open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы

**Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы** (1 июль 1930 йыл — 19 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа Әлшәй районының «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963).

## Биографияһы
* Сафура Рафиҡ ҡыҙы Суфиянова 1930 йылдың 1 июлендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны  Иҫке Аҡҡолай ауылында тыуған.
* 1944—1959 йылдарҙа «Заветы Ленина» колхозының быҙау ҡараусы.
* 1959—1989 йылдарҙа шул уҡ хужалыҡта, хаҡлы ялға сыҡҡас та 5 йыл, һауынсы булып эшләй.
* 2001 йылдың 19 октябрендә тыуған ауылында вафат була.

## Хеҙмәт юлы
Сафура Суфиянова ярлы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Бала сағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарына тура килә. 5-се класты тамамлау менән, 12 йәштән «Заветы Ленина» колхозы һөтсөлөк фермаһына эшкә бара. Тәүҙә быҙауҙар ҡарай, 1959 йылдан — һауынсы булып эшләй. Һыйырҙар ул ваҡытта ҡул менән һауыла, механизация 1969 йылдан ғына индерелә.

С. Р. Суфиянова һауымды тәүҙә һәр һыйырҙан 3 000 кг-ға еткерә. Унан был күрһәткес 4 000, 5 000 кг-ға етә. Алдынғы һауынсы районда социалистик ярышта еңеп сыға, КПСС-тың XXV съезына делегат итеп ебәрелә, район Советы депутаты итеп һайлана. Эш тәжрибәһен башҡалар менән ихлас уртаҡлаша, һайлаусылар наказдарын тырышып үтәй. Ауыл хужалығын үҫтереүгә индергән тос өлөшө өсөн уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» (1971) исеме бирелә, Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Почёт грамоталары менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971);
* БАССР-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963);
* Ленин ордены (1971);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976).

## Хәтер
* Иҫке Аҡҡолай ауылында Герой йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*
Дәһри (журнал)

**«Дәһри»** — ижтимағи-сәйәси, фәнни һәм әҙәби журнал.

1929 йылдың майында Өфөлә башлап сыға. Башҡортостандың өлкә советының атеистар (дәһриҙәр) союзы органы. Атеизм рухы менән һуғарылған, дингә ҡаршы көрәш маҡсаты менән сығарылған журнал. Дин һәм фән хаҡында байтаҡ мәҡәләләр баҫтыра. Сатирик хикәйәләр, фельетондар ҙа урын ала. Материалдар башҡорт һәм татар телдәрендә бирелә.

Мөхәррире — шағир, яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре Булат Ишемғол.

Журнал 1930 йылдан «Аллаһыҙ (журнал)» исеме менән сығыуын дауам итә.

## Әҙәбиәт
* Национальная печать Башкортостана. Бельские просторы
Вәхитова Әлфинур Зариф ҡыҙы

**Вәхитова Әлфинур Зариф ҡыҙы** (20 ноябрь 1931 йыл — 20 май 2021 йыл — башҡорт балалар шағиры, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).

## Биографияһы
* Әлфинур Зариф ҡыҙы Вәхитова (Әхмәлетдинова) 1931 йылдың 20 ноябрендә Мәләүез районы Килтәй ауылында тыуған.
* Һарыш, Йомағужа ауылдары мәктәптәренә белем ала
* 1953—1956 йылдарҙа Мәләүез районының Әбет, Түбәнге Таш, Әлемғол ауылдары мәктәптәрендә уҡыта.
* 1958—1959 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре.
* 1959—1993 йылдарҙа «Йәншишмә» гәзитендә эшләй.

Әҙип һәм журналистика ветераны 2021 йылдың 20 майында Өфө ҡалаһында вафат булды. 

## Ижады
Әлфинур Вәхитова башҡорт балалар шиғриәте өлкәһендә ижад итә. «Күстәнәс» (1966), «Кем ғәйепле?» (1975), «Хат яҙа беләм» (1983) һ. б. шиғри йыйынтыҡтарында хеҙмәткә, тәбиғәттең һәм тормоштоң матурлығына дан йырлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).

## Китаптары
* Күстәнәс. — Өфө, 1966.
* Кем ғәйепле? — Өфө, 1975.
* Хат яҙа беләм. — Өфө, 1983.
* Ғәли бабай баҡсаһы: әкиәттәр. — Өфө, 1986.
* Дуҫлыҡ утрауы: хикәйәләр, тәржемәләр, инсценировкалар һәм әкиәттәр. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чикерткә (журнал)

**«Чикерткә»** — Ырымбур ҡалаһында донъя күргән иҫке башҡорт телендәге рәсемле сатирик журнал. Уның баш мөхәррире Павел Александров, ә иҫке башҡорт телендәге өлөшөндә рәссам «Нагайка» псевдонимлы кеше була. Был матбуғат баҫмаһының сығыу ваҡыты бик ҡыҫҡа, хатта бер йылға ла тулмай. Беренсе һаны 1906 йылдың 23 апрелендә донъя күрә. Ул «Саранча»-«Чикерткә» исеме менән рус һәм иҫке башҡорт телдәрендә бер төпләмәгә төпләнеп нәшер ителә. 
Журналдың беренсе һаны 36 битте тәшкил итә. Унда ғәрәп графикалы иҫке башҡорт телендәге оригинал текст 5 битте, ә 2-се, 4-се һандарында 6-шар битте тәшкил итә. 3-сө, 5-се һандары иһә тотош рус телендә генә нәшер ителә. 
Журнал, һуңғы һаны 1906 йылдаың 22 октябрендә, йәғни 5-се һаны донъя күргәндән һуң, әллә ни тарала алмай, сығыуҙан туҡтап ҡала. Бының сәбәбе иҫке башҡорт телендәге сатирик журналдарҙың үҙ-ара конкуренцияла булыуына бәйле.
Беловка (Ырымбур районы)

**Беловка** — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы. Атамаһы Белов тигән сауҙәгәрҙең фамилияһынан алынған. Ул XX быуат башында ошо урында «Вокзал»ға төкөтмә төҙөй, унда һәр кис музыка уйнанаған. 

Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора. 

