open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шишмә (Нефтекама ҡалаһы ҡала округы)

**Шишмә** — Башҡортостан Республикаһындағы ауыл, Нефтекама ҡалаһы ҡала округына инә. Республиканың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.

## Тарихы

### 2004 йыл
Ҡарман ауыл советына ҡараған Шишмә ауылы Нефтекама ҡалаһы биләмәһе составына индерелә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Я. С. Поляков йорто (Таганрог)

**Я. С. Поляков йорто** — Таганрог ҡалаһының тарихи үҙәгендәге Петровская урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан, XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән айырым йорт. Петровская урамы ансамбле Я. С. Поляковтың йорто менән бергә төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

## Тарихы

1812 йылғы Ватан һуғышы ҡатнашсыһы Георгий Бенардаки 1810-сы йылдар аҙағы–1820-се йылдар башында үҙе өсөн Варвациевский тыҡрығы (хәҙер — Лермонтов) яғынан мөйөштә бер ҡатлы айырым йорт төҙөй. Был айырым йортта уның ғаиләһе ата-әсәһе мәрхүм булғандан һуң Санкт-Петербургҡа күсеп киткәнсе йәшәй. Бенардаки ғаиләһе милке булған 5,5 мең һум торошло Петровская урамындағы йортто һәм Аҙау диңгеҙе яры буйындағы имениены 1874 йылда эре сәнәғәтсе һәм ер биләүсе Поляков Яков Соломонович һатып ала. Таганрогта Поляков Дондағы Ростовтан тимер юл юл һалыу менән шөғөлләнә, тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлөшөн финанслай, Дон ер банкын асып ебәреүсе һәм Санкт-Петербург-Аҙау һәм Аҙау-Дон коммерция банктарын ойоштороуҙа ҡатнашыусы булып тора. Петербург архитекторҙарын саҡырып, ул һатып алған йортон киңәйтә, өҫтәп икенсе ҡат төҙөтә һәм унда Дон ер банкын урынлаштыра. Йортто үҙгәртеп төҙөүҙә Таганрог Төҙөлөш комитеты ағзаһы Е. Алейников ҡатнаша. Һуңғараҡ был йортто икенсе йорт менән тоташтырыусы төкөтмә эшләтә.

1918 йылда банк националлаштырыла, бынан һуң Я. С. Поляков йортон төрлө административ учреждениеләр биләй: өйәҙ башҡарма комитеты, ҡала башҡарма комитеты, Ленин районы башҡарма комитеты; немец оккупацияһы йылдарында — ҡала магистраты. 1989 йылдан бина икенсе корпус сифатында картиналар галереяһына бирелә, ләкин ысынында унда ҡаланың балалар ижады Йорто урынлашҡан.

## Һурәтләнеш
Ике ҡатлы айырым йорттоң архитектураһы дөйөм алғанда эклектика стиленә ҡарай, ләкин үҙендә классицизм һәм барокко һыҙаттарын да берләштерә. Фасад симметрик, икенсе ҡаттың ҡабырғалағы сығынтыларының ҙур аркалы тәҙрәләре ике ҡатлы йәйәгә оҡшаған кәрниздәр, Коринф ордеры ярымколонналары һәм ҡабарынҡы биҙәктәр менән бай биҙәлгән. Ҡаттар ҡабарынҡы биҙәкле һыҙат менән бүленгән. Икенсе ҡаттың бөтә периметры буйлап ҙур булмаған тура дүртмөйөшлө сығынтылар рәте менән биҙәлгән өҙлөкһөҙ кәрниз үтә. Беренсе ҡат тура дүртмөйөшлө таштар йәбештереп биҙәлгән. Фасадтың үҙәк өлөшө вертикаль сығынтылар менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Винничка

**Винничка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Винница районы һәм Винница ҡалаһы аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 13 километр. Бассейн майҙаны - 48,2 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Реєстр річок Вінницької області /Автор-укладач Гавриков Ю.С., Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг. - Вінниця-Київ: Чорноморська програма Ветландс Інтернешнл, 2010. - 30 с.
Йәйге Коммерция клубы ҡоролмалары комплексы

**Йәйге Коммерция клубы ҡоролмалары комплексы** Дондағы Ростовта, Оло Баҡса урамында урынлашҡан. Бина 1912—1913 йылдарҙа архитектор Г. Н. Гелат проекты буйынса модерн стилендә төҙөлгән. Коммерция клубы ансамбленә йәйге баҡса (хәҙер 1 Май исемендәге парк) инә. Хәҙерге ваҡытта бинала Өлкә физик культура йорто урынлашҡан. Коммерция клубы ансамбле федераль әһәмиәт тәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1855 йылда Коммерция клубы Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, Крепостной тыҡырығы, Кесе Баҡса урамы, Нахичевань межаһы араһында ер учаткаһы һатып ала. Петербург архитекторы Петерс унда парк булдыра. XIX быуат һуңында бында Коммерция клубының беренсе бинаһы төҙөлә. 1901 йылда парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә архитектор Н. А. Дорошенко проекты буйынса неоклассицизм стилендә ротонда (көмбәҙләп ябылған, колонналы түңәрәк бина) төҙөлә. Ул элекке редуттың (ҡәлғә эсендәге нығытма) ер валында тора.

1912—1913 йылдарҙа көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә архитектор Г. Н. Гелат тарафынан өс ҡатлы бина төҙөлә. Коммерция клубын биҙәүҙә классик декорация элементтары ҡулланала . Төп бина тәҙрәләре баҡсаға ҡарай.

Бинанан көнсығышта көньяҡҡа ҡарап торҡан ябыҡ эстрада төҙөлә. Уның ҡаршыһында асыҡ һауала тамашасылар урындары урынлаша. Эстрада декоратив лопаткалар, тумбалар һәм лепнина менән биҙәлә.

Территорияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә йәйге аласыҡтың ике ҡатлы бинаһы урынлаша, ул оранжерея менән тоташа. 1910 йылдар башында баҡсасы Нимиюченко парк территорияһын төҙөкләндереү менән шөғөлләнә. Ротонда ҡаршыһына бассейнлы һәм декоратив композициялы фонтан ҡуйыла. Оло Баҡса урамынан Коммерция клубы штукатурланған, декоратив тумбалы һәм селтәрле ҡойолған рәшәткәле кирбес ҡойма менән айырыла.

Участканың төньяғында, ҡойма эргәһендә фигуралы терә-ҙәрҙә ағас япма тора. Һуңынан ул өлөшләтә үҙгәртеп ҡорола һәм унда сатраш клубы, бильярд урынлаша. 1916 йылда япма өлөшө урынына ике ҡатлы, көнсығыш стилендә биҙәлгән ағас павильон ҡорола .

Совет власы килгәндән һуң Оло Баҡса яғындағы ҡойма һүтелә. Уның урынына ябай тимер ҡойма ҡуйыла, әммә ул 1960 йылдарҙа алына.

Революциянан һуң Коммерция клубы баҡсаһы Беренсе Май паркы тип үҙгәртелә. Элекке клуб ҡоролмаларында «трамвайсылар» клубы, «коммунальщиктар» клубы, ГПУ һәм башҡа ойошмалар урынлаша. 1950 йылдарҙа Беренсе Май паркы составына Коммерция клубы эргәһендәге мединститут клиникаһы паркы ла индерелә. Бинаны Өлкә физик культура йорто биләй. Шул уҡ ваҡытта Крепостной тыҡырығына ҡарарған фасад яғында сквер ойошторола. 1970 йылдарҙа унда Изге Дмитрий Ростовскийға бағышланған мемориаль диуар төҙөлә, постаментҡа пушкалар ултыртыла.

Аҡһаҡалдар һәм парк хеҙмәткәрҙәре әйтеүенсә, ротонданың цоколендә бассейн аҫтындағы һәм Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән ҡалған XVIII быуат гелереялары менән тоташҡан бинаға инеү юлы бар. Был галереяларҙың береһенән Йәйге Коммерция клубы подвалына үтеп була.



