Волхов

**Волхов** — Рәсәйҙең   төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндә, Новгород һәм Ленинград өлкәһендәге ҙур йылға.

## Географик мәғлүмәттәр

Илмән күленән ағып сыҡҡан берҙән-бер йылға. Волхов  Илмән яны үҙәненән ағып сыға,  Ладога күленә ҡоя. Йылға оҙонлоғо — 224 км. Волхов йылғаһы бассейнының майҙаны — 80 200 км², уларҙың 61 %  Новгород өлкәһенә ҡарай, 21 % Псков өлкәһе, 10 % Тверь өлкәһе сиктәрендә ята һәм 8 % Ленинград өлкәһенә тура килә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 593 м³/с (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 586 м³/с). Боҙ менән ноябрь аҙағынан алып апрель башына тиклем ҡаплана.  Суднолар йөрөй, Рәсәйҙең эске һыу юлдары исемлегендә тора

Рюриков  Ҡаласығынан төньяҡтараҡ Илмән күленән 2 км алыҫлыҡта Волховтың төп үҙәненән  Кесе Волховецтың уң тармағы айырыла, ул ҙур утрау барлыҡҡа килтереп Холопий ҡаласығы районында Волхов йылғаһына аға.  Кесе Волховецтың хәҙерге башланғысы  элегерәк Жилотуг сығанағы булған. Элек Кесе Волховец сығанағы бер аҙ көньяҡтараҡ, Сиверс каналы башланған нөктә менән йәнәш булған. 

Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Вишера, Пчевжа, Оскуя; һулдан — Кересть, Тигода.

Йылғала Волхов   ГЭС төҙөлгән (Ленинград өлкәһе).

Волховта  (ағым буйлап):  Бөйөк Новгород,  Кречевица биҫтәһе, ҡала тибындағы Краснофарфорный ҡасабаһы, Кириши ҡалаһы Волхов ҡалаһы,  Иҫке Ладога ауылы,  Яңы Ладога ҡалаһы урынлашҡан.

## Ҡушылдыҡтары

* һул 7 км : Златынок йылғаһы
* һул  15 км: Елена йылғаһы
* уң 36 к: Жубок (Жульбинка) йылғаһы 
* уң 43 км: Сестра йылғаһы 
* һул 45 км: Сиглинка йылғаһы
* һул  51 км: Чаженка йылғаһы
* уң 52 км: Прусыня (Прусаня, Прузань) йылғаһы
* һул 64 км: Влоя йылғаһы
* һул  80 км: Оломна йылғаһы
* уң 82 км: Черная йылғаһы
* уң 91 км: Велия йылғаһы
* һул 100 км: Тигода йылғаһы
* уң 102 км: Пчевжа йылғаһы
* һул 113 км: Любунька тармағы
* уң 118 км: Ваволь йылғаһы
* уң 118 км: Оскуя (Оскуй) йылғаһы
* һул 125 км: Кересть йылғаһы
* уң 134 км: Выйка йылғаһы
* һул  142 км: Полисть йылғаһы 
* һул  143 км: Глубочка йылғаһы
* уң 147 км: Соснинка йылғаһы
* уң 148 км: Выбро (Званка) йылғаһы
* һул  150 км: Дыменка йылғаһы
* һуд  161 км: Оло Иглин сығанағы
* уң 168 км: Осьма йылғаһы
* уң 171 км: Ложитовский канауы ағымы
* уң  202 км: Робейка сығанағы
* уң 211 км:Сивесртар  каналы
* һул  211 км: Питьба йылғаһы
* уң 214 км: Кесе Волховец ҡылымығы

1960 йылға тиклем Волховҡа Перындән   көньяҡтараҡ  Прость йылғаһы ҡоя

## Тарихи мәғлүмәттәр

XVII быуат «Сказание о Словене и Русе и городе Словенске»  китап легендаһында халыҡ этимологияһы йылғаның  атамаһын  Словендың өлкән улы  — Волхв (Волхов) менән бәйләй.

И. Ю. Миккола йылғаның атамаһын   *Olhava*   XVI быуат грамотаһындлағы   һәм   һүҙҙәрен иҫәпкә алып сығара

2000 йыл самаһы  элек Волховта һыу кимәле абсолют бейеклектән10 метр  түбән төшә. Буласаҡ Иҫке Ладога территорияһы һыу кимәле кәмегәс I мең йыллыҡ уртаһынан да ҡалмай  ултырыу өсөн яраҡлы була. 

Иҫке Ладоганың Ер ҡаласығы аҫтында  ер һөрөү VI быуаттар тирәһендә башҡарыла. Тәүге Ладога халҡының игенселек менән шөғөлләнеүе бойҙай, арыш, арпа, тары һәм етен орлоҡтарының табылыу менән иҫбатлана. Ер ҡаласығында беренсе славян ауылы  700 йылдар самаһы йәки элегерәк барлыҡҡа килгән.

Волхов йылғаһының элекке тамағы урынында уң яры ҡалҡыулығында VIII—IX быуаттарҙа Любшан ҡаласығы булған, уның ҡаршыһында һул ярҙа варягтар Иҫке Ладога төҙөгән. Любшан ҡәлғәһенә урта Европа сығышлы үҙенсләлекле славяндар мәҙәниәтенең вәкилдәре тарафынан нигеҙ һалынған. Волхов йылғаһының һул ярында Пчевский Ҡаласығы ауылы янында «Городище» ҡаласығы — Новгород словендарының бер йылъяҙмалы  «ҡалаһы» урынлашҡан, Волхов ҡалаһы ситендә  Новые Дубовики ҡаласығы булған.  IX—X быуаттарға инде славян халҡы Волхов үрҙәрен ныҡ  үҙләштерә. Бында ҡурған-сусаҡ ерләү йолаларынан тыш Перынь тәбиғи сиктәрендә уларҙың һын-ботлоҡтары урынлашҡан, шулай уҡ ике ҡаласығы: Рюриков ҡаласығы һәм Холопий ҡалаһы булған.

Волхов шулай уҡ «Враягтарҙан гректарға күсеү юлы» өлөшө булараҡ билдәле

Йылъяҙмала йыш ҡына Волховтың кирегә ағыуы тураһында күрһәтелә. Башлыса был 1176 йылда була

Был күренеш Илмендә һыу кимәле түбән булғанда Волхов ағымының ҡушылдыҡ һыуҙары  баҫымы менән бәйле. Ул беҙҙең көндәрҙә лә шулай булыуы мөмкин  —  2013 йылдың апрелендә йылға ағымы туҡтай

## Волхов аша кисеүҙәр
Бөйөк Новгород:

* Бөйөк күпер (тарихи) — юҡ
* 1477—1478 йылда Новгород ҡалаһы ҡамауҙа ваҡытында Ҡаласыҡта  Иван III тсавкаһы урынлаша, кенәз архитектор Аристотель Фьоравантиға Ҡаласыҡтан   Юрьев монастырына тиклем Волхов аша күпер һалырға бойора.
* Йәйәүлеләр күпере
* Александр Невский исемендәге күпер
* Колмово күпере
* Деревяницкий  күпере

Новгородтан Чудовоға тиклем:

* Котовицы ауылында   юлы буйлап автомобиль күпере (Бөйөк Новгородтан урау),
* Ситно ауылында   юлы буйлап автомобиль күпере
* Селищи һәм Спасская Полисть ауылдары араһында   юлы буйлап  автомобиль күпере, 
* Санкт-Петербург—Мәскәү (күпер Волхов күпере) тимер юлында ике юллы тимер юлы күпере.

Чудовонан Киришиға тиклем:

* Р36 юлы буйлап Краснофарфорный һәм Грузино ҡасабаһы араһында  автомобиль күпере,

Кириши:

* Ике һыҙатлы биш тороҡло автомобиль күпере,
* Санкт-Петербург — Пестово — Мәскәү тимер юлы линияһында Волхов пристане һәм Кириши станцияһы араһында бер юллы тимер юлы күпере,
* Дүрт тороҡло  күпер-торба үткәргес 

Киришинан Волховҡа тиклем

* Куколь станцияһы янында тимер юл күпере

* Волхов  ГЭС быуаһы,
* Волховстрой II һәм  Волховстрой-1 станциялары араһында участкала  тимер юлы  күпере,
* Автомобиль күпере,
* Автомобиль күпере.

Волховтан түбән:

* Симанков һәм Плеханов араһында автомобиль күпере,
* М18 юлы буйлап автомобиль күпере

## Экологияһы
2007 йылда Волхов һыуҙары  бысранған булараҡ характерлана (УКИЗВ — 2,81), был  3-сө класс сифатына тап килә  («а» разряды). 2006 йылда һыу шулай уҡ бысраҡ  булараҡ характерлна (УКИЗВ — 2,93).

Волхов йылғаһы Новгород өлкәһенең  һәүәҫкәр балыҡсылыҡ үҙәге булып тора. Унда  аҡкүҙ, эт балығы, күстерә, шырт балыҡ, ағасаҡ, табан балыҡ, ҡыҙылғанат, ҡорман, ҡарабалыҡ, шамбы, алабуға, сабаҡ, күкйөн, йәйен, һыла, күк балыҡ, суртан тереклек итә. 

## Галереяһы


Файл:Velikiy Novgorod 001.jpg|Йәйәүлеләр күпере
Файл:Volkhov in winter .JPG|Ҡышҡы Волхов
Файл:Volkhov River in Novgorod.JPG|Колмово күперенән күренеш
Файл:Река Волхов в городе Волхов.jpg|Волхов ҡалаһында тимер юлы күперенән Волхов йылғаһы 
Файл:Volkhov River-Grand Cascade of Peterhof.jpg|Петергофта «Волхов" скульптураһы. Ҡарт ҡулында Новгород ҡалаһының гербы менән ҡалҡан 



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Волхов (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*