open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лиекса

**Лиекса** () — ҡала (община). Был ҡала Финляндияның Төньяҡ Карелия төбәгендә,Йоэнсуу общинаһынан төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Лиекса ҡалаһы Пиелинен күленең көнсығыш ярында тора.

## Географияһы
Община 4067,60 км2 майҙанды тәшкил итә, шуларҙың 649,75 км2 һыу ятҡылығы биләй. Халыҡ тығыҙлығы — 3,25 кеше/км2. Лиекса общинаһы Иломантси, Йоэнсуу, Юука, Контиолахти, Кухмо һәм Нурмес общиналары менән, төньяҡ-көнсығышта — Рәсәй менән сиктәш. Ҡыш көнө Пиелинен күле буйлап Кои һәм Вуонислахти араһында Европалағы иң оҙон боҙ юлы һалына.

### Ауылдары
Эгюптинкорпи, Хаттусаари, Хаттуваара, Хёнтёнваара, Хёрхё, Йааконваара, Йамали, Йонгунйоки, Келвя, Китсинваара, Коли, Контиоваара, Куораярви, Кюлянлахти, Ламминкюля, Лапалие, Лоухиваара, Мятясваара, Мяряйалахти, Нурмиярви, Охтаваара, Панкакоски, Панкаярви, Пусо, Ромппала, Руунаа, Саариваара, Кетряваара, Савиярви, Сиикаваара, Сиковаара, Сокоярви, Соковаара, Сурпеенваара, Уусикюля, Варпанен, Виеки, Виенсуу, Вуонисярви, Вуонислахти.

### Халыҡ
Ҡала халҡы 11097 кеше тәшкил итә (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Лиекса тулыһынса финн телле ҡала.

## Тарих

## Демографик хәле
Ҡалала яҡынса 12 000 кеше, шуларҙың 600-ө иммигранттар, уларҙың иң ҙур өлөшө (250 кеше) Сомалиҙан килгән.

## Иҫтәлекле урын
Территорияла асыҡ һауала Ҡышҡы һуғыш һәйкәлдәре урынлашҡан: нығытмалар, финляндия ғәскәрҙәре окоптары һәм башҡа ут позициялары, шулай уҡ оҙонлоғо 1200 км тәшкил иткән танкыға ҡаршы оборона линияһы бар. Был һыҙат төньяҡтан көньяҡҡа табан Рәсәй Федерацияһы сигенән алып Төньяҡ Боҙло океанға тиклем һуҙылған, вертикаль баҫтырылған суйырташтарҙан ғибәрәт.

Файл:Противотанковая линия защиты.jpg|Танкыға ҡаршы һыҙат
Файл:Энякяинен.jpg|
Файл:Энякяинен3.jpg|
Файл:Энякяинен 5.jpg|
Файл:Энякяинен6.jpg|


### Лютеран сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города Лиекса
* Pielis.ru — По Восточной Финляндии и дальше …
Брюа фонтаны

**Брюа фонтаны** (фр. *La Fontaine de l’Amiral Bruat*) — Франциялағы Кольмар ҡалаһының иҫтәлекле урыны. Кольмарҙа тәүге фонтан, унда һыу биреү системаһы ҡуйылған. Скульпторы Огюст Бартольди.

## Тарихы
Скульптор  Фредерик Огюст Бартольди Кольмар ҡалаһында 1796 йылда тыуған  адмирал  Арман Жозеф Брюа хөрмәтенә фонтан төҙөй. Фонтан   1864 йылда асыла. Был фонтан Кольмар ҡалаһында беренсе була, унда  һыу  биреү системаһы ҡуйыла. Фонтан  дүрт ҡитғаны сағылдыра. Башта, һындарҙың йөҙҙәре алһыу ҡомташтан эшләнә. Улар  Африка, Азия, Океания һәм Американы символлаштыра. Ә фонтанды һыу менән тултырыу адмиралдың диңгеҙ еңеүҙәрен аңлата.  Адмирал   уң ҡулында төрөлгән карта тотҡан, ҡарашы горизонт яғына йүнәлгән. Континенттарҙы сағылдырған һындар осраҡлы түгел  — был дүрт континентта адмирал  Брюа  хеҙмәт итә. Америка һәм  Африка    ике ҡырағайҙан ғибәрәт, беренсеһенең маңлайында йондоҙ, ул ерҙе муллыҡ менән күмә һәм үткәндәрҙең боттарын аяҡ аҫтына һалып тапай. Икенсе һын меланхолик йөҙ һыҙатына эйә. Азия һәм Океания  ике ҡатын-ҡыҙ фигураһынан тора. Был оҙон ҡашлы финикий  ҡатын-ҡыҙҙары.

Статуя- фонтан йәмәғәт баҡсаһына инеү урынында урынлашҡан, уны ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар уратып алған.

1940 йылда фонтанды  емерәләр. 1958 йылда бронза һынды тергеҙеп һәм яңы урынға ҡуйып,  өлөшләтә реставрациялайҙар. Статуя-ҡитғаларҙан тик  баштар  ғына  ҡала, уларҙы ҡала халҡы табып ала һәм Бартольди музейына тапшыра. Ошоноң менән бәйле яңы һындар төҙөлә, улар Африка, Азия, Океания һәм  Американы сағылдыра. Фонтанға үҙенең ҡыҙыҡһыныуын  Альберт Швейцер белдерә. Ул был фонтан уны Африкала табип булырға илһамландырҙы тип үҙенең хеҙмәтендә телгә ала.

Яңы фонтандың скульпторы Жерар Чоин, архитекторы —  Мишель Порту.  Фонтандың ҡайһы бер өлөштәре Кольмарҙа Бартольди музейында һаҡлана. Яңы фонтан үҙенсәлекле стилдә төҙөлә һәм баштағы версияны әҙ хәтерләтә.

Фонтан  «Марс яланы» (франц. *Du Parc Champ de Mars*) паркында урынлашҡан.


Fontaine de l'amiral Bruat (Colmar).jpg|
Colmar, Fontaine Bruat - panoramio.jpg|
Fontaine Bruat (Colmar).jpg|
Colmar, Fontaine Bruat - panoramio (1).jpg|
La fontaine Bruat à Colmar.jpg|
Colmar - Fontaine Bruat - 2009-05-25 MG 4457.jpg|
Fontaine de l'Amiral Bruat.jpg|
Colmar - Fontaine Bruat - 2009-05-24 MG 4397.jpg|
Colmar - Fontaine Bruat - 2009-05-25 MG 4452.jpg|
14-06-30-colmar-by-RalfR-018.jpg|
Statue de l'amiral Bruat (Champ-de-Mars) (Colmar) (2).jpg|
Le Champ-De-Mars à Colmar au printemps.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Палпунг

**Палпунг** (,Dpal-spungs) — Кагью тибет буддизмы мәктәбенең Тай Ситу етәкләгән Кагью Кармен түбәнге мәктәбе монастыры. Был монастырь Ҡытай Халыҡ Республикаһының Сычуань провинцияһы Гардзе-Тибет автономиялы округының Деге өйәҙендә урынлашҡан. Палпунг исеме «тәғлимәт һәм практиканың данлы берҙәмлеге» тигәнде аңлата.

Тәүҙә Палпунг монастыры **Бабанг** тип аталған. Ул Дегенан бер ни тиклем алыҫлыҡта, Тибет сиге янында урынлашҡан. Монастырь XII быуатта нигеҙләнгән, йөҙ йылдар дауамында уның дини һәм сәйәси йоғонтоһо һиҙелерлек һәм абруйға эйә булған. Хәҙерге Палпунг Тхубтен Чокхор Линг монастыры Дегела урынлашҡан.

Шулай уҡ Палпунг монастыры бөтә донъяла таралған монастырҙар конгрегацияһы итеп ҡабул ителә.

## Тарих
Хәҙерге **Палрунг Тхубтен Чокхор Линг** монастыры 1727 йылдар тирәһендә батша Денба Церинои тарафынан нигеҙләнгән тип фараз ителә. Был монастырь дүрт лама тармаҡтарының реинкарнацияһы урыны, атап әйткәндә, Ситу Ринпоче йәки Тай Ситу ламаһының урыны булып тора, бынан шулай уҡ Джамгон Конгтрул һәм Беру Кьенце ламалары ла сыҡҡан. Ҡорам комплексы Кармапалар менән тарихи бәйле булған: мәҫәлән, 16-сы Кармапа Рангджунг Ригпе Дордже Урта Тибеттағы Цурпху монастырының төп резиденцияһына китерҙән алда башта тәхеткә Палпунгта ултыра.

Монастырь сәскә атҡан осорҙа бында 1000 монах йәшәгән, бында өлкәнең бөтә яҡын тирәһе өсөн төп будда университет булған. Монастырь китапханаһында 324 000 текст һәм танкгтың 10 150-нән ашыу һүрәте һаҡланған. Монастырь типографияһы Дегелағы Паркханга типографияһынан һуң икенсе урынды биләп торған.

Монастырь 1950 йылдағы Мәҙәни революция барышында емерелә. 1958 йылдар монастырь дәүләт һағы аҫтына алына, ә 1982 йылда яңынан тергеҙелә һәм асыла. 1998—1999 йылдарҙа монастырь донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡы иҫәбенә индерелә.

### Һиндостандағы Палпунг һәм Палпунг конгрегацияһы

16-сы Тай Ситу Тибеттан алты йәшендә ҡасып китә. Ул Һиндостанда 16-сы Кармапаның уҡыусыһы булып белем ала. 22 йәшендә ул Һиндостандың Химачал-Прадеш штатында Палпунг Шераб Линг монастырын нигеҙләй.

Хәҙер был монастырҙа яҡынса 750 монах йәшәй. Монастырь ир һәм ҡатын-ҡыҙ монахтар өсөн өс йыллыҡ ретрит ойоштора.

Конгрегация Ҡытайҙың һәм Тибеттың барлығы 180 ҡорамын һәм монастырҙарын үҙ эсенә алып тора. Уларҙың тармаҡтары АҠШ-та, Европала, Азияла һәм Австралияла бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тибетский буддизм
* Карма Кагью
* Тай Ситу

## Иҫкәрмәләр

* A brief introduction to Palpung
* Palpung Kongregation
* Palpung Architecture Project

## Һылтанмалар
* Palpung Congregation
* Palpung Europe
* Palpung Congregation
* Palpung Architecture Project
* Palpung Congregation
Ишкүл (Силәбе өлкәһе)

**Ишкүл** () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.

## Географияһы
Ишкүл Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан, Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инә.

Күлдән төньяҡтараҡ Кәрәмәткүл, Сереккүл, Тәрәнкүл, Ҡарабалыҡ, шулай уҡ Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Көнсығышта — Сәйеткүл ята. Иң яҡын тораҡ пункты — Новоандреевка ҡасабаһы (Мейәс ҡала округы составында) һәм Южный Горняк ҡасабалары.

Административ йәһәттән Мейәс ҡала округына инә.

Мейәскә тиклем алыҫлығы – 26 км, Силәбегә – 115 км, Өфөгә – 282 км .

## Этимологияһы

Ишкүл башҡорт телендәге "иш" һәм "күл" һүҙҙәренән яһалған.

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Название башкирское, в переводе означает «па́рное, соединённое озеро», где иш — «парный, соединённый», куль — «озеро». Возможно название произошло от башкирского мужского имени Ишкул, где иш — «напарник, товарищ, собрат».

Күлдең бөгөллө-бөгөллө боролоштары арҡаһында ул бер нисә булып күренә, шуға ла "ишле", йәғни, күп тигән мәғәнәгә лә эйә тип һанаусылар ҙа бар.

## Тасуирламаһы

* Күлдең оҙонлоғо 3,9 км, уртаса киңлеге 0,7 км. 
* Һыу көҙгөһө майҙаны 2,56 км². 
* Максималь тәрәнлеге 14 м-ҙа тәрәнерәк, уртаса 7,4 м. 
* Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 322 м.

Күл һыҙатланышы оҙонса.

Ишкүл тәбәшәк тауҙар араһында ҡыҫылып ята һәм ике тапҡыр тура мөйөш яһап борола. Ҡултыҡтарға бүлгеләнгән күл бер нисә ваҡ ятҡылыҡтан торған кеүек тәьҫорат тыуҙыра һәм "ишле" кеүек күренә лә инде.

## Флораһы һәм фаунаһы
Күл тирәләй ҡайын менән ҡатнаш мешәлектәр - ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Үләндәре төрлө, бай.

Күлдә туғыҙ төрлө балыҡ тереклек итә, 1948 йылдан ҡондоҙ үрсей.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Ишкуль 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 437-се бит/ Йөрәк
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Дюрбюи

**Дюрбюи** — коммуна. Был коммуна Бельгияның Люксембург провинцияһындағы Марш-ан-Фамен округына ҡараған Валлония территорияһында урынлашҡан. Бында Бельгия француз теле берләшмәһе йоғонтоһо аҫтында халыҡтың бөтәһе лә тиерлек француз телендә һөйләшә. Ҡаланың мэры- Филипп Бонтемпс (Philippe Bontemps). Ҡала менән идара итеүсе партиялар — Валлония Социалистик патияһы (СП) һәм cdH партиялары. Дюрбюи коммунаһының майҙаны −156,61 квадрат километрға тигеҙ. Был майҙанда 10 531 кеше йәшәй (халыҡ тығыҙлығы — 67 кеше/км²), шуларҙың 49,29 % — ир-егеттәр һәм 50,71 % — ҡатын-ҡыҙҙар. Ҡала халҡының йән башына йыллыҡ килеме 2003 йылда уртаса алғанда 10 981 евро тәшкил иткән. Халыҡ араһындағы эшһеҙлек 15,45 процент (2006 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).

Почта коды: 6940, 6941. Телефон коды: 086.

## Һылтанмалар
Сереккүл (Силәбе өлкәһе)

**Сереккүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Илмән ҡурсаулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан күл.

## Географияһы
Сереккүл Силәбе өлкәһенең Новоандреевка ауылы янында, Илмән тауҙары итәгендә ята.

Мейәскә тиклем алыҫлығы - 20-25 километр, Силәбегә - 95 километр һәм Екатеринбургҡа 200 километр.

Сереккүлгә күршеләш һыу ятҡылыҡтары - Тәрәнкүл, Кәрәмәткүл һәм Арғужа һыуһаҡлағысы. 

Күлдән 3 километр алыҫлыҡта  Илмән ҡурсаулығының коттедждарҙан торған ҡасабаһы урынлашҡан.

Координаттары: 55.329882, 60.251596

## Тасуирламаһы

Сереккүл үҙенән йыраҡ түгел ятҡан Кәрәмәткүл, Ишкүл, Арҡатабан күлдәре кеүек үк, тектоник ҡуҙғалыштар арҡаһында барлыҡҡа килгән. 
* Максималь тәрәнлеге 7 метр;
*Һыу көҙгөһө майҙаны - 46 гектар.
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  310 м. 

Аға торған күл, һыуы Мейәс йылғаһына төшә. 

## Этимологияһы

Шувалов Николай Иванович -Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы - үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: "В переводе с башкирского означает «гнилое озеро»; где серек, сереген — «гнилой»,  «гнилостны», кул — «озеро», -ды — словообразовательный аффикс. Гнилостный запах характерен для мелководных, лишенных стока озер. В названиях одноименных полноводных озер не исключено тюркское мужское имя Серек, Черек, Сереген. В измененной форме: Сырыткуль, Сирикуль, Селет-Куль, Сари-Куль". 

Шул уҡ фекерҙәрҙе Силәбе өлкәһенең икенсе бер топонимдар белгесе  *Владимир Григорьевич Федорищев* та үҙенең "Язык земли Миасской" тигән китабында ҡабатлайЯзык земли миасской 

Карталарҙа күлдең яҙылышы күп тапҡырҙар үҙгәргән:Сирыткуль - 1815; Сириткуль - 1912; Сырыматкуль - 1925; Сириккуль ( 1940 йылдан).

