open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡырғыҙстан райондары

Ҡырғыҙстандың 40 районы бар. Республика әһәмиәтендәге ҡалаларҙың райондары үҙ аллы административ-территориаль берәмектәр булып тормай.

## Баткән өлкәһе

# Ләйләк районы (#1, район үҙәге — Раззаков)
# Ҡәдәмйәй районы (#3, район үҙәге — Ҡәдәмйәй)
# Баткән районы (#2, район үҙәге — Баткән)

## [[Жалал-Абад өлкәһе|Йәләл-Абад өлкәһе]]

# Аҡһы районы (#14, район үҙәге — Кәрүән)
# Ала-Буға районы (#15, район үҙәге — Ала-Буға)
# Баҙар-Ҡурған районы (#12, район үҙәге — Баҙар-Ҡурған)
# Нәүкән районы (#13, район үҙәге — Маҫы)
# Һуҙаҡ районы (#11, район үҙәге — Һуҙаҡ)
# Туғыҙ-Тура районы (#18, район үҙәге — Ҡаҙарман)
# Туҡтағол районы (#17, район үҙәге — Туҡтағол)
# Сатҡал районы (#16, район үҙәге — Ҡаныш-Ҡыя)

## Эҫек-Күл өлкәһе

# Аҡ-Һыу районы — (#40, район үҙәге — Аҡ-Һыу)
# Ете-Үгеҙ районы — (#39, район үҙәге — Ҡыҙыл-Һыу)
# Эҫек-Күл районы — (#36, район үҙәге — Сулпан-Ата)
# Туң районы — (#38, район үҙәге — Бүкәнбай)
# Төп районы — (#37, район үҙәге — Төп)

## Нарын өлкәһе

# Аҡ-Дала районы (#33, район үҙәге — Бәйет ауылы)
# Ат-Башы районы (#35, район үҙәге — Ат-Башы)
# Йомғал районы (#31, район үҙәге — Сәйек)
# Ҡусҡар районы (#32, район үҙәге — Ҡусҡар)
# Нарын районы (#34, район үҙәге — Нарын)

## Уш өлкәһе

# Алай районы (#8, район үҙәге — Гөлсә)
# Аруан районы (#6, район үҙәге — Аруан)
# Ҡара-Ҡолйо районы (#10, район үҙәге — Ҡара-Ҡолйо)
# Ҡара-Һыу районы (#7, район үҙәге — Ҡара-Һыу)
# Нәүҡат районы (#5, район үҙәге — Нәүҡат)
# Үзкәнт районы (#9, район үҙәге — Үзкәнт)
# Суң-Алай районы (#4, район үҙәге — Дарауыт-Ҡурған)

## Талаҫ өлкәһе

# Баҡай-Ата районы (#20, район үҙәге — Баҡай-Ата)
# Айытматов районы (#19, район үҙәге — Ҡыҙыл-Айыр)
# Манаҫ районы (#21, район үҙәге — Покровка)
# Талаҫ районы (#22, район үҙәге — Талаҫ)

## Сөй өлкәһе

# Аламөҙөн районы (#27, район үҙәге — Лебединовка)
# Яуыл районы (#24, район үҙәге — Ҡара-Балта)
# Кәмен районы (#30, район үҙәге — Кәмен)
# Мәскәү районы (#25, район үҙәге — Беловодский)
# Панфилов районы (#23, район үҙәге — Ҡайынды)
# Һуҡылыҡ районы (#26, район үҙәге — Һуҡылыҡ)
# Сөй районы (#29, район үҙәге — Туҡмаҡ)
# Эҫек-Ата районы (#28, район үҙәге — Ҡант)

## Ҡалалар
Сөләймән Ҡармышаҡов

**Сөләймән Ҡармышаҡов** (Ҡармышев, Ҡарамышев; ) — Иҫәт провинцияһы Ҡатай улусының старшинаһы, Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Иҫәт провинцияһы Ҡатай улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Сөләймән ауылында йәшәгән. Сөләймән (Балсыҡты, Майлыҡ) ауылына нигеҙ һалған. Атаһы Ҡарабаш ауылынан Ҡармышаҡ (Ҡармыш, Ҡарамыш) Ҡарабашев 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашҡан.

Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, Сөләймән Ҡармышаҡов ихтилал хәрәкәтенә ҡушыла. Иҫәт провинцияһында халыҡты мобилизациялауҙа, фураж һәм аҙыҡ-түлек йыйыуҙа, хөкүмәт ғәскәрҙәре менән бәрелештәрҙә ҡатнаша. 1774 йылдың көҙөнә тиклем ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам итә. 1774 йылдың декабрендә батша хөкүмәтенә тоғролоҡҡа ант итә. 

1780-се йылдарҙа Ҡатай улусы башҡорттарының ике командаһы була: старшина Сөләймән Ҡармышаҡов һәм старшина Тереғол Ҡаҙанбаев (Ҡаҙаҡбаев) командалары. 1782 йылда Силәбе өйәҙен Пермь наместниклығынан Өфө наместниклығына күсереү ваҡытында . Старшина Сөләймән Ҡармышаҡов командаһында түбәндәге ауылдар була: Сөләймән — 18 йорт, Айытбай — 8, Ҡуйбаҡ — 26, Айыт (Ғәйет) — 20, бөтәһе 72 йорт. Артабан, тикшеренеүселәр фаразы буйынса, Ҡатай улусының ике командаһы урынына бер команда ойошторола, ә уның старшинаһы 1790-сы йылдар башында Сөләймән Ҡармышаҡов була.

1798 йылда Силәбе өйәҙенең 4-се башҡорт кантоны старшинаһы булып хеҙмәт итә.

## Иҫкәрмәләр
Йәләл-Абад

**Йәлал-Абад** () Ҡырғыҙстандың иң ҙур өсөнсө ҡалаһы, Йәләл-Абад өлкәһе үҙәге. Халҡы 129 400 кеше. Ҡырғыҙстандың көньяғындағы Фергана үҙәнендә урынлашҡан. Ҡаланың яҡындарында Ҡарадаръя йылғаһының уң ҡушылдығы Күгарт йылғаһы аға.

## [[География]]
Йәләл-Абад ҡалаһы Фергана һырты итәгендәге Әйүп-Таудың Күгарт үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 763 м бейеклектә урынлашҡан. Бишкәктән 560&nbsp;км йыраҡлығында тора. 100 км көньяҡ-көнбайышында Уш (Ош) ҡалаһы урынлашҡан.
Климаты континенталь, ҡоро, йәйе эҫе (уртаса максимум +37°C), көҙө ҡояшлы, һирәк ҡойма ямғырҙар яуа, ҡышы йомшаҡ, дымлылығы юғары, уртаса эҫелеге 0°C тирәһе.
ҙан ҡарасайға тиклем дымлылығы %30 самаһы ғына, йәйге эҫе айҙарҙа — тағы ла түбәнерәк. Йыллыҡ яуым-төшөмө яҡынса 460 мм. Диңгеҙҙәрҙән алыҫ булыуы ҡаланың климатын ҡорғайта. Йыллыҡ уртаса эҫелеге +13°С, ҙа +34...+37°С, ҙа +3...+5°С.
Еңеш суҡыһы

**Еңеш Суҡыһы** (, , ) Ҡаҡшал-Тау һыртындағы 7439 метрлыҡ суҡы, ялпы Тәңре-Тауҙың һәм Ҡырғыҙстандың иң бейек нөктәһе.

## Тасуирламаһы
Ҡырғыҙстандың Эҫек-Күл өлкәһе менән Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы сигендә урынлашҡан. Элекке ШСЙБ-ның 7000 метрҙан бейек 5 тауының иң ҙур икенсеһе һәм иң хәүефлеһе. 

## Тарихы
Был тау боронғо ларҙа Хан-Тәңре тип аталып, бөтә Тәңре-Тауҙың иң бейек тауы булып беленгән ине. Ләкин Пётр Петрович Семёнов-Тянь-Шаньский исемле урыҫ  1857 йылында Тәреҫкәй-Алатау һыртының төнъяғынан килеп ҡарағанда күргән иң бейек һәм матур тауҙы яңылыш итеп әфсанәүи Хан-Тәңре тауы, бөтә Тәңре-Тауҙың иң бейек тауы тип билдәләй. Ҡушсыларҙың ул тауҙы Ҡантау тип атауҙарына иғтибар итмәйсә уны Хан-Тәңре тип атай һәм харитала суҡыны төньяҡҡа 20 км күсереп, уны Тәңре-Тау һырттарының үҙәгенә урынлаштыра. 

