open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ибраһимова Фәғилә Нурулла ҡыҙы

**Ибраһимова Фәғилә Нурулла ҡыҙы** (11 март 1926 йыл — 8 сентябрь 2010 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Фәғилә Нурулла ҡыҙы Ибраһимова 1926 йылдың 11 мартында Төмән өлкәһе Төмән районының Есаул ауылында ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Нурулла ат, ә әсәһе Мәрфүғә быҙау ҡараусы эшләгән.

1941 йылда ул Есаул башланғыс мәктәбен тамамлағанда Бөйөк Ватан һуғышы башлана, һәм Фәғилә тиҫтерҙәре менән бергә колхоз баҫыуҙарында төндө көнгә ялғап, ал-ял белмәй эшләй.

1944—1945 йылдарҙа уға балыҡсылар артелендә эшләргә тура килә. 1947 йылда ауылдашы Ибраһимов Әнүәргә кейәүгә сыға. Ғаиләлә һигеҙ бала үҫә, туғыҙынсыһын тәрбиәгә алалар.

1961 һәм 1963 йылдарҙа «һигеҙ бала тәрбиәләгән әсә» булараҡ Фәғилә Ибраһимова СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы II һәм III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнә.

1946 йылдан Төмән районының «Турин» совхозында һауынсы булып эшләй, 1968 йылда һәр һыйырҙан йылына 3200 кг, 1972 йылда — 4546 кг, 1973 йылда — 4031 кг һөт һауып алыуға өлгәшә.

1973 йылдың 6 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «һөт һауып алыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн» Фәғилә Нурулла ҡыҙы Ибраһимоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Хеҙмәт алдынғыһы Бөтә Союз Халыҡ Хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша, 1976 йылда КПСС-тың XXV съезына делегат итеп һайлана.

2010 йылдың 8 сентябрендә Төмән өлкәһенең Есаул ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973)
* Ленин ордены (06.09.1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* II һәм III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены (1961, 1963)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (06.09.1973).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая Тюменская энциклопедия : в 3 т. / Абрамов Н. В. и др. — Тюмень : НИИ регион. энцикл. ТюмГУ ; Екатеринбург : Сократ, Т. 2: И — П. — 2004 г. — 495 с. — ISBN 5-88664-171-8
Лыкова Антонина Михайловна

**Лыкова Антонина Михайловна** (ҡыҙ фамилияһы **Орлова**; 1 август 1931 йыл) — Рязань өлкәһе Шиловский районының Киров исемендәге колхозда һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1953).

## Биографияһы
Антонина Михайловна Лыкова 1931 йылдың 1 авгусында Үҙәк-сәнәғәт өлкәһенең Шиловский районы Санское ауылында (хәҙерге Рязань өлкәһе) крәҫтиән Орловтар ғаиләһендә тыуған.

1946 йылда урындағы тулы булмаған (ете йыллыҡ) урта мәктәпте тамамлай һәм Киров исемендәге колхозда эшләй башлай: йәй йәшелсәселек бригадаһында, ҡыш — һөт-тауар фермаһында эшләй. 1949 йылда һауынсы булып эшкә инә; 1951 йылда һәр һыйырҙан уртаса тәүлек һауым 15-16 килограмм тәшкил итә, йылына һәр һыйырҙан уртаса 4500 килограмм һөт һауып ала. Ул 1952 йылда үҙенә беркетелгән 9 баш һыйырҙан (йылына һәр һыйырҙан уртаса) 196 килограмм ҡуйылыҡта 5144 килограмм һөт һауып ала, уның исеме өлкә почет китабына индерелгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1953 йылдың 21 авгусындағы Указы менән «малсылыҡта өлгәшкән юғары күрһәткестәре һәм дәүләткә һатыу буйынса планды арттырып үтәгәне өсөн» Лыкова Антонина Михайловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройыисеме бирелә.

1957 йылда «хеҙмәттә юғары күрһәткестәре өсөн» икенсе Ленин орденына лайыҡ була. 1959 йылдың 16 октябрендә Рязань өлкәһенең колхозсы ҡатын-ҡыҙҙары һәм совхоздарының эшсе-ҡатын-ҡыҙҙары делегацияһы составында СССР Министрҙар Советы рәйесе һәм КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущев менән Кремлдә осрашыуҙа ҡатнаша.

1964 йылдан 1986 йылға тиклем Санское ауыл советы рәйесе вазифаһында эшләй. 1986 йылдың сентябрендә хаҡлы ялға сыға. Санское ауылында йәшәй.

Депутаттар Советының Рязань өлкә (өс тапҡыр) һәм Шилов районы (ике тапҡыр) депутаты, Рязань КПСС өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана.

Ике Ленин ордены (21.08.1953, 07.02.1957), миҙалдар, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (08.01.1960), шулай уҡ ВСХВ-ВДНХ-ның Ҙур һәм Бәләкәй алтын миҙалдары менән бүләкләнә.

## Ғаиләһе
Ире: Лыков Иван Сергеевич, улы Лыков Александр Иванович (1954 йылғы), ҡыҙы Лыкова (Харламова) Любовь Ивановна (1956 йылғы.).

## Иҫкәрмәләр
Савицкая Кристина Николаевна

**Савицкая Кристина Николаевна** (10 июнь 1991 йыл) — Рәсәй еңел атлеты. 2012 йылда Олимпия уйындарында сығыш яһаусы. Күпбәйгелә ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (2012, 2013). Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Кристина Николаевна Савицкая  1991 йылдың  10 июнендә Красноярск ҡалаһында тыуған. Еңел атлетика менән 13 йәшендә ата-әсәһенең нәсихәте буйынса дөйөм сәләмәтлекте нығытыу өсөн шөғөлләнә башлай, ләкин бер йылдан һуң инде ҡыҙға крайҙың иң тәжрибәле тренеры Владимир Савушкин иғтибар итә.

Савицкая өсөн беренсе халыҡ-ара  старт булып 2007 йылда үҫмерҙәрҙең  донъя чемпионаты тора, унда ҡыҙ 16-сы һөҙөмтә күрһәтә. Ике йылдан һуң  юниорҙар араһында Европа чемпионатында Кристина финишҡа 6-сы булып килә.

Үҙе өсөн беренсе өлкән  Рәсәй чемпионатында  2011 йылда программаһының бөтә ете төрө һөҙөмтәләре буйынса  Ольга курбан еңеү яулай, ә уның артынан финишҡа килгән Савицкая Кристина һәм Богданова Анна баллдарҙың тиң һанын йыя.  Өҫтәмә күрһәткестәр буйынса   Богданова,  Савицкаяны «көмөш» өсөн көрәштә үҙып китеп, йомғаҡлау табелендә юғарыраҡ була.

2012 йылда Рәсәй чемпионатында, карьераһында тәүге тапҡыр  6000 балды атҡарып  һәм Красноярск крайында рекорд ҡуйып, Кристина был ярыштарҙа ышаныслы еңеү яулай һәм шулай итеп Олимпия уйындарында ҡатнашыуға мөмкинлек ала.

Лондонда спортсы шәхси  ҡаҙаныштарын  яңырта, әммә уның көсһөҙ урыны  булып һөңгө ырғытыу тора (17-се һөҙөмтә); һөҙөмтә  — 7-се урынды биләй. Еңеүселәре бүләкләү алдынан судьялар яңылыш  дисквалификацияланған немка  Лилли Шварцкопфты тергеҙәләр, һөҙөмтәлә Кристина Савицкая табелдә 8-се урынға күсә. Тыйылған матдәләрҙе ҡулланыуы өсөн дисквалификацияланған рәсәйле Татьяна Чернова һәм украин ҡыҙы Людмила Йосипенконан һуң Кристина  Савицкая Олимпиаданың йомғаҡлау протоколында 6-сы урынды  биләй.

2013 йылда Рәсәй чемпионатында ете бәйге ярыштарында  Савицкаяға тиң булыусылар булмай.  Еңеү спортсыға Мәскәүҙәге  донъя чемпионатында ҡатнашыуға гарантия бирә. Һөңгө ырғытыу буйынса донъя беренселегендә икенсе мөмкинлектә, Савицкая арҡа йәрәхәте ала — ярыштарҙа сығыш яһауҙы тыйып, уны  стадиондан  дауаханаға тикшереү үткәреү өсөн алып китәләр.

## Һылтанмалар
* Кристина Савицкая — профиль на сайте IAAF (англ.)
* 

## Иҫкәрмәләр
Виноградова Анна Ивановна

**Виноградова Анна Ивановна** (19 май 1917 йыл — 4 июль 2008 йыл) — совет электрон сәнәғәте алдынғыһы, СССР Электрон сәнәғәте министрлығына ҡараған Новосибирск электровакуум заводының откатчиктар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анна Ивановна Виноградова 1917 йылда Ярославль өлкәһе Торонково ауылында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

Виноградова Анна Ивановна мәктәптә уҡып барлығы биш класс тамамлаған. Ул Ленинград ҡалаһының 211-се «Светлана» заводында хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Анна Ивановна Виноградова 1941 йылда үҙе эшләгән завод менән бергә Ленинградтан Новосибирск ҡалаһына эвакуациялана.

Виноградова Анна Ивановна 1941 йылдан алып 1967 йылға тиклем 617-се заводта Новосибирск ҡалаһында эшләй. 1945 йылда ул откатчиктар бригадаһының бригадиры була, шулай уҡ иретеп йәбештереүсе һөнәрен дә шул арала үҙләштерә.

1966 йылдың 29 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы рәүештә электрон сәнәғәтендәге етештереү уңыштары һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн Виноградова Анна Ивановнаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.

1967 йылдан алып Анна Ивановна Виноградова хаҡлы ялда.

1990-сы йылдар уртаһынан алып Виноградова Анна Ивановна Омск ҡалаһында йәшәй. 2008 йылдың 4 июлендә вафат була. Ул Омск ҡалаһының Көньяҡ-Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы (29.07.1966)
* Ленин ордены (29.07.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*
Бокова Хритиния Алексеевна

**Бокова Хритиния Алексеевна** (14 ноябрь 1928 йыл — 3 апрель 2022 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы адынғыһы, сусҡа ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
1928 йылдың 14 ноябрендә хәҙерге Ростов өлкәһенең Шолохов районы Кружилинский утарында тыуған.

1945 йылда, Кружилин мәктәбенең 7-се класын тамамлағандан һуң, урындағы «Будёный» колхозына эшкә килә. 1950 йылда «Кружилинский» Вёшенский иген совхозына эшкә күсә. 1955 йылдан ошо совхоздың сусҡа фермаһында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1965 йылда уртаса ауырлығы 16 килограмға еткән 1125 сусҡа балаһы үҫтерә һәм артабан ҡарауға тапшыра.

1969 йылда бригадир булып Хритиния Алексеевна сусҡа фермаһында 50 кешенән торған коллективты етәкләй, бригадир була. 1986 йылдан пенсияла. Әлеге ваҡытта Ростов өлкәһенең Шолохов районында йәшәй. 2011 йылдың ноябрендә Шолохов районы хакимиәте Хритиния Алексеевнаны 83 йәше  менән ҡотланы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары һәм ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырғаны өсөн, Бокова Хритиния Алексеевнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Шулай уҡ Октябрь Революцияһы ордены (1968) һәм миҙалдар менән бүләкләнде.
* 2013 йылда «Ростов өлкәһе алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнде.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Житникова Варвара Павловна

**Житникова Варвара Павловна** (1 декабрь 1917 йыл — 14 декабрь 1984 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Украина ССР-ы Харьков өлкәһе «Ҡыҙыл тулҡындар» орлоҡсолоҡ совхозы звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Варвара Павловна Житникова 1917 йылдың 1 декабрендә Харьков өлкәһе территорияһында украин крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс белем алған. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында немецтар тарафынан оккупацияланған биләмәлә йәшәй. 1943 йылдың февралендә был территория немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң Житникова Варвара Павловна дошмандар тарафынан емерелгән хужалыҡты тергеҙеүҙә ҡатнаша. Һуңыраҡ Житникова Варвара Павловна иген үҫтереүсе звеноны етәкләй. 1947 йылда үҙенең звеноһына ҡараған 20 гектар майҙанда гектарынан 35,5 центнер бойҙай үҫтереп ала.

1948 йылдың 13 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы Варвара Павловна Житниковаға ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләр алғаны һәм уңыш собирать итеүҙә рекорлы күрһәткестәре өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Артабан да Житникова Варвара Павловна ауыл хужалығында эшләүен дауам итә һәм ауыл хужалығы производствоһында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә.

В. П. Житникова Харьков өлкәһе Великобурлыкский районының Червоная Хвыля ҡасабаһында йәшәй. Ул 1984 йылдың 14 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (13.03.1948)
* Ленин ордены (13.03.1948)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Харьковщинаның алтын йондоҙҙары. Төҙөүсе Дикань А. П. — Харьков, 2009.

## Һылтанмалар
*
Болошкевич Екатерина Ивановна

**Екатерина Ивановна Болошке́вич** (1939 йылдың 19 майы, Глубочица ауылы) — Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 60 йыллығы исемендәге Житомир етен комбинаты туҡыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977). УССР Юғары Советының 9-сы саҡырылыш депутаты.

## Биографияһы
1939 йылдың 19 майында Глубочица ауылында (бөгөн — Житомир өлкәһе Житомир районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәп тамамлай.

1957 йылдан алып Житомир ит комбинатында эшләй. 1959 йылда Житомир етен комбинатын төҙөүҙә ҡатнаша, һуңынан 1959 йылдан башлап шунда туҡыусы булып эшләй. 1967 йылда КПСС сафына инә. 1976 йылдан 1981 йылға тиклем Украина Коммунистар партияһының Ревизия комиссияһы ағзаһы була.

УССР Юғары Советының 9-сы саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXIV һәм XXV съездары делегаты итеп һайлана.

Туғыҙынсы биш йыллыҡта (1971—1975) ике биш йыллыҡ пландарын үтәп, 6798000  метр туҡыма етештерә. 1977 йылда «1976 йыл планын, ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрен үтәгәне һәм тармаҡта иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшкәне, юғары сифатлы халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештереүҙә шәхси өлөшө һәм ҡаҙаныштары, йәш эшселәрҙе коммунистик тәрбиә һәм һөнәр буйынса әҙерләүҙә күп ижади эшмәкәрлек һалғаны өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 12 май указы менән
* Ленин ордены (ике мәртәбә)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* СССР еңел сәнәғәтенең иң яҡшы хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ЛЬОНОКОМБІНАТУ ГЕРОЇНІ ЖИТОМИРСЬКИЙ
Большакова Мария Николаевна

**Мария НиколаевнБольшакова** (1911—1996) — малсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биография
Мария Большакова тыуған 1911 йылдың 19 сентябрендә Смольяны ауылында (хәҙер — Белоруссия, Витебск өлкәһе, Оршанский районы). 1919 йылдан ғаиләһе менән бергә Смоленск өлкәһе, Ельнинский районы, Теренино ауылында йәшәгән, башланғыс мәктәпте тамамлағас, урындағы совхозда эшләй. 1934—1938 йылдарҙа Большакова Руднянский районы «Первомайский» совхозының эре мөгөҙлө мал һөт-тауар фермаһы бригадиры булып эшләй. 1938 йылда ул, зоотехниктар курстарын тамамлай, артабан Руднянский ҡала ветеринар дауаханаһында лечебница эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияға эләгә, бар көслөк менән Германияға эшкә оҙатыла. 1945 йылда тыуған яғына ҡайта, колхоз һәм совхоздарҙа эшләй.

1947 йылдан 1979 йылға тиклем Большакова Смоленск өлкәһе Вяземский районының «Кайдаковский» совхозы сусҡа фермаһында бригадир булып эшләй. Үҙенең хеҙмәте осоронда ул ит етештереүҙә һәм сусҡа бәрәстәрен һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәште.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март указы менән Мария Большакова «малсылыҡ үҫешендә, ит етештереүҙе арттырыуҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн», Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ булды.

1981 йылда Большакова пенсияға сыға. 1996 йылда вафат була, Вяземский районы Кайдаково ауылында ерләнгән.

Шулай уҡ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* И. Н. Беляев. Честь и слава — по труду , Биобиблиогр. справочник о смолянах—Героях Социалистического Труда, полных кавалерах ордена Трудовой Славы.— Смоленск, 1991.— 336 с
* Очерки истории Смоленской организации КПСС. — М.: Моек рабочий, 1970. — С. 503.
* *Беляев И. Н.* Смоляне—Герои Социалистического Труда//Полит. информация. 1973 № 23—24. С. 27.
* *Смирнов И. А.* Вязьма — старинный русский город.— М.: Моск. рабочий, 1988. — С. 194.

## Һылтанмалар
*
Иванова Зинаида Михайловна

**Иванова Зинаида Михайловна** (3 март 1921 йыл — 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1961 йылдан Псков өлкәһе Бежаницкий районының «Ударник» совхозында машина менән һауыу оҫтаһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бежаницкий районының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Зинаида Михайловна Иванова 1921 йылдың 3 мартында Псков өлкәһе Бежаницкий районыныңың Сапрыгино ауылында тыуған. Ашево ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 14 йәшендә «1 Май» совхозында һауынсы булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Новоржев һәм Карамышев райондары территорияһындағы партизан хәрәкәтендә ҡатнаша. 1944 йылдың мартында яралана һәм Боровичи ҡалаһына тылға ебәрелә. Яраларын төҙәтеп, күпмелер ваҡыт госпиталдә санитарка булып эшләй.

Һуғыштан һуң тыуған яғына ҡайтып, «1 Май» совхозында эшен дауам итә. 1961 йылда Сапрыгино ауылында яңы «Ударник» малсылыҡ комплексы төҙөлә, ул алдынғы механизмдар менән йыһазландырыла, улар араһында машина менән һауыу аппараттары ла була. Ул эшләгән Сапрыгино фермаһы, Псков өлкәһендә малсылар өсөн алдынғы тәжрибә мәктәбенә әүерелә. Тап Зинаида Михайловнаға совхоз директоры яңы техниканы үҙләштереүҙе ышанып тапшыра. Машина менән һауыу буйынса яңы һөнәрҙе тулыһынса үҙләштереп, 1964 йылда ул 257 тонна һөт ала, йәғни һәр 115 һыйырҙан уртаса 2235 килограмм, 1965 йылда — 329 тонна, йәки һәр һыйырҙан 2930 килограмм һөт ала. Шул уҡ ваҡытта продукцияның үҙҡиммәте, уны етештереү өсөн хеҙмәт сығымдары һиҙелерлек кәмей. Тулайым һөт һауып алыу буйынса 11-се биш йыллыҡ заданиеларын 104,5 процентҡа үтәй, йылына һәр һыйырҙан уртаса 3130 килограмм һөт ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән «малсылыҡты үҫтереүҙә, һөт һәм башҡа продукцияны етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙағы өлгәшкән уңыштары өсөн» Иванова Зинаида Михайловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы ташырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 1986 йылда икенсе Ленин орденына лайыҡ була.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, Зинаида Михайловна 10 йыл тирәһе тағы совхозда эшләй. Әлеге ваҡытта Бежаницкий районында һөт һауыу буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшкән ферма хеҙмәткәрҙәренә Социалистик Хеҙмәт Геройы З. М. Иванова исемендәге күсмә Кубок тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Мазала Анна Васильевна

**Мазала Анна Васильевна** (; 22 декабрь 1925 йыл, Закаливье, Лепель районы, Борисов ҡала округы, БССР — 11 август 2013 йыл, Лепель (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Поплавок ауылы), Витебск өлкәһе, Белоруссия) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Витебск өлкәһе Лепель районының сусҡа ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анна Васильевна Мазала 1925 йылдың 22 декабрендә Белоруссияның Лепель районы Закаливье ауылында тыуған (хәҙер Витебск өлкәһе, Белоруссия).

1944 йылдан «Ҡыҙыл нур» колхозына эшкә урынлаша, 1947 йылда баҫыусылыҡ бригадаһында бригадир була, һуңыраҡ Жданов исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары итеп һайлана. 1959 йылдан Жданов исемендәге колхоздың сусҡа фермаһы мөдире була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән «малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа тауарҙы етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙағы уңыштары өсөн» Мазала Анна Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

КПСС-тың XXIV съезы делегаты (1971), Белорус ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Белоруссия Коммунистар партияһын Үҙәк Комитеты ағзаһы, партияның Витебск өлкә комитеты бюроһы ағзаһы.

Лепель ҡалаһында йәшәй (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Витебск өлкәһенең Поплавок ауылы), 2013 йылдың 11 авгусында вафат була.

Ленин ордены (22.03.1966), миҙалдар менән бүләкләнә. Лепель ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мазала Ганна Васільеўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Л. В. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 567.
* Мазало Анна Васильевна // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 96.
* Мазало Анна Васильевна // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 269.
* Шлык Ф. Е. Лепель: историко-экономический очерк. Минск, 1976.
* Лепельский район. Минск, 2012.
* Гарбачоў, М. Герой мірнага часу / М. Гарбачоў // Лепельскі край. — 2016. — 8 крас. — С. 2.
* Героі-землякі // Лепельскі край. — 2009. — 11 верас. — С. 3.
* Кавалеўскі, С. Гераічная Ганна Васільеўна / С. Кавалеўскі // Народнае слова. — 2004. — 18 мая. — С. 5.
* Кавалеўскі, С. Гераічная жынчына / С. Кавалеўскі // Народнае слова. — 2005. — 24 снеж. — С. 5.
* Крывец, М. Зорка героя / М. Крывец // Лепельскі край. — 2005. — 30 снеж. — С. 1.
* Міхно, У. Залатая зорка Героя / У. Міхно // Лепельскі край. — 2010. — 9 лістап. — С. 4.
* Осовская, Е. На скрижалях истории / Е. Осовская // Лепельскі край. — 2013. — 13 верас. — С. 2.
* Телятко, Е. Зуб мудрости / Е. Телятко // Віцебкі рабочы. — 2001. — 4 студз. — С. 2.
* Хаванскі, В. «…Шелками вышито Судьбы моей простое полотно» / В. Хаванскі // Лепельскі край. — 2000. — 19 снеж. — С. 1-2.
* Шушкевіч, А. Жыццё, як песня / А. Шушкевіч // Вiцебскі рабочы. — 2005. — 24 снеж. — С. 1.
Бондарева Клавдия Егоровна

**Бондарева Клавдия Егоровна** (22 июнь 1924 йыл — 2 июль 2011 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, механизатор. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Клавдия Егоровна Бондарева 1924 йылдың 22 июнендә Һамар өлкәһе Оло Глушица районы Оло Дергуновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

20-се йылдарҙа атаһы вафат була, һәм әсәһе өс балаһы менән яңғыҙы тороп ҡала.
Дүрт класты тамамлағандан һуң, Клавдияға йыйыштырыусы, быҙау ҡараусы, хат ташыусы, ҡаҙанлыҡ операторы эшен башҡара.

1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, механизатор һәм комбайнда штурвалсы була. 1943 йылдан, механизация училищеһын тамамлағандан һуң, «Прогресс» колхозында комбайнда һәм тракторҙа эшләй, комбайндарҙың "Коммунар"ҙан башлап «Нива»ға тиклем төрлө төрҙәрен үҙләштерә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрель Указы менән, «ауыл хужалығы үҫешендә юғары производство уңыштарына һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүгә өлгәшкән өсөн», Клавдия Егоровна Бондареваға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы»]] исеме бирелә.

1942 йылдан алып 1986 йылға тиклем К. Е. Бондарева бер ураҡты ла ҡалдырмай. Һамар өлкәһендә, фермала, йәшелсә баҡсаһында түгел, ә иген баҫыуында комбайнда эшләп, Тыуған илдең юғары наградаһы менән бүләкләнеүсе берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.

2011 йылдың 2 июлендә вафат була, Һамар өлкәһе, Оло Глушица районы, Оло Дергуновка ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (23.12.1976)

## Иҫкәрмәләр
Диканова Татьяна Александровна

**Диканова Татьяна Александровна** (19 ноябрь 1949 йыл, Мәскәү) — юрист-криминолог, прокурор күҙәтеүе буйынса белгес; сығарылыш М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1971); юридик фәндәр докторы тмаможнялағы енәйәттәргә ҡаршы көрәш проблемалары тураһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған (2000); законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибен нығытыу проблемалары ғилми-тикшеренеү институтының һалым һәм таможня органдары эшмәкәрлегендә законлылыҡтың үтәлешен прокурор күҙәтеү бүлеге мөдире; профессор, Рәсәй Федерацияһы Генераль Прокуратураһы Академияһының прокурор күҙәтеү проблемалары бүлеге мөдире; прокуратураның почетлы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Татьяна Александровна Диканова 1949 йылдың 19 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған.

## Ғилми хеҙмәттәре
Татьяна Александровна Диканова бер йөҙҙән ашыу ғилми баҫмалар авторы һәм авторҙашы булып тора, улар үҙ эсенә бер нисә тиҫтәләгән монография, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәрҙе ала. Т.атьяна Александровна Диканова нигеҙҙә Рәсәй Федерацияһындағы прокурор күҙәтеүе һәм криминологияһы менән шөғөлләнә:

* «Контрабанданы тикшереү» (М., 1999);
* «Таможня эше тураһында норматив акттар йыйынтығы» (М., 1999);
* «Диңгеҙ транспортлы дәүләттәрҙең хужа булараҡ хоҡуҡтарын яҡлау» (М., 2000);
* «Транспортта һәм таможня эшендә закондар үтәлеүен прокурор күҙәтеүе аҫтында тотоу» (М., 2001);
* «Транспорт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм терроризмға ҡаршы көрәш» (М., 2003)

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Современные российские юристы : Кто есть кто в юридической науке и практике : Справочник / Сост. В. Н. Додонов и др. — М. : Юстицинформ, 2001. — 400 с.
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар
*
Олейникова Пелагея Гавриловна

**Олейникова Пелагея Гавриловна** (1 ғинуар 1910 йыл — 21 март 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Харьков өлкәһе Великобурлукский районының СССР-ҙың совхоздар министрлығына ҡараған «Красная волна» орлоҡсолоҡ совхозының звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Пелагея Гавриловна Олейникова 1910 йылда Урта Бурлук ауылында (хәҙер Харьков өлкәһе Великобурлукский районы) украин крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс мәктәп тамамлаған. Урындағы «Красная волна» совхозында хеҙмәт юлын башлап ебәргән. 1941-1943 йылдарҙа немец фашистары оккупацияланған территорияла йәшәй. Пелагея Гавриловна Олейникова тораҡ пункттары немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң совхоз хужалығын аяҡҡа баҫтырыуҙа ҡатнаша. Ул бөртөклөләр игенен үҫтереүселәр звеноһын етәкләй.

1947 йылда үҙенең звеноһына беркетелгән 63 гектар арыш майҙанының һәр гектарынан уртаса 33,8 центнер уңыш ала.

1948 йылдың 13 мартында рекордлы уңыш алыуы өсөн һәм ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының Указына менән Олейникова Пелагея Гавриловнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

Харьков районының Ольховка ауылында йәшәй. 1988 йылдың 21 мартында вафат була, ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены (13.03.1948)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (13.03.1948)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Харьков еренең Алтын йондоҙҙары. Сост. Дикань А. П. — Харьков, 2009.

## Һылтанмалар
*
Сауткина Татьяна Анатольевна

**Сауткина Татьяна Анатольевна** (), ҡыҙ фамилияһы **Захарова** — Рәсәй еңел атлеты, спринт йүгереү белгесе. 1990-сы йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, донъя һәм Европа чемпионаттарының көмөш миҙалдары эйәһе, Изге ихтыяр уйындарының көмөш һәм бронза призеры, дәүләт әһәмиәте беренселеге призеры. Хабаровск крайы исеменән сығыш яһай. Рәсәй халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастеры.

## Биографияһы
Татьяна Анатольевна Сауткина 1969 йылдың 18 апрелендә тыуған.

Еңел атлетика менән Хабаровскиҙа урындағы махсус балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбендә шөғөлләнә.

1994 йылда Бөтә Рәсәй өлкәндәр өсөн ярышында тәүге тапҡыр үҙе тураһында белдерә: Рәсәй чемпионатында Санкт-Петербургта 400 метрға индивидуаль йүгереүҙә көмөш призер була, финишҡа бары тик Свердловск өлкәһе спортсыһы Андреева Еленаны ғына уҙа алмай килеп етә. Себер һәм Алыҫ Көнсығыш командаһы менән берлектә 4 × 400 метр эстафетала бронза миҙал яулай. Рәсәй милли йыйылма командаһының төп составына эләгеп,, Санкт-Петербургта үткән Изге ихтыяр уйындарында 400 метрлы дистанцияға ярышта һигеҙенсе урынды биләй һәм эстафетала Наталья Хрущелева, Елена Андреева, Светлана Гончаренко һәм Елена Голешева менән берлектә көмөш миҙал яулай. Шулай булғас Хельсинкиҙағы Европа чемпионатында ҡатнашып, унан бүләккә эстафетала көмөш миҙал менән еңә.

1995 йылда Гетеборгтағы донъя чемпионатында 4 × 400 метр эстафетала көмөш миҙал яулай (тик бында алдан квалификацияны раҫлау өсөн йүгереүҙә ҡатнаша). Бынан тыш, Римда үткән Бөтә донъя хәрби уйындарында 400 метрға йүгереүҙә еңеп сыға.

1998 йылда Мәскәүҙә үткән Рәсәй ҡышҡы чемпионатында Сауткина фамилияһы аҫтында 400 метрға йүгереүҙә бронза призер була, бары тик Ростов өлкәһе спортсыһы Ирина Росихинанан һәм Татарстан спортсыһы Гултьнара Сафиуллинанан ғына ҡалыша. Нью-Йоркта үткән Изге ихтыяр уйындарында 4 × 400 метрлыҡ эстафетала бронза яулай.

Юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн «Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән маҡтаулы исем ала.

## Иҫкәрмә
Рубцова Мария Денисовна

**Рубцова Мария Денисовна** (14 апрель 1914 йыл — 22 июнь 1993 йыл) — Химки ҡалаһының почетлы гражданы, коммуналь хужалыҡтың маҡтаулы хеҙмәткәре. Тормошон ҡаланы төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү эшенә бағышлаусы.

## Биографияһы
Мария Денисовна Рубцова 1914 йылдың 14 апрелендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1933 йылда башлай. 1956 йылдан Химки ҡала коммуналь хужалығында инженер вазифаһын биләй, һуңынан төҙөкләндереү идаралығы һәм юл-эксплуатация идаралығының баш инженеры булып эшләй. 1969 йылда төҙөкләндереү һәм коммуналь предприятиелар комбинатын етәкләй. Халыҡ депутаттарының Химки ҡала Советы депутаты була.

Мария Рубцова Химки ҡалаһын төҙөкләндереү эше менән әүҙем шөғөлләнә — уның ҡатнашлығында ҡалала парктар, үҫемлектәр, йәшел массивтар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, тап уның тырышлығы менән В. И. Ленин һәйкәле тирәләй йәшел массив барлыҡҡа килә.

1980 йылда Мәскәүҙә үткән Олимпия уйындарына әҙерлеккә ҙур өлөш индерә.

1993 йылдың 24 июнендә вафат була, Машкино зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың атҡаҙанған хеҙмәткәре (1980).
* ««Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы»,
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* ««Хеҙмәт ветераны» миҙалы»
* «Социалистик ярышта еңеүсе» билдәһе

## Хәтер
1994 йылда Яңы Химки ҡалаһында урам М. Д. Рубцова исеме менән атала. 2004 йылда асылған скверға М. Д. Рубцова исеме бирелә.

## Һылтанмалар
* Рубцова Мария Денисовна, Сайт МБУК «Химкинская централизованная библиотечная система»

## Иҫкәрмәләр
Пронина Надежда Петровна

**Пронина Надежда Петровна** (1924 йыл — 18 ғинуар, 1942 йыл) — совет разведчигы, задание үтәгәндә һәләк була.

## Биографияһы
Пронина Надежда Петровна 1924 йылда Курск губернаһы, Липовский ауылында тыуа. Ғаиләлә иң кесе ҡыҙы була. Уның бала сағында ғаилә Подольскиға күсенә. 1-се мәктәптә уҡый, ата-әсәһе ауырыу сәбәпле, институтҡа уҡырға инеү планын ҡалдырып тора һәм Подольский механика заводында эшләй башлай. Эш урынында үҙен идеялы комсомолка итеп күрһәтә һәм уны, һуғыш башланғанға тиклем, разведка мәктәбенә уҡырға саҡыралар.

### Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың сентябрендә Надежда фронтҡа 43-сө армияның разведкаһына китә. Малоярославец—Тарутино—Медынь—Калуга квадратында разведка мәғлүмәттәре йыя, тылда нисә тапҡыр булды. 1942 йылдың 17 ғинуарында сираттағы заданиены үтәү барышында Надежда Пронина менән Мария Синельникованы немецтар ҡулға ала һәм Калуга өлкәһенең немец комендатураһы урынлашҡан Корчажкино ауылына килтерәләр. Разведчиктарҙы язалайҙар һәм 18 ғинуарҙа иртән ауыл ситендә сығарып аталар. Ауыл халҡы разведчицаны урындағы мәктәп янында ерләй. 1955 йылда Надежда Пронина Полотняный завод ҡасабаһында туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә. Һәләк булыусыларҙың исемдәре бары тик 1963 йылда ғына билдәле була һәм иҫтәлекле таҡтаташта уның лда исеме яҙыла.

## Иҫкәрмәләр

## Литература
* *Жученко В.* По следам подвига // Подольский рабочий : газета. — 1966. — 4 ноября.
* *Брагинцев И., Брук И., Лагутенко К.* Поиск продолжается // Ленинское знамя : газета. — 1969. — 14 сентября.
* *Егоренкова Т.* Как уходили в бессмертие мужественные партизанки-разведчицы // Новое время : газета. — Дзержинский район, 2013. — 17 января.
* *Лебедев А.* Не вернулись с боевого задания  // Они живут в памяти народной. — М.: Советская Россия, 1969. — С. 159—159.

## Һылтанмалар
* Интернет-сайт, посвящённый Н. П. Прониной
Рубцова Ольга Николаевна

**Рубцова Ольга Николаевна** (20 август 1909 йыл — 13 декабрь 1994 йыл) — СССР шахматсыһы: тарихта дүртенсе донъя чемпионы (1956-58), халыҡ-ара гроссмейстер (1976), ир-егеттәр (1973) һәм ҡатын-ҡыҙҙар (1975) араһында халыҡ-ара ИКЧФ мастеры, халыҡ-ара арбитр (1964); СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1952); инженер-ҡойоусы. СССР командаһы составында I Бөтә Донъя шахмат Олимпиадаһы еңеүсеһе (1957). Дүрт тапҡыр СССР чемпионы. Өс тапҡыр Мәскәү чемпионы.

## Биографияһы
Шахмат уйнарға бала саҡтан, ғалим-металлург һәм билдәле Мәскәү шахматсыһынан, турнирҙарҙа А. Алехин менән осрашҡан атаһы Н. Н. Рубцовтан өйрәнә. 17 йәшендә «Комсомольская правда» гәзите ойошторған күмәк йәштәр турнирында ҡыҙҙар араһында еңеү яулай (1926). 1927 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында 1-се СССР чемпионатында еңеүсе.

40 йыл буйы (1927-67) 20 СССР чемпионатында ҡатнаша: 1931, 1937 һәм 1949 — 1-се урын; 1936, 1948, 1952 һәм 1954 — 3-сө урын; 1945 — 3-4-се урын. Бынан тыш, 1935 йылда ил чемпионы исеме өсөн матчта Ольга Семенова-Тян-Шанскаяны еңә — 7:2 (+6 −1 =2). 1965 йылда Бельцы ҡалаһында СССР чемпионатында ҡыҙы Елена менән бергә сығыш яһай (шәхси осрашыуҙа ҡыҙы әсәһен еңә). 3-тапҡыр Мәскәү чемпионы (1947, 1950; 1953/54 — 1-2-се урын Н. Войцик менән).

Донъя чемпионаты (1949/50, 2-се урын) һәм өс дәғәүәселәр турниры (1952, 1955 һәм 1959; иң яҡшы һөҙөмтә: Мәскәү, 1955, — 1-се урын) ҡатнашыусыһы.

1956 йылда матч-турнирҙа Елизавета Быкованы һәм Людмила Руденконы уҙып китә һәм донъя чемпионы исемен яулай.

1957 йылда Рубцова 1-се ҡатын-ҡыҙҙар олимпиадаһында СССР командаһын етәкләй һәм 14-тән 9,5 мәрәй йыя. 1958 йылда матч-реваншта Елизавета Быкованан донъя чемпионы исемен оттора.

1960-сы йылдар аҙағынан яҙышыу буйынса ярыштарҙа уңышлы сығыш яһай; 1968-72 йылдарҙа 1-се донъя чемпионы була (күҙмә-күҙ һәм ситтән тороп шахмат уйындарында чемпион титулына эйә булған берҙән-бер шахматсы). 2-се чемпионатта (1972—1977) — 1-2-се урындар (Л. Яковлеваға иң насар коэффициент буйынса чемпион исемен бирә). СССР командаһы составында яҙышыу буйынса ҡатын-ҡыҙҙар донъя беренселеге еңеүсеһе (1969-79).

Введенский зыяратында ерләнгән (19 уч.).

## Бүләктәре
Шахмат өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (1957).

## Ғаиләһе
- Ире һәм тренеры — Абрам Борисович Поляк.
-- Ҡыҙы — шахматсы Елена Абрамовна Фаталибекова .

## Китаптары

* Творчество советских шахматисток. (сост. Рубцова, Чудова) — М.: ФиС, 1963. — 200 с.: ил.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. — М.: Физкультура и спорт, 1964. — С. 327. — 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 342. — 624 с. — 100 000 экз. — .

## Һылтанмалар
* Партии Ольги Рубцовой в базе Chessgames.com[en] (англ.)
* Личная карточка Ольги Рубцовой на сайте 365chess.com
* Личная карточка Ольги Рубцовой на сайте OlimpBase.org
* Биография
* Могила Ольги Рубцовой
* Спортивный некрополь
Борзова Галина Александровна

**Борзова Галина Александровна** (9 июнь 1926 йыл — 5 август 2009 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1956—1981 йылдарҙа РСФСР Сәнәғәт министрлығыны ҡарамағындағы Краснодар -буҫтау комбинаты туҡыусыһы, профсоюз комитеты рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.  Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Галина Александровна Борзова 1926 йылдың 9 июнендә Вологда губернаһы Вологда өйәҙенең (хәҙерге Вологда өлкәһе Вологда районы) Абрамово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Бөйөк Ватан һуғышын санитар дружинница булып үтә.

1952 йылда Иваново туҡыу институтын мамыҡ сифаты техник-технологы һөнәре буйынса тамамлай, һәм тәүге әҙер фабрика-завод өйрәнселеге ФЗУ мәктәбендә дөйөм дисциплиналар уҡытыусыһы булып эшләй.

1956 йылда Г. А. Борзова Кубанға күсеп килә һәм Краснодар камвол-буҫтау комбинатына туҡыусы булып эшкә керә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 9 июнь Указы менән ете йыллыҡ план заданиеларын үтәгәндә һәм туҡыма, трикотаж, аяҡ кейеме, тегелгән әйберҙәр һәм башҡа еңел сәнәғәт әйберҙәре етештереүҙә юғары ҡаҙаныштары һәм күренекле техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн Борзова Галина Александровнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы  тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1981 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, комбинаттың алыштырғыһыҙ профком рәйесе була.

СССР-ҙың 7-се саҡырылыш (1966—1970) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Краснодар ҡалаһында йәшәй, 2009 йылдың 5 авгусында вафат була, Краснодар крайы  ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (09.06.1966);
* Ленин ордены (09.06.1966).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.04.1971).
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970 йылдың 6 апреле)
* һәм башҡа миҙалдар

## Хәтер

* Краснодарҙа Кубаньһәм Адыгеяның Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исеме яҙылған мемориаль таҡта ҡуйылған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Борзик Вера Михайловна

**Борзик Вера Михайловна ** (30 сентябрь 1920 йыл — 7 февраль 1990 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы хеҙмәткәре, һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Вера Михайловна Борзик (Самойлова) 1920 йылдың 30 сентябрендә Николаевская станицаһында (хәҙер — Ростов өлкәһе, Константиновский районы) тыуған.

Шахты районында йәшелсәселек тресында эшләй. Немец оккупацияһын кисерә. 1943 йылдан «Горняк» тоҡомсолоҡ һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй.

Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Борзик юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Бер нисә тапҡыр СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ) ҡатнаша. 1960-сы йылдарҙа үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан һауымды 500 килограммға арттырған, ә 1970 йылда 1 һыйырҙан йыллыҡ һауым 4700 кг тәшкил итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрель Указы менән, «ауыл хужалығы призводствоһы үҫешендә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкән өсөн», Вера Борзик Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була.

Октябрь районы Красногорняцкий ҡасабаһында йәшәй.

1990 йылдың 7 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар
* ВДНХ-ның алтын, көмөш һәм бронза миҙалдары
* Завод, район һәм өлкә почёт китабына индерелә.

## Хәтер
Красногорняцкий ҡасабаһының бер урамы Борзик исемен йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Борзик Вера Михайловна // *Герои труда Дона*: биобиблиографический справочник / Донская гос. публичная библиотека. — Ростов-н/Д, 2008.
Иванова Валентина Алексеевна

**Иванова Валентина Алексеевна** () — спртсы, еңел атлет, диск ырғытыу буйынса белгес. 1994—2002 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһыағзаһы, милли беренселектең еңеүсеһе һәм призеры, Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Волгоград өлкәһе һәм Мәскәү ҡалаһы өсөн ярыша. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы  спорты мастеры.

## Биографияһы
Валентина Алексеевна Иванова 1963 йылдың 1 майында тыуған.

1987 йылда Волгоград дәүләт физик культура институтын «тренер-уҡытыусы» һөнәре буйынса тамамлай.

1994 йылда тәүге тапҡыр үҙе хаҡында өлкәндәр өсөн миҙгел кимәлендә еңел атлетика буйынса белдерә, ул Адлерҙа үткән Рәсәй ҡышҡы чемпионатының диск ырғытыу буйынса еңеүсеһе һәм Рәсәй йәйге чемпионатында Санкт-Петербургтағы ярышта көмөш призер була, бында ул бары тик Ольга Чернявскийҙан ғына ҡалыша. Артабан Рәсәй милли йыйылма командаһы составына алына, Санкт-Петербургта үткән Изге ихтыяр уйындарында ҡатнашып, унда диск ырғытыу буйынса бишенсе урынды биләй.

1995 йылда  Адлерҙа үткән Асыҡ ҡышҡы Рәсәй чемпионатында оҙонлоҡҡа ырғытыу буйынса рәсәй чемпионы була, ә Мәскәүҙә үткән Рәсәй йәйге чемпионатында бронза призер була.

1996 йылда Сочиҙа үткән Асыҡ ҡышҡы Рәсәй чемпионатында һәм Санкт-Петербургтағы йәйге Рәсәй чемпионатында өсөнсө урынды яулай. Чемпионаттарҙа күрһәткән һөҙөмтәләре буйынса Атлантала үткән Йәйге Олимпия уйындарында ил исеменән сығыш яһау хоҡуғына эйә була — 58,38 метр алдан квалификация этабы һөҙөмтәләре менән еңеп сыға алмай ҡала. Спортта күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн миҙгел аҙағында «Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Рәсәйҙең ҡышҡы асыҡ чемпионатында 1997 йылда Адлерҙа һәм Тула ҡалаһында үткән Рәсәйҙең йәйге асыҡ чемпионатында бронза миҙалдар яулай.

1998 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Рәсәй чемпионатында дискыны 62,03 метрға ырғытып, дәғүәселәрен еңеп сыға һәм алтын миҙал яулай. Шуның артынан Будапешта үткәрелгән Европа чемпионатында дискыны 59,67 метрға ғына ташлай һәм финалға сыға алмай ҡала.

2000 йылда Адлерҙа үткән Рәсәй ҡышҡы асыҡ чемпионатында бронза призеры була.

2001 йылда Адлерҙа үткәрелгән Рәсәй ҡышҡы асыҡ чемпионатында  еңеп сыға, ә Тула ҡалаһында йәйге чемпионатта бронза миҙал ала. Шулай уҡ был спорт миҙгелендә Көньяҡ Африканың Питерсбург ҡалаһында үткән ярышта үҙенең шәхси рекордын ҡуя: дискыны 65,12 метрға ырғыта.

2002 йылда Адлерҙа уҙғарылған Рәсәй ҡышҡы асыҡ чемпионатында  еңеүсе була, ә йәйгеһен Чебоксарҙа үткән ярышта үҙенең спорт ҡаҙаныштары исемлегенә тағы бер ҡат бронза миҙалы өҫтәй. Илдең саҡырыуы буйынса Пулда үткәрелгән Европа диск ырғытыу буйынса ҡышҡы ярыштарҙа ҡатнашып, унда шәхси зачетта еңеүсе була һәм ватандаштары менән бергә команда зачетында беренсе урынды биләй.

Һуңынан спортсы 2004 йылға тиклем ғәмәлдәге спортсы булып ҡала, әммә халыҡ-ара аренала һуңғы ваҡытта күрһәткән һөҙөмтәләре бик үк юғары булмай.

Спорт карьераһын тамамланғандан һуң, ул Мәскәүҙә еңел атлетика буйынса тренер булып эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Жигулёва Антонина Михайловна

**Жигулёва Антонина Михайловна** (15 март 1918 йыл — 13 июль 2001 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Удмурт АССР-ының Малопургинский районы Удмурт АССР-ының 10-йыллығы совхозының һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Антонина Михайловна Жигулёва Удмурт АССР-ының Сарапул районы Отуниха ауылында 1918 йылда урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

1929 йылдан алып 1939 йылға тиклем Свердловск өлкәһенең Фокинский районында ата-әсәһе менән бергә йәшәй. Шундағы мәктәптең 4-се класын тамамлағас, урындағы колхозда хеҙмәт юлын башлай. 1936 йылда ғаиләләре Удмурт АССР-ына күсенә. 1936 йылдан алып 1938 йыл тамамланғансы «Комсомол» совхозында миҙгелле эштәрҙә йөрөй, һуңынан фермала даими хеҙмәт башлай.

1939—1973 йылдарҙа Удмурт АССР-ның 10 йыллығы исемендәге совхозда һауынсы булып эшләй. 25 йыл хеҙмәтендә 1 000 320 килограмм һөт һауып ала. 1952 йылда уны республиканың иң яҡшы һауынсыһы булып таныйҙар. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә даими ҡатнаша.

1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумының Указына менә ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә ирешкәне һәм һыйырҙарҙан рекордлы күләмдә һөт һауғаны өсөн Жигулёва Антонина Михайловнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1973 йылдан хаҡлы ялда, Яган-Докья ауылында йәшәй. 2001 йылдың 13 июлендәндә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (22.03.1966)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — беҙҙең яҡташыбыҙ. Ижевск, 1983 йыл.
* Удмурт республикаһы. Энциклопедия. Ижевск, 2008.

## Һылтанмалар
*
Александровская Ольга Андреевна

**Александровская Ольга Андреевна** (27 июль 1933 йыл) — Рәсәй тарихсыһы һәм географы, география фәндәре докторы, XVIII быуат Рәсәй географияһы тарихы буйынса белгес.

