open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары

**«Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары»** — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙы һәм уның тарихын Кәрим Дияров 1921 йылда Баймаҡ районы Иҫәнбәт ауылынан Байбулатов Ғатау Ҡазихан улынан яҙып алған.

Йыр Ырымбур ҡәлғәһен төҙөргә ҡыуылған башҡорт ир-егеттәре тарафынан сығарылған.

## Тарихы
Ырымбур ҡалаһын төҙөгән йылдарҙа башҡорттарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы мәжбүри рәүештә ҡала төҙөлөшөнә ебәргәндәр. Бащҡорт ир-егеттәре, бәғзеләре ат менән, бәғзеләре йәйәүләп, Ырымбурға ағыла, юлда төн ҡунып китеү өсөн төрлө ауылдарҙа туҡталырға тура килә. Шулай юлсылар нуғайбәк халҡы менән танышып, аралашып китә. Төҙөлөшкә юлаусы башҡорттар араһында ҡурайсылар, йырсылар ҙа була, ялға туҡтаған ауылдарҙа йырлап-бейеп күңел асҡандар. Ауыл йәштәре лә уйынсылар янына йыйылып, уйнап-көлөп күңел асҡан. Урындағы йәштәр менән башҡорт егеттәре араһында дуҫлыҡ бәйләнештәре башлана. Башҡорт егеттәренең бигерәк тә ҡурай моңдары ҡыҙҙарҙы әсир иткән. Башҡорт егеттәре нуғайбәк ҡыҙҙарына ғашиҡ булып, аҙаҡтан бындағы һылыуҙарға өйләнеп ҡуйғандары ла булған. Бер сәсән егет үҙенә күрә көй сығарған:

Ырымбурҙың, ай, ҡыҙҙары,

Зифа буйлы, зифа буйлы,

Змфа буйлы үҙҙәре:

Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,

Бигерәк матур йөҙҙәре,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары,

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Егеттең йыры башҡорттар араһында ғына түгел, урындағы халыҡ араһында ла тиҙ таралып киткән. Ҡурайсылар, йырсылар был йырҙы киләсәк быуынға мираҫ итеп еткергән.

Ырымбур тигән бер ҡалала

Сибәр ирҙәр, сибәр ирҙәр,

Сибәр ирҙәр мал таба,

Һөйөп йөрөп, үлеп китһәң, Һөйгәнең ятҡа ҡала,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары…

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Бер тин аҡсам ҡалманы, бер тин аҡсам ҡалманы,

Бер тин аҡсам ҡалманы.

Һөйгән йәрем илап ҡалды,

Алып ҡайтып булманы.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Аяҡтарым, аяҡтарым бик талды,

Һөйөп йөрөп ала алманым,

Һөйгәнем ятҡа ҡалды,

Ашығып-ашығып аға ла ҡар һыуы,

Ник баҫылмай йөрәгем ярһыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Фролова Ирина Васильевна

**Ирина Васильевна Фролова** (12.04.1970) — философ, философия фәндәре докторы (2006), профессор (2011). БР‑ҙың мәғариф отличнигы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф эшмкәре

## Биографияһы
Ирина Васильевна Фролова 1970 йылдың 12 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.

Мәктәпте алтын миҙалға тамамлағандан һуң, 1992 йылда БДУ‑ның тарих факультетында уҡый, ҡыҙыл дипломға лайыҡ була. Философия кафедраһы буйынса аспирантурала белем ала. 

2003 йылда Хоҡуҡ институтын тамамлаған.

1996—2013 йылдарҙа һәм 2017 йылда Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, 

1995 йылда «Генезис русской утопии: утопические традиции и исторические судьбы России» темаһына кандидатлыҡҡа диссертация яҡлай. Өлкән преподаватель, доцент.

Профессор Ғәлимов Баязит Сабирйән улы етәкселегендә докторантураның көндөҙгө бүлегендә уҡый. 

2005 йылда «Утопия: сущность и развитие: опыт социально-философской концептуализации» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

Шул уҡ ваҡытта 2009 йылдан башлап Идара итеү һәм дәүләт хеҙмәте проблемалары ғилми-тикшеренеү үҙәге етәксеһе була.

2015-2017 йылдарҙа БР Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының фәнни эштәр буйынса проректоры вазифаһын башҡара.

2017 йылдан — БДУ‑ның Тарих һәм дәүләт идаралығы институтында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары. 

Фәнни хеҙмәттәре политология, социаль философия проблемаларына, хәҙерге көнбайыш философияһы, утопия философияһы, сәйәси философияға арналған

Социаль утопия мәсьәләһе менән, аспирантурала, тикшеренеүсе булараҡ аяҡҡа баҫҡан саҡта, мауыға башланым. Утопияларҙың барлыҡҡа килеүе һәр ваҡыт тормоштағы иҫкелеккә ҡаршы көрәшеү, йәғни утопия - ул ижади фекерләү, бөгөнгөнөң төп ерлеген ҡайтанан ҡарап сығыу һәм киләсәккә күҙ һалыу менән бәйле. Утопик проекттар мөһим эвристик роль уйнай, шуға күрә минең тикшеренеүем - утопияны феномен булараҡ «аҡлау», сөнки термин йыш ҡына кире коннотацияға эйә. Мин таянған структура-конструктив ҡараш методологияһы йәмғиәтте кеше тырышлығы менән үҙгәртергә мөмкин тигән күҙаллауҙан ғибәрәт. Һәм был хәл күңелгә ышаныс - оптимизм өҫтәй

Алты уҡыусы – философия фәндәре кандидаттары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БР мәғариф отличнигы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф эшмкәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө фән һәм технологиялар университеты
* Надеждина Вера Александровна

## Сығанаҡтар
* Социальная утопия: тип сознания, идеал и эксперимент. Уфа, 1997 (авторҙаш)
* Оправдание утопии: опыт социально-философской реконструкции. Уфа, 2004
* Современное социогуманитарное познание: опыт применения принципа дополнительности. Уфа, 2009 (авторҙаш)
* Успех: социально‑философская концептуализация. Уфа, 2011 (авторҙаш)

## Һылтанмалар
* 
* Наука – возможность заглянуть в будущее. Фролова Ирина Васильевна
* Преподаватели кафедры государственного управления 

## Иҫкәрмәләр
Надеждина Вера Александровна

**Вера Александровна Надеждина** (1.09.1954) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012).

## Биографияһы
Вера Александровна Надеждина 1954 йылдың 1 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһының 69-сы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1980 йылдан башлап Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире,

шул уҡ ваҡытта 1995—2013 йылдарҙа — Ырымбур дәүләт университетының Өфө филиалында уҡыта.

2006—2010 йылдарҙа гуманитар һәм социаль фәндәр кафедраһы мөдире.

2005 йылда Надеждина В. А. Санкт-Петербург ҡалаһында «Государственная социальная политика на Южном Урале в годы НЭПа» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Фәнни тикшеренеүҙәре яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда Көньяҡ Уралда тарих һәм социаль сәйәсәт мәсьәләләренә арналған.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө фән һәм технологиялар университеты
* Фролова Ирина Васильевна

## Сығанаҡтар
* «…всё к социализму иду и никак не могу дойти»: рабочие и крестьяне Южного Урала и социальная политика Советского государства в годы НЭПа. Уфа, 2005
* Нэповская Россия в зеркале социальной истории //Отечественная история. 2007. № 4; Эволюция общественно-политических настроений рабочих и крестьянства Оренбургской губернии в 20-е годы. Уфа, 2010 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* 
* Профессорско-преподавательский состав
* Государственная социальная политика на Южном Урале в годы НЭПа (диссертация), 2005

## Иҫкәрмәләр
Ғөбәйҙуллина Зәйтүнә Хатип ҡыҙы

**Ғөбәйҙуллина Зәйтүнә Хатип ҡыҙы** (2.01.1936-10.06.2022) — хор дирижёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1975).

## Биографияһы
Зәйтүнә Хатип ҡыҙы Ғөбәйҙуллина 1936 йылдың 2 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Аҙау ауылында тыуған.

1961 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.

1966 йылда Гнесиндар исемендәге музыкаль-пед.агогия институтының Өфө уҡыу-консультация пунктында, икеһе лә — М. П. Фоменков класында шөғөлләнә.

1961—1969 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 2-се педагогия училищеһы преподавателе,

1970—1979 йылдарҙа — Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы.

1969—1970 һәм 1979-19 йылдарҙа Башҡортостан хор капеллаһының хормейстеры.
 
1961—1991 йылдарҙа Башҡортостан Музыка йәмғиәте балалар хорының художество етәксеһе,

1985—1991 йылдарҙа БССР Музыкаль йәмғиәте идараһының рәйес урынбаҫары.

Ғөбәйҙуллина етәкләгән ижади коллективтар Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1969),

Ҡазанда үткән Бөтә Рәсәй балалар һәм үҫмерҙәр өсөн музыка аҙналығында (1977),

Өфөлә уҙған Республика йыр, музыка һәм бейеү байрамында (1983) ҡатнаша, СССР буйлап гастролдәрҙә була. Коллективтар репертуарында ватан һәм сит ил композиторҙарының хор әҫәрҙәре.

Бөтә Рәсәй музыкаль коллективтар смотры (Өфө, 1974) лауреаты исемен яулаған Музыка йәмғиәтенең балалар хорын (1961), Өфө сәнғәт училищеһының башҡорт хорын һәм вокаль ансамблен (1975) ойоштороусы.

Уҡыусылары араһында Н. Н. Иҡсанова.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1975).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө сәнғәт училищеһы

## Һылтанмалар
* 
* Сообщение о кончине Губайдуллиной З. Х.

## Иҫкәрмәләр
Третьякова Евгения Николаевна

**Третьякова Евгения Николаевна** (20 декабрь 1899 йыл — 1 август 1986 йыл) — педиатр. Медицина фәндәре докторы (1957), профессор (1958). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945).

## Биографияһы
Евгения Николаевна Третьякова 1899 йылдың 20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында тыуа. 1924 йылда Томск университетының медицина факультетын тамамлай. Үҙ аллы табип эшмәкәрлеге Омск ҡалаһының балалар дауалау-профилактика учреждениеларында башлана. Йәш табиптың һәләтлелеге билдәле академик О. Д. Соколова-Пономареваның иғтибарын йәлеп итә. Уның етәкселегендә Евгения Николаевна балалар ауырыуҙары клиникаһының ординаторынан алып төп өлкән ассистентына тиклем хеҙмәт юлын үтә. 1936—1946 йылдарҙа Евгения Николаевнаның хеҙмәт эшмәкәрлеге Төрөкмән медицина институтында була, унда доцент, һуңынан балалар ауырыуҙары кафедраһы һәм клиникаһы мөдире итеп һайлана. Уның етәкселегендә Төрөкмән ССР-ында яңы тыуған сабыйҙар өсөн тәүге махсуслаштырылған бүлек асыла. 
1946—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй. 1950 йылдан алып 1969 йылға тиклем профессор Евгения Николаевна Третьякова балалар ауырыуҙары кафедраһын етәкләй. 1956 йылда бала саҡта ревматизм проблемаларына арналған докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 

Евгения Николаевнаның айырым ҡаҙанышы — уның күп йыллыҡ ныҡышмалы башланғысы буйынса 1961 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтында педиатрия факультеты асыла. Ғалимдар советы ҡарары менән 2003 йылдың авгусында балалар ауырыуҙары кафедраһына профессор Евгения Николаевна Третьякованың исеме бирелә.
## Ижтимағи эшмәкәрлеге
Ул ҙур ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеген әүҙем йәмәғәт эше менән бергә алып бара: Башҡортостан балаларына дауалау-профилактика ярҙамы советы рәйесе, РСФСР һәм СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының балаларға дауалау-профилактика ярҙамы советы ағзаһы, Бөтә Союз ревматологияға ҡаршы комитеттың балалар секцияһы ағзаһы, Башҡортостандың балалар табиптары йәмғиәте рәйесе, Бөтә Союз кардиология йәмғиәте идараһы ағзаһы. Күп йылдар дауамында ул «Вопросы  охраны материнства и детства» журналының редакция советы ағзаһы була. Е.Н. Третьякованы бер нисә тапҡыр халыҡ депутаттарының ҡала Советы депутаты итеп һайлайҙар.  Ул илебеҙҙә һәм сит илдәрҙә бик күп съездарҙа, конференцияларҙа, симпозиумдарҙа әүҙем ҡатнаша.
## Фәнни эшмәкәрлеге
Третьякова табип-педиатрҙарҙың һәм ата-әсәләрҙең өҫтәл китабына әүерелгән сабый балаларҙы дөрөҫ ашатырға өйрәтеү буйынса белешмә авторы. Уның етәкселегендә 15 кандидатлыҡ диссертацияһы һәм өс докторлыҡ диссертацияһы башҡарылған. Ул 2 монография авторы, педиатрияның көнүҙәк мәсьәләләре буйынса 80-дән ашыу ғилми эше баҫылған. 

Евгения Николаевна антибиотиктарҙы, сульфаниламидтарҙы һәм башҡа дарыу препараттарын махсус күрһәтмәһеҙ киң ҡулланыуға ҡаршы була, тәбиғи туҡландырыуҙы һаҡлап ҡалыу, әсәләрҙе бер йәшкә тиклемге балаларҙы массаж һәм гимнастика алымдарына киң өйрәтеү өсөн көрәшә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе 
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Краткая энциклопедия Башкортостан. Третьякова Евгения Николаевна. стр 572.
Ҡарасәс (бейеү)

**«Ҡарасәс»** () — башҡорт халыҡ ҡыҙҙар бейеүе, яңғыҙ бейеү. Бейеү сюжеты 2003 йылда күренекле ҡурайсы Сәйфулла Дилмөхәмәтовтан Йылайыр районының Иҫке Яҡуп ауылында «Салауат йыйыны» халыҡ байрамы ваҡытында Розалиә Солтангәрәева яҙып ала.

## Тарихы
Башҡорт халҡы элек йыл һайын йыйын-байрамдар үткәреп килгән. Көрәш, сәсәндәр ҙә һүҙ оҫталығында көс һынаша, шулай уҡ «ырыу йырсыһы», «ырыу бейеүсеһе» исемдәре өсөн көс һынашыу булған. Йыл һайын бейеүселәр араһында төп бүләкте йәм-йәшел күҙле, һомғол буйлы, тубыҡҡа тиклем төшөп торған оҙон ҡара сәсле, ай нурындай балҡып торған битле үҫәргән ырыуы һылыуҡайы Ҡарасэс алып килә. Был һылыуҡайҙы бөтәһе лә хәтерендә ҡалдыра, һәр саҡ уның арбаусы бейеүен көтөп ала. Сираттағы йыйында ул, майҙанды хайран ҡалдырып, төп бүләкте ота һәм «Ырыу бейеүсеһе» исеменә лайыҡ була. Бер ваҡыт үҙе тураһында яуыз телдәрҙән «бейеү менән түгел, матурлығы менән арбай ул», тигән хәбәр ишетә. Ҡарасэс быны ишетеп, йәне көйә: «Киләһе йыйынға „йөҙһөҙ“, битемде күрһәтмәйенсә бейейәсәкмен!» — тигән ҡарар ҡабул итә.

