open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казрети монастыры

**Казрети  монастыры** (грузин: მონასტერი კაზრეთის) Грузияла, Квемо Картли районында Казрети ҡалаһы менән йәнәш урынлашҡан грузин монастырь комплексы. 13 быуатта король Геогрий тарафынан төҙөлгән. 

1956 йылда Казрети монастырь комплексында  Грузияның мәҙәниәт һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлау һәм реставрациялау министрлығы таҙартыу һәм тергеҙеү эштәре үткәрә. Казрети иркәүе бөгөнгө көндә ғибәҙәттәр өсөн асылған, тергеҙелгән һәм эстән биҙәлгән. Болниси епархияһының күҙәтеүе аҫтында тора.  2006 йылда Грузияның  милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә

## Тасуирлама
Казрети сиркәүе планында төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған оҙонса дүрткел форманан ғибәрәт. Фасады ағас ҡыҫандар, семәрҙәр, тәре һ.б. Ул бай биҙәлгән. Сиркәүҙең ике инеү урыны бар. Төп инеү урыны төньяҡ яҡта. Тағы бер үҙенсәлеге булып көнсығыш өлөштә  күрше стенала ике ҡабырға колонна түгел, ә тик бер колонна ғына бар. Бинаның интерьеры баштағы ҡиәфәтен һаҡламаған. Собор фрескалар менән биҙәлгән, апостолдың фигуралары һаман да итибарҙы йәлеп итә. Шулай уҡ айырым изгеләрҙең фрескалар серияһы бар. 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Әҙәбиәт
• Vahtang Dolidze, two architectural monuments of Kazreti Gorge, "Friend of the Monument, No. 20, pp.&nbsp;4–18, 1970.
Индурти башняһы

**Индурти башняһы** Грузияла,  Ахмета муниципалитетының төньяҡ-көнсығыш ҡаялы тауы битләүендә урынлашҡан бейек башня. Һуңғы урта быуатҡа ҡарай.
Башня биш ҡатлы, сланецтан төҙөлгән. Ҡомартҡы ныҡ аламаланған: ҡыйығының түшәмдәре, иҙәне, бишенсе ҡаты диуарының ҙур өлөшө  емерелгән. Беренсе ҡатында (7 х 7 м) инеү урыны көнбайыш яҡтан. Көньяҡ диуарында ике арка, икенсе ҡатының көнсығыш диуарында ишек урынлашҡан. Көньяҡ диуарҙа ике аркалы тәҙрә, өсөнсө ҡатының көньяҡ диуарында ла ике аркалы тәҙрә урынлашҡан.
Дүртенсе ҡаттың көньяҡ диуарында бер аркалы тәҙрә бар. Бишенсе ҡатының ҙур булмаған диуары һаҡланған. 
2006 йылда Грузия президентының указына ярашлы башняға Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары исеме бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Ирәмәл (йыр)

**«Ирәмәл»** — («Ирәмәле», ) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
«Ирәмәл» йырының тарихы 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле. Йырҙы 1812-1814 йылғы хәрби походтарҙа  атҡа менеп, ҡулына ҡорал тотоп һуғышта ҡатнашыуы яугир ҡатыны башҡарған.  
«Илкәйенә дошман баҫып инһә,

Кем генә һуң өйҙә ҡала икән?» - тип йырлай атына менәп ире менән яуға киткән ҡатын.

Йырҙың варианттары беренсе тапҡыр С.Ә.Галин  1962 йылда Силәбе өлкәһендә яҙып алынған, һүҙҙәре «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» (1974) йыйынтығында баҫтырылып сыҡҡан. Шулай уҡ Д. Ж.Вәлиев башҡарған яҙма һаҡланған.

Ватанға һәм яҡын кешеңә тәрән хис менән һуғарылған башҡарылған лирик‑эпик йыр. Ватан һуғышына (1812) бәйле ижад ителгән бер вариантының шиғри тексы бергәләп һуғышҡа киткән яңы өйләнешкән кейәү менән кәләш араһындағы диалог формаһына ҡоролған.

## Башҡарыусылар
«Ирәмәл» көйөнөң төҙөлөшө текстың ярты строфаһын ғына биләгән әҙ биҙәкле ике һөйләмдән тора. Йырҙы башҡарыусылар араһында Ф.Ә. Килдейәрова, Т. Х.Үҙәнбаева, М.Ә.Шаимова, А. Ғ. Ғәлимов һәм башҡалар бар.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983. Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995.
* Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996 г. с. 618.
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974.
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988.
* Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897.
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962. *
*
Icecast

**Icecast** —  цифрлы аудио һәм видеотапшырыуҙарҙы ағымлы ойоштороуға тәғәйенләнгән ирекле программа тәьминәте. Уның эшләүен  Xiph.Org Foundation тәьмин итә.

## Техник деталдәре
Icecast сервер программаһы булып тора, ул    Ogg Vorbis, Opus, MP3, Theora, AAC, AAC Plus һәм NSV кеүек төрлө форматлы цифрлы ағымдарҙы таратырға һәләтле. 

Бирелмәләр   HTTP стандарт протоколы   йә SHOUTcast протоколы буйынса тапшырыла.

Icecast   Nullsoft  компанияһының SHOUTcast программаһына оҡшаған, ләкин мөмкинлектәре киңерәк һәм күберәк төрлө форматтағы ағымдарҙы эшләтә ала.
Бирелмәләрҙе тапшырғанда  Icecast UTF-8-ҙәге тегтар менән эшләй, был русса аннотациялы  трансляция ойоштороу мөмкинлеген бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Icecast’а
* Настройка icecast сервера. (сетевое радио)
* Установка и настройка IceCast сервера в Linux
* Делаем своё радио (Icecast + ices) 
* Установка сервера Icecast на компьютер с ОС Windows (для новичков)
Цхемлар күпере

**Цхемлар күпере** — урта быуат таш күпере, Мачахела йылғаһы ярында, Хелвачаури муниципалитетының  Цхемлар ауылында,  Ачарисцкали ауылынан 7-8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. XII буатта төҙөлгән. 

Халыҡ күпер менән XX быуаттың  60-сы йылдарына тиклем файҙалана, һуңынан яңы күпер төҙөлә.

## Тасуирламаһы
Күперҙең оҙонлоғо 19,6 м, һыу кимәленән бейеклеге 5,55, киңлеге -1,40 м тәшкил итә.

Күпер һуйырташтан һәм сланец таштан төҙөлгән.

Күпер бейек булмау сәбәпле йылғаға тәкәләр  һәм төҙөлөш баҫмалары ҡуйырға  мөмкин була. 

Цхемлар күпере башҡа күперҙәрҙән таш өйөмдәре, ҙур булмаған бейеклеге менән айырылып тора. 

Күпер 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге   мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

2008 йылда Цхемлар күперенә реставрация эштәре үткәрәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## Әҙәбиәт

* ი. სიხარულიძე, „აჭარის მატერიალური კულტურის ძეგლები“, თბ., 1962, გვ. 41

## Һылтанмалар

* ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის მატერიალური კულტურის ძეგლები

## Иҫкәрмәләр
Земо Ходашени монастырь комплексы

**Земо Ходашени монастырь комплексы**  — Грузияла, Кахетия төбәгендә Ахмета муниципалитетының Земо Хадашени ауылындағы монастырь комплексы.  Ул ауылдан  7-8 км алыҫлыҡта, Гомбори һыртының төньяҡ битләүендә, урманда урынлашҡан. Комплекс башня-манараны, торлаҡ йорттарҙы һәм баҙҙы үҙ эсенә ала. Бөтә биналар ҙа төрлө кимәлдә урынлашҡан.

## Комплекстары

### Изге Николай сиркәүе
Изге Николай сиркәүе  нығытылған террасала колонналы стенала тора.  XIII  быуаттың икенсе яртыһында һуйырташтан төҙөлгән.  

Өс сиркәү менән сиркәү - базилика (16 х 15 м).  Урта сиркәү сиркәүҙең үҙенән ике тапҡыр ярымға ҙурыраҡ. Көнсығыш яҡта ярым түңәрәк  һәм тигеҙ бейеклектәге  өс арка урынлашҡан. Ҡабырға нишалар күпкә бәләкәй һәм бер-береһенә беркетелгән ике таш менән ҡапланған. Көньяҡ стенала береһе көнбайышҡа, береһе төньяҡҡа ҡараған ике тәҙрә бар. Урта сиркәү бер инеү урыны менән тоташҡан. 

Сиркәү уртаһында,  бөтә киңлегендә тиерлек, тура мөйөшлө ҡапҡа бар (6,8 х 4,2 м). Төп инеү урыны көнбайыш стенала уйылған.

Сиркәүҙең көнсығыш яғында ете апсидаһы бар. Көньяҡ сиркәү ике арҡыры диуар  менән өс өлөшкә бүленгән, улар бер-береһе менән инеү урыны менән тоташҡан. Бер тәҙрә көнсығыш өлөштә һәм бер тәҙрә көньяҡ диуарҙа бар.  

### Һарай
Һарай ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө (8м х 27,5м). Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай 10 метр алыҫлыҡта тора. Ныҡ туҙған: көнбайыш диуары ғына тороп ҡалған. Беренсе ҡаттың диуарҙары инеү урынының урта өлөшөндә. 

### Аш-һыу бинаһы
Һарайҙан көнбайышҡа ҡарай аш-һыу бинаһынан (23,5 X 7,5 м) тик емереклектәр генә ҡалған. Был бина ҡоймаға терәлеп төҙөлгән. 

### Башня-манара
Башня-манара өс ҡатлы, квадрат формала. Көньяҡ-көнбайыш стенаһында киң инеү урыны бар (монастырға төп инеү урыны).

Монастырь ихатаһының көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә  торлаҡ биналарҙың емереклектәре ята.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* ყურაშვილი ლ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 88-90, თბ., 2008 წელი.

## Һылтанмалар

* ზემო ხოდაშნის დედათა მონასტრის კომპლექსი dzeglebi.com-ზე
Халыҡ-ара стандарттар көнө

**Бөтә донъя стандарттар көнө** йәки **Бөтә донъя стандартлаштырыу көнө** (World Standards Day) — халыҡ-ара дата, кешеләрҙең иғтибарын берҙәм стандарттар булдырыуҙың мөһимлегенә йүнәлтеү һәм был яуаплы эшкә ғүмерен һәм һөнәри оҫталығын бағышлаған  тиҫтәләрсә мең белгестең хеҙмәтенә хөрмәт күрһәтеү өсөн булдырылған.  Стандарттар көнө бөтә донъяла йыл һайын 14 октябрҙә билдәләнә.

## Бөтә донъя стандарттар көнөнөң тарихы һәм билдәләнеүе
Бөтә донъя стандарттар көнөнөң датаһы осраҡлы һайланмаған.  1946 йылдың  14 октябрендә Бөйөк Британияның баш ҡалаһы Лондонда  милли стандартлаштырыу ойошмалары конференцияһы асыла. Конференцияла донъяның 25 иленән, шул иҫәптән  Советтар Союзынан, 65 делегат ҡатнаша. Был конференцияла Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (International Organization for Standardization, ISO) ойошторола.  Әлеге ваҡытта 164 илдең милли стандартлаштырыу ойошмаһы  ISO  ағзаһы булып тора.  Рәсәй Федерацияһын  ISO-ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы сифатында Федераль техник көйләү һәм  метрология агентлығы кәүҙәләндерә.  

1970 йылда    ISO Президенты Төркиәнән Фарук Сунтер  йыл һайын Бөтә донъя стандарттар көнөн билдәләргә, бының менән стандартлаштырыуҙың бөтә илдәрҙең иҡтисады өсөн мөһим булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алырға тәҡдим итә.

Йыл һайын тантаналы көн берәй девиз аҫтында үтә:

* 1998 йыл — *«Стандарттар  һәм көндәлек тормош»*
* 1999 йыл — *«Стандарттар буйынса төҙөү»*
* 2000  йыл  — *«Халыҡ-ара стандарттар тыныслыҡ һәм сәскә атыу өсөн»*
* 2001 йыл — *«Тирә-яҡ мөхит һәм стандарттар: берҙәмлек нығый»*
* 2002 йыл  — *«Һәр ерҙә танылыусы бер стандарт, бер һынау»*
* 2003  йыл  — *«Глобаль стандарттар глобаль мәғлүмәт йәмғиәте өсөн»*
* 2004  йыл  — *«Стандарттар донъяны берләштерә»*
* 2005 йыл  — *«Хәүефһеҙерәк донъя өсөн стандарттар»*
* 2006 йыл — *«Стандарттар: бәләкәй эшҡыуарлыҡ өсөн ҙур отош»*
* 2007  йыл — *«Стандарттар һәм граждандар: йәмғиәтте үҫтереүгә өлөшө»*
* 2008 йыл  — *«Интеллектуаль һәм тотороҡло биналар»*
* 2009 йыл — *«Климат үҙгәреүе проблемаларын  стандарттар ярҙамында хәл итеү»*
* 2010  йыл — *«Стандарттар бөтәһенә бөтә донъяны асыҡ итә»*
* 2011 йыл — *«Халыҡ-ара стандарт —  глобаль кимәлдә ышаныс булдырыу»*
* 2012 йыл — *«Әҙерәк юғалтыуҙар — яҡшыраҡ һөҙөмтәләр. Стандарттар һөҙөмтәлелекте күтәрә»*
* 2013 йыл  — *«Халыҡ-ара стандарттар прогресты тәьмин итә»*
* 2014 йыл  — *«Стандарттар уңышҡа тигеҙ мөмкинлектәр аса»*
* 2015  йыл  — *«Стандарттар — бөтә донъя һөйләшкән тел»*
* 2016 йыл — *«Стандарттар ышаныс уята»*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы
* ГОСТ
* Халыҡ-ара  аккредитациялау көнө

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Международный день стандартизации 
* Всемирный день стандартов
Сканде ҡәлғәһе

**Сканде ҡәлғәһе**  – Грузияла, Терджола муниципалитетында, бейек, бик ҡатмарлы тау башында урынлашҡан. Ҡәлғәнең бейеклеге 120 метр.

## Тарихы

### Быуат уртаһында
Сканде ҡәлғәһе  IV быуатҡа ҡарай. Ул Эгриси короллегендә мөһим замоктарҙың береһе була. 

Сканде тураһында беренсе тапҡыр VI  быуат Византия тарихсыһы Прокопий Кессарийский телгә ала,  ул үҙенең "Фарсылар менән һуғыш" китабында көнбайыш Грузияла Риони йылғаһының тик төньяҡ яр буйында йәшәйҙәр, һәм был райондың ситтәрендә *Сканда һәм Сарапанис* ҡәлғәләре урынлашҡан, тип яҙа.  

Ҡәлғәнең әһәмиәте бигерәк тә VI быуатта  Византия һәм Фарсының ҡаршылығы көсәйгәндән һуң һәм был ҡаршылыҡ һуғышҡа әүерелгәндән һуң арта. Византия иранлылар яғынан үҙен һаҡлау өсөн Эгристы нығытырға ҡарар итә. Император  Эгрисҡа ғәскәр ебәрә, ул Сканделағы форттарҙы биләй. Был факт Сканде ҡәлғәһенең стратегик пункт булараҡ ҙур әһәмиәтен раҫлай.

532 йылда гректар фарсылар менән солох килешеүе төҙөй, уның шарты буйынса улар Сканде ҡәлғәһен емерә. Әммә 542 йылда шулай ҙа һуғыш башлана һәм фарсылар ҡәлғәне яулап ала.  551 йылда улар нығытманы тергеҙәләр һәм  25 йыл тиерлек тотоп торалар. Ошо ваҡиғаларҙан һуң ҡәлғә тарихы тураһында мәғлүмәт  меңәр йылға туҡтап ҡала.  XIV быуат аҙағына  Тамерлан  килә һәм ҡәлғәне емерә.  1430 йылдарҙа батша Бөйөк  Александр  уны яңынан төҙөй. 

XVI һәм  XVII быуаттарҙа ҡәлғә даими ҡулдан ҡулға күсә: уны йә Картли, йә Имеретия батшалары, йә урындағы кенәздәр  баҫып ала. 

Имеретия батшалығы Рәсәйгә ҡушылғандан һуң Сканде ҡәлғәһе үҙенең әһәмиәтен юғалта. Ул бушап ҡала. 1830 йылдарҙа Монпелье герцоглығында тик бер башня-сиркәү һәм таш һарай тороп ҡала. Әлеге ваҡытта ҡәлғәнең харабалары һаҡланып ҡалған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* გოჩა საითიძე, სკანდეს ციხე, ძეგლის მეგობარი, 1, თბ. 1990 წ. გვ. 54-61

## Һылтанмалар

* ციხის ადგილმდებარეობა

## Иҫкәрмәләр
Давид Гареджа лавраһы

**Давид Гареджа лавраһы** (грузин: ლავრა დავითის)  Давид-Гареджа  монастырь комплексында  урынлашҡан тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Ул 6 быуаттың беренсе яртыһында  Давид Гареджа  етәкселеге аҫтында төҙөлә

## Архитектураһы
Монастырь комплексы 6-18 быуатҡа ҡараған бер нисә  бинаны үҙ эсенә ала. Ул оборона диуарҙары, өҫтәмә түңәрәк башнялар менән уратып алынған. 

Үҙәктә инеү урыны менән манаралы иҫке сиркәү урынлашҡан. 

Лавра мәмерйәгә бай таулы урында урынлашҡан. Монастырҙа һыу йыйыу, фильтрләү һәм тауҙан ямғыр һыуҙарын йыйыу системаһы ойошторолған.  Һыу комплекс эсендәге мәмерйәләрҙең береһендә ағып тора һәм  даими туплана.  Имеш-мимештәр буйынса был мәмерйә "Давидтың күҙ йәше" тип атала

Комплекста  иң ҙур һәм иң мөһим бина апостол Иоанн сиркәүе. Был сиркәү комплекс уртаһында тора, ул 12 быуатта ҡыҙыл плитканан төҙөлгән.

Сиркәүҙең 18 быуатта тергеҙелгән  төньяҡ стенаһы Давид Гареджа тормошоноң төрлө осорҙарын һүрәтләгән фрескалар менән биҙәлгән.

## Монастырь башлыҡтары

* 6  быуат - Давид Гареджа
* 1881 - монастырь башлығы Григорий Дадиани 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Sagaradze Sh., Georgian Soviet Encyclopedia, Vol. 3, p. 340, Tb., 1978.
* Lubinashvili N., Пещерные монастыри David-Гарежи, Тб., 1948. (Russian)
Арчил монастыры

**Арчил монастыры** — Тианети муниципалитетында монастырь комплексы Тианети ҡасабаһынан  төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Комплекс ике төкәтмәле сиркәүҙе һәм биш ҡатлы манараны, шулай уҡ шарап мөгәрәбен һәм ҡойма ҡалдыҡтарын  үҙ эсенә ала. 

Көнбайыш яҡта торған  VIII быуат сиркәүе эсендә Картли эриставы Арчилдың улы Стефаностың кәшәнәһе урынлашҡан (719-745 йй.) . Һуңғараҡ урта быуаттарҙа сиркәүҙең  төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә  икенсе  сиркәү төҙөлә. XVII-XVIII быуаттарҙа сиркәү ҡаршыһында башня төҙөлә, ул сиркәүҙең  көнсығыш фасадын тулыһынса һәм икенсе сиркәүҙең көньяҡ фасадының яртыһынан күбеһен уратып ала. Ошо ваҡытҡа шарап мөгәрәбе, торлаҡ бина һәм ҡойма ҡарай. 

Монастырь комплексы 2006 йылда  Грузия президенты указына ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* თ. დვალი, ბ. ჯორბენაძე, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 394-395, თბ., 2008 წელი.

## Һылтанмалар

* ნადოკრა
* არჩილის მონასტრის ფოტოგალერეა

## Иҫкәрмәләр
Череми (ҡала)

**Череми** —көнсығыш Грузияла  урта быуат ҡалаһы, тарихи Эрети, хәҙер Череми ауылы (Гурджаани муниципалитеты)

Ҡалаға V быуатта  батша Вахтанг Горгасали нигеҙ һала (ул шулай уҡ Череми епископлығына нигеҙ һала). "Вахтанг Горгасали тормошо" йылъяҙмаһында уның турала былай тип әйтелә: "...үҙе үк төҙөгән  ике сиркәү араһында ҡала төҙөй... һәм бер епископты ултырта". Ошо ваҡыттан Кахетияла Череми епархияһы барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылъяҙмала Вахтанг үҙенең өлкән улына  Некреси ҡалаһы менән бергә Череми ҡалаһын тапшыра тип әйтелә.  457 йылдар тирәһендә фарсы батшаһының армияһы  Хорнабуджи, Череми һәм Велисцихе ҡалаларын  емерә, өҫтәүенә Череми был исемлектә ҡәлғә тип телгә алына.  1757 йылда   дағстанлылар Череми епархияһын да юҡ итәләр. 1777 йылда бөтә епархия Бодбе епархияһы составына инә. Мөһим археологик объект (Череми ҡалаһының археологик ҡомартҡылары) Черемила һәм уның тирә яғында табыла. 

Ошонда уҡ үҙәктә диуар киҫәктәре күренә - был епископтың боронғо һарайы. Был һарайҙың төҙөлөшө Х быуатҡа ҡарай.

## Әҙәбиәт
მუსხელიშვილი დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, გვ. 391, თბ., 1987 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Вере ҡәлғәһе

**Вере ҡәлғәһе** Шида-Картли төбәге Гори муниципалитетында урынлашҡан. Ҡәлғә стратегик яҡтан уңайлы урынлашҡан. Бынан үҙәндәр күренә.

## Тарихы
Бина   IX-X быуаттарға ҡарай. Ҡәлғә һәм уның тирә яғы Тбилиси әмирлеге составында була һәм Атени ҡәлғәһе менән берлектә Картлиҙың берләшеүе өсөн  көрәштә ҡатнаша. XI быуаттан  XVI быуат уртаһына тиклем Вере ҡәлғәһе Грузияның Батша Йорто ҡарамағында була. 1554 йылдың йәйендә  шаһ Тамаз  ҡәлғәне баҫып ала һәм Афинаға юл аса. XVII-XVIII быуаттарҙа ҡәлғә Нодар Цицишвили  ҡулына күсә, батша Ростомға ҡаршы баш күтәреүсе Картлиҙың командиры ҡәлғәлә нығына. Король ҡәлғәне ҡамай. Ихтилал Цицишвилиға ҡасырға ярҙам итә. Король Ростом Вере ҡәлғәһен яулай һәм уны емерә. 

## Архитектураһы
Ҡәлғәне һуйырташтан төҙөп оҙонайтырға планлаштыралар (көнсығышта киңлегенең оҙонлоғо  14,8 м һәм и 6 м көнбайышта). Бина зыян күргән -  4-5 метрлыҡ диуарҙары битләүҙәрҙә һаҡланған. "Көнбайыш" башняһы планында дөрөҫ булмаған эллиптик формала. Түбәнге ҡаты оҙон келәттән тора, ул ҡәлғә ихатаһы менән ҙур аркалы ишек менән тоташҡан. Ихатала ҡойманың көньяҡ яғында ҙур һыу ятҡылығы урынлашҡан. .

## Әҙәбиәт
საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ.5, თბ., 1990 წ.
ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. II, გვ. 369, თბ., 1977 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Чочиани сиркәүе

Чочиани сиркәүе - ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Цалка муниципалитетының Чочиани ауылында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  151 метр тәшкил итә. Ҡомартҡы үҫешкән урта быуат осорона ҡарай.

## Тарихы
Чочиани ауылының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Изге Георгий Победоносец сиркәүе тора. Уның тәҙрәләре көньяҡҡа һәм төньяҡҡа ҡарай. Сиркәүҙең ҡыйығы һүтеп алынған. Йорт ихатаһы төпкөлөндә ағастар үҫә. Инеү урынында ҡыҙыл буяу менән эшләнгән һүрәттәр һаҡланған. Ҡомартҡы  Урта быуаттарға ҡарай. 

Ҡомартҡыға  2006 йылдың 7 ноябрендә, Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге   күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы  категорияһы бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
საყდარი

## Иҫкәрмәләр
Джумати монастыры

**Джумати монастыры** (грузин: მონასტერი ჯუმათის) урта быуат грузин православ монастыры Гурияла  Озургети районында урынлашҡан, Озугерти ҡалаһынан 14 саҡрымда ята. Әлеге ваҡытта Шамокмеди епрахияһына ҡарай

## Тарихы

Монастырь комплексы Михаил һәм Гавриилға арналған сиркәүҙән,  манаранан, диуарҙан һәм башҡа монастырь биналарынан тора.  Төҙөлөш ваҡыты билдәһеҙ. Грузин академигы Дмитрий Бaкрадзе монастырь Шамокмеди сиркәүе алдынан  төҙөлгән, тип иҫәпләй.  XIV быуатта фрескалар менән биҙәлә, әммә улар насар һаҡланған.  XVIII быуатта Гурия кенәзе ҡорамды реставрациялай, әммә Рәсәй хакимлығы идара итеүҙе ябайлаштырыр өсөн Джумати епрахияһын юҡҡа сығара. 1847 йылда сиркәү йүнәтелә, ә 1904 йылда сиркәү манараһы төҙөлә. Квадрат планировкалы таш манараның алты тәҙрәһе бар. Башня өлөшләтә емерелгән.

Джумати монастыры дин үҙәге генә түгел, ә Гурия  районында мөһим мәҙәниәт үҙәге лдә була. Сиркәү бигерәк тә үҙенең ҡиммәтле иконалары һәм тарихи документтары менән билдәле . Был документтар донъяуи мәғәнәгә эйә. 1924 йылда эшләнгән алтын иконаһы сиркәүҙе талау ваҡытында  юҡҡа сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Dimitri Bakradse: Archaeological trip in Gurien and Adschara Batumi 1987 (დიმიტრი ბაქრაძე, არქეოლოგიური მოგზაურობა გურიასა და, ბათუმი, 1987)
Сакдриони һарайы

**Сакдриони һарайы** — Цалка муниципалитетының Сакдриони ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  Джавахети һырты итәгендәге  милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Диңгеҙ кимәленән   1540 м бейеклектә, Цалканан 15 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Уға XIX быуатта Ғосман империяһынан ҡыуылған гректар  нигеҙ һала. 7 колонна һәм һарай бар (ҡайһылары  — өлөшләтә). 

Һарай үҫешкән Урта быуат өсөн хас булған деталдәр менән айырыла. Ауыл емереклектәрҙә урынлашҡан. Был Вахушти Батонишвили (XVIII быуат) төҙөгән Андрап ауылының ҡалдыҡтары тип фаразлана. 

2002 йылдан ауылда Аджария  Автономиялы Республикаһының Хуло һәм Кеда ауылдарынан  мигранттар йәшәй. Шулай уҡ грек халҡының иммиграцияһы ла көсәйә. 2006 йылда  ауыл халҡы 300 кеше иҫәпләнә,  шуларҙың 90%  грузиндар  тәшкил итә. 

Сакдриони һарайы 2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә  индерелә .

## Әҙәбиәт
ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, გვ. 29, თბ., 1979 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
საყდრიონი

## Иҫкәрмәләр
Үрге Кодисцкаро һарайы

**Үрге Кодисцкаро һарайы**— архитектура комплексы Грузияла, Мцхета-Мтианети төбәге  Душети  районының  Земо ауылында Төньяҡ зыяратта урынлашҡан. XVI быуатҡа ҡарай. Комплексҡа һарай, манара, сиркәү һәм бер нисә бина инә

## Тарихы
1976 йылда  ҡомартҡыға И. Джавахишвили исемендәге Тарих, археология һәм этнография институты тарафынан археология экспедицияһы эҙләнеүҙәр үткәрә (етәксеһе Р. Рамишвили).

Комплекс 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

## Тасуирламаһы

### Һарай
Һарай планында тура мөйөшлө  (30 м х 17). Башлыса кирбестән төҙөлгән. Төҙөлөшөндә һуйырташ ҡулланылған, рәт аралары кирбес менән алмашына. Көмбәҙҙәре һәм аркалары тотош кирбестән эшләнгән. Беренсе ҡат диуарҙарының тик өлөшө генә һаҡланған.  Бүлмәләр ике рәттә урынлашҡан. Беренсе рәттә дүрт бүлмә, артҡы рәттә - өс бүлмә. Бөтә бүлмәләрҙә лә камин бар.  

### Башня

Башня (8 х 7,6 м) һарайҙан көнсығышҡа ҡарай  20-25 м алыҫлыҡта тора,  һуйырташтан төҙөлгән. Беренсе ҡатта  инеү урыны төньяҡ яҡтан. Дүртенсе ҡатта бер тәҙрә, ә өсөнсө ҡатта ике тәҙрә бар. Иҙәне бурсанан, ике ҡатлы. Беренсе. икенсе һәм өсөнсө ҡаттары бер-береһе менән баҫҡыс менән тоташҡан. Башня эстән дә, тыштан да штукатурланған. Ул бай биҙәлгән ҡыйыҡ менән ябылған.

### Сиркәү
Сиркәү һарайҙан   100 метр алыҫлыҡта, урманда урынлашҡан. Һуңғы урта быуатҡа ҡарай. Сиркәү   (5.3 X7.6 м) төрлө ҙурлыҡтағы  һуйырташтарҙан торған төкәтмәләрҙән төҙөлгән. Ныҡ зыян күргән. Сиркәүгә инеү урыны көньяҡ яҡтан булған.  Көнсығыш яҡта апсиданың ярым түңәрәк күсәре, ә көнбайыш стенала тура мөйөшлө тәҙрәһе бар. Апсидала, тәҙрәнең ике яғында тура мөйөшлө ниша бар. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## Әҙәбиәт
* ბერიძე ვ., XVI-XVIII  საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრება, ტ. 1, თბ., 1983
* ზაქარაია პ., ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველესი დროიდან  XVIII საუკუნის ბოლომდე, თბ., 2002

## Иҫкәрмәләр
Ике ҡатлы Ахалшени күпере

**Ике ҡатлы Ахалшени күпере** — ысын мәғәнәһендә Грузияның  милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы. Цалка муниципалитетының Ахалшени ауылында урынлашҡан.  

Күпер ике ҡаттан тора. Ул яҫы таштан төҙөлгән. Күпер уртаһында ҙур тәпәш пирс урынлашҡан. Йылғаның ҡаршы яғында конус һымаҡ  контрфорстар бар. Күперҙең йөрөй торған өлөшө һуйырташ менән түшәлгән.

Ахалшени күперенә 2006 йылдың 30 мартында Грузияның мәҙәниәт, спорт һәм  ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығы тарафынан мәҙәни ҡомартҡы статусы, ә шул уҡ йылдың 7 ноябрендә  Грузия президентының  665-се указына ярашлы  милли  әһәмиәттәге  мәҙәни ҡомартҡылар категорияһы бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Һылтанмалар

* ორმალიანი ხიდი

## Иҫкәрмәләр
Коколети күпере

**Коколети күпере** — Аджария Автономиялы Республикаһының Хелвачаури мунииципалитетындағы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы

Аркалы Коколети  күпере Коколети йылғаһының өҫтөндә урынлашҡан.  Батумиға тиклем аралыҡ  40 саҡрым. Күперҙең ҙурлығы 10 х 10,   һыу өҫтө кимәленән  бейеклеге — 5,15 метр тәшкил итә.  Пирстың уң яҡ яғында таш өйөмдәре   (бейеклеге 1,54 см, ҡалынлығы -0,24 м, киңлеге -0,90 м). Күперҙең киңлеге уртаһында 1,70 метр,  һул яҡтан инеү урынының оҙонлоғо -8 метр, киңлеге -2,85 метр.  Уң яҡтан - 2,40 м һәм  2,30 м. 

Күперҙең ярыҡтары юҡ. Тик бер тар ғына  0,6х0,8 см ҙурлыҡтағы еге бар. 

Аркалы күперҙе  XVIII быуатта йәшәгән Ахмед-Ага Хинкиладзе төҙөй. 

2006 йылдың  7ноябрендә  Грузияның президентының  указына ярашлы Коколети күперенә милли  әһәмиәтттәге  мәҙәни мираҫ номинацияһы тапшырыла.

## Һылтанмалар

* ''საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665 კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ'' , საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, თბილისი, 07.11.2006.
* *[http://khelvachauri.ge/files/Historical%20Sights/4.pdf ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი — მატერიალური კულტურის ძეგლები]*. ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური ვებ-გვერდი. გვ, 1.
Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы

БДБ илдәренең **Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы** (, ҡыҫҡ. МГС СНГ) Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә стандартлаштырыу һәм норматив документация буйынса төбәк  ойошмаһы (БДБ МГС-ы) булып тора  (Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы  Советының 1995 йылдың 14 сентябрендә ҡабул ителгән ISO 40/1995 резолюцияһына ярашлы).

БДБ МГС-ы Халыҡ-ара  стандартлаштырыу ойошмаһы (ИСО) — Төбәк   стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан  Евро-Азия  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (EASC) тип танылған.

МГС 1992 йылдың 13 мартында хөкүмәт-ара кимәлдәге «Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү тураһында килешеү»гә ярашлы ойошторола. 

МГС-тың эш органдары —  Минскиҙа даими эшләүсе секретариат һәм   һәм стандарттар эшләү менән шөғөлләнеүсе дәүләт-ара техник комитеттар.

МГС  Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе    Башҡарма комитеты менән бергәләп  эшмәкәрлекте көйләй, техник регламенттарҙы ҡулайлаштырыу, стандартлаштырыу, метрология һәм ярашлылыҡты баһалау (раҫлау) өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү йәһәтенән ҡарарҙар ҡабул итә.

ГОСТ 1.0—92-гә ярашлы, халыҡ-ара стандартлаштырыу  — ул дәүләт-ара мәнфәғәттәге объекттарҙы стандартлаштырыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт МГС
Нагареви күпере

**Нагареви күпер** — Тержола муниципалитетының Нагареви ауылында урынлашҡан мәҙәни ҡомартҡы.

## Тарихы
Нагареви Имеретияның төньяҡ тауы битләүендә ята, Диңгеҙ кимәленән бейеклеге   100 метр тәшкил итә, Тержоланан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу  мәғлүмәттәре буйынса ауылда  395 кеше йәшәй. Ауылда  1667 йылда епископ Гелати төҙөгән күпер бар. 

Ул шулай уҡ "Кузян" һәм "Тамар күпере" булараҡ билдәле. Күпер әле лә  Кутаиси-Тбилиси йүнәлешендә эшләп тора. 

Традиция буйынса Нагареви ауылында элек күҙәтеү вышкалары булған, ваҡыт үтеү менән улар харабаға әйләнгән. Версияларҙың береһе буйынса ауылдың исеме шунан барлыҡҡа килгән. 

Бер өс ҡатлы күҙәтеү башняһы бөгөн һаҡланған һәм ул юлдарҙан күренеп тора. Ауылдың бер өлөшө  "Сабанела" XIII быуат сығанаҡтарында телгә алына.

Нагареви күпере  2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.


## Һылтанмалар

* ნაგარევის ხიდი 
* ნაგარევი
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Төбәк стандарты

**Төбәк стандарты** —  стандартлаштырыу буйынса төбәк ойошмаһы тарафынан ҡабул ителгән стандарт. Төбәк  стандарттарына миҫалдар:  EH (EN) индексы (префиксы) менән билдәләнгән Европа стандарттары;   ГОСТ индексы (префиксы)  менән билдәләнгән БДБ стандарттары. 

## Төбәк ойошмалары

### БДБ-ның дәүләт-ара советы (МГС / EASC)
Тулы атамаһы — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең  Дәүләт-ара  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы  (, ҡыҫҡартмаһы — МГС)   ().

МГС БДБ-ның  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау өлкәһендә килешелгән сәйәсәт булдырыу һәм үткәреү маҡсатында эш итеүсе хөкүмәт-ара органы булып тора.
Советтың эш органы — Стандарттар бюроһы.   Совет ҡарамағында  270 дәүләт-ара стандартлаштырыу техник  комитеты эшләй.
Дәүләт-ара  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ISO) тарафынан Төбәк стандартлаштырыу ойошмаһы — Евро-Азия  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау берлеге  (EASC) тип танылған (Совета ISO Советының 26/1996 һанлы резолюцияһы).

### Европалағы  стандартлаштырыу ойошмалары

* CEN (the European Committee for Standardization) — Европала тауарҙарҙың, хеҙмәттәрҙең һәм технологияларҙың киң спектрын стандартлаштырыусы комитет.
* CENELEC (the European Committee for Electrotechnical Standardization) — Европала электротехникалағы сиселештәрҙе стандартлаштырыу  комитеты.
* ETSI (European Telecommunications Standards Institute) — Европала телекоммуникациялар өлкәһендә стандартлаштырыу институты.

### [[НАТО]]
НАТО-ның  стандартлаштырыу органдары

* Стандартлаштырыу буйынса НАТО комитеты (NCS — NATO Committee Standardization)
** NATO Standardization Staff Group (NSSG)
* НАТО-ның Стандартлаштырыу бюроһы (ONS — Office for NATO Standardization)
* Элемтә буйынса стандартлаштырыу мәсьәләләрендә НАТО Советы  (NSLB — NATO Standartization Liaison Board)
* НАТО-ның  сандартлаштырыу программаһын мониторингылау, индереү һәм камиллаштырыу буйынса НАТО стандартлаштырыу ойошмаһы (NSO — NATO Standartization Organisation).



*

### Башҡа төбәк ойошмалары

* COPANT (Pan American Standards Commission) — Панамерика  стандарттар комитеты
* АСЕАН ағза илдәренең стандартлаштырыу һәм сифат буйынса консультатив комитеты
* Тымыҡ океан бассейны илдәренең  стандартлаштырыу буйынса конгресы  (PASC)
* Сәнәғәт үҫеше һәм тау эше буйынса  ғәрәп ойошмаһы 
* Африка төбәк  стандартлаштырыу ойошмаһы.

## Иҫкәрмәләр
Кочало базиликаһы

**Кочало базиликаһы** — Лагодехи муниципалитетында архитектура ҡомартҡыһы, Лагодехи ҡалаһының төньяғында , Нинсхеви йылғаһының һул ярында, тау битләүендә урынлашҡан.  Ул VI-VII быуаттарға ҡарай. 

Базилика ике ҡатлы көмбәҙле бинанан ғибәрәт. Ҡырсын таш һәм һуйырташтан төҙөлгән. Инеү урыны көньяҡ яҡтан. Ҡыйығы черепица менән ябылған.  Базилика ныҡ зыян күргән. Көнсығыш стенаһының көньяҡ яғы ғына ҡалған. .

1614-1617 йылдарҙа  Кахетияға  фарсы шаһы Ғәббәс I килгәндән һуң Лагодехи юҡҡа сыға, Кочало сиркәүе лә емерелә һәм ошо ваҡыттан алып бушап ҡала.

Базилика  2006 йылда  Грузияның президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

2019 йылдың июнендә базиликала таҙартыу эштәре ваҡытында боронғо грузин яҙыуы табыла.  Текст X быуатта төҙөлгән һәм сиркәү өсөн ерҙәрҙе иғәнә итеү тураһында бара. Яңы табылған текстҡа ярашлы базилика X быуат аҙағына монастырь булған.

## Һылтанмалар

* 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Хулути ҡәлғәһе

**Хулути ҡәлғәһе** — Грузияла Тетрицкари  муниципалитетында Храми һыубаҫар туғайының өҫтөндә урынлашҡан һәйбәт һаҡланған ҡәлғә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында  Каплан Бараташвили иҫәбенә төҙөлгән  . Орбелиани ырыуы ҡәлғәһе. Ул һәр береһе бишәр башняға эйә булған 2 өлөштән тора; Уларҙың тәғәйенләнеше беренсе осраҡта торлаҡ булһа. икенсе тәғәйенләнеше хәрби була. Бер яҡ башнялар алты ҡатҡа эйә, ә икенсе яҡтағы башняларҙың ете ҡаты бар. Һуңғы ҡаттар хәрби ваҡиғалар өсөн, ә ҡалғандары йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Бөтә ҡәлғә урындағы таштан төҙөлгән. Урыны менән ағас түшәмдәрҙең, каминдарҙы һәм күнкүреш элементтарының ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Күп инеү-сығыу урындары һаҡланған.  

Башня ныҡ  бейек ҡаяла тора. Ҡәлғәгә һәм уның ихатаһына  илле метр оҙонлоҡтағы туннель аша килергә мөмкин. Бер ҡатлы торлаҡ комплекстар, күрәһең, башҡарыусы ролен үтәгән, уларҙан Чаваль йылғаһы аша туннлеь буйлап башҡа башняларға барырға мөмкин булған.  Был торалар менән башнялар араһында ҙур һыу ятҡылығы булған, улар өҫтөндә мунсалар урынлашҡан, ә стеналары янында ағастар үҫкән.

## Әҙәбиәт

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. XI, თბ., 1987, გვ.514
* პ. ზაქარაია, საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები, თბ., 1973.
* პ. ზაქარაია, ხულუტის ციხე-დარბაზი, საქართველის სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე. XIX-B, თბ., 1972
* პ. ზაქარაია,  ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველესი დროიდან XVIII ს. ბოლომდე, თბ., 2002 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар

* ხულუტის ციხე 
* ხულუტი 

## Иҫкәрмәләр
Нахидури замогы

**Нахидури замогы** — ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Ул Грузияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Квемо Картли төбәгенең Болниси муниципалитетындағы Нахидури ауылында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  420 метр тәшкил итә. Болниси ҡалаһынан 15 саҡрым алыҫлыҡта ята. Циклопик ҡәлғә б.э. тиклем бер мең йыллыҡҡа ҡарай. Нахидури ауылында XVII-XVIII быуаттарға ҡараған көмбәҙле сиркәү һәм  IX-X сиркәүе урынлашҡан. 

Нахидури замогына 2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузияның президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.

## Әҙәбиәт
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, გვ. 593, თბ., 1975 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Ркони замогы

**Ркони замогы**  – Каспи муниципалитетында архитектура, тарих һәм монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы. Тедзма йылғаһының тар тарлауығында, Цалканан килеүсе юл буйында  бейек тау битләүендә урынлашҡан. 

Замок XVIII быуат уртаһына ҡарай. Комплекс үҙ эсенә ҡойманы, сиркәүҙе,  манараны, башняны, күҙәтеү манараһын   һәм һарайҙы ала. Ркони ҡәлғәһе көнсығыш яҡта текә битләүҙә тора.

**Ҡоймаһының** бейеклеге  5 метр, ҡапҡалары һәр төньяҡ-көнбайыштан һәм көньяҡтан.  Стеналары контрфорс менән  нығытылған. Ҡойма эсендә ике башня бар. Ҡойманың аҫҡы өлөшө тотош көпләнгән.

***Сиркәү***е XIII быуатҡа ҡарай. Инеү урыны көньяҡ яҡтан. Көнсығыш яғында апсида бар, ә көньяҡ һәм көнбайыш диуарҙарында берәр тәҙрә тора. Залы ике аҫылмалы арка һәм көмбәҙле түшәм менән ябылған. Диуарҙарында биҙәк эҙҙәре күренеп тора. Ул XIII быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Һынлы сәнғәттә асыҡ йәшел төҫтәр өҫтөнлөк итә. Сиркәү фасады таштан төҙөлгән. 

***Башняһы*** ҡойманан көньяҡ-көнсығышта, иң бейек урында тора. Уның көньяҡ һәм көнсығыш диуарҙары ҡаяға тап килә. Аҫҡы ҡатының иҙәне ағас асамай менән түшәлгән. Стена буйҙарында камин һәм ванналар урынлашҡан. 

***Күҙәтеү манараһы*** һарай өҫтөндә тау түбәһендә урынлашҡан. Уның  маҡсаты - майҙанды бикләү. Өс ҡаты һаҡланған, беренсеһе тотош, икенсеһе диуарҙар менән ҡапланған, өсөнсөһө зыян күргән.  

***Һарай*** ихатала һаҡланып ҡалған өс ҡатлы бинаның емереклектәрендә урынлашҡан. Беренсе ҡатында ике ишеге, камин һәм ауыл хужалығы нишаһы бар. Икенсе ҡатта ниша һәм камин бар, өсөнсө ҡаты ныү туҙған, тик ишектәре генә күренеп тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

*საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, გვ. 189, თბ., 1990 წელი.
Цопи замогы

**Цопи ҡәлғәһе**  —көнсығыш Грузияла, Квемо Картли төбәгендәге Садахло ауылынан ете саҡрым алыҫлыҡтағы  урта быуат ҡәлғәһе. Цопи замогында кеше тормошо эҙҙәре түбәнге палеолит дәүеренән раҫлана. Бында  емерелгән Мустье-хан мәмерйәһе, үрге палеолит һәм энеолит осороноң  замогы, һуңғы бронза осоро  һәм иртә тимер быуат  ауылдары урынлашҡан. 

Цопи ҡәлғәһе  VI-XIII быуаттарҙа үҙ функцияһын үтәгән. Ҡәлғә ҡаялы тауҙа төҙөлгән. Үрге замоктың харабалары һәм ҡаялы битләү майҙанын сикләгән кәртәнең емереклектәре һаҡланған. Үрге ҡәлғәнең ике келәте һәм дүрт ярым түңәрәк пирсы булған.  Бында торлаҡ комплекстарының ҡалдыҡтары һәм ҙур булмаған сиркәүҙең емереклектәре һаҡланған. Иртәрәк булған  "циклопик" стеналар ситен һәм башҡа өлөштәрен төҙөгәндә ҡулланыла.  

VI-VII быуаттарға ҡараған ике төкәтмә һаҡланған.

## Әҙәбиәт
* ბერძენიშვილი დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, გვ. 344, თბ., 1987 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Акхо мәсете

**Акхо мәсете** — Аджария Автономиялы Республикаһының Кеда муниципалитетында ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. 

Акхо ауылында боронғо ваҡытта христиан часовняһы, ағас сиркәү булған. XV быуатта ғосмандар баҫып алғандан һуң ҡорам һүтеп алына, ә  сиркәү мәсет менән алмаштырыла. Риүәйәт буйынса мәсет төҙөгәндә сиркәү таштары ҡулланыла. Мәсет архитектураһы бында сиркәү булғанлығын  раҫлай. 

Акхо мәсетен 1817-1818 йылдарҙа һөнәрсе  Хөсәйен төҙөй. Ул ике ҡатлы була, беренсе ҡатында подвал, ә икенсе ҡатында ғибәҙәт залы урынлаша. Мәсет  8,8 х 9,3 м ҙурлығында була. Ҡыйығына плитка һалына. Үҙәк бинаның түшәме эстән майлы буяу менән буялған. Мәсеттең дүрт яғында ла яндауырҙар була, көньяҡ яғы декорация менән биҙәлә. Төньяҡ яғында ҙур булмаған ярым түңәрәк балкон урынлаша. 

Интерьерында биҙәлгән мөнбәре, кафедраһы һәм хоры иғтибарға лайыҡ. Ағас орнаменттары биҙәлгән. Акхо мәсетенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә манараһының аҫҡы өлөшө һаҡланған. Мәсет бында урынлашҡан мәсеттәрҙең иң боронғоһо  булып тора.  Ул әле лә эшләй.

2006 йылда Грузия президенты  указына  ярашлы Акхо мәсете милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## Һылтанмалар

* ''საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665 კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ'' , საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, თბილისი, 07.11.2006.
* *[http://www.kedalag.ge/images/temp/2018/07/11/e51ec2fab819ba0e671e48a1b9072e86.pdf ქედის კულტურული მემკვიდრეობის გზამკვლევი] , keda Cultural Heritage Guidebook*, გვ, 30-31. 2018.
* *[https://www.youtube.com/watch?v=1Kc3R-X-oM0&t=694s სოფელი ახო (ქედა)]*. ერთი დღე სოფელში - ნათია თავდგირიძესთან ერთად. 15 მარტი, 2015.
Окруашвили күпере

**Окруашвили** күпере — Грузияла Аджарияның Хуло муниципалитетындағы һуңғы урта быуат ҡомартҡыһы. Күләме буйынса күпер ҙур түгел. Аджарисцкали ҡушылдыҡтарының береһе менән киҫешә. 

Окруашвили күпере 2006 йылдың  7 ноябрендә  Грузия президентының  указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## Һылтанмалар

* 

## Иҫкәрмәләр
Вәзир

**Вәзир** - (,  , *wazīr*) — министр вазифаһы йәки мосолман Шәреғендәге илдәрҙә юғары дәрәжә биләгән чиновник . Сәсәниҙәрҙән ҡалған ғәҙәт буйынса,  Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә писарҙарҙы, кәтибтәрҙе (секретарҙарҙы) вәзир тип атайҙар.Урыҫ телендә бер нисә вариант яҙылыш осрай: **вазир**, **везер**, **везир**, **визир**; күплектә -  **вюзера́**

## Хәҙерге заманда ҡулланылыш
Вәзир — хөкүмәт министры өсөн ҡулланылған  стандарт ғәрәп һүҙе. Премьер-министрҙарҙы ғәҙәттә Рәис- әл-Вүзәр (һүҙмә-һүҙ: министрҙар президенты) йәки әл-Вәзир әл-Әүүәл (барыһынан алдағы министр - премьер-министр) тип атайҙар.

## Шахматта
«Вәзир» һүҙенән урыҫ телендәге шахмат фигураһы атамаһы яһалған:ферзь. Мәгәр Аҡһаҡ Тимер шахматында уны "вәзир" тип атауҙы дауам итәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чати

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Мцхета төрбәһе

**Мцхета төрбәһе** — Мцхетаның һуңғы антиклыҡ дәүерендәге  архитектура һәм археология ҡомартҡыһы. Мцхета  тимер юл вокзалынан алыҫ түгел, Картлиҙан төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.  1951 йылда табылған. 

Мцхета төрбәһе тура мөйөшлө формала, ярым түңәрәк көмбәҙе һәм ике яҡлы түбәлеге эзбизташ иретмәһе менән нығытылған  эре черепицалар менән ябылған. Мцхета төрбәһенең антик дәүерҙәге Көнсығыш Урта диңгеҙ  һәм Төньяҡ Ҡара  диңгеҙ буйындағы монументаль ҡурған төрбәләре менән берләштергән оҡшаш һыҙаттары бар. 

Әммә артабанғы дәүерҙәге грузин архитектураһы өсөн хас булған  бер рәт һыҙаттары баҙыҡ, саркофагтың ағас һәм металл деталдәре, ҡасандыр бай йыһаз ҡалдыҡтары: таштар менән алтын ҡаптырма, унлаған алтын мунсаҡ, төймәләр, төрлө төҫтәге быяла һауыттар, күп һанлы көмөш, алтын тәңкәләр  табылған.  Төрбә б.э.  1 быуат аҙағына йәки 2 быуат башына ҡарауы ихтимал, сөнки быға тиклем Мцхетала ҡаҙылған бай кәшәнәләр  2-3 быуаттарға ҡарай. 

Мцхета кәшәнәһенә 2014 йылда Грузия  хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә.

## Һылтанмалар

* მცხეთის აკლდამა;
* უნდა ნახოთ/ მცხეთის რაიონი – მცხეთა - მთიანეთის მხარის სამთავრობო საიტი;
* მცხეთა - მთიანეთის მხარე, ღირსშესანიშნაობები –  ქართული დიასპორა .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Недзви

**Недзви** IX быуаттың 50-се йылдарындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһын Григорий Хандалетиҙың уҡыусыһы Теодор Нойвирт төҙөгән. Боржоми муниципалитетында, Ахалдаба ауылынан 10 саҡрым алыҫлыҡта Недзвисхеви тарлауығы янында  урынлашҡан. 

Ҡомартҡыны таҙартҡандан һуң (1948, 1962)  сиркәүҙең баштағы планы асыҡлана. Был өс сиркәүле Недзви Грузияла бөгөнгө көнгә билдәле булған иң ҙур изге базиликаларҙың береһе була. Урта сиркәүҙең диуарҙары колонналар һәм аркалар менән бүленгән. Көнсығыш апсиданың ике  яғынан улар тура мөйөшлө нишаға эйә була, ә көнбайыш яғында ярым түңәрәк экседралар урынлаша. Урта сиркәү башҡа ике сиркәү  менән көнбайыш яҡта махсус үтеп йөрөү урындары менән тоташҡан. XX быуат урталарында сиркәү ике тапҡыр реставрациялана, әммә шуға ҡарамаҫтан, ул ярайһы уҡ ташландыҡ хәлдә.

## Әҙәбиәт
* მარსაგიშვილი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, გვ. 400, თბ., 1984 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Илья Гульбани башняһы

**Илья Гулбани башняһы** - ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Ул Грузияла тарихи Сванетия төбәгендәге Местия муниципалитетының Хеши ауылында  урынлашҡан.  Илья Гульбани башняһы урынлашҡан ауыл Чхутнер һыртынан көньяҡҡа ҡарай, Энгуринан үң яҡта,  диңгеҙ кимәленән 1780 метр бейеклектә урынлашҡан

## Тарихы
Ауыл үҙенең иҫтәлекле урындары менән иғтибарға лайыҡ. Урта быуат архитектураһына ҡараған Илья Гульбани башняһынан тыш,  XI  быуатҡа ҡараған Изге Квирике сиркәүе һәм Лаура сиркәүе бар. 

Илья Гульбану башняһына  2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.

## Әҙәбиәт
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, გვ. 450, თბ., 1987 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Абелия сиркәүе

**Абелияның Троица  сиркәүе** (грузин: ეკლესია სამების აბელიის), көньяҡ Грузияла Квемо Картли төбәгендә грузин православ сиркәүе. Ябай төҙөлөшлө  һәм бер нефлы сиркәү бөгөнгө көндә Абелиана булараҡ билдәле тарихи ауыл Абелияның ситендә урынлашҡан. Сиркәүҙәге яҙыуға ярашлы ул 1250 һәм  1259 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт  ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы
Абелия сиркәүе  Квемо Картли төбәгенең  Самеба  тауы итәгендә урынлашҡан. Тәүге тапҡыр 1580 йылдарҙағы документтарҙа телгә алына. 1950 йылдарҙа ҡвҙыныу эштәре алып барыла. Бында б.э. тиклемге 5-3 быуаттар  некрополе табыла. Бынан тыш бронзанан, тимерҙән һәм быяланан  артефакттар табыла.  Тулыһынса ташланылған сиркәү һәм уның майҙаны 18 быуатта  тергеҙелә һәи грузин ғалимы Эдвин Такайшвили тарафынан 1900 йылдар башында тасуирлана.

## Архитектураһы

Aбелия ҙур булмаған бер нефлы сиркәү, байтаҡ өлөшөндә үҙенең баштағы архитектура үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған. Ваҡланған ҡырсынташтан эшләнгән һаҡлағысынан тыш ул эре һоро таштарҙан төҙөлгән һәм таш менән көпләнгән. Сиркәүгә берҙән-бер инеү урыны көньяҡ яҡта һәм фасадынан тыш һәр стенаһында берәр тәҙрә бар. Сиркәүҙә  2006 йылда реставрация эштәре алып барыла

## Яҙыу
Көньяҡ фасадын 23 юллыҡ урта быуат  грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу биҙәй.  Яҙыу Манглиси архиепискобы Арсен Мшуидайсдзе исеменән башҡарылған. Яҙыуҙа грузин батшалары телгә алына. Һуңыраҡ ул яҙыуҙа короллекте татарҙар баҫып алғандан һуң сиркәү төҙөүселәре алдында торған бурыстарға иғтибарҙы йүнәлтә

## Иҫкәрмәләр
Ҡаған

**Ҡаған**  - ( *хакан, хаган*, урта монгол , *Qaɣan*; хәҙерге монголса *хаан*, боронғо төрки - **𐰴𐰍𐰣** , , пиньинь: *Kèhán*) — урта быуат күсмә халыҡтар иерархияһынаң суверендың иң юғары титулы. Хандар ханы. Монгол империяһы осоронда  **ҡаан** («бөйөк хан») рәүешенә ингән.

«Ҡаан» рәүешендә тәүге тапҡыр XIII быуатта күренә. Ул Бөйөк Монгол Улусының иң юғары башлығына ҡарата ҡулланылған һәм    Сыңғыҙхандың Ясаһындағы титулатураға индерелгән 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Абиси замогы

**Абиси замогы**  – Карели муниципалитетындағы  Абиси ауылының ситендә, Ткоцкури йылғаһының һул ярында урынлашҡан тарихи ҡәлғә. Замок  XVIII быуаттың 50-60-сы йылдарында төҙөлгән.

## Тасуирламаһы
Замок  өс өлөштән тора. Үҙәген башня бинаһы биләй, ул торлаҡ өсөн тәғәйенләнгән һәм шул уҡ ваҡытта хәрби функцияны үтәй. Төҙөлөштән һуң тағы өҫтәмә бина төҙөү кәрәклеге тыуа, шуға күрә тағы бер бина өҫтәйҙәр һәм көньяҡ яҡта ҙур сиркәү  төҙөйҙәр.  

Башняның үҙәк бинаһы өс ҡаттан артыҡ түгел. Майҙанға яҡын тора. Шулай уҡ ҙур булмаған щилиндр формаһындағы башнялар ҙа бар, улар тик һаҡланыу өсөн файҙаланылған.  Беренсе ҡаты ярҙамсы хужалыҡ өсөн, ә икенсе ҡат йәшәү өсөн яраҡлаштырылған. 

Ҡәлғәнең ҡасан сафтан сыҡҡаны билдәһеҙ. Дөрөҫөрәге, ул XIX быуатта үҙенең функцияһын юғалтҡандан һуң аламалана.  

## Әҙәбиәт
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, გვ. 353, თბ., 1990 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Тири монастыры

**Тири  монастыры** (грузин: მონასტერი თირის), әлеге ваҡытта бәхәсле  Көньяҡ Осетия биләмәһендә Тшинвали районы менән йәнәш урынлашҡан. Грузин православ сиркәүендә урта быуат фрескалары һәм боронғо грузин яҙмалары бар.  2015 йылда үткәрелгән техник хеҙмәтләндереүҙәрҙән һуң  сиркәүҙең фрескалары өлөшләтә зыян күрә.  Ҡомартҡыға Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелгән

## Архитектураһы
Тири монастыры Тири үҙәнендә Тшинвали районынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.  Монастырь сиркәүҙән, манаранан, аш-һыу бинаһынан, хөжрәләрҙән һәм башҡа ҡоролмаларҙан тора. Башлыса базальт таштан төҙөлгән, шулай уҡ кирбес тә ҡулланылған.

15.7 x 8.8 ҙурлыҡтағы сиркәү 13 быуаттың икенсе яртыһында төҙөлә. 1420 йылдарҙа киңәйтелә, күтәрмә эшләнә, бөгөнгө көндә ул емерелгән.  Фасады ташта һырлап биҙәлгән.  14 быуат аҙағында  сиркәү хужаһы Тавхелидзе сиркәүҙең көнбайыш яғына терәлеп торған  ике ҡатлы манара төҙөй. Тири монастыры 1682 йылда  кенәз Тактакидзелаға күсә, ул сиркәүҙең төньяҡ-көнсығыш осонда ғаилә баҙы төҙөй. 

### Яҙыуҙары

Грузин яҙмалары монастырь стеналарының тыш яғында урынлашҡан. Ике яҙыуы өҫтәмә бинала, бер яҙыу манарала бар. Яҙмаларҙа  Тавхелисдзе ғаиләһенең ағзалары телгә алына. Тағы бер  асомтаврули алфавитындағы яҙыу казначей Хела һәм Бевроз Махатлишвилины телгә ала. Өсөнсө яҙыуҙа Тактакидзе ғаиләһенең ағзалары епископ Руисили Филипп, Ардашель һәм Элизба тураһында  хәбәр итә.

Бынан тыш, ике юллыҡ яҙыуҙа епископ Филипп тураһында әйтелә. Мәрмәр ҡәбер ташында ун ике юллыҡ яҙыу бар. Яҙыуҙа дворян кенәзе атаһы Вахтанг Ростомдың бында ерләнеүе тураһында яҙа.  Был ҡәбер менән йәнәш принц Георг Мачабелиҙың улы Эрекленың кәшәнәһе урынлашҡан. Был яҙыуҙарҙы 1850 йылда француз  Мари-Феликите Броссет баҫтырып сығара

## Тарихы

Тири монастыры төрлө грузин тарихи документтарында 18 быуатҡа тиклем телгә алына Рәсәй Грузияны баҫып алғандан һуң  Тири монастыры һәм 1811 йылда район сиркәүе итеп үҙгәртелә. 

2008 йылда Рәсәй-грузин  һуғышы ваҡытында монастырь Көньяҡ Осетия һәм  Рәсәй һәм көстәр контроле аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә мәхәллә руханиҙарына һәм сиркәү общинаһына  сиркәүгә инеү тыйыла  Конфликттар тамамланғас, 2015 йылдың июлендә сиркәүҙә реставрация эштәре үткәрелә, әммә  был йүнәтеүҙәрҙән һуң сиркәүҙең фрескалары зыян күрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Матани монастыры

**Матани монастыры** (грузин: ცხრაკარა მატნის) Грузияла Кахетия төбәгенең Ахмета муниципалитетындағы Матани ауылынан  3,5 км алыҫлыҡта  урынлашҡан урта быуат грузин православие монастыры.

Монастырь комплексы   күп һанлы сиркәүҙәрҙән һәм башҡа  монастырь биналарынан тора. Монастырҙың төп бинаһы   5 йәки 6 быуатта  таштан төҙөлгән өс нефлы базилика. Базилика  (10х8,7 м) тура мөйөшлө формала. 8 һәм 9 быуаттар дауамында тағы ике ҙур булмаған базилика төҙөлә. Был базиликалар төп сиркәү менән   төньяҡ һәм көнбайыш стеналар менән тоташҡан.  

15 быуатта  монастырь манараһы төҙөлә. Шул уҡ осорҙа сиркәү стенаһы фрескалар менән биҙәлә. Шул осорҙағы  фрескаларҙың бер  өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.  15 һәм 16 быуат дауамында көнбайыш фасады фрескалар менән биҙәлә. Төп базиликанан көнбайышҡа ҡарай әле лә ҙур булмаған урта быуат сиркәүе тора. Сиркәү  1984 йылдан   1987 йылға тиклем йүнәтелә,

## Ишеге
Монастырҙың ишеге  көньяҡта һәм көнбайышта урынлашҡан. Базиликаға көнбайыш яҡтан инеү урыны ҡапҡаларының  күләме  3.3 метрҙан 4 метрға тиклем тирәһе   

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Иҫкәрмәләр