open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
68-се диңгеҙ уҡсы бригадаһы

**68-диңгеҙ уҡсы бригадаһы** — СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышындағы хәрби берләшмәһе.

Пятигорск ҡалаһында 1941 йылдың декабрь аҙағында — 1942 йылдың ғинуар башында Каспий флотилияһы составынан, хәрби-диңгеҙ уҡыу йорттары курсанттарынан формалаша. 1942 йылдың 8 мартында Таганрог ҡалаһын (Волкова Гора, Матве́ев Курга́н ҡалаһы) азат итеү операцияһында һуғышта ҡатнаша, унда ҙур юғалтыуҙар кисерә. *«Өс көнлөк һуғыш барышында 68-се диңгеҙ уҡсылар бригадаһы үлтерелгән һәм яраланған 2100 кешеһен юғалта. Уңышһыҙ һөжүмдән һуң 68-се диңгеҙ уҡсылар бригадаһы командиры-2-се ранг капитаны Г. К. Иванов бригада менән бригада етәкселек итеүҙән ситләтелә, уның урынына полковник Шаповалов тәғәйенләнә. Һуғыш йомғаҡтары буйынса 8 марттан 17 мартҡа тиклем 68-се диңгеҙ уҡсылар бригадаһы 2532 кешеһен юғалта, шул иҫәптән 639 кеше үлтерелә һәм 1893 кеше яралана»*  1942 йылдың апрелендә Таганрогтан көнсығыштараҡ оборона алышы алып бара, 1942 йылдың июлендә Ростовтың нығытылған районында ҡаршы тороу һуғыштары алып бара.

1942 йылдың август уртаһында бригаданың ҡалған өлөшө Вербин ҡасабаһы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының һул ярын биләй, артабан Туапсе́ оборона операцияһында, шул иҫәптән Сарай-тау өсөн һуғышта ҡатнаша. 1943 йылдың 12 ғинуарында дошман ғәскәрҙәре сигенеү менән, немец частәрен Три Дуба һәм Кутаисская йүнәлештәрендә эҙәрлекләп, һөжүмгә күсә.

1943 йылдың яҙында бригада Краснодар һөжүм операцияһында, ә һуңынан Тамань ярымутрауына һөжүмдә ҡатнаша. Апрель башында яңынан ойоштороу өсөн резервҡа сығарыла.

1943 йылдың 1 майында 68-се диңгеҙ һәм 10-сы уҡсылар бригадаһы базаһында Урта азия хәрби округында 29-сы уҡсылар дивизияһы ойошторола.

## Тулы исеме
**68-се айырым диңгеҙ уҡсылар бригадаһы.**

## Буйһонған
* Төньяҡ-Кавказ хәрби округы — 01.01.1942 йыл
* Көньяҡ фронт, 56-сы армия, 3-сө гвардия уҡсылар корпусы — 01.03.1942 йыл.
* Кавказ аръяғы фронты, Ҡара диңгеҙ ғәскәрҙәре төркөмө, 18-се армия — 01.10.1942 йыл.
* Кавказ аръяғы фронты, Ҡара диңгеҙ ғәскәрҙәре төркөмө, 56-сы армия — 01.01.1943 йыл.
* Төньяҡ-Кавказ фронты, 47-се армия, 23-сө уҡсылар корпусы — 01.04.1943 йыл.

## Командирҙары
* Иванов Георгий Алексеевич (03.11.1941), 2-се ранг капитаны
* Шаповалов Афанасий Ефимович (14.03.1942 — 03.09.1942), полковник
* Татарчевский Петр Михайлович (02.09.1942)
* Карпелюк Андрей Иосифович (02.11.1942)

## Һылтанмалар
* Справочник на сайте клуба «Память» Воронежского госуниверситета
*  Воспоминания К. И. Кокова, бойца бригады 
*  Воспоминания Л. Н. Макаренко, бойца бригады 
*  Безымянная высота. Ростовский областной клуб «Память-Поиск» 
* Памятник «Якорь» на Волковой горе в Матвееве-Кургане

## Әҙәбиәт
*  В боях за Туапсе Составитель — бывший заместитель начальника политотдела 18-й армии полковник в отставке доктор исторических наук Г. С. Акопян
* А. А. Битва за Кавказ. — М.: Воениздат, 1967.
* Боевая летопись военно-морского флота 1941—1942 гг. Москва: Воениздат, 1983. С.426-427
Рәсәйҙең милли составы

**Рәсәй ** күп милләтле дәүләт һәм был Конституцияла ла сағылыш тапҡан. Уның территорияһында 190-дан ашыу милләт йәшәй, уларға илдең аҙ һанлы аҫаба һәм автохтон халыҡтары ғына инмәй. 2010 йылда урыҫтар халыҡтың 80,9 % йәки үҙҙәренең милләтен күрһәткән 137,2 млн кешенән 111,0 млн тәшкил итә, башҡа милләт вәкилдәре — 26,2 млн кеше йәки 19,1 %; милләтен күрһәтмәүселәр һаны 5,6 млн кеше (йәки илдең 142,9 млн дөйөм халыҡ һанынан 3,9 %). 2002 йылда урыҫтар 115,9 млн булып, халыҡтың 80,6 % тәшкил итә. Үҙенең милләтен күрһәткән 143,7 млн кеше араһынан башҡа милләт кешеләре — 27,8 млн кеше йәки 19,4 %; милләттәрен күрһәтмәгән кешеләр һаны 1,5 млн кеше (йәки илдең 145,2 млн халҡына ҡарата 1,0 %).

## 2002—2010 йй. халыҡ һаны артыуы
Түбәндәге таблицала Рәсәй халҡының 2002 һәм 2010 йылдар мәғлүмәте буйынса милли составы һәм был осор араһындағы үҙгәрештәр (артыу йәки кәмеү) һандарҙа һәм проценттарҙа бирелгән.

2002—2010 йылдарҙа, һирәк осраҡта, Рәсәй Федерацияһы территорияһында йәшәгән күпселек «европа» халыҡтарының һаны кәмей, ә «азиаттарҙың» — арта. Шулай итеп, һаны 30 000 кешенән артыҡ булған Рәсәй халыҡтарының максималь артыуы түбәндәгесә күҙәтелгән:
# Ҡырғыҙҙар +225,14 %
# Үзбәктәр +135,82 %
# **Тажиктар** +66,73 %
# Черкестар +20,93 %
# Ҡумыҡтар +19,09 %
Һаны 30 000 кешенән артыҡ булған Рәсәй халыҡтарының максималь кәмеүе күҙәтелгән:
# Финдар −40,48 %
# Белорустар −35,46 %
# Поляктар −35,45 %
# Карелдар −34,85 %
# Украиндар −34,49 %

## 2010 й. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй халыҡтары һәм этнотөркөмдәре

## 2002 й. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтар һәм этнотөркөмдәр

## Ҡырым халҡының милли составы
: *Шулай уҡ ҡарағыҙ: *'Ҡырымдың милли составы**, **Севастополдең милли составы*' *

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 2002 йылға Рәсәйҙең милли составы
* Рәсәй халыҡтарының таралып ултырыуы
* Рәсәй халҡының этник-тел составы (1989, 2002, 2010 йй.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Всероссийской переписи населения 2002 
* Сайт Всероссийской переписи населения 2010 

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы

**Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы** (14 апрель 1929 йыл — 29 октябрь 1997 йыл) — цирк артисы, акробат, дрессировщик. Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) халыҡ артисы. Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1997). Бөтә Союз цирк сәнғәте конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1977).

## Биографияһы
Рөстәм Рәсиҡ улы Касеев ТАССР-ҙың Энтуганы ауылында 1929 йылдың 14 апрелендә тыуған. 1955 йылда Мәскәү өлкә педагогия институтын тамамлаған (физик тәрбиә бүлеге), 1968 йылда — Дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС) (театр белгесе факультеты, Ф. Г. Бардиан, Б. А Эдер курсы) тамамлай.

1957—1965 йылдарҙа циркта түбәнге көс акробаты булараҡ сығыш яһай. Айыуҙар менән «Оло Етегән Йондоҙлоғо» аттракционы булдыра.

1997 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә вафат була.

Ғаиләһе: ҡатыны Касеева Нелли Александровна 1937 йылда тыуған, «Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы», хайуандарҙы күнектереүсе. Балалары: улы Ренат — Рәсәй дәүләт цирк компанияһы артисы (Мәскәү). Ҡыҙы Дания — «Союзгосцирк» Бөтә Союз ижади берекмәһе артисы, 1990 йылдан башлап АҠШ-та йәшәй һәм эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1992).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973).
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1975).
* Дуҫлыҡ Ордены (25.08.1997).
* Бөтә Союз цирк сәнғәте конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1977).

## Һылтанмалар
* http://www.ufacircus.ru/history.htm 
* http://www.circus.spb.ru/ru/artisty-cirka/kaseeva/ 
* Фильм о Р. Касееве
Ҡарғын «Идеалъ» кинематографы

**Ҡарғын «Идеалъ» кинематографы** — кинотеатр, 1911 йылда Үрге Дон территорияһында төҙөлгән беренсе кинотеатрҙарҙың береһе . «Телһеҙ кино» дәүеренә ҡараған кинематорграф объекттарына ҡарай. Бында 1920-930-сы йылдарҙа яҙыусы, киносценарист Шолохов Михаил Александрович ҡатнашлығында кинолар күрһәтелгн. Бина М. А. Шолохов дәүләт музей-ҡурсаулығы составына инә,
ул Ростов өлкәһе Боков районы Ҡарғын станицаһы территорияһында төҙөлгән.
Ҡарғын кинематографы Дон Ғәскәре өлкәһендә төҙөлгән икенсе кинотеатр була. Тәүге кинотеатр Дондағы Ростовта шул уҡ исемдә булған.

## Тарих
Казак уряднигы Тимофей Иванович Каргин 1911 йылда Ҡарғын станица биләмәһендә "Идеалъ"кинематографын төҙөгән. Кинотеатр янында яҡтылыҡ рекламаһы эшләгән. Күрше утар, станицаларҙан кешеләр бында фильм ҡарарға килгән. 1911—1916 йылдарҙа кинематограф ҡул көсө менән «тере һүрәт» күрһәтеүсе кинопроектор ярҙамында эшләй. Һуңғараҡ «телһеҙ кино» осоро була, ул саҡтарҙа тауышһыҙ фильм күрһәтелә. Кинематограф башланғанда француз фирмаһы проекторы «ПАТЕ»ҡулланыла, май шәм яҡтылыҡ сығанағы булып хеҙмәт итә. Ваҡыт үтеү менән электропривод менән эшләгән икенсе быуын кинопроекторы ҡулланыла башлай . Был 1917 йылда Ҡарғын тирмән комплексы ҡоролмаһына электр энергияһы эшләп сығарыусы динамо-машина ҡуйыу арҡаһында мөмкин була. Динамо-машина эске яныулы двигатель ярҙамында нефть яғыулығы менән эшләй. Электр энергияһын бындай етештереү ул заманда бик һирәк ҡулланылған һәм тамашасы иғтибарын кинотеатрға йөрөргә йәлеп иткән.

Билет хаҡы урынына ҡарап үҙгәреп торған: 10 тинлек урындар, шулай уҡ 50 тинлек урындар ҙа булған. Алдағы рәттәрҙәге урындар арзан торған, тамашасылар унда вена ултырғыстарында ултырып кино ҡараған, ә хәлле һәм почетлы ҡунаҡтар өсөн ложа булған. Ағас эскәмйәләрҙәге урын 5 тин торған, улар экранға бик яҡын торған. Ҡарғын тирмәненә ашлыҡ тартырға килеүселәр өсөн кино бушлай күрһәтелгән. Кино залының һыйҙырышлығы 100 кеше булған.

1920—1930 йылдарҙа кинотеатр бинаһы станица клубы булып тора, ул пьесалар һәм водевиль ҡуйыу урыны булып хеҙмәт иткән. Михаил Шолохов ошо тамашаларҙа ҡатнашҡан. Кинотеатрҙа уның беренсе пьесалары күрһәтелә. XХI быуатта кинематографтың конструкцияларын нығытыу буйынса эштәр башҡарыла. 2016 йылда уны реставрациялау өсөн аҡса федераль ҡаҙнанан бүленә. Кинотеатр бинаһы тарих һәм мәҙәниәт мираҫ объектына ҡарай һәм «Т. А. Каргин ихатаһы» һәйкәлдәр комплексына ингән.

«Покровтағы Ҡарғын йәрминкәһе йәрминкәһе» байрамы ваҡытында, 2016 йылдың октябрендә, «Идеалъ» кинотеатры реставрациялауҙан һуң асылған. Был биналарҙы асыу тантанаһында А. М. Шолохов, Ю. А. Пятиков, А. А. Резванов һәм И. А. Орлова ҡатнашҡан. Күңелле йәрминкә байрамы ваҡытында кинотеатр бинаһында «Шолохов геройҙары экранда» күргәҙмәһе эшләй, ул Рәсәй киноһы йылына арнала. Бында килеүселәргә Шолохов әҫәрен экранлаштырыу тарихы тураһында һөйләүсе экспонаттар тәҡдим ителгән.

## Иҫкәрмәләр
Камалов Таһир Таузах улы

**Камалов Таһир Таузах улы ** (2 июнь 1962 йыл — 4 ғинуар 2021 йыл) — музыкант, дирижёр. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижёры;  Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестрын ойоштороусы һәм 1992—2011 йылдарҙа уның директоры, художество етәксеһе һәм баш дирижеры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы һәм студенттар симфоник оркестры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Халыҡ-ара башҡарыусылар һәм дирижёрҙар конкурсы лауреаты (Женева ҡалаһы, Швейцария, 1997). 

## Биографияһы
Таһир Таузах улы Камалов 1962 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1981 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1983 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 1983—1989 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында уҡый.

1985—1986 йылдарҙа әрмелә хеҙмәт итә. 1993—1995 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһы аспирантураһында опера-симфоник дирижёрлыҡ итеү һөнәре буйынса белем алыуын дауам итә (педагогы профессор Ф.Мансуров).

Эш урыны: 1989—1992 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижеры; 1992—1994 йылдарҙа — «Шарк» симфоник оркестрының художество етәксеһе һәм баш дирижеры; 1994—1996 йылдарҙа — «Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры» ябыҡ типтағы акционер йәмғиәтенең (АОЗТ) генераль директоры, художество етәксеһе һәм баш дирижеры; 1996—2011 йылдарҙа — «Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры» мәҙәниәт һәм сәнғәт дәүләт учреждениеһы баш дирижеры һәм художество етәксеһе . Камалов Таһир Таузах улы — был оркестрҙы ойоштороусыларҙың береһе.

Уның етәкселегендә оркестр тарафынан Дж. Вердиҙың «Реквием» альбомы сығарыла, Мәскәү консерваторияһының Ҙур концерт залы, солистар — Иван Архипов, А. Абдразаков, М. Шагуч, Т. Гугушвили; «Башҡорт симфоник музыкаһының антологияһы», композиторҙар Р. Мортазин, Х. Әхмәтов тураһында телефильмдар өсөн музыка яҙҙырыла. Антологияға Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры тарафынан яҙҙырылған Башҡортостандың төрлө быуын композиторҙарының әҫәрҙәре ингән.

Ғаиләһе — ҡатыны Елена, улы Рөстәм һәм ҡыҙы Ләйсән. Өфөлә йәшәйҙәр.

Таһир Таузах улы Камалов 2021 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/50516/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=1001
Коральпе

**Коральп** (**Коральпа**, **Коральм**; , ) — көньяҡ Австрияның тау һырты, ул көнсығыш Каринтияны көньяҡ Штириянан айырып тора. Көньяҡ өлөшөндә һырт Словенияға һуҙылған. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған, көнбайыштан Лаванта йылғаһы һәм көнсығыштан Зюльм йылғаһы менән сикләнгән. Көньяҡта, Словения биләмәһендә, Коральпе Козяк тау һырты менән сиктәш. Коральпе һыртының көнсығыш битләүендә Зекар-Беренталь һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе урынлашҡан.

## Түбәләре
Иң юғары нөктәһе — Гросер-Шпайккогель тауы (2140 м). Йәйәүле туризм өсөн иң популяр булған урын ул. Тауҙа теле- һәм радиоантенна, шулай уҡ Австрия армияһы радары урынлашҡан. Һырттың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Райнишкогель түбәһе урынлашҡан (1463 м.). Ул Грац халҡы араһында популяр туристик объект булып тора.

## Геология
Коральп тауҙары нигеҙҙә метаморфоз (ер ҡатламында юғары температура, ҙур баҫым, төрлө газ һәм һыу эретмәләре тәьҫиренән үҙгәргән) тау тоҡомдарынан тора, уларҙың ҡайһы берҙәре геологтар һәм аҫыл таш коллекционерҙарында ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Урта өлөшөндә һәм Вайнебене тирәләй (шулай уҡ популяр туристик һәм рекреацион зона) пегматит ҡатлам бар, уларҙың составында һиҙелерлек күләмдә сподумен бар, шунлыҡтан был район Европала иң билдәле литий ятҡылыҡтары булып тора. Кварц һәм ялан шпаты ятҡылыҡтары, ҡуйы урман менән бергә, үткән заманда быяла, керамика, фарфор һәм изоляция материалдарын етештереү сәнәғәте өсөн нигеҙ булып торған.

## Тимер юл транспорты

Коральм тимер юлы төҙөлөү стадияһында. Ул провинциаль баш ҡалалар Клагенфурт һәм Грацты 2022 йылда Коральпе һырттары аҫтынан Коральм тоннеле аша бәйләйәсәк. Тоннелдең проект оҙонлоғо 32,9 км, төҙөлөп бөткәндән һуң ул донъяла иң оҙон туннелдәрҙең береһе буласаҡ.

## Иҫкәрмәләр
Австрия пинчеры

**Австрия пинчеры ** (нем. Österreichischer Pinscher; FCI № 64) — пинчер тоҡомдарының береһе, Австрияла көтөүсе эттәр тоҡомо сифатында, шулай уҡ амбарҙарҙы ҡомаҡтарҙан һаҡлау өсөн сығарылған. Элек айырым «Австрия ҡыҫҡа йөнлө пинчер» тоҡомо булған, әммә ул Австрия пинчеры менән берәүгә берләшкән.

## Тышҡы күренеше
Башҡа көтөүсе эттәр кеүек, Австрия пинчеры төрлө тышҡы характеристикаға эйә булырға мөмкин, сөнки ул эттәр шоуында ҡатнашыу өсөн түгел, ә хужалыҡта эш өсөн булдырылған. Был тоҡом эттәре йыш ҡына йөнөн ҡоя, йөнө төрлө төҫтә була, ғәҙәттә күкрәгендә, томшоғонда һәм ҡойроҡ осонда аҡ билдә була.

## Тарихы
Австрия пинчеры айырым тоҡом булып 1928 йылда, шуның менән бергә Австрия фермалары эргәһендә табылған иҫке типтағы пинчерҙарҙан сығарылған тип таныла. Был хайуан немец-австрия пинчерҙары һәм урындағы эттәрҙең ҡатышмаһы булып тора.

XIX быуат аҙағында, фермаларҙа эттәрҙең кәрәге бөткәс, Австрия пинчерҙары юҡҡа сыға башлай. XX быуат башында Эмиль Хаук (нем.&#x20;Emil Hauck), 1843 йылда Х. фон Меер тарафынан (H. Meyer von) «һаҙлыҡ эте» тип аталған, урындағы эттәрҙе эҙләй башлай. Ул Австрия ауылында «һаҙлыҡ этенә» оҡшаған эттәр таба. 1921 йылда ул, эт тоҡомон билдәләү һәм тергеҙеү, уларҙы башҡа урындағы эттәрҙән айырыу өсөн, етди рәүештә эттәр үрсетеү менән шөғөлләнә башлай. Австрия эт аҫраусылыҡ клубы тәүге тапҡыр «Kurzhaarpinscher Österreichischer» (урыҫса Австрия ҡыҫҡа йөнлө пинчер) тоҡомо булараҡ 1928 йылда таный. Тоҡомға исеме уның тоҡомо сыҡҡан урындарҙы билдәләү маҡсатында һәм тоҡомдо ҡаты йөнлө пинчерҙан айырыр өсөн бирелә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Австрия пинчеры вәкилдәре юҡҡа сыҡты тиерлек.

## Һаулығы
Был тоҡом сәләмәтлеге тураһында әҙ билдәле, был тоҡом эттәре һирәк ауырый.

### Темперамент
Был тоҡом эттәре бик яҡшы компаньондар, тәбиғәтте яраталар. Тоҡом стандарттары (FCI № 64) тасуирлағанса, был тоҡом эттәре бик уйынсаҡ.

## Иҫкәрмәләр
Албания байрамдары

**[[Албания|Албанияның]]<nowiki/> **даими билдәләнгән байрамдар исемлеге түбәндәге таблицала күрһәтелгән.

## Байрамдар

### Беркетелгән дата

### Аныҡ датаһыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Bashkia Tiranë  
* Holidays Albania in Bank
Албания мәҙәниәте

**[[Албания]]** күп кенә йылдар һуҙымында төрлө хакимлыҡ аҫтында һәм төрлө йәмғиәт системалары йоғонтоһонда була. Шул арҡылы албан мәҙәниәте ҡайһы ваҡыт етди юғалтыуҙар кисерә, әммә албандар үҙҙәренең мәҙәни үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡала алғандар.

Албания мәҙәниәте коммунистик хөкүмәте тарафынан ҡыйырһытыла. Шул уҡ ваҡытта, албан яҙыусылары һәм зыялылары эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә. Күп ваҡыт бөтә нәмә етди цензура күҙәтеүе аҫтында була. Шуға ярашлы, яңы милли уртаҡлыҡ булдырыу өсөн, коммунистик идеологияға нигеҙләнгән әҙәби һәм мәҙәни вакуум барлыҡҡа килә. 1990 йылдарҙа хөкүмәт албан халыҡ мәҙәниәтен яҡлап сыға. Илдә 4000-дән ашыу мәҙәниәт учреждениеһы бар: Албания милли китапханаһы, дәүләт хоры, Албания милли опера һәм балет театры, Албания милли һынлы сәнғәт галереяһы.

## Сәнғәт

Ибрагим Кодра — албан художнигы, XX быуаттың иң ҙур рәссамдарының береһе булараҡ танылған, Пабло Пикассо менән бер кимәлдә. Кубизмдың инноватив интерпретацияһын булдырған булараҡ, Кодра үҙенең эше менән сығыш яһаған һәм Пабло Пикассо менән хеҙмәттәшлек иткән, модерн сәнғәтенең үҫешенә мөһим өлөш индергән. Уның эштәре төп милли музейҙарҙа, Италия парламентында (La Grande Pace) һәм Ватикан музейҙарында күрһәтелгән, һәм улар ҡаты геометрик һәм метафизик эстетика менән айырыла, был уның Европа сәнғәт тарихында үҙен үҙәктәш фигура булараҡ нығыта.

## Һылтанмалар
* ''Albania'', Encyclopædia Britannica Online
Элмәлек (йыр)

**Элмәлек** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

«Элмәлек» башҡорт халыҡ йыры тәүге тапҡыр 1938 йылда этнолог Л. Н. Лебединский тарафынан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Н. Иҙелбай яҙмаһында баҫтырыла.

Йырҙың варианттарын Ғата Сөләймәнов К. М. Дияровтан яҙып ала.

## Йөкмәткеһе
«Элмәлек» йырында был йыр яҙылыу дәүерендә йәшәп килгән социаль тигеҙһеҙлек һүрәтләнә. Йыр тексы үҙ намыҫын яҡлаусы ярлылар исеменән яҙылған.

## Характеристикаһы
«Элмәлек» йыры лирик-драматик характерҙа.

## Башҡарыусылар
Йырҙы Х. Л. Ғәлимов, Ф. Г. Ноғоманова, И. М. Смаков, Башҡортостан Республикаһының Хор капеллаһы башҡара.

## Ҡулланыу
Йырҙы композитор А. Р. Хәлфетдинов фортепиано һәм тауыш өсөн, Р. В. Сәлмәнов ҡатнаш хор өсөн (a cappella) эшкәрткән.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Өфө. 1996 йыл.
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. — Өфө, 1974;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. — Өфө, 1988;

## Һылтанмалар
*  
* 
*
Шаповалов Евгений Петрович

**Шаповалов Евгений Петрович** (25 декабрь 1904 йыл — 8 ноябрь 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Украина фронтының 3-сө гвардия танк армияһы 7-се гвардия танк корпусы 23-сө Ҡыҙыл байраҡлы гвардия мотоуҡсылар бригадаһы командиры, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы

1904 йылдың 25 декабрендә Дон ғәскәре өлкәһенең, хәҙерге Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. рус.

Башланғыс мәктәпте тамамлай. Итексе булып эшләй.

1922 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Харьков «Ҡыҙыл старшина» мәктәбен, 1925 йылда — кавалерия мәктәбен тамамлай. 1940 йылдан КПСС ағзаһы.

1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында. 1944 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. Гвардия мотоуҡсылар бригадаһы командиры, гвардия подполковнигы П. Е. Шаповалов 1945 йылдың апрель-май айҙарында Берлин өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Уның бригадаһы Нейсе, Шпрее йылғаларын, Тельтов-каналды кискәндә, урам һуғыштарында, дошмандың күп ғәскәрен һәм хәрби техникаһын юҡ итә, 1200-ҙән ашыу һалдаты һәм офицерын әсирлеккә ала, хәрби әсирҙәр лагерын азат итә. Һуңынан Шаповалов бригадаһы Праганы азат итә.

Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1951 йылда бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәр Хәрби академияһы янындағы академия курстарын тамамлай. 1955 йылдан генерал-майор Е. П. Шаповалов — запаста.

1960—1965 йылдарҙа Киев өлкәһенең Фастов районында совхоз директоры булып эшләй. 1965 йылдан пенсияла. Киевта йәшәй.

1977 йылдың 8 ноябрендә вафат була, Киевта Лукьяновский хәрби зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән, бригада менән өлгөлө командалыҡ иткәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, подполковник Евгений Петрович Шаповаловҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6548) тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
* Тағы ла бер Ленин ордены, дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Хәтер
Яугир-головачевсылар «Карл Маркс» теплоходында 1975 йылда, Волга буйлап, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүенең 30-йыллығы хөрмәтенә, ике экскурсия яһай. Осрашыуҙа сығыш яһаусылар араһында Е. П. Шаповалов була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Головачёв Александр Алексеевич — Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Герои Советского Союза — уроженцы Дона. 
* Шаповалов Евгений Петрович.
Ивановский Георгий Иванович

**Ивановский Георгий Иванович** (19 ноябрь 1906 йыл, Дон ғәскәре өлкәһенең Таганрог ҡалаһы, хәҙерге Рәсәйҙең Ростов өлкәһе ҡалаһы — 25 февраль 1985 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — хужалыҡ эшмәкәре, УССР Юғары Советының 5 саҡырылыш депутаты. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты. 1938–1940 йылдарҙа Украинаның Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы (б) була. 1960—1961 йылдарҙа Украина Коммунистар партияһы ревизия комиссияһы ағзаһы.

## Биографияһы
1920 йылдан алып Таганрог металлургия заводының домна цехында эшләй. 1924–1928 йылдарҙа — Таганрог механика-металлургия техникумында уҡый.

1927 йылда ВКП(б) ағзаһы булып китә.

1928 йылда инженер, домна цехы начальнигы урынбаҫары, домна мейестәре начальнигы, Ф. Э. Дзержинский исемендәге Днепропетровск металлургия заводында «Доменстрой» начальнигы булып эшләй. Днепродзержинский металлургия институтын тамамлаған.

1937–1939 йылдарҙа — төҙөлөш начальнигы, Криворог металлургия заводы директоры. 1939—1940 йылдарҙа — С. М. Киров исемендәге Макеевский металлургия заводы директоры.

1940–1941 йылдарҙа — СССР дәүләт контроле халыҡ комиссары урынбаҫары. 1941—1942 йылдарҙа — СССР боеприпастары халыҡ комиссарының 1-се урынбаҫары. 1941 йылда — һуғыш припастары һәм башҡа хәрби техника етештергән заводтарҙы күсереү буйынса СССР оборона Дәүләт комитеты вәкиле. 1942 йылдан — СССР боеприпастар халыҡ комиссариатының 179-сы комбинат директоры. 1943 йылда — СССР-ҙың көньяҡ райондарында боеприпастар етештергән заводтарҙы тергеҙеү буйынса СССР Дәүләт оборона комитеты вәкиле.

Һуңынан СССР ауыр индустрия предприятиелары төҙөлөшө министры урынбаҫары булып эшләй. 1951—1953 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы дәүләт матди резервтар Баш идаралығы начальнигы.

1957 йылдың май айы–1960 йыл — Запорожье иҡтисади административ районы халыҡ хужалығы советы рәйесе.

1965–1973 йылдарҙа — халыҡ хужалығын матди-техник тәьмин итеү буйынса СССР Министрҙар Советы Дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.

Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Исеме
* инженер-артиллерия хеҙмәтенең генерал-майоры (18.11.1944)

## Наградалары
* ике Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы Ордены
* 2-се дәрәжә Кутузов ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 05.08.1944; 27.11.1956)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар

## Һылтанмалар
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
Согласие урамы (Дондағы Ростов)

**Согласие урамы** — Дондағы Ростовтың үҙәк урамы. Т-рәүешле формалағы ике яҡлы урам, оҙонлоғо һәм киңлеге ҙур түгел, көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөнөң рельефы һәм траекторияһы ҡатмарлы. Көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлештә Сиверс проспектында башлана һәм Халтуринский тыҡрығында тамамлана. Урамдың бәләкәй өлөшө көньяҡ-төньяҡ йүнәлештә һәм Согласие урамының төп өлөшөн Пушкин урамы менән тоташтыра.

## Тарихы
XIX быуатта урам урынында Генераль йырын була, уның буйлап исемһеҙ йылға аға, ул сүплек һәм һыу ағыҙа торған канал итеп, һуңғараҡ — тик һыу ағыҙа торған канал итеп ҡулланыла. Генераль йырын, үҙ сиратында, баҡсалар араһында, Загородная (һуңыраҡ — Баҡса, хәҙер — Оло Баҡса) һәм Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында урынлашҡан.

Ул саҡта Баҡса урамы (Оло Баҡса) һәм Тимерсе (Пушкин) урамы, уларҙы киҫеп үтеүсе Никольский (Халтуринский) һәм Доломановский тыҡрыҡтары квадратында Согласие урамы һәм Братский тыҡрығы булмай, ә бер туғандар Войцеховскийҙар баҡсаһы булған. Туғандар араһындағы килешеү буйынса, уларҙың биләмәһенә килеп терәлеп өҙөлгән өсөнсө тыҡрыҡты, баҡса аша Тимерсе урамына тиклем һуҙырға булалар. Оҙайтылған тыҡрыҡты Туғандар тыҡрығы тип атайҙар, ә яңынан һуҙылған урамды — Согласие урамы тип атайҙар. 1879 йылда ҡала Думаһы туғандарҙың тәҡдиме менән килешә.

Хәҙерге күренештә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән Согласие урамы Генераль йырынды ябыу тураһында ҡарар ҡабул иткән (1886—1892 йылдарҙа эшләнә), 1862—1869 һәм 1884—1889 йылдарҙа ҡала менән идара иткән ҡала башлығы М. А. Байковҡа бурыслы.

## Хәҙерге торошо
Согласие урамы — ҡаланың үҙәк өлөшөнөң йәмәғәт-торлаҡ, производство һәм эшлекле фондтары менән совет осоро төҙөлөшө. Урам башында Ростов «РИКОС» нефть-май тәжрибә заводы урынлашҡан.
Согласие урамы буйынса 23-сө йортта Дондағы Ростовтың Ленин районы күп функциялы үҙәге асылған.

Көслө ҡойма ямғырҙар осоронда Согласие урамының Халтуринский һәм Доломановский тыҡрыҡтары менән киҫелешендә ҡайһы бер йорттар һәм улар менән йәнәш ҡуйылған автомобилдәр һыу аҫтында ҡала.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Генераль йырын буйлап аҡҡан исемһеҙ йылғаны хәҙер XIX быуат аҙағында төҙөлгән, Согласие урамы буйлап һәм аҫтынан үткән Генераль ҡойма ямғырҙар коллекторы алмаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дондағы Ростов
Паункюла һыуһаҡлағысы

**Паункюла һыуһаҡлағысы** () — Эстонияла Пирита йылғаһында һыуһаҡлағыс. 1960 йылда төҙөлгән. Паункюла һыуһаҡлағысы Юлемисте күле менән каналды тоташтырған. Таллин ҡалаһындағы һыу менән тәьмин итеү.

Иң тәрән урыны 8,7 м. Уртаса тәрәнлеге 3,4 м. Һыуһаҡлағыста бер нисә утрауҙар бар. Дөйөм майҙаны 447,2 га (415,8 га — һыу өҫтө майҙаны һәм 31,4 га — утрауҙар майҙаны).

## Иҫкәрмәләр
Оло Несветай

**Оло Несветай** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге йылға, Тоҙло йылғаһының ҡушылдығы (Дон бассейнына ҡарай). Оҙонлоғо 71 км (Тоҙло йылғаһына ҡараған йылғалар араһында оҙонлоғо буйынса өсөнсө урында (Грушевка (90 км) һәм Кадамовка (80 км) торған йылға, бассейн майҙаны 966 км². Иң ҙур һул ҡушылдығы — Кесе Несветай йылғаһы. Бик бормаланып ағыусы йылға. Был йылғала быуа төҙөлгән.

Йылға системаһы: **Оло Несветай** → Тоҙло → Аҡсай → Дон.

## Ағым
Йылға Донецк һыртының көньяҡ битләүендә, Ростов өлкәһенең Красносулин районы Петровка утарынан төньяҡта, башлана. Башланған урынындағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 220 м . Тәүҙә көньяҡҡа табан аға, ҡала тибындағы Самбек ҡасабаһынан һуң көньяҡ-көнбайышҡа табан йүнәлә. Артабан Болдыревка утары янында уң яҡтан Керету йылғаһын ҡабул итә. Һуңынан Поповка утарынан һуң көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Гребцово утарынан һуң йылға һул ҡушылдығын Кесе Несветайҙы ҡабул итә. Тоҙло йылғаһы тамағынан 44 км һул яҡтан, Ростов өлкәһе Аҡсай районы Камышеваха утарынан төньяҡтараҡ, Тоҙло йылғаһына ҡоя. Йылға дала тигеҙлеге буйлап аға. Инештең бейеклеге — диңгеҙ имәленән 220 м.|10|03|2017.

Йылға Ростов өлкәһенең Красносулин, Родионово-Несветай, Аҡсай районы территориялары һәм шулай уҡ Новошахтинск ҡала округы биләмәһе территорияһында аға.

## Һыу режимы
Бик аҙ һыулы йылға, ағышы яй, ҡоро йылдарҙа йәй кибә. Ер аҫты һыуҙары менән туҡлана, түбәнге ағымында ағымы бүленеп тороп аға.

## Хайуандар донъяһы
Йылғала суртан, алабуға, тарань һәм красноперка балыҡтары бар.

## Тарих
Йылға Дон казактары ерҙәрен 1822—32 йылдарҙа төҙөлгән статистик тасуирламалауҙа телгә алына:
б.) Аҡсай йылғаһына ҡойоусы йылғалар: уң яҡтан: 2) Тоҙло. Уның һул яғында ҡойоусы:**Оло Несветай**, үҙенә Бургуста һәм Кесе Несветай йылғалары һыуын ҡабул итә.


## Бассейны
* **Оло Несветай**
** Собачья йырыны— (һул)
*** Букин йырыны — (уң)
** Камышеваха йырыны — (һул)
** Керета — (уң)
*** Кесе Имән йырыны — (уң
** Тоҙло йырыны— (һул)
** Цингута йырыны — (уң)
** Дудиков йырыны — (һул)
** Кесе Несветай— (һул)
*** Тоҙло йырыны— (уң)
*** Бугровый — (һул)
*** Ташлы йырыны — (һул)
*** Джельмента — (уң)
** Кирбитов йырыны— (уң)

## Тораҡ пункттар
* Петровский утары
* Шәхси Хеҙмәт утары
* Шахтенка утары
* **Самбек** (Новошахтинск) ҡасабаһы
* Болдыревка утары
* Дарьевка утары
* Новотроицк утары
* Поповка утары
* Павленок утары
* **Родионово-Несветайский биҫтәһе**
* Кутейниковый биҫтәһе
* Гребцовый утары
* Валовый утары
* Горизонт утары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ростов өлкәһе йылғалары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Природа Ростовской области» — К. З. Яцута, глава Притоки Дона

## Һылтанмалар
* Оло Несветай йылғаһы — дәүләт һыу реестры мәғлүмәте
Раздор тау биттәре

**Раздор тау биттәре** — (Ростов өлкәһе хөкүмәте 349-сы ҡарарына ярашлы (15.05.2014) комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районында урынлашҡан. 2006 йылдың 19 октябрендә булдырылған. Тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм ағартыу әһәмиәтенә эйә.

## Тасуирлама
Раздор тау биттәре комплекслы тәбиғәт һәйкәле Дон йылғаһының бейек һикәлтәле ярында тора. Унда төрлө үләндәр, бөртөклө-ҡылғанлы үҫемлектәр, байраслы урмандар менән ҡаплаулы йырындар яр биттәренә инеп тора. Үҫемлектәр япмаһы типик дала үҫемлектәр берләшмәһе булған тәбиғәт ҡомартҡыһы. Раздор тау биттәре тәбиғәт һәйкәле төрлө дала төрө үҫемлектәренең һәм хайуандарының йәшәү урындары булып тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән. Тәбиғәт һәйкәленең тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм ағартыу эштәре алып барыуға йоғонтоһо бик ҙур.

Раздор тау биттәре ике бер-береһенә яҡын урынлашҡан участканан тора:
* Беренсе участка Раздорская станицаһы менән автомобиль юлдары араһында, Раздорская станицаһының ситендә көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған.
* Икенсе участка Коныгин утарынан төньяҡтараҡ тора. Ул Коныгин утарынан көньяҡтан грунт юл менән, арыраҡ Дубрава утары менән сикләнгән. Көнсығыштан участок Сухой Донец йылғаһы менән сикләнгән, көнбайыш һәм төньяҡ сиктәре Ольховский утары янында һәм ул утарҙан Мелиховская станицаһына табан барған автомобиль юлы янында тора.
Тәбиғәт һәйкәленең майҙаны ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1780,0 га, икенселәре буйынса — 1267,0 гектарға яҡын.

## Һылтанмалар
* Природа Донского края
* Раздорские склоны
* Раздорские склоны
Хороли йырыны

** Хороли йырыны** — тәбиғәт ҡомартҡыһы (Ростов өлкәһе Закондар сығарыу Йыйылышы 46-сы ҡарары, 15.08.95 йыл). Ростов өлкәһе Зерноград районында урынлашҡан.

## Тасуирлама

«Хороли» йырыны Ростов өлкәһе Зерноград районында урынлашҡан. Ростов өлкәһе Закондар сығарыу Йыйылышы 46-сы ҡарарына ярашлы 15.08.95 йылда айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерелгән. 1995 йылдың 7 авгусында Хороли тәбиғәт паркын заказник режимлы итеп төҙөйҙәр. Һәйкәл майҙаны яҡынса 500 га тәшкил итә, уның территорияһында Зерноград һәм Новокузнецовка ауылы урынлашҡан.

Тәбиғәт һәйкәле АООТ "Учхоз Зерновое " ерҙәре сиктәренән алып (9-сы көтөү гурты участкаһынан башлап) төньяҡҡа табан ТПХ «Маныч» ерҙәре сиктәренә тиклем һуҙылған.

Болон-дала үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөн тәбиғәт ҡомартҡыһы үҙ эсенә ала. Урындағы флорала шул ерҙә таралған ареал үҫемлектәре осрай. Уларға етен, тамырлы яран һәм башҡа һаҡлауҙы талап иткән һирәк осраусы үҫемлектәр төрө инә: сармат бельвалийы, иҙел майкараганы, матур ҡылған һ.б.

Хороли йырынында күп дала хайуандарының ғүмерен һаҡлау һәм уларҙың йәшәүе өсөн оптималь шарттар булдырылған. Ҙур булмаған майҙанды биләгән болондарҙа төрлө хайуандар осрай. Шул уҡ ваҡытта антропоген факторҙар уларға хәүеф менән янай. Тәбиғәт ҡомартҡыһы бар яҡтан да һөрөнтө ерҙәр менән һәм юлдар менән сиктәш. Бындай шарттар тәбиғәт ҡомартҡыһында йәшәгән хайуандар өсөн хәүефле һәм хайуандарҙың төрлөлөгөн кәметеү ҡурҡынысы менән янай. Тәбиғәт һәйкәле ағартыу, тәбиғәтте һаҡлау һәм ғилми эштәр алып барыу эһәмиәтенә эйә.

## Һылтанмалар
* Природные памятники Ростовской области
* ОПИСАНИЕ ГРАНИЦ ПАМЯТНИКА ПРИРОДЫ «ХОРОЛИ» ЗЕРНОГРАДСКОГО РАЙОНА

## Иҫкәрмәләр
Ләләләр ярымутрауы

**Ләләләр ярымутрауы** — иҫтәлекле урын, Ростов өлкәһе Орел ҡасабаһында, Маныч йылғаһы үҙәне территорияһында урынлашҡан. Апрелдең икенсе яртыһында ләләләр күпләп сәскә атҡан ваҡыт.

## Тарих

Маныч йылғаһы үҙәнендә йыл һайын апрелдең икенсе яртыһында күпләп ләлә сәскә ата, улар араһында Геснер һәм Биберштейн ләләһе, ҡыҙыл Шренка тюльпаны, ике төҫлө аҡ тюльпан бар.
Ләлә сәскәләре ҙур майҙанда үҫә, уларҙы туристарға ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәре күрһәтә ала. Ләләләр ярымутрауы Маныч йылғаһы үҙәне туристик объекттарына ҡарай.

Ҡурсаулыҡ территорияһында ял итеү урындары яһау тыйылған, шуға күрә ҡала халҡы 1911—1960 йылдарҙа нигеҙ һалынған урындағы быуа янында ял итә. Ләлә сәскәләре һөрөлмәгән дала участкаларында үҫә. Ләлә сәскәләренең бөтөүгә табан барыу тенденцияһы бында күҙәтелмәй. Ләләнән тыш йылға үҙәнендә ирис, ҡылған, әрем, донник, татарник, кермек үләндәрен күрергә мөмөкин.

Ростов өлкәһенең Орел районында «Воспетая степь» фестивале 2012 йылдан алып үткәрелеп тора. Был сара дала тәбиғәте менән ҡыҙыҡһыныусылар мәнфәғәтендә уҙғарыла. 2015 йылда фестивалгә яҡынса 3 мең ярым кеше килгән. Ундағы туристарҙың сәскә атҡан ләлә сәскәләрен ҡарарға барлыҡ мөмкинселектәре лә булған.

## Иҫкәрмәләр
Красноармейская урамы (Дондағы Ростов)

**Красноармейская урамы** — Дондағы Ростовтың төп урамдарының береһе.

## Тарихы
Ҡала үҙәгендә урынлашҡан, уның иң боронғо урамдарының береһе булып тора. Элек Скобелев урамы тип аталған (урыҫ генералы Скобелев хөрмәтенә).

Урам Сиверс проспектынан башлана һәм Театр проспектына тиклем Оло Баҡса урамына параллель рәүештә үтә. Урам тура. Дондағы Ростовтың бик күп урамдарын һәм тыҡрыҡтарын киҫеп үтә, улар араһында Буденный, Ворошилов һәм Киров проспекттары, Халтурин, Семашко, Гәзит тыҡрыҡтары һәм башҡалар.

Красноармейская урамы Дондағы Ростовтың иң тығын урамдарының береһе булып тора, сөнки уның буйынса Шолохов проспектынан килеүсе күп кенә ҡала-ара автобус маршруттары үтә, Красноармейская урамы башланған Сиверс проспектында ҡаланың тимер юл һәм автобус вокзалдары урынлашҡан.

## Урамда урынлашҡандар
* Элекке Ростов йәмиғ мәсете
* Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы
* «Ростов» ҡунаҡханаһы
* Күҙ ауырыуҙары клиникаһы бинаһы
* 1-се пионерҙар слеты исемендәге сквер
* Сауҙа үҙәктәре селтәре һәм банктар офистары

## Фотогалерея


Файл:Ростов-на-Дону, улица Красноармейская, 33(1).jpg|СССР-ҙың 50 йыллығы мозаик панноһы
Файл:Здание среднего механико-технического училища.JPG|Механика-техник училище бинаһы
Файл:Городские казармы.JPG|Ҡала казармаһы бинаһы 
Файл:Доходный дом Л.Е. Панченко 1890 г.JPG|Л. Е. Панченконың килем йорто


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Красноармейская улица на карте г. Ростов на Дону (панорамы)
* СТАРЫЕ НАЗВАНИЯ ОСНОВНЫХ УЛИЦ, ПРОСПЕКТОВ И ПЕРЕУЛКОВ РОСТОВА 
* ИСТОРИЧЕСКАЯ ЗАПИСКА О ГОРОДЕ РОСТОВЕ-НА-ДОНУ (1870—1886)
Максим Горький урамы (Дондағы Ростов)

**Максим Горький урамы** — Дондағы Ростовтың үҙәк өлөшөндәге урам. Уның башы Сиверс проспекты һәм Доломановский тыҡрығы араһында ята. Урам көнбайыштан көнсығышҡа Ченцов урамына тиклем һуҙыла. Пролетар яҙыусы Алексей Максимович Горький хөрмәтенә аталған, ул Дондағы Ростов ҡалаһына өс тапҡыр килгән. 1938 йылдың 28 мартында шуның иҫтәлегенә Яр буйы урамында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған: «Бында Дондағы Ростов порты биләмәһендә 1891 йылдың йәйендә йөк ташыусы булып бөйөк пролетар яҙыусыһы Максим Горький (Пешков Алексей Максимович, 1868—1936) эшләй».

## Тарихы
Урамдың тәүге исеме — Сенная. Башта ул ҡаланың төньяғында һуңғы урам була — ҡала сите, аулаҡ урын, бында күрше урамдарҙа урынлашҡан уҡыу йорттарына яҡын ҡаланың бөтә фәхешханалары тупланған була.
* 1885 йылда — исеме Тургенев урамы тип алмаштырыла. Әммә ҡала халҡы быны кире ҡабул итә.
* 1895 йыл — элекке исеме кире ҡайтарыла.
* 1913 йыл — Романовтар батша йортоноң 300-йыллығы менән бәйле, Романов урамы тип үҙгәртелә.
* 1917 йылда — Сенная исеме яңынан тергеҙелә.
* 1936 йыл — урам үҙенең әлеге исемен ала.

## Хәҙерге торошо
Максим Горький — машиналар юлы тар булған киң урам, сөнки унда тротуарҙар киң һәм унда трамвай юлдары урынлашҡан. Урамда күп белем биреү учреждениелары урынлашҡан: Көньяҡ Федераль университеттың идара итеү һәм хоҡуҡ институты, Хәҙерге гуманитар академияның Ростов филиалы, Ростов дәүләт иҡтисад университеты, Ростов дәүләт иҡтисад университетының колледжы, Дондағы Ростов төҙөлөш колледжы, Ростов дәүләт юл бәйләнеше университеты техникумы.
Шулай уҡ, урамда Дондағы Ростовтың иң боронғо производство биналарының береһе — Дон тәмәкеһе фабрикаһы бинаһы урынлашҡан.

## Урам төҙөкләндерелә
2012 йылда урамды глобаль реконструкциялау башлана һәм ул бөгөн дә дауам итә. Еңел автотранспорт өсөн трамвай юлдарын үтеү юлы төҙөү һәм машиналар йөрөй торған юлды киңәйтеү аша, дүрт һыҙатлы ике яҡлы хәрәкәт булдырыла. Был реконструкцияның маҡсаты Красноармейская һәм Пушкин урамдарында, шулай уҡ Оло Баҡса урамында автомобилдәр ағымы көсөргәнешлелеген кәметеү.

Баштағы план буйынса реконструкция Сиверс проспектынан башланырға тейеш була. Эштәр 956 миллион һумлыҡ тип баһалана. Әммә 2014 йыл башында, киреһенсә, урамдың урта өлөшө реконструкциялана (Буденный проспектынан юғары), ә уның башында эш башланды ғына әле.

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар

**Таҡ яғында:**
* № 88 — элекке сауҙа мәктәбе бинаһы.
* № 108/82 — 49-сы мәктәп
Йоп яғында:
* № 115 — 36-сы гимназия


File:Бизнес-центр, ул. Максима Горького, Ростов-на-Дону.jpg|Бизнес-үҙәк
File:Ростовский водоканал, Ростов-на-Дону.jpg|Ростов һыу каналы
File:Дом на улице Горького.JPG|«Профессор йорто», д. 82/31


## Иҫкәрмәләр
Истомина Авдотья Ильинична

**Истомина Авдотья Ильинична** (6 ғинуар 1799 йыл — 26 июнь 1848 йыл) — Санкт-Петербург балетының легендар бейеүсеһе.

## Биографияһы
Авдо́тья (Евдоки́я) Ильи́нична Исто́мина 1799 йылдың 6 ғинуарында Санкт-Петербургта тыуған. 1816 йылда 
Петербург театр училищеһын тамамлай һәм урындағы Ҙур театр сәхнәһендә сығыш яһай башлай. Тиҙҙән ул балет труппаһының төп бейеүсеһенә әйләнә. 

Авдотья Истомина — атаҡлы балетмейстер *Шарль-Луи Дидлоның* талантлы уҡыусыларының береһе. Александр Сергеевич Пушкин үҙенең киң билдәле «Евгений Онегин» романында нәҡ уны һүрәтләй. Шарль-Луи Дидло үҙе ижад итеп, 1818 йылда сәхнәгә ҡуйған «Зефир һәм Флора», шулай уҡ ошо йылдағы «Африка арыҫланы» («Африканский лев») балет спектаклдәрендә бейеүсе ҙур уңыштарға өлгәшә. 1820 йылда сәхнәләштерелгән «Калиф Багдадский», «Евтимий һәм Евхариса», «Роланд һәм Моргана», «Лиза һәм Колен», унан һуңыраҡ ҡуйылған «Лелия Нарбонская» һәм башҡа балеттарҙағы сығыштарынан һуң да Авдотья Истоминаны тамашасы оҙайлы һәм ҡайнар алҡыштарға күмә. 

Ҡай бер ваҡыттарҙа Авдотья Истомина шулай уҡ комедия жанры булған водевилдәрҙә, телмәрле ролдәрҙә лә уйнай.   Бейеүсе янында һәр саҡ уның таланты һәм матурлығына, сәхнә ижадына ғашиҡтар өйкөлөшөп йөрөй. Ул заман йәш егеттәр араһында Авдотья Истомина арҡаһында дуэлдәр берәү генә булмай, уларҙың ҡайһы берҙәре хатта фажиғәле тамамлана (ҡара —:ru:Четверная дуэль).

Балеттан киткәндән һуң ғына, бары тик 1840-сы йылдарҙа, Авдотья Истомина драма актёры П. С. Экунинға кейәүгә сыға.

Талантлы бейеүсе 1848 йылдың 26 июнендә ваба (холера) сиренән вафат була. 

Авдотья Истомина Санкт-Петербургтың хәҙерге Ҡыҙыл гвардия районында урынлашҡан Оло Охта зыяратында (:ru:Большеохтинское кладбище) ерләнгән.


File:Avdotya Istomina.JPG|Авдотья Истомина.1815 йыл. Рәсем Пушкин исемендәге сәнғәт музейында һаҡлана.
File:Avdotya Istomina by Riesener.jpg|Авдотья Истомина. 1820 йыл. Авторы Анри-Франсуа Ризенер. 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Авдотья Ильинична Истомина 
*
Албания Фәндәр академияһы

**Албания Фәндәр академияһы** () — Албанияның иң мөһим ғилми учреждение. Академия составында 28 мөхбир ағзаһы,, 11 ағза-корреспонденты һәм 26 хөрмәт ағзаһы бар. 

Ике отделение:
* Албанистика һәм социаль фәндәр отделениеһы;
* Тәбиғәт һәм техник фәндәр отделениеһы.

Академияла составында подразделениялар бар:
* технолог һәм инновацион үҫеше бүлеге;
* тышҡы һәм йәмәғәт бәйләнештәребүлеге;
* китапхана;
* баҫма бүлеге.

Албания Фәндәр академияһының китапханаһы — иң ҙур ғилми китапханаһы илдә (8,12 млн том). 1975 йылда нигеҙ һалынған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми веб-сайты
Дрина күпере

**«Дрина күпере»** () — Югославия яҙыусыһы Андрич Иво романы. Автор Белградта йәшәгән ваҡытта, Икенсе донъя һуғышы заманында яҙылған, беренсе тапҡыр 1945 йылда баҫылып сыға. 1961 йылда автор Иво Андрич романы өсөн әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ була.

## Романдың йөкмәткеһе
Романдың үҙәк образы, бөтә әҫәр өсөн баш булып торған — Вишеград ҡалаһындағы Дрина йылғаһы аша күпер. Ул хәҙер Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның бер өлөшө булып тора. 1571 йылда күпер Махмед паша Соколович бойороғо буйынса төҙөлгән.

Романда яҡынса дүрт быуатты — ҡала биләмәләре уның составына ингән Ғосман империяһының сәскә атҡан осоронан башлап, XX быуат башына тиклем, 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланыуға сәбәпсе булған Сараево үлтерешенә тиклемге арауыҡты үҙ эсенә алған тарихи осор һүрәтләнгән.

Романда автор төбәк тарихының ысын булған ваҡиғаларын, Вишеград биләмәһендә һәм бөтә Балҡан ярымутрауында барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле, күп милләтле берләшмәнең традицияларын һәм көнкүрешен дөрөҫлөк менән һүрәтләп кенә ҡалмай, хикәйәләү был үҙенсәлекле мөхиттә тыуған риүәйәттәр, легендалар, мифтар һәм әкиәттәр менән үрелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мост на Дрине 
* Официальный сайт фонда Иво Андрича — история написания романа, краткое содержание.
Аҫылғужа Бакиров

**Аҫылғужа Бакиров** (*Аҫылғужа Әбүбәкиров*; 1785—1848) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 4-се Башҡорт атлы полкының полк командиры поход старшинаһы, подпоручик (1813).

## Биографияһы

Аҫылғужа Бакиров (Әбүбәкиров) 1785 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе Дыуанай улусы Ҡаракөсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Үрнәк ауылы) тыуған.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан *4-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, был полк составында Аҫылғужа Бакиров поход старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың 25 июлендә полк Түбәнге Новгородҡа йүнәлә, артабан Полоцк яғына юл тота һәм унда 16 октябрҙә барып етә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша.

1813 йылда 4-се Башҡорт атлы полкы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың 10 авгусында подпоручик званиеһын ала.

1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1813 йылдың 27 декабрендә Аҫылғужа Бакиров III дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

1813 йылдың декабрендә 4-се Башҡорт атлы полкы Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә һәм уның составында Аҫылғужа Бакиров Парижға ҡәҙәр барып етә. 1814 йылдың февраленән 4-се Башҡорт атлы полкының штабы Минск ҡалаһында була, шул уҡ йылдың ноябрендә полк туған яғына юл тота.

Туған яғына ҡайтҡас, 12-се башҡорт кантонының 14-се йортоноң старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1823 йылдың 28 ғинуарында улдары Мөхәмәтгәрәй һәм Шаһингәрәй менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була.

## Награды
* III дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры (27 декабрь 1813 йыл).

## Хәтер
* 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Үрнәк ауылында уға мемориаль таҡтаташ асыла.
* 2014 йылда Силәбе ҡалаһының «Электрометаллург» баҡсаһында уға мемориаль таҡтаташ асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
## Һылтанмалар
* Асылгужа Бакиров и его 4-й Башкирский полк (докум. фильм С. Хамидуллина
Ибраһим Биксурин

**Ибраһим Биксурин** (1770—?) — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.

## Биографияһы

Ибраһим Биксурин 1770 йылда Ырымбур губернаһы Бүләр улусы Иркәнәш ауылында (хәҙерге Татарстан Республикаһы Минзәлә районы Иҫке Иркәнәш ауылында) тыуған.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан *5-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, полк командиры итеп Ибраһим Биксурин тәғәйенләнә. 1812 йылдың 7 майында император Александр I тарафынан уға ғәскәри зауряд-старшинаһы званиеһы бирелә.

1812 йылдың 29 августта полк Түбәнге Новгородҡа килә, артабан Витебск яғына йүнәлә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша. Һуңыраҡ Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша.

1812 йылдың аҙағынан ғәскәри зауряд-старшина Ибраһим Биксурин етәкселегендәге 5-се Башҡорт атлы полкының сотняһы инфантериянан генерал М. Б. Барклай де Толлиның штабы ҡарамағында хеҙмәт итә. 1813 йылда 5-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Бында 4 һәм 6 октябрендәге алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ибраһим Биксурин III дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1813 йылдың 4 октябрендә подпоручик званиеһын ала.

1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.

1814 йылдың мартында 5-се Башҡорт атлы полкы командаһы Парижға ҡәҙәр барып етә.

12-се башҡорт кантонының 13 класслы дистанция начальнигы булып хеҙмәт итә.

1834 йылдың 9 ғинуарында 4 ҡатыны, 5 ҡыҙы, 4 улы һәм ейән-ейәнсәрҙәре менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була.

## Бүләктәре
* III дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры (13 ғинуар 1814 йыл).
* IV дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры (3 ноябрь 1828 йыл)
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Хлебная (Игенле) йырыны

** йырыны** — урындағы әһәмиәткә эйә, заказник режимлы, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы.  йырыны Урта Егорлык йылғаһының һул ярында, Сальск ҡалаһынан төньяҡтараҡ
Ростов өлкәһе Сальск районында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Йырында нигеҙҙә ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ә битләүҙәрендә типчак-ҡылғанлы дала участкалары бар. Был биләмәләр төрлө дала флораһы һәм фаунаһы төрҙәренән тора. Был урын әүҙем рәүештә Сальск ҡалаһы йәш натуралистар станцияһына йөрөгән мәктәп уҡыусылары тарафынан өйрәнелә. Улар тәбиғәт үҙгәрештәрен күҙәтеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ был территория Ростов дәүләт университетының зоология кафедраһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан өйрәнелә. Тикшереүҙәр барышында йырында йәшәүсе бер нисә төркөм бөжәктәр табылған, уларҙың иҫәбе һәм таралышы күҙәтелгән. Игенле йырыны 1978 йылда айырыуса һаҡланыусы тәәбиғәт территорияһы тип һанала башлай. Бер мәғлүмәттәр буйынса, уның дөйөм майҙаны — 60 гектар, башҡалары буйынса — 48 гектар. Төбәк әһәмиәтендәге эшләүсе комплекслы тәбиғәт һәйкәле булып тора.

Игенле йырыны Сальск һәм Пролетарск ҡалалары юлының көньяғы менән сикләшә. Йырындың өҫкө өлөшөнөң оҙонлоғо 3375 метр, киңлеге 180 метр , ә автомобиль юлы янындағы киңлеге 250 метр .

Игенле йырынында далала ғына үҫә торған үҫемлектәр — эфемероидтар бар. Улар Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Был Геснер һәм Биберштейн ләләһе. Бында ваҡ кимереүселәр һәм умыртҡаһыҙҙар: сарапет чернотелкаһы, ялан скакуны, дала иңкеше, дала ялҡауы, дала сколияһы, тиреҫ ҡуңғыҙҙары — бар.

## Иҫкәрмәләр