open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Территориаль тикшеренеү

**Территориаль тикшеренү** — хәҙерге географик тикшеренеүҙәрҙә беренсе төп географик материалдарҙы файҙаланыла торған  төп метод.

Территориаль тикшеренеүҙәр экспедицион һәм  стационар алымдар менән , картография ярҙамында үткәрелә.

Территориаль тикшереүҙе алып барған кешеләр, тикшеренеүселәр тип йөрөтөләләр. Улар яңы территорияларҙы һүрәтләүсе ғалим, шулай уҡ сәйәхәтсе булыуҙары мөмкин.

## Тарих
Ерҙең географик асыштар һәм тикшеренеүҙәр тарихы бер нисә осорға бүленә, улар үҙенә төрлө географик райондарҙы һәм тарихи дәүерҙәрҙе алып тора.

Иң элекке осор  булып Урта диңгеҙҙең финикий тикшеренеүҙәре 1500—300 йылдарға беҙҙең эраға тиклем. Финикий маршруттарының документаль таныҡлыҡтары  һаҡланып ҡалмаған, ләкин булған материалдарға ҡарап  улар  бөйөк британия ярҙарына барып етеүен күреп була. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә ,  финикийцтар  Үҙәк Америкаға тиклем барып еткәндәр, ләкин бының өсөн дәлилдәр әлегә табылмаған. Элекке сығанаҡтары буйынса,  Карфаген Дидонды
төпләүсе  финикийцтарҙың береһе - Кесе Азияныҡы булған..

Карфагендар Урта диңгеҙҙең  күрше территорияларының тикшеренеүҙәрен дауам иткәндәр  күрше территориялары, айырым алғанда, Ганон (500 йылда беҙҙең эраға тиклем)  Африканың көнбайыш ярын өйрәнгән.

Массалиянан (заманса Марсель) боронғо грек ғилми хеҙмәткәр  Пигей (ок. 380 — ок. 310 BC) беренсе булып, Великобританияны үтә,  Германияны өйрәнә һәм, уның һүҙенсә, Түле утрауына ла барып етә (легендар утрау). 

Азияның яңы ерҙәрен тикшеренеүе менән ҡытайҙар шөғөлләнгән, II быуатта беҙҙең эраға тиклем  көнсығыш ярымшарының ҙур өлөшөн өйрәнәләр. Дипломат Хань династияһынан 139 йылда беҙҙең эраға тиклем Чжан Цянь менән юэчжаларҙы хуннуларға ҡарата ҡаршы соз төҙөшөргә  көнбайышҡа табан сәйәхәткә сығалар.

Чжан Цянь уйлауы буйынса килеп сыҡмаһа ла, ҡытай цивилизацияһына  Александр Македонский империяһының ҡалдыҡтарын аса. Чжан Цянь Ҡытайға ҡайтҡас та Бактрия һәм Фергана һәм Согдиана ҡалалары, көнбайыштараҡ урынлашҡан ерҙәр тураһында хәбәр итә .

## Иҫкәрмәләр
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы

**Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы** — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың Өфөләге музейы.

## Тарихы һәм һүрәтләү
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы Башҡортостандағы әҙәби музейҙарҙың тәүгеһе булып тора. Ул 1948 йылдың 5 мартында Мәжит Ғафури 1923 — 1934 йылдарҙа йәшәгән йортта асыла. Был бина — XIX быуаттың архитектура һәйкәле. Музейҙа алты зал бар. Ҡунаҡ бүлмәһендә, йоҡо бүлмәһендә һәм эш кабинетында шағир фатирындағы йыһаз тергеҙелгән.

Төп экспозиция Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың тормошо һәм ижад юлы тураһында һөйләй. Йортта әҙәби хеҙмәткәрҙең ҡулъяҙмалары һәм документтары ғына түгел, XX быуат башындағы интерьерҙың, шарттарҙың һаҡланыуы ла иғтибарға лайыҡ. Ул Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙә ойошторолған иң тәүге әҙәби музейҙарҙың береһе. Музей фондтарында Мәжит Ғафуриҙың мемориаль әйберҙәре, ҡулъяҙмалары һаҡлана.

Алты залдың өсөһөндә Ғәбделмәжит Нурғәли улы ғаиләһе менән йәшәгән йылдарҙағы интерьер бермә-бер ҡабатлана. Ҡалған өсөһөнөң экспозицияһы шағирҙың ижадын һәм тормош юлын бар нескәлектәрендә ентекле сағылдыра.

Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы — Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәбиәт музейы мәҙәниәт һәм сәнғәт дәүләт бюджет учреждениеһы филиалы.

## Галерея

Majit Gafuri museum 1.jpg|
Majit Gafuri museum 2.jpg|
Паспорт Мажита Гафури.JPG|
Паспорт с личной подписью Мажита Гафури.JPG|
Паспорт Мажита Гафури. Башкир.JPG|
Majit Gafuri museum 3.jpg|
Majit Gafuri museum 4.jpg|
Majit Gafuri museum 5.jpg|
Majit Gafuri museum 6.jpg|
Majit Gafuri museum 7.jpg|
Majit Gafuri museum 8.jpg|
Majit Gafuri museum 9.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*     
* http://mazhit-gafuri.ru/part/museum/
* http://nasledie.tengri.ru/hkdmg.htm
Дәүләт сиге

**Дәүләт сиге** — дәүләт территорияһындағы илдең (ҡоро ер, һыу, ер аҫты һәм атмосфера киңлектәре) сиген бүлгән һыҙыҡ, йәғни  дәүләт суверенитетын һаҡлай.

## Атама тарихы
Дәүләт сиге төшөнсәһе,  дәүләтселек институты барлыҡҡа килеү менән бәйле. Дәүләт эсендәге биләмә һаҡлана һәм дәүләт башлығы файҙаһына  ошо биләмәнән яһаҡ йыйыла. Хәрби низағтар барышында дәүләт сигенең  формаһы үҙгәрә башлай. Таможня пошлиналарын территорияны рөхсәтһеҙ үтеү өсөн (транзитное пересечение) индереү нигеҙендә был төшөнсә тағы ла нығыраҡ нығытыла.

## Сиктәрҙең төрҙәре

Бер дәүләттең ҡоро ер территорияһын икенсе дәүләттән  бүлгән һыҙыҡ дәләттең сиге (ҡоро ер сиге) тип атала.

Ике күрше дәүләте һыулы территория бүлгән саҡта ул диңгеҙле  дәүләт сиге була.

Күҙ алдына килтергән дәүләт сиген бүлеп торған яҫылыҡ ер яҫылығына перпендикуляр булыуы менән һауа сиген бүлеп тора. 

## Иҫкәрмәләр
Рәми Ғарипов музейы

**Рәми Ғарипов музейы** — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Йәғәфәр улы Ғариповтың Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Арҡауыл ауылында урынлашҡан йорт-музейы (тулы атамаһы — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы муниципаль районының «Р. Ғарипов музейы» мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль учреждениеһы)

## Тарихы һәм һүрәтләү
1988 йылда, үлгәндән һуң Рәми Ғариповҡа Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә, ә 1989 йылда тыуған ауылы Арҡауылда, тыуған йорто урынында йорт-музейы асыла. Унда шағирҙың шәхси әйберҙәре, стена газеталары, портреттары һаҡлана.

Йорт эргәһендә бюсы ҡуйылған.

Рәми Ғарипов музейының төп маҡсаты — килем алыу түгел, ә киңерәк ҡатлам халыҡты уның тормош юлы, ижады менән яҡынданыраҡ таныштырыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Ил

**Ил** — тарихи биләмәле сәйәси илде тотҡан территория, үҙенә хас булған климат һәм мәҙәниәте бар. Ил бойондороҡһоҙло дәүләт булырға мөмкин йәки икенсе дәүләткә бойоноуы ла бар.

