open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрзя теле көнө

**Эрзя теле көнө** () — эрзәндәрҙең хәҙерге тормошондағы байрамы. 1993 йылда А. П. Рябов исемендәге Эрзя телен ҡотҡарыу фонды (Саранск) тарафынан булдырылған. Тәүге эрзя профессоры Анатолий Павлович Рябовтың тыуған көнөндә — 16 апрелдә байрам ителә.

Хәҙерге ваҡытта дәүләт теле эрзя, мокша һәм урыҫ телдәре булған Мордовиянан башҡа, эрзәндәр күпләп йәшәгән урындарҙа ла Эрзя теле көнөн уҙғаралар: Түбәнге Новгород, Һамар, Мәскәү, Силәбе, Мурманск өлкәләре һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында. Шулай Эрзя телен көнөн байрам итеү традицияға әүерелгән: Эстония («Сятко» эрзя йәмғиәте), Финляндия. «Эрзянь вайгель» («Эрзя тауышы») төбәк йәмәғәт ойошмаһы Мәскәүҙә сараларҙың ойоштороусыһы булып тора. Санкт-Петербургта Эрзя теле көнөн *Петербургта һәм Ленинград өлкәһендә «Эле» эрзян кешеләре берекмәһе* ойоштора

Байрам итеүҙең рәсми программаһы аныҡ билдәләнмәгән, һәм ғәҙәттә мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында асыҡ дәрестәр булараҡ уҙғарыла, билдәле яҙыусылар, шағирҙар, ижади шәхестәр менән осрашыуҙар була, концерттар ойошторола. Барлыҡ сараларҙың маҡсаты бер — эрзя телен һәм әҙәбиәте, һәм башҡа милли ҡаҙаныштар менән таныштырыу.

Уҙғарыу залында Анатолий Павлович Рябовтың портретын мотлаҡ рәүештә урынлаштыралар, эряз телендә яҙыуҙар яһайҙар, сәскәләр һәм милли флагтар менән биҙәйҙәр.

Байрамдың рәсми өлөшө «Тюштя» йыры менән башлана. Ғәҙәттә Саранскта был йырҙы «Торама» ир-егеттәр ансамбле башҡара. Һуңынан нәҫел шәме — штатол тоҡандырыла. Шәмде яғыу хоҡуғы арҙаҡлы һәм билдәле кешегә бирелә, артабан Эрзя аҡһаҡалдары советы президиумына () кандидаттар йыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чамзинский район. Официальный сайт. //День эрзянского языка 
* Сельское поселение Балыклыкульский сельсовет. // Эрзянь келень чи — День эрзянского языка. 
* Администрация Бессоновского района // День эрзянского языка в Пазелской школе. 
* МБОУ "ЛОБАСКИНСКАЯ СРЕДНЯЯ ШКОЛА // Фотогалерея
* Региональная мордовская национально-культурная автономия Пензенской области. //В селе Пазелки прошел День эрзянского языка
* АДМИНИСТРАЦИЯ БОЛЬШЕБОЛДИНСКОГО РАЙОНА // В Большеболдинском районе провели День эрзянского языка 
* Эрзянь мастор. //ДЕНЬ ЭРЗЯНСКОГО ЯЗЫКА В ПИКШЕНИ 
* ИА «Башинформ». // В селе Федоровка отметили День эрзянского языка
* Kультурная столица финно-угорского мира 2015. // Эрзянский ансамбль «Пизёлне» посетил финно-угорскую культурную столицу
Иори

**Иори** (иҫкесә *Иора*) (, , цахур телендә Къарби) — Кавказ аръяғындағы йылға (көнсығыш Грузияла һәм Әзербайжанда), ул Оло Кавказ һыртынан башланып, Иор яҫы таулығы аша үтә һәм Мингечевир һыуһаҡлағысына (һыуһаҡлағыс төҙөлгәнгә ҡәҙәр Алазаниға уң яҡтан барып ҡушылған була). Оҙонлоғо 320 км, бассейнының майҙаны 4650 км² .

Үрге ағымы — тарлауыҡтар буйлап үтә, урта ағымы — Самгор соҡоро аша. Ямғыр һәм ҡар иҫәбенә тулылана. Салахла ауылы эргәһендәге уртаса йыллыҡ һыу сығымы (тамағынан 43 км алыҫлыҡта) 11,6 м.3/с

Иори һыуының бер өлөшө Самгор каналы аша Тбилиси һыуһаҡлағысына алып барып еткерелә. Иори йылғаһында һәм Самгор каналында дүрт бәләкәй ГЭС-тан Самгор каскад ҡороп ҡуйылған.

1800 йылдың 7 ноябрендә Иори йылғаһы янындағы алышта генералдар Василий Гуляков һәм Иван Лазаревтың рус отряды көс буйынса үҙҙәренән күпкә өҫтөн булған Умм-хан IV авар ғәскәрен тар-мар итәләр, әлеге еңеү, үҙ сиратында, картли-кахетин батшаһы Георгий XII үлер алдынан ҡабул иткән теләге буйынса, был дәүләттең Рәсәй подданствоһын ҡабул итеүенә йоғонто яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Иора // Сытин Хәрби энциклопедияһы: 18 томлыҡ. Ф. Новицкий һ. б . редакторлығында. — СПб.: И. Д. Сытин ижады, 1911—1915.
Шхара

**Шхара** (ушхара,  — «Буйлы») — Төп Кавказ (Һыу айырғыс) һыртының үҙәк өлөшөндәге тау түбәһе, уның иң бейек нөктәһе иҫәпләнә, шулай уҡ Грузияла ла иң бейеге, Кавказда һәм Рәсәйҙә бейеклеге буйынса өсөнсө урында тора. ** Иң өлкән түбәһенең бейеклеге** — 5193,2 метр, 2010 йылда альпинистар Питер Шон һәм Борис Авдеев тарафынан DGPS премнигы ярҙамында үлсәнгән, шулай уҡ ҡайһы бер сығанаҡтарҙа түбәнең бейеклеге 5203 метр тип тә күрһәтелә. Шхара теҙмәһендә шулай уҡ **көнбайыш түбәне** — 5068,8 м (42°59’57" Н, 43°05’23"E) (генштаб картаһында уны төп түбә тип хаталы күрһәтелә) һәм **көнсығыш түбәне** — 4866,5 м (43°00’12" Н, 43°07’39"E) айырып йөрөтәләр.

Сванетияның көньяғында һәм Ҡабарҙы-Балҡарҙың төньяғындағы Безенга районында, Рәсәй һәм Грузия сигендә, Кутаиси ҡалаһынан 90 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Безенгий диуары исеме аҫтында билдәле 13 саҡрымлыҡ тау теҙмәһенең ҡабатланмаҫ өлөшө.

Тауҙар гранит һәм кристалл һәүерташтарынан тора. Битләүҙәре боҙлоҡ менән ҡапланған, төньяҡ битләүендә — Безенга боҙлоғо, көньяғында — Шхара боҙлоғо, Ингури йылғаһы өлөшләтә уларҙан башланы . Аьпинизм өсөн популяр урын. Совет альпинистары Шхараға тәүге тапҡыр 1933 йылда артылалар.

Шхараның көньяҡ итәгендә, диңгеҙ кимәленән 2 200 метр бейеклектә ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫына индерелгән Сванетиялағы Местий районынының Ушгули ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Peakware.com 
* Summitpost.org
* Шхараның видеопанарамаһы, 25 тапҡырға тиҙләтелгән.
* Хергиани буйынса Шхара 5Б
Алазани

**Алазани** йәки **Алазань** ( (алазани),  (Ганых), , , цахур телендә — Ду) — Грузияның көнсығышындағы һәм Әзербайжандың көнбайышындағы йылға, ике республика араһында өлөшләтә сик барлыҡҡа килтерә. Хәҙерге көндә Мингечаур һыуһаҡлағысына ҡоя, элегерәк Кура йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы һаналған. Алазани йылғаһының оҙонлоғо — 351 км, һыу йыйыу майҙаны — яҡынса 10 800 км². Оло Кавказдың көньяҡ битләүенән башлана.

## Гидрографияһы
Үрге ағымында тау йылғаһы ҡылыҡһырламаһына эйә, тауҙан сыҡҡан ерендә киң Кахетин үҙәне буйлап аға, шулай уҡ йылғаның аллювияль ташылдыҡтары Алазань-авторан һәм Алазань- Агричай тигеҙлеген барлыҡҡа килтергән. Ҡар, ямғыр, боҙлоҡ һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана.

