open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Константинович Наталья

**Наталья Константинович** (10 октябрь 1882 — 21 август 1950) — Черногория принцессаһы, принц Мирко Дмитрийҙың ҡатыны.

## Тормошо
1902 йылда черногория принцы Мирко Дмитрийға, король Никола I һәм корль ҡатыны Миленаның кесе улына кейәүгә сыға. Наталья серб короле Александр I Обреновичтың (1876—1903) алыҫ туғаны була. Никола Негош был никах яҡлы була, сөнки ул, был союз менән файҙаланып, улын серб тәхетенә ултыртыуға иҫәп тота. Башта никах бәхетле була. Мирко үҙенең ҡатынына, ғаиләһендә *Лили* тип йөрөтөлгән *«алиһәгә оҡшаған ҙур ҡара күҙле блондинкаға»*, ғашиҡ була. Әммә бәхет оҙаҡҡа бармай. Тиҙҙән елғыуар принц үҙенең күп һанлы һөйәркәләренә әйләнеп ҡайта, һәм был ғаилә мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһамай ҡалмай. Ғаиләлә биш бала тыуа, әммә бары тик принц Михайло (1908—1986) ғына оҙон ғүмерле була. Ҡалған бөтә дүрт улы: Станислав һәм Стефан 1908 йылда туберкулёздан, Павел һәм Эммануэль йәшәй биргәс вафат булалар, тик үҙҙәренән һуң нәҫел ҡалдыра алмай.

Наталья үҙенең бикәсе Елена менән бик яҡын мөнәсәбәттә була һәм уға йыш ҡына Италияға барып йөрөй. Елена итальян королеваһы, король Виктор-Эммануил III-нөң ҡатыны була. Ике ҡатынды талаштырырға тырышҡан Мирко, ҡатыны, йәнәһе, үҙенең һөйәрен, Еленаның ире король Виктор-Эммануилды күреү өсөн, Италияға йыш бара, тигән имеш-мимеш тарата. Мирконың атаһы Никола был хаҡта белеп ҡалғас, был хәл Италия менән мөнәсәбәттәргә тәьҫир итмәһен өсөн, принцты өйҙә һаҡ аҫтында ултырта. Наталья Парижға ата-әсәһенә күсеп килә. 1917 йылда уларҙың союзы, айырылышыуға тиклем барып етеп, тулыһынса өҙөлә. Мирко киләһе йылда Венала вафат була. Наталья иһә 1950 йылда вафат була. Тәүҙә ул Бөйөк Британияла, һуңынан Францияла йәшәй. 1920 йылда менән граф *Гастон Errembault де Dudzeele* (1877—1961) менән икенсе никахҡа инә. Уларҙың ике ҡыҙы: Елена (1921—2006) һәм Анна-Мария (1922—1984) тыуа.

## Һылтанмалар
* Черногорский королевский дом.
Савчук Анна Антоновна

**Савчук Анна Антоновна** (28 май 1910 йыл — 19 сентябрь 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анна Антоновна Савчук 1910 йылдың 15 майында Рәсәй империяһының Новоселица ауылында (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе Полонский районы) нда тыуған.

1948 йылдан Анна Антоновна Ростов өлкәһенең Чертковский районы Тарасово-Меловское ауылында йәшәй. Ленин исемендәге колхозда 25 йылдан ашыу быҙау ҡараусы булып эшләй. Ошо осорҙа 2300 быҙауҙы тәрбиәләп үҫтерә. Йыл һайын 50-60 быҙау ала (25-30 нормала).1957 йылдан быҙауҙарының уртаса тәүлек артымы 683 грамм сиктәрендә тәшкил итә. 1961 йылда «Дондың данлыҡлы быҙау ҡараусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн Анна Антоновна Савчукҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

КПСС ағзаһы, хеҙмәт ветераны. 1970 йылдар уртаһында хаҡлы ялға китә.

1991 йылдың 19 сентябрендә вафат була.

Тарасово-Меловское ауылы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә

## Ҡаҙаныштары
* Анна Антоновна Савчук СССР ВДНХ миҙалдары һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100-йыл айҡанлы» юбилей миҙалы менән бүләкләнә (1970).
* 1966 йылда «РСФСР ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең социалистик ярыш алдынғыһы» билдәһе ала.
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған колхозсыһы»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда (Ростовская область)

## Библиография
* Герои Труда Дона : к 70-летию учреждения звания «Герой Социалистического Труда» : биобиблиографический справочник / Министерство культуры Ростовской области, Дон. гос. публ. библиотека, Ростов н/Д, 2008.
* Сельское хозяйство Дона в биографиях и цифрах : славное прошлое, настоящее и будущее! / Ростов н/Д : Печатная лавка, 2016.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Савчук Анна Антоновна
Никитина Тамара Васильевна

**Тамара Васильевна Никитина** (1930) — совет сәнәғәте хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Тамара Васильевна Никитина 1930 йылдың 21 апрелендә Мәскәү өлкәһе Кимры округы Шиломка ауылында, (хәҙер Тверь өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1932 йылда ғаилә Мәскәү өлкәһе Пушкин районына  күсеп килә.

1946 йылда ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡыҙыл Армия һәм Флот исемендәге фабрикаға туҡыусының өйрәнсеге булып уҡырға инә. Һөнәрҙе тиҙ үҙләштерә, күп һанлы туҡыу станоктарын хеҙмәтләндереү буйынса юғары планды үтәй, станоктарҙа  техник туҡыма  — өс ҡатлы кирза һәм йөнтәҫ киндер туҡыма етештерә

Ете йыллыҡ эш йомғаҡтары буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә. Һигеҙенсе биш йыллыҡта  күп туҡыу станоктарын хеҙмәтләндереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә һәм Республика Еңел сәнәғәт министрлығының хеҙмәтселәре араһында социалистик ярышта күп тапҡыр  еңеүсе була,  «Мастер — оҫта ҡулдар»  маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

1971 йылдың 5 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән биш йыллыҡ  заданиелар планын  ваҡытынан алда үтәгәне һәм  еңел сәнәғәттең  туҡыма, трикотаж, аяҡ-кейемдәре, тегеү әйберҙәрен һәм башҡа продукцияны  етештереүҙе үҫтереүҙәге ижади өлөшө өсөн Тамара Васильевна Никитинаға Ленин ордены һәм  «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә —  8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана; КПСС ағзаһы була, КПСС-тың  XXV  съезы делегаты итеп һайлана.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, Мәскәү өлкәһенең Пушкин районы Царёво ауылында йәшәй 2015 йылдың апрелендә 85 йәше тулыу айҡанлы ҡотлауҙар ҡабул итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ике тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә (1966, 1971)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Красноармейск ҡалаһының почётлы гражданы» исеменә лайыҡ була.
* 2007 йылда Мәскәү өлкәһе губернаторынан «Ватанға эскерһеҙ һәм  фиҙаҡәр хеҙмәт итеүе өсөн» тамғаһы ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Никитина Тамара Васильевна
Ресен һарайы

**Ресен һарайы** () — Төньяҡ Македонияның  Ресен ҡалаһында урынлашҡан неоклассицизм архитектура стилендә төҙөлгән  истәлекле урын. Һарай 19 быуат аҙағанда ерле ғосманлы бейе Әхмәт Ниязи бей Реснели тарафынан төҙөлгән. Бина үҙенең архитектураһы яғынан Төньяҡ Македонияла уникаль булып тора. Һарайҙа хәҙер музей, китапхана һәм картиналар галереяһы урынлашҡан. Ресенды ерле халҡы бинаны төрөксә «Һарай» тип йөрөтә.

## Дөйөм мәғлүмәт
Ресен һарайы неоклассик архитектура стилендә төҙөлгән. Бинаның урта өлөшөндәге 35 метрлыҡ башня симетрия күсәре булып тора, уның тирәләй ике «ҡанат» йәйелгән. Бинаның подвалы, төп ҡаты, икенсе ҡаты, мансард ҡаты бар. Бөтә биналырҙың дөйөм майҙаны 7800 м². Бинаның тышҡы стеналарының ҡалынлығы 60-тан 105 сантиметрға етә. Фасад бик күп скульптары деталдәре менән биҙәлгән. Бинаның түбәһе тәүҙә ағастан булған, 1982 йылда реконструкция ваҡытында профилле металға алыштырылған.

## Тарихы

19 быуат аҙағанда 20 быуат башында Әхмәт Ниязи бей Реснели йәш төрөктәр революциянерҙары ағзаһы булған. Версаль рәсеме төшөрөлгән открытка алғандан һуң Ниязи бей үҙенә ошондай стильдәге милек төҙөргә ҡарар итә, тигән фараз бар.

Ресен һарайы төҙөлөшө 1905 йылда башлана. 1909 йылда йәш төрөктәр революцияһынан һуң бинаның төшҡы күренеше төҙөлә. Ҡалған эштәр, шул иҫәптән бинаның эске биҙәү эштәре Балҡан һуғыштары һәм Беренсе донъя һуғышынан һуң 1922 йылда ғына тамамлана. Әхмәт Ниязи бей 1912 йылда Дурреста билдәһеҙ сәбәптән үлә, шуға күрә төҙөлгән милеген күрә алмай.

Балҡан һуғыштары тамамланған бина төрлө ойошма ҡарамағында төрлө фунция өсөн файҙаланыла. Тәүҙә ул Сербия короллеге ҡарамағында, артабан Югославия короллеге ҡарамағында урындағы администрация файҙаланыуында була. Икенсе донъя һуғышы йылдарында бина оккупация көсәте тарафынан файҙаланыла. Һуғыштан һуң Ресен ҡала мэрияһы урынлаша, артабан китапхана итеп файҙаланыла. Музей һәм картиналар галереяһы эшләй башлай.
Төҙөнгәндәр бирле бинаның түбәһе ике тапҡыр, 1982 йылда һәм 2005 йылда ремонтлана.

## Хәҙерге файҙаланыу
Ресен һарайында бөгөн  «Dragi Tozija House of Culture», «Resen Ceramic Colony», «Keraca Visulčeva Gallery» кеүек мәҙәни институттар урынлашҡан.

"The Dragi Tozija House of Culture" мәҙәниәт йорто Скопьелағы Македония музейы филиалы булып тора. Мәҙәниәт йортонда шулай уҡ пьессалар, әҙәби уҡыуҙар һәм башҡа мәҙәни саралар үткәрелә.

Бинала урынлашҡан «The Resen Ceramic Colony» керамикасы музейы, шулай уҡ  ЮНЕСКО Халыҡ-ара керамика академияһы ағзаһы булып тора.

Македония рәссамы Кераки Висульчеваның һәм башҡа рәссамдарҙың эштәре галереяла күрһәтелә.

Китапхана 20 быуаттың 40-сы йылдарынан уҡ эшләй. Бөгөн 31000 дана ҡитап иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр
Устименко Евгения Егоровна

**Устименко Евгения Егоровна** (6 август 1922 йыл — 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биография
Евгения Егоровна Устименко 1933 йылдың 6 авгусында Тамбов өлкәһенең Знаменский районы Артемьевка  ауылында  тыуған.

1949 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Глубковский районындағы С. М. Киров исемендәге  колхозда эшләй башлай.  Тәүҙә быҙау  һәм сусҡа ҡараусы булып эшләй,  ә 1952—1977 йылдарҙа  һауынсы була. Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһендә беренсе булып  Евгения Устименко йыл һайын үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан мең центнер һөт һайыу буйынса башланғыс менән  сығыш яһай. Фермала  һыйырҙарҙың тоҡомло  төркөмөн сығарыуҙа, һәр һыйыр өсөн яҡшы мал аҙығы базаһы булдырыуҙа ҡатнаша,  был байтаҡ  һөҙөмтәләр бирә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә  һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу планын үтәүҙә  өлгәшкән уңыштары өсөн Евгения Егоровна Устименкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Һауынсы булып эшләүен дауам итә, 1971 йылда Евгения Егоровна һәр һыйырҙан 4174 килограмм, 1972 йылда 4300  килограмм, 1975 йылда — 4655 килограмм һөт һауып ала. Хатта ҡоролоҡло 1974 йылда һауынсы үҙенә беркетелгән 33 һыйырҙан һәр береһенән 4390 килограмм һөт һауып ала, ә тулайым һауым 1176 центнер тәшкил итә. 1975 йылда уны 1471 центнерға еткерә. Шәхси биш йыллыҡ планды өс йыл ярым эсендә үтәй, туғыҙынсы биш йыллыҡ йылдарында пландан тыш а 1600-ҙән ашыу центнер һөт тапшыра.

1972 йылда Е. Г. Устименко  КПСС-ҡа инә. VIII саҡырылыш Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаты була. 1977 йылдан алыпколхозда  һөт-тауар фермаһын етәкләй. Йәштәрҙең остазы булып тора, уларға  үҙенең бай тәжрибәһе менән уртаҡлаша. Тиҫтәләгән һауынсы тәрбиәләй, уларҙың күпселеге өс меңенсе  була.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, Глубоковский районында йәшәүен дауам итә.

1973 йылда  «Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Библиография

* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия — Устименко Евгения Егоровна. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Устименко Евгения Егоровна
Ворошилова Елена Викторовна

**Елена Викторовна Ворошилова** (22 май 1990 йыл) — Рәсәйҙең регби уйынсыһы, «Енисей-СТМ» клубы уйынсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры (1 ноябрь 2016).

## Биографияһы
Елена Викторовна Ворошилова 1990 йылдың 22 майында Хакасияның Ширин районы Ҙур Ҡапҡалар ауылында тыуған. Регбиға  килеүгә тиклем еңел атлетика төрҙәре ядро һәм диск этеү менән шөғөлләнә. Хакасия йыйылма командаһы составында  Йәйге универсиадала  сығыш яһай (Омск ҡалаһында икенсе этапта көмөш призер, 2012), Себер федераль округтың  йәйге чемпионаты (2012 йылда йәҙрә буйынса көмөш призер, 2012 йылда бронза призеры  — диск; 2013 йылда ике дисциплина буйынса донъя чемпионы). 2014 йылдың 1 мартында  «Енисей-СТМ» клубы өсөн сығыш яһай.

2015 йылда Рәсәй йыйылма командаһы составында регби-7 буйынса  Канадала 2014/2015 миҙгеле Донъя серияһы этабына әҙерлектә  ҡатнаша. Регби буйынса йыйылма команда составында-өс тапҡыр 3-тән алып 15-европа чемпионаты урын.

Красноярск ҡалаһының 23-сө мәктәбендә регби буйынса тренер булып эшләй. 2019 йылғы Ҡышҡы универсиаданы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә ҡатнаша.

## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры: 2015, 2016
* Рәсәй Кубогы финалсыһы: 2015
* Европа чемпионатының бронза призеры (регби-15): 2014, 2015, 2016

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальная страница Ворошилова, Елена Викторовна в социальной сети «ВКонтакте»
Резникова Зинаида Васильевна

**Зинаида Васильевна Резникова** (ҡыҙ фамилияһы **Алямкина**,  1927) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы

## Биографияһы
Зинаида Васильевна Резникова 1927 йылда Киров районының Белокаменка ауылында  (хәҙер  Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе Глубоковский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Зинаида Резникова 13 йәшенән Сталин исемендәге колхозда хеҙмәт итә башлай, унда ашнаҡсы, хисапсы, һуңғараҡ  уңыш  йыйыу менән шөғөлләнә. 1947—1949 йылдарҙа Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең  «Ҡыҙыл таң»  колхозында иген культуралары үҫтереү буйынса звено башлығы булып тора.  Уның звеноһы һигеҙ йәш ҡыҙҙан  тора, улар гектарынан  30 центнер иген үҫтереү буйынса йөкләмә ала. Йөкләмәләрен арттырып үтәйҙәр — звено 20 гектар майҙанда һәр гектарҙан  32,4 центнер иген йыйып тапшыра.

СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 20 майындағы Указы менән колхоздың дәүләткә иген һатыуҙа юғары уңыш алыуы һәм 1949 йылғы яҙғы сәсеү өсөн культураларҙың орлоғо менән ихтыяжды тулы күләмдә тәьмин итеүе  өсөн  Алямкина Зинаида Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1949 йылда Зинаида Васильевна  һәр гектарҙан 29,2 центнер ужым үҫтереп ала. Ә яҙғы культуралар менән бөтәһе бергә 1341 центнер һайланма бойҙай йыйып ала, шуның өсөн 1950 йылда икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

З.В. Резникова артабанғы йылдарҙа ла уңышлы эшләй — ябай колхозсы ла йәшелсәселек бригадаһының  бригадиры булып та эшләй. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша.  Киң мәғлүмәт сараларында үҙ  эш тәжрибәһен таратыу өсөн сығыш яһай, башлыса, «Наш опыт выращивания высоких урожаев озимой пшеницы»хеҙмәте авторы була. Героиняның алдынғы ысулдары республиканың Ауыл хужалығы министрлығы тарафынан дөйөмләштерелә

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаты  һәм  хеҙмәтсәндәр депутаттарының  Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә Советы депутаты итеп һайлана, күп йылдар агитатор булып эшләй.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Киров районында (хәҙер — Глубоковский) йәшәй

Миҙалдар менән, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (1944).

## Библиография

* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия — Резникова Зинаида Васильевна. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Алямкина Зинаида Васильевна
Чуракова Светлана Александровна

**Светлана Александровна** **Чуракова** (7 октябрь 1993 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017  йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018). Рәсәйҙә беренсе протез ҡуллы  волейболсы.

## Биографияһы
Светлана Александровна Чуракова 1993 йылдың 7 октябрендә Архангельск ҡалаһында тыуған, бала саҡтан инвалид  (тыумыштан уң иңбашы булмай). 25 йәшенә   журналистика факультетын тамамлай, тәржемәсе һәм журналист дипломы ала. Төбәктең  «Вести Поморья» программаһында хәбәрсе булып эшләй, инглиз теле уҡытыусыһы, протез-ортопедия предприятиеһының директор урынбаҫары була. Йәйәнән атыу менән шөғөлләнә, университетта матурлыҡ конкурсында приз эйәһе була  (инвалидлыҡ менән беренсе һәм берҙән-бер ҡатнашыусы була).  Йәйәнән атыу буйынса шөғөлөнән һуңғараҡ протездың   уңайһыҙ булыуы арҡаһында баш тарта.. Протез ҡулланып,  мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн «Кибатлетика» ярышында ҡатнашыусы.

Ултырып волейболда Мәскәү ҡалаһы  «ЦСП-Крылатское» клубы өсөн сығыш яһай, спорт өсөн  махсус протез ҡуллана. Волейбол менән  дәрестәргә тиклем  (17 йәшендә) 196 см оҙонлоҡта  һәм  127 кг ауырлыҡта була, әммә һуңыраҡ 44 кг ауырлыҡты ташлай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе һәм 2018 йылда донъя чемпионаты еңеүсеһе була. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала.

## Иҫкәрмәләр
Дмитриева Алёна Георгиевна

**Алёна Георгиевна Дмитриева** (27 сентябрь 1982 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, РЦАФКиС командаһы уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы,  һәм 2017 йылда, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

## Биографияһы
Алёна Георгиевна Дмитриева 1982 йылдың 27 сентябрендә Якутияның Сунтар улусы Кемпендяй ауылында тыуған, әсәһе — Людмила. Тренеры — Константин Дмитриевич Гаврильев. Күп йылдар инвалидтар араһында республика ярыштарында сығыш яһай. Республиканың инвалидтарҙы профессиональ һәм медик-социаль реабилитациялауҙың техникум-интернатында  уҡый.  Ултырып волейбол уйнау буйынса адаптациялы физик культура һәм спорт Республика үҙәге Сунтар волейбол командаһының (РЦАФКиС) Рәсәй чемпионатында  ҡатнашыуы буйынса инициатор. Мәскәүҙә йәшәй.

2015 йылда  рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында көмөш призер була,  2017 һәм 2019 йылда һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дмитриева, Алёна Георгиевна на сайте Instagram
Окорокова Екатерина Сергеевна

**Окорокова Екатерина Сергеевна** (ҡыҙ фамилияһы **Чепкий;** (20 декабрь 1985 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» командаһы уйынсыһы, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны. Рәсәй йыйылма командаһы составында — 2018 йылда донъя чемпионы, 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорты мастеры.

## Биографияһы
Екатерина Сергеевна Окорокова 1985 йылдың 20 декабрендә Елец ҡалаһында тыуған. Бала саҡта спорт менән шөғөлләнмәгән: раҫлауынса, бала сағында координациялау менән проблемалар була. 2008 йылда юл-транспорт фәжиғәһендә йәрәхәт ала һәм аяғын тубыҡтан юғары ампутациялайҙар. Дауахананан һуң протез предприятиеһында инвалидтар өсөн академик ишеү менән шөғөлләнергә тәҡдим итәләр, Рәсәй чемпионы була. 2011 йылда ултырып волейбол менән шөғөлләнә башлай, Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы исемен яулай.

Мәскәүҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

Ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр
Медникова Юлия Александровна

**Юлия Александровна Медникова**  (8 март 1983 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017 йылда Европа чемпионы . Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

## Биографияһы
Юлия Александровна Медникова 1983 йылдың 8 мартында Мәскәүҙә тыуған.  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була ( диагональ һәм MVP чемпионатында иң яҡшы тип таныла). Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була, шулай уҡ «Таяныс нөктәһе» номинацияһында  Рәсәй Паралимпия комитетыныңМилли спорт премияһына лайыҡ була. Юлия һүҙҙәре буйынса, был еңеү менән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары Паралимпия уйындарында ултырып волейбол  уйнау көстән килерлек икәнен иҫбатлай.

Мәскәүҙә йәшәй. Ире менән айырылған (Алексей элекке ире), балалары бар. 2018 йылдың 15 ноябрендә уның ҡала ситендәге йортонда ММА яугире Евгений Гонтаров һәм уның ҡустыһы Вадим Мәскәү ашығыс көстәрҙең махсус отряды тарафынан ҡулға алына, улар  1,6 млн. һумлыҡ урлау һәм талауҙа ғәйепләнә.

## Иҫкәрмәләр
Пермякова Любовь Петровна

**Любовь Петровна Пермякова,** ҡыҙ фамилияһы **Эннер** (8 октябрь 1978 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы,  2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы,  Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм  Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры.

## Биографияһы
Любовь Петровна Пермякова 1978 йылдың 8 октябрендә Тверь өлкәһе Конаково ҡалаһында тыуған. Ҡаланың 3-сө  урта мәктәбендә белем ала, волейбол менән 1996 йылдан юғары уҡыу йортонда  шөғөлләнә. Балаһы тыуғандан һуң, 2006 йылда карьераһын яңырта.  2007 йылда Европа чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында  уйнай, әлеге ваҡытта Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе , шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙал яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

2018 йылда инвалидтарҙы «Мне бы в небо»  проекты социаль-психологик реабилитациялау сиктәрендә  парашют менән һикерә.

## Иҫкәрмәләр
Сухоцкая Нина Станиславовна

**Сухоцкая Нина Станиславовна** (7 февраль 1906 йыл — 30 август 1988 йыл) — СССР-ҙың театр актёры, педагог һәм режиссёр.

## Биографияһы
Нина Станиславовна Сухоцкая 1906 йылдың 7 февралендә Мәскәүҙә тыуған. Актриса А. Г. Коонендың туғаны.

18 йәшендә Мәскәүҙә А. Таировтың камера театры актрисаһы. 1932 йылда Камера театрының Юғары эксперименталь оҫтаханаларын тамамлау менән 1949 йылға тиклем шул уҡ театрҙың актёры һәм режиссеры булып эшләй. Һуғыштан һуң йылдарҙа Сухоцкая үҙ аллы бер нисә спектакль ҡуя. Бер үк ваҡытта 1939—1941 йылдарҙа С. В. Образцов саҡырыуы буйынса ул ике йыл уның ҡурсаҡтар театрында эшләй, С. Я. Маршактың «Терем-теремок» әкиәте буйынса спектакль ҡуя. Пародия миниатюраларынан шағир А. И. Введенскийҙың «Концерт-варьете» пьесаһы буйынса программа өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша. 1941—1942 йылдарҙа эвакуацияла Ташкентта И. В. Сталин исемендәге Пионерҙар һарайында эшләй.

Таиров театры бөтөрөлгәндән һуң Мәскәү Пионер йортоноң театр студияһы етәксеһе була. ВГИК-тың роежиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы доценты була, унда 1949 йылдан алып 1966 йылға тиклем уҡыта. Оҙаҡ йылдар радиола Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәре буйынса әҙәби композицияларҙың авторы һәм режиссеры булып эшләй. 1970—1975 йылдарҙа — ГИТИС-тың режиссура кафедраһы доценты. 1974 йылда Үҙәк Пионерҙар йорто ҡарамағындағы Балалар ижады театры студияһын етәкләй. «Как читать стихи» уҡыу әсбабының авторҙашы була (1966 В. М. Терешкович менән бергә).

Нина Сухоцкая Фаина Раневская менән яҡын дуҫ була, уны ул «Нинтик» тип йөрөтә. . 1934 йылда улар бергә Михаил Роммдың тауышһыҙ «Пышка» фильмында төшә.

1989 йылдың 30 авгусында Мәскәүҙә вафат була

Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында С. Сухоцаяға ҡараған документтар бар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А-Я. Дополнения. М.: ОАО «Московские учебники», 2014.

## Һылтанмалар
* 
* Нина Станиславовна Сухоцкая (1908—1988)
* publ.lib.ru/ARCHIVES/S/SUHOCKAYA_Nina_Stanislavovna/_Suhockaya_N.S..html Нина Станиславовна Сухоцкая
Кунстман Елизавета Владимировна

**Елизавета Владимировна Кунстман**  (6 август 1998 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар команда составында донъя чемпионы,  2017 һәм 2019 йылда  Европа чемпионы. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

## Биографияһы
Елизавета Владимировна Кунстман 1998 йылдың 8 авгусында Копейск ҡалаһында тыуған. Лиза 8 йәшендә  нвалид ҡала, вагондан сығып торған сым арҡаһында ул поездың тәгәрмәстәре аҫтына әләгә. Ҡыҙҙың аяғын ампутацияларға тура килә, әммә Лиза ҡул эштренә ҡарағанда волейбол уйындарына өҫтөнлөк бирә. Шулай уҡ   коляскала ултырған килеш баскетбол уйнай. Мәскәү  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай,  Балашихала йәшәй. Һигеҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы.

2017 һәм 2019  йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы ала. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала.

2017 йылда Елизавета  Реабилитация һәм юридик ярҙам үҙәге башлығы эшҡыуар Валерий Перевозниковтың  мутлығы  ҡорбаны була, ул элегерәк ғ 2014—2015 йылда ғаиләгә протез алырға ярҙам итә. Ул Елизаветаны яңы бионик протездар һатып алыу өсөн   5 миллион һум суммаға кредит алырға күндерә, әммә һуңыраҡ юҡҡа сыға, ә ҡыҙ банкҡа  яҡынса 9,5 млн. һум аҡса түләргә тейеш була.  2019 йылдың февралендә Перевозник ҡулға алына: күренеүенсә, 45 кеше  уның махинацияларының ҡорбаны була  (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән ултырып волейбол уйнаусы  Анна Годовицына ла мутлыҡ ҡорбаны була

## Иҫкәрмәләр
Линден Наталья Агаповна

**Наталья Агаповна Линден** (1887 — 1963 йыл 4 сентябрь) — Рәсәй ғалим-сейсмологы, совет сейсмологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
1887 йылда Вятка губернаһының  Шудаг ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ауыл мәктәбен, ике класлы училищены һәм Вятка ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын (1905) тамамлай. 1905 йылда Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсының физика-математика факультетына (Санкт-Петербург) уҡырға инә, уны 1912 йылдың майында тамамлай.

Фәндәр академияһының сейсмология бүлегендә эшләй, ул артабан СССР Фәндәр академияһының сейсмология институты итеп үҙгәртелә.

Беренсе совет сейсмик станцияларҙа сейсмик аппаратура урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
1920-се йылдар башынан СССР сейсмик станциялар селтәренең яуаплы телесейсмик бюллетень төҙөүсеһе.

А. Я. Левицкаяның Ҡырым-Ҡара диңгеҙ регионының һәм Линден Наталья Агаповнаның Арктика һәм Урта Азияның сейсмология күренештәре буйынса хеҙмәттәре, сейсмология менән райондың геологияһы араһында бәйләнеш тураһында һорау ҡуйырға һәм ер тетрәүҙәрҙе регионда барған тектоник процестар эҙемтәһе итеп ҡарарға мөмкинлек бирә. Халыҡ хужалығы маҡсатында ҡулланылған сейсморайонлаштырыу  карталары уларҙың тикшеренеүҙәренең практик һөҙөмтәһе булып тора.

Физика-математика фәндәре кандидаты.

1963 йылдың 4 сентябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Ленин ордены (1953).

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)

## Баҫмалары

* *Каталог глубокофокусных землетрясений по данным сейсмической сети СССР за 1909—1944 годы*. Москва изд-во и 2-я тип. Изд-ва АН СССР 1947
* *О землетрясении 20 XI 1933 г. в Баффиновом заливе и распределении сейсмических очагов в Арктике* [Текст] / Н. В. Райко, Н. А. Линден. О сейсмичности Арктики / Д. И. Мушкетов ; Н. В. Райко, Н. А. Линден. — М. : Изд-во АН СССР, 1935. — 15 с. + 1 вкл. л. — (Труды Сейсмологического института / АН СССР ; № 61).
* Саваренский Е. Ф., Линден Н. А., Массарский С. И. *Землетрясения Туркмении и Ашхабадское землетрясение 1948 г.*// Изв. АН СССР. Сер.геофиз.1953.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Изв. АН СССР, серия Геофизика 1964, No 2, 260 (Некролог)
Годовицына Анна Сергеевна

**Анна Сергеевна Годовицына**  (19 июль 1991 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы, 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

## Биографияһы
Анна Сергеевна Годовицына 1991 йылдың 19 июлендә  тыуған. Анна бала сағында бейеү һәм  еңел атлетика, шулай уҡ дзюдо  менән шөғөлләнә. Медицина колледжында  уҡый, КВН-да ҡатнаша, студенттарҙың матурлыҡ конкурсында еңеү яулай. Колледжды тамамлап, стоматологияла табип ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша, ә һуңыраҡ Мәскәүҙә тиҙ ярҙам станцияһына эшкә саҡырыла. Станцияла Анна өс көн эшләп ҡала, 2014 йылда  Аннаны  йөк машинаһы бәреп китә.  23  көн комала  үткәрә, табиптар уны ҡотҡарыу өсөн  аяғын ампутациялайҙар, әммә  Анна станцияны ташлап китмәй, статистика бүлегендә эшен дауам итә. Аҙаҡ волейбол секцияһына килә, уны унда башҡа волейболсы, Кунстман Елизавета саҡыра.

Анна Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионатында рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе Аннаға  3,3 миллион һум суммаға протез вәғәҙә итә, аҙаҡ  аҡсаны алып юҡҡа сыға. 2019 йылдың февралендә Перевозников ҡулға алына:  күренеүенсә,   45  кеше уның махинацияларының  ҡорбаны була (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән волейболсы Кунстман Елизавета ла мутлыҡ ҡорбаны була.

## Иҫкәрмәләр
Сәфәрова Афаг Бәшир ҡыҙы

**Баширгызы Афаг** (), ысын исем-шәрифе **Афаг Бәшир ҡыҙы Сәфәрова** () (15 август 1955 йыл) — совет һәм Әзербайжан театр һәм кино актрисаһы. Әзербайжандың халыҡ артисы (1993), «Шохрат» ордены кавалеры.

## БиографияҺы
Сәфәрова Афаг Бәшир ҡыҙы 1955 йылдың 15 авгусында Баҡыла, актёр Бәшир Сафароглы ғаиләһендә тыуа. 1972 йылда мәктәпте тамамлап, ике йылдан һуң Мира аға Әлиев исемендәге театр институтына уҡырға инә.

### Карьераһы
Ижади эшмәкәрлеген Н. Б. Везиров исемендәге Лянкаран театрында башлай, 1973 йылдың 24 декабрендә Мирза Ибраһимовтың «Хороший человек» постановкаһында уйнай.

1975—1989 йылдарҙа Г. Араблинский исемендәге Сумгаит дәүләт театрында уйнай.

1989 йылдан — Әзербайжан дәүләт академия музыкаль театры актрисаһы.

2014 йылда Афаг Бәшир ҡыҙы «Бәшир Сафароглу исемендәге премия» булдыра.

## Наградалары
* Әзербайжандың атҡаҙанған артисы (1989)
* Әзербайжандың халыҡ артисы (1993).
* «Гызыл дәрүиш» театр премияһы лауреаты (1994, 2002).
* «Әзербайжан президентының Почет дипломы» менән бүләкләнә (2015).
* «Шохрат» ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Лозицкая Людмила Алексеевна

**Лозицкая Людмила Алексеевна** (26 апрель 1924 йыл — 16 апрель 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актрисаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1966).

1947 йылдан алып 2010 йылғаса, 63 йыл дауамында, А. В. Луначарский исемендәге Пенза өлкә драма театрында хеҙмәт итә.

## Биографияһы
Людмила Алексеевна Лозицкая 1924 йылдың 26 апрелендә Һарытау губернаһының (хәҙерге Пенза өлкәһе) Кузнецк ҡалаһында тыуған.

Кузнецк ҡалаһында 1-се урта мәктәпте тамамлағас, токарь булып эшләй, бер үк ваҡытта (1942—1947) урындағы театр студияһында уҡый.

1942 йылда Кузнецк драма театры сәхнәһендә беренсе тапҡыр К. М. Симонов пьесаһы буйынса «Парень из нашего города» спектаклендә Варя ролендә уйнай.

1947 йылдан — А. В. Луначарский исемендәге Пенза өлкә драма театрында, унда ул эшләй башлағас та америка журналистары Джеймс Гоу һәм Арно д’Юссо пьесаһы буйынса ҡуйылған «Глубокие корни» спектаклендә төп ролдәрҙең береһен ала. Тыуған театры сәхнәһендә артист 159 роль уйнай, уларҙың күбеһе ҡаланың мәҙәни тормошонда сағыу ваҡиға булып тора.

Пенза өлкә һәм ҡала халыҡ депутаттары Советтарына депутат итеп һайлана.

Пенза ҡалаһында Яңы Көнбайыш зыяратының Дан аллеяһында ерләнгән.

## Театрҙағы эштәре
* «Бесприданница» А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Островского — *Лариса*
* «Лес» по пьесам А. Н. Островского — *Гурмыжская*
* «Дни Турбиных» М. А. Булгакова — *Елена*
* «Барабанщица» А.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Салынского — *Нила*
* «Маскарад» М. Ю. Лермонтова — *Нина*
* «Власть тьмы» Л. Н. Толстого

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* Пенза ҡалаһының почетлы гражданы (16.06.1994).
* «Пенза ҡалаһын үҫтереүгә индергән хеҙмәте өсөн» иҫтәлекле билдә (2009).

## Иҫтәлеген мәңгеләштереү
2010 йылдың 21 декабрендә Пенза ҡала Думаһы ҡарары менән Пенза ҡалаһы Октябрьский районының яңы биҫтәһендәге урамдарҙың береһенә Пенза ҡалаһының почетлы гражданы Людмила Лозицкаяның исеме бирелә. Ҡалала «Лозицкая урамы» барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Людмила Алексеевна Лозицкая (26.04.1924 — 16.04.2010). Народная артистка РСФСР. Биография, роли в театре, награды и звания, пресса. Официальный сайт Пензенского областного драматического театра имени А. В. Луначарского // penzateatr.ru
* Не стало народной артистки России Людмилы Лозицкой. — 26 апреля Людмиле Алексеевне исполнилось бы 86 лет. Газета «Комсомольская правда» // kp.ru (16 апреля 2010 года)
Снеткова-Вечеслова Евгения Петровна

**Евгения Петровна Снеткова-Вечеслова** (1882—1961) — СССР педагогы һәм балет артисы.

## Биографияһы
Евгения Петровна Снеткова-Вечеслова  1882  йылдың 22 июнендә  (яңы стиль буйынса 4 июлдә)   Петербургта тыуған.

Артабан  Петербург театр училищеһын тамамлай, бында уның  уҡытыусыһы  Энрико Чекетти була. 1900 йылдан алып 1922 йылға тиклем Мария театрында эшләй : кордебалетта ла, шулай уҡ яңғыҙ партияларҙы ла  башҡара.

Театр артисы булараҡ, 1917 йылда Петроградта шәхси студияларҙа һәм А.Л.Волынский Рус балеты мәктәбендә классик бейеүҙын уҡыта башлай.   1920 йылдан  1951 йылға тиклем Ленинград хореография училищеһында башланғыс класс уҡытыусыһы булып эшләй. Күп СССР республикалары өсөн артистар кадры әҙерләү эшендә ҙур өлөш индерә.  Уның уҡыусылары араһында — Н. М. Дудинская, Г Т. Комлева, А Е. Осипенко, С Г. Корнеь, К. М. Сергеев һәм башҡалар бар.

1961 йылдың 16 ноябрендә  Ленинградта вафат була.  Большеохтинский зыяратында ерләнә.

Николай Густавович Легат (1869—1937)һәм Сергей Густавович Легаттың  (1875—1905) 1904 йылда төшөрөлгән литографияһында һүрәтләнгән

### Ғаиләһе
Евгения Петровна Пажеский корпусын тамамлаусы, сығышы менән Иоанн Грозный ваҡытынан  килгән   дворяндарҙан   подполковник Михаил Михайлович Вечесловта кейәүҙә була. Уларҙың  икенсе ҡыҙы — Татьяна Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының билдәле  балеринаһы. Беренсе ҡыҙы — Евгения.

Совет һәм рәсәй балетмейстеры, актёр, режиссёр Андрей Кузнецов-Вечесловатың оләсәһе]] була .

## Сығанаҡтар

* Русский балет. Энциклопедия. БРЭ, «Согласие», 1997 год.
* *Найдич Юрий Михайлович.* «Было это так…» // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой / Акад. Рус. балета им. А. Я. Вагановой. — Санкт-Петербург : Академия русского балета им. А. Я. Вагановой, 2015. — № 2 (37).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Мой любимый учитель
Кондратенко Прасковья Фёдоровна

**Кондратенко Прасковья Фёдоровна** (8 ғинуар 1928 йыл — ?) — Краснодар крайы Пластуновский районының «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозында ҡош ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Биографияһы
Прасковья Федоровна Кондратенко (ҡыҙ фамилияһы *Меженная*) 1928 йылдың 8 ғинуарында Төньяҡ-Кавказ крайының Кубань окургы Пластуновская станицаһында (хәҙер Краснодар крайының район үҙәге) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.

Ауыл мәктәбендә 6 синыфты тамамлағас, 1944 йылда урындағы «Дөрөҫлөк» колхозына эшкә урынлаша. 1951 йылда «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының ҡошсолоҡ фремаһына эшкә урынлаша, 1952 йылда өйрәктәр ҡарай, һуңынан бригадир итеп тәғәйенләнә. 1953 йыл йомғаҡтары буйынса өйрәкселек колхоздары араһында иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә, һәр инә өйрәктән 75-әр йомортҡа алыуға өлгәшә. 1953 йылдан күп йылдар дауамында Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә даими ҡатнаша (ВСХВ).

СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 31 октябрендәге Указы менән «ауыл хужалығын үҫтереүҙә ҡаҙаныштары һәм ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн» П. Ф. Меженнаяға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1971 йылда колхозда сусҡа фермаһы мөдире була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

Ленин ордены (31.10.1957), миҙалдар, СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары, шулай уҡ СССР ВСХВ-ның 7 миҙалы менән бүләкләнә (1953—1959).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Носивская Прасковья Еремеевна

**Носивская (Носевская) Прасковья Еремеевна ** (29 апрель 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Прасковья Еремеевна Носивская 1929 йылдың 29 апрелендә хәҙерге Краснодар крайының Калинин районындағы Старовеличковская станицаһында тыуған. Ҡыҙыҡай дүрт йәшендә ике өлкән ағаһы менән бергә етем ҡала, улар атаһының апаһы — Федора инәһендә тәрбиәләнә.

Прасковья хеҙмәт эшмәкәрлеген ун дүрт йәшендә, Кубань немец ғәскәрҙәренән азат ителгәс, 1943 йылдың яҙында башлай. Краснодар ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан ярҙамсы хужалыҡта, аҙаҡтан «Красносельский» совхозында эшләй . 1947 йылдың август башында «Тимашёвский» ит-һөт совхозының сусҡасылыҡ фермаһына алмашсы, һуңынан төп сусҡа ҡараусы булып килә. 1949 Прасковья Еремеевна дүрт айлыҡ 114 сусҡа балаһынан уртаса 49-ар килограмм тере ауырлыҡҡа өлгәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 25 сентябрендәге Указы менән 1949 йылда совхоздың дәүләткә ауыл хужалығы продукцияһын тапшырыу планын үтәү буйынса малсылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне, ҡош һәм малдың һәр продуктив төрөнөң иҫәбен арттырыуҙа йыллыҡ планды үтәүе өсөн, Носевская Прасковья Еремеевнаға (уның фамилияһы шулай күрһәтелгән) Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Артабанғы йылдарҙа ул сусҡа ҡараусы булып эшләүен дауам итә. 1968 йылда П. Е. Носивская «Красносельская» агрофирмаһының 1-се һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй, 1981 йылдан — дезинфекцион кәртә эшсеһе була, 1984 йылда хаҡлы ялға ошонан китә.

Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — күп тапҡыр хеҙмәтсәндәр депутаттарының край, ауыл һәм район советы депутаты итеп һайлана.

Эшләгән йылдарындағы күп тапҡыр маҡтау грамоталары менән бүләкләнә, «Социалистик ярышта еңеүсе» исеменә лайыҡ була. 1996 йылда уға «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә. Тимашёвск ҡалаһының мемориаль скверында 2014 йылдың сентябрендә уның бюсы ҡуйыла

Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған Старовеличковская станицаһында йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.Л.Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр
Фёдорова Нина Михайловна

**Фёдорова Нина Михайловна** (15 сентябрь 1933 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Нина Михайловна Фёдорова 1933 йылдың 15 сентябрендә Куйбышев өлкәһе Чапаевск ҡалаһында тыуған, хәҙерге Һамар өлкәһендә тыуған.

Һуғыштан алда һәм һуғыш йылдарында ғаилә Краснодар крайында Адыгейҙа йәшәй, һуғыштан һуң ата-әсәһе репрессиялана. Нина тыуған яғына ҡайта һәм үҙәсәһенең һеңлеһе- үҙенең апаһында йәшәй. Ете йыллыҡ мәктәптән һуң, 1953 йылда Куйбышев нефть технологияһы техникумын тамамлай һәм бүлеү буйынса Новокуйбышевск ҡалаһына төҙөлөп ятҡан нефть эшкәртеү заводына эшкә ебәрелә. Ун һигеҙ йәшендә ошо заводты төҙөүсе тотҡондар бригадаһы менән етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр ҡатмарлы ситуацияға эләгә, әммә унан сыға белә. Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының газ ҡоролмалары цехын һәм крекингтарын төҙөй

Һуңынан Нина Михайловнаны бер сменала өлкән оператор итеп тәғәйенләйҙәр. АГФУ-1 һәм АГФУ-2 өлкән оператор булып башләй. Бер нисә етди аварияны бөтөрөүҙә ҡатнаша, шул иҫәптән янғындар менән көрәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге Указы менән биш йыллыҡ пландың производство заданиеларын үтәүҙә, хеҙмәттә алдынғы ысулдар индереүҙә ҙур уңыштары һәм нефть эшкәртеү һәм нефть-химия сәнәғәтендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеүе өсөн Фёдорова Нина Михайловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Хеҙмәтсәндәрҙең ҡала советы депутаты итеп һайлана, КПСС өлкә комитетында ағза булып тора, партия съезы, СССР ДОСААФ IX һәм Х IX съездары делегаты итеп һайлана. Йәштәрҙең остаздар советы рәйесе, мәктәптә штаттан тыш тәрбиәсе була. Ун йыл дауамында заводтың остаздар советы рәйесе, профактивтарҙың халыҡ унгиверситеты факультеты деканы була. Егерме биш йылдан артыҡ һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының ҡала советы рәйсе урынбаҫары була. Һуғыш ветерандары һәм Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының тыл хеҙмәтсәндәре тураһында «Опалённые войной» китабының авторы

Ярты быуат самаһы нефть эшкәртеү заводында эшләп, хаҡлы ялға сыға һәм Новокуйбышевск ҡалаһында йәшәй.

Миҙалдар һәм «СССР нефть һәм химия сәнәғәте министрлығы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә (1966). Новокуйбышевск ҡалаһының почетлы гражданы (2006).

## Библиография
* Трудовая слава Самары. Альманах. Выпуск 3. Самара, 2014.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фёдорова Нина Михайловна
* Линии жизни любимого города. Новокуйбышевску — 65 лет. 
* На создание летописи города вдохновило нефтяное производство 
* Экскурсия ветеранов в музей Управления Федеральной Службы Безопасности по Самарской области
Алеева Татьяна Александровна

**Алеева Татьяна Александровна** *(ҡыҙ фамилияһы Дуденкова),* 1 март 1991 йыл — Рәсәй ауыр атлеты, Европа һәм Рәсәй чемпионаттары призёры,  Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Татьяна Андреевна Алеева 1991 йылдың 1 мартында Кемерово өлкәһенең Кедровка ауылында тыуған. Тренер Ирина Чирюкина балаларҙы секцияға йыйыу өсөн Дуденкова уҡыған класҡа килә. Бөтә класс тиерлек күнекмәләр башлай. Әммә бер айҙан секцияла тик Дуденкова ҡала. Ата-әсәһе уның күнекмәләренә ҡаршы була, сөнки бәләкәй һеңлеһе Аняны ҡарашырға кәрәк була. Татьяна һеңлеһен секцияға үҙе менән бергә алып йөрөй. Һуңыраҡ Таня ауыр атлетика буйынса спорт мастерына кандидат нормативын үтәй.

Тиҙҙән Дуденкова Кемерово ҡалаһы, ә һуңынан Кемерово өлкәһе чемпионы була. 2005 йылда ауыр атлетика буйынса Магнитогорск ҡалаһында үткән II Йәйге спартакиаданың көмөш призеры була. 2006 йылда Рәсәй беренселегенең икенсе призеры була һәм Рәсәй спорт мастеры нормативын үтәй. 2007 йылда Рәсәй уҡыусыларының III Йәйге спартакиадаһы еңеүсеһе була һәм Ленинск-Кузнецкий ҡалаһында олимпия резервы училищеһына уҡырға инә. Училищела буласаҡ ире, ауыр атлет Евгений Алеев менән осраша. 2008 йылда уларҙың ҡыҙҙары тыуа.

2019 йылда Европа чемпионатында континенталь беренселектә Татьяна йәнә юғары ҡаҙанышын ҡабатлай һәм суммала 214 кг күрһәтеп, көмөш миҙал яулай. Этәреү күнегеүендә ул кесе көмөш миҙал яулай (120 кг).

## Спорт һөҙөмтәләре
* 2009 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселеге — ;
* 2010 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса рәсәй беренселеге — ;
* 2011 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселеге — ;
* 2011 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса Европа беренселегендә — ;
* 2011 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты — ;
* 2012 йылда Баҡыла гран-при— ;
* 2014 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй кубогы — ;
* 2016 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй кубогы — ;
* 2016 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты — ;
* 2017 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты — ;

## Һылтанмалар
*  
* 
*
Никольская Раиса Ивановна

**Раиса Ивановна Никольская** (1912—1994) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Раиса Ивановна Никольская 1912 йылда Рәсәй империяһының Екатеринодар, хәҙер Краснодар ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптән һуң Кубань ауыл хужалығы институтын (хәҙер Кубань дәүләт аграр университеты) тамамлап, уның тупраҡ фәне кафедраһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында институт Урта Азияға эвакуациялана; Раиса Ивановна бәләкәй балалары менән Геленджикҡа күсеп килә. Һуғыш йылдарында икмәк заводында лаборант булып эшләй, һуңынан баш технолог һәм лаборатория мөдире була. «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. . Һуғыштан һуң ВКП(б)/КПСС-ҡа инә. 1951 йылда партияның Геленджик район комитеты секретары итеп һайлана, ә 1956 йылда «Геленджик» виноградсылыҡ совхозын етәкләй.

Йәш директор булараҡ хужалыҡты ала, ул 120 гектар ерҙән, йөк машинаһы һәм тракторҙан тора. 1984 йылда пенсияға киткәндә, совхоз дүрт бүлексәгә тиклем ҙурая, 10 мең тоннанан ашыу уңышы менән 1300 гектар виноград баҡсаһы булған Ул етәкселек иткән йылдарҙа совхоз виноград баҡсаһының майҙанын байтаҡҡа киңәйтә, «Алиготе Геленджик». «Кабарне Мысхако», «Рислинг Мысхако», «Черные глаза», «Мускат янтарный», «Совиньон Геленджик», «Южная ночь», «Жемчужина России» кеүек маркалы шараптарҙың 500 декалитры оҙаҡ һаҡланыуға ҡуйыла. «Геленджик» совхозының шараптары халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күп алтын, көмөш һәм бронза миҙалдар менән бүләкләнә.

1974 йылда совхоз илдең сәнәғәт үҙәктәренә һәм крайҙың курорттарына планлы 1392 тонна урынына 1420 тонна виноград оҙата, килемдең суммаһы  һум тәшкил итә. СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге указы менән Бөтә Союз социалистик ярышта өлгәшкән уңыштары, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереүҙе һәм һатыу буйынса заданиены үтәүҙә туғыҙынсы биш йыллыҡта күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Раиса Ивановна Никольскаяға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — шарап етештереүселәр һәм виноград үҫтереүселәрҙең бөтә донъя конгресында ҡатнаша, Геленджик ҡала советына бер нисә тапҡыр депутат итеп һайлана, «Белем» йәмғиәтенең ҡала рәйесе, «СССР-Франция» дуҫлыҡ йәмғиәтенең беренсе ҡала рәйесе була. «Агропромышленное предприятие „Геленджик“» эшенең авторы.

1984 йылда пенсияға сыға, хаҡлы ялда булып Геленджикта йәшәй, ветерандар советы рәйесе урынбаҫары булып тора.

1994 йылдың 22 авгусында Геленджикта вафат була. Марьина Роща ауылы зыяратында ерләнә.

«Геленджик» совхоз идаралығы бинаһында Р. И. Никольскаяға мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Ҡаҙаныштары
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957), «Почёт Билдәһе» ордены (1966) һәм Октябрь Революцияһы ордены (1971), миҙалдар менән бүләкләнә.
* «Геленджик ҡалаһының почётлы гражданы» исеменә лайыҡ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Никольская Раиса Ивановна
* История в семейных фотоальбомах
Лужная Нина Петровна

**Лужная Нина Петровна** (1905—1993) — совет органик булмаған-химигы.

## Биографияһы
1905 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1928 йылда Ростов дәүләт университетының педагогия факультетының тәбиғәт фәндәре бүлеген тамамлай һәм ике йыл Төньяҡ-Кавказ хеҙмәтте һаҡлау институтында эшләй.

1931 йылда Фәндәр академияһының физик химия институты (ИФХАН) аспирантураһына уҡырға инә, унда академик Н. С. Курнаков етәкселегендә уҡый һәм һуңынан эшләй.

1937—1942 йылдарҙа профессор С. 3. Макаров бригадаһы составында юғары актив кальций хлориды алыу өҫтөндә эшләй.

Химия фәндәре докторы (1950) — ирегән тоҙҙар өлкәһендә тикшеренеүҙәре һәм микродисперслы ҡаты тоҙ иретмәләрен өйрәнгәне өсөн химия фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә (1950).

1940-сы йылдарҙан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге дөйөм һәм органик булмаған химия институты лабораторияһы мөдире.
Тоҙ системаларының физик-химик анализы һәм ярымүткәргестәр химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр авторы. Натрий сульфаты тапҡанда һелте иретмәләрен карбонизациялау алымын эшләй, юғары актив кальций гипохориты ала.

Дон зыяратында ерләнгән.

## Хеҙмәттәре
Дәреслек авторҙашы: Общая химия [Текст] : университет студенттары өсөн уҡыу әсбабы / Я. А. Угай; рец.: Н. П. Лужная, Н. И. Никурашина. — Москва : Высшая школа, 1977. — 408 с. — Библиогр.: с. 401. — Предм. указ.: с. 402—406.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— "Почет Билдәһе"ордены (13.11.1944)

— Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1941) — юғары әүҙемле кальций гипохлориты алыу ысулы уйлап тапҡаны өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Очерки истории Ростовского университета. Семен Ефимович Белозеров. Изд-во Ростовского университета, 1959—358 С.
* В. И. Бородулин. Всемирный биографический энциклопедический словарь. — Москва, Большая Российская энциклопедия, 1998

## Һылтанмалар
* Фото