## Иҫкәрмәләр
Триумфаль аркалар (Новочеркасск)

**Новочеркассктың триумфаль аркалары** — урыҫ классицизмы һәйкәлдәре. Монументаль комплекс ике — көнбайыш һәм төньяҡ йәғни ҡаланың лөньяҡ-көнбайышында һәм төньяғында урынлашҡан триумфаль аркаларҙан тора. Улар 1817 йылда 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеү хөрмәтенә ҡуйыла һәм Наполеон менән көрәштә Дон казактары индергән өлөшөтөң бөйөклөгө символы булып тора. Рәсәйҙең көньяғында федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булған беоҙән-бер тримфаль ҡапҡалар.

## Һүрәтләнеше
Бер-береһенә оҡшаш аркалар һуң классицизм стилендә эшләнгән. Һәр ҡайһыһының ҡалын пилоны арка итеп уйылған һәм ҡәтғи фмленчат билбау менән биҙәлгән. Дорический ордерҙың ҡеүәтле антаблементын ун ике коллона тотоп тора. Уларҙың һәр береһе өҫ яҡтан алғараҡ сыға. Өлөштәре һәм деталдәре бер бөтөн булған арканы аттик тамамлай. Төньяҡ арка ансамблендә казак амуницияһы һәм хәрби предметтар: кольчуга, әләмдәр, ҡылыстар, щиттар, пушкалар һәм йәҙрәләр һүрәтләнгән хәрби арматура һынланыш тапҡан. Улар һәйкәлдең мемориаллеген көсәйтә генә. Аркаларҙың материалы — бысылған эзбизташ. Өҫкө өлөшө, аттиктарҙы ла индереп, штукатурланған һәм аҡһыл һары төҫкә буятылған. Новочеркасск аркалары 1833 йылда Санкт-Петербургта архитектор В. П. Стасов проекты буйынса төҙөлгән Нарва ҡапҡалары прообразы булып тора. Төньяҡ арҡа аттигына түбәндәге һүҙҙәр яҙылған:

## Тарихы

1817 йылда Новочеркасскта Император Александр I килеүен көтәләр. Атаман М. И. Платов хаким килеү уңайынан ҡалала ике триумфаль арка төҙөргә ҡарар итә, сөнки императорҙың ҡайһы яҡтан килере билдәһеҙ була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, арка проектын урындағы архитектор тәҡдим итә. Тыуған яҡты өйрәнеүселәр һәм тарихсылар ҡапҡа авторы архитекторы Алессандро Руска йәки был ваҡытта Новочеркасскта ғәскәри Вонесение соборын төҙөүсе уның ағаһы Луиджи Руска булыуы ихтималлығы тураһында бер генә тапҡыр бәхәс ҡормай. Триумфаль аркалар, ҡалала башҡа иҫтәлекле урын булмауы арҡаһында, оҙаҡ ваҡыт төп иҫтәлекле урын булып һанала.

Совет осоронда аркалар ҡаралмай, ундағы бөтә бронза биҙкәтәр алынып, ҡайтанан иретелә. Хатта аркаларҙың ни өсөн тәғәйенләнгәнен иҫкә алыу ҙа тыйыла. 2000 йылдарҙа һаҡланып ҡалған фоторәсемдәр һәм һыҙмалар буйынса аркалар реставрациялана. Декоратив элементтары, шарҙары, барельефтары тергеҙелә. Һәйкәлдең ҡуйылыу тарихы аңлатылған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр
Темерник ҡаласығы

**Темерник ҡаласығы**, шулай уҡ *Усть-Темерник ҡаласығы* — ҡасандыр хәҙерге  Дондағы Ростов ултырған территорияла урынлашҡан антик ауыл ҡалдыҡтары . Археологик  әһәмиәткә эйә, ләкин Владикавказ тимер юлын төҙөү менән бәйле емертелә. Бөгөнгө көндә археологик объект урынында ҡала төҙөлөп бөткән һәм ул ысынында юҡҡа сыҡҡан. 1908 йылда ҡаласыҡта дон тарихсыһы М. Б. Краснянский тикшеренеү эштәре үткәрә. Ул Кизитиринский ҡаласығы һәм Ростов ҡаласығы менән бер үк ваҡытта төҙөлгән.
 

## Тарихы
1768 йылда эшләнгән һыҙымдар күрһәтеүенсә, ҡаласыҡ урҙар арҡаһында дүрт өлөшкә бүленгән була. 1749 йылда Темерник ҡаласығы  Черкассктан Темерник йылғаһына күсерелгән Темерник таможняһы арҡаһында емертелә. Таможня ҡаласыҡ булған урында урынлаша.

## Урынлашыуы
Археологтарҙың һәм тарихсыларҙың  Темерник ҡаласығы урынлашыуы тураһында бер нисә юрауы бар. Уларҙың береһе буйынса Темерник ҡаласығы Темерник йылғаһының һул яҡ ярында, ул Дон йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан була. Темерник һәм Дон морон барлыҡҡа килтерә, ҡаласыҡ шул моронда урынлашҡан булған. Ләкин 1878 йылда был ер Владикавказ тимер юлын һалыу һәм Темерник йылғаһының ағымын көнсығышҡа бороп, элекке үҙәнен күмеү кәрәклеге менән бәйле,  аҡтарылып бөтөлә. Ҡаласыҡтың ҡалған өлөшөндә төҙөлөш башлана. Ҡаласыҡтың үҙәге хәҙерге Московская урамының көнбайыш осо урынлашҡан ерҙә була. Бишенсе Дон корпусы исемендәге майҙан һәм вокзалға төшкән һарҡыу урын Темерник ҡаласығы биләмәһе булған.

## Һүрәтләнеш
Темерник ҡаласығы майҙаны тураһындағы мәғлүмәттәр төрлөсә, бер сығанаҡтарҙа ул  66 600 квадрат метр тәшкил итә тип әйтелә, ә икенселәрендә ул 5 дисәтинә тип әйтелә. Дон һәм Темерник яғынан ҡаласыҡ текә яр менән һаҡлана, икенсе яҡтан  — тәрән ур менән. Ҡарап тороуға ҡаласыҡ төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған тура дүртмөйөш формаһында була.

## Артефакттар
Темерник ҡаласығы урынында һәр ваҡыт артефакттар табалар: алтын, көмөш һәм бронза аҡсалар, төрлө кәрәк-яраҡ. Тикшеренеүселәр уларҙы беҙҙең эраның I—IV быуатыныҡы тип билдәләй. Быраулау эштәре ваҡытында Босфор батшаһы Тиверий Юлий Евпатор һәм Тиверий Юлий Савромат II хакимлыҡ иткән осорҙа эшләнгән аҡсалар табылған. Донская урамында грек телендәге яҙыу булған мәрмәр таҡта  табылған. 1905 йылда археологтар был яҙыуҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡарай икәнен асыҡлағандар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡала төҙөү һәм көнкүреш музейы

**Ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш музейы **(Таганрог ҡалаһы, Фрунзе урамы, 80) — Рәсәйҙә берҙән-бер ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш музейы. «Шаронов йортонда» урынлашҡан музей Россия Федерацияһы Президентының 176-се Указына ярашлы (20 февраль, 1995 йыл), Рәсәй Федерацияһы архитектура ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.

## Тарих
Музей КПСС-тың һәм Таганрог ҡала Советы башҡарма комитетының 1981 йылдың 3 ноябрендәге ҡарары менән Таганрог ҡалаһының тарихи һәм мәҙәни мираҫтарын популярлаштырыу һәм өйрәнеү маҡсатында 1981 йылда асылған. Музей элекке Таганрог помещиғы Е. И. Шаронов йортонда урынлашҡан. Бина 1912 йылда модерн стилендә архитектура академигы
Ф. О. Шехтель. 1917 йылға тиклем йорт хужаһы И Е Шаронов булған. 1920−1922 йылдарҙа йортта ебәк ҡаршлауыҡтарын үҫтереү станцияһы була, ә 1923 йылдан алып — балалар поликлиникаһы.

Ҡала немец оккупацияһы ваҡытында был йортта Э фон Клейстың 1-се танк армияһының штабы торған.

1944 йылдан һуң йортта төрлө ҡала ойошмалары, шул иҫәптән КПСС-тың Орджоникидзе район комитеты урынлашҡан.

1981 йылдан алып был бинала «Таганрог ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш» музейы ғәмәлдә. Музейҙың экспозицияһын Л. А. Цымбал етәкселегендә эшләгәндәр..

