open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тихвин Божия Матерь иконаһы сиркәүе (Арзамас)

**Тихвин зыяратындағы Тихвин Божья Матерь иконаһы сиркәүе **— Рус Православие Сиркәүенең Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһы православие сиркәүе Рәсәйҙең Түбәнге Новгород өлкәһе Арзамас ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
Ғибәҙәтхана 1777 йылда Арзамас сауҙагәре Матвей Степанович Масленков аҡсаһына төҙөлә. Был ҡорамға Масленков үҙ ырыуының изге әйберен — «Тихвин» Божья Матерь ҙур иконаһын килтерә.

Тихвин Божья Матерь иконаһы байрамы сиркәүҙең иң тәүге изгеләндерелеүенән һуң соборҙан Тихвин зыяратына тәре тотоп барыу рәүешендә йыл һайын (26 июндә иҫке стиль буйынса) үткәрелә. Ҡаланың түбәнге өлөшө өсөн был иң яҡты байрамдарҙың береһе була. Тәре тотоп йөрөш барышында ҡаланың бөтә халҡы тиерлек һәм күрше-тирә ауылдарҙан, Выездная биҫтәһенән кешеләр ҡатнаша.

Тихвин Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә төҙөлгән ғибәҙәтхана 1931 йылда ябыла. Унда ҡала моргы урынлаша.

2001 йылда сиркәү Түбәнге Новгород епархияһына кире ҡайтарыла. 2004 йылда сиркәүҙе тергеҙеү эштәре башлана. 2005 йылда ғибәҙәт ҡылыу яңынан тергеҙелә.

2010 йылдың 7 ноябрендә Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий (Данилов) зыярат сиркәүен  «Тихвин» Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә изгеләндерә.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Приход церкви в честь Тихвинской иконы Божией Матери
Преподобный Бөйөк Антоний ғибәҙәтханаһы (Дзержинск)

**Преподобный Бөйөк Антоний ғибәҙәтханаһы** — Дзержинск ҡалаһының төньяҡ ситендәге ғәмәли православие сиркәүе. Ул Зарев урау юлы менән Чкалов проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһының Воскресенский благочиние округы составына инә.

## Төҙөү тарихы
2006 йылда сиркәү өсөн ер участкаһы бүленә. 2006 йылдың 2 ноябрендә архиепископ Георгий буласаҡ төҙөлөш урынындағы тәрене изгеләндерә.
Сиркәү 2007 йылдың июнендә төҙөлә башлай. Төҙөлөштөң төп бағыусыһы «Тосол-Синтез» компанияһының генераль директоры Валерий Артамонов була. Архиерей сәфәре сиктәрендә 2009 йылдың апрелендә сиркәүҙең тәхете изгеләндерелә һәм миһраб һалына башлай.

Беренсе тапҡыр ҡорамда Пасхаға ғибәҙәт ҡылалар, уны сиркәү башлығы иерей Илья 2010 йылдың 4 апрелендә үткәрә. Беренсе Пасха киске дини хеҙмәт төҙөлөш таҡталары араһында ҡорамда үткәрелә, унда 50-гә яҡын мәхәллә ағзалары ҡатнаша.

Архиепископ Георгий 24 августа сиркәүҙең тәреләрен изгеләндерә.
Ҡорам үҙе тотошлайы менән 2010 йылдың 22 сентябрендә изгеләндерелә. Изгеләндереү алдынан дүрт ҡатлы иконостас ҡуйыла. Уны Түбәнге Новгород епархияһы оҫталары академик стилдә эшләй.

2010 йылдың 14 ноябрендә сиркәүҙә икенсе ҡала  йәкшәмбе мәктәбе асыла. Беренсе мәктәп 1995 йылда Воскресение Христова сиркәүендә асылған була.

## Сиркәү башлыҡтары
* 2009 йылдың 13 мартында иерей Илья Шитов тәғәйенләнә. Быға тиклем Илья Шитов Пыра ҡасабаһының Пресвятая Живоначальная Троица сиркәүенең башлығы булған була.
* 29 август, 2012 йыл  — иерей Иоанн Сорокин .
* 2013 йыл, 21 май — иерей Борис Макаренко, һуңыраҡ протоиерей.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* 
Cite webссылказаголовокАрхиепископ Георгий совершил чин освящения храма в честь преподобного Антония Великого в Дзержинске (видео)издательТелекомпания Образметка битой ссылки404дата последней проверки2010-12-04Cite webссылказаголовокАрхиепископ Георгий совершил чин освящения храма в честь преподобного Антония Великого в Дзержинске (видео)издательТелекомпания Образметка битой ссылки404дата последней проверки2010-12-04
Эра Истрефи

**Эра**  **Истрефи**  (алб. Era Istrefi; 4 июль 1994) — албан йырсыһы, автор-башҡарыусы. 2013 йылда «Mani për money» тип аталған  тәүге рәсми синглы сыҡҡас, 19 йәшендә Европала албан телле аудиторияла беренсе танылыуы  була.

2016 йылда Истрефи «BonBon» синглы менән халыҡ-ара танылыу ала, уның синглын австралия йырсыһы Sia һәм барбадосс йырсыһы Рианнаның эше менән сағыштыралар. Уңышынан һуң бер ай үткәс, америка лейблдары Sony Music һәм Ultra Music менән килешеү төҙөй. 2017 йылда European Border Breakers Award  премияһын ала.                        


## Тормошо һәм карьераһы

### 1994-2014: Иртә тормошо һәм карьераһының башы
Эра Истрефи 1994 йылдың 4 июлендә Косовола  Приштинала тыуа (ул мәлдә Черногория составында). Әсәһе Сюзана Тахирсладж  — 1980 һәм 1990 йылдарҙа популяр албан йырсыһы, атаһы Незир Истрефи — журналист. 2004 йылда ҡыҙҙың атаһы үлгәс, әсәһе музыкаль карьераһын ҡалдыра.  Һеңлеһе &nbsp;(инг.)баш. шулай уҡ йырсы.

Истрефи дебютын тыуған илендә 2013 йылда «*Mani për mone*y» йыры менән башлай, йырҙың тексы ҡайһы бер инглиз һүҙҙәре менән албан теленең гег диалектында  була. Бер нисә ай үткәс, ул «*A Po Don?*» видеоклиплы релизын сығара, был да шулай уҡ танылыу ала. Уның  өсөнсө синглы «*E Dehun*» синглы Неджмие Парагушаның  бер исемле синглы  тәьҫире аҫтында яҙылған— шул уҡ текст һәм  шул уҡ инструменталь яҙыу өлөшө ҡулланыла.  «E Dehun»" синглы сыҡҡандан һуң  Awards Videofest церемонияһында өс награда, шул иҫәптән «Иң яҡшы яңы башҡарыусы» номинацияһын ала. 2014 йылдың декабрендә йырсы «13» поп- балладаһын сығара,  продюсер ҡатнашлығында ул АҠШ-та сыға.. Йырға төшөрөлгән музыкаль видео  YouTube видео-сайтында 24 сәғәт эсендә 200,000 ҡарау йыя , ә һуңыраҡ V Magazine журналында уның тураһында мәҡәлә барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта ул ЛГБТ хоҡуҡтарын хуплау тураһында белдерә. 2016 йылда албан гражданлығын ала.

### 2015—хәҙергеһе: Халыҡ-ара танылыу
Истрефи халыҡ-ара танылыуҙы «*BonBon*» синглы арҡаһында ала, ул 2015 йылдың 31 декабрендә сыға, сингл Косовола төшөрөлгән видеоклип менән бергә бирелә. Йыр, социаль селтәрҙәрҙә вирус һымаҡ,  ҙур уңышҡа эйә була. Йырсы америка актрисаһы Хлоя Грейс Морецтың маҡтауына лайыҡ була, ә төрлө баҫмаларҙа уны «Косово Sia һәм Рианнаһы» тип атайҙар. 2016 йылдың февраль айында Истрефи америка лейблдары  Sony Music Entertainment һәм Ultra Music менән килешеүгә ҡул ҡуя. Шулай уҡ  йырсы үҙенең киләһе дебютлы альбомын RCA Records хеҙмәттәшлегендә сығарасаҡ тип хәбәр ителә. 2016 йылдың июнендә  «*Bonbon*» синглының инглиз телле версияһы релизы үтә.

2017 йылдың 24 февралендә  продюсер Феликс Сноу ҡатнашлығында яҙылған  «*Redrum*» синглын сығара . Бер нисә ай үткәс, Истрефи 29 сентябрҙә  French Montana ҡатнашлығында яҙылған «*No I Love Yous*» яңы синглын сығара.

## Дискографияһы

## Наградалары һәм номинациялары

## Иҫкәрмәләр
Венгрия университеттары

**Венгрия университеттары** — Венгриялағы университет статусындағы юғары уҡыу йорттары исемлеге. Венгрияла шулай уҡ колледж статусдағы юғары уҡыу йорттары бар. Исемлек мадьяр телендәге исемлек нигеҙендә төҙөлгән һәм алфавит тәртибе һаҡланған.  

Венгрия университеттары, ҡағиҙә булараҡ, Юғары белем тураһында ҡануниәт нигеҙендә Парламент ҡарары менән нигеҙләнгән. Яңы төҙөлгән дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттары башта мәғариф министрлығы, һуңынан Венгрия Милли Ассамблияһы тарафынан раҫланырға тейеш. Венгрия дәүләт университеттары һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында белем биреү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге алып барыла. Дөйөм алғанда, Венгрия дәүләт университеттарында уҡыу өсөн түләү алынмай.
Аҡъяр һыуһаҡлағысы

**Аҡъяр  һыуһаҡлағысы** (Аҡъяр һыуһаҡлағысы — Аҡъяр ауылы исеменән) — Башҡортостандың Урал аръяғында иң ҙур һыуһаҡлағыс.  Күләме — 49,4 млн м³.  Хәйбулла районы, Аҡъяр ауылы.эргәһендә урынлашҡан. Ташлы йылғаһын быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.  2002 йылда файҙаланыуға тапшырыла.

## Тәғәйенләнеүе
Комплекслы:
* Ташлы йылғаһының яҙғы ағыуын көйләү өсөн;
* Аҡъяр ауылын ташҡындан һаҡлау өсөн;
* рекреацион: ял базаһы, шифахана, палаткалар ҡаласығы, һунарсы һәм балыҡсы өйө;
* балыҡ үрсетеү: табан балыҡ, ҡорман, алабуға, суртан, сабаҡ;
* һуғарыу;
* һыу менән тәьмин итеү (һыу менән тәьмин итеүҙең гарантиялы сығанағын булдырыу).
Туризм, балыҡсылыҡ үҫешкән

## Һыуһаҡлағыстың төп параметрҙары
# Майҙан йөҙө  (НПУ) — 743 гектар;
# Күләме:
#* тулы — 49,40 млнм³;
#* файҙаһыҙ күләме — 0,207 млнм³;
# Һыуһаҡлағыстың оҙонлоғо — 9,40 км;
# Һыу тәрәнлеге:
#* максималь — 16,00 м;
#* уртаса — 6,60;
# Файҙаһыҙ күләменең ылымыҡланыу ваҡыты — 20 йыл;
# Иҫәпләнгән баҫымы — 15 м;
# Тупраҡ быуа:
#* иҫәпләнгән бейеклеге — 17,80 м;
#* һырт билдәһе — 330,30 м (БС);
#* һырт буйлап оҙонлоғо — 2 282,00 м.;
#* һырты буйынса киңлеге — 10,00 м;
Объектты төҙөү һәм уны эксплуатациялау — «Башмелиоводхоз».

Аҡъяр һыуһаҡлағысының грунттағы плотинаһында ҡоролмаларҙа  ла, шулай уҡ нигеҙендә лә фильтрация контроленең төп элементы булып пьезометрҙар тора, улар күҙәтеү скважиналарынан пьезометр селтәрен барлыҡҡа килтерә. 

## Башҡалар
2004 йылда бында эш сәфәре менән Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* https://archive.is/20130416200042/www.bashmelio.ru/uploads/thumbs/1281328945_water_basin.jpg
* http://www.msuee.ru/science/1/tom%201/1_36.doc 
* http://www.bashmelio.ru/objekt/expluatacya/37-akyarskoe-vodoxranilishhe.html
* http://www.mancompany.ru/fishing/reservoirs/reservoir/detail.php?ELEMENT_ID=27289 
* РАСПОРЯЖЕНИЕ Кабинета Министров РБ от 03.06.2002 № 493-р «О ВВОДЕ В ЭКСПЛУАТАЦИЮ АКЪЯРСКОГО ВОДОХРАНИЛИЩА В ХАЙБУЛЛИНСКОМ РАЙОНЕ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»
Каменск-Уральский

**Каменск-Уральский** () — Свердловск өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургтан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Иҫәт йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Синар торба заводы
* Каменск-Уральский металлургия заводы
* Каменск-Уральский төҫлө металдар эшкәртеү заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Каменска-Уральского
Первоуральск

**Первоуральск** () — Свердловск өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургдан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

## Географияһы

## Иҡтисад
* Первоуральск яңы торба заводы
* Урал торба заводы
* Первоуральск динас заводы

## Транспорт

## Билдәле шәхестәре
* Ничков Андрей Александрович (6.12.1961), матбуғат ветераны, журналист. 2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең төньяҡ-көнбайыш төбәк буйынса үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008) һәм Башҡортостан Журналистар союзы премияһы (1997) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации городского округа Первоуральск
Абашидзе Лейла Михайловна

**Абашидзе Лейла Михайловна** (; 1 август 1929 йыл — 8 апрель 2018 йыл) — совет һәм грузин киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Лейла Михайловна Абашидзе 1929 йылдың 1 авгусында Тифлиста тыуа.

Режиссёр Константин Пипинашвили кинематографта Лейла Михайловнаның атаһы кеүек була. 1941 йылда «Грузия-фильм» киностудияһында «Каджана» фильмында Като ролен башҡарыусыны һайлап алыу үтә. Лейланы унда атаһының һеңлеһе алып килә (Лейланың ата-әсәһе репрессияланған була). Күренергә килгән балалар араһында Лейла уңып бөткән иҫке күлдәге, өйҙә генә ҡырҡылған сәсе, үксәһе тапалған туфлийы менән айырылып тора. Һайлап алыуҙа үҙ ғәйебе менән ир ҡәрҙәшенең телһеҙ ҡалыуынан шаңҡыған Катоның үкһеп илауы һәм Алланан уға тауышын ҡайтарыуын ялбарыуы күренеше уйнала. Лейла был эпизодты иҫ киткес тәбиғи, бик тормошсан итеп уйнай, ҡәрҙәшенә булған ихлас һөйөүен күрһәтә, хатта павильондағылар бер аҙға өнһөҙ ҡала. Шулай итеп, ҡыҙҙы төп ролгә алалар.

1951 йылда Шота Руставели исемендәге Тбилиси театр институтының актёрлыҡ факультетын (Додо Алексидзе курсы) тамамлай.

Комедияларҙа ла, драматик фильмдарҙа ла төшә.

1981 йылда режиссёр сифатында үҙ сценарийы буйынса (Леван Челидзе менән берлектә) «Тифлис—Париж и обратно» комедияһын ҡуя һәм төп Тен Шервашидзе ролен үҙе башҡара.

## Киноактёр
* 1941 — Каджана — *Като*
* 1945 — Золотая тропа — эпизодик *Юта *роле
* 1947 — Колыбель поэта — етем ҡыҙ *Назиброла*
* 1951 — Весна в Сакене — *Нина*
* 1953 — Кето и Котэ
* 1954 — Стрекоза — *Маринэ*
* 1955 — Они спустились с гор — *Лела*
* 1956 — Наш двор — *Манана*
* 1957 — Заноза — *Лиа*
* 1958 — Майя из Цхнети — *Майя*
* 1959 — Где твоё счастье — *Мзия*
* 1961 — На пороге жизни
* 1962 — Я буду танцевать — *Догмара*
* 1965 — Закон гор — *Дзидзия*
* 1965 — Авария
* 1966 — Встреча в горах — *актриса Лали / Мзевинар*
* 1966 — Встреча с прошлым — *Нино*
* 1969 — Десница великого мастера
* 1970 — Ожидание
* 1976 — Настоящий тбилисец и другие
* 1978 — Синема
* 1981 — Тифлис—Париж и обратно
* 1982 — Не все кометы гаснут
* 1984 — Легенда о Сурамской крепости
* 1985 — Путешествие молодого композитора
* 1986 — Круговорот

## Режиссёр
* 1981 — Тифлис—Париж и обратно

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1964 — Чечен-Ингуш АССР-ының халыҡ артисы
* 1965 — Грузин ССР-ының халыҡ артисы
* 1968 — «Актёрлыҡ эше өсөн премиялар» номинацияһында Бөтә Союз кинофестивале лауреаты
* 1972 — «Режиссура өсөн премиялар» номинацияһында Бөтә Союз кинофестивале лауреаты
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.

## Һылтанмалар
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
* Лейла Абашидзе на сайте RUSKINO.RU 

## Иҫкәрмәләр
Зәңгәрһыу урам (Өфөнөң Ленин районы)

**Зәңгәрһыу урам**— Өфө ҡалаһы  Ленин районының Тымыҡ ҡасабаһында (тораҡ массив) урынлашҡан.

Почта индексы — 450017, ОКАТО коды — 80401380000.

Тымыҡ ҡасабаһының  көньяҡ ситендә урынлашҡан. Көньяҡ һәм көнсығыш яғында — тәбиғи мөхит (Киндер күле, урман). Урамдың оҙонлоғо — 529 метр. Ҙәңгәрһыу урам Арбат һәм Троицкий урамдары менән киҫешә.

Урамдың рәсми исеме 1995 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә (Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала советы Президиумының  1995 йылдың 29 ноябрендәге 10/20- сы һанлы ҡарары менән «Өфө ҡалаһының Ленин районы Тымыҡ ҡасабаһындағы урамдарҙың һәм тыҡрыҡтарҙың исемен үҙгәртеү тураһында»)

## Иҫкәрмәләр
Джанашиа Симон Николаевич

**Симон Николаевич Джанашиа** (шулай уҡ **Джанашия**; ) (26 июль 1900 йыл,  Кутаиси губернаһының Озургет өйәҙе Макванети ауылы — 15 ноябрь 1947 йыл, Тбилиси) — грузин тарихсыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһын ойоштороусыларҙың береһе һәм уның академигы, тарих фәндәре докторы, профессор.

## Биографияһы
Симон Джанашиа 1900 йылдың 26 июлендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 18 ноябрҙә)  Макванети ауылында (Гурия) тыуа. Билдәле грузин  педагогы,  этнограф һәм йәмәғәт хәйриәсеһе  Николоз Джанашияның  (1872—1918) улы була.

1922 йылда  Симон Джанашиа Тбилиси дәүләт университетын тамамлай (беренсе сығарылыш).  1924—1947 йылдарҙа ошо университетта уҡытыусы (1924—1930), профессор ярҙамсыһы (1930—1935) һәм профессор  (1935—1947) була.  1936 йылда Джанашиа  СССР Фәндәр академияһы Грузин филиалы Тарих, тел һәм матди мәҙәниәт институтының директоры итеп тәғәйенләнә.  

1941 йылда Грузин ССР-ы Фәндәр академияһын нигеҙләгән саҡта уның ғәмәли ағзаһы итеп һайлана.  1941—1947 йылдарҙа Академияның вице-президенты була.  1943 йылда Джанашиа СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.

1940-сы йылдарҙа  Джанашиа Мцхетала һәм Армазиҙа (Көнсығыш Грузия) археологик ҡаҙыныуҙар ойоштороусыларҙың береһе була. 

Симон Джанашиа  1947 йылда Тбилисиҙа вафат була, Мтацминда пантеонында ерләнә.

СССР-ҙа  академик Джанашиа исеме Грузия Дәүләт музейына бирелә.  

## Эшмәкәрлеге
Симон Джанашианың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп йүнәлештәре:
* грузин һәм башҡа пиреней-кавказ халыҡтарының  этногенезы
* Грузияла һәм Кавказда феодализмдың генезисы
* боронғо Грузия тарихы
* боронғо Грузия археологияһы 
* Иберия Һәм Колхети (Колхида) батшалыҡтары тарихы
* Грузияла христианлыҡ тарихы
* Грузия һәм Кавказ тарихы буйынса сығанаҡтар
* грузин, сван, абхаз, адыгей һәм башҡа телдәр.
Джанашиа — 100-ҙән ашыу ғилми-тикшеренеү эше авторы  (улар араһында —  унлап монография).  1949—1968 йылдарҙа Тбилисиҙа уның хеҙмәттәренең йыйынтығы баҫылып сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2 Ленин ордены 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)
* миҙалдар
* беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1943)  
* икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947)  («История Грузии с древнейших времён до начала XIX века» (1946) тигән ғилми хеҙмәте өсөн).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Симон Джанашиа», Тбилиси, 1948 (на грузинском).
* Шота Месхиа. «Выдающийся исследователь истории Грузии», Тбилиси, 1960 (на грузинском).
* Симон Джанашиа (1900—1947). Биобиблиография, Тбилиси, 1976 (на грузинском, английском и русском языках).
Дорофеев урамы (Өфө)

Дорофеев урамы Өфө ҡалаһының тарихи өлөшөндә, Коммунистик һәм Хоҙайбирҙин урамдары араһында урынлашҡан. Урам бик ҡыҫҡа –100 метр оҙонлоғонда. Дорофеев урамында барлығы 5 йорт бар (уларҙың береһенә – 100 йылдан ашыу).

## Исеменең килеп сығышы
Тәүге исеме – Георгий тыҡрығы.
1798 йылда хәҙерге Дорофеев һәм Коммунистик урамдары сатына бөтөрөлгән Успенский  ирҙәр монастыры урынына ағас Успения Божья Матерь сиркәүен күсереп ултырталар. Ғибәҙәтхана Сергей Иванович Аничковтың шәхси инициативаһы менән һаҡлап алып ҡалына, уның хөрмәтенә Өфөлә Аничков аллеяһы барлыҡҡа килә.   

1849 йылда  ағас сиркәү урынында таштан Успенский  сиркәүе төҙөлә, ул Өфөлә тышҡы күренеше һәм биҙәлеше буйынса иң матуры тип һанала. 1862-1864 йылдарҙа Изге Архангел Михаил һәм Изге Бөйөк ыҙа сигеүсе һәм Еңеү килтереүсе Георгий хаҡына 2 төкәтмә төҙөлә.

Изге Бөйөк ыҙа сигеүсе  Георгий төкәтмәһе тыҡрыҡҡа ҡарай сыға, шуға ла ул аҙаҡ Георгий исемен ала. 

1920 йылдар уртаһында тыҡрыҡ Цеховой тыҡрығы итеп үҙгәртелә.

1943 йылда ошо тыҡрыҡта йәшәгән Дорофеев исеме менән  атала.

Георгий Григорьевич Дорофеев 1904 йылда тыуа. Хеҙмәт юлын Сталинград трактор заводында башлай. Партия һәм профсоюз эшмәкәре. 1937 йылда  ашығыс рәүештә Өфөгә ебәрелә. Өфөнөң партия  ҡала комитеты секретары,  өлкә комитетының сәнәғәт бүлеге мөдире, ВКП(б) өлкә комитеты секретары  булып эшләй.  

1943 йылда фронтта һәләк була. 

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
Коммунистик урамы менән  мөйөштә XIX быуат аҙағында – XX быуат башында төҙөлгән  Ф. П. Павлов йорто тора. Архитектура  ҡомартҡыһы. (Коммунистик урамы, 73 / Дорофеев урамы, 1). 

## Сығанаҡтар
POSREDI.RU

Синенко С. Неторопливые прогулки по Уфе. Городской путеводитель. — Уфа: Китап, 2010. — 376 с. — 3000 экз.

Башкирская  энциклопедия

## Һылтанмалар
ДубльГис: улица Дорофеева
Картвелология

**Картвелология** йәки **картвелистика, Грузияны өйрәнеү ғилеме** () —  Грузияны комплекслы өйрәнеү йүнәлешендәге дисциплина-ара төбәктәрҙе өйрәнеүсе фән,  Грузия  тураһындағы фән. Картвелистика —  Кавказды өйрәнеү ғилеменең мөһим өлөшө. Тар мәғәнәлә — картвел телдәрен өйрәнеү йүнәлешендә лингвистик махсуслашыу. Картвелолог — Грузиялағы эксперт махсуслашыуы.

## Картвелологтар
* Давид Чубинашвили (1814—1891)
* Броссе Марий Иванович (1802—1880)
* Хаханов Александр Соломонович
* Джавахишвили Иван Александрович
* Меликишвили Георгий Александрович
* Дюмезиль Жорж
* Туманов Кирилл Львович
* Лэнг Дэвид Маршалл
* Климов Георгий Андреевич
* Жгенти Сергей Михайлович
* Алиева Диляра Алекпер ҡыҙы (1929—1991)

## Картвелология үҙәктәре
* Грузия милли ҡулъяҙмалар үҙәге
* Мәскәү дәүләт лингвистика университетының  грузин теле кафедраһы   (Мәскәү)
* Ереван дәүләт университетының грузин теле кафедраһы (Әрмәнстан)

## Һылтанмалар
* Катрвелология   (груз.)
Клюкин Виктор Иванович

**Клюкин Виктор Иванович** (1914-?) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1944).

Клюкин Виктор Иванович 1914 йылда Приморье крайының Владивосток ҡалаһында тыуған.

1940 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы.

Виктор Клюкиндың ғүмере комсомол эшенә бәйле була. 1930—1932 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Камчатка округы йәш пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй.

1932—1933 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Усть-Большеруслый район комитетының секретары урынбаҫары.

1933—1934 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Петропавловск ҡала комитетының секретары урынбаҫары була.

1934—1937 йылдарҙа — хәрбиләштерелгән диңгеҙ флоты һәм порты АКО-ының комсомол буйынса сәйәси бүлеге инструкторы.

1937—1938 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Петропавловск ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.

1938—1940 йылдарҙа — Ағиҙел пароходлығы йылғасылар берлегенең бассейн комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире, Башҡортостан Республика ОСВОД-ының («Общество спасания на водах») рәйесе урынбаҫары.

1940—1941 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар бүлеге инструкторы (июнь − сентябрь 1940).

1941—1942 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының хәрби--физкультура бүлеге мөдире, хәрби эштәр буйынса секретары, 1942−1944 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары, артабан, 1944 йылдың июль айынан декабргә тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары).

1945—1948 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы партия ойоштороусылары юғары мәктәбе тыңлаусыһы, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Нино Катамадзе

**Нино Кукуриевна Катамадзе** (; 21 август 1972, СССР-ҙың Грузин ССР-ы Кобулети ҡалаһы) — грузин  джаз  йырсыһы һәм композитор.

## Биографияһы
Нино Катамадзе Грузияның көньяҡ провинцияһы булған Аджарияла тыуа.  1990 йылда З. П. Палиашвили  исемендәге Батуми музыка институтының вокал бүлегенә инә, Мурман Махарадзе класында уҡый. Институтта уҡыған сағында ла, уҡыуын тамамлағас та төрлө төркөмдәр менән бергә сығыш яһай, төрлө музыкаль  проекттарҙа ҡатнаша.

1994—1998 йылдарҙа инвалид һәм социаль яҡланмаған артистарға ярҙам итеүсе йәмәғәт хәйриә фонды ойоштора.  1999 йылда Insight төркөмө менән ижади хеҙмәттәшлеге башлана, был хеҙмәттәшлек йырсыға тыуған илендә, Рәсәйҙә,  ә  2002 йылда  Бөйөк Британияла  Грузия көндәрендә ҡатнашҡандан һуң Европала ла билдәлелек килтерә.

2009 йылда йырсы  Әзербайжандың баш ҡалаһы  Баҡыла ике концерт бирә. 

2010 йылдың ғинуарында Рәсәйҙә Бобби Макферриндың «Боббл» вокаль опера-импровизацияһы постановкаһында  ҡатнаша.

2011 йылдың ноябрендә *Crocus City Hall* концерт залында  Insight төркөмө менән берлектәге концерты була. 

2012 йылдың ғинуарында  Лондонда  «Ғүмер бүләк ит» хәйриә ойошмаһын рәсми асыу тантанаһында сығыш яһай.

2014 йылда  Украинала, Ирина Дубцованы алмаштырып, Х-Факторҙың бишенсе миҙгеленең судьяһы була. Алтынсы миҙгелдә лә жюриҙа ҡатнаша, әммә был миҙгел уның өсөн һуңғыһы була.  

## Ансамбль Insight
Катамадзе  джаз  ансамбле  «Insight» менән сығыш яһай һәм йырҙар яҙҙыра, уның  составына инәләр:
* Гоча Качеишвили — төп гитара, акустик  гитара, синтезатор, төркөмдө  ойоштороусы
* Уча Гугунава — бас-гитарист
* Давид Абуладзе — барабансы, перкуссионист, синтезатор
* Гия Челидзе (тауыш режиссёры).

## Дискография

### Альбомдары
* *Nino Katamadze & Insight* (2003), переиздан как *Black* (2006)
* *Ordinary Day* (2004), переиздан как *White* (2006)
* *Blue* (2008)
* *Red* (2010)
* *Green* (2011)
* *Yellow* (2016)

### DVD
* *Русалка* (2008)
* *Red Line* (2010)

### Фильмдарға саундтректар
* Яблоко 
* Оранжевое небо 
* Дорога к Спасителю
* Русалка 
* Жара (2006) 
* Инди (2007) 
* Домовой (2008) 
* Трасса М8 (2008) 
* Убить Короля (2008) 
* Любовь с акцентом (2012) 
* Без границ (2015)
* Коллектор (2016)

## Бүләктәре
* 2002 — Иң яҡшы йыл йырсыһы,   «Овация» призы, Грузия
* 2002 — Йыл йырҙары авторы һәм башҡарыусыһы, Грузия
* 2002 — Иң оригиналь музыка өсөн приз, Грузия
* 2003 — Йыл йөҙө, Грузия
* 2003 — Иң яҡшы йыл йырсыһы,   «МЕГА» призы, Грузия
* 2003 — Йылдың иң яҡшы вокаль-инструменталь ансамбле (Нино Катамадзе һәм Insight),  «Овация» призы, Грузия
* 2004 — Музыкаға индергән өлөшө өсөн  махсус «Одзэла» призы, Грузия

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Нино Катамадзе
* 
* 
* (англ.)Myspace
* Твиттер
* 
* Страница Нино Катамадзе на сайте выпускающего лейбла 
* Нино Катамадзе на сайте muslib.ru
Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы

**Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы** (1901−1940) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1920—1921).

Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы Башҡорт АССР-ының Салауат районында тыуған. 

1919 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы. 

1920 йылдың авгусынан алып 1921 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләй.

Икенсе эшкә күсеү сәбәпле вазифаһынан бушатылған.

Артабанғы эш урындары, яҙмышы билдәһеҙ.

1940 йылда вафат булған.

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Аҡ манара (Түбәнге Новгород кремле)

**Аҡ манара** Түбәнге Новгород кремле. Тау аҫтындағы Иваново һәм Зачатьевский манаралары араһында урынлашҡан.

## Тарих
Манара XVI быуат менән даталана. 1620 йылда үҙгәртеп ҡорола.

XIХ быуатта манара тышҡы аҡ ташлы фасады төҫөнөң исемен ала. XVII—ХVIII быуаттарҙа Кремль эсендәге Симеоновский монастыры исеме буйынса *Симеоновский манараһы *тип йөрөтөлә, .

1889 йылда бында Түбәнге Новгород  губерна ғилми архив комиссияһы архивы була. Урта ҡатындағы бойницалар  тура мөйөшлө тәҙрәгә әүерелә.

1923 йылда Аҡ манара барлыҡ архив документтары менән бергә эстән яна, шул уҡ ваҡытта манараның конструкция элементтары янғындан етди зыян күрмәй.

## Тасуирлама

Манара дүрт ҡатлы түңәрәк формалы. Реставрация эштәре барған саҡта элекке реконструкция эҙҙәре табылмай.

Манараның ике ишеге бар — ер менән кимәл (икенсе ярус тәңгәлендә) ишек һәм стенаның хәрби майҙансығы  ишеге (ул манараның дүртенсе ҡатына айырым баҫҡыслы).

Кремлдең башҡа түңәрәк манаралары араһында был манара бик күп хәрби бойницалары булыуы менән айырылып тора. Икенсе ярустың эске арауығында манара түңәрәктән квадратҡа әйләндереп төҙөлгән. Квадраттың тышҡы өс яғында бойницалар ҡуйылған. Өсөнсө ҡат түңәрәк формала, уларҙың стенаһындағы тура мөйөшлө уйымдарында тар ғына бойницалар эшләнгән. Манараның өҫөкө ҡатында кремль системаһына ярашлы «тешле» ҙур һәм бәләкәй хәрби тәҙрәләр ҡуйылған.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
КнигаавторАгафонов С. Л.заглавиеНижегородский кремль. Архитектура, история, реставрацияссылкаместоГорькийиздательствоВолго-Вятское издательствогод1976страниц136refАгафонов
* 
КнигаавторКирьянов И. А.заглавиеНижегородский Кремль. Очерк истории кремля в городе ГорькомместоГорькийиздательствоГорьковское книжное издательствогод1956страниц116refКирьянов

## Һылтанмалар
* История перестройки и реконструкции Кремля 
* Нижегородский кремль
Ленин урамы (Өфө)

**Ленин урамы** . Өфө ҡалаһының Совет, Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Сафронов пристане менән тамамланып,  төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙыла. Был  тарихи ҡала үҙәгенең төп урамы. 

## Тарихы
Өфөлә иң боронғо урамдарҙың береһе.  Ул XVIII—XIX быуаттар сигендә ҡала киңәйә башлағас, ситтәге урам булараҡ барлыҡҡа килә. Башта урам ике төрлө урамдан торған. Көньяҡ өлөшө — Ушаков паркынан алып Ҙур Успенскийға тиклем (хәҙер Коммунистик урам) шәфҡәт күрһәтеүсе Иван Федорович Базилевский хөрмәтенә Базилевский тип аталған. Төньяҡ өлөшө Лазарет урамы тип йөрөтөлгән, сөнки ул урам барлыҡҡа килгән саҡта, унда ҡала лазареты урынлашҡан булған. Лазарет урамы ҡала үҙәген Сафронов пристане һәм тимер юл вокзалы менән тоташтырған. 

Ике урам да бер урам булып берләштерелә һәм Үҙәк урам тип атала. 1918 йылдан алып П.И.Зенцов хөрмәтенә атала. 1937 йылдан урам хәҙерге исеме менән йөрөтөлә. .

## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар
* 1856 йылда урамда Дворяндар йыйылышы бинаһы төҙөлә  — хәҙер ул Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы.
* 1899 йылда Метрополь ҡунаҡханаһы төҙөлә. — хәҙер Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы
* XX быуат башында Н.В.Верниковская һәм А.Ф.Ниц тарафынан төҙөлгән ирҙәр гимназияһы — хәҙер  Башҡорт дәүләт педагогия университеты корпусы
* 1903 йылда Халыҡ айыҡлығы паркына нигеҙ һалына — Иван Якутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* 1912 йылда төҙөлгән Өфө коммерция училищеһы.

## Заманса биналар һәм ҡоролмалар
* Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге милли китапхана
* Башҡорт дәүләт медицина университеты
* Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
* «Ағиҙел» ҡунаҡхана комплексы
* Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрлығы
* «Тыуған ил» кинотеатры
* «Башкортостан» дәүләт концерт залы 
* Башҡортостан Республикаһы Прокуратураһы
* «Башкортостан» ҡунаҡхана комплексы 
* Мостай Кәрим исемендәге Башҡортостан Республикаһы  милли йәштәр театры
* Өфө-Арена
* Белгестәр йорто

## Транспорт
Ленин урамында беренсе тапҡыр 1937 йылда Почтамт бинаһынан Пермь урамына тиклем трамвай линияһы ебәрелә. Артабан Почтамттан Революция урамына тиклемге линиялар алына, ә һуңынан  (2000 йылдар уртаһында ) — Революция урамынан Ибраһимов бульварына тиклем аралыҡтағы трамвай линиялары бөтөрөлә. 

Әлеге ваҡытта трамвай Ибраһимов бульварынан тимер юл вокзалына ҡарай йөрөй.

Ленин урамы  транспорты автобус һәм маршрут таксиҙарынан тора.

## Галерея

File:BSMU.jpg|Башҡорт дәүләт медицина университеты
File:Башкирский государственный театр оперы и балета.JPG|Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры 
File:Национальный молодёжный театр (Уфа).jpg| Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры
File:Кинотеатр Родина (Уфа).jpg|«Тыуған ил» кинотеатры
File:Theater.jpg|«Нефтсе» мәҙәниәт һарайы
File:Ufa Arena.jpg|Өфө-Арена боҙ һарайы
File:Улица Ленина 2 Уфа.jpg|Ленин урамы
File:Улица Ленина 3 Уфа.jpg|Аэрофлот агентлығы


## Сығанаҡтар
*
Авдеев Анатолий Алексеевич

**Авдеев Анатолий Алексеевич** (1948) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1981—1985).

Авдеев Анатолий Алексеевич БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районының Михайловка ауылында тыуған.

1972 йылдын — коммунистар партияһы ағзаһы.

1971—1972 йылдарҙа Өфө нефть университетында комсомол комитетының секретары урынбаҫары була. 1972—1976 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы комитетының икенсе, артабан — беренсе секретары.

КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының цехы начальнигы урынбаҫары, ҡулайлама начальнигы.

1981—1985 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләй.

1985—1997 йылдарҙа БАССР-ҙың Эске эштәр министрлығының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары идаралығы начальнигының урынбаҫары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА 
* Постановление Президиума ВС Башкирской АССР 
* Об утверждении состава Комиссии по борьбе с пьянством
Революция урамы (Өфө)

**Революция урамы** . Өфө ҡалаһының Совет районы биләмәһендә  урынлашҡан. Урамдың төп өлөшө ҡаланың Ленин һәм Совет районын бүлеп тора.  Урам  Аксаков урамынан башлана һәм Салауат Юлаев проспектына барып терәлә.  . 

## Тарихы
Өфө ҡалаһы планы буйынса 1819 йылда был урам Богородский урамы тип аталған. Ул бер яҡлы булған һәм төньяҡ өлөшө 1879 йылға тиклем иң осо булып ҡалған. Һул яғы төҙөлмәгән, унда 1845 йылда Иҫке Иванов зыяратында изгеләндерелгән Иоанно-Подтеченский сиркәүе урынлашҡан (ул һаҡланмаған). Урамда шулай уҡ дары мөгәрәбе һәм тимерлектәр булған. Хәҙерге Үҙәк баҙар урынында дәүләт ат заводы («батша ат һарайҙары») Баш идаралығының Өфө ҡала ат һарайы булған. 

Төньяҡҡа ҡарай урам территорияһы ҡыуаҡлыҡтар, урман менән ҡапланған һәм  малды көтөүлеккә сығарыу өсөн ҡулланылған.

Богородский урамынан төньяҡҡа ҡарай төҙөлмәгән территорияны үҙләштереү Ағиҙел йылғаһындағы Сафронов пристаненә нигеҙ һалыу, тимер юлдарын һалыу һәм оҫтаханаларын төҙөү менән башлана, әммә XX быуатҡа тиклем был ер ҡала сите тип иҫәпләнгән һәм Богородский биҫтәһенә ҡараған.  1917 йылдағы  Революциянан һуң  урам хәҙерге исемен ала.

1936 йылда урам буйлап трамвай рельстары һалына, ә беренсе трамвай 1937 йылдың 24 ғинуарынан ебәрелә. Әммә урамдың күренеше күләмле төҙөкләндереүҙәр башланғансы, 1960 йылдарға тиклем тиерлек үҙгәрешһеҙ ҡала. Революцияға тиклемге ағас йорттар һүтелә, улар урынына күп ҡатлы таш йорттар һалына. Урам үҙе киңәйтелә, һәм уның эргәһендә Үҙәк баҙар барлыҡҡа килә. 

2005 йылда урамдың көнсығыш өлөшө Владивосток урамынан  автоюлдар  күпере менән тоташҡан Сәғит Агиш урамына тиклем оҙонайтыла. Шулай итеп, урам  Өфөнөң көнсығыш өлөшөн көнбайыш өлөшө менән тоташтырған транспорт магистраленә әйләнә.

## Заманса биналар һәм ҡоролмалар

* Уралсиб банк бинаһы
* Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министрлығы
* Өфө авиация техникумы (элек — Өфө коммерция училищеһы)
* Киске Өфө гәзите редакцияһы 

## Транспорт
Революция урамы буйлап уның башынан алып (Аксаков урамынан) Минһажев урамына тиклем трамвай (5, 7, 16 һанлы маршруттар),  шулай уҡ автобус, маршрут таксиҙары һәм троллейбус (22-се һанлы маршрут) хәрәкәте ойошторолған

## Әҙәбиәт
* 
*
Әй урамы

**Әй урамы  ** Өфө ҡалаһының  Киров районы биләмәһендә урынлашҡан. Урамдың исеме   – Әй йылғаһы исеменән килә.

Урам Салауат Юлаев проспектынан башлана һәм Октябрь проспекты менән тамамлана. 8 март Революция, Киров, Харьков, Чернышевский урамдарын киҫеп үтә.

Урамдың бер өлөшөн бер ҡатлы  шәхси ағас йорттар биләй. 1950 йылдан алып урамда  өс, биш, күп  ҡатлы торлаҡ йорттар, магазиндар төҙөлә. Урамда "Солитон" Фәнни тикшеренеү институты предприятиеһы,  Башҡортостан юл-транспорт проектының автомобиль юлдары һәм транспорт ҡоролошоноң республика проект-тикшеренеү институты бар.   Эргәлә  Рождество Богородицаның  кафедраль соборы урынлашҡан. 

## Транспорт
Урам буйлап 3, 42, 51, 51а, 55, 200, 202, 218, 266, 256 һанлы ҡала  автобустары йөрөй, туҡталыштары бар, 250 -се һанлы маршрут таксиһы йөрөй. 

## Сығанаҡтар
*
Хачапури (ризыҡ)

**Хачапури** — ,  [xɑtʃʼɑpuri] (i)) — грузин аш-һыуы, грузин милли ҡамыр ризығы. Йәймә менән сырҙан эшләнә.

## Ҡулланылышы
* Кавказ милли аштары исемлегендә.

## Әҙерләү
* Ҡырғыс аша үткәргәс, бөтәһен бергә бутарға. Бер өлөш йәймәне дүрт киҫәккә бүлергә. Эслекте һалып, йәймәнең ситтәренән  ябып, туҡылған йомортҡа менән бөрөштөрөргә, ҡалғанын өҫ яғына  һыларға. 160 градуслы мейескә ҡуйып, 10 — 15 минут бешерергә.

Был атама ხაჭო  — «эремсек», һәм პური [puri] (i) — «икмәк» һүәҙенән тора. Әммә ҡайһы саҡта ит йәки быҡтырылған балыҡ менән яһалғандарын да « хачапури» тип атайҙар, был дөрөҫ түгел.

## Тарихы
Хачапуринан тыш Грузияла шулай уҡ *лобиани* (ლობიანი; фасоль менән яҫы бәлештәр), *кубдари* (კუბდარი; ит бәлештәренә оҡшаш) бар. Хачапуриға яҡын ризыҡтар — балҡар-ҡарасай хычина (картуфлы-итле, йәки сыр эслек менән бөйөрөктәр).

2010 йылда Грузияның интеллектуаль милек милли үҙәге «хачапури» сауҙа атамаһын һаҡлау буйынса закон проекты эшләй. Грузия властары 2011 йылдың сентябрендә хачапури һәм бер нисә милли ашамлыҡҡа патент ала.

## Әҙерләү
Хачапури ашамлығын әҙерләү буйынса дөйөм рецепт юҡ — мегрель, имеретин һ . б. ысулдары бар.  Уның төрҙәре: гурия (чебурек кеүек); имеретин — түңәрәк; мегрел — түңәрәк, өҫтән сыр менән ҡаплана (сулугуни); аджар хачапуриһы кәмә формаһында йомортҡа һылап бешерелә. Рача хачапуриһы — түңәрәк, фасоль эслек менән рача беконы ҡушып бешерелә.

Эслектең классик варианты — имеретин сыры (чкинти-квели). Киң таралған фекергә ҡарамаҫтан *эслеккә* сулугуни  һалынмай.

Традицион ҡамыр төрҙәренең береһе сүпрәһеҙ «сөсө ҡамыр»: сүпрәне мацони әсе һөт алыштыра  (кефир, ойотҡан, әсе ҡаймаҡ ярамай). Һуңғы ваҡытта яңылыҡтар буйынса хачапури өсөн сүпрәле һәм сөсө ҡамыр ҙа ҡулланыла.

Әгәр мацони ҡулланыла, йәки мейестә бешерелһә, шулай уҡ ҡамыр әсеткеһе йә ҡатлаулы сөсө ҡамыр булһа, бәлеш табала ҡыҙҙырыла. 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Георгий манараһы

**Георгий манараһы** (*Егорьевский манараһы*) — Түбәнге Новгород кремленең иң көнсығышындағы манара. Манара Борисоглебский һәм Дары башнялары араһында, Волга йылға ярының иң ҡашында, Чкалов баҫҡыстары башланған ерҙәге Валерий Чкалов һәйкәле янында урынлашҡан.

## Тарих
Манара ХVI быуат менән даталана. Манараның атамаһы манараға йәнәш торған посад Георгий сиркәүе,  йә булмаһа Георгий йорто — ҡала һарайына нигеҙ һалыусы кеше исеменән алынған.

1785-1786 йылдарҙа манараның тештәре көпләнелә һәм манара төрлө склад биналарына әүерелдерелә.

1943 йылда Түбәнге Новгородта монументаль Чкалов баҫҡыстары төҙөлә башлай һәм ул төҙөлөш 1949 йылда тамамлана. Был баҫҡыс Георгий манараһы янындағы лётчик Валерий Чкалов һәйкәле янында ярҙан Волгаға түбән төшкән ерҙә төҙөлә.

1953 йылда манара ҡала властары булышлығында тергеҙелә .

## Тасуирлама
Манара дүрт ҡатлы квадрат формалы. Уның түбәнге ҡаты хәҙерге ваҡытта бөтөнләй тиерлек ер аҫтында тора, өҫкө ҡаты менән төрлө үткәүелдәргә ҡуйылған баҫҡыстар системаһы менән тоташа. Баҫҡыстар стена ҡаттарындағы һайғауҙарға беркетеп эшләнгән.

Манараның үҙәк бинаһы (төп бинаһы) был үткәүелдәрҙән айырым тора һәм Георгий манараһы ҡапҡаһына рәшәткә төшөрөлөп ябылғанға тиклем, үтәнән-үтә юллыбула. Ҡапҡа ҡатмарлы ҡаршылыҡтар системаһы менән һаҡланған — уға барып етер алдынан дошманға оҙон ағас күперҙән үтергә кәрәк була, һуңынан — ауыр ҡалҡан рәүешендәге күтәрелә  торған күперҙе, ул күперҙең вертикаль торғандағы бейеклеге 5,3 м тәшкил итә һәм 3,52 м бейеклектәге ҡапҡа уйымын ҡаплап тора. Күтәрмәле күпер беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланған ҡоролма. Манараға инеү юлы мөйөшлө бөгөлмәле, шунлыҡтан уның аша үтәләй тура атып булмай. Төп бинаның стеналарында хәрби печуралар түшәлгән..

Өсөнсө ҡатта дүрт ҡабырға хәрби камералары бар, дүртенсе ҡатта — тешле бойница эшләнгән.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* История перестройки и реконструкции Кремля 
* Нижегородский кремль
Давати стелаһы

**Давати стелаһы** () — Грузияның Душети муниципалитетының Давати ауылында табылған  таш барельеф. Барельефҡа ике архангел — Михаил һәм  Гавриил һүрәте төшөрөлгән. Улар боронғо грузин алфавиты  — Асомтаврули яҙылған пергаментты тотҡан. Был —  алфавиттың беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге һүрәтләнеше.  

Грузин ғалимы Г. Нарсидзе раҫлауынса, Давати стелаһы беҙҙең эраның  IV—VI быуаттарына ҡарай. Өс хәрефкә —  კ (К), ტ (Т), һәм ჭ (Ч) хәрефтәренә — билдә төшөрөлгән.   Р. Рамишвили фекеренсә, улар һандарға тап килә: 5000, 300 һәм 20, йәғни = 5320 (боронғо грузин текстарында һандар хәрефтәр менән яҙылған булған). Библия буйынса йылдар иҫәбе беҙҙең эраға тиклем 5604 йылдан башланған, тимәк,  5604 —  5320 = беҙҙең эраға тиклем 284 йыл. Нәҡ беҙҙең эраға тиклем 284 йыл Фарнаваз батша тарафынан грузин алфавиты эшләнгән йыл тип һанала.
Stela of Davati.jpg|Давати стелаһы
Stela of Davati2.jpg|Давати стелаһы  


## Әҙәбиәт
* Abramishvili, G & Aleksidze, Z. (1990), «A national motif in the iconographic programme depicted on the Davati Stela». Le Muséon
* Р. Рамишвили, Открытие в селе Давати, ж. «Мнатоби», 1986,№ 8
* К. Церетели, Стелы из села Давати, ж. «Дзеглис мегобари», 1984, № 68.
* Г. Нарсидзе, Открытие в селе Давати. ж. «Мнатоби», 1987, № 4
* Г. Нарсидзе, Открытие в селе Давати. ж. «Мнатоби», 1987, № 8
* К. Мачабели, Стелы в Грузии, 1999.
* Г. Джавахишвили, Стелы раннефеодального периода, 1998.
* Р. Патаридзе, Грузинский алфавит из Давати. ж. «Мнатоби», 1987, № 2

## Иҫкәрмәләр
Никорцминда

**Никорцминда** () — Грузин Православие Сиркәүе соборы,  Грузияның Рача тарихи өлкәһендә,  Амбролаури ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 14 километрҙа урынлашҡан. Собор эсенә төшөрөлгән биҙәктәр XVI—XVII быуаттарға ҡарай. Ғибәҙәтхананың тышы ташты киҫеп  биҙәлгән.

## Тарихы
1010—1014 йылдарҙа, Баграт III батшалыҡ иткән саҡта төҙөлгән. 1534 йылда  Имеретиҙан Баграт III батша ремонтлатҡан. Өс ҡатлы ҡыңғыраулығы соборҙың эргәһенә   XIX быуаттың икенсе яртыһында һалынған.

## Архитектураһы
Никорцминдалағы собор планда арҡысаҡлы-көмбәҙле  ғибәҙәтхана булып тора.  Көмбәҙе барабан өҫтөнә ҡуйылған,  барабанының аркатур билбаулы һәм биҙәүсе архитравлы 12 тәҙрәһе бар.   Барабан алты елкән өҫтөнә ҡуйылған.  Көмбәҙ аҫтына биш апсида һуҙыла, ә ҙур көмбәҙ  ярымколонналарға таянған.  Михрап  апсидаһы һәм  көмбәҙ аҫтына береккән көнбайыш ең ҙур аралыҡ хасил итә.  Көньяҡтан һәм көнбайыштан притворҙары һуңыраҡ, әммә шул уҡ  XI быуатта төҙөлгән. Интерьеры   XVII быуат фрескалары һәм орнаменттар менән биҙәлгән.   

Пландың тышҡы планы —  арҡысаҡ һымаҡ. Фасадтарҙағы таштар шымартылған.  

## Әҙәбиәт
* The Spiritual Treasure of Georgia. Khelovneba Publishers, Tbilisi, 2005
* Чубинашвили Г. Н., Северов Н. П. Кумурдо и Никорцминда. М., 1947 
* Аладашвили Н. Рельефы Никорцминда. Тбилиси, 1957 (на грузинском языке)

## Һылтанмалар
* БСЭ: Никорцминда

## Иҫкәрмәләр
Грузияның президенты

**[[Грузия]]ның президенты** — Грузия Конституцияһына ярашлы, дәүләт башлығы һәм башҡарма власть башлығы, Грузия Ҡораллы Көстәренең Юғары Башкомандующийы,  бөтә тышҡы бәйләнештәрҙә Грузияның юғары вәкиле; уның эске һәм тышҡы сәйәсәтенә йүнәлеш бирә, илдең берҙәмлеген һәм тулылығын, дәүләттең һәм башҡа органдарҙың эшен тәьмин итә.  

Бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана.  Бер үк кеше рәттән ике мөҙҙәткә генә  президент итеп һайлана ала.

1991 йылдың 9 апрелендә Грузия СССР-ҙан бойондороҡһоҙ булыуын иғлан итә. 1991 йылдың 27 майында  президент һайлау үтә һәм Грузияның президенты итеп Звиад Гамсахурдия һайлана.

1991 йылдың декабре — 1992 йылдың ғинуарында илдә  хәрби түңкәрелеш була. Уны ойоштороусылар  Грузия башлығы итеп Эдуард Шеварднадзены саҡыра, ул Дәүләт Советы рәйесе вазифаһын биләй,  президент посы буш ҡала.  1995 йылдың 5  ноябрендә генә  һайлау үтә,  Шеварднадзе президент итеп һайлана.   2000 йылдың  9 апрелендә ул ҡабат һайлана.  «Розалар революцияһы» тигән атамалы ваҡиғаларҙан һуң  Э. А. Шеварднадзе  отставкаға китергә мәжбүр була.

2004 йылдың 4 ғинуарында Грузия президенты итеп  Михаил Саакашвили һайлана. Оппозицияның киң протест  акцияларынан һуң  2007 йылдың ноябрендә ул үҙенән  президент вәкәләттәрен һалырға һәм мөҙҙәтенән алда һайлау иғлан итергә мәжбүр була. Һайлау  2008 йылдың 20 ғинуарында була һәм унда ла Саакашвили еңә. Инаугурация 2008 йылдың 20 ғинуарында үтә.

Грузия президентын киләһе һайлау   2013 йылдың 27 октябрендә була.

## Резиденцияһы
Грузия президентының резиденцияһы  Тбилиси ҡалаһында, тарихи Авлабари районында,  М. Абдушелашвили урамында урынлашҡан. Һарай Михаил Саакашвили инициативаһы буйынса  2004—2009 йылдарҙа  төҙөлә. Проекттың авторы  Георгий Батиашвили була, әммә резиденция төҙөлөшөн  итальян  Микел де Луки тамамлап ҡуя.  Резиденцияның көньяғына төкәтеп төҙөлгән  куб һымаҡ бинала дәүләт  канцелярияһы урынлашҡан.

## Грузия президенттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт президента Грузии  (груз.)
* Официальный сайт президента Грузии (английская версия) (инг.)
Гоголь урамы (Өфө)

**Гоголь урамы** Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Зәки Вәлиди урамынан башланып һәм Достоевский урамы менән тамамланып, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һуҙыла.

## Тарихы
Башта Гоголь урамы Ырымбур губернаһы губернаторы Яков Владимирович Ханыков хөрмәтенә аталған була. 1901 йылда хәҙерге исемен ала. Урам 1891 йылда бында фатирға (1-се һанлы йорт) йырсы Фёдор Шаляпин төшөүе менән билдәле.

Гоголь урамында йәһүдтәрҙең ағас ғибәҙәт йорто урынлашҡан булған, ул XIX быуат аҙағында төҙөлгән һәм 1930 йылда ябылған. Өфө гарнизоны казармалары янында 1830—1839 йылдарҙа төҙөлгән казарма стенаһы һаҡланып ҡалған.

## Хәҙерге торошо
Гоголь урамы — тыныс, халҡы күп булмаған һәм хәрәкәттәре сикләнгән урам. Унда урынлашҡан:
* Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы
* Сауҙагәр М. А. Лаптевтың 1912—1913 йылдарҙа төҙөлгән айырым йорто. 1919 йылдан алып бында М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (1920 йылда асыла)
* Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы — 1939 йылдың 20 ғинуарынан алып
* Гоголь һәм Карл Маркс урамдары араһында заманса «Капитал» бизнес-үҙәге.

## Галерея

File:Музей Мажита Гафури.jpg|Мәжит Ғафури музейы
File:Baskhir State Philharmonic.jpg|Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы. 
File:Особняк купца М. А. Лаптева.jpg|Сауҙагәр М. А. Лаптев йорто 


## Сығанаҡтар
*
Георгий Мушников урамы (Өфө)

**Георгий Мушников урамы** — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының ИНОРС биҫтәһендә урынлашҡан

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, Советтар Союзы Геройы Георгий Мушников хөрмәтенә аталған 

Бөгөнгө көндә райондың төп транспорт артерияһы булып тора. Урамдың оҙонлоғо километрҙан ашыу. Инорс менән Черниковка биҫтәләре араһындағы транспорт бәйләнешен яҡшыртыу өсөн Лихачев сәнәғәт үҙәгенән Машиналар етештереү урамына тиклем урамды оҙонайтыу пландары күҙ уңында тотола

Почта индексы — 450039, 450043, ОКАТО коды — 80401370000.

## Урынлашыуы
Урам Фронт бригадалары урамынан башлана. Өфө йылғаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 750 метр һуҙыла. Баландин бульвары менән киҫешкәс, төньяҡҡа ҡарай борола һәм 500-ләп метрға һуҙыла. 

Урамда йәмәғәт транспортының «Йорт өсөн тауарҙар магазины», «10-сы магазин», «Георгий Мушников урамы» туҡталыштары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Список наименований улиц городского округа город Уфа Республики Башкортостан 
* Журнал «Бельские просторы»- В честь героев 
* ufarama.ru — Улица Мушникова
К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры

**К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры ** () —  Грузиялағы төп драма театрҙарының береһе,  Тбилиси ҡалаһының  Марджанишвили урамындағы  8-се йортта урынлашҡан.

## Театр тарихы
1928 йылда  Котэ Марджанишвили  тырышлығы менән Кутаисиҙа  2-се Дәүләт драма театры тип аталған театр асыла.  1930 йылда  театр Тбилисиға  күсерелә һәм Зубаловтың Халыҡ йорто бинаһына урынлаштырыла.

Котэ Марджанишвили менән бергә театрҙы ойоштороуҙа уның уҡыусылары ҡатнаша:  Верико Анджапаридзе, Тамара Чавчавадзе, Ушанги Чхеидзе, Шалва Гамбашидзе, Додо Антадзе, Александр Жоржолиани.

1933 йылда театрға Котэ Марджанишвили исеме бирелә.

1949—1952 һәм 1963—1964 йылдарҙа театрға  Арчил Евстафьевич Чхартишвили етәкселек итә.

1958 йылда театр коллективы  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.   1966 йылда театрға академия исеме бирелә.

### Театр труппаһы
* Годзиашвили Василий Давыдович (1930—1976)
* Джапаридзе Медея Валериановна (1942—1994)
* Коберидзе Отар Леонтьевич (1981—2015?)
* Кикалейшвили Мамука Андреевич (1981—1984)
* Магалашвили Эдишер Георгиевич (1948—1964)
* Такайшвили Сесилия Дмитриевна (1928—1967)
* Элиава Лия Шалвовна (1934—1998)
* Закариадзе Серго Александрович (1909—1971?)
* Мегвинетухуцеси Отар Вахтангович (1954—2013)

### Үткән йылдарҙың мәшһүр  постановкалары
* 1928 — «Гоп-ля, мы живём!», Толлер. Режиссёр: *Котэ Марджанишвили*
* 1928 — «В самое сердце», Дадиани. Режиссёр: *Котэ Марджанишвили*
* 1929 — «Уриэль Акоста»,  Гуцков. Режиссёр: *Котэ Марджанишвили*
* 1929 — «Кваркваре Тутабери», Какабадзе. Режиссёр: *Котэ Марджанишвили*
* 1938 — «Свадьба колхозника», Какабадзе
* 1941 — «Строгие девушки», Буачидзе
* 1942 — «Партизаны», Мдивани

## Хәҙерге труппаһы

* Гелашвили Важа Давидович
* Стуруа Зураб
* Бурджанадзе Гиоргий
* Двалишвили Давид
* Гомиашвили Михаил Арчилович
* Мурванидзе Нато
* Чугуашвили Гиви
* Эгутия Марлен

## Иҫкәрмәләр
Обнинск

**Обнинск** () — Калуга өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Калугаҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Протва йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* «Сигнал» прибор заводы
* Обнинск АЭС-ы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Обнинское городское собрание
* Администрация города Обнинска
Северск

**Северск** (*Томск-7*; ) — Томск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Томскҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Томь йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Себер химия комбинаты
* Себер АЭС-ы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Думы ЗАТО Северск 
* Официальный сайт Администрации ЗАТО Северск