open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төбәк (Кәҫле районы)

**Төбәк** — Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Төбәк ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
*Төбәк ауылы* Синара йылғаһы ярында урынлашҡан. Ауылдың көнсығыш яғында Екатеринбург-Силәбе  (Екатеринбург яғына тармаҡлана) трассаһы үтә.

## Тарихы
*Төбәк ауылына* 1705 йылға тиклем мишәрҙәр нигеҙ һалған. Халҡы — урындағы аҡ казактар дозорында йөрөгән, Асман ауылынан (хәҙерге Ҡоншаҡ районы Усман ауылы) Эткүл ауылына (хәҙерге Эткүл ауылы) тиклем юлды ҡарауыллағандар. Ул осорҙа батша хакимиәте Уй сик буйы линияһын һаҡлау өсөн мишәрҙәрҙе йәлеп иткән. Хеҙмәт урынына яҡын төпләнергә теләп, улар 1743 йылдан башлап яйлап Учалы күле районына күскән һәм унда күпселеге хәҙергә тиклем һаҡланып ҡалған 13 яңы биләмә ойошторған.

Ҡазан һәм Себер тау заводтары начальнигы Василий Татищев ҡулында булған Яйыҡ ведомствоһының башҡорт торлаҡтары Урал нығытмалары ланд-картаһында был ауыл — «Тюббук» тип билдәләнгән; ә йәнәшенә дата ҡуйылған — 1735 йыл. Шулай уҡ ауылдың тыуған көнө тип, мишәрҙәр рәсми рәүештә ер алған ваҡытты — 1744 йылдың 31 мартын күрһәтәләр.

XX быуат башында ауыл эшсәндәренең төп шөғөлө игенселек була.

## Топонимикаһы
*Төбәк* исеме иҫке башҡорт телендә — *алыҫ, алыҫ ерҙәрҙә* тигәнде аңлата.

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ауыл исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
{|
| Төбәк, ауыл, элекке Богословское — сиркәү буйынса, Кәҫле район, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡыштым-Маук участкаһында, Ҡыштым ҡалаһы территорияһы. ХVIII быуаттан билдәле боронғо ауыл. Топоним «төбәк» тигән иҫке башҡорт һүҙе менән бәйләнгән, *төбәк* — «алыҫ, төпкөл урын». Төбәк — шулай уҡ боронғо төрки исем дә. Архив документтарында ауыл 1747 йылда телгә алына.

Богослов сиркәүен төҙөгәндән һуң, ауылды *Богословский* тип атап ҡарайҙар, әммә яңы исем нығынмай.

## Богослов сиркәүе
1823 йылда Төбәккә тәүгеләрҙән булып килгән Никифор Клеопин йылға буйындағы ҡалҡыулыҡҡа тәхетле изге Апостол һәм Евангелист Иоанн Богословҡа инселәп ағас сиркәү төҙөтә, әммә 1827 йылда йәшен һуғып ғибәҙәтхана яна. Таш храмды иң 1827 йылда шул уҡ урында сауҙагәр Ярцевтың аҡсаһына классик барокко архитектураһы һыҙаттары булған таш сиркәү төҙөй. 1853 йылда был ҡорам йылы һәм һалҡынға бүленә. Йылы ҡорамда тәхет Богоявление Господняға хөрмәтенә тәғәйенләнә. Ул осорҙа урындағы алпауыт И. Я. Кавшевич-Матусевичтың аҡсаһына таш менән кәртәләнгән була. XX быуат башына причт 1 руханиҙан һәм 1 псаломщиктан торған.
1933 йылда һуңғы ғибәҙәт үткәрелә, ә артабан яңы власть вәкилдәре күмәк халыҡ алдында тәреләрҙе бысып ырғыта һәм сиркәү көмбәҙен һүтә.

## Мәктәп
1888 йылда грамота мәктәбе ойошторола.

## Халҡы

; Танылған яҡташтар
* Төбәк ауылында Советтар Союзы Геройы Александр Сугоняев тыуған.
* Гудилин Владимир Евгеньевич (1938—2015) — «Энергия» ракета-носителен, «Энергия-Буран» ракета-космос транспорт системаһын әҙерләү һәм осороу етәксеһе, техник фәндәр докторы, Байконурҙың почётлы гражданы.

## Һылтанмалар
* Статья в Энциклопедии Челябинской области 
* — Село Тюбук

## Иҫкәрмәләр
Ермолин Павел Иванович

**Павел Иванович Ермолин** ( 1884 йылдың 24 октябре, Пенза - 1938 йылдың 29 октябре) — рус һәм Совет хәрби эшмәкәре, подполковник (РИА; пр. 1916; ст. 06.12.1915), бригада командиры (Ҡыҙыл Армия; 1935).

## Биографияһы
Павел Иванович Ермолин 1884 йылдың 24 октябрендә Пензала офицерҙар ғаиләһендә тыуған.

1902 йылда ул Себер кадеттар корпусын тамамлай.

## Хәрби хеҙмәте
1902 йылдың 30 августында ул Россия Император Армияһы сафтарына алына һәм Александр Хәрби Мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны 1904 йылда подпоручик дәрәжәһендә тамамлай, һуңынан Семеновский Гвардия полкында хеҙмәт итә.

1912 йылда Ермолин Николаев Генераль штаб академияһын, һуңынан ул Семеновский полкына кире ҡайта, һәм унан һуң рота командиры итеп билдәләнә.

1914 йылдың ноябренән ул 84-се пехота дивизияһының штаб өлкән булып адьян, 1915 йылдың октябренән - 26-сы Армия Корпусы штаб офицеры һәм 192-се пехота дивизияһы штабы начальнигы булып , 1917 йылдың март айынан - 3 пехота дивизияһы штабы начальнигы, һәм шул уҡ йылдың 28 сентябренән - 111-се пехота дивизияһы штабы начальнигы була. Ул Төньяҡ-Көнбайыш, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Румыния фронттарында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.

1920 йылдың апрелендә уны Көнбайыш фронтҡа ебәрәләр, унда май айында ул штаб начальнигы ярҙамсыһы итеп билдәләнә, һәм декабрьдә - фронт штабы начальнигы итеп билдәләнә. Был позицияларҙа булғанда, ул Совет-Польша һуғышы ваҡытында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.

### Һуғыштан һуңғы карьера
1922 йылдың ғинуарында Ермолин Ҡыҙыл Армияның Хәрби Академияһына ебәрелә, һәм ул төркөм менән булған лекцияларының өлкән лидеры итеп билдәләнә, шул уҡ йылдың октябрендә - стратегия һәм тактика буйынса практик күнегеүҙәр начальнигы итеп, 1923 йылдың августында - операцияләр алып барыу кафедраһының башлығы билдәләнә вазифаһына.

1935 йылдың июнендә ул М. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның киске бүлегендә тактика уҡытыусыһы итеп билдәләнә, унан һуң - шул уҡ академияның Генераль штабының хеҙмәт бүлеге начальнигы вазифаһын ала.

Бригада командиры Павел Иванович Ермолин 1937 йылдың 23 июлендә һәм 10 октябрҙә СССР НКВД махсус указы менән ҡулға алына, хәрби лагерҙа һигеҙ йылға хөкөм ителә. Ул лагерьда 1938 йылдың 29 октябрендә үлә.

