open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һарайғыр (ауыл)

**Һарайғыр** — ауыл, Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы, Һарайғыр ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Һарайғыр ауылы район үҙәге Матвеевканан төньяҡта-төньяҡ-көнбайыштараҡ, яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1739 йылда Тамбов губернаһынан килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һала. Ауыл тәүҙә беренсе булып күсеп килгән кеше исеме менән Михайловка тип йөрөтөлә. Һуңынан был исем үҙгәреп, Һарайғыр тип атала башлай. Риүәйәткә ярашлы, бер бай кеше ауыл янынан уҙып барғанда һаҙға эләгеп, аты шунда батып үлә. Бай Һарайғыр тигән атын ныҡ яратҡан була һәм ауыл халҡына күп аҡса биреп, атының исемен бирергә күндерә. Был легенда шулай ҙа шик уята. Ихтимал, был хәл иртәрәк булып, күскенселәр инде Һарайғыр тип аталып йөрөгән ауыл еренә урынлашҡан булғандыр.

## Атамаһы
Ауылдың Һарайғыр атамаһы сығышы — зооним: башҡорт телендәге *һары (төҫ)* һәм *айғыр* тигән һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма һүҙҙән килеп сыҡҡан

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен 1839 кеше (урыҫтар 70 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1471..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»
Дөйәташ (Ырымбур өлкәһе)

**Дөйәташ** () — Ырымбур өлкәһе Беляевский районындағы тау.

## География
Тау Яйыҡ йылғаһы янында өс дөйә үркәсе кеүек ҡабарып торған ҡалҡыулыҡтан ғибәрәт. Бейеклеге- 198 м. Ситтән ҡарағанда «ике үркәсле» кеүек күренә, шуға тауҙы Дөйәташ тип атағандар ҙа инде («Верблюжка»).

Ул тауҙы хасил итеүҙә Яйыҡ менән уның Ҡушылдығы булған Елшанка йылғаһы ҙур роль уйнаған. Был йылғалар ҡаты ғына эзбизташтан торған тау тоҡомон ике урында йыуа-йыуа һыртты икегә бүлгән .Ул Кандуровка ауылына табан төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙылған. Пермь системаһының ассель ҡатламы ҡоромуйын свитаһы эзбизташтарынан торған һырттары Яйыҡ йылғаһы үҙәненең көньяғында күренеп тора. Эзбизташтарҙан битум еҫенә оҡшаш еҫ килә, быға тауҙарҙы тикшергән Э. А. Эверсманн иғтибар итә (1840). Йылғаның текә ярының өҫкө өлөшөндә тағы бер ҡалын ҡатлам бар (80 см тиклем), эзбизташлы брекчия тип атайҙар. Бындай брекциялар диңгеҙ төбөндәге болғансыҡ ағымдарҙа барлыҡҡа килә.

Тауҙың көнсығыш һырты көнбайыш һыртына ҡарағанда ла текәрәк. Һыу ашаған урында тау түбәһе һаҡланмаған, шуға күрә тауҙың үҙәк өлөшөндә һыу менән йыуылып китә торған алевролиттар һәм ҡомташ ята. Был тау тоҡомдары бик ҡаты булмағанлыҡтан дөйәтауҙың ике үркәсе араһында билән (седловина) барлыҡҡа килгән.

Дөйәташ түбәһе һәм битләүҙәрендә үҫкән дала үҫемлектәре: петрофиттар һәм кальцефиттар. Улар араһында реликт һәм эндемик үҫемлектәр күп. Бында ҡушбашаҡ үләне (ҡыҙылса), клаусия, ябай оносма,һолобаш, аласуҡ (опеечник), гөбөрлө кейәү үләне һәм башҡа.

## Һылтанмалар
* А. А. Чибилев «Природное наследие Оренбургской области»
* Гора Верблюжка на сайте ООПТ России
Көмөш ташы

**Көмөш ташы** — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Өмөтбай (халыҡ телендә: Ҡалмаҡ) ауылы янындағы тау башында ятҡан ғәйәт ҙур аҡ таш.

## Риүәйәте
Күндерәк йылғаһы Ашҡаҙарға ҡойған ерҙә урынлашҡан Өмөтбай ауылы янындағы тау башында ағарып күренеп ултырған таштың атамаһы кеше исеменән барлыҡҡа килгән. Ташты Күндерәк йылғаһынан, 3 метр тәрәнлектән, Тимерғәле исемле егет күтәреп сығара, уға иптәштәре лә ярҙам итә (11 кеше). Ташты яр буйына алып сыҡҡандан һуң егеттәр төшкө ашҡа ҡайтып китә. Ә ҡатын-ҡыҙ Күндерәктә һыу төшөп ҡайтырға була. Көмөшбикә исемле киленсәк һыу төшөп сыҡҡандан һуң шул таш артына йәшеренеп кейенергә ниәтләй. Әммә таш уның өҫтөнә ауа ла ҡуя. Кешеләрҙе саҡырып, Көмөшбикәне ҡотҡаралар. Шул ваҡыттан алып уны Көмөш ташы тип атай башлайҙар һәм күмәкләп тау башына мендереп ултырталар.

Икенсе бер риүәйәт буйынса, ташты Тимерғәле исемле егет һыу төбөнән күтәреп сыға. «Был ташты 12 ат менән тау башына мендереп ҡуйғандар, Көмөшбикә ташы тип исем биргәндәр»..

## Әҙәбиәт
• Рәшит Шәкүр. Ерҙең хәтер китабы. Башҡортостан китап нәширәте. 1984. —164 бит.

• Башҡорт легендары. Өфө. 1969. 144 бит

## Иҫкәрмәләр
Ҡәрләмә (урман)

Ҡәрләмә — Ишембай ҡалаһы янындағы ҙур булмаған ҡатнаш урман.

## Этимологияһы
Ҡәрләмә урманының атамаһы «ҡара әрәмә» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, тип фаразлана. Йүкә, ҡайын, ҡарама, муйыл һәм башҡа ағастар менән бер рәттән ҡара ҡарағат, балан, миләш, эт муйылы кеүек ҡыуаҡтар үҫә Ҡәрләмәлә. Шул уҡ ваҡытта ҡара бөрлөгәндең һәм башҡа төрлө үрмәле үләндәрҙең ағастар тирәләй үрелеп үҫкән һабаҡтары Ҡәрләмәлә кеше йырып сыҡҡыһыҙ шырлыҡтар барлыҡҡа килтергән.

## Географияһы
Урман Ишембай ҡалаһы биләмәһендәге Иҫке Ишембай ауылынан төньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта урынлаша. Артабан шул уҡ йүнәлештә элекке «Искра» колхозының сәсеүлектәре (хәҙерге ваҡытта элекке колхоз ағзаларының пай ерҙәре) ята. Борондан Иҫке Ишембай ауылы кешеләре йәйен күлдәргә һәм саф һыулы шишмәләргә бай ошо төбәккә йәйләүгә сығыр булған. Әллә ни ҙур булмаһа ла Ҡәрләмә әйләнә-тирәләге ауылдар халҡын емеш- еләк менән тәьмин итер була.
Был ҙур булмаған урман массивында һигеҙ күл бар: Йүкәлегүл, Дирән күл, Ҡайынлыгүл, Ҡорбангүл, Балдаҡлы күле һәм башҡалар. Йыл һайын яҙғы ташҡын ваҡытында улар һыу аҫтында ҡала, шуға ла бында күл балыҡтары ғына түгел, ә йылға балыҡтары йыш осрай, һәм һәүәҫкәр балыҡсыларҙың иң яратҡан урынына әйләнгән.
Күлдәрҙең иң ҙурыһы Йүкәлегүл, уның улағы оҙонлоҡҡа һуҙылған, ә һаҙматыраҡ ярҙары төрлө ҡыуаҡтар һәм ҡамыш менән ҡапланған Дирәнгүл йом-йомро һәм бик тәрән.
Ҡәрләмә емеш-еләге генә түгел, ә сәнәғәт предприятиеларына сеймал биреүе менән дә дан тота. Совет осоронда ҡырсын һәм ҡом-таш сығарыу урыны ла булды ул. Ошо эшмәкәрлектең эҙеметәһе булып һыу менән түлған ике ғәйәт ҙур соҡор ҡалған.

## Әҙәбиәт
• М. Якупов. «Сотник Ишимбай» (Уфа. ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005, стр. 127, 400 экз.

## Иҫкәрмәләр
Кичигин ҡарағайлығы

**Кичигин ҡарағайлығы ** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе, Уйылға районы биләмәһендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы

## Географияһы
Силәбе — Троицк юлындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы, майҙаны 1370 гектар, Уйылға йылғаһы быуаһындағы Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының көнсығыш ярында урынлашҡан. Ике айырым массивтан ғибәрәт, бынан тыш юлдар ҙа йырмыслаған. Бер массив Кичигин ауылының төньяғында, икенсеһе Южноуральск ҡалаһынан төньяҡтараҡ. Башлыса тигеҙлектәр буйлап аға, мәгәр Уйылға йылғаһына етәрәк яр буйҙарында ҙур булмаған ярлауҙар бар.

## Тарихы
1969 йылда урман майҙаны тәбиғи ҡомартҡы тип иғлан ителә. 2007 йылда ҡомартҡы тураһында һуңғы ҡағиҙәләр эшләнә һәм Силәбе өлкәһе губернаторы Петр Сумин тарафынан раҫлана. Ҡарағайлыҡ шулай уҡ XVIII быуат уртаһынан Иҫәт казактары тарафынан һаҡланған, сөнки дәүләт сиге яҡын ғына, Ырымбур менән Екатеринбург араһындағы юл да ошонан үткән

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/a.htm.
Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы

**Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы** () — Рәсәй Силәбе өлкәһе Уйылға йылғаһында 1952 йылда булдырылған яһалма һыу ятҡылығы. Көньяҡ Урал ГРЭС-ы быуаһы төҙөлөшө тамамланыу менән һыуһаҡлағыс барлыҡҡа килтерелгән.

## Географияһы
Һыуһаҡлағыс Силәбе өлкәһе Уйылға районында урынлашҡан. Һыу ятҡылығының көньяҡ өлөшөндә — Южноуральск ҡалаһы, төньяҡ-көнсығыш яр буйында — Кичигин ауылы, көнсығыш өлөшөндә — Кичигин ҡарағайлығы. Һыу көҙгөһө майҙаны — 17,2 км², иң тәрән ере 11 метрға метртиклем.

## Хайуандар донъяһы
Балыҡтарҙан алабуға, суртан, ҡорман һәм ҡайһы бер башҡа төр балыҡтар бар. 1965 йылда судак селбәрәләре һәм үрсем балыҡ ебәргәндәр. Бында ҡорман бигерәк тә яҡшы яраҡлашҡан, уны 1954 йылдан алып 1960 йылға тиклем һәм 2014 йылда ебәргән булғандар. Башҡа һыу ятҡылыҡтарында үрсетеү өсөн тиҫтәләрсә-йөҙҙәрсә мең дана ҡорман селбәрәләре аулана. Һыуһаҡлағыс урыны бик ҡиммәтле ҡорман питомнигына әүерелә.

## Антропоген йөкләнеш
Һыуһаҡлағыс Көньяҡ Урал ГРЭС-ы өсөн һыу һыуытҡыс һәм һыу алыу сығанағы, шулай уҡ Южноуральск ҡалаһы өсөн төп эсәр һыу резервуары булып хеҙмәт итә

Рекреацион әһәмиәткә эйә: һыуһаҡлағыс ярҙарында ял базалары һәм балалар лагерҙары урынлашҡан (*Звездный, Олимпия, Лесная сказка*).

Һыуһаҡлағыс буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Южноуральск ҡалаһы, Берёзовка, Кичигин ауылдары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бүртә

**Бүртә** () — Рәсәйҙәге йылға, Яйыҡтың  һул ҡушылдығы. Ырымбурҙан көнсығышҡа табан 75 км алыҫлыҡта ята, Ырымбур өлкәһе, Беляевка районы биләмәһе аша аға. Бик ғәҙәти булмаған йылға — бейек ҡамышлыҡта  ағыусы ҡылымыҡтар менән тоташҡан күлдәр теҙмәһе кеүек күренә. Һыуы бик таҙа. Ярҙарынан 1—2 метр алыҫлыҡта уҡ тәрәнлеге 3-4 метрға етә. Йылғала  суртан, ҡыҙылғанат, алабуға (Яйыҡ йылғаһындағы балыҡтар менән сағыштырғанда — бик матур, төҫлө), ҡорман  тереклек итә. 

Ағымының оҙонлоғо — 95 км.  Һыу йыйыу  майҙаны — 1660 км²

Һыу объектә системаһы: Яйыҡ→ Каспий диңгеҙе.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  Яйыҡ бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы —  Яйыҡ  Орскҡалаһынан алып Һаҡмар  йылғаһына ҡойған урынға тиклем.  Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004676.

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан алып км алыҫлыҡта)

* 41 км:  Кызылоба йылғаһы (һул)
* 44 км:  Воротовский йылғаһы (уң)
* 46 км:  Сейтынбет  йылғаһы (һул)
* 51 км:  Чабутак йылғаһы (һул)

## Этимологияһы
Бүртә йылғаһының атамаһы зооним булып тора:башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған Бынан тыш атама ҡасабаға, районға һәм Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән

## Галереяһы

Burtya10.jpg|
Burtya12.jpg|
Burtya11.jpg|
Burtya4.jpg|
Burtya7.jpg|
Burtya3.jpg|
Burtya6.jpg|
Burtya1.jpg|
Burtya9.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бүртә районы
* Бүртә (ҡасаба)
* Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)
* Етеҙ бүртә (йыр)
## Иҫкәрмәләр
Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)

**Ҡыя** () — йылға, Рәсәйҙең Ырымбыр өлкәһе һәм Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһендәге биләмәләр аша аға. Ҡыялы Бүртә йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Географияһы
Ҡыя йылғаһы Ҡаҙағстанда Аҡтүбә өлкәһенең Шевченко ауылынан  төньяҡтараҡ башлана. Көнбайышҡа табан аға. Йылғаның үрге һәм түбәнге ағымы буйлап   Рәсәй-Ҡаҙағстан сиге үтә.  Йылға буйында  сик буйы ҡаҙаҡ ауылы Ҡыя  урынлашҡан.  Ҡыя йылғаһы Ҡыялы Бүртә (*урыҫ. Киялы Буртя*) йылғаһына ҡоя. Йылға тамағы Ҡыялы Бүртә йылғаһының уң ярынан  36 км өҫтәрәк урынлашҡан. Ҡыя йылғаһының оҙонлоғо 42 км.

Йылғала ҡыҙылбалыҡ, бәрҙе, нельма, гольман сабаҡ, сабаҡ,  суртан, опто, алабуға, бикре, ҡорман, эт балығы, ташбаш тереклек итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  Яйыҡ бассейны округында урынлашҡан,  һыу хужалығы участкаһы —  Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

## Иҫкәрмәләр
Филипп-Ирап Красноборский Троица монастыры

**Филипп-Ирап Красноборский Троица бушлығы (монастыры)** — Рус православие сиркәүенең ғәмәлдәге монастыры. Был монастырь Кесе Ирап шишмәһенең Андога йылғаһына ҡойған урынында хvi быуат башында нигеҙләнгән.

## История
Кадуй районы территорияһындағы иң әһәмиәтле тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Монастырь монах Филипп-Ирап тарафынан xvi быуат башында нигеҙләнгән.

1537 йылға тиклем, преподобный Филипп вафат булғандан һуң, монастырҙың ерҙәре һәм ҡоролмалары тулы көсөнә эшләй башлай. 1538 йылдың башына монастырь бушай, әммә бер нисә монах бында йәшәй һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге алып бара. Билдәле булыуынса, батша Иван Грозный монастырға Колпи, Суд һәм Андога йылғаларында балыҡ тоторға балыҡлы урындарҙы бүләк иткән.

Фетнә ваҡытында, литва көсө менән монастырь талана һәм яндырыла. Янғын ваҡытында ағас ҡаралты, китаптар юҡҡа сыға шулай уҡ шәкерте Герман яҙған Филиптың житиеһы ла яна. 1660-сы йылдарҙа Филипп иҫтәлегенә батша Алексей Михайлович Романов бойороғо буйынса уның Яңы житиеһы яҙыла. 50 йыл самаһы монастырь ерҙәре буш тора.

1668 йылда бында яңы монахтар килеп төпләнә һәм улар монастырҙы әүҙем рәткә килтерә башлай. Xvii быуатта монастырҙың булыуы тураһында Новгород тирәһендә билдәле була. Изге Филиптың ҡеүәтле мәйете Изге Троица таш сиркәүендә тора, ул 1699 йылда элекке ағас сиркәү урынынында төҙөлә. 1828 йылда Филипп-Ирап ерләнгән урында хөрмәтенә сиркәү ҡанаты төҙөлә. 1911—1917 йылдарҙа монастырь менән игумен Леонид (Молчанов) етәкселек итә, 1918 йылда ул атыуға дусар була. Октябрь революцияһы алдынан бында егерме монах һәм уларҙың руханийы иеромонах Алипий була.

1927 йылға тиклем монастырь үҙ эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра. Совет власы ныҡлап урынлашҡас, монастырь бинаһында психоневрологик интернат урынлаштырыла. Интернат ябылыуҙан һуң, был урын ташландыҡ хәлгә килә.

## Хәҙерге заман
1996 йылда монастырь территорияһы һәм ундағы ҡаралтылар Вологда епархияһына кире ҡайтарыла. 2000 йылда Изге Патриарх Алексий II фатихаһы менән бында преподобный Филипп-Ираптың ҡеүәтле мәйете килтерелә. Тәре тотоп йөрөү барышында изге ҡеүәт Совет урамындағы часовняға күсерелә һәм хәҙерге ваҡытта унда тора.

2016 йылдың майынан алып монастырь территорияһында реставрация эштәре алып барыла. Тергеҙелгән өлөштәрендә даими ғибәҙәт ҡылыуҙар башҡарыла. 2019 йылда преподобный игумен Леонид (Молчанов), Ирап игумены хөрмәтенә бәләкәй генә сиркәү изгеләндерелә.

2018 йылдың 7 мартында, Рус православие сиркәүенең Изге Синоды ҡарарына ярашлы бында Вологда өлкәһе Кадуй районының Зеленый Берег ҡасабаһында Филипп-Ирап Изге Троица ирҙәр монастыры асыла. Монастырҙың игумены итеп иеромонах Иов (Чернышев) тәғәйенләнә.

Хәҙерге ваҡытта монастырь — таш комплекс, уның боронғо бойницалы стеналары һәм емерек хужалыҡ ҡаралтылары бар. Бина йылға ярында тора. Әйтерһең дә, ике Ирап йылғалары һыуының өҫтө һәм йәшеллеккә күмелгән ярҙары бында тыныслыҡты һәм һиллекте һаҡлап тора.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Филиппо-Ирапская пустынь. Материалы истории 
* Свято-Троицкий Филиппо-Ирапский мужской монастырь
* Монастырь преподобного Филиппа Ирапского 
* Монастырь в посёлке Зелёный Берег
Лайне Николай Григорьевич

**Николай Григорьевич Лайне** (тәхәллүс, ысын фамилияһы Гиппиве; карел. Gippijev;  27 май, 1920 - 18 февраль, 1984) - совет шағиры, тәржемәсе, Карелия АССРының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), РСФСРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978).

## Биографияһы
1920 йылдың 27 майында Карелия Республикаһының Муезер районы Ребола ауылында карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1937 йылда Петрозаводск рабфагын тамамлай, урындағы педагогия институтында уҡый, 1939 йылдың көҙөндә Совет Армияһы сафтарына алына. Совет-фин һуғышында (1939-1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡаҙаныштары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, бер нисә бик мөһим медаль менән бүләкләнә.

Армиянан ҡайтҡас, 1950 йылдың көҙөндә Карелияға ҡайта. Республика гәзиттәре һәм журналдары редакцияларында эшләй. 1951 йылда СССР Яҙыусылар берлегенә ҡабул ителә. 1978 йылдан - Карелия АССР Яҙыусылар союзы хакимлығы рәйесе. Әҙәби хеҙмәте өсөн Халыҡтар дуҫлығы һәм «Почет билдәһе» ордендары менән бүләкләнгән.

Лайне Н.Г. — әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә СССР Яҙыусылар союзы премияһы һәм Карел АССРының Дәүләт премияһы лауреаты. Халыҡ депутаттарының Петрозаводск ҡала Советы һәм X саҡырыу Карелия АССР Юғары Советы депутаты итеп һайланган.

Петрозаводскийҙа Сулажгор зыяратында ерләнгән.

## Ижады
Лайненың тәүге әҫәрҙәре 1936 йылда донъя күрә. Һуңыраҡ «Враги» поэмаһы, ә 1939 йылда карел телендә шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Шул уҡ йылды «Карелия» журналы карел телендә шиғырҙар баҫтыра («Урманда», «Уйнағыҙ, Кантеле»). Уның ҡәләме менән «Таң» («Huondes»), «Лиекса йыры» («Lieksan lauluja»), «Беҙ — коммунистар» («Me kommunistit»), «Балан ҡыҙыл суҡтары» («Punaiset pihlajantertut») поэмалары яҙыла.

Ул беренсе тапҡыр Н.Некрасов, В. В. Маяковский, А. Твардовский, М. А. Светлов, Николай Грибачев кеүек рус шағирҙары, белорус шағиры Янки Купала, украин шағиры Тарас Шевченко, әрмән шағиры Геворг Эмин, Юхан Смута, Пуля Руммо кеүек эстон шағирҙары әҫәрҙәрен фин теленә тәржемә итә.

Н.Лайне - 1979 һәм 1973 йылдарҙа «Калевала» эпосының урыҫ теленә тәржемә авторҙарының береһе.

## Сығанаҡтар
* Очерк истории советской литературы Карелии. — Петрозаводск, 1969. — О Лайне Н. Г.: С. 224—229
* Алто Э. Л. Творчество Николая Лайне. — Петрозаводск : Карелия, 1983.
* История литературы Карелии: в 3-х т. Т. 2. — СПб., 1997. — С. 121—129, 158—163
* Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923—2006: справочник / авт.-сост. А. И. Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с.
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. — 400 с. : ил.,карт. — С. 252 ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)
Үрге Яңы Ҡотломбәт

**Үрге Яңы Ҡотломбәт** () — Ырымбур өлкәһе Матвеевка районындағы ауыл.

Ауылға 1780 йылда нигеҙ һалынған. Оло Кенәле йылғаһының уң яры буйында урынлашҡан. Халҡы — 257 кеше. Үрге Яңы Ҡотломбәттең урындағы атамаһы Шарҡай — башҡорт телендәге «шыр ҡайын» тигәндән килеп сыҡҡан.

## Тарихы
Ауылдың боронғо тарихы етерлек өйрәнелмәгән. 1970-90 йылдарҙа был территорияла ғалимдар-археологтар тарафынан төрлө дәүер (бронза быуатынан алып урта быуаттарға тиклем) ҡомартҡылар — ҡурғанлы ҡәберлектәр һәм торамалар табыла.

Элек-электән был ерҙәрҙә башҡорт башҡорт күсмә ҡәбиләләре йәшәгән. Улар Волга буйы Болғары һәм Ҡаҙан ханлығы хакимлығын бары тик номиналь рәүештә генә таныған. XVI быуат ахырында, Ҡаҙанды Иван Грозный алғандан һуң, ауыл Мәскәү дәүләте биләмәләренә инеп ҡала.

Әммә төбәкте үҙләштереү күпкә һуңыраҡ башланған. Күскенсе башҡорттар батша воеводаларына яһаҡты онотҡанда бер түләй, Мәскәү тарафтарын бик һанлап бармай.

XVIII быуат башында Рәсәй империяһы үҙ биләмәләрен Урал буйы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәрендә һәм Волга аръяғы далаларына табан киңәйтә, хәрби нығытмалар һәм гарнизондар төҙөтә. 1743 йылда Көньяҡ Уралда һәм Төньяҡ Ҡаҙағстандың бик ҙур майҙанын үҙ эсенә алып Ырымбур административ үҙәге булдырыла. Шул мәлдә төбәккә «яһаҡлы» татарҙарҙы күсереп ултырталар, уларҙың бурысы — станциянан станцияға почта (ям) алып барыу өсөн егенке аттар аҫрау була. Бер-береһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта ямсылар ауылдары урынлашҡан, улар араһында хәҙер инде Иҫке тип аталған Ҡотломбәт, Иҫке Әмир һәм Иҫке Яҡуп ауылдары була. Тора-бара яңы күсенеүселәр яңы ауылдар барлыҡҡа килтерә, улар араһында Үрге Яңы Ҡоломбәт ауылы ла була.

## Ҡыҙыҡлы факт
Ауылдың урыҫ телендәге яҙылышы Верхненовокутлумбетьево — Рәсәй тораҡ пункттар атамаһы араһында, Старокозьмодемьяновское тигән ауыл менән бер рәттән, ҡушып яҙылған иң оҙон (һыҙыҡһыҙ һәм буш урынһыҙ) һүҙ атама булып тора (23 хәреф).

## Иҫкәрмәләр
Филиппов Василий Макарович

**Филиппов Василий Макарович** (14 ғинуар 1921 йыл — 6 октябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Артиллерия полкының батарея командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Василий Макарович Филиппов 1921 йылдың 14 ғинуарында Карелия хеҙмәт коммунаһының Пижуйла ауылында (хәҙерге Карелия Республикаһының Кондопога районына инә) карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

Вохтозеро ауылының башланғыс мәктәбендә, һуңынан Спасс Губаһы мәктәбендә уҡый. Һигеҙенсе синыфты тамамлағандан һуң Вохтозеро колхозында хисапсы булып эшләй.

1939 йылда РККА сафына алына. 1941 йылда артиллерия училищеһында кесе лейтенанттарҙың тиҙләтелгән курстарын тамамлай.

Ленинград, Карелия һәм Воронеж фронттарында, Новороссийск, Һул яр буйы Украинала, Чехословакияла һәм Польшала һуғышҡан.

4-се Украина фронты 299-сы гвардия артиллерия полкының 1-се гвардия уҡсылар дивизияһы 299-сы гвардия артиллерия полкының танкка ҡаршы батарея командиры.

1944 йылдың 14 сентябрендә һөжүм ваҡытында фашистар дивизияһының команда пункты (КП) урынлашҡан ергә үтеп инә. Батареяның уты һәм ҡул көрәшендә батыр офицер дошмандың КП-н тартып ала, шул уҡ ваҡытта унан күп гитлерсыны юҡ итә. Батареяла бары бер пушка (төҙөк булмаған прицел менән) һәм дүрт һалдат булғанда ошо уңышҡа ирешелгән. 4-се Украина фронты ғәскәрҙәре Польша һәм Чехословакия халыҡтарының ерҙәрен азат итәләр.

1944 йылдың сентябрендә артиллерия батареяһын тура төҙәп, Каменне ауылы тирәһендә дошмандың 4 контратакаһын кире ҡаға.

1944 йылдың октябрендә һөжүм иткән мәлдә 5 ут нөктәһен юҡ итеп, уҡсыларҙы дошман дотын штурмлауға алып китә һәм яраларҙан үлә.

Юғары Совет Президиумы Указы менән 1945 йылдың 24 мартында В. М. Филипповҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Балигруд (Польша) ауылында ерләнә.

## Ғаиләһе
Ағаһы — Петр, апалары Вера һәм Мария.

## Хәтер
Герой тураһында иҫтәлек уның ватанында — Карелияла мәңгеләштерелгән. В. М. Филиппов иҫтәлегенә Вотхтозеро, Спасс Губаһы ауылдарында мемориаль таҡталар ҡуйылған. Кондопога районы Спасс Губаһы ауылы урта мәктәбендә Василий Макарович Филипповҡа Советтар Союзы Геройы исеме биреү тураһында грамота һаҡлана. В. М. Филиппповтың портреты, Карелияның 27 барлыҡ улдары һәм ҡыҙҙары кеүек үк, 1977 йылда Карелия баш ҡалаһы Петрозаводск ҡалаһында Антикайнен һәм Ҡыҙыл урамдары янында асылған монументаль портрет Галереяһында ҡуйылған.

## Сығанаҡтар
* Герои земли советской. — Петрозаводск: Карельское книжное издательство, 1968. — С. 325—336. — 367 с. — 20 000 экз.
* Филиппов В. М. // Героям Ленина — Слава! — Петрозаводск. 1985. с. 292—293.
* Гринин Н. А. Подвиг артиллериста. — Петрозаводск. 1964. 40 с.
Бурнев

**Бурнев** (Руотсари, фин. Ruotsaari — швед утрауы) — Ладога күлендә урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Төньяҡ-көнбайыш Ладога шхерҙар төркөмөнә инә. Территориаль яҡтан Россияға, Ленинград өлкәһе Приозерск районына ҡарай.

Көнбайыштан көнсығышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо 1,8 км, киңлеге 0,6 км.

Ул Лехмалахти ҡултығы янында, Рогатый борононан төньяҡҡа табан урынлашҡан. Яҡын утрауҙар: Заячий һәм Прибрежный.

Бейеклеге 28 метрға тиклем булған өйөм-өйөм утрауы, утрауҙың төньяҡ яры түбән төшкән, көньяҡ яры түбән төшмәгән. Көньяҡта ултырғыста бала бар һ. б. менән коса күл һәм эске бара. Ҡатнаш урман менән ҡапланған.

## Тарихы
Революциянан һуң Финляндияға күсә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң СССР составында.

1955 йылда СССР Министрҙар Советы төҙөлөп ятҡан «Новая Земля» полигонында атом һыу аҫтында — ядро шартлауы үткәрергә ҡарар итә, 14 Хәрби-Диңгеҙ флоты төҙөлә. Уның беренсе хеҙмәткәрҙәре Приозерскта урынлашҡан һәм тиҙ арала Бурнаев утрауында һыу аҫтында тротил зарядтары һынау серияһы үткәрелгән. Алынған нәтижәләр «Яңы Ер» ҡара полигонының убаһы акваторияһында атом шартлауынан һуң көтөлгән нәтижәләрҙе фаразлауға нигеҙ булып тора.

Хәрбиҙәр утрауҙан яҡынса 1992 йылда  китә. Утрауҙа ҡалын быяла стеналы шлюздар һаҡланған эске күл бар. Утрау ярында көслө насос станцияһы урынлашҡанлыҡтан, эске күлдең дәрәжәһе үҙгәрер тип фаразларға була.

Обсерватория ҡалдыҡтары һәм емерелгән хәрби ҡоролмалар һаҡланған. 2005 йылдан да һуңға ҡалмайса, күптән түгел утрауҙа хәрбиҙәр барлыҡҡа килә. Улар утрауҙа даими түгел, ә ваҡытлыса урынлашҡан.

Бөтә утрау буйынса объекттар грунт юлы менән бәйле, унда оло машинаның эҙҙәре күренеп тора, йәғни бында хәрбиҙәр булалар һәм бөгөнгө көнгә тиклем файҙаланып, утрау ҡоролмаларын күнекмәләр һәм атыу өсөн ҡулланалар. Утрауҙа бер нисә пристань бар, уларҙың береһе һиҙелерлек дәрәжәлә яҡшы һаҡланған һәм, моғайын, тап бына шунда техника бушатыла. Пристань эргәһендә емерек йорт һәм ҙур булмаған бетон бункер һаҡланған. Төньяҡтан тағы бер пристань бар, әммә һыу төшөү арҡаһында, ул тиҙ  функциональ түгел. Ярында шулай уҡ вышка, һыу насостары ҡалдыҡтары булған бетон бункер бар, улар эске күлгә һыу һиптереү өсөн хеҙмәт иткән, әллә ниндәй складтың ярым емерек ҡоролмалары һаҡланған.

## Сығанаҡтар
* Озерецковский Н. Я. Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 208 с.: ил. — ISBN 5-7545-0151-X
* Калесник С. В. Ладожское озеро (рус.). — Л.: Гидрометеоиздат, 1968. — 160 с.

Төркөм:Алфавит буйынса утрауҙар
Төркөм:Ладога күле
Төркөм:Ленинград өлкәһе утрауҙары
Байонной

**Байонный** (**Байонной**, ) — Ладога күлендәге утрау, Валаам архипелагына ҡарай. Байевый утрауҙарының береһе. Размеры: 2.1 х 0.6 км. Карелия Республикаһының Сортавала районына административ рәүештә ҡарай.

## Тарих
XIX быуатта бында пәйғәмбәр Елисей хөрмәтенә бәләкәй генә ағас сиркәү (часовня) була.

Игумен Дамаскин (Кононов) заманында утрауҙа һарыҡ үҫтереү менән шөғөлләнгәндәр, шуға күрә бында монахтар һәм шулай уҡ балыҡсылар йәшәүе өсөн бәләкәй генә бүлмәле ағас торлаҡ, хужалыҡ биналары төҙөлгән булған. XХ быуатта ул ҡоролмалар юҡҡа сыҡҡан.

Патриарх Кирилл 2010 йылдың 8-11 июлендә Валаамға килгәнендә был Бойонной утрауына ла үҙе бара. Патриарх Кирилл инициативаһы буйынса был утрауҙа преподобный Герман Аляскинский хөрмәтенә скит төҙөргә хәл ителә. Артабан ул былай тип әйтә: «Был айырым үҙенсәлекле урын — аулаҡ, Аллаһы тәғәлә бәрәкәте менән тулы мөғжизәле бүләк. Уны һаҡларға кәрәк, сөнки был урын кешеләрҙең ысын батырлығы урыны, уларҙың рухи күҙе асылыу, илаһи бәрәкәткә тотоноу урыны. Мин беренсе тапҡыр был утрауҙа төшкәс, минең үҙ эсемдә бер юлы ниндәйҙер айырым хистәр барлыҡҡа килде. Ул хистәрҙе һүрәтләүе ауыр, һәм, моғайын, был хаҡта күп һөйләү ҙә кәрәкмәй торғандыр. Әммә мин бында бәләкәй генә монастырь, урын, скит булырға тейеш, тип уйлайым, унда теләгән кешегә рухын ҡотҡарырға мөмкин урын булыр ине».

2011—2012 йылдарҙа преподобный Герман Аляскинский һәм пәйғәмбәр Елисей хөрмәтенә ағас ҡорам төҙөлә һәм утрау территорияһында күләмле таҙартыу, ағас ултыртыу эштәре алып барыла, кельялы ике корпус һәм хужалыҡ ҡоролмалары барлыҡҡа килә. Был ҡоролмаларҙы «Андрей Анисимовтың реставрация оҫтаханалары ширҡәте» проектлай. Угтрау буйлап рунтлы юлдар һалына, ҡоролмаларға — таш юлдар һалына. Утрауҙы икегә бүлгән канал төҙөлә. Утрауға электр үткәрелә. Патриарх Кирилл 2013 йылдың 9 июлендә утрауҙа преподобный Герман Аляскинский хөрмәтенә төҙөлгән скитты кесе чин менән изгеләндерә, шунан бирле утрауҙағы скитҡа теләгән кеше килеп Хоҙайға табына ала.

## Иҫкәрмә
Һаҙаҡ (ҡасаба)

**Һаҙаҡ ** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы Новоспас ауыл Советы ауыл биләмәһенә ингән ҡасаба.

## Географияһы
Район үҙәге Матвеевканан 7 километр самаһы алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан ауыл.

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 209 кеше йәшәгән (урыҫтар — 54 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 132 кеше ҡалған.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы үҙе ултырған йылға атамаһынан - Һаҙаҡ гидронимынан алынған. Ырымбур өлкәһенең ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә ошондай аңлатма бирелә:

Шулай итеп, Һаҙаҡ йылғаһы атамаһы башҡорт теленән алынған, һәм йылғаның бөгөллө булыуына бәйле булған.

## Иҫкәрмәләр
Елшән (Һамар ҡушылдығы)

**Елшән, Ерекле** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ һәм Туҡ райондары  биләмәһендә аҡҡан йылға. Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы (Волга йылға бассейны).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Оҙонлоғо — 22 км, бассейнының майҙаны — 119 км². Йылға башы Быҙаулыҡ районы Икенсе Елшән ауылынан 3,5 саҡрым төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡараҡ урынлашҡан. Көньяҡҡа табан аға, Туҡ ауылына ҡаршы ғына Һамар йылғаһына (344 тамағынан км алыҫлыҡта) ҡушыла..

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006716.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһе географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә гидронимдың килеп сығышы былай тип аңлатыла:

Аңлашылыуынса, йылғаға атаманы яр буйҙарындағы ерек әрәмәләре күп булыуына ҡарап биргәндәр. Был йылғалар башҡорт телендә Ерекле тип атала, әммә урыҫ телендәге рәсми атаманы «башҡортлаштырып» Елшән тип атап йөрөтәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ерекле (мәғәнәләр)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Географические названия Оренбургской области: Краткий топонимический словарь http://topsl.narod.ru/151.htm
Кесе Наҡаҫ (һырт)

**Кесе Наҡаҫ** — төньяҡта Башҡортостандың Күгәрсен районынан көньяҡта Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районына тиклем һуҙылып киткән тау һырты.

Башҡортостандың Күгәрсен районы Аҙнағол ауылы янынан Ырымбур өлкәһе Ташлы ауылына тиклем субмеридиональ һуҙылған. Оҙонлоғо 28 км, Башҡортостандағы һырты- 13 км, киңлеге 6—7 км, иң бейек түбәһе- 667,6 м (Ырымбур өлкәһендәге Наҡаҫ тауы).

Һырттың түбәһе плато рәүешендә, һырлы-һырлы битләүҙәрендә үҙәндәр күп. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар, балсыҡ,түбәнге триас конгломераттарынан тора.

## География
Кесе Наҡаҫ — Һайылмыш һәм Оло Эйек йылғалары араһында ятҡан бик бейек булмаған тау һырты.

Академик А. Чибилёв «Природное наследие Оренбургской области» китабында Наҡаҫты- төп һыу айырғыс тип атай. Уның тирә-яғынан Ағиҙел, Һайылмыш, Оло Эйек бассейны йылғалары башлана. Улар ошо һыртта тупланған ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана. Тау тоҡомдары һәм тау һыртындағы урмандар ошо йылға бассейндар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.

Һырттың итәгендә Наҡаҫ, Ташлы, Оло Юшатыр (Һаҡмар бассейны йылғаһы) ҡушылдыҡтары башлана. Өҫтөндә- киң япраҡлы имәнлек, йүкәлектәр, уҫаҡ, саған, ҡарама һәм ҡайын ҡатнаш урмандар, болонло дала һәм һөрөнтө ерҙәр. Тупрағы- һоро урман тупрағы һәм урыны менән ҡара тупраҡ.

Атамаһының килеп сығышы: кесе — бәләкәй, малый, наҡа(ы)ҫ — ҡыҫҡа ғына, куцый, короткий, тауға ҡарата- бик бейек түгел мәғәнәһендә ҡулланылыуы мөмкин.

Урмандарҙы һөтимәрҙәрҙең 46 төрө төйәк иткән. Бында йылға ҡамаһы, бурһыҡ, ҡыр сусҡаһы, ҡоралай (илек), мышы, хатта айыу ҙа бар. Һырта ҡоштарҙың 51 төрө бар, ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, бөркөт, көсөгән (орел-могильник), аҡ ағуна «Ҡыҙыл китап»ҡа ингән. Тау итәгендәге таҙа һыулы йылғаларҙа бағыр, бәрҙе, йомро сабаҡ, ташбаш, әллә нисә төрлө ваҡ йылға балығы төйәкләй.

## Һылтанмалар
* А. А. Чибилев «Природное наследие Оренбургской области»
Волков Александр Лукич

**Волков Александр Лукич** (карел. Aleksandr Lukič Volkov, 25 декабрь 1928 йыл - 4 апрель 2020 йыл) - Карелия Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе. 

## Биография
Александр Лукич Волков 1928 йылдың 25 декабрендә Карелия АССР-ының Эссойла ауылында (хәҙерге ваҡытта − Карелия Республикаһының Пряжинск районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1937 йылда атаһы репрессиялана, әсәйһе яңғыҙы алты бала үҫтерә.

Совет-фин һуғышы йылдарында (1941-1944) ғаилә Свердловскиға эвакуациялана, унда Александр хеҙмәт эшмәкәрлеген йөксө булып башлай. Карелияға ҡайтҡас, колхозда ат ҡараусы, унан урман киҫеүсе булып эшләй.

1948-1988 йылдарҙа, Петрозаводск кооператив техникумын тамамлағандан һуң, сауҙа ойошмаларында эшләй, Карелия-Фин ССР-ы профсоюздары комитеты рәйесе, Петрозаводск ҡала советы депутаты итеп һайлана. 1966 йылдан 1991 йылға тиклем «Кареллесторг»ты етәкләй.

1959 йылда Карелия дәүләт педагогия институтын тамамлай. Шул уҡ йылды уның беренсе шиғыр йыйынтығы баҫылып сыға, 1966 йылда «Oma Mua» газетаһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса шиғырҙары карел телендә баҫыла.

1993 йылда — урыҫ телендә «Бәләкәй Дессойла» тигән тәүге шиғыр китабы, ә 1997 йылда карел теленең левик диалектында «Pieni dessoilu» китабы сыға.

1998 йылда «Igaine tuli» («Мәңгелек ут») шиғыры журналисттар һәм әҙәбиәтселәрҙең карел һәм вепс телдәрендә иң яҡшы китап конкурсында еңеүсе була.

1990-сы йылдарҙан «Карьялайне сана» әҙәби берләшмәһен етәкләй.

2000 йылдан РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы.

А. С. Пушкин, А.Блок, А. Ахматова, А. Твардовский һәм башҡа урыҫ шағирҙәренең карел теленә тәржемәләре авторы. 

2001 йылда уның «Vellen suvain» («Энесенең йөрәге») китабы Карелия Республикаһы Йыл китабы дипломына һәм Карелия Республикаһы башлығы премияһына лайыҡ була. 1999-2001 йылдарҙа Карел халҡы берлеген етәкләй.

2013 йылда шағирҙың 85 йәшенә арналған «Как слово наше отзовётся» китабы донъя күрә.

Сампо премияһы лауреаты.

1920 йылдың 4 апрелендә Петрозаводскийҙа вафат була. Тыуған ауылы Эссойлала ерләнгән.

## Сығанаҡтар
* Писатели Карелии: биобиблиографический словарь / Карельский научный Центр РАН, Институт языка, литературы и истории, Министерствово культуры и по связям с общественностью; [сост. Ю. И. Дюжев ]. — Петрозаводск: Острова, 2006. — С. 84.

## Һылтанмалар
* Глава Карелии побывал на творческом вечере поэта Александра Волкова
* Стихи А. Волкова в журнале «Север»
* Волков Александр Лукич в Электронной библиотеке авторов Карелии

Төркөм:Карел яҙыусылары

Төркөм:Тәржемәселәр
Биклән

**Биклән** (, ) — Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл.

## Тарихы
Биклән халҡы XVIII-XIX быуаттарҙа Кама буйы урмандарында мачта нараты һәм суднолар төҙөү, айырым алғанда, Ҡазан адмиралтейск ихтыяждары өсөн ҡеүәтле имән әҙерләгән лашмандар була. Пристангә Кама һәм уның ҡушылдыҡтары буйынса йөҙөп йөрөү өсөн 2-3 аршинлы имән кряжлары (1,5 - 2,0 метр), махсус саналарға аттар егәләр. Лашман эштәре очен аттар бик куп талап ителгән һәм уларҙы башҡорт ауылдарында һатып алғандар йәки алмаштырғандар. Шуға күрә урындағы крестарҙың аттары күп була.

Татар-монгол яуҙарына тиклем үк Ҡыпсаҡ далаһында (һәм тағы ла киңерәк булған Дунайҙан алып Алтайға тиклем булған ерҙәрҙә) ике туғандаш төрки халыҡтар йәшәгән. Бында тулы бер урман ҡырҡыусы ауылдары барлыҡҡа килгән, уларҙың ҡайһы берҙәре хатта беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған, урман лашман исемдәрен лә алған. Урындағы татарҙар араһында Лашманов фамилияһы барлыҡҡа килгән.

Ауыл 1724 йылда нигеҙләнгән. 1920 йылға ҡәдәр Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Бәтке улусы составында.

1893 йылда ауылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе беренсе Минзәлә лесничествоһы алдында Биклән урман мәктәбе ойошторола.. Уҡыу йорто РИ ер эшкәртеү һәм дәүләт мөлкәте министрлығы тарафынан финанслана торған була.1921 йылда Биклән урман мәктәбе 21 уҡыусыһы өйрәнеү һәм йыһаздары менән Лубян ауылына күсерелә, Лубян урман техникумына нигеҙ һалына.

## Демография

Төп милләттәр (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса): татарҙар.

### Ауылда тыуған танылған кешйыләр
Миңнегәрәй Әхмәтшин (1889-1938) - 1927-1929 йылдарҙа Татарстан АССР Үҙәк башҡарма комитеты (Тат/ ТатЦИК) рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йылболаҡ (Дим ҡушылдығы)

**Йылболаҡ** () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 378 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312211100024455
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102445
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге «йылы» һәм «болаҡ» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. ***Болаҡ*** — ҡыҫҡа йылға тигәнде аңлата. Республикала шулай уҡ Төртөк ҡушылдығы Йылболаҡ һәм Йылболаҡ-Матвеевка тигән йылғалар бар. Улар ҙа йылы ағымлы болаҡтар.

## Иҫкәрмәләр
Наҡаҫ (тау, Ырымбур өлкәһе)

**Наҡаҫ** — Ырымбур өлкәһе  Төйлөгән районындағы тау. Ырымбур өлкәһендәге иң бейек түбә −667,6 м. Өҫтө урыны менән урмандар менән ҡапланған ҡалҡыулыҡтарҙан торған "Наҡаҫ һырты"на инә.

## Географияһы

Төйләгән районы Алмалы ауылынан көнбайыштараҡ 5,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны- 107,0 га. 

Тауҙың өҫтө тигеҙ, әкренләп һөҙәк битләүгә әйләнә. Шишмәләр битләүҙәрҙәге тау тоҡомон ашап, үҙҙәренә юл һалған. Шишмәләрҙә ҡырысынташтар һәм эре һарыҡташтар осрай (40 см тиклем). Был таштар түбәнге триас конгломератынан йыуылып сыҡҡан, сөнки тау тоҡомо башлыса ҡомташ ҡатыш ҡырсынташ, һарыҡташтарҙан тора.

Тау өҫтө урман үҫемлектәре менән ҡапланған, Ырымбур өлкәһендә Көньяҡ Урал урмандарының төп өлгөһө булып тора. Ағастар араһында башлыса имән (Quercus robur), уҫаҡ,саған, йыла, ҡайын, ҡарама осрай.

Ҡыуаҡлыҡтарҙан эт муйылы, бүре муйылы, гөлйемеш, йәмшегән, ҡурай еләге күп. Урман аҡландарында төрлө үләндәр ҡуйы булып үҫә, айыутабан (мүктәк)  күпләп осрай. Тауҙы урман зонаһы өсөн ғәҙәти үҫемлектәр ҡаплаған .
 
Был ерҙәрҙә һирәк осрай торған бореаль үҫемлектәр- уймаҡ сәскә (наперстянка крупноцветковая), Ҡыҙыл китапҡа ингән ләлә (лилия кудреватая) үҫә. Аҡландарҙа ер еләге күп.

Тау Төйлөйгән урман хужалығына ҡарай (Туғыҙтимер лесничествоһы, 83 -сө квартал). Райондың һәм өлкәнең ландшафт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.

## Һылтанмалар
* А. А. Чибилев «Природное наследие Оренбургской области»
*  Гора Накас
Йылға (Стәрле ҡушылдығы)

**Йылға** (русса **Варьзяде**, Йылға — иҫке исеме) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла.

Йылға оҙонлоғо 13 км, бассейн майҙаны 69,2 км².

Ағымының төп йүнәлеше көньяҡ-көнсығыш. Йылғаның уң ҡушылдығы бар — Масаҡлы йылғаһы. Тамағы эргәһендә йыһазландырылған сығанаҡ Сатыр-Тауҙан баш алған һул ҡушылдығын ҡабул итә. Йылға йылғаһы буйында урынлашҡан тораҡ пункттар — Уразай, Сапеево.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028497

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102849

— Бассейн коды — 10.01.01.013

— ГӨ буйынса томы — 11

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Бүжә тауы

**Бүжә Тау** (рус. **Бужа**, картала — **Бузя**) — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы тау. Ғүмәр тарлауығында урынлашҡан.

Тау итәгендә- Ғүмәр ауылы (тарихи, шулай уҡ урындағы атамаһы *Бүжә*). Башҡортса «бүжә»- «сусаҡ» (гора-сопка).

Киң йәмәғәтселеккә 2012 йылдың башынан, Ғүмәр эзбиз ятҡылығында тау эштәре башланғандан һуң  билдәле була.

Төньяҡта Мөҡсим тауы урынлашҡан. Бүжә тауы менән Мөҡсим  тауы араһында Егән  яры буйлап йәйәүлеләр һуҡмағы үтә. Ул Ғүмәр ауылынан туристик туҡталҡаға һәм артабан **Егән** (*[[Егән (мәмерйә)|Ваҡ-Ҡарағай-Ҡаршы]]*, *Айыу тауы*) мәмерйәһенә алып бара.

Тауҙы төньяҡтан һәм көнсығыштан Егән йылғаһы урап үтә. Ғүмәр ауылынан һәм Бүжә тауынан көньяҡтараҡ Егән йылғаһы тауҙар араһынан сыға һәм тауҙарҙың көнбайыш итәге булап Ағиҙелгә табан юл ала.

## Әҙәбиәт
* 
* https://ok.ru/video/1644151968171

## Иҫкәрмәләр
Күтерле (Туҡ ҡушылдығы)

**Күтерле** () — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Йылға Туҡ йылғаһына һул яғынан (Туҡ тамағына 156 км алыҫлыҡта) барып ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 52,2 км².

## Атаманың килеп сығышы

Гидроним күтер («трясина») һүҙенә «ле» ялғауы ҡушылып яһалған. «Һаҙлыҡ өҫтөндәге үлән, мүктәрҙән хасил булған ышанысһыҙ ғына ҡатлам» тигәнде аңлата («Трясинная»). Йылға атамаһы Ырымбур өлкәһе Күтерле ҡасабаһы исеме булып киткән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейн округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән (Быҙаулыҡ районы) янындағы һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга. .

Дәүләт һыу реестрында объекттың коды — 11010001012112100007003.
## Иҫкәрмәләр
Тоҙло (Һәләүек ҡушылдығы)

**Тоҙло** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы йылға, Һәләүек ҡушылдығы.

Оҙонлоғо — 3,6 километр. Уның ҙур ҡушылдыҡтары юҡ.

Шишмәһе урманлы ерҙә башлана. Яңы Ивановка ауылынан әллә ни алыҫ булмаған урында урман массивынан килеп сыға ул, артабан ялан буйлап аға. Сәлих ауылы эсенә ингәс, Баҡса һәм Ялан урамдары эргәһендә, ауылдың үҙәк өлөшөндә, Һәләүеккә килеп ҡушыла.

Йылғаның тирә-яғында нефть вышкалары урынлашҡан, .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 30.10.2015 реестры мәғлүмәте буйынса башҡортостан республикаһы территорияһындағы географик объекттарҙың атамалары, С. 490
Петровское (Пушкиногорский районы)

**Петровское**  — Рәсәйҙең Псков өлкәһендә Пушкиногорский районының Пушкиногорье ҡалаһы биләмәһендәге ауыл, Пушкин ҡурсаулығының составына инә. Ауыл биләмәһендә Ганнибалдарҙың — А.С. Пушкиндың ата-бабаларының нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән шул уҡ исемле  имениеһы урынлашҡан.

## Халҡы
2010 йыл аҙағына ҡарата төҙөлгән баһаламалар буйынса ауыл  халҡы 30 кеше тәшкил итә.

## Тарихы
Ауыл боронғо Кучане ауылы янында, шул уҡ исемле күл ярында барлыҡҡа килгән.  1742 йылда Елизавета  генерал-аншеф Абрам Петрович Ганнибалға  Псков провинцияһының Воронец өйәҙендәге Михайлово моронона ингән ерҙәрҙе бирә. Имение үҙенең атамаһын  батша Пётр I исеменән ала, Ганнибал уның яраны була.  Абрам Петрович ваҡытында бында поместье төҙөлә башлай, усадьба, имение менән идара итеүсенең йорт-контораһы, ярҙамсы ҡаралтылар һәм ҙур булмаған шарап заводы  төҙөлә

1781 йылда усадьба А.П. Ганнибалдың  икенсе улы  — А.С.Пушкиндың ике туған олатаһы  — артиллерияның отставкалағы генерал-майоры Ганнибал Петр Абрамовичҡа күсә. Уның ваҡытында яңы йорт һәм парк төҙөлә. 1825 йылдан 1839 йылға тиклем Петровкое ауылында   Петр Абрамовичтың улы Вениамин Петрович йәшәгән, ул  үлгәндән һуң Петровское  Ганнибал-Пушкиндар ырыуына  ҡыҫылышы булмаған башҡа кешеләргә күсә. 

Беҙҙең көндәргә тиклем бай йорто һәм усадьбаның башҡа ҡоролмалары һаҡланмаған. Йортто 1918 йылда крәҫтиәндәр яндыра. Тик XVIII быуат рус парк-баҡса сәнғәте өлгөһө булған парк ҡына иҫән ҡала. 

1936 йылдан Ганнибалдар имениеһы Пушкин ҡурсаулығы составында музей-усадьба була. 1976 йылда П А. Ганнибал йорто тергеҙелә, унда Пушкиндың ата-бабалары Ганнибалдарға һәм Пушкин ваҡытындағы Петровское күнкүрешенә  арналған экспозиция асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Музей-усадьба «Петровское» на сайте Государственного музея-заповедника А. С. Пушкина
Томан (Шиҙе ҡушылдығы)

**Томан** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы йылға Шиҙе ҡушылдығы. Диңгеҙ кимәленән 470, 9 метр бейеклектә ике ҡыҫҡа ваҡытлы һыу ағымдары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Томан һыу — көңгөрт төҫтәге һыу.

Тауҙар араһынан аға. Сыҡҡан урынында йылғаның кисеүе бар, урындағы әһәмиәттәге юл шул кисеү аша үтә. Урта ағымында уға ҙур булмаған Таңайыры йылғасығы ҡушыла, артабан Томан сауҡалығы эргәһенән аға. Шиҙегә ҡушылған ерҙә кисеүе бар, яҡында ғына умарталыҡ урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ҡасыпутырған

**Ҡасыпутырған** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы бәләкәй йылға, Томан йылғаһы ҡушылдығы.
Диңгеҙ кимәленән 503,0 метр бейеклектән ағып төшкән шишмәләр һыуҙарынан хасил була. Тауҙар араһынан аға, тәүҙәрәк Томан йылғаһына параллель рәүештә тиерлек ағып бара, ике километр саһы араны үткәс, Томан йылғаһына ҡоя.

## Иҫкәрмәләр
Ламшино

**Ламшино** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы бөткән ауыл, Верхотор ауыл советыына ҡараған була.

1981 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 14.09.1981 № 6-2/327-се «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы райондың тағы ла өс тораҡ пункты менән бергә: Ҡолғона ауыл Советының Ҡоҙаш ауылы, Көҙән ауыл Советының Фарейкино һәм Петровский ауыл советының Тоҙло ауылдардары менән бергә рәсми рәүештә юҡҡа сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Почтовые индексы Ишимбайского района 
* Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»
* Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан N 126-з от 17 декабря 2004 года
* Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан
Стәрле (Ыҡ ҡушылдығы)

**Стәрле** (*иҫкесә. * Эстәрле, *иҫкесә. * Стәрле-Баш) () — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы, был йылғаның һул ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла.

## Географияһы
Йылға оҙонлоғо 53,3 км, бассейн майҙаны 650 км². Оҙонлоғо 10 км-ҙан әҙерәк булған ҡушылдыҡтарының һаны — 21, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 54 км. Бассейнда күлдәр һаны — 3, уларҙың дөйөм майҙаны — 0,03 км². Йылғаның башы Балтас ауылынан 7 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, тамағы Татарстандың Аҙнаҡай районы Түбәнге Стәрле ауылынан 1,5 км төньяҡ-көнсығышта. Йылға ҡалҡыу тигеҙлек буйлап аға, бассейндың иң юғары нөктәһе Уразай ауылынан 321,7 м төньяҡ-көнсығыштараҡ. Йылға үҙәне тар, тәрән (4-5 м) һәм оҙон (5 км-ға тиклем) йырындар һәм үҙәндәр менән киҫкеләнгән. Үҙәне боролмалы, тармаҡлы түгел. Йылғаға 16 ҡушылдыҡ йылға ҡоя.

## Гидрологияһы
— Әҙ һыулы йылға. Туҡланыуы ҡатнаш, күбеһенсә ҡар менән (60 %-ҡа етә). Йыл эсендә аҡма бүленеше тигеҙ түгел. Йыллыҡ аҡма ҡатламы 90-110 мм, шуларҙың 66 мм-ы яҙғы ташҡын осорона тура килә. Ер аҫты туҡланыуы модуле 3,0-тән 0,1 л/сек км²-ға тиклем тирбәлә.

— Һыуҙың сифат составы йылға оҙонлоғо буйынса үрге ағымында гидрокарбонатлы-сульфат-магнийлынан түбәнге ағымында хлоридлы-гидрокарбонат-натрийлыға тиклем үҙгәрә. Ҡатылығы яҙ 6-9 мг-экв/л-ҙан алып һыу кимәле кәмегән осорҙа 9,0 −12,0 мг-экв/л-ға тиклем тирбәлә. Минераллашыу яҙ 100—200 мг/л-ҙан алып һыу кимәле кәмегән осорҙа 500—1000 мг/л-ға тиклем була.

## Хужалыҡта ҡулланыу
— Йылға был төбәк өсөн оло хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, Аҙнаҡай ҡалаһы сәнәғәт предприятиелары, шулай уҡ ауыл хужалығы профиле предприятиелары ҡуллана.

— Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Министрҙар Советының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы № 25 һәм Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2005 йылдың 29 декабрендәге № 644ҡарары менән төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле тип танылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.
*
Тымытыҡ районы

**Тымытыҡ районы** (, ) — Татарстан АССР-ы составындағы административ-территориаль берәмек. 1930—1931 һәм 1935—1958 йылдарҙа ғәмәлдә булған.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр Тымытыҡ районы Бөгөлмә кантонын бөтөрөү ваҡытында 1930 йылдың 10 авгусында барлыҡҡа килгән. 1931 йылдың 20 октябрендә район үҙәге Аҙнаҡайға күсерелә, район исеме Аҙнаҡай районы итеп үҙгәртелә.

Икенсе тапҡыр Тымытыҡ районы 1935 йылдың 10 февралендә Аҙнаҡай районынан айырылып сығыу юлы менән барлыҡҡа килгән. 1958 йылдың 16 июлендә ул юҡҡа сыға, ә территорияһы Аҙнаҡай һәм Ютаҙы райондары составына индерелгән..

1920 йылға тиклем Рәсәй империяһы һәм РСФСР Бөгөлмә өйәҙе Тымытыҡ улусы  территорияһы өлөшө. 

1920 йылдың 25 июне - 1930 йылдар Татар АССР-ы Бөгөлмә кантоны Тымытыҡ улусы территорияһы өлөшө. 
1930-31 йылдар - Автономиялы Татар АССР-ы административ-территориаль берәмеге өлөшө.

1931-35 йылдар Татарстан АССР-ы Аҙнаҡай районы Тымытыҡ ауыл советы территорияһы өлөшө.

1935-58 йылдар - Татарстан, административ-территориаль берәмеге өлөшө.

1952-53 йылдар - Татар АССР-ының Чистай өлкәһе административ-территориаль берәмеге өлөшө.

1953 йылдың 21 феврале - 1958 йыл - Татар АССР-ы Бөгөлмә өлкәһе административ-территориаль берәмеге өлөшө.

1958 йылдың 16 июленән Татар АССР-ының Ютаҙы районы Тымытыҡ ауыл советы биләмәһе.

## Административ бүленеш
1948 йылда Тымытыҡ районы 14 ауыл советына бүленгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Татарстан административ-территориаль бүленеше

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.