## Биографияһы

### Белеме
1956 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамамлай, ҡоро ер гидрологияһы кафедраһында уҡый.

1968 йылда СССР Фәндәр академияһының С. И. Вавилов исемендәге Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институты аспирантураһын тамамлай. Шул уҡ йылда «XIX быуат аҙағы — XX быуат башында француз география мәктәбе» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2003 йылда «Рус географик традицияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

### Фәнни эшмәкәрлеге
1966 йылдан Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында эшләй, 2003 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр.

Ольга Андреевна күп йылдар Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында һәм Ставрополь университеты геофагында Д002.051.01 докторлыҡ диссертацион советы, Рәсәй Фәндәр академияһының Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтының ғилми советы ағзаһы, Тарихсыларҙың һәм философтарҙың милли берекмәһенең Геология-география фәндәре тарихы секцияһы рәйесе урынбаҫары булып тора.

Уның фәнни эшмәкәрлегендә ҙур урынды фәндең билдәһеҙ һәм аҙ билдәле һәйкәлдәрен табыу, анализлау, фекер белдереү һәм мәҡәлә баҫтырып сығарыу алып тора. Декабристарҙың ике томлыҡ Тәбиғи мираҫын туплаусы булараҡ ҡатнаша. «Научное наследство» серияһы редколлегияһының ғилми секретары сифатында урта быуат ғәрәп ғалимдары мираҫының (Сабит ибн Корра, әл-Хазини, әл-Бируни, әл-Хорезми хеҙмәттәренең рус теленә тәржемәһе) 20 томлығын, XV быуат әрмән тәбиғәтте өйрәнеүсеһе Амирдовлат Амасиаци; В. Н. Татищев яҙмалары һәм хаттарын; К. Бэрҙың Каспий экспедицияһы материалдарын, Н. И. Лобачевский биографияһының яңы материалдарын; П А. Кропоткиндың, И. И. Спрыгиндың нәшер ителмәгән хеҙмәттрен; Л.Эйлерҙың Зегнер һәм башҡа ғалимдар, С. В. Ковалевскаяның, Леффлер Миттаг менән, П. Н. Лебедевтың, Е. С. Федоровтың, Н. И. Вавилов һәм башҡа ватан фән эшмәкәрҙәренең хатлашыуын; Л. Н. Федорова хәтирәләрен баҫтырыуҙа ҡатнаша.

## Библиография
О. А. Александровская 25 китап, шул иҫәптән 3 монография, туплаусы булараҡ 2 том «Научное наследство» серияһын, шул уҡ серияның 16 томын — редколлегияның ғилми секретары сифатында, «250 лет АН СССР» юбилей изданиеһын, шулай уҡ йөҙҙән ашыу мәҡәлә баҫтыра.

* 
* *Александровская О. А.* Русская географическая традиция : Диссертация в виде научного доклада на соискание учёной степени доктора географических наук.: Спец. 07.00.10 — история науки и техники; Ин-т истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН. — М.: [б. и.], 2003. — 65 с. — Библиогр.: с. 60-65 (83 назв.). — 200 экз.
*  http://www.ras.ru/lomoexpedition/f58eac8f-58e7-46a5-a238-93fd3c0c698a.aspx?hidetoc=0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница на сайте Института истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН
Крюкова Анна Митрофановна

**Крюкова Анна Митрофановна** (24 ноябрь 1919 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. Ауыл хужалығы, һуңыраҡ — тимер юл транспорты хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Анна Митрофановна Крюкова (ҡыҙ фамилияһы *Борисова*) 1919 йылдың 24 ноябрендә, Граждандар һуғышы осоронда, Совет Рәсәйе Воронеж губернаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.

Ҡыҙҙың бала сағы ауыр була. Уға 7 йәш кенә булғанда, әсәһе үлеп, атаһы икенсе тапҡыр өйләнә — ғаиләлә тағы биш балаһы тыуа. Аннаға уҡырға тура килмәй — ауыл мәктәбендә дүрт класты тамамлағас, үҙенең ата бер инә башҡа сводный туғандарын бағыу өсөн уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була. Улар үҫеп еткәс, Мәскәүгә китә. Тәүҙә хеҙмәтсе булып эшләй, шунан төҙөлөштә эшләй, киске мәктәпте тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда, ул Мәскәүҙә була. 1941 йылдың июлендә Краснодар крайына, әммә унда ла дошман ваҡытлыса оккупацияланған территорияла ярты йыл йәшәргә тура килә. Кубань азат ителгәндән һуң, 1943 йылдан Курганинский районының Сталин исемендәге колхозында комбайн штурвалсыһы була, ә 1946 йылдан алып — ошо уҡ колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. 1947 йылда звено етәксеһе, шул уҡ йылда 8 гектар участкала һәр гектарҙан 31, 6 центнер бойҙай уңышы ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың май Указы менән "колхоз мотлаҡ үтәргә тейеш тапшырыу һәм 1947 йылда МТС эше өсөн натуралата түләүҙе үтәгәндә бойҙайҙан юғары уңыш алған һәм 1948 йылда яҙғы сәсеүгә иген культуралары орлоғо менән тәьмин иткән өсөн Борисова Анна Митрофановнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Һуңынан А. М. Борисова һөнәрен алмаштыра һәм Мәскәүгә телефон станцияһына телефонистка булып эшкә китә, ә 1955 йылда Мәскәү тимер юлының Мәскәү III станцияһы Ярославль йүнәлеше пассажирҙар депоһына килә һәм Мәскәү — Владивосток поезына оҙатыусы проводник булып эшкә урынлаша. Аҙағыраҡ «Рәсәй» тип аталған был поездың тарихы 1914 йылдан иҫәпләнә. Яңы эшендә Анна Митрофановна шул уҡ поезда оҙатыусы булып эшләүсе Валентин Павлович Крюков менән таныша, улар өйләнешә, ә һуңыраҡ — ире «Рәсәй» поезы начальнигы булып китә. Алты йыл поезд начальнигы булып эшләгәндән һуң, Валентин Павлович яңынан оҙатыусы эшенә күсә һәм ҡатыны менән бергә эшләй. Оҙатыусы һөнәренә Крюкова 26 йыл ғүмерен бирә.

1978 йылда Анна Митрофановна Крюкова «Почётлы тимер юлсы» билдәһенә лайыҡ була, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә. 2009 йылда, көнөнә 90 йәше тулыу уңайынан, уға «„РЖД“ асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Тимер юл транспортының почётлы ветераны» тигән билдә тапшырыла.

1981 йылдан алып хаҡлы ялда. Анна Митрофановна Мәскәүҙә яңғыҙ йәшәй, шуға күрә Царицын социаль хеҙмәтләндереү үҙәгенең өйгә йөрөп ярҙам күрһәтеү иҫәбенә ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы(май, 1948)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (май 1948)
* «Почётлы тимер юлсы» билдәһе

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Анна Крюкова Митрофановна
* «Рәсәй» һәм хәҙер минең күңел