## Флораһы һәм фаунаһы

Һыу ятҡылығының тирә-яғы таулы-урманлы. Илмән ҡурсаулығына хас үҫемлектәргә эйә.  
   
Балыҡҡа бай. Сабаҡ һәм алабуға күпләп тотола .

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия/ СЫРЫТКУЛЬ

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том,  193-сө бит/ Серек
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Гербеде замогы

**Гербеде замогы** () — нығытылған усадьба. Был усадьба Рур үҙәнендәге Вестфалия еренең Виттен ҡалаһында урынлашҡан. Ул торған район территорияһының исеме лә Гербеде тип атала. Замок XI быуат башында төҙөлә башлаған. XIV быуат дауамында баштағы ағас йорт манаралы таш йортҡа алмаштырып үҙгәртелә. Гербеде замогы бөгөн төрлө саралар үткәреү урыны сифатында ҡулланыла, шул иҫәптән туйҙар һәм һынлы сәнғәт күргәҙмәләре. Замок архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тасуирлау һәм тарихы
Гербеде замогының төҙөлә башлауы XI быуатҡа ҡарай. 1225—1227 йылдарҙа замок хужаһы Арнольд фон Дидингхофен була. Был замокты уға Кауфунген монастыры феодал биләмәһе итеп бирә. 1311 йылда йортта Эльверфельдт ғаиләһе йәшәй. Был ғаилә ағзалары замок менән министериалдар (бургмандар). булараҡ идара итә. XIV быуат дауамында усадьба нығытыла, ә уның ағас биналары манаралы таш йорт менән алмаштырыла.

Гербеда яҡынса 1500 йылда янғындан ҙур зыян күрә. 1980-се йылдарҙағы тикшеренеүҙәр барышында уның подвалында бик күп ҡорамалдар табыла — ҡоралдар һәм хәрбиҙәрҙең тәнен һаҡлаусы тимер әйберҙәр. Тикшеренеүселәр уйынса, улар йорттоң иҙәне янғанда подвалға төшкән һәм артабан ҡуҙғатылмаған. 1540 йылда замокка төкәтмә өҫтәгәндәр, ул төп корпус менән 1563 йылда тоташтырылған. Шулай итеп замоктың үҙәгендә торған эске ихатаһы барлыҡҡа килгән. 1869 йылда лорд Герберде биләмәһенә Рурҙа урынлашҡан йорт та ҡараған була. Был тиклем бай бөтә мөлкәт 1889 йылда Эльферфельдт ырыуы юҡҡа сыҡҡас, мираҫ буйынса эҙмә-эҙлекле рәүештә Райнбабен һәм Гемминген ғаиләләренә күскән.

ХХ быуатта Гербеде замогы күрше металлургия компанияһы хеҙмәткәрҙәре өсөн йорт сифатында ҡулланыла. Замок көндән-көн нығыраҡ бөлгөнлөккә төшә. 1985 йылда замок был ваҡытта күрше күл буйындағы рекреацион объекттарға хужа булған «Kemnade GmbH» ял үҙәге милкенә күсә. Компания юинаны ремонтлай һәм уларҙы йәмәғәт-мәҙәни үҙәгенә әйләндерә. Шунан бирле был урында нәфис туйҙар һәм һынлы сәнғәт күргәҙмәләре үткәрелә. Замоктың асыҡ майҙансыҡтарына һәм эске ихатаһына инеү ирекле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Замок Харденштайн
* Ратуша Виттена
* Замок Баден

## Иҫкәрмәләр
Харакс паркы

**Харакс паркы** — Гаспра (Оло Ялта) ҡасабаһында Харакс һарайы территорияһында урынлашҡан парк. Баҡса-парк сәнғәте һәйкәле. XIX быуаттың икенсе яртыһында нигеҙ һалынған.

## Тасуирламаһы
Харакс паркы Ай-Тодор морононда, диңгеҙ кимәленән 40-60 метр бейеклектә урынлашҡан. Парк майҙаны — 17,5 *гектар*. Унда регуляр һәм пейзаж планировкаһы бергә үрелеп бара. Территорияла 200 төрҙән ашыу төрө һәм формалағы баҡса ағастары һәм ҡыуаҡтар бар. Паркта колонна формаһындағы еләк тисы үҫә, мәңге йәшел самшит, лузитан кипарисы, филлирея, османтус, химонант үҫә. Күп ағастарҙың йәше 400—1000 йыл.

## Тарихы
Паркына кенәзе Георгий Михайлович нигеҙ һала. Уғы атаманы биләмәнеке кеүек үк, беҙҙең эраға тикем I—III быуатта Ай-Тодор морононда торған Боронғо Римдең «Харакс» ҡәлғәһе (грек теленән «харакс» «нығытма» тип тәржемә ителә) хөрмәтенә атала. Бөйөк кенәз Александрҙың ағаһы тарафынан ҡаҙыу эштәре 1896 йылда алып бара. 1907—1908 йылдарҙа ул табылған ҡомартҡалырҙан музей булдыра. Матур биләмәлә бөйөк кенәз ғаиләһе йыл һайын тиерлек ял итә.

Харакс паркында таш һәм кирбес йорттарҙың, цементланған, мозаика менән биҙәлгән һыу сығанағы — нимфейҙың, балсыҡ торбаларҙан эшләнгән һыу үткәргестең ҡалдыҡтары ҡаҙыла.

Архитектор Н. П. Краснов 1904—1908 йылдарҙа үҙенең проекты буйынса һарай, шулай уҡ свита корпусы төҙөй, ул шотландтарҙың черепица ҡыйыҡлы шалеһын хәтерләтә. Йорттан диңгеҙгә тиклем киң баҫҡыс һалынған. 12 мәрмәр колонна менән уратылған фонтаны булған «антик беседка» ла һаҡланған. 

Октябрь революцияһынан һуң «Харакс» биләмәһе Украина Үҙәк башҡарма комитетының партия ағзалары өсөн Ял йорто итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы Свита корпусын һәм һарай ҡыйығын емерә (боҙоп тергеҙелә). Бөгөн Харакс паркында «Днепр» шифаханаһы урынлашҡан. Китапхана залында «Харакс» биләмәһенең үткәне һәм бөгөнгөһө тураһында һөйләүсе музей бар.

Бөгөн «Харакс» территорияһында Рәсәй Федерацияһы Федераль һалым хеҙмәте ведомствоһына ҡараған заманса «Днепр» шифаханаһы эшләй.

Диңгеҙ өҫтөнән һуҡмаҡ "капитан күпере"нә — Ай-Тодор маяғы һәм һәм маяк «Ҡарлуғас ояһы» күренеп торған беседкаға илтә. Был урында беренсе маяҡ Боронғо Рим осоронда барлыҡҡа килә, ә хәҙергеһе 1835 йылда төҙөлә. Ул иң бейек нөктәлә — 156 метр бейеклектә урынлашҡан.

Харакс паркының иң төп иҫтәлекле урыны — артыш урманы. Харакс паркында шыршы, кедр, лавр, пихта кеүек ылыҫлы ағастар, йүкә һәм магнолия яҡшы ерегеп китә. Ағастар биләмә төҙөлөшө тамамланыу менән бер үк ваҡытта ултыртыла.

Парктың иҫтәлекле урыны булып уртаһында фонтан торған һәм 12 мәрмәр колонна меәнн уратылып алынған беседка тора. Археолог К. К. Орлов фекеренсә (Харакстағы ҡаҙыныу эштәре етәксеһе), бағаналар 1882 йылда янған һарайҙың бер өлөшө (Помпейҙағы Рим йорто атриумы күсермәһе).

## Фотогалерея

## Iулай уҡ ҡарағыҙ
* Харакс һарайы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ена В. Г., Твердохлебов И. Т., Шантырь С. П. Южный берег Крыма: Путеводитель. — Симферополь : Бизнес-Информ, 1996. — 303 с — .
Волоколамск кремле

**Волоколамск кремле** — Волоколамскиҙағы архитектура ансамбле. Мәҙәниәт, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.

Кремль Воскресенский соборын (XV быуат), Никольск соборын (XIX быуат), биш ҡатлы сиркәү манараһын (XVIII быуат) үҙ эсенә алған, XIX быуат һуңы — XX быуат башындағы ҡойма менән уратып алынған ҡала урындағы Волоколамск ҡаласығы территорияһын үҙ эсенә ала.

## Тарихы

Воскресенск соборы — XV быуат аҙағында аҡ таштан һалынған, дүрт терәкле бер көмбәҙле ҡорам. XVII быуаттан соборҙың өҫкө өлөшө бер нисә тапҡыр ҡабаттан ҡорола. Һуңғы һиҙелерлек үҙгәрештәр 1899 йылда була — көньяҡ фасад үҙгәртелә һәм придел төкәтелә. Собор 1930 йылда ябыла. 1960 йылдарҙа тергеҙелә, әммә, ғибәҙәттәр 1990 йылдар башында ғына ҡабаттан ҡылына башлай.

Никольск соборы 1853—1862 йылдарҙа төҙөлә һәм Ҡырым һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә арнала. Бөгөн ҡорамда Волоколамск тарихи-архитектура музейы фонды урынлашҡан.

Биш ҡатлы манара XVIII быуатта төҙөлә, әммә ике тапҡыр һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә, һуңғы тапҡыр XIX быуатта.

1880-сы йылдарҙа декоратив мөйөш башнялы собор комплексы семәрле ҡойма менән уратып алына. XX быуат башында кәртә саҡ ҡына үҙгәртелә.

1988—1990 йылдарҙа урҙың көнсығыш яғында МДУ-ның археологик экспедицияһы кремлдең ағас ҡоймаһы эҙҙәрен таба.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Волоколамский кремль
Ҡала стадионы (Гюмри)

**Гюмри ҡалаһындағы стадион** — Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһындағы күп маҡсатлы стадион.  Әлеге ваҡытта футбол уйындары өсөн ҡулланыла һәм  «Ширак» (Гюмри) һәм «Ширак 2» (Гюмри).футбол клубтарының үҙ майҙаны булып тора.    Стадион яҡынса 3 000 тамашасыны һыйҙыра, шуларҙың  52 урыны  VIP-ҡунаҡтар өсөн.  1924 йылда төҙөлә,  ә   бер йылдан һуң стадион асыла.   1998 йылда стадионда реставрация  үтә. Стадиондың япмалығы  24 % тәшкил итә. Бер уйынға килеүсе кешеләр һаны уртаса 295кеше тәшкил итә.  «Ширак» футбол клубын  2010 йылда Арман Саакян һатып алғандан һуң,  стадион шунда уҡ  реконструкциялауға ябыла. Административ биналар ҙа, шулай уҡ VIP  ҡунаҡтар өсөн тәғәйенләнгән биналар ҙа тулыһынса йүнәтелә. Өлөшләтә трибуналар йүнәтелә, VIP  ҡунаҡтар  өсөн урындар һаны 20-нән 52-гә тиклем арттырыла. Реконструкцияның  төп өлөшө стадиондың яланына йүнәлтелә, ул тулыһынса яңы технологиялар буйынса эшләнә.

## Һылтанмалар

* Профиль на worldstadiums.com  
* Страница стадионов Армении с описанием на сайте FootballPlus.com 
* Вид стадиона из космоса 
* Профиль на weltfussballarchiv.com
Альп һәм Дунай рейхсгауҙары

**Альп һәм Дунай рейхсгауҙары** (), **Көнсығыш марка рейсхгауы** () — Өсөнсө рейх аннексиялаған Австрия территорияһындағы ете рейхсгауҙың дөйөм исеме.

## Австрияның Рейхҡа ҡушылыуы
Австрия Германия империяһына ер сифатында 1938 йылдың 14 октябрендә ҡушылдырыла һәм 1938 йылдың 13 мартында Көнсығыш марка тарихи дәүләте хөрмәтенә үҙгәртеп исемләнә (Остмарк, ). Был аҙым «Элекке рейх» сиктәрендә австриялыларҙың милли үҙаңын  берҙәм немец милләте файҙаһына ҡаҡшатырға тейеш ине. 1938 йылда Чехословакияны тулыһынса бүлгеләгәндән һуң, Мюнхен килешеүенә ярашлы, Үрге һәм Түбәнге Австрия территорияларына шулай уҡ көньяҡ Богемияның һәм көньяҡ Моравияның сик буйы өлкәләре ҡушылдырыла.

## Административ реформалар

1938 йылдың 1 октябрендәге закон (15 октябрҙә үҙ көсөнә инә) Австрия территорияһында административ-территориаль реформа үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә түбәндәге үҙгәрештәр индерелә:

* Көнсығыш Тироль Каринтия ере составына күсә.
* Бургенланд ере бөтөрөлә, уның территорияһы Түбәнге Австрия һәм Штирия ерҙәре араһында бүлешелә.
* Үрге Австрияға Бад-Аусзе (Штирия) һәм Бехамберг (Түбәнге Австрия) коммуналары бирелә.
* Вена ҡалаһы Түбәнге Австрия янындағы райондар иҫәбенә киңәйә.
* Юнгхольц (Тироль) һәм Миттельберг (Форарльберг) коммуналары Баварияға тапшырыла.

Германия империяһында Вена майҙаны — иң эре һәм, Оло Берлиндан ҡала, халыҡ һаны буйынса икенсе урын алған ҡала була.

Австрияның административ үҙгәртеп ҡороуы ерҙәрҙе тулыһынса бөтөрөү һәм рейхсгауҙы булдырыу менән үткәрелә. Көнсығыш маркала идара итеү Законы буйынса () 1939 йылдың 14 апрелендә Австрия территорияһында ете рейхсгау ойошторола:

# Вена рейхсгауы— Вена ере территорияһында, үҙәге — Вена.
# Каринтия рейхсгауы — Каринтия ере территорияһында, үҙәге — Клагенфурт.
# Түбәнге Дунай рейхсгауы — Түбәнге Австрия территорияһында, үҙәге — Кремстан-на-Дунай.
# Үрге Дунай рейхсгауы — Үрге Австрия территорияһында, үҙәге — Линц.
# Зальцбург рейхсгауы — Зальцбург территорияһында, үҙәге — Зальцбург.
# Штирия рейхсгауы — Штирия территорияһында, үҙәге — Грац.
# Тироль-Форарльберг рейхсгауы — Тироль һәм ерҙәре территорияһында, үҙәге — Инсбрук.

Австрия территорияһында булдырылған рейхсгауҙар Көнсығыш маркаһы рейхсгауҙары исемен алалар, ә 1942 йылдың ғинуарынан уларҙы, әлеге территорияларҙың элекке дәүләт үҙаллығы тураһында иҫкә алмаҫ өсөн, Бөйөк Германия империяһының Альп һәм Дунай рейхсгауҙары тип исемләй башлайҙар.

1941 йылда словен территорияларын ҡушҡандан һуң Каринтия рейхсгауы — «граждандар идара итеү өлкәләре» Каринтия һәм Крайна иҫәбенә (словен Корушкаһы һәм Крайна) һәм Штирия рейхсгауы — «граждандар идара итеү өлкәләре» Түбәнге Штирия иҫәбенә (словен Түбәнге Штирия территорияһында булдырыла) киңәйтелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көнсығыш марка

## Иҫкәрмәләр
Бланьяк монастыры

**Бланьяк монастыры** () — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн элекке доминикандар (траппистар) монастыры. Доминикан орденына ҡараған был монастырь Францияның Тулуза ҡалаһының янында торған Бланьяк коммунаһы территорияһында урынлашҡан. Бланьяк ҡалаһы Бланьяк коммунаһының административ үҙәге булып тора. Унда 21 меңдән ашыу халыҡ йәшәй. Үрге Гаронна департаменты составында тора. Бланьяк монастыры 1852—1939 йылдарҙа эшләүсе монастырь булған. Монастырь башта XVII быуаттың урталарында Мийо аристократтары ырыуынан сыҡҡан барон Ж.' Ми Альдегье тарафынан неоготика стилендә төҙөлгән һарайҙа урынлашҡан була һәм эшләй. 1852 йылда монастырға нигеҙ һалынған. Артабан ул дини эштәрҙе үҙ бинаһында башҡарған. Бланьяк монастырының эше 1939 йылда туҡтатылған.

## Тасуирлау һәм тарихы
Бланьяк монастыры 1852—1939 йылдарҙа эшләүсе монастырь булған. Монастырь башта XVII быуаттың урталарында Мийо аристократтары ырыуынан сыҡҡан барон Ж.' Ми Альдегье тарафынан неоготика стилендә төҙөлгән һарайҙа урынлашҡан була һәм эшләй. 1852 йылда монастырға нигеҙ һалынған. Артабан ул дини эштәрҙе үҙ бинаһында башҡарған. Бланьяк монастырының эше 1939 йылда туҡтатылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бильдхаузен монастыры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе)

**Ҡарабалыҡ** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең киң билдәле географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: *Карабалык, озеро, Аргаяшский район. Так башкиры называют линя, отсюда — Линевое озеро*.

Ысынлап та, күлгә исем үҙендә иң күп осраған балыҡ - ҡарабалыҡтан бирелгән булған.

## Географияһы

Ҡарабалыҡ - ҙур булмаған күл, Арғаяш районының Ҡарабаш ҡалаһынан көньяҡтараҡ, Арғужа һыуһаҡлағысынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. 
 
Силәбегә тиклем аралыҡ – 85 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Мейәскә – 70 км

Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°17′2.84″E (60.284123), киңлеге - 55°21′15.13″N (55.354202) .

Эргәһендәге һыу ятҡылыҡтары: Тәрәнкүл, Арғужа һыуһаҡлағысы, Сереккүл, Кәрәмәткүл.

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге: 1,5 м 
*Максималь тәрәнлеге: 2,5 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1*0,4 км 
*Һыу сығанағы: башлыса ер аҫты һыуҙарынан туҡлана. Көньяғынан бер шишмә ҡоя,төньяғынан ағып сыға һәм Арғужа һыуһаҡлағысына ҡоя 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 293м 
*Майҙаны: 0,4км2
* Һыу ятҡылығының хасил булыуы: эрозия-тектоник ҡуҙғалыштан барлыҡҡа килгән.
*Күл буйындағы тораҡ пункттар: Ҡарабалыҡ ауылы
*Күл төбө: ләмле, ташлы ..

## Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙарын урмандар ҡаплаған, башлыса ҡарағай ҡатнаш ҡайынлыҡтар.

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күлгә исем биргән балыҡ - ҡарабалыҡ бында юҡҡа сыҡҡан. Күл менән файҙаланыусы ойошма даими рәүештә селбәрә ебәреп торған, әммә һуңғы йылдарҙа бынан баштартырға булғандар. Һуңғы тапҡыр күлгә балыҡ 2009 году йылда ебәрелгән (табан балыҡ, карп). Ротан менән гольян бар .

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Карабалык (озеро) 
*КАРАБАЛЫК
* Озеро Карабалык 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 636-сы бит/ Ҡарабалыҡ
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Ожегов һүҙлеге

**«Слова́рь ру́сского языка́»** —  дөйөм ҡулланыу лексикаһының аңлатмалы норматив һүҙлеге. Совет лингвисы С. И. Ожегов тарафынан төҙөлгән. 

## Тарихы һәм баҫмалары
Авторҙың иҫән сағында Һүҙлектең алты баҫмаһы нәшер ителә.  Беренсеһе   1949 йылда сыға, 50 мең һүҙҙән тора. Икенсеһе (1952) һәм дүртенсеһе (1960 йыл, 53 мең һүҙ)  төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән донъя күрә.

9-сынан (1972) 23-сөгә  (1991) тиклемге баҫмалары  Н. Ю. Шведова редакцияһында сыға, ул  9-сы баҫмаға төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә (57 мең һүҙ),  13-сөгә һәм 16-сыға (1981 һәм 1984) төҙәтеүҙәр яһай, 21-се баҫмаға (1989 йыл, 70 мең һүҙ) төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә. 1992 йылда һүҙлек «Толковый словарь русского языка» (75 мең һүҙ) тигән атама ала һәм унда беренсе тапҡыр Н. Ю. Шведова авторҙаш итеп күрһәтелә. (1997) С. И. Ожегов менән  Н. Ю. Шведованың берлектәге  дүртенсе баҫмаһы (1997)  5 меңдән ашыу өҫтәмә менән баҫылып сыға. Һүҙлекте артабан камиллаштырыу һөҙөмтәһе булараҡ Н.Ю. Шведова редакцияһында һәм төп авторлығында «Толковый словарь русского языка с включением сведений о происхождении слов» (2007 йыл, 82 мең һүҙ)  нәшер ителә.

24-сенән 28-сегә (2014) тиклемге баҫмалар профессор Л. И. Скворцов редакцияһында сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
* *Никитин О. В.* Неизвестные страницы из истории создания и обсуждения «Словаря русского языка» С. И. Ожегова
Ҡотташы (күл)

**Ҡотташы** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.

## Этимологияһы
Күл атамаһының  тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "*Куташи, озеро, Каслинский район.
От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Коташи, с основой кот (кота) — «душа», «счастье», -ши — имяобразующим аффикс"* тип яҙа .

Мәгәр башҡорт телен, йолаларын яҡшы белгән кешегә күлдең атамаһы "ҡот" һәм "таш" һүҙҙәренән яһалғаны күренеп тора. Беренсенән, ундай ир-ат исеме булып киң таралыуы ысынбарлыҡҡа тап килмәй, икенсенән, әгәр "ҡот" һүҙенән генә аффикс менән яһалған булһа, бындай вариант килеп сыҡмаҫ ине. Башҡорт халҡында мәжүсилек осоронда "ҡот ташы" тигән табыныу урындары булғанлығы билдәле. Шуға оҡшаш Йәй ташы тигән урындар ҙа билдәле.

Һәр хәлдә топонимист Н.И. Шувалов гидронимда төп урында "ҡот" һүҙе тороуын билдәләгән. Ҡот һүҙенең мәғәнәһе киң:
* тереклек, именлек бирер нәмә; йән 
*күңелгә рәхәтлек биргән сифат; йәм, нур
*уңыш, бәхет килтергән нәмә
*ҡурҡҡан кешене имләр өсөн ҡурғаштан ҡойоп, муйынына эленә торған нәмә 

## Географияһы
Ҡотташы Силәбе өлкәһенең Кәҫле ҡалаһы янында урынлашҡан.

Көньяғында Ҡотташы ҡылымыҡ аша Кесе Кәҫле күле менән тоташҡан.

Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары - Оло Кәҫле, Оло Үләнле (Большое Травяное), Ирташ, Алабуға, Һуңкүл, Илашты.

Силәбегә тиклем аралығы – 130 км, Екатеринбургҡа – 130 км.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°48′2.48″E (60.800688), киңлеге - 55°53′14.44″N (55.887345)

## Тасуирламаһы
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,3*0,8 км 
*Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы саф, үтә күренмәле 
*Һыу сығанағы: Кесе Кәҫле күле менән ҡылымыҡтар аша бәйләнгән.
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 230,1 м 
*Майҙаны: 0,8км2 
*Төбө: ләмле

Күл оҙонса түңәрәк. Көнсығыш һәм өлөшләтә көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы

## Флораһы һәм фаунаһы
Күлде урмандар уратып алған. Һаҙлы урындарҙа ҡамыш, екән, күрән үҫә.

Ҡотташында суртан, алабуға, шырт балыҡ, себер сабағы, табан балыҡ, алабалыҡ,  рипус, шамбы һәм бөгәрсә тереклек итә. Карп тотҡан кешеләр ҙә бар.

Ҡотташында сәнәғәт кимәлендә балыҡсылыҡ бара .

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Куташи
*Куташи/ ЧелСити 
* Куташи/ Отдых в области 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 684 - 685-се биттәр/ Ҡот
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Крумлов замогы

**Крумлов замогы** йәки **Чески-Крумлов замогы** (чех. *Krumlov Zámek Český*) — замок. Көньяҡ Чехияяның Чески-Крумлов ҡалаһында, Праганан 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Чехияның Пражский град замогынан һуң ҙурлығы буйынса икенсе урындағы замок.

## Замок тарихы

Замок, моғайын, Витковичи феодаль ырыу вәкиле — өлкән II Витек тарафынан нигеҙләнгән. Замок тураһындағы тәүге яҙма 1240 йылдға ҡараған. 1253 йылда замок тулыһынса реконструкциялана. 1274 йылда замок тирәһендәге биҫтәләр Чески-Крумлов ҡалаһы тип берләшә.

1302 йылда Крумловтағы Витковичи ыуыуы бөткәс, Чески-Крумлов мираҫ буйынса Рожмберктағы Витковичтарға (Розенберг) күсә. Һарай хужаһы Был ырыуҙың иң беренсе һарай хужаһы Рожмберктан Йиндржих i була., Түбәнге замок уның ярҙамы менән киңәйтелә. Уның улы Петр замокты яңыртып төҙөй. Крумлов замогы Рожмберктарҙы милеге булып 300 йыл дауамында тора. Улар хатта ҡан ҡойғос Гуситтар һуғышы ваҡытында ла замокты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала. Улай ғына ла түгел, был ваҡытта улар яңы эре поместье һатып алған, биләмәһен күпкә киңәйткән. Рожмберк панлығы идара иткән ваҡытта Вилем һәм, бигерәк тә, уның туғаны Петр Вока идара иткән саҡта, уларҙың уңышһыҙ сәйәси уйындар алып барыуы арҡаһында ғаиләнең бурысы арта. Вок Петр 1601 йәки 1602 йылда Крумлов замогын король II Рудольфҡа һатырға мәжбүр була.

1622 йылда император II Фердинанд Крумлов панлығын австрия кенәздәре нәҫеле Эггенберг Ганс Ульрих фон Эггенбергҡа тапшыра, уға Крумлов герцогы титулын бүләк итә. XVII быуаттың икенсе яртыһында Иоганн Кристиан I фон Эггенберг замокта бер нисә реконструкция үткәрә, һөҙөмтәлә замок күркәм барокко стилендәге резиденция төҫөн ала. Шулай уҡ бында ағастан театр бинаһы төҙөлә.

Эггенберг ырыуы 1719 йылда бөтә, артабан уларҙың биләмәһе һәм титулы кенәз Йозеф Адам Шварценберг тарафынан мираҫҡа алына. Йозеф Адам Шварценберг замокта күләмле реконструкция үткәрә, һөҙөмтәлә уның стиле вена бароккоһы стилендә үҙгәрә.

1947 йылда Крумлов замогы Көньяҡ Чехия өлкәһе биләмәһе була, бер аҙ ваҡыт үткәс, Чехословакия республикаһының милкенә әйләнә.

1992 йылда барлыҡ был тарихи комплекс ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.

## Галереяһы

Файл: Věž zámku v Českém Krumlově.jpg|Замок башняһы
Файл:Český Krumlov (Krummau) - I. nádvoří zámku.jpg|Панорама
Файл:Český Krumlov - Kastell Blick von der Moldau 1.jpg|Йылға яғынан ҡарағанда замок күренеше
Файл:Interiér divadla v Českém Krumlově.jpg|Крумлов замогоның барокко стилендәге театр интерьеры
Файл:Divadlo Krumlov.JPG|Замок эсе
Файл:Chodba divadla v Českém Krumlově.jpg|Театр коридоры


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чески-Крумлов
* Розенберги
* Шварценберги

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт замка Чешский Крумлов
* Чешский Крумлов (Český Krumlov)
* История и подробное описание Крумловского замка
Тарновске-Гуры

**Тарновске-Гуры** (**Терновские Горы**) (, ) — Польша ҡалаһы . Польшаның Силезия воеводствоһындағы Тарновске-Гуры повятына инә. Ҡала гминаһы статусына эйә. 83,47 км² майҙанды биләгән. Халҡы: 60 879 кеше (2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа-735 кеше.

## Тарих
Тарновцы ҡала атамаһы боронғо ауыл исеменән килеп сыҡҡан () (Тарновец районы Иҫке (*Stare Tarnowice*)), ул иҫке поляк теленән *шахты* тип тәржемә ителә.
Ҡала тарихы бында көмөш, ҡурғаш һәм цинк табыу һәм сығарыу менән бәйле. Риүәйәт буйынса, беренсе киҫәк көмөштө Рыбка исемле крәҫтиән яҡынса 1490 йылда ер ҡаҙығанда табып алған. Ошо ваҡыттан алып хәҙер ҡала торған урынға күскенселәр килә башлай, тәүге ауылдар барлыҡҡа килә.
## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Бекешчаба, Венгрия
*  Кутна-Гора, Чехия
*  Бернбург, Германия
*  Мерикур, Франция

## Фотоһүрәттәр

Файл:Montes Tarnovicenses.jpg|
Файл:Tarnowskie Góry - Rynek.JPG|
Файл:Tarnowskie Góry - Dworzec PKP 02.jpg|
Файл:Tp1-18-parowoz-tender-tarnowskie-gory-2.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница города
Словень-Градец

**Словень-Градец** () — Словенияның Корошка төбәгендәге ҙур булмаған ҡалаһы. Словень-Градец Австрия сиге янында, бер нисә километр алыҫлыҡта ғына, урынлашҡан. Ҡала Мариборҙан көнбайышҡа табан 45 км һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан Люблянанан 65 км алыҫлыҡта тора. Ҡаланың халҡы 13 мең кеше самаһы тәшкил итә. Словень Градец ҡалаһы Словенияның 193 общинаһының береһе булып тора. Туғанлашҡан ҡалаһы — Чехияның Чески-Крумлов ҡалаһы.

Урта быуаттарҙа ҡаланың хужаһы барон фон Виндишгрец булған. 1880 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Виндиш-Грец (Windischgrätz) ҡалаһы халҡының дүрттән өс өлөшө немец телендә, ҡалған бер сиреге генә словен телендә һөйләшә, тип әйтелә. 1918 йылда Словень-градец ҡалаһы Словенияның немец телле кешеләренең бер «утрауы» ғына булып торған була. Беренсе донъя һуғышынан немецтарҙың күпселеге Австрияға күсеп сыҡҡан. Уларҙың ҡалғандары 1945 йылда Словениянан ҡыуып сығарылған.

## Билдәле шәхестәр
* Вольф Хуго — австрия композиторы һәм музыка тәнҡитсеһе.
* Катарина Среботник — словен теннисисы.
* Тина Мазе— словен тау саңғысыһы.
Блед

**Блед** (, ) — Словенияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге ҡала, Италия һәм Австрия сикәтренә яҡын тора. Ҡала халҡы — 5252 кеше, 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бөтә община халҡы —  кеше. Бледа ҡалаһы Блейско күле ярында, Юлий Альпында, Триглав милли паркынан көнсығышҡа табан урынлашҡан. Блед ҡалаһы — популяр туристик йүнәлеш урыны.

## Транспорт һәм географияһы

Блед ҡалаһы Словенияның баш ҡалаһы Люблянанан 45 километр төньяҡ-көнбайышта һәм Есеницанан 10 саҡрым көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Ҡаланан төньяҡта, 8 км алыҫлыҡта Австрия дәүләтенең сиге үтә, 40 километр көнбайышта — Италия дәүләтенең сиге тора. Блед ҡалаһы Любляна — Филлах тимер юл һәм автомобиль магистралдәренә яҡын тора. Бледтан тағы ла бер нисә автомобиль автомобиль юлы Триглав милли паркына бара.

## Тарих

VII быуатта Блед төбәгендә славяндар йәшәй башлаған. Немец телендәге исеме аҫтында Блед замогы беренсе тапҡыр 1004 йылда телгә алына. Был йылда император Генрих II Альбуин епископ Бриксенға Блед замогын бүләккә бирә. 1278 йылда, Ҡоро Яр алышынан һуң, ул бөтә Крайный менән бергә I Рудольфҡа күсә һәм шул ваҡыттан алып Беренсе донъя һуғышына тиклем Габсбургтар державаһы составында тора. Бары тик 1809—1816 йылдарҙа ғына Наполеондың Иллирия паровинцияһына ҡараған.

Австро-Венгрия бүленгәндән һуң, БледЮгославияға ҡарай Карагеоргиевичтар монарх йортоноң йәйге резиденцияһына әйләнә, ә һуңынан Йосип Броз Тито ҡулында була. 1991 йылдан алып — Бойондороҡһоҙ Словения составында тора.

## Иҫтәлекле урын
* **Блейско күле** — һыуы тап-таҙа матур тау күле. Күл уртаһындағы утрауҙа Успение сиркәүе урынлашҡан.
* **Блед замогы** — күл өҫтөнән түбәһе 130 метр бейеклектәге текә ҡаяла төҙөлгән замок. 1004 йылда беренсе тапҡыр телгә алына, бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә һәм киңәйтелә.
* **Изге Мартин мәхәллә сиркәүе**.
* **«Вила»ҡунаҡханаһы** — И. Броз Титоның элекке йәйге резиденцияһы.

## Туризм
Бледа — илдең иң эре бальнеологик һәм тау саңғыһы курорттарының береһе. XIX быуаттан алып ул бик популяр курорт булған. Шулай уҡ ҡала ҡунаҡтарына әүҙем ял итеү өсөн мөмкинлектәр тәҡдим (гольф, велосипед һәм атлы, тау туризмы) ителә. Ҡыш күп саңғы трассалары эшләй.

Блед ҡалаһында ике йылға бер тапҡыр йылдың яҙында швейцар системаһы буйынса халыҡ-ара шахмат турниры үткәрелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Договор в Бледе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* О Бледе на официальном туристическом портале Словении
Блед замогы

**Блед замогы** () — 130 метр бейеклегендәге текә ҡая түбәһендә төҙөлгән замок. Ул Блед ҡалаһы (Словения) янындағы Блейско күле эргәһендә тора. Словенияның иң боронғо замоктарының береһе.

## Замок тарихы
Замок беренсе тапҡыр 1004 йылда, император Генрих II уны Бриксен епискобы Альбуинға файҙаланыуға биргәндә телгә алына. Шул ваҡытта замок немецсә «Фельдес» тип аталған була.

Замоктың иң боронғо өлөшө — роман стилендәге башня. Был манара торлаҡ һәм оборона өсөн, шулай уҡ тирә-яҡты күҙәтеү өсөн ҡулланылған.

Урта быуаттар дәүерендә бындағы ҡаяла яңы ҡоролмалар барлыҡҡа килгән, ә ҡая түбәһендә вышкалар ҡуйылған оборона таш нығытмалары эшләнгән.

Австро-Венгрия империяһы тарҡалғандан һуң, Блед ҡалаһы Югославия составы территорияһы составына индерелә һәм башта Карагеоргиевичтар монарх ғаиләләренең йәйге резиденцияһына әйләнә, ә һуңынан Иосип Броз Титоға бирелә. ВИкенсе донъя һуғышында немец ғәскәрҙәренең штабы замокта ваҡытлыса торған.

1947 йылда замок янғындан зыянлана, тик бер нисә йылдан тергеҙелә һәм тарих музейына әйләндерелә. Музей коллекциялары бында килеүселәргә төрлө кейем, ҡорал һәм көнкүреш әйберҙәрен ҡарарға тәҡдим итә.

Замоктың барлыҡ ҡаралтылары ла ике ихата тирәләй урынлашҡан,. Был ихаталар береһенең өҫтөнә икенсеһе ҡуйылып эшләнгән, улар баҫҡыстар ярҙамында ғына бәйләнгән. Түбәнге ихатала хужалыҡ ҡаралтылары төҙөлгән, ә уның өҫтөндәге үрге ихатала торлаҡ биналары теҙелгән.

Үрге эске ихатала XVI быуатта төҙөлгән сиркәү тора.

Замок эргәһендәге соҡор аша күтәртелә торған күпер эшләнгән.

## Галереяһы

Файл:Blejski grad 09.JPG|Замоктың үрге эске ихатаһы.
Файл:Bled Burg Eingangshalle zum oberen Hof 01092008 25.jpg|Үрге һарайға алып барыусы баҫҡыс алдындағы вестибюль.
Файл:Bled Burg unterer Hof Gebaeude 01092008 16.jpg|Замоктың түбәнге ихатаһы ҡаралтылары.
Файл:Bled Burg oberer Hof Museum und Restaurant 01092008 32.jpg|Һарайы төҙөлөшөнөң өҫкө өлөшө.
Файл:Blejsko jezero otok grad 01092008 78.jpg|Блейско күле.
Файл:Blejski grad 13.JPG|Музей экспонаттары.
Файл:Blejski grad 11.JPG|Музей экспонаттары.
Файл:Blejski grad 01.JPG|Замоктың түбәнге эске ихатаһындағы ҡоҙоҡ.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Bled castle information at bled.si
* Bled island
* Блед информационное видео at youtube.com
Трамвай-һәйкәл (Советск)

**Трамвай-һәйкәл** — Советскиҙа йәйәүлеләр йөрөгән Еңеү урамында һәйкәл итеп ҡуйылған МС-4 сериялы трамвай. Ул 1901—1944 йылдарҙа Тильзитта трамвай хәрәкәте булғанын иҫкә төшөрөп тора.

## Тарихы
Билдәле Тильзит электр трамвайы линияһы ҡалала 1901 йылдың 26 июлендә асыла һәм 1944 йылдың октябрендә тиклем эшләй. Трамвай линияһы һәм вагондары Майндағы Франкфурттағы Lahmeyer&Co немец акционерҙар йәмғиәтендә сығарыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң яңы ҡала власы, автобус хәрәкәте һөҙөмтәле һәм уңайлы тип, ҡарар итә һәм Тильзитта трамвай системаһы бөтөрөлә. Хәҙер Тильзит трамвай паркы вагондарының ҡайҙалығы билдәһеҙ, әммә Советскиҙа әлегә тиклем уның «эҙҙәр»ен: рельс юлдарҙы һәм бағана ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.

Тильзит трамвайы иҫтәлеге итеп 2012 йылдың авгусында ҡала властары үҙәк майҙанда трамвай вагонын урынлаштыра. Һәйкәл эргәһендә урамдарҙың ике: рус һәм немец телендә яҙылған тарихи күрһәткес ҡуйылған фонарь тора. Трамвай эсендә даими рәүештә ҡаланың үткәне, хәҙерге тормошоноң мөһим ваҡиғалары тураһында һөйләгән фотоһүрәттәрҙән экспозициялар ҡуйыла.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл рельстарға ҡуйылған Путилов заводы 1933 йылда сығарған МС-4 сериялы трамвай вагонынан ғибәрәт. пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүҙән алынғандан һуң вагон юл хеҙмәтенә бирелә һәм М-52 һәм М-26 номерҙары менән эшләй. 2006 йылда ул фирма тарафынан һатып алына һәм 2601 һаны аҫтында йөрөмәүсе макет итеп үҙгәртелә, уны кафе сифатында файҙаланыу күҙаллана. 2007 йылда эштәр туҡтатыла, һуңынан ул элекке 2-се трамвай паркы территорияһында урынлашҡан Санкт-Петербургтың электр транспорты музейында була. 2012 йылда вагон Советск ҡалаһына һәйкәл итеп ҡуйыу өсөн килтерелә, уға 12-се борт номеры бирелә.

## Төп нөхсә булыу тураһында бәхәстәр
Раритет транспорт сараһын урынлаштырғандан һуң әлегә тиклем крайҙы өйрәнеүселәр даирәһендә тарихи ысынбарлыҡты боҙоу һәм Тильзит трамвайы сифатында Санкт-Петербургтан алынған 30-сы, 60-сы йылдарҙағы Ленинград трамвай вагонын ҡуйыу буйынса бәхәстәр бара. Ике трамвай араһында тышҡы күренештәрендә лә, трамвай колеяһының киңлеге (Тильзитта трамвай селтәре тар юллы (1000 мм), ә ленинград вагоны 1524 миллиметрлы колеяға иҫәпләнеп эшләнгән) буйынса ла айырмалыҡтар бар. Шуға ҡарамаҫтан, трамвай-һәйкәл туристарҙы ҡыҙыҡһындырыусы төп объекттарҙың береһе булараҡ, ҡаланың хәҙерге визит карточкаһы сифатында үҙ урынын алған.

## Һылтанмалар
* Фотографии трамвая на сайте Transphoto.ru
* Фотографии трамвая  на сайте trams.ru
* В Советске установили памятник тильзитскому трамваю 
* «Тильзитский трамвай» под Калининградом приехал из Санкт-Петербурга
* Техническая информация о трамваях МС на сайте samaratrans.info
Ҡыҫыҡкүл

**Ҡыҫыҡкүл** -   (Кысыколь) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан күл

## Географияһы
Ҡыҫыҡкүл эргәһендә Түрғәяҡ күле, шулай уҡ Поликарп быуаһы урынлашҡан . Күлдә 2 исемһеҙ утрау бар: ҙуры уртаһында һәм бәләкәйерәге - көнсығыш ярында 

Административ йәһәттән Мейәс ҡала округына инә

1883 йылда күлдең уң ярында археолог Константин Шишковский тарихҡа тиклемге боронғо кеше йәшәгән урындар эҙҙәрен тапҡан.

Ҡыҫыҡкүл ярында шулай уҡ иҫке обряд Никола монастыры булған.

Географик координаттары: киңлеге - 55°5′59.58″N (55.099882), оҙонлоғо: 60°3′36.88″E (60.060245).

Ярындағы тораҡ пункттар: Мейәс ҡалаһы.

Иң яҡын һыу сығанаҡтары: Поликарп быуаһы, Түрғаяҡ, Пустое, Медвежье күлдәре 

## Тасуирламаһы
*Уртаса тәрәнлеге: 2,7 м 
*Максималь тәрәнлеге: 5,4 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,94*1,28 км 
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы болғансыҡ. 
*Һыу сығанағы: Топкая һәм Сокольная йылғалары. 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 327м 
*Майҙаны: 0,22км²
*Төбө: тигеҙ, ләмле.

Ярҙары ташлы, көнсығыштағы яры - текә, бейек, төньяҡ-көнсығыштағыһы - һөҙәгерәк, көнбайышында киң яр һыҙаты бар. Төньяҡ өлөшө иң һай һыулы. Күл һаҙмыртлана башлаған, таҙартыу талап ителә

Мейәс йылғаһына күлдән шишмә ағып төшә.

Түрғәяҡ күле кеүек үк, Октябрьский һәм Южный ҡасабаларына эсәр һыу сығанағы булып тора, бынан тыш, «Урал» автозаводы техник ихтыяждарға файҙаланыла. Түрғаяҡтан һыу килеп тороуына ҡарамаҫтан (3-4 млн. м³/йыл), был күлдең һайығайыуына килтерә.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күлдә һыу үҫемлектәре күп түгел. Урмандар уратҡан, унда бәшмәк күп.

Күлдә аҡҡоштар йәшәй; сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, суртан, ҡорман, карп һәм шырт балыҡ тереклек итә...

## Этимологияһы

Атама башҡорт телендәге "ҡыҫыҡ" һәм "күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығыуы былай аңлата:*Кысы-Куль (Кисы-Куль), озеро, территория города Миасса, Аргаяшский район. От башкирских слов: кысык — «узкий», «тесный», «сжатый», «сдавленный», «узкое межгорье», кул — «озеро», в переводе означают «сдавленное озеро» или «озеро в теснине, узком межгорье»*.

"Ҡыҫыҡ" һүҙенең бер мәғәнәһе "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ике тау араһы" тип аңлатыла.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Кысыкуль
*Озеро Кысыкуль

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 742-се бит/ Ҡыҫыҡ
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Прейсиш-Эйлау замогы

**Прейсиш-Эйлау замогы** — хәҙерге Багратионовскта урынлашҡан Тевтон Ордены замогы. Калининград өлкәһе Хөкүмәте ҡарары менән 2007 йылдың 23 мартында Прейсиш-Эйлау төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә була.

## Тарихы
1325 йылда Тевтон ордены гроссмейстеры Вернер фон Орзельн бойороғона ярашлы оҫта Арнольд фон Эйленштайн Пруссияның Сутврит ҡәлғәһе урынында Иле замогын төҙөй башлай. Төҙөлөш барышын Бальга комтурмы Дитрих фон Альтенбург күҙәтергә тейеш була. Тирмәнле быуа төҙөгәс, рыцарҙар һыу кимәлен яһалма рәүештә күтәртеп, замоклы уртау эшләй. 1330 йылда 41×43 м күләмле, һыулы йырын менән уратып алынған, күперҙәре күтәртелгән, рәшәткә ҡапҡалы дүрт мөйөш рәүешендәге замок төҙөй. Көнсығыш яғынан ҙур форбург төкәтәләр. Тәүге иҫкә алыуҙарҙа замок «Иле» тип атала, һуңынан — Иладия, әммә «Прейсиш-Илов» (Прейсиш-Эйлау) атамаһы йәбешеп ҡала. 1347 йылға тиклем замок орден пфлегеры резиденцияһы була, һуңынан унда Бальга комтурствоһына ҡараған каммерат хакимиәте урынлаша. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында замок артыҡ ныҡ зыян күрмәй. 1960 йылдар башына тиклем торлаҡ биналар файҙаланыла. 1961 йылдан замокты һәм форбургты райпотребсоюзға һаталар һәм бина келәт булараҡ ҡулланыла. 1964 йылда ғилми-реставрация оҫтаханаһы хеҙмәткәрҙәре замок территорияһын тикшерә. Замоктың торошо бик насар була, сөнки һуғыштан һуң уны бер тапҡыр ҙа ремонтламайҙар. Көнбайыш флигель урынына тир төҙөйҙәр, 1990 йылда уны һүтәләр. Һаҡланып ҡалған форбургта ҡыйыҡ серей башлай, 1989 йылда тикшектәр барлыҡҡа килә, 1990 йылдың авгусында урта секцияһы яна. 1990 йылдар башында һиҙелерлек булмаған ҡаҙыныу эштәре башларға һәм форбургты барлы ҡунаҡхана итергә ҡарар ителә. Әммә һуңғы этаптарҙа форбургты ташлап ҡуялар.

2016 йылдың 5 июнендә замок ҡыйығында янғын сыға, һөҙөмтәлә 80 кв. м. майҙаны яна.

16 июлдә Калининград өлкәһенең конкурс агентлығы сайтында замокты 2018 йылдың 29 авгусында аукционда һатыу тураһында иғлан донъя күрә. Башланғыс хаҡы, шул иҫәптән ер участкаһын да индереп — НДС менән 9 733 142 һумhttps://zakupki.gov39.ru/bargaining/detail.php?ID=1993 .

## Һылтанмалар
* Пруссия 39
* Замок Прейсиш-Эйлау (Preussisch Eylau)