open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәүлитов

**Мәүлитов** — фамилия.

* Мәүлитов Вилүр Шәкирйән улы (1951 йыл) — һәүәҫкәр композитор. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2000). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған дөйөм белем биреү мәғарифы уҡытыусыһы.
* Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы (1928—2000), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы (1926—2000), ғалим-инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре.
---------------
* Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы (16.08.1923), ғалим-табип, балалар хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 
* Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы (1913—2004), инженер‑технолог, нефтсе, фәнни мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
* Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы (16.10.1979), спортсы, ауыр атлетика буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).
Клобукова-Алисова Евгения Николаевна

**Клобукова-Алисова Евгения Николаевна** (24 июль 1889 йыл — 13 ғинуар 1962 йыл) — флорист-систематик, геоботаник.

## Биографияһы
Евгения Николаевна Клобукова-Алисова 1889 йылдың 24 июлендә Рәсәй империяһының Вятка губернаһы Варзняк ауылында тыуған.

Тәбиғәт ғилеме Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1907) һәм Бестужев Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1912—1915) В. Л. Комаровта уҡый.

Бестужев курстарында эшләй башлай, артабан Санкт-Петербургтың Ботаник баҡсаһы гербарийында яҡут флораһы йыйылмаһын төҙөү менән шөғөлләнә.

1917 йылда Алыҫ Көнсығышҡа Никольск-Уссурийский ҡалаһына китә. Бындағы Рус география йәмғиәтенең Көньяҡ-Уссурийский бүлеген ойоштора һәм Алыҫ Көнсығыш флораһын өйрәнеүсе ботаника кабинеты (хәҙерге В. Л. Комаров исемендәге Фәндәр академияһының Горнотаежный станцияһы) ботаник кабинеты менән етәкселек итә. Һуңғараҡ ул Рәсәй Геогрфия йәмғиәтенең Көньяҡ-Уссурийский бүлеге янында барлыҡҡа килгән фәнни учреждение директоры урынбаҫары булып эшләй, шул иҫәптән Супутинка йылғаһы башындағы ҡурсаулыҡта, Мичурин емеш станцияһындаь, Шелководный станцияһындағы йәшелләндереү бүлегендә, китапханала, (100 000 биттән торған) гербарийҙа һәм башҡа урындарҙа эшләй.

1934 йылда сирләү сәбәпле Приморьены ташлап,Өфөгә күсеп килергә мәжбүр була. Бында ул Башҡортостан тупраҡ-ботаника бюроһында һәм Өфө ботаника баҡсаһында, Башҡортостан флораһы (4500 гербарий биттән торған) гербарийын йыйыу менән шөғөлләнә.

## Фәнгә индергән өлөшө
Көньяҡ-Уссурийский крайының флористик һәм геоботаник тикшеренеүҙәрен үткәрә, күп һанлы ботаника экспедицияларында ҡатнаша: 1918—1930 йылдарҙа — Никольск -Уссурийский тирәһе буйынса, 1918—1934 йылдарҙа— Комаровка йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйынса, 1918—1931 йылдарҙа— Суйфун йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары, 1921 йылда — Сучанский руднигы һәм Сучан йылғаһы буйына, 1924 йылда —Ханка күле һәм Мо , Хантахеза, Лефу йылғаһына, 1927 йылда — Посьет посы районына экспедицияларға сыға. 1918-1930 йылдарҙа ул Владивосток тирәһенә, 1918 йылда станция Свиягино һәм Ипполитовка станцияларына, 1919 йылда Рус утрауына ботаник экспедицияларҙа ҡатнаша.

Был экспедициялар нигеҙендә В. Л. Комаров менән бергәләшеп ике томлыҡ «Определитель растений Дальневосточного края» китабын (1931—1932 йылдарҙа) баҫтырып сығара).

Өфө ботаника баҡсаһының башҡа хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Башҡортостан флораһының йыйылмаһын төҙөй.

## Төп хеҙмәттәре
* 
* 
* 
* 
* 
*  [В. менән бергә Лена Т]
*  [В. менән бергә Лена Т]
*  [В. менән бергә Лена Т]

## Хәтер
Е. Н. Алисова-Клобукова иҫтәлегенә бер нисә үҫемлек төрөнә уның исеме бирелә: Alnus alisovianaMandlОльха Алисовой, Viola alisovianaKissФиалка Алисовой, Lycopus alissoviaeProb.Зюзник Алисовой.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Дианов Вәлиәхмәт Диан улы

**Дианов Вәлиәхмәт Диан улы ** (13 март 1930 йыл — 1981 йыл) — китап рәссамы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1969).

## Биографияһы
Вәлиәхмәт Диан улы Дианов 1930 йылдың 13 мартында Горький өлкәһенең Ново-Мочалей ауылында тыуған. 1960 йылда Мәскәү ҡалаһында Полиграфия институтын (хәҙер Мәскәү дәүләт матбуғат университеты) тамамлай.

Китап рәссамы. 1961-1971 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә өлкән художество мөхәррире булып эшләй.

1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.  Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы, 1969.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
* Республика күргәҙмәләре, Өфө, 1972 йылдағы йәштәр күргәҙмәһенән башҡа, 1961 йылдан алып 1974 йыл буйынса бөтә күргәҙмәләрҙә лә ҡатнаша.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре: Свердловск, 1964; Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974.
* БАССР, Мәскәү, Ленинград рәссамдары әҫәрҙәре ун көнлөк күргәҙмәһе, 1969 йыл.
* Өс зона рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығына арналған БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Ульяновск, 1970.
* Бөтә Союз художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1967.
* В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығына арналған Бөтә Союз художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1970.

## Төп эштәре
* «Ҡуҙый күрпәс» башҡорт эпосына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1961.
* Д. Юлтыйҙың «Ҡан» романына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1962.
* Ғ. Ибраһимовтың «Беҙҙең көндәр» романына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1962.
* М. Кәримдең «Ҡара һыуҙар» поэмаһына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1965.
* «Әлифба» дәреслегенә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1969.
* «Туған тел» дәреслегенә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1969.
* Йыр, автолитография, 1968.
* Йылдың дүрт миҙгеле, автолитография, 1968.
* «Русский язык для нерусских школ» дәреслегенә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1969.
* «Аҡбуҙат» башҡорт эпосына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1973—1975.
* «Урал батыр» башҡорт эпосына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1973—1975.
* Башҡорт халыҡ әкиәттәренә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1970—1978.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы 1970,
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы 1969,
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969).

## Әҙәбиәт
* Белешмә «Совет Башҡортостаны рәссамдары». Автор-төҙөүсеһе Э. П. Фенин, Башҡортостан китап нәшриәте, Өфө-1979
* Өфө Тарихы. Мәҡәләләр йыйынтығы, 14 бүлек. Башҡортостан китап нәшриәте, Өфө, 1976.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://artru.info/ar/5319/
Гуреев Сергей Николаевич

**Гуреев Сергей Николаевич** (7 октябрь 1918 йыл — 14 ғинуар 2013 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерист, лейтенант (1947). Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Серге́й Никола́евич Гуре́ев 1918 йылдың 7 октябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Мәләүез ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Алты синыфты тамамлағас, 1933 йылдан 1939 йылға тиклем Мәләүез машина-трактор станцияһында вулканизация яһаусы слесарь булып эшләй. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы

Понтон отделениеһы командиры ВКП(б) ағзаһына кандидат өлкән сержант Н. С. Гуреев 1943 йылдың 12 октябрендә Украинаның Черкассы өлкәһе Канев районы Козинцы һәм Зарубинцы ауылдары һәм Переяславль пристане районында Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Паром начальнигы булараҡ, С. Н. Гуреев йылға аша 3-сө гвардия танк армияһы һәм 40-сы армия ғәскәрҙәрен сығара. Паромды бушатыу ваҡытында дошмандың көслө артиллерия һәм миномёт уты башлана. Өлкән сержант С. Н. Гуреев ут аҫтында тулыһынса һуғыш кәрәк-яраҡтарын бушата һәм, кисеүҙе дауам итеү өсөн, Днепрҙың һул ярына кире рейсҡа йүнәлә. Катер сафтан сыҡҡас, С. Н. Гуреев паромды ҡул көсө менән сығара.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Гуреев Сергей Николаевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2478) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә .

1945 йылда С. Н. Гуреев Киев үҙйөрөшлө артиллерия училищеһын, 1947 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1950 йылдан лейтенант Гуреев С. Н. — запаста.

Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Киев ҡалаһында «Маяк» заводында өлкән инженер булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы" (10 ғинуар 1944).
* Ленин ордены (10 ғинуар 1944).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* СССР миҙалдары.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Герои-освободители Черкасщины. — Днепропетровск: «Промінь», 1980.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 2. — Уфа, 1966.

## Һылтанмалар
* 
*
Бысраныу

**Бысраныу** (*тирә-яҡ мөхит*, *тәбиғәт мөхите*, *биосфера*, уларҙа ғәҙәти булмаған   физик, химик йәки биологик агенттар (бысратыусы) барлыҡҡа килеүе, йәки уларҙың күп йылдар дауамындағы күрһәткестәрҙең уртаса  кимәле артыу арҡаһында  кире һөҙөмтәләргә килтереүе
.

Төп субъектты билдәләгәндә тәбиғи һәм антропоген  бысраныуҙарҙы бүлеп ҡарайҙар . Төп объекттар — тупраҡ, атмосфера иһәм һыу ятҡылыҡтары. Бысраныу төрҙәре буйынса кластарға бүлеү дүрт өлөштән тора: механик, физик, химик һәм биологик. Дәүмәле буйынса иһә локаль, төбәк кимәлендә һәм глобаль бысраныуҙар айырып ҡарала .

## Бысраныу төрҙәре
* *Биологик* —  бысратыусы булып кеше өсөн дә, дөйөм алғанда экосистема өсөн дә зыянлы организмдарҙың килеп сығыуы һәм  үрсеүе. Улар тәбиғи юл менән дә,  ә ҡайһы бер осраҡта - кеше эшмәкәрлеге эҙемтәһе үтеп инеүе мөмкин. Бының ҡушма өлөшө булараҡ микробиологик бысраныу ҙа иҫәпкә алына.
* *Механик* — мөхиттең  химик һәм физик инерт сүп-сар менән бысраныуы, ҡағиҙә булараҡ, уның сифаты насарайыуына килтерә һәм унда йәшәгән организмдарға йоғонто яһай. Ғәмлдә механик бысраныу  физик-химичк бысраныу менән берлектә барыусан.
* *Физик* — бысратыусы мөхиттең  физик параметрҙары үҙгәреүенә килтерә.  Быларға температура-энергетика (йылылыҡ менән бысраныу), тулҡын (яҡтылыҡ, тауыш, электромагнит бысраныу), радиациялы (радиоактив бысраныу) һәм башҡалар.
* *Химик* — бысратыусы мөхиттең тәбиғи химик үҙенсәлектәре үҙгәреүенә килтерә:  уларҙың концентрацияһы арта, йәки мөхиттә элек булмаған матдәләр үтеп инә.  Химик бысраныуҙарға  аэрозоль инә.

## Бысраныу сығанаҡтары бүленеше

## Шулай уҡ ҡара
* Космостағы сүп-сар
* Яҡтылыҡ менән бысраныу

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## СсылкиҺылтанмаларнешние ссылки}}
Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы

**Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы** (16 июль 1952 йыл — 12 июль 2020 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).

## Биографияһы
Фәрит (Борис) Рәшит улы Йәрғәлиев 1952 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында тыуған. 

Һынлы сәнғәткә Новосибирскиҙа Халыҡ рәсем студияһында (1978—1984), Новосибирск художество училищеһының сәнәғәт графикаһы бүлегендә (1984—1988; педагогтары А. С. Чернобровцев, В. М. Гранкин) уҡый.

1970—1988 йылдарҙа Новосибирскиҙа художество оҫтаханаһында йәшәй һәм эшләй, 1988−2002 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында эшләй. Станокта башҡарылған рәсем сәнғәте һәм графика техникаһында эшләй.

«Һары бейә» художество төркөмө (1990—1993), 2002 йылдан алып «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Силәбе сәнғәт музейында, Новосибирск картиналар галереяһында, Мари Иле Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), Калиниград өлкә картиналар галереяһында, «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» шифаханаһы), «Сити-Арт» галереяһында (Нью-Йорк, АҠШ), «Инвит» галереяһында (Төньяҡ Уэльс) һәм «Маджасс-Рифей» галереяһында (Лондон; икеһе лә — Бөйөк Британия), Түбәнге Саксония фән һәм мәҙәниәт министрлығы галереяһы (Һанновер, Германия), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә (Австрия, Әзербайжан, Бөйөк Британия, Германия, Һиндостан, АҠШ, Төркиә, Үзбәкстан, Швейцария, Япония) шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

Фәрит Рәшит улы Йәрғәлиев 2020 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.

## Эштәре
* «Мәңгелек тураһында уйҙар» (1990), «Ҡыпсаҡ тамғалары» (1995), «Йыһан тураһында» (2002); «Салауатҡа бағышлама» (1991), «Сибай» (1991-1992).
* «Минең ҡыпсаҡтар» график сериялары (1993).
* «Өләсәйем иҫтәлегенә арнайым» (1997), «Джаз-лирика» (1999), «Минең тормошомдан бер йыл» (2002) картиналары.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы 1980 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара, график, зона, төбәк, сит ил һәм төркөм менән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1992, 1995, 1997, 1999, 2000, 2002, 2009), Силәбелә (1992, 2011—2012), Башҡортостан Республикаһының Салауат районында (2000) үтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).
* Ғабдулла Туҡайҙың тыуыуының 110-йыллығына арналған республика күргәҙмә-конкурсы премияһы лауреаты, (I премия, 1996, Өфө).

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Бер туған ҡустыһы Йәрғәлиев Хәмит Рәшит улы 1953 йылдың 3 июлендә тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Йәрғәлиев Фәрит (Борис) Рәшит улы    
* Ергалиев Фарид Рашитович (Уфа)
* Ергалиев Фарид Рашитович
Волков Николай Иванович

**Волков Николай Иванович** (25 май 1924 йыл — 24 октябрь 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Николай Иванович Волков 1924 йылдың 25 майында Башҡорт АССР‑ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Ҡананикольский ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан колхозда эшләй. 1942 йылдың авгусында Башҡорт АССР-ы Йылайыр район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә алына һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. 1945 йылдың ғинуарына гвардия сержанты Николай Волков 1-сы уҡсылар ротаһы станоклы пулемёт расчетының беренсе номеры була (175-се гвардия уҡсылар полкы 58-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 5-се гвардия армияһы 1-се Украина фронты). Одра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

1945 йылдың 23 ғинуарында Волков ротаһында беренсе булып Оппельндан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Одра йылғаһын аша сыға һәм йылғаның көнбайыш ярындағы плацдармды баҫып алыуҙа, тотоп тороуҙа һәм киңәйтеүҙә әүҙем ҡатнаша. Шул һуғыштарҙа Волков шәхсән ике танкты яндыра һәм күп  дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге Указы менән немец илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия сержанты Николай Волковҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (8882) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Һуғыш тамамланғандан һуң Волков демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайта, колхозда хисапсы, һуңынан дауаханала завхоз булып эшләй. 1960 йылдан Магнитогорск ҡалаһында йәшәй. 1983 йылдың 24 октябрендә вафат була, Магнитогорск ҡалаһында ерләнгән.

Шулай уҡ 3-сө дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

Волков хөрмәтенә Магнитогорскиҙа урам һәм мәктәп аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 3. Уфа, 1968.

## Һылтанмалар
*
Панов Александр Константинович

** Панов Александр Константинович ** (1 май 1940 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).

## Биографияһы
Александр Константинович Панов 1940 йыл 1 майында Ырымбур өлкәһенең Соль-Илецк районының Григорьевка утарында тыуа.

1967 йылда Ҡазан химия-технология институтын тамамлай.

Эш урындары: 1958 йылдан — «Башкируголь» комбинатының Күмертау күмер разрезы мастеры, «Кумертаустрой» тресы хеҙмәткәре (1962—1963); Стәрлетамаҡ «Авангард» заводының механигы, цех начальнигы (1967—1970), махсус конструкторлыҡ-техник бюроһы лабораторияһы начальнигы (1973—1975); 1975 йылдан Өфө нефть институтының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 1988—2004 йылдарҙа кафедра мөдире. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стәрлетамаҡ филиалының ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының бүлек мөдире (Стәрлетамаҡ ҡалаһы).

Александр Константинович Пановтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: химик технологиялар һәм аппараттар. Уның тарафынан технология аппараттарының юғары һөҙөмтәле конструкциялары һәм уларҙы хисаплау, моделдәрен эшләү ысулдары, полимерҙарҙың экструзияһын интенсивлаштырыу ҡорамалдары уйлап сығарылған.

Панов 2 фән докторы һәм 19 фән кандидаты әҙерләгән.

2015 йылдың 28 ғинуарында Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
Панов Александр Константинович — 360 ғилми-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, уйлап сығарыуҙарға 37 авторлыҡ танытмаһы һәм патент авторы.
* Гидродинамика потоков аномально-вязких полимерных систем в формующих каналах. Уфа: УГНТУ, 1994 (соавтор).
* Аэродинамика дисперсных потоков в низконапорных аппаратах вихревого типа. Уфа: Гилем, 1997 (соавтор).
* Основы расчета гидродинамических характеристик потоков неньютоновских сред в каналах машин и аппаратов химических технологий. Уфа, 1984.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Өфө дәүләт нефть техник университетының көмөш билдәһе (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12011-panov-aleksandr-konstantinovich  Башҡорт энциклопедияһы. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995

## Һылтанмалар
* http://www.anrb.ru/blog/Item/241/15
Лесин Василий Николаевич

**Лесин Василий Николаевич** (1 февраль 1943 йыл — 13 май 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, график. 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы.

## Биографияһы
Василий Николаевич Лесин 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР‑ының Благовар районы Васильцовка ауылында тыуған.

1967 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын тамамлай.

Бала саҡтан һүрәт төшөрөү менән мауыға. Өфөлә Серго Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайында һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң, Силәбелә юғары авиация училищеһында хеҙмәт итеп, Силәбе механик заводының һынлы сәнғәт студияһында (педагогы — акварелсе Николай Петрович Богомолов) шөғөлләнә.

Өфөлә йәшәй һәм эшләй. «Инйәр» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993).

В. Н. Лесин ижады жанр йүнәлештәре буйынса төрлө: пейзаж, портрет, натюрморт, сюжет-тематик картиналар. 

Рәссамдың картиналары:
* М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө),
* Татарстан Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡазан),
* Төркмәнстан дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Бишкәк),
* Сыуаш дәүләт художество музейында (Чебоксар),
* Удмурт республикаһының һынлы сәнғәт музейында (Ижевск),
* Карелия Республикаһы дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Петрозаводск),
* Магнитогорск картина галереяһында (Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе),
* Дондағы Ростов һынлы сәнғәт музейында һаҡлана

Василий Николаевич Лесин 2020 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
Василий Лесин 1972 йылдан алып — республика, зона, төбәк, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

## Төп эштәре
Лето. Страда (1976), Зима. Триптих (1978), Искушение (1988), К весне (1994), Созерцание (1990), Зима — I. Триптих (1984), Космическое путешествие (1991), Рождение (1990), Тундра (2005), Мир снегов (1993), Двойной натюрморт (2005), Солнечный день (1992), Триумфальное шествие. Триптих «Крылатые» (1988), Голоса птиц. Триптих «Крылатые» (1989), Райские яблоки (1996), Рождение цыпленка. Триптих «Крылатые» (1988), Весенний лес (2006) һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)
* Икенсе бойондороҡһоҙ халыҡ-ара графика «Белые Интерночи» Биеннале дипломы (2004; Санкт-Петербург).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге

**Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге** — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында һәм сит илдәрҙә эшләүсе башҡорттарҙың ижтимағи хәрәкәт ойошмалары 
исемлеге.

## Рәсәй Федерацияһы субъекттарындағы башҡорт йәмәғәт берекмәләре

## Сит илдәрҙәге башҡорт йәмәғәт берекмәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Аҙнабаев Олег Фәрит улы

**Аҙнабаев Олег Фәрит улы** (21 март 1977 йыл) — Рәсәй футболсыһы һәм мини-футболсыһы.

Һөжүмсе һәм ярым һаҡсы позицияһында «Содовик» (Стәрлетамаҡ) һәм «Строитель» (Өфө) һөнәри клубтарында, шулай уҡ БДПУ һәм «Динамо-Тималь» мини-футбол клубтарында уйнай. Мини-футбол буйынса спорт мастерлығына кандидат. БДПУ символы, клуб тарихында иң яҡшы бомбардир (500-ҙән ашыу туп индергән). Әлеге ваҡытта команданың баш тренеры.

## Карьераһы
Өфөнөң «Гастелло» футбол мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1994 йылда команданың төп составында дебют яһай. Киләһе йылда «Содовикка» күсә, дөйөм алғанда, бында биш миҙгел үткәрә. Бынан һуң был ваҡытта КФК өсөн сығыш яһаусы тыуған командаһына кире ҡайта, уның ярҙамында команда 2001 йылда Икенсе дивизионға йүнәлтмә ала.

КФК турнирында Кушнаренконың «Белоречье» командаһы составында уйнауын дауам итә. Клуб миҙгел аҙағында финанс һәм ойоштороу ҡыйынлыҡтары кисерә башлай, шунлыҡтан Аҙнабаев 2003 йыл башында «Строитель» командаһы менән контракт төҙөй. «Алнас» командаһына ҡаршы Кубок ярышында туп бәреп индерһә лә, Икенсе дивизионда ул йүнләп уйнай алмай, һәм беренсе түңәрәк барышында Аҙнабаев командаһын ташлап, Салауат ҡалаһының «Нефтехимик» клубына күсә.

Клуб Шәхси футбол лигаһында сығыш яһай. Аҙнабаев уның өсөн 2005 йылға тиклем уйнай. Был ваҡытта ул мини-футбол карьераһына төп баҫым яһай һәм 2005 йылда Учалы ҡалаһының «Горняк» һәм Мәләүездең «Химик» командалары составында ҙур футбол беренселегендә ҡатнашҡандан һуң, ҙур футболда ҡатнашыуын сикләй.

Карьераһының төп өлөшө БДПУ-ның мини-футбол командаһы составында үтә, был команда менән бергә студенттар командаһынан Рәсәй беренселегендә юғары хоккей лигаһына тиклем барып етә. Аҙнабаев, команданың капитаны булараҡ уйнап, команда уңышына тос өлөш индерә, ә һуңынан ул команданың уйнаусы тренеры булып китә, рәттән биш тапҡыр (2003 йылдан 2007 йылға тиклем) Беренсе лиганың иң шәп бомбардиры була.

2008/09 йылдар миҙгеле алдынан Аҙнабаев Суперлиганың «Динамо-Тималь» клубы менән контракт төҙөй. Уның юғары кимәлдә уйнауы килеп сыҡмай (йәше арҡаһында) һәм ике айҙан ул БДПУ-ға кире әйләнеп ҡайта.

2009 йылдан тренерлыҡ эшенә күсә, тәүҙә баш тренер Павел Смильгин ярҙамсыһы була, ә П. Смильгин команданан киткәндән һуң  команданы етәкләй.

Урал дәүләт физик культура институтын тамамлаған (1998). Тренер эшмәкәрлеге менән бергә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетында уҡыта.

## Ҡаҙаныштары
### Футболда

#### Команда
**Рәсәй Беренселеге**

* Өсөнсө ПФЛ лигаһының зона турнирында еңеүсе: 1996

### Мини-футболда
**Рәсәй Беренселеге**

* Рәсәй беренселегенең йәштәр клуб командалары араһында юғары лигала еңеүсе : 2007/08

:* Бронза призёры: 2008/09, 2009/10

* Рәсәй беренселегенең Беренсе лига командалары араһында бронза призеры: 2004/05
* Икенсе лига зона турниры еңеүсеһе: 2009/10

**Рәсәй Кубогы**

* Һәүәҫкәр командалар араһында Рәсәй кубогының көмөш призеры: 2008/09

#### Шәхси ҡаҙаныштары
* Рәсәй зона беренселеге турнирҙарында иң яҡшы бомбардир: 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2006/07

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль  на официальном сайте АМФР
* Статистика  на портале ГЛМФ
* Профиль на официальном сайте вуза
Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы

**Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы** (4 ноябрь 1952 йыл) – тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015), Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2002).

## Биографияһы
Рәфис Миңлеғәли улы Зыязитдинов 1952 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Кесе Буҙат ауылында крәҫтиән-колхозсы ғаиләһендә тыуған. Бала саҡ һәм үҫмер йылдары ошо райондың Түбәнге Ибрай ауылында үтә.

1960—1970 йылдарҙа Ибрай ауылындағы башланғыс, Айтуғандағы һигеҙ йыллыҡ һәм Тәтер-Арыҫлан ауылындағы урта мәктәптәрҙә уҡый.

Урта белем алғандан һуң, 1970—1972 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда уңышлы тамамлай.

Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә менән тыуған Стәрлебаш районының Тормай ауылындағы урта мәктәптә башлай. Тарих һәм йәмғиәт белеме уҡытыусыһы булыу менән бергә кластан һәм мәктәптән тыш тәрбиәүи эштәрҙе ойоштороусы ла була, тиҙҙән мәктәп директоры вазифаһына үрләтелә. Йәш белгес бер үк ваҡытта күп яҡлы йәмәғәт эштәре менән дә әүҙем шөғөлләнә: ауыл Советы депутаты итеп һайлана, комсомол политмәғарифе селтәрендә пропагандист була, агитколлективты етәкләй, уҡытыусылар һәм ауыл йәштәренең драма түңәрәген ойоштороп алып бара.

## Ваҡытлы матбуғатта
* Шиғри күңелле ғалим. Стәрлебаш шишмәләре гәзите. 2018 йыл, 31 август

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2002)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирский государственный аграрный университет. Зиязетдинов Рафис Минегалиевич. Факультет агротехнологий и лесного хозяйства. Кафедра социально-экономических и гуманитарных дисциплин.  
* Ученые Башкирского государственного аграрного университета. Зиязетдинов Рафис Минегалиевич. К 65-летию со дня рождения. Библиографический указатель. Библиотека ФГБОУВО «Башкирский государственный аграрный университет», Уфа, 2017. ISBN 978-5-7456-0595-6
Насыров Юнер Ярулла улы

**Насыров Юнер Ярулла улы** (26 август 1935 йыл — 13 октябрь 2002 йыл) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).

## Биографияһы
Насыров Юнер Ярулла улы 1935 йылдың 26 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.

1962 йылда Тажик ССР-ының Дүшәмбе ҡалаһында М. Олимов исемендәге республика сәнғәт училищеһын тамамлай.

1962 йылдан Нефтекама ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

1992—1993 йылдарҙа рәссамдың тырышлығы менән Нефтекама ҡалаһында «Мираҫ» галереяһы музей коллекцияларына нигеҙ һалына, 1994—2002 йылдарҙа уның директоры булып эшләй.

2002 йылдың 13 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Нефтекама ҡалаһында вафат булып ҡала.

Юнер Ярулла улы Насыров — 200-гә яҡын һынлы сәнғәт һәм графика эштәре авторы.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө картиналар галереяһында, «Академия» (Өфө ҡалаһы) һәм «Мираҫ» галереяларында һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
* 1974 йылдан республика һәм Бөтә Союз художество күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996)

## Әҙәбиәт
* Юнер Насыров /Каталог. Уфа, 1989;
* Нефтекама Рәссамы. /Буклет. Өфө, 1992;
* Юнер Насыров /Живопись. Графика, Уфа, 2000.

## Һылтанмалар
* http://www.shrb.ru/painting/nasirov.htm
* http://nailtimler.com/neftekams/neftekamsk_cultural_life.html
* http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы

**Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы **(15 май 1931 йыл,  Өфө ҡалаһы) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1989), профессор (1992),   БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе  (1967).

## Биографияһы
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы  1931 йылдың 15 майында Өфө ҡалаһында тыуа.

1954 йылда  Өфө нефть институтын тамамлай.

Институттан һуң  Октябрьский ҡалаһында  "Туймазанефть"  тресының нефть сығарыу участкаһының мастеры,  начальнигы, 1964 йылдан  промысла мөдире булып эшләй, артабан Өфөлә "Башнефть"  берекмәһенең баш инженеры, Үҙәк ғилми-тикшеренеү  лабораторияһы начальнигы  (1966–1968); СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнсығыш хәүефһеҙлек техникаһы һәм сәнәғәт санитарияһы буйынса  ғилми-тикшеренеү институты директоры  (1968–1992), Нефть производствоһының ҡулланма экологияһы проблемалары институты директоры (1992—1994), 1994—2012 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Экологик ғилми‑техник ассоциацияһы директоры, бер үк ваҡытта 1990—2010 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 2012 йылдан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 

Нуғаевтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: нефть ҡатламдарын  бер скважина ярҙамында  файҙаланыу технологиялары, нефть промыслалары объекттарында эштәр башҡарғанда экологик һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү ысулдары,  насос‑компрессор торбаларының парафинланыуы менән көрәшеү ысулдары һәм башҡалар.     

## Хеҙмәттәре
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы — 270 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 62 уйлап табыу авторы.

Безопасное ведение работ при раздельной эксплуатации пластов одной скважиной. М.: Недра, 1979 (соавтор).

Эргономика при бурении и ремонте скважин. М.: Недра, 1988 (соавтор).

Безопасная эксплуатация нефтепромысловых объектов. М.: Недра, 1990 (соавтор).

Эргономика при бурении и ремонте скважин, М. 1990г.

## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

*БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967)
*«Почёт Билдәһе» ордены (1984)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Доктора наук, профессора Уфимского нефтяного технического университета. М.: Недра, 1997.

Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. "Башҡорт энциклопедияћы", Өфө, 1997.

Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.

http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9714-nu-aev-r-jes-j-nf-r-uly  Башҡорт энциклопедияһы.

## Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
Пеганов Николай Леонидович

**Пеганов Николай Леонидович** (30 декабрь 1948 йыл — 30 июнь 2006 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы, доцент (1997). 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).  

## Биографияһы
Николай Леонидович Пеганов 1948 йылдың 30 декабрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Пегановтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.

1977 йыл да Николай Леонидович В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт художество институтының (В. Г. Цыплаков оҫтаханаһы) һынлы сәнғәт факультетын тамамлай.

1977—1983 йылдарҙа һәм 1991—2000 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте факультетында (хәҙер һынлы сәнғәт факультеты) рәсем сәнғәте һәм композиция уҡытыусыһы булып эшләй, 1997 йылдан — доцент.

1983—1987, 1991—1997 йылдарҙа — Башҡортостандың Рәссамдар союзының идара ағзаһы була, рәсем сәнғәте секцияһын етәкләй.

2000 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 2006 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә вафат була.

Николай Леонидовичтың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
Николай Леонидович Пеганов 1971 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре:
* 1983 йылда — Өфөлә, БАССР-ҙың рәссамдар союзының бәләкәй күргәҙмә залында,
* 1993 йылда — Өфөлә, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Н. А. Калинушкин менән берлектә),
* 1994 йылда — Мәскәүҙә, Рәсәй Федерацияһы рәссамдар союзы күргәҙмә залында (Н. А. Калинушкин менән берлектә),
* 1999 йылда — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, рәссамдың 50 йыллыҡ юбилейына арнала.

* 2009 йылда, үлгәндән һуң, рәссамдың тыуыуының 60 йыллығына арналған шәхси күргәҙмәһе М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында ойошторола.

## Төп эштәре
«Йәшлек ҡалаһы» (1979), «Баймаҡ районында ураҡ» (1980).

Пейзаждар: «Киске эңер» (1982), «Кесе Осоргин», «Димдә кис», «Көҙгө яҡтылыҡ» (1986), «Еңер» (1987), «Июнь-остров» (1982), «Иртәнән кискә тиклем» (1983), «Сөм йылғаһында (Урал)» (1987), «Диалог» (1987), «Ҡыш. Ҡарасҡы» (1998)

Натюрморттар: «Олатайым әйберҙәре», «Алмағас менән интерьер». «Һарымһаҡ менән натюрморт» (1984), «Иртәнге натюрморт» (1988), «Шиңмәҫгөл» (1992), «Ауылда сәй» (1999)

Полиптих «Провинция ҡалалары. Бөтәһе лә тере ине әле», «Һуғыштан алдағы йәй», «Отличник»

«Пароход». Күмәк портрет «Вифлеем йондоҙо» (1996). «Юҡҡа сығыусы ил» (1999).

## Әҙәбиәт
Журнал Бельские просторы № 9, 2009 г.

## Һылтанмалар
*   
* http://www.shrb.ru/painting/peganov.htm
* http://hallart.ru/ourartists/happiness-in-memory-nikolai-leonidovich-peganova
* http://art.ufanet.ru/2010-07-08-10-30-14.html?func=detail&id=340
Зорин Сергей Петрович (Сталин премияһы лауреаты)

**Зорин Сергей Петрович** (21.9.1889, Стәрлетамаҡ — 20.10.1965, Өфө) — совет инженеры,  төҙөлөш материалдары өлкәһендә ғалим.

## Биографияһы
Зорин Сергей Петрович төҙөлөш материалдары Башҡорт ғилми тикшеренеү институтының секторы мөдире, ә  Украина фәндәре академияһы менән бергә Өфөгә эвакуацияланған Будников институтты етәкләй.

Зорин тарафынан П.П.Будников менән  берлектә ангидритлы‑глинозёмлы цемент яһау технологияһы эшләнә һәм илдә тәүгеләрҙән уны етештереү ойошторола.  Уларҙың технологик схемаһы буйынса СССР-ҙа беренсе ангидрит заводы төҙөлә ( С.П. Зориндың хеҙмәттәре бар // Пробное производство ангидритного цемента в Стерлитамаке в БАССР // Рабочий-силикатчик, № 516, 1932; Зорин С. П. Опытный завод ангидритового цемента в Стерлитамаке // Социалистическое хозяйство Башкирии, № 3-4, 1932), цементтың башҡа маркалары ла алына. 

Техник фәндәр докторы (1943), профессор (1948).

## Бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1942) — ангидрит цементы алыу ысулдарын эшләгәне өсөн.  Ленин ордены менән бүләкләнгән (1944). 

## Белеме

* 1921 — Томск технология институты, инженер-төҙөүсе.

## Хеҙмәт биографияһы

* 1906—1922 — Абаканда, Томскта техник-төҙөүсе;
* 1922—1929 — кантон башҡарма комитетының инженер-юлсыһы (Стәрлетамаҡ);
* 1929—1936 — Шоссе һәм түшәлмәгән юлдар һәм автомобиль транспорты идаралығының “Ардис” юл‑тикшеренеү станцияһы ғилми етәксеһе (Өфө);
* 1936—1948 — сектор мөдире, ғилми етәксе, урындағы төҙөлөш материалдары Башҡорт ғилми тикшеренеү институтының ғилми бүлеге буйынса директор урынбаҫары;
* 1948—1960 — «Геодезия һәм юғары математика» кафедраһы мөдире, Башҡорт ауыл хужалығы институтының «Урмансылыҡ» кафедраһы профессоры.

## Библиографияһы
22 баҫма хеҙмәттәр авторы. Фәнни хеҙмәттәре ангидрит цементты ҡулланыу юлы менән тәбиғи ресурстарҙы төҙөлөштә рациональ файҙаланыуға йүнәлтелгән.

* Стеновые блоки на ангидритном цементе из башкирских гипсов. Уфа, 1938.
* Ангидритный цемент и временные технические условия работы с ним. Уфа, 1933 и 1934.
* Гипсы и ангидрит БАССР и их использование. Уфа, 1936
* Пробное производство ангидритного цемента в Стерлитамаке в БАССР// Рабочий-силикатчик, № 516, 1932
* Опытный завод ангидритового цемента в г. Стерлитамаке// Социалистическое хозяйство Башкирии, № 3-4, 1932

Берлектәге эштәре:

* Будников П. П., Зорин С. П. Гидратация нерастворимой модификации сернокислого кальция (ангидрита), получение ангидритового цемента и применение его в строительстве, рукопись
* Будников П. П., Зорин С. П. Ангидрит-цемент, М., Гизместпром, 1942. 68 с. 3000 экз.
* Будников П. П., Зорин С. П. Ангидритовый цемент. Бюро тех. информации, М, 1947.
* Будников П. П., Зорин С. П. Ангидритовый цемент: Учебное издание. М., 1954. (в Библиотеке Ихтика )
* ОЛ

## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы

**Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы ** (23 ғинуар 1935 йыл) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡанған фән эшмәкәре (1997).

## Биографияһы
Альфред Муллағәли улы Мөхәмәтйәров 1935 йылдың 23 ғинуарында БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуа.

1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм Өфөләге «100‑сө почта йәшниге» предприятиеһында конструктор булып эшләй, 1962—63 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү заводы мастеры, инженеры.

1963—1966 йылдарҙа аспирантурала уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһын Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында 1968 йылда яҡлай.

1966 йылдан башлап Мәскәүҙә Бөтә Союз пленка материалдары ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире булып эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын шулай уҡ Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында 1984 йылда яҡлай.

1974 йылдан Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була. 1987 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй (2003 йылға тиклем финанс һәм иҡтисади анализ кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 2005—11 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы профессоры һәм 1992—97 йылдарҙа Социаль иҡтисади тикшеренеүҙәр институтында директор урынбаҫары була.

Мөхәмәтйәровтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: сәнәғәт продукцияһын яңыртыу мәсьәләләре; производствоның структураһын үҙгәртеп ҡороу; ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрен ойоштороу; инновация процесына идара итеү; төбәктең һәм тармаҡтың ғилми потенциалы; милекте һәм бизнесты баһалау; инновацион менеджмент.

Мөхәмәтйәровтың уҡыусылары араһында 30-лап фән докторы һәм фән кандидаты бар.

Мөхәмәтйәров — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең төбәк докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы рәйесе урынбаҫары, Халыҡ-ара фән һәм белем биреү буйынса славян академияһы мөхбир ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы — 150 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.

НПО. Формирование, развитие, эффективность. М.: Экономика, 1981.

Совершенствование хозяйственного расчета в НИИ, КБ. Уфа: Башкнигоиздат, 1984.

Научный потенциал: формирование, структура, эффективность. Уфа: УГАТУ, 2000.

Экономическая энциклопедия регионов России (Республика Башкортостан). М.: Экономика, 2004 (соавтор).

Разработка, внедрение и эксплуатация новой техники. — М.: Московский рабочий, 1979;

Формирование, развитие, эффективность. — М.: Экономика, 1981;

Совершенствование хозяйственного расчета в научно- технических организациях. — Уфа: Башкнигоиздат, 1984;

Хозрасчет и самоуправление коллектива. — М.: Профиздат, 1988.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Новокшенов Виктор Юрьевич

**Новокшенов Виктор Юрьевич** (9 октябрь 1951 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1988), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2002).

## Биографияһы
Виктор Юрьевич Новокшенов 1951 йылдың 9 октябрендә Свердловск ҡалаһында тыуа, шунда уҡ 1969 йылда мәктәпте тамамлай.

1969 йылдан ул — Свердловскиҙа Урал дәүләт университетының математика һәм механика факультеты студенты. 1974 йылда институтты тамамлағас, Рәсәй Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәгенең Хисаплау үҙәге булған Математика институтында эшләй. 1979 йылда Новокшенов — кандидатлыҡ диссертацияһын, 1988 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Изомонодромные деформации и уравнения Пенлеве» (Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлексәһе).

1976—79 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында hәм 1996—2013 Өфө дәүләт авиация техник университетының математиканың махсус бүлектәре кафедраһында эшләй.

Әле РФА Өфө фәнни үҙәгенең хисаплау үҙәге булған Математика институтында математик физика бүлеге мөдире булып эшләй.

Новокшеновтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: һыҙыҡһыҙ математик физика, солитондар теорияһы, һыҙыҡлы һәм һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сисеүҙең асимптотик ысулдары, Пенлеве тигеҙләмәләре.

В. Новокшеновтың уҡыусылары араһында — өс фән докторы һәм 20-нән ашыу фән кандидаты.

## Хеҙмәттәре
80-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.
* V.Yu.Novokshenov, Dynamics of the Whitham gaps for real-valued solutions of Sine-Gordon equation with finite-gap boundary conditions, Funct. Analiz i ego prilozh., 1996, Т.30, No 4, С.31-44.
* V.Yu.Novokshenov, A.G.Shagalov, Bound states for the elliptic sine-Gordon equation, Physica D, v.106 (1997) p. 81-94
* V.Yu. Novokshenov, Radial-Symmetric Solution of the Cosh-Laplace Equation and the Distribution of Its Singlarities, Russian. J. Math. Phys., v.5, N 2 1998, 211—226.
* A.R.Its, V.Yu.Novokshenov The Isomonodromic Deformation Method in the Theory of Painleve equations. Lecture Notes in Mathematics, Vol. 1191, 313 p. Springer-Verlag. (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* ГАУ РНТИК «Баштехинформ» 
* Персональная страница В. Ю. Новокшенова на сайте института
Байкова Римма Ивановна

**Байкова Римма Ивановна** (10 ғинуар 1925 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. 1946 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1953—1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры актёры. РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1966) атҡаҙанған артисы. (1946). Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) лауреаты, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Римма Ивановна Байко́ва 1925 йылдың 10 ғинуарында Ульяновскиҙа тыуа.

Пенза драмтеатры драма студияһын тамамлағандан һуң (1951) бындағы А. В. Луначарский исемендәге драмтеатрҙа актриса булып эшләй (1951—1953). 1953 йылдан хәҙерге Рус дәүләт академия драма театрында (Өфө) эшләй.

## Театрҙағы ролдәре
* «Таня», А. Н. Арбузов— *Таня*
* «Последние», Максим Горький — *Надежда Коломийцева*
* «На дне». М. Горький — *Настя*
* «Без вины виноватые», А. Н. Островский — *Елена Ивановна Кручинина*
* «Трактирщица», К. Гольдони — *Мирандолина*
* «Похищение девушки», Мостай Кәрим — *Туҡтабикә*
* «Соседи» Әсғәт Мирзаһитов — *Хөрмә*
* «Вороний праздник», Һөйөндөк Сәйетов — *Байрамбикә*

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (35.11.1974)
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — П. Г. Маляревскийҙың «Канун грозы» спектаклендә Иркутскиҙың Н. П. Охлопков исемендәге академия драма театры сәхнәһендә ролдәр башҡарған өсөн

## Һылтанмалар
*
Майстренко Валерий Николаевич

**Майстренко Валерий Николаевич** (8 сентябрь 1947 йыл — 18 май 2023 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), химия фәндәре докторы (1990), профессор (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

## Биография
Валерий Николаевич Майстренко 1947 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Новиковка ауылында (хәҙер бөткән) тыуа.

1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Эш урындары: 1975—1996 годы — БДУ-ның химия факультетында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, кафедра мөдире, декан; бер үк ваҡытта 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары, 1996—2009 йылдарҙа — директоры; Сорос профессоры; Рәсәйҙең үтә һәләтле ғалимдарына бирелә торған Президент стипендияһы стипендиаты. Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы буйынса Сорос фонды эксперты.

Майстренконың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: аналитик экология. Ул тәбиғәт һәм сәнәғәт объекттарында токсик металдарҙы, диоксиндарҙы һәм башҡа органик берләшмәләрҙе; тәбиғи мөхиттәрҙә юғары һөҙөмтәле электрохимик берләшмәләрҙе билдәләү ысулдарын эшләгән; хлорорганик синтез территорияларының һәм предприятиеларының диоксиндар менән бысраныуына баһалау үткәргән һәм уларҙың тирә-яҡ мөхиткә таралыуын кәметеү буйынса технологик сиселештәр эшләгән; федерация субъекты территорияһында тәбиғәт һәм техноген һәләкәттәр хәүефе кимәле буйынса райондарға бүлеү үткәргән.

Валерий Николаевич Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Аналитик химия буйынса ғилми советына, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса ғилми советына, республиканың «Диоксин», «Башҡортостан экологияһы», «Ғәҙәттән тыш хәлдәрҙең эҙемтәләрен иҫкәртеү һәм бөтөрөү» программаларына етәкселек итә. «Башкирский экологический вестник» журналының баш мөхәррире (1998 йылдан).

В. Н. Майстренконың уҡыусылары араһында ике фән докторы һәм 17 фән кандидаты бар.

Ғалим 2023 йылдың 18 майында Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.

## Хеҙмәттәре
Майстренко Валерий Николаевич — 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография, 12 патент һәм авторлыҡ танытмаһы авторы.

* Основы современного электрохимического анализа. — М.: Мир, 2003 (авторҙаш).
* Эколого-аналитический мониторинг стойких органических загрязнителей. — М.: БИНОМ, 2004 (авторҙаш).
* Модифицированные электроды для вольтамперометрии в химии, биологии и медицине. — М.: БИНОМ, 2009.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. — Уфа: Башкортостан, 1995.
* Кто есть кто в российской аналитической химии. Доктора наук. — М.: Издательство ЛКИ, 2008.

## Һылтанмалар
* 
* Майстренко Валерий Николаевич
Красичков-Терновский Игорь Фёдорович

**Красичков-Терновский Игорь Фёдорович ** (13 февраль 1935 йыл — 8 март 2012 йыл) — ғалим-математик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1993), физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1981).

## Биографияһы
Красичков-Терновский Игорь Федорович 1935 йылдың 13 февралендә Мәскәүҙә тыуа.

1959 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.

Кандидатлыҡ (1966) һәм докторлыҡ (1974) диссертацияларын Стеклов исемендәге Математика институтында яҡлай.

Институтты тамамлағас, «Математика» рефератив журналының мөхәррире,Бөтә Союз сит ил әҙәбиәте дәүләт китапханаһының фәнни-библиографик бүлеге китапханасыһы, СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре (1973—1982) була, бер үк ваҡытта Өфө авиация институтының ғәмәли математика һәм ышаныслылыҡ теорияһы кафедраһы мөдире, 1987 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Математика институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

Красичков-Терновскийҙың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы, функциональ анализ, аналитик функцияларҙың спектраль синтезы, бөтөн һәм плюрисубгармониялы функциялар, инвариантлы аҫарауыҡтар һ.б.

1999 йылда Игорь Федорович коллегаһы Азарин саҡырыуы буйынса Израилгә барып ҡайта, унда өс математик семинарҙа инглиз телендә доклад менән сығыш яһай.

## Хеҙмәттәре
Красичков-Терновский Игорь Федорович — 50-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Спектральный синтез в комплексной области для дифференциального оператора с постоянными коэффициентами. I. Теоремы двойственности. II. Метод модулей. III. Обильные подмодули. IV. Синтез // Матем. сб. 1991. Т. 182, № 11. С. 1559—1588; 1992. Т. 183, № 1. С. 3-19; 1992. Т. 183, № 6. С. 55-86; 1992. Т. 183, № 8. С. 23-46.

Фундаментальный принцип для инвариантных подпространств аналитических функций // Матем. сб. 1997. Т. 188, № 2. С. 25-56; 1997. Т. 188, № 6. С. 57-98; 1997. Т. 188, № 10. С. 27-68.

Спектральный синтез и аналитическое продолжение // Успехи мат. наук. 2003. Т. 58, № 1. С. 33-112.

Сравнение целых функций конечного порядка по распределению их корней // Математический сборник. — 1966. — N 2;
Методы аппроксимации функций из инвариантных подпространств полиномами Дирихле // Сибирский математический журнал. — 1975. — N 5.

Аппроксимационная теорема для однородного уравнения векторной свертки И. Ф. Красичков-Терновский Математический сборник, 195:9 (2004), 37-56.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6856-krasichkov-ternovskij-igor-fjodorovich  Башҡорт энциклопедияһы.

## Һылтанмалар
* http://www.anrb.ru/blog/alias/krasichkov-ternovskiy
* http://matem.anrb.ru/events/anniversary.htm 
* Игорь Фёдорович Красичков-Терновский, Уфимский математический журнал, 2012, т. 4, № 3, с. 187—192