Стефания Вильчинская

**Стефа́ния Вильчи́нская** (; 26 май 1886 йыл — 6 август 1942 йыл) — тәрбиәсе һәм педагог, Януш Корчактың коллегаһы һәм фекерҙәше, уның һәм етемдәр йортонан балалар менән бергә газ камераһында һәләк була.

## Биографияһы
Стефания Вильчинская 1886 йылдың 26 майында Рәсәй империяһының Варшава ҡалаһында йәһүд сығышлы поляк ғаиләһендә тыуған. Атаһы — буҫтау сәнәғәтсеһе Юлиан (Исаак) Вильчинский (; ?—1911); әсәһе — Саломея Вальфиш (; ?—1929). Варшавала Ядвига Сикорскаяның () шәхси мәктәбендә уҡый, артабан Бельгияла Льеж университетының тәбиғи фәндәр факультетын тамамлай. 1906 йылда Швейцарияла Женева университетында тәбиғи фәндәр өйрәнә.

Варшаваға ҡайтҡас, йәһүд етемдәре өсөн приютта ирекмән булып эшләй. Сиркәүҙең емерелеп барған бинаһында урынлашҡан приют ташландыҡ хәлдә булған, Вильчинская уның эшен яйға һала һәм тиҙҙән етәксе вазифаһына тәғәйенләнә. 1909 йылда бында Януш Корчак менән таныша, уның менән хеҙмәттәшлек тәнәфес менән икеһелә Треблинкала һәләк булғанға тиклем дауам итә.

Корчак менән бергә Варшавала (Крохмальная урамы, 92) йәһүд балалары өсөн Етемдәр йортона (1912—1942) нигеҙ һала һәм уның эшен алып бара итә, бында балаларҙа үҙ лайыҡлығы тойғоһон тәрбиәләүсе новаторлы педагогия методикалары ҡулланылған. Етемдәр йорто дәүләт моделе буйынса ойошторолған, уның менән балалар идара иткән  — бында уның «конституцияһы» булған, балалар парламенты, иптәштәр суды һәм суд советына ағзалар һайланған.

Элекке тәрбиәләнеүселәрҙең иҫтәлектәре буйынса, Етемдәр йорто ойошмаһы швейцар сәғәте механизмының дөрөҫлөгө менән эшләгән. Корчактың биографы Бетти Джин Лифтон буйынса, барлыҡ тиерлек етемдәр өсөн Стефания «йөрәк, мейе, тәрбиәсе, әсә» булған. Балалар уны «пани Стефа» тип йөрөткән.

Януш Корчак Беренсе донъя һуғышы осоронда һәм уның Фәләстингә 1934 һәм 1936 йылдарҙағы сәйәхәте ваҡытында булмағанда Стефания Вильчинская Етемдәр йорто менән етәкселек иткән. Яҡын Көнсығышҡа күсеү тураһында уйлап, 1935 йылда Вильчинская шулай уҡ Фәләстингә барған, Эйн-Хародта йәшәгән, әммә Икенсе донъя һуғышы алдынан Польшаға ҡайтҡан.

Немец оккупацияһы башланғас, 1940 йылда Етемдәр йорто Варшава геттоһына Прохладная урамы 33-сө йортҡа, ә артабан Сенная һәм Скольская урамдары киҫелешендәге 16/9 йортҡа күсерелгән. Вильчинскаяның дуҫтары уға Польшанан ҡасырға тәғдим иткән, әммә ул бынан баш тарта һәм Корчак һәм балалар менән ҡалған.

1942 йылдың йәйендә Етемдәр йортон үлем лагерена депортациялау тураһында ҡарар ҡабул ителә. 6 августың иртәһендә «» тигән команда яңғырай. Хеҙмәткәрҙәр приюттан китә алған, әммә улар аҙаҡҡа тиклем балалар менән ҡалырға ҡарар итә. Балалар дүртәрләп колоннаға теҙелә һәм тәрбиәселәр оҙатыуында һәм фашист һаҡсылары ҡамауында Умшлагплацҡа табан атлай, унан тауар вагондарында Треблинкаға ебәрелә. Тәүге отрядты — Януш Корчак, икенсе отрядты  Стефания Вильчинская алып барған.

Был ваҡиғаларҙы күргән Варшавала йәһүд общинаһының сәркәтибе Наум Ремба иҫтәлектәре буйынса, нацистар тарафынан поездарға ҡыуылған ҡысҡырышҡан кешеләрҙән айырмалы рәүештә, приют балалары «тыныс лайыҡлыҡ» менән атлаған:

Был тауар вагондарына тейәүгә түгел, ә үлтереүселәр режимина ҡаршы һүҙһеҙ протестҡа оҡшаны… Әле бындай процессияны кеше күҙе күргәне юҡ ине.

## Хәтер һәм бүләктәре

Стефания Вильчинскаяның символик ҡәбере уның ата-әсәһе ерләнгән урында Варшаваның Йәһүд зыяратында (64-се участок, 1-се рәт) урынлашҡан. Иерусалим янындағы Ел тауында Януш Корчак һәм Стефания Вильчинская мемориалы ҡуйылған.

1947 йылда Стефания Вильчинская үлгәндән һуң Польшаның көмөш Хеҙмәттәр тәреһе менән бүләкләнә.

2004 йылда Варшавала Стефания Вильчинскаяның «Балаларға һәм педагогтарға һүҙ» китабы баҫылып сыға.

2013 йылдың майында Польша йәмәғәт эшмәкәрҙәренең төркөмө Варшавала Польша йәһүдтәре тарихы музейы янындағы аллеяға Стефания Вильчинскаяның исемен биреү тураһында мөрәжәғәт менән сығыш яһай.

2015 йылда Польшала Стефания Вильчинскаяның тормшона арналған бер нисә китап нәшер ителә.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

### Урыҫ телендә
* 
* 

### Сит ил телдәрендә
; Китаптар
* 
* 
* 
* 
; Мәҡәләләр
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
*  Док. фильм. Реж. Беата Бель (). Fundacja im. prof. M. Schorra.