open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡаҙаҡ солтанлығы

**Ҡаҙаҡ солтанаты (солтанлығы)** () — Кавказ аръяғында 1747—1801 йылдарҙа булып алған дәүләт ҡоролошо.

## Тарихы
Кескәй генә ҡаҙаҡ, икенсе төрлө «ҡаҙаҡлы» йәки «ҡаҙаҡтар» тигән ҡәбилә XVI быуаттан уҡ телгә алына; өлкәһе хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Акстафа йылғаһы ағымы ыңғайына урынлашҡан булған. XVI быуаттың 80-се йылдарында ҡыҙылбаштар армияһы төрөк ғәскәренән сигенеп барған сағында ҡаҙаҡлы ҡәбиләһе ҡажар, ҡараманлы, байяттар кеүек үҙ ерен ташлап Иранға китмәгән.

Ҡәбилә башлығы Назар хан ҡаҙаҡлы, Төркиә хакимлығын танып, өлкәһен һаҡлап ҡала. Назар хан уны икенсе мәртәбә сюзеренын алмаштырып, Сәфәүиҙәр (Ҡыҙылбаштар державаһы) хакимиәтенә күскәндән һуң да тота. Уның вариҫы Шәмсетдин-хан ҡаҙаҡлы хатта 1605 йылда Ғәббәс I Шаһтан хан титулы һәм Ширванда өлкә, шуға өҫтәп мираҫ булып күскән өлкәне лә ала; 1628 йылда ул иҫән-һау була әле.

XVIII быуаттың икенсе яртыһында солтан титулын йөрөткән ҡаҙаҡ хакимдары Картли һәм Кахетия батшаһы Ираклий Икенсегә вассал бәйлелеккә эләгә (1744—1798).

### Ҡаҙаҡ солтанлығы барлыҡҡа килеүе
Ҡаҙаҡ солтанлығы хәҙерге Ҡаҙаҡ һәм Акстафа райондары территорияларының бер өлөшөн үҙ эсенә алған булған. XVIII быуаттың 50-се йылдарында солтанлыҡ Картли-Кахетия батшалығына вассал бойондороҡлоҡта була. Ҡаҙаҡ солтанлығы Картли-Кахетия батшалығы менән бергә Александр I манифесы буйынса 1801 йылдың 12 сентябрендә ғәмәлдән сығарыла

### Хакимдары
# Панах-аға Салахлы
# Али-аға Салахлы
# Мостафа-аға Шыхлы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре

thumb|Төрки телдәр картаһы
thumb|Ҡыпсаҡ телдәре картаһы: йәшел төҫтә — һары-ҡыпсаҡ телдәре, ҡыҙғылт һары төҫтә — ноғай телдәре, ҡыҙыл төҫтә — болғар-ҡыпсаҡ телдәре

**Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре** («болғар-ҡыпсаҡ телдәре, урал-ҡыпсаҡ телдәре, төньяҡ-ҡыпсаҡ телдәре») — ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән телдәр төркөмсәһе. Был төркөмсәгә татар һәм башҡорт телдәре инә. Был һөйкәлеш диалекттар континуумы булып килә (мәҫәлән, башҡорт теленең көнбайыш диалекты татар теленең үҙәк диалектына оҡшаш, татар теленең типтәр диалектында башҡорт теле сифаттары бар). Себер татарҙары һөйләшә торған телде үҙаллы тел тип һанарға мөмкин. Үҙаллылыҡ сифаттары мишәр диалектында ла бар.
Волга-ҡыпсаҡ телдәренең берлеге барлыҡ ғалимдар тарафынан да ҡабул ителмәй. О. А. Мудрак татар телен «һары-ҡыпсаҡ», башҡорт телен ноғай-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә индергән. Шунан Мудрак был классификациянан баш тартҡан, әмма хәҙерге ваҡытта Анна Дыбо шул ҡарашта тора.

## Үҙенсәлектәре
Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре башка көнбайыш-ҡыпсаҡ телдәреннән элегерәк барлыкка килгән һәм көнчсығыш-ҡыпсаҡ телдәре белән бәйләнештәре күберәк.
Төркемсәнең төп үҙенсәлеге — и/е, у/о, ү/ө һәм уларҙың киреһенсә алмашыныуы:

Әмма себер-татар, мишәр һөйләштәрендә һәм башҡорт теленең ҡайһы бер диалекттарында был күсмә хәрәкәт юҡ.
Үҙенсәлектәр морфологияла ла осрай: мәҫәлән, ҡылымдың өсөнсө зат берлек һанындагы төрләнеше: тат. бара, башҡ. бара, ҡаҙ. бара***ды***, кырғ. бара***т***.

Башҡорт һәм татар теле бик оҡшаш, әмма айырмалары ла бар (түбәндәге үрнәктәҙнең беренсеһе — башҡортса, икенсеһе — татарса, өсөнсөһө — ҡаҙаҡса):
* беренсе ижектә башҡортса «ә», татарса «и» булыуы (реализацияһы): кәрәк — кирәк — керек, кәм — ким — кем, тәрән — тирән — терең, кәңәш — киңәш — кеңес;
* башҡортса ыу, еү, татарса у, ү реализацияһы: һыу — су — су, тыуыу — туу — туу, эсеү — эчү — iшу, бешеү — пешү — пiсу;
* башҡорт телендә тартынҡы өндән башланған һүҙ башына о, у ҡушылыуы (протеза): ысын — чын — шын, ыласын — лачын — лашын;
* е-җи алмашыныуы: ете — җиде — жети, ер — җир — жер, еҙ — җиз — жез;
* с-ч алмашыныуы: сәй — чәй — шай, бесәй — песи — мысық;
* һ-с алмашыныуы: һары — сары — сары;
* ҫ-с, ҙ-з, д алмашыныуы: ярҙам — ярдәм — жәрдем, ҡырҙа — кырда — қырда (ҡаҙаҡса қыр һүҙе әҙ генә күтәренке көтөүле урын);
* һүҙ башындағы яңғырау-һаңғырау өндәр алмашыныуҙары: ете — җиде — жети, бесәй — песи — мысық
Шулай уҡ башҡа айырмалар ҙа бар.

### Диалекттар
Башҡорт теленең төп диалекттары:
* көнсығыш;
* төньяҡ-көнбайыш;
* көньяҡ.

Татар теле ике төп диалекттан тора:
* урта (казанлы);
* көнбайыш (мишәр);

Сыбыр теле йә айырым тел, йә татар теленең көнсығыш диалекты итеп ҡарала. Сыбыр теленең диалекттары:
* тубыл—иртыш;
* бараба;
* том.

## Һылтанмалар
* Кыпчакские рукописи 
* Кыпчакские языки на сайте А. Н. Гаркавца 

## Әҙәбиәт
* Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
* О. А. Мудрак. Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
* Гарипов Т. М. Кыпчакские языки Урало-Поволжья. М., Наука, 1979.
Әхмәтзарипова Эльмира Нәзиф ҡыҙы

**Әхмәтзарипова Эльмира Нәзиф ҡыҙы** (, 23 июнь 1960 йыл, Тажик ССР‑ы Чорух‑Дайрон ҡасабаһы) — йырсы (лирик сопрано), режиссёр, педагог. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996).

## Биографияһы
Эльмира Нәзиф ҡыҙы Әхмәтзарипова 1960 йылдың 23 июнендә Тажик ССР‑ы Сөғд өлкәһе ҡала тибындағы Чорух‑Дайрон ҡасабаһында тыуған.

1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.

1982 йылдан алып — Ырымбур, 1986 йылдан — Иркутск музыкаль комедия театрҙары солисы.

1994 йылда Рәсәй театр сәнғәте академияһында уҡып сыҡҡан.

1997 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

2001—02 йылдарҙа Карелия Республикаһының Петрозаводск Музыка театры солисы.

2009 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы.

2014 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссёр.

## Сәхнә ижады
Саф тембрлы көслө тауышҡа эйә, артислыҡ һәләте көслө.

Сәхнә ижадын 1982 йылда Ырымбур музыкаль комедия театрында Г. И. Гладковтың «Бремен музыканттары» әҫәрендә принцесса партияһын башҡарып башлай. И.Кальмандың «Сильва»һында — Стасси, Г.Доницеттиҙың «Дон Паскуале»һында — Норина, И.Штраустың "Ярғанат"ында — Адель, С.Ә. Низаметдиновтың «Меmеntо»һында — Натурщица һәм Муза һәм башҡа ролдәр башҡара.

