Йәләлетдин Руми

**Мәүләнә Йәләл әд-Ди́н Мөхәммәт Руми́** (محمد ابن محمد ابن حسین حسینی خطیبی بکری بلخی;30 сентябрь 1207 йыл, Балх, Гуридтар Дәүләте — 17 декабрь 1273 йыл, Конья, Конья султанаты), **Руми** йәки **Мәүләнә** булараҡ билдәле— күренекле суфый шағиры. Уның тыуған яғы Бәлхә төбәге (Афганистан һәм Тажикистандың хәҙерге өлөшө) атамаһы буйынса уны Мәүләнә Йәләл әд-Ди́н Мөхәммәт Бәлхә лә (محمد بلخى), тип йөрөтәләр.

XIII быуатта Конья ҡалаһында уның улы Солтан Үәләд Мәүләүи суфый орденына нигеҙ һала, йолаларҙы үтәгәндә улар Руми әҫәрҙәрен файҙалана. Руми — Ғосманлы Төркиәлә хәҙерге заманда ла йәшәп килгән тәриҡәт дәрүиштәренең рухи атаһы.

## Биографияһы

Йәләлетдин Руми Вахш ҡаласығында (хәҙерге Тажикстан), Хөрәсән провинцияһында ул ваҡытта эре төбәк булып иҫәпләнгән Бәлхәнең төньяҡ өлөшөндә, халыҡ араһында популяр ғалим-дин белгесе- юрист һәм дин таратыусы суфый — Бәһә әд-Дин Үәләд (1148—1231) булараҡ билдәле Мөхәммәт бән Хөсәйен әл-Хатиби аль-Бәлхи ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, монголдар һөжүменән ҡурҡып, тыуған ҡалаһынан ҡасып китергә мәжбүр була һәм, бик күп ерҙәр аша үтеп, Кесе Азияла (Рум) төрөк-һалйыуыттар ҡалаһы Коньяла төпләнә. Йәләл әд-Дин дин белгесе-юридик белемен алып ҡына ҡалмай, ә теүәл фәндәрҙе лә ихлас өйрәнә, ғәрәп һәм грек телдәрен, Ҡөрьән һәм уның тәфсирҙәрен яҡшы белә.

1231 йылда Йәләл әд-Диндең атаһы вафат була, һәм Йәләл әд-Дин һарайҙа уның урынын ала. Бала сағында төрлө ерҙәрҙә йәшәгәндә алған тәьҫораттары, Ирандағы социаль тынысһыҙлыҡ, монгол баҫҡынсылығының яҡынлашыуы Йәләл әд-Диндә суфый кәйефтәрен көсәйтә һәм 1244 йылдың ноябрендә, Шәмсетдин Тәбризи менән танышҡандан һуң, пантеизмда ғәйепләнелгән үтә ҡаты суфыйҙар араһына барып эләгә. Руми (Мәүләнә) «мәүләүи» дәрүиш орденының рухландырыусыһы була, атаһы вафатынан һуң Румиҙың улы шул исемдәге орденға нигеҙ һала. Йәләл әд-Диндең һуңғы йылдары әҙәби ижадҡа һәм дин таратыу эшмәкәрлегенә арнала.

Румиҙың әҙәби эшмәкәрлеге күп төрлө булмаһа ла бик әһәмиәтле. Йәләл әд-Дин иң тәүге сиратта шағир була. Уның әллә ни ентекләп тикшерелмәгән лирик «Диваны» кәсидә, гәзәл һәм дүрт юллыҡ робағиҙарр менән тулы. Шағир үҙ ижадында кеше ҡиммәттәренә туҡтала; ул йолаларҙы үтәгәндә күҙәтелгән формализмға һәм схоластикаға ҡаршы сығыш яһай.

Йәләл әд-Диндең эпик- дидактик «Мәснәүи» (Ике юллыҡтар) поэмаһы (50000-гә яҡын шиғыр) идеаллаштырыуҙы һәм тормоштағы күренештәрҙе берлектә күрһәтә. Шағир эпик формала суфыйсылыҡ энцеклопедияһын төҙөп ҡалдыра.

«Мәснәүигә» бер сюжет линияһы һалынмаған; әммә әҫәр тулыһынса рухи күтәренкелек менән һуғарыла; ике юллыҡтар бер үк ритмда яңғырай. Эпик өлөштәрендә Йәләл әд-Дин рәссам-реалист, ваҡыты менән натуралист булараҡ сығыш яһай.

«Мәснәүи» — мосолман донъяһында хөрмәт ителгән һәм ентекле уҡылған китаптарҙың береһе. Донъя әҙәбиәтендә Йәләл әд-Дин бөйөк шағир-пантеист тип аталырға хаҡлы.

Ғосманлы Төркиә аристократтары араһында Мәүләүи орденының йоғонтоһо көслө була.

Румиҙың тормошо Орхан Памуктың «Ҡара китап» (1990) һәм Элиф Шафаҡтың «Мөхәббәттең 40 ҡағиҙәһе» тигән романдары сюжетына нигеҙ итеп алынған.

## Рус теленән тәржемә
Сборники:

Йыйынтыҡтар:
* Руми // Ирано-таджикская поэзия. Библиотека всемирной литературы. Серия первая, том 21. — М.: Издательство «Художественная литература», 1974. — С.127-186
* Руми // Классическая восточная поэзия: Антология / Сост., предисл., введение, глоссарий, коммент. Х. Г. Короглы. — М.:Высш. шк., 1991. — С. 293—319
* Руми в русских переводах. — В кн.: Читтик У. В поисках скрытого смысла. Духовное учение Руми. М., 1995
* Персидская классика поры расцвета. НФ Пушкинская библиотека: АСТ, Москва, 2005. 843 с. В составе сборника — Руми. Поэма о скрытом смысле. Перевод Наума Гребнева. Неполный текст. ISBN 5-17-024114-3
* Истины: изречения персидских и таджикских народов, их поэтов и мудрецов. Перевод с фарси Наума Гребнева. Спб.: Азбука-классика, 2005. 256 с. ISBN 5-352-01412-6
* *Руми, Джалаладдин*. Поэма о скрытом смысле: Избранные притчи. Перевод Наума Гребнева. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука» 1986. 272 с.
* *Руми*. Газели. Притчи. Душанбе, 1988
* *Руми Джалаладдин*. Дорога превращений: суфийские притчи. пер. Д. В. Щедровицкого. М.: Оклик, 2009. ISBN 978-5-91349-002-5
* *Руми, Джалал ад-дин Мухаммад*. Маснави-йи Ма’нави («Поэма о скрытом смысле». В шести дафтарах. СПб: Петербургское Востоковедение. (*прозаический перевод*)
** Первый дафтар (байты 1-4003). / Пер. с перс. О. Ф. Акимушкина, Ю. А. Иоаннесяна, Б. В. Норика, А. А. Хисматулина, О. М. Ястребовой. Общ. ред. А. А. Хисматулина. СПб, 2007. 448 с. ISBN 978-5-85803-345-5
** Второй дафтар (байты 1-3810). / Пер. с перс. М.-Н. О. Османова. СПб, 2009.
** Третий дафтар (байты 1-4810). / Пер. перс. Л. Г. Лахути, Н. И. Пригариной, М. А. Русанова, Н. Ю. Чалисовой. СПб, 2010.
** Четвёртый дафтар (байты 1-3855). / Пер. с перс., примеч. и указ. О. М. Ястребовой. СПб, 2010.
** Пятый дафтар (бейты 1-4238) / Пер. с перс. О. М. Ястребовой, 2011. ISBN 978-5-85803-437-7
** Шестой дафтар (бейты 1—4916) / Пер. с перс. А. А. Хисматулина, О. М. Ястребовой. Под ред. А. А. Хисматулина. СПб, 2012.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин Ф. О. Вдохновенный из Рума. Поэма о скрытом смысле. М., 1986
* Зиёев Х. М. Суфийский орден мавлавия. Душанбе, 2007.
* Крымский А. Джеляледдин Руми. Монография. «История Персии и её литературы», т. III, М., 1914—1917, с библиографией и извлечениями из произведений Джеляледдин.
* Степанянц М. Т. Поиски скрытого смысла. — В кн.: Читтик У. К. Поиск скрытого смысла. М., 1995
* Читтик У. К. В поисках скрытого смысла. Духовное учение Руми. М., 1995
* Ислам. Энциклопедический словарь. М., 1991
* Радий Фиш. Джалаледдин Руми. М., 1987

## Һылтанмалар

* 
* Руми Джалаладдин. Дорога превращений: суфийские притчи перевод Щедровицкий Дмитрий Владимирович.
* Сайт, посвященный Руми — биография, переводы, исследования 
* Притчи, афоризмы, «Китаб ал-Маснави» Руми 
* Притчи от Руми на Притчи.ру 
* «Песнь Свирели» — вступление к поэме Маснави в музыкальном исполнении (по переводу В.Державина)
* Сокровища вспоминания перевод Леонида Тираспольского на fway.org 
* Как Ислам относится к Джалалуддину Руми (р.а.)?
* Джалаладдин Руми. Стихи
* 
* Биография , Маснави, Рубои *(тадж.)*