open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)

**Арыҫлан** — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл. Шемаха ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 456981, ОКАТО коды — 75 244 844 002, ОКТМО коды — 75 644 444 106.

## Тарих
Элгәре Арыҫлан ауылы халҡы башҡорттарҙың Өпәй ыры­уына ҡараған. Ауылдың боронғо атамаһы — *Күсем*, яңы атамаһы *Арыҫлан* исемле кешенән барлыҡҡа килгән. Уның улы 1834 йылғы ревизия теркәгән — ул 1744—1824 йылдарҙа йәшәгән *Ғәббәс Арыҫ­ланов* (Ғәббәс Арыҫлан улы).

Өпәй ырыуы башҡорттары барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡандар, бының сәбәбе булып Башҡортостандың был төбәгендә сәнәғәттең үҫеүе, яңы заводтарҙың барлыҡҡа килеүе, урың һәм башҡа милләт вәкилдәренең күп­ләп күсеп ултырыуы башҡорт ырыуҙары — өпәй һәм уларҙың күршеләре — һыҙғы һәм ҡошсо аҫаба ерҙәрен бик ныҡ кәмеүе булып торған. Был ихтилалдарҙы баҫтырыу һөҙөмтәһендә, өпәйҙәр­ҙең бер өлөшө карателдәргә ҡол итеп өләшелгән, икенселәрен суҡындырғандар, өсөнсөләрен башҡа ҡатламдарға (сословие­ларға) күсерлергәндәр. Уларҙың ерҙәре бер яҡтан заводтар (Михайлов, Үрге һәм Түбәнге Һәргә (Серга) заводтары), ә икенсе яҡтан килмешәк урыҫ һәм татар крәҫтиәндәренең ауылдары менән уратып алына башланған. Һөҙөмтәлә өпәй башҡорттарының бер өлөшө суҡындырылған, икенсе өлөшө татарҙар менән ныҡ аралашып бер-береһенең телен үҙләштергән.

Ихтилалдарҙа ҡатнашҡандары өсөн Арыҫлан ауылы халҡын башҡа сословиеға — типтәр ҡатламына күсергәндәр. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда типтәрҙәрҙән 120 ир заты йәшәгән. Типтәр сословиеһында булыуҙарына ҡарамаҫтан улар 92730 дисәтинә ер биләгән, был ҡатламдың нормаһынан 26 тап­ҡырға артып киткән. Бының сәбәбе булып Арыҫлан ауылы халҡы көсләп башҡорттан — татарға, та­тарҙарҙан типтәргә күсерелһә лә, шул өпәй ырыуы грамотаның хужаһы бу­лып ҡалған һәм күп ерҙе биләгәнн.

Хәҙерге заманда ауылдың өпәй башҡорттары оҙаҡ йылдар дауамында типтәр йәки татар сословиеһына көсләп индерелеп, һуңыраҡ мәктәптәрендә татар телендә генә уҡытылып икенсе халыҡ вәкилдәре булып киткәндәр.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 711 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 351 ир һәм 360 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда ауылда 892 кеше йәшәгән.

## Рәсемдәр
thumb|center|500px|Арыҫлан ауылының панорамаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Перелюб районы

**Перелюб районы** () — Һарытау өлкәһендә район. Һарытау өлкәһендә Перелюб районы һәм Пугачёв райондары менән башҡорттар тығыҙ йәшәғән урыны булып тора.

Административ үҙәге — Перелюб ауылы.

## Тарих
1928 йылдың 23 июлендә Түбән Волга крайының Пугачёв округы Перелюб районы составында ойошторола. 1934 йылдан — Һарытау крайы, ә 1936 йылдаң — Һарытау өлкәһе составына инә.

## География
Төньяҡта — Һамар өлкәһе Пестравка районы, төньяҡ-көнсығышта — Һамар өлкәһе Оло Чернигов районы, төньяҡ-көнбайышта — Ивантеевка районы, көньяҡта — Озинки районы,
көньяҡ-көнбайышта — Пугачёв районы һәм көньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙағстан. Майҙаны — 3700 км².

## Халҡы
Халҡы — 14 747 кеше (2010), шул иҫәптән 7,0 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур ауылдар (2002): Байғондо, Ҡузәбаево, Ҡунаҡбай, Күсембәт һәм башҡалар.

### Милли состав

## Райондың билдәле шәхестәре
* Исламғолова Кинйәбикә Бастай ҡыҙы — Башҡортостандың халыҡ артискаһы;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте Правительства Саратовской области
Пугачёв районы

**Бүгәсәү районы** () — Һарытау өлкәһендә район. Һарытау өлкәһендә Перелюб районы һәм Пугачёв райондары менән башҡорттар тығыҙ йәшәғән урыны булып тора.

Административ үҙәге — Пугачёв ҡалаһы.

## Тарих
1928 йылдың 23 июлендә Түбән Волга крайының Пугачёв округы Перелюб районы составында ойошторола. 1934 йылдаң — Һарытау крайы, ә 1936 йылдаң — Һарытау өлкәһе составына инә.

## География
Төньяҡта — Ивантеевка районы, көнсығышта — Перелюб районы, көньяҡта — Краснопартизан районы һәм Озинки районы, көнбайышта — Балаково һәм Духовницкое райондары. Майҙаны — 3800 км².

## Халҡы
Халҡы — 59 862 кеше (2014), шул иҫәптән 1,0 % башҡорттар. Башҡорттар күпләп Мәҡсүт һәм Бобровый Гай ауылдарында йәшәйҙәр.

### Милли составы

## Райондың билдәле шәхестәре
* Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация о районе 
* Географическая, климатическая, демографическая и экономическая характеристика Пугачевского муниципального района
Өфө дәүләт циркы

**Өфө дәүләт циркы** — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөнөң Октябрь проспектында урынлашҡан. Дәүләт циркы йәки Өфө циркы тип тә йөрөтөлә. Дәүләт ҡарамағында, Рәсәй дәүләт цирк компанияһы филиалы.

## Тарихы
1968 йылдың 5 ноябрендә РСФСР—ҙың атҡаҙанған артисы Т. В. Дурова етәкселегендәге программа менән асыла. 2 мең урынлыҡ тамаша залы, административ кабинеттары, көнкүреш бүлмәләре, грим бүлмәләре, балет—спорт залы, «Арена» дөйөм ятағы һ.б. бар. 1970 йылдан БАССР Министрҙар советы ҡарары менән «Союзгосцирк» Бөтә Союз берекмәһе ҡатнашлығында Өфө циркы эргәһендә Башҡорт цирк студияһы ойошторола. Уны тамамлаусылар (55 кеше) Башҡортостанда профессиональ цирк сәнғәтенә нигеҙ һала.

