open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Богданов Радик Ғарифулла улы

**Богданов Радик Ғарифулла улы** (22 июль 1939 йыл — 22 сентябрь 2009 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1965—1967 йылдарҙа Балтас, 1967—1978 йылдарҙа Дәүләкән район үҙәк дауаханаларының баш табибы. 1989—1991 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы.

## Биографияһы
Радик Ғарифулла улы Богданов Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Спирт заводы ҡасабаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
* 1946 йылдан 1956 йылға тиклем Ҡырмыҫҡалы урта мәктәбендә уҡый.
* 1956 йылдан 1958 йылға тиклем Ҡырмыҫҡалы спирт заводы бухгалтерияһында бухгалтер булып эшләй.
* 1958 йылда Башҡортостан дәүләт медицина институтына (хәҙер Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡырға инә.
* 1964 йылдан Ҡырмыҫҡалы районы дауаханаһының табип-терапевы, баш врач урынбаҫары, Ҡырмыҫҡалы туберкулезға ҡаршы диспансерҙың баш табибы. 
* 1965—1967 йылдарҙа Балтас районы дауаханаһының баш табибы.
* 1967—1978 йылдарҙа Дәүләкән районы дауаханаһын етәкләй. Был осорҙа кардиология бүлеге бинаһы (1971), инфекция бүлеге корпусы (1974), 240 урынлыҡ дауахана бинаһы һәм поликлиника (1975) төҙөлә.
* 1980 йылдың авгусында Өфөлә яңы төҙөлөүсе күп профилле 21-се дауаханаһына баш табип итеп күсерелә һәм 1983 йылда был дауахана комплексын төҙөп бөтә, дауахана хеҙмәткәрҙәре өсөн 76 фатирлы торлаҡ йорт, 300 урынлы ятаҡ төҙөтә.
* 1989—1991 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты.

## Ғилми эшмәкәрлеге
* Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә микрохирургия, яңаҡ-йөҙ хирургияһы, проктология йүнәлештәрен үҫтереүсе.
* Яңы дауалау ысулдарын, бригада ысулын индереүсе, көндөҙгө стационар эшен ойоштороусы.
* 40 ғилми эш һәм биш рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы 
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған врачы (1976) 
* РСФСР-ҙың «Ҡыҙыл тәре» йәмғиәтенең Маҡтау ҡағыҙы
  
## Ғаиләһе
* Ҡатыны - Лена Әхнәф ҡыҙы, акушер-гинеколог.
* Улы - Богданов Ринат, медицина фәндәре докторы, анестезология-рениматология профессоры
* Ҡыҙы -Гүзәл Исхаҡова, инглиз теле уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая биографическая энциклопедия. 2009 г./https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/11553/Богданов.
* Журнал «Медицинский вестник Башкортостана» том № 4,номер № 5,стр.98-99.Рубрика «Памятная дата»
Муғалжар

**Муғалжар** () — Урал тауҙарының Ҡаҙағстанға барып сыҡҡан көньяҡ армыты, Гөбөрлө тауҙарынан көньяҡта ята. Тәпәш кенә ташлы убалар теҙмәһе.

## Тасуирламаһы
Күпселектә уларҙың абсолют бейеклеге — 300—400 м. Иң юғары нөктәһе — Боҡтыбай тауы — 657 м.

Муғалжарҙан төньяҡҡа Яйыҡ ҡушылдығы Ур йылғаһы аға , көнбайышта — Эмба һәм уның ҡушылдыҡтары, көнсығышта — Ырғыҙ. Көньяҡҡа табан Оло Бурһыҡ ҡомлоҡтары уларҙы Арал диңгеҙе бассейнынан айыра.

Муғалжар убалары ярымсүл үҫемлектәре менән ҡапланған, араларынан тау тоҡомдары сығып ята. Уйһыулыҡтарында реликт ҡайын сауҡалыҡтары урынлашҡан.

Муғалжар аша Эмба — Шалҡар тимер юлы участкаһының Ҡандыағас — Арыс тармағы үтә.

Был армыттарҙа төҙөлөш ташы һәм ҡырсынташ сығарыла. .
Файл:Актюбинская_область._Горы_Мугоджары._Берёзовая_роща.jpg|Ҡайын сауҡалығы
Файл:Актюбинская_область._Горы_Мугоджары._Гора_Два_брата.jpg|Ике туған тауы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* [Янишевский М. Э. Отчет (предварительный) о командировке в Мугоджарские и Губерлинские горы / М. Э. Янишевский // Известия Томского Технологического Института Известия ТТИ. — 1905. — Т. 3.]
* 
*
Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)

**Ур (Ыр) — ** (,  (үҙән)) — Ҡаҙағстан Аҡтүбә өлкәһе менән Ырымбур өлкәһе йылғаһы, Яйыҡтың һул ҡушылдығы.

## Тасуирламаһы

Йылға оҙонлоғо 332 км, бассейны майҙаны — 18,6 мең км2. *Терисбутак (Тиреҫботаҡ) һәм Шийле (Сейәле)* йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, Муғалжар тауҙарының көнбайыш битләүендә башлана.

Башлыса ҡар һыуҙарынан туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 61 км өҫтәрәк 21,3 м³/сек. Ташҡын апрелдән май урталарына тиклем, йылдың башҡа ваҡытында һайыға. Туңа башлауы октябрь — ноябрь айҙарының икенсе яртыһында, март аҙағында — апрель башында боҙҙан әрселә. Йылға Яйыҡҡа ҡоя, был урында Орск ҡалаһы урынлашҡан.

## Этимологияһы
Исеме, фараз ителеүенсә, башҡорт сығышлы (күршеләш ҡаҙаҡ телендә «ор», ҡырғыҙса «ор» — "соҡор "). Ҡаҙаҡ телендәге «ор» башҡортса «ур» тип тәржемә ителә, йәғни шулай уҡ тәрән, оҙон итеп ҡаҙылған соҡор тигән мәғәнә бирә Семантика йәһәтенән дә ҡабул итерлек — Рәсәйҙең төньяғында ла «Ров» тигән шишмә һәм йылғалар күп теркәлгән.

Ырымбур топонимдар белгесе *Б. А. Моисеев* "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында бер нисә фараз буйынса ентекле һығымталар яһағандан һуң ошондай фекергә килә: 

Шулай итеп, Ырымбур ҡалаһы исеме Ур йылғаһынан яһалған, һәм сингармонизм законы нигеҙендә «ур» «ыр»ға әйләнгән.

## Ҡушылдыҡтары
* 38 км: Миңдебай (йылға)
* 66 км: Әсеботаҡ
* 69 км: Ҡамшаҡ (Ҡамсаҡ)
* 110 км: Мамыт

## Тарихы
1735 йылда Ур Яйыҡҡа ҡойған урында Ырымбур тораҡ пункты менән Орск нығытмаһына нигеҙ һалына, һуңғараҡ тораҡ пункт Яйыҡ ағымы буйынса түбәнерәк күсерелә (хәҙерге заман Ырымбур ҡалаһы һәм өлкәһе), ә элекке урында бары тик Орск нығытмаһы (хәҙер Орск ҡалаһы) ғына ҡала. Шулай итеп, Ур йылғаһы хәҙерге ваҡытта ла йәшәп килгән ике ҡалаға исем биргән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ур йылғаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Оло Сыҡ

**Оло Сыҡ —** Рәсәй биләмәләрендәге йылға. Башкортостандың Ейәнсура районы буйлап аға. Йылға оҙонлоғо 32 км.

Алексеевский һыртының төньяҡ-көнбайыш ситендә урынлашҡан шишмәнән башлана. Дөйөм көньяҡ йүнәлештә Урыҫ Бармағы һәм Башҡорт Бармағы. тораҡ пункттары аша аға. Йылға тамағы Түбәнге Мәмбәтша ауылы янында 15 километрҙа аҡҡан Ҡороюл йылғаһының уң ярында.

Төп ҡушылдыҡтары — Ҡалмыҡомған (уң), Сейемһаҙ (уң), Үткәрмә (уң), Кесе Сыҡ (уң).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар инешенән башлап Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005508.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Утва

**Сыңғырлау **  - (,   — *Шынгирлау*— Ҡаҙағстандағы йылға, Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе аша аға,  Яйыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы.

## Тасуирламаһы
Йылға оҙонлоғо — 290 км, бассейн майҙаны — 6940 км²

Сыңғырлауҙың шишмә башы Урал буйындағы яйлала 250 метр бейеклектә урынлашҡан. Яйыҡҡа  42,0 м бейеклектә ҡушыла.

Бормаланып аға, бигерәк тә түбәнге ағымында, сөнки унда иҫке үҙәндәр күп. Ноябрь айында туңа, апрель уртаһында боҙҙан әрселә. Йылға һыуы һуғарыу һәм һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла.

XХ быуат башында киңлеге урыны менән - 12  сажинға, тәрәнлеге 5 футтан тиклем 3 сажинға еткән, кисеүҙәр күп булған.

Уң яҡ ярында Аҡсай ҡалаһы урынлашҡан.

## Видео
* Утва
*

## Иҫкәрмәләр
Лютер Роберт Эрнстович

**Лютер Роберт Эрнстович** (8 март 1945 йыл) — 2005—2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры. Молдавия атҡаҙанған кешеһе (2000).

## Биографияһы
Роберт Эрнстович Лютер 1945 йылдың 8 мартында Бежецк ҡалаһында (хәҙер — Тверь өлкәһе) тыуған.

1962 йылда Хор училищеһын (фортепиано класы буйынса уҡытыусылары — С. И. Файнштейн, дирижерлыҡ класы буйынса — Ф. М. Козлов.), Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын ике һөнәр буйынса: 1972 йылда — хор дирижерлығы (проф. Е. Н. Кудрявцева класы), 1976 йылда — опера-симфоник дирижерлығы (проф. Э. П. Грикуров класы) тамамлай.

1977 йылдан алып 1980 йылға тиклем Мәскәү консерваторияһы аспирантураһында уҡый (проф. Г. Н. Рождественский класы).

Эш урыны: 1973 йылдан алып 17 йыл дауамында С. М. Киров исемендәге Ленинград дәүләт академия опера һәм балет театрында (хәҙер Мариин дәүләт академия театры) эшләй, бөтә театр постановкаларында ҡатнаша. 1981 йылда театр оркестры менән «Сильва» фильм-опереттаға музыка яҙҙырта.

Голландия, Германия, Австрия, Италия, АҠШ, Румыния, Италия, Көньяҡ Корея опера һәм симфоник коллективтары менән эшләй.

1991 йылда АҠШ-ҡа эмиграциялана. Сиэтл ҡалаһында йәшәй. 1991 йылдың 19 авгусынан — Венала дирижер (Австрия).

1991—1994 йылдарҙа Вера опера театрында эшләй, «Травиата» (Дж. Верди), «Жизель» (А Адан), «Дон Кихот» (Л. Минкус) спектаклдәрен ҡуйыусыһы һәм музыкаль мөхәррире була.

1999 йылда — «Америка» операһы музыкаль компанияһы директоры (Нью-Йорк).

«Bangkok dance and music festival» (Таиланд), «Music of Martishor» (Молдова), «Athens opera and ballet festival» (Греция) халыҡ-ара фестивалдәрендә ҡатнаша.

2005—2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш дирижер булып эшләй, музыкаль етәксе һәм дирижер сифатында Дж. Вердҙың «Риголетто» һәм «Бал-маскарад» , Ш. Гуноның «Фауст», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», Л. Исмәғилеваның «Арҡайым», П. Овсянниковтың «Том сойер», В. А. Моцарттың «Дон Жуан»,Б. Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», А. Глазуновтың «Раймонда», Дж. Пуччиниҙың «Мадам Баттерфляй» спектаклдәрен З. Исмәғилевтың «Урал илселәре» милли операһын ҡуя.

Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры менән Португалия, Таиланд һәм Көньяҡ Кореяла гастролдәрҙә була.

Роберт Лютерҙың АҠШ, Нидерланд, Германия, Италия, Голландия, Австрия, Румыния, Франция, Көньяҡ Корея, Сицилия, Тайвань кеүек илдәрҙә шәхси ангажементтары бар.

2010 йылдан алып — «Санкт-Петербург Опера» театры дирижеры.

## Ижады
Р. Лютерҙың репертуарында 60-тан ашыу опера һәм балет классикаһы спектаклдәре.

## Ғаиләһе
Улы — Лютер Святослав Робертович (1971—2016) — Санкт-Петербург дәүләт симфоник оркестрының дирижер була. 2016 йылдың 15 майында вафат булып ҡала; алдан билдәләнгән үлем сәбәбе — үҙ-үҙен үлтереү.

Ҡыҙы — Мария (1975), филолог.
Улы — Александр (2016)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Om Emerit (29 февраль 2000 йыл, Молдавия) — *ижади эшмәкәрлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм музыка сәнғәтен һәм халыҡ-ара мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереүҙәге уңыштары өсөн*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Персоналии. Лютер Роберт Эрнстович
*  Капелланин. Лютер Роберт Эрнестович
* Половянюк И. Его имя — гарантия успеха 
* Санкт-Петербург опера
Гөбөрлө (йылға)

**Гөбөрлө** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге йылға, Яйыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 111 км. Бассейн майҙаны — 2410 км².

## Географияһы
Һары яйлаһынан баш ала. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 480 м-ға яҡын. Һары яйлаһының үҙәк өлөшө — тәбиғи һыу айырғыс, бынан Һаҡмар, Гөбөрлө һәм Таналыҡ бассейндары айырылып китә (өсөһө лә Яйыҡҡа ҡоя).

## Тасуирламаһы
Гөбөрлө ҡайһы бер урындарҙа тау йылғаһын хәтерләтә: шарлауыҡтар һәм ятыуҙар сиратлашып килә. Йылға үҙәне ярайһы бормалы, был йылға Гөбөрлө тауҙары араһынан үтеүе менән аңлатыла. Йылға Яйыҡҡа Казачья Губерля ауылы янында ҡушыла. Тамағы диңгеҙ кимәленән 165 м бейеклектә.

Гөбөрлө тиҙ ағымлы тау йылғаһы. Шуға хатта йәйгеһен июль айында ла йылғалағы һыу, бигерәк тә үрге ағымында, шаҡтай һыуыҡ һәм Цельсий буйынса 18 градустан артмай.

## Этимологияһы
Йылға исеме башҡортса — *ташбаҡа* йәки *гөбөрлө баҡа* тигәндән килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡатралы

**Ҡатралы** () — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостан Республикаһы Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Тамағы Һаҡмар йылғаһының һул яры буйлап 432 километрҙа. Йылға оҙонлоғо 43 км тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, һыу Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһындағы һыу хужалығы геоинформация системаһының мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005393
* Гидрологик яҡтан өйрәнеү буйынса коды (ГИ) — 112200539
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГИ буйынса том һаны — 12
* ГИ буйынса сығарылышы — 2
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

.
Төйлөгән (йылға)

**Төйлөгән** () — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылғаның тамағы Яман Юшатыр йылғаһының һул яры буйлап 10 километрҙа урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 15 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, ҡушылған Оло Эйек ҡушылған урындан алып тамағына тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһындағы һыу хужалығы геоинформация системаһының мәғлүмәте буйынса::

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006916
* Гидрологик өйрәнеү (ГИ) буйынса коды— 112200691
* Бассейн коды — 12.01.00.007
* ГИ буйынса том һаны — 12
* ГИ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Балыҡлы (йылға)

**Балыҡлы**()  —Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһенең. Төйлөгән һәм Һаҡмар райондары биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 15 км.

Тимашёво ауылының төньяҡ-көнбайышынан ағып сыға. Төньяҡ йүнәлешендә асыҡ ерҙән аға. Йылға тамағы Романовка һәм Екатериновка ауылдары араһында Себенле йылғаһының һул ярынан 38 километрҙа урынлашҡан.

Төп ҡушылдыҡтары — Красная Круча һәм Степной, икеһе лә — уң.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйеккә ҡушылғандан алып тамағана тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006596.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Себенле (Һаҡмарҙың үрге ҡушылдығы)

**Себенле**() — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Һаҡмар йылғаһының уң ярында 182 километрҙа урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 42 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса бЯйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына ҡушылғандан алып тамағына тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһындағы һыу хужалығы геоинформация системаһының мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006459
* Гидрологик өйрәнеү (ГИ) буйынса коды— 112200645
* Бассейны коды — 12.01.00.007
* ГИ буйынса том һаны — 12
* ГИ буйынса сығарылышы — 2

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
* 12 км: Ҡаҙлайыр йылғаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Руттер Валерий Дмитриевич

**Руттер Валерий Дмитриевич** (21 ғинуар 1924 йыл — 25 сентябрь 2010 йыл) — дирижер. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре(1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969), профессор.

## Биографияһы
Валерий Дмитриевич Руттер 1924 йылдың 21 ғинуарында Харьков ҡалаһында тыуған. Атаһы — Руттер Дмитрий Иосифович, бухгалтер; әсәһе — Левина Богдана Давыдовна, табип; апаһы — Руттер Елена Дмитриевна, скрипкасы.

1997 йылдан алып 1997 Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт академия опера һәм балет театрында баш дирижер булып эшләй һәм Алматыла (ул ваҡытта Алма-Ата) йәшәй.

1997 йылда сит илгә эмиграциялана һәм ғүмеренең аҙағынаса ҡатыны Людмила Руттер һәм ике балаһы менән Германияла йәшәй.

2010 йылдың 25 сентябрендә Лейпциг ҡалаһында вафат була.

## Белеме
* 1933 йылдан алып Харьков консерваторияһы эргәһендәге музыка мәктәбе, скрипка класы буйынса (проф. Добржинец И. В.)
* 1941 йылда — Харьков консерваторияһы, эвакуация.
* 1943—1948 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһының Хәрби-диңгеҙ факультеты. Хәрби дирижер.
* 1948—1953 йылдарҙа — Төньяҡ флоты ансамбленең художество етәксеһе.
* 1954—1959 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһының теоретик-композиторлыҡ факультеты (проф. А. Н. Должанский). Музыка белгесе. Дирижерлыҡ-симфоник факультеты (проф. Ельцин С. В.). Симфоник оркестр һәм опера дирижеры.

## Ижады
Руттерҙың ижадына юғары профессионализм, художестволы зауыҡ, музыкаль әҫәрҙәрҙе ентекле һәм бар нескәлектә интерпретациялау хас. Репертуарында — ватан һәм сит ил классикаһының, хәҙерге композиторҙарҙың 58 операһы һәм 30 балеты.

**[[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ндағы постановкалары  һәм баһалары ([[Өфө]]):**

«Саламандрҙар менән һуғыш» («Война с саламандрами», 1968) — В. Успенский (тәүге постановкаһы)

«Бер туған Ульяновтар» — Ю. Мейтус (тәүге постановкаһы, 1967).

«Оптимистик трагедия» (Вс. Вишневский, 1967)

«Дауыл» (Г. Самойлов, 1969)

*Дирижерҙы оркестр партитураһының ҡатмарлыҡтары ла, вокаль партияларҙың ғәҙәти булмаған теле лә ҡурҡытмауы бәхет ине. Дирижер спектаклдең музыкаль яғын әҙерләй алыуында шикләнмә ине.*

Н. Энтелис китабы. «Владислав Успенский». «Саламандаралар менән һуғыш» тураһында.

 *Башҡорт опера һәм балет театрының баш дирижеры В. Руттерҙың эше иң йылы һүҙҙәргә лайыҡ. Совет операһының ялҡынлы энтузиасты, яңыраҡ ҡына тәүгеләрҙән булып бер нисә яңы әҫәр ишеттереүсе, ул спектаклдең бөтә ҡатнашыусыларҙың художестволы көстәрен ысын илһам менән берләштерә.*

«И волнует, и предостерегает». «саламандармалар менән һуғыш» тураһында. М. Бялик. «Сов. культура». 19.16.1968


*Операның баш дирижеры В. Руттер — юғарынан юғары профессионал, театр эшенең бик шәп ойоштороусыһы, иҫ киткес педагог, хайран итерлек эшһөйәр оҫта..*

«Вечерняя Уфа» 8.04. 1991. БАССР-ҙың мәҙәниәт министры С. С. Әминев.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Гоголев Виктор Сергеевич

**Гоголев Виктор Сергеевич** (15 апрель 1929 йыл — 25 ғинуар 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй актеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974).

## Биографияһы
Виктор Гоголев 1929 йылдың 15 апрелендә Красные Челны ҡалаһында тыуған.

1957 йылда А. В. Луначарский исемендәге ГИТИС-ты тамамлағандан һуң Ростов Ленин комсомолы исемендәге ТЮЗ-ында (1957—1960) эшләй. Һуңынан — төрлө драма театрҙарында: Куйбышев (1960—1961), Смоленск (1961—1962), Грозный (1962—1964), Ивановы1964-1965), Төмән (1965—1966), Һарытау (1966—1968), Пермь (1968—1970), Башҡорт АССР-ының урыҫ драма театры (1970—1975).ү 1975—1976 йылдарҙа — Эстон ССР-ының Дәүләт урыҫ драма театры артисы. 1976—1979 йылдарҙа — Ленсовет исемендәге Ленинград театры труппаһында. . 1980 йылдан алып һәм ғүмеренең аҙағынаса Н. П. Акимов исемендәге Комедия театры сәхнәһендә уйнай.

Актер Георгий Бурковтың олатаһы.

В. С. Гоголев 1965 йылдың 25 ғинуарында Санкт-Петербургта инфаркттан вафат була.

### Театрҙағы ролдәре
Был һөйкөмлө иҫке йорт — *Эраст Петрович*

Ард урманы әкиәттре — *герцог Фердинанд*

Королдәр барыһын да булдыра — *академик*

Ун ике — *священник*

Зойка фатиры — *Иван Васильевич*

Тараскондан Тартарен — *станция начальнигы*

Күләгә — *мажордом*

Дүртенсе планета — *Савелий Евдокимович*

## Кинолағы ролдәре
1977 йылдан алып 1995 йылға тиклем 60-тан ашыу кинофильмда уйнай, улар араһында иң билдәлеләре — «Берега», «Несколько дней из жизни Обломова», «Возвращение Будулая», «Государственная граница», «Сократ», «Ты у меня одна» һәм башҡалар.

## Һылтанмалар
* 
* Виктор Гоголев на ruskino  
* Виктор Гоголев — Фотографии, биография, фильмография — Афиша, afisha.ru 
* Виктор Гоголев // Павел Тихомиров — Есть такой театр… — Москва : Пробел-2000, 2014. — 394 с.
* Виктор Гоголев // Киносозвездие, 2018

## Иҫкәрмәләр
Куличков Алексей Николаевич

**Куличков Алексей Николаевич** (19 апрель 1976 йыл) — Рәсәй шоумены, артист, ТНТ каналындағы киң билдәле «Такси» программаһын алып барыусы (2005—2009). 2001—2002 йылдарҙа — Башҡортостандың Рус дәүләт драма театры артисы (Өфө).

## Биографияһы
Алексей Николаевич Куличков 1976 йылдың 19 апрелендә Пенза ҡалаһында тыуған. Бала сағынан футбол менән мауыға, Пенза «Локомотив» клубына күнекмәләргә йөрөй. 8 йәшенән театр студияһында шөғөлләнә, ул төп ролдәрҙә уйнай.

1993 йылда Пензала 70-се урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәүгә юллана. Актерлыҡ вуздарға инә алмай, шуға күрә Пенза мәҙәниәт һәм сәнғәт училищеһына «Массауи саралар ойоштороусы һәм үҙешмәкәр театр режиссеры» һөнәре буйынса документтарын тапшыра. у

Уҡыу ваҡытында Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы булып эшләй, «Бригада-А» йәштәр төркөмө менән Рәсәй театр коллективтары фестивалендә Гран-при яулай, үҙе режиссер булараҡ һәләтлеген күрһәтә. Төрлө өлкә концерттарында ойоштороусы була.

1997 йылда Һарытау консерваторияһының театр факультетына (Александр Галко курсы) уҡырға инә.

2001—2002 йылдарҙа Башҡортостандың Рус драма театрында уйнай, бер миҙгел эсендә өс төп роль башҡара, капустниктар һәм ижади осрашыуҙар ойоштора.

2002 йылдан алып — Мәскәүҙә ТНТ телеканалында, 2002 йылдың сентябренән 2003 йылдың июленә тиклем —Николай басков һәм Светлана хоркина менән берлектә «Дом» ток-шоу мөхәррире.

2002—2007 йылдарҙа Театр.doc-тың бер нисә спектаклендә ҡатнаша. 2004 йылда Надежда Бабкинаның «Рус йыры» коллективын етәәкләй.

2005—2009 йылдарҙа ТНТ-ла «Такси» шоу-уйыннын алып бара.

2010 йылда Муз-ТВ каналында Мария Кожевникова менән бергә «Хистәр лабораторияһы» программаһын алып бара. 2011 йылда ДТВ-ла «Угон» программаһын алып бара. 2012 йылдың мартынан 2013 йылдың авгусына тиклем «Борос» телеканалында шоу «Көнкүреш техникаһын алмаштырыу». 2012—2014 йылдарҙа «Радость моя» телеканалында «Едем, плаваем, летим» тапшырыуын алып бара".

2010 йылдың уртаһына ҡарата театраль спектаклдәр һәм телесериалдар режиссеры булып эшләй. 2018 йылды 26 авгусыннан — НТВ каналындағы «Первая передача» тапшырыуының алып барыусыһы.

## Ижады

### Башҡортостандың Рус драма театрындағы ролдәре (2001—2002)
«Бегущие странники» (Казанцев) — *Дима*

«Без вины виноватые» (А. Н. Островский) — *Незнамов*

«Годы странствий» (Арбузов) — *А. Ведерников*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Сталагнат

**Сталагнат** йәки **сталактон** — карст мәмерйәләрендә тамсы һарҡындыһынан хасил булған һемоген ултырмалар. Бағана рәүешле сталагнаттар сталактиттар һәм сталагмиттар берләшмәләренән барлыҡҡа килә.

## Башҡортостанда
Башҡортостан мәмерйәләрендә сталактиттар, сталагмиттар һәм уларҙың ҡушылыуынан хасил булған сталагнаттар ҙа осрай. Бигерәк тә республиканың Белорет районында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә булған Ҡыҙылъяр мәмерйәһендә улар күп. Был тау ҡыуышы Уралдың — иң ҙур, Башҡортостан Республикаһының иң оҙон мәмерйәһе, боронғо протозерой ҡатламдарында барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Сталагнаты// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сталактиттар
* Сталагмиттар
* Карст

## Һылтанмалар

*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса Сталагнаттар
Сасхори

**Сасхори**  Ничбисистскали ҡасабаһы ҡушыла тарлауығы был ҙур булмаған ҡала муниципалитеты Мцхета булған Грузия. Был өлкәлә районда традицион өлөшө булып тора Эрцо-Тианеть. 

## Халыҡ
2014 йылда халыҡ һаны 332 тәшкил итә.

## Тышҡы һылтанмалар
* saskhori.wordpress.com
* Saskhori өсөн Викимапия
* Saskhori
* Халыҡ иҫәбе 2014
* 2002 йылдың халыҡ иҫәбен алыу
Ҡыҙылъяр мәмерйәһе

**Ҡыҙылъяр мәмерйәһе** () — атаҡлы спелеолог-ғалим Г. А. Максимович исемендәге мәмерйә, Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Был тау ҡыуышы Уралдың — иң ҙур, Башҡортостан Республикаһының иң оҙон мәмерйәһе, боронғо протозерой ҡатламдарында барлыҡҡа килгән.

## Тасуирламаһы
Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһенә инә.

Мәмерйә Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Инйәр ауылынан төньяҡҡа табан 22 км алыҫлыҡта Инйәр йылғаһы үҙәненең һул битләүендә урынлашҡан.
 
Мәмерйә ауыҙы бәләкәй генә оҙонса түңәрәк, киңлеге 0,4 м, бейеклеге 0,8 м. Оло Инйәр йылғаһы үҙәненең уң яҡ битенең урта өлөшөндә, йылға кимәленең абсолют һаны 362 м тәңгәленән 13 м бейеклектә ята. Йылғаның даға рәүешле бөгөлгән урынында карст ҡатламында хасил булған.

Мәмерйә Минйәр свитаһы эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Рәшәткә рәүешендә, лабиринттар хасил иткән. Оҙонлоғо 2217 м, киңлеге 3 м, бейеклеге 5,6 м, тәрәнлеге 13 м, амплитудаһы 25 м, майҙаны 6,8 мең м², күләме 30,6 мең м³.

Иҙәне балсыҡ менән ҡапланған, кальцит һарҡындылары һәм ҙур таш киҫәктәре өйөмдәре осрай. Стеналарында гелектит һәм кальцит кристалдары бар. Уйһыу урындарында һыу йыйылған. Ғәҙәттә яҙғы ташҡын ваҡытында һыу баҫа. Мәмерйәлә һирәк осрай торған быуа ярғанаты йәшәй.

Был мәмерйәлә сталгнаттар осрай.

## Тарихы
Беренсе булып мәмерйәне Пермь гидрографик партияһы тикшереүсе-белгестәре өйрәнгән һәм уның уникаль ҡомартҡы икәнен асыҡлаған. 1965 йылдың 17 авгусында БАССР Министрҙар Советының № 465 ҡарары менән мәмерйәгә «Тәбиғәт ҡомартҡыһы» статусы бирелгән

### Статусына бәйле тыйыуҙар
2018 йылдың 11 апрелендәге Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте 163-сө ҡарары менән территорияла хужалыҡ итеү режимы һәм зоналау билдәләгән.
Мәмерйәлә һәм тәбиғәттән файҙаланыуҙа тыйылған ғәмәлдәр:
* мәмерйәлә асыҡ ут ҡулланыу;
* һарҡындыларҙан хасил булған сталактит-сталагмиттарҙы һындырыу;
* мәмерйә үрнәктәрен алып сығыу;
* территорияны ҡыйлау;
* таштарға яҙыу;
* тәжрибәле спелеологтар һәм махсус йыһаздар алмай мәмерйәгә инеү;
* төҙөлөш материалдары алыу;
* тәбиғәт ҡомартҡыһы торошона кире йоғонто яһарлыҡ теләһә ниндәй башҡа ғәмәлдәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ю. В. Соколов. Кызылъяровская пещера//Башкирская энциклопедия 
* Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 17.08.1965 № 465 «Об охране памятников природы Башкирской АССР»
*  Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 163-сө һанлы ҡарары
Сталагмит

**Сталагмиттар** ( — тамсы) — өҫтән төшкән тамсыларҙан мәмерйә төбөнән һәм башҡа ер аҫты карст ҡыуышлыҡтарынан конустар, бағаналар рәүешендә хасил булып үҫә торған минераль матдәләр (күбеһе эзбизле, һирәгерәк гипслы, тоҙло). Улар сталактиттарға ҡаршы үҫә һәм, йыш ҡына үҙ-ара ҡушылып, сталагнат барлыҡҡа килә.

Донъяла иң бейек һәм Америкала иң ҙурыһы — «Мартин Инферно» ()мәмерйәһендә, Сьенфуэгос провинцияһында (Куба) табылған сталагмит тип һанала. Уның бейеклеге — 67,2 м. Европала — 35,6 м (Словакиялағы Бузго мәмерйәһе)

Шулай уҡ, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ихтимал, донъяла иң бейек сталагмит Шондонг (Вьетнам) мәмерйәһендә тигән фараздар бар.

## Башҡортостанда
* 

Башҡортостандағы мәмерйәләрҙә лә сталагмиттар һәм сталактиттар бар. Шуларҙың береһе Аҫҡын боҙ мәмерйәһе. Ул Көньяҡ Уралдағы иң ҙур боҙ майҙаны һәм боҙ сталагмиттары менән айырылып торған мәмерйә. Был мәмерйә Архангел районының Аҫҡын ауылынан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәмерйәнең «Ҙур зал» тип аталған бүлмәһендә 17 боҙ сталагмит үҫкән. Ҡайһы берҙәренең диаметры 2,8 метрға, бейеклеге — 8—11 метр.

## Сталагмиттар

Рәсем:Аскинская-леденая-пещера.jpg|thumb|left|Аҫҡын боҙ мәмерйәһе сталагмиты
Файл:Teufelshoehle.jpg|Тойфельшөле () мәмерйәһендәге  сталагмиттар, Германия
Файл:Witch's Finger, Main Corridor, Carlsbad Cavern (51336948311).jpg|Карлсбад мәмерйәһендәге сталагмит, АҠШ
Файл:Stalagmit.JPG|Боҙло сталагмиттар. Саблинка мәмерйәһе 
Файл:Interesting form of stalagmite.jpg|Был ҡыҙыҡ рәүешле сталагмиттар Сорек мәмерйәһендә.  (Израиль)
Файл:Coves d'Artà Пещеры Арта Пещеры Арты 3.jpg|Арты мәмерйәһендәге сталагмит, Мальорка.


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сталактит
* Сталагнат
* Кораллит
* Геликтит
* Карст

## Иҫкәрмә
Сталактит

**Сталактиттар** (греч. Σταλακτίτης — «тамсынан хасил булған») — карст мәмерйәләрендәге түшәмдәренән һәленеп торған һемоген ултырма «имсәктәр» (боҙ һөңгөләре, һаламсыҡтар, кикректәр, суҡтар һ.б.).

## Этимологияһы
«Сталактит» терминын 17-се быуатта дания врачы Оле Ворм уйлап сығарған, был латин һүҙен ул грекса σταλακτός (stalaktos, «тамыусы») һәм грек -ίτης (эйә тигәнгә бәйле -ites)  суффиксын ҡушып яһаған 

## Төрҙәре
Тар мәғәнәлә, эсе ҡыуыш («көпшәле сталактиттар») йәки ҡыуышлыҡһыҙ, кальцит тамсыларҙан хасил булған һарҡындылар сталактит тип атала. Киң мәғәнәлә, түшәмдә бөтөнләй башҡа юл менән төрлө һынға инеп барлыҡҡа килгән барлыҡ төр һарҡындылар (боҙ, балсыҡ, гипс, тоҙ, лава сталактиттар).

## Башҡортостанда
* 

Башҡортостандағы мәмерйәләрҙә лә сталагмиттар һәм сталактиттар бар. Шуларҙың береһе Күлйорттамаҡ мәмерйәһе (Космонавтар мәмерйәһе) — Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында Шүлгәнташ мәмерйәһенән 2 км түбәндәрәк урынлашҡан. 1965 йылдар тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлап ителгән. Мәмерйә түшәме кальцит һарҡымдары, сталактиттар менән ҡапланған.

## Сталактиттар

Файл:Istvan bg6.jpg|Венгрия
Файл:Choranche caves stalactites.jpg|Шоранш Мәмерйәһе, Франция
Файл: Soreq Cave 10.jpg|Сорек мәмерйәһе, Израиль
Файл:Stalactite from inside.jpg|"Көпшәле" сталактиттар, (Сорек мәмерйәһе, Израиль).
Stalactites - Treak Cliff Cavern.jpg|Дербишир мәмерйәһе, Англия.
Файл:Coves d'Artà Пещеры Арта Пещеры Арты 8.jpg|Арта мәмерйәләре, Майорка


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Занимательная спелеология. В. Н. Дублянский.
* *Мальцев В.* «Пещера судьбы, пещера мечты», 1997
Күкҡашҡа (йылға)

**Күкҡашҡа** —  — Башкортостандың Белорет районындағы йылға, Тараның уң ҡушылдыгы.

## Географияһы
Күкҡашҡа йылғаһы Белорет районы Йәшғорт тауының көнсығыш итәгендә башлана, көньяк йүнәлештә аға, түбәнге ағымда көнбайышҡа табан борола. Тара йылғаһына үҙе кеүек үк Күкҡашҡа тип аталған ҡасаба янында барып ҡоя. Буйынан-буйына тиерлек ҡарағай урманы аша аға.

## Тарихы
Мәйгәште, Күкҡашҡа һәм Тара йылғалары араһында өс тау-мәғдән ятҡылығы табыла. Шуларҙы сығарыу өсөн ике ҡасаба — Тара һәм Күкҡашҡа төҙөлә. Икеһе лә гидронимдан алынған.

Күкҡашҡа гидроним буйынса инде мәғдәнселәр ҡасабаһы Күкҡашҡа тип атала башлаған

## Этимологияһы
Башҡорттар йыш ҡына топонимдарҙы ниндәйҙер ваҡиғаға бәйләп сығарған. Белорет районында, мәҫәлән, айғыр осҡан ҡая ваҡиғаһы ваҡыт уҙыу менән Айғыр ауылы атамаһы булып һаҡланып ҡалған. Айыу баҫҡан урын Баҫҡан ауылына исем биргән.

Күк ҡашҡа — йылҡы малы билдәһе, был мал исеме лә, сифатын белдергән ҡушамат булыуы ла ихтимал. Шуға күрә гидроним ошондай малҡай менән булған ваҡиғаға бәйле килеп сыҡҡандыр тип ышаныс менән әйтергә була. Атамаһының килеп сығышы зооним булыуында шик юҡ.
 
Рәсәй һәм совет лингвисы Александр Константинович Матвеев былай тип яҙа:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. От Пай-Хоя до Мугоджар: Названия уральских хребтов и гор. — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во 1984. — 272 с.
* Тахаев, Халиль Янович. Природные условия и ресурсы Башкирской АССР [Текст] : Экон.-геогр. характеристика / Акад. наук СССР. Башкир. филиал. — Уфа : Башкнигоиздат, 1959. — 296 с., 4 л. карт. : ил., карт.; 23 см.
* Сабир ШӘРИПОВ. Картала ҡалырһыңмы, Баҡый? //«Башҡортостан» гәзите, 01.08.2012
Һыу башы

**Һыу башы** (*инеш, сығанаҡ*) — һыу ағымы (мәҫәлән, йылға һәм шишмә) баш алған урын. Географик картала сығанаҡ ғәҙәттә ябай нөктә менән күрһәтелә.

## Тасуирламаһы

Башы, ҡағиҙә булараҡ, даими һыу ағымының йырҙаһы йәки йырҙала даими һыу ағымы барлыҡҡа килгән урынға тура килә.

Ғәҙәттә, һыу ағымы инеш булып боҙлоҡ ситенән, күлдән, һаҙҙан аға башлай. Һаҙлы йылғаларҙа инеше итеп даими йырҙаһы булған һыу ағымы күренгән урыны һанала. 

## Ҡушылдыҡлы йылғалар башы
Инештәре күп булған йылға системаһында төп һыу башы тамағынан иң алыҫ йәки һыуы күберәк булған сығанаҡ һанала. Йыш ҡына оло йылғаларҙың башы булып төрлө исемдәр йөрөткән ике йылға ҡушылған урын һанала. Мәҫәлән, Төньяҡ Двина йылғаһы  Сухона һәм Юг ҡушылыуынан, Амур йылғаһы - Шилка һәм Әргүн (Аргунь) ҡушылыуынан, һәм Обь йылғаһы - Бия һәм Катунь ҡушылыуынан барлыҡҡа килә. Был осраҡта йылғаның гидрографик оҙонлоғо тураһында һөйләгәндә, төп йылғаға ҡушылдыҡтарының иң оҙононоң буйы ҡушып һанала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Йылға селтәре
* Йырҙалы ағым
* Йылға тамағы

## Әҙәбиәт

*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)

## Һылтанмалар

* *Рогачёв С. В.* Вёксы и детройты. Реки и озёра: разнообразие комбинаций..
Йылға тамағы

**Йылға тамағы** — йылға ағымының бөткән, ҡойған өлөшө, һыуһаҡлағысҡа, күлгә, диңгеҙгә йәки икенсе йылғаға ҡушылыу урыны.

## Йылға тамағының төрҙәре
Йылғаның тамағында, йәғни, башҡа һыу ятҡылығына килеп тоташҡан өлөшөндә дельта йәки эстуарий барлыҡҡа килеүе мөмкин.

### «Тамаҡһыҙ» йылғалар
Әгәр һыу быуға әйләнеү, һуғарыуға алып бөтөрөү йәки тупраҡҡа һеңеп бөтөү сәбәпле ағым юҡҡа сыҡһа, башҡорттар «һыу сумған урын» тиҙәр. Бындай күренеш Башҡортостан өсөн дә ят түгел. Миҫалға Атыш-Сумған, Ҡотоҡ-Сумған топонимдарын килтерергә мөмкин.

Ҡайһы бер йылғаларҙа даими тамағы булмауы ихтимал. Мәҫәлән, Окаванго тигән йылғаның түбәнге осо Калахари сүленең төньяҡ-көнбайыш яғында һаҙлыҡта юғала. Ә Ҡаҙағстандың Чу йылғаһы көньяғындағы ҡомдарҙа кибә һәм бары тик һыу ташҡан ваҡытында ғына Акжаркын күленә ҡушыла. Шулай уҡ әлеге мәлдә Амударья һыуы Арал диңгеҙенең ҡалдығына барып етмәй, ҡайһы ваҡыт ҡына барып ҡойоуы мөмкин.

Бәғзе бер йылғалар кипмәй, әммә миҙгелгә ярашлы рәүештә, йырҙаһын (*һәм тамағын*) үҙгәртәләр. Кирегә аға торған йылғалар ҙа бар.

## Топонимика
Йылға тамағында урынлашҡан ауыл-ҡалаларҙың исемен йыш ҡына шул йылға атамаһына «тамаҡ» һүҙен ҡушып яһайҙар. Мәҫәлән, Стәрлетамаҡ, Ләмәҙтамаҡ, Берештамаҡ, Сәкәнтамаҡ, Төлкөтамаҡ, Ҡараттамаҡ һ.б.

## Иҫкәрмәләр
Төп йылға

**Баш йылға**, **төп йылға** - () — ҡабул итеүсе һыу  бассейнына ҡоя торған йылға системаһының , сүлдәрҙә һәм һаҙлыҡтарҙа ағымды юғалта торған төп һыу ятҡылығын аңлата торған гидрологик термин.. Йылға бассейнында төп йылғаны билдәләү йылғаларҙың иң ҙурын (оҙонон) һәм иң юғары тәртипкә эйә булғанын табыу юлы менән эшләнә. . Ҡағиҙә булараҡ, төп йылға - ҙурлығы яғынан да, һыу күләме яғынан да иң ҙур йылға.

## Башҡортостандың төп йылғаһы һәм бассейндар
Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы Ағиҙел йылғаһы - (; шулай уҡ *Иҙел*; ; ; ; ).

Башҡортостан йылғалары башлыса Кама һәм Яйыҡ һыу бассейны  округтарына ҡарай. Нөгөш, һаҡмар, Әй йылғаларының үҙ бассейндары, уларға ағып төшә торған төп йылғалар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Benke, Arthur C., ed., and Cushing, Colbert E., ed. (2005). *Rivers of North America*. Burlington, Massachusetts: Elsevier Academic Press. ISBN 0-12-088253-1.
* Patrick, Ruth (1995). *Rivers of the United States: Volume II: Chemical and Physical Characteristics*. New York: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-10752-2.
Ҡушылдыҡ

**Ҡушылдыҡ** () — башҡа ағымға ҡушылған һыу ағымы.

## Тасуирламаһы
Ғәҙәттә, ҡушылдыҡ тип ҡыҫҡарағы һәм һайырағы һанала, ләкин кире миҫалдар ҙа бар: йылғаларында һыу һиҙелерлек күберәк Ока һәм Кама Волга йылғаһы ҡушылдыҡтары тип иҫәпләнә; Йәнәсәй йылғаһының ҡушылдығы тип тамағында һыуы ике тапҡыр артығыраҡ Ангараны һанайҙар; һыуға байыраҡ Очаковка йылғаһы Раменкаға ҡушыла тип иҫәпләнә һәм башҡалар. Ғәҙәттә, шулай уҡ ҡушылдыҡтарҙың үҙәне башҡа йүнәлештә булыуы менән айырыла.

## Бүленештәре
Ниндәй ярҙан ҡушылыуына ҡарап уң һәм һул ҡушылдыҡтарға бүленеш бар. Ҡайһы берҙә күлдәр һәм башҡа эске һыу ятҡылыҡтарына ҡойған йылғаларҙы ла ҡушылдыҡ тип атайҙар.

Ҡушылдыҡтарҙың төрлө дәрәжә бүленеше лә бар, был уларҙың туранан-тура төп йылғағамы йәки уның ҡушылдыҡтарынамы ҡойоуы менән билдәләнә. Беренсе дәрәжә ҡушылдыҡ тип аталғаны төп йылғаға туранан-тура ҡушыла, икенсе дәрәжә — беренсе ҡушылдыҡтарҙың ҡушылдыҡтары, һәм артабан шулай дауам итә. Ҙур йылға системаларына ҡушылыусы йылғаларҙың дәрәжәһе 20-гә тиклем еткерелгән. Шулай уҡ ҡапма-ҡаршы — ҡушылдыҡтарҙы ваҡтан ҙурыраҡҡа табан иҫәпләү тәртибе бар.

Ҡушылдыҡ йылға оҙонлоғо бер нисә мең километрҙан арта ала. Мәҫәлән, Иртыш, Миссури, Журуа һәм Пурус, ҡушылдыҡтар булһа ла, донъяла үҙҙәре иң ҙур йылғаһлар иҫәбенә инә.

## Башҡортостандағы ҡушылдыҡтар

Башҡортостан йылғалары

Башҡортостанда иң ҙур төп йылға Ағиҙел, әммә ул үҙе Кама йылғаһы ҡушылдығы булып тора. Яйыҡ йылғаһы Каспий дигеҙенә ҡойған төп йылға, мәгәр ул Учалы районының Буранғол ауылы янында башлана ла Башҡортостан биләмәләренән шул уҡ райондың Мәҫкәү ауылы янында Силәбе өлкәһенә сығып китә.

Башҡортостан Республикаһының йылғалары башлыса ике йылға бассейны — Волга (Кама) һәм Яйыҡ бассейндары ҡушылдыҡтары булып тора. Бары көнсығыштағы бәләкәй йылғалар өлөшләтә — Уй үрге ҡушылдыҡтары менән, Мейәс һәм башҡалар — Обь бассейнына ҡарай

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гидрографик селтәр
* Йылға
* Йылға системаһы
* Бәләкәй йылға тармағы
* Тамағына
* Стрелка

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Һыу айырғыс

**Һыу айырғыс** () — Ер өҫтөндә ике йәки бер нисә йылға, күл, диңгеҙ йәки океан һыу йыйғысын (бассейнын) айырған шартлы топографик һыҙат, ул атмосфера яуым-төшөмдәре ағымын ике ҡапма-ҡаршы битләүгә йүнәлдерә.

## Тасуирламаһы
Һыу айырыу һыҙаты тирәһендәге урындар *һыу айырғыс территория* тип атала.

Һыу айырғыстың төрлө яҡтарында Ер өҫтө рельефының һарҡыуҙары һәм ауышлыҡтары урынлаша. Таулы төбәктәрҙә һыу айырғыстар ғәҙәттә тау һырттары буйлап уҙа, тигеҙлектәрҙә — убалар йәки хатта уйһыулыҡтар һыу бассейнын айырыуы мөмкин. Тигеҙлектәрҙәге рельефта һыу айырғыстар ғәҙәттә артыҡ һиҙелмәй һәм һыу айырыр яҫылыҡҡа әүерелә, унда һыу ағымы үҙгәреп тороуы мөмкин. Ҡайһы берҙә һыу айырғыс территориялар (йәки ҡалҡыуҙар) шулай уҡ һыу айырғыс тип атала..

Ҡитғаның төрлө океан бассейндарын айырып торған йәки ағымһыҙ ҙур өлкәләрҙе аймаған төп һыу айырыу һыҙаты **континенталь һыу айырғыс** тип атала.

Тымыҡ (Тымыҡ һәм Һинд океандарына ҡоя торған йылғалар) һәм Атлантик океан (Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океанға ҡоя торған йылғалар) битләүҙәрен сикләгән һыҙатты **[[Ер|Ерҙең]] төп һыу айырғысы** тип атайҙар.

Рәсәйҙең, Көнсығыш Европа тигеҙлегенең Европа өлөшөндәге үҙәк һыу айырғысы — Валдай ҡалҡыулығы, Төньяҡ Увалдар һәм бер нисә ҙур булмаған ҡалҡыулыҡ. Убалар араһында ятҡан урындағы күлдәр һәм һаҙлыҡтарҙан Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге төп йылғалар — Волга (Каспий диңгеҙе), Днепр (Ҡара диңгеҙ), Көнбайыш Двина (Балтик диңгеҙе) — баш ала, улар төрлө диңгеҙ бассейндарында урынлашҡан.

Йылға бассейнына ер өҫтө һәм ер аҫты йылғалары инә. Шуға күрә *өҫкө* һәм *ер аҫты* һыу айырғыстары ла билдәләнә .

## Башҡортостандың һыу айырғыстары

Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә Ағиҙел һәм Яйыҡ йылғалары һыу айырғыстары Көньяҡ Уралдың Уралтау һырты һәм Йылайыр яйлаһының төньяғы буйлап үтә. 

Яйыҡ һәм Обь йылғаларының һыу айырғыстары Алабейә һырты буйынан бара .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һыу йыйғыс бассейн
* Йылға селтәре
* Европа төп һыу айырғыс
* Америка континенталь һыу айырғысы
* Трипл-Дивайд-Пик
* Паллас тауы

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* *[[:ru:Жалсарайн, Тимур Ухинович|Жалсарайн Т. У.]]* Точка великого водораздела // Забайкальский рабочий. 1977
* *[[:ru:Яккола, Николай Матвеевич|Яккола Н. М.]]* Водораздел: Повествование. — Петрозаводск: Карелия, 1972.
Себенле (Һаҡмарҙың түбәнге ҡушылдығы)

**Себенле** () — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән, Октябрь һәм Һаҡмар районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 62 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 633 км².

Сидоровский исемле 316,7 метрлыҡ бейеклек янынан башлана. Үрге Хабаровка урман өйкөмөнән төп исеме менән атала башлай. Асыҡ ерҙән көньяҡ йүнәлеше буйынса Болдыревка ауылына тиклем аға, артабан көнбайышҡа борола һәм артабан Благодарное, Екатериновка, Астрахановка ауылдары биләмәләре аша аға. Йылғаның түбәнге ағымы буйында Сергеевка, 1-се Григорьевка, Украинка, 2-се Григорьевка, Новопавлоград ауылдары урынлашҡан. Себенле йылғаһы тамағы Һаҡмар йылғаһының уң ярының 91 километрында диңгеҙ кимәленән 102 м бейеклектә.

Түбәнге ағымында йылғаның киңлеге — 10 метр, тәрәнлеге — 0,7 метр, һыу ағымының тиҙлеге — 0,5 м/с.

## Ҡушылдыҡтары
Тамағынан инешенә тиклемге тәртиптә түбәндәге һыу объекттары бар.
* 7 км: Грязнушка(пр)
* Һарыгүл (пр)
* Түбәнге Ахун (пр)
* Терекле (лв)
* Урта Ахун (пр)
* 38 км: Балыҡлы (лв)
* Үрге Ахун (пр)
* Альшанка (пр)
* Карастис (пр)
* Городецкий (лв)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса һыу Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы ҡушылған ерҙән алып тамағана тиклем Һаҡмар йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006589.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һыубаҫар туғай

**Һыубаҫар туғай** () — йылға үҙәненең йырҙанан бейегерәк урынлашҡан һәм яҙғы һыу күтәрелгәндә йәки ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡала торған бер өлөшө.

## Тасуирламаһы
Тигеҙлектәге йылғаларҙың һыубаҫар туғайы киңлеге йырҙаның киңлегенә тиң булыуы ла, ҡайһы ваҡыт хатта 40 км-ға тиклем барып етеүе лә мөмкин. Элек һыу баҫҡан, әммә хәҙер яҙғы һыу йәки ташҡын бейеклегенән юғарыраҡ булып ҡалған урындар терраса тип атала. Ҡайһы ваҡыт улар бер нисә кимәл, мәҫәлән, түбән һәм юғары булыуы ихтимал.

Һыу ҡайтҡанда ташҡын ваҡытында килеп тулған нәмәләр туғай өҫтөнә әкренләп йыйыла һәм ерҙе күтәрә бара. Бер үк ваҡытта йылға ярҙарының бер өлөшөн ташҡын ашай, икенсе урында ләм яғып пляждарҙы киңәйтә, шуның һөҙөмтәһендә туғай һыҙаттары өҙлөкһеҙ үҙгәреп тора.

Ташҡында йылға менән килгән ләм тупраҡты бик уңдырышлы итә. Үҫемлектәр туғайҙар өҫтөн нығытыуҙа ифрат ҙур роль уйнай, улар ләм туплауға ярҙам итә. Һыу баҫа торған туғайҙарҙың күп өлөшөн болондар биләй, тейешенсә үҙләштерелгән шарттарҙа мал аҙығы өсөн улар бик ҡулай. Һыу баҫҡанда балыҡтар ҙа үрсеп ҡала, балыҡсылыҡ хужалыҡтары өсөн был ҙур әһәмиәткә эйә.

## Башҡортостанда һыу баҫыу
Башҡортостанда ташҡындар, һыу баҫыуҙар йәйге һәм көҙгө осорҙарҙа була. Республиканың Урал алды йылғаларында һыу баҫыу оҙайлығы дала яҡтарында 10 көндән ашыу, тау‑урманлы төбәктәрҙә — 25 көнгә тиклем етә, Урал аръяғында уртаса 8—14 көн тәшкил итә.

* 1994 йылда Егән, Йүрүҙән, Уй, Әй йылғаларында ташҡын 59—71 көн дауам иткән;
* 1987 йылда Ағиҙел, Оло Әүжән туғайҙары 49—63 көн һыу аҫтында булған;
* 2003 йылда Өршәк, Дим,Сәрмәсән йылғалары туғайҙарын 32—42 көн дауамында һыу аҫтында тотҡан;
* 1984 йылда Оло Ҡыҙыл йылғаһы 42 көн ҡайтмай торған;
* 1976 йылда Миндәк йылғаһы 37 ярҙарынан сығып торған;
* 1960 йылда Кесе Ҡыҙыл,Һаҡмар йылғаларында ташҡын 26—29 көн дауамында күҙәтелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йылға террасаһы
* Йылға үҙәне
* Иҫке үҙән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Соболев С. С.* Учение о пойме как основа изучения морфологии речных долин и стратиграфии речных террас // Почвоведение, 1935, № 5—6, с. 815—826.
* *Еленевский Р. А.* Вопросы изучения и освоения пойм. М., Изд. ВАСХНИЛ, 1936, 100 с.
* *Чалов Р. С.* К типологии пойм равнинных рек // Известия ВГО. Том 98. 1966. № 1. с. 54—57.
* *Попов И. В.* Типы речных пойм и их связи с типами руслового процесса // Труды ГГИ, вып. 155, 1968, с. 39—55.
* *Петров И. Б.* Обь-Иртышская пойма. Типизация и качественная оценка земель. Новосибирск, Наука, 1979, 136 с.
* *Барышников Н. Б.* Речные поймы (морфология и гидравлика). Л., Гидрометеоиздат, 1978, 152 с.
* *Чернов А. В.* Геоморфология пойм равнинных рек / Под ред. д.г.н. Чалова Р. С. М., Изд-во МГУ, 1983. 198 с.
Йылға террасаһы

**Йылға террасаһы (тупһаһы)** — () — Йылға үҙәненең дюваль процесстар арҡаһында барлыҡҡа килгән, туғайынан ҡалҡыуыраҡ горизонталь йәки бер ни тиклем ауышҡан өлөшө. Әгәр террасалар бер нисә булһа, улар үҙәндең киҫелешендә төрлө йәштәге тупһалар барлыҡҡа килтерә. Террасалар аллювий менән һалынған һәм боронғо һыубаҫар туғай кимәлендә тора. Ғәҙәттә, һыу баҫыу һәм ташҡын уларға барып етмәй.

Ҡағиҙә булараҡ, террасалар эрозия базисы түбән төшкәндә һәм йылға яңы тотороҡло тигеҙләнеш яһағанда барлыҡҡа килә: йырҙа аҫҡа төшә, һәм туғайы террасаға әүерелә. Һирәк кенә террасалар ерҙең тектоник хәрәкәттәре йәки климат үҙгәрештәре арҡаһында барлыҡҡа килә.

## Төрҙәре
Террасалар геологик төҙөлөшөнә ҡарап түбәндәгесә бүленә:

* **эрозиялы** (террасаны булдырған аллювий ҙур ҡеүәткә эйә түгел);
* **цоколле** (аллювийы күп, һәм урындағы төп тоҡомдар туғайҙың аҫҡы өлөшөндә генә асыла);
* **аккумулятив** (йылға боронғо аллювий аша ғына үтә).

Террасалар буй, арҡыры һәм боронғо нигеҙле () була.

## Башҡортостанда йылға террасалары
Башҡортостанда йылғалар күп һәм, әлбиттә, террасаларға ла бай. Кама-Ағиҙел тигеҙлегендә йылға террасалары мөһим урындарҙы биләй. Һыу баҫар туғайҙар һәм уларҙан ҡалҡыуҙараҡ урынлашҡан террасалар Ағиҙел, Ҡариҙел һәм Тере Танып йылғаларында бигерәк тә яҡшы үҫеш алған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туғайҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Апполов Б. А.* Учение о реках, 1963.
* *Важнов А. Н.* Гидрология рек, 1976.
* *Сладкопевцев С. А.* Развитие речных долин и неотектоника. — М.: Недра, 1973.
* *Чистяков А. А, Макарова Н. В, Макаров В. И.* Четвертичная геология. — М.: ГЕОС, 2000.
Битләү

**Битләү ** — () — Ер өҫлөгөнөң ҡоро ерҙә, диңгеҙ һәм океан төптәрендә рельеф барлыҡҡа килтереү процесстары тәьҫирендә формалаша торған ауыш участкаһы.

## Барлыҡҡа килеү
Рельеф барлыҡҡа килеү процесы *эндоген* (тиҙ йәки яй, ер тетрәүҙәр ваҡытында күҙ эйәрмәҫ тиҙлек, ер ауышыуы, янартау атылыуы) һәм *экзоген* (йылға буйы йәки текә ер эрозияһы, абразия, карст һәм ер убылыу, елгә ашалыу һәм башҡалар) төрҙәргә бүленә.

## Битләү төрҙәре
*Битләүҙәрҙе күренеше буйынса түбәндәгесә бүләләр*:

* *тура* — вертикаль (текә) һәм иңкәйгән;
* *эскә батынҡы* — үрге өлөшө текә, төбө һөҙәк;
* *ҡабарынҡы* — өҫкө өлөшө һөҙәк, түбәнгә ҡарай яйлап текәләнә бара;
* *һикәлтәле* — арҡыры киҫелештә бер йәки бер нисә һынылыш;
* *ҡатмарлы*.

Текәлек — мөһим сифат булып тора. Тауҙарҙа, ҡағиҙә булараҡ, текә битләүҙәр (90°) һәм иңкәйгән (төбөнә ҡарағанда өҫкө өлөшө сығынҡы) — ярлауҙар, уйһыулыҡтарҙа — ҡалҡыулыҡтар һөҙәк (5°) һәм уртаса текә. Эволюция барышында гравитация көстәре тәьҫирендә тау битләүҙәре әкренләп һөҙәкләнә бар, текәлеге кәмей.

*Урынлашыуы буйынса бүленеше*:

**Ҡитға битләүе** — шельф һәм ҡитға үңере араһында урынлашҡан .

**Һыу аҫты яр битләүе** — диңгеҙ төбөнөң яр һыҙаты.

**Һыу ағымы үҙәндәре битләүе**— һыу ятҡылығы үҙәненең яр башы менән йылға сиге араһындағы ауыш өлөшө.

## Һылтанмалар
Геологический словарь: в 2-х томах. — М.: Недра. Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. 1978. Статья «Склон»
Йылға системаһы

**Йылға системаһы** — бер уртаҡ йырҙала йәки тармаҡта диңгеҙгә, күлгә йәки башҡа һыу объекттарына һыуын ҡойоусы йылғалар йыйылмаһы.

## Тасуирламаһы
Ул төп йылға (система олоно) һәм беренсе, икенсе һәм унан һуңғы дәрәжәләге ҡушылдыҡтарҙан тора. Беренсе дәрәжә ҡушылдыҡ тип аталғаны төп йылғаға туранан-тура ҡушыла, икенсе дәрәжәләгеһе — беренсе ҡушылдыҡтарҙың ҡушылдыҡтары, һәм артабан шул тәртиптә дауам итә.Ҡайһы ваҡыт йылғалар дәрәжәһе, киреһенсә, ҙур булмаған йылғаларҙан төп йылғаға ҡарай һанала.

Йылғалар системаһына исем төп йылға атамаһы буйынса бирелә, ғәҙәттә, ул системала иң оҙон һәм иң мул һыулы йылға булып тора .

## Башҡортостан йылға системалары
Башҡортостан йылғалар системаһында Ағиҙел йылғаһы һәм ҡушылдыҡтары, Яйыҡ (Йәнгел, Оло Ҡыҙыл, Төйәләҫ, Оло Урғаҙа, Таналыҡ һәм йылғалары) һәм Яйыҡтың иң ҙур ҡушылдығы Һаҡмар (ҡушылдыҡтары Ҡурғашлы, Урман Йылайыры, Ялан Йылайыры, Оло Эйек һәм Кесе Эйек менән) өс йүнәлештә — көнбайышҡа, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа табан атмосфера яуым-төшөмдәренә йүнәлеш биреүсе булып хеҙмәт итә.

Шул уҡ ваҡытта Ағиҙел йылғаһы системаһы Башҡортостан Уралынан һәм уның ҡыҙырымдарынан — көнбайыш һөҙәклектән, Яйыҡ йылғаһы системаһы — көнсығыш һөҙәклектән, ә Һаҡмар йылғаһы системаһы Көньяҡ Урал пенепленынан һыу йыя

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гидрографик селтәр
* Рәсәй йылғалары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Хортон Р. Е.* Эрозионное развитие рек и водосборных бассейнов. Гидрофизический подход к количественной морфологии. Пер. с англ. М.-Л., Изд-во иностр. лит., 1948. 158 с.
* *Маккавеев Н. И.* Русло реки и эрозия в её бассейне. М., Изд-ва АН СССР, 1955. 346 с.
Ҡылымыҡ

**Ҡылымыҡ**, «йылға тармағы» — () — башҡа һыу ағымының бер өлөшө булған, йәиһә башҡа һыу ағымдарын йәки һыу объекттарын тоташтырып торған, йылғаға хас йырҙа комплекстары булмаған һыу ағымы.

## Төрҙәре
Ҡылымыҡтарҙың ике төрө бар:

* йылға утрауының бер яғында урынлашҡан йылға йырҙаһының йәки ҡатмарлы йылға каналының башҡа морфологик элементының өлөшө
* һыу ятҡылыҡтарын: күл йә йылғаны, һирәгерәк йылға менән күлде йәки ике йылғаны тоташтырған ҡыҫҡа ғына һыу ағымы.

## Атама варианттары
Урыҫ телендә төрлө төбәктәрҙә был күренеште аңлатҡан һүҙҙәр күп:*ерик, гирло, воложка* (Волга), *полой* (Төньяҡ Двина), *речище* (Днепр), *стародонье* (Дон), *пасл* (Югра). Корякияла иһә иҫке йылға үҙәндәрен, үле йылғаларҙы *култук* тип атайҙар. Башҡорт телендәге «ҡултыҡ» — «һыу сығанағының ҡоро ергә инеп торған өлөшө» тигәнде хәтерләтә.

## Үҙенсәлекле ҡылымыҡтар

Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан күлдәргә ифрат бай Силәбе өлкәһендәге байтаҡ күлдәрҙең ҡылымыҡтары бар. Мәҫәлән,Илашты күле ҡылымыҡ аша Һуңкүл менән тоташҡан, Ҡоншаҡ районындағы Ҡарағайкүл ташҡын ваҡытында Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа. Оло Мейәс ҡылымыҡ аша Кесе Мейәс менән бәйле.

Ханты-Манси автономиялы округы биләмәләрендә Кесе Кемпаж тип аталған ҡылымыҡ-йылға бар.
Кесе Кемпаж йылғаһы ҡылымыҡ тип юҡҡа ғына атамағандар. Ул Кемпаж йылғаһынан ағып сыға ла Ляпин йылғаһына барып ҡоя, йәғни, уларҙы тоташтыра. Кесе Кемпаждың үҙ сиратында Повёл тигән ҡылымығы бар, ул иһә Оло Кемпажға барып ҡоя, йәғни был ике ҡылымыҡ Кемпаж менән Оло Кемпаж йылғаларын тоташтырып торған үҙенсәлекле күренеш.

; Башҡа
* **Протока** (ҡасаба) — Коми Республикаһындағы юҡҡа сыҡҡан ҡасаба, Рәсәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рукав реки

## Әҙәбиәт
Проток // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Иҫкәрмәләр