open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы

**Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы** (13 март 1919 йыл — 22 июнь 2006 йыл) — театр актёры. 1940—1990 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры, театрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1958).
 
## Биографияһы
Зәкиә Абдулла ҡыҙы Әхмәрова 1919 йылдың 13 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Яңы Йәнбәк ауылында тыуған.
* 1940 йылда — Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлай.
* 1940 йылдан 1990 йылға тиклем Салауат башҡорт драма театры актёры.

2006 йылдың 22 июнендә Салауат ҡалаһында вафат була.

## Ижады
Зәкиә Абдулла ҡыҙы үҙенең ижад ғүмерендә тиҫтәләгән сағыу образдар тыуҙырған. Бик күп спектаклдәрҙә төп ролде башҡара, шул иҫәптән:
* Хәбибулла Ибраһимовтың «Башмағым» музыкаль драмаһында — Сәрби
* Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» драмаһында — Шәмсинур
* Кәрим Тинчуриндың «Зәңгәр шәл»ендә — Хәҙисә
* Мостай Кәримдең «Айгөл иле» спектаклендә — Йөҙөм ханым
Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса (Лек Вәлиевтың шул исемле спектакле) — Рәхимә.

Шулай уҡ сит ил яҙыусылары әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә уйнай (Химонкори «Ганга ҡыҙы», Рабиндранат Тагор «Һәләкәт»). Ролдәрен һәр саҡ милли һыҙат менән үреп алып бара һәм нескә хис, тәрән психологизм менән башҡара.

Сынғыҙ Айытматов, Әсғәт Мирзаһитов, Мөхәммәт Хәйҙәров әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә әсә образдарын, ҡапма-ҡаршы йүнәлешле булыуҙарына ҡарамаҫтан, сағыу һәм тамашасы күңеленә үтеп инерлек итеп асып бирә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1958)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сабитов М. А. Йылдар үрҙәргә юллата. Салауат башҡорт дәүләт драма театры: очерктар. Өфө, 1993 йыл.

## Һылтанмалар
*
Аҡтәкә (үҙән)

**Аҡтәкә** () — үҙән, Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә урынлашҡан.

## Географияһы
Аҡтәкә үҙәне Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Яңы һаҡмар ауылы янында, Яйыҡ йылғаһы Рәсәй өлөшө бассейнына ингән Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы Бохарсы йылғаһының уң ярында урынлашҡан..

## Этимологияһы
Өлкәнең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең «» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, үҙәндең атамаһы башҡорт телендәге «аҡ» һәм «тәкә» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Государственный водный реестр РФ: Бухарча
*Актака//Природа Оренбургской области 
*
Әҙибайтау

**Әҙибайтау** ( — тау, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.

## Географияһы
Әҙибайтау Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән Рамаҙан ауылы янындағы тау. Билдәле булыуынса, был ауыл 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында булған. Унан хронологик тәртиптә республиканың Йылайыр кантоны, Ейәнсура районы составына индерелә.1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) бирелә

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, тауҙың атамаһы *Әҙибай* антропонимынан алынған булыуы ихтимал. Шулай уҡ был исем Хажибай тигәндән үҙгәреп китеүе лә мөмкин. Мәҫәлән, Башҡортостандағы Хажи мәсете лә урыҫ телендә *Азиевская мечеть* тип аталған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Ҡатай ауыл биләмәһе

**Ҡатай ауыл биләмәһе** — Һатырау өлкәһенең Перелюб районындағы ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — Ҡатай ауылы. Биләмәһендә 4 ауыл бар.

## Иҫкәрмәләр
Пермь крайы йылғалары

**Пермь крайы йылғалары** Волганың иң эре һул ҡушылдығы булған Кама йылғаһы бассейнына ҡарай. Пермь крайында 40 уртаса ҙурлыҡтағы һәм 29 меңдән ашыу бәләкәй йылға бар, уларҙың уртаса дөйөм оҙонлоғо 90 мең километрҙан ашыу тәшкил итә.

## Оҙонлоғо буйынса классификация

Пермь крайында тик ике генә йылғаны ҙур ғына йылға тип атап була (йәғни оҙонлоҡтары 500 километрҙан ашыу). Бына улар — Кама (1805 км) һәм уның һул ҡушылдығы Чусыу (592 км).

Пермь крайында оҙонлоғо 100 километрҙан 500 километрға тиклем еткән 40 йылға бар. Уларҙың иң эреләре:

* Сылва — 493 км
* Вишера — кт. 415
* Колва — 460 км.
* Яйва — кт. 403
* Косьва — 283 км
* Морон — 267 км.
* Весляна — 266 км
* Иньва — 257 км
* Обва — 247 км
* Тимшор — 235 км
* Пильва — 214 км
* Койва — 180 км
* Көньяҡ Кельтма — 172 км
* Язьва — 162 км
* Ҡара — 149 км.
* Серебрянка — 147 км
* Уролка — 140 км.
* Лупья — 128 км
* Тол — 118 км
* Лысьва — 112 км
* Полуденный Кондас — 104 км

## Үҙенсәлектәре буйынса классификация
Пермь крайы йылғаларының байтаҡ өлөшө тигеҙлектән аға. Улар Кама йылғаһының уң ҡушылдыҡтары — Коса, Уролка, Кондас, Иньва, Обва һәм башҡалар; һул ҡушылдыҡтары — Весляна, Лупья, Көньяҡ Кельтма, Тол, Сайгатка. Улар бормаланып әкрен генә аға.

Кама йылғаһының һул ҡушылдыҡтары Урал тауҙарында башлана һәм, тау йылғаларына хас булғанса, уларҙа шаршылар, һикәлтәләр һәм шарлауыҡтар бихисап. Ярҙарында яланғас ҡая таштар һәм матур ҡаялар (мәҫәлән, Ирмәк ташы). Урта һәм түбәнге ағымында, тигеҙлектә был тау йылғалары үҙҙәренең ҡырҡыу үҙенсәлектәрен юғалта.

## Тулыланыу
Пермь крайы йылғаларының 60 проценттан ашыуы ҡар һыуҙары менән тулылана. Шуға күрә уларға боҙҙарҙың әкрен иреүе, ташҡын һыуҙарының мул булыуы, йәйен, ҡышын һыу аҙлығы хас. Крайҙың ҡалын урманлы төньяғында, ҡарҙың ҡалын булыуы арҡаһында, көньяғындағы биләмәләр менән сағыштырғанда бында ташҡындар оҙағыраҡ дауам итә.

## Топонимика
Пермь крайы йылғалары атамалары күбеһенсә фин-уғыр (коми-пермяк) теленән алынған. Мәҫәлән, атамаларҙың тармырында *ва* — һыу йыш осрай: Сылва, Колва, Яйва, Косьва, Иньва, Обва, Чусовая (коми-перм. чус — тиҙ,  — һыу).

Төрки телдәренән алынғандары ла бар. Мәҫәлән, Үрге Мулянка һәм Түбәнге Мулянка йылғаларының исемдәре фарсы телендәге «мулла» һүҙенән килеп сыҡҡан. Тикшеренеүселәр был атаманың барлыҡҡа килеүен татар кенәзе Мәмәтҡол исеме менән бәйләй. Ул был тарафтарға Иван Грозный батшалыҡ иткәнгә тиклем һәм ул батша тәхетендә ултырған йылдарҙа килеп төпләнә, имам йәки мулла вазифаһын башҡара.

## Шулай уҡ ҡара
* Пермь крайындағы һаҙлыҡтар
* Пермдең бәләкәй йылғалары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы

**Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы** (2 сентябрь 1932 йыл — 11 март 2014 йыл) — «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены кавалеры (1973), бригадир һәм тракторсы. 1954 йылдан Ҡырмыҫҡалы Салауат исемендәге колхозы ағзаһы. СССР ВДНХ-ның Алтын (1970) һәм Бронза (1977) миҙалдары менән бүләкләнә. Ҡырмыҫҡалы районының маҡтаулы гражданы.

## Биографияһы
Фән Ғәйнетдин улы Исхаҡов 1932 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Ҡырмыҫҡалы районы Ҡарлыман ауылында тыуған.  Ҡарлыман мәктәбендә белем ала. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 15 йәштә ата-әсәһеҙ ҡалғас, “Сулпан” колхозында тракторсы ярҙамсыһы булып эш башлай. 
Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, тракторсылар курсын тамамлап, 1954 йылда Салауат исемендәге колхозда тракторсы булып эш башлай. Шул йылдарҙа район баҫыуҙарында кукуруза үҫтерелә башлай һәм был яуаплы эш бригаданың иң алдынғы тракторсыһына йөкмәтелә. Кукурузаны үҫтереү ҙур тырышлыҡ һәм уны үҫтереү технологияһын теүәл үтәлешен талап итә. Бигерәк тә тәүге йылдарҙа, яңы технологияны үҙләштергән мәлдә, сәсеү шаҡмаҡлап, үлсәү сымы ярҙамында атҡарыла. Фән Ғәйнетдин улы кукурузаны үҫтере серҙәрен тиҙ үҙләштереп, минераль ашламалар ҡуллана, төрлө ҡулланмалар менән азот ашламаһын аммияк һыуы итеп тупраҡҡа керетә. Был үҙ сиратында, яҡшы һөҙөмтәләргә килтерә һәм йәшел массаны арттырыуға булыша. Кукуруза баҫыуҙарының гектарынан 300—400, хатта республикала рекордлы 600 центнер йәшел масса уңышы алып, Фән Ғәйнетдин улы күп тапҡырҙар райондың «Иң алдынғы кукуруза үҫтереүсеһе» исеменә лайыҡ була.

Бригадирҙың техника буйынса ярҙамсыһы, аҙаҡ комплекслы бригада бригадиры булып эшләү осоронда ла ул талапсан булыуынан тыш, йәш механизаторҙар менән бай эш тәжирбәһен уртаҡлаша,   техника нескәлектәрен өйрәтә, уларҙа крәҫтиән хеҙмәтенә һөйөү тәрбиләй. Фән Ғәйнетдин улы етәкләгән Ҡарлыман комплекслы бригадаһы иген, техник һәм мал аҙығы культураларын үҫтереүҙә, һыйыр малы һәм һарыҡ үрсетеүҙә һәр ваҡыт яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеп эшләй. Фән Ғәйнетдин улы «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены, СССР ВДНХ-ның  Алтын һәм Бронза миҙалдары менән бүләкләнә, 1970 һәм 1977 йылдарҙа СССР ВДНХ ҡатнашыусыһы булып раҫлана, БАССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының һәм район хакимиәтенең Маҡтау Грамоталары менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1973)
*"Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фиҙәҡәр хеҙмәт өсөн" миҙалы (1970)
*"Туғыҙынсы биш йыллыҡ ударнигы" билдәһе (1976)
*"Ун беренсе биш йыллыҡ ударнигы" билдәһе (1985)
* СССР ВДНХ-ның Алтын (1970) һәм Бронза (1977) миҙалдары
* БАССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы
* Район хакимиәтенең Маҡтау грамоталары
* Ҡырмыҫҡалы районының маҡтаулы гражданы.

## Ғаиләһе
* Тормош иптәше Рухана Нурмөхәмәт ҡыҙы Исхаҡова (ҡыҙ фамилияһы Хөсәйенова; Ҡырмыҫҡалы районының алдынғы сөгөлдөрсөһө).
*Өс улы - Флүр (1955 йылғы) УМПО мастеры, Фәниль (1963-2019 й.) Кырмыҫҡалы ДРСУ етәксеһе, РФ атҡаҙанған төҙөүсеһе, Илдар (1972 йылғы) эшҡыуар, ике ҡыҙы - Әлфиә (1957 йылғы) уҡытыусы, Фәрзәнә (1961 йылғы) бухгалтер.

## Сығанаҡтар
* Исхаков Фан Гайнетдинович 
*

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Мөллә (йылға)

**Мөллә** йәки **Түбәнге Мөллә** (үрге ағымында — Бурьма, Борма) () — Пермь крайының Пермь районындағы бәләкәй йылға. Каманың һул ҡушылдығы.

## Географияһы
Йылға оҙонлоғо — 44 км, майҙаны — 272 км2. Кама тамағынан 653 км алыҫлыҡта Камаға барып ҡушыла. Иң ҙур ҡушылдыҡтары:

* Сарабаиха — йылғаның уң ҡушылдығы, 19 км оҙонлоҡта, Түбәнге Мөллә йылғаһына уның тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла.
* Оло Усолка — йылғаның уң ҡушылдығы, оҙонлоғо 14 км, Түбәнге Мәллә йылғаһына уның тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡоя.
* Юрчим — йылғаның уң ҡушылдығы, оҙонлоғо 12 км, йылға тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡоя.

Түбәнге Мөллә йылғаһы ярында, Пермдән әллә ни алыҫ булмаған Гляденов тауында Гляденов мәҙәниәте ҡомартҡыһы урынлашҡан..

## Тарихы
Пермь крайының күпселек йылғаларының топонимикаһы пермь-фин-уғыр телдәренә бәйле, ә бына Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә йылғаларының атамаһы фарсы телендәге «мулла» һүҙенән килеп сыҡҡан. Пермь крайының тарихын өйрәнеүселәр быны татар кенәзе Мәмәтҡол исеме менән бәйләй, ул Иван Грозный батшалыҡ иткәнгә тиклем һәм ул батша булған дәүерҙә лә ошо яҡтарҙа имам йәғни мулла була. Уның өлкән улы Ураҡ бей Мәмәтҡолов Үрге Мулла ауылында, ә кесе улы Ираҡ бей Һөйөндөк бей Мәмәтҡолов Түбәнге Мөллә ауылында йәшәй. Ошо йылға буйында урынлашҡан ауылдар Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә ауылдары тип атала. XVII быуаттың яҙма ҡомартҡыларында (1623 йылда ҡулдан яҙылған китап) был йылға Түбәнге Мөллә йылғаһы тип атала. Был йылғаның боронғо, төркиҙәргә тиклемге тарихы һаҡланмаған.

Мөллә (башҡ. мөл; мөлләү) топонимының килеп сығышын Башҡорт теленең академик һүҙлеге «*МӨЛ, МӨЛЛӘҮ*» һүҙҙәренә бәйләй. Борондан ошо төбәктә төпләнеп йәшәгән башҡорттар был йылғаларҙа һалға бәйләмәйенсә лә ағас ағыҙыр булған. Миҫал:

*Мөл* — рус.моль И: (timber) floating; Т.:yudurulecek tomruklar) и. Һалға бәйләмәй, таралған килеш ағыҙған ағас, ҡыуғын. рус. Моль, сплав./Сплавной, молевой, сгонный. *Мөл ағыҙыу* йәки *Ағасты мөлләп ағыҙыу*.

1570 йылда изге Трифон Вятский йылға буйында йәшәй башлай һәм остяктар (ханттар) һәм вогулдарҙы (мансиҙар) христиан динен тоторға өндәй.

## Иҫкәрмәләр
Адамка

**Адамка** () — Удмурт Республикһы Граховский районында аҡҡан йылға, Үмәк йылғаһының һул ҡушылдығы. Рус Адам-Учи ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ башлана, йылғаның уртаса һарҡыуы — 2,6 м/км, урта ағымында йырҙаһының киңлеге 5-7 метр, түбәнге ағымында — 9-12 метр. Заречный ауылынан түбәндә тәрән йырын буйлап аға. Йылға оҙонлоғо 30 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 351 км².