Административ яҡтан Көньяҡ округының Үҙәк районында урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындар
* Советская урамы, 2 йорт. Эллекке Ырымбур губернаһынын Хәрби губернаторҙарҙың штабы. Ошо йортта 1920—1923 йылдарҙа Ҡаҙағстандын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан, был осорҙа Ырымбур Ҡаҙағстандын беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ Муса Йәлил эшләгән. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
* Набережная урамы, 29 йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙын тарихы музейы. Элекке Гауптвахта. Алдында Александр Пушкин һәйкәле.
* XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары .
* «Европанан Азияға» исемле Яйыҡ аша элмәк канат юлы.
* 1953 йылдын 7 ноябрендә асылған Валерий Чкаловҡа һәйкәл
* Генерал–майор Бикбулатов менән һалынған Зауральная рощаһы.
* Набережная урамы, 14  йорт. Ошо йортта беренсе космонавт Юрий Гагарин уҡыған. Уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Советская урамы, 5 йорт. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт медицина академияһының баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары ҡуйылған.
* Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла.
* Табын Божья Матерь иконаның Храмы.
* Колокол скульптураһы.
* Хәрби дан һәйкәле.
* Неплюев кадет корпусы йорто.
* А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
* М. Горький исемендәге драма театры

## Беловка урындары

File:Музей истории Оренбурга (гауптвахта). Вид с площади (Беловка)..jpg|Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Пушкин һәйкәле.
Файл:Orenburg bridge.jpg| Яйыҡ йылғаһы аша күпер
Файл:Drama theatre. Orenburg.jpg|М. Горький исемендәге драма театры
File:Пешеходный мост и набережная р. Урал в г. Оренбург.JPG|Яйыҡ яры
File:Набережная реки Урал в г. Оренбург.JPG| Яйыҡ яры
File:Набережная р. Урал, Оренбург.JPG| Яйыҡ яры 
File:Виктор Черномырдин и Морис Дрюон в Оренбурге. 2003 год..jpg|Виктор Черномырдин һәм Морис Дрюон Беловкала


## Иҫкәрмәләр
Ғафаров Булат Баҡый улы

**Ғафаров Булат Баҡый улы** (27 август 1938 йыл — 26 ғинуар 2003 йыл) — башҡорт педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984), 
РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).

## Биографияһы
* Булат Баҡый улы Ғафаров 1938 йылдың 27 авгусында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Өмбәт ауылында тыуған.
* Ете йыллыҡ мәктәпте тыуған ауылында уҡып, Абзан урта мәктәбен тамамлай.
* 1957—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетында уҡый.
* 1962—1970 йылдарҙа Баймаҡ районының Түбә ауылының 2-се урта мәктәбендә уҡыта.
* 1970 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында: 1982 йылдан башлап филология факультеты, 1997 йылдан башлап башҡорт филология факультеты деканы.
* 2003 йылдың 26 ғинуарында Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Булат Ғафаровтың фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптәрҙә һәм вуздарҙа башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу методикаһына арналған. 120-нән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса дәреслектәр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996);
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
* Рәсәй Федерацияһының Махсус педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
* Махсус урта һәм юғары белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре.

## Хеҙмәттәре
* Теоретические и методические основы изучения башкирской литературы в школе. — Уфа, 2001.
* Башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә төрлө жанрҙағы әҫәрҙәрҙе өйрәнеү. - Өфө, 1992.
* Башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә лексик-стилистик күнегеүҙәр башҡарыу. - Өфө, 1994.
* Лирик әҫәрҙәрҙе өйрәнеү. - Өфө, 1996.
* Әҙәбиәттән яҙма эштәр. - 1994, 1999.

## Сығанаҡтар
* 
* Ф. Аҡҡужина. Даны һәм эше ҡалды... // Ағиҙел, 2013, 8-се һан.
Юлбарисов Марс Хәбибулла улы

**Юлбарисов Марс Хәбибулла улы** (2 ноябрь 1963 йыл) — башҡорт эшҡыуары һәм меценаты. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.

## Биографияһы
Марс Хәбибулла улы Юлбарисов 1963 йылдың 2 ноябрендә Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Төйлөгән ҡасабаһында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағас, шофер булып эшләй. 1982—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1984—1988 йылдарҙа Ырымбур тимер юлсылар техникумында уҡый. 1988—1997 йылдарҙа тепловоздар һәм вагондар ремонтлау буйынса мастер булып эшләй.

1997 йылдан алып эшҡыуарлыҡ һәм меценатлыҡ менән шөғөлләнә. «Юлбарыҫ» () туристик фирмаһының директоры була.

2007 йылда Өфө ҡалаһында *Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды*н ойоштора һәм уның президенты булып китә.

### Эшҡыуарлыҡ һәм меценатлыҡ хеҙмәте
М. Х. Юлбарисов инициативаһы һәм матди ярҙамы менән 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының күренекле юлбашсыларының береһе, Емельян Пугачевтың арҡаҙашы, башҡорт халҡының милли батыры һәм абыҙы Кинйә Арыҫлановҡа Көйөргәҙе районының Кинйәабыҙ ауылында, Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылында һәйкәлдәр асылды. Меценаттың фиҙаҡәрлеге менән Бөрйән районы Аҡбулат ауылы эргәһендә Ҡыпсаҡ ырыуы батыры, башҡорт халҡының бөйөк улы Бабсаҡ бейҙең ҡәберенә һәйкәл ҡуйылды. Һәйкәл 3 метр 80 сантиметр бейеклегендәге монолит гранит таштан яһалған. Ҡәберлек Кәҫле ҡалаһындағы заводта эшләнгән суйын ҡойма менән уратып алынған.

Ауырыуҙарға һәм ауыр хәлдә ҡалғандарға ярҙам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Республика Башкортостан» гәзите үткәргән «Йыл кешеһе» конкурсы еңеүселәренең береһе.

## Иҫкәрмәләр
Бәрҙе (Ырымбур)

**Бәрҙе** () — Ырымбур ҡалаһынын тарихи районы. Административ яҡтан Төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ҡаланың төньяҡ-көнсығышында, Һаҡмар йылғаһы ярында урынлашҡан.

Исем Бәрҙе йылға буйынса бирелгән. Башҡорт телендә бәрҙе — балыҡ төрө.
Ошо урында 1742 йылдан Бердская станица урынлашҡан.

Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачёв штабы урынлашҡан. 

Станицала «Капитан ҡыҙы» романы өсөн мәғлүмәт әҙләгән ваҡыттында А. С. Пушкин булған.

1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһы составына индерелә.

Районда Салауат Юлаев исемендәге урам бар.

Районда 1920 йылдарҙа Ҡыҙыл татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл ҡуйыла.

## Фоторәсемдәр

File:Братская могила красногвардейцев татар и башкир, погибших при защите Оренбурга при набеге дутовцев.jpg| Ырымбурҙы дутовсылар һөжүменән һаҡлағанда һәләк булған татар һәм башҡорт ҡыҙылгвардиясыларының дөйөм ҡәберендә ҡәбер ташы


## Иҫкәрмәләр
Бөгөлмә (мәғәнәләр)

* **[[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]]** — Татарстан Республикаһында ҡала. Бөгөлмә районы үҙәге.
* **[[Бөгөлмә]]** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
* **[[Бөгөлмә (Зәй ҡушылдығы)|Бөгөлмә]] ** — Рәсәйҙәге йылға.
Бөгөлмә районы

**Бөгөлмә районы** () — Татарстандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан муниципаль район.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бугульминский муниципальный район 
* Информация о районе и административном центре
Ырымбур (йыр)

**Аһ, Ырымбур ҡала** — башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
Яҡынса 18 быуатта ижад ителгән.

Башҡорт ғәскәрҙәре 1812 йылдағы Ватан һуғышына йәки башҡа яҡҡа Ырымбурҙан китеү тураһында.

## Текст

## Иҫкәрмәләр
Хәниә Фәрхи

**Хәниә Фәрхи** (тулы исеме — *Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова*, 30 май 1960 йыл — 27 июль 2017 йыл) — йырсы. Рәсәй Федерацияһының, Башҡортостандың һәм Татарстандың (2000) халыҡ артисы. Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге премияһы лауреаты (2018). 

## Биографияһы
Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова (ҡыҙ фамилияһы Хәлиҙуллина) 1960 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Үрге Сәләй ауылында тыуған. Сығышы менән танып башҡорттарынан. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Хәниә Фәрхиҙең ата-бабалары Танып улусы Ҡайпан түбәһенең Бүлегарт-Ҡайпан ауылы аҫаба башҡорттарынан сыҡҡан. Уның шәжәрәһе һыҙығы шулай: *Сәхәб → Рәхимғол → Тәүәбил → Әһлетдин → Сәҙрислам → Әжмөхәммәд → Фәрхелислам → Хәниә*.

Хәниә Фәрхи 2017 йылдың 27 июлендә тыуған ауылында йөрәк өйәнәгенән вафат булды. Ҡазан ҡалаһында ерләнде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы 
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы  
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
* Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге премияһы лауреаты (2018)

## Хәтер
* 2022 йылдың 30 майында Тәтешле районының үҙәге Үрге Тәтешле ауылында Хәниә Фәрхигә һәйкәл асылды. 
* Башҡортостанда Хәниә Фәрхи иҫтәлегенә «Онотолор тимә» төбәк-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар конкурсын үткәрелә. Уның тәүгеһе 30 майҙа буласаҡ.
* Тәтешле районы үҙәге Үрге Тәтешле ауылының яңы микрорайонындағы урамға Хәниә Фәрхи исеме биреләсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Хания Фархи: биография, личная жизнь, муж, дети, семья. Сайт «Мир знаменитостей» 
* Габдулхай Биктагиров о покойной супруге Хание Фархи: «С каждым днем мне только тяжелее». Портал «События», 14 февраля 2020 года
* Хәния Фәрхи белән хушлашу. Камал театрыннан онлайн-трансляция
* Хәния Фәрхи: "Йөрисен йөрдем, яшисен яшәдем инде. Үлсәм дә үкенмим"
* Башҡортостанда тыуып үҫкән артистар — татар эстрадаһының иң популяр йырсылары иҫәбендә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь
* 
* 
* Фан-клуб Вконтакте
Баулы

**Баулы́** () — Татарстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала, Баулы районы үҙәге.

Халҡы —  кеше ().

## Географияһы
Ҡала Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Баулы йылғаһы буйында, Ютаза тимер юлы станцияһынан 25 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала майҙаны 122285 га.

Ҡазанға тиклем алыҫлыҡ — 369 километр.

## Тарихы
Баулы йылғаһында беренсе тораҡ 1626 йылда барлыҡҡа килгән. Бер ни ҡәҙәр ваҡыт үткәс бер нисә торлаҡ Баулы исемле бер тораҡҡа берләшә. Атамаһы *баллы йылға* тигәнде аңлата. Беренсе килеп ултырыусылар Ҡарман, Туҡбирҙе, Ырыс, Байсабу, Туҡтамыш, Таубаҡты, Илбаҡты исемле булғандар.

Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, Ҡыр-Йылан ырыуы башҡорттарының Баулы (Мансур) ауылы 1755 йылда нигеҙләнгән. Баулы һәм Тумбарлы ауылы башҡорттары Йылан ырыуы аҫабалары булыуҙары тураһында һәм 1656 йылда ер биләү грамотаһы булыуын белдергән.

1795 йылда 18 ихатала — 107 башҡорт, шул иҫәптән 14—53 яһаҡ түләүсе татар, 1-ер йортта татар — 8 кеше һәм мишәр — 11 кеше теркәлгән. 1834 йылда 348 аҫаба башҡорт Йылан улусынан һәм Байлар улусынан 12 башҡорт теркәлгән.

## Халҡы



Милли составы: татарҙар, урыҫтар, сыуаштар, удмурттар, мордвалар, башҡорттар һ.б.

## Иҫкәрмәләр
Баулы районы

** Баулы районы** () — Татарстандың көнсығышындағы район.

## Билдәле шәхестәр
* Зәкиев Мирфәтих Зәки улы (14.08.1928), тел белгесе, төркиәтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1963), профессор (1964), Башҡорт дәүләт университетының почётлы докторы (2011). РСФСР-ҙың (1976) һәм Татар АССР‑ының (1970) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972), мәғариф отличнигы (1974). ТАССР Юғары Советы рәйесе (1980—1990). Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1994), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия (1993) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Халыҡтар дуҫлығы (1981), «Татарстан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) ордендары, шулай уҡ бер нисә сит ил ордендары кавалеры. Зәйпе ауылынан. 
*  Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы (12.05.21934—23.11.1993), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1946—1990 йылдарҙа Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы, звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Сөйәрмәт ауылынан.

## Иҫкәрмәләр
Минзәлә

**Минзәлә** (1781 йылда нигеҙләнгән)  — бөгөнгө Татарстан Республикаһындағы ҡала, ошо исемдәге район үҙәге.

## Халҡы



; Милли составы
2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — урыҫтар — 49,3 %, татарҙар — 46,8 %.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Архангел (мәғәнәләр)

**Архангел** — 

***[[Архангел (Архангел районы)|Архангел]]** ауылы () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
***[[Архангел (Ғафури районы)|Архангел]]** ауылы () — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
***[[Архангел районы|Архангел]] районы **()  — Башҡортостандағы район
***[[Архангельск]]** ҡалаһы — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала, Архангельск өлкәһе үҙәге.
***[[Архангельск өлкәһе|Архангельск]]** өлкәһе — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан өлкә.
Царицыно (мәғәнәләр)

***«[[Царицыно (метро станцияһы)|Цари́цыно]]»** — станция Замоскворецкая юлының станцияһы.
***«[[Царицыно (музей-заповедник)|Царицыно]]» дәүләт тарихи-архитектура, художество һәм [[Ландшафты өйрәнеү ғилеме|ландшафт]] музей-заповеднигы** — Мәскәү ҡалаһы музейҙарының береһе һәм Мәскәүҙең иң эре заповеднигы.
* Цари́цыно» — Мәскәү тимер юлының станцияһы.
* Цари́цыно» — Мәскәү административ районы.
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы

**Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы** (13 май 1935 йыл — 12 февраль 2013 йыл) — әҙәби тәнҡитсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).  Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981). 

## Тормошо
* Ишбулды Ғиниәт улы Вәлитов 1935 йылдың 13 майында БАССР-ҙың Күгәрсен районы Эткөсөк ауылында тыуған.
* 1961 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.
* 1961—1962 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 
* 1962—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй: 1977 йылдан башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире; 1987—1999 йылдарҙа әҙерлек бүлеге мөдире.

Ғалим 2013 йылдың 12 февралендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
И. Ғ. Вәлитовтың фәнни эшмәкәрлеге З. А. Биишева, Ж. Ғ. Кейекбаев, М. Кәрим, Ә. Хәким һ. б. әҫәрҙәренең стиль һәм жанр Үҙенсәлектәрен тикшереүгә арналған «Ижади үрҙәргә» (1986) китабында фольклор традицияларының әҙәбиәткә йоғонтоһон тикшерә; А. Х. Абдуллин, Р. Ғ. Солтангәрәев, Ш. М. Янбаев һ. б. әҫәрҙәрен анализлай. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Әҙәрҙәре
* Ижади үрҙәргә. Өфө, 1986.
* Зәйнәб Биишева ижады. Өфө, 1980 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградаһы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979);
* З. Биишева исемендәге премия лауреаты (2011);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кәримов Салауат Ғайса улы

**Кәримов Салауат Ғайса улы**, ижади псевдонимы *Салауат Кәрим*; 3 ғинуар 1960 йыл) — журналист, яҙыусы, тәржемәсе. 2007 йылдан «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире. 2002 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы профессоры (2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).

## Биографияһы
Салауат Ғайса улы Кәримов 1960 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ғүмәр ауылында тыуған.

2021 йылдың мартында Салауат Кәримов Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Ижады
Яҙыусының тәүге әҫәрҙәре республика матбуғаты биттәрендә үткән быуаттың 80-се йылдарында донъя күрә башлай. Поэзия менән проза жанрҙары өлкәһендә эшләй. Юмористик һәм сатирик хикәйәләр ижад итә. Ижади һәләте мәктәпкәсә һәм кесе йәштәге мәктәп балалары өсөн хикәйәләр ижад итеүҙә ныҡлы асыла, шул йүнәлештә тиҫтәнән ашыу китап яҙып баҫтыра.

Әҙиптең хикәйәләре балалар өсөн донъяны, тирә-яҡ мөхитте, тәбиғәтте танып-белеү йүнәлешендә ижад ителгән.

## Китаптары
* Урман аҡланында. Хикәйәләр. — Өфө, 1997;
* Сәйер төш. — Өфө, 2000;
* Тамсыҡай. — Өфө, 2001;
* Йырсы сыйырсыҡ. — Өфө, 2006;
* Мин уҡырға яратам. — Өфө, 2008;
* Күңел йылыһы. Повесть һәм хикәйләр. — Өфө, 2010.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре
* Салауат Юлаев ордены (2021).

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Башҡортостан Республикаһы кубогы

**Башҡортостан Республикаһы кубогы** (элекке исеме *Башҡортостан Республикаһы Президенты кубогы*) — шайбалы хоккей буйынса йыл һайын даими миҙгел алдынан август айында үткәрелгән халыҡ-ара турнир. Ярыштарҙар КХЛ клубтары ҡатнаша, ҡайһы берҙә сит илдәрҙән һәм Юғары хоккей лигаһынан командалар ҡушыла. Турнирҙа иң күп еңеүҙе хужа команда — «Салауат Юлаев» иҫәбендә — өфөләр төп трофейҙы һигеҙ тапҡыр (2000, 2005, 2006, 2007, 2010, 2012, 2013, 2016, 2018 һәм 2020) еңә.

## Номинациялар

Иң яҡшы уйынсылар:
«Яҡшы ҡапҡасы»: Андрей Малков («Металлург» Мг) — 2004, Андрей Мезин («Салауат Юлаев») — 2005, Василий Кошечкин (Лада) — 2006, Вадим Тарасов («Салауат Юлаев») — 2007, Вадим Тарасов («Салауат Юлаев») — 2008, Мартин Фалтер («Скалица») — 2009, Себастьян Кэрон («Трактор») — 2010, Михаил Бирюков («Югра») — 2011, Томаш Заворка («Энергия») — 2012, Нико Ховинен («Металлург» Нк) — 2013.

«Яҡшы Һаҡсы»: Дмитрий Красоткин («Локомотив») — 2004. Виталий Атюшов («Металлург» Мг.) — 2005, Виталий Атюшов («Металлург» Мг.) — 2006, Мартин Штрбак («Металлург» Мг.) — 2007, Дмитрий Рябыкин («Авангард») — 2008, Кирилл Кольцов («Салауат Юлаев») — 2009, Петр Грегорек («Энергия») — 2010, Виталий Атюшов («Салауат Юлаев») — 2011, Владимир Логинов («Металлург» Нк) — 2012, Мирослав Блатяк («Авангард») — 2013.

«Яҡшы Һөжүмсе»: Александр Бутурлин («Лада») — 2003, Руслан Нуртдинов («Салауат Юлаев») — 2004, Александр Семин («Лада») — 2005, Сергей Мозякин («Химик») — 2006, Александр Пережогин («Салауат Юлаев») — 2007, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2008, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2009, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2010, Алексей Кайгородов («Металлург») — 2011, Игорь Григоренко («Салауат Юлаев») — 2012, Теему Хартикайнен («Салауат Юлаев») — 2013.

«Яҡшы бомбардир»: Сергей Королев и Владимир Цыплаков (ике — «Аҡ Барс») — 2003, Владимир Антипов («Локомотив») — 2004, Максим Беляев («Салауат Юлаев») — 2005, Игорь Волков (Салауат Юлаев) — 2006, Павел Воробьев («Спартак») — 2007, Игорь Мирнов («Металлург» Мг.) — 2008, Владимир Антипов («Салауат Юлаев») — 2009. Якуб Клепиш («Салауат Юлаев») — 2010, Александр Радулов («Салауат Юлаев») — 2011, Дмитрий Кагарлицкий («Металлург» Нк) — 2012, Дмитрий Макаров («Салауат Юлаев») — 2013.

«Салауат Юлаев» командаһының тренерҙар ярышта:
* Владимир Быков — 1999 — 2 урын.
* Леонид Макаров — 2000 — 1 урын.
* Сергей Николаев — 2001 — 5 урын, 2002 — 3 урын, 2003 — 5 урын.
* Рафаил Ишмәтов — 2004 — 6 урын, 2005 — 1 урын.
* Сергей Михалев — 2006 — 1 урын, 2007 — 1 урын, 2008 — 2 урын, 2011 — 3 урын.
* Вячеслав Быков — 2009 — 2 урын, 2010 — 1 урын.
* Венер Сафин — 2012 — 1 урын.
* Владимир Юрзинов — 2013 — 1 урын, 2014 — 2 урын.
* Игорь Захаркин — 2016 — 1 урын.
* Николай Цулыгин — 2018 — 1 урын.
* Томи Ламса — 2020 — 1 урын.

## Командалар

## Бүләк фонды
2014 йылда: еңеүсе 1 000 000 һум, икенсе урын 750 000 һум һәм өсөнсө урын 500 000 һум.

## Трансляция
Турнирҙың уйындарын БЮТ һәм КХЛ-ТВ телеканалдары күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев рәсми сайт 
* БЮТ online
Төньяҡ Америкала француз-инглиз конфликттары

** Төньяҡ Америкала француз-инглиз конфликттары ** — француз колониялар  (Яңы Франция) һәм инглиз колониялар араһында талашыуҙар.Канадала (Квебекта) — **колониялар араһында һуғыштар** тип атайҙар.

## Һылтанмалар
Орск өйәҙе

**Орск өйәҙе** — 1865 йылдаң Ырымбур губернаһы составында ойошторола. Өйәҙгә Ырымбур өйәҙенең көнсығыш, Верхнеурал өйәҙенең көньяҡ; өлөшө инә. 

XIX быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта Өфө губернаһы, төньяҡта һәм көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — Турғай өлкәһе, көнбайышта — Ырымбур өйәҙе менән сиктәш була. Административ уҙәге — Орск ҡалаһы (Яман-ҡала). 

## Тарих
1782 йылда нигеҙләнгән. 1865 йылдаң Ырымбур губернаһы составында ойошторола. Өйәҙ 1928 йылда бөтөрөлә.

## География
Майҙаны — 46440 км² (1897). 1866 йылда өйәҙ территорияһында 305 торама пункт, 3 стан була. 1890 йылда 12 улус (Александровка, 1-се Бөрйән, 2-се Бөрйән, 3-сө Бөрйән, Ҡананикольский, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Преображенка, Түңгәүер, 1-се Уҫәргән, 2-се Уҫәргән, 3-сө Уҫәргән, 4-се Уҫәргән) һәм 6 станица (Воздвиженка, Гирьял, Ильинка, Кваркен, Орск, Таналыҡ), 1917 йылда 21 улус теркәлгән. Халҡы, нигеҙҙә, игенселек, малсылык менән шөғөлләнгән. 20 быуат башында Преображенск заводы эшләй. 5 йәрминкә уткәрелә (1866). 1913 йылда Троицк тимер юлын (Ырымбур — Орск, Троицк-Орск участкаларын) төҙөү башлана. 131 мәсет, 17 сиркәу, 4 часовня була (1866). 1919 йылда Орск  өйәҙҙә 12 улусы Бөрйән-Түңгәүер кантоны, 16 улусы Уҫәргән кантоны составына индерелә. 

Административ уҙәге — Орск ҡалаһы (Яман-ҡала).

## Халҡы
1897 йылда — 206944 кеше (башҡорттар —88506, белорустар — 1694, мордвалар — 7626, урыҫтар — 83419, татарҙар — 14040, украиндар — 8963, сыуаштар — 2095 һәм башҡалар). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 138929 крәҫтиән, 24618 мещан, 610 дворян һәм башҡалар иҫәпләнә; мосолмандар — 102881, православие динендәгеләр — 103904 (шул иҫәптән 4731 старообрядсы) һәм башҡалар. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Орск өйәҙе
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы

**Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы**, UNHCR — ҡасаҡтарға ярҙам иткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ойошма.

Штаб-фатиры — Женева, Швейцария.

2005 йылдан Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Юғары Комиссары вазифаһын эллеке Португалия премьер-министры Антониу Гутерреш башҡара.

50 йыл эшләү осоронда идаралыҡ 50 млн кешегә ярҙам итте.

1954 Ҡасаҡтар буйынса баш комиссары «Нансен миҙалын» (хәҙерге көндә — Нансен премияһы) ойоштора, ул ҡасаҡтар хоҡуғын яҡлау өсөн бирелә.

1954, 1981 йылдарҙа идаралыҡҡа Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы тапшырыла.

## Кадрҙар
UNHCR–ла 6300 кеше хеҙмәт итә.

### Ҡасаҡтар буйынса баш комиссарҙар
* Филиппо Гранди, 2016 йылдан
* Антонио Гутерреш (Португалия), 2005—2015
* Рууд Любберс (Нидерланд) 2001—2005
* Садако Огата (Япония) 1990—2000
* Торвальд Столтенберг (Норвегия) ғинуар—ноябрь 1990
* Жан-Пьер Оке (Швейцария) 1986—1989
* Поул Хартлинг (Дания) 1978—1985
* Садруддин Ага-хан (Иран) 1965—1977
* Феликс Шнайдер (Швейцария) 1960—1965
* Август Линдт (Швейцария) 1956—1960
* Геррит ван Хёвен Гудхарт (Нидерланды) 1951—1956

Беренсе комиссар Фритьоф Нансен Милләттәр Лигаһы тарафынан 1922 йылда тәғәйенләнде.

### Мөрхәмәтле ынтылыш вәкилдәре
* Барбара Хендрикс
* Анджелина Джоли
* Джорджо Армани
* Ричард Бартон
* Софи Лорен
* Освальдо Лапорт

## Һылтанмалар
* Резолюция № A/RES/319(IV)на 4-й сесии Генеральной Ассамблеи ООН
*  Резолюция № A/RES/428(V) на 5-й сесии Генеральной Ассамблеи ООН
* Устав УВКБ ООН 
* УВКБ ООН 
* Ҡасаҡтар буйынса Берҙәм Милләттәр Ойошмаһы Юғары Комиссары Идаралығының РФ-ла вәкиллеге
* Нобелевская премия мира за 1954 год
Ғәлиев Венер Зәйнулла улы

**Ғәлиев Венер Зәйнулла улы** (1 июль 1975 йыл) — спортсы. Универсаль алыш буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006), самбо буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2009) һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2010). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007).

## Биографияһы
Венер Зәйнулла улы Ғәлиев 1975 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Самбо буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, халыҡ-ара класслы Рәсәй спорты мастеры.
 
## Төп спорт ҡаҙаныштары
* Универсаль (рус) һуғышы — Донъя (2006), Европа (2003), Рәсәй (2008) чемпионы;
* Ҡул һуғышы — Рәсәй Эске эштәр министрлығы чемпионы (2005, 2009);
* Самбо — Донъя (2009, 2009), Рәсәй чемпионы (2008, 2009);
* Mixed Martial Arts — Евразия чемпионы (2001), Панкратион буйынса донъя чемпионы (2006), Звезда Пересвита (2007), FightFORCE (2008) турнирҙарының, Fight Festival халыҡ-ара турнирының (2010, 2011) еңеүсеһе.

## Иҫкәрмәләр
Арғаяш кантоны

**Арғаяш кантоны** () — Башҡортостан кантоны.

Административ үҙәге — Арғаяш ауылы.

## Тарихы

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын (аҙаҡ Арғаяш кантоны тип үҙгәртелә), Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.

Арғаяш кантоны составына Екатеринбург өйәҙе, Силәбе өйәҙе, Троицк өйәҙе, Шадринск өйәҙенең 18 улусы инә. Административ үҙәге — Арғаяш ауылы.

1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Арғаяш кантоны ла була.

1930 йылдың 20 авгусында кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Арғаяш районы (Арғаяш, Губерна, Мөхәмәтҡолой улустары, өлөшләтә Ҡараболаҡ улусы) һәм Ҡоншаҡ районы (Бүре, өлөшләтә Ҡараболаҡ һәм Ҡоншаҡ улустары) составына инә.

## Халҡы
1920 йылда — 83831 кеше, 1926 йылда — 100851 (башҡорттар — 40984, мишәрҙәр — 26468, татарҙар — 1127, урыҫтар — 31897 һәм башҡалар). 1926 йылда 7 июнендә Арғаяш кантоны составына Урал өлкәһе Свердловск округының Губерна һәм Кузнецк ауыл советы төҙөлгән Губерна улусы (үҙәге — Губерна ауылы) инә. Бөтә Рәсәй ҮБК ның 1924 йылда 15 декабрҙә декреты менән Арғаяш кантоны 5 улус ойошторола, Бөтә Рәсәй ҮБК ның 1926 йылда 14 июне декреты менән — 6. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны 104,3 мең га тәшкил итә, ауыл хужалығы  бойҙай сәсеүлеге — 54,7 мең, һоло — 41,1 мең, арыш — 6,2 мең, арпа — 0,6 мең, картуф — 0,7 мең, етен — 0,6 мең; һыйыр малы һаны — 57273 баш, йылҡы — 38910, һарыҡ — 71525, кәзә — 2692, сусҡа — 2317. 8 баҙар була (1926). 1-се баҫҡыс 95 мәктәп (башҡорт телендә уҡытыу 65, татар — 14, урыҫ телендә — 16 мәктәптә алып барыла; 1926); 5 дауахана һәм 8 амбулатория (1930); китапхана һәм 18 уҡыу өйө (1929) иҫәпләнә. 
thumb|Бәләкәй Башҡортостан, Арғаяш кантоны 1920

## География
Майҙаны — 5 246 км² (1922). Төньяҡта — Екатеринбург губернаһы, көньяҡта Силәбе губернаһы менән сиктәш була.

## Кантон башҡармаһы рәйестәре
* Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (1918)
* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1918, 1919—1921)
* Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (1920)
* Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (1924—1925)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһы
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Металл конструкциялар

**Металл конструкциялар** — металдарҙан (формалы һәм табаҡлы) яһалған терәк һәм кәртәләй торған төҙөлөш конструкциялары.

Файҙаланылған материалдарына ҡарап – ҡорос һәм еңел иретмәләрҙән(никель, хром, тимер, баҡыр, молибден һәм башҡа) яһалған, элементтары үҙ ара болттар менән тоташтырылған, беркетелгән, иретеп йәбештерелгәндәргә айыралар.

## Металл конструкциялары проектлау

Металл конструкциялары проектлау өсөн Рәсәйҙә нигеҙ документы – ун алтынсы Ҡағиҙәләр йыйынтығы (16.13330.2011 ҠЙ Ҡорос конструкциялар). Ҡорос ҡоролмалар ҠЙ В. А. Куче-ренко исемендәге Ҡорос конструкциялары үҙәк ғилми тикшеренеү (Мәскәү) («Төҙөлөш» ПАО Ғилми-тикшереү үҙәгенең институты), Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты, Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтының Электросталь филиалы (Мәскәү өлкәһе) һәм башҡа ойошмалар эше.

Ҡорос ҡоролмалар ҠЙ буйынса -60 градустан +100 градусҡа тиклем һауа шарттарҙа ҡулла-ныу мөмкин. Күперҙәр, транспорт тоннелдәр өсөн 16.13330.2011 ҠЙ ҡулланылмай.

Төҙөлөш механикаһы принциптары буйынса металл ҡоролманың расчёт схемаһының ныҡлығы, ҡатылығы, тотороҡлоғо булырға тейеш.

Конструкцияға проект йөк йығырмынсы ҠЙ һәм 2.09.03 ТНһҠ (Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр), 43-се ҠЙ «Сәнәғәт предприятияларҙын ҡоролмалары» буйынса һалына.

Материалдарҙын расчет күрһәткестәре. 
R_y= R_yn/gamma_n

## Ыңғай һәм насар яҡтары
**Металл конструкциялары** өҫтөнлөктәре: 
#юғары ышаныслы, 
#еңел, 
#үткәреүсән, 
#индустриаль булыу, 
#киҫелештәргә форма бирә алыу, 
#көс һалыуҙы яһалма рәүештә көйләү, 
#терәк һәм кәртәләү функцияларын берләштереп файҙаланыу, 
#ремонтлай алыу, 
#металл фондының һаҡланыуы.

**Металл конструкциялары** етешһеҙлектәре: 
#коррозияға бирешеү
#утҡа сыҙауҙың насар булыуы.

## Ҡулланыу

**Металл конструкциялары** инженер ҡоролмаларында, ҙур тороҡло (40 м күберәк) ҡоролмаларҙа, мачта ҡоролмаларында, табаҡлы конструкцияларҙа (резервуарҙар, газгольдерҙар, бункерҙар) файҙаланыла.

Башҡортостанда 20 быуаттан 50-се йылдарҙан алып “Башнефтезаводстрой”, “Востокнефтезаводмонтаж”, “Өфө металл конструкциялар заводы” предприятиелары һәм башҡа торлаҡ йорттарын һәм төрлө ҡоролмаларҙы төҙөгәндә металл конструкцияларын монтажлай.

2008 йылда ҡарата Өфөлә металл конструкциялары файҙаланылған түбәндәге проекттар эшләнә һәм тормошҡа ашырыла: 
#универсаль “Өфө-Арена” спорт аренаһының ҡапламаһы, 
#“Аҡбуҙат” ипподромының ҡапламаһы (“Башкиргражданпроект” ЯАЙ; Р.Н.Зубов, А.А.Плакс һ.б.), 
# “Июнь”, “Касторама” сауҙа комплекстарының ҡапламалары (“БашНИИстрой” институты; Р.Ф.Ваһапов, А.Л.Готман һ.б.), 
#Өфө трансформатор заводының ҡапламалары, 
#реконструкцияланған Өфө тимер юл вокзалының (“Промстройпроект”; Н.М.Коловертнова, В.В.Хәсәнов һ.б.) ҡапламаһы, 
#реконструкцияланған Өфө халыҡ-ара аэропортының ҡапламалары, 
#Конгресс холл бинаһының ҡапламалары

## Әҙәбиәт
* 
* 
*Бер йөҙ йығырмы һиғеҙенсе ҠЙ  128.13330.2012 Алюминий ҡоролмалары

## Иҫкәрмәләр
Йосопов Харис Монасип улы

**Йосопов Харис Монасип улы** (24 август 1929 йыл — 7 июнь 2009 йыл) — спортсы-көрәшсе, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1995). Дзюдо буйынса СССР‑ҙың (1975) һәм РСФСР‑ҙың (1969) атҡаҙанған тренеры, классик (1959) һәм ирекле (1960) көрәш, самбо (1967) буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры, дзюдо буйынса халыҡ‑ара (1975), самбо буйынса Бөтә Союз (1970) категориялы судья. РСФСР‑ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, СССР‑ҙың физик культура отличнигы (1989). Почёт (2005) һәм Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы.

Силәбе ҡалаһындағы Көньяҡ Урал дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы, Рәсәй көрәшселәре араһында иң билдәле шәхестәрҙең береһе. 