Опера һәм балет театры сәхнәһендә балалар өсөн В. Л. Улановскийҙың «Алтын себеш» (; 2008), Б. И. Савельевтың «Бесәй Леопольдтың тыуған көнө» (; 2009), А. Э. Спадавеккианың «Гәлсәр башмаҡтар, йәки Золушка тураһында әкиәт» (; 2011), Ж.Бизе, Б.Бриттен, Пуччини һәм П. И. Чайковский музыкаһына «Операны бергә ижад итәйек!» (; 2014) спектаклдәрен ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996) 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Знаменитые выпускники с 50-х по наше время. 
* И Штраус где-то тут cидит, наверно...
Ҡадир Рабия

**Рабия Ҡадир** (, , Rabiye Qadir; 21 ғинуар 1947 йыл) — эшҡыуар, диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы, «Бөтә донъя уйғыр конгресы» (БДУК, ) президенты.

## Биографияһы
1947 йылда Ҡытайҙың Алтай ҡалаһында эшҡыуарҙар ғаиләһендә тыуған. 1965 йылда Сидик Рузиға кейәүгә сығып һәм Шеңжан-Уйғыр автономиялы районының Аҡһыу ҡалаһына күсеп бара. 1981 йылда ғаиләһе менән Өрөмсө ҡалаһына күсеп килә, унда уйғыр этник кейемен һатыу буйынса ҙур булмаған эш аса. СССР тарҡалғандан һуң, күп кенә уйғырҙар кеүек үк, элекке совет республикалары менән сауҙа итеүгә күсеп, «Akida Industry and Trade Co» сауҙа компанияһына нигеҙ һала. Тиҙҙән Ҡытайҙың биш иң бай кешеһенең береһе булып китә, уның компанияһы Ҡытайҙың Көнсығыш төбәктәрендә, Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙә сауҙа операцияларын алып бара. Уның ғаиләһе Өрөмсөлә «Akida Trade Center», «Kadeer Trade Center» кеүек эре сауҙа һәм эшлекле үҙәктәрҙең милекселәре булып тора.

Рабия Ҡадир шулай уҡ хәйриәселек менән шөғөлләнә, төрлө яҡлап уйғырҙарға ярҙам күрһәтә.

Ун бер бала әсәһе.

## Уйғырҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлауы
Уйғырҙарҙың хоҡуғы боҙолоуы тураһында һөйләргә 1999 йылдың авгусында Өрөмсөлә АҠШ  Конгресы делегацияһы менән осрашыуға китеп барғанда уны Ҡытай властары ҡулға алып, эшмәкәрлеге дәүләт хәүефһеҙлегенә янауҙа ғәйепләп, ултыртып ҡуя. Унда ул яңғыҙ кешелек камерала ике йыл ултыра.

2004 йылда төрмәлә ултырған сағында уға кеше хоҡуҡтары өсөн көрәше өсөн Рафто  премияһы бирәләр .

2004 йылдың 14 мартында Рабияны,  медицина күрһәтеүҙәренә һылтанып, төрмәнән сығаралар һәм АҠШ-ҡа ҡыуалар. 17 мартта Ҡадир унда ғаиләһе менән ҡушыла, сөнки ире шуға тиклем үк әле диссидентлыҡ өсөн унда һөрөлгән була .

2006 йылдың ноябрендә улы Алим,  2007 йылдың апрелендә улы Абликим сепаратист эшмәкәрлегендә ғәйепләнеп, оҙайлы мөҙҙәттәргә төрмәгә ябыла, Өсөнсө улы Ҡаҙар Абдурәхимгә һалым түләмәгән тип ҙур штраф һалалар.2006 йылдың  июнендә өс улына ла дәүләт хәүефһеҙлегенә янауҙа, иҡтисади енәйәттәрҙә ғәйепләп, рәсми рәүештә ғәйеп тағалар.

2007 йылдың 5 июнендә Прагала уҙған демократия һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса конференцияла Ҡадир президент Джордж Буш менән шәхсән осраша. 2007 йылдың 17 сентябрендә Америка Ҡушма Штаттары вәкилдәр палатаһы 497-се резолюция ҡабул итә, ул документ Ҡытай хөкүмәтенең Рабияның ҡулға алынған балаларын һәм Канада гражданы уйғыр Хөсәйенйән Йәлилде азат итеүен һәм  уйғыр халҡына ҡарата үҙ сәйәсәтен үҙгәртеүҙе талап итә.

## Иҫкәрмәләр
Айрон (округ, Юта)

"'Айрон"' () — Америка Ҡушма Штаттарының Юта штатында округ урынлашҡан (өлкә). Үҙәге - Парова ҡалаһы.

## Тарихы

Округ рәсми рәүештә 1852 йылда ойошторола.

## Халҡы

Округ халҡы 2019 йылда 46 163 кеше тәшкил иткән. Халыҡ тығыҙлығы - бер км2-ға 36,3 кеше.

## Территорияһы

Округ майҙаны 8549,8 км2 тәшкил итә.

## Сығанаҡтар
* Van Cott, John W. Utah Place Names: A Comprehensive Guide to the Origins of Geographic Names : a Compilation. — University of Utah Press.1990. — ISBN 0874803454.

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:округтары Юта
Һары уйғыр теле

**Һары уйғыр теле** (икенсе төрлө атамалары: *һары-уйғыр, уйғыр, хара-йогур теле, [[һары уйғырҙар]] теле*) — төрки теле, Ҡытай Халыҡ Республикаһының Ганьсу һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы провинцияһының Сунань-Уйғыр автономиялы өйәҙе территорияһында йәшәгән халыҡ ҡуллана. Хакас теле төркөмөнә ҡарай. Ҡайһы бер сифаттары буйынса шулай уҡ саян, уйғыр һәм рун яҙмалары телдәренә яҡын. Әммә генетик нигеҙе буйынса хакас теле төркөмөнә инә.

Хәҙерге ваҡытта яҙмаһы булмаған телдәргә ҡарай, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ҡытай яҙыуын ҡулланырға мөмкин.

Хәҙерге йәшәгән урындарына — Ганьсу провинцияһының Минхуа милли автономиялы өйәҙенә (Ҡытай Халыҡ Республикаһы) — һары уйғырҙар беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Йәнәсәй ҡырғыҙҙарынан еңелгәндән һуң килә (уйғырҙарҙың төп өлөшө Көнсығыш Төркөстанға (хәҙер Синьцзян), Төньяҡ-Көнбайыш Ҡытайға күсенә). Һары уйғырҙарҙың төрки телле өлөшөнөң теле билдәле бер дәрәжәлә уйғыр теле йоғонтоһон кисерә, быны уйғырҙарҙың бер өлөшөнөң Синьцзяндән кире Ганьсуға күсенеүе менән аңлатырға мөмкин. Һары уйғырҙарҙың фонетикаһы һәм лексикаһы ҡытай, шулай уҡ тибет телдәренең көслө йоғонтоһонда була. Һары уйғыр теле көнкүрештә ҡулланыла. XIX быуат аҙағынан башлап өйрәнелә:Г. Н. Потанин, С. Г. Э. Маннергейм, С. Е. Малов, Э. Р. Тенишевтарҙың ғилми хеҙмәттәре.

## Мәғлүмәттәр
Боронғо төрки теленең йоғонтоһонда һаҡланған -d- билдәһе буйынса һары уйғыр теле хакас теле төркөмөнә инә. Көслө һәм йомшаҡ тартынҡыларҙың ҡапма-ҡаршы тороуының һаҡланыуы һары уйғыр теленең (һәм фую-ҡырғыҙ теленең) тува һәм тофалар телдәре менән сиктәш булыуын аңлата, шулай уҡ преаспирация эҙҙәре күҙәтелә, саян телдәрендә был күренеш һуҙынҡы өндөң фарингализацияһы булараҡ күҙәтелә. Уйғыр һәм нуғай телдәрендәге һүҙҙәр менән тап килеүҙе үҙ-ара тығыҙ аралашыу һөҙөмтәһе тип атарға була.

Һары уйғыр теле хакас телдәренә ҡарағанда боронғораҡ, дөйөм хакас нигеҙенән XII—XIII быуаттарҙа уҡ айрылған булырға тейеш был тел. Һары уйғыр телендә (эҙмә-эҙлекһеҙ рәүештә) нуғай тибындағы -š- > -s- и -č- > -š- үҙгәрештәре ғәмәлгә аша (ғәмәлдә хакас телдәренә был үҙгәрештәр хас). Интервокаль һуҙыңҡыларҙың яңғырауыҡ өнгә әйләнеүе -s- һәм боронғо -š- өнөнә ҡағылмай. Һары уйғыр телендә j-/ʒ- > n- өндәре танау аша әйтелә. Һары уйғыр теле морфологик үҙенсәлектәре менән дә хакас телдәре араһында айырылып тора.

Фую-ҡырғыҙ теле һары уйғыр теленә иң яҡҡын торған тел, тип иҫәпләнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Урдинаран Сантос

**Урдинаран Сантос**, ҡушаматы «**Vasquito**» (*Бәләкәй баск*) (; 30 март 1900 йыл, Монтевидео — 14 июль 1979 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. 1930 йылғы Донъя чемпионы.

## Биографияһы
Сантос Урдинаран 1900 йылдың 30 мартында Монтевидео ҡалаһында тыуа.
Ул үҙ карьераһында бер генә — «Насьональ» (1919—1933 йылдар) клубы составында ғына уйнай. Уң һөжүмсе позицияһында була. 1923 йылда рәсми матчта тәүге дебюты менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул Copa América турнирының бер өлөшө була. Был уйында уны ҡулланмаһалар ҙа, ул алмаш уйынсы сифатында барыбер ҙә еңеүсе команданың бер өлөшө булып тора.
Сантос — Уругвай йыйылма командаһының икенсе уйынсыһы. Карьераһы дауамында егерменән ашыу матч үткәрә, ике гол индерә. Уҙған быуаттың 20-се йылдарында донъя футболының иң шәп йыйылма командаһы лидерҙарының береһе тип һанала. 1924 йылғы Олимпия чемпионы, өс тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы, «Баск» ҡушаматлы Антонио Урдинарандың ҡустыһы. Улар сығыштары менән баск булғанлыҡтан, был ҡушамат уларға ныҡлы йәбешә, Сантосты, кесе булғанлыҡтан «Бәләкәй баск» тип йөрөтәләр.

1930 йылдағы донъя чемпионатында Сантос Урдинаран бер матч — Перуға ҡаршы уйынында Уругвайҙың старт йыйылма командаһы өсөн уйнай.

Бынан тыш, Сантос Урдинаран — ике тапҡыр (1924, 1928) Олимпия чемпионы һәм өс (1923, 1924, 1926) тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.

Биш тапҡыр Уругвай чемпионы: 1919, 1920, 1922, 1923, 1924.

1979 йылдың 14 июлендә 80-се йәшендә Монтевидео ҡалаһында вафат була.

## Һылтанмалар
* Звёзды 1930 года
* Биография
Фольино Альфредо

**Альфредо Фольино** (; 1 февраль 1892 йыл — 9 июль 1968) — Уругвай футболсыһы һәм тренеры.

## Биографияһы
Фольиноның «Насьональ» өсөн дебюты 1911 йылда була. Командала 14 йыл уйнау осоронда ул 409 матч үткәрә, шул иҫәптән туғыҙ тапҡыр футбол буйынса Уругвай чемпионы исемен яулай. Ун йыл дауамында «Насьональ» капитаны була.

Фольио Уругвай йыйылма командаһы өсөн 47 матчта уйнай, тәүге уйынына 1912 йылдың авгусында сыҡһа, үҙенең һуңғы халыҡ-ара матчын 1923 йылдың июлендә үҙғара.

Ул Уругвай өсөн 1916 йылда тарихта беренсе тапҡыр үткән футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионатында һәм тарихта беренсе тапҡыр континенталь беренселектә уйнай. Уругвай командаһы Көньяҡ Американың беренсе чемпионы була, Фольино Чили менән Аргентинаға ҡаршы матчтарҙа сыға. Был турнирҙан һуң күп тә үтмәй ул 1916 йылда Липтон кубогында ҡатнаша.

Бер йылдан һуң ул Америка кубогында уйнай һәм Уругвай командаһы составында тағы ла чемпион исемен яулай. Фольино Бразилия һәм Аргентинаға ҡаршы тәүге ике матчта уйнай.

Өсөнсө тапҡыр континент чемпионатында Фольино 1919 йылда Америка Кубогында уйнай, әммә был юлы команда икенсе урын ала. Бөтә дүрт осрашыуҙа ла: Аргентина, Чили һәм Бразилия менән ике матчта ла Фольино ҡатнаша.

Киләһе 1920 йылда Уругвай йыйылма командаһы континент чемпионатында өсөнсө тапҡыр уңышҡа өлгәшә, Фольино Аргентина, Бразилия һәм Чили командаларына ҡаршы матчтарҙа уйнай.

Бишенсе Һәм һуңғы тапҡыр Фольино Америка Кубогының континенталь беренселегендә 1921 йылда ҡатнаша. Был барлыҡ турнирҙарҙың иң уңышһыҙы була: Уругвай ни бары өсөнсө урын ғына биләй. Фольино Парагвай, Аргентина һәм Бразилияға ҡаршы матчтарҙа уйнай.

### Тренер карьераһы
1915—1916 йылдарҙа Фольино Уругвай йыйылма командаһының уйнаусы тренеры итеп тәғәйенләнә. Был ваҡытта уға 23 йәш була һәм Уругвай йыйылма командаһы футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионатында еңеү яулай. Беренсе тапҡыр ойошторолған континент чемпионатында уға командалаштары «Mariscal» (Маршал) ҡушаматын таға. Фольино һөжүмселәргә ҡарата үҙенең ҡәтғи мөнәсәбәттәре менән билдәле була, ул хатта трибунала булғанда ла уның көслө тауышы уйынсыларға ишетелеп тора.

## Титулдары
*  Уругвай чемпионы (9): 1912, 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923 (АУФА), 1924 (АУФА)
*  Дәғүәселек кубогы эйәһе (7): 1912, 1913, 1914, 1915, 1919, 1921, 1923
*  Дан кубогы эйәһе (5): 1913, 1914, 1915, 1916, 1917
* / Тай Компетишн кубогы эйәһе (2): 1913, 1915
* / Коусиньер даны кубогы эйәһе (3): 1915, 1916, 1917
* / Альдао кубогы эйәһе (3): 1916, 1919, 1920
* Көньяҡ Америка чемпионы (3): 1916, 1917, 1920

## Иҫкәрмәләр
Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы

**Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы** (27 май 1960 йыл) — тренер, педагог. Олимпия резервының Өфө ҡалаһындағы 19-сы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, 2004—2011 йылдарҙа олимпия резервының Фехтование буйынса Өфөләге 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2013). 

## Биографияһы
Фәрит Йәүәт улы Арыҫланов 1960 йылдың 27 майында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бишбүләк районы Айыт ауылында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2013). 

## Һылтанмалар
* Федерация фехтования России. Официальный сайт. Главная →  Новости и события → Федерация фехтования России поздравляет с 60-летним юбилеем ФАРИТА ЯВАТОВИЧА АРСЛАНОВА! 27 мая 2020 года
Бабоғлу Николай Игнатьевич

**Николай Игнатьевич Бабоғлу (икенсе төрлө Бабоғло)** (ғағ. Nikolay Baboglu) (1928 йылдың 2 майында Ғағауыз илендә Татар Ҡыпсаҡ ауылында тыуған — 2008 йылдың 26 авгусында Кишинёвта вафат булған) — ғағауыз яҙыусыһы, шағир, фольклорсы, педагог, ғағауз теле дәреслектәре  (бер туған ағаһы менән Игнат Бабоғлу менән бергә) авторы, тәржемәсе, публицист. Ғағауыз әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы корифейҙарының береһе. Дионис Танасоғлу менән бергә ғағауз прозаһының оло вәкиле булып тора.

