open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Медведград

**Медведград** —  яҡшы нығытылған урта быуат һарайы, Хорватияның баш ҡалаһы Загребтан алыҫ түгел Медведница тауының  көньяҡ битләүендә урынлашҡан.

Һарай яҡында фортификациялы файҙаға эйә булған Малы-Плазур ҡалҡыулығы түбәһендә төҙөлгән. Был уба Загреб өҫтөнән күтәрелгән Медведница тауы һыртының армытынан ғибәрәт. Аяҙ көндә ҡала замогы алыҫтан күренә, бигерәк тә уның төп бейек манараһы асыҡ күренә. Төп башняның итәгендә 1991—1995 йылдарҙа бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта һәләк булған хорват һалдаттарына арналған *Oltar domovine* мемориалы урынлашҡан.

## Тарихы
Медведград һарайы XIII  быуатта папа Иннокентий IV ҡарары буйынса төҙөлгән, сөнки Батый ғәскәрҙәре Загреб сиктәрен талай, Градец ҡалаһын емерә. Медведградтың күҙәтеү майҙанынан,  500 метр бейеклектән Загребҡа матур күренеш асыла. Төҙөлөш менән 1249—1254 йылдарҙа Филипп Тюрье, епископ Загребский шөғөлләнгән. Һуңғараҡ Медведград славон бандары (Степан Шубичтың) биләмәһенә күсә.  1590 йылда ҡәлғә ер тетрәү ваҡытында ныҡ емерелә һәм ташлап ҡуйыла. XX быуатта ҡәлгә тергеҙелә һәм унда күҙәтеү майҙансығы урынлаштырыла, унан — 500 метрҙан ашыу бейеклектән — ҡаланың мөғжизәле күренеше асыла.

1472 йылдың 27 мартында Медведград һарайында билдәле хорват һәм венгр шағиры, славон бады Янус Паннониус (Иван Чешмицкий) вафат була.

## Иҫкәрмәләр


## Тышҡы һылтанмалар

* Medvedgrad pictures 
* http://wikimapia.org/40736/ Medvedgrad Old City
Дубровин паркы

**Дубровин паркы** — Даугавпилс ҡалаһында  йәмәғәт паркы. Ригас —Театра—Парадес—Даугавас урамдары периметрында урынлашҡан.

## Тарихы
Двина яры буйында ҡала дамбаһы янындағы Рижская урамының башында һаҙлыҡлы урын. 1882 йылда ҡала башлығы Дубровин Павел Федорович 3 гектар участка һатып ала, тәртипкә килтерә ( мелиорация үткәрә, ағас ултырта) һәм ҡалаға йәмәғәт паркы өсөн бүләк итә. Ҡала Думаһы Дубровин тере саҡта уҡ паркты Дубровин баҡсаһы тип атай. 

Ҡаланы нацистарҙан азат иткәндән һуң 1944 йылда һәләк булғандар өсөн паркта  ҡәберлек төҙөлә, һуңынан мемориал ҡорола. 1948 йылдың 28 октябрендә  паркҡа яңы Комсомол исеме бирелә. 1991 йылдың 20 сентябрендә паркҡа үҙенең   тарихи Дубровин исеме ҡайтарыла. 

2007 йылда парк үҙенең 125-йыллығын билдәләй, һәм  юбилей байрамы  сиктәрендә 16 сентябрҙә Динабург ҡалаһы башлығы П. Ф. Дубровинға фонтан янында һәйкәл асыла.  2008—2009 йылдарҙа парктың реконструкцияһы үтә, 2009 йылдың 9 майы алдынан тамамлана.  Яңы фонарҙар, эскәмйәләр ҡуйыла, яңы юлдар эшләнә, парктың иҫке аллеяларына яңы япма һалына. Бассейнда  фонтан һыу ағымының төҫлө яҡтыртыуы монтажлана.

## Иҫтәлекле урындары

Паркта элек эстрада урынлашҡан,  ул  һүтелгән һәм һуңыраҡ  80-се йылдарҙа уның урынында 1944 йылдың июлендә ҡаланы азат иткәндә нацистар ҡулынан һәләк булғандарға яңы мемориал төҙөлә, 1984 йылда асыла.  Мемориалдың авторы скульптор Владимир Иванов. Быуа яры бетонланған,  1967 йылдың октябрендә фонтан төҙөлгән,  2009 йылда фонтандың төҫлө яҡтыртыуы эшләнгән. Паркта ағас һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре бар, улар паркта 19 быуатта ултыртылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *З. И. Якуб* Даугавпилс в прошлом. Публикации краеведа. — Даугавпилс: А. К.А., 1998. — С. 142—144 ISBN 9984-582-08-6
* *З. Якуб* Город Даугавпилс. Хронологический обзор. 1275—2001. — Даугавпилс: A.K.A., 2002. — 102 с. ISBN 9984-582-12-4
Сысҡан йылы

**Сысҡан йылы** — ун ике йыллыҡ циклдан торған һәм һәр береһе айырым йәнлек исеме менән йөрөтөлгән йыл иҫәбе — мөсәлдең беренсе йылы .

Һуңғы тапҡыр Сысҡан йылы 2008 йылда булған. Яңы мөсәл башы, йәғни, киләһе Сысҡан йылы — 2020 йыл.

## Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланған, әммә ун ике йыллыҡ цикл да йәшәүен дауам иткән. Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән, улар тик уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булып ауыҙ-тел ижадына инеп ҡалған.

### Һынамышта
Сысҡан йылы тураһында ошондай һынамыш та ауыҙ-тел ижадына инеп ҡалған: *Сыс­ҡан йылы — игенлек*.

### Шәжәрәлә

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
* Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит
* Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
* Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
* Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. — Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Лопень

**Лопень** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Немырив һәм Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собоктың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 11 километр. Бассейн майҙаны - 25,4 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Роговий Олександр. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця, 2012. — С. 9.
Барыҫ йылы

**Барыҫ йылы** — мөсәлдең Һыйыр йылынан һуң, Ҡуян йылынан алда килә торған өсөнсө йылы

Мөсәл — бик күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың байтағында файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы йыл иҫәбе. Йылдарға 12 хайуан исеме бирелгән (Аждаһанан башҡа) һәм 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Барыҫ йылы 1998, 2010 йылдарға тура килгән. Киләсәктә 2022, 2034 йылдарҙа Барыҫ йылы буласаҡ.

Ҡайһы бер халыҡтарҙа Юлбарыҫ йылы тип тә атала.

## Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл менән файҙаланыуҙы ла дауам иткән. Башҡорттар быуаттар дауамындағы тәжрибәнән сығып, йылдың нисек килерен билдәләгән, әммә йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.

### Һынамышта
* Барыҫ йы­лы барын сәс, һис булмаһа тары сәс.
* Барыҫ йылы — байлыҡ

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
* Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит
* Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
* Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
* Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Аждаһа йылы

**Аждаһа йылы** (*Лыу йылы*) - бик күп Азия илдәре, төрки халыҡтарҙың байтағы һәм монголдар ҡулланған ун ике йыллыҡ мөсәлдең бишенсе йылы. Башҡа йылдарға хайуандар исеме ҡушылған булһа, Ҡуян йылы менән Йылан йылы араһында берҙән-бер мифик зат исеме бирелгән йыл.

## Ауыҙ-тел ижадында

Башҡорт мифологияһында йөҙ йыл буйы кеше күҙенә күренмәй йәшәгән йылан аждаһаға әйләнә тип бәйән ителә. Бер нисә башлы ҙур йылан ҡиәфәтендә була
### Һынамыш
Лыу (Ажда­һа) йылы- һыулыҡ .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
* Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит

* Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
* Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
* Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
Һыйыр йылы

**Һыйыр йылы** *(Үгеҙ йылы, Буға йылы)* - Сысҡан йылынан һуң, Барыҫ йылынан алда килә торған мөсәл иҫәбенең икенсе йылы. Мөсәл күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа ҡулланыла торған ун ике йыллыҡ циклы календарь  . 

Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Һыйыр йылы 1997, 2009 йылдарҙа булды. Киләһе Һыйыр йылы 2021 йылда ҡабатланасаҡ.

## Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында
Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар быуаттар дауамында тик уңыш алыу, һауа торошо  менән бәйле һынамыштар ғына туплаған.

* **Һыйыр йылы - туҡлыҡ** 

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
*Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит
*Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
*Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
*Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
*Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Лангенбергта сиркәү

**Лангенберг  сиркәүе** (**') — Ун дүрт изге ярҙамсының протестанттар ауыл сиркәүе (**'), Гера  ҡалаһының Лангенберг районында урынлашҡан; бинаһы, подвалы  XII-XIII быуаттарға ҡарай, 1491 йылда  изгеләндерелә.

Сиркәүҙең заманса бинаһының төҙөлөшө Лангенбергта  (хәҙер Гера ҡалаһының  районы ) 1467 йылда XII-XIII  быуаттарға ҡараған элекке ғибәҙәтхана  урынында башлана. Ун дүрт изге ярҙамсы   (нем. Vierzehn-Nothelfer-Kirche) хөрмәтенә изгеләндереү өс тиҫтә йыл үткәс тиерлек —  1491 йылда була.  Был ваҡытҡа ғибәҙәтхананың һуңғы готик көмөш миһрабы ҡарай.  1502 йылда  бина 60 метр бейеклектәге манара менән тулыландырыла.  Лангенбергтағы сиркәү хәҙерге ҡиәфәтен 1750 йылда башланған һәм 1754 йылда тамамланған нефтың ҙур үҙгәртеп ҡороуынан һуң ала. XX быуатта  бина инде ике тапҡыр йүнәтелә: беренсе тапҡыр 1927 йылда, ә һуңғы тергеҙеү 1984 йылдан 1985 йылға тиклем үткәрелә.

## Әҙәбиәт

* Anja Löffler: Kirche zu Langenberg  // Denkmaltopographie Bundesrepublik Deutschland — Kulturdenkmale in Thüringen. Band 3. Stadt Gera. Thüringisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie, Erfurt 2007, .
* Paul Heller, Gunter & Renate Linde: Kirchen in und um Gera. Evangelische Verlagsanstalt, Berlin 1987, .
* Fürst, Heinrich. IX.10 Thüringen. Die evangelische Nothelfer-Pfarrkirche von Gera-Langenberg // Die vierzehn Nothelfer, unsere Freunde: ihre Verehrung von den Anfängen bis zum Dreissigjährigen Krieg. — Petersberg: Michael Imhof, 2008. — С. 148. — 287 с. — . — .
* Rosel Termolen, P. Dominik Lutz. Nothelfer — Patrone in allen Lebenslagen Gebundenes. — Fink, 2006. — С. 65. — 240 с. — .
* Birgit Luscher. Reliquienverehrung als Symbolsystem: volkskirchliche Praxis und reformatorischer Umbruch: zum Wittenberger Reliquienschatz und zur Transformation des symbolischen Denkens bei Luther. — LIT Verlag Münster, 2008. — С. 62. — 107 с. — .
* Kretschmer E. P.: Ev.-Luth. Pfarrkirche zu Langenberg. Kunsthistorischer Exkurs // Geschichte der Gemeinde Langenberg, 1922.
* Wolfgang Hesse. Ein Kirchenladen als Türöffner: Die Kirche Vierzehn Nothelfer liegt auf einem kleinen Hügel  (нем.). glaube-und-heimat.de. Glaube+Heimat / Willi Wild (20. Dezember 2016).
* Held der Herzen: Roland Erkenbrecher ist einer aus Langenberg (нем.), Ostthüringer Zeitung / OTZ (21. Dezember 2017).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Herr Geiling, Herr F. Lahn, Ortsteilbürgermeister.  Historie Langenberg  (нем.). gera.de. Stadtverwaltung Gera. Проверено 14 декабря 2018.
* Die Geschichte der Kirche Langenberg (нем.). ev-kirchenkreis-gera.de. Evangelisch-Lutherische (Ev.-Luth.) Kirchenkreis Gera (2015). Проверено 01 декабря 2018.
Ҡайан башняһы

**Ҡайан башняһы** (), төҙөлөү ваҡытына **Сикһеҙлек башняһы**  булараҡ билдәле — Дубай Марина районындағы  торлаҡ йорт,  Дубай ҡалаһы, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. 2013 йылдың 10 июнендә донъяның иң бейек 90° борош бинаһы, һәм донъяла бейеклеге буйынса һигеҙенсе торлаҡ йорт булып һанала. Бейеклеге буйынса 2015 йылға Азияла  74-се һәм  һәм донъяла 94-се булып тора.

## Тасуирламаһы
Үтә бейек йорттоң бейеклеге 307,3 метр тәшкил  итә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 303,9 м),   фундаментының тәрәнлеге — 27 м. 73 ҡат ер өҫтөндә һәм 7 ҡат ер аҫтында, 8 лифт,  биш кимәлле 610 автомобиль өсөн ер аҫты парковкаһы, 495 элиталы фатиры бар фатирҙың хаҡы  2 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем дирһәм тора, уларҙың 80 %  төҙөлөштөң рәсми  тамамланыуы мәленә һатыла. Дизайнын *[[:ru:Skidmore,_Owings_&_Merrill|Skidmore, Owings & Merrill]]*  архитектура*l* бюроһы башҡара: стеналары нигеҙенән алып ҡыйығына тиклем теүәл 90 градусҡа борола, һәр ҡаты алдағыһына ҡарата 1,2 ° боролған, бынан тыш  бүлмәләр  перфоратор менән тишкеләнгән хәрәкәтсән экрандар ярҙамында туранан-тура ҡояш нурҙарынан һаҡланған.  Бөтә коммуникациялар төҙөлөштөң «күсәрендә»  түңәрәк киҫелештә  һәм уның эргәһендә урынлашҡан һәм  шуға күрә улар теүәл вертикаль үтә һәм бинаның формаһы уларға йоғонто яһамай  .

## Тарихы
Башня 2006 йылда төҙөлә башлай. 2007 йылдың 7 февралендә яһалма ҡултыҡтағы һыу, төҙөлөш барған ерҙе баҫа, буласаҡ бейек йорттоң нигеҙе һыу аҫтында ҡала. Йөҙләп эшсе 20 метр тәрәнлектәге  котловандан ваҡытында эвакуациялана, унда һыу дүрт минут эсендә тула. Ошоноң менән бәйле төҙөлөш йыл ярымға туҡтап тора, тик  2008 йылдың июлендә яңынан башлана. 2013 йылдың 10 июнендә Ҡайан башняһын  лазер шоу һәм салют менән оҙатылған асыу тантанаһы үтә. Ошо ваҡыттан Ҡайан, швед *[[:ru:Turning_Torso|Turning Torso]]*  бейек бинаһын икенсе урынға ҡалдырып, донъяла иң бейек борош бина була. Асыу тантанаһында бинаның хужаһы *Сикһеҙлек башняһынан* *Ҡайан башняһы* тип атауы тураһында иғлан итә, был бейек йортҡа донъяла булмаған үҙенсәлекле исем бирергә теләүен әйтә һәм «Сикһеҙлек» атамаһы менән башнялар донъяла бер нисә тип белдерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список самых высоких зданий мира
** Список самых высоких жилых зданий мира
* Список самых высоких зданий ОАЭ
** Список самых высоких зданий Дубая

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Cayan Group 
* Кайан башнялар   сайты *skyscrapercenter.com*
* Кайан башнялар  сайты *archdaily.com*
* Кайан башнялар  сайты *som.com*
Халль-ин-Тироль

**Халль-ин-Тироль** () — Австрияның Тироль федераль ерендәге ҡалаһы.

Ҡала Инсбрук округы составына инә. Халыҡ һаны — 13 693 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Халль-ин-Тироль ҡалаһы 5,54 км² майҙанды биләй. Ҡала диңгеҙ кимәленән 574 м бейеклектә тора. Халль-ин-Тиролдың туғандаш ҡалалары — Изерлон, Винтертур, Соммакампанья һәм Брессаноне ҡалалары.

## Данлыҡлы кешеләре
* Франц Пичман (1954 йылда тыуған) — Австрияның грек-рим стиле көрәшсеһе, Европа һәм донъя чемпионаттары призеры.

## Сәйәси хәле
Коммуна бургомистры — Эва-Мариа Пош (АХП).

Коммуна вәкилдәре советы () 21 урындан тора. Уны 5 партия вәкилдәре биләп тора:

* АХП 8 урынды биләй.
* Für Hall партияһы 3 урынды биләй.
* АСДП 3 урынды биләй.
* Йәшелдәр 3 урынды биләй.
* АСП 4 урынды биләй.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Tirol_Hall_02.jpg|Сиркәү 
Файл:Tirol_Hall_03.jpg|  
Файл:Hall in Tirol.JPG|
Файл:Stadtplatz Hall in Tirol.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Винтертур

**Винтертур (Винтертур)** () — Швейцарияның Цюрих кантонындағы округ үҙәге булған, илдең төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Винтертур округы составына инә.

Винтертур үҙендә йәшәгән халыҡ иҫәбе буйынса (2008 йылғы иҫәп буйынса бында 100 000 кеше йәшәй) Швейцария ҡалалары араһында алтынсы ҡала булып һанала. Урындағы диалект диалект буйынса халыҡ уны *Винти* тип атай. Винтертурҙы Швейцарияла «музейҙар ҡалаһы» тип йөрөтәләр — бында художество музейынан тыш, бик күп ҡала музейҙары бар, шул иҫәптән Фотолар музейы һәм Технорама музейы. Бынан тыш, Винтертур Швейцарияның эре сәнәғәт үҙәге булып тора. 1862 йылда бында Bank in Winterthur in банкыһы барлыҡҡа килгән.

Ҡала өҫтөнлөктәренең береһе булып транспорт мөмкинлектәрен файҙаланыу тора. Ҡала тимер юл менән Швейцарияның  төп ҡалалары, шулай уҡ күрше Германия, Италия илдәренең ҡалалары менән бәйле. Ҡаланан Цюрихҡа тиклем үткән юл 19 минут һәм  Цюрих аэропортына тиклем 13 минут оҙайлығында. Винтертур аша Женеваға (А1 автомобиль юлы), Шаффхаузенға (А4 автомобиль юлы) һәм Германияның Кройцлинген ҡалаһына (А7автомобиль юлы) үтә.

## Ҡала-партнерҙар

*  Халль-ин-Тироль, Австрия
*  Ивердон-ле-Бейн, Швейцария
*  Ла-шо-де-фон, Швейцария
*  Пльзень, Чехия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Рәсми бите
Винтертур ҡалаһының ратушаһы

**Винтертур ҡалаһының ратушаһы** (Цюрих кантонында) — Готфрид Земперҙың танылған архитектура шедевры, Швейцария архитектура тарихлығындағы иң мөһим әҫәрҙәрҙең береһе

Винтертур ҡала советы 1863 йылда ҡала резиденцияһы өсөн айырым ҙур йорт төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Монументаль бина 1865—1869 йылдарҙа Готфрид Земпер проекты буйынса таштан төҙөлгән. 1871 йылда ратуша алдындағы майҙанда архитектор Карл Вильгельм Баройс төҙөгән неоклассик стилендәге фонтан ҡалҡып сыға.

Ратуша бинаһы дүрт ҡатлы йорттан ғибәрәт. Ратушаның үҙәк күләме фасадында дүрт колонна торған боронғо рим ҡорамы өлгөһөндә төҙөлгән, йышылмаған таштан рустлап һалынған. Урамдан икенсе ҡатҡа классик стилендә төҙөлгән баҫҡыстан күтәреләләр. Ике япмалы ҡыйыҡтың фронтонына боронғо грек алиһәләренең статуялары ҡуйылған: көньяҡта — үс ҡайтарыу алиһәһе Немезида, төньяҡта — аҡыл алиһәһе Афина тора; уларҙың һәр береһенең ике яғына фронтон мөйөштәрендә грифон һындары ҡуйылған.

1934 йылдан алып ратуша сиркәү залы концерт залы булараҡ ҡулланыла. Ратуша бинаһы Швейцарияның милли әһәмиәтле архитектура ҡомартҡыһы.

## Әҙәбиәт
* Peter Wegmann. Winterthur Stadthaus Das. Schweizerische Kunstgeschichte gesellschaft für, 1980 Basel.
* Peter Wegmann. Winterthur Stadthaus Das. Eine Baumonographie. 1982 Winterthur.
* Peter Wegmann. Gottfried Stadthaus das Winterthurer Semper und. Sempers seiner Kunsttheorie Spiegel Architektur im. Stadtbibliothek Winterthur, 1985 Winterthur.

## Һылтанмалар
* Швейцария ҡалалары
Йылан йылы

**Йылан йылы** - 12 йыллыҡ циклдан торған мөсәлдәге Лыу (аждаһа) йылы менән Йылҡы йылы араһындағы алтынсы йыл  

Мөсәл күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа һәм монголдарҙа ҡулланыла. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Йылан йылы 1989, 2001, 2013 йылдарҙа булды. Киләһе Йылан йылы 2025 йылда ҡабатланасаҡ.

## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәлде күрәҙәлек итеү өсөн түгел,  тик йыллыҡ һауа торошо, уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булараҡ ҡулланған.

### Һынамыш
* Йылан йылы — баллыҡ 

### Әҙәбиәттә
**Йылан йылы**

Иҫкә килеп төштө Нух заманы:

Бөтә донъя һыу аҫтында булған.

Нух кәмәһен сысҡан кимереп тишкәс,

Ҡойроҡ тығып ҡотҡарған, ти, йылан...

Тишкеләнеп бөттө ил кәмәһе, —

Кимерә уны һаман төрлө ҡомаҡ.

Ҡеүәтле бер тулҡын килеп бәрһә,

Даръя төптәренә китер һымаҡ.

Аҙым һайын бәлә һағалап тора:

Янғындары сыға, һыуҙар баҫа...

Һәләкәткә тарыған кәмәләрҙе

Иң беренсе ҡомаҡ ташлап ҡаса...

Тишектәрҙе нисек ямарға һуң?

Ә шулай ҙа йәндә өмөт тулы:

Бер етербеҙ бәхет утрауына – 

Ҡойроғоңдо тыҡсы, Йылан йылы! 

*Салауат Әбүзәр*

## Шулай уҡ ҡара
* Китайский зодиак

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
* Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит
* Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
* Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
* Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
Винтертур округы

**Винтертур** () — Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны).

Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән  460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә.

Округтың рәсми коды — *0110*. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән Швейцария, Америка, Италия рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған.

## Округтың коммуналары


## Һылтанмалар
Винтертур футбол клубы

**«Винтертур»** — Швейцарияның профессиональ футбол клубы . Уға 1896 йылда нигеҙ һалына. Клуб Швейцария футбол союзы ағзаһы. Уның спортсылары футбол менән бер рәттән еңел атлетика һәм теннис менән шөғөлләнә. Клуб үҙ майҙандарында уйынды үткәреү өсөн «Шютценвизе» стадионын файҙалана. Клуб өс тапҡыр Швейцария чемпионы. Әлеге мәлдә Челлендж-лигала, көсө буйынса илдең икенсе дивизионында сығыш яһай.

## Ҡаҙаныштары
* **Швейцария чемпионы** (3 тапҡыр): 1906, 1908 һәм 1917 йылдарҙа.
* **Швейцария кубогы финалсыһы** (2 тапҡыр): 1968, 1975 йылдарҙа.
* **Лига кубогы финалсыһы** (2 тапҡыр): 1972, 1973 йылдарҙа.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Йылҡы йылы

**Йылҡы йылы** - 12 йыллыҡ мөсәлдә Йылан йылы менән Ҡуй йылы араһындағы етенсе йыл  

Мөсәл күп Азия илдәрендә - Ҡытайҙан тыш Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Шри-Ланка,Камбоджа,Таиланд һәм Лаос кеүек илдәрҙә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа һәм монголдарҙа ҡулланыла. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Йылҡы йылы 1990, 2002, 2014 йылдарҙа булды. Киләһе Йылҡы йылы 2026 йылда ҡабатланасаҡ.

## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәл буйынса кеше сифаттарына күрәҙәлек итмәй,  тик быуаттар тәжрибәһенән сығып йыллыҡ һауа торошо, уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булараҡ ҡулланған.

### Һынамыш
Башҡа йылдарҙан айырмалы, Йылҡы йылы тәбиғәт торошона ғына түгел, ил-йорт хәлдәренә бәйле яу йылы тип әйтемгә ингән. Күрәһең, күпселек яуҙар Йылҡы йылы башланғандыр.

* Йылҡы йылы — яу йылы, һыуыҡлыҡ, ҡытлыҡ 

### Әҙәбиәттә
Гүзәл Ситдиҡованың "Йылҡы йылы" шиғыры һынамышҡа ла, 2014 йылғы ил-йорт хәлдәренә лә бәйләп яҙылған.

Йылҡы йылы - йыуатыр,

Йышырағы - илатыр,

Сәпсеп китеп, үрәпсеп

Эйәренән ҡолатыр.

Йылҡы йылы - аттай эш,

Сатнап китер хатта теш,

Тояҡтары ут сағыр,

Әйтерһең дә тапау-түш.

Йылҡы йылы - яу йылы,

Батшаларҙың дау йылы,

Юғалһын һуғыш йылы

Кире ҡайтмаҫҡа булып.

## Шулай уҡ ҡара
* Китайский зодиак

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
* Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит

* Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
* Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
* Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
Ла-Шо-де-Фон

**[[Ла-Шо-де-Фон]]** (,  (уста.)) — Швейцарияның ошо исемдәге ҡалаһы һәм общинаһы, ул Швейцарияның Биль ҡалаһы менән бер рәттән эре швейцария сәғәттәр етештереүсе фабрикалы ҡала . Күрше Ле-Локль менән бер рәттән сәнәғәт революцияһы дәүеренең данлыҡлы «ҡала-фабрикаһы» булараҡ айырым индустрия менән махсус шөғөлләнеүсе сифатында Юнесконың Бөтә донъя мираҫына индерелгән.

## Географияһы

Ла-Шо-де-Фон Швейцарияның көнбайышында, Франция менән сиктәш Невшатель кантонының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм Ла-Шо-де-Фон округының үҙәге булып тора. Ла-Шо-де-Фон ҡалаһы ҙурлығы буйынса Романдияның (Женева һәм Лозаннанан ҡала) һәм Үрге Юраның өсөнсө урынды биләгән ҡалаһы. Диңгеҙ кимәленән 992 метр бейеклектә ята, шулай итеп Европа ҡалаларының иң бейектә урынлашҡандарының береһе. Ҡала майҙаны 55,66 км² тәшкил итә.

## Халыҡ
Ҡала халҡының һаны — 37 433 кеше (1.01. 2009 йыл). Ла-Шо-де-Фон кешеләренең 85,5 процентын франк-швейцар халҡы, 3,6 процентын — итальян-швейцар, 3,2 % — португалдар, 2,4 % — герман-швейцарҙар тәшкил итә. Эшләүсе халыҡтың 53 % халыҡты хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй, 45 проценты — сәнәғәттә (беренсе сиратта сәғәт сәнәғәтендә), 2 % — ауыл хужалығында.

## Тарих
Ла-Шо-де-Фон беренсе тапҡыр 1350 йылда de La Chaz Fonz сифатында телгә алына. XVI быуаттарҙа ул тиҫтәләгән ауыл өйҙәре тулған ултыраҡ була. Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында XVII быуаттың 2-се яртыһында йылдам үҫешә башлай. XVIII быуат башында бында сәғәт етештереү барлыҡҡа килә һәм Ла-Шо-де-Фон индустриаль үҙәкә әүерелә. 1794 йылдағы янғында ҡаланың 3/4 өлөшө юҡ ителә, шунан һуң ул сәғәтселәр ихтыяждарына ярашлы итеп яңынан планлаштырыла. 1806 йылда Ла-Шо-де-Фон Невшатель кенәзлегенә инә, ул 1707 йылда Пруссияның шәхси унияһы теләге менән барлыҡҡа килә. Һуңынан, 1806—1815 йылдарҙа ҡала Франция составында була. Вена конгресынан һуң — Швейцария конфедерацияһы составында була һәм шул уҡ ваҡытта Пруссия XIX быуаттар уртаһына тиклем ҡала өҫтөнән үҙенең номиналь сюзеренлығын һаҡлап ҡала.

## Тыуып үҫкән һәм йәшәгән билдәле кешеләре
Ла-Шо-де-Фон ҡалаһында тыуғандар:

* Ле Корбюзье — архитектор-модернист, үҙенең бында тәүге бинаһын төҙөй — атап әйткәндә, үҙенең ата — әсәһе өсөн — Аҡ вилла (1912, музей 2005), Швоб виллаһын төҙөй, хәҙер бында кинотеатр.
* Луи Шевроле — автомобилдә уҙышыусы һәм автоконструктор, Chevrolet маркаһын барлыҡҡа килтереүсе
* Пьер-Жак Дроз — математик һәм механик, сәғәт һәм ҡурсаҡ-автоматтар конструкторы
* Блез Сандрар — шағир, яҙыусы

Швейцарияның Ла-Шо-де Фон ҡалаһында В. И.. Ленин һәм П. А. Кропоткин оҙаҡ ваҡыт эмиграцияла йәшәгән.

1848 йылда Ла-Шо-де-Фонда Omega сәғәт фирмаһы булдырыла.

1895 йылда Rotary Watches компаняһына нигеҙ һалына.

1992 йылда Bell &amp;amp; Ross сәғәт фирмаһына нигеҙ һалына.

## Археология
Бишон гротында (тау ҡыуышлығында) (du Bichon Grotte) палеолит осороноң айыуға һунар итеүсеһенең һөлдә ҡалдыҡтары табыла, ошо ҡалдыҡтар буйынса Y-хромосомалы гаплогруппа I2a һәм митохондриаль галогруппа U5b1h билдәләнә.

## Иҫкәрмә


## Әҙәбиәт
*
Дендрология

**Дендрология** (от  «ағас» +  «ғилем») — ботаника фәненең ағастарҙы өйрәнеү буйынса тармағы.

**Дендрология** ағастарҙан тыш, ҡыуаҡлыҡтарҙы, ярым ҡыуаҡлыҡтарҙы, ағасланған лианаларҙы, шулай уҡ, түшәлеп үҫкән ағас үҫемлектәрҙе (стланик) һәм мендәр кеүек (подушкообразные)  ҡабарып үҫкән үҫемлектәрҙе өйрәнә.

Дендрология буйынса белем урман хужалығы белгестәре, шулай уҡ, йәшелләндереү өлкәһендәге белгестәр өсөн бигерәк тә мөһим.

Дендрология өлкәһендә эшләүсе ғалимдарҙы **дендрологтар** тип атайҙар.

Иң билдәле рәсәй ғалимдарының береһе-дендролог — Владимир Сукачев (1880—1967).

Ул фитоценоздар тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Биогеоценология фәненә нигеҙ һалыусы.

## Шулай уҡ
* Дендрохронология
* Древесиноведение

## Иҫкәрмә


## Әҙәбиәт
* Атлас лесов СССР. — М., 1973.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Соммакампанья

**Соммакампанья** () — Италия коммунаһы. Был ҡала Италияның Венеция өлкәһе Верона провинцияһында урынлашҡан.

Италияның атаҡлы Венеция өлкәһендәге Соммакампанья ҡалаһында 13 799 кеше йәшәй (2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Соммакампанья ҡалаһының бер квадрат километрында халыҡ тығыҙлығы 325 кеше тәшкил итә. Соммакампаньа ҡалаһы торған территория майҙаны 40,9 км²  тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 121 метр бейеклегендә урынлашҡан. Почта индексы — 37066. Телефон коды — 045.

Коммунаның ҡурсалаусыһы итеп христиан динендәге Изге апостол Андрей һанала. Ҡаланы ҡурсалаусы Изге апостол Андрейға һәм ҡаланың тыуған көнөнә  арналған байрам һәр йыл һайын 30 ноябрҙә үткәрелә. Хәҙерге заманда Италияның Соммакампанья ҡалаһы — Австрияның Халль-ин-Тироль ҡалаһының туғандаш ҡалаһы булып тора һәм илдәр араһында сәнәғәт, мәҙәниәт, белем биреү өлкәһендә бергәләшеп хеҙмәттәшлек итеп, бер-береһенә был өлкәләрҙә ярҙам күрһәтешеп килә.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт населённого пункта
Үҫеш биологияһы

**Үҫеш биологияһы** — хәҙерге заман биологияһының бүлеге. Организмдың индивидуаль үҫеш (онтогенез) процесын өйрәнә.

Шул уҡ ваҡытта, онтогенездың бөтә этаптары ла өйрәнелә:

* тыуған ваҡытынан алып үлгәнгә тиклем;

* яралғы һәм яралғы булғанға тиклемге үҫеш этабы.
   
Онтогенездың башланғыс этабын, шулай уҡ, эмбриология фәне лә өйрәнә.

Үҫеш биологияһы үҙенсәлеге шунда: ул организмдың үҫешен күләм арауығында ғына түгел, ваҡыт арауығында ла (4 үлсәмдә) өйрәнә.

Хәҙерге үҫеш биологияһы организм формалашыуҙың молекуляр, генетик һәм биохимик механизмдарын өйрәнә. Яралғыларҙың субкүҙәнәк һәм күҙәнәк төҙөлөшө үҙенсәлектәрен өйрәнә.

Фән булараҡ xx быуат уртаһында эмбриология, генетика, молекуляр биология кеүек фәндәрҙең асыштары нигеҙендә формалаша башлай.

## Өйрәнеү дәирәһе
* Үҫеш процесын молекуляр, күҙәнәк, туҡыма, ағза һәм организм кимәлендә өйрәнә.

* Индивидуаль үҫеш барышында генетик программа информацияһы атҡарылыуҙың фундаменталь проблемалары хәл итеүҙә ҡатнаша.

* Онтогенез барышында, морфогенездың, фенотип үҙгәрештәренең молекуляр нигеҙҙәрен өйрәнә.

* Ҡәҙимге күҙәнәктәрҙең һәм шеш күҙәнәктәренең үҫеү процестарын асыҡлай.

* Күҙәнәк, туҡыма, ағзаларға махсуслашыу, (дифференцировка) күҙәнәк-ара тәьҫир итешеү механизмдарын өйрәнә.

* Организм бөтөнлөгөн тәьмин итеүҙе көйләүсе механизмдарының эҙмә-эҙ ҡабыныу, эшләү үҙенсәлектәрен тикшерә…

## Төп тикшеренеү йүнәлештәре
*Хайуандарҙың үҫеш биологияһы.
*Үҫемлектәрҙең үҫеш биологияһы.
* Эксперименталь эмбриология.
* Молекуляр биология.
* Үҫештең генетик яҡтан көйләнеше.
* Махсуслашыуҙың молекуляр механизмдары.
* Үҫеш биологияһын өйрәнеүҙә яңы ысулдар булдырыу.
* Онтогенездың цитологик нигеҙе.

## Бурыс
# Гендардарҙың функцияларын көйләү механизмын өйрәнә .
# Молекуляр кимәлдә күҙәнәктәрҙең махсуслашыу мехенизмын өйрәнеү.
# Айырым ағзаларҙың һәм дөйөм алғанда бөтә организмдың формалашыу (шәкелен) механизмын өйрәнеү .
# Енес формалашыу һәм үҫеү механизмдарын өйрәнеү.
# Регенерация процесының механизмын өйрәнеү . .
# Организмды клонлау проблемаһы .
# Ҡартайыу механизмын өйрәнеү. .

## Шулай уҡ
* Үҫемлектәрҙең үҫеш генетикаһы

## Әҙәбиәт
* 
* *Зуссман М.* Биология развития. — М.: Мир, 1977. — 301 с.
Маймыл йылы

**Маймыл йылы**  - мөсәлдең Ҡуй йылынан һуң, Тауыҡ йылынан алда килә торған туғыҙынсы йылы 

Мөсәл - бик күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың байтағында, монголдарҙа файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы календарь. Һәр йылға бер хайуан исеме бирелгән (Аждаһанан башҡа) һәм ул 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Маймыл йылы 1932, 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004, 2016 йылдарға тура килгән. Киләһе Маймыл йылы 2028 йылда  буласаҡ. 

Ҡайһы бер халыҡтарҙа Бесәй йылы тип тә атала.

## Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын  файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл менән дә файҙаланған. Халҡыбыҙ быуаттар дауамындағы һауа торошон, уңыш алыуҙы күҙәтеп, йылдың нисек килерен алдан билдәләгән, әммә Азия илдәренән айырмалы, йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.

;Һынамыш
* Маймыл йылы — ҡытлыҡ 

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
*Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит
*Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
*Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
*Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
*Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тауыҡ йылы

**Тауыҡ йылы** -  мөсәлдең Һыйыр йылынан һуң, Ҡуян йылынан алда килә торған унынсы йылы
Ҡайһы бер халыҡтарҙа Әтәс йылы тип атала.

## Ҡулланылышы
Мөсәл Ҡытайҙан тыш Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Шри-Ланка,Камбоджа,Таиланд һәм Лаос кеүек Көнсығыш Азия илдәрендә файҙаланалар, шулай уҡ төрки халыҡтарҙа (шул иҫәптән башҡорттарҙа) һәм монголдарҙа ла мөсәл һаман әле һаҡланып ҡалған

## Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар мосолманлыҡ ҡабул иткәс, Ай календарын, шул уҡ ваҡытта Ҡояш календарын да  файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл дә төшөп ҡалмаған. Башҡорттар быуаттар дауамындағы тәжрибәнән сығып, һауа торошо циклдары ҡабатланыуын асыҡлаған һәм мөсәл буйынса йылдың нисек килерен билдәләгән,. Шул уҡ ваҡытта йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.

### Һынамыштар
* Тауыҡ йылы тары сәс.
* Тауыҡ йылы — ҡоро­лоҡ 

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том — 860 бит
*Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр (Башҡорт халыҡ ижады) — Өфө, 1980. −467 бит
*Мәһәҙиев Д. Мөсәл йыл хисабы // Ватандаш. — 2000. — № 1. — Б. 189—192.
*Надршина Ф. А. Пространство и время в башкирском эпосе «Урал-батыр» // Урал-Алтай: через века в будущее. — Уфа, 2005. — С. 405—407.
*Хөсәйенов Ғ. Башҡорттарҙа боронғо календарҙар // Ватандаш. −1999. -№ 4. — Б. 194—196.
*Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы

**Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы** (5 ғинуар 1959 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. Шаран районы Шаран ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Зиниә Әнүәр ҡыҙы Диярова (ҡыҙ фамилияһы *Кашапова*) 1959 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районының Исҡужа ауылында тыуған. Бала сағы Атауҙы ауылында үтә. 

1977 йылда Йәнгел урта мәктәбен тамамлай һәм бер йыл ауыл мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.

1978—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты филология факультетының рус–башҡорт бүлегендә уҡый. 

Юғары белемле уҡытыусы шул уҡ йылда Нуриман районының Ишморат һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эш башлай.

1986 йылда Зиниә Әнүәр ҡыҙы ғаиләһе менән Шаран районына күсеп килә һәм 2000 йылға тиклем «Баштрансгаз» берекмәһенең Шаран газ үткәреү линия идаралығының «Тирмәкәй» балалар баҡсаһында тәрбиәсе һәм методист булып эшләй.

1997—1998 уҡыу йылында бер үк ваҡытта ата-әсәләр теләге буйынса Шарандың 1-се мәктәбенең 1-се класында тәүге тапҡыр башҡорт телен уҡытыуҙы башлап ебәрә. Әүҙем педагогтың был ныҡышмалығы үҙ һөҙөмтәһен бирә: артабанғы йылдарҙа туған телен ныҡлап өйрәнергә теләүсе балалар күбәйә. 2000—2004 йылдарҙа Зиниә Диярова Шарандың 1-се урта мәктәбендә эшләй.

2004 йылдан бөгөнгө көнгәсә ул район үҙәгендәге 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыта. 

Оҙаҡ йылдар  Шаран районы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының методик берекмәһе етәксеһе.

II һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.

Шаран районында башҡортса сыҡҡан «Сөн һулышы» гәзите туранан-тура Зиниә Диярова исеме менән бәйле.

## Ҡаҙаныштары
* 2006 йылда беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе;
* 2007 йылда Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була;
* 2012 йылда «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе дипломын яулай һәм аҡсалата бүләк ала; 
* «Мең йыллыҡтар араһында башҡорт ҡатын-ҡыҙы» белешмәһенә ингән;
* Шаран районы энциклопедияһына ингән;
* «Әбйәлилдең данлы ҡыҙҙары» исемле йыйынтыҡҡа ингән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2016 йылдан Шаран районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007)
* Шаран ауыл Советының почётлы гражданы

## Ғаиләһе
* ире Әнис Арсланғәли улы, газ тармағы инженеры;
* ҡыҙы Эльвира, дизайн белгесе;
* ҡыҙы Ләйсән, инглиз теле уҡытыусыһы, аспирантурала уҡый; 
* улы Камил, эшләй һәм аспирантурала уҡый.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Состав педагогического коллектива. Сайт школы № 2 с. Шаран Шаранского района Республики Башкортостан
* Исполкомы курултаев башкир городских округов и муниципальных районов РБ. Всемирный Курултай башкир. Официальный сайт 
* Шарран асыҡ бында күңелдәр. «Башҡортостан ҡыҙы» журналы
* Башкиры Шаранского района Республики Башкортостан
Беларусь Республикаһы хөкүмәт йорто

**Беларусь Республикаһы хөкүмәте йорто** () — Минск ҡалаһындағы Беларусь Республикаһы хөкүмәте йорто. Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында урынлашҡан. Бинала закондар сығарыусы дәүләт власы органы — Беларусь Республикаһы Милли йыйылышы (парламент) эшләй, ул ике палатанан тора — Вәкилдәр палатаһы һәм Республика советы. Бинала илдең үҙәк башҡарма власть органы — Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы (хөкүмәте), Беларусь Республикаһы Президент китапханаһы, башҡа дәүләт учреждениелары эшләй.

## Тарихы
Бина архитектор Иосиф Григорьевич Лангбардтың проекты буйынса 1930—1934 йылдарҙа төҙөлә.

Белорус ССР-ы Хөкүмәте йортон проектлауға конкурс 1929 йылда уҙғарыла. Конкурста шулай уҡ Л. В. Руднев, И. И. Фомин, Н. А. Троцкий һәм башҡа билдәле архитекторҙар ҡатнашҡан. И. Г. Лангбардтың эше конкурста иң яҡшыһы тип таныла.

Минск был йылдарҙа реконструкция һәм үҫеш генераль планы булмай, уның үҙәк өлөшө тығыҙ урынлашҡан биналар менән ҡапланған була. Шунлыҡтан хөкүмәт бинаһын ҡаланың көнбайыш өлөшөндә төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Бинаны кеше ҡулы менән төҙөйҙәр, төҙөлөштә экскаватор, бульдозер һәм башня крандары ҡулланылмай. Был осор республикала төҙөлөш механизмдары булмаған тиерлек, цемент һәм металл ҙур дефцитта була. Фундамент өсөн соҡорҙо ҡул менән ҡаҙып, тупраҡты арбаларҙа сығарғандар. Берҙән-бер механизм — бүрәнәләрҙән төҙөлгән шахта күтәргесе кирбесте һәм башҡа төҙөлөш материалдарын юғарыға күтәреү өсөн файҙаланылған. 1930-сы йылдарҙа Хөкүмәт йорто Минск ҡалаһында иң бейек ҡоролма булмаған.

Лангбард проектында дөйөм халыҡ байрамдары көндәрендә демонстрациялар һәм хәрби парадтар уҙғарыу өсөн майҙан булдырыу ҡаралған. Монументаль һынлы сәнғәт булдырыуҙа рәссам И. Бродский ҡатнашҡан, ул бер нисә картиналар һәм портреттар төшөргән. Вестибюль, кулуар һәм ултырыштар залы фойеһы түбәләрен рәссамдар И. Френк һәм М. Лебедева биҙәгән. Лангбард һәм скульптор М. Керзин етәкселегендә йәш белорус скульпторҙары З. Азгур, А. Бембель, А. Орлов, А. Глебов, Г. Измайлов «фәнни коммунизм нигеҙләүселәре һәм пролетар инҡилабы юлбашсылары»ның скульптура портреттарын яһай.

И. Г. Лангбард тәҡдиме буйынса Хөкүмәт йорто алдында В. И. Ленин һәйкәле ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл ҡолатыла, барельефлы пьедестал ғына тороп ҡала. Арҡа сигенеү алдынан немецтар Хөкүмәт йортон һәм башҡа иҫән ҡалған биналарҙы миналар ҡуя, әммә совет ғәскәрҙәренең һөжүме шартлатыуҙан һаҡлап ҡала. Минск азат ителгәс Ленин һәйкәле тиҙ арала тергеҙелә. Барельефта флагта белорус теленең 1933 йылда ғәмәлдән сыҡҡан тарашкевица формаһында «Уперад пад сьцягам Леніна да перамогі комунізму» (башҡортса «Ленин байрағы аҫтында коммунизм еңеүенә алға») тип яҙылған.

## Галерея

House of Government in Minsk.jpg|
Belarus-Minsk-Independence Square-1.jpg|
Belarus-Minsk-House of Government-1.jpg|


## Һылтанмалар
* Дом Правительства на сайте «Минск старый-новый» 
* Дом правительства в Минске на сайте «Tyrist.by»
Рексем

**Рексем** (ингл.  Wrexham ; ;) — Бөйөк Британияның Уэльс төбәгенең төньяғындағы ҙур ҡала. Рексем графлығының административ үҙәге булып тора. Рексем ҡалаһы территорияһы 11,77 квадрат километр тәшкил итә. Ҡалала халыҡ тығыҙлығы буйынса бер квадрат километрға 3617 кеше тура килә. Климаты — уртаса климат. Уэльс төньяғындағы ҙур ҡала булараҡ, ул төбәктең административ, сауҙа, ваҡлап һатыу инфраструктураһының һәм белем биреүҙең үҙәге булып тора. Рексем ҡалаһы Германияның Изерлон ҡалаһының туғандаш ҡалаһы. Улар бергәләшеп сәнәғәт, мәҙәниәт, белем биреү өлкәләрендә тығыҙ хеҙмәттәшлек итеп килә.

2001 йылда иҫәп алыу мәлендә, Рексем ҡалаһында 42 576 кеше йәшәгәнлеге иҫәпләнә, ә ҡала яҡын-тирәһе менән бергә иҫәпләгәндә 63 084 кеше йәшәүе билдәле була, был Уэльс ҡалалары араһында Рексемдың ҙурлығы буйынса етенсе ҡалаһы булып тороуына килтерә.

## Спорт
Ҡалала Милли Конференцияла уйнаусы Уэльс төбәгенең Рексем ҡалаһы футбол командаһы төпләнгән.

## Һылтанмалар

* County Council Wrexham Borough
* Wrexham.com
* Leader Evening 
* Calon FM — radio community Wrexham 
* Tourism Wrexham — Trip Advisor
* Local History — Wrexham (BBC)
* Anglican Wrexham of The Parish, including Church Parish Wrexham
* Musical Wrexham Trust Theatre 
* FC Wrexham — site FC Wrexham Official
* Wrexhammusic.co.uk — in music Online for hub Wrexham
* Arts Wrexham — online for An hub arts, and culture in Wrexham стол 
* 360 Panoramic Square View of Degree Queens (BBC) (Java required)
* Photos of Historic Frith Wrexham Francis (from mainly 1895)
Изге Иоанн сиркәүе (Изерлон)

**Изге Иоанн сиркәүе** (нем. Johanneskirche) — Изерлон ҡалаһының Нусберг (нем. Nußberg)  районында инжил сиркәүе; бина 1959 йылда һалынған, ә 2017 йылда сиркәү ҡала ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Иоанн сиркәүе Нусберг районында Изерлон ҡалаһынан архитектор Эрнст Доссман (нем. Ernst Dossmann, 1926 й. тыуған) проекты буйынса төҙөлгән: 1959 йылдың 26 сентябрендә уға нигеҙ һалына, ә 1960 йылдың  6 ноябрендә изгеләндерелә.  Ғибәҙәтхананың төп бинаһы кирбес һалынған тәре образлы тимер-бетон конструкциянан ғибәрәт; ҡабырға яҡтарында тәҙрә уйымдары юҡ. Бинаның төп залы аҫтында  подвал урынлашҡан, ул бер нисә бүлмәгә бүленгән, ғибәҙәтхананың көнбайыш яғында баҫҡыс  40 метр бейеклектәге манараға алып бара.  Манарала  «Petit & Gebr. Edelbrock» оҫтаханаһында ҡойолған өс бронза ҡыңғырау урынлашҡан. Бинаның көнбайыш фронтоны Шверте ҡалаһынан  Эдита Пруц-Гют (*,* 1928—2008) авторлығы аҫтында  сграффито  менән биҙәлгән:  биҙәк  символик Иоанн Креститель һәм Иоанн Евангелист һүрәттәренән тора. Неф өлөшө өҫтөндә , ҡыйыҡта, ҡояш батареялары ҡуйылған. 

Ҙур хор һәм яҡшы яҡшы акустика менән айырылып торған сиркәү бинаһы,   450 кешене һыйҙыра һәм йыһаздарға бай түгел. Интерьерға йылы төҫмөрҙәр биреү өсөн сиркәү эскәмйәләре, алтарь  һәм кафедра ҡыҙыл ағастан эшләнгән (секвойянан). Отто Пауль (нем.Ott Paul, 1903—1991) проекты буйынса эшләнгән орган төп үтеү юлынан уң яҡта урынлашҡан һәм  10 миллиметрҙан алып   2,70 метрға тиклем диаметрҙа 1250 торбаға  эйә.  2017 йылда сиркәү Изерлон ҡалаһының  архитектура ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Церковь Святого Иоанна в районе Хеннен

## Әҙәбиәт

* Rubrik Baugeschichte: Denkmalplakette für die Johanneskirche Abgerufen, IKZ-online.de, 12. Oktober 2017.
* Götz Bettge: Iserlohn-Lexikon. Hrsg.: Stadt Iserlohn. 1. Auflage. Hans-Herbert Mönnig Verlag, Iserlohn 1987, , S. 133—134.
* Karl-Heinz Ohly: Schätze Iserlohner Kirchen. 1. Auflage. Hans-Herbert Mönnig, Iserlohn 1995, , S. 46-48.
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
Изге Троица сиркәүе (Изерлон)

**Изге Троица сиркәүе** (нем.Hl. Dreifaltigkeit) — Изерлон ҡалаһының Вермингсен (нем. Wermingsen)  районында католик сиркәүе; ғибәҙәтхана мәхәлләһе, Шульштрассе  урамының  35-се йортонда  урынлашҡан, «Pastoralverbund Iserlohn-Mitte» берекмәһенә ҡарай, ул үҙ сиратында Падерборн архиепархияһына ҡарай.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Троица сиркәүе бинаһы Унн ҡалаһынан архитектор Отто Виккен   проекты буйынса   (1911—1984) 1957 йылдан алып 1958 йылға тиклем осорҙа төҙөлгән; 1958 йылдың 30 ноябрендә асыу тантанаһы үтә. Ғибәҙәтхананың төп залы  тимер-бетондан төҙөлгән һәм  парабола формаһында; бинаның бер нисә түбән  инеү урыны бар һәм төп корпустан айырым торған башня менән тулыландырылған. Сиркәүҙең «параболик» проекты Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге Ботроп ҡалаһында элек төҙөлгән Изге Тәре  (нем.Heilig-Kreuz-Kirche) сиркәүенең бинаһына оҡшаш.  

Изерлонда биналар комплексы убала тора,   һуҙылған «йәшел зона» өҫтөнән күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта сиркәүҙең тышҡы биҙәлеше,  аҡ стеналары һәм төҫлө тәҙрәләре бөтә ҡоролмаға эшлеклелек () һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Бина эсендә ҡыя иҙән алтарға  баҫым  яһай. Рәссам Ирмгард Вессель (  1907—1980) проекты буйынса эшләнгән төҫлө тәҙрәләр  ғибәҙәтхананың иҙәндән алып түшәмгә тиклем — бөтә бейеклеген биләй. Шулай уҡ иғтибарға сиркәүҙең  алтарь тәреһе лайыҡ, ул XVI быуатта  Флоренцияла эшләнгән. Ғибәҙәтхананың органын 1992 йылда  «Albers-Orgelbau» фирмаһы төҙөгән;  «Krawinkel» компанияһы 2012 йылда ҡоралды ремонтлаған һәм таҙартҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Церковь Святого Алоизия в Изерлоне

## Әҙәбиәт

* 
* Karl-Heinz Ohly: Schätze Iserlohner Kirchen Begegnungen der besonderen Art. Hans-Herbert Mönnig Verlag, Iserlohn, 1. Auflage 1995, .

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Ле Корбюзьеның архитектура мираҫы

**Ле Корбюзьеның архитектура мираҫы** — француз архитекторы Ле Корбюзьеның ете илдәге: Аргентина, Бельгия, Германия, Һиндостан, Франция, Швейцария һәм Япониялағы<font color="#004000"> 17</font> объект иҫәпләгән архитектура мираҫы һәйкәлдәр серияһы.

2016 йылда Франция инициативаһы буйынса архитектор Ле Корбюзьеның 17 объекты,  ЮНЕСКО ҡарары менән халыҡ-ара берҙәм ЮНЕСКО мираҫы объекттарытип берләштерелде. Исемлеккә ингән биналар араһында — Роншандағы Нотр-дам-дю-О капеллаһы, Савой Виллаһы һәм марсель Торлаҡ берәмеге. Исемлеккә барлығы күпселеге Европаны кәүҙәләндергән ете илдең объекты инә. Донъяның башҡа төбәктәренән Аргентиналағы Куручет Йорто, һинд Чандигархындағы Ассамблея бинаһы һәм Япониялағы Көнбайыш сәнғәте милли музейы исемлеккә индерелгән .

Был һәйкәлдәр элекке стилдән тулыһынса баш тартырлыҡ яңы архитектур стиль барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Был ҡоролмаларҙы төҙөү Ле Корбюзье «түҙемле эҙләнеү» тип атаған осорға, быуат яртыһына, тап килә. Чандигарх ҡалаһындағы капитолий комплексы (Һиндостан), Токиолағы көнбайыш сәнғәте милли музейы (Япония), Ла Платала доктор Куручеттың йорто (Аргентина) һәм Марселдәге торлаҡ комплекс (Франция) ХХ быуатта йәмғиәттәге яңы мәнфәғәттәр талап иткән һәм модернизм тәҡдим иткән мәсьәләне архитектура алымдары менән хәл итеү юлдарын сағылдырған. Шулай уҡ кеше генийының был шедеврҙары архитектура ижадының интернационаллеген күрһәтә.

## Биналар исемлеге

## ЮНЕСКО объектының раҫланыу тарихы
2008 йылдың ғинуарында Франция мөрәжәғәт итергә ЮНЕСКО-ға ил территорияһында урынлашҡан архитекторҙың 14 бинаһынан торған мираҫ һәйкәлен раҫлау тәҡдиме менән сыҡҡан, һуңыраҡ француздарҙың заявкаһына үҙ территорияларында урынлашҡан төҙөлмәнең архитекторы Ле Корбюзье булған башҡа ЮНЕСКО ағзаһы илдәре лә ҡушылды. Йомғаҡлау проекты «Ле Корбюзьеның ҡала һәм архитектура эштәре» тип аталған, исемлеккә  Аргентина, Бельгия, Германия, Франция, Һиндостан, Япония менән Швейцарияның биналары һәм ҡоролмалары инә .

2009 йылда ЮНЕСКО комитеты, заявканы ҡарағас,  уның дәлилләү өлөшө етерлек эшләнмәгәнгә һылтанып, ҡарарҙы хәл итеү 2012 йылға күсерелә. 2011 йылда комитетҡа 19 бина һәм төҙөлмәнән торған яңы заявка бирелә, әммә был заявка к-пселек тарафынан хупланмаған, ә аргументтар араһында Ле Корбюзье хеҙмәте ысынлап та глобаль әһәмиәткә эйә икәнлеге әлегә иҫбатланмаған тигән фекер әйтелгән.

Бары тик өсөнсө ынтылыштан ғына, 2016 йылда ЮНЕСКО-ның 40-сы сессияһында ғына, ғариза хуплана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Заявка на предоставления статуса памятника ЮНЕСКО для объекта «Архитектурное наследие Ле Корбюзье» — (PDF, 436 MB, 2827 страниц)
Лученец

**Лученец** (словак.Lučenec, нем. Lizenz, венг.Losonc) — Словакияның үҙәк ҡалаһы.  Халҡы  яҡынса 28 мең кеше тәшкил итә.

## Тарихы
Лученец (венгр телендә — Лошонц) тәүге тапҡыр 1128 йылда телгә алына,  әммә  XV быуатҡа тиклем ҙур булмаған ауыл була. 1451 йылда ул ҡала булараҡ телгә алына.  Ул саҡта  Лученец стеналары янында Ян Искраның ғәскәрҙәре Янош Хуньяди армияһын еңә.  

XVI быуатта ҡаланы күп тапҡыр  төрөктәр ҡамай.  1544 йылда улар штурм менән ҡаланы ала һәм һәм  40 йыл Лученец Ғосман империяһының  санжагыныҡы булған.  1575 йылда ҡала «бушап» ҡалған кеүек телгә алынған .

1828 йылда Лученец ҡалаһында 3000 кеше йәшәгән,  216 йорт һәм 229  һөнәрселек оҫтаханалары булған.  1849 йылда венгр революционерҙары рус армияһының  яралы офицерҙарын үлтерә. Үс итеп, Граббе дивизияһы ҡаланы яндыра. 

1867 йылда ҡалала заводтар төҙөлә,  индустриялаштырыу килә.

Австро-Венгрия тарҡалғандан һуң Лученец чех һәм венгр армиялары араһында  һуғыш урыны була. Венгр армияһы сигенергә мәжбүр була, ә саҡ ҡына һуңыраҡ ҡала арбитраж буйынса Чехословакия составына инә. 1938 йылда   Венгрия ҡаланы ҡабаттан оккупациялай. 1945 йылдың 14 ғинуарында совет һәм румын частәре Лученецты азат итә.

## Иҫтәлекле урындары

* Изге  Мария костёлы
* Синагога
* Ратуша
* Дворян усадьбаһы

Файл:Lucenec Church2.jpg|Изге Мария Костел
Файл:Lucenec Church1a.jpg|Лученец
Файл:Lučenec - synagóga (2016).jpg|Синагога


## Билдәле шәхестәре

* Кучерова Адриана (1976 йылда тыуған) — опера йырсыһы, сопрано.

## Туғандаш ҡалалар

*  Богородицк (Рәсәй)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Новоград

## Һылтанмалар

* Официальный сайт города