Өфө циркы бинаһы 20 быуаттың 2—се яртыһына ҡараған архитектура ҡомартҡыһы.

## Башҡорт коллективы
Башҡорт цирк коллективының (1991 йылға тиклем эшләй) «Сәскә ат, Башҡортостан!» программаһы менән беренсе тамашаһы 1973 йыл 7 сентябрҙә ҡуйыла. Һуңыраҡ «Йөрәктән йөрәккә» (1979), «Манеждағы һабантуй» (1984), «Дуҫлыҡ аренаһы» (1989) программалары эшләнә. Өфө циркы аренаһында Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары А. С. Дементьев, И. Э. Кио, Т. А. Корнилова, Т. Т. Нугзаров, Н. Я. Сквирский, В. В. Тихонов, СССР—ҙың халыҡ артистары В. М. һәм М. М. Запашныйҙар, Ю. В. Никулин, О. К. Попов һ.б. сығыш яһай. Башҡорт циркы артистары СССР буйлап һәм донъяның 18 илендә гастролдәрҙә була. Өфө циркы менән Л. В. Авершина, Н. П. Барзилович, А.Ғ. Вилданов, Ю. Х. Ғәзизов, Г. М. Ғәзизова, Р. Н. Дербишева, Ф. Х. Иксанова, Ғ.Ш. Имашева, Йәрмөхәмәтовтар, Касеевтар, Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы, С.Ғ. Кирәев, Кокориндар, Солтангәрәевтар, Фәйрүзовтар, Шакировтар, Әсәҙуллиндар һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.

## Директорҙары
* Х. Х. Хамматов (1968 й. алып)
* П. Я. Шишкин (1970 й. алып)
* Д. В. Бондаренко (1973 й. алып)
* Е. Г. Шуф (1987 й. башлап)
* Р. М. Ҡоҙаяров (1989 й. алып)
* О. В. Михайлищев (1999 й. алып).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
*
Оло Чернигов районы

**Оло Чернигов районы** () — Һамар өлкәһенең көньяғында урынлашҡан муниципаль район.

Административ үҙәге — Оло Чернигов ауылы.

## География
Район Һамар өлкәһенең көньяғындағы дала зонаһында урынлашҡан. Ҡаҙағстан, Һарытау өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһенең Оло Глушица, Пестравск райондары менән сиктәш.

Майҙаны — 2980 км². Төп йылға — Оло Ырғыҙ.

## Тарих
Район 1935 йылда барлыҡҡа килгән.

## Халыҡ һаны
Официаль статистика буйынса 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата районда 18 380 кеше теркәлгән.

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса районда 19 153 кеше иҫәпләнгән.

Районда бөтәһе 34 торлаҡ пункты бар.

Милли состав (2010): урыҫтар — 65,4 %, ҡаҙаҡтар — 10,3 %, башҡорттар — 9,5 %, сыуаштар — 5,4 %, татарҙар — 2,3 %, мордвалар — 1,8 %, украиндар — 1,8 %.

Оло Чернигов районында башҡорттар күпләп йәшәй. Уларҙың күпселеге Диңгеҙбай, Хәсән, Имәләй (Ҡыпсаҡ), Ҡасҡын (Таллы), Кинйәғол, Үтәкәй (Бөрйән) исемле тарихи башҡорт ауылдарында һәм Ырғыҙ, Костино ҡасабаларында йәшәй. 1999 йылда башҡорттарҙың милли-мәҙәни берләшмәһе — Оло Чернигов район йәмәғәт ойошмаһы «Ырғыҙ» башҡорт мәҙәни үҙәге булдырылған.

## Административ бүленеш
Оло Чернигов районы составына 9 ауыл биләмәһе керә:

* Августовка ауыл биләмәһе (Августовка, Кесе Черниговка, Паньшино, Пекилянка)
* Оло Чернигов ауыл биләмәһе (Оло Чернигов, Гусиха, Ҡасҡын (Таллы), Шумовский)
* Восточный ауыл биләмәһе (Өҫкө Росташи, Восточный, Полянский, Устряловский)
* Глушицкий ауыл биләмәһе (Благодатовка, Глушицкий, Торшиловский)
* Краснооктябрьский ауыл биләмәһе (Исток, Кинйәғол, Костино, Краснооктябрьский, Фитали, Хәсән)
* Пензено ауыл биләмәһе (Яңы Кәмәлек, Пензено)
* Петровский ауыл биләмәһе (Аверьяновский, Петровский, Сестры)
* Поляков ауыл биләмәһе (Алексеевский, Кошкин, Поляков)
* Украинка ауыл биләмәһе (Украинка, Ырғыҙ, Диңгеҙбай, Имәләй (Ҡыпсаҡ), Үтәкәй (Бөрйән))

## Күренекле кешеләр
* Йомағолов Харис Йомағол улы (1891—1937) — 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт Совет республикаһының ваҡытлыса хәрби революцион комитеты етәксеһе, башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, партия һәм дәүләт эшмәкәре (Хәсән ауылынан);
* Хәсән Бәшәр (1901—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы (Үтәкәй (Бөрйән) ауылынан);
* Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы (1905—1954) — башҡорт совет яҙыусыһы (Хәсән ауылынан);
* Ниғмәтуллин Рәшит Ниғмәтулла улы (Рәшит Ниғмәти) (1909—1959) — башҡорт совет яҙыусыһы, шағир, драматург, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, Башҡортостандың халыҡ шағиры (Диңгеҙбай ауылынан);
* Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы (1913—1998) — педагог, партия һәм дәүләт эшмәкәре, фәлсәфә фәндәре кандидаты, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1936—1944 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡорт обкомы беренсе секретаре, 1951—1955 йылдарҙа КПСС-тың Башҡорт обкомының фән һәм уҡытыу ойошмалары булеге мөдире, 1955—1971 йылдарҙа БАССР-ҙың мәғариф министры (Диңгеҙбай ауылынан);
* Рем Вяхирев (1934—2013) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре һәм идарасыһы, «Газпром» компанияһының элекке башлығы (Оло Чернигов ауылынан).

## Һылтанмалар
Байым Ҡыҙраев

**Байым Ҡыҙраев** (*Байым тархан Ҡыҙраев*) — башҡорт старшинаһы, тархан, мәғдән эҙләүсе, 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, һуғышта ҡатнашыусы Башҡорт ғәскәренең баш ғәскәри судьяһы.

## Биографияһы
Рәсәй империяһының Иҫәт провинцияһы Күбәләк улусы старшинаһы.Байым Ҡыҙраевтың ҡартатаһы Тормәмбәт Ялтыҡов кенәз булған. Байымдың йорт старшиналары булып хеҙмәт иткән Абҙан, Әбдүкәй (1761—?) һәм Ҡаҙымбәт (1762—?) исемле улдары билдәле.