Түбәнге ағымындағы уртаса йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 98 м³/с. Йылғаның һыуы дымландырыу эшендә киң ҡулланыла. Үҙәнбитләүҙәрендә Грузияның йөҙөм үҫтереү буйынса төп райондарының береһе урынлашҡан.

Алазани йылғаһы ҡушылдыҡтарының береһе — Катехчай йылғаһы.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Үҙән хөрмәтенә боҙ-борсаҡҡа ҡаршы ракета Алазань (шул иҫәптән модификациялы Алазань-2М, Алазань-6, Алазань-9) тип исемләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Хашури

**Хашури** () — үҙәк Грузия ҡалаһы, Шида-Картли крайының Хашури муниципалитеты үҙәге.

Халҡы — 28 560 (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), 26 135 кеше (2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).

Тимер (Тбилиси, Самтредиа, Вале линиялары) һәм автомобиль юлдары узелы.

## Тарихы
Ҡала үҫеше Тбилиси— Поти тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле. 1872 йылдан 1872 йылға тиклем биләмә Михайлово атамаһы менән йөрөй, һуңынан Хашури исемен ала, 1931 йылда Сталиниси тип атала, аҙаҡ ҡабаттан элекке исеменә ҡайта. 1921 йылдан ҡала статусына эйә.

1921 йылдың мартында, Грузияны советлаштырыу ваҡытында, Хашуриҙа (Михайлово) ҡаты һуғыштар бара. 4 мартта Ҡыҙыл Армия авангарды (3-4 мең кеше) Михайловоға яҡынлаша, ә 5 мартта грузин армияһы позицияларына һөжүм ойошторола. Һөжүм кире ҡағыла, ә кисен Михайловоны һаҡлаусылар 3 бронепоезд ярҙамында контратака үткәрә. Улар өс пехота бригадаһы һәм кавалерия полкының һөжүмен кире ҡағыуҡа өлгәшә. Был ҡыйратыу совет командованиеһын Тбилиси менән тыныс һөйләшеүҙәр алып барырға саҡ мәжбүр итмәй. Әммә 6 мартҡа ҡараған төндә генерал Кониашлвили билдәһеҙ сәбәптәр менән позицияларҙы ҡалдырып, көнбайышҡа сигенә. Баш Командующий Квинитадзе сигенергә мәжбүр була. 6 мартта Ҡыҙыл Армияның көсәйтелгән төркөмө Михайловоны, һуңынан Сурам туннелен ала. Шулай итеп, грузин армияһына Сурам һырты линияһында Ҡыҙыл Армия һөжүмен тотоп тороу мөмкин булмай.

## Иҡтисады
Тимер юл транспорты предприятиелары. Туҡыма-галантерея фабрикаһы, быяла һауыттар, механика, консерва заводтары, ит-һөт комбинаты. 1956 йылдан 4 шифахана эшләй.

## Мәҙәниәт
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, эшсе драма театры.

Хашури районында, Сурамиҙа, Леся Украинканың 1956 йылда нигеҙ һалынған музейы бар.

## Иҫтәлекле урындар
2000 йылда ҡалала ул ваҡытта бик аҙ урында булған Сталин һәйкәле тергеҙелә. Ул 2008 йылда алып ташлана.

## Фотоһүрәттәр

File:St.barbare.khashuri.jpg|Изге Варвара сиркәүе.
File:Xashuri1.jpg|Хашури Фонтан үҙәге.


## Иҫкәрмәләр
Ингури

**Ингури**, *Ингур*(,  — *Энгури*,  *Ингири*) — Көнбайыш Грузиялағы йылға, түбәнге ағымында Абхазия һәм Грузия биләмәләре контроллегендәге сик һанала. Оҙонлоғо — 213 км, бассейн майҙаны — 4060 км². Уның һыу сығымы — 39,5 м³/с.|30|12|2016}}

Оло Кавказ һыртының Төп йәки Һыу айырғыс боҙлоғондағы (Куамкуана, Нуам-Куам)) бер нисә инештән башлана, йылғаның төп инеше Шхара тауының көньяҡ битләүендәге шул уҡ исемде йөрөткән боҙлоғонан, икенсеһе — Ушбаның ҡарлы битләүенән баш ала. Үрге ағымы Сванетс соҡоро буйлып аға, түбәндәрәк — үҙәне әкренләп киңәйә баыусы тар һәм тәрән тарлауыҡтар аша үтә, Джвари ҡалаһы янында Колхида уйһыулығына барып сыға. Ҡара диңгеҙгә ҡоя.

Ямғыр һәм боҙлоҡ иҫәбенә тулылана. Йылға тамағы эргәһендәге уртаса йыллыҡ һыу сығымы 170 м³/сек тәшкил итә. Ташҡын мәле март-сентябрь айҙарына тура килә. Һал ағыҙыла. Дымландырыу өсөн һыу самалап ҡулланыла. Ингури буйында 1970 йылдарҙа төҙөлгән Ингур ГЭС-ы, шулай уҡ төҙөлөш туҡтатылған Худон ГЭС-ы уранлашҡан.

Әлеге ваҡытта йылғаның түбәнге ағымы Абхазия һәм Грузия биләмәләре контроллегендәге сик булып хеҙмәт итә. Грузин-абхаз конфликтының иң ҡырҡыу мәлендә Ингури аша һалынған автомобиль күпере һәм тимер юл күперенең бер тороғо емерелә. Күперҙәрҙең беренсеһе 1994 йылдың 26-29 июндә Рәсәйҙең тыныслыҡ яҡлы ғәскәрҙәре көсө менән элекке хәленә ҡайтарыла. Тимер юл күперенең емерелгән тороғо буйлап аҙаҡ йәйәүлеләр өсөн ағас түшәм һалына; 2008 йылда күперҙәге шартлауҙан һуң, ул ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ булып ҡала. Һөҙөмтәлә әлеге ваҡытта Грузияның тимер юл транспорты бәйләнеше бары тик Әрмәнстан менән Әзербайжан менән генә һаҡланып ҡалған, Грузиянан Рәсәйгә тимер юл буйлап сығыу мөмкинлеге Әзербайжан аша ғына атҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* (урыҫ.)
*
Грузияның Милли банкыһы

**Грузияның милли банкыһы** () — Грузияла үҙәк банк. Грузияның Милли банкыһы 1991 йылда СССР Дәүләт банкыһының Грузия Республикаһы банкыһы нигеҙендә төҙөлә.

## Тарихы
Грузияның Милли банкыһы 1919 йылда барлыҡҡа килә, ә 1991 йылда — Советтар Союзы тарҡалғандан һуң — бойондороҡһоҙ институт булараҡ эшләй башлай. Ул ваҡытта Грузия Юғары Советы ҡарары менән Совет финанс-кредит структураһы нигеҙендә Грузияның Милли банкыһы ойошторола.

Грузияның бойондороҡһоҙ үҙәк банкыһы рәсми рәүештә «Грузин Республикаһының Милли банкыһы тураһындағы» Закон нигеҙендә, 1991 йылдың авгусында ойошторола, Шулай уҡ Үҙәк банкының монетар сәйәсәт өлкәһендәге эшмәкәрлегенең төп аспектын билдәләүсе «Грузия Республикаһының аҡса-кредит көйләүе тураһындағы» Закон ҡабул ителә. 

Милли банкының бөгөнгө статусы Грузия Конституцияһы тарафынан аныҡланған. Конституцияның 95-се статьяһына ярашлы, Милли банк үҙ эшмәкәрлегендә бойондороҡһоҙ. Милли банкының бурыстары һәм хоҡуҡтары, уның эшмәкәрлек тәртибе һәм бойондороҡһоҙлоҡ яуаплылығы Грузия Парламентының 1995 йылдың 23 июнендә ҡабул ителгән «Милли банк тураһындағы» Органик закон тарафынан билдәләнә.

## Статусы
Милли банкының статусы Грузия Конституцияһы менән билдәләнгән. Конституцияның 95-се статьяһына ярашлы, Милли банк үҙ эшмәкәрлегендә бойондороҡһоҙ.

Йыл һайын аҡса-кредит һәм валюта сәйәсәтенең төп йүнәлештәрен билдәләүсе Милли банк башҡарма власть һәм Грузия Парламенты ҡыҫылышынан азат.

## Хоҡуҡтары һәм бурыстары
Милли банкының хоҡуҡтары һәм бурыстары Грузия Парламентының 1995 йылдың 23 июнендә ҡабул ителгән «Милли банк тураһындағы» закон менән билдәләнә.