## Ил йәки дәүләт
*Ил* һүҙе (сәйәси-географик аңлатыуҙа) һәм *[[дәүләт]]* мәғәнәһе буйынса бик яҡын һүҙҙәр, ләкин ҡайһы бер осраҡтарҙа *ил* термины сифатында *дәүләт синоним кеүек ҡулланыла* (бындай осраҡтарҙа *сәйәси ил* булараҡ, дәүләт территорияһы аңлатыла). Дәүләт төшөнсәһе беренсе сиратта, территориялағы урынлашҡан дәүләттең төҙөлөшөн ала.. Ил термины киреһенсә мәҙәни-тарихи, социаль-иҡтисади рухи байлыҡҡа бәйле, шуға бәйле рәүештә, ул үҙ эсенә милли берләшмә төшөнсәләр ала (менталитет, йола, тел һ.б). Д. С. Лихачев билдәләп үтеүенсә, ил — ул халыҡ, тәбиғәт һәм мәҙәниәт берҙәмлеге. Шуға ла, айырым алғанда, территория, дәүләт сиге, шулай уҡ тарихи-географические биләмәләр ҙә ил өйрәнеү фәненең предметы булып тора..

Ғәмәлдә ил һәм дәүләт төшөнсәләре колониаль империяла асыҡ мәҫәл, бер ил кеүек түгел, ә бойондороҡһыҙ дәүләт сифатында күҙәтелә. Ҡайһы бер дәүләттәрҙе емереү һәм икенсе төҙөлөшлө итеп шул уҡ территорияла төҙөү, башҡа өлгөлө мәҫәл булып тора, һәм дә иҡтисади һәм тарихи-мәҙәниәттең быуындан-быуынға күсеүен һаҡлай.

Шул уҡ ваҡытта тарихи илдең төшөнсәһе быуындан-быуынға күсеүҙе талап итмәй, өлөшө менән генә күсеүе мөмкин: шулай итеп, **тарихи Нидерланд** Нидерланд (билдәләнгән ил территорияһы урыҫ исеме буйынса Голландия), Бельгия, Люксембург һәм Франция дәүләттәрендә тупланған. Шул уҡ ваҡытта тарихи Нидерланд сәйәси генә түгел, ә мәҙәни үҙ-ара бәйләнеш тыуҙырмай, сөнки был илдең бер өлөшө француз мәҙәниәтенә, ә бер өлөшө — германия һәм британияныҡына бәйле. Нидерланд менән миҫал шул уҡ сиктәр тура килмәүе менән уны бәләкәй масштабта күрһәтә: Люксембургтың тарихи өлкәһе (тарихи Нидерландтың тарихи өлкәләренең береһе, бер рәттән Голландия, Зеландия һ. б.) Бельгия провинцияһының көнбайыш, һәм бойондороҡһоҙ Люксембург Бөйөк герцоглығының көнсығыш өлөшөндә тора. Климат, мәҙәниәт, һәм этник берҙәмлеген күрһәтә алмаһалар ҙа, шул дәүләттәр араһында Төркөстан (алты дәүләт территориялары бер-береһенән климат һәм мәҙәниәт менән айырыла), Корея (ике дәүләтте яңы социаль-сәйәси һәм мәҙәни ҡиммәттәр бүлә), Монголия (ике дәүләтте яңы аң-белемгә эйә ҡиммәттәр айыра), Бенгал (ике дәүләттә, һәр береһендә яңы дини-мәҙәни ҡиммәттәр формалаша). Шул уҡ ваҡытта формалаштырыуҙар илдәге интеграция процестарын еңә алмай — төньяҡ һәм көньяҡ Вьетнамды көсләп берләштереү, йәки ҡыйынлыҡһыҙ тыныс ҡына көнбайыш һәм көнсығыш Германияны берләштереү.[*сығанағы&#x20;түгел&#x20;күрһәтелгән&#x20;1749&#x20;көн*]

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләт

## Иҫкәрмәләр
Алтын Солоҡ

**Алтын Солоҡ** () — Бөрйән районындағы ҡурсыулыҡ, Башҡорт ҡыр (бөрйән) бал ҡортон һаҡлау өсөн булдырылған. Ҡурсыулыҡтың майҙаны — 91 мең кв. м. «Алтын Солоҡ» Башҡортостан ҡурсаулыҡтары биләгән ерҙәрҙең ундан бер өлөшөн алып тора. Шүлгәнташ ҡурсаулығы менән бергә Юнесконың Бөтә донъя ҡомартҡылары объекттарының исемлегендә буласаҡ Башҡорт Уралы комплекслы биосфера резерваты составына инә.

Алтын-Солоҡ заказнигы (тыйыулыҡ) 1997 йылда ойошторола. Бында солоҡ бал ҡортонан тыш һирәк осраған, юҡҡа сығып барған үҫемлектәр һәм хайуандар ҙа һаҡлана. Был ҡурсыулыҡта мәҙәни-тарихи әһәмиәткә эйә объекттар урынлашҡан: Шүлгәнташ мәмерйәһе (Капово), уның 3 км һаҡлау зонаһы, Бөрйәндең иң юғары нөктәһе булған Мәсем тауы.

Ҡурсаулыҡҡа юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай. Уның территорияһында барит-полиметаллик рудалар табылған.Берәй фирма был ерҙәрҙе үҙләштерергә тотонмаҫ тип бер кем дә гарантия бирә алмай.

## Иҫкәрмәләр
Ауыл ере

**Ауыл ере **— кешеләр йәшәгән биләмә, ҡалалар һәм ҡала ситенән башҡа.

Ул тәбиғи һәм кеше ҡулланған ландшафтарҙы, шулай уҡ ауылды, утарҙарҙы, фермаларҙы үҙ эсенә алып тора. Ауыл шөғөлдәре төрлөсә булырға мөмкин: урмансылыҡ, малсылыҡ, баҫыусылыҡ(ҡырсылыҡ), үҫемлекселек һәм һунар-сәнәғәте хужалыҡтары; продукцияны эшкәртеү тармаҡтары; рекреацион хеҙмәт күрһәтеүҙәре (дача, ял итеү өйҙәре, пансионат, ҡунаҡхана); тәбиғәт һаҡлау хеҙмәте (ҡурсаулыҡтар, заказниктар, милли парктар); коммуникация функциялары (юлдар); халыҡтың йәшәү урыны һәм эш урындары (ауылда йәшәп, ҡалала эшләп йөрөү миграцияһы).

Т.Нефедова ауыл еренең үҫешеүен биш осорға бүлә, улар урбанизация осорҙарына тура килә:
* *тәбиғи*, күбеһенсә тәбиғи хужалыҡ, уларҙың үҫеше тәбиғи шарттар менән бәйле. Тәбиғи-этник төрлөлеге менән айырылып тора;
* *ҡалаға әйленеү алдынан*, тәбиғи-милли, ауыл халҡы күсеп китеп тора, әммә халыҡтың тәбиғи артыуы һаҡлана, ер файҙаланыу һәм мәҙәни һөнәр айырыла башлай;
* *урта урбанизация осоро*, территорияларҙа киҫкен бүленеш барлыҡҡа килә, ауыл хужалығын алып барыу өсөн ҡайҙалыр яҡшы (көньяҡ) һәм насар (северная) тәбиғи климат шарттар барлығға килеүе, шуға ла ҡайһы бер райондарҙа ауыл хужалығы ҡаҡшай;
* *урбанизациянан һуң*, ауыл халҡының үҫешен талап итмәй генә, зона айырмалары күбәйә, капитал хеҙмәтте алмаштыра; 
* *экологик осор*, ауыл биләмәһе агарар өлкәнән рекреацион хужалыҡҡа әүерелә.

