open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Одесса катакомбалары

**Одесса катакомбалары** — Одесса һәм уның эргә-тирәһендә урынлашҡан ҙур ер аҫты лабиринты. Катакомбаларҙың ҙур өлөшө — элекке төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдарын эшкәртеү урындары, уларҙа ҡабырсаҡташ (эзбизташ) йәки ҡабырсаҡ тоҡомло таштар сығарылған. 1998 йылда Одесса катакомбаларының оҙонлоғо яҡынса 2,5 мең киломтер була.

XX быуат ер аҫты диуарҙары инженер-геология хәл-торошоноң ҡапыл ҡатмарланыуына сәбәпсе була. Ҡаланың боронғо өлөшөнөң 40 проценты эшкәртелгән территория өҫтөндә урынлашҡан һәм бында 100-ҙән ашыу ер убылыуы күҙәтелә.

Одесса катакомбаларының ҙур өлөшө (95-97 проценты) төҙөлөш төҙөлөш таштары сығарыу урыны булып тора, шуға күрә, йәш Одессаны «Һары ҡала» тип атайҙар. Шулай уҡ катакомбалар системаһына тәбиғи барлыҡҡа килгән ятҡылыҡтар — карст һәм дилатансион мәмерйәләр, геология разведкаһә һәм төҙөлөш шурфтары, подвалдар, бункерҙар, дренаж тоннелдәр, ямғыр коллекторҙары һәм башҡа ер аҫты ҡыуышлыҡтары инә.

Беренсе ер аҫты таш эшкәртеү сығанаҡтары XIX быуаттың тәүге яртыһында, Одессаның ҡыҙыу төҙөлөшө ваҡытында, арзан төҙөлөш материалдары — эзбизташ сығанағы булараҡ барлыҡҡа килә. Таш сығарыу бысҡы ярҙамында тормошҡа ашырыла, һәм шул тиклем көслө була, хатта XIX быуаттың икенсе яртыһында ер аҫты ҡыуышлыҡтары ҡалаға уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра башлай.

Революциянан һуңғы йылдарҙа ер ултырыуы, биналар емерелеүе һөҙөмтәһендә ҡала эсендә (Старопортофранковский — Новорыбная урамдары сиктәрендә) таш сығарыу тыйыла.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында катакомбалар совет партизандары, атап әйткәндә, В. А. Молодцов отряды өсөн йәшенеү урыны булып хеҙмәт итә. Валентин Катаев үҙенең «Ҡара диңгеҙ тулҡындары» әҫәрендә совет партизандарының Одесса һәм Усатовоаҫтында катакомбаларҙында немец ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышыуын һүрәтләй.

1961 йылда партизан хәрәкәте тарихын өйрәнеү өсөн «Эҙләнеү» спелестология клубы ойошторола, ул һуңғы йылдарҙа катакомбаларҙың картаға индерелгән райондары сиктәрен һиҙелерлек киңәйтә.

XXI быуат башында Яңы Дофиновка, Булдынка, Фомин йырынында урынлашҡан шахталарҙа эзбизташ табыу дауам итә. Шулай итеп, бөгөн дә Одесса катакомбаларының оҙонлоғо арта.

Даими рәүештә катакомбаларҙа кешеләр ҙә, нигеҙҙә, балалар, авантюристар һәм урындағы халыҡ юғала. Уларҙы эҙләү ике-өс көн дауам итә һәм һәр саҡ уңышлы булмай. 2012 йылдың ғинуарында унда серле рәүештә Константин Шариков юғала, уны эҙләү бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡәйнә күпере

**Ҡәйнә күпере** — Одессала йәйәүлеләр йөрөгән күперҙең халыҡ телендәге атамаһы.

## Тарихи белешмә
1968—1969 йылдарҙа архитектор Рашель Аббовна Владимирская һәм инженер Кириенко проекты буйынса Хәрби спуск өҫтөндә төҙөлә. Уның тәүге һәм рәсми исеме «Комсомол», сөнки ул үҙ-ара Приморье һәм Комсомол бульварҙарын (хәҙер — М. Жванецкий бульвары) тоташтырып тора. Уны 1917 йылғы Октябрь революцияһының 50 йыллығына төҙөйҙәр һәм 1967 йылда асырға тейеш булалар, әммә һуңлайҙар. Шуға күрә уның аша 1968 йылда ғына йөрөй башлайҙар. Проект буйынса күпер классик төҙөлөшкә тап килһен өсөн ретро стилендә булырға тейеш була. Ләкин төҙөлөш барышында биҙәлеште алырға ҡарар итәләр һәм ул конструктивистик рухта килеп сыға. Күпер Люксембургтағы герцогиня Шарлотта күперенең теүәл күсермәһе булып тора.

## Атамаһының килеп сығышы
«Ҡәйнә» атамаһының ике версияһы бар. Беренсеһе: ҡалала ул иң оҙоно һәм иң тары, ә көслө ел ваҡытында һелкенмәй ҡалмай, шуға: «Нәҡ ҡәйнә теле», — тип шаярталар.

Икенсе тураһында, имеш, уның буйынса 1970 йылдарҙа өлкә етәксеһе — партия өлкә комитетының беренсе секретары Михаил Сафронович Синицын ҡәйнәһенә ҡунаҡҡа йөрөгән, тиҙәр. Әсе телдәр раҫлауынса, ҡалаға был ҡиммәтле, әммә бер ниндәй коммуникацион әһәмиәте булмаған конструкция коммунистарҙың етәксеһенең ҡәйнә ҡоймағына булған мөхәббәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, тип раҫлай. Кейәүе — Приморье бульварында, ә ҡәйнәһе балка аша Гоголь урамы, 1 адресы буйынса йәшәгәнлектән, күрәһең, Одесса етәксеһенә Сабанеев күпере аша 500 метр урап йөрөү оҙаҡ тойолғандыр. Шунан тура һәм йәйәүлеләр күпере булдырыу идеяһы барлыҡҡа килгәндер ҙә инде. Әммә ваҡыт үтеү менән күпер Комсомол һәм Приморье бульварҙарын тоташтырып, ике километрға һуҙылған йәйәүле маршрут барлыҡҡа килтерә һәм ҡала өсөн әһәмиәтле объектҡа әйләнә.

## «Мөхәббәт Йөрәге»

2011 йылда Одессала «Украинаға һөйөүең менән уртаҡлаш» милли проекты сиктәрендә «Ғашиҡ йөрәк» инсталляцияһы тантаналы асыла. Ул ике мәсьәләне хәл итә: "Ҡәйнә күпере"н һәм матур туй йолаһын һаҡлап алып ҡала. Металдан эшләнгән күләмле йөрәк арт-инсталляция Одесса ғашиҡтарына ғына түгел, күперҙе ҡотҡарыусы ла. Күперҙең торошо уның тирә-яғына тотош ҡала ғашиҡтары тарафынан эленгән йоҙаҡтар һаны артыу менән йылдан-йыл насарая башлаһа, хәҙер йоҙаҡтарҙы туранан-тура йөрәккә элергә мөмкин — күпер ҙә зыян күрмәй, ғөрөф-ғәҙәт тә һаҡлана.

## Иҫкәрмә


## Әҙәбиәт һәм мәҡәләләр
* 
* 
*
Бискра (ҡала)

**Бискра** (; бербер.:  *Tibeskert*, шулай уҡ 1981 й. алып — **Бескра**) — Алжирҙың төньяғындағы ҡала, шул уҡ исемле төп административ-территориаль берәмектең (вилайет)  һәм округтың адиминистратив үҙәге. Алжирҙан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 400 саҡрым, Баина ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  115 км, Туггурт ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай   222 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 190 000 кеше (2005 йылға).

## Тарихы

IX быуатта  ҡала урынлашҡан ерҙәрҙе ғәрәптәр яулай.  Бискра   XII быуат башында  Заб ярым бойондороҡло дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Әммә XIII быуатта был ерҙәр Ифрикия дәүләте менән идара иткән Хәфсидтәр династияһы хакимлығы аҫтына эләгә.  1552 йылда Бискраны Ғосман империяһы баҫып ала.  Төрөк хакимлығы XIX  быуаттың беренсе яртыһына тиклем дауам итә; 1844 йылда  Бискраны  француз ғәскәрҙәре баҫып ала. 1849 йылдан алып 1851 йылға тиклем осорҙа ҡалала  цитадель төҙөлә. 1849 йылдан алып 1871 йылдарға тиклем Бискра  француздар менән урындағы күсмә ҡәбиләләр араһындағы һуғыш  аренаһы  була.

1962 йылда Бискра  бойондороҡһоҙ Алжирҙың  өлөшө була.

## Климаты




## Иҡтисады
Урындағы төп иҡтисадтың нигеҙен ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм эшкәртеү тора. Ауыл хужалығы культураларын  үҫтереү һуғарыу системаһы ярҙамында тормошҡа ашырыла. Беренсе сиратта,   бындай культура булып  - финик емеше тора. Шулай уҡ бойҙай, арпа, инжир, гранат, өрөк һәм зәйтүн үҫтерелә.

Урындағы бюджеттың мөһим килеме булып туризм тора. Туристарҙы, тәү сиратта, ҡышҡы ваҡытта урындағы йомшаҡ климат, шулай уҡ ревматизм һәм инфекцион ауырыуҙарға ҡаршы дауалау маҡсаттарында ҡулланылған көкөрт сығанаҡтары йәлеп итә.

## Транспорты
Ҡала транспорт үҙәге булып тора, унан аша автомобиль һәм тимер юлдары үтә. Бискрала шулай уҡ аэропорт бар.  

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Бискра
Забже

**Забже** ( , , ) — Польша ҡалаһы, Силезия воеводствоһында (1999 йылдан алып) урынлашҡан. Үрге Силезия агломерацияһының өлөшө. Повенок хоҡуғына эйә булған ҡала. Халҡы — 190,6 мең кеше (2006).

Тәүге тапҡыр ауыл булараҡ Забже XIII быуатта телгә алына. Һуңғы урта быуаттарҙан башлап кенәз Пяст династияһы бында немец күскенселәрен саҡыра. Забже австрия Габсбургтарынан мираҫҡа бирелә, ә Пруссия тарафынан xviii быуатта аннексиялана. Ҡала Германия империяһының тау эштәре үҙәге була. Ҡала статусын 1922 йылда ала.

1915 йылда ҡала генерал-фельдмаршал Пауль фон Гинденбург хөрмәтенә Гинденбург тип атала. Яңы исеме 1945 йылдың 29 майына тиклем ҡулланыла. Гинденбург ҡалаһы Польшаның өлөшө булғандан һуң ҡалаға иҫке исеме кире ҡайтарыла, Потсдам конференцияһы ҡарарҙарына ярашлы ҡалалағы немецтар депортациялана.

Халыҡ тығыҙ йәшәгән башҡа ҡалаларҙағы кеүек үк Забже ла — ҙур сәнәғәт үҙәге : бында металлургия, быяла, аҙыҡ-түлек (һыра ҡайнатыу) һәм башҡа сәнәғәт төрҙәре бар.

## Иҫтәлекле урындары
* Гвидо шахта-музейы
* Муниципаль ботаника баҡсаһы (Забже)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Забже // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Соданкюля

**Соданкюля** (фин.Sodankylä, с-саамск.  Soađegilli) — Финляндияның төньяғында  община, Лапландия провинцияһында урынлашҡан. Община майҙаны  12 415,46  км² тәшкил итә.

## Климаты
2013 йылдың 9 авгусында  Цельсий буйынса 0,9 градуслы һыуыҡ төн теркәлгән.

## Иҡтисады
2011 йылдың ноябрендә Anglo American компанияһы Соданкюля общинаһында ҙур (донъя масштабында) баҡыр-никель ятҡылыҡтарын асыу тураһында иғлан итә.

Соданкюля общинаһы Инари һәм Утсйоки  общиналары менән бергә Рованиемьинан алып Киркенесҡа тиклем тимер юлы төҙөү буйынса         «Арктика коридоры» проекты инициаторы була.

## Иҫтәлекле урындары
Фәнни EISCAT радиолокация станцияһы Соданкюля геофизик лабораторияһы майҙанында ҡалаға яҡын урынлашҡан. Соданкюляла боронғо ағас сиркәү  (1689 й.) — йәйге осорҙа асыла, яңы сиркәү һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Шулай уҡ  иҫтәлекле урындарының береһе булып ҡасаба һәм ҡаланан алыҫ түгел Танкаваара алтын эҙләүселәренең музейы тора.

1986 йылдан Соданкюляла йыл һайын июндә  Аки һәм Мика Каурисмяка,  Мянттяри Ансси ойошторған «Полуночное солнце» кинофестивале үтә.

Община территорияһының төньяғында 200 км² майҙаны менән  Локка  һыуһаҡлағысы урынлашҡан.

## Халҡы
2013 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, община халҡы 8881  кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 0,76 кеше/км².

Рәсми телдәре — фин һәм төньяҡ саам теле. Фин теле 98,1 % кеше өсөн туған тел; төньяҡ саам теле — 1,3 %; швед теле — 0,1 %; башҡа телдәр — 0,5 % өсөн. 14 йәшкә тиклемге балалар  14,5 %; 65 йәштән өлкән кешеләр  19,4 %  тәшкил итә. 

## Билдәле кешеләре

* Кайя Кяркинен — фин йырсыһы

## Туғандаш ҡалалар

*  Кола
*  Хайлигенблут (нем.Heiligenblut (Kärnten))

## Галереяһы

Файл:Sodankylä new church.jpg|Яңы сиркәү
Файл:Sodankylä vanha kirkko.JPG|Иҫке сиркәү
Файл:Sodankylä keskusta.JPG|Ҡала үҙәге
Файл:Sodankylä Kitinen.JPG| Китинен йылғаһы


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Соданкюля
* Официальный сайт общины
Исакович йорто

**Исакович йорто (Феликс Дерибас йорто)** — Одесса ҡалаһының Дерибасовская, 22  урамында урынлашҡан һәм урындағы әһәмәткә эйә булған архитектура  һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы  (Приморье крайы). Ампир стилендәге ике ҡатлы йорттоң  өс фасады бар: ике фасады Дерибасовская һәм Гаванная урамына, өсөнсө фасады Ҡала баҡсаһына сыға.  Бинаның баҫҡыстарында беренсе одесса осоусыһы С. Уточкинға һәйкәл ҡуйылған.

## ΧVIII — XIX быуаттарҙа бина тарихы
1790 йылдан һәм XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем йорт   Феликс Дерибасҡа ҡараған (Одессаны беренсе төҙөүсе  Дерибас Иосифтың ҡустыһы). Үҙенең барлыҡҡа килгән көндәренән алып бина уңайлы урынлашыуы арҡаһында сауҙагәрҙәрҙе һәм һөнәрселәрҙе  үҙенә йәлеп иткән — ул ҡаланың өс йәнле зонаһына ҡарай йүнәлгән. Канцлеров магазинында төрлө шараптар һәм спиртлы эсемлектәр һатып алырға мөмкин булған. Рояль һәм пианиноларҙы бында Шредер әфәнде һатҡан. Йорттоң подвалында Игнаций Келбасинский үҙенең тәм-томдар магазины өсөн шоколад ҡайнатҡан.   Был йортта төрлө ваҡыттарҙа  ҡәһүәхана һәм тәм-том магазиндары урынлашҡан: Розенберг ҡәһүәһе, француз «Тиньоле», шулай уҡ  грек Георгий Какавулисиңдың популяр ҡәһүәханаһы булған.

1880 йылда бина «Фрелих һәм Блич» сауҙа йорто өсөн реконструкциялана. Былар  слесарлыҡ әйберҙәре һәм һырлы тәҙрә пәрҙәләре (жалюзи) етештереүсе фабика хужалары, бөтә рәсәй күргәҙмәләрендә үҙҙәренең эштәре өсөн бер нисә миҙал яулайҙар.

1890 йылда, Гаванная урамына сыға торған йорттоң бер өлөшөндә  «Южное обозрение» гәзите редакцияһы урынлаша. Гәзит менән шул ваҡыттағы күп шағирҙар хеҙмәттәшлек итә.  Бында Иван Бунин эшләгән. Был йортта ул буласаҡ ҡатыны Анна (мөхәррир Н.П. Цакниның ҡыҙы) менән танышҡан.

## XX—XXI  быуаттарҙа бина

Киләһе реконструкция Исакович өсөн  1906 йылда үтә, ул боронғо караим нәҫеленә ҡараған. Бында кинотеатр ойошторолған. Архитекторы булып  Ж. Л. Гофман торған.

1913 йылдың 3 октябрендә «Кино-Уточ-Кино» иллюзионы асыла, уны  Сергей  Уточкиндың ҡустылары  Николай һәм Леонид ойоштора. 1915 йылда ағалы-ҡустылар бинаның ҙур өлөшөн һатып ала, реконструкция үткәрә,  һәм  1916 йылда «Кино-Уточ-Кино» яңынан асыла. 339 тамашасыға кино күрһәтеүҙән тыш, бында күргәҙмәләр үткәрелә.

1925 йылда кинотеатр национализациялана, уның   исемен «Ҡыҙыл лётчик» тип үҙгәртәләр. Һуңғы   совет осоронда кинотеатр Маяковский исемен йөрөтә.  Дерибасовская урамына сыҡҡан бинаның  цоколь ҡатында «Ҡар бөртөгө» кафеһы урынлаша, ул үҙенең һалҡын десерты  — шоколад һибелгән йә ҡайнатма ҡойолған туңдырмаһы арҡаһында танылыу ала.

2000 йылда «Уточкин» кинотеатры асылып, бина яңынан реконструкциялана. Әммә 2008 йылда сит ил фильмдарын мотлаҡ украин теленә күсереү буйынса закон ҡабул ителгәндән һуң, кинотеатр хужалары шәхси ҡараштары менән бәйле был эшмәкәрлеккә ҡыҙыҡһыныуҙарын юғалта һәм кинотеатрҙы яба.  Бинала  йәмәғәт туҡланыу предприятиелары урынлаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
Уң яр буйы Украина

**Уң яр буйы Украина** — у1660—1793 йылдарҙа Днепрҙың уң яҡ ярындағы территорияның тарихи атамаһы. Украина тарихи өлкәһенең уң яр буйы өлөшө булған (хәҙерге Украина дәүләте менән бутамаҫҡа).

Һул яр буйы полктары Юрий Хмельницкийҙың хакимлығын таныуҙан баш тартҡандан һәм үҙ гетманын һайлай башлағандан һуң Руина барышында формалаша. Әлеге хәл 1667 йылғы Андрус ваҡытлы килешеү нигеҙендә нығытыла, килешеүгә ярашлы Уң яр буйы Украина Речь Посполитаяға буйһондорола, ошо уҡ ваҡытта «Уң яр буйы Украина» термины барлыҡҡа килә (термин Андрус ваҡытлы килешеү тексында булмай).

1672 йылғы Бучач солохо Уң яр буйы Украинаны өс өлөшкә бүлә: *Подолье* (Буг һәм Днестрҙың һул яр буйы өлкәһе), уға Төркиә хужа була; *Брацлавщина* (хәҙерге Винница һәм Хмельницк өлкәләренең өлөштәре) һәм *көньяҡ Киевщина* Төркиәнең уң яр буйы казак гетман-вассалы П. Д. Дорошенко хакимлығы аҫтына эләгә; Уң яр буйы Украинаның ҡалған территорияһы Польшаныҡы булып ҡала.

1683 йылда төрөк өҫтөнлөгө Уң яр буйы Украинала бөтөрөлә. Төркиәгә ҡаршы һуғыштың һөҙөмтәһендә 1698—1699 йылғы Карловица солохо шарттары буйынса Төрөк Подольеһы речь Пополитая составына ҡайтарыла.

1793 йылда Польшаның икенсе бүленешенән һуң, Екатерина II-ның 27 марттағы манифестына ярашлы, Украина Рәсәй империяһы составына инә

1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Уң яр буйы Украина үҙ территорияһын Германия ғәскәрҙәренән азат итеү өсөн көрәш алып бара. Днепр-Карпат стратегик һөжүм операцияһы барышында (24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944 йыл) тормошҡа ашырыла, әлеге операция дөйөм стратегик маҡсат менән берләштерелгән бер нисә фронт операцияһын үҙ эсенә ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һул яр буйы Украина
* Слобода Украинаһы
* Хан Украинаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* История Украинской ССР, т. 1, К., 1969.
* История Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941—1945, т. 4, М., 1962.
* Василевский А. М., Дело всей жизни, М., 1973.
* Грылев А. Н., Днепр — Карпаты — Крым, М., 1970.
* Глава Правобережная Украина в конце XVII в. — XVIII в. на сайте История Восточных славян
Искәндәр Ярлыҡапов

**Искәндәр Ярлыҡапов** (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Искәндәр Ярлыҡапов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Һарыбай ауылында йәшәгән. Төрки һәм рус телдәрендә уҡый-яҙа белгән.

1802 йылдың 1 ноябренән — казак, 1804 йылдың 13 декабренән — пятидесятник, 1807 йылдың 1 декабренән — писарь, 1808 йылдың 28 февраленән — зауряд-хорунжий, 1812 йылдың 22 майынан зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.

1804 йылда Уральск ҡалаһында баш күтәргән казактарҙы тынысландырыуҙа ҡатнаша. 1806 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә.

1807 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1808 йылда Ҡырғыҙ-ҡасаҡ далаһында баш күтәргән ҡаҙаҡтарҙы тынысландырыуҙа ҡатнаша. 1809 йылда резерв командаһы составында хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *8-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

1816 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә. 1819 йылда — 1820 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә ихтилалсыларҙы тотоуҙа ҡатнаша.

1821 йылдың 11 майында 14-се класҡа һәм нәҫел дворяндары ҡатламына күтәрелә.

1833 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә. 1833 йылдың 18 майынан кантон башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1835 йылдың 25 февралендә сотник чинына күтәрелә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Сәлимә, Ғәбиҙә һәм Хәбибъямал; улдары — Әхмәткирәй, Мөхәмәтҡол, Йомағужа, Әлмөхәмәт, Динмөхәмәт; ҡыҙҙары — Фатима һәм Мөхибъямал.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Иҫке Мөкмин

**Иҫке Мөкмин** (*Мөкмин, Тамьян*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Мөкмин ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Тамъян ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Тамъян шәжәрәләренең береһенә ярашлы, ауылға нигеҙ һалыусы Мөьмин (Мөкмин) һәм уның улдары Ғабдрахман, Ҡорбанғәли, Хисаметдин, Вәлит, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе һәм Мәләүез райондарының тамъян башҡорттарының ауылдары (Төкән, Түләк, Илкәнәй, Бәләкәй Илкәнәй (Бәләкәй Муса), Моҡас, Муса (Иҫке Муса)) халҡы менән туған булғандар.

Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.

1900 йылда 3 һыу тирмәне, 1 мәҙрәсә, 2 мәсет теркәлгән.

Иҫке Мөкмин ауылы халҡы күрше Шаммас һәм Игенселәр ауылдарына нигеҙ һалған.

## Халҡы

1816 йылда 207 башҡорт, 1834 йылда — 392 башҡорт, 1859 йылда — 829 башҡорт йәшәгән. 1900 йылда — 1648 кеше, 2010 йылда 565 кеше теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Моравалағы Нове-Место ҡалаһы

**Нове-Место-на-Мораве** () — Моравалағы Нове-Место ҡалаһы Ждяра-над-Сазавоу районына ҡараған ҡала (Высочина крайы, Чехия). Ждяр тауҙарының көньяҡ ситендә, Ждяра-над-Сазавоу ҡалаһынан көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Яҡынса 1250 йылда ҡалаға Бочкем Обрани нигеҙ һала, ул шулай уҡ Ждяра-над-Сазовоуҙағы цистерциан монастырына ла нигеҙ һалыусы була. 1293 йылда беренсе тапҡыр король II Вацлавтың исемлегендә «Civitas Nova» исеме аҫтында телгә алына

## Иҫтәлекле урындары

Ҡалала яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи үҙәк бар.

* Изге Кунигунда костелы, иң боронғо өлөшө XIV быуатта төҙөлгән.
* Успение Богородица зыярат сиркәүе (), 1596 йылда беренсе тапҡыр телгә алына.
* Новоместский замогы, 1589 йылда төҙөлә башлаған.
* 1555 йылда төҙөлгән иҫке ратуша.
* 1898 йылда нео-ренессанс стилендә төҙөлгән инжил сиркәүе.

## Спорт
1934 йылда ҡала янында «Золотая лыжня Чешско-Моравской возвышенности» () турниры үткәрелә. Ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан «Vysočina» биатлон комплексы урынлашҡан. Был комплекста күп тапҡырҙар биатлон буйынса Еевропа кубоктары һәм Донъя кубоктары, ә 2013 йылда биатлон буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.

2007 йылда ҡала тирәһендә велосипед спорты һәм ориентирлашыу спорты буйынса донъя чемпионаты, ә 2000 йылда — юниорҙар араһында донъя чемпионаты үткәрелә. Ориентирлашыу буйынса донъя чемпионаты үткәреү урыны итеп ҡаланың спорт шарттарына ярашлы ҡыҙыҡлы урындары күп булғанға һайлағандар.

## Билдәле шәхестәр
* Блажичек, Олдржих — рәссам-пейзажсы
* Маковский, Винцент — скульптор
* Штурс, Ян — скульптор
* Сабликова, Мартин — конькиҙа йүгереү буйынса олимпия чемпионы.
* Бради, Хана — йәһүд сығышлы чех ҡыҙы, холокост осоронда үлтерелә. 2002 йылда уның тураһында «Чемодан Ханы» тигән биографик китап яҙыла
* Земанова, Ивана — Чехия президенты Милош Земандың ҡатыны
* Отакар Ши — композитор, музыка педагогы, , теоретик. Чехия сәнғәте һәм фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы. Ике тапҡыр Чехословакия Дәүләт премияһы лауреаты (1937 һәм 1930).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Нове-Место-на-Мораве
* nmnm.cz (чешск.) — официальный сайт Нове-Место-на-Мораве
* Биатлон в Нове-Место-на-Мораве (чешск.)
Приедор

**Приедор** (, сер. Приједор / Prijedor, хорва. Prijedor) — Босния һәм Герцеговина ҡалаһы. Ҡала Серб республикаһының төньяҡ өлөшөндә(шул уҡ исемле община һәм төбәктең Приедор төбәгенең үҙәге), Сана йылғаһы ярында урынлашҡан. 1995 йылдың 14 декабрендәге Дейтон килешеүенән һуң Приедор ҡалаһы Серб Республикаһы составына күсә. Приедор ҡалаһының майҙаны 83 406 квадрат килметр тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Халыҡ
2013 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Приедор ҡалаһының халыҡ һаны 32 342 кеше тәшкил итә, общинаныҡы — 97 558 кеше, унда 1991 йылда — 34 635 кеше йәшәгән.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  — Маниса
*  — Панчево
*  — Кикинда
*  — Неаполис
*  — Сунд
*  — Иркутск
*  — Ново Место

## Фотогалерея

Файл:Klisina prijedor.JPG|
Файл:OnebuildinginPrijedor.jpg|
Файл:Prijedor Railway and Bus Station.jpg|
Файл:Prijedor2010.jpg|
Файл:SanicaniLake.JPG|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Oficijalna internet prezentacija Opštine Prijedor
* PrijedorCity.com. Portal grada Prijedora
* Falling Rain Genomics: Prijedor, Bosnia & Herzegovina Page
Ново-Место

**Но́во-Ме́сто** () — Словения ҡалаһы, Крка йылғаһының ярында диңгеҙ кимәленән 181 м бейеклектә урынлашҡан. Ново-Место ҡалаһының майҙаны 33,3 квадрат километр тәшкил итә. Ҡаланың элекке исеме-Рудольфсверт.

Халҡы — 22 415 кеше (2002 йыл) тәшкил итә. Ново-Место ҡалаһы австрия герцогы Рудольф IV тарафынан 1365 йылдың 7 апрелендә Рудольфово () исеме аҫтында барлыҡҡа килгән. Беренсе донъя һуғышынан һуң һәм Австро-Венгрия тарҡалғандан һуң ҡаланың рәсми исеме итеп Ново-Место алына.

Ново-Место ҡалаһында *Krka* фармацевтика компанияһы урынлашҡан, бында шулай уҡ автокомпоненттар етештереүсе «TPV Group» дәүләт компанияһы һәм «Крка» баскетбол клубы бар.

## Климаты

## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Новороссийск, (Рәсәй)
*  Приедор, (босния һәм Герцеговина)

## Иҫкәрмәләр
Сант-Андреа-делла-Валле

**Санта-Андреа-делла-Валле базиликаһы** () — иң ҙур барокко сиркәүе . Рим ҡалаһында, үҙәк магистралдәрҙең береһендә — Виктор Эммануил II урамында урынлашҡан. 1960 йылдың 12 мартынан алып Санта-Андреа-делла-Валле титуляр сиркәү булып тора.

1590 йылда сиркәү герцогиня Амальфи нәҙере буйынса уның аҡсаһына төҙөлә. Төҙөлөш эштәренең күп өлөшө 1609-50 йылдарҙа Карло Мадерн проекты буйынса төҙөлә; фасадын (1655-63 йылдарҙа) Карло Райнальди проектлаған. Фрескаларҙы Парма оҫтаһы Джованни Ланфранко эшләгән — динамикалы күп фигуралы «Вознесение Богоматери» көмбәҙ фрескаһына (1621—1625 йй.)Корреджо ижады йоғонто яһаған. 1670 йылда Карло Фонтана Ланчеллотти сиркәүгә төкәтмә капелла эшләй. Скульптура эштәре араһында папа II Пий ҡәбер ташы айырмалы күренеп тора.

Уйлап сығарылған базилика капеллаһында Пуччини үҙенең «Тоска» операһының беренсе шаршауын урынлаштырған.

## Титуляр сиркәү
Санта-Андреа-делла-Валле — башында кардинал-дин әһеле торған титуляр сиркәү. *Санта-Андреа-делла-Валле сиркәүенең дин әһеле булып* 2016 йылдың 19 ноябренән алып Үҙәк Африка кардиналы Дьедонне Нзапалаинга тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
*  Сант-Андреа-делла-Валле: тематические медиафайлы на Викискладе
Капошвар

**Капошвар** (венгр.Kaposvár, нем. Kopisch, Ruppertsberg, Ruppertsburg, төр.  Kapoşvar) — Венгриялағы  ҡала,  Шомодь административ-территориаль берәмегенең (медье)  үҙәге. Ҡала  Капош йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡы 64 872  кеше тәшкил итә (2014).

## Транспорты һәм географияһы
Капошвар ҡалаһы Көньяҡ Дунай арты крайында   Будапештан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай яҡынса 190 километр һәм Балатон күленән  көньяҡҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала  аша  Будапешт — Загреб тимер юлы үтә.  Будапештҡа тиклем  поезд юлының ваҡыты — 3 сәғәт. Ҡаланан автомобиль юлдары  Сигетварға, Печ һәм Надьканижаға алып бара.

## Тарихы
Ҡала  тәү башлап 1009 йылда Печ епископлығын билдәләү тураһындағы документтарҙа телгә алына.  XV  быуатта  бында ҡәлғә  төҙөлгән була. 1555 йылда  Капошвар төрөктәр хакимлығы аҫтына күсә, улар ҡала менән  1686 йылға тиклем идара итә.  1702  йылда император Леопольд I бойороғо буйынса ҡәлғә диуарҙары  емерелә.  1749 йылда  Капошвар комитат үҙәге була.

XIX быуатта унан аша Будапешт — Загреб тимер юлы үтә, ул ҡаланың үҫеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ итә.  XX быуат уртаһында ҡала составына  тирә-яҡтағы бер нисә ауыл инә.

## Шәхестәре

* Капошвар ҡалаһында 1956 йылғы ихтилалда әүҙем ҡатнашҡан ике сәйәсмән Имре Надь һәм Бела Кирай тыуған 
* Шандор Латинка, венгр коммунисы һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре.

## Иҫтәлекле урындары

* **Ҡала ратуша бинаһы** (XIX быуат).
* **Ҡала соборы**  VIII быуатта төҙөлгән, XIX быуатта  неоготика рухында яңынан төҙөлә.
* **Кино музейы**.
* **Рәссам Риппли-Ронаи музейы**
* **Ҡала музейы**
* **Васари галереяһы**  —   хәҙерге венгр рәссамдары әҫәрҙәрен күрһәтә.

## Спорты
Ҡалала  Капошвар Ракоци футбол клубы бар, ул көслө венгр дивизионында сығыш яһай. 2007 йылда клуб беренселектә 7-се урынды яулай. Шулай уҡ  ҡалала Венгрияла иң көслө баскетбол клубы бар.   Капошвар  ат спорты үҙәге һанала, йыл һайын  март айында бында ат сабыштары үткәрелә, ә октябрь айында — донъя Кубогы этабына ат ярыштар уҙғарыла.

## Туғандаш ҡалалар

*  Бат (ингл.  Bath), Англия, Бөйөк Британия
*  Глинде (нем.Glinde), Германия
*  Дархан, Монголия
*  Копривница (хорв.  Koprivnica), Хорватия
*  Меркуря-Чук (румын.  Miercurea-Ciuc), Румыния
*  Раума (фин.Rauma, швед.Raumo), Финляндия
*   (фр. Saint-Sébastien-sur-Loire), Франция
*  Скио (итал.Schio), Италия
*  Тверь, Рәсәй — ҡалала  Капошвар майҙаны бар
*  Филлах (нем. Villach), Австрия

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Ҡолшәрип

**Иҫке Ҡолшәрип** (*Башҡорт*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Ҡолшәрип ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Башҡорт старшинаһы Ҡолшәрип буйынса аталған.

Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Дан Кинельский (ысын исеме — Абдулла Мәхмүтйән улы Иҙрисов; 15 декабрь 1896 йыл — 5 ноябрь 1982 йыл) — педагог. Ҡөрьәнде башҡорт теленә тәржемә итеүсе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1956). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Иҫкәрмәләр
Әсекәй

**Әсекәй** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Әсекәй районының район үҙәге. Әсекәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Башҡорт старшинаһы Әсекәй буйынса аталған.

Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Әбделвәхит Рафиҡов (1774—?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Әбделнасир Ишмөхәмәтов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Шаммас

**Шаммас** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Мөкмин ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Тамъян ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. 1919 йылда Иҫке Мөкмин ауылы халҡы тарафынан нигеҙләнгән.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы

**Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы** (*Мирғәли Байғолов*; 1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Мирғәли Байғол улы Муллаҡаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Ҡәйеп (Ә. З. Әсфәндиәров буйынса Ҡансыра) ауылында йәшәгән.

1802 йылдың 3 майынан казак булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *7-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 7-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 12 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылда 7-се полк Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша һәм, ҡәлғә бирелгәнсе, уның составында һуғыша. Данциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Мирғәли Байғол улы Муллаҡаев Изге Георгий хәрби ордены менән бүләкләнә. 1814 йылдың 2 мартында 7-се Башҡорт полкы Рейнға йүнәлә һәм Кёльн ҡалаһына килеп еткәс, һуғыштың тамамланыуы тураһында хәбәр ала. 1814 йылдың декабрендә полк тыуған яғына юл тота.

1814 йылдың 4 майынан зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.

1814, 1819, 1820, 1823 һәм 1826 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтен үтәй.

## Бүләктәре
* Изге Георгий Хәрби ордены кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Һәҙиә һәм Рәхилә; улдары — Мираҫ һәм Сәйфетдин; ҡыҙҙары — Фатима, Зәүрә һәм Зөһрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Ҡотлогилде Ишемғолов

**Ҡотлогилде Ишемғолов** (1794—?) — хәрби эшмәкәр, тархан. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Ҡотлогилде Ишемғолов Ырымбур губернаһы Һыуын-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бикес ауылында йәшәгән. Сығышы менән тархандар нәҫеленән. Атаһы Ишемғол Илембәтов (1761—?) 9-сы башҡорт кантонында зауряд-чиновник булып хеҙмәт иткән.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *9-сы Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә.  1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Лейпциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡотлогилде Ишемғолов 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенан Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша. 1813 йылдың декабренә ҡарата, Ҡотлогилде Ишемғолов 9-сы Башҡорт полкы командиры Аҡмәмбәт Ураҙғоловтың ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән.

1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 28 февралендә Ҡотлогилде Ишемғолов Павес ҡалаһы янындағы алышта ҡаһармалыҡ күрһәтә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә.  1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

1824 йылдың 27 декабренән 1825 йылдың 13 сентябренә ҡәҙәр Санкт-Петербургта император Александр I һарайында хеҙмәт итә, 23 сентябрҙә бриллиант йөҙөк һәм 1000 һум аҡса менән бүләкләнә.

1828 һәм 1832 йылдарҙа армияға Рус-төрөк һәм Польша һуғыштарына ебәрергә 1-се һәм 8-се Башҡорт полктарын ойоштороу эшмәкәрлеге өсөн баш түрәләрҙән хуплау ала. 1835 йылда яҡшы хеҙмәте өсөн 4-се дәрәжәләге Изге Станислав ордены менән бүләкләнә.

## Бүләктәре
* 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены (30.11.1813)
* 4-се дәрәжәләге Изге Станислав ордены (1835)
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Улы — хорунжий Мөхәмәткирәй, 1827—1830 йылдарҙа Ырымбур губернаторы П. К. Эссендең ординарсыһы булып хеҙмәт итә. 1837 йылда тәхет вариҫы царевич Александрҙы башҡорт полкы менән таныштырыу маҡсатында ойошторолған башҡорт полкын формалашыу өсөн баш түрәләрҙән хуплау ала.

Ейәне — Йыһангир Мөхәмәткирәй Ишемғолов 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Дуйсбург 1929

**Германия шахмат союзының 26-сы конгресы** 1929 йылда Дуйсбургта үтә. Турнирҙа бары тик немец шахматсылары ғына ҡатнаша. Әкренләп немец шахматының лидерҙарына әйләнеп барыусы шахматсы К. Ауэс был турнирҙа еңеү яулай. П Леонгардт та тшахмат һөйәрмәндәренә ҙур сюрприз килтерә. Ул, үҙенең ҡыйыу һөжүм яһап уйнау манераһын ҡулланып, ярыштарҙа бик тигеҙ һәм теүәл уйнай. Һөҙөмтәлә ул тотороҡло рәүештә мәрәй йыя һәм 2-се урынды яулай. 3-сө турҙа Леонгардт Вагнерҙы бер партияла еңә,был партия шахмат журналдарында баҫылып сыға (ҡара төҫтәр менән уйнаусы һөжүмдәрҙе яҡшы үткәрә; был уйын ферзь гамбитының кембридж-спрингс варианты өсөн әһәмиәткә эйә булған партия булып тора). 3-сө призер Ф. Земиш була. Турнир шахмат ветераны Ж. Мизес өсөн уңышһыҙ килеп сыға. Бынан алда үткәрелгән конгресстың бронза призеры була. Гольцгаузен элекке уңыштарына ла барып етә алмай.

## Турнир таблицаһы

## Һылтанмалар
* Партии турнира на сайте 365Chess
Дуйсбург филармония оркестры

**Дуйсбург филармония оркестры** (, до 2001 г. *Дуйсбургский симфоник оркестры*, ) — герман симфоник оркестры, Германияның Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Дуйсбург ҡалаһында урынлашҡан. Оркестрҙың тыған көнө итеп 1877 йылдың 1 авгусы иҫәпләнә. Был көндә дирижер Герман Брандт ҡала капельмейстеры итеп тәғәйенләнә һәм ул Дюссельдорф ҡалаһында 1872 йылда үҙе ойошторған оркестрҙы Дуйсбургҡа күсереп алып килә. Ошо оркестр менән ул Дуйсбург ҡалаһында эшмәкәрлеген башлап ебәрә. Был оркестр ХХ быуат башында Германия оркестрҙары тарихы биттәрендә иң ҙур һәм шәп оркестр булып яҙылып ҡала: оркестр Антон Брукнерҙың Туғыҙынсы симфонияһының премьераһын бирә, ә оркестрҙың дирижерҙары булып был ваҡытта Макс Регер һәм Рихард Штраустар эшләй.

## Оркестр етәкселәре

* Герман Брандт (1877—1893)
* Юлиус Штайнингер (1893—1899)
* Вальтер Йозефсон (1899—1920)
* Пауль Шайнпфлюг  (1920—1928)
* Ойген Йохум (1930—1932)
* Отто Фолькман (1933—1944)
* Георг Людвиг Йохум  (1946—1970)
* Веллер Вальтер (1971—1972)
* Мильтиадес Каридис (1975—1981)
* Лоуренс Фостер (1982—1987)
* Александр Лазарев (1988—1993)
* Бруно Вайль-дер Бруно (1994—2002)
* Джонатан Дарлингтон (2002—2013)
* Джордано Беллинкампи ( 2013 г.)

## Һылтанмалар

* Рәсми сайтында
Дуйсбург шлюзы

**Дуйсбург шлюзы** () — Рур йылғаһындағы аҙаҡҡы шлюз, Рур йылғаһының Рейн йылғаһына ҡойған еренән 2,5 км алыҫлыҡта тора. Германияның Дуйсберг ҡалаһының Рурорт (Ruhrort) һәм Касслерфелд (Kaßlerfeld) райондары араһында урынлашҡан. Дуйсбург ҡалаһы Германияның Төньяҡ Рейн — Вестфалия федераль еренә ҡарай. Дуйсбург шлюзы һәм һыуһаҡлағысы 1942—1956 йылдарҙа төҙөлгән. Шлюздың 1 камераһы бар, оҙонлоғо — 311 метр, киңлеге — 12,8 метр, ауышлығы 78,3 метр тәшкил итә.

## Техник характеристикаһы
* Шлюз камераларының һаны — 1
* Оҙонлоғо — метр 311
* Киңлеге — 12,8 м.
* Диңгеҙ кимәленән иҫәпләгәндә өҫкө бьефтың бейеклеге — 25 м
* Ауышлыҡ — 7,3 м
* Ҡапҡа төрө — алға табан тағатылып сығарыла

## Һылтанмалар
* Сайт Дуйсбургского шлюза (на немецком языке)

## Иҫкәрмәләр


## Галереяһы

Файл: NRW, Duisburg, Kasslerfeld - Ruhrschleuse 02.jpg|
Файл: NRW, Duisburg, Kasslerfeld - Ruhrschleuse 03.jpg|
Файл: NRW, Duisburg, Kasslerfeld - Ruhrschleuse 04.jpg|
Файл: NRW, Duisburg, Kasslerfeld - Ruhrschleuse 05.jpg|
Тарас Шевченко һәйкәле (Чернигов)

**Черниговтағы Тарас Шевченко һәйкәле** () — Чернигов ҡалаһында украин милли шағиры Тарас Шевченкоға ҡуйылған һәйкәл.

Чернигов ҡалаһының тарихи үҙәгендә — Киев Русе ваҡытында ҡәлғә торған, хәҙер М. М. Коцюбинский исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы урынлашҡан ҡалҡыулыҡта тора, шуға күрә «Боронғо Чернигов» Архитектура-тарихи ҡурсаулығы () өлөшө булып һанала.

Һәйкәлдең авторы — Украинаның халыҡ рәссамы, Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы лауреаты Чепелик Владимир Андреевич.

## Тарихы

Чернигов ҡалаһы менән Тарас Шевченконы шағирҙың ҡалаға бер нисә тапҡыр килеүе бәйләй. Беренсе тапҡыр ул 1843 йылдың майында тәүге тапҡыр Петербургтан Украинаға барышлай һуғыла. Һуңғараҡ, 1846—1847 йылдарҙа Археографик комиссия ҡушыуы буйынса килә. Шевченко бик күп ҡала һәм ауылдарға бара, Галаганов, Тарновских, Лизогубовтарҙы бер нисә тапҡыр ҡунаҡта була, үҙенең ҡайһы бер художество әҫәрҙәрен тыуҙыра. Уның ошо осорҙағы күпселек эштәре хәҙер Чернигов тарихи музейында һаҡлана.

Шевченкоға Черниговта беренсе һәйкәл советтарса бер типта була — оло йәштәге шағирҙың 2,5 метр бейеклектәге бетон статуяһы штукатурланған постаментҡа 1950 йылда, ҡалаға Седнея яғынан ингән урында тора. 1960 йылдарҙа Черниговтың төньяҡ өлөшөндәге киң күләмле һәм һәйкәлдең уңышһыҙ урынлашыуына төҙөлөшкә бәйле, 1964 йылда Тарас Шевченконың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы һәйкәлде Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына күсереп, уны йөҙө менән Десна йылғаһына ҡаратып бороп ҡуялар.

1992 йылдың 21 сентябрендә ҡаланың 1300 йыллығы уңайынан шул уҡ урында Кобзарға бөтөнләй икенсе һәйкәл ҡуйыла. Уны асыу тантанаһында Украинаның беренсе президенты Леонид Кравчук ҡатнаша. Бығаса торған һәйкәл элекке элемтә полкы һтерриторияһына күсерелә.

Хәҙер һәйкәл Тарас Шевченкоға арналған тантаналарҙы үткәреүҙең традицион урыны булып тора.

## Һәйкәлдең һүрәтләнеше
Шевченконың Черниговтағы һәйкәле шағирҙың йәш сағын һынландырыусы Украинаның уникаль ҡомартҡыларының береһе булып тора. Һәйкәл бронзанан ҡойолған, уның бейеклеге — 3 метр. Бында шағирҙың Прилукиға килгән 33 йәшлек сағы һүрәтләнә. Шевченко оҙон сюртук кейеп, эскәмйә ситендә ултыра, һул ҡулы менән рәсемдәр төшөрөлгән папка тоҡан, уның һул яғында плащы эленеп тора. Скульптура композицияһы һоро төҫтәге дүрт мөйөшлө гранит постаментҡа ҡуйылған, уның ал яғы Шевченконың автографы ҡуйылған ҡара плита менән тулыландырылған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Пам’ятник Тарасу Шевченку на Валу / Национальный архитектурно-исторический заповедник «Чернигов древний».
* Шевченко Тарас Григорович і Чернігівщина / Черниговская областная универсальная научная библиотека имени В. Г. Короленко.
Рюмин һарайы

**Рюмин һарайы** (франц. *Palais de Rumine*) — Швейцария ҡалаһы Лозаннаның  тарихи үҙәгендәге һарай,  1906 йылда  флоренция неоренессансы стилендә төҙөлгән.

1898—1906 йылдарҙа Лозаннала тыуған Габриэль Рюмин ҡалдырған нәҙер аҡсаһына төҙөлгән.   Габриэль Рюмин 1840 йылдан  Лозаннала  йәшәгән рус ғаиләһе Рюминдарҙан сыҡҡан.  Ата-әсәһе вафат булғандан һуң ул ата йортон ташлап сығып китә һәм сәйәхәттәргә юллана. Уның өсөн һәләкәтле булған һуңғы сәфәре алдынан, 30 йәшлек  Габриэль васыят ҡалдыра: Рюмин вафат булғандан һуң 1871 йылда Лозанна хакимиәте Ситэ ҡалҡыулығы итәгендә яңы  университет бинаһы төҙөргә ҡарар итә, һәм 1889 йылда проектҡа конкурс ойошторола,  унда француз  архитекторы Гаспар Андре еңеп сыға.

Бинаның фасадын арыҫландар, фәрештәләр һәм мифик заттар  биҙәй,  1980 йылға тиклем бинала Лозанна университеты урынлаша. Беҙҙең ваҡытта бинала һынлы сәнғәт, археология һәм тарих, геология, зоология, аҡса  кантон музейҙары урынлашҡан.

Бинаның көньяҡ арҡыры киҫеменә икенсе ҡат кимәлендә ҙур булмаған терраса — Мадлен майҙансығы тоташа, ул исемен был урында күп быуаттар элек торған изге Мария Магдалина зыярат сиркәүенән алған. 1906 йылда майҙанда Луи Рюшонне һәйкәле ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Сафин Рәйес Йәғәфәр улы

**Сафин Рәйес Йәғәфәр улы** (2 ғинуар 1949 йыл) — башҡорт журналистикаһы ветераны, 1980—1995 йылдарҙа Балаҡатай районының «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989).

## Биографияһы
Рәйес Йәғәфәр улы Сафин 1949 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Малаяҙ ауылында тыуған. 
Хеҙмәт эшмәкәрлеген урта мәктәпте тамамлағандан һуң райондың «Ленинское знамя» — «Ленин байрағы» гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр булып башлай. 

1970—1974 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый һәм юғары белем алғандан һуң элекке эшен дауам итә. Шул уҡ йылда район гәзитенең партия тормошо бүлеге мөдире, ә 1975 йылда бер үк ваҡытта гәзиттең мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1980 йылдың октябрь айында Рәйес Сафин Балаҡатай районының «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите мөхәррире итеп үрләтелә һәм был вазифала 1995 йылғаса эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «Белокатайский район. История и современность». Известные люди Белокатайского района. САФИН РАИС ЯГАФАРОВИЧ — заслуженный работник культуры Башкирской АССР. 13.08.2014
Талса

**Талса** (ингл. &nbsp;Tulsa) — ҙурлығы буйынса Оклахом штатында икенсе ҡала,  халҡы яҡынса 390 мең кеше тәшкил итә  (Оклахома-Ситинан һуң, унда  яҡынса 590 мең халыҡ йәшәй). Талса  ҡалаһы  агломерацияһында  төп муниципалитет булып тора. Ҡала Талса округының үҙәге,  был Оклахомала иң күп халыҡлы округ, Осейдж, Роджерс һәм Вэгонир округтары араһында урынлашҡан.

## Тарихы
Округ биләмәһендә 1836 йылға тиклем америка Крики  ҡәбиләләренә туғандаш лоачапока  индеецтары йәшәгән. 1921 йылда Талсала  билдәле  раса  сыуалыштары, АҠШ тарихында раса нигеҙендә  көс ҡулланыу акттарының береһе була. Егерменсе быуат дауамының күп өлөшөндә ҡала «Донъяла нефть баш ҡалаһы» ҡушаматы ала, сөнки ул  америка нефть сәнәғәтенең мөһим үҙәктәренең береһе була. Талса аша Уилли Роджерс Шоссеһы үтә. Ҡала шулай уҡ Көнбайыш свингы менән билдәле.

Элек ҡаланың иҡтисады нефть сәнәғәтенән байтаҡ бәйле була, ә  иҡтисади түбәнәйеүҙән һәм артабанғы диверсификациянан һуң энергетика, финанс, авиация өлкәһендә, шулай уҡ телекоммуникация  һәм технология секторҙарҙың иҡтисади базаһы булдырыла.

1921 йылдың майында АҠШ тарихында Талсала һуйыш булараҡ билдәле раса сыуалыштары булып үтә.

## Географияһы
Талса Оклахома штатының   төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала биләмәһе аша  Арканзас йылғаһа аға. Ҡаланың дөйөм майҙаны яҡынса  485 км²  тәшкил итә, ә ҡала үҙе билдәле 66-сы трассала урынлашҡан. Талсаның ҡала агломерацияһы ҙур,  унда 935 мең кеше йәшәй. Атап әйткәндә, Талсаға түбәндәге ауылдар инә:

* төньяҡта: Дэвей, Бартлсвилл, Похаска, Барнсдол, Скаятук, Коллинзвилл, Овассо, Новата
* көнбайышта: Пони, Бристоу, Кливленд, Келливилл, Сенд-Спрингс, Мэнфорд, Сапалпа
* көнсығышта: Клэрмор, Катуса, Брокен-Эрроу, Уагонир, Кауэт, Инола
* көньяҡта: Дженкс, Гленпул, Биксби, Маундс, Бэггс, Окмалги, Хенриэтта

## Мәҙәниәте
1956 йылда ирле-ҡатынлы Роман Ясинский һәм Мослин Ларкин   «Талса балеты» труппаһына нигеҙ һала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡалала яҙыусы һәм шағир   Евгений Евтушенко йәшәгән.

## Туғандаш ҡалалар
Талсаның бөгөнгө көнгә һигеҙ туғандаш ҡалаһы бар:

*  Амьен, Франция
*  Бэйхай, Ҡытай
*  Зеленоград, Рәсәй
*  Каосюн, Тайвань
*  Сан-Луис-Потоси, Мексика
*  Тиверия, Израиль
*  Уцуномия, Япония
*  Целле, Германия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса Талс
Һул яр буйы Украина

**Һул яр буйы Украина**, **Һул яр буйы Гетманщина** — Днепр йылғаһы ағымының һул ярында урынлашҡан һәм хәҙерге замандағы Чернигов, Полтава, Сумы өлкәләренән, шулай уҡ Киев һәм Черкасск өлкәләрен үҙ эсенә алған территория. Көнсығышта — Һул яр буйы Украина Слобода Украинаһы менән, көнсығышта Запорожье Сечының ерҙәре менән сиктәш булған.

Һул яр буйы Украина Рус дәүләте составына Земство соборы (Мәскәү, 1653) һәм Переяславль Радаһы (1654) ҡарарҙарына ярашлы Украинаның бер өлөшө булараҡ ҡабул ителә.

## Тарихы
Тарихи яҡтан Һул яр буйы Украина атамаһы XVII быуатта, Гетманщиналағы Граждандар һуғышы осоронда, барлыҡҡа килә, тарихҡа Руина исеме аҫтында инә. 1654—1667 йыдарҙағы рус-поляк һуғышы барышында казактар араһындағы бүленеү (раскол) һөҙөмтәһендә Днепҙың ике ярында ла үҙ гетманы һайлана.

Һул яр буйы Украинала 1663 йылда Иван Брюховецкий гетман булып һайлана, Уң яр буйы Украинала — Павел Тетеря. Украинаның Днепр буйлап икегә бүленеүе юридик яҡтан 1667 йылғы Андрус ваҡытлы солох менән нығытыла, рәсми рәүештә Һул яр буйы Украина, үҙ автономияһын һаҡлап ҡалып, Рус батшалығы составына инә. Әлеге статусы 1781 йылда Екатерина II тарафынан юҡҡа сығарыла.

Һул яр буйы Украина полк һәм йөҙлөктәргә бүленә, уларҙың башында полковниктар һәм сотниктар тора. Формаль рәүештә был вазифаларға һайлап ҡуйылған, әммә ысынында әлеге вазифаларҙы гетман тәғәйенләнгән һәм батша указы менән хупланған казак старшинаһының вәкилдәре биләгән. 1722—1734 йылдарҙа һәм 1764 йылдан һуң Һул яр буйы Украина менән Малороссия коллегияһы идара иткән. 1781 йылдан һуң Һул яр буйы Украина Чернигов, Новгород-Северский һәм Киев наместниклыҡтарына бүленә. 1796 йылда ул Малороссия губернаһы булып һанала, ә 1802 йылда Чернигов һәм Полтава губерналарына бүленә. Казак полктары рус армияһының регуляр полктары тип үҙгәртелә.

Днепрҙың уң ярында урынлашҡан булыуына ҡарамаҫтан, сәйәси яҡтан Рус дәүләте составында ҡалған Киевты ла Һул яр буйы Украинаға индереп була.

## Һул яр буйы Украина полктары
* Нежин полкы
* Миргород полкы
* Переяславль полкы
* Прилуцк полкы
* Полтава полкы
* Чернигов полкы

## Һул яр буйы Украинаның Запорожье Ғәскәре гетмандары
# Беспалый Иван (наказлы гетман) — 1658—1659
# Самко Яким Семёнович (наказлы гетман) — 1660—1663
# Брюховецкий Иван Мартынович — 1663 йылда Запорожье Сечының «кошевой гетманы», Запорожье Ғәскәре гетманы1663—1668
# Многогрешный,Демьян — 1669—1672
# Самойлович Иван — 1672—1687
# Мазепа Иван Степанович — 1687—1704

## Халҡы
Һул яр буйы Украина Рәсәй империяһының көнсығыш-славян халҡының иң эре өлөшө булараҡ билдәле булған (95 %), хәҙерге ваҡытта Һул яр буйы Украинала өс төп милләт йәшәй -— украин, урыҫтар һәм белорустар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уң яр буйы Украина
* Слобода Украина
* Хан Украинаһы

## Әҙәбиәт
* 
* Левобережная Украина // Куна — Ломами. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 14).