open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Комсомолдар һәйкәле (Гомель)

**Комсомолдар һәйкәле** — Белоруссияла Гомель өлкәһенең Гомель ҡалаһындағы һәйкәл.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Комсомолдар һәйкәленең бер нисә исеме бар: һәләк булған комсомолдарға һәйкәл, комсомол-подпольщиктар һәйкәле, герой-комсомолдар монументы (һәйкәле).

Комсомолдар һәйкәле 1964 йылда Карпович һәм Жарковский  урамдары киҫелешендәге скверҙа  комсомолдарҙың аҡсаһына ҡуйыла. Һәйкәл Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  немец илбаҫарҙары менән көрәштә һәләк булған герой-комсомолдарға, яугирҙәргә һәм партизандарға арналған. Иң тәүҙә  25 метр бейеклектәге һигеҙ ҡырлы һоро обелиск ҡуйыла. Ул ҡыҙыл граниттан тура мөйөшлө һикәлтәле  цоколдә тора, уға барыу юлы декоратив газон менән биҙәлгән була.. Был һәйкәлдә (цоколдә) текст алтын менән уйып яҙылған: «Һеҙҙең бөйөк батырлығығыҙ үлемһеҙ. 1941-1945 йылдарҙа Тыуған илебеҙ азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә һәләк булған геройҙарға». Проект авторы: архитектор — Ю. Лысов, скульпторы — В. Летун.

1975 йылда һәйкәлдең фасад ҡыры эргәһендә ҡыҙ-комсомолка скульптураһы ҡуйыла с вымпелом в раскинутых над головой руках. Скульптура бронзанан ҡойолған, бейеклеге 2 метр.
Леонид Васильевич Баранов — Гомель өлкәһе профсоюздар берекмәһе рәйесе  журналистар менән брифинг ваҡытында былай тип әйтә:
Өлкә һәм ҡала башҡарма комитеттары менән берлектә 11-се урта мәктәп эргәһендә обелиск төҙөргә ҡарар ителде. Был һәйкәл комсомол хәрәкәтенең Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуын, йәштәрҙең ҡаршылыҡ хәрәкәтенең әһәмиәтен символлаштыра. Һәйкәл яңынан тергеҙеүҙе һәм яңыртыуҙы талап итә. Бөтә эштәрҙе 9 Майға тамамларға планлаштырыла.
2015 йылдың мартында һәйкәл реставрациялана, монумент һәм уның тирә-яҡ территорияһы төҙөкләндерелә. Һәйкәлдә заманса яҡтыртыу барлыҡҡа килә.

Яңыртылған комсомолдар һәйкәле 2015 йылдың  8 майында, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына асыла

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.
Чарльз Сэйп йорто

**Чарльз Сэйп йорто** (ингл. &nbsp;Seip House) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ. 1895—1898 йылдарҙа төҙөлгән

## Тарихы
Чарльз Сэйп Германияла 1810  йылдар аҙағында тыуған. Ул итсе булған,  Атлантиканы киҫеп үткәс, Чилликоти ҡалаһында урынлашҡан.  1845 йылда Ҡушма Штаттарҙа йәшәй. Тиҙҙән ул Аллен-авенюла үҙенең ит кибетен аса, өйләнә,  бай сауҙагәр булып китә. Бизнесы үҫә башлағас, Сэйп үҙенең биләмәләрен арттыра һәм бизнесын алып барыу өсөн Чилликоти тирә-яғынан фермалар һатып ала башлай.

1890  йылдарҙа Сэйп Джондың улы атаһын ҙур йорт төҙөүгә күндерә. Йортто төҙөүгә дүрт йыл ваҡыт китә,  ул   1898 йылда башлана һәм  1895 йылда тамамлана. Ике ҡатлы бина  Джон Кук проекты буйынса ҡомташ  фундаментта кирбестән  төҙөлә, йорттоң сатырлы ҡыйығы черепица менән ябыла.

1902 йылда Сэйп үҙенең вафат булыуы мәленә  Росс округында иң табышлы малсылыҡ комплексына эйә була. Ошонан һуң йорт төрлө   хужаларҙың  милке була. 1955 йылда Огайоның Тәбиғәт ресурстары департаменты  йортто һатып ала һәм үҙенең төбәк штаб-фатиры өсөн офис итеп үҙгәртә Бина тарихи ҡомартҡы   булараҡ 1981 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә .

## Иҫкәрмәләр
Оак—Хилл (Чилликоти)

**Оак—Хилл** (ингл. &nbsp;Hill Oak) — Огайо штатының көньяҡ өлөшөндәге  элекке тарихи  фермер йорто,  АҠШ. Ул Росс округында  урынлашҡан һәм Чилликоти  ҡалаһының тирә- яғында ҡомташтан төҙөлгән йорттарҙың иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора.

## Тарихы
Йортто Шотландияла тыуған Джордж Уильям Дан төҙөгән, ул 1838 йылда Чилликоти ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә төпләнгән. Күсеп килгәс тә тиерлек ул үҙенең шәхси йортон төҙөй башлай һәм ике йылдан һуң 1840 йылда тамамлай. Ҙур ике ҡатлы бина федераль архитектура стилендә төҙөлгән, һәм ағалы-ҡустылы Адамдарҙың британ стиленең америка версияһынан тора.

1973 йылда  йорт үҙенең яҡшы һаҡланған тарихи архитектураһы арҡаһында тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бина бындай танылыуын  бер нисә сәбәп арҡаһында ала: биләмәһендәге ҙур япраҡлы ағастар боронғолоҡ тойғоһон һаҡлай, экстерьеры яҡшы һаҡланған, интерьеры тәүге торошоноң күп өлөшөн һаҡлап алып ҡалған, шул иҫәптән Джордж Дандың ата-бабаларынан ҡалған күп һанлы боронғо йыһаздар бар.

## Иҫкәрмәләр
Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)

**Мышыкүл** (*Мышыгүл*) -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы күл.

## Этимологияһы

Атама башҡорт телендәге "мышы" тигән йәнлек исеменән бирелгән, урыҫ теленә Мышайкуль тип ингән.Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: 
От распространенных в прошлом у башкир мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных. В основе башкирское слово мыши — «лось», «олень», -ай и -ты — имяобразующие аффиксы, куль от кул — «озеро», или типовая именная частица кол (кул, гул).Йәғни, топонимдар белгесе атама башҡорттарҙың Мышығол тигән ир-ат исеменән яһалған тип һанай .Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.

## Географияһы
Силәбе өлкәһе Уйылға районында Ключи ауылы янындағы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Географик координаттары: киңлеге - 54°30′4″N (54.501161), оҙонлоғо - 61°42′59″E (61.716251).

## Тасуирламаһы

Уртаса тәрәнлеге - 1,42 м, максималь тәрәнлеге - 1,9 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 198,9 м, майҙаны: 12,1км2.

Туйындырған һыу сығанағы - шишмәләр, һаҙлыҡтар.Төбө - батҡаҡ, ләм, яйлап тәрәнәйә бара.

Һыу ятҡылығы ябыҡ, соҡоро оҙонса, һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Минераллылығы - 13,2 г/л.

Яры яйлап ҡына түңәрәкләнә бара. Мышыкүлдән 2-2,5 км көнсығыштараҡ Травяное һәм Сыровое, ә шул сама төньяҡтараҡ Кривое күле..

## Флораһы һәм фаунаһы

Уҙған быуат дауамында бер нисә мәртәбә күл кибә, әммә тиҙҙән яңынан - тәбиғи юл менән - һыу тула һәм балыҡтар килеп сыға.

Яр буйҙарындағы үләндәр һәм күл һыу ҡоштарының төйәкләнгән урыны, бында күп төр өйрәктәр, һоро ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар тереклек итә.
 	
Күлдә сабаҡ һәм табан балыҡ үрсей.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
* Мышайкуль http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110369-myshaykul.html
Пётр Сагайдачный һәйкәле (Харьков)

**Гетман Пётр Сагайдачный һәйкәле** () — Украинаның Харьков ҡалаһында украин гетманы Пётр Сагайдачный һәйкәле. Башта 2008 йылдың 14 июнендә Севастополдең Гагарин районында ҡаланың 225-йыллығы байрамына арнап урынлаштырылған. Монумент авторы — скульптор Владимир Луцак. Проекттың төп меценаты булып «Трансконтиненталь» берекмәһенең етәксеһе Юрий Колесников сығыш яһай. Ҡала кешеләре һәйкәлде «бейеүсе гетман» тип атағандар.

2014 йылдың 25 мартында Ҡырым Рәсәй Федерацияһы составына ингәндән һуң украин гетманы Пётр Сагайдачный һәйкәлен алып ташларға тигән ҡарар сыға. Алып ташлауҙың инициаторы ҡала губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Сергей Меняйло булған, ул журналистарға һәйкәлдең Севастополь өсөн тарихи әһәмиәте юҡ тип хәбәр иткән.

Һуңыраҡ Харьков ҡала башлығының инициативаһы буйынса һөйләшеүҙәр алып барыла, һөҙөмтәлә Севастополь хакимиәте һәйкәлде Харьковҡа тапшырыу тураһына килешкәндәр. Һәйкәлдең буласаҡ урынында уның нигеҙенә иҫтәлекле текст менән капсула һалынған.

2015 йылдың 22 авгусында Харьковта казак гетманы һәм атаманы Пётр Конашевич-Сагайдачный һәйкәле тантаналы рәүештә асылған. Асыу тантанаһында ошолай итеп билдәләп үтелгән::

## Иҫкәрмәләр
Давид-бек

**Дауыт бәк** (*Дауыт бей*, , ; 1669—1728) — әрмән юлбашсыһы, әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
Дауыт бәк 1669 йылда Татев өлкәһе Сюник гавары Ковсакан марзаһы Бахк ауылында тыуған. Сәфәүиҙәр династияһы хакимлыҡ иткән Ирандың вассалы була. 

1714 йылда Дауыт бәк Картли батшаһы Вахтанг VI-гә уның лезгиндар менән көрәшендә булышлыҡ күрһәтә.

1720 йылда арцахтар Дауыт бәкте Картли батшалығынан саҡыртып алалар. Дауыт бәк Арцах хәрби советын етәкләй һәм спарапет итеп Мхитар бәкте, отряд командирҙары итеп Тер-Аветис, Парсадаи, Торос, Еган-малик Аванханян һәм Аван-йөҙбашы Бабанянды тәғәйенләй. Тиҙҙән Дауыт бәк бойондороҡһоҙ Сюник кенәзлегенең хакимы итеп иғлан ителә һәм берләшкән ғәскәрҙәр башында Чавидурға йүнәлә, бында үҙенең резиденцияһын урынлаштыра.

1722—1725 йылдарҙа Мхитар Спарапет ярҙамында Сюник һәм Арцах өлкәләре әрмәндәренең Иран шаһтарына ҡаршы ҡораллы һуғышына етәкселек итә. Һөҙөмтәлә ҡыҙылбаштар һәм фарсылар Көнсығыш Әрмәнстандан тулыһынса тиерлек ҡыуылған.

1725 йылдың яҙында Ғосман империяһының армияһы Арранды һәм Дағстанды оккупациялаған, шунан Арцах һәм Сюникты уратып ҡыҫҡан.

1726—1728 йылдарҙа Дауыт бәк етәкселегендәге әрмәндәр Кавказ аръяғын яулап алырға ниәтләгән ғосмандарға ҡаршы һуғышҡан. Дауыт бәк үҙенең ғәскәрҙәре менән бер нисә төрөк ҡәлғәһен алған. Дауыт бәк үҙенең отряды менән Алидзор ҡәлғәһендә нығына. Алидзор ҡәлғәһен ғосмандар ҡамаған ваҡытта Дауыт бәк үҙенең отряды төндә ҡапыл һөжүм яһай һәм паникаға бирелгән ғосман армияһын еңгән. Артабан Мегри ауылы тирәһендә ғосмандар йәнә еңелгән. Һөҙөмтәлә Иран шаһы Тахмасп II Сюникта Дауыт бәктең вламын таныған һәм уның менән ғосмандарға ҡаршы союз төҙөгән.

Дауыт бәк 1728 йылда Алидзор ҡәлғәһендә вафат булған.

## Мәҙәниәттә
* 1944 йылда Ереван киностудияһында режиссёр Амо Бек-Назарян хәрби эшмәкәр тураһында фильм төшөрә һәм уны «Давид-Бек» тип атай, бында төп рольде Рачия Нерсесян башҡарған.
* 1978 йылда «Арменфильм» һәм «Мосфильм» киностудиялары «Звезда надежды» тигән фильмды прокатҡа сығара. Был фильм Мхитар Спарапет һәм Дауыт бәктең ҡаһарманлы көрәше тураһында Серо Ханзадяндың «Мхитар Спарапет» тарихы романы мотивтары буйынса төшөрөлгән. Фильмдә Дауыт бәктең ролен грузин актёры Эдишер Магалашвили башҡарған.
* 1950 йылда әрмән композиторы Армен Тигранян «Давид-Бек» операһын яҙған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Раффи.* Давид Бек. Истор. роман / Пер. с арм. и примеч. Дж. и И. Карумян. — Ереван: Советакан грох, 1987—383 с.: ил.
* Большая советская энциклопедия
Тоҙ-Аҡкүл

**Тоҙ-Аҡкүл**  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы күл.

## Географияһы
Силәбе өлкәһенең Уйылға районында, Оло Шумаков ауылынан 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Координаттары:  54°25'55"N  61°53'23"E 

## Тасуирламаһы

Силәбе өлкәһенең иң тоҙло күлдәренең береһе

Күл соҡоро - "һауыты" - һыу йыуып барлыҡҡа килгән.

Һыу көҙгөһө майҙаны 14,5 км²; иң тәрән урыны 0,45 метр, уртасаһы - 0,28 м; һыу массаһы күләме - 4 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны - 159 км².

Ярҙары һөҙәк, төньяҡ өлөшө - һаҙлыҡлы. Төбө тигеҙ, ләмле.

Тоҙ-Аҡкүлдең һыуы аҡмай, бик ҡаты. Тоҙ-Аҡкүл һыуы ныҡ минераллашҡан (120—200 г/л), тоҙ ултырмалары күп. Шул арҡала һыуы ла ағарып күренә, әммә үтәҙек. Яуым-төшөмдән туйына.

### Ҡулланылышы

Һыуы хужалыҡ маҡсаттарында ҡулланылмай. Әммә Тоҙ-Аҡкүл шифалы минераль батҡағы менән дан тота, тип яҙа Силәбе өлкәһе сайттары 

## Флораһы һәм фаунаһы

Күл урман-дала үҫемлектәре менән уратылған. Ныҡ тоҙло булыуы арҡаһында һыуында үҫемлектәре юҡ.