Семёнов-Тянь-Шаньский артындағы Ҡаҡшал-Тау һыртының бөтә Тәңре-Тау өҫтөнән ҡалҡып торған ҙур ҡарлы-боҙло тауҙарын күрмәй ҡалған ине. Көньяҡтан, Тарым йылғаһы үҙәнендәге уйғыр Аҡһыу ҡалаһынан хәҙерге Еңеш суҡыһы яҡшыраҡ күренә, һәм электән Хан-Тәңре тип аталған ине. 

Шуға күрә хәҙерге Хан-Тәңре тауының тарихи исеме Ҡантау ине, Еңеш суҡыһының иһә тарихи исеме Хан-Тәңре ине. Хәҙерге исеме иһә 1946 йылында Бөйөк Ватан һуғышы еңеүе хөрмәтенә бирелгән.

## Һылтанмалар
Мова нанова

**«Мо́ва нано́ва»** () (һүҙмә- һүҙ тәржемәһе —  «Тел яңынан») — бушлай белорус теле курстары, Минскиҙа 2014 йылдың 13 ғинуарында «Ў» галереяһында асыла. Минскиҙан тыш Барановичи, Гродно, Бобруйск, Брест, Молодечно, Могилев, Витебск, Островец, Гомель, шулай уҡ Польшаның Краков ҡалаһында үткәрелә.
2021 йылдың 23 июлендә Минск район башҡарма комитеты «Мова нанова» ойошмаһын бөтөрә, формаль сәбәп итеп прокуратура тарафынан сайтта «теркәлмәгән символика» табылған һәм Белсат телеканалы логотибы атала.

Халыҡ теле - уның рухы, халыҡ рухы, уның теле (С)

## Премиялар һәм наградалар
2014 йылдың 25 июнендә Минскиҙа бишенсе белорус телле реклама һәм коммуникация фестивале үтә. Мова нанова курстары белорус телле реклама һәм коммуникация фестивалендә ижтимағи әһәмиәтле проекттар номинацияһында Гран-при яулай.

## Курс проекттары
Мова нанова «Ашығыс тел ярҙамы» бушлай тәржемә хеҙмәтен булдыра. Профессиональ филолог-волонтерҙар командаһы тиҙ арала 5 мең билдәгә тиклем тәржемә итергә әҙер. Тәржемәгә телде ҡулланыуҙың асыҡ осраҡтары ҡабул ителә: веб-сайттар, тамғалар, плакаттар, тауарҙарға компоненттар, магазиндарҙа этикеткалар, ресторандарҙа менюлар, реклама һ. б.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Курстарҙың онлайн-версияһы 
* Мова нанова  Глеб Лободенко блогы

## Киң мәғлүмәт сараларында

* Кава нанова — media-polesye.by 18.01.2014
* *Елена Данейко.* Белоруссияла белорус теле модаға инә — www.dw.de 23.01.2014
* Les Bélorusses apprennent le biélorusse — interviwwsculture.wordpress.com 22.01.2014
* *Ян Лялевич*. '''«'''Мова нанова» ў Гродне: другі занятак ізноў сабраў каля 100 чалавек (шмат фота) — t-styl.info 25.03.2014
* *Якуб Сущинский* . « Мова нанова'''»''' ҡоштарға дәрес (фото)бағышлай — racyja.com 08.04.2014
* Paula Borowska. Лингвистик башланғыстар  Беларусьты яулап алалар — neweasterneurope.eu 29.04.2014
Tendence

**Tendence.ru** () — рәсәй хостинг-провайдеры. Компания 2006 йылдан алып Хеҙмәттәр күрһәтә, Үҙәк офисы Мәскәүҙә урынлашҡан.

Компания рәсәйҙә беренсе рус телле балалар браузерына нигеҙ һала.

## Тарихы
Компания 2006 йылда Нигеҙләнгән һәм Мәскәүҙә урынлашҡан. Ойошма корпоратив почта сервисын, спам һәм вирустарҙан һаҡланған почта хостингын, VPS виртуаль серверҙарын хостинглауҙы, адреслы электрон почта таратыу хеҙмәттәрен күрһәтә.

2007 йылда компания «E-NIGMA» проектын эшләү менән шөғөлләнә башлай, алыҫтан һаҡлау һәм конфиденциаль мәғлүмәт менән алмашыу системаһы булған проект немец Шифрлау машинаһы Энигма хөрмәтенә аталған, 60 йылдан ашыу взломать итә алмаған кодты, конфиденциаль мәғлүмәтте алыҫтан һаҡлау һәм алмашыу системаһы асимметрик криптографияға нигеҙләнгән, ул йәмәғәт һәм шәхси асҡыстар системаһына нигеҙләнгән. 

Компания Рәсәй Федерацияһының цифрлы үҫеш, элемтә һәм киң коммуникациялар Министрлығы тарафынан аккредитациялана, һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә эшмәкәрлек алып барған ойошмалар реестрына индерелгән. 

Ойошмалар өсөн компания корпоратив почтаны хостинглау хеҙмәттәрен күрһәтә, электрон почта адрестарын спамдан һәм вирустарҙан һаҡлай, SPF, DKIM, DMARC сәйәсәтен индерә һәм рассылка исемлектәрен хуплай. Хеҙмәтте бушлай һынап ҡарау мөмкинлеге бар. Шулай Уҡ Email-ты киң таратыу ӨСӨН SMTP-серверҙарҙы ҡуртымға алыу мөмкинлеге бар.

## Иҫкәрмәләр

*
Альвин Митташ

**Альвин Митташ**, тулы исеме — **Пауль Альвин**, серболужи варианты — **Павол Альвин Миташ** (, ; 27 декабрь 1869 йыл, Дажин ауылы, Лужица, Германия — 4 июнь 1953 йыл, Гейдельберг, Германия) — серболужица һәм немец ғалим-химигы һәм профессоры.

## Биография
1869 йылдың 27 декабрендә лужицаның Лёбау ҡалаһы тирәһендәге Дажин ауылында күп балалы уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1883 йылда Баутцен (Будишин) педагогия училищеһына уҡырға инә, 1889 йылда тамамлай. 1889 йылдан 1982 йылға тиклем Лужицаның Клюкш һәм Коморов ауылдарында халыҡ мәктәптәрендә уҡытыусы ярҙамсыһы булып эшләй. 1892 йылдан Лейпцигта уҡытыусы булып эшләй. Лейпциг университетының химия факультетында лекцияларға йөрөй. 1895 йылда Лейпциг университетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң физика-химия институтында ассистент була, Унда Вильгельм Оствальд етәкселегендә эшләй. 1901 йылда химия өлкәһендә докторлыҡ дәрәжәһен ала. 1903 йылда Стольберг янында шахталарҙа аналитик химик булып эшләй һәм 1904 йылдан Людвигсхафенда Баден сода — анилин фабрикаһында (BASF) тикшеренеү лабораторияһында эшләй, унда Карл Боштың ассистенты була.1921 йылдан 1933 йылға тиклем Оппау-ҙа химия лабораторияһы директоры була. 1933 йылда өлкән улының вафатынан һуң хаҡлы ялға сыға һәм 1953 йылда вафат булғанға тиклем Гейдельбергта йәшәй.

Гейдельбергта уның исеме менән урам аталған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендә катализаторҙар менән шөғөлләнә. 1911 йылда Карл Бош менән бергә аммиак синтезы өсөн аппарат уйлап табыуҙа ҡатнаша. 80-гә яҡын уйлап табыуҙы теркәгән. Фәнни эшмәкәрлеге өсөн химия докторы маҡтаулы исемен ала.

## Әҫәрҙәре

* *Über die chemische Dynamik des Nickelkohlenoxyds.* Диссертация, Leipzig 1902.
* *Kurze Geschichte der Katalyse in Praxis und Theorie.* 1939.
* *Von der Chemie zur Philosophie. Ausgewählte Schriften und Vorträge.* 1948.
* *Geschichte der Ammoniaksynthese.* Verlag Chemie, Weinheim 1951.
* *Erlösung und Vollendung. Gedanken über die letzten Fragen.* 1953.

