open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Глушарин Иларий Казимирович

**Глушарин Иларий Казимирович** (25 ғинуар 1895 йыл, Слупцы — 22 август 1900 йыл, Өфө) — актёр, режиссёр. 1936—1938 һәм 1944—1961 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры артисы һәм режиссёры. 1937 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. 1946—1952 йылдарҙа Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1945). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).  

## Биографияһы
Иларий Казимирович Глушарин 1916 йылдан — Мәскәүҙең төрлө драма коллективтары актёры. 1918—1936 йылдарҙа актёр, Беларусь, Рәсәй, Украина тетартҙары режиссёры. 1938 йылдан Йәш тамашасы театрының художество етәксеһе, 1941—1944 йылдарҙа — Рус драма театры (Өфө) Бәләбәй филиалының художество етәксеһе. 1936—1938 һәм 1944—1961 йылдарҙа Рус драма театрының актёры, режиссёры. 1946—52 йылдарҙа Бөтә донъя сауҙа ойошмаһының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. 1937 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

«Социаль геройҙар» амплуаһында үҙен сағыу күрһәтә : Артур Риварес (С.Прокопьевтың шул уҡ исемле Э. Л. Войнич романындағы «Овод» романы буйынса), Платон Кречет (А. Е. Корнейчуктың шул уҡ исемле драмаһы), Незнамов («Без вины виноватые» , А.Островский). Әһәмиәтле ролдәре араһында — Сирано («Сирано де Бержерак» Э Ростан), Борис Годунов («Смерть Иван Грозного» А. К. Толстой), Нинкович («Госпожа министерша», Нушич Бранислав). Глушариндың режиссерлыҡ ижады оригиналлеге, уйланылған сәнғәт концепцияһының үҙенсәлеге, стиле һәм жанрының билдәләнеше менән айырылып тора. Уның спектаклдәре театр тәнҡитселәренең юғары баһаһын һәм тамашасыларҙың таныуын ала: урыҫ драма театры —К. М. Симоновтың «Русский вопрос» (1947), У. Шекспирҙың «Много шума из ничего» У.Шекспира (1950), А. Н. Афиногеновтың «Машенька», (1951); ТЮЗ-да В. И. Штоктың — «Дом № 5», В.Катаевтың «Белеет парус одинокий» В. П. Катаева (1939) һ. б. «Это было так», «Кто виноват?», «Во имя жизни» пьесаларының авторы.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Глушарин Иларий Казимирович   
* Национальный Молодежный Театр РБ
* *Азалия Белгазина*. Пять сезонов детства перед войной. Уфимский ТЮЗ (1936—1941)
* Живая память. Краеведческий сборник
* Театральная жизнь (1961)
* «Маска», я тебя знаю
Ҡасымджанов Рөстәм Машруҡ улы

**Ҡасымджанов Рөстәм Машруҡ улы** (5 декабрь 1979 йыл) — үзбәк шахматсыһы, гроссмейстер, ФИДЕ версияһы буйынса донъя чемпионы (2004 йыл). Даими йәшәү урыны — Германия.

## Биографияһы

Рөстәм Машруҡ улы Ҡасымджанов 1979 йылдың 5 декабрендә Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһында тыуа. Биш йәшендә шахмат уйнарға өйрәнә. 1994 йылда егеттәр араһында Азия чемпионы булы. 1997 йылдан — гроссмейстер. 1998 йылда ир-аттар араһында Азия чемпионатында тәүге еңеүен яулай. 1999 йылда Ереванда үҫмерҙәр араһында донъя чемпионатында икенсе урын биләй. Эссен (2001 йыл) һәм Памплона (2002 йыл) турнирҙары еңеүсеһе.

2002 йылда Хәйҙәрабад ҡалаһындағы турнирҙа (Һиндостан) Касымджанов Вишванатан Анандтан ғына ҡалышып, икенсе урын ала.

Рөстәм Ҡасымджанов 2004 йылда ФИДЕ-ның нокаут-донъя чемпионатында сенсацион еңеү яулай. Турнир алдынан ул 2640 Эло рейтингына эйә була һәм ФИДЕ-ның рейтинг-исемлегендә 54-се урында тора. Нокаут-донъя чемпионаты Ливияның баш ҡалаһы Триполиҙа үткәрелә, шуға күрә унда Израиль шахматсылары һәм башҡа бик күп көслө гроссмейстерҙар ҡатнашмай. Чемпионат барышында Ҡасымджанов эҙмә-эҙлекле рәүештә Василий Иванчукты (+0-0=2, өҫтәмә партияларҙа 1,5:0,5), Золтан Алмашиҙы (+2-0=0), Александр Грищукты (+1-1=0, өҫтәмә партияларҙа 2:0) һәм Веселин Топаловты (+0-0=4, өҫтәмә партияларҙа 2:0). Финал матчында Касымджанов инглиз гроссмейстеры Майкл Адамсты 4,5:3,5 иҫәбе менән еңә. Төп уйындар алты партиянан тора һәм тигеҙ иҫәпкә тамалана— 3:3 (+2-2=2). Өҫтәмә тиҙ шахмат буйынса ике партияла (25 минут + һәр йәрәштән һуң 10 секунд) Ҡасымджанов беренсе партияла ҡаралар менән уйнай һәм еңә, икенсеһендә тигеҙ иҫәпкә уйнай.

Нокаут-донъя чемпионатында еңгәндән һуң Ҡасымджанов Һиндостандың Пуна ҡалаһындағы турнирҙа еңә.

2005 йылда, Испанияның Линарес ҡалаһындағы абруйлы турнирҙа Ҡасымджанов 10 мөмкинлектән 4 мәрәй генә йыйып, 6-7-се урындарҙы бүлешә.

2005 йыл башында шахмат донъяһын берләштерергә тырышыу процесында Гарри Каспаровҡа ҡаршы матч планлаштырыла, әммә уйын үтмәй.

2005 йылда донъя чемпионы титулын Веселин Топаловҡа тапшыра.

Ҡасымджанов немец Бундеслигаһында Бад Годесберг ҡалаһының шахмат клубы өсөн уйнай.

2000 йылда «Узбекистон ифтихори» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

2004 йылдың 14 июлендә Үзбәкстан президенты Ислам Кәримовтың Указына ярашлы, Рөстәм Ҡасымджанов Темур Әмир ордены менән бүләкләнә.