**Төп хоҡуҡтары һәм бурыстары:**
* аҡса-кредит һәм валюта сәйәсәтен булдырыу,
* банк күҙәтеүен булдырыу,
* монетар һәм финанс секторҙары менән идара итеүҙе атҡарыу,
* милли валюта һәм тотороҡло хаҡтарҙы һатып алыу һәләтенә ярҙам күрһәтеү 
* аҡса-кредит системаһының һөҙөмтәле эшмәкәрлеген тәьмин итеү, 
* башҡа илдәрҙең милли банкылары менән үҙ-ара бәйләнеш булдырыу.

## Иҫкәрмәләр
Георгиос Караискакис

**Гео́ргиос Караиска́кис** (;  — ) — 1820-се йылдарҙағы грек ихтилалсыларының юлбашсыһы.

## Биографияһы
Ғосман империяһы хеҙмәтендәге грек милицияһы (арматол) капитанының улы була. 15 йәшендә уны *Али паша Янин* һалдаттары тарафынан әсиргә алына. Пашаға шул тиклем көслө тәьҫир итә, хатта уны шәхси һаҡсылар төркөмөнөң командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Бер нисә йыл үткәс, Караискакис фаворҙан сыға һәм тауҙарға ҡаса, бында йәнә халыҡ ополчениеһы отряды менән етәкселек итә башлай.

Грек ихтилалы тоҡанғас, Караискакис баш күтәреүселәр рәтендә һуғыша һәм ҡаты яралана. 1822 йылда үҙенең отряды менән бергә Пётр монастырына килә һәм монахтар менән 1823 йылғы Пасханы ҡапшылай. Һуңынан ҡорал менән ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршы сыға, был уны хөкөмгә тарттырыуҙы талап итеүгә килтерә, шуға ҡарамаҫтан Караискакис төрөктәргә алмашыусанлы уңыш менән ҡаршы хәрәкәт итеүҙе туҡтатмай.

Месолонги ҡолап дөйөм хәл мөшкөнләнгәс, 1826 йылдың июнендә грек хөкүмәте Караискакисты материкта баш командующий итеп тәғәйенләй. Аталанти янындағы алышта еңеүҙән һуң, Мусабейҙың сигенеүенә ҡамасаулай. Караискакистың 1826 йылдың 6 декабрендәге Арахова янындағы алышта еңеүе — бойондороҡһоҙлоҡ өсөн грек һуғышының иң мөһим алыштарының береһе булып тора.

1827 йылдың февралендә Караискакис Дистомо янындағы алышта йәнә еңеү яулай. Фалерон янындағы алышта йәрәхәтләнә һәм вафат була.

## Хәтер
* Пирей ҡалаһындағы стадион Георгиос хөрмәтенә аталған. Шулай уҡ уның исемен Кардица ҡалаһындағы майҙан йөрөтә.
* Караискакистың шәхси сәркәтибе һәм көрәштәше Димитриос Эниан, аҙаҡ юлбашсы тураһында бер нисә китап яҙып, уның биографы булып китә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Рәсүлев Ғайса Фәтҡулла улы

**Ғайса Фәтҡулла улы Рәсүлев** (1866—1921) — башҡорт дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ахун.

## Биографияһы
1866 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Шәрип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы), билдәле ишан Зәйнулла Рәсүлевтың бер туғаны — Фәтҡулла Хабибулла улы Рәсүлев ғаиләһендә тыуған.

«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлаған. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Ялсығол ауылы мәсетенең имам-хатибы дәрәжәһендә дингә хеҙмәт иткән.

1888 йылдың 28 авгусында Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Иҫке Байрамғол ауылының ахуны итеп тәғәйенләнгән.

1904-1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан, 3-сө Маньчжур армияһы штабында полк муллаһы булып хеҙмәт иткән. 3-сө дәрәжә ҡылыслы Изге Станислав ордены менән бүләкләнгән.

Һуғыш тамамланғас, тыуған иленә ҡайтҡан. Ахун булып хеҙмәт иткән.

## Хәтер
Халыҡта әүлиә булараҡ танылған. Башҡорт риүәйәттәре буйынса, Ғайса Рәсүлев үлгәндән һуң, уның ҡәберенән алыҫ түгел тау ҡуйынынан изге сығанаҡ бәреп әүлиә шишмәһе сыҡҡан.

Ғайса Фәтҡулла улының бер нисә шиғри әҫәре һаҡланған. «Ғайса ахун» («Илсе Ғайса») башҡорт халыҡ йырының килеп сығыуын Ғайса Рәсүлев исеме менән бәйләйҙәр. Был әҫәрҙең нигеҙенә бер туғаны Мусаның һәләк булыуы хаҡында хәбәр алғандан һуң ижад ителгән бәйеттәре һәм мөнәжәттәре һалынған .

## Әҙәбиәт
* 
* *Юнусова А. Б.* Ислам в Башкортостане. Уфа, 1999.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡарман һыуһаҡлағысы

**Ҡарман һыуһаҡлағысы** Башҡортостандың Яңауыл районындағы Беүә йылғаһында (Кама йылғаһының һул ҡушылдығы) төҙөлгән. Плотинаның ҡапҡасы (створы) Беүә йылғаһы тамағынан 28 саҡрым юғарыраҡ урынлашҡан.

## Урынлашыуы
Башҡортостандың Яңауыл районындағы Буй йылғаһында (Кама йылғаһының һул ҡушылдығы).

## Техник мәғлүмәттәр
Һыуһаҡлағыстың төп функцияһы — Ҡарман ГРЭС-ының быуын конденсациялау һәм йылылыҡ алмашыу ҡорамалын һыуытыу. Һыу тигеҙлегенең майҙаны 38 квадрат километр тәшкил итә. Оҙонлоғо 15 километр, максималь киңлеге 3 бөтөн ундан 5 километр, уртаса киңлеге − 2 бөтөн ундан 4 километр. Уртаса тәрәнлеге 3 бөтөн ундан 8 метр, иң тәрән ере 12 метрга яҡын. Һыуһаҡлағысҡа килгән һыу ағымының күләме йыл эсенә уртаса 743 миллион кубик метр тәшкил итә.
Ҡарман һыуһаҡлағысы 1963 йылда төҙөлә башлай. Ҡыҙыл — Яр, Үрдәк һәм Бәҙрәш ауылдары һыу аҫтында ҡала. Унда йәшәгән халыҡ яҡындағы ауылдарға күсерелә. Әлбиттә, был күренеш халыҡта күп ризаһыҙлыҡтар тыуҙыра. 1967 йылда плотина тулыһынса һыу менән тутырыла һәм сафҡа индерелә.
Ағып төшкән йылы һыу йәшелләнә башлауы һәм төптә лайлалы шекәрә барлыҡҡа килеүе сәбәпле ГРЭС йыл һайын һыуһаҡлағыска бер-нисә тонна балыҡ сығара. Бының өсөн аҡ амур, хан балығы, карп кеүек үҫемлек ашаған балыҡтар ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яҙыулыҡая

**Яҙыулыҡая** ( Yazılıkaya — *яҙыулы ҡая*, ) —  Үҙәк Анатолияла (Төркиә) Хаттуса ҡаласығы янында табылған ҡаяла эшләнгән хетт (бронза быуатта йәшәгән халыҡ) ғибәҙәтханаһы.

## Тикшеренеү
1838 йылда француз ғалимы Ш. Тексье асҡан.  1838 — 1839 йылдарҙа тикшерелгән. Яҙыулы ҡаялағы яҙмаларҙы 1952 — 1969 йылдарҙы француз ғалимы Э. Ларош уҡый.

Яҙыулыҡаяла ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған керамика өлгөләре Б.Э.Т. XVбыуатҡа ҡарай, әммә төп ҡорамдар, яҙмалар, скульптуралар, тәңре-аллалар төшөрөлгән рельефтар Б.Э.Т. 1250 — 1220 йылдарҙа һуңғы хетт батшаһы Тудхалии IV хакимлек иткән осорҙа эшләнгән.

Яҙыулыҡаяның үҙәк бинаһына, хетт батшаһы Хаттусас храмындағы кеүек, ҡырыйҙарынан бер нисә исемһеҙ тәңре-алла һәм демондар төшөрөлгән төкәтмә төҙөлгән. Ҡырындағы төкәтмәләр ғибәҙәтхананың, Тудхалии IV хакимлек иткән  осорға тиклем, төҙөлгән иң боронғо өлөшө. Хетт батшалығы осоронда бина бер нисә мәртәбә яңыртып төҙөлә, бинаға ингән урында арыҫлан башлы демондар ҡуйыла.

Яҙыулыҡая ғибәҙәтханаһының үҙәк өлөшөндә хурри (боронғо халыҡ) тәңреләр пантионы һынландырылған. Буран тәңреһе *Тешуб* үҙенең иң яҡын дуҫтары Ай, Ҡояш һәм башҡа тәңреләр менән төшөрөлгән. Хурри тәңреләре исемдәре яҙылған һәм башҡа хурри телендәге һүҙҙәр хетт иероглифтары менән яҙылған.

Яҙыулыҡая ғибәҙәтханаһында һәм храмында һуңғы хетт батшалары үҙ династияһындағы хурри сығышлы вәкилдәргә йыназа уҡытҡандар. Яҙыулыҡая — хетт батшалығында Кесе Азия һәм Сирия сәнғәтен берләштергән ғәйәт ҙур монументаль өлгө.

## Әҙәбиәт
E. Laroche "de Les Yazilikaya dieux", *et Revie asianique hittite*, 1969, t.27.

Laroche E. «Les dieux de Yazilikaya», *Revie hittite et asianique*, 1969, t.27.
Оло Теләк районы

**Оло Теләк районы** Башҡорт АССР-ы составында 1939 йылдың 25 июнендә ойошторолған район, 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.

Район үҙәге — Оло Теләк ауылы, Өфөнән 81 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1952 йылда район территорияһы 1695 квадрат километр.
12 ауыл советы һәм 1 ҡасаба советы була.

Ҡасаба советы: Урман ауыл советы (Иглин районы) (әлеге ваҡытта — ауыл советы). Ауыл советтары: Таулы ауыл советы, Ҡаҙаяҡ ауыл советы, Ҡыҙыл яр ауыл советы (Оло Теләк районы), Манагора ауыл советы, Михайловка ауыл советы (Оло Теләк районы), Мулдаҡай ауыл советы, Надеждинск ауыл советы (Оло Теләк районы), Түбәнге Ләмәҙ ауыл советы, Һалдыбаш ауыл советы, Суворо-Гомельск ауыл советы, Төлкө-Түбә ауыл советы, Харьков ауыл советы.

1952 йылдың 29 майынан Оло Теләк районы Өфө өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.

1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә республика буйынса 7 район бөтөрөлә: Абҙан районы, Байҡыбаш районы, Боҙаяҙ районы, Воскресенск, Ҡандра районы, Матрай районы, Оло Теләк районы.

Оло Теләк районының территорияһы Иглин районына инә.

## Һылтанмалар
*
Сечь уҡсылары

**Сечь уҡсылары** () ― Украина Халыҡ Республикаһы армияһының тәүге регуляр хәрби частарының береһе. Подразделение 1917 йылдан 1919 йылға ҡәҙәр булған һәм Австро-Венгрия армияһының украин һалдаттарынан, төбәк халыҡ вәкилдәренән һәм Австро-Венгрия армияһы Украин сечь уҡсыларының элекке командирҙарынан торған. 

Беренсе курень Киевта 1917 йылдың 13 ноябрендә ойошторола, уның менән командованиены үҙенең штаб начальнигы Андрей Мельник менән бергә полковник Евгений Коновалец ала. Сечь уҡсылары составына бер үк ваҡытта 25 меңгә яҡын һалдат керә. Ғәскәрҙәр төркөмөнә артиллерия, кавалерия, разведка һәм пулемёт подразделениелары инә.

Сечь уҡсылары баш ҡалала большевистик ихтилалға ҡаршы Украина Халыҡ Республикаһының хөкүмәтен яҡлай, ә һуңыраҡ 1918 йылда Украинала һөжүмгә күскән  Ҡыҙыл Армияның регуляр көстәренә ҡаршы һуғыша. 1918 йылдың мартында Киевты ҡыҙылдарҙан азат иткәндән һуң, Сечь уҡсылары баш ҡалала хөкүмәт биналарын һаҡлайҙар һәм ҡалала тәртип тоталар. Ғәскәрҙәр төркөмө киңәйтелә: уға ике пехота отряды, кавалерия часы һәм артиллерия батареяһы керә. 

Павел Скоропадский етәкселегендәге Икенсе Гетманат режимы иғлан ителгәс, Сечь уҡсылары яңы хөкүмәткә хеҙмәт итергә баш тарта һәм уларҙы гетманды яҡлап сыҡҡан немец ғәскәрҙәре ҡоралһыҙландыра. Уҡсылар отрядынан һалдаттар башҡа көстәргә, айырым әйткәндә Пётр Болбочан командалығындағы 2-се Запорожье полкына ҡушыла. 1918 йылдың авгусында Скоропадский Белая Церковь ҡалаһында отрядтың өлөшләтә яңынан ойошторорға рөхсәт бирә. Яңы подразделение 1200 кешенән тора һәм пехота полкына, артиллерия батареяһына һәм инженер часына бүленә. Белая Церковь ҡалаһында Сечь уҡсылары гетман Скоропадскийға ҡаршы ихтилал күтәрә, уларҙың сафы арта бара һәм 1918 йылдың ноябрендә 11 мең кешегә барып етә. Бынан һуң ике башҡа дивизия (Днепр һәм Ҡара диңгеҙ) берләшмә составына инә. 1918 йылдың аҙағында новобранецтар менән бергә уҡсыларҙың сафы 25 меңгә барып етә. Уҡсылар Симон Петлюра етәкселегендәге Директория режимы барлыҡҡа килеүендә хәл иткес рол уйнай. Декабрҙә уларҙың отрядтары Киевты баҫып ала һәм аҙаҡ бәләкәйерәк формированиеларға бүленә.

Уҡсылар подразделениелары Украинала һөжүмгә күскән большевиктар армияһына ҡаршы һуғышын дауам итә. Киевты ҡыҙылдар йәнә яулап алғас, Директория хөкүмәте менән бергә уҡсылар баш ҡаланан ҡасалар. Уҡсылар шулай уҡ генерал А. И. Деникин етәкселегендәге Аҡтар хәрәкәте ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1919 йылда подразделениелар алыштарҙа, ә һуңыраҡ сабыртмалы тифтан ҙур юғалтыуҙар кисерә. 1919 йылдың 6 декабрендә уҡсылар тулыһынса демобилизациялана. Ҡайһы бер элекке һалдаттары Польша армияһына алына, башҡалары Украиналағы башҡа бәләкәй отрядтар составына һуғышыуын дауам итә.

## Әҙәбиәт
* Orest Subtelny. Ukraine. A history. University of Toronto press. 1994. ISBN 0-8020-0591-8.
* Paul Robert Magocsi. The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia As Ukraine's Piedmont. University of Toronto Press. 2002. ISBN 0-521-81988-1.

## Һылтанмалар
* Sich Riflemen during the January Uprising. Ukrayinska Pravda (Istorychna Pravda). 6 April 2012
Поти (порт)

**Поти диңгеҙ порты** () — грузин ҡалаһы Потиҙағы Риони йылғаһы тамағында урынлашҡан диңгеҙ порты, Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөндәге иң ҙур порт. Коды UN/LOCODE — GEPTI. Каспий төбәктәре һәм Үҙәк Азия илдәре менән хеҙмәттәшлек иткән һәм румын порты *Констанцаны* менән болгар порты *Варнаны* үҙ эсенә алған *Транс-Кавказ коридорында* һәм *«ТРАСЕКА» программаһында* иң мөһим нөктәләрҙән һанала.

## Тарихы
Поти ҡалаһында порт төҙөү эше 1828 йылда ҡала Рәсәй империяһына ҡушылғас башлана. 1858 йылда ҡалаға порт статусы бирелә, әммә порт үҙе ни бары 1899—1907 йылдарҙа ғына, ҡала башлығы булып Никон Николадзе торған заманда ғына төҙөлә. Шул ваҡыттан алып порт бер нисә тапҡыр яңынан төҙөкләндерелә, хатта Нидерланд хөкүмәте һәм Европа Союзы аҡсаһы иҫәбенә лә. 2007 йылда портта әйләнеш 7,7 миллион тонна тәшкил итә, йөк ташыуҙың дөйөм күләме — 185 мең teu (шартлы берәмек).