1957 йылдың 9 мартында СССР Юғары Судының ҡарары менән ул үлеменән һуң реабилитациялана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Черушев Н. С., Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА, 1937-1941 [Текст] : комбриги и им равные (рус.). — М.: Кучково поле, 2014. — С. 87—88. — 526 с. — ISBN .
Ҡатыҡ Арон

**Арон Ҡатыҡ** (Рәсәйҙәге рәсми ҡағыҙҙарҙа Арон Ильич Катык, ҡарай текстарында Арон йәки Аһарон Сарибан-Ҡатыҡ тип тә билдәле) – ҡарай (ҡараим) халҡының әҙибе үә йәмәғәт эшмәкәре, теология өлкәһендә юғары белем алған тәүге ҡарай хазаны, Мәскәү ҡарайҙарының рухани етәксеһе. 1883 йылдың 7 май (һабанай) көнө Евпаторияла донъяға килә, 1942 йылдың 20 май (һабанай) көнө Ленинград ҡалаһында вафат була

Мидраш (йәһүд һәм ҡарай халыҡтарында дини мәктәп, мосолмандың мәҙрәсәһенә тап килә) мөғәллиме ғаиләһендә донъяға килә. Артабан Александр II исемендәге ҡарай дини мәктәбендә белем ала, 1902 йылдан1904 йылғаса  Севастополдәге ҡарай мидрашында уҡыта. 

1911 йылда Одессалағы Яңы Рәсәй университеты филология йүнәлешендә белем алғас, докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була һәм Кәфә (Феодосия) ҡалаһындағы ҡарай дини йәмәғәтенең хазаны булып тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта мәктәптә лә ҡарай балаларын уҡыта  1916 йылда Евпаторияға күсеп, үҙе уҡыған мәктәптә уҡыта башлай, ҡаланың ҡарай кенассаһында икенсе ("кесе") хазан вазифаһын биләй һәм Таврия-Одесса Ҡарайҙарының Диниә Наҙараты эшенә тос өлөш индерә. 1917-1918 йылдарҙа Диниә Наҙаратының рәсми гәзитен мөхәррирләй. 

1920. йылдарҙың башынан бирле Мәскәүҙә йәшәп ята,  1922-1928 ундағы ҡарай йәмғиәтендә оло хазан була, ҡарай мәктәбендә һәм ике нәшриәттә эшләй. 1932 йылда ғаиләһе менән Ленинград ҡалаһына күскәс, мәктәптә математика уҡытыусыһы һәм ике нәшриәттә төҙәтеүсе (корректор) булып эшләй, шул уҡ ваҡытта Хоҡуҡ Институтында латин теленән уҡыта. 

1942 йылда блокадаға дусар ителгән Ленинград ҡалаһында астан үлгән. 

## Ижады
Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы

**Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы** (20 август 1912 йыл — 15 май 1979 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. Эшсе депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитетының тәүге рәйесе (1954—1963). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. ВКП(б) ағзаһы.

## Биографияһы
Рауил Әхмәтгәрәй улы Ишмөхәмәтов 1912 йылдың 20 авгусында Өфө губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Көбәк ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

1914 йылда атаһы вафат була. 1921 йылдан 1929 йылға тиклем ғаилә хәле буйынса балалар йорттарында, шул иҫәптән Стәрлетамаҡ интернатындә тәрбиәләнә. Өфө ҡалаһында Ленин исемендәге 2-се баҫҡыс өлкә башҡорт мәктәбен тамамлай.

1929—1933 йылдарҙа Өфө тимер юлы техникумында белем ала. Уны тамамлағандан һуң, ике йыл дауамында Өфөлә техник-төҙөүсе булып эшләй. 1934—1936 йылдарҙа РККА сафында хеҙмәт итә.

1936 йылдан Өфөлә эшләй. 1939 йылдан Ишембай-Өфө нефть үткәргесе төҙөлөшөнә күсерелә, Ишембай ҡалаһында йәшәй. 1939 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы, 1942 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 5 октябрендә фронтҡа алына. Капитан.

1946 йылдан Ишембай ҡалаһына ҡайта, бында И. В. Сталин исемендәге Ишембай заводында һөнәре буйынса эшләүен дауам итә, һуңыраҡ — Ишембай ҡала Советы рәйесе урынбаҫары.

1954 йылдың авгусында Эшсе депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитетының тәүге рәйесе итеп һайлана һәм Салауат ҡалаһына күсә. Ҡала төҙөлөшөнә ҙур өлөш индерә.

4-6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты була.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙы — Эльмира Головина, ейәне Роберт.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945).
* «Батырлыҡ өсөн», «Ленинград оборонаһы өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары.

## Хәтер
2012 йылда Салауат ҡала тыуған яҡты өйрәнеү музейында Рауил Әхмәтгәрәй улы Ишмөхәмәтовтың тыуыуына 100 йыллығына күргәҙмә ойошторола. Телевидениела уның тураһында фильм төшөрөлә һәм күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Кәлимуллин Барый Ғибәт улы|Калимуллин Б. Г.]]* Салават. Планировка и застройка города. / Ред. Н. А. Пекарева; Акад. строительства и архитектуры СССР. — : Госстройиздат, 1962. — 60 с.
* Любимый город Салават. / К 60-летию города Салават. — 2009. — 2000 экз.
* Остаёмся с тобой, Салават. / Под ред. А. Т. Галиева. — Уфа: Изд. «Лето», 2000. — ISBN 5-87308-316-9.

## Һылтанмалар
* Ишмухаметов Рауль Ахметгалеевич на сайте «Память народа»
Васҡын Туҡтаһынов

**Васҡын Туҡтаһынов** (Туҡтаһынов Васҡын (Васиҡ) Туҡтаһын улы; тыуған һәм вафат булған ваҡыты билдәһеҙ.) — Васҡын (хәҙерге Салауат районы Лағыр ауылы биләмәһенә ҡарай) ауылына нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Васҡын (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — Васиҡ) Туҡтаһынов Тырнаҡлы волосы Тырнаҡлы ырыуы башҡорто. Хәҙерге Лағыр ауылынан ике саҡырым ситтәрәк Васҡын ауылына нигеҙ һала. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙан һуң ауыл яндырыла. Васҡын тураһында тарихи мәғлүмәттәр бик наҡыҫ, бары тик ул нигеҙ һалған ауылдың 1735—1740 йылдарҙағы ихтилал уртаһында булыуы, уның улы «Асы (Ғайса) Васҡынов өйөндә 100 башҡорттоң (баш күтәреүселәрҙең) йыйылыуы» тураһында мәғлүмәт бар.

## Сығанаҡтар
* 
*
Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы

Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы (9 ғинуар 1933 йыл — 2010 йыл) — педагог. 1973—1988 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975).

## Биографияһы
Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы Рысбаева (Ишкилдина) 1933 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған. 1940 йылда беренсе синыфҡа уҡырға бара. 1950 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 10-сы синыфын тамамлай.

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген 1955 йылда Иҫке Монасип ете йыллыҡ мәктәбендә башлай. Шул уҡ йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә күсерелә.

1958 йылда Бөрйән РОНО-һында запастағы уҡытыусы була. Бер йыл өс класта уҡытыусы булып эшләй.

1960 йылда шул уҡ Иҫке Собханғол урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.

1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетының башҡорт һәм рус телдәре һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә.

1967 йылда уҡыуын ҡыҙыл дипломға тамамлап, башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып сыға. Унан йүнәлтмә менән Стәрлетамаҡ педагогия институтына ебәрелә, 1967—1969 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһында ассистент булып эшләй.

1969 йылда ғаилә хәле буйынса Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбенә ҡайта һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшкә урынлаша.

1970—1971 йылдарҙа — КПСС район комитетының парткабинет мөдире вазифаһын башҡара.

1972 йылда РОНО-ла инспектор итеп тәғәйенләнә.

1973 йылдан алып 1988 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

2010 йылда вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Мәғариф өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 1973 һәм 1975 йылдарҙа «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнә.
* 1976 йылда «Өлкән уҡытыусы» исеменә лайыҡ була.
* 1975 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
* СССР-ҙың юбилей миҙалдары менән бүләкләнә.

