Энцелад (юлдаш)

**Энцела́д** (, ) — Сатурндың ҙурлығы буйынса алтынсы юлдашы. Уны 1789 йылда Уильям Гершель аса, ләкин 1980-се йылдар башына, планета-ара ике «Вояджер» зонды уға яҡынлағанға тиклем, ул бик аҙ өйрәнелә. Зондтар ебәргән һүрәттәр Энцеладтың диаметрын билдәләй (500 км тирәһе, йәғни Сатурндың иң ҙур юлдашы булған Титан диаметрының 0,1 өлөшө) һәм Энцеладтың Ҡояш системаһындағы ниндәй ҙә булһа башҡа есемгә ҡарағанда ҡояш нурын күберәк сағылдырыуын асыҡлай. «Вояджер-1» күрһәтеүенсә, юлдаштың орбитаһы тарҡау Е ҡулсаһының үтә тығыҙ өлөшө аша үтә һәм уның менән матдә алмаша. Ошо ҡулса Энцеладты барлыҡҡа килтергәндер, ахырыһы. «Вояджер-2» әллә ни ҙур булмаған был юлдаш өҫтөндәге рельеф күп төрлө булыуын асыҡлай: унда иҫке кратер булып ҡатҡан урындар ҙа,  яңы барлыҡҡа килгән бик йәш участкалар ҙа бар (ҡайһы берҙәренең йәше 100 миллион йылға ла етмәй).

2005 йылда Энцеладты «Кассини» планета-ара зонды өйрәнә башлай, һәм ул юлдаштың өҫтө һәм унда барған процестар тураһында ентеклерәк мәғлүмәттәр еткерә. Атап әйткәндә, көньяҡ ҡотоп өлкәһенән фонтан булып атылып торған һыуға бай шлейфты аса (моғайын, ошондай боҙло фонтандар Е ҡулсаһын барлыҡҡа килтергәндер ҙә инде). Был асыш, эске йылылыҡ билдәләре, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә эшләп торған кратерҙарҙың бик аҙ булыуы менән бергә, Энцеладта әлеге көнгә тиклем геологик әүҙемлек һаҡланыуын раҫлай. Газ гиганттарының юлдаш системаларындағы йыһан есемдәре йыш ҡына орбиталь резонанстарҙың «ҡапҡанына» барып эләгә, һөҙөмтәлә орбитаның эксцентриситеты тотороҡлана һәм оҙонлоҡ буйынса либрацияһына (тирбәлеүенә) килтерә. Был, үҙ сиратында, Сатурндың өҫтәлмә рәүештә йылыныуына үҙ өлөшөн индерә. Планетаға яҡын юлдаштар уның эстән йылыныуын арттыра, геологик әүҙемлекте шуның менән дә аңлатып була.

Энцелад геологик яҡтан әүҙем: ул — тышҡы Ҡояш системаһында әүҙем атылыуҙар күҙәтелгән өс күк есеменең береһе (әүҙем вулкан атылыу күҙәтелгән Юпитерҙың юлдашы Ио һәм Нептун юлдашы Тритон менән бер рәттән). Был атылыуҙарҙы анализлау уларҙың Энцелад ҡуйынындағы шыйыҡ һыулы океандың аҫтынан сығыуын күрһәтә. Шлейфтың химик составы бик үҙенсәлекле, шуға ла Энцелад астробиологик тикшеренеүҙәр өсөн бик мөһим тип күҙаллана. Шлейфты асыу Энцеладтың Сатурндың Е ҡулсаһы материяһы сығанағы булыуын да раҫлай

2011 йылда NASA ғалимдары «Enceladus Focus Group Conference» конференцияһында, «Ҡояш системаһында Энцеладтың Ерҙән ситтә беҙ белгән тормош өсөн иң яраҡлы урын» булыуын билдәләй .

NASA-ның Эймстағы Тикшеренеү үҙәгенән астробиолог Крис Маккей 2011 йылда, Ҡояш системаһында тик Энцеладта ғына «шыйыҡ һыу, углерод, аммиак формаһында азот һәм энергия сығанағы бар», тип белдерә. 2014 йылда «Кассини»ҙан алынған мәғлүмәттәрҙе анализлау юлдаш эсендә ҙурлығы буйынса Үрге күлгә торошло океан булыуын күҙалларға нигеҙ бирә, тип иғлан ителә.

2018 йылдың 27 июнендә ғалимдар «Кассини» Энцелад шлейфы ағымынан йыйған өлгөләрҙә ҡатмарлы органик макромолекулалар булыуы тураһында хәбәр итә.

## Атамаһы
Энцелад боронғо грек мифологияһындағы бәүлеүән Энкелад хөрмәтенә шулай атала. Был атаманы (Сатурндың асылған тәүге ете юлдашы атамалары кеүек үк) юлдаштарҙы беренселәрҙән булып асыусының улы — Джон Гершель — 1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһендә тәҡдим итә. Ул был атамаларҙы грек мифологияһында Кронос тип йөрөтөлгән Сатурн бәһлеүәндәр башлығы булғанға һайлай.
Энцелад рельефының деталдәренә исемдәр «Мең дә бер кисә» хикәйәләр йыйынтығынан алына. Кратерҙарға — ундағы персонаждар исемдәре, ә башҡа структураларына — бураҙналарға (*fossae*), тауҙар теҙмәһенә (*dorsa*), тигеҙлеккә (*planitiae*) һәм соҡорҙарға (*sulci*) — хикәйәләрҙәге географик объекттар исемдәре бирелә. 2017 йылдың февраленә Энцелад картаһына 85 атама индерелгән була, шуларҙың 22-һен Халыҡ-ара астрономия союзы 1982 йылда, ике «Вояжер» йыһан аппараты осоролғандан һуң раҫлай, ә ҡалғандарының исемдәре 2006 йылдан «Кассини» һүрәттәре нигеҙендә ҡушыла. Раҫланған атамалар өлгөләре — Аладдин кратеры, Дарьябар бураҙнаһы, Сәмәрҡәнд соҡорҙары һәм Сарандиб тигеҙлеге.

## Тикшеренеү

### Гершелдең асышы
Энцелад 1789 йылдың 28 авгусында 1,2 метрлы телескоп (диаметры буйынса ул донъяла иң ҙуры була) аша беренсе күҙәтеүҙәр үткәргәндә Уильям Гершель тарафынан асыла . Юлдашты ул 1787 йылда 16,5 сантиметрлыҡ телескоп аша күҙәткәндә үк шәйләгәндәй итә . Ялтырауы бик тоноҡ булғанға (+11,7m) һәм сағыуыраҡ Сатурн менән уның ҡулсаларының яҡынлығы Энцеладты күҙәтеүгә ҡамасаулай. Бының өсөн көҙгөһөнөң диаметры  булған (атмосфера шарттарына һәм яҡтылыҡ бысраныуына ҡарап) телескоп талап ителә. Энцелад, Сатурндың башҡа юлдаштары кеүек үк, йыһан эраһы башланғанға тиклем, Ер планетаһы Энцеладтың ҡулсалары яҫылығы менән киҫешеү мәлендә табыла (Сатурнда көн менән төндөң тигеҙләнгән мәлендә), сөнки ҡулсалар ҡабырғанан күҙәтелә һәм юлдаштарҙы күреү еңелләшә.

Гершель заманынан алып «Вояжер» осоролғанға тиклем Энцелад тураһында яңы мәғлүмәттәр бик аҙ була (әммә уның өҫтөндә һыулы боҙ булыуы беленә).

### «Вояжер» миссияһы
«Вояжер» серияһындағы ике йыһан аппараты беренсе тапҡыр Энцеладты ҙур план менән фотоға төшөрөүгә өлгәшә. 1980 йылдың 12 ноябрендә «Вояжер-1»  Энцелад янынан осоп үткән тәүге аппарат була. Аппарат менән юлдаш араһы ярайһы уҡ алыҫ булғанға күрә — 202 000 километр — һүрәттәре бик тоноҡ килеп сыға. Шулай ҙа уларҙа юлдаштың ҡояш нурҙарын яҡтыраҡ сағылдырыуы һәм уның өҫтөндә эре кратерҙарҙың булмауы күренә, ә был үҙ сиратында юлдаштың сағыштырмаса йәш булыуын һәм хәҙерге заманда йәки күптән түгел геологик йәһәттән әүҙем булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-1» Энцеладтың Сатурндың диффуз Е ҡулсаһының тығыҙ өлөшөндә урынлашыуын да иҫбатлай. Юлдаштың өҫтөндә кратерҙарҙың һирәк булыуын, рельефтағы был деталдәрҙе ҡаплау өсөн байтаҡ ҡына материал талап ителеүен, шулай уҡ юлдаштың ҙур булмаған гравитацияһын иҫәпкә алып, ғалимдар, Е-ҡулса Энцелад өҫтөнән атылған өлөшсәләрҙән тора, тип фаразлай.

1981 йылдың 26 авгусында «Вояжер-2», элекке аппаратҡа ҡарағанда, Энцеладҡа күпкә яҡыныраҡ килә (87 км 010), һөҙөмтәлә сифатлы фотоһүрәттәр алыу мөмкинлеге тыуа. Уларҙа юлдаш өҫтөнөң ҡайһы бер участкаларында кратерҙарҙың күберәк булыуы асыҡлана, ә был инде уларҙың оло йәштә булыуы күрһәтә. Мәҫәлән, төньяҡ ярымшарында урта һәм юғары киңлектәрҙә, түбәнге киңлектәр менән сағыштырғанда, кратерҙар байтаҡҡа күберәк. Һөҙөмтәлә ул Сатурндың бер аҙ бәләкәйерәк һәм бер төрлө кратерҙары үтә күп булған юлдашы Мимасҡа ҡапма-ҡаршы килә. Ғилми берләшмә өсөн Энцелад йөҙөнөң йәш булыуы көтөлмәгәнлек була, сөнки ул ваҡыттағы бер генә теория ла ошондай ҙур булмаған (Юпитерҙың юғары әүҙемлектәге  Ио юлдашы менән сағыштырғанда һалҡын) күк есеменең  шундай әүҙем булыу мөмкинлеген күҙаллай алмай. Әммә «Вояжер-2» Энцеладтың әлеге мәлдә әүҙем булыу-булмауын һәм Е ҡулсаһын тулыландырып тороуын асыҡлай алмай.

### Кассини-Гюйгенс

2004 йылдың 1 июлендә Сатурн орбитаһына  планета-ара автоматик «Кассини» станцияһы сыға. "Вояжер-2"нең мәғлүмәттәре нигеҙендә Энцеладты ентеклерәк тикшереү кәрәклеге билдәләнә һәм бер нисә тапҡыр уға 1500 километрға тиклем яҡынайыу планлаштырыла. Атап әйткәндә, «Кассини» көньяҡ ҡотоп өлкәһенән һыу парҙарының һәм ҡатмарлы углеводородтарҙың өҫкә атылыуын төшөрөп ала. Ә был иһә Энцеладтың боҙҙары аҫтында тормош булыуы тураһында күҙаллауҙарға нигеҙ булып тора.

2007 йылда бер төркөм ғалимдар һыу парҙарын һәм туҙан бөртөктәрен йөҙәр километр бейеклеккә атыусы боҙ гейзерҙарының математик моделен эшләй. Модель юлдаштың эске ҡатламдарында шыйыҡ һыуҙың булыуын фаразлай.

2008 йылдың 14 мартында «Кассини», Энцеладҡа бик ныҡ яҡынлашып, һыу фонтандары тураһында мәғлүмәттәр туплай, шулай уҡ йыһан есеменең яңы һүрәттәрен ебәрә. 2008 йылдың 9 октябрендә «Кассини» Энцеладтың гейзеры аша үткәндә юлдаштың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ океан булыуын күрһәткән мәғлүмәттәр йыя. 2009 йылдың июлендә «Кассиниҙан»  һыу фонтандарының химик составының ентекле мәғлүмәттәре алына һәм баҫтырыла. Был мәғлүмәттәр юлдаштың ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуын һәм уның йөҙләгән километрға атылып торған фонтандар сығанағы булыуын раҫлай.

2011 йылдың март башында ғалимдар Энцеладтың йылылыҡ ҡеүәте, быға тиклем иҫәпләгәнгә ҡарағанда, байтаҡҡа юғары булыуын асыҡлай.

2011 йылдың июнендә Гейдельберг университетынан (Германия) бер төркөм ғалимдар Энцелад ҡабығы аҫтында океан булыуы һәм һыуының тоҙло булыуы  тураһындағы һығымтаға килә
«Кассини»ҙың асыштары Энцеладты артабан тикшерергә кәрәклегенә күрһәтә. NASA һәм Esa Сатурн айҙарын өйрәнеү буйынса берлектәге проектты — Titan Saturn System Mission (TSSM) тәҡдим итә, ул айҙар менән бер рәттән Энцеладты тикшереүҙе лә күҙҙә тота. 2030 йылда йыһан аппараттары криовулкандар фонтандары ағымы аша осоп үтергә тейеш, әммә юлдаш өҫтөнә аппарат төшөрөү планлаштырылмай.

## Үлсәме һәм массаһы

Энцеладтың уртаса диаметры — 504,2 километр, массаһы һәм ҙурлығы буйынса Сатурн юлдаштары Титан (5150 км), Рея (1530 км), Япет (1440 км), Диона (1120 км) һәм Тефиянан (1050 км) ҡала алтынсы урында тора. Етенсе урында — Мимас (397 км). Был 7 объект, Сатурндың башҡа бәләкәй юлдаштарынан айырмалы, ярайһы уҡ дөрөҫ йомро шар формаһында.

Аппарат Энцеладҡа икенсе тапҡыр яҡынлашҡанда уның өс күсәрле эллипсоид формаһында булыуы асыҡлана. «Кассини» станцияһының мәғлүмәттәре буйынса уның үлсәме — 513,2(a)×502,8(b)×496,6(c) километр, (a) — Сатурнға йүнәлтелгән күсәр буйынса диаметры, (b) — орбитаға ҡарата тейеп торған һыҙыҡ буйлап диаметры, (c) — төньяҡ һәм көньяҡ ҡотоптар араһы. Был мәғлүмәттәрҙәге хата — 0,2-0,3 километр ғына.

## Орбитаһы

Энцелад — Сатурн планетаһының иң эре юлдаштарының береһе һәм планетанан алыҫлыҡта 14-се урынды биләй. Уның орбитаһы Сатурндың иң алыҫ — Е ҡулсаһының иң тығыҙ өлөшөнән үтә. Был ҡулса бик киң һәм боҙ һәм туҙандың тарҡау микроскопик өлөшсәләренән тора. Ул Мимас орбитаһы янында уҡ башлана һәм Рея орбитаһы янында тамамлана.

Юлдаштың орбитаһы Сатурндан 237 378 км алыҫлыҡта, ә уның болоттарының юғарғы ҡатламынан 180 000 километр алыҫлыҡта һәм Мимас (юлдаштан бәләкәйерәк) менән Тефия (ҙурыраҡ) орбиталары араһында урынлашҡан. Энцелад Сатурн тирәләй 32,9 сәғәт эсендә әйләнеп сыға. Әлеге ваҡытта Энцелад Диона менән орбиталь резонанста (2:1) хәрәкәт итә. Был резонанс Энцеладтың эксцентриситет орбитаһын (0,0047) тотороҡландырырға ярҙам итә, был көс артыу дәүмәлен даими үҙгәртеүгә килтерә, һөҙөмтә булараҡ юлдаш эстән йылына, шуға ла геологик әүҙемлек күҙәтелә.

Сатурндың күпселек юлдаштары кеүек, Энцелад орбитаһы буйынса үҙенең хәрәкәтенә ҡарата синхрон рәүештә планета тирәләй әйләнә. Шулай итеп, ул планетаға даими рәүештә бер яғы менән генә боролған килеш тора. Айҙан айырмалы рәүештә, Энцелад үҙ күсәре тирәләй әйләнгәндә либрацияға бирелмәй (һәр хәлдә, 1,5° артыҡ түгел). Шуға ҡарамаҫтан юлдаштың формаһы ҡасандыр унда либрация осоро булыуын күрһәтә. Был либрация, Диона менән резонанстан килгән кеүек, Энцеладты өҫтәмә йылылыҡ менән тәьмин итә алғандыр.

### Е ҡулсаһы менән үҙ-ара бәйләнеше
Е дүңгәләге — Сатурндың иң тышҡы ҡулсаһы.

Энцелад орбитаһы был ҡулсаның иң тығыҙ өлөшө буйлап үтә. Был өлкә ярайһы уҡ тар. Шуға күрә ҡулсаның Энцелад матдәләре менән тулыландырылыуын «Кассини» осоролғанға тиклем үк күҙаллайҙар. Йыһан аппаратынан алынған мәғлүмәттәр был күҙаллауҙы раҫлай ғына.

Е ҡулсаһын матдәләр менән тулыландырыуҙың ике юлы бар. Беренсе юл: ҡулсаны тулыландырыу сығанағы — Энцеладтың көньяҡ ҡотоп өлкәһендә урынлашҡан криовулканик факелдары (вулкан кратерынан лава урынына һыу, аммиак, метан урғыла). Әлбиттә, урғылған матдәләрҙең күбеһе юлдаштың өҫтөнә кире төшә. Әммә матдәләрҙең бер ни тиклем өлөшө, юлдаштың тартыу көсөн еңеп, Е ҡулсаһына барып эләгә, сөнки Энцелад өсөн беренсе космик тиҙлек 866 км/сәғ. тәшкил итә. Е ҡулсаһын тулыландырыуҙың икенсе сығанағы — ҙур тиҙлектә килеп төшкән метеориттар Энцелад өҫтөндәге матдәләрҙе юғарыға йөҙҙәрсә килеметрға ырғыта. Сатурндың Е ҡулсаһы эсендә әйләнгән башҡа юлдаштарында ла был хәл ҡабатлана. Шулай итеп, улар ҙа Е ҡулсаһын тулыландырыуға үҙ өлөшөн индерә.

## Энцелад өҫтө

Энцелад өҫтөнөң ентекле һүрәттәрен «Вояжер-2» аппараты ғына ебәрә ала. Алынған фотоларҙан күренеүенсә, Энцеладта биш төрлө тәбиғәт күренеше бар: кратерҙар булған участкалар, тигеҙлектәр, бураҙналы урындар. Кратерҙар бик аҙ, ә бына үҙенсәлекле улаҡтар байтаҡ. Быларҙан тыш сатнауҙар, ярыҡтар һәм киртләстәр бар. Был мәғлүмәттәр Энцелад өҫтөнөң бик йәш булыуы хаҡында һөйләй (бер нисә йөҙ миллион йыл), йәки уның өҫтө күптән түгел яңыртылған. Был мәғлүмәттәр юлдаштың криовулканик әүҙемлеге менән бәйле, күрәһең.

Энцелад, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан тора һәм уның өҫтө ап-аҡ, шуға ла ул Ҡояш системаһында ҡояш нурҙарын иң яҡшы сағылдырыусы. Юлдаштың өҫтө ҡояш нурҙарын тулыһынса тип әйтерлек кире сағылдыра, уларҙың бик аҙы ғына юлдаш өҫтөндә ҡала, шуға ла төшкөһөн ундағы температура −200 °C була. Был Сатурндың башҡа юлдаштарындағы температуранан бер аҙ һалҡыныраҡ. Энцеладтың геометрик альбедоһы (йәшел яҡтылыҡ өсөн, 550 нанометр) тигеҙ .

«Кассини» автоматик станцияһы 2004 йылда Сатурнға барып етә һәм йөҙҙәрсә километрға юғарыға атылған боҙ валсыҡтары фонтанының шаһиты була. Был фонтандар юлдаштың көньяҡ ҡотобындағы дүрт ярыҡтан урғыла. Фонтандарҙағы боҙ кисәксәле Сатурн тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә лә инде. Шундай бәләкәй юлдашта нисек итеп шундай көслө вулкан әүҙемлеге күҙәтелеүен әлегә ғалимдар аңлата алмай. 2010 йылда ғалимдар юлдаштың үҙенән-үҙе йылыныуын орбитаһы буйынса хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килгән либрация (бер аҙ һелкенеү, бәүелеү) һөҙөмтәһелер, тип аңлатып ҡарай.

Көндөҙ Энцелад өҫтөндәге температура яҡынса −200 °C тирәһенә етә, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә ярылған урындарҙа −90 °C. Был факттар юлдаштағы геологик процесты һаҡлап тороусы ниндәйҙер энергия сығанағы булыуы тураһында һөйләй.

### Ландшафт

#### Удар кратерҙар

#### Шыма тигеҙлек

### Көньяҡ ҡотоп төбәге

## Атмосфераһы
Энцеладтың атмосфераһы шыйығайтылған, әммә Сатурндың башҡа ҙур булмаған юлдаштарындағыға ҡарағанда бик тығыҙ. Атмосфераның составы: һыу пары (91 %), азот (4 %), углекислоталы газ (3,2 %), метан (1,7 %). Атмосфераны тотоу өсөн был бәләкәй юлдаштың гравитация көсө етешмәй, тимәк, атмосфераны тулыландырыусы сығанаҡ бар. Ҡеүәтле гейзерҙар һәм криовулкандар шундай сығанаҡ ролен үтәй ала.

## Эске структураһы

## Юлдаштың ҡабығы аҫтындағы океан
«Кассини» 2005 йылда «юлбарыҫ һыҙаттарынан» 250 км бейеклеккә атылған гейзерҙар һүрәттәрен тапшыра. Тимәк, Энцеладтың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуы ихтимал, тигән фекер тыуа. Гейзерҙар үҙҙәре генә шыйыҡ һыуҙың булыуын иҫбатларлыҡ дәлил түгел, ә бына боҙҙо ҡуҙғата һәм ышҡылыу һөҙөмтәһендә шыйыҡ һыу фонтанын булдыра алған тектоник көстәрҙең булыуына күрһәтеүе ихтимал.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Был хаҡта мәҡәләләр энцелад freescience.ru 
* Энцелад Фотографии сайта «Photojournal» (АВИАТОР)
* «Вулкан энцелад яңы баҫылған фотоһүрәттәре» — Таҫма.ру (03.11.2009)
* Телескоп «Уилям» һыу сығанағы табылып, үрге эләгә атмосфера Сатурн  — Компьюлент (27.07.2011)
*