## Уйын стиле
Турнирҙа уйын һөҙөмтәләре тотороҡло булмаһа ла, күп шахматсыларҙың екеренсә, уның уйыны тотороҡло. Шуға күрә тигеҙ иҫәпкә тамамланған партиялары бик күп. Ул дебютты ниндәйҙер үҙенсәлек уйлап табыоға тырышмай, хатта бер нисә тапҡыр рәтәтн еңелһә лә. Бик һирәк яъылыша, уйынды яҡшы уҡый белә, әмәм бик йыш еңеү өсөн был ғына етмәй. Магнут Карлсен фекеренсә, Рөстәм — ҡаршы уйнау бик ҡатмарлы булған шахматсыларҙың береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* кључних позиција из његових партија
* А. Безгодов. Портрет шахматиста — Рустам Касымжанов
Санъяров Фәнзил Бүләк улы

**Санъяров Фәнзил Бүләк улы** (17 февраль 1953 йыл) — ғалим-филолог, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Фәнзил Бүләк улы Санъяров 1953 йылдың 17 февралендә Ҡырмыҫҡалы районының Бишауыл-Уңғар ауылында тыуған. Һәүәләй урта мәктәбен тамамлағас, Совет Армияһында хеҙмәт итә. Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Синтетик каучук» заводында аппаратсы булып эшләй.

1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология, 1988 йылда Свердловск дәүләт педагогия институтының дефектология, 2000 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының юридик факультеттарын тамамлаған.

Мәғариф системаһында оҙаҡ йылдар етәксе вазифалар башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Рәсәй мәғариф алдынғыһы
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы
* Педагогик хеҙмәт ветераны
* Башҡортостан һәм Рәсәйҙең «Йыл уҡытыусыһы» (1993, 1994 йылдар)
* Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Фәнзил Бүләк улы Санъяров — әүҙем йәмәғәтсе. I—III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты, Башҡарма комитет, Совет ағзаһы. Бөгөнгө көндә Мәғариф һәм фән комиссияһы рәйесе. Өфө ҡала округы хакимиәтенең туған һәм дәүләт телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса комиссияһы ағзаһы.

## Ижады
Әҙәби ижад һәм журналистика өлкәһендә әүҙем шөғөлләнә. Республика баҫмаларында шиғырҙары, әҙәби тәнҡит мәҡәләләре, публицистик очерктары баҫыла. Ул — «Ватандаш», «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналдары, «Башҡортостан» гәзите лауреаты. 2011 йылда «Башҡортостан» гәзите ойошторған «Һөйөү һалдың кескәй йөрәгемә…» республика конкурсында II урын яулай.

Өс китап һәм 150-нән ашыу ғилми мәҡәлә авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фәнзил Бүләк улы Санъяров  
* «Һәр осорҙа халыҡ ул тыуҙыра»
* В ГБОУ РПЛИ состоялся республиканский семинар учителей башкирского языка
* Юмабика Ильясова вручила Почетную грамоту Государственного Собрания Фанзилю Саньярову
* Особенности языка и стиля эпоса «Урал-батыр»
Ғәлимов Ҡадирйән Ғәлимйән улы

**Ҡадирйән Ғәлимйән улы Ғәлимов** — тарихсы, ғалим.

## Биографияһы

Ҡадир Ғәлимов 1935 йылдың 1 ғинуарында ТАССРның Ҡайбыҫ районы Иҫке Сәсҡаб ауылында донъяға килгән. Бала сағынан уҡ ғилемгә омтыла үҫкән йәш кеше Ҡазан ауыл хужалығы институтына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлап, ғалим-агроном белгеслеге ала. Татарстан, төрлө район ауыл хужалығы даирәләрендә һәм министрлыҡта эшләй.

Ул Тау яғы ауылдарының, унда ғүмер итеүсе нәҫелдәрҙең тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнгән. Республика матбуғатында уның ошо темаға бәйле мәҡәләләре баҫылып торған. Автор уларҙа Ҡайбыҫ районындағы ауылдарҙың үткәнен, Тау яғында ҡаты рәүештә алып барылған көсләп суҡындырыу процессын иғтибар үҙәгенә алған. 

2004 йылда үҙенең тыуған ауылы тарихына арналған 20 баҫма табаҡ күләмендәге «Эзле Чәчкаб» китабын баҫтырып сығара, 2007 йылда Рәфиҡ Ғәрәфетдинов ойошторолған «Тыуған ерем – Ҡайбысым» йыйынтығын эшләүгә лә ҙур өлөш индергән. 2013 йылда иһә авторҙың Бәрлебашы һәм Морза Бәрлебашы ауылдарының тарихын сағылдырыусы «Бәрлебашы – осорҙар юлдашы» исемле китабы, 2015 йылда "Яҙ" нәшриәтендә «Ябалағым – яҡты яғым» тигән йыйынтығы донъя күрә. 

2016 йылда вафат була. 

2020 йылда "Тау яғы тарихынан парсалар" китабы нәшер ителгән.

## Сығанаҡтар

* «Туган җирем — Кайбычым», Казан: Идел-пресс,2007.- 580 бит.
Борханов Рәйес Абрар улы

**Борханов Рәйес Абрар улы** (1 декабрь 1960 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университетының Ҡазан институты (филиалы) уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре.

## Биография
Рәйес Әбрар улы Борһанов Ҡайбыҫ районы Иҫке Сәсҡаб ауылында 1960 йылдың 1 декабрендә тыуған. Бында үк Сәсҡаб урта мәктәбен тамамлаған. 1988 йылда социаль сәйәсәт дисциплиналары уҡытыусы һәнәре буйынса Ҡазан дәүләт университетын тамамлай.

Иҡтисад фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең ирекле иҡтисади йәмғиәте съезы делегаты, исеме 2008 йылда Татар энциклопедияһына индерелгән, 50-ҙән артыҡ халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конференцияларында, шул иҫәптән Беренсе Рәсәй иҡтисади конгрессында ҡатнашҡан, 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм уҡытыу-методик әсбаптар, шулай уҡ өс монография авторы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған юғары мәктәбе хеҙмәткәре.

2012 йылҙа Рәсәй гуманитар фәнни фонд тарафынан ғилми-тикшеренеү проекттарына иғлан ителгән Рәсәй күләмендәге асыҡ бәйгелә ҡатнашып грантҡа эйә була. Рәсәйҙең интеллектуаль көсөн һаҡлау һәм тулыландырыуҙағы, талантлы йәштәр тәрбиәләүҙәге ҙур өлөшө өсөн "Интеграция" Россия йәштәренең фәнни, ижади, һәм инновацион эшсәнлеген үҫтереүҙең милли системаһы" Гомуми йәмәғәт ойошмаһының Рәхмәт хаты менән дә бүләкләнгән.

## Һылтанмалар
*Кайбыч таңнары сайты.
*Рәсәй ғалимдары

Төркөм:Иҡтисад фәндәре докторҙары
Төркөм:Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университеты профессорҙары
Кулагин Евгений Анатольевич

**Кулагин Евгений Анатольевич** (7 октябрь 1953 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан халыҡ депутаттарының Октябрь районы советы башҡарма комитеты рәйесе — Өфө ҡалаһының Октябрь рйоны администрацияһы башлығы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Кулагин Евгений Анатольевич 1953 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының  Өфө ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1975 йылда  Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлағас, Өфө ҡалаһында эре панелле йорттар төҙөү (КПД) тресында башлай.
1976—1979 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Калинин райкомының икенсе секретары, ВЛКСМ-дың Башҡортостан Өлкә комитетының инструкторы.
1979—1986 йылдарҙа КПД тресында бүлек мөдире, баш инженер. КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь районы инструкторы, КПСС-тың Өфө ҡала комитетында бүлек мөдире урынбаҫары, Октябрь райкомының икенсе секретары.
1992 йылдан халыҡ депутаттарының Октябрь районы советы башҡарма комитеты рәйесе — Өфө ҡалаһының Октябрь районы администрацияһы башлығы.

Өфө ҡалаһының Октябрь районы 35-се Лесопарковый һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Горохов мәҙәниәте

**Горохов мәҙәниәте** () — б.э.т. V—II быуаттарға ҡараған иртә тимер быуаты археологик мәҙәниәте. Ҡурған өлкәһендәге Горохов ауылы янында табылған һәм уның исеме менән аталған 

## Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
 
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте ҡомартҡылары Әй йылғаһы бассейнында тупланған: Абдулла ҡаласығы, Йонос торамаһы, Йүкәлекүл торамаһы, Ҡәҙер ҡурғандары,Торналы ҡаласығы

Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Күп камералы (бүлмәле) бағана конструкциялы 4 яҡлы ҡыйыҡлы ярым ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Торлаҡ һәм хужалыҡ бүлмәләре оҙон коридор аша тоташҡан.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған керамика тальк ҡушылған балсыҡтан эшләнгән, улар горизонталь кәкерсәктәр һәм һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт.
  
Бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, һырғалар; балсыҡ һауыттар, орсоҡбаштар табылған.

Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Төп ерләү ысулы: салҡан ятҡырып, башы менән төньяҡҡа ҡаратып һалыу.

Горохов мәҙәниәте Урта Тубыл буйында формалашҡан, артабан Көнбайышҡа һәм Төньяҡҡа таралған.

Горохов мәҙәниәте халҡы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларҙан күсеп килгән ҡәбиләләрҙең әүҙем ҡатнашлығында уғыр ҡәүемдәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән.

Горохов ҡәбиләләре Саргатка мәҙәниәте һәм Сармат мәҙәниәте халҡы менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан.

Ярым күсмә малсылыҡ төп хужалыҡ тармағы булған. 

### Горохов мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
ХХ быуаттың 30—40‑сы йылдарында ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан асыла.

Артабан Горохов мәҙәниәтен Л. Н. Корякова, А. И. Лебедев, Н. П. Матвеева һәм башҡалар өйрәнә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Н. С. Савельев'' Горохов мәҙәниәте//Башҡорт энциклопедияһы 
* Гороховская культура//Большая российская энциклопедия
* Матвеева Н. П. Гороховская культура в системе древностей раннего железного века Зауралья

## Әҙәбиәт
* Матвеева Н. П. Гороховская культура в системе древностей раннего железного века Зауралья. — «Российская археология», № 1, 2019, с. 4-20
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Уяр Фёдор Ермилович

**Афанасьев Федор Ермил улы** (*[[сыуаш теле|сыуаш.]] Хветĕр Уяр, Хветер Уяр*) (19 апрель, 1914, Сухарь Матаҡ, Һамар губернаһы - 9 июль 2000, Чебоксары) - сыуаш яҙыусыһы һәм драматургы. Сыуаш АССРның халыҡ яҙыусыһы.

## Биографияһы
Федор Афанасьев 1914 йылда Һамар губернаһының Сухарь Матаҡ ауылында (бөгөнгө Һамар өлкәһенең Исаҡлы районына ҡарай) крестьян ғаиләһендә тыуа. Благовещенск һәм  педагогия институттарында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1936 йылда сыуаш актрисаһы Елена Шорников менән ғаилә ҡоралар, 64 йыл бергә ғүмер иткән дәүерҙә ике ҡыҙ бала тәрбиәләп үҫтерәләр.

Уның беренсе әҫәрҙәре 1930 йылда баҫыла. Уның хикәйәләре айырым баҫмаға 1941 йылда сыға («Тропа» — «Һуҡмаҡ»). 1943-1947 йылдарҙа уның хикәйәләре, очерктары, фельетондары һәм «Юлдар-йөрөүҙәр» («Сулсем-йĕрсем», 1943), «Сок һыуы йылғаһында» («Суҡ шывĕ хĕррринче») яҙмалары йыйынтыҡтары сыға. Уяр 1842 йылда Әкрәм восстаниеһы һәм быға тиклем булған тарихи ваҡиғалар тураһында «Тенета» тарихи романының авторы.

Типшар йолһына Сыуаш йәш тамашасы театрында ҡуйылған «Типшар» пьесаһын бағышлай.

1998 йылда, яҙыусы үлеменән һуң, Сухарь Матаҡ урта мәктәбендә яҙыусы музейы асыла, уға Хветер Уяр үҙ китапханаһын һәм ҡулъяҙмаларын тапшыра.

## Сығанаҡтар

* Федоров, Г. И. Художественный мир Федора Уяра : проблемы типологии, поэтики и художественной семантики / Г. И. Федоров. — Чебоксары, 1991. — 174 с.
* Алимасова, Г. Хветĕр Уярăн деталь ăсталăхĕ / Г. Алимасова // Ялав. — 1994. — № 9. — С. 28-29.
* Смирнова, Н. Ĕçÿ те, яту та халăхра упранĕ / Н. Смирнова // Хыпар. — 2000. — 12 утă.
* Фомина, Л. Иван Мучипе Хветĕр Уяр / Л. Фомина // Ялав. — 2000. — № 10. — С. 70-71.
* Артемьев, Ю. М. Зигзаги судьбы мастера // Артемьев, Ю. М. Страсть к полемике / Ю. М. Артемьев. — Чебоксары, 2003. — С. 179—181.
* Афанасьев, П. Уяр Хведер (Афанасьев Федор Ермилович) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 454—456.
* Тимуков, А. Н. Уяр Хвэдер / А. Н. Тимуков // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 424.
* Федоров, Г. И. Уяр (Афанасьев) Федор Ермилович / Г. И. Федоров // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4 : Си-Я. — С. 337—338.
* Хузангай, А. Обретенное слово : (памяти народного писателя Чувашии Хведера Уяра) / А. Хузангай // Республика. — 2000. — 28 июля.
* Ялгир, П. Уяр Хведер (Афанасьев Федор Ермилович) // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 123.

Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Төркөм:Сыуаш драматургтары
Төркөм:Сыуаш педагогика институтын тамамлаусылар
Төркөм:Благовещенск педагогика институтын тамамлаусылар
Агишев Хөсәйен Буранбай улы

**Агишев Хөсәйен Буранбай улы** — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Агишев Хөсәйен Буранбай улы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә йәшәгән.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *9-сы Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә. 1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ниғмәтулла Бирҙебаев 3-сө дәрәжәләге Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.

21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенан Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша.

1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* 3 дәрәжә Изге Анна ордены (1813) 
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Агишев

**Агишев** — фамилия.

* Агишев Иҙел Миһран улы (1928—?) — башҡорт телсеһе, лексиколог.
* Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы (1905—1973) — башҡорт яҙыусыһы.
* Агишев Сәфәр Аҡбулат улы (1913—1942) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Агишев Хөсәйен Буранбай улы — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Владимир Оскал-оол

**Владимир Базыр-оолович Оскал-оол** (ысын исеме — *Сат*; 1920—1999) — совет тыва цирк артисы (эквилибрист, жонглер). СССР-ҙың халыҡ артисы(1980).

## Биографияһы
1920 йылдың 31 декабрендә Чаш-Терек аймағында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — Кургаг-Ҡара-Суг тигән урында) Хондергейский сумоны (хәҙерге көндә Дзун-Хемчик кожууны, Тыва, Рәсәй) ярлы мал ҡараусы ғаиләһендә тыуған .

Чадан ҡалаһы мәктәбендә уҡыған. 1939 йылда Мәскәү Дәүләт цирк сәнғәте училищеһын тамамлаған, эквилибристика, жонглёрлык оҫталығына өйрәнгән .

1941 йылға тиклем Ҡыҙыл ҡалаһында В. Кок-оол исемендәге Тыва музыкаль драма театрының концерт бригадаһында эшләй. 

1941 - 1945 йылдарҙа ул үҙе ойошторған Тыва театр училишеһының цирк бүлеген етәкләй. Был  кафедраны 1945 йылда тамамлаусылар В. Оскал-Оол етәкселегендәге тимер сымдағы (милли уйындар, йолалар,  ғөрөф-ғәҙәт элементтары менән) жонглерҙар һәм эквилибрист-бейеүселәр ансамбленең төп үҙәгенә әүерелә.

Уның етәкселегендә цирк төркөмө әкренләп популярлыҡ ҡаҙана һәм Союзгосцирктың танылған төркөмдәренең береһе булып китә.

Төркөм Һиндстан, Бирма, Индонезия, Монголия, Венгрия, Болгария, Көнсығыш Германия, Франция һ.б.илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй.

1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.  Тыва АССР-ы  Юғары Советының 1-2 саҡырылыш депутаты. 

### Ғаилә династияһы
Владимир Оскал-оол  -  Тывала беренсе цирк башҡарыусыһы, ҙур цирк династияһына нигеҙ һалыусы. Династияға уның ҡатыны һәм партнеры Дунзенмаа, уларҙың балалары Юрий һәм Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы Майя Оскал-оол-Лозовик, ейәндәре Владимир һәм Долаана Оскал-оол, Маадыр һәм Саяна Лозовик һәм башҡалар инә .

2014 йылда Тыва менән Рәсәйҙең берләшеүенең 100 йыллығы айҡанлы, Оскал-оол династияһының вәкилдәре Тывала «Алтын Аждаһа» («Золотой дракон») циркы сығыштарын ойошторалар, унда Владимир Оскал-оолдың ейәне Долана, уның ире, Бельгия гражданины Лоик Молл, уларҙың ҡыҙҙары Шеннон һәм Калисса Орлана, шулай уҡ дрессировкалаусы Евгений Ким, Наталья Грачёва, Наталья һәм Геннадий Пикулиндар һәм манеж башҡа оҫталары ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* Тыва АССР-ының халыҡ артисы (1963)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (14.02.1980)
* Ленин ордены (1949)
* «За трудовую доблесть» миҙалы (1949)

## Вафаты
1999 йылдың 7 октябрендә Ҡыҙыл ҡалаһында вафат була. Ҡыҙыл ҡалаһы зыяратында ерләнгән

## Хәтер

* В.Б. Оскал-оолдың 90 йәшенә  Тываның Алдан-Маадыр исеме менән аталған милли музейында "Тыва циркы легендаһы" әҫәренең күргәҙмәһе ойошторолған, ул Оскал-оол ғаилә династияһы вәкилдәренең актив ҡатнашыуы һәм ярҙамы менән яһалған.

* Тыва гуманитар тикшеренеүҙәр институты Рәсәй географик йәмғиәте гранты ярҙамында 2014 йылда В.Б. Оскал-оол биографияһына арналған китап баҫтырып сығарған. Йыйынтыҡ мәҙәниәт докторы В. Ю. Сузукей тарафынан әҙерләнгән.

## Сығанаҡтар

* Оскал-оол Владимир Базыроолович// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 18-й т. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Иҫкәрмәләр
Магнус Карлсен

**Свен Магнус Ээн Карлсен** (; 30 ноябрь 1990 йыл) — Норвегия шахматсыһы, донъяның шахмат буйынса 16-сы (ғәмәлдәге) чемпионы (2013). Шахмат буйынса өс категорияла донъя чемпионы: 2013 йылда — классик шахмат буйынса донъя чемпионы; 2014—2016, 2019 йылдарҙа — рапид буйынса донъя чемпионы; 2014—2015, 2017—2019 йылдарҙа — блиц буйынса донъя чемпионы. Донъяла иң йәш гроссмейстер, донъя — 2004 йылдың 26 апрелендә гроссмейстер исемен алғанда уға 13 йәш 4 ай 27 көн була (ул саҡта донъялағы иң йәш гроссмейстерҙар исемлегендә икенсе урында тора).

Эло рейтингы буйынса 2700 һәм 2800 пункттарын үтеүсе иң йәш шахматсы, FIDE-ның рәсми рейтинг 19 йәш тә 1 ай булғанда етәкләгән иң йәш шахматсы (Эло LiveRating рәсми булмаған рейтингында беренсе урында 17 йәшлек сағында уҡ тора (2008 йылдың 5 сентябре)). 2013 йылдың февраленән — Эло рейтингы барлыҡҡа килгәндән алып уның тарихында иң юғары — 2872 пунктҡа эйә; Магнус Гарри Каспаров 13 йыл дауамында (2851 пункты) тотоп торған рекорды үтеп китә. Тәүҙә ғинуарҙа (2861 пункт), һуңынан февралдә (2872 пункт). 2014 йылдың майында рейтингтың иң юғары нөктәһенә етә — 2882 пункт.

