open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илембәтов Вәлит Хәлит улы

**Илембәтов Вәлит Хәлит улы** (1 ноябрь 1956 йыл) — эстрада артисы, шағир, ғалим-филолог. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). 

## Биографияһы
Вәлит Хәлит улы Илембәтов 1956 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Яныбай ауылы ауылында тыуған.

Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын һәм аспирантураны тамамлай. Филология фәндәре кандидаты, 1998 йылда «Башҡорт йырҙарының шиғриәте» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Күп яҡлы артислыҡ һәләтенә эйә, төрлө интермедияларҙа йөҙләгән образ тыуҙыра, алып барыусы сифатында республиканың билдәле композиторҙарының, шағирҙарының, музыканттарының ижади кисәләрен үткәрә.

Вәлит Илембәтов – сатирик хикәйәләр, шиғырҙар, интермедиялар, скетчтар, сценарийҙар, популяр йырҙар текстары авторы.
1990 йылда «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» сатирик дуэтын һәм шул уҡ исемдәге эстрада төркөмөн төҙөү инициаторы була. Оҙаҡ ваҡыт башҡорт халыҡ ижадына арналған «Сәсән» театрлаштырылған телевизион тапшырыуын алып бара.

Композиторҙар Нур Дауытов, Салауат Низаметдинов, Тәлғәт Шәрипов һәм башҡалар Илембәтов шиғырҙарына йырҙар яҙған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002)

## Һылтанмалар
* 
* https://vk.com/club82458532
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы

**Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы** (* БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы, БАССР Хөкүмәте*) — Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы Хөкүмәтенең 1920 йылдан 1946 йылға тиклемге рәсми атамаһы. Автономиялы республиканың юғары башҡарма һәм етәксе органы.

## Тарихы

## Төҙөлөшө
Иң тәүҙә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйестән һәм уның урынбаҫарынан, халыҡ хужалығы советы рәйесенән һәм 10 халыҡ комиссарынан торған:
* Эске эштәр халыҡ комиссары;
* һаулыҡ һаҡлау;
* ер эшкәртеү;
* халыҡ мәғарифы;
* эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһы;
* социаль тәьминәт;
* сауҙа;
* хеҙмәт;
* финанстар;
* юстиция.
Шулай уҡ Халыҡ Комиссарҙары Советында СССР-ҙың берләштерелгән сәйәси етәкселеге һәм СССР Халыҡ Комиссариаттары вәкиле булған.

## Рәйестәре
* Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы (июль 1920 — октябрь 1920)
* Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы (1920—1921)
* Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (1921—1925)
* Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы (1925—1930)
* Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы (1930—1937)
* Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы (1937—1940)
* Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы (1940—1946)

## Штаб- квартира
1920 йылдан Халыҡ Комиссарҙары Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында төпләнә, 1922 йылдан Өфөгә күсерелә. 1937 йылда БАССР Хөкүмәте өсөн яңы бина төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта ул тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Пушкин урамындағы 106-сы йортта урынлашҡан..

## Әҙәбиәт
* *[[Касимов, Салават Фитратович|Касимов С. Ф.]]* Развитие государственности Башкирской АССР в 1926—1945 годах. Уфа, 2006.
* *[[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]* Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) — Уфа: Китап, 2000. — 368 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — ХАЛЫҠ КОМИССАРҘАРЫ СОВЕТЫ
Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы

**Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы** (3 май 1951 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1972 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2003), Башҡортостан (1990) һәм Татарстан (1997) Республикаларының халыҡ артисы. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).

## Биографияһы
Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы Ғәзетдинова 1951 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы, Исмаил ауылында тыуған.

1968 йылда Исмаил урта мәктәбен тамамлай һәм Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлегенә уҡырға инә. Училищены 1972 йылда, 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1972 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә. Эшләгән дәүерендә **тулы образдар галереяһы** булдыра:

* Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» комедияһынан Йәмилә,
* Ибраһим Абдуллиндың «Тиле йәшлек» спектакленән Һандуғас,
* Мирхәйҙәр Фәйзи мелодрамаһынан Ғәлиәбаныу,
* Назар Нәжмиҙең «Гармунсы дуҫ» спектаклендә Гөльямал,
* Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу»; дебют, 1971), Мирхәйҙәр Фәйзи
* Зөлфиә («Бажалар» — «Свояки», икеһе лә — Ибраһим Абдуллиндыҡы),
* Ҡарлуғас («Һыу юлы» — «Родник», Нәжиб Асанбаев),
* Ғәлимә («Ҡара йөҙҙәр» — «Черноликие», Ғайнан Әмири һәм В. Г. Ғәлимов, Мәжит Ғафури повесы буйынса),
* Зөлхәбирә («Айгөл иле»),Мостай Кәрим
* Шәфәҡ һәм Зөбәржәт («Ай тотолған төндә»), Мостай Кәрим,
* Тәскирә («Ғүмер ике килмәй» — «Жизни счастливый миг», Әсғәт Мирзаһитов),
* Миләүшә («Миләш-Миләүшә» — «Миляуша, горькая рябина», Нәжиб Асанбаев),
* Жаннет («Киске табын» — «Вечерняя трапеза», Мостай Кәрим).
* Сәжидә («Еҙнәкәй» — «Зятёк», Хәбибулла Ибраһимов),
* Нәфисә («Көнләш, Америка, көнләш!» — «Завидуй, Америка, завидуй!», С. Я. Латыпов һәм Х. Г. Фәтихова).
* Фәнүзә, 2-се әбей «БЕР МӘЛ САНАТОРИЙҘА…», Наил Ғәйетбай
* Айзарә Әхәтовна «МИН — ҠАТЫН — ҠЫҘ», Туфан Миңнуллин
* Аҫылбикә «ШӘҮРӘКӘЙ», Мөхәмәтша Буранғолов.
* Мәхмүзә «ҠОҘАСА»,Баязит Бикбай
* Гөлфиназ «БӘХЕТ ХАҠЫ», Хәлисә Мөҙәрисова
* Харита Игнатьевна Огудалова «БИРНӘҺЕҘ ҠЫҘ»,
* Хәмиҙә «ҠАРА ЙӨҘҘӘР», Мәжит Ғафури,
* Миңзифа " ИКЕ ТӨШ ", Мөҙәрис Багаев.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1990) 
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1997) 
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://bash.bashdram.ru/troupe/gazetdinova.html 
*  http://www.gpedia.com/ru/gpedia/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0,_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 

* http://www.gpedia.com/ru/gpedia/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0,_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0
Арлан нефть ятҡылығы

**Арлан нефть ятҡылығы** — Волга-Урал нефть-газ сығарыу провинцияһы сиктәрендә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, нефть запасы буйынса иң ҙур сығанаҡ. 

Республиканың Краснокама, Ҡалтасы, Дүртөйлө һәм Илеш райондары һәм өлөшләтә Удмурт Республикаһы территорияһында урынлашҡан. Үҙ эсенә Арлан, Яңы Хажи, Николо-Березовка һәм Вятск майҙандарын ала.

1955 йылдың 25 ноябрендә ноябрендә асыла, 1958 йылда эшкәртелә башлай. 2010 йылға ятҡылыҡтан 500 млн тонна нефть сығарыла, 9,8 мең скважина быраулана.
Иң беренсе скважина булып мастер Сәхәпов етәкселегендә Әшит ауылынан йыраҡ булмаған (Нефтекама ҡалаһынан 15 км) 3-сө скважина һанала. 

## Геология
Оҙонлоғо — 100, киңлеге 25 километрға тиклем етә. Төп запастары (башланғыс запастарҙың 75 проценты) түбәнге карбондың терригон ҡомло ҡатламында, 1400—1450 метр тәрәнләгендә тупланған.

Башланғыс нефть запастары 1,2 млрд тонна тип баһалана.

## Эшкәртеү технологияһы
Арлан нефть ятҡылығында Рәсәйҙә беренсе тапҡыр йәбешкәк нефтте ҡатламдарҙан алыу өсөн һыу ебәреү ҡулланыла башлай. Нефть сығарыусы скважиналарҙың эше механизацияланған. Барлығы яҡынса 8 мең скважина бар. Сығарылған нефттең 93 процентын һыу алып тора. Ятҡылыҡтан йылына 12 млн тонна нефть сығарылған ваҡыттар ҙа була.
[*сығанағы&#x20;түгел&#x20;күрһәтелгән&#x20;789&#x20;көн*]

## Нефттең характеристикаһы
Тығыҙ (840—894 кг/м3), йәбешкәк (30 мПа×с), көкөрт күләме ҙур (3 процентҡа тиклем), түбән газлы (1 тонна нефткә 18 м3 газ тура килә).

«Арланнефть», «Саҡмағошнефть» Нефть-газ сығарыу идаралыҡтары, «Башнефть-Добыча» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте, «Белкамнефть» 1-се Нефть-газ сығарыу идаралығы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тарафынан ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Газпром нефтехим Салават. Энциклопедия. Уфа. изд. Башкирская энциклопедия, 2013.
* Геологическое строение и разработка Арланского нефтяного месторождения. Уфа. 1997.

## Һылтанмалар
*
Словечна

**Словечна** (, ) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 138 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1-2. — Л., 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с.
* Макарэвіч А. А. Славечна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 499. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).
Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы

**Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы ** (20 апрель 1972 йыл) — биатлонсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй Биатлонсылар союзының идара ағзаһы.

2016 йылдың 5 февраленән Мәскәүҙең ЦСКА футбол клубы етәксеһе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.

## Биографияһы
Светлана Ирек ҡыҙы Ишморатова үҙе әйткәнсә, атаһы — татар, әсәһе — башҡорт, тик үҙен татар тип тә, башҡорт тип тә әйтмәй, мосолман ҡатыны тип кенә билгеләй.
Ата-әсәһе — Зинәйҙә һәм Ирек Ишморатовтар — сығышы менән Башҡортостандан. Атаһы Ирек Мөсәлим улы Салауат районы Һарғамыш ауылынан, әсәһе Зинаида Фәтхетдин ҡыҙы Архангел районының Үрге Ләмәҙ ауылынан.

2006 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса яңғыҙ уҙышта һәм эстафетала ике алтын миҙал яулай. Солт-Лейк-Ситиҙа үткәрелгән 2002-се йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында бронза миҙалға лайыҡ була.

Биш тапҡыр донъя чемпионкаһы — (2001, 2003 һәм 2005) эстафетала, ҡатнаш эстафетала (2005) һәм команда уҙышында (1998).Ике көмөш миҙал эйәһе (масс-старт, 2003, эстафета, 2004), бер бронза миҙалы бар (ҡыуышыу уҙышы, 2003). Йәйге биатлонда ике тапҡыр донъя чемпионкаһы (1999).

Биатлон буйынса Донъя кубогында иң яҡшы һөҙөмтә — 2000 һәм 2006 йылдарҙа 6-сы урын.

1996 йылда бер тапҡыр саңғы буйынса Донъя кубогы өсөн ярышта ҡатнаша.

2007 йылдың 2 декабрендә РФ бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана.
Запастағы подполковник. 2016 йылдың февралендә Рәсәй Оборона министры Сергей Шойгу ҡарары менән ЦСКА футбол клубы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

## Донъя Кубогындағы сығыштар статистикаһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (Рәсәй) (2007) — * Физик культураның һәм спорттың үҫешенә индергән ҙур өлөш, спорттағы юғары ҡаҙаныштары өсөн*
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2003) — *Физик культураның һәм спорттың үҫешенә индергән ҙур өлөш, 2002 йылда Солт-Лейк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында спорттағы юғары ҡаҙаныштары өсөн *.

## Уның тураһында
* Упорство и любовь: биография биатлонистки Светланы Ишмуратовой. «Sportobzor.ru» сайты, 2015, 3 февраль.
* Абдуллина Л. Елдәй генә етеҙлегең. — «Йәшлек» гәзите, 2006, 7 март

Svetlana Ishmouratova22.jpg|
Svetlana Ishmouratova11.jpg|

Светлана Ишморатова ата-әсәһе йортонда.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль IBU 
* Профиль FIS
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы

**Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы** (10 февраль 1963 йыл) — ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

## Биографияһы
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы 1963 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Ата-әсәһе Ҡәйүм һәм Ырыҫбикә Илбәковтар.

Ишморат Ҡәйүм улы бала саҡтан гармунда һәм тальянда уйнай. 1978—1982 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында ҡурайҙа уйнарға өйрәнә. 1982—1984 йылдарҙа Камчаткала армия сафында хеҙмәт итә.

1996 йылда *Ҡорманғаҙы исемендәге Ҡаҙаҡ милли консерваторияһының* халыҡ музыкаһы факультетын тамамлай.

Ишморат Илбәков хроматик ҡурай (Ишҡурай) уйлап тапҡан һәм патентлаған.

Мәскәү ҡалаһында Олимпиада-80 һәм XII Халыҡ-ара йәштәр һәм студенттар фестиваленең мәҙәни программаларында ҡатнаша, Ҡыҙылда «Коолай» фестивале лауреаты була.

Рәсәй, Европа, АҠШ ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* Ҡыҙылда «Коолай» фестивале лауреаты

## Һылтанмалар
*  
* Башкирская государственная филармония имени Хусаина Ахметова. Официальный сайт. Персоналии ⇒ ИЛЬБАКОВ Ишморат Каюмович 
* http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=710:2011-04-01-12-18-00-15&catid=25&Itemid=107 
* http://img-fotki.yandex.ru/get/6730/36256508.2f/0_77730_57fb862b_orig

## Иҫкәрмәләр
Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы

**Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы** (13 октябрь 1942 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры, Башҡорт АССР-ының (1980), Татарстандың (1998) һәм РСФСР-ҙың (1984) халыҡ артисы, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2019).

## Биографияһы
Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы 1942 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡанбәк ауылында тыуған .
1965 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, ә 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә Сергей Кайтовтың режиссёр Шәүрә Мортазина ҡуйған «Балаларым минең» пьесаһында Вера ролендә тәү башлап сығыш яһай.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Сәрүәр («Башмағым» Хәбибулла Ибраһимов);
* Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу» Фәйзи Мирхәйҙәр);
* Илгизә («Әсәләр көтәләр улдарын» Әсғәт Мирзаһитов);
* Ғәлиә («Тапшырылмаған хаттар» А. Ҡотой — Рифҡәт Исрафилов)
* Мәйсәрә («Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин)
* Серафина («Нискавуори ҡатындары» Хелла Вуолийоки)
* Миләүшә («Миләүшә, әсе миләш» Нәжиб Асанбаев)
* Айгөл («Айгөл иле» Мостай Кәрим)
* Домна Пантелеевна («Таланттар һәм табыныусылар» Александр Островский)
* Мария («Изгеләрҙән изге» Ион Друцэ)
* Вера («Балаларым минең» Сергей Кайтов)
* Айһылыу («Айһылыуҙың айлы кистәре» Ибраһим Абдуллин) һәм башҡалар.

## Фильмография
* «Хистәрҙең яңырыуы» (1979) — Нәзирә, төп роль;
* «Ҡола яланда икәү» (1989) — Ирина, төп роль.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972);
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1980);
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984);
* Алексей Дмитриевич Попов исемендәге көмөш миҙал (1985);
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1987)
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2017).
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* База данных «Актёры России»
Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы

**Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы** (10 июнь 1938 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988). 

## Биографияһы
Гѳлсѳм Сабир ҡыҙы Иҫәнғолова 1938 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Дәүләтҡол  ауылында тыуған.

Ата-әсәһен бик иртә юғалтып, балалар йортонда үҫә.
1961 йылда Мәскәү ҡалаһында *М. С. Щепкин исемендәге театр училищеһын* (педагогы М. Н. Гладкова) тамамлай һәм Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар академия театрында эш башлай, 1981—1989 йылдарҙа Ҡазан театр училищеһенда уҡыта.

## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Зәйтүнә («Беҙ айырылмабыҙ», Ш. Шаһғәле; дебют, 1961), Роза («Эңер»,  А. М. Ғиләжев), Сәжидә («Хушығыҙ!», Т. Г. Миңнуллин); башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә — Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»), Йәмилә («Ҡыҙ урлау»), Гера («Ташлама утты, Прометей!»; бөтәһе лә — М. Кәримдеке), Сәлимә («Әбейҙәргә ни етмәй», Ф. М. Бүләков) һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974)
* Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996)

## Ваҡытлы матбуғатта
* Гүзәлиә Балтабаева. Көслөләрҙе һынауҙар һындырмай, сыныҡтыра ғына, нығыта... «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 18 ғинуар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Татар энциклопедик һүҙлеге. — Ҡазан: Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының Татар энциклопедия институты, 1998. — 703 б.

## Һылтанмалар
*  
* http://www.kzntm.ru/narodnye-artisty/161-isangulova-yaremchuk-gulsum-sabirovna 
* http://kamalteatr.ru/actors/7/119.html 
* Татар энциклопедияһы
Йәмилов Марат Арыҫлан улы

**Йәмилов Марат Арыҫлан улы** (23 ноябрь 1938 йыл — 2 ноябрь 1996 йыл) — башҡорт театр актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1972) һәм халыҡ (1989) артисы. 

## Биографияһы
Марат Арыҫлан улы Йәмилов 1938 йылдың 23 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Әнәс ауылында тыуған.
1965 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай (педагогы Шамил Рәхмәтуллин).

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Сибай драма театрында башлай. Бында ул йөҙҙән артыҡ роль башҡара.

Ғаиләһе: ҡатыны Дилә Әхмәтфәиз ҡыҙы Билалова; улы, ҡыҙы һәм 6 ейәне.
1996 йылдың 2 ноябрендә Сибай ҡалаһында вафат була.

## Театрҙағы ролдәре
Лояль («Тартюф» Мольер; дебют, 1965), Аҡмулла («Өҙөлгән моң», Кирәй Мәргән), Фәрит («Тал бөгөлә» , Ғабдулла Байбурин), Дауыт («Аҡҡош йыры», Баязит Бикбай), Гәзиз («Ҡыҙыл йондоҙ» ,Мәжит Ғафури). Салауат («Салауат. Өн аралаш ете төш» — Мостай Кәрим).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Туҡтағолов Артур Бәҙри улы

**Туҡтағолов Артур Бәҙри улы** (2 ғинуар 1967 йыл) — йырсы, музыкант-аккомпаниатор. 1990 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, 2000 йылдан «Далан» фольклор-эстрада төркөмөнөң художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).

## Биографияһы
Артур Бәҙри улы Туҡтағолов 1967 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Кесе Сурай ауылында тыуған.
1993 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Ғ. Ғиләжев) тамамлай.

1990 йылдан башлап «Каруанһарай» фольклор төркөмөндә эшләй, ә 2000 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө етәксеһе. Уны тамашасы дәррәү ҡаршы ала, сөнки был төркөм үҙенең шаян, дәртле көйҙәре, рухлы йырҙары менән бик тиҙ арала халыҡ күңелен әсир итә. Артур Туҡтағоловтың һәр йыры оптимистик рух һәм ыңғай энергия менән һуғарылған. Уның сәхнәләрҙе дер һелкетеп сығыш яһауы һәр кемдә һоҡланыу ҡатыш ғорурлыҡ хисе уята.

2022 йылда йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Репертуарҙары
Бәхти Ғайсиндың, Заһир Исмәғилевтың, Рәмил Хәкимовтың, Р. М. Яхиндың йырҙары, башҡорт халыҡ йырҙары «Ир егет» («Джигит»), «Карауанһарай», «Әй һәйлүк» («Айхайлюк»), «Сәриә» («Сария»).

Туҡтағолов Артур Бәҙри улы йөҙҙән артыҡ йырҙың авторы һәм башҡарыусыһы. Шулар араһында Рәми Ғәрипов һүҙҙәренә яҙылған «Ай һай, Салауат» («Ай хай, Салават»), Дилә Булгакова һүҙҙәренә яҙылған «Атай йорто» («Отчий дом»), Сафуан Әлибай һүҙҙәренә яҙылған «Сал Урал» («Седой Урал») йырҙары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Салауат Юлаев ордены (2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashgf.ru/personalii/447/
Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы

**Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы** (4 ноябрь 1923 йыл — 27 май 2016 йыл) — тау инженеры‑геолог. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1972). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). 

## Биографияһы
Таңһылыу Ғимал ҡыҙы Ҡаймирасова 1923 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Арҡауыл ауылында тыуған.

Атаһы, Ҡаймирасов Ғималетдин, тегенсе булып эшләй, 1941 йылда вафат була. Әсәһе, Сәмиға Ҡаһарман ҡыҙы 5 бала менән ҡала.

1938 йылда Таңһылыу 8 класс тамамлап, Өфө педагогия эшселәр факультетының 2-се курсына ҡабул ителә һәм шул йылда уҡ Өфө геология-разведка техникумының геофизика бүлегенә уҡырға инә. Уҡыуын эш менән бер рәттән алып бара. Китапханасы, кер йыуыусы, техникум ятағында йыйыштырыусы булып эшләй. 

1943 йылда Геология-разведка техникумын тамамлай һәм Алма-Ата ҡалаһына, Ҡаҙаҡ ССР-ының геология идаралығына ебәрелә. 

