open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Волохов Георгий Николаевич

**Волохов Георгий Николаевич** (1934 йыл, 23 август, Мәскәү) — Советтар Союзы Геройы (1981), СССР-ҙың атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы, (1977), запастағы капитан.

## Биографияһы
Георгий Николаевич Волохов 1934 йылдың 23 авгусында Мәскәүҙә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1951 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай. Университетта уҡыу менән бер үк ваҡытта В. П. Чкалов исемендәге Үҙәк аэроклубта шөғөлләнә. 1956—1959 йылдарҙа ғилми-тикшеренеү институты-1 филиалында эшләй, инженер. «Буря» ҡанатлы ракетаһын төҙөүҙә һәм һынауҙа ҡатнаша.

1960 йылда Летчик-һынаусылар мәктәбен тамамлай (ШЛИ), 1961 йылдың июненән 1989 йылдың мартына тиклем С. В. Ильюшин исемендәге тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы лётчик-һынаусыһы.

Яңы (шул иҫәптән, хәрби) авиация техникаһын һынауҙа ҡатнаша. Самолеттар: Ил-62/3 (28.07.1965; 2-се осоусы), Ил-76 (25.03.1971; 2-се осоусы), Ил-76/2 (25.02. 1973; 2-се осоусы), Ил-86 (22.12.1976; 2-се осоусы), Ил-86-450 (1.06.1982; 2-се осоусы).

1965—1966 йылдарҙа максималь ауырлығы менән Ил-38, ҙур мөйөштәрҙә һәм тупраҡта Ил-76, киҫкен режимдарҙа Ил-62 һәм Ил-76МД, Ил-18 «Полоса» (бөтә траектория буйынса автоматик осош башҡарыу мөмкинлеге биргән навигация-пилотаж ҡорамалдар комплексы менән, тәжрибә) самолеттарын һынай.

1981 йылдың сентябрендә Волохов экипажы Ил-86-ла тиҙлеккә 18 авиация донъя рекорды ҡуя (йомоҡ 2000 км маршрутта 35, 40, 50, 60 һәм 65 т коммерция йөгө менән 970 км/сәғ, йомоҡ 1000 км маршрутта 35-тән 80 тоннаға тиклем коммерция йөгө менән 956 км/сәғ уртаса тиҙлек үҫтерә).

## Әйткән фекерҙәре
*һуңғы Ту-144 яҙмышы тураһында*

«Был мәҙәниәт, техника һәйкәле, авиация пигы!.. Әгәр ҙә беҙ уны ҡотҡармаһаҡ, тергеҙеү мөмкин булмаясаҡ. Ул бит ҡулдан эшләнгән. Ул оҫталар ҙа, ул станоктар ҙа юҡ инде. Уны тимер-томор хаҡына һатыу — Рембрандт картинаһын киндер хаҡына һатыуға тиң !».

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (29.10.1981), «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 11462,
* Ленин ордены (29.10.1981),
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.10.1969),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.12.1976), миҙалдар.
* СССР-ҙың атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы, (18.08.1977).
* Мәскәү ҡалаһында Аэропорт муниципаль берәмегенең Почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Герои Советского союза: Краткий биографический словарь. / Пред. ред. коллегии: И. Н. Шкадов. — Т. 1. — : Воениздат, 1988.
* 
* Герои Советского Союза и России Северного АО г. Москвы. — : 2003.
* Самолеты ОКБ С. В. Ильюшина. / Ред. сост. Ю. А. Егоров. — : РУСАВИА, 2003.
* Авиакатастрофа по «разрешению»
* Наши герои на сайте ММФ МГУ
Тиуанако

**Тиуанако** йәки **Тайпикала** (ҡайһы берҙә Тиауанако, Тиуанаку, Тиванако,  айм.Tiwanaku) — боронғо ҡала, шул уҡ исемдәге анд цивилазицияларының рухи һәм сәйәси үҙәге. Боливияла Титикака күленең көньяҡ ярынан 15 км алыҫтараҡ урынлашҡан.  2000 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы.

## Исеме
Урындағы халыҡтың күпселеге  аймара телендә һөйләшә (кечуа теленә оҡшаған индеецтарҙың өс теленең береһендә),  аҙсылығы *уру* (Uru) йәки уға оҡшаған  *чипая* (Chipaya) телендә  һөйләшә. Элек хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан пукина теле  киң таралған булған. Алан Колата был телдәр Тиуанакола мөһим булған тип  һанаған. Урындың атамаһы аймара телендә *Тайпикала*    (Taypikala, Taipikala) менән ауаздаш булған, ул  «таш үҙәге»  тигәнде аңлата, сөнки урын, уларҙың фекере буйынса,  *донъя үҙәге* менән йәнәш урынлашҡан Быға тиклем атамаһы  пукина телендә лә булған тигән фекер бар.

## Тарихы
Колониаль булғанға  тиклемге Боливияла II—IX  быуаттарҙа уҡ Тиуанако Үҙәк Андтар  төбәгенең иң ҙур ҡалаһы һәм Пукина дәүләтенең үҙәге булған тип һаналған. Ул ваҡытта ҡала яҡынса  6 км² ер биләгән һәм  40 мең кешеһе булған. Яҡынса 1180 йылдарҙа Пукинаны колья (аймара) ҡәбиләләре тар-мар иткәндән һуң, ҡаланы халҡы ҡалдырып китә. 

Пукина дәүләте бөлгөнлөккә төшкәндән һуң Тиуанако, уның төп үҙәге, инкалар мифологияһында мөһим роль уйнауын дауам итә. Улар үҙҙәренең беренсе легендар хакимы Манко Капак, уның һеңлеһе һәм ҡатыны Мама Окльо  Тиуанаконан сыҡҡан тип һанай. Был тарихи инкаларҙың сығышын Тиуанако төбәгенән икәнлеге  тураһында гипотезалар файҙаһына иҫбатлай. 

Тиуанако хәҙерге аймара халҡының  легендаларында  һәм ышаныуҙарында ҙур урын биләй.

## Ҡоролмалар
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр  боронғо харабаларҙы  б.э. тиклем  200 йыл һәм беҙҙең эраның  200 йылы,  төп  ҡоролмалар  — беҙҙең эраның  600 һәм 1000 йылдар араһы тип иҫәпләй.

## Фотогалерея

файл:Ruins_Tiwanaku_Bolivia.jpg
файл:Tiahuanaco Sun port.jpg|Ҡояш ҡапҡаһы
файл:Puerta y escalinata del templo Kalasasaya Tiwanaku Bolivia.jpg|Ҡапҡа һәм  Каласасайя храмының баҫҡыстары
файл:Tiwanaku1.jpg|Тиуанакола статуя
файл:Cronicadelperu.jpg|Тиуанако харабаларын тәүге тапҡыр һүрәтләүсе «Хроника Перу»  китабының беренсе өлөшө (1553)
файл:Tiwanaku5.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сечин (Перу)
* «Аку-Аку» (книга Тура Хейердала, 1958)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Britannica Concise Encyclopedia : From the editors of the Encyclopedia Britannica / Ed. by Anita Wolff. — Revised and expanded edition. — Encyclopædia Britannica, 2008. — 2114 с. — .
* Historia de Bolivia : Período prehispánico :  [исп.] : en 2 v. / Ximena Medinaceli. — La Paz : Fundación del Banco Central de Bolivia, 2006. — Т. 1.
* Kolata, Alan L. The Tiwanaku : Portrait of an Andean Civilization. — Wiley-Blackwell, 1993. — 336 с. — .

## Библиография

* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Всемирного наследия ЮНЕСКО. Тиуанако.
* Всемирное наследие. Тиуанако. Каталог ссылок.
* О Тиуанако на сайте Archaeological Institute of America (англ.). Большая фотогалерея
Сьюэлл (Чили)

**Сьюэлл шахтёрҙар ҡаласығы** — Чилилағы кеше йәшәмәгән шахтерҙар ҡалаһы, ул Анд тауҙарында 2000—2250 метр бейеклектә ята, һәм илдең баш ҡалаһы Сантьягонан көньяҡҡа табан 85 км алыҫлыҡта Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс өлкәһе Качапоаль провинцияһының Мачали коммунаһында урынлашҡан. XX быуаттың йыл әйләнәһенә файҙаланыу өсөн төҙөлгән берҙән-бер эре тау сәнәғәте шахтерҙарының тораҡ пункты. 2006 йылда ЮНЕСКОның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

## Тарихы

Ҡалаға нигеҙ Braden Copper Co компанияһы тарафынан 1904 йылда һалына. Компания донъялағы иң ҙур Эль-Теньенте шахтаһынан баҡыр сығарыуҙы ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуя. Ҡала тәгәрмәсле транспорт йөрөй алмаған текә тау битләүҙәрендә төҙөлә һәм тимер юл станцияһынан тау башына табан йүнәлгән ҙур үҙәк баҫҡыс тирәләй урынлаша. Баҫҡыс ситендә дөрөҫ булмаған формалағы майҙансыҡтар урын ала, ҡаланы йәшелләндереү өсөн баҫҡыс буйлап декоратив ағастар һәм ҡыуаҡтар ултыртыла. Үҙәк баҫҡыстан ике яҡҡа ла горизонталь үткәүелдәр эшләнә. Улар ҡаланың төрлө кимәлдәрҙә ятҡан өлөштәрен бәйләгән бәләкәйерәк майҙансыҡтар һәм баҫҡыстар менән тоташа. Йорттар ағастан эшләнә, уларҙың күбеһе — йәшел, һары, ҡыҙыл һәм күк төҫтәргә буяла.

Биналар архитектураһы, нигеҙҙә, Американың XIX быуат өлгөләренә эйәрә. Әммә ҡайһы бер объекттар, мәҫәлән, 1936 йылда төҙөлгән Сәнәғәт мәктәбе — модернизм архитектураһы ҡомартҡыһы.

Ҡала 1915 йылда Сьюэлл компанияһының беренсе президенты Бартон Сьюэлл хөрмәтенә шулай атала. 1918 йылда унда 14 000 кеше йәшәй. Бик күп йылдар буйы шахталарҙы ҡулланғандан һуң компания 1977 йылда эшселәр һәм уларҙың ғаилә ағзаларын ҡаланан күсерә башлай, шулай итеп тиҙҙән ҡала бөтөнләй бушап ҡала.

1998 йылда Чили хөкүмәте Сьюэлл ҡалаһын милли ҡомартҡы тип иғлан итә, ә 2006 йылда ЮНЕСКО уны, урындағы эшсе көстәрен файҙаланып, сәнәғәт компаниялары тарафынан тәбиғәт байлыҡтарын сығарыу һәм эшкәртеү маҡсатында, донъяның төпкөл өлөштәрендә булдырылған ҡалаларҙың күренекле өлгөһө булараҡ Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә.

## Иҫкәрмәләр
«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы

**«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»** **миҙалы** СССР Юғары советы президимиуның 1944 йылдың 1 майындағы «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» мизалы булдырыу" исемле Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Н. И. Москалев.

## Миҙал тураһындағы Положение
**«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы** менән Мәскәү оборонаһы ҡатнашыусылары бүләкләнә:

* 1941 йылдың 19 октябренән алып 1942 йылдың 25 ғинуарына тиклемге осорҙа айҙан кәм булмаған ваҡыт Мәскәү оборонаһында ҡатнашҡан Совет Армияһының бөтә хәрбиҙәре һәм ялланып эшләүсе составы һәм НКВД ғәскәрҙәре;
* 1941 йылдың 19 октябренән алып 1942 йылдың 25 ғинуарына тиклемге осорҙа айҙан кәм булмаған ваҡыт Мәскәү оборонаһында туранан-тура ҡатнашҡан граждан халҡы;
* ПВО-ның Мәскәү зонаһы һәм МПВО частары хәрбиҙәре, шулай уҡ граждандар — 1941 йылдың 22 июленән алып 1942 йылдың 25 ғинуарына тиклем дошман авиацияһының мәскәүгә һөжүм итеүенә ҡаршы торған иң әүҙем ҡатнашыусылар;
* Оборона рубеждарын һәм Резерв фронтының, Можайск, Подольск һәм Мәскәү обводы ҡоралмаларын төҙөүҙә әүҙем ҡатнашҡан Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһенең граждан халҡы һәм хәрбиҙәре;
* Мәскәү ҡалаһының партизандары һәм Тула герой-ҡаланы обороналауҙа әүҙем ҡатнашыусылар.

«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм СССР-ҙың башҡа миҙалдары һәм ордендары булған осраҡта «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

Тәүге тапҡыр «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы 1944 йылдың 20 июлендә тапшырыла. Уны И. В. Сталинға миҙал менән бергә 000001-се һанлы танытмаһын тапшыралар.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙал менән яҡынса **1 600 028** кеше бүләкләнә.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙал баҡыр иретмәһенән эшләнә һәм 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала була.

Миҙалдың алғы яғында — кремль диуары. Кремль диуары фонында Т-34 танкы һүрәтләнгән, танк өҫтөндә — яугирҙар төркөмө. Миҙалдың һул яҡ өлөшөндә Минин һәм Пожарский һәйкәле һүрәте, миҙалдың уң яҡ өлөшөндә — манара һүрәте.

Кремль диуары өҫтөндә флаг менән Хөкүмәт йорто бинаһының көмбәҙе күренә, флагта — ураҡ һәм сүкеш. Көмбәҙ өҫтөндә — самолеттар силуэттары. Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОБОРОНУ МОСКВЫ» яҙыуы. Аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап — лавр тажы, уның аҫҡы ботаҡтары эргәһендә биш осло йондоҙ. Миҙалдың алғы яғы түңәрәк буйлап ҡаймаланған.

Миҙалдың кире яғында — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Һүрәт өҫтөндә — ураҡ һәм сүкеш.

Бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлеге булған ебәк муар таҫма менән уратылған. таҫмала өс йәшкел-һары (зәйтүн) төҫтәге 3 мм-лыҡ өс буй һәм һәр береһе 4-әр мм-лыҡ ике ҡыҙыл буй. Таҫманың ситтәре тар ҡыҙыл буйҙар менән ҡаймаланған.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медали и ордена СССР
* Медаль «За оборону Москвы» на портале Онаградах.ру
Крючкова Валентина Александровна

**Крючкова Валентина Александровна** (1939 — 26 февраль 2018 йыл, Мәскәү) — сәнғәт фәне  белгесе һәм сәнғәт тарихсыһы,  XX—XXI быуаттарҙағы Франция һәм Италия сәнғәте буйынса белгес, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған(1963); сәнғәт фәндәре докторы, Рәсәй сәнғәт академияһы ҡарамағындағы Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр (1974),Рәсәй сәнғәт академияһының почетлы академигы (2013).

## Биографияһы
Валентина Александровна Крючкова СССР-ҙа 1939 йылда тыуа; 1963 йылда ул М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын — «сәнғәт тарихы белгесе һөнәре буйынса — тамамлай. 1970 йылдан алып 1973 йыл буйына ул СССР Сәнғәт академияһының Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институтының аспирантураһында уҡый: диссертация әҙерләгән саҡта уның ғилми етәксеһе философ, профессор Михаил Лифшиц була. 1975 йылда «Графика иллюстрированных журналов США и некоторые проблемы „массовой культуры“» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм фән кандидаты булып китә.

1974 йылдан алып Валентина Крючкова СССР-ҙың (Художество) Сәнғәт академияһына ҡараған Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр була. Валентина Александровна Крючкова 2011 йылда «Абстракция осоронда Мимесис. Икенсе париж мәктәбе сәнғәтендә ысынбарлыҡ образдары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм артабан сәнғәт ғилеме докторы булып китә. Ике йылдан һуң ул Рәсәй Художество академияһының почетлы академигы булып китә. 2018 йылдың 26 февралендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. В. В. Крючкова Мәскәү ҡалаһының Митино зыяратында ерләнгән.

## Эштәре

* «Символизм в изобразительном искусстве. Франция и Бельгия, 1879−1900». Монография. М., Изобразительное искусство, 1994;
* «Пикассо: от „Парада“ до „Герники“». Монография. М., Прогресс — Традиция, 2003;
* «Мимесис в эпоху абстракции. Образы реальности в искусстве второй парижской школы». Монография. М., Прогресс — Традиция, 2010;
* «Группа „Наби“» /Альбом/. М., Белый город, 2008;
* «Тулуз-Лотрек» /Альбом/. М., Белый город, 2009.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Классическая традиция в развитии: от античности до современности. Памяти доктора искусствоведения, почётного члена РАХ В. А. Крючковой (1939—2018), 2019.

## Һылтанмалар

* Kruchkova Valentina  // Сәнғәт ассоциацияһы.
Конторович Михаил Иосифович

**Конторович Михаил Иосифович** (1906-1987) — физик, һыҙыҡһыҙ электромагнит тирбәлеүҙәре һәм радиофизика белгесе; Ленинград электротехник институтын тамамлаған; техник фәндәр докторы, профессор, Ленинград дәүләт университетының инженер-физик факультеты профессоры һәм радиофизика кафедраһы мөдире (1939); Конторович— Лебедев әүерелешенең авторҙашы; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Биографияһы
Михаил Иосифович Конторович 1906 йылда тыуған. Ул Ленинград электротехник институтында уҡып, белем алған, институтты уңышлы  тамамлаған. М. И. Конторович ғүмеренең аҙағына тиклем Ленинград политехник институтының (ЛПИ) теоретик физика кафедраһы доценты булып эшләй). 1930-сы йылдарҙа Конторович математик Лебедев Николай менән бергә интеграль үҙгәртеп ҡороуҙы формалаштыра, артабан был асышы математик физика өсөн классикаға әйләнә — һәм «Конторович — Лебедевтың үҙгәртеп ҡороуы-әүерелеше» тип аталып йөрөтөлә. Беренсе тапҡыр 1930 йылда ул Ленинград политехник институтының инженер-физика факультетының радиофизика кафедраһын етәкләй. Бөйөк Ватан һуғышында Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәренә ойоштороу ярҙамы күрһәтә. М. И. Конторович Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән.

Конторович шулай уҡ ғалим Ю. К. Муравьев менән хеҙмәттәшлектә «дифракция формулаһы» асышының авторҙашы. Михаил Иосифович Конторович  совет радиофизика мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Ул РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре һәм техник фәндәр докторы. 1970-се йылдар башында М. И. Конторович СВЧ-феррит техникаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә; ғалим микроэлектроника өлкәһендә байтаҡ эштәр баҫтырып сығара. Михаил Иосифович Конторович 1987 йылда вафат була.

## Эштәре

* «Операционное исчисление и процессы в электрических цепях»
* Нелинейные колебания в радиотехнике (автоколебательные системы). — Москва : Сов. радио, 1973. — 320 с.
* Эквивалентная схема усилителя при наличии шумов : Учеб. пособие. — Ленинград : ЛПИ, 1979. — 49 с.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы

**Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы** (23 декабрь 1901 йыл, Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе (Татарстандың Аҙнаҡай районы) Түбән Аҡа ауылы — 10 июль 1938 йыл, Өфө) — башҡорт һәм татар актёры, режиссёр.

## Биографияһы
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбендә белем ала.

1917—21 йылдарҙа төрлө күсмә шәхси театрҙарҙа ҡатнаша, 5-се армия сәйәси бүлеге янындағы ҡыҙылармеецтар театры, Өфө дәүләт татар-башҡорт үрнәк театры актёры. 1922 йылдан алып Үҙәк театр сәнғәте техникумында (Мәскәү) уҡый, бер үк ваҡытта Мәскәү үҙәк татар эшсе театрында эшләй, 1926-37 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһының театр бүлегендә уҡыта һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була, бер үк ваҡытта 1930 йылдан алып Башҡорт академия театры актёры, режиссеры, 1933 йылдан — художество етәксеһе.

## Ижади эшмәкәрлеге
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы башҡорт театры тарихына милли сәхнә реформаторы булараҡ ингән: К. С. Станиславскийҙың художество принциптарын хуплап, профессиональ театр мәҙәниәте, актёр оҫталыгы үҫешенә булышлыҡ итә, театрҙың репертуарын, репетицияләр үткәреү процессын үҙгәртә. Төп рольдәре: Исмәғил, Шаймаҡ («Янғура»), Ғәлим («Алатау»; икеһе лә — А. М. Таһиров), Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Отелло (У.Шекспирҙың шул уҡ исемле пьесаһы) һ.б. Режсер булараҡ, башлыса классиктар әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуяъ: Ф.Шиллерҙың «Юлбаҫарҙар» («Разбойники»; дебют, 1928) һәм «Мәкер һәм мөхәббәт» («Коварство и любовь»), Лопе де Веганың «Һарыҡ шишмәһе» («Овечий источник»), Н. В. Гоголдең «Тикшереүсе» («Ревизор»), А. С. Пушкиндың «Борис Годунов», А. Н. Островскийҙың «Төшөмлө урын» («Доходное место») спектаклдәре. Совет драматургтары Таһировтың «Алатау» һәм «Сибиряк Ғилман», С. М. Мифтаховтың «Пандар илендә», Н.Иҫәнбәттең «Портфель», Г.Хәмиттең «Һинд ҡыҙы», Г. Я. Кобецтың «Гута», Ш. Х. Усмановтың «Һуңлаған фарман, йәки вәлидовсылыҡ» спектаклдәре. Уҡыусылары араһында Г. Б. Абызгилдина, З. И. Бикбулатова (хатыны), Т. М. Бикташева, В. Г. Галимов, З. Г. Игдәүләтов, Б. Г. Имашев. Репрессиялана (1937), атып үлтерелә (1938). 1957 йылда аҡлана.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Волынский Александр Фомич

**Волынский Александр Фомич** (10 июнь 1939 йыл, Черниговка ауылы, Иланский районы, Красноярск крайы) — юрист, оператив-эҙләү (розыскной) эшмәкәрлеге теорияһы һәм профилактикалау белгесе; РСФСР-ҙың Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығы (МООП) Юғары мәктәбен тамамлаған (1964), юридик фәндәр докторы, енәйәт асыу һәм тикшереүҙе техник криминалистика менән тәьмин итеү нигеҙҙәре тураһында диссертация яҙған (1999); РФ Эске эштәр министрлығы Юридик институтының криминалистика кафедраһы начальнигы; РФ-тың атҡаҙанған юрисы, РФ Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре һәм РФ Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған юрисы.

## Биографияһы
Александр Фомич Волынский 1939 йылдың 10 июнендә Красноярский крайының Илан районы Черниговка ауылында тыуған. 1958 йылда ул СССР эске эштәр министрлығының Омск махсус урта мәктәбен тамамлай. Ул алты йылдан һуң РСФСР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының Юғары мәктәбен тамамлай. 1971 йылда «Криминалистическая экспертиза в европейских социалистических странах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, уның ғилми етәксеһе доцент Николай Полевов була.

1974—1989 йылдарҙа Волынский СССР Эске эштәр министрлығының үҙәк аппаратында һәм бер нисә совет милицияһының ғилми-тикшеренеү учреждениеларында эшләй: Үҙәк ғилми-тикшеренеү криминалистика лабораторияһының бүлек начальнигы була, артабан был ойошманың етәксеһенә әйләнә; бынан тыш, ул эксперт-криминалистика идаралығы начальнигының урынбаҫары вазифаһын биләй һәм криминалистика лабораторияһы начальнигының урынбаҫары була. 1989—2002 йылдарҙа Волынский РФ эске эштәр министрлығының юридик институтына ҡараған криминалистика кафедраһы начальнигы була.

Волынский 1999 йылда «Концептуальные основы технико-криминалистического обеспечения раскрытия и расследования преступлений». темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. РФ Эске эштәр органдарынан 2004 йылда отставкаға сыға. "с йылдан һуң РФ Эске эштәр министрлығы академияһында енәйәт тикшереү менән идаралыҡ итеү кафедраһында профессор вазифаһында эшләй башлай.

## Эштәре
Волыньский ике йөҙҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 14 монографияның, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәрҙең авторы һәм авторҙашы булып тора; уның ғилми етәкселеге аҫтында биш тиҫтәгә яҡын кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡланған.

* «Криминалистическая экспертиза в странах социалистического содружества» (Волгоград, 1976);
* «Профилактика преступлений» (М., 1979) (в соавт.).
* Расследование провокаций взятки и коммерческого подкупа / А. Ф. Волынский, Е. С. Лапин. — Москва : Юрлитинформ, 2010. — 156 с. — (Библиотека криминалиста : БК).; ISBN 978-5-93295-728-8.
* Расследование подкупа участников и организаторов профессиональных спортивных соревнований и зрелищных коммерческих конкурсов : монография / А. Ф. Волынский, Е. С. Лапин. — Москва : Юрлитинформ, 2011. — 155 с. — (Библиотека криминалиста : БК).; ISBN 978-5-93295-897-1.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар
* 
*
Ваньян Леонид Львович

**Ваньян Леонид Львович** (9 март 1932 йыл — 31 октябрь 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-геофизигы, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1972), РАЕН мөхбир ағзаһы, Король астрономия йәмғиәтенең ассоциацияланған ағзаһы (1994).

250 ғилми баҫма, шул иҫәптән, 7 монография һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Биографияһы
1932 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә тыуған.

1954 йылда Мәскәү нефть институтының геология разведкаһы факультетын тамамлай. 1958 йылда "Некоторые вопросы теории частотных электромагнитных зондирований горизонтальных напластований темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1964 йылда «Электромагнитные зондирования по методу становления поля» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай

СССР Геология министрлығының разведканың геофизика ысулдары Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИ Геофизика, хәҙер разведканың георазведка ысулдары Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты), СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Геология һәм геофизика институтында, СССР ФА Себер бүлеге Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер РФА ДВО Рәсәй Фәндәр академияһының диңгеҙ геологияһы һәм геофизика институты), СССР Фәндәр академияһының ер физикаһы институтында (хәҙер О. Ю. Шмидт Ер физикаһы интситуты), СССР ФА космос тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Новосибирск дәүләт университеты, Мәскәү дәүләт университеты һәм Мәскәү геология разведкаһы институтында уҡыта.

1974 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Л. Ваньян СССР ФА Океанологияһы институтында электромагнит ҡырҙарының лаборатория мөдире (хәҙер П. П. Ширшов исемендәге РФА Океанология институты). Разведка геофизикаһы һәм планетар геоэлектрикаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә ҡарата электромагнит тикшеренеүҙәр өлкәһендәге белгес.

Һуңынан Израилгә китә. 2001 йылдың 31 октябрендә вафат була.

Миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнгән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на Mathnet.ru
* Журнал &#x22;Геофизика&#x22; — Автор Ваньян Л. Л.
* Предисловие к послесловию. Л. М. Зелёный
* Материалы Пятой всероссийской школы-семинара имени М. Н. Бердичевского и Л. Л. Ваньяна по электромагнитным зондированиям Земли — ЭМЗ-2011 
* Obituaries. Leonid Lvovich Vanyan
Алексеев Владимир Михайлович

**Алексеев Владимир Михайлович** ( — ) — совет математигы.

## Биографияһы
Владимир Михайлович Алексеев 1932 йылдың 17 июнендә Мәскәү өлкәһенең Быково ҡасабаһында тыуған.

Атаһы — Алексеев Михаил Владимирович, музыкант, әсәһе — Мария Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Сергеева), крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан.

1950 йылда Мәскәүҙә XV математиктар олимпиадаһында еңеүсе була, шул уҡ йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты студенты була. 1953 йылдан башлап А. Н. Колмогоров етәкселеге аҫтында эшләй башлай. 1955 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, 1959 йылда «Некоторые качественные результаты в задаче трёх и многих тел» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда «Квазислучайные динамические системы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, унда алдағы эшенә йомғаҡ яһай.

Президенты И. М. Гельфанд булған осорҙа Мәскәү математик йәмғиәттең секретары була.

Ҡыҙы В. М. Алексеева — Елена, Бельгия математигы Пьер Делинда кейәүҙә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһына, өс есем мәсьәләһендә финаль хәрәкәттәр проблемаһына, символик динамикаға бағышлаған.
Егерме йыл самаһы Я. Г. Синай менән берлектә динамик системалар теорияһы буйынса фәнни семинар менән етәкселек итә. Был семинар математиканың был өлкәһе үҫешендә бик ҙур роль уйнай. В. А. Егоров менән күк йөҙө механикаһы буйынса семинар менән етәкселек итә, М. И. Зеликин һәм В. М. Тихомиров менән экстремаль мәсьәләләр теорияһы буйынса семинар алып бара.

Шулай уҡ лектор һәм педагог булараҡ билдәле, В. М. Тихомиров һәм С. В. Фомин менән берлектә «Оптимальное управление» (М., Наука, 1979) монографияһының авторы.

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
* *Алексеев В. М., Тихомиров В. М., Фомин С. В.* Оптимальное управление. Учебник для вузов. — М.:, Наука, 1979. Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.:, Физматлит, 2005, Изд. 3-е, М.:, Физматлит, 2007
* *Алексеев В. М., Галеев Э. М., Тихомиров В. М..* Сборник задач по оптимизации. Теория. Примеры. Задачи. М., Наука, 1984. Изд. 2-е, М.: Физматлит, 2005
* *Алексеев В. М.* Символическая динамика. XI Математическая школа. Киев, 1976
* *Алексеев В. М.* Лекции по небесной механике. — Ижевск: «Регулярная и хаотическая динамика», 1999

## Һылтанмалар
* 
* *Аносов в. д. һ. б.* Алексеев Владимир Михайлович (некролог), УМН, 1981, шул 36, выпуск 4(220)
Аксёнов Евгений Петрович

**Аксенов Евгений Петрович** (1933—1995) — СССР һәм Рәсәй астрономы. МДУ-ның П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институты директоры (1977—1986 йылдарҙа). 1978 йылдан СССР Фәндәр академияһы астрономия советының «Күк йөҙө механикаһы» секцияһы рәйесе.

## Биографияһы
Евгений Петрович Аксёнов Рязань өлкәһенең Скопинский районы Побединка ҡасабаһында тыуған. 1957 йылда Мәскәү дәүләт университеты механика-математика факультетының астрономия бүлеген, унан һуң шунда уҡ аспирантураны тамамлай. 1960 йылдан П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтында эшләй (1973—1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1977—1986 йылдарҙа — директоры булып). 1970 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

Төп хеҙмәттәре күк механикаһы өлкәһенә ҡарай. Кеплерҙыҡы булмаған аралаш орбитала нигеҙләнгән Ерҙең яһалма юлдаштары хәрәкәтенең иң тулы аналитик теорияһын төҙөй. Ошо теория базаһында уның етәкселегендә, юғары аныҡлыҡтағы фотографик, лазер һәм доплер күҙәтеүҙәр буйынса Ерҙең яһалма юлдаштары орбиталары элементтарын асыҡлау методикаһы эшләнгән һәм иҫәпләү программаһы булдырылған. Түңәрәк сикле өс есем мәсьәләһендә периодик орбиталарҙың бер нисә яңы класы барлығын иҫбат итә. Ике тапҡыр уртасалаштырылған яҫы эллиптик сикле өс есем мәсьәләһен ентекләп тикшерә. Е. А. Гребеников һәм В. Г. Демин менән берлектә дөйөмләштерелгән ике хәрәкәтһеҙ үҙәк мәсьәләһен тикшереү буйынса эштәр циклы башҡара һәм был мәсьәләнең дөйөм сығарылышын таба, бөтә төр хәрәкәттәрҙе сифатлы тикшереү башҡара, уларҙың тотороҡлолоғон ҡарай. «Теория движения искусственных спутников Земли» монографияһы авторы (1977).

## Һайланма хеҙмәттәре
# *Гребеников Е. А., Абалакин В. К., Аксёнов Е. П., Дёмин В. Г., Рябов Ю. А.* Справочное руководство по небесной механике и астродинамике. М.: Наука, 1971, 600с.
# *Гребеников Е. А., Абалакин В. К., Аксёнов Е. П., Дёмин В. Г., Рябов Ю. А.* Справочное руководство по небесной механике и астродинамике. Изд. II, дополн. и переработ. М.: Наука, 1976, 850с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1971).

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* К 70-летию Евгения Петровича Аксенова
* Шамаев Владимир. ГАИШ. Астросовет. Фрагменты истории. М.: Астр-космосинформ. 2019. 504 с. ISBN 978-5-900242-52-1
Ла-Ферьер

**Лаферьер цитаделе** (франц. Citadelle Laferrière, шулай уҡ *Кристоф Анри ҡәлғәһе*) — король Анри Кристоф бойороғо буйынса Гаитиҙың төньяҡ  яры буйында 1000- метр бейеклегендәге тау  түбәһендә 1804—17 йылдарҙа төҙөлгән Көнбайыш ярымшарҙағы эре фортификация ҡоролмаһы.

## Тарихы
Ҡәлғәне төҙөү тирә-яҡ үҙәндәрҙе күҙәтеү һәм француз баҫҡынсыларына ҡаршы тороу  өсөн тәғәйенләнгән, был король подданныйҙарынан ғәйәт ҙур тырышлыҡ талап итә. Төҙөлөш эштәрендә  20 меңгә тиклем ҡол эшләй. Ҡәлғә  365 артиллерия орудиһы менән йыһазландырыла, һәм әлеге көнгә тиклем цитаделдең мөйөштәрендә пушка йәҙрәләре өйөлөп ята. Төҙөлөшө ваҡытынан форт күп һанлы ер тетрәүҙәр кисерә.
Ҡәлғә диуарҙары тау түбәһенән 40 м өҫкә күтәрелә, йәнәш тирә-яҡ территорияны иҫәпкә алмағанда,  бөтә комплекс 10 000 кв.м. майҙанды биләй.

Ҡәлғәлә ҙур резервуарҙар һәм келәттәр бер йылға тиклем ваҡыт менән 5000 һаҡсыға етерлек аҙыҡ һәм һыу һаҡлауға иҫәпләнгән.

Ҡәлғәлә король һәм уның ғаиләһе өсөн апартаменттар, мунсалар һәм икмәк бешереү урындары була. 
Француздар йәки Петион һөжүм иткән осраҡта  король-диктатор үртәлгән ер тактикаһын ҡулланып, яҡындағы Сан-Суси һарайын ҡалдырып, ҡәлғәнең ҡеүәтле диуарҙары артында йәшеренергә ниәтләй. Был маҡсат өсөн цитадель эсендә король булмәләре урынлаша. 1820  йылда Кристоф үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң уның яҡлылар кәүҙәһен йәшерен бында ерләй.

Цитадель ҡиәфәте менән тау түбәһенән сығып торған  таш карап моронон хәтерләтә. Уның төҙөлөшө мөйөшлө, һәм күҙәтеү урынанан ҡарап,  төрлөсә күренә. Ҡәлғәнең ҡайһы бер мөйөштәре һөжүм осрағында пушка йәҙрәләрен кире ҡағыу өсөн ҡоролған.  Ҡоролманың күп өлөшөндә ҡыйыҡ булмаһа ла (эске түбәлектәре йөрөү өсөн рәшәткәле таш юл булып тора), ҡайһы бер ауыш өлөштәре сағыу-ҡыҙыл плитка менән биҙәлгән. 
Ҡәлғә төҙөлөш ваҡытынан алып бер нисә тапҡыр реставрацияланған.

## Туризм
Лаферьер ҡәлғәһе — Гаитиҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе һәм ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы.  Гаити Республикаһы — донъяла иң үҫешмәгән илдәрҙең береһе һанала, шуға күрә цитадель илдә туризмды үҫтереүҙә мөһим роль уйнай.  Ла-Ферьер илдең милли символы булып тора, шуға күрә уның һүрәте аҡса берәмектәрендә, почта һәм дәүләт  маркаларында, шулай уҡ күп кенә туристик плакаттарҙа урынлашҡан.  

1842 йылда  көслө ер тетрәү ваҡытында  ҡәлғә ғәмәлдә емерелмәй тиерлек һәм үҙенең баштағы ҡиәфәтен һаҡлап ҡала. Унда барып етеү өсөн, юлсыға мул өҫтөндә үргә табан ике сәғәт дауамында күтәрелергә кәрәк. Асыҡ көндәрҙә ҡәлғә ҡыйығынан Кап-Аитьенды ғына түгел, Атлантик океандың иң яҡын ярын һәм көнбайышҡа ҡарай 140 саҡрым алыҫлыҡтағы  Куба ярҙарын да күрергә мөмкин тип һөйләйҙәр

## Һылтанмалар
* 
* http://tourpedia.ru/laferriere/ © Энциклопедия Туризма TourPedia.ru
Диаблада

**Диаблада**, йәки **Danza de Diablos** (Иблистәр бейеү), -  Андеан Альтипадола барлыҡҡа килгән традицион америка бейеүҙәре, үҙенең исемен бейеүселәр кейгән иблис битлектәре һәм костюмдары арҡаһында алған.

## Тасуирламаһы
Башта  диблада «иблис бейеүе»  (исп. danza de diablos) тип аталған. Бейеү үҙе хәҙер элеккеһенә ҡарағанда күпкә ябай. Төрлө йолаларҙаң берләшеүе 1789  йылдан алып 1944 йылға тиклем һуҙыла, уның барышында «Диаблада» тип аталған  «иблис статистарының» маскарад төркөмөнөң маскарад төрлө йола буйынса  менән берләшеү процесы дауам итә, бының барышында  төркөмгә формалашыуы «Диаблада»  тип аталған «иблис статистарының» маскарад төркөмө  барлыҡҡа килә

Хәҙер был алһыу панталондарҙа, йылан һәм аждаһалар сигелгән бәрхәт башлыҡтарҙа, мөгөҙҙәр менән көлкөлө һәм ҡурҡыныс битлектәрҙә, аҡайған күҙҙәр һәм һерәйеп сығып торған тештәре менән бейеүселәр-«иблестәрҙең» ҡала урамдары буйлап күп саҡрымлы парады. Парад 10 көн дауам итә. Бөтә урамдар буйлап хайуан булып кейенгәндәр йөрөй. Бөтә был инфераль аҡылһыҙлыҡ Архангел Михаилдың Люцифер һәм  бер-береһенә һыу «бомбалары»  ташлап «һыу алыштары» өҫтөнән театрлаштырылған еңеүе менән тамамлана 

## Барлыҡҡа килеүе
Бейеү яҡшылыҡ  һәм яуызлыҡ көстәре ҡаршылыҡтарын  сағылдыра һәм күп төрлө элементтарҙы-  испан конкистадорҙары килтергән традицион католик үҙләштереүҙәрҙе  һәм анд  индеецтарының йолаларын берләштерә. Беренсе сиратта һүҙ, уру халҡының аллаһы Тива (уларҙың күлдәре һәм йылғалары һаҡсыһы), тауҙар аллаһы Туо-Супая  хөрмәтенә льяма-льяма бейеүе, шулай уҡ Анчанға (мәмерйәләр һәм башҡа айырым торған ҡот осҡос иблистәргә арналған)  аймара шишмә ритуалы  кеүек дини ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында бара, Боливияла  христиан дине таралғандан һуң индий культы  персонаждарының образы - Ер-әсә Пачами һәм «тауҙар хужаһы» Туо Супая - Изге Дева Мария  һәм Иблис һынына әүерелә

## Таралыуы
Был бейеүҙең сығышы оҡшашлығы арҡаһында  Боливия, Чили һәм Перу тарихсылары һәм властары араһында  бәхәс предметы, сөнки  бейеү был дәүләттәрҙә ҙур фестивалдәрҙең мөһим өлөшө булып тора.  Был бейеү Анд халҡы (Боливияның көнбайышында,  Перуҙың көньяғында,  Аргентина һәм Чилиҙың төньяғында), шулай уҡ Аргентинаның, АҠШ-тың һәм Австрияның боливия диаспораһында киң таралған. Башлыса диабладаны Оруро карнавалында (Боливия), Изге Канделярийҙарҙа (Перу), Аргентинаның төньяғында бәләкәй карнавалдарҙа һәм Чилиҙа Изге Тираналарҙа бейейҙәр.  Бейеүҙең,  *Diablada pillarena  тип а*талған Эквадорға хас айырым стиле бар. 

## Иҫкәрмәләр
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы

**Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы** (4 февраль 1938 йыл — 25 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы.

Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.

## Биографияһы
Рифат Миңләхмәт улы Вәлиәхмәтов 1938 йылдың 4 февралендә тыуған.

Йәш сағында баскетбол менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, 1980 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институтында «Исследование методики контроля и совершенствования физической подготовленности мотогонщиков в гонках по гаревой и ледяной дорожкам» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Был илдә мотоцикл спорты проблемалары буйынса беренсе диссертация була.

44 йыл дауамында Башҡорт дәүләт педагогия университетында физик тәрбиә биреү кафедраһы мөдире һәм физик культура факультетының беренсе деканы, физик тәрбиә һәм спорттың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире булып эшләй. Һуңғы йылдарҙа физик культура һәм спорт теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры була

Вәлиәхмәтов Рифат РБ Баскетбол федерацияһын, РБ урыҫ лаптаһы федерацияһын ойоштороуҙа ҙур көс һалып, республикала спорт үҫешенә ҙур өлөш индерә. Башҡортостан Республикаһында оҙаҡ йылдар Рус лаптаһы федерацияһын етәкләй. Ул шулай уҡ 30 йылдан ашыу тарихи традицион спорт байрамы — Өфө Һары туп көнөнөң инициаторы һәм ойоштороусыһы була.

Өфөлә 2014 йылдың 25 июнендә вафат була.

«РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «СССР-ҙың мәғариф отличнигы», «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» (2004), «Физик культура һәм спорт отличнигы». Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының көмөш билдәһе менән бүләкләнә, «Башҡортостан Республикаһында спортты үҫтереүгә индергән өлөш өсөн» билдәһе, Николай Озеров миҙалы һәм Рәсәй Олимпия комитетының милли спорт төрөн үҫтереү өсөн грамотаһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Основоположнику подготовки тренерских кадров республики Рифаду Валиахметову — 75 лет
* 75-летний юбилей отмечает легенда башкирского спорта Рифат Валиахметов
* Человеку бесконечной доброты и неиссякаемой энергии…
* В БГПУ имени Акмуллы прощаются с профессором Рифадом Валиахметовым 
* Памяти Рифада Миниахметовича Валиахметова (видео)
Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы

**Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы** (7 июль 1975 йыл) — драма актрисаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2008).

## Биографияһы
Светлана Ғәйнулла ҡыҙы Ғиниәтуллина 1975 йылдың 7 июлендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Ҡариҙел ауылында тыуған. Урынлағы 1-се урта мәктәпте, фортепиано буйынса музыка мәктәбен, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр сәнғәте факультетын (*А. И. Карякин курсы, 1997 йыл|1да тамамлай.

Өфөлә [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]]нда, [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]]нда, [[1997 йыл]]дан [[Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры]]нда эшләй.

== Иҗады ==
Амплуасы — лирик-драматик йәш ҡаһармандар, көлкөлө ролдәр.

== Уйнаған ролдәре ==


* *Анна Демби* — «Кин IV, йәки Гений һәм аҙғынлыҡ» () Г. Горин
* *Ирина* — «Апалы-һеңлеле өсәү» () [[Антон Чехов|А. Чехов]]
* *Катя* — «Биш кисә» () А. Володин
* *Зөбәрҗәт* — «Ай тотолған төндә» () [[Мостай Кәрим|М. Кәрим]]
* *Хильда* — «Төзүче Сольнес» ()
* *Төлкө* — «Иван VII» ()
* *Яҡты йондоҙ* — «Арканзас мөғжизәһе йәки Бейеүсе айыу» ()
* *Смельская* — «Уңыш хаҡы» ()
* *Любовь* — «Һуңғылар» ()
* *Елена Андреевна* — «Ваня ағай» ()
* *Флоренс* — «Сәйер Сэвидж ханым» ()
* *Турандот* — «Принцесса Турандот» ()
* *Элиза* — «Һаран» ()
* *Бланш Дюбуа* — «Өмөт трамвайы» () Т. Уильямс

* *Аҡйондоҙ* — «Ике хат» () [[Мостай Кәрим|М. Кәрим]]
* *Фея* — «[[Көлбикә]]» ()
* *Синьора Өрәк* — «Пират һәм өрәктәр» ()
* *Женевьева* — «Блэз» К. Манье
* *Марианна* — «Мәҙәк осрак» () К. Гольдони
* *Клементина* — «Геростратты оноторға» ()
* *Маркиза де Мертей* — «Ҡурҡыныс элемтәләр» ()
* *Мэг Снайдер* — «Примадонналар» () К. Людвиг
* *Шамакай, Убырлы ҡарсык* — «Батша ҡыҙы-баҡа» ()
* *Юлия Джули* — «Күләгә» () Е.Шварц
* *Зоя Денисовна Пельц* — «Зойканың фатиры» () М. Булгаков
* *Бал ҡорто* — «Муха-Цокотуха» Ю. Дунаев
* *Тойбеле* — «Ҡатын һәм уның иблисе» () И. Зингер
* «Сәләмәт булығыҙ» ()


== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

* [[1998 йыл|1998]] «Актёр йыры» бәйгеһе, лауреат.
* [[1999 йыл|1999]] «Драма артистары йырлай» фестивале, лауреат.
* [[2003 йыл|2003]] «Театр яҙы» [[Башҡортостан|республика]] фестивале (*Уфа*) — «Иң яҡшы ҡатын-кыҙ роле» номинацияһы еңеүсеһе — Ольшанскийҙың «Хапун» спектаклендәге Галя роле өсөн.
* [[2006]] Рәсәй Федерацияһы бәләкәй ҡалалар театрҙары фестивале (*Вышний Волочек*) — жюри призы — [[Николай Гоголь|Н. В. Гогольның]] «Өйләнү» спектаклендәге Агафья Тихоновна роле өсөн.
* Рәсәй Федерацияһы театр әһелдәре берлеге дипломы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2005)
* [[2014 йыл|2014]] Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* [[2008 йыл|2008]] [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] — Агафья Тихоновна (*«Өйләнеү»''), Любовь , Турандот ролдәре өсөн.

## Һылтамалар
* Стәрлетамағ урыҫ драма театры сайты 
*  Ҡараиҙел районы мәҙәниәт бүлеге сайты

## Иҫкәрмәләр
Шиндялов Николай Антонович

**Николай Антонович Шиндялов**  (1929 йылдың 9 майында тыуған— 2012 йылдың 19 ғинуарында вафат була) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990),  Рәсәй Хәрби фәндәр академияһының корреспондент ағзаһы.

## Биография
1948-1952 йылдарҙа  Благовещен дәүләт педагогия институтында уҡыған. Шунда уҡ  1952-1956 йылдарҙа ассистент булып эшләй, 1956-1963 йылда — өлкән уҡытыусы, һуңынан — кафедра мөдире.

1963 йылда   В. И. Ленин исемендәге МГПИ-ла «1922-1926 йылдарҙа Амурҙа социалистик төҙөлөш» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда «Алыҫ Көнсығышта Октябрь революцияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

10-дан ашыу монография һәм 250 ғилми мәҡәләләр баҫтыра.

Уның тарафынан студенттар һәм аспиранттар өсөн 10-дан ашыу уҡыу һәм уҡытыу өсөн методик ҡулланмалар баҫтырыла.

Н.А. Шиндялов юғары квалификациялы ғилми -педагогик кадрҙар әҙерләү йәһәтенән ҙур эштәр башҡара. 16 уңышлы яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһы етәксеһе,  19 докторлыҡ диссертацияһы яҡлаусыларға ғилми консультант һәм рәсми оппонент,  36 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлауҙа рәсми оппонент булараҡ сығыш яһай.

## Наградалар

* «Почет Билдәһе» ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* Донъя Советы миҙалы
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009)

## Һылтанмалар

* РӘСӘЙ энциклопедияһы ғалимы Николай Антонович Шиндялов 
* Порт Амур БДПУ профессоры Николай Шиндялов вафаты
* https://famous-scientists.ru/1854
Артюшков Евгений Викторович

**Артюшков Евгений Викторович** (26 декабрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геолог, геофизик, О. Ю. Шмидт исемендәге премия лауреаты (1984).

## Биографияһы
Евгений Викторович Артюшков 1937 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә инженер Виктор Георгиевич Артюшков ғаиләһендә тыуған. Е. В. Артюшковтың олатаһы, Георгий Петрович Артюшков, 1897 йылда Петербург технология институтын тамамлай, Реутов мануфактураһының, Дедовск кизе-мамыҡ мануфактураһының (1913—1918), Яхрома иләү фабрикаһының (1927) директоры, Мәскәү туҡыу сәнәғәте предприятиеларында иләү фабрикаларының техник етәксеһе һәм инженеры була.

1961 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай, унан һуң И. В. Курчатов исемендәге атом энергияһы институтында эшләй.

1967 йылда плазма физикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1969 йылда ҡаты Ер физикаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһының Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институтына эшкә күсә, хәҙерге ваҡытта — Рәсәй Фәндәр академияһының О. Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институты баш ғилми хеҙмәткәре.

1991 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Геофизика, геология һәм геодинамика өлкәһендәге иң ҙур ғалим.

Геологик һәм геофизик мәғлүмәттәрҙе синтезлау нигеҙендә ер ҡабығының тектоник хәрәкәттәренең бер нисә мөһим законлыҡтарын һәм физик механизмын асыҡлай.

Мантияла конвекцияның яңы төрөн — «химик конвекция» тәҡдим итә. Был Ер өҫтөндә түбәнге мантияға ҡарата тотороҡло эҫе нөктәләрҙең оҙаҡ тороуын аңлатырға мөмкинлек бирә.

170-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

### Ижтимағи эшмәкәрлеге
* Литосфера буйынса Союз ара комиссияны ойоштороусыларҙың береһе һәм уның бюроһы ағзаһы
* Халыҡ-ара геодинамик проект бюроһы ағзаһы
* Литосфера программаһы буйынса Милли комитет рәйесе урынбаҫары
* Бер нисә халыҡ-ара симпозиумдар 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй федерацияһының Дәүләт премияһы (1997) — «Физическая тектоника» монографияһы өсөн.
* О. Ю. Шмидт исемендәге премия (1984) — «Геодинамика» монографияһы өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Артюшков Евгений Викторович (Институт физики Земли РАН имени О. Ю. Шмидта) (неопр.). old.ifz.ru. Дата обращения 5 мая 2017.
* Артюшков Евгений Викторович (неопр.) (pdf). gcras.ru. Дата обращения 5 мая 2017.
Старченко Валентина Михайловна

**Старченко Валентина Михайловна** (28 декабрь 1950 йыл — 4 октябрь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, биология фәндәре докторы, ҡан тамырҙары үҫемлектәре систематикаһы өлкәһе белгесе, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыш флораһын тикшереүсе.

## Биография
1973 йылда Благовещен дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1975 йылда СССР ФА ДВНЦ-та Тымыҡ океан биоорганик химия институтына (ТИБОХА) «Хемотаксономия һәм ботаника» һөнәре буйынса аспирантураға уҡырға инә. 1979 йылдан алып хемотаксономия лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр.

1981 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1987 йылдарҙа экология һәм тәбиғи процестарҙың динамикаһы Амур комплекслы лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр.

2003 йылдан алып АмурНЦ ДВО РФА-НЫҢ Ботаника баҡсаһының ботаника лабораторияһы мөдире   (шул уҡ йылдан — РФА ДВО Ботаника баҡса-институтының Амур филиалы ).

2003 йылда "Ботаника" һөнәре буйынса доцент дәрәжәһе бирелә.

Валентина Михайловна күп йылдар ҡаланың һәм өлкәнең мәғариф учреждениелары: мәктәптәр, юғары уҡыу йорттары, Амур мәғарифты үҙтереү учреждениеһы менән хеҙмәттәшлек итә. Әүҙем рәүештә экологик-ағартыу эшен алып бара. Үҫемлектәр донъяһының күп төрлөлөгөн һаҡлау һәм ғилми белемде үҫтереү эштәре буйынса эштәр алып бара. 

2008 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<.

## Һайланма хеҙмәттәре
166 эштәр авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 9 монография һәм 2 авторҙаш.

* 
* 

Йәһүд автономия өлкәһенең Ҡыҙыл китабын  (2006) һәм Амур өлкәһенең Ҡыҙыл китабын (2009) төҙөүҙә ҡатнаша.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
*
Алжир (ҡала)

**Алжи́р** (, *Madīnat al-Jazā'ir*, *Әл-Джәзәир*; ) —  Алжир дәүләтенең баш ҡалаһы, шулай уҡ ул илдә иң ҙурҙарынан. Ҡала атамаһы  «әл-Джәзәир», ғәрәпсә «утрау» тигәндән килеп сыҡҡан, сөнки ҡала янында элгәре 4 утрау булған, улар  1525 йылда материк менән ҡушылып киткән. Алжир вилайәтенең административ үҙәге. Халҡы 2,9 млн кеше, агломерацияларында — 3,35 млн тирәһе йәшәй. Географик координаты: .  Урта диңгеҙҙә урынлашҡан.  2011 йылда  Алжир метрополитены һәм Алжир трамвай юлы асылған.

Хәҙерге ваҡытта яр буйлап һуҙылған ҡала, ҡаланың боронғо өлөшө текә ҡалҡыулыҡҡа урынлашҡан, түбәһендәге цитадель — диңгеҙ кимәленән 140 метр самаһы бейеклектә. Цитадель һәм ике причал өсмөйөш барлыҡҡа килтерә.

## Тарихынан
Ҡала 944 йылда бербер  Зириҙәр династияһынан  Бологгин ибн Зири тигән кеше тарафынан нигеҙләнгән. Уға тиклем бында *Икосим* тип аталған боронғо  Финикия торамаһы урынлашҡан булған (римлеләр уны *Икозиум* тип үҙгәрткән). 

## Климаты

Алжирҙың климаты уртаса кимәлдә - йәйе ҡоро, ҡар оҙаҡ ятмай. Уртаса йыллыҡ температура  17.7&nbsp;°C.

## Халҡы

Этник составы:
* 53 % ғәрәптәр
* 44 % берберҙар
* 3 % башҡа халыҡтар

## Туғандаш ҡалалар
*  Нью-Йорк, АҠШ
*  Пекин, Ҡытай (11 сентябрь 1989)
*  Ҡаһирә, Мысыр
*  Монреаль, Канада
*  Мәскәү, Рәсәй

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Алжир 
* Краткая справка
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы

**«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы** — СССР дәүләт наградаһы. 1961 йылдың 21 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам В. Н. Атлантов.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы менән *Киевты обороналауҙа* ҡатнашҡан РККА-ның бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Киевты обороналауҙа халыҡ ополчениеһы сафтарында, оборона нығытмаларҙы ҡороуҙа ҡатнашҡан, фронт ихтыяждарын хеҙмәтләндергән заводтарҙа һәм фабрикаларҙа эшләгән, Киев подпольеһында ҡатнашҡан һәм Киев тирәһендә дошман менән һуғышҡан партизандар бүләкләнә. Киевты обороналау осоро булып 1941 йылдың июль — сентябрь айҙары иҫәпләнә.

**«**Киевты обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата **«**Киевты обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса **107 540** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә. Миҙал 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала.

Миҙалдың алғы яғында — Украина ССР-ы Юғары Советы бинаһы силуэты, уның өҫтөндә — елберлгән байраҡ. Бина фонында алға эйелгән винтовкалар менән һалдат, матрос, эшсе һәм партизанканың һүрәте.

Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОБОРОНУ КИЕВА» яҙыуы.

Аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап — лавр веногы, ботаҡтарҙың остарында — биш осло йондоҙ төшөрөлгән таҫма. Миҙалдың алғы яғы ҡабарынҡы итеп ҡаймаланған.

Миҙалдың кире яғында — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Яҙыу өҫтөндә — ураҡ һәм сүкеш һүрәте.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы.

Миҙал ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған һарғылт-йәшел (зәйтүн) төҫөндәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан ике буй үтә: 4 мм-лыҡ ҡыҙыл төҫтә һәм 2 мм-лыҡ зәңгәр төҫтә.

## Иллюстрациялар

Файл:Defense of Kiev REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:Stamp of Russia 2014 No 1851 Medal For the Defence of Kiev.png|Рәсәй Почта маркаһы, 2014 йыл


## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Медаль «За оборону Киева». Медали и ордена СССР