## Балалыҡ йылдары. Йәшлеге
Буласаҡ яҙыусы Молдавияның көньяғында урынлашҡан Ҡыпчаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Һуңғараҡ ғағауз яҙыусыһы һәм Николай Бабоғлуҙың дуҫы Дионис Танасоғлу уның тыуыуы тураһында бына нимә бәйән итә:
*Бик күркәм ғағауыз ауылы Ҡыпчаҡта, ҡояшлы Буҫаҡ Буджак далаһының үҙәгендә, 1928 йылдың айлы төнөндә, кәрҫтиән ғаиләһендә… Николай исемле ир бала тыуған. Ул ваҡытты кем генә әйтә алыр ине икән, шул бәләкәй генә өйҙә буласаҡ йондоҙло яҙыусы тыуғанын?*

Бала сағынан уҡ малай белемгә ынтыла, һуңғараҡ был йылдар яҙыусының «Божьим соизволением» хикәйәһендә тасуирлана, һәм уның геройын тулыһынса авторҙың үҙенә оҡшатырға мөмкин. Малай мәктәптә фәҡәт унлыларға ғына уҡый, балаға Закон Божий дәрестәре айырыуса һәйбәт бирелә. Һәм атаһы уны Руханиҙар әҙерләүсе Духовная семинария уҡыу йортона бирергә була (тәбиғи, бында башҡа маҡсаттар ҙа күҙ уңында тотолған - руханилыҡ вазифаһы ҙур йәмәғәт абруйына килтерә һәм ошо кешеләргә интекмәй йәшәү мөмкинлеген бирә). Нисек кенә булмаһын, юлында осраған барса кәртәләрҙе үтеп, буласаҡ яҙыусы семинария стеналарына инә алған. Шунда: "Божьим соизволением (Николай Бабоғлу хикәйәһе)" мәҡәләһен ҡарағыҙ. Әммә был дини уҡыу йортонда Николайға оҙаҡ уҡыу мөмкинлеге теймәй. 1940-сы йылдар килеп етә, Бессарабияға совет ғәскәрҙәре инә. Дини карьера хаҡындағы ниәт шунда уҡ юҡҡа сыға, һәм Николай башҡа юл һайлай — ауыл мәктәбендә балалар уҡытыусы ябай совет педагогы булып эшләй.

## 1950-се йылдар. Тәүге әҙәби тәжрибәләре
Николай Игнат улы Бабоғлу даими әҙәби эш менән 1950-се йылдар башында шөғөлләнә башлай. Уның тәүге шиғри тәжрибәләре был дәүерҙең шуға оҡшаш совет шиғырҙарынан әллә ни айырылып та тормаған.

## Әҙәби өлгөргәнлек йылдары. Һуңғы осор

## Әҫәрҙәре исемлеге
### Повесы
* «Гвоздики расцвели вновь» романы

### Шиғырҙар йыйынтығы
* шиғыр йыйынтығы «Песни родного края» 

### Пьесалары
* «Свечи за здоровье» пьесаһы

### Тәржемәләр
Николай Бабоғлу урыҫ әҙәбиәте өлгөләрен: Александр Сергеевич Пушкин,  Михаил Юрьевич Лермонтов, Иван Сергеевич Тургенев, Михаил Александрович Шолохов, румын әҙәбиәте һәм молдавия яҙыусыларының: Михай Эминеску, Крянгэ, Емилиан Нестерович Буков һ. б. әҫәрҙәрен туған ғағауыз теленә тәржемә иткән).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гагаузская литература
* Карачобан, Дмитрий Николаевич
* Танасоглу, Дионис Николаевич
* Гагаузская поэзия

## Әҙәбиәт
* Булгар С. Гагаузские судьбы. Кишинев, 2003. С. 120—124

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Gagauzy.Com 

* Правда о гагаузском народе
Бойҙай музейы

**Бойҙай музейы** (, ) — Төркмәнстандағы Аһал вилайәтенең административ үҙәге Әнеү ҡалаһында ойошторолған музей.Донъялағы берҙән-бер бойҙай музейы .

## Тарихы
Музей 2005 йылда Төркиәнең «Продимекс» компанияһы тарафынан төҙөлгән, был урында 1904 йылда америкалы *Рафаэль Пумпелли* етәкләгән археология экспедицияһы 5 мең йыл әүәл үҫкән бойҙай орлоғон тапҡан. Төҙөлөш 7,7 млн АҠШ доллары тәшкил иткән. Төҙөлөштө финанслау Төркмәнстан Хөкүмәте иҫәбенә ғәмәлгә ашырылған.

### Бина тасуирламаһы
Музей 21 метр бейеклектәге өс ҡатлы йортта урынлашҡан, уның ҡыйығында таҡыя рәүешендә  теҙелгән алтын бойҙай башаҡтары өҫтөндә ҙур оло башаҡ ҡаҙап ҡуйылған. Музей фасады алдында фонтан комплексы урынлашҡан. Музей 32 мең м² территорияла урынлашҡан, шул иҫәптән 18 мең м²-ҙан артыҡ  майҙанын йәшеллектәр биләй. Музейҙың аҫҡы янында 200 урынға иҫәпләнгән конференц-зал, эш кабинеттары, ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыу һәм музей хеҙмәткәрҙәренең ял итеү бүлмәләре, һаҡлағыс, телекоммуникация һәм мәғлүмәт үҙәктәре, кафетерий һәм башҡа бүлмәләр урынлашҡан.

## Экспонаттар
Музейҙа 1904 йылда табылған 5 мең йыл элекке бойҙай орлоғо, таш тирмән табаҡтары (беҙҙең эраға тиклем II мең йыл), ҡул тирмәне ташы (беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыл), кунжут  майы сығарыу өсөн май һыҡҡыс, уңдырышлылыҡ алиһәләре һындары (Намаҙға депе, беҙҙең эраға тиклем IV мең йыл), бронза кәтмән (беҙҙең эраға тиклем II мең йыл), уҡ башаҡтары, бронза бысаҡ (беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыл), монохром һәм полихром рәсемдәр төшөрөлгән керамик һауыт-һаба фрагменттары һаҡлана. Һыу, май өсөн керамик сүлмәктәр, глазурланған аш-һыу һауыт-һабаһы, еләк-емеш өсөн вазалар, еҫлемайҙар, дарыу, хушбуй һауыттары күп тупланған.   Музейҙа көршәкселәр эшләгән  рәсемһеҙ һәм геометрик йәки үҫемлек биҙәктәре һалынған, глазурланған һәм өлөшләтә глазурланған, штампланған керамика бар. Экспозицияла шулай уҡ XIX-XX быуаттарҙағы йорт йыһаздары ла күрһәтелә: металл төрәнле ағас һуҡа, баҡыр сәйнүктәр, ҡомғандар, самауырҙар, һарыҡ йөнө ҡырҡыу өсөн ҡайсылар, тимерселәрҙең, зәркәрҙәрҙең хеҙмәт ҡоралдары, туҡыусылар станогы фрагменттары. Музей тупланмаларына өҫтәмә булараҡ селекционерҙарҙың заманса  ҡаҙаныштары тип һаналған бойҙай сорттары көлтәләре ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Төркмәнстан
Аһалтәкә аты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация о здании музей
Һаҡмар һыуһаҡлағысы

**Һаҡмар һыуһаҡлағысы** — Башҡортостандың Баймаҡ районы Әбделкәрим ауылынан 1,5 километр үрҙәрәк, Йылайыр районы сигенә яҡын Һаҡмар йылғаһында урынлашҡан эре һыу хужалығы ҡоролмаһы. 2005 йылдың 9 октябрендә сафҡа индерелгән. Майҙаны 590 га, һыйҙырышы 30,9; быуаның бейеклеге 18 м, оҙонлоғо 390 м. Һыу сығанаҡтары: Һаҡмар, Лайымбирҙе (Һаҡмар ҡушылдығы). 

## Тарихы
Баймаҡ районында Һаҡмар һыуһаҡласын төҙөү — ҙур ваҡиға, сөнки Урал аръяғы райондарында һыу менән тәьмин итеү иң актуаль проблемаларҙың береһе булып тора. Районда халыҡҡа эсер һыу етешмәй, ауыл хужалығында баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн дә һыу кәрәк. Яҙғы һыу бик тиҙ ағып бөтә, ә ҡыштар был яҡтарҙа аҙ ҡарлы, йәйҙәр ҡоро килә. Ошо проблеманы хәл итеү маҡсатында республикала Урал аръяғы райондарын һыу менән тәьмин итеү һәм мелиорация программаһы булдырыла. Программа төбәктә Башҡортостан Президентының шәхси күҙәтеүе аҫтында тормошҡа ашырылды.

Быға тиклем төҙөлгән өс һыуһаҡлағыс (Маҡан, Таналыҡ һәм Аҡъяр) ыңғай баһаланғанға күрә, Һаҡмар һыуһаҡлағысына ҙур өмөттәр бағлана. ХХ быуаттың 50-се йылдарында Баймаҡ районында бик күп сиҙәм ерҙәре һөрөлә, әммә һыу етешмәүе сәбәпле емеш-еләк, йәшелсәләр үҫтереү, бигерәк тә һуғарыулы игенселек менән шөғөлләнеү өсөн мөмкинлеге булмай.

2005 йылдың 9 октябрендә Һаҡмар һыуһаҡлағысы эксплуатацияға тапшырыла. Уны асыу тантанаһында М. Ғ. Рәхимов ҡатнаша.
## Тәғәйенлеше
- Һаҡмар йылғаһының яҙғы ағыуын көйләү өсөн;

- Әбделкәрим һәм Ҡыуат ауылдарын ташҡындан һаҡлау өсөн;

- балыҡ үрсетеү: алабуға, суртан, ҡорман, сабаҡ, йәйен, һаҙан, табан балыҡ, ажау, ҡыҙылғанат, алабалыҡ, опто;

- һуғарыу;

- һыу менән тәьмин итеү (һыу менән тәьмин итеүҙең гарантиялы сығанағын булдырыу);

- балыҡсылыҡ туризмын үҫтереү;

- электр энергияһы эшләп сығарыу.

## Тасуирламаһы

- Географик координаттары: киңлеге: 52°26′36″N (52.443471) Оҙайлығы: 57°55′26″E (57.923783);

- Мотокәмәләрҙе ҡулланыу мөмкинлеге: бар;

- Төбө: ҡомло, ләмле (яр ситендә); урыны менән түмәрҙәр һәм лапылар эләгә;

- Ҡырағай ял: палаткала һәм автомобилдә;

- Үҙенсәлектәре:

2005 йылдан алып эшләгән Әбделкәрим ГЭС-ы һыуһаҡлағыстың көньяҡ осонда урынлашҡан. Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, төньяҡ өлөшөндә ике гә бүленгән, уларҙың береһенә Лайымбирҙе йылғаһы төшә. убалы ярҙары төрлө үлән менән ҡапланған, ҡайһы бер урындарҙа ҡыуаҡтар бар. Көньяҡ-көнсығышяғында Әбделкәрим ауылы урынлашҡан. Кеше йөрөмәгән ярҙары урыны менән һаҙланған, ә быуа тирәһендәге Һаҡмарҙың төбө утыпшы менән тулған. Эргә-тирәләге урмандарҙа бик күп ҡыр еләге һәм бәшмәк (гөрөздә, баллы бәшмәк һәм уҫаҡ бәшмәге) бар.

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
#  Сакмарское водохранилище, 2018 год
#  Сакмарское водохранилище
# Зарисовки геолога. Сакмарское водохранилище (4 части)
Долаговинда Шива ғибәҙәтханаһы

**Долаговинда Шива ғибәҙәтханаһы** - йәки шулай уҡ Вайдьянатһа Шива ғибәҙәтханаһы Һиндостанда Бһубанешварда Ратхагала Чоукта, Иҫке Ҡалала урынлашҡан. Төп Илаһ булып изге sanctum-да урынлашҡан түңәрәк йонипитһала Шива лингам тора. Был 15-16-сы быуат бинаһы хәҙер ҙә эшләй торған ғибәҙәтхана булып тора. Баш каһин булып Лакшмидаһара Праһараджа тора. Ғибәҙәтхана юл арҡылы яҡындағы Дола Мандапаға күрә Долаговинда Шива булараҡ мәғлүм.
Асаба кешеләр ғибәҙәтхана Кешариҙарға (йәки башҡаса Сомавамши династияһе) ҡарай тейеп күрһәтә. Әмма архитектура схемаһы Сомавамшиҙарға ҡарауны иҫбатламай. 
Чатурдаши, Шиваратри һәм Картика пурнима кебек ритуалдар башҡарыла.

## Әҙәбиәт
*Book: Lesser Known Monuments of Bhubaneswar by Dr. Sadasiba Pradhan ()
Муталлибов Сәлих

** Сәлих Муталлибов ** (, ; 1 июнь 1900 йыл — 11 декабрь 1982 йыл) — үзбәк тарихсы-шәрҡиәтсеһе һәм сығанаҡтар өйрәнеүсеһе, тарих фәндәре докторы. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Сәлих Муталлибов 1900 йылда Ташкент ҡалаһында тыуған.
 
1912 йылдан 1918 йылға тиклем мәҙрәсәлә белем алған. Артабан белемен камиллаштырыу өсөн шәхси тәртиптә фарсы һәм ғәрәп телдәрен өйрәнеүҙе дауам иткән

1927 йылда Педагогия академияһына (хәҙерге Сәмәрҡәнд дәүләт университеты) уҡырға инә һәм 1931 йылда уны уңышлы тамамлағандан һуң, шунда уҡ уҡытыусы-методист булып эшләй башлай. Педагогия академияһында Сәлих Муталлибов ғалимдар һәм яҙыусылар: Хәмит Алимджан, Уйғун, Яхъя Гулямдар, Буюк Кәримов һәм башҡалар менән таныша.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1930—1932 йылдарҙа башланғыс кластарҙа әҙәбиәт нигеҙҙәрен уҡытыу буйынса дәреслектәр һәм методик әсбаптар сығара. 1932 йылдан тәрбиә педагогикаһы институтында эшләгән, унда үзбәк теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн методик ҡулланмалар сығарыуын дауам итә.

1936 йылда С. Муталлибов Мәҙәни төҙөлөш институты аспирантураһына уҡырға инә һәм 1938 йылда уны Ленинградта тамамлай. 1938 йылда С. Муталлибов Үзбәк ССР-ы Фәндәр Академияһының А. С. Пушкин исемендәге тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй.

1944 йылда Е. Э. Бертельс етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

1946—1950 йылдарҙа Үзбәк ССР-ы Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институтының Каталоглаштырыу һәм ҡулъяҙмаларҙы реставрациялау бүлеге етәксеһе булып эшләй.

1967 йылда С. Муталлибов Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрк» ҡулъяҙмаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

С. Муталлибов Алишер Навоиҙың шиғри мираҫының лексик байлығын өйрәнеү буйынса уңышлы эштәр алып бара.

1971 йылда Сәлих Муталлибовҡа Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.

1960—1963 йылдарҙа ғалим тәүге тапҡыр Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрк» ҡулъяҙмаһын үзбәк теленә тәржемә итә һәм уға индекс-һүҙлек һәм грамматик очерк өҫтәй

С.Муталибов 1982 йылда Ташкентта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1971)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Диуану лөғәт әт-төрк

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Советская тюркология №.3. 1980.

## Һылтанмалар
* В СОВЕТСКОМ ИНСТИТУТЕ ВОСТОКОВЕДЕНИЯ
* Памятник Махмуда Кашгари «Диван лугат ат-тюрк»
Рату Багус

**Рату Багус** - ул Био-энергия һелкетеү медитацияһен уйлап сығарған Бали гуруһы. Ул дауалау энергияһен (шактипат) ҡағылыу һәм һүрәт аша тапшыра, ҡабул итеүсеҙә спонтан ҡалтырап тороу һәм көлөп ебәреү булдыра, уны менталь, физик, эмоциональ һәм рухи блоктарҙан арындыра тейеп әйтелә. Көнбайышта Ратуҙың тарафдарҙары Европала һәм Австралиялә төркемдәргә тиклем үҫкән.
## Һылтанмалар
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Энергия (эзотеризм)
*Медитация
## Иҫкәрмәләр
Пачеко Хорхе Херман

**Хорхе Херман Пачеко** (; яҡынса 1889 — билдәһеҙ) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы, тренер. Ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы (1916, 1917).

## Биографияһы
Хорхе Пачеко Уругвай йыйылма командаһы өсөн 1910 йылдың 15 авгусында беренсе тапҡыр уйнай. Был иптәштәрсә матч буласаҡ Көньяҡ Америка чемпионаттарының прототибы булараҡ Аргентинала үткән халыҡ-ара турнир тамамланғандан һуң уҙғарыла. Уйын уругваҙур файҙаһына 3:1 иҫәбенә тамамлана. Икенсе матчта уҡ йыйылма командаһының капитаны була. Был ваҡытта Хорхе Пачеко баш ҡаланың «Насьональ» командаһында уйнай. Һуңынан «Насьоналдың» яуыз дошманы— «Пеньяроль» яғына күсә.

1915—1916 йылдарҙа Альфредо Фольино менән бергә Уругвай командаһын уйнаусы тренер булараҡ етәкләй. 1916 йылда уйнаусы тренерҙар тандемы командаға Аргентинала үткән Көньяҡ Америка ңның беренсе рәсми чемпионатында еңергә ярҙам итә. Турнирҙа ярымһаҡсы өс матчтың тәүге икеһендә уйнай.

1917 йылда йыйылма команданы үҙ аллы белгес Рамон Платеро етәкләй. Ул Пачеконы икенсе, Көньяҡ Америка чемпионатының өйҙә үткән чемпионатына капитан итеп ала. Унда уйынсы бөтә уйындарҙа ла ҡатнаша һәм икенсе тапҡыр континент чемпионы исемен яулай. Уругвай командаһы өсөн һуңғы уйынын Хорхе Пачеко 1917 йылдың 14 октябрендә үткәрә. «Селесте» өсөн ул барлығы 28 уйын уйнай — XX быуат өсөн лайыҡлы күрһәткес.

Хорхе Херман Пачеко Уругвай президенты Фелисиано Вьераның (1915—1919) туғаны һәм аристократ сығышлы була.

## Титулдары
*  Уругвай чемпионы (2): 1912, 1918
* Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1916, 1917

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рекордсмены сборной Уругвая по числу матчей и голов
* Уругвай в 1916
* Уругвай в 1917
Сибечи Альфредо

**Альфредо Хуан Сибечи** (; 30 октябрь 1895 йыл — 19 июнь 1958 йыл) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы, футбол буйынса 1924 йылғы Олимпия чемпионы, Уругвайҙың һәм Көньяҡ Американың күп тапҡыр чемпионы.

## Биографияһы
Альфредо Сибечи — Уругвайҙың XX быуат башындағы иң күренекле футболсыларҙың береһе. 1915—1924 йылдарҙа ул Уругвай йыйылма командаһы өсөн 39 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 38) матч үткәрә һәм бер гол индерә. Сибечи — Көньяҡ Америка чемпионатында ете тапҡыр ҡатнаша һәм «Селесте» менән бергә 4 еңеү яулай, шулай уҡ Липтон Кубогының күп уйындарында ҡатнаша.

Альфредо 1924 йылғы Олимпия уйындары чемпионы була. Унда ул турнир хужалары — Франция йыйылма командаһына ҡаршы (5:1) бер уйын үткәрә Клуб кимәлендә — «Уондерерс», ә 1919 йылдан «Насьональ» өсөн сығыш яһай, уның менән бергә биш тапҡыр Уругвай чемпионы була.

Футболсы булараҡ карьераһын тамамлағандан һуң, «Насьоналда» эшләй, шул иҫәптән бер нисә йыл клуб етәксеһе була.

## Наградалары
*  Уругвай чемпионы (5): 1919, 1920, 1922, 1923 (АУФА), 1924 (АУФА)
* Көньяҡ Америка чемпионы (3): 1916, 1920, 1924
*  Олимпия чемпионы (1): 1924

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте «Насьоналя»
* Профиль на national-football-teams
* Профиль на сайте FIFA.com (англ.)
* Статья на сайте об уругвайском футболе
Ураһа

**Ураһа** (, ) — сахаларҙың боронғо йәйге торлағы төрө, һайғауҙарҙан өҫкә табан ҡыя теҙеп ослайтып, туҙ менән көпләп һалынған ҡыуыш. Ураһа сахаларҙың иң боронғо торлаҡ төрө тип һанала.

## Ҡоролошо
Ураһа ҡоролошо ҡатмарлы түгел: оҙон, ҡыялап ҡуйылған һайғауҙар түңәрәк ҡулсаға — ҡоршауға терәлә. Ергә түңәрәтеп (диаметры 5 м самаһы) 2 метр бейеклектәге 10—12 бағана ҡаҙып ултыртыла. Бағаналарҙың өҫкө осона  ағас түңәрәк һалына, уға бер-береһенән 0,25 м аралыҡ ҡалдырып 8 м самаһы оҙонлоҡтағы ҡолғалар терәтелә. Ураһа тыштан туҙ менән көпләнә. Ураһа эсендәге бағаналар һәм улар терәтелгән ҡоршау орнаменттар менән бай итеп биҙәлә. Эстән уларҙы ерек ҡайырыһынан эшләнгән ҡыҙыл-көрән төҫкә буяғандар. Ишек туҙ шаршау рәүешендә төрлө биҙәктәр  сигеп яһалған. Ныҡлыҡ өсөн ҡайын туҙын һыуҙа ҡайнаталар, һуңынан бысаҡ менән үрге ҡатламды һыҙырып алалар һәм нескә ҡыл ептәр менән һыҙатлап тегәләр. Ураһа эсендә  ҡабырғалары буйлап, башҡа торлаҡтарҙағы кеүек үк, һикеләр (сахаса - орон) яһалған. Ҡоролманың  уртаһында - усаҡ. Иҙәне - ер.
Яҡутстандың  ҡыш бик һыуыҡ, йәй бик эҫе Ҡырҡа континенталь климат шарттарында  ураһа йәйге торлаҡ булараҡ бик уңайлы: һауа торошо эҫе булһа ураһала һәр саҡ һалҡынса,  ә һауа — саф һәм таҙа. Бындай торлаҡта сахалар майҙан авгусҡа тиклем йәшәй (августан майға тиклем — ҡышҡы бүрәнә торлаҡ — аласыҡта). Әйткәндәй, ураһа ҡышҡа һүтелмәй, ул даими ҡулланыла торған торлаҡ.

## Ураһа төрҙәре
Ураһаларҙың дәүмәле буйынса өс төрө бар.
* Могол ураһаһы — ҙур, ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү өсөн тәғәйенләнгән. Ураһаның бейеклеге һайғауҙарҙы тотоп торған ҡоршауҙар һанына бәйле. Яҡутстанда бейеклеге  8,5 метр, нигеҙенең диаметры 6,5 метрлы  бай ураһа булыуы билдәле. дар нигеҙе тап саха урас урас Себер халыҡтарының паркында могол ураһаһы төҙөлгән.
*Даллар ураһа — бәләкәйерәк дәүмәлле, унан да бәләкәйерәге — ходьол ураһа. Борон улар менәны урта хәлле кешеләреҙең торлағы булған.

XIX быуат ахырына сахалар йәйге торлаҡ сифатында ураһа төҙөүҙе туҡтата. Әлеге ваҡытта яҡут халыҡ байрамы Ыһыах үткәргәндә ураһаның ябайлаштырылған вариантын төҙөйҙәр .

## Ураһа сәнғәттә

2000 йылдың 19 майында Новгород өлкәһенең Старорусский районында 1943 йылдың ҡышында Ильмень күле өсөн яуҙа һәләк булған саха уҡсыларына бағышланған туғандар ҡәберлеге мемориалы асыла. Проект авторы — Д. Саввинов. Стилләштерелгән ураһа һөлдәһе мемориал композицияһының төп элементтарының береһе булып  тора 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Тирмә
*Ҡыуыш
*Аласыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ураса — Этнографический парк-музей ЭТНОМИР 
* Предания, легенды и мифы саха (якутов)
Сәләбиҙәр (Бәрдә)

**Сәләбиҙәр** (, ) - Әзербайжан Республикаһының Бәрдә районы Утыҙикеләр () административ-берәмегенең ауылы.

## Этимологияһы
Ауыл мәүләүиҙәр тәриҡәте башлығы *Сәләби* тигән кеше нәҫелдәре тарафынан барлыҡҡа килтерелгән, шуға күрә Сәләбиҙәр тип аталып киткән, йәғни атама этнотопоним булып тора. Сәләби һүҙе дини һәм донъяуи термин булып, хакимдарҙың, шаһзадәләрҙең исемдәренә ҡушып әйтелгән, яҙыусылар, шағирҙар, белгестәр мәғәнәһендә лә ҡулланылған.1933 йылда Жәбраил округында Таутыумаҫ  вилайәтендә  шулай уҡ Сәләбиҙәр исемле ауыл теркәлгән.  Иранда - Селәби, Ҡырымда Сәләбиҙәр (Плодова)  тип аталған урындар бар. Рәсәйҙә лә Силәбе ҡалаһы билдәле. 

## Тарихы
Ҡарабах тигеҙлегендә урынлашҡан. Сәләбиҙәр Әзербайжанға  XVI быуаттың икенсе яртыһында Кесе Азиянан күсеп килгән.  Һажи Ҡараман , Сәләбиҙәрҙең атаҡлы бер юлбашсыһы, XVI-XVII быуаттарҙа Жәбраил территорияһына күсеп килә, башта Нифталиҙар менән Нусус ауылдары араһында урын һайлай, һуңынан Сәләбиҙәр ауылына урынлаша. Һажи Ҡараман шунда ерләнә, ә төрбәһе  изгеләштерелә. 

Сәләбиҙәр ауылында мәсет һижри 1088 йылда (милади 1678 йыл) Мөхәммәд ибн Һажи Ҡараман Әхмәтле тарафынан төҙөлә. Ғүмеренең аҙағына тиклем ул был ауылда аҡһаҡал, изге эштәр ҡылыусыһы, мохтаждарҙы һыйындырыусы булған..  
 
### Сәләби келәме

Ҡарабахтағы ошо төбәктең боронғо өбөрөлө келәмдәрен  "Сәләби"тип атайҙар. Дөрөҫөндә,  һатып алыусылар һәм келәм менән сауҙа итеүселәр тарафынан боҙолоп, Европала "Челабирт" ("Chelabirt") булараҡ билдәлелек алған. Был келәмдең тәүләп барлыҡҡа килгән урыны Бәрҙәнән  көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Сәләбиҙәр ауылы булған. Низами Гәнжәүиҙең (1141-1209)  «Шәрәф-намә» поэмаһында Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең Бәрдәгә килеүен һүрәтләгәндә  «Сәләби» тигән келәм һуҡҡан ауыл кешеләре тураһында яҙа  . Сәләбиҙәр ауылындағы оҫталар  келәмдең структураһын, составын   камиллаштыра бара.  һуңғараҡ был келәмдәр Таулы Ҡарабахта, Аранда, бигерәк тә Ҡаҙаҡ ҡалаһында һәм XIX быуаттың келәм етештергән башҡа  урындарында таралып,  төрлө исем аҫтында популярлаша. "Сәләби" келәменең урта ерлеге композицияһы оло бер биҙәктән (гөлдән) йәки бер-бер артлы  теҙелгән бер нисә ҙур биҙәктән (гөлдән) тора. Улар, ғәҙәттә, 80-150 см дәүмәлле була. Сәскәләр, ғәҙәттә, 16 таж япраҡлы итеп эшләнгән, әммә һуңғараҡ технологик процесстар үҙгәреү сәбәпле, улар үҙенең тәүге ҡиәфәтен юғалта башлаған, урындағы стиль нигеҙендә уның тышҡы күренешендә үҙгәрештәр булған. Баҡыла Бибиһәйбәт мәсетендә  һаҡланған  XVIII быуат келәме өсөн дә шундай уҡ аңлатма һәм аналогия лә хас. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урта өлөштә ҙур бер биҙәк ситтәрәк бер нисә ҙур биҙәк төшөрөлгәненән матурыраҡ  күренә. Бының шулай икәнен  Лондондағы Виктория һәм Альберт музейында һаҡланған XIX быуатҡа ҡараған келәм өлгөһөндә күрергә мөмкин

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Силәбе
* Әзербайжан келәме 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Азербайджанские ковры - КАРАБАХСКАЯ ГРУППА Azərbaycan xalçaları -стр. 90
Адвайта Мат

**Адвайта Мат** йәки **Парамаһанс Адвайта Мат** ул Төньяҡ Һиндостанла панттар (өйрәнсектәр төркөмдәре) кластеры. Ул Партамаһанс Дьял Маһраж булараҡ билдәле Шри Свами Адвайтананд Маһараж (1846-1919) тарафынан нигеҙләнгән булған. Ул рухи вариҫы итеп Свами Сварупананд Жи Маһараджны (ул шулай уҡ   Шри Нангли Ниваси Бһагван Жи  булараҡ мәғлүм) иғлан иткән. Свами Сварупананд Жи Маһараж остаҙының тәғлимәтен дәғүә итеү маҡсаты менән 300-ҙән артыҡ ашрам нигеҙләгән.  Уның күп өйрәнсектәре шул уҡ мәғлүмәтте дәғүә итеү өсөн рухи ойошмалар нигеҙләүҙе дауам иткәндәр.
Шри Парамаһанс Дьял Жи тарафынан нигеҙләнгән ашрамдар Кришна Дваралар тип атала. Адвайта-Сваруп Ашрам, Парамһанс Сатьяртһи Дһам, Шри Анандпур Сатсанг Ашрам  шулай уҡ уға һәм Шри Партаман Адвайта Матка ҡарай.
Иғлан ителгәнсә, улар килеп сығышын 18-енсе быуатта Тотапуриҙан тип уйлайҙар, ул шулай уҡ Рамакришнаның гуруһы булған.
## Мәшһүр гуруҙар
*Шри Свами Адвайтананд Жи Маһараж 
* Шри Свами Сварупананд Жи Маһараж 
* 
* Шри Свами Ваджрагьянанд Жи Маһараж 
* Шри Свами Беантананд Жи Маһараж 
* Шри Свами Даршан Пурнананд Жи Маһараж 
*Шри Свами Вичар Пурнананд Жи Маһараж
## Ойошмалар
* Шри Ананд Сатсанг Ашрам
* Сар Шабд Миссияһы (Адвайт Сваруп Ашрам)
* Парамһанс Сатьяртһи Миссияһы
*ШРИ АНАНДПУР ТРАСТ ( Ashoknagar, 473331, Madhya Pradesh )
*Шри Праягдһам Траст ( Pune, Maharashtra )
* Шри сант нагар (Rajasthan)
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Сант Мат
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* "Shri Paramhans Advait Mat: A Life Sketch of the Illustrious Master of the Mat.", Shri Anandpur Trust (1975) WorldCat
Силәбе (истилах)

**Силәбе** (, , ) — төрки мәҙәни истилах.

## Тарихы
«Силәбе» һүҙе төрки әҙәби телдә XVIII быуатҡа ҡәҙәре аҡһөйәктәр, юғары ҡатлам руханиҙар (бигерәк тә суфый тәриҡәте башлыҡтары), күренекле яҙыусылар (Әүлиә Силәбе) һ.б.) тарафына ҡулланыла. Был исемде йөрөткән беренсе билдәле кеше, күрәһең,  Силәбе Һүсәм әд-Дин (вафаты - 1284 йыл) булғандыр, уға Йәләлетдин Румиҙан мәүләүиҙәр тәриҡәте башлығы вазифаһы күскән булған. Шағир Ҡасими Әнүәрҙең шиғырҙарында «силәбе» (һижри 835 (миләди 1431-1432) йылда вафат) «һөйөклө» тигәнде аңлата һәм Аллаһ тәғәләгә ҡарата ҡулланыла.

XIV һәм XV быуаттарҙа Ғосман империяһында күп кенә төрөк бейҙәре һәм бейзадалары «силәбе» тип атала, алар араһындаБаязит I солтандың бөтә  улдары булған. Юнандарҙа  «силәбе» һүҙе тик төрөксә генә тип билдәле булған, бер шәрехләү буйынса  «силәбе» төрөк телендә затлы нәҫелдән тигәнде аңлатҡан. *Хөләсә-и Ғәббәси* һүҙлегендә «силәбе»  «яҙыусы», «шағир», «уҡыусы», «белеүсе», «зирәк» тигән мәғәнәләр килтерелә.

XVI быуат Аурупа мосаннифтарының хәбәрҙәре буйынса, «силәбе» ул вакытта испан телендәге «дон» һәм француз телендәге «monsieur», йәғни «әфәнде» һүҙ булараҡ ҡулланыла башлауын күрһәтә. «Силәбе» урынына «әфәнде» шағирҙар һәм ғалимдәргә ҡарата XVII быуат ахыры-XVIII быуат башында ҡулланылышҡа инә.

Үҙенең дини әһәмиәтенән тыш (мәүләүиҙәр тәриҡәтендә ул юғары рухи дәрәжәне билдәләй, мөршидтәр силәбе-әфәнде дип атала), «силәбе» һүҙе, моғайын, аҡһөйәктәрҙең балалары, танылған ғалимдәр, ябай сәркәтиптәр өсөн фарсыларҙың мырҙа тигән һүҙе кеүек әһәмиәткә эйә булғандыр. XIX быуат ахырында «силәбе», киреһенсә, мосолман булмаған кешеләргә, бигерәк тә европалыларға мөрәжәғәт һүҙе булып ҡала.

## Хәҙерге ҡулланышта

Үҙенең элекке «әфәнде» һәм «джентльмен» мәғәнәһендә был һүҙ  мәҡәлдәрҙә генә һаҡланған:

*Sen çelebi men çelebi, atı kim kasar?* / һин силәбе, мин силәбе, атты кем ҡаҫа? (Башҡортса нөсхәһе: "Һин дә мулла, мин дә мулла, атҡа бесән кем һала?" )

Шулай уҡ был һүҙ этнотопоним булараҡ та йәшәп килә. Мәҫәлән, Әзербайжанда Силәбеләр, Ябраил төбәгендә Силәбеләр исемле ауыл теркәлгән.  Иранда - Силәбе, Ҡырымда Силәбеләр (Плодова), Рәсәйҙә лә Силәбе ҡалаһы билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ванццино Хосе

**Хосе Ванццино** (; яҡынса 1895 йыл, Уругвай — 1950 йылдан һуң) — Уругвай футболсыһы, Уругвай йыйылма командаһының Монтевидеоның «Бристоль» һәм «Насьональ» клубтарының ярымһаҡсыһы. 1916, 1917 һәм 1926 йылдарҙа Көньяҡ Америка чемпионы. «Насьональ» клубы өсөн сығыш яһаған йылдар һаны буйынса рекордсмен, дөйөм алғанда унда 19 йыл уйнай.

## Карьераһы

### Клуб
Профессиональ карьераһын 1911 йылда «Бристоль» клубында башлай. Бер йылдан һуң, 1912 йылда, клубҡа Монтевидеоның «Насьоналынан» күсә, шул уҡ йылда Монтевидеоның «Ривер Плейт» клубына ҡаршы матчта дебюты була. «Насьональ» составында 1930 йылдың 17 авгусында «Сентраль Эспаньол»ға ҡаршы матчта карьераһын тамамлағанға тиклем уйнай. Барлығы 420 уйын үткәрә, команда менән бергә 9 тапҡыр Уругвай чемпионы була һәм команда өсөн сығыш яһаған йылдар һаны буйынса рекорд ҡуя..

### Йыйылма командала
Уругвай милли йыйылма командаһы составында 1915 йылдың 15 авгусында уйнай башлай, ә һуңғы уйынын 1927 йылдың 20 ноябрендә уҙғара, команда өсөн барлығы 37 матчта уйнай. 1916 йылда команда составында тарихта беренсе тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай, Бразилияға ҡаршы иң беренсе матчта уйнай.

1917 йылда команда составында уңышты ҡабатлап, тағы ла Көньяҡ Америка чемпионы була. Был юлы инде турнирҙа команданың өс уйынында ла ҡатнаша.

Көньяҡ Америка чемпионатының сираттағы уйыны ике йылдан һуң ғына үтә, был юлы уругвайҙар бары тик икенсе урын ғына ала. Беренселектә турнир хужалары — Бразилия футболсылары. Был уйында Хосе команда өсөн турнирһың барлыҡ матчтарында ла уйнай.

Сираттағы тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионатында Хосе Ванццино өс йылдан һуң, 1922 йылда ғына ҡатнаша һәм команда өсөн турнирҙың барлыҡ матчтарында ла уйнай, әммә был юлы уругвайҙар Бразилия һәм Парагвай командаларынан ҡалышып, өсөнсө урын ғына яулай.

1926 йылда Хосе өсөнсө һәм карьераһында һуңғы тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы була, турнирҙың барлыҡ матчтарында ла ҡатнаша.

1927 йылда карьераһында һуңғы тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионатында ҡатнаша. Барлыҡ матчтарҙа ла уйнай, әмәм дүртенсе титулын яуларға насип булмай, сөнки беренсе уйында уругвайҙар Аргенитан командаһынан еңелә. Хосеға үҙ карьераһында бер тапҡыр ҙа ҡаршы яҡ командаһына шгол индереү бәхете йылмаймай.

## Ҡаҙаныштары
**Көньяҡ Америка чемпионы: (3)**

* 1916, 1917, 1926

**Көньяҡ Американың вице- чемпионы: (2)**

* 1919, 1927

**Уругвай чемпионы: (9)**

* 1912, 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923, 1924 (*барыһы ла «Насьональ» футбол клубы менән*)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ídolos. José Vanzzino  — статья на неофициальном сайте ФК «Насьональ»
* Первое поколение великих футболистов Уругвая на сайте Celesta-urus.narod.ru
* Статистика выступлений уругвайских игроков за сборную на сайте Rsssf.com
* История и статистика чемпионата Южной Америки 1916 на сайте Celesta-urus.narod.ru
* История и статистика чемпионата Южной Америки 1917 на сайте Celesta-urus.narod.ru
* История и статистика чемпионата Южной Америки 1926 на сайте Celesta-urus.narod.ru
Романо Анхель

**Романо Анхель** (; 2 август 1893 йыл (йәки 1895) — 22 август 1972 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. 1924 йылғы Олимпия чемпионы, алты тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.

## Карьераһы
«Пеньяроль» (1911—1912), «Боку Хуниорс» (1913—1914) һәм «Насьональ» (1910, 1915—1930) клубтары өсөн уйнай.

Уругвай футболының тәүге йондоҙҙарының береһе. Уругвай чемпионаттарында «Насьональ» өсөн 388 матчта 164 гол индерә.

Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһында 125 матч үткәрә, уларҙың 68-е рәсми таныла (өсөнсө һөҙөмтә), 28 туп индерә. 1911 йылдың 15 авгусында дебюты була, 1927 йылдың 14 июлендә һуңғы уйынын уйнай.

## Ҡаҙаныштары
; Клубта

* Уругвай чемпионы (8): 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923 (АУФА), 1924 (АУФА)
* Уругвай кубогы эйәһе (1): 1917
* «Насьоналдең» Европа (1925) һәм Төньяҡ Америка буйлап турнеһында ҡатнашыусы (1927)

; Йыйылма командала

* Көньяҡ Америка чемпионы (6): 1916, 1917, 1920, 1923, 1924, 1926
* Олимпия чемпионы 1924 йыл.
* Көньяҡ Америка чемпионаттарының иң яҡшы бомбардиры (2): 1917, 1920

## Һылтанмалар
* Первое поколение звёзд Уругвая
* Биография футболиста
Скароне Карлос

**Карлос Скароне** (; 11 ноябрь 1888 йыл, Монтевидео — 12 май 1965 йыл, Монтевидео) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе, Эктор Скароненың өлкән ағаһы.

## Карьераһы
Карлос Скароне карьераһын «Насьональ» клубының йәштәр составында башлай, шунан тыуған ҡалаһы Монтевидеонан «Ривер Плейт» клубына килә һәм унда ике йыл уйнай.

1909 йылда ул шул йылдарҙа Урунвай футболы лидеры, Британия тимер юлы компанияһы ҡарамағында булған ЦУЖДКК клубына күсә. 1913 йылда тимер юл компанияһы команданы тотоуҙан баш тарта, ләкин команда тарҡатылмай, бары тик атамаһын ғына «Пеньяроль» тип үҙгәртә. Уйынсыларҙың ҙур булмаған өлөшө карьераһын үҙгәртелгән клубта дауам иткеһе килмәйенсә китә. Шундай уйынсыларҙың береһе Карлос Скароне була. Ул «Боку Хуниорс» өсөн сығыш яһарға Аргентинаға китә әммә йылда тулмаҫтан ҡабат Уругвайға әйләнеп ҡайта.

1914 йылда Скароне тыуған «Насьональ» клубы уйынсыһы булып китә. Ул «өс төҫлөләр» өсөн 13 йыл дауамында уйнай, 9 йыл команданың капитаны була. Шул осорҙа Уругвайҙың һигеҙ чемпионатында еңеү яулай, дөйөм алғанда 227 матчта 152 гол индерә.

Уругвай йыйылма командаһында Скароне 1909 йылдың 15 авгусында Липтон кубогында Аргентина йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, дебют яһай. Был уйында уругвайҙар 1:2 иҫәбенә еңелә. Скароне 1917 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында ла ҡатнаша. Уругвайҙар барыһынан да көслөрәк була һәм өс матчтың өсөһөндә лә еңеү яулай. Ә Скароне үҙе өс туп индереп, командалашы, турнир бомбардиры Анхель Романонан ҡала икенсе була. Ике йылдан һуң үткән киләһе Америка беренселегендә уругвайҙар икенсе урын менән генә мөрхәтһенә. Беренселек бразилиялыларҙа була. Ә Скароне өс матчта өс гол индереп, тағы ла турнирҙың икенсе снайперы булып таныла. 1920 йылдағы Көньяҡ Америка чемпионатында Уругвай тағы ла Көньяҡ Американың иң яҡшы командаһы була, Скароне турнирға заявкала була, әммә бер уйында ла ҡатнашмай. Барлығы Уругвай йыйылма командаһы өсөн Скароне 25 уйын уйнай, 18 гол индерә.

Карьераһы тамамланғандан һуң Скароне «Насьоналдең» спорт директоры вазифаһын биләй, ә һуңынан клубтың беренсе профессиональ тренеры була. 1932 йылда Уругвайҙа футболсы һөнәре законлы тип таныла.

## Ҡаҙаныштары
* Уругвай чемпионы (9): 1908, 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923 (АУФА), 1924 (АУФА)
* Көньяҡ Америка чемпионы: 1917, 1920

## Сығанаҡтар
* Профиль на nacionaldigital.com
* Футбол в Уругвае 1901—1910
* Футбол в Уругвае 1911—1920
* Уругвайские сборники