## Әҙәбиәт

* Rudolf Heinrich, Mittasch, Alwin, Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 17, Duncker & Humblot, Berlin 1994, ISBN 3-428-00198-2, S. 574—576
* Jan Cyž: Mitaš, Alwin. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 380sl.

## Һылтанмалар

* Библиографияһы
* Mittasch, Paul Alwin
Йоһанн Крюгер

**Йоһанн Крюгер**, серболужи варианты — **Ян Кригарь** (, ; ,  — , ) — немец композиторы һәм музыка теоретигы, лютеран көндәлек тормошонда ҡулланылған бик күп көйҙәр һәм уларҙың хорлы аранжировкалар авторы. 

## Биографияһы һәм ижады
1622 йылда Берлиндағы Изге Николай сиркәүе канторы була. Өс гимн йыйынтығы сығара, уларҙың һәр береһендә «Herzliebster Jesu, was hast du verbrochen?» мелодияһы бар, уны И. С. Бах«Матфей буйынса ғазаптар» һәм «Яхъя буйынса ғазаптар». «Berliner Gesangbuch» йыйынтығы 1640 йылда, «Kirchenmelodien» йыйынтығы 1649 йылда сыға («Herzliebster Jesu» 4 тауыш һәм инструменталь оҙатыу өсөн тәҡдим ителә). Өсөнсө һәм иң популяр «Praxis pietatis melica» коллекцияһы, моғайын, 1635 йылда сыҡҡандыр. 1733 йылға был йыйынтыҡтың 43 баҫмаһы сыға. XX быуат башына Крюгерҙың 20-гә яҡын көйө, бигерәк тә «Nun danket alle Gott»популяр була.

## Музыка теорияһы буйынса хеҙмәттәре

* Praecepta musicae practicae figuralis (Berlin, 1625)
* Kurtzer und verstendtlicher Unterricht, recht und leichtlich singen zu lernen (Berlin, 1625)
* Synopsis musica (Berlin, 1630; 2-се киңәйтелгән баҫмаһы 1654)
* Quaestiones musicae practicae  (Berlin, 1650)
* Musicae practicae praecepta brevia et exercitia pro tyronibus varia (Berlin, 1660)

## Әҙәбиәт

* *Fischer-Krückeberg E.* Johann Crüger als Musiktheoretiker // Zeitschrift für Musikwissenschaft 12 (1929–30), S. 609–629.
* *Fischer-Krückeberg E.* Johann Crügers Choralbearbeitungen // Zeitschrift für Musikwissenschaft 14 (1931–32), S. 248–271.
* *Brodde O.* Johann Crüger: sein Weg und sein Werk. Leipzig, 1936.
* *Rivera B.V.* German music theory in the early 17th century: the treatises of Johannes Lippius. Diss. Ann Arbor, 1980.
* *Bunners Chr.* Johann Crüger (1598–1662) – Berliner Musiker und Kantor, lutherischer Lied- und Gesangbuchschöpfer. Berlin: Frank & Timme, 2012. ISBN 978-3-86596-371-0.

## Һылтанмалар
Солтанова Сәйҙә Мөбәрәк ҡыҙы

**Солтанова Сәйҙә Мөбәрәк ҡыҙы** (4 октябрь 1925 йыл — 20 июнь 2021 йыл) — актриса, хореограф, режиссер, педагог. Башҡортостандың атҡа­ҙанған мәҙә­ниәт хеҙмәткәре (1993).

## Биографияһы
Солтанова Сәйҙә Мөбәрәк ҡыҙы Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡолоҡай ауылында тыуған.

1944 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында конферансье, бейеүсе була, спектаклдәрҙә ҡатнаша.

1946—1948 йылдарҙа Будапештта  Венгрияла Совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң хәрби часы ҡарамағындағы ансамблдең хореографы булып эшләй.

1949 йылда Темәс башҡорт педагогия училищеһын тамамлаған.

1948—1969 йылдарҙа Әбйәлил һәм Баймаҡ районы мәктәптәрендә башлағыс кластарҙа уҡыта, драма түңәрәктәрен етәкләй.

1969—1980 йылдарҙа Салауат ҡалаһында «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы ҡарамағындағы башҡорт халыҡ театрының актрисаһы булып эшләй.

1989 йылдан — Арғаяш башҡорт халыҡ театры режиссеры.

2002 йылда Арғаяш ауылында балалар драма түңәрәген ойоштороусы һәм режиссеры була.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостандың атҡа­ҙанған мәҙә­ниәт хеҙмәткәре (1993);
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының почет грамотаһы (1993);
* Бөтә союз профсоюздар үҙәк советының «Үҙешмәкәр сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе (1985);
* Силәбе өлкәһе губернаторының почет грамотаһы (1999);
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының почет грамотаһы (1999).

## Һылтанмалар
* Ушла из жизни Сайда Мубаряковна Султанова. //Аргаяш-Медиа.
Корла Август Коцор

**Корла Август Коцор** () (1822 йыл 3 декабрь, Берге (Гроспоствиц), Үрге Лужица — 1904 йыл 19 май, Лебау) — серблужик композиторы һәм патриоты, профессиональ уҡытыусы. Лужица сербтары гимны музыкаһы авторы.

## Биографияһы
Бала сағында скрипка, фортепиано һәм музыка теорияһында уйнарға өйрәнә. Башланғыс белемде Будестецта ала. 1839 йылда Бауцен педагогия училищеһында уҡыған ваҡытта урындағы органсы һәм композитор Роберт Шумандың дуҫы булған, К. Э. Гёрингтың уҡыусыһы була.

1844 йылда ул үҙенең юлында тыуған фольклоры менән һоҡланған сорб шағиры һәм һәүәҫкәр-музыканты Хандрий Зейлерҙы осрата. Зейлер менән хеҙмәттәшлек Корланы сорб мәҙәниәтенә нигеҙләнгән ораторийҙар ижад итергә рухландыра.

## Ижады
Ораторийҙар

* Serbskie requiem, 1894.
* Wěnc hórskich spěwow, 1860.

Опералар

* Jakub i Kasia (Jakub a Kata), 1871.

Инструменталь эштәр

* Trio klawesynowe, 1873.
* Kwartet smyczkowy, 1879.
* Trzy serbskie pieśni narodowe, 1879.
* Serenada, 1889.
* Rjana Łužica, 1845.

## Әҙәбиәт

* Frido Mětšk: *Kocorowe zawostajenstwo* [Das Erbe Kocors]. Bautzen 1971.
* Zbigniew Kościów: *Korla Awgust Kocor*. Bautzen 1972.
* Jan Raupp: *Sorbische Musik*. Bautzen 1979.
Ульева Иоланта Евгеньевна

**Ульева Иоланта Евгеньевна** (27 июль 1976, Ҡарағанды өлкәһе) — Ҡаҙағстан еңел атлеты,  йәҙрә ташлау һәм диск ырғытыу буйынса белгес. 1990 һәм 2000 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Ҡаҙағстан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, дүрт тапҡыр Үҙәк Азия уйындары чемпионы, Көнсығыш Азия уйындарының бронза миҙалы эйәһе,  Азия чемпионатының бина эсендә ике тапҡыр көмөш призёры, милли әһәмиәттәге беренселектәрҙең күп тапҡыр еңеүсеһе, өс йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Ҡарағанды өсөн сығыш яһай. Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Еңел атлетика буйынса тренер.

## Биографияһы
Иоланта Ульева 1976 йылдың 27 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Ҡарағанды өлкәһендә тыуған .

Халыҡ-ара кимәлдә тәүге етди уңышына 1994 йыл миҙгелендә өлгәшә, ул Ҡаҙағстан йыйылма командаһы составына инә һәм Джакартала юниорҙар араһында Азия беренселегендә сығыш яһай, унда йәҙрәне ташлау зачётында көмөш миҙал яулай.

1997 йылда йәҙрәне ташлауҙа  Алма-Атала Үҙәк Азия уйындарында еңеү яулай.

1999 йылда  Бишкәктә Үҙәк Азия уйындарында йәҙрә ташлау һәм диск ырғытыуҙа беренселекте бирмәй. 

2000 йылда Алма-Атала Ҡаҙағстан чемпионатында ядроны этәреүҙә тәүге тапҡыр еңеү яулай. Бер нисә уңышлы сығышы арҡаһында  Сиднейҙа йәйге Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына эйә була — алдағы квалификация этабында йәҙрәне 16,38 метр алыҫлыҡҡа  ташлай, был финалға сығыу өсөн етерлек булмай.

2001 йылда  Осакала Көнсығыш Азия уйындарында бронза миҙал яулай,  Эдмонтонда донъя чемпионатында яҡшы сығыш яһай, Пекинда Бөтә донъя универсиадаһында һигеҙенсе урынды яулай. 

2002 йылда  Коломбола Азия чемпионатында бишенсе була.

2003 йылда Манилала Азия чемпионатында етенсе була,  Дүшәмбелә Үҙәк Азия уйындарында еңеү яулай, Парижда донъя чемпионатында йәҙрә ташлай.

2004 йылда Тәһранда Азия чемпионатында бина эсендә көмөш миҙал яулай.  Афиналағы олимпия уйындарында ҡатнаша — алдағы квалификация этабында 14,88 һөҙөмтәне күрһәтә һәм финалға сыҡмай.

2005 йылда Инчхонда Азия чемпионатында етенсе урынды ала.

2006 йылда Дохала Азия уйындарында бишенсе була.

2007 йылда  Осакала донъя чемпионатында ҡатнаша.

2008 йылда Дохала бина эсендә Азия чемпионатында  көмөш миҙал яулай. Пекинда олимпия уйындарында йәҙрәне 15,49 метрға ташлай, финалда ҡатнашмай.

2010 йыл миҙгеле тамамланғас спорт карьераһын тамамлай.

Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн «Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Һуңынан Ҡарағандыла бизнес менән шөғөлләнә, еңел атлетика буйынса Ҡарағанды өлкә  махсуслаштырылған  олимпия резервындағы балалар-үҫмерҙәр мәктәбендә тренер булып эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Чатыр-Тау

**Чатыр-Тау** йәки ( «*Сатыр тау*») — тау һәм төбәк әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт заказнигы, Татарстандың иң юғары нөктәләренең береһе. 

Бейеклеге 321,7 м булған түбәне һәм Һырт битләүҙәре менән Аҙнаҡай ҡалаһынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Сатыр-Тауҙы географик карталарҙа йыш ҡына һырт тип билдәләйҙәр, әммә үҙенең килеп сығышы буйынса ул ҡалдыҡ, йәғни ландшафт тектоник ҡалҡыулыҡтар арҡаһында түгел, ә уны уратып алған үҙәндәрҙең эрозияһы арҡаһында һырт формаһын ала.

## Фауна

Сатыр- Тау фаунаһы бик бай: мәҫәлән, уның битләүҙәрендә һәм ярыҡтарында күп һанлы ябай (дала) байбаҡтары йәшәй. Шулай уҡ бында ғәҙәти булмаған ябай һуҡыр сысҡан, Эверсманн алйырҙаны, һоро алйырҙан һәм ала сысҡаны кеүек йәнлектәр ҙә осрай. Тауҙың тарихы ла ҡыҙыҡлы: XVIII быуатта бында баҡыр ятҡылыҡтары булған.

## Иҫкәрмәләр
Карман һыҙаты

**Ка́рман һыҙаты** () — диңгеҙ кимәленән бейеклек, шартлы рәүештә Ер атмосфераһы менән йыһан араһындағы сик булараҡ ҡабул ителә һәм дәүләттәрҙең өҫкө сиге булып тора..Йыһан авиация мөмкин булмаған ерҙән башлана.

Халыҡ-ара авиация федерацияһы (), билдәләмәһе буйынса Карман һыҙаты диңгеҙ кимәленән 100 километр бейеклектә ята.

## Тасуирламаһы
Бейеклек атамаһы венгр сығышлы Америка ғалимы Теодор Фон Карман.исеменән алған Ул беренсе булып был бейеклектә атмосфераның шул тиклем һирәк булыуын билдәләй, хатта аэродинамик авиация мөмкин түгел, сөнки сөнки һауа судноһының тиҙлеге беренсе космик тиҙлектән ҙурыраҡ була, шуға күрә космонавтика сараларын юғары бейеклектәргә етеү өсөн ҡулланыу кәрәк була. Ләкин АҠШ-та космостың сиге тип яҡынса 80 км бейеклек иҫәпләнә, унда осоу аппаратының ҡанатына баҫым 1 квадрат футҡа 1 фунт тәшкил итә (47,88 па) һәм йыш ҡына суборбиталь һәм орбиталь осоштар төшөнсәләрендә төрлөсә уҡыла.
100 км бейеклек ҙур запас менән авиация һәм .космонавтика үҫешенә иркенлек бирә. Бөгөн иң тиҙ самолёттар ғәмәли түшәме (бейеклек) 25 км тәшкил итә, иң еңел һәм иң ҙур аэростаттар (метеозондтар) һирәк кенә 50 км сиген һирәк үтә.. Икенсе яҡтан, 100 км бейеклектә йыһан юлдаштары атмосфераға инә һәм емерелә. Ғәҙәттә һуңғы әйләнештең бейеклеге 120—150 км-ҙан кәм түгел.

Ер атмосфераһы Карман һыҙатынан ситтә лә дауам итә. Ер атмосфераһының тышҡы өлөшө, экзосфера, 10 000 км һәм унан да күберәк бейеклеккә тиклем һуҙыла, унда атмосфера юғалырға һәләтле водород атомдарынан тора.

## Еңеп сығыу
1944 йылда тарихта Карман һыҙатын беренсе булып аша үткән яһалма объект булып баллистик ракета «Фау-2 (А-4)» тора. Пенемюнде полигонында (Германия) суборбиталь космос осошо ваҡытында 188 км бейеклеккә етә.

1947 йылдың 20 февралендә Америка Ҡушма Штаттары ФАУ-2 ракетаһында ебәргән емеш-еләк себендәре-дрозофилалалар Карман һыҙатын аша сығып, тере Ергә тере әйләнеп ҡайтҡан тәүге йән эйәләре була. 1949 йылдың 14 июнендә Карман һыҙатын АҠШ тарфынан ебәрелгән беренсе имеҙеүсе макак-резус Альберт-2 үткән, Ергә төшкәндә хайуан парашют асылмағанлыҡтан һәләк була.. 1951 йылдың 22 июлендә СССР-ҙа Әстерхан өлкәһе Капустин Яр полигонынан ВР-190 проекты сиктәрендә яҡынса 100—110 км бейеклеккә ебәрелгән Дезик һәм Сиған ҡушаматлы эттәр Карман һыҙатын үтеп, тере килеш Ергә әйләнеп ҡайтҡан тәүге һөтимәрҙәр була

Карман һыҙатын сығыу Ansari X Prize (Ансари X) премияһын алыуҙың беренсе шарты була, сөнки ул йыһанға осоуҙы таныу өсөн нигеҙ булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ФАИ сайтында астронавтика өсөн 100 км сик билдәләү тураһында Документ

*
Көнсығыш Төркөстан

**Көнсығыш Төркөстан**, **Уйғырстан**, **[[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзян]]** (уйғ. *شەرقىي تۈركىستان, Sherqiy Türkistan, ئۇيغۇرىستان, Uyƣuristan*) — Үҙәк Азия төбәге. Әлеге ваҡытта был төбәк Ҡытай тарафынан яуланған.

Көнсығыш Төркөстан — төрки телле уйғырҙарҙың һәм Үҙәк Азияның башҡа халыҡтарының тыуған ере.

## Тарихы
Әлеге ваҡытта был территорияла уйғырҙар дини һәм милли билдәләре буйынса эҙәрлекләнә.

Ҡытай властары уйғырҙар, ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙар өсөн «яңынан тәрбиәләү лагерҙары» ойошторҙы. Ҡөрьән уҡыған, намаҙ ҡылған һәм ураҙа тотҡан кешеләрҙе лагерға ултырталар. Кешеләрҙе язалайҙар. Властар уйғыр геноцидты үткәрәләр. Уйғырҙар геноциды — Көнсығыш Төркөстанда уйғырҙарға һәм башҡа аҙсылыҡтарға ҡарата Ҡытай хөкүмәте үткәргән кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙар серияһы.