## Хосусилаштырыу
2008 йылдың апрелендә 51 % акция Рас-эль-Хайм әмирлегенә ҡараған грузин компанияһы RAKIA-ға һатыла. Үҙен грузин RAKIA-һының филиалы итеп күрһәткән Industrial Georgia Zone LLC RAKIA Free яңы терминалдар урынлаштырыу һәм ирекле сәнәғәт зонаһы үҫеше менән шөғөлләнә. 2008 йылдың 15 апрелендә зонаны асыуҙы Михаил Саакашвили үткәрә. 2009 йылда RAKIA UAE компанияһы порттың ҡалған 49 процент акцияларын һатып ала, ләкин Дубайҙағы йөкләмә менән бәйле кризис арҡаһында, 2009 йылда шәйех Сәүд ибн Сакр әл-Касими 2010 йылдың октябрь айында активтарҙың төп өлөшөн сит илдәргә һатып ебәрә һәм эске өҫтөнлөктәргә диҡҡәтен тупларға ниәтләй, быға ниндәйҙер кимәлдә атаһы Сакр ибн Мөхәммәт әл-Касимиҙың үлеме лә булышлыҡ итә. 2011 йылдың апрелендә порттың 80 % Данияның Moller-Maersk бүлендек предприятиеһы Terminals APM компанияһына һатыла. 2011 йылдың 8 сентябрендә RAKIA Georgia FIZ ҡулы аҫтындағы тағы ла 15 процент акциялары эшҡыуар Геле Микадзеға тапшырыла, ул FIZ-тың партнеры булып китә. Manline Projects LLP компанияһы арҡаһында Микадзе акцияларҙың ошо өлөшөнә хужа булып тора.

## Шулай уҡ ҡарарға
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Порт Потиғаса картаһы (архив) (инг.)
* Sea Black Cargo, Forwarder Freight Poti  (инг.)
Әйүпов Риф Сәлих улы

**Әйүпов Риф Сәлих улы** (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм  Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Биографияһы
Риф Сәлих улы Әйүпов 1939 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы Ҡаратәкә ауылында тыуған.

1957—1959 йылдарҙа тыуған районында уҡытыусы була. 1967 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1967—1969 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.

Риф Әйүпов 1969 йылдан 1972 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт педагогия институтында, унан һуң Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

1982—1984 йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университетының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһына мөдирлек итә. 1984 йылдан тарих кафераһы мөдире була.

Бер үк ваҡтытта 1996 йылдың ғинуарынан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында тарих һәм хоҡуҡ ғилеме дисциплиналары кафедраһын (хәҙер дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы) ойоштора һәм 2003 йылдың сентябренә тиклем уға етәкселек итә. «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторы була, Рәсәй Федерацияһының эске һәм тышҡы сәйәсәте, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы, Рәсәйҙә дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү проблемалары буйынса сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982);
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998);
* Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең «Әүҙем эш өсөн» билдәһе;
* Академик И. И. Артоболевский исемендәге миҙал;
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем хеҙмәткәре (2001).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренүҙәренең төп йүнәлеше — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 8 монография авторы.

### Ғилми хеҙмәттәре
* Ратные подвиги трудящихся Башкирии на фронтах Великой Отечественной войны. Уфа, 1985 (соавт.);
* Советы Башкирской АССР в годы Великой Отечественной войны. Уфа, 1989;
* Республика Башкортостан в годы Великой Отечественной войны: новые факты и их осмысление. Уфа, 1993;
* История города Стерлитамака. Уфа, 1994 (соавт. и рук. коллектива);
* История государства и права России, 1917—1993 гг. Уфа: Изд-во ВЭГУ, 1994 (соавт.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
Топҡапы

**** (төрөк.|Topkapi), иҫкесә  — Ғосман империяһында XIX быуат уртаһына тиклем төп һарай. Истанбулдың тарихи үҙәгендә, Сарайбурну морононда, Босфор менән Алтын Мөгөҙҙөң Мәрмәр диңгеҙгә тоташҡан ерендә урынлашҡан. 

Ғосман империяһы ҡолағандан һуң һарай музейға әйләндерелә, ул — майҙаны буйынса донъяла иң ҙур музейҙарҙың береһе. Дөйөм тамашаға ҡуйылған экспонаттар һаны 65 000 берәмеккә етә (был бөтә коллекцияның ундан бер өлөшө генә).

Диуарҙар менән уратылған һарай-парк ансамбленең дөйөм майҙаны уларға тоташҡан баҡсалар һәм төкәтмәләр менән бергә 700 мең квадрат метр тәшкил итә. Истамбулдың был тарихи районы 1985 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ҡомартҡыларҙың береһе булып тора.

## Тарихы
1453 йылда, төрөктәр Константинополде баҫып алғас, ғосман солтаны Яулап алыусы Мәхмәт башта хәҙерге Истанбулдың Баязит майҙанында уның өсөн төҙөлгән һарайға урынлаша. Был һарай бөтөнләй һаҡланмаған, әммә иҫке һарайҙың һәрәме тәүҙән үк Топҡапыла төйәкләнгән була. Был иҫке һәрәм әле «Сермәрле павильон» булараҡ билдәле.

1475—78 йылдарҙа Мәхмәт византий императорҙары резиденцияһының харабаларында яңы Топҡапы һарайын һалдыра башлай. Иҫке «Семәрле павильон» был һарайҙың ситендә тороп ҡала. Тәүге ярты быуатта Топҡапы солтандарҙың «эш» резиденцияһы булып ҡына хеҙмәт итә: «Семәрле киоск» менән һәрәм һарай комплексына инмәй. 

XVI быуатта Роксолана (славян йәриәһе, һуңынан солтан Сөләймән I-нең ҡатыны) һәрәмде, солтанға яҡыныраҡ булыр өсөн, солтан һарайы Топҡапыға күсертә. Күркәм Сөләймән осоронда Топҡапы һәрәмен төҙөү Топҡапы һарайына уны һалған мәлдән алып беренсе тапҡыр индерелгән ҙур үҙгәреш була. 

Артабанғы быуаттарҙа Топҡапы артабан киңәйә, зиннәтлегә әйләнә бара. 400-ләп йыл буйы һарай Ғосман империяһының төп һарайы булып ҡала — унда 25 солтан йәшәй һәм идара итә. 1854 йылда солтан Абдулмәжит I Европа өлгөһөндә төҙөлгән яңы резиденцияға — Долмабахче һарайына күсә. 

1923 йылда, республика урынлашҡас, Топҡапы, башҡа һарайҙар кеүек үк, Мостафа Кәмал Ататөрк указы менән музейға әйләндерелә. Төрөк дәүләте башлығының резиденцияһы булып Долмабахче һарайы ҡала.

## Тасуирлама

Топҡапы һарайы диуарҙар менән уратып алынған һәм бер-береһенән бүленгән дүрт ихата (*авлу*) принцибы буйынса ҡоролған:
* Төп ҡапҡа — Хаким ҡапҡаһы йәки *Баб-и Һумайун* () беренсе ихатаға алып бара, унда хеҙмәт һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ мәсет итеп үҙгәртелгән боронғо Изге Ирина сиркәүе булған.
* Сәләм ҡапҡаһы йәки *Баб-ус-сәләм* () артында диван канцелярияһы менән ҡаҙна урынлашҡан.
* Бәхет ҡапҡаһы йәки *Баб-ус-саадәт* () артында — һәрәм, шәмширлик (самшит ағаслығы булған ихата, унда тәхет вариҫтары йәшәгән) һәм әндәрүн (төпкө бүлмәләр). Төпкө бүлмәләр яғында идаралыҡ кадрҙары әҙерләй торған Әндәрүн мәктәбе урынлашҡан.
* Дүртенсе ихатала Реван, Софа һәм Мәжидиә павильондары, Башлала башняһы, Софа мәсете, сөннәтләү павильоны, гардероб һәм башҡа биналар булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Дворец Топкапи его история и описание на Портале о странах
Раумизм

**Раумизм** (, ҡала исеме — Раума) — традицион эсперанто-хәрәкәтен тәнҡитләүсе һәм эсперантсыларҙы «үҙ аллы һайланған аҙ һанлы диаспора теле» тип билдәләүсе идеология. Раумизм телгә ҡарата яңы лингвистик принциптарын ҡуллана, уға ярашлы, эсперанто аралашыу сараһы ғына түгел, ә, бәлки, был телдә һөйләшеүселәр өсөн үҙҙәрен танытыу сараһы ла.

## Раума манифесы
Раумизм Рауманың 1980 йылғы манифесына нигеҙләнә, ул фин ҡалаларының берһендә, XXXVI Эсперанто йәштәренең халыҡ-ара конгресында ҡабул ителә.

Манифест биш бүлектән тора:

1.* Оҡшашлыҡ кризисы*: мотвация кәрәклеген эсперантоға ғарағандымтвациялау кәрәклеген конкрет эш менән билдәләп китеү.

2. *Иҫке маҡсаттарҙы тәнҡитләү*: эсперантоға рәсми статус алыуға өлгәшеү һәм ҡаршы идеялар һәм статусы рәсми телдәр инглиз теленә ҡаршы тороу идеяһы.

3. *Беҙҙең маҡсаттар*: төп маҡсат — эсперантоның ыңғай ҡиммәттәре яйлап тормошҡа ашырыу юлы менән, уға таралыш биреү:
* Эсперантоның пропедевтик ҡиммәттәре;
* Ябай кешеләр араһындағы бәйләнеш;
* Дискриминацион булмаған бәйләнеше;
* Яңы типтағы халыҡ-ара мәҙәниәттәр .
4. *Үҫешкә илтеүсе юл булараҡ конгрестар*: эсперанто-осрашыуҙарҙың һанын арттырыу һәм махсус халыҡ-ара конференцияларҙа эсперантоның эш итеү теле булараҡ ҡулланыу .

5. Эсперантоның яңы киләсәгенә ышаныу тураһында һығымта.

## Esperanta Civito
1998 йылдың авгусында *Civito Esperanta* ( һүҙмә-һүҙ:) төҙөлә, ул үҙен «раумизмды эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыусы» тип билдәләй. *Esperanta Civito* халыҡ-ара субъект хоҡуғына эйә булырға ынтыла, ул дәүләтселектең конституция, партия, парламент ише ҡайһы бер атрибуттарына эйә.

## Тәнҡит
Раумизм, *Esperanto Civito кеүек үк*, күпселек эсперантистарҙа рәсми танынылыу тапманы.

## Шулай уҡ ҡарарға
* Һуңғы еңеүе — раумизмға ҡапма-ҡаршы раумизм идеологияһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Раума манифесы 
* Раумизмды тәнҡитләү: ''Литургия йәрминкәһе (өҫтәмә)'' 
* Раума манифесы тураһында бәхәстәр
Эсперантия

**Эсперантия** йәки **Эсперантида** (тәржемәлә «**Эсперанто иле**»; эсперанто: *Esperantujo*, *Esperantio* йәки *Esperanto-lando*) — халыҡ-ара ярҙамсы тел булған эсперантола һөйләшеүселәр тарафынан эсперантсылар берләшмәһе һәм уларҙың мәҙәниәте хаҡында һөйләр һәм яҙыр өсөн, шулай уҡ эсперантоны ҡулланған ил бар һымаҡ итеп, шундай урындар һәм учреждениелар тураһында телдән һәм яҙма бәйән итеү өсөн ҡулланылған термин. Эсперантия, әлбиттә, Ер йөҙөндә ниндәйҙер тәғәйен үҙ урынын биләмәһә лә, бөгөн уның даирәләре донъяның 120 иленә таралған.

## Тарихы

Бер нисә бәләкәй дәүләт төрлө ваҡытта эсперантоны дәүләт теле итеп файҙаланырға теләк белдерһә лә (Мореснет һәм Роза Утрауы Республикаһы), был биләмәләрҙең береһен дә *Эсперантия* тип атамайҙар.

*Esperantio* һүҙен үҙ документтарында ҡулланыу Civito Esperanta халыҡ-ара ойошма ҡуллана, ул үҙен «халыҡ-ара хоҡуҡтар субъекты» тип белдерә һәм дәүләтселектең ҡайһы бер атрибуттарына (конституция, парламент) эйә. Esperanta Civito эшмәкәрлегенең иң көсөргәнешле ваҡыты 2001—2003 йылдарға тура килә. 2007 йылда Esperanta Civito-ға шаяртыу пародияһы кеүек, бер төркөм яҙыусылар һәм шағирҙар Эсперанто Республикаһының төҙөлгәнлеге тураһында иғлан итәләр . 

## Географик урыны

* Esperantujo.directory 

## Дәүләт ҡоролошо

### Ойошмалар

### Сәйәси партиялар

## Иҡтисад

## Демография

## Мәғариф

## Фән

## Мәҙәниәт һәм сәнғәт

### Әҙәбиәт

### Музыка

### Кинематограф

## Киң мәғлүмәт саралары

## Эсперанто-осрашыу

## Библиография
* Н. Л Гудсков. Эсперантия иле: кеҫә энциклопедияһы. Мәскәү, АСТ, 2006. ISBN 5-17-038545-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Esperantujo.directory
Усманов

**Усманов** — ғәрәп теленән ингән *Усман* исеменән төҙөлгән фамилия, төрки телле халыҡтарҙа киң таралған. Тәржемәлә *ирлек* һәм *батырлыҡ* тигән мәғәнәләрҙе бирә. Боронғо ғәрәп хәлифенең исеме. Тарихи сығанаҡтарҙа *Ғосман* формаһында ла осрай.

* Усманов Ғайса Иҙрис улы (1922—1993) — Дан орденының тулы кавалеры.
* Усманов Ғиндулла Ғариф улы (1875—1956) — шағир‑импровизатор.
* Усманов Искәндәр Йософ улы (1950) — СССР һәм Рәсәй үҫемлектәр физиологы, эколог. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991).
* Йософ Абдрахман улы Усманов (1903—1993) — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы (1962) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995).
* Усманов Хәмзә Фәтих улы (1923—2009) — ғалим-тарихсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Усманов Хәсән Хәжиәхмәт улы (1975) — эстрада йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2006).
* Усманов Әбүбәкер Нурйән улы (1910—1982) — тарихсы-ғалим, фольклорсы, тарих фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).

----
* Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы (1950) — башҡорт тел белгесе, педагог-методист, филология фәндәре докторы (2003), профессор. Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
* Усманова Рафиға Карам ҡыҙы (1954) — журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы (1918—1983) — медицина хеҙмәте капитаны.

## Иҫкәрмәләр
Эсперантсы

**Эсперантсы**, **эсперантист** () — яһалма тел эсперантола һөйләшкән йәки был телде башҡаса ҡулланғаныусы кеше. Һүҙҙең бындай мәғәнәһе Булонь декларацияһының (1905) бишенсе параграфында теркәлгән: «Эсперанто телен белгән һәм уны ниндәй маҡсаттан сығып ҡулланыуына ҡарамайынса, был телде файҙаланған һәр кеше үҙен „эсперантсы“ тип атай ала. Ниндәй ҙә булһа эсперанто йәмғиәтендә тороу һәр эсперантсыға тәҡдим ителә, әммә ул мотлаҡ түгел».

Булонь декларацияһы эсперанто-берләшмәләренең бөтәһенә лә билдәле булыуына ҡарамаҫтан, уны эсперантсыларҙың барыһы ла таный тип әйтеп булмай. Мәҫәлән, эсперанто шиғриәте классигы Юлио Баги (1891—1967): «Эсперантист булыу телде белеүҙе генә аңлатмай. Был тәғәйенләнеш. Миссия. Донъяла тик яҡшылыҡҡа ынтылыу. Ысын эсперантсы булып китмәйҙәр, эсперантсы булып тыуалар, телде өйрәнә башлағанға тиклем үк эсперантсы булырға мөмкин», — тип белдерҙе. Эсперанто теленә донъяны үҙгәртеп ҡороу проектының ғәҙеллек принциптарына ҡарата мөнәсәбәте эсперантсылар араһында киң таралған.

Ҡайһы берҙә, -*ист*- суффиксының күп кенә этник телдәрҙәге һүҙгә үҙенсәлекле стилистик төҫмөр биреүенән айырылып торһон өсөн, эсперанто телендә һөйләшкән кешеләрҙе *эсперантола һөйләшеүселәр* йәки *эсперантофондар * тип атап йөрөтәләр. Шуныһы ҡыҙыҡ, «fono» һүҙе эсперанто телендә ғәҙәти әһәмиәткә эйә, рус теленән тәржемәлә лә ул «фон» тигәнде аңлата. Шуға күрә эсперанто телендәге «esperantofono» һүҙе әңгәмәләшкәндәргә аңлашылмаҫҡа мөмкин. Рус телендәге «эсперантоговорящий» тигәндең тәржемәһен эсперанто телендәге «E-parolanto» («Esperanto-parolanto») мәғәнәһе тулыраҡ асып бирә.

Эсперанто телендәге беренсе баҫма «La Esperantisto» тип атала («Эсперантистар»; 1889).

## Шулай уҡ ҡарарға
* Эсперанто
* Тыуғандан эсперанто телендә һөйләшеүселәр 
* Эсперантсылар клубы

## Эсперантсылар берекмәһе
* Эсперантсыларҙың Рәсәй берләшмәһе (REU/РоСЭ) (ba)
* Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһы (UEA)  (ba, eo һ. б.)
* Халыҡ-ара йәштәр конгресы (eo)

## Иҫкәрмәләр
Эсперанто музыка мәҙәниәте

**Эсперанто музыка мәҙәниәте** —  эсперанто телендә яҙылған, яҙҙырылған һәм башҡарылған йырҙар. Эсперанто-артистарҙың был телде белеү һәм музыкаль белем кимәле үҙгәреп тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре, эсперанто телдә һөйләшмәһә лә, тексты ятлап алыу юлы менән, йырҙарҙы башҡаралар. Шулай уҡ эсперантоны популяр музыкала ла осратырға мөмкин.

## Танылған эсперанто-төркөмдәр
* Dolchamar
* Kaj Tiel Plu
* Persone

## Танылған йырҙары
* Ĉu vi pretas?! — Dolchamar йыры, ул рәсми рәүештә яҙылған беренсе эсперанто хип-хоп йыры.
* Espero La — эсперанто-хәрәкәтенең традицион гимны, ул Людвик Заменһофтың ошо уҡ исемдәге шиғырына нигеҙләнеп яҙылған.
* Бамба Ла. Эсперантсыларҙың йәштәр эсперанто-осрашыуҙарында популяр булған мексика халыҡ йырының эсперантоға тәржемәһе. Уны башҡарған ваҡытта бейеүселәр эргәһендәгеләрҙең яуырындарына тотоноп, әле уңға. әле һулға хәрәкәт итә-итә, түңәрәк буйлап йөрөйҙәр. Шулай уҡ түңәрәк уртаһындағы бер нисә кеше лә бейеп тора, уларға түңәрәккә баҫыу өсөн, үҙҙәренә оҡшаған кешене өс тапҡыр үбергә кәрәк, шунан һуң улар урындары менән алмашыналар. Бейеү 1982 йылда 38-енсе Халыҡ-ара эсперанто йәштәре конгресында барлыҡҡа килә. Йырҙың популярлығы уның 1990 йылда TEJO рәсми гимн булып раҫланғас, йырҙың популярлығы тағы ла арта. Әммә һуңыраҡ был ҡарар ғәмәлдән сығарыла.

## Ойошмалар
* EUROKKA (; ) — эсперанто-ассоциацияһының рок-музыкаһы.
* Vinilkosmo — эсперанто музыкаһы лейбы .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

### Эсперанто музыкаһы
* (эсп.) Kantaro-Vikio — эсперанто телендәге йырҙарҙың викилағы тупланмаһы
** (эсп.) Интернет эсперанто-музыкаһы.
* (эсп.) Эсперанто музыкаһы
* (эсп.) Эсперанто  телендә этник музыка 
* ТВ эсперанто музыкаһы 
*  lernu.net -тағы эсперанто музыкаһы 

### Ойошмалар
* EUROKKA сайты
* Vinilkosmo Сайты 

### Башҡалары
* Эсперанто теленән йырҙарҙы тәржемә итеү буйынса кәңәштәр
Искәндәров

**Искәндәров** — ғәрәп теленән ингән *Искәндәр* исеменән алынған фамилия, төрки телле халыҡтарҙа киң таралған. Тәржемәлә *батыр*, *ғәйрәтле* *кешеләрҙе яҡлаусы* тигән мәғәнәләрҙе бирә. *Искәндәр* Александр исеменең ғәрәпсә әйтелеш формаһы.

* Искәндәров Алексей Искәндәр улы (1906—1999) — хор дирижёры, композитор.
* Искәндәров Гәрәй Яңыбай улы (1911—1996) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы (1965) — дипломат.
* Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы (1961—2004) — башҡорт яҙыусыһы.
* Искәндәров Рим Сәйетбаттал улы (1931 й.) — педагог. Филология фәндәре кандидаты (1980). 
* Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы (1949 й.) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. 
-----------------------------
* Искәндәрова Ольга Юрьевна (1953 й.) — педагог-методист. 
* Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы (1928—2020) — уҡытыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967), СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1970—1974), КПСС-тың XXIV съезы (1971) һәм Уҡытыусыларҙың беренсе Бөтә Союз съезы (1968) делегаты.

## Иҫкәрмәләр
Берш

**Берш** (, ) — нурҡанатлы балыҡтарҙың алабуға һымаҡтар отрядынан, алабуғалар ғәиләһенән (Percidae) бер төр.
  

## Фәнни классификация

* Домен: Эукариоттар
* Батшалыҡ: Хайуандар(лат. Animalia)
* Тип: Хордалылар (лат. Chordata)
* Подтип: Умыртҡалыларе (лат. Vertebrata)
* Төркөм (Инфратип): Ауыҙяңаҡлылар (лат. Gnathostomi)
* Надкласс: Балыҡтар(лат. Pisces)
* Класс: Һөйәкле балыҡтар (лат. Osteichthyes)
* Төркөм: Нурҡанатлы балыҡтар (лат. Actinopterygii, Teleostomi)
* Отряд: Алабуға һымаҡтар
* Ғәиләһе: Алабуғалар
* Ырыу: Һыла (Судак)
* Төр: Берш

## Ҡылыҡһырлама
Берш — алабуғалар ғәиләһенең бер вәкиле. Энәйөҙгөслө балыҡ (колючеперые рыбы).

Һыла (судак, лат. L. sandra Cuv.) менән берш бер ырыуҙан, үҙ-ара ныҡ оҡшаштар . Берш һыланан бәләкәйерәк булһа ла, төҫтәре менән бер иш тиерлек. Һыланан уны бөтә тештәре лә бер ҙурлыҡта булыуы, ҡаҙыҡ тештәренең булмауы һәм яңаҡтарын һөйәк тәңкәләр ҡаплауы (һыланың сикәһе яланғас) буйынса айырып була.
  

## Таралыуы
Төп ареалы — Азов, Ҡара һәм Каспий диңгеҙ бассейнындағы йылғалар. Волга , Дон, Донец һәм Днепр йылғалары менән уларҙың ҡушылдыҡтарында тереклек итә.

Башҡортостанда ул Ағиҙелдең түбәнге ағымында осрай. Унда берш Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы аша килеп инә. Әммә бер ҡайҙа ла һыла кеүек күп осрамай.

## Йәшәү рәүеше
Йәшәү рәүеше әҙ өйрәнелгән. Сөнки, төйәк иткән ере — йылға уртаһы. Һәр саҡ тәрәндә, йылғаның ҡомло төбөндә тереклек итә.

Оҙонлоғо 45 см-ға, ауырлығы 1,2—2,9 кг-ға етә.
  
Ғәҙәттә, көтөү менән һунар итәләр. Йыртҡыстар. Ваҡ балыҡтар менән туҡланалар. Ҡорбандары 0,5 −10 см тирәһендә.

## Үрсеүе һәм үҫеше

Енси етлегеү һәм үрсеү 3-4 йәштә башлана. Ыуылдырыҡтарын май айында, һыланан саҡ ҡына һуңыраҡ (көндәр йылынғасыраҡ) һала башлайҙар. Бының өсөн һыу төбөндәге үҫемлек ҡалдыҡтары, ағас тамырҙары, ата балыҡтар ҡаҙған оялар файҙаланыла.

Селбәрәләренең тәүге йылда һыланыҡы кеүек ҡаҙыҡ тештәре үҫешә.Бер аҙҙан ул тештәр төшә һәм өлкән заттарында бөтөнләй булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит.
* Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .
* Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: волжский судак, берш 
* Берш 
* Список рыб, занесённых в Красную книгу Республики Башкортостан
* Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии
Австрия аш-һыуы

**Австрия аш-һыуын**, был традицион кулинар сәнғәт төрлө төбәктәрҙә сағылһа ла, йыш ҡына Вена аш-һыуына оҡшаталар. Бында Венгрия, Богемия, Бавария һәм Италия кулинар традициялары бергә тупланған. Башҡа илдәрҙән үҙләштерелгән блюдолар, рецептар, аш-һыу әҙерләү технологияһы урындағы традицияларға яраҡлаштырылған һәм ҡушылған. Австрия кухняһы, тәү сиратта, ҡамыр аштары һәм татлы ризыҡтары менән бөтә донъяға билдәле. Бигерәк тә Вена шницелдәре киң танылыу алған 

## Эсемлектәр
* *Ҡәһүә*: Австрияла йәшәүселәр был эсемлектең төрлө төрҙәрен ярата, мәҫәлән, * Вена меланж*ын төрлө кафеларҙа тәҡдим итәләр. Уны әҙерләү өсөн бында башлыса мокко сорты файҙаланыла. Шулай уҡ кофе ҡушып эшләнгән махсус десерт төрө лә бар. Элек ул «вена кофеһы» — льежса тип аталған.
* *Эҫе шоколад*.
* *Алкоголһеҙ эсемлектәр: альмдудлер
* *Һыра*: һыра әҙерләү традицияһы [[Германия]]нан үҙләштерелгән. Һыра 0,2 (Pfiff), 3 (Seidel или kleines Bier) һәм 0,5 литр (Krügerl, Halbe или großes Bier) һыйҙырышлы һауыттарҙа бирелә. Һыра фестивалдәрендә был эсемлек, күрше Бавариялағы һымаҡ, бер һәм ике лиртлы көрөшкәләргә ҡойола. Австрияла әҙерләнгән иң билдәле һыра сорттары — лагер (Märzen), Zwicklbier таҙартылмаған һыраһы һәм Stiegl бойҙай һыраһы. [[Раштыуа]] байрамына традицион нигеҙҙә Бок (һыра) әҙерләнә.
* *Шарап*: Австрия шарабын илдең көнсығышында — Түбәнге Австрияла, Бургеландта һәм Штирияла сығаралар.
«Хойригер» тип аталған йәш шарап үҙ атамаһын Деблингтан, Венаға яҡын виноград баҡсаларынан алған.
* *Башҡа төрлө алкоголле эсемлектәр'': төрлө ерҙәрҙә бик күп күләмдә сидр, шнапс, ликер әҙерләнә.

## Ҡабымлыҡтар
Ҡабымлыҡтар (закуска, еңел ашамлыҡ) араһында колбасалы, ыҫланған ризыҡлы, сырлы сэндвичтар өҫтөнлөк алып тора.
* Липтва сыры
* Даньхуатан (йомортҡалы аш)
* Тирольск шпигы (сусҡа майы)

## Десерттар
Австрияла йәшәүселәр десертты бик ныҡ ярата. Нәҡ ҡамыр аштары һәм татлы ризыҡтар был кухняның йөҙө булып тора ла инде.
* Штрудель
* Линцск торты
* Захер торты
* Кайзершмаррн
* Тышлы Мавр
* Штрицель
* Ишльск торты
* Линцск күҙҙәре (печенье)
* Пуншкрапфен

## Төп блюдолар
Австрияның төп блюдолары, башлыса, башҡа илдәрҙән үҙләштерелгән. Мәҫәлән, гуляш йәки тауыҡ итенән паприкаш венгер кухняһынан алынған.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, күп кенә блюдолар Астрия аш-һыуына хас булған үҙенсәлек алған.
* Вена шницеле
* Венаса тауыҡ
* Тафельшпиц— һыйырҙың алма ҡушып, керән менән бешерелгән һөйәкһеҙ ите
* Бойшель
* Цвибельростбратен
* Ваниллеростбратен
* Ростбиф Жирарди
* Краутфлекерль — Австрияның макаронынан һәм кәбеҫтәнән әҙерләнгән флекерль блюдоһы

## Төбәк аш-һыуы
* Вена: вена аш-һыуы
* Түбәнге Австрия: өҫтөнлөк ҡырағай йәнлек һәм ҡош итенә бирелә.
* Бургенланд: Венгер аш-һыуының йоғонтоһо көслө, бургенланд крипфеле.
* Штирия: ғәҙәти штирийск деликатесы — бөтә салаттарға ла ҡушылған ҡабаҡ майы.
* Каринтия : был аш-һыуҙа өҫтөнлөк балыҡҡа бирелә.
* Үрге Австрия: аш-һыуға Баварияның, Богемияның йоғонтоһо көслө, татлы блюдоларҙан -линцск торты.
* Зальцбург: зальцбург нокерльны
* Тироль (тарихи өлкә): тирольск грёстле
* Форарльберг: Швейцария һәм Швабия аш-һыуының йоғонтоһо

## Һылтанмалар

*
Булонь декларацияһы

**Булонь декларацияһы** () — бөтә донъя эсперантсылар хәрәкәтенең асылын һәм төп принциптарын билдәләүсе база документы. Л. Заменһоф тарафынан яҙылып, ул I Бөтә донъя эсперантсылар конгресында француз ҡалаһы Булонь-сюр-Мерҙа 1905 йылдың 9 авгусында ҡабул ителә.

Декларация биш пункттан тора:

1. Эсперантизм — үҙен халыҡтарҙың эске тормошона көсләп таҡмаусы һәм йәшәп килгән милли телдәрҙе ҡыҫырыҡламаусы бөтә донъяға нейтраль-кешелек телен таратыуға ынтылыш:
:* төрлө милләт кешеләренә үҙ-ара аңлашыу мөмкинлеге биреү;
:* тел арҡаһында төрлө милли ыҙғыштар барған илдәрҙә йәмәғәт институттарының тыныслыҡ яҡлы теле сифатында хеҙмәт итеү;
:* бөтә халыҡтарҙа ла айырым бер ҡыҙыҡһыныу уятырҙай әҫәрҙәрҙе ошо телдә баҫтырыу мөмкинлеге.
2. Бары тик яһалма тел генә халыҡ-ара тел була ала. Бының өсөн иң ҡулайлыһы — эсперанто теле.

3. Эсперанто теленең матди хужаһы булып бөтә донъя тора. Рухи хужалар — эсперанто донъяһында был телдә ижад итеүсе иң яҡшы һәм иң һәләтле яҙыусылар тип танылған кешеләр.

4. Берҙән-бер һәм һәр эсперантсы өсөн мотлаҡ булған эсперанто теленең нигеҙе булып «Эсперанто нигеҙҙәре» әҫәре һанала, бер кемдең дә уға үҙгәрештәр индерергә хаҡы юҡ.

5. Эсперанто телен белгән һәм уны ҡулланған һәр кем, уны ниндәй маҡсаттарҙа ҡулланыуына ҡарамаҫтан, үҙен эсперантсы тип атай ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эсперантистарҙың I Бөтә донъя конгресы
* Эсперанто тарихы
* Эсперанто нигеҙҙәре

## Сығанаҡтар һәм һылтанмалар
* The Declaration of Boulogne
Грузияла туризм

**Грузияла туризм** — Грузия иҡтисадының мөһим тармағы.

Халыҡ-ара туризм тиҙ үҫешеүсе тармаҡ булып тора. 2016 йылда туристик сектор обеспечивал около 7,3 % ил ЭТП-һының яҡынса 7,3 %-н тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта, 2015 йылда был күрһәткес тик 6,6 % тәшкил итә. 2016 йылда илгә 6,35 млн сит ил туристары килә, был алдағы йыл менән сағыштырғанда 7,6 %-ҡа күберәк. Грузияның Милли банкыһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2016 туристтар илдә яҡынса 1,68 миллиард доллар, йәки был шул уҡосорҙағы былтырғы күрһәткестән 11 %-ҡа күберәк.

## Илдәр буйынса туристтар

2015 һәм 2016 йылдарҙа Грузияға артабанғы илдәрҙең граждандары иң йыш килгән:

Виза сикләүҙәре бөтөргәнгә күрә, 2016 йылда Ирандан килеүселәрҙең һаны 485 %-ҡа арта. Шулай уҡ Израилдән килеүселәрҙең иҫәбе 55 %-ҡа күбәйә.

## Ҡунаҡханалар
Милли туристик хакимиәтенең докладына ярашлы, 2016 йылға ҡарай Грузияла яҡынса 1700 отель иҫәпләнгән. Тбилисила 14 837 карауат-урын иҫәпләнгән.

Артабанғы халыҡ-ара ҡунаҡханалар селтәре отелдәре Грузила эшләй: Courtyard by Marriott, Mercure, Millennium Hotel, Hilton Hotels & Resorts, Holiday Inn, Sheraton Hotels and Resorts һәм Radisson Hotels.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Нана Ринкиашвили* Проблемы и перспективы развития туризма в Грузии  // ysu.am
* *Виктория Долидзе* Ренессанс туризма в Грузии // sputnik-georgia.ru