open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биктәр (һырт)

**Биктәр** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

## Урынлашҡан урыны
Ишембай районы буйлап Ерекле йылғаһы башынан Рәүҙәк йылғаһы тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 17 км, киңлеге 6 км, абс. бейеклеге 677 м. Һыртта көнсығышта ҡапыл өҙөлгән ҡая һымаҡ 6 түбә асыҡ айырылып тора. Рельефы ҡатмарлы, битләүҙәре уйһыулыҡтар, диам. яҡынса 400 м еткән тау араһы соҡорҙары менән йырғыланған. Венд ҡомташы, алевролиты, аргиллиты һәм конгломератынан, көнбайыш битләүҙәре девон эзбизташы һәм ҡомташынан тора. Битләүҙәрендә үрге ағымда ер аҫты аҡмаһы булған Рәүҙәк, Упай, Ерекле (Егән й. басс.) йй. башлана.

Ландшафы йыла, саған, имән ҡатыш йүкә урмандарынан тора. Көнбайыш битләүҙәрен уҫаҡ-ҡайын урмандары, үрге битләүҙәрен йәйелеп үҫкән имән урмандары биләй.
## Әҙәбиәт
* Биктарь. Ишимбайская энциклопедия.-Уфа:«Башкирская энциклопедия»,2015.111 б.— ISBN 978-5-88185-205-4
## Һылтанмалар
Биләғош (һырт)

**Биләғош** — Рәсәй,  Башҡортостан, (Көньяҡ) Уралдағы һырт.

Белорет районында Рәүәт йылғаһы (Инйәр й. басс.) тамағынан Төлмәй йылғаһы киңлек ағышына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

## Тәбиғәте
Оҙонлоғо 26 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге яҡынса 2 км, үҙәк өлөшөнөкө — 6 км, төньяҡ өлөшөнөкө — 3 км, абсолют бейеклеге 934 м. 3 түбәһе асыҡ күренә. Рельефы ныҡ йырғыланған.

Көнбайыш битләүҙәре текә, урыны менән йылға үҙәндәренә тиклем төшә; көнсығышы — батынҡы, итәге һөҙәк, 20‑гә яҡын юғалыусы йылғалар (Рәүәт йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана. Һырттың көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә күп таш ишелмәләре осрай, ҡаялы һикәлтәләр юҡ. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, конгломераттарынан, алевролиттарынан һәм аргиллиттарынан тора. Ландшафтары ныҡ айырымланған: аҡһыл һоро урман тупрағында киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урмандар, һоро урман тупрағында киң һәм ваҡ япраҡлы урмандар, йоҡа ҡатламлы ташлы тупраҡта ҡоро болондар (көнсығыш битләүҙәрендә) һәм бейек үләнле тау болондары таралған. Һырт Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

Бәләғош һыртының көнбайышын тәбиғи урмандар - ҡарағай, киң япраҡлы ағастар, киң болондар биләй 

## Тарихынан
Ошо тау буйына урынлашҡан, унан исемен алған Бәләғош - башлыса урмансылар ауылы булған.Тау урмандар менән ҡапланған, утынға ғына түгел, төҙөлөшкә, мебелгә  тотонорлоҡ ағастар үҫә.

"1954 йылға тиклем 14 ауыл — Инйәр, Ҡаҙмаш, Рәмәште, Мәнәү, Рәүәт, Түбәнге Төлмәй, Ноҡат, Бәләғош, Берештамаҡ, Асы, Соран, Ҡалашты, Кәртәле, Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә".

## Этимологияһы

Тауҙың атамаһы ике өлөштән тора - "бәлә" һәм "ҡош". Урындағы халыҡта фараздар төрлө. Урыҫ телендә ошондай аңлатма бирелә:
*Белягуш, хребет на правобережье Инзера к З от хребта Нары. Вторую часть названия гуш (в местном произношении гош) башкиры довольно часто связывают со словом кош — «птица», которое в сложных словах выступает и в форме гош (ср. байгош — «неясыть», карагош — «стервятник»). Первая часть названия обыкновенно остается без толкования, только в одном случае было сказано, что здесь скрыто слово бил — «поясница» и переводить надо «Птица с поясницей». Все это, конечно, очень походит на народную этимологию. Интересно совпадение основ в двух неясных оронимах — Белягуш и Белятур.*

Ырымбур өлкәһенның Һарыҡташ районында ла урыҫ телендә  тип йөрөтөлгән йылға бар. Ырымбур топонимдар белгесе *Б. А. Моисее*в "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында ошондай фекер әйтә:
.

*Борис Моисеев*, шулай итеп, был топонимды башҡорт теленән ингән *билән* һәм *ҡуш* һүҙҙәре менән бәйләй, йәғни, *ҡуш билән*. Ихтимал, был ысынбарлыҡҡа тап киләлер. Урындағы башҡорттар әйтелешендә атама "*Биләғош*" булып яңғырай. 

## Һылтанмалар
* 
## Иҫкәрмәләр
Ерекле

* Ерекле (Һаҙаҡ ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға.
* Ерекле (Оло Кинел ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға.
* Ерекле (Ҡыйҙыш ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
* Ерекле һыуһаҡлағысы — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге һыуһаҡлағыс.
* Ерекле (Шарлыҡ районы) — Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Путятино ауыл советы составындағы ауыл
* Ерекле ГЭС-ы — Ырымбур өлкәһе Яйыҡ йылғаһындағы гидроэлектростанция,
* Ерекле (ҡасаба) — Ырымбур өлкәһе (Рәсәй) Гай районы ҡасабаһы.
* Ерекле Шишмә — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Ерекле (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Ерекле (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Ерекле (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Ерекле (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Ерекле (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Ерекле ауыл Советы (Бишбүләк районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе
* Ерекле Шишмә— Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Ерекле — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ерек
Бәләтәр

**Бәләтәр**, *Бәләтүр* — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

## Урынлашҡан урыны
Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылынан төньяҡтараҡ Ағиҙел һәм Алағуян (Ағиҙел й. ҡушылдығы) йй. араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 20 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге — яҡынса 6 км, абс. бейеклеге 790 м (Серекәй тауы). Рельефы Алағуян һәм Бөһөндө (Ағиҙел й. ҡушылдығы) йй. үҙәндәре, биләндәр һәм сағылдар м‑н йырғыланған, урыны м‑н таш ишелмәләре күҙәтелә. Йылға селтәре ныҡ бөгөлләнә. Һырттың төньяғында йомро формалы түбәләр, көньяғында конус һымаҡ түбәләр айырылып тора, битләүҙәре текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, һәүерташтарынан тора.

Ландшафтары аҡһыл һоро тау-урман тупрағындағы ҡайын, ҡайын-ҡарағай һәм ҡайын-уҫаҡ-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт; ҙур майҙанды йүкә һәм имән урмандары биләй, ҡарағас урмандары осрай. Тау араһындағы уйпатлыҡтарҙа һаҙмат урындар бар, көньяҡ-көнбайышта — төрлө үләнле урман болондары.

## Һылтанмалар
Баштау (һырт)

**Баштау** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Урынлашҡан ере
Белорет районы буйлап Оло Әүжән һәм Ағиҙел йылғалары араһында Ҡараташ тауына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 40 км, үҙәк өлөшөндә киңлеге яҡынса 10 км, абс. бейеклеге 1271 м (Оло Бишитәк тауы). Көньяҡ, үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре айырыла. Көньяҡ өлөшө Кесе Әүжән йылғаһы (Оло Әүжән йылғаһы ҡушылдығы) кимәленән яҡынса 180 м бейеклектәге параллель тауҙар теҙеменән тора, уларҙа бейеклеге 1043 м (Катушка тауы) һәм 950 м еткән ҡая ҡалдыҡтары булған түбәләр бар.

## Рельефы
Тауҙар теҙеме араһындағы биләндә Кесе Әүжән һәм Ҡотҡор й (Ағиҙел й. ҡушылдыҡтары) башлана. Үҙәк өлөшө иң бейеге, уның күсәр өлөшө көнбайышҡа күскән, ҡаялы Оло Бишитәк һәм Ҡапҡаташ (1099 м) түбәләре айырылып тора. Битләүҙәре асимметриялы: текә көнбайыш битләүҙәренең итәктәре һөҙәк, һөҙәк көнсығыш битләүҙәренеке — текә. Таш өйкөмдәре осрай; түбәләр араһындағы биләндә Ҡотҡор йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ өлөшө тәпәш, бейеклеге яҡынса 900 м еткән киң арҡа рәүешендә, көнсығыш битләүҙәрҙә урыны менән асыҡ ҡаялы ерҙәр осрай. Урта рифейҙың машаҡ свитаһының кварцитлы ҡомташтары, конгломераттары, аргиллиттары, һелте һәм әсе составлы эффузивтарынан тора. Б. ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500 м тиклем бейеклектәге битләүҙәр аҡһыл һоро урман тупрағындағы ҡарағай ҡатыш икенсел ҡайын‑уҫаҡ урмандары, 500 м алып 900 м тиклем — ҡарағас ҡатыш ҡайын‑ҡарағай урмандары, 900 м юғары — 600 йәшлек ағастарҙан торған парк рәүешендәге ҡарағас урмандары менән ҡапланған.

## Составы
Һыртта машаҡ свитаһының  уртаса рифейҙары кварцит-ҡомлоҡтар, конгломератамдар, аргиллиттар, төп һәм әсе  эффузивтар .

## Топонимика
Башҡорт телендәге төп тигән һүҙгә синоним булып киләгән һүҙҙән алынған.

## Һылтанмалар
Бишитәк

**Бишитәк,** *Бешәтәк, Биштау,* () — тау түбәһе, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы Баштау һыртының иң юғары нөктәһе.

Белорет районы Исмаҡай ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 1271 м, оҙонлоғо яҡынса 1,2 км, киңлеге 0,8 км.

Рельефында денудация йөҙө билдәләнә, уның өҫтөнән 5—8 м бейеклектәге ҡая ҡалдыҡтары күтәрелә. Урта рифейҙың Машаҡ свитаһы тоҡомдарынан (базальт, ҡомташ,конгломерат һәм балсыҡлы һәүерташ) тора.

Ландшафтары ҡарағай-ҡайын һәм ҡайын-уҫаҡ, көнбайыш битләүендә ҡарағас урмандарынан ғибәрәт, унда тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965) булған 600 йәшлек ағастар һаҡланып ҡалған. Битләүҙәрендә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: себер патринияһы,шырт төклө еҙүлән, ябай телүлән һ.б.

## Этимологияһы
Тауҙың исеме уның төҙөлөшөнә бәйле — уның биш итәге бар. Урыҫ телендә ул үҙгәрә барып Шатак тигән трансформация алған.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы

## Иҫкәрмәләр
Алатау (һырт)

**Алатау** — тау һырты, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Ишембай һәм Белорет райондары буйлап Үрек йылғаһының үрге ағымынан Оло Шешәнәк йылға (Еҙем йылғаһы ҡушылдығы) тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо 40 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 4—5 км, көньяҡ өлөшөнөң — 2—3 км, абсолют бейеклеге 845 м. Алатау — Еҙем һәм Нөгөш йылғалары бассейны һыу айырғысы.

Ете яҫы түбәһе айырылып тора. Төп һырттан ваҡ йылғаларҙың һыу айырғысы булған күп һанлы ваҡ армыттар китә.

Рельефы асимметриялы: көнбайыш битләүҙәре текә, көнсығышы — һөҙәк. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтарынан тора.  Улар үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә яланғаслана.

Көнбайыш битләү итәктәрен төрлө үләнле урман аҡландары биләй. Өҫтәрәк икенсел ҡарағай-ҡайын урмандары үҫә. 

Улар 550 м бейеклектә ҡарағайлы киң япраҡлы (йүкә, урыны менән йыла, имән), түбәләрҙә киң япраҡлы урман менән алмашына. 

Көнсығыш битләүҙәрен ҡарағай, шулай уҡ ҡарағас ҡатыш ҡайын-уҫаҡ урмандары ҡаплаған. Һырт түбәләрендә каҙак артышы менән үҫемлектәрҙең таулы урман-дала төрө таралған.

18 быуаттың 2‑се яртыһынан алып урмандары Вознесенка (Ырғыҙлы) заводында файҙаланыла, был уларҙың төрҙәр составының үҙгәреүенә килтерә (ылыҫлы ағастар урынында икенсел уҫаҡ һәм ҡайын урмандары барлыҡҡа килә).
 
Кулгунино - panoramio (3).jpg |thumb|left|200px|Ҡолғона ауылы янында Алатау һырты
Көмөш шишмә.jpg|мини|Көмөш_шишмә
Алатауҙың көмөш һыулы шишмәһе.jpg|мини|Алатауҙың_көмөш_һыулы_шишмәһе


## Топонимика
Тау алыҫтан ала булараҡ күренеп тора. Шуға ла Алатау тип аталған.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashturist.ru/rout/mountains/marshruty.html
Аң (психология)

**Аң** — кешенең ысынбарлыҡты идеаль төшөнөү, белеү, фекер итеү һәләте; философия, психология һәм социологияның төп төшөнсәләренең береһе.

Аң шәхси һәм ижтимағи, кешеләр араһындағы барлыҡ мөнәсәбәттәрҙә сағылыш ала һәм сәйәси, хоҡуҡи, әхлаҡи, дини, ғилми һ.б. булараҡ билдәләнергә мөмкин. Урыҫ дини философтары (С. Н. Булгаков, В. С. Соловьёв, П. А. Флоренский һ.б.) аң Аллаһ тарафынан барлыҡҡа килтерелгән идеаль субстанция булараҡ ҡарала; материализм һәм позитивизмда (П. Л. Лавров, И. М. Сеченов, Н. Г. Чернышевский) — рефлекслы эшмәкәрлеккә нигеҙләнгән һәм мейе м‑н бәйле психик функция; диалектик материализмда (Н. И. Бухарин, В. И. Ленин һ.б.) — мейе функцияһы, объектив ысынбарлыҡтың сағылышы. Д. И. Дубровский һ.б. Аң кибернетика һәм юғары нервы эшмәкәрлегенең физиологияһы ысулдары ярҙамында ҡарай. Э. В. Ильенков кешенең ижтимағи‑практик эшмәкәрлегенең үҙенсәлекле продукты булараҡ аң идеаллеге концепцияһын тәҡдим итә, был психологтар Л. С. Выготский, П. Я. Гальперин, В. В. Давыдов, А. Н. Леонтьев хеҙмәттәрендә сағылыш таба.

Башҡортостанда аң проблемалары А. Й. Зарипов һәм Ф. С.Фәйзуллин (этник үҙаң), Ю. А. Калиев (мифол. А. һәм уның этномәҙәни статусы), Д. Г. Курачёв (дини үҙаң һәм конфессиональ мөнәсәбәттәр), С. М. Поздяева, И. В. Фролова (аң тибы булараҡ социаль утопия), В. К.Сәмиғуллин (хоҡуҡи аң) һ.б. хеҙмәттәрендә тикшеренеү предметы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы

**Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы** — Башҡортостан Республикаһы төбәк йәмәғәт ойошмаһы, сәйәси булмаған ижади берекмә.

## Тарихы
Ижади союз Өфөлә 1957 йылда ойошторола.

## Төп маҡсаттары һәм бурыстары
Һүҙ һәм матбуғат иркен тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү, журналистарҙың һөнәри кимәлен күтәреү, берекмә ағзаларының социаль‑хоҡуҡи һәм һөнәри мәнфәғәттәрен яҡлау. Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы журналистар съездарын, ижади осрашыуҙар, конкурстар ойоштора һәм үткәрә; йәш журналистарға һөнәри-ижади эштә ярҙам итә, иң яҡшы әҫәрҙәрҙе Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге, Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы һәм Халыҡ-ара журналистар союздары конфедерацияһының премияларына, шулай уҡ журналистарҙы маҡтаулы исемдәргә һәм дәүләт наградаларына тәҡдим итә.

## Юғары органы
Ижади берекмәнең юғары етәксе органы — съезд, ул биш йылға бер тапҡыр саҡырыла. Ойошманың башҡарма органы — рәйес етәкселегендәге идара. 

Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы структураһына түбәнге ойошмалар һәм район-ара ижади берекмәләр инә.

## Союз эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы Интернет-журналистика Хартияһын булдырған. Ижади берекмә йыл һайын «Башҡортостандың алтын ҡаурыйы», «Матбуғат йөҙө» республика конкурстарын, йәш журналистар фестивален үткәрә, бөтә ҡәләм оҫталары фестивале «Журфест» һәм «Пресса балы»н ойоштора.

2020 йылдың 15 февралендә Журналистар союзының сираттағы XXII съезы үтте, унда 110 кеше ҡатнашты. Пандемия арҡаһында съезд онлайн-форматта ойошторолдо. Ижади берекмәнең 2016—2020 йылдарҙағы эшмәкәрлеге тураһында отчёт менән идара рәйесе Артур Дәүләтбәков сығыш яһаны. Район баҫмалары вәкилдәре актуаль проблемалар күтәрҙе. Съезд «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире Вәдүт Исхаҡовты ижады берекмә рәйесе итеп һайланы.

## Рәйестәре
* Бүләков Динис Мөҙәрис улы 
* Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы 
* Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы 
* Сәлимов Марсель Шәйнур улы 
* Хажиев Ризван Закирхан улы
* Дәүләтбәков Артур Хәсән улы (2010—2020)
*  Исхаҡов Вәдүт Ғәйфулла улы (2020 йылдың декабренән).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Пентагон

**Пентаго́н** ( — «биш мөйөш») — АҠШ Оборона министрлығының төп штаб-квартираһы.

Бина Виргиния штатында, Вашингтон янында урынлашҡан.

Почта адресы: Арлингтон, Виргиния 22202, АҠШ.

Донъяла иң эре офис йорто. Майҙан — 604 000 м². Йортта 7754 тәҙрә. 26 000 кеше эшләй.

## Ҡыҙыҡлы факт
* Проект буйынса Пентагонда «аҡ» һәм «ҡара» кешеләр өсөн айырым бәҙрәфтәр һалынған. Быға сәбәпле йортта нормалар менән сағыштырғанда бәҙрәфтәр һаны ике тапҡырға күберәк.
«Аҡ» һәм «ҡара» кешеләр өсөн айырым бәҙрәфтәрғәтаҡталар 1943 Франклин Рузвельт ҡарары буйынса артабан куйманылар.

## 11 сентябрь террористик акт

2001 йылдын 11 сентябрендә, 9:37:46 сәғәттә Боинг 757-200 (American Airlines компанияһының 77-се рейсы) Пентагондын һул яғына бәрелде (АҠШ хәрби-диңгеҙ көстәре етәкселеғе кабинеттары).

## АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары
* Вашингтон Монументы
* Рашмор
* АҠШ-тың Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
* Герберт Гувер Билдинг
* Арлингтон милли зыяраты
* Капитолий
* Азатлыҡ статуяһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Лондон күҙе

**Лондон күҙе** () — Лондон ҡалаһында урынлашҡан атракцион. Бейеклеге — 135 метр.

## Иҫкәрмәләр
Колорадо

**Колорадо ** (, or ) – Америка Ҡушма Штаттары составында штат.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Янышев Фәнис Фәтих улы

**Янышев Фәнис Фәтих улы** (2 февраль 1950 йыл) — журналист, яҙыусы, хужалыҡ һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2010).

## Биографияһы
Фәнис Фәтих улы Янышев 1950 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ереклекүл ауылында тыуған. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.

1957—1961 йылдарҙа күрше Ҡолтай-Ҡаран, 1961—1966 йылдарҙа Боғҙан урта мәктәбендә уҡый.
1970—1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1981 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлап, агроном һөнәренә эйә була.
1973—1993 йылдарҙа райондың колхоз һәм совхоздарынды эшләй, республика гәзиттәренең, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының хәбәрсеһе була. 

1993—1996 йылдарҙа Силәбе ҡалаһында нәшер ителеүсе «Тыуған яҡ» (башҡорт телендә), «Дуслык» (татар телендә) өлкә гәзиттәре мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәби музейы директоры урынбаҫары, «Тамаша» журналының баш мөхәррире урынбаҫары вазифаларын башҡара.

2006 йылда Мәжит Ғафуриҙың Өфөләге мемориаль йорт-музейы директоры итеп тәғәйенләнә.

Хәҙерге ваҡытта Миәкә районы Туҡһанбай ауылындағы Мифтахетдин Аҡмулла музейы директоры.

## Ижады
Фәнис Янышев әҙәбиәткә журналистиканан килә. Тәүге мәҡәлә, очерктары республика гәзиттәрендә донъя күрә. Аҙаҡ көсөн хикәйә жанрында һынап ҡарай.

Әҙип фәнни-танып белеү, фантастик башҡорт балалар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыуға һәм уны фәнни-хужожестволы, фантастик әкиәт, хикәйә, повесть жанрҙары аша үҫтереүгә ижади өлөш индерә. Ул был йәһәттән — тиҫтәнән ашыу китап авторы.

Фәнис Янышевҡа «Аҡмулла васыяты» повесы башҡорт әҙәбиәтендә прозаик булараҡ танылыу килтерә. Ул башҡорт, үҙ тәржемәһендә рус телдәрендә донъя күрә. Был әҫәре өсөн ул Миәкә районының М. Аҡмулла исемендәге премияға лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 2010 год. Фанис Янышев - лауреат премии имени Мифтахетдина Акмуллы
Атауллин Ринат Юмор улы

**Атауллин Ринат Юмор улы** (23 ғинуар 1959 йыл — 17 ғинуар 2022 йыл) — рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010), Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1998). 

## Биографияһы
Ринат Юмор (Йомор) улы Атауллин 1959 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ташбулат ауылында тыуған. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.

1981 йылда Магнитогорск педагогия институтын тамамлай.

1983—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы Асҡар ауылы балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы.

1997 йылдан алып үҙәк район китапханаһының рәссам-биҙәүсеһе.

2007 йылдан реклама һәм дизайн бүлеге мөдире.
    
## Ижады
Ринат Атауллиндың эштәре башҡорт халҡы тарихына, тыуған ергә һәм кешенең рухи көсөнә арналған: «Еңеү тураһында хәбәр» (1998), «Ижап» (1999), «Аҡмулла» (2006), «Шанлы йылдар» (2010). «Бөйөк Шағәле Шаҡман» исемле картинаһында тантаналы мәлдең — башҡорт ырыуҙары башлыҡтарының Мәскәүгә ике яҡлы килешеү төҙөү өсөн барыуының бер күренеше сағылдырылған һәм легендар шәхестең, бабаһы Шағәле Шаҡмандың, тарихи образы тыуҙырылған. Тамъян ҡәбиләһе бейе Мәскәүҙә Василий Блаженный храмы эргәһендә ҡалҡыулыҡҡа баҫҡан да, Иван Грозныйға башҡорт ырыуҙарының мөрәжәғәт хатын уҡып тора. Ҡараштары көсөргәнешле, ирендәре ҡымтылған. Күрәһең, рус батшаһына баш эйеп барыуы бик ауыр уға. Төҫтәрҙең бай палитраһы сағыулығы Р. Атауллин картиналарына драматизм өҫтәй («Аят», 1990, «Атайым уйҙары», 1991; «Ата-бабалар ере», 1999; «Васыят», 2000; «Еңеү», 2010), эске динамикаһын еткерә («Шүрәле тауы», 1988; «Епшек көн», 1990; «Август», 2000). Әбйәлил районының билдәле кешеләренең портреттары, пейзаждар («Көҙ», 1985; «Тауҙарҙа ҡыш», 1984; «Март ҡояшы», 1985), тематик картиналар («Ишмөхәмәт сәсән Мырҙаҡаев — „Урал батыр“ эпосын тәүге һөйләүсе», 2001; «Салауаттың өҙөлгән йыры», 2004), Сибай музейындағы «Ҡыш. Бүреләрҙең төнгө һунары» (1996), Таһир Күсимов музейындағы «Күсем ауылы — Геройҙың тыуған төйәге» (1998) һәм «Днепр аша сығыу» (2000) диорамалары авторы. «Артыш» ижады берекмәһе ағзаһы (1995).

Рәссам 2022 йылдың 17 ғинуарында вафат булды.

## Күргәҙмәләре
1983 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре: Әбйәлил районы Асҡар (1990, 2004) һәм Күсем (1996) ауылдарында, Сибай (1997), Баймаҡ (1998), Өфө (2000) ҡалаларында. 

Эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (БДХМ), «Урал» галереяһында, РФ Мәҙәниәт министрлығы коллекцияларында, Рәсәй һәм сит ил шәхси йыйылмаларында һаҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010);
* Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Творческое объединение «Артыш»: избранные произведения: каталог / автор-составитель С. В. Евсеева. — Уфа, 2002.
* А. Королевский. Шәжәрә ағасының бер олоно. // Тамаша. № 1, 2002 й.

## Һылтанмалар
*
Нуриев Марс Ғималетдин улы

**Нуриев Марс Ғималетдин улы** (15 июнь 1941 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, публицист, педагог, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.

## Биографияһы
Марс Ғималетдин улы Нуриев 1941 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Илкәнәй ауылында тыуған.
1957—1960 йылдарҙа Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә уҡый.

1963—1966 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

Көйөргәҙе, Күгәрсен, Ҡырмыҫҡалы райондарында уҡытыусы, урта мәктәптәр директоры, мәғариф бүлеге инспекторы, район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.

Марс Нуриев һуңғы йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының Реаль мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләй. Хәҙер хаҡлы ялда. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй.

## Ижады
Марс Нуриев проза, поэзия өлкәһендә ижад итә. Публицистика менән шөғөлләнә. Төрлө жанрҙарҙа көсөн һынап ҡарай. Улар тематик йәһәттән дә күп төрлө һәм йәшәйешебеҙҙең көн ҡаҙағына һуҡҡан мәсьәләләренә арнала.

Марс Нуриев — «Яланайыр» романы, республика баҫмаларында донъя күргән ике повесть авторы.

«Яланайыр» романында үткән быуаттың башынан алып 70-се йылдарға тиклемге башҡорт йәмғиәтендә бер нәҫелгә, йәғни Хәким Сәхиуллин менән уның һөйгәне Гөлзифаға, уларҙың балалары, ейәндәренә ҡағылышлы бер нисә быуындың йәшәү рәүеше, тормош коллизиялары, көнкүреше, социаль-иҡтисади, драматик, хатта трагик ситуацияларҙа баҙыҡ, аныҡ образдар аша асып бирелә.

М. Нуриев — «Атығыҙ таңдарым» (2004 й.), «Салауат рухы» (2004 й.), «Эй, ғәзиз тормош» (2004), «Китмә яҙым» (2005 й.), «Нур тарала» (2008 й.) исемле шиғри йыйынтыҡтарҙың авторы. 1995 йылда «Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙгә мәҙхиә» поэмаһы менән Төркиәлә халыҡ-ара әҙәби конурста ҡатнашып, иң юғары призға лайыҡ була һәм лауреат исемен ала.

Үҙен әйләндереп алған донъя менән туғанлыҡ, берҙәмлек, һәр кемдең яҙмышы өсөн яуаплылыҡ тойғоһо М. Нуриев лирикаһының төп асылын тәшкил итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Төркиә халыҡ-ара әҙәби конкурсы лауреаты (1995).

## Китаптары
* Яланайыр (роман). Өфө, «Китап», 1997 й.;
* Атығыҙ таңдарым. Стәрлетамаҡ, 2004 й.;
* Салауат рухы. Стәрлетамаҡ, 2004.;
* Эй, ғәзиз тормош. Стәрлетамаҡ, 2004.;
* Китмә яҙым. Өфө, «Китап» нәшриәте, 2005 й.;
* Нур тарала.Өфө, Зәнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте, 2008 й.

## Әҙәбиәт
* Х. Ғиләжев. Тормош мәңгелеген иҫбатлап… // Йәшлек. 1977 йыл, 5 июль.
* Р. Шәкүр. Шиғриәт офоҡтары. // «Китмә яҙым» китабында, 5-8-се биттәр;
* Р. Шәкүр. Заман рухы. // «Нур тарала» китабында, 5-6-сы биттәр.
Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы

**Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы** (10 март 1904 йыл — 30 октябрь 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944). Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Мешәүле Ҡарағужаҡ вариҫы.

## Биографияһы
Морат Ғәлләм улы Ҡужаҡов 1904 йылдың 10 мартында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Иҫке Мораптал ауылында тыуған.

1929 йылда Көйөргәҙе районының В. И. Чапаев исемендәге колхозында эшләй башлай.

1942 йылдың апрель башында Сталинград, Үҙәк һәм 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә. «Советтар Союзы Геройы» исеменә 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 58-се гвардия полкының отделение командиры гвардия өлкән сержанты Ҡужаҡов 1943 йылдың 27 сентябренә ҡараған төндә Белорус ССР-ы Нивки ауылы янында Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була.

1945 йылда демобилизацияланғандан һуң 1964 йылға тиклем Көйөргәҙе районының С. М. Киров исемендәге колхозында эшләй: 1953 йылға тиклем — рәйес, 1953—1957 йылдарҙа — бригадир.

1986 йылда Өфө ҡалаһында вафат була. Иҫке Мораптал ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (15.01.1944);
* Ленин ордены (1944);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).

## Хәтер
* Тыуған ауылында бер урам Морат Ҡужаҡов исемен йөрөтә.
* Б. Бикбай исемендәге Мораптал урта мәктәбе бинаһына Герой ҡаһарманлығына, яҡты рухына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* М. Ғ. Ҡужаҡовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
* 2014 йылдың 18 мартында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында Советтар Союзы Геройы Морат Ҡужаҡовтың Хәтер кисәһе үткәрелде. Кисәлә уның туғандары, Бөйөк Ватан һуғышы һәм 112-се Башкавдивизия ветерандары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, уҡыу йорттары уҡыусылары, Геройҙың балалары, ейәндәре үҙ хәтирәләре менән бүлештеләр, концерт программаһында ҡатнаштылар. Башкавдивизия ветераны Ғәле Кинйәкәев Геройҙың ҡаһарманлығы тураһында һөйләне

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.
Росслин

**Рослин** () — Арлингтон округтын иң эре микрорайоны. Виргиния дәүләтендә.

Микрорайон Вашингтон федераль округы менән сиктәш (Потомак айыра).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Rosslyn Metro Station Area Data, Statistics and Development Profile 
* Arlington's Urban Villages - Rosslyn 
* Rosslyn: Discover a New Horizon
* 
* Rosslyn walking map and guide 
* Urban Arlington County 
* The Art Institute of Washington 
* Discover Rosslyn: Restaurants, Shopping and Living 
* Rosslyn City: the Brooklyn of Washington City  - 1889 advertisement from The Washington Post
Потомак

**Потомак** () — Чесапик ҡултығына ҡойған йылға.
Потомак йылғаһында илден баш ҡалаһы — Вашингтон урынлашҡан.

Потомак – Вашингтон федераль округы һәм Виргиния дәүләтенең сиге була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Advanced Hydrologic Prediction Service  - Baltimore/Washington (Sterling, VA)  - including Potomac River levels
** Potomac River level at Williamsport 
** Potomac River level at Harpers Ferry 
** Potomac River level at Point of Rocks 
** Potomac River level at Little Falls 
** Potomac River level at Wisconsin Avenue 
* Interstate Commission on the Potomac River Basin (ICPRB)
* Potomac Conservancy
* Potomac Heritage National Scenic Trail
* Potomac Riverkeeper
* Potomac Watershed Partnership 
* Potomac Watershed Roundtable
* Prince William Conservation Alliance
* Stewards of the Potomac Highlands 
* South Branch Consortium
* West Virginia Division of Natural Resources
* West Virginia Rivers Coalition
* Trout and Smallmouth Fishing on the North Branch of the Potomac 
* Wade and Shoreline Fishing the Potomac River for Smallmouth Bass
Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы

**Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы** (1 февраль 1939 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1989). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1977) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡорт АССР‑ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011). Почёт (1999), Салауат Юлаев (2004), Абхазия Республикаһының «Намыҫ һәм дан» (2004) ордендары кавалеры.

Т. Ә. Аҙнабаевтың улы, Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе бейе, башҡорт тарханы һәм кенәзе Мешәүле Ҡарағужаҡ вариҫы.

## Биографияһы
Марат Тәлғәт улы Аҙнабаев 1939 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында тыуған.

1962 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй, шул иҫәптән 1987—2011 йылдарҙа офтальмология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1980—2006 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты директоры, 1983 йылдан өлкә-ара күҙ микрохирургияһы етәксеһе.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Марат Аҙнабаевтың ғилми эшмәкәрлеге яңы тыуған балаларҙың күҙ ауырыуҙарын диагностикалау һәм операция ярҙамында дауалауҙың яңы алымдарын эшләүгә арналған. Ул 600-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 140‑тан ашыу уйлап табыу авторы. Микрохирургик операцияларҙың яңы ысулдарын, хирургия инструменттарын эшләй. Өфө офтальмологтары ғилми мәктәбенә нигеҙ һала. Уның булышлығы һәм етәкселегендә Күмертау, Сибай, Туймазы, Учалы, Яңауыл ҡалаһы, Салауат районы Малаяҙ ауылындағы дауаханаларҙа офтальмология буйынса микрохирургия үҙәктәре ойошторола; интраокуляр һәм контакт линзалар етештереү буйынса лаборатория асыла. 

1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Офтальмологтар ассоциацияһы президенты.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Руководство по глазной хирургии. М., 1976 (авторҙаш)
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов. Уфа, 2007 (авторҙаш)
* Атлас глазной патологии. 2-се баҫ. М., 2013 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (1999)
* Салауат Юлаев ордены (2004)
* Абхазия Республикаһының «Намыҫ һәм дан» ордены (2004)
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011)

## Һылтанмалар
*  

## Ғалим ваҡытлы матбуғатта
* Т. Шаһманов. Күңел күҙе // Йәшлек, 1995, 28 февр.
* Т. Шаһманов. Атай нигеҙе // Башҡортостан, 2015, 31 март
Аҙнай бей

**Аҙнай бей** — башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлығы.

## Биографияһы
«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: *«оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня»*. Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.

Ҡәбилә башлығы Тәтегәс бей, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән. Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.

Килешеү төҙөлгәндән һуң Аҙнай староста итеп тәғәйенләнә. 

Аҙнай бей нәҫеле Ишембай, Стәрлетамаҡ райондарындағы Юрматы ҡәбиләһенә инеүсе айырым башҡорт ауылдарында йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гарри Трумэн Билдинг

**Гарри Трумэн Билдинг** () — йорт, 1947 йылдан АҠШ Дәүләт департаментының штаб-фатиры.

АҠШ-тын 33-сө Президенты Гарри Трумэн исемен йөрөтә. Вашингтонда урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* United States Department of State *official website*
* Entertaining Spaces of the Secretary of State Diplomatic Reception Rooms, U.S. Department of State
Айсыуаҡ бей

**Айсыуаҡ бей** — XVI быуатта йәшәгән башҡорт халҡының Ғәйнә ҡәбиләһе башлығы.

Башҡорт риүәйәттәре буйынса, ғәйнәләрҙең Рус дәүләте составына үҙ теләге менән инеү шарттары тураһында Мәскәүгә барып, аҡ батша Иван Грозный менән һөйләшеүҙәр алып бара. Ике яҡлы килешеү төҙөлгәндән һуң рус подданныйлығын ҡабул итеү тураһында ярлыҡаш, йәғни жалованная грамота ала.

## Һылтанмалар
Америка Ҡушма Штаттарының административ бүленеше

Америка Ҡушма Штаттары административ яҡтан ил 50 штатҡа һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.

АҠШ штаттары:
АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәр

** АҠШ-тың ата нигеҙләүселәре** () — АҠШ-тың азатлығын яулау өсөн күп эшләгән сәйәсмәндәр төркөмө, АҠШ нигеҙләүселәре.

## АҠШ-тың тәү нигеҙләүселәре

## Һылтанмалар
* NARA — America’s founding fathers (retrieved 09-20-2010)
АҠШ тарихы

## Хронология
* 1565 — Испанлыларҙың хәҙерге АҠШ ерендә беренсе ҡала булған Сент-Огастины төҙөйҙәр.
* 1585 — Роанок исемле беренсе колония — британлыларҙың Американы колониялаштырыуға беренсе ынтылышы.
* 1607 — Британлылар тарафынан Джеймстаун исемле (Вирджин ере) Төньяҡ Америкалағы беренсе даими колония сафҡа индерелә.
* 1609 — Испанлылар Санта-Фе ҡалаһын төҙөйҙәр. Был ваҡиғанан башлап хәҙерге АҠШ еренең көньяҡ-көнбайышында етди испан колонизацияһы башлана.
* 1620 — Яңы Англияла Плимут колонияһы барлыҡҡа килә.
* 1623 — Нью-Гемпшир колонияһының барлыҡҡа килеүе.
* 1626 — голландлыларҙың Яңа Амстердам — хәҙерге Нью-Йорк ҡалаһына нигеҙ һалыуы.
* 1630 — Британия пуритандары тарафынан Массачусетс ҡултығы колонияһы ойошторола, баш ҡалаһы итеп — Бостон ҡалаһы иғлан ителә.
* 1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән АҠШ-тын азатлыҡ өсөн һүғыш тамамланды.
* 17 сентябрь 1787 йылда Филадельф Конвентта АҠШ Конституцияһы ҡабул ителә.

## XX быуат
Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)

**«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы** —  Башҡортостан Республикаһы дәүләт автономлы ғилми учреждениеһы. Башҡортостан Фәндәр Академияһының ғилми етәкселегендә эшләй.

## Тарихы
1993 йылдың февралендә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Башҡорт энциклопедияһы бүлеге (1991—92 йй. төркөм) базаһында Башҡорт энциклопедияһының Баш редакцияһы булараҡ асыла.

1995 йылдан алып — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте.

2012 йылдан алып комплекс хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.

Өфөлә урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — энциклопедик һәм һүҙлек-белешмә әҙәбиәт нәшер итеү.

2013 йылда 95 кеше эшләгән, улар араһында 8 фән кандидаты.

## Етәкселәре
#### Ғилми редакция советы рәйестәре
* З. Ғ. Ураҡсин (1993 й. алып) 
* М. Ә. Илһамов (1998 й. алып)

#### Етәкселәре
* З. Ғ. Ураҡсин (1993 й. алып)
* У. Ғ. Сәйетов (1995, 1998 й. алып)
* Р. Шәкүр (1995—98)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия
* Башҡортостан халыҡтары: энциклопедия

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө, 2013 йыл
Бабсаҡ бей

**Бабсаҡ бей** — башҡорт халҡының ҡәбилә-ырыу составындағы Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы башлығы. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады мәғлүмәттәре буйынса, ул XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән. Ете ырыу берләшмәһендә хакимлыҡ өсөн көрәш алып барған. Бабсаҡ бей башлыҡ булған осорҙа Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы бөрйәндәрҙең ерҙәренә рөхсәтһеҙ килеп ултыра. «Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Бабсаҡ бей Бөрйән ҡәбиләһе башлығы Ҡарағөлөмбәт тарафынан үҙ-ара һуғышта үлтерелә. «Бабсаҡтүбә» башҡорт халыҡ риүәйәтенә ярашлы, Бабсаҡ бей Бөрйән районы Аҡбулат ауылы янында ерләнгән. Бабсаҡты аты менән бергә күмәләр. Хәҙерге көндә унда Бабсаҡ бей мемориаль комплексы асылды.

Бабсаҡ бей вариҫтары Бөрйән, Әбйәлил райондарында йәшәй.

Бабсаҡ бей — «Бабсаҡ бей менән Күсәк» башҡорт халыҡ эпосы геройҙарының береһе.

## Сығанаҡтар.
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Өфө, 1957.
* Башкирские шежере. Уфа, 1960;
* Башкирское народное творчество. Т.1: Эпос. Уфа, 1987.

## Һылтанмалар

* Башкирская энциклопедия 
* «Курган Бабсак-бия»
Айрыҡ

**Айрыҡ** (*тауҡыяҡ*) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә.

## Ботаник яҙма

Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, яланғас, бейеклеге 45—100 см. Япрағы яҫы йәки буй бөкләнгән, күгелйем, ҡаты. Башаҡтары төркөмләп (2—4, һирәгерәк 6) урынлашҡан, ҡайһы ваҡыт яңғыҙ, ултырма тиерлек, ғәҙәттә 3—5 ике енесле сәскәле, ҡыяҡ башаҡтарға йыйылған. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, август—сентябрҙә өлгөрә.

## Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланыу
Татырлыҡта, тоҙло тупраҡта, Башҡортостандың Урал аръяғындағы ҡомло далала, Башҡортостандың Урал алдындағы дала йылғалары үҙәнендә һәмкүл буйы уйпатлыҡтарында үҫә. Мал аҙығы үҫемлектәре, ҡый үләндәре. Карелин айрыҡы һәм Клоков айрығы Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Карта

* Географик карта — Ер өҫтөнөң яҫылыҡтағы кесерәйтеп дөйөмләштерелгән һүрәте.
* Уйын кәрттәре
Барҙы

**Барҙы** (*Барда, Барҙа, Ҡажмаҡты*; ) — Пермь крайы Барҙы районындағы башҡорттар нигеҙ һалған ауыл.

## Тарихы
Барҙы районы музейында, Барҙы ауылына 1740 йылда нигеҙ һалынған, тигән мәғлүмәт бар. Был кәм тигәндә 100—150 йылға кәметелгән, йәиһә икенсе райондағы Барҙыға ҡараған һан был. Барҙының йәшен билдәләү өсөн уға нигеҙ һалыусыларҙы белергә кәрәк. Халыҡ телендә уларҙы «ун бер Әхмәт» тип йөрөтәләр. Маркс урамы элек Барҙыла «Әхмәттәр урамы» тип аталған. Әлегә беҙгә был данлыҡлы кешеләрҙең тик береһенең генә исеме билдәле. Ул – Ғәйнә улусының атаҡлы старшинаһы Туҡтамыш Ишбулатовтың олатаһы Байбулат. Был исем Ғабдулла Һөйәрғолов һөйләп яҙҙырған шәжәрә-риүәйәттән билдәле. Әммә унда Байбулаттың Барҙыға нигеҙ һалыуы тураһында әйтелмәй. Барҙыға нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Байбулат үҙен: «Беҙ Болғар иленән, Кама аръяғынан», — тип әйтә торған булған.

## Ойконимия
Ғәйнәне ойошторған Барҙы атамаһына килһәк, уның мәғәнәһен урыҫ ғалимы А. Матвеев, балыҡ исеме «бәрҙе»нән алынған, тип яҙа. Әммә был аңлатманы етдигә һанап булмай. Ғәйнә кеүек, Барҙының да эҙе тәрәнгә барып тоташа. Был исемде йөрөткән ауылдар ҙа байтаҡ. Әзербайжанда район үҙәге, Урта Азияла ауыл, Пермь өлкәһенең Кишерть районында шундай исемле ауыл һәм йылға, Ҡариҙел йылғаһы буйында Барҙы һырты бар. Элекке Дыуан улусында Юғары Бартым, яһаҡлы сирмештәр йәшәгән Яңы һәм Түбәнге Барҙы ауылдары булған. Иҫке төрки телендә яҙылған китаптарҙа «вә-әл-әрдә», «вә-әл-әрди», «фи-әл-әрди» һүҙҙәре осрай. Һуңғыһындағы «фи» киҫәген «б»ға алыштырһаң (ғәрәп телендә шулай әйтелә), йәнә «Бәрҙе» килеп сыға. Ләкин был һүҙ «бәрҙе» балығын түгел, ә хөкүмәт йәки етәксе орган тигән мәғәнәне бирә. Шунан сығып, беҙ Барҙы (бөгөнгөһө генә түгел, ә археологик иҫтәлеккә әүерелгәндәрен дә индереп) үҙе тирәһендәге төбәк өсөн мәркәз ролен үтәгән, тип әйтә алабыҙ.

Барҙы атамаһының этимологияһын «барҙы-барлы» рәүешле лә аңлатып була. Был осраҡта ул барлыҡ-байлыҡҡа эйә кеше тигән мәғәнәне, ҡәбилә-ырыу исемен белдерә. Барҙы, Ҡаҙмаҡты һәм Барҙы районында аҡҡан Тол йылғаһы тураһында, уларҙың исемдәре хаҡында күп бәхәс алып барыла. 1980 йылда Өфөлә «Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар», 1983 йылда Ҡаҙанда «Пермские татары», 1987 йылда «Татар халыҡ ижады. Риүәйәттәр һәм легендалар» тигән китаптар баҫылып сыҡты.

## Халҡы

### Милли составы
Милли состав (2002): татарҙар — 62,6%, татарҙар — 31,3%, урыҫтар — 5,0%.

## Билдәле шәхестәр
* Баһадиршаһ Сөйәрғол (Баһадиршаһ бин Сөйәрғол әл-Ғәйнәүи әл-Ҡажмаҡты) — башҡорт дин әһеле, мөфәссир. Урал-Волга буйында беренсе булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа.
* Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы (1981 т.) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
* Итзимас Абдуллов — 1737—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Туҡтамыш Ишбулатов — билдәле сәнәғәтсе, Уса юлының Ғәйнә улусы старшинаһы, башҡорттар араһынан сыҡҡан тәүге Уложенная комиссия (1767—1768 йй.) депутаты.
* Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы — йырсы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).
* Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы (1948 т.) — публицист, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.

## Панорама

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Бабсаҡ менән Күсәк

**Бабсаҡ менән Күсәк** — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.

## Яҙып алыныу тарихы
Төп геройҙары Бабсаҡ бей һәм Ҡарағөлөмбәт образдарын һәм ваҡиғаларҙы ҡапма‑ҡаршы трактовкалауҙары менән айырылған ҡыпсаҡ («Күсәк бей») һәм бөрйән («Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт бей») версияларында билдәле. Ҡыпсаҡ версияһын тәүге тапҡыр 1916 йыл С. М. Мөхәмәтҡолов Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрге Этҡол ауылы (хәҙерге Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) яҙып ала (башҡа мәғлүмәттәр буынсаса, «Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» нигеҙендә төҙөлгән). Шиғри‑проза формаһында йәшәй. Ҡыпсаҡ версияһы варианттарын («Ҡиссаи Күсәк бей», «Ҡыпсаҡ менән Күсәк» һ.б.) М. А. Буранғолов, Л. Н. Лебединский, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, Ғ. Сәләм яҙып ала. Бөрйән версияһын тәүге тапҡыр 1939 йылда Али Карнай Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында яҙып ала. Проза формаһында йәшәй. Бөрйән версияһы варианттарын («Мәсем хан», «Тойғон бей» һ.б.) Ғ. Әмири, Ғ. Сәләм, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып ала.

## Эпостың ҡыҫҡаса эстәлеге
Эпоста бөрйән һәм ҡыпсаҡ ырыуҙарының ике быуын ғүмере дауамында үҙ‑ара ыҙғышыуы сағылдырыла. Әҫәр Мәсем хан етәкселегендәге башҡорт ырыуҙарының тормошон, уларҙың ханлыҡҡа һөжүм иткән ҙур, «бығаса күренмәгән» йыртҡысҡа ҡаршы көрәштә берләшеүен һүрәтләй. Ҡыпсаҡ версияһына ярашлы, Бабсаҡ ул йыртҡысты үлтерә, ә Ҡарағөлөмбәт батырлыҡты үҙе ҡылғанлығын иҫбат итергә тырыша, һәм һүҙен һүҙ итә алмағас, Бабсаҡты үлтерә. Бөрйән версияһы буйынса, йыртҡыс менән алышта Ҡарағөлөмбәт еңеүсе булып сыға. Ваҡиғаларҙың артабанғы һүрәтләнеше ике версияла ла бер үк: Бабсаҡты үлтергәндән һәм ҡыпсаҡтарҙы юҡ иткәндән һуң, Ҡарағөлөмбәт Бабсаҡтың ауырлы ҡатынына өйләнә; Бабсаҡтың улы Күсәк, үҫеп, атаһы өсөн үс ала, Ҡарағөлөмбәтте үлтерә һәм уның бөтә ырыуын юҡ итә; бер малай ғына иҫән ҡала, унан аҙаҡтан бөрйән ырыуы тергеҙелә («бөрйән» этнонимы «бер йән» тигәндән алынған, тигән фекер йәшәй). Эпоста Күсәктең ҡылыҡтары ике төрлө баһалана: ҡарымтаның хаҡлығы таныла, ләкин геройҙың яуызлығы ғәйепләнә. Ике версияның нигеҙенә һалынған идея бер үк: ырыу‑ара ыҙғыштарҙы ғәйепләү һәм башҡ. ырыуҙарын берләшергә саҡырыу. Эпостың 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана.
## Ҡарағыҙ
* Бабсаҡ бей

## Әҙәбиәт
* *Мәргән К.* Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. Өфө, 1961.
* *[[Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы|Сәғитов М. М.]]* Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. Өфө, 1987.

## Һылтанмалар
*
Әхмәров Ҡасим Закир улы

**Әхмәров Ҡасим Закир улы** (7 ноябрь 1900 йыл — 11 февраль 1969 йыл) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).

## Биографияһы
Ҡасим Закир улы Әхмәров 1900 йылдың 7 ноябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Борай ауылында тыуған.

1919 йылда «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.

1928 йылда Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтендә эшләй башлай.

1938—1969 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире булып эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ҡасим Әхмәровтың башҡорт тел ғилеме өлкәһендәге эшмәкәрлеге Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтендә эшләгән сағында башлана. Уның ғилми хеҙмәттәре башҡорт яҙмаһын һәм орфографияһын, хәҙерге башҡорт теленең синтаксисын өйрәнеүгә арналған.

Ҡ. З. Әхмәров — русса-башҡортса (1948), башҡортса-русса (1958) һүҙлектәрҙе, башҡорт теленең орфографик һүҙлеген (1942) төҙөүселәрҙең береһе. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, уҡытыу-методика эштәре, шулай уҡ башҡорт теленән урта мәктәптәр, педагогия училищелары өсөн дәреслектәр авторы.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт телендә ябай һөйләм синтаксисы. — Өфө, 1957.
* Башҡорт телендә теҙмә ҡушма һөйләм синтаксисы. — Өфө, 1960.
* Башҡорт яҙыуы тарихынан: Башҡорт әҙәби теленең алфавиты һәм орфографияһы тарихы. — Өфө, 1972.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* З. Г Ураксин. Касим Закирович Ахмеров. // Вопросы башкирского языкознания. — Уфа, 1973.
## Әҙәбиәт
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 34-35 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
*
Аймаҡ

**Аймаҡ**

# Башҡорттарҙың ырыу‑ҡәбилә ҡоролошонда ырыу, ырыу бүленеше йәки туғандаш ғаиләләр төркөмө.
# Урал аръяғында, Башҡортостандың төньяҡ‑көнсығышында, һирәгерәк көнбайышында ырыу бүленешенең таралыу терр‑яһы; башҡ. олосоноң бер өлөшө. «Аймаҡ» истилахы моғол һәм төрки халыҡтарҙың күбеһендә таралған.

## Әҙәбиәт
* Кузеев Р.Г., Бикбулатов Н.В., Шитова С.Н. Зауральские башкиры //Археология и этнография Башкирии. Т.1. Уфа, 1962.
АҠШ юстиция департаменты

**АҠШ юстиция департаменты** (, (**DOJ**)) — АҠШ-тың юстиция буйынса илден дәүләт органы.

Ойошма Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған юстиция буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.

Роберт Кеннеди Билдинг йортта, Вашингтонда урынлашҡан.
## Буйһонған ойошмалар
* Федераль тикшереүҙәр бюроһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Official website
* Organization chart 
* Department of Justice Meeting Notices and Rule Changes  from The Federal Register RSS Feed 
* USDOJ Documents  Post 9/11 Memos, OIG Reports ...
* 4 Torture Memos  Released 16Apr2009 in response to FOIA suit by ACLU.
* Proposed and finalized federal regulations from the United States Department of Justice 
* Human Rights First; In Pursuit of Justice: Prosecuting Terrorism Cases in the Federal Courts (2009) 
* Justice.gov  Indictment against internet poker using UIGEA.
Милли Молл

**Милли аллея**, Милли Молл () — АҠШ-тын милли паркы, Даунтаун округта урынлашҡан.

## Тарихы
Пьер  Чарльз 1791 йылда Вашингтондын генераль планды төҙөй.


File:Themallwiki.jpg|Һауанан күренеш
File:Capitol from top of Washington Monument.JPG|Капитолий Милли аллеяла
File:McMillan Plan.jpg|Милли аллея планы, 1901 йыл


## План

## Джефферсон Мемориалы
АҠШ-тын 3-сө Президенты, АҠШ нигеҙләүсе Томас Джефферсонға һәйкәл.

Мемориал Потомак йылғаһы ярында тора.

## Вашингтон Монументы
Мэриленд мрамор менән биҙәкләнгән гранит обелискы. Ауырлығы — 91 мең тонна, бейеклеғе — 169 метр.

1848—1884 йылдарҙа төҙөлгән, Джордж Вашингтон һәйкәле тип.

## Линкольн Мемориалы

Америка Ҡушма Штатарының 16-сы Президенты, Авраам Линкольнға бағышланған мемориал. АҠШ-тын милли һәйкәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чесапик ҡултығы

**Чесапик ҡултығы** () – Атлантик океандың өлөшө.

Чесапик һүҙе (*Chesepiooc*) индейҙар телендә «балыҡ менән бай йылға» тигәнде аңлата.

Чесапик ҡултығына Потомак ҡойола.
Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы

**Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы** (6 февраль 1879 йыл — 9 февраль 1954 йыл) — башҡорт тел белгесе, фольклорсы һәм этнограф. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ғәбделәхәт Фазлый улы Вилданов 1879 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Таймый ауылында тыуған.

1899 йылдан алып Турғай өлкәһе мәктәптәрендә, Ғәлекәй мәҙрәсәһендә (Ырымбур ҡалаһы янындағы Сәйет биҫтәһе), 1906 йылдан алып Мерәсем башҡорт училищеһында (Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе) уҡыта.

1912 йылда Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай.

1914 йылдан алып Үрге Ҡыйғы башҡа милләттәр өсөн китапхана (Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) мөдире.

1919—1921 йылдарҙа Башҡортостан үҙәк төбәк музейының бүлек мөдире, 1927—1931 йылдарҙа мөдире.

1921—1923 йылдарҙа Америка ярҙам администрацияһы Дыуан-Ҡошсо кантоны һәм Күҙәй кантоны буйынса баш инспекторы, бер үк ваҡытта 1922 йылдан алып Академүҙәктең методика бүлеге мөдире, 1924 йылдан — «Белем» журналы мөхәррире, бер үк ваҡытта 1924—1925 йылдарҙа Өфө 2-се баҫҡыс мәктәбе уҡытыусыһы.

1925 йылдан — Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендәге башҡорт телен ғәмәлгә индереү комиссияһы инструкторы.
1936 йылдан Йоматау умартасылыҡ техникумында эшләй. Шул йылда репрессиялана.

1939 йылда азат ителә.

1954 йылда Өфөлә вафат була.

1989 йылда аҡлана.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғ. Ф. Вилдановтың ғилми эшмәкәрлеге башҡорттарҙың фольклорын, этнографияһын, шул иҫәптән туй йолаларын өйрәнеүгә, башҡорт тел ғилеменең теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләрен тикшереүгә бәйле. «Башҡорт йомаҡтары» (1927) йыйынтығын төҙөүсе, «Боронғолар һүҙҙәре. Башҡорт телендә мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр» (1924) китабы авторҙарының береһе. «Башҡорт теле методикаһы» (1924), «Башҡорт теленең грамматикаһы» (1925) хеҙмәттәренең авторҙашы.

## Хеҙмәттәре
* Төрөк халыҡтарының донъяға боронғо дини ҡараштары. // Башҡорт аймағы. 1926. № 2;
* Башҡорттарҙа сеңләү. // Шунда уҡ. 1927. № 3;
* Башҡорт йомаҡтары. — Өфө, 1927.;
* Башҡорт этнографияһы материалдары. // Башҡорт аймағы. 1928. № 6;
* Термины по делопроизводстау. — Уфа, 1927.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*    
* *Ергин Ю. В.* Хочу передать своему народу мой опыт и знания… // Бельские просторы. 2004. № 2.
Айыу сиңерткәһе

**Айыу сиңерткәһе** — тура ҡанатлылар отрядының ысын сиңерткәләр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

## Таралышы
Европала, Төньяҡ Ҡаҙағстанда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Тән оҙонлоғо 7,8 см тиклем, йомортҡа һалғысыныҡы — 4,0 см тиклем. Тәне ныҡ һуҙылған, төҫө йәшкелт һарынан көрәнһыу йәшелгә тиклем, ҡабырғалары буйлап һарғылт һоро буй һыҙатлы. Башы үтә ҡыя маңлайлы. Ҡанаттары рудиментар йәки бөтөнләй юҡ. Алғы һәм урта аяҡтарының аҫты сәнскеле. Артҡы аяҡтары һикереү өсөн түгел, йыуан ботло. Партеногенетик юл м—н үрсей, ата сиңерткә һирәк осрай. Йомортҡаларын тупраҡҡа берәмләп һала. Балағортоноң оҙонлоғо 1,2 см тиклем; 25 көн үҫешә. Төндә әүҙем. Оло заттар һәм балағорттар башлыса сиңерткәләр, шулай уҡ суфый сиңерткәләр, ваҡ ҡуңыҙҙар һәм ҡандалалар менән туҡлана. Башҡортостанда Баймаҡ, Ейәнсура, Йылайыр, Өфө һәм Хәйбулла райондарында ҡыяҡлы—төрлө үләнле һәм ҡылғанлы далаларҙа, ҡоро болондарҙа осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Красная книга России: Насекомые
* Червона книга Украіни: Комахи