open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бабич (Көйөргәҙе районы)

**Бабич** — Көйөргәҙе районында бөткән ауыл.

## Ауыл тарихы
Ер йөҙөндә ни бары 50 йыл ғына йәшәгән Бабич ауылын күптәр онотҡандыр, әммә ул да тарихыбыҙҙың бер бите, ә унда тыуып-үҫкәндәр өсөн - кендеге береккән ғәзиз ер. Бабич ауылы Юшатыр йылғаһының һул яғында, тәбиғәттең иң хозур мөйөшөндә ултырған булған. Ата-бабаларыбыҙҙың төп төйәге - Аҡһары ауылы. 1929-1930-сы йылдарҙа ауыл халҡының бер төркөм активистары беренселәрҙән булып коллектив хужалыҡ ойошторған һәм, иркен ерҙәребеҙгә урыҫ халҡы килеп ултырыр, ерҙе алыр, тип, Аҡһарынан күсеп, яңы ауылға нигеҙ һалғандар. 1931 йылдың яҙында беренсе булып ҡатыны Алмабикә инәй һәм Сәлим исемле улы 8 йәшлек улы менән Сәлихов Хафиз бабай күсеп ултыра. Уларҙан һуң атайым Ғәлин Нафиҡ әсәйем Шәкирә менән 5 балаһын яңы нигеҙгә күсерә. Шунан инде бер туған Фәйзуллин Абдулла менән Хәйбулла абзыйҙар күсеп килә. Унан һуң Аҫылғужин Фәсхетдин, Күсәпов Зәйнәғәбдин, Мөхәмәтшин Әбделғәлимдәр күсә. Аҡһары халҡы "Ауылыбыҙҙың патриоттары күсеп китте инде", тип ҡайғырған. Бабич ауылынан алыҫ түгел урыҫ ауылдары бар ине. Ошо уҡ йылда ауылдың ҡап уртаһына - Глинов тигән урыҫ бабай, шунан уларға ҡаршы урынға йорт һалып, Артюхин Фрол ғаиләләлре менән күсеп килә.

1937-1938-се йылдарҙа ауылыбыҙға күсеп килеүселәр арта һәм 22 йортҡа етә. Ауыл халҡы ишәйеп киткәс, бергәләп мәктәп төҙөнө, атлыҡса, колхоз өйө һалды. Ауылдың ике осона ла сиртмәле ҡойо ҡаҙылды. Бәләкәй генә ауылыбыҙҙан 15 ир-егет һуғышҡа киткән, шуларҙың 7-әүһе яу ҡырында башын һалған. Бына улар:Ғәлин Абдрахман, Собханғолов Әхмәҙулла,  Мөхәмәтшин Әбделғәлим, Фәйзуллин Абдулла, Күсәков Зәйнәғәбдин,  Ғәлиев Ғиниәт, Артюхин Фрол. Һигеҙ ағай һуғыштан иҫән-аман әйләнеп ҡайтҡан:Сәлихов Сәлим, Фәйзуллин Абдулла, Уразаев Низаметдин, Ғәлиев Ғәйфулла, Глинов Гриша, Глинов Митя, Килсенбаев Зиннәт, Ҡотләхмәтов Әбдрәхим. Улар барыһы ла беҙҙең Бабич һалдаттары. Илебеҙҙең төрлө мөйөштәренә таралған тамырҙары быны белһен.
 

### Ауыл исеме тарихынан
Ул осорҙа Шәйехзада Бабичтың абруйы ныҡ күтәрелгән заман була, шуға күрә беҙҙең патриоттар яңы ауылға яңы халыҡ геройы исемен  ҡушырға булған, күрәһең. Тик 1937 йыл шауҡымы  беҙҙең ауылды ла урап үтмәй - Ш.Бабичты үлтерәләр, һәм халыҡ араһында кире пропаганда алып барған тип, исемен дә юҡҡа сығаралар. - ауылға Шишмә исеме ҡушыла. Боронғо халыҡ балаға исемде төптән уйлап атарға ҡушҡан, кешенең исеме алдағы яҙмышын билдәләй, тип барған.Бына бит, ауылдың яҙмышы ла, исеме бирелгән   Шәйехзада Бабичтыҡы  кеүек, ҡыҫҡа ғүмерле һәм үтә лә аяныслы булған. 

## Күренекле кешеләре
* Сәлихов Сәлим - комбайнсы, 1957 йылда намыҫлы хеҙмәте өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
* Ғәлин Рафиҡ Ғәли улы - "Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы" тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ, БР Хөкүмәтендә ойоштороу һәм кадрҙар бүлеге мөдире.

## Әҙәбиәт
## Иҫкәрмәләр
СССР Конституцияһы

**СССР Конституцияһы**
* СССР-ҙың 1924 йылғы  Конституцияһы. ССР Союзы Советтарының II Съезы резолюцияһы менән 1924 йылдың 31 ғинуарында раҫлана.
* СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы («Сталин конституцияһы»). Ғәҙәттән тыш ССР Союзы Советының VIII Съезы ҡарары менән 1936 йылдың 5 декабрендә раҫлана.
* СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы («Брежнев конституцияһы»). 1977 йылдың 7 октябрендә СССР-ҙың Юғары Советы тарафынан ҡабул ителә

## Һәйкәлдәр
* Совет конституцияһы монументы. 1918—1941 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Совет майҙанында (хәҙер Тверь майҙаны) Моссовет бинаһына ҡаршы урынлаштырылған була. Конкурста архитекторҙар Н. А. Всеволжский, Н. В. Докучаев, Д. П. Осипов, А. И. Ефимов һәм Н. А. Васильев ҡатнаша. Д. П. Осиповтың проекты В. И. Лениндың хуплауына лайыҡ була.

## Һылтанмалар
* Текст Конституции СССР 1924 г., редакции и текст учебного пособия «Чистяков О. И. Конституция СССР 1924 года. Учебное пособие. М.: ИКД „Зерцало-М“, 2004»
* Редакции Конституции СССР 1936 г., Законы об изменениях и дополнениях Конституции
* Лукьянов А. И. «Хронологический перечень мероприятий, связанных с разработкой и принятием Конституции СССР 1977 г», Закон СССР от 7 октября 1977 г. N 6367-IX «О порядке введения в действие Конституции (Основного Закона) СССР», редакции Конституции СССР 1977 г. , законы об изменениях и дополнениях Конституции
Аксель Паульсен

**Аксель Паульсен** (; 18 июль 1855 йыл — 9 февраль 1938 йыл) — Норвегия фигурисы, конькиҙа йүгереүсе.

Фигуралы шыуыуҙың иң ауыр булған һикереүҙәрҙең береһен — "аксел"де уйлап табыусы.

Ярты боролошло был һикереү, 1882 йылда Венала үткән ярыштарҙа махсус фигура сифатында башҡарыла.

Паульсен Австрия спортсылары — Энгельман һәм Леопольд Эдуард Фрейҙан артта ҡалып, еңеү яулай алмай.

## Карьераһы
Аксель Паульсен Ослола бай сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Ул йәшәгән ваҡытта ҡалала ҡыш мәлендә конькиҙа йөрөү бик популяр була.

Атаһы ике улын һәм ҡыҙын конькиҙа йөрөргә өйрәтә. Әммә тик Аксель һәм уның Эдвин ағаһы ғына конькиҙа йүгереүсе булып китә.

1870 йылдарҙа Европа-turné уңышһыҙ була, әммә 1880 йылдарҙа Европа һәм Төньяҡ Америкала туғандар бик яҡшы ярыша.

Икеһе лә уҙышта үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта, Аксель оҙайлы перспективала бик отошло сығыш яһай. 1880 йылда ул 5000 метрҙа йәш Фритьоф Нансен менән берлектә үҙенең рәсмиләшиерелмәгән тәүге рекордын ҡуя.

Һуңғараҡ Аксель инглиз милендә, диңгеҙ тирмәһендә һәм башҡа үлсәмдәрҙәге алыҫлыҡтарҙа донъя рекордтар серияһын ҡуя.

## Мираҫы
Сидишаллендан алыҫ түгел Ставангерҙа урынлашҡан Аксель Паулсенсгейт уның хөрмәтенә аталған.

## Донъя рекордтары
* 1885: 1 инглиз миле 3:26,4
* 1885: 39 инглиз миле 10:07,4
* 1886: 1 инглиз миле 3:05,4
* 1886: 3 инглиз миле 10:33,0
* 1889: 1 инглиз миле 20:09:15

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ниәт

**Ниәт** () — Шәриғәттә бик мөһим төшөнсә. «Ниәт» башҡортса яҡшы аңлашылып тора, «мотивация», «интенция» тигәнгә тап килеп, ниндәйҙер ғәмәлде маҡсатын һәм мәғәнәһен яҡшы аңлап ҡылырға йыйыныу булып тора. Кешенең ҡылғанына баһа биргәндә уның ниәтен белеү шәриғәт буйынса хөкөм сығарғанда иҫәпкә алына. Намаҙ, ураҙа, никах, талаҡ өсөн башта ниәт ҡылына.

## Ниәт — фикһ (мосолман хоҡуҡиәте) күҙлегенән

Ниәт *ғибәҙәттә* лә, *мөғәмәләттә* лә (донъяуи ғәмәлдәрҙә) иғтибарға алына һәм ҡарар сығарғанда юридик көскә эйә.

### Намаҙ ниәте

Ниәт намаҙ уҡығанда уның мотлаҡ булырға тейешле ғәмәле. Шунһыҙ намаҙ дөрөҫ һаналмай. Ниәт «Аллаһу әкбәр» тәкбиренә тиклем ҡылына, шунан намаҙ башлана. Ниәтте мотлаҡ тел менән әйтергә булмаһа ла, әммә уйлағанда мосолман ниндәй намаҙ уҡырға ниәтләнгәнен — фарызмы, сөннәтме әллә ҡаҙа ҡылыумы — күңелдән үткәрергә тейеш.

Шулай уҡ тәһәрәт тә, ғөсөл дә ниәт ҡылынып алына, ул ябай ғына йыуынып-сайынып алыу кеүек түгел, ә шәриғәткә ярашлы булырға тейеш.

### Ураҙалағы ниәт

Ураҙа тотоусы ла быны шәриғәткә ярашлы ниәт итеп башҡарырға тейеш. Ҡайһы бер мөжәһидтәр Рамаҙан айында ураҙа тотоусы иртәнге (сабах) намаҙына аҙан ҡысҡырылғансы ниәт әйтеп ҡалынырға тейеш тип һанай. Рамаҙан айынан һуң тотолған ураҙаларҙа өйләгә тиклем ниәт итергә кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

# M. Muhammadi Rayshahri, The Scale of Wisdom, Icas Press, 2009;
# Имам ан-Навави, Сорок хадисов, комментарии и разъяснения доктора Мустафы аль-Буга Мухйи-д-дин Мисту, первое издание, Москва, 2001;
# Шейх Мухаммад Юсуф Кандехлави. Шейх Мухаммад Са’д Кандехлави. Избранные хадисы, Казань, центр инновационных технологий, 2003;
# Мухаммад Таки Тустари. Решения и мудрость Али ибн Аби Талиба. Москва, «Исток», 2010.
Рәкәғәт

**Рәҡәғәт** () — намаҙ уҡығандағы һүҙҙәр һәм хәрәкәттәр тәртибе. Рәҡәғәттәрҙең ике төрө бар — фарыз һәм сөннәт. Нәфел намаҙҙарында рәҡәғәттәр ирекле.

## Башҡарыу тәртибе
Фарыз рәҡәғәттәрҙең сөннәттән айырмаһы бар. Сөннәт рәҡәғәттәрҙә Ҡөрьән сүрәләре күңелдән генә, тауышһыҙ уҡыла. Фарыздың ике рәҡәғәтендә, бары өйлә менән икенденән башҡа, Ҡөрьән сүрәләре тауыш менән уҡыла.

Балиғ булған сәләмәт кеше юлда булмаһа йә башҡа ғәфү итерлек сәбәптәр булмаһа, фарызды ла, сөннәтте лә үтәргә тейеш.

Һәр рәҡәғәт бер тапҡыр билдән бөгөлөүҙән һәм ике сәждәнән тора.

Биш фарыз намаҙҙа рәҡәғәттәр һаны төрлө (2 — 4). Рәҡәғәткә инә:
* Тәкбир; был ваҡытта намаҙ уҡыусы баҫып тора, ирҙәр баш бармаҡтарын ҡолағына тейҙерә, ә ҡатын-ҡыҙ ҡулдарын яурын тәңгәленә күтәрә.
* Фатиха сүрәһе уҡыла. Уҡый башлар алдынан: әғүҙү билләһи минә шайтан рәжим тип әйтергә кәрәк (Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын)
* билдән бөгөлөү (руҡуғ). Эйелерҙән алда «Аллаһу әкбәр» тип, эйелгән саҡта өс тапҡыр «субхәнә рабби әл-ғәҙим» тип әйтелә
* сәждә, ҡабат теҙгә ултырып, йәнә сәждә ҡылыу.

## Әҙәбиәт
* Боголюбов А. С. ас-Салат // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 204.

## Иҫкәрмәләр
Прокопьевск

**Прокопьевск** () — Кемерово өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Тарих

## Иҡтисад
# «Электромашина» заводы
# «Прокопьевск электроаппарат заводы»

## Билдәле шәхестәр
* Чекирова Людмила Дмитриевна (18.03.1950), опера йырсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).

## Иҫкәрмәләр
Бонни Блэйр

**Бонни Кэтлин Блэр** (, 18 март 1964 йыл, Корнуолл[en], Нью-Йорк штаты, АҠШ) — Америка конькисыһы, биш тапҡыр Олимпия чемпионы, өс тапҡыр донъя чемпионы, күп тапҡыр донъя һәм 500 метрҙа күп төрлө спринт ярышы рекордсмены. Дүрт Олимпиадала ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Иллинойс штаты Шампейнта үҫкән, Джефферсон исемендәге урта мәктәптә уҡый, уны тамамлағас, Милуокиға күсә һәм конькиҙа йүгереү спорты буйынса АҠШ йыйылма командаһында шөғәлләнә башлай.

1984 йылда Сараевола ул 500 метр арауыҡта 8-се урын яулай. Был Блэйр өсөн тәүге олимпиада була. Күп төрлө спринт ярышы буйынса донъя чемпионатында 1986 йылда — бронза миҙал , 1987 йылда көмөш миҙал яулай.

1988 йылдарҙа Калгариҙа 500 метрҙа Олимпия чемпионы, 1000 метрҙа — бронза призеры була һәм 1500 метрҙа — дүртенсе була.

Дүрт йыл үткәс, Альбервилдә үткән Олимпиадала 500 һәм 1000 метрҙа тағы ике алтын миҙал яулай.

Ике йылдан һуң Лиллехаммерҙағы Олимпиадала үҙенең уңышын ҡабатлап, биш тапҡыр Олимпия чемпионы була.

1989, 1994, 1995 йылдарҙа күп төрлө спринт ярышы буйынса Донъя чемпионатында өс тапҡыр еңеү яулай. Һуңғы чемпионат Блэйр карьераһы өсөн аҙаҡҡыһы була.

Конькиҙа йүгереүҙән тыш шорт-тректы сығыш яһай һәм 1986 йылда донъя чемпионы була.

Sports Illustrated (Юхан-Улаф Косс менән берлектә) 1994 йылда версияһы буйынса «Йыл спортсыһы» титулын яулаусы.

## Донъя рекордтары
Бонни Блэйр туғыҙ тапҡыр донъя рекорды ҡуя, биш тапҡыр спринтерский многоборье (500, 1000, 500, 1000) һәм дүрт тапҡыр 500 метр.

## Миҙалдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.)
Крикет буйынса донъя чемпионаты

**Крикет буйынса донъя чемпионаты** () — Халыҡ-ара крикет советы () эгидаһы аҫтында уҙғарылған крикет буйынса халыҡ-ара турнир. Крикет буйынса ир-егеттәр милли йыйылма командалары өсөн был чемпионат иң абруйлы тип иҫәпләнә. Бында ҡатнашыусыларҙың барыһы тиерлек Бөйөк Британиянан һәм уның элекке колонияларынан тора. Чемпионаттарҙың финал турнирҙары дүрт йылға бер мәртәбә үткәрелә.

Крикет буйынса тәүге донъя чемпионаты 1975 йылда Англияла уҙғарыла. Австралия йыйылма командаһы 5 тапҡыр донъя чемпионы була һәм был титулды яулау буйынса лидер булып тора. Вест-Һиндостан һәм Һиндостан йыйылма командалары ике тапҡыр, ә Пакистан һәм Шри-Ланка йыйылма командалары берәр мәртәбә крикет буйынса донъя чемпионы титулын яулай.

Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары өсөн аналогик турнир 1973 йылдан уҙғарыла.

2007 йылғы крикет буйынса донъя чемпионаты Вест-Һиндостанда үтә. Финал этабында 16 милли йыйылма командалары ҡатнаша. Төркөмлө беренсе этапта командалар 4 төркөмгә бүленә, уларҙың һәр береһенән иң күп мәрәйҙәр йыйған ике команда киләһе раундҡа сыға. Был турҙа һигеҙ йыйылма командаһы үҙ-ара матчтар уҙғара һәм 4 иң көслө команда билдәләнә. Артабан ярымфиналдар һәм финал матчтарында крикет буйынса донъя чемпионы титулының эйәһе билдәләнә.

## Еңеүселәр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Донъя чемпионатының рәсми сайты 
* ICC рәсми сайты  
* The Cricket World Cup
Дәүләтов Рәшит Мостафа улы

**Дәүләтов Рәшит Мостафа улы** (27 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2014—2019 йылдарҙа Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993).

## Биографияһы
Рәшит Мостафа улы Дәүләтов 1958 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.

1980 йылда «Автомобилдәр һәм тракторҙар» һөнәре буйынса Ҡазан авиация институтын (хәҙер Ҡазан дәүләт техник университеты) тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводында башлай. Бында ул 2014 йылға тиклем эшләй. Башта инженер-конструктор, артабан 1984 йылға тиклем заводтағы СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллегендә техник була.

1984—2000 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы булып эшләй.

1993 йылда Рәшит Дәүләтов «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2000—2014 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә кадрҙар һәм социаль мәсьәләр буйынса директор вазифаһын башҡара.
 
2014 йылдың 31 мартынан Рәшит Мостафа улы Дәүләтов — Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы. 2016 йылдың 26 октябрендә был вазифаға контракт нигеҙендә ул яңынан тәғәйенләнде.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013).
* Нефтекама ҡала Советы рәйесе урынбаҫары.  
* Нефтекама ҡала Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993)
.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» → Карточка персоны. Давлетов Рашит Мустафович
Пелота

**Пело́та** () — баск милли спорт төрө, хәҙерге заман сквоштың прототибы.

## Уйын ҡағиҙәләре

Уйынсы (*пелотасы*) йән көскә диаметры 6,5 см булған ҡаты тупты яланғас ҡул менән ташлай йәки махсус ракетка — тоҙаҡ (әҙерәк бөгөлгән, суҡыш һымаҡ, *«хиестрой»*, *«чистерой»* битаһы) ярҙамында 9 метр бейеклектәге стенаға һуға. Көнәркәш һауанан тупты йәки майҙансыҡтың (60×16 м) өҫтөнә бер һуғылыуҙан һуң кире ҡағырға тейеш.

Туп ҡаты каучуктан яһалған, тығыҙ туғыма һәм ныҡ тартылған күн менән уратып тегелгән. Ул *«пелота»* тип атала, һәм уның буйынса уйын ошо атаманы ала. 

1900 йылғы Парижда үткән Олимпия уйындары программаһына индерелә һәм 1992 йылғы Барселона ҡалаһында уҙған йәйге Олимпия уйындарында күрһәтелә.

## Пелота төрҙәре

### Ҡул пелотаһы
Ҡул пелотаһын (, ) XIII быуаттан башлап Басктар илендә уйнайҙар, оҙаҡ ваҡыт дауамында пелотаның был төрөн Мексикала, Көньяҡ Америкала, Италияла, Кубала, АҠШ-тың күпселек штаттарында уйнайҙар. Ҡул пелотаһы сквошҡа оҡшаш: игрокиуйынсылар минималь һаҡлауҙы ҡулланалар йәки бөтөнләй яланғас ҡул менән уйнайҙар. Традицион рәүештә (профессиональ нигеҙҙә һымаҡ) был төр уйынды ир-егеттәр уйнай. Өс яҡлы бәләкәй майҙансыҡта, бергә бер йәки паранан параға ҡаршы уйнайҙар. Туптың стандарт ауырлығы — 92-95 грамм.

### Палета (резина туп менән)
Палетаны (баск һәм испан телдәрендә бер үк атама) резина тупты ҡыҫҡа, әммә киң ағас ракетка менән кире ҡағып уйнайҙар. Ир-егеттәрҙә, ҡатын-ҡыҙҙарҙа уйнайҙар. Пелотаның был төрө Аргентинала барлыҡҡа килә, урындағы ир-егет уйынсылары халыҡ-ара ярыштарҙа өҫтөнлөк итә.

### Палета (күн туп менән)
Был палетаның төрө юғарыла тасуирланғанға оҡшаған, әммә бында резина туп урынына традицион күн туп ҡулланыла, был төр менән башлыса ир-егеттәр уйнай.

## Баск пелотаһы буйынса донъя чемпионаттары
1952 йылдан башлап Баск пелотаһы халыҡ-ара федерацияһы баск пелотаһы буйынса донъя чемпионаттары ойоштора.

### Чемпионат миҙалдары
Чемпионат миҙалдарының ағымдағы иҫәбе:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* International Federation of Basque Pelota
* Social network in english for pelota players and fans world wide  
* http://www.manista.com/
* «The History of Basque Pelota in the Americas» by Carmelo Urza
* Pelota vasca in the Spanish-language Auñamendi Encyclopedia, with sections on the game and history.
* 1959’s film ''Thunder in the Sun'' in IMDb
Ғәҡиҡә

**Ғәҡиҡә (аҡиҡә**) ( — *ҡырҡыу*) — бала тыуғас салына торған ҡорбан. Ҡорбан итеп ир балалар өсөн ике һарыҡ, ә ҡыҙ балаларға бер һарыҡ салына.

## Этимологияһы
*Ғәҡиҡә* һүҙе ғәрәпсәнән «ҡырҡыу» тип тәржемә ителә. Һүҙҙең мәғәнәһе һарыҡты ҡорбанға салғанда муйынын ҡырҡыу менән бәйле. Бала тыуыуға бағышлап салынған хайуандың үҙен дә "ғәҡиҡә" тип атайҙар. Ғәрәптәр йыш ҡына "ғәҡиҡә" тип яңы тыуған баланың алынған сәсен дә атай.

## Тарихы

Ислам диненә тиклем  мәжүси ғәрәптәр ғәҡиҡә ҡорбанын малай тыуғанда ғына салған, Исламға килгәс,  йола үҙгәрә. Бер хәҙистә әйтелеүенсә  ( Ғәйшә р.ғ. тапшырған), Мөхәммәт Пәйғәмбәр «ир бала тыуһа - ике һарыҡ , ҡыҙ бала тыуһа бер һарыҡ» салырға ҡушҡан булған.  Пәйғәмбәр үҙе һәр ейәне - Хәсән һәм Хөсәйен - тыуғандың етенсе көнөнә ҡорбан салған .

## Ҡорбан салыу тәртибе
Бала тыуғандың етенсе көнөнә, ғәҙәттә, ҡорбан салалар. Малай өсөн - ике һарыҡ, ҡыҙ бала өсөн - берәү. Ҡорбан малы сәләмәт булырға тейеш, күренеп торған физик етешһеҙлектәре булыу рөхсәт ителмәй. Әгәр ҙә  ваҡытында салып булмаһа, балаһының балиғ булыу йәшенә еткәнсе башҡа  ваҡытта ҡорбан сала ала.

Иттең бөр өлөшө мохтаж кешеләргә, ҡалғаны теләгән һәр кемгә, шул иҫәптән баланың ғаилә ағзаларына бирелә ала.

Хәнәфи мәҙһәбтә ғәҡиҡә мөбах һәм мәндүб булып тора, ҡалған 3 сөнни мәҙһәбтә — сөннәт .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Aubaile-Sallenave, Françoise.* ʿAqīqa // Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online
* Уразбаева З.Ғ. Башҡортса дини һүҙлек. — Өфө. Матбуғат донъяһы, 2017.

## Һылтанмалар
* Порядок проведения акика на сайте islamdag.ru
* Каково постановление об акике мальчика?  на сайте muslima.lv
* Причины совершения акика  на сайте sawab.info

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорбан салыу
Лейк-Плэсид

**Лейк-Плэ́сид**, *Лейк-Пласид* () — Нью-Йорк штатындағы ауыл, АҠШ. 1932 һәм 1980 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарының баш ҡалаһы. Ваҡыты ваҡыты менән бында биатлон буйынса донъя Кубогы уҙғарыла. 1999 йылдан йөҙөү, велосипедта йөрөү һәм йүгереүҙе индергән *Ironman* («Тимер кеше») триатлоны буйынса ярыштар үткәреүҙең рәсми урыны булып тора. Һуңғы 37 йыл буйына бында «I Love New York» һәм «Lake Placid» ат спорты ярыштары үтә.

## Географияһы
Лейк-Плэсид Аппалачи тауҙар теҙмәһенә ҡараған Адирондак тауҙарында урынлашҡан. Ауыл Плэсид күленең көньяҡ ситенә барып тоташа, әммә Миррор күленә яҡыныраҡ, күл буйлап Мейн-стрит үҙәк урамы үтә. Ауыл майҙаны 3,9 км², шуларҙың 3,6 км² — ҡоро ер тәшкил итә, 0,4 км² — һыу йөҙө тәшкил итә.

## Демографияһы
2000 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса ауылда 2638 кеше йәшәй. 1303 ауыл хужалығы һәм 604 ғаилә ауылда йәшәй. Халыҡтың тығыҙлығы квадрат миляға (738,1/km²) 1913,2 кеше тәшкил итә.  Ауылдың раса составы:

22,3 % хужалыҡта 18 йәштән бәләкәй бергә йәшәүсе бала, 34,1 % өйләнгән бергә йәшәүсе пар, 8,4 % хужалыҡты кейәүгә сыҡмаған ҡатын-ҡыҙ тота һәм 53,6 % ғаилә булып йәшәмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Lake Placid Essex County Visitors Bureau
* Lake Placid News
* Lake Placid Olympic Authority
Сёрфинг

**Сёрфинг** () — махсус еңел таҡта менән тулҡында шыуыу. Был спорттың үҙ-ара оҡшаш бер нисә төрө бар, улар ҡулланылған саралар һәм яйланмалар менән айырыла: мәҫәлән, виндсёрфинг — таҡтала елкән аҫтында шыуыу.

## Тарих
Сёрфинг боронғо заманда Полинезияла барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр сёрфинг (гав.) менән Гавай утрауҙарында йәшәүселәр шөғөлләнә башлай. Улар өсөн был ритуал өлөшө була һәм әле шулай ҡала. Хәҙерге көндә лә улар үҙ ҡулдары менән таҡта эшләй. Сёрфинг өсөн беренсе таҡталар бик ауыр була, яҡынса 70 килограмлап тарта.

Европалылар уны беренсе тапҡыр 1767 йылда Таитила күргәндәр. Был хәл Сэмуэл Уоллис етәкселегендә фрегат «Дельфин» ер шары буйлап йөҙғәндә булған. Икенсе версия буйынса, 1796 йылдың 10 апрелендә ботаник Джозеф Бэнкс беренсе булған (шулай уҡ Таитила).

1866 йылда Марк Твен Гавайҙа йөрөп килгәндән һуң яҙған:

Джордж Фит (; 1883 йылдың 8 ноябре — 1919 йылдың 7 апреле) «хәҙерге сёрфинг атаһы» тип йыш ҡына атала. Ул үҙе лә шул уҡ фекерҙә.

## Төрҙәре
Сёрфинг бер нисә төргә бүленә:
* *оҙон* (яҡынса 300 см) таҡта.
* *ҡыҫҡа* (180 см) таҡта.
* *tow-in*-сёрфинг — таҡтанан ҡоламаҫҡа, аяҡтар өсөн элмәк менән тәьмин ителгән, сөнки ҙур тулҡында һәм көслө ел ваҡытында серфер күп ваҡытын һауала үткәрә. Һығымта яһау өсөн спортсыларҙы тулҡындан сығарыу өсөн (глиссирование) буксирлау ҡулланыла, мәҫәлән, һыу мотоциклдары менән. Буксирлау ҡулланыла, сөнки тулҡындың тиҙлеге бик ҙур була, һәм тулҡынды үҙаллылы тотоп алып булмай.
* *бодибординг* — йомшаҡ ҡыҫҡа таҡтала ятҡан килеш серфинг.
* *бодисёрфинг* (he umauma e) — глиссировать итер өсөн сёрферҙың кәүҙәһе, аяҡтарында ҡыҫҡа ласты һәм ҡулында, башын күтәрергә мөмкинлек биргән, махсус бирсәткә ҡулланыла.
* *сапсёрфинг* (hoe he nalu e) — махсус таҡталарҙа сёрфинг (, ҡыҫҡа. SUP — исеме шунан) торған килеш ишкәк ярҙамында.
Океан тулҡындарынан йыраҡ булған илдәрҙә, сёрфҡа яҡшы альтернатива бар — вейксерф. Вейкбордлы катер яҡынса 16 км/сәғ тиҙлеҡтә 1 метрға тиклем бейеклектә тулҡын булдыра, сёрфер катер артынан фал менән стартты башлай, аҙаҡ фалды ташлай һәм хәрәкәтен катер артынан, классик сёрфта һымаҡ уҡ, дауам итә.

Шулай уҡ сёрфинг өсөн яһалма тулҡын менән бассейндар бар (тиҙлеҡ һәм бейеклеҡ параметрҙарын контролдә тотоу менән). Беренсе тапҡыр ундай бассейн Японияла төҙөлә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Сёрфер терминынан «[to] foot switch» («аяҡтарҙы алмаштырыу», йәғни таҡтала торған килеш икенсе яҡҡа әйләнеү) христиан рок уйнаған америка альтернатив рок-төркөмө *Switchfoot *үҙ исемен алған.
* «Сёрф-арт» сәнғәт йүнәлеше бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Скимборд
* Кайтсерфинг
* Сапсерфинг (ишкәк менән)
* Слипон (шнуровкалары булмаған еңел кедалар)
* Калакауа (серфингты тергеҙеүсе Гавайи утрауҙарының батшаһы)
* Макнамара Гарретт (америка профессиональ серферы)

* Сёрф-арт — сәнғәт стиле.
* Сёрф-рок — музыка стиле.
* Крауд-серфинг — концертта тамашасының хәрәкәте.

### Фильмдар

## Һылтанмалар
* Рәсәй сёрфинг федерацияһы
* ProSurfing.ru 
*  Сёрфинг тураһында журнал
Ҡумыҙ (мәғәнәләр)

**Ҡумыҙ** (, , ): 

* Ҡумыҙ —  башҡорттарҙың боронғо телле милли музыка ҡоралы.
* Ҡыл ҡумыҙ — төрки ҡәбиләләрендә киң таралған һыҙғыслы-ҡыллы уйын ҡоралы.
Балаково

**Балаково** () — Һарытау өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һарытауҙан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Балаково сүс материалдар заводы
* «Балаково Карбон Продакшн»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт муниципального образования город Балаково
* Каталог музеев в Балаково
Ракетка

**Ракетка** — спорттың теннис, сквош, бадминтон, өҫтәл теннисы, ракетбол кеүек уйын төрҙәрендә ҡулланылған спорт инвентары. Ракетка тотҡостан һәм һуҡҡыстан тора. Ракетка һуҡҡысының майҙаны бәләкәй булһа (мәҫәлән, өҫтәл теннисы уйынына тәғәйенләнгән ракетканыҡы кеүек), уны тоташ итеп эшләйҙәр, ә ҙур булһа, аэродинамик ҡаршылыҡты кәметеү маҡсатында уны ҡылдан үреп яһайҙар. Был осраҡта ҡылдар овал йә тамсы рәүешендәге тирәскә тарттырыла. Был өлөшө ракетканың *башы* тип атала. Элек ракеткалар ағастан, ә ҡылдары мал тарамышынан йә эсәктәренән эшләнгән. Әлеге ваҡытта ракетка эшләү өсөн углерод сүс йә еңел металдарҙың иретмәһе кеүек синтетик материалдар файҙаланыла. Ә ҡылдар ғәҙәттә нейлондан йә башҡа синтетик материалдан яһала, әммә теннис ракеткаларына һаман да һыйыр малы эсәктәренән эшләнгән ҡылдар тарттыралар. Ракеткаларҙың тотҡостары иһә тотоу өсөн уңайлы булһын өсөн махсус туҡыма менән көпләнә.

## Хагоита

«Хагоита» тип аталған япон ракеткалары волан уйнау өсөн хеҙмәт иткән һәм йоҡа таҡтанан ҡыл ҡулланмай эшләнгән. Ваҡыт үтеү менән был уйын онотола барған, ә ракеткалары сувенирға әйләнгән. Уларҙы ҡурсаҡтар, күләмле аппликациялар менән биҙәйҙәр.

## Өҫтәл теннисы
Өҫтәл теннисы (пинг-понг) ракеткалары ғәҙәттә фанеранан эшләнә һәм ике яғынан күперткеле эрзинкә менән ҡаплана. Ағас менән эрзинкә араһына махсус көпшәк материал ҡатламы һалып ҡалдырыла. Туптың әйләнеүсәнлегенә һәм тиҙлегенә эрзинкәнең ниндәй төрҙән булыуы йоғонто яһай. Пинг-понг ракеткаһының бер яғы — ҡыҙыл, икенсе яғы ҡара төҫтә була. Төрлө төҫтә булыуы яҡтарға бер-береһенең ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күрһәтеп тора. Ярыш башланыр алдынан уйынсы, көнәркәшенең ракеткаһын ҡулына алып, уның ҡайһы яғы ниндәй эрзинкә менән ҡапланғанлығын һәм ниндәй төҫтә булғанлығын ҡарап сығырға хоҡуҡлы. Туп етеҙ хәрәкәт итһә лә һәм уйын шәп тиҙлек менән барһа ла, уйынсы көнәркәше ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күҙәтеү аҫтында тота ала. 

## Бадминтон
Бадминтон өсөн хәҙерге заман ракеткалары углеводородлы ҡоростан эшләнә. Бындай ракеткаларҙың ауырлығы 80—100 грамм тәшкил итә.
Южно-Сахалинск

**Южно-Сахалинск** () — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Сахалин өлкәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Сусуя йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Сахалин дәүләт университеты
# Сахалин гуманитар-технология институты

## Климаты


## Транспорт
Южно-Сахалинск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Южно-Сахалинска
Шаргород районы

**Шаргород районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Шаргород ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 57 086 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Шаргородська РДА  
* Шаргородська районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Тайлашка (төшөнсә)

# Рәсәйҙәге Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аҡҡан йылға.
Ғәүрәт

**Ғәүрәт** ( — *йәшерелергә тейеш ағза, енси ағза*) — мосолмандар башҡалар алдында ҡапларға тейешле ағзалар. Ҡатын-ҡыҙ өсөн йөҙөнән, ҡул суҡтарынан башҡа тотош ағзалары ғәүрәт һанала, ир-ат өсөн — кендек менән тубыҡ араһы тулыһынса, кендек менән тубыҡ ғәүрәткә инмәй.

## Ҡатын ҡыҙ ғәүрәте

;Намаҙ ваҡытында
Сөнни ғөләмәләрҙең күпселегенең фекере буйынса, намаҙҙа ҡатын-ҡыҙҙың йөҙөнән һәм ҡул суғынан башҡа ағзалары ғәүрәт һанала. Хәнәфи мәҙһәб буйынса, йөҙө, ҡул суҡтары һәм аяҡ башынан башҡа урындары ғәүрәт тип һанала.

;Ят ир-ат алдында
Сөнни ғөләмәләрҙең күпселегенең фекере буйынса, ят ир-ат алдында ҡатын-ҡыҙҙың йөҙөнән һәм ҡул суғынан башҡа ағзалары ғәүрәт һанала. Мәхрәм булмаған ир-атҡа кәүҙәнең был өлөштәренә ҡарарға рөхсәт, әммә енси нәфселәнмәй генә.

;Мәхрәмдәр алдында
Ҡатын-ҡыҙ үҙенең мәхрәмдәре алдында йорт шарттарында даими ҡаплап йөрөп булмаған ерҙәрен ҡапламай күренергә рөхсәт ителә..

;Мөслимәләр алдында

Ҡатын-ҡыҙ бер-береһе алдында тубыҡтан кендеккә тиклем ағзаларын йәшерергә тейеш. Тәндең башҡа ерҙәренә енси теләк менән ҡарамағанда ғына ҡарарға рөхсәт ителә..

;Мөслимә булмағандар алдында
Сөнни ғөләмәләрҙең күпселегенең фекере буйынса, мөслимә булмаған ҡатындарҙың кендек менән тубыҡтар араһындағы ағзалар ғәүрәт һанала. Мөслимә булмаған ҡатын-ҡыҙ алдында мөслимә ҡатын-ҡыҙҙың ғәүрәте тураһында фекерҙәр айырыла. Ҡайһы бер ғалимдар улар өсөн мөслимәләрҙең йөҙөнән һәм ҡул суғынан башҡа ағзалары ғәүрәт тип һанай. Икенселәре фекеренсә, тубыҡтан кендеккә тиклем ағзалары йәшерен булырға тейеш. Өсөнсөләре мәхрәмдәр алдындағы кеүек тип һанай.

;Балалар һәм балиғ булмағандар алдында
Ҡайһы бер хәнбәли һәм шәфиғи ғалимдар фекеренсә ҡатын-ҡыҙ матурлығын аңлау йәшенә еткән балалар алдында мәхрәмдәр алдындағы кеүек кейенергә рөхсәт ителә.

## Ир-ат ғәүрәте
Ир-атҡа бер-береһенең кендектән алып тубыҡҡа тиклемгенән башҡа ағзаларына ҡарарға рөхсәт ителә.

## Ғәүрәт тураһында аяттар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* ʿAwra // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913—1936). Brill Online

## Һылтанмалар

* Ҡөрьән https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD
* *М. Магомедов* Аврат женщины.  / Al-Azhar.Ru
* *Мухаммад аль-Коккози* Укрытие Запретного (Сетру-ль-Аврат)  / Даруль-Фикр. Ру
* *Мухаммад ибн Адам аль-Кавсари* Аурат женщины. Детальный разбор вопроса / IslamDag.Ru
* ‘Аурат  // Предмолитвенное состояние  / Umma.Ru: Умма.
Гильберт проблемалары

** Ги́льберт проблемалары** — Давид Гильберт тарафынан 1900 йылда Парижда математиктарҙың II Халыҡ-ара Конгрессында тәҡдим иткән математиканың 23 кардиналь проблемалары исемлеге. Ул ваҡытта был (математиканың нигеҙен тәшкил итеүсе, алгебраны, һандар теорияһын, геометрияны, топологияны, алгебраик геометрияны, Ли төркөмдәрен, ысын һәм комплекслы анализды, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе, математик физиканы һәм ихтималлыҡ теорияһын, шулай уҡ вариацион иҫәпләмәне үҙ эсенә алған) проблемалар хәл ителмәгән була.

Әлеге ваҡытта 23 проблеманың 16-һы хәл ителгән. Тағы ла 2-һе корректлы математик проблема түгел (береһе бик аңлайышһыҙ итеп әйтеп бирелгән, хәл ителгәнме әллә юҡмы икәне аңлашылмай, икенсеһе, хәл итеүҙән йыраҡ торғаны, — физик проблема, ә математик түгел). Ҡалған 5 проблеманың икәүһе  бер нисек тә хәл ителмәгән, ә өсәүһе айырым осраҡтар өсөн генә хәл ителгән. Гильберт исемлеген иғлан иткәндән һуң теүәл йөҙ йыл үткәс, Америка математигы Стивен Смейл хәҙерге хәл ителмәгән проблемаларҙың яңы исемлеген тәҡдим итте (уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙер хәл ителгән инде). Үҙенең исемлеген Клэйҙың математика институты халыҡҡа иғлан итте.

## Проблемалар исемлеге

## 24-се проблема
: *Төп статья:* 
Башта исемлектә 24 проблема була, ләкин докладҡа әҙерләнеү барышында Гильберт уларҙың береһенән баш тарта. Был проблема ябайлыҡ критерийын һәм дөйөм ысулдарҙы иҫбатлау теорияһы менән бәйле була. Был проблеманы Гильберттың мәҡәләләрендә немец фәндәр тарихсыһы Рюдигер Тиле 2000 йылда таба.

## Шулай уҡ ҡара
* Проблемы Смейла
* Проблемы тысячелетия
* Открытые математические проблемы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Проблемы Гильберта , Сборник под редакцией П. С. Александрова, М., Наука, 1969 г., 240 с.

## Һылтанмалар
* Оригинальный текст на немецком доклада Гильберта 
* Русский перевод доклада Гильберта (вводная часть и заключение)
Өйлә намаҙы

**Өйлә намаҙы** (  — шәфиғиҙәрҙә **зүһр** -зәүәлдән (зенит) башлап, икенде ваҡытына тиклем. Ул 4 рәҡәғәт сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәт итеп уҡыла.

## Өйлә намаҙын ҡылыу тәртибе

Төшкө намаҙҙа (Өйлә, Әз-Зухр) 10 рәҡәғәт: 4 рәҡәғәт элекке сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт һун сөннәт.

**Өйлә намаҙының тәүге 4 рәҡәғәт сөннәте**: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының тәүге сөннәтен ҡылырға ниәт ҡылдым», тип ниәтләнеп, иртәнге намаҙ һымаҡ, шул ук тәртиптә 2 рәҡәғәт уҡыйһың. Шунан, ултырып "Әт-тәхиәт"те уҡыйһың, һуңынан, «Аллаһу Әкбәр» тип әйтеп өсөнсө рәҡәғәткә тораһың. Өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәт башында «Бисмилләәһи-ррахмәәни-рра-хиим» тип, «Әл-Фатиха» сүрәһен, бер ҡыҫка аят, йә 3 аят уҡырға. Дүртенсе рәҡәғәттән һуң ултырырға, «Әт-тәхиәт», «Аллаһүммә сәлли», «Аллаһүммә бәрик», «Раббәнә әтинә» доғалары уҡыла, сәләм бирелә.

**Өйлә намаҙының 4 рәҡәғәт фарызы**. Өйлә намаҙының фарызы ла сөннәте кеүек уҡыла. Тик ир-егет иң алда ҡысҡырып ҡамәт уҡый.

«Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының фарызын ҡылыр өсон ниәт иттем», тип ниәтләнәһең. Өйлә намаҙының сөннәте кеүек тәртиптә ҡылаһың, тик өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәттәрҙә «Әл-Фатиха» сүрәһен генә укырға. Башҡа сүрәләр һәм аяттар уҡылмай.

**Өйлә намаҙының һуңғы 2 рәҡәғәт сөннәте**. «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының һуңғы сөннәтен ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә.

Өйлә намаҙының һуңғы сөннәте иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек үк ҡылына. Аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре лә шулай уҡ ҡылына.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
*
Аҡшам намаҙы

**Мәғриб** (Аҡшам намаҙы) () — ҡояш байығандан һуң, киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәнгә тиклем арауыҡты ала. Ул 3 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәттән тора.

## Аҡшам намаҙын ҡылыу тәртибе

Аҡшам, йәғни, киске Әл-Мәғриб намаҙы 5 рәҡәғәттән тора: З рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт сөннәт.

**Аҡшам намаҙының 3 рәҡәғәт фарызы**: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн аҡшам намаҙының фарызын ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә.

Иртәнге намаҙҙағы кеүек үк ике рәҡәғәт намаҙ ҡылырға, һуңынан, «Аллаһу Әкбәр» тип әйтеп өсөнсө рәҡәғәткә торорға.

Өсөнсө рәҡәғәттә «Бисмилләәһи-ррахмәәни-ррахиим» тип «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡырға.

3-сө рәҡәғәттең һуңында «Әт-тәхиәт», «Аллаһүммә сәлли», «Аллаһүммә бәрик», «Раббәнә әтинә» доғалары уҡыла һәм сәләм бирелә.

**Аҡшам намаҙының 2 рәҡәғәт сәннәте**: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн аҡшам намаҙының сөннәтен ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә. Шулай ук, иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек ҡылына.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев
* 

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Икенде

**Икенде намаҙы** — һәр нәмәнең күләгәһе үҙенән ике тапҡыр оҙонайғандан алып, ҡояш байый башлағанға тиклем дауам итә. Ул 4 рәҡәғәт фарыз.

## Икенде намаҙын ҡылыу тәртибе
**1-се рәкәғәттә** «Ҫәнә доғаһы», әғүҙү -бисмилләһте әйткәс, «Фәтиха» сүрәһе һәм Ҡөръәндән бер нисә аят йәки сүрә (мәҫәлән, «Кәүҫәр» сүрәһен) уҡыйбыҙ ҙа, бер рөкүғ һәм ике сәждә ҡылабыҙ.

**2-се рәкәғәттә** торып баҫҡас, бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен һәм бер ҡыҫҡа сүрәне (мәҫәлән, «Ихлас» сүрәһен) уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып "Әттәхиййәт"те уҡыйбыҙ һәм өсөнсө рәкәғәткә торабыҙ.

**3-сө рәкәғәттә** Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, дүртенсе рәкәғәткә торабыҙ.

**4-се рәкәғәттә** Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып «Әттәхиййәт» менән "Салауат"ты, Раббәнә доғаһын уҡыйбыҙ ҙа, ике яҡҡа сәләм биреп, Сәләм доғаһын уҡыйбыҙ.

## Ҡөрьән Кәримдән аят

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев
* Асым Уйсал. ҒӨСӨЛ, ТӘҺӘРӘТ ҺӘМ НАМАҘҒА ӨЙРӘНӘМ, Икенсе баҫма, Фәнирә Ғайсина тәржемәһе, «САД» нәшриәт төркөмө, Мәскәү, 2010 йыл, 80 бит.

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Тау велосипеды

**Тау велосипеды** (**маунтинбайк**) (, ҡыҫҡаса *MTB*) — юл ситтенән йөрөргә тәғәйенләнгән велосипед (ләкин киреһендә булдырыуы мөмкин), һәм шул һөҙөмтәнән, был велосипедтың айырым конструкцияһы бар, шоссе, треклы һәм юл (ҡала) велосипедтарынан айырмалы. Шулай уҡ «тау велосипеды» — тау велосипедтары ҡулланылған спорт дисциплиналарының кушма исеме.

Тау велосипедының хас билдәләре: нығытылған трапеция формаһында рама, йомшаҡ амортизацион вилка, артҡы подвестка булыуы (ҡайһы бер дисциплиналарҙа), юл просветын ҙурайтыр өсөн втулкалар менән бер тигеҙ күтәрелгән каретка ҡулланыла, ҡалын ҡабарынкылы покрышка, ныҡ тәгәрмәстәр. Шул уҡ ваҡытта сылбырлы передача тиҙлекте күсереүсе менән йыһазландырылған токандырғысы бар, ул иң түбән тиҙлекте тәьмин итә, был тауға күтәрелеүҙе еңеләйтә. Руль стойкаһынан, дисциплинаға ҡарап, 30 — 120 мм алға сығарылған.

Тау велосипедының массаһы 6 кг алып тәшкил итә (кросс-кантри өсөн велосипед) 19 кг тиклем (даунхилл йәки фрирайд өсөн велосипед) дисциплина һәм элеу ҡоролмаларына ҡарап.

Иҫке обод тормоздарҙы хәҙерге ваҡытта тулыһынса диск тормоздары алмаштыра: механик (көс трос аша тапшырыла) һәм гидравлик (тормоз шыйыҡсаһы тултырылған гидролиния). Оҙаҡ ваҡыт тау велосипедының тәгәрмәсе өсөн 2 стандарт булған: 24 һәм 26 дюйм. 2010—2014 йылдарҙа тағы 2 яңы стандарттар барлыҡҡа килә 650b (27,5 дюйм) һәм 29 дюйм («найнер»). 24 дюймлы велосипедтар үҫмерҙәр өсөн генә һәм ҡайһы бер экстремаль дисциплиналар, дёрт йәки 4x, һымаҡтарҙа ҡалғандар. Диаметры 26 дюйм булған тәгәрмәстәр, ҡасандыр классика булһа ла, шулай уҡ ҡулланыуҙан сыҡҡан тиерлек, арзан ғына ҡала велосипедтарында һәм дерт/слоупстайл өсөн генә ҡалған.

Заводта эшләнгән велосипедтың хаҡы 17-20 мең һумдан алып (башланғыс кимәл) 150—900 мең һумға тиклем һәм күберәк (спортсы-профессионал кимәле), был материал төрлөлөгөн, детальдарының конструкцияһы һәм сифатын, етештереүҙә ниндәй технологиялар кулланыуы, теге йәки икенсе кимәл велосипедын эшләгәндә, күрһәтә.

Төрлө йөрөу төрҙәренә махсус велосипедтар сығарыла:
* велотриал (тәбиғи йәки яһалма кәртәләрҙе үтеү);
* дерт/слоупстайл (трамплиндан сериялар буйлап трюктар башҡарып һикереү; трассалар формалары буйынса бик ныҡ айырылырға мөмкин, әммә уларҙың стандарт элементтары бар);
* кросс-кантри (пересеченный местность буйлап тиҙ йөрөү);
* байкер-кросс (бер үк ваҡытта бер нисә спортсының төшөүе, көрәшеү мөмкинлеге бар);
* тиҙ йөрөшлө төшөү (даунхилл);
* фрирайда;
* mountain all;
* һәм башҡалар
Велосипед категориялары тәү сиратта техникаға төрлө талаптар менән айырыла. Кросс-кантри өсөн, мәҫәлән, иң төп талаптарҙың береһе — ауырлығы түбән булырға тейеш, шул уҡ ваҡытта даунхиллда принципиаль рольды идара итеү уңайлығы, покрышкаларҙың ер менән тоташыуы һәм амортизация сифаты уйнай.

Һәр бер тау велосипедының техник характеристикаһы һәм конструкцион үҙенсәлектәре бар: рама геометрияһы, амортизация йөрөшө тәгәрмәс ҙурлығы, рама конструкцияһы һәм тапшырыуҙың күплеге менән айырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* VeloWiki мәҡәләләр 
*Ультраспорт
* Mountain bike review(инг.)
Уйланма һан

**Уйланма һан** (йәки **тик уйланма һан**) — нуль ысын өлөшлө комплекслы һан. Элегерәк был термин менән комплекслы һандарҙы атайҙар.

## Билдәләмәләр
z=x+iy — комплекслы һан булһын, ти, бында x һәм y — ысын һандар. Числа x = \Re(z) йәки \operatorname{Re} ~z һәм y = \Im(z) йәки \operatorname{Im} ~z һандары ярашлы рәүештә z һанының **ысын** һәм **уйланма** ( оҡшаш) өлөштәре тип аталалар.
* Әгәр x=0 булһа, ул саҡта z **уйланма** йәки **тик уйланма** һан тип атала.
* Әгәр y=0 булһа, ул саҡта z ысын һан була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вещественное число
* Мнимая единица

## Иҫкәрмәләр
Тәсбих намаҙы

**Тәсбих намаҙы** — тәүбә һәм истигъфарҙарның иң олоһо һәм бөтөн тән менән эшләнә торған намаҙ.

**Хәҙрәти Ғикримәндән**, үҙ сиратында, хәҙрәти Ибне Ғәббәстән ишетеп, былай тип риүәйәт иткән: Хәҙрәти Рәсүл Әкрәм, саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм, мөхтәрәм ағаһы Ғәббәс ибне Ғәбделмотталиб хәҙрәттәренә, тәсбих намаҙын күҙ уңында тотоп: «Эй, ағайым! Мин һиңә ун махсус кәңәш биреүем менән хөрмәт күрһәтәйем әле. Ул кәңәштәремде тотҡан тәҡдирҙә һинең гонаһтарыңдың әүәлгеһе һәм һуңғыһы, яңыһы һәм иҫкеһе, хаталыҡ менән һәм белеп эшләнгәне, кесеһе һәм олоһо, йәшерене һәм асыш — барыһы ла ғәфү ителер. Көс-ҡөҙрәтең етһә, шундай намаҙҙы һәр көн уҡы, һәр көн уҡый алмаһаң, айына бер тапҡыр уҡы. Уны ла булдыра алмаһаң, йылына бер тапҡыр уҡы, һис булмаһа, гүмереңдә бер тапҡыр уҡы!».

## Тәсбих намаҙын уҡыу тәртибе

**Дүрт рәҡәғәтлек тәсбих намаҙында түбәндәге тәртиптә 300 тапҡыр ошондай тәсбих уҡыла**:
Сүбхәналлааһи үәл-хәмдүлилләәһи үә ләә иләәһә илләллаһу үә Аллаһу әкбәр. Үә ләә хәүлә үә ләә ҡүүәтә илләә билләәһил-ғәлиййил-ғаҙыым.

**Был тәсбих намаҙҙа ошолай уҡыла:**
* «Сүбхәнәкә…» нән һуң «Әл-Фатиха»ға ҡәҙәр — 15 тапҡыр;

* өҫтәмә сүрәнән һуң — 10 тапҡыр;

* рөҡүғта − 10 тапҡыр;

* рөҡүғтан турайғас — 10 тапҡыр;

* беренсе сәждәлә — 10 тапҡыр;

* ике сәждә араһында — 10 тапҡыр;

* икенсе сәждәлә — 10 тапҡыр уҡыла.

Беренсе рәҡәғәттә уҡылған тәсбихтәрҙең һаны — 75.

Икенсе рәҡәғәттә лә шул тәртип менән тағы ла 75 тапҡыр.

Артабан өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәттәрҙә шулай уҡ уҡыла.

Уҡыу тәртибен белмәгәндәргә уны йәмәғәт менән уҡырға мөмкин. Йәмәғәт менән уҡығанда имам булған кеше тәүҙә был намаҙҙы уҡыуҙы нәҙер итә һәм намаҙ уҡығанда тейешле тәсбихтәрҙе һәр урында ҡысҡырып әйтә. Йәмәғәт тауышһыҙ ғына уның әйткәндәрен ҡабатлай.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
Нәфел намаҙҙары (сөннәт)

**НӘФЕЛ НАМАҘҘАРЫ**—  һәр кемдең үҙ ирке, үҙ ихтыяры буйынса уҡый торған намаҙҙар.

Фарыз һәм вәҗеп булмаған намаҙҙар. Фарыз намаҙҙарҙан элек йәки һуң ҡылына торған намаҙҙар ҙа был төргә ҡарай.

Нәфел намаҙҙары шәриғәт тарафынан, намаҙ башҡа дини ғибәҙәттәр менән сағыштырғанда тәҡуалыҡтың иң юғары күрһәткесе икәнен иҫәпкә алып, фарыз намаҙҙарҙа булыуы мөмкин булған хаталарҙы төҙәтеү өсөн урынлаштырылған.

Аллаһынын Илсеһе Мөхәхммәд ғәләйһиссәләм әйткән: «Мәхшәр көнендә кешенән иң беренсе һорау намаҙы хаҡында булыр. Әгәр уның намаҙы уҡылған икән, тимәк, ул кеше хозурлыҡ алыр һәм уңышҡа ҡаҙаныр, әгәр уҡылмаған булһа, барыһын да юғалтыр.

Фарыз намаҙҙарында кәмселеге булһа. Раббыбыҙ әйтер: „Ҡарағыҙ, Минең ҡоломдың нәфел намаҙҙары юҡмы?“. Әгәр булһа, фарыз намаҙҙарының хаталары шул нәфел намаҙҙары менән ҡапланыр. Шунан һуң, уның бөтә ғәмәлдәре шуға тиңләнер».

Рәсүлебеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм йәнә әйткән: «Фарыз намаҙынан башҡа ңамаҙҙарҙың мәсеттә уҡылғанға ҡарағанда, өйҙә уҡылыуы яҡшыраҡ. Сөнки өйҙә ике йөҙлөләнеү юҡ. һәм шуның аша йортҡа бәрәкәт килер, фәрештәләр һәм рәхмәт инер, ә шәйтан ҡасыр».

## ҠАЙҺЫ БЕР НӘФЕЛ НАМАҘҘАР

Фарыз намаҙҙарын еренә еткереп башҡарыуҙан тыш, мосолман тағы нәфел намаҙҙарын, йәғни әүүәбин, духа, тәсбих һәм тәһәжжүд намаҙҙарын да уҡыһа, бик яҡшы була, сөнки был намаҙҙарҙың сауабы бик күп.

Уларҙа ҙур дәрәжә һәм матурлыҡ бар. Бер ҡодси хәҙистә Аллаһы Тәғәләнең: — Ҡолом фарыздар ярҙамында Минең газабымдан ҡотолор, нәфел-д<гр менән Миңә яҡынайыр", — тигәнлеге хаҡында белдерелә.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Духа

**Духа намаҙы** ( — *таң*)— нәфел намаҙы. Духа намаҙы ҡояш ҡалҡып 45 минут үткәндән һуң алты рәҡәғәт итеп уҡыла.

Духа намаҙында йөҙ сауап бар. *Аллаһы Тәғәлә шуларҙың етмеш бишен — донъялыҡта, егерме бишен Ахирәттә бирер.* Тимәк, духа намаҙын даими үтәүселәр донъя ғазап тарын күрмәйәсәк.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Тәһәжжүд

**Тәһәжжүд намаҙы** — төндә йоҡонан уянып нәфел намаҙ ҡылыуға әйтәләр. Тәһәжжүд намаҙы 2, йә 4, йә 6, йә 8, йә 10, йә 12 рәҡәғәтле нәфел намаҙы.

## Тәһәжжүд намаҙын ҡылыу
Уртаса алты рәҡәғәтле намаҙ төндә уҡыла. Тәһәжжүд намаҙы ваҡыты төнгө 2-се яртыла, йәғни көндөҙгө өйлә намаҙы ваҡытынан тап 12 сәғәт үткәс башлана һәм имсәк ваҡытына, йәғни, иртәнге намаҙ башланыуға 15 минут ҡалғанға ҡәҙәр дауам итә.

Аллаһ Тәғәлә илсеһен юғары дәрәжәгә күтәрәсәген тәһәжжүд намаҙы әмер иткәндән һуң белдергән.

Тәһәжжүд намаҙы хәҙрәти пәйғәмбәребеҙгә (ғәләйһиссәләм) был аят менән әмер ителгән. «Исра» сүрәсенең һәм 78 сы аяттарында: "Ҡояштың көнбайышҡа йүнәлеүенән төндөң ҡаралыуына тиклем намаҙ ҡыл, таң ваҡытында намаҙ ҡыл, сөнки сәхәр намаҙына фәрештәләр шаһит булыр. «Әй, Мөхәммәд! Төндәрен уянып, артыҡ намаҙҙар ҡыл. Раббың һине маҡтар, юғары дәрәжәгә күтәрер»,—тиелгән.

Был юғары дәрәжә менән тәһәжжүд намаҙы араһында бер бәйләнеш (элемтә) барлығын күрһәтә. Әгәр шулай булһа тәһәжжүд намаҙының әһәмиәте ҙур икәнлеге асыҡлана.

Аллаһу Субхәнәһү Тәғәлә пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмгә әйтә: «Уҡы һин тәһәжжүд намаҙын, „Мәҡамәм мәхмүҙә“ тигән дәрәжәле урынға ирешерһең», — ти.
Тәһәжжүд намаҙындағы сауаптар икһеҙ-сикһеҙ күп. Уны даими уҡығандарҙың һәр доғаһы ҡабул ҡылына, дәрәжәләре юғары була, сөнки ул — Рәсүлуллаһ саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмдең бер ҙә ҡалдырмаған намаҙы.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Байрам намаҙҙары

**Байрам намаҙҙары** — Ураҙа байрамы намаҙы менән Ҡорбан байрамы намаҙы.

Йома намаҙы фарыз булған кешеләргә байрам намаҙҙары вәжиб.

**Ике байрам намаҙы бар:** 

Ураҙа байрамы намаҙы менән Ҡорбан байрамы намаҙы. Уларҙың ваҡыты ҡояш ҡалҡып 45 минут үткәндән алып өйләгә хәтлем дауам итә.

Байрам намаҙҙары йәмәғәт менән ике рәҡәғәт уҡыла. Тап иртәнге намаҙҙың фарызы шикелле башҡарыла, тик айырмаһы шунда — һәр рәҡәғәттә өс тапҡыр тәкбир әйтелә.

Өсөһө әүәлге рәҡәғәттең «Ҫәнә»һенән һуң һәм ҡыраәттән элек, өсөһө икенсе рәҡәғәттең ҡыраәтенән һуң әйтелә.

Был алты тәкбирҙе әйтеү — вәжиб. Рөҡүғ тәкбирҙәре лә был вәжиб тәкбирҙәргә яҡын булған өсөн — вәжиб.

һәр намаҙҙағыса, ифтитах тәкбире байрам намаҙҙарында ла — фарыз. Ҡалған тәкбирҙәр сөннәт булып һанала.

*Ҡорбан байрамында Ғәрәфә көнөнән һуң, иртәнге намаҙҙан башлап, дүртенсе көндөң икенде намаҙына тиклем намаҙҙа фарыздан һуң: «Аллаһу әкбәр! Аллаһу әкбәр! Ләә иләһә илләллаһу үә Аллаһу әкбәр, Аллаһу әкбәр үә лиллә-һил хәмд!» — тип тәшрик тәкбирҙәрен әйтеү вәжиб.*

Ҡатын-ҡыҙмы, ир-атмы, бер яңғыҙы йәки йәмәғәт менән булһа ла, мосафир йәки мөҡим булһа ла, һәр фарыз намаҙҙан һуң тәшрик тәкбирҙәрен әйтеү вәжиб.

Байрам намаҙҙарында хөтбә намаҙҙан һуң уҡыла. Ураҙа байрамында — фитр саҙаҡаһы, Ҡорбан байрамында ҡорбан хаҡында һөйләнелә.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Юлсы (мосафир) намаҙы

**Юлсы (мосафир) намаҙы ** — мосафир кешененең намаҙы.

Кем 90 саҡырымлыҡ юл үтергә ниәте булып (йәйәү уртаса тиҙлек менән 18 сәғәтлек, йә 3 көнлөк йәйәүле юлға), үҙенең йәшәгән еренән юлға сыҡҡан кешегә юлсы тиҙәр.

Киткән ерендә 15 көндән артыҡ булһа, ул мосафир һаналмай, әгәр 15 көндән аҙыраҡ ҡалһа — мосафир булып һаналыр. Ул шул уҡ көндө, йә иртәгеһенә ҡайтырға ниәт ҡылһа, ул юлсы һаналыр, был ниәтен ун йыл буйы яңыртып торһа ла.

## Юлсы намаҙын ҡылыу тәртибе

Динебеҙ мосафирҙарға ҡарата еңеллектәр яһауҙы күҙ алдында тота.

Юлсыға дүрт рәҡәғәт фарыз намаҙын ике рәҡәғәт фарыз итеп ҡылырға. З һәм 2 рәҡәғәтле фарыз намаҙҙар ҡыҫҡартылмай. Сәфәр дауамында, уңайлы урын булһа, сөннәттәрен дә ҡыҫҡартмай уҡый ала.

Мосафир кеше дүрт рәҡәғәтле фарыз намаҙҙарында мосафир булмаған имамға эйәрһә, имам менән бергә намаҙын дүрт рәҡәғәт итеп ҡыла.

Имамға беренсе рәҡәғәттән һуң эйәргән булһа, имам сәләм биргәндән һуң намаҙын тамамлар. Мосафир булған кеше мосафир булмағандарға имамлык итһә, имам икенсе рәкәғәттән һуң сәләм бирә, ә мосафир булмаған йәмәғәт дүрт рәҡәғәтен тамамлар.

Юлсы сәфәр ваҡытында ҡалдырған дүрт рәҡәғәтле намаҙҙарҙы, сәфәрҙән һуң ике рәҡәғәт ҡаза итеп ҡыла ала.

Мосафир тәһәрәт алып кейгән мәсехтәр өҫтөнә өс көн һәм өс тән мәсех яһарға була.

Юлсы, Рамаҙанда, теләһә ураҙаһын тотор, теләһә бүтән ваҡытҡа ҡалдырып өйөнә ҡайтҡас тота ала. Ураҙа тоторға бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ булмаһа ураҙаны ваҡытында тотоу хәйерлерәк.

Мосафирға йома һәм байрам намаҙҙарын ҡылмаҫка ла мөмкин. Әгәр ҡылһа, намаҙы ҡабул булыр. Йома намаҙын ҡыла алмаһа, өйлә намаҙын ҡылыр.

Былар барыһы ла, сәфәр ҡыйынлыҡтарын иҫәпкә алып, динебеҙҙең мосафир өсөн яһалған еңеллектәрелер.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Шаргород

**Шаргород** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Шаргород районының административ үҙәге.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 6 947 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Шаргород. Электронная еврейская энциклопедия
Тәүбә намаҙы

**Тәүбә намаҙы** — гонаһтарға үкенеп, тәүбә һәм истиғфар ҡылыу өсөн уҡыла торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы.

**Тәүбә намаҙын үтәгәс, ошондай истиғфар уҡыла:** «Әстәғфирул-лаһ, әстәғфирул-лаһ. Әстәғфирул-лаһа тәғәлә мин күлли ҙәнбин әҙнәбтүһү ғәмдән, әү хатаъән, сирран әү ғәләниййәтән үә әтүбү иләйһи минәҙ-ҙәнбил-ләҙи әғләмү үә минәҙ-ҙәнбил-ләҙи лә әғлмү иннәкә әнтә ғәлләмүл ғүйүб».
  
**Мәғәнәһе:** Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарымдың һәр ҡайһыһын ярлыҡауҙы үтенәм. Белеп ҡылған гонаһтарымды ла, белмәй ҡылған гонаһтарымды ла, аңһыҙлыҡтан ҡылған гонаһтарымды ла, аңлы рәүештә ҡылған гонаһтарымды ла ярлыҡауынды үтенәм, Аллаһ. Гонаһтарымдың бөтәһенән дә тәүбәгә киләм, үкенеү менән тәүбә итәм. Әй, Аллаһ, һәр бер ғәйебемде белеүсеһен.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Тәүбә намаҙы