open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хелена Шведская (Дания королеваһы)

**Хелена** йәки ** Элин** **Шведская **(; 1130 йыл ― 1158 йыл) ― швед принцессаһының һәм Дания королеваһының (Кнуд V ҡатынының) шартлы исеме. Уның тыуыу датаһы билдәле түгел. Атаһы Швеция короле Сверкер I була, ә әсәһе, Сверкерҙың тәүге ҡатыны, королева Ульвхильд. 

## Шәхесе
1146 менән 1157 йылдар осоро Дания короллеге тәхеткә ике дәғүәсе араһында бүленә: улар Кнуд V һәм Свен III була. 1154 йылда Кнуд үҙенең туғаны Бөйөк Вальдемар менән союз төҙөй, һәм үҙенең үгәй атаһы Сверкерҙан ярҙам көтә. Ул Сверкерҙың ҡыҙы менән, ә Вальдемар Сверкерҙың үгәй ҡыҙы София Минская менән йәрәшә. Йылъяҙмала Кнудтың кәләшенең исеме телгә алынмай. Әммә, хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, уны Хелена йәки Элин тип атайҙар. Бындай һығымтаның нигеҙе булып *Necrologium Lundense мәғлүмәттәре *тора*, унда * 31 декабрҙә вафат булған *Елена Регина* телгә алына. Сөнки бындай исем менән башҡа бер ниндәй ҙә Дания королеваһы билдәле түгел, моғайын, бында Сверкерҙың ҡыҙы тураһында һүҙ бара. Башҡа фараздарға ярашлы, боронғо ҡулъяҙмала ярым яртылаш легендар Елена телгә алына, ул Швецияла һәм Данияла изге кеүек рәсми булмаған хөрмәткә лайыҡ була..

## Дания королеваһы
1156 йыл аҙағында Кнуд V, король Сверкер үлтерелгәс, әсәһен йыуатыр өсөн Швецияға сәфәр ҡыла. Шул уҡ ваҡытта үҙенең швед кәләше менән никахлаша. Шулай итеп, кәләш Швецияны ҡалдыра һәм дат королеваһы булып китә, артабанғы ғүмере ҡыҫҡа һәм фәжиғәле була. 1157 йылда Кнуд һәм Вальдемар Роскиллела Свен III менән татыулыҡ байрамында ҡатнаша. Табын мәлендә Свендың яугирҙәре уның ике көнәркәшенә һөжүм итә, Кнуд үлтерелә, ә Вальдемар йәшеренеп өлгөрә. Свен да шул уҡ йылда үлтерелә. Королева Швецияға ҡайтып китә. XVI быуатта эшләнгән урта быуат иғәнәләре исемлеге күсермәһендә Хелена Эстергетландтағы Врет аббатлығы ваҡытында ерҙе Слак килеүенә бүләк итеп бирә, ә һуңынан аббатлыҡта монахиня итеп ҡабул ителә тип әйтелә. Бынан сығып, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Кнудтың ҡатыны донъяны ташлап китә, һәм яҡынса 1158 йылдарҙа үҙенең апаһы Ингегердҡа (1204 үлгән) ҡушыла, ә ул был мәлдә Вретта ҡатын-ҡыҙҙар монастыры башлығы була. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ahnlund, Nils. «Till frågan om den äldsta Erikskulten i Sverige». Historisk tidskrift 68, 1948.
* Ahnlund, Nils. «Den nationella och folkliga Erikskulten», in B. Thordeman (ed.). Erik den helige. Stockholm, 1954.
* Lagerqvist, Lars O. "Sverige och dess regenter under 1.000 år. Stockholm: Albert Bonniers Förlag AB, 1982 (()).
* Rosborn, Sven. När hände vad i Nordens historia. Lund: Historiska media, 1997 (()).
* Wallin, Curt.Knutsgillena i det medeltida Sverige. Kring kulten av de nordiska helgonkungarna [Historiskt arkiv, 16]. Stockholm: Almqvist & Wicksell, 1975 (()).
Хелена Шведская (аббатиса)

**Хелена Шведская**, **Хелена Сверкерсдоттер** булараҡ та билдәле (; 1190 ― 1247 йылдарҙа йәшәгән) ― швед принцессаһы һәм Врета монастыры аббатисаһы. Швеция короле Сверкер II-нең ҡыҙы, Швеция королеваһы Катарина Сунесдоттерҙың әсәһе.

## Биографияһы
Хелена Данияла король Сверкер II һәм королева Бенедикта Эббесдоттер ғаиләһендә донъяға килә. Принцесса тыуған мәлдә уның атаһы тыуған иленән ҡыуылған була. 1195/1196 йылда ул Швеция короле тәхетенә ултыртыла. 1208 йылда тәхеттән ҡолатыла һәм 1210 йылда һуғышта һәләк була.

Хелена Врета монастырынан урланыуҙары билдәле булған өс ҡорбандың тәүгеһе. Ҡалған икәүһе ― уның ҡыҙы Бенедикта Бьельбо һәм уның ейәнсәре Ингрид Свантеполксдоттер. Хелена Сверкерсдоттер, ҡолатылған королдең берҙән-бер ҡыҙы, атаһы вафат булған мәлдә Врет аббатлығында уҡый. Уның туғандары король һәләк булған һуғышта Сверкерға ҡаршы һуғышҡан ярланың улы Сун Фолкессондан (1247 йылда үлгән) Хелен йәрәшеү тәҡдиме алыуы тураһында белмәүе бик мөмкин. Фолкессон Сун ― 1130 йылдан һуң швед тәхете өсөн үҙ-ара низағлашҡан ике династияның береһенең вәкиле, ә Хелен уларға көнәркәш династия ― Сверкерҙар һарайы вәкиле. Сун Фолкессон Хеленды урлай һәм, халыҡ риүәйәттәренә ярашлы, Имсеборг һарайына алып бара. Улар өйләнешә, һәм уларҙың ике ҡыҙы тыуа. Шулай итеп, ике швед нәҫеле, эргә яҡтан ғына булһа ла, берләшә.

1216 йылда Хелендың ағаһы Юхан I исеме аҫтында Швеция короле тажын кейә. 1222 йылда ул вафат булғас, уның балалары булмағанлыҡтан, Хелен һәм уның ҡыҙҙары Сверкер һарайы вариҫы булып ҡала. Ҡыҙҙарының береһе, Катарина, 1243 йылда король Эрик XI-гә кейәүгә сыға, шулай итеп, ике швед нәҫеле тулыһынса берләшә.

Ғүмеренең аҙағында Хелен Врета монастыры аббатисаһы була.

## Әҙәбиәт
* 
* Borænius, Magnus i Klostret i Vreta i Östergötland 1724 & 2003 s. 31
София Һелин

**София Маргарета Ётшеньельм Һелин** (, 25 апрель 1972 йыл, Швецияның Эребру лены) — швед театр һәм кино актёры.

## Биографияһы
Софияның атаһы һатыусы, ә әсәһе — шәфҡәт туташы булған. София Һелинға тыуғанынан 10 көн генә булғанда, уның алты йәшлек бер туған ағаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була; был ваҡиғанан һуң дүрт йыл үтеүгә уның ата-әсәһе айырылышҡан. София Лунд университетында фәлсәфи белем ала. 1994—1996 йылдарҙа София Һелин Калле Флюгаре ҡалаһының театр мәктәбендә уҡый. 2001 йылда ул Стокгольм театр институтын тамамлай. 2012 йылда София Һелин  сериалында уйнаған төп роле арҡаһында донъяның күп илдәрендә популярлыҡ яулай. Ул шулай уҡ «Арн: Рыцарь-тамплиер» һәм  фильмдары буйынса билдәле. Софияның битендә һәм ҡулдарында 24 йыл элек велосипедтан йығылып имгәнеү һөҙөмтәһендә алынған  беленеп тора.

## Ғаиләһе
Бөгөнгө көндә София Һелин Линчёпингта йәшәй. Уның ире Даниель Ётшеньельм һәм уларҙың ике балаһы — улы Оссиан һәм ҡыҙы Ника бар.

## Фильмографияһы

##### Актриса

##### 

## Һылтанмалар
Мария Тереза (Люксембургтың бөйөк герцогиняһы)

**Мария Тереза** (, тыумыштан Мария Тереза Местре Батиста Фалла, , 22 март 1956 йыл, Гавана, Куба) — 7 октябрь 2000 йыл) — Люксембургтың бөйөк герцогиняһы, бөйөк герцог Анри ҡатыны.

Уның ата-әсәһе, Хосе Антонио Местре (1926 йылда тыуған) һәм Мария Тереса Батиста (1928—1988), икеһе лә Ведадола (Гавана, Куба) тыуған һәм буржуаз һәм юғары ҡатлам испан ғаиләләре һәм хатта конкистадоры нәҫелдәре. Улар Кубаны 1956 йылдың октябрендә революция ваҡытында ташлап китә һәм Нью-Йоркка күсеп килә. Мария-Тереза бында башланғыс һәм урта белем ала, балет мәктәбенә һәм йыр дәрестәренә йөрөй.

## Никах
1981 йылда Мария Тереза һәм Люксембург тәхетенә ултырырға тейешле принц Анри өйләнешәләр. Гражданлыҡ тантанаһы 1981 йылдың 4 февралендә, ә дини тантана — Бөйөк герцог Жандың алдан биргән ризалығы менән 14 февралдә үтә. Анри әсәһе, Жозефина Шарлотта был никахты хупламай. Ғаиләлә биш бала тыуған:
* Гийом (1981 йылда тыуған) — Люксембургтың вариҫ Бөйөк герцогы, Стефания де Ланнуаға өйләнгән;
* Феликс (1984 йылда тыуған) — 2013 йылда Клэр Ладемахерға өйләнгән
** **Амалия** Габриэлла Мария Тереза (2014 йылда тыуған);
* Луи (1986 йылда тыуған)— Тесси Энтониға өйләнгән, ике улы:
** **Габриэль** Мишель Луи Рони, принц Нассау (2006 йылда тыуған);
** Ной Гийом, принц Нассау (2007 йылда тыуған);
* Александра (1991 йылда тыуған);
* Себастьян (1992 йылда тыуған);

## Титулдары
* **22 март 1956 — 14 февраль 1981:** Мария Тереза Местре Батиста Фалла;
* **14 февраль 1981 — 7 октябрь 2000:** Король Ғәли Йәнәптәре Люксембургтың вариҫ Бөйөк герцогиняһы
* **7 октябрь 2000 йыл — хәҙерге ваҡыт:** *Король Ғәли Йәнәптәре* Люксембург Бөйөк герцогиняһы
Анна Анка

**Анна Анка** (; 28 апрель 1971 йыл) ― швед-америка моделе, актёр һәм яҙыусы. Канада йырсыһы Пол Анканың элекке ҡатыны, *Svenska Hollywoodfruar* (*Швед ҡатындары Голливудта*) швед реалити-шоуында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Данута Анна Колодзейская Польша Халыҡ Республикаһында тыуған. Әсәһе бик иртә вафат булған, өс йәшендә уны Швецияла, Бюв ҡалаһында йәшәгән ирле-ҡатынлы Обергтар бағымға алалар. Күсеп Ҡушма штаттарына 1993 йылда, Мисс Гавайя тропиктары халыҡ-ара конкурсының һигеҙенсе урынға эләккәндән һуң, күсә.

Шул уҡ ваҡытта Анка профессиональ модель булырға ҡарар итә, ә алты йыл үткәс, уны музыкант Пол Анка үҙенең шәхси тренеры сифатында эшкә ала. 2005 йылда Пол Анканан ул таба, Итан тип исем ҡушалар. Улар 2008 йылда өйләнәләр. 2010 йылда айырылышалар. Пол Анка улы Итанға хоҡуҡтарын 2017 йылдың 3 июлендә юғалта. Шулай уҡ уның ҡыҙы Элли бар.

### Карьераһы
Анна Анка «Аңра, аңранан да аңра» америка фильмында эпизодик роль башҡара, титрҙарҙа Анна Оберг тип күрһәтелә. Шулай уҡ бик мөһим булмаған ролдәрҙе «Белгес» һәм «Төшөрөү зонаһы» фильмдарында уйнай.

Анка ауырлы ҡатындар өсөн «*The 30-book minute workout pregnancy*» исеме аҫтында ҡулланма сығара.

### ''Svenska Hollywoodfruar ''
2009 йылда Анка *Svenska Hollywoodfruar реалити-шоуҙа *ҡатнашҡандан һуң халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Реалити -шоуҙа Голливудта йәшәгән өс ҡатынды күрһәтәләр. TV3 телеканалда күрһәтелгән тапшырыуҙың рейтингы ифрат юғары була һәм тапшырыу әлеге телеканалда яңы тамашасы рекордын ҡуя.

## Иҫкәрмәләр
Ғарифуллин Илдар Илфат улы

**Ғарифуллин Илдар Илфат улы** (27 май 1963 йыл — 22 май 2023 йыл) — спортсы, саңғы икебәйгеһе буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).  

## Биографияһы
Илдар Илфат улы Ғарифуллин 1963 йылдың 27 майында Өфөлә тыуған.

СССР Ҡораллы Көстәре өсөн сығыш яһай. Н. Н. Безносов тәрбиәләнеүсеһе.

1984 йылда Финляндияның Рованиемында үткән саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында команда беренселегендә (3х10 км эстафета) бронза миҙал яулай.

Донъя кубогы ярыштарында бөтәһе дүрт тапҡыр