open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)

**Тәрәнкүл** ( - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, Оло Киҫегәс һәм Йылыу күлдәре , тау һырттары ( диңгеҙ кимәленән 319 м өҫтә ) араһында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Атама башҡортса  «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

## Географияһы
Координаттары: оҙонлорғо 55°00′58″ , киңлеге - 60°18′14″

*****Майҙаны -	0,92 км²

Иң тәрән ере - 19 м, күлдең үҙәк өлөшөнә тура килә.Күлдең төньяҡ өлөшө (яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 920 м) көньяҡ өлөшөнән ( яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 430 м) тәрәнерәк.

Үтәҙеклеге - 1 м 

Күл киңлек йүнәлешендә һуҙылған. Оҙонлоғо — 1600 м, киңлеге — 1200 м. Көнсығыш яры һыҙатында ике ҡултыҡ бар.

Төбө ләмле һәм ташлы.

Күл ер плиталарының тектоник ярылған урынында урынлашҡан. Яуым-төшөмдәрә, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары  менән туйына.

Тәрәнкүл тирәләй уртаса һәм ваҡ күлдәр : Табанкүл, Оло Бәлеш, Йылыу, Оло Киҫегәс, Оло Мейәс, Сыбаркүл, Оло Һуңыкүл һәм Арғаяш теҙелеп киткән..

## Тасуирламаһы
Күл көнбайыштан һәм көнсығышҡа һуҙылған. Ярҙары текә, гранит-гнейс тау тоҡомдарынан тора һәм ҡарағай урмандары менән ҡапланған Көнбайыш өлөшөндә томбойоҡ һәм екән үҫә.Көнсығыш ярында тик ҡамыштар ғына осрай.Һыу ситендә талдар үҫә. .

Торғон һыулы түгел - Табанкүлдән Киҫегәскә аға.

XX быуат уртаһынан урындағы шифаханалар күлгә хужалыҡтың тотонолған һыуҙарын түгеп тороуы арҡаһында, Сыбаркүл күлдәре араһында башҡаларҙан бысрағыраҡ тип һанала.

Был һыу ятҡылығын шулай уҡ Ташкүл тип тә атайҙар

Административ йәһәттән Непряхино ауыл биләмәләһенә инә .

## Күлдең флораһы һәм фаунаһы

Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында алабуға һәм себер сабағы тереклек итә, ә 2012 йылда байкал омуле ебәрелгән.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
* Оло Тәрәнкүл

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7<
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Теренкуль (озеро, Чебаркульский район) https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html
Изге Елизавета Венгерская соборы (Кошице)

**Изге Елизавета Венгерская соборы** (словак Alžbety Dóm svätej) — Словакияла Кошиценың католик соборы, Кошице архиепархияһының кафедраль соборы. Архитектура ҡомартҡыһы, готика стилендә төҙөлгән. Изге Елизавета соборы — Словакияла иң ҙур һәм Европала иң көнсығыш тарихи готика соборҙарының береһе. Словакияның милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә инә. .

## Тарихы

Сиркәүҙең хәҙерге бинаһы 1378 һәм 1508 йылдар араһында бер нисә этапта төҙөлгән. Сама менән ғибәҙәтхана XI быуат урталарында төҙөлгән һәм Изге Михаил хөрмәтенә изгеләндерелгән. Елизавета Венгерскаяны канонлаштырғандан һуң ул XIII быуат уртаһында Кошицены ҡурсалаусыһы булып иҫәпләнә, һәм ҡала ғибәҙәтханаһы уның хөрмәтенә атала. Был ҡорам папа Мартиндың 1283 һәм 1290 йылдарҙағы хаттарында телгә алына.

1804 йылда Кошице епархияһы (1995 йылдан — архиепархия) төҙөлә. Изге Елизавета ғибәҙәтханаһы кафедраль собор статусын ала.

Урта быуаттарҙа ҡорам бер нисә тапҡыр яна, XIX быуатта готика буйынса танылған белгес билдәле архитектор Имре Штейндль етәкселеге аҫтында реставрациялау буйынса ҙур эштәр башҡарыла. Төп эштәр 1904 йылда тамамлана, әммә криптаһын һәм төньяҡ порталын тергеҙеү 2009 йылға тиклем бара. 1906 йылда соборҙың криптаһында Ференц II Ракоциның мәйете күсереп ерләнә.

## Архитектураһы

Соборҙың тышҡы оҙонлоғо 60 м, киңлеге — 36 м. Ҡоролманың иң юғары нөктәһе, йәки Сигизмунд башняһы 59 м. Ул тулыһынса XV быуатта төҙөлгән. Соборҙың төньяҡ һәм көньяҡ порталы таш менән һырлап биҙәлгән.

Собор интерьерында готика алтары иғтибарға лайыҡ (1474—1477), матур алтарь — XV быуат сәнғәте шедевры. Образдың размеры 12,60×8,10 м, өс циклға бүленгән 48 картинанан тора: Изге Елизавета тормошо, Христос мауығыуҙары һәм Раштыуа ваҡиғалары. Образ триптих формаһында башҡарылған, ғәҙәттәге ваҡытта «Изге Елизавета тормошо» циклынан 12 картинаны күрһәтә, Бөйөк пост осоронда Христос мауығыуҙары циклы асыла, циклдарын асып, Раштыуа осоронда уға ярашлы картиналар циклы асыла.

Собор интерьерының стеналарында готика фрескалары һәм ҡабырға капеллаларындағы архитектура йыһаздары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.

## Һылтанмалар һәм әҙәбиәт
* 
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Собор Святого Елизаветы Венгерской (Кошице)
* Сайт собора 
* Vojtech Wick, Dóm svätej Alžbety v Košiciach, Košice, Tlačiareň svätej Alžbety, 1936
* Košický dóm. Národná kultúrna pamiatka, Martin, Východoslovenské vydavateľstvo pre Mestskú správu pamiatok v Košiciach, 1975
Адам Мицкевич һәйкәле (Минск)

**Адам Мицкевич һәйкәле** — сығышы менән Белоруссияныҡы, шағир һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Адам Мицкевич һәйкәле. Минскта Ҡала Валында, Немига һәм Романовская Слобода урамдары киҫелешенән алыҫ түгел, шағир хөрмәтенә аталған Адам Мицкевич скверында ҡуйылған. 2003 йылдың 6 октябрендә асыла. Һәйкәлде проектлау һәм төҙөү Беларусь Республикаһы мәҙәниәт министрлығы аҡсаһы иҫәбенә башҡарыла. Өс метрлыҡ бронза скульптураның авторы — дәүләт премияһы лауреаты А. Заспицкий, скульптор — А. Финский, архитектор —Г. Федоров. 

## Тарихы
Минск ҡалаһында Адам Мицкевичҡа һәйкәл ҡуйыу Беларусь Республикаһындағы поляк диаспораһы инициативаһы булып тора. Башта һәйкәл сифатында XIX быуатта уҡ эшләнгән шағирҙың бюсы тәҡдим ителә. Әммә был эш стенаға ҡуя торған скульптура итеп эшләнгән була, һәм уны урамда ҡуйыу мөмкин булмай.

Беларусь Республикаһы мәҙәниәт министрлығы иң яҡшы проектҡа конкурс иғлан итә, унда һигеҙ автор коллективы ҡатнаша, уларҙың һәр береһе үҙенең эскизын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә скульпторҙар Андрей Заспицкий һәм Александр Финскомое эше ҡабул ителә, улар бюст түгел, ә Мицкевич фигураһын эшләргә тәҡдим итәләр. Улар Мицкевичты романтик, оҙон сәйәхәттән һуң тыуған яғына ҡайтып килеүсе кеше образында һүрәтләргә теләйҙәр.

Андрей Заспицкий өсөн Минск ҡалаһындағы Мицкевич һәйкәле шағир образы өҫтөндә беренсе эше түгел: Гродно ҡалаһында Мицкевичтың ҙур бюсы тора, ә Минск һәм Новогру́док музейҙарында шулай уҡ Заспицкийҙың эштәре бар.

