Ҡайтағ теле

**Ҡайтағ теле** (хайдакьан гъай) — дағстан телдәренең даргин төркөмөнә ҡараған тел, ҡайтаҡтарҙың теле. Таулы Дағстандың Ҡайтаҡ районында таралған.
## Классификация мәсьәләләре
Ғәҙәттә ҡайтаҡ теле «даргин теленең» диалект төркөмдәренең береһе тип һанала. Структураһы буйынса ул башҡа даргин телдәренән ярайһы уҡ ныҡ айырыла, улар составында дүрт төркөмсәнең береһен барлыҡҡа килтерә.
## Лингвогеография / хәҙерге торошо
### Диалекттар
Диалекттар ғәҙәттә ике төркөмгә берләштерелә: үрге ҡайтаҡ һәм түбәнге ҡайтаҡ, улар араһындағы айырмалар ярайһы уҡ ҙур.
## Яҙма
Ҡайтаҡ телендә ғәрәп графикаһындағы яҙмалар XV быуат аҙағынан билдәле. XX быуатта әҙәби тел сифатында ҡайтаҡтар даргин әҙәби телен ҡуллана.
### Алфавит

### Фонетика һәм фонология
Башҡа даргин телдәре менән сағыштырғанда, ҡайтағ консонантизмына //β/ спиранты, геминатланған (икеләтелгән) һәм лабиалләшкән (иренләшкән) тартынҡылар хас. *г’*, *хь* веляр (артҡы аңҡау) спиранттарының артикуляцияһы ныҡ алға сыҡҡан һәм палаталь (урта аңҡау) өндәр рәтенә яҡынлашҡан.

Һуҙынҡылар системаһы дүрт төп берәмекте – /i, e, u, a/ – һәм фарингалләшкән *aI* (графикала «я») өнөн үҙ эсенә ала. Ике һуҙынҡының, бигерәк тә /ā/, ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән оҙон һуҙынҡылар хас.

Артҡы тел арты тартынҡыларының ҡайһы бер позицияларҙа шышылдауыҡ аффрикаттарға күсеүе менән бәйле сиратлашыуҙар осрай.

### Морфология
Килеш системаһында инструменталистың һәм темативтың булмауы хас. Күплек һан махсус суффикстар: -умудри, -имдри, -ундри, -ппи, -ди, -би, -ти, -ми, -ни, -и, -ри, -хъалли менән белдерелә. Шулай уҡ сикләнгән һандағы исемдәр күплек һанда суффиксаль-префиксаль ысул менән яһала: **б-**арсдехь «үҙгәреш» — **д-**арсдехьхь**-и** «үҙгәрештәр»; **б-**ухъ-ала «үҫемлек» — **д-**ухъл-**уми** «үҫемлектәр».
### Килештәр
Ҡайтағ телендә, даргин теленән айырмалы рәүештә, ете түгел, ә биш төп килеш бар

Беренсе зат зат алмаштарында инклюзив һәм эксклюзив формалары айырыла.
### Сифат
Сифаттар -кан/-кай суффиксы ярҙамында яһала (сағыштырығыҙ: башҡа даргин телдәрендә: -си, -ци, -це, -зиб, ил/ал). Шулай уҡ Ҡайтағ телендә сифаттар (барыһы ла түгел) кластар һәм һандар буйынса үҙгәрә ала, ҡыҫҡа һәм тулы формаға эйә була ала.
Ҡыҫҡа формалар: Ҡыҫҡа сифаттарҙың нигеҙҙәре күп осраҡта төрлө исемдәр һәм ҡылымдар өсөн уртаҡ булып тора. Улар араһында йыш ҡына исемдәрҙең тура нигеҙе менән тап килгән нигеҙҙәр осрай: шала «яҡтылыҡ», «яҡты»; гӏяхӏ «яҡшылыҡ», «яҡшы»; вяхӀи «яуызлыҡ», «яуыз».
-ил (-ел) суффиксы дөйөм исем нигеҙҙәренән яһалған сифатлы сифаттарҙы биҙәй: ччаквел «матур», «матур булғаны»; хулел «ҙур».

### Һандар
Һан. Хайҙаҡ (Ҡайтағ) диалектында, дөйөм алғанда даргин телендәге кеүек үк, иҫәп унлы системаға нигеҙләнгән. Ә «20» һаны үҙ аллы нигеҙгә эйә — гьай, әҙәбисә гъа — был егермеле иҫәп системаһының эҙе.
«20» һаны гъайал//гъайил (әҙәбисә гъал) -ал ялғауы ярҙамында яһала, ләкин һөйләштәрҙә гьайип варианты ла осрай.
Икенән унға тиклемге, егерме һәм йөҙ һандары, ицарин һәм кубачи диалекттарынан башҡа, башҡа диалекттарҙағы кеүек үк, -ал, -ел һан яһаусы ялғауҙары менән яһала. -али ялғауы 30-ҙан башлап түңәрәк унлыҡтарҙы аңлатҡан ҡушма һандарҙы яһай: гӀвцӀали «30», ухцӀапи «40», шуцӀапи «50»,
рекцӀали «60», верцӀали «70», гагьцӀали «80», ирчӀамцӀали «90». Йөҙлөктәрҙе аңлатҡан һандар берәмектәрҙе һәм йөҙлөктәрҙе белдергән һандарҙың ялғауһыҙ нигеҙҙәрен ҡушыу юлы менән яһала: чӀу +дарш «200» (ч/v — ситке нигеҙ); гӀяв + дарш «300» (гӀяб —> гӀяв); угъ +
дарш «400»; ту + дарш «500» (шве —> шу); рек + дарш «600»; вер + дарш
«700»; гаъ + дарш «800»; ирчӀам + дарш «900». Төрлө фонетик процестар йоғонтоһонда ҡайтағ һандары даргин теленең башҡа диалект формаларынан байтаҡҡа айырыла.

Ҡылым системаһы дөйөм даргинса, күп форманттар тышҡы яҡтан һиҙелерлек айырылһа ла.

## Лексика
Ҡайтағ теленең һүҙлек составының күпселеге прото-төньяҡ-көнсығыш кавказ тамырҙарына барып тоташа. Дағстандың башҡа телдәрендәге кеүек, ғәрәп, иран, төрки һәм һуңғы ваҡытта урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр байтаҡ.

## Әҙәбиәт
* Темирбулатова С. М. Даргин теленең Хайҙаҡ диалекты. Махачкала, 2004.
* 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*