2006 йылдан Норвегия чемпионы. Бер нисә ҙур турнир еңеүсеһе һәм призеры. 2009 йылда блиц буйынса донъя чемпионы. 2007 һәм 2011 йылдар донъяның шахмат беренселегенә дәғүә итеүселәрҙең береһе, турнир дәғүәселәрен еңеп 2013 йылда турнир дәғәүселәре еңеүсеһе. Дүрт Шахмат Оскары эйәһе — 2009, 2010, 2011 һәм 2012 йыл; Карпов һәм Каспаровтан ҡала был трофейҙы дүрт һәм унан күберәк тапҡыр яулаған өсөнсө шахматсы.

2013 йылда «Time» журналы Магнусты «Титан» категорияһында «донъялағы 100 иң йоғонтоло кеше» исемлегенә индерә. Номинацияға Гарри Каспаров комментарий яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*Леонов  В.А. Магнус Викинг. НН, 2015.
*Леонов В.А. Три матча Карлсена. НН, 2017. 
*Леонов В.А. Матч Карлсен - Каруана. НН, 2018. 
*Леонов В.А. Как побеждали Магнуса. НН, 2019.

## Һылтанмалар
* Блог Магнуса Карлсена
* Официальный сайт
* Список турниров
* Основной фан-сайт Магнуса
*
Халифман Александр Валерьевич

**Александр Валерьевич Халифман** (18 ғинуар 1966 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, халыҡ-ара гроссмейстер (1990).

ФИДЕ-ның шахмат буйынса донъя чемпионы (1999). Рәсәй командаһы составында өс тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1992, 2000, 2002). Рәсәй командаһы составында Донъяның команда чемпионаты еңеүсеһе (1997). 1996 йылда Рәсәй чемпионы. Ике тапҡыр Санкт-Петербург ҡалаһы чемпионы (1996, 1997). 1986 йылда Юниорҙар араһында Европа чемпионы. 1982 йылда үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы.

Иң юғары рейтингы — 2702 пункт (октябрь 2001, ғинуар — апрель 2003).

## Биографияһы
Александр Валерьевич Халифман 1966 йылдың 18 ғинуарында Ленинград ҡалаһында тыуа. Биш йәшендә атаһы шахмат уйнарға өйрәтә. 8 фйәшендә инде ул Жданов исемендәге Пионерҙар йортонда тәжрибәле мастер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Василий Михайлович Бывшевта шөғөлләнә башалй. 13 йәшендә мастерлыҡҡа кандидат була, 15 йәшендә — уҡыусылар араһында Ленинград чемпионы.

Ленинград дәүләт университетының математика-механика факультетында уҡый (1986 йылда инә), әммә тамамламай, һәм бының өсөн үкенмәй.

1999 йылда Халифман Лас-Вегас ҡалаһында ФИДЕ-ның нокаут-системаһы буйынса донъя чемпионатында еңә. Был чемпионатта рейтинг буйынса иң көслө ике шахматсы — Гарри Каспаров һәм Вишванатан Ананд ҡатнашыуҙан баш тарта.

Дебют теорияһы буйынса популяр китаптар серияһы авторы. Шахмат мәктәбен ойоштора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Несис Г. Е.* Александр Халифман. — : «Литера», 2000. — ISBN 978-5-9263-0041-0
* *Nesis G. E.* Khalifman: life & games. — London: Everyman Chess, 2000. — ISBN 1-85744-212-1

## Һылтанмалар
* Биография Александра Халифмана на сайте ФШР
* 
* Личная карточка Александра Халифмана на сайте 365chess.com
* Сайт гроссмейстерской школы шахмат А. Халифмана
* Матовые позиции из партий Халифмана
* ''А. Халифман'': «Всегда вёл себя, как считал нужным»
Фәйзи Әхмәт Сафа улы

**Фәйзи Әхмәт Сафа улы** (төп фамилияһы — **Фәйзуллин**) (11 март 1903 йыл — 11 август 1958 йыл) — татар совет яҙыусыһы, шағир-лирик, либреттолар авторы, драматург, әҙәбиәт белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. (1958).

## Биографияһы
Фәйзи Әхмәт һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. 1911—1915 йылдарҙа мәҙрәсәлә, һуңыраҡ урыҫ-татар гимназияһында уҡый. 1921 йылда Ырымбурҙа Көнсығыш институтын тамамлай. 1922 йылдан алып уҡытыусы булып эшләй, Донбасста мәҙәни-ағартыу эштәре алып бара, 1929 йылдан Ҡазанда йәшәй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

## Ижады
Шағир булараҡ 1918 йылда сығыш яһай башлай. Формалистик мауығыуҙарға өҫтөнлөк бирә, әммә 1920 йылдар уртаһында реалистик манерала яҙа башлай. Фәйзи ижады күп яҡлы — ул шағир, прозаик, драматург, балалар яҙыусыһы, публицист.

«Флейты» поэмаһы (1933) интеллигенцияныңрухи ҙләнеүҙәре тураһында; совет кешеһенең әхлаҡи ныҡлыгы тураһында «Пустыня и человек» балладаһы (1936), В. И. Ленинға бағышланган «Почему молчит чёрный камень» (1940) поэмаһы ҙур уңыш ҡаҙана.

Күп кенә шиғри йыйынтыҡтар авторы. Шиғырҙары музыкаллек менән айырыла, татар композиторҙарының күбеһе уларҙы шиғри сифат нигеҙендә үҙҙәренең йыр һәм романстары өсөн ҡуллана.

Оҙаҡ йылдар Ғабдулла Туҡайҙың тормошон һәм ижадын өйрәнә. Шулай уҡ ул «Туҡай» драмаһын яҙа(1938), «Туҡай» романының тәүге өлөшө баҫтырып сығара (1952), баллада яҙа.

«Ҡасҡын» («Ҡасаҡ», 1939) һәм «Йәлил» (музыка Н. Жиганов, 1957) операһы либреттоһының, «Аҡсарлаҡ» музыкаль комедияһы (1944) авторы. Туҡай әкиәте мотивтары буйынса «Шүрәле» («Леший») Ф. Яруллиндың беренсе татар балетының (1945) либреттоһын яҙа; Ғөбәйҙуллиндың «Кисекбаш» («Отсеченная голова») балетына (1958) либретто яҙа. Фәйзи тексына М.Юдиндың беренсе татар «Йәш патриот» кантатаһы яҙыла (1944).

Ә. Фәйзи «Пугачев Ҡазанда» тарихи драмаһын яҙа. Уның драматургияһы — татар совет әҙәбиәтенең ҙур күренеше.

## Хәтер

Ҡазанда татар зыяратында ерләнгән.

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Энциклопедический словарь псевдонимов. С. Колосова. 2009.
* Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
* История татарской советской литературы, М., 1965;
* Гиниятуллина А., Писатели Советского Татарстана. Биобиблиографич. справочник, Каз., 1970.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Файзи Ахмед Сафиевич
Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)

**Степанов Александр Николаевич** (25 сентябрь 1910 йыл — 10 май 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Гвардия уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Александр Николаевич Степанов 1910 йылдың 25 сентябрендә Өфө ҡалаһында эшселәр ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптә 4 класс тамамлаған. К. Ворошилов исемендәге Өфө аяҡ кейеме фабрикаһында эшсе булып эшләй, Куйбышев тимер юлының 2-се пассажирҙар бүлегенең местком рәйесе, Куйбышев тимер юлының 4-се бүлегендә ҡабул итеү һәм эштән бушатыу начальнигы булып эшләй.

Армия сафтарына 1943 йылда Өфөлә саҡырыла. 1944 йылда фронтта була.

42-се гвардия уҡсылар полкы взвод командиры ярҙамсыһы (13-сө гвардия уҡсылар дивизияһы, 5-се гвардия армияһы, 1-се Украин фронты) сержант Степанов Александр Николаевич 1945 йылдың 24 ғинуарында Линден ауылында батырлыҡ күрһәтә (хәҙер Lipki, Скарбимеж гмина, Бжегский повяты, Опольский воеводствоһы, Польша), 12 сәғәт буйына дошмандың һөжүмен кире ҡаға.

1945 йылдың 27 июнендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Һуғыштан һуң Өфөлә йәшәй. Өфө, Дим тимер юл вокзалы начальнигы булып эшләй.

1991 йылдың 10 майында Өфө ҡалаһында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнә.

## Батырлығы
Сержант Степанов Александр Николаевич 1945 йылдың 24 ғинуарында Одер йылғаһын аша сығып, Линден ауылында йортто биләй һәм 12 сәғәт дауамында дошман һөжүмен кире ҡаға. Ике тапҡыр яралана. Пулеметтан 70 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, был Линден тораҡ пунктын алырға булышлыҡ итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР), (27.06.1945);
* Ленин ордены (27.06.1945);
* Ватан һуғышы ордены 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (16.12.1944).

## Хәтер
Өфөлә Ибраһимов бульварында урынлашҡан 37/1 һанлы йортҡа Геройға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204;
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31—34.

## Һылтанмалар
*
Помыкалов Илдар Валерьевич

**Помыкалов Илдар Валерьевич** (9 июнь 1971 йыл, Өфө) — Рәсәй еңел атлеты. Паралимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы (2000, 2004) һәм ике тапҡыр бронза призёры (1996, 2008). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

Уның туған ағаһы — Помыкалов Анатолий, Паралимпия уйындарының 800 м йүгереүҙә көмөш призёр.

## Спорт карьераһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000).
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2000, Башҡортостан).
* Дуҫлыҡ ордены (6 апрель 2002 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, Сиднейҙа (Австралия) 2000 йылғы XI паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*.
* «Башҡортостан республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2004, Башҡортостан).
* Почёт ордены (10 август 2006 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2004 йылда Афина ҡалаһында (Греция) XII йәйге паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*
* Салауат Юлаев ордены (2008, Башҡортостан).
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн», II дәрәжә орден миҙалы (30 сентябрь 2009 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2008 йылда Пекин ҡалаһында (Ҡытай) XIII йәйге паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн.*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ильдар Помыкалов  — *профиль на сайте Международного паралимпийского комитета*.
Попов Пётр Дмитриевич (Дан орденының тулы кавалеры)

**Попов Петр Дмитриевич** (24 ноябрь 1924 йыл — 9 июль 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Петр Дмитриевич Попов 1924 йылдың 28 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған

Урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. Армияға саҡырылғанға тиклем слесарь, Өфө паровоздар ремонтлау заводында токарь булып эшләй.

1942 йылда Өфө ҡалаһының Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдан.

Һуғыштан һуң Өфө ҡалаһына ҡайта, Өфө паровоздар ремонтлау заводында, Павловка ГЭС-ы, ТЭЦ-4 төҙөлөштәрендә эшләй. 1959 йылдан — хаҡлы ялда.

1991 йылдың 9 июлендә вафат була, Бөрө ҡалаһында ерләнә.

## Батырлығы
229-сы уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы (8-се уҡсылар дивизия8ы, 18-се армияһы, 4-се Украин фронты) сержант П. Д. Попов 1944 йылдың 29 сентябрендә полкта беернсе булып СССР һәм Венгрия дәүләт сиген аша сыға һәм үткәрелгән разведка һөҙөмтәһендә Керешмез (Венгрия) ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ оборона тотҡан дошман позицияларының урынын һәм дошмандың һанын билдәләй. Һуғыш ваҡытында шәхсән ике дошман һалдаты үлтерәҠ

Ҡыйыулығы өсөн 1944 йылдың 8 октябрендә П. Д. Попов III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 6 декабрендә сержант П. Д. Попов төньяҡ-көнбайыштараҡ 226,0 бейеклектә көндөҙ разведчиктар төркөмө менән немецтарҙың траншеяһына һиҙҙермәй шыуышып килә һәм гранаталар ташлай. Автомат уты менән дошмандың 3 кешенән торған пулемет рсачетын юҡ итә һәм бер һалдатын әсирлеккә ала.

1945 йылдың 15 февралендә П. Д. Попов был батырлығы өсөн II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 25 апрелендә уҡсылар подразделениеһы бейеклек өсөн һуғыш алып бара, ләкин алға барыу өсөн дошман пулеметы ҡамасаулай. Попов һиҙҙермәй генә дошман пулеметына 10 метрға шыуышып килә, танктарға ҡаршы гранаталар ташлай, һәм окопҡа бәреп инеп, ике иҫән ҡалған дошман офицерын юҡ итә.

П. Д. Попов был батырлығы өсөн 1946 йылдың 15 майындағы I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Өс дәрәжә Дан ордены .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://bash-rmbs.ru/hero/knightsrb/alfavitnyj-ukazatel/p/128-popovpd 

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
* Башкирская энциклопедия. / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Т. 5. П—С. — Уфа: Научное издательство Башкирская энциклопедия, 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.

## Һылтанмалар
*
Йүкәлекүл торамаһы

**Йүкәлекүл торамаһы** () — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Йүкәлекүл ауылы эргәһендә урынлашҡан бронза быуаты — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы, б.э.т. XII—VI быуаттарға ҡарай

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Йүкәлекүл торамаһы Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Йүкәлекүл ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы) — 21 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ибрай) — 7 км.

### Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙанын (5000 м²) археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙыу эштәре ваҡытында 1644 м² ере асылған.

Тура мөйөшлө бағана конструкциялы, 10—11,4×7,5 м дәүмәлле, 2 ишекле, көл ҡалдыҡтары, асыҡ усаҡтар, хужалыҡ соҡорҙары булған 7 торлаҡ табылған.

;Ҡаҙып сығарылған көнкүреш әйберҙәре

Черкаскүл мәҙәниәте — муйыны тышҡа ҡарай бөгөлгән, һырлы мөһөр баҫып биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар;

Межа мәҙәниәте — һырлы һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән ҡыя һыҙыҡтар, һырҙар, кәкерсәктәр менән биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар.

Өҫкө ҡатламдарҙа Горохов мәҙәниәтетальк ҡушып яһалған, шыма мөһөр баҫып төшөрөлгән, ҡыя һыҙыҡтар менән биҙәлгән һауыт‑һаба ватыҡтары осрай

Торамала бронза бысаҡтар, хәнйәр, ураҡ, беҙҙәр, сулпылар, уҡ башаҡтары; тимер энә, тәпке, бысаҡ; таш төйгөстәр, балталар, ышҡыу плиталары, ҡайраҡтар, һандалдар, орсоҡбаштар, ҡойоу формалары, ҡорбанлыҡтар, кеше һыны; һөйәк тишкестәр, арҡыры балта, бәләкәй көрәк, уҡ башаҡтары, һөңгө остары, ауыҙлыҡ, таралғы; балсыҡ орсоҡбаш, тигелдәр, сүместәр, металл иретеү табаҡтары; шулай уҡ хайуан һәм балыҡ һөйәктәре табылған.

Торама халҡы балыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм металл эшкәртеү менән шөғөлләнгән.

Ҡомартҡы материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.

### Асыш тарихы
Йүкәлекүл торамаһы 1967 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла.

1970 йылда тарих фәндәре кандидаты Стоколос Владимир Савельевич, 1978, 1985 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов һәм тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Р. Б. Исмәғилев'' Йүкәлекүл торамаһы//Башҡорт энциклопедияһы
* Торама//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт
* Обыдённов М. Ф. Древние памятники Северо‑Восточной Башкирии. Уфа, 1991.
* Горбунов В. С. Поселенческие памятники бронзового века в лесостепном Приуралье. Куйбышев, 1989.
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Памятники бронзового века Южного Урала. Уфа, 1996.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Кузнецов Анатолий Васильевич

**Кузнецов Анатолий Васильевич** (3 май 1923 йыл — ??) —сәнәғәт, партия органдары һәм фән өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1961 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводы директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

## Биографияһы
Кузнецов Анатолий Васильевич 1923 йылдың 3 майында Украина ССР-ының Херсон ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1951 йылда Одесса электротехник институтын тамамлаған.

1941—1945 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1945—1951 йылдарҙа Одесса электротехник институтында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, Өфө ҡалаһында төҙөлөш-монтаж идаралығында начальник, Өфө элемтә идаралығында баш инженер, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1955—1957 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор.
1957—1961 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының директоры.
1961 йылда партияның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире.
1988—1991 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында бүлек мөдире
.

Өфө ҡалаһының Совет районы 59-сы Володар һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе
.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)

**Ҡуйсаҡ**, () — Силәбе өлкәһенең Еңгәй ҡасабаһынан алыҫ түгел урынлашҡан Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары комплексы, б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға ҡарай.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Ҡуйсаҡ археологик ҡомартҡылары Силәбе өлкәһенең Еңгәй ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта Еңгәй йылғаһы (Яйыҡ йылғаһы бассейны) уң ярында һәм уның уң ҡушылдығы Ҡуйсаҡ буйында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Ҡомартҡы нығытмалы тораманан, тораҡтан һәм ҡәберлектән тора.

;Ҡуйсаҡ торамаһы

Дөйөм майҙаны 15,6 мең м². Диуарҙар һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙар менән ҡурсаланған. Тышҡы һаҡ системаһы эскеһенә радиаль диуарҙар менән тоташҡан. Һаҡ диуарҙары буйлап эске яҡтан оҙон уртаҡ ҡабырғалы торлаҡтар урынлашҡан. Тышҡы ҡуласала — 20, эскеһендә 11 торлаҡ булған. Торлаҡтар бүрәнәләрҙән һәм кәҫтәрҙән һалынған. Тораманан көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай тораҡтар табылған. Көньяҡ-көнсығыш диуар буйында — 10, көньяҡ-көнбайыш диуар буйлап 6 торлаҡ асыҡланған.

;Ҡуйсаҡ ҡәберлеге

Ҡәберлек майҙаны 20 мең м², тораманан төньяҡта урынлашҡан. Ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уның диаметры 6—25 м, бейеклеге 0,2—0,4 м тәшкил итә. 29 ҡурған табылған.

Ҡуйсаҡта бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, шлак, таш суҡмар, балталар, ҡойоу формаһы һәм хайуан һөйәктәре табылған.

Табылдыҡтар араһында геометрик биҙәкле яҫы төплө һауыттар булған.

Ҡомартҡы материалдары Силәбе дәүләт университетынң археология музейында һаҡлана.

### Асыш тарихы
Археологик ҡомартҡы 1987 йылда инженер-геолог, аэрофотодешифрировка белгесе *Батанина Ия Михайловна* тарафынан асыла.

1988 йылда А. И. Гутков, 1992—94 йылдарҙа Т. С. Малютина, 1994 йылда А. Д. Таиров өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''В. С. Горбунов'' Йомаҡ торамалары//Башҡорт энциклопедияһы
* Торама//Башҡорт энциклопедияһы
* Могильник (в археологии)//Большая советская энциклопедия

## Әҙәбиәт
* Зданович Г. Б., Батанина И. М. «Страна городов» — укреплённые поселения эпохи бронзы XVIII—XVII вв. до н. э. на Южном Урале //Аркаим: исследования, поиски, открытия. Челябинск, 1995
* Малютина Т. С., Зданович Г. Б. Куйсак — укреплённое поселение протогородской цивилизации Южного Зауралья //Культура древних народов степной Евразии и феномен протогородской цивилизации Южного Урала: материалы 3‑й междунар. конф. «Россия и Восток: проблемы взаимодействия». Челябинск, 1995.
* Горбунов В. С. Поселенческие памятники бронзового века в лесостепном Приуралье. Куйбышев, 1989.
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Памятники бронзового века Южного Урала. Уфа, 1996.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Ҡәберлектәр (археология)

Боронғо ҡәберлектәр гәҙәттә некрополь,   христиан һәм мосолман ерләү урыны — зыярат  тип атала.