## Хәтер
2021 йылдың 22 майында Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы иҫтәлегенә иҫтәлекле таҡтаташ асыла. Иҫтәлекле таҡтаташ педагогик хеҙмәт ветераны йәшәгән Матросов урамындағы йорт фасадына ҡуйылған.

## Сығанаҡтар
* «Таратҡаны — аң-белем». «Таң» газетаһы , 2010 йыл, 26 июнь.
* Орденлы уҡытыусылар 
* Рысбаева (Ишкильдина) Марьям Ахметовна 
* Памятная доска в честь памяти кавалера ордена «Знак Почета» Рысбаевой М. А.
Ханская (аэродром)

**Ханская** — Рәсәйҙең Адыгей Республикаһында хәрби аэродром. Ханская станицаһынан көнсығышҡа табан 3 км, ә Майкоптан төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Советтар Союзы Геройы А. К. Серов исемендәге Краснодар юғары хәрби авиация училищеһының 2-се категориялы Суворов һәм Кутузов орденлы Полоцк авиабазаһында урынлаша. Л-39 уҡыу самолеттары менән ҡоралланған.

2-се класлы Ханская аэродромы Ту-134, Ан-12, Ил-18 һәм бөтә еңел самолёттарҙы, шулай уҡ бөтә төр вертолеттарҙы ҡабул итә ала.

2009 йылға тиклем берләштерелгән аэродром була, шулай уҡ граждандар авиацияһы аэропорты сифатында ҡулланыла.

## Аэродром тураһында мәғлүмәт
* Исеме — Хан (eng Khanskaya)
* Индекс ЬРКХ / XRKH, граждандар индекс URKH / УРКХ.
* КТА — N44.67953° E040.03607°
* 183 м-ҙан ашыу (22 гПа)
* Саҡырыу билдәһе — Вышка 124.0 МГц «Сократ»
* Нкр.= 600 м
* ВПП 1 — 04L/22R 2500х40 бетон
* Осоу түңәрәге RR
* Яҡтыртыу — даими
* 2 ОСОУ — 04R/22L тупраҡ 2500х40
* Осоу түңәрәге RR
* Яҡтыртыу — юҡ

Иҫкәрмә. Грунтлы осоу һыҙаты 04R/22L ла хупланмай.

## Тарихы
Һуғыштан һуңғы осорҙа аэродромда 709-сы уҡыу авиация полкының ике эскадрильяһы (хәрби часть 55661) урынлаша. 709-сы УАП Армавир юғары хәрби авиация Ҡыҙыл байраҡлы осоусылар мәктәбенең уҡыу барышын тәьмин итә.

1961 йылда аэродром реконструкциялана.

1991 йылдың 20 авгусында, Хәрби көстәрҙе үҙгәртеп ҡороу менән бәйле, Аджикабул аэродромында (Әзербайжан ССР-ы) нигеҙләнгән 761-се Полоцк Суворов һәм Кутузов орденлы авиация полкы Армавир хәрби-авиация идаралығының 709-сы уҡыу авиация полкы менән берләштерелә һәм шул уҡ йылдың ноябрендә Майкопҡа «Ханский» аэродромына сығарыла. Шул уҡ ваҡытта полктың ысын исеме һәм регалийҙары бөтөрөлгән 709-сы УАП-ҡа күсә.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2001 йылдың 10 майындағы ҡарары һәм Рәсәй Оборона министрының 2001 йылдың 23 июнендәге 278-се бойороғо менән Краснодар хәрби авиация институтына Армавир һәм Балашов хәрби институты ҡушыла. Полк Краснодар хәрби авиация институтына буйһона.

Шулай уҡ Ханск аэродромын ваҡыты-ваҡыты менән граждандар авиацияһы файҙалана.

Хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса талаптарҙы боҙоу менән бәйле, Майкоп һәм Ханск аэродромдарында граждандар авиацияһы һауа судноларының осоштары 2009 йылдың сентябрендә туҡтатыла, был аэродромдарҙың дәүләт теркәүе һәм файҙаланыуға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡтар Һауа транспорты буйынса федераль агентлығы тарафынан ғәмәлдән сығарыла.

2009 йылда 761-се Полоцк Суворов һәм Кутузов орденлы авиация полкы таратыла. Аэродромда 272-се Полоцк Суворов һәм Кутузов орденлы уҡыу авиация базаһы ойошторола.

2010 йылда Адыгея властары Рәсәй федераль бюджеты иҫәбенә аэродромды реконструкциялау инициативаһы менән сығыш яһай.

## Иҫкәрмә
Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) (Б.Х.Юлдашбаев)

Эше бөтмәгән, конфликт булмаһын өсөн ҡалып ҡуйылманы

**Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор)** — башҡорт, СССР, Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы Билал Хәмит улы Юлдашбаевтың Башҡортостан тарихына бәйле китабы.

Ғалим-тарихсы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте тарихының социаль-этник яғына арналған. Унда тәүге тапҡыр Башҡортостан тарихының мөһим һәм принципиаль мөһим яҡтарының береһе — ерле халыҡ- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла. Китап тарихсы-ғалимдар, студенттар, журналистар һәм башҡа китап һөйөүселәр өсөн тәғәйенләнгән.

Китап тәүге тапҡыр 1972 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан.

## Төп өлөш

Тарих фәндәре докторы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте формалашыуҙың социаль-этник мәсьәләләренә арналған. Унда Башҡортостан тарихының мөһим яҡтарының береһе — 1917 йылға тиклем башҡорт милләте формалашыу процесы күҙәтелә.

Китап өс бүлектән тора. Беренсе бүлек  «Башҡорттарҙың халыҡ һәм милләт булып этно-лингвистик  ойошоу тарихы» ( «История этно-лингвистической консолидации башкир в народность и нацию»), икенсеһе-  «Башҡорт милләте формалашыу  социаль-иҡтисади тарихы»  («Социально– экономическая история формирования башкирской нации»), өсөнсөһө- «Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы»  ( «История формирования башкирской нации»)..

Беренсе бүлектә тарихсы  рус яҙыусылары мәғлүмәттәре (М.В.Лоссиевский, Н. А. Гурвич, Н. Л.Скалозубов, А. Калачев, С.Сомье һ.б.) халыҡ иҫәбен алыу материалдарына нигеҙләнеп, XIX  быуат аҙағы– XX быуат башына башҡорт халҡының һан яғынан кәмемәүен, ә бер нисә быуат эсендә артыуын күрһәтә. Тотороҡло этно-демографик үҫеш башҡорт халҡының милләт булып формалашыуы өсөн төп нигеҙ булып тора.. 

Китапта  Б.Х.Юлдашбаев  тарафынан милли территория мәсьәләләре, милләттең этнолингвистик берләшеүе һәм рухи формалашыуы, проблеманың социаль-иҡтисади яғы, Октябрь революцияһы мәленә башҡорт халҡының милләт булараҡ ойошоуы һәм мәҙәни-иҡтисади үҫештең ниндәй кимәлдә булыуы мәсьәләләре ҡарала. Проблеманың социаль-сәйәси яғы ҡыҫҡаса ғына итеп һүрәтләнә һәм мәсьәләне тулыһынса яҡтыртмай. 

Тикшеренеүҙең аныҡ-тарихи материалын автор милләт проблемаһының дөйөм теоретик — фәлсәфәүи аспекты менән органик бәйләнештә тәҡдим итә.

«Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор)» 1972 йылда сыҡҡандан һуң, ул тарихсылар, журналистар, партия һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙыра. Ғалим төрлө яҡлап тәнҡит утына тотола.
 
