open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Игнатьев Руф Гаврилович

**Игнатьев Руф Гаврилович** (7 сентябрь 1818 йыл — 2 ғинуар 1886 йыл) — Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм тәржемәсе. 1858 йылдан — Ырымбур губернаһының, 1865—1877 йылдарҙа һәм 1880—1886 йылдарҙа Өфө губерна статистика комитеты китапханасыһы. «Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор», 1893) исемле ғилми хеҙмәт һәм башҡорттарҙың археологияһы, тарихы, этнографияһы һәм ауыҙ-тел ижады буйынса башҡа материалдар авторы.

## Биографияһы
Руф Гаврилович Игнатьев 1818 йылдың 7 сентябрендә Мәскәү губернаһында тыуған. 
 
Мәскәүҙә Лазеревский исемендәге көнсығыш телдәре институтын, Париж консеваторияһын тамамлай, 16 йәмғиәт һәм комитеттың, шул иҫәптән Мәскәү археология йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Өфө ҡалаһында йәшәгән, Башҡорт крайын башлап өйрәнеүсе, Башҡортостан археологияһына нигеҙ һалыусы. 1867 йылда Башҡортостан территорияһында тәүге тапҡыр боронғо ҡурғанды ҡаҙыу эштәрен башҡара. Өфө губернаһының аохеологик картаһын төҙөү эшен башлай.

## Библиография
* 
* Зобов Ю. С. Историки Южного Урала. Вторая пол. XIX — начало XX в. Оренбург, 1991.

## Һылтанмалар
* 	
* 
* Руф Игнатьев – исследователь башкирского края (К 195-летию со дня рождения ученого и журналиста)
Пётр Симон Паллас

**Пе́тер Симо́н** (**Пётр-Симо́н**) **Палла́с** (; 22 сентябрь 1741 йыл — 8 сентябрь 1811 йыл) — Германия һәм Рәсәй империяһының энциклопедист ғалимы, XVIII—XIX быуаттарҙың тәбиғәтте өйрәнеүсеһе, географ һәм сәйәхәтсе. 1767—1810 йылдарҙа Рәсәйҙә йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе.

Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ағзаһы (1767).
XVIII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй территорияһында үткән фәнни экспедициялар менән танылыу ала, донъя һәм Рәсәй биология, география, геология, филология һәм этнография фәненә ҙур өлөш индерә.

## Тормош юлы һәм фәнни эҙләнеүҙәре
Германияла, Голландияла һәм Англияла белем ала. 1767 йылда хөкүмәт саҡырыуы буйынса Рәсәйгә килә. 1768—1774 йылдарҙа Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрендәге төйәктәрҙе өйрәнеү буйынса Академик экспедицияларға етәкселек итә. 1769 йылда Ырымбурға, унан һуң Өфөгә, артабан төньяҡ-көнсығышҡа — Иҫәт провинцияһына йүнәлә. Урал минералдары, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, башҡорттарҙың хужалығы, кәсебе, көнкүреше тураһында мәғлүмәттәр йыя. Ботаника, геология, география, шулай уҡ Урал һәм Себер халыҡтарының тарихы, этнографияһы буйынса күп хеҙмәттәр авторы. Үҙенең 1822 йылда Санкт-Петербургта сыҡҡан «1767—1771 йй. Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт» исемле китабында Башҡортостандың ҡайһы бер археологик ҡомартҡылары, Шайтан ҡаласығына, Чесноковка ауылы янындағы ҡурғандарға ҡыҫҡаса характеристика бирә.

Паллас Янғантау тураһындағы тәүге мәғлүмәттәрҙе яҙып ҡалдырған.

## рус теленә тәржемә ителгән әҫәрҙәре
* «Путешествие по разным провинциям Российского государства» (СПб., 1773—1788; первая часть вышла вторым изданием в 1809 году).
* «Описание растений Российского государства, с их изображениями» (СПб., 1786; переиздана в типографии Корнильева в Тобольске в 1792 году).
* «Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницей Всевысочайшей особы императрицы Екатерины II» (СПб., 1787—1789, в двух томах; второе издание вышло в четырёх томах под названием «Сравнительный словарь всех языков и наречий, по азбучному порядку расположенный» в 1790—1791 годах).
* «Краткое физическое и топографическое описание Таврической области» (СПб., 1795).
* «Перечень дикорастущих растений Крыма» (1797; описание 969 видов местной флоры).
* Паллас П. С. Путешествие по разным провинциям Российского государства // Россия XVIII в. глазами иностранцев. — Л.: Лениздат, 1989.
* Научное наследие П. С. Палласа. Письма. 1768—1771 гг. / Сост. В. И. Осипов. Пер. с нем. В. И. Осипова и Г. И. Фёдоровой. — СПб. фил. архива РАН. — СПб.: Тиалид, 1993.
* 
* Мемуар об изменчивости животных (Пер. с фр. и подготовка к печати А. В. Самокиш) // Истор.-биол. иссл. — 2011. — Т. 3. — В. 3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*   
* Биографический очерк  на сайте Free-Time!
Сусҡа бәшмәге

**Сусҡа бәшмәге** () — Сусҡа бәшмәге ғаиләһенә кергән бәшмәктәр ыруыуы. Июндән октябргәсә өйкөмләп тә һәм берәрәмләп тә дымлы тупраҡта үҫә.

Фәнгә уның 15-кә яҡын төрө билдәле. Евроазия, Төньяҡ Америкала киң таралған. Татарстан территорияһында ла үҫә.

Эшләпәһе һоро-көрән, диаметры 5-20 см, эргәләре үҙенсәлекле итеп аҫҡа ҡайтарылған. Пластинкалары һары көрән, тулыһы менән йәки эре киҫәкле булып йомшағынан айырыла. Һабағы ҡыҫҡа, эшләпәһе менән бер үк төҫтә. Йомшағы һарғылт, йомшаҡ, әскелтем тәмле.

## Һылтанмалар
* Татар энциклопедиясе
Сиэтл

**Сиэ́тл** (, шулай уҡ Сиэттл, Сиетл тип яҙыла ала) — АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышында һәм Вашингтон штатында иң ҙур ҡала. Ҙур диңгеҙ порты. Сиэтл ҡалаһы — Кинг округынын административ үзәге. Вашингтон күле һәм Пьюджет ҡултығы араһында урынлашҡан.

Сиэтл 1851 йылдың 13 ноябрендә Артур Денни төркөмө менән һалынған һәм *Нью-Йорк Алки* тип аталған. Чинук диалектынан был «Киләсәк Нью-Йорк» һүҙенең тәржемәһе.

1853 йылда Девид Мэйнард ҡасабаны урындағы ырыуҙар батшаһын тәбрик итеп Сиэтл тип атарға тәҡдим бирҙе.

Вашингтон штаты Финанс Идаралығының рәсми мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылдың 1 апрель (Алағарай) көнөнә торошло ҡалала 612 мең кеше йәшәне.

1869 йылдан ҡаланы кешеләр араһында «Король ҡалаһы» тип атанылар. Ошо исем бер портлендт күсемһеҙ мөлкәт агентлығы ҡалаға бирҙе.

1982 йылда Кинг огругы чиновниктары ҡаланын икенсе исеменә конкурс ойошторҙо. «Ғәүһәр ҡалаһы» () тиғән исем еңде. Шулай уҡ Сиэтлды «Аляскаға ҡапҡас», «ямғырҙар ҡалаһы», «Джет-сити» (ҡалала Boeing урынлашҡаны өсөн) тип атайҙар.

Сиэтл ҡалаһы йәшәүселәрҙе сиэтлиттар инглиз теленән тәржемә итәбеҙ.

Сиэтл күп уңыштар менән айырыла:
# Гранж стиленең тыуған урыны
# кофе эсеү мәҙәниәте (күп Америка кофейнялары Сиэтлда һалынған)
# сиэтлиттарҙың 51%-ы юғары белемле
# Джими Хендрикс, Билл Гейтс, Курт Кобейн, Брюс Ли, Марк Арм, Лейн Стенли, Кристофер Кнаб, һ. б. күренекле кешеләр Сиэтл исеме менән бәйле.
Ҡайын бәшмәге

50px|left
**Ябай ҡайын бәшмәге** () — эшләпәле иренле бәшмәктәр төрөнән, Лекцинум ()ырыуынан, болеттар ғаиләһенән булған, ашарға яраҡлы бәшмәк.

## Төрҙәре
Ҡайһы бер класификацияларҙа айырым төрсәләргә бүленгән төрҙәре бар:

* Ябай ҡайын бәшмәге ()
* Ҡара ҡайын бәшмәге ()
* Һаҙ ҡайын бәшмәге(аҡ) ()
* Алһыу(әсеүсән) ҡайын бәшмәге ()
* Һоро ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum carpini)
* Ҡатҡыл ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum duriusculum)
* Сатрашлы(ҡарайыу)сан ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum nigrescens)
* Көл төҫөлө ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum leucophaeum)
* Балҡыусан(күп төҫлө) ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum variicolor)

## Ҡылыҡһырлама
Эшләпәһе төрлө төҫтә була, аҡтан алып тоноҡ һоро йәки ҡара төҫкә тиклем. Йәш сағында аҫ яҡтан ап-аҡ төҫтә булһа, ҡартая килә тоноҡлана, һоро-бурыл төҫкә инә. Дымлы урындарҙа, бигерәктә, һаҙ ҡайын бәшмәге күп осрай. Уның эшләпәһе аҡ йәки аҡһыл төҫтә була.

Бәшмәктең һабағы аҫҡа табан ҡалын, итләс, аҡ йәки тоноҡ тәңкәләр менән ҡапланған.

Ите аҡ, төҫө бүлгеләгәндә лә үҙгәрмәй. Һаҙлыҡлы урындарҙа  осрай. Уны бүлгеләһәң алһыу төҫкә инә.

## Таралышы

Ҡайындар аҫтында микоризалар (бәшмәктәрҙең үҫемлек тамырында үҫеүе) барлыҡҡа килтерәләр. Ҡайынлыҡтарҙа, ҡайын урмандарында йыш осрай. Шуның өсөн дә ҡайын бәшмәге тигән исем бирелгән. Йәйҙең беренсе яртыһында сыға башлайҙар һәм көҙгә хәтле үҫәләр.

Ҡайын бәшмәге тундрала һәм урман тундраһында кәрлә ҡайындар янында үҫә. Хатта улар кәрлә ҡайындарҙан да оҙонораҡ булалар.

Евразияның, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың урмандарында ла билдәле.

## Ҡулланылышы
Ашарға яраҡлы, уны ҡыҙҙырып, бешереп һәм тоҙлап ҡулланалар. Шулай уҡ киптереп тә һаҡлайҙар.
thumb|right|300px|Ҡайын бәшмәге

## Әҙәбиәт
* *Грибы СССР* — М.: Мысль, 1980.
*
Александров Геннадий Петрович

**Алекса́ндров Генна́дий Петро́вич ** ( — ) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған осоусы-штурмовик, штурмлаусы авиация дивизияһының эскадрилья командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы

 Мәскәүҙә эшселәр ғаиләһендә тыуған. Милләте  рус. 1943 йылдан ВКП (б) КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта белем алған. Аэроклуб тамамлаған.

Ҡыҙыл Армияла 1940 йылдан. 1941 йыл осоусыларҙың Ворошиловград хәрби авияция мәктәбен тамамлай.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың сентябренә Александар 88 хәрби осош яһаған, дошмандарҙың тере көсөн һәм техникаһын юҡ иткән (һуғыш барышы буйына 100-ҙән артыҡ хәрби осош яһай).

«Советтар Союзы Геройы» исеме СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  бирелә.

 хәҙерге Польша биләмәһендәге Катовица ҡалаһы эргәһендә хәрби задание үтәгәндә батырҙарса һәләк була. Ченстохов ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Палеозоология

**Палеозооло́гия** (**архезоология**) — палеонтологияла ҡаҙылдыҡ хайуандарҙы өйрәнеү бүлеге.

Шартлы рәүештә палеозоологияны умыртҡалылар һәм умыртҡаһыҙҙарға бүләләр. Ҡаҙылдың хайуандарҙың морфологияһы ваҡыт дәүерендә һәм йәшәгән урынына ҡарап билдәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Палеоботаника

## Һылтанма
*
Зөбәржәт

**Зөбәржә́т** — үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге аҫыл таш. Химик формулаһы — Be3Al2(SiO3)6.

## Бахыт, кадәләр берәр
Зөмәрдләр, һымаю диаманттар кебек, дүрт төп критерийлар буйынса бахәләнә: "дүрт С": төс, ашыҡлык, тиешләнеш һәм карат буйынса агырлык. Һымаю диаманттарны тәртипләп булсак, төс, әйбәтсез, өҫтөнлек критерий булыр. Зөмәрдләр ашыҡлык икенсе критерий булып тора.

Геммологияла, төсләр өсөн өс нәсел: төҫ, дөлгә иҙүсәлек һәм барлык. Зөмәрдләр тыш һәм күк төсләрдән башлап түґелнән күккә кадәр барлыҡ төсләрдә булыр, көндәрендә төп төс - яшел булыр. Сары һәм күк - ҡышҡы төсләр, зөмәрддарда күп булса керә. Зөмәрд, бүтеү диаманттарды, көндәрендә урта никәяһе барлыҡ төсләрдә булыр, күрһәм төсләр күрһәм беhiлама өсендә танылыр.

Зөмәрдәрҙе, һуңғы, күбәй төркөмдәр һәм черти өҫтөрө ата. Яшел диаманттар кебек, ашыҡлыҡ тексерү өсөн норма – микроскоп (яңы эшкәртү), зөмәрддар күзем йә барып керә. Шундағы һөйләмә, әгәр зөмәрддың күзем йә аға очыҡ тарташым еш булмай иҡе (гади күреү күчендә ала булмай), ул нычка булыр.

## Синтетик зөмәрд
Синтетик материалдар төзәтелгән, һыржы синтез менән һәм лизингланмыш бериллә аңсата ҡулланыран хюгелрәк төҙәлә. Илк коммерциялы иң яҡшы иҙгәргәсе Кэрроль Чатемың процессы, ванадийлы литий ниәлә юрик флюс хүстәр төҙәлә, өйөндә Chatham зөмәрддары һөҙ булмай һәм ванадий һәм молибден могөҙә ҡалдыра. Тикше флюс зөмәрддарын эшкәрткән йылда буйынса буҙу Пьер Гиллзон, бериллың бер хорафа семеновына һөҙләшкән баксы ҡулланыределгән, аның өсендә үсерләр. Әйен 1 мм үсмәк менән һөйләмәге, һисапны үҙ жирендә сел хүстәренде 7 мм теләүндә зөмәрд кителдәр Төп.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Изумруд в мифах и фактах
* Колумбия — земля изумрудов
* Нәфис фильм «Остров дикарей» 
* Нәфис фильм «Зеленый огонь»
Сапфир

thumb|Эшкәртелмәгән сапфир
**Сапфи́р**, **Зәңгәр яҡут** — төрлө төҫтәге [[аҫыл таш]тар]. Химик формулаһы - Al2O3 .
Шезлонг

**Шезло́нг** ( — оҙон ултырғыс) — аяҡты һуҙып ултырыр өсөн ултырғыс; торошон үҙгәртеп була торған һөҙәк арҡалы ултырғыс.  Ҡырсындарҙа ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)

**Быҙаулыҡ** () — Ырымбур өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан ҡала. Быҙаулыҡ районының административ үҙәге. Ҡала округы район составына инмәй.

## Тарих
Ҡала Ырымбур губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе үҙәге булды. Быҙаулыҡ өйәҙе ҡалаһы (1781 йылда алып) һәм административ үҙәге (1781—1920). 1736 йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалынған. 1795 йылда Быҙаулыҡта 260 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән дворяндарға 5 йорт ҡараған, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм отставкалағы чиндарға — 138, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 8, отставкалағы һәм хеҙмәттәге казактарға — 86, сауҙагәр һәм мещандарға — 18, руханиҙарға — 3, крәҫтиәндәргә — 2 йорт. 1811 йылда 1000 кеше йәшәгән, 1897 — 14471 кеше (урыҫтар — 13180, татарҙар — 847 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында халыҡ башлыса сауҙа менән шөғөлләнгән. Йыл һайын 3 йәрминкә ойошторолған. Ҡыңғырау заводы эшләгән. Богородица ҡатын‑ҡыҙҙар һәм Спасо‑Преображение ир‑егеттәр монастыры, 5 сиркәү, 3 класлы ир һәм ҡыҙ балалар өсөн ҡала, 2 мәхәллә училищелары, 2 дауахана булған. 1920 ййылда алып Ырымбур губернаһы составында. 1934 йылға тиклем ҡала Һамар губернаһына һәм Урта Иҙел өлкәһенә ҡараған.

## Этимологияһы
Топоним үҙе ярында урынлашҡан Быҙаулыҡ йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Был турала Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:

## Билдәле шәхестәре
* Әмирхәнов Әнүәр Хабибулла улы (1912—03.03.1986), ғалим-химик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан Өфө авиация институты уҡытыусыһы; 1974—1986 йылдарҙа Химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1982). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983).

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Быҙаулыҡ өйәҙе

## Һылтанмалар
* 
*
Румынияла 2007 йылғы референдум

2007 йылда Румынияла **[[Траян Бэсеску]]ны Президент вазифаһынан бушатыу тураһында референдум** үткәрелде.

## Тарихы
2007 йылдың 12 февралендә Социаль-Демократ Фирҡәһе () депутаттарының инициатив төркөмө Румынияның Конституция судына Траян әфәнде Бэсескуға импичмент тураһында дәғүә яҙҙы. 27 февралдә импичмент Румыния Парламенты тарафынан раҫланған. Парламент ағзаларының 258-е риза, 76-һы ҡаршы булды, ә 21-ы икеләнгән.

Румыния конституцияһы буйынса, парламент тарафынан раҫланғандан һуң, импичмент халыҡ тарафынан, йәғни референдум аша, раҫланырға тейеш. Шуның өсөн, 2007 йылдың 19 майында Траян әфәнде Басескуны Президент вазифаһынан бушатыу тураһында референдум ойошторолдо.

## Һорау
Референдумда тауыш биреүселәргә ошо һорау бирелде:

*Sunteţi de acord cu demiterea Preşedintelui României, domnul Traian Băsescu?*

йәғни башҡортса:

*Һеҙ Траян әфәнде Бэсескуны Румыния Президенты вазифаһынан бушатырға ризамы?*


## Референдум һөҙөмтәләре
Бәхеткә юл

**«Бәхеткә юл»** - Л. Рон Хаббард яҙған китап. Был китапта 21 өгөт. Шул өгөттәр бергә дини булмаған  әхләҡ кодекс тип һанала. Колумбияла 9 миллион дана таратылғандан һуң енәйәт кимәле күпкә төштө. 

## Һылтанмалар
* «Дорога к счастью: Руководство по улучшению жизни, основанное на здравом смысле» 
* Official website
Гейгер счетчигы

[thumb|[Гейгер счётчигы]]
**Ге́йгер счётчигы** - радиация кимәлен тикшереү өсөн прибор.
Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты

** Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы «Мәскәү Дәүләт Төҙөлөш Университеты» (милли тикшереү университеты)** — 1993 йылға тиклем В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү Инженер-төҙөлөш Институты — Рәсәйҙәге иң ҙур техник университеттарҙың береһе, төҙөлөш буйынса Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттары ассоциацияһының тармаҡ университеты.

## Ректорҙар
# 2003 йылдын декабрь айынан 2013 йылға тиклем Ректор вазифаһын техник фәндәре докторы, профессор  Теличенко Валерий Иванович башҡарҙы. 2013 йылда яңы ректор һайланды. В. И. Теличенко Президент вазифаһына күсте.
# 2013 йылдан ректор вазифаһын Волков Андрей Анатольевич башҡара

## Тарихы
Князь Дмитрий Васильевич Ухтомский 1749 йылда Рәсәйҙә беренсе архитектура-төҙөлөш мәктәбен аса. Ошо мәктәптә Матвей Казаков, Иван, Старов, Александр Кокоринов уҡынылар.
1804 йылда Кремль учелищеһы төҙөлә. Киләсәктә ул Мәскәү Һарай архитектура училещеһы булып китә.

1897 инженер М. К. Прироров Мәскәүҙә төҙөлөш курстары аса.

1902 йылда архитектор И. А. Фомин беренсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн төҙөлөш курстары ойоштора.

1905 йылда Н. В. Марковников беренсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн техник һәм төҙөлөш курстары аса.

1909 йылда Фомин һәм Морковников курстары берләшә. Улар нигеҙендә 1916 йылда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Политехник институт асыла.

1907 йылда шулай уҡ Урта төҙөлөш училещеһы асыла. Унда дүрт бүлек була: архитектура-төҙөлөш, гидртотехник, мәҙәниәт-техник, юлдар төҙөү.

1919 йылда Урта төҙөлөш училещеһы Беренсе Мәскәү төҙөлөш техникумына үҙгәртелә.
1920 йылда техникум ВТУЗ статусы ала.

1918 йылда Мәскәү Юғары Техник Училешеһының  составында төҙөлөш факультеты асыла.

1921 йылда Мәскәү Инженер-төҙөлөш Институты асыла. Уның беренсе директоры Шишкин Захар Нестерович була.

2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.

2011 йылда МДТУ составына Мәскәү дәүләт торлаҡ-комуналь хужалығы академияһы инә.

## Институттар

## Танылған уҡыусылар һәм студенттар
*Абелев, Марк Юрьевич
*Андрианов, Сергей Николаевич
*Гуревич, Александр Витальевич
*Ғәбәссов Радик Фәтик улы, техник фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты Төҙөлөш механика кафедраһы профессоры .
*Высоцкий Владимир
*Дыховичная, Нина Абрамовна
*Жандарёв, Ильдар Вильгельмович
*Ильичёв, Вячеслав Александрович
*Кирсанов, Николай Михайлович
*Лапидус, Азарий Абрамович
*Мельников, Александр Григорьевич - техник фәндәре докторы.
*Петров, Владилен Васильевич
*Резник, Семён Ефимович
*Росляк, Юрий Витальевич
*Севенард, Юрий Константинович
*Соболев, Валентин Алексеевич
*Соколовский, Вадим Васильевич
*Хаджибаронов, Сергей Павлович
*Хорошавин, Анатолий Иванович
*Ципурский, Илья Лазаревич
*Чувахин, Дмитрий Степанович
*Якубович, Леонид Аркадьевич

## Галерея

File:MGSU(KMK).jpg|**Корпус(КМК)**
Изображение:MGSU(administrative).jpg|**Административ корпусы ("свечка")**
Изображение:MGSU(KPA).jpg|** (КПА) - "ромашка"**
Изображение:MGSU(G).jpg|**Лаборатор  блогы (УЛБ) - корпуса "А", "Б", "В", "Г"**
Изображение:MGSU(ULK).jpg|**Лаборатор корпусы (УЛК)**
Изображение:MGSU(SOC).jpg|**Спорт комплексы (СОК)**


## Һылтанмалар

* Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты сайты (русса
Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты

**Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты** Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы, Милли Тикшереү Университеты.

Санкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксар). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.

Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша . Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.

## Тарихы
1899 йылда асылды.

2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.

2015 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса Санкт-Петербург дәүләт политехник университетына Санкт-Петербург дәүләт сауза-иҡтисад университеты индерелде (берләштерелде).

2015 йылдан Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты .
## Ҡоролош
Университетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. 
Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.

### Нигеҙ институты
04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде :

### Филиалдар
* Чебоксары иҡтисад һәм менеджмент Институты
* Череповец информацион технологиялар һәм менеджмент Институты
* Сосновый Бор ҡалаһында Ядер Энергетика Институты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* рәсми сайты 
* Политехнический институт императора Петра Великого. Открытки начала XX века.
* Политех в лицах
Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты

**Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты** 1779 асылды. Геодезия буйынса милли мәғариф һәм фән үҙәге.

## Тарих
1835 уҡый йорто **Константин ер үлсәү училищеһына** үҙгәртелә.

1835-1838 Институттын беренсе директор вазифаһын күренекле урыҫ яҙыусыһы Аксаков Сергей Тимофеевич башҡарҙы.

### Ҡоролош. Факультеттар һәм кафедралар
* Геодезия факультеты (ГФ)
** Астрономия һәм космос геодезия
** Юғары геодезия
** Юғары математика
** Геодезия
** Информацион технологилар
** Ҡулланма геодезия
** Ҡулланма информатика

* Картография һәм геоинформатика факультеты (ФКГ)
** Дизайн
** Карталар баҫтырыу
** Картография

* Ҡулланма космонавтика һәм фотограмметрия факультеты (ФПКиФ)
** Аэрокосмос мәғлүмәтен автоматлаштырып эшкәртеү һәм иҫәпләү техника
** Аэрокосмос төшөрөү
** Фотограмметрия
** Космос мониторингы
** Ҡулланма экология һәм химия

* Оптико-информацион системалар һәм технологиялар факультеты (ФОИСТ)
** Информацион-иҫәпләү системалар
** Оптик приборҙар конструкторлау
** Оптик приборҙар проектлау
** Оптик-электрон приборҙар
** Ҡулланма оптика
** Физика
** Метрология

* Иҡтисад һәм территориялар менән идара итеү факультеты (ФЭУТ)
** Кадастр
** Фәлсәфә
** Иҡтисад
** Иҡтисад һәм эшҡуарлыҡ

* Гуманитар факультеты (ГУФ)
** Архитектура һәм ландшафт
** Ҡушымта лингвист белем алыуы
** Сит телдәр
** Хокуҡ
** Тарих
** Рус теле
** Хоҡуҡ теорияһы
** Физик мәҙәниәте

## Һылтанмалар
* Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты сайты 
* Система дистанционного обучения 
* Студенческий форум МИИГАиК точка NET 
* Сайт профсоюзной организации университета 
* Сайт МНИЦ «Импульс» МИИГАиК
* Неофициальный сайт факультета оптического приборостроения
* Форум геодезистов
* Помощь студентам МИИГАиК по геодезии и другим предметам
* Комплексная лаборатория исследования внеземных территорий
Көньяҡ Урал дәүләт университеты

**Көньяҡ Урал Дәүләт университеты** — Көньяҡ Уралдағы иң эре белем биреү учреждениеларының береһе.

## Тарихы

1942 йылда Сталинград механик институты Силәбегә эвакуациянала. Уның базаһында Силәбе политехник институты асыла.

2010 йылдан университет конкурс һөҙөмтәһендә «милли тикшеренеү университеты» статусын ала.

2015 йылдан днъя фән-мәғариф үҙәктәре араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектында ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡсаһы ала.

## Университетты тамамлаған шәхестәр
* **[[Дёмин Юрий Сергеевич]]** — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Рәйесе вазифаһын башҡарыусы һәм Рәйесе (1994—1995).
* Христенко Виктор Борисович — 2008—2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының сәнәғәт һәм сауҙа министры, 2004—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм энергетика министры.

## Һылтанмалар
* Сайт университета
## Иҫкәрмәләр
Тырҡыш

**Тырҡыш** () — ырыуы микоризо барлыҡҡа килтереүселәр пластинкалы бәшмәктәр ғаиләлеге Аманиттар (). Ҡайһы бер системаларҙа был бәшмәкте у Плют һымаҡтар ()ғаиләлегенә керетәләр.
Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты

Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары һөнәри белем биреү Федераль Дәүләт Бюджет Мәғариф учреждениеһы Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты 1930 йылда «И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты» тип асыла.

## Тарих
1941 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковка ҡалаһына (хәҙерге Өфө) эвакуациялана.

1943 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүғә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы ойошторола, ул 1948 йылда Өфө нефть институты исемен ала.

2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусын конкурс аша алды.

## Тамамлаусылар
* Кувыкин Степан Иванович — 1942—1958 йылдарҙа Башнефть Начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957).
* Наил Мағанов — Татнефть ААЙ генераль директоры
* Лужков Юрий Михайлович () — 1992 йылдан 2010 сентябренә тиклем Мәскәү башлығы.
* Шашин Валентин Дмитриевич — Татнефть начальнигы (1950—1956)
* Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы — Өфө дәүләт нефть техник университеты Ректоры (1971—1976)

## Башҡа нефть университеттары
* Грозный дәүләт нефть техник университеты
* Өфө дәүләт нефть техник университеты
* Әлмәт дәүләт нефть институты
## Иҫкәрмәләр
Һары бәшмәк

**Һары бәшмәк йәки селтәр бәшмәк**() () — бәшмәктәр ырыуы - базидиомицеттар. Ғаиләлеге Һары бәшмәк һымаҡтар *(Cantharellaceae)*. Ырыуҙың ғилми исеме  һүҙенән килеп сыҡҡан, тамыры  — «канфар»,бәшмәк, ҡайһы бер төрҙәре буранка(воронка) һымаҡ булғанға күрә, шулай аталған..

Был бәшмәктең эшләпәһенең ситтәре ҡабарыңҡырап тора, уртаһы эскә баҫылған кеүек. Пластинкалары ҡалын, аяҡсаһы йыуан. Ул тулыһынса сағыу һары төҫтә була, оҙонлоғо 12 сантиметрға етә. Ылыҫлы һәм япраҡлы ағастар үҫкән урмандарҙа июндән сентябргә тиклем үҫә.
Һары бәшмәк әкрен өлгөрә. Уны ҡыҙҙырып ашарға, маринадларға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр
Алһыу йөнтәҫ бәшмәк

**Алһыу йөнтәҫ бәшмәк** () —  һөтлө  бәшмәктәр ()  һарыҡ бәшмәге ғаиләһенән булған ашарға яраҡлы бәшмәк. ().

## Таралышы

Евразияла таралған. Башҡортостан Республикаһында ҡатнаш урмандарҙа июлдән алып сентябргә тиклем үҫә. Аҙыҡ итеп алдан ебетеп йәки бешереп тоҙланған килеш ҡулланыла.

## Ҡылыҡһырлама

Эшләпәһенең диам. 4—13 см, яҫы, үҙәгендә батынҡы, төрөлгән йөнтәҫ ситле, ҡыҙарып торған урындары булған алһыу‑ҡыҙыл йәки тоноҡ һары төҫтә, сүсле. Пластинкалары йоҡа, һабына ҡушылып үҫкән йәки һалынҡы. Һабының оҙонлоғо 4—9 см, йыуанлығы 1,5—2,5 см, тигеҙ, аҡһыл‑ал төҫтә, эсе ҡыуыш. Итсәһе тоноҡ һары төҫтә, һөт һымаҡ һуты аҡ, әсе. Спора онтағы һарғылт аҡ төҫтә. Төркөмләп осрай, ҡайын менән микоризаға инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Розовая волнушка на сайте «Грибы Калужской области»
* Розовая волнушка на сайте toadstool.ru

## Әҙбиәт
* 
* 
* 
*
Гарвард университеты

**Гарвард университеты (** (, ) — АҠШ-та һәм донъяла иң танылған һәм алдынғы университет.Кембридж ҡалаһы (Бостон ҡала агломерацияһы составына инә), Массачусетс штатында урынлашҡан.

2010 йылғы торошо буйынса Гарвардта 2100-гә яҡын уҡытыусы эшләй,  6700 самаһы студент уҡый һәм 14500 дипломдан һуң белгес белем ала. . Нобель премияһының 75 лауреаты университет менән студент, уҡытыусы йәки хеҙмәткәр булараҡ бәйләнгән Гарвард университеты уҡыу йортон тамамлаусылар араһында миллиардерҙар һаны буйынса илдә беренсе, ә уның китапханаһы - Америка Ҡушма Штаттарында иң ҙур академия университеты һәм илдә күләме буйынса 3-сө урын биләй..
Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты

«Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы  1920 йылда асылған.

Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша . Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
 
### Университеттың институттары һәм и факультеттары
#### Институттар
* Иҡтисад һәм менеджмент Юғары Мәктәбе
* Хәрби-техник белем алыу һәм Именлек институты
* Сәнғәт һәм гуманитар фәндәр институты
* Тәбиғәт фәндәре институты
* Металлургия һәм материалдар институты
* Математика һәм компьютер фәндәре институты
#### Факультеттар
* Радиоэлектроника һәм мәғлүмәт технологиялары
* Йәмғиәт һәм сәйәсәт фәндәре
* Эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт идараһы
* Йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт
* Фундаменталь мәғариф
* Механика—машиналар эшләү
* Төҙөлөш
* Энергетика
* Физика—технология
* Химия—технология
* Өҫтәмә белем биреү һәм һөнәр үҙгәртеү

## Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр
* Баталин, Юрий Петрович — 1986-1989 йылдарҙа СССР-ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесе, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
* Дурасов, Владимир Александрович — 1986-1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры.
* Ельцин Борис Николаевич — Рәсәйҙең беренсе Президенты.
* Ничков Андрей Александрович (1961), матбуғат ветераны, журналист. 2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең төньяҡ-көнбайыш төбәк буйынса үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008) һәм Башҡортостан Журналистар союзы премияһы (1997) лауреаты.

## Университетҡа мөнәсәбәтле исемдәр
* Моисеева Светлана Алексеевна (19.12.1968) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Екатеринбургтағы Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр..

## Иҫкәрмәләр
Архангельск

**Арха́нгельск** (, ) — Рәсәй Федерацияһының төньяҡ—көнбайышында урынлашҡан ҡала. Архангельск өлкәһе үҙәге. Ҡалала — 355,8 мең кеше йәшәй.

Ҡалала урынлашҡан Петр I һәйкәле һәм Диңгеҙ вокзалы бинаһы Рәсәйҙен 500 һумлы аҡсаһында һүрәтләнғән.

## Билдәле шәхестәре
* Красовский Владимир Олегович (11.121949), ғалим-санитар табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 2012 йылдан — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007).

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты

**Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты** — Федераль дәүләт бюджет автоном юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы. «Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты» 1960 йылда асылған. Рәсәйҙең баш ҡалаһы Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан.

2015 йылдан Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша .

## Факультеттар һәм институттар

### Факультеттар
* Аграр факультеты
* Инженер  факультеты
* Гуманитар һәм социаль фәндәр
* Урыҫ теле факультеты
* Физика-математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Экология факультеты. Факультет эргәһендә HSE-management үҙәге бар.
* Иҡтисад факультеты

### Институттар
* Медицина институты
* Юридик институты
* Сит телдәр институты
* Туризм институты
Һәм башҡа

## Тамамлаусылар
*Навальный Алексей Анатольевич – рәсәй сәйәсмәне, оппозиционер.
*Владимир Филиппов – 1998-2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министры
*Мәхмүд Аббас - фәләстин сәйәсмәне, Фәләстин Дәүләте президенты.

## Филиалдар
* Сочи Краснодарского края
* Якутск 
* Ессентуки
* Белгород
* Ставрополь
*Пермь

## Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты  филателияла

File:2010._Марка_России_1392.jpg|
File:1960 CPA 2493.jpg|
Европа Виадрина университеты

**Европа Виадрина Университеты ** () — Германияның көнсығышында, Бранденбург ерендә , Франкфурт-на-Одере ҡалаһында урынлашҡан Европаның иң беренсе университеттарының береһе.

## Тарихы
мини|слева|150px|Конрад Вимпина иҫтәлеғенә таҡта
1506 йылда Реформация дәүерендәге немец гуманисы Вимпина Конрад ҡарары менән асылған университет. Вимпина Конрад университеттың беренсе ректоры була.

Название «Виадрина» һүҙе  һүҙенән килеп сыҡҡан, «Одерҙа» тигәнде аңлата.

Виадрина университеты асылғас, унда Германия, Польша, Швеция, Норвегия һәм Даниянан килген 900 студент белем ала. Ул ваҡытта Одерҙағы франкфуртта 5 мең кеше йәшәй һәм ҡала хаклы рәүештә университетлы тип атала.

1811 йылда университет Вроцлав ҡалаһына күсерелә (ул ваҡытта ҡалала Наполеон Францияһы хакимлек итә, 1814 йылдан ҡалала Пруссия хакимлеге урынлаша)

Броцлав ҡалаһына күскәнсе Виадрина университетында 55 000 тирәһе кеше белем ала. Университет үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.

Билдәле университет тамамлаусылары араһында Ульрих фон Гуттен, ТомасМюнцер, Вильгельм һәм Александр Гумбольдты, Карл Филипп Эммануил Бах, Генрих фон Клейст һ. б.

180 йыл үткәс 1991 йылдың 15 июлендә Виадрина университеты яңынан асыла һәм беренсе уҡыу йылын башлай.


File:Universitas Viadrina Frankfurt (Oder).JPG
Image:2004-viadrina -main building Sicherlich.JPG|Университет биналары
Image:EUV500Anniversary.jpg|2006 йылда университет үҙенең 500 йыллығын байрам итә

Image:Flachbau.jpg|Аудимакс йорто


## Факультеттар
# Юридик
# Иҡтисад
# Мәҙәниәт
Женева халыҡ-ара бәйләнештәр институты

**Женева халыҡ-ара бәйләнештәр институты** — халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса авторитетлы уҡыу йорто. Институт Женева университетының факультеты тип ойошторола.
Институтта француз һәм инглиз телдәрендә уҡытала.
Институтҡа инеү өсөн бакалавр дәрәжәһе кәрәк. Инглиз йәки француз теле буйынса имтихандар тапшырыла.

## Уҡыу хаҡы
Йылға 5000 швейцария франкы булһа, аҡса кире ҡайтарыла. Айына стипендия — 1800 франк.

Институтта магистр һәм доктор дәрәжәһе алырға мөмкин.
Бакалаврға уҡытмай.
Тензометрия

**Тензометрия** (латин теленән  — көсөргәнеш и metron — үлсәү) — конструкцияла булған көсөргәнеште иҫәпләү ысулы. Көсөргәнеште тензодатчик менән иҫәпләйҙәр.

thumb|300px|Стенаның деформацияны үлсәү өсөн тензодатчик
Тензодатчик — резистор(,   — ҡаршылыҡ күрһәтеү). Уның ҡаршылығы көс һалған ваҡытта айырыла. Тензодатчикты тикшерелгән ҡоромалға йәки әйбергә беркәтәләр. Ҡоролма йәки әйберҙең формаһы үҙҙәргән ваҡытта тензодатчика был терклеп бара. Ялһыҙ, блок, күпер, ярты күпер схема буйынса тенхорезисторҙар ҡулланыла.

Көсөргәнеште теркәү өсөн эшләнгән махсус ҡоролнәмә тензостанция тип атала. 1980-се йылдарға тиклем ул үҙе яҙыусы комплекс һымаҡ булған. Датчик сигналдарҙы ҡағыҙҙа теркәп барған. Компьютерҙар барлыҡҡа килгәс тензостанцияның эшләү ысылы үҙгәрә. Хәҙер тензодатчик бер ваҡытта сигналдарҙы теркәү һәм тикшереп бара, хәүефле хәбәр булһа иҫкәртеү бирә, кәрәк булһа ҡағыҙға баҫтырыу мөмкинлеге бар.


Тензорезистор эше ток үткәргестәрҙең эске ҡаршылығы үҙгәрә алыу үҙенсәлегенә нигеҙләнә (тензоэффект). Тензорезисторҙын иҫ элементы бигерәк йоҡа проволканан (D=10….25 мкм) йәки фольгонан (йыуанлыҡ 10….25 мкм) эшләйҙәр.

1-се рәссамда тензорезисторҙарҙын иҫ элементтары күрһәтелғән. Иҫ элементы ҡағыҙ подложка менән крепиться итә.Ҡағыҙ подложка тикшереү объектына йәбештерелә. Шулай уҡ көс һалыу ваҡытта объект һәм тензодатчик бергә деформ итәләр. Берләштергән слой (клей, цемент) механик преобразователь функциялары эшләтә. Ул объектын деформацияны иҫ итә һәм тензодатчикка бирә. Биреү коэффициенты слойҙын йыуанлығынан, форма, ҡатылығы һәм сдвиг модуле менән бәйле. 
Тензорезисторҙын сығыу сигналы -относительное изменение омического сопротивления ∆R/R.

Тензорезисторҙын изменение выходного сигнала к вызывающей его относительной деформации E=∆l/l.

Тензоиҫ коэффициенты: К=(∆R/R)/E. Ошо коэффициент неизменный для одной партии датчиков.

R — тензорезисторҙын номиналь ҡаршылығы

∆R — приращение сопротивления тензорезистора при изменении его длины на ∆l

L — тензорезисторҙын эш оҙонлоғо, базаһы.

Проволканың оҙонлоғо һәм диаметры үҙгәрғәс, омик ҡаршылығы үҙгәрә.

## Һылтанма
* Конструкция тензодатчика; 

## Әҙәбиәт
*
Гараж

**Гара́ж** — автомобиль, мотоцикл һәм башҡа транспорт сараларын һаҡлау өсөн ҡоролма. Ҡайһы ваҡыт уларҙы ремонлау өсөн ҡулланыла. Гараж торлаҡ йорттоң өлөшө йәки айырым төҙөлгән ҡоролма булыуы мөмкин.

Гараж төҙөүҙә төрлө материал ҡулланыла: ағас, кирбес, бетон, металл. Гараждар, башҡа төҙөлөш объекттары кеүек, бер типтағы проект йә индивидуаль проект буйынса төҙөлә.

**Ер аҫты гараждары һәм автостоянкалар** — автомобилдәр һаҡлау, ремонталау һәм хеҙмәтлендереү урыны.

**Парковка** — автомобилдәрҙе ҡыҫҡа ваҡытҡа һаҡлау урыны.

Классификация 42.13330.2011 һ. ҠЙ ярашлы:
# төҙөү буйынса (асыҡ һәм ер аҫты ысулдары), ҡат-стена (1 һәм 2 яруслы), күп яруслы (3-ән 5-кә тиклем ярус)
# ергә күмеп урынлаштырыу буйынса: тәрән булмаған(15 метрға тиклем) һәм тәрән булған (15 метр һәм түбәнерәк) бүленә
# категория буйынса (автомобилдәр һыйҙырышлығы буйынса).
# автомобилдәрҙе ултыртыу ысулдары буйынса (водитель ҡатнашлығы менән, рамп һәм пандус буйынса, водителһеҙ (махсус күтәргестәр менән))
# автомобилдәр тороу буйынса (сығыуға табан ыңғай, сығыуға табан арҡыры, сығыуға табан боролған).

## Галерея

Рәсем:Oprit_huis.JPG|Өйгә төкәп төҙөлгән гараж
Рәсем:Two-Car_Garage.jpg|Ике автомобиль өсөн гараж
Рәсем:Nikiszowiec_126.JPG|Блокланған гараждар
Рәсем:Horseshoe_Garage_by_Melnikov_and_Shukhov_RAF2796.jpg|Мәскәүҙә Яңы Рязань урамдағы гараждар
Рәсем:Гараж постройки до 1980 в Алшихово.JPG| Алшихово ҡалаһында 1980 йылда төҙөлгән гараж 
Рәсем:Эрмитажный Гараж.JPG|Эрмитаж гаражы
Сүстәр

**Сүс** *(күп. сүстәр)* — материалдың сиратылмаған ептәренән йәки оҙон ептең ҡырҡынтыларынан торған синыф. Хайуандар ҙа, үҫемлектәр ҙә уның ярҙамында үҙҙәренең биологик туҡымаларын һаҡлай. Кеше сүстәрҙән еп иләй, бауҙар ишә, төҙөлөштә,композицияларҙа файҙалана, шулай уҡ ҡағыҙ һәм кейеҙ эшләүгә тотона. 

## Тәбиғи сүстәр
Биологик юл менән (үҫемлек, хайуан организмында) йәки геологик процестар барышында барлыҡҡа килгән тәбиғи сүстәр. Барлыҡҡа килеүе буйынса ошондай төрҙәргә бүлеп була:
үҫемлек сүсе - башлыса целлюлоза, йыш ҡына лигнинлы була:мәҫәлән, мамыҡ, киндер сүсе, джут, етен, рами (ҡытай кесерткәне сүсе), сизаль (агава сүсе). Үҫемлек сүстәре кейем туҡымаһы етештереүҙә файҙаланыла. Ағас сүсе башлыса ҡағыҙ, шулай уҡ ДВП сығарыуға китә.

хайуандарҙан алынған сүс - аҡһым сылбырҙарынан торған оҙон епсәләр. Мәҫәлән, йөн, сәс, мал мамығы һ.б.
минераль сүс - асбест. Асбест берҙән-бер "таш" еп, ул оҙон епсәләрҙән тора. Ҡыҫҡа епсәле минералдар: галлуазит, аттапульгит (Palygorskite, attapulgite)
## Синтетик сүстәр
Синтетик сүстәр нефтехимия ысулдары менән етештерелә.Мәгәр ҡайһы бер сүстәр тәбиғи целлюлозанан, вискоза сүс, лиоцелл һәм башҡаларҙан да сығарыла. Целлюлоза нигеҙендә етештерелгәндәре регенерацияланғандарға (баҡыр-аммиак процесы)һәм и модификацияланғанға (целлюлоза ацетаты ) бүленә.

### Минераль сүстәр
* быяла сүс — махсус быяланан йәки кварцтан алынған сүс 
* металл сүс
* күмер сүс

### Полимер сүстәр

Полимер сүстәр нефтехимик процестар ярҙамында алына: 
* полиамид нейлон
* полиэфир (полиэстер) (PET или PBT)
* фенолформальдегид (PF)
* поливинилиденфторид PVOH
* поливинилхлорид PVC ПВХ
* полиолефины PP и PE
* акрил полимерҙар. Акрил ғәҙәттә йөндө алмаштырыусы булараҡ ҡулланыла
* арамид сүс, сауҙа маркалары Кевлар, Twaron, Армос, Nomex. Юғары температурала иремәй генә тарҡала. Был сүс ҡорос арҡандарҙан ауырыраҡ йөктө күтәрә. 
* полиэтилен (PE) — бик оҙон молекулаларҙан торған сүс.
* полиуретансүстәр

## Әҙәбиәт
* Аблесимов Н.Е., Земцов А.Н. Релаксационные эффекты в неравновесных конденсированных системах. Базальты: от извержения до волокна. Москва, ИТиГ ДВО РАН, 2010. 400 с.
## Иҫкәрмәләр
Ла-Пуэбла-де-Монтальбан

**Ла-Пуэбла-де-Монтальбан** () — Испаниялағы ҡала һәм муниципалитет , Толедо провинцияһына һәм Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһенә керә. Муниципалитет (комарки) Торрихос районы (комарки) составында. 141,16 км² майҙанды биләй. Халҡы 8472 кеше (2010 йылға). Провинцияның административ үҙәгенәсә — 35 км.

## Һылтанмалар
* Официальная страница
Алхимия

**Алхи́мия** — урта быуаттарҙа булған мистик тәғлимәт. Алхимиктар ябай металды ҡиммәтле металдарға әүерелдереү сараһын — «философия ташын» эҙләгәндәр; урта быуаттарҙа ғилми химияға тиклем йәшәгән, ябай металдан алтын — `философия ташы` алыу юлдарын эҙләгән мистик тәғлимәт; ябай металды алтынға әйләндереү ысулын эҙләгән урта быуат `ғилеме`; урта быуаттарҙа матдәләр һәм элементтарҙың дөйөм әүерелеүе тураһындағы йәшерен тәғлимәт; ябай металдарҙы алтын-көмөшкә әүерелдергән, шулай уҡ хужаһына мәңгелек гумер һәм йәшлек бүләк итеүсе фәлсәфәүи ташты эҙләү.

## Иҫкәрмәләр
Базидиомицеттар

**Базидиомико́та** (), **базидиомицеттар**— базидия тип аталған булава һымаҡ структураларҙа спора барлыҡҡа килтереүсе биология бүлегенең бәшмәктәр батшалығы. Базидияларҙа енси споралары булған бәшмәктәр иң юғары төҙөлөшлө. Базидиспоралар үҫеп сығып бәшмәк мицелалары барлыҡҡа килтерәләр.

Аскомицеттар менән  бәләкәй батшалығына ҡарай.
thumb|300px|left|Базидиомицет бәшмәктә базидий

Базидиомицеттар араһында ағыулы бәшмәктәрҙә бар.
Базидиомицеттар үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыу, матдәләр алмашыныу процессында ҡатнаша. Паразит бәшмәктәр үҫемселеккә, ағас ҡоролмаларға зыян килтерә.

Майлы бәшмәк, сусҡа бәшмәге, ҡайын бәшмәге, ҡарама бәшмәге кеүек ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙең күбеһе ошо классҡа ҡарай. Был бәшмәктәр аҡһымға һәм биологик актив матдәләргә бай.

## Әҙәбиәт
* Гарибова Л. В., Лекомцева С. Н. Основы микологии. — М., 2005. — ISBN 5-87317-265-X.
Джон Траволта

**Джон Траволта** (, 18 февраль 1954 йыл) — АҠШ актёры, йырсы, бейеүсе, продюсер һәм яҙыусы.

## Биографияһы

## Фильмография
* Поле битвы - Земля

## Дискография
### Альбомдары

### Синглдары

* «You Set My Dreams To Music» (1969)
* «Goodnight Mr. Moon» (1969)
* «Rainbows» (1969)
* «Settle Down» (1970)
* «Moonlight Lady» (1971)
* «Right Time Of The Night» (1972)
* «Big Trouble» (1972)
* «What Would They Say» (1973)
* «Back Doors Crying» (1973)
* «Dream Drummin'» (1974)
* «Easy Evil» (1975)
* «Can’t Let You Go» (1975)
* «Let Her In» (1976) — #10
* «Whenever I’m Away From You» (1976) — #38
* «Slow Dancin'» (1976)
* «It Had To Be You» (1976)
* «I Don’t Know What I Like About You Baby» (1976)
* «All Strung Out On You» (1977) — #34
* «Baby, I Could Be So Good At Lovin' You» (1977)
* «Razzamatazz» (1977)
* «You're the One That I Want» — #1 (1978) (с Оливией Ньютон-Джон)
* «Sandy» (1978)
* «Greased Lightnin» (1978) — #47
* «Never Gonna Fall in Love Again» (1980)
* «Hooker Madness» (1983)
* «I Thought I Lost You» (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Гант диаграммаһы

thumb|350px|Гант диаграммаһы
**Гант диаграммаһы** () — бағаналы диаграммаларҙың популяр төрө.

Проекттарҙы планлаштырыу ысулдарының береһе. Проекттар идара итеү программаларында ҡулланыла. 1910 йылда Генри Л. Грант тарафынан эшләнгән. Элемтә графиктары төҙөү өсөн ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* PERT диаграмма
* MS Project

## Һылтанмалар
* Генри Гант и его наследие для управления производством 
* Создание диаграммы Ганта в Excel 2007 (Видео, eng)
* Создание диаграммы Ганта в Excel (Видео, rus)
* Календарные графики в Excel (диаграмма Ганта)
Майлы бәшмәк

мини

**Майлы бәшмәк** () () — ырыуы көпшәле бәшмәктәр , ғаиләһе Болет һымаҡтар (). Исемен майлы булыуғ бәйле алған. Эшләпәһе -тайғалаҡ. Майлы бәшмәктәрҙең башҡа болет һымаҡтарҙан айырмалығы шунда: ул елем һымаҡ йәбешкәк, эшләпәһенең ҡабығы һәм балдағы бик тиҙ ҡубып сыға. 

## Морфология
* **Эшләпәһе** ярым йоморонан алып тигеҙ формалығаса, шыма, елемле һәм йәбешкәк лайлалы, тышынан тиҙ әрселә. Ҡаплап торған япмаһы (шәхси япма) ла булырға мөмкин. 
* **[[Гименофор#Көпшә һымаҡ |Гименофор]]** эшләпәһенән тиҙ айырылып сыға,өҫтө-өҫтөнә үҫә, йәки тәпәш һаплы, һары йәки аҡ төҫтә. 
* **[[Һабы]]** тоташ, шыма йәки бөртөклө, ҡайһы саҡ ҡара япма ҡалдыҡтары менән балдағы була. 
* **[[Йомшағы]]** аҡ йәки һарғылт, төҫөн ҡыҙылға йәки зәңгәргә тиҙ генә үҙгәртә һалып бармай. 
* **[[Спора порошогы]]** һарының төрлө сағылыштары төҫөндә. 

## [[Тирә-яҡ мөхит]] һәм таралышы

Бар төрҙәре лә *Suillus* — ылыҫлы ағастар менән микоризо барлыҡҡа килтереүселәр  , бигерәк тә ике ылыҫлы йәки биш ылыҫлы ағастар  ҡарағайҙар һәм  ҡарағастар менән.  Таралышы Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәте, урындағы һәм килтерелгән төрҙәре донъяның бар төбәктәрендә лә осрай. Африкала һәм Австралияла ла билдәле.

## Төрҙәре
Майлы бәшмәктәр ырыуы 40-50 төрҙө эсенә ала.




Төрҙәрҙең тулы исемлеге





## Әҙәбиәт
* *Дермек А.* Грибы. — Братислава: изд-во «Словарт», 1989.
* *Гарибова Л. В., Сидорова И. И.* Грибы — М.: ABF 1997. ISBN 5-87484-046-X

## Һылтанмалар
* Род Маслёнок на сайте «Грибы Калужской области»

## Иҫкәрмәләр
Ментрида

**Ментрида** () — Испаниялағы муниципалитет , Толедо провинцияһына, Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһе составына керә. Муниципалитет (комарки) Торрихос районында урынлашҡан. 87 км² майҙанды биләй. Халҡы 4780 кеше (2010 йыл). Провинция административ үҙәгенәсә — 54 км.

Нуэстра Сеньора де ла Нативидад бағымсылыҡ итә.

## Демография

## Һылтанмалар
* Официальная страница 
* Diputación de Toledo 
* Descripción del Escudo
Наҡаҫбаш заказнигы

**Наҡаҫбаш заказнигы** — Көйөргәҙе һәм Күгәрсен районы биләмәләрендә урынлашҡан. БАССР-ҙың министрҙар советы 1969 йылдың 18 мартындағы 149-сы һанлы «Наҡаҫбаш республика дәүләт заказнигын төҙөү» тураһындағы постановлениеһы тарафынан ойошторола. Дөйөм майҙаны 23830 гектар. Көйөргәҙе районының 10830 гектар майҙаны инә. Заказник биләмәһендә Наҡаҫ, Керәүле, Тирәкле,Ерекле һәм башҡа ваҡ йылғалар аға. 

Заказникта һоро айыу, ҡабан, һеләүһен, бурһыҡ, урман аҫы, ҡондоҙ, аҡ ҡуян, үрғуян, дала бөркөтө, ҡыйғыр һәм башҡа һунар өсөн тыйылған кейек хайуандар һәм ҡоштар бар. Бында шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бәрҙе (балыҡ), ҡыр тауығы, әрмәнде (баҡа), өкө, һарыбаш тумыртҡа һәм башҡа төр йәнлек-ҡоштар һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ә.Й. Ҡотлоәхмәтов, Л.Р. Хәбибуллина, Г.Н.Басов. «Көйөргәҙе ере: Заман, ваҡиғалар, кешеләр» Ермолаево -2005 йыл. ISBN 5-901834-25-9

## Һылтанмалар
* 
* Көйөргәҙе районы хәкимиәте рәсми сайты (урыҫ.) 
* Башҡортостан Республикаһы рәсми мәғлүмәт сайтында Көйөргәҙе районы (урыҫ.)
Умлаут

thumb|Немец клавиатураһында умлауттар

**Умля́ут** йә һирәгерәк **умла́ут** () — хәреф өҫтөндә ике нөктә, диакритик билдә. Умляут хәрефтен әйтелешен үҙгәртә. Мәҫәлән, немец хәрефе «o» шундай тауыштар бирә: [o:] (Boot [Боот] «кәмә») йә [ɔ] (Post [пост] «почта»). Умляут ҡушҡандан һуң [ø] (башҡортса «ө») тауышын бирә: schön [шө:н] «матур», Löwe [лө́:вэ] «арыҫлан», böse [бө́:зэ] «уҫал», Öl [ө:л] «үҫемлек майы».
Аҫыл болан

**Аҫы́л бола́н** () — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан.

## Иҫкәрмәләр
Йөҙөм (мәғәнәләр)

**Йөҙөм**. 

* Йөҙөм — сығышы менән йылы яҡта борондан үҫкән  үрмәле емеш ағасы. Был ағастың ҡырағай төрҙәре лә, баҡсала, сәсеп үҫтерелә торғандары ла бар. Башҡортостанда 1902 йылда, әлеге Кушнаренко районы үҙәгендә үҫтерелә башлаған һәм хәҙер республика баҡсасылары йылдан-йыл күберәк баҡсаларында үҫтерә.
* Йөҙөм (еләк) — шул ағас бирә торған һутлы, татлы емеш. Тәлгәштәре суҡ, ярайһы тығыҙ була. Киптерелгән емешен башҡорт халҡы элек-электән аш-һыуҙа файҙаланған, бигерәк тә ураҙала ауыҙ асыу, сәхәр ваҡыттарында мотлаҡ тейешле ризыҡтар иҫәбенә ингән.
Кешенең йыуан эсәге

**Йыуан эсәк** () — аш һеңдереү трактының, атап әйткәндә эсәктәрҙең, аҫҡы, тамамланған өлөшө, башлыса шунда һыу тәнгә һеңә һәм аҙыҡ иҙмәһе (химус) тиҙәккә әүерелә. Артҡы эсәктең сығарылмаһы булып тора.

Йыуан эсәктең көбө нәҙек эсәктекенән ҡалыныраҡ булған өсөн ул шулай аталған да инде. Шулай уҡ диаметры ла нәҙек эсәктекенән киңерәк.

Эсәктең баугиний ҡапҡасы тип аталған урынынан анусҡа (йәғни, артҡы юлға) тиклемге өлөшө йыуан эсәк тип атала.

Кешенең йыуан эсәгендә анатомия күҙлегенән ошондай бүлемдәр бар:

* һуҡыр эсәк (, ), селәүсен кеүек үҫентеһе бар (, );
* туҡ эсәк (, ) үҙенең өлөштәре ошондай:
** өҫкә ҡараған туҡ эсәк (, );
** арҡыры ятҡан туҡ эсәк (, );
** аҫҡа ҡараған туҡ эсәк (, );
** сигма рәүешле туҡ эсәк (, );
* тура эсәк, (, )), киң өлөшө — тура эсәк ампулаһы (, )), һәм тамамланыуға табан нәҙегәйгән өлөшө — артҡы юл каналы (, )), ул анус менән тамамлана (, )).

Йыуан эсәк кешенең ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе таз һөйәге ҡыуышлығында урынлашҡан, оҙонлоғо 1,5 — 2 м.

## Иҫкәрмәләр
Әрмәнстан гимны

Әрмәнстан Республикаһының Дәүләт гимны-"Мер һайрених"(Микаел Надбандян һүҙ. Берсег Каначян муз.) композицияһынан тора һәм Әрмән Республикаһының дәүләт символы. Ул композиция 1991 й. 1 июнендә ӘР Юғары Советы Бойороғо менән ҡабул ителде.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Райхан

**Райхан** () — ырыуы бер йыллыҡ һәм күп йылыҡ үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар, ғаиләлеге .

Ырыу тропик һәм йылы уртаса бүлкәт вәкилдәре.

## Биологик яҙма

Сәмскәһе 6-10 сәскәнән торған сәскәлек. Улар бер башаҡҡа йәки киҫәүгә йыйылған. Каса япрағы оҙонса түңәрәк йәки ҡыңғырау һымаҡ, емешләнгәс оҙоная һәм аҫҡа ҡарап борола, биш тешле, өҫкө теше башҡаларға ҡарағанда киңерәк, ярылы, киң оҙонса түңәрәк, каса япрағынан тыш яҡҡа сығып тора һәм күрше тештәргә һыйына. Тажы көпшәле, ике иренле, аҫҡы ирене өҫкөләренә ҡарағанда аҫ яҡҡа һалпайған. Башҡа дүртеһе бергә өҫкө ирен булып торалар. Һеркәсе 4-әү, өҫкөләре сәс толомо һымаҡ. Япраҡтары ҡапмп ҡаршы теҙелгән.

Емеше —  шыма сәтләүек.

## Ҡулланылышы
Япраҡтары һәм һабағы тәмле еҫле булғанға күрә йәшел килеш тә, киптереп тә тәмләткес булараҡ файҙаланыла. Соустарға, төрлө аштарға ҡушыла.

### райхан ҡушылған тәмләткестәр

* Песто
* Прован үләндәре

## Классификация
### Төрҙәре

На сайте Королевских ботанических садов в Кью указано 69 видов рода:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Таксономия

*'Райхан* райхандар ырыуына, баллыбайҙар ғаиләлегенә керә. 
Род ' входит в триба  аҫ ғаилә  ғәиләлеге  рәте .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Базилик  на agbina.com 
* Базилик на onego.ru