## Тораҡ пункттар
Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Русские Адам -Учи, Урта Адам-Учи, Түбәнге Адам-Учи, Грахово, Заречный һәм Озелино.

## Ҡушылдыҡтары
* Мәләкәс
* Вишурка
* Күҙәбай (тамағынан 19 км алыҫлыҡта)
* Январка
* Юраш (тамағынан 2,5 км алыҫлыҡта)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Вятка, Вятские поляны ҡалаһынан тамағына тиклем, бләкәй йылға бассейны— Вятка. Йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040608.

## Иҫкәрмәләр
Күҙәбай (Граховский район)

**Күҙәбай** — электән Удмурт Республикаһының Грахов районы ауылы, 1978 йылдан Порым ауылының бер өлөшө.

## Географик урыны
Ауыл Куҙәбай йылғаһының уң яҡ ярында, район үҙәге Грахов ауылынан көньяҡҡараҡ 2 км алыҫлыҡта һәм көньяҡта күрше Порым ауылына йәнәш урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бөтөрөлгән ауыл, Порым ауылы составына Күҙәбай урамы булып инә.

## Тарихы
1859 йылғы X рәүиз материалдары йомғаҡтары буйынса ҡаҙна ауылы Әҙәм-Ятчи (Күҙебай) ауылында, Ҡара шишмә буйында урынлашҡан 31 йортта 261 кеше йәшәгән, һыу тирмәне эшләгән.

1921 йылға тиклем ауыл Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Граховский улусы составына ингән 1921 йылда Вот Автономиялы Округы барлыҡҡа килгән һәм ауыл Граховский улусы менән бергә Можгинский өйәҙеө составына күскән. 1924 йылдан алып 1963 йылға саҡлы ауыл Архангель ауыл советы составына ингән. 1963 йылда Архангель ауыл советы бөтөрөлөп, Граховский ауыл советы составына инә.

## Боронғо тарихы
Күҙәбайҙың тирә-яғы иртә урта быуатҡа ҡараған археологик ҡомартҡыларға бай. Ауыл Варзи йылғаһының бейек ярында, шишмәләргә бай ерҙә урынлашҡан. Ҡомартҡылар оя принцибы буйынса: нығытылған ултыраҡ (ҡаласыҡ) — ауыл тирәләй урынлашҡан. Улар эшкәртеүгә уңайлы булған йылға үҙәне ерҙәренә төшөп ултырғандар. Һәр ауыл төркөмө ҡаласыҡтан радиусы 5 километр булған майҙанда ултырған. Хәҙерге Күҙебай тирәһендә шундай өс төркөм бар. Мал үрсеткәндәр, бөртөклө культуралар сәскәндәр, һунарсылыҡ, тимер эшкәртеү һәм бронза ҡойоу менән шөғөлләнгәндәр. Әммә VIII быуатта кешеләр был ерҙәрҙе ташлап китә, һәм был һаман да аңлатып булмай торған серле бер әйбер булып ҡала.

Был ерҙәрҙе кешеләр яңынан үҙләштерә башлағандан һуң, был урын төрлө дини хөрәфәттәрҙе сағылдырыусы урынға сакральный әйләнә.

XVII быуатта уҡ изге сауҡалыҡта табыныуҙар ойошторолған тип фаразлана. Луд культын үҙ итеүселәр суҡындырылмаған удмурт булған. Инмар һәм Лудҡа табынғандар, ҡорбан ризығы әҙерләгәндәр, яҡшы һауа торошо булыуын һәм мул уңыш йыйып алыуҙы, ырыуҙың уңышлы тормош көтөүен теләгәндәр. Хәҙер бында доға ҡылыуҙар Петров көнөнә ҡаршы төндә үткәрелә. Культ урыны кәртәләп алынған.

Луд культ объекты ғына түгел, тәбиғәт һәйкәле лә. XX быуат башында бөтә ҡашлаҡ та ҡуйы урман менән ҡапланған булған тип һөйләйҙәр. Сауҡалыҡ һирәгәйгән. Бында мөһабәт 250 йәштән дә өлкәнерәк бәһлеүән имәндәр, йүкәләр, аҡ шыршы һәм башҡа ылыҫ ағастарынан торған урмандар үҫә. Бына шундай ял итеү һәм ғибәҙәт ҡылыу урыны.

1978 йылда Порым һәм Күҙәбай ауылдары бер Порым ауылына берләшә.

## Күҙәбай ауылынан сыҡҡан кешеләр
* Ашальча Ока — удмурт шағирәһе (Векшина Акулина Григорьевна)
* Айво Иви — удмурт яҙыусы һәм йыр ижад итеүсе шағир, шағирә Ашальча Оканың туғаны.

## Һылтанмалар
* Тарих, сакраллек һәм тәбиғәт тураһында. Алла Долганова блогы

## Әҙәбиәт ==https://vk.com/wall-142505513_825 Тарих, сакраллек һәм тәбиғәт тураһында. Алла Долганова блогы
* Коллективная монография: Шутова Н. И., Капитонов В. И., Кириллова Л. Е., Останина Т. И. Историко-культурный ландшафт Камско-Вятского региона

## Иҫкәрмәләр
Мөллә (йылға, Иҫәт күленә ҡоя)

**Мөллә** () — йылға, Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһендә Среднеуральск ҡалаһының көньяҡ ситенән аға, Среднеуральск ҡала округы һыҙатына инә. Йылға Иҫәт күленең көньяҡ-көнбайыш яғынан үтә.

Ул 262 метр самаһы бейеклектә ятҡан Мөллә һаҙлығында башлана.. 251,6 метр бейеклектә күлгә килеп ҡушыла, ҡойған урынында 10,4 метр бейеклектәге шарлауыҡ хасил була.

Йылғаның киңлеге әллә ни ҙур түгел. Йәйге осорҙа резина кәмәлә үтеү ҡыйын. Мөллә йылғаһы тамағында балыҡ тотоу өсөн эшләнгән яһалма быуа ята, бында балыҡ (карп, суртан, алабуға, һөмбаш һәм буффало) тотоу буйынса түләүле хеҙмәттәр күрһәтелә.

Мөллә йылғаһы аша автомобиль һәм тимер юл күперҙәре һалынған, түбәндәрәк йәйәүлеләр өсөн дә күпер бар.

## Этимологияһы
Йылға исеме борон ошо төбәктә төпләнеп йәшәгән башҡорттарҙың теленән алынған. Яҙғы ташҡын һыуҙары мәлендә ҡышын әҙерләнгән ағасты ошо йылға буйлап ағыҙыр булғандар. Һалға бәйләнмәйенсә ағыҙылған ҡыуғын ағасы *Мөл, мөллә* тип аталған.. Миҫал:

*Мөл* — рус.моль И: (timber) floating; Т.:yudurulecek tomruklar). Һалға бәйләмәй, таралған килеш ағыҙылған ағас, ҡыуғын. рус. Моль, сплав./Сплавной, молевой, сгонный. *Мөл ағыҙыу* йәки *Ағасты мөлләп ағыҙыу*.

Рәсәй реестрының дәүләт каталогындағы һаны — 0095565.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең академик һүҙлеге. VI том. Китап. Өфө 2014. Тиражы 10000. 943 б.

## Иҫкәрмәләр
Иҫәт күле

**Иҫәт** — Екатеринбург ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километрҙа ятҡан күл-һыуһаҡлағыс в 25 км на северо-запад от города Екатеринбурга, на берегу озера стоит город Среднеуральск. Площадь водной поверхности — 24 км², Среднеуральск ҡалаһы күл буйында ултыра. Майҙаны — 24 км2, оҙонлоғо — 8 км, уртаса киңлеге — 2,8 км, уртаса тәрәнлеге — 2,5 м, иң тәрән урыны — 3,5 м.

Күлгә бик күп йылғалар, йылғасыҡтар һәм шишмәләр ҡоя — Шитов йылғасығы. Күлдән бер йылға — Иҫәт ағып сыға. Күлдең һай ҡултыҡтары күп — Аҡҡош, Йылы, Черемшан, Мөллә — бөтәһе лә күлдең көнсығыш ярында. Һыу кимәле билдәһе — 252,2 м.

Йылғаның бер нисә бәләкәй утрауы бар: Соловец, Ҡыҙыл (формаһына ҡарап, элегерәк «Мономах кәпәсе» тип тә аталған), Таш (элек «Бәләкәй карап» тип аталған).

Күл буйында түбәндәге тораҡ пункттар урынлашҡан: Среднеуральск ҡалаһы, Иҫәт ҡасабаһы, Коптяктар һәм Мырҙа.

Исәт күле балыҡҡа бай, күлдә алабуға, чебак, ҡорман, ҡарабалыҡ, юста, сабаҡ һәм суртан балыҡтары осрай. Аҡ амур һәм көҙгөлө карп балыҡтары ла был урындың климат шарттарына яраҡлашҡан.

## Тарихы
1850 йылда Иҫәт йылғаһы башында ер өйөп быуа төҙөй башлайҙар. Тик 1946 йылда ғына быуаға бетон «күлдәк» кейҙерелә. Шуның иҫәбенә һыу кимәлен күтәреүгә өлгәшелә. Күл һыуын Урта Урал ГРЭС-ы ҡуллана.

Археологтар күл яры буйлап тиҫтәнән ашыу боронғо кешеләрҙең йәшәгән урындарын таба, улар тимер быуатҡа тиклем неолит дәүерендә йәшәгән, тип фаразлана. Утрауҙарҙың береһендә охра ҡулланып төшөрөлгән боронғо һүрәттәр ҙә була, ләкин һыу кимәле күтәрелеү менән улар һыу аҫтында ҡала.

## Заказник
Күлдең ярҙары бик матур, күл тауҙар менән уратып алынған. Тәбиғи һыу ятҡылығын, Урал аръяғының көньяҡ-тайга типик ландшафын һаҡлау маҡсатында, 2001 йылдың 17 ғинуарында Свердловск өлкәһе Хөкүмәтенең № 41-ПП ҡарары менән урман менән уратып алынған Иҫәт күле ландшафт заказнигы тип иғлан ителә. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһының майҙаны 4738 гектар тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Әбләй (үҙән)

**Әбләй** () — үҙән, Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында урынлашҡан.

## Урынлашыуы
Әбләй үҙәне Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы Ейәнсура ауылы янында, Һаҡмар йылғаһы буйында ята.
Үҫәргән башҡорттары йәшәгән төбәк.

Ейәнсура ауылы 1930 йылдың 20 авгусына тиклем Башҡортостандың Үҫәргән, Йылайыр кантондары составында була, 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә ( бирелә.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә,үҙәндең атамаһы антропонимдан — Әбләй тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Камалов А. А. Гидронимия Башкирии. Автореф. канд. дис. Уфа, 1969.
* Камалов А. А. Об основных типах гидронимов Башкирии // Ульяновск, 1969.
* Камалов А. А. Башкирская топонимия. Уфа, 1994.
Ярлы Кәрим

**Ярлы Кәрим** (төп исеме **Кәримов Ғабдулла Әхмәтвәли улы**; 16 июнь 1901 йыл — 1937 йыл) — шағир, журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1917—1919 йылдарҙағы башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының сәйәси хеҙмәткәре. 1920—1926 йылдарҙа «Башҡортостан хәбәрҙәре», «Башҡортостан» гәзиттәре, РКП (б)-ның Стәрлетамаҡ өйәҙ комитеты хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир Фәтих Кәримдең бер туған ағаһы. Милләте башҡорт.

## Биографияһы
Ғабдулла Әхмәтвәли улы Кәримов 1901 йылдың 16 июнендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) Айыт ауылында донъяға килгән. Атаһы ауылдың муллаһы булған.

Башланғыс белемде ауылдың мәхәллә мәктәбендә ала, артабан Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә белем ала.

Бөйөк Октябрь революцияһы осоронда мәҙрәсәлә уҡыуын ташлай һәм Совет власы урынлаштырыу өсөн көрәш башлаған милли хәрәкәттә ҡатнаша.
Беренсе шиғырҙарын яҙып баҫтыра. 1919 йылда ул партия сафтарына алына, һуңғараҡ Ҡыҙыл Армия составында Петроградты Юденич ғәскәренән һаҡлау өсөн һуғыша, шунда ҡаты яралана.

1921—1922 йылдарҙа Мәскәүҙә шағир Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетында уҡый, әҙәби ижад менән шөғөлләнә. 1926 йылға тиклем Ҡазанда, Өфөлә һәм Башҡортостан йөмһүриәтнең Белорет кантонында гәзит һәм партия эшендә була. Элекке яралары уның сәләмәтлеген ныҡ ҡаҡшата, һәм ул 1937 йылда Өфөлә вафат була.

## Әҙәби мираҫы
Ярлы Кәрим шағир Фәтих Кәримдең бер туған ағаһы, энеһенә ул әҙәби ижады һәм тормош үрнәге менән шәхес һәм яҙыусы булараҡ үҫешеүенә ҙур йоғонто яһай. Уның әҙәби мираҫы күләм яғынан ҙур түгел. Был мираҫҡа 1919—1925 йылдар араһында Төркөстан фронтының органы «Ҡыҙыл маяҡ» гәзитендә, Өфө, Ҡазан, Мәскәүҙәге матбуғатта баҫылып сыҡҡан бер нисә тиҫтә шиғыр ғына инә.
Улар араһында *«Мин ҡайттым»* шиғыры:
Мин үҙем башҡорт ауылында
Тыуып үҫкән бер бала.
Шуға ла бик-бик беләм
Башҡорт эсендә ни яна
Эйе, мин йырлайым иҙелгән
Ярлы башҡорт йырҙарын,
Эйе, мин бер һандуғас,
Башҡорт — йәшел-йәш бер ҡайын .

## Иҫтәлеге
2020 йылдың 25 декабрендә Айыт ауылының күп функциялы үҙәгендә башҡорт шағиры Ярлы Кәримгә бағышланған мемориаль таҡтаташ асылған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фәтих Кәрим

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Бишбүләк районы Айыт ауылы арҙаҡлы шәхестәре менән билдәле
* Ярлы Кәримгә мемориаль таҡтаташ

## Һылтанмалар
*
Майтамыр (дарыу үләне)

**Майтамыр**, **Этҡолаҡ** (, ) — бөтә  Европа илдәре буйлап,  Көнбайыш Азиянан Британ утрауҙарына тиклем таралған  күп йыллыҡ үлән үҫемлектәре ырыуы. Дымлы уңдырышлы тупраҡта, йыш ҡына йылға, инештәр ярҙарында үҫә. Метрҙан артыҡ бейеклеккә етә.

## Ботаник тасуирлама
Тамыр системаһы эре йыуан тамырлы, күп һанлы айырымланған  тармаҡлы. Тамырҙары тыштан ҡарағусҡыл, эсендә - аҡ, һутлы, майланып тора. 

Һабағы тура, йыуан,  ботаҡтар менән тармаҡланған, йөнтәҫ.

Япрағы оҙонса, эре, сиратлы, өҫкә табан ослая бара, аҫ яғы ҡытыршы төк менән ҡапланған.

Сәскәләре ҡыңғырау һымаҡ,  һабаҡтың өҫ яғында урынлашҡан; ҡыҙыл, күксин йәки миләүшә төҫөндә,  яйлап зәңгәр йәки аҡһыл көрән төҫкә инә бара. Сәс атҡан осоро май — июль.

## Ҡулланыу тарихы

Боронғо грек ботанигы Теофраст майтамыр   тураһында телгә алған булған. 

Әбүғәлисина «Табиплыҡ фәне ҡануны» (*Kanun fi’l Tibb*, 1020 йыл) китабында майтамырҙың үҙенсәлектәрен һүрәтләгән.

Рәсәй ҡалалары дарыуханаларында    теркәлгән майтамыр препараттары —  Е витаминлы «Майтамыр майы» һәм  һәм «Тәнгә һөртә торған майтамыр бәлзәме» һатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*   (с картой распространения Symphytum asperum Lepech.)
* 

## Һылтанмалар

* Окопник в Энциклопедии декоративных садовых растений
* Comfrey Central — A Clearinghouse for Symphytum Information
* Contentions with Comfrey Studies)
* Окопник на сайте USDA NRCS)
Ләлә (йылға)

**Ләлә** (*урыҫ. Ляля*) (*үрге ағымында Төшкө Ләлә*) — Свердловск өлкәһендәге (Рәсәй) тау-тайга йылғаһы, Сосьва йылғаһының уң ҡушылдығы. Һыу өҫтө майҙаны 7430 км2. Ағымының тиҙлеге секундына 0,4 метрға тиклем етә. Тамағының киңлеге 60,6 м. Оҙонлоғо — 242 км. бассейн майҙаны — 7430 км2.

Түбәнге һәм урта ағымында йылға бик борғосланып аға, шуға күрә иҫке улаҡтары күп, ярҙарында һаҙлыҡлы урындар байтаҡ. Тамағынан 165 километрҙа Яңы Лялим ҡалаһы, 106 километрҙа — Иҫке Ләлә ҡасабаһы, Павда йылғаһы тамағында — Павда ҡасабаһы. *Ляля* (манс.) — йылы [сығанаҡ 536 көн күрһәтелмәгән].

## Этимологияһы
Свердловск өлкәһенең был төбәге ҡуйы тайга урманы менән ҡапланған. Ундағы шарлап аҡҡан тау йылғалары, әлбиттә, балыҡҡа бик бай. Ләлә йылғаһының атамаһы шул йылғала ыуылдырыҡ сәсеп йәшәгән Ләлә (төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, ғәйнә ырыуы башҡорттарының диалектындағы атама), йәғни әҙәби башҡорт телендәге шамбы (урыҫ. налим) балығы атамаһынан алынғандыр, тигән фараз бар. Ләлә — шамбы балығының урындағы диалект буйынса атамаһы.

*Ляля* атамаһын манси телендәге *йылы* һүҙе менән бәйләү бәхәсле, сөнки тау йылғаһы һис кенә лә йылы була алмай. Ғәҙәттә тау йылғаһының температураһы 18 градус менән 21 градус араһында тирбәлә.

## Һыу реестры мәғлүмәт
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Ләлә йылғаһы Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһы, инештән тамағына тиклем, Сосьва йылғаһынан башҡа, башынан алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Тубыл йылғаһының бассейны. Иртыш йылғаһы бассейнына ҡарай. Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010713.

## Ҡушылдыҡтары

Тамағынан башлып үргә табан уң яҡ ҡушылдыҡтары ― 7,4 км: Толмачиха, 30 км: Берёзовка, 50 км: Большая Каскунка, 52 км: Малая, 91 км: Отва, 123 км: Мурзинка, 171 км: Большая Нясьма, 183 км: Бобровка, 200 км: Мурзинка,

Тамағынан башлып үргә табан уң яҡ ҡушылдыҡтары ― 72 км: **[[Лобва (река)|Лобва]]**, 128 км: Каменка, 156 км: Яборовка, 179 км: Парча, 195 км: Спайская, 214 км: Байковка, 216 км: Павда, 242 км: Колодничная Ляля

## Әҙәбиәт
* 

* Башҡорт теленең академик һүҙлеге. VI том. Китап. 2014. Т. 10 000. стр. 943.
* Башҡорт теленең диалекттары һүҙлеге (Рәсәй Фәндәр академияһы. Өфө Б 27 фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты). — Өфө: «Китап», 2002. — 432 бит. ISBN 5-295-03104-7.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хисмәтуллин Ниғмәт Гәрәй улы

**Хисмәтуллин Ниғмәт Гәрәй улы** (1914 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ветеринар хеҙмәткәре, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).

## Биографияһы
Ниғмәт Гәрәй улы Хисмәтуллин 1914 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының Мерәҫ ауыл Советына ҡараған Яппар-Йәнбәк ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәткә Дәүләкән районының хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында кесе ветфельдшер вазифаһында хеҙмәт итә.

## Батырлығы
1945 йылдың 14-15 ғинуар арауығында Висла йылғаһынан алып Одер йылғаһына тиклем барған һуғыштарҙа ҡыҙыл армеецтар менән бергә дошмандың 18 һалдатын һәм офицерын, хужалыҡ йөктәрен юҡ итәләр, алты немец һалдатын әсирлеккә төшөрәләр. Томашув ҡалаһы өсөн барған һуғышта дошман уты аҫтында һуғыш яланында позицияға боеприпастар тейәлгән йөктө өҙлөкһөҙ килтереп тора.Һуғыш ваҡытында батарея старшинаһы вазифаһын башҡара, марш периодында личный составты аҙыҡ-түлек һәм аттарҙы фураж менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеп тора. Ошо батырлығы өсөн 1945 йылдың 16 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Электронный ресурс «Шаймуратовцы — воины 112-й кавалерийской дивизии». Личный состав. ХИСМАТУЛЛИН Нигмат Гареевич
* Награда Хисматуллина Нигмата.Орден Красная Звезда
* Награда Нигмата Хисматуллина. Медаль «За отвагу»
Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы

**Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы** (1794 йыл — ?) — зауряд-хорунжий. 1812 йылда 20-се Башҡорт полкында хеҙмәттә була.

## Биографияһы
Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы 1794 йылда ул ваҡытта 1-се Башҡорт кантоны составына ингән Пермь губернаһының 1-се йортона ҡараған Уймыж ауылында (хәҙер Пермь крайының Барҙы районы Федорков ауыл биләмәһе составына инә) тыуа. Зауряд хорунжий дәрәжәһендә 20-се Башҡорт полкында хеҙмәт итә, әммә һуғыштарҙа ҡатнашмай.
20-се Башҡорт полкы 1812 йылдың 30 октябрендә Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында ойошторола һәм Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына генерал-лейтенант граф П. А. Толстой командалығындағы ополченецтар корпусына барып ҡушыла.
Полк Пенза ополчениеһына ҡушылғандан һуң, 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә барып етә һәм генерал Д. И. Лобанов-Ростовский командалығындағы Резерв армияһы составына инә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, 3-сө һәм 4-се корпустар менән элемтә булдыра.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII  мәғлүмәттәре буйынса Уймыж ауылында йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырып сығара. Унда Ибниәмингә — 40, уның улдары Низаметдингә — 5, Шәрәфетдингә 1 йәш булыуы теркәлгән. Башҡортостан Республикаһы Үҙәк тарих архивының  фондында һаҡланған 1836—1843 йылғы формуляр исемлек мәғлүмәттәрендә Ибниәмин Ғәбдүкәйев 46 йәштә тип күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкиры 1-го и 2-го кантонов в Отечественной войне 1812 года. Юрт№ 1 
*Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. стр - 584. Уфа: Китап. 2009.
Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)

**Ҡарауыл** () — ауыл, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһеның Яңы Ләлә ҡала округында урынлашҡан.

## Географик урыны
*Ҡарауыл ауылы* (икенсе исеме — Һаҡсылар ауылы) Свердловск өлкәһе ҡала округы» муниципаль берәмегендә, Каменка йылғаһы тамағында, Сосьваның ҡушылдығы Ләлә (урыҫ. Ляля) йылғаһының һул яҡ яры буйлап, Яңы Ләлә (урыҫ. Новая Ляля) ҡалаһынан көнбайышҡа табан 22 километрҙа (автотрасса буйынса 33 км) урынлашҡан. Ауыл аша Яңы Ләлә — Павда автотрассаһы үтә. был төбәк ылыҫлы урман һәм киң һаҙлыҡтар менән уратып алынған; дымлылыҡ юғары булғанға күрә йыш ҡына ергә томан төшә, ә йәйгеһен һанһыҙ күп бөжәктәр — серәкәй һәм ләпәктәр барлыҡҡа килә. Ер өҫтө күбеһенсә ҡомло тупраҡтан тора, урыны менән балсыҡлы урындар ҙа бар.

## Ауыл тарихы
Ауылға нигеҙ Бабинов юлын һалыу өсөн Рәсәй үҙәгенән күсерелгән халыҡ тарафынан 1599 йылда һалына. Ауылдың тәүге исеме *Лялинск заставаһы (сик һағы)* тип йөрөтөлә. Һуңынан был урында Бабинов юлы буйлап ташылған йөктәр таланыуға дусар ителмәһен өсөн таможня һәм ҡарауыл ҡуйыла. Шуға ла Ҡарауыл атамаһы нығынып ҡала. Себергә һәм унан кире килгән йөктәрҙе контролдә тотоу өсөн ауылда ҡарауыл-таможня посы һәм вогулдар һәм ханттарҙан яһаҡ итеп йәнлек тиреләрен йыйыу пункты урынлаша. XХ быуат башында ауылда йәшәүселәр игенселек, йәнлек аулау менән шөғөлләнә, шулай уҡ алтын приискыларында эшләй.

## Баҡыр иретеү буйынса Ләлә ҡаҙна заводы
1723 йылда Петр I Указы менән Каменка йылғаһы тамағында баҡыр иретеү буйынса Ләлә ҡаҙна заводын төҙөү өсөн плотина төҙөлә. Баҡыр мәғдәне ятҡылығын Верхотур ауылы крәҫтиәне Влас Коптяков завод урынлашҡан ерҙән 5 километрҙа ятҡан урында аса. 1727 йылда завод туҡтатыла. 1728—1729 йылдарҙа баҡыр мәғдәне Павдин һәм Конжак рудниктарынан сығарыла, заводҡа руда 80 саҡрымдан ашыу алыҫлыҡтан сана менән ташыла. 1743 йылда ятҡылыҡта мәғдән бик аҙ булғанға күрә туҡтатыла.

## Богоявленский сиркәүе
Тәүге ағас ғибәҙәтхана Ләлә йылғаһының уң яҡ ярында урынлаша. Ул Богоявление байрамы хөрмәтенә асыла, булмай, кем тарафынан һәм ҡасан төҙөлгәне билдәһеҙ, әммә ул 1764 йылда яна. Икенсе ғибәҙәтхана Тубыл Митрополиты Павел фатихаһы менән 1768 йылда төҙөлә, иҫкереүе сәбәпле ул 1878 йылда ябыла.
1878 йылда Ләлә йылғаһының һул яҡ ярында дин тотоусылар иҫәбенә ағастан тағы ла бер ғибәҙәтхана һалына, 1881 йылда ул асыла. 1930 йылда совет осоронда сиркәү ябыла.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Греков Сергей Николаевич

**Греков Сергей Николаевич** (3 сентябрь 1968 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2021 йылдың 15 ғинуарынан Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. 2022 йылдың 14 февраленән — Башҡортостан Республикаһының РФ Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары.

## Биографияһы
Сергей Николаевич Греков 1968 йылдың 3 сентябрендә Ишембайҙа тыуған.

Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетын тамамлаған.

1987—1989 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1993 йылдың 1 июленән 1994 йылдың 29 авгусына тиклем «Нефтегазсервис» акционерҙар йәмғиәтендә инженер булып эшләй.

1994—1999 йылдарҙа— «Нефтегазснаб» акционерҙар йәмғиәтендә инженер.

1999 йылдың 16 ноябренән 2000 йылдың 31 ғинуарына тиклем— «Фалько» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә инженер.

2000—2004 йылдарҙа — «ГазТехРесурс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә әйҙәүсе инженер, генераль директор, техник директор.

2004 йылдың 22 ғинуарынан 2005 йылдың 3 октябренә тиклем — «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең матди-техник тәьминәте буйынса генераль директор кәңәшсеһе.

2005—2011 йылдарҙа йәнә «ГазТехРесурс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — генераль директор урынбаҫары. 2008 йылдан 2011 йылға тиклем — генераль директор.

2011 йылдың 1 мартынан 2014 йылдың 23 мартына тиклем «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә һатыу буйынса менеджер булып эшләй. 2014 йылдың 23 мартынан 2015 йылдың 13 февраленә тиклем — «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисади кәңәшсеһе.

Шулай уҡ 2012—2015 йылдарҙа «Инновацион-производство үҙәге „Пилот“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә берлектәге йүнәлештәр буйынса генераль директоры була. 2015 йылдың 16 февраленән 2017 йылдың 8 октябренә тиклем — генераль директор, 2017 йылдың 9 октябренән 12 апреленә тиклем — проекттар етәксеһе.

2019 йылдың 13 апреленән 2020 йылдың 30 июненә тиклем «„НефтеХимПром УГНТУ“ бәләкәй инновацион предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә — техник директор.

Шулай уҡ 2019—2020 йылдарҙа «Бәләкәй нефть компанияһы „Ишимбайнефтегаз“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә — башҡарма директоры була.

2020 йылдың 16 декабренән алып Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡара.

2021 йылдың 15 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы итеп һайлана.

## Шәхси тормошо
Өйләнгән, ғаиләлә ете бала: дүрт улы һәм өс ҡыҙы бар. Ҡатыны- Айгөл Вәзих ҡыҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хәрби ҡаласыҡ (Ботлих районы)

**Хәрби ҡаласыҡ** (йәки урындағы тип аталған **Ҡала**) — хәрби ҡаласыҡ булып Дағстан Республикаһы районы Ботлих. Сөнки ҡала исемдәре шулай булғас, яҡлап ҡала һуғыш, төрлө ебәрҙе аҙағында Рәсәй. 

## Географияһы
Ҡаласыҡ урынлашҡан Көнбайыш районының дағстан ботлихский була. Ботлихский районы үҙәге урынлашҡан.

## Милләте

## Дин
Яуын Сыуашев

**Яуын Сыуашев** (18-се быуаттың беренсе сиреге — 1784 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы. Тырнаҡлы улусы старшинаһы.

## Биографияһы
Яуын Сыуашев Өфө наместниклығы Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусының Яуын ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Яуын ауылы) тыуа. Һуңынан ошо уҡ волостың старшинаһы булып китә.

1765 йылда Себер линияһында хеҙмәт иткән отряд менән етәкселек итә, уның командаһына 184 йорт инә.

1773 йылда улы менән бергә Салауат Юлаевтың отрядына ҡушыла, 1774 йылда Салауат ғәскәре составында Красноуфимск һәм Көңгөр районы эргәһендәге хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 20 ноябрендә Ҡытау-Ивановск заводы эргәһендә подполковник И. К. Рылеевтың деташементына ҡаршы алышта ҡатнаша.

Силәбе өлкәһе порталында килтерелгән мәғлүмәттәр буйынса, Юлай Аҙналин менән 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә полковник И. Л. Тимашевҡа килә. Бер мәғлүмәткә ярашлы, И. Л. Тимашев тарафынан ҡулға алына, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Силәбе өлкәһе порталында яҙылыуынса, батшаға ант итә һәм кире элекке вазифаһына — старшиналыҡҡа кире ҡайтарыла.

Тырнаҡлы ырыуы буйынса нәшер ителгән китапта һәм Силәбе өлкәһе порталында Яуын Сыуашевтың 1784 йылда ла старшина булып хеҙмәт итеүе теркәлә.

## Ғаиләһе
Архив мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 1816 йылда уның улы Фәйзулла Яуыновҡа 51 йәш була, ейәне Ейәнгилде.

## Хәтер
* Яуын ауылына уның исеме бирелгән һәм әлегәсә ошо атама һаҡланып килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* История башкирских родов том 25(1) АЙЛЕ, ТЫРНАКЛЫ, ТУБАЛЯС, 181-се бит 
* Портал Челябинской области. Яун Чувашёв
Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы

** Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы** (1898, Кәлтәү ауылы — 1938, Силәбе) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе.

## Биографияһы
Азамат Ҡотләхмәт улы Нуғаев 1898 йылда хәҙерге Тәтешле районы Кәлтәү ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт.

Атаһының хужалығында хеҙмәт иткән. 1916 йылда армияға алына.

Уҡытыусылар әҙерләүсе курстарҙа уҡый.

Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетын һәм Ленинградта Ленин исемендәге университетты тамамлай.

Фирғәнә комсомол ойошмаларында эшләй.

Артабан Свердловск, Силәбе, Магнитогорск ҡалаларындағы партия етәксеһе вазифаларында хеҙмәт итә.

1933 йылда Урал өлкәһенең игенселек совхозы директоры урынбаҫары.

1934 йылда — Сафакүл район (хәҙерге Ҡурған өлкәһе)башҡарма комитеты рәйесе.

1934—35 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Ҡыҙыл-Троицк партия комитеты һәм

1935—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ҡоншаҡ район (Силәбе өлкәһе) комитеты секретары.

1937 йылда, «халыҡ дошманы» мөһөрө тағылып, партиянан сығарыла һәм эшенән ҡыуыла. 1938 йылда Силәбе өлкәһендә атылған.

1956 йылда ғына аҡлана.

## Ғаиләһе
Ҡатыны- Нуғаева Мәрйәм Шәйҙулла ҡыҙы (1899?- 2000?), Үрге Тәтешле ауылында тыуған,Үрге Тәтешле урта мәктәбе уҡытыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.

Улы- Томас Азамат улы Нуғаев (1929- 2007), Башҡорт дәүләт медицина институтын 1953? тамамлаған, Башҡортостандың үҙәк район дауаханаһы табибы (хирург-онколог),  Башҡортостан АССР Республикаһының атҡаҙанған табибы (198?).

## Һылтанмалар
*Ҡотләхмәт Нуғаев

## Иҫкәрмәләр
Мелия, Никанор Анзорович

**Мелия Никанор Анзорович** ( 21 декабрь 1979 йыл) — грузин сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* parliament.ge
Ҡолой Көсөков

**Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков** (1763 — 1840 йылдан һуң) — 5-се Башҡорт кантоны начальнигы (1800—1825). Башҡорт халҡы уға арнап, ҡапма-ҡаршы мәғәнәле ике «Ҡолой кантон» йырын сығарған.

## Биографияһы
Мөхәмәтҡолой Көсөков Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Барын-Табын улусы (хәҙер — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Иҫәнгилде (Сәғит) ауылында тыуған. Көсөковтар дворян нәҫеленән.

Пугачёв ихтилалынан һуң башҡорт ауылдарындағы хәлдәрҙе күҙәтеп йөрөгән бер отряд тылмасы Ҡолойҙо Ырымбурға уҡырға ебәрергә ҡуша. Ырымбурҙан уҡып ҡайтҡас, Ҡолой йорт башлығы Килмәт Дәрбишевтың ярҙамсыһы һәм секретары була. 1789 йылда Килмәт отставкаға сыға, уның урынында Ҡолой ҡала. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы (1798-1865) индерелгәс, уны Ҡолой кантон тип атап йөрөтә башлайҙар. 
 
1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1812 йылда 150 кешенән торған резерв, 65 кешенән торған поход командалары төҙөй, шул ғәскәр менән француз яуын кире ҡайтарыуҙа ҡатнаша. Ҡатыны Ғәфифә лә уның менән бергә һуғышта йөрөгән тиҙәр.

1800—1825 йылдарҙа Ҡолой Көсөков — Силәбе өйәҙенең 5-се Башҡорт кантоны начальнигы.

1817 йылда йорт старшинаһы, кантон начальнигы Ҡолой кантон 5-се кантон штаб-фатирын Иҫәнгилде ауылынан яңы Мөхәмәтҡолой утарына (хәҙерге Арғаяш районы Ҡолой ауылы) күсерә.

Эшмәкәрлек итеү дәүерендә 5-се кантон биләмәләренә ингән ауылдарҙа бер нисә мәсет төҙөлә һәм мәҙрәсә асыла. Кантон территорияһында йәмғеһе 22 мең кеше йәшәгән 136 ауыл була.

Мөхәмәтҡолой ауылында 1864 йылда 12 уҡыусы уҡып йөрөгән урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләй.

Риүәйәткә ярашлы, 1790 йылда Мөхәмәтҡолой Мейәс йылғаһының һул ярында Йәйләү ойошторған һәм шул осорҙа уҡ уның 1 мең аттан торған өйөрө булған. Хужалығында 5 мең баш һарыҡ, һыйыр һәм йылҡы малы, Мейәс, Ҡараһыу, Иш йылғаларында 5 тирмәне була.

Шул осорҙа Мөхәмәтҡолой үҙенә һәм улдарына ҙур йорт төҙөтә.

## Ғаиләһе
Мөхәмәтҡолойҙоң өс ҡатынынан 5 ҡыҙы һәм 9 улы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — 17 улы) тыуа.

Улы Ихсан, Мөхәмәтҡолой кантон отставкаға киткәндән һуң, 5-се кантон начальнигы итеп тәғәйенләнә, улы Абдулла начальник ярҙамсыһы, ә һуңғараҡ — 2-се һәм 6-сы кантондар начальнигы була.

Өс улы Абдулла, Сәғит һәм Хәсән — кантон начальниктары, тағы ике улы — йөҙбашы дәрәжәһендә хеҙмәт иткән.

## Хәтер
Башҡорт тарихи йырҙары араһында «Ҡолой кантон» йырының ике варианты һаҡланған. Ошо йырҙарҙың береһендә ул «яуыз» «илде ҡан илатҡан» тип аталһа, икенсеһендә төбәктең именлеге хаҡында хәстәрлек итеүсе кеше, тип маҡтала.

2012 йыл — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Иҫәнгилде ауылында Ҡолой Көсөков иҫтәлегенә стела ҡуйылды 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡолой (ауыл)
* Ҡолой кантон (йыр)
* Ғәфифә Көсөкова
* Көсөковтар

## Һылтанмалар
* 
* Ҡолой кантон Көсөков
* Ҡолой Көсөков
* Силәбе ҡалаһы порталы 
* «Ҡолой кантон» йыры тураһында 

## Иҫкәрмәләр
Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы

**Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы** (15 март (27 март) 1891 йыл — 12 июнь 1936 йыл) — медик, совет органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Мансур Мәғәсүм улы Мәғәсүмов 1891 йылдың 27 мартында Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.

1906 йылдан урыҫ-башҡорт башланғыс мәктәбендә белем ала.

1909 йылда Златоуст заводы рудниктарында, 1910 йылда — Ҡоншаҡ дауаханаһында хеҙмәт итә.

### Хәрби хеҙмәте

1911 йылда Двинск ҡалаһындағы (хәҙер — Латвиялағы Даугавпилс) 97-се Лифлянд пехота полкына хеҙмәткә оҙатыла.

Двина ҡәлғәһендә фельдшер мәктәбендә махсус уҡыу үтә.

1913—1914 йылдарҙа полктың сирлеләрҙе ҡабул итеү бүлеге фельдшеры.

1914 йылдың июненән Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.

Ауырыу сәбәпле, демобилизациялана, Ҡоншаҡҡа әйләнеп ҡайта.

### Хеҙмәт юлы һәм йәмәғәтселек эшмәкәрлеге
Силәбе земствоһының Сүлмәк участкаһында фельдшер булып эш башлай.

Артабан Шадринск өйәҙе Һолтай ауылына күсерелә.

1915 йылдан йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: уҡыу урыны булған китапхана, өлкәндәргә киске курстар, санитар пунктын астырыуҙы юллай.

1917 йылдың октябрендә Арғаяш кантон революцион комитетын, 1918 йылда Һары ауылында (хәҙер Троицк районы) Советтарҙың 1-се кантон съезын ойоштороусыларҙың береһе. 1919 йылда Аҡтар ҡулына эләгә, Силәбе ҡалаһы төрмәһендә тотола.

1919 йыл ахырынан Арғаяш хәрби комиссариатының мобилизациялау бүлеге начальнигы.

1920 йылдан Арғаяш кантоны һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире.

1921 йылдан аслыҡтан зыян күреүселәргә ярҙам комиссияһы етәксеһе: йоғошло сирлеләр өсөн барактар ҡороуға, балалар йорттарын, ас кешеләрҙе ашатыу өсөн ашханалар асыу эшенә булышлыҡ итә.

Себергә аслыҡтан миктәгән балалар тейәлгән санитар поезы эшелонын оҙатыуҙы юллаған.

Асығыусыларға Америка ярҙам хакимиәте менән бәйләнеш тотҡан.

1922 йылда, һаулыҡ һаҡлау бүлеге рәйесе булараҡ, (Троицк ҡалаһы эргәһендә) Соболев ҡымыҙ менән дауалау урынын (кумысолечебница) асҡан.

1923 йылдан кантон, ауыл хужалығы союзы рәйесе.

1924 йылда Силәбе өйәҙенең Ҡоншаҡ, Мөслим һәм башҡа ауылдарында мәктәптәр төҙөткән.

Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой ауылында ҡулланыусылар кооперацияһы, Әсән һәм Һатлыҡ ауыл Советтары территорияһында ауыл кооперацияһы үҫешенә булышлыҡ иткән.

Ҡоншаҡ улус башҡарма комитеты рәйесе. 1-се һәм 2-се баҫҡыслы мәктәптәр төҙөтөү маҡсатында, халыҡтан үҙ ирке менән аҡсалата ярҙам йыйыу комиссияһын ойошторған.

1925 йылда 5-се Бөтә Башҡортостан Советтары съезында ҡатнаша.

1925—1926 йылдарҙа ауыл хужалығы советы идаралығы рәйесе.

1930—1936 йылдарҙа Силәбе трактор заводының санитар табибы, фельдшеры.

1936 йылдың 12 июнендә Арғаяш ауылында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы
Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы

**Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы (**1905 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия капитаны. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

### Биографияһы
Мансур Баһауетдин улы Баһауетдинов 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының Искәндәр ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәткә Дәүләкән районының хәрби комиссиариаты тарафынан саҡырыла. 8-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.

#### Батырлығы
Мансур Баһауетдинов, полктың ветхеҙмәт начальнигы булараҡ, аттарға ветеринария ярҙамы күрһәтеү эшендә фиҙаҡәрлеге һәм һуғыш яланында яраланған аттарҙы эвакуациялағанда күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 6 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Әҙәбиәттә
Әхтәм Ихсан шәхси күҙәтеүҙәре һәм тарихи документтар нигеҙендә ижад иткән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында Мансур Баһауетдиновты ла телгә ала. Унда яҙыусы ветеринария хеҙмәте начальнигы Мансур Баһауетдиновтың аттарҙы ауыр хәлдән ҡотҡарыу өсөн бөтә ветеринария врачтарын, фельдшерҙарҙы эшкә ылыҡтырыуы һәм сирле хайуандарҙы лазаретҡа оҙатыуы тураһында яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Электронный ресурс «Шаймуратовцы — воины 112-й кавалерийской дивизии». Личный состав. Багаутдинов Мансур Багаутдинович
* Наградной лист Багаутдинова Мансура Багаутдиновича
Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы

**Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы** (10 сентябрь 1940 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — уҡытыусы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995).

## Биографияһы
Рәшит Абдулла улы Мөхәмәтйәнов 1940 йылдың 10 сентябрендә Силәбе өлкәһе Үрге Урал районының Яңы Ахун ауылында тыуған.

Түбәнге Тагил педагогия институтының художество-графика факультетын, 1978 йылда «журналистика» һөнәре буйынса  Горький ҡалаһындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

1962 йылда Үрге Урал ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эш башлай.

1964 йылдан Үрге Урал район гәзите «Красный уралец» менән хеҙмәттәшлек итә. 

1973 йылдан редакция штатына даими эшкә ҡабул ителә. Артабанғы осорҙа журналист мәҡәләләренең төп темалары: тыуған яҡ тарихы, дин, фольклор, башҡорт һәм татар халыҡтарының мәҙәни һәм ғаилә-көнкүреш йолалары. Ул беренселәрҙән булып яҡташтарын райондың күренекле башҡорт һәм татар ғаиләләре, уларҙың фото архивтары менән таныштыра.

1979—1985 йылдарҙа Рәшит Мөхәмәтйәнов Силәбе өлкәһенең Чесма районының «Степные зори» гәзите мөхәррире булып эшләй.

1985—1990 йылдарҙа «Красный уралец» гәзите мөхәррире.

1993 йылға тиклем Үрге Урал район Советы башҡарма комитеты аппаратында, һуңынан Форштадт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Рәшит Абдулла улы Мөхәмәтйәнов 2019 йылдың 6 ғинуарында Верхнеуральск ҡалаһында вафат була.

## Ижади эшмкәрлеге
Архивтарҙа һәм музейҙарҙа күп йыллыҡ эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә, Көньяҡ Урал яҙыусылары һәм тарихсылары менән хеҙмәттәшлек итә. Һөҙөмтәлә «Урал йылғаһында» исемле белешмә китабы 1999 йылда «Заповедные уголки Южноуралья» серияһында «Рифей» нәшриәте тарафынан баҫып сығарыла. Китапта Верхнеурал һәм район тарихы, археология, мәҙәниәт, тәбиғәт ҡомартҡылары тасуирламалары, күренекле яҡташтар, утарҙарға нигеҙ һалыусылар, шулай уҡ утар һәм предприятие хужалары тураһында бай мәғлүмәт тупланған. Баҫмала «Батырҙар галереяһы», «Верхнеурал ере йылъяҙмаһы», «Биографик һүҙлек» исемле бүлектәр бар.

### Китаптары
* На Урал-реке. Заповедные уголки Южноуралья : ист., культ. и природ. достопримечательности Верхнеурал. района / сост.: Р. А. Мухамедьянов, А. П. Моисеев. — Челябинск : Рифей, 1999. — 387 с.
* Победители : Очерки о верхнеуральцах, участниках Великой Отечественной войны. Р. А. Мухамедьянов. — Челябинск : Аркаим, 2005. — 219, (1) c., (8) л. ил. ISBN 5-8029-1180-8
* Каширины. 2018.
* Верхнеуральский край: земля и люди [Текст] / Р. А. Мухамедьянов. — Челябинск : Абрис, 2014. — 335 с., [4] л. цв. ил. : ил., карты, портр.; 24 см; ISBN 978-5-91744-082-8

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Силәбе өлкәһе порталында Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы тураһында мәғлүмәт
* Прощание. газета «Красный уралец»
* Мухамедьянов Рашит Абдуллович. Презентация школьника МОУ СОШ 1 г. Верхнеуральска 
* Судьба одной семьи в истории страны