open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Давыденко Андрей Владимирович

**Давыденко Андрей Владимирович** (18 май 1971, Өфө), архитектор. Архитекторҙар союзы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының   Салауат Юлаев исемендәге  дәүләт премияһы лауреаты (2000) — «Архпроект» ижади-архитектура фирмаһы ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәткәрҙәре, Өфө ҡалаһындағы «Ҡунаҡһарай» сауҙа-эш комплексын үҙгәртеп ҡороу проекты өсөн.

1995 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын (ӨДНТУ) тамамлай.
  
1995 йылдан — «Архпроект» ЯCЙ архитекторы, 2005 йылдан алып — оҫтахана начальнигы, 2010 йылдан — «Архпроект» ижади архитектура фирмаһы генераль директоры.

1995—2000 йылдарҙа Өфөләге Үрге Сауҙа майҙанын һәм Каруанһарай бинаһын реконструкциялауҙа ҡатнаша (автотуҡталҡа һәм фонтан, Сауҙа рәттәренең «Б» блогын, административ бинаны, майҙан эргәһендәге В. И. Ленин исемендәге һәм Театр скверҙарын реконструкциялау проекттары).

30-ҙан ашыу проект, шул иҫәптән «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы клубы бинаһын реконструкциялау проекты (2004, авторҙаш), Милли банкының инеү урыны, баҫҡыстарының дизайн-проекты (1999) һәм башҡалар авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2000)
* «Төҙөү сәнғәте» («Зодчество») Рәсәй фестивале (2000; икеһе лә — Мәскәү) лауреаты
* «Төҙөү сәнғәте» («Зодчество») халыҡ ара архитекторҙар фестивале лауреаты (2002)
* Республика йәш архитекторҙар ижады смотр-күргәҙмәһе (2003, Өфө) дипломанты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* .
*  Творческая архитектурная фирма «Архпроект».
Ядро энергияһы

**Ядро энергияһы** — атом ядроһында һаҡланған энергия. Атом — материяны барлыҡҡа килтергән иң ваҡ киҫәк. Һәр атомдың ваҡ ҡына төшө бар. Ядро энергияһы атомдың эсендә һаҡлана, һәм атом тотороҡло хәлдә була. Шулай ҙа, үҙ ядро энергияһын нурланыш рәүешендә тарҡатыусы *радиоактив атомдар* ҙа була. Радиоактив атомдарҙың тотороҡһоҙ изотоптары ядроларынан радиация нурланышы бүленеп сыға.

Ядро энергияһын ике юл менән алып була: атом ядроһын ҡушып һәм атом ядроһын тарҡатып. Ике еңел атомды берләштереү — *ядро синтезы* тип, ә тарҡатыу — *ядро бүленеүе* тип атала. Ике ысул да бик ҙур энергия менән бәйле. Тәбиғәттә ике ысул да осорай. Ядролар ҡушылыуҙан бүленеп сыҡҡан энергия Ҡояштың йылылыҡ сығанаға булып тора. Ядро тарҡалғанда бүленеп сыҡҡан энергия атом электр станцияларында электр энергияһы етештереүҙә файҙаланыла. Ядролар ҡушылыу һәм тарҡалыу энергияһын *ядро ҡоралында* ҡуллалар.

Ядро энергияһы бүленеп сыҡҡанда тритий, цезий, криптон, нептуний һәм йод формалары кеүек бер нисә өҫтәмә радиоактив продукт барлыҡҡа килә.

Ядро энергияһын ҡулланыу оҙаҡ йылдар бәхәстәр тыуҙырҙы. Был бәхәстәр тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, яғыулыҡ-энергикаһына мохтажлыҡ һәм ядро энергияһы тарихы менән бәйле. Яғыулыҡ-энергетикаһына мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, бөтөп барған ҡыҙылма яғыулыҡты алмаштырыу өсөн дәүләттәр ядро энергетикаһын үҫтерергә тейеш. Чернобыль, Фукусисо фажиғәләрен ҡабат булдырмау өсөн, һәм шундай аварияларҙың эҙемтәләрен кәметеү өсөн барыһын да эшләргә тейешбеҙ. Шулай уҡ илдәр ядро энергияһын *күпләп юҡ итеү ҡоралында* ҡулланыуҙы туҡтатырға тейеш.

## Сығанаҡтар
* Clarfield, Gerald H. and William M. Wiecek (1984). *Nuclear America: Military and Civilian Nuclear Power in the United States 1940—1980*, Harper & Row.
* Stephanie (2009). *In Mortal Hands: A Cautionary History of the Nuclear Age*, Black Inc.
* 
* Elliott, David (2007). *Nuclear or Not?|Nuclear or Not? Does Nuclear Power Have a Place in a Sustainable Energy Future?*, Palgrave.

## Һылтанмалар
Мурманск

**Мурманск** (, , 1917 йылға тиклем — **Мурмандағы Романов**) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала, Мурманск өлкәһенең административ үҙәге. 

## Географияһы
Мурманск — Төньяҡ поляр түңәрәктә урынлашҡан иң ҙур ҡала.

## Тарихы

## Мәғариф
# Мурманск дәүләт техник университеты
# Мурманск арктик дәүләт университеты

## Климаты


## Транспорты
Мурманск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Администрации города
* Законодательство Мурманской области
Шаҡша (Өфө районы)

**Шаҡша** (элекке исеме — Шаҡша станцияһы ҡасабаһы) — БАССР-ҙың Өфө районындағы эшселәр ҡасабаһы, 1980 йылда Өфө ҡалаһы составына инә. Шаҡша ауыл советының административ үҙәге.

Шаҡша ҡасабаһы Шаҡша тимер юл станцияһындағы эш менән бәйле барлыҡҡа килгән. Түбәндәге ауылдарҙы үҙ эсенә алған: Кирбес заводы ҡасабаһын (унан урындың *Кирбес* тигән халыҡ атамаһы ҡалған), Протез заводы ҡасабаһын (унан урындың *Протез* тигән халыҡ атамаһы ҡалған), Ҡасим ауылын (элекке Аксаковтар имениеһы), Курочкин ауылы.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 20 мартындағы 6-2/85 һанлы «Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы административ ҡарамағына тапшырыу тураһында» указында ошолай тип әйтелә:

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:

Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы административ ҡарамағына тапшырырға.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе Ф.СОЛТАНОВ.

Өфө, 20 март 1980 йыл.

N 6-2/85

Агломерация сәйәсәте һөҙөмтәһендә Өфө халҡы миллионға тиклем етә. Көтөп алған миллионлы ҡала статусын Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы рәсми рәүештә 1980 йылдың 12 авгусында ала.

## Иҫкәрмәләр
Романовка (Өфө)

**Романовка** — Өфө ҡалаһының Дим районы ауылы (2004 йылда алып).
Ауылға 1799 йылда Өфө өйəҙендə Романовскийҙарҙың алпауыт крəҫтиəндəре Анненский бəлəкəй ауылы булараҡ нигеҙ һалған. 1865 йылда 15 йортта 876 кеше йəшəгəн. Игенселек менән шөғөллəнгəндəр. 20 быуат башында Романовка ауылы булараҡ теркəлгəн. Халҡы: 1906 йылда — 99 кеше; 1920 йылда — 166; 1939 йылда — 170; 1959 йылда — 243; 1989 йылда — 167; 2002 йылда — 111 кеше.
1980 йылға тиклем — Өфө районының Авдон ауыл советы, 1980 йылдан — Өфө районының Жуков ауыл советы составында була.

2004 йылдан алып — Өфө ҡалаһы составында (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендә ҡабул иткән 125-з һанлы (06.11.2007 редакцияһы) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәрен үҙгәртеп ҡороу һәм сиктәрен үҙгәртеү» тураһында законы (Башҡортостан Республикаһының дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай — 16.12.2004 ҡабул иткән))
Закондың 46-сы пункты
.. бирелгән схематик картаға ярашлы, Өфө районы Жуков ауыл советының Романовка ауылын Өфө ҡалаһының Дим районы биләмәһе составына тапшырып, Өфө районының Жуков ауыл советы, Өфө районы, Өфө ҡалаһы, Өфө ҡалаһы Дим районы сиктәрен үҙгәртергә…

Почта индексы — 450014, окато коды — 80401365001

## Урамдары
* Кустарев урамы
* Йылға урамы
* Ольховый урамы
* Чайная урамы

## Иҫкәрмәләр
Ҡушан батшалығы

**Ҡушан батшалығы** (бактр. Κυϸανο, *Кушано*;  *Кушана раджавамша*; БГС: **; парф. 𐭊𐭅𐭔𐭍 𐭇𐭔𐭕𐭓, *Kušan-xšaθr*; , Гуйшуан, б.э. I—III быуатындағы боронғо дәүләт.) — хәҙерге Урта Азия, Афғанстан, Пакистан, Төньяҡ Һиндостан территорияһындағы боронғо дәүләт. Уның сәскә атыу осоро б. э. 105—250 йылдарына тура килә.

Ҡайһы бер теориялар буйынса, күсмә Ҡушан батшалығына иран халыҡтары тохар (ҡыт. юэчжи) нигеҙ һалған. Уларҙың территорияларында хәҙер синьцзян-уйғыр автономиялы районы. Был дәүләт Рим, Фарсы һәм Ҡытай менән дипломатик бәйләнештә булған.

Ҡушан батшалығы халыҡтары төрлө этник төркөмдәргә ҡарай һәм көнсығыш-иран (ҡушан, бактрий һәм башҡа) телдәрендә һөйләшә. Ҡушан батшалығында үҫешкән грек-буддизм дине булған. Донъя цивилизацияһы мәҙәниәте тарихында Ҡушан, күп халыҡтарҙың ҡаҙаныштарын берләштереп, ҙур эҙ ҡалдырған.

Ҡушан империяһының булыу факты тарихсылар тарафынан бары тик XIX быуаттың уртаһында танылған. Ҡушан империяһы тураһындағы һаҡланған мәғлүмәттәр эпизодик торошло һәм ҡаршылыҡлы. Уның тарихы һәм хронологияһы тәңкәләр, ҡытай йылъяҙмаһы (мәҫәлән, «Хоу Хань Шу» — һуңғы Хань династияһы тарихы), шулай уҡ һинд һәм грек танытмалары буйынса тергеҙелгән. Батшаларҙың исеме һәм хронологиялары тураһында тарихсылар һаман бәхәсләшә.

## Тарих

Ҡушан дәүләтенең төп биләмәһе булып Бактрия тора. Грек-Бактрия дәүләте ҡолатылғандан һуң бында төрлө сәйәси ваҡ берәмектәр барлыҡҡа килгән, уларҙың башында етәкселәре торған, шул иҫәптән грек бактрия власын юҡҡа сығарған күсмә ҡәбиләләрҙең башлыҡтары был батшалыҡта етәкселек иткән. Күсмә ҡәбиләләр ултыраҡ халыҡтарҙың мәҙәниәте традицияларын бик тиҙ отоп алған. Атап әйткәндә, был турала Виктор Сарианиди етекселегендәге афған һәм совет архелогтары тапҡан кәшәнәләр һөйләй.

Б.э. I быуатында бөтә Бактрия территорияһында каналдар үткәрелә, оазистарҙа игенселек барлыҡҡа килә, ҡалалар төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* *Берзин А.* Исторический очерк о буддизме и исламе в Афганистане.
* Г. Юдина «Дальверзин-тепе — земля кладов»
Черниковка (ауыл)

**Черниковка** — Өфө өйәҙенең Богородский улусы ауылы (1922 йылға тиклем), аҙаҡ Өфө ҡалаһы составына индерелгән.

1877 йыл мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 12 ихата булған, халҡы 56 кеше (28 ир һәм 28 ҡатын). Ауыл Өфөнән 11 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауыл исеменең килеп сығышы бәхәсле. Бер юрау буйынса, хужаһы — Мәскәүҙән килгән капитан Иван Черников исеме менән аталған булған, уны тоғро хеҙмәте өсөн батша ер бүлеме менән бүләкләгән. Икенсе юрау буйынса Черниковка ысынында Черниково (XVI быуат аҙағы), поместье хужаһы — воевода Михаил Нагойҙың ярҙамсыһы, Түбәнге Новгородта тыуған баяр улы Иван Черников-Онучин буйынса аталған.

Иван Черников Мәскәүҙән Өфөгә түбән хеҙмәтле чинда килә. Беренсе тапҡыр уға ер 1607 йыл тирәһендә, воевода Годунов ваҡытында бирелә. Ләкин ер бүлеп биреү тураһында китап юғала. Иван Черников күҙәтеүсе булып хеҙмәт итә, йәғни ҡала халҡына ер участкалары бүлеп бирә, аҡсалата һалым күләмен һәм халыҡтың түләй алыу һәләтен тикшерә. 1615 йылда ул батшаға, элекке бүленгән ерҙе раҫлауҙы һәм уны яңы китапта ҡабаттан документлаштырыуҙы һорап үтенес менән мөрәжәғәт итә. Батша уның хоҡуғын раҫлай һәм ул ерҙәрен рәсмиләштерә. 1615 йылда Иван Черников үҙенә тағы өҫтәмә рәүештә 500 четь, хәҙерге тел менән 200 гектар ер, юллап ала.
Тәүҙә 1922 йылда Черниковка эргә-тирәләге ауылдар менән Өфө ҡалаһы составына инә. 1931 йылда моторҙар төҙөү заводы һәм пар ҡаҙаны һәм турбиналары заводы төҙөлөү менән бәйле, ҡасаба барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында айырым Черниковск ҡалаһы үҫеп сыға, ул бөтә эргә-тирәләге ауылдарҙы йота — Лопатино, Курочкино, Максимовка, Каловка, Соколовка, Богородское ауылын һәм хатта Һупайлы биҫтәһен.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 24 июлендәге Указы нигеҙендә Өфө һәм Черниковск ҡалалары бер ҡалаға — Өфө ҡалаһына берләшәләр.

## Иҫкәрмәләр
Байышев Фәнил Нафиҡ улы

**Байышев Фәнил Нафиҡ улы** (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Фәнил Нафиҡ улы Байышев 1956 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Монас ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Һандалаш ауылында башланғыс мәктәп тамамлай, артабан Айҙаҡай, Яңы Балаҡатай мәктәптәрендә, Өфө ҡалаһының Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. Айҙаҡай мәктәбендә урыҫ телен уҡыта, Совет Армияһында хеҙмәт итә.
 
Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетында белем ала, 1983 йылда институтты тамамлағандан һуң, 1983—1987 йылдарҙа Йәмән Республикаһында премьер-министрҙың һәм планлаштырыу буйынса кәңәшселәрҙең консультанттар төркөмөндә тәржемәсе булып эшләй. Инглиз, иврит, ғәрәп телдәрендә иркен аралаша.

1987 йылда Башҡортостанға ҡайта.
1987—1993 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.

Ризаитдин Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса хеҙмәттәр, Ҡөрьән һәм ғәрәп телен өйрәнеү өсөн методик ҡулланмалар авторы. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнаша (1993, «Ҡөрьән Кәрим»), Дан Кинельский тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыға, баҫманың фәнни һәм дөйөм мөхәррире була.

Байышев Фәнил Нафиҡ улының ваҡытһыҙ вафаты сәбәпле, уның күп кенә фәнни эҙләнеүҙәре һәм ижади хыялдары аҙағына тиклем тормошҡа ашмай ҡала.

1994 йылда, Ҡөрьәнде башҡорт телендә сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн, үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.

1993 йылда Өфөлә вафат була, Балаҡатай районының Айҙаҡай ауылында ерләнә.

1997 йылда Байышев Ф. Н. исеме Айҙаҡай төп белем биреү мәктәбенә бирелә.

2006 йылда Байышев Фәнил Нафиҡ улының исеме Балаҡатай район Ауыл-ара үҙәк китапханаһына бирелә. 2016 йылда китапханала Байышевтың тыуыуына 60 йыл тулыуы айҡанлы «Билдәле һәм билдәһеҙ Фәнил Байышев» исемле бағышлау-кисә үткәрелә. Ҡунаҡтар өсөн ғалимдың Йемендағы эшмәкәрлеге тураһында видеопрезентация әҙерләнә. Кисә барышында китапхана һәм РФА Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты араһында телекүпер үткәрелә.

## Хеҙмәттәре
* Общественно политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова. Уфа, 1996.
* Арабский язык для начинающих [Текст] : учебное пособие / Фаниль Нафикович Баишев, Ильгиз Зуфарович Гаффаров, Ишмухамет Гильмутдинович Галяутдинов. — Уфа : Китап, 1998.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Баишев Фаниль Нафикович
* Белокатайский район
* В Белокатае знаменательная датa.
Уфимский справочный листок

**Уфимский справочный листок** — урыҫ телендәге гәзит, Өфөлә 1909—1910 йылдарҙа сыға. 1909 йылдан көн һайын; 1910 йылдан — аҙнаһына 3 тапҡыр.

Мөхәррире һәм нәшер итеүсеһе *П. И. Бутыльников*.

## [[XX быуат]]та баҫылып сығыу графигы
OG Д XVI 54/37: 1909, № 1 (3 ноябрь) −10, 12-23, 26-34, 36-46 (31 декабрь), 1910, № 1 (3 ғинуар)

## Йөкмәткеһе
Тауарҙар һәм хеҙмәттәр тураһында мәғлүмәттәр баҫыла.

## Өйрәнеү
В. В. Пугачев «Өфө китапсылығы. Гәзит, журнал, типография һәм китапсылыҡ эше эволюцияһы» (урыҫса «Уфимская книжность. Эволюция газетного, журнального, типографского и книжного дела») тип исемләнгән докторлыҡ диссертацияһында тикшеренеү эшенең төп сығанаҡтары араһында Өфө губернаһы гәзиттәрен һәм журналдарын: «Ырымбур губерна ведомостары» («Оренбургские губернские ведомости»), «Өфө губерна ведомостары» («Уфимские губернские ведомости»), «Уфимский край», «Өфө хәбәрҙәре» («Уфимский вестник»), «Өфө тормошо» («Уфимская жизнь»), «Өфө хәбәрҙәре» («Вестник Уфы»), «Өфө земство гәзите» («Уфимская земская газета»), «Волга аръяғы йылъяҙмасыһы» («Заволжский летописец»), «Бал ҡорто» («Пчела»), «Мозаика», «Лига», «Аҡ төҫтәге баҫма» («Листок белого цвета»), «Ырымбур уҡыу-уҡытыу округы хәбәрҙәре» («Вестник Оренбургского учебного округа»), «Өфө епархия ведомостары» («Уфимские епархиальные ведомости»), «Центросоюз хәбәрҙәре» («Известия Центросоюза»), «Бәләбәй ауыл хужалығы баҫмаһы» («Белебеевский сельскохозяйственный листок»), «Бәләбәй өйәҙ земствоһының белешмә баҫмаһы» («Справочный листок Белебеевского уездного земства»), «Сәсеүсе» («Сеятель»), «Өфө хәбәрҙәр һәм иғландар баҫмаһы» («Уфимский листок объявлений и извещений»), "Өфө белешмәләр баҫмаһы"н ("Уфимский справочный листок"ты) күрһәткән.

## Әҙәбиәт
* Уфимский справочный листок: Библиография периодических изданий России. № 8952 // Беляева Л. Н., Зиновьева М. К., Никифоров М. М. Библиография периодических изданий России, 1901—1916. — Л.: ГПБ, 1960.Т. 3: Р—Я. — С. 522.
* Полякова, Е. В. Экономические условия возникновения издательской деятельности в Уфимской губернии в середине XIX — начале XX в. N. 4 (53) /2013. — Москва: Спутник+, 2013. — С. 49 — 50. На рус. яз. — .
* Пугачев Валерий Вениаминович. Уфимская книжность. Эволюция газетного, журнального, типографского и книжного дела : Диссертация на соискание учёной степени доктора филологических наук : 10.01.10 Воронеж, 2004 278 с. РГБ ОД, 71:05-10/205

## Иҫкәрмәләр
Пхеньян

**Пхеньян** (, *Пхенъян*) — Корея халыҡ демократик республикаһы (Төньяҡ Корея). Илдең административ, мәҙәни һәм тарихи үҙәге — Пхеньян «Пхеньян» һүҙе (Концевич системаһы буйынса кириллицаға *Пхенъян тип транскрипцияпана*), корей телендә «киң», «уңайлы урын» тигәнде аңлата.

1946 йылда ҡала Пхенан-Намдо провинцияһыстатусы составынан сығарыла һәм туранан-тура буйһонған ҡалалар (*чикхальси*) — провинцияһының административ статусы кимәлен ала.

## Географияһы
Тэдонган (Тэдон) йылғаһы ярында урынлашҡан, Һары диңгеҙгә ҡоя.

Ҡала янындағы икенсе йылға — Потхонган.

## Климат

## Тарихы

### Хронология
Легенда буйынса беҙҙең эраға тиклем 2334 йылда Пхеньян Вангомсон исеме аҫтында (왕검성<sup>?</sup>, 王儉城<sup>?</sup>) торған. Боронғо Кореяның Кочосон дәүләтенең баш ҡалаһы булған. Әммә был датаны тарихсылар бәхәсле тип һанай, улар фекеренсә, ҡалаға нигеҙ беҙҙең эра башында һалынған.

Беҙҙең эраға тиклемге 108 йылда Хань династияһы Кочосонды яулай. Улар баш ҡалала, Наннан округында(락랑국), хәҙерге Пхеньян эргәһендә ҡалаға нигеҙ һала.

## Иҫкәрмәләр
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы

**Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы** (10 март 1949 йыл)  — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998). 

## Биографияһы
Вәкил Вәғиз улы Дәүләтшин 1949 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Покровка районының Арҡауыл ауылында тыуған.

1973 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай.

«Башкиргражданпроект» институты (Өфө) архитекторы; 1976 йылдан алып Түбәнге Варта ҡалаһында эшләй.

1988 йылдан Өфөлә эшләй: «Альтернатива» Бөтә Союз Ғилми-производство берекмәһе, 1989 йылдан — «Коду» проект-производство берекмәһе архитекторы, 1993 йылдан — «Уфагорпроект» предприятиеһының баш архитекторы, 2001 йылдан — «Экопроект „Вакар“» ЯСЙ директоры.
 
18 ҡатлы монолит торлаҡ йорттар (90-сы йылдар), «Ләлә-Тюльпан» мәсете (1998) һәм Сипайлов микрорайонындағы «Простор» сауҙа-күңел асыу комплексы (2004; бөтәһе лә — Өфө) проекттарының авторы.
«Янғантау» шифаханаһын үҙгәртеп ҡороу планын эшләүҙә ҡатнаша (1989, авторҙашлыҡта). Кузнецов Затоны районын планлаштырыу проектының авторы (1990).

Ләлә-Тюльпан мәсете 1998 йылда архитектор Вәкил Дәүләтшин проекты буйынса төҙөлә. Мәсет бик һыйҙырышлы килеп сыға: намаҙ залында яҡынса 300 кеше, балкондарында — тағы ла 200 кеше һыя. Уҡыу кластары 100 кешeгә тәғәйенләнгән. Шулай уҡ мәсет бинаһында йыйылыш залы, ашхана һәм ятаҡхана бар. Вәкил Дәүләтшин мәсетте тюльпан сәскәһе рәүешендә эшләргә тәҡдим итә. Нәҡ шуға ла мәсет исеме үҙенсәлекле булып яңғырай — Ләлә-Тюльпан. Ысынлап та мәсет ошо сәскәгә оҡшаған.

Вәкил Дәүләтшин — Өфөләге «Мөнирә» мәсете проектының авторы. Мәсет 100 кешегә тәғәйенләнгән. Мәсеттең төҙөлөшөндә архитектор айырым иғтибарҙы уның манараһына бүлә, сөнки, уның фекеренсә, революцияға тиклемге башҡорт мәсеттәренең манаралары үҙенсәлекле булған: манара ғәҙәттә ҡыйыҡтың тап уртаһында урынлашҡан.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1998) — Өфөләге «Ләлә-Тюльпан» мәсетенең проекты өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* https://tourism.ufacity.info/organization/121382.html  Мечеть «Ляля — Тюльпан»
* https://regnum.ru/news/cultura/26483.html Уфа. В городе строится новая мечеть в стиле традиционной башкирской мусульманской архитектуры
* http://ashkadarfm.ru/programms/izhadi-portret-95?page=13 Тормошобоҙға ҡот өҫтәүсе Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты Вәкил Дәүләтшин.
Лилит

**Лилит** () — йәһүд мифологияһында Әҙәмдең беренсе ҡатыны. Христиандарҙың ҡайһы бер апокриф (библияға инмәгән) китаптарында телгә алына, мәҫәлән, Ҡумран ҡулъяҙмаларында.

Риүәйәт буйынса, Әҙәм менән айырылышҡас, Лилит сабыйҙарҙы үлтереүсе иблискә әйләнә. Был персонаж ғәрәп мифтарында ла бар.

Лилит исеме Гилгәмеш эпосында ла осрай.

### Лилиттың килеп сығышы тураһында легендалар
Әҙәм һымаҡ үҙен дә Аллаһтың ижад емеше тип иҫәпләгәнгә Лилит иренә буйһонорға теләмәй.

Ягве Аллаһының йәшерен исемен әйтеп, Лилит һауаға күтәрелә һәм Әҙәмдән китә. Әҙәм Ягваға мөрәжәғәт итә. Ягве Лилит артынан өс фәрештәне ебәрә: Сена, Самангелоф, Сансена (Snvi, Snsvi, һәм Smnglof) .

Фәрештәләр уны Ҡыҙыл диңгеҙ янында ҡыуып етәләр, ләкин Лилит ире янына ҡайтыуҙан баш тарта.

Фәрештәләр уға үлем менән янай, Лилит уларға, алла тарафынан сабыйҙарҙы үлтерергә ебәрелгәнмен, тип алдай, ләкин үҙенең йәки берәй фәрештәнең исеме яҙылған бетеүе булған балаларға теймәйәсәген әйтә. Фәрештәләр уға яза бирә. Был язаның өс версияһы бар: һәр төн уның йөҙҙәрсә сабыйы вафат була; ул иблистәрҙе генә тыуҙыра ала; йә алла уны түлһеҙ итәсәк.

Йәһүдтәрҙә Лилитты сабый балаларҙы урлаусы йә уларҙы алмаштырыусы, йәиһә тыуҙырыусы ҡатын-ҡыҙҙы зәхмәтләндереүсе, түлһеҙлеккә килтереүсе булып иҫәпләнә.

Лилит тураһындағы легендалар йәһүдтәрҙең сабый бишегенә фәрештәләр исеме яҙылған бетеү элеү йолаһын аңлата. Лилит зыян килтермәһен өсөн бәпесләүсе ҡатындарға уҡылған өшкөрөүсе доғаларҙа уны туҡтатырға тырышҡан өс фәрештәнең исемен генә түгел, Лилиттың ҡайһы бер исемдәре лә булырға тейеш: Батный (ҡарын), Одем (ҡыҙыллыҡ) йәки Аморфо (формаһы юҡ). Ошо уҡ риүәйәт сабыйҙарҙың ҡулына ҡыҙыл еп бәйләү йолаһын да аңлата, сөнки Лилит ҡыҙыл төҫтән ҡурҡа тип иҫәпләнә. Айырыуса, малайҙарҙы сөннәтләү алдынан булған төн ҡурҡыныс тип һанала, сабыйҙы Лилиттан һаҡлап алып ҡалыу өсөн атаһы төн буйы доғалар уҡырға тейеш булған.

## Исеме ҡулланыла
Лилит исеме әрмән ҡатын-ҡыҙҙары араһында популяр. Әрмәнстанда был исем үҙенең эйәһенә гүзәллек, хужалыҡсыллыҡ, түллелек килтерә тип иҫәпләнә.

## Сығанаҡтар
* Liber Azerate, TOTBL Орден Чёрного Пламени, офиц. перевод E.T. http://www.darksign.ru/SiteData/Liber_Azerate_black_white.html 
* A.M.S.G., автор V.Scavr, The Black Press, 2009.
* The Complete Book of Demonolatry, S.Connoly, ISBN 978-0-9669788-6-5
* Liber HVHI, Форд М, Succubus Publishing, 2005
* Luciferian Witchcraft, Форд М, Succubus Publishing, MMV
* Сатанинская Библия, Антон Шандор ЛаВей
* Шарль Фоссе. Ассирийская магия  (с предисловием В. В. Емельянова)
* Борхес Х. Л.. Бестиарий: Книга вымышленных существ. М., 2000.
* Женщина в мифах и легендах: Энциклопедический справочник. Ташкент, 1992.
* Энциклопедия символов, знаков, эмблем. М., 1999.
* Руслан Хазарзар. Лилит и другие
* Рыбалка А. «Энциклопедия еврейской демонологии»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лилит. Мәҡәләләр «Bible and in the Dictionary of Demons Deities»
Тамбов

**Тамбов** () — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Тамбов өлкәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Цна йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Спиридонова Мария Александровна (16.10.1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа Өфөлә сәйәси һөргөндә була, СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһында эшләй. 
* Чибрикова Евгения Васильевна (9.12.1923–13.03.2013), ғалим-геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1982). Урал һәм Көнсығыш Европа платформаһының геологик төҙөлөшөн өйрәнеүсе. К. Р. Тимергазин исемендәге премия лауреаты (2003).

## Тарихы

## Мәғариф
# Тамбов дәүләт университеты
# Тамбов дәүләт техник университеты

## Климаты


## Транспорт
Тамбов — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Администрации города
Ҡаранаев Марат Закир улы

**Ҡаранаев Марат Закир улы** (1962) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2008) лауреаты — «Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холл» күп функциялы бинаһын проектлау өсөн.

2016 йылдан алып — «БашНИИстрой» дәүләт унитар предприятиеһы институты директоры.

Конгресс-холл төҙөлөшөндә ҡулланылған конструктив сиселештәр авторҙары — «БашНИИстрой» Дәүләт унитар предприятиеһы институты белгестәре Альфред Готман һәм Марат Каранаев.
Марат Ҡаранаев тарафынан тулыһынса тиерлек ҡоролманың ер өҫтөндәге өлөшө проектлана. Конгресс-холлдың дөйөм майҙаны — яҡынса 36 мең кв.метр, бина үҙ эсенә 839 урынлыҡ концерт залын, ике конференц-залды, музей-күргәҙмә комплексын, ресторан, ҡышҡы баҡса һәм 230 машина һыйҙырырлыҡ ер аҫты автопаркингын ала. Бында 200 метр оҙонлоғондағы кәкре һыҙыҡлы кәүҙәләнеште тотош быяла менән ҡаплау системаһы тәүге мәртәбә ҡулланыла.

2016 йылдан алып — «БашНИИстрой» Дәүләт унитар предприятиеһы институты директоры.
  
Был предприятие Башҡортостан төҙөлөш комплексының баш ғилми-тикшеренеү ойошмаһы булып тора. 61-йыллыҡ тарихында ул бөтә иң мөһим республика объектары төҙөлөштәрендә ҡатнашҡан, улар араһында Конгресс-холл бинаһы, тимер вокзалы һәм Өфө халыҡ-ара аэропорты реконструкциялары, «СемьЯ» сауҙа комплексы, «Касторама» сауҙа үҙәге, «Икеа-Мега-Ашан» сауҙа үҙәге, «Июнь» сауҙа үҙәге, «Lasselsberger Ceramics» заводы, Өфө йылғаһындағы Павлов ГЭС-ның шлюзын реконструкциялау. Шулай уҡ институт тиҫтәләгән торлаҡ йорттарын, мәктәптәрҙе, дауаханаларҙы, балалар баҡсаларын, сәнәғәт объекттарын тикшергән һәм проектлаған.

## Хеҙмәттәре
Опыт проектирования зданий с монолитным каркасом — с учетом его пространственной жесткости и взаимодействия с основанием. Примеры использования программного комплекса SCAD Office в институте БашНИИстрой (г. Уфа) (авторҙашлыҡта),
ОПЫТ ПРОЕКТИРОВАНИЯ ЗДАНИЯ «КОНГРЕСС ХОЛЛА» В СЛОЖНЫХ ГРУНТОВЫХ УСЛОВИЯХ Г.УФЫ, 2009-09-21 (авторҙашлыҡта), шулай уҡ Ҡаранаев М. З. төрлө форумдарҙа һәм төбәк фәнни-ғәмәли конференцияларҙа сығыштар яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.niistroy.ru/o-predpriyatii/nasha-istoriya.html  ГУП институт БашНИИстрой/
* http://www.delomir.ru/nedvizhimost-i-stroitelstvo/1177-proekty-dlya-bashkortostana.html 
* http://www.cadmaster.ru/magazin/authors/karanaev-mz.html Каранаев Марат Закирович — соавтор статьи в журнале CADmaster
* http://www.pamag.ru/pressa/kongress-holl ОПЫТ ПРОЕКТИРОВАНИЯ ЗДАНИЯ «КОНГРЕСС ХОЛЛА» В СЛОЖНЫХ ГРУНТОВЫХ УСЛОВИЯХ Г.УФЫ
Беляев Тимофей Савельевич

**Беляев Тимофей Савельевич** (1768—1846) — рус шағиры һәм башҡорт эпосын рус теленә тәржемәләүсе.

## Биографияһы
Беляев Тимофей Савельевич 1768 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Ташлы ауылында тыуған.

Ырымбур губернаһы прокуроры Н. И. Тимашевтың крепостной хеҙмәтсеһе булып тора.

Ташлы ауыл училищеһын тамамлап, Өфө губернаторы прокурор Н. И. Тимашевтың улын тәрбиәләү менән шөғөлләнә.

Ул 1812 йылда Ҡазанда «Ҡуҙыйкурпәс. Бер ҡурайсы тарафынан башҡорт телендә яҙылған һәм 1809 йылда Урал тауы буйҙарында рус теленә тәржемә ителгән башҡорт хикәйәте» исемле китап баҫтырып сығара, был «Ҡуҙыйкурпәс һәм Маянһылыу» башҡорт халыҡ эпосын беренсе әҙәби эшкәртеү булып тора.

Китапҡа «Ҡушымтала» ул башҡорт риүәйәттәрен тәржемә итеү буйынса эшен дауам итәм тип яҙа.

Беляев Тимофей Савельевичтың «Минең кистәрем: башҡорт әкиәттәре» ҡулъяҙмаһы һаҡланған.

1813 йылда баҫып сығарылған «Урал тауҙары ҡурайсыһы йыры» авторы. Китапта башҡорт халҡының 1812 йылдағы Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында хикәйәләнә. Бер нисә шиғырҙың авторы булып тора.

## Әҙәбиәт
* *Беляев Т. С. Песнь Курайча рифейских гор. Изд.: Классика Книга Фонда, 2009 г.*
* *Харисов Ә. И.* Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. Өфө, 1973;
* *Мамбетов М. А.* Беляев Тимофей — башҡорт эпик әҫәрҙәрен йыйыусы һәм популярлаштырыусы" // РСФСР халыҡтары фольклоры. Өфө, 1976.
* Ҡуҙыйкурпәс // Башҡортостан рус әҙәбиәтендә. 1-се т. Өфө, 1961.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Урал тарихи энциклопедияһы мәҡәләләр.
Бережной Иван Михайлович

**Бережной Иван Михайлович** (1 ғинуар 1924 йыл — 10 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемётсылар взводы командиры, гвардия кесе лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Иван Михайлович Бережной 1924 йылдың 1 ғинуарында Ҡаҙаҡ ССР-ының Көкшетау (хәҙер Төньяҡ Ҡаҙағстан) өлкәһенең Келлер районы Кирмәнсек ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белем ала, 1942 йылға тиклем Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы станоктар эшләү заводында слесарь була.

1942 йылдың авгусында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына  хеҙмәткә саҡырыла. 1943 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. 1944 йылдың  апреленә гвардия кесе лейтенант Бережной Иван 4-се украина фронтының 2-се гвардия армияһы 87-се гвардия уҡсы дивизияһы 261-се гвардия уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры. Ҡырымды азат иткәндә батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 10 апрелендә Бережной үҙенең взводы менән бергә, батальондан  һул флангта тороп, теҙелеп һөжүм итеүселәрҙе ут менән ышыҡлай. Совет ғәскәрҙәренең һөжүме барышында немецтар траншеяларҙан  бәреп сығарыла һәм оборонаның икенсе һыҙығына сигенә башлай. Көстәрҙе туплап, 4 САУ «Фердинанд» ярҙамы менән дошмандарҙың ике пехота ротаһы контратака яһарға маташа. Контратаканы кире ҡаҡҡанда Бережной взводының бер пулемёт расчеты сафтан сыға, бынан һуң Бережной үҙе пулемёт артына баҫа. Тиҙҙән ул яҡында шартлаған термит снаряд ярсығы менән яралана. Бережной, ҡанһыраған һәм тереләй янып торған килеш, дошман һалдаттарын пулемёттан атыуын дауам итә, һуғыш яланын ташлап китмәй, һәләк була. Ҡырымдың Красноперекопск районы Суворово ауылында ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән, гвардия кесе лейтенант Бережной Иван, үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була.

Шулай уҡ Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. Кременчуг ауылында туғандары ҡала – Гринько.

## Хәтер
Бережной  Иван Михайлович эшләгән завод бинаһына һәм Херсон ҡалаһының 1-се һанлы ҡала профессиональ-техник училищеһы бинаһына уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенең (элекке  Көкшетау өлкәһе)  Тайынша (элекке Келлер) районында тыуған ауылы Кременчугта И. М. Бережнойға мемориаль комплекс ҡуйылған. Шулай уҡ Бережной хөрмәтенә Келлер урта мәктәбе почетлы  Советтар Союзы Геройы Бережной И. М. исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ҡырым өсөн һуғыш геройҙары — Симферополь: Таврия, 1972.
* Советтар Союзы Геройы — ҡаҙағстансылар. 1-се китап. Алма-Ата, 1968.
* Советтар Союзы Геройҙары батырлыҡтары. М., 1981.
Петрозаводск

**Петрозаводск** (финн., вепс. һәм , ) — Рәсәйҙәге Карелия Республикаһының баш ҡалаһы.
Онега күленың һул ярында урынлашҡан. Ҡалала аэропорт, тимер юл һәм автовокзал эшләй.

## Географияһы

## Климаты
{|
|

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Петрозаводска
Һыбыҙғы

**Һыбыҙғы** (, , , , ) — ҡайһы бер төрки халыҡтарҙың ауыҙға ҡабып уйнай торған эсе ҡыуыш, тынлы музыка ҡоралы. Асыҡ, буй  флейта төрө, башҡорт ҡурайына оҡшаған. Оҙонлоғо 600—650 мм. Һыбыҙғының тауыш сығара торған тишектәре ике төрлө. 4 тишеклеһе: d1 — е1 — fis1 — g1 — а1;  6 тишеклеһе: с1 — d1 — е1 — f1 — g 1 — а1 — h1. Хәҙер һирәк осрай.

## Ҡаҙаҡ һыбыҙғыһы
Ҡаҙағстанда ике төрлө  һыбыҙғы бар, уларҙа көйҙө төрлө ысул менән сығаралар. Мәҫәлән, көнсығыш һыбыҙғы  конус һымағыраҡ, бер осо киңәйеп бөтә, көнбайыш төрөнә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ та, бәләкәйерәк тә. Ҡаҙаҡтар һыбыҙғыны ҡыуыш талдан яһаған, өс тишек уйған. Ҡыу үләндән, ағастан, ҡайһы саҡ еҙҙән дә яһағандар.Ниндәй материалдан эшләнеүенә ҡарамаҫтан, һауа сығып тормаһын өсөн һыбыҙғыға нәҙек кенә һарыҡ йә кәзә эсәге (өнеш) кейҙерелә. Һыбыҙғы Ҡаҙағстанда  XVIII быуатҡа тиклем был уйын ҡоралы киң таралған булған, уның менән бәйле легендалары, риүәйәттәре бик күп. Борон батырҙар, һунарсылар һәм яугирҙәр мотлаҡ һыбыҙғы йөрөтөргә тейеш булған.
Был уйын ҡоралы ябай ғына эшләнелһә лә, башҡарыу ҡатмарлығы менән алдыра. 

Һыбыҙғыны көтөүселәр уйын ҡоралы тип һанаусандар.  Мәгәр музыка белгесе  Омарова Г.Н. һыбыҙғыла башҡарыла торған борондан килгән көйҙәр булыуын билдәләй.  «Был көй-легендалар күберәк көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Ҡаҙағстанда башҡарғандар, улар әле лә Алтай, Монголия һәм Ҡытай  ҡаҙаҡтарында осрай. Уларҙың башҡарылыш үҙенсәлектәренән сығып, ошолай төркөмләп була:
1. Изге һаналған кейек-ҡоштар образы (тотем) тауыштарына оҡшатып уйнау; 
2. Арбау өсөн ҡулланылған көйҙәр  (яман көстәрҙе, йылан, аждаһаларҙы арбау; хайуандарға һәм кешеләргә тәьҫир итеү )»  .

## Төркмән һыбыҙғыһы ғарғы төйҙөк (гаргы туйдук)
Ғарғы төйҙөк б.э.т. үк булған тип фараз итәләр. Көнсығыш халыҡтарында киң таралған был уйын ҡоралы беҙҙең көндәргәсә үҙгәрмәй килеп еткән. Ғарғы төйҙөк ҡурай үләненән, ҡамыштан эшләнә. Унда 5-6 тишек уйыла. Был тынлы уйын ҡоралы. Төрлө ҙурлыҡта эшләнә. Берәүҙәре соло өсөн генә ҡулланылһа, икенселәрен  аккомпанемент өсөн файҙаланалар. Оҙонлоғон йырсының тауышына яраштырып һайлайҙар.

## Башҡа халыҡтарҙа һыбыҙғы кеүек уйын ҡоралдары
Һыбыҙғыға оҡшаған  музыка ҡоралдары байтаҡ   евразия халыҡтарында осрай: кавал (ҡауал) — венгрҙа, молдаванда һәм болгарҙа, ҡурай — башҡортта, гаргы тюйдук —  төркмәндә, цоор —  монголда, шоор —  алтайҙарҙа, чоор — ҡырғыҙҙа һәм башҡа күп халыҡтарҙа. Хәҙерге заманда һыбыҙғы барлыҡ ҡаҙаҡ музыка-этнографик коллективтарында ла ҡулланыла.

## Һыбыҙғы һүҙе әҙәбиәттә
*Юғары оста сыбыртҡы шартлауы, *'мөгөҙ һыбыҙғы*' тауышы, һыйырҙар мөңрәүе, һарыҡтар баҡырыуы ишетелә* (И. Көҫәпҡол) - 

Был һөйләмдән күренеүенсә, башҡорттар һыбыҙғыны төрлө материалдан, шул иҫәптән, мөгөҙҙән дә эшләгән.

## Башҡорт телендә һыбыҙғының икенсе мәғәнәләре
Башҡорт телендә һыбыҙғы тип һыҙғыртҡысты атаған урындар ҙа бар. Шулай уҡ бушбоғаҙ, һүҙендә тормаҫ, шапыртыусан кешеләргә лә «һыбыҙғы» тигән ҡушамат биреүсәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
*Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы

**Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы** (24 октябрь 1905 йыл) — 21 ғинуар 1996 йыл, Өфө) — комсомол һәм партия органдары ветераны, журналист. 1957—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте редакцияһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
1905 йылдың 24 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы) Әхмәр ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1920 йылда Туҡ-Соран кантонының производство комитетында контролер-эш башҡарыусы булып башлай.

1921−1923 йылдарҙа — комсомолдың Туҡ-Соран кантоны комитеты секретары, 1925 йылдан алып комсомолдың Ырымбур губерна комитетында эшләй.

Ырымбур педагогия техникумын тамамлағандан һуң 1928—1930 йылдарҙа «Йәш юҡһыл» (ҡара: «Йәшлек») һәм «Башҡортостан йәштәре» гәзиттәренең мөхәррир урынбаҫары, Тамъян-Ҡатай кантонының пропаганда бүлеге мөдире урынбаҫары.

1933 йылда Мәскәүҙә Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһын тамамлай.

1933—1938 йылдарҙа — В. И. Ленин, К.Маркс һәм Ф.Энгельс хеҙмәттәрен башҡорт телендә нәшер итеү буйынса Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең баш мөхәррире, ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бүлеге мөдире урынбаҫары.

1937 йылдан алып «Башҡортостан» гәзитенең яуаплы мөхәррире.
Аҙнабаевтың хәтирәләренән:

Мин «Башҡортостан»ға мөхәррир булып килгән осор ауыр йылдар, ғәҙелһеҙлектең, шәхес культының сәскә атҡан йылдары ине.
 
1938 йылда ялған ғәйепләү буйынса репрессиялана һәм 1956 йылға тиклем төрмәләрҙә (1938—1946 йылдарҙа һәм 1949—1954 йылдарҙа төрмәлә), лагерҙарҙа, һөргөндәрҙә була.

1956 йылда аҡлана.

1957 йылдан алып 1971 йылғаса, пенсияға киткәнгә тиклем, Башҡортостан китап нәшриәтендә өлкән мөхәррир, ауыл хужалығы редакцияһы мөдире вазифаларын башҡара.

Республика матбуғатына етәкселек итеү буйынса яуаплы вазифаларҙа эшләп, Ҡасим Ҡотлобирҙе улы бер үк ваҡытта ҙур фәнни-педагогик эш алып бара, партия хеҙмәткәрҙәренең һәм журналистарҙың квалификацияһын камиллаштырыу курстарында лекциялар уҡый.

Шәхес культы заманында ғәйепһеҙгә ғүмеренең байтаҡ өлөшөн (17 йыл) Сталин лагерҙарында, тәрмәләрҙә, һөргәндәге интегеүҙәре тураһындағы иҫтәлектәренән Ҡасим Ҡотлобирҙе улы Аҙнабаев үҙен ныҡлы, сыҙам көрәшсе үҙ халҡының ҡаһарман улы итеп күрһәтә, ҡаҡшамаҫ, көслө рухлы, намыҫлы кеше булып күҙ алдына баҫа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/4478-uty-etense-yyly-mhrrir.html  Утыҙ етенсе йылғы мөхәррир
*
Ғәтиәтуллин Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы

**Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы Ғәтиәтуллин **(1891—1969) — башҡорт импровизатор-шағиры, сәсән.

## Биографияһы
Ғәтиәтуллин Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы 1910 йылдың 2 июлендә Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе  (хәҙерге Башҡортостандың Кушнаренко районы) Шыршы-Тартыш ауылында тыуған.

Бөрө мәҙрәсәһендә белем алған. Төрөк һәм ғәрәпдәрен белгән. Граждандар һуғышында ҡатнаша. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй. 1931—1933 йылдарҙа Шыршы-Тартыш ауыл мәктәбендә уҡыта, артабан ауыл советы секретары, колхозда иҫәпсе булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Әсәҙулла Ғәтиәтуллин ижад менән ғүмеренең һуңғы йылдарында, пенсияға сыҡҡандан һуң, ғына шөғөлләнә башлай. Яҙыусының әҫәрҙәре нигеҙендә — башҡорт халҡы яҙмышы («Атам ҡара башҡорт булған», «Беҙ — бәхетле халыҡ», «Беҙ көрәштек» һәм башҡалар). Ғәтиәтуллиндың ижадында тос урынды сатирик шиғырҙар биләй, шиғырҙарҙа кешелек аҙғынлығы көлкөгә ҡалдырыла — «Алдаҡсы» «Ярар, бабай, ярар!» һәм башҡалар.

Авторҙың ҡайһы бер әҫәрҙәре «Башкорт халык ижады» йыйынтығына индерелде. Уның ҡулъяҙмалары  Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендә һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. А.]]* Асадулла Гатиятуллин Гатиятуллович.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә. — Уфа: Научное издательство «Башҡортостан энциклопедияһы».
* http://wiki02.ru/encyclopedia/Gatiyatullin_Asadulla_Gatiyatullovich/t/3573  Гатиятуллин Асадулла
Талдыҡорған

**Талдыҡорған** ( — *«Таллыҡ ҡурған»*), ) — Ҡаҙағстандаң көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Алматы өлкәһенең үҙәге.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Янина Ирина Юрьевна (27.11.1966—31.08.1999), Рәсәй Эске эштәр министрлығының контракт буйынса хеҙмәткәре, шәфҡәт туташы, сержант. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999, үлгәндән һуң).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Нагаев

**Нагаев** — фамилия.

* Нагаев Валерий Сәлим улы (1949 й.) — ғалим-педагог.
* Нагаев Матвей Назарович (1892—1984) — Башҡортостанда йәшәп ижад иткән рус яҙыусыһы. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Нагаев Мөғин Кәрим улы (1918—2020) — совет хәрби хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

----------------------
* Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы (1.03.1956) — шағир, композитор, йырсы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011).
* Нагаева Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы (1907—1995) — педагог. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945) кавалеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944).
* Нагаева Шәмсиә Миҙхәт ҡыҙы (4.04.1940) — эстрада йырсыһы, музыка (вокал) уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нуғаев
Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы

**Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы** (1 ғинуар 1931 йыл — 4 март 1994 йыл) — башҡорт фольклорсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Ниғмәт Динәхмәт улы Шоңҡаров 1931 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ташлы ауылында тыуған.

Ташлы ете йыллыҡ мәктәбендә һәм Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта уҡыған.

1954 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын (башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеге) тамамлай. Дәүләкән районының Ивановка урта мәктәбендә уҡыта. Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә.

1956—1958 йылдарҙа тыуған ауылы мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.

1958—1990 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ниғмәт Шоңҡаров 40-тан ашыу фольклор экспедицияларҙа ҡатнаша, Башҡортостан территорияһындағы бөтә ауылдарҙы йөрөп сыға һәм башҡорт халҡы йәшәгән Баулы, Бөгөлмә, Минзәлә райондарында (Татар АССР-ы) Ырымбур, Куйбышев, Һарытау, Силәбе, Свердловск, Пермь өлкәләрендә тикшеренеүҙәр үткәрә.

Экспедиция фольклор материалдарының систематикаһы һәм эшкәртеүе һөҙөмтәһендә улар жанрҙар һәм тематика буйынса классификациялана һәм 30 томға туплана. Материалдар барыһы 300 баҫма табаҡ тәшкил итә, ентекле аңлатмалар менән тәьмин ителгән. Шоңҡаров йыйған фольклор материалдары әленән-әле «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында, «Башҡорт музыкаль мәҙәниәте ҡомартҡылары»нда, башҡорт фольклоры монография тикшеренеүҙәрендә, дәреслектәрҙә һәм уҡыу әсбаптарында баҫылалар.

Шулай уҡ Шоңҡаров 300-ҙән ашыу иҫке баҫмаларҙы һәм ҡулъяҙмаларҙы йыя, улар РФА Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты әҙәби бүлегендә һаҡлана (Һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар фондында). Институттың тауыш яҙыу кабинетында 1500 самаһы аудияҙма һаҡлана, уларҙы Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы фольклор экспедициялар барышында шәхсән үҙе яҙҙырып алған.

Н. Д. Шоңҡаров тарафынан йола «Ямғыр теләү», «Ҡояш теләү» йола йырҙары, «Сак-Суҡ», «Аҡмулла бәйете» бәйеттәре, «Етем ҡыҙ Хәтирә», «Ҡарағай» йырҙары һәм башҡалар яҙып алынған.

### Хеҙмәттәре
* Четыре новых баита о войне 1812 года. // Фольклор народов РСФСР: Межвуз. науч. сб. Уфа, 1983.
* Баиты 1905—1907 гг. // Башкирский фольклор: Иссл. последних лет. Уфа, 1986.

## Хәтер
2013 йылда «Дим моңо» башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың конкурсына Ниғмәт Шоңҡаров исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул ителде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в ''башкортостан: краткая энциклопедия''
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы

**Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы** (20 август 1881 йыл — 1964 йыл) — башҡорт импровизатор-шағиры, сәсән.

## Биографияһы
Вәлиулла Фәйзулла улы Ҡоломбәтов 1881 йылдың 20 авгусында Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Яҡтыкүл ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) тыуған.

Ҡыйышҡы ауылындағы, «Рәсүлиә», «Ғәлиә» мәҙрәсәләрендә белем алған.

Яҡтыкүл ауылында мөғәллимлек иткән.

1920 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Табын кантоны халыҡ мәғарифы бүлеге етәксеһе була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Вәлиулла Ҡоломбәтов «Иптәшкә», «Үткер балта», «Ялҡау Мотой менән тараҡандар» шиғырҙары, шулай уҡ йырҙар авторы. Сәсәндең әҫәрҙәре коллективлаштырыуға, Бөйөк Ватан һуғышына, әҙәп һәм социаль мөнәсәбәттәргә бағышланғана. Балалар өсөн әкиәттәр һәм Мәжит Ғафури тураһында иҫтәлектәр яҙа.

Вәлиулла Фәйзулла улы башҡорт фольклоры һәм этнографияһы буйынса материалдар йыя, шул иҫәптән Салауат Юлаев тураһында риүәйәттәр — «Салауаттың ҡатынына йыры», «Боғрахан (Карахан)», уның «Бүгәсәүгә ҡушылып, кушма ирбатырға булып…» ҡобайыры, Аҡмулла шиғырҙарын һәм башҡалар.

Сәсәндең ҡайһы бер әҫәрҙәре һәм ул яҙып алған риүәйәттәре «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелде. Уның әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө юғалған. Вәлиулла Ҡоломбәтовтың ҡулъяҙмалары РФА Өфө фәнни үҙәгенең Фәнни архивында һаҡлана.

1964 йылда вафат булған, Ғафури районының Яҡтыкүл ауылында ерләнгән.
 
Тыуған ауылында барельеф ҡуйылған (2016).

## Баҫмалары
*  Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр, риүәйәттәр, хәтирәләр, сәсәндәр ижады: совет осоро. 2-се китап. Өфө, 1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* *Әхмәтйәнов К. А.* Сәсән. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Өфө, 1996. — 555 бит.
Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы

**Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы** (5 май 1901 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир.

## Биографияһы
Дәүләт Шаһи улы Аритҡолов 1901 йылдың 5 майында Меркет-Мең улусының Балыҡлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы).

1917—1926 йылдар — Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1918 йылда Өфөлә РКП(б)-ға инә.

Һуғышҡа тиклем партия һәм дәүләт органдарында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан хеҙмәткә саҡырыла.

1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының штабы комиссары, штабтың политбүлек начальнигы урынбаҫары.

1943 йылдың февраль башында дивизия дошмандың тәрән тылына үтеп итеп, Чернухиноны, Дебальцeво станцияһын алырға, ундағы дошманды юҡ итергә бойороҡ ала. 1943 йылдың 23 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск өлкәһендә) Юлино-I утары янында ауыр алышта батырҙарса һәләк була.

## Бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Аритҡолова Әминә (Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы

**Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы** (29 ғинуар 1921 йыл — 27 февраль 1991 йыл) — мәғариф алдынғыһы. 1939 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1952—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәптәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).

## Биографияһы
Хәсбиямал Сабит ҡыҙы Салауатова 1921 йылдың 29 ғинуарында Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. Урындағы тулы булмаған урта мәктәпте тәүге тамамлаусыларҙың береһе.

1936 йылда Сермән ауылындағы педагогия училищеһына уҡырға инә. 1940 йылда уны уңышлы тамамлап, башланғыс класс уҡытыусыһы дипломын ала.
 
1939—1940 йылдарҙа Байназар мәктәбендә башланғыс кластар уҡыта.

1940—1945 йылдарҙа Яуымбай башланғыс мәктәбендә мөдир, уҡытыусы була.

1945 йылда Тимер мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
 
1952 йылда Байназар мәктәбенә ҡайтып, башланғыс класс уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша. 1967 йылда Хәсбиямал Сабит ҡыҙына «Башҡорт АССР-ы мәктәптәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ул — Байназар мәктәбе тарихында беренсе атҡаҙанған уҡытыусы. Ауылдаштары хөрмәтле педагогты район Советы депутаты итеп һайлай.

1973—1976 йылдарҙа мәктәп яны интернатында тәрбиәсе булып эшләй. 1976 йылдан хаҡлы ялға сыға, әммә мәктәп менән бәйләнешен өҙмәй: пионер ойошмаһы сборҙарында, төрлө кисәләрҙә, класс сәғәттәрендә ҡатнаша. Пионерҙар ойошмаһы уны почётлы пионер итеп ҡабул итә.

Мәғариф ветераны Хәсбиямал Сабит ҡыҙы Салауатова 1991 йылдың 27 февралендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы (1966)
* Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (30.09.1967)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1980)

Атҡаҙанған уҡытыусы танытмаһы.jpg
Удостоверение заслуженного учителя.jpg‎
Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы

**Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы** (23 февраль 1947 йыл — 24 март 2015 йыл) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. 1995—2003 йылдарҙа Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1989) һәм бөтә Союз категориялы судья (1983), биатлон буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). 

## Биографияһы
Миңлеғәли Закир улы Мөҙәрисов 1947 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының  Үгеҙ ауылында тыуған. 

1976 йылда  П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын  

Новосибирск ҡалаһының «Динамо» (тренеры И. Н. Овчинников) һәм Өфөләге «Труд» (тренеры М. С. Алсынбаев) спорт йәмғиәттәре тәрбиәләнеүсеһе. Биатлон буйынса шәхси уҙышта РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призеры (1974).

1978 йылдан алып ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының биатлон һәм хәрби-практик күпбәйге буйынса тренер-уҡытыусыһы, 1980 йылдан алып - ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының өлкән тренер-уҡытыусыһы .
* 1988-1989 йылдарҙа — РСФСР һәм СССР ДОСААФ-ының биатлон буйынса ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы тренеры,
* 1994-2003 йылдарҙа — йәйге биатлон буйынса ДОСААФ-РОСТ йыйылма командаһының өлкән тренеры,
* 1995-2004 йылдарҙа — хәрби-ғәмәли күпбәйге буйынса республика спорт-техник клубы етәксеһе. 
2004 йылдан — Стәрлетамаҡ физик культура техникумының спорт ҡоролмалары мөдире. 2009 йылдан биатлон буйынса республика балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбенең (Өфө) тренер-уҡытыусыһы.

Уның тәрбиәләнеүселәре араһында биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары Александренко Галина, Любовь Дюпина, Ғарифуллин Рөстәм, йәйге биатлон буйынса халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастерҙары Нурия Мөҙәрисова, О. Качалкова һәм 30-ҙан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙары.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе (1995-2003).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
* Бөтә Союз категориялы судья (1983).

## Шәхси тормошо
* Ҡатыны — Нурия Мөҙәрисова (ҡыҙ фамилияһы Нуретдинова), йәйге биатлон буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Ике ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* БАШҠОРТОСТАН ПАРАЛИМПСЫЛАРЫ ЛИДЕРҘАРЫ ҺӘМ ОСТАЗДАРЫ
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Миңлеғәле Мөҙәрисов вафат булған
* http://12plusfm.ru/umer-zasluzhennyj-trener-rossii-minnegali-mudarisov/