Устюжна

**Устюжна** — Рәсәйҙәге ҡала, Вологда өлкәһе Устюжна районының административ үҙәге. Халҡы 8443 кеше тәшкил итә. «Устюжна ҡалаһы» ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә.

## Географик урынлашыуы
Устюжна райондың үҙәк өлөшөндә Молога йылғаһының ике ярында урынлашҡан (Рыбинск һыуһаҡлағысына ҡоя). Вологданан көнбайышҡа ҡарай (автомобиль юлы буйлап) 244 км алыҫлыҡта, Пестово ҡалаһындағы тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта һәм Сандово ҡасабаһындағы тимер юлы станцияһынан төньяҡҡа ҡарай 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 833 гектар, оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 1,5 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 4,5 км,  Вологда өлкәһендә иң көнбайыш ҡала.

## Тарихы
Ҡала  беренсе тапҡыр 1252 йылда Углич йылъяҙмаһында Устюг-Железный тигән исемдә телгә алына, был ҡаланың Тимерле яланда ерҙә, һаҙлыҡлы тимер мәғдәндә урынлашыуы  һәм Рус дәүләтендә металлургия үҫеше башланыу менән бәйле. Устюг-Железный (йәки Железный Устюг) исемен ҡала  XIII—XVI быуаттарҙа йөрөтә.

Ҡаланың тарихи үҙәге булып Молога ярында төҙөлгән ҡаласыҡ тора, Молога йылғаһы тамағында уға Ижина йылғаһы ҡоя, был инде тораҡтың исемен билдәләй: Усть-Ижина — Устюжна.

XVI быуатта Устюжна, яҡынса 6000 кеше халҡы менән,  металл эшкәртеү һәм ҡорал әҙерләү буйынса Рәсәй дәүләтендә иң эре үҙәк була. Тимерселәр  — ҡаҙаҡсылар, ҡаҙансылар, табаҡсылар, йоҙаҡсылар, сүкешселәр посадтан тыш бөтә округта ла байтаҡ була.  Хөкүмәт заказы буйынса сүкеүселәр ҙур булмаған пушкалар ҙа, унар меңләп йәҙрәләр ҙә етештерә.

Был осорҙа Устюжнаға Бөйөк кенәз һәм батша Иоанн Васильевич IV Грозный килә.

XVI быуат уртаһында Устюжна  Новгород, Псков, Тверь, Рязань, Ладога кеүек эре сауҙа-сәнәғәт үҙәктәре менән бер рәттә була.   1544 йылда ҡала   Иван Грозный исеменән таможня грамотаһы ала

XVI быуат аҙағында ҡала ныҡ үҙгәрә. 1597  йылда посад ихаталар  һаны буйынса 70 процентҡа тиерлек, ә халыҡ һаны 3 тапҡырға кәмей. Төп сәбәп булып  илдәге ваҡиғалар — Ливония һуғышы, опричнина,  Новгородтың төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙең бөлөүе һәм, эҙемтә булараҡ, хужалығы көрсөгө тора.

Буталсыҡ ваҡытта Устюжна халҡы интервенттарға ҡаршы көрәшә. Ҡала бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар була, ләкин бер тапҡыр ҙа баҫып алынмай. 1609 йылдың 5 (15)  ғинуарында Устюжна кешеләренән торған ополчение Батневка ауылы янында литва яугирҙәре менән осраша. Ләкин ополчение кешеләренең  хәрби әҙерлеге бумағанлыҡтан, улар ҡырыла.  1609 йылдың ғинуарында Устюжна ҡалаһы ополчениеһы поляктарҙы һәм "черкастарҙы" тирә-яҡ ауылдарҙан ҡыуып сығара, ә февраль айында поляк атлыларының һәм немец пехотаһының бөтә һөжүмдәрен кире ҡаға.  3 февралдән 8 февралгә тиклем  поляк-литва интервенттары  Устюжнаны ҡамай, әммә «ҙур зыян күреп ҡыуыла».

XVII быуатта Устюжна — рус металлургияһы һәм ҡорал эшләү буйынса Туланан ҡала Рәсәйҙә икенсе үҙәк була. Тап Устюжнала 1630 йылда Спас ҡапҡаларына һәм Мәскәү Кремленең башҡа башнялары өсөн рәшәткәләр эшләнә.

1702—1714 йылдарҙа,  Пётр I күрһәтмәһе буйынса Устюжнала Ижинский ҡорал заводы төҙөлә, армияны ҡорал менән тәьмин итеү өсөн дәүләт заказын ала (пушкалар, пищаль, мушкет, пушка йәҙрәләре әҙерләй һ. б.).

Урал мәғдәнен асыу менән Устюжнаның һаҙлыҡ мәғдәне әһәмиәтен юғалта. 

1727 йылда алып Устюжна Новгород губернаһы составына инә, 1738 йылдан   Устюжна  өйәҙе  ҡалаһы

1781 йылда махсус «Төҙөлөш өсөн комиссия», империяның башҡа ҡалалары менән бер рәттән,  Устюжнаның төҙөлөш планын әҙерләй. Гербын Екатерина II  1781 йылдың 16 (27) авгусында раҫлай. XVII быуаттың икенсе яртыһында  таш төҙөлөш башлана, һәм   1870 йылға Устюжнала  13 таш сиркәү була, был ҡаланың ҡиәфәтен күпкә үҙгәртә.

1865—1867 йылдарҙа Усюжнала һуңғы йылдарын билдәле   Суфыйсылыҡҡа өндәүсе Кунтум-хажи Кишиев уҙғара, ул 1864 йылдың 1 (15) ғинуарында Чечняла Бөйөк кенәз Михаил Николаевичтың (Кавказда император наместнигы)  шәхси бойороғо буйынса  һөргөнгә бында «күҙәтеү аҫтына» ебәрелә.

1884 йылғы  мәғлүмәттәр буйынса, сауҙа ҡалалары араһында бишенсе урынды биләй. Устюжна сауҙагәрҙәре тимерҙән эшләнгән  әйберҙәр, ағас, икмәк һәм мал менән һатыу итәләр.

## Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халыҡ һаны  буйынса Рәсәй Федерацияһының  1115 ҡалаһы араһында  984-се урында тора. 

## Иҫтәлекле урындары
Устюжна тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларға  бай булған тарихи ҡалалар исемлегенә ингән

Ҡала Устюжна крайҙы өйрәнеү музейы эшләй (богородица раштыуаһы элекке соборы), тупланмаларында XVII быуат аҙағы боронғо урыҫ иконостасы бар; XVIII—XX быуат  рус һынлы сәнғәте әҫәрҙәре, шул иҫәптән әҫәрҙә И. К. Айвазовский, Б М. Кустодиевтың эштәре бар; урындағы биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте әҫәрҙәре, XVII—XVIII быуаттың ағасты һырлап эшләгән әйберҙәр,  XVIII—XIX быуат быуаттарҙың ҡойоп һәм ҡырлап эшләнгән тимерҙәре, XIX — XX башы сигеүе, XIX быуаттың 2-се яртыһындағы фаянс изделиелар һ.б.

Устюжнанан 15 км алыҫлыҡта  Данилово   ауылында Батюшковтарҙың усадьбаһы урынлашҡан. 1906—1911  йылдарҙа имениела  оҙаҡ ваҡыт яҙыусы Александр Иванович Куприн йәшәй һәм эшләй. Әлеге ваҡытта бында К.Н.Батюшковтың һәм А.И.Куприндың әҙәби йорт-музейы асылған

### Устюжна храмдары

* Богородица Раштыуаһы соборы (хәҙер крайҙы өйрәнеү музейы) (1685—1690 йй.); Мәҙәниәт учреждениеһы һәм Ҡазан храмының православие общинаһы  араһында килешеү буйынса сиркәүҙә  байрам көндәрендә  ике тиҫтә йыл дауамында ғибәҙәттәр үткәрелә . 2016 йылдың 12 майында  Череповецк епархияһы милкендә
* Ҡазан сиркәүе (1694 й.) сатырлы  манараһы менән (1764—1767 йй.); — эшләп тора
* Благовещен сиркәүе (1762 й.);
* Воскресенск  сиркәүе (1771 й.);
* Покрова сиркәүе (1780 й.) Молога йылғаһының һул ярында;
* Успение  сиркәүе (1781 й.) Молога йылғаһының һул ярында;

Файл:Устюжна Казанская церковь.JPG|Ҡазан сиркәүе
Файл:Колокольня Казанской церкви в Устюжне.jpg|Ҡазан сиркәүенең манараһы
Файл:Благовещенская церковь в Устюжне.JPG|Благовещение Пресвятая Богородица сиркәүе
Файл:Церковь Воскресения Христова в Устюжне.JPG|Воскресение Христова сиркәүе
Файл:Казанская церковь, Устюжна, Вологодская область, колокольня.jpg|Ҡазан сиркәүе манараһы
Файл:Казанская церковь, Устюжна, главные ворота.jpg|Ҡазан сиркәүе ҡапҡалары
Файл:Казанская церковь, Устюжна, Вологодская область, алтарь.jpg
Файл:Икона Казанской церкви.jpg
Файл:Собор Рождества Богородицы в Устюжне.jpg|Богородица Раштыуаһы соборы


### Устюжна һәйкәлдәре

Файл:Памятник В.И. Ленину в Устюжне.jpg|В. И. Ленин һәйкәле
Файл:Памятник-бюст Я.М. Поздееву у Воскресенской церкви в Устюжне.JPG|Я. М. Поздеев һәйкәле-бюсы



## Климаты

## Устюжна нәфис әҙәбиәттә

Устюжна — Гоголдең «Ревизор» әҫәрендә геройҙарҙың тыуған яғы.  1829 йылда  Устюжнаға Вологда алпауыты  Платон Волков (Хлестаков прототибы,  «Ревизор») килә,  урындағы чиновниктар уны  баш ҡаланың  мөһим кешеһе тип ҡабул иткән. Үҙе Николай Васильевич Гоголь Устюжнала булмай, әммә «Ревизор» комедияһында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар бында бара. Быға дәлил булып рус яҙыусыһы В.А.Соллогубтың хәтирәләре тора: «Пушкин познакомился с Гоголем и рассказал ему про случай, бывший в г. Устюжне Новгородской губернии — о каком-то проезжем господине, выдавшем себя за чиновника министерства и обобравшем всех городских жителей». Ошо уҡ ваҡиға А. И. Куприндың «Черная молния», хикәйәһендә лә телгә алына, ундағы ваҡиғалар Устюжнала бара: «Старожилы же из грамотных не без гордости уверяют, что именно с их города Николай Васильевич Гоголь списал своего „Ревизора“.»

1612—1624 йылдарҙа Устюжнала Иван Грозныйҙың дүртенсе ҡатыны  Анна Колтовская йәшәй.

## Туғандаш ҡалалар
Устюжна менән туғанлашҡан ҡалалар:
*  Каннус (), Финляндия (1995)
*  Бежецк , Рәсәй (2005)

## Галерея

Файл:Устюжна Центр.JPG|Ҡала үҙәгендә, Ворожа йылғаһы аша күпер
Файл:Ворожская плотина.jpg|Ворожа йылғаһында быуа. 
Файл:Вид на устюженское городище.JPG|Устюжна ҡаласығы (2012)
Файл:Вид вверх по течению Мологи-1.JPG|Мологаның  өҫкө ағымы буйлап күперҙән күренеш
Файл:Защитникам Отечества 1609 года Устюжна.jpg|«1609 йылғы Ватанды һаҡлаусыларға» һәйкәле
Файл:Мини-отель.JPG|Мини-отель (2012)
Файл:Сгоревший дом Курбатова (напротив мини-отеля).JPG|Курбатовтың янған йорто (мини-отель ҡаршыһында)
Файл:Радиомаяк авиации Северного флота.JPG|Телебашня (Ленин урамынан күренеш; 2012)
Файл:Устюжна, мост через Мологу (две фуры).JPG|Молога аша күпер
Файл:Вид с городища на Моложский мост.JPG|Мологаға күренеш  
Файл:Телебашня в Устюжне.jpg|Төньяҡ флот авиацияһының радиомаяғы
Файл:Водонапорка в Устюжне.jpg|Элекке ағас һыу ҡыуҙырыу башняһы
Файл:Устюженский автовокзал (главный фасад).JPG|2012 йылда Устюжнаның автостанцияһы
Файл:Коммунальная баня в Устюжне.jpg|Устюжна ҡала мунсаһы (1964 йылда асыла)
Файл:Пирожковая в Устюжне.jpg|Пирожковая. Сауҙагәр М. Ф. Ананьиндың элекке йорто
Файл:Жилой дом XIX века (Устюжна).jpg|XIX быуаттың торлаҡ йорто. Сауҙагәр  И. Ф. Коротаевтың элекке йорто
Файл:Дом Винцаса Петариса.jpg|Винцас Петарис йорто
Файл:Дом детского творчества в Устюжне.jpg|Балалар ижады йорто, М. Г. һәм Т. В. Чуриндарҙың элекке йорто (XIX быуат)
Файл:Дом Поздеева.jpg|Поздеев йорто. Хәҙер унда ҡала китапханаһы урынлашҡан
Файл:Дом с мемориальной доской Иосифу Петровых.jpg|Терешкова тыҡрығы буйлап 14-се йорт, унда   митрополит Иосиф (Петровых) тыуған һәм йәшәгән



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Туркин А. М., Боев М. А. Сокол // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — С. 488, 489. — .
* *Колесников П. А.* Устюжна: Очерки истории города и района. — Архангельск, 1979.
* Устюжна. Череповец. Вытегра. / Рыбаков А. А. — Л., Искусство, 1981. (Архитектурно-художественные памятники городов СССР).
* Брумфилд, Уильям К. Устюжна. Фотоальбом: на русском и английском языках. — М., Три квадрата, 2010.
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт администрации города Устюжна 
* Муниципальный район Устюженский, официальный сайт 
* Устюженский городской портал
* Список памятников культурного наследия Устюжны в Викигиде