Китаптың әһәмиәте шунда- унда *тәүге* тапҡыр Башҡортостан тарихының мөһим һәм принципиаль яҡтарының береһе — төбәктең ерле халҡы- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла.

## Китап тураһында фекерҙәр
## Әҙәбиәт
* Юлдашбаев Б.Х. История формирования башкирской нации (дооктябрьский период).– Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972. — 336 с.

## Һылтанмалар
 Юлдашбаев Билал Хамитович

Ф.Даминдарова,Г.Исмагилова. Опыт российского значения 
## Иҫкәрмәләр
Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында

**«Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында»** — мәшһүр башҡорт йырсыһы, композитор  Ғәзиз  Әлмөхәмәтов 1933 йылда  музыка ғилеме буйынса яҙған хеҙмәт. 1929 йылда Ҡазандан Башҡортостан хөкүмәте саҡырыуы буйынса Өфөгә кире әйләнеп ҡайтҡан Әлмөхәмәтов Башҡортостанда музыка буйынса белем биреү системаһы, опера театры һәм филармония булдырыу эшенә дәртләнеп тотона. Йырсы  музыка-ағартыу эшен киң йәйелдерә. Был хеҙмәтендә ул башҡорт совет музыкаһының  шул йылдарҙағы торошона баһа бирә, уның киләсәк үҫеш  йүнәлештәрен билдәләй. Тарихта музыка ғилеме буйынса башҡорт телендә яҙылған тәүге хеҙмәт.

Очерк 1933 йылда Өфөлә шул уҡ исемле китапта донъя күргән.

## Төп өлөш
Бик күп халыҡтарҙың музыка фольклорын  белһә лә, Ғәзиз Әлмөхәмәтов туған халҡының йырҙарына өҫтөнлөк бирә. Уның репертуарында һәр саҡ  «Урал», «Буранбай», «Сибай», «Таштуғай», «Зөлхизә», «Шәүрә»  кеүек башҡорт халыҡ йырҙары ныҡлы урын биләй. Йырсы башҡорт халыҡ йырҙары,  башҡорт халҡына хас башҡарыу үҙенсәлектәре яңы, совет осоронда ла һаҡланып ҡалырға тейеш тип иҫәпләй. Ә уны иҫкелек ҡалдығы булған халыҡ йырҙарын совет сәхнәһенә алып сығып, боронғолоҡ, артта ҡалғанлыҡты алға һөрә тип ғәйепләйҙәр.

Очерк  Өфөлә  Башҡорт дәүләт нәшриәтендә  «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында»  тигән китапта 1933 йылда башҡорт телендә нәшер ителгән .

Йырсылар араһынан тәүге Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1929) Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» (1933) очеркы  *Башҡортостанда музыка ғилеме буйынса тәүге хеҙмәт* була. 1937 йылдың декабрендә йырсы ҡулға алынғандан һуң уның йырҙары яҙылған пластинкалар, уның фотоһүрәттәре юҡ ителә, музыка ғилеме буйынса башҡорт телендә сыҡан тәүге китап та оҙаҡ йылдар уҡыусыларға бирергә ярамаған китаптар исемлегендә була. Ғәзиз Әлмөхәмәтов 1957 йылда үлгәндән һуң (1938) аҡлана, ләкин оҙаҡ йылдар уның исемен иҫкә алмайҙар.

Китап музыка белгестәре, музыка һөйөүселәр, мәҙәниәт тарихын өйрәнеүселәр өсөн әһәмиәтен юғалтмаған.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында. Өфө, 1933. (башк.)

* Атанова Л. П. Жизнь как песня. — Уфа, 1973.

* Газиз Альмухаметов и Султан Габяши в Казани: Материалы и документы. — Уфа, 1995.
## Һылтанмалар
*  Музыковедение в Башкортостане

*  Башкирская протяжная песня-оҙон көй в системе академического музыкального образвания. Миляуша Идрисова
## Иҫкәрмәләр
Бербок Анналена

**Анналена Шарлотта Альма Бе́рбок** йәки **Бэрбок** (; ) — немец дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, ата-бабалары Икенсе донъя һуғышынан һуң Германияға күсеп килгән поляктар. 2018 йылдан 90 Союзы / Йәшелдәр (Роберт Хабек менән берлектә) партияһы рәйестәше. 2021 йылдың 8 декабренән Германияның сит ил эштәре министры. Бербок 2013 йылдан бундестаг депутаты.

## Биографияһы
Анналена Бербок Һанновер (Германия Федератив Республикаһы) янындағы Паттензен фермаһында машиналар төҙөүсе-инженер һәм социаль педагог ғаиләһендә үҫкән, уның ике ҡыҙ туғаны бар.. Һанноверҙағы Һумбольдт мәктәбендә уҡый.
Ничков Андрей Александрович

**Ничков Андрей Александрович** (6 декабрь 1961 йыл) — журналист. 2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008) һәм Башҡортостан Журналистар союзы премияһы (1997) лауреаты.

## Биографияһы
Андрей Александрович Ничков 1961 йылдың 6 декабрендә Свердловск өлкәһенең Первоуральск ҡалаһында тыуған.

1979 йылда урындағы 10-сы урта мәктәпте тамамлай һәм Свердловск (хәҙерге Екатеринбург) ҡалаһындағы Урал дәүләт университетының журналистика факультетына уҡырға инә.

Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары һөнәри белем алғандан һуң 1984 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең күп тиражлы «Моторостроитель» гәзитендә хәбәрсе булып башлай.

1986 йылда Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының Дәүләт автомобиль инспекцияһы идаралығына агитация һәм пропаганда бүлеге инспекторы булып хеҙмәткә урынлаша һәм был вазифала өс йыл була.

1989—1992 йылдарҙа шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә.

Артабан матбуғат өлкәһенә кире ҡайта һәм 1992—1994 йылдарҙа «Банковский вестник» гәзите хәбәрсеһе булып эшләй.

1994 йылдан яңы ойошторолған «Известия Башкортостана» гәзитенең хәбәрсеһе һәм бүлек мөдире була. Ошо баҫмала донъя күргән ижтимағи-сәйәси йүнәлештәге мәҡәләләре, хоҡуҡ һаҡлау органдары эшмәкәрлеген әүҙем яҡтыртҡаны һәм ауыл хужалығы, спорт темаларына көнүҙәк репортаждары өсөн 1997 йылда Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы премияһын ала.

1998—2004 йылдарҙа — «Молодежная газета»ның бүлек мөдире.

2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендәге үҙ хәбәрсеһе.

Ғаилә йылына арналған мәҡәләләр циклы өсөн 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ була.

2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек һәм уның барышы тураһындағы даими материалдары өсөн «За заслуги в переписи населения 2010 года» миҙалы менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008)
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы премияһы лауреаты (1997)
* «За заслуги в переписи населения 2010 года» миҙалы (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ГАУН РБ «БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ». 6 декабря — юбилей журналиста, лауреата премии имени Ш. Худайбердина Ничкова Андрея Александровича
Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы

**Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы** (8 декабрь 1956 йыл), журналист. 1985—2002 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, 2011 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары, 2015 йылдан — баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).

## Биографияһы
Рәшит Шәрифулла улы Кәлимуллин 1956 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илсе ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1975—1976 йылдарҙа Учалы районының «Серп и Молот» — «Ураҡ һәм Сүкеш» гәзитендә тәржемәсе булып эшләй.
 
1976—1978 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә слесарь һәм оператор булып хеҙмәт һала.

1978 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. Юғары белем алғандан һуң, 1983 йылдан «Башҡортостан пионеры» (хәҙерге «Йәншишмә») гәзитенең спорт һәм фән бүлеген етәкләй.

1985 йылда «Совет Башҡортостан» (хәҙерге «Башҡортостан») гәзитенә эшкә саҡырыла. Бында 2002 йылға тиклем осорҙа хәбәрсе, хәбәрсе-күҙәтеүсе һәм бүлек мөдире вазифаларында эшләй, редколлегия ағзаһы була.

1996 йылда ситтән тороп ул саҡтағы Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының дәүләт хеҙмәте факультетын тамамлай.  тигән темаға диплом эше яҡлай.

Хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн һәм Башҡорт матбуғаты көнө уңайы менән 1999 йылдың июнендә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2002 йылда ул саҡтағы Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе тарафынан Башҡортостан Республикаһы Президентының матбуғат хеҙмәтенә баш белгес вазифаһына эшкә саҡырыла.

2006—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының киң мәғлүмәт саралары менән хеҙмәттәшлек итеү секторы мөдире була.

2009—2011 йылдарҙа «Новая экономическая газета» яуаплылығы сикләнгән йәмғитәттең директоры вазифаһында эшләй.

2011 йылда шулай уҡ „«Труд» в Башкортостане»“ гәзите хәбәрсеһе, бер үк ваҡытта «Тәбиғәт» исемле экологик журналдың баш мөхәррире була.

2011 йылдың авгусынан — «Башҡортостан» республика гәзите директоры—баш мөхәррире урынбаҫары, 2015 йылдың апреленән — баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының тәүге партия ойошмаһы секретары.
* «Совет Башҡортостан» һәм «Башҡортостан» гәзите редакцияһының профсоюз комитеты рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).
* Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация СП Ильчинский сельсовет МР Учалинский район РБ. Страница в сети ВК. Калимуллин Рашит Шарифуллович
* Поздравляем коллегу! Региональная общественная организация «Союз журналистов Республики Башкортостан». Официальный сайт
* Рашит Калимуллин. Личная страница в ВК
Ethereum

**Ethereum** — ҙурлығы буйынса Биткойндан һуң баҙар капитализацияһы буйынса икенсе платформа. Ethereum асыҡ сығанаҡ булып тора һәм блокчейн технологияһына нигеҙләнгән. Bitcoin кеүек үк, Ethereum үҙәкләштерелгән селтәр түгел һәм үҙәк ойошма тарафынан контролдә тотолмай, ул онлайн-түләүҙәрҙе банкыға йәки өсөнсө яҡҡа мохтажлыҡһыҙ аноним башҡарырға мөмкинлек бирә.

ETH аббревиатураһы һәм грек хәрефенә оҡшаған Xi Ξ символдары Ethereum алмашыу берәмектәрен билдәләү өсөн ҡулланыла. Кәсер һандарҙың үҙ атамалары бар: 1/1000 — финни, 1/106 — сабо, 1/1018 — вэй.

Ethereum майнингы биткойндыҡына оҡшаш, ләкин блок сылбырын сискән саҡта Ethereum майнеры эфир эшләй. Ethereum-дың төп функцияһы — смарт-контракттар. Ethereum смарт-контрактары Ethereum йәки EVM виртуаль машинаһы тарафынан башҡарыла.

Башҡа криптовалюта һымаҡ уҡ Ethereum-ды һатырға, һатып алырға, алмаштырырға һәм хаҡ түләргә була. Ethereum технологияһы төрлө активта булған транзакцияларҙы яҙҙырырға мөмкинселек бирә, бының өсөн традицион юридик процедуралар кәрәкмәй. Биткойндан айырмалы рәүештә, Ethereum — запасы сикһеҙ булған криптовалюта. Тимәк, криптовалютаға инфляция ла ҡағыла. Ethereum криптовалюта биржаһында әүҙем һатыла. 2021 йылдың февраль айында уның дөйөм капитализацияһы 180 миллиард долларҙан артты.
 
Төрлө ойошмаларҙа был платформа ҡыҙыҡһыныу уятты, шул иҫәптән Microsoft, IBM, JPG Morgan Chase. Bloomberg Businessweek раҫлауы буйынса Ethereum таратҡан программа тәьминәтен рөхсәтһеҙ ҡыҫылыуҙан һаҡланырға теләгән һәр кем ҡуллана ала. Һеҙгә таныш булмаған кеше менән хәүефһеҙ эш алып барыу мөмкинселегенә эйә буласаҡһығыҙ, сөнки терминдар блокчейнға һалынған смарт-контрактта теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Көнсығыш Диңгеҙе

**Көнсығыш Диңгеҙе** () — айҙағы диңгеҙ, Айҙың Ерҙән күренгән ярымшарының көнбайыш сигендә урынлашҡан.

## Килеп сығышы
Көнсығыш Диңгеҙе күп ҡулсалы удар бассейнда — ҙур тиҙлектә һәм ғәйәт ҙур көс менән астероид килеп төшөүҙән хасил булған гигант кратерҙа ята. Был бассейдың төп ҡулсаһының диаметры — 930 километр самаһы, үҙәгенең координаттары — . Уның йәше аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә ул Ямғырҙар Диңгеҙе бассейнынан һуңыраҡ, йәғни 3,85 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана. Иртә имбрий һәм һуңғы имбрий дәүерҙәренең сиктәре Көнсығыш Диңгеҙе хасил булған мәлдән алып иҫәпләнелә (бассейндың үҙен һәм уның өҫтөнән сығып ятҡан ташламаларҙы беренсе осор менән бәйләйҙәр).

## Рельефы
Ай диңгеҙҙәренең күпселегендәге бассейндарҙан айырмалы рәүештә Көнсығыш Диңгеҙе бассейны ҡатҡан базальт лаваһы менән бер аҙ ҡапланған, шуға ла уның морфологик структураһын күҙәтергә мөмкин. Диңгеҙҙең үҙәк өлөшө йоҡа ғына базальт ҡатламы менән көплө (ҡалынлығы яҡынса 1 км тирәһе), йәғни ерҙән күренгән ярымшарҙағы башҡа ай диңгеҙҙәренә ҡарағанда ҡеүәте түбәнерәк.
Диңгеҙ бассейнын барлыҡҡа килтергән бәрелеү ай ҡабығында өс үҙәктәш йыйырсыҡлы ҡатламдарҙың хасил булыуына сәбәпсе була. Ғәйәт ҙур удар кратерҙың эске теҙмәләре Рук тауҙарынан ғибәрәт, диаметры 930 км булған тышҡы сылбыр Кордильер тауҙарын барлыҡҡа килтерә. Бәрелеш һөҙөмтәһендә тышҡа сығарылған тау тоҡомдары тупаҫ һуйырташтарҙан тора һәм, Кордильерҙың тышҡы битләүҙәрендә башланып, төрлө тарафҡа 500 км тиклем алыҫлыҡҡа барып етә, диңгеҙ үҙәгенә йыйылған нур рәүешендәге һыҙаттар хасил була.

Ай өҫтөндә диңгеҙ ҡапма-ҡаршы урынлашҡан нөктәлә Край Диңгеҙе урынлашҡан.

Көнсығыш Диңгеҙе бассейнындә шулай уҡ Яҙ Күле бар, уны айҙағы базаны төҙөү урындарының береһе тип ҡарарға мөмкин.

## Атамаһы
Диңгеҙҙең хәҙерге атамаһын немец астрономы Юлиус Генрих Франц *Der Mond* (1906) китабында тәҡдим итә. Әммә инглиз һәүәҫкәр астрономы Патрик Мур аҙағыраҡ *On the Moon* китабында был атаманы 1946 йылда тәҡдим итеүе хаҡында белдерә. 1960-сы йылдарҙа был төбәктәең фотографик һүрәте алына, уның буйынса Көнсығыш Диңгеҙе Айҙың киҫкен рәүештә икенсе бер күк есеменә барелеүе һөҙөмтәһендә хасил булған кратерҙа ята тип фаразлау мөмкинлеген бирә.

Диңгеҙгә исем бирелгән йылдарҙа астрономияла Айға ҡағылышлы исемдәр биреүҙә икенсе төрлө система ҡулланыла. Әммә һуңыраҡ, 1961 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ҡабул иткән ҡарарға ярашлы Көнсығыш Диңгеҙе Айҙың күренгән ярымшарының көнбайыш сигендә урынлашҡан тип таныла.

## Фотогалерея

Файл:Mare Orientale (Lunar Orbiter 4) full.png|Көнсығыш Диңгеҙенең «Лунар орбитер-4» космик аппараты төшөргән фотоһүрәттәре, 1967
Файл:Moon-galileo-color.jpg|Көнсығыш Диңгеҙенең «Галилео» космик аппараты төшөргән фотоһүрәттәре, 1990


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Мостафина Флүрә Миңлейәр ҡыҙы

**Мостафина-Ниғмәтуллина Флүрә Миңлейәр ҡыҙы** (16 декабрь 1941 йыл — 4 ғинуар 2024 йыл) — театр актеры. 1964—2006 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1989—2001 йылдарҙа Салауат музыка училищеһы һәм колледжы уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990), 2002 йылдың иң яҡшы актёры премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Мостафина-Ниғмәтуллина Флүрә Миңлейәр ҡыҙы 1941 йылдың 16 деабрендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында тыуған.

1964 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.

карьераһын Салауат драма театрында башлай. Бер үк ваҡытта, 1989-2001 йылдарҙа, Салауат музыка колледжында башҡорт фольклоры бүлегендә, 2006-2010 йылдарҙа Салауат ҡалаһының Сәнғәт үҙәгендә уҡыта. Үҙенең берҙән-бер театры сәхнәһендә Флүрә Миңлейәр ҡыҙы сағыу образдар галереяһын булдыра. Уларҙың һәр береһе үҙ заманының ысын ҡапма-ҡаршылығын йөрөткән йәнле һәм танылған персонаждар. Оҙаҡ йылдар театрҙың төп актёры була.

## Ижады
Һәләтле, матур тауышлы, бейеү оҫталығына эйә булған артист сәхнәлә уйнаған тәүге ролдәре менән үк тамашасының һөйөүен яулай.
Флүрә Миңлейәр ҡыҙы Мостафина Салауат драма театрында эшләгән дәүерендә 70-тән артыҡ ролдә уйнай, шуларҙың 15 «йырлы» ролдәр.
Төп ролдәре:
* Клава — «Туй көнө» — «В день свадьбы», В. С. Розов; (дебют, 1965);
* Сажиҙә — «Еҙнәкәй», Х. К. Ибраһимов;
* Ҡарлуғас — Б.Бикбай «Ҡарлуғас» драмаһы;
* Ғәлимә — М.Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғ.Әмири һәм В.Ғ.Ғәлимовтың шул уҡ исемле инсценировкаһы;
* Кәләш — «Ҡанлы туй» — «Кровавая свадьба», Ф.Гарсия Лорка;
* Майнур — «Йәшенле ямғыр», З.Ҡ.Атнабаева ;
* Миләүшә — Туфан Миңнуллин «Хушлашыу»;
* Зәбирә — Флорид Бүләков «Ярангөл»;
* Зөмрәт — Илшат Йомағолов «Нәркәс» трагедияһы.
Флүрә Мостафина — киң диапазонлы артист, лирик, комик, трагик ролдәрҙе берҙәй уңышлы башҡара. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың төрлө яҙмыштарын уйнап, ул тамашасыны бәхетһеҙ булырға хоҡуғыбыҙ юҡ, тип инандыра.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының аатҡаҙанған артисы (1979);
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990);
* 2002 йылдың иң яҡшы актёры премияһы лауреаты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы

* Салауат драма театры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Тамаша» Сабый саҡтан табип булырға хыялландым. 
* Салауат драма театры ветеранына — 80 йәш
Зенит

**Зенит** — күк сфераһындағы нөктә, ул күҙәтеүсенең башы өҫтөндә урынлаша. Башҡа билдәләмә буйынса — аныҡ урындан туп-тура «өҫкә» күрһәткән йүнәлеш, йәғни күҙәтеүсе торған нөктәлә горизонталь яҫылыҡҡа ҡарата ортогональ булған ике вертикаль йүнәлештәрҙең береһе. «Өҫкә» төшөнсәһе астрономия, геофизика һәм улар менән сиктәш (мәҫәлән, метеорология) фәндәрҙә шул урында гравитация көсөнә ҡапма-ҡаршы йүнәлеш тип аныҡ билдәләнә.

*Астрономик зениттан* *геоцентрик* һәм *геодезик* зениттарҙы айыралар. Ер үҙәгенән күҙәтеүсе торған нөктә аша йүнәлтелгән векторҙың күк сфераһы менән киҫешеү нөктәһе геоцентрик зенит тап атала. Күк сфераһы менән нормалиҙың күҙәтеүсенең референц-эллипсоид йөҙөндә урынлашҡан нөктәһенең проекцияһына ҡарата киҫешкән нөктә геодезик зенит тип атала. Геоцентрик һәм геодезик зениттар күҙәтеүҙәр ярҙамында ғына билдәләнергә тейеш түгел, улар туранан-тура иҫәпләп кенә билдәләнә.

Зенит нөктәһенә ҡапма-ҡаршы йүнәлеш (йәғни гравитация көстәре йүнәлеше менән тап килгән) надир тип атала.

## Килеп сығышы
*Зенит* һүҙе ғәрәп теленән ингән һүҙбәйләнеште (الرأس سمت (*сэмт ар-ра’с*)) «баш өҫтөнән йөнәлеш» теүәл тәржемәләүҙән килеп сыҡҡан. Был һүҙ урта быуатта (XIV быуат дауамында) латин һәм иҫке испан телдәре аша Европаға килеп эләгә. Ул тәүҙә ҡыҫҡартылып *сэмт* («йүнәлеш») — *samt була,* артабан хаталар менән *сенит* — *senit* булып китә. Иҫке француз һәм урта инглиз телдәре аша *сенит* һүҙе XVII быуатта хәҙерге заман һүҙенә тулыһынса әйләндереg *зенит* була.

## Көнүҙәклеге һәм ҡулланыу

«Зенит» төшөнсәһе, ғәҙәттә, ғилми контекстарҙа ҡулланыла.

«Зенит» һүҙе күк сфераһы элементтары менән бәйле — өҫтәге яҡтыртҡыстан Ергә төшкән туп-тура нур.

## Шулай уҡ ҡара
* Геодезия
* Надир
* Кульминация

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Huschke, Ralph E. (1959) *Of Glossary Meteorology*, American Society Meteorological, Boston, Second printing-1970.
* McIntosh, D. H. (1972) *Meteorological Glossary*, Her Stationery Majesty' ' s Office, Met. 842 O., A. P. 897, 319 p.
* Picoche, J. (1992) *Du Etymologique Français Dictionnaire*, Robert Le, Paris, ISBN 2-85036-458-4.
Пирс (айҙағы кратер)

**Пирс кратеры** () — Айҙың күренгән яғында ятҡан Кризистар Диңгеҙенең көнбайыш өлөшөндәге ҙур булмаған удар кратер. Атамаһы Америка астрономы һәм математигы Бенджамин Пирс (1809—1880) хөрмәтенә бирелә һәм 1935 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫлана. Кратерҙың барлыҡҡа килеүе эратосфен осорона ҡарай.

## Кратер тасуирламаһы

Пирстың иң яҡын күршеләре: көнбайышта Фредгольм кратеры; төньяҡ-көнбайышта Тиссеран кратеры; төньяҡта Свифт кратеры; көнсығышта Эккерт кратеры; көньяҡта — көньяҡ-көнсығышта Пикар кратеры; көньяҡта — көньяҡ-көнбайышта Йеркс кратеры һәм көнбайышта — көньяҡ-көнбайышта Прокл кратеры. Пирс кратерынан көнбайышҡа табан Оппель теҙмәһе урынлашҡан.

Кратер үҙәгенең селенографик координаттары , диаметры 18,9 км, тәрәнлеге 2160 м.

Пирс кратеры полигональ формаға эйә һәм бер аҙ емерелгән. Кратерҙы уратып алған ур аныҡ һыҙатлы, эске урының альбедоһы бейек, шыма, итәге бер аҙ емерелгән. Урҙың бейеклеге 750 метр. Төбө соҡор-саҡырлы, кратер майҙанының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә бәләкәй кратер, төньяҡ-көнбайышында ҙур булмаған үҙәктәш һырт ята. Кратер үҙәгендә конус формаһындағы уба урынлашҡан.

## Йәнәш кратерҙар

* Халыҡ-ара астрономия союзы 1976 йылда Пирстың йәнәшендәге кратерға Свифт атамаһын бирә.

## Шулай уҡ ҡара
* Список кратеров на Луне
* Лунный кратер
* Морфологический каталог кратеров Луны
* Планетная номенклатура
* Селенография
* Минералогия Луны
* Геология Луны
* Поздняя тяжёлая бомбардировка

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Цифровой фотографический атлас Луны.
*Снимки кратера с борта Аполлона-15, Аполлона-17.
*Кратер Пирс на карте LAC-44.
*Селенологическая карта окрестностей кратера.
*Топографическая карта окрестностей кратера.
*Описание кратера на сайте The Moon-Wiki. 
*Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.
Женева күле

**Женева күле** йәки **Леман** () — Альп тауҙарының иң ҙур күле һәм ҙурлығы буйынса Балатон күленән Үҙәк Европала икенсе урынды биләй. Швейцария һәм Франция сиктәрендә урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны - 582 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 372 м.

Женева күле Ронаның һыубаҫар туғайында урынлашҡан һәм Ивуар ауылы тирәһендә бормаланған ярым ай формаһында. Бөгөл тәбиғи рәүештә уны Ҙур () һәм Бәләкәй () күлдәргә бүлә.

Күлдең төньяҡ ярына зиннәтле курорттар һалынған - ул Швейцария ривьераһы. Бында лорд Байрондың шулай уҡ исемдәге поэмаһы арҡаһында дан алған Шильон замогы ҡалҡып тора.

## Топонимикаһы
Женева менән Лозанна араһындағы яр буйы участкаһын - Ла-Кот (), Лозанна менән Вева араһындағы һыҙатты Лаво () тип йөрөтәләр.

Иң иртә яҙылған күлдең атамаһы — Рим осоронда бирелгән . IV быуатта был атама  йәки *Lacus Losanetes* тигәнгә үҙгәрә, ә Урта Быуаттарҙа — .

 тигән атама XVI быуатта Швейцария конференцияһы көсәйгәндән һуң ҡулланыла башлай. XVIII быуатта француз теленә ҡулланыу буйынса икенсе урынды биләгән  тигән атамаһы кире ҡайта. Ҡайһы бер карталарҙа  тип яҙылып үткән.

## Ҡалалар

## Судносылыҡ
20-се быуаттың тәүге яртыһына тиклем күл буйлап йөк ташыу өсөн Женева күленең елкәнле баркалары файҙаланыла. Күл буйлап пассажирҙар ташыу менән 1873 йылда ойошторолған Compagnie générale de navigation sur le lac Léman тигән Швейцария пароходсылығы шөғөлләнә. Уның флоты составына 20-се быуат башында төҙөлгән 5 тәгәрмәсле пароход инә.

## Иҫкәрмәләр

## Литература
* 
## Һылтанмалар
*
Шәмғолов Мәҙийәр

**Шәмғолов Мәҙийәр** (; 1874 — 1939) — мосолман дин әһеле. Японияның Кобе ҡалаһы мәсетенең беренсе имамы (1935—1938).

## Биографияһы
1874 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Нимесләр ауылында тыуған, атаһының ағаһы мәктәбендә башланғыс белем алған.

Ырымбурҙа «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлағандан һуң, 21 йәшендә өйөнә ҡайтып, ошонда уҡыта һәм 1900 йылда имам булып китә. 1905 йылда хажға бара. Өфөнөң «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыта.

1921 йылдың февралендә Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев етәкселегендәге Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығының делегацияһы составында Япония етәкселеге менән Токио һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша. 1921—1922 йылдарҙа имам булып, Урал-Волга буйы төркиҙәре ойошмаһында, Шанхайҙа хеҙмәт итә. 1928 йылда Японияның Кобе ҡалаһына күсә. Ә 1934 йылдан Кобела мосолмандар ойошмаһы имамы һәм мөҙәрис була.

1935 йылда Кобела тәүге мәсет төҙөлә, ул башлыса Калькуттанан (Һиндостан) бай мосолмандың хәйриә аҡсаһына һалына. Төҙөлөштөң комитеты составына Мәҙийәр Шәмғолов та ингән. 1935 йылда Японияла йәшәүсе Урал-Волга буйы төркиҙәре ҡоролтайында дини комиссия етәксеһе, мосолмандарҙың Диниә назараты ағзаһы итеп һайлана. Япония, Маньчжурия, Ҡытай һәм Корея буйлап йөрөгән.

СССР-ҙа ҡалған Мотаһар Камалетдиновтың ҡыҙы Фатимаға өйләнгән. Башҡортостанда ҡалған мосолман эшмәкәрҙәренә ярҙам иткән, әҙәбиәт, аҡса ебәргән.

1939 йылдың 18 июнендә Кобе ҡалаһында оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була. Ҡаланың мосолман зыяратында ерләнгән.

## Әҙәбиәт
* 
* Развитие гуманитарной науки в регионах России: Материалы Международной научной конференции, посвященной 85-летию Федерального государственного бюджетного учреждения науки Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2017. — 386 с.  — ISBN 978-5-91608-157-2.
Кобе мәсете

**Кобе мәсете** () — 1935 йылдың октябрендә Кобе ҡалаһында нигеҙ һалына. Японияның беренсе мәсете. Тәүге имамы — Мәҙийәр Шәмғолов (1935—1938).

## Тарихы
Мәсет төҙөлөшө Кобе Ислам комитетының 1928 йылдан 1935 йылға тиклем йыйған иғәнәләр иҫәбенә финанслана. Мәсет 1943 йылда Япония Император флоты тарафынан тартып алына. Әммә был уға бөгөн дә мәсет булырға ҡамасауламай. Уның нигеҙе һәм структураһы 1995 йылғы ер тетрәүҙе лә сыҙай алған.

Мәсет традицион төрөк стилендә Чехия архитекторы Ян Йозеф Швагр (1885-1969) төҙөгән, был архитектор Японияла бик күп дини тәғәйенләнештәге биналарға нигеҙ һалған.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт.
Шәмғолов

**Шәмғолов** — фамилия.

* Шәмғолов Мәҙийәр (1874—1939) — мосолман дин әһеле. Кобе мәсетенең беренсе имамы (1935—1938).
* Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы (1921—1945) — Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).
Надир

**Надир** (от  нәзир, «ҡапма-ҡаршы») — тәғәйен урында туранан-тура *аҫҡа* табан күрһәтеүсе йүнәлеш, йәғни ошо нөктәлә горизонталь яҫылыҡҡа ҡарата ортогональ ике вертикаль йүнәлештәрҙең береһе. *Түбәнерәк булыу* төшөнсәһе ярайһы уҡ киң мәғәнәне аңлата, шуға күрә ғалимдар надирҙы ҡәтғи термин менән аңлата. Астрономия, геофизика һәм улар менән сиктәш фәндәрҙә (мәҫәлән, метеорологияла) надир — гравитация көстәре тәьҫире йүнәлешенә тап килгән йүнәлеш. Надирға ҡапма-ҡаршы булған йүнәлеш зенит тип атала.

Надир төшөнсәһе геометрияла визуалләштереүҙә лә ҡулланыла, орбиталь юлдашҡа ҡарата түбәнгә табан йүнәлтелгән ҡараш. Надир, мәҫәлән, атмосфераны дистанцион тикшереүҙә, шулай уҡ космонавт асыҡ космосҡа сыҡҡан сағында Ергә ҡарап үҙ урынын билдәләй.

Ҡайһы саҡ был һүҙ күсмә мәғәнәлә кешенең күңел торошон, йәки уның профессиональ эшмәкәрлеге сифатынбилдәләү өсөн ҡулланыла.

*Надир* термины шулай уҡ күк есеменең үҙ орбитаһы буйлап хәрәкәт итеүе процесында ул етә алған иң түбән нөктәне билдәләү өсөн файҙаланыла. Мәҫәлән, *надир* терминын Ҡояш торошон билдәләү өсөн ҡулланырға мөмкин, әммә техник яҡтан ҡарағанда ул быға билдәле бер ваҡытта һәм түбән киңлектәрҙә генә өлгәшә ала.

## Шулай уҡ ҡара
* Геодезия
* Зенит

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ид Ках

**Ид Ках** (*Байрам*;  *эйд* — байрам, *гах* — урын, , , Hëytgah Meschiti) — Ҡытайҙа иң ҙур мәсет. Ҡашғар ҡалаһында уйғыр мосолмандары йәшәгән үҙәк майҙанында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Майҙаны — 16 800 м². Мәсет 20 меңгә тиклем доға ҡылыусыны һыйҙыра.

1442 йылда төҙөлгән, иң боронғо участкаларҙы IX—X быуаттарға индерергә мөмкин. Һуңынан киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола.

Һары кирбестән һалынған.

## Иҫкәрмәләр
Сунцзян мәсете

**Сунцзян мәсете** () — Шанхайҙағы (ҠХР) иң боронғо мәсет. Сунцзян районында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Сунцзяндағы мәсеткә һәм мосолмандар мәхлләһенә Гао Кэгундың тоҡомдары нигеҙ һалған. Мәсет төҙөлөшө 1364—1367 йылдарҙа Юань империяһы ахырында башлана. Аҙаҡ ул 1391 йылда Мин империяһы заманында яңынан төҙөлгән. Бина Цин империяһы осоронда бер нисә реконструкцияны кисергән.

Шанхай Хөкүмәте Сунцзян мәсетен 1908 йылдың 26 авгусында махсус ҡурсалау аҫтында мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерҙе. 1985 йылда мәсет төп мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелде. 1989 йылда мәсет халыҡ өсөн яңынан асыла.

Мәсет биләмәһенең майҙаны — 4900 м². Бинаның архитектураһында традицион ғәрәп һәм ҡытай мотивтары берләшкән. Мәсеттең фасады төньяҡҡа ҡарай, ул төп залдан, ғибәҙәтхананан, коридорҙан, вәғәздәр һәм ванна бүлмәһенән тора. Мәсеттең көнсығыш өлөшөндә ғәрәп стилендә эшләнгән арҡыры һырлы һәм көмбәҙле башня урынлашҡан. Намаҙ уҡыу залы мәсеттең көнбайыш өлөшөндәге башня ҡаршыһында урынлашҡан. Ул Юань һәм Мин дәүерҙәре архитектураһын сағылдырған ике өлөштән тора.

## Иҫкәрмәләр
Анхель шарлауығы

**А́нхель**, *Керепакупаи-Меру* (, , пемон телендә — *Kerepakupai vena*) — донъялағы иң бейек шарлауыҡ, дөйөм бейеклеге 979 метр (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1054 метр), һыуҙың өҙлөкһөҙ ҡойолоу бейеклеге 807 метр. Венесуэланың Боливар штатында Кереп йылғаһында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
1933 йылда шарлауыҡ өҫтөнән осҡан летчик Джеймс Эйнджел () хөрмәтенә аталған.

Шарлауыҡ Венесуэланың Боливар штаты тропик урмандарында, Канайма милли паркы биләмәһендә урынлашҡан. Һыу венесуэла тепуиҙәренән иң ҙуры булған Ауян-Тепуи түбәһенән ағып төшә - уның рус теленә тәржемәһендәге исеме «иблис тауы» тигәнде аңлата.

Йығылыу бейеклеге шул тиклем ҙур, хатта ергә төшкәнсе һыу ваҡ тамсыларға һибелә һәм томанға әйләнә. Томандың бер нисә саҡрым алыҫлыҡта һиҙелеүе мөмкин. Төшкән һыу Кереп йылғаһына ҡоя.

## Тарихи

Шарлауыҡты тикшеренеүсе Эрнесто Санчес Ла Крус тапҡан, әммә Джеймс Эйнджелдың осошона тиклем киң билдәле булмай. 1933 йылда АҠШ-нан был лётчик мәғдән ятҡылыҡтарын эҙләп оса. Урындағы гидтар әйтеүенсә, ул алмас эҙләгән. Джеймс Эйнджел осорондағы аборигендарҙың бер туҡтауһыҙ алмас тип атарға мөмкин булған таштар тураһында һөйләүҙәре был осошҡа килтерә. Ысынында иһә, Анхель шарлауығы урынлашҡан яйла кварц менән мул. 1933 йылдың 16 ноябрендә Эйнджел осош барышында Ауян-Тепуи тип аталған тауҙы күреп ҡала, ул уның иғтибарын йәлеп итә лә инде. 1937 йылдың 9 октябрендә ул кире әйләнеп ҡайта һәм самолетты Ауян-Тепуиға ултыртырға тырыша, әммә ултырғанда самолёт зыян күрә, шассиҙарҙың береһе шартлай.

Һөҙөмтәлә Эйнджелға һәм уның өс компаньонына (шул иҫәптән уның ҡатыны Мариға) тауҙан йәйәү төшөргә тура килгән. Уларҙың цивилизацияға ҡайтыуы 11 көн тәшкил итә. Уларҙың мажараһы хаҡында яңылыҡтар бик тиҙ тарала, һәм шарлауыҡ уның хөрмәтенә «Анхель шарлауығы» () тип атала. Испан телендә Эйнджел () фамилияһы Анхель булараҡ уҡыла, шуға күрә уның исеме тап шундай. Тимәк, шарлауыҡтың фәрештәләр менән бер ниндәй уртаҡлығы ла юҡ - был кеше фамилияһы.

Эйнджелдың «Фламинго» самолеты 33 йыл буйына, вертолет менән уны сығарғансы, шул ерҙә ҡала. Самолет Маракай ҡалаһының авиация музейында реставрациялана, һәм хәҙер Сьюдад-Боливар ҡалаһы аэропорты алдында тора.

1949 йылда шарлауыҡҡа АҠШ-тың милли география йәмғиәте экспедицияһы уҙғарыла, сәфәр йомғаҡтары буйынса уның бейеклеге билдәләнә һәм китап нәшер ителә.

1994 йылда ЮНЕСКО шарлауыҡты үҙ эсенә алған Канайма милли паркын Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерҙе.

## Иҫкәрмәләр