Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты

**Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты** - Рәсәйҙең  алдынғы педагогик юғары уҡыу йорттарының береһе, шулай уҡ Тула өлкәһенең юғары белем биреү буйынса  алдынғы мәғариф учреждениеларының береһе.  1958 йылдың июленән Лев Николаевич Толстойҙың исемен йөрөтә, Тулы атамаһы - «Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.  Л.Н. Толстой исемендәге дәүләт педагогия университеты структураһында 10 факультет, 29 кафедра, 6 ғилми үҙәк, 8 ғилми-тикшеренеү лабораторияһы һәм лицей  бар. 2012 йылдан  Л.Н. Толстой исемендәге дәүләт педагогия университеты  ректоры булып  физика-математика фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара педагогия фәндәре академияһы мөхбир ағзаһы  Панин Владимир Алексеевич тора.

## Тарихы

### «Һуғышҡа тиклемге» һәм «һуғыш» осоро
Тула педагогия институты (ТПИ) 1938 йылдың 19 сентябрендәге РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары нигеҙендә  үҙ аллы юғары уҡыу йорто булараҡ ойошторола. 

Фашистик Германияның Советтар Союзына һөжүм итеүе 1941 йылдың июнендәге Тула педагогия институтының тормошон үҙгәртә. Ул үҙенең өсөнсө уҡыу йылын тамамлай. Күп студенттар һәм институт уҡытыусылары һуғыштың тәүге көндәрендә фронтҡа китә, һәм күбеһе  Тыуған ил өсөн алышта һәләк була. Заман ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан,  юғары уҡыу йорто үҫешен  дауам итә: 1944 йылда институтта  сит телдәр факультеты асыла.

### «Һуғыштан һуңғы» осор
Беренсе һуғыштан һуңғы йылда юғары уҡыу йортонда көндөҙгө бүлектә - 579, ситтән тороп 1764 кеше белем ала. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа  студенттарҙың беренсе  ғилми йәмғиәте ойошторола. 1948 йылдың майында тәүге конференция ойошторола. Артабан студенттарҙың ғилми конференциялары йыл һайын үткәрелә башлай. 1949 йылда 8 һөнәр буйынса аспирантура асыла

60-сы йылдар башында  институттың яңы уҡыу корпустары һәм ятаҡтары сафҡа индерелә.

1958 йылдың 18 июлендә РСФСР Министрҙар Советы Тула дәүләт педагогия институтына   бөйөк рус яҙыусыһы Лев Николаевич Толстойҙың исемен биреү тураһында 819-сы ҡарар ҡабул итә.

### XX быуаттың икенсе яртыһы

1960 ылдарҙа  юғары уҡыу йорто йылдам  үҫешә. Башланғыс класс уҡытыусылары  факультеты, өҫтәмә һөнәрҙәр факультеты, химия-биология факультеты ойошторола, ә физика-математика факультеты  үҙ аллы ике факультетҡа  – математика һәм физика-техник факультетҡа бүленә

1967 йылда беренсе категориялы институт ноябрендә юғары уҡыу йорто статусы ала.

1972 йылдан 1978 йылға тиклем институтты тарих фәндәре кандидаты, доцент Владимир Николаевич Молчанов етәкләй. 1977 йылда, үҙенең 40 йыллығына, институт 4-се уҡыу корпусына эйә була. 1977 йылда сит ил граждандарын уҡытыу буйынса рус теле факультеты һәм физик культура  факультеты асыла. 1978 йылда физика-техник факультеты үҙ аллы ике  факультетҡа әйләнә: физик һәм индустриаль-педагогия, ә тарих-филология факультеты – тарих факультеты филология факультетына. Археология, зоология һәм институт тарихы музейҙары асыла.

1978 йылдан алып 1981 йылға тиклем институт ректоры итеп педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, физика-математика фәндәре докторы, профессор Виктор Анатольевич Буравихин тәғәйенләнә. Был ваҡытта университетта ике яңы заманса ятаҡ төҙөлә.

1981 йылдан 1992 йылға тиклем институт филология фәндәре кандидаты, профессор Евгений Георгиевич Садов етәкселегендә эшләй.

1990 йылда филология факультетын тамамлаған Александр Евгеньевич Сутормин "Йыл уҡытыусыһы" бөтә Союз конкурсында беренсе еңеүсе булды. Төп бүләк - «Гәлсәр пеликан»- Суторминға СССР президенты М.С. Горбачев тапшыра.

1992 йылдан юғары уҡыу йортон   педагогия фәндәре докторы, профессор Надежда Анатольевна Шайденко етәкләй.

1995 йылда Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия институтына Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының 10 ғинуарҙағы 7-се бойороғо менән университет статусы бирелә.

1996 йылда университет ҡарамағында Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының төбәк бүлексәләре, Гуманитар фәндәр академияһы, Халыҡ-ара мәғариф академияһы асыла.  1997 йылдың октябренән ТДПУ  Халыҡ-ара рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары ассоциацияһының мөхбир ағзаһы булып тора.  1997 йылдың ноябрендә Л.Н. Толстой  исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһына ҡабул ителә

### XXi быуат башында
2000 йылда университетта психология факультеты асыла, ә ике йылдан һуң – сәнғәт  һәм гуманитар фәндәр факультеты.

2008 йылда университет үҙенең 70 йыллығын билдәләй. Ошо ваҡиға уңайынан 8 августа Европаның иң ҙур нөктәһендә - Эльбрус тауында - студенттар советы делегацияһы Л.Н. Толстой  исемендәге дәүләт педагогия университетының флагын ҡаҙай.

2009 йылда вуз "Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто" номинацияһында "Алтын миҙал" конкурсы лауреаты була. Шул уҡ йылда юғары уҡыу йорто "Рәсәйҙең алдынғы белем биреү учреждениелары" милли реестрына индерелә

2009 йылдың 18 сентябрендә Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты Рәсәй педагогия вуздарынан тәүгеләрҙән булып Болонья ҡалаһында (Италия) һикһән илдән 655 алдынғы юғары уҡыу йортон берләштергән университеттарҙың Бөйөк хартияһына ҡушыла.

2010 йыл ҙур ҡаҙаныштар менән билдәләнә: университет Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһы сифат менеджменты өлкәһендә беренсе Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты була, "ЕВРОС" системаһында ҡатнашыусылар иҫәбенә индерелә һәм Европа сифат ойошмаһы Еврорегистрында теркәлә.  Бынан тыш, вуз «Милли сифат билдәһе» милли конкурсы лауреаты булды һәм шул уҡ исемдәге реестрға индерелде, «Иң яҡшы юғары уҡыу йорттары - 2010»төбәк-ара конкурсы лауреаты була.

Хеҙмәт коллективы  конференцияһы ҡарары менән 2012 йылдың июнендә университеттың ректоры итеп физика-математика фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Мәғарифты мәғлүмәтләштереү академияһының мөхбир ағзаһы Владимир Алексеевич Панин тәғәйенләнә.

Юғары уҡыу йорто инновациялар һәм мәғлүмәтләштереү буйынса Тула өлкәһе комитеты тәҡдиме нигеҙендә «Рәсәйҙең алдынғы ғилми ойошмалары» милли реестрына инде, шулай уҡ Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһы сифат менеджменты өлкәһендә өсөнсө Бөтә Рәсәй конкурсында еңеү яулай. 

2015 йылда Мәғариф һәм фән министрлығының 391 / НК һанлы бойороғо менән ТДПУ-ла  кандидат һәм фән кандидаты  ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә  диссертация советы асыла. 

2016 йылда асылған университетта  «Цифрлы етештереү саралары» инжиниринг үҙәге асыла

2016 йылда ТДПУ  Тула өлкәһенең сәнәғәт һәм яғыулыҡ-энергетика комплексы тәҡдиме  менән «Рәсәйҙең алдынғы ғилми ойошмалары» милли реестрына индерелә.

## Университет бөгөн
Әлеге ваҡытта ТДПУ-ның  10 факультетында һәм 29 кафедраһында  һөнәрҙең 17 ҙур төркөмө һәм әҙерлек йүнәлештәре сиктәрендә 6000-дән ашыу студент - Рәсәй Федерацияһы һәм яҡын сит илдәр граждандары белем ала,  143 төп профессиональ белем биреү программаһы ғәмәлгә ашырыла.  Университет структураһында айырым урын бирелә:

**факультеттары**

* математик, физика һәм информатика;
* сит телдәр;
* рус филологияһы һәм документацияны өйрәнеүсе фән;
* хоҡуҡ һәм тарихы;
* психология;
* бизнес һәм технология;
* сәнғәт, гуманитар һәм социаль фәндәр;
* тәбиғи фәндәр;
* физик культура;
* халыҡ-ара;

**фәнни үҙәктәре:**

* Уртаҡ мәғариф программаларын әҙерләү үҙәге;
* Төбәк тарихи тикшеренеүҙәр үҙәге;
* Рус теле үҙәге һәм төбәк лингвистик тикшеренеүҙәр;
* «Химреактив диагностика» үҙәге;
* ТДПУ ҡарамағындағы Рәсәй мәғариф академияһының ғилми-мәғариф үҙәге;
* «Етештереү һанлы саралары» инжиниринг үҙәге

**Ғилми-тикшеренеү лабораториялары**

* «Белем биреү процесы һөҙөмтәләрен баһалау системаһын проектлау»  ғилми-тикшеренеү лабораторияһы;
* Ветеринария ғилми-тикшеренеүлабораторияһы;
* «Боронғолоҡ палатаһы» уҡытыу-ғилми лабораторияһы;
* Социология, мәҙәни туризм һәм ғәмәли этика буйынса ғилми-тикшеренеү лабораторияһы;
* «Когнитив-дискурсилогия һәм стилистика» ғилми-тикшеренеү лабораторияһы;
* «Белем биреүҙең инновацион технологиялары»  фәнни лабораторияһы;
* «Техник системаларҙың математик моделдәре»  ғилми-тикшеренеү лабораторияһы

## Рейтинг һәм ҡаҙаныштары

Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ  Европалағы Erasmus (2015-2017) белем биреү программаһы менән финансланған проекттарын тормошҡа ашыра; Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары мәктәптә һөнәри белем биреү системаһын үҫтереү буйынса эксперт советы ағзаһы.

Европа ғилми-сәнәғәт палатаһы төҙөгән ARES-2016 Рәсәй вуздары рейтингында 2016 йыл йомғаҡтары буйынса, Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ  B категорияһын ала, был иһә уҡытыу, ғилми эшмәкәрлек сифаттарын һәм сығарылыш уҡыусыларының ихтыяжын күҙ уңында тотоуҙы аңлата.

2001 йылда университет Рәсәй Мәғариф министрлығының  «Вуз эсе системаһында белгестәр әҙерләүҙең сифатын  тәьмин итеү» конкурсы дипломанты була. 

2009 йылда «Европа сифаты алтын миҙал»  конкурсының   «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» номинацияһында,  "Рәсәйҙең иң яҡшы профилле юғары уҡыу йорто" номинацияһында еңеп,  лауреат булды. Ошо уҡ йылда Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ Болонья университетында (Италия) донъяның иң яҡшы 655 университеты иҫәбенә инә. Шулай уҡ 2009 йылда юғары уҡыу йорто «Рәсәйҙең алдынғы белем биреү учреждениелары» милли реестрына индерелә.

2010 йылда университет Бөтә Рәсәй сифат менеджменты өлкәһендә конкурс дипломанты була; Европа сифат ойошмаһы Еврорегистрында ҡатнашыусылар иҫәбенә индерелә һәм «Иң яҡшы юғары уҡыу йорттары —  2010» төбәк-ара конкурсы лауреаты була. Шулай уҡ быйыл Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ  «Милли сифат билдәһе» милли конкурсы лауреаты булды һәм «Милли сифат билдәһе»  рәсми реестрына индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт ТГПУ  
* ТГПУ им. Л.Н.Толстого признан самым открытым университетом в Тульской области