## Биографияһы
Харис Монасип улы Йосопов 1929 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ы-ның Мәсәғүт кантоны (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Бөтә Союз (1970-85) һәм Бөтә Рәсәй (1971 йылдан) дзюдо федерацияһы ағзаһы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1969)
* СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1975)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1989)
*Салауат Юлаев ордены (2004)
* Почёт ордены (2005)  

## Спорт ҡаҙаныштары
* СССР-ҙың классик көрәш буйынса спорт мастеры (1959),
* СССР-ҙың ирекле көрәш буйынса спорт мастеры (1960),
* СССР-ҙың самбо буйынса спорт мастеры (1967),
* РСФСР-ҙың милли көрәш буйынса спорт мастеры (1960),
* Дзюдо буйынса халыҡ-ара категориялы судья (1975),
* Самбо буйынса Бөтә Союз категорияһындағы судья (1970),
* Грек-рим (1956) һәм ирекле (1959) көрәш буйынса республика категорияһындағы судья,
* Милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың тәүге чемпионы (1960),
* Ирекле көрәш буйынса РСФСР чемпионы (1958-60),
* Классик көрәш буйынса СССР Ҡораллы Көстәре чемпионы (1953).
* Көрәш буйынса күп тапҡыр БАССР чемпионы.
* Бихисап тәрбиәләнеүселәре араһында 4 Донъя, 14 Европа чемпионы, 2 атҡаҙанған, 11 халыҡ-ара класслы, 250 спорт мастерҙары бар.

## Уның тураһында
* Баймөхәмәтов А. Харис Йосоповтан ҡалған васыят: «Ауырлыҡтарҙан ҡурҡмағыҙ! Үҙегеҙгә ышанығыҙ!» «Башҡортостан» гәзите, 2015, 20 ноябрь.

## Ғаиләһе
* Өлкән улы — Морис Харис улы Йосопов, Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһы президенты, Силәбе өлкәһенең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, 2015 йылдың 18 декабрендә ойошторолған Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы Советы рәйесе урынбаҫары.
* Кесе улы Марсель Харис улы Йосопов — Рәсәй Федерацияһының V һәм VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## Хәтер
* 1993 йылдан алып Силәбелә йыл һайын Х. М. Йосопов призына (2009 йылдан алып — иҫтәлегенә) дзюдо буйынса асыҡ Бөтә Рәсәй турниры ойошторола.
* Туған ауылы Арҡауылда йыл һайын Харис Йосопов приздарына милли көрәш буйынса ярыштар уҙғарыла.
* Салауат районының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. 

## Һылтанмалар
*
Бөрйән-Түңгәүер кантоны

**Бөрйән-Түңгәүер кантоны** () — Башҡорт Автономиялы Республикаһы кантоны.

Административ үҙәге — Темәс ауылы.

## Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарҙы ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.

1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Бөрйән-Түңгәүер кантоны ла була.

Административ үҙәге — Темәс ауылы.

Һабын ҡайнатыу һәм күн заводтары, Түбә бегун фабрикаһы эшләй. 1-се һәм 2-се баҫҡыс 110 мәктәп, 4 дауахана (1922), 6 китапхана (1921) була.

1920 йылда кантон Бөрйән Түңгәүер ихтилалының үҙәге була. 

1922 йылдың 5 октябрендә бөтөрөлә, уның территорияһы (Байназар-Ҡыпсаҡ, 1-се Бөрйән, 2-се Бөрйән, 3-сө Бөрйән, 5-се Бөрйән, Бөрйән-Таналыҡ, Воскресенка, Ҡананикольский, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Преображенка, Свобода, 1-се Түңгәүер һәм 2-се Түңгәүер, Яңы Никольск улустары) Йылайыр кантоны составына инә.

## Халҡы
Халҡы 1920 йылда — 103418 кеше.
thumb|1920 йылда Башҡортостандың кантондарға бүленеше

## Географияһы
Майҙаны — 15906 км². Кантон Орск өйәҙенең 12 улусынан төҙөлә. Төньяҡта Тамъян-Ҡатай кантоны, көнсығышта Ырымбур губернаһы, көньяҡта Үҫәргән кантоны, көнбайышта Ҡыпсаҡ кантоны һәм Юрматы кантоны менән сиктәш була.

## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре
* Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы (1918)
* Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (1919)
* Үтәбәев Мөхлис Суфиян улы (1920)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан мөхтәриәте
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дыуан-Ҡошсо кантоны

**Дыуан-Ҡошсо кантоны** () — Башҡортостан АССР-ы кантоны.

Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы.

## Тарих
1919 йылда сентябрҙә Дыуан кантонының 10 һәм Ҡошсо кантонының 10 улусынан АСБР составында ойошторола.

1921 йылда кантонда 38 китапхана, 2 уҡыу йорто булған.

Кантон 1922 йылдың 5 октябрендә бөтөрөлә, территорияһы (20 улус) Мәсәғүт кантоны составына инә.

## Халҡы
Халҡы 1920 йылда — 112 371 кеше.
thumb|Башҡортостан кантондары 1920

## География
Майҙаны — 8435 км². Төньяҡта һәм көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡ-көнсығышта — Златоуст өйәҙе, көньяҡ-көнбайышта — Өфө өйәҙе һәм Көҙәй кантоны, көнбайышта Златоуст һәм Бөрө өйәҙҙәре менән сиктәш була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһы
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны

**Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны** () — Башҡортостан АССР-ы кантоны.

Административ үҙәге — Ермолаевка ауылы.

## Тарихы
1919 йылдың июлендә АСБР составында Ете ырыу кантоны һәм Ҡыпсаҡ кантоны улустарынан ойошторола.

3 күн заводы, поташ заводы, 2 һабын ҡайнатыу заводы эшләгән. 1921 йылда 19 китапхана иҫәпләнгән.

1922 йылдың 5 октябрендә кантон бөтөрөлә, территорияһы (16 улус) Йылайыр кантоны составына инә.

## Халҡы
Халҡы 1920 йылда — 112371 кеше.
thumb|Башҡортостан кантондары, 1920

## География
Майҙаны — 7 448 км². Төньяҡта Юрматы кантоны, төньяҡ-көнсығышта — Бөрйән-Түңгәүер кантоны, көньяҡ-көнсығышта — Үҫәргән кантоны, көньяҡта, көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Ырымбур өйәҙе менән сиктәш була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһы
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡошсо кантоны

**Ҡошсы кантоны** () — Башҡортостан кантоны.

Административ үҙәге — Билән ауылы.

## Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.

1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Ҡошсо кантоны ла була.

Кантон составына Златоуст өйәҙе (Екатеринин, Иҫке Балаҡатай, Ҡытаутамаҡ, Оло Ҡошсо) һәм Красноуфимск өйәҙе (Билән, Оло Аҡа, Теләш, Шәкүр, Әҙеғол, Юва, Манчаж, Сажин һәм Яңы Златоуст улустарының бер өлөшө) улустары инә. Административ үҙәге — Билән ауылы.

Кантон 1919 йылдың сентябрендә бөтөрөлә, территорияһы Дыуан-Ҡошсо кантоны составына инә.

## Халҡы
thumb|Башҡортостан кантондары, 1920

## География
Төньяҡ-көнбайышта, төньяҡта һәм көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡта — Дыуан кантоны, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта Златоуст өйәҙе менән сиктәш була.

## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре
* Мөхәмәтхәй Ғөзәйеров (1918)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһы
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Өфө кантоны

**Өфө кантоны** () — 1922 йылдың 5 октябренән 1930 йылдың 20 авгусына тиклем Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы составында булған административ-территориаль берәмек. Үҙәге — Өфө ҡалаһы.

## Тарихы
1922 йылдың 5 октябрендә БАССР составында ойошторола. Кантонға Өфө өйәҙенең — 37, Көҙәй кантонының — 2, Табын кантонының 2 улусы инә. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы. Майҙаны — 16931,1 км² (1928). 1922 йылда Өфө кантоны Стәрлетамаҡ кантонының Кәлсер‑Табын, Меркетле улустарынан 11 ауыл, 1924 йылда — Дыуан‑Табын, Ҡырмыҫҡалы, Тирәкле улустары ҡушыла. БашҮБК Президиумының 1923 йылдың 13 апрелендәге ҡарары менән Өфө кантоны территорияһында 17 улус ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең га) — 402,2, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге 156,4, һоло — 87, бойҙай — 44,9, ҡарабойҙай — 31,9, тары — 29,2, картуф — 19,2, етен — 2,7, киндер — 1,9, арпа — 0,9; һыйыр малы һаны — 189433 баш, йылҡы — 122720, һарыҡ — 434544, кәзә — 11420, сусҡа – 62190. Благовещен ауыл хужалығы машиналары заводы, Өфө һыра ҡайнатыу заводы, 1‑се Өфө суйын ҡойоу заводы һәм башҡалар предприятиелар эшләй. 47 баҙар эшләй. 1‑се баҫҡыс 488 мәктәп була (1926; шуларҙың 60‑ында уҡытыу башҡорт, 4‑һендә — латыш, 4‑һендә — мари, 3‑һөндә — мордва, 4‑һендә — немец, 1‑һендә — сыуаш, 150‑һендә — татар, 1‑һендә — удмурт, 255‑ендә урыҫ телендә алып барыла). 

Өфө кантоны 1930 йылдың 20 авгусында бөтөрөлә, уның территорияһы Архангел (Архангел, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Оло‑Теләк улустарының бер өлөшө), Благовещен (Благовещен, Бүләкәй‑Көҙәй, Надеждин, Степановка, Удельно‑Дыуанай улустарының бер өлөшө), Бөрө (Удельно‑Дыуанай улусының бер өлөшө), Бүздәк (Новосёловка улусының бер өлөшө), Иҫке Күл (Бүләкәй‑Көҙәй, Иглин, Надеждин, Оло‑Теләк улустарының бер өлөшө), Ҡырмыҫҡалы (Булгаков, Ҡырмыҫҡалы улустарының бер өлөшө), Мишкә (Надеждин һәм Удельно‑Дыуанай улустарының бер өлөшө), Өфө (Петровка, Булгаков, Дмитриевка, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Степановка, Оло‑Теләк улустарының бер өлөшө), Саҡмағош (Топорнин улусының бер өлөшө), Топорнин (Дмитриевка, Новосёловка, Топорнин, Шәрип улустарының бер өлөшө), Шишмә (Абрай, Шишмә, Булгаков, Дмитриевка, Новосёловка улустарының бер өлөшө), Яңы Ҡарамалы (Ҡырмыҫҡалы улусының бер өлөшө) административ райондары составына инә.

## Халҡы
Халҡы 1926 йылда — 568494 кеше (башҡорттар — 57552, белорустар — 13628, йәһүдтәр — 1749, латыштар — 6643, мариҙар— 5314, мишәрҙәр— 40493, мордвалар— 4567, немецтар — 2543, урыҫтар — 309068, татарҙар — 92434, типтәрҙәр— 6472, украиндар — 17008, сыуаштар — 8313 һәм башҡалар).

## География
Майҙаны — 16931,1 км² (1928). Төньяҡта — Бөрө кантоны, төньяҡ‑көнсығышта – Мәсәғүт кантоны, көнсығышта – Урал өлкәһе, көньяҡ‑көнсығышта — Тамьян-Ҡатай кантоны, көньяҡта — Стәрлетамаҡ кантоны, көнбайышта Бәләбәй кантоны менән сиктәш була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан
* Башҡорттар
* Бәләкәй Башҡортостан
* Оло Башҡортостан
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
* Арғаяш милли округы
* Өфө губернаһы
* Ырымбур губернаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы

**Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы** (5 сентябрь 1960 йыл) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.

## Биографияһы
Сәмәрә Әхәт ҡыҙы Хәлитова 1960 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған.

Иҫке Монасип мәктәбенең һигеҙенсе синыфында уҡыған сағында еңел атлетика буйынса район чемпионы була.

Утыҙ ике йыл тыуған ауылында физкультура уҡытыусыһы булып эшләп, 2010 йылда хаҡлы ялға сыға. «Йыл уҡытыусыһы — 2004» тигән маҡтаулы исемгә лә лайыҡ булған.

2013 йылда Бөрйән район үҙәгендә физкультура-сәләмәтләндереү комплексы асыла, һәм ул шунда методист-инструктор булып эшләй.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, гер спорты менән мауығып китә. Башта район ярыштарында уңышҡа өлгәшһә, тора-бара республика буйынса ла приздар ала башлай. Унан инде халыҡ-ара бәйгеләргә лә саҡырыла.

## Спорт ҡаҙаныштары
2012 йылдың майында Керчь ҡалаһында спортсы-ветерандар өсөн үткәрелгән халыҡ-ара чемпионатта ул, тәүге тапҡыр ғына шул кимәлдә ҡатнашыуға ҡарамаҫтан, юғары күрһәткестәргә өлгәшә.

Икенсе урынды яулаған үҙенән 2 йәшкә кесерәк Елена Уварованы ул хатта 49 килограмға уҙып китеп, 121 кг ауырлыҡты күтәрә.

Шул уҡ йылдың июлендә Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минскиҙа 75 кг ауырлыҡҡа тиклемге 50—54 йәшлектәр араһында ул тиҫтәләгән ҡатын-ҡыҙ араһында көс һынаша һәм барыһын да еңеп, донъя чемпионкаһы титулы алып ҡайта.

2011—2017 йылдарҙа республика ярыштарында даими беренселек яулай.

Иң яҡшы һөҙөмтәһе — 10 минутта 166 тапҡыр 16 килограмлыҡ герҙе күтәрә.

2 тапҡыр халыҡ-ара, 4 тапҡыр Европа, 5 тапҡыр донъя чемпионы.

30 минутлыҡ ярым марафонда 10 кг-лыҡ герҙе 665 тапҡыр күтәреп, донья рекорды ҡуя. Мәскәүҙә «33 баһадир» тип исемләнгән ярышта 1130 тапҡыр күтәреп, Гиннесстың рекордтар китабына ингәнлегенә сертификат ала.

## Сығанаҡтар
* Башинформ
* Есть женщины в бурзянской глубинке 
* Спортсменка из Башкирии стала чемпионкой мира по гиревому спорту
*Шульган-Таш наш с чайком от чемпионки мира