open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Берҙәнеш (күл)

**Берҙәнеш** () — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Озёрский ҡала округындағы күл.

## Географияһы
Берҙәнеш күле Озёрский ҡала округында Кәҫле районы сигендә урынлашҡан. Ирташ күле һәм Мәтеле (Метлинский) быуа менән ҡылымыҡтар аша бәйле. Күл тирәләй Ырыҫкүл, Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре теҙелеп киткән.

## Тасуирламаһы
Күл көҙгөһө майҙаны — 12,2 км².Диңгеҙ кимәленән — 224 м бейеклектә ята.

Геометрик дәүмәле — 4,6 км (көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа) һәм 2,4 км (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа). Уртаса тәрәнлеге 1,9 м.

Күлдең һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һаҙлыҡлы. Төньяҡ-көнсығыш яры текә, ярлау.
Күлдә табан, карп, ҡорман, алабуға, суртан тереклек итә.

### Мәғлүмәт өсөн
1997 йылда Берҙәнеш күле стронций-90 һәм цезий-137 менән бысраныу майҙанына эләккән булған.

## Этимологияһы
Топоним башҡорт теленең төньяҡ-көнсығыш һөйләшендәге «Берләнеш» һүҙенән үҙгәргән. Шул ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге «бәрҙе» балығынан йәки Бирҙе тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан булыуын фараз итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Берҙәнеш

## Һылтанмалар
* Озеро Бердениш http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109440-berdenish.html
* Бердениш http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Berdenysh.htm .

## Сығанаҡтар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

## Иҫкәрмәләр
Матбуғат йорто (Екатеринбург)

**«Урал эшсеһе» нәшриәте типографияһының бинаһы (Матбуғат йорто)** — Рәсәй Федерацияһының Урал федераль округына ҡараған  Свердловск өлкәһендәге (Екатеринбург өлкәһе) Екатеринбургта Екатеринбург ҡалаһындағы (элекке Свердловск ҡалаһы) 1929—1930 йылдарҙа «Урал эшсеһе» гәзите редакцияһы һәм типографияһы өсөн махсус төҙөлгән бина. Екатеринбург Матбуғат йортоноң бинаһы проектының авторҙары — Г. А. Голубев һәм В. А. Сигов. Матбуғат йорто Рәсәй Федерацияһының Екатеринбург ҡалаһындағы Ленин урамында 46-сы йортта урынлашҡан. 1930 йылдарҙа шул дәүергә хас булған конструктивизм стилендә төҙөлгән Екатеринбург Матбуғат йорто бинаһының хәҙерге хәле ҡәнәғәтләнерлек, унда хәҙерге көндә ҡаланың төрлө ойошмалары эшләй. Екатеринбург ҡалаһында шул Матбуғат йорто исемендәге ресторан, кафе, барҙар бар). Матбуғат йортоноң бинаһы Свердловск ҡалаһының конструктивизм стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Хәҙерге көндә Матбуғат йорто бинаһы Федераль әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Матбуғат йорто

## Иҫкәрмәләр
Олбани (Нью-Йорк)

**Олбани** (ингл.  Albany) — АҠШ-тың Нью-Йорк штатының баш ҡалаһы һәм Олбани округының баш ҡалаһы. 97,9 мең ҡала халҡы һаны, ҡала агломерацияһында халыҡ һаны 870,7 кеше (2010 й.).

Күрше Трой, Скенектади һәм Саратога-Спрингс ҡалалары менән тығыҙ бәйле, улар менән бергә баш ҡала округын барлыҡҡа килтергән һәм АҠШ тарихи төбәктәренең береһе булып тора. Был округтың төп өлөшөн Олбани — Скенектади — Трой ҡала агломерацияһы тәшкил итә, Нью-Йорк штатында ҡала халҡы иҫәбе буйынса дүртенсе урында һәм АҠШ-та 56 урында тора.

### XIX һәм ХХ быуаттың беренсе яртыһында ҡала тарихы

Олбани үҙ тарихы дауамында мөһим транспорт үҙәге булып тора. XVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында Нью-Йорк штатында түләүле юлдар әүҙем төҙөлә һәм 1815 йылда Олбани шул юл селтәренең үҙәгендә була. Янындағы канал менән берлектә эшләүсе тимер юлдар төҙөү ҡаланы мөһим транзит үҙәгенә әйләндерә, Нью-Йорк штатына Буффало һәм шулай уҡ Мичиган биләмәһенән кешеләр ағыла башлай.

1807 йылда Роберт Фултон пароход линияһын эшләтә башлай, Нью-Йорктан Олбаниға беренсе пароходтар йөрөй башлай. 1810 йылда ҡалала 10 763 кеше йәшәй һәм Олбан иҙурлығы буйынса илдә 10-сы урынға сыға..

1908 йылда АҠШ-тың Олбани муниципаль аэропорты асыла.

## Географияһы
Олбани ҡалаһы Нью-Йорктан төньяҡҡа табан 240 км алыҫлыҡта , Мохок йылғаһының Гудзон күленә ҡушылған ерҙән аҙ ғына көньяҡтараҡ ята. Ҡала Гудзон күленең көнбайыш ярында урынлашҡан (уға бик яҡын ғына тора). Ҡала территорияһы убалы, бейек нөктәһе (төньяҡ-көнбайышта) — диңгеҙ кимәленән 99 метр түбән тора.

### Климат
Олбани территорияһының климаты уртаса континенталь, ҡышы һалҡын, ҡарлы, йәйе дымлы.

* Йыллыҡ уртаса температура — +9,0;°
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,4 м/с.
* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 71 %

## Халыҡ
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Олбаниҙа 97 856 кеше йәшәгән.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* : Квебек
* : Неймеген
* : Нассау
* : Тула
* : Верондағы

### Ҡала-партнерҙар
* : Гент
* : Эстремадура (провинция)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Миссолонги лагунаһы

**Миссолонги лагунаһы** (, *Limnothalassa Mesolongiou*) — Көнбайыш Грецияның Этолия-Акарнания районының көньяғында урынлашҡан һай һыулы лагуна. Лагуна Патра ҡултығын һәм Ион диңгеҙ ҡултығы менән тоташҡан. Өсмөйөш формаһындағы лагунаның оҙонлоғо һәм киңлеге бергә 10 —20 км. 

Иң тәрән урыны 5—6 метр, күпселек өлөшөндә тәрәнлек 1,5 метр ғына. Был урындарҙа диңгеҙ ылымыҡтары үҫә. Лагунаны бер нисә утрау уратып алған. Утрауҙар араһында һыу тәрәнлеге 10 см ғына. Был һаҙлыҡлы урындарҙа балыҡтар бар.  һыу ятҡылығын **Kynia**. күле тип атай.

Миссолонги лагунаһының төньяғында  Айтолико лагунаһы урынлашҡан. Ике лагуна Миссолонги-Айтолико лагуналар комплексын барлыҡҡа килтерә..

Лагунаның көнбайышта ауыл хужалығы ерҙәре һәм дамбалар менән тоташҡан ерҙәре  20 быуатта өлөшләтә киптерелә, 15 км оҙонлоҡтағы һәм 200 метр киңлектәге Айтолико утрауы (ярамутрауы тип тә әйтәләр) яр буйындағы иң ҙур утрау. Утрауҙың көнсығыш яғы дамбаны хәтерләтә.

## Миссолонги лагунаһындағы утрауҙар

*Dolmas 
*Kleisova 
*Komma
*Prokopanistos 
*Schinias
*Tourlida 
*Vasiladi
Олбани округы (Вайоминг)

**Олбани** (ингл.  County Albany) — округ. Вайоминг штатының (АҠШ) округы. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны округта 36  299 кеше була (01.04.2000 йылда — 32 кеше 014). Округтың административ үҙәге— Ларами ҡалаһы. Ҡалала Вайоминг университеты бар.

## Тарих
**Олбани округы** 1868 йылдың 16 декабрендә ойошторолған, ул ваҡытта Вайоминг ерҙәре Дакота Территорияһындағы Ларами округы майҙанына ҡараған була. **Олбани** Вайоминг Территорияһының округы булып рәсми рәүештә 1869 йылдың 19 майында һанала.

## Географияһы
АҠШ халыҡ иҫәбен алыу Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса округтың дөйөм майҙаны 11 160 км<small><sup>2</sup></small>, шул иҫәптән:

* ҡоро ер өҫтө — 11 км 0672 (99,16 %);
* һыу өҫтө —       93 км2 (0,84 %).

### Милли һаҡланған территориялар
* Милли резерват Бамфорт
* Милли резерват Хаттон-Лейк
* Медисин-Боу милли паркы(бер өлөшө)
* Милли резерват Мортенсон-Лейк

### Йәнәш округтары

## Төп автомобиль юлдары
*  30 US
*  287 US
*  I-80

## Тораҡ пункттар

### Ҡалалар
* Ларами
* Рок-Ривер

### Статистик айырым урындары
* Олбани
* Сентенниал
* Баттес
* Вудс Ландинг-Джелм

### Башҡалар
* Бослер
* Буфорд
* Гарретт
* Ти-Сайдинг

## Иҫкәрмәләр


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список округов Вайоминга
* Список городов Вайоминга

## Һылтанмалар
* National Historic listing Albany of Places Register for Co., Wyoming
Олбани (Джорджия)

**Олбани** (ингл.  Albany) — АҠШ, Джорджия штатының Дауэрти округының административ үҙәге булған ҡалаһы. Ҡалаға 1836 йылда нигеҙ һалынған.

## Географияһы
Ҡала Джорджия штатының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Флинт йылғаһы ярында урынлашҡан. АҠШ халыҡ иҫәбе Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡала 144,7 км² майҙанды тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә ята. Олбани ҡалаһының мэры — Дороти Хаббард.

## Халыҡ

АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһының 2010 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса Олбани ҡалаһының халҡы 77 434 кеше тәшкил итә, халыҡ һаны буйынса Олбани Джорджия штатында һигеҙенсе иң ҙур ҡала булып тора. Халыҡ тығыҙлығы — бер квадрат километрға 535-тән ашыу кеше. Раса составы: аҡ тәнлеләр (25,2 %); афроамерикандар (71,6 %); аҫаба американдар (0,2 %); азиаттар (0,8 %); тымыҡ океан утрауҙары кешеләре (0,1 %); башҡа раса вәкилдәре (0,9 %) һәм ике раса һәм унан да күберәк раса вәкилдәре (1,1 %). Бөтә расалар араһында латин американдар расаһы халыҡтың 2,1 процентын тәшкил итә.

Халыҡтың 27,8 проценты — 18 йәштән кесе йәштәге кешеләр; 13,0%-ы — 18 йәштән 24-кә тиклем; 27,7 % — 25 — 44 йәшлек; 19,6 % — 45-64 йәшлек, 11,3 % — 65 йәштән өлкән. Халыҡтың уртаса йәше — 31,4. Һәр 100 ҡатын-ҡыҙға 85,6 ир-ат тура килә. 18 йәштән өлкән 100 ҡатын-ҡыҙға — 116,7 ир-ат тура килә.

Йорт хужалығының уртаса килеме — $25 191; ғаиләнең уртаса килеме — $35 067. Йән башына уртаса килем— $16 117.

*Йыл буйынса ҡала халҡы һанының динамикаһы:*

## Транспорт
Олбани ҡалаһы үҙәгенән 6 км алыҫлыҡта, көньяҡ-көнбайышта, ҙур булмаған ҡала аэропорты урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәр
* Рэй Чарльз — америка музыканты, соул, джаз һәм ритм-энд-блюз стилендәге музыка башҡарыусыһы.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Ҡала рәсми сайты
Макаронка

**MAKARONKA** — Дондағы Ростовта «18+» эксперименталь театры, күргәҙмә майҙансығын һәм рәссамдарҙың оҫтаханаларын берләштергән арт-майҙансыҡ. Элекке макарон фабрикаһы  территорияһында  2013 йылда 16thLINE галереяһы тырышлығы менән асыла.

## Тарихы
MAKARONKA  арт майҙансығын 2012 йылдың авгусындаға асыу  ваҡыты   лекция, концерт, перформанс, конкурс граффити һәм бер нисә күргәҙмә һәм проектты  берләштергән  «Макарон фабрикаһы» урам фестивале менән тап килә. Һәр ял көнө урам сәнғәте тураһында лекциялар үткәрелә, уларҙы Мәскәү, Санкт-Петербург, Пермь, Ташкенттан һәм башҡа ҡалаларҙан килгән белгестәр уҡый. Фестивалдә яҡынса 50  стрит-арт һәм граффити рәссамдары ҡатнаша, улар араһында Кирилл Кто  һәм Миша Most кеүек билдәле рәсәй рәссамдары,  шулай уҡ Украина, Германия һәм Белоруссиянан ҡунаҡтар ҡатнаша.

MAKARONKA Дондағы Ростовта  элекке макарон фабрикаһы территорияһында  2013 йылдың  31 ғинуарында асыла. Асылыу ваҡытында «18+» театрының документаль треш-мюзикл премьераһы т, шулай уҡ  «СИТО» арт-төркөмөнөң күргәҙмәһе үтә.

2013 йылдың  февраленән MAKARONKA арт-майҙансығының тамаша залында коммерция булмаған кинолар күрһәтелә башлай (кураторы — Максим Березин).
2013 йылдың авгусында Дондағы Ростовта хәҙерге заман сәнғәте галереяһы һәм MAKARONKA арт-төркөмө тырышлығы менән халыҡ-ара кимәлдә хәҙерге заман сәнғәтенең «Бергәләп эш итеү территорияһы» ҡала фестивале үтә.

## Иң билдәле проекттары

* 2017 — «Экоршеның мәңгелек ҡиммәттәре». Александр Кисляков
* 2016 — «Өн төҫө». Николай Коваленко.
* 2014 — «Һәйкәлдәр».
* 2013 — «Бергәләп эш итеү территорияһы» хәҙерге заман сәнғәте фестивале .
* 2013 — «Ялдың бер протоколы». «СИТО» арт-төркөмө

## Һылтанмалар

* MAKARONKA на сайте галереи 16thLINE 

## Сығанаҡтар
Воронеж филармонияһы

**Воронеж филармонияһы** — Воронеж ҡалаһының концерт ойошмаһы

## Тарихы
Воронеж филармонияһы 1937 йылда ойошторола. 1961 йылда ул элекке «Тауматограф» кинотеатр бинаһына урынлаша, хәҙерге ваҡытта ла шул бинала эшләй.

## Бина
Бина 1908 йылда «Тауматограф» тип аталған ҡалала икенсе кинотеатр өсөн  төҙөлә. 1915 йылда бина киңәйтелә.  Фасадында һылап эшләнгән  грифондар менән һүрәттәр барлыҡҡа килә, ә кинотеатрҙың исеме «Кино» тип үҙгәртелә. Революциянан һуң кинотеатрҙың исеме яңынан  «Комсомолец» тип үҙгәртелә. 1943 йылда яңынан тергеҙелгәндән һуң бинала ҡыҫҡа ваҡытҡа фильмдар яңынан күрһәтелә башлай. Бер аҙҙан бында музыкаль комедия театры урынлаша, ә 1961 йылдан бина өлкә филармонияһына күсә. 1950-се йылдарҙа майҙандың был яғындағы бөтә  йорттарҙы бер кәрниз аҫтына  ҡуйыу өсөн бинаны 4 ҡатҡа тиклем  бейегәйтеп төҙөргә планлаштырыла .

## Коллективтары

* Воронеж Академик симфоник оркестры
* Губернатор эстрада-тынлы оркестры
* "Элегия" шиғриәт театры 
* Музыкаль-әҙәби лекторий
* Урыҫ йырҙары ансамбле "Воронежские девчата"
* "Отрада" ансамбле 
* урыҫ халыҡ музыкаһы, йыр һәм бейеү ансамбле  "Балалайка"
* Казак йыр ансамбле "Держава"
* "Воронежские солисты" ансамбле
* Воронеж филармонияһының ирҙәр хоры
* "Арт-шоу групп"
* Концов Николай Александрович
* Воронеж филармонияһының "Big Band"

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Воронежской филармонии
Олбани (Техас)

**Олбани** (ингл.  Albany) — Техас (АҠШ) штатының Шеклфорд округындағы ҡалаһы. Олбани был округтың иң ҙур ҡалаһы һәм уның административ үҙәге. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһының 2014 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса Олбани ҡалаһында 2011 кеше йәшәгән.

## Тарих
Олбаниға 1873 йылда нигеҙ һалынған, ә уның исемен клерк Уильям Крюгер (ингл.  William Cruger) үҙенең Джорджия штатындағы тыуған ҡалаһы Олбани хөрмәтенә биргән.

## Географияһы
Олбани ҡалаһы Шеклфорд округының үҙәгендә Абилиндың төньяҡ-көнсығышында  һәм  шоссеһеның киҫелешкән ерендә урынлашҡан. Ҡала диңгеҙ кимәленән 1414 фут (431 метр) бейеклегендә ята. . Ҡаланың дөйөм майҙаны — 1,47 квадрат миль (3,81 км²). Климаттар классификацияһы буйынса климат муссонлы субтропик тип һанала, был йылы дымлы йәй һәм йомшаҡ ҡышлы урын, ләкин ҡаты һыуыҡтар ҙа булғылай.

## Демография
2010 йылда Олбани ҡлаһының халҡы 2034 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 552 ғаилә, торлаҡ йорттары 822 тәшкил итә. Раса билдәләре буйынса 93,3 проценты — европа расаһына ҡарай, 0,4 % — афроамерикандар, 0,7 % — индеецтар, 0,1 — азиаттар, 2,8 % — башҡа раса, ә 2,6 % — метистар. Латин американдарын халыҡтың 10,5 % тура килә. Ҡала кешеләренең уртаса йәшен 40,9 йәштәге кешеләр тәшкил итә, ә нисбәте түбәндәгесә: 29,1 % кеше — 20 йәшкә тиклем; 19,7 проценты — 20-нән алып 40 йәшкә тиклем; 35,1 проценты — 40-тан 65 йәшкә тиклем; ә 15,9 % — 65 йәштән өлкән. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар нисбәте һаны уртаса 100-гә 85,8 кеше тәшкил итә.

2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса Олбаниҙа 2032 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 1000 (49,2 %) ир-ат һәм 1032 (50,8 %) ҡатын-ҡыҙҙар, ә уртаса йәштәре 40 йыл тәшкил иткән. Баһа буйынса йән башына уртаса килем  тәшкил итә, ә һәр йорттоң килеме — . Ҡуртымға алынған йорт өсөн түләү уртаса .

## Иҫкәрмәләр
Ырыҫкүл

**Ырыҫкүл** -  - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы күл .

## Географияһы
Ырыҫкүл Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында, Ирташ күленән 7,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан күл.

Координаттары: 57°18'46"N  69°4'17"E 

Ырыҫкүл тирәһендә Берҙәнеш, Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Соҡоро эрозиялы-тектоник процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төбөндәге ултырмалар ҡеүәте яҡынса 2 м (географ В.Н. Лебедев мәғлүмәттәре буйынса, 1907 йылда 10 метрға еткән булған).

Ярҙары һөҙәк, тигеҙ. Аҡмай торған һыу ятҡылығы. Көҙгөһөнөң майҙаны 5 км², км² (абс. кимәле 234 метр булғанда); һыу массаһы күләме 15 млн м³; максималь тәрәнлеге — 3,8 м, уртаса тәрәнлеге — 3 метр тирәһе.

Төбө тигеҙ; көнсығыш өлөшөндә күлдең тәрәнлеге бер аҙ арта - (В. Н. Лебедева 1907 йылда башҡорттарҙвн яҙып алған риүәйәттәр буйынса,бында «Акташ» ята).

Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы йәйге ваҡытта 3,3—3,7 г/л тиклем, ҡышын 4,3 —5 г/л тирбәлә)

Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге йәйге осорҙа 1 м тирәһе, ҡыш — 2 метр тирәһе.

Төп ихтиофауна вәкилдәре — карп, табан

1957 йылда «Маяҡ» химкомбинаты аварияһы арҡаһында Ырыҫкүл радиоактив бысраныуға дусар була.

Хәҙерге ваҡытта 90Sr буйынса яҡынса 100 Бк/л, 137Cs буйынса — 0,3 Бк/л тәшкил итә. Күл төбө һәм балыҡтары шулай уҡ радионуклидтар менән ныҡ бысранҡан. Күл хужалыҡта ҡулланыуҙан сығарылған.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге *Ырыҫ* тигән һүҙҙән йәки ошо һүҙ менән ҡушылған Ырыҫҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа.

## Һылтанмалар
*Озеро Урускуль http://chel-portal.ru/enc/uruskul
*Озеро Урускуль http://wikimapia.org/27382704/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C.

## Сығанаҡтар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
## Иҫкәрмәләр
Китап йорто (Воронеж)

**Китап йорто** — Воронеждағы Революция проспекты, 33 адресы буйынса урынлашҡан административ бина. Революция проспектындағы иң бейек йорт. Бина үҙ исемен киҫеме менән аҫҡа ҡаратып ҡуйылған китапҡа оҡшағаны өсөн ала.

1870-се йылдарҙа был йорт урынында Ф. С. Курильченкова ҡарамағындағы сарлаҡлы айырым йорт була. 1903 йылда бинаға ҙур булмаған йорт төкәтелә, унда фотография ательеһы, ә һуңыраҡ — сәнғәт ательеһы урынлаша.

1930-сы йылдарҙа был урында яңы административ бина төҙөргә ҡарар ителә. 1935 йылда төҙөлөш башлана. 1936 йылдың көҙөндә төҙөлөш эшендә ҡулланылған ҡоролмалар фасадтан алына. Эске биҙәү эштәре 1938 йылда тулыһынса тамамлана, беренсе ҡатында ҡаланың төп китап магазины асыла.

Архитектор А. В. Миронов алты ҡатлы фасадты вертикаль буйынса өс өлөшкә бүлә. Урта өлөшө икенсе ҡаттың аркадалары терәктәренә ултыртыла.

Китап йорто һуғыштан һуң шулай уҡ А. В. Миронов етәкселегендә тергеҙелә. Эске ҡайтанан планлаштырыу архитектор В. П. Глотов тарафынан башҡарыла. 1960-сы йылдарҙан алып 1982 йылға тиклем бинала «Молодой коммунар» редакцияһы урынлаша. Хәҙер был китап йортонда «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе һәм партия рәйесе Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
* Дом книги — Воронеж
* Дом книги, Воронеж
Рованиеми сиркәүе

**Рованиеми сиркәү** (фин. Rovaniemen kirkko) — Рованиеми ҡалаһындағы (Финляндия) инжил-лютеран ғибәҙәтханаһы

## Тарихы
Рованиеми үҙәгендәге 850 урынлыҡ   сиркәү  архитектор Бертель Лильквист  проекты буйынса 1950 йылда төҙөлгән . Элекке  сиркәү бинаһы  Лапландия һуғышы барышында  1944 йылдың 16 октябрендә емерелә. Сиркәүҙең үҙенсәлеге булып ҡыйығындағы ҡыҙыл төҫтәге тәре тора.  Төҫөн һайлау төрлө йәмәғәт бәхәстәрен тыуҙыра.

2005 йыл дауамында Рованиеми сиркәүендә комплекслы реставрация үтә. Иң һиҙелерлек үҙәгреше булып баҡыр ҡыйығы тора.

## Эске биҙәлеше
Сиркәүҙең бейеклеге 14 м һәм киңлеге 11 м булған алтарь  фрескаһын  1951 йылда профессор Леннарт Сегерстер  башҡара. Эше  «Тормош сығанағы» тип атала. Фресканың проекты Һуғыш тамамланғанға тиклем, 1936 йылда тамамлана, һәм Раямяки ҡалаһының лютеран сиркәүе  өсөн тәғәйенләнә . Һуңынан рәссам, Рованиеминың тулыһынса емерелеүен иҫәпкә алып, яңы ғибәҙәтхана өсөн махсус был фресканы йыя

Сиркәүҙе биҙәгәндә  рәссам Антти  Салменлинна ҡулланған тема  —   традицион норд-фин көндәлек тормошо. Сиркәүҙең  стена биҙәктәрендә символик һарыҡ болан менән алмаштырыла. Сиркәүҙә скульптор Гуннар Уотилдың эмблема  менән ағастан игеһаусылар һүрәттәре бар.

Сиркәү органы — Кристенсен оҫтаханаһында эшләнгән 45-тауышлы орган, оҫтаханаларында етештерелгән 

## Иҫкәрмәләр
Тверь көнкүреш музейы

**Тверь көнкүреш музейы** Тверь сауҙагәрҙәре Арефьевтарҙың ҡала усадьбаһы биналары комплексында урынлашҡан; Тверь дәүләт берләшкән музейының бүлексәһе ..

## Тарих
Тверь көнкүреш музейы 1970 йылда ике ҡатлы бинала асыла. Бина 1784 йылда архитектор Штенгель проекты буйынса төҙөлгән һәм элек сауҙагәр Арефьевтарҙың йорто булған. 1986 йылда ҡала усадьбаһына яңы ҡаралтылар өҫтәлеп төҙөлөү арҡаһында музей экспозиция майҙандары киңәйгән — ике төкәтмә һарайында кареталар, ҡоҙоҡ һәм амбар тора — күргәҙмә «XVIII—XIX быуаттарҙағы ҡала усадьбаһы» тигән яңы исемен ала.

Ҡалаларҙы планлаштырыу өлкәһендәге яңы дәүләт сәйәсәте сиктәрендә усадьба яңыртып төҙөлгән; 1763 йылдағы янғындан зыянланған, Арефьевтарҙың ҡала усадьбаһы янғындан һуң һаҡланып ҡалған берҙән-бер барокко стилендәге усадьба булып тора.

2012—2013 йылдарҙа усадьбаның төп йортонда, флигелдәрендә һәм кареталар (арба) һарайында реставрация уҙғарылған.

## Экспозициялар
Музей экспозициялары Тверь ҡалаһы халҡының тормош-көнкүреш яғына арналған, шулай уҡ унда декоратив-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәре лә ҡуйылған.. Музейҙа «Тверь губернаһының XVII-ХХ быуат башындағы декоратив-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте», «XIX быуаттың икенсе яртыһындағы — XX быуат башындағы Тверь крәҫтиәндәре көнкүреше», «Бельский хазинаһы сере», «Рус самауыры. Тверҙә сәй эсеү» һәм «Тверь сауҙагәрҙәрендә ҡунаҡта» даими экспозициялары эшләй.

Барлығы музей коллекцияларында 773 һаҡланған әйбер иҫәпләнә. Экспозицияларҙың дөйөм майҙаны 833 м² тәшкил итә..

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Тверь көнкүреше музейы рәсми бите.
Урман музейы (Рованиеми)

**Лапландияның урман музейы** (фин.*<span lang="fi" style="font-style:italic;">Lapin metsämuseo</span>*) —  Рованиеми (Финляндия) ҡалаһында урынлашҡан урман музейы.

## Тасуирламаһы
1960 йылдан Рованиеми ҡалаһы тирә-яғына урман әҙерләү тарихы менән бәйле Лапландияның төрлө өлөштәренән бер нисә бина һәм ҡоролма күсерелә.  Улар барлыҡҡа килгән  Лапландия урманы музейы коллекцияһы өсөн нигеҙ  булып тора. Музей Рованиеминан яҡынса  3,5 км алыҫлыҡта урынлаша. Иң боронғо биналар XX  быуат башына ҡарай, иң яңылары 1950-се йылдарҙа төҙөлә. Музей килеүселәрҙе лапланд урман ҡырҡыусыларының һәм һал ағыҙыусыларының 1900—1950 йылдарҙа ғөрөф-ғәҙәттәре, тормошо һәм эше менән таныштыра. 

Музейҙа  Лапландияның урман ҡырҡыусыларының ғөрөф-ғәҙәттәре, мәҙәниәте,  урман ҡулланыу тарихы менән бәйле материалдар һаҡлана. Музей коллекцияһы үҙенең эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ тулыландырыла.  Музейҙың төп маҡсаты был әйберҙәрҙе, фотоһүрәттәрҙе, архивты һәм улар менән бәйле булған мәғлүмәттәрҙе өйрәнеү һәм һаҡлау тора. 2010 йылға ҡарата музей коллекцияһында яҡынса 3000 әйбер, 43000 фотоһүрәт, бер нисә рәт  архив материалдары бар .

Музей Kantapuu электрон базаһына йәлеп ителгән, Финляндияның төрлө музей комплекстарының музей тупланималары  һанартыуы арҡаһында был  музей коллекциялары менән ситтән тороп танышырға  мөмкинлек бирә.

## Иҫкәрмәләр
Рованиеминың үҙәк стадионы

**Үҙәк стадион** — Рованиеми (Финляндия) ҡалаһындағы үҙәк  спорт ҡоролмаһы

## Тарихы
Стадион  1953 йылда асылған, ә 1982 йылдан һуң реконструкциялауға дусар булған.

2007 йылдың көҙөндә уға  ремонт планлаштырыла. Әммә Рованиеми ҡалаһы  етәкселеге реконструкциялау буйынса сараларҙы  2008 йылға  тиклем кисектерергә ҡарар итә.  Юғары футбол лигаһы рәйесе Ян Уолден белдереүенсә, әгәр РоПС Юғары Лигаға күтәрелһә, уға талаптары ҡәнәғәтләрелек булмаған стадионда рөхсәт булмаясаҡ

2008 йылдың июнь аҙағында стадионда реконструкциялау башлана, яҡтыртыу мачталары төҙөлә. Прожекторҙары сентябрь башында ҡуйыла. 2009 йылдың йәйендә яһалма газон алмаштырыла һәм ярҙамсы бина төҙөлә. Дүрт һуңғы үҙ майҙанындағы уйындан һуң РоПС Сусивуд майҙанында тағы бер үҙ уйынын үткәрә. РоПС квалификацияға ярашлы булмаған яланда уйнағаны өсөн өс тапҡыр иҫкәртеү ала, һәм хатта  2008 йылдың 24 авгусында 75 000 евро күләмендә штраф алғанға тиклем уйнай. Реконструкция ваҡытында бина урынында  105 йыллыҡ граната табыла

2015 йылдың йәйендә реконструкция тамамлана. 2015 йылдың 10 июлендә стадион асыла. Шул саҡта Финляндия Чемпионаты сиктәрендә баш ҡала ХИК клубы менән асыу  уйыны үткәрелә.  Яңы төп трибуна Артто Пало Росси Тикка тарафынан проектлана

## Тасуирламаһы
Үҙәк майҙанда өс йүгереү юлдары бар, ә фронтта - дүртенсеһе. Юлдар йәшел япма  менән ҡаплаған. Төп трибунала 2 003 ултырыу урыны бар, ә ҡабырға трибуна  800 ултырыу урынына эйә

## Иҫкәрмәләр
Виллинген (Вестервальд)

**Виллинген** () — коммуна. Германияла, Рейнланд-Пфальц федераль ерендә урынлашҡан коммуна.

Виллинген коммунаһы Вестервальд районы составына инә, Реннерод идаралығына буйһона. Виллинген коммунаһындағы халыҡ һаны 249 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Бургомистр Мартин Юмель — Виллингтен коммунаһы менән идаралыҡ итеүсе. Виллинген коммунаһы 3,68 квадрат километр майҙанды биләп тора. Коммуна диңгеҙ кимәленән 570 метр бейеклектә урынлашҡан. Виллинген коммунаһының рәсми коды — *07 43 1 311*. Телефон коды *+ 49 2667*

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Таш күпер (Воронеж)

**Таш күпер** — Воронеж ҡалаһында Чернышевский һәм Карл Маркс урамдары киҫешкән урындағы көмрө күпер.

## Тарихы
Күпер 1826 йылдың август-сентябрендә губернатор Н. И. Кривцов заманында ҡала архитекторы И. А. Блицин проекты буйынса төҙөлә. 1984-1986 йылдарҙа ҡаланың 400 йыллығына күпер яңыртыла, реконструкция архитектор А. В. Поспеевтың проекты буйынса башҡарыла. Ҡаланың 425 йыллығына 2011 йылда икенсе тапҡыр реконструкция үткәрелә.

Таш күперҙә «Мужская женская игра» фильмы эпизоды төшөрөлә.

## Тасуирлама
Күпер оҙонлоғо 10 метрҙан артмай, уның аҫтында Воронеж һыуһаҡлағысы ярына текә төшөү юлы. Күпер ҡала халҡының традицион туй үткәреү урыны булып тора. Йәштәр туй көнө бында киләләр, шампан шешәһен күпергә ваталар һәм үҙҙәренең исемдәре яҙылған йоҙаҡ эләләр. Ошондай туй йолаһы үткәргәндән һуң никах ныҡлы һәм бәхетле була тип иҫәпләнә. Күпер икенсе төрлө «Ғашиҡтар күпере» тип атала.

## Галерея

Файл:Каменный мост.jpg|Таш күпер 1917 йылдағы революцияға тиклем 
Файл:Каменный мост 2.JPG|Көнбайыштан күренеш
Файл:Kamenniy most2.jpg|Чернышевский урамынан күренеш (өҫтән)
Файл:Каменный мост 3.JPG|Чернышевский урамынан күренеш (аҫтан)


## Әҙәбиәт
* **Э. А. Шулепова, Е. Н. Чернявская, Т. С. Старцева** *Историко-культурное наследие Воронежа*. — Воронеж: Центр духовного возрождения Черноземного края, 2000. — 575 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса Таш күпер
Гарри Поттер

**Гарри Поттер Джеймс** () — әҙәби персонаж, инглиз яҙыусыһы Джоан Роулингтың романдар серияһының төп геройы.

Гарриға ун бер йәш тулғас, бик күп йылдар һаҡланған сер асыла: малай тылсымсы булып сыға. Хәҙер ул үҙенең үҙенсәлекле көсө менән эш итергә өйрәнергә тейеш, Һәм уны Альбус Дамблдор үҙ етәкселеге аҫтында булған «Хогвартсс» мәктәбенә саҡыралар. Гарри тылсымлы роман берләшмәһендә бик билдәле булып сыға. Баҡтиһәң, малайҙың яҙмышы ҡара көстәр хужаһы, бик күп кеше үлемдәрен килтергән Волан-де-морттыҡы менән бәйле икән.

Гарри Поттер — бар донъяға билдәле персонаж.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
* Исеме: Гаррри Джеймс Поттер
* Ата-әсәһе: Джеймс Поттер һәм Поттер Лили (Эванс).
* Кәүҙә төҙөлөшө: ябыҡ, тәпәш буйлы.
* Үҙенсәлектәре: түңәрәк күҙлек кейеп йөрөй; маңлайында йәшенде хәтерләткән яра йөйө бар.
* Күҙҙәре: асыҡ йәшел.
* Ғәҙәти булмаған һәләттәре: тылсымсы; йыландар телен аңлай (крестражының юҡҡа сыҡҡанына тиклем),Хогвартстағы квиддичтың иң яҡшы һәм һуңғы йөҙ йыл эсендәге иң йәш уйынсыһы (күрәһең, бындай талант атаһынан күскәндер).
* Факультеты: Гриффиндор (тылсымлы эшләпә Слизеринға уҡырға тәғдим иткән була).
* Патронус: болан.
* Квиддич: уйынсы, 6 курстан команда капитаны (Гарри Поттер и принц-полукровка). Дүртенсе курста уйын Өс Тылсымсы Турниры арҡаһында туҡтатылып тора, ә биштә Долорес Амбридж тыйыуы өсөн ул ярыштарҙа ҡатнашыу хоҡуғынан мәхрүм ителә.
* Ғаилә: Джеймс Поттер (атаһы), Лилиә Поттер (әсәһе), Блэк Сириус (крестный атаһы), Петуния Дурсль (инәйе), Дурсль Вернон (апаһы), Дадли Дурсль (ике туған ҡустыһы), Джинни Уизли (ҡатыны), Джеймс Поттер (улы), Альбус Северус Поттер (улы), Лилиә Поттер (ҡыҙы).
* Тылсымлы таяғы: 11 дюйм, остролист һәм феникс ҡаурыйы. Гермиона Грейнджер тарафынан 7 бүлектә һындырыла (Гарри Поттер һәм үлем дары). Шулай уҡ һуңынан ул Бузинный һәм Драко Малфойҙың тылсым таяҡтары менән эш итә.
* Мөхәббәте: Джинни Уизлию (дүртенсе -бишенсе курстарҙа Чжоу Чанг оҡшай)
* Осоусы һеперткеләре: 1) Уйынсыҡ һепертке.,Сириус Блэк тарафынан беренсе тыуған көнөнә бүләк ителә, 2) Нимбус-2000, Минервый МакГонагалл бүләге, 3) Йәшен, Сириус Блэк, бүләге 4) "Йәшен"дең бәләкәй һыны раштыуағв Тонкс Нимфадора биргән бүләк (Феникс Гарри Поттер һәм ордендар).
* Балалары: өлкәне — Джеймс Поттер Сириус (олатаһы Джеймс Поттер һәм крестный атаһы Блэк Сириус хөрмәтенә аталған), уртансыһы — Северус Поттер Альбус (Альбус Дамблдор һәм Северус Снеггҡа (ингл. Snape) арнап ҡушылған), кесеһе— Поттер Полумна Лилиә (өләсәһе Лилиә (Эванс) Поттер һәм ғаилә дуҫы Лавгуд Полумной хөрмәтенә ҡушылған). 
*Гарри Поттер Өс тылсымсылар кубыгы еңеусеһы

## Иҫкәрмәләр
Тельгте

**Тельгте** () — Германиялағы, ерҙең Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге ҡала.

Тельгте ҡалаһы Мюнстер административ округына буйһона. Ҡала Варендорф районы составына инә. Германияның Тельгте ҡалаһында халыҡ һаны 19 114 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса).Ҡаланың майҙаны — 90,6 км². Тельгте ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә ята. Тельгте ҡалаһының бюргермейстеры — Вольфганг Пипер. Тельгте ҡалаһында байтаҡ иҫтәлекле урындар бар, шуларҙың береһе — Изге Клеменс сиркәүе һәм уның янындағы готик капелла. Ҡала ике өлөштән тора: Яңы ҡала һәм Иҫке ҡала, Иҫке ҡала аша тын ағымлы Эмс йылғаһы аға. Ҡаланың рәсми коды — *05 5 70 044*. Телефон коды — *49 2504*.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Telgte_Kirche.jpg|Изге Клеменс сиркәүе алдындағы капелла
Файл:Telgte_Ems.jpg|Эмс йылғаһы ярында урынлашҡан Иҫке ҡаланың күренеше


## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Ступино (Рәсәй)
*  Поляница-Здровать (Польша)
*  Томбол (Техас), АҠШ

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Ҡораҡлы-Маян

**Ҡораҡлы-Маян** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Этимологияһы
Күл исеме ҡәрҙәш монгол һәм бурят телдәрендәге "баян" — «бай үҙән» топонимы менән ауаздаш, үләне мул һәм яҡшы һыу сығанағы булғанын аңлата. Был монголдарҙың башҡорт халҡы составынадағы төрки ҡәбиләләргә йоғонтоһо менән аңлатыла. *Маян-Һылыу* йәки *Баян-Һылыу* — башҡорт һәм ҡаҙаҡ халыҡтарының шул исемдәге эпос геройы. Башҡорт телендә *ҡораҡлы*  — «ҡор» һәм «аҡ», *-лы* — һүҙ яһаусы аффикс ҡушыу юлы менән яһалған тип яҙа Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ғалим һәм яҙыусы Шәкүров Рәшит Закир улы хеҙмәттәренә таянып ..

### Башҡа варианттар

Билдәле булыуынса, Ҡораҡлы-Маян менән Маян күле 1743 йылдағы Иҫәт провинцияһы ландкартаһы буйынса бер һыу ятҡылығы хасил иткән булған. Бары XIX быуатта ғына күл һайығып, икегә бүленә башлаған. Шул ваҡыттарҙа килеп сыҡҡан да Ҡораҡлы-Маян атамаһы. Ул ваҡытта күл эргәһендә һуңғараҡ Учалы районына күсенгән сыуаштар һәм типтәрҙәр йәшәгән тип яҙа "Силәбе өлкәһе энциклопедияһы" сайты . Сыуаштар күлдең бүленгән үләнлерәк яғын "*куракла*", йәғни "*үләнле*" тип атай башлаған. Был урындарҙан сыуаштар 1747 йылда Учалы районына күсенгән , тип яҙа энциклопедия, крайҙы өйрәнеүсе В. Поздеев эҙләнеүҙәренә таянып (тимәк, бер күл тип теркәлгән ваҡыттан 4 йыл ғына үткән булған).

## Географияһы

Ҡораҡлы-Маян Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, Свердловск өлкәһе менән сиктәш.Күлдән көньяҡтараҡ Маян күле урынлашҡан, улар Ҡораҡлы-Маян менән бергә 1743 йылдағы Иҫәт провинцияһы ландкартаһында бер күл тип билдәләнгән. Һуңғараҡ һыу ятҡылығы һайыҡҡан һәм ике күл барлыҡҡа килгән .. Шулай уҡ янында ике бәләкәй күл - Ишбулды һәм Искәндәр - бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

## Һылтанмалар
* Озеро Куракли-Маян http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/kurakli-mayan
* Озеро Куракли-Маян https://chelindustry.ru/view2.php?idd=457&idotr=70&rr=8 
*Шувалов Н. И. Куракли-Мая́н // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.
Рованиемила тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Рованиеми тыуған яҡты өйрәнеү музейы** (фин.*<span lang="fi" style="font-style:italic;">Rovaniemen kotiseutumuseo</span>*) —   Рованиеми (Финляндия) ҡалаһындағы музей.

## Тасуирламаһы
Рованиемила тыуған яҡты өйрәнеү музейы XIX һәм XX быуаттар сигендәге крәҫтиән йортоноң  тормошон һүрәтләй. Музей Рованиемила, Кемийоки йылғаһы буйындағы Пёюккёля фермаһы ихатаһында урынлашҡан. Музейҙың төп бинаһы үҙенең баштағы урынында  1840 йылдарҙа ампир стилендә төҙөлгән бүрәнә ҡоролманан ғибәрәт.  Ферма төбәктә Лапландия һуғышында емерелмәй ҡалған берҙән-бер ҡаралты була. Музей экспозицияһында матур ҡарағай ихатаһы һәм ике тарихи таш  ҡойма бар. Башҡа музей биналары музей зонаһына бөтә Рованиеминан  күсерелгән.

Пёюккёля фермаһы тарихы XVII  быуаттан билдәле. XX  быуат башына тиклем ферма Пёюккёля ғаиләһенә ҡараған, 1911 йылда уны  урман сәнәғәте компанияһы Kemi Oy һатып ала. 1957 йылда хужалыҡ  Rajaiemi Totto ry  ассоциацияһы биләмәһенә күсә һәм уның территорияһында музей ойошторола.

Музей урындағы музей ассоциацияһы Rovaniemi Totto ry идаралығы аҫтында. Музей башлыса   тамашасылар өсөн йәй асыла. Бында шулай уҡ төрлө мәҙәни саралар ойошторола, күргәҙмәләр һәм әңгәмәләр уҙғарыла. Музей традицион байрамдарҙан  Раштыуа байрамы һәм флагтары менән Йәй уртаһы байрамдарын үҙ эсенә ала.

## Иҫкәрмәләр
Виллинген (Упланд)

**Виллинген** () — Германия дәүләтендәге коммуна. Виллинген - Германиялағы коммуна, ул Гессен федераль ерендә урынлашҡан. Виллинген коммунаһы Кассель административ округы составына инә. Виллинген коммунаһы Вальдек-Франкенберг районына ҡарай. Коммунала йәшәгән халыҡтың һаны (2006 йылдың 31 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) 6515 кешене тәшкил итә. Әлеге көндә Томас Трахте Виллинген ҡалаһының башлығы булып идара итеп тора. Виллинген коммунаһының майҙаны 80,19 квадрат километрға тигеҙ. Был коммуна диңгеҙ кимәленән 584,1 метр бейеклектә урынлашҡан. Коммунаның рәсми коды — 06 6 35 022. Телефон коды — + 49 5632.

Виллинген коммунаһында бик уңайлы, заманса саңғы трамплины булдырылған, бында спортсылар өсөн бөтә уңайлыҡтар ҙа бар. Виллинген коммунаһында  һәр йыл һайын трамплиндан саңғы менән һикереү буйынса Донъя Кубогының төрлө этап ярыштары үткәрелеп тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Рованиеминың сәнғәт музейы

**Рованиеми сәнғәт музейы** (фин. *<span lang="fi" style="font-style:italic;">Rovaniemen taidemuseo</span>*) —  Рованиеми  (Финляндия) ҡалаһындағы музей.

## Тарихы
1986 йылда Рованиеми  муниципаль сәнғәт  музей асыла, ул Торнио музейында тарихы һәм мәҙәниәте һүрәтләнгән  Турнеэльвен йылғаһы үҙәненән тыш, шулай уҡ Лапландия провинцияһының музейы ла була.  Музей Рованиеми ҡалаһы үҙәгендә 1930 йылдарҙа төҙөлгән элекке автомобилдәр туҡталышы бинаһында  урынлашҡан һәм  1980 йылдарҙа музей өсөн махсус реконструкцияланған. Реконструкция архитектор Юхани Палласмаа проекты буйынса башҡарыла

Реконструкциянан һуң музей  1986 йылдың 17 октябрендә асыла.   2011 йылдың майында ҡалған  туҡталыш өлөшө музей комплексына тулыһынса үҙгәртеп ҡоролоп бөтә, яңынан төҙөү ике йыл дауам итә. Художество музейы  өҫтәмә биналар ала,  уларҙа Лапландия камера оркестры урынлаша. Бина Корунди Мәҙәниәт йорто тигән исем ала. Бинаның дөйөм майҙаны 5300 квадрат  метр тәшкил итә.

Музей директоры — Хилькка Лийкканен. 2016 йылда  музейҙа 32 меңдән ашыу кеше  булған.

## Музей коллекцияһы
Сәнғәт музейының коллекцияһы Дженни һәм Антти Вихури Фондының коллекцияһына нигеҙләнгән, уға 1940 йылдар аҙағынан булған фин заманса сәнғәт әҫәрҙәре инә. Әлеге көндә музей коллекцияһында   ҡаланың муниципаль коллекцияһынан 3000-дән ашыу әҫәрҙәр, Фин мәҙәниәт фонды тупланмалары бар.

## Иҫкәрмәләр
Неймеген

**Неймеген** (, МФА: , элегерәк **Нимвеген** () — Нидерландтың көнсығыш өлөшөндәге ҡала, провинцияһы Гелдерланд провинцияһында, Ваал йылғаһы (Рейндың дельта тармаҡтарының береһе) буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны — 165,1 мең кеше (2012). Майҙаны — 57,53 км².

## Тарихи белешмә
Нидерландтың боронғо ҡалаһы, рим осоронда *Batavodurum* булараҡ билдәле, һуңыраҡ *Noviomagus* тип йөрөтөлә Беренсе тапҡыр Рейн йылғаһы һәм Ваал йылғалары үҙәнендә ҡәлғә төҙөү менән бәйле б. э. тиклемге I быуатта телгә алына. Ҡәлғә эргәһендә ҡәлғә исеме аҫтында ҙур булмаған Oppidum Batavorum ауылы барлыҡҡа килә. Артабан шул ауыл ҙурая һәм ҡалаға әйләнә.

## Мәҙәниәт
Неймегенда Медицина университеты (1923 йыл), (1923), ыласын ихатаһы музейы һәм ҡала музейы эшләй, театр, концерт залы бар.

Неймегендағы иң боронғо бина — 16-ҡырлы баптистерий (изгеләндерелгән 799 йылда) һәм XII быуат сиркәүе емереклектәре. Был Бөйөк Карл резеденцияһынан Бөркөт ихатаһын (*Valkhof*) күрергә мөмкин. Император резиденцияһы булған бина викингтар тарфынан емерелә, уны яңынан Фридрих Барбаросса төҙөтә (1155 йылда). Француз революционерҙары 1796 йылда уны тулыһынса юҡҡа сығара.

Ҡала үҙәгендәге иң ҙур биналар — Изге Стефан ҙур сиркәүе (*Kerk Grote*) һәм ренессанс ратушаһы (1554) — улар Икенсе донъя һуғышынан һуң тергеҙелә. Иғтибарға лайыҡ башҡа биналар: латин мәктәбе(1544-45), үлсәм һәм үлсәүҙәр йорто (1612), хәҙерге заман кешеһе хаҡына урындағы сиркәү — изге Петр Канизий сиркәүе (1960).

Ҡала һәр йыл һайын үткәрелә торған Халыҡ-ара дүрт көнлөк йәйәү маршҡа старт биреү урыны булып тора(июлдең һәр өсөнсө шишәмбе көнөндә старт бирелә).

## Спорт
Ҡалала профессиональ футбол клубы «НЕК» төпләнгән, был клуб Нидерланд чемпионаттарының юғары дивизионында сығыш яһай.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Неймегендең туғанлашҡан ҡалалары:

*  Псков, Рәсәй (1987)
*  Масайя (), Никарагуа
*  Газиантеп (төр. Gaziantep), Төркиә
*  Олбануть (ингл. Albany), АҠШ
*  Хигасимацуяма (), Япония (1996)

## Билдәле кешеләре
* Деккерс, Дафне
* Маргарита, принцесса Бурбон-Пармская (тыуған 1972)
* Свирс, Исаак (1622—1673) — Нидерланд адмиралы, XVII быуат.
* Эдвард «Эдди» Ван Хален — нидерланд сығышлы америка гитарасыһы, Александр Ван Халендың ҡустыһы
* Амира Виллигхаген (тыуған 2004) — йырсы
* Майя Хакворт (тыуған 1966) — йырсы

## Галерея

Файл:Nijmegen (2).JPG|
Файл:Benedenstad_1.jpg|
Файл:Sint Stevenstoren Nijmegen.JPG|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Маян (күл)

**Маян** — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Этимологияһы
Күлдең исеме монгол, бурят топонимдәре менән ҡәрҙәш: *баян* — «бай үҙән», йәғни мул үләнле һәм яҡшы һыу сығанағы булған ерҙәр тигән мәғәнәлә. Был монгол йоғонтоһо төрки ҡәбиләләр составына ингән башҡорт ҡәбиләләрендә лә сағыла: *Маянһылыу* һәм *Баянһылыу* — ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡ эпосы геройының исеме.

## Географияһы
Свердловск өлкәһе сиктәренә яҡын торған Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Яҡын торған торлаҡ пункттары: Муры, Сәркәй һәм Разъезд № 2. Төньяҡтараҡ Ҡораҡлы-Маян күле, 1743 йылда Иҫәт провинцияһының ландкартаһында Маян бер күл итеп билдәләнә. Һуңыраҡ был һыу ятҡылығының һыуы кәмеп, бер күлдән ике күл барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр
Филлинген-Швеннинген

**Филлинген-Швеннинген** () — көньяҡ-көнбайыш Германиялағы район үҙәге булған ҡала, Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан.

Фрайбург административ округына буйһона. Шварцвальд-Бар районы составына инә. Халыҡ һаны 81 022 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Ҡала 165,47 км² майҙанды биләй.  Рәсми коды — *3 08 26 074*.

Шварцвальдтың иң эре ҡалаһы. 1972 йылдағы коммуналь реформалар сиктәрендә ике ҡала (Филлинген һәм Неккарҙағы Швеннинген) бер административ идара аҫтында берләшә.

## Географияһы
Филлинген ҡалаһы Шварцвальдтың көнсығыш сигендә һәм Бригахалағы Бар яҫы ҡалкыулығындағы соҡор араһында тора — Дунай йылғаһының ике башының береһендә (икенсеһе — Брег), улар Донауэшингендә бергә ҡушылып аға.
Швеннинген Бар яҫы ҡалҡыулығынан биш километр көнсығыштараҡ урынлашҡан. Швеннинген һаҙлығынан Неккар йылғаһы ағып сыға. Ҡала 660 метрҙан алып 975 метр ауышлыҡтағы тауҙар битләүендә урынлашҡан.
Ике ҡала араһында европа йылғаларының һыу айырғысы тора (Дунай Ҡара диңгеҙгә, ә Рейн — Төньяҡ диңгеҙгә аға) һәм элекке Вюртемберг һәм Баден сиктәре тора.

### Климат
Филлинген-Швеннингендә уртаса яуым-төшөм йыл әйләнәһенә 916 мм тәшкил итә, уртаса йыллыҡ температура 6,7 °C.

### Тирә — яҡ
Ҡаланан алыҫ түгел Германияның коммуна һәм ҡалалары урынлашҡан:
Унтеркирн, Шварцвальдтағы Санкт-Георген, Менхвайлер, Кенигсфельд, Нидерэшах, Даухинген (бөтәһе лә Шварцвальд-Барҙа тора), Дайссинген (Роттвайл районы), Троссинген (Тутлинген районы), шулай уҡ Тунинген, Бад-Дюрхайм, Бригахталь, Донауэшинген һәм Ференбах (бөтәһе лә Шварцвальд-Барға ҡарай).

#### Ҡаланың райондары буйынса халыҡ һаны

Сығанағы: 

## Сәнәғәте
* GmbH ASG Transformatoren — электротехника продукцияһын етештереү.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Понтарлье (Франция)
*  Тула, Рәсәй Федерацияһы

## Фотоһүрәттәр
Файл:Riese romäus.jpg| Бөйөк Ромеус (Филлинген) 
Файл:Romaeus tower vs.jpg| Филлингенда Ромеус манараһы. 
Файл:Schwenningen-neckarquelle-1928.jpg| Швеннингенда Неккар сығанағы. 
Файл:Fasnet in Villingen.JPG| Narro карнавалы 
Файл:Narrenzunft Schwenningen Hansel Narrentreffen Meßkirch 2006 4.jpg|  

## Әҙәбиәт
* Konrad Spindler: bei Magdalenenberg Villingen Der, des 6 Fürstengrabhügel Ein. vorchristlichen Jahrhunderts, u Hollstein E. mit Beiträgen von. E. Neuffer, zu vor Führer — in Denkmälern frühgeschichtlichen und Baden-Württemberg, 5 Band, Theiss-Verlag, u Stuttgart. 1976 Aalen, 2. Aufl. 1999. S. 112, 1 Faltbeil. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Филлинген-Швеннинген
* нем. Официальная страница г. Филлинген-Швеннинген
Саранск (аэропорт)

**«Саранск» аэропорты** (IATA: SKX, ICAO: UWPS) — Федераль әһәмиәткә эйә халыҡ-ара аэропорт. Аэропорт шул уҡ исемдәге ҡалала,Мордва Республикаһының баш ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
1940 йылдың икенсе яртыһында аэтопорт сифатында Лямбирь хәрби аэропорты ҡулланылған. 1955 йылда ҡала һыҙаты эсендә, ҡаланың хәҙерге Гагарин урамында, аэропорт төҙөлә. 1960 йылда Луховка ауылы янында, хәҙерге урынында, яңы аэропорт асыла.

1964 йылда яңы аэровокзал төҙөлә. 1981 йылда бетондан осоу-ултырыу һыҙығы файҙаланыуға ҡабул ителә, был аэропорт тарафынан Ту-134 һәм Як-42 турбореактив самолеттарын ҡабул итергә мөмкинлек бирә. 1988 йылда аэропорт ҙур үҫеш кисерә: рейстар һаны йылына 14 меңгә етә.

2015 йылда аэропортҡа халыҡ-ара аэропорт статусы бирелә.

2017 йылдың ғинуарынан алып йыл аҙағына тиклем аэропортта реконструкция үткәрелә, ул футбол буйынса донъя чемпионаты-2018 үткәреүгә әҙерлек алып барыу өсөн ябыла. Осоу-ултырыу һыҙаттары асфальт-бетон менән нығытыла. Пассажирҙар өсөн яңы терминал төҙөлә, уның майҙаны яҡынса  һәм үткәреү һәләте сәғәтенә 300 кешегә тиклем (уйын ваҡытында сәғәтенә 600 кеше үткәрә). Аэропортты реконструкциялау тамамлағандан һуң, ул Boeing 737—800 һәм Airbus A320 самолеттарын ҡабул итә ала. Реконструкциялауҙан һуң, 2018 йылдың 14 февралендә беренсе даими рейс ҡабул ителә.

## [[Һауа судноһы|Ҡораллы көстәр]] самолеттарының ҡабул ителеүсе төрҙәре
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ту-134, Як-40, Як-42, Let L-410 **«**Turbolet**»**, Bombardier CRJ 100/200, DA-40, 120 Embraer Brasilia EMB, 208 Cessna, ATR 72, 737 boeing-300/400/500/600/700/800, Airbus A320/319/321, ERJ Embraer-145, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100/200-ҙән ашыу еңел һәм, вертолет бөтә төр. Классификационный һ ОСОУ (PCN) 25/R/B/X/T.

## Эшмәкәрлек күрһәткестәре

## Маршрут селтәре

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Саранскиҙың «Резинотехника» заводы

**Саранскийҙың «Резинотехника»** заводы — Рәсәйҙең сәнәғәт еңе етештереүсе предприятиеһы. Предприятиеның төп продукцияһы — гидравлик һәм сәнәғәт еңе, шулай уҡ техпластина. Төп продукцияһын ҡулланыусылар — сәнәғәт һәм ауыл хужалығының төрлө тармаҡтары.

## Предприятие тарихы
Элекке Куйбышев исемендәге совхоз территорияһының бер өлөшөндә 1960 йылда Мордва АССР-ның 30 йыллығын байрам итеү хөрмәтенә йыйылған митингта буласаҡ комбинатҡа нигеҙ ташы һалына.

Тәүге продукцияны беренсе етештереү цехы 1965 йылда сығара.

1965—1970 йылдар осоронда предприятие түбәндәге төр продукция сығарыуҙы үҙләштерә:

* төньяҡта ҡулланылыусы ҡыйыҡ ҡайыш
* металл менән үрмәтелгән еңдәр
* автобустар өсөн резина келәмдәр

1980—1990 йылдарҙа тармаҡтың предприятиелары араһында предприятие алдынғы позицияны биләй, ул «ГАЗ», «ИжМаш», «УАЗ», «ПАЗ» һәм башҡа автогиганттарҙы үҙ продукцияһы менән комплектлай.

Үҙ үҫеше ваҡытында предприятие төҙөлөш эштәре алып бара, үҙ хеҙмәткәрҙәрен торлаҡ менән тәьмин итеү менән шөғөлләнә, шулай итеп, предприятиеның тирә-яғында ҙур бер район барлыҡҡа килә, артабан уға «Октябрь районы» исеме бирелә. Әлеге ваҡытта районда 110 466 кеше йәшәй.

1992 йылда Саранскиҙың «Резинотехника» заводы приватизациялана.
1993 йылда завод асыҡ акционерҙар йәмғиәте Саранскиҙа «Резинотехника заводы» булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
2006 — 2011 йылдарҙа завод ОАО «СИБУР — Русские шины» холдингыһы составында тора.

## Идара итеүсе компания
2011 йылда «Рабэкс групп» компаниялары төркөмө бойошторола, ул тармаҡта иң эре холдинг була, унда Саранск «Резинотехника» заводынан тыш «Курскрезинотехника» заводы ла инә.

## Етештереү
2013 йылда инвестиция проекты сиктәрендә предприятиела сәнәғәт еңдәре етештереүҙең яңы линияһы эшләй башлай.

## Продукция
Предприятие түбәндәге төр продукция етештереү менән шөғөлләнә:

* сәнәғәт еңдәре
* техник пластиналар

## Һылтанмалар
* Официальный сайт СЗРТ
* На «Резинотехнике» грядет модернизация производства , Известия Мордовии — izvmor.ru
* Глава Мордовии обсудил перспективы развития завода «Резинотехника» , info-rm.com
* Масштабные инвестиции на ОАО «СЗРТ»
Крефельд

**Крефельд** ( ; 1929 йылға тиклем: ) — Германияның ер буйһоноуындағы ҡалаһы, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә урынлашҡан.

Ҡала Дюссельдорф административ округына буйһонған. Район ер буйһоноуындағы ҡала. Халҡы:  (2015; 2012 йылда — 222 026; 2009 йылда — 236,3 мең; 2000 йылда — 241,8 мең) кеше. Ҡала 137,68 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *05 1 14 000*.

Ҡала туғыҙ районға бүленә.

Крефельд ҡалаһы Ульяновскиҙың туғандаш ҡалаһы.

Ҡалала DUEWAG заводы эшләй.

## Тарих
Ҡала Рим ваҡытында уның легиондары Гелдубта хәрби лагерь төҙөгәндә нигеҙләнгән. 1105 йылдағы яҙмаларҙа Крефельд исеме Кринвельд тип яҙылғаны осрай..

Граф ҡатын Вальбурга 1598 йылдың февралендә  Крефельдты принц Мориц Оранскийға бүләк итә. Вальбурга үлгәндән һуң 1600 йылда Иоганн Вильгельм Клевский был ерҙәрҙе үҙләштерә, әммә Мориц 1601 йылда мираҫын уңышлы яҡлай. Крефельд ҡалаһы Оранский йорто юрисдикцияһы аҫтында Нидерландтың Алтын быуаты буйына ҡала. Был ҡаланың үҫеше ошо быуатта башлана.

Виллен III Оранский вафат булғандан һуң 1702 йылда Крефельд Пруссия короллеге составына индерелә. 1872 йылда Креффельд Рейн Пруссияһы сиктәрендә бойондороҡһоҙ ҡала була. 1918 йылда, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Бельгия уны оккупациялағандан һуң армияһының базаһы сифатында ҡуллана.

1929 йылда Эрдинген менән Крефельд берләшеп, Крефельд-Эрдинген ҡалаһын ойоштора; 1940 йылда ҡаланың исеме ҡыҫҡартылып Крефельд тип атала башлай.

## Иҫтәлекле урындар
* Линн Бург замогы
* Хюльзер Берг — Крефельдтең һәм уның тирә-яғының халҡы өсөн ял итеү урыны.
* Ҡалала **теш** **щеткаһына** һәйкәл ҡуйылған, уның бейеклеге — алты метр. Ул 1983 йылда ҡуйылған.

## Мәҙәниәт
Туҡыу мануфактураһы элек-электән Крефельд ҡалаһын данлап килгән. Ҡалала немец туҡыма музейы (Textilmuseum Deutsches), Ебәк мәҙәниәте музейы (der Haus Seidenkultur) бар.
Крефельд ҡалаһында иң билдәле Blind Guardian немец рок төркөмө барлыҡҡа килгән.

## Спорт
Ҡалала «Крефельд Пингвин» хоккей клубы бар, ул Немец хоккей лигаһында сығыш яһай.

## Фотоһүрәттәр

Файл: NRW, Krefeld - Hauptbahnhof 01.jpg|Вокзал
Файл:Weberhaus Krefeld.jpg|
Файл:Dionysius-kirche-krefeld.jpg|
Файл:Haus Greifenhorst Krefeld.jpg|
Файл:Gleumes Krefeld.jpg|
Файл:St-barbara-krefeld-aussen.jpg|Изге Великомученица Варвара православие ҡорамы (РПЦ МП)


## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Венло
*  Ульяновск
*  Дюнкерк
*  Шарлотт

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Крефельд янындағы алыш (Хюкельсмае)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Крефельд ҡалаһының рәсми сайты
Дупница

**Дупница** (болг. Дупница) — Болгарияның Кюстендилский өлкәһендәге ҡалаһы, Дупница общинаһының административ үҙәге.

## Географик урыны

Джерман йылғаһы ярҙарында, Рила тауы итәгендә, Софиянан көньяҡҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Болғар кенәздәре Аарон һәм Самуил ғәскәрҙәре араһында ҡалаһынан алыҫ түгел урында 987 йылдың 14 июнендә алышта була, унда Самуил еңә, ә Аарон үлтерелә. Был алыш"Дупница янындағы һуғыш" тип аталған.

Икенсе донъя һуғышы 1944 йылдың 4 ғинуарында АҠШ Хрби һауа көстәренең бомбардировщиктары B-17 Дупницаны бомбаға тота, ҡорбандар һаны 50 кеше тәшкил итә, улар үлтерелә һәм 40 кеше яралана.

1948 йылда уның исеме *Станок-Димитров* тип үҙгәртелә, был исем унда тыуып үҫкән Станке Димитров хөрмәтенә бирелгән; 1949—1950 йылдарҙа ҡала *Марек* (Станке Димитровтың партия псевдонимы) тип атала, әммә 1950 йылда исеме ҡабаттан *Станке-Димитров тип үҙгәртелә.*

1975 йылда халыҡ һаны 45 мең тәшкил итә. Дупница ҡалаһы тәмәке эшкәртеү үҙәгенә әйләнә; бында тағы ла фармацевтика, приборҙар эшләү, тегеү сәнәғәте һәм емеш-еләк консервалау предприятиелары була. Ҡаланың тирә-яғында күмер сығарыла һәм ТЭС «Бобов-Дол» ғәмәлдә була.

1982 йылда халыҡ һаны 44 мең тәшкил итә. Ҡалала тәмәке етештерелә,фармацевтика, приборҙар эшләү, тегеү сәнәғәте һәм емеш-еләк консервалау предприятиелары эшләй..

1990 йылда ҡаланың элекке **Дупница** исеме кире ҡайтарыла .

## Сәйәси хәл
Дупница общинаһының кметы (мэры) — Атанас Александров Янев, һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса бер партияға ла ҡарамаған, бойондороҡһоҙ ҡала башлығы.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Брянск, Рәсәй

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бит

## Иҫкәрмә