open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иҙеүкәй (спектакль, 2023)

**Иҙеүкәй** — татар халҡының тарихи «Иҙеүкәй» дастаны буйынса ҡуйылған спектакль. Ул Алтын Урҙа сәселеү осоронда Туҡтамыш хан һәм Иҙеүкәй әмир тураһында күп яҙылған риүәйәт һәм легендаларҙан ғибәрәт, дастанындағы тарихи ваҡиғалар XIV быуат аҙағы — XV быуат башында Алтын Урҙа дәүләтендә тәхет тирәһендә барған ҡанлы көрәштең дәүләтте тарҡатыуға килтергән бер ҡаты осорон һүрәтләй. 

## Тарихы

Спектакль беренсе тапҡыр 2023 йылда, өс тапҡыр - 26 һәм 27 ғинуарҙа һәм 9 февралдә Ҡазандың Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәһендә уйнала. Волга буйы Болғария дәүләтендә ислам динен ҡабул итеүгә 1100 йыл тулыуға арналған. Режиссеры Туфан Имаметдинов. 

Тамашалар алдында театр музейында «Идегәй» дастанына һәм эпостың реконструкцияланған тексты авторы Нәҡи Иҫәнбәткә арналған күргәҙмә ойошторолған.

## Төп ҡаһармандар

* Иҙеүкәй
* Туҡтамыш хан
* Шаһ Тимер
* Ҡотлоҡая
* Йәникә
* Субра
* Йәнтимер би
* Аңғысын
* Сапҡын
* Бодайби
* Ҡәҙербирҙе
* Киң Йанбай
* Морза
* Аңғысын
* Дөрмән би
* Саҡмағош би
* Сәсән
* Иҙеүкәйҙең әсәйе

## Ҡыҫҡа эстәлеге
Эпоста сәнғәти формала татар халҡының формалашыу осоро тасуир ителә. «Идегәй» дастаны буйынса ҡуйылған спектаклдең нигеҙендә бәйлелектең үҙ-ара ни тиклем зарарлы булыуы, көслө шәхестәрҙең дәүләт мәнфәғәттәре дәрәжәһендә ҡаршы көрәшеү, йәки көнкүрешкә бәйле рәүештә кешеләрҙең бер-береһе менән мөнәсәбәттәре боҙоу идеяһы ята. Эпостың ла, «Идегәй» спектакленең лә төп мотивтары – батырлыҡ, тыуған ергә һөйөү, дошмандарға нәфрәт, дуҫлыҡ һәм үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү, намыҫлылыҡ һәм гаделлеккә дан йырлауҙан ғибәрәт.

## Тәнҡит
Спектакль белгестәрҙә, айырым алғанда, тарихсыларҙа һәм әҙәбиәтселәрҙә оло һорауҙар тыуҙырған.

## Иҫкәрмәләр
Косово милли балеты

**Косовоның милли балеты** () — Косовоның 1972 йылда ойошторолған балет коллективы.. Уның ике быуыны айырылып тора: беренсеһенә коллективҡа нигеҙ һалыусылар ҡарай, улар труппа тарҡатылғанға тиклем уның менән сығыш яһай. Икенсе быуынға (шулай уҡ яңы тип атала) Әхмәт Брахимай етәкселегендә уҡыған һәм Югославия һуғыштарынан һуң балетты тергеҙеүсе бейеүселәр төркөмө ҡарай.

## Беренсе быуын
Косово Милли балетының беренсе быуын балет артистары Скопье Урта балет мәктәбендә Татьяна Петковская етәкселегендә уҡый. Был мәктәпте тамамлағандан һуң 25 бейеүсе Приштинаға ҡайта, унда улар Косово Милли театры составында Косово балетының беренсе труппаһын рәсми рәүештә ойошторлар. Ул бөтә Югославия территорияһында гастролдәрҙә була, шул иҫәптән Любляна Балет биенналеһында һәм Дубровник Йәйге уйындарҙа сығыш яһай. Труппа 1991 йылда Косовола дауам иткән көс ҡулланыу һәм Югославия һуғыштары ваҡытында этник таҙартыу хәүефе арҡаһында көсләп тарҡатыла.

## Икенсе быуын
2001 йылда, Югославия һуғыштары тамамланғас, Әхмәт Брахимай балет коллективын тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Үҙ планын тормошҡа ашырыу сиктәрендә ул Пренк Якова менән берлектә Юғары балет мәктәбенә, Урта музыка мәктәбенә нигеҙ һала һәм унда йәштәрҙе йыя башлай. Был мәктәпте 2006 йылда тамамлаған тәүге сығарылыш уҡыусылары хәҙер Косово Милли балеты труппаһының нигеҙен тәшкил итә һәм икенсе йәки яңы быуын булараҡ билдәле.

Труппа албан хореографы Гергем Превази менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, уның дүрт заманса бейеү әҫәрен ҡуя: «II күсеү осоро» (), «Гонгты ишетмәйем» (),  «Контраст» () һәм «Перфоманс» (). Труппа шулай уҡ Эльтоном Цефа менән классик балет постановкалары өҫтөндә эшләй. Уның етәкселегендә труппа «Дон Кихот», «Жизель», «Корсар» һәм «Аҡҡош күле» әҫәрҙәренән өҙөктәр башҡара. Болгар прима-балеринаһы Сильвия Томова менән уңышлы хеҙмәттәшлек тарихы тулы классик балеттар, шул иҫәптән Чайковскийҙың «Йоҡоға талған һылыуҡай» спектаклен ҡуйыуға башланғыс һала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иж-Буби мәҙрәсәһе

**Иж-Буби мәҙрәсәһе**, «Буби» мәҙрәсәһе — Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе Әгерже волосте Иж-Буби ауылында 1781 йылда асылған мәҙрәсә. Волга буйы һәм Урал алды халыҡтарының мәғрифәтенә ҙур урын биләгән уҡыу йорто. 1895 йылдан мәҙрәсәне Ғабдулла һәм Ғөбәйҙулла Бубиҙа етәкләй һәм мөғәллимлек итә. 1908 йылда мәҙрәсә янында ҡатын-кыҙҙар класстары асыла. Унда Мөхлисә Буби уҡыта. 1911 йылда мөғәллимдәр һәм шәкерттәр «панисламизм пропагандалауҙа» ғәйепләнә, мәҙрәсә ябыла .

## Тарих
Ул элекке Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе Әгерже волостенең Иж-Буби ауылында 1781 йылда ойошторола. Башҡа татар мәҙрәсәләре менән бер рәттән, ул да XIX быуат аҙағы – XX быуат башында ҙур үҙгәрештәр кисерә. 1907 йылдан башлап, мәҙрәсәлә айырым фәндәр булараҡ ғәрәп, фарсы, төрөк, урыҫ, француз телдәре, тарих, политэкономия, арифметика, геометрия, физика, астрономия, география, ботаника, медицина, психология, педагогика алдынғы рус һәм Европа уҡыу йорттары дәрәжәһендә уҡытыла. Фәлсәфә, логика, этика, Ҡөръән, хәдис, ислам тарихы өйрәтелә. Уҡытыу расписание буйынса алып барыла, дәрестәр үткәреү өсөн бүлмәләр йыһазландырыла; уҡыу йылы аҙағында имтихандар уҙғарыла.

Россияның төрлө посмаҡтарынан мәҙрәсәгә йәштәр уҡырға килә. 1908-1911 йылдарҙа бында һәр йылды 500 уҡыусы белем ала. Мәҙрәсәлә һәр атнала әҙәби, фәнни кисәләр уҙғарыла. Мәҙрәсәнең бай китапханаһы, махсус йыһазландырылған спорт майҙансығы була.

Иж-Буби мәҙрәсәһенең уңыштарға ирешеп сәскә атыу йылдарында уның менән бер туған Абдулла һәм Ғөбәйҙулла Бурбайҙар етәкселек итә.

Был ауылда Россиялағы мосолман ҡатын-кыҙҙар өсөн иң беренсе уҡыу йорттарынан кыҙҙар мәҙрәсәһе лә эшләй. Ул Мөхлисә Буби ҡарамағында була.