Йылдағыса йыйын ваҡыты етә. Йырсыларҙы, ҡурайсыларҙы барыһы ла иғтибар менән тыңлай. Оҫта башҡарғандарҙы тамашасы һоҡланып алҡышлай. Һомғол кәүҙәле, битен ҙур ҡыҙыл яулыҡ менән йәшергән бер ҡыҙ майҙанға сыға. Һылыуҡайҙың бейеү хәрәкәттәренең нәфислеге, етеҙлеге барса халыҡты хайран ҡалдыра. Уның һығылмалы кәүҙәһе ҡамыш кеүек сайҡала; ҡулдары менән тулҡындарҙы, һыу ағымын күрһәтә; ваҡ таштарҙы ҡуҙғатҡандай, таулы битләү буйлап үҙәнгә тәгәрәй. Башта ҡыҙ яйлап ҡына ҙур түңәрәк яһай, көйҙө ваҡ тыпырҙауҙар менән тамамлай. Унан һуң елдәй осоп, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа өйөрөлөп-өйөрөлөп ала. Артабан тубыҡланып, битен инештә йыуғанын, ҡоштарҙы шатланып сәләмләгәнен күрһәтә. Ҡарасәстең бейеүенә хайран ҡалып, һәммәһе лә: Кем һуң, кем ул?- ти «Бәлки, бик тә йәмһеҙ ҡатындыр, шуға битен йәшерергә тырышалыр», — тип бышылдаша тамашасы. Ләкин тәжрибәле аҡһаҡалдар Ҡарасәстең бейеү хәрәкәттәрен шунда уҡ таный, сабырлыҡ күрһәтә. Күпмелер ваҡыттан һуң бейеү тамамлана. Тамашасы ҡыҙ бейеүен көслө алҡыштарға күмә. Аҡһаҡалдар «Йыйын бейеүсеһе» исемен иғлан итә, шунда ғына Ҡарасәс битен аса. Был бит Ҡарасәс, тип халыҡ гөж килә, ҡыҙ үҙенең шулай тирә-яҡта оҫта бейеүсе булыуын иҫбатлай, ә ул ижад иткән бейеү «Ҡарасәс» исеме менән халыҡҡа мираҫ булып ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Ханкан Шерин

**Шерин Ханкан** (**Энн Кристин Ханкан**; 13 октябрь 1974 йыл) — Данияның (һәм Скандинавияның) тәүге имам ҡатын-ҡыҙы; Копенгагенда ҡатын-ҡыҙҙар етәкселек иткән мәсеткә нигеҙ һалыусы. Ул шулай уҡ мосолман мәсьәләләре, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм экстремизмдың интеграцияһы буйынса әүҙем ағза булып тора, һәм ислам һәм сәйәсәте мәсьәләләре буйынса бик күп текстар яҙа.
Ханкан үҙ илендә беренсе ҡатын-ҡыҙ имам була, уның маҡсаты — ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен төҙәтеү.

Шериндың бурысы — Ҡөрьәндең «патриархаль интерпретацияһына» ҡаршы көрәш, үҫеп килеүсе исламофобияға ҡаршы тороу һәм прогрессив ислам ҡиммәттәрен пропагандалау. Ханкан BBC-ның 2016 йылдағы 100 йыл ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип таныла.

## Биографияһы
Ханкан 1974 йылдың 13 октябрендә Данияла Сүриә һәм фин-уғыр кешеһе ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы сәйәси ҡасаҡ һәм профеминист була. Ханкан Дамаскиҙа уҡый, 2000 йылда Данияға ҡайта. Ул үҙен ике донъя араһында тыуған итеп хис итә һәм йәшәү маҡсатын ҡапма ҡаршылыҡтарҙы яраштырыу тип һанай.

1992 йылда Копенгаген университетында дин дәрестәрен өйрәнә башлай, ғәрәп телен өйрәнеү курстарына йөрөй. Атаһының сығышына ҡарамаҫтан, ғәрәп теле уның туған теле түгел. 2002 йылда ул социология дин һәм философия магистры дәрәжәһен ала.

## Карьераһы
2016 йылдың февралендә Ханкан Копенгагенда Мәрйәм мәсетен аса. Был . Данияның ҡатын-ҡыҙҙар идара иткән беренсе мәсете; унда тик ҡатын-ҡыҙ имамдар ғына хеҙмәт итә. Мәсеткә бөтә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн асыҡ, ә йома намаҙҙарында тик дини ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡатнаша.. Ханкан Скандинавияла мәсет асҡан беренсе ҡатын-ҡыҙ имам була.

Ханкан Шулай уҡ Critical Muslims, дин менән сәйәсәтте бәйләүсе ойошмаға нигеҙ һала.

2007 йылда ул *«Ислам һәм татыулыҡ-йәмәғәт эше»* (*«Ислам и примирение — общественное дело»*) исемле китап баҫтырып сығара.

Ханкан христиан, йәһүд һәм мосолман институттары патриархаль булып киткәнен билдәләй, һәм ул ҡатын-ҡыҙҙар идара иткән мәсеттәр был традицияға ҡаршы килә тип иҫәпләй.

Беҙ динебеҙҙең патриархаль структураһын яйға һалдыҡ. Һүҙ ислам дине тураһында ғына түгел, ә йәһүд, христианлыҡ һәм башҡа диндәр хаҡында ла бара. Беҙ үҙебеҙҙе һынап ҡарарғға йыйынабыҙ, — ти Шерин Ханкан.

Ханкан оппозицияһы быны илтифатлы ҡабул итә.

Мәсет 2016 йылдың февралендә асыла, ә шул уҡ йылдың авгусында беренсе рәсми ғибәҙәт хеҙмәте үтәлә, һәм унда 60 ҡатын йыйыла. Икенсе имам, Сәлихә Мари Феттех ҡатын-ҡыҙҙар һәм ислам тураһында аңлатма биреп намаҙҙа ҡатнаша. Яңы мәсеттә бер нисә никах-туй үткәрелә. Мәсеттә төрлө диндәрҙең парҙары никахлаша, был бөтә мәсеттәрҙә лә рөхсәт ителмәй.

Дания социал-либераль партияһы парламентына кандидат булып һайлана.

Ханкан 2016 йылда BBC-ның 100 ҡатын-ҡыҙының береһе тип атала.

## Шәхси тормошо
Ханкандың ике ҡыҙы һәм ике улы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
## Һылтанмалар
* Активисты Востока и Азии, которые боролись за права женщин
* Дарья Харченко «Итоги года 10 феминистских достижений 2016 года»
Хисмәтуллина Зарема Рим ҡыҙы

**Хисмәтуллина Зарема Рим ҡыҙы** (; 13 июнь 1966 йыл) —  ғалим-дерматовенеролог. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2013) һәм «Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы» (2004).

## Биографияһы
Хисмәтуллина Зарема Рим ҡыҙы 1966 йылдың 13 июнендә Өфөлә тыуа. 1990 йылда — Башҡорт дәүләт медицина институтын, 1992 йылда — «тире һәм венерик ауырыуҙар» белгеслеге буйынса клиник ординатураны, 1995 йылда «тире һәм венерик ауырыуҙар» белгеслеге буйынса көндөҙгө аспирантураны тамамлай, уны тамамлағандан һуң кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Аспирантураны тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтының дерматовенерология кафедраһында ассистент булып эшләй, 2000—2008 йылдарҙа — доцент, 2008 йылдан әлеге көнгә тиклем Башҡорт дәүләт медицина институтының дерматовенерология кафедраһы мөдире була. 2007 йылда «Зооантропонозная трихофития в Республике Башкортостан (Этиология, клиника, диагностика, лечение)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Әлеге ваҡытта Өфөлә клиникала — Пушкин урамы адресы буйынса 2-се республика дауаханаһында эшләй. Бер үк ваҡытта Хисмәтуллина З.Р. Башҡорт дәүләт медицина университетының Өҫтәмә белем биреү институтында стоматология факультетында һәм дерматовенерология курсында дерматовенерология буйынса лекциялар курсын уҡый. Дауалау, педиатрия һәм стоматология факультеттарында студенттарға практик дәрестәр һәм электив курстар үткәрә.

2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш дерматовенерологы. Башҡорт дәүләт медицина университетының сертификация комиссияһы рәйесе һәм БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «дерматовенерология» белгеслеге буйынса профилле аттестация комиссияһы рәйесе.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһында микотик инфекцияларҙың этиологияһын, клиник үҙенсәлектәрен өйрәнеү­гә, уларҙы диагностикалауға һәм дауалауға арналған. Хисмәтуллина ҡатнашлығында инфильтратив­ эренләткес трихофитияны дауалау ысулдары эшләнә. 

Зарема Рим ҡыҙы 127 фәнни һәм уҡытыу-методик эш, шул иҫәптән ике монография һәм 19 уйлап табыу патенты авторы. Уның етәкселегендә 11 кандидатлыҡ диссертацияһы башҡарылған һәм яҡланған. Әлеге ваҡытта ул — биш диссертация эше етәксеһе.

Хисмәтуллина Зарема Рим ҡыҙы бер нисә тапҡыр халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм төбәк конференцияларында, конгрестарҙа һәм форумдарҙа сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алтынова Наилә Фаяз ҡыҙы

**Алтынова Наилә Фаяз ҡыҙы** (; 9 июнь 1951 йыл) — дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-философ. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Алтынова Наилә Фаяз ҡыҙы 1951 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1976 йылда Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын (хәҙер Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты) тамамлай. Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт медицина институтында лаборант булып башлай, артабан Матди-техник тәьминәт идаралығында эшләй.

1970 йылдың майынан 1994 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында яуаплы эштә. 1979 йылда БАССР Юғары Советы Президиумының ойоштороу бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә.

1994 йылдың октябрендә Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы секретары итеп тәғәйенләнә, ә 1995 йылда яңы ойошторолған Комиссия секретары итеп ҡайтанан һайлана. 2004 йылда Комиссия секретары итеп өсөнсө тапҡыр һайлана. 2008 йылдың сентябренән 2011 йылдың февраленә тиклем Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының дәүләт хоҡуғы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡортостан Республикаһы Президентының 2011 йылдың 18 февралендәге Указы менән Наилә Фаяз ҡыҙы Алтынова Башҡортостан Республикаһының №УП-56 Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 2011 йылдан алып 2017 йылға тиклем Комиссия рәйесе урынбаҫары булып эшләй. Нәйлә Фаяз ҡыҙы Алтынова күп йылдар Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы секретары һәм рәйес урынбаҫары сифатында фиҙаҡәр һәм намыҫлы эш башҡара, утыҙ йылдан ашыу республикала һайлау кампанияларын ойоштороусылар рәтендә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры 

Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһының Маҡтау грамотаһы

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Почёт грамотаһы

Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының Почёт грамотаһы

«Һайлауҙарҙы ойоштороуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе

«Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн» почёт билдәһе

## Иҫкәрмәләр
Парса Фәррухру

**Фаррухру Парса** (перс. فرخ‌رو پارسا‎; 21 март 1922, Ҡом — 8 май 1980, Тәһран) — Иран сәйәси эшмәкәре, табип, педагог, 1968—1971 йылдарҙа мәғариф министры һәм Ирандың беренсе ҡатын-ҡыҙ министры.

Парса һәм башҡа феминистарҙың әүҙемлеге һөҙөмтәһендә илдә айырылышыу процедураһы көйләнә һәм 18 йәшкәсә никах йәшен күтәрелә «Ғаиләне яҡлау тураһында» закон ғәмәлгә инә. Фәррухру артынан күп кенә ҡатындар вазифалы эшкә баҫа. Революциянан һуң ун өс йәшкә тиклем никах йәше кире төшә, ә ҡыҙҙар өсөн енәйәт яуаплылығы йәше — туғыҙға (ир бала өсөн ул ун дүрт йәш булып ҡала)

## Биографияһы
Фаррухру Парса 1922 йылда Кум ҡалаһында тыуған. Уның әсәһе, Фахре-Афаг Парса, Ирандың беренсе ҡатын-ҡыҙҙар журналы «Джахан-е зен» (Ҡатын-ҡыҙҙар донъяһы) мөхәррире һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыу хоҡуғы өсөн көрәшсе була. Ошо сәбәптән ул 1921 йылда ире Фәррухдин Парса менән бергә Әхмәт Ҡәүем хөкүмәт тарафынан Кум ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. Бер аҙҙан яңы премьер-министр Хәсән Мостоуфи ғаиләгә Тәһранға кире ҡайтырға рөхсәт итә.

Фаррухру Парса медицина белеме ала, шунан һуң Фаррухру Жанна дарк исемендәге мәктәптә биология уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша, унда ул буласаҡ Иран императрицаһын Фарах Дибены (Пәхләүи, Фәрәх) уҡыта

1963 йылда Парса Иран парламентына һайлана һәм бер үк ваҡытта тиерлек Мөхәммәт Риза Пәхләүи исеменә Иран ҡатын-ҡыҙҙарына тауыш биреү хоҡуғын биреүҙе һорап петициялар яҙа башлай. Бөтә халыҡ конституцион референдумынан һуң шул уҡ йылда эшләнә1965 йылда ул Ирандың мәғариф министры урынбаҫары, ә 1968 йылда — министры булып китә. Мәғариф министры вазифаһында ҡыҙҙарға һәм ярлы ғаиләләрҙәге малайҙарға белем биреү мөмкинлеге биреп, илдә мәктәптәр һәм университеттар төҙөү мөмкинлеген алды. Рухи мәктәптәр өсөн парса министрлығын да субсидиялаған.

Ирандың тәүге ҡатын-ҡыҙ табиптарының береһе, илдәге беренсе һәм һуңғы ҡатын-ҡыҙ министр, Парса Ислам революцияһынан һуң, 8 май 1980 йылда атып үлтерелә.
Яҙмыш иронияһы буйынса, Иран революцияһының әүҙем эшмәкәрҙәре Мөхәммәт Бәхешти, Мөхәммәт-Жәүәд Бахонар һәм Мөхәммәт-Али Реджайи Парса асҡан Иран университеттарында белем ала һәм уның ведомствоһы иҫәбенә уҡый. Тап уның рөхсәте менән министрлыҡ Гамбургта һәм Бахонаромда Бәхешти Ислам мәктәбен һәм Тәһранда бер нисә дини мәктәп асыуға аҡса бүлә.

Баларына һуңғы хатында былай тип яҙа:


Мин табип, шуға үлемдән ҡурҡмайым. Үлем — бер мәл генә һәм башҡа бер нәмә лә түгел. Көсләп пәрәнжә менән ҡапланған килеш оялып йәшәүгә ҡарағанда, асыҡ ҡулдар менән үлем менән осрашырға теләр инем. Ярты быуатлыҡ ир-егеттәр менән ҡатын-ҡыҙҙар араһында тигеҙлек өсөн көрәшкәнемә тәүбә итеүемде көткәндәргә буйһонмаясаҡмын. Япма кейеп, үткәндәргә кире ҡайтырға әҙер түгелмен.


Файл:Jam'iat_e_nesvan_e_vatan-khah01.jpg|альт=Члены Ассоциации патриотических женщин Ирана в 30-е годы. Крайняя слева сидит Фахре-Афаг Парса|30-сы йылдарҙың Ирандың патриотик ҡатын-ҡыҙҙар Ассоциацияһы. Һул яҡта Фәрруху Парса ултыра
Файл:F_parsa.jpg|альт=Фарруху Парса на суде в 1979 году|Фарруху Парса 1979 йылды суда


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*
Ҡала майҙаны

**Майҙан** *(майдан)*  —  Ҡала йәки ауыл эсендәге асыҡ тигеҙ урын. Архитектура йәһәтенән ойошторолған, биналар һәм йәшел үҫемлектәр менән уратып алынған, ҡала һәм ауыл инфраструктураһы объекты.
Майҙандарҙың күбеһе асыҡ баҙарҙар, концерттар, сәйәси митингылар һәм тигеҙ ер талап иткән башҡа саралар өсөн яраҡлы ҡатмарлы ландшафт булып тора. Ҡала майҙандары ҡала үҙәгендә урынлашҡанлыҡтан, улар ғәҙәттә бәләкәй магазиндар менән уратып алынған. Уларҙың үҙәгендә йыш ҡына ҡоҙоҡ, һәйкәл, статуя йәки башҡа шундай архитектура объекты урынлашҡан. Фонтандары булғандарҙы ҡайһы берҙә фонтан майҙандары тип атайҙар.

Майҙандарҙың традицион атамалары: боронғо грек — агора, рим — форум, испан — плаза, немец — плац, француз — эспланада, көнсығыш (азия) —майдан (майҙан) (баҙар майҙаны). 

## Төрҙәре
Айырып күрһәтәләр:

* ҡала һәм ауыл: һарай, ратуша, үҙәк һәм башҡалар;
* транспорт майҙандары: вокзал яны, завод алды һәм башҡалар;
* йәйәүлеләр майҙандары: театр, сауҙа (баҙар), мемориаль, собор, ратуша;
* башҡалар.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр
Индустриаль парк

**Индустриаль парк (сәнәғәт паркы)** — етештереү һәм башҡа предприятиелар дөйөм инфраструктура һәм үҙ-ара етештереү хеҙмәттәшлеге аша берләштерелгән махсус территория. Индустриаль парк булдырыуҙың маҡсаты — дөйөм эшмәкәрлек өлкәһе булған йәки берҙәм инженер инфраструктураһын файҙаланған предприятиеларҙы — электр ҡоролмаларын һәм электр селтәрҙәрен, йылытыу селтәрҙәрен, һыу объекттарын, канализация һәм таҙартыу ҡоролмаларын, элемтә һәм сигнализация селтәрҙәрен, һаҡсыларҙы һәм башҡаларҙы бер территорияға туплау. Бындай тупланыу индустриаль паркта ҡатнашыусыларҙың барыһына ла инфраструктура сығымдарын экономияларға мөмкинлек бирә.

Етештереү предприятиеларының ошондай территориаль берләшмәләрен *сәнәғәт зонаһы* йәки *сәнәғәт үҫешенең көйләнгән зонаһы* тип атарға мөмкин.

Муниципаль берәмектең иҡтисадын үҫтереү өсөн элекке сәнәғәт предприятиелары базаһында булдырылған индустриаль парктары айырыуса әһәмиәткә эйә була ала. Бер нисә ойоштороу сараларын үткәргәндә:  — сәнәғәт зонаһына айырым статус биреү, сәнәғәт паркының идара итеүсе компанияһын булдырыу, муниципаль берәмек хакимиәте менән социаль-иҡтисади партнерлыҡ килешеүе төҙөү, сәнәғәт паркы территорияны үҫтереү үҙәге ролен үтәй ала.

Шулай уҡ һуңғы ваҡытта шәхси инвесторҙар иҫәбенә һәм дәүләт-шәхси партнерлыҡ сиктәрендә индустриаль парктарҙы үҫтереү йүнәлеше күҙәтелә.

## Һылтанмалар
Харченко К.В. Индустриальный парк – инструмент развития муниципальной экономики // Практика муниципального управления. – 2016. - №1. – С.33-41.
Мистик фильм

**Мистик фильм йәки мистика** — кинематография жанры, йыш ҡына фантастика һәм фэнтези элементтарын үҙ эсенә ала. Мистик фильмдарҙың сюжеттары нигеҙендә реаль донъя персонаждарының теге донъя көстәре һәм күренештәре донъяһы менән үҙ-ара бәйләнеше ята. Готика фильмы менән тығыҙ бәйле.

«Мистика» һүҙе грек сығышлы (грек. μυστικός) һәм «йәшерен» тип тәржемә ителә. Антик осорҙа рухтарҙың теге донъяһы менән аралашыу өсөн махсус йолаларҙы серҙәр тип атағандар. Мистика кинематография жанрынан киңрәк һәм унан тыш әҙәбиәттә лә бар.

## Уҡығыҙ
* Leeder, Murray (2017). The Modern Supernatural and the Beginnings of Cinema. Palgrave Macmillan. ISBN 9781137583710.
* Morehead, John W, ed. (2015). The Supernatural Cinema of Guillermo Del Toro: Critical Essays. McFarland. ISBN 9780786495955.
* Rodríguez-Hernández, Raúl; Schaefer, Claudia (2019). The Supernatural Sublime: The Wondrous Ineffability of the Everyday in Films from Mexico and Spain. Nebraska. ISBN 9781496214249.
* Sen, Meheli (2017). Haunting Bollywood: Gender, Genre, and the Supernatural in Hindi Commercial Cinema. University of Texas Press. ISBN 9781477311608.
* Striner, Richard (2011). Supernatural Romance in Film: Tales of Love, Death and the Afterlife. McFarland. ISBN 9780786446643.
Кугубаев Яков Анатольевич

**Кугубаев Яков Анатольевич** (2 июнь 1989 йыл) — эшҡыуар, Башҡортостан Республикаһының 6-7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018 йылдан). Берҙәм Рәсәй партияһы яҡлыларҙың Башҡортостан төбәк советы рәйесе. Партияның генераль советы ағзаһы.

## Биографияһы
Яков Анатольевич Кугубаев 1989 йылдың 2 июнендә Ырымбур ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 2004 йылда шәхси эшҡыуар булып башлай.
2011 йылда Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһын социаль педагог-педагог-психолог һөнәре буйынса тамамлай, шулай уҡ Тверь дәүләт техник университетында ла белем ала (2013). Артабан Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында аспирантурала уҡый (2011—2014), бер үк ваҡытта вузда инженер булып эшләй. 2012—2013 йылдарҙа «Слава Зайцевтың модалар йорто» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең менеджеры була.

Шул уҡ ваҡытта икенсе юғары белем ала — 2013 йылда Тверь дәүләт техник университетын «Мәғлүмәт системалары һәм технологиялар» һөнәре буйынса тамамлай.
2015—2017 йылдарҙа «Кугубаева Л. М.» шәхси предприятиеһы менеджеры. Эшҡыуарлыҡ менән бер рәттән өсөнсө юғары белем ала — Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай (2017). 2017 йылдан бөгөнгәсә крәҫтиән-фермер хужалығын етәкләй, 2019 йылдан алып — «КиберДройд» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең генераль директоры.

2022 йылда дүртенсе юғары белем ала — М. В. Ломоносов исемендәгн Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* "За бескорыстный вклад в организацию Общероссийской акции взаимопомощи «#МыВместе» миҙалы
* РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы Рәйесенең Рәхмәте
* БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесенең Рәхмәте
* Башҡортостан Республикаһында Эшҡуарҙар хоҡуғын яҡлау буйынса уполномоченный аппаратының Рәхмәте
* "НАРОДНЫЙ ФРОНТ «ЗА РОССИЮ» Бөтә Рәсәй ижтимағи хәрәкәтенең Рәхмәте
* БР район хакимиәттәре башлыҡтарының Рәхмәттәре

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ҡарамағындағы Йәш закон сығарыусылар палатаһы Рәйесе урынбаҫары 
"НАРОДНЫЙ ФРОНТ «ЗА РОССИЮ» Бөтә Рәсәй ижтимағи хәрәкәтенең төбәк бүлексәһе штабы ағзаһы 
«Село. Территория развития» проектының төбәк эксперты 
М. Шайморатов исемендәге ирекмәндәр штабы ирекмәне
РФ Дәүләт Думаһы депутатының йәмәғәт башланғысындағы ярҙамсыһы 
БР-ҙа Эшҡыуарҙар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса уполномоченныйҙың йәмәғәт башланғысындағы ярҙамсыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Деятельность: «Кугубаев Яков Анатольевич»
* Депутат, бирянин Яков Кугубаев с товарищами ушел рядовым на СВО
Моратбаҡыев Фәнит Насип улы

**Моратбаҡыев Фәнит Насип улы** (20 сентябрь 1961 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһының йәмәғәт советы рәйесе. «Башҡортостандың халыҡ-патриотик хәрәкәте» төбәк йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2023 йылдан), Йәмәғәт именлеге, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары

## Биографияһы
Фәнит Насип улы Моратбаҡыев 1961 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Урта Баба ауылында тыуа. Күмертау ҡалаһының 1-се урта мәктәбен тамамлай (1979). Аттестат алғандан һуң ике йыл Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә (1979—1981).

Хеҙмәт юлын 1982 йылда Күмертау ҡалаһында «Искра» заводында токарь булып башлай.

1993—1997 йылдарҙа «Баштрансгаз» предприятиеһының Ҡансура газды ер аҫтында һаҡлау станцияһы балта оҫтаһы булып эшләй. Һуңынан 2003 йылға тиклем «Апрель» акционерҙар йәмғиәтенең балта оҫтаһы.

2003 йылдан 2007 йылғаса «Майҙан» гәзите редакцияһы яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең хеҙмәткәрҙәр буйынса директор урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 2019 йылға тиклем Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты рәйесе кәңәшсеһе.

2019—2023 йылдарҙа — «Юрий» аудитор фирмаһы яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең директор урынбаҫары.

2020—2023 йылдарҙа республиканың Көйөргәҙе районы советы рәйесе.

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Президиумы ағзаһы.

«Клуб регионов» федераль эксперттар селтәре эксперты
2023 йылдан — Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фанит МУРАТБАКИЕВ: «Нужно жить чаяниями народа» 
* Фанит Муратбакиев: «Местное самоуправление нужно развивать и поддерживать»
Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы

**Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы** (1 октябрь 1975 йыл) — дәүләт һәм бизнес эшмәкәре, «КМ-Инвест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең башҡарма директоры, иҡтисад фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2023 йылдан).

## Биографияһы
Юлай Ҡыҙрасов 1975 йылдың 1 октябрендә Өфө ҡалаһында  билдәле дәүләт эшмәкәре Фәүҡәт Ҡыҙрасов ғаиләһендә тыуа. 1998 йылда Башҡорт дәүләт университетынан иҡтисадсы һөнәрен алып сыға. Шул уҡ йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай. Юрист һөнәренә эйә була

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1994 йылда «Европацентр — 93» ММПКО-һыннда йөк ташыусы булып башлай, һуңынан шунда уҡ сауҙа буйынса менеджер, сауҙа бүлеге етәксеһе (1997), коммерция директоры (1998) була. 1997 йылда БашКредитБанк Республика Инвестиция Кредит Банкыһында Проектлау финанслауы идаралығының халыҡ-ара бәйләнештәр төркөмө белгесе булып эшләй.

1998 йылдан — «Гольфстрим» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт менеджеры, 1999 йылда — «Гольфстрим-косметик» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт директоры.

1999 йылдан 2009 йылға тиклем «Стройцентр» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры, 2009 йылда — «Аҡ сарлаҡ» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры. 2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгендә эшлекле хакимиәт оҫтаһы квалификацияһын ала.

2009 йылдан алып «КМ-Инвест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры. 2013 йылда «МИРБИС» Мәскәү халыҡ-ара юғары бизнес мәктәбендә дәүләт һәм муниципаль идара итеү менеджеры һөнәренә эйә була. 2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай. 2023 йылдан — Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.

## Хәйриә эшмәкәрлеге
Мәғариф өлкәһендәге социаль әһәмәитәле проекттарға, мохтаждарға ярҙам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «2017 йыл меценаты» дипломы (Өфө ҡалаһы хакимиәтенең почетлы исеме).
* «2015 йыл меценаты» лауреаты.

## Иҫкәрмәләр
Сибәғәтов Флүр Шәрифулла улы

**Сибәғәтов Флүр Шәрифулла улы** (1 ноябрь 1973 йыл) — әҙәбиәт белгесе-ғалим. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар бүлеге мөдире. Филология фәндәре кандидаты (2000), доцент (2003). 

## Биографияһы
Флүр Шәрифулла улы Сибәғәтов 1973 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы 1980 йылдарҙа бөткән Ямашты ауылында тыуған. 

1991 йылда Асы урта мәктәбен тамамлай һәм Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алғандан һуң, 1996—1999 йылдарҙа БДУ-ның башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡый, Башҡортостан Республикаһы Президентының стипендиаты була. Аспирантурала уҡыу менән бергә 1996—2000 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар бүлегендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2000 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан ассистент, 2002 йылдан өлкән уҡытыусы, 2003 йылдан — доцент. 

1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Йәдкәр» фәнни журналының яуаплы секретары була. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар бүлеге мөдире булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Филология фәндәре докторы, профессор Роберт Байымов етәкселегендә «Башҡорт әҙәбиәтендә ҡөрьән мотивтарының художестволы сағылышы» тигән темаға яҙылған кандидатлыҡ диссертацияһын 2000 йылда яҡлай.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Башҡорт әҙәбиәтендә Ҡөръән мотивтары. – Өфө: Ғилем, 2001. – 148 б. 
* ХХ быуат башҡорт әҙәбиәте 2003 – ХХ быуат башҡорт әҙәбиәте тарихы. Юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслек / Р.Н. Баимов, З.Я. Шарипова, Г.Н. Гареева, Ф.Ш. Сибәғәтов, З.А. Әлибаев, Р.Д. Мустафина. – Өфө: Башҡорт дәүләт университеты, 2003. – 576 б. 
* Сибәғәтов Ф.Ш. Йылдар тауышы. Башҡорт журналистикаһы тарихы буйынса уҡыу ҡулланмаһы. – Өфө: Башҡорт дәүләт университеты, 2003. – 104 б. 
* Ислам: дин, әҙип, әҙәбиәт. Монография. – Өфө: Ғилем, 2004. – 96 б. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2020 йыл өсөн Мәжит Ғафури исемендәге Халыҡ-ара йәмәғәт премияһы (2021)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ГБНУ «Академия наук Республики Башкортостан». Официциальный сайт
* ГБУК НБ ИМ.А.-З.ВАЛИДИ Отдел рукописей и редких изданий. Официальный сайт
* В Уфе прошел круглый стол, посвященный деятельности тюрколога Флюра Сибагатова. ИА Башинформ, 29 января 2024 года
Хәрби ант

**Хәрби ант** шулай уҡ **Хәрби присяга** — дәүләт ҡораллы көстәренә хәрби хеҙмәткә саҡырылғанда йәки ҡабул ителгәндә ошо илдең һәр гражданы биргән тантаналы ант.

Ул боронғо замандарҙан уҡ донъяның күпселек дәүләттәренең ҡораллы көстәрендә бар. Урында йәшәгән теге йәки был халыҡтың (халыҡтарҙың) ғөрөф-ғәҙәттәренә, дәүләттең ҡоролошона бәйле хәрби анттың үҙенсәлекле йөкмәткеһе, уны биреүҙең нығынған йолалары бар.

## Рәсәй

### Хәрби анттың мәғәнәүи йөкмәткеһе
Рәсәйҙә күп быуаттар дауамында батша, хөкүмәт, дәүләт ҡоролошо алышынып тора һәм хәрби ант тексы ла күп тапҡырҙар яңынан яҙыла. Әммә бөтә варианттарҙа ла уның мәғәнәһе бер төрлө: ант тантаналы була һәм шулай ҡала.

### Хәрби ант тексы
Хәҙерге редакциялағы текстың йөкмәткеһе түбәндәгесә:"Мин, (фамилияһы, исеме, атаһының исеме), Ватаныма тоғролоҡ тураһында тантаналы ант бирәм.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһын, хәрби уставтарҙың, командирҙар һәм начальниктарҙың бойороҡтарын теүәл үтәргә ант итәм. Хәрби бурысымды лайыҡлы үтәргә, азатлыҡты, Рәсәйҙең бойондороҡһоҙлоғон һәм конституцион ҡоролошон, халыҡты һәм Ватанды батырҙарса яҡларға ант итәм.

Хәрби ант тексы «Хәрби бурыс һәм хәрби хеҙмәт тураһында»ғы Рәсәй Федерацияһы Федераль Законының 1998 йылдың 28 мартындағы 40-сы статьяһы менән раҫлана.
Элек Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 5 ғинуарында сыҡҡан Указы менән раҫланған ант тексы файҙаланылған.

"Мин, (фамилияһы, исеме, атаһының исеме), хәрби хеҙмәт сафына баҫам һәм Рәсәй Федерацияһына һәм уның халҡына тоғролоҡ анты бирәм. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһын һәм закондарын үтәргә, хәрби устав талаптарын, командирҙар һәм начальниктарҙың законлы рәүештә йөкмәтелгән бойороҡтарын теүәл башҡарырға ант итәм.
Хәрби хеҙмәттә булғанда намыҫлы, ғәҙел булырға, уның менән бәйле ауырлыҡтарҙы лайыҡлы үтергә ант итәм. Батырҙарса, үҙ ғүмеремде аямай Рәсәй Федерацияһының халҡын һәм дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлаясаҡмын.
Халыҡҡа һәм улар тарфынан законлы рәүештә һайланған власть органдарына ҡаршы ҡорал ҡулланмаҫҡа ант итәм.
Хәрби хеҙмәтте Рәсәй Федерацияһы территорияһының төрлө мөйөшөндә йәки унан ситтә, мине Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ебәргән урында үтергә һәм үҙем хеҙмәт иткән дәүләттең закондарын үтәргә вәғәҙә бирәм

### Рәсәй Федерацияһында хәрби ант биреү ритуалы
Хәрби ант биреү процедураһы Ҡораллы Көстәрҙең Эске хеҙмәт уставы менән билдәләнгән тәртиптә башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Sven Lange: *Der Fahneneid. Die Geschichte der Schwurverpflichtung im deutschen Militär*, Edition Temmen, Bremen 2003, ISBN 3-86108-365-5
* Markus Euskirchen: *[http://wbk.in-berlin.de/wp/militarrituale/ Militärrituale. Analyse und Kritik eines Herrschaftsinstruments]* (= *PapyRossa-Hochschulschriften.* Bd. 59). PapyRossa-Verlag, Köln 2005, ISBN 3-89438-329-1 (Zugleich: Berlin, FU, Dissertation, 2004).

## Һылтанмалар

* 
* Закон України «Про військовий обов’язок і військову службу»
* Військова присяга
* Декрет ВЦИК 25 марта 1922 г. «О приведении к присяге всей Красной Армии и Красного Флота»
*
Ханлыҡ

**[[Ханлыҡ]]** — төрки дәүләттә идара итеү формаһы. Ханлыҡ — нәҫелдән күсеүсе монархия түгел.

## Тарихи ханлыҡтар
*Ҡаҙан ханлығы
*Жуңғар ханлығы
*Хиуа ханлығы
*Себер ханлығы
*Әстерхан ханлығы
*Ҡаҙаҡ ханлығы
*Бохара ханлығы
*Ҡырым ханлығы
*Үзбәк ханлығы
*Ҡасим ханлығы
*Ҡарабах ханлығы
*Себер ханлығы
*Дербент ханлығы
УГАТУ-САТ

**УГАТУ-САТ** — Өфө дәүләт авиация техник университетының 2009 йылда осоролған күнекмә микроюлдашы.

## Эшләнеүе
«УГАТУ-САТ» микроюлдашы Өфө дәүләт авиация техник университетының «Инфокосмос» студенттар бюроһында эшләнә. Уның бортына бер пикселгә 50 метр рөхсәте булған күп каналлы мультиспектрлы камера урынлаштырыла.

Университеттың белем биреү программаһын тормошҡа ашырыу барышында булдырылған Йыһан уҡыу-фәнни лабораторияһы, «УГАТУ-САТ» ярҙамында тирә-яҡ мөхитте тикшерә, файҙалы ҡаҙылмаларҙы табыу параметрҙарын анализлай, урта кимәлдәге һәм урман янғындарын, һыу баҫыуҙарҙы, температура аномалияларын, атмосфераға химия ҡалдыҡтарын ташлауҙы, авария һөҙөмтәһендә нефть ағыуын күҙәтер, тип күҙаллана.

«УГАТУ-САТ» микроюлдашының ауырлығы 40 килограмм була.

Проект университеттың «Мәғариф» милли проекты сиктәрендә яулаған грантының бер өлөшө иҫәбенә тормошҡа ашырыла һәм уның дөйөм хаҡы 120 миллион һум тәшкил итә («Полёт» производство берекмәһендә эшләнгәне 30 миллион һум тора).

## Йыһанға осороу һәм эшләүе
2009 йылдың 17 сентябрендә Мәскәү ваҡыты менән киске 8 тула 5 минутта Байконур космодромынан ракета йөрөтөүсе «Союз-2» карабы йыһанға «УГАТУ-САТ» фәнни-белем биреү микроюлдашын осора. Ваҡыты 15 сентябргә билдәләнгән булһа ла, һауа торошона бәйле, дата күсерелә. Юлдаштың тәүге сигналдары Өфө дәүләт авиация техник университетының Йыһан мәғлүмәтен тотоу һәм эшкәртеү үҙәгендә ҡабул ителә. Шулай уҡ «УГАТУ-САТ» менән бергә М. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының «Татьяна-2» микроюлдашы ла осорола. Был баш ҡала вузының икенсе тәжрибәһе була, тәүге юлдашы улар уҡыу йортоноң 250 йыллығы уңайынан 2005 йылда осора. Өфө дәүләт авиация техник университеты — Рәсәйҙә йыһанға үҙ микроюлдашын сығарған икенсе вуз.

Уҡыу йорто студенттары шулай уҡ йыһан программаһында ҡатнашырға тейеш була.

2010 йылдың 13 февралендә УГАТУ-САТ микроюлдашы бәйләнешкә сыҡмай. Орбитала бер нисә ай эшләп, Ер тирәләй 157 тапҡыр әйләнгәндән һуң, юлдаш 2009 йыл һуңында сафтан сығып, Рәсәйҙең орбиталь төркөмөнән алына.

## Һылтанмалар
* Задачи спутника и его изображение
* 

## Иҫкәрмәләр
Иҫәнғолов Шамил Наил улы

**Иҫәнғолов Шамил Наил улы** (11 ғинуар 1977 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (2006).

## Биографияһы
1977 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Иҫке Сытырман ауылында тыуған.

1993 йылда Мәләүез ҡалаһының 1-се һанлы урта мәктәбен тамамлай.

1998 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

2004 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының аспирантураһын тамамлай. 2005 йылдан ошо институтта эшләй. 2006 йылда «1945—1964 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ижтимағи-сәйәси үҫеше» («Общественно-политическое развитие Башкирской АССР в 1945—1964 гг.») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2008 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Башҡортостандың иң яңы тарихы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.

260-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы. Күп хеҙмәттәре XX быуатта Башҡортостан тарихы, XX быуатта Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси һәм демографик үҫешенә арналған.

## Хеҙмәттәре
* История Башкортостана. 1917-1990-е годы. В 2-х т. Т. 2. Колл. мон. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. Уфа: Гилем, 2005. 313 с. (авторҙаш)
* История деревень Аюсы, Мырдаш и Максют: дореволюционный период. Кн. 1. – Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2006. – 200 с. (авторҙаш: Р.Р. Ҡотошев)
* Общественно-политическое развитие Башкирской АССР в 1945—1964 гг. : диссертация ... кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2006. — 223 с.
* Малоизученные аспекты истории дореволюционного Башкортостана. Сборник статей. — Уфа: «Аэрокосмос и ноосфера», 2008. — 134 с.
* Башкиры в Башкортостане в XX столетии. Исторические очерки. Колл. мон. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2009. — 304 с. (авторҙаш)
* Из истории мечетей и медресе Башкортостана / Отв. редактор Р.Н. Сулейманова. – Уфа, 2010. – 153 с.
* История башкирского народа. В 7 т. Т. VI. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — М.: Восточная литература, 2011. — 376 с. (авторҙаш)
* Оборонные общества Башкирской АССР в 1920–1941 гг. — Уфа: Издательство «Здравоохранение Башкортостана», 2011. — 208 с.
* Исторические и историко-культурные связи башкир с народами стран ШОС и БРИКС. Сборник статей. // [Отв. редактор, автор статей] — Уфа, 2015. — 236 с.
* Дети войны. Детский вопрос в политике СССР в годы Великой Отечественной войны. На примере Башкирской АССР. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — Уфа: Диалог, 2016. — 420 с. (авторҙаш: Р.Н. Сулейманова, Г.Ю. Султангужина).
* Семья и брак у башкир в период средневековья. — Уфа: Изд-во «Мир печати», 2018. — 162 с.
* Возвращаясь к истокам родной земли. Из истории Федоровского района Республики Башкортостан. – Уфа, 2020. – 320 с.
* Семья в условиях трансформации традиционного общества (на примере башкир). — Уфа: Мир печати, 2020. — 155 с. (авторҙаш: Р.Н. Сулейманова).
* Исторический опыт развития образования, науки и культуры в Башкирской АССР: традиции и новации. Колл. мон. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — Уфа: ИИЯЛ УФИЦ РАН, 2021. — 320 с. (авторҙаш)

## Һылтанмалар
*  Исянгулов Шамиль Наилевич // Ордена Знак Почета Институт истории, языка и литературы Уфимского федерального исследовательского центра Российской академии наук.
Шығай (Силәбе өлкәһе)

**Шығай** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Сосновка районындағы ауыл. Долгодеревенское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Мейәс йылғаһының яр буйында, район үҙәге Долгодеревенское ауылы янында урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1746 йылда нигеҙ һалынған тип фараз ителә. 3-сө Генераль ревизияның материалдарында (1763) телгә алына. 1760-сы йылдар аҙағында ауылда Иван Волков һәм Игнатий Максимовтың һыу тирмәне эшләй.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ауыл халҡының һаны 673 кеше тәшкил итә (325 ир-ат һәм 348 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауылдың урамдар селтәре 13 урамдан һәм 2 тыҡрыҡтан тора.

## Билдәле шәхестәре
* Әбделҡадир Инан (төп исеме — Фәтҡелҡадир Мостафа улы Сөләймәнов; 1889—1976) — шәрҡиәтсе, яҙыусы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Профессор (1936).

## Иҫкәрмәләр
Шығай

**Шығай** — топоним.

## Ауылдар
* Шығай (Балаҡатай районы) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Шығай (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 
* Шығай (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһе Сосновка районындағы ауыл.

## Йылғалар
* Шығай (Егән ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Егән ҡушылдығы. 
* Шығай (Ҡармасан ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Ҡармасан ҡушылдығы. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шығай ауыл советы
* Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас
* Шығайкүлбаш
* Шығая
Тинес (ҡасаба)

**Тинес** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Сосновка районындағы ҡасаба. Тинес ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ҡуржакүлдең көнсығыш яр буйында, Тинес йылғаһының уң ярынан 3 километр алыҫлыҡта, район үҙәге Долгодеревенское ауылынан 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

## Тарихы
1957 йылда Маяк химия комбинатында радиация аварияһынан һуң, Тинес йылғаһы буйҙарында урынлашҡан тораҡ пункттар Көнсығыш Урал радиоактив эҙ зонаһына эләгә. Боевка, Исаев ауылдары, шулай уҡ 42-се трестың 3-сө фермаһы ҡарамағындағы ҡасаба халҡы Тинес ҡасабаһына күсерелә.

1968 йылда «Мөслим» совхозының Төньяҡ бүлексәһе ҡарамағындағы тораҡ пунктҡа Тинес () ҡасабаһы исеме бирелә.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасабала 901 кеше йәшәгән (422 ир-ат һәм 479 ҡатын-ҡыҙ). 

## Урамдары
Ҡасабаның урамдар селтәре 9 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр