Асылыкүл (тәбиғәт паркы)

**«Асылыкүл» тәбиғәт паркы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһында федераль әһәмиәттәге тәбиғәт паркы. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығышында, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй һәм Бүздәк райондары сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны 47500 гектар тәшкил итә, шуның Дәүләкән районында — 29300 га, Әлшәй районында — 4600 га, Бәләбәй районында −1900 га, Бүздәк районында — 11700 га.

## Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы  Министрҙар Советы 1993 йылдың 19 ғинуарында 15-се «Асылыкүлдә һәм уның менән сиктәш территорияла үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағында „Асылыкүл“ дәүләт милли паркын ойоштороу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар Асылыкүлде 1965 йылда комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү һәм ошо статусҡа эйә булған саралар күлдең һәм эргә-тирәләге ландшафттарҙың экологик торошон насарайтыу процесын туҡтата алмау сәбәпле ҡабул ителә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 8 авгусындағы 274-се ҡарары менән элекке «Асылыкүл» дәүләт милли паркы сиктәрендә «Асылыкүл» тәбиғәт паркы дәүләт бюджет учреждениеһы булдырыла, ул БР Экология министрлығы ҡарамағына тапшырыла.

Парк Башҡортостандың Урал буйының ике ландшафт районы — Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм Ағиҙел буйы тигеҙлеге биләмәһендә урынлашҡан. Уға республикалағы иң ҙур күл Асылыкүл, Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге, Алға сығанағы, Пыжьяновка шарламаһы инә. Күл өҫтө майҙаны −23,5 км², оҙонлоғо −7,1 м, уртаса киңлеге −3,3 м, уртаса тәрәнлеге −5,1 м (иң ҙур тәрәнлеге −8,1 м), һыу күләме — 119,0 млн м³, яр буйы оҙонлоғо — яҡынса 20 км. Асылыкүл Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм республиканың 150 тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. Парк урман-дала зонаһында урынлашҡан .

### Үҫемлектәр донъяһы
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең 40-тан ашыу төрө бар. Ҡатнаш бүтәгәле‑ҡылғанлы дала үҫемлектәре донъяһы таралған.

*Дала кәҫле ҡыяҡлылары*: ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, сүллек һолобашы;

*Ҡуҙаҡлылар*: мөгөҙйемеш астрагал, болон торна борсағы, себер йылҡы борсағы;

*Үлән, сәскәләр*: һары умырзая, һары томбойоҡ, һары етен, дала шалфейы;

*Ҡыуаҡтар*: ялан сейәһе, ҡара ҡарағат, тәпәш миндаль;

*Үҙенсәлекле үҫемлек төрҙәре*: Гельм астрагалы, мурт арышбаш, Разумовский тәңкәғуҙағы, ябай оносма, һырылыусан ҡанүлән үҫкән петрофит дала урындары бар.

*Болон үҫемлектәре*: урман айрауығы, ботаҡлы айрыҡ, үрентеле ҡондораҡ, болон тимофеевкаһы.

*Ағастарҙан*: йүкә‑имән‑ҡайын ҡатнаш урмандар таралған.

*Һыу буйы үҫемлектәре донъяһы*: күл ҡуһаһы, һары томбойоҡ, сатырлы һыусәсәк, көтөүсе ҡумыҙынан тора.

«Алға» («Гөлбикә») шишмәһе тирә-яғында 30‑ға яҡын үҫемлек төрө үҫә.

Күлдең көнбайыш ярында һәм *Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге*ндә һаҙ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Флораһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 500‑ҙән ашыу төрө:
* 5 реликт — еҫле биҙгәксән, Роберт яраны , өс көрәкле күк көпшә, баргузин әреме, себер флоксы;
* 10 эндемик — Гельм астрагалы, исәт ҡаясатыры, энәле ҡәнәфер, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ, Разумовский тәңкәғуҙағы, татар ҡутырбашы, Гмелин һыйыртеле, башҡорт елемүләне, шырт еҙүлән, урал цицербитаһы бар.

Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 27 һирәк төрө, шуларҙың 7-һе: Залесский ҡылғаны, ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, урыҫ сыбар сәскәһе, шырт еҙүлән, орҡалы әшәлсә РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

### Хайуандар донъяһы
Имеҙеүселәр класынан мышы, ҡабан, ҡоралай, ҡыҙыл төлкө, үрғуян, аҡ ҡуян, бүре, ҡарһаҡ йәшәй. Бөтә ерҙә — ябай һуҡыр сысҡан, йомрандар, ирләндәр, бер нисә төр ҡыр сысҡандары. Һирәкләп һыу ҡомаҡтары, йәтсә һәм көҙән осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 21 һирәк төрө индерелгән, шуларҙың 8 төрө Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына ингән.

### Ҡоштар донъяһы
«Асылыкүл» тәбиғәт паркы зонаһына ингән Берҡаҙан һаҙлығында XX быуат башында һирәк осраған бөҙрә берғаҙандар оя ҡорған.

Һуйыр, ҡор, сел, күсәр ҡоштар күп.

*Һыу ҡоштарының* төрлө төрҙәре: һоро ҡаҙҙар, өйрәктәр, аҡҡоштар күпләп туплана. Башҡортостан өсөн һирәк осраған өйрәктәр — пеганкалар һәм көйөлдөләр осрай. Ташлы битләүҙәрҙә ыласын-сапсандар оя ҡора. Күл ҡаҙ һымаҡтар һәм башҡа һыу ҡоштары өсөн оя ҡороу, ял итеү һәм туҡланыу урыны булып тора.
* 100‑ҙән ашыу төр ҡош: борғандаҡ, әберсен, боған, ала ҡаҙ, зырҡыуыт, һар, ҡашҡабаш, һоро өкө, бүҙәнә, ябай торомтай оя ҡора.
* 25‑кә яҡын төр: галстучник, сыбар ҡаҙ, аҡ башлы ҡаҙ, йомағара, ҡара ҡаҙ, алтын рәшә турғай, тулес, ҡарасабан, ҡарабаш өйрәк, ҡупшы турғай осоп барышлай күлдә туҡтала.

### Күлдең ихтиофаунаһы
Бында суртан, һыла (зөгәй), һаҙан (карп), сабаҡ, ҡыҙылғанат, ҡарабалыҡ, сиг, рипус, ялтыр сабаҡ, табан балыҡ, опто, сәнске, этбалыҡ, алабуға, ҡыҫала йәшәй, трек һымаҡтарҙан шамбы осрай.

*Паркта [[һөйрәлеүселәр]]ҙән*: кеҫәртке, дала ҡара йыланы, шулай уҡ ер-һыу хайуандары — әрмәнделәр, быуа һәм осло моронло тәлмәрйендәр йәшәй.  Умыртҡаһыҙҙар донъяһы байтаҡ. *[[Күбәләктәр]]ҙең* генә 25-тән ашыу төрө осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Решение о создании Природоохранного парка «Аслы-Куль»
* Постановление Совета Министров Республики Башкортостан от 19.01.1993г. № 15 "О создании Государственного природного национального парка «Аслы-Куль»
* Постановление Правительства Республики Башкортостан от 8 августа 2011 года № 274
* Распоряжение Правительства Республики Башкортостан от 20.11.2014 № 1254-р 
* 

## Әҙәбиәт
* *Гареев А.* Башкортостан — природы край бесценный. — Уфа, 2004. — 160 с.
* *[[Миңлебаев Руфил Ғафар улы|Минибаев Р. Г.]], Назирова З. М. *Флора памятников природы Асликуль и Кандрыкуль в Башкирской АССР // Редкие виды растений Южного Урала, их охрана и использование. — Уфа, 1985.
*