Мәҙрәсәнең донъяуи юл менән алға атлауы батша хөкүмәтен борсоуға һала. Танылған татар уҡыу йорттарынан булған **Иж-Буби мәҙрәсәһе** 1911 йылдың ғинуарында Россия хөкүмәтенә ҡаршы фекер таратыуҙа һәм панисламизм ғәйепләнеп, яптырыла. Етәкселәре, мөғәллимдәре ҡулға алына.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мөхлисә Буби 
* Аитова Фәтихә Ғәбделвәли ҡыҙы 
* Фәтихә Аитова мәктәбе 

## Сығанаҡтар

* Татарстан. Иҫтәлекле һәм онотолмаҫ даталар календаре-2011. Татарстан Республикаһы Милли китапханаһы

## Һылтанмалар

* Бурбайҙар мираҫы   2019 елның 2 июль көнендә архивланған.(тат.)

## Иҫкәрмәләр
Ғурабә

**Ғурабә** йәки **Әл-Ғурабә** (ғәр. الغرباء‏‎, *әл-ғурабәғ*) — имам Әхмәт, Мөслим һәм Ибн Мәджәһ йыйынтыҡтарында риүәйәт иткән хәҙистә телгә алынған һүҙ. Был һүҙ ысын мосолмандарҙың йәмғиәттә нисек ҡабул ителеүен һүрәтләй. Ғәрәп теленән *ғурабә* һүҙҙе *сәйер* тип тәржемә итергә була.

## Аңлатма
Пәйғәмбәр, салләЛлаһу ғәләйһи үә сәлләм: “Ислам дине кешеләр араһында сәйер (бер күренеш) булып башланды һәм заман аҙағында ла шулай сәйер булып яңынан ҡайтыр”, тигән.Йәғни ғурабә, сәйерҙәр ул – дингә ҡайтыу сәбәпле үҙҙәре йәшәгән халыҡ араһында "мулла" булған, төрлө гонаһтар ҡылыуҙан тыйылып мәсеткә йөрөй, һаҡал үҫтерә, ҡатын-ҡыҙ хижәп кейеп, яулыҡ ябынып йөрөй башлай һәм был күренеш башҡалар күҙлегенән сәйер булып күренә.

## Иҫкәрмәләр
«Сахих әл-Джәмиғ әс-Сағир» йыйынтығы, 1580-се хәҙис. - Энциклопедия хадисов (русса)


## Һылтанмалар
Ютубтағы "МОСОЛМАН БАШҠОРТ" тигән канал
Гимназия 155 (Ҡазан)

**155-се гимназия** (1994 йылдың көҙө) - ТРның баш ҡалаһы Ҡазандың Яңы Савин районында урынлашҡан урта дөйөм белем биреү йорто. Гимназияның төп маҡсаттары - күптелле, сәләмәт шәхес тәрбиәләү.

## Тарих

1994 йылдың 1 сентябрендә *Яңы-Савин районының 155-се мәктәп-гимназияһы* булараҡ ТР Мәғариф министрлығы тарафындан асыла. 1998 йылдан *Татар телендә белем биреүсе 155-се гимназия* исемен ала.

1994-1997 йылдарҙа гимназияла беренсе етәксе булып Илсур Һәҙиуллин хеҙмәт итә. 1998-2012-се йылдарҙа гимназия Гөлсинә Сибғәтуллина тарафындан етәкләнә. 2012 йылдың 22 октябренән мәктәптең директоры булып Наил Фазылов ҡуйылған.

Гимназияны тамамлаусы уҡыусылар араһында рэп-йырсыһы, телетапшырыуҙар алып барыусы Минтимер Ногманов, "Молодежь Татарстана" гәзитенең элекке мөхәррире Булат Сруров, Татар дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле бейеүсе Айгөл Кыямова. Гимназия уҡыусыларының ижади беренсе уңыштары "Сабантуй", "Бирелеп яратҡан нәмә" журналдарында баҫыла.

## Маҡтаулы исемдәре

* "Сәләмәтлеккә ярҙам итеүсе көмөш дәрәжәләге мәктәп"
* "Иң яҡшы мәктәп - 2005"
* "Татарстандың иң яҡшы мәктәптәре"-нең береһе (2006)
* ТР Президентының "Алғарыс" гранты эйәһе (Рахманова Л.Р.)
* Бөтә Рәсәй "Иң яҡшы татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы" (Таепова Г.С.)

Гимназия уҡыусылары даими рәүештә төрлө бәйгеләрҙә ҡатнашалар һәм еңәләр:

* "Ҡазан һандуғасы"
* "Йондоҙлоҡ"
* "Тулҡындар"
* "Татар егете"
* "Татар ҡыҙы"
* "Олимпия йондоҙҙары"
* Ҡазан-йорт" фестивале һ.б.

## Түңәрәктәр

* Айкидо мәктәбе
* 16-сы балалар музыка-хор мәктәбе
* "Олимпиец" футбол академияһы
* "Алҡыш" театраль студияһы

## Сығанаҡтар

* Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение «Гимназия №155 с татарски языком обучения» Ново-Савиново района г. Казани  edu.tatar.ru
* Победители конкурсов общеобразовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы  mon.tatarstan.ru

## Иҫкәрмәләр


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* 9-сы мәктәп (Ҡаҙан)
* Мәктәп
* Ҡазан ҡалаһының 165-се мәктәбе
* Төрөк ир-аты-Татар лицейҙары
* 7 номерлы лицей-интернат
Косово Республикаһы Парламенты

**Ку́венд** (   — «йыйылыш, ҡоролтай»), **Ску́пщина** (, *Skupština Kosova*) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһы дәүләте парламенты, башта провинцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы хакимиәте ҡарамағындағы ваҡытлы үҙидара органы булараҡ, уның һуңғы статусы билдәләнгәнгә тиклем булдырыла. 2008 йылдың 17 февралендә Косово парламенты Косовоның бер яҡлы бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүе тураһында иғлан итә һәм яңы дәүләттең закондар сығарыу власы органы булып китә.

## Составы
Ассамблея 120 депутатты үҙ эсенә ала, шуларҙың 100-ө туранан-тура тауыш биреү юлы менән һайлана, ә ҡалғандары этник аҙсылыҡтар араһында бүленә:

* 10 урын — сербтар.
* 4 урын — сиғандар, ашкалилар һәм гюпталар.
* 3 урын — бошняктар.
* 2 урын — төрөктәр.
* 1 урын — горанлылар

## Спикерҙар

* Неджат Даци 2001—2006
* Коле Бериша 2006—2008
* Якуп Красничи 2008—2014
* Кадри Весели 2014—2017
* Микуловчи Адем 2017, в. б.
* Кадри Весели 2017—2019
* Глаук Коньюфца 2019—2020
* Вьоса Османи 2020—2021
* Глаук Коньюфца 2021 — 

## Хәҙерге составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алматы үҙәк мәсете

**Алматы үҙәк мәсете** () — Ҡаҙағстандың Алматы ҡалаһында урынлашҡан ислам ғибәҙәтханаһы, йәмиғ мәсете. Алматы Верный исеме менән аталған осорҙағы (1867-1921) Татар мәсете нигеҙендә төҙөлгән. Дини архитектура һәйкәле.
## Тарих
Етеһыу өлкәһе Верный (*[[Алматы|Алматының]] 1867-1921 йылдарҙағы исеме*) өлкә ҡалаһы Алма-Ата станицаһы, Алма-Ата выселкаһы, Татар биҫтәһе, Яңы ҡала (Верный) кварталдарында торған. 1890 йылда Татар биҫтәһендә тороусы татарҙар ҡалала беренсе мәсетте — Татар мәсетен төҙөгән.

1930-йылдарҙа милли аҙсылыҡтар өсөн клуб булып хеҙмәт иткән, һуғыштан һуң универсам төҙөгәндә һүтелгән Татар мәсете урынлашҡан урында 1993 йылда ҡаланың үҙәк мәсетенә нигеҙ һалынған. Төҙөлөш эштәре 1999 йылда  ғына өлгөргән. Проекттың авторҙары: архитекторҙар С. К. Баймагамбетов, Ж. Н. Шарапиев, Т. Арыҫланов; конструктор Т. Р. Толебаев.

## Тасуирлама
Ишеғалды территорияһы 0,95 га тәшкил итә. Бер үк ваҡытта яҡынса 7 000 кеше намаҙ уҡый ала.Мәсет йорто — көмбәҙле, манаралы, көнсығыштан көнбайышҡа һуҙылған туры посмаҡлыктан ғибәрәт. Диуарлары тыштан аҡ мәрмәр менән тышланған. Бинаның төп көмбәҙенең бейеклеге 36 метр, диаметры 20 метр. Манараның бейеклеге 47 метр.

