Рәсәй Федерацияһы субъекттарында дәүләт һәм рәсми телдәр

Рәсәй федерацияһының барлыҡ территорияһында Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 68-се статьяһына ярашлы  - дәүләт теле булып урыҫ теле тора. Рәсәй составына ингән Рәсәй Федерацияһы республикалары, Рәсәй Федерацияһы дәүләт теле менән бер рәттән үҙ дәүләт телдәрен билдәләп, ҡулланырға хоҡуҡлы.
Конституцияла  автономиялы округтарының үҙ дәүләт телен билдәләргә хоҡуғы нығытылмаған булыуға ҡарамаҫтан, округтар был телдәрҙең рәсми статусын үҙ  уставтары һәм закондары менән раҫлай.

## Рәсәй Федерацияһы республикаларының дәүләт телдәре
* абаза теле (Ҡарасәй-Черкес Республикаһы).
* адыгэ теле (Адыгея).
* алтай теле (Алтай Республикаһы).
* башҡорт теле (Башҡортостан).
* бүрәт теле (Бурятия).
* ингуш теле (Ингушетия).
* ҡабарҙы-черкес теле (Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы (республика конституцияһында *ҡабарҙы теле* тип алынған), Ҡарасай-Черкес Республикаһы (республика конституцияһында *черкес теле* тип алынған)).
* ҡалмыҡ теле (Ҡалмыҡ Республикаһы).
* ҡарасай-балҡар теле (Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы (республика конституцияһында *балҡар теле* тип алынған), Ҡарасай-Черкес Республикаһы ( республика конституцияһында *ҡарасай теле* тип алынған)).
* коми теле (Коми Республикаһы).
* ҡырым татар теле (Ҡырым Республикаһы).
* мари теле (Марий Эл).
* муҡшы теле (Мордовия).
* нуғай теле (Ҡарасай-Черкесия).
* осетин теле (Төньяҡ Осетия).
* татар теле (Татарстан).
* тыва теле (Тыва).
* удмурт теле (Удмуртия).
* украин теле (Ҡырым Республикаһы).
* хаҡас теле (Хаҡас Республикаһы).
* чечен теле (Чечня).
* сыуаш теле (Сыуашстан).
* эрзә теле (Мордовия).
* яҡут теле (Саха Республикаһы).
* Дағстан телдәре. Дағстан Республикаһы Конституцияһы буйынса республика территорияһында урыҫ теле һәм  Дағстандың бөтә  халыҡтарының теле дәүләт теле тип һанала. Дағстандың яҙма телдәренә  авар теле, агул теле, әзербайжан теле, даргин теле, ҡумыҡ теле, лак теле, лезгин теле, нуғай теле, рутул теле, табасаран теле, тат теле, цахур теле һәм чечен теле инә.

## Рәсми статуслы телдәр
* бүрәт теле (Байкал аръяғы крайының Ағын Бурят округы). Бүрәт теле край уставына ярашлы урыҫ теле  менән бер рәттән  ҡулланыла ала .
* вепс теле (Карелия Республикаһы). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин.
* долган теле (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән урындарҙа төбәк рәсми теле тип таныла һәм дәүләт теле менән тиң хоҡуҡта ҡулланыла ала.
* ҡаҙаҡ теле (Алтай Республикаһы). Был телдә һөйләшеүселәр компактлы йәшәгән урындарҙа  рәсми өлкәлә  ҡулланыла .
* карел теле (Карелия Республикаһы). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин.
* коми-пермяк теле (Пермь крайы Коми-Пермяк округы). Рәсми өлкәләрҙә  ҡулланылыуы мөмкин .
* манси теле (Ханты-Манси автономиялы округы — Югра). Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә.
* ненец теле
** Ненец автономиялы округы. Ненецтар йәшәгән урындарҙа рәсми тел тип таныла (2013 йылдың ғинуарынан).
** Ханты-Манси автономиялы округы — Югра. Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә.
** Ямал-Ненец автономиялы округы. Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала .
* селькуп теле (Ямал - Ненец автономиялы округы). Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала.
* чукот теле (Чукот автономиялы округы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала .
* фин теле (Карелия Республикаһы). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин.
* хант теле
** Ханты-Манси автономиялы округы — Югра. Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә.
** Ямал-Ненец автономиялы округы. Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала.
* эвенк теле (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала .
* эвен теле (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала .
* юкагир теле (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала .

Милли аҙсылыҡтар күпләп йәшәгән урындарҙа уларҙың телдәренең рәсми статусы  шулай уҡ  Башҡортостан, Марий Эл, Татарстан, Удмуртия, Хакас Республикаһы һәм Чукот автономиялы округы ҡануниәттәрендә  билдәләнгән.

## Дәүләт органдары сайттары теле

## Рәсәй Федерацияһы субъекттары мәктәптәрендә дәүләт ( рәсми) телдәре уҡытыу

Урыҫ телен Рәсәй Федерацияһының бөтә мәктәптәрендә лә мотлаҡ рәүештә уҡыталар. Бөтә Рәсәй мәктәптәренең сығарылыш уҡыусылары мотлаҡ рәүештә урыҫ теле буйынса Берҙәм дәүләт имтиханын тапшыра . Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың мәктәптәрендә республика дәүләт телдәре лә уҡытыла.

Был телдәрҙең предмет булараҡ статусы 2017 йыл аҙағына ҡарата республикалар ҡануниәтенә бәйле айырыла .

2018 йылдың йәйендә Рәсәй Федерацияһы мәктәптәрендә уҡыусыларға республикаларҙың  дәүләт телен өйрәнмәҫкә рөхсәт итеүсе федераль закон ҡабул ителде.

## Шулай уҡ ҡара
* Рәсәй телдәре
* Рәсәйҙең тел сәйәсәте

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Как и зачем сохранять языки народов России? Константин Замятин, Анника Пасанен,Янне Саарикиви
* Konstantin Zamyatin An Official Status for Minority Languages? 2014
* *Одинг, Н. Ю., Юшков, А. О., Савулькин, Л. И.* Использование национальных языков как государственных в республиках РФ: правовые и экономические аспекты // Terra Economicus. 2019. Том 17, № 1. С.112-130.