Эсперанто грамматикаһы

**Эсперанто грамматикаһы** — планлы эсперанто теле грамматикаһы.  Структураһы логикаға ҡоролғанлыҡтан, милли телдәр грамматикаларының күпселеге кеүек ҡатмарлы түгел. Бынан тыш, ябай аффикстар системаһы эсперанто өйрәнеүҙе еңелләштерә: уның ярҙамында таныш булған һүҙҙәр нигеҙендә үҙеңә башҡаларға аңлайышлы яңы һүҙҙәр барлыҡҡа килтерергә була, тимәк, күп төрлө тамырҙар өйрәнеү зарурлығы юҡ.

## Эсперантоның фундаменталь грамматикаһы

### Алфавиты
Аа, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, Vv, Zz. Иҫкәрмә:  *ĉ*, *ĝ*, *ĥ*, *ĵ*, *ŝ*, *ŭ*  хәрефтәрен хуп күрмәгән типографиялар улар урынына h-: *ch*, *gh*, *hh*, *jh*, *sh*, *uh*; йәки x-системаһын: *cx*, *gx*, *hx*, *jx*, *sx*, *ux  *ҡуллана ала.

### Ҡағиҙәләр
Эсперанто грамматикаһы беренсе тел дәреслегендә ун алты ҡағиҙәгә таянып яҙыла һәм ирекле тәфсирләүҙә ул былайыраҡ күренә:
#   артикль юҡ; тик бар булған енестәр, килештәр һәм һандар өсөн тигеҙ  артикль (*la*) генә бар. Иҫкәрмә: был  артикль башҡа телдәрҙәге кеүек ҡулланыла. Кемдәргә артикль ҡулланыу ҡатмарлы тойола, тәүге әҙер уны бөтөнләй ҡулланмаҫҡа ла була.
# Исемдәрҙең ялғауы *-o-ға тамамлана*. Күплек һанын  формалаштырыу өсөн *-j ялғауы ҡушыла*. Ике генә килеше бар: төп һәм төшөм; төшөм килеш килеп сыҡһын өсөн төп килештәге һүҙгә  *-n ялғауы ҡушыла*. Ҡалған килештәр предлог ярҙамында барлыҡҡа килтерелә (эйәлек килеш — *de*, төбәү килеш — *al*, аблатив — *per* йәки мәғәнәһе менән бәйле башҡа предлогтар менән).
# Сифаттар *-a ялғауына тамамлана*. Килеше һәм һаны исемдәрҙәге кеүек. Сағыштырыу дәрәжәһе *pli һүҙе, артыҡлыҡ дәрәжәһе* — *plej һүҙе ярҙамында яһала*; сағыштырыу дәрәжәһендә *ol  ҡулланыла*.
# Фундаменталь (килеш менән үҙгәрмәүсе) һандар булып: *unu* (бер), *du* (ике), *tri* (өс), *kvar* (дүрт), *kvin* (биш), *ses* (алты), *sep* (ете), *ok* (һигеҙ), *naŭ* (туғыҙ), *dek* (ун), *cent* (йөҙ), *mil* (мең) тора. Тиҫтәләр һәм йөҙҙәр һандарҙы ябай берләштереү ярҙамында формалаша: (*dudek* (егерме), *sescent* (алты йөҙ)). Рәт һандарына сифат ялғауҙары ҡушыла; күплектә торғандарына —  *-obl- суффиксы*, кәсер һандары өсөн  — *-on-*, йыйыу һандарына — *-op-*. Р*o* предлогы урыҫ теленекенә оҡшатып ҡулланыла: *po du pomoj* (ике алма). Бынан тыш, һандар исем итеп тә (*o ялғауын ҡушып*) һәм рәүеш итеп тә(*e ялғауы*) ҡулланылыуы мөмкин.
# Зат алмаштары: *mi* (мин), *vi* (һин, һеҙ), *li* (он-ул), *ŝi* (она-ул), *ĝi* (ул, ғәҙәттә объектҡа, хайуанға йәки балаға ҡарата ҡулланыла), *si* (3-сө заттағы ҡайтарыу (возвратное) алмашы), *ni* (беҙ), *ili* (улар), *oni* (күплек һанындағы 3-сө затҡа тап килә); эйәлек алмаштары сифат ялғауҙары ҡушыу ярҙамында яһала. Килеш менән исем кеүек үҙгәрә.
# Ҡылымдар зат һәм һан менән үҙгәрмәй. Ҡылым формалары: хәҙерге заман *-as ялғауын ала*; үткән заман — *-is*; киләсәк заман — *-os*; шарт һөйкәлеше — *-us*; бойороҡ һөйкәлеше — *-u*; инфинитив — *-i*. Сифат ҡылым - ҡылымдан яһалған сифат йәки рәүештәр: хәҙерге заман  сифат  ҡылым суффиксы *-ant-*; үткән заман сифат  ҡылым суффиксы — *-int-*; киләсәк заман сифат  ҡылым суффиксы — *-ont-; үткән үткән заман сифат ҡылым суффиксы — *-at-*; үткән үткән заман сифат ҡылым суффиксы — *-it-*; киләсәк үткән заман сифат ҡылым суффиксы — *-ot-*.
# Рәүештәр *-e ялғауына тамамлана*; рәүештәрҙең сағыштырыу дәрәжәләре сифаттарҙыҡы кеүек.
# Бөтөн предлогтар үҙҙәренән үҙҙәре төп килеште талап итә.
# Һәр һүҙ нисек яҙыла, шулай уҡыла.
# [[Баҫым]] һәр ваҡыт арттан икенсе ижектә.
# Ҡушма һүҙҙәр ябай һүҙҙәрҙең ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән (төп һүҙ иң һуңында яҙылған булған).
# Ике тапҡыр инҡар итеү (отрицание) күренеше юҡ. Йәғни neniu ne venis (никто не пришёл - бер кем дә килмәне) варианты дөрөҫ булмаясаҡ, ә neniu venis (һүҙмә-һүҙ: бер кем килде - никто пришёл) — дөрөҫ тип раҫлана (*'ни**кто - **бер кем дә түгел** һүҙендә былай ҙа инҡар итеү бар). ''Иҫкәрмә. Ҡәтғи генә әйткәндә, "neniu ne venis" варианты дөрөҫ, әммә ул: "не нашлось никого, кто бы не пришел" - "килмәгән бер кем дә табылманы", йәғни "все пришли" - "барыһы ла килгән" тигәнде аңлата. Әммә был вариантты ғәҙәти телмәрҙә ҡулланыу кәрәкмәй, сөнки улай һөйләшеү ике тапҡыр инҡар итеүҙе ҡулланып һөйләшкән кешеләр өсөн ҡыйынлыҡтар тыуҙырыуы мөмкин.''
# Йүнәлеште күрһәткәндә, һүҙҙәрҙә төшөм килеш ялғауы (''sur tablo'' «на столе»-«өҫтәлДӘ», ''sur tablo**n*** «на стол»-«на өҫтәлГӘ») ҡулланыла.
# Бөтөн предлогтар ҙа айырым даими мәғәнәгә эйә. Әгәр һөйләмдәң мәғәнәһенә ярашлы кәрәкле предлог ҡулланып булмай икән, шул саҡта үҙе тәғәйен (айырым) мәғәнәгә эйә булмаған ''je'' предлогы ҡулланыла (мәҫәлән, сағыштырып ҡарағанда: ''je du metroj pli alta'' «на два метра выше»-«ике метрға бейегерәк»). Шулай уҡ предлогы булмаған  ҡулланыу мөмкин (''du metroj'''n''' pli alta'' «на два метра выше»).
# Күпселек телдәр бер сығанаҡтан үҙләштергән һүҙҙәр (интернационализмдар), употребляются в эсперантола үҙгәрешһеҙ, «нисек бар - шулай» ҡулланыла, ләкин эсперанто орфографияһына буйһонорға кәрәк(''naci'''o*** «нация»-«милләт»). Әгәр бер тамырҙан алынған һүҙҙәр килә икән, уларҙың тик һүҙьяһлыш нигеҙе генә үҙләштерелә, ә ҡалған һүҙҙәр унан эсперанто ҡағиҙәләренә генә таянып яһала (*naci*'a**' «национальный»-«милли» ).
# *la* артиклендә исемдең *-o* һәм *-a* ялғауҙары алып ташланыуы һәм апостроф менән алмаштырылыуы  мөмкин (әйтелмәйәсәк).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Esperanto de Fundamento сайтында эсперанто Академияһы
* Ҡыҫҡаса грамматика 
* Ентекле грамматика  (эсперанто)