## Тарих
Мәрхүмдәрҙең  ерләнеүе палеолит осоронда барлыҡҡа килгән, ләкин улар махсус билдәләнгән урындарҙа түгел, ә туранан-тура йәшәгән урындарҙа башҡарылған. Бөгөнгө ҡарашҡа ярашлы ҡәберлектәр  мезолит осоронда барлыҡҡа килгән. Ерләү ахирәт донъяһы менән бәйләп, билдәле йолалар буйынса башҡарылған. Мәрхүм менән бергә төрлө әйберҙәр ("йыназа ҡаралдыһы"): кейем, ҡорал, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре, ризыҡ, ҡорбан ителгән хайуандар  һ.б. һалып ҡалдырғандар. Ҡайһы ваҡыт ҡәберҙәргә ерләнгәндәргә бойондороҡло кешеләрҙе  үлтереп, бергә күмгәндәр.

Ерләү йолаһы буйынса ҡәберлектәрҙә мәйеттәрҙе һалып ерләү һәм яндырып күмеү ҡулланылған;  икенсе осраҡта мәрхүм яндырыла һәм көлө күмелә.

;Ерләү ҡоролмалары

Төрлө ҡәбиләләр һәм халыҡтар тарафынан тарихи үҫеш барышында ҡулланылған ерләү ҡоролмаларының формалары сикһеҙ төрлө: соҡорҙар  (ябай ғына - ергә,  йә ағас, йә таш менән ҡаплап һалыу), катакомбалар, склептар, мөһабәт ҡәберлектәр (пирамида, төрбәләр, кәшәнәләр) һ.б. Мәйеттәр йәки уларҙың көлдәре һауыттарҙа (урналарҙа), таш тартмаларҙа, ағас йәшниктәрҙә, ерләү кәмәләрендә  һ.б. ерләгәндәр. 

Тышҡы билдәләре  буйынса, тупраҡ, ташты бейек итеп өйөп ҡурған өйөп күмеү һәм ябай ғына итеп ергә һалып ерләү төрҙәре бар. Шулай уҡ ҡатнаш ҡәберлектәр ҙә бар. Ҡурғанлы ҡәберлектәр боронғо ҡәберлектәрҙең иң таралған төрҙәре араһында.

;Археологик өйрәнеүҙең әһәмиәте

  
Ерләү урындарын археологик өйрәнеү боронғо ҡәүемдәрҙең инанысын ғына түгел, ә тормошоноң башка яҡтарын да өйрәнеү өсөн бай сығанаҡ бирә: матди мәҙәниәт, көндәлек тормош, иҡтисад формалары, етештереү һәм сауҙа, ғаилә һәм социаль мөнәсәбәттәр, сәнғәт һәм башҡаларҙы улар аша аныҡлап була. Бынан тыш, ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу палеоантропология өсөн материал бирә һәм музейҙарҙы, тора-торамаларҙы  өйрәнеүҙә бик һирәк осрай торған бөтөн килеш һаҡланған боронғо әйберҙәр менән тулыландыра.

## Һылтанмалар

*Ҡәберлек//Башҡорт энциклопедияһы 
* Зыярат//Башҡорт энциклопедияһы 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Курган
* Некрополь
* Колумбарий
* Мегалит
*Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
*Бахмут ҡәберлеге
* Арҡайым
*Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*  Архивная копия от 15 декабря 2005 на Wayback Machine
Бөйөк Владимир кенәзлеге

**Бөйөк Владимир кенәзлеге** 1157 йылға тиклем **Суздаль кенәзлеге** — хәҙерге заманда Рәсәй дәүләтенең үҙәге булған XII—XIV быуаттағы рус кенәзлеге. Тар мәғәнәлә — Владимирҙың бөйөк кенәзе ҡулы аҫтында булған биләмә, киң мәғәнәлә — Владимир кенәзлегенән айырылып сыҡҡан һәм Владимир кенәзенә буйһонған территория.

XIII быуат уртаһынан Владимирҙың (артабан — Мәскәү) бөйөк кенәздәре сюзеренитетын шулай уҡ Новгород һәм, ҙур булмаған тәнәфестән һуң, Псков республикалары ла таный. Барлыҡ рус кенәздәре араһында Владимирҙың бөйөк кенәздәре иң төп кенәздәр тип иҫәпләнгән.

Бөйөк Владимир кенәзлегенең дөйөм территорияһын һәм унан бүленеп сыҡҡан кенәзлектәрҙе тарихта дөйөм **Төньяҡ-Көнсығыш Русь тип** атайҙар.

## Атамаһы
Фәнни әҙәбиәттә кенәзлекте уның барлыҡ этаптарында билдәләү өсөн бер нисә термин ҡулланалар. Осор өсөн IX—XI быуаттар өсөн — «Ростов ере», XI быуатта — XII быуат уртаһында — «Ростов-Суздаль кенәзлеге», XII быуат уртаһынан — «Бөйөк Владимир кенәзлеге». Совет тарихнамәһендә XII быуат уртаһынан — XIII быуат уртаһына тиклем осорҙа «Владимир-Суздаль кенәзлеге» атамаһы киң тарала. Дөйөм төбәктең тарихын билдәләү өсөн **Төньяҡ-Көнсығыш Русь** термины йыш ҡулланыла.

Йылъяҙмаларҙа кенәзлек **Суздаль ерҙәре** (атама XIII быуаттан килә) һәм **Владимир Бөйөк княжениеһы** (артабан өҫтөнлөк ала) тип атала; әҙәби ҡомартҡыларҙа ҡайһы берҙә — **Залесье ерҙәре**, Залесье (йәғни «урман» артындағы ерҙәр тип Киев ерҙәренә ҡарата әйтелә); Новгород йылъяҙмаһында — Низовский ерҙәре, йәғни түбәнлектәге ерҙәр.

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Евпатий Коловрат (рус фольклоры)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Валерий Михайлович Анисимов.* История и архитектура древнего суздальского кремлëвского собора: Супплемент Материалы по истории Владимирской губернии (Том 9).
* *Герман Юрьевич Филипповский.* Столетие дерзаний: Владимирская Русь в литературе XII в.
* *Святослав Галанов.* Святая Русь. История русской нации
* *[[Воронин, Николай Николаевич|Воронин Н. Н.]]* Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской. Книга-спутник по древним городам Владимирской земли. М., «Искусство», 1967.

## Һылтанмалар

* Раздел Княжества на сайте Генеалогия русской знати
* Киевская Русь и русские княжества на Проекте ХРОНОС
* Соловьев С. М. История России с древнейших времён. Том III 1054—1462 г. глава V.
* Горский А. А. Москва и Орда
* Русь Владимирская. Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН.