Тенишев Әҙһәм Рәхим улы

**Тенишев Әҙһәм Рәхим улы** (; 25 апрель 1921 йыл — 11 июль 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй лингвист-төркиәтсеһе, монголдарҙы өйрәнеүсе. Филология фәндәре докторы, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984). Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Урал-Алтай телендәре бүлеге мөдире. «Советская тюркология» журналының һәм «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» күп томлы баҫмаһының баш мөхәррире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Татарстандың (1997), Башҡортостандың (2000), Ҡалмыҡ Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Әҙһәм (Эдхям, Эдгем) Рәхим улы Тенишев 1921 йылдың 25 апрелендә Пензала татар ғаиләһендә тыуа. 10 йәшендә ата-әсәһе Джалал-Абадҡа (Ҡырғыҙ ССР-ы) күсә, буласаҡ ғалим мәктәпте шунда тамамлай.

Ғүмерен тел ғилеме һәм этнография менән бәйләүгә ҡарамаҫтан, уҡырға ингән беренсе юғары уҡыу йорто Мәскәү тимер юл транспорты инженерҙары институты була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ә. Р. Тенишев Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультеты студенты.

1953 йылда уйғыр теле буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтына эшкә урынлаша. Шунан һуң Ҡытай Халыҡ Республикаһына оҙайлы командировкаға бара һәм ошо илдәге төрки телдәр һәм уларҙың диалекттары буйынса материалдар йыя. Мәскәүгә ҡайтып, 1959 йылда боронғо уйғыр, салар, һары уйғыр телдәре һәм уйғыр диалекттары буйынса фәнни хеҙмәттәр яҙа, Ҡытайҙа туплаған материалдарын системалаштыра.

1969 йылда салар теле буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай; шулай уҡ был ваҡытта төрки телдәрен һәм боронғо төрки әҙәби ҡомартҡыларын өйрәнеүен дауам итә. Төркиәттә дүрт томлыҡ «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» монографияһы өҫтөндә коллектив эш башланыуы мәһим ваҡиға була.

Тенишев — 60 фәнни хеҙмәт авторы. Ул Бөрөнғо төрки һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша. 1995 йылда уның Синьцзян этнография буйынса сәйәхәткә сыға, Тибет һәм Үҙәк Ҡытай буйлап сәйәхәтенең этнографик көндәлеге сыға, унда ул урындағы халыҡтың матди һәм рухи мәҙәниәтен һүрәтләй.
2006 йылда И. Ғ. Ғәләүетдинов менән авторҙашлыҡта яҙған «Башҡорт әҙәби теле тарихының периодизацияһы тураһында» мәҡәләһендә әҙәби башҡорт теленең формалашыуы һәм үҫеше тарихы мәсьәләләрен ҡарай.
2005 йылда ғалимдың ҡатыны Елена Александровна туплаған «Эдгем Рахимович Тенишев. Жизнь и творчество» китабы сыға. Е. А. Тенишева иренең көндәлектәрен һәм ҡиммәтле фоторәсемдәрҙе Кунсткамераға тапшыра.

Мәскәүҙә Хованск зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡаҙаныштар ордены (Төркиә, 14 ғинуар 1998 йыл).
* «Данакер» ордены (Ҡырғыҙстан, 19 май 2001 йыл).

## Хәтер
* Ҡазанда бер урам уның исеме менән атала.

### Монографиялары
* Са­лар­ский язык. М., 1963;
*  (в соавт. с ).
* 
* Строй са­рыг-югур­ско­го язы­ка. М., 1976;
* 

::  (в соавт. с ,  и др.).
:: [Кн. 2] : Морфология. — 1988. — 557, [3] с. — 2000 экз. — ISBN 5-02-010861-8 (в соавт. с В. Д. Аракиным, Г. Ф. Благовой и др.).
::  (в соавт. с ,  и др.).
:: Кн. 5 : Региональные реконструкции. — 2002. — 766, [1] с. — ISBN 5-02-022638-6 (в соавт. с Г. Ф. Благовой, Э. А. Груниной и др.).

* Уй­гур­ский диа­лект­ный сло­варь. М., 1990;
* У тюрк­ских на­ро­дов Ки­тая. (Днев­ни­ки 1956—1958 гг.). М., 1995;
* Древ­не­кыр­гыз­ский язык. Биш­кек, 1997;
* 

### Мәҡәләләре
* 
* Три новых уйгурских документа из Турфана // Проблемы востоковедения. — 1960. — № 3. — С. 141—150 (в соавт. с Фэн Цзя-шэн).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Дыбо А. В.* Член-корреспондент РАН Э. Р. Тенишев // Известия РАН. Серия литературы и языка. 2001. Т. 60. № 3;
* 
* 
* Тенышев Эдхям Рахимович // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 34. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.

## Һылтанмалар
*   
* 
* Биография  на сайте «Тюркологические публикации»
* Биография  на сайте «Кумыкский мир»
* Статья в «Чувашской энциклопедии»
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* *Дыбо А. В., Мусаев К. М., Чеченов А. А.* Э. Р. Тенишев (к 70-летию)
* 
* *Дыбо А. В., Шеймович А. В.* Эдхям Рахимович Тенишев (1921—2004)
*  
* *Бахревский В. А.* Эдхям Тенишев и его наука 
* 
* *Бахмутов А.* Кому помешало культурно-историческое наследие князей Тенешевых
* *Дыбо А. В., [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И.]] [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Г.]], Псянчин Ю. В.* Жизнь, отданная науке 
* *Юсупов Р.* Тенишев 
* Наследие великого тюрколога 

### Айырым баҫмалар
* О языке калмыков Иссык-Куля
* К изучению тюркских языков Крыма 
* Магия древних знаков и чудачество казанского исследователя тюркских алфавитов  (о работах Ф. К. Мазитова)