## Һәйкәлде асыу
2003 йылдың 6 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Тантанаға саҡырылған юғары вазифалы ҡунаҡтар араһында Республика Советы рәйесе Геннадий Новицкий, Польша Республикаһы Сенаты маршалы Лонгин Пастусяк, шулай уҡ ике ил илселәре сығыш яһай.

Польша Республикаһы Сенаты маршалы Лонгин Пастусяк сығышында «*Адам Мицкевич бөйөк европалы булды, уның һәйкәле белорус һәм поляк халҡына уларҙың берҙәмлеген һәм туғанлығын, уларҙың бөйөк үткәнен иҫкә төшөрөп торорға тейеш*» тип белдерҙе. Поляк делегацияһы вәкилдәре үҙ сығыштарында, Мицкевичҡа һәйкәл урынлаштып, «*Белоруссия Европаға яҡынайҙы*» тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ә Белоруссияның Милли йыйылышы Республика советы спикеры Геннадий Новицкий, Мицкевич әҫәрҙәре « *әлеге ваҡытта ла үҙҙәренең әһәмиәтен юғалтмаған*»тип билдәләй.

## Иҫкәрмәләр
Заславль замогы

**Заславль замогы** — Белоруссияның иң боронғо   бастион  замоктарының береһе, XVI быуат уртаһында поляк-литва магнаттары Глебовичтар тарафынан   Заславль ҡалаһы янында  (хәҙ. Минск өлкәһе ,Минск районы, Белоруссия) төҙөлгән.

## Тасуирламаһы
Замок ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм 200X100 метр майҙанды биләгән һәм һәр яғынан һыулы йырындар менән  уратып алынған.  Ер  бастиондар таш һәм кирбес менән түшәлгән. Валдарҙың емерелеүен булдырмау өсөн  0,33 м ҡалынлығында һәм   2,5 метр бейеклектә стеналар күтәрелгән. Замокҡа берҙән-бер инеү урыны ике метрлыҡ ҡалынлыҡтағы таш стеналарға эйә булған ике ҡатлы ҡапҡа  аша көньяҡ яҡтан  булған. Ҡапҡаларға йырын аша ағас күпер алып барған. Замокта кирбес менән түшәлгән ер аҫты юлы булған, ул замок  ситкә алып барған, сығыу урыны метал рәшәткәләр менән ябылған. Ҡамалып ҡалыу осрағына замокта ҡоҙоҡ булған

## Спас-Преображенск сиркәүе
Замок эсендә урынлашҡан Спас-Преображенск сиркәүе  стеналарының үрге өлөшөндә үҙгәртеп ҡоролоу ваҡытында бойницаларға эйә булған. Бынан тыш бойницаларҙың алты ҡаты ҡорамдың утыҙ метрлыҡ башняһында  ла булған, ул замоктың күҙәтеү пункты булып хеҙмәт иткән. 

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Спас-Преображенск сиркәүе,  һарай  емереклектәре һәм йырындары һаҡланған.

## Галереяһы

Файл:Zasłaŭski zamak. Заслаўскі замак (K. Tyškievič, 1858).jpg|Заславль замогы планы  
Файл:Zasłaŭje-zamak.jpg|Замок ҡапҡалары емереклектәре  
Файл:Zasłaŭje. Заслаўе (5.07.2007).jpg|Рогнеда улы Изяслав менән һөргөнгә ебәрелгән 10-11 быуаттарҙағы  боронғо замок урынында таш тәре 
Файл:Кафля з гербам Сапегаў.jpg|Заславль замогынан Сапег гербы менән кафель плитка 


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Юрый Заяц. Заславскi замак // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 648-649. — 684 с. — .

## Һылтанмалар

* http://castle.iatp.by/zaslav.htm
Төньяҡ торлаҡ массив

**Төньяҡ торлаҡ массив** (**ТТМ**) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы  2 торлаҡ массивтарҙың береһе, ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм шуға күрә үҙенең исем алған.  Төньяҡ торлаҡ массивҡа ҡайһы бер райондарҙың 3 төньяҡ өлөшө инә.

## Тарихы
Большевиктар власҡа килгәс, Дондағы Ростовта  индустриялаштырыу осоронда эре сәнәғәт гиганттары күп төҙөлә: 1926 йылда  Ростсельмаш төҙөлә башлай, 1932 йылда  "Труболит" заводы төҙөлә, эшкәртеү сәнәғәтенең яңы предприятиелары барлыҡҡа килә, шампан шараптары заводы, ит комбинаты, икмәк заводы төҙөлә.  Был яңы эшсе ҡулдар  талап итә, ошоноң менән бәйле ҡалала яңы торлаҡ  ҡасабалар: Төньяҡ, Сельмаш, Орджоникидзе исемендәге, Фрунзе исемендәге, Ҡыҙыл ҡала-баҡса барлыҡҡа килә.  1971 йылда Дондағы Ростовты төҙөү буйынса  яңы план төҙөлә. Ҡаланың сиктәре киңәйә,  төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта  Төньяҡ ҡасабаһы, Орджоникидзе, Сельмаш  ҡала составына индерелә. Көнбайышта ҡала составына көнбайыш Советск сәнәғәт ҡасабаһы  индерелә .

## Торлаҡ массив  сиктәре
Торлаҡ массивтарының аныҡ сиктәре юҡ, әммә шартлы рәүештә Темерник йылғаһының иҫке һәм яңы йүнәлештәре буйынса билдәләргә була, улар көньяҡтан күп ҡатлы биналар биҫтәһен сикләй.   Күп ҡатлы биналар арҡаһында массив Дондағы  Ростов ҡалаһында иң күп халыҡлы район булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Слупск

**Слупск** (), **Штольп** () — Польша төньяғындағы ҡала, Поморье воеводствоһына ҡарай. Халыҡ һаны — 104 964 кеше (2006 йыл).

## Хәле
Слупск ҡалаһы Слупск тигеҙлегенең Словин яр буйында — Кошалинский мезо төбәгендәге туристик үҙәге территорияһында урынлашҡан. Уның көнсығыш өлөшө Дамницкий ҡалҡыулығы менән тоташа. Слупск Слупи йылғаһы ярҙарында, Балтик диңгеҙенән алыҫ түгел (18 км алыҫлыҡта) һуҙылып ята (54°28´ төньяҡ киңлек һәм 17°02´көнсығыш оҙонлоҡта).

## Климат
Слупскта континенталь климат. Яҡынса уртаса йыллыҡ температура +7 °C, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм һаны яҡынса 600 мм, йылдың иң йылы айы — июль (тирбәлеүсе июль температураһы +11 °c +21 °C). Иң һыуыҡ ай — февраль (февралдең уртаса температураһы −5 °c 0 °C).

## Иҫтәлекле урындары
* Ҡала ратушаһы (1901 йылда төҙөлгән неоготика һәйкәле)
* Мариацкий костелы(XIV быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән)
* Изге Яцек доминикан костелы(бер нефлы XIV быуат костелы)
* Померан герцогтары замогы (1508 йылда герцог Богуслав X хакимлыҡ иткән осорҙа төҙөлгән), унда Үҙәк Поморье музейы тора.
* Яңы ҡапҡа (XIV быуатта готика стилендә төҙөлгән.)
* Рихтер амбары (XVIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән) — хәҙерге ваҡытта Үҙәк Поморье музей филиалы.
* Сихырсы манараһы (төҙөү XIV—XV быуаттарҙа сихырсы ҡатын-ҡыҙҙар төрмәһе итеп төҙөлгән).
* Поветовый староство (1903 йылда повет советы ихтыяждары өсөн файҙаланыуға бирелгән)
* Асыҡ ҡала китапханаһы (готика стилендә XIV быуатта готика стилендә төҙөлгән).
* Дауахананың Изге Юрий сиркәүе (XV быуат башында готика стилендә төҙөлгән.)
* Төп почта (XIX быуаттың икенсе яртыһындағы неоготика кирбес бинаһы)
* Святейшее сердце Иисуса католик сиркәүе
* Изге апостолдар Петр һәм Павел православие сиркәүе

## Спорт
Слупск спорты — тәү сиратта баскетболсыларҙың «Энергия черных» клубы, юғары лигала сығыш яһай.

## Мәҙәниәт
Поляк пианинио йәмғиәте сәнғәтенең фестивале Слупскиҙа үтә, шулай уҡ К. Комед исемендәге джаз фестивале, «Ч Неман нон-стоп» йәштәр фестивале, спорт бридж буйынса халыҡ-ара «Берҙәмлек» фестивале. Слупскиҙә Профессиональ театр, ҡурсаҡ театры «Йәйғор», үҙешмәкәр театр «Рондо» эшләй, ә йәйге каникул ваҡытында Грифиттарҙың билдәле йәкшәмбе йәрминкәләре үтә.

## Белем
**Юғары уҡыу йорттары**

* Поморье Академияһы
* Хансеатик хакимиәте Юғары мәктәбе
* Иҡтисад инженерияһының Юғары мәктәбе
* Юғары эшҡыуарлыҡ һәм идара итеү мәктәбе

## Америка ПРО системаһы
Польша территорияһында Америка ПРО-һының ракета-перехватчиктарын ил территорияһында урынлаштырыу тураһындағы 2008 йылғы килешеүҙәр нигеҙендә, был ракеталарҙы Слупскиҙан 5 км алыҫлыҡта торған Редзиковола урынлаштырасаҡтар. Слупск базаһын төҙөү 2014—2016 йылдарҙа тамамланырға тейеш.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Архангельск, Россия
*  Бари, Италия
*  Бохара, Үзбәкстан
*  Гродно, Беларусь
*  Карлайл, Бөйөк Британия
*  Карташу, Португалия
*  Фленсбург, Германия
*  Устка, Польша
*  Вантаа, Финляндия
*  Вордингборг, Дания

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
*
Алтын һәм ҡиммәтле металдар дәүләт музейы

**Дәүләт алтын һәм ҡиммәтле металдар музейы** — Астана ҡалаһындағы ювелир сәнғәте музейы.
Дәүләт алтын һәм ҡиммәтле металдар музейына 1990 йылда Алматыла нигеҙ һалына. Музей Ҡаҙағстандың алтындан һәм көмөштән боронғо һәм урта быуат уникаль сәнғәт әҫәрҙәрен йыйыу, һаҡлау, күргәҙмәгә ҡуйыу менән шөғөлләнә. Музейҙың төп бурысы — Республиканың төрлө музейҙарында булған ювелир сәнғәтенең күренекле әҫәрҙәрен бер урында туплау (йәғни музей фондтарында); төрлө ваҡыттарҙа Республиканан ситкә сығарылған күп уникаль ҡиммәттәрҙе кире ҡайтарыуға булышлыҡ итеү.

## Тарихы
1990 йылда барлыҡҡа килә. Музей 2000 йылдың октябрендә Алма-Атанан Астана ҡалаһына күсерелә.

## Экспозицияһы

### [[Ысыҡ алтын кешеһе|'''Ысыҡ''' алтын кешеһе]]
Сак юлбашсыһының алтын биҙәүестәренең йәше беҙҙең эраға тиклем V-ІV быуатҡа ҡарай. Антропологтар билдәләүенсә, Ысыҡ Ҡурғанында күмелгән үҫмер егеткә 17-18 йәш була. Кейеменең туҡымаһы көрән йәки ҡыҙыл төҫкә буялған була..

### Алтын залы
Алтын кешенән тыш алтын залында башҡа экспонаттар бар:

* Дөйә һүрәте төшөрөлгән ҡашлы йөҙөк. Алтын, фирүзә. Ҡарғалы хазинаһы, Көньяҡ Ҡаҙағстан, беҙҙең эраға тиклем 2-1 быуаттар.
* Геральдик берләштерелгән болан. Алтын. Жалаулы хазинаһы, Көньяҡ Ҡаҙағстан, беҙҙең эраға тиклем 7-3 быуаттар.
* Архар. Алтын, фирүзә. Шиликты Ҡурғаны, Көнсығыш Ҡаҙағстан, беҙҙең эраға тиклем 7-3 быуаттар.
* Өслө грифон. (ат кәрәк-ярағы детале). Ағас, алтын (фольга). Берель Ҡурғаны, Көнсығыш Ҡаҙағстан, беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуаттар.
* Ҡашлы йөҙөк мисәт. Көҙгөлө ҡашлы йөҙөк. Алтын. Ысыҡ Ҡурғаны, Көньяҡ Ҡаҙағстан, беҙҙең эраға тиклем 5-4 быуаттар

### Көмөш залы
Көмөш зал экспозицияһында 18-се —20 быуат башындағы ювелир әйберҙәр ҡуйылған.

* Түш биҙәүестәре — ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙҙарының байрам биҙәүестәре комплексына инә. Түш биҙәүестәре никах тантанаһында кейелә. Пластиналарҙың һәр береһе мәғәнәгә эйә, ромб ырыуҙы дауам итеүҙе, уңдырышлыҡты аңлатҡан, ә өсмөйөш — берләшеүҙә һәм яңы ғаилә төҙөүҙә ҡатын-ҡыҙ башланғысын.
* Ирҙәр билбауҙары
* Аттар өсөн биҙәүестәр
* Көнкүрештең башҡа әйберҙәре һәм көмөш биҙәүестәр.

## Иҫкәрмәләр
Пирей порты

**Пирей порты** (грек. Λιμάνι Πειραιά) — Пирей диңгеҙ порты, Грецияның иң эре порты. Пассажир порты булараҡ — Европаның иң эре пассажирҙар порты, шулай уҡ донъяла өсөнсө урынды биләүсе порт. Европалағы ун иң эре контейнерлы порттарҙың береһе. Authority Piraeus Port ойошмаһы идараһы аҫтында тора (PPA).

Порт Аттика периферияһында Афинанан 5-10 км тирәһе алыҫлыҡта тора. Эгей диңгеҙенең Сароникос ҡултығында урынлашҡан.

## Иң яңы тарих
2002 йылда PPA һәм Греция хөкүмәте концессия килешеүенә ҡул ҡуя. Греция хөкүмәте территорияны, ундағы биналарҙы һәм порт ҡоролмалары менән бергә, 40 йыллыҡ дауамына ҡуртымға ала. 2008 йыл концессия килешеүҙәре үҙгәртелә һәм ҡуртым ваҡыты 40-тан 50 йылға тиклем оҙайтыла. Шулай итеп ҡуртым ваҡыты 2052 йылда тамамланасаҡ:42.

2009 йыл аҙағындағы йөкләмә кризисы башланыуынан һуң Греция хөкүмәтендә дәүләт милке активтарын хосусилаштырыу тураһында план барлыҡҡа килә. Шундай активтарҙың береһе Пирей порты булып тора.

Греция 2009 йылдың октябрендә Ҡытайҙың Ocean Shipping China (Group) Company (COSCO) компанияһының яртыһын 35 йылға ҡуртымға бирә. Йылына ҡуртым COSCO өсөн 100 миллион евроға төшә.

1-се терминал PPA S.A. тарафынан эксплуатациялана һәм уның үткәреү һәләте 1, 1 млн самаһы TEU. 2-се терминал ҡеүәте 3 млн TEU, һәм ул COSCO-ның *Terminal PCT Pireeus Container А. S.* бүлендек компанияһы тарафынан идара ителә. Ҡеүәте яҡынса 2,7 миллион TEU булған 3-сө терминал төҙөлөшөн 2013 йылда РСТ тамамлай.

COSCO-ның ҡатнашыуы протестар тыуҙыра. PРА профсоюз активистары фекеренсә, был ойошма социаль пособие һәм эш хаҡтарын кәмеүгә, профсоюздар ағзаларына баҫымды көсәйтеүгә килтерә.

2009 йылда контейнер хеҙмәтләндереү иҡтисади күрһәткестәре күпкә яҡшыра.

2016 йылдың 10 авгусына ҡарата, COSCO РРА-ның бөтә акцияларының 51 % акцияһын үҙендә тота, Греция Республикаһы үҫеш фондының активында 23,14 % акция, ә башҡа инвесторҙарҙа — 25,86 % акция була.

## Статистика
2016 йылдың апрелендә Пирей порты донъяның контейнерлы порттары араһында 39-сы урында тора. Пирей порты 20 121 916 тонна йөк эшкәртә һәм 1 373 138 TEU эшләй, был Пирей портын Грецияның һәм Көнсығыш — Урта диңгеҙ бассейнының иң көсөргәнешле контейнер порты яһай.

: **''*** тонналағы күрһәткестәр.''

## Иҫкәрмәләр
И. М. Трофименконың килем йорто

**И. М. Трофименконың килем йорто** — Дондағы Ростовта эклектика стилендә XX быуат башында төҙөлгән йорт. Йорт урындағы әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты. Башта бинала килем йорто, һуңынан ҡағыҙ фабрикаһы менән типография урынлаша. Хәҙер И. М. Трофименконың йортон Халыҡ ополчениеһының Ростов полкы исемендәге 33-сө лицей биләй.

## Тарихы
XX быуат башында ике ҡатлы йорт «Жорж Блок» ширҡәтенең вәкиле поручик Самуил Кипманға ҡарай. Ширҡәт Ростовта велосипедтар, теген машиналары, арифмометрҙар, касса аппараттары, шкатулкалар һатыу менән шөғөлләнә. 1909 йылда компания финанс ауырлыҡтар арҡаһында баҙарҙан китә, һәм йорт скульптор, рәссам Иван Михайлович Трофименко милкенә күсә. Ул типолитография хужаһы була. Һатып алынған яңы йорттоң беренсе ҡатына типолитографияһын күсерә, ә икенсе ҡатта «Колорит» ширҡәтенең ҡағыҙ фабрикаһын урынлаштыра. Предприятиела яҡынса 30 кеше эшләй

1913 йылдың мартында бинала көслө янғын була. Янғында бөтә икенсе ҡат һәм ҡыйығы яна. Пресса, типография шрифтары, баҫма әйберҙәре һәм башҡа ҡорамалдар янып юҡҡа сыға. Бөтә юғалған мөлкәт «Рәсәй» һәм «Саламандра» страховкалау йәмғиәтендә страховкаланған була, был Трофименкоға бинаны яңынан тергеҙеү генә түгел, уға өҫтәп өсөнсө ҡатты төҙөргә мөмкинлек бирә. Реконструкциянан һуң йорт хужаһының килеме йылына 910-ҙан 2580 һумға арта.

Шул уҡ ваҡытта Дондағы Ростовта шәп үҫешкән сәнәғәт тәбиғи һәм ғәмәли фәндәрҙе яҡшы белгән белгестәрҙе талап итә. Ҡала думаһында икенсе реаль училищены асыу мәсьәләһе ҡуйыла. Күп йорт хужалары училищены урынлаштырыу өсөн үҙҙәренең биналарын тәҡдим итә. Дума ағзалары ҡуртым өсөн йылына 7000 түләргә риза булып, Трофименконың яңы йортона өҫтөнлөк бирә.

Контракт шарттарына ярашлы Трофименко бинаны ҙурайтырға, үҙенең йортонан ит кибетен алырға һәм училище ҡарамағына 10×10 сажин ихата булдырырға һәм унда асфальт йәйергә тейеш була.

### Мәктәп

Сәнәғәт объекты урынында белем биреү бинаһы барлыҡҡа килә. Училищела тулы пансионда 140 малай йәшәй. Икенсе реаль училище оҙаҡҡа һуҙылмай. 1928 йылда мәктәп бинаһында Котлярова менән Сенниктың ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Унда 190 ҡыҙ уҡый. Уны беренсе һәм икенсе баҫҡыслы 4-се хеҙмәт мәктәбе алмаштыра.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мәктәптә уҡыусылар яралылар өсөн йәшел һуған үҫтерә. Егеттәр фронт өсөн бүләктәр йыя (йылы ойоҡбаш, бейәләй, тәмәке кисеты, яҙыу өсөн ҡағыҙ, ҡәләм). Уҡыусылар шешә йыйып, уларға яныусан ҡатнашма тултыра; дарыуҙар өсөн бәләкәй шешәләр йыя; простынялар тапшыра. Мәктәптә бер ваҡыт госпиталь урынлаша. Нацистар оккупацияһы осоронда мәктәп бинаһы ярым емерек бысраҡ һәм тәҙрәһеҙ бинаға күсерелә. унда рус теле, немец теле, арифметика һәм йыр буйынса дәрестәр үткәрелә. Төп бина шулай уҡ зыян күрә. Шуға ҡарамаҫтан, 1943 йылда Дондағы-Ростов азат ителгәндән һуң, мәктәптә дәрестәр яңынан башлана.

Һуғыштан һуң бында 33-сө урта мәктәп була, ә хәҙерге ваҡытта был уҡыу йорто «Халыҡ ополчениеһының Ростов полкы исемендәге 33-сө физика-математика лицейы» тип атала. 1970 йылда тарихи мәктәп бинаһына өҫтәп төкәтмә төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр
Уйылды (күл)

**Уйылды** () — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы, Ҡарабаш, Ҡыштым ҡала округтарындағы күл.

## Тасуирламаһы
Уйылды рекреацион йәһәттән артыҡ көсөргәнешкә дусар, уның ярҙарында барлығы 78 шифахана, ял базалары, балаларҙы һауыҡтырыу лагерҙары һәм шәхси коттедждар бик күп.

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса күлдең һыуйыйғыс бассейнының майҙаны 196 км², әммә майҙаны 140 км² тигән мәғлүмәттәр ҙә бар Уйылды — Көньяҡ Уралдың бер нисә бик үтәҙек һыулы күлдәренең береһе.

Күлдең төньяҡ ярында Рипус тимер юл станцияһы урынлашҡан

## 1975 йылда Арғужа һыуһаҡлағысына һыу ағыҙыу
1975 йылда ҡоролоҡ арҡаһында Силәбе өлкәһендә һыу етмәй башлай, шул арҡала Уйылдынан һыу ағыҙырға Арғужа һыуһаҡлағысына канал ҡаҙыла. Ҡоролоҡ осоронда Уйылдыла һыу 4 метрға төшә һәм ул 2006 йылда, 31 йылдан ғына элекке кимәленә күтәрелә

## Этимологияһы
XVIII быуат сығанаҡтарында урыҫ телендә ошондай версиялар осрай: Увелди, Увельди, Уелды, Увелги, шулай уҡ башҡортса әйтелеш тә килтерелә — Уелдекуль, Уелдекул. Топоним ике башҡорт һүҙенән: «уйылды» һәм «күл» һүҙҙәренән тороуы күренә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал. Күл, ысынлап та, соҡорға уйылып төшкән кеүек тәьҫир ҙә ҡалдыра — ярҙары бейек, яр ситенән үк тәрән һыулы.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочная статья. Озеро Увильды
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm

## Сығанаҡтар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
* Теренкуль (озеро, Чебаркульский район) https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html
Төньяҡ зыярат (Дондағы Ростов)

**Дондағы Ростовта төньяҡ зыярат**  — Майҙаны буйнса Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге иң ҙур зыярат  Европала иң ҙур  зыяраттарҙың береһе.

## Тарихы

1972 йылда асыла.  400 гектар майҙанды биләй. Ҡәберлектәр һаны —  500 меңдән  ашыу. 2009 йылға ҡарата 355 гектарҙа ерләүҙәр һаны  355034 тәшкил иткән. Зыяратта   крематорий эшләй, әммә мәрхүмдәрҙең туғандары күпселек традицион ерләү йолаларына өҫтөнлөк бирә. Төньяҡ зыяратта шулай уҡ Изге Покров ҡорам-сиркәүе, колумбарий, административ  ҡоролмалар, ҡәбер ҡоролмалары менән шөғөлләнгән фирмалар урынлашҡан.

Зыярат биләмәһендә автобустар йөрөй, хәрәкәт интервалы — 30 минут.

Зыярат даими ҙурая. Йәйге айҙарҙа ерләүҙәр һаны көнөнә 50  кешегә етте.

Көнсығыш яҡтан зыярат  «Темерницкий» совхозыерҙәре менән сиктә. Төньяҡтан зыяратҡа  «Суворов» торлаҡ биҫтәһе йәнәш тора. Зыяраттың көньяҡ-көнсығыш осонан 300 м  алыҫлыҡта   «Ашан» һәм «Леруа-Мерлен» магазиндары урынлашҡан. Зыяраттың көньяҡ-көнбайыш яғында  йорт хайуандарын ерләү урыны булған, аҙаҡ, 2016 йылда һүтеп алынған.

Зыяраттың абруйлы кварталдарына  инеү урыны   даими видеокүҙәтеү һәм һаҡлау аҫтында тора, был  ҡиммәтле  ҡәбер таштарын һәм һәйкәлдәрҙе   вандалдар емереүен булдырмаҫ өсөн эшләнә.

Зыярат хакимиәтенең компьютер мәғлүмәттәр базаһы  1974 йылдың декабренән башҡарылған ерләүҙәрҙе эҙләү мөмкинлегенә эйә.

Төньяҡ зыяратта Ростов яҙыусыһы Антон Вильгоцкийҙың «Пастырь мертвецов» романының бер эпизодынан ваҡиғалар һүрәтләнә

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:North cemetery Sign.jpg|Төньяҡ зыяратҡа инеү урынында Баш эйеү ташы
Файл:Church on North Cemetery Rostov-na-Donu.JPG|Покровтың Пресвятая Богородица ғибәҙәтханаһы
Файл:Rostov's Crematorium.jpg|Төньяҡ зыяраттың крематорийы 


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Статья о Северном кладбище в «Независимой газете»
* Страница муниципального предприятия специализированных коммунальных услуг о Северном кладбище
* Галерея фотографий Северного кладбища на сайте Panoramio 
* Фотографии Северного кладбища
* Контактная информация администрации Северного кладбища 
* на Яндекс-картах
* Кладбища на всех не хватит - «Ростовское агентство новостей»
* Пожар на Северном кладбище в Ростове устроили родственники умерших
Олимп-2

**«Олимп-2»** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 15 840 кеше һыйҙырышлы стадион,  «Ростов» футбол клубының элекке үҙ   стадионы (2018 йылға тиклем). 1930 йылда «Ростсельмаш»  машиналар төҙөү заводының яуаплылығы аҫтындағы спорт ҡоролмаһы булараҡ төҙөлә.  Күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡоролған (һуңғы тапҡыр 2009 йылда).

## Элекке исемдәре

* «Ростсельмаш» заводы стадионы  (1930—1996)
* «Ростсельмаш» (1997—2002)
* «XXI быуат Олимпы» (2002—2006)
* «Олимп-2» (2007)

## Тарихы

«Ростсельмаш» заводы стадионы  1930 йылдарҙа төҙөлә. 1958—1970  йылдарҙа унда икенсе ростов  клубы — СКА уйнай. 1950 йылдарҙа стадион ҙурлығы буйынса СССР-ҙа туғыҙынсы була: уның һыйҙырышлығы  ике ҡатлы ярустар арҡаһында 32 000 кешегә тигеҙ була. Һуңынан   икенсе ярус һүтеп алына.

2000 йылда, көнбайыштағы трибуна киңәйтелеп яланға яҡынайтылғас, стадион тик футбол яланы булараҡ ҡына файҙаланыла. 2001 йылда яңы яҡтыртыу мачталары  ҡуйыла. 2009 йылда көньяҡ трибунаны төҙөү  тамамлана. 2010 йылда стадионда яңы  видеотабло ҡуйыла.

2016 йылдың апреленә ҡарата стадиондың  дүрт трибунаһы дүрт төрлө  хужаға ҡарай.

2018 йылда донъя чемпионатында күнекмәләр майҙансығы булараҡ ҡулланылғас, төньяҡ трибуна  реконструкцияланасаҡ. Реконструкциянан һуң футбол яланы тамашасыларға яҡыныраҡ була.

## Стадиондың төп характеристикаһы

* Ялан күләме — 105×м 68
* Һыйҙырышлығы — 840 кеше 15
* Үлән япмаһы — тәбиғи
* Ҡунаҡтар секторы һыйҙырышлығы: дәғүәсе команданың яҙма ғаризаһы буйынса  — 1548 урынға тиклем  (реконструкция ваҡытында стадиондың һыйҙырышлығынан 10 %); унан башҡа — 265 урын.
* ТВ -урын һаны — 6
* Комментаторҙар урыны — 6
* Матбуғат урыны — 50 урын
* Яҡтыртылыу —   3 яҡтыртыу режимы: люкс 800, 1000 люкс, 1200 люкс.
* Видеотабло: дисплей  системаһы — 10×9 м
* Кассалар һаны — 8
* Күҙәтеү камералары — 42

## Стадиондың исеме үҙгәреүе
2005 йылда «Ростов» футбол клубын тәмәке эшҡыуары Иван Саввиди тарафынан һатылыу менән бәйле, ә стадиондың «Дон табагы» исеме компанияның продукцияһы менән  ассоциациялашҡас, стадионды «Олимп-2» тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.  2008 йылдың мартында стадионға көйәрмәндәр араһында иң яҡшы исемгә конкурс иғлан ителә.

### 2010 Рәсәй Кубогы финалы
2010 йылдың 16 майында  стадионда футбол буйынса  2010 Рәсәй кубогының финал уйындары үтә.  Ростов матчы Мәскәү төбәге ситтәрендә тарихта беренсе тапҡыр финалда була Финалға әҙерлек барышында стадионда  600 VIP-урынға тиклем арта.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* ФК Үҫеш стадионында рәсми сайтына бите 
* Стадионында сайтынан фотография WorldStadiums.com 
* Стадионында сайтының фотоһүрәттәр шәлкеме FussballTempel.net
Дауыл ҡошо (кинотеатр, Дондағы Ростов)

**«Дауыл ҡошо» кинотеатры**  —  Дондағы Ростовта кинотеатр

## Кинотеатр  тарихы
«Дауыл ҡошо» кинотеатры  урынында  килем  Мелконов-Езенковтың килем йорто урынлашҡан. Бинаның беренсе ҡатында  «Колизей» кинотеатры урынлашҡан

Революцион ваҡиғаларҙан һуң кинотеатр Свердлов исемен йөрөтә башлай.1920 йылдың  21 июлендә   унда Сергей Есенин сығыш яһай, уның тураһында  мемориаль таҡтаташ  һөйләй. Был кисәлә  Сергей Есенин менән бергә  Мариенгоф Анатолий ҙа сығыш яһай. Шунда уҡ китахана менән йәмәғәт клубы урынлаша. 

Бина  Бөйөк Ватан һуғышы осоронда яна. Йорт ҡабаттан тик  1953 йылда тергеҙелә, был  бинала «Дауыл ҡошо» кинотеатры асыла.

2000 йылдан алып 2008 йылға тиклем «Дауыл ҡошо» кинотеатрында 29 фестиваль,  16 махсус күрһәтеү, 10 ретроспектив үткәрелә. Актерҙар һәм билдәле кинематографистар менән  ижади осрашыуҙар үтә. 

2008 йылдың 28 сентябрендә   ҡала властары ҡарары менән, йәмәғәтселектә ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, кинотеатр  Көньяҡ федераль университ балансына  тапшырылыу менән бәйле ябыла. Кинотеатрҙа күрһәтелгән һуңғы фильм  Андрей Тарковскийҙың  «Көҙгө» фильмы була.

Көньяҡ федераль университет ректоры Владислав Захаревич   раҫлауынса,  кинотетар бинаһына документтар университетҡа тик  2009 йылдың йәйендә генә бирелә. Шул уҡ мәлдә кинотеатрҙың яртыһын РФ Президентының ҡабул итеү бүлмәһенә алалар.

2010 йылдың февралендәкинотеатр бинаһын стена менән икегә бүләләр: Ҡыҙыл зал тулы хоҡуҡлы вәкиләттәр  аппаратына,  күк зал Көньяҡ федераль университеттың   коммуникация технологиялары һәм йәмәғәт бәйләнеше үҙәгенә күсә. Был территорияла кино күрһәтеү буйынса тардицияларҙы тергеҙеү тормошҡа ашырылмай.

## Кинотеатрҙа үткән фестивалдәр һәм күргәҙмәләр

* 2008 — «Пацаны / Ростов».  «Дауыл ҡошо» инотеатрының күк залында.
* 2008 — Рөстәм Хамдамовтың һүрәттәр  күргәҙмәһе. «Дауыл ҡошо»  кинотеатрының күк залында.
* 2003 —   Кино ваҡиғалары фестивале «ART_ЭRИЯ_2003».
* 2002 — Кино ваҡиғалары фестивале «ART_ЭRИЯ_2002».

## Һылтанмалар

* Так зачем закрыли единственный умный кинотеатр? Открытое письмо Губернатору Ростовской области В.Ф. Чубу
* Дом Мелконова-Езенкова, 1926 г.
* Разрушенное здание радиокомитета (дом Мелконова-Езенкова), 1942 г.

## Сығанаҡтар
Оло Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)

**Оло Аҡҡүл** -  - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге күл.

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы урыҫ теленә Аҡкүл тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа .

## Географияһы
Оло Аҡкүл күле Ҡыштым ҡала округы территорияһында, Ҡыштым ҡалаһынан 6 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыштараҡ Кесе Аҡкүл йәйрәп ята

Силәбегә тиклем араһы – 85 км, Екатеринбургҡа – 155 км
  
Координаттары: 55°37′42″ - киңлеге, 60°34′24″ - оҙонлоғо

## Тасуирламаһы

Һыу көҙгөһө майҙаны 6,3 км² ; иң тәрән урыны - 5, уртаса тәрәнлеге — 3 м. Һыу массаһы күләме - 26,9 млн. Һыу көҙгөһө майҙаны - 250,4 метр. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 200 квадрат километр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 248 метр.

Күл һыуы сөсө , химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы тип, дөйөм минераллашыуы - 246 мг/л. Ағымлы күл, төньяғынан ҙур булмаған йылға сығып Кесе Аҡкүл күленә ҡоя. М. Акуль. Күл рекреация маҡсаттарында ҡулланыла, ярҙарында пионер лагерҙары һәм ял базалары төҙөлгән.
 
Төньяҡ ярында - Кесе Аҡкүлгә , көнсығышында Аҡакүл гә ҡылымыҡтар.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күлде урмандар уратып алған.

Күлдә карп, сабаҡ, суртан, табан, ҡорман, алабуға, сиг, рипус, этеш тереклек итә .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*Большая Акуля http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=bolshaya-akulya&id=1733
*Большая Акуля http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1964-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE
Гөрөлдәүекле (шишмә)

**Гөрөлдәүекле шишмә** —  урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дондағы Ростовтың Тимер юлы районында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Легендаға ярашлы Гөрөлдәүекле тип уға  Петр I  тарафынан ҡушылған, ул, йәнәһе, үтеп барышлай көслө шишмә тауышын ишеткән. Шишмә янында Преподобный Серафим Саровскийҙың ҡорамы урынлашҡан. Шишмә артында тимер юлы  башлана.

Беренсе тапҡыр сығанаҡты билдәле геолог һәм палеонтолог профессор Владимир Владимирович Богачев 1919 йылда баҫылып сыҡҡан юл күрһәткес китабында һүрәтләй. Элек сығанаҡ ысынлап та бөтә окургҡа гөрһөлдәп аҡҡан. Ул ҙур баҫым аҫтында етәһе ҙур бейеклектән аға. Ағып төшкән һыуҙың тауышы  уға яҡынлашмаҫ элек ишетелә.  

1990 йылда Гөрөлдәүекле  сығанаҡ кәртәләп алына һәм изгеләндерелә. Сиркәү бында ҙур аҡ   тәре ҡуя. Тумба төҙөлә, һыу торба аша аға. Шишмә янына баҫҡыс   һәм ике бассейн төҙөлә, эскәмйәләр ҡуйыла.  Бассейндар ҙур түгел. Береһе — бәләкәй, балалар өсөн, тәрәнлеге метрҙан кәмерәк. Икенсеһе — ололар өсөн, тәрән һәм саҡ ҡына ҙурыраҡ.  Йөҙөп булмай, әммә ҡойоноп сығырға мөмкин.  Һыуы саф, үтә күренмәле, һәм  шифалы тип  һанала.

Шишмә һыуы ҡышын туңмай. Һыуы үтә күренмәле һәм һалҡын,  йыл әйләнәһенә температура 10 градус. Халыҡта шишмә  бик популяр, уның һыуы эсеү һәм йыуыныу өсөн ҡулланыла. Гөрөлдәүекле шишмәлә керәшен һалҡындарында һыу инәләр. Ә Керәшен ваҡытында алып ҡалған һыуы йыл буйына боҙолмай. Шишмә тирәһе йыһазландырылған.

## Барыу
Шишмәгә Стачкалар проспектынан йәйәү барырға мөмкин. Йәнәшәлә тимер юлдары һәм Ростов Яры станцияһы урынлашҡан.  Вокзал яны һәм Амбулатория урамдарында шишмәгә барыу   күрһәткестәре ҡуйылған.

## Галереяһы

Файл:Гремучий родник.jpg|Гөрөлдәүекле шишмә көҙгөлөк
Файл:Гремучка.jpg|Гөрөлдәүекле шишмә
Файл:Гремучка осенью.jpg|Гөрөлдәүекле шишмә (көҙ)


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Гремучий источник
* Гремучка Ростов
* Родник «Гремучий» 
* Родники Ростова-на-Дону
* Родники Ростова: Гремучий источник
Юрий Гагарин һәйкәле (Ташкент)

**Юрий Гагарин һәйкәле** Ташкентта совет осоусы-космонавты, Советтар Союзы Геройы — донъя тарихында йыһан арауығына осош яһаған беренсе кеше Юрий Алексеевич Гагарин хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл.

## Тарихы

XX быуаттың 60-сы йылдар башында Ташкентта, беренсе ботаника баҡсаһы территорияһында, Анхор каналының һул яры буйында, Юрий Алексеевич Гагарин хөрмәтенә аталған парк ойошторолған була. 1969 йылда паркта обелиск ҡуйыла, ул бетон куб ҡаҙап ҡуйылған стела күренешендә була, кубтың бер яғында космонавтың портреты рәүешендә барельеф эшләнгән.

1979 йылда обелиск һәйкәл менән алыштырыла, һәйкәлдең скульпторы космос темаһына эштәре менән билдәле Григорий Постников, архитекторы Сабир Адылов. Һәйкәл асыу тантанаһында космонавтар Георгий Береговой һәм Владимир Джанибеков ҡатнаша.

1995 йылда һәйкәл ҡаланың Чиланзар районына, Юрий Гагарин исемен йөрөткән урамға, «Чайка» кинотеатры ҡаршыһына күсерелә, һуңғараҡ кинотеатрҙың исеме лә беренсе космонавт хөрмәтенә үҙгәртелә.

## Һәйкәлдең тасуирламаһы
Бронза скульптура Юрий Гагаринды йыһан скафандрында, шлемһыҙ, ракетаның конденсацияланған эҙе рәүешендә стилләштерелгән 28 метрлыҡ стела фонында, Ер шары түбәһендә баҫып тора итеп һүрәтләй. Юғары күтәрелгән уң ҡулында Ерҙең беренсе яһалма юлдашы макетын тотоп тора. Һәйкәлдең алһыу гранит менән көпләнгән постаментында металл хәрефтәр менән **«ЮРИЙ ГАГАРИН»**исеме теҙеп яҙылған.

Һәйкәл композицияһы менән һәм стилистик Мәскәүҙә 1958 йылда, Рига метро станцияһы вестибюле янында урамда ҡуйылған Беренсе Ер юлдашы монументы (скульпторы С. Ковнер) менән оҡшаш.

Һәйкәл тәүге асылған урында, Ю. А. Гагарин исемендәге паркта, постамент бейек ҡалҡыулыҡҡа ҡуйылған була, уның итәгенән түбәһенә киң гранит баҫҡыс илтә.
Яңы урында һәйкәлдең постаменты тигеҙ бетон майҙансыҡҡа ҡуйыла.

## Хәҙерге торошо
Юрий Гагарин һәйкәле һәм уның эргәһендәге майҙан, Рәсәй дипломаттары һәм дәүләт власы вәкилдәре ҡатнашлығында, Халыҡ-ара авиация һәм космонавтика көнөнә бағышланған тантаналы саралар үткәреү урыны булып хеҙмәт итә

Үзбәкстан киң мәғлүмәт сараларында байрам саралары үтмәгән көндәрҙә монумент тирәһендәге йәмһеҙ күренешкә ҡағылышлы бер нисә мәҡәлә баҫылып сыҡҡандан һуң, урындағы власть һәйкәл янындағы территорияны матурлау эшенә тотона.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Все три варианта памятника Гагарину в Ташкенте
Сурин Вениамин Константинович

**Сурин Вениамин Константинович** (10 март 1929 йыл — 24 июль 1995 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1964—1988 йылдарҙа КПСС-тың Белорет ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының VII—X саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII съезы делегаты. Октябрь Революцияһы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм  «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1996). 

## Биографияһы
Вениамин Константинович Сурин 1929 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда урындағы Белорет металл эшкәртеү заводында слесарь-электрик булып башлай.

1948 йылда Белорет металлургия техникумын тамамлай һәм урындағы ҡорос сым-канат заводына мастер булып эшкә урынлаша: артабан бында смена  мастеры итеп үрләтелә, тағы ла һуңыраҡ цех начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1956 йылда предприятиеның партком секретары итеп һайлана. 

1963 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын тамамлай.

1964 йылда Вениамин Константинович Сурин КПСС-тың Белорет ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм был яуаплы вазифала сирек быуатҡа яҡын, 1988 йылғаса эшләй. Был ваҡыт арауығында бөтә илдәге кеүек Белоретта ла сәнәғәт һәм социаль йүнәлештәге бик күп объекттар төҙөлә, ҡала бар йәһәттән һиҙелерлек үҫеш кисерә. Бөтә был ваҡиғалар В. К. Сурин исеме менән бәйле. 

Принципиал  һәм талапсан етәксе булараҡ, В. К. Сурин ҡалала ғына түгел, республикала ла оло ихтирам ҡаҙана. Ул Башҡорт АССР-ының дүрт  (7-се, 8-се, 9-сы һәм 10-сы) саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы була, ҡала һәм район коммунистары исеменән КПСС-тың XXIII съезында ҡатнаша. 

## Китаптары
* Славные традиции. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 139 стр. (рус.) 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Белорет ҡалаһының Почётлы гражданы (1996, үлгәндән һуң).  

## Хәтер
* Белореттың 3-сө мәктәбе В. К. Сурин исемен йөрөтә.
* Мәктәп янында Суринға бюст ҡуйылған (10.03.2007).
* Белорет ҡалаһының бер урамына Венимаин Сурин исеме бирелгән.
* В. К. Сурин йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Муниципальный район Белорецкий район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Муниципальный район / Почетные граждане / Сурин Вениамин Константинович   

## Һылтанмалар
* Известные люди Белорецкого района: Сурин Вениамин Константинович (1929-1995). Сайт «Культурный мир Башкортостана». 
* Белорецкая энциклопедия. Научно-справочное издание / Редкол.: Ф. А. Фаизова (гл.редактор). — Белорецк: (ИП Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл. ISBN 978-5-8258-0248-0
* Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш»
Салехард күпере

**Салехард күпере** — күпер аша үтеү менән бергә проекттыОбь йылғаһы аша һалынған күпер. Ул Лабытнанги һәм Салехард ҡалаларын тоташтыра. Проектҡа ярашлы — Обь йылғаһы аша һалынған автомобиль һәм тимер юл күперенең оҙонлоғо 2439,8 метр. Дөйөм оҙонлоғо — яҡынса 40 км.

Күпер төҙөү Төньяҡ киңлеге хәрәкәтендә — Ямал-Ненец автономиялы округы (ЯНАО) тимер юл магистраленең (ЯНАО) бер өлөшө булып тора Салехард күпере Төньяҡ киңлеге хәрәкәтенең төп участкаһы булып тора һәм Төньяҡ имер юлдарын, Свердловск өлкәһен тоташтыра, киләсәктә Рәсәй тимер юл селтәренең Ямал ярым утрауы һәм Сабетта порты аша Төньяҡ диңгеҙ юлына сығыуын тәьмин итәсәк.

Күпер төҙөлөшөнә ЯНАО 8 миллиард һумға яҡын сумма финанслай. Шулай уҡ Федераль бюджеттан 10 миллиард һум күләмендә грант ҡаралған. Дөйөм алғанда, Обь күперенең хаҡы 60 миллиард һум суммаһында баһалана Күпер тулыһынса 2023 йылда эксплуатацияға тапшырылырға тейеш.. Күпер ҡоролмаларsy n272= өсөн Ҡырым r=перен төҙөгән компанияһы zefg бирё..

## Тарих
Обь йылғаһы аша күпер төҙөү идеяһы ХХ быуат уртаһында барлыҡҡа килә.
Шул йылда геологик тикшеренеүҙәр үткәрелә, ҙур әҙерлек эштәре алып барыла. Ленинград төҙөлөш бюроһытөрлө ярусыл автомобиль һәм тимер юллы күпер проектын төҙөй Проект бер нисә сәбәп арҡаһында тормошҡа ашмай.  Төп объектив сәбәп булып йылғаның киңлеге һәм шәп ағымы һәм мәңгелек туңлыҡ тора.

2006 йылда Ямал-Ненец автономиялы округы етәкселеге күпер төҙөү идеяһына кире ҡайта һәм төҙөлөш тендеры аса. Бер нисә күпер төҙөү проекты ҡарала. Архитектура проекттары буйынса дөйөм автомобиль юлдарының өҫкө ҡатында ебәрергә тәҡдим ителә, ә аҫҡы ҡатта — тимер юл.үтәргә тейеш. 2007 йылда бөтә проект документацияһы әҙерләнә. Әммә төҙөлөш башлауҙы 2012 йылға ҡалдыралар, ә күпер проекты яңынан ҡарауға ҡайтарыла.

2013—2014 йылдарҙа яңыртылған күпер проекты дәүләт экспертизаһын уңышлы үтә.

2016 йылдың башында күпер үткәүелен башта төҙөүҙе стратегик объект булараҡ өҫтөнлөклө тип табалар, уны финанслау федераль бюджеттан ҡарала. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев 2016 йылдың 18 мартында был туралағы бойороҡҡа ҡул ҡуя.

2018 йылдың 11 май айында Обь йылғаһы аша төҙөләсәк күперҙең символик нигеҙе булған капсулаһы ергә һалына Капсула һалыу тантанаһында РФ транспорт министры Максим Соколов, Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторы Дмитрий Кобылкин һәм РЖД генераль директоры Олег Белозеров ҡатнаша..

2018 йылдың 21 авгусында Яңы-Огаревола ЯНАО губернаторы Дмитрий Артюхов Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин менән осрашҡанда « беҙ был ҡышта уҡ күперҙең иң ҡатмарлы мөһим элементын ваҡытынан алда башлаясаҡбыҙ — Обь йылғаһы аша берләштерелгән күпер эшләүҙе. Хәҙер инвесторҙар менән эшләүгә иң яҡын ваҡытта тотонасаҡбыҙ» тип белдерҙе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Трансполяр магистраль

## Иҫкәрмәләр
Оло Бәлеш (күл)

**Оло Бәлеш** () — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы, Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан күл.

## Этимологияһы
Атамаһы буйынса белгестәр араһында берҙәм фекер, аңлатма юҡ.Был һүҙҙең төрки сығышлы булыуында ғына шикләнеүселәр юҡ. Бер фараз буйынса, күлдең атамаһы Бәлеш тигән башҡорт ир-ат исеменә барып тоташа. Икенсеһе башҡорттарҙың милли ашамлығы — *бәлеш* тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай. Ысынлап та, күл яр һыҙатланыштары буйынса өс мөйөшлө бәлеште хәтерләтә. Яҙылыш ике вариантта осрай: Баляш һәм Боляш. Әммә йыш ҡына күрергә мөмкин. Әммә картографияла йышыраҡ Боляш варианты ҡулланыла, шуға күрә уны классик вариант тип һанарға була

## Географияһы
Оло Бәлеш күле Сыбаркүл станцияһынан өс-дүрт километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.

Күлдең тирә-яғында башҡа күп күлдәр ята, шуларҙың иң эреләре — Оло Киҫегәс, Кесе Тәрәнкүл, Йылыу, Сыбаркүл, Оло Һуңыкүл.

Силәбегә тиклем ара — 80 км, Екатеринбургҡа — 260 км, Сыбаркүлгә тиклем — 3 км алыҫлыҡта.

Административ йәһәттән Непряхин ауыл биләмәһенә инә.

## Тасуирламаһы
Күл Киҫегәс курорт биләмәһенә инә һәм шифалы сифаттары менән билдәле. Төбөндә шифалы ләм һәм сапропелдәр ятҡылыҡтары.

Оло Бәлеш — ҙур булмаған күл: уның һыу көҙгөһө майҙаны — барлығы 1 кв. км. Мейәс йылғаһының үрге ағымы күлдәре төркөменә инә.

Абсолют һыу кимәле — 324.3 метр. Уртаса тәрәнлеге — 1,8 метр, иң тәрәне 3,5 метрға етә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 324 метр.

Һыуы таҙа, сөсө, үтә күренмәле. Үтәҙеклеге 1,6-2,2 метр тирәһендә тирбәлә.

Химик составы буйынса натрий төркөмө гидрокарбонат класына ҡарай.

Көнбайыш ярҙары күбеһенсә Һаҙлыҡлыҡлы, көнсығышы — убалы. Төньяҡтан күлде һаҙлыҡлы ҡылымыҡ Кесе Бәлеш күле менән тоташтыра.

Ҡайһы бер географтар был ике күл бер һыу ятҡылығы булған тип иҫәпләй. Кесе Бәлеш ныҡ һаҙлыҡлы. Йәнә бер ҡылымыҡ Оло Бәлеште Табанкүл менән бәйләй.

Көнсығыштан күлгә ҙур булмаған Ҡараһыу йылғаһы ҡоя. Көнбайыш ярында ғәйәт ҙур һарыҡташты күрергә мөмкин.

Иң яҡын тораҡ пункты — күлдең көнсығыш ярындағы Новая деревня ҡасабаһы.

## Флораһы һәм фаунаһы
Һаҙлыҡлы төньяҡ-көнсығыш ярын ҡамыш һәм үлән баҫҡан.

Бында сабаҡ һәм алабуға тереклек итә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большой Боляш (озеро)http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1897-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%88-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm

## Сығанаҡтар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
Аверина Татьяна Борисовна

**Аверина Татьяна Борисовна** (кейәүҙә — **Барабаш**; 25 июнь 1950 йыл, Горький, РСФСР, СССР — 22 август 2001 йыл, Мәскәү, Рәсәй) — Конькиҙа йүгереү спорты|конькиҙа тиҙлеккә йүгереү буйынса совет спортсыһы. Ике тапҡыр олимпия уйындары чемпионы (1976), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1976).

## Биографияһы
Татьяна бала саҡтан спорт менән мауыға, 12 йәштән мәктәптә «Дауыл ҡошо» балалар спорт йәмғиәте яҙыла. Уның беренсе тренеры Антонина Ивановна Вереина була. 1970 йылда Яков Мельниковтың силәбе Мемориалында уңышлы сығыш яһағандан һуң ул СССР йыйылма командаһы составына индерелә.
Ире — Владимир Барабаш (1951—2012), конькиҙа уҙышыусы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

1970 йылдарҙа Татаьяна Барабаш иң яҡшы конькиҙа йүгереүсе була: ике тапҡыр олимпия чемпионы, ике тапҡыр олимпия уйындарының бронза призеры, күп тапҡыр донъя чемпионаты призеры, күп тапҡыр СССР чемпионы һәм күп тапҡыр донъя рекордына эйә булыусы.
Инсбруктағы сығыштарынан һуң спортсы кейәүгә сыға, ике улы тыуа. 1970 йылдар аҙағында ул Мәскәү күсә, ә спорт карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй, ветерандар ярыштарында ҡатнаша. 1974 йылдан КПСС ағзаһы

Татьяна Борисовна 2001 йылда ашҡаҙан яман шешенән вафат була. Похоронена в Москве на Троекуровском кладбище.

Әлеге ваҡытта Түбәнге Новгородта яһалма һырғалаҡтарҙың береһе Татьяна Аверина исемен йөрөтә.

## Спорт ҡаҙаныштары
* 1976 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы, 1000 метрға (1.28,43 мин. Олимпия рекорды) һәм 3000 м (4.45,19 мин.).
* 1978 йылда күпбәйгелә донъя чемпионы (186,891 мәрәй), 1000 метрлыҡ (1.29,56 мин.) һәм 1500 м дистанцияла (2.21,44 мин.).
* 1974—1976 йылдарҙа донъя чемпионатындакүпбәйгелә көмөш призер
* 1976 йылда ҡышҡы Олимпия уйындарында 500 м (43,17 сек..) һәм 1500 (2.17,96 мин.) метрлыҡ дистанцияла бронза призеры
* 1974—1976, 1978, 1979 йылдарҙа айырым дистанцияларҙа донъя чемпионатында көмөш һәм бронза миҙалы
* 1980 йылғы ҡышҡы Оиимпия уйындарында ҡатнашыусы (1500 м дистанцияла 18-се урын)
* 1979 йылда СССР-ҙың абсолют чемпионы.
* 1973—1975 бер нисә тапҡыр СССР чемпионы, 1978, 1979 йылдарҙа спринтер күпбәйгеһендә һәм айырым дистанцияларҙа.
* 500, 1000 һәм 1500 метрға йүгереү буйынса һәм классик һәм спринтер күпбәйгелә күп тапҡыр рекордсы

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Барабаш (Аверина) Татьяна Борисовна // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.
* Аверина Татьяна Борисовна — статья из Большой олимпийской энциклопедии (М., 2006)

## Һылтанмалар
* 
* 
*