open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы

**Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы** (11 ғинуар 1955 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биография
Эльмира Фәхретдин ҡыҙы Әминева БАССР-ҙың Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында 1955 йылдың 11 ғинуарында тыуған. Иҫке Собханғол урта мәктәбендә 1962 — 1972 йылдарҙа уҡый. 

Әминева Э. Ф. 1973 — 1974 йылдарҙа Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ, Әбделмәмбәт урта мәктәптәрендә эшләй. 1975 — 1980 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтынының филология факультетында ситтән тороп уҡый. 1975 — 1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбендә уҡыта. 1977 — 1999 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәре алып бара. Юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы дәрәжәһенә эйә була.

Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы 2000 — 2005 йылдарҙа Бөрйән районы мәғариф бүлегенең туған телдәр буйынса методисы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының әйҙәүсе-етәксеһе. 2005 — 2012 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәре алып бара, бер үк ваҡытта уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

2012 йылдан хаҡлы ялда.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше - Әлфир Уйылдан улы Әминев. ике ҡыҙ (Әлфиә, Гөлфиә), ул (Азамат) тәрбиәләп үҫтерә. Улар, һәр береһе юғары белем алып, ғаилә ҡороп, яратҡан һөнәрҙәре буйынса эшләп йөрөйҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» (11 июль
* Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең аҡсалата бүләге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* "Башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу сифатын күтәреүҙең мөһим мәсьәләләре"темаһына арналған район конференцияһы
* Бөрйән районында “Башҡортостан Әҙәбиәт мәктәбе” сиктәрендә осрашыу үтте
* История развития образования в Бурзянском районе. 
* История МОБУ СОШ села Старосубхангулово 

## Сығанаҡтар
Лағыр торҡаһы

**Лағыр торҡаһы** — башҡорт яугирының Лағыр ауылында табылған баш кейеме.

## Тарихы
1972 йылда билдәле археолог Нияз Мәжитов Салауат районы Лағыр ауылының көньяҡ-көнсығыш сигендә урынлашҡан ҡәберлектең 31-се ҡурғанын тикшергәндә табылған торҡа. 
Ғалим уның яҡынса датаһын IX—X быуаттар менән билдәләй. В. В. Овсянников фекеренсә, был комплекстың ваҡыт сиктәрен VIII быуат — IX быуаттың беренсе яртыһы тип билдәләргә мөмкин, ә В. А. Иванов уны VII—IX быуаттар арауығы тип күҙаллай.
Торҡаның эшләнеү тарихы буйынса В. В. Овсянников уны Көнбыйыш Себер һәм Минусинск котловинаһы һәйкәлдәре өлгөләре менән оҡшаш булыуын белдерә. Шулай уҡ уның Кубандә табылған 9-сы быуаттағы хазар торҡаһы менән оҡшашлығы ла бар. В. Н. Каминский бармицаны төркиҙәр ҡулланыуын билдәләй. 
Әлеге ваҡытта торҡа Өфө ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Археология һәм этнография музейы экспозицияһында һаҡлана.

## Һүрәтләнеше
Торҡа 8 сүкелгән тимер фигураны берләштергән конус рәүешендә. Пластиналар аҫҡы яҡтан тотош бер билдек менән нығытыла, ул еҙ клепкалар менән нығытыла. Конустың осонда дүңгәләк тора. Ул дүңгәләк аша ҡайыш үткәрелеү һәм торҡаның билбауға йәки эйәргә нығытылыу ихтималлығы менән аңлатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Н. А. Мажитов. Курганы Южного Урала VIII—XII вв. стр.78-79
*
Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы

**Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы** (1894 йыл — 1961 йыл) — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Яубаҫаров Ғәни (Ғәйнетдин) Сөләймән улы 1894 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Бөрйән улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Үрге Нөгөш ауылында тыуған.

Йәшләй етем ҡала. Төрлө кешеләрҙә ялсылыҡта йөрөй, аслыҡ йылдарында Әзербайжан тарафтарына сығып китә, эшләп тә, уҡып та йөрөп Баҡы ҡалаһында университет тамамлай. .

Ул Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, әсирлектә Австрияла була. 1919—1921 йылдарҙа Аҡтүбә һәм Каспий аръяғы фронттарында Ҡыҙыл Армия сафында үҙ теләге менән була.

1925—1927 йылдарҙа Ташкент өлкәһендә уҡыта. Мөмкинселек барлыҡҡа килеү менән Башҡортостанға ҡайта.

1932—1935 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай. Ғәни Сөләймән улы урыҫ, татар, үзбәк телдәрендә иркен һөйләшкән.

1927—1942 йылдарҙа Өфөлә, Ишембай ҡала­һының нефть техникумында һәм Стәрлетамаҡ уҡытыусылар әҙерләү институтында уҡыта.

1942 йылдан 1954 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы, уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, 1945—1947 йылдарҙа директор вазифаларын башҡара.

1954 йылда башланғыс һәм урта мәктәп хеҙмәткәрҙәре район комитеты рәйесе итеп һайлана.

Өлгәшкән уңыштары өсөн Ғәни Сөләймән улы Яубаҫаровҡа 1957 йылда «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә.

1961 йылда вафат була, Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Мөршиҙә менән Сәлим исемле ул тәрбиәләйҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* «Бөйөк Ватан һуғышы осоронда фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Хәтер
Яубаҫаров Ғ.С. йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Уҡытыусылар иҫтәлегенә таҡтаташ

## Сығанаҡтар
* 
* Заслуженные учителя РСФСР, БАССР и РБ. Яубасаров Ганий Сулейманович 
*  История МОБУ СОШ села Старосубхангулово 
* Исмәғил Яманаев. Тауҙарҙан бейек КЕШЕ. — Сибай: Сибай мәғлүмәт үҙәге — БР ДУП"башҡортостан Республикаһы" нәшриәт йорто филиалы 2017 йыл. 75—77-се биттәр
Сәғитов Хәйрулла Ғилман улы

**Сәғитов Хәйрулла Ғилман улы** (22 ноябрь 1914 йыл — 9 август 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, «Ҡыҙыл Йондоҙ», «I дәрәжә Ватан һуғышы» ордендары, «Германияны еңгән өсөн» миҙалы кавалеры.

## Биографияһы
Хәйрулла Ғилман улы Сәғитов 1914 йылдың 22 ноябрендә Ғәҙелгәрәй ауылында тыуған. Ырымбур ҡалаһындағы Карауанһарайҙа 7 класс белем алған. Наҙанлыҡ менән көрәштә ҡатнаша.

1936 йылда Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә алына. Алыҫ Көнсығышта хеҙмәтен үтәп, 1938 йылда тыуған ауылына ҡайта.

Хәйрулла Ғилман улы колхоз председателе булып күп тә эшләп өлгөрмәй, 1941 йылдың август айында Бөйөк Ватан һуғышына китә. Ҡыҫҡа ваҡытлы курстарҙа уҡып сыҡҡас, лейтенант Хәйрулла Ғилман улы Сәғитов танктарға ҡаршы һуғышыусы взвод командиры итеп тәғәйенләнә. Европаны азат итеүҙәге һуғыштарҙа ҡатнашып, Германияға барып етә, Бөйөк Еңеүҙе Дрезден ҡалаһында ҡаршылай.

