Монголия тарихы

**[[Монголия]] тарихы**. Көнсығыш Азиялағы дәүләт.

## Тарихҡаса осор

### Палеолит
Монголияла асыҡ типтағы палеолиттың тәүге урындарында (Нарин-Гол-18 һ.б.) ҡырсынташ ҡоралдары, мәҫәлән, чоппер, чоппинг, һемәкле ҡоралдар, ҡырсынташлы нуклеустар (ҙур булмаған бал ҡорттары күсе), ҙур ҡырсындар табылған. Цаган Агуй мәмерйәһенең таш ҡоралдарҙан торған иң боронғо ҡатламдары кәм тигәндә 500 мең йыл элек булған тип билдәләнә.

### Неолит һәм баҡыр быуаты
Неолитик игенселек торамаһы Көнсығыш аймаҡ (Дорнода) территорияһында табылған. Көнбайыш Монголияның шул уҡ осорҙағы табылдыҡтары тик һунарсылар һәм йыйыуларҙың ваҡытлыса тораҡ пункттарын ғына үҙ эсенә ала. Эгийн-Гол йылғаһында буласаҡ ГЭС биләмәһендә ташҡын зонаһын тикшереү ваҡытында Азияла неолит дәүерендә билдәле булған, беҙҙең эраға тиклем 7-се мең йыллыҡҡа ҡараған иң боронғо таш ҡурғандар табыла. Дунгулиндан неолит дәүере кешеһенең (Дорнод, Көнсығыш Монголия) — D4e5b митохондриаль гаплотөркөмөнә һәм Y-хромосомалы С2 гаплотөркөмөнә ҡарағаны билдәле, Шатар Чулуунда табылған һөлдә гаплотөркөмө буйынса (Баянхонгхор, Көнбайыш Монголия) — N1a1a1a митохондриаль гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1b гаплотөркөмөнә эйә. Тамсагбулаг, Баруун-Ульзиит, Көнсығыш аймағының Норовлин тауҙары кәшәнәләрендә мәрхүмде бәләкәй генә соҡорға ултырған килеш ерләгәндәр, һәм уның менән тере сағында ҡулланған бөтә әйберҙәрен дә ҡуйғандар.

Баҡыр быуат халҡы антропологик йәһәттән хәҙерге Монголияның көнсығышында — монголоид һәм көнбайышта европеоид булған. Энеолит дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 3000 йыл) кешеләр Көньяҡ һәм Көнсығыш Гоби аймаҡтарында, Увурхангайҙа, Баянхонгорҙа һәм Үҙәк аймаҡта шахталарҙа баҡыр сығарған.

### Бронза быуаты
Б. э. т. III мең йыллыҡ уртаһындағы Чемурчек ритуаль комплексы кешеһе монгол Алтайында монголоид расаһы вәкилдәре менән яҡынайтҡан морфологик һыҙаттарға һәм елунин мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең антропологик оҡшашлыҡтарын эйә.
Монгол чемурчектарында А, T1a1, T2b2, C4+152 (C4-a) митохондриаль гаплотөркөмдәре һәм Y-хромосома гаплотөркөмдәре R1b1a2a2-CTS1078, R1b1a2-CTS12478, R1b1a1b-PF6419, R1b1a1b-M269 булыуы асыҡлана.

Б. э. т. 2 мең йыллыҡта, бронза быуатында, көнбайыш Монголияла ҡарасуҡ мәҙәниәтенең йоғонтоһо һиҙелә. Был осорға күп һанлы болан таштары (Оленные камни) һәм мини-ҡурғандар ҡарай, улар «керегсурен» исеме аҫтында билдәле; башҡа теориялар буйынса, «болан таштары» беҙҙең эраға тиклем VIII—VII быуаттарға ҡарай.

Монголияла йәшәгән прото-монгол ҡәбиләләре плитка ҡәберҙәре мәҙәниәтен булдырған. Плиткасылар йәшәгән территория бик киң була: төньяҡта Байкал күленән алып Ордосҡа һәм көньяҡта Нан-Шаня (Тибет булыуы ла ихтимал) тау итәгенә тиклем, көнсығышта Хингандан көнбайыштағы Алтай итәгенә тиклем. Плиткалы ҡәбер мәҙәниәте Көньяҡ Себерҙең мөһим дала мәҙәниәттәренең иң көнсығышы була. Мәҙәниәттең таралыу үҙәге — Монголия, Көньяҡ Себер һәм Эске Монголия. Һәйкәлдәр Монголияла, Байкалдың көньяғында һәм Байкал аръяғында Саяндан Маньчжурияға тиклем, Кесе Хинганда, Вэйчань яҫылығында, Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында (Шеңжандарҙа) осрай.. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәрендә F1b1f, C4, C4a1a, C4a1b, D1j, D4b1a2, D4b1a2, D4j+(16286), D5a2a, D5a2a1b, G2b2a, M10a1b митохондриаль гаплотөркөмдәр һәм Q1b2 (Q-Y1151; Q-Y1150), Q1a1 (Q-F1096), Q1a1a1 (Q-M120), Q1a11 (Q-M265; Q-M120) һәм G2a2b2a1a1c1a2a1a1a1a1a1a1a (G-FGC226; G-FGC249) Y-хромосомал гаплогруптары билдәләнгән.

### Тимер быуат
Тимер быуаттың V—III быуаттарында эре ерләү комплексы археологтар тарафынан Улангом янында Убсунур аймағында ҡаҙыла, ул шулай уҡ һуңғараҡ Һунну заманында ҡулланыла

ХХ быуатҡа тиклем ҡайһы бер тарихсылар фаразлауынса, скифтар Монголиянан сыҡҡан, был урыҫ әҙәбиәтендә лә сағылыш таба (Александр Блок: «Эйе, беҙ — скифтар! Эйе, беҙ — азиаттар!»). Беҙҙең эраға тиклем VI—V быуаттарҙа скифтарҙың йәшәгән биләмәләре Монголиянан көнбайышына барып етә. Алтай тауҙарының монгол өлөшөндә 30-40 йәшлек скиф яугирының мумияһы табыла.

## Боронғо дәүер

### Һунну (б. э. т. 209 — 93 йылдар)

Ҡытайҙар араһында төньяҡтағы күсмә халыҡтар «бэйди» тигән берҙәм исем аҫтында билдәле булған, йәғни төньяҡ варварҙар, әммә улар араһында монголдар ғына түгел, манчжурҙар ҙа булған, тип фаразларға нигеҙ бар.

Һәр халыҡ үҙенең исемен ул идара иткән бай йорт исеменән алған. Даими үҙ-ара һуғыштар алып барғанда, Монголия ҡәбиләләре ҡайһы берҙә бер-береһе менән союздар төҙөй, өҫтәүенә, ғәҙәттә Ҡытайға һөжүм яһай, ҡытайҙар, үҙ сиратында, ҡәбилә башлыҡтарына бүләктәр ебәргән һәм ошо юл менән баҫып алыуҙан ҡотолған. Б. э. т. 480 йылдан алып Ҡытай ете биләмәгә бүленгәс, монгол күсмә халыҡтары йыш ҡына бер-береһенә ҡаршы биләмәләргә хеҙмәт иткән. Бындай тәртип күсмә халыҡтарҙы Ҡытайға һөжүм итергә тағы ла нығыраҡ өйрәтә, ә ҡытайҙар уларҙы берләштерелгән көс менән төньяҡҡа ҡыҫырыҡлай башлай.

Беҙҙең эраға тиклем өс быуат дауамында өс көслө төньяҡ уделы, күсмә халыҡтарҙы ҡыуып ебәреп, оҙон диуарҙар менән үҙ территорияһын нығыта. Цинь Ши Хуан хакимлығы аҫтында Ҡытай берләшкәс, айырым диуарҙар үҙ-ара тоташтырыла һәм һөҙөмтәлә Ҡытайҙың Бөйөк диуары барлыҡҡа килә. Төньяҡҡа ҡыҫырыҡланған күсмә халыҡтарҙа беҙҙең эраға тиклем 214 йылға ҡарата өс көслө ханлыҡ барлыҡҡа килә: Көнсығыш Монголияла — Дунху, Урта Монголияла — Һунну (Ордостан бөтә Халхе буйлап) һәм Ордостан көнбайышҡа табан — Юэчжи.

Һунну хакимы, Модэ-шаньюй (209—174), Дунхуны буйһондора, Юэчжины (арийҙарҙы) тарҡата һәм үҙенең власы аҫтында Үҙәк Азиялағы бөтә арауыҡты берләштерә — Маньчжуриянан ҡаҙаҡ далаларына тиклем һәм Бөйөк диуарҙан хәҙерге Рәсәй сиктәренә тиклем.

Беҙҙең эраға тиклем 202 йылда Модэ Ҡытайға һөжүмдәрен башлай, ҡытай батшаһы туран ханына буйһона, уға ҡыҙҙарын кәләш итеп бирергә һәм бүләктәр ебәрергә вәғәҙә итә. Батша ҡыҙҙары менән бергә килгән ҡытайҙар һунну хакимдарын күп нәмәгә өйрәтәләр: закондар нигеҙендә идара итергә, һалым йыйырға һәм яҙма ведомостар алып барырға. Беҙҙең эраға тиклем 71 йылдан алып һунну батшалығында ыҙғыштар башлана, Хуханье-шаньюе (57-31) осоронда бер аҙ күтәрелеш кисергәндән һуң, ике быуат ярым тирәһе үҙ аллы йәшәй; артабан уларҙың ханлығының көньяҡ өлкәләре Ҡытайға бирелә, ә төньяҡтары тулыһынса эске килешмәүсәнлектән һәләк була.

Иртә монгол ҡәбиләләренән сяньби ҡәбилә берләшмәһе айырылып тора, ул Ҡытай менән б.э.т. I быуатта Төньяҡ Һуннуға ҡаршы килешеү төҙөй. Тәүге тапҡыр һуннуларҙы сянбиҙар б.э.т. 87 йылда еңәләр, II быуат башында сянбиҙар бик көслө булалар, хатта Ҡытайға һөжүм итәләр, әммә йыш ҡына уңышһыҙлыҡтарға тарыйҙар.

## Әҙәбиәт
* *[[Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]], Скрынникова Т. Д.* Империя Чингис-хана. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018521-3
* Крадин Н. Н. Предварительные результаты изучения урбанизационной динамики на территории Монголии в древности и средневековье // История и Математика: Макроисторическая динамика общества и государства / Ред. Малков С. Ю., Гринин Л.Е., Коротаев А. В. М.: КомКнига/УРСС, 2007. С. 40-48.

;өҫтәмә әҙәбиәт:
* vostlit.info Источники монгольской истории
* Сокровенное сказание монголов. Тексты, комментарии, проч.
* Сокровенное сказание монголов — оригинальный текст 
* отрывок из «Монгольского исторического словаря»
* *[[Лев Гумилёв]]*. «Тайная» и «явная» история монголов XII—XIII вв.
* *Лев Гумилёв*. Древняя Русь и Великая степь. Иноверие и инославие.
* *Лев Гумилёв*. Древняя Русь и Великая степь. Яса и борьба с ней.
* СРЕДНЕВЕКОВЫЕ ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ ВОСТОКА И ЗАПАДА
* vostlit.info ДОКУМЕНТЫ — Китай

## Иҫкәрмәләр