open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәфиев Риза Зәкирйән улы

**Шәфиев Риза Зәкирйән улы** (; 20 февраль 1923 йыл—3 декабрь 2004 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, полковник, инженер-атомсы, шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан хәҙерге Удмурт Республикаһының Воткинск машиналар эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре. 2001 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Риза Зәкирйән улы Шәфиев 1923 йылдың 20 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. Ауылда мәктәпте тамамлағас, Ҡазан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә. 1941 йылдың 22 июненән башлап ул — Ульяновскиҙағы хәрби училище курсанты, ә һуңынан хәрби академияны Томскиҙа тамамлай. Хеҙмәт юлын Новосибирскиҙағы ғилми-тикшеренеү институтында хәрби инженер булып башлай. Артабан уны хәрби техникаһының иң яңы төрҙәрен булдыру, күпләп етештереү хәстәре менән шөғөлләнгән фәнни ойошмаларға, заводтарға тәғәйенләйҙәр. Көслө ракеталарҙы булдыру хәстәренә лә ул беренселәрҙән булып тәғәйенләнә. 1958 йылдан Риза Шәфи Воткинск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Хеҙмәтенең һуңғы урыны — Воткинск машиналар эшләү заводы (машиналар һәм баллистик ракеталар етештереү предприятиеһы).

### Ижады
Риза Шәфи әҙәбиәткә 1950 йылдарҙа килә, ныҡлап әҙәби эшмәкәрлек менән хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң шөғөлләнә башлай. Шиғырҙары «Усу юлы», «Идел» альманахтарында, «Чаян» журналында баҫыла. Мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн «Ҡайын, Шыршы һәм Кеҫәү» исемле тәүге китабы 1962 йылда Татарстан китап нәшриәтендә сыға, 1981 йылда «Һинең йылы ҡулдарың» шиғырҙар китабы нәшер ителә.Өфө, Ҡазан, Ижевск ҡалаларында бер-бер артлы шиғри әҫәрҙәре, мәҡәләләре, китаптары баҫылып сыға.
1983 йылда нәшер ителгән «Һинең матур сағың» китабында шиғырҙарҙың күбеһе тыуған яҡтарға, тәбиғәткә һәм Урал тауҙарына арналған. 1989 йылда Ҡазанда шағирҙың сираттағы «Йөрәк йылыһы» китабы сыға. Бында ул айырым кешеләрҙең, халыҡтың яҙмыштары, дуҫлыҡ, выждан тураһында уйлана. Татарстан китап нәшриәтендә балалар өсөн «Йомаҡ әйтәм — яуап көтәм» (1991) китабы сыға. Ижевск нәшриәтендә «Офоҡтарҙан офоҡтарға» (2001), шунда уҡ «Тауҙар иңендә тауҙар» (2004) исемле шиғырҙар йыйынтыҡтары баҫылып сыға.

Композитор Рим Хәсәнов уның байтаҡ шиғырҙарын көйгә һалған. Йырсылар Иҙрис Ғәзизов, Гөлсәсәк Шәрипова, Лилиә Букеева башҡарған «Әллә яңғыш, әллә яҙмыш», «Йылмай әле», «Сейәләрем бешкәндә», «Йүрүҙәндә бер гүзәл» һәм башҡа йырҙары башҡорт һәм татар эстрадаһының хиты булып тора.

## Хәтер
Риза Шәфи 2004 йылда Воткинск ҡалаһында вафат була. Ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған һәм урындағы татар яҙыусыларының әҙәби берекмәһе уның исемен йөрөтә. Удмурт Республикаһында Риза Шәфи исемендәге әҙәби премия булдырыла. Ул әҙәби һәм публицистик эшмәкәрлектә юғары ҡаҙаныштары өсөн яҙыусыларға һәм журналистарға бирелә. Йыл һайын Риза Шәфи исемендәге өс әҙәби премия тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 100 лет назад родился поэт Риза Шафи
* Татарстан яҙыусылар берлеге
* Исхаҡова Гөлфиә «Риза Шәфи кеүектәр һирәктәр»
Мәҡсүтов Вил Шәрифйән улы

**Мәҡсүтов Вил Шәрифйән улы** ( 6 май 1931 йыл—23 март 2020 йыл) — дәүләт органы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1967—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғатта хәрби һәм дәүләт серҙәрен һаҡлау буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Вил Шәрифйән улы Мәҡсүтов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Күкҡуян ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында ете класты тамамлай. Артабан 1-се Дүртөйлө урта мәктәбендә уҡый. Атаһы 1942 йылда Ленинград фронтында һуғыша, ҡаты яралана, әммә иҫән-һау әйләнеп ҡайтып, ауыл мәктәбендә уҡытыусы, директор булып эшләй. Һуңғы йылдарҙа Өфөлә йәшәй һәм 94 йәшендә вафат була.

1950 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Вил Шәрифйән улы ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1957 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтыын (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университеты) уңышлы тамамлағандан һуң тыуған Күкҡуян мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1957—1958 йылдарҙа мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты инструкторы, белгес (специалист) булып эшләй.

1967 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғатта хәрби һәм дәүләт серҙәрен һаҡлау идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1991 йылға тиклем.

1991—1996 йылдарҙа республиканың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының төп белгесе, министрлыҡты ойоштороуҙа һәм уның эшен яйға һалыуҙа әүҙем ҡатнаша.

1996 йылдың декабрендә Башҡортостан Журналистар союзы рәйесе урынбаҫары һәм яуаплы секретары итеп раҫлана.

СССР Журналистар союзы ағзаһы (1958).

Мәҡсүтов Вил Шәрифйән улы 2020 йылдың 23 мартында оҙаҡ ауырыуҙан Өфө ҡалаһында вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Хаҡлы ялға киткәндән һуң Вил Шәрифйән улы оҙаҡ йылдар йәмәғәт тормошонда ҡатнаша. Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡтың ветерандар советы рәйесе, республика журналистика ветерандары берекмәһе советы рәйесе урынбаҫары, Республика ветерандар советының йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* РСФСР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы.
* СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғатта һәм башҡа киң мәғлүмәт сараларында дәүләт серҙәрен һаҡлау буйынса Баш Идаралыҡтың Почёт китабына индерелгән.
* Диплом (Рәсәй Журналистар союзының киң мәғлүмәт сараларын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дюртюлинская энциклопедия Максютов Виль Шарифьянович
* Видные деятели печати Башкортостана: Виль Максютов (К 85-летию ветерана журналистики)
* Не стало Виля Шарифьяновича 
* Цензура, нәшриәт эшмәкәрлеге
Никушор Дан

**Никушор Дан** (; *[[1969 йыл|1969 йылдың]] [[20 декабрь|20 декабрендә]] [[Румыния]], Брашов графлығы, Фэгэрэш*) — румын сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим (математик), 2025 йылдың 19 майынан Румынияның һайланған президенты.

## Биографияһы
1969 йылдың 20 декабрендә Фэгэрэш (Брашов графлығы) ҡалаһында тыуған, Раду Негру юғары мәктәбендә уҡый. 1987 һәм 1988 йылдарҙа Халыҡ-ара математик олимпиадаларҙа абсолют һөҙөмтәләр күрһәтеп, беренсе урын яулай . 18 йәшендә Бухарестҡа күсә, унда Бухарест  математиканы өйрәнә .

1992 йылда математиканы өйрәнеүҙе дауам итеү өсөн Францияға күсеп килә: Францияның иң абруйлы Ҙур мәктәптәренең береһе булған Париж мәктәбендә Юғары нормаль курстар уҙа, унда магистр дәрәжәһен ала. 1998 йылда Université Sorbonne-Paris-Nord университетында математика буйынса докторлыҡ дәрәжәһен ала, Кристоф Суле Даниэль һәм Барский етәкселегендә яҙылған «Courants de Green et prolongement méromorphe» диссертацияһын яҡлай. Шул уҡ йылда Бухареста ҡайта, үҙенең килеү сәбәптәре итеп француз мәҙәниәтенә яраҡлашҡанлығын һәм Румынияны үҙгәртеп төҙөү теләген атай.

Никушор Дан Румыния академияһының математика институты кысаларында, Париж мәктәбе Юғары нормаль үрнәгендә тормошта барлыҡҡа килгән Școala Normală Superioară Bucuresti университетын ойоштороусыларҙың береһе һәм беренсе директоры административ һәм 2011 йылда математика профессоры була.

Румыния депутаттар палатаһының элекке ағзаһы, шулай уҡ үҙәк-уң Румынияның Ҡотҡарыу союзы сәйәси партияһына нигеҙ һалыусы һәм элекке лидеры. Ул 2020 йылда Румынияла урындағы һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса Бухарест мэры булып китә.

2025 йылда Румыния президент  ҡатнаша, унда Румынияны һаҡлау союзы партиясе тарафынан хуплана һәм  менән икенсе турға сыға. 2025 йылдың 18 майында үткән һайлауҙарҙың икенсе турында 54 % тауыш менән еңеп, Румынияның яңы президенты булып китә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Трубицын Василий Андреевич

**Трубицын Василий Андреевич** (1 ғинуар 1917— 23 сентябрь 1994 йыл) — шағир, башҡорт теленән тәржемәсе. 1950—1970 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте хеҙмәткәре. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Василий Андреевич Трубицын 1917 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Гай районы Воскресенка ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Василий ғаиләлә икенсе бала була. Уның бала сағы һәм йәшлеге йылдарға — граждандар һуғышы, коллективлаштырыу осрона тура килә. Ул ер һөрөргә һәм сәсергә иртә өйрәнә, колхоз аттарын көтә, иҫәпсе һәм бригадир булып эшләй. Тыуған ауылында башланғыс белемде ала, артабан Хәлил ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. 1937 йылда Орскиҙа урта мәктәпте тамамлай.
1938—1940 йылдарҙа Трубицын К. А. Либкнехт исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында уҡый, ләкин институтты тамамларға тура килмәй. Һуғыш башлана. 1943 йылда уны армияға алалар, Севастополь зенит артиллерияһы юғары училищеһына уҡырға ебәрәләр. Училище Өфөгә эвакуациялана. Василий Өфөгә эләгә, училищела 2 йыл уҡый. Һуғыштан һуң демобилизациялана һәм Өфөлә ҡала. Мәктәпкә әҙәбиәт уҡытыусыһы, директор ярҙамсыһы булып эшләй, шул уҡ ваытта ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡыуын дауам итә, 1949 йылда тамамлай.

1950—1970 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй. 1957 йылда СССР Яҙыусылар союзы ағзаһына ҡабул ителә.

1994 йылдың 23 ноябрендә гипертония ауырыуынан 74 йәшендә шағир вафат була. Мәскәүҙәге Головинский зыяратында ерләнә.

## Ижады
Василий Андреевичтың әҫәрҙәре йыш ҡына үҙәк гәзиттәрҙә һәм журналдарҙа, Ырымбур һәм Башҡортостан ваҡытлы матбуғатында баҫыла.

Беренсе шиғыры 1939 йылда Мәскәүҙә «Совет студенты» (N1) журналында баҫылып сыға. 1948 йылда «Һаумы, дала!» («Здравствуй, степь!») исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы сыға. Ырымбур альманахында «Степные огни» (1948, N 6; 1956, N 14), «Спасённая весна» (1995) коллектив йыйынтыҡта баҫыла.

«Ғүмер биттәре» («Страницы жизни», 1953)), «Атай йорто» («Отчий дом» 1957), «Далалағы шишмә» («Родник в степи» 1960), «Ромашка» (1971) йыйынтыҡтарының төп мотивы — тыуған яҡ тәбиғәтенең ҡабатланмаҫлығы, Рәсәй халыҡтарының дуҫлығы, урыҫ милли характеры.

«Алтын Туймазы» («Золотая Туймаза» 1935), «Мәжит Ғафуриға» («Мажиту Гафури» 1949), «Ике Ватан» («Две Родины» 1962) шиғырҙарында башҡорт тематикаһы, рухы сағыла.

Василий Андреевич Баязит Бикбай, Рәми Ғарипов, Мостай Кәрим, Рәшит Ниғмәти әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә. Трубицындың шиғырҙары башҡорт теленә Х. Т. Бикҡолов, Х.Ғиләжев, С.Кулибай, Ғ.Әмири тарафынан тәржемә ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Оренбургская энциклопедия «Трубицын Василий Андреевич»
* Литературная карта Оренбургской области 
* Моя малая Родина: материалы VII всероссийской научнопрактической краеведческой конференции. 2023 г. / отв. ред. А. В. Исупов. – Киров: Изд-во «Образовательный портал «НИКА», 2024. – 104 с.
Нухрат Антонина Ивановна

**Нухрат (Матвеева) Антонина Ивановна** (14 март 1900 йыл—10 май 1983 йыл), дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист, йәмәғәтсе. 1920 йылдан РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының, 1921 йылдан — Сыуашстан өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге мөдире, 1925—1928 йылдарҙа ВКП (б) Үҙәк Комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге инструкторы; 1931—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә нәшер ителгән «Революция и национальности» журналының яуаплы секретары. ВКП (б)-ның XI съезы делегаты (1922). Сәйәси золом ҡорбаны.

Антонина Ивановна Нухраттың исеме «Башҡортостандың 100 исеме» проектының исемлегенә инә.

## Биография
Антонина Ивановна Нухрат хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Кесе Мәнәүез ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала сағы һәм йәшлек йылдары Мәҫәле ауылында үтә. Ике йыл Маҡаров ауылында йәшәй. 1918 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай, 1918—1919 йылдарҙа Стәрлетамаҡ өйәҙе Мәнеү ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1920 йылда — РКП (б)-ның Стәрлетамаҡ өйәҙ комитетында сыуаш мәктәптәре буйынса инспектор, бер үк ваҡытта — Стәрлетамаҡ өйәҙ советтары башҡарма комитетының милләттәр бүлегендә инспектор.

1920 йылдың ноябрендә һәм 1922—1925 йылдарҙа — партияның Башҡортостан өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге мөдире, 1921—1922 йылдарҙа — партияның Сыуаш өлкә комитеты мөдире, 1925—1930 йылдарҙа — Көнсығыш буйынса Үҙәк ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге инструкторы, ВКП Үҙәк Комитетының Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар араһында эш төркөмө етәксеһе. 1928—1931 йылдарҙа — СССР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм Үҙәк башҡарма комитеты ағзалығына кандидат, бюджет комиссияһы ағзаһы, СССР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарамағындағы ҡатын-ҡыҙҙарҙың көнкүрешен яҡшыртыу буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары.

1931—1937 йылдарҙа Антонина Ивановна «Революция и национальности» журналының яуаплы секретары һәм мөхәррир урынбаҫары. 1938 йылда репрессиялана, 1945 йылда азат ителә, 1955 йылда аҡлана. 1946—1949 йылдарҙа Архангельск ҡалаһында «Моряк Севера» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, шунда уҡ 1948 йылда Марксизм-ленинизм университетын тамамлай. 1954 йылда Нухрат Мәскәүгә күсеп килә. 1950—1970 йылдарҙа ижтимағи һәм әҙәби эш менән шөғөлләнә, ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте тураһында китаптар әҙерләүҙә ҡатнаша. Улар араһында: «Без них не победили бы», «Хӗрарӑм организаторӑн ӗҫ ҫулӗ» (Ҡатын-ҡыҙҙар ойоштороусыһына ярҙамға), «Көнсығышта һигеҙенсе март» («Восьмое марта на Востоке»), "Юрты-кочевки. К работе женских красных юрт, « Дала әкиәттәре», «Октябрь һәм Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙары» һ. б.
Антонина Ивановна 1922 йылдың мартында Сыуаш партия ойошмаһынан ВКП (б)-ның XI съезы делегаты була. 1922 йылдың 30 декабрендә Советтарҙың беренсе Бөтә Союз съезында ҡатнаша.

1983 йылдың 10 майында Нухрат А. И. оҙайлы ауырыуҙан һуң Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Рождённые в Башкортостане — прославившие Россию!» Нухрат (Матвеева) Антонина Ивановна 
* Антонина Ивановна Нухрат 
* Нухрат, Антонина Ивановна (общественный деятель)
* Нухрат Антонина Ивановна 
* В числе «100 имен Башкортостана»
Миллер Герард Фридрих

**Миллер Герард Фридрих** (18 октябрь 1705 йыл—11 октябрь 1783 йыл) — урыҫ-немец тарихсыһы, тәбиғәтте өйрәнеүсе һәм сәйәхәтсе, профессор (1731). Санкт-Петербург Император Фәндәр һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы (1783), Академияның вице-секретары (1783), Академияның конференц-секретары (1754-1765). «Икенсе Камчатка экспедицияһы» академик отряды етәксеһе, Мәскәү баш архивын ойоштороусы, Петербург фәндәр академияһының академия университетының беренсе ректоры (1747—1750). Сит ил эштәре коллегияһының Мәскәү архивы идарасыһы (1766-1783).

Урал аръяғы башҡорттары, 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы һәм Салауат Юлаев, Юламан Ҡушаев, Ҡаранай Моратов тураһындағы тарихи материалдар авторы.

## Биографияһы
Герард Фридрих Миллер 1705 йылдың 18 (29) октябрендә хәҙерге Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге Херфорд ҡалаһында гимназия ректоры ғаиләһендә тыуған. Гимназияла уҡығандан һуң 17 йәшендә Ринтель университетына уҡырға инә, һуңынан Лейпциг университетына (1724—1725) күсә. 1725 йылда бакалавр дәрәжәһен ала. Рәсәйгә шул уҡ йылдың ноябрендә 1724 йылда ойошторолған Рәсәй фәндәр академияһына саҡырылған сит ил ғалимдарының беренсе төркөмө составында килә. Фәндәр академияһы эргәһендәге гимназияла латин теле, тарих һәм география уҡытыусыһы булып эшләй, китап лавкаһы, архив һәм китапхана ойоштороуҙа ҡатнаша. Рәсәйҙә уны Фёдор Иванович Миллер тип атайҙар.

1728 йылда уның тикшеренеү эшмәкәрлеге башлана, 1930 йылда ул профессор дәрәжәһен ала, Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана.

1733—1743 йылдарҙа Миллер Г. Ф. Себерҙе өйрәнеү буйынса Икенсе Камчатка (Бөйөк Төньяҡ) экспедицияһында ҡатнаша, уның барышында 20-нән ашыу ҡаланың архивын тикшерә һәм тасуирлай. Себер халыҡтарының тарихы, географияһы, этнографияһы һәм телдәре буйынса ҡиммәтле материалдар туплай, рус тарихы буйынса документтар күсермәләре коллекцияһын төҙөй (Миллер портфеле). Урал аръяғы башҡорттары, мариҙар, удмурттар һәм сыуаштар тураһында лингвистик һәм тарихи материалдар, Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75), Салауат Юлаев, Юламан Ҡушаев, Ҡаранай Моратов хаҡында тарихи мәғлүмәттәр йыя һәм баҫтырып сығара.

1747 йылда Екатерина II указы менән Рәсәйҙең беренсе историографы итеп тәғәйенләнә.1 748 йылдың 29 ғинуарында Рәсәйҙә хеҙмәтен дауам итеү өсөн Рәсәй гражданлығын ҡабул итә. 1748 йылда Герард Фридрих Миллер Петербург фәндәр академияһы академия университетының беренсе ректоры була (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт университеты). 1750 йылдан ректор вазифаһын уның уҡыусыһы С. П. Крашенинников башҡара.

1765 йылда Герард Фридрих Мәскәүгә күсерелә. Фәндәр һәм сәнғәт академияһы ҡарамағындағы тарихсы дәрәжәһен һаҡлап, Тәрбиә йортоноң баш күҙәтеүсеһе итеп тәғәйенләнә, ә 1766 йылдың мартында Сит ил эштәре коллегияһының Мәскәү архивы начальнигы була.

1783 йылдың 11 (22) октябрендә Мәскәүҙә вафат була.

;Хеҙмәттәре
* Описание живущих в Казанской губернии языческих народов, яко-то: черемис, чуваш и вотяков… СПб., 1791; История Сибири: в 3 т. М., 1999—2005.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Биографика. Миллер Герхардт Фридрих
* Миллер (Мюллер) Герард Фридрих (Федор Иванович 
*
Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы

**Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы** (ижади псевдонимы *Ғәлимйән Ниғмәти*; ;26 июль 1897 йыл—4 ноябрь 1941 йыл) — журналист, әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ғәлимйән Әмирйән улы Ниғмәтуллин 1897 йылдың 26 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында тыуған

Өфөлә — «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә, 1922 йылда — Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында, 1923—1924 йылдарҙа Мәскәү журналистика институтында уҡый.

1918 йылдан алып Өфөләге «Кызыл яу», Омскиҙағы «Азад Себер» һ.б. гәзиттәрҙең хәбәрсеһе. 1925—1926 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Үҙәк Комитетының (ВКП(б)) матбуғат бүлеге инструкторы. 1926 йылдан Ҡазанда йәшәй һәм эшләй.

1926—1927 йылдарҙа «Кызыл Татарстан» («Ҡыҙыл Татарстан») гәзитенең, 1928—1930 йылдарҙа Татарстан китап нәшриәтендә баш мөхәррире, 1930—1932 йылдарҙа «Яңалиф» («Яңы әлифба») журналының яуаплы мөхәррире, бер үк ваҡытта, 1929—1937 йылдарҙа, Ҡазан педагогия институтында эшләй. 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1935 йылдан — профессор.

1920—1930 йылдарҙа татар әҙәбиәт белемендә мәҙәниәт-тарих мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙы береһе.

1937 йылдың 17 сентябрендә «троцкист милли ойошмаһы ағзаһы, ҡоротҡослоҡ эшмәкәрлеге» буйынса нахаҡҡа ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәлә вафат була, 1956 йылдың 22 мартында аҡлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ниғмәти татар әҙәбиәт белеменең фәлсәфи-эстетик нигеҙҙәрен, фәлсәфә, эстетика, тарих, психология, социология фәндәренең үҙ-ара йоғонтоһо нигеҙендә комплекслы өйрәнеү принциптарын эшләй.

Көнсығыш һәм ғәрәп әҙәбиәттәрен сағыштырып өйрәнә.

Татар әҙәбиәтенә А. С. Пушкин, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов, М.Горький, Н. Г. Чернышевскийҙың тәьҫире (гуманистик пафос, демократизм, ижади хеҙмәт, эстетик оҫталыҡ, иҗади шәхестең батырлығы) тураһындағы мәкаләләр, татар әҙәбиәте дәреслектәре һәм уҡытыу программалары авторы..

1934 йылда яҙылған «Татар совет әҙәбиәте үҫештә» хеҙмәте совет әҙәбиәте теорияһына, әҙәбиәт ғилеме методологияһына, татар яҙыусыларының ижадына арналған, башҡорт әҙәбиәтенә арналған хеҙмәттәре лә байтаҡ: «Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте» (1929), «Шәйехзада Бабич» (1929) (икеһе лә татар телендә) һ.б..

;Хеҙмәттәре
* «Максим Горький: тормошо, көрәше һәм ижады» (1928).
* «Революция йылдарындағы әҙәбиәтебеҙ» (1929).
* «Татар совет әҙәбиәте үҫештә» (1934) (бөтәһе лә — татар телендә).

;Әҫәрҙәре
* Сайланма әсәрләр. Казан, 1958.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ғәлимйән Әмирйән улы 
* Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы
Хожасылыҡ

**Хожасылыҡ, хожаизм** йәки **ходжаизм** (), шулай уҡ **әнүәризм** (Әнүәр Хожа исеменән) — албан сәйәси теорияһы һәм практикаһы, ул 1960-сыларҙың икенсе яртыһында — XX быуаттың 1970 йылдар башында Әнүәр Ходжаның марксизм-ленинизм идеялары үҫеше булараҡ формалашҡан һәм Албанияның Халыҡ Социалистик Республикаһында 1990 йылға тиклем ғәмәлгә ашырылған. СССР-ҙа һәм Көнсығыш блок илдәрендә идара итә торған коммунистик партиялар дәүләт һәм дәүләт именлеге органдары тарафынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгәндәр, әммә Көнбайыш Германияла һәм өсөнсө донъя илдәрендә билдәле бер популярлыҡ алғандар, унда хожасылыҡты таратҡан ойошмалар әүҙем эш алып бара ине.

## Төп принциптары
* Дөйөм алғанда (маоизмдағы кеүек) эшсе синыфының етешһеҙлеге (йәки булмауы) шарттарында крәҫтиәнлеккә таяныу;

* Югославияны анархо-синдикализм элементтары булған капиталистик дәүләт булып һанау;

* И. В. Сталин эшмәкәрлеген яҡшы баһалау;

* Н. С. Хрущев һәм Л. И. Брежневтың эшмәкәрлеген хуп күрмәү;

* Ходжа социалистик илдә ревизионизм уның социал-фашист һәм социал-империалистик дәүләткә тағы бер ҡат тыуыуына килтерә тип һанай\.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Н. Д. Смирнова. История Албании в XX веке. — М.: Наука, 2003. — 430 с. — .
* А. Лешин. Товарищ Энвер (историко-биографическое эссе). — Интернет-издание, 2010. — 111 с.
* Э. Ходжа. Со Сталиным. Воспоминания. — Тирана: 8 Нентори, 1984. — 240 с.
* Э. Ходжа. Хрущёвцы. Воспоминания. — Тирана: 8 Нентори, 1980. — 515 с.
* Э. Ходжа. Еврокоммунизм — это антикоммунизм /// Избранные произведения. Том V. Ноябрь 1976 — июнь 1980. — Тирана: 8 Нентори, 1985. — С. 859—1062. — 1134 с.
* Э. Ходжа. Доклад о деятельности Центрального комитета Албанской партии труда, произнесенный на VIII-ом съезде АПТ 1 ноября 1981 года. — Тирана: 8 Нентори, 1981. — 280 с.
* Э. Ходжа. Империализм и революция. — Тирана: 8 Нентори, 1979. — 535 с.
Бистрик тимер юл станцияһы

**Бистрик тимер юл станцияһы** (; ) — Босния һәм Герцеговинаның Сараево ҡалаһындағы Бистрик районында урынлашҡан тарихи тимер юл станцияһы. 1906 йылда Австро-Венгрия осоронда төҙөлгән, ул Көнсығыш тимер юлының (Остбан) һуңғы станцияһы булып хеҙмәт иткән, Сараевоны Увац менән тоташтырған, шулай уҡ Фоча һәм Прибойға тармаҡтары булған. Бина альп-романтик архитектураһы өлгөһө булып тора һәм 2006 йылдан Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

## Тарихы
Бистрик тимер юл станцияһы 1906 йылда, Сараевонан Увацҡа тиклем Көнсығыш тимер юлы линияһын төҙөү тамамланыу менән бергә төҙөлә. Проектты Босния һәм Герцеговина Дәүләт тимер юлдарының Техник бүлеге тормошҡа ашыра. Станция Сараевоны Босния һәм Герцеговинаның көнсығыш төбәктәре менән бәйләүҙә, пассажирҙар һәм йөк ташыуҙы еңелләштереүҙә мөһим роль уйнай. 

1973 йылда Көнсығыш тимер юлы линияһы файҙаланыуҙан сығарыла, һәм Бистрик станцияһы эшләүҙән туҡтай. Артабан бина ташландыҡ хәлгә килә һәм ваҡыт үтеү менән туҙа. 

## Архитектураһы
Станция бинаһы Австро-Венгрия архитектураһына хас булған альп-романтик стилендә проектланған. Комплексҡа тәүҙә буфет, тимер юл мөдире өсөн бина, келәт ҡоролмалары, тоннель һәм күпер ингән. Архитектура ансамбле XX быуат башындағы тимер юл инфраструктураһының функциональ һәм эстетик ҡиммәттәрен сағылдыра. 

## Һаҡлау
Уның тарихи һәм архитектура әһәмиәтен танып, Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса комиссияһы 2006 йылда Бистрик тимер юл станцияһын Милли ҡомартҡы тип иғлан итә. Был ҡарар 2006 йылдың 4-10 июлендә үткән ултырышта Комиссия ағзалары: Зәйнәп Ахунбай, Амра Хажимухамедович (рәйес), Дубравко Ловренович, Лиляна Шево һәм Тина Вик тарафынан ҡабул ителә.

## Ремонт һәм хәҙерге ҡулланылышы

2022 йылда Сараево ҡалаһы Бистрик тимер юл станцияһы бинаһын комплекслы реставрациялауҙы башлай. Яңыртыу эштәре бинаның үҙенсәлекле архитектура һыҙаттарын һаҡлап ҡалыуға һәм уны мәҙәни һәм йәмәғәт маҡсаттарында файҙаланыуға йүнәлтелә. Тергеҙелгән бина рәсми рәүештә 2022 йылдың 6 апрелендә, Сараево көнө менән бергә асыла. Мэр Бенджамина Карич был күренекле ҡоролманы тергеҙеү менән ғорурланыуын белдерә һәм уның ҡала мираҫы өсөн әһәмиәтен билдәләй. 

## Мәҙәни әһәмиәте
Бистрик тимер юл станцияһы Сараевоның тарихи үҫеше һәм архитектура мираҫы символы булараҡ мәҙәни әһәмиәткә эйә. Ул төрлө мәҙәни әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән 1972 йылғы Югославия фильмы «Валтер Сараевоны һаҡлай» (Walter Defends Sarajevo) фильмында күрһәтелә, унда уның үҙенсәлекле архитектураһы фон булып хеҙмәт итә. 

## Иҫкәрмәләр
Татар опера студияһы (Мәскәү консерваторияһы)

**Татар опера студияһы** — Мәскәү консерваторияһы ҡарамағында1934—1938 йылдарҙа эшләгән татар музыка берекмәһе. Студияның көн тәртибендә татар музыкаһын Европа стандарттарына һәм коммунистик ҡағиҙәләргә үтәгән стандарттарға яраҡлаштырыу маҡсаты менән милли кадрҙар, йәғни композиторҙар, йырсылар һәм либреттистар булдырыу тора.

## Тарих

1932 йылда Мәскәү дәүләт консерваторияһында  Ғәзиз Әлмөхәммәтов хеҙмәте һөҙөмтәһендә башҡорт бүлеге ойошторола һәм Мәскәү ҡаҙнаһынан финанслана. Ошо бүлек үрнәгендә 1934 йылда Татар академия театрының татар музыкаһын яңы кимәлгә күтәреү маҡсаты менән Татар музыкаль драма студияһы асыла, әммә ТАССР властары тарафынан тәьмин ителергә мәжбүр була. Йолдыҙ Иҫәнбәт әйтеүенсә, Татар студияһында эш хаҡы башҡорт студияһына ҡарағанда күпкә юғарыраҡ булыуы фараз.

1935 йылда студияның исемен ул ваҡыттағы директоры Хәмит Тохфәтуллин «Татар опера студияһы» тип үҙгәртә.

Студия махсус төҙөлгән пландар буйынса тарихи, заманса, батша дәүеренә ҡаршы әҫәрҙәр ижад итә.

## Студияла уҡыған шәхестәр
Был студия Мәскәүҙең төрлө төбәктәренән килгән татар халҡының талантлы вәкилдәрен берләштерә.

* Мансур Мозаффаров
* Сара Садыҡова
* Нәжиб Жиһанов
* Латиф Хәмиди
* Фәрит Яруллин
* Мәрйәм Рахманҡолова
* Усман Әлмиев
* Мөнирә Булатова
* Фәхри Насретдинов
* Жәүҙәт Фәйзи һ.б.

## Сығанаҡтар

* 
*
Суфияров Фәрит Суфияр улы

**Суфияров Фәрит Суфияр уды** (; 20 октябрь 1939 йыл—19 июнь 2019 йыл) — уҡытыусы, шағир. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1992 йылдан Яңауыл яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Ғәли Соҡорой (1997), Фәтих Кәрим (2005) һәм Әнғәм Атнабаев исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Фәрит Суфияр улы Суфияров 1939 йылдың 19 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Иҫәнбай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй башлай. 1958—1960 йылдарҙа Өфө финанс техникумында уҡый. Төрлө ойошмаларҙа финансист-иҡтисадсы булып эшләй.

1967 йылда Алабуға дәүләт педагогия институтын тамамлағас, 1‑се Яңауыл урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1974 йылдан Борай районының Ҡолай тулы булмаған урта мәктәбе директоры, 1977 йылдан — Яңауыл районының Истәк урта мәктәбе уҡытыусыһы булып эләй.
Йәш ижадсыларҙы бергә туплау ниәтенән сығып, 1992 йылдың октябрь айында «Замандаш» Яңауыл яҙыусылар ойошмаһын төҙөй. Уның яуаплы секретары булараҡ, районда төрлө саралар, йәш яҙыусылар семинарҙары, музыкаль-әҙәби кисәләр-концерттар, юбилейҙар, хәтер кисәләре үткәрә, күренекле яҙыусылар менән осрашыуҙар ойоштора.

### Ижады
Мәктәптә уҡыған сағында уҡ шиғырҙар яҙа башлай, тәүге әсәрҙәре район гәзитендә баҫыла. «Йәшлек ауазы» исемле тәүге китабы 1990 йылда сыға. Китабына төрлө йылдарҙа яҙылған һайланма шиғырҙары инә. Ижадына лириклыҡ, йәшәү мәғәнәһе, мөхәббәт, замандаштарының рухи донъяһы тураһында фәлсәфәүи уйланыуҙар хас. «Ергенәмдең йәме» (1997), «Ғүмер яҙҙары» (2002), «Минең күңелем ҡоштары» (2004; икеһе лә — татар телендә) һ.б. шиғри йыйынтыҡтар авторы. Шиғырҙарына композитрҙар Н. Ә. Дауытов, И. Т. Закиров, Р. Ғ. Тимербаев йырҙар ижад иткән. «Бала сағым шишмәләре», «Тыуған яҡ моңо», «Бирешмә ҡайғыларға», «Һинең күҙҙәр», «Яҙғы йыр», «Осрашырбыҙ әле», «Сик ҡуйҙым һағышыма» (Йәүҙәт Хәкимов көйө), «Һине юҡһынам» (Өлфәт Хәмиҙуллин көйө), «Өләшеп бирәһем бар», «Йәшлек хәтирәһе» (Карам Фәттәх улы Әһлиуллин көйө) йырҙары айырыуса популяр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995)

Ғ.Соҡорой исемендәге премия лауреаты (1997)

Ф. Кәрим исемендәге премия лауреаты (2005)

Әнғәм Атнабаев исемендәге премия лауреаты (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* В его стихах — отражение мелодий родной земли (К 75-летию поэта Фарита Суфиярова)
*  «Замандаш» шишмәһен һайыҡтырмаҫҡа Шағир  Фәрит Суфияров иҫтәлегенә
Тимербаев Роберт Ғәфүр улы

**Тимербаев Роберт Ғәфүр улы** (; 23 декабрь 1960 йыл) — композитор, баянсы. 1999—2015 йылдарҙа «Фәриҙә менән Роберт Тимербаевтар» ижади төркөмөнең художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), «Алтын Урал» халыҡ ижади премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Роберт Ғәфүр улы Тимербаев хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Раевка ҡасабаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағас, 1978―1979 йылдарҙа Башкорт дәүләт филармонияһында концертмейстер булып эшләй. 1979―1981 йылдарҙа эске ғәскәрҙәр оркестрында хәрби хеҙмәт үт.

1981―1984 йылдарҙа Уфа сәнғәт училищеһында (ситтән тороп) уҡыуын дауам итә һәм 1999 йылға тиклем Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Филармонияла эшләгән йылдарында Рәсәйҙең ауыл, ҡалаларында, Германия, Албания, Франция, Италия, Голландия, Таиланд, Ғәрәб Әмирлектәре, Төркиә кеүек сит илдәрҙә сығыш яһай, республика һәм район байрам сараларында ҡатнаша.

1999—2015 йылдарҙа ул «Фәриҙә һәм Роберт Тимербаевтар» ижади төркөмөнөң художество етәксеһе.

## Ижады
Роберт Ғәфүр улы, баянсы булараҡ, башҡарыу эшмәкәрлеген композиторлык ижады менән берләштерә. Уның репертуарына урыҫ, татар һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре инә. Ике йөҙгә яҡын йыр: һуғыш йырҙары, граждандар һәм мөхәббәт лирикаһы, шаян йырҙар, баян һәм инструменталь ансамблдәр өсөн әҫәрҙәр яҙа. Йырҙары менән танылыу ала һәм тамашасылар араһында ҙур популярлыҡ ҡаҙана.

Беренсе яҙған йыры Рәми Ғарипов һүҙҙәренә ― «Һанама, кәкүк». Популяр йырҙары: «Ғүмерҙәрҙе үлмәҫ йыр итәйек» (Хәния Фәрхи), «Тыуған яғым» (Гөлфия Юнысова һүҙҙәре, Фәриҙә Тимербаева башҡара), «Алла бирһә» (Рамил Сурағол һүҙҙәре, Иҙрис Кәлимуллин башҡара), «Аға һыуҙар» (Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы башҡара), «Тыуған яҡ ҡайындары» (Ғәли Хәмзин), «Талғын ғына ҡарҙар яүа» (Заһир Иҫәнсурин), «Йәш йөрәк» (Хәлимә Ғәббәсова), «Аҡ майҙарҙа — аҡ вәғәҙәләр», «Күрше хаҡы, тәңре хаҡы», «Һалма мине һары һағыштарға», «Туғандарҙың ҡәҙерен бел» һ.б.

Композитор Салауат Фәтхетдинов («Гармун», Клара Булатова һңҙҙәре), Айҙар Ғәлимов («Һинең өсөн», Светлана Шәрипова һүҙҙәре), Иҙрис Ғәзиев, Роза Аккучукова, Хәния Фәрхи, Нәзифә Ҡадырова, Радик Гәрәев, Хәмдүнә Тимерғәлиева, тормош иптәше Фәриҙә Тимербаева һ.б. танылған йырсылар менән хеҙмәттәшлек итә.

## Шәхси тормошо
1983 йылда өйләнгән. Тормош иптәше ― йырсы, Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы Фәриҙә Ҡарый ҡыҙы Тимербаева (1963 йылғы, Борай районы Иҫке Ҡарағош ауылынан).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011)
* «Алтын Урал» халыҡ ижад премияһы
* «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» күкрәк билдәһе (Татарстан Республикаһы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Йырҙары хәсрәттәрҙе баҫа, шатлыҡ өҫтәй
* Роберт Тимербаев 60 йәшлек юбилейын билдәләй 
* Тимербаев Роберт Гафурович  
* Наш земляк Роберт Тимербаев отметил свой день рождения.
* Указ Президента Республики Башкортостан от 25 июля 2011 г. N УП-386 «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Тимербаеву Р. Г.»
Изге Николай сиркәүе, Сдревичи

Срдевичиҙағы **Изге Николай сиркәүе** () — Босния һәм Герцеговинаның Серб Республикаһында урынлашҡан серб православие сиркәүе. Бинаның аныҡ төҙөлөү ваҡыты билдәһеҙ, әммә сиркәүҙең 1598 йылдан алдараҡ төҙөлгәнлеге билдәле. Ул Захумье һәм Герцеговина епархияһына ҡарай. Срдевичи тураһында XV быуат башына ҡараған тәүге яҙма мәғлүмәттәр Дубровник архив сығанаҡтарында һәм Сопочани йылъяҙмаһында осрай. 2005 йылда сиркәү Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыһы тип иғлан ителә, ә уны һаҡлау, консервациялау һәм йәмәғәтселеккә күрһәтеү буйынса рәсми юридик яуаплылыҡ Серб Республикаһы Хөкүмәтенә йөкмәтелә.

## Сығанаҡтар
Войо Димитриевич

**Войо Димитриевич** (Сараево, 1910 йыл 12 май – Сараево, 1980 йыл 12 август) — Босния һәм Герцеговина рәссамы һәм Collegium Artisticum-ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Войо Димитриевич 1910 йылдың 12 майында Сараевола тыуған. 1936 йылда Белградта Дәүләт сәнғәт мәктәбен тамамлай, ә һуңынан Парижда Андре Лоттың оҫтаханаһына йөрөй. 1939 йылда Оскар Данон, Ана Райс һәм Яхиел Финци менән бергә Collegium Artisticum төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, был төркөм бөгөнгө көндә лә эшләй һәм Сараевола мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә мөһим ҡала үҙәге булып тора. Был данлыҡлы төркөмдөң әһәмиәте Югославия Короллегенең Икенсе донъя һуғышы алдындағы айырым ижтимағи-сәйәси шарттарында айырыуса сағыла. 1945 йылда Димитриевич Босния һәм Герцеговинаның Рәссамдар союзын, шулай уҡ Сараеволағы Һынлы сәнғәт мәктәбен ойоштороуҙа ҡатнаша, был мәктәптә ул директор һәм профессор булып эшләй. Ул Мица Тодорович, Исмет Муезинович, Даниел Озмо һәм Роман Петрович кеүек иң күренекле Босния һәм Герцеговина рәссамдары даирәһенә ингән.

Ул 1980 йылдың 12 авгусында Сараевола вафат була. Сараевола бер урам уның исемен йөрөтә, Сараеволағы Һынлы сәнғәт академияһы алдында 2012 йылда урланған бюстың постаменты тора. 2010 йылда Босния һәм Герцеговинаның Сәнғәт галереяһында (Сараево) ҙур ретроспектив күргәҙмә ойошторола һәм шуның менән рәссамдың йөҙ йыллыҡ юбилейы билдәләнә.

## Ижады
Уның ижады социаль йүнәлешле һынлы сәнғәттән алып, геометрик абстракция аша, аналитик һәм процессуаль һынлы сәнғәткә бер ни тиклем яҡын булған концептуаль һынлы сәнғәт практикаларына тиклем үҫешә. Үҙенсәлекле, стилистик яҡтан бер төрлө булмаған ижады арҡаһында Войо Димитриевич белгестәр һәм сәйәсмәндәр тарафынан күп һанлы бәхәстәргә дусар була. Идеологик мотивтарҙан иртә баш тартыуы һәм авангард ағымдарға ҡушылыуы уға "революция хыянатсыһы" тигән эпитет та килтерә.

## Әҫәрҙәре

* *Мейес янында* (босн. Kraj peći), киндергә майлы буяу, 1930.
* *Испания* (босн. Španija), киндергә майлы буяу
* *Рәссам Исмет Муезиновичтың портреты* (босн. Portret slikara Ismeta Mujezinovića), киндергә майлы буяу, 1939.
* *Ҡарлы урам* (босн. Ulica pod snijegom), киндергә майлы буяу, 1951.
* *Эшсе йортондағы тормош* (босн. Život u kući radnika), линогравюра
* *Фашизм хакимлыҡ итә* (босн. Fašizam caruje)
* *Шәфҡәт туташы Рава яралыны бәйләй* (босн. Bolničarka Rava previja ranjenika), күмер менән һүрәт

## Бүләктәре

* Сараево ҡалаһының Алтынсы апрель премияһы;
* Егерме етенсе июль премияһы;
* Босния һәм Герцеговина Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте премияһы;
* АВНОЮ премияһы;

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Войо Димитриевичтың вафатының йыллығы
Мерсад Бербер

**Мерсад Бербер** () (1940 йылдың 1 ғинуары – 2012 йылдың 7 октябре) — Босния рәссамы.

## Биографияһы
Бербер Югославия Короллегендәге Босански Петровац ҡалаһында тыуған. Ул Любляналағы Һынлы сәнғәт академияһында белем алған, уны бакалавр һәм магистр дәрәжәләре менән тамамлаған. 1978 йылда Бербер Сараеволағы Һынлы сәнғәт академияһында уҡытыусы вазифаһын алған.

## Сәнғәте
Бөгөнгө көндә Бербер донъялағы иң танылған график рәссамдарҙың береһе булып тора. 1984 йылда ул Тейт галереяһы коллекцияһына индерелгән.

Ижад юлы дауамында ул ваҡиғаларҙы, хөрмәт күрһәтеүҙәрҙе һәм бағышламаларҙы һүрәтләгән картиналар циклдарын ижад иткән. Һәр циклдың тамырҙары урта быуаттарҙан алып егерменсе быуатҡа тиклемге Босния-Герцеговина тарихына барып тоташа. Уның эштәренә боронғо мотивтарҙың хәҙерге заман аңлатмалары менән үрелешеп барыуы хас, улар үҙҙәренең символик серлелеге һәм көсө менән арбай. Уның өҫлөктәре (фактуралары) сюжеттары кеүек үк ҡатмарлы, улар төрлө осорҙар һәм урындарҙың техник алымдарын берләштерә, шул уҡ ваҡытта һуңғы 40 йыл дауамында коллекционерҙарҙы йәлеп иткән эстетиканы һәм һөйкөмлөлөктө һаҡлай.

Бербер һынлы сәнғәт, графика, гобелен, иллюстрациялау һәм библиографик баҫмалар, график һәм шиғри карталар әҙерләү менән шөғөлләнгән. Уның сценографияһы һәм костюм дизайны Любляна, Загреб, Сараево һәм Вашингтон театрҙарында сәхнәгә ҡуйылған. 1985 йылда Бербер үҙенең "Tempo Secondo" тип аталған анимацион фильмын тамамлаған.

1992 йылдан алып 2012 йылдың октябрендәге вафатына тиклем Бербер Загребта ла, Дубровникта ла йәшәгән һәм эшләгән.

## Бүләктәре
1966 йылдан башлап Бербер иллеһенән ашыу бүләк ала. Күп һанлы халыҡ-ара бүләктәр араһында ул түбәндәгеләрҙе ала:
* Триесттағы Беренсе Халыҡ-ара график сәнғәт күргәҙмәһендә Алтын миҙал һәм Маҡтаулы диплом,
* Сан-Паулуҙағы 11-се Халыҡ-ара биенналела беренсе премия,
* Токиолағы 10-сы Халыҡ-ара график сәнғәт биенналеһында Маҡтаулы приз,
* Александриялағы 7-се Урта диңгеҙ биенналеһында беренсе премия,
* Монте-Карлола ICOM (Халыҡ-ара музейҙар советы) премияһы,
* 4-се Халыҡ-ара график сәнғәт биенналеһында Краков ҡалаһы премияһы, һәм
Нью-Делиҙағы 5-се Һиндостан триенналеһында Лалит Кала Академияһының Гран-приһы.

1997 йылда Краков Гран-прийы, Остендела "Ер менән күк араһында" тип аталған күргәҙмә һәм күптән түгел Веронала танылған сәнғәт тәнҡитсеһе Эдвард Люси-Смит тарафынан һайлап алынған "Идеал рәссамы" күргәҙмәһе Берберҙы иң әһәмиәтле хәҙерге заман рәссамдарының береһе итеп раҫланы. Берберҙың сәнғәтенә арналған комплекслы монографик тикшеренеүҙәр 1980 һәм 1985 йылдарҙа Любляналағы "Младинска Книга" нәшриәтендә, 1997 йылда Любляналағы "Sol Intercontinental" нәшриәтендә һәм 2000 йылда Загребтағы "E&A Agency" нәшриәтендә баҫылып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
**[http://www.mersad-berber.com Мерсад Берберҙың рәсми веб-сайты]*

Мерсад Бербер Albemarle галереяһында
Кириллин Вячеслав Александр улы

**Вячеслав Александр улы Кириллин** ( ; 25.02.1994; Ҡазан, Татарстан ) — ҡазан журналисты, википедист, урыҫ телле Викимедиа проекттары ҡатнашыусыһы,  ағзаһы.

## Биографияһы
Вячеслав Кириллин 1994 йылдың 25 февралендә Татарстандың Ҡазан ҡалаһында тыуған.

Вячеслав Кириллиндың Викимедиа проекттары буйынса эше башлыса Татарстандың билдәле шәхестәрен һүрәтләү, фотоға төшөрөү, мәҡәләләр яҙыу, урындағы халыҡҡа Вики-мөхиттең үҙенсәлектәрен аңлатыу менән бәйле. Ҡазандағы вики-сараларҙа   һәм Татарстан буйлап вики-экспедицияларҙа йөрөүе,   түңәрәк өҫтәлдәрҙә ҡатнашыуы, шулай уҡ татар телендә үткәрелгән саралар менән дә ҡыҙыҡһыныуы билдәле.  

2023 йылдан викимедиасы Фәрхәд Фәтҡуллин менән берлектә   етәкселегендәге  һәм  менән вики-хеҙмәттәшлектә әүҙем ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Сафет Зец

**Сафет Зец** (1943 йылдың 5 декабрендә тыуған) — Босния рәссамы һәм график дизайнер.

## Биографияһы
Сафет Зец Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһының Рогатица ҡалаһында бошняк ғаиләһендә тыуған. Ул 1964 йылда Сараеволағы Ғәмәли сәнғәт мәктәбен тамамлай. 1969 йылда Зец Белградтағы Һынлы сәнғәт университетын тамамлай, ә һуңынан 1972 йылда шул уҡ университетта аспирантураны тамамлай.

Етмешенсе йылдарҙа Сафет Зец поэтик реализмдың төп күргәҙмә ҡатнашыусыларының береһе булып китә. 1989 йылға тиклем ул ғаиләһе менән Белградта йәшәй һәм эшләй, һуңынан Сараевоға ҡайта. 1992 йылда Босния һуғышы арҡаһында ул Сараевонан китә һәм Италияның Удине ҡалаһына ҡаса. Ул туҡһанынсы йылдар башында Югославияла иң танылған рәссамдарҙың береһе була.

Сафет Зец Босния һәм Герцеговинала һәм донъяның ҙур ҡалаларында 70-тән ашыу шәхси күргәҙмәһен әҙерләгән. Ул шулай уҡ *Босния һәм Герцеговинаның Визуаль сәнғәт рәссамдары ассоциацияһы* ағзаһы. Ул 20-нән ашыу наградаға лайыҡ булған һәм үҙенең эштәре менән танылыу яулаған. 2007 йылда ул Францияның Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены менән бүләкләнә. Уның эштәре Европаның һәм донъяның эре галереяларында, шулай уҡ шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

Бөгөн ул Венецияла, Сараевола, Парижда һәм Почителдә йәшәй һәм эшләй.

## Әҫәрҙәре
* *Апайымдың бүлмәһе* (ингл. My sister's room)
* *Бакаревичтың йорто* (ингл. Bakarević's lodge)
* *Ҙур бүлмә* (ингл. A large room)
* *Йорттар һәм япраҡтар* (ингл. Houses and foliage)
* *Тәҙрәләр* (ингл. Windows)
* *Бистриктағы хәҙер булмаған ҙур йорт* (ингл. The big house in Bistrik that no longer exists)
* *Сребреница* картиналар серияһы (ингл. Series of paintings *Srebrenica*)
* *Хәйриә икмәге* (итал. Il pane della carità)

## Иҫкәрмәләр
Цим (археологик ҡомартҡы)

**Цимдағы иртә христиан базиликаһы** (Б.Э. V–VI быуаттарында төҙөлгән) — Мостарҙың Црквине биҫтәһендә урынлашҡан иртә христиан–һуңғы Рим осорона ҡараған базиликаның археологик ҡалдыҡтарынан ғибәрәт. Базилика Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыһы булып тора.
## Археологик табылдыҡтар
Уны археологик ҡаҙыуҙар барышында төрлө башҡа ҡоролмалар, шул иҫәптән ҡәберҙәр һәм торлаҡ биналар табылған. Артабанғы археологик тикшеренеүҙәр Мостарҙың төньяҡ-көнбайышындағы Црквине урынының боронғо торама булғанлығын асыҡлаған, һәм унда V–VI быуаттарға ҡараған күп һанлы артефакттар табылған.

Шулай уҡ был урында күп һанлы ваҡ өҫкө археологик материалдар: антик черепица, керамика, аргиллит һәм быяла табылған. Шулай уҡ таш биҙәктәрҙең фрагменттары: йөҙөм емештәре һәм сыбыҡ үрелмәләре, тауис ҡоштары, балыҡтар, үҫемлек орнаменттары фрагменттары һәм тәре символы табылған.

Црквине биләмәһендә өс һуңғы антик осорға ҡараған замандаш бина табылған: базилика, мемориаль часовня һәм торлаҡ бина. Урта быуаттарҙа унда ерләүҙәр үткәрелгән. Иртә христиан базиликаһы көнсығыш-көнбайыш йүнәлешендә урынлашҡан һәм бер нефлы һәм алтарлы. Инеү урыны көнбайышҡа, ә алтарь апсидаһы – сиркәүҙең иң әһәмиәтле һәм изге өлөшө – көнсығышҡа ҡарай. Базиликаның нефы янында өҫтәмә биналарҙың ҡалдыҡтары урынлашҡан – береһе төньяҡта һәм икеһе көньяҡта – был сиркәүҙең өс нефлы булыуы тураһында тәьҫир ҡалдыра.

Көнбайышта сиркәүҙең бөтә өс өлөшө лә арауыҡтың бөтә оҙонлоғо буйлап һуҙылған нартекс (сиркәү залы) менән берләштерелгән. Цимдағы иртә христиан базиликаһы иртә христиан ғибәҙәтханаһының бөтә элементтарына эйә: сиркәүҙең көнбайыш өлөшөндә нартекс, үҙәктә неф (ғибәҙәтхана), пресвитерий (алтарь зонаһы), баптистерий (суҡындырыу купеле), шулай уҡ көньяҡ өлөштә диаконикон һәм протезис.

Бер нефлы формаһы менән сиркәү формаһын хәтерләткән мемориал (ерләү часовняһы) сиркәүҙән көньяҡтараҡ урынлашҡан. Мемориал төп сиркәү биләмәһе менән диуар аша тоташҡан. Диаконикондың көньяҡ диуарындағы ишек "үлеләр өсөн сиркәү" һәм "тереләр өсөн сиркәү" араһындағы берҙән-бер бәйләнеш юлы булып тора.

Сиркәү тирәләй, уның эсендә һәм мемориалда сиркәү төҙөлгән ваҡыттан алып һуңғы Урта быуаттарға тиклемге күп һанлы ҡәберҙәр һәм ерләүҙәр табылған. Был урындағы әһәмиәтлерәк табылдыҡтар – төрлө орнаментлы таш пластика фрагменттары, уларҙың ҡайһы берҙәре Босния һәм Герцеговиналағы иртә христиан скульптураһының иң күренекле өлгөләре булып тора. Фрагменттарҙың ныҡ ваҡланған булыуы арҡаһында уларҙың килеп сығышын һәм функцияһын һәр ваҡыт билдәләүе еңел түгел. Шул ваҡытта был төбәктә Сарсентерум епархияһының үҙәге булғанлығын раҫлаған ышаныслы тарихи сығанаҡтар булмаһа ла, Цимдағы иртә христиан базиликаһының пресвитерийы һәм мемориалы менән ғәҙәти булмаған ҡоролошо, шулай уҡ фрагмент биҙәктәренең байлығы һәм вәкәләтле сифаты бында епископ резиденцияһы булғанлығын күрһәтә ала.

## Хәтер
2011 йылда Мостар почтаһы Цимдағы иртә христиан базиликаһы ҡалдыҡтары һүрәтләнгән почта маркаһын сығара.

## Иҫкәрмәләр
Сәмиғуллин Кашшаф Әғлетдин улы

**Сәмиғуллин Кашшаф Әғлетдин улы** (; 2 май 1923 йыл—15 июнь 2023 йыл) — именлек органдары ветераны, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2023). Генерал Шайморатов ордены кавалеры ().

Кашшаф Сәмиғуллин 42 хөкүмәт һәм 34 ведомство наградаһы менән бүләкләнә. Актив йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм ветерандар хәрәкәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Башҡортостан республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының йәмәғәт ойошмаһының Почёт китабына индерелгән.

## Биографияһы
Кашшаф Әғлетдин улы Сәмиғуллин 1923 йылың 2 майында Йәрмәкәй районының Түбәнге Ҡарамалы ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Кашшаф Әғлетдин улы бик иртә етем ҡала. Йәш ярымда әсәһе Фәтҡиә Әлимғол ҡыҙы вафат була, 1934 йылда атаһы тимер юлында юлбаҫарҙар ҡулынан һәләк була.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, район комсомолы тәҡдиме буйынса, ул Боғорослан педучилищеһына уҡырға китә. Беренсе курсты тамамлағас, ауыр матди хәле арҡаһында ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсергә мәжбүр була. ВЛКСМ-дың Йәрмәкәй район комитеты уға район ер бүлегенә эшкә урынлашырға ярҙам итә. Һуңынан ул район ЗАГС-ы бюроһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Иҫке Турай мәктәбенә өлкән пионервожатый булып эшкә урынлаша. 17 йәшендә үҙ теләге менән фронтҡа китә.

Уны Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына ебәрәләр, ә 1942 йылдың 15 майында Калинин фронтына — Ржев эргәһендә урынлашҡан 20-се армияға эләгә. Бында ул пулемёт расчеты командиры булып хеҙмәт итә. Кәмәләрҙә һәм һалдарҙа Вазуза йылғаһы аша йөҙөп сығып, десант полкының башҡа подразделениеларына кисеүҙе үтергә ярҙамлаша. Ҡаты бәрелештә яралана һәм контузия ала. Ете ай госпиталдә ята. 1943 йылдың февралендә уны II төркөм инвалиды тип таныйҙар.

1946 йылда Алма-Атала милиция мәктәбен уңышлы тамамлағас, ул Күксәтау өлкәһе Эске эштәр идаралығының бандитизмға ҡаршы көрәш бүлегенең оператив вәкиле — тәфтишсеһе булып эшләй. 1947 йылдың майында Кашшаф Сәмиғуллин Башҡорт АССР-ыың Эске эштәр халыҡ комиссариатына (НКВД) күсерелә, унда 1951 йылға тиклем бандитизмға ҡаршы көрәш бүлегендә эшләй. Бер нисә билдәле енәйәт эштәрен тикшереүҙә, сит ил разведкаһы агентын эҙләүҙә һәм егерменән ашыу хәүефле енәйәтсене, шул иҫәптән Ватанға хыянат итеүселәрҙе тотоуҙа ҡатнаша. Хеҙмәт юлын кесе лейтенант булып башлай, 1985 йылдың авгусында полковник дәрәжәһендә хаҡлы ялға сыға.

2023 йылдың апрелендә ҡала советы депутаттары уға Өфөнөң почётлы гражданы исемен бирелә.
Кашшаф Әғлетдин улы 2023 йылдың Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ()
* Халыҡтар дуҫлығы ордены
* Генерал Шайморатов ордены ()

Кашшаф Сәмиғуллин 42 хөкүмәт һәм 34 ведомство наградаһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ветеран Башкортостана Кашшаф Самигуллин. Прославленный ветеран, общественный деятель, благотворитель
* Самигуллин Кашшаф Аглетдинович
Орловачко күле

**Орловачко күле** () — Босния һәм Герцеговиналағы күл. Ул Калиновик муниципалитетында урынлашҡан. Күлдең майҙаны яҡынса 3,50 га тәшкил итә, ә максималь тәрәнлеге яҡынса 5,50 метр (яҡынса 18 фут).

## Иҫкәрмәләр
Әлиф (ижад төркөмө)

**«Әлиф» ижад төркөмө** — заманса татар музыкаль сәнғәте өлкәһендә-театр йүнәлешенә арналған алдынғы берләшмәләрҙең береһе.

## Тасуирлама
Берләшмәнең уникаллеге шунда: ул бөтә Татарстан республикаһында заманса театр һәм донъяның төрки телле халыҡтарының традицион уйын ҡоралдары яңғырашын берләштергән берҙән-бер ойошма. «Әлиф» студияһы 2017 йылдың 12 июлендә шул уҡ исемдәге спектаклдең беренсе ҡуйылышы менән барлыҡҡа килә. Атама боронғо имләнең беренсе хәрефе буйынса яҙылған, был алфавит, болғар телендә, аҙаҡтан татар телендә Х быуаттан алып 1928 йылға тиклем киң ҡулланыла. Ҡайһы бер сит ил татарҙары араһында хәҙер ҙә ҡулланыла.

Студия проекттары Рәсәйҙең төрлө сәхнәләрендә, шул иҫәптән, Мәскәү, Санкт-Петербург, Пермь, Ҡазан, Мехико, Париж, Баҡы, Бухарест һәм башҡа бик күп ҡалаларҙа күрһәтелде. Улар бер нисә тапҡыр бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара премиялар лауреаттары һәм номинанттары булалар, һәм ҙур фестивалдәрҙә, шул иҫәптән Мексикала халыҡ-ара бейеү фестивале һәм Дягилев фестивалендә, ҡатнашалар

## Шәхестәр
* Туфан Имаметдинов — куратор, идарасы

* Нурбәк Батулла — хореограф, бейеүсе

* Алёна Батулла — проекттар координаторы

* Эльмир Низамов — композитор

* Марсель Нуриев — хореограф, бейеүсе

## Ҡайһы бер спектакльдәре
* Әлиф
* Ҡаф
* Ха-Тын
* sak-sok
* Әңгәмә
* Дөр
* Һава
* Нәфес
* Дәрдемәнд
* Шамаил

## Иҫкәрмәләр