open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы

**Төньяҡ-Кавказский тимер юлы идаралығы бинаһы ** Дондағы Ростовта, Театр майҙанында урынлашҡан. 1911—1913 йылдарҙа модерн стилендә төҙөлә. Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Дондағы Ростовта урынлашҡан Владикавказ (хәҙер Төньяҡ-Кавказ) тимер юлы идаралығының оҙаҡ ваҡыт үҙ бинаһы булмай һәм ул ҡуртымға алынған биналарҙы биләй. XX быуат башында идара бинаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1910 йылда конкурс үткәрелә һәм унда архитектор Н. Вальтер проекты еңеү яулай.  эшләү һәм эште тормошҡа ашырыу менән гражданлыҡ инженеры А. П. Бутков шөғөлләнә. Бина төҙөү өсөн Ростов менән Нахичевань (һуңыраҡ Пролетар районы составына инә) сигендә ер участкаһы алына. Төҙөлөшө 1911 йылдың йәйендә башлана һәм 1913 йылдың көҙөндә тамамлана. 1913 йылдың 29 октябрендә (9 ноябрь) бина тантаналы рәүештә асыла.

Төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң ҡайһы бер проблемалар асыҡлана. «Көньяҡ иртәһе» гәзите 1913 йылдың көҙөндә «*артыҡ дымлылыҡ*» арҡаһында, «*телефон бәйләнеше йыш ҡына эшләмәй*» тип яҙа. Идара хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ насар вентиляцияға зарлана. Бынан тыш, мәҡәләлә «*йорто өс йыл элек эшләнгән проект буйынса төҙөлә һәм ошо ваҡыт арауығында хеҙмәткәрҙәр һаны артыуға бәйле, урындар етмәй. Бөтә бүлмәләр тулған, әлеге ваҡытта проект нормаһы ысыебарлыҡҡа тура килмәй*» тиелә.

1920 йылдарҙа бинала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Юлдар бәйләнеше округы урынлаша. 1930 йылдар уртаһында бында Ворошилов тимер юлы идаралығы, һуңынан — Төньяҡ-Кавказский тимер юлы идаралығы, урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинаның түбәһе, атлама, аттикитар, тәҙрәләр һәм ишектәр зыян күрә. 1948—1949 йылдарҙа бинаға ремонт яһалған. 2000 йылдар башында фасадтары реставрациялана.

## Архитектураһы
Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы буласаҡ Театр майҙанында беренсе ҡоролма була. Ул тирә-яҡтағы бәләкәй ҡатлы йорттар араһынан күренеп тора. Бина модерн стиленең рационалистик йүнәлештәре традицияларында төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта уның архитектураһында электика мотивтары ла күҙәтелә.

Дүрт ҡатлы бина кварталды биләй һәм планға ярашлы, өс эске ихатаға эйә. Фасадтың төҫтәр гаммаһы ҡыҙыл һәм охра. Кирбес өҫтө штукатурланған. Йорттоң фасады Владикавказ тимер юлдары эмблемаһының рельефы менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттың . Икенсе ҡатта, ҙур тәҙрәләре төп фасад яғына сығып торған бүлмәлә, юлдар идарасыһы урынлашҡан.



## Иҫкәрмәләр
И. Д. Василенко музейы

** И. Д. Василенко музейы** — Ростов өлкәһендәге Таганрог ҡалаһында, унда 1923 −1966 йылдарҙа Сталин премияһы лауреаты яҙыусы Иван Дмитриевич Василенко йәшәгән йортта урынлашҡан. Ул Таганрог дәүләт әҙәби һәм тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығына ҡарай. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Чехов ур., 88.

## Тарих

Иван Василенко үҙенең күп һанлы ғаилә ағзалары менән 1923 −1966 йылдарҙа йәшәгән йорт 1906 йылда уҡ төҙөлгән булған һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Яҙыусы 1895 йылдың 20 ғинуарында волость писарының ғаиләһендә тыуған һәм ете йәшендә ата-әсәһе менән Макеевка аулынан (хәҙерге Донецк янындағы ҡала) Таганрогҡа күсеп килгән. Бында ул үҙенең барлыҡ тормошон яҙыусы булып әҫәрҙәр яҙып үткәргән. Ул 1996 йылдың 26 майында туберкулездан вафат булған. Йәшәгән йортоноң стенаһына яҙыусы хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылған.

1988 йылда яҙыусының элекке фатиры музей-ҡурсаулыҡҡа бирелгән. 2004 йылдың майында бында күргәҙмә асыла: яҙыусының эш һәм аш-һыу бүлмәләре күргәҙмәгә ҡуйыла. Бында Василенконың шәхси әйберҙәре, иң яҡшы әҫәрҙәре ҡуйыла,шулай уҡ Таганрог ҡалаһының XX быуат башындағы тарихын тасуирлаусы материалдар күрһәтелә. 2008 йылда «Артемка тураһындағы әҫәрҙәр циклы» күргәҙмәһе асыла.

## Иҫкәрмәләр
Эш һөйөүсәнлек йорто (Таганрог)

**Эш һөйөүсәнлек йорто ** — XIX быуат аҙағында Таганрог ҡалаһы, Гоголь тыҡрығы, 114 адресы буйынса төҙөлгән йорт. Бина XXI быуатҡа тиклем һаҡланған, әммә үҙенең тәғәйенләнешен үҙгәрткән һәм хәҙер унда торлаҡ йорт.

## Тарихы

### Йорт хужаһы
Яков Соломонович Поляков 1832 йылда йәһүд ғаиләһендә тыуған, билдәле банкир, эшҡыуар һәм Аҙау-Дон коммерция банкын асып ебәреүсе булып китә. Тарихта уның ике ағайы телгә алына: уларҙың береһе, Самуил Соломонович Поляков бер нисә тимер юлдың подрядсыһы була, икенсеһе — Лазарь Соломонович Поляков Мәскәү земство банкын ойоштора.

### Эш һөйөүсәнлек йортона нигеҙ һалыу
Таганрогта Яков Поляков 1868 йылдан алып йәшәй, ҡала өсөн бик күп эшләй. Ул үҙенең сауҙа йортон асып өлгөрә, ат заводы һәм буксир пароходсылығы контораһына нигеҙ һала. Шәфҡәтлелеккә күп ваҡыт бүлә — Яков Поляков 1898 йылда ҡалала асҡан «Эш һөйөүсәнлек йорто» шуны раҫлаусы факт булып тора. Был бина беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған — хәҙер Гоголь тыҡрығы,114 адресы буйынса торлаҡ йорт урынлашҡан.
XIX быуатта Рәсәй империяһы территорияһында «Эш һөйөүсәнлек йорттары» таралыу ала. Уларҙы ойоштороусылар фәҡирлектә йәшәүселәргә хәйер бирмәй, ә эш менән тәьмин итеп, үҙҙәренә йәшәү өсөн аҡса эшләргә мөмкинлек биреү аша ярҙам итергә теләйҙәр. Ҡайһы берҙә ундай атама белем биреү йорттары өсөн дә хас була. Ул осорҙа йәһүд ғаиләһе балалары һөнәри белемде тик һөнәрселек училищеһында ғына ала алалар. Улар төрлө йәһүд ойошмалары һәм айырым кешеләр бүлгән аҡсаға йәшәйҙәр. Яков Поляков Таганрогта тап шундай уҡыу йортон аса.

Училищеның үҙенең етерлек ҙур үлсәмдәге ер участкаһы һәм амбулаторияһы була. Уҡыу йортоноң мөлкәте 20 мең һум менән баһалана. Уҡыусыларҙы тоторға Яков Поляков йыл һайын сама менән 2000 һум аҡса тотона. Был кешенең хеҙмәтен иҫәпкә алып, уға тоҡомдан килгән дворян титулы бирелә һәм тайный советник дәрәжәһе менән бүләкләнә, шулай уҡ уны күп ордендар менән бүләкләйҙәр. Таганрогта Эш һөйөүсәнлек йортон асыусы Яков Поляков 1909 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Урта түбә

**Урта түбә** (урыҫ. *Мысовая) — [[Урал|Уралдағы]] бик боронғо палеолитик тораҡ.* Ҡарабалыҡты күленең көнбайыш ярында, Башҡортостандың Әбйәлил районы Ташбулат ауылынан алыҫ түгел ерҙә, урынлашҡан. Ашель мәҙәниәтенең күп ҡатлы ултырағы була.

## Өйрәнеү тарихы
1959—1961 йылдарҙа Г. Н. Матюшин асҡан һәм тикшереү эштәрен башҡарған. Ул туҡталыу урынын Мысовая тип атаған. Мезолит һәм неолит ҡатламдарын айырып күрһәткән (Ҡарабалыҡты VII). Мысовая II туҡталыу урынында балсыҡтан эшләнгән кәтүккә оҡшаған әйберҙәр, шахмат фигуралары ролен уйнаған конустар табылған.

1962—1968 йылдарҙа мезолит, неолит һәм унан һуңғы дәүерҙәр мәҙәниәт ҡатламдары ҡаҙылып сығарыла.

1971 йылда археолог О. Н. Бадер 2 метр ҡеүәтлелектә аҫҡы палеолитик ҡатламын тикшергән һәм ашель һәм мустьер мәҙәниәттәренә тартым булған кремний ҡоралдары, нуклеус һәм таптар, оригиналь ҡул сабыу ҡоралдарын йыйып алған. Ул туҡталыу урынын Урта түбә тип исемләгән.

## Тасуирлау
Биләмәнең майҙаны — 100 м². Туҡталыу урыны туф тоҡомдарынан өйөп һалынған ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтан торған морон (мыс).

Ултыраҡтың ҡатламдарына палеолит, мезолит, неолит, энеолит, һуңғы бронза һәм иртә тимер дәүерҙәренең мәҙәни ҡалдыҡтары бар. Ултыраҡта иртә палеолиттың торлаҡ эҙҙәре асыла, торлаҡ ҡая араһындағы тарлауығында урынлаштырылған. Унда чоппер һәм ҡул табылған чоппер һәм ҡул таш балталар табылған. Ашель тибындағы ҡоралдар ҡара-күкһел йәшмәнән эшкәртелгән.

Һуңғараҡ дәүерҙәге табылған ҡоралдар ташбаҡа төрө нуклеустар, мустьер үткер осло һөңгөгә оҡшаған. Улар шымартылмағандар һәм мустьер мәҙәниәтенә ҡарағанда күпкә һуңғы дәүергә ҡарайҙар —яҡынса 200—120 мең йыл элекке осорға.

Урта түбә материалдары Уралға көньяҡтан төньяҡҡа хәрәҡәт итеүсе тәүге күсенеп ултырыусылар неандерталецтар булыуын раҫлай. Неандерталецтарҙың үҙҙәренең мәйеттәре Урта түбәлә табылмаған.

Урта түбә туҡталыу урыны табылдыҡтары һаҡлана:
* Башҡорт дәүләт университеты археология фондында;
* Археология һәм этнография музейында.

## Әҙәбиәт
* *Бадер О. Н.*, *Матюшин Г. Н.* Новый памятник среднего палеолита на Южном Урале //Советская археология, 1973, № 4.
* *Матюшин Г. Н.* Мезолитический и неолитический комплексы поселения Мысового на Южном Урале //Советская археология, 1973, № 4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* статья в ''Большой советской энциклопедии''
*
Стрый (йылға)

**Стрый** () — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Сколе, Турка, Дрогобич, Стрый һәм Жидачев райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 232 километр. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Николай Чудотворец сиркәүе (Елань)

**Николай Чудотворец сиркәүе** —Ростов өлкәһе Шолохов районы Елань станицаһындағы православие сиркәүе. Изге Николай Чудотворец хөрмәтенә төҙөлгән. Мәскәү Патриархаты Шахты һәм Миллерово епархияһына ҡарай.

## Тарих

1730 йылға тиклем төҙөлгән ағас сиркәү Елань станицаһын икенсе урынға күсергәнгә тиклем (Внешенская станицаһы бик ныҡ ҙур булғанлыҡтан, уның халҡының бер аҙ өлөшө станицаны ташлап) Еланға күскәндәр. Улар үҙҙәре менән бәләкәй сиркәүҙе лә күсереп һалған һәм уны Николай Чудотворец сиркәүе тип атағандар. 1757 йылда иҫке сиркәүҙе шулай уҡ ағас сиркәү менән алыштырғандар.

1767 йылға тиклемге Елань станицаһы утарҙары: Кочетов, Терновой, Галицын, Захаров, Гаврилов, Мохов һәм башҡалар-барлыҡҡа килгән. Әкренләп уларҙың һаны үҫкән һәм ҙур булмаған ағас сиркәү барлыҡ йөрөүселәрҙе һыйҙыра алмаған, шуға күрә яңы таш сиркәү төҙөргә булалар Сиркәүҙең проект авторы- архитектор Иван Егорович Старов. Төҙөлөш 1823 йылда Наполеонды еңеү хөрмәтенә башланған, ә 1826 йылда төҙөлөш эштәре тамамланған.

Йорт классик монументаль ҡоролмалар стилендә һалынған.

Егерменсе быуатҡа һаҡланып ҡалған фотографияларында күренеүенсә сиркәү ионик силендәге колоннадалы өс порталлы, көмбәҙ ҡыйыҡлы булған. Хәҙерге ваҡытта уның колонналары торған бер порталы һаҡланып ҡалған. Сиркәү эсен петербург оҫталары И. Е. Старов эскиздары буйынса биҙәгәндәр. Сиркәүҙең яңы иконостасы мәхәллә кешеләре йыйған аҡсаға һатып алынған..

Ростов өлкәһе Дәүләт архивында Николай Чудотворец сиркәүенең һүрәтләү 1853 йылдағы тасуирламаһы һаҡлана: «сиркәү кирбестән һалынған, эсе-тышы штукатурланған, йәшел буяуға буялған тимер башлы. Ғибәҙәтхана үҙ эсенә төп бинаны, аш бүлмәһен, ҡыңғырау манараһы ала. Көмбәҙҙәренең башы һәм ундағы тәреләр ҡыҙыл алтын менән ялатылған, сиркәү тимер менн ҡапланған кирбес ҡойма менән уратылған. Сиркәү башы барабанлы көмбәҙ менән ослайып тора, унда ел фонары ҡуйылған, ҡыңғырау манараһы көмбәҙ башлы. „Благовест“ ҙур ҡыңғырауы 100 боттан ауырыраҡ.тартҡан»Станицала электән йәшәгән кешеләр сиркәүҙә 1744 йылда баҫылған ҡиммәтле Евангелие менән 1704 йылғы " Төҫлө Триодь " булған.

1930-се йылдарҙа сиркәү емерелә һәм ябыла, ҡыңғырауы бәләкәй киҫәктәргә ватыла һәм сиркәүҙән металл ҡойорға алып кителө, сиркәү ҡоймаһы һүтелә. Сиркәү бинаһынан иген склады яһағандар. Отец Афанасий ҡулға алынған, уның яҙмышы әлегә тиклем билдәһеҙ ҡалған.

Һуғыш ваҡытында бында Ҡыҙыл армия һалдаттары, аҙаҡ әсирлеккә төшкән итальян һалдаттары торған.

Елань станицаһы һуғыш ваҡытында немецтар оккупацияһына эләкмәһә лә, һәр ваҡыт немец уты аҫтында торған. Снарядтарҙың береһе сиркәү йортона төшкән, ләкин сиркәү емерелмәй ҡалған.

Һуңыраҡ, 1990-сы йылдарҙа, мәхәллә кешеләре тарафынан сиркәүҙе яңынан тергеҙеү башланған, бының өсөн аҡса йыйылған. Хәҙер сиркәү территорияһында музей эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡалпаҡлы Бесәй

**«Ҡалпаҡлы Бесәй»** (*« Эшләпәле Бесәй»*, ингл. *The Cat in the Hat*) — америка яҙыусыһы Доктор Сьюздың иң билдәле әкиәте. Рус теленә бер нисә автор тарафынан тәржемә ителгән: Е. Липатова, Т. Макарова, М. Блинкина-Мельникова, М. Лукашкина һәм В. Гандельсман.

## Сюжеты
Балалар: һөйләүсе-малай Ник һәм уның һеңлеһе Салли — өйҙә балыҡ менән бергә үҙҙәре генә ултыралар (М. Лукашкина тәржемәһендә — табан-балығы) һәм нимә менән шөғөлләнергә белмәйҙәр. Бер ваҡыт өйгә ҡалпаҡ кейгән ҙур бер бесәй килеп инә һәм балаларға уйнарға тәҡдим итә. Бесәй жонглерлыҡ итә башлай, һөҙөмтәлә бөтә әйберҙәрҙе төшөрөп бөтә. Балыҡ бесәйҙе өйҙән ҡыуып сығарырға тәҡдим итә. Бесәй китә һәм оло бер ҡумта тотоп кире килә. Был ҡумтанан Нәмә Бер һәм Нәмә Ике исемле ике бәләкәй генә зәңгәр сәсле шаян кешекәйҙәр йүгереп килеп сығалар һәм өйҙө туҙҙырып бөтәләр. Балалар кешекәйҙәрҙе тоталар һәм бесәйҙе ҡыуып сығаралар. Бесәй өйҙө тәртипкә килтереп сығып китә. Балаларҙың әсәһе ҡайта.

## Тарихы
1950 йылда нәшриәттәрҙең береһе Доктор Сьюзға кескәйҙәр өсөн 250 иң күп ҡулланылышлы һүҙҙәрҙән генә торған китап яҙырға тигән ҡыҙыҡлы бер тәҡдим менән мөрәжәғәт итә. Китап бер үк ваҡытта уҡыу өсөн еңел дә, ҡыҙыҡлы ла булырға тейеш була. Балалар өсөн китапҡа был яңы ҡарашты Доктор Сьюз беренселәрҙән булып хуплай һәм уңышҡа өлгәшә. «Сat» (бесәй) һәм «hat» (ҡалпаҡ) рифмаларын яҙыусы осраҡлы рәүештә күреп ҡала һәм яйлап сюжетын да уйлап таба. Был әкиәтте һөйләр өсөн яҙыусыға ни бары 220 һүҙ етә.

## Мәҙәни йоғонтоһо
Китап шул тиклем ҙур уңышҡа өлгәшә, шуға ла автор «Ҡалпаҡлы Бесәй кире ҡайта», «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең йыһанға сәйәхәте», «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең йыр китабы» һәм башҡа китаптарын яҙа. «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең танып белеү китапханаһы» исемле китаптар серияһы сығарыла.

Ҡалпаҡлы Бесәй СВС каналында Доктор Сьюздың әкиәттәре буйынса эшләнгән һәр бер йәнһүрәттең башында күрһәтелә.

1971 йылда шул уҡ исемле йәнһүрәт сығарыла, бесәйҙе Алан Шерман тауышландыра. Был йәнһүрәттә малайҙың исеме Конрад, ә балыҡтыҡы Крикльбель.

1973 йылда Доктор Сьюздың «Сничи», «Закс» һәм «Йәшел йомортҡа һәм ит киҫәге» исемле әкиәттәре буйынса төшөрөлгән «Доктор Сьюз бөрсә өҫтөндә» йәнһүрәтендә Ҡалпаҡлы Бесәй һөйләүсе булараҡ сығыш яһай.

Совет экранизацияһы ла бар — «Ҡалпаҡлы бесәй», бында бәләкәй кешекәйҙәр юҡ.

2003 йылда китап буйынса «Бесәй» фильмы төшөрөлә.

«Лоракстың» уңышынан илһамланып, «Illumination Entertainment» студияһы компьютер-анимацион экранизацияһын төшөрөүҙе планлаштыра.
Грек Благовещение сиркәүе (Дондағы Ростов)

**Грек Благовещение сиркәүе ** — грек православие сиркәүе, 1909 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында төҙөлгән. Совет осоронда сиркәү емерелгән, уның нигеҙендә Ҡурсаҡ театры төҙөлгән. Яңы грек Благовещение сиркәүе яңынан 2014 йылда һалынған.

## Тарих
Грек Благовещение сиркәүе Дондағы Ростовта XX быуат башында төҙөлгән. Йорт Ткачев тыҡрығында (хәҙер Университет) уның менән Бәләкәй Баҡса урамы (хәҙерге Суворов урамы) киҫешкән урында «Эллин мәрхәмәтлек йәмғиәте» территорияһында төҙөлгән. Төҙөлөш өсөн аҡсаны сиркәүгә ҡала гректары хәйергә биргән. Аҡсаның иң күп өлөшөн тәмәке фабрикаһы хужаһы Ахиллес Аспаниди кереткән. Йорт 1907 йылдаһалына башлап, 1909 йылда төҙөлөп бөткән.

Бина проектының авторы- архитектор И. П. Злобин. Төҙөлөштө ҡала архитекторы Г. Н. Васильев ҡарап төҙөткән. Эске стеналарын рәссам Е. Г. Черепахин биҙәгән. Йорт неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Уның күләме 19 ×10 сажин тәшкил итә (40,5×21 м). Сиркәүгә ингән урындың өҫтөндә дүрт портиклы ҡыңғырауҙар манараһы торған. Сиркәүҙә грек телендә яҙылған китаплы китапхана булған. 1913—1914 йылдарҙа сиркәү йортоноң хужаһы дин әһеле Парис Савва булған.

## Яңы ғибәҙәтхана
Файл: Ростов Дәүләт В. С. Былков исемендәге Ҡурсаҡ театры бинаһы.

## Ҡурсаҡ театры өсөн талаш

## Иҫкәрмәләр
Сауҙа мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)

**Сауҙа мәктәбе бинаһы** — Дондағы Ростовта 1905 йылда Ростов коммерция ирҙәр училищеһы ҡарамағындағы сауҙа мәктәбе өсөн төҙөлгән бина. Хәҙерге ваҡытта бина — Көньяҡ федераль университет корпустарының береһе. Сауҙа мәктәбе бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Ростов коммерция ирҙәр училищеһы 1900 йылда нигеҙләнә. Икенсе йылына уның ҡарамағында сауҙа мәктәбе асыла. Сауҙа мәктәбенең үҙ бинаһы 1905 йылда Сенная урамында (хәҙер Максим Горький урамы) 1905 йылда төҙөлә. Уның эргәһендә Покров Пресвятая Богородица училище сиркәүе була (һаҡланмаған). 1915 йылда мәктәп бинаһында концерт менән композитор һәм пианист С. В. Рахманинов сығыш яһай. Һуңыраҡ бина Ростов дәүләт университетына бирелә. Хәҙерге ваҡытта унда вуздың юридик һәм иҡтисад факультеттары урынлашҡан. 

Ростов өлкәһе хакимиәте бшлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарары менән сауҙа мәктәбе бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусын ала.

## Архитектураһы
Сауҙа мәктәбенең кирбес бинаһы өс ҡатлы, подваллы һәм дүрт яҡлы сарҙаҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Төп фасады тәҙрә уйымдары менән ритмик рәтле симметричялы композиция тыуҙыра. Фасадтың үҙәк өлөшө сығынты һәм ҡатмарлы профилле кәрниз менән айырыла. Һуңғы ике ҡат өсөнсө ҡаттың тәҙрәләре аҫтында бер урынға тупланған?  менән байытылған. Ишектең ярымциркуляр аркаһын  биҙәй. 
Төп фасад төп — Максим Горький урамына сыға. Н формаһындағы бинала уҡыу аудиториялары һәм башҡа бүлмәләр баҫҡыс эргәһендәге холда урынлашҡан.

## Мемориаль таҡтаташ

1993 йылда бина фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Унда түбәндәгеләр яҙыла: 

2011 йылдың 11 декабрендә йорт диуарында 1936 йылдан 1941 йылға тиклем Ростов дәүләт университетының физика-математика факультетында белем алған Александр Солженицынға мемораиль таҡтаташ асыла. Барельеф скульптор Дмитрий Лындин тарафынан эшләнә.

## Иҫкәрмәләр
Александр кампличкаһы

**Александр ** — Таганрог ҡалаһында император Александр II 1866 йылдың 4 апрелендә һөжүм яһалғас, уның ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу хөрмәтенә төҙөлгән ғибәҙәтхана. Грек урамы һәм Воронцов урамынан төшкән урын киҫелешендә урынлашҡан. 

## Тарихы

Рәсәй императоры Александр Икенсегә (1818—1881) беренсе һөжүм 1866 йылдың 4 апрелендә Санкт-Петербург ҡалаһында була. Уға ҡул күтәррегә рус революционер-террорисы Дмитрий Каракозов (1840—1866) йөрьәт итә. Каракозов батшаны үлтереп, халыҡты социаль революцияға илһамландыррымын, тип уйлай.

1866 йыл уртаһында Таганрог ҡалаһы башлығы Шестаков талабы буйынса протоиерей Федор Покровский, рухи етәкселегенән рөхсәт ала алмаһа ла, төҙөләсәк ғибәҙәтхана урынын изгеләндерә. Был ғәмәле өсөн протоирей Успенск соборының өлкән священнигы вазифаһынан ҡолаҡ ҡаға һәм Никольск сиркәүенә настоятель итеп күсерелә. Әммә 1867 йылда унан ғәйепләү алына һәм ул элекке хеҙмәт урынына — Успенск соборына кире ҡайта.

Таганрог халҡы 1866 йылдың 4 апрелендә Император Икенсенең ғүмере ҡотҡарылып ҡалыу хөрмәтенә шул уҡ йылда таш ғибәҙәтхана төҙөй һәм уныАлександр кампличкаһы тип атай. 1867 йылда часовня Таганрог Успенск соборына ҡушыла. 

Александр Икенсе иҫән саҡта һәр йылдың 4 апрелендә соборҙан ғибәҙәтханаға халыҡ тантаналы тәре юлы менән үтә.

Часовняның иҫтәлекле йыһазы булып Таганрог балыҡсылары бүләк иткән, ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән паруслы кәмә формаһындағы алтын лампада тора. Һуңынан ул Успенск соборына күсерелә.

1881 йылда, «Халыҡ ихтыяры» йәшерен революцион ойошма ойошторған террористик акт һөҙөмтәһендә император һәләк булғандан һуң, дини эшмәкәрлек туҡтатыла. Ваҡыт үтеү менән бина әкренләп иҫкерә, унда йортһоҙҙар йәшәй башлай. Таганрог граждандары был мәсьәләне күп тапҡырҙар күтәреп, ҡала думаһы ағзаларының иғтибарын часовняның торошона йүнәлтә.

1929 йылда Александр кампличкаһы биналары китап сауҙаһы кибете итеп файҙаланыла. Әммә тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан, бина емерелә башлай. Шул уҡ йылда кампличка емертелә һәм уның урынында хәҙер ун ҡатлы торлаҡ йорт тора.

## Әҙәбиәт
* Орлов Г.Н. Памятники архитектуры, истории и культуры Таганрога на старых открытках и фотографиях / Орлов Г.Н., Найговзин Л.И., Цымбал А.А. – Таганрог: «Лукоморье», 2004. – 192 с. ISBN 5-901565-11-8
* Энциклопедия Таганрога.  Гл. ред. В. И. Тимошенко, 1998. Изд.: Антон. ISBN: 588040174
## Һылтанмалар
* Александровская кампличка 
* Памятники архитектуры, истории и культуры Таганрога на старых открытках и фотографиях 
* Таганрог. Часовня Александра Невского
## Иҫкәрмәләр
Сурб Арутюн сиркәүе (Дондағы Ростов)

**Сурб Арутюн сиркәүе** (Святого Воскресения)— Дондағы Ростов ҡалаһындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай.

Адресы: Рәсәй, Дондағы Ростов ҡалаһы, Лев Толстой майҙаны, 2В һанлы йорт.

## Тарих
Дондағы Ростовта яҡынса 41 550 (2010 йыл иҫәбе буйынса) әрмән кешеһе йәшәй, ул ҡала халҡының 3,4 % тәшкил итә.

Әрмән Апостол сиркәүе кешеләренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн һәм В. П. Казаряндың ейәне —2001 йылда Дондағы Ростовта һәләк булған Артур Карапетян хөрмәтенә ҡалала Сурб Арутюн (Святое Вознесение ғибәҙәтханаһы) Әрмән Апостол Сиркәүе төҙөлгән. Сиркәү Лев Толстой майҙанында урынлашҡан. Элек бында «Сурб Григор Лусарович» әрмән кафедраль соборы торған. Был собор Совет власы йылдарында ҡалалағы башҡа ғибәҙәтханалар кеүек үк емерелгән.

Яңы сиркәү төҙөү 2005 йылдың октябрендә башланып, 2011 йылда төҙөлөп бөткән. Уны 2011 йылдың 19 майында Бөтөн Әрмәндәрҙең Католикосы (Сиркәүҙәге иң мөһим һәм абруйлы рухани, Әрмән Апостол Сиркәүенең рухи етәксеһе) Гарегин Икенсе изгеләндергән.

Сурб Арутюн сиркәүенә мәрхәмәт күрһәтеүсе меценаттар: РФ Генераль прокуратураһының тулы хоҡуҡлы вәкиле Саак Альбертович Карапетян һәм ЯСЙ «АРДТ-7» Генераль директоры III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры, сиркәү попечителдәр советы рәйесе Казарян Владимир Павлович — хәйриә аҡсаларына төҙөлгән. Башта храмға Изге Григорий Просветитель (Сурб Григор Лусарович) исемен бирергә нийәтләгәндр.

Йорт әрмән культ ҡоролмалары стилендә төҙөлгән. Йорттоң бейеклеге көмбәҙе менән бергә — яҡынса 40 метр. Йорт бер юлы сиркәүгә йөрөүселәрҙең 300 кешеһен һыйҙырмалы итеп төҙөлгән.

Сиркәүҙең тышы-эсе Әрмәнстандан махсус килтерелгән алһыу туф ташы менән биҙәлгән. Миһрабы һәм һыуға манып суҡындырыу урыны әрмән оҫталары тарафынан ҡатлы-ҡатлы семәрләп биҙәлгән аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Стеналарында бер ниндәй һүрәттәр ҙә юҡ. Йорт ҙур люстра менән яҡтыртыла. Сиркәү өҫтөнә алтын менән ялатылған тәре баҫтырып ҡуйылған.

Сиркәү ишегенең ике яғында ике хачкар ташы тора. Улар, алһыу туфтан эшләнеп, рус-әрмән дуҫлығы хөрмәтенә ҡуйылған.

Ғибәҙәтхана алдында мәңге йәшел туя ағастары ултыртылған эскәмйәле аллея бар. Сиркәү территорияһы селтәрле металл рәшәткә менән уратып алынған.

Сиркәү-мәхәллә советының ултырышында сиркәүҙең старостаһы итеп Гарик Николаевич Хачатурян һайланған.

## Һылтанмалар
* [Церковь Сурб Арутюн (Ростов-на-Дону)](http://ru.hayazg.info/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B1_%D0%90%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8E%D0%BD_(%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%BE%D0%BD%D1%83))
* Католикос Всех Армян Гарегин Второй осветит новуюЦерковь «Сурб Арутюн» в Ростове-на-Дону
* Ростов-на-Дону Армянская Церковь Сурб Арутюн
* В. П. Казарян: «Светлой памяти любимого внука Артура Карапетяна посвящаю…»

## Иҫкәрмәләр
Тантаналы йолалар Һарайы (Новочеркасск)

**Тантаналы йолалар һарайы** (1964 йылға тиклем — **Бәхет йорто**) — Новочеркасск ҡалаһында (Ростов өлкәһе) Московская урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы айырым йорт.

## Һүрәтләмә
Был XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлгән сауҙагәр Кирюниндың шәхси утар йорто була. Бинаның ал яғы күп һандағы һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Барокко, Ренессанс, классицизм һәм мавритан архитектураһы стилдәре элементтары бинаның художестволы йөҙөн билдәләй. Үҙәк инеү урынынан һул яҡта өҫтөндә ике арыҫлан ҡуйылған ҡапҡа аркаһы урынлашҡан. Элек был бинала фәхешхана булған тигән версия йәшәй. Был версияны Семенихин Геннадий Александрович үҙенең «Новочеркасск» романында раҫлай. Күренеүенсә, тап ошо сәбәп менәндер инде, ҡапҡаның ике яғында ике тәгәрмәс ватҡыс урынлашҡан — былар фаллос сәнғәте элементтары. Элек фәхешханаға килеүсе офицер әфәнделәр уларға аттарын бәйләгәндәр.
Бина яҡшы һаҡланған. 1990 йылда бинаның ал яғы өлөшләтә яңыртыла. Документтарҙа 1964 йылдан алып «Бәхет йорто» исемен күрһәтеүҙән туҡтаһалар ҙа, ул атаманы бинаға ҡарата ҡулланыуҙы реконструкцияға тиклем дауам итәләр. Хәҙерге ваҡытта бинала ҡаланың ЗАГС-ы (гражданлыҡ хәле акттарын теркәү бүлеге) эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Александр зыяраты (Дондағы Ростов)

**Александр зыяраты** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы зыярат.

## Тарихы

Александр зыяраты Дондағы Ростов ҡалаһының Александровка биҫтәһендә урынлашҡан, ҡәберлегенең дөйөм майҙаны 3 гектар тәшкил итә. Барлыҡҡа килеү датаһы билдәһеҙ.
1970-се йылдарға тиклем зыярат эшләй. Дондағы Ростовта Төньяҡ зыяратына нигеҙ һалынғас, Александр зыяратында ерләүҙе тыялар. Ләкин Төньяҡ зыяратында урындар етмәү менән бәйле бик ауыр хәл килеп тыуғанлыҡтан, Дондағы Ростов администрацияһы туғандарының ҡәберенә ерләү өсөн Александр зыяратын асырға ҡарар итә.
Зыярат менән йәнәш Раббы Сретениеһы хөрмәтенә ғибәҙәтхана урынлашҡан, уның тураһында беренсе тапҡыр 1778 йылда — Александровская станицаһын төҙөгәндең икенсе йылына (1777 йыл) телгә алына. Тәүҙә ағастан төҙөлә, аҙаҡ уны таштан яңынан һалалар.

## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр

* Берест Алексей Прокопьевич (1919—1970) — совет офицеры, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы; Украина Геройы. Зыярат территорияһында уға һәйкәл ҡуйылған.

## Эшмәкәрлеге
Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00 — 19:00 (майҙан сентябргә тиклем) һәм 09:00 — 18:00 (октябрҙән апрелгә тиклем).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Александровское кладбище, Ростов-на-Дону
* ОБ ОБЪЕКТАХ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ (ПАМЯТНИКАХ ИСТОРИИ И КУЛЬТУРЫ) ГОРОДА РОСТОВА-НА-ДОНУ
Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы

**Старочеркасск тарихи-архитектура музей−ҡурсаулығы** — Старочеркасская станицаһындағы музей-ҡурсаулыҡ. Адресы: 346701, Ростов өлкәһе, Аҡсай районы, Старочеркасская станицаһы, Почта урамы, 6.

## Тарихы
Музей Шолохов Михаил Александрович инициативаһы буйынса 1970 йылдың 30 декабрендәге РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән булдырыла. Дон казактарының элекке баш ҡалаһы Черкасск ҡалаһының XVII—XIX быуаттарҙағы һәйкәлдәр комплексына нигеҙләнә. Атамандар Ефремовтарҙың элекке донъя ҡаралтыларынан һаҡланып ҡалғандар: Атаман һарайы, таш ике ҡатлы корпус, Дон Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Ефремовтарҙың өй сиркәүе, 1770-се йылдарҙа төҙөлгән Степан Ефремовтың өйө.
Музейҙа даими рәүештә эшләгән күргәҙмәләр: төп тарихи экспозиция «Кеше аяғы баҫмаған яландарҙан Иҫке Черкасскҡа тиклем», «Ефремовтарҙың казак ырыуы», «Беҙҙә Тымыҡ Донда бына нисек булды», «Казак аш-һыу традициялары», «Старочеркасская станицаһының иҫтәлекле урындары», «Майдан һәм Воскресенский соборы», «Казактар-некрасовсылар», «Казактың рухи донъяһы». Шулай уҡ музей йыл һайын «музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша.
Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 1563,8 м² тәшкил итә, фонд һаҡлау майҙаны — 629,1 м². Һаҡланған экспонаттар һаны — 67009.

Музей китапханаһында, китап ҡомартҡыларына ингән, 3 тематик коллекция бар: Н. Е. Парамоновтың «Дон телмәре» нәшриәте китаптары, кириллица баҫмаһы китаптары һәм тыуған яҡты өйрәнеү коллекцияһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* СИАМЗ на сайте museum.ru
* СИАМЗ  на сайте Министерства культуры Ростовской области
* Музей-заповедник на Викимапии
Сурб Карапет сиркәүе (Несветай)

** Сурб Карапет сиркәүе ** — Ростов өлкәһе Мясников районы Оло Салы ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай. Сиркәү бинаһы өлкә советының 17.12.1992 йылғы 325-се ҡарары буйынса төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе , Мясников районы, Несветай ауылы, Ворошилов урамы.

## Тарих
Дон ерҙәренә әрмәндәр ике быуаттан артыҡ элек күсеп килгәндәр. ХVIII быуат аҙағында Екатерина II Ҡырымдағы әрмәндәрҙе Приазовьеға күсереү тураһында указ яҙған. 1779 йылда меңләгән әрмән яңы урынға килеп йәшәй башлаған. Улар Чалтырь, Ҡырым, Оло Салы, Солтан Салы һәм Несветай ауылдарына нигеҙ һалған. Несветай ауылы 1780 йылда барлыҡҡа килгән, ә Сурб Карапет сиркәүе 1790 йылда ойошторолған.

1837 йылда беренсе гильдия сауҙагәре Яңы Нахичевандан килгән Махтеси Карапет Тоникян үҙ ҡалаһының дини идаралығына Несветай ауылындағы сиркәүҙең иҫкереүе сәбәпле ауылда үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөүгә рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткән. Рөхсәт 1858 йылдың яҙында алынған һәм төҙөлөш эштәре башланған. Сиркәү бер юлы 250 кеше һыймалы итеп төҙөлгән. 1866 йылдың 12 июлендә сауҙагәр вафат булған. Сиркәү төҙөлөп бөтмәй ҡалған. Тоникян үҙ үлеме алдынан сиркәүҙе төҙөп бөтөрөүҙе васыят итеп әйтеп ҡалдырған, сөнки үҙе иҫән саҡта ул сиркәү өсөн бик күп төҙөлөш материалдары һатып алып ҡалдырған .

1866 йылда Сурб Карапет сиркәүе өсөн сығымдар яҡынса 30 мең һум тотонолған, бинаның стеналары кәрнизенә тиклем күтәртелгән.

1867 йылда сиркәүгә йөрөүселәр, Сурб Карапет сиркәүенең урыны насарлыҡҡа һәм сиркәү архитектураһының әрмәндәрҙекенә тура килмәүенә һылтанып, консисторияға яңы сиркәү төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндәр, ләкин 1869 йылдың ноябрендә консистория уларға Тоникян төҙөй башлаған сиркәүҙе генә, унан тороп ҡалған материалдарҙы файҙланып, төҙөп бөтөрөргә рөхсәт биргән. 1870 йылда сиркәү төҙөү тамамланған.

Ғибәҙәтханала 1868 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе ойошторолған, унда 18 детей бала уҡыған. 1896 йылда уҡыусыларҙың һаны 87 кеше булған. 1903 йылда мәктәпте сиркәү финанслауында ҡалдырып мәғариф министрлығына биргәндәр.

## Архитектура
Карапет сиркәүенең архитектураһы Сурб Хач монастыры сиркәүенекенә оҡшаш булған.

## Әҙәбиәте
* Вартанян В. Г. Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001.
* Халпахчьян О. X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер. 1988.
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы / Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999.
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013.

## Һылтанмалар
* [Церковь Сурб Карапет (Несвитай, Ростовская область)](http://ru.hayazg.info/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B1_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82_(%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9,_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C))
* Церковь Сурб Карапет в селе Несветай
Сурб Геворг сиркәүе (Солтан Салы)

** Сурб Геворг сиркәүе ** — Ростов өлкәһе Мясников районы  Солтан Салы ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән Апостол Сиркәүенә ҡарай. 

Адресы: Россия, Ростов өлкәһе, Мясников районы,  Солтан Салы ауылы , Беренсе май урамы, 1Б һанлы йорт.

## Тарих
Дон ерҙәренә  быуаттан артыҡ элек ,ХVIII быуат аҙағында, Екатерина II  Ҡырымдан әрмәндәрҙе Приазовьеға күсереү тураһынду указ яҙған. 1779 йылда меңләгән  әрмәндәр, яңы йәшәү урынына күсеп килеп, Чалтырь, Ҡырым, Оло  Салы, Солтан  Салы һәм Несветай ауылдарына нигеҙ һалғандар. Солтан Салы ауылы  1779 йылда барлыҡҡа килгән, ә ундағы ауыл Сурб Геворг сиркәүенә нигеҙ ташы  1795 йылда һалынған. 

1848 йылда сиркәү  туҙған  булғанлыҡтан , мәхәллә кешеләре. сиркәү төҙөргә  аҡса йыя башлауға рөхсәт һорап, консисторияға мөрәжәғәт иткәндәр.  Яңы Нахичеван  ҡала башлығы  Арутюн Халивов  аҡса йыя башлаған.  1849 йылда сиркәүҙе талағандар, шунлыҡтан халыҡ сиркәүҙе ремонтлау урынына яңы сиркәү төҙөүҙе хуп күргән.

Сиркәүгә йөрөүсөләрҙән йыйылған аҡсаға  1850 йылда ауылда яңы сиркәү төҙөгәндәр. 1854 йылда сиркәүҙе яңынан уңайлыраҡ итеп өҫтәп һалырға ҡарар иткәндәр. 1858 йылда ғибәҙәтхананы камиллаштырыуға  рөхсәт алынған.

Дин әһеле Погос  Хрчян архитектор Гаврилов менән бергә  1863 йылда  сиркәү ҡоймаһын төҙөргә урын ҡараған.

1864 йылдың март айында халыҡ үҙ белдеге менән иҫке сиркәүҙе һүткән, ә  1867 йылда яңы сиркәү төҙөлөп, изгеләндерелгән.

Һуңыраҡ сиркәүҙең эсе-тышы  бер нисә мәртәбә ремонтланған.

 Сиркәү янында 1872 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған. 1908 йылда унда  126 бала уҡыған.

Сиркәү  1896 йылдың 28 октябрендәге дауыл ваҡытында ныҡ зыян күргән: уның баш көмбәҙе тәреһе менән бергә ергә йығылып төшкән. Совет власы 1930 йылда сиркәүҙе  япҡан.

 Сиркәү Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ут аҫтында ҡалып зыян күргән,  туҙған хәлдә хәҙерге ваҡытҡа тиклем торған. Бөгөнгө көндә сиркәү руханийы Тер Теодос Гайбарян  етәкселегендә сиркәү аяҡҡа баҫтырыла башлаған.

## Дин  әһелдәре
Эчмиадзин Дини семинарияһында уҡып сыҡҡан, Чалтырь ауылында тыуған Тер Теодос Гайбарян - сиркәүҙең руханийы.

## Әҙәбиәте
* Вартанян В.Г., Казаров С.С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001 Е.И.
* Халпахчьян О.X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер. 1988
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы / Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013

## Һылтанмалар
* [Церковь Сурб Геворг (Султан Салы, Ростовская область)](http://ru.hayazg.info/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B1_%D0%93%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B3_(%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B,_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C)) 
* Церковь Сурб Геворг
* Армянские храмы на Дону
Дала Ҡурғаны

**Дала Ҡурғаны** — Ростов өлкәһе Сальский районындағы ҡасаба. Маныч ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Тарихы

1907 йылдың 4 ноябрендә Столыпин реформаһы ваҡытында нигеҙ һалынған. Бында ат заводы хужаһы Феодонтий Яковлевич Корольковтың поместьеһы урынлашҡан булған. Халыҡтың төп шөғөлө малсылыҡ була: һарыҡ һәм йылҡы үрсетәләр. 1922 йылда агробаза ойошторола. Агробазаның сәсеү майҙаны 400 гектар тәшкил итә. 1924 йылда мәктәп асыла. 1926 йылда агробаза урынында тоҡомсолоҡ хужалығы (Племхоз № 2) ойошторола. 1934 йылда тоҡомсолоҡ хужалығы Будённый исемендәге ат заводы составына индерелә (4-се бүлек). 1937 йылдан — Халыҡ оборона комиссариатының Маныч хәрби ат заводы. 1941 йылда совхоздың малы Волга аръяғына һәм Кавказ аръяғына эвакуациялана. 1944 йылда кире ҡайтарыла. 1945 йылдың 31 ғинуарында хужалыҡҡа «М. В. Фрунзе исемендәге 161-се хәрби ат заводы» исеме бирелә. 1955 йылда Фрунзе исемендәге совхоз тип үҙгәртелә.

1965 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. 1967 йылда Мәҙәниәт йорто асыла. 1968 йылда Фрунзе Михаил Васильевичҡа һәйкәл ҡуйыла. 1969 йылда ауылдаш фронтовиктарға һәйкәл асыла. Мәрмәр плитәлә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарының исемдәре соҡоп яҙылған. 1978 йылдың 1 ғинуарынан совхоз Төньяҡ-Кавказ институтының орлоҡсолоҡ буйынса тәжрибә хужалығы булып китә. Төп тармаҡ — һарыҡсылыҡ.

## Географияһы

Ҡасаба Сальск ҡалаһынан 70 км төньяҡ-көнбайышта, Веселовское һыуһаҡлағысы ҡултыҡтарының береһенең яр буйында урынлашҡан.

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары
**Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һуғышсыларға һәйкәл һәм туғандар ҡәберлеге.**

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Дала Ҡурғаны ҡасабаһы өсөн һуғышта һәләк булыусыларға һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ауылдаштарына һәйкәл 36 һәләк булған һуғышсы ерләнгән туғандар ҡәберлегенә ҡуйылған. Һәйкәл Дала Ҡурғаны ҡасабаһының уртаһында тора.

Һәйкәл һәләк булған иптәштәренең ҡәбере өҫтөндә торған һалдат скульптураһынан ғибәрәт. Һалдат скульптураһы монолит бетондан эшләнгән. Скульптуранан уң яҡта горизонталь стена ҡуйылған, унда Совет Армияһының һәр төрлө ғәскәрҙәре һалдаттарының барельеф һүрәте күренә. Стенала яҙыу эшләнгән: «Туҡта! Был фамилияларҙы иҫтә ҡалдырығыҙ, һәр исемдең артында һеҙҙең менән беҙ бәхетле йәшәһен өсөн бирелгән, үҙҙәренең ғүмере бар ине. 1941—1945 йылдарҙа Ватанды азат итеү өсөн һуғышта һәләк булған һуғышсы-ауылдаштарға дан».

Һәйкәл алдында һуғыш йылдарында һәләк булған ауылдаш һуғышсыларҙың исемдәре яҙылған өс мәрмәр ҡәбер ташы ҡуйылған.
Һәйкәл 1969 йылдың 9 майында асыла. Һәйкәлдең авторҙары рәссам Джалуханян һәм скульптор Салгоян.

2004 йылда һәйкәл реставрациялана, һуғышсылар исеме яҙылған таҡта яңыртыла. 2010 йылда һәйкәл эргәһендәге биләмә төҙөкләндерелә һәм ҡабаттан реставрация үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Степной Курган (поселок сельского типа)
Сәйфулла Сәйҙәшев

**Сәйфулла Сәйҙәшев** — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.

## Тормош юлы
Сәйфулла Сәйҙәшев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Тонтортүз ауылы башҡорттарынан.

1773 йылдың ноябрь аҙағында Әбдей Абдуллов отрядына ҡушыла. 1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар делегацияһы составында, Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. 1773 йылдың ҡышында Сәйфулла Сәйҙәшев Бердаға бара, Е. И. Пугачёвта хеҙмәт иткән ике энеләре менән осраша һәм улар менән бергә Төп ғәскәрҙең башҡорт атлыларының (конница) командиры Кинйә Арыҫлановҡа бара. Кинйә Арыҫланов уға указ тапшыра һәм Уҫы даруғаһының 200 башҡорто менән туған яғында көрәште дауам итергә ебәрә. Сәйфулла Сәйҙәшевҡа һәм уның энеләренә полковник званиеһы бирелә.

1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Әҙел Әшмәнев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була. 1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Сәйфулла Сәйҙәшев, Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Әҙел Әшмәневтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Йоҡ ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәрмәйет һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында баш үтәреүселәрҙең отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылдың ҡыш һәм яҙында Уҫы, Шәрмәйет заводы һәм Йоҡ-Кама заводтарында ихтилалсыларҙың үҙидара органдарына хәрби ярҙам күрһәтә.

1774 йылдың мартында Сәйфулла Сәйҙәшев, Әҙиғот Темәсов һәм Әҙел Әшмәнев етәкселегендәге 2 мең кешенән торған йыйылма отряд Ҡазан губернаһы ның Бәли ауылы янында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың июнендә Салауат Юлаевтың отрядтары составында Уҫы ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша.

Ҡазан янында ихтилалсыларҙың ғәскәре тар-мар ителгәндән һуң Сәйфулла Сәйҙәшев Кама буйына ҡайта. 1774 йылдың июль—авгусында Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр отрядтарына етәкселек итә.

1774 йылдың октябрь аҙағында Себер даруғаһының Ҡайпан ауылы янында Шәрип Кейеков отряды тарафынан әсиргә алына. Шул уҡ йылдың ноябрендә Ҡазан йәшерен комиссияһына килтерелә. Бында үлем язаһынан азат ителә, ҡамсы менән һуҡтырылып, һөргөн полкына ебәрелә.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]* Сайфулла Сайдашев // Башкирская энциклопедия. Том 5. П — Советы. Уфа, 2009. С. 377.
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
*
Яблоковтарҙың сауҙа йорто

**Яблоковтарҙың сауҙа йорто** — Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, 64 урамы буйынса урынлашҡан бина. Йорт 1898 йылда архитектор Е . М. Гулина проекты буйынса төҙөлә. Бина төбәк әһәмиәтендәге мҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

Йорт Т. С. Яблоков милкендә була. Уның беренсе ҡатын сауҙа ойошмалары: жирардов мануфактураларының акционер йәмғиәттәре һәм Эмиль Циндель мануфактуралары берлеге ҡуртымға ала. Бинаның подвалын «Фортуна» ренков мөгәрәбе биләй (инеү — Николаев тыҡырығы яғынан). Унда йыш ҡына кабаре һәм театр коллективтары сығыш яһай. Яблоковтар йортоноң икенсе ҡатын 1904 йылда Р. Штермер ҡуртымға ала. Унда Рәсәйҙең Көньяғында иң беренсе электробиография (ул ваҡытта кинотеатрҙарҙы шулай атайҙар) асыла.

1917 йылда электробиограф «Олимп» кинотетары тип атала башлай. 1924 йылда Яблоковтарҙың йорто дәүләткә бирелә. Уның беренсе ҡатында Военторг һәм Роспромторг магазиндары урынлаша. 1930 йылдарҙа кинотеатр «Комсомолец» исемен ала. Һуғыштан һуң ул үҙенең эшмәкәрлеген дауам итә, әммә 1990 йылдарҙа ябыла. Шул ваҡытта архитектор Е. Г. Рекало проекты буйынса бинаға реставрация эшләнә.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы бина Оло Баҡса урамында, Костанаевтың килемле йорто һәм «Мәскәү» ҡунаҡханаһы араһында урынлашҡан. Төҙөлөш архитектураһында һәм биҙәлешендә эклектик, модерн элементтары ҡулланыла. Бина фасадының архитектура-сәнғәт йөҙөн ҙур тәҙрә уйымдары формалаштыра. Беренсе ҡатта магазиндарҙың витриналары урынлашҡан. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр бай итеп биҙәлгән. Улар профилле  менән тирәсләнгән. Һәр йоҙаҡ ташын тирәсле эшләпә кейгән Гермес башы биҙәй. Ҡабырғалағы тәҙрәләр араһы Герместың дәрәжәлелек билдәһе булған таяғы һыны менән биҙәлгән. Тәҙрә  төрлө темаларға  урынлаштырылған. Гермес сауҙа Аллаһы булараҡ билдәле, шуға күрә уның һурәттәре был сауҙа йортоноң фасадтарында һынланыуы осраҡлы түгел. Инеү урынында бинаның урта дәүмәле бер аҙ тәбәнәйтелгән. Икенсе ҡаттың үҙәк тәҙрә уйымы ҙур булмаған балонлы ҡатмарлы конфигурациялы лоджия рәүешендә башҡарылған.

## Иҫкәрмәләр
Зәйнулла ишан исемендәге мәсет

**[[Зәйнулла Рәсүлев|Зәйнулла ишан]] исемендәге мәсет** (Зәйнулла Рәсүлев, Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, шулай уҡ Зайнулла ишан; 1833—1917) — Учалы ҡалаһында 2009 йылдың 20 нобрендә төҙөлгән ике ҡатлы йорт. Мәсет ҡаланың ситендә, коттеджлы йорттарҙан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан. Ғибәҙәт йортоноң төҙөлөү урыны осраҡлы түгел: ун йылдан, ҡала үҫә барыу менән, мәсет үҙәктә ҡаласаҡ.

## Мәсеттең тарихы
Мәсет башҡорт мәғрифәтсеһе Зәйнулла ишан хөрмәтенә аталған. Ул 1833 йылдың 25 мартында Ырымбур губернаһының Шәрип ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) тыуған. Был алдынғы ҡарашлы кеше арҡаһында XIX быуатта бик күп мәҙрәсәләр һәм яңы мәктәптәр асыла, китап баҫтырыу эше юлға һалына, тиҫтәләгән гәзит-журналдар сыға башлай. 1884 йылда Зәйнулла Рәсүлев ҡаҙаҡ байы Алтынсариндың аҡсалата ярҙамы менән Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен аса. Һәм бында яңы уҡытыу методикаһын индерә, традицион дини предметтар менән бер рәттән уҡыу программаһына арифметика, физика, химия, география, матур яҙыу, рәсем, рус һәм иҫке төрки телдәрен дә индерә. Киләсәктә лә был мәсеткә Учалы мосолмандары ғилем алыр өсөн йөрөрҙәр.

## Мәсеттең төҙөлөшө
Зәйнулла ишан мәсете — өс манаралы ҙур бина, төп манараның бейеклеге нигеҙҙән алып 20 метр тәшкил итә. Ирҙәр өсөн ғибәҙәтхана аҫҡы ҡатта, ә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн икенсе ҡатта урынлашҡан. Шулай уҡ подвал бинаһы ла бар. Унда кухня, ашхана, уҡыу өсөн кластар урынлашҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым инеү ишеге булдырылған республикалағы берҙән-бер мәсет тә ул.
## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Зәйнулла ишан исеме шулай уҡ Силәбе өлкәһенең Троицк (Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет), Дағстандың Махачкала, Татарстандың Ҡазан ҡалаларында урынлашҡан мәсеттәргә лә бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәсет нисек төҙөкләндерелгән бында күрһәтелгән.

## Һылтанмалар
*Мечеть имени Зайнуллы Ишана
*Праздник мечети имени Зайнуллы ишана 
*Мечеть им. Зайнуллы Расулева г.Троицк
*Мечеть имени Зайнуллы-ишана Шарифа Расулева
Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)

** Сурб Геворк сиркәүе **(Изге Георгий Победоносец сиркәүе) — Дон Нахичеванындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай. Хәҙер сиркәү юҡҡа сыҡҡан.

## Тарих
Изге Георгий Победоносец (Сурб Геворк) сиркәүен төҙөү Федоров (Сурб Теодорос) сиркәүе менән бер ваҡытта, 1783—1787 йылдарҙа, алып барылған. Сиркәү Ростов һәм Нахичеван ҡалаларының сигендә төҙөлгән. Төҙөлөш тамамланғас, 1787 йылдың 5 декабрендә, сиркәүҙе Иосиф Аргутинский изгеләндергән.

Башта ҡалала ағас сиркәү булған. Бер көмбәҙле таш сиркәү ҡыңғырау манараһы менән XIX быуатта ике тапҡыр ремонтланған. 1852—1853 йылдарҙа ремонт Нахичеван 2-се гильдия сауҙагәре М. X. Ерецпоханян аҡсаһына үткәрелгән, икенсе ремонт 1892 йылда эшләнгән.

Таш сиркәү Ростов һәм Нахичеван ҡалаларының сигендәге Георгий урамында (хәҙерге Театр проспекты янында)торған.

Тәүҙә сиркә-мәхәллә мәктәбе сиркәүҙә эшләмәгән. 1918 йылда Яңы-Нахичеван епархия мәктәпте Диниә хакимлығына күсереп, уны Сурб Геворк сиркәүе мәктәбенә
әйләндергән.

Таш сиркәү интерьерында бик күп таш тәре-хачкарҙар ҡуйылған була, Ҡырымдан ҡулдан яҙылған китаптар һәм тәхет өҫтөнә ҡуя торған тәреләр килтерелгән.

1892 йылдағы ремонт ваҡытында сиркәүҙең йыһазы яңыртылған, ишеген икенсе урындан асып, өҫтөнә ел-ямғырҙан һаҡлаусы төкәтмә эшләгәндәр. 

XIX быуат аҙағы — XX быуат башында сиркәүҙә Романос Меликян етәкләгән хор эшләгән.

Георгий Победоносец сиркәүен Хадрепез сиркәүе тип тә йөрөтәләр, уның янында әрмәндәрҙең йәрминкәләре һәм байрамдары үткәрелгән.

1930-сы йылдар башында сиркәү ябыла һәм оҙаҡламай тулыһынса тиерлек һүтеп ташлана.
* 

## Әҙәбиәте
* Вартанян В. Г., Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001.
* Малаховский Е. И., Лаптев Г. Ф. Храмы и культовые сооружения Ростова-на-Дону, утраченные и существующие // Ростов-на-Дону, АКРА, 2003.
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы. Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999.
* Сидоров В. Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону. Ростов-на-Дону, 1996, т. 4.
* Халпахчьян О. X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер., 1988.

## Һылтанмалар
* [Церковь Сурб Геворк (Нахичевань-на-Дону)](http://ru.hayazg.info/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B1_%D0%93%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA_(%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%BE%D0%BD%D1%83))
* Нахичеванские храмы . Донской временник.
Салауат Юлаев бюсы (Салауат)

**Салауат Юлаев бюсы**— Салауат ҡалаһында Салауат Юлаевтың скульптура һынланышы.

## Тарихы
Салауат Юлаевтың скульптор, БАССР-ҙың халыҡ рәссамы,Тамара Павловна Нечаева эшләгән бюсы беренсе тапҡыр 1955 йылдың 23 октябрендә Салауат ҡалаһында батырҙың исемен йөрөткән паркта асыла. Һәйкәл төбөнә сәскәләр ултыртыла. Тирә-яғы күләмле суйын ҡойма менән уратылып алына.
Т. П. Нечаева 1945 йылдан алып күп тапҡырҙар Салауат образына мөрәжәғәт итә. Уны бронзала ла, гипста ла, фарфорҙа ла һынландыра, һәр саҡ батырҙың яңынан-яңы һыҙаттарын аса.
Салауат образының милли һыҙаттарын асып биреү өсөн уға артист Арыҫлан Мөбәрәковтың үҙенсәлекле йөҙө ярҙам итә. Рәссәам был ваҡытта тап уның скульптураһын эшләгән була. Шуға ла Салауат менән Арыҫлан араһындағы оҡшашлыҡ күҙгә ташланып тора.

2004 йылда бюст Салауат Юлаев бульварына күсерелә. Постаменты тағы ла бейегерәккә алмаштырыла.

## Композиция
Һәйкәл башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың бронзанан эшләнгән бюсынан ғибәрәт. Постаменты тимер-бетондан яһалып, аҡҡа буялған.
Һйәкәлгә «Салауат Юлаев» тип яҙылған.
Парктағы һәйкәл постаментында ҡағыҙ төргәк һәм ручка, ҡылыс һәм йәйә булған барельеф та ҡуйыла һәм ул Салауаттың шағир ҙа, яугир ҙа булыуы хаҡында һөйләй.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Салауат ҡалаһында ул беренсе һәйкәл була һәм ҡалаға исеме бирелгән Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаевҡа бағышланған булыуы менән айырыуса иҫтәлекле була.
* Скульптураның бер нисә варианты эшләнә. 1952 йылда гипс моделе буйынса 3 бронзаҙын ҡойола. Шул уҡ йылда уларҙың береһе Өфөлә (25 июль, 1952 йыл) , икенсеһе батырҙың тыуған яғында — Салауат районында ҡуйыла. Өсөнсө һәйкәл 1955 йылда Салауат ҡалаһында Пушкин урамындағы паркта ҡуйыла. шулай уҡ өҫтәлгә ултырттырлыҡ гипс бюстар сығарыла.
* Нечаева эшләгән һәйкәлдәр Салауаттың тыуған яғында һур популярлыҡ менән файҙаланыла. Салауат районы үҙәге Малаяҙҙан тыш уның күсермәһе Юлай ауылында бар. 1998 йылда «Янғантау» шифаханаһы территорияһында элек Өфөнөң Салауат исемендәге баҡсаһында урынлашҡан бюст ҡуйыла.
* Һәйкәл һүрәтләнгән СССР маркаһы сығарыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ихлас (мәсет)

**«Ихлас» мәсете** —  Өфө ҡалаһындағы мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан Республикаһы). 

## Тарихы
«Ихлас» мәсете 1997 йылда Өфө ҡалаһы Киров районының мосолман дини ойошмаһына элекке «Луч» кинотеатры бинаһы тапшырылғандан һуң булдырылған. Бина үҙгәртеп төҙөлә һәм 2001 йылдың 6 июлендә мәсет тантаналы рәүештә асыла. Мәсетте асыуҙа имам-хатип *Ғәлләмов Мөхәммәт Мостафа улының* индерелгән өлөшө ифрат ҙур.

Хәҙерге ваҡытта мәсеттең төп бинаһында реконструкция эштәре алып барыла, 40 метрлыҡ ике манара төҙөлә. 6 мең китаплыҡ мосолман китапханаһы асылыуға әҙерләнә. 

2004 йылдан алып «Ихлас» нәшриәте эшләй, бында бер нисә тиҫтә дини брошюралар һәм китаптар нәшер ителгән. 2009 йылдан алып «Ихлас» мәсете янында «Илаһилар» ижади төркөмө эшләй, уның ҡатнашыусылары дини мөнәжәттәр, башҡорт һәм татар йырҙарын башҡаралар.

## Мәсеттең бөгөнгө көнө
Хәҙерге көндә мәсет  *Алмалыҡ* тораҡ районының 1-се һәм 2-се микрорайондары эргәһендә 4 бинанан торған комплекстан ғибәрәт. Төп бинаның түр ишеге алдында ярым ай формаһында Ислам диненә монумент ҡуйылған.

«Ихлас» берләшмәһендә үҙҙәренең нәшриәте, телестудияһы бар. Мәсет янында мәктәп һәм Ислам нигеҙҙәре, Ҡөрьән уҡыу, ғәрәп графикаһы курстары эшләй. Бында балалар һәм оло йәштәгеләр ҙә шөғөлләнә.

2012 йылдың 19 авгусынан алып мәсет сайтында даими тура ғибәҙәттәр онлайн-трансляцияһы ойошторола. 

«Ихлас» мәсете рухи ғына түгел, мәҙәни үҙәк булып та тора. Мәсеттә даими рәүештә ғибәҙәттәр үткәрелә, рәсәй һәм сит ил дини эшмәкәрҙәрҙең һәм Ислам дине буйынса белгестәрҙең, мәҙәниәт, сәнғәт һәм фән вәкилдәренең сығыштары йыш ойошторола. «Ихлас» мәсете йыл һайын Сәғүд Ғәрәбстанына хаждар ойоштора.

## Мәсет адресы
450103, Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Өфө, Сочи урамы, 43 -сө йорт.

## Һылтанмалар
*  
*