Мөлкәтендә 6 мең баш йылҡы малы булған. Көньяҡ Уралда тимер мәғдәнен, шул иҫәптән Магнит тауын, беренсе асыусы булараҡ билдәле.

1740 йылда штейгер Марков һәм тәржемәсе Роман Уразлинға Әтәс тауында (хәҙерге Магнитогорск) тимер рудаһы ятҡылығын күрһәтә. Шулай уҡ завод хужалары Иван Мясников һәм Иван Твердышевҡа Ҡара Табын улусының башҡорт Ейәнбайҙың ауылы янында тимер ятҡылығы булыуы тураһында хәбәр итә.

Батшаға тоғро хеҙмәте өсөн ҡылыс менән бүләкләнә.

1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын карателдәр тарафынан баҫытырыу ваҡытында, Ҡыҙыл ҡәлғәһендә хеҙмәт иткән тархан Байым Ҡыҙраев пол командиры Исаков тарафынан ҡулға алына. Исаков уны баш күтәреүселәрҙең шымсыһы тип һанай һәм ике тапҡыр ҡаты язаға тарттыра.

1770 йылдың 18—19 июнендә академик И. И. Лепёхин менән осраша. Иван Лепёхин уның байлығы һәм ҙур йылҡы өйөрҙәре тураһында мәғлүмәттәр яҙып ҡалдырған.

1774 йылдың апрелендә Е. И. Пугачёв уға атлы отрядтарҙы ойоштороуҙы һорап хат яҙа. Ҡыҙраев үҙенең командаһы менән бергә Пугачёвҡа килә һәм ихтиласыларҙың Хәрби коллегияһы тарафынан Башҡортостан судьяһы итеп тәғәйенләнә.

Карател ғәскәрҙәренең баш командующие генерал-поручик Ф. Ф. Щербатов үҙенең 1774 йылды 11 майында императрица Екатерина II яҙған донесениеһында Байым тархандың башҡа башҡорт старшиналарға бигерәк тә ҙур йоғонтоһо өсөн уларҙың «рухи түрәһе» («духовный начальник») тип атай.

1773 йылда Байым Ҡыҙраев отставкаға киткәс уның улы Абҙан Күбәләк улусы старшинаһы була.

## Хәтер
* Әбйәлил районының Байым ауылы һәм ошо ауылдағы бер урам Байым тархан Ҡыҙраев исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мишкович Г. И. *Дело о горе Магнитной //Вопросы истории. 1977. № 3.
* *Асфандияров А. З.* История сёл и деревень Башкортостана. Кн.1. — Уфа, 1997.
* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. — Уфа, 1975.
* Материалы для истории Пугачевского бунта // Пермский сборник. — М., 1860. Кн. 2.
* *Лимонов Ю. А., В. В. Мавродин, В. М. Панеях.* Пугачев и пугачевцы. — Л., 1974.

## Һылтанмалар
*
Яңы Муса (мәғәнәләр)

* Яңы Муса (Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
* Яңы Муса (Иҫке Муса ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Яңы Муса (Ҡабаҡ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Яңы Муса (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Октябрь (гәзит)

**Октябрь** — ижтимағи-сәйәси гәзит.

## Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Октябрь» редакция‑нәшриәт комплексы ДУП-ы.

## Тарихы
Миәкә районының Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ, башҡорт («Аҡмулла төйәге») һәм татар («Безнең дәвер» — «Беҙҙең дәүер») телдәрендә сыға. 1932 йылдың ғинуарынан башлап татар телендә «Баҫыу ударнигы» исеме аҫтында нәшер ителә, 1957 йыл «За высокий урожай» («Юғары урожай өсөн»; 1938 йылдан башлап урыҫ телендә нәшер ителә; 1942 йылға тиклем «Ленинский путь» — «Ленин юлы» исеме менән, 1943—44 йылдарҙа нәшер ителмәй) гәзите менән берләштерелә һәм урыҫ, татар телдәрендә «Ленинское знамя» («Ленин байрағы») исеме аҫтында, 1965 йылдан башлап «Октябрь», 1990 йылдан — шул уҡ исемдә башҡорт телендә; 2006 йылдан хәҙерге исемдә башҡорт һәм татар телдәрендә нәшер ителә. 1963—65 йылдарҙа нәшер ителмәй.

## Редакторҙары

## Һылтанмалар
*
Октябрьский нефтяник (гәзит)

**Октябрьский нефтяник** — Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһының ижтимағи‑сәйәси гәзите.

## Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.

## Тарихы
Октябрьский ҡалаһында аҙнаһына биш тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1947 йылдың февраленән алып урыҫ телендә «Башкирский нефтяник» («Башҡортостан нефтсеһе») исеме менән нәшер ителә, 1956 йыл хәҙерге исемен ала.

## Сығанаҡтар
* 
* «Октябрьский нефтяник» гәзитенең рәсми сайты 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация городского округа город Октябрьский. Официальный сайт: Главная страница > Наш город > Предприятия, учреждения и организации города > СМИ: ГУП «Редакция газеты «Октябрьский нефтяник»
Осҡон (гәзит)

**Осҡон** — ижтимағи-сәйәси гәзит.

## Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Осҡон“ редакция‑нәшриәт комплексы» ДУП‑ы (2006).

## Тарихы
Әбйәлил районының Асҡар ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1932 йылдың майынан башҡорт телендә «Ударсы» исеме аҫтында сыға башлай. 1933 йылда хәҙерге исемен йөрөтә. 1957 йылдан алып «Искра» («Осҡон») исеме менән урыҫ телендә лә нәшер ителә (2006 йылдан алып үҙ аллы гәзит «Абзелил»). 1963—65 йылдан нәшер ителмәй.

## Редакторҙары

## Һылтанмалар
*
Нөгөш (мәғәнәләр)

**Нөгөш** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Нөгөш (йылға) — Башҡортостандағы йылға, Ағиҙел ҡушылдығы.
* Нөгөш (мифология) — Урал батыр эпосындағы персонаж.
* Нөгөш (Өҫән ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Өҫән ҡушылдығы.
* Нөгөш һыуһаҡлағысы — Нөгөш йылғаһындағы һыуһаҡлағыс.
* Нөгөш (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Нөгөш (Балаҡатай районы) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үрге Нөгөш — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Матбуғат йорто

**Матбуғат йорто** — редакция-нәшриәт комплексы.

## Тарихы
1972 йылда архитектор А. А. Пахомов проекты буйынса төҙөлгән. Өфөлә урынлашҡан. Унда «Башҡортостан» нәшриәте, шулай уҡ ҡуртым шарттарында республика, ҡала гәзит һәм журналдары («Башҡортостан», «Башҡортостан ҡыҙы», «Вечерняя Уфа», «Йәшлек», «Йәншишмә», «Кызыл таң», «Молодёжная газета», «Республика Башкортостан», «Һәнәк» һ. б.), үҙәк ваҡытлы матбуғат баҫмалары вәкиллектәре һәм башҡа учреждениелар, ойошмалар урынлашҡан. Матбуғат йортонда Журналистар союзы һәм Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының саралары үткәрелә.

## Һылтанмалар
*
Ҡырым татарҙары

**Ҡырым татарҙары** (, яңғыҙлыҡ һанда ) йәки **ҡырымлылар** (, беренсе һанда ) — Ҡырым ярымутрауында тарихи ҡалыплашҡан төрки телле халыҡ. Алтай телдәре ғаиләһе төрки телдәр төркөмөнә ҡараған ҡырым татарҙары теле һөйләшәләр.

Ҡырым татарҙарының күпселеге — мосолмандар-сөнниҙәр, хәнәфи мәзһәбенә ҡарайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡырым Автономиялы Республикаһы
* Ҡырым Республикаһы
* Румыния татарҙары

## Иҫкәрмәләр
Между Волгой и Уралом (радиожурнал)

**«Между Волгой и Уралом»** (*«Волга менән Урал араһында»*) — төбәк-ара ижтимағи‑сәйәси һәм нәфис‑публицистик радиожурнал.

## Тарихы
1958 йылдың июненән алып урыҫ телендә аҙна һайын сыға. Сығарылыш ваҡыты 60 минут. Башҡортостан, Коми (1998 йылдан алып), Марий Эл, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Сыуашстан биләмәләрендә трансляциялана. Программаны ошо республика ТРК журналистары әҙерләй, монтажлау һәм эфирға сығарыу «Татарстан» ДТРК (Ҡазан) радиоһында тормошҡа ашырыла.

## Маҡсаты
Радиожурналда патриотизм, халыҡтар араһында дуҫлыҡ һәм татыулыҡ, үҙ‑ара хеҙмәттәшлек һ.б. идеялар пропагандалана.
 
## Рубрикалары
Радиожурнал сығарылыштарында төбәктәрҙәге аҙналыҡ ваҡиғаларға күҙәтеү хәбәрҙәре, көнүҙәк темаларға сюжеттар, халыҡтарҙың тарихы, мәҙәниәте, традициялары һәм ғөрөф‑ғәҙәттәре буйынсса материалдар, сәйәсмәндәр, фән, сәнғәт эшмәкәрҙәре, производствоның төрлө өлкә белгестәре һ.б. менән интервью була.

## Бүләктәре
1‑се Волга буйы матбуғаты фестиваленең (Түбәнге Новгород, 2002) «Толерантлыҡ өсөн» номинацияһы, «Сәскә атыу хаҡына гуманитар хеҙмәттәшлек» электрон киң мәғлүмәт саралары Евразия конкурсының (Саранск, 2009) лауреаты, Байкал тулҡыны Бөтә Рәсәй милли тапшырыуҙар фестиваленең (Улан‑Удэ) «Иң яҡшы тауыш режиссёрлығы эше» номинацияһында еңеүсе. РФ журналистар союзының «Журналист оҫталығы өсөн» пр. лауреаты (1999).

## Һылтанмалар
*
Өйрөлмәктәр

**Өйрөлмәктәр** (, ) — күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙҙар тибы. Төп айырмаһы — кәүҙәнең башы өлөшөндә бырау һымаҡ әйләнеүсе керпексәләрҙән торған аппарат, ул туҡланыу һәм хәрәкәт итеү өсөн ҡулланыла.

Бөтә Ер шарында таралған. Бер нисә отряды, яҡынса 2 мең төрө билдәле, Башҡортостанда яҡынса 100 төрө бар. Кәүҙәһе башлыса оҙонса (оҙонлоғо 0,04—2,3 мм), баштан, кәүҙәнән һәм аяҡтан (ҡайһы берҙә редукцияға бирелгән) тора. Башында — аҙыҡ табыу һәм хәрәкәт итеү өсөн хеҙмәт иткән өйөрөлмәк аппарат (2 керпек тажынан тора). Күптәре панцирлы. Тән ҡыуышлығында мускулдар, аш һеңдереү, бүлеп сығарыу, нервы һәм енес системалары урынлашҡан. Аяғында цемент биҙҙәре булған сәтәше бар, ул хәрәкәт итеү һәм субстратҡа йәбешеү ағзаһы булып тора. Айырым енесле хайуан (ата заттар ваҡ). Йомортҡа һала, һирәгерәк тере бала тыуҙыра. Ҡайһы берҙәре бер енесле үрсеү юлын ике енесле менән берләштереү хас булһа, икенселәре тик бер енесле юл менән генә үрсей. Башлыса һыу хайуаны; бер күҙәнәкле ылымыҡтар, микроорганизмдар менән туҡлана. Һыу ятҡылыҡтарының үҙ аллы таҙарыу процестарында ҡатнаша.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Догель В. А., «Зоология беспозвоночных», 7 изд., М., «Высшая школа», 1981.
* Воздействие катионного амфифильного вещества на коловраток // Доклады Академии Наук (ДАН) 2003. т. 390. № 3. С.423-426.
* Boschetti, C., Carr, A., Crisp, A., Eyres, I., Wang-Koh, Y., Lubzens, E., Barraclough, T. G., Micklem, G., Tunnacliffe, A. (2012). Biochemical diversification through foreign gene expression in bdelloid rotifers. *PLoS Genetics* **8** (11): e1003035. 
* Gladyshev, E. A., Meselson, M., Arkhipova, I. R. (2008). Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers. *Science* **320**: 1210—1213. 
* Boschetti, C., Pouchkina-Stantcheva, N., Hoffmann, P., Tunnacliffe, A. (2011). Foreign genes and novel hydrophilic protein genes participate in the desiccation response of the bdelloid rotifer Adineta ricciae. *Journal of Experimental Biology* **214**: 59-68.
Нәсихәт

**Нәсихәттәр** — башҡорт халыҡ педагогикаһында (этнопедагогика) кешенең эске һәм тышҡы донъяға мөнәсәбәте формалашыуына, әхлаҡ нормаларын аңлатыуға йүнәлтелгән өгөт‑нәсихәт рухындағы теҙмә һәм сәсмә әҫәрҙәр; тәртип, ҡылыҡ тураһында өйрәтеп әйтелгән һүҙ; Тәртип-ҡылыҡҡа өйрәтеп һөйләгән һүҙ; өгөт.

## Мәғлүмәт
Ғәрәп теленән килеп кергән һүҙ. Сығанаҡтары алғышҡа барып тоташа. Нәсихәтте өлкән быуын вәкиле (ғәҙәттә, йәмғиәттә абруйлы кеше, йолаларҙы белеүсе һәм һаҡлаусы) тапшыра, адресаты бер кеше, шул уҡ кешеләр төркөмө лә (коллектив) булырға мөмкин. Нәсихәт кеше тормошоноң һәм эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен дә үҙ эсенә ала: хужалыҡ‑көнкүреш («Һәр эште яратып эшлә, яратмаһаң, тотонма, эш рухын асыуландырма»), ғаилә («Бойороҡ менән килдең йортҡа, буйһоноп йөрө, килен»), белем биреү («Белемле — иң көслө, арымай-талмай белем тупла») һ.б.; тормоштоң мөһим ваҡиғаларына (хәрби хеҙмәткә китеү, исем ҡушыу, кейәүгә сығыу һәм өйләнеү һ.б.) йәки берәй ситуацияға бәйле әйтелә. Ҡайһы бер кәсихәт афоризм, әйтем булып китә, икенселәре онотола, ҡулланылыштан төшөп ҡала. Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Ризаитдин Фәхретдиновтың нәсихәте киң билдәле.

## Формалары
Дидактик характерҙағы күп кенә ҡобайырҙар, мөнәжәттәр һ.б. Н. киңәйтелгән формаһынан ғибәрәт. Башҡорт әҙәбиәтендә шиғыр‑нәсихәт аноним поэзияла, Аҡмулла, Шәйехзада Бабич, С.С. Яҡшығолов һ.б. ижадтарында осрай.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995; 
* Фәхретдинов Р. Нәсихәттәр. Өфө, 2006.
Нәҡшбәндиә

**Нәҡшбәндиә** (, ) — суфыйҙар тәриҡәте.

## Тарих
Етәкселәренең береһе *Баһаутдин Нәҡшбәнд* (1318—1389) исеме менән аталған. Урта Азия хәнифәттәре араһында барлыҡҡа килә.  Төп идеяһы — шәхес азатлығы, йәмғиәт тормошонда ҡатнашыу, һөнәр, игенселек һәм сауҙа менән шөғөлләнеү.

Уның юлы 10 мәҡәмдән тора, унан барған тәриҡәттең 11 принцибына (тәүбәгә килеү, сабырлыҡ, уяулыҡ, тын алышты көйләү һ. б.) таянырға тейеш. Тәүге өс принциптары Баһаутдин Нәҡшбәнд менән, ә ҡалғандары Ғәбделхалиҡ әл-Гидждувани менән төҙөлә.

Нәҡшбәндиә йолаһының нигеҙен тын зекер (Алла исемен, ҡысҡырып әйтеүҙән айырмалы, эстән ҡабатлап тороу) һәм сөхбә (остаз менән мөриттең юғары рухи кимәлдәге даими әңгәмәләре) тәшкил итә. XV быуат алып — мосолман донъяһында иң киң таралған тәриҡәттәрҙең береһе. Урал-Волга буйы төбәгендә башҡорттар араһында нәҡшбәндиә таралыу алған тармаҡтары: мөджәддидиә (XVIII быуаттан алып) һәм хәлидиә (XIX быуаттың 2‑се яртыһы). XIX быуаттың 70-се йылдарынан алып З. Х. Рәсүлев тәриҡәттең рухи остазы була, уның эшмәкәрлегенең беренсе йылында 7 меңдән ашыу кеше (башлыса Урал аръяғы башҡорттары) нәҡшбәндиә мөритенә әүерелә; ул урындағы мосолмандарға ҡысҡырып зекер әйтеүҙе, Мәүлит байрамын билдәләүҙе, тиҫбе тартыуҙы һ.б. индерә.

Башҡортостанда Вәлидовтар, Ғ. Ғ. Ҡорбанғәлиев, М. Ғ. Ҡорбанғәлиев, Х. Һатлыҡов һ. б. Нәҡшбәндиә тәриҡәтендә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Янгузин А. Р.* Духовный мир суфиев. — Уфа, 2007.

## Һылтанмалар

*
Ғәбдрәфиҡ

**Ғәбдрәфиҡ** (шулай уҡ Яңауыл) — Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 461284, ОКАТО коды — 53237819002.

## Тарих
1917 йылда 16 ноябрҙа Үрге Ҡунаҡбай Башҡорт Автономиялы Республикаһының Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1924 йылддың 21 октябрендә ауыл Ырымбур губернаһы  ҡарамағына күсә.


File:Ғәбдрәфиҡ ауылы мәсете.jpg|Ғәбдрәфиҡ ауылы мәсете
File:Туҡ-Соран, Ғәбдрәфиҡ ауылы Хәрби Дан мемориалы.jpg|Хәрби Дан мемориалы
File:Ғәбдрәфиҡ ауылы клубы.jpg|Ғәбдрәфиҡ ауылы клубы
File:Ғәбдрәфиҡ ауылы 2.jpg|Ғәбдрәфиҡ ауылы
File:Туҡ-Соран, Ғәбдрәфиҡ ауылы.jpg|Салауата Юлаев урамы
File:Ғәбдрәфиҡ ауылы Салауат Юлаев урамы.jpg|Салауата Юлаев урамы


## Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (100%).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Ғәбдрәфиҡ урамдары
* 461284 Йылға аръяғындағы ур.
* 461284 Еңеү ур. 
* 461284 Салауата Юлаев ур.
* 461284 Совет ур.
* 461284 Өфө ур.
* 461284 Мәктәп ур.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Переволоцк): 66 км
* Ауыл советы тиклем (Кичкас): 3,2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Переволоцк): 66 км

## Билдәле шәхестәре
* Баҡаев Файзрахман Һибәтулла улы (1905—1984), педагог, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы ((25.03.1944—23.07.2016),  Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Вәхитов Ришат Рәкип улы  (7.10.1947), Күмертау ҡала дауаханаһының балалар хирургы, һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы, хирург, медицина фән докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ғәбдрәфиҡ
* Ғәбдрәфиҡ
Өсмөйөш

thumb|250px|right|Өсмөйөш
thumb|250px|right|Өсмөйөш

**Өсмөйөш** — бер турала ятмаусы өс нөктәнән һәм шул нөктәләрҙе йоплаштырып тоташтырыусы өс киҫектән тороусы геометрик фигура. Өсмөйөш — өс осҡа (мөйөшкә) эйә булған иң ябай күп мөйөшлөк булып тора, башҡаса әйткәндә, өс нөктә менән һәм уларҙы тоташтырыусы киҫектәр менән сикләнгән яҫылыҡтың бер кисәге. Был киҫектәр — ***өсмөйөштөң эргәләре*** тип йөртөлә. *A*, *B* һәм *C* остары булған өсмөйөш \Delta ABC рәүешендә билдәләнә.

Өсмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 180 градусҡа тигеҙ.

## Сығанаҡтар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. — Казан: Яз, 2011. — 140 б. — Библиогр.: 140 б. (10 исем.). — 2000 д.
Додекаэдр

**Додекаэдр** — эргәләре ун ике биш мөйөштән торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.

## Үҙенсәлектәре
* Эргәләре — 12 биш мөйөш. 
* Ҡабырғалар һаны — 30.
* Түбәләр һаны — 20.
* Тулы өҫлөк майҙаны:  S_t = 20,6a^2 ,
бында a – ҡабырға оҙонлоғо.
* Күләме:  V = 7,67a^3 .

## Сығанаҡтар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Йондоҙ (мәғәнәләр)

**Йондоҙ** — күп мәғәнәле һүҙ.
* Йондоҙ —— күп мөйөшлө геометрик фигура.
* Йондоҙ — билдәле дан ҡаҙанған атаҡлы шәхес; кино йондоҙо, сәхнә йондоҙо, эстрада йондоҙо.
* Йондоҙ — Ғафури районы гәзите.
* Йондоҙ— Рәсәйҙәге йылға.
* Йондоҙ— астралар ғаиләһендәге сәскә.
* Йондоҙ — астрономик берәмек, күктәге йондоҙҙар.
* Йондоҙло— Башкортостандың Бүздәк районындаға ауыл.
* Йондоҙҡай  — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһендәге үҫемлек.
* Йондоҙлоҡ — астрономик йондоҙҙар төркөмө; Етегән йондоҙ, Үлсәү йондоҙо һ.б.
Танып (Барҙы районы)

**Танып** — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Сәрәш ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618163, ОКАТО коды —  57204000055.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  560 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 258 ир һәм 302 ҡатын.
2005 йылда ауылда 688 кеше йәшәгән.

## Климат

## Билдәле шәхестәр
* Батырҡаев Рәфис Хөтип улы (1951—2014) — рәссам, керамист, дизайнер.
* Юлышев Ирек Ғәли улы (1934 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы

**Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы** (8 декабрь 1946 йыл — 26 июнь 2019 йыл) — дин әһеле. 1992—2019 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы (2016) ордены һәм Рәсәй Мөфтөйҙәре советының 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» (2006), «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2017) ордендары кавалеры (2007).

## Биографияһы
Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы Ниғмәтуллин Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сибай эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Сибай ҡалаһы) 1946 йылдың 8 декабрендә тыуған.

1972—1975 йылдарҙа Бохара ҡалаһында Ғәрәп донъяһы мәҙрәсәһендә уҡый. Унан һуң имам әл Бохари исемендәге ислам институтына күсерелә. 1979 йылда «имам-хатиб» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. «Ислам саҡырыуы» институтында (Дәмәшк ҡалаһы, 1982) квалификация күтәреү курсын тамамлаған.

1979 йылдан алып Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратында яуаплы секретарь була. 1983 йыл — Беренсе йәмиғ мәсетенең имам‑хатибы. 1992 йылдан — Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты президиумы рәйесе. 1994—1996 йылдарҙа — Рәсәй мосолмандары Диниә назаратының Юғары координация үҙәге, 1996 йылдан — Рәсәй Мөфтөйҙәре советы ағзаһы. Р. Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсәне ойоштороусыларҙың береһе. Рәсәй Мөфтөйҙәре советы ордены менән бүләкләнгән (2006).

Дүрт ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән.

Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин 2019 йылдың 26 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2016)
* 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» ордены (2006)
* «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2017) 
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Председатель ДУМ РБ Нигматуллин Нурмухамет Магафурович
Төнгәк

**Төнгәк** (*Төнгүк, Чат, Төндөк*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Төнгәк ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804001.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 669 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 317 ир һәм 352 ҡатын.
2005 йылда ауылда 751 кеше йәшәгән.

## Ауыл тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса Төнгәк — моноэтник татар ауылы. Революцияға тиклем үткәрелгән һәр бер ревизияла ауыл халҡы үҙен башҡорт милләте вәкилдәре итеп танытҡан. 1816 йылда ауылдың 42 йортонда 266 кеше, 1834 йылда 50 йортта 323 кеше, ә 1859 йылда 61 йортта 510 кеше иҫәпләнгән.

Төнгүк халҡы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында актив ҡатнаша. Ауыл муллаһы Сурағол Миңлебай улы ихтилал етәкселәренең береһе була.

Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, көмөш миҙал кавалеры Ғөбәйҙулла Ҡансурин йәшәгән, һуғышта ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән.

1845 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 40 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Билдәле шәхестәре
* Сурағол Миңлебаев — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* **Ғөбәйҙулла Ҡансурин** — 20-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.
* Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009, 615 стр.

## Һылтанмалар
*
Аҡлыш

**Аҡлыш** (*Аҡлуш*) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804002.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Ауылдың социаль инфраструктураһына балалар баҡсаһы һәм башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, магазин, китапхана, мәҙәниәт йорто керә. Аҡлыш халҡының төп кәсебе — шәхси йорттағы баҡсасылыҡ.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  432 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 192 ир һәм 240 ҡатын.

2005 йылда ауылда 470 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Аҡлыш ауылы исеме П.И.Рычковтың 1775 йылда баҫылған «Лексикон или словарь топографический Оренбургской губернии» китабында иҫкә алына.  1834 йылда уҙғарылған VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 84 йортонда 522 кеше, ә 1859 йылда 126 йортта 705 кеше иҫәпләнгән. Аҡлыш ауылында барлыҡ йәшәүселәр ҙә үҙҙәрен ғәйнә ырыуының аҫаба башҡорттары итеп танытҡандар.

Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры Ғәбдулла Ғәбдулла улы Савин йәшәгән.

1815 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 50 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Савин Ғәбдулла Ғәбдулла улы — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры;

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Күҙемйәр

**Күҙемйәр** (*Байауыл, Күҙмә*) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810003 .

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 11 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 433 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 208 ир һәм 225 ҡатын.
2005 йылда ауылда 588 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 79 йортонда 203 ир һәм 174 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 102 йортта 289 ир һәм 256 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.

1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге «200 йылдан ашыу» эшләп килгән мосолман мәктәбендә 50 малай һәм 35 ҡыҙ белем алған.

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Сығанаҡтар


## Һылтанмалар
Ишем (Пермь крайы)

**Ишем** (*Түбәнауыл, Төбәнауыл, Баҡсауыл*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810002.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  455 кеше теркәлгән, шул иҫәптән  210 ир һәм 245 ҡатын.
2005 йылда ауылда 510 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров ауыл III (1762 й.) һәм IV (1783 й.) ревизиялар араһында барлыҡҡа килгән тип фаразлай.

Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 59 йортонда 173 ир һәм 178 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 70 йортта 180 ир һәм 182 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 94 йортта 290 ир һәм 252 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.

1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 30 малай һәм 15 ҡыҙ белем алған.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Билдәле шәхестәре
* **Ғәбдесәләм Рәмзин** — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Ғәйнә улусы башҡорто.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чувашай

**Чувашай** (*Жаматай, Сыуашай, Яматай*) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810005.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  38 кеше теркәлгән, шул иҫәптән  16 ир һәм 22 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 60 кеше йәшәгән.

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 17 йортонда 36 ир һәм 44 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә ауыл 1783 һәм 1795 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда ауылдың 15 йортонда 38 ир һәм 45 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 20 йортта 79 ир һәм 70 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.  

1868 йылға тиклем ауылда мәсет тә, мәсет эргәһендәге мосолман мәктәбе лә булмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Березники (Барҙы районы)

**Березники** (*Ҡайынауыл, Бирезнәк, Ҡайын*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810001.

Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  464 кеше теркәлгән, шул иҫәптән  204 ир һәм 260 ҡатын.
2005 йылда ауылда 515 кеше йәшәгән.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Тарихы
Березники ауылы Тайни улусына кергән. Башҡортостандағы кантон идара итеү системаһы ваҡытында 1-се башҡорт кантонының 4-се йортона ҡараған. Халыҡ араһында ауыл Бирзнәк, Ҡайын ауыл тип исемләнгән.

Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 74 йортонда  204 ир һәм 200 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 98 йортта 267 ир һәм 257 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 150 йортта 438 ир һәм 379 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.  

Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

 
Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 20-се башҡорт полкы яуғиры, зауряд-сотник Әлекәй Сабит улы Мораҡаев (Аликай Сабитович Муракаев) йәшәгән.

1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 50 малай һәм 40 ҡыҙ белем алған.

## Билдәле шәхестәре
* **Әлекәй Сабит улы Мураҡаев** — 20-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡоҙаш (Пермь крайы)

**Ҡоҙаш** (*Ҡодаш*, ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810004.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән, шул иҫәптән  86 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 231 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Ҡодаш ауылы 1832 йылда барлыҡҡа килгән.  
Тәү башлап ауылға Усть-Тунтор (Тауауыл), Чувашаево (Жаматай), Чалково (Баҡчауыл) һәм Байауыл (Күзмә) ауылдарынан 28 ғаилә күсеп килә.

1833 йылда  Ишим (Түбән ауыл) ауылынан бында отставкалағы есаул Ғашир Сәйфелмөлөков (Гашир Сайфульмулюков) күсеп килә.

Ике йылдан һуң ауылдың 31 йортонда 66 ир һәм 64 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.

1868 йылда ауыл мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 15 малай һәм 9 ҡыҙ белем алған.

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тонтортүз

**Тонтортүз** (*Тонтортамаҡ, Тауауыл*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Елпачиха ауыл биләмәһенә керә.  Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204819004.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 277 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 115 ир һәм  162 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 336 кеше йәшәгән.

## Ауылдың тарихы
Усть-Тунтор ауылы Тауауыл, Усман исемдәре аҫтында ла билдәле булған. 

1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 69 йортонда 219 ир һәм 208 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 100 йортта 277 ир һәм 255 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 133 йортта 425 ир һәм 367 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. 

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған. 

Усть-Тунтор (Тауауыл) 1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе — Батырҡай Иткининдың тыуған ауылы. 

1839 йылда йорт старшинаһы вазифаһын 52-йәшлек зауряд-хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны Каһарман Кәрәй улы Аширов башҡарған.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Батырҡай Иткинин — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе.
* Ҡаһарман Кәрәй улы Аширов — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны.
* Сәйфулла Сәйҙәшев — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, мулла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Айыт Сәйетов

**Айыт Сәйетов** (? — 1774, Ҡазан) — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы. Уҫы даруғаһы Уран улусы Ҡома ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы) башҡорттарынан. 1773 йылдың аҙағында — 1774 йылдың тәүге яртыһында Айыт Сәйетов отряды Өфө провинцияһы Ҡаракүл улусында һәм Ҡазан губернаһы Сарапул улусында, Бөрө янында хәрәкәт итә. 1774 йылдың июнендә Пугачевтың төп ғәскәре составында Уҫы янындағы яуҙарҙа һәм ҡамап алыуҙа ҡатнаша, Салауат Юлаев менән берлектә Кама буйында баш күтәреүселәр отрядтары ойоштора. Августа Айыт Сәйетов отряды Ҡазан даруғаһы Мүзәк ауылы янында И. Г. Штерич етәкселегендәге хөкүмәт командаһы менән алышта ҡатнаша. Әсирлеккә алына, Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү барышында вафат була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, өйөнә ҡайтарыла).

## Сығанаҡтар
*
Баҫман

**Баҫман** — XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән нуғай мырҙаһы, Иҙеүкәй нәҫеленән. XV быуаттың һуңғы сирегендә Башҡортостандың көньяҡ өлөшө менән идара итә. Баҫмандың ставкаһы — Аҡтүбә—Яйыҡ йылғаһы буйында (хәҙерге Ырымбур ҡалаһы) урынлашҡан була. Баҫмандың 17 мең көймәле арбанан торған урҙаһы Ағиҙел, Яйыҡ йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары буйлап күсеп йөрөй. Алтаҡар мырҙа тарафынан үҙ-ара һуғыштарҙың береһендә үлтерелә. Баҫман менән уның көрәштәштәре ерләнгән ерҙә таш ҡәберлек төҙөлә. Был хаҡта рус тарихсыһы, ғалимы П. И. Рычков та үҙ хеҙмәттәрендә яҙа.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкирии
Исмәғил

**Исмәғил** (? — 1563) — Нуғай Урҙаһы мырҙаһы, Иҙеүкәй нәҫеленән. Муса бейҙең улы, Алтаҡар менән Йософтоң туғаны.1438—1445 йылдарҙа Башҡортостан наместнигы, 1445 йылдан алып Нуғай Урҙаһы нуратдины. Рәсәй менән яҡынайыу сәйәсәтен үткәрә. 1552 йылда Мәскәү дәүләте менән көрәштә Ҡазан ханлығын яҡлауҙан баш тарта, Иван IV-гә Әстерхан ханлығын яулап алыуға булышлыҡ итә. 1554 йылда, 1555 йылда һәм 1557 йылда рус батшаһына тоғролоҡҡа ант бирә. Исмәғил осоронда дауам иткән үҙ-ара ыҙғыш Нуғай Урҙаһының тарҡалыуына һәм көньяҡ башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыуы башланыуға килтерә. XVI быуаттың 60-сы йылдарынан алып Оло Нуғай Урҙаһы бейе. 1563 йылда вафат була.

## Сығанаҡтар
*
1-се Ҡыҙылъяр

**1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән)** — Пермь крайының Барҙы районындағы тарихи татар ауылы, Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618160, ОКАТО коды — 57204825001.

Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1354 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 631 ир һәм 723 ҡатын.

2005 йылда ауылда 1276 кеше йәшәгән.

2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1223 кеше иҫәпләнгән.

## Тарихы
Яҙма сығанаҡтарҙа ауыл 1730 йылдарҙан алып иҫкә алына башлай. Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ғәйнә ырыуы вәкилдәре.

1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 297 ир һәм 287 ҡатын-ҡыҙ затынан аҫаба башҡорт йәшәгән. Ул йылда ауылда Мөстәҡимовтар, Рысаевтар, Зябаловтар, Вәлитовтар, Абдуловтар, Ғәбдрәшитовтар, Ильясовтар, Уразаевтар, Раҡаевтар, Юлдашевтар, Зювановтар, Ярыкаевтар, Әбүбәкировтар, Ғәбдүшевтар, Ранғоловтар, Сәлимовтар, Якуповтар, Смакаевтар ғаиләләре йәшәгән.

Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

1856 йылда ауылға Ҡыҙылъяр ауылынан 60 ғаилә иҫәпкә алына. 1859 йылда ауылдың 261 йортонда 741 ир һәм 743 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.

Ауылда 1810 йылдан бирле эшләп килгән мәсет һәм уның эргәһендәге мәктәп булған.

1869 йылда ауылда 990 кеше, ә 1926 йылда 1519 кеше йәшәгән.

1924 йылдың 27 февраленән 1926 йылдың 4 ноябренә тиклем 1-се Ҡыҙылъяр ауылы 43,8 мең халҡы булған Сарапул округының Краснояр районының үҙәге булған (районда йәшәүселәрҙең күпселеге башҡорттар булған). Аҙаҡтан Барҙа районы барлыҡҡа килеү сәбәпле район үҙәге Барҙа ауылына күскән.

1930 йылда ауылда «Ҡызыл ҡырчы» («Красный полевод») колхозы ойошторолған. 1950 йылда колхоз эреләтелгән һәм уға В. И. Ленин исеме бирелгән.

## Билдәле шәхестәре
* Ейән Ҡуштанов (1726 йыл — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, һайланған полковник.
* Ибраев Ғабдулла Ҡасим улы (1926—1986) — техник фәндәр докторы, профессор.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Оло Юшатыр (йылға)

**Оло Юшатыр** — йылға, Һайылмыш йылғаһының (Һаҡмар йылғаһы бассейны) уң ҡушылдығы. Күмертау ҡалаһы составындағы Маяҡ ауылынан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта башлана. Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы, Ырымбур өлкәһе буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға һәм Һайылмышҡа (тамағынан 55 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 92 км, бассейн майҙаны 3393 кв.км. Ҡатнаш, башлыса, ҡар һыуы менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 13,7 куб/с. Бассейн өҫтө убалы, тәпәш ҡалдыҡ тауҙар бар. Ландшафы йыуылған һәм типик ҡара тупраҡтағы төрлө үләнле-ҡыяҡлы далаларҙан тора; һөҙәк һыу айырғыстарҙа ҡайын сауҡалыҡтары осрай. Бассейндың күп өлөшө һөрөлгән. Йылғала 2 быуа төҙөлгән. Башҡортостан территорияһындағы ҡушылдыҡтары: уң — Ҡунаҡбай, Ҡаҙлайыр, Оло Көйөргәҙе; һул — Ҡуяныш, Туғыҙтимер, Кесе Юшатыр һ. б.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Мағаш (һырт)

**Мағаш** — Башҡортостандың Урал алдындағы һырт. 

Архангел районы буйлап Мағаш ауылынан алып Еҙем йылғаһына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге яҡынса 5 км, абсолют бейеклеге 409 м. Көньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәре текә, төньяҡ‑көнсығыш һәм төньяҡ‑көнбайышы — һөҙәк. Аҫҡы триас ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡтарынан, конгломераттарынан тора. Һыртта Ҡыҫынды, Мағашйылға йылғалары (Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана. Ландшафы һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора.

Аҫҡы триас ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡтарынан, конгломераттарынан тора. Һыртта Ҡыҫынды,
Мағашйылға йылғалары (Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана. 

Ландшафты — һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора.

Атамаһын ғалим-тюрколог Жәлил Кейекбаев, боронғо венгрҙар Уралдан күсеп киткән тигән гипотезаға таянып, венгр телендәге «мағаш» бөйөк, мөһәббәт тигән һүҙ менән бәйләй. Башҡа ғилимдар бының менән килешмәй, сөнки Башҡортостанда мағаш топонимы менән бәйле ауыл һәм һыу объекты ла бар. Мағаш һүҙе Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза менән бәйле булыуы мөмкин 

## Сығанаҡ
* http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570
Машаҡ (һырт)

**Машаҡ** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. 

Башҡортостандың Белорет районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап Оло Мәргән йылғаһы (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы; Силәбе өлк.) алып Ямантау киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо яҡынса 36 км, киңлеге яҡынса 1,5—7 км, абсолют бейеклеге 1383 м (Мөйөш Машаҡ тауы). Бейеклектәре 1000 м ашыу булған 10 түбәһе бар (Кәбиә, Айыулы, Харитонов, Широкая һ.б. тауҙар). Көньяҡ‑көнсығыш битләүҙәре текә, көнбайышы — һөҙәк; түбәләргә курумдар, таш ҡаласыҡтар хас. Урта рифейҙың егәлгә свитаһының кварцлы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарынан һәм машаҡ свитаһының конгломераттарынан, ҡомташтарынан, балсыҡлы‑углеродлы һәүерташтарынан, вулканиттарынан тора. Мағаш Кесе һәм Оло Ҡытау йылғалары (Йүрүҙән йылғаһы бассейны), Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары, көньяҡ‑көнсығыш итәгенән — Йүрүҙән йылғаһы, көнбайыштан — Бәләкәй Ҡаҙауҙы йылғаһы (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) башлана. Тау араларындағы уйпатлыҡтар урыны менән һаҙға әйләнгән (Йүрүҙән, Ҡуянтау һаҙлыҡтары). Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: шыршы һәм аҡ шыршы урмандары тау‑тундра һәм көрән тау‑урман тупраҡтарындағы бейек үләндәр үҫкән болонло һирәк урмандар, тау тундралары менән алмашына. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* http://perevalnext.ru/piligrim/perekat/hrebet-mashak 
* http://www.samaragid.ru/nature/mountain/hrebet-mashak.html 
* http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/83-hrebet-mashak.html
* http://forum.nedoma.ru/topic34169.html
* http://www.silencephoto.ru/2013/02/13/mashak-odin-iz-samyx-krasivyx-xrebtov-na-yuzhnom-urale/