Иҫәнғол

**Иҫәнғол** () — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.   
Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226816001.

## Тарихы
Ырымбур губернаһының 1802 йылғы картаһында һәм В. П. Пядышевтың 1820 йылғы Рәсәй империяһының Географик атласында Иҫәнғол ауылы тураһында беренсе тапҡыр телгә алынған. Стрельбицкийҙың 1871 йылғы Рәсәйҙең Көнсығыш өлөшө картаһында Иҫәнғол ауылы үрге һәм түбәнге булараҡ билдәләнгән.  

Һаҡланған мәғлүмәттәр буйынса, XVIII быуат аҙағында генерал-губернатор Василий Алексеевич Перовский бойороғо буйынса Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы хәҙерге Ейәнсура районы территорияһында хәрби гарнизон ойоштора һәм уның начальнигы итеп тәғәйенләнә. Әлеге гарнизон урынында Иҫәнғол ауылы булған да инде. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланыр алдынан частар көнбайышҡа юллана. Улар француздарға ҡаршы һуғыша. Торамала сәләмәтлектәре арҡаһында алыҫ походтарға сыға алмаған һалдаттар һәм хәрби етәкселектең ғаилә ағзалары ғына ҡалған. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында яҡын-тирәләге ауылдарҙан кешеләр күсеп килә башлай, һәм шул арҡала ауыл үҫә.

Куйбышев исемендәге колхоздың умарталығы урынлашҡан ерҙә — Куйбышев ауылы, Үрген йылғаһы тамағында — Туҡтар, зыярат урынында — Ҡарын, «Заветы Ильича» колхозының һөтсөлөк фермаһы урынында Биләй ауылы булған. Р361 төбәк трассаһының 105-106х288-287-се саҡрымында (Ира-Магнитогорск трассаһы, 12 саҡрым) Күгәрсен районы менән сиктә Бикбау, Туйөмбәт ауылдары урынлаша.

1849 йылғы архив мәғлүмәттәре буйынса, Иҫәнғол 2-се башҡорт кантонының үҙәге булған, 14-се йортҡа ҡараған. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында 432 ир-егет һәм 397 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

Ауылға 6500 дисәтинә ер беркетелә. 1939 йылда бында 2166 кеше йәшәй. XXI быуат башында ауылда 2761 ихата була, ә халыҡ һаны 8300 кеше тәшкил итә.

1935 йылдың мартынан Иҫәнғол Ейәнсура районының үҙәге булып тора, СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары нигеҙендә территориаль межалау үткәрелә — райондың бер өлөшө Ырымбур өлкәһе составына индерелә. Үҙәге Иҫәнғол ауылында урынлашҡан Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы хәҙерге сиктәрендә ҡала.

1946 йылда Ейәнсура районы нигеҙендә ике район ойошторола: үҙәге Абҙан ауылында урынлашҡан Абҙан районы һәм үҙәге Иҫәнғол ауылы булған — Ейәнсура районы. 1956 йылда Абҙан һәм Ейәнсура райондары ҡабаттан бер Ейәнсура районына берләшә, һәм Иҫәнғол ауылы район үҙәге булып ҡала.

## Географик урыны
Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 337 км һәм Төйлөгән тимер юл станцияһынан (Ырымбур өлкәһе) көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта Оло Эйек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы) буйында, Магнитогорск—Ира, Иҫәнғол—Мораҡ автомобиль юлдарында урынлашҡан.

## Энергетика
Ауылда Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы урынлашҡан.  2017 йылдың 29 ноябрендә файҙаланыуға тапшырыла. 2019 йылдың 5 декабрендә Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы дистанцион идара итеүгә күсерелә.

## Халыҡ һаны
1900 йылда — 700 кеше, 1920 йылда 500 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 7964 кеше теркәлгән. Башҡорттар, урыҫтар йәшәй.

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (53 %), урыҫтар (26 %).

## Ревизия материалдары
1816, 
1850
1859 йылдарҙа Иҫәнғол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

## Билдәле шәхестәре
* Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы (27.03.1943) — яҙыусы, журналист, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре һәм эшҡыуар.
* Йосопов Ринат Мөхәмәт улы (1951—2011) — ғалим-этнолог, антрополог, тарих фәндәре кандидаты.
* Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы (15.03.1937) — нефть һәм газ сығарыу объектарын төҙөү тармағы ветераны. 1963—1991 йылдарҙа «Главтюменнефтегазстрой» тресының баш технологы, махсус һәм субподряд эштәре идаралығының начальник урынбаҫары һәм начальнигы, трест начальнигының производство буйынса урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
* Ниғмәтуллин Ришат Вәхит улы (11.01.1959) — ғалим-юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (2008), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009), Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2009).
* Рутчин Алексей Иванович (1911—1943) — Советтар Союзы Геройы.
* Үтәшев Марат Мөхәр улы (1.11.1938) — ғалим-сәйәсәтсе, сәйәси фәндәре докторы, профессор.
* Әбдрәхимов Марат Сулпан улы (29.03.1970) — Рәсәй постановкалары «Кошки», «Mamma Mia!», «Красавица и Чудовище» мюзиклдарында төп актёр.

## Урамдары

* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы — ()
* Еңеүҙең 50 йыллығы урамы   ()
* Октябрҙең 60 йыллығы урамы  ()
* СССР-ҙың 60 йыллығы урамы  ()
* А.Ахматова урамы  ()
* Аҡмулла урамы  ()
* Аҡмулла тыҡрығы  ()
* Әхмәтшин урамы  ()
* Әхмәтшин тыҡрығы  ()
* Аэропорт урамы  ()
* Бедренко урамы  ()
* Бикбау урамы  ()
* Ҡайын урамы  ()
* Блюхер урамы  () 
* Блюхер тыҡрығы  ()
* Дауахана урамы  ()
* Яҙғы урам  ()
* Көнсығыш урам  ()
* Гагарин урамы  ()
* Геолог урамы  () 
* Дача урамы  () 
* Зәки Вәлиди урамы  ()
* Йәшел урам  ()
* Ибраһимов урамы  ()
* Ильясов урамы  ()
* Интернациональ урам  ()
* К. Маркс урамы ()
* К. Маркс тыҡрығы ()
* Төп урам () 
* Коммунистик урам  () 
* Комсомол урамы  ()
* Корнеев урамы  () 
* Ҡыҙыл Армия урамы  )
* Крупская урамы  ()
* Ҡыуатов урамы  () 
* Күсәков урамы  () 
* Урман урамы  )
* Болон урамы  ( Луговая}})
* М. Ғафури урамы ()
* Магистраль урамы )
* Матросов урамы ()
* Мәхмүтов урамы ()
* Тыныслыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Күпер урамы )
* Мортазин урамы ()
* Яр уйы урамы ()
* Нефтселәр урамы ()
* Октябрь Революцияһы урамы ()
* Парк урамы ()
* Пионер урамы ()
* Почта тыҡрығы ()
* Сәнәғәт урамы ()
* Пушкин урамы ()
* Р.Ғәрипов урамы ()
* Йылға урамы )
* Шишмә урамы ()
* Рәсәй урамы )
* Рутчин урамы ()
* Баҡса урамы ()
* Салауат урамы ()
* Яҡты урам )
* Төньяҡ урам ()
* Совет урамы ()
* Ҡояш урамы ()
* Спорт урамы ()
* Дала урамы ()
* Төҙөлөш урамы ()
* Үҫәргән урамы ()
* Усмантау урамы ()
* Ф.Солтанов урамы ()
* Филатов урамы ()
* Һ.Дәүләтшина урамы ()
* Хәйбуллин урамы ()
* Сәскә урамы ()
* Чапаев урамы ()
* Чекмарев урамы ()
* Шайморатов урамы ()
* Энергетиктар урамы ()
* Энтузиастар урамы ()
* Юбилей урамы ()
* Көньяҡ урам ()

## Тирә-яҡ мөхит
* Усмантау
* Суҡмуйылтау

## Ваҡытлы матбуғатта
* Зианчуринские учителя-победители
* Зианчуринцы «Zа Мир!»

## Видеояҙмаларҙа
Исянгулово

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* 

## Һылтанмалар
* 
* ревизия материалдары
* ревизия материалдары
* ревизия материалдары