Тыуған яҡҡа ҡайтып та тормай, Японияға ҡаршы һуғышҡа алына. Квантун армияһын тар-мар иткәс, 1946 йылда ғына ауылға әйләнеп ҡайта.

Һуғыштан һуң партияның район комитетында инструктор, маслопром директоры, район «ОСАВИАХИМ» начальнигы, Бөрйән леспромхозында десятник булып эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Хөкүмәт банкының район бүлегенә һаҡсы булып эшкә инә.

Хәйрулла Ғилман улы Иҫке Собханғол ауылында 1994 йылдың 9 авгусында вафат була, тыуған ауылы Ғәҙелгәрәйҙә ерләнгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Район мәҙәниәт йорто һәм ауыл сәхнәләрендә бик күп пьесаларҙа төрлө ролдәр башҡарғаны өсөн ул «әртист Хәйрулла» булып таныла.

## Ғаиләһе
1940 йылда Байназар ауылы ҡыҙы Дәүләтшина Биби Ғимран ҡыҙы менән ғаилә ҡора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены
* "I дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Будапештты яулаған өсөн» миҙалы
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Оло таш

**Оло таш** — Лағыр ауылына көньяҡтан ингән урында юлдың һул яғында ятҡан таш.

## Тарихы

Салауат районының Лағыр ауылына Лаҡлы айырмаһы яғынан ингән юлдың һул яғында урынлашҡан ҙур таш. Халыҡ араһында йәшәгән легендаларҙа уны башҡорт ихтилалдары осорона бәйләйҙәр. Элек ошо юлдан каторжандарҙы Себергә ҡыуғандар, хәҙер ҙә был юлды «Каторжан юлы» йәки «Этап юлы» атайҙар. Ҡараһаҡал ихтилалы йылдарында ошо урында арестанттар конвоирҙарға ташланып, уларҙы үлтереп ҡасырға уйлаған. Конвоирҙар әсирҙәрҙең күбеһен ҡырған, ҙур соҡор ҡаҙып, мәйеттәр менән бергә яралыларҙы ла, тереләрҙе лә бергә күмгән һәм өҫтөнә оло таш ултыртып, баҫырып ҡуйған. Юлдағы ошо ваҡиға тураһында борон, «ҡан йылға булып аҡты», тип һөйләгәндәр.
Ошонан алып был урынды «насар урын» тип йөрөтәләр, хатта төндәрен унда ыңғырашҡан, илаған, ат тояҡтары тауышы ишетелә, тиҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* История села Лагерево
Лағыр урта мәктәбе

**Лағыр урта мәктәбе** (тулы атамаһы — Башҡортостан Республикаһы Салауат муниципаль районының Лағыр ауылы дөйөм урта белем биреү мәктәбе дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы) — Лағыр ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү учреждениеһы.

## Тарихы
Ауылда грамотаға эйә кешеләр электән булған. 1811 һәм 1816 йылғы рәүиз сказкаларына ярашлы, Лағыр ауылында Себер даруғаһының элекке ахуны Яңыбай Ишмөхәмәтов йәшәгән. XIX быуатта ауылда 1791 һәм 1876 йылдарҙа төҙөлгән 2 йәмиғ мәсете була, уларҙың һәр ҡайһыһының үҙ мәктәбе була. Беренсе мәктәп 1848 йылда асыла. Ошо датанан иҫәпләгәндә, Лағыр мәктәбенә 200 йыл самаһы.
Беренсе земство мәктәбе 1905 йылда асыла. Ул дүрт кластан тора һәм уҡытыу рус телендә алып барыла. Беренсе уҡытыусы 40 йәшлек Әхмәтсолтан Ғөбәйҙуллин була. Ул 1917 йылға тиклем уҡыта. 1919 йылда мәктәп 1-се баҫҡыслы Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип үҙгәртелә, унда 8-16 йәшлек малайҙар һәм үҫмерҙәр уҡый. Арифметика, география, физика, рус теле һәм башҡорт теленән Яуыш Мөхәмәтғәлин менән Йыһан Мөхәмәтшин белем бирә.
Революция, Граждандар һуғышы, 1921 йылғы ҡоролоҡ һәм унан һуң килгән аслыҡҡа ҡарамаҫтан, ауылда мәктәп эшен туҡтатмай. 1932 йылда мәктәп Колхоз йәштәре мәктәбе (ШКМ) тип үҙгәртелә. 1935 йылда мәктәп ете йыллыҡ тулы булмаған мәктәп статусын ала. 1961 йылда 8 йыллыҡ тулы булмаған мәктәпкә әйләнә, 1968 йылда — урта мәктәп статусына эйә була. 1972 йылда яңы типовой мәктәп төҙөлә. 
2001 йылда 264 урынлыҡ яңы мәктәп ҡулланыуға тапшырыла. Балалар баҡсаһы мәктәп ҡарамағына инә һәм бер бинала урынлашҡан.

## Мәктәп директорҙары
* Вахитов Заһирьян Йомаҙил улы
* Дауытов Ғилметдин (1935—1942)
* Шәйехов Зәки (1935—1942)
* Шәйехова Фәғилә (1941—1946)
* Исламғолов Нуретдин (1946—1949)
* Хәлилов Мөхибулла Зәйнулла улы (1949—1950)
* Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы (1953—1973)
* Хөсәйенов Нурмөхәмәт Ғәйфулла улы (1973—1974)
* Шафиҡов Юлдаш Нурмөхәмәт улы (1974—1976)
* Хәмитов Тельман Вәли улы (1976—1979)
* Шамсетдинов Чингиз Юлай улы (1979—1981)
* Хәйрова Әҡлимә Хәким ҡыҙы (1981—1982)
* Байышев Зәки Әсләм улы (1982—1998)
* Исламғолова Гөлзирә Ғәлимйән ҡыҙы (1998—2001, 2004—2008)
* Хәйров Салауат Фәрит улы (2009—2010)
* Ситдиҡов Ринат Даян улы (2001—2004, 2008—2009, 2010 йылдан хәҙергә тиклем).

## Проекттары
* Еңеү йүгереүе
* Иң яҡшы ил һаҡсыһы
* Батыр көнө
* Ҡараһаҡал бәйгеһе

## Музейҙары
* Лағыр мәктәбенең крайҙы өйрәнеү музейы
* Хәбир Ғәлимов музейы
* Сәғәт музейы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* История нашей школы
* Ауыл мәктәбендә — һигеҙ спорт объекты!
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы

**Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы** (28 ғинуар 1908 йыл — 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалдары һәм «Почет билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Баһауетдин Абдрахман улы Бикбулатов 1908 йылдың 28 ғинуарында Аҡбулат ауылында тыуған. 10 йәшендә етем ҡала һәм Ырғыҙлыға малайлыҡҡа китеп, һарыҡ көтөп тамаҡ туйҙыра.

1927—1930 йылдарҙа ағас йығыусы булып эш башлай. 1930 йылда колхозға инә. 1934 йылда «Яңы тормош» колхозының хисапсыһы итеп һайлайҙар. 1938 йылда — «Чапаев» исемендәге колхоз председателе.
1939—1941 йылдарҙа районда инструктор булып эшләй.

1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша һәм политрук була. Хәрби званиеһы: өлкән лейтенант.

1946—1948 йылдарҙа Башҡортостан юғары партия мәктәбендә уҡый. 1949—1956 йылдарҙа Бөрйән районы партия комитетында икенсе секретарь булып эшләй. 1956—1962 йылдарҙа — «Ленин» исемендәге колхоз председателе.
1962 йылда хаҡлы ялға киткәс, райондағы «Белем» йәмғиәте председателе була.

Баһауетдин Абдрахман улы 1988 йылда вафат була. Иҫке Собханғолда ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Германияны еңгән өсөн»
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалдары
* «Почет билдәһе» ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* Муниципальный район Бурзянский район Республики Башкортостан
Ҡаһарманов Рәшит Рәжәп улы

**Ҡаһарманов Рәшит Рәжәп улы** — Рәсәй Федерацияһының «атҡаҙанған нефть һәм газ ятҡылыҡтарын табыусы һәм почетлы белгесе»

## Биография
Рәшит Рәжәп улы Ҡаһарманов (22 август 1955 йыл) — Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.

Ауылдағы 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағас , 9 — 10 синыфтарҙы Иҫке Собханғол урта мәктәбендә дауам итә.

Әрме сафында уңышлы хеҙмәт иткәндән һуң, 1976 йылда Өфө нефть техник институтына уҡырға инә, уны 1981 йылда уңышлы тамамлай һәм Удмурт Республикаһына нефть ятҡылыҡтарын эҙләүсе предприятиеға эшкә ебәрелә. 1986 йылда киләсәге уңышлы нефть Себер компанияһына ебәрелә. 1986—2007 йылдар дәүерендә ул ябай инженер вазифаһын «Себер» нефть компанияһының баш инженеры, уның генераль директорының беренсе ярҙамсыһы дәүеренә тиклем күтәрелә.

Рәшит Рәжәп улы Ҡаһарманов — 30-ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының «атҡаҙанған нефть һәм газ ятҡылыҡтарын табыусы һәм почетлы белгесе».
* Ямалоненецк автономиялы өлкәһенең «атҡаҙанған нефтсеһе һәм белгесе»

## Ғаиләһе
Рәшит Рәжәп улы Ғафури районы Һабай ауылы ҡыҙы Фәриҙә менән ғаилә ҡороп 2 ул тәрбиәлап үҫтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
Ишаев Ғәлиән Миңнегәрәй улы

**Ишаев Ғәлиән Миңнегәрәй улы** (22 август 1900 йыл — 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
Солтанбаев Шәрифйән Дәүләтбай улы

**Солтанбаев Шәрифйән Дәүләтбай улы** (12 июнь 1924 йыл — 2001 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә «Дан» ордены, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙал кавалеры

## Биографияһы
1924 йылдың 12 июлендә Ғәҙелгәрәй ауылында тыуған. 1933 йылда атаһын тимерсе итеп Кейекбайға ебәргәс, Солтанбаевтар ғаиләһе күсенеп китә. 1936 йылда Кейекбай башланғыс мәктәбен тамамлай. 1938 йылда комсомол сафына инә. 1939 йылда Әтек ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай һәм Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 8 класына уҡырға инә. Ярты йыл уҡығас, колхозға хисапсы итеп ҡуялар.

1942 йылдың 17 авгусында Бөйөк Ватан һуғышына китә алына. Сталинград, Воронеж, Дон һәм 2-се Украина фронттарында һуғыша. Хәрби званиеһы — сержант. Төньяҡ Донец, Днепр, Көньяҡ Буг, Днестр, Мурешеп һәм Сергет йылғаларын кискәндә ҡатнаша. Карпат, Трансильвания тауҙарында, Курск дуғаһында Яссы-Киженев группировкаларында барған һуғыштарҙа ҡатнаша.

1947 йылдың 30 апрелендә демобилизациялана. 1947—1950 йылдарҙа Мәндәғолда, Әтектә уҡытыусы булып эшләй. 1951—1961 йылдарҙа РК КППСС-та бүлек мөдире булып эшләй.

1984 йылдан пенсияға сыҡҡансы Таң гәзите редакцияла хәбәрсе, пионерҙар йортонда директор, радиотапшырыуҙар бүлегендә, урман хужалығында, дәүләт страховкалау инспекцияһында эшләй.

Шәрифйән Дәүләтбай улы 2001 йылда үлеп ҡала. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Ғаилә
Ҡатыны Ғәфүрә менән 8 малай тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә «Дан» ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «Будапештты алған өсөн» миҙалы
* Хеҙмәт ветераны

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Иҙелбай (Баймаҡ районы)

**Иҙелбай** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Шура ауыл Советына ҡараған ауыл. Яҡынса 1816—1817 йылдарҙа нигеҙләнгән. ХХ быуаттың 1950 йылдарында ғәмәлдән сыҡҡан.

Тәүге исеме **Әбделмөьмин**, шулай уҡ *Иҫке Иҙелбай*, *Ғәбделмөҡмин*, *Илсебай* атамалары аҫтында билдәле.

## Географик урыны
Иҙелбай ауылы Таналыҡ йылғаһының ҡушылдығы Илсебикә буйында, Ирәндек һыртының көнбайыш битендә урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан — 3 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 40 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Исеменең килеп сығышы
1816—1817 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Мерәҫ ауылы (хәҙерге Баймаҡ районы) халҡы йәшәү урынын алмаштыра һәм яңы ауылға нигеҙ һала. Башта ауыл тәүге төпләнеүсе урядник Әбделмөьмин Иҙелбаев исемен йөрөтә. Һуңынан ауылды уның атаһы Иҙелбай Астыров исеме менән йөрөтә башлайҙар. Иҙелбай ауылы (урыҫса *Идильбаева*) тәүге тапҡыр 1795 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы составында телгә алынған. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Иҫке Иҙелбай булараҡ теркәлгән.

Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Тарихы
Иҙелбай Астыров сығышы менән Сибай ауылынан була. Әбделмөъмин ауылына уның ҡан туғандары Сәйетҡол һәм Сырлыбай Астыровтар күсеп килә. Әлеге ауыл Ғәле ауылының утарында урынлаша. 1834 йылда Әбделмөъмин ауылына Ғәле ауылынан тағы ла 50 кеше күсә. XIX быуат уртаһында ауылда 19 йорт булыуы билдәле. Ошо уҡ осорҙа был ерҙәрҙә сәсмә алтын сығарыу арта. Ҡиммәтле металдарҙы сығарыу гидравлик ысул менән, шулай уҡ шахта ысулы менән башҡарыла. Ауыл тирәһендәге алтын сығарыу эштәре Түбә руда идаралығына ҡарай. 1866 йылда 26 йортта 162 кеше йәшәгән. Урындағы халыҡ малсылыҡ. игенселек менән шөғөлләнгән. Ауылда мәсет булған. 1906 йылда ауылда 277 кеше йәшәгән, 1920 йылда — 457, 1959 йылда — 50 кеше. ХХ быуаттың икенсе яртыһында алтын сығарыу туҡтатыла. 1955 йылда ауыл Баймаҡ ҡалаһына ҡушыла. Хәҙерге ваҡытта Иҙелбай исеме аҫтында айырым ҡасаба Баймаҡтың бер өлөшө булып тора. Иҙелбай зыяраты һаҡланған.

## Билдәле шәхестәре
* Иҙелбаев Нәжип Сафа улы — (12.03.1912—1.10.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан журналист, шағир, тәржемәсе һәм драматург. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) ордендары кавалеры.
* Сәйетҡолов Ғилман Латып улы — (1905—1992), подполковник, ике Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* Сарлыбаев Рәхмәт Сабир улы (15.08.1916 йыл — ?), Сибай ҡалаһы 1-се участка халыҡ судының беренсе судьяһы .
* Сәлихов Шәйхислам (14.01.1924—?), Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, танкист. Милиция майоры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* 
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*  Һаумыһығыҙ, ауылдаштар (Иҙелбай ауылы)
Иҫәнғазы (Бөрйән районы)

**Иҫәнғазы** (Күскәрбәк)  — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл, Әтек ауыл советына ҡараған.

## Тарихы
Хәҙерге Баймаҡ районы Таналыҡ йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан Бәхтегәрәй (Әпек) ауылынан 1813 йылда 15 ғаилә Иҫәнғазы (Күскәрбәк) ауылына нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе - Иҫәнғазы Ҡәҙербирҙин (уның улы Йыһанша).

Ауылда 1859 йылда 20 ихатала 150, 1920 йылда 55 ихатала 200 кеше йәшәй. 
Малсылыҡ хужалыҡтары бөлгөнлөк кисерә. 76 кеше йәшәгән 15 ихатаға  50 ат, 80 һыйыр, 10 һарыҡ һәм 22 кәзә тура килә. Ашлыҡты сәсмәйҙәр тиерлек. Ауыл халҡының кемеһелер яҙғы игендең сирек өлөшөн (16 бот) сәскән. 

Был ауылда 15-се полк яугирҙары йәшәгән. Улар — ағалы-ҡустылы Иҫәнғол, Балдыбай һәм Усман Ҡолмәмбәтовтар, яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн уларҙың һәр береһе икешәр көмөш миҙал менән бүләкләнгән.

1930 йылда Иҫәнғәзе, Иҫке Усман, Әтек ауылдарынан «Ҡыҙыл юл» колхозы төҙөлә. 1937 йылда Күскәрбәк (Исанғазы) ауылы айырылып сығып «Большевик» исемендәге колхоз булып 1942 йылға тиклем йәшәй. 1942 йылда яңынан «Ҡыҙыл юл» колхозына ҡушыла. 1946 йылда промартелгә әйләнеп, 1954 йылға тиклем артель булып йәшәй. 1954 йылда ауыл хужалығы уставына күсеп «Алға» колхозы булып йәшәй. 1967 йылда 19 хужалыҡ була, 21 йортта 96 кеше йәшәй. 1969 йылда «Бөрйән» совхозы ойошторола һәм алып элекке «Алға» колхозы совхоздың бүлексәһе булып ҡала. 

1970–се йылдарҙа ауыл яйлап тарҡала. Мәктәп бөтөү сәбәпле, ғаиләләр яҡын тирәләге ҙур ауылдарға күсеп китә башлай.
## Халҡы
* Иҫәнғәзе ауылының 1834 йылғы рәүиздә теркәлгән кешеләр иҫәбе: 30 йортта  80 ир-ат һәм 59 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.

## Географик урыны
Ҡана йылғаһының үр яғында Кананикольское яғына киткән яҡта Үркәс (Ҡыҙҙарбиргән) менән Әтек ауылдары араһында ятҡан ауыл, Әтек ауыл советынан 11 км самаһы, район үҙәгенән 27 км алыҫлыҡта урынлаша.

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Арҙаҡлы шәхестәре
* Иҫәнғәзин Вәлиулла Шаһивәлей улы (1893—1985) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, күрһәткән батырлыҡтары өсөн Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Бөтә Башҡортостан Советтарының IX съезына Бөрйән районынан делегат (1934 йыл). Башҡорт АССР-ның Үҙәк Башҡарма комитетына (VІІІ саҡырылыш, 1936) ағза. 
* Вәлишин Ғәли Ғәзиз улы (1928—2010). Оҙаҡ йылдар район ҡулланыусылар йәмғиәтенең һатыу эшендәге фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн 1986 йылда СССР Юғары Советы Президиумының “Хеҙмәт ветераны” тигән миҙалға лайыҡ була.
* Фирүзә Ҡолмәмбәтова-Йәнгирова (17 октябрь 1962) — Шиғырҙар, йырҙар ижад итә, төрлө конкурстарҙа еңеү яулай.
* Ғәйнуллина (Ҡолмәмбәтова) Әминә Миңлебай ҡыҙы (1957). Мәғариф хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы.
* Ишмөхәмәтова (Вәлишина) Вәзирә Ғәле ҡыҙы (1956).  Социалистик ярыш еңеүсеһе (1978), «Рәсәй ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы» (1978), “Рәсәй ҡулланыусылар кооперацияһы ветераны” (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* * Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.45 

## Һылтанмалар
* Һылтанма: гос.архив ф. 4111. Оп. 1(1937-1969)
Аҡҡужа

**Аҡҡужа** — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. 1950 йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан.
## Географик урыны
Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәндәрәк.
## Ауыл тарихы
1816 йылда Һабыр ауылында йәшәгән Исмәғил Хужамбирҙиндың улы Аҡҡужа Хужамбирҙин балалары һәм туғандары менән 1853 йылдың 18 майындағы 1280-се Башҡорт ғәскәренең баш командующийы бойороғо нигеҙендә Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәнерәк, яңы ауыл төҙөй. Тәүге күсеп килеүселәр: Аҡҡҡужа Исмәғил улы Хужамбирҙин (1787 йылғы), уның улдары: Мөхәмәтсәлих, Хәмиҙулла, Мөхәмәтзаман, Мөхәмәтшәриф; Аҡҡужаның туғандары Ишмөхәмәт һәм Исхаҡ; Тулымғужа Бикбай улы Хужамбирҙин; Мөхәмәтсәлим һәм Мөхәмәтзариф Арыҫланҡоловтар; Мирзагилде Аҡтушев; Ғәлиәхмәт Аҙнабаев; Мәүлимбирҙе Бағышаев.

1859 йылда Аҡҡужа ауылында 24 ихатала 135 кеше йәшәгән.

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тәгән китапта түбәндәге яҙма бар: «Орск өйәҙе, 2-се стан, №778. Аккужин ауылы, Ерәнағас (Зирень-агач) йылғаһы буйында урынлашҡан. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеуральск ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 26, халыҡ һаны: ирҙҙәр 74, ҡатын-ҡыҙҙар 75 кеше».

1926 йылда Аҡҡужа ауылында 202 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда - 109 кеше. 50-се йылдар башында ауыл юҡҡа сыға.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Юлбарыҫ

**Иҫке Юлбарыҫ** — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң юҡҡа сыҡҡан.
## Географик урыны
Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәндәрәк.
## Ауыл тарихы
1816 йылда Һабыр ауылында йәшәүсе Күсәрбай Байғужин Туғалы, Ишәле, Нәрәле улдары; 1750 йылғы, йорт старшинаһы зауряд йөҙбашы Юлбарыҫ Күсәрбай улы Таймаҫов, Башҡорт ғәскәренең баш командующийының 1853 йылдың 14 июнендәге 4871-се бойороғо нигеҙендә Иҫке Юлбарыҫ ауылына нигеҙ һалғандар. Һуңыраҡ ошо ауылда йәшәүселәрҙән Яңы Юлбарыҫ ауылы барлыҡҡа килгән. 1859 йылғы ревизия материалдары буйынса ауылда 26 йорт иҫәпләнгән һәм 172 кеше йәшәгән. Улар араһында үрҙә һанап кителгәндәре менән, ауылда Ғәбделвәлит Нурғәли улы Байғужин (1801 йылғы), уның улы Әбделғәфәр, 1828 йылғылар, урядник; Ямалетдин Байғужин; Ғәлиәхмәт Таймаҫов; Юлбаристың улдары - Ғәбделлатиф, Шәрәфетдин, Ғәбделғафар.

1889 йылда ауылда 41 йортта 264 кеше, 1919 йылда 66 йортта 371 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда Иҫке һәм Яңы Юлбарыҫ ауылдарында 30-ҙан ашыу ихата булған һәм 240 самаһы кеше иҫәпләнгән. Иҫке Юлбарыҫ ауылы Бөйөк Ватан һуғышынан һуң юҡҡа сыҡҡан.

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта түбәндәге яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, №777  Юлбарсово ауылы. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеурал ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 28, халыҡ һаны: ирҙәр 91, ҡатын-ҡыҙҙар 79 кеше..

## Иҫкәрмәләр
Әминева Резида Рәүф ҡыҙы

**Әминева Резида Рәүф ҡыҙы** (1.01.1964) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты

## Сығанаҡтар
Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы

**Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы** (10 март 1925 йыл — 4 ғинуар 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Әбдразаҡ Абдрахман улы Ҡаһарманов 1925 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында кустарсы ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбен тамамлай.

Хеҙмәт юлын «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә башлай: ағас ташыу, һалабаш һалыу, мал аҙығы әҙерләү һәм ташыуҙа ҡатнаша.

1943 йылдың 3 мартында Бөйөк Ватан һуғышына алына. 11-се авиация белгестәре әҙерләү курсында уҡый. Курсты тамамлағас, сержант дәрәжәһендә 417-се истребителдәр полкында Ҡырым ярымутрауында алыштарҙа мастер, механик була, самолеттарҙың приборҙарын һәм ҡорамалдарын хеҙмәтләндерә. Ҡырым һәм Севастополде азат итеү операцияларында ҡатнаша. 1944 йылдың 13 сентябрендә ҡаты яраланып, госпиталдә дауаланып сыға һәм хәрби хеҙмәтен дауам итә.

1946 йылда демобилизациялана. «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә етештереү мөдире, хаҡлы ялға сыҡҡансы Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында мастер булып эшләй.

## Йәмәғәт зшмәкәрлеге
* Ғәлиәкбәр ауылында мәсет төҙөү эштәрен ойоштороусыларһың береһе һәм оҙаҡ йылдар имам-хатиб вазифаһын башҡара.

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Хеҙмәт ветераны

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Ғәлекәй

**Ғәлекәй** — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географик урыны
Аҡъюл ауылынан үрҙәрәк Урман Йылайыры йылғаһы үҙәнендә.

## Ауыл тарихы
1795 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә Аҡъюл 4 йортло утар булараҡ күрһәтелгән. 1816 йылда ауылда 133 кеше йәшәгән. Аҡъюл ауылы Сабаҡлы, Ғүмәр, Телеғол, Аҡбулат, ҡайып, Ирсай, Ибраһим, Бикбирҙе, Ишморат, Һарыбай, Көйөргәҙе, Наҙарғол, Йомағужа, Арыҫланғол, Ҡырғыҙ, Арыҫланғол ауылдары менән бергә Буранғолов командаһына ингән. Ауыл халҡы 18 быуат аҙағында Йылайыр йылғаһы үҙәнендә нигеҙләнгәнгә тиклем Һаҡмар йылғыһының һул ярында Һунарсы тауы итәгендә йәшәгән, унда әле лә ауыл зыяраты бар.

Ишбирҙе Ишкинин (Ишемғолов), хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Башҡорт полкы составында һуғышып, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән наградланған. Һуғыштан һуң Ырымбур сик һыҙығын һаҡлау буйынса хеҙмәт үтә. Һуңыраҡ ул үҙенең туғандары менән Гөбөрлө йылғаһы буйында яңы Ишбирҙе ауылына нигеҙ һала. Был Ырымбур губернаторы В. А. Перовскийҙың 1854 йылғы 5864-се бойороғо нигеҙендә башҡарыла.

Бер нисә йылдан губернаторҙың 5964-се бойороғо  буйынса 1857 йылдың майында Аҡъюл ауылынан Ғәлекәй Тимербай улы Яратҡолов етәкселегендә 237 кешенән торған 21 ихата күсерелә. Улар Аҡъюл ауылынан өҫтәрәк Урман Йылайыры йылғаһы үҙәнендә Ғәлекәй ауылына нигеҙ һалған. Бөгөн был ауыл юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Шура (Баймаҡ районы)

**Шура** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы хәҙерге Йомаш ауыл Советына ҡараған ауыл. Ауыл алтын-баҡыр сығарыу эштәренә бәйле барлыҡҡа килгән. 1950-се йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Совет власының тәүге йылдарында ауыл халҡы урындағы власть органын һайлай, йәғни *шура* (урыҫса совет). Әлеге исем менән ауыл йөрөтөлә башлай.

## Географик урыны
Шура ауылы Таналыҡ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан төньяҡҡа табан — 5 км, Шура ауыл Советы составына ингән һәм уның үҙәге Мерәҫ ауылынан 5 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
XIX быуаттың урталарында хәҙерге Баймаҡ районы биләмәләрендә алтын-баҡыр мәғдәнен сығарыу буйынса эштәр әүҙемләшә. Бәхтегәрәй, Мерәҫ, Таналыҡ, Буранбай ауылдары башҡорттары мәғдән ятҡылыҡтарына һәм Баҡыр иретеү заводына яҡыныраҡ күсеп килә. Улар алтын-баҡыр мәғдәнен сығаралар, үҙ аттарында мәғдәнде Баймаҡ баҡыр иретеү заводына ташыйҙар. Шул уҡ ваҡытта ауыл халҡы ғәҙәттәгесә малсылыҡ менән шөғөлләнә һәм ҙур булмаған баҫыуҙарҙа иген сәсә. 

1928 йылда ауылда 40 кеше йәшәй. Урындағы шураның тәүге рәйесе — С. Сирбаев, секретары — З. Сәйетҡолов. 1929 йылда крәҫтиәндәр «Навил» колхозына берләшәләр. Навил исеме В. И. Лениндың вариҫтары (наследники В. И. Ленина) тигәнде аңлата. Тиҙҙән Баймаҡ һәм торф ятҡылыҡтары араһында тар колеялы тимер юлы төҙөлә, шулай уҡ тәүге автомобилдәр барлыҡҡа килә. Ат менән йөктө ташыу хәжәте юҡҡа сыға. 1950-се йылдарҙа эш урындары юҡҡа сығыу арҡаһында ауыл халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсенеп ултыра.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Билдәле кешеләре
— Сәйетҡолов Риза Зиннур улы (1927) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, партия һәм дәүләт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
— 

— Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
Юлалы

**Юлалы** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауыл Советына ҡараған ауыл. 1870-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән. 1968 йылдан иҫәп документтарынан алынған.

## Исеменең килеп сығышы
Рудник Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Юлалы йылғасығы буйында урынлашҡан була. Ауылға әлеге йылға исеме бирелә.

## Географик урыны
Район үҙәге Баймаҡтан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

## Тарихы
1912—1913 йылдарҙа Көньяҡ-Урал тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте (ЮУГАО) хәҙерге Баймаҡ районы биләмәләрендә алтын һәм баҡыр эҙләп разведкалау эштәрен киң йәйелдерә. Һөҙөмтәлә таналыҡ үҙәнендә, Сибай, Ирәндек, Юлыҡ райондарында һәм Һаҡмар округында мәғдән ятҡылыҡтары булыуы билдәләнә. Рудниктар янында ҡасабалар (Байҡара, Баҡыртау, Семеновка) барлыҡҡа килә, шулар араһында — Юлалы руднигы (32 йортта 261 башҡорт) һәм Юлалы ауылы. Әлеге ауылда 1925 йылда 20 хужалыҡ теркәлгән. Баймаҡ мәғдән районында үҙенсәлекле баймаҡ тибына ҡараған ваҡ, әммә мәғдәндәргә бай *барит* һәм *галенит* менән баҡыр-цинк-алтын колчеданы ятҡылыҡтары табыла. Ошо тирәләге рудниктар (Түбә, Троицк, Граф, Таналыҡ-Баймаҡ, Ыуараш, Япай, Баҡыртау, Таштау) араһында Юлалы руднигында әлеге ятҡылыҡтар үҙләштерелә. Юлалы руднигының ауылы бик ныҡ үҫешә: 1915—1942 йылдарҙа ауылда 1560 кеше йәшәй.

Ауыл халҡы шул уҡ ваҡытта малсылыҡ, айырыуса йылҡысылыҡ менән, шөғөлләнә.

Ауыл 1968 йылға тиклем иҫәп документтарында теркәлә.

## Юлалы бөгөнгө көндә
Хәҙерге көндә 02:06:090201:35, 02:06:090201:37, 02:06:090201:148 кадастр номерҙары менән Юлалы ятҡылығын эшкәртеү, мәғдән минералдарын сығарыу буйынса хужалыҡ эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт бар. Төҙөлөш объектының тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон баһалау проект документацияһы сиктәрендә үткәрелгән. «Семеновский Рудник» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фекер алышыуҙарҙың заказсыһы булып тора.
2017 йылдың 8 сентябрендә «ЮЛАЛЫ РЕСУРСТАРЫ» ЯСЙ-ҺЫ теркәлгән (директоры Ершов В. П.). Төп эшмәкәрлек төрө — Ҡиммәтле металдарҙың мәғдәндәрен һәм ҡомдарын сығарыу (алтын, көмөш һәм платина төркөмө металдары).

## Билдәле кешеләре
— Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ефрейтор, ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры;

— Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010). Юлалы мәктәбендә уҡытҡан. 

### Былар ҡыҙыҡлы
— Юлалы-8, Баймаҡ районындағы ҡурған, боронғо ҡәберлек, «Ирәндек» тарихи-археологик һәм ландшафт музей-ҡурсаулығының буфер зонаһы — мәҙәни мираҫ объекты.

— Миҙалһыҙ һалдат. Повестан өҙөк. Р. Байгилдин. «Башҡортостан ҡыҙы», май 2020 йыл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Разработка золоторудного месторождения «Юлалы»

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
*
Мырҙабулат

**Мырҙабулат** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ярат ауыл Советына ҡараған ауыл. 1843 йылда нигеҙләнгән.

Икенсе исеме — *Яңы Ярат*.

## Исеменең килеп сығышы
Ауыл тәүге төпләнеүсе отставкалағы зауряд-яҫауыл Мырҙабулат Ҡоҙаҡаевтың исемен йөрөткән.

## Географик урыны
Мырҙабулат ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан булған. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көнбайышҡа табан 26 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Ауыл 1843—1850 йылдарҙа нигеҙләнгән. Ауылға Ярат ауылынан тәүге төпләнеүсе отставкалағы зауряд-яҫауыл Ҡоҙаҡаев Мырҙабулат Сәғит улының исеме бирелгән. Яраттан айырылып сыҡҡанға күрә ауылды шулай уҡ Яңы Ярат тип тә йөрөткәндәр. 1859 йылда ауылда 37 йорт теркәлгән, унда 99 ир-егет һәм 85 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылда 45 йортта — 225 кеше, 1939 йылда барыһы 37 кеше йәшәгән. 1930-сы йылдарҙа Мырҙабулат ауылы К. Маркс исемендәге колхоз составында була.  1921 йылғы аслыҡ, репрессиялар, һөргөндәр, артабан Бөйөк Ватан һуғышы ауылдың юҡҡа сығыуына булышлыҡ итә.

Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Билдәле кешеләр
— Әхмәт Мырҙабулатов — ат ҡараусы, 1936 һәм 1941 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ) ҡатнашыусы.

— Мырҙабулатов Сөнәғәт Әбдрәхмән улы (1891) — золом ҡорбаны. 1931 йылдың 5 мартында репрессияға эләгә, 10 йылға хөкөм ителә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
Йылҡыбай (Баймаҡ районы)

**Йылҡыбай** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Мерәҫ ауыл Советына (элекке Шура ауыл Советы) ҡараған ауыл. 1935 йылда нигеҙләнгән.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме Йылҡыбай антропонимынан алынған, тәүге төпләнеүсе Йылҡыбай Әбүбәкеровтың исеме менән йөрөтөлгән.

## Географик урыны
Таналыҡ йылғаһының һул яҡ ярында (хәҙер Граф күленең көнсығыш яры), район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан төньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
1935 йылда Бәхтегәрәй, Мерәҫ, Шура һәм башҡа эргә-тирәләге ауылдар башҡорттары йәшәү өсөн яңы урын һайлайҙар, сөнки был урындан Баймаҡ баҡыр иретеү заводына мәғдән һәм торфты ташыу өсөн күпкә уңайлыраҡ була. Шулай уҡ был яҡтар малсылыҡ менән шөғөлләнеү өсөн отошло күренә. Ауыл халҡы заводҡа торф һәм мәғдәнде үҙ аттарында ташыйҙар. Яңы урынға тәүге булып Мерәҫ ауылы кешеһе Йылҡыбай Әбүбәкеров төпләнә, уның ике ҡатыны булғаны билдәле. Уның артынан Солтан Аҡсабаев, Барый Вәхитов, Рәшит Ҡунаҡҡужин, Алтынбикә Әбүбәкерова, Сәйетғәле Рәхмәтуллин, Әхмәтвафа Кәримов, Әхиәт һәм Әбдрәхмән Ғайетбаевтар һәм башҡалар күсеп килә.

Баймаҡ — торф участкалары араһында тар колеялы юл сафҡа индерелгәндән һуң, аттарҙа йөк ташыу хәжәте юҡҡа сыға, һәм ауыл халҡы Күлйортау ауылына күсә.

Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Билдәле кешеләр
— Йосоп Ғәйетбаев — дин әһеле, золом ҡорбаны. 1940 йылда атып үлтерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Айгөл Иҙелбаева. Тормошо «Кәмһетелгәндәр» романы геройҙарыныҡынан һис кәм түгел 
* «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
Кейәүеште

**Кейәүеште** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Муллаҡай ауыл Советына ҡараған ауыл.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме ошо уҡ исемле йылға исеменә бәйле.

## Географик урыны
Кейәүеште йылғаһы буйында Ҡолсора ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

## Тарихы
Cовет осоронда барлыҡҡа килгән ауыл. Бөрйән ырыуы башҡорттары. 1940 йылда был ауылда 171 кеше йәшәгән. Кейәүеште йылғаһында һыу тирмәне булған, шулай уҡ быуа быуылған. Урманда әҙерләнгән ағасты машиналарҙа һәм аттарҙа ташығандар. Ҡышҡыһын башлыса ағасты быуаға алып барғандар һәм һыу ташҡан осорҙа Кейәүеште йылғаһы буйлап ағыҙғандар. Үрге һәм Түбәнге Байрамғол ауылдары тирәһендә ағасты һыуҙан йыйып алып, Түбә руднигына ташығандар.
Производство яҡшы ойошторола, хеҙмәткәрҙәр юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә тырыша, һөҙөмтәлә күп кенә кеше стахановсы исеменә лайыҡ була: Ишбулды Ишмөхәмәтов; Фитрат һәм Зәкәриә Сағынбаевтар; Мөбәрәк һәм Зөлкәрнәй Самарбаевтар; Әғзәм, Әхмәҙиә, Әхмәткәрим Юлдашкилдиндар;Ғүмәр, Зөфәр, рәхимйән рәхмәтуллиндар; Хәҙисә Ильясова.

Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Билдәле кешеләр
— Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы, Кейәүеште ауылында хеҙмәт юлын башлай.

— Иҫәнғужина Ғилминиса (8 сентябрь 1937) — 11 бала әсәһе, «Әсәлек даны» һәм «Әсәлек миҙалы» менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
Белогорск

**Белогорск** — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Белогорск районының административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 66 183 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт администрации  

## Иҫкәрмәләр
Мырҙый

**Мырҙый** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған ауыл. 1960 йылға тиклем ғәмәлдә була.

## Географик урыны
Район үҙәге Баймаҡтан — 49 км, 2-се Этҡол ауылынан 8 км алыҫлыҡта Аҡыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Мырҙый ауылы совет осоронда барлыҡҡа килә. 1939 йылда әлеге ауылда йәмғеһе 157 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 68 ир-егет, 89 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл халҡы башлыса ағас ҡырҡыу эштәре менән шөғөлләнә. Ауылда башланғыс мәктәп була. Уҡытыусылары — Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина. Әлеге мәктәптә үҙенең хеҙмәт юлын буласаҡ БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе З. Ш. Аҡназаров башлаған.

1947 йылда Түбә мәғдән идаралығы ағас әҙерләү эштәрен туҡтата, эш булмауы арҡаһында ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсергә мәжбүр була. 1960 йылда Мырҙый ауылы иҫәптән сығарыла.

Ауылда башланғыс мәктәп була. Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина уҡытыусылар булып эшләй. Шулай уҡ был мәктәптә БАССР-ҙың буласаҡ Министрҙар Советы рәйесе Зекериә Шәрәфетдин улы Аҡназаров хеҙмәт юлын баш­лаған. Буласаҡ ғалим Әнүәр Зәкир улы Әсфәндиәров, өләсәһендә йәшәп, Мырҙый мәктәбендә 1-се класта уҡыған.

## Һуғыш йылдарында
Икенсе Этҡол, Мырҙый ауылдарының урман участкаларында ҡул бысҡыһы менән ағас әҙерлєйҙєр. Ир-егеттәр фронтҡа алынғас, ауыр эш ҡатын-ҡыҙҙарҙың елкәһенә төшә: уларҙың һәр береһенә 3-әр кубометр ағас әҙерләргә ҡушыла. Норманы тултырмайынса өйгә ҡайтырға рөхсәт ителмәй. Норма үтәлһә, 1200 г икмәк бирелә. Кистәрен һәм төндәрҙә фронт өсөн йылы ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләйҙәр, икмәктән сохари ҡатыралар. Һәр ғаилә аѓзалары һанына ҡарап һалым һалына: 46 килограмм ит, 8 килограмм май, күпләп йомортҡа, йөн тапшырырға кәрәк була (Йәнбикә Хәсәнова хәтирәләренән).

## Билдәле кешеләре
* З. Ш. Аҡназаров (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы 
* Вәлиев Сәлимйән Ғәлләм улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Темәс ауы­лының почетлы гражданы
* Бәхтиәр Әлмө­хәмәтов — урман ҡырҡыусы, «стахановсы», Мәскәүҙә съезда ҡатнаша
* Ә.З. Әсфәндиәров (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры
* Хәйрулла Сабитов — алтын йыуыусы, урман ҡырҡыусы. Золом ҡорбаны. 1937 йылдың 19 декабрендә атып үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
Түбәнге Мәмбәт

**Түбәнге Мәмбәт** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауыл Советына ҡараған ауыл. 1816 йылда нигеҙлгән, 1959 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылдың атамаһы (антропоним) тәүге төпләнеүсе Мәмбәт Әбдрәшитовтың исеменән алынған.

## Географик урыны
Түбәнге Мәмбәт ауылы район үҙәге Баймаҡтан — 14 км, Ишмырҙа ауылынан 6 км алыҫлыҡта Таналыҡ йылғаһының ҡушылдығы Ыуарыш йылғаһы буйында урынлашҡан булған. Ауыл эргәһенән Баймаҡ-Йылайыр автотрассаһы үткән.

## Тарихы
19-сы быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. Мырҙаҡай, Йомаш һәм Ярат ауылдарынан 1816 йылда Мәмбәт ауылына нигеҙ һалалар. Тәүге төпләнеүсеһе Мәмбәт Әбдрәшитов булған. Уның менән бергә балалары һәм ейәндәре күсенгән. Ауыл халҡы ғәҙәттәгесә малсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай уҡ иген сәсәләр. Бынан тыш Ыуарыш руднигында төҫлө металдар мәғдәнен сығарыу эшендә булалар. 1920 йылда ике Мәмбәт ауылы күрһәтелә: Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт. Түбәнге Мәмбәттә ул осорҙа 48 йортта 339 кеше йәшәгән.  
Ишмырҙа ауыл Советына Ишмырҙа, Богачевка, Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары, Байҡара рудниктары, Әбей-һаҙы инә. Һуңғараҡ Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары Аҡморон ауыл Советы составына тапшырыла. 1930-сы йылдарҙың аҙағында тимер мәғдәненең һаҡламдары бөтә һәм рудник ябыла. Ауыл халҡы Үрге Мәмбәткә һәм башҡа эргә-тирәләге ауылдарға күсә.
Хәҙерге ваҡытта Үрге Мәмбәт ауылы билдәле, үҙгәртеп ҡороуға тиклем әлеге ауыл «Баймаҡ» совхозына инә. 1959 йылда Түбәнге Мәмбәт ауылы иҫәп мәғлүмәттәренән алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
*
Исхаҡ (Баймаҡ районы)

**Исхаҡ** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылы тирәһендә урынлашҡан. 1765 йылда тәүге тапҡыр Ырымбур губернаһы Бөрйән улусы составында телгә алына, 1792 йылда Таулыҡай ауылы башҡорттары утар урынында Исхаҡ ауылын нигеҙләй.

## Исеменең килеп сығышы
*Исхаҡ* антропонимынан алынған. Ауыл тәүге төпләнеүсе Исхаҡ Солтановтың исемен йөрөткән.

## Географик урыны
Таулы йылғаһына (Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы) Сыбалайыр һәм Саҡмағош йылғасыҡтары  ҡойған урында урынлашҡан була. Хәҙерге район үҙәге Баймаҡтан — 33 км, Ниғәмәт ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр был ауыл 1765 йылда Ырымбур губернаһы Бөрйән улусы составында телгә алына. 1792 йылда Таулыҡай ауылынан бер нисә ғаилә әлеге утарға күсеп ултыра. Исхаҡ Солтанов менән бергә уның улдары Хоҙайназар, Байназар, Ҡотлобирҙе, Сәлим, Сырлыбай, шулай уҡ Әхмәр һәм Әхмәт Хәмитовтар, Сәлих Ҡотлобирҙин улы Ғәлимйән (башҡа мәғлүмәт буйынса Имелбай) менән һәм Кейекбай Игебаев күсенәләр. Таулыҡай ауылы халҡы ошо осорҙа яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы билдәле.
VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 89 кеше йәшәгән, X ревизияға ярашлы — 150 кеше. Мал көтөү өсөн ер ҡытлығы һәм төрлө үҙ-ара дәғүәләр арҡаһында ауыл халҡы Таулыҡайға әйләнеп ҡайта башлай. Исхаҡ ауылы колхоз үҙәге Ниғәмәт ауылына ҡушыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
*
Тәңребирҙе

**Тәңребирҙе** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Йомаш ауыл Советына ҡараған ауыл. 1834 йылда нигеҙләнгән. ХХ быуаттың 1971 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме тәүге төпләнеүсе Тәңребирҙе (Тәңребирҙе Ильясов) антропонимына барып тоташа.

## Географик урыны
Йомаш ауылынан көнбайышҡа табан 5 км, район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҫта Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Яманташ буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
1834 йылда Әптекәй ауылынан Тәңребирҙе, Арман, Ишмырҙа, Баймырҙа, Күктүбә (Ибраһим) ауылдары айырылып сыға. Ғәҙәттәгесә ауылға тәүге төпләнеүсе Тәңребирҙе Ильясовтың исеме бирелә. 1834 йылда ауылда 67 кеше йәшәй, 1859 йылда — 92 кеше. 1920 йылда ауылда 90 кеше йәшәй. Ауылдан 10 км алыҫлыҡта ошо уҡ исемле утар булыуы билдәле. Унда 72 кеше йәшәгән. 1946 йылда ауыл юҡҡа сыға (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1971 йылда).
Бөрйән ырыуы башҡорттары.
**Шәжәрә байрамы**

2011 йылдың 5 июлендә Баймаҡ районының Әптекәй ауылында Шәжәрә байрамы үтте. Ойоштороусыһы — Рауил Назаров. Биш ауылға нигеҙ һалған Әптекәй ауылы (хәҙер бөткән ауыл) уҙамандары башҡа ауылдар рәтендә Тәңребирҙелә йәшәгән кешеләрҙең, уларҙың вариҫтарын байрамға йәлеп итте. Тәңребирҙе ауылынан Риф Самат улы Ноғоманов ойоштороу комитетына индерелә. Байрам бик йәнле, ойошҡанлы үтә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Әптекәйҙәге шәжәрә — бар шәжәрәләргә шәжәрә! 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
Яҡшымбәт (Әбйәлил районы)

**Яҡшымбәт (Әбйәлил районы)** — бөткән ауыл.

## Тарихы
Урһыҡ йылғаһы буйында тамъяндарҙың Яҡшембәт ауылы булған. V ревизия буйынса 1795 йылда 8 ихата, шул иҫәптән бер типтәр йорто була. Бөтә халыҡ 71 кеше тәшкил иткән. 1859 йылда 12 ихатала 56 кеше йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 14 йортта 55 кеше йәшәгән. Күренеүенсә, ауыл тормошо һүрелә, һәм бөгөн ул республика картаһында юҡ. Тәүге төпләнеүсе Теләкбирҙе һәм Кинйәбулат Яҡшымбәтовтарҙың улдары билдәле.

Кинйәбулат, 1812 йылда һуғышта ҡатнашыусы, ике көмөш миҙал алыусы. Әбелҡасим Илембәтов һәм Әлиғол Һөйәрғолов 1828—1829 йылдарҙа Бессарабияла кордон хеҙмәтен үтәләр.

88 кеше йәшәгән йортта 80 ат, 40 һыйыр, 30 һарыҡ һәм 10 кәзә була. Иген сәселмәгән тиерлек. 8 бот ужым һәм 88 бот яҙғы иген — был 1842 йылғы бөтә сәсеү.

## Һылтанмалар
Аҡтырнаҡ

**Аҡтырнаҡ** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған ауыл. 1935 йылда нигеҙләннгән, 1951 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Ауыл Аҡтырнаҡ йылғаһы исеме менән йөрөтөлгән.

## Географик урыны
Ауыл 2-се Этҡол ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 12 км алыҫлыҡта Аҡтырнаҡ һәм Уралыҡ йылғасыҡтары ҡушылған ерҙә урынлашҡан булған.

## Тарихы
1930-сы йылдарҙа Баймаҡ районында күп кенә ауылдар барлыҡҡа килә. Уларҙы ағас ҡырҡыу һәм Баймаҡ баҡыр иретеү заводын яғыулыҡ менән тәьмин итеү өсөн эргә-тирәләге ауыл халҡы барлыҡҡа килтерә. Аҡтырнаҡ ауылы урмансылыҡ участкаһы булараҡ 1935 йылда нигеҙләнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә - 50-60 йорт, йәштәр өсөн  барактар һәм ятаҡханалар төҙөлә. Ауыл йәнле тормош менән йәшәй. Стахановсы исеме өсөн ярыш ойошторола. Өлгөлө хеҙмәте менән Бәхтийәр Әлмөхәмәтов, Абдулла Мәжитовтар дан алалар.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, әлеге ауылдан фронтҡа 36 кеше китә. Ауыр эштә уларҙы 14-15 йәшлек үҫмерҙәр алыштыра, улар араһында — Зәкәриә Шәрипов, Хаммат Хәлиҡов, Заһир Сарбулатов, Ғәзизйән Әлмөхәмәтов, Йосоп Мөхәмәтҡолов, Шәһиҙә һәм Әминә Әлмөхәмәтовалар, Шәнгиә һәм Шәмсиә Мәжитовалар, Шәмсиҡәмәр һәм Маһиҡәмәр Суфьяновалар.

Ауылда мәктәп була. Уҡытыусы булып Бибинур Биҡҡолова эшләй. Медпунктта төрлө йылдарҙа Жуванова, Горшенина, Никифорова һәм башҡалар эшләй.

Һуғыштан һуң, 1951 йылда, урмансылыҡ участкаһы ябыла. Халыҡ эргә-тирәләге ауылдарға күсергә мәжбүр була.

## Билдәле кешеләр
— Бәхтийәр Әлмөхәмәтов — урман ҡырҡыусы, стахановсы, Мәскәүҙә Бөтә Союз стахановсылар съезында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Гүзәл Иҫәнгилдина. Тарихтары ташҡа баҫылды 
* Рәсимә АЙСЫУАҠОВА. «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