open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы

**Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы** (30 апрель 1957 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)

## Биографияһы
Нурзиә Әхмәт ҡыҙы Әбдрәшитова 1957 йылдың 30 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Ҡаратал ауылында тыуған. Әсәһе 1962 йылда йөрәк сиренән вафат булып ҡала.

Уны, һеңлеһен һәм ағаһын Сыңғыҙ ауылында йәшәгән Ғәрифә өләсәйе үҙ ҡанаты аҫтына ала. Тик ул да 1967 йылда вафат була. Балалар яңынан Ҡараталға, атайҙарының яңы ғаиләһенә күсеп ҡайта.

1968 йылда Ҡаратал мәктәбе директоры Шәрифйән Ғәҙелшин уларҙы Баймаҡ интернатына урынлаштыра. Мәктәпте тамамлағас, буласаҡ актриса Ҡуянтау тәжрибә хужалығында бер йыл эшләп ала. Унан Роза Ильясованың өгөтләүе буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.

Фәрдүнә Ҡасимова, Гөлли Мөбәрәкова, Суфия Ҡорбанғәлиева, Тамара Хоҙайбирҙиналар — уның уҡытыусылары була. Юғары уҡыу йортон уңышлы тамамлағас, 1977 йылда А. Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрына эшкә ҡайта.

Яңы эшләй башлағас та тамашасы һөйөүен яулап өлгөргән, хәҙер инде Башҡортостандың халыҡ дәрәжәһенә күтәрелгән актрисаны белмәгән, ул тыуҙырған образдарҙы хәтерләмәгән кеше юҡтыр, моғайын. " Айһылыуҙың айлы кистәре"ндә — Хәнифә, "Ай тотолған төндә"лә — Тәңкәбикә, "Аҡҡош йыры"нда — Әлимә, «Бисәкәй»ҙә — Утлыбикә, "Аҡ ҡалфаҡ"та — Раушания ролдәре аша халыҡҡа яҡшы таныш ул.

Тәүге аҙымдарымды баҫырға өйрәткән режиссёры Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улын оло хөрмәт менән иҫкә ала Нурзиә Әхмәт ҡыҙы. Уға Хисмәтулла Дәүләтов, Әсҡәт Йәнбәков, Ҡәйүм Хөсәйенов, Рәмзилә Әҙелшина, Хәмзә Ҡурсаев, Закирйән Ханов, Шәмсинур Сиражетдинова кеүек сәхнә оҫталары менән бергә эшләргә, ижад итергә насип була.

Бына инде 35 йыл Нурзиә Әхмәт ҡыҙы яратҡан театрына тоғро хеҙмәт итә. Ошо арауыҡта ҡырҡтан ашыу роль башҡарып, халыҡ ихтирамын яулаған.
 
1977 йылда Риза Әбдрәшитовҡа кейәүгә сыға Илгиз менән Илнур исемле улдары бар. Барыһының да тормошо театр менән бәйләнгән: өлкән улы Илгиз — драма артисы, кесеһе Илнур — театр директоры вазифаһын башҡарыусы, Риза Ғәҡиф улы менән килендәре Айгөл дә театрҙа эшләй.

Театр сәнғәте өлкәһендә күрһәткән хеҙмәте өсөн 2012 йылда Нурзиә Әхмәт ҡыҙы Әбдрәшитоваға «Башҡортостандың халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Ролдәре
Тәүге тапҡыр уйнаған спектаклдәре: «Алһыу таңдар», «Сәйер йондоҙҙар», «Зимагорҙар», «Ҡыйыу ҡыҙҙар», «Ҡойма ямғырҙа», «Ҡара төндә яҡты моң»…

Шул ваҡытта «Ҡара төндә яҡты моң» спектаклендә төп ролде — йәш ҡатын Гөлбикә образын тыуҙырырға тура килә. Көслө рухлы, уй-хисле, ышаныслы, урыны менән ярһыу образ ул.

Шунда уның киләсәген билдәләгән герой барлыҡҡа килә — ул «Ай тотолған төндә» спектаклендәге Тәңкәбикә роле.

«Рәйсә+Фәйзи», «Ҡыҙҙар ниңә илай?», «Тойғолар ниңә һүнә?», «Төштәге йыр», «Аҡ ҡалфаҡ», «Аҡҡош йыры», «Ҡазан һөлгөһө», Арыҫлан Мөбәрәковтың "Бисәкәй спектаклдәрәренге ролдәре лә тамашасы күңеленә хуш килә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)

## Һылтанмалар
*  
* Арҙаҡлы шәхестәр 
*  Нурзиә Әбдрәшитова 
* Тамашаға бай Сибай
Манолиу Лия

**Лия Манолиу** (Lia Manoliu, 25 апрель 1932 йыл — 9 ғинуар 1998 йыл) — румын еңел атлеты, олимпия чемпионы.

## Биографияһы
Ул саҡта Румыния тарафынан оккупацияланған биләмәлә урынлашҡан Кишинёвта тыуған. 1952 йылда Хельсинки ҡалаһында Олимпия уйындарында ҡатнаша. Дискыны 42 м 64 см-ға ырғытып, 6-сы урынды биләй. 1956 йылда Мельбурндағы Олимпия уйындарында ул һөҙөмтәһен 43 м 90 см-ға тиклем яҡшырта, әммә шул уҡ ваҡытта 9-сы ғына урынды ала. 1960 йылда Рим ҡалаһындағы Олимпия уйындарында, дискыны  52 м 36 см-ға ырғытып, бронза миҙалға лайыҡ була. 1964 йылда Токиолағы Олимпия уйындарында  дүртенсегә ырғытҡандан һуң дүртенсе урында була, әммә бишенсе тапҡыр дискыны 56 м. 96 см-ға ырғыта, был уға бронза миҙал килтерә. 

1968 йылда  Румыния еңел атлетика федерацияһы, спортсы Олимпия уйындарында ҡатнашыу өсөн ҡарт, тип иҫәпләй, әммә Лия Манолиу тағы ла тырышыңҡырап күнекмәләр яһай башлай, һәм Мехико Олимпия уйындарында, дискыны 58 м 28 см-ға һелтәп, чемпион була. 1972 йылда ул тағы ла Олимпиадала ҡатнаша — был юлы Мюнхенда, әммә дискыны 58 м 50 см-ға һелтәһә лә, был уға тик 9-сы ғына урынды килтерә.

1990 йылдан алып Лия Манолиу Румынияның  Олимпия комитетын етәкләй, һәм үҙенең был посында вафатына тиклем ҡала. 1992-1996 йылдарҙа Румыния Сенаты ағзаһы була. Әлеге ваҡытта Лия Манолиу хөрмәтенә Бухарест стадионы уның исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Лия Манолиу — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (ингл.)
Флия

**Флия** (алб. *Flia* йәки *Fli*, шулай уҡ иҫкесә. *Flija*) — албан һәм косово халыҡтарының милли ризығы. Бешкән ҡамырҙың паштет һымаҡ массаһы араһында  һәм һөт ризыҡтары ҡатламы һалып әҙерләнә. Төшкө аш ваҡытында салат йәки йәшелсәләр менән ашайҙар. Флияны ғәҙәттә илдең таулы райондарында әҙерләйҙәр.

## Әҙерләү
Флия ҡамырын әҙерләү өсөн онға һыу йәки һөт ҡушалар, ҡамырҙың ҡуйылыға ҡоймаҡ әҙерләгәндәге кеүек булырға тейеш. Эслегендә ҡаймаҡ, йәки һөт өҫтө  булырға тейеш. Ҡаймаҡ урынына башҡа һөт продукттары, сыр, кефир ҡалланып та әҙерләйҙәр. Һирәк осраҡта йомортҡанан әҙерләйҙәр. Флия ҡатламлап әҙерләнә. Флия өсөн ҡамырҙы тимер табаның уртаһынан ситенә тиклем нурлап ҡоялар. «Нурҙар» араһында ҡалған буш урынға ҡалаҡ менән эслекте һалалар. Блюдо бер нисә минут өҫтө ҡыҙарғансы духовкала (250 °C) бешерелә. Банан һуң тағы бер ҡатлам өҫтәлә һәм тағы бешерелә. Флия ниндәй бейеклектә кәрәк, шул тиклем ҡатлам һалып бешерелә.
Флияның кукуруз ононан шпинат менән бешерелгән төрҙәре лә бар.

Ғәҙәттә флия майланған *тепси*ҙа (бешерә торған махсус формалар) бешерелә. Өҫтәмә рәүештә форманы *сач* (түңәрәк формаһындағы ҡапҡас) менән ҡаплайҙар. Сач өҫтәнә тере күмер һылалар. Шулай итеп флия өҫтән дә, аҫтан да бешә. Электр духовкаһында әҫерләгәндә өҫкө йылытҡыстарҙы ҡабыҙыу зарур. 

## Иҫкәрмә
Сабо Габриэла

**Габриэла Сабо** (Gabriela Szabó) — румын еңел атлеты, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүҙә махсуслашҡан.

Карьераһында тәүге ҙур уңышҡа 1994 йылда өлгәшә, ул еңел атлетика буйынса (3000 метрға йүгереүҙә) үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы була. 1995 йылда  кросс буйынса донъя чемпионатында команда беренселегендә бронза призеры була. 1996 йылда үткән Олимпия уйындарында 1500 метрға йүгереүҙә, Рәсәй йүгереүсеһе Светлана Мастеркованан ғына ҡалышып, көмөш призер була.  1997, 1999 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында, 5000 метр алыҫлыҡҡа йүгереүҙә еңеүсе була, ә 2001 йылда донъя беренселегендә 1500 метрлыҡ дистанцияға йүгереүҙә еңеүсе була. 1999 йылда алтын лига еңеүсеһе була, еңгән өсөн, 1 миллион долларҙы Уилсон Кипкетер менән бүлешеп, күләме 500 000 АҠШ доллары булған джекпот ала. 2000 йылғы Сиднейҙағы йәйге Олимпия уйындарында ике  миҙал яулай: 5000 метр алыҫлыҡҡа йүгереүҙә алтын миҙал, 1500 метр араға йүгереүҙә бронза миҙал.

## Сәйәсәт
2014 йылдың 3 мартында Румынияның йәштәр һәм спорт министры итеп тәғәйенләнә.

## Наградалары
* Track & Field News журналы фаразы буйынса, 1999 йылда донъяның иң яҡшы еңел атлеты.
* 1999 йылда  Европаның иң яҡшы еңел атлеты.
* 2000 йылдың иң яҡшы спортсыһы.

## Һылтанмалар
* Габриэла Сабо — профиль на сайте IAAF (инг.)
Ҡаҙағстан ҡурсаулыҡтары исемлеге

Ҡаҙағстан Республикаһында айырыуса һаҡланған 25 тәбиғәт биләмәһе иҫәпләнә, шуларҙың 10 ҡурсаулыҡ һәм 11 милли парк. Был тәбиғәт учреждениелары дәүләт милкенә ҡарай.

## Ҡурсаулыҡтар исемлегенә
Был таблицала ҡурсаулыҡтар ойошмаларҙың хронологик тәртиптибендә бирелә. 

## Иҫкәрмәләр
Шүлгәнташ (мәғәнәләр)

**Шүлгәнташ** —

* Шүлгәнташ —  Башҡортостандың Бөрйән районында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Шүлгәнташ ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан мәмерйәһе. 
* Шүлгәнташ ҡурсаулығы — Башҡортостан Республикаһындағы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.
Йыланлы (мәғәнәләр)

**Йыланлы** —

* Йыланлы — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Йыланлы (утрау) — Ҡара диңгеҙҙәге утрау, Украина биләмәһенә инә.
Беринг (мәғәнәләр)

**Беринг** — немец һәм Дания фамилияһы, шулай уҡ топоним.

* Беринг диңгеҙе
* Беринг боғаҙы
Стефан Прокопиу

**Стефан (Штефан) Прокопиу** (; 19 ғинуар 1890 йыл — 22 август 1972 йыл) — румын ғалим-физигы, педагог, профессор (1926), физика-математика фәндәре докторы (1924), Румыния Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1955). Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1964).

## Биографияһы
Стефан (Штефан) Прокопиу 1890 йылдың 19 ғинуарында Румынияның көнсығышында урынлашҡан хәҙерге Васлуй жудецендағы Бырлад ҡалаһында тыуған.

1908—1912 йылдарҙа Александру Ион Куза исемендәге Яссы университетында уҡый.

1913—1919 йылдарҙа Бухарест университетында ассистент булып эшләй. 1919 йылда стипендиат итеп Францияға ебәрелә, унда Париж университетында *Габриэль Липпман, [[Мария Склодовская-Кюри]], Поль Ланжевен* һәм улар кеүек башҡа билдәле ғалим-физиктарҙың лекцияларын тыңлай.

1924 йылдың мартында «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен ала. Үҙ илена ҡайтҡандан һуң, 1925 йылдың ғинуарынан  — Яссы университетында гравитация, йылылыҡ һәм электр фәндәре буйынса профессор. Был вазифала 1962 йылда пенсияға сыҡҡансы эшләй. Шунда уҡ Георге Асаки исемендәге Яссы техник университеты профессоры итеп тәғәйенләнә. 

1936 йылдан Румыния Фәндәр академияһы ағзаһы, 
1948 йылдың июненән — Румыния Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 1955 йылдың июленән — Фәндәр академияның мөхбир ағзаһы. 

Стефан Прокопиу ике тапҡыр халыҡ-ара Нобель премияһы биреү комитетының ағзаһы була. 

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәре электромагнетизмға, термодинамикаға, электрохимияға, оптикаға, магнетизмға һәм  спектроскопияға арналған.

1911 йылда Стефан Прокопиу тәүгеләрҙән булып магнит мәле берәмеге — Бор магнетонын аса һәм уны иҫәпләй, был дәүмәл һуңынан Дания физигы Нильс Бор (7.10.1885—18.11.1962) хөрмәтенә уның исеме менән атала.  

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*  Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт премияһы (1964)
* Румынияның Хеҙмәт ордены (Орден Труда)
* Румынияның Йондоҙ ордены (Орден Звезды)
* «Фәнни хеҙмәттәре өсөн» ордены (Орден «За научные заслуги»)

## Әҙәбиәт
* Физические чтения (группы авторов), дидактические и педагогические , 1980. 
* А. Cişman, Бф Ротенстейн, A Policec, Физические явления в ферромагнитных металлах требуется , RSR Academy Press, 1968.

## Һылтанмалар
* Храмов Ю. А. Физики. Прокопиу Стефан (Procopiu Stefan), с.223.
* Прокопиу Стефан. «All-Физика» сайты 
* Прокопиу, ученый Нобелевской премии. 20 февраля 2009, Otilia Bălinişteanu, Lumina газета  

## Иҫкәрмәләр
Латвия мәҙәниәте

**Латвия мәҙәниәте эшмәкәрҙәре исемлеге**

## Яҙыусылар һәм шағирҙар

* Аусеклис (шағир)
* Барон, Кришьянис
* Блауманис, Рудольф Матисович
* Вилкс, Эвалд
* Индрик (латыш шағиры)
* Каспари, Давид
* ағалы-ҡустылы Каудзите
* Квациус, Иоанн
* Костенецкая, Марина Григорьевна
* Кундзинь, Карл
* Лацис, Вилис Тенисович
* Меламед, Цаль Айзикович
* Пумпур, Андрей
* Райнис
* Раудив, Константин
* Стучка, Пётр Иванович
* Упит, Андрей Мартынович
* Эрнст Упит-Бирзнек]]

## Композиторҙар

* Петерис Васкс
* Гарута Люция
* Паулс, Раймонд Вольдемарович
* Георгс Пелецис
* Скулте, Адольф|Адольф Скулте
* Хвойницкий, Владимир Анатольевич

## Рәссамдар
* Апсит Александр Петрович
* Борис Берзиньш
* Гросвалдс Язепс
* Карлис Добрайс
* Древин Александр Давыдович
* Зариньш Индулис
* Зариньш Рихард Германович
* Эдгар Илтнерс
* Иогансон Карл Вольдемарович
* Густав Клуцис
* Рудольф Перле
* Джемма
* Отто Скулме
* Табака Майя-Нора Яновна
* Янис Тидеманис
* Упитис Петерис (график)
* Яунсудрабиньш Янис

## Һылтанмалар
Лачплесис

**«Лачплесис»** (, тәржемәһе — айыуҙы өҙгөсләүсе) — латыш героик эпосы, Андрей Пумпур халыҡ риүәйәттәре нигеҙендә тергеҙгән һәм, эпос өҫтөндә 15-йыл эшләгәндән һуң, 1888 йылда баҫтырып сығарған. Эпостың төп герой образы, Лачплесис, халыҡтың бөйөклөгөн, уның батырлығын кәүҙәләндерә. Ерен илбаҫарҙарҙан таҙартҡан кеше батырлығын сағылдыра.

Латвияла 11 ноябрҙә дәүләт байрамы, Лачплесис көнө — Латвияны азат итеү өсөн һәләк булған геройҙарҙың хәтер көнө билдәләнә. 1919 йылда был көндә Латвия Ригаға һөжүм итеүсе Бермондт-Авалов ғәскәренең һөжүмен кире ҡаға.

Пумпур әҫәренең тәүге тексы мотивтары буйынса бер нисә башҡа әҫәр ижад ителгән: Ян Райнистың «Ут һәм төн» драмаһынан алып (1905) «Лачплесис» рок-операһына тиклем (1988, Мар Залите либреттоһы, Зигмарс Лиепиньш музыкаһы).

Латвияла бер килке халыҡ ҡулланыуы тауарҙары Лачплесис исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Лачплесис» һыраһы.

Юрмалала, Майори тимер юл станцияһы янында, аждаһаны тураҡлаусы ҡылыс күтәргән Лачплесис һәйкәле ҡуйылған. (Башта был фонтан була: аждаһа ауыҙынан һыу ағымы Лачплесис ҡалҡанына һиптерә, ә түңәрәк буйынса ҙур әрмәнделәр ултыра, уларҙан батырҙың аяҡтарына һыу һиптерелеп торған булған).

## Кинематографта
* «Лачплесис» (Латвия, 1930) — режиссёр Александр Рустейкистың тауышһыҙ киноһы. Кинокартина Латвия Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң ун йыллыҡ юбилейына бағышланған була. Премьера 1930 йылдың 3 мартында үтә. Фильмда, XIII быуатта тевтон илбаҫарҙарына ҡаршы торған Латыш милли эпосы геройы Лачплесис менән XX быуатта Рәсәй хакимлығына ҡаршы көрәшсе булған хәҙерге заман геройы Янис Ванагс (латыш. Vanags; «ҡарсыға») араһында параллель үткәрелә .

## Филателия

File:19951115 16sant Latvia Postage Stamp.jpg|Почта маркаһы Лачплесис Латвия,  1995 йыл
File:The Soviet Union 1989 CPA 6094 stamp (Lāčplēsis, Latvian epic poem. G. Wilks).jpg|Лачплесис почта маркаһы СССР,  1989 йыл


## Шулай уҡ ҡара
* Спидола

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эпос тексы  (латыш.)
* Фильм «Лачплесис» (латыш., урыҫ субтитрҙары менән)
Кокле

**Кокле** ( (); , лив. *kāndla*) йәки **коклес** (*kokles*, *kūkles*) — латыш халыҡ ҡыллы музыка ҡоралы; ул литва канклесына, эстон каннелленә, карел-фин кантеленә һәм рус ҡанат гуслиһына оҡшаш.

## Конструкцияһы
Коклес нәҙек ағас декалы трапеция формаһында була. Ағас брусына ҡылдар тар ғына тимер сөйҙәр менән беркетелә. Был музыка ҡоралының ҡылдары хайуандарҙың нәҙек эсәгенән, үҫемлек сүстәренән, латундән йәки ҡоростан булыуы мөмкин. Традиция буйынса унда 6-9 ҡыл була, ә һуңғараҡ ул ундан арта. Түбәнге ҡылдар, ғәҙәттә бурдон ролен үтәй — ул һәр ваҡыт яңғырап тора. Хәҙерге заман коклестарында ҡылдар һаны егермегә етә. 

Профессиональ булмаған музыка ҡоралдары өсөн йүкә йә ҡайын, академик концерттар өсөн саған ғына ҡулланыла.

## Тарих

Был музыка ҡоралы тураһындағы беренсе яҙма мөғлүмәттәр, унда прибалтик ҡәбиләләр башҡарғанда, XV быуатта теркәлгән.

Латвияның был милли музыка ҡоралының 1991 йылда СССР почта маркаһы булып сығыуы уның халыҡ символы булараҡ мөһимлегенең билдәһе. 2014 йылда Латвия почта маркаһы сыға, ә 2013 йылда сығарылған 1 лат иҫтәлекле аҡсала коклес һүрәтләнгән.

## Башҡарыу техникаһы

Музыка ҡоралында ғәҙәттә уң ҡул менән кәрәкле ҡылдарҙы һайлап, һул ҡул менән кәрәкмәгәндәрен баҫып, ултырған килеш башҡаралар. Уйнағанда уны өҫтәлгә йә тубыҡтарға һалалар, хәрәҡәт иткәндә елкәгә эләләр.

## Варианттар

Был музыка ҡоралының бер нисә вариантын айыралар:

* **латгаль коклес** *(Latgales kokles)* — яңғырашын көсәйткән һәм ҡулдарҙы һалыу өсөн хеҙмәт иткән ҡанаты бар; ул башҡаларға ҡарағанда ауырыраҡ һәм биҙәлеше яғынан ҡайтыш;
* **курзем коклес** *(Kurzemes kokles)* — ҡанатһыҙ, орнамент һәм һырҙар менән биҙәлгән;
* **цитркоклес** *(cītarkokles)* — һуңғараҡ Көняҡ Европа цитрҙары йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән ҙур корпуслы тимер колкалы күп ҡыллы музыка ҡоралы;
* **концерткоклес** *(koncertkokles)* — киңерәк диапазонлы ноталы, ҡайһы берҙәрендә ҡылдарҙың тон юғарылығын үҙгәртеү өсөн ҡоролма бар.

## Иҫкәрмәләр
Бетпаҡ-Дала

**Бетпаҡ** (), шулай уҡ **Төньяҡ ас далаһында** — Ҡаҙағстандың Ҡарағанда, Көньяҡ-Ҡаҙағстан һәм Жамбыл өлкәләрендәге сүллек. Һарыһыу, Чу йылғаларының  түбәнге ағымы һәм Балхаш күле араһында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Географик координаталары (46°02 'N 70°12' E). Ул төньяҡта 46°30' параллеле янында Ҡаҙаҡ сусағы менән сиктәш. Майҙаны яҡынса 75 000км², көнбайыштан көнсығышҡа һуҙымы 500 км тирәһе,төньяҡтан көньяҡҡа табан 170 км-ға тиклем.  Бетпаҡ-Дала — яҫы һәм һөҙәк-тулҡынлы уртаса бейеклеге 300-350 метр булған  уйһыулыҡ. Юғары нөктәһе — Жамбыл тауы (диңгеҙ кимәленән  974 метр өҫтә). Бетпаҡ-Даланың көнсығыш өлөшө Ҡаҙаҡ сусағының —  палеозой ултырмаһының һәм урғылған тоҡомдарҙың тығыҙ комплексы каледония структураһының дауамы булыуҙан ғибәрәт. Бер яҡ ҡырында тигеҙлек, бында тәпәш тауҙар  күп һанлы уйпатлыҡтар менән сиратлаша. Көнбайыш өлөшөндә палеозой тоҡомдары  горизонталь ҡатлам аҫтына сумып ятҡан мезозой һәм палеоген ыуалып торған ултырмалары  (ҡом, ҡомташ, балсыҡ, ҡырсынташ) аҫытына инеп китә, улар түбәнәйә барыусы уйпатлыҡтар һәм ябыҡ уйһыулыҡтар  тигеҙлек ҡатламын барлыҡҡа килтерә.

Климаты континенталь, йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш уртаса һалҡын, аҙ ҡарлы (ҡар ҡатламы ҡалынлығы 10-15 см-ҙы үтмәй), ғинуарҙағы уртаса температураһы -12—14°c, июлдә 24-26°C. Мул һыулы  ер аҫты һыуҙары ятҡылығының  тәрәнлеге йылына 30 метрға тиклем. Йыллыҡ яуым-төшөм 100-150 мм. Сүллектә һоро һәм һоро тупраҡ өҫтөнлөк итә. Түбәнлектәрҙә таҡырлыҡтар һәм тоҙлоҡтар таралыш алған. Һарыһыу һәм Шу яны  нығытылған һәм ҡалҡыу ҡомлоҡтарында саҡсаулы һәм терескен-көкөрт-житеяҡ ассоцияцияһы өҫтөнлөк итә. Фауна вәкилдәре — архара һәм илек, тау алды тигеҙлегендә һәм үҙәндәрҙә — сайғаҡ, йәйрән; туғаҙаҡ, ҡор, ағуна йәшәй. Бетпаҡ-Дала киңлектәре Ҡыҙылурҙа, Шымкент, Жамбыл һәм Еҙҡаҙған өлкәләре хужалыҡтары өсөн  яҙлы-көҙлө көтөүлек урынына ҡулланыла. Яҙын малдарҙы Ҡаҙаҡ сусағы йәйге көтөүлегенең төньяғына ҡыуалар, көҙөн ҡышлауға көньяҡҡа — Майынҡом ҡомлоғона һәм Чу йылғаһы туғайлыҡтарына күсерәләр. Бетпаҡ-Далала майҙаны 25 000 гектар булған зоология заказнигы ойошторолған.

## Әҙәбиәт
Сүллекте өйрәнеү тарихы. Зоолог В.А. Селевинетәкселегендәге  "Бетпаҡ-Дала" экспедицияһы  М.Д. Зверевтың "Аҡ таптың бөтөүе" китабында тасуирлана. Уның 1936 йылдағы  экспедицияһы сүллектә Асказансор фаунаһы ҡаҙылмалары ҡаҙыныу эштәре үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бетпаҡ Дала китабы: *Н. А. Гвоздецкий. И. Михайлов.* СССР-ҙың физик географияһы. М., 1978.
* PaleoKazakhstan.com: Бетпакдал
Цандер Фридрих Артурович

**Фри́дрих Арту́рович Ца́ндер** (; 23 август 1887 йыл — 28 март 1933 йыл) — СССР ғалимы һәм уйлап табыусыһы, ракета техникаһы пионерҙарының, атап әйткәндә, шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе тәүге совет ракетаһы «ГИРД-X» эшләүселәрҙең береһе.

## Биографияһы
Фридрих Цандер 1887 йылдың 23 авгусында ул саҡтағы Рәсәй империяһының Лифляндия губернаһына ҡараған Рига ҡалаһында Балтика немецтары Георг Артур (Артур Константинович) Цандер һәм уның ҡатыны Матильда Хелена Готтшальк ғаиләһендә тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Д. Зильманович*. Пионер советского ракетостроения Ф. А. Цандер. М.: Воениздат МО СССР, 1966 (Научно-популярная библиотека Военного издательства).
* 
* *Ветров Г. С.* С. П. Королёв и космонавтика. Первые шаги. М.: Наука, 1994. — ISBN 5-02-000214-3

## Һылтанмалар
* 
* На благо человечества (Цандер) 
* Мемориальный музей Фридриха Цандера Латвийского университета 
* Цандер Фридрих Артурович  — статья С. С. Монахова на сайте *space.hobby.ru*
* Фонд на сайте Архива Российской академии наук
* Рижский период жизни и деятельности Ф. А. Цандера (1887—1915)
Мадьяр һынлы сәнғәт университеты

**Мадьяр һынлы сәнғәт университеты** () — Венгрияның төп художество мәктәбе, Будапештта урынлашҡан. 1871 йылда **Мадьяр король һүрәт төшөрөү мәктәбе** () булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙерге атамаһын 2001 йылда ала.

## Тарихы
1876 йылда төҙөлгән төп бинаһы Будапешттың төп урамдарының береһе — Андраши проспектында урынлашҡан. 1997—1998 йылдарҙағы реставрация эштәренән һуң уға баштағы күренеше ҡайтарыла.

### Ректорҙары

## Һылтанмалар
* Magyar Képzőművészeti Egyetem — университеттың рәсми сайты
Эсттар

**Э́сттар** (лат. *Aesti*) — хәҙерге Эстонияның урта быуат халҡының көнбайыш европа (башлыса латин) сығанаҡтарында ҡабул ителгән атамаһы. Боронғо рус сығанаҡтарында уға *Истер* (ПСРЛ Т.XXXIII c.142) тап килә, ә һуңғы телгә алыуҙарҙа — «*чудь*».

## Боронғо Эстонияның халҡы
Эстония территорияһында Пулли һәм Кунда торамаларында табылған иң боронғо артефакттар *кунда археологик мәҙәниәтенә* ҡарай. Неолит осоронда уларға алмашҡа *нарва мәҙәниәте* халыҡтары килә. Уларҙың барыһының да этник сығышы билдәһеҙ.

## Антика авторҙары эстийҙары
Висла эргәһендә йәшәүсе *Aestii* — Тациттың «Германдарҙың килеп сығышы һәм Германияның урынлашыуы тураһында» трактатында телгә алынған халыҡ.

Тацит тасуирламаһы буйынса, эстийҙар — боронғо балттарҙың көнбайыш ҡәбиләләренең береһе булыуы мөмкин. Был ҡәбилә гәүһәр йыйған һәм уны Рим империяһына һатҡан.

Антик авторҙарында эсттарҙы телгә алыуҙар бик ҡыҫҡа, шунлыҡтан уларҙың килеп сығышын һәм йәшәү ареалын билдәләүе мөмкин түгел.

## Урта быуат эсттары

Хәҙерге Эстония биләмәәрендә йәшәүсе халыҡ булараҡ *эсттар*тәүге тапҡыр XIII быуат ливония хроникаларында (айырым әйткәндә, Генрих Латвийскийҙа) тасуирлана. Генрих Латвийский үҙенең хроникаһында эсттарҙың фин-уғыр сығышлы халыҡ тип билдәләмәй һәм уларҙың телдәре тураһында яҙмай. Уларҙың антик латин авторҙарынан ҡалған атамаһын урта быуат авторҙары уны хаталы рәүештә «көнсығыш», «ост» («Көнсығыш ер» — Эстланд) терминынан барлыҡҡа килгән тип уйлағандар.

Эстонияла тәүге тапҡыр 1857 йылда элекке атама *maarahvad* (, һүҙмә-һүҙ «ер халҡы», йәғни Мара алиһәһе кешеләре, бында Maaema — ер-әсә) урынына «Perno postimees» гәзитен ойоштороусыһы Йохан Вольдемар Яннсен «eesti rahvas» (эстония кешеләре), һуңыраҡ «ээстласед» яңы атамаһын индергән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Михаил Садовяну

**Михаи́л (Михай) Садовя́ну** (; 1880 — 1961) — румын яҙыусыһы һәм сәйәси эшмәкәре. Румыния Президиумы ағзаһы (1947—1948).  «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Халыҡ-ара Ленин премияһы лауреаты (1961). Румыния Академияһы ағзаһы.

## Әҫәрҙәре

Садовянуның барлыҡ тиерлек ижади мираҫы рус теленә М. В. Фридман тарафынан тәржемә ителә һәм нәшер ителә.

Иң билдәле әҫәрҙәре:
* *Hanul Ancuţei* (*Анкуца тавернаһы*; 1928; повесть)
* *Fraţii Jderi* («Ағалы-ҡустылы Ждер», трилогия; 1935—1942)
* *Creanga de aur* (*Алтын ботаҡ*)
* *Baltagul* (*Чекан*; «Секира» романы; 1930)
* *Viaţa lui Ştefan cel Mare* (*[[Бөйөк Стефан III|Бөйөк Стефандың]] тормошо*)
* *Nikoare Potcoavă* (*«Никоарэ Подкова»* 1954)

1955 йылда «Иностранная Литература» журналының алтынсы һанында Михаил Садовянуның артабанғы хикәйәләре баҫтырылып сығарыла:  «Ключ»;  «По Молдове»; «Суд обездоленных»;  «Лошадка»; «Митицэ Грозэвеску» (румын теленән А.  Старостин тәржемә иткән).

## Һылтанмалар

* М. Садовяну 
* М. Садовяну
*
Яунде

**Я́унде** () — Камерундың баш ҡалаһы, Үҙәк региондың һәм Мфунди департаментының административ үҙәге. Баш ҡаланың барлыҡ тиерлек территорияһын үҙәк урам — авеню Кеннеди буйлап урынлашҡан райондар, һәм шулай уҡ уға яҡын булған убалар биләй.

## Географик урынлашыуы һәм климаты
Яунде Камерундың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 730 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡала тау платоһы — Камерун яҫы таулығында ята. Климаты субэкваториаль. Ике оҙон дымлы һәм ике ҡыҫҡа ҡоро миҙгелдәр (ғинуар-февраль һәм июль) бар. Ғинуарҙың уртаса һауа температураһы +23°С, ә июлдеке +21°С тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1750 мм. Ямғырҙар башлыса сентябрҙән ноябргә һәм апрелдән июнгә тиклем осорҙа яуа.

## Тарихы

Яунде 1888 йылда (йәки 1889 йылда), Камерун Германия протектораты аҫтында булған осорҙа нигеҙләнгән. Беренсе донъя һуғышы осоронда, 1915 йылда Яунде Бельгия ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана, ә 1922 йылда Француз Камерунының баш ҡалаһы тип иғлан ителә. 1940—1946 йылдарҙа баш ҡала статусын Дуала ҡалаһы үтәй. 1960 йылда Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Яундела хөкүмәт, 1961 йылдан — федераль хөкүмәт, 1972 йылдан — Берҙәм Камерун Республикаһы Хөкүмәтенең резиенцияһы урынлаша.

## Халҡы
Яунде халҡының иҫәбе 1 миллион 800 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Ҡалала бамилеке (бөтә ҡала халҡының яҡынса 25 %-ын тәшкил итә), фулани (яҡынса 10 %), һәм шулай уҡ фанг, дуала, фульбе этник төркөмдәренең вәкилдәре йәшәй. Дәүләт телдәре итеп инглиз һәм француз телдәре иҫәпләнә, бер нисә африка һөйләшсәләре таралған (башлыса банту телдәре төркөмөнөң). Баш ҡала халҡының яртыһы тиерлек — католиктар, ә ҡалғандары мосолмандар һәм төбәк традицион ышаныуҙарҙын тотоусылар.

## Һаулыҡ һаҡлау
Ҡаланың иң ҙур дауаханаһы тип Яунде үҙәк дауаханаһы иҫәпләнә, бында 650 койка бар. 1985 йылда төҙөлгән Яунде дөйөм дауаханаһында 302 койка бар.

## Мәғариф
1962 йылда Яундела университет асыла. Ҡалала башҡа юғары уҡыу йорттары бар: Юғары ауыл хужалығы мәктәбе, Юғары милли политехник мәктәбе, Юғары педагогия мәктәбе, Хакимиәт милли мәктәбе һәм Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты. Камерун милли һәм университет китапханалары илдең иң ҙур китапханалары булып тора. Ҡалала шулай уҡ Камерун дәүләт архивы урынлашҡан.

1996 йылда ҡалала еңел атлетика буйынса Африка чемпионаты уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр
Барон Кришьянис

**Кришьянис Баронс** (; , Струтеле, Курлянд губернаһы — 8 март 1923, Рига) — латыш яҙыусыһы, фольклорсы һәм йәмәғәт эшмәкәре,  дайндар латыш халыҡ йырҙарын йыйыусы. олатыш" 1860 йылдарҙағы "младолатыш" прогрессив милли хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы. 

## Биографияһы
1835 йылдың 31 октябрендә атаһы приказчик булып хеҙмәт иткән Струтеле (әлеге Тукумск крайында) тыуған. Артабан уҡыуын Вентспилста һәм Митавала дауам итә, шунда ул Митавск гимназияһын тамамлай. Дерпт университетында уҡый, шунда ул Валдемар Кришьянис менән таныша, латыш студенттары түңәрәге эшендә актив ҡатнаша. Аҡса етмәү сәбәпле уҡыуын ташларға мәжбүр була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Яңы ағым

**Яңы ағым** () Латвия тарихында, Беренсе латыш милли уяныу осоронда барлыҡҡа килгән (унда 1850-се йылдарҙан алып 1880 йылдарға тиклем төп ролде младолатыштар уйнай), күмәк һул социаль-сәйәси хәрәкәт. Үҫешенең иң юғары нөктәһенә булып 1905 йылғы Революция тора. Был хәрәкәттә ҡатнашыусыларҙы «яңы ағымсылар» () тип атайҙар.

## Тарихы
Яңы ағым барлыҡҡа килеү датаһы тип ғәҙәттә 1886 йылды күрһәтәләр, был йылда Рига эшселәр союзын етәкләгән Бисеникс Петерис тарафынан хәрәкәттең *Dienas Lapa* («Көндәлек») гәзитенә нигеҙ һалына. 1888 йылда Петерис Стучка Dienas Lapa гәзитенең мөхәррире булып китә, ул һуңынан Латвия большевиктарының етәксеһе була. 1891 йылдан алып 1896 йылға тиклем Бисенекс һәм Райнис гәзиттең мөхәррирҙәре булалар. Райнис, ул латыш әҙәбиәтенең күренекле эшмәкәрҙәренең береһе булып китә, шулай уҡ төп яңы ағымсыларҙың береһе була. 1896-97 йылдарҙа гәзит социализмға мөрәжәғәт итә (был ваҡытта яңынан Стучка гәзит мөхәррире булып китә). 1897 йылда эске эштәр Министрлығы гәзитте яба. Бынан һуң 1899 һәм 1903 йылдар араһында философ һәм публицист Петерис Залите редакцияһы аҫтында гәзит уртаса позицияны биләй. Залите осоронда уртасалыҡ позицияһында булыуына ҡарамаҫтан, гәзит тағы ла цензуранан үтмәй. Ул 1905 йылда, тулыһынса ябылғанға тиклем, социал-демократик йөкмәткеле гәзит булараҡ яңынан асыла

## Баһа
Тарихсы Арведс Швабе Яңы ағымды «социалистик идеяларҙы пропагандалау менән шөғөлләнеүсе, латыш эшселәр класының сәйәси уяныуы менән бәйле беренсе ойошма» итеп һүрәтләй.

Урбанизация пролетариаттың артыуына килтерә, был көнбайыш Европаның социализм идеялары өсөн уңайлы мөхит тыуҙыра, шулай уҡ идеялары үҙенең рухы буйынса милли романтизмға яҡын булған младолатыштарҙың популярлығы юғалыу менән тап килә. Был ваҡытта буржуа һәм ярлылар араһында алыҫлашҡанлыҡ арта, ә шул дәүерҙең алдынғы милләтселәре ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелгән була. 1893 йылда Райнис Латвияға багажында контрабанда юлы менән немец марксистик әҙәбиәтен алып инә: был Карл Маркс, Фридрих Энгельс һәм Карл Каутский хеҙмәттәре була. Был, тарихсы Германис Улдис атағанса, «ҡурҡыныс йөкмәткеле багаж» Латвия социал-демократик партияһын ойоштороу өсөн орлоҡ булып хеҙмәт итә

## Иҫкәрмәләр
Давыдов Афанасий Романович

**Давыдов Афанасий Романович** (1699—1764 һуң) — 1700—1721 йылдарҙағы төньяҡ һуғышында, Петр I-нең Фарсы походында,1735—1739 йылғы рус-төрөк һуғышында, 1741—1743 йылғы рус-швед һуғышында ҡатнаша, Ырымбур губернаторы, действительный тайный советник.

## Биографияһы

### Хәрби хеҙмәте
Давыдов 1699 йылда тыуған. Үҙенең килеп сығышы тураһында ул "из шляхетства, ис помещин"тип әйтә. Ул 1715 йылдың 16 февралендә 16 йәшендә һалдат хеҙмәтенә алына.

## Иҫкәрмә
Урал (башҡорт халыҡ үҙәге)

**Башҡорт халыҡ үҙәге «Урал»** (урыҫ. Башкирский народный центр «Урал») — башҡорт халҡының телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, уларҙы республиканың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашырға йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Штаб-фатиры Башҡортостанда, Өфө ҡалаһында урынлашҡан.

## Дөйөм характеристика
Республика башҡорт мәҙәниәте клубы «Аҡ тирмә» инициативаһы буйынса, 1989 йылдың 17 декабрендә «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең ойоштороу съезы әҙерләнә һәм саҡырыла. Беренсе съезда республиканың бөтә ҡала һәм райондарынан, шулай уҡ күрше субъекттарҙан 989 делегат ҡатнаша. Ойошманың тәүге рәйесе итеп Шәкүров Рәшит Закир улы һайлана.

БХҮ "Урал"дың Уставы 1991 йылдың 19 декабрендә Башҡортостан Республикаһы юстиция Министрлығында теркәлә.

Йәмәғәт ойошмаһы уставына ярашлы, идара итеүҙең юғары органы булып съезд (йыйын) тора, ул ике йылға бер тапҡыр саҡырыла.

Съездар араһында ойошма эшмәкәрлеген координациялау һәм етәкселек итеү Совет аша тормошҡа ашырыла, уның составынан «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге Идараһы һайлана, шулай уҡ эшсе төркөмдәр, даими һәм ваҡытлы комиссиялар һ. б. барлыҡҡа килә. «Урал» БХҮ Идараһы даими эшләүсе орган булып тора түбәндәге функцияларҙы үтәй:
* съезд, пленумдар һәм Идара ултырыштары ҡарарҙары үтәлешен контролләү;
* властың закондар сығарыу һәм башҡарма, идара итеү органдарына закон, указ һәм ҡарар проекттарын әҙерләү;
* съезд, пленум, йыйылыштар, митингылар, фәнни-ғәмәли конференциялар һәм башҡа саралар ойоштороу, аңлатыу, пропаганда һәм нәшриәт эшмәкәрлеге алып барыу;
* урындағы ойошмалар менән етәкселек итеү.
Ойошманың Башҡортостан ҡалаларында һәм райондарында һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында урындағы үҙәктәре бар, улар биш филиалға берләшә: көньяҡ-көнсығыш, үҙәк, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш.

«Урал» башҡорт халыҡ үҙәге эшенең төп йүнәлештәре булып властың төрлө тармаҡтарына (РФ Дәүләт Думаһына, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға һ. б.) һайлау буйынса һайлау кампанияһында ҡатнашыу, дәүләт программаһын эшләү, ҡабул итеү һәм тормошҡа ашырыу, мәғариф проблемаларын хәл итеү, йәш быуынды тәрбиәләү һәм эшкә урынлаштырыу, тирә-яҡ мөхитте, республика халҡы сәләмәтлеген һаҡлау һ. б тора.

Башҡорт халыҡ үҙәге I—III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын әҙерләне һәм үткәрҙе, башҡорт ырыуҙары йыйынын тергеҙеү буйынса эштәр алып бара.

«Урал» БХҮ йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәси партиялар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә һәм уртаҡ эш алып бара (Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы, «Аҡ тирмә», Башҡорт йәштәре союзы, Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар союзы һ. б.) . «Замандаш» гәзитен сығара.

## Рәйестәре
* Рәшит Шәкүр (1989—1991)
* Ҡолшәрипов М. М. (1991—1996)
* Боҫҡонов А. М. (1996—2002)
* Ҡәҙим Аралбай (2002—2004)
* Р. Ш. Иҫәнов (2004 йылдан алып)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
* Башҡорт Халыҡ Үҙәге «Урал» 
* Этнополитическая мозаика Башкортостана. 2. т. М., 1992. С 142—143.
*  «Урал» башҡорт халыҡ Үҙәгенә 25 йыл!
Ҡаҙағстан йылғалары

Ҡаҙағстанда  85 022  йылға; шуларҙың 84 694-енең  оҙонлоғо 100 км-ға тиклем етә, 23  йылға —  500—1000 км оҙонлоҡта.  Йылғаларҙың иң ҡуйы селтәре (0,4—1,8км/км²  ) таулы Алтай райондарына, Етеһыу һәм Иле Алатау һырттарына тура килә. Йылғалар селтәре ҡуйылығының иң аҙы Каспий һәм Арал яны ҡомло сүллектәрендә билдәләнә  (0,03 км/км² аҙыраҡ ).

Ҡаҙағстан йылғаларының күбеһе Каспий, Арал диңгеҙҙәренең, Балхаш, Тәнгиҙ күлдәренең эске ябыҡ бассейнына ҡарай , бары тик Иртыш, Ишем һәм Тубыл йылғалары ғына үҙ һыуҙарын Кар диңгеҙенә тиклем илтә.

Ҡаҙағстан территорияһын ғәҙәттә  һигеҙ һыу хужалығы  бассейнына  бүләләр:
Арал-Һырдаръя һыу  хужалығы бассейны, Балхаш-Алакүл һыу хужалығы бассейны, Иртыш һыу хужалығы бассейны, Урал-Каспий һыу хужалығы бассейны, Ишем һыу хужалығы бассейны, Нура-Һарыһыу һыу хужалығы бассейны, Шу-Талас һыу хужалығы бассейны һәм Тубыл-Турғай һыу хужалығы бассейны.

## Ҡаҙағстандың иң ҙур йылғалары
Ҡаҙағстан территорияһы буйлап  һыу сығымдары 100 м³/с  —  1000 м³/с булған алты йылға, сығымдары   50 м³/с —  100 м³/с тиклем булған ете йылға һәм һыу сығымы  5 м³/с  —  50 м³/с булған 40 йылға аға. 

### Оҙонлоғо 1000 км-ҙан ашыу булған  йылғалар

### Оҙонлоғо 500  км-ҙан ашыу булған йылғалар

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Ҡаҙағстан Йылғалары 
* Курчум. Курчум буйлап сәйәхәт итеү тураһында һөйләйәсәк
Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы

Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы — Астана. Йыл һайын 6 июль көнө Ҡаҙағстанда Баш ҡала көнө үткәрелә.

## Ҡаҙағстан баш ҡалаларының хронологияһы
Ҡаҙағстандың (Алаш автономияһының) беренсе баш ҡалаһы булып, 1917—1920 йылдарҙа Алаш-ҡала исеме менән танылған, Семипалатинск ҡалаһы һаналған.

РСФСР составында Ҡырғыҙ АССР-ы булып иҫәпләнгән республиканың 1920 йылда баш ҡалаһы Ырымбур була.

1925 йылда республика Ҡаҙаҡ АССР-ы исемен ала, баш ҡалаһы шул айҡанлы Ҡыҙыл Урҙа тип үҙгәртелгән Аҡ-Мәсеткә күсерелә.

1929 йылда республиканың баш ҡалаһы тағы күсерелә, был юлы Алма-Аты ҡалаһына. 1936 йылда Ҡаҙаҡ АССР-ы РСФСР составынан сығарыла һәм Ҡаҙаҡ ССР-ы итеп үҙгәртелә.

1929 йылдан алып 1936 йылға тиклем Алма-Аты ҡалаһы — Ҡаҙаҡ АССР-ының, 1936—1991 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ының, 1991—1997 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы булып тора. Алма-Аты ҡалаһы Ҡаҙаҡ ССР-ының һуңғы баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы була, аҙаҡ Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе баш ҡалаһы һәм берҙән-бер миллионер-ҡалаһы була.

Аҡмула Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы итеп 1997 йылдың 10 декабрендә рәсми рәүештә иғлан ителә. 1998 йылдың 6 майында баш ҡаланың исемен Астана итеп үҙгәртелә. Астананы халыҡ-ара кимәлдә баш ҡала яңы сифатында иғлан итеү тантанаһы 1998 йылдың 10 июнендә үткәрелә. Алматы ҡалаһы Ҡаҙағстандың Көньяҡ баш ҡалаһы статусы аҫтында нығына. Шул ваҡыттан алып был термин матбуғатта ла йыш ҡулланыла һәм Алматыны күҙ уңында тота.

1999 йылдың майы тирәләрендә матбуғатта Атырауҙы Ҡаҙағстандың нефть баш ҡалаһы тип йөрөтә башлайҙар. Быға тиклем нефть баш ҡалаһы тигән почетлы титулын Аҡтау йөрөткән була.

## Иҫкәрмәләр
Калиопи

**Калиопи** (, Охрид) — йырсыһы.
## Йырсының дискографияһы
* 2000: «Обои ме»
* 2001: «Ако денот ми е ноќ»
* 2004: «Не ми го зевай времето»
* 2008: «Želim ti reći»
* 2009: «Oblivion»
* 2010: «Порака» і «Порука»
* 2013: «Мелем»
Сингапур (мәғәнәләр)

**Сингапур** — топоним

* Сингапур — Көньяҡ-Көнсығыш Азия утрауҙарында урынлашҡан дәүләт-ҡала
* Сингапур тарихы
Ҡаҙағстан гәзиттәре исемлеге

Был исемлекә көн һайын сыҡҡан һәм аҙнаһына бер сыҡҡан **[[Ҡаҙағстан]] гәзиттәре** индерелгән.

## Көндәлек

## Аҙналыҡ

## Яңылыҡтар агентлыҡтары
* Аҡ Яйыҡ
* Ирбис
* Ҡаҙэкон
* Хәбәр
* Tengrinews.kz

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаҙағстан киң мәғлүмәт саралары
Урмия (мәғәнәләр)

**Урмия** — топоним

* Урмия (күл) — Әрмән ҡалҡыулыҡтарында, төньяҡ-көнбайыш Иранда, Көнсығыш һәм Көнбайыш Әзербайжан араһында урынлашҡан ағымһыҙ тоҙло күл. Яҡын һәм Урта Көнсығыштағы иң ҙур күл.
* Урмия (Төй ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы, Төй ҡушылдығы.
Ғәрәфә (мәғәнәләр)

**Ғәрәфә** —
* Ғәрәфә (тау) — Мәккәнән 20 км алыҫлыҡтағы тау.
* Ғәрәфә көнө — мосолман байрамы, Хаждың һуңғы көнө, 12-се айҙың (зөлхизә) 9-сы көнөндә була.
Еҙем (мәғәнәләр)

**Еҙем** — топоним.

* Еҙем — йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
* Еҙем тәбиғәт паркы — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе.
* Еҙем-Ҡаран — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
Разна (милли парк)

** «Разна»** милли паркы () Латвияның Латгаль төбәгендә урынлашҡан. 2007 йылдың 1 ғинуарында төҙөлә һәм 59615 гектар майҙанды биләй. Быға тиклем булған «Разна» тәбиғәт паркын милли паркҡа үҙгәртеү инициативаһы менән Даугавпилс университетынан сығыш яһай.

Был милли парк Латвияла ҙурлығы буйынса икенсе урында тороусы Разна күлен һәм уға яҡын райондарҙы яҡлау өсөн булдырыла. Милли парктың 14 % майҙанын һыу ҡаплап тора. Экосистеманың иң ҡиммәтлеһе — ул үҫемлектәрҙең күп һанлы һирәк төрҙәре менән тәбиғи япраҡлы урман, был ағастарҙың ҡайһы берҙәре Эжезерс күленең 26 утрауында үҫә. Шулай уҡ тәбиғәт һаҡлауҙың юғары ҡиммәтенә тәбиғилеккә яҡын булған болондар ҙа эйә.

## Һылтанмалар
* Rāznas nacionālais parks
* Милли паркта төрлө 
* National Park Rāzna 

## Иҫкәрмәләр
Орловка

**Орловка** — топоним.
* Орловка (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
* Орловка (Архангел районы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
* Орловка (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Орловка (Бәләбәй районы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
* Орловка (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Орловка (Иглин районы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Орловка (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Орловка (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Орловка (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
* Орловка (Ростов өлкәһе) — Ростов өлкәһенең Азов районындағы ауыл.
* Оло Орловка — Рәсәй йылғаһы.
* Кесе Орловка (Оло Орловка ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы.
Гутмань мәмерйәһе

**Гутмань мәмерйәһе** () — Латвияла һәм бөтә Балтика буйының иң ҙур мәмерйәһе. Гауя йылғаның уң яҡ ярында Сигалда ҡалаһы эргәһендәге. Гауя милли паркында урынлашҡан.

Мәмерйә диуары девон осоронда барлыҡҡа килгән (яҡынса 410 миллион йыл элек) ҡыҙыл ҡомташтан һалынған. Мәмерйәнән ағып сыҡҡан шишмәләр Гауя йылғаһына ҡоя.

Мәмерйәнең тәрәнлеге 18,8 метр тәшкил итә, максималь киңлеге 12 метр, бейеклеге 10 метр.
Мәмерйә майҙаны — 170 квадрат метр, күләме 500 куб метр.

## Иҫкәрмәләр
Атифете Яхьяга

**Атифете Яхьяга** (; ; 20 апрель 1975 йыл) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының дүртенсе президенты. Был вазифаға һайланған мәлендә донъялағы иң йәш һәм Балҡан илдәрендә тәүге ҡатын-ҡыҙ президент була. Хәрби дәрәжәһе —генерал-майор.
 
## Биографияһы
Атифете Яхьяга 1975 йылдың 20 апрелендә Югославия Социалистик Федератив Республикаһының Косовонан көнбайышта урынлашҡан Метохия өлкәһенең Джяковица ҡалаһында тыуған, милләте албан. Башланғыс һәм урта мәктәпте илдең баш ҡалаһы Приштинала тамамлай һәм Приштина университетының юридик факультетына уҡырға инә. Уны 2000 йылда уңышлы тамамлағандан һуң Англияның Лестер ҡалаһы университетында криминалистика һәм полиция менеджменты курсында белемен камиллаштырыуҙы дауам итә. Артабан АҠШ-тағы Виргиния университетында енәйәтселек менән көрәш темаһына аспирантурала уҡый. 

2008 йылда Косовоның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң яңы кадрҙар туплаған урындағы полицияла хеҙмәт итә башлай. Уның тәүге вазифаһы патрульный була. Ике юғары белемгә эйә булған хеҙмәткәр карьера баҫҡыстарынан тиҙ өҫкә күтәрелә: күп тә үтмәй уны 
Косово полицияһы директоры урынбаҫары ярҙамсыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шунан һуң Атифете Яхьяга HR-директор урынбаҫары, административ бүлек комиссары урынбаҫарының махсус ярҙамсы-референты, уҡыу бүлегенең етәксеһе була. Полиция хеҙмәтендәге иң юғары вазифаһы — Косово полицияһы етәксеһенең урынбаҫары. Бында ул 2009 йылдың февраленән 2011 йылдың апрелендә ил президенты булып һайланғанға тиклем эшләй, *«генерал-майор»* хәрби дәрәжәһен ала. Ул ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Европалағы ҡатын-ҡыҙ хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында Атифете Яхьяганың дәрәжәһе иң юғарыһы була.

## Иҫкәрмәләр
Комментарийҙар

;Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Атифете Яхьяга
Йыр һәм бейеү байрамы (Латвия)

**Бөтә Латвия йыр һәм бейеү байрамы** () — Латвиялағы традицион мәҙәни сара, халыҡ хорҙары һәм халыҡ бейеү коллективтары фестивале.

Байрам өс-биш йылға бер Ригала үткәрелә, 1873 йылдан алып, байрам бөтәһе 25 тапҡыр уҙғарылған. Фестивалдә яҡынса 30 000-ләп кеше ҡатнаша — хорҙар, бейеү коллективтары, тынлы оркестрҙар, фольклор төркөмдәре, Латвия һәм башҡа илдәрҙән килгән этнографик ансамблдәр.

Сара сиктәрендә шулай уҡ иң яҡшы башҡарыусылар билдәләне, фестиваль лауреаттары бүләкләнә.

Литва һәм Эстонияла ла ошоға оҡшаш байрамдар үткәрелә —  һәм .

## Тарих
XIX быуат башында Латвия ҡалаларында немец өлгөләре буйынса хорҙар һәм йыр коллективтары барлыҡҡа килә башлай. 1857 йылда Таллинда һәм 1861 йылда Ригала немец-балтик хорҙарының масштаблы фестивале үтә. 1864 йылда дин әһеле һәм әҙип Юрис Нейкенс, остзей немецтары миҫалына эйәреп, Диклиҙа латыш ирҙәр хоры фестивале ойоштора һәм унда 6 хор һәм 120 бәйгесе ҡатнаша. Уның артынса, тағы бер нисә шундай уҡ сара, шул иҫәптән, Добелдә 400 кеше ҡатнашлығындағы Курзем йыр байрамы үтә.

1873 йылдың йәйендә яңы ғына хасил булған Ригалағы латыш йәмғиәте I Бөтә Латвия йыр байрамы ойоштора (). Уның артынса II, III, IV (Елгавала) һәм V Байрамдар үтә.

## XX быуат

Латвия СССР-ға ҡушылғанынан һуң, байрамдар үткәреү тергеҙелә. 1948 йылдан 1985 йылға тиклем ун фестиваль үтә (X—XIX).

Совет Латвияһындағы тәүге ике байрам (1948 һәм 1950 йылдар), Рига үҙәгендә, хәҙерге Эспланада паркы урынында, үткәрелә. Меңләгән кешелек хор был ваҡиға өсөн махсус төҙөлгән ваҡытлыса эстрадала урынлаша.

1955 йылда Йыр байрамын үткәреү өсөн Ригала «Межапарк» ял һәм мәҙәниәт паркында махсус тәғәйенләнгән Ҙур эстрада тип аталған сәхнә төҙөлә. Архитекторҙары — В. В. Шнитников һәм Г. П. Ирбит. Эстрада 10 мең йырсыны һәм амфитеатр 30 мең тамашасыны һыйҙырышлы итеп төҙөлә.

Совет осоронда байрамдар альтернатив нумерациялы була һәм йыш ҡына коммунистик байрамдарға, мәҫәлән, 1970 йылда В. И. Лениндың 100 йыллығына һәм 1977 йылда Бөйөк Октябрь революцияһының 60 йыллығына арнала. 1960 йылдан төп байрамға параллель рәүештә Мәктәп һәм йәштәр йыр һәм бейеү фестивале лә үткәрелә.

1970 йылдан алып, сит илдәге латыштарҙың эмиграция үҙәктәрендә — АҠШ, Канада, Австралия, Германия һәм башҡа илдәрҙә лә йыр һәм бейеү байрамдары үткәрелә башлай. Был байрамдар, Латыш мәҙәниәтенең үҙенсәлекле көндәре булараҡ, хәҙерге көндәрҙә лә һаҡанып килә.

XX Йыр һәм бейеү байрамы () 1990 йылдың йәйендә, Латвияның бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң, үтте.

## XXI быуат
Балтик буйы илдәренең Йыр һәм бейеү байрамы 2008 йылда ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә. 2013 йылда XXV Йыр һәм бейеү байрамы үтте.

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Латыш милли китапхана порталында байрам тураһында документтар
* Латвия дәүләт тарих архивыпорталы нда байрам төҙөлөшө
Алвис Херманис

**Алвис Херманис** (, 27 апрель 1965 йыл) — латыш театр режиссёры, Рига Яңы театрының художество етәксеһе.
	
## Биографияһы
Алвис Херманис 1965 йылдың 27 апрелендә Латвия ССР-ының Рига ҡалаһында журналист һәм публицист Волдемар Херманис ғаиләһендә тыуған.

Ун биш йәшенә тиклем Риганың «Динамо» хоккей клубының спорт мәктәбендә шөғөлләнә, һуңынан сәләмәтлеге арҡаһында уны ҡалдырырға мәжбүр була.

ВЭФ заводының мәҙәниәт һарайында Роберт Лигерс (1981—1982) етәкселегендәге «Ригас пантомима» үҙешмәкәр ансамбль студияһына йөрөй. Рига киностудияһы янындағы халыҡ театры студияһын (1985, педагогтары Арнольд Лининьш һәм Айнур Матис) тамамлай. 1984−1988 йылдарҙа Я. Витоп исемендәге Латвия дәүләт консерваторияһында (педагогтары М. Кимел, Э. Фрейбергс, И. Адерманис, М. Тенисонс) белем ала.

Яңы Рига театры сәхнәһендә 1987 йылдан — Франц Кафканың «Процесс» романы буйынса студенттар сәхнәләштереүе.

## Кинолағы актерлыҡ эше
* 1987 — ҡатын һәм ҡырағай ҡабан менән фото (реж. А. Криевс, Рига киностудияһы) — *Карлис Валдерс*
* 1988 — Көҙ, Чертаново… (реж. И. Таланкин, Мосфильм)
* 1988 — Латыштар? (реж. Г. Земель, Рига киностудияһы) — *Тарасик-Август*
* 1989 — Яҙмышҡай (реж. А. Фрейманис, Рига киностудияһы)
* 1991 — Еваның ожмах баҡсаһы (реж. А. Криевс, Рига киностудияһы)
* 1992 — Фирғәүен уйлап табыусы (реж. Г. Земель, Ҡаҙағстан)
* ? — *Morfinists* (реж. И. Хольштейн, телефильм)

## Спектаклдәр ҡуйыуы
* 2002 — Н. В. Гоголь. «Ревизор» («Балтик йорто» — 2002 фестиваленең Л. Попов исемендәге Пресса призы)
* 2003 — «Оҙон ғүмер» (Риганың Яңы театры, «Балтик йорто» — 2006 фестиваленең Тамашасы призы)
* 2004 — «Латыш тарихы» (Риганың Яңы театры)
* 2008 — Ф. М. Достоевский буйынса «Идиот». Шаушпильхауз (Цюрих).
* 2006 — «Латыш мөхәббәте» (Риганың Яңы театры)
* 2006 — Татьяна Толстой буйынса «Соня» («Балтик йорто» — 2008 фестиваленең Тамашасы призы)
* 2007 — «Тынлыҡ ауазы» (Berliner Festspiele һәм Риганың Яңы театры)
* 2008 — «Шукшин хикәйәләре» (Дәүләт милләттәр театры)
* 2009 — Трейси Леттстың «Август, Осейдж» пьесаһы буйынса «Ғаилә». Бургтеатр (Вена).
* 2012 — Бернд Алоис Циммермандың «Һалдаттар» операһы. Зальцбург фестивале
* 2013 — Харрисон Бёртуистлдың «Гевеин» операһы. Зальцбург фестивале.
* 2014 — Джузеппе Вердиҙың «Трубадур» операһы. Зальцбург фестивале
* 2015 — Леош Яначек. «Енуфа». Болоньялағы Комунале театры
* 2015 — «Бродский/Барышников». Риганың Яңы театры
* 2015 — Гектор Берлиоз. «Фаусты шелтәләү». Париж милли операһы
* 2016 — Джузеппе Верди. «Ике Фоскари». Ла Скала.
* 2016 — Рихард Штраус. «Данаиҙың мөхәббәте». Зальцбург фестивале.
* 2016 — Джакомо Пуччини. «Мадам Баттерфляй». Ла Скала.

## Танылыуы
* Европаның юғары театраль наградаһы лауреаты — «Яңы театраль ысынбарлыҡ» номинацияһында «Европа — театрға» премияһы
* «Алтын битлек» премияһы (2010, ижади төркөм составындағы «Шукшин хикәйәләре» спектакле өсөн)
* Өс йондоҙ ордены кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* рецензия «Шукшин хикәйәләре» спектакленә.
* Латыш режиссеры Херманис спектакленә килгән Путинды тәнҡитләй: «Ул үҙен ирҙәрсә тотманы». ВИДЕО
Кемери (милли парк)

**Кемери милли паркы** () — Латвияның милли паркы, уға 1997 йылда нигеҙ һалына. Паркҡа Кемер Ҙур һаҙлығы, Каниерис күле, Слоцен йылғаһы туғайы, Заля һаҙлығы көкөрт сығанағы (Йәшел), боронғо ҡитға ҡом түбәләре, яр буйы ҡом түбәләре менән ҡомло ҡырсынлыҡ һәм Валгум күле ҡарай..

Кемери милли паркының дөйөм майҙаны 382 км², ул Земгаль (күпселек өлөшө) һәм Видземда; фрагменталь рәүештә Елгав крайының Валгунд олоҫона ҡараған Юрмаланың көнбайышында, Энгур крайының Энгур, Смард, Лапмежцием олоҫтарында, Тукум крайының Джукст һәм Сламп олоҫтарында, Бабит крайының Сал олоҫонда урынлашҡан. 

Парк территорияһы 38165 гектар ер биләй, шуның 1954 гектары Рига ҡултығына тура килә.

## Һылтанмалар

* http://www.kemeri.gov.lv/index.html 

## Иҫкәрмәләр
Венте йылғаһындағы шарлауыҡ

**Вента йылғаһындағы шарлауыҡ** () — Европалағы иң яҫы шарлауыҡ, ул Латвиялағы Кулдигала урынлашҡан. Шарлауыҡтың яҫылығы ундағы һыу күләменә бәйле һәм уртаса 100—110 метр тәшкил итә, әммә һыу ташҡанда 279 метрға ла етергә мөмкин. Бейеклеге1,6 — 2,2 метр тирәһендә тирбәлә. Шарлауыҡ тупһалары үҙенсәлекле кәкерсәк һыҙыҡтар яһай. Вента йылғаһындағы шарлауыҡ тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәпләнә һәм Вента туғайлығының тәбиғәт заказниктарына индерелгән.

## Балыҡ тотоу
Шарлауыҡ тупһаларында махсус балыҡ тотоу ҡоролмалары күпләп урын алған. Яҡынса 1640 йылда курлянд герцогы Якоб һыу өҫтөндә балыҡ тотоу өсөн ҡулайлама уйлап тапҡан: ағымға ҡаршы йөҙөүсе һөмбаш һәм йоҡа ҡорман балыҡтары туранан-тура әҙер кәрзиндәргә һикергән. Әлеге көндә Вентала бикре балыҡтары юҡ, ләкин һөмбаш һәм йоҡа ҡормандар һаман да бар.

## Иҫкәрмәләр