open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Савицкий Пётр Иванович

**Савицкий Петр Иванович** (25 июль 1936 йыл) — юрист, Европа илдәренең конституция хоҡуғы буйынса белгес;  юридик фәндәр докторы  (1980); профессор,  Урал дәүләт университетының деканы һәм проректоры,  Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған юрисы, юғары белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре. Анатолий Кони миҙалына эйә булыусы.

## Биографияһы
Савицкий Петр 1936 йылдың 25 июлендә Смоленск өлкәһе Монастырщинский райоынынң Кузнецово ауылында тыуған. тыуған.  1963 йылда  Свердловск юридик институтын (университетын)  тамамлай һәм ошо уҡыу йортоноң аспирантураһына  уҡырға инә.  1966  йылда аспирантураны тамамлай һәм киләһе йылына профессор Борис Стародубскийҙың ғилми етәкселеге аҫтында  «Государственный строй Бельгии» кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1963 йылда Савицкий Свердловск юридик институтында  эшләй башлай (СЮИ); кафедра мөдире, факультет деканы һәм уҡыу эше буйынса проректор була. 1980 йылда Савицкий Петр юридик фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Правительственный аппарат Пятой Республики во Франции» темаһы буйынса диссертацияны уңышлы яҡлай.  Шул уҡ ваҡытта, бер ай дауамында Парижда  Сәйәси фәндәр институтында стажировка үтә; француз теленән  1994 йылғы реформалаштырылған Бельгия конституцияһын тәржемәләй һәм баҫтырып сығара.  Почёт ордены һәм миҙалдары менән бүләкләнә

## Эштәре
Пётр  Савицкий   80-дән ашыу фәнни эш авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән, бер монография һәм дүрт  уҡыу әсбабы бар; сит илдәрҙең дәүләт һәм хоҡуҡ буйынса дәреслектәрендә  бер нисә бүлек, шул иҫәптән Рәсәй конституция хоҡуғы һәм халыҡ-ара хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса ла  яҙған. Европа илдәренең конституция хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә:

* «Правительственный аппарат Пятой Республики во Франции» (Свердловск, 1979)
* Избранные труды / П. И. Савицкий. — Екатеринбург : Уральский гос. юридический ун-т, 2015. — 291 с. : цв. портр.; 21 см. — (Библиотечка Российского юридического журнала).; ISBN 978-5-7845-0468-5.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар

*
Чудаков Александр Евгеньевич

**Чудако́в Александр Евгеньевич** (16 июнь 1921 йыл — 25 ғинуар 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй физик-экспериментсыһы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), физика-математика фәндәре докторы.

## Биографияһы
Александр Евгеньевич Чудаков 1921 йылдың16 июнендә Мәскәүҙә билдәле инженер, СССР-ҙа автомобилдәр төҙөлөшөнә нигеҙ һалған академик Е. А. Чудаков ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. Тиҙҙән мәжбүри ғәскәри хеҙмәткә саҡырыла. Демобилизацияланғандан һуң 1944 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының П. Н. Лебедев исемендәге физика институтында (ФИАН) радиотехник булып эшләй. 1944 йылда физика факультетына әйләнеп ҡайта, 1948 йылда уны отличие менән тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң 1971 йылға тиклем ФИАН-да эшен дауам итә. 1971 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының ядро тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1959). МДУ-ның физика факультеты профессоры. 1966 йылдың 1 июленән СССР Фәндәр академияһының ядро физикаһы бүлеге буйынса ағза-корреспонденты. 1987 йылдың 23 декабренән СССР Фәндәр академияһының ядро физикаһы бүлексәһенең академигы (1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы).

2001 йылдың 25 ғинуарында вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 1).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эштәре тәбиғәтте һәм йыһан нурҙарының үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса. Йыһан ҡойоно тыуҙырыусы өлөшсәнең энергияһын үлсәү методикаһын эшләй, һәм уны юғары энергиялы гамма-кванттарҙың локаль сығанаҡтарын эҙләү өсөн ҡуллана. С. Н. Вернов һәм башҡалар менән берлектә Ерҙең тышҡы радиация бүлкәттәрен аса һәм тикшерә. Был асыш 1958 йылдың июлендә 23-сө номер аҫтында СССР фәнни асыштар Дәүләт реестрына индерелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин премияһы (1960) — «Ерҙең тышҡы радиация бүлкәттәрен асҡаны һәм тикшеренеүҙәре өсөн» .
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы (1998)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1957, 1975)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1996)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Александр Евгеньевич Чудаков (к шестидесятилетию со дня рождения)», Успехи физических наук (журнал), 1981, том **134** (3), стр. 561—564.
* «Александр Евгеньевич Чудаков (к семидесятилетию со дня рождения)», Успехи физических наук (журнал), 1991, том **161** (7), стр. 209—212.
* «Памяти Александра Евгеньевича Чудакова», Успехи физических наук (журнал), 2001, том **171** (5), стр. 571—572.
* 
* Храмов Ю. А.:Физики. Чудаков Александр Евгеньевич, с =295.
Ковалёв Сергей Григорьевич

**Ковалёв Сергей Григорьевич** (30 октябрь 1958 йыл) — геолог, юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (2005).

## Биографияһы
Сергей Григорьевич Ковалёв 1958 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Шаҡша станцияһы ҡасабаһында (хәҙер Өфө ҡалаһы эсендә) тыуған. 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын географ, геоморфолог һөнәре буйынса тамамлаған. 1980 йылдан алып Геология институтында эшләй: 1994 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында, 2008 йылдан алып магматизм һәм метаморфизм лабораторияһы етәксеһе, 2012 йылдан — фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары һәм баш ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа. Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында уҡыта, 2008 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй, 2012—2013 йылдарҙа БДУ-ла уҡыта. 1990 йылда «Дифференцированные диабаз-пикритовые комплексы западного склона Южного Урала» темаһы буйынса Мәскәү дәүләт университетында (петрография кафедраһы) кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2005 йылда «Рифтогенные процессы в истории развития Южного Урала (динамика формирования структурно-вещественных комплексов и их геохимическая специализация)» темаһы буйынса Екатеринбургта докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Уралдың кембрий алды магматик тоҡомдары петрологияһына һәм аҫыл металдар металлогенияһына арналған. С. Г. Ковалев  тарафынан Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүенең рифейҙағы геодинамик үҫеше моделе төҙөлгән.

Нәшер ителгән фәнни эштәренең һаны – 283 (12 монография һәм 5 уҡыу-уҡытыу әсбабы).

**Төп ғилми хеҙмәттәре:**

Полезные ископаемые Республики Башкортостан (железные руды). Уфа, 2008 (авторҙаш);
 
Белорецкий метаморфический комплекс. Уфа, 2009 (авторҙаш);

Генезис сульфатов и сульфидов в нижнерифейских отложениях Камско-Бельского авлакогена и Башкирского мегантиклинория. Уфа, 2009 (авторҙаш). 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сотрудники
* Истина
*  База данных «Картотека публикаций авторов МГТУ им. Н.Э. Баумана»
Көнгөрә

**Көнгөрә** (, ) — имеҙеүселәр класы вәкиле, ике ҡырҡҡыс тешле муҡсалылар инфракласынан.
Киң мәғәнәлә көнгөрә термины көнгөрәләр ғаиләһенең барлыҡ вәкилдәренә ҡарата ла ҡулланыла. Тарыраҡ мәғәнәлә иһә был ғаиләнең эрерәк вәкилдәрен шулай атайҙар, вағыраҡтары иһә валлару һәм валлаби тип йөрөтөлә.

## Атаманың килеп сығышы
«Көнгөрә» һүҙе «kanguroo» йәки «gangurru» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанала — Джеймс Кук 1770 йылда Австралияға төшөү менән аборигендарҙан ырғанлап йөрөп ятҡан хайуандарҙың нисек аталғанын һорағас, шундай яуап ишеткән, тиҙәр.

Инглиз телен аңламаған абориген ғәмәлдә «аңламайым» тигән. Хәҙерге лингвистик тикшеренеүҙәр фактик нигеҙ тапмай, әммә был фараз дөрөҫлөккә тап килгән булыуы ихтимал.

## Көнгөрә — Австралия символы
Көнгөрә — Австралия символдарының береһе. Был хайуан Австралия гербына төшөрөлгән, шулай уҡ ҡайһы бер австралия тәңкәләрендә лә һынландырылған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Потёмкин Василий Васильевич (физик)

**Потемкин Василий Васильевич** (6 август 1917 йыл — 22 октябрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биография
1917 йылдың 6 авгусында Ровно ҡалаһында тыуған, ата-әсәһе унда рус армияһының ялан госпиталендә эшләй. Табип һәм химик Потемкин Василий Васильевичтың улы.
1930 йылдар башынан Мәскәүҙә йәшәй, унда атаһы Мәскәү дәүләт университетының химия факультетында уҡыта.

1935 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә һәм уны тамамлағандан һуң (1940) аспирантураға ҡабул ителә. Шул уҡ йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, Байкал аръяғы хәрби округында хеҙмәт итә. Һуғыш башлағандан һуң хәрби-сәйәси училищеға ебәрелә. 1942 йылдың февраленән 1944 йылдың мартына тиклем — хәрәкәт итеүсе армияла, 1142-се артиллерия полкының батальон комиссары.

1944 йылдан 5-се ғилми-тикшеренеү институтында инженер, радиолокацион станциялар эшләүҙә һәм уларҙы хәрби эксплуатациялау шарттарына әҙерләүҙә ҡатнаша.

1946 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты аспирантураһында уҡыуын дауам итә һәм диссертация яҡлағандан һуң университетта тирбәлеүҙәр физикаһы кафедралһында фәнни эш алып бара һәм уҡыта.

1971 йылдан — физика-математика фәндәре докторы, диссертацияһының темаһы «Һыҙыҡлы булмаған реактив системаларҙа тауыш»). Профессор.

15 фән кандидаты, 7 фән докторы әҙерләгән.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Төрлө физик системаларҙа артыҡ (йылылыҡ кимәлен үтеп киткән) флуктуациялар. Уларҙы ҡыҫҡаса «*1/f* күренешендәге тауыш» тип атайҙар, бында f — йышлыҡ.
Уның етәкселегендә тауыштарҙы төрлө системаларҙа: үткәргестәрҙә, йоҡа магнит плёнкаларҙа, ҡояш батареяларында, сканерлаусы туннель микроскоптарҙа тикшереүҙәр үткәрелә.

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Төрлө физик системаларҙа кәрәгенән артыҡ флуктуациялар буйынса 100-ҙән ашыу публикациялар авторы. Түбәндәге дәреслектәр авторы:

* 
* В. В. Потемкин, А. М. Бузько, Ю. В. Горохов, «Эффект депрессии магнитного шума при низких температурах», Докл. АН СССР, 217:6 (1974), 1287—1288

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Фото http://www.phys.msu.ru/rus/about/sovphys/sov-physik-1998-2004.pdf
* фото https://phys.msu.ru/rus/about/sovphys/ISSUES-2015/03(112)-2015/21169/
* https://phys.msu.ru/rus/about/sovphys/book-fizfak-2ndWW.pdf
Горелов Александр Васильевич

**Горелов Александр Васильевич** (23 ғинуар 1958 йыл) — Рәсәй эпидемиологы, РФА мөхбир ағзаһы (2016).

## Биографияһы
Александр Васильевич Горелов 1958 йылдың 23 ғинуарында тыуған.

1982 йылда Һарытау медицина институтының педиатрия факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

1989 йылда «Вопросы клиники, патогенеза и этиотропной терапии кампилобактериоза у детей» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1995 йылда «Кампилобактериоз у детей. Клиника, диагностика, лечение» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Эпидемиологияның үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда аспиранттан алып балалар клиникаһы бүлеге мөдиренә тиклем үтә (1996 йылдан), әлеге ваҡытта — инфекция патологияһының клиника бүлеге етәксеһе (2008 йылдан).

1993 йылдан — Сеченов университетының балалары ауырыуы кфедраһында эшләй, 2000 йылдан — профессор вазифаһында, гастроэнтерология бүлегенә яуаплы.

2016 йылдан — Рәсәй Фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Эпидемия таралыуына дусар булған, шул иҫәптән яңы барлыҡҡа килгән балалар инфекцияһы проблемаларын өйрәнә.

Илдә беренселәрҙән булып ҡайһы бер яңы инфекцион ауырыуҙарҙы, атап әйткәндә: бокавируслы һәм метапневмовируслы инфекция, энтероагрегатив эшерихиоз, аденовируслы киҫкен диарея, кампилобактериоз, медицина ярҙамы күрһәтеү менән бәйле эсәк вирус инфекциялары, токсокароз ваҡытында бауыр зарарланыуын һүрәтләй, балаларҙа тапма ауырыуының ҡатнаш сир барышы үҙенсәлектәрен асыҡлай.

Балаларҙа инфекция ауырыуҙары һәм педиатория буйынса 500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, уларҙан: 9 монография, ҡулланмаларҙа бүлектәр, табиптар өсөн б 2 белешмә, юғары уҡыу йорттары өсөн 4 дәреслек, ашыу сит ил матбуғатында 15 баҫма; уйлап табыу буйынса РФ 7 патенты бар.

Уның етәкселегендә 36 кандидатлыҡ һәм 11 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.

Юғары аттестация комиссияһы исемлегенә ингән 9 фәнни журналдың мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, «Инфекционные болезни» журналының баш мөхәррире урынбаҫары (Scopus халыҡ-ара рефератив базаға инә).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе
* Роспотребнадзорҙың почетлы хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профессор Александр Горелов: «Лучший способ защиты от болезней — это максимально крепкое здоровье с первых дней жизни» (неопр.). umedp.ru. Дата обращения 9 декабря 2019.

*
Мансурова Любовь Ильинична

**Мансурова Любовь Ильинична** (13 декабрь 1929 йыл - 26 июнь 2023 йыл) — ғалим-агроном. 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған агрономы (2006).

## Биографияһы
Любовь Ильинична Мансурова 1929 йылдың 3 декабрендә Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында тыуған.

## Хеҙмәт юлы
* 1952 й. — Мичуринск ҡалаһында И. В. Мичурин исемендәге йәшелсә‑емеш институтын тамамлағандан һуң, йәш агроном Өфө ҡалаһында Республика йәш натуралистар станцияһында эшләй. 
* 1954 й. алып - Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында (БНИИСХ) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 
* 1966 й. — БНИИСХ-та бүлек мөдире 
* 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. 
* 1995—2010 йй. Һамар ауыл хужалығы академияһында (Кинәле ҡалаһы) хеҙмәт итә. 

Фәнни тикшеренеүҙәре йәшелсә культуралары селекцияһына, орлоҡсолоғона һәм уларҙы үҫтереү технологияларын эшләүгә арналған. Мансурова тарафынан башлы һуғандың Иглинский 1 сорты сығарыла, һуғанды үҫтереү технологияһы камиллаштырыла һәм БР‑ҙың хужалыҡтарында үҫтереү индерелә. 

200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
1991 — Ауыл хужалығы фәндәре докторы

1993 — профессор

2006 — РФ‑ның атҡаҙанған агрономы

## Сығанаҡтар
* Мансурова, Любовь Ильинична. Выращивание овощных культур в Башкирии / Л. И. Мансурова, Л. Х. Латыпова. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1976. — 95 с. : ил.; 21 см. Овощные культуры — Возделывание — Башк. АССР FB Б 76-25/1757 FB Б 76-25/1758
* Лук репчатый в Башкирии. Уфа, 1988.
* Мансурова, Любовь Ильинична. Практикум по овощеводству : практикум / Л. И. Мансурова, В. Н. Титов, В. Г. Кириченко; под ред. Л. И. Мансуровой. — М. : Колос, 2006. — 319 с. — Библиогр.: с. 317—318. — ISBN 5-10-003922-1

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*  Мансурова Любовь Ильинична
*  Мансурова Любовь Ильинична
* wiki02.ru/encyclopedia/Mansurova_Lyubov_Ilinichna/t/8471 Мансурова Любовь Ильинична
* Рәсәй дәүләт китапханаһы Мансурова тураһында
* Мансурова Любовь Ильиничнаның ғилми хеҙмәттәре 
* авторҙың 7 баҫмаһы тәҡдим ителгән

## Иҫкәрмәләр
Мирта Легран

**Роса Мария Хуана Мартинес Суарес** (, ижади псевдонимы **Легран Мирта**; 23 февраль 1927 йыл) — Аргентина актрисаһы һәм телевидение алып барыусыһы. Кинола карьераһын  игеҙ ҡыҙ туғаны Сильвия Легран менән  13 йәшендә башлай.

## Биографияһы
Буласаҡ актриса игеҙ ҡыҙ туғаны менән  1927 йылда Аргентинаның төньяҡ-көнсығышындағы ҙур булмаған Вилла  Канас ҡалаһында тыуған. 1934 йылда  әсәһе аталары менән айырылышҡандан һуң уларға яҡшы белем биреү маҡсатында Росариоға  алып килә. Дөйөм белем ютреү мәктәбенән тыш ҡыҙҙар муниципаль театр янындағы театр студияһына йөрөйҙәр.  1939 йылд  а ҡыҙҙарға «Нинины тәрбиәләү» () фильмында төшөү өсөн ролдәр  тәҡдим ителә. Таҫмаға уңыштар юлдаш була, һәм киләһе йылда уҡ Сильвия һәм Мирта  ике картинала төшә. Ошо осорҙа Аргентинала иң ҙур  киностудия  Lumiton  ҡыҙҙар менән биш йыллыҡ контракт төҙөй.  Бәлиғ булыуҙарына ҡыҙҙарҙың икәүләшеп төшкән фильмографияһы 10 фильм  тәшкил итә. «Соло» әҫәрҙәренән тыш,  башҡалар араһында  «Сафо, бер мауығыуҙың тарихы» (, 1943 йыл) картинаһы киң билдәле.  1945 йылда Легран «Бәләкәй сеньора Перес» (, 1944 йыл) фильмындағы роль өсөн  «Көмөш кондор» премияһын ала. 

1945 йылда Мирта француз  сығышлы режиссеры Даниэль Тинайра менән таныша һәм киләһе йылда уға кейәүгә сыға. Ире менән никах уға күп мөмкинлектәр аса.  Уның  «Берсин фантазияһы» ( *La vendedora de  fantasías,* 1950 йыл), «Мөхәббәт үлмәй» (, 1955 йыл), унда Легран Тита Марельо һәм Жулли Марено кеүек йондоҙҙар менән эшләй. Мирта Легран ире менән сәйәсәттән ситтә торалар һәм үҙҙәренең сәйәси өҫтөнлөктәрен туранан-тура әйтмәйҙәр, шуға күрә перонизм ваҡытында ла, уның тарҡалыуынан һуң да әүҙем эшләйҙәр, шул уҡ ваҡытта күп кенә башҡа кинематографистар Аргентинаны ҡалдырырға мәжбүр була

1957 йылдан үҙен телевидениела һынап ҡарай. 1960 йылдар аҙағында уның өсөн махсус  «Йондоҙҙар менән төшкө аш» () проекты ойошторола, уның һәр сығарылышында Мирта Легран иптәштәрсә өҫтәл артында   билдәле сәйәсмәндәрҙән, актерҙарҙан, эшҡыуарҙарҙан  интервью ала. Был тапшырыуҙар ҙур уңыш яулай һәм тиҙҙән «Мирта Легран менән төшкө аш»  тип үҙгәртелә. 

Үҙенең 79-йыллыҡ карьераһы эсендә  Мирта Легран 36 фильмда төшә, ун бер пьесала һәм өс телесериалда уйнай, уның «Мирта Легран менән төшкө аш»  телевизион ток-шоуы  51 йыл дауамында трансляциялана. Актриса күңел асыу индустрияһының танылған эшмәкәре һәм күп премиялар, бүләктәргә эйә, шул иҫәптән  — төрлө номинацияларҙа Мартин Фьерро премияһының ун дүрт тапҡыр лауреаты. 2007 йылда Легран Мирта Буэнос-Айрестың почетлы гражданы тигән исеменә һәм Аргентина Сенатынан Доминго Фаустино Сармьенто премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Телятников Иван Александрович

**Телятников Иван Александрович** (13 декабрь 1929 йыл — 10 август 1996 йыл) — ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1988 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ветеринария фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. 

## Биографияһы
Иван Александрович Телятников 1929 йылдың 13 декабрендә БАССР-ҙың Тамъян-Ҡатай кантоны Түбәнге Әүжән-Перровск заводы ауылында (БР-ның Белорет районы Түбәнге Әүжән ауылында тыуған — 1996 йылдың 10 авгусында вафат булған, Өфө), ветеринар врач. Ветеринария фәндәре кандидаты (1970).

## Хеҙмәт юлы
1959 йылда Силәбе өлкәһендә Троицк ветеринар институтын тамамлай. Бөрө район ветеринария лечебницаһының ветеринар врач булып эшләй.

1961 йылдан — Бөрө нда хеҙмәт итә. 

1962 йылдан Өфө районында: ст. вет. врач с-за «Дмитриевский» совхозының өлкән ветврачы.

1963 йылдан «Өфө» совхозының баш ветврачы. 

1964—66 йылдарҙа ст. вет. врач вет. отдела Мин-ва с. х‑ва БАССР Ауыл хужалығы министрлығы ветеринария бүлегенең өлкән ветврачы. 

1967 йылдан Ҡаҙан ветеринария институтында

1978—1988 йылдарҙа— Башҡортостан ауыл хужалығы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 

Ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығы хайуандарының хирургик сирҙәрен  деят-сть посвящена вопросам профилактикалауға һәм дауалауға, ветеринар инструменттары һәм  приборҙарын ентекләп өйрәнеүгә һәм сафҡа индереүгә (универсаль магнит зонд һ. б.) арналған. 

30-ҙан артыҡ ғилми хеҙмәт һәм 8 уйлап сығарыу авторы.

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре
* 1970 — Ветеринария фәндәре кандидаты
* 

## Сығанаҡтар
* Бескровный способ кастрации. М.,1968 (авторҙаш)
* Результаты обследования сетки крупного рогатого скота магнитными зондами разной конструкции. Уфа, 1978. 

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* [башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/2732-telyatnikov-ivan-aleksandrovich.html Телятников Иван Александрович]
* [wiki02.ru/encyclopedia/Telyatnikov_Ivan_Aleksandrovich/t/13935 Телятников Иван Александрович]

## Иҫкәрмәләр
Лобастова Светлана Александровна

**Лобастова Светлана Александровна** (14 сентябрь 1949 йыл) — физик. Техник фәндәре кандидаты (1990). Рәсәй Федерацияһы  Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004).

## Биографияһы
Светлана Александровна Лобастова 1949 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң [[Архангел] урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1973 йылдан БДУ-ла уҡыта, 1985 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылдан — килешеү нигеҙендәге фәнни тикшеренеүҙәр етәксеһе. Ғәмәли физика кафедраһы мөдире. Доцент (2007). 1990 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге туң ер тоҡомдарының йылылыҡ физикаһы һәм механикаһы, геоэкологик мониторинг проблемаларына арналған. С. А. Лобастова тарафынан арктик һәм субарктик терр ялар өсөн тәбиғи-техник системаларҙа битләүҙәге физик геокриологик процестар тикшерелә һәм классификациялана, криолитозона ерҙәрен һаҡлауҙың, дисперслы нефть системаларын ҡулланыуҙың фәнни нигеҙҙәре эшләнә, нефтле структура булдырыусы «В» универсины сығарыла һәм «Уфанефтехим» берекмәһендә уны етештереү үҙләштерелә. Ер тоҡомдарының термоэрозия йырынын һәм эрозияға ҡаршы ныҡлығын яҡшыртыу, тундра ерҙәрен һаҡлау һәм яңыртыу б са тикшереү ысулдары автоюлдар, үткәргес торбалар һәм башҡаларҙы  төҙөүҙә ҡулланыла. 

90-ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре:**

Экологические основы землепользования при освоении и разработке газовых и газоконденсатных месторождений Крайнего Севера. М., 2000 (авторҙаш);

Эколого-экономическое управление охраной окружающей среды. М., 2003 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһы  Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лобастова Светлана Александровна
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы

**Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы** (14 апрель 1955 йыл — 10 май 2016 йыл) — математик. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Рөстәм Рәшит улы Ғәҙелшин 1955 йылдың 14 аперелендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Иҫәпләү үҙәге булған Математика институтында эшләй (1995 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр). 1997 йылдан алып — Башҡорт дәүләт педагогия университетында — алгебра һәм геометрия кафедраһы, 2003 йылдан — математик анализ кафедраһы, 2011 йылдан башлап математика һәм статистика кафедраһы мөдире.

1998—2016 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта, математика кафедраһы профессоры.
1983—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының башҡорт филиалы физика һәм математика бүлеге аспиранты (ғилми етәксеһе А. М. Ильин).
1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2016 йылдың 10 майында Өфөлә вафат була.
 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге математик физиканың сик мәсьәләләрен, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың асимптотик ысулдарын тикшереүгә бәйле. Р. Р. Ғәҙелшин тарафынан Гельмгольцтың классик резонаторы һәм уның аналогтары өсөн ҡәтғи һөҙөмтәләр ала, төрлө типтағы сиргуляр боларыуҙары булған лапласиан үҙҡиммәттәренең тулы асимптотикаларын төҙөй.
 
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рустем Рашитович
* О себе
* Персоналии
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы

**Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы** (14 декабрь 1929 йыл — 10 июль 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Вәғиз Нурулла улы Хәйруллин 1929 йылдың 14 декабрендә БАССР-ҙың Бөрө кантоны (хәҙерге БР-ның Дүртөйлө районы) Һикәлекүл ауылында тыуған — 10.7.1999 йылдың 10 июлендә Дүртөйлө районы Шишмә ауылында вафат булған, тыуған ерендә ерләнгән. Ауыл хужалығының билдәле хеҙмәткәре. 

1945 йылдан башлап Дүртөйлө районындағы «Трактор» колхозында, 

1953 йылдан — «Шишмә» колхозында эшләй: 1956 йылдан умартасылыҡ бригадаһы бригадиры, 

1959—1990 йылдарҙа - «Шишмә» колхозы рәйесе. Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы етәкселегендә «Шишмә» колхозы үҫемлекселек һәм малсылыҡта ҙур күрһәткестәргә өлгәште: 1984—86 йылдарҙа бөртөклө орлоҡ культуралары уңышы гектарынан 35,3 центнер бирҙе, бер һыйырҙан уртаса йыллыҡ һөт һауыу — 3496 кг тәшкил итте.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981) 
* Ленин ордены (1986) 
* Октябрь Революцияһы ордены (1976)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Васильев Всеволод Иванович

**Васильев Всеволод Иванович** (9 июль 1926 йыл — 18 апрель 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юридик фәндәр докторы, профессор.

Конституция хоҡуғы өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр буйынса белгес. 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы (15-е сит илдәрҙә нәшер ителә), шул иҫәптән 4 монография һәм юғары уҡыу йорттары өсөн уҡыу әсбаптары яҙған.

## Биографияһы
Всеволод Иванович Васильев 1926 йылдың 9 июлендә Курскиҙа тыуған.

### Белеме
1950 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған, 1953 йылдан алып Бөтә союз юридик институтының аспирантураһында уҡый. Профессор Н. П. Фарберов етәкселегендә Васильев Всеволод Иванович 1954 йылда «Юғары һәм урындағы дәүләт власларының совет социалистик дәүләтендәге мөнәсәбәттәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләй һәм шуны яҡлай. 1974 йылда «Демократикй централизм хеҙмәтсәндәр депутаттары советында» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

### Эшмәкәрлеге
1953—1959 йылдарҙа һәм 1987—1989 йылдар буйынса СССР Юғары Советы Президиумы аппаратында, 1959—1987 йылдарҙа «Советы народных депутатов» журналының редакцияһында эшләй. Бер үк ваҡытта КПСС Үҙәк комитеты ижтимағи фәндәр академияһы эргәһендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында (хәҙерге Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы) уҡыта. 1989 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте янындағы Закондар сығары һәм сағыштырма хоҡуҡ институтында эшләй, 1989—1991 йылдарҙа уның директоры була. В. И. Васильев ҡатнашлығында Рәсәй Федерацияһының алдынғы фәнни муниципаль хоҡуҡ мәктәбен ойоштороусыларҙың береһе. Һуңғы йылдарҙа конституцион хоҡуҡ бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре, Докторлыҡ диссертациялар институтының диссертациялар советы ағзаһы булып тора.

Шулай уҡ СССР Юғары Советы Президиумы янындағы Фәнни консультанттар төркөмөндә етәксеһе урынбаҫары һәм «Народный депутат» журналы баш мәхәрриренең урынбаҫары, «Журнал российского права » журналының редколлегия ағзаһы булып тора.

2019 йылдың 18 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Васильев Всеволод Иванович
* План работы в 2014 году обсудили на заседании президиума ОНМКС при ЦИК России
Иверонова Валентина Ивановна

**Иверонова Валентина Ивановна** (1908 йыл 17 сентябрь, Мәскәү — 27 июль 1983, Мәскәү) — физика өлкәһендә совет ғалимы.

## Биографияһы
Валентина Ивановна Иверонова 1908 йылдың 17 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1929 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң шунда уҡ рентгеноструктура анализы кафедраһында уҡыта башлай. Бер үк ваҡытта ғәмәли минералогия институтында, төҫлө металдар институтында, тимер юл транспорты институтында материалдарға рентгеноструктура тикшеренеүҙәре алып бара. Уның тарафынан донъяла беренсе тапҡыр ҡоросҡа — тимер юл рельстары материалына арығанлыҡ буйынса тикшереүҙәр башҡарыла.

1936 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы «Рентгенографические исследования явлений рекристаллизации некоторых металлов и их сплавов»). 1946 йылда «Отдых и рекристаллизация твёрдых растворов металлов» темаһына диссертация яҡлай, физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе ала (физика буйынса ҡатын-ҡыҙ яҡлаған беренсе докторлыҡ диссертацияһы). 1948 йылда профессор исеме бирелә.

1953—1969 йылдарҙа физика факультетының дөйөм физика кафедраһын етәкләй, артабан ғүмеренең аҙағына тиклем кафедра профессоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ленин ордены (1961),

«Почёт Билдәһе» ордены (1951)  

СССР Фәндәр академияһының Е. С. Федоров исемендәге премияһы лауреаты (1979, А А. Кацнельсон менән)

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Рентгеноструктура анализы, ҡаты есемдәр физикаһы, рентген нурҙары таралыу теорияһы, металлдар һәм иретмәләр физикаһы.

## Педагогик эшмәкәрлеге
«Механика», «Молекулярная физика», «Электричество», «Теория рассеяния рентгеновских лучей», «Динамика кристаллической решётки», «Динамическая теория рассеяния» курстарын уҡый. Дөйөм физика буйынса семинарҙар һәм практикумдар алып бара.

30-ҙан ашыу фән кандидаты әҙерләй, уның 5 уҡыусыһы фән докторы булып китә.

## Библиография
«Ближайший порядок в твёрдых растворах» (авторҙаш, 1977)

«Теория рассеяния рентгеновских лучей» (уҡыу әсбабы, авторҙаш, 1972)

## Ғаиләһе
Иван Александрович Иверонов — астрономия һәм геодезия профессоры, Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһы ректоры ғаиләһендә тыуған.

Ире Герман Степанович Жданов — физик, совет радиацион кристаллография мәктәбенә нигеҙ һалыусы, А. Н. Бах исемендәге, Д. И. Менделеев исемендәге, Е. С. Федоров исемендәге премиялар лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Летопись Московского университета

Андреева Н С, Вайнштейн Б К, Жданов Г С, Курдюмов Г В, Осипьян Ю А, Тернов И М, Фабрикант В А, Фурсов В С, Яковлев И А «Памяти Валентины Ивановны Ивероновой» ''УФН'' '''143''' 131—132 (1984)

Памяти профессора ВАЛЕНТИНЫ ИВАНОВНЫ ИВЕРОНОВОЙ (17.09.08—27.07.1983) К 100-летию со дня рождения. К 75-летию физфака
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы

**Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы** (2 ғинуар 1958 йыл) — химик. Техник фәндәр докторы (2004).

## Биографияһы
Рим Рифғәт улы Ғиззәтуллин 1958 йылдың 2 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. 1987 йылда Органик химия институтына күсә: бында 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан лаборатория мөдире вазифаһын башҡара. 1996 йылан башлап Башҡортостан Республикаһынының энергия ресурстары транспорты проблемалары институтында (ИПТЭР дәүләт униатр предприятиеһы) эшләй, бүлек мөдире вазифаһын башҡара. 2000 йылдан — Өфөлә «Ада» ғилми производство фирмаһының генераль директоры. Әлеге предприятие изоляцион материалдар етештереү менән шөғөлләнә. 2006 йылдан алып «Ада» ҒПП-һы Мәскәүҙә урынлаша (2013 йылда бөтөрөлә). Хәҙерге ваҡытта Р. Р. Ғиззәтуллин — шәхси эшҡыуар.

2004 йылда «Усовершенствование метода защиты магистральных трубопроводов от коррозии в трассовых условиях на основе разработанных новых изоляционных материалов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (фәнни консультанты профессор Р. С. Ғүмәров).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре юғары молекуляр берләшмәләрҙең стабилләшеү һәм иҫкереү проблемаларына, металдарҙы коррозиянан һаҡлау өсөн композициялы материалдар эшләүгә арналған. Р. Р. Ғизтуллин тарафынан битум-полимер мастикалар, изоляциялау таҫмалары һәм йәбештергес составтар эшләнә, улар РФ, Беларусь Республикаһында үткәргес торба транспорты предприятиеларында ҡулланыла.

30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте:**

Правила технической эксплуатации магистральных нефтепроводов. М., 2001 (авторҙ.); Защитные покрытия для трубопроводов. СПб., 2004 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Гиззатуллин Рим Рифгатович
Перов Николай Сергеевич

**Перов Николай Сергеевич** (22.05.1954) — физика-математика фәндәре докторы, профессор. 2013 йылдан Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында магнетизм кафедраһы мөдире. Магнит үҙенсәлектәрен тикшереү лабораторияһы мөдире. Хирша индексы — 17.

## Биографияһы
Перов Николай Сергеевич 1954 йылдың 22 майында тыуған.

1977 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай.

1983 йылда КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты янындағы маркси́зм-ленини́зм университе́тын тамамлай.

1986 йылда «Исследование ансамблей мелких магнитных частиц» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

2007 йылдан алып — магнетизм кафедраһы мөдире урынбаҫары.

2009 йылда «Исследование магнитных свойств микро- и нанонеоднородных систем» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

2013 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында магнетизм кафедраһы мөдире.

7 фән кандидаты әҙерләгән.

Магнит йәмғиәте (МАГО) президенты
.

Мәскәү магнетизм буйынса Халыҡ-ара симпозиумды ойоштороу комитеты рәйестәше (MISM-2017).

Төбәк-ара ғилми хеҙмәткәрҙәр йәмғиәте ағзаһы

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Функциональ материалдарҙың магнит үҙсәнлектәре

Магнетизмда эксперименталь ысулдар

Шыйығайтылған магнит ярымүткәргестәр

Магнит нано структуралар һәм нано киҫәксәләр

## Педагогик эшмәкәрлеге

### Уҡыған махсус курстары
Физик экспериментты автоматлаштырыу  (6 семестр) (программа)

Заманса магнит лабораторияһын эксперименталь йыһазландырыу (10 семестр) — һайлау буйынса (программа)

Студенттар өсөн семинар «Современные проблемы магнетизма» (факультатив) (программа)

«Магнетизм вокруг нас» (факультет ара курс, 30 сәғәт)

## Баҫма хеҙмәттәре

### Баҫмалары исемлеге
* Перечень публикаций в базе данных ИСТИНА
* Перечень публикаций в РИНЦ
* Перечень основных трудов на персональной странице на сайте кафедры магнетизма

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт кафедры
* Projects and activities 
*
Чанчунь политехник университеты

**Чанчунь политехник университеты** (ЧПУ) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Цзилинь провинцияһындағы алдынғы политехник университеты, 1958 йылда Ҡытай Фәндәр академияһы тарафынан нигеҙләнгән. Университет Цзилинь провинцияһы хөкүмәте  һәм Чанчунь  ҡалаһы хөкүмәте финансына тотола. 1958 йылдан 2002 йылға тиклем **Чанчунь**  **теүәл механика һәм оптика институты** тип аталған.

Хәҙерге ваҡытта университет составында — 14 факультет һәм колледж бар. Университетта .  бакалавр, магистр һәм фәлсәфә докторҙарын (PhD) әҙерләйҙәр һәм камиллаштыралар.

Чанчунь университеты бындағы 1988 йылда төҙөлгән һәм 1991 йылда дәүләт статусын алған махсус иҡтисади зона өсөн белгестәр әҙерләй. Инҡтисади зона ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, дөйөм майҙаны 30 км². Чанчунь ҡалаһында 18 университет һәм колледждар, 39 фәнни-тикшеренеү учреждениелары, 11 ғилми лабораторияны үҙ эсенә ала Зонала Ford, Itochu Co., Marubeni Co., Siemens, Goldlion Group компаниялары эшләй. Чанчунь университетын тамамлаусылар ошо компанияларҙа  фотоэлектроника һәм механика интеграцияһы, яңы материалдар, машиналар эшләү, электроника һәм мәғлүмәт тармаҡтарында эшләйҙәр.

## Университет кампусы
Университеттың кампусы 769 мең квадрат метр территорияны биләй.

## Һылтанмалар

* Университеттың рәсми сайтында 
* Университет тураһында дөйөм мәғлүмәт
Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы

**Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы** (20 декабрь 1927 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980). 

## Биографияһы
Динора Нурлығаян ҡыҙы Байтирәкова 1927 йылдың 20 декабрендә Өфө ҡалаһында хирург, медицина хеҙмәте полковнигы, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған табибы Байтирәков Нурыл‑Ғаян Нуриәхмәт улы ғаиләһендә тыуған.

1952 йылда Рәсәй театр сәнғәте институтын (ГИТИС) (Л. А. Малюгин һәм П. А. Марков курсы) тамамлай һәм Башҡорт академия драма театрына әҙәбиәт бүлеге етәксеһе булып ҡайта. Унан һуң Мәскәүҙә СССР Мәҙәниәт министрылығында эшләй: 1955 йылдан алып Театр һәм музыка учреждениелары баш идаралығы инспекторы, 1961—1968 йылдарҙа Кремль театрының репертуар‑художество бүлеге мөдире, 1970—1987 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығының Театрҙар идаралығы театр бүлеге мөдире урынбаҫары һәм мөдире.
Шулай уҡ 1978—1986 йылдарҙа Бөтә Союз мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында уҡыта.

Башҡортостан театр сәнғәте һәм драматургияһы тураһында мәҡәләләр авторы. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһын үткәреүҙә, шулай уҡ тажик (1957), ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ (1958), үзбәк (1959) әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаларын үткәреүҙә ҡатнаша. 1980 йылда Олимпия уйындары сиктәрендә мәҙәни программалар, 1985 йылда Мәскәүҙә 12‑се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивален ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә ҡатнаша. 1973—1983 йылдарҙа ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ‑ара театр институтының «Өсөнсө донъя» комитетында (Париж) СССР‑ҙан консультант.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).
* «Почёт Билдәһе ордены» (1980) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* https://bash.news/news/76252_the_90_year_anniversary_of_the_famous_theater_critic_dinora_bayteryakovo 
* https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/67664/
Журавлёва Светлана Евгеньевна

**Журавлёва Светлана Евгеньевна** (7 апрель 1960 йыл) — спортсы. 1984—1991 йылдарҙа СССР-ҙың парашют спорты буйынса йыйылма командаһы ағзаһы. Биология фәндәре кандидаты (1999). Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).

## Биографияһы
Светлана Евгеньевна Журавлёва 1960 йылдың 7 апрелендә Горький ҡалаһында тыуған. Күренекле химик-ғалим Е. Ф. Журавлёвтың ҡыҙы. 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Һөнәре буйынса биолог. Светлана Журавлева бала саҡтан спорт менән мауыға. Рәсәй ДОСААФ-ының авиация спорт клубы, авиация-техник спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А. К. Котенков). Парашют спорт төрө буйынса яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1984—1991).
1999 йылда «Синтаксономическое обоснование выбора охраняемых растительных сообществ: На примере некоторых сообществ Республики Башкортостан» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 
Мәскәү физика техник институтының молекуляр һәм биологик физика факультетында эшләй, биохимия физикаһы кафедраһы доценты .

## Парашют спортында ҡаҙаныштары
* Айырым күнекмәләр буйынса РСФСР-ҙың абсолют чемпионы (1991);
* Ете тапҡыр СССР чемпионы (1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991);
* Ике тапҡыр СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы (1991); 
* РСФСР (1988—1991) чемпионы;
* СССР чемпионаты призеры (1987); 
* РСФСР халыҡтары спартакиадаһының (1990) көмөш призёры;
* «Крылья Родины» журналы призына халыҡ-ара ярыштарҙың аболют еңеүсеһе (1988;
* Болгарияла халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе (София, 1988);
* 1000 м бейеклектән билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса төркөмләп һикереүҙә донъя рекордсыһы (1988).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989)
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бугаян Илья Рубенович

**Бугаян Илья Рубенович** (8 сентябрь 1943 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының һәм Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының академигы.

Күп кенә ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән монографиялар  авторы.

## Биографияһы
Илья Рубенович Бугаян 1943 йылдың 8 сентябрендә Дондағы Ростовта тыуған.

1965 йылда Ростов дәүләт техник университетын (РГТУ, хәҙер Дон дәүләт техник университеты) «Теүәл механика приборҙары» һөнәре буйынса тамамлай, 1974 йылдарҙа —  Ростов инженер-төҙөлөш институтында (РИСИ, хәҙерге Ростов дәүләт төҙөлөш университеты)  «сәйәси иҡтисад» һөнәре буйынса аспирантураны тамамлай.  Ошо уҡ йылда  «Экономические проблемы социалистического накопления и внедрения новой техники» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай 

Педагогик хеҙмәттә  1973 йылдың сентябренән. Ростов дәүләт төҙөлөш университетында «Сәйәси иҡтисад» кафедраһы, Төньяҡ-Кавказдәүләт хеҙмәте академияһында  (хәҙер Көньяҡ Рәсәй идаралыҡ институты)  «Иҡтисади теория һәм эшҡыуарлыҡ» кафедраһы мөдире булып эшләй.  «Хеҙмәт иҡтисады» һөнәре буйынса диссертация яҡлаусыларҙың советын (рәйесе була) етәкләй. 1987  йылда «Социалистическое производственное накопление — условие всесторонней интенсификации расширенного воспроизводства»  темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

1996 йылға тиклем —Көньяҡ-Рәсәй идара итеү институтының  эшҡыуарлыҡ һәм иҡтисад теорияһы кафедраһы профессоры. Илья Рубенович  1996 йылдың декабрь айынан  — «Хужалыҡ философияһы»  кафедраһы мөдире,  «РИНХ» Ростов дәүләт иҡтисад университетының  мәғлүмәтләштереү һәм иадаралыҡ факультеты деканы.

«Закономерности перемещения доминантных свойств между факторами производства, товарами и вызванными ими социально-экономическими изменениями как причинами формационных переходов»  фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы. «Наука и образование: хозяйство и экономика; предпринимательство; право и управление» ғилми-ғәмәли журналын ойошторған «Ростов өлкәһендә мәғариф һәм фәнгә ярҙам итеүсе фонд»  коммерция булмаған йәмғиәт ойошмаһы идаралығының рәйесе булып тора, бер үк ваҡытта был журналдың мөхәррир урынбаҫары. Шулай уҡ М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Дөйөм фәндәр үҙәге һәм иҡтисад факультетының Рәсәйҙә рецензияланыусы ғилми журналдар һәм баҫмаларҙың ВАК  исемлегенә ингән   «Философия хозяйства» журналының ғилми-мөхәрририәт советы составына инә.

Йәштәрҙең ғилми-техник ижадының Бөтә Союз смотры лауреаты миҙалы һәм дипломы менән бүләкләнә (1972). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының «Атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре»,  «РФ юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре». Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Донъя берләшмәһен мәғлүмәтләштереү өлкәһендә күренекле хеҙмәттәре өсөн» (2003).

## Сығанаҡтар
* «Элита информациологов мира. Кто есть кто в Международной Академии информатизации», Нью-Йорк—Москва—Торонто, 2000.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
* Бугаян Илья Рубенович
* Бугаян Илья Рубенович — выступление на юбилейной конференции ЦОН
Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы

**Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы** (14 декабрь 1929 йыл) — ғалим-зоолог. 1961 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).

## Биографияһы
Мөкамил Ғаязетдин улы Баянов 1929 йылдың 14 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоныРәжәп ауылында тыуған.

1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай; 1952-1955 йылдарҙа Мәскәү ветеринария академияһында аспирантурала уҡый.

1956 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Башҡорт дәүләт университетының зоология кафедраһында «Көньяҡ Урал һыу экосистемаларында гельминттар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын башҡара, 1983 йылда Мәскәүҙә К.И.Скрябин исемендәге Бөтә Союз гельминтология институты советында яҡлай. 

1956 йылдан алып Иркутск ветеринария фәнни-тикшеренеү станцияһында, 1958 йылдан — Иркутск ауыл хужалығы институтында эшләй. 1961 йылдан башлап БДУ‑ла уҡыта: 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы,  1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология бүлеге һәм БДАУ диссертацион советы ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге

Баянов Мөкамил Ғаязетдин улының баҫылып сыҡҡан ғилми хеҙмәттәре һаны 180-дән ашыу, шул иҫәптән 4 монография авторҙашы. Ғилми хеҙмәттәренең төп йүнәлештәре:
Көньяҡ Урал гидробионттары – һыу-һаҙ ҡоштары, амфибиялар, балыҡтар һәм умыртҡаһыҙ хайуандарҙың гельминттары; төрлө типтағы һыу ятҡылыҡтары менән һыу ағымдарында йәшәгән бентик организмдар фаунаһы; Башҡортостан Республикаһының орнитофаунаһы; Башҡортостан Республикаһында хайуандарҙың һирәк төрҙәре.
«Башҡорт АССР‑ының Ҡыҙыл китабы» («Красная книга Башкирской АССР»; 1987), «Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы» («Красная книга Республики Башкортостан»; 2004) һәм «Башҡортостандың хайуандар донъяһы» («Животный мир Башкортостана»; 1995) китаптары авторҙарының береһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Эштәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәһе (1978), 
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре
* Урман рыцары (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://башгу.рф/ba/node/1396
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2081-bayanov-m-kamil-ayazetdin-uly 
* https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/jubiljarzar/14-dekabr-/
Бахла ҡәлғәһе

**Бахла ҡәлғәһе** — Бахла ҡалаһында урта быуат цитаделе, Назваға барған юлда, Джебель-Ахдар тауының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Омандың иң боронғо ҡәлғәһе тип һанала.
## Тарихы
Ҡәлғәнең  төҙөлөү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, әммә йылъяҙмалар уның 1150 йылдан алып 1406 йылға тиклем биш быуат дауамында  Омандың баш ҡалаһы булған  һәм был ҡәлғәлә ҡеүәтле хакимдар династияһынан Набханиҙың  резиденцияһы урынлашҡан тип яҙа. Гизва, Рустак һәм Изки нығытмалары менән бергә ул бейек Джебель Ахдар тауы итәгендә оборона ҡоролмалары сылбырын тәшкил иткән. Шуға ла ҡаланы бейек диуарҙар уратып алған. Диуарҙар артында ҡәлғә үҙе һәм ҡала ғына түгел,  шулай уҡ киң хөрмә баҡсалары ла булған. 
Был диуарҙарҙы яҡынса 600 йыл элек Гайта исемле ҡатын төҙөткән тип фараз итәләр. Бахла ҡәлғәһе эсендә 15 ҡапҡа һәм  132 башня бар, уларҙың ҡайһы берҙәренә күтәрелеп була.

Дошмандар һәм көслө дауылдар Бахла ҡәлғәһен күп тапҡыр емерә, шуға күрә уны бер тапҡыр нисә яңынан төҙөгәндәр. Әммә ҡәлғә 1610 йылда ныҡ зыян күрә, шунан һуң уны ҡабаттан тиерлек төҙөйҙәр. Ҡәлғәнең был урында беҙҙең эраға тиклем 1000 йылдан алып тороуы билдәле.

## Тасуирламаһы

Бахла ҡәлғәһе Оманда, шул уҡ исемле оазистың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм бөтә ҡала өҫтөнән ҡалҡып тора.  Был бөтә Ғәрәбстан ярымутрауында һаҡланып ҡалған иң боронғо форттарҙың береһе булып тора.

Бахла ҡәлғәһе таш нигеҙҙә төҙөлгән, диуарҙары самандан һалынған. Башняларының бейеклеге 50 метр, диуарҙарының бейеклеге 12 метрға етә, ә ҡаланы уратып алған диуарҙарҙың оҙонлоғо 12 км тәшкил итә. 

Тәү ҡарашҡа  төҙөлөү материалы ныҡлы күренмәһә лә, сей кирбестән төҙөлгән ҡәлғә үҙенең һаҡланыу функцияларын яҡшы үтәгән һәм бөгөнгө көндәргә тиклем килеп еткән.

Ҡәлғә эсендә ҙур булмаған ҡала булған. Лабиринттың мөйөштәрендә түңәрәк башнялар тора. Диуарҙарында һуғарыу системаһының бер нисә шлюзы бар. Алыҫ сығанаҡтарҙан оазисты һуғарыу өсөн скважиналар һәм ер аҫты каналдары буйлап ер аҫты һыуҙары килгән. 

Бейек диураҙар артында пальма ағастары араһында балсыҡ йорттар, солтан залдары, мунсалар һәм ҡәлғәне һаҡлаусыларҙың казармалары урынлашҡан. Тар урамдар бер ҡатлы бәләкәй магазиндар комплексынан торған баҙарға алып сыҡҡан. 

Көньяҡ-көнбайыш өлөштә яҡшы һаҡланып ҡалған миһраб скульптураһы менән XIV быуаттың йома мәсете урынлашҡан. 

1987  йылда ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя мираҫы  исемлегенә индергәнгә тиклем комплекс ярым емерек хәлдә була һәм оҙайлы реконструкцияға ябыла. Оман хөкүмәте реставрация эштәре өсөн  $ 9 млн. аҡса бүлә, тергеҙеү эштәре 1993 йылда башлана. Йүнәтеү эштәре бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.

## Һылтанмалар

* whc.unesco.org
* omanet.om 
* https://womanadvice.ru/krepost-bahla
* https://allcastle.info/asia/oman/001 
* https://www.tourister.ru/world/asia/oman/city/bahl/placeofinterest/33407/responses/5467

## Иҫкәрмәләр
Батталов Мөхтәр Ғәйнулла улы

**Мөхтәр Ғәйнулла улы Батталов** (1922—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡурайсы.

## Биографияһы
Батталов Мөхтәр Ғәйнулла улы 1922 йылда Башҡортостан АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Әхмәр ауылында тыуған.

7 синыф белем алғас һатыусы булып эшләй.

1939 йылда Баймаҡ тау техникумына уҡырға инә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас үҙе теләп һуғышҡа китә. Десантсылар дивизияһында хеҙмәт итә. 1941 йылдың декабрендә Мәскәүҙе обороналауҙа ҡатнаша.

1942—1943 йылдарҙа Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнаша. Ул яуҙа 13 фашисты юҡ итә."Батырлыҡ өсөн"миҙалы менән бүләкләнә.

Артабан Волхов, Смоленск, Белоруссия фронттарында һуғыша, Минск ҡалаһын азат иткәндә өсөнсө тапҡыр яралана. 1944 йылда Кенигсберг ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. 1945 йылда Японияға ҡаршы һуғышҡа китә.

1946 йылда тыуған ауылына ҡайта. Тәнендә 15 яраһы ла була. Ҡатыны Ҡунаҡбикә апай менән алты бала тәрбиәләй. Моҡас ауыл Советы рәйесе, колхозда бригадир, сельпо рәйесе, тәьминәт агенты булып эшләй. Ҡурайҙа оҫта уйнап, мәктәптә балаларға ҡурай серҙәрен өйрәткән.

## Наградалары
* 1 дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (1985),
* «Батырлыҡ өсөн», «Германияны еңгән өсөн» (1945), «Кенисбергты алған өсөн» (1946), «Японияның еңгән өсөн»(1947) миҙалдары
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Почет грамотаһы (1954).