Башта мәсет ябай күк көмбәҙле булған. 2006 йылда төп гөмбәҙҙе үҫемлек орнаменты булған керамик плитә менән, 2010—2011 йылдарға алтын пластиналар менән ҡаплағандар. 

2003 йылда Ҡаҙағстан почтаһы үҙәк мәсет һүрәте менән 50 бәясе теңге булған марка сығарған.

2006 йылдың 22 декабрендә Ҡаҙағстан милли банкы үҙәк мәсет һүрәте менән 500 теңге  көмөштән яһалған әйберҙәр аҡса сығарған .

## Галерея

Файл:Керамический_купол_Центральной_мечети_Алматы,_2008-03.jpg|альт=Гөмбәз керамик плитә белән бизәлгән (2008)| Көмбәҙ керамик плитә менән биҙәлгән (2008)
Файл:Coin_of_Kazakhstan_CentMask-r.jpg|альт=Казакъстанның 500 теңгесе. Реверс|Ҡаҙағстандың 500 тәңкәһе. Реверс
Файл:Stamp_of_Kazakhstan_450.jpg|альт=Казакъстан почтасы маркасы, 2003|Ҡаҙағстан почтаһы маркаһы, 2003 йыл


## Әҙәбиәт

# *Малиновская Е. Г.* Мечеть, центральная. *Китапта*: Свод памятников истории и культуры города Алматы. Алматы: ТОО «Казахская энциклопедия», 2006 г., с. 288-289.

## Һылтанмалар

* Достопримечательности г. Алматы. Центральная мечеть (казакъ)

## Иҫкәрмәләр
Алматы метрополитены

**[[Алматы|Алма-Ата]] метрополитены** - Алматы ҡалаһындағы метрополитен һыҙыҡтары системаһы.

2011 йылдың 1 декабренә асыла.

Алматы Метрополитены бер һыҙыҡтан тора, 9 мәүкиф, дөйөм оҙонлоғо 11,3 км, пассажир әйләнеше - 38 мең (көн), 6,6 млн. (йыл) (2015).

2015 йылда "Мәскәү" һәм "Сайран" мәүкифтәре асыла.

## Мәүкифтәр исемлеге
Беренсе һыҙыҡ:

* Райымбәк батыр (ҡаҙ. Райымбек батыр)
* Ебәк юлы (каз. Жібек Жолы)
* Алмалы
* Абай
* Байҡоңыр (каз. Байконыр)
* Мохтар Әүәзов исемендәге театр (ҡаҙ. Мұхтар Әуезов атындағы театры)
* Алатау
* Сайран
* Мәскәү (ҡаҙ. Мәскеу)

## Ҡыҙыҡ факттар
Ҡаҙағстан Республикаһы илсеһенән Мәскәү хөкүмәтенә мәскәү метрополитенының төҙөлөп ятҡан «Братеево» станцияһына «Алма-Ата»исемен биреү тәҡдиме килә. Станция исеме 1941 йылда Алма-Атала ойошторолған Һәм Мәскәү янындағы алышта батырлыҡ күрһәткән Панфилов дивизияһының ҡаҙаныштарын хөрмәтләү менән бәйле (Станциянан 0,6 км алыҫлыҡта Братеево районында Шулай уҡ Алма-Ата урамы бар). Алматыла 2011 йылдың сентябрь башында Алматы метрополитен станцияларының береһенә «Мәскәү»исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

"Байконур" станцияһын ғаләм карабы бортына стильләштереү күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр
Алматы (ауыл)

**Алматы** () — Ҡаҙаҡстандың Аҡмола өлкәһендә урынлашҡан ауыл.

## Климаты
Бында климат континенталь. Ғинуарҙың уртаса температураһы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдәр һаны 350-400 мм, уларҙың төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь осорҙарына тура килә. Елдәр прозаһында төньяҡ-көнсығыш (34 %) һәм төньяҡ (16 %) елдәр өҫтөнлөк итә. Ҡаты кар ҡатламы ноябрҙең һуңғы декадаһында формалаша һәм марттың икенсе декадаһында тамамлана.

## Халыҡ һаны
1989 йылда ауыл халҡы 674 кеше тәшкил итә (шуларҙың 43% урыҫтар).1999 йылда ауыл халҡы 220 кеше тәшкил итә (117 ир-ат һәм 103 ҡатын-ҡыҙ). 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 159 кеше (83 ир-ат һәм 76 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әҙәбиәт

* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.
Аҡмола өлкәһе

**Акмола өлкәһе** - Ҡаҙағстандың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкәһе. Өлкәнең үҙәгендә өлкә составына кермәүсе Ҡаҙағстан баш ҡалаһы Нурсолтан ҡалаһы урынлашҡан.

Административ үҙәге – Кокшетау ҡалаһы, 1824 йылда нигеҙләнгән.

Көнбайышта — Ҡостанай өлкәһе менән, төньяҡта – Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе менән, көнсығышта - Павлодар өлкәһе менән һәм көньяҡта – Караганды өлкәһе менән сиктәш.

## Административ бүленеше

### Идара-ер төҙөлөшө
Өлкә 13 райондан һәм 204 ауыл округынан ғибәрәт. Өлкәгә 5 ҡала һәм 11 поселок инә.

* 2 өлкә ҡала ҡарамағындағы: Кокшетау һәм Степногорск
* 8 район ҡала ҡарамағындағы: Аҡкүл, Атбаҫар, Державин, Есиль, Еремена, Магинск, Степняк, Щучинск
* 17 районы ауыл.

### Райондар

# Аҡҡол районы
# Аршалы районы

## Танылған шәхестәр
Жакан Сыздыков (*1901, [[Күксәтау]] өйәҙе — 1977, [[Алматы]]*), ҡаҙаҡ шағиры, журналист, Туҡай әҫәрҙәрен ҡаҙаҡсаға тәржемә итеүсе.

### Татарҙар, башҡорттар

* Маһинур Фәйзуллина (*1901, [[Атбаҫар]] - 1983, [[Алабуға (ҡала)|Алабуга]]*), кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, ғилми дәрәжә алған тәүге татар ҡатын-ҡыҙы.
* Ибраһим Сәләхов (*1911, [[Күксәтау]]-1998, Акмола өлкәһе, Ҡыҙыл Яр*), татар яҙыусыһы, Туҡай премияһыияһы (1990).

## Тышҡы һылтанмалар
Акмола өлкәһе акимы аппараты сайты

## Иҫкәрмәләр
Үрге Әләзән

**Үрге Әләзән** () — Пенза өлкәһе Городище районына кереүсе ҙур татар ауылы. Городищеҙан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Бында ауылды Аймбура тип йөрөтәләр.

## Халыҡ
Ауылда 2004 йылда 819 йортта 3248 кеше йәшәгән.

## Тарих
Үрге Әләзән 1648 йылда "сирек" татарҙары нигеҙләгән. Ауыл һүҙе мордванан *алязань калмо* – «түбәнге үҙән ҡәберлеге»н аңлата.

Әләзән гидронимы, Кададаның һул ҡушылдығы, мордва телендәге "алязань калмо" "түбәнге үҙен ҡәберлеге" һүҙенән килеп сыҡҡан. Һуңынан "калмо" һүҙе юғала. Алязань мордва термины "ало" түбән һәм "Уза" (йылға атамаһы) һәм "нь" сифатының мордва тамамланышына барып тоташа: Түбән Әләзән. Гидроним эсендә тартынҡыларҙың йомшарыуы татар теленең сингармонизмы менән бәйле. Әммә Әләзән Узаға ҡоймай, әммә уның үрге өлөшө Әләзән-Кадада-һыуҙары айырғысында урынлашҡан.

## Уҡыу-уҡытыу
Ауылда мәктәп, амбулатория, китапхана һәм тарихи мәсет бар (19 быуатта ҡоролған).

Мәктәптә 2010/11 уҡыу йыл 378, 2012/13 уҡыу йыл - 354 бала уҡыны. Уҡытыу рус телендә алып барыла, татар теле дәрес булараҡ ҡына инә. Тәүге синыфтарҙа уҡыу-уҡытыу бик ауыр бара, сөнки балалар мәктәпкә бер һүҙ русса белмәйенсә килә.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Түбән Әләзән
* Урта Әләзән
* Пенза өлкәһе
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Пенза өлкәһе татар ауылдары
Астанаға 20 йыл (миҙал)

**«Астанаға 20 йыл» миҙалы** () — Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт бүләге. 2018 йылдың 17 апрелендә Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Нурсолтан Назарбаев указы менән ғәмәлгә ингән. Миҙал менән Ҡаҙағстан Республикаһы һәм уның баш ҡалаһы үҫешенә һиҙелерлек өлөш индергән Ҡаҙағстан Республикаһы ватандаштары һәм сит ил граждандары бүләкләнә.

## Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһын Алматынан Астанаға күсереүгә 20 йыл тулыуға ҡарата сығарылған.

2018 йылдың 17 апрелендә Ҡаҙағстан Республикаһы президентының № 667 указ менән ғәмәлгә ингән.

## Статут
Миҙал менән бүләк итеү өсөн, Ҡаҙағстан Республикаһы президентына Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты палаталары рәйестәре, хөкүмәт, Конституция Шураһы, Юғары суд, министрлыҡтар, бөтә үҙәк дәүләт органдары, Астана һәм Алматы ҡалалры акимдары, өлкә хакимдары, йәмәғәт берләшмәләре тәҡдим индерә ала.

* Миҙалды Ҡаҙағстан Республикаһы президенты, уның тәҡдиме буйынса һәм уның исеменән, Ҡаҙағстан Республикаһы Дәүләт сәркәтибе, Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты палаталары рәистәре, Ҡаҙағстан Республикаһы хөкүмәте ағзалары, Астана һәм Алматы ҡалалары акимдары, өлкә хакимдары, бөтә вазифалы заттар тапшыра.
* Миҙал менән бергә, бүләкләнеүсегә таныҡлыҡ та тапшырыла.
* Миҙал күкрәктең һул яғына, Ҡаҙағстан Республикаһының башҡа бүләктәренән астарак йәбештерелә.

## Тасуирлама
Миҙал ике өлөштән — билдә һәм колонканан ҡушыла. Билдә һары төҫтәге еҙдән эшләнгән 34 *мм* лы түңәрәктән ғибәрәт.

Металдың аверсында (*алғы* *яҡ*) 25 *мм* лы әйләнмәнең эсендә Астана ҡалаһының мөһим биналары һурәтләнгән: *үҙәктә* беренсе планда — «Астана Байтерек» монументы, *һул яҡта* икенсе планда — Ҡаҙағстан Республикаһы президентының «Ақорда» резиденцияһы, *уң яҡта* — Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы, «Бойондороҡһоҙлоҡ» монументы. Түңәрәк ситендә өҫтә «АСТАНА», аҫта «20 йыл» тигән яҙыуҙар бар. Әлеге яҙыуҙар араһында тирә-яҡта милли орнамент.

Металдың реверсында (*артҡы яҡ*) түңәрәк эсендә «ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ 2018» яҙыуы, түңәрәк әйләнәһе тышында милли орнамент.

Миҙалдағы барлыҡ рәсемдәр һәм яҙыуҙар ҡабарынҡы, асыҡ булмаған фонда ялтырап тора. Билдә божра һәм ҡаптырма менән киңлеге 32 *мм* һәм бейеклеге 50 *мм* булған мөйөшлө колодкаға йәбештерелә. Колодка 32 *мм* киңлектәге күк төҫтәге ебәк туҡыма менән тышланған. Һул яҡтан киңлеге 7 *мм* булған ҡыҙыл төҫтәге буй һуҙылған. Ҡыҙыл төҫтәге буйҙың уң яғында киңлеге 3 әр *мм* булған һары төҫтәге ике буй һуҙылған. Ике һары буйҙың араһы 1 *мм*. Колодканың артҡы яғында кейемгә эләктерә торған ҡаптырғыс бар.

## Миҙал менән бүләкләнеүселәр

* Рөстәм Миңлеханов 
* Бибигөл Түләгәнова
* Алия Мостафина

## Һылтанмалар

* О юбилейный медали в ознаменование 20-летия столицы Республики Казахстан. Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан «Адлет»
* Медаль «20 лет Астане»

## Иҫкәрмәләр
Татарстан йәштәре (газета)

**«Татарстан яшьләре»**, шулай да **«Татарстан йәштәре»** — татар йәштәренең татар телендә сығыусы ижтимағи-сәйәси газетаһы.

## Сәхифәләр
Сәхифәләр тематик яҡтан газета уҡыусыларын иң ҡыҙыҡһындырған темаларына эйә. Бөгөнгө көндә газета биттәрендә даими араһында ҡулланылғандары араһында:

* "Ете көн"
* "Юмор-сатира"
* "Хәтер-иҫтәлек"
* "Йәшәйеш"
* "Көн ҡаҙағы"
* "Атнакис ҡунағы"
* "Серҙәш"
* "Тормош тулҡындары"
* "Баҡсасы почмагы".

## Баш мөхәррирҙәр
"Татарстан йәштәре" газетаһын төрлө йылдарҙа та күп мөхәррир етәкләгән. Ҡайһыларылыр ижад эше менән мауығып вазифаһын ҡалдырып киткән, ҡайһыларылыр репрессия ҡорбандары булараҡ бик көслө, икенселәре татар халҡына хеҙмәт башҡарыуын башҡа ҡырҙа дауам иткән.

*

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт 

## Сығанаҡтар

* Татарская периодическая печать: Научно-энциклопедическом издание / Сост. и науч. ред. Р.А.Айнутдинов, З.З.Ғиләзев. – Казань: Изд-во Академии наук РТ, 2017. – 200 с.

## Иҫкәрмәләр
Түбән Әләзән

**Түбән Әләзән** () — Пенза өлкәһе Городище районына кереүсе татар, мордва, урыҫ ауылы. Городищенан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Бында ауылды Әләзән тип йөрөтәләр.

Ауылда 2004 йылда 727 йортта 2410 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Ауылды 1684 йылда "сиректе" (*четвертные*) татарҙары нигеҙләгән. Ауыл һүҙе мордванан *алазань камо* – «түбәнге озень ҡәберлеге»н аңлата. Хәҙерге исеме менән 1700 йылдан билдәле.

## Хәҙерге йәшәйше
Ауылда 1 дөйөм белем биреү мәктәбе, 1 амбулатория, 2 мәсет эшләй.

Ауыл Пенза менән көн һайын йөрөгән 522-се автобус маршруты менән бәйле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Урта Әләзән
* Үрге Әләзән
* Пенза өлкәһе

## Сығанаҡтар

* Пенза өлкәһе татар ауылдары

## Иҫкәрмәләр
Урта Әләзән

**Урта Әләзән** — татар ауылы. Пенза өлкәһе Городище районында урынлашҡан. Райондағы өс татар ауылыныңның береһе. Донъялағы татар ауылдарынан иң ҙурыһы булараҡ һанала. Урта Әләзән ауыл ерлегендә 2450 хужалыҡта 9410 кеше йәшәй (ҙур булмаған Смычка ауылы менән бергә).

Урта Әләзәндә 2011 йылдың 10 айында 122 бала донъяға килгән. 700 тулы булмаған ғаиләлә тигәндә өс бала тәрбиәләнә. 

## Тарих
1681 йылдың 5 сентябрендә Темниковтан күсеп килгән татарҙар тарафынан нигеҙләнә.

Ауыл атамаһы мордвачанан *алязань камо* – «түбәнге үҙән ҡәберлеге»н аңлата.

## Уҡыу-уҡытыу
Урта Әләрендә ике мәктәп бар. Беренсе һанлы мәктәптә — 767, икенсе һанлыһында 470 бала белем ала.

Мәктәптә бөтөн йүнәлештәр лә үҫтерелә. Программа сараларында футбол майҙансығы төҙөлгән. Ҡыш көнө ул хоккей майҙансығына әүерелә.

Татар теле һәм әҙәбиәте беренсе синыфтан убергә тиклем уҡытыла. Дүртенсе-бишенсе класс уҡыусылары ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен өйрәнә.

Мәктәптә тегеүселәр түңәрәге эшләй. Был яҡҡа йөрөүсе ҡыҙҙар татар милли кейемдәренең һыҙымын һыҙып, тегеп һата. 

## Етештереү тармағы
Урта Әләзән 66 КФХ, шуларҙан 8 - уртаса ҙурлыҡта, 38 магазин, 24 бәләкәй һатыу нөктәһе, 6 дарыухана, 3 яғыулыҡ һалыу нөктәһе, 2 пилорам. Ауылда барлығы 2641 кешегә эш бар. 
## Шәхестәр

* Нато диңгеҙселәре ни өсөн грипп менән ауырымай?

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Түбән Әләзән
* Үрге Әләзән
* Пенза өлкәһе

## Сығанаҡ

* Фәтих Бәхтиев (1905―1982), агроном, селекция белгече, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1947), профессор (1954).
* Ислам Дашкин (1978), Пенза өлкәсе мөселманнары диния нәзарәте рәисе, мөфти (2011 елдан).

## Иҫкәрмәләр
Таулы Алтай

**Таулы Алтай** (, алт. Туулу Алтай) — Рәсәй Федерацияһының Алтай Республикаһында урынлашҡан ҡала.

Халыҡ һаны —  кеше ().

## Сәғәт поясы
Таулы Алтай Красноярск ваҡыты (Krasnoyarsk Time Zone, KRAT) сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +7:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +4 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+4 итеп күрһәтелә.

## Тарих
Ҡала статусын 1938 йылдан башлап йөрөтә.

## Халыҡ
Милләттәр (2010): урыҫтар (70,0%), алтайлылар (23,0%), ҡаҙаҡтар (2,3%)., ҡумандылар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡош-Ағас

## Тышҡы һылтанмалар

* [ Рәсми веб-сәхифәһе]
* Таулы Алтай «Минең ҡала» энциклопедияһында

## Иҫкәрмәләр
Ҡош-Ағас

**Ҡош-Агач** () — Алтай Республикаһының Ҡош-Ағас районында урынлашҡан ауыл. Федераль классификатор буйынса муниципаль статусы — село.

Почта индексы — 649780.

## География
Ҡош-Ағас Чуя йылғаһында, Таулы Алтайҙан 438 километр көньҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

### Климат
Климаты уртаса континенталь. Ҡыш оҙон һәм һалҡын. Йәй ҡыҫҡа һәм эҫе була. Июль һәм август айҙарында йыш йәшен йәшнәүҙәр күҙәтелә.

* Уртаса йыллыҡ температура — -6,0&nbsp;°C
* Уртаса йыллыҡ ағым тиҙлеге — 3,5 м/с

## Тарих
Ауыл 1801 йылда нигеҙләнә.

## Халыҡ

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса күпселекте алып тороусы халыҡ: алтайҙар (11%), ҡаҙаҡтар (85%).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Таулы Алтай
## Иҫкәрмәләр
Ноҡрат йылғаһы

**Ноҡрат** (чир. Виче, удм. Ватка, ) &nbsp;— Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға, Каманың уң ҡушылдыҡтарынан иң ҙурыһы.

Оҙонлоғо 1314 км, йылға бассейны майҙаны 129 мең км2.

Удмурт төньяғында Үрге Кама ҡалҡыулығында башлана, Мамадыш ҡалаһынан 17 км түбәндәрәк Кама йылғаһына ҡоя. Бассейнының төп өлөшө Киров өлкәһе территорияһында, түбәнге ағымы Татарстанда. Оҙонлоғо 1314 км (ТР сиктәрендә – 67 км), бассейнының майҙаны – 129 мең кв.км (ТР сиктәрендә – 4,1 мең кв. км). Иң түбән өлөштәре Куйбышев һыуһаҡлағысының һыу ихтилалы йоғонтоһон кисерә. 

Ноҡратҡа ағыу йүнәлешен ҡырҡа үҙгәртеү хас (төньяҡтан көньяҡ-көнбайышҡа, артабан көньяҡ-көнсығышҡа). Ноҡрат — ғәҙәти үҙән йылғаһы, нигеҙҙә һөҙәк яттыҡы киң уйһыулыҡ буйлап аға.

Туйыныуы ҡатнаш, күбеһенсә ҡар һыуҙарынан ҡушыла. Йыллыҡ һыу сығымы уртаса 890 м3/сек. Ноябрьҙың беренсе яртыһында ҡата, боҙҙан апрельдең икенсе яртыһында асыла.

Татарстан республикаһы территорияһында аға торған ҙур йылғалар араһында Ноҡрат – иң саф һыулыһы.

Балыҡҡа бай (ҡорбан балыҡ, судак, суртан, кәлсә, балыҡ, алабуға һәм башҡалар).

Һал ағыҙа торған йылға.

Киров шәһәренә тиклем (688 км), яҙын Кирс шәһәренә тиклем (1068 км) суднолар йөрөй, ләкин күп кенә һайлыҡтарҙа һыу төбөн тәрәнәйтеү эштәре башҡарыу талап ителә.

## Исеме
Ноҡрат һүҙе татар теленә Новгород һүҙен татарлаштырыуҙа кергән.

Йылғаның  аталышы төрлө, татар халҡында уны "Нухрат" һәм "Ноҡрат" исеме менән йөрөтәләр. "Нухрат" исеме йылға һәм ҡала исеме булып тора. "Нухрат" һүҙе  көмөш йәки болгар аҡсаһын аңлата тигән версиялар ҙә бар. 

Йыл һайын йылға тамағына 3 млн тонна йөҙмә килтерелмә сығарыла (уртаса йыллыҡ болғансыҡлығын 105 мг/л). Йыл дауамында минералләшеүе ҙур түгел: һайығыу ваҡытында 320-380 мг/л, ташҡын ваҡытында 80-100 мг/л. Ноҡрат Камаға йыл һайын 4,3 млн самаһы т матдәләр эрегән сығара (уртаса йыллыҡ минералләшеүе 160 мг/л). Улар составында күпселекте гидрокарбонат иондар, кальций, аҙыраҡ күләмдә магний иондары тәшкил итә. 

## Иҫкәрмәләр
Чистай урамы (Ҡазан)

**Чистай урамы** — Ҡазандың Яңы Савин һәм Мәскәү райондарында урынлашҡан алты юлаҡлы транспорт магистрале.

## Исем сығанағы
Урам Чистай ҡалаһы хөрмәтенә аталған.

## Урынлашыу һәм тарих
Чистай урамы Декабристтар урамы һәм Ибрагимов проспектты менән сатынан башлана. Бондаренко, Әпсәләмов, Меридиан, Мусин, Бичурин, Ниғмәтуллин, Адоратский урамдарын һәм Әмирхан проспектын киҫеп үтә; Ямашев проспекты менән ике ҡатлы развязка янында тамамлана. Әмирхан проспекты менән сатында 2011 йылдан ике ҡатлы развязка эш итеү буйынса башлаған.

Чистай урамында күп ҡатлы йорттар һалыуға тиклем, уның башында Смоленск сиркәүе урынлашҡан; революциянан һуң унда «Октябрь» кинотеатры хеҙмәт итте. Хәҙер күп ҡатлы урам йорттарҙан тора, йорттар һалыу бөгөн дә алып барыла.

## Урамда урынлашҡан объекттар

* Чистай урамы, 42 — Татнефть-Арена боҙ һарайы
* Чистай урамы, 65 — «Олимп» стадионы
* Чистай урамы, а — «Олимп» йөҙөү бассейны
* Чистай урамы, 67 — «Олимп» спорт-мәҙәни комплексы
* Ҡазан нуры (мәсет)

## Шәхестәр
 

* Айрат Марат улы Ғайнуллин
* Александр Панченко
* Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы
* Валерий Боков
* Виталий Логинов
* Дмитрий Балмин
* Зәйнәп Фәрхетдинова
* Ләбиб Лерон
* Марат Хәлил улы Закиров
* Марсель Галиев
* Мефодий
* Наил Шәйхетдинов
* Рәзил Вәлиев
* Рафаил Ильясов
* Ринат Һидиятуллин
* Сергей Харламов
* Тимерхан Бороһанов
* Шамил Вәлитов
* Әхмәҙулла Шәһиәхмәт

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере
## Иҫкәрмәләр
Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)

**Фәтих Әмирхан** **проспекты** () — Ҡазандың Яңы Савин районында урынлашҡан тура, алты лы транспорт магистрале.

Проспект ҡала үҙәген Яңы Савин һәм Авиатөҙөлөш районы менән тоташтыра.

## Исемдең сығанағы
Универсиада алдынан проспект реконструкцияланған; Ямашев проспекты һәм Чистай урамы менән саттарында ике ҡатлы развязкалар төҙөлгән. Лаврентьев урамы һәм Ямашев проспекты менән чаттарҙа йәйәүлеләр өсөн переходтар бар.

## Урынлашыу
Фәтих Әмирхан проспекты көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған; «Миллениум» күперенән көньяҡҡараҡ башланып, Шәһәрэче төньяҡ тимер юлы () өҫтөндәге күперҙә тамамлана.

Сибгат Хәким, Чистай, Четаев, Лаврентьев, Маршал Чуйков, Воровский урамдарын һәм Хөсәйен Ямашев проспектын киҫеп үтә.

## Фотогалерея

Файл:Crossroad_Chuikov_Amirhana_Kazan.JPG
Файл:Hotel_Riviera_Avenue_Amirkhan_-_view_from_the_Kremlin_hill.JPG


## Проспектта урынлашҡан объекттар

* **«Аҡ Барс» көрәш һарайы** — Әмирхан проспекты, 1г
* **«Ривьера» кунакханаһы** — Әмирхан проспекты, 1.
* **«Ҡаҙан Нуры» мәсете** — Әмирхан проспекты, 3.
* **Чернобыль аварияһы һәйкәл ликвидаторҙарын** — Ямашев проспекты менән сатында
* **Автомобиль баҙары** — Әмирхан проспекты, 48.

## Транспорт

* Автобустар: 28, 28а, 35, 35а, 43, 54, 55, 74, 74а, 75, 97
* Туҡталыштар: Сибғәт Хәким урамы, Чистай урамы, Четаев урамы, Әмирхан проспекты, Лаврентьев урамы, 39-сы квартал, Маршал Чуйков урамы, Медицина университеты, No132 мәктәп, Автомобиль базары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Четаев урамы (Ҡазан)

**Четаев урамы** () — Ҡазандың Яңы Савин районында урынлашҡан урам. Механик һәм математик, ССРБ ФА мөхбир ағзаһы Николай Четаев (1902-1959) исемен йөрөтә.

## Географияһы
Чистай урамы менән киҫелештән башлап Адоратский урамы, Фатих Әмирхан проспекты, Ғабдулла Бичурин, Мусин, Меридиан, Әпсәләмов урмандары менән киҫешә, Бондаренко урамы менән киҫештә тамамлана.

## Тарих
Хәҙерге исемен 1986 йылдың 28 июненән алып йөрөтә.

## Урамда йәшәгән кешеләр
 

* Ғүмәр Фәйзрахман улы Саттаров
* Дмитрий Бикчәнтәйев
* Камил Кәримов
* Клара Хидиәтуллина
* Корбан Бердыев
* Ләлә Ҡәҙермәтова
* Миләүшә Айтуганова
* Нияз Аҡмал
* Нияз Хәлитов
* Павел Павлов
* Равил Фәхретдинов
* Рафаэль Мостафин
* Рашат Низамиев
* Рөстәм Булатов
* Сергей Моисеев
* Тимур Саматов (1992) 
* Хәлимә Булатова-Терегулова
* Эдуард Ҡәҙермәтов
* Юрий Игнатьев
* Юрий Уткүлбаев

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Жуковский урамы (Ҡазан)

**Жуковский урамы** () — Ҡазандың тарихи үҙәгендә урынлашҡан урам. Горький, Карл Маркс, Оло Ҡыҙыл, Адамюк һәм Саммер урамдары менән киҫешә. Яҙыусы Василий Жуковский (1783-1852) исемен йөрөтә.

## Тарих
Хәҙерге исемен 1903 йылдың 3 февраленән йөрөтә. Быға тиклем Арҡылы Гөржи урамы () тип аталған.

## Урам менән бәйле шәхестәр
* Александр Маковский
* Борис Кадиков
* Вера Минкина
* Всеволод Первушин
* Люциан Климович
* Михаил Капустин
* Николай Эвальд
* Резедә Әхиярова
* Ринат Тажетдинов
* Сергей Левашов
* Фәнис Яруллин
* Харрас Әйүп
* Эдуард Мейер
* Әзһәр Шакиев

## Тышҡы һылтанмалар

* Урам панорамаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Бишбалта биҫтәһе

**Бишбалта биҫтәһе** йәки **Адмираллыҡ биҫтәһе** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Бишбалта_бистәсе Bişbalta bistäse]*, русса Адмиралтейская слобода) - Ҡаҙан шәһәрендәге тарихи ҡала яны. Волга буйы Болғары, Ҡазан ханлығы, Ҡазан парталағы (1552 - 1708) осорҙарында был өлөшө Ҡазан *Бишбалта ауылы*, *Бишбалта кирмәне*, *Бишбалта биҫтәһе* тип атала. Петр I хакимлегенән һуң Ҡазан губернаһы дәүерендә (1708 - 1920) *Адмираллыҡ биҫтәһе* тип исемләнә. Совет заманынан Ҡаҙандың Киров районына керетелә. Хәҙер ике исеме - Адмираллыҡ биҫтәһе (русса *Адмиралтейская слобода*), Бишбалта биҫтәһе ҡулланыла.

## Тарих

### Бишбалта кирмәне
Бишбалта ауылы янында ҡарағай һәм имән урмандары булған. Шуға күрә болғарҙар бында көймәләр яһай башлайҙар. Ҡазан ханлығы ваҡытында болғар-татарҙар көймәләр Тазик (Тажик) ҡом утрауында (Бишалты ҡаршыһында булған) яһайҙар.

Адмираллыҡ Бишбалта ауылы эргәһендә урынлаша, тиҙҙән уның тирә-яғында эшселәрҙең йәшәгән биҫтәһе барлыҡҡа килә. Адмиралы баш биҫтәһендә Волга флоты, Каспий диңгеҙ флоты яһала ине. Көймәләр яһағанда татарҙар, урыҫтар, сыуаштар, мариҙар эшлиләр.

Казан ханлыгы буйсындырылган һуң бер ярым быуат узгач, 1718 йылда Русия патшалыгы хакиме Петр I  Санкт-Петербургтан һуң илдең башҡа адмираллығын Ҡазан янында нигеҙләргә бойора

Тазик утрауын урыҫтар Ҡунаҡ утрауы (Гостиный) тип атайҙар. Хәҙер шул утрауҙа урынлашҡан Маркиз тип исемләнә.

1722 йылда  Россия империяһы хакиме Петр I үҙе Ҡазанға килеп Адмираллыҡ биҫтәһен тикшерә һәм күңеле булып ҡала. Йәғни Ҡаҙандың Адмираллыҡ биҫтәһеннән Фарсы походы башлана.

## Дан һәм күсереү
Ҡазан Адмираллығы 1718-1829 йылдарҙа эшләй. Бик күп хәрби, сауҙа көймәләре яһалған. Ҡаҙанда яһалған көймәләр бөтә Россия һуғышында ҡатнашалар.

1829 йылда Адмираллыҡ Әстерханға күсерелә. Күсереүҙең төп сәбәбе - Каспий диңгеҙенә яҡын булыуы.

1920 йылда Адмиралы биҫтәһе халҡы 7798 кешене тәшкил иткән, шулардың 5399ы (69,2%) - урыҫ, 2150-һе (27,6%) - татар булған.

Адмираллыҡны бетергәнгә ҡарамаҫтан, был ҡала яны Адмираллыҡ биҫтәһе йәки Бишбалта биҫтәһе тип йөрөтөлә.

## Адмираллыҡ биҫтәһе бөгөн
2005 йылда ҡала урамдарына үткән тарихи исемдәр кире ҡайтарыу тураһында Т.* Ш. Исхаков имзалаған приказ менән үҙәк биҫтәнең Клара Цеткин урамы исеме Бишбалта урамы итеп үҙгәртелде. Әммә ҡала хакимиәте алышынғас, 2006 йылда бойороҡ кире алынды.

Хәҙер Ҡаҙан мэрияһы тарихи Адмиралы биҫтәһен торғоҙорға ниәтләй. Адмиралы биҫтәһендә яңартылған тимер юл "Адмираллы бистәсе" (русса "Адмиралтейская слобода") тукталышы бар.

## Адмиралы биҫтәһе юғалтыуы
1956 йылда бала сәбәпле шуҡлығы Екатерина II Ҡазанға килгән Тверь корабы янып бетә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡазан ханлығы
* Татарстан республикаһы
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Миллениум күпере
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Ҡазан мэрияһының рәсми порталы. 
* Ҡазанға мең йыл
* Ҡаҙан Кремле 
* Ҡазан Кремле комплексы (русса) 
* Ҡазан меңйыллығы
Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы

**Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы** (Бөтөн ер йөҙө ғибәҙәтханаһы, халыҡ-ара рухи берҙәмлектең мәҙәни үҙәге) — Ҡазандың Иҫке Ураҡсы биҫтәһендә урынлашҡан архитекторлыҡ конструкция.

## Тарих
Һалыу эше 1994 йылда рәссам, архитектор, скульптор һәм йәмәғәт эшлеклеһе Илдар Ханов тарафынан башланған. Уның ниәтенсә, ул диндәрҙең, цивилизацияларының һәм мәҙәниәттәрҙең архитекторлыҡ символы булараҡ ҡоролған.

Ансамблдә православие сиркәүе, мәсет, синагога күршелек итәләр.

## Төҙөлөшө
Ансамблдә насара сиркәүе, мосолман мәсете, йәһүд синагогаһы, будда пагодаһы, төрлө конфессиялар һәм диндәрҙең башҡа объекттары урынлашҡан. Проектта бөтәһе 16 дин, шул иҫәптән юҡҡа сыҡҡан цивилизацияларҙың дини культтары, көмбәҙҙәре һәм биналарҙың башҡа күренекле элементтары ҡаралған. Бының өсөн түбәндәге залдар булдырыу планлаштырылған:

Әлеге ваҡытта комплекста Мысыр һәм Католик залдары, Сәй бүлмәһе һәм Ғайса Мәсих, Театр залдары, Картиналар галереяһы булдырылған. Уларҙың интерьерҙары монументаль рәсем сәнғәте һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре менән биҙәлгән.

## Галерея

Файл:All_Religions_Kazan_Temple_108.jpeg
Файл:All_Religions_Kazan_Temple_109.jpeg
Файл:All_Religions_Kazan_Temple_110.jpeg


## Иҫкәрмәләр
Лесоска Ана Колович

**Ана Колович Лесоска** (; 1979 йылда тыуған) — Төньяҡ Македония биологы, 2011 йылда Мавров милли паркында юғалып барған төрҙәрҙе, шул иҫәптән юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған балҡан һеләүһенен һаҡлау маҡсатында гидроэлектроэнергия етештереү маҡсатында быуалар төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай. Ул Төньяҡ Македония хөкүмәтен милли паркта плотиналар төҙөү буйынса артабанғы эште туҡтатырға күндерә, был Бөтә донъя банкынан һәм Европа реконструкция һәм үҫеш банкынан (ЕБРР) займдарынан баш тартыуға килтерә.

## Биографияһы
Биолог Колович Лесоска 2010 йылда Мавровта (Төньяҡ Македония) гидроэлектростанциялар төҙөү пландары тураһында белде. Улар 33 метр бейеклектәге *Бошков-Күпер* быуаһын һәм 70 метр бейеклектәге *Луков-Полюс* быуаһын төҙөүҙе үҙ эсенә алған. «Эко-свест» Македония экологик тикшеренеү үҙәге башҡарма директоры сифатында башҡа хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар һәм активистар менән хеҙмәттәшлектә ул «Мавровоны ҡотҡарығыҙ» кампанияһын башлай. 2011 йылдың ноябрендә ул, биологик мөхиткә тейешле баһа бирмәйенсә Бошков-Мост проекты өсөн алған заёмды хуплауҙарын аңлатып, ялыу менән мөрәжәғәт итә. Ул Европа реконструкция һәм үҫеш банкы (ЕБРР) директорҙар советында вәкилдәре булған илдәрҙең илселәрен финанслауҙы туҡтатыуға өлгәшергә саҡырҙы. Лесоска хөкүмәтте, Европа реконструкция һәм үҫеш банкын һәм Бөтә донъя банктарын проекттарҙы ябырға саҡырған петиция бирә һәм 100 000 самаһы ҡултамға йыя.

2013 йылда Ана Колович Европала ҡырағай тәбиғәтте һәм тәбиғи йәшәү мөхитен һаҡлап ҡалыу тураһында Бошков-Күпер гидроэнергетик проекты «һеләһендәрҙең йәшәүенә кире йоғонто яһау хәүефе менән янвуын аңлатып» Берн конвенцияһына ялыу яҙа. 2015 йылдың декабрендә Берн конвенцияһы ЕБРР һәм Бөтә донъя банкына финанслауҙы туҡтатып торорға ҡуша. Бөтә донъя банкы шунда уҡ финанслауҙан баш тарта, һәм киләһе йылдың майында Бошков Күпер проекты өсөн экологик рөхсәтте юҡҡа сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2017 йылдың ғинуарында Европа реконструкция һәм үҫеш банкы (ЕБРР) финанслауҙы туҡтата.

Ошо ҡаҙаныштарҙы таныу билдәһе итеп 2019 йылдың апрелендә Ана Колович Лесоска тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса көрәшкән донъяның алты экологы араһында Гольдмандар экологик премияһына лайыҡ була.  Төньяҡ Македония тарихында был ошондай тәүге премия була.

## Иҫкәрмәләр
Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)

**Ибраһимов проспекты** () — Ҡазандың Мәскәү һәм Яңы Савин райондарында урынлашҡан урам. Яҙыусы Ғәлимйән Ибраһимов (1887-1938) исемен йөрөтә.

## Географияһы
Декабристар һәм Воровский урамдары менән киҫелештән башланып, Гагарин, Восстание, Коллектив, Волгоград урамдары, Хөсәйен Ямашев проспекты, Ғәҙел хөкөм һәм Ҡара диңгеҙ урамдары менән киҫешә һәм Декабристар, Вахитов һәм Чистай урамдары менән киҫелештә тамамлана.

## Тарих
Хәҙерге исемен 1962 йылдың 14 март айынан йөрөтә.

## Урам менән бәйле шәхестәр

* Александр Лаврентьев
* Александра Безина
* Алексей Захаров
* Виталий Логинов
* Владимир Матросов
* Заһидулла Яруллин
* Леонид Волошин
* Мәхмүт Зарипов
* Натан Солодухо
* Рауил Сабиров
* Сәлих Хәмидуллин
* Тимерхан Борһанов
* Фәрит Хәбибуллин

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Татар дәүләт драма һәм комедия театры

**Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры** () — Ҡазандағы татар театры. 1988 йылға тиклем *Күсмә театры* булараҡ билдәле.

## Театр тарихы
Беренсе спектакль 1933 йылдың 6 ноябрендә Питрәч районының Шәле ауылында уйнала (Кәрим Тинчурин һәм Ҡәүи Нәжмиҙең «Булат бабай семьяһы» комедияһы). Шул көндән башлап коллективтың өҙлөкһеҙ гастроль юлы башлана. Был ваҡытта Академия театрының ҙур артисттары З. Закиров, Г. Болгарская, Х. Исмәғилов, А. Йәһүҙин, М. Рәхмәтуллина, Г. Ғиматов һ.б. кеүек татар сәнғәтендә матур эҙ ҡалдырған шәхестәр эшләй башлай. Әлеге осорҙың репертуарына күҙ һалһаҡ түбәндәге спектаклдәрҙе күрәбеҙ: Ф. Сәйфи-Ҡазанлы «Зәңгәр алан» (Реж. Ғ. Ильясов), К. Тинчурин, Ҡ. Нәжми «Булат бабай семьяһы» (Реж. Ғ. Ильясов), А. Зөлкәрнәй — «Дала йөрәге» (Реж. М. Илдар), М. Илдар — «Ике система».

* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (*[[1942 йыл|1942 йылдың]] октябренән [[1944 йыл|1944 йылдың]] октябренә тиклем*) Быуа ҡалаһында Татар академия театры филиалы булараҡ эшләй. Һуңынан **Республика татар күсмә театры** статусы ала. Театрҙың сәнғәт етәксеһе — Ә. Мәжитов, труппала артисттар — А. Әхмәтжанова, Б. Д. Ғалиуллина, Г. М. Ғиматов, Х. Исмәғилов, З. Г. Камалова, С. Сәғитова, М. Рәхмәтуллина, С. Хөснөтдинова һ.б. эшләй. 1944 йылда Күсмә театр Ҡазанға күсерелә. Ҡазан Кирмәнендә Спас манараһында урынлаша.
* 1986 йылда Камал театры яңы бинаға күсенгәс, унан ҡалған Горький урамындағы бинаға эйә була. 2005—2010 йылдарҙа оҙаҡҡа һуҙылған ремонт эштәре арҡаһында тағы бинаһыҙ ҡала. 2010 йылдың 14 май көндө театр йорто реставрацияһынан һуң театр үҙ йортона ҡайтты.
* 1988 йылда театрға Кәрим Тинчурин исеме бирелә.

## Режиссерҙар
* 1933—1937 йылдарҙа — Ғ. Ильясов,
* 1937—1946 — Ә. Мәжитов
* 1946—1948 — Ғ. Йосопов
* 1948—1949 — С. Вәлиев
* 1950—1956 — С. Вәлиев-Сульва
* 1956—1962 — Т. Тумашева
* 1963—1985 — Р. Томашев
* 1971—1975 — Рәфҡәт Бикчәнтәев
* 1985—1988 — Рабит Батулла
* 1988—1991 — Дамир Сиражиев
* 1991—2019 — Рәшит Заһидуллин
* 2019 йылдан — *ике йыл театр баш эшләй режиссерһыҙ*
* 2021 йылдан ― Туфан Имаметдинов

## Бүләктәре
«Тантана» премияһы лауреаты.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Театр рәсми сайты
Ҡазанһыу

**Казанһыу** (йә **Ҡазан йылғаһы**) — Волганың һул ҡушылдығы. Арса районының Ҡазанбаш ауылы янында башлана. Ҡазан ҡалаһы аша уҙып, Волгаға ҡушыла. Оҙонлоғо — 140 км, бассейндың майҙаны — 2600 км2. Төп ҡушылдыҡтары: Ия, Аты, Кешмәш, Верезника, Каменка йылғалары. 1978 йылдан Татарстан, тәбиғәт иҫтәлеге.

Куйбышев һыуһаҡлағысы яһағандан һуң йылға көсәйтелгән, ә тамаҡ бер нисә урыны километрга бер яҡ ситкә көньяҡҡа күскән.

## Тасуирлау
Йылға оҙонлоғо 140 км, бассейн майҙаны — 1 200 км2

## Ҡушылдыҡтар
Ия, Бирәзә, Аты, Красная, Шимяковка, Сула, Солодка, Сухая; Кисмәҫ, Каменка, Киндерле, Нисә, Косинка, Шишмә.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр
Хәтижә Шүкриә солтан

**Хәтижә Шүкриә солта́н** (; 24 февраль 1906 йыл, Истанбул — 1 апрель 1972, шунда уҡ) — ғосман принцессаһы, ғосман тәхете дауамсыһы Абдулғәзиз солтандың улы Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы.

## Биографияһы
Хәтижә Шүкриә солтан 1906 йылдың 24 февралендә атаһының Чамлыждағы айырым бай йортонда тыуған. Уның атаһы Йософ Ғиззәтдин әфәнде, әсәһе — Леман Ханым-әфәнде. Ул ата-әсәһенең өлкән балаһы була. Ғаиләлә тағы апаларынан ике йәшкә кесе Мәһмәд Низаметдин әфәнди (Şehzade Mehmed Nizameddin) һәм ун йәшкә кесе Миһришаһ солтан Mihrişah Sultan (daughter of Şehzade Izzeddin - Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы) булған. Шүкриә Абдулғәзиз һәм уның баш ҡатыны Дүрринев Ҡадын-әфәнденең ейәнсәре.

Шүкриә солтандың тәүге ире — өс туған ағаһы Мәһмәд Шәрафетдин әфәнде (Şehzade Mehmed Şerafeddin), Сәлим Сөләймән әфәнденең (Şehzade Selim Süleyman) улы һәм солтан Абдулмәжит I-нең ейәне . Туй 1923 йылдың 14 ноябрендә Нишанташи йортонда була. 1924 йылдың мартында, династия ағзалары Төркиәнән ҡыуылғандан һуң, Шүкриә ире менән Парижға күсеп китә, улар унда 1925 йылға тиклем йәшәй, ә һуңынан Бейрутҡа күсәләр, 1927 йылда улар айырылыша.

1935 йылдың 4 сентябрендә Шүкриә Ҡаһирәлә Әхмәт әл-Жабер әс-Саәбәхкә кейәүгә сыға, ике йылдан улар айырылыша.

1938 йылдың 10 февралендә Зиүәр пашаның улы Миҙхәт бей менән никахлаша. 1944 йылда Ғосмандар йорто башлығын һайлағанда, Шүкриә  кейәүе Ғосманоғлы Ғүмәр Фәруҡ яҡлы була, әммә һөҙөмтәлә Ғосманоғлы Әхмәт Ниһад, Мурат V-нең ейәне башлыҡ була.

1949 йылдың апрелендә Шүкриә Мәһмәт Шәфиҡ Зияға (1894—1980), төрөк-кипр сығышлы америка гражданына кейәүгә сыға. 1952 йылда, бпатша ҡыҙҙарына ҡарата ҡыуыу законы юҡҡа сыҡҡпандан һуң, ире һәм һеңлеһе менән Истанбулға ҡайта. Шүкриә Чамлыжа виллаһында урынлаша.

Шүкриә солтан 1972 йылдың 1 апрелендә 66 йәшендә вафат була һәм Истанбулда ҡарт олатаһы Мәхмүт II кәшәнәһендә ерләнә. Мәһмәт Шәфиҡ Мәһмәт Абдулҡадир әфенденең ҡыҙы Нәслишаһ солтанға (Neslişah Sultan) өйләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хәтижә Шүкриә түбәндәге бүләктәргә лайыҡ булған:
* Ғосмандар Йорто ордены
* I дәрәжә Мәрхәмәтлек ордены
* Почёт ордены (Ғосман империяһы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бәҙриә Таһир Гөкмән

**Бәҙриә Таһир Гөкмән** () — төрөк осоусыһы, пилот лицензияһы алған беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙы.

Төрөк парашютсыһы Абдуррахман Түркҡушу үҙенең интервьюһында уға «Зәңгәр күктең һеңлеһе» («*Gökmen Bacı*») тигән ҡушамат бирә.

## Биографияһы
Таһир *Vecihi Hürkuş* шәхси осоу мәктәбендә уҡый һәм 1933 йылда пилот лицензияһына 
эйә була. Ул ваҡытта эшләгән һәм Эш биреүсе бер үк ваҡытта уҡып та, эшләп тә йөрөгән ҡыҙҙың осоштар менән мауығыуын хупламай һәм, шул ысул менән Таһирҙы мәктәптән китергә мәжбүр итергә өмөтләнеп, уға яза сифатында эш хаҡын кәметә.

Шуға ҡарамаҫтан, 1934 йылда ҡыҙ осоу мәктәбен тамамлай, һуңынан лицензияһын раҫлатыу маҡсатында Төркиәнең Хәрби-Һауа Көстәре министры урынбаҫарына мөрәжәғәт итә. Уның оҫталығын раҫларға министр урынбаҫары мәктәпкә инспекторҙар төркөмөн ебәрҙе. Әммә был ваҡытта  авария арҡаһында мәктәптә Таһирҙың самолёт менән идара итә белеү оҫталығын күрһәтеү өсөн ҡулланырлыҡ самолёттар булмай сыға. Инспекторҙар командаһы башҡа тикшереү үткәрергә килмәй, ә һуңыраҡ шул уҡ йылда мәктәп ябыла.

1934 йылда, фамилия тураһында яңы төрөк законы (Surname Law Turkey) сыҡҡанлыҡтан, ул Гөкмән фамилияһын ала.

## Иҫкәрмәләр
Ҡазан музыка колледжы

**Ҡазан музыка көллиәте**, 2007 йылдан — *Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының “И.У.Әүхәҙиев исемендәге "Ҡазан музыка колледжы" дәүләт автономиялы мәғариф урта һөнәри белем биреү учреждениеһы*.

1891 йылда танылған музыка йәмәғәтселеге итальян композиторы, композитор, педагог Рудольф Һуммерт Ҡазанда шәхси музыка мәктәбе асҡан. 1904 йылда әлеге мәктәп базаһында музыка училищеһы төҙөлгән. Үҙенең эшләү дәүерендә ул музыка кадрҙары әҙерләүсе иң эре үҙәктәрҙең береһе булды. Училищела эшләүсе педагогтарҙың исемдәре республиканан ситтә лә билдәле. Бөгөнгө көндә 90 уҡытыусының 6-һы – фәндәр докторы, 14 – фән кандидаты, 22 – Татарстан республикаһы, Удмурт республикаһы һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Уҡыу йортон тамамлаған шәхестәр

* Сәлих Сәйҙәшев
* Александр Ключарев
* Фәрит Яруллин
* Рөстәм Яхин
* Софья Ғөбәйҙуллина
* Фәриҙә Саитова
* Наилә Ғәлиева
* Рәйхан Габдуллина
* Алһыу Фәйзуллина

## Һылтанмалар
«Милләттәштәр» Ҡаҙан музыка училищеһы

## Иҫкәрмәләр