1993 йылда Көнсығыш Төркөстан Ислам хәрәкәте ойошторола. Был ойошма уйғырстандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә.
## Иҫкәрмәләр
Валуев Андрей Михайлович

**Валуев Андрей Михайлович** (1955) — ғалим-математик, физика-математика фәндәре докторы, РФА-ның ИМАШ өлкән ғилми хеҙмәткәре

## Биографияһы
Андрей Михайлович Валуев 1955 йылда тыуған. 

2004 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһына ҡараған А. А. Благонравов исемендәге Машиналар белеме институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, ғилми кадрҙар әҙерләү (аспирантура) бүлегендә эшләй. 

2010 йылдан Мәскәү дәүләт тау институтының Тау сәнәғәтендә ойоштороу һәм идара итеү кафедраһы һәм Мәскәү физика-техник институтының Технологик процестарҙың иҫәпләү моделе кафедраһы профессоры.

160-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монография һәм Рәсәй һәм сит илдәрҙә сыҡҡан журналдарҙа баҫылған 60 монография авторы. 

## Хеҙмәт юлы

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

## Ғаиләһе

## Һылтанмалар
* Валуев Андрей Михайлович
* Применение формализма гибридных систем в моделях управления переключаемыми производственными процессами : с приложениями к задачам горной промышленности : диссертация ... доктора физико-математических наук : 05.13.18 / Валуев Андрей Михайлович; Моск. гос. гор. ун-т - Москва, 2008
* Валуев А. М. ДИСКРЕТНЫЕ ЗАДАЧИ ОПТИМИЗАЦИИ В ЭКОНОМИКЕ, ПЛАНИРОВАНИИ И УПРАВЛЕНИИ: Учебное пособие 2014
* Андрей Михайлович Валуев Andrey Valuev, 2024 
* Валуев А. М. Численный метод решения задач дискретного оптимального управления со смешанными ограничениями, 2007

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыҡһыныу

**Ҡыҙыҡһыныу**  — кешенең берәй объектҡа, күренешкә, йәки эшмәкәрлеккә ҡарата уянған позитив эмоциялары, үҙенсәлекле иғтибары һәм теләге. Был һүҙ, шәхестең тирә-яҡ мөхитендәге нәмәләргә ҡарата ҡыҙыҡһыныуы, уларҙы өйрәнеүгә йәки аңлауға тырышыуын белдерә.

## Төрлө өлкәләрҙәге ҡыҙыҡһыныу
Ҡыҙыҡһыныу кешенең шәхси үҫешендә, белем алыуында, ижади эшмәкәрлектә һәм көндәлек тормошта мөһим роль уйнай. Ул бер кешенең яңы идеяларға, ҡағиҙәләргә йәки күренештәргә ынтылышын күрһәтә.

### Белем алыу
Белем алыу өлкәһендә ҡыҙыҡһыныу уҡыусылырҙың уҡыу материалдарына ҡарата мотивацияһын арттыра. Уҡытыусылар ҡыҙыҡһыныу уятыу өсөн төрлө педагогик алымдар ҡуллана.

### Ижади эшмәкәрлек
Ижади эшмәкәрлектә ҡыҙыҡһыныу кешенең яңы идеялар уйлап табыуына һәм уларҙы тормошҡа ашырыуына этәргес бирә.

### Көндәлек тормош
Көндәлек тормошта ҡыҙыҡһыныу кешеләрҙең яңы хоббилар табыуына йәки яңы кешеләр менән танашыуына ярҙам итә.

## Ҡыҙыҡһыныу психологияһы
Ҡыҙыҡһыныу — булған хәлдәрҙең йәки объекттарҙың үҙенсәлектәрен асыҡлауға йүнәлтелгән кешенең тәбиғи реакцияһы. Психолгия ғилми тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ҡыҙыҡһыныу кешенең үҙенең белемен киңәйтеүгә һәм яңы тәжрибәләр алыуға ынтылышын көсәйтә. Психологияла ҡыҙыҡһыныу, кешенең мотивацияһы һәм уның шәхси үҫешенә йоғонтоһо менән бәйле төп темаларҙың береһе булып тора.

Ҡыҙыҡһыныуҙың психологияһы түбәндәге аспекттарҙы үҙ эсенә ала: 

* **Интринсик мотивация**: Кешенең эске ҡыҙыҡһыныуҙары һәм теләктәре, уның берәй эшмәкәрлеккә йәки өйрәнеүгә ынтылышы. 
* **Экстринсик мотивация**: Тышҡы факторҙар, мәҫәлән, бүләктәр йәки маҡтау, кешенең ҡыҙыҡһыныуын формалаштырыуҙа роль уйнай. 
* **Ҡыҙыҡһыныу һәм өйрәнеү**: Ҡыҙыҡһыныу, уҡыусыларҙың яңы мәғлүмәттәрҙе өйрәнеүгә һәм төрлө предметтарға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын арттырыуға ярҙам итә. 
* **Ҡыҙыҡһыныу һәм ижад**: Ҡыҙыҡһыныу, кешеләрҙең ижади эшмәкәрлектә ҡатнашыуына һәм яңы идеялар уйлап табыуына этәргес бирә. 
* **Ҡыҙыҡһыныу һәм социаль мөнәсәбәттәр**: Кешеләрҙең башҡалар менән аралашыуға һәм социаль мөхиттә үҙ урынын табыуға ҡыҙыҡһыныуы. 

Ҡыҙыҡһыныу психологияһында төрлө теориялар һәм моделдәр бар, улар кешенең ҡыҙыҡһыныуын аңлауға һәм уның мотивацияһын көйләүгә ярҙам итә. Был теорияларҙың күбеһе, кешенең ҡыҙыҡһыныуының нисек барлыҡҡа килеүен, уның нисек үҫешеүен һәм уның эшмәкәрлеккә йоғонтоһон тикшерә.

## Әҙәбиәт
* Райан, Р.М., һәм Деси, Э.Л. (2000). “Интринсик һәм экстринсик мотивациялар: Теориялар һәм стимулдар”. Психология журналы, 25(54), 54-67.
* Сильвия, П.Дж. (2006). “Ҡыҙыҡһыныудың тәбиғәте һәм үҫеше”. Психологиялар һәм ижади ғилми эшмәкәрлек журналы, 1(2), 97-114.
* Литтл, Б.Р. (1983). “Шәхси проекттар: Тикшеренеүҙәрҙең яңы юҫыҡтары”. Психология журналы, 23(5), 111-127.
Хафизова Мәрхәбә Динмөхәмәт ҡыҙы

**Хафизова Мәрхәбә Динмөхәмәт ҡыҙы** (31 декабрь 1909 йыл — 13 июль 1977 йыл) — Башҡортостан Республикаһында ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе хирург.

## Биографияһы
Хафизова Мәрхәбә Динмөхәмәт ҡыҙы 1909 йылдың 31 декабрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Мәтәл ауылында уҡытыусы Динмөхәмәт Сәмәхужа улы ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 1925 йылда Арғаяш кантонының бер төркөм йәштәре менән бергә Өфө ҡалаһының рабфагына уҡырға бара. Артабан 1-се Мәскәү медицина институтын табип-хирург һөнәре буйынса тамамлай һәм йүнәлтеү буйынса Башҡорт АССР-ына эшкә ебәрелә. Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының хирургия бүлегендә хаҡлы ялға киткәнгә тиклем 50 йыл самаһы эшләй.

1939 йылдың аҙағында 1741-се эвакогоспиталгә табип-хирург итеп ебәрелә. Был госпиталь совет-фин һуғышы башланыу менән Өфөлә урынлашҡан.

1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, башта 139-сы, унан һуң 1738-се эвакогоспиталдә табип-хирург, ординатор, хирургия бүлеге мөдире була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн беренсе категориялы табип-хирург, медицина хеҙмәте капитаны Мәрхәбә Хафизова дәүләт наградалары менән билдәләнә. 1956 йылда СССР-ҙың «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Сулейманова Р. Н.* Врач от бога. // Башкортостан в XX столетии. Исторические портреты / Отв. ред. Р. Н. Сулейманова. — Уфа: Гилем, 2006. — 192 с. ISBN 5-7501-0697-7
Фазылов

**Фазылов** — фамилия.

* Фазылов Хәтип Сәрүәр улы (1960) — рәссам, йәмәғәтсе.
----
* Фазылова Рима Фәми ҡыҙы — Яңауыл районының почетлы гражданины.
* Фазылова Флорида Сәлим ҡыҙы (1962—2021) — филология фәндәре кандидаты, башҡорт шиғриәте өлкәһендә белгес.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фазалов Ғаҡый Таһир улы
Кирәл (тау)

**Кирәл** - Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Ҡоҙғон-Әхмәр ауылы эргәһендәге тау.

**Кирәл тауы** Белорет районындағы Ҡоҙғон-Әхмәр ауылынан төньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта ята.

Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 1162 метр, оҙонлоғо — 4 км, киңлеге — 1—2 км. Тауҙың төньяҡ битләүе текә. Рельефы төньяҡ‑көнсығышындағы Оло Кирәл һәм көньяҡтағы Бәләкәй Кирәл армыттары йәки ике түбәһе менән айырыла. 

Составы урта рифейҙың егәҙе свитаһы кварциттарынан тора. Ландшафы шыршы, аҡ шыршы урмандарынан, кәкре ҡайынлыҡтарҙан һәм тау болондарынан ғибәрәт.

Кирәл тауы Магнитогорск ҡалаһынан Белоретҡа килгән юлда урынлашҡан. Кирәл тышҡы күренеше менән башлыҡты хәтерләтә, конус формаһында. Уның түбәһенә туристар сәйәхәт ойоштора. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәйәрҙәк (һырт)

## Һылтанмалар
* 
* Наш Урал
* Восхождение на Кирель

## Иҫкәрмәләр
Кесе Шатаҡ

**Кесе Шатаҡ** () — Башҡортостандың Белорет районында урынлашҡан Бишитәк һыртындағы бейек тау. 

## Тасуирламаһы
Кирәл, Бишитәк тауҙары **Мәлиҙәк** һыртына ҡарай, тип раҫлай урындағы халыҡ. Был тауҙың Еләкташ, Еләкле һәм Әберсә тигән атамалары ла бар, тип яҙылған «Ҡыҙыҡлы топонимика» сайтында.

Кесе Шатаҡ тауы Белорет ҡалаһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тауҙағы ағастарҙы интенсив ҡырҡыу сәбәпле, буш ҡалған урынды ҡурай еләге ҡыуаҡтары баҫып алғандан һуң, тауҙы Малиновая йәки Малиновка тип атай башлағандар.

Кесе Шатаҡ тауының абсолют бейеклеге — 1152 м, оҙонлоғо — 6 км, киңлеге — 1—2 км. Битләүҙәре текә. 1026 (Катушка), 1100 (Ҡапҡа-Таш) һәм 1141 метр  бейеклегендәге түбәләре бар.

Кесе Шатаҡ тауының рельефында конус формаһындағы 2 ҡаялы түбә айырылып тора. Таш ишелмәләренән барлыҡҡа килгән таш йылғалар бар. 

Урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан ғибәрәт. Ландшафы кәкре ҡайынлыҡтар һәм тау болондары менән алмашынған шыршы‑аҡ шыршы урмандарынан тора.

## Этимологияһы
Топонимист А. К. Матвеев үҙенең «Географические названия Урала. Топонимический словарь» тигән хеҙмәтендә: «Һырттың башҡортса атамаһы — Бишитәк (һирәк осраҡта - Биштау). Оло Шатаҡ (Шатаҡ) оронимдың башҡорт атамаһының урыҫса үҙгәртелеүе. Оронимдың карталарҙа һәм махсус хеҙмәттәрҙә осраған варианттары (Шатаҡ, Шайтан, Шатаг) тау исемен хаталы ҡулланыу өлгөһө булып тора. И. И. Лепехин XVIII быуатта уҡ тауҙың Шатак тигән урыҫса формаһын ҡулланған. Бишитәк тигән башҡортса атамаһы "Биш итәк", "Биш битләү" тигәнде аңлата. Һыртта, ысынлап та, биш түбә бар. Һирәк осраған атамаһы — Биштау» тип билдәләгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кирәл (тау)
* Оло Шатаҡ (тау)

## Һылтанмалар
* 
* Малиновка башҡортса нисек аталған?
* Матвеев А. К. Топонимический словарь
* 70767926_456239113%2F420c35bdd909035cf6%2Fpl_post_-70767926_1942 Видео "Хребет Шатак"
* Гора Малиновая – один из символов Белорецка и место съёмок "Вечного зова"

## Иҫкәрмәләр
Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы

**Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы** (1921 йылдан) — ауыл хужалығы техникумы

## Атамалары
1921 йылда Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны биләмәһендәге (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) Ермолаевка ауылында Көйөргәҙе ауыл хужалығы техникумы булараҡ нигеҙләнә.

1933 йылдан ауыл хужалығы етәкселәрен әҙерләүсе Көйөргәҙе техникумы,

1957  йылдан — Стәрлетамаҡ зооветеринария техникумы, 

1972 йылдан, Стәрлетамаҡ районы «Заливной» совхозы менән берләштерелгәндән һуң, совхоз‑техникум тигән атама бирелә

## Тарихы
2000 йылдан — Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы, 2014 йылдан — Стәрлетамаҡ тармаҡ-ара колледжы.

1957—1985 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлаша.

2005 йылда техникум составынан «Стәрлетамаҡ» ауыл хужалығы предприятиеһы айырылып сыға. Ишембай районының Петровское ауылында һәм Стәрлебаш районының Стәрлебаш ауылында филиалдары эшләй.

Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә ветеринария, ауыл хужалығын механикалаштырыу, компьютер системаларында программалау, автомобиль транспортын хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе һ. б. һөнәрҙәр буйынса алып барыла. 4 компьютер класы, китапханаһы, тамаша һәм уҡыу залдары, спорт комплексы, колледж тарихы һәм патология анатомияһы музейҙары, медицина пункты, 5 уҡытыу‑производство оҫтаханалары, 4 ятағы, уҡытыу-ветеринар клиникаһы, хайуандарҙы дауалау өсөн стационар, уҡыу‑коллекция участкаһы, баҡсаһы, автотрактородром, авто‑ һәм ауыл хужалығы машиналары бар. 2015 йылға ҡарата 17 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән.

Башҡорт дәүләт аграр университеты һәм Агросәнәғәт комплексы өсөн кадрҙарын ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү институты менән хеҙмәттәшлек итә.

Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы 1921 йылдың 6 октябрендә асыла һәм тәүге ниәт буйынса ике әҙерлек төркөмө һәм дүрт махсус класы булған урта училище булараҡ ойошторола. Техникум ҡайҙа ғына урынлашмаһын һәм нисек кенә аталмаһын, ул үҙенең традицияларына һәм тәғәйенләнешенә — ауыл хужалығы производствоһы өсөн кадрҙар әҙерләүгә тоғро ҡала.

Хәҙер Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауылында урынлашҡан.

;Һөнәрҙәр

Төп урта белем һәм тулы урта белем нигеҙендә:

— «Ауыл хужалығын механизациялау». Квалификация — техник.

— «Автомобиль транспортын техник хеҙмәтләндереү һәм йүнәтеү». Квалификация — техник.

— «Ветеринария». Квалификация — ветеринар фельдшер.

— «Компьютер системаларында программалаштырыу». Квалификация — техник.

— «Агрономия». Квалификация — агроном.

Өҫтәмә рәүештә эшсе һөнәрҙәргә: «В», «С», «D», «Е» «F» категориялы тракторсы-ауыл хужалығы производствоһы машинисы һәм башҡа һөнәрҙәргә (хайуандарҙы һәм ҡоштарҙы яһалма аталандырыу, «В» категориялы водитель, электрон-хисаплау машиналары операторы, химик анализ лаборанты, умартасы, автомобиль йүнәтеү буйынса слесарь, яғыулыҡ аппаратураһы буйынса слесарь) эйә булыу мөмкинлеге бар.

## Техникумды тамамлаусылар
* Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы
* Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы
* Недошивин Вениамин Георгиевич 
* Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы
* Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы

## Һылтанмалар
* 
* Стерлитамакский сельскохозяйственный техникум
* ГБОУ СПО «Стерлитамакский сельскохозяйственный техникум» 

## Иҫкәрмәләр
Дәфтәре Сыңғыҙнамә

**Дәфтәре Сыңғыҙнамә**, шулай ҙа **Дәфтәр Сыңғыҙнамә, Дастаны Сыңғыҙнамә** (XVII быуаттың аҙағы) — Алтын Урҙа һәм Ҡазан ханлығы тарихи яҙмаларына һәм риүәйәттәре нигеҙләнгән XVII быуаттың аҙағында ижад ителгән татар һәм башҡорт әҙәбиәте ҡомартҡыһы.
## Тасуирлау

Дин эшлеклеһе, 1670-1671 йылғы крәҫтиән һуғышында ҡатнашкан Иҙрис-хафиз әҫәрҙең авторы булыуы фараз. Әҫәр 6 легенда-бүлектән төҙөлгән. Һәр бүлек Сыңғызхан нәҫеле, Аҡһаҡ Тимер, Ғайса улы Әмәт, Иҙеүкәй һәм башҡа хандарҙың йәшәү урыны, биләмәләре тарихын, иҫтәлектәрен яҡтырта. Әҫәрҙең һуңғы өлөшө «Татар йылъяҙмаһы» булараҡ билдәле.

Был фразеологизмдарға, ябай, шул уҡ ваҡытта образлы телле беренсе булып әҫәрҙе И.Хәлфин тарафынан өйрәнелә. 1822 йылда әҫәрҙең йыйылма тексын баҫтыра. Был әҫәр Ҡазан университеты ир-ат һәм 1-се балалар гимназияһы шәкерттәре өсөн әсбап булып тора. Әҫәрҙең иң тулы баҫмаһы 1882 йылда Ф.Йыһаншин тарафынан нәшер ителә. Бөгөнгө көндә 40-тан артыҡ күсермәһе табылған.

## Сығанаҡтар

* Усманов М. А. Татарские исторические источники. XVII—XVIII вв. — Казань, 1972;
* Иванович М. «Дәфтәр-и-Чингиз-наме» ҡороған источник по истории кочево обществ // Источниковедение истории Улусы Джучи (Золотой Орды). От Катки до Астрахани. 1233-1556. — Казань, 2002;
* Ҡәҙерле Г., Шәфҡәт М. Татар әҙәбиәте тарихы: Феодализм дәүере. Ҡазан, 1925.
* Ҡазан утлары: журнал / исем.мөхәррир Р.Фәйзуллин. — Казань, 2008 йыл, № 5. ISSN 0206-4189.

## Иҫкәрмәләр


## Шулай ҙа ҡарағыҙ

* Идегәй (эпос)
* Ҡаҙан университеты
* Шартлы билдәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сыңғыҙнамә (XVI быуат)
Иҫке Әсән

**Иҫке Әсән** (*Әсән*; ) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл. Әсән ауыл советының үҙәге булған. 1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң, 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

## Географияһы
Тинес йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Әсән — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. «1793 йылғы Балаҡатай улусы планы»нда русса *Аисянова* тип билдәләнгән, унан төньяҡтараҡ Башагүл күле буйында Иҫке Әсән һәм 2-се Әсән ауылдары күрһәтелгән. 

Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә. 1811 йылғы ревизияға ярашлы бында 51 йортта 152 ир-егет иҫәпкә алынған. Шул иҫәптән 80 йәшлек Ҡунафия Әсәнов тураһында мәғлүмәт бар, ул ауылға нигеҙ һалыусының улы булыуы ихтимал.

1904 йылда Һары улусы составында Иҫке Әсән һәм Яңы Әсән ауылдары теркәлгән. Иҫке Әсәндә 71 йортта 379 кеше йәшәгән. Был осорҙа Иҫке Әсән йәмғиәте составына Һары, Булат, Этбай, Шәрипҡол, Сөләймән, Оло Тәгеш, Кесе Тәгеш, Яңы Әсән, Назар ауылдары инә.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

1925 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауыл Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Арғаяш улусы составында була һәм 93 хужалыҡтан торған.

1956 йылда 500-ҙән ашыу кеше йәшәгән Иҫке Әсәндә ауыл советы хакимиәте, мәктәп, почта бүлексәһе, мәктәп, амбулатория, ветеринария пункты, район МТС-ы булған.

1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң («Маяҡ» химкомбинатында радиацион авариянан һуң), 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

## Халҡы
1920 йылда ауылда 87 йортта 492 кеше (250 ир-егет һәм 242 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, төп халҡы — башҡорттар.

## Билдәле шәхестәре
* **Ғәликәй Ишмөхәмәтов** — урядник. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813-1814 йылдарҙа Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хәсән

**Хәсән** — ир-егет исеме. Шулай уҡ топоним булараҡ таралған.

* Хәсән (исем) — ир-егет исеме.
* Хәсән (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 
* Хәсән (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 
* Хәсән (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы юҡҡа сыҡҡан утар.
* Хәсән (Мәләүез районы) —  Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Хәсән (Һамар өлкәһе) —  Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ауыл.
* Яңы Хәсән — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әсән  
* Хәсәнов
Этбай (Силәбе өлкәһе)

**Этбай** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географияһы
Үҙъйылға йылғаһының һул яҡ яры буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Этбай — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән.  

Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона керә. 1811 йылғы ревизияла 82 йәшлек Этбай Әсәнов (Асаинов) тураһында мәғлүмәт бар.

1834 йылда ауылда 82 кеше, ә 1859 йылда 63 кеше (27 ир-егет һәм 36 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпкә алынған.

1904 йылда Иҫке Әсән йәмғиәте составына Иҫке Әсән, Һары, Булат, Этбай, Шәрипҡол, Сөләймән, Оло Тәгеш, Кесе Тәгеш, Яңы Әсән, Назар ауылдары инә.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

1925 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауыл Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Арғаяш улусы составында була һәм 26 хужалыҡтан торған.

## Халҡы
1904 йылда 104 башҡорт иҫәпкә алына.

1920 йылда ауылда 27 йортта 121 кеше (58 ир-егет һәм 63 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, төп халҡы — башҡорттар.

## Билдәле шәхестәре
* Бикбулатов Наил Вәли улы (1931—1996) — башҡорт ғалимы, этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1965).
* Вәлиев Дамир Жәүәт улы (1940—2002) — башҡорт ғалим-философы, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), философия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бәлиғ булмағандар тураһында ҡануниәт

Бәлиғ булмағандар тураһындағы Закон бәлиғ булмағандарға ҡағыла, был илгә һәм мәҙәниәткә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, закон бәлиғ булмағандарға төрлөсә ҡарай. Әммә хатта бәлиғ булмағандар ҙа ололар кеүек яуаплылыҡҡа тарттырыла ала.
## Бәлиғ булмағандар тураһында ҡануниәт илдәр буйынса бүленештә
Францияла ла, Аҡш-та ла бәлиғ булмағандарға бәлиғ булмағандарға алкоголь йәки тәмәке ҡулланыу, йөрөү, өйҙән ҡасыу һәм идараһыҙлыҡ кеүек ҡайһы бер ғәмәлдәр тыйыла. Шулай итеп, бәлиғ булмаған кеше енәйәтсе була ала.
### Ҡушма Штаттар
Аҡш-та "бәлиғ булмаған" төшөнсәһе штатҡа ҡарап үҙгәрә. Система штатына ҡарап 6 йәштән 10 йәшкә тиклемге һәм 18 йәшкә тиклемге бөтә кешеләргә лә ҡағыла; 11 штаттан тыш (Шул иҫәптән Джорджия, Иллинойс, Луизиана, Массачусетс, Мичиган, Миссури, Көньяҡ Каролина һәм Техас), унда 17 йәштән кесерәк кеше бәлиғ булмаған тип иҫәпләнә, Шулай уҡ Нью-Йорк һәм Төньяҡ Каролина., унда уға 15 йәш тулмаған. Шулай итеп, бәлиғ булыу 16, 17 йәки 18 йәшендә башлана.

1974 йылғы ювеналь юстиция һәм хоҡуҡ боҙоуҙарға ҡаршы көрәш тураһында федераль закон АҠШ та бәлиғ булмағандарға дүрт төп талап ҡуя:

*Беренсенән, был статуслы хоҡуҡ боҙоусыларҙы институционалләштереү, уларҙы бәлиғ булмағандар өсөн колонияларҙан йәмәғәт йәки ғаилә учреждениеларына күсереү.
*Икенсенән, бәлиғ булмағандар һәм өлкән енәйәтселәр араһында сегрегация (күреү һәм ишетеү буйынса бүленеш).
*Өсөнсөнән, бәлиғ булмағандарҙы өлкәндәр өсөн төрмәләргә урынлаштырыу өсөн ювеналь юстиция системаһы өсөн ҡәтғи сикләү.
*Дүртенсенән, ҡәтғи режим шарттарында аҙсылыҡ төркөмдәрен артыҡ вәкиллектән һаҡлау.
Көньяҡ дакота һәм Вайомингтан башҡа бөтә штаттар ҙа ҡатнаша.
### Франция
Францияла бәлиғ булмағандарҙың өс категорияһы бар:

*Үҙ ғәмәлдәрен аңламаған сабый хоҡуҡ боҙоуҙар ҡылмай һәм шуға күрә хөкөм ителә алмай.
*14 йәштән 16 йәшкә тиклемге бәлиғ булмаған бала етерлек үткерлеккә эйә. 2002 йылғы законға ярашлы, уға ҡарата енәйәт язаһы ҡулланылмай, ә тәрбиә саралары ғына ҡулланыла.
*Енәйәт ҡылған 16-18 йәшлек бәлиғ булмаған бала тәрбиәгә йәки, айырым осраҡтарҙа, енәйәт язаһына дусар ителергә мөмкин.
16 йәшкә тиклемге балаларҙың енәйәт яуаплылығы Енәйәт кодексының 122-8 статьяһы менән билдәләнә. 16 йәштән 18 йәшкә тиклемге балалар яуапһыҙ тип һанала, әммә улар енәйәт яуаплылығына тарттырылырға мөмкин, әгәр шарттар һәм бәлиғ булмаған кешенең делинквент шәхесе быны аҡлаһа
Көтөүсе ҡумыҙы

**Көтөүсе ҡумыҙы** () - көтөүсе ҡумыҙҙар ғаиләһенән күп йыллыҡ үләнле үҫемлектәр ырыуы.

## Атамаһы
Ырыуҙың фәнни исеме боронғо грек теленән килеп сыҡҡан. Бындай атамалы үҫемлекте беҙҙең эраның беренсе быуаттарында Диоскорид үҙенең "Дауалау матдәләре тураһында" (лат. *De materia medica) * тигән хеҙмәтендә телгә алған. 

## Таралыу
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса пояһында Австралия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Көнсығыш Африка һәм Үҙәк Америкала үҫкән 11 төрө билдәле.

Баҡа япраҡлы көтөүсе ҡумыҙ (A. plantago-aquatica) бөтә райондарҙа осрай; ҡайышлы көтөүсе ҡумыҙы (A. gramineum), Юзепчук көтөүсе ҡумыҙы (A . juzepczukii) һәм ланцет япраҡлы көтүче ҡумыҙһы (A . lanceolatum) - республика өсөн һирәк төрҙәр. Һыу буйында, һыу ятҡылыҡтарында, һыулы һаҙлыҡтарҙа, һаҙлыҡлы тупраҡта үҫә.

3 төрө Ҡаҙағстан ярлы һыу ятҡылыҡтарында, балсыҡлы урындарында һәм ҡаҙылған траншеяларында үҫә: баҡа япрағыдай көтөүсе ҡумыҙ (A. plantago-Aquatica), ланцет япрағы менән көтөүсе ҡумыҙы (Alisma lanceolatum), Ләҙәл көтөүсе ҡумыҙы (A .*А. loeselііі*). 

## Ботаник һүрәтләмә
10-70 см бейеклектәге үҫемлектәр. Тура, өс ҡырлы сабаҡ. Япраҡтары - күкһел, түңәрәк. Сәскәһе аҡ йәки алһыу, һеберкәс сәскәләр төркөмөндә. Бер өйлө. Емеше - бер орлоҡло ҡоро емешле ҡуҙаҡлы орлоҡ. Июн-июлдә сәскә ата. Ҡоштар тарафынан һеркәләнә. Емештәре июль-август айҙарында өлгөрә.

Емешен һыу һәм һыу ҡоштары тарата. 

## Ҡулланыу

Тамырҙарында крахмал, шәкәр матдәләре, эфир майы, үләнендә ағыулы алкалоидтар бар.

Халыҡ медицинаһында үлән төнәтмәһе бөйөр ауырыуҙары ваҡытында, геморрой, һарғыу һыуҙан дауалау өсөн ҡулланыла.

Көтөүсе ҡумыҙы ондатра һәм һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ булып тора.

Мөгөҙлө мал өсөн ағыулы.

## Иҫкәрмәләр
IS.E.R.EK (альбом)

**IS.E.R.EK** (**IŞEREK** булараҡ стилләштерелгән) — башҡорт рэперы S.E.R.-ҙың тәүге студия альбомы. 2019 йылдың 21 майында нәшер ителгән. Альбомда KEMUL, LeNar15KH, Yalaguy, TRTI, Зөлфиә Хәйруллина ҡунаҡ сифатында ҡатнашҡан. Альбомдан ике сингл сығарылған: «It's My Life» һәм «Ҡал (feat. Зөлфиә Хәйруллина)». Reldnah альбомдың йырҙарының продюсеры була. Шулай уҡ альбом 2016 йылдың 29 ноябрендә сыҡҡан Инсан тарафынан продюсерланған «Яна күперҙәр» йырының ремастерланған версияһын бонус-трек булараҡ үҙ эсенә ала.

## Тарихы
Тәүҙә альбом 10 йырҙан тирәһе торған тип уйланылғайны. Уның өсөн Инсан менән берлектә йыр планлаштырылғайны.
2017 йылдың 7 сентябрендә S.E.R. «It's My Life» йырын башҡарған студияла төшөрөлгән видеояҙма Интернет селтәренә һалына. Был йыр, альбомдан тәүге йыр булып, 2018 йылдың 1 февралендә сыға.
2019 йылдың 17 февралендә икенсе Үәт_Әй_Баттлдың беренсе баттлы S.E.R. vs. AKMAN (еңеүсеһе — S.E.R.) донъя күрә. Унда S.E.R. альбом хаҡында бер нисә һүҙ әйтеү генә түгел, уның март аҙағында сығасағы тураһында белдерә:

Ләкин альбом сығыуы күсерелә.
2019 йылдың 3 апрелендә «Бәйләнештә» селтәрендәге «Үәт, әй...» исемле төркөмгә S.E.R.-ҙың Кесе менән берлектә «Төнгө уттар» йырына төшөрөлгән клип һалына. Шунда уҡ альбомдың тиҙҙән сығыуы иғлан ителә.
2019 йылдың 10 майында S.E.R. Зөлфиә Хәйруллина менән берлектә яҙҙырылған «Ҡал» йырын сығара. Шунда уҡ альбом исеме билдәле була. 3 көн үткәс, альбом сэмплеры сыға.
2019 йылдың 21 майында альбом «Бәйләнештә» селтәрендәге «Башкирская Эстрада» төркөмөнә һалына. Бөгөнгә был яҙма 77 репост һәм 450 лайк йыйған.
2025 йылдың 4 сентябренә ҡарата VK Музыкала тыңлауҙар һаны 100 меңдән ашып киткән.

## Йырҙар исемлеге

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* S.E.R. — речитатив
* Reldnah — продакшн (1-8), сведение, мастеринг, скрэтчтар (1, 2, 6), тамбурин (1, 2), шэйкер (7), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* KEMUL — речитатив (3), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* TRTI — речитатив (4), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* LeNar15KH — вокал (1-3, 5, 7-8)
* Yalaguy — вокал (3-5, 8)
* AlmaSH — вокал (4), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Зөлфиә Хәйруллина — вокал (6)
* Гөлназ Асаева — вокал (1)
* Фәнис Шәрипов — гитара сололары (6)
* Ислам Рафиҡов — ҡурай (6-7)
* Радик Ҡорманаев — яҙҙырыу (1-3, 5-8)
* Алик Халиков — яҙҙырыу (4)
* DeZ — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Romull — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Гүзәлиә Саматова — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Лилиә Мөхәмәҙиева — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Денис Бадамшин — альбом дизайны
* Алиса Йомағәлиева — ҡатын-ҡыҙ опера партиялары (2)
* Илһам Сираев — ир-егет опера партиялары (2)

## Иҫкәрмәләр