Төркиәлә һәм Сүриәлә ер тетрәү (2023)

**2023 йылда Төркиәлә һәм Сүриәлә ер тетрәү** — 2023 йылдың 6 февралендә туғыҙ сәғәт арауығында булған бер-бер артлы ике көслө ер тетрәүҙең шартлы атамаһы. Беренсеһенең үҙәге 7,8 магнитудалы (± 0,1) Газиантепта (Төркиә) Шеһиткамил районында урынлашҡан, икенсеһенең үҙәге, 7,5 (± 0,1) магнитудалы Каһраманмараш (Төркиә) Экинёзю районында урынлашҡан. Ер тетрәүҙән һуң йөҙҙәрсә ҡабат һелкенеү (афтершоктар) теркәлә, уларҙың иң көслөһөнең магнитудаһы 6,7-гә етә. Ошо ер тетрәүҙәр һөҙөмтәһендә Төркиәлә 27 меңдән ашыу кеше һәләк була, ә Сүриәлә 5000 кеше, тағы ла тиҫтәләгән мең кеше зыян күргән. Төркиәлә ғәҙәттән тыш хәл һәм ете көнлөк матәм иғлан ителде. Ер тетрәү Төркиәлә 1939 йылда Эрзинджанда булған ер тетрәүҙән һуң иң көслө ер тетрәү тип таныла. Донъяла һуңғы тапҡыр ер тетрәүҙән зыян күреүселәр һаны һуңғы тапҡыр 2010 йылда Гаитиҙа була.

## Алдағы тарихы

Төркиә донъялағы иң әүҙем сейсмик зоналарҙың береһендә урынлашҡан. Ер тетрәү булған район өс тектоник плита киҫелешендә урынлашҡан: анатолия, ғәрәп һәм африкан. Ғәрәп плитаһы төньяҡҡа хәрәкәт итә, һөҙөмтәлә Анатолия плитаһы (Төркиәнең ҙур өлөшө урынлашҡан) көнбайышҡа ҡыҫырыҡлана. Плиталар хәрәкәте улар араһындағы һынылыш зоналарына баҫым яһай. Был баҫымдың һаҡланған энергияһының ҡапыл бүленеп сығыуы ер тетрәүҙәргә килтерә.

1970 йылдан ер тетрәүҙән 250 километр радиуста 2023 йылдың 6 февралендә 6 һәм унан да күберәк магнитудалы өс ер тетрәү була. Уларҙың иң ҙуры 6,7 магнитудалы 2020 йылдың 24 ғинуарында булған.

## Ер тетрәүҙәр
Беренсе ер тетрәү Газиантептың Шаһиткамил районында Сүриә сиге янында урындағы ваҡыт менән 04:17 сәғәттә (01:17 UTC) 17,9 километр тәрәнлектә була. Уның магнитудаһы 7,8. Ер тетрәүҙән һуң алты сәғәт эсендә Газиантепта 24 афтершок була. Уларҙың иң көслөләренең ҙурлығы — 6,7.

Шул уҡ көндө Төркиәлә 7,6 магнитудалы сираттағы көслө ер тетрәү була. Уның үҙәге Каһраманмараш гпровинцияһының Эльбистан районында була. Төркиәнең Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса идаралығы ер тетрәүҙән һуң 1117 афтершок булыуы тураһында хәбәр итте. Белгестәр әйтеүенсә, афтершоктар кәмендә тағы бер йыл дауам итәсәк.

Фамагуста (Кипр) яры буйында ҙур булмаған цунами тулҡындары теркәлгән. Улар зыян килтермәгән. Италияның Граждандарҙы яҡлау департаменты Италия ярҙарында цунами булыуы ихтималлығы тураһында иҫкәртә (һуңынан уны кире ҡаға).

Шул уҡ көндө Ҡаҙағстандың көньяғында 5,4 магнитудалы ер тетрәү була, ҡайһы бер тораҡ пункттарҙа 2-3 балл көсөндәге ер аҫты ер тетрәндеүе һиҙелә, тип хәбәр итә Ҡаҙағстандағы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының сейсмологик тәжрибә-методик экспедицияһы. Хмельницкий һәм Көньяҡ-Украина АЭС-тарында ер тетрәү һөҙөмтәһендә ҙур булмаған афтершоктар теркәлгән. Дания геология институты хәбәр итеүенсә, ер тетрәүҙәр Гренландияла сейсмографтарҙа теркәлгән.
Файл:Turkey magnitude 7.8 earthquake (3-17 AM, 6 February 2023) 1.png|Газиантептағы ер тетрәү
Файл:Turkey magnitude 7.5 earthquake (12-24 PM, 6 February 2023).png|Каһраманмараштағы ер тетрәү

Файл:M 7.8 - Central Turkey.jpg|Газиантептағы ер тетрәү
Файл:M 7.5 - 4 km SSE of Ekinözü, Turkey.jpg|Каһраманмараштағы ер тетрәү


## Эҙемтәләре

Ер тетрәү һөҙөмтәһендә 27 030-ҙан ашыу кеше һәләк була, 87 370 кеше яралана. Эҙләү-ҡотҡарыу эштәре барышында емереклектәрҙән 8 меңдән ашыу кеше ҡотҡарылған.

### Төркиә

Төркиә президенты Рәжәп Тайип Эрдоған әйтеүенсә, был Төркиәлә 1939 йылдан алып иң көслө ер тетрәү. Төрөк лираһының курсы рекордлы кимәлгә төштө..

Дөйөм алғанда, Төркиәлә 6217 бина емерелә, шул иҫәптән Каһраманмарашта 310 бина, Хатайҙа 1278 бина, Ғәзиантепта 581, Шанлыурфта 201 бина, Ғосманияла 101, Малатьела 130 бина, Килиста 50 бина, Адияманда 600 бина, Диярбаҡырҙа 20 бина һәм Аданда 24 бина.

Граждандар рейстары өсөн Каһраманмараш һәм Газиантеп аэропорттары ябыла.

#### Газиантеп

Беренсе ер тетрәүҙең үҙәге Ғазиантепта 500-гә яҡын бина емерелгән. Ҡала халҡының яртыһынан күберәге өйҙәренә ҡайта алмай, йәғни 1 миллион кеше. Тарихи ҡәлғә емерелә. Газиантеп-Нурдаги автомагистрале зыян күрә, «Каһраманмараш-Газиантеп» газ үткәргесе зыян күргәнгә тәбиғи газ һурҙырыу туҡтатыла.

#### Хатай

Хатайҙа, ер тетрәү ҙур зыян килтергән провинцияларҙың береһендә, 2 меңгә яҡын бина емерелә. Хатай аэропортының осоу-ултырыу һыҙаты зыян күрә, аэропорт бөтә рейстар өсөн ябыла. Шулай уҡ Хатайға тәбиғи газ биреү туҡтатыла. Искендерун провинцияһының иң ҙур ҡалаһында порт пристаненең емерелеүе һөҙөмтәһендә контейнерҙар түңкәрелә, был янғынға килтерә. Бынан тыш, Искендерун дәүләт дауаханаһы бинаһы, полиция участкаһы һәм суд бинаһы емерелә. Искендерун портында диңгеҙ кимәле күтәрелә. Яр буйындағы юлдарҙы һәм майҙандарҙы һыу баҫа. Эргәләге предприятиеларҙа йәшәүселәр һәм хеҙмәткәрҙәр эвакуациялана.

#### Адыяман
Адыяман — ике ҙур ер тетрәүҙән иң ныҡ зыян күргән ҡалаларҙың береһе. Күп фатирлы йорттарҙың күләмле емереклектәре булған ҡалала 3 километр самаһы оҙонлоҡтағы юлда торған биналар ҡалмаған тиерлек, дүрт квартал тулыһынса тиерлек емерелгән. Адыяман үҙәге составына ингән Коул ҡалаһы мэры Эркан Каракаш әйтеүенсә, үҙәк, атап әйткәндә, Бахчелиевлер һәм Ҡарапынар райондары, «‎тулыһынса емерелгән», тип белдерә. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә Адыяман ратушаһы, Ҙур мәсет һәм Гельбаша дәүләт дауаханаһы емерелә. Ҡаланың иң ҙур ҡунаҡханаһы, *Isias*, шулай уҡ ер тетрәүҙән тулыһынса емерелә.

#### Каһраманмараш
Каһраманмараш 7,7 һәм 7,5 магнитудалы ике ер тетрәүҙең эпиүҙәгенә эләгә. Ҡала үҙәгендәге биналарҙың күп өлөшө емерелә.

### Сүриә
Ер тетрәүҙән иң ныҡ зыян күргән райондарҙың береһе — Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы.

Сүриәләге иң ҙур нефть эшкәртеү заводы Банияста ҡорамалдар зыян күргәнлектән, нефть продукттары ағып сыҡҡанлыҡтан эшләүен туҡтата. Сүриәнең Раджа ҡалаһындағы зыян күргән төрмә бинаһынан «Ислам дәүләте» террористик төркөмөнөң ике тиҫтә яугиры ҡасҡан. Сүриәнең Музейҙар һәм иҫтәлекле урындар департаменты хәбәр итеүенсә, ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Алеппо цитаделе стеналарында ярыҡтар барлыҡҡа килгән.

## Реакция

Төркиәлә кризис өсөн дүртенсе кимәлдә хәүеф иғлан ителә (иң юғарыһы). 10 провинцияла өс айлыҡ ғәҙәттән тыш хәл һәм милли ете көнлөк матәм осоро иғлан ителә.Рәжәп Тайип Эрдоған ер тетрәүҙән зыян күргән ғаиләләргә һәр береһенә 10 000 төрөк лираһы түләнәсәге тураһында белдерҙе. Ул шулай уҡ бер йыл эсендә хөкүмәт 10 провинцияла зыян күреүселәр өсөн йорттар төҙөйәсәк тип белдерҙе. Төркиәгә 70 ил һәм 14 ойошма ярҙам тәҡдим иткән. Төрөк Ҡыҙыл Ярым Айы зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ҡан запасы бирә башлай. Ойошма халыҡты уны өҫтәмә тапшырырға саҡыра. Төркиә вице-президенты Фуат Октай эҙләү-ҡотҡарыу эштәренә йәлеп ителгән кешеләрҙең дөйөм һаны 103 800 кеше тәшкил итә тип белдерҙе. 5531 берәмек ауыр техника һәм 900 кран ҡулланыла. Шулай уҡ 10 карап, 50 самолет һәм 72 вертолет ҡатнаша. Төркиәгә 66 илдән ҡотҡарыу отрядтары килде. Октай шулай уҡ ер тетрәү һөҙөмтәһендә йортһоҙ ҡалған 1,05 миллион кеше ваҡытлыса приюттарҙа тип белдерҙе.. Евросоюз Төркиә менән Сүриәгә 6,5 миллион евро бирергә йыйыныуы тураһында белдерҙе. Сүриә хөкүмәте Евросоюзға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Европаның кризис менән идара итеү буйынса комиссары Янез Ленарчич, Сүриә хөкүмәтенә ҡарата санкцияларға ҡарамаҫтан, Сүриәгә гуманитар ярҙам күрһәтеләсәк, тип белдерҙе. Бөтә донъя банкы Төркиәгә ер тетрәү эҙемтәләрен бөтөрөү һәм ярҙам күрһәтеү өсөн 1,78 миллиард доллар ярҙам күрһәтәсәген белдерҙе..

Associated Press билдәләүенсә, халыҡ-ара ярҙамдың күп өлөшө Сүриәгә түгел, ә Төркиәгә ебәрелгән. Төркиәға ярҙам иткән һәм үҙенең ҡотҡарыусыларын ошо илгә ебәргән беренсе ил Әзербайжан була.

## Баһалауҙар
Сейсмологтар булған хәлде 1999 йылдағы Измит ер тетрәүе менән сағыштырҙы. Һәләк булыусылар һаны 3400-ҙән артҡас, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы уның 8 тапҡырға күберәк булыуы ихтимал тип белдерҙе.. Әзербайжан сейсмологтары әйтеүенсә, Төркиәлә афтершоктар бер ай дауам итәсәк. Итальян эксперты Джанлука Валенсизе Кипр районында һәм Төркиәнең көнсығышында афтершоктар хәүефе тураһында иҫкәртте. Төркиәнең хәүеф менән идара итеү агентлыҡтары ер тетрәүҙән килгән зыян күләмен 15 миллиард доллар тип баһалай (был 1999 йыл менән сағыштырғанда әҙерәк). Американың Fitch рейтинг агентлығы зыянды 4 миллиард доллар тип баһаланы. АҠШ-тың геология тикшеренеүҙәре баһалауынса, Төркиәнең юғалтыуҙары уның ЭТП-һының яҡынса 2 % тәшкил итеүе ихтимал.

Эрдоған мәғлүмәттәре буйынса, Төркиәләге ер тетрәүҙән 13 миллиондан ашыу кеше зыян күргән. Ул уны «донъялағы иң ҙур бәлә-ҡазаларҙың береһе» һәм «быуат катастрофаһы» тип атай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Төркиәлә һәм Сүриәлә һәләкәт зонаһында яҡынса 23 миллион кеше, шул иҫәптән 1,4 миллион бала булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
*