1943 йылдан Ҡарағанда өлкәһенең Атасуй геофизика партияһында эшләй. 

1958 йылда Ҡаҙағстан тау-металлургия институтын тамамлай. Шул уҡ йылдан геофизика тресында, Атасуй тематик партияһында тау инженеры-геолог булып эшләй.

Үҙәк Ҡаҙағстанда нигеҙендә Жайрем һәм Ушкатын ятҡылыҡтары төркөмө торған яңы минераль-сеймал базаһын разведкалауҙа һөм асыуҙа ҡатнаша. Инженер-геолог һөнәре буйынса Политехник институт тамамлаған туғаны Айһылыу менән бергә эшләй. 

1977 йылда Жайрем полиметалл ятҡылығын эшкәртеүе һәм асыуы өсөн башҡа геологтар менән бергә Таңһылыу Ҡаймирасоваға СССР Дәүләт премияһы бирелә.

Ғаиләһе, эше тураһында рус телендәге иҫтәлектәре «Литературный Башкортостан» журналының 2003 йылдың 2-3-сө, 2004 йылдың 2-се һандарында баҫылып сыға. 

Ғаиләһе: ире, Урал улы, ейәндәре, бүләләре.

Таңһылыу Ғимал ҡыҙы Ҡаймирасова 2016 йылдың 27 майында Ҡаҙағстандың Алматы ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1977)

## Һылтанмалар
* 
* Танслу Каймирасова. Годы и дороги. Жизненный путь семьи Каймирасовых, по записям Танслу Гималовны Каймирасовой.
* Вахитов Р. Данлы ауыл – Арҡауыл. «Башҡортостан» гәзите, 2013, 10 ғинуар.

## Иҫкәрмәләр
Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы

**Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы** (1961 йылда тыуған) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).

## Биографияһы
Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы 1983 йылда Заһир Исмәғилов исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр сәнғәте факультетын (педагогтары Исрафилов, Рифҡәт Вәкил улы һәм Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы) тамамлай.
1983 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай.

## Театрҙа башҡарған ролдәре
* «Тутыйғош Жако» Славкин Виктор Иосифович — «Катя»
* «Ҡоштар ояларына ҡайталар» Ш. Рәхмәтуллина — «Мадам»
* «Миләүшә», Нәжиб Асанбаев — «Миләүшә»
* «Йәш йөрәктәр», Ф. Бурнаш — «Мәфтуха»
* «Өлкән ул» Вампилов Александр Валентинович — «Нина»
* «Аманатҡа хыянат», Ф. Богданов — «Римма»

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Универсаль энциклопедия «Башҡортостан»: Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы
Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы

**Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы** (4 сентябрь 1929 йыл — 31 август 1991 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1970—1991 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. РСФСР-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) халыҡ артисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Ғәбделхәй (Хәй) Ғимаҙи улы Фәхриев 1929 йылдың 4 сентябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны  Өршәкбаш-Ямғырсы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы Яңғырсы ауылы) тыуған.

1950 йылда Өфө театр-сәнғәт училищеһын (педагогтары Х. Бухарский, Г. С. Саттаров) тамамлай.

Училищены тамамлағас, БАССР-ҙың Ҡыйғы һәм Ауырғазы райондарының колхоз-совхоз театрҙарында эшләй, аҙаҡ БАССР-ҙың Стәрлебаш районы мәҙәниәт бүлегенең художество етәксеһе, Салауат башҡорт дәүләт драма театры, ә 1970 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы.

1991 йылдың 31 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Ғылмийәр («Әсәләр көтәләр улдарын» — «Матери ждут сыновей» Ә.М.Мирзаһитов), Заман («Ҡыңғыраулы дуға» — «Дуга с колокольчиками» Н.Нәжми), Ғәфүр («Бай һәм хеҙмәтсе» — «Бай и батрак» Х.Ниази), Дәрүиш («Ай тотолған төндә»), Краснов («Бәлә кеше башынан йөрөй» — «Грех да беда на кого не живёт» А. Н. Островский), Иван Якутов («Һуңғы алыш» — «Последняя схватка» Т.Бикмаев), Ф. Әбләй («Бажалар» — «Свояки» И. А. Абдуллин), Байтирәк («Ҡыйыу ҡыҙҙар» — «Смелые девушки» Т.Ғиззәт), Кәрим бай («Башмағым»), Бәҙри («Ғәлиәбаныу»).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976).
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1968).

## Хәтер
Өфө ҡалаһында артист йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.
Стәрлебаш ауылында урам уның исеме менән аталған.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
* http://www.sterlibash.ru/peaple/nar_art.html 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/fahreev.html
Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы

**Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы** (21 ноябрь 1934 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы. 1984 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986), Бөрйән районы Почётлы гражданы. 

## Биографияһы
Муллайән (Мулаян) Зыяитдин улы Һөйәрғолов 1934 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.
1959 йылда Рәсәй дәүләт театр сәнғәте институтын (педагогтары Борис Бибиков, Ольга Ивановна Пыжова) тамамлай.
IШул уҡ йылдың 17 сентябрынан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай. Амплуаһы — комик герой.

## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Проня ролендә тәү башлап сығыш яһай (Н. Ф. Погодиндың «Третья патетическая» пьесаһы буйынса «Ильич ғүмере» — «Жизнь Ильича» спектакле; 1959). Ролдәре: Муҡай («Еҙнәкәй» — «Зятёк», Хәбибулла Ибраһимов), Сәлим («Башмағым»), Шәрифйән («Тиле йәшлек» — «Озорная молодость» Ибраһим Абдуллин), Ябағаев («Айгөл иле»), Хөснулла («Аҫылйәр» — «Возлюбленная» М. Фәйзи), Бәҙретдин («Көнләш, Америка, көнләш!» — «Завидуй, Америка, завидуй!», С. Я. Латыпов һәм Х. Г. Фәтихова), Терешко («Трибунал», Андрей Егорович Макаёнок]).

## Кинофильмдә башҡарған роле
Мамед «Сарсау» (1960 йыл, Одесса киностудияһы)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972)
* СССР халыҡтарының театр сәнғәте драматургияһы Бөтә Рәсәй фестивале дипломанты (Мәскәү, 1972)

## Әҙәбиәт
Аҙнабаева З. Яҙмыштар. Ролдәр. Яҙмыштар. — Өфө, 2008.

## Һылтанмалар
* 

* Башкирская Энциклопедия: Сөйәрғолов Муллайән (Мулаян) Зыяитдин улы
Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы

**Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы** (5 август 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, яҙыусы, юмористик хикәйәләр авторы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).

## Биографияһы
Әхәт Рәхмәтулла улы Хөсәйенов 1946 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында тыуған.

1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Илшат Йомағолов) тамамлай.
1966 йылда Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй башлай. 1992—2002 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының директоры һәм артист булып эшләй.
1968 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә һәм өҙөклөктәр менән хәҙерге көндә лә шунда эшләй.

## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
* Ричард Ғәлин («Айгөл иле»; дебют, 1968, Салауат драма театры),  
* Байбура («Зәңгәр шәл» — «Голубая шаль» Кәрим Тинчурин),  
* Ибрай («Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!» — «И судьба — не судьба!..» Рифҡәт Исрафилов Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса),  
* Алпаров («Аманатҡа хыянат» — «Измена предкам» Ф. В. Богданов),  
* Хәниф («Тиле йәшлек» — «Озорная молодость», И. А. Абдуллин),  
* Дәүләтбай («Ҡыҙ урлау» — «Похищение девушки», Мостай Кәрим);  
* Хәбибрахман («Һөйәм, һағынам…» — «Люблю, обожаю…», М. А. Ғиләзов),  
* Балбабай («Балаҡайҙарым» — «Дети мои», Әнғәм Аҙнабаев),  
* Әхмәҙулла («Минең ғаиләм» — «Моя семья», Тәнзилә Дәүләтбирҙина),  
* Исмәғил («Ғәлиәбаныу»),  
* Рим Папаһы («Аттила» Ғәзим Шафиҡов),  
* Пит («Кәкүк ояһы» — «Полёт над гнездом кукушки» Әхтәм Абушахманов К. Кизиҙың шул уҡ исемдәге романы буйынса). 
; Стәрлетамаҡ драма театры сәхнәһендә башҡарған ролдәре: 
* Ғәлимйән («Йәш йөрәктәр» — «Молодые сердца» Ф. Бурнаш), 
* Унбаш («Париж башҡорто» — «Башкир из Парижа» Б. З. Рафиҡов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1984).
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).

## Һылтанмалар
*  
* http://bashdram.ru/troupe/xusajnov.html 
* http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?gord=1&template=46
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы

**Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы** — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. 1939 йылдың 22 октябрендә рәсми рәүештә «Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы» исеме индерелгән. 1990 йылдың 13 октябренән «Башҡорт ССР-ның халыҡ артисы» исеме тип үҙгәртелгән. Хәҙерге исеме «Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары тураһында»ғы 1996 йылдың 18 апрелендәге УП-228-се Указ нигеҙендә ҡабаттан рәсми рәүештә раҫланған.

## Ни өсөн бирелә?
Был исем хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Башлығы тарафынан республиканың художестволы мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергән һәм киң билдәлелек яулаған спектаклдәр, кинофильмдар, телеспектаклдәр, телефильмдар, эстрада, концерт, цирк программалары, телевизион һәм радиоәҫәрҙәр ижад итеп, сағыу образдар тыуҙырған, юғары оҫталыҡҡа эйә булған артистарға, режиссерҙарға, балетмейстерҙарға, дирижерҙарға, хормейстерҙарға, музыкаль башҡарыусыларға һәм башҡа сәнғәт әһелдәренә бирелә.

Ҡағиҙә булараҡ, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» йәки «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булғандан һуң биш йыл үткәс кенә бирелә.

«Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булыусыға был маҡтаулы исемдең бирелеүе тураһында Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы һәм «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән күкрәк билдәһе тапшырыла. «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы»  билдәһе күкрәктең уң яғына тағыла.

## Күкрәк билдәһенең һүрәтләнеше
«Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» билдәһе түңәрәк формала, «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән алтын менән ялатылған яҙыулы. Билдәнең кире яғы шыма. Аҫҡы өлөшөндә башаҡтар көлтәһе, уртала — ҡурай сәскәһе. Ҡурай сатыры республика халыҡтарының берҙәмлеген символлаштыра, ә сәскә таждары Башҡортостан территорияһында йәшәгән өп тарихи ырыуҙар һанына тап килә. Башаҡтар бәйләме байлыҡты, башҡорт еренең уңдырышлылығын символлаштыра. Билдә элмәк һәм балдаҡ ярҙамында Башҡортостан Республикаһы флагының дуртмөйөшлө төҫлө ҡалыбына беркетелгән. Һәр төҫ билдәле бер мәғәнәгә эйә; күк — асыҡлыҡты, тоғролоҡто, аҡ — тыныслыҡты, сафлыҡты һәм дуҫлыҡты, йәшел — тормоштоң сәскә атыуын һәм яңырыуын белдерә.

## Маҡтаулы исемгә лайыҡ булғандар

* Әминов Рим Фәйзрахман улы
* Әмиров Алмас Хәдис улы
 
* Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы 1990
* Ғәлимов Айҙар Ғәни улы — 2011
* Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы — 2008
* Ғүмәров Илдар Ибраһим улы — 1999
* Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы
* Заһитов Рәүис Хәбир улы
* Зыязитдинов Рим Сәләх улы
* Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы
* Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы
* Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы
 
* Ҡорбанғәлиева Суфия Шәрәфулла ҡыҙы
* Көсөков Раил Фазыл улы
* Мәһәҙиев Риза Рафаил улы
* Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
* Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы
 
* Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы
* Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы
* Хәсәнова Венера Ғиниәт ҡыҙы
* Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы
* Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы
* Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы
* Шевчук Юрий Юлианович
* Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы
* Яруллин Хәмит Ғатаулла улы

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары тураһында» законы
Бурама

**Бурама** —  таулы-урманлы  урындарҙа йәшәгән башҡорттарҙың ваҡытлыса торлағы; бүрәнәләрҙән, ағас ботаҡтарынын, ҡабыҡтан, йәйләүгә сыҡҡанда йәшәү өсөн ваҡытлыса итеп итеп төҙөлгән торлаҡ.

Таулы-урманлы райондарҙа иген сәсерлек майҙандар булмағанлыҡтан, төп кәсеп булып малсылыҡ торған. Донъя көтөү, ғәиләне аҫырау өсөн  күп мал тоторға кәрәк булған. Ҡышҡылыҡҡа ла  бесән  күп кәрәк булған. 
Шуның өсөн дә, яҙ етеү  менән малдарын йәйләүгә алып сыҡҡандар. Шулай, яҙҙан көҙгәсә бер йәйләүҙән икенсеһенә күсеп, көҙгөлөккә ауылдарына әйләнеп ҡайтҡандар.

Бындай йәшәү өлгөһө иң отошлоларҙан булған. Көтөүлектәр тапандыға әйләнмәй, тәбиғилеген һаҡлай алған. 
Мал яңынан-яңы  көтөүлектәрҙә йөрөтөлгән,  мул итеп һөт-ҡаймағы менән ҡыуандырған.

Ҡышлауға көр мал ҡайтҡан. Ә бесәнде ауыл эргәһендә генә әҙерләгәндәр. Йыраҡтан бесән ташыу хәстәренән азат булғандар. 
Бына шуға ла, һәр йәйләүҙә һәр ғәиләнең йәшәү өсөн даими торлағы -бурамаһы булған.

Бураманы теләгән урында ҡороп булған һәм уны күсереп йәрөтмәгәндәр.  
Берҙән,  төҙөлөш материалына урманда ҡытлыҡ булмаған. 
Икенсенән, йыл һайын, яңы йәйләүгә күскән һайын яңынан торлаҡ ҡороу зарурлығы булмаған.  
Бурама күп йылдарға хеҙмәт иткән. Кешеләрҙе ел-ямғырҙан һәм ҡырағай хайуандарҙан һаҡлаған.

## Төҙөлөшө
Бурама — ер иҙәнле, түшәмһеҙ, ике яҡлы ҡабыҡ ҡыйыҡлы бура. Бураманың арҡыры бүрәнәләре ҡабырға бүрәнәләргә ҡарағанда 3-4 бүрәнәгә бейегерәк күтәрелгән. Өҫкө һәр бүрәнә, аҫтағыһына ҡарағанда, ҡыҫҡараҡ булған. Ҡыйыҡ урҙалары шул бүрәнә остарына һалынған. Ер иҙәнгә үлән, япраҡтар түшәлгән булған. Бурамаға ишен ҡуйғандар, тәҙрәләре юҡ.
Эске интерьерында таҡтанан эшләнгән һике һәм тура мөрйәле алды асыҡ мейес (сыуал) урынлашҡан.

Сыуаллы торлаҡты Көнсығыш Себер һәм Башҡортостандың таулы урманлы райондарында йәшәүселәр төҙөгөн. Ултыраҡ тормошҡа күскәс бурама йәйге аласыҡ итеп файҙаланылған.

## Иҫкәрмәләр

Колхозлашыу осоронда ла ошондай йәшәү рәүеше һаҡлана. 
Бурама боронғоларынан камилыраҡ эшләнә. Сыуал урынына заманса мейестәр төҙөлә. Иҙән түшәлә.  
Әммә   элеккесә оҙаҡ йылдарға  иҫәпләнгән ваҡытлы торлаҡ булып ҡала.

Колхоз-савхоздар тарҡалыуға байтаҡ ваҡыт үтһә лә, ҡайһы бер йәйләүҙәрҙә бурамалар һаман да һаҡланған әле.

## Топонимика
Бурама атамаһы «бура» һүҙенән килеп сыҡҡан.

## Әҙәбиәт
Янгузин Р. 3. «Этнография башкир (история изучения)». Уфа: Китап, 2002. ISBN 5-295-03080-6

## Һылтанмалар

* Здания. Рурификатор. Термины
* Этнографический блог о народах и странах мира их истории и культуре 
* Жилища народов мира
Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы

**Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы** (21 июнь 1963 йыл) — театр актёры, 1991 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).

## Биографияһы
Светлана Фәрит ҡыҙы Хәкимова 1963 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Иҫке Сәпәш ауылында тыуған.
1991 йылда хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Рифҡәт Исрафилов) тамамлай һәм
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай һәм бөгөн дә хеҙмәтен ошо ижади коллективта дауам итә.  Амплуаһы — лирик-комик геройҙар.

Йырсы булараҡ концерттарҙа даими сығыш яһай. Светлана Хәкимова башҡорт халыҡ йырҙарын һәм тәү сиратта Салауат Низаметдинов, Сара Садыҡова, Рим Хәсәнов, шулай уҡ башҡа композиторҙар әҫәрҙәрен ҙур оҫталыҡ менән башҡара.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу»),
* Сәрби («Йәш йөрәктәр» — «Молодые сердца», Ф. Бурнаш),
* Ҡарлуғас («Ҡарлуғас» драмаһы, Баязит Бикбай),
* Ләлә («Аҫылйәр» — «Возлюбленная», М. Фәйзи),
* Әсә («Артур + Нэнси» — Ә. Дилмөхәмәтова),
* Аҡйондоҙ («Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» — М. Кәрим),
* Лючия («Илай белмәгән ҡатын» — Б. Э. де Филиппо),
* Баҙыян («МАҠТЫМҺЫЛЫУ, ӘБЛӘЙ ҺӘМ ҠАРА ЮРҒА»),
* Бикәй («АҠ ПАРОХОД» — С. Айытматов),
* Гөлфинә («МИН — ҠАТЫН — ҠЫҘ»),
* Альбина («БӘХЕТ ХАҠЫ»),
* Гөлшат (" ИКЕ ТӨШ "),
* 3-сө («ЙОСОФ ҺӘМ ЗӨЛӘЙХА»)
;лирик-комик ролдәре:
* Һандуғас («Тиле йәшлек» — «Озорная молодость», Ибраһим Абдуллин; дебют, 1991),
* Сәрүәр («Башмағым» — Х. Ибраһимов),
* Мәрйәм Иршатовна («МИН ҺИНЕҢ ҠӘЙНӘҢ БУЛАМ»),
* Марсела («Әкәмәтле һөйөү» — Лопе де Вега),
* Сәриә («Һөйәм, һағынам!..» — М. Ғиләжев)
;тәрән драматик ролдәре:
* Хәлимә («Һөйөү сәғәте һуҡҡанда» — «В ожидании часа любви», Флорид Бүләков),
* Алтынай («Өҙөлгән туй» — «Прерванная свадьба», Зинира Атнабаева),
* Негина — («Аҡ ҡанатлы хыялым» — «Белокрылая моя мечта», Александр Островскийҙың «Таланттар һәм табыныусылар» пьесаһы буйынса), 
* Әлфиә («…Шайморатов-генерал» — «…Шаймуратов-генерал»), 
* Сәлиха («ӘХМӘТЗӘКИ ВӘЛИДИ ТУҒАН»), 
* Ғәйниса («Ғүмер алда әле» — В. Жеребцов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://www.bashinform.ru/news/543787/
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=27790
* http://www.moi-goda.ru/bashkortostan-v-kurse-sobitiy/aktrisa-svetlana-chakimova-dast-kontsert-v-ufe
Картвель телдәре

**Картвель телдәре** (йәки *көньяҡ-кавказ*; ) — көньяҡ Кавказда, башлыса Грузияла таралған телдәр ғаиләһе.

Башҡа телдәр менән генетик бәйленеше билдәләнмәгән. Элегерәк гипотетик кавказ телдәре йәки иберий-кавказ телдәре макро-ғаиләһенә индергәндәр. Был гипотеза фәнни йәмғиәт тарафынан кире ҡағылһа ла, Грузияла киң таралған. Картавель телдәренең ностратик макро-ғаиләгә ҡарауы тураһында ла гипотеза бар. Был гипотеза бәхәсле һәм күп кенә белгестәр тарафынан тәнҡитләнгән һәм кире ҡағылған. Гипотезаның йомғаҡтарын компаративистар ҡабул итмәй, һәм тулыһынса яңылыш һәм ышанысһыҙ тип иҫәпләй.

## Классификация

* **Көньяҡ картавель тармағы**
** грузин теле — телде белеүселәр 3,6 млн. (шул иҫәптән Картли, Кахети һәм Имерети диалекттары).
** **Заин** (колхида) төркөмө
*** мегрель теле — телде белеүселәр 400 мең: көнбайыш Грузияла (Мегрелия) һәм көнсығыш Абхазияла (Даль, Ткварчели райондары).
*** лаз теле (сан) — телде белеүселәр 150 мең: Төркиәлала төньяҡ-көнсығышында (Лазистан).
* **Төньяҡ картавель** (сван) тармағы
** сван теле — телде белеүселәр 14 меңдән 30 меңгә тиклем, дөйөм алғанда, төньяҡ-көнбайышта Грузияла (Сванетия).
Боронғо Грузияның әҙәби теле лә картавель телдәренә инә.

Грузияла киврули, Израилдә ивр. ‏גרוזינית יהודית‏‎ (грузинит йехудит) йәки ивр. ‏גאורגית יהודית‏‎ (георгит йехудит) тип аталған грузия йәһүдтәре телен дә картавель телдәренә ҡарай тип иҫәпләйҙәр. Лингвистарҙың күпселеге был телде иврит һәм арамей телдәренән бик күп һүҙҙәр үҙләштергән грузин теле диалекты тип иҫәпләй. Йәһүд яҙмаһын ҡулланалар.

Хәҙерге картавель телдәренән тик грузин теленең генә яҙмаһы бар. XIX быуаттан лаз теленә (Германия һәм Төркиәлә латиница нигеҙендә) һәм мегрель теленә (Грузияла грузин яҙмаһы нигеҙендә) яҙма булдырылды, тик әлегә киң таралау тапманы.

## Грамматик үҙенсәлектәре
Картавель телдәрендә 11-ҙән 15-кә тиклем модаль-заман формалары бар. Исемдәрҙең һәм башҡа һүҙ төркөмдәренең грамматик заты юҡ. Аблаут  (Тамыр һүҙҙәрҙәге һуҙынҡыларҙың морфологик сиратлашыуы. Мәҫәлән, ғәрәп телендә китаб — көтөб (күплек төшөнсәһе) бар. Егермешәрле иҫәп системаһы бар. Латин, грек, ғәрәп, фарси, төрки телдәренән ингән һүҙҙәр бар. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Климов Г. А. Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964.
* Климов Г. А. Склонение в картвельских языках в сравнительно-историческом аспекте, М., 1962.
* Климов Г. А. Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964.
* Цагарели А. А., Сравнительный обзор морфологии иберийской группы кавказских языков, 2 изд., Тб., 1957.
* Bopp Fr., Die kaukasischen Glieder des indoeuropä ischen Sprachstamms, B., 1847.
* Deeters G., Das kharthwelische Verbum, Lpz., 1930.
Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы

**Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы** (28 апрель 1958 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).

## Биографияһы
Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы Шәрипова 1958 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Кинйәкәй ауылында тыуған.

1986 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында мәҙәниәт техникумын тамамлай. 1989 йылдан башлап Салауат башҡорт дәүләт драма театры труппаһында эшләй.
Артистың бөтә ижади тормошо Салауат башҡорт дәүләт драма театры менән бәйле. Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы — лирик жанрҙағы йырлаусы, халыҡсан сағыу калоритлы, ярылып ятҡан мелодраматик темпераментлы артист.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Шәүрә — «Шәүрәкәй» (М. Буранғолов)
* Рәйсә — «Ҡояш булып ҡалығыҙ» (А. Папаян)
* Зөмәрә — «Мөхәббәт хаҡына» (Р. Байбулатов)
* Көнһылыу — « Таштуғай» (Ф. Буләков)
* Ғәлиәбаныу — «Ғәлиәбаныу» (М. Фәйзи)
* Сәрүәр — «Башмағым» (Х. Ибраһимов)
* Абби — «Ҡарама төбөндә мөхәббәт» (Ю. О. Нил)
* Нәсимә — «Игеҙәктәр» (А. Атнабаев)
* Суфия — «Ҡатындар болаһы» (М. Багаев)
* Роза — «Бәйләнсек» (Ф. Бүләков)
* Сәжидә — «Хушлашыу» (Т. Миңнуллин)
* Рода — «Артабан — тынлыҡ» (В. Дельмар)
* Зөлхизә — «Упҡын янында» (Н. Ғәитбаев)
* Лилиә — «Мәҙәк хәлдәр» (Р. Фатыхов, И. Ихсанов)
* Райля — "Яран — хушлашыу сәскәһе " (Ф. Бүләков)
* Алтынай — «Мин — ҡатын-ҡыҙ» (З. Атнабаева)
* Монолог — «Һуғыш ҡатын-ҡыҙ сырайлы түгел» (С. Алексеевич)
* Зөләйха — «Өмөтөмдө өҙмә» (Х. Ирғәлин)
* Мария — «Салауат» (М. Кәрим)
* Хәҙисә — «Үлтереп китәм» (Н. Ғәитбаев)
* Зарифа — «Үтте минең аҡ йәйем» (Л. Станкова)
* Люциә — «Парижда апрель» (Л. Станкова)
* Суфия — «Ҡатындар болаһы» (М. Багаев, 2004)
* Айһылыу — «Зәйтүнгөл» (Н. Асанбаев, 2005)
* Сурия — «Хәл былай булды» (Т. Миңнуллин, 2006)
* Сәжидә — «Он, Она и Я» (З. Хәким, 2007)
* Ҡар королеваһы — «Мультляндия планетаһына сәйәхәт» (Я. Шәрипов, 2007)
* Сәғиҙә — «Ул ҡайтты» (Ә. Атнабаев, 2009)
* Әсә — «Әсәкәйем» (С. Белов, 2009)
* Зарифа — «Бес в ребро» (М. Багаев, 2010)
* Хариза — «Сейәле тау» (Н. Асанбаев, 2011)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1999 йыл), халыҡ артисы (2008 йыл). 
* 1993 йылда Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы Илһам Шәкиров исемендәге «Татар йыры — 1993» конкурсында лауреат һәм 1 премия эйәһе булды. 
* 1995 йылда «Дуҫлыҡ йыры» фестивалендә (Нефтекама ҡалаһы) Гөлсәсәк Шәрипова беренсе урынды яулай.

## Иҫкәрмәләр
Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы

**Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы ** (18 август 1947 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).

## Биографияһы
Рәмзиә Ислам ҡыҙы Хисамова 1947 йылдың 18 авгусында Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылында тыуған.

1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Илшат Йомағолов), ә 1999 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогтары Ф. К. Ҡасимова, А. К. Лощенков) тамамлай.

1966 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай, 1971—1975 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһында Гәлиәскәр Камал исемендәге татар академия театрында эшләп ала һәм, кире Өфөгә ҡайтып, үҙ сәхнәһендә ижадын дауам итә.

Амплуаһы — драматик геройҙар, әбейҙәр ролдәре.
Шиғырҙар яҙа. Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрында Марат Әбүзәровтың «Ыҙан» («Межа»; 1996), Башҡорт драма театрында Илшат Йомағоловтың «Сәсәндәр»; автор менән берлектә, 2005) спектаклдәрен сәхнәгә ҡуя.

Ғаиләһе: ире Илшат Йомағолов — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы, улы Айсыуаҡ Йомағолов — Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы, режиссёр; 2010 йылда Башҡортостан Республикаһының кинематографистар Союзы етәксеһе итеп һайлана.

## Ролдәре
### Спектаклдәрҙә
Нәркәс («Нәркәс» пьесаһы, Илшат Йомағолов; 1967), Зөбәржәт һәм Тәңкәбикә («Ай тотолған төндә»), Агазия («Ташлама утты, Прометей!» — «Не бросай огонь, Прометей!»; икеһе лә — Мостай Кәримдеке), Хәҙисә («Ҡыҙыл паша» — «Красный паша» Нәжиб Асанбаев), Һәҙиә («Һәҙиә», Ғәзим Шафиҡов), Юлбикә («Башҡорт туйы»), Әнисә («Гармунсы дуҫ» — «Друг мой, гармонист», Назар Нәжми), Саша («Ивановтың фажиғәһе» — «Иванов», А. П. Чехов), Дадун («Борсолма, әсәй!» шул уҡ исемдәге роман буйынса, Н. В. Думбадзе), Сәсәк («Ҡол Ғәли», Н. Фәттәх), Артыҡбикә («Ағиҙел» шул уҡ исемдәге повесть буйынса, Мирсәй Әмир) һәм башҡалар.

### Кино һәм телефильмдәрҙә
* Зөлхизә («Халҡым һағышы» — «Песни моего народа», «Баштелефильм», 1969)
* Аҫылбикә («Кинйә» — «Кинзя», «Баштелефильм», 1988).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1980)

## Һылтанмалар
*  
* Универсаль энциклопедия «Башҡортостан» 
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=1915 
* http://www.tatpressa.ru/enc/hisamova-ramziya-islamovna-188/
* http://www.allrussia.ru/country/101026131213.html 

## Иҫкәрмәләр
Хинкали

**Хинкали** (груз. ხინკალი) — Грузия халҡының милли аш-һыуы. Күбеһенсә тау өлкәләрендә Пшави, Мтиулети һәм Хевсуретияла, аҙағыраҡ башҡа Кавказ райондарына таралған.

Грузин хинкалиһы составы һәм бешерелеүе менән әзербайжан һәм дағстан хинкалаһынан күпкә айырылып тора.

## Аш-һыу составы
Хинкали билмән ҡамырынан әҙерләнә (он, һыу), йомортҡа ҡушыу теләктән тора. Эсенә ваҡлап туралған, йәки ит үткәргестән үткәрелгән ит (күбеһенсә — һыйыр, сусҡа һәм һыйыр итенә ѳҫтѳнлѳк бирелһә, ҡайһы бер ресторандарҙа һарыҡ итен дә ҡулланалар).

Хинкали эшләгән саҡтағы мөһим элемент — уның формаһын яһау. Традиция буйынса грузия хужабикәләре уларҙың өҫкө осон бәләкәс «ҡойроҡ» менән тамамлап ҡуя. Хинкали аҫтынан алып (ҡойроҡҡа етеп барғанда) бөрмәле булып, 18 күберәк булырға тейеш. Уларҙы шулай тотоуы уңайлыраҡ. Эшләнгән хинкалиларҙы ҡайнап сыҡҡан һыуҙа бешерәләр, йә булмаһа табала ҡыҙҙыралар.

Ашау ҡәғиҙәләре лә үҙенсәлекле: ҡойроғонан тотоп, ҡамырын әҙләп кенә тешләп, ипләп иттең һутын тәмләргә, аҙаҡтан ғына нигеҙенә тотонорға. Өҫтәлгә ултыртыр алдынан әҙер аш-һыу ҡара борос менән тәмләтеп ебәрелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Манты
* Билмән
* Подкогыльо
* Позы
* Пянсе
* Цзяоцзы

## Һылтанмалар
* Хинкали — это не просто еда
* Хинкали — видеорецепт на edim.tv
Кавказ

**Кавказ**, **Ҡауҡаз** йәки **Ҡаукаҙ** — Евразияла урынлашҡан географик регион, башлыса таулы ил. Көнсығыш Европа тигеҙлегенән көньяҡта Европа һәм Азия сиген алып тора: Рәсәй Федерацияһы, Грузия, Көньяҡ Осетия, Абхазия, Әзербайжан һәм Әрмәнстан[<span class="mw-reflink-text">[1]</span>](https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7)<span class="mw-reflink-text"></span> территорияларын үҙенә ала. Көнбайыштан Ҡара диңгеҙ сикләһә, көнсығыштан Каспий диңгеҙе сикләй.

Төньяҡ сигендә Кумо-Маныч соҡоро, Азов диңгеҙе һәм Керчь боғаҙы урынлаша.

Көньяҡ сиге элекке СССР сигенән үтә (хәҙерге көньяҡ биләмәләре Грузия, Әрмәнстан һәм Азербайжан, Төркиә һәм Иран). Биш кавказ илдәре менән шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Кавказ федераль өлкәһенең майҙанын алғанда 356482 км² тигеҙ.

Тарихи-географик һәм иҡтисади яҡтан, ғәҙәттәгесә Кавказды Төньяҡ Кавказ һәм Көньяҡ Кавказға бүләләр. Төньяҡ Кавказ үҙ эсенә Кавказдың бирьяғын, Оло Кавказдың төньяҡ битләүен алып, күбеһенсә йылға буйынса (көнсығыштағы — Самур йылғаһына тиклем), шулай уҡ көньяҡ-көнбайыш битләүе Баш Кавказ һыртының көньяҡ-көнбайыш төбәктәрен һәм, ғәҙәттәгесә, Кавказдың Ҡара диңгеҙ ярҙарын, Абхазияны алып тора.

Бөгөнгө сәйәси географиянан ҡарағанда (сәйәси-административ бүленеш), Кавказ территорияһы Рәсәй Федерацияһы — Төньяҡ Кавказ араһынан бүленеп , өлөшләтә Кавказ арьяғы буйынса Самур йылғаһынан, шулай уҡ Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия илдәре араһынан бүленеп китә. Шулай уҡ Төркиә лә үҙ көнсығыш төбәктәрен Кавказ төбәктәренә индерә.

## Этимология
«Кавказ» исеме (һ. б.-греч. Καύκασος) беренсе тапҡыр боронғо грек авторҙарында осрай. Эсхилдың (VI—V быуаттан беҙҙең эраға тиклем "Прометей " һәм Геродоттың (беҙҙең эраға тиклем V быуат) эштәрендә тап була. Географ Страбон буйынса (Эратосфенға һылтанма менән (беҙҙең эраға тиклем III быуат)), урындағы халыҡ Кавказды *Каспий*тип атаған һәм  исемен барлыҡҡа килеүен раҫлай.

 һүҙе ҡайҙан барлыҡҡа килгәне билдәһеҙ, шулай ҙа лингвистар ниндәй ҙә булһа этимология бирергә тырыша, әммә уларҙың күп саҡта үҙ-ара бәйләнештәре 
юҡ.

Др.-греч.  Отто Шрадер һәм Альфонс Неринга буйынса готска. hauhs — «үрге»,  kaũkas — «ҡалҡыулыҡ», kaukarà — «бейеклек» — «өйөр». Шуның менән бергә, совет лингвисы В. А. Никонов билдәләүенсә, Шрадер һәм Неринға этимологиялары раҫлана алмай. Шулай итеп, ниндәй һинд-европа теленән  исеме килеп сыҡҡанын дөрөҫ әйтеп булмай.

Бөгөнгө сәйәси географиянан ҡарағанда (сәйәси-административ бүленеш), Кавказ территорияһы Рәсәй Федерацияһы — Төньяҡ Кавказ араһынан бүленеп, өлөшләтә Кавказ арьяғы буйынса Самур йылғаһынан, шулай уҡ Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия илдәре араһынан бүленеп китә. Шулай уҡ Төркиә лә үҙ көнсығыш төбәктәрен Кавказ төбәктәренә индерә.

## Сығанаҡтар