Ихтиофауна йәһәтенән, Төмән ғилми тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре иғтибарға лайыҡ. Улар 2010 йылда Урал һәм Көнбайыш Себер күлдәрендә ҡыҫала кеүектәрҙе өйрәнгәндәр һәм Тоҙ-Аҡкүлде лә күҙәткәндәр. Йыл ныҡ ҡоро килеүе һөҙөмтәһендә күл ныҡ һайыҡҡан һәм тоҙ концентрацияһы артҡан. Һөҙөмтәһен ғалимдар"Экология" журналында баҫып сығарған: Тоҙ-Аҡкүлдәге ҡыҫала һымаҡтарҙың башҡа күлдәргә ҡарағанда вағыраҡ булыуын билдәләнгән:" *Нами неоднократно была отмечена обратная зависимость роста рачков от общей минерализации водоемов. Наименьшими размерами отличались рачки из наиболее минерализованного оз. Таузаткуль, отнесенного к IV группе*.
 
## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ХVIII быуаттағы сығанаҡтарҙа күл атамаһы Тузат-Куль тип яҙып алыныуын билдәләй, башҡорттар үҙҙәре Тозак-Куль (*«белое, соленое озеро» или Ак-Куль — «белое озеро (тоз — «соль», ак — «белый», куль — «озеро»)*) тип атауын яҙа. Йәғни, атама *тоҙло аҡ күл* тигәндән сығып бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Е. Г. Бойко, Л. И. Литвиненко, К. В. Куцанов, М. А. Габдуллин. Особенности биологии артемии в озерах Урала и Западной Сибири - "Экология", 2012, № 4 - с. 308-316 (УДК 576.62(285.2)(571.1)

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
* Край голубых озёр http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/
Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры

**Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры** (2001 йылдың 27 февраленә тиклем — **«Ковчег» театры**) — Балаково драма театры, 1997 йылдың 30 декабрендә нигеҙләнгән һәм 2015 йылда ябылған.

## Театр тарихы
Балаково ҡалаһында театр булдырыу идеяһы күптән барлыҡҡа килгән. Ҡала бик тиҙ үҫә һәм ҡалала химиктарҙың һәм төҙөүселәрҙең матур һарайҙары барлыҡҡа килә.

Театрға Ҡостанай рус драма театрынан килгән бер төркөм артистар һәм театр эшмәкәрҙәр нигеҙ һалған. Шуның нигеҙендә Балаково муниципаль драма театры барлыҡҡа килгән.

16 ноябрь, 1997 йылда Балаково драма театры барлыҡҡа килә. Балаковский округының мәҙәниәт идаралығы — муниципаль театрҙы ойоштороусы

Театр Никита Вороновтың «Страсти по Торчалову» спектакленең премьераһы менән асыла.

1999 йылдың 4 авгусынан театр «Ковчег» тип атала, ә 2001 йылдың 27 февраленән театрға Балаково ҡалаһында тыуған СССР-ҙың халыҡ артисы Евгений Лебедев исеме бирелә.

## Театр труппаһы
Театр труппаһына илдең төрлө ҡалаларынан килгән артистар инә. Труппаның нигеҙен Костанай драма театрынан килгән артистар тәшкил итә, уларҙан тыш Иркутск, Баку, Таганрогтан артистар ҙа труппала тора.

* Баш режиссеры — Сергиенко Виктор Владимирович
* Баш рәссам — Зюков, Сергей Григорьевич
* Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы — Прядко Олег Борисович
* Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы — Бакаева Людмила Александровна
* Карелина Юлия Георгиевна
* Прядко Клавдия Васильевна
* Прядко Марианна Олеговна
* Прядко Борис Олегович
* Фирсов Александр Дмитриевич
* Соколов Валентин Александрович
* Гриднева Нина Ивановна Гриднева
* Чернов Владимир Иванович
* Базаров Александр Николаевич
* Романовский Олег Анатольевич
* Ткач Алла Владимировна
* Рогова Диана Игоревна
* Анастасия Георгиевна Царева
* Адылова Марина Хайдаровна
* Епифанова Екатерина Леонидовна

## Репертуарында
* «Люти». А.Дударев
* «Неугомонный дух». Ноэль Коуард
* «Мнимый больной». Ж.-Б.Мольер
* «Браво, Лауренсия». Надежда Птушкина
* «Плачу вперед». Надежда Птушкина
* «Вождь краснокожих». О.Генри
* «Лесные приключении». Е.Карелин
* «Две Бабы Яги». Т.Карелин, Р.Сеф
* «Ослиная шкура». Г.Мордвинцев
* «Капризная принцесса» С.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Маршак
* «Любовь и ненависть»
* «Ким». А. Дударев
* «Самоубийца». Николай Эрдман
* «Золотой цыпленок». В. Орлов
* «Золотой ключик» А. Толстой
* «Все мыши любят сыр» .Д. Урбан
* «Кот в сапогах». С.Прокофьев, Г.Сапгир
* «Милый Друг». Ги де Мопассан
* «Прибайкальская кадриль». В. Гуркин
* «Не всё коту масленица». А Орловский
* «Фантазии мадам Дюмюр». М. Митуа
* «Чужая жена и муж под кроватью». Ф. М. Достоевский
* «Принц-актёр». Л.Титов, А.Староторжский

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Балаковский ер исемендәге драма театры сайтынан А. Лебедев
Балаково бизнес һәм идара итеү институты

**Балаково бизнес һәм идара итеү институты** — юғары уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһы Һарытау өлкәһе Балаклвл ҡалаһының коммерцияға ҡарамаған автономлы өҫтәмә һөнәри белем биреүсе ойошмаһы.

## Тарих
Уҡыу йортона 1999 йылдың 19 авгусында нигеҙ һалына, ул Рәсәй «Знание» йәмғиәте һәм Мәскәү Халыҡ-ара бизнес һәм идара итеү университетының берҙәм проекты була. Институтҡа 2000 йылда беренсе студенттар ҡабул ителә. Институтта 2008 йылда докторанттар кимәленә студенттар йыйыу башлана.

Институтта түбәндәге һөнәрҙәргә уҡытыу ойошторолған:

* Ойошма менеджменты
* Финанс һәм кредит
* Бухгалтер иҫәбе, анализ һәм аудит
* Ғәмәли информатика

## Хеҙмәттәшлек
Институт Бөйөк Британияның белем биреү академияһы, Рязань бизнес һәм идара итеү институты, Рязань иҡтисад университеты (НОУ БИТ «Санкт-Петербург университетының иҡтисад һәм идара итеү университетының филиалы»), Рязань заманса техник институты, «Һамар институты — Юғары хосусилаштырыу һәм эшҡыуарлыҡ мәктәбе» һәм башҡа ошо йүнәлештәге юғары уҡыу йорттары менән тығыҙ бәйләнеш тота

## Ректорҙары
1999—2003 йылдарҙа — Власов Вячеслав Викторович

2003—2006 йылдарҙа — Власов Валентина Константиновна

2006 — хәҙер. — Власов Андрей Вячеславович

## Иҫкәрмәләр


## Тышҡы һылтанмалар
* Официальная страница университета
Перучица

**Перучица** (сер. *Перућица*, хорва. һәм сер. *Perućica*) — кеше ҡулы теймәгән урман, Европааның дүрт реликт урманының береһе . Серб Боснияһы һәм Герцеговинаһы Республикаһында Сутьеска милли паркы теооиторияһында урынлашҡан.

Уникаль булғаны өсөн Перучица ҡәтғи һаҡланған территория булып тора. 1938 йылда беренсе тапҡыр урман территорияһында етди тикшеренеүҙәр үткәрелә. Перучица Динар урманлы таулығында ағастар һаны һәм уларҙың оҙонлоғо буйынса ла, шулай уҡ ағас төрҙәренең күп булыуы һәм тышҡы матурлығы менән дә ышаныслы рәүештә алда бара. Шул сәбәпле 1952 йылда Югословакия составындағы  Хөкүмәте майҙаны 1234 гектарға тиң урман массивына «фәнни тикшеренеү объекты» тигән айырым статус бирә, ә 1954 йылда уны, сиктәш ятҡан 20 гектар майҙанды ҡушып, тәбиғи парк булараҡ дәүләт яҡлауы аҫтына ала.

Перучицаның тәбиғи урман байлығын һаҡлау һәм яҡлау — Сутьеска милли паркының иң мөһим бурыстарының береһе. Бында барлыҡ тәбиғи биологик процестар кеше ҡатнашлығынан тыш үтә. Ағастар ҡартайыуҙан йәки тәбиғи ауырыуҙарҙан юҡҡа сыға, ә улар урынына йәш ағастар ҡалҡа.

Перучицаның Урта диңгеҙ климаты зонаһы сигендә урынлашыуы боҙлоҡ дәүерендә үк йылылыҡ яратҡан үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың һаҡланып ҡалыуын тәьмин итә. Боҙлоҡ урмандың төньяҡ һәм бейек таулы райондарын ғына баҫып ала, боҙлоҡ этәреп килтереп өйгән тау тоҡомдары, мореналар, гляциаль өйөмдәр ҙә быны раҫлай. Шул уҡ ваҡытта Перучицаның диңгеҙ кимәленән түбәнерәк ятҡан райондарына боҙлоҡ барып етмәй, был хәл үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күп төрҙәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә.

Перучицала үҫемлектәр донъяһы бик бай: бук, аҡ шыршы, шыршы, Альп итәгендә үҫкән бук&#x5B;**'&#x5D;</sup>, ҡара граб, тау сағаны<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;, Альп итәгендә үҫкән шыршы&#x5B;**&#x5D;, бихисап ҡыуаҡтар, үлән, мүк ҡаплаған уның майҙанын. Үҫемлектәрҙең ҡайһы бер төрҙәрен етди, системалы тикшеренеү эштәре күптән түгел генә башланған һәм тамамланмаған әле. Ләкин хәҙер инде шуныһы асыҡ: Перучица территорияһында эндемик үҫемлектәрҙең бик күп төрө үҫә.

## Шулай уҡ ҡара
* Национальный парк Сутьеска

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Ветар са Балкана
Ҡорғо (күл)

**Ҡорғо** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

## Географияһы

Географик координаттар: киңлеге - 55°26′0.43″N (55.433454), оҙонлоғо - 61°12′25.05″E (61.206959).55°25'54"N

Ярындағы тораҡ пункттары: Илембәт ауылы, Күсәрге ҡасабаһы.

Иң яҡын күлдәр: Күсәрге , Һаранғы, Оҙонкүл, Ҡомкүл, Яубалыҡ күле, Тәрәнкүл, Ҡаракүлмәк, Ҡарағайкүл, Кесе Киҫегәс.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200008795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200879
* Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14)
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2 http://textual.ru/gvr/index.php?card=195993&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%EA%F3%F0%E3%E8&loc=

## Тасуирламаһы

Йөййылға һыу бассейнының торғон өлөшөнә инә. Һыу ятҡылығы майҙаны - 11,2 км². Уртаса тәрәнлеге - 2м. Иң тәрән урыны - 4,5м. Максималь оҙонлоғо - 5 км һәм киңлеге - 3км.

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 211 м.Төбө - ләмле.

Күл һыуы яуым-төшөмдән һәм ер аҫты һыуҙарынан тулылана .

## Этимологияһы
Атама боронғо башҡорт телендәге *ҡойор* һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *видимо от старобашкирского куйур (кур) — «источник», «родник» и газе — «речка», «река», т. е. «река с родниками»* тип яҙа .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 344-се бит

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
Азатлыҡ майҙаны (Минск)

**Азатлыҡ майҙаны** () — Минскиҙың үҙәк майҙандарының береһе, Беларусь. Свислочь йылғаһының ҡалҡыу ярында урынлашҡан.

## Исеме
XVII быуатта майҙан *Баҙар*, ҡайһы берҙә *Яңы баҙар* тип атала. XVIII быуатта майҙан Юғары баҙар исемен ала, XIX быуатта — *Юғары майҙан*, ҡайһы берҙә *Үрге баҙар* тип атайҙар .

1860-сы йылдарҙа Юғары баҙар яңы исем ала — *Собор майҙаны*. Тәүге тапҡыр был исем документтарҙа 1866 йылдан башлап күренә башлай. Әммә 1870—1880 йылдар дауамында иҫке исеме лә ҡулланыуын дауам итә.

1917 йылда майҙан *Азатлыҡ майҙаны* тип үҙгәртелә.

## Тарихы
XVI быуат башында ҡаланың административ, сауҙа һәм мәҙәни үҙәге булараҡ барлыҡҡа килә.

1884—1886 йылдарҙа майҙандың үҙәгендә Никитин циркы исеме аҫтында билдәле булған Минск циркының беренсе ағас бинаһы урынлаша, цирк артистарының сығышы һәм театр тамашалары шунда үтә.

1906 йылдың 27 ғинуарында Собор майҙанында революционерҙар И. Пулихов һәм И. Измайлович Минск губернаторы П. Г. Курловҡа һәм полицмейстер Д. Д. Норовҡа уңышһыҙ һөжүм итәләр.

1901 йылдың ғинуарында майҙандың үҙәгендә Минск халҡының ирекле иғәнәһенә төҙөлгән император Александр II һәйкәле асыла. 1915 йылдың сентябрендә, ҡалаға немец ғәскәрҙәре яҡынайғас, бюст постаменттан алына һәм эвакуациялана. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1917 йылдағы революциянан һуң Александр II һәйкәле урынына Минск скульпторы һәм архитекторы О. Краснопольский проекты буйынса «Һалдат-революционер» һәйкәле ҡуйыла. 1918 йылдың февралендә немец оккупацияһы ваҡытында скульптура емерелә. 1921 йылдың 1 майында һәйкәл урынында Минск Советы исемендәге обелиск барлыҡҡа килә. Ҡоролма, моғайын, сифатһыҙ материалдан эшләнгән булғандыр, һуңынан һүтеп алына. 1927 йылда был урында скульптор Абрам Бразер эшләгән Гирш Леккерт һәйкәле ҡуйыла, әммә һуңғараҡ, 1937 йылда, «оло террор» таҙартыу тулҡынында һүтеп алына. 1939 йылда бында фонтан төҙөлә, хәҙерге көнгә тиклем уның фрагменттары һаҡланған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында майҙан ныҡ емерелә. 50-се йылдар башында ҡаланың үҙәк өлөшөн ҡайтанан планлаштырғанда биналарҙың бер өлөшө һүтеп алына.
Майҙан үҙәк майҙан әһәмиәтен юғалта. Яңы үҙәк Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты буйынса көньяҡтараҡ формалаша .

## Ансамбль
Майҙанда емерелгәнгә тиклемге күренешендә 2004 йылда тергеҙелгән ҡала ратушаһы тора. Ратуша 1582 йылда төҙөлгән була, артабан бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә һәм 1857 йылда һүтелә. Башҡа иҫтәлекле урын — Пресвятая Дева Мария архикафедраль костёлы (XVIII быуат башы). Эргәлә бернардинсылар монастыры, Каруанһарай, Пшездецкийҙарҙың элекке усадьбаһы һәм сауҙа рәттәре урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* История Площади Свободы — «Минск старый и новый»
Илашты (күл)

**Илашты** (Силач) —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең төньяғындағы күл, Снежинск ЗАТО-һының көньяғында,  Вишнёвогорск ҡалаһынан көнсығышында урынлашҡан.

## Географияһы
Силәбегә тиклем алыҫлығы - 120 км, Екатеринбургҡа тиклем – 130, Кәҫлегә - 12 км

Географик координаттар: оҙонлоғо - 60°44′54.56″E (60.74849), киңлеге - 56°0′12.87″N (56.003576).

Илашты Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан, ул ағар күлдәр: Илашты, Һуңкүл, Оло Кәҫле, Ирташ сылбырына инә. 

Был һыу ятҡылыҡтары системаһы 20 км-ға һуҙылып киткән :

## Тасуирлама

Илашты күленең майҙаны 18,4 км². Иң тәрән урыны - 4 м, уртасаһы — 2,5 м . Боҙ ҡалынлығы 90 сантиметрға   еткән  ҡыштар була. 

Төбө башлыса ләмле, ҡомло урындары бар, сығып торған таштары осрай. 

Ҡылымыҡ аша  Һуңкүл менән тоташҡан  . 

## Флораһы һәм фаунаһы
Ярын ҡатнаш урмандар ҡаплаған.

Күлдә суртан, алабуға, сабаҡ, табан, ҡарабалыҡ, опто, шырт балыҡ, шамбы, рипус тереклек итә. 

Күлдең көнбайыш өлөшөндә утрау бар.

## Этимологияһы
Күл атамаһының   тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *От видоизмененного в русском языке башкирского названия небольшой речки Илашты (по древнему тюркскому мужскому имени Илашты, распространенному в прошлом у башкир), впадающей в озеро* тип яҙа .Шулай ҙа күл атамаһы башҡорт телендәге "илашыу булған урын" мәғәнәһендә ҡушылған булғандыр.

## Галерея
File:Lake Silach - panoramio (7).jpg
File:Lake Silach - panoramio (9).jpg
File:Lake Silach - panoramio (2).jpg
File:Lake Silach - panoramio (5).jpg
File:Lake Silach - panoramio (8).jpg
File:Lake Silach - panoramio (1).jpg

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Адендың айырым йорто (Чилликоти)

**Адендың айырым йорто**  (ингл. &nbsp;Mansion Adena) — Чилликоти ҡалаһы үҙәгенән көнбайышҡа ҡарай ҡалҡыулыҡ түбәһендә урынлашҡан тарихи йорт,   Огайо штаты, АҠШ.

## Тарихы
Адендың айырым йорто Томас Уортингтон өсөн архитектор  Бенджамин Латроб тарафынан 1807 йылда төҙөлә. Айырым йортто уратып алған биләмәлә Аден мәҙәниәтенә ҡараған беренсе табылған ҡурған  урыны була. Бинаның хәҙерге исеме халыҡ атамаһынан һәм аден мәҙәниәтенән килә.  Штаттың гербы Аден айырым йорто биләмһендәге Логан тауына күренеште   һүрәтләй тип һанала.  Ҙур булмаған айырым йорт килеүселәр өсөн ҙур булмаған түләү менән асыҡ

Таш йорт тарихи аныҡ  интерьерға, шул иҫәптән йыһаздарға  эйә, Биләмәһе алпауыт йортоноң тәүге 2 000 акр (8,1 кв.км) булған майҙанының  300 акрын  (8,1 кв.км) биләй. Баҡсала төрлө тәмләткес һәм күпйыллыҡ үҫемлектәр үҫтерелә, уларҙың ҡайһы бер сорттарын һатып алырға мөмкин. Элекке ҡарауылсы йорто тергеҙелгән. һәм был райондағы  немец иммигранттарының тормошон   күрһәтә. Поместьела урынлашҡан хәҙерге музейҙа һәм белем биреү үҙәгендә Огайо иртә европа ауылының  экспонаттары бар. Шулай уҡ  ялланып эшләгән хеҙмәтселәр өсөн документтар, археологик табылдыҡтар  һәм башҡа сығанаҡтар  күрһәтелә.

Томас Уортингтон Аденды үҙенең поместьеһы өсөн атама сифатында һайлай, сөнки был урындар иҫ киткес матур, тип яҙа.  Музейҙа Аден атамаһы йәһүд һүҙенә нигеҙләнгән тип раҫлаған күргәҙмә бар.   

2003 йылда Огайоның ике йөҙ йыллығын байрам итеү өсөн Аден айырым йорто үҙенең XIX быуаттағы ҡиәфәтендә тергеҙелә.  2003 йылдың 28 февралендә йорт Милли тарихи ҡомартҡы булып таныла, сөнки архитектор Патробтың һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡоролмаһы булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Екатерина II һәйкәле (Вышний Волочёк)

**Екатерина II һәйкәле** — рус императоры Бөйөк Екатерина II хөрмәтенә 2007 йылдың 16 сентябрендә Вышний Волочек ҡалаһындағы һәйкәле. Һәйкәл Ванчаков линияһы һәм Ҡазан проспекты киҫешкән урында, Вениция скверы һәм Вышний Волочек драмтеатры араһында урынлашҡан.

## Һәйкәл һүрәтләмәһе
Бронза һәйкәлдә император Екатерина II тәхеттә мөһабәт ултыра, тәхеттең ҡул терһәктәре өсөн таяуыстары бөркөт баштары, аяҡтары бөркөт тәпәйҙәре менән биҙәлгән, уның түбәһендә — Рәсәй гербы. Император күркәм кейемдә, күлдәге өҫтөндә ҡыйбатлы мех менән ситтәре биҙәлгән мантия. Ул уң ҡулында скипетр тотҡан, һул ҡулында— таж, ул Вышний Волочек ҡалаһын булдырыу тураһындағы указдың символы. Монументтың бейеклеге 2 метр 80 сантиметр, ауырлығы 1700 килограмм. Гранит постамент Махсус майҙансыҡта һәйкәл ҡуйыу өсөн гранит постамент эшләнгән.

Һәйкәл авторы — атҡаҙанған рәссам Юрий Злотя.

## Һәйкәл тарихы

1770 йылдың 28 майындағы Сенатҡа император Екатерина II Вышний Волочектың административ статусы мәсьәләһен, йәғни ҡала булдырыуҙы, ҡарарға бойора. Ә ике йылдан һуң, 1772 йылдың 2 апрелендә ҡала гербы тураһындағы мәсьәләне ҡарарға бойора. Герб зәңгәр тупһалы террасала осоноң өҫтөндә аҫ тиреһе булған көмөш ҡалҡандан һәм йөк тейәлгән кәмәләге император тажынан ғибәрәт.

Бөйөк Екатерина II Вышний Волочокта ҡалаға статус биргән өсөн хөрмәтләйҙәр. Император һәйкәлен «Диалог культур на Великом водоразделе» икенсе мәҙәни-туристик форумын асыуға планлаштыралар.

## Һәйкәл асыу
«Диалог культур на Великом водоразделе» икенсе мәҙәни-туристик форумының иң мөһим пункты булып Вышний Волочек ҡалаһында императорға һәйкәл ҡуйыу тора.
Башта, элекке этикет буйынса, императорҙы ололап күрһәтеү маҡсатында уның алдынан фрейлиналары Тверь ПВО-һы тынлы оркестры музыкаһы аҫтында бейеп уҙа. Артабан Преображенский полк маршы һәм Вышний Волочектың хәҙерге гимны яңғырай.Һәйкәлде рәсми асыу тантанаһында Тверь өлкәһе губернаторы Михаил Зайцев, ҡаланың мэры Марк Хасаинов һәм башҡалар ҡатнаша. һәйкәлде Тверь һәм Кашино архиепискобы Виктор изгеләндерә.

## Вандаллыҡ ҡылыу
Билдәһеҙ вандалдар 2011 йылдың йәйендә Бөйөк Екатерина II скульптураһындағы скипетрҙың бер өлөшөн ҡырҡып алған. Юғалтыуҙы башта һиҙмәй ҡалалар, шунлыҡтан вандаллыҡ ҡылыусыларҙы таба алмайҙар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* *Злотить Юрий Викторович* рәсми сайтында.
Екатерина II һәйкәле (Краснодар)

**Екатерина II һәйкәле** — император Екатерина II монументы, Краснодар ҡалаһында 1907 йылда асылған, 1920 йылда большевиктар тарафынан емерелгән. 2006 йылда тергеҙелгән.

## Композиция
Император ҡулында — скипетр һәм держава, ә ул үҙе батша порфираһы кейгән илаһи хикмәт эйәһе итеп кәүҙәләндерелгән. Һәйкәл постаментының үҙәк өлөшөн 1792 йылдың 1 (12) июлендә бирелгән Жалованная грамота тексы биләй  йылда . Һулда кенәз Потемкин-Таврический хәрби һәм ғәскәри байраҡтар фонында һүрәтләнгән. Уң яғында Ҡара диңгеҙ казак ғәскәренең өс атаманы тора : Антон Головатый, Сидор Белый һәм Захарий Чепега. Һәйкәлдең артҡы яғында һуҡыр йыраусы Ккобзарь үҙен йөрөтөүсеһе менән, шулай уҡ Кубань казактары ҡатнашлығында Рәсәйҙең алыштарҙа еңеү исемлеге урынлашҡан.

## Һәйкәл тарихы

Һәйкәл проектын билдәле рәссам һәм скульптор Михаил Микешин 1895 йылда Кубань казак ғәскәренең 200 йыллыҡ юбилейына эшләй. Микешиндың ваҡытһыҙ вафат булыуы арҡаһында, уның эшен скульптор Борис Эдуардс айырым ғәскәри төҙөлөш комиссияһы күҙәтеүе аҫтында башҡара. 1896 йылдың көҙөндә һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы була, ә ул 1907 йылдың 6 майында ғына асыла.

Яңы һәйкәл Рәсәй рәссамдары союзы ағзаһы, билдәле скульптор Александр Аполлонов тарафынан элекке һәйкәлдең бронза моделе һүрәттәре, архив документтары һәм һыҙмалары буйынса эшләнә. Монумент Ростов дәүләт университетының художестволы иретеп ҡойоу оҫтаханаһында ҡойола, архитектура-скульптура атрибутикаһы Краснодар компрессор заводында эшләнә.

2011 йылда Екатерина II Краснодарҙағы һәйкәленең бәләкәйләтелгән күсермәһе Сочи ҡалаһында асыла.

## Техник мәғлүмәт
Һәйкәлдең бейеклеге — 13,81 метр, бөтә комплекстың киңлеге 16 метр. Екатерина фигураһының ауырлығы 3 тонна, бейеклеге 4 метр. Скульптура композицияһына барлығы 25 тоннабронза, 12 тонна суйын, 250 кг алюмин һәм 80 грамм сусаль алтыны китә.

## Урынлашыуы
Һәйкәл ҡаланың төп күсәре башында — Красная урамында, Екатерина скверында урынлашҡан. Һәйкәл ҡаршыһында Краснодар крайының Закондар сығарыу йыйылышы бинаһы тора. Уң яҡта 1853 йылда кенәз Александр Невский хөрмәтенә һалынған һәм уның исеме менән аталған ғәскәри собор, ул да, Екатерина һәйкәле кеүек, 2006 йылда тергеҙелгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса Екатерина II Һәйкәле (Краснодар)
Екатерина II һәйкәле (Симферополь)

## Беренсе һәйкәл
Бөйөк император Екатерина II беренсе һәйкәлдең авторы Император художество академияһының академигы Н. А. Лаверецкий булған. Был һәйкәл Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуына йөҙ йыл тулыу юбилейына арнала. Һәйкәлде халыҡ иғәнәһе аҡсаһына төҙөйҙәр. 1890 йылда һәйкәл Симферополь ҡала баҡсаһында ҡуйыла. Монумент Екатерина II бронза һынын гранит пьедесталда кәүҙәләндерә. Екатерина II уң ҡулында скипетр һәм Ҡырымдың йәйелдерелгән картаһын тотҡан, һул ҡулы ҡала яғына һонолған. Һәйкәл тирәләй Екатерина II осорондағы дәүләт эшмәкәрҙәре тора, улар барыһы ла Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуына өлөш индергән кешеләр — кенәз Григорий Потемкин-Таврический һәм Василий Долгоруков-Крымский, полководец Александр Суворов, Рәсәйҙең Төркиәләге илсеһе Яков Булгаков.

1921 йылдың майында совет власы бронза һәйкәлде һүтеп ала. Улар урынына «Азатлыҡ һәйкәлен» (Ҡырымды азат итеү һәйкәлен) ҡуялар, унда арматура, гипс, цементтан эшләнгән пролетарий фигураһы кәүҙәләндерелгән. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан был һын Ленин һәйкәле менән алмаштырыла. 1990 йылда Екатерина II һәйкәлен кире ҡуйырға маташҡандар, әммә был идеяны украин властары яҡламай.

## Тергеҙеү

Яңы һәйкәлгә тантаналы рәүештә 2007 йылдың 2 июнендә нигеҙ ташы һалына. Һәйкәл ҡуйыуға Ҡырым татар халҡы Мәжлесе һәм Украин милләтселәре конгресы ҡаршы сыға.

2014 йылдан һуң Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуы менән Симферополь мэры хәбәр итеүенсә, ҡала властары Ҡырым һәм Симферополь Митрополиты Лазарь менән аралашҡандан һуң һәйкәлде тергеҙергә ниәтләйҙәр. Һәйкәл тирәләй элекке проект буйынса матур фонарҙар, фонтандар ҡуйылған, ҡоймалар менән уратылған парк зонаһы булдырыу күҙаллана — фонарь менән матур, ҡоймалары, фонтан.

2015 йылдың ғинуарында Симферополдә, Рукавишниковтарҙың ижади оҫтаханаһында, Екатерина II һәйкәлен тергеҙеп, мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса эш башлана. Император һынын бронзанан Рәсәй халыҡ рәссамы скульптор А. И. Рукавишников эшләй. Артабан был оҫтахана үҙенең эшен Симферополь ҡалаһына бүләккә тапшыра.

2015 йылдың март айында «Урыҫ берҙәмлеге» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы, уларҙың етәксеһе Елена Аксенова, Симферополдә тарихи монументты тергеҙеү инициативаһы менән сығыш яһай. Проектты святитель Бөйөк Василий Фонды хуплап сыға, ул һәйкәлде тергеҙеү өсөн Бөтә Рәсәй аҡса йыйыуын иғлан итә. Бының өсөн махсус счет асып, унда яҡынса 47 миллион һум аҡса йыйып алына, аҡсаларҙы шул иҫәптән смс аша иғәнә рәүешендә йыялар.

Яңы монументтың макеты һаҡланып ҡалған макеттың тасуирламаһы һәм фотоһүрәттәре нигеҙендә Мәскәү скульпторҙары К. Кубышкин һәм И. Яворский тарафынан эшләнә. Генераль подрядсыһы Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһының «Әҙәби арт» скульптура-производство комбинаты була. Һәйкәл 2016 йылдың мартында төҙөлә башлай. Июнь айында һәйкәл эшләнеп бөтә һәм 25 июндә Симферополгә алып киленеп, постаментҡа баҫтырыла. Бөйөк Екатеринаға 2016 йылдың 19 авгусында тергеҙелгән һәйкәл асыла.

Монументтың бейеклеге — 10 метр, ауырлығы яҡынса 7 тонна.
.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Информация о памятнике на сайте Крымского блога
Насос станцияһы бинаһы (Чилликоти)

**Насос станцияһы** (ингл. &nbsp;Power Pumping Water and Company Chillicothe Station) — Чилликоти ҡалаһының төньяҡ өлөшөндәге тарихи бина,   Огайо штаты, АҠШ.

## Тарихы
Неоготика стилендәге бина  ҡала һыу үткәргесен һәм электр станцияһын урынлаштырыу өсөн 1881 йылда төҙөлгән.  Уның архитектураһы һәм  Йоктанги  паркында  урынлашыуы паркты матурлау өсөн, шулай уҡ насос станцияһы менән бер үк ваҡытта  сафҡа ингән беренсе ҡала һыу үткәргес ҡоролмалары  элементтары менән йәнәшәлә урынлаштырыу өсөн махсус һайлана

1881 йылдан алып 1882 йылға тиклем Чилликоти ҡалаһында   һыу менән тәьмин итеү системаһы төҙөлә. Был системаның элементтары булып скважина, ҙур һыуһаҡлағыс, Йоктанга паркында насос станцияһы һәм ҡаланың бөтә өлөштәрен тәьмин итеү өсөн һыу үткәргес селтәре тора. Ике ҡатлы башня менән бер ҡатлы бина ҡомташлы фундаментта шифер ҡыйыҡлы кирбес ҡоролманан ғибәрәт.

1970 йылдар. аҙағында Чилликоти ҡалаһында  яңы һыу үткәргес төҙөлә, коммуналь хеҙмәттәр башҡа сығанаҡтарҙан  тәьмин ителә. Бина файҙаланмағанлыҡтан ташландыҡ хәлгә килә.  Йәмәғәтселек  уны һаҡлау һәм яңыртыу идеяһын тәҡдим итә:   уны йәмәғәтселек үҙәгенә әйләндереү тураһында план  төҙөлә. Бина   1979 йыл аҙағында тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә.  Бөгөнгө көндә насос станцияһы Pump House Art Gallery сәнғәт галереяһы итеп үҙгәртелә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Pump House Gallery for the Arts
Афанасий Никитин һәйкәле (Тверь)

**Афанасий Никитин һәйкәле** Тверь өлкәһе Тверь ҡалаһында (сәйәхәтсе тыуған ҡалала) Яр буйында, Волга йылғаһының һул яҡ ярында (Заволжский районында) урынлашҡан. Афанасий Никитин һәйкәле гранит постаментҡа баҫтырылған дүрт метрлы бронза һындан ғибәрәт. Һәйкәл түңәрәк суйын майҙансыҡта ат башлы ҙур кәмәлә урынлаштырылған. Сәйәхәтсе Афанасий Никитин һәйкәле скульпторҙар С. М. Орлов һәм А. П. Завьяловтар тарафынан архитектор А. П. Завалов проекты буйынса эшләнгән. Был һәйкәл 1955 йылдың июнендә асылған. Һәйкәл асыу тантанаһында Һиндостандың СССР-ҙағы илсеһе К. П. Ш. Менон ҡатнаша. Афанасий Никитин һәйкәле артында Вознесение Христово сиркәүе (Трех исповедников сиркәүе) урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Пенза дворян институты

**Дворян институты** — тыумыштан һәм шәхси дворяндарҙың балалары өсөн Пензалағы урта уҡыу йорто.

## Тарих
1838 йылда Пенза гимназия пансионы асыла, 1844 йылдың 1 ғинуарынан ул дворян институты итеп үҙгәртелә. Уҡыу йортына уҡырға изге тарих, арифметика, яҙыуҙан ҡабул итеү имтихандарын тапшырғандан һуң, 10-12 йәштәге дворян балалары алына. Уҡыу хаҡы йылына 114 һум 28 тин тәшкил итә. Уҡыу ете йыллыҡ була. Дворян институты дворяндар аҡсаһына тотолған, унда дөйөм белем бирелә, агротехника буйынса, ер үлсәү-таксатор эше өйрәнелә, тәрбиәләнеүселәр бейергә, йырларға, музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәтелә. Көн тәртибен ҡәтғи була: 6 сәғәт 30 минутта уяныу, доға, иртәнге аш; уҡыу менән 14 сәғәткә тиклем шөғөлләнеү, артабан тәрбиәләнеүселәр 19 сәғәткә тиклем ял итәләр һәм рекреация залында 22 сәғәткә тиклем дәрес әҙерләйҙәр. Шәмбе көнө төнө буйына доға ҡылыу, йәкшәмбелә төшкө доға ҡылыу ҡаралған. Формалары — ҡыҙыл яғалы, еҙ төймәле куртка, байрамда — уҡалы яғалы мундир.

1847 йылда институттың өс эҡатлы бинаһы архитектор П. С. Гесс проекты буйынса төҙөлә башлай; уға тиклем институт ике ҡатлы ағас бинала, Дворяндар урамында, урынлашҡан була. 1852 йылдың 8 ғинуарында яңы бинала уҡыуҙар башланып китә. Бинаның беренсе ҡатында вестибюль, гардероб, шинель бүлмәһе, директорҙың 5 бүлмәле фатиры, инспекторҙың 4 бүлмәле фатиры, фельдшер, кәнсәләр бүлмәләре, дарыухана, лазарет, ашхана торған. Икенсе ҡатта тәбиғи тарих һәм физика кабинеттары, тамаша залы, китапхана, физкультура залы була. Өсөнсө ҡатында— Изге кенәз равноапостольный Александр Невский сиркәүе, йоҡо бүлмәһе, йыуыныу бүлмәһе урынлашҡан.

1858 йылда институтҡа ярым пансионатсыларҙы ҡабул итеү рөхсәт ителә.

Бында математиканан Н. Н. Панов һәм Н. И. Ульянов (1855—1863) уҡыта. Бында Пенза планетарий - метеорология станцияһы күҙәтеүҙәрен системалы алып барыу өсөн ер атмосфераһы була; әҙәбиәт һәм телдән В. И. Захаров һәм В. И. Логинов, тарихсы Е. А. Белов һәм В. Х. Хохряков (1854 йылдан алып, тәбиғи тарихты М. А. Дмитриевский, А П. Горизонтов, В А. Ауновскийҙар уҡыта.

Институт тәрбиәләнеүселәре араһында: яҙыусы һәм публицист А. Слепцов, педиатрияға нигеҙ һалыусы Н. Ф. Филатова, криминалист Н. А. Неклюдов, генерал-лейтенант Д. И. Аврамов, генерал-майор А. П. Байковский бар.

Институт директорҙары: Н. А. Панютин (пансион менән 1841 йылдан алып етәкселек итә, һуңынан институт менән), Э. И. Цилли, П. Г. Огонь-Догановский, А. В. Тимофеев, Р. А. Шарбе (1861) , А. С. Савин.

1863 йылдың йәйендә институт материаль яҡтан ҡыйынлыҡ кисереү арҡаһында ябыла.

1868 йылда институт бинаһы 1-се ирҙәр гимназияһына тапшырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Г. дворян институты  Пенза 
* Пенза дворян институты  гапо.
Михаил Круг һәйкәле

**Михаил Круг һәйкәле** — Тверь ҡалаһында тыуған рус шансонын башҡарыусы Михаил Круг (1962—2002) хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл.

Композиция — шансонье эскәмйәлә яғаһы асылған күлдәктә гитараһына таянып ултыра, янында эшләпәһе ята; уның уң яғында буш урын — уның менән йәнәш ултырырға мөмкин, әгәр теләк булһа, фотоға ла төшөргә мөмкин. Ҡултамғаһы юҡ.

Бронза һәйкәлдең дөйөм ауырлығы (гитара менән бергә) — 250 килограмм.

Һәйкәл Трехсвятский урамынан алыҫ булмаған Радищев урамында урынлашҡан.

## Тарих
Михаил Круг үлгәндән һуң уның дустары һәм якындары йырсы-шағирға һәйкәл ҡуйыр өсөн фонд барлыҡҡа килтерә, фондты йырсының өлкән апаһы Ольга Медведева етәкләй. 2003 йылдың 19 декабрендә һәйкәлгә нигеҙ ташы һалына. Тверь ҡалаһы ижади интеллигенцияһының күпселек өлөшө һәйкәл ҡуйыуға ҡаршы сыға. Һәйкәл проектың музыканттың һуңғы альбомын сығарыусы продюсер Вадим Цыганов эшләй, һәйкәлдең скульпторы булып Мәскәүҙән Андрей Смирнов тора. Һәйкәл ҡала үҙәгендәге Радищев бульварында, 21-се һанлы йорт эргәһендә 2007 йылдың 24 июнендә (ҡала көнө ваҡытында) асыла.

Һәйкәл ике тапҡыр вандализм акттарына дусар була. 2007 йылдың ноябрь айында һәйкәлдең 50 килограмлы гитараһын ҡырҡып алып, уны һәйкәлдән алыҫ түгел урында ташлап китәләр; артабан ул кире урынына йәбештерелеп ҡуйылған. Һәйкәл 2008 йылдың ғинуарында билдәһеҙ вандалдар тарафынан төрлө төҫкә буялған.

## Иҫкәрмәләр
Биямбаре

**Биямбаре** () — Босния һәм Герцеговинаның мәмерйәләре менән дан тотҡан таулы районы. Илияш общинаһының төньяҡ-көнсығышында Нишичи һәм Криваевичи ауылдары араһында урынлашҡан. Уға Сараево — Олово автомагистрале буйлап барырға мөмкин, унан һуң асфальт юл менән тауҙарға һәм Биямбаре мәмерйәләренә барырға була. Мәмерйәләрҙең күбеһенә инеү рәхсәт ителгән.

Биямбаре — айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы (майҙаны 370,3 гектар). Инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола: юлдар төҙөкләндерелә, электр яҡтыртыу, мәғлүмәт биреүсе таҡтасығтар ҡуйыла.

Диңгеҙ кимәленән оптималь бейеклеге уртаса 950 м, ҡуйы ылыҫлы урмандар, туғайҙар, күлдәре һәм тарлауыҡтары булған ике йылға, һигеҙ мәмерйә, ҡая массивтары һәм саф һауа альпинизм, спелеология, саңғы шыуыу, бәшмәк, дарыу үләндәре йыйыу һәм походтар йәки экскурсиялар өсөн идеаль шарттар булдыра.

Биямбаренең урта өлөшө мәмерйәләр, ер аҫтына инеп юғалған йылғалар, буранкаға оҡшаш сөңгөлдәр һәм ҡая массивтары кеүек характерлы билдәләрҙән торған карст ҡатламдарынан ғибәрәт. Әллә ни ҙур булмаған майҙанда өс горизонтта һигеҙ мәмерйә урынлашҡан. Улар араһында иң популяры — урталағы мәмерйә — туристар уға йышыраҡ инә. Мәмерйәнең оҙонлоғо 420 метр (инергә рөхсәт ителгән төп мәмерйә, тармаҡтарын иҫәпкә алмайынса) һәм сталактиттар һәм сталагмиттар хасил булған дүрт зал. Дүртенсе зал — иң ҙуры (диаметры яҡынса 60 метр һәм бейеклеге 15-30 метр). Акустик эффекттары булғанға күрә уны «концерт залы» тип тә атайҙар. Үрге мәмерйә иң боронғо мәмерйә булып тора. Туристар өсөн ул әллә ни ҡыҙыҡлы түгел, әммә унан тирә-йүндең матур күренеше асыла. Түбәнге мәмерйәгә лә инеү рөхсәт ителә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Bijambare Caves, Valley of Bosnian Pyramids and Bosna River Springs
Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)

**Ҡарағайкүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Географияһы
Силәбегә тиклем алыҫлығы – 66 км, Екатеринбургҡа – 134 км.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°16′34.74″E (61.276317), киңлеге - 55°46′41.8″N (55.778278).

Иң яҡын күлдәр:Ҡайынкүл, Орокүл, Тәрәнкүл, Ҡояш, Суртаныш, Ҡамысҡалы.

## Тасуирламаһы

Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь тәрәнлеге - 8 м. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 199,1 м. Майҙаны - 13 км². Оҙонлоғо - 1,7 км. Киңлеге - 1,3 км.
Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 4,8 км.

Һыуы таҙа, үтә күренеүсән, тоҙ тәме итә. Һыу ташҡын ваҡытта Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа .

## Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙары ҡамышлы.

Ҡарағайкүл балыҡлы булыуы менән дан тота. Бигерәк тә алабуға ныҡ үрсей, һимеҙ була.

Күлдә сабаҡ, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ, ҡорман, аҡ сабаҡ, рипус, этеш, карп тереклек итә .

## Этимологияһы

Күлдең атамаһы "ҡарағай" һәм "күл" тигән башҡорт һүҙҙәренән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Күл атамаһының  тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Образовано тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах. .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
*Озеро Карагайкуль https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/karagaykul-ozero/
*КАРАГАЙКУЛЬ (КУНАШАКСКИЙ РАЙОН)http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109274-karagaykul.html
Ҡартабыҙ (күл)

**Ҡартабыҙ** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Октябрьский районындағы күл.
 	
## Географияһы
Ҡартабыҙ күле Силәбе өлкәһе Октябрьский районының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Күлдән көнбайыштараҡ Ҡартабыҙ аймағы урынлашҡан.

Яр буйындағы тораҡ пункттар: Болан ауылы, Бурһыҡ, Октябрьский ҡасабалары, Сладкое.
 
Яҡындағы күлдәр: Үләнле, Тоҙло, Аҡҡош, Оло Ҡолтай, Кесе Ҡолтай.
 
Октябрьскийға тиклем ара – 20 км, Силәбегә - 120 км, Екатеринбургҡа – 330 км

Координаттар: 54°29′42″N 62°33′4″E 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201499
* Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14)
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2 

## Тасуирламаһы
Ҡартабыҙ - түңәрәк күл. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1250 га. Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м. Диаметры яҡынса 6,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 176 м. Майҙаны - 20,9 км²

Төбө ләмле һәм ҡомло. Һыуы ҡырҡыу тоҙло. Көнсығыш яры буйында утрау бар.

Далаға хас күл, ярҙары һөҙәк. Көньяҡ ярында бик ныҡ һаҙлыҡлы, ул яҡҡа үтеүҙе был ҡатмарлаштыра. Ике ҡултығы бар .

## Флораһы һәм фаунаһы

Ярҙары ҡамышлы, екәнле.
 
Күлдә сабаҡ, алабуға, табан, ҡорман тереклек итә.

Ҡартабыҙҙа күп төрлө һыу ҡоштары оя ҡора, үрсей.

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең русса Картабыз атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: *От древних тюркских мужских имен Картабыз и Картак, где карт — «старый», «старец», абыз — «ученый», «просвещенный», или просто «грамотный» человек (из арабского хафиз — «защитник»)*..

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm