open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ндола

**Ндола** (ингл. &nbsp;Ndola) — ҙурлығы буйынса Замбияла икенсе ҡала.

## Географияһы
Илдең төньяҡ өлөшөндә, Конго Демократик Республикаһынан сама менән 10 км алыҫлыҡта ята.  Баҡыр сығарыусы Колпербелт провинцияһының административ үҙәге. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 1304 метр.

## Климаты




## Тарихы
Ҡалаға  1904 йылда   ҡолдар баҙары урынында нигеҙ һалына.

## Халҡы
2013 йылғы мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 528  330 кеше тәшкил итә.

*Йылдар  буйынса ҡала халҡы һанының динамикаһы:*

## Транспорты
Ндола ҡалаһында илдең өс халыҡ-ара аэропорттың береһе урынлашҡан (башҡа икеһе Лусака һәм Ливингстонда урынлашҡан), ул Лусаканан, Йоханнесбургтан һәм Найробинан рейстар ҡабул итә. Ҡала Кабве, Лусака, Ливингстон, Капири, Мпоши, Мпика, Накоде һәм Китве ҡалалары менән тимер юлы тармаҡтары менән бәйләнгән.

## Туғандаш ҡалалар

*  Порту, Португалия
*  Реджайна, Канада
*  Махачкала, Рәсәй
*  Уолфиш-Бей, Намибия

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Авиакатастрофа около Ндолы 18 сентября 1961 года

## Иҫкәрмәләр
Парел

**Парел** —Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан

## Тарихы

Башта Парел айырым утрау була. Парел атамаһы бындағы шиваит ҡорамы Парали Ваиджанатх Махадеви исеменән килеп сыҡҡан.

Унда 1187 йылдың 26 ғинуарындағы яҙыу табылған   (Паурнима Магха, Сака 1108), унда Махавали исемендәге ауылдағы (Курланан алыҫ түгел) баҡсанан килгән килемгә  Вайдьянатхи ғибәҙәтханаһы өсөн батша Шилахара Апарадитя II   бүләк яҙған.

Парел -   Бомбейҙың ете утрауҙарының береһе, уны 1661 йылда португалдар Англияға бирә;  башҡа утрауҙар менән XIX быуатта тоташтырыла. Парел  халыҡтың  Саньюкта Махараштра хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыуы менән билдәле. 

1770 йылда Бомбей губернаторы Уильям Хорнби үҙенең резиденцияһын  рәсми рәүештә Парелға  күсерә. Был район ҡаланың иң абруйлы райондарының береһе була. 1867 йылда был районға күн һәм ҡаҡланған балыҡ  сауҙагәрҙәре  күсә. 1870 йылға Парел ерҙәрендә бер нисә мамыҡ тирмәненә нигеҙ һалына. Яйлап Парел бик бысрана. 1883 йылда  Хөкүмәт йортонда губернаторҙың ҡатыны холеранан вафат була. Ике йыл үткәс, губернатор йорто Малабар моронона күсерелә.  1890-сы йылдарҙағы чума эпидемияһы ваҡытында иҫке Хөкүмәт йорто яңы барлыҡҡа килгән Хаффкин Институтына ҡуртымға бирелә.

1982 йылда был район Бөйөк Бомбей текстиль забастовкаһының үҙәгенә әүерелә.

Утрау территорияһында элегерәк бер нисә завод була, әммә улар һүтеп алына. Һөҙөмтәлә яңырыу процесында яңы офис биналары төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр
Олбрайттарҙың мемориаль йорто

**Олбрайттарҙың мемориаль йорто** (*ингл.* *Albright* Memorial *Building*, шулай уҡ **Скрантондың Асыҡ китапханаһы** ― АҠШ-тың Пенсильвания штаты, Лакаванна округы Скрантон ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы.

1890 йылда проектланған һәм 1893 йыл башында төҙөлгән ике ҡатлы йорт L хәрефе формаһында. Индиана эзбизташынан һәм Мәҙинә ҡомташынан күтәрелгән. Бинаның архитектура стилендә Шатоэск.элементтары өҫтөнлөк итә. Йорт ике төҙөлмәнән: төп, 11 метрға 40 метр ҙурлыҡтағы һәм уға тура мөйөш булып тоташҡан 9 метрға 16 метр ҙурлыҡтағы ҡанаттан тора.

Бина Green &#x26; Wicks нью-йорк фирмаһы архитекторҙары проекты буйынса төҙөлгән. Уны төҙөүгә иғәнә аҡсаны, уны ата-әсәһе иҫтәлегенә арнаусы, эшҡыуар һәм филантроп Джон Дж. Олбрайт (ул Скрантонда тыуған һәм һуңғараҡ Буффалоға күсеп киткән) биргән. Джон Олбрайт шулай уҡ Буффалолағы Олбрайт-Нокс сәнғәт галереяһына ла нигеҙ һалыусы булып тора.

1978 йылда Олбрайттарҙың мемориаль йорто АҠШ-тың милли тарихи урындары милли реестрына индерелгән.

АҠШ-тың Милли тарихи урындары милли реестрында иҫәптә торған (беренсе ғилми) элекке Христос сиркәүе шулай уҡ хәҙер Скрантон ҡалаһының Балалар китапханаһы булып хеҙмәт итә. Уның бинаһы Төп китапхананан туранан-тура көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан.

## Галереяһы

Файл:Stained Glass c 1910 Albright Library Scranton PA.JPG|Витраждар
Файл:Stained glass Albright Library Scranton PA.JPG|
Файл:Albright Library 2nd floor south.JPG |Икенсе ҡаттағы уҡыу залы
Файл:Albright Library 2nd floor north.JPG|
Файл:Albright woodwork Scranton PA.JPG|Бина эсендәге һырлау эштәре
Файл:He loved his work Scranton PA.JPG|Тәүге китапханасы Генри Джеймс Карр иҫтәлегенә мемориаль таҡта


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Library website
* John J. Albright Illustrated Biography
Боронғо ратуша (Целле)

**Целле ҡалаһының боронғо ратушаһы** () — түбәнге саксон Целле ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан административ бина; 1999 йылға тиклем бинаһы — ҡаланың төньяҡ өлөшө ҡалаға нигеҙ һалынған 1292 йыл менән билдәләнә — ул дәүерҙә ҡала хакимиәттең төп резиденцияһы булған. Архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дельменхорст Ратушаһы
* Ландсхут Ратушаһы
* Тэер Виллаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Otto von Boehn: Das Celler Rathaus — Ein Führer durch die Bau- und Kulturgeschichte. Hrsg.: Dieter-Jürgen Leister und Jürgen Ricklefs. Bomann-Archiv, Celle 1954.
* Helmut Rüggeberg: Geschichte der Stadt Celle im Rahmen der niedersächsischen Landesgeschichte. Bomann-Museum, Celle 2007, ISBN 978-3-925902-62-8.

## Һылтанмалар
*
Птуй

**Птуй** (, ) — Словения ҡалаһы . Птуй ҡалаһы Словенияның  Подравска төбәгендә урынлашҡан, Птуй общинаһына инә.  Птуй ҡалаһында 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса 23957 кеше йәшәгән. Ҡаланың майҙаны  66, 7 квадрат километр. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 359 кеше тәшкил итә. Птуй ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 232 метр бейеклектә ята. Ҡала жупаны - Мирон Сенчар. 

Птуй Словенияның боронғо ҡалаларының береһе булып тора. Ул беренсе тапҡыр 69 йылда үҙ легионы тарафынан Рим императоры  итеп һайланған Веспасиан заманында телгә алына.

## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Аранджеловац, Сербия
*  Банск Штявница, Словакия (2002)
*  Бургхаузен, Германия (2001)
*  Охрид, Македония Республикаһы (2006)
*  Сен-Сир-сюр-Луар, Франция (1998)
*  Вараждин, Хорватия (2004)

Файл:Ptuj Castle inside.JPG|Замок
Файл:Ptuj3.jpg|Птуй үҙәгендә урам.
Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы

**Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы** (16 февраль 1929 йыл — 27 сентябрь 1996 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967).

## Биографияһы
Нурислам Фәтхелислам улы Шәйхулов 1929 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР‑ының Стәрлетамаҡ кантоны Сәйетбаба ауылында тыуған.

Колхозлашыу йылдарында ата-әсәһе Белорет районының Хоҙайбирҙе ауылына күсеп килә. Атаһы йәшләй вафат була, үҫмерҙең иңенә туғандарын ҡарау бурысы ята.

Мәктәпте тамамлағас, шунда уҡ хәрби башланғыс нигеҙҙәренән уҡыта, типографияла хәреф йыйыусы булып эшләй. Яҙыша башлай.

Райондың «Сталинсы» гәзите мөхәррире егеттә ижад осҡонон һиҙемләп, хәбәрсе итеп эшкә ала. Күпмелер ваҡыттан Нурислам Фәтҡулислам улы гәзиттең яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә.

Ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. Әүҙем журналист булараҡ таныла, төрлө жанрҙарҙа ижад итә.

Өйләнеп, ғаиләһе ишәйә башлағас, Белорет районының Егәҙе ҡасабаһына күсенә. 1968—1975 йылдарҙа Егәҙе ауыл Советы рәйесе булып эшләп, абруй ҡаҙана.

Оҫта скрипкасы, һәләтле рәссам, яҡшы фотограф була, төрлө баҫмаларға яҙыша.

## Ижады
Әҙәби әҫәрҙәр ижад итеүгә олпат йәшендә тотона. Тәүге китабы — «Шаулай Еҙем» — 1985 йылда донъя күрә.
Повестар, хикәйәләр, нәҫерҙәрҙән торған «Һағындырыр һандуғасы» тигән йыйынтығы 1991 йылда сыға. Һуңғараҡ балалар өсөн «Хәүефле сәфәр» тигән мажаралары нәшер ителә. Суҡмуйыл: повестар, хикәйәләр. Өфө, 2009

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ете бала үҫә, барыһына ла юғары уҡыу йорттарын тамамларға ярҙам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967)

## Хәтер
* Венер Исхаҡов. Дауылда ауған ҡарағай. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 14 март.
* Егәҙе ауылы урамына Нурислам Шәйхулов исеме бирелгән.
* Ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Акюрейри

**Акюрейри** (исп. Akureyri) — Исландияның төньяҡ өлөшөндәге ҡала һәм община; ҡала ҙурлығы буйынса илдә дүртенсе. (Рейкьявик, Копавогур һәм Хабнарфьордюр). 2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 18 041 кеше тәшкил итә. Уны шулай уҡ Исландияның «*төньяҡ баш ҡалаһы*» (исп. Höfuðstaður Norðurlands) тип тә атайҙар.

## Тарихы
Беренсе викингтар Акюрейри районында беҙҙең эраның IX быуатында уҡ йәшәгәндәр. Акюрейри исеме 1562 йылда, бер ҡатын хыянаты өсөн бында һөргөнгә ҡыуылған саҡта телгә алына. Даими йәшәү урыны булараҡ 1778 йылдан билдәле. 1786 йылдан Акюрейри Дания короленән ҡала статусын ала.

## Географияһы
Акюрейриның географик координаталары — 65°41′ төньяҡ киңлектә, 18°06′ ҡышҡы оҙонлоҡта. Ҡала Эйя-фьорд фьордының көнбайыш ярында урынлашҡан, тауҙар менән уратып алынған, иң бейек тауы Сулур (Súlur) 1213 метр бейеклектә. Диңгеҙ яры буйы бейек булмаған текә уба алдында тигеҙ тар һыҙаттан ғибәрәт. Ҡала буйлап Глерау йылғаһы (Glerá) аға. Ҡаланың тауҙар уратып алған оҙон фьорд аҙағында урынлашыуы арҡаһында, климаты яр буйы климатына ҡарағанда утрау эсе климатлы: Исландияның башҡа күп өлөштәренә ҡарағанда бында температура ныҡ үҙәреүсән (йылы йәй, һалҡын ҡыш). Акюрейрины тауҙар елдән һаҡлай.

Акюрейри янында билдәле Годафосс шарлауығы бар, унда Исландия халҡын суҡындырғанда мәжүси боттарын ташлағандар.

### Климаты

## Спорты һәм мәҙәниәте
Ҡалала үҙенең университеты һәм ике ботаник баҡсаһы бар. Төп иҫтәлекле урындарҙың береһе — лютеран сиркәүе Акюрейраркиркья тора.

Акюрейри илдең ҡышҡы спорт төрө үҙәге һанала. Бында сноумобиль, скутерҙарҙа сәйәхәт итергә, саңғыла йөрөргә була, хоккей буйынса чемпионаттар үткәрелә.

* 2017 йылда боҙ аренаһында шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионаты турниры үтә.

## Билдәле кешеләре
* Акюрейри ҡалаһында Евровидение-2009 конкурсы ҡатнашыусыһы йырсы Йоханна йәшәгән.
* Акюрейрила Евровидение-2008 конкурсында Eurobandið дуэты составында ҡатнашыусы Омар Фридрик тыуған.

## Иҫтәлекле урындары
* Акюрейри сиркәүе
* Глерауркиркья

## Туғандаш ҡалалар
* ләр Мурманск, Рәсәй (1994)
*  Олесунн, Норвегия
*  Раннерс, Дания
*  Вестерос, Швеция
*  Лахти, Финляндия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Кусиро

**Кусиро** (яп. 釧路市 *Кусиро-си*) — порт ҡалаһы, Хоккайдо утрауының көньяҡ-көнсығыш яры буйындағы Кусиро округында урынлашҡан. Халыҡ һаны һәм иҡтисади әһәмиәте яғынан Хоккайдоның көнсығышында иң ҙур ҡала,  туңмай торған мөһим порт  

Ҡала майҙаны  1362 км², халҡы 178 929 кеше  (2014 йылдың 30 июненә ҡарата), халҡы тығыҙлығы  131,30 км² тәшкил итә.

## Иҡтисады
Эре порт, балыҡ сәнәғәте тармағы, суднолар төҙөү үҫешкән. Ағас бысыу һәм целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте предприятиелары, күмер шахтаһы, байыҡтырыу фабрикаһы бар.

## Климаты
Ҡалаға  уртаса һалҡын ҡыш, һалҡын оҙайлы яҙ, уртаса йылы йәй һәм сағыштырмаса йылы көҙ менән муссон климат хас.

## Транспорты

* Hokkaido JR — Кусиро станцияһы

## Туғандаш ҡалалар

*  Бернаби, Канада;
*  Петропавловск-Камчатский, Рәсәй (1998 йылдың 25 авгусынан);
*  Холмск, Рәсәй (1975 йылдың 27 авгусынан)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса Кусиро
* Рәсми сайтында
* Ҙур совет энциклопедияһы : [30. т. / гл. ред.  а. м. Прохоров.  — 3-изд.  — М. : советская энциклопедия, 1969-1978.
Кеми һынлы сәнғәт музейы

**Кеми һынлы сәнғәт музейы** (*Kemin taidemuseo*) — Лапландияның үҙенсәлекле сәнғәтен күрһәтеүсе Кеми (Финляндия) ҡалаһында урынлашҡан музей.

## Музей бинаһы
Кеми мәҙәни үҙәгендә Кеми һынлы сәнғәт музейы бүлмәләре генә түгел, Кеми ҡала театры объекттары, ҡаланың төп китапханаһы, Кивало колледжы һәм Лапландияның Диңгеҙ музыка институты урынлашҡан. Кеми мәҙәни үҙәгенең һынлы сәнғәт музейына арналған секцияһы өс этапта төҙөлә һәм, Коммерция колледжына тәғәйенләнгән бүлмәләре менән бергә, 1977 йылда тамамлана. Музей үҙенең хәҙерге бинаһына тулыһынса 1990 йылдың икенсе яртыһында ғына күсә. Музей Марин Такалонкату, 3 адресы буйынса баҙар майҙанында урынлашҡан.

## Тарихы
Кеми һынлы сәнғәт музейы Төньяҡ Финляндияның боронғо һынлы сәнғәт музейы булып тора. Уның йыйынтыҡтары 1947 йылда лектор Апе Рантаниеми бүләк иткән сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы менән башлана. Унда 1910—1920 йылдарҙа Альберт Эдельфельт, Аксели Галлен-Каллела, Пекка Халонен, Ээро Нелимарка, Маркус Коллин, Тыко Саллинен, Эллен Теслефф һәм Магнус Энкеллкеүек фин рәссамдары ижад иткән әҫәрҙәр ингән. Баштараҡ, иғәнә һымаҡ тапшырыу ярҙамында, коллекция сәнғәт әҫәрҙәре менән тулыландырылырға тейеш булған. Хәҙерге ваҡытта Кеми һынлы сәнғәт музейын яңы әҫәрҙәр менән тулыландырыуҙың төп йүнәлеше булып округтың хәҙерге заман сәнғәте үҫеше тора.

2007 йылда музей коллекцияһында яҡынса 2156 эш тупланған.

## Иҫкәрмәләр
Берн вокзалы

**Берн вокзалы** () — Швейцарияның (Цюрихтағы үҙәк вокзалдан килә) Берн ҡалаһында урынлашҡан ҙурлығы буйынса икенсе тимер юл вокзалы. Швейцария федераль тимер юлы (SBB) станцияһы; «BLS AG» тимер юл компанияһы һәм «Regionalverkehr Bern-Solothurn» (RBS) тар колеялы тимер юл селтәре — шулай уҡ берн ҡала яны поездары (S-Bahn) селтәренең эре үҙәге булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рига вокзалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Werner Stutz: Bahnhöfe der Schweiz. Verlag Berichthaus, Zürich 1976, ISBN 3-85572-018-5.
* Paul Boss: Das war der alte Bahnhof…. Benteli Verlag, Bern 1974.
* Bernhard Giger und Hansueli Trachsel: Ankommen in Bern. Stämpfli Verlag, Bern 2008, ISBN 978-3-7272-1194-2.
* Werner Huber: Bahnhof Bern 1860—2010 Herausgeber; SBB-Fachstelle für Denkmalschutz und Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK (Band 3, der Reihe; Archidektur- und Technikgeschichte der Eisenbahn in der Schweiz), 2010 Scheidegger & Spiess, Zürich ISBN 978-3-85881-316-9.
* T. Lobsiger Berner Bahnhofschronik : (die Geschichte des Bahnhofs Bern von 1857 bis 1999).

## Һылтанмалар
*
Билалов

**Билалов** — фамилия.

* Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы (1883—1941) — мәғрифәтсе.
* Билалов Муса Ғайса улы (1923—2008) — публицист. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
* Билалов Мәжит Мәсғүт улы (1885—1933) — башҡорт теле белгесе.
----
* Билалова Сулпан Билал ҡыҙы (1965 т.) — рәссам, график, дизайнер, педагог.
Ниғмәтулла Яҡупов

**Ниғмәтулла Яҡупов** (1785—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Ниғмәтулла Яҡупов (Ниғмәтулла Яҡуп улы Юзеев) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Әлмәт ауылында йәшәгән. Поход старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1807 йылда Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнаша.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *5-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Улы Вәлимөхәмәт (1812—?) указлы мулла була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Олимпия Зевсы ҡорамы

**Олимпейон,** Олимпия Зевсы ҡорамы (грек. Ναός Διός του Ολυμπίου) — Грецияның иң ҙур, беҙҙең эраға тиклем тиклем VI быуаттан алып беҙҙең эраның II быуатына тиклем төҙөлгән ҡорамы; Афинала, Акрополдән 500 метр көньяҡ-көнсығышта һәм Синтагма майҙанынан 700 метр көньяҡта урынлашҡан.

Легендаға ярашлы, ҡорам грек халҡының тәүатаһы, мифик Девкалиондың ғибәҙәтханаһы урынында төҙөлә.

Ҡорам Писистрат хакимлығы осоронда төҙөлә башлай, беҙҙең эраға тиклем 515 йылда Афина демократияһы уның менән ҡыҙыҡһына башлай, Фемистокл бинаның өлөштәрен Афина менән Пирейҙы бәйләп тороусы һаҡ диуары — нығытма итеп файҙалана (ҡорам эргәһендәге ҡаҙылған участка күренеп тора).

Беҙҙең эраға тиклем 175—164 йылдарҙа Зевс ҡорамын (хәҙер инде коринф ордерында) эллинистик Сүриә батшаһы Антиох IV Эпифан дауам итә. Беҙҙең эраға тиклем 84 йылда Рим диктаторы Сулла коллоналарҙан бер нисә һырланған капителде алып, уларҙы ҡорамдың Рим аналогы Капитолия Юпитерын төҙөүҙә ҡуллана. Шуға ҡарамаҫтан, Тит Ливий йөҙ йыл самаһы үткәндән һуң, Зевстың Афиналағы ҡорамын «был аллаһҡа лайыҡ берҙән-бер ҡорам» тип атай.

Төҙөлөш башланғандан һуң 650 йыл үткәс кенә, грек мәҙәниәтенә табыныусы Рим императоры Адриан идара иткәндә тамамлана. Олимпия Зевсына бағышланған ҡорамды изгеләндереү императорҙың Афинаға икенсе килеүенә тап килтерелә һәм 132 йылда Бөтә грек байрамы программаһының төп пункты булып тора.

Ҡорам 267 йылда герулдарҙың баҫҡынсылығы ваҡытында ныҡ зыян күрә һәм унан һуң тергеҙелмәй тиерлек. Феодосий мәжүси аллаларға табыныуҙы тыйғандан һуң, ҡорам элементтары сиркәүҙәр һәм йорттар төҙөгәндә ҡулланыла.

Хәҙерге ваҡытта ҡорамдың 14 колоннанан торған, коринф капителе менән осланған бер мөйөшө, айырым торған 2 һәм йығылған бер колонна һаҡланып ҡалған.

## Иҫкәрмәләр
Михаил Лермонтов һәйкәле (Грозный)

**Михаил Юрьевич Лермонтовҡа һәйкәл** — Грозный ҡалаһында рус шағиры, рәссам һәм офицер Михаил Лермонтов һәйкәле

## Һәйкәл тасуирламаһы
Һәйкәл Грозный ҡалаһында Мөхәммәт Әли проспектында (элекке Сергей Киров проспекты), Михаил Лермонтов исемендәге Рус дәүләт драма театры алдында урынлашҡан.

Михаил Лермонтов Төньяҡ Кавказда хеҙмәт иткән образында, хәрби кейемдә табуреткала ултырған килеш һүрәтләнгән. Постаментта Михаил Лермонтовтың шиғырынан Кавказға арналған юлдар уйып яҙылған: «Ватанымдың татлы йыры кеүек, яратам мин Кавказды!» Һәйкәлдең авторы — осетин скульпторы Николай Ходов.

## Һәйкәл тарихы
1840 йылда Грозный ҡалаһы тарихы башланған Грозный ҡәлғәһендә Михаил Лермонтов хәрби хеҙмәтен үтә. Уның иҫтәлегенә 2012 йылдың июнендә һәйкәл ҡуйыла. Бронза һәйкәлде Чечен Республикаһына һәйкәл авторы Николай Ходов бүләк итә.

2012 йылдың 19 июлендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Һәйәкл асыу тантанаһын Чечен Республикаһының башлығы Рамзан Ҡадыров һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев етәкләй

## Иҫкәрмәләр
Нарышкин-Шуваловтар һарайы

**Нарышкин-Шуваловтар** һарайы — Санкт-Петербургта XIX быуат архитектураһы ҡомартҡыһы Фонтанканың Яры буйы урамы һәм Итальян урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Бина архитектура эклетикаһы осоро өсөн типик (неоренессанс һәм һуңғы классицизм элементтарының берләшеүе).

## Тарихы
Һарай хәҙерге ҡиәфәтендә бер нисә этапта төҙөлә. Бинаның һул өлөшө 1780 йылдарҙа билдәһеҙ архитектор проекты буйынса Воронцовтар тарафынан төҙөлә. Иҫке йорттан уңдағы флигелде 1821—1822 йылдарҙа участканың яңы хужаһы Д. Л. Нарышкин (бәлки, К. И. Росси проекты буйынса) төҙөткән.

Э. Д. Нарышкин күсемһеҙ милекте үҙенең ҡустыһы Л. А. Нарышкинға һата, ул бер рәт эске бүлмәләрҙең реконструкцияһын үткәрә (архитекторы Бернар де Симон), 1844—1849 йылдарҙа бинаның ике өлөшө берҙәм фасад менән берләштерелә (архитекторы Н. Е. Ефимов)

1846 йылдан һарайға Нарышкина Софья Львовна һәм уның ире Шувалов Петр Павлович хужа була, һуңынан һарай уларҙың улы һәм килененә күсә. Октябрь революцияһынан һуң 1925 йылға тиклем уны дворян көнкүреше музейы биләй.

Совет осоронда һарай күп тапҡыр үҙенең тәғәйенләнешен үҙгәртә. Унда Матбуғат йорто (обэриуттар эшмәкәрлеге усағы), Техника йорто, ә 1965 йылдан һуң — сит ил халыҡтары менән дуҫлыҡ һәм тыныслыҡ йорто урынлаша.

2001 йылда һарай бинаһы алдында Фонтанка яр урамына төшкән урында иҫтәлекле «Блокада мәкеһе» билдәһе ҡуйыла.

2006 йылдан һарайҙа реставрация үтә. 2013 йылдың 19 ноябрендә унда рәсми рәүештә Фаберже музейы асыла. Ул Рәсәйҙә федераль масштабтағы тәүге шәхси музейға әүерелә. Пасха ювелир изделиелары һарайҙың күк ҡунаҡ бүлмәһендә урынлашҡан. Башҡа залдарҙа шулай уҡ XIX быуаттың рус фарфоры, рус иконалары, һынлы сәнғәт, көмөш, таш киҫеү изделиелары, затлы әйберҙәр, мемориаль әйберҙәр коллекцияһы күргәҙмәгә ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* Зодчие Санкт-Петербурга. XIX — начало XX века / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1998. — 1070 с. — .
* Жерихина Е."Частные дворцы Петербурга".
* *Мосякин А. Г*. Жемчужное ожерелье Санкт-Петербурга. Дворцы, восставшие из пепла. СПб.: Паритет, 2014. Гл. 20. — .
Лермонтов һәйкәле (Мәскәү)

**Лермонтовҡа һәйкәл** — Мәскәүҙә 1965 йылда Лермонтов майҙанында ҡуйылған шағир  Лермонтов Михаил Юрьевичтың скульптура һыны.  Монументтың авторы — скульптор И. Д. Бродский, архитекторҙары Н. Н. Миловидов, Г Е. Саевич, А В. Моргулис.

## Тарихы
Майҙан *Лермонтов* исемен 1941 йылда ала, бында Ҡыҙыл ҡапҡалар ҡаршыһындағы Арсеньевтар йортонда, 1814 йылда октябрҙең  2-һенән 3-нә ҡарай төндә Михаил Юрьевич Лермонтов тыуған. Майҙандағы сквер шулай уҡ Лермонтов скверы тип атала һәм шул саҡта шағирға һәйкәл ҡуйыу идеяһы барлыҡҡа килә, әммә һуғыш ҡамасаулай. 1950 йылдарҙа  һәйкәл ҡуйыу идеяһы яңынан әйләнеп ҡайта, ятышлы образдар эҙләй башлайҙар. Һәйкәл асыу тантанаһы 1965 йылдың 4 июнендә үтә.

## Тасуирлама
Лермонтовҡа һәйкәл  иң романтик Мәскәү монументтарының береһе булып һанала. Скульптор үҙенең әҫәрендә шәхестең асылын һәм шағир ижадының характерын сағылдырырға тырышҡан. Бронза фигура цилиндр гранит постаментта тора. Лермонтовтың шинеленең  яғаһын һәм итәктәрен ел елберләтә. Шағирҙың йөҙө уйсан, ҡарашы һағышлы. Скульптура 1960 йылдар өсөн хас булған «ҡырыҫ стилдең» нәфис-пластик алымдарын ҡулланып эшләнгән  Пьедесталда  Лермонтов шиғырынан юлдар уйып яҙылған:Статуя  менән йәнәш Лермонтов әҫәрҙәре —  «Мцыри», «Демон», «Елкән» темаһына рельефтар  менән тултырылған рәшәткә урынлашҡан.

## Кинематографияла.
Лермонтовҡа һәйкәл  «Уңыш джентльмендары» фильмында телгә алына. Унда енәйәтсе  Ҡылый  уны «пинжәк кейгән мужик» тип атай.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* *Иванов в. и.* Һәйкәле м. ю. Лермонтовтың: белешмә. — М.: эшселәр мәскәү, 1987. — 64 с., — (Мәскәү биографияһы һәйкәл).
Ленин һәйкәле (Ялта)

**Ленин һәйкәле** (ук. *Яті Леніну ятник*) — рәсәй  революционеры, 1917 йылда Октябрь революцияһын ойошторусы, большевиктар партияһына нигеҙ һалыусы, совет сәйәси эшмәкәре (беренсе Совнарком- РСФСР хөкүмәте рәйесе), СССР-ҙы ойоштороуҙың төп инициаторы, коммунизм идеялары теоретигы, донъя халыҡ-ара коммунистик хәрәкәттәең лидеры Владимир Ульянов (Ленин) һәйкәле.  Ялтала шул уҡ исемле урам һәм майҙанда урынлашҡан. Йәштәрҙең йыш осрашыу урыны.

## Тасуирлама
Совет власы килеү менән ҡаланың төп яр буйы урамы Ленин яр буйы урамы тип атала. Уны асфальт менән ҡаплайҙар, декоратив үҫемлектәр, пальмалар ултыртып сығалар. Транспорт өсөн урам ябылғас, ул бульвар булып ҡала. Совет власының егерменсе йылдарында яр буйы урамы скверында Ялтала   В.И.Ленинға беренсе булған һәйкәл ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәлде һүтеп алалар, һәм ул әлегә тиклем табылмай.

Ялта һәйкәле донъяла аналогтары араһында иң ҙур һәм ҡиммәтле һәйкәл булып тора. Лениндың бронза статуяһы ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән ҙур постаментта тора. Һәйкәл яр буйы урамында Ленин  исемендәге майҙан үҙәгендә ҡалҡып тора. Ҡоролманы тантаналы асыу 1954 йылдың ғинуарында була. Һәйкәлдең авторҙары  — СССР Дәүләт премияһы лауреаты украин скульпторы П.П. Яцына, архитекторы А. С. Фомин. Был һәйкәл —  Ҡырымда милли әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусы менән В.И. Ленинға арналған берҙән-бер һәйкәл.

## Иҫкәрмәләр
Төпәев Салауат Харис улы

**Төпәев Салауат Харис улы** (18 февраль 1924 йыл — 16 март 2018 йыл) — ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1999).

## Биографияһы
Салауат Харис улы Төпәев 1924 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Төпәй ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

1950 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Өфө моторҙар эшләү заводында хеҙмәт юлын башлай.

1958 йылдан Мәскәү Авиация технологиялары һәм производствоны ойоштороу ғилми-техник институтында эшләй. 1962 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан — баш инженер.

1968 йылдан алып ҒТИ-ның Өфөләге Урал филиалы начальник урынбаҫары.
 
1962 йылда диссертация яҡлап, «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә эйә була. 1972 йылдан — доцент.
 
1970—88 йылдарҙа Өфө авиация институтында уҡыта.

1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты.

1995—98 йылдарҙа "Башҡортостан Республикаһы сәйәси репрессия ҡорбандарының хәтер китабы"н («Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан») әҙерләүсе эшсе төркөм етәксеһе урынбаҫары , 1996—2001 йылдарҙа йыйынтыҡтың баш мөхәррир урынбаҫары була.

Матбуғатта сәйәси репрессия ҡорбандары, уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында мәҡәләләр яҙа. Башҡорт антропонимикаһы буйынсаса бер нисә һүҙлек төҙөй: «Башҡорт фамилиялары» (2008), «Башҡорт исемдәренең мәғәнәүи һүҙлеге» (2010) һ.б.

1998 йылда Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982).
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1999) 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Тупеев С. Х. Камень гранит напомнит. Расстрелян безграмотный мужик // Трудный путь к правде / сост.: Г. Д. Иргалин, Н. П. Каменев. — Уфа, 1997. — С. 246—259.

## Һылтанмалар
*
Аэрофлот йорто (Новосибирск)

**Аэрофлот йорто** — конструктивизм стилендәге биш ҡатлы бина, Новосибирск ҡалаһының Үҙәк районында Ҡыҙыл проспект һәм Ядринцев урамы мөйөшөндә урынлашҡан. 1930 йылдар башында төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

## Тасуирлама
Төҙөлөштөң аныҡ датаһы һәм архитекторы билдәһеҙ. 

Бина 1930 йылдарҙа төҙөлгән һәм Аэрофлоттың административ һәм хеҙмәт органдарын урынлыштыру өсөн  тәғәйенләнгән

Төп көнбайыш фасад   Ҡыҙыл проспектҡа ҡарай, көньяҡ арҡыры өлөшө Ядринцев  урамына сыға. Төньяҡтан йортҡа декоратив колонналар килеп тоташа.

Фронталь-симметрик композициялы биш ҡатлы бина тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Бинаның тулы симметрияһы көньяҡ-көнбайыш мөйөштә урынлашҡан инеү урыны менән боҙола, ул бейек баҫҡысҡа һәм «ҡыйышайған» мөйөшкә баҫым яһай. 

Өҫкө ике ҡат башҡаларҙан айырмалы рәүештә түбән күп ҡатлылыҡҡа эйә.  

Мөйөштәге балкондар ярустарҙың аныҡ вертикаль ритмын барлыҡҡа килетереп, мөйөштәрҙе визуаль   нығыта.

Төп фасады юғары аттик тамамлай, уның үҙәген барельефтар — «Аэрофлот» эмблемаһы биҙәй. Барельеф ҡабырғаларында  түңәрәк ҡыйыҡ тәҙрәләр урынлашҡан.  

Дүртенсе һәм бишенсе ҡаттағы тәҙрәләр араһында  күләмле  «Аэрофлот» яҙыуы тора.

Бинаның фасадтары  асыҡ-зәңгәр төҫкә буялған.

## Галереяһы

Дом Аэрофлота, Новосибирск 02.jpg|
Дом Аэрофлота, Новосибирск 03.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Куманово (Болгария ауылы)

**Куманово** (болг. Куманово) — Болгария дәүләтендәге ауыл. Куманово Болгарияның Варна өлкәһендәге Аксаково общинаһы составына инә. Куманово ауылында 400 кеше йәшәй (15 март, 2015 йыл). Халыҡтың төп өлөшөн гагауздар тәшкил итә. Куманово ауылы диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә урынлашҡан. Телефон коды — (+359) 52. Почта индексы — 9153.

## Сәйәси хәл
Куманово туранан -тура Аксаково общинаһына буйһона һәм уның үҙ кметы (мэры) юҡ.

Аксаково общинаһының кметы (мэры) — Атанас Костадинов Стоилов. Община идараһына һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса Аксаково общинаһы өс партия коалицияһынан тора. Коалицияға Болгарияның европаса үҫеше өсөн граждандар партияһы (ГЕРБ), «Симеон Второй» милли хәрәкәте партияһы (НДСВ) һәм Демократик көстәр союзы партияһы (СДС) инә.

## Һылтанмалар
* Халыҡ статистикаһы
А. С. Попов һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Радио уйлап табыусы Попов Александр Степанович** һәйкәле Санкт-Петербургта ҡаланың Петроград районындағы Каменноостровский проспектында урынлашҡан.

## Тарихы
1945 йылдың 2 майында Халыҡ Комиссарҙары Советы А. С. Поповҡа һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар сығара. 1949 йылда радио уйлап табыусы һәйкәле проектына конкурс иғлан ителә. Был конкурста дүрт авторлыҡ коллективы ҡатнаша, ә конкурсты скульптор В. Я. Боголюбов проекты еңеп сыға, әммә ул үҙе 1954 йылда, һәйкәлдең моделен тамамламайынса вафат булып ҡала. Шуға күрә һәйкәл өҫтөндә тамамлау эштәрен башҡа скульпторҙар М. К. Аникушин, М. Р. Габе һәм Р. К. Таурит башҡара, ә В. В. Исаева етәкселек итә. Архитекторы булып Н. В. Баранов сығыш яһай.

Скульптура үҙе 1956 йылда ғына «Монументскульптура» заводында бронзаға ҡойола. Һәйкәлдең постаменты граниттан башҡарыла. Бейеклеге 7,6 м (постамент — 3,6 м, скульптура —3 м.) тәшкил итә. Постаментта ошондай яҙыу бар: РАДИО УЙЛАП ТАБЫУСЫ
ПОПОВ
АЛЕКСАНДР СТЕПАНОВИЧ

1859—1908
Һәйкәлде асыу 1959 йылдың 22 мартында, А. С. Поповтың тыуыуына йөҙ йыллыҡ юбилейы менән тап килтерелә. Радио көнөндә (7 май) һәйкәл янында митингылар үтә, һәйкәл алдына сәскәләр һалалар.

## Һылтанмалар
* 
*
Калинин Михаил Иванович

**Калинин Михаил Иванович** (*«Бөтә Союз старостаһы»*, 7 (19) ноябрь 1875 йыл), Юғары Троица, Корчева өйәҙе, Тверь губернаһы, Рәсәй империяһы — 3 июнь 1946 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1944).

1898 йылдан РСДРП (б) ағзаһы. "Эшсе синыфты азат итеү өсөн көрәш берлеге"нең Петербург бүлексәһе ағзаһы, «Искра» гәзитенең әүҙем хәбәрсеһе. Эшселәр араһында инҡилабҡа өндәү алып бара, шуның өсөн күп тапҡыр ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә.

Февраль инҡилабында әүҙем ҡатнаша. 1917 йылдың сентябренән Петроград ҡала управаһы ағзаһы, район управаһы рәйесе; беренсе легаль Петроград большевиктар комитеты ағзаһы, РСДРП(б) Үҙәк Комитеты вәкиле. «Правда» гәзите мөхәрририәтенә ингән.

1919—1938 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе, 1922 йылдан берүк вакытта СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе. 1938—1946 йылдарҙа СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе. 1946 йылдың мартынан СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы.

## М. И. Калинин Башҡортостанда
ВЦИК Рәйесе булараҡ Михаил Калинин 1923 йылдың ғинуарында Башҡортостандың Тамъян-Ҡатай кантонына (хәҙерге Әбйәлил, Белорет һәм Учалы райондары) килә. Ул 1921—1922 йылдарҙа Волга буйында булған аслыҡтың ҡот осҡос эҙемтәләрен күрә һәм ошолай яҙа: «… ауылдарҙа мал бөтөнләй юҡ, хатта бесәй менән эттәр ҙә һирәк осрай, уларҙы аслыҡ ваҡытында ашап бөтөргәндәр …»

Башҡортостандың 10 йыллығы айҡанлы Мәскәүгә республика делегацияһы бара. 1929 йылдың 20 мартында делегацияны ВЦИК Рәйесе Михаил Калинин ҡабул итә. Ауыл хужалығы, сәнәғәт һәм мәғариф мәсьәләләре буйынса әңгәмә 1 сәғәт самаһы бара. Рәйес ВЦИК исеменән Совет Башҡортостаны төҙөлөшөнә тулы ярҙам күрһәтергә вәғәҙә итә

## Хәтер
* 2005 йылға мәғлүмәттәр буйынса, Калинин исемен 3358 майҙан, урам, проспектһәм тыҡрыҡ йөрөтә.. Донецк, Чебоксарҙа, Силәбелә һәм Горловка ҡалаларында *Калинин районы* бар. Калинин исеме ике ҡалаға бирелгән — Калининград (элекке Көнигсберг), Калининск (Һарытау өлкәһе). Совет осоронда Калинин исемен Тверь-(*Калинин*), Королёв (*Калининград*) һәм Тажикстандағы Сәрбәнд (*Калининабад*) ҡалалары йөрөткән.

### Башҡортостанда
* Өфөлә М. И. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Өфө) (Калинин паркы) бар. Ул Октябрь проспекты осо менән Черниковка сигендә урынлашҡан. Паркҡа 1961 йылда нигеҙ һалынған. Унда 1973 йылдың 28 июнендә "Бөтә союз старостаһы"на һәйкәл асылған.

### Филателияла
М. И. Калининға арнап бик күп почта маркаһы сығарылған.


Файл:Rus Stamp GST-Kalinin_1935-Serie.jpg|4 почта маркаһынан торған СССР серияһы, 1935 год


Файл:Rus Stamp GST-Kalinin_1946.jpg|Почтовая марка,  1946 год
Файл:Stamp of USSR 1624.jpg|Почта маркаһы,  1951 год
Файл:Stamp of USSR 1625.jpg|Почта маркаһы,  1951 год
Файл:Stamp of USSR 1626.jpg|Почта маркаһы,  1951 год
Файл:Rus Stamp GST-Kalinin_1965.jpg|Почта маркаһы,  1965 год
Файл:1975 CPA 4513.jpg|Почта маркаһы,  1975 год


Файл:Rus Stamp GST-Kalinin_1950_40kop.jpg|Почта маркаһы,  1950 йыл, 40 тин.
Файл:Rus Stamp GST-Kalinin_1950_1rub.jpg|Почта маркаһы,  1950 йыл, 1 һум.
Файл:Rus Stamp GST-Kalinin_1950_5rub.jpg|Почта маркаһы,  1950 йыл, 5 һум.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Ньютон-Лейбниц теоремаһы

**Ньютон-Лейбниц формулаһы** йәки **анализдың төп теоремаһы** ике операция араһында нисбәт бирә: Риман интегралын алыу һәм алынманы иҫәпләү.

Әгәр \textstyle f(x) \left [ a,b \right ] киҫегендә өҙлөкһөҙ функция һәм \textstyle \Phi(x) — уның был киҫектә теләһә ниндәй алынмаһы булһа, ул саҡта түбәндәге тигеҙлек дөрөҫ
: \int\limits_a^b f(x) \, dx = \Phi(b) - \Phi(a) = \Bigg.\Phi(x)\Bigg|_a^b

## Тарихы
Математик анализ барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк был теорема (геометрик йәки механик формулировкала) Грегори һәм Барроуға билдәле була. Мәҫәлән, Барроу был фактты 1670 йылда квадратура һәм тейеүселәрҙе үткәреү мәсьәләләре араһында бәйләнеш итеп тасуирлай.

Ньютон теореманы һүҙ менән ошолай әйтеп бирә: «Абсциссаның ниндәйҙер өлөшөнә теркәлгән майҙандың тейешле ҡиммәтен табыу өсөн, был майҙанды һәр саҡ *z* [алынманың], майҙандың башы һәм аҙағы менән сикләнгән абсциссаның ярашлы өлөштәрендәге ҡиммәттәренең айырмаһына тигеҙ итеп алырға кәрәк».

Лейбницта ла был формуланың хәҙерге күренештә яҙылышы юҡ, сөнки аныҡ интегралдың тамғаланышы күпкә һуң барлыҡҡа килә, XIX быуат башында Фурье индерә.

Хәҙерге формулировканы Лакруа XIX быуат башында килтерә.

## Лебег интегралы
F(x):=C+\int\limits_{a}^{x} f(t)dt функцияһы f(x) суммаланыусы функцияһының аныҡһыҙ интегралы булып тора. F(x) функцияһы абсолют өҙлөкһөҙ була.

(Лебег теоремаһы): f(x) [a,b] киҫегендә абсолют өҙлөкһөҙ шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр [a,b] киҫегендә шундай интегралланыусы g функцияһы булһа, бында  f(x)=f(a)+\int\limits_{a}^{x} g(t)dt \forall x\in [a,b].

Был теореманан, әгәр f [a,b] киҫегендә абсолют өҙлөкһөҙ булһа, уның сығарылмаһы һәр ерҙә тиерлек бар, интегралланыусы һәм түбәндәге тигеҙлекте ҡәнәғәтләндерә икәне килеп сыға:
: f(x)=f(a)+\int\limits_{a}^{x} f'(t)dt, x\in [a,b].

### Ҡайһы бер эҙемтәләре
Был теореманың эҙемтәһе сифатында үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырыу формулаһын, шулай уҡ монотон функцияларҙы Лебег тарҡатыуы тураһында теореманы әйтергә була.

#### Өлөштәре буйынса интеграллау
f һәм g — [a,b] киҫегендә абсолют өҙлөкһөҙ функциялар икән, ти. Ул саҡта:
: \int\limits_{a}^{b} f'(x)g(x)dx=f(b)g(b)-f(a)g(a)-\int\limits_{a}^{b} f(x)g'(x)dx.

Формула анализдың төп теоремаһынан һәм Лейбниц ҡағиҙәһенән шунда уҡ килеп сыға.

## Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр
* Стокс теоремаһы
* Гриндың дискрет теоремаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Алгебраның төп теоремаһы
* Арифметиканың төп теоремаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Камынин Л. И.* Математический анализ. Т. 1, 2. — 2001.
*
Дионис театры

**Дионис театры** — Афина ҡалаһындағы антик театр бинаһы. Акрополдең көньяҡ-көнсығыш битләүендә урынлашҡан һәм донъялағы иң боронғо театрҙар иҫәбенә инә. Театр беҙҙең эраға тиклем V быуатта төҙөлгән. Унда сығыштар йылына ике тапҡыр ойошторолған — Кесе Дионисий һәм Бөйөк Дионисий ваҡытында.

Бөйөк Дионисий ваҡытында Афинала театр ярыштары уҙғарыла. Ғәҙәттә өс трагедия авторы көс һынаша. Һәр автор өс трагедияны бер сатира драмаһына берләштереп, мифологик сюжет көлкөлө формала уйналырға тейеш була. Шулай уҡ берәр пьеса сәхнәләштергән комедия авторҙары ла ярыша. Һөҙөмтәләр айырым яҙмаларҙа — дидаскалийҙарҙа теркәлә һәм Афина дәүләт архивында һаҡлана. Театр тамашаларын ойоштороуҙы һәм дөйөм етәкселекте Афина архонты тормошҡа ашыра.

Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 326—325 йылдарҙа театр реконструкциялана: таҡта сәхнә һәм ултырғыстар мәрмәргә алмаштырыла. Таш урындыҡтар 67 рәткә теҙелеп, Акрополдең нигеҙенә етә. Театр 17 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙыра — был Афинала йәшәүсе халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә.

Ҙур күләмле булғанлыҡтан, театрҙың ҡыйығы булмай, шуға күрә актерҙар, хор һәм тамашасы асыҡ һауала урынлашҡан, ә сәхнә күренештәре тәбиғи яҡтылыҡта уйналған.

Беренсе рәтпочетлы тамашасылар өсөн 67 мәрмәр ултырғыстан торған. Уларға хужаларының исеме һәм вазифаһы соҡоп яҙылған. Икенсе рәттәге махсус күтәрелеп торған урын һәм кресло — грек мәҙәниәтенә мөкиббән ғашиҡ Рим императоры Адриандың урыны. Шунда уҡ император Нерон да сығыш яһаған.

Театр беҙҙең эраға тиклем I быуаттағы рим дәүеренә лә, шул иҫәптән цирк һәм гладиатор тамашаларына ла үҙгәретелгән. беренсе рәт алдындағы юғары борт шуның өсөн эшләнгән дә инде. Художество күҙлегенән ҡарағанда театр емереклектәре араһында иң яҡшыһы — император Нерон ваҡытындағы ҡыҙыҡлы сатиралар төшөрөлгән скульптура фризы.

Театр янында башҡа тарихи биналарҙың харабалары һаҡланған: беҙҙең эраға тиклем VI һәм IV быуаттарҙағы ике Дионис ғибәҙәтханаһының ҡалдыҡтары, Перикл Одеонының таштары.

Константинос Болетис театрҙы өлөшләтә аяҡҡа баҫтырыу проектын эшләй. 2010 йылда реконструкциялау процесын 5 йылда тамамлау күҙаллана; был сараға алты миллион евро бүленә. Һаҡланып ҡалған ултырғыстарға, боронғо ҡалдыҡтарҙы яңы таш менән аралаштырып, тағы бер нисә ярус өҫтәү планлаштырыла, шулай уҡ ҡоролманың терәк диуарҙарын һәм башҡа өлөштәрен нығытыу күҙ уңында тотола.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Всемирная история (в 24 тт.) // Т.4. Эллинистический период. с. 76. — Минск: Издательство «Литература», 1996.
* История Древней Греции. / гл. ред. Кузищин В. И. — М.: Издательство «Высшая школа», 2001. — С. 399.

## Һылтанмалар
*
Берг виллаһы (Люденшайд)

**Берг виллаһы** (нем. *Villa* Berg) —  Люденшайд ҡалаһындағы необарокко стилендәге ике ҡатлы , 1906 йылда эшҡыуар Карл Берг өсөн архитекторҙар Һайнрих Кайзер һәм Карл фон Гросһайм тарафынан төҙөлгән; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Берг виллаһы Люденшайдта Hohfuhrstraße урамы, 42 йорт адресы буйынса урынлашҡан. Необарокко стилендәге айырым йорт, особняк, иркен, киң баҡсала урынлашҡан, берг, гараж һәм шофер өйө бар. 1906 йылда архитекторҙар Һайнрих Кайзер һәм Карл фон Гросһайм проекты буйынса эшҡыуар Карл Берг өсөн төҙөлгән (1851—1906). 1907 йылда Карл Бергтың тол ҡалған ҡатыны балалары менән яңы бинаға күскән. Төп фасад артында урынлашҡан эркер, балкон һәм лоджия иҫәбенә, бөтә ике ҡатлы конструкция күҙгә бәрелеп асимметрик булып күренә; бинаның вальма ҡыйығы, өҫтәлмә конструкциялары, шул иҫәптән люкарналары менән, бындай тәьҫоратты тулыландыра. Бина эсендәге икемаршлы баҫҡыс өҫкө ҡаттағы холға алып бара. Ашхананың стеналарын рәссам Отто фон Эрнст 1909 йылда — һунар күренештәре менән биҙәгән. Тикшеренеүселәр XX быуат башы техник яңылыҡтарынан йөк лифттар һәм эскә индереп яһалған һурҙырғысҡа иғтибар иткән. Бина тирәләй даими баҡса террасалар итеп ҡоролған. Бина — Люденшайд ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, 2004 йылда ремонтланған һәм тулыһынса тергнеҙелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дельменһорстағы Лахузен виллаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Ареопаг

**Ареопаг** (, һүҙмә-һүҙ — «Арес убаһы») — Афиналағы тарихи урын (уба) һәм Боронғо Грецияның власть органы. Йыйындар тап ошо убала үткән

Апостол Павелдың Афина халҡына вәғәз һөйләгән урын ().

## Тарихы
Атамаһын Акрополь эргәһендәге Арес убаһында үткән ултырыштар урыны буйынса ала. Риүәйәттәр буйынса, был убала Посейдондың улын үлтергән өсөн Аресты хөкөм итәләр. Эсхил икенсе версия тәҡдим итә, уға ярашлы, ҡалҡыулыҡ Афинаны баҫып алған ваҡытта шунда лагерь ҡорған амазонкалар хөрмәтенә атала.

Ҡәбилә ҡоролошо дәүерендә аҡһаҡалдар ҡоро булараҡ барлыҡҡа килгән. Ареопаг билдәләгән һәм һайлаған кандидаттарҙан — элекке архонттарҙан булған ғүмерлек ағзаларҙан торған. Киң сәйәси, суд, күҙәтеү һәм дини власҡа эйә булған. Уға 9 архонт инә. Ареопаг аристократияның, һуңыраҡ — олигархияның терәге була. Уның төп функциялары — закондарҙың үтәлешен күҙәтеү һәм кеше үлтереүгә бәйле судтар.

Афина демократияһы үҫешеү менән ареопагтың власы сикләнә башлай. Эфиальт (беҙҙең эраға тиклем 462 йыл) реформаһы ареопагтың сәйәси власының һиҙелерлек өлөшөн бөтөрә, әммә ҡануниәтте күҙәтеү һәм ҡайһы бер енәйәт һәм дини енәйәттәр буйынса суд үткәреү хоҡуғын ҡалдыра. Антик Афина ахырына тиклем абруйлы власть һәм суд органы булып ҡала.

Эсхилдың «Эвменида» трагедияһында ареопагты ойоштороусы булып Афина тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Шайтан ултырғысы

**Шайтан ултырғысы** —  ҡаялы урҙа, геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы, Ҙур Ваара тауының  көньяҡ-көнсығыш битләүендә  — элекке вулканда ята. Петрозаводск ҡалаһы эсендә, Соломенный районында  Онега күленең Петрозаводск ҡултығы яры буйында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Шайтан ултырғысы —  таш массив, «ултырыу урыны» - яланы һәм «арты» - диңгеҙ кимәленән 122 метрлыҡ текә ҡаяһы  формаһы ултырғысты хәтерләтә. Массивтың ҡаялы сығыу урындары түбәнге протерозойҙың (суйсар ваҡыты)  ҙур вулкан ҡоролмалары фрагменттарынан ғибәрәт. Ҡаялар вулкандың урғылған продукттарынан: яҡшы һаҡланған структуралары һәм текстуралары менән шар лаваларынан барлыҡҡа килгән, юғарыраҡ агломерат туфтары, өҫкө өлөшөндә вариолит структуралар менән лава ағымдары ята.

Шайтан ултырғысы — ҡала кешеләренең һәм килгән туристарҙың традицион ял итеү урыны.

## Әҙәбиәт

* * Хохлова Т. Ю., Антипин В. К., Токарев П. Н.* Особо охраняемые природные территории Карелии. (2-е изд., дополненное). — Петрозаводск: изд-во КарНЦ РАН, 2000. — 312 с., ил.
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — С. 197—384 с.: ил., карт.  (т. 3)

## Һылтанмалар

* Геологические памятники природы 
* Урочище «Чёртов стул» 
* Чёртов стул
Берд күпере

**Берд күпере**  Санкт-Петербургтың Адмиралтейский районындағы Пряжка йылғаһы аша Матисов һәм Коломенский утрауҙарын тоташтыра.

## Урынлашыуы
Пряжка йылғаһы аша Мясной урамының дауамы булып тора. 

Пряжка йылғаһы ағымынан өҫтә Мунса күпере бар,  Түбән ағымында   Күҙәтеү күпере урынлашҡан.  

Яҡындағы метро станциялары:

*  «Баҡса» (2,6 км);
*  «Адмиралтейский» (3,0 км).

## Исеме

Күпер атамаһы  XVIII быуат аҙағында сәнәғәтсе Чарльз Берд эшмәкәрлеге   менән бәйле, уның металл эшкәртеү заводы  XIX быуат башында  Петербургта иң эреләрҙең береһе була. Пряжка йылғаһы аша  йәйәүлеләр өсөн Мясной урамындағы  ҙур булмаған әлеге күпер туранан-тура  заводҡа сыға (хәҙер был урында  Адмиралтейство верфеның заводы урынлашҡан). «Суйын» һәм «Тимерсе» атамалары йәбешмәй, ә   һуңғараҡ (XIX  быуаттың икенсе яртыһынан) күперҙе завод хужаһы фамилияһы менән атай башлайҙар. Шулай уҡ халыҡ телендә  «Настя күпере». тип тә йөрөтөлә.

## Тарихы
XVIII быуат аҙағында өс тороҡло ағас күпер төҙөлә.  Күпер Чарльз Берд заводының үткәргесе ҡаршыһында төҙөлә һәм уны Мясной урамы менән тоташтыра.  

1805—1806 йылдарҙа күперҙе Вильям Гесте *«эсе ҡыуыш сөгөн йәшниктәрҙән»*  яңынан төҙөй. Металл күпер Санкт-Петербургта беренсе метал күпер була. Заманса кисеү  1952 йылда инженер Е.А. Болтунова проекты буйынса төҙөлә, ул заманса өс тороҡло ағас күпер свайҙарында металл урҙалар һәм ағас яндауырҙар менән була.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 458. — 511 с.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — 4-е изд., перераб. — СПб.: Норинт, 1996. — С. 322. — 359 с. — .
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 26. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — .

## Һылтанмалар

* Бердов мост //СПб ГБУ «Мостотрест»
А. П. Чехов һәйкәле (Баденвайлер)

**А. П. Чехов һәйкәле** — немец ҡалаһы  Баденвайлерҙа 1908 йылда ҡуйылған монумент. Был донъяла А.П. Чеховҡа ҡуйылған тәүге һәйкәл в мире

## 1908 йылдағы һәйкәл
1908 йылда немец ҡалаһы Баденвайлер паркында Антон Павлович Чеховҡа донъяла  тәүге һәйкәл асыла. Ул Константин Станиславский инициативаһы буйынса барлыҡҡа килә, ул шулай уҡ яҙыусы П.Боборыкин һәм әҙәби тәнҡитсе А. Веселовский менән һәйкәлде асыуҙа ҡатнаша.

Һәйкәлдең авторы рус скульпторы Н. Шлейфер була, монумент бронзанан эшләнә. Чехов бюсын йәшел һөҙәктә таш һибелгән ерҙә урынлаштыралар. 1908 йылда Баденвайлерҙа А.П.Чехов хөрмәтенә асылған һәйкәл донъяла беренсе була. Һәйкәл шул иҫәптән урыҫтарҙың иғәнәһенә лә төҙөлә.

Баденвайлерҙа Чехов һәйкәлен асыу тантаналы була. Һәйкәл тирәләй сәскәләр һалалар, тамашасылар өсөн таҡта майҙансыҡ эшләйҙәр,  фоторгафтар күп була. Гофмейстер Эйхлер, академиктар А.Н.Веселовский, П.Д. Боборыкин, Мәскәү Художество театры Константин Станиславский телмәр менән сығыш яһай.  . Һәйкәл күркәм тышҡы ҡиәфәте менән айырылып тора

Һәйкәлде асҡандан һуң ҡунаҡханала аш ойошторола, рус композиторҙары музыкаһы башҡарыла .

Беренсе донъя һуғышы аҙағында был һәйкәлдең постамены ғына ҡала, сөнки   башҡа һәйкәлдәр менән бергә   бюст ҡабаттан иретеүгә ебәрелә. Таш яҙмаһы һаҡлана: «Ңң яҡшы кеше һәм табипҡа» , «Бөйөк яҙыусы Антон Чеховҡа».

1964 йылда, А.П. Чеховҡа беренсе һәйкәл булған урынға, совет журналистары килә.

## 1992 йылдағы һәйкәл
1992 йылда Баденвайлерҙағы А.П. Чехов һәйкәлен Сахалин халҡы тергеҙергә ярҙам итә. Яңы һәйкәлдең авторы Сахалин скульпторы Чеботарев Владимир була. Монумент  1908 йылғы элекке постаментҡа ҡуйыла, Чехов унда күтәрелгән  яғалар менән һүрәтләнә. Килеүселәргә уңайлы булһын өсөн  яңы һуҡмаҡ һалына. Яңы һәйкәлде Сахалиндан «Сахалин утрауы» музейы директоры   Георгий Мироманов алып килә. Яңы һәйкәл шулай уҡ бронзанан ҡойолған була.
Anton Chekhov in Badenweiler 01.JPG|
Anton Chekhov in Badenweiler 02.JPG|
Anton Chekhov in Badenweiler 03.JPG|
Anton Chekhov in Badenweiler 05.JPG|
Anton Chekhov in Badenweiler 04.JPG|
Anton Tschechow Denkmal.JPG|


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Ҡалпаҡ

**Ҡалпаҡ** — башҡорттарҙың боронғо милли баш кейеме. Ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейгән. 

## Тәғәйенләнеше һәм эшләнеше
;ир-ат ҡалпағы
Ир-ат өсөн ҡалпаҡ тирәсләп, кейеҙҙән йәки һаламдан үреп эшләнгән. Был баш кейемен эшләпә тип тә атағандар.

;ҡатын-ҡыҙ ҡалпағы

Ҡатын-ҡыҙ ҡалпағын ғәҙәттә айырым ғына кеймәгәндәр, ә өҫтөнән яулыҡ ябынғандар. Уны тәңкә-мәрйен менән биҙәп, түбәтәй рәүешле итеп тә, ситен ҡатырып (эсенә ҡатырға йә ҡаты туҡыманы ҡатлап һырып ҡуйып) текә итеп теккәндәр ҙә, түбәһен янсыҡлап тегеп,йөн менән суҡлап биҙәгәндәр. Уны маңлайға ғына кейеп, осон түбәгә һалып ҡуйғандар. Был "артлы" йәки "текә" ҡалпаҡ тип аталған .

## Тарихы
Ҡалпаҡ, таҡыя менән бер рәттән, башлыса ҡыҙҙарҙың баш кейеме тип һаналған. Уны алтын һәм көмөш ептәр менән сиккәндәр, мәрйен баҫҡандар. *Ынйылы ҡалпаҡтар*, *уҡалы ҡалпаҡтар* булыуы билдәле

Ҡалпаҡты татар ҡатын-ҡыҙҙарының ғына баш кейеме тип һанау хата.Ҡалпаҡты йышыраҡ бай ғаиләләрҙә, ҡала ерендә йәшәгән башҡорттар араһында ҡулланғандар.

Пруссия подданыйы атаҡлы фотограф Фишер Карл Андреевич 1878 йылдан Ырымбурҙа йәшәй һәм бик күп башҡорт кешеләрен (балаларҙы ла, ололарҙы ла) фотоға төшөрөп ала, тотош галерея булдыра. Был образдар араһында ҡалпаҡ кейгән башҡорт ҡатыны ла бар 
.

## Әҙәбиәттә
*Һәҙиә Дәүләтшина*
Бабай...йәпрәйгән ҡалпағы аҫтынан ҡыҙҙар яғына боролоп ҡараны 
*Шәйхзада Бабич*
Әсҡәпъямал, нурың арта сәсҡап менән,

Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Авижанская С. А., [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]* Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964.
* Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002.
* Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962.
* *Казбулатова Г. Х.* Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005.
* Костюм татар и башкир Урала //Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.
* *[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]* Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
* *Шитова С. Н.* Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995.
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит. -621-се бит
* Исковский А. Е. Карл Фишер. Фотограф в Оренбурге. — Оренбург: ООО "Издательство «Оренбургская книга», 2015. — 128 с., ил. ISBN 978-5-94529-053-2

## Һылтанмалар
* 
* 
* http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html
* Карл Андреевич Фишер на photographer.ru