## Иҫкәрмәләр
Көнбайыш Европа

**Көнбайыш Европа** — сәйәсәт, тәбиғәт йә иһә мәҙәниәт билгеһе буйынса берләшкән Европа илдәрен атаусы термин. Һалҡын һуғыш ваҡытына тиклем Көнбайыш Европа илдәренә НАТО блогындағы дәүләттәрҙе индерәләр. Был ваҡытта Көнсығыш Европа илдәре  блогында торалар. ОВД тарҡалғандан һуң тағын үҙәк, төньяҡ һәм көньяҡ Европаны айырып йөрөтә башлайҙар. Шуға күрә Көнбайыш Европа илдәренә хәҙер бары Бельгия, Люксембург, Монако, Нидерланд һәм Франция дәүләттәрен индерәләр.

## Көнбайыш Европаға индерелгән дәүләттәр


Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|БМО версияһы буйынса Европаны бүлеү. Фирүзә төҫөндә — Көнбайыш Европа
Файл:CIA Western-Europe-map2.png| буйынса Көнбайыш Европа. Шулай уҡ ҡара-хәнәүәт төҫө менән Көньяҡ-Көнбайыш Европаға ҡараған илдәр күрһәтелгән.
Файл:Europe 1988.svg|1988 йылда Европа. Күк төҫ — НАТО илдәре, ҡыҙыл төҫ —  илдәре.


##### «Көнбайыш Европа» илдәре телдәрендә

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Аралбай

**Аралбай** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Аралбай (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
* Аралбай (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
* Аралбай (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡәҙим Аралбай — Башҡортостандың халыҡ шағиры.
Байназар ауыл Советы (Бөрйән районы)

**Байназар ауыл Советы** — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге.
«Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе[2] статусына эйә..

## Ауыл советы составы
*  Байназар ауылы 
*  Ҡурғашлы ауылы 
*  Мәһәҙей ауылы 
*  Мораҙым ауылы 
*  Яуымбай ауылы.

## Халҡы


Ауыл хакимиәте бинаһы.jpg|Ауыл хакимиәте бинаһы
Балалар баҡсаһы алдында сәскәләр.jpg|мини|Балалар баҡсаһы алдында сәскәләр
Улар еңеү менән ҡайттылар.jpg|мини|Улар еңеү менән ҡайттылар
Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына.jpg|мини|Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына
Ауыл мәҙәниәт йорто алдында белдереүҙәр таҡтаһы.jpg|мини|Ауыл мәҙәниәт йорто алдында белдереүҙәр таҡтаһы
"Өмөт"мәсете.jpg|мини|"Өмөт"мәсете
Ауыл йорто.jpg|мини|Ауыл йорто
Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты.jpg|мини|Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты
Байназар ауылының башы.jpg|мини|Байназар ауылының башы 
Сик буйын һаҡлаусыларға.jpg|мини|Сик_буйын_һаҡлаусыларға


## Иҫкәрмәләр
Аҫҡар ауыл советы (Бөрйән районы)

**Аҫҡар ауыл советы** — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Ауыл советы составы
* Аҫҡар ауылы 
* Берәтәк ауылы 
* Исламбай ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы)

**Байғаҙы ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл биләмәһе
«Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе[2] статусына эйә.[3].

## Иҫкәрмәләр


Байғаҙы ауылы.jpg|мини|File:Байғаҙы_ауылы
Байғаҙы ауылы мәҙәниәт йорто.jpg|мини|File:Байғаҙы ауылы мәҙәниәт йорто
Мәктәп музейында В.И.Ленин бюсты.jpg|мини|File:Мәктәп музейында В.И.Ленин бюсты
Дэнни Трехо

**Дэн** (**Дэни**) **Трехо** (; 16 май 1944 йыл) — — Америка актёры, тыумышы менән Мексиканан, кинематография өлкәһендә башлыса кире персонаждар ролен башҡарыусы булараҡ билдәле.
Роберт Родригестың «Ҡояш байығандан атҡанға тиклем» (1, 2, 3), «Шпион балалары» (1, 2, 3, 4), «Мачете» (1, 2) һәм «Йыртҡыстар» тигән фильмдары буйынса киң танылыу алған.

## Йәшлек йылдары
Дэни Трехо Лос-Анджелеста сығышы менән Мексиканан булған америкалылар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Дан Трехо төҙөүсе булған.
Трехо — Американың билдәле кинорежиссёры Роберт Родригестың өс туған энеһе. Хәйер, был «Дыуамал» фильмын төшөргән саҡта ғына асыҡлана. Ошонан һуң Роберт ҡустыһын үҙенең бер нисә фильмында төшөрә.

Йәш сағында Трехо үҙенең өлкән туғаны менән енәйәт эштәрендә бутала һәм яйлап героинға ылыға. Уны күп тапҡыр ҡулға алалар һәм кесе йәштәге енәйәтсе булараҡ яуаплылыҡҡа тарттыралар. Урам йоғонтоһо аҫтында уның боксерлыҡ һәләте үҫешә һәм ул артабан үҙ юлын ошо юҫыҡта дауам итергә уйлай. Әммә хыялы оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә эләгеүе арҡаһында селпәрәмә килә. Талауҙар һәм наркотиктар өсөн уның 12 йыл ғүмере Холмсбург төрмәһендә үтә. Иркенән мәхрүм ителгәс, Трехо Пенсильвания штатында бокс буйынса еңел һәм урта ауырлыҡтағы категориялар араһында чемпион титулын яулай. Шул уҡ ваҡытта Дэнни «12 аҙым» тигән программа буйынса реабилитация үтеп, наркотикка бәйлелектән ҡотола.

Әле енәйәтселәр ролен башҡарып, Дэнни йәштәргә бындай юлдың ахырыһы төрмә йәки ҡәбер икәнлеген аңлатырға тырыша.

## Ижади карьера
Төрмәнән ҡотолғас, Дэнни «Поезд-ҡасаҡ» фильмын төшөргән төркөмгә барып эләгә. Ҡасандыр үҙе лә иркенән мөхрүм ителгән Эдвард Банкер Трехоны Роберт Родригес өсөн бокс буйынса тренер сифатында эшкә саҡыра. Дэнниҙың нисек эшләүен диҡҡәт менән күҙәтеп барған режиссёр Андрей Кончаловский үҙенең фильмында роль тәҡдим итә.

Трехоның кинематографиялағы бына тигән карьераһы ошонан башлана ла инде. Ул башлыса гангстерҙар һәм ҡара эслеләр ролдәрен башҡара. Фильм һәм сериалдарҙа ике йөҙләп роль башҡара.
Америка рэперы Tech N9ne «Йәшерен материалдар» сериалының һигеҙенсе сезонында (миҙгелендә), 8X06 «Үлтереш» эпизодында уйнай. Шулай уҡ «Тәүәккәл хужабикәләр» телесериалында (2-се миҙгел, 8-се эпизод) ҡыҫҡа ролдәр башҡара.

1996 йылда Трехо Sepultura Attitude төркөмө клибында уйнай. 2000 йылда «Текә Уокер: Техасса хөкөм итеү» сериалында Чак Норис менән бергә ҡыҫҡа ғына ролдәр башҡара. Был фильмда ла ул башҡарған герой йәш гангстерҙарҙың йәшәү рәүешен өнәп етмәй.

«Иң ауыр һынауҙарға» сериалында Мексика ошаҡсыһы образын кәүҙәләндерә. «Һөйәктәр» сериалының алтынсы миҙгелендә 6X9 «Эҙәрмән» эпизодында священник ролен башҡара. 2008 йылда
Broiler — Money.2008 йылда америка рэперы Tech N9ne клибына Like Yeah исемендә төшә.
2011 йылда Американың Maylene And The Sons of Disaster тигән сатерн-рок төркөмө клибында роль башҡара.
2012 йылда Yelawolf — Whistle Dixie,
2015 йылда — Slayer — Repentless, 2016 йылда Broiler — Money клиптарында төшә.

## Һылтанмалар

* 
* Дэнни Трэхо: биография и роли.  (Вторая часть )
Яҡтыкүл (күл)

**Яҡтыкүл**, (, ,  — «яҡты күл»; Мауыҙҙы, Мауыҙлы күле — «убыр күле») — Башҡортостандың Әбйәлил районының төньяғындағы Ташбулат ауыл Советына ҡараған территориялағы тектоник сығышлы күл, Яйыҡ (Урал) йылғаһы бассейнына ҡарай. 1965 йылдан алып региональ әһәмиәтле Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып һанала. Башҡортостандың иң тәрән һыулы күле.

## Тасуирлау

Күлдең майҙаны — 7,7 км²; оҙонлоғо — 4170 м, уртаса киңлеге — 1880 м; максималь тәрәнлеге 28 м, уртаса — 10,6 м, һыу күләме — 81,7 млн м³, һыу йыйыу майҙаны — 36,3 км².

Яҡтыкүл Башҡорт Урал артының урта өлөшөндә Ҡотоҡай (664 м), Ҡаранъялыҡ (620 м) түбәләре һәм Яманҡай һырттары итәгендә ята, Башҡортостандың Әбйәлил район үҙәге Асҡарҙан төньяҡ-көнсығышҡа 28, Магнитогорскиҙан төньяҡҡа 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Күл тектоник сығышлы. Яҡтыкүл Урал артында ғына түгел, ғөмүмән, Башҡортостанда иң тәрән һыу сығанағы. Күлдең һыуы сөсө, үтә күренмәле. Ярҙары текә, урыны менән ишелеүсән, көнбайыш яғында — һөҙәк. Күлдән Яйыҡтың (Урал) уң ҡушылдығы Йәнгел йылғаһы ағып сыға.

## Атамаһы
Легенда буйынса, *Мунсалы* (*Банное*) атамаһы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Иванович Пугачёв исеме менән бәйле, тиҙәр. Яҡтыкүлдең һелтеле, йомшаҡ һыуында ул ғәскәренә «мунса инергә» («баниться») бойорған.

Банное тип йөрөтөү тик көнкүрештә генә ҡулланыла, тип иҫәпләргә кәрәк, ә күлдең тарихи исеме — **Яҡтыкүл**.

*Мауыҙҙы* атамаһы () төрки халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында «төпһөҙ, бирән» мәғәнәһен аңлатҡан мифик йән эйәһе *Мауыҙ* менән бәйләнгән.

Әбйәлил районы сәсәне — Мирхәйҙәр-сәсәндән ишеткәнен уның улы Марсель Мирхәйҙәров «Ашҡаҙар» радиоһына биргән интервьюһында ошолайтып еткерә: Мирхәйҙәр сәсәнгә Рәхмәтуллин Ғибәҙәт ҡарт *Мауыҙҙы күле* атамаһы *Мул ауыҙлы* һүҙбәйләнешенән барлыҡҡа килгән, тип әйткән, сөнки күл күп йылғалар менән туҡланған.

## Рекреация
Күл һәм уның тирә-яғы — халыҡтың яратҡан ял урыны. Күл тирәләй шифаханалар һәм ял итеү базалары урынлашҡан, тау саңғыһы үҙәге бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».

## Һылтанмалар
* Широкоформатная панорама — озера Банное 
* Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'' 
* Энциклопедия Башкирии. Яктыкуль
* Озеро Якты-куль — жемчужина Башкирского Зауралья // Экологический портал Республики Башкортостан
* Марсель Мирхәйҙәров менән әңгәмә 
## Видеояҙмалар
* Бөгөн Мауыҙҙыла
Ҡолғана ауыл советы (Бөрйән районы)

**Ҡолғана ауыл советы** — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге, ауыл советы ауыл биләмәһе.
«Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә..

## Ауыл советы составы
* Ҡолғана ауылы
* Һарғая ауылы

## Халҡы

## Тарих
1998 йылда барлыҡҡа килгән.

1998 йылдың 21 октябрендәге N 185-З һанлы Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советын булдырыу тураһында" Законы әйтә:

Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Ҡыпсаҡ ауыл советын бүлеп, администрация үҙәге Ҡолғана ауылында булған, Ҡолғана ауыл советы составына Ҡолғана һәм Һарғая ауылдарын индереп,  Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советын булдырырға.

Статья 2. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советы сиген күрһәтелгән схематик картаға ярашлы билдәләргә.

## Иҫкәрмәләр
Урмия (күл)

**Урмия** (әзерб. Urmiya gölü, перс. دریاچه ارومیه — Дарйаче-йе Орумийе) — Әрмән ҡалҡыулыҡтарында, төньяҡ-көнбайыш Иранда, Көнсығыш һәм Көнбайыш Әзербайжан араһында урынлашҡан ағымһыҙ тоҙло күл. Яҡын һәм Урта Көнсығыштағы иң ҙур күл.

## Исеме
«Авеста» ул "тоҙло һыулы тәрән күл " кеүек билдәле, ***Чечашт*** («ялтыр-аҡ»), һәм шул исеме менән фарсы авторҙары XIV быуатта ла телгә ала. Истахри уны **Бухайрат аш-Шурат** тип атай — «ересь яҡлы кешеләрҙең күле» тип аңлатыла. Урта быуатта шулай уҡ Тоҙло күл тип йөрөтөлә; ***Ҡабудан*** (иран. Дарйача-йи Кабудан — «зәңгәр күл», урта  [Ҡапутан]); ***Шахи*** (Шаху, таулы утрау буйынса) йәки ***Тала*** (Теля, ҡәлғә буйлап). Исеме әлеге мәлдә көнбайыш ярында урынлашҡан Урмия ҡалаһы хөрмәтенә бирелгән. 1926 йылда Реза Пехлеви шаһы хөрмәтенә Резайе́ тип үҙгәртелә; 1970-се йылдарҙа элекке исеме кире ҡайтарыла. Заманса исеме башҡа телдәре — әзерб. Urmiya gölü,  [Урмия лич], курд. Gola Urmiyê.

## Географик характеристика
Көнсығыш һәм Көнбайыш Әзербайжан араһында, тектоник уйһыулығында, Курдский тауҙары (1275. м) бейеклегендә урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған; максималь оҙонлоғо — 140 км, киңлеге — яҡынса 40-55 км. Майҙаны төрлө юлдар менән 5200 — 6000 км². Уртаса тәрәнлеге — 5 метр, максималь — 16 метрға тиклем. Майҙаны — яҡынса 50 мең км². Был күрһәткестәр һыу өҫтәлеүе рәүешендә үҙгәрә, уртаса алғанда йылына 5 км³ һыу, 80 % — ҡа тиклем ямғырлы ҡышҡа һәм яҙғы айҙарға тура килә.
Ҙур ҡушылдыҡтар — Зәрринә-Руд (Джагату) һәм Татаву көньяғында, Аджи-сәй — төньяҡ-көнсығышында. Күл ағымһыҙ булғанлығынан, бик тоҙло, тоҙлолоғо миҙгелгә ҡарай: яҙғыһын 80-150 ‰ тиклем, көҙҙөң һуңғы айҙарында — 260—280 ‰. Төп тоҙҙар — хлор, натрий һәм сульфат.

Күлдә 102 утрау урынлашҡан, ҙур утрауҙарҙа — фисташка урмандары (*Pistacia atlantica*); көньяҡ өлөшөндә 50 ваҡ-төйәк утрауҙар. Күл туңмай, судносылыҡ бар. Ярында — тоҙло тупраҡтар, йылғалар тамағында — ҡамышлы һаҙлыҡтар; күбеһенсә кеше аяғы баҫмаған утрауҙар. Балыҡ юҡ, әммә һыу үҫемдәренең күплеге артемияларға ваҡ-төйәк ризыҡ булып тора. Яр ситтәрендә берғаҙан, фламинго, пеганка һәм ҡоштар оя ҡора, утрауҙы ваҡытлыса миграция территорияһы кеүек ҡулланалар. 1967 йылда милли парк барлыҡҡа килә, һәм уның эсенә күлдең ҙур өлөшө индерелә.

2008 йылдан алып ике өлөшкә дамба менән бүленә, унда Көнсығыш һәм Көнбайыш Әзербайжанды бәйләгән шоссе үтә. Дамба күперенең оҙонлоғо 1500 метрға тиклем һуҙыла, шуға ла күлдең циркуляцияһын боҙоп, тирә-яҡ мөхиткә насар йоғонто яһап тора.

## Иҫкәрмәләр
Унлар

**Унлар** (*ун, һыу-ун, һунарсы*) — башҡорт ҡәбиләһе.

Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының ҡариҙел һөйләшенә ҡарай.

## Ырыу составы
* байҡы
* ҡыр-ун
* һыу-ун
* ун

## Этноним

## Тарих

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре *Ҡыр-Унлар, Унлар улусын* барлыҡҡа килтерә, был улус Себер һәм Уҫы даруғалары составында теркәлгән. Һуңыраҡ Унлар ҡәбиләһенең ерҙәре Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (артабан 10-сы, 11-се) башҡорт кантондарына ҡарай. Көнсығышта — дыуан һәм мырҙалар, төньяҡта — танып һәм балыҡсы, көнбайышта — таҙлар, көньяҡта — көҙәй, йәлдәк һәм ҡаңлы ҡәбиләләре уларға күрше була.

Хәҙерге ваҡытта унлар ҡәбиләһе вәкилдәре Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Борай, Ҡариҙел һәм Мишкә райондарында йәшәй.

## Урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* *[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Янгузин Р. З.]]* Ун. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996. — 672 с. — С.586.

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*
Таҙлар (мәғәнәләр)

**Таҙлар** (*таҙ*) — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Таҙлар — башҡорт ҡәбиләһе.
* Таҙлар (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Таҙлар станцияһы — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Таҙлар — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Яңы Таҙлар — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Таҙ батыр — фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы.
Асҡар (Ҡурған өлкәһе)

**Асҡар** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Юламан ауыл советы составына керә.

## География
Ауыл Мижәкүл буйында, Әлмән районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Бер урам — Молодёжная (Йәштәр) урамы бар.

Алыҫлыҡтар:
* район үҙәге Әлмән ауылы — 51 км
* Шумиха ҡалаһы — 81 км
* Щучье ҡалаһы — 67 км

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Асҡар ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы ҡарамағында була.

## Халҡы

1926 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 294 кеше теркәлгән, уларҙың барыһы ла башҡорттар.

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (81 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауыл китапханаһы, медицина пункты һәм магазин бар. 2007 йылға ҡәҙәр ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе була.

## Билдәле кешеләре
* Зарипов Хөсәйен Ғабдрахман улы (1916—1956) — совет хәрби хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дан орденының тулы кавалеры.
* Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы (?—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы (?—1921) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр
Юламан

**Юламан** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Юламан (Башҡортостан) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Юламан (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Асҡар — күп мәғәнәле һүҙ.
Арыҫлан (Ҡурған өлкәһе)

**Арыҫлан** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Шучье районы ауылы. Сухоборское ауыл советы составына керә.

## География
Ауыл район үҙәге Щучье ҡалаһынан 12 км көньяҡтараҡ Арыҫлан күле буйында урынлашҡан.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Арыҫлан ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡалмаҡ улусы ҡарамағында була.

1923 йылда Урал өлкәһе ойошторолғас, Арыҫлан ауылы Силәбе округы Һарт-Ҡалмаҡ районының Әптекәй ауыл советы составына керә. 1924 йылда Һарт-Ҡалмаҡ районының исеме Ялан районы тип үҙгәртелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Арыҫлан ауылы Щучье районына керә. 1934 йылда Щучье районы Силәбе өлкәһе составына, ә 1943 йылда — Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халҡы

1926 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 238 кеше теркәлгән, уларҙың 220 — башҡорттар, 18 — урыҫтар.

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)

**Атйетәр** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Атйетәр ауыл советы составына керә.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Атйетәр ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була.
Ауылдың икенсе бороңғо атамаһы Азамат

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 37 %-тын татарҙар тәшкил итә.

## Инфраструктура
Ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. 2 ауыл хужалығы ойошмаһы (СПК «Аджитар» һәм ООО «Азамат») теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Кесе Солтан

**Кесе Солтан** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ҡамышлы ауыл советы составына керә.

## Тарих
Революциянан һуң Кесе Солтан ауылы Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Кесе Солтан ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Кесе Солтан ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Абултай

**Абултай** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һөлөклө ауыл советы составына керә.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Абултай ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡалмаҡ улусы составында була.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда төп белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Баҡалы

**Баҡалы** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Баҡалы (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Баҡалы (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Баҡалы районы — Башҡортостандағы район.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баҡай — топоним.
* Баҡал — топоним.
* Баҡый — топоним.
Ҡамышлы

**Ҡамышлы** (ҡамыш үҫкән урын) — күп мәғәнәле һүҙ. 

## Мәҡәләләр
* Ҡамышлы (Благовар районы) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Минзәлә ҡушылдығы) — Татарстандағы йылға, Минзәлә ҡушылдығы.
* Ҡамышлы (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Сафакүл районы) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Тәтер ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Тәтер ҡушылдығы.
* Ҡамышлы (Өфө районы) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ҡамышлы — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Ҡамышлытамаҡ — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Яңы Ҡамышлы — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
Баҡал

**Баҡал** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Баҡал (тау) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы тау.
* Баҡал (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Баҡал (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баҡай — топоним.
* Баҡалы — топоним.
* Баҡый — топоним.
Баҡый

**Баҡый** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Баҡый (Белорет районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Баҡый (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баҡай — күп мәғәнәле һүҙ.
* Баҡалы — күп мәғәнәле һүҙ.
Сафакүл

**Сафакүл** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районының һәм Сафакүл ауыл советының административ үҙәге.

## География
Бер нисә күл — Ҡаҡсарлы, Ҡамышлы һәм Сафакүл буйҙарында урынлашҡан. Ауылдан Силәбе — Ҡурған йүнәлешендәге Щучье тимер юл станцияһына тиклем алыҫлыҡ 32 км, ә Ҡурған өлкәһе үҙәгенә тиклем — 210 км тәшкил итә.

## Тарих
1782 йылда нигеҙләнгән. Риүәйәттәр буйынса ауылдың атамаһы был ерҙәргә тәүге тапҡыр килеп урынлашыусы *Сафа Йомағолов*ҡа бәйле — уның исеме менән Сафакүл күле аталған. Ыснында ауылдың атамаһы Сафакүл күле атамаһынан («саф» — таҙа, үтә күренмәле) барлыҡҡа килгән һәм ул «таҙа күл» тип аңлатылған.

Революцияға тиклем Баязит ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә, ә 1926 йылдан ошо райондың административ үҙәге була. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Сафакүл ауылы Ялан-Ҡатай районына керә һәм уның үҙәге була. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Сафакүл ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә һәм уның үҙәге булып китә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә. 1961 йылда Сафакүл районы бөтөрөлә, уның биләмәләре Щучье районы составына бирелә. 1963 йылда Сафакүл районы яңынан тергеҙелә.

Советтар Союзы осоронда Сафакүл ауылында Жданов исемендәге колхоз була.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (59 %), урыҫтар (23 %), башҡорттар (15 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, урта мәктәп, балалар баҡсаһы бар.

## Иҫкәрмәләр
Мансур (мәғәнәләр)

**Мансур** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Мансур (Бөрө районы) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
* Мансур (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
* Мансур (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Мансур (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мансуриә — Солтанай йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсә.
* Мансуров — фамилиялаштар исемлеге.
Быҙаулыҡ

**Быҙаулыҡ** — топоним.

## Йылғалар
* Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Таналыҡ ҡушылдығы.
* Быҙаулыҡ (Һамар ҡушылдығы) — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Һамар ҡушылдығы.

## Тораҡ пункттар
* Быҙаулыҡ (Благовар районы) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл.
* Быҙаулыҡ (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһендәге ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Быҙаулыҡ өйәҙе — Ырымбур, Һамар губерналары составындағы өйәҙ.
* Быҙаулыҡ районы — Ырымбур өлкәһендәге район.
Һөлөклө

**Һөлөклө** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һөлөклө ауыл советы составына керә.

## Тарих
Ауылдың исеме Һөлөклө күле атамаһынан килеп сыҡҡан. Революцияға тиклем Һөлөклө ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Һөлөклө ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Һөлөклө ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (79,5 %), башҡорттар (20,5 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Тауаф

**Тауа́ф** () —   хаж ҡылғанда Ҡәғбә тирәләй  сәғәт уғына ҡаршы йүнәлеш тотоп  үтеү йолаһы. Беренсе тауаф Мәккәгә килеп төшөү менән үтелә. 

## Үтеү тәртибе

Хаж ҡылыусылар сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә ете тапҡыр Ҡара таш ятҡан мәсетте урап үтә. Тәүге өс үтештә йүгерә-атлай хәрәкәт итәләр.  Ҡәғбәтулланы урап үткәндә уның "ғираҡ" һәм "йәмән" мөйөштәрендә намаҙ уҡыйҙар.  Ете тапҡыр урап үткәндән һуң Ҡәғбәтулла ишеге янына киләләр,  бөтә тәне менән һыйынып, уң ҡулын ингән ергә табан һуҙып тәүбә итәләр, гонаһтарын ярлыҡауҙы һорайҙар.  Ҡөрьән Кәримдән ике сүрәне -  — 109-сы («Кафырҙар») һәм  112-се («Ихлас») - сүрәләрен уҡып тамамлап ҡуялар. Ҡәғбәтулланы тейешенсә урап сыҡҡас, Ибраһим мәҡамына үтеп, намаҙ уҡыйҙар. 

Хәҙистәрҙән билдәле булыуынса, фәрештәләр  Бәйт әл-Мамур тирәләп тауаф ҡыла.

## Һылтанмалар
* Про Таваф на dic.academic.ru
* Справочник для совершающих хадж  
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит  (баш.)
Сәғи

**Сә'и** () (башҡ. — **сәғи**) — Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан йүгерә-атлай үтеү йолаһы, хаж һәм үмрәнең айырылғыһыҙ өлөшө. Сәғи Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф үтеп бөткәндән һуң ҡылына.

## Килеп сығышы
Ислам риүәйәттәренә ҡарағанда, йоланың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Берәүһе уларҙы Әҙәм һәм Һауа (Адам и Ева) ял иткән убалар тип бәйән итә. Сәғи ошо иҫтәлек хаҡына башҡарыла, тиҙәр. Икенсеһе буйынса Ибраһим Пәйғәмбәр (нәби) Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында Иблис юлына осрап, уның кирегә йүгерергә мәжбүр булыуына бәйле. Иң таралған фараз — мосолмандар Инәһе Һәжәр (Агарь) һәм уның улы Исмәғилдең (Измаил) ғазаптары иҫтәлегенә ҡылына. Сарсауҙан үлеп барған улы Исмәғилгә һыу эҙләп, Һәжәр Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан ете тапҡыр йүгереп үтә .

## Йоланы үтәү
Тауафты тамамлағас, хаж ҡылыусы әл-Хәрәм мәсетенән сыға ла һул аяғы менән башлап Сафа убаһына күтәрелә. Ҡәғбәтуллаға ҡарап баҫып, хажи ярлыҡау, рәхим-шәфҡәт һорап, тәүбә итеп Аллаһы тәғәләгә (доға) ҡыла. Шунан хаж ҡылыусы уба итәгендәге «мил» тип аталған бағана янына төшә һәм Мәрүә убаһы янындағы икенсе бағанаға тиклем йүгерә. Убаға менә һәм Ҡәғбәтуллаға ҡарап доға ҡылып, кире Сафа яғына йүгерә. Был ғәмәл барлығы ете тапҡыр башҡарыла. Бер убанан икенсеһенә бер үтеү бер йөрөш һанала). .

Бәләкәй хажды (үмрә) ҡылғанда сәғиҙән һуң хаж ҡылыусы ихрам хәленән сыға.Үмрәнән һуң оло хаж ҡылырға йыйынған кеше хажды ҡылып бөткәнсе ихрам хәлендә ҡалырға тейеш. Сәғи хаждың мөһим өлөшө һанала (рукн әл-хаж), ә уны үтәү — мотлаҡ (вәжиб).

Хаж ҡылыусы сәғи үтмәгән булһа, хажы ғәмәлгә инмәгән тип һаналмай. Уға бары ҡаза ҡорбан салырға кәрәк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
Ғәрәфәт

**Ғәрәфәт** () —  Мәккәнән 20 км алыҫлыҡтағы тау.  Тап ошо тауҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм үҙенең һуңғы вәғәзен һөйләгән.  Ғәрәфәт тауының ҡайһы урынында доға ҡылһаң да ярай, әммәМөхәммәт Пәйғәмбәр саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм үҙе Рәхмәт тауы ҡаялары өҫтөндә вәғәз һөйләгән.

## Риүәйәте

Мосолман риүәйәттәре буйынса йәннәттән ҡыуылған  Әҙәм менән Һауа Ғәрәфә тауы янында осраша. .

### Тасуирлама
Оҙонлоғо 11 км самаһы, ә киңлеге – 6,5 км. Үҙәндең уртаһында  70 метр бейеклектәге Ғәрәфәт тауы ҡалҡып тора. Артыҡ бейек булмаһа ла, был урын өсөн ярайһы ҡалҡыу, уның түбәһенән бар тирә-яҡ күренеп тора. Тап шуның өсөн дә уны ғәрәпсә "әрәфә" һүҙе менән атағандар, был һүҙ "күҙәтеү", "таныу" мәғәнәһендә ҡулланыла. 

Төньяҡтан Ғәрәфәт тау һырттары менән сиктәш. Ул яҡтан килер өсөн хажиҙарға  Мәзәмәйн тигән тарлауыҡ аша үтергә кәрәк.  

## Әҙәбиәттә

Хаж юлъяҙмаларында Ғәрәфәт тауы мотлаҡ телгә алына, сөнки унда тороу - хаждың иң мөһим көнө, тажы. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
Ғәрәфә көнө

**Ғәрәфә көнө** () — мосолман байрамы,  Хаждың тажы,   12-се айҙың (зөлхизә) 9-сы көнөндә була.    Рамаҙан айы тамамланғандан яҡынса 70 көн үткәс билдәләнә . Был көндә хаж ҡылыусылар Мәккәнән 20 саҡрым самаһы алыҫлыҡтағы Ғәрәфә тауына бара һәм уның итәгендә ғибәҙәт ҡыла.Башҡорттарҙа был көн Әрәпә тип тә атала.

## Ғәрәфә тауында тороу

Оло хаж үтәлһен өсөн  Ғәрәфә тауында  торорға кәрәк.  Уға ла әҙерлек үмрәләге кеүек - ғөсөл ҡойоноп, тырнаҡты киҫәһең, тәндәге төктәрҙән арынаһың, ихрам кейәһең, ике рәҡәғәт намаҙ уҡығас, махсус ниәт әйтәһең. Ихрам хәлендәге кеше, йәғни мөхрим, теленән тәлбиәне төшөрмәҫкә тейеш. 

Ғәрәфәт тауының ҡайһы урынында доға ҡылһаң да ярай, әммә Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм үҙе Рәхмәт тауы ҡаялары өҫтөндә вәғәз һөйләгәне билдәле. 

Ғәрәфә тауында тороу - хаждың иң мөһим ғәмәлдәренең береһе, иң юғары нөктәһе.

Тауҙың сиктәре һары һыҙат менән билдәләнгән.  Һыҙаттан тышта ҡалыу - ғәфү ителмәҫ хата, сөнки ул тарафтар Ғәрәфәт тауына инмәй.  Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм дә: «Хаж - ул Ғәрәфәт тауында ғибәҙәт ҡылыу», - тип әйткән. Сиккә тура килгән бер мәсет тә бар икән бында, уның бер яғындағы хаж ғибәҙәте дөрөҫ була, һыҙаттан тышта ҡалғанында - юҡ. 

Мосолмандар инаныуынса, был көндә сауаптар ҙа, гонаһтар ҙа бик күпкә арттырып яҙыла. 

Ғәрәфә көнөнән һуң Ҡорбан байрамы үткәрелә.
 
Был тауҙа тороп үткәргән көндөң тамамланыуына ( Исламда яңы көн ҡояш батып бөткән ваҡыттан башлана) хаж ҡылыусылар Мина үҙәненә йүнәлә.  Ошо үҙәндән өс көн дауамында шайтандарға таш бәрергә йөрөйҙәр. 

Ғәрәфә көнөндә тотолған ураҙа мөьмин-мосолманды Аллаһы тәғәләгә яҡынайта тип һанала. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм был хаҡта: "Был көндөң ураҙаһы үткән һәм киләһе йылдың гонаһтарынан таҙарта", - тип әйткән.

.

Хаж ҡылмаған мосолмандарға был көндә ураҙа тотоу сөннәт. .

## Ғәрәфә көнөнә бәйле башҡорт йолалары
Халҡыбыҙҙа был көн ҙурлап байрам итеп билдәләнгән. Әрәпә көнө иртә менән тороп ғөсөл ҡойонғандар, йәмәғәт намаҙҙары уҡығандар,  яңы йәки таҙа кейемдәр кейгәндәр, балаларға күстәнәстәр биргәндәр, яңы кейем алып бирергә тырышҡандар, тәмле-татлы бешереп таратҡандар. Теләгәндәр был көндә ураҙа тотҡан. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
Тәлбиә

**Тәлбиә** (), **ләббәйкә** — хаж ҡылыусылар тарафынан ихрам хәленә ингәндә ҡат-ҡат ҡабатлана торған доға.  Тәлбиә ғәрәп телендә әйтелә, тауыш көсәйткестәр аша ла яңғыратып торола.  Сөнниҙәр ҙә, шиғыйҙар ҙа бер үк төрлө әйтә.

## Текст
: **Ғәрәп телендә:** لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنّ الحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالملكَ، لا شَرِيكَ لَكَ
: **Транскрипция:** Ләббәйкә, Аллаһүммә, ләббәйкә, ләббәйкә лә  шәрикә лә-кә, ләббәйкә; иннә-л-хәмдә, үә-н-ниғмәтә, лә-кә үә-л-мүлк, лә шәрикә лә-кә!
: **Тәржемә:** «Бына мин Һинең алдыңда,  Аллаһым, Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ,  бына мин Һинең алдыңда; ысынында, Һиңә маҡтау,  һинең рәхмәтең үә ниғмәтең,үә мөлкәтең киң, Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!»

## Тарихы
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, хаж ҡылыу  Ибраһим Пәйғәмбәр заманынан һаҡланған. Ул үҙгәрешһеҙ тиерлек  Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманына һәм беҙҙең осорға тиклем килеп еткән. Мәккә мөшриктәре хажда ҡылына торған ғибәҙәттәрҙе боҙған, улар араһында тәлбиә лә бар.   Хәҙистәр йыйынтығында (имам Мөслим- «Сәхих») Мәккә мөшриктәре һамаҡлаған тәлбиә һүҙҙәре теркәлгән. 
  Әбү Зәмилдең (р. ғ.) әйтеүе буйынса,    Абдуллаһ ибн Аббас (р.ғ.) былай тигән: «Мөшриктәр : „Бына мин Һинең алдыңда,Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!“  тип уҡынғас,  (шул саҡ) Пәйғәмбәр, туҡтатырға теләгән: „Ҡәһәр һеҙгә! Ары дауам итмәгеҙ, итмәгеҙ!“, тик улар дауам итә: „ (Шул-шул) ширктән башҡа, Һин уға һәм ул хужа булған бар нәмәгә хужа.“ Улар быны Ҡәғбә тирәләй тауаф ҡылғанда һамаҡлағандар .»

## Тәлбиә тураһында хәҙистәр

* Абдуллаһ ибн Үмәр р.ғ. хәтерләүенсә, Рәсүлулла Зүл-Хәлифә мәсете янынан дөйәгә атланып уҙғанда ошондай тәһлил әйткән:«Бына мин Һинең алдыңда, Аллаһым, бына мин Һинең алдыңда!Бына мин Һинең алдыңда! Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!Һиңә маҡтау, Һин рәхимле, хакимлыҡ Һинең ҡулыңда!Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!»  Абдуллахһ ибн Үмәр: «Был Рәсүлуллаһ тәлбиәһе" тигән.  Нәфи әйткән: "Абдуллаһ өҫтәп әйтә ине: «Ләббәйкә, ләббәйкә үә сәғдәйк. Үәл-хәйрә биәдәйкә ләббәйк. Үәрруғәбә-ү илейкә үәл-ғәмәл» (*Муслим*. Хадис № 1184—1 // Сб. хадисов «Сахих»)
* Әбү Бәкр  әс-Сиддиҡ р.ғ. ошондай хәҙис ҡалдырған: Рәсүлулланан бер саҡ, хаж ғәмәлдәренән нимәләр иң яҡшыһы, тип һорағандар.   Ул: «Тәлбиә (геүләүе) һәм ҡорбан салыу" (Сборники хадисов Ибн Маджа и ат-Тирмизи)
* Мөхәммәт Рәсүлуллаһ әйткән:  «Тәлбиәне кем генә әйтмәһен, уның менән бергә мотлаҡ уңдан да, һулдан да таштар, ағастар, күҙ ҡарашы еткән тиклем һәр тарафтан уға ҡушылып бар нәмә тәлбиә әйтер». (Сборники хадисов Ибн Маджа и ат-Тирмизи)
* Әйтеүҙәренсә,  Хәлләд ибн әс-Сәиб атаһының  һөйләгәнен бәйән иткән: Рәсүлулла былай тигән: «Миңә Ябраил фәрештә килде лә сәхәбәләремдән  тәлбиәне ҡысҡырып әйттерергә бойороҡ бирҙе ». (*[[Ибн Хаджар аль-Аскаляни]].* Хадис № 714 // Булуг аль-Марам мин Адиллат аль-Ахкам)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
Миҡат

**Ми́ҡа́т** () — ихрам халәтенә инер өсөн махсус билдәләнгән урындар. Мәккәгә донъяның төрлө яҡтарынан килгән динлеләргә ихрамһыҙ Мәккәгә инергә рөхсәт бирелмәй. 
5 миҡат бар:
* Зүл-Хүләйфә, () — Мәккәнән 450 км алыҫлыҡта ятҡан Мәҙинә ҡалаһы кешеләре өсөн, был иң алыҫ миҡат;
* Джүғфә, () — Суриә һәм Мысыр кешеләре өсөн, Мәккәнән 187 км алыҫлыҡта;
* Яламлам тауы, () — Йәмән кешеләре өсөн миҡат, Мәккәнән  54 км алыҫлыҡта;
* Ҡарн әл-Мәнәзил тауы () — Ҡүвәйт һәм Нәдж кешеләре өсөн миҡат, Мәккәнән 94 км алыҫлыҡта;
*Зат-үл-Ғирк, () — Ғираҡ кешеләре өсөн миҡат,  Мәккәнән  94 км алыҫлыҡта.
Мәккәнекеләр үҙҙәрендә ихрам кейә.
Рәсәй һәм БДБ илдәре хаж ҡылыусылары ихрамға  Зүл-Хүләйфәлә инә.

## Мәккәлә йәшәүселәр миҡаты - әл-Хәрәм мәсете
Хаж ҡылыу ғәмәлен башлар алдынан кеше ихрам халәтенә инә, быны миҡат тип аталған махсус урындарҙа башҡара. Хаж ҡылыусы ниәт намаҙын уҡый, тулы ғөсөл ала, махсус кейем - ихрам кейә. Ирҙәрҙең аяҡ кейеменә энә тейгән булырға тейеш түгел. Ҡатындар ғәҙәттә аҡтан кейенә, ә ир-ат киң оҙон таҫтамал рәүешле ике бөркәнсек ябына. Улар булавка ярҙамында ғына беркетелә.

Мәккәлә йәшәгәндәр өсөн әл-Хәрәм мәсете миҡат булып тора http://islam-today.ru/blogi/kamil_xazrat_samigullin/mikaty__mesta_vxozhdeniya_v_ixram/. 
 
 Тауафты башҡалар өсөн дә ҡылырға мөмкин, баҡһаң. Ләкин бының өсөн яңынан ниәт әйтеп, миҡатҡа яңынан бармай Мәккәнән ситкә сығып, тейешле намаҙын уҡып, ғөсөлләнеп, ихрам кейеү фарыз икән. Юлдаш апайҙарҙың мәрхүмдәре өсөн тауафҡа тағы барасаҡтарын белгәс, ятып ҡала аламмы ни -  уларға рәхмәттәр әйтә-әйтә ғибәҙәткә йыйындым. 
Кистән бер-ике сәғәт кенә серем итеп алдыҡ та Мәккә ситенә -   Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһә мәсетенә юлландыҡ. Такси яллар өсөн ҡунаҡхана хеҙмәткәрен саҡырып сығарҙыҡ - төнө менән мәхрәмһеҙ йөрөп ятҡан ҡатындарҙы еңел холоҡло тип уйлап, әллә ни хәл ҡылыуҙарынан да шөрләйбеҙ. 
Ғәйшә мәсете - нурлы мәсет. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләмдең һөйөклө ҡатыны, йәшләй генә тол ҡалып, изге заттың тормош сәхифәләрен фәһемле хәҙистәр рәүешендә теркәлеп ҡалыуы өсөн ҙур хеҙмәттәр күрһәткән зирәк аҡыллы Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһәнең нуры иңгән уға. Күреү менән күңелем байрам кисерҙе. Ете төн уртаһы булғас, кеше аҙ. Апайҙар юлды онота төшкән, ғибәҙәтхананың оло юлға ҡараған яғынан уҙа башлағайныҡ, туҡталыштағы микроавтобустар эргәһендәге ирҙәрҙең, харам да харам, тип һөрән һалыуҙарынан йөрәгем ярыла яҙҙы.

-  Харам мәсеткә пассажирҙар йыялар, - тип тынысландыра һалды мине Нура апай. 

Ысынлап шулай икән. Тейешле ғәмәлдәрҙе атҡарып, беҙ ҙә ошонан Харам мәсеткә, йәғни  Ҡәғбәтуллаға такси ялланыҡ  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.

## Һылтанмалар
* 
*http://islam-today.ru/blogi/kamil_xazrat_samigullin/mikaty__mesta_vxozhdeniya_v_ixram/
Сафа һәм Мәрүә

**Сафа һәм Мәрүә** — әл-Хәрәм мәсетенең эске ихатаһындағы ике уба.   Ҡөрьәндә телгә алына (2:158). Ике уба араһы 450 метр тәшкил итә.  Хаж ҡылыусылар  башта Сафа убаһына күтәреләләр, Ҡәғбәтуллаға йөҙ бороп,  Аллаһы тәғәләгә рәхим-шәфҡәт, гонаһтарҙы ярлыҡауын һорап доға ҡылалар. Ошонан һуң хаж ҡылыусылар убаның итәгенә ҡуйылған бағана янына төшөп, Мәрүә убаһы итәгенә ҡуйылған бағана яғына йүгерәләр. Убаға күтәрелеп, йәнә Ҡәғбәтуллаға йөҙ бороп,  Аллаһы тәғәләгә рәхим-шәфҡәт, гонаһтарҙы ярлыҡауын һорап доға ҡылалар. Тағы Сафа убаһы яғына йүгерәләр. Был ғәмәл  сәғи () тип атала.  Убанан убаға ете тапҡыр йүтәләр.

Ислам риүәйәттәренә ҡарағанда, йоланың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Берәүһе уларҙы Әҙәм һәм Һауа (Адам и Ева) ял иткән убалар тип бәйән итә. Сәғи ошо иҫтәлек хаҡына башҡарыла, тиҙәр. Икенсеһе буйынса Ибраһим Пәйғәмбәр (нәби) Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында Иблис юлына осрап, уның кирегә йүгерергә мәжбүр булыуына бәйле. Иң таралған фараз - мосолмандар Инәһе Һәжәр (Агарь) һәм уның улы Исмәғилдең (Измаил) ғазаптары иҫтәлегенә ҡылына. Сарсауҙан үлеп барған улы Исмәғилгә һыу эҙләп, Һәжәр Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан ете тапҡыр йүгереп үтә .

Риүәйәт бәйән итеүенсә, сабыйы Исмәғил тибенеп илап ятҡан урында уның үксәһе аҫтынан шишмә атылып сыға. Ул ныҡ итеп урғылып шул ерҙе баҫа башлағас, Һәжәр р.ғ. һыуҙы тыйырға тырышып, "зәм-зәм" (сеү-сеү тигән кеүек) тип әйтеп ағымды сикләп ҡуя.

## Ҡөрьән аяты
Ысынлап та, Әс-Сафа менән Әл-Мәрүә — Аллаһтың ғәләмәттәре. Ҡәғбәгә хаж ҡылған йәки үмрә ҡылған кешегә быларҙың икеһен әйләнеп йөрөһә лә гонаһ юҡ, һәм ирекле рәүештә изгелекте һайлаһа, ысынлап та, Аллаһ шөкөр итеүсе, белеп тороусы!
(әл-Бәҡара сүрәһе;158-се аят)

## Иҫкәрмәләр

*Ҡөрьән, әл-Бәҡара сүрәһе, 158-се аят

## Әҙәбиәт
* 
* 
* * 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)