Төп экспозициянан тыш, музей әүҙем рәүештә заман рәссамдарының, һынсыларының, коллекционерҙарының күргәҙмәләрен ойоштора, үҙ залдарын төрлө күсмә күргәҙмәләр үткәрергә бирә.

## Архитектураһы
Бина "модерн"стиленең ынйыһы булып тора. Уны төҙөгәндә архитектура, һынлы сәнғәт һәм скульптураларҙың синтезы ҡулланылған. Бер ярым ҡатлы бина Мәскәүҙең Ярославль вокзалына оҡшатып, ундағы кеүек үк осло башлы, бер ритмда алмашынып килеүсе төрлө тәҙрәле итеп төҙөлгән. Композиция асимметрия нигеҙендә төҙөлгән: уның һулаҡай яғы дүрт мөйөшлө бейек манаралы. Манаралары һигеҙ яҡлы сатыр формаһында. Бина башында тәүҙә йорт хужаһының инициалы булған"Е * Ш." хәрефтәре түңәрәк эсенә ҡуйылған, һуңынан ул осона флаг ҡуйылған шпилб менән алмаштырылған. 1978 йылда флаг подшипниктарға ҡуйылған һәм шунлыҡтан хәҙер һәр саҡ ел өргәндә өйөрөлөп тора.

## Күргәҙмәләр үткәреү
Музей актив күргәҙмә эшсәнлеге алып бара. Унда урындағы рәссамдарҙың әҫәрҙәре һәм күсмә күргәҙмәләр күрһәтелә Музейҙа үҙ әҫәрҙәрен күрһәткән танылған рәссамдар — Юрий Шабельников, Александр Кисляков, Наталья Дурицкая.

## Ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреш музейы кинематографта
 
* 2006 йыл — «Кошляков, Шабельников, Тер-Оганьян, Сигутин», док. фильм. «Art via Video».
* 2002 йыл — «Дневник убийцы», телесериал. Режиссёр Кирилл Серебренников, РТР.

## Музей етәкселәре
* 2003 йылдан алып хәҙерге ваҡытта — Е. В. Михайлова,.
* ???? йыл- 2002 йылдар— Т. Ф. Пугач

## Һылтанмалар
* Статья о музее на Таганрог.su

## Сығанаҡтар
Кобылин йорто

ХIХ быуаттың икенсе яртыһы

**Кобылин йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының ике ҡатлы йорто Петров урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты . 124-се бойороҡ (31.12.02).

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петр ур., 49.

## Тарих
1859 йылдың авгусында Таганрог ҡалаһының төҙөлөш комитетына 1-се гильдия сауҙагәре Иван Кобылкин йорт төҙөргә ер һорап мөрәжәғәт итә. Рөхсәт алғас, ул буласаҡ йорт урынында торған һарайҙы һүтә һәм уның урынына ике ҡатлы кирбес йорт һала. Уның алғы яғы тура мөйөшлө колонналар менән дүрт тигеҙ секцияға бүленгән. Һәр секцияның икенсе ҡатында өс тәҙрә, ә түбәнге ҡаттағы йорт ишегенең ике яғында икешәр тәҙрә була.

Төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң, беренсе ҡатта магазиндар асҡандар, ә икенсе ҡатында эшҡыуар Василий Боровой «Лондон» ҡунаҡханаһын аса. Ҡунаҡханаға инеү ишеге йорттоң уң яғындағы бер ҡатлы төкәтмә аша булған. Төкәтмәнең башында веранда тора. Икенс ҡаттың тәҙрәләре өҫтөнә "Лондон ҡунаҡханаһы " тип яҙылған иғлан торған.

Октябрь революцияһына тиклем бер ҡатлы төкәтмәне ике ҡатлы итеп өҫтәп һалғандар. Шунан һуң йорт бинаһы тамамланған күренешкә инә. Ишек өҫтөндә балкон эшләнгән. Ул металл бағаналарҙа торған. Һуңыраҡ бина түбәһенең өҫтөндәге декоратив вазалар алынған, балкон юҡ ителгән.

Иван Евстратиевич Кобылин шәкәр , һуңынан — бакалея һәм гастрономия тауарҙары менән ҡаланың Петров урамында һәм Иҫке баһа һатыу иткән. 1845 йылда Антон Павлович Чеховтың атаһы Кобылин конторында контора эше буйынса хеҙмәт иткән. шулай уҡ яҙыусының олатаһы Иван Яковлевич Морозов та Кобылинда эшләгән. Һуңыраҡ яҙыусының атаһын Кобылин еҫләнгән балыҡ ыуылдырығын һатырға теләмәгәне өсөн эштән сығарған,

1855 йылға тиклем И. Е. Кобылкин ҡала башлығы итеп һайлана, ул Успение һәм Митрофаний сиркәүҙәрен төҙөүҙә ҡатнаша. Ул үлгәс, үҙ балалары булмағанлыҡтан,1890-сы йылдарға тиклем йорттоң хужаһы булып Кобылиндың тәрбиәгә алған улы Михаил Иванович Кобылин була. Михаил Иванович Кобылин ҡунаҡхана һәм ресторан тота. 1904 йылда ул бауыр ауырыуынан вафат була.

Йорттоң түбәнге ҡатында төрлө ваҡытта төрлө магазиндар була.

1902 йылда бында галантерея тауарҙары менән дә һатыу иткәндәр.,

1902 йылда ҡунаҡхананың хужаһы Николай Артемович Тер-Арутюновбулған. ТУл тиф эпидемияһы ваҡытында йоғошло ауырыу менән сирләп, 1915 йылдың февралендә вафат була. Үлгәнсе ул ҡунаҡханаһын К. Л. Гавриленкоға һатҡан. Гавриленко 1914 йылда уны "Метрополь"тип атай. НЭП ваҡытында һәм 1925 йылда ҡунаҡханала клуб-казино асҡандар. Һәр көндө киске 8 сәғәттән алып казинола лото, кәрт уйнағандар. Шул клубта спиртлы эсемлектәр һатылған ресторан эшләгән.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бинала НКВД, ә 1957 йылдан — «Үҙәк» ҡунаҡханаһы торған. Беренсе ҡатта «Новость дня» кинотеатры эшләй, һуңынан уны «Смена» тип атайҙар. 1980-се йылдарҙа кинотеатр ябылған, уның урынында импорт радиоаппаратуралар магазины һәм "Диана" кейем һатыу магазины эшләй.

## Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Петровская, 49
Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы

**Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы ** (18 июнь 1951 йыл, Абзай  ауылы, Ҡыйғы районы, БАССР) — дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ, юғары мәктәптәр уҡытыусыһы, отставкалағы судья.

2000 йылдан 2009 йылдың 28 июленә тиклем Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе була. 1996—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Вәкилдәр Палатаһында республика Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле.

Философия фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы ғәмәлдәге дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың икенсе саҡырылышы депутаты.

Етмештән ашыу социология, хоҡуҡ, сәйәсәт буйынса хеҙмәттәр авторы.

## Белеме
* Башҡорт АССР-ының Өфө районы Михайловка ауылында урта мәктәпте тамамлай.
* 1972—1977 — Башҡорт дәүләт университетында уҡый.
* 1979—1982 аспирантура, Өфө авиация институты

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1969—1970 — электромонтёр, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеүе,
* 1977 — БДПИ, ғилми хеҙмәткәр,
* 1982—1994 — уҡытыусы, БДПИ-ла кафедра мөдире,
* 1994 — Башҡортостан Республикаһы Президенты Администрацияһында дәүләт-хоҡуҡ етәкселеге начальнигы,
* 1998—2000 — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт сәркәтибе,
* 2000—2009 — Башҡортостан Республикаһы Конституция суды рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Адигамов Ильдус Анасович ks-rb.ru сайтында
Н. Д. Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс

**Н. Д. Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс** — музей, Ростов өлкәһе Аҡсай ҡалаһындағы иң мөһим иҫтәлекле урындарҙың береһе. 1998 йылда асылған. Үҙе лә өлкә кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булған өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы «Мухин йырыны» биләмәһендә урынлашҡан.

Авиацияның генерал-полковнигы, ике тапҡыр Советтәр Союзы Геройы һәм бәреп төшөргән самолёттар һаны буйынса совет иң оҫта, батыр осоусылары (ас) араһында өсөнсө урында торған Гулаев Николай Дмитриевич исемен йөрөтә. Был исем музейға бушҡа ғына бирелмәгән: Гулаев Аҡсай станицаһында тыуған кеше.

Комплекс артиллерия тубынан башлап, самолёттар, ракеталар һәм башҡа ҡоралдарҙың бик ҙур коллекцияһына эйә.

Музей төп ике өлөштән тора. Беренсеһе — «Төньяҡ-Кавказ хәрби округтың ер аҫты команда пункты». Команда пункты ер аҫтында бик тәрәндә урынлашҡан һәм бик күп лабиринттары һәм коммуникациялары бар. 1960-сы йылдарҙа Өсөнсө донъя һуғышы була ҡалһа тип төҙөлгән.

Музейҙың икенсе өлөшө СССР һәм Рәсәй армияһының XX быуат хәрби техникаһы өлгөләре ҡуйылған асыҡ майҙансыҡ. Музей майҙанында XX быуат башынан алып (Урыҫ-япон һуғышы осоронан) Чечен республикаһындағы террорға ҡаршы операцияға тиклемге ҡоралдар ҡуйылған.

Асыҡ күргәҙмә экспонаттары араһында: бронетехника (Т-72, БМП-2), артиллерия һәм зенит туптары, макеты ракеталар макеты, йөҙөп йөрөүсе инженерлыҡ саралары, самолеттар (Ан-2, МиГ-23), бронялы йөк тракторҙары һәм башҡалар бар.

Асыҡ һауалағы хәрби техника күргәҙмәһе йыл һайын тулыландырыла. Яҡын арала бында Рәсәйҙең көньяғында ватаныбыҙҙың XX быуат хәрби техникаһы һәм ҡоралының иң күләмле экспозицияларының береһен төҙөү планлаштырыла.

Комплекс өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы «Мухин йырыны» биләмәһенең үҙәк өлөшөндә, урындағы халыҡтың иң яратҡан ял итеү урынында урынлашҡан.

Хәрби-тарихи комплекс көн һайын сәғ. 9.00-ҙан 17.00 сәғ. тиклем, ял көндәрһеҙ эшләй.

## Һылтанмалар
* Фотографии комлекса

## Иҫкәрмәләр
Идельсон дарыуханаһы

**Идельсон дарыуханаһы** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Ҡыҙыл тыҡырығы, 23 адресы буйынса урынлашҡан иҫтәлекле урын. Хәҙер 53-сө дарыухана тип атала. Ростов өлкә Халыҡ депутаттарының (Кесе совет) 1992 йылдың 18 ноябрендәге ҡарар нигеҙендә Идельсон дарыуханаһы йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.

## Тарихы
Башта Р. Б. Идельсон даруханаһы өсөн хәҙерге Чехов урамындағы бинаны ҡуртымға ала. Артабан шәхси эшен үҫтереү маҡсатында ике ҡатлы йорт һатып ала, уның беренсе ҡатында 1884 йылда шул уҡ дарыухана урынлаша. Ваҡыт үтеү менән Идельсондың дарыуханаһы ҡалала иң яҡшыһы тип һанала. Беҙҙең көндәргә тиклем дарыухана этикеткаһы һүрәте лә һаҡланып ҡалған.

1920 йылдың 20 июнендә дарыухана дәүләт милке тип иғлан ителә. Бинала 9 кеше эшләй башлай, баш провизор вазифаһына И. Б. Нанкин тәғәйенләнә. Учреждение 53-сө дарыухана тип атала башлай һәм эшен артабан дауам итә. 1980 йылдар һуңында «Фармация» дәүләт етештереү предприятиеһы составына инә.

## Һүрәтләнеше
Бина рус стилендәге эклектика йүнәлешендә ("псевдорусский") башҡарыла. XIX быуатта Мәскәү архитектураһы өсөн хас  булған был алым Таганрогта бик үҫеш алмай. Күрәһең, был классицизм традицияларының йоғонтоһо һәм Таганрог ерендә саф рус ғөрөф-ғәҙәттәре булмауына бәйлелер. Фасадты биҙәү өсөн ҡулланылған элементтар: барельефтар, тәҙрәләр, нескә колонкалар симметрияһыҙ урынлаштырыла. Йорттоң тышҡы йөҙө готика стиленә оҡшатыла.

## Иҫкәрмәләр
Песковатская Лопатина урманы

**Песковатская Лопатина урманы** — Ростов өлкәһенең Үрге Дон районындағы төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Рәсәйҙең махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе категорияһына ҡарай. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы Ростов өлкәһенең тәбиғәт ресурстары һәм экологияһы Министрлығы тәьмин итә.

## Һүрәтләнеш
Песковатская Лопатина урманы Үрге Дон районының иң үҙәгендә урынлашҡан. Көнсығышта ул Песковатская Лопатина хуторы менән сикләнә. Урман Үрге Дон урмансылыҡ территориаль бүлеге Еремин участка урмансылығының 55-се квадратын биләй. Бер мәғлүмәт буйынса Песковатская Лопатина урманы 90 гектар тәшкил итә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 92 гектар. Ростов өлкәһенең 2006 йылдың 18 октябрендә ҡабул иткән № 418-се һанлы «Ростов өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» Ҡарарына ярашлы эшләүсе тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Песковатская Лопатина урманы биләмәһендә ҡоштарҙың төрлө төрҙәре йәшәй. Урмандың көньяҡ өлөшө — ҡара саған, ялан сағаны, татар сағаны, ҡорос ағасы, йүкә кеүек ағас төрҙәре үҫкән биләмә. Уның биләмәһендә Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр үҫә: тайтояҡ, платан һымаҡ саған, йыла, күп йыллыҡ үръяпраҡ. Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенә кергән үләндәренең бер төрө еҫлекәй *Clinopodium vulgare L* таралған. Уның тураһында мәғлүмәт Көньяҡ федераль университеттың электрон гербарийында бар.

## Иҫкәрмәләр
«Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы (Дондағы Ростов)

**«Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы комплексы ** — Дондағы Ростовта Карл Маркс майҙанындағы Фрунзе исемендәге скверҙа урынлашҡан мәңгелек уты булған һәйкәл. Ул Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға һәм тыныс халыҡҡа арнала. Һәйкәл 1969 йылда асыла. Мемориал авторҙары — Ростов скульпторҙары Э. Г. Мирзоев менән А. В. Васильев һәм архитектор Л. В. Симоненко. 1975 йылдан алып мәңгелек ут эргәһендә 1-се пост ойошторолған. «Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1943 йылда ҡала азат ителгәс, Фрунзе исемендәге скверҙа оккупация осоронда һәм Ростов өсөн алыштарҙа һәләк булған 300-ҙән ашыу совет һалдаты һәм тыныс халыҡ туғандар ҡәберлегенә ерләнә. 1957 йылдың апрелендә туғандар ҡәберлеге эргәһендә һәйкәл ҡуйыла. 1959 йылдың 9 майында бында мәңгелек ут тоҡандырыла. Уны яндырыу хоҡуғы Советтар Союзы Геройҙары П. А. Самохинға һәм Н. Н. Павленкоға бирелә. Әлеге һынланышында мемориал 1969 йылда эшләнә, бер нисә тапҡыр реконструкциялана. 1975 йылдың 9 майынан мәңгелек ут янында 1-се пост эшләй. Ростов мәктәптәренең өлкән класс уҡыусылары һауа шарттарының ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, мемориалы эргәһендә ҡарауылда тора.

## Һүрәтләнеше
Мемориал ҙур дәүмәлле бетон ярымҡулсанан ғибәрәт, уны ике терүә тотоп тора. Ҡулсаның эске яғында хәсрәтле Ватан-Әсә һүрәтләнгән метал барельеф ҡуйылған. Уның уң ҡулында — лавр ботағы. Ҡулса уртаһында мәңгелек ут яна. Ул биш сатлы йондоҙ менән тирәсләнгән. Йондоҙ 45 штык өҫтөндә урынлашҡан. Мемориал авторҙарының идеяһы буйынса, ярымҡулса көс ҡулланып өҙөлгән ғүмерҙәрҙе символлаштыра. 

## Әҙәбиәт
* Зубков, А. И. Колокола памяти — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1985. — 41с. : ил.
## Иҫкәрмәләр
Йорт хужалығы һәм кулинария мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)

**Йорт хужалығы һәм кулинария мәктәбе бинаһы** Дондағы Ростовта Семашко һәм Дума тыҡырыҡтары мөйөшөндә урынлашҡан. 1901 йылда Ростов архитекторы Г. Н. Васильев проекты буйынса төҙөлә. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ статусына эйә.

## Тарихы

1898 йылда Ростов сәүҙәгәре һәм «спирт-араҡы короле» Николай Ильич Токарев үҙ аҡсаһына ашнаҡсылыҡ сәнғәте һәм йорт хужалығы буйынса ғәмәли мәктәп аса. Тәүге мәлдәрҙә ул Токаревтың ҡатын-ҡыҙҙар училищеһының икенсе ҡатында урынлаша. 1901 йылда архитектор Григорий Николаевич Васильев проекты буйынса Николаевск тыҡырығында (хәҙер Семашко тыҡырығы) мәктәп өсөн яңы бина төҙөлә. Был йортто сауҙагәр ҡалаға бүләк итә.

Совет власынан һуң бинала ашхана урынлаша. 1990 йылдарҙа йорт хосусилаштырыла һәм унда «Тереза» кафеһы асыла. 2009 йылда бинаны «Ginza Project» холдингы һатып ала һәм унда асты унда «Мәҙәниәт паркы» ресторан-клубын аса. Яңы хужа йорттоң үҙенсәлекле төҫтәрен үҙгәртә, уны һоро тонда буята.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы ҡыҙыл кирбес фасадлы бина эклектика рухында төҙөлә, уны биҙәүҙә төрлө архитектура стилендәге элементтар ҡулланыла. Ҡыйыҡтың тимер ябыуы — модерн күренеше. Тәҙрә уйымдарын йөҙлөктәр һәм таштар менән биҙәү — классика элементы. Шулай уҡ боронғо рус архитектураһы өлгөләре лә ҡулланылыу тапҡын.

## Иҫкәрмәләр
Минһажев Ғималетдин Минһаж улы

**Минһажев Ғималетдин Минһаж улы** (21 май 1889 йыл — 19 сентябрь 1955 йыл) — совет актёры, драматург һәм театр теоретигы. РСФСР-ҙың (1949) һәм Башҡорт АССР-ының (1935) халыҡ артисы. Ленин (1949), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1955) ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Ғималетдин Минһаж улы Минһажев 1889 йылдың 21 майында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Иҙрис ауылында тыуа.

1918 йылдан Златоуст ҡалаһы драма түңәрәктәрендә уйнай. Бер йылдан гастролдә йөрөүсе Петроградтың Яңы драма театры сәхнәһендә М. Горькийҙың «На дне» спектаклендә Татарин ролен башҡара.

1920 йылдан Ғималетдин Минһаж улы Златоуст ҡала Советы труппаһы менән етәкселек итә, 1921 йылда — Красноярск татар драма һәм комедия театрында, ә 1922—1924 йылдарҙа Өфө театр труппаларында эшләй.

1924 йылда — Башҡорт драма театрында эшләй. 1924—1925 йылдарҙа Мәжит Ғафури менән берлектә күсмә театрға нигеҙ һалыу эшендә ҡатнаша.

Ғималетдин Минһажев — «Дәүер» һәм «Ялҡын» пьесалары авторы. 1952 йылда Өфөлә ул үҙенең актерлыҡ сәнғәте теорияһына нигеҙләнеп яҙылған «Минең тормошом. Хәтирәләр» тигән автобиографик китабын баҫтырып сығара. Актерлыҡ сәнғәте теорияһында ул тормоштоң өс сығанағы һәм сәхнә сәнғәтен булдырыусы өс башланғыс тураһында тасуирлай.

1955 йылдың 19 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре

Минһажев Ғ. М. «Утыҙ йыл сәхнәлә. Артист яҙмаларынан.» //Әҙәби Башҡортостан.  5-се сығарылыш. Өфө, 1955.

## Ролдәре
* Кәрим бай (Ибраһимов Хабибулла Калимулла улының «Башмағым» спектаклендә;
* Юлай Аҙналин (Я. Протаназовтың «Салауат Юлаев» фильмында, В. Мортазин-Иманский, Дауыт Юлтый һәм Абдулҡадир Инандың «Салауат һәм Пугачев», Баязит Бикбай һәм Ғ. Сәләмдең «Салауат Юлаев» спектаклендә); 
* Ҡала башлығы (Н. В. Гоголдең «Ревизор»ында) 
* Ғәҙелша («Ашҡаҙар»), Йәнгилде («Башҡорт туйы») , Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы
* Ҡарамырҙа («Ынйыҡай и Юлдыҡай», Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы)
* Ишмырҙа («Ҡарағол», Дауыт Юлтый
* Күсәрбай («Таңсулпан», Ҡадир Даян)
* Ғиззәтулла («Тальян гармун» Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы) Һ.Б.

## Наградалары һәм исемдәре
* РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949)  (1935),  РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944).
* Ленин ордены (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены (1944, 1955).

## Хәтер
* 1977 йылда Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрына уның исеме бирелә.
* Өфөлә Минһажев урамы артист исемен йөрөтә.
* Артистың тыуыуына 110 йыл тулыу айҡанлы, Башҡортостанда Ғ. Минһажевҡа бағышлынған экспозициялы тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. Өфө, 1996. 40 б.
* Мәhәҙиев М. Театр тураhында. Өфө, 1962;
* Башҡорт дәүләт академия драма театры. Төҙ. В.Ғ. Ғәлимов, С.С Сәитов. Өфө, 1969.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 47-48 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
* Мингажев Гималетдин Мингажевич 
* Валеев Г. К. Мингажев Гималетдин Мингажевич // Челябинская область : энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. – Челябинск : Камен. пояс, 2005. – Т. 4. – С. 287. 
* МИНГАЖЕВ 
*
Тоҙло тау биттәре

**Тоҙло тау биттәре** — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт мираҫы. Ростов өлкәһе Мясников районында урынлашҡан. Тәбиғәт мираҫы статусы Ростов өлкәһенең 15.05.2014 йылдағы 349-сы Хөкүмәт ҡарарына ярашлы бирелгән.

## Һүрәтләү

Тоҙло тау биттәре өлөшләтә киң япраҡлы урманлы, соҡор һәм йырындарҙа үҫә (Байрачный урман). Улар дала ландшафтына төрлөлөк биреп тора һәм уның флораһын байтаҡҡа байыта. Тау йәшәгән Урындағы төп Тоҙло йылғаһының яр биттәре бай флоралы, унда бик һирәк осрай торған урман үҫемлектәре һәм хайуандары бар(мәҫәлән, урман умырзаяһы). Бында 375 -кә яҡын үҫемлек төрө бар, шуларҙың 12 төрө Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Тоҙло тау биттәре тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора, ул өлкә әһәмиәтенә эйә. Ул Азов яны яр буйы тигеҙлегендә , Донец һыртының көньяҡ -көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Тоҙло тау бите ике өлөштән тора: беренсеһе Тоҙло йылғаһының уң яҡ ярында , Карпо-Николаевка ауылынан көнбайышында, иенсеһе — Стоянов утраынан төньяҡ-көнсығышында, Тоҙло йылғаһының һул яҡ ярында.

Үҫемлектәр зонаһы буйынса был тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡылғанлы дала зонаһына ҡарай. Бында украин ҡылғаны, иң матур ҡылған һәм тар япраҡлы ҡылған үҫә.

Тоҙло йылғаһының үҙәнендә 375 төр үҫемлек теркәлгән, шуларҙың 251-е тау биттәрендәге дала үҫемлектәренә инә. Бында 12 төр һирәк осрай торған һәм айырыуса һаҡлауҙы талап иткән үҫемлектәр бар. Улар барыһы ла Ростов өлкәһенең һаҡлана торған үҫемлектәре исемлегенә ингән: сальвиния плавающая, аир болотный, Шренк һәм Биберштейн ләләһе, дауа козлятнигы, дала гиацинты һәм сморчок бәшмәге (СССР Ҡыҙыл китабына 1984 йылда ингән).

Территорияһында йылғыр кеҫәртке, туҙ баш йыланы (ябай һәм һыу), ағыуһыҙ йылан (полоз), фазан, ҡыр өйрәге, ябай торомтай, һаҙ көйнәге, золотистая щурка һәм яр буйы ҡарлуғасы, һарығош-үтәбикә, ремез, һайыҫҡан, ҡара ҡарға, ставки, һандуғас, ялан турғайы бар. Бында төрлө хайуандар: төлкө, таш һыуһары, дала көҙәне, үр ҡуяны, йәтсә осрай. Шулай уҡ бик күп умыртҡаһыҙ йәнлектәр Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.

Тоҙло тау биттәре тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы тәбиғтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

## Әҙәбиәте
* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.

## Һылтанмалар
* Тузловские склоны
* Тузловские склоны 
* Тузловские склоны
Аверьино йорто

**Аверьино йорто** — Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 50-се йорт XIX быуаттың уртаһында урынлашҡан. Ул төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.

## Тарих
Коммерция тыҡырығы (хәҙер — Украина) һәм Грек урамы мөйөшөндә торған йорт XIX быуат башында тулыһынса коммерсант Аверьино ғаиләһенә ҡарай. Был территорияла бер нисә йорт бар. Шуларҙың иң тәүҙә һалынғаны балюстрадалы ике ҡатлы йорт, ул 1818 йылда төҙөлә. Һуңынан йорт биналары өлөштәргә бүлеп һатыла һәм бында Муссури ғаиләһе күсә. Ике ҡатлы мөйөш йорт (Грек урамы, 50/11) XIX быуаттың беренсе яртыһында төҙөлә. 1855 йылда инглиз-француз эскадраһы ҡаланы утҡа тотҡан саҡта ул етди зыян күрә. Һөҙөмтәлә хужаларға йортто тергеҙергә тура килә. Йорт хужаһы сауҙагәр А. Н. Аверьино була, ә 1890 йылда ул вафат булғас, йорт уның ҡатыны Софья Аверьиноға күсә. 1896 йылда йортто А. Г. Риделю ала, унан һуң унда уның вариҫтары йәшәй. 1915 йылда уны пароходлыҡ хужаһы Ф. К. Звороно һатып ала.

1919 йылда йортта Аҡ Армияның Юғары Главнокомандующийы генерал-лейтенант А. И. Деникиндың ставкаһы тора. 23 октябрҙә Аверьино йортонда рус армияһының ҙур дәрәжәле хәрби етәкселәре хөрмәтенә ҡабул итеү ойошторола, унда уларҙың хәрби союзниктары булған сит ил (Бөйөк Британия, Чехословакия,Польша) вәкилдәре лә ҡатнаша. Совет власы йылдарында йорт хөкүмәткә алына. 1920 йылдарҙа йортта ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге, немец интервенттарының балалары өсөн ете йыллыҡ мәктәп, һуңынан 8-се балалар йорто урынлашҡан. 1944—1948 йылдан алып йорттоң икенсе ҡаттағы бүлмәләрендә Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто, ә беренсе ҡатта 2000 йылға тиклем П. И. Чайковский исемендәге балалар музыка мәктәбе эшләй.

## Һүрәтләү
Аверьино йорто классицизм һәм барокко стиле элементтарын ҡулланып төҙөлгән. Фасады рустовка менән биҙәлгән. Тура мөйөшлө тәҙрәләренең сандриктары уҡлы нур һәм өс мөйөшлө формала эшләнгән. Мутуллы кәрнизе бөтә периметры буйынса йөҙлөклө. Ишек алды яғында селтәрле металл рәшәткәле балкон тора, ул дүрт колоннаға ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәте
*
Грек урамы (Таганрог)

**Грек урамы** — Таганрог ҡалаһы үҙәгендәге төп тарихи урамдарҙың береһе.

Комсомол бульвары һәм Малосадов тыҡрығы араһында, Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркына терәлеп тора. Оҙонлоғо 2165 м. Йорт һандары Комсомол бульварынан башлана.

1923 йылда Грек урамына III Интернационал урамы исеме бирелә. Элекке атамаһы 70 йылдан һуң кире ҡайтарыла.

## Урамда урынлашҡан
* Ҡала шахмат клубы «Досуг» — Грек урамы, 37.
* Ҡала башлығы Папков йорто. Ул йортта император Александр I вафат булған — Грек урамы, 40.
* Рәсәй ауыл хужалығының Таганрог күргәҙмә залы — Грек урамы, 48.
* Аверьино йорто — Грек урамы, 50.
* Изге Константин һәм Елена сиркәүе (юҡ ителгән, хәҙерге ваҡытта күп фатирлы торлаҡ йорт) — Грек урамы, 54.
* Чайковский йорто — Грек урамы, 56.
* Ноталар китапханаһы — Грек урамы, 56.
* Пушкин исемендәге яр буйы таш баҫҡыстары.
* Боронғо ҡояш сәғәттәре.
* Таганрог ҡала милке менән идара итеү комитеты — Грек урамы, 58.
* Паласов йорто — Грек урамы, 61.
* Перелешин йорто — Грек урамы, 63.
* Сербиненко йорто — Грек урамы, 71.
* Поганат йорто — Грек урамы, 83.
* Таганрог ҡаҙнасылыҡ йорто — Грек урамы, 86.
* "Таганрогская правда" гәзите редакцияһы — Грек урамы, 90.
* Маврокордато Йорто — Грек урамы, 101.
* Камбаров йорто — Грек урамы, 102.
* Рәсәй федераль именлек хеҙмәте хакимлығының Ростов өлкәһе Таганрог бүлеге— Грек урамы, 103/3.
* 2-се Ҡала дауаханаһы — Грек урамы, 104.

## Сығанаҡтар
* *Киричек М. С.* По ладоням твоих площадей. — Таганрог: Лукоморье, 2007. — 166 с. — ISBN 978-5-902450-13-9.
* Энциклопедия Таганрога. Таганрог: Антон, 1998. — 624 с. — ISBN 5-88040-017-4.
Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Тацинский тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Тацинская станицаһындағы музей.

## Музей тарихы
Музейгә 1968 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған. Уны асыу Тацинский танк рейдының 25-йыллығына тап килтерелә. Музей экспозицияһы 4 залда урынлашҡан: № 1 — «Казак өйө», № 2 — «Граждандар һуғышы һәм һуғыштан алдағы йылдар», № 3 — «Хәрби Дан залы», № 4 — «Күргәҙмә залы».

Музей экспозицияһында, 1942 йылдың 16 декабренән алып 24 декабренә тиклемге аралыҡта, танк ғәскәрҙәренең генерал-майоры Баданов Василий Михайлович командалыҡ итеүендә, 24-се танк корпусы яһаған Тацинский танк рейдына һәм уның Сталинград һуғышында роленә үҙәк урын бирелгән. «Тацинская аэродромында һуғыш» (авторы Виталий Иванович Ромахов) диорамаһы, Сталинград һуғышының карта-схемаһы, Сталинград һуғышында ҡатнашыусыларҙың фотографиялары һәм  ҡоралы өлгөләре ошо ваҡиғаға арналған.

Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 226 м², фонд һаҡланған майҙан — 14 м². Музейға килеүселәрҙең йылына уртаса һаны — 4000. Һаҡланған экспонаттар һаны — 2147.

2014 йылдың 13 мартында музейҙан Дон полководецы, авиация генерал-майоры Семён Дмитриевич Теренченконың ике һирәк осрай торған орденын һәм бер миҙалын урлайҙар.

## Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347060, Ростов өлкәһе, Тацинский районы, Тацинская станицаһы, Ярыш тыҡрығы, 9.

Музей янындағы майҙанда һуғыштан һуңғы сығарылыш танкы Т-34-85 тора. Музей һикәлтәһе менән йәнәш ҡулдан яһалған лафетта 76-мм-лы танкка ҡаршы туптың (1942 йылғы өлгө, ЗИС-3) көбәге урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ТИКМ на сайте museum.ru
* МУ «Тацинский историко-краеведческий музей»  на сайте Правительства Ростовской области
Үлемһеҙлек аллеяһы (Таганрог)

**Үлемһеҙлек аллеяһы** — Таганрогтың 34-се мәктәбе эргәһендәге скверҙа урынлашҡан мемориаль аллея. Унда СССР-ҙың герой-ҡалаларынан, хәрби дан ҡалаларынан һәм башҡа тарихи урындарҙан килтерегән тупраҡ йыйылған. Аллея иҫтәлекле акциялар һәм сәскәләр һалыу урыны булып тора.

## Тарихы
Үлемһеҙлек аллеяһына 1969 йылда Дубки сауҡалығында Балтика флотының һуғыш ветерандары һәм 1-се төҙөлөш тресының ВЛКСМ комитеты инициативаһы буйынса нигеҙ һалына. Гитлерсылар тарафынан 10 мең самаһы кеше (нигеҙҙә, Таганрог халҡы) язаланған Петрушино морононан, Ҡыҙыл десант, Самбек бейеклегенән һәм Краснодондан ер һалынған дүрт урна килтерелә. Яңы ултыртылған йәш үҫентеләр аллея барлыҡҡа килтерә.

Артабанғы йылдарҙа Үлемһеҙлек аллеяһына герой-ҡалаларҙан, Звездный ҡаласығынан (Ю. А. Гагарин һәйкәленән), башҡа ҡаһарманлыҡ урындарынан тупраҡ килтерелә. Ер һалынған капсулаларға тейешле һүҙҙәр яҙыла. 

1985 йылдың яҙында Үлемһеҙлек аллеяһын 34-се мәктәп эргәһендәге скверға күсерергә ҡарар ителә. Унда түбәндәге һүҙҙәр яҙылған стела ҡуйыла: «Бында Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының ҡаһарманлығы иҫтәлеге итеп герой-ҡалаларҙың һәм башҡа легендар урындарҙың изге тупрағы һалынды». Стела эргәһенә махсус капсулаларҙа Үлмеһеҙлек аллеяһының элекке урынынан йыйылған тупраҡ һалына.
Артабанғы йылдарҙа стела ремонтланмай һәм тиҙ емерелә, аллея ташландыҡ хәлгә килә. Әммә 2007 йылдың авгусында мемориаль комплекс реставрациялана, төҙөкләндерелгән аллеяғаиҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған биш тонналы таш ултыртыла. Унда шундай юлдар яҙылған:  Үлемһеҙлек аллеяһы. Бында каштандар аҫтында герой-ҡала Мәскәү, Ленинград, Севастополь, Одесса, Киев, ҡаһарман Брест ҡәлғәһенең һәм башҡа хәрби дан урындарының тупрағы һаҡлана. Халыҡтың Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы үлемһеҙ! Аллая 1969 йылда һалына. 2007 йылдың авгусында тергеҙелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Юбилей майҙаны (Новочеркасск)

**Юбилей майҙаны** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының тарихи үҙәгендәге майҙандарҙың береһе.

## Тарих
Новочеркасск ҡалаһының 1906 йылда ҡаланың баш архитекторы В. Н. Куликов төҙөгән планына ярашлы, ҡала төҙөлөшөнөң сиге хәҙерге Первомайский һәм 26 Баку комиссарҙары урамының йоп һанлы яғында тамамланған. Бында Баклан проспектының аҙаҡҡы осо, ә унан әҙ генә ситтәрәк Краснокут сауҡалығы тора. Сауҡалыҡтың төньяҡ сиге хәҙер «Космос» кинотеатры торған ерҙә бөткән. Бындай хәл 1950 йылдарға тиклем булған.

1955 йылда ҡаланан сыҡҡан ерҙә йорт төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. Был инженер-мелиорация институты студенттарының ятағы һаналған дүрт ҡатлы бина була. Һуңыраҡ был йорттоң архитектур стиле буласаҡ майҙандың башҡа йорттарын һалыу өсөн өлгө булып торған.
1967 йылда Октябрь революцияһының 50 йыллығы хөрмәтенә майҙан «Юбилей» майҙаны тигән исем ала. Яңы майҙанда киң форматлы «Искра» кинотеатры, «Новочеркасск» ҡунаҡханаһы һәм космонавт Юрий Гагарин һәйкәле (скульпторы — В. Долматов) урынлаша. Һәйкәл ҡуйылыу сәбәпле «Искра» театрының исеме «Космос» исеме менән алыштырыла.
1988 йылда Баклан проспекты һәм Первомайский урамдары мөйөшөндә 14 ҡатлы йорт төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. 2003 йылда был майҙанда ҙур сәскәлектә атаман М. И. Платовҡа һәйкәл ҡуйырға булалар. Уның скульптор Исаков эшләгән моделе лә әҙер була. Буласаҡ монумент урынына «Бында Дон атаманы граф М. И. Платовҡа һәйкәл ҡуйыласаҡ урын» тип ҙур таш өҫтөнә яҙып ҡуялар. Тик ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында монумент төҙөлмәй ҡала, ә уның урынына Платов бульварындағы Вознесение сиркәүе янында икенсе һәйкәл ҡуйыла.

Юбилей майҙаны транспорт сиселеше булып хеҙмәт итә. Уны тәүлек әйләнәһенә эшләүсе автомагистраль киҫеп үтә, бында трамвай юлы бар. 2013 йылда майҙанда вандалдар зыян килтерә алмаҫлыҡ аттар скульптураһы урынлаштыралар.

## Иҫкәрмәләр
Таганрог почтамты

**Таганрог почтампы**, шулай уҡ * Давидовичтар йорто*— Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XX быуат башында төҙөлгән мәҙәни мираҫ объекты. Йорт модерн стилендә төҙөлгән. Бинаның адресы: Фрунзе урамы, 38.

## Тарих
Главпочтампт бинаһы 1911 йылда банкир А. А. Давидович бойороғо буйынса кирбестән һалынған. Бинаның беренсе ҡатын «Э. Фачини һәм К» банкының конторы биләй. «Э. Фачини һәм К» банкы 1912 йылдың 20 ғинуарында асыла. Банкты ойоштороусы — Эммануил Карлович Фачини. Йортта «Банкирский дом Э.Фачини һәм К» тигән иғлан торған. Шул уҡ 1912 йылда бинаның икенсе ҡатында быға тиклем Грек урамында йәшәгән Таганрог мещаны Скурич йортонда торған почта -телеграф конторы урынлаша. Был бина хәҙерге көнгә тиклем һаҡланмаған. Октябрь революцияһынан һуң йорт бинаһының ике ҡатында ла Таганрог элемтә бүлеге эшләгән. 1981 йылда бинаның балконы юҡҡа сыҡҡан, сөнки йорт йөҙ йыл буйына тору ваҡытында бер тапҡыр ҙа ремонт күрмәгән. Шуға ҡарамаҫтан йорттоң торошо бөгөн дә яҡшы хәлдә.

## Һүрәтләү
Йорт штукатурланмаған. Фасады һары һәм күкшел көл төҫөндәге кирбестән төҙөлгән. инеү урыны дуға формалы кәрниз менән биҙәлгән. Модерн стилендә балкон рәшәткәләре эшләнгән. Хәҙерге көндә ул рәшәткәләр киң ялпаҡ формалы.

## Иҫкәрмәләр
Николай ҡала дауаханаһы

**Николай ҡала дауаханаһы** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы дауахана.

## Тарихы

1856 йылда асылған Ростов ҡала дауаханаһы, оҙаҡ йылдар файҙаланып торорға алынған бинала урынлаша. 1857 йылда төҙөлгән үҙенең бинаһының проекты, ҡаланың аҡсаһы етмәү сәбәпле, тормошҡа ашырылмай тора. 1884 йылда дауахананы, 1877 йылда Урыҫ-төрөк һуғышы (1877—1878) менән бәйле ашығыс рәүештә төҙөлгән Ҡыҙыл тәре госпитале барактарында урынлаштыралар. Барактар етешмәй, уларҙа гигиена тейешле кимәлдә булмай, һәм Ҡала Думаһының ҡарарына ярашлы, 1890 йылдың яҙында яңы дауахананың капиталь биналарын төҙөргә тотонорға ҡарар ителә. Бынан тыш, дауахананың үҙенең сиркәүен төҙөү күҙ уңында тотола. Дөйөм смета, 400 мең һум самаһы, ҙур суммаға барып баҫа. Шуға күрә ҡала ҡаҙнаһынан тыш ҡала халҡының йыйған иғәнә аҡсаһы ла тотонола. «Ведомости Ростовской-на-Дону городской управы» гәзите ошолай тип хәбәр итә: *«иғәнә аҡсаларының күпләп инеүе иң тиҙ төҙөлөштөң техник мөмкинлектәренән алда бара»*.

Дауаханаға тантаналы нигеҙ һалыу 1890 йылдың 18 апрелендә була. Иң тәүҙә дауахана Ҡыҙыл Тәре дауаханаһы тип атала. Аҙаҡ ул ҡала халҡы һорауы буйынса, Һиндостанға, Ҡытайға, Японияға сәйәхәт ваҡытында үлтермәксе булып ғүмеренә ҡурҡыныс янағанда, тәхет вариҫы Николай II-нең ҡотолоп ҡалыуы хөрмәтенә, Николай дауаханаһы тип атарға булалар

Дауахананың проекты, Ҡыҙыл Тәренең Михаил Архангел таш сиркәүен дә индереп, Ростов архитекторы Соколов Николай Матвеевич тарафынан эшләнә. Проект буйынса,  төҙөргә ниәт ителә: береһе — өс ҡатлы (административ корпус), ике — ике ҡатлы һәм ун — бер ҡатлы бина. XX быуат башына дауахананың анатомия театры, амбулаторияһы, кер йыуыу йорто, аҡылы зәғифләнгәндәр өсөн приюты һәм Пастер станцияһы була.

Төҙөлөш барышында проект ҡарары үҙгәртелә, һәм һөҙөмтәлә, архитектура ансамбле барлыҡҡа килтергән төрлө тәғәйенләнештәге  төҙөлә. Корпустар бер береһенән баҡсалар менән, ә бөтә дауахана Оло баҡса урамынан ― ике дисәтинәле парк менән айырылып тора. Баш табип, медицина докторы Парийский Николай Васильевич төҙөгән *«Ростов ҡала Николай дауаханаһының [[1900 йыл]] өсөн отчётында»* әйтелгәнсә, Ростов дауаханаһы Рәсәйҙең көньяғында иң яҡшы дауаханаларҙың береһе була.

1915 йылда дауахананың ҡайһы бер бүлмәләрендә Дондағы Ростовҡа күскән Варшава университетының медицина факультеты урынлаша. 1922 йылдың сентябрендә Николаев дауаханаһы Дондағы Ростовтың яңы ғына ойошторолған Н. А. Семашко исемендәге 1-се Үҙәк дауаханаға күсә, ә уның бөтә корпустарын Ростов медицина институтына үҙгәртелгән Варшава университеты биләй.

1960-сы йылдарҙа бинаның төп корпусы емерелә һәм уның урынында Ростов медицина институтының яңы корпусы төҙөлә. Пушкин урамында һәм Нахичевань тыҡрығында элекке төҙөлгән ҡоролмаларҙың байтаҡ өлөшө һаҡланып ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Николаевская городская больница в Ростове-на-Дону
* НИКОЛАЕВСКАЯ БОЛЬНИЦА
* ХИРУРГИЧЕСКИЙ КОРПУС НИКОЛАЕВСКОЙ ГОРОДСКОЙ БОЛЬНИЦЫ
Карпов урман ыҙаны

**Карпов урман ыҙаны** — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһе Үрге Дон районында Ҡазан станицаһы янында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын Өлкә башҡарма комитеты 313-сө ҡарары (23.08.85) нигеҙендә алған.

## Һүрәтләү
Карпов урманы ыҙаны Ростов өлкәһе Үрге Дон урман хужалығының төньяҡ-көнбайышында Ҡазан станицаһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Фән һәм тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә. Ҡурсаулыҡ 1985 йылдың 23 авгусында барлыҡҡа килә, унда кешеләрҙең йөрөүе ҡәтғи тыйылған. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын Өлкә башҡарма ҡомитетының Ҡарары (№ 313 ,23.08.85) буйынса ала. Урман сиге(тәбиғи ыҙаны) тәбиғи имәнлектән һәм сәсеп үҫтерелгән имәндәрҙән ғибәрәт.

Ҡурсаулыҡ территорияһы рельефы — Ҡалас ҡалҡыулығы тигеҙлегенән тора. Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 85-110 метр. Тупрағы ҡом ҡатыш һәм ҡомло, тупраҡ яһаусы тоҡом — лессоға оҡшаш ҡом ҡатыш балсыҡ һәм балсыҡ.

Биологик төрлөлөгө юғары дәрәжәлә. Был урман ыҙанында һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә, улар Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән, мәҫәлән, лютик елбәгәйе, тығыҙ һаҡал, Биберштейн ләләһе һ. б. Бында бик күп төрлө һөтимәр хайуандар: ябай ер тишкес, төлкө, ҡуян. һыуһар, йәтсә, бурһыҡ, урман сысҡаны һ.б., ҡоштарҙан ябай торомтай, өкө, ала күгәрсен (әберсен), ҡарағанат һайыҫҡан, жулан, йәшел сәпсек һ. б. бар.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында Гремячее (Кочетовское), Каменное,Чиганакское, Прямое, Ганюсиха, Сухая Парница, Мелкая Клешня күлдәре бар.

## Әҙәбиәте
* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.

## Һылтанмалар
* Урочище Карпов лес
Волга-Кама банкы бинаһы (Дондағы Ростов)

**Волга-Кама банкы бүлексәһе бинаһы** — Дондағы Ростовта XX быуат башында А. Н. Бекетов проекты буйынса классик архитектура элементтарын ҡулланып, модерн стилендә төҙөлгән бина. Совет осоронда бында Пионерҙар һарайы урынлаша, хәҙерге ваҡытта бинаны Балалар һәм йәштәр ижады һарайы биләй. Волга-Кама банкы бүлексәһе йорто федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

XIX быуат аҙағында Волга-Кама банкы Рәсәйҙә иң ҙурҙарҙан була. 1892 йылда ул Ростовта үҙ бүлексәһен аса һәм тәүге мәлдәрҙә бинаны ҡуртымға ала. 1897 йылға тиклем ул сауҙагәр һәм ҡала думаһы гласныйы Ященконың, һуңынан сауҙәгәр Генч-Оглуев йортонда урынлаша. Шәхси бина төҙөү өсөн Харьков архитекторы Алексей Николаевич Бекетов саҡырыла. Бина 1906—1909 йылдарҙа төҙөлә. Уның беренсе ҡатында сауҙа бүлмәләре урынлашһа, ҡалған ҡаттарҙы банк биләй. Санкт-Петербургтың «Зодчий» журналы 1910 йылда Волга-Кама банкы тураһында, модерн стилендәге рәсми бинаның уңышлы өлгөһө, тип яҙа.

Совет власы урынлашҡас бина дүәләткә тапшырыла, әммә үҙенең тәғәйенләнешен юғалтмай. 1925 йылғы белешмәгә ярашлы, унда Дәүләт банкының Төньяҡ Кавказская край контораһы урынлаша. 1936 йылдың 23 майында бинала тантаналы рәүештә Пионерҙар һарайы асыла.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина бөтөнләй тиерлек зыян күрмәй, бары тик ҡыйығының бер өлөшө генә зарарлана. 1947 йылда йорт архитектор Л. Ф. Эберг етәкселегендә тергеҙелә. 1950 йылдарҙың икенсе яртыһындаэсе биҙәлештең ҡайһы бер элементтары юғалтыла.

1999 йылда фасадтар ремонтлана, уның барышында XX быуат һуңында юғалтылған атланттарҙың битлектәре тергеҙелә һәм фирма алтаҡтаһында «Балалар һәм йәштәр ижады һарайы» тигән яҙыу эшләнә. Төп ишек эргәһендә ҙур булмаған тарихи «Волга-Кама банкы» яҙыуы реставрациялана. Штукатурланған декорҙың ҡайһы бер деталдәре тергеҙелә.

## Архитектураһы

Дүрт ҡатлы бина асимметрик мөйөшлө. Уның төп фасады Оло Баҡса урамына сыға. Беренсе ҡат сауҙа өсөн тәғәйенләнһә, башҡа ҡаттарҙа операция залдары урынлаша.

Беренсе ҡаттың рустовкаһы, кәрнизе һәм арка аша инеү — классик архитектура элементтарынан алына. Шул уҡ ваҡытта фасад декоры, аттик, тәҙрә һәм балкон формалары бинаның модерн стиленә ҡарауын раҫлай.

## Иҫкәрмәләр