open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башһарт шарьяжы

**"Башһарт  шарьяжы (Башһырт)"** — геологик, мәҙәни-этнографик ҡомартҡы. Геологик аномалия.  Урал тауы яһалыу осоронда ер ҡабығының ҡыҫылыуы һәм ҡыҫҡарыуы    һөҙөмтәһендәге  катаклизмдан килеп тыуған. Ул  Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы биләмәһендә,  Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Башһарт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе. Ғәрәп исемен тәржемә иткәндә " Йылғалар башы", "Ғүмер башы" тигәнде аңлата.

Боронғо тикшеренеүселәр Әл-Бируни һәм Мәхмүд Гардизиҙар IX быуатта сәйәхәттә булып, нәҡ ошо урындарҙы етенсе климаттың сиге тип билдәләп китә. Урта быуаттың күренекле ғалим-географы  булып танылған Әл-Бируни Башһырт тауҙары тураһында яҙып ҡалдырған.

Әл-Бируни һәм Гардизи  Әл-Бируни һәм Гардизи был һырттарҙы  Башһарт тип атайҙар.

## Тасуирламаһы
Ҡурсаулыҡ Уралдың төп бейек һырттары Ҡыраҡа һәм Урал-Тау өлөшөндә меридиандар  буйынса  дөрөҫ йүнәлеш юғалтып ҡатмарлы бейеклектәр, ҡалҡыулыҡтар селтәренә тарҡалған ерҙә урынлашҡан.

Башхырт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе.

Бында палеозой осоронда   тектоник япма — айырым тоҡомдарҙың бер ҡатламы бер-береһенең  өҫтөнә шылыуы һөҙөмтәһендә  Башһарт шарьяжы барлыҡҡа килгән.  Был  геологик аномалия барлыҡҡа килтергән бындай  ҡатламдарҙы фәндә аллохтондар тип атайҙар.

Тауҙың битләүҙәре, һырты  урмандар менән ҡапланған.Түбәһендә артыш өйкөм-өйкөм булып үҫә.Түбәһендә тау далаһы булған урындар бар.

Тау һырттарының ташлы битләүҙәрендә уҙған дәүерҙән ҡалған үҫемлек  төрҙәрен, бергәлектәрен  күрергә  мөмкин. Мәҫәлән,  ҡылғанлы дала  утрауҙарын һәм һирәк осраған лишайниктарҙы. Тауҙарҙа боронғо фаунаның ҡалдыҡтары һаҡланған эзбизташ киҫәктәре осрай. Донъяла уның аналогтары юҡ, бында силур осорона ҡараған   бик һирәк осрай торған палеонтологик табылдыҡтар осрай.
 
Тура баҫып торған “бөтөн " таш  диуарҙарҙа  бер-береһенә оҡшамаған боронғо ҡаҙылма юлаҡтар геологик тарихтан өҫкә ҡалҡып сыҡҡан иҫтәлектәр булып тора.Түбәнән аҫта ҡаҙанға оҡшаған тәрән тар үҙәктәр,  уйһыулыҡ һәм  үҙәндәр күренә.

Түбәһенә тиклем шундай уҡ исемле экологик һуҡмаҡ  буйлап барып етергә мөмкин. Алып менеүсе  юл һөҙәк һәм бик оҙондан түгел - ни бары 0,5 километр. Түбәлә урман менән ҡапланған тарлауыҡтарҙы, тәрән уяларҙы,  тирә-яҡты күҙәтерлек майҙан да (вышка) эшләнеп ҡуйылған.

Палеозой осорона тиклем барлыҡҡа килгән, ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтарҙың боронғо ҡатламы урынлашҡан Ҡыраҡа, Башһырт тауҙарын хатта бөтә донъя геологик һәйкәле итеү тураһында халыҡ-ара консилиумға ла сығарылған. 
## Һылтанмалар
*https://vesturism.ru/russia/bashkortostan/bashkhardskiy-sharyazh  
*https://bashzapoved.ru/%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/  
*https://goru.travel/place/bashkhyrtskiy-sharyazh 
*https://vesturism.ru/russia/bashkortostan/bashkhardskiy-sharyazh  
* “Башһырт тауҙары IX быуатта уҡ билдәле булған”
* Башхардский шарьяж
Бисҡужа

**Бисҡужа** ( (төркисә «Биш хужа») — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл, Красносакмарский бүлегенә ҡарай.

## Тарихы
Ауылдың тарихы тураһында Ырымбур тарихсыһы, журналист С. М. Стрельников бәйән итеүенсә, ул XIX быуаттың икенсе яртыһында Боғорослан өйәҙе Смагин улусы мордва-эрзә крәҫтиәндәре башҡорттарҙан ерҙәрен һатып йәки ҡуртымға алған. Бөгөлмә өйәҙенән, Һамар губернаһы Сергиевск ҡалаһынан мордвалар күсеп килеп ҡушыла торғандар.

XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы төрлө сығанаҡтарҙа Бисҡужа утары телгә алына. 1939 йылдың архив мәғлүмәттәре буйынса, Ҡыуандыҡ районы составында Үрге Бисҡужа һәм Бохарсы ауыл советына ҡараған Түбәнге Бисҡужа ауылдары иҫәптә тора. Ауыл Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Бисҡужа йылғаһы яры буйында урынлашҡан.

Иң уңышлы йылдарҙа Бисҡужа халҡы 500 кешегә, ә йорт-ихаталар һаны — 120-гә тиклем етә. Ауыл халҡы баҫыусылыҡта, һөтсөлөк, ҡошсолоҡ фермаларында, тирмәндә һәм тимерлектә мәшғүл булған. XX быуаттың 60-сы йылдарында ауылда бәләкәй күрше ауылдарҙан балалар өсөн интернат менән 8 йыллыҡ мәктәп, клуб, магазин, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләгән.

8 йыллыҡ мәктәп 1966 йылда ябыла, башланғыс ҡына булып ҡала, ә 1974 йылда бөтөнләй ябыла.

Ауыл хужалыҡтарын эреләтеү буйынса дәүләт сәйәсәте менән бәйле ҡошсолоҡ фермаһы ябылған, һауын көтөүе, һуңынан эре мал иҫәбе лә бөтөрөлгән. Бер аҙҙан фельдшер-акушерлыҡ пункты һәм магазин да ябылған. Халыҡтың күпләп ситкә китеүе башлана. XXI быуатҡа ауыл дача ҡасабаһына әйләнеп килеп баҫа

## Географияһы
Район үҙәге Ҡыуандыҡтан 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдан 8 км алыҫлыҡта «Шайтан-тау» дәүләт ҡурсаулығы ойошторолған

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы башҡорт телендәге *биш* һәм *хужа* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Әйтеүҙәренсә, башта килеп ултырып, утар барлыҡҡа килтергән хужалар бишәү булған. Хужа һүҙе эрзәләргә лә хуш килгән, сөнки уларҙың топонимикаһында ла *кужа, кужо, кужи* — «болон, ялан» форманты бар, мәҫәлән, Кочкужи, Репакужи, Трокскужа. Шул рәүешле башҡорт-эрзә сығышлы ойконоим барлыҡҡа килгән

## Халыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кувандыкская энциклопедия. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2006. — 408 с.
* Кувандыкская энциклопедия. Издание второе, переработ. и дополн. — /Гл. редактор-составитель С. М. Стрельников. — Челябинск, 2013. — 636 с.
Краснознаменка (Ырымбур өлкәһе)

**Краснознаменка**—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең һәм райондың үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ—көнсығыш тарафта туранан яҡынса 12 километр алыҫлыҡта, Аҡһаҡал йылғаһының ҡушылдығы *Амплейка* буйында урынлашҡан.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Революцияға тиклем Курск һәм башҡа губерналарҙан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған, 1901 йылғы сығанаҡта Аҡһаҡал йылғаһы исеме буйынса Аҡһаҡал утары (Аксакальский хутор) булараҡ билдәләнгән. Борон бер янғын килеп сыҡҡан да, ауыл әле йәшәп ятҡан урынға күсенгән.

Совет осоронда «Красное знамя» («Ҡыҙыл байраҡ») колхозы буйынса Краснознаменка тип үҙгәртелә. Халыҡ телендә Знаменка тип йөрөтөлә .

2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Краснознаменка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Октябрь революцияһына тиклем *Аҡһаҡал утары* (), халыҡ араһында *Аксакалка* йәки хатта *Сакалка* тип атап йөрөтөлгән. Совет осоронда Октябрь революцияһы символы - ҡыҙыл байраҡ башта колхозға, шунан инде уның буйынса янындағы торамаға ла күсеп, Краснознаменка булып киткән.

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса даими рәүештә 537 кеше (урыҫтар 75%) , 2010 йылда - 457 йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Байназар (Ырымбур өлкәһе)

**Байназар** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы бөткән ауыл.

## Географияһы
Байназар ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы башлыса башҡорттар (88 %) йәшәгән Яңы Ракитянка ауылынан 12 км алыҫлыҡта, Һаҡмар ҡушылдығы Ҡороған йылғаһының үрендә урынлашҡан.

## Тарихы
Байназар ауылы Ырымбур губернаһының 1871 йылғы «Список населенных мест» тигән һүҙлегендә башҡорт ауылы булараҡ билдәләнгән. Һуңғы тапҡыр административ һүҙлектәрҙә 1968 йылда телгә алына, тимәк, ауыл шул ваҡыттан йәшәүҙән туҡтаған.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы башҡорт телендәге *Байназар* антропонимынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ауылдың рәсми булмаған йәнә ике исеме була: беренсеһе — Ҡороған башы, йәғни йылғаның инеше; икенсеһе — Йомағужа.

Әйткәндәй, Башҡортостанда ла Байназар ауылы бар тип яҙа С. М. Стрельников, республикабыҙҙың Бөрйән районындағы ауылды күҙҙә тотоп. Ул ауыл да антропонимдан — 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә.

Байназар исеме үҙе 2 өлөштән тора - тәүге өлөшө башҡорт телендәге *бай* һүҙенән, икенсе өлөшө *назар* иһә ғәрәп теленән -  *ҡараш, иғтибар;яҡшылыҡ, яҡшы ниәт* тигәнде аңлата

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 29-сы бит
Ҡорүҙәк

**Ҡорүҙәк** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылға.

## Географияһы
Ҡорүҙәк йылғаһы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Старозайцев ауылы эргәһендә аҡҡан Ҡарайылғаның һул ҡушылдығы. Ҡорүҙәк йылғаһы буйында шулай уҡ Адаев ауылы ла ултырған.

## Климаты
Ҡорүҙәк буйында ултырған Адаев ауылы ла, Старозайцев та бер үк климат зонаһында урынлашҡан, шуға күрә йылға ла улар менән бер үк тәбиғәт шарттарында — Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм климат. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Этимологияһы
Йылға атамаһы башҡорт телендәге *ҡоро* һәм үҙәк һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Кукуруза һүҙенә оҡшатып, Кукурузяк тип тә атаусылар бар, тигән ул. Исеменә күрә есеме — йылғаның башы эҫе йәй көндәрендә ҡороусан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Старозайцево

**Старозайцево** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығышында, Ҡарайылға йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа (SSW) табан яҡынса 13 саҡрым, Краснознаменканан 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бер яғынан Амплейка йылғаһы аға

Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 194 метр.

; Климаты

Старозайцево ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Старозайцево ауылы 1900-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән тиергә нигеҙ бар тип яҙа төбәк тарихы белгесе С. М. Стрельников.

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2015 йылдың 1 майына тиклем хәҙер бөтөрөлгән Краснознаменский ауыл Советы составына ингән.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, Старозайцево ауылын халыҡ Зайцев () тип кенә йөрөтә, күрәһең был топонимдың тәүге рәүешелер. Зайцев фамилияһынан килеп сыҡҡан. «Старо-» компоненты иһә уның олораҡ аҙашы булғанын күрһәтә. Уныһы 1910-сы йылдарҙа иҫке ауылдан күсеп сығып барлыҡҡа килгән булғандыр. Яңы ауыл Краснознаменканан 4 км алыҫлыҡта булған һәм 1930-сы йылдарҙа йәшәүҙән туҡтаған.

## Халҡы
; Гендер составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 45,7 %, ҡатын-ҡыҙҙар 54,3 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 51 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 96 % урыҫтар тәшкил иткән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Казачий стан (мәмерйә)

**Казачий стан** — Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы ике ҡатлы мәмерйә, карст күренештәре барлыҡҡа килтергән. Мәмерйә Сухарыш йылғаһы Уйылға йылғаһына ҡойған ерҙән 2,13 км көньяҡтараҡ, Красносельское ҡасабаһынан 6 км көнбайышта һәм Подгорный ҡасабаһынан 7 км алыҫлыҫта урынлашҡан. Силәбенән алыҫлығы – 80 км, Уйылғанан – 40 км, Ҡостанайҙан – 263 км.

## Тарихы
Мәмерйә шулай уҡ «Пугачев», «Лисья», «Кичигинский», «Оло һәм Кесе Ҡуййылға» исемдәре аҫтында билдәле. Уйылға районындағы мәмерйәләр тураһында беренсе тапҡыр XVIII быуатта телгә алына. 1762 йылда тикшеренеүсе П. И. Рычков үҙенең «Топография Оренбургской губернии» китабында Иҫәт провинцияһының ике мәмерйәһенең тасуирламаһын бирә. XVIII быуат уртаһы — XIX быуат аҙағында расколсы-иҫке тәртип православтары мәмерйәне йәшенеү һәм дини йолалар башҡарыу урыны итеп файҙаланғандар.
Казачий стан ер өҫтө һәм ер аҫты карст формаларының берҙәм комплексы булып тора, был дала зонаһында һирәк осрай.

## Тасуирлама
Мәмерйә карст соҡорҙары системаһы аҫтында урынлашҡан. Мәмерйә палеозой эраһының иртә ташкүмер дәүеренең визей осорона ҡараған асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора. Өс соҡорҙан мәмерйәгә уңайлы инеү урыны бар. Шулай уҡ мәмерйәне асыҡ киңлек менән 8,5 метр бейеклектәге текә убылған соҡор һәм ҙур булмаған тишек бәйләй. Был мәмерйәгә беренсе топографиялау 1972 йылда үткәрелә. Был топографиялау мәғлүмәттәре буйынса мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 265 метр, дөйөм тәрәнлеге — 32 м, уртаса киңлеге — 3,4 м, уртаса бейеклеге — 2,2 м, иҙәненең майҙаны — 901 м2; ҡыуышлыҡтың күләме — 1982 м3. Мәмерйәлә 4 ҙур мәғәрә, бер нисә юл, шулай уҡ 6 метр тәрәнлектәге бер ҡоҙоҡ бар.

## Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Был мәмерйәлә дала ҡара йыланын, серәкәйҙәрҙе, күбәләктәрҙе осратырға мөмкин. Мәҡәләлә мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй тип телгә алына. Мәмерйәнең көн яҡтыһы төшкән стеналары лишай, мүк һәм ҡаҙаяҡтың һирәк төрҙәре менән ҡапланған. Йәшел коридор үҫемлектәрҙең был төрҙәренең үҙенсәлекле картиналар галереяһы . 

## Ғәжәйеп факттар
- Мәмерйә үткәүелдәренең береһендә конус формаһында боҙ торба бар. Бөтә йыл дауамында торба үҙгәрә, ҡыш уртаһынан алып ул үҫә башлай. Конустың түбәһенән һәм аҫҡы нигеҙенән башлап боҙ стеналары яһала башлай. Бер ни тиклем ваҡыттан конструкция тоташа, шулай итеп, кеше боҙ торбаға инә ала. Һуңынан иреү процесы башлана һәм көҙ аҙағына торбаның яҫы нигеҙе һәм ҙур күләүек кенә тороп ҡала;

- ваҡыты менән мәмерйәнең үткәүелдәренең береһендә боҙлоҡ барлыҡҡа килә, ул көнсығыш мәғәрәне төп мәмерйәнән айыра. 2001 йылда боҙлоҡ тулыһынса юлды ҡаплай һәм 15 йылдан ашыу иремәй;

- мәғәрәлә йәшел тарлауыҡ артында йәшел серәкәйҙәр ҡышлайҙар;

- төньяҡ соҡорға яҡын мәғәрәлә ҡыуышлыҡтар (яҡты ҡыуышлыҡ) геокешингтың йәшерен урыны бар;

- мәғәрәлә йәшел тарлауыҡ артында ғәйәт ҙур бармаҡты һәм телде хәтерләткән ғәжәйеп таш сығынтылар бар;

- ҡышҡы-яҙғы осорҙа мәмерйәлә боҙ сталагмиттар һәм боҙло түбә һыҙаттары барлыҡҡа килә.

## Мәмерйәнең координаталары
* Киңлеге 54°34’25"Н (54.573542)
* Оҙонлоғо 61°6’18"Е (61.105092)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Карстовая воронка
* Карст
* Большой Жемерякский лог

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт kp74.ru
* Казачий стан
* Казачий стан-2
Иҫке Сауҡалыҡ

**Иҫке Сауҡалыҡ** — ( Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл, Иҫке Сауҡалыҡ ауыл Советының административ үҙәге.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы буйынса Ырымбур топонимдар белгесе, яҡты өйрәнеүсе Б.А. Моисеев үҙенең "Топонимические очерки Оренбуржья" китабында бер нисә фараз килтерә. Башта исемен Һуҡалаҡ (башҡортса «һалҡын, шишмә һыуы») һүҙенән тип килтерелә. Икенсе фаразға ярашлы урындағы халыҡтың фекере буйынса ауылдың исеме "сауҡалыҡ" һүҙенән (ҡайын урманы) барлыҡҡа килгән. Телсе, яҡты өйрәнеүсе Моисеев та был фараз менән килешә, сөнки был атама урындағы тәбиғәттең үҙенсәлеген асыҡ сағылдыра: элек бында төрлө урындарҙа ҡайын сауҡалыҡтары күп булған, унда әле лә ҡайындар үҫә.

## Географияһы
Иҫке Сауҡалыҡ ауылы район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай туранан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1795 йылда ауылға нигеҙ һалына. Оло Ыҡ йылғаһының ҡушылдығы Бурынса йылғаһы буйында Тамбов һәм Пенза губернаһы крәҫтиән-күскенселәре нигеҙ һала. Бер аҙ ваҡыттан һуң, тап 1866 йылда Сауҡалыҡтың күп халҡы Бурынса йылғаһының түбән ағымындағы буш ятҡан башҡорт ерҙәрендә яңы ауыл төҙөгәндәр, уға Яңы Сауҡалыҡ тигән исем биргәндәр, ә баштағы ауыл ошо ваҡыттан алып Иҫке Сауҡалыҡ тип атала башлаған. 1880 йылдар уртаһында ауылда сиркәү төҙөйҙәр. 1900 йылда ауылда 121 ихата булған, унда 701 кеше йәшәгән. Совет заманында «Ҡыҙыл һабансы» һәм «Совет власы» колхоздары эшләгән.

## Халҡы
2002 йылда халыҡ һаны 354 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 91 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 294 кеше йәшәгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Саракташский район
## Һылтанмалар
* Б. А. Моисеев. Топонимические очерки Оренбуржья. Стр 292-293. Изд-во "Оренбургская книга", 2016.

## Иҫкәрмәләр
Аптуллаҡасҡан тауы

**Аптуллаҡасҡан** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.

## Географияһы
Аптуллаҡасҡан тауы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Ҡара Айғыр ауылынан 2 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ошонда уҡ Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы *Аптуллаҡасҡан* йылғаһы ағып ята.

## Климаты
Тауҙағы климат эргәһендәге Ҡара Айғыр ауылыныҡы кеүек үк, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында тауҙың атамаһын Аптулла (әҙәби яҙылышы — Абдулла) тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа. Атама тураһында төрлө риүәйәттәр йөрөй. Уның береһе ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарға ҡаршы көрәшкән башҡорт батыры Аптулла тураһында бәйән итә. Батыр атһыҙ ҡалып йәйәүләп ҡасып барғанда йоҙроҡ ҙурлыҡ кипкән ҡорот менән бәреп үлтергәндәр. Имештер ҙә, уның ҡәбере — ошо тауҙа.
Икенсе риүәйәт буйынса Аптулла — революционер булып сыға, банданан саңғы менән ҡасып киткән. Тауҙың өсөнсө атамаһы — Шишкан, йәғни, осло тау
.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Булгаково (Һарыҡташ районы)

**Булгаково** — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл. Гавриловка ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң төньяҡ-көнсығышында, дала зонаһында, Себенле йылғаһының уң яҡ ярында,  райондың административ үҙәге Һарыҡташтан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 18 километр (туранан)  алыҫлыҡта урынлашҡан.  Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 129 метр.
## Тарихы
Булгаково ауылына  XVIII быуат аҙағында йәки XIX быуат  башында Себенле йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынынан алыҫ түгел ерҙә нигеҙ һалына. Булгаково ауылы (Гавриловка, Правда ауылдары) халҡында һаҡланып ҡалған риүәйәттәргә ярашлы Һаҡмар буйында элек башҡорттар йәшәгән, һәм бындағы ерҙәр бөтәһе лә уларҙыҡы булған. Булгаково ауылы барлыҡҡа килгән Себенле йылғаһы буйындағы ер участкаһын Екатерина II бер эре алпауытҡа бүләк итә (уның исеме һәм фамилияһы халыҡ хәтерендә һаҡланмаған), ул бүләккә алған ошо ерҙе икенсе алпауытҡа — статский советник Булгаковҡа кәрткә уйнап  оттора. Булгаковтың инде Быҙаулыҡ өйәҙендә, Божий Промысел ауылында (хәҙер Быҙаулыҡ районының Мирный ҡасабаһы) крепостной крәҫтиәндәре менән ҙур алпауыт усадьбаһы  була. Булгаков Быҙаулыҡ өйәҙенән крепостной крәҫтиәндәренең бер өлөшөн бында улар хеҙмәт итеп күберәк килем килтерһен өсөн Ырымбур өйәҙенә яңы участкаға Себенле йылғаһына яҡын күсерергә ҡарар итә. Күсенеп килеүгә оҙаҡ ҡаршылашҡан крәҫтиәндәренә яза биреү маҡсатынан Булгаков уларҙы тауға урынлаштыра. Тауҙағы ерҙәр ташландыҡ була, тупраҡ таштан һәм ҡомдан торғанлыҡтан иген культуралары сәсеүгә һәм көтөүлектәр өсөн яраҡлы булмай. Унда тик ҡый үләндәр һәм дегәнәк кенә үҫкән. Шуға ла тауҙа төҙөлгән Булгаково ауылының бер өлөшө  (*русса репей -дегәнәк* һүҙенән)  Репьевка  исемен ала.

; Климаты

Климаты оҙайлы һалҡын ҡышы һәм сағыштырмаса ҡыҫҡа эҫе ҡоро йәйе менән ҡырҡа континенталь. Уртаса һауа температураһы иң йылы айҙа (июль) — 20-22&nbsp;°C; иң һыуыҡ (ғинуар) — 16–15,5&nbsp;°C.  Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм  350-450 мм тәшкил итә

; Сәғәт бүлкәте

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 138 кеше йәшәй.

; Енси состав

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2010 йылда мәғлүмәттәре буйынса ауылда халыҡтың енси  структураһында  ир-аттар 51,1 %, ҡатын — ҡыҙҙар 48,9 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы  халыҡтың милли структураһында 138  кешенән урыҫтар  75 процент тәшкил итә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бузулукский район
## Иҫкәрмәләр
Яңы Һары

**Яңы Һары** Новосаринский — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Климаты
Һары станцияһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь.. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Яңы Һары ҡасабаһы 2016 йылға тиклем Яңы Һары ауыл Советы үҙәге булған. Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының хәҙер инде бөтөрөлгән Яңы Һары ауыл Советына ингән. Яңы Һары ауылы муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

*Яңы Һары ауыл Советына* Һары тимер юл станцияһы, Казарма 244 км, Казарма ж/д 246 км, Казарма ж/д 258 км, «Һары» совхозының 1-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 2-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 3-сө бүлексәһе ҡасабалары, 212-се т/ю разъезы, Трепельный ҡасабаһы, «Һары» совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (хәҙерге Яңы Һары) ингән булған.

## Этимологияһы
1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Һары» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы *Яңы Һары* тип үҙгәртелә.

Ҡасабаға исем биргән «Һары» совхозының атамаһы ошо төбәктә аҡҡан Һары йылғаһынан килеп сыҡҡан. Был гидроним буйынса төрлө фараздар төрлө булһа ла, уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡ күп булыуы һәм һыуға ла төҫ биреүе булған тигән фараз — хәҡиҡәткә иң яҡынылыр.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мария Гимбутас

**Мари́я Ги́мбутас** (*Гимбутас* — иренең фамилияһы; дөрөҫ яҙылышы — *Мари́я Гимбуте́не*, , , ҡыҙ фамилияһы *Мария Бируте Алсейкайте*, , 23 ғинуар 1921 йыл, Вильно — 2 февраль 1994 йыл, Лос-Анджелес) — АҠШ-тың сығышы менән Литванан булған археологы һәм культурологы, индоевропеистиканың иң бәхәсле фигураларының береһе, уның исеме менән һинд-европалыларҙың килеп сығышының «ҡурған гипотезаһын» бәйләйҙәр. Бөйөк Витаутас университетының почётлы докторы (1993).

## Биографияһы
Табип, йәмәғәт эшмәкәре, Литва тарихы һәм медицинаһы буйынса китаптар авторы Даниэлюс Альсейка (1881—1936) һәм табип-окулист һәм йәмәғәтсе Вероника Альсейкене ғаиләһендә тыуған.

1931 йылда ата-әсәһе менән бергә Польшаның Вильно ҡалаһынан Литваның «ваҡытлы баш ҡалаһы» Каунасҡа күсә. 1938 йылда гимназияны тамамлай, Бөйөк Витаутас университетының гуманитар факультетында белем ала, 1942 йылда Вильнюс университетын тамамлай. Литва матбуғаты эшмәкәре һәм архитектор Юргис Гимбутасҡа кейәүгә сыға. 1944 йылда тормош иптәше менән бергә Германияға бара. 1946 йылда Тюбингенда университет тамамлай. 1949 йылдан АҠШ-та йәшәй, Гарвард һәм Калифорния университеттарында эшләй.

1960 йылда Гимбутас Мәскәүгә һәм Вильнюсҡа килә, әсәһе менән осраша. 1981 йылда Вильнюста һәм Мәскәүҙә лекциялар менән сығыш яһай. 1994 йылдың 2 февралендә Лос-Анджелеста вафат була. 1994 йылдың 8 майында Литваның Каунас ҡалаһы Пятрашюне зыяратында күсерелеп ерләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге

Гимбутас — 23 монография, шул иҫәптән «Балттар» (1963) һәм «Славяндар» (1971) кеүек дөйөмләштерелгән тикшеренеү хеҙмәттәренең авторы. Археологияла новатор була, археологик эҙләнеүҙәрен һиндевропа лингвистикаһында тәрән белеме менән бергә алып бара. Һиндевропа халыҡтарының, атап әйткәндә славяндарҙың боронғо тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә.

1956 йылда Мария Гимбутас ҡурған гипотезаһы менән сығыш яһай, был индоевропеистикала түңкәрелеш яһай. Һиндевропалыларҙың тыуған төйәген ул Көньяҡ Рәсәй далаларында һәм Украинаның дала зонаһында (соҡор мәҙәниәте) эҙләй. Дала кешеләре - һиндевропалыларҙың Көнбайыш Европаға үтеп инеүенең (ҡурғанлаштырыу) археологик дәлилдәрен табырға маташа. Джозеф Кэмпбелл уның тәүге хеҙмәттәрен египтология өсөн Розетта ташын расшифровкалау әһәмиәте менән сағыштыра. 

Гимбутистың һуңғы хеҙмәттәре, бигерәк тә «Боронғо Европаның алиһәләре һәм илаһтары» (1974), «Алиһә теле» (1989) һәм «Алиһә цивилизацияһы» (1991) трилогияһы, академик йәмәғәтселектә ҡабул ителмәй.

## Хәтер

Вильнюста Йогайлос урамындағы () Мария Гимбутас 1921—1931 йылда йәшәгән йортҡа мемориаль плита ҡуйылған. Каунаста Мицкявичяус () урамындағы 1932—1940 йылдарҙа ғалимә йәшәгән йортҡа уның барельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Публикациялары
* 
* 
*  (Оригинал издан в 1991 г. в Сан-Франциско).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мария Гимбутас [Некролог] // Балто-славянские исследования. 1988—1996. — М.: Индрик, 1997. — С. 390—391.
* *Мерперт Н. Я.* Памяти Марии Гимбутас // Российская археология. — 1994. — № 4. — С. 251—252.

## Һылтанмалар
* 
* Belili Productions: A documentary on archeologist Marija Gimbutas
Ҡорманай мәмерйәһе

**Ҡорманай мәмерйәһе** (Оло Ҡорманай мәмерйәһе) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Ҡорманай ауылының көнсығыш ситендә Ауырғазы йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы
Карст мәмерйәһе, көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. Көнсығыш һәм көньяҡ‑көнсығыш йүнәлештәге ауыш үткел һәм каналдарҙан торған лабиринттан тора. Оҙонлоғо 850 метр, киңлеге 1,5 метр, бейеклеге 1,5 метр, майҙаны 275 м², амплитудаһы 6 метр, күләме 1530³ метр.
Ауырғазы йылғаһынан 8 метр бейеклектәге соҡорҙа бер‑береһенән 4-5 метр аралыҡта ятҡан 2 инеү урыны бар. Киңлектәре 5 метр һәм 0,7 метр. бейеклектәре 2 метр һәм 0,8 метр. Диуарҙарында гипс кристалдары ҡатламдары һәм уға ҡушылған сит өлөшсәләр осрай. Мәмерйә ҡатламдарында Марьин быялаһы сағыла. Үтә күренмәле матур кристалдар барлыҡҡа килтергән гипсты шулай атайҙар. Киҫелгән гипста йәйғор төҫтәре хасил була. Иҙәне балсыҡ менән ҡапланған, таш киҫәк өйөмдәре бар. Мәмерйәлә температура + 5°С. Был тәбиғи ҡомартҡылар Ҡорманай мәмерйәләре тип күплектә йәрәтәләр, сөнки улар күп.
Мәмерйәлә 1 м тәрәнлектәге бәләкәй күлдәр бар. Күлдең һыуы таҙа,үтә күренмәле.
Академик экспедицияларға был мәмерйәләр бынан 250 йылдар самаһы элек үк билдәле булған. Беренсе булып уны билдәле ғалим-энциклопедист, сәйәхәтсе Лепёхин Иван Иванович аса.Үҙенең хеҙмәттәрендә бик күп Урал мәмерйәләрен тасуирлай. Мәмерйә фән өсөн әһәмиәтле, туҡтауһыҙ тикшерелә.
1972 йылда беренсе тапҡыр Пермь дәүләт университеты хеҙмәткәрҙәре В. П. Дорофеев һәм В. С. Лукин тарафынан мәмерйә ентекле һәм комплекслы тикшерелә.
Мәмерйәләге күлдәрҙең һыуын урындағы халыҡ эсер өсөн ҡуллана
Ҡорманай мәмерйәһе — Көньяҡ Урал алды лабиринт рәүешендәге мәмерйәләр араһында иң ҙурыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бишҡайын мәмерйәһе
* Өсҡатлы соҡоро
* Аҫҡын мәмерйәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://go-hiking.ru/travel/speleo-cave-kyrmanaevskaya/
* Курманаевская пещера
Таһиртау

**Таһиртау** ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы тау.

## Географияһы
Таһиртау элек Ҡыуандыҡ районында булып, хәҙер Медногорск ҡалаһы ҡала округына ҡараған Ҡыҙрас ауылынан ярты км самаһы йыраҡлыҡта урынлашҡан. Ҡыҙрас ауылы янынан Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһы аға.

## Климаты
Тау урынлашҡан төбәк Ҡыуандыҡ районының анклавы булып тора. Климаты шул төбәккә хас, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тасуирламаһы
Таһиртау урындағы әһәмиәттәге геология-геоморфология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилев яҙған тасуирлама буйынса, тауҙың майҙаны 25 гектар. Бесмән йылғаһы кимәленән сағыштырма бейеклеге 80 метрға етә. Тау теҙмәһе текә үңерле, түбәһендә ҡаялы тау ҡалдыҡтары бар. Силур Һаҡмар свитаһы саҡматаштарынан тора.

## Этимологияһы
Риүәйәт ителеүенсә, Таһиртау менән Айылтау тауҙары *Таһир* менән *Айыл* исемле үҙ-ара дошманлашып йәшәгән ике батыр иҫтәлегенә аталған. Был ике тауҙың араһы 1,5 км ғына, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Таһир һүҙе ғәрәп телендә саф, таҙа тигәнде аңлатҡанын да яҙған ул..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чибилёв А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996
* Чибилёв A.А., Мусихин Г. Д., Петрищев В. П., Павлейчик B.М., Сивохип Ж. Т. «Геологические памятники природы Оренбургской области». Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 2000, 400 с.
*
Уртаҙым

**Уртаҙым** — () Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе  Кваркен районындағы ауыл. Урал ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Уртаҙым ауылы Ырымбур өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, дала зонаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Кваркено ауылынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 60 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 249 метр.
## Атамаһы
Тораҡ пункт үҙ исемен бында аҡҡан Уртаҙым (Урғаҙа) йылғаһы исеменән алған. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Ур һүҙенә шундай аңлатмалар бирелгән: 1.Тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор. 2. Тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙылған хәрби нығытма .
Башҡортостанда -ғаҙы (ғаҙа) ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.

; Климаты

Климаты уртаса һыуыҡ ҡышы һәм йылы йәйе менән ҡоро һәм ҡырҡа континенталь. Уртаса көндөҙгө һауа температураһы иң йылы айҙа (июль) — 22 — 24 °C (абсолют максимум — 40 °C); иң һыуыҡ (ғинуарҙа) — -16 — -12 °C (абсолют минимумы — -46 °C) тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ атмосфера яуым-төшөм һаны яҡынса 350 мм тәшкил итә. Ҡар ҡатламы ноябрь аҙағында була һәм апрель башына тиклем ята.

; Сәғәт бүлкәте

Уртазым ауылы, бөтә Ырымбур өлкәһе кеүек үк сәғәт зонаһы МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата сәғәт айырмаһы +5:00 тәшкил итә.

## Тарихы
Уртаҙым ауылының башы бик борондан килә. Екатерина II идара иткән осорҙа ауыл урынында бер нәмә лә булмай. Батша Урал заводтарына юл һала. Бында ул туҡтап ял итә, аттарын алмаштыра һәм артабан юлын дауам итә. Был туҡталыштар урынында ул нығытмалар төҙөй. 1743 йылда инде шул нығытмаларҙың береһе Уртаҙым тип атала. Уртаҙым ҡәлғәһе йырындар һәм валдар менән уратып алынған тупраҡ нығытма булған, мөйөштәрендә пушкалар урынлаштырылған. Ҡәлғәгә ике драгун һәм биш пехоталы рота һалдаттары нигеҙ һала. Ҡәлғәгә башҡорттар тыныс йәшәргә мөмкинлек бирмәй, сөнки был ерҙәрҙе улар борондан килгән үҙҙәренең ерҙәре тип һанағандар. 1774 йылдың 22 майына ҡарай төндә пугачевсылар ҡәлғәгә һөжүм итә, хөкүмәт ғәскәрҙәрен сигенергә мәжбүр итә, ә ҡәлғәне яндыра. Артабан Уртаҙымды икенсе урынға, ә 1960 йылда өсөнсө урынға күсерәләр. Совет осоронда Уртаҙым ҡасаба тип атала, 1926 йылда унда 925 кеше йәшәгән, 210 ихата иҫәпләнгән. 20-се йылдар башында Уртаҙымда коммуна төҙөлә, 1934 йылдың авгусында 78 ихата «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозына берләшә, шул уҡ йылда Уртаҙым машина-трактор станцияһы ойошторола. 1937 йылда тулы булмаған урта мәктәп асыла. 2018 йылға тиклем Уртаҙым бөтөрөлгән Уртаҙым ауыл Советының (Кваркен районы) административ үҙәге була.

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса гендер структурала ир-егеттәр 45,1 %,  ҡатын- ҡыҙҙар 54,9 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтләренә ярашлы халыҡтың милли структураһында урыҫтар 748 кешенең  82 процентын тәшкил итә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Большая Уртазымка
* Уртазымский сельсовет
## Һылтанмалар
* История села Уртазым

## Иҫкәрмәләр
Хажимөхәмәт (Ырымбур өлкәһе)

**Хажимөхәмәт** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географияһы
Хажимөхәмәт ауылы ул саҡта Ҡыуандыҡ районына ингән Оло Сурай (Сурай) ауылынан 19 км алыҫлыҡта ятҡан тип яҙған төбәк тарихы белгесе С. М. Стрельников. 1901 йылғы сығанаҡта ауыл *Ҡатралы* () йылғаһы буйында урынлашҡан тип яҙылған, мәгәр был йә хата, йә ауыл аҙаҡ был урындан Һаҡмар ҡушылдығы Саҡмағош йылғаһы буйына, һуңғараҡ йәшәгән урынына күсенгән булғандыр, тигән ул.

## Тарихы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, ауыл тәүге тапҡыр 1901 йылдағы документта урыҫ телендә Хазимухаметово тип телгә алынған. 1968 йылғы исемлектәрҙә — Хазмухаметово. Ауыл 1972 йылда, унда йәшәгән һуңғы кеше — башҡорт милләтле Илдар исемле кеше яҡындағы Кесе Сурай ауылына күсеп киткәс, йәшәүҙән туҡтаған.

## Этимологияһы
Ойконим Хажимөхәмәт тигән башҡорт исеменән барлыҡҡа килгән. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә был андронимға шундай аңлатма бирелә: Хажимөхәмәт — ғәрәп теленән ингән, хажи+мөхәмәт тигән ике өлөштән тора

Шул уҡ ваҡытта ауылдың рәсми булмаған Саҡмағош тигән атамаһы ла булған, быныһы инде ауыл халҡы һыулаған йылға исеменән бирелгән. С.М. Стрельников *Саҡмағош* тигән топонимдарҙың Башҡортостанда ла осрауын һәм «Башҡорт АССР-ы топонимдары» һүҙлегендә тасуирланыуын хәбәр итә. Был һүҙлектә топонимдың башҡорт телендәге ике һүҙҙән — *саҡма* һәм *ҡош (ҡыуыш)* тигәндән килеп сығыуы мәғлүм ителә. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә саҡма һүҙе былай тип аңлатыла: Саҡма () — сағып, һыҙа һуғып, ут тоҡандырыр өсөн ҡулланылған махсус таш; мылтыҡтың пистонға һуға торған өлөшө .

Тимәк, йылғаның атамаһы *саҡма ҡыуыш* тигәндән килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 29-сы бит
*Словарь топонимов Республики Башкортостан — Уфа: Китап, 2002. — 171-се бит. — 256 б. — ISBN 5-295-03192-6.
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 161-се бит
Ҡыйҙыш (Силәбе өлкәһе)

**Ҡыйҙыш** — Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Ҡыйҙыш ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Райондың көньяҡ өлөшөндә, Ҡыйҙыш йылғаһы буйында (ауыл исеме ошо йылға исеменән алынған), уның Уй йылғаһына ҡойған ерендә урынлашҡан. Яҡын тораҡ пункттар: Әмин ауылы һәм Бирюковский ҡасабаһы. Уй район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 30 км.

## Тарихы
Ҡыйҙыш ауылына 1807 йылда Ҡыйҙыш форты урынында нигеҙ һалына. Быға тиклем фортҡа (ул Петропавловск нығытмаһына буйһонған һәм ҡыҫҡа бағаналар һәм кәртә менән уратылған бер нисә ер өйҙән ғибәрәт булған) ғәҙәттә йәй 100-гә тиклем казак, башҡорт, татар кешеләрен һәм 45-кә тиклем һалдатты командировкаға ебәргән булғандар. Яңы ауылға Ырымбур батальонының һалдаттары һәм офицерҙары һәм Ырымбур казактары киләләр. Хеҙмәт итеүселәрҙең (557 кеше) 101 хужалығы, казактарҙың (407 кеше) — 74 хужалығы була. Ер дачалары 16986 дисәтинә тәшкил итә.

1880-се йылдар аҙағында сиркәү төҙөлә, 2 һыу һәм 3 ел тирмәне эшләй. 1890—96 йылдарҙа тәүге ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асыла. 1900 йылда 284 хужалыҡ иҫәпләнә. Урындағы күп казактар казак полкы составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашалар, Георгий тәреһе менән бүләкләнәләр. Н. Г. Миронов ҙур батырлыҡ күрһәтә (1937 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә).

1919 йылдың авгусында ауылды ҡыҙылдар утҡа тоталар һәм яндыралар. Халыҡ баҙҙарҙа һәм ашығыс ҡаҙылған ер өйҙәрҙә ҡыш сыға. Ошо ваҡиғаларҙан һуң күпселек ауыл ирҙәре аҡтарға ҡушыла, ауыл тирә-йүндә «аҡ гвардиясылар» булып һанала. 1921 йылғы йотлоҡта халыҡ ныҡ яфа сигә.

1919 йылдан Ҡыйҙыш ауылы Уй, Бишкильское, Кочкарский, Колхоз, Сыбаркүл райондарында Ҡыйҙыш ауыл Советы үҙәге, аҙаҡ Степной ауыл Советы үҙәге була. 1930 йылда ауылда «Победа» колхозы бүлексәһе урынлаша.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 114 ауыл кешеһе һәләк була; А. Н. Миронов Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була, Т. Н. Николаев Дан орденының тулы кавалеры. Совет осоронда ауылда «Көньяҡ Урал» совхозының үҙәк усадьбаһы урынлаша (хәҙер уның базаһында «Көньяҡ Урал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй).

Балалар баҡсаһы, урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт һарайы, балалар сәнғәт мәктәбе, дауахана (унда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән табип Н. Л. Палагина эшләй) бар. Ҡыйҙыш Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Н. Г. Каюкованың һәм Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы В. Н. Соловьёвтың тыуған ауылы. Шағир һәм композитор Н. И. Григорьев оҙаҡ йылдар тыуған ауылында йырҙар һәм шиғырҙар ижад итә.

## Халҡы

Халҡы 1337 кеше (1873 йылда — 1340, 1889 йылда — 1740, 1900 йылда — 1960, 1926 йылда −1826, 1995 йылда — 1350 кеше).

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда халыҡ һаны 1014 кеше тәшкил итә (453 ир-ат һәм 561 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауылдың урамдар селтәре 10 урамдан тора.

## Һылтанмалар
* Село Кидыш
## Иҫкәрмәләр
Новокурск (Ырымбур өлкәһе)

**Новокурск**—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡтараҡ яҡынса 2 километр алыҫлыҡта, Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
XХ быуаттың тәүге ун йыллығында Курск губернаһы күскенселәре нигеҙ һалған. Борон ауылды Новокурский утары тип атағандар.

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеге, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ибраһим ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Төбәк топонимикаһы белгесе С.М. Стрельников "Кувандыкский край в географических названиях" тигән китабында, ойконим Курск губернаһынан күсеп килгән халыҡтың тыуған яғы хөрмәтенә бирелгән, тип яҙа. Башта утар ғына була, шуға күрә Новокурский хутор тип атап йөрөтәләр.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 15 кеше (87% урыҫтар) , 2010 йылда 12 кеше булған.

## Иҫкәрмәләр
Бишҡайын мәмерйәһе

**Бишҡайын мәмерйәһе** — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Бишҡайын ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта ятҡан «Аҡкүл» станцияһы йүнәлешендә. Ағиҙел йылғаһы бассейенына ингән Аҡташ инешенең һул ярында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы
Бишҡайын мәмерйәһе аҫҡы пермь көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән.
Карст мәмерйәлеренә инә.Гипс үҙенсәлекле. Аҡ, һоро-аҡ төҫтә,тығыҙ, ваҡ бөртөклө.
Шәкәр рәүешендә , таҙа эре киҫәкле.
Тоҡҡа оҡшаған   сикләнгән ике залдан тора.
Беренсе залдың оҙонлоғо 10 метр,ә киңлеге 8 метр, бейеклеге 3,5 метр. Икенсе залдың оҙонлоғо — 11 метр, киңлеге −7 метр, бейеклеге −8 метр.
Мәмерйә үҙенең эске микроклиматы буйынса һалҡын.Ҡояш ҡыҙҙырған урында урынлашҡан. Тәрәнлеге 5 метр. Йәйге эҫе көндәрҙә лә һәр саҡ боҙ һалҡынлығын һаҡлай. Мәмерйә эсендәге температура −4° була.Ҡышын стеналары һәм иҙәне туңа, йыл буйы иремәй. Шуға ла халыҡ уны «серле» мәмерйә, тип йөрөтә.Спелеология менән мауығыусылар өсөн дә  ул  әһәмиәтле.
Мәмерйә 1770 йылда ғалим-энциклопедист, сәйәхәтсе, академик Лепёхин Иван Иванович тарафынан асыла.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының "Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау " 1965 йылдың 17 авгусындағы Ҡарары № 465 менән Бишҡайын мәмерйәһе тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорманай мәмерйәһе
* Өсҡатлы соҡоро

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Памятники природы Аургазинского района
Таҙғара (тау)

**Таҙғара** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.

## Географияһы
Таҙғара тауы хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғолдан 3 км төньяҡ-көнбайыштараҡ *Янбайбала* йылғаһы ҡушылдығы *Ҡәҙер* йылғаһы буйында урынлашҡан. Йыраҡ түгел Ҡәҙер тауы ла бар..

## Климаты
Тау урынлашҡан төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.

## Тарихы
Төбәк риүәйәттәргә, топонимдарға бай. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, бынан йыраҡ түгел бер-береһенә күрше булып, 5 кенә км алыҫлыҡта ике *Үтәғол* — *Үрге һәм Түбәнге* — көн иткән. 1871 йылғы картала улар икеһе лә булған. Мәгәр 1980-се йылдарҙа икеһе лә юҡҡа сыҡҡан.

Ҡәҙер йылғаһы иһә ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән алышта яраланған башҡорт батыры *Ҡәҙер* хөрмәтенә аталған. Хәйер, Ҡәҙер исемле бай исеменән тип тә һөйләйҙәр, тип һөйләгән информаторҙар. Ҡәҙер йылғаһы ҡойған Янбайбала йылғаһы Шайтантауҙа баш ала. Риүәйәт ителеүенсә, бында Янбай исемле бала донъяға килгән булған.

## Этимологияһы
Тауҙың атамаһы таҙғара тигән ҡоштан алынған. Күрәһең, был тауҙы улар төйәк иткән. Ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған ҡош, урыҫса ..

Ике томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә: Таҙғара — башы һәм елкәһе ҡауырыйһыҙ (шуға күрә *таҙ* инде), көрән төҫлө, емтек ашай торған, бөркөт ҙурлыҡ күсмә ҡош. Ағас баштарына оялай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 29-сы бит
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 861 бит
Токмасс

**Токмасс** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ҡасаба. Белов ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Токмасс (Ҡомлоҡ йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһының һул ярында (исеме йылға исеменән алынған), райондың административ үҙәге Уй ауылынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышта 16 километр тирәһе (тураға) йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 369 метр.

Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән шоссе юл бәйләй. Район үҙәгенә (Уй ауылы) тиклем алыҫлығы 17 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Бедово ауылы) тиклем — 7 км.

Ҡасаба эргәһендә Токмасс быуаһы (1976 йылда ауыл хужалығы ерҙәрен һуғарыу өсөн төҙөлгән; өҫкө йөҙөнөң майҙаны 49 га, һыу массаһының күләме 1 миллион кубометрҙан ашыу, максималь тәрәнлеге 8 м; хәҙерге ваҡытта используется для рыборазведения ООО «Белово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт балыҡ үрсетеү өсөн файҙалана) урынлашҡан.

; Сәғәт бүлкәте

Токмасс ҡасабаһы, бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт зонаһында урынлашҡан. Ҡулланыу ваҡытының UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә.

## Тарихы
Ҡасаба XVIII быуатта казактарҙың ҙур ауылдан айырылып, күсеп ултырған яңы ауылы булараҡ барлыҡҡа килә. 1795 йылда Ырымбур казак ғәскәренең 2-се кантонының 4-се станицаһы Уй нығытмаһында иҫәптә тора. Ир-ат халҡы Таналыҡ нығытмаһында хеҙмәт итә. 1826 йылда ҡасабала 33 хужалыҡ иҫәпләнә. 1850-се йылдарҙан һуң Совет власы урынлашҡанға тиклем ул Ырымбур казак ғәскәренең 2-се хәрби бүлегенең Уй станица юрты (Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе) составында була.

1873 йылда ҡасабала 65 хужалыҡ, 1889 йылда 71 хужалыҡ (мәктәп, 1 һыу һәм 3 ел тирмәне була), 1900 йылда 76 хужалыҡ (мәктәп, 2 һыу һәм 5 ел тирмәне) иҫәпләнә. 1892 йылда Токмасс станица дачаһын ыҙанлағанда 6398 дисәтинә ер, шул иҫәптән 4339 дисәтинә һөрөнтө ер, 235 дисәтинә туғай, 824 дисәтинә урман, 981 дисәтинә көтөүлек бүленә. 1926 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡасаба Уй районының Белово ауыл Советында иҫәптә тора.

1929 йылда Ворошилов исемендәге колхоз ойошторола. Халыҡ иген, йәшелсә, техник культуралар үҫтерә; малсылыҡ, ҡошсолоҡ менән шөғөлләнә, бал ҡорто үрсетә. Черепица етештереү яйға һалына. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң хужалыҡ Сталин исемендәге колхоз составына инә (үҙәк усадьбаһы Белово ауылында була; һуңғараҡ КПСС-тың 22-се съезы исемендәге колхоз тип үҙгәртелә).
Хәҙерге ваҡытта ҡасаба биләмәһендә «Белово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең бригадаһы урынлашҡан.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010 мәғлүмәттәре буйынса, ир-егеттәр халыҡтың 46,9%-ын, ҡатын — ҡыҙҙар 53,1 %-ын тәшкил итә.

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 86 % тәшкил итә.

Халҡы 164 кеше (1795 йылда — 43, 1873 йылда — 370, 1889 йылда — 500, 1900 йылда — 515, 1926 йылда — 747, 1956 йылда — 321, 1970 йылда — 308, 1983 йылда — 236, 1995 йылда — 187 кеше).

## Урамдары
Ҡасабаның урам селтәре биш урамдан тора.

## Һылтанмалар
* Посёлок Токмасский
## Иҫкәрмәләр