open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сфера

**Сфе́ра** (грек. σφαῖρα — туп)- геометрик фигура. Ул урталағы бер нөктәнән һәм шул нөктәнән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан нөктәләр теҙмәһенән тора. Урталағы нөктә сфераның уртаһы тип атала.
thumb|сфера (каркас проекцияһы)
## Төп геометрик формулалар

; Сфера майҙаны:
: S = \ 4\pi r^2 = \pi d^2.

; Сфера менән сикләнгән шар күләме:
: V = \frac{4}{3}   \pi r^3.
Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли

thumb|
**Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли** — ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе. Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Бикбау бей, Иҫке бей, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Ҡарағужаҡҡа Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) титулы бирелә.

Ҡарағужаҡтың нәҫел-нәсәбе бөгөн Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Яҡшымбәт, Яңы Юл (Яңы Яҡшымбәт), Ҡунаҡбай ауылдарында йәшәй.

2011 йылдың 7 майында Яҡшимбәт ауылында Мешәүле Ҡужанаҡ бейгә обелиск асыу тантанаһы уҙҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт тархандары һәм дворяндары
* http://yshatir.pressarb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=551&Itemid=47 «Юшатыр» Күмертау һалаһы һәм Көйөргәҙе районы гәзите
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=1512  «Ватандаш» журналы.
* http://encycl.bash-portal.ru/karakuz_b_m.htm  Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.  696 бит, һүрәттәре менән.
* Башкирские тарханы
Урам һепереүсегә һәйкәл

**Урам һепереүсегә һәйкәл** 2007 йылдың 12 ноябрендә Өфө ҡалаһының «Мир» сауҙа һәм көнкүреш үҙәге алдына ҡуйылған.
Һәйкәлде скульптор Хәлил Ғәләуллин 300 кг бронзанан эшләгән.
Һәйкәл Жуковск ҡалаһында ике ай эсендә эшләнгән.

## Сығанаҡтар
* http://bashkortostan450.ru/events/2007/11/16/event_360.html 
* http://www.journal-ufa.ru/index.php?num=73&id=1040
Шәғәле Шаҡман бей

**Шәғәле Шаҡман бей**  — тамъян ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе.

Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Аҙнай бей, Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли‎ менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Шәғәле Шаҡманға Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) титулы бирелә.

Шәғәле Шаҡмандың ете улы булғанлығы шәжәрәләр, тарихи документтар буйынса билдәле: Сыуаҡай, Бураш, Буралы, Йәтсә, Сырымбәт, Аллаяр һәм Килдеяр. Был уландарынан таралған нәҫел-нәсәбе бөгөн Көйөргәҙе районының Йомағужа, Илкәнәй, Бәләкәй Муса, Мәмбәтҡол, Түкән, Свобода, Яңы Муса ауылдарында; Мәләүез районының Моҡас, Ҡотош, Түләк, Иҫке Муса, Яҡтыкүл, Смаҡ, Яңауыл, Тамъян, Ташлыкүл, Ҡаран ауылдарында йәшәй.

Шаҡман — боронғо төрки телдәрҙә (*Соҡман, Суҡман* формаһында) батырҙарға бирелгән ҡушамат, титул. Мәхмүт Ҡашғариҙың (?—?) һүҙлегендә *соҡман* һүҙе батырҙарға, бәһлеүәндәргә бирелгән ҡушамат тигән аңлатма күрһәтелгән. Шулай уҡ Соҡман/Суҡман формаһы айырым исем булараҡ төркмән шәжәрәләрендә теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Islam News
Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл

**Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл** Ишембай ҡалаһында 1969 йылда асыла. Ишембай ҡалаһының һәм Башҡортостандың бөтә нефть сығарыу сәнәғәтенең символы булып тора. Ҡаланың Башҡортостан нефтен тәүге асыусылар майҙанына (элекке Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығы майҙаны) ҡуйылған.

Авторҙар коллективы:
* Скульпторҙары Тамара Павловна Нечаева, Борис Дмитриевич Фузеев
* Архитекторы Хихлуха Лев Васильевич (1999 йылда Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты)

Һәйкәлдең үлсәме:
* постамент 4,5×6,3 м, бейеклеге 0,6
* скульптура бейеклеге 12 м

thumb|left|300px| № 53К-2007. 2007. Май, 7. Ишембай ҡ. Башҡортостан нефте асылыуҙың 75 йыллығына арнап сығарылған конверт
Зонтиклы ҡыҙ

**Зонтиклы ҡыҙ** — Минск ҡалаһында Михайлов паркында Вокзал яны майҙанындағы скульптур композиция. Авторы — Владимир Иванович Жбанов.

## Һылтанма
* MinskReview: Девочка с зонтом
Сөйөмбикә манараһы

**Сөйөмбикә манараһы** () — Ҡазан кремлендәге күҙәтеү башняһы.
Сөйөмбикә манараһы «ауыш башнялар» (мәҫәлән, Пиза башняһы кеүек) иҫәбенә керә. Бөгөнгө көндә үҙәк шпильдән ауышлығы төньяҡ-көнсығышҡа 1,98 м.

## Тарихы

### Төҙөлөш
Башняның төҙөлөү ваҡыты бәхәсле: ҡайһы бер ғалимдар XVII—XVIII быуатта төҙөлгән тип иҫәпләй., XVI быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән тип иҫәпләүселәр бар, ҡайһылары 1552 йылда Ҡазан ханлығы дәүере менән бәйләй.

Төҙөлөш менән бәйле докементтар һаҡланмаған.

## Иҫкәрмәләр
Тау (Яңауыл районы)

**Тау** () — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 194 кеше.
Почта индексы — 452815, ОКАТО коды — 80259855007.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңауыл): 39 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл): 39 км

## Ауыл тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Урман-Гәрә улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1759 йылдан алып билдәле. 1795 йылда 13 йортта 52 кеше йәшәгән, 1865 йылда 42 йортта — 225 кеше. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 йылдарҙа уҡ 2 бакалея кибете теркәлгән. 70‑се йылдарҙан башлап хәҙерге исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
*

## Иҫкәрмәләр
Балауыҙ

**Балауыҙ** — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында киң таралған юғары майлы кислоталарҙан һәм иң юғары молекулалы спирттарҙан торған ҡатмарлы эфир.

## Бал ҡорто балауыҙы
Эшсе ҡорттарҙың ҡорһаҡ аҫтында урынлашҡан балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған матдә; ул 200-ҙән ашыу төрлө матдәләрҙән һәм берләшмәнән тора.

## Кәрәҙ
Балауыҙ табағы Балауыҙ заводтарында йәки оҫтаханаларында күҙәнәкләп эшләнгән яһалма кәрәҙ.

## Әҙәбиәт
Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит

## Һылтанмалар
## Иҫкәрмәләр
Көрән (төҫ)

**Көрән** − дөйөм палитраға кермәгән спектераль булмаған төҫ. Йәшел һәм ҡыҙыл йәки һары ҡыҙыл һәм көл төҫтәрге йәки күк буяҡтарҙы ҡушыуҙан барлыҡҡа килә. Әммә улар төрлөсәрәк килеп сығырға мөмкин.
Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны

**Аҡ тирәк-күк тирәк** − балалар уйыны
## Уйнау тәртибе
Балалар уҙаҡлашып икегә бүленеп бер-берһенән 20—30 метр йыраҡлыкта теҙелеп баҫалар. Уйнаусылар бер-берһе менән ҡулға-ҡул тотоношалар. Беренсе яктағылар икенсе яҡтағыларға ҡысҡырып таҡмаҡлайҙар:


Ҡабыр-ҡабыр ҡабырсаҡ,
Ат башында кимерсәк.
Аҡ тирәк- күк тирәк
беҙҙән һеҙгә кем кәрәк?

Ҡаршы яҡтағылар яуап бирәләр:
Ҡап- ҡап ҡабырсыҡ,
Ҡабырсығым кимерсәк,
Уҡ аттым, батманы,



Һәмгелсәгем ҡатманы,
Аҡ та кәрәк, күк тә кәрәк,
Энә менән еп тә кәрәк,
Ҡашығаяҡ йыуылмаған,

Аҡ тирәк күк тирәк
Ал да кәрәк, гөл дә кәрәк,
Беҙгә иң матур йырсыбыҙ
Алма атлы ҡыҙ кирәк.



Исеме сыҡҡан уйынсы ҡаршы яктар сафын йүгереп барып өҙөп сығарға тырыша. Өҙә алһа, бер уйынсыны эйәртеп үҙ яғына алып ҡайта. Өҙә алмаһа, шул яҡта ҡала. Уйын шул тәртиптә, бер яҡта уйынсылар бөткәнсе дауам итә.

## Әҙәбиәт
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
Балан

**Балан** () — айыу баланы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ботаник яҙма
Япрағы ҡойолоусан, тармаҡлы ҡыуаҡ йәки бәләкәй ағас, бейеклеге 2—5 м. Ҡайырыһы буй ярыҡтары булған һоро‑ҡуңыр төҫтә. Үрендеһе яланғас, көлһыу аҡ төҫтә, шыма, ҡайһы ваҡыт ҡырлы. Япрағы ябай, сите эре киртләсле 3—5 айырсалы, аҫтан төклө, һаплы, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе аҡ, ситтәгеләре — эре, йәйенке, стериль; урталағылары — ваҡ, ҡыҫҡа ҡыңғыраулы, ике енесле; сәскәлеге — сатыр һымаҡ һепертке. Май—июндә сәскә ата. Емеше һарғылт ҡыҙыл, төшлө, август—сентябрҙә өлгөрә. Урманда, йылғаның һыубаҫар туғайҙарында, күл ярҙарында, һаҙлыҡ ситтәрендә үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған.

## Файҙаланыу
Декоратив, дарыу үҫемлеге. Составында витаминдар, дуплау матдәләре, органик кислоталар, шәкәр, микроэлементтар булған емеше, аҙыҡ булараҡ, яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш ҡулланыла, ҡоштар өсөн аҙыҡ.

## Таралышы һәм экология
Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразия һәм Төньяҡ Американың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған.
Төньяҡ ярымшар киңлектәрендә урта бүлкәттә Андтарҙа, бер аҙ Антиль утрауҙарында һәм Мадагаскарҙа ла осрай.
Башҡортостанда ябай балан үҫә.
Балан ҡыуағы йылға күл буйҙарында, урман ситтәрендә үҫә.Республикабыҙҙың бар райондарында ла осрай. Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел ярҙарында күберәк күҙәтелә
Күпселек төрҙәре күләгәле урындарҙы ла үҙ итә. Һыуға талымһыҙ
Орлоҡтан, ботаҡтарҙан үрсей.
Ҡамыш

**Ҡамыш** (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге; Ҡамыш  ырыуындағы (Scirpus) тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттә киң таралған үҫемлек.  250 төр билдәле. Улар — күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.

Күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Урман ҡамышы, күл ҡамышы республиканың барлыҡ терр‑яһында тиерлек, Табернемонтан ҡамышы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында, ҡырлы ҡамыш һәм тамырланыусы ҡамыш күбеһенсә Башҡортостан Урал алдының дала һәм урманлы дала райондарында таралған. 
## Таралышы
Үҫемлектең Ер йөҙөндә 300-гә яҡын төрө осрай, бөтә ер шарында таралған. Рәсәйҙә 20-гә яҡын төрө таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һаҙлы болондарҙа, юл буйҙарындағы канауҙарҙа, иҫке үҙәндәрҙең ярҙары һәм уйһыу һаҙлыҡтарҙың ситтәре буйлап, күл һәм быуаларҙың һай ерҙәрендә үҫә. 

## Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, өс йәки тупаҡ өс ҡырлы, ҡайһы берҙә дуға һымаҡ ергә бөгөлә һәм тамырлана , бейеклеге 0,5—2,5 м. Япрағы киң ланцет йәки тәңкә рәүешендә. Сәскәләре ҡыҙғылт йәки һарғылт‑көрән, ике енесле, сатыр һымаҡ йәки баш һымаҡ сәскәлектәргә йыйылған эре башаҡтарҙа, һирәгерәк башаҡтары яңғыҙар. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — кире йомортҡа формаһындағы сәтләүек, август—сентябрҙә өлгөрә.

Сәскәләре — ике енесле, сәскә тирәлеге 6 ҡылдан тора, ҡайһы саҡ бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Башаҡсыктар сатыр һымаҡтар төркөмөндә. Емеше 3 ҡырлы. Күл камышы (S. lacustris) — 50—250 см бейеклегендәге, 1 м тирәнлектә үҫә ала торған үҫемлек. Һабағы йыуан, япраҡһыҙ, ҡуйы йәшел төҫтә (фотосинтез функцияһын һабаҡ үтәй). Сатыры йәйенке, көрән төҫтә. Күбеһенсә оҙон тамырҙан үрсей. Һабағы төҙөү эшендә, төрлө әйберҙәр үреү өсөн ҡулланыла. Төп торф яһаусы үҫемлекләрһең береһе. Һыу ятҡылығын биологик таҙартыуҙа зур роль уйнай. Таберномонтан ҡамышы (S. tabernaemontanii) күл ҡамышынан күгелйем һабактары һәм япма ҡабырсыҡтың ҡыҙғылт көрән биҙҙәре менән айырылып тора. Дымлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға ярҙарында урман ҡамышы (S. sylvaticus) үҫә. 

## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Составында каротиноидтар, липидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Ҡиммәтле тиреле һыу хайуандары өсөн, урман ҡамышы — боландар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡамыш һабаҡтарын үрелгән әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланалар.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Ҡайһы саҡта ҡамыш тип екән ҡамышын атайҙар.

* Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек.
Ағиҙел

* Ағиҙел (йылға) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға.
* Ағиҙел (ҡала) — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.
* Ағиҙел (журнал) — башҡорт телендәге ижтимағи–сәйәси журнал.
* Ағиҙел (халыҡ йыры) — башҡорт халыҡ йыры.
* «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе — Башҡортостанда биҙәү-ҡулланма әйберҙәре етештереүсе дәүләт унитар предприятиеһы.
* Ағиҙел — — Салауат ҡалаһының “Нефтехимик" ял һәм ижад үҙәгенең халыҡ бейеүҙәре ансамбле.
Екән

**Екән, екән башлы ҡамыш** () — күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, көрән, оҙонса башлы ялпаҡ күл ҡамышы; оҙон һабаҡлы, таҫма япраҡлы күл үҫемлеге. Уртаса климатлы һәм тропик илдәрҙә киң таралған.
thumb|left|

## Әҙәбиәт
* Рогоз — статья из Большой советской энциклопедии Проверено 8 октября 2009 г.
* Рогоз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
Ҡыяҡлылар

**Ҡыяҡлылар**, йәки **башаҡлылар** () — бер өлөшлөләр класына ҡараған, 10 000-дән ашыу төрҙө индергән үҫемлектәр ғаиләһе. Кеше тарафынан 10 мең йылдан артыҡ аҙыҡ итеп файҙаланылып килгән мөһим ауыл хужалығы культуралары — бойҙай, дөгө, арыш, арпа, тары, кукуруз, маис, шәкәр ҡамышы тап ошо ғаиләгә ҡарай. Күп кенә ҡыяҡлылар урман, болондарҙа үлән ҡатламын барлыҡҡа килтерәләр һәм үлән менән туҡланыусы хайуандарҙың төп аҙыҡ рационан тәшил итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Джеффри, Чарлз. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 113.
* Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 6. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1982. — С. 275—316, 322—378, 461—466.
Бер өлөшлөләр

**Бер өлөшлөләр** (, ) — ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр типында 50 000 мең төрҙө берләштергән үҫемлектәр классы.

Бер өлөшлөләр класында 63 мең тирәһе төр үҫемлек билдәле. Уларҙы 104 ғаилә һәм 3000 тирәһе ырыуға төркөмләйҙәр. Сама менән сәскәле үҫемлектәрҙең 1/4 өлөшөн тәшкил итәләр.

Төркөмләү өсөн иң ауыр бирелгән класс үҫемлектәре булып торалар.

XX быуат аҙағында — XXI быуат башында систематик-ботаниктар элек ҡабул ителгән ғаиләләрҙе тарҡатып яңыларының һанын арттыра башланылар. Ләлә сәскәлеләр ғәиләһенән тиҫтәләгән ғәиләне айырып сығарҙылар инде.

Иң күп һанлы (899 ырыуҙы тәшкил иткән 27 801 төр үҫемлек) һәм төркөмләү өсөн иң ауыры булып Орхидеялар ғаиләһе тора. Шулай уҡ, Ҡыяҡлылар ғаиләһе 759 ырыуға ҡараған 11 554 төрҙө берләштерә. 

Уларҙан ҡала күп һанлылар булып Күрәндәр (110 ырыу, 5784 төр), Ароидтар (117 ырыу, 3368 төр), Пальмалар (185 ырыу, 2522 төр) ғаиләләре тора.

## Морфологик билдәләре
**Берөлөшлөләрҙе айырып торған билдәләр**:
* Бәбәге бер орлоҡ өлөшлө;
* Тамыр системаһы: 1) сығышы буйынса өҫтәлмә тамыр системаһы булып тора, 2)формаһы буйынса суҡ тамыр системаһына ҡарай;

* Үткәргес бәйләмдәре (проводящие пучки) һабаҡта һибелеп урынлашҡандар һәм камбий юҡ;
* Һабаҡтары —үлән (бик әҙҙәрендә генә ағасланған һабаҡ).Сөнки, камбий булмағас, йыуанлыҡҡа үҫә алмайҙар;
* Япраҡтары ябай, ситтәре бөтөн, күпселеге һапһыҙ, еңсәле (влагалищные)була. Япраҡ йәймәләре параллель йәки дуға һымаҡ һеңерсәле;
* Сәскә өлөштәренең һаны 3-кә бүленә.

Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ яралғанда бер орлоҡ өлөшө үҫемлектең беренсе япрағы була.

Был классҡа кергән иң әһәмиәтле ғаиләләр — ләлә сәскәлеләр һәм ҡыяҡлылар.
Ҡуян һымаҡтар

**Ҡуян һымаҡтар** () — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә йәшәгән, 100-ҙән артыҡ төргә бүленә торған һөтимәр, кимереүсе кейектәр; һөтимәрҙәр ғаиләһенән ҡуяндар отрядынан булған, оҙон ҡолаҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡыр һәм йорт йәнлеге.

Кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа ҡойроҡло, оҙон шеш ҡолаҡлы йәнлек; булмаған aҡ йәки һоро төҫлө урман һәм дала хайуаны. Ҡуяндар үлән ашай.

## Башҡортостан урманы ҡуяндары
Башҡортостан урмандарында ике төр ҡуян билдәле. Аҡ ҡуян һәм үрғуян. Аҡ ҡуян оҙон ҡышҡа яҡшы яраҡлашҡан. Аҡ ҡуяндың йәйге һоро йөнө урынына үҫеп сыҡҡан йомшаҡ аҡ йөнө уны ҡар араһында яҡшы йәшерә. Ҡуяндар йомшаҡ ҡарҙа батмай, шәп йүгерә. Инә ҡуян йылдың йылы мәлендә ике-өс тапҡыр бала тыуҙыра. Ҡуян балалары тыуғас та инәһенең ҡуйы майлы һөтөн имеп туя ла шунда уҡ ышыҡ урындарҙа йәшеренә. Инә ҡуян уларҙы көнөнә 2-3 тәүлектән һуң эҙләп таба һәм тағы ла имеҙә. Балалары янына инә ҡуян һирәк килә, уларға йыртҡыстарҙы йәлеп итмәй, шуның менән нәҫелен һаҡлап алып ҡала. Ҡуяндар 5-10 тәүлек үтеүгә үҙаллы тереклек итә башлайҙар.

## Халык әйтһә, хаҡ әйтә…
* Барыс йылы — байлыҡ, һыйыр йылы — туҡлыҡ, Ҡуй йылы — ҡытлыҡ, Ҡуян йылы — йотлоҡ. (Һынамыш)
*Ҡоро йылды ҡуян күп, яуын йылды сысҡан күп.
*Төлкө ҡыуҙым — тотторманы, ҡуян ҡыуҙым — еткермәне.
*Атаһы ҡолан атмағандың балаһы ҡуян атмаҫ.
*Батыр алдында арыҫлан да ҡуян. 
*Бер тинлек ҡуян, ун тинлек зыян. 
*Бүре алыр егетте бүркенән танырмын, ҡуян алыр егетте ҡуйынынан танырмын. 
*Бәйле арыҫланға ҡуян да ташлана. 
*Йүгереп ҡуян ҡыуалар, ултырып аҡыл йыялар.
*Ҡуян бала тапҡан, ҡуйыр урын тапмаған.
*Бер ҡышҡа (йылға) **ҡуян** тиреһе лә сыҙаған. 
*Атмаған ҡуян, аҫмаған ҡаҙан.
*Ике ҡуян артынан йүгерһәң, берәүһен дә тота алмаҫһың.
*Арба менән ҡуян ҡыуған.
*Ҡоро йылды ҡуян күп, яуын йылды сысҡан күп.
*Ҡуян алмаҫ, ҡулынан килмәҫ. 
*Ҡуян алмаҫ, артынан ҡалмаҫ. 
*Ҡуян тотоҡоң килһә, бурҙай ал.
*Этһеҙ ҡуян тотолмай.  
*Бер юлы ике **ҡуян** артынан ҡыума.
*Эш ҡуян түгел, урманға ҡасмаҫ.
*Үлгән арыҫланды ҡуян да барып типкән.
*Ҡуян менән төлкө бер-беренә хәйерле кис теләй торған урын. (төпкөлдө әйтәләр)
*Таяҡ барҙа ҡуян осрамай, ҡуян осрағанда таяҡ булмай.
*Бер атыуҙа ике ҡуян.
*Ҡуян тауға үпкәләгән, тауҙың иҫендә лә юҡ.
*Ҡуян йөрәк(ле) 
thumb|left|Ҡуян

## Ҡарағыҙ
* Үрғуян

## Һылтанмалар
*
Йомрандар

**Йомран** ( йәки *Citellus*) — тейен һымаҡтар (*Sciuridae*) ғаиләһенә ҡараған ваҡ кимереүсе йәнлек.
Кәүҙәләренең оҙонлоғо — 14–40 см, ҡойроғо 4–25 см. Артҡы тәпәйҙәре алғы аяҡтарына ҡарағандә оҙонораҡ. Ҡолаҡтары оҙон, бер аҙ һалпайған. Арҡа һыртының төҫө төрлөсә, йәшелдән көлһыу төҫкәсә. Йышыраҡ арҡаларында ҡара шаҙра була. Арҡа буйынан ҡара һыҙаты, сыбар төрткөләре лә була. Кәүҙә өлөшөнөң ситтәре буйлап асыҡ һыҙаттар үтә. Ҡорһағы ҡоңғорт-һары йәки аҡһыл төҫтә. Ҡышҡа ҡарай йомрандың тиреһе йомшара, ҡуйыра, йәйен һирәгәйә, ҡыҫҡаҡ һәм ҡатҡыл була. Уртында тоҡсалары була. Имсәктәре 4–6 иш (пар).

Йомрандар Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлегендә дала, урманлы дала, туғайлы дала, урман, тундра ланшафттарында киң таралған. Асыҡ ландшафттар өсөн хас. Йылға буйҙарының биләмәләрендә Поляр түңәрәккәсә, ә дала биләмәләрендә ярым сүллеккәсә, хатта сүллектәрҙә лә, таулы урындарҙа 3500 м бейеклектә таралған. Йәшәүҙәре ер өҫтөндә, күмәкләп, үҙҙәре соҡоп яһаған өңдәрҙә йәшәйҙәр.

Өңдәренең ҙурләғә һәм оҙонлоғо тәғәйен ландшафтҡа һәм йомрандың төрөнә бәйле. Ҡомло тупраҡта оҙонлоҡ 15 метрғаса булһа, тығыҙ тупраҡлы урындарҙа 5–7 метр. Өңдәрендә йомшаҡ үлән түшәлгән б-лмәләре була. Уларҙың үҙенсәлекле характеры- ҡурҡыныс янағандә ике аяғына үрә баҫып һыҙғырыу.

Уларҙың туҡланыу ризығы — ояларынан алыҫ булмаған урындағы үләндәрҙеү тамыры һәм һабаҡ өлөштәре. Ҡайһы бер тҡрҙәре бөжәктәр менән дә туҡлана. Иген бөртөктәренән һәм -лән орлоҡтарынан аҙыҡ боло (запасы) әҙерләйҙәр. Иртәнге һәм киске эңерҙәрҙә бик әүҙемдәр, көндөҙ өңдәрендә уҙғаралар. Ҡышҡыһын улар тәрән йоҡоға талалар. Йоҡоларының оҙонлоғо географик киңлеккә ҡарай. Ҡайһы бер яҡтарҙа аҙыҡ етмәгәнлектәе йәй көндәрендә лә йоҡлайҙар.

Йомрандарҙың тороғоу ваҡыты йоҡонан уянғас, бер нисә көндән башлана. Инә йомран йылына бер тапҡыр балалай. Балаларының һаны 2 нән алып 12-гә хәтле. Йөклөлөк мөҙҙәте 23–28 көн.
Эрерәк төрҙәр тире эшкәртеү промыслаһында мөһим роль тота. Шулай уҡ һунар спортында (варминтинг) ҡулланыла.

Күп төрҙәре ауыл хужалығы культуралары дошманы. Улар шулай уҡ чума, туляремия, бруцеллёз ауырыуҙарын күсереүсе булып та тора.

## Классификация
Йомрандар ырыуында 38 төр, шуларҙың 9-ы Рәсәйҙә. Төрткөлө йомран, бәләкәй йомран, һары йомран һәм оҙон ҡойроҡло йомран иң ғәҙәтиҙәре.

## Иҫкәрмәләр
Шәшке

**Шәшке** (лат. Mustela lutreola) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған затлы тиреле йылтыр көрән йөнлө, ҡыҫҡа аяҡлы йәнлек; бармаҡ араларында йөҙөү ярылары булыуы менән характерлы.


Рәсем:Nerz-drawing.jpg|Рисунок Европейской норки


## Һаҡлау саралары

Европа шәшкеһе төрө МСОП-тың Ҡыҙыл китабына, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының? Коми Республикаһының, Ямал -Ненең Автономиялы өлкәһенең, Ырымбур өлкәһенең, Свердловск өлкәһенең Ҡыҙыл китаптарына ла индерелгән.

 и Челябинской областей.
Төрҙәше  РәсәйФедерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Төрҙәше  шулай уҡзанесён в Красный список МСОП-тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## 

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Норка европейская  — статья и фотографии на сайте inFerretGroup Павлинова И. Я.
* Норка европейская — статья на сайте Экосистема
* Норка европейская  — статья на сайте Института Проблем Экологии и Эволюции имени А. Н. Северцова
Берғаҙан

**Берғаҙан** *(, )* — берғаҙан һымаҡтар отрядына ҡараған берғаҙандар ғаиләһендәге ауырлығы 12- 14 килограмға еткән ҙур ҡош. Башҡорт телендә *бабағош* тигән атамаһы ла осрай.  8 төрҙө берләштерә. Антарктиданан башҡа, уртаса һәм тропик климат бүлкәтендә тереклек итә. Уртаса киңлектәге ҡоштар. Күсмә ҡоштар. Рәсәйҙә 2 төрө осрай: ал берғаҙан(Pelecanus onocrotalus, розовый) һәм бөҙрә берғаҙан(Pelecanus crispus, кудрявый).

Күмәкләп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ, баш һәм елкә ҡауырһындары бөҙрәләнеп тора. Ҡанат ситендәге ҡауырһындары ҡара. Оҙон һорғолт һары суҡышының аҫтары ҡара.


Файл:Herzen University logo.svg| Герцен ис. РГПУэмблемаһы 
Файл:Exaltatio.jpg|Пеликан
Файл:Hlukhiv polk.svg| Глухов полкы гербы


## Берғаҙан сәнғәттә
*Эдуар Асадов шиғыры  «Пеликан»(урыҫ телендә) (1964).
* Төп герой ролен Оливье Орле  Эмир Кустурица уйнаған нәфис  фильм  «Пеликан» (2011)

## Берғаҙан Башҡортостанда
Берғаҙан Башҡортостандың Дәүләкән районында Асылыкүлдә осрай. 2019 йылдың көҙөндә уны Баймаҡ районының Икенсе Этҡол ауылы янында ла күреп, видеоға төшөрөп алғандар 

File:Пеликан. Баймакский район. 2019.jpg|thumb|Берғаҙан. Баймаҡ районы. 2019
File:Пеликан на мосту деревни. Баймакский район. 2019.jpg|thumb|Берғаҙан. Ауыл баҫмаһында. Баймаҡ районы.  2019
File:Пеликан в сумерках. Баймакский район. 2019.jpg|thumb|Берғаҙан ауыл эсендә, эңерҙә. Баймаҡ районы. 2019

## Видео
* Пеликаны облюбовали Баймакский район Башкирии

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Ҡыйғыр

**Ҡыйғыр** − ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло йыртҡыс урман ҡошо.Ҙурлығы күгәрсендәй. Ыласындар класында иң шәп осҡан ҡош.
## Аңлатмаһы
Рәсем:Кыйгыр.jpg
## Биологик яҙма
Һырт яғы күкһел һоро. Яурындары, тамағы һарғылт аҡ, түше ҡара таплы аҡһыл һары. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө ерән-ҡыҙыл. Ике яҡ сикәһендә мыйыҡҡа оҡшаған һыҙаттар бар.Күҙ ҡабаҡтары, суҡышының төбө, аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан сикәләрендәге һыҙыҡтар менән айырыла, ә сапсандан байтаҡ бәләкәй. Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй" йәки "кик-кик-кик". Ҡош- ҡорт аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында, ҡая таштарҙа оялай.Көрән таптар менән сыбарланған 3-4 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.
Аҡ ағуна

thumb| '' Lagopus lagopus lagopus''

**Ағуна** *(лат. Lagopus lagopus (Linnaeus), 1758, урыҫ. Белая куропатка)*− ҡорҙар ғаиләһенең тауыҡтар төркөмөнә ҡараған, ҡышын аҡ, йәйен көңгөрт төҫтә була торған ҡырағай ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы ҡарғалай. Йопланып (парлашып)йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата ҡоштар аҡландарға уйнарға сыға. Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә.Йәй көнө ҡауырһындары ҡара һәм көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған ерән төҫтә. Ҡанаттары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡышҡыһын ап-аҡ, тик ҡойроғоноң ситтәре генә ҡара. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡаштары бар. Суҡышы ҡара, аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөнлө.

Ҡыш аҡ төҫтә була, ҡойроғо һәм ҡанаттарының үҙәге ҡара килеш ҡала. Йәйгелеккә аласыбарға әйләнә, уларҙа ҡыҙғылт-һары төҫ өҫтөнлөк итә. Аяҡтарында тырнаҡтарына тиклем ҡауырһын үҫә. Оса башлағанда яңғырауыҡлы итеп ҡысҡыра. Мүкле һәм үләнле һаҙлыҡтарҙа, киң үртәндәрҙә төпләнә. Ояһын ерҙә ҡора, ҡара таптары булған һары йомортҡалар һала.

Башҡортостанда Әбйәлил, Хәйбулла, Учалы, Балаҡатай, Ейәнсура райондарында осрай.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
* Башҡортостан. 3 сентябрь 2013 й. № 173 (26523)
Ҡомалаҡ (үҫемлек)

**Ҡомалаҡ** *(лат. Húmulus*)- сәскәлеләр тибындағы киндерҙәр ғаиләһенән булған күп йыллыҡ йәшкелт аҡ сәскәле, үрмәле үҫемлек. Ҡомалаҡ сәскәһенән сүпрә (әсетке) ҡайнаталар. Ике төрө билдәле.

## Ботаник аңлатма
thumb|left|Ҡомалаҡ. Martin Cilenšek ''Naše škodljive rastline'', 1892

## Төҙөлөшө
* Ике өйлө үләнсел үҫемлек.
* Һабағы оҙон, өҫкә табан сәғәт теле уңайына үрмәләп үҫә.
* Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, өс йәпле.
* Ата сәскәләр ҡатлаулы һебертке формаһында.
* Инә сәскәләр алтынһыу йомарсаҡ формаһында.
* Емеше спиралгә уралған яралғылы сәтләүек.
Ҡомалаҡ — ике өйлө үҫемлек, йәғни ата һәм инә сәскәләре була. Ҡулланыу өсөн үҫемлектең алтынһыу йоморсаҡ инә сәскәләрен йыялар.

## Химик составы
Төп актив матдәләре: хумулин, полифеноль ҡушылмалар, эфир майҙары.

## Төрҙәре һәм таралыуы
Был ырыуға түбәндәге төрҙәр керә:
* Ҡәҙимге ҡомалаҡ (H. Lupulus) − Рәсәйҙең урта зоналарында дымлы ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә.
* Япон Ҡомалағы (H. Scandens) − Японияла, Ҡытайҙа, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында үҫә.

Башҡортостанда ҡомалаҡты һыу буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә (туғайҙарҙа) осратырға мөмкин. Ағастарҙы ҡуйы япраҡлы оҙон һабаҡтары менән сырмалаған был үҫемлекте сүпрә эшләү өсөн элек бик күпләп йыйғандар. Хәҙер ҡамырҙы әҙер сүпрә (дрожжи) ҡулланып әҙеләйҙәр, шуға ла ҡомалаҡ әйләнештән сығып бара. Һатыуҙағы сүпрә шул уҡ ҡомалактан әҙерләнә, шуға ла ҡомалаҡты культуралы үҫемлек тип һанарға була.

Был үҫемлекте үҫтереүе ҡыйын түгел, урмандан тамырын ҡаҙып алып ултыртһаң, бик матур декоратив үҫемлек булып йылдар буйы хеҙмәт итәсәк.

Бик әрһеҙ үҫһә лә, ҡомалаҡ сәскәһен йыйыу еңел түгел. Сәскәләре бейек үрмәләген үҫемлектең осонда ғына була.

## Ҡулланыу
* Әсетке әҙерләү өсөн ҡомалаҡ сәскәләрен шәрбәт он боламығына (болтушка) һалалар.
* Һыраның составында ҡомалаҡ бар.
* Кулинарияла ҡомалаҡтың тамырын башта тоҙло һыуҙа бешереп алып, һуған менән ҡыҙҙырып, икенсе блюдо әҙерләйҙәр.
* Бельгияла йәш япрағынан һәм һабағынын салат әҙерләйҙәр, ашҡа һәм соустарға ҡушалар.
* Румынияла йәш үҫентеләрҙе спаржа урынына ҡулланалар.
* Медицинала ҡомалаҡ киң ҡулланыла. Өй шарттарында ҡомалаҡ сәскәләрен мендәр эсенә һалып, тынысландара, баш ауыртауын баҫа торған мендәр әҙерләргә мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Шәрәфетдинов Д. М. Йәшел байлыҡ. -Өфө: Китап, 2011. −64 бит. ISBN 978-5-295-05347-4
* 

## Һылтанмалар

*  Проверено 25 ноября 2008 г.
*  Проверено 10 октября 2009 г.
* 
* 
* ''Хмель'' на сайте USDA NRCS Проверено 25 ноября 2008 г.
* ''Хмель'' в Энциклопедии декоративных садовых растений Проверено 25 ноября 2008 г.

## Иҫкәрмәләр
Яғалбай

Яғалбай (лат. Falco columbarius) — йыртҡыс ҡош, Ер йөҙөндәге иң бәләкәй ыласын.

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Осло оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ыласын. Һырт яғы нәҙек ҡара өҙөк һыҙыҡтар менән сыбарланған күкһел һоро, ҡорһаҡ яғы шулай уҡ һыҙыҡлы һарғылт ерән. Елкәһендә һәм яуырынында аҡһыл һары таптар бар. Ҡаштары, суҡыш төбө, аяҡтары һары. Ҡыйғырҙың «мыйыҡтары» булмауы менән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерән булыуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы «ки-ки-ки». Ваҡ ҡоштарҙы аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас башында, ҡая таш һикәлтәләрендә, һирәкләп түңгәктәрҙә була.

Ерәнһыу көрән таплы, һарғылт ҡабыҡлы; йомортҡаларының һаны 3-4 бөртөк. Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр. Тәбиғәттә йәшәү мөҙҙәте 11 йыл.
thumb|'' Яғалбай йомортҡаһы
right|250px|thumb|Себештәре
Торма

**Торма** (, ) — ғаиләһенән бер-ике йыллыҡ үҫемлек. Апрель-май айҙарында сәскә ата,  
## Таралыуы
Торманың тыуған яғы — Урта диңгеҙ яры. Европа, Төньяҡ Америка, Австралияла сәсеп үҫтерелә.
## Һылтанмалар
* 
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под редакцией А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 206—207. — 222 с. — ISBN 5-873-172-60-9.
Еҙтөймә

**Еҙтөймә, Ҡыр миләше** (, )− астра сәскәләр ғаиләһе еҙтөймәләр ырыуына ҡараған күп йыллыҡ  үлән үҫемлек.
## Таралыуы
Европа, Төркиә, Ҡазахстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Ҡытай, Япония, Кореяның бөтә биләмәләрендә таралған. Юл буйҙарында, баҫыу ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, урман ситтәрендә үҫә.Урман һәм урманлы дала занаһы үҫемлеге.

## Әҙәбиәт
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1429. Tanacetum vulgare L. — Пижма обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 493. — ISBN 5-87317-163-7.
Ялан һары

**Ялан һары** *(лат. Buteo rufinus, урыҫ. Курганник)* — һарҙар ырыуы, ҡарсығалар(Accipitridae) ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда аҡ таплы киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Һырты ерәнһыу көрән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй — буй таптар менән сыбарланған һарғылт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған. , унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырылып тора. Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй». Яланда ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2—3 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып файҙа килтерә.

## Таралыуы

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
* Курганник на сайте «Редкие и исчезающие животные России» 
* Курганник на сайте «Птицы Киргизии» 
* Снимки курганника
Йәшелғош

**Йәшелғош** *(лат. Merops apiaster, урыҫ. Золотистая щурка)* — сыбарсайҙар(Meropidae) ғаиләһендәге сағыусы бөжәктәр менән туҡланыусы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡ ҙурлығында. Ғәҙәттә күмәкләшеп йөрөйҙәр. Осҡанда оҙон ҡанаты, уртаһынан нәҙек кенә ҡауырһындары сығып торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Суҡышы оҙон, аҫҡараҡ кәкерәйеп тора. Түбәһе һәм арҡаһы һары көрән. Тамағы ҡара һыҙат менән уратып алынған һары төҫтә. ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы зәңгәр. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы: «тири-тири». Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған.
Умартасыларға зыян килтерә.

## Йәшәү урыны
Яландарҙағы балсыҡлы һәм ҡомло ҡабаҡтарҙа йәшәй. Ояһын ерҙе өңөп яһай.

## Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күберәген сағыусы бөжәктәр менән.

## Үрсеүе
5-6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Галерия

CloseUp of a female European bee-eater.webm |thumb |Merops apiaster
Stamp of Moldova 167.gif
European bee eater.jpg|
MeropsApiasterGould.jpg|
Bee-eater with bee in mouth.jpg
Йәшелғош.jpg|Йәшелғоштарҙың колонияһы
Merops apiaster MHNT ZOO 2010 11 160 Saintes-Maries-de-la-Mer.jpg|


## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл.
Һунағара

**Һунағара** (, ) — ыласындар отрядының, ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош .

## Ҡылыҡһырлама
Бик һирәк осрай торған юҡҡа сыға барған ҡош төрө, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына  һәм Беларуссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Ҡанатлы йыртҡыстар араһында кешегә ҡарата иң шикләнеүсән һәм өркәк ҡоштарҙың береһе. 

Дөйөм оҙонлоғо — 67-72 см, ҡанат йәйеме 160-190 см, ҡанатының оҙонлоғо 52-60 см. Ата ҡоштар инәләренән ҙурыраҡ, әммә улар менән бер төрлө буялған. Ҡоштоң арҡа яғының төҫө — һорғолт көрән, йәш ҡоштар төҫө буйынса өлкән ҡоштарға оҡшаш.

Ҡаҙ ҙурлығында. Осҡанда оҙон ҡойроғо, ҡанат осондағы йәйелгән бармаҡтарға оҡшаған ҡауырһындары күҙгә ташлана.Ҡайһы ваҡыт ҡанаттарын йыш-йыш ҡағып, һауала бер урында туҡтап ҡала — «бейей». Ултырған ҡоштоң ҡауырһындары ҡабарынҡы булғанға, ул ҙур һымаҡ күренә.

Ҡатнаш урман һәм урман-дала зоналарында йәшәй. Төньяҡ-көнбайыш Африкала, Үҙәк Европаның көньяғында, Кавказда, Бәләкәй Азияла, Яҡын Көнсығышта, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла, Көньяҡ-Көнбайыш Себерҙә, Монголияның төньяғында, көньяҡта  Пакистанға һәм Һиндостанға тиклем оялай. Оялау өлкәһенең төньяғында (Рәсәй, Үҙәк Европа) күсмә ҡош. Төньяҡта урманда, көньяҡта ҡоро һирәк булһала ағаслы урындарҙы һайлай. Рәсәйҙә ысын барлыҡта, йәки фараз ителеүсә Башҡортостандың, Брянскийҙың урмандарында, Кавказда, Калуга ҡырҡындыларында, Мордовия, Ока һәм Хопер ҡурсаулыҡтарында һәм заказникарында оялай.

## Галерея

Image:Circaetus_pectoralis.jpg|
Image:Circaetus_gallicus_01.JPG|
Circaetus gallicus MHNT.ZOO.2010.11.87.5.jpg |Museum specimen 


## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986.
* И. В. Карякин. Змееяд (Circaetus gallicus) // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. — 483 с.
* Г. П. Дементьев. Змееяд (Circaetus gallicus) // Птицы Советского Союза, т.1. — М.: Сов. наука. 1951
* Галушин, В. М. — Хищные птицы леса (М., 1990)

Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Ҡоралай

**Ҡоралай, илек** (, ) — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон муйынлы, нәҙек аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡырағай хайуан; Евразия территорияһында таралған.

Һирәкләнгән, ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарҙа тереклек итә. Йәй көнө яңғыҙ йәшәй. Ҡышын 10-15 баштан өйөр ойошторалар.
Ата кәзә генә мөгөҙлө. Уны йыл һайын ноябрь, декабрь айында алмаштыра, ә апрель айында яңыһы үҫеп сыға.

Башҡортостанда ҡоралайҙың таралыуы урмандарға бәйле. Ҡоралай күберәк урманлы далала, сенскеле үлән араһында йәшәй, үҫемлектәр менән туҡлана. Баҫтырылыуы — июль, август айҙары. Йөклөлөгө— 40 аҙна. Ғәҙәттә, инә ҡоралайҙың 1-2, һирәгерәк 3 бәрәсе була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Млекопитающие фауны СССР. Часть 2 / Под ред. В. Е. Соколова — М: Издательство Академии наук СССР, 1963. — С. 989—993. — 466 с.
Һыуыр

**Һыуыр, байбаҡ** () — Европа һәм Азия далаларында йәшәй торған тейендәр ғаиләһендәге *(Sciuridae)* һөтимәр кимереүсе *(Rodentia)* йәнлек.

Сиҙәм ер, уйһыулыҡ, тау һәм йырындарҙың урманһыҙ битләүҙәрендә тереклек итә. Тәрән өндәр тораҡ булып хеҙмәт итә. Үҫемлектәр менән туҡлана. Ҡышын йоҡоға тала. Балалары 4-5-гә етә.

## Символика

Файл:Flag of Bizhbulyaksky rayon.svg|Бишбүләк районының флагы.


## Сығанаҡ
* Позвоночные животные России: Сурок-байбак
* Бабак // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
Тултырма

**Тултырма** — тураҡланған, тапалған, үткәрелгән үпкә-бауырға йәки иткә эс майы ҡушып, берәүҙәрярма өҫтәй, тәмләткестәр һалып, эсәккә тултырып яһалған ашамлыҡ, киң таралған башҡорт милли аштарының береһе.

## Әҙерләү тәртибе
Яңы һуйылған һыйыр йәки һарыҡтың үпкә-бауырына дөгө йәки тары ярмаһы ҡушып әҙерләнгән ризыҡ. Мал-тыуарҙың үпкәһен, йөрәк-бауырын, бөйөрөн һарымһаҡ ҡушып ит үткәргестән үткәрәләр. Борон балта менән ваҡлап турағандар. Былай эшләнгән тултырма тағы ла тәмлерәк һанала. Үпкәне үткәрер алдынан саҡ ҡына бешереп, ҡабартып алалар. Арытып, бешекләп таҙартылған малдың йыуан эсәгенең бер башын еп менән бәйләп, аҙырак бүрттереп дөгө йәки тары ярмаһы, тоҙ, борос ҡушып, үткәрелгән үпкә-бауырҙы тултыралар ҙа, һауаһын сығарып, эсәктең икенсе осон да яҡшылап бәйләйҙәр. Бешергән саҡта, ҡайнап сығып килгәндә тултырманы энә менән тишкеләйҙәр. Улайтмаһаң, шартлауы ихтимал. Тултырма теленеп, һуғым ашына йыйылған һуғымсыларға өләшелә. Тултырма эҫеләй генә, йә өҫтөнә эҫе һурпа ҡойоп ашала.
   
Һимеҙ һарыҡ, һыйыр йәки йылҡы итен йыуып, фарш итеп үткәреп дөгө ярмаһы (тары, бойҙай ярмаһы ла ярай) ҡушып болғаталар. Туралған башлы һуған, тоҙ, борос ҡушып, ҡайнап торған һурпа өҫтәп фаршты шыйыҡлайҙар. Әҙер фаршты таҙалап йыуылған туҡ эсәктең бер башын еп менән бәйләп, икенсе башынан тултыралар. Эсәкте ярылып китмәһен өсөн ныҡ тултырырға ярамай. Эсәк тулған икенсе осон да бәйләп, ҡайнап торған һурпала бешерәләр. Ҡайнағанда йыуан енә менән эсәкте бер нисә урындар тишергә кәрәк. Бешеп сыҡҡас, йылы килеш түңәрәкләп киҫеп өҫтәлгә ҡуялар.

Эсәк ярылмаһын, энә менән тишергә тура килмәһен, тултырма һутлы ғына булып бешһен өсөн яртылаш ҡына тултырып эшләү яҡшыраҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Башкирская кухня
Көҙән

**Көҙән** (, ) — Һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған, йомшаҡ оҙон йөнлө, затлы тиреле йыртҡыс йәнлек.

3 төрө Евразияла һәм Көньяҡ Америкала, 2 төрө Рәсәйҙә таралған. Кәүҙәһенең өҙонлоғо 35-40 см. Тышҡы ҡиәфәте менән ҡара көҙән шәшке һымаҡ йәнлектәргә оҡшаған. Тик уның аяҡтары күпкә оҙонораҡ. Ҡабарып торған йомшаҡ тиреһенең төҫө ҡара-көрән. Мороно һорғолт-аҡ төҫтә. Күҙҙәре араһында аҡ тап бар.

Ҡуйы булмаған ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй. Бик яҡшы йөҙөүсе булһала, ҡоро ерҙә йәшәй. Ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр һәм балыҡтар менән туҡлана. Ҡайсаҡ ҡуякдарға ла һөжүм итә. «Туйҙары» яҙ башлана. Апрель-май айҙарында бер юлы 4-6 бала тыуҙыра.

## Әҙәбиәт
* «Mustela». Integrated Taxonomic Information System. Retrieved 24 July 2007.
* Nowak, Ronald M., and Ernest P. Walker. Walker’s Carnivores of the World. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2005. ISBN 0801880335, ISBN 0801880327.
* C. Hart Merriam, Synopsis of the Weasels of North America, Washington, Government Printing Office, 1896.

## Иҫкәрмәләр
Ала миләүшә

**Ала миләүшә** (, ) — миләүшәләр үҫемлектәр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа һабаҡлы, ялтыр яҫы япраҡлы, көрән, аҡ йәки төрлө төҫтәге сәскәле бер йыллыҡ, һирәк осраҡта ике йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үҫемлек.

Был сәскәнең бейеклеге 40 см-ға етә. Тәүге сәскәләре апрель айында күренә һәм көҙгә ҡәҙәр сәскә ата. Емештәре июндә өлгөрә башлай. Урман ситтәрендә, йылға буйҙарында, болондарҙа, ҡыуаҡлыҡ араһында үҫә.


Рәсем:Viola_tricolor_LC0041.jpg| *Viola tricolor*
Рәсем:Wildes stiefmuetterchen.JPG|*Viola tricolor*var. *tricolor*
Рәсем:Viola_tricolor_whole.jpg|*Viola tricolor*
Рәсем:Fiołek trójbarwny Viola tricolor var. maritima.jpg|*Viola tricolor*var. *maritima*
Рәсем:Viola_tricolor.jpg|*Viola tricolor*
Рәсем:Viola tricolor 2006.jpg|*Viola tricolor*
Рәсем:Styvmorsviol.jpg|*Viola tricolor*
Рәсем:viola_tricolor.jpeg|*Viola tricolor*
Рәсем:Fiołek ogrodowy wisnia6522.jpg
Рәсем:Viola tricolor maritima.jpg|*Viola tricolor*var. *maritima*

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 922. Viola tricolor L. — Фиалка трёхцветная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 577. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Анютины глазки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
Бишбармаҡ

**Бишбармаҡ**— төрки халыҡтарында киң таралған һимеҙ иттән, һалманан әҙерләнгән ризыҡ. Башҡорттарҙа картуф ҡушылып әҙерләнә.

Бишбармаҡ бешереү өсөн һимеҙ һарыҡ итенең ҡабырға өлөшө алына. Итте ваҡ ҡиҫәктәргә бүлеп, һыуҙы артыҡ күп һалмайынса самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр һалып бешерергә кәрәк. Он, йомортҡа һәм йылы һыуҙан ҡамыр баҫыла. Ҡамырҙы йоҡа итеп йәйеп, бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Артабан йәймә 3 см киңлектәге таҫмаларға бүленә һәм ромбиктарға киҫелә. Ҡырҡылған һалманы һурпала йәки һыуҙа ҡайнатып, һыуын һарҡытып аҡ май менән майларға кәрәк.

Бишбармаҡ өсөн картуф 3-5 см ҡалынлыҡ түңәрәкләп ҡырҡыла һәм айырым бешерелә.

Тәрилкәгә һалма, картуф, ит һалына. Оҫтөнә ҡайнап торған һурпа ҡойола. Өҫтөнә ваҡлап туралған йәшел һуған һибелә.

4 кешелек бишбармаҡ бешереү өсөн 600 гр. һарыҡ ите, 2 баш картуф, 3 баш һуған, 1 стакан бойҙай оно, 1 йомортҡа, 2 аш калағы аҡ май, 3 стакан һурпа, самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр алына.

## Эрнест Ишбирҙин бишбармаҡ тураһында
Эрнест Ишбирҙиндың "Башҡорт теленең игенсеклек һәм баҡсасылыҡ терминдары" китабында **бишбармаҡ** һүҙенә аңлатма бирелә. Бишбармаҡ атамаһы ҡаҙаҡ теленән башҡорт теленә килеп инеү ихтималлығын фаразлай. Ашамлыҡтың башҡорт халҡына ғына хас булған атамалар теҙмәһен бирә. "...Бишбармаҡ атамаһы башлыса көньяҡ башҡорттарға билдәле, башҡа төбәктәрҙә уны ҡулһалма, ҡуллама йәки ҡулдама, һалмалит, ҫалмалит, ҫалмалыйт, ҡаҙанаш..." тип йөрөтөлөүен күрһәтә. Бишбармаҡ бешереүҙең һәм ашауҙың дөйөм үҙенсәлектәрен тасуирлай, Тарихи Башҡортостандың көньяҡ биләмәләрендә айырым йола булыуын әйтеп үтә.

**Китаптан тулы өҙөмтә**    

thumb|left|Бишбармаҡ
## Баймаҡтарҙа бишбармаҡ
Көньяҡ Уралда, төбәп әйткәндә Баймаҡта бишбармаҡ табаҡ менән бирелә. Ул ваҡ ҡына шаҡмаҡ һалманан ғибәрәт. Ни тиклем йоҡа йәйелгән булһа, һалма ла шул тиклем тәмле, һурпа өҫтөндә йөҙөп кенә бешкән була. Бишбармаҡты  һәр ҡунаҡ алдына ҡуйылған тәрилкәгә һалалар. Итте  турап, һурпала бешереп алынған эре киҫәкле картуф,  кәбеҫтә, кишер  өҫтөнә  өйөп, эҫе һурпа менән йылытып,  уртаға айырым ултырталар.  Борон урталағы табаҡтан  һурпа эсендәге  бишбармаҡты һәр кем ҡулы менән алып ашаған.Аҙаҡ туҫтаҡлап  ҡоротло, боросло һурпаһын килтергәндәр.Һимеҙ һурпаны ҡоротлап эсһәң, ул ашҡаҙанға үтә ауыр булмай. заманса бишбармаҡ ағас, йә тимер ҡалаҡ менән ашала.

## Сығанаҡ
* Башкирская кухня 
* Бишбармак по-башкирски
Цинк

**Цинк, тутыя, ырыҡта** — күкһел аҡ төҫтәге ауыр металл, Менделеевтың периодик таблицаһында дүртенсе периодтың икенсе төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге элемент, атом һаны 30.

**Zn** () символы менән билдәләнә. Ябай матдә **цинк** (CAS-һаны: 7440-66-6), Нормаль шарттарҙа — күкһел аҡ төҫтәге күсеүсе металл, һауала оксид менән ҡаплана.
Бурһыҡ

**Бурһыҡ** () — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек; Европала, Төньяҡ Африкала һәм Америкала йәшәй торған йыртҡыс кейек.

Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осратырға була. Ултыраҡ тормошло йәнлек, ҡатмарлы һәм тәрән ояла йәшәй. Был йенлек төнгө тормош алып бара, бөтә аҙык менән туҡлана. Көҙгә тиклем ныҡ һимерә, ауырлығы 20 кг етә. Һыуыҡтар башларғас йоҡоға тала, апрель айына тиклем йоҡлайю
Урманла зонала йәшәй. Өңдәрен ағас ҡыуыштарында эшләй. Бик күп инеү-сығыу урындары, ер аҫты галереялары, йәшәй торған камералары булған өңдәр ҡаҙа. Булһыҡ бөтә нәмәне лә ашай. Ул ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, ҡоштар, еләктәр, сәтләүектәр менән туҡлана. Ҡасырыу ваҡыты апрель-июль. 2—6 балаһы була.

## Тышҡы күренеше
Оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек. Оҙонлоғо 60—90 см, ҡойроғо 20—24 см, ауырлығы 24 кг, йоҡлар алдынан 34 кг-ға етергә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Барсук европейский 
* Статья и фотографии на сайте inFerretGroup о барсуке Павлинова И. Я. 
* Энциклопедия о барсуках: фотографии, породы, истории 
* Информация о барсуке 
*
Кейек

**Кейек** — ҡулға эйәләшмәгән; ҡырағай йәнлектәр, ҡоштар. Башҡорт телендә бөтә ҡырағай хауандарға ҡарата әйтелә, мәҫәлән: йыртҡыс кейектәр, кейек бал ҡорттары, кейек ҡоштар.

## Ҡарағыҙ
Кейекселек

## Сығанаҡ
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
* Словарь синонимов башкирского языка (З. Г. Ураксин, 2000)
.
Ҡурҙай

**Ҡурҙай*** (Урыҫ.Болотная камышовка, лат. Acrocephalus palustris)*- килейектар ғаиләһенән булған һайраусы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Бик теремек бәләкәй генә ҡошсоҡ.Һырт яғы көрәнһыу ерән,ҡорһаҡ яғы аҡһыл ерән. Күҙҙәре өҫтөндә аҡһыл ҡаштары бар. Ҡойроғоноң осо туңәрәкләнеп тора. Башҡа ҡурҙайҙарҙанбашлыса тауышы менән айырылып тора. Тауышы көслө:"шаҡ-шаҡ". Шығырҙап һайрай. Башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығарып һайрай ала. Күсмә ҡош. Киң таралған.

## Йәшәү урындары
Һыуға яҡын урындағы таллыҡтарҙа, ҡамыш араларында йәшәй. Шуға күрә халыҡ телендә ҡамыш ҡурҙайы тип тә йөрөтөлә.Ояһын ҡамыш һабаҡтарына беркетеп яһай.

## Туҡланыуы
Төрлө ваҡ бөжәктәр,үрмәкселәр, молюскалар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.

## Үрсеүе
Ҡара- көрән таптар менән сыбарланған 4-5 бөртөк аҡ, йәки күкһел йәшел йомортҡа һала. Аталы — инәле алмашлап 12-14 көн баҫалар. Себештәре 12-14 көндән үҙаллы йәшәй башлай.

## Ырыуҙаштары
* Сыбар ҡурҙай
* Тал ҡурҙайы
* Йырсы ҡурҙай
* Алабаш ҡурҙай

## Әҙәбиәт
* И. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986, Өфө.

## Иҫкәрмәләр
* Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 330. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.
Мөншөгөр

**Мөншөгөр, мөжөһөр, һыу буғаһы, күл буғаһы, һыу үгеҙе, күл үгеҙе, ғопай, һоңғолдауыҡ** *(урыҫ.Большая выпь, лат. Botaurus stellaris)* — селәндәр ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән ҙурыраҡ төн ҡошо. Муйыны оҙон ҡауырһынлы булғанға, йыуан күренә. Аяҡтары оҙон. Муйынын бөкләп ауыр оса. Ҡурҡҡанда ҡойроғонда ултыра һәм өҫкә ҡарап ҡатып ҡала. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара. Дөйөм төҫө ҡара сыбарлы һарғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Осҡанда «ҡау» тигән тауыш сығара. Яҙғыһын ата ҡош үгеҙ кеүек үкерә. Күсмә ҡош. Һирәк осрай.

## Йәшәү урындары
Ҡамышлы һәм бейек үләнле күлдәрҙә, йылғаларҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.

## Туҡланыуы
Тәлмәрйен, балыҡ, сысҡан, ҡош балалары, бөжәктәр менән туҡлана.

## Үрсеүе
Түңгәктәрҙә оялай.3-7 бөртөк һарғылт йомортҡа һала. Беренсе йомортҡа һалғас та баҫырға ултыра. Башлыса инә ҡош үҙе генә баҫа. Һирәк осраҡтарҙа ата ҡош та баҫыуы күҙәтелгән. 24-26 көндән себештәре моронлай. 2-3 аҙнанан сығып йөрөй башлайҙар. Ике айҙан осалар һәм ғаилә тарҡала.

## Иҫкәрмәләр

Башҡорт теленең диалекттарында ул мәнгәшәр, мөжөһөр,һыу буғаһы.күл буғаһы, һыу үгеҙе,ғопой, һоңҡолдауыҡ тип тә атап йөрөтөлә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.
* А. Э. Брэм — Жизнь животных. Птицы. Том II. гл. «ПОДОТРЯД: Цаплевые (Ardeae)» 
* Жизнь животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986 
* Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990 
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004
Ҡырғауыл

Ҡырғауылдар (Фаза́ны) (Phasianus)-тауыҡ һымаҡтар отрядындағы ҡош.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фазаны  в Иллюстрированной энциклопедии животных «Филин»  (Украина)
* Род ''Phasianus'' на сайте Маркку Савелы (Финляндия)
* Фазановодство на сайте Оскольский фазан 
* Фазановодство на сайте Фазан ДОСХ 
* Систематика рода *Phasianus* в Популярной энциклопедии о животных И. Л. Евстафьева «Мир животных» 
* Систематика рода ''Phasianus'' в Архиве БВИ: Систематика
* Фазан в Толковом словаре живого великорусского языка Владимира Даля
* 
* 

Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Һарымһаҡ

**Һарымһаҡ** — һуғандар ғаиләһенән булған ҡыяҡ япраҡлы ике йыллыҡ баҡса үҫемлеге; шул йәшелсәнең үтә еҫле бүлкәт-бүлкәт һуған һымаҡ башы.
## Ботаник яҙма
## Әҙәбиәт
* Лихацкий, В. И. Чеснок: Биология и технология выращивания — Киев: УСХА, 1990. — 96 p. — ISBN 5-7987-0061-5.
* Ромашов, Макар Алексеевич. Лечение чесноком — Москва: Вече, 2004. — 94 p. — ISBN 5-9533-0115-4.
* Болотских, А. С. Лук, чеснок — Харьков: Фолио-Плюс, 2002. — 286 p. — ISBN 966-03-1366-7.
* Котов, Вячеслав Петрович. Чеснок — Санкт-Петербург, Москва: Эксмо, 2003. — 61 p. — ISBN 5-699-02303-8.
* Гуркин, Владислав Александрович, Докучаева, Г. Н. Чеснок — Москва: МКМ, 2000. — 94 p. — ISBN 5-87317-072-Х.
* Полевая, Мария Александровна. Чеснок — для здоровья сосудов и сердца — Санкт-Петербург: Весь, 2005. — 127 p. — ISBN 5-9573-0540-5.
* Калиниченко, Валерий Григорьевич, Калиниченко, Людмила Николаевна. Лук. Чеснок. — Воронеж: Издательство Воронежского универстета, 1991. — 20 p. — ISBN 5-7455-0593-1.
* Абрахина, Юлия Васильевна, Ершов, И. И. Чеснок — Москва: Россельхозиздат, 1981. — 31 p.
* Antiviral Properties of Garlic: In vitro Effects on Influenza B, Herpes Simplex and Coxsackie Viruses.Tsai Y, Cole LL, Davis LE, * Lockwood SJ, Simmons V, Wild GC. Department of Neurology, Shanghai Second Medical College, Shanghai, Peoples Republic of China. Planta Med. 1985 Oct;51(5):460-1
* М. А. Игнатьев., Чеснок. / Чебоксары : Чуваш. кн. изд-во, 1984
* Павлов Сергей Анатольевич., Чеснок. / [СПб.] : Лениздат, 2005 (ГИПК Лениздат)
* Неумывакин И. П., Чеснок. 2006;
* Полевая М., Чеснок — для здоровья сосудов и сердца. 2005;
## Һылтанмалар
* Из БСЭ.
* Чеснок — природный целитель. Портал о чесноке 
* Т. Казакова. Острая необходимость. Всё о чесноке. Журнал «Садовник» №4, 2007 2009-11-15  
* Действие чеснока на кишечник и пищеварение. Всё о продуктах питания 2010-04-02 Полезные свойства чеснока 
## Иҫкәрмәләр
Эт тегәнәге

**Эт тегәнәге, һырлан, эт дегәнәге** *(урыҫ.череда́ трёхразде́льная, лат. Bídens tripartíta)*— астра сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған,  емештәре йәбешеп һырый торған ваҡ сәскәле бер йыллыҡ үлән.

## Ботаник аңлатма

Тамыры нәҙек, үҙәкле, ныҡ тармаҡланған.

Һабағы яңғыҙ, тура, ҡыҙғылт төҫтә. Өҫтәрәк ҡапма- ҡаршы ботаҡлана.

Япраҡтары ҡаршылаш урынлашҡан. Япраҡ һаптары ҡыҫҡа.Япраҡ йәймәләре өс бүлкәтле.Һәр бүлкәте ланцет формаһында, ситтәре тешле.

Сәскәләре һары, көпшә һымаҡ сәскәләре һабаҡ остарында  һәм ҡуйын үренделәренең осонда кәрзинкә сәскәлеккә  йыйылған. Кәрзинкә төргәктәре ике ҡатлы.

Емеше  шына формаһында, тешле  ике  ҡылсығы булған орлоҡса (семянка) Шул үҙенсәлеге арҡаһында емештәре малдарҙың йөнөнә, кейемгә еңел генә  эләгеп китә ала. Шуға ла, алыҫ араларға тарала ала.

Июнь аҙағынан   сентябрға тиклем сәскә ата. Емештәре  сентябрь— октябрҙә өлгөрә. 

## Әҙәбиәт
* Варис Ғүмәров. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1289. Bidens tripartita L. — Череда трёхраздельная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 353. — ISBN 5-87317-163-7.

## Һылтанмалар
* 
* 
* ''Череда трёхраздельная'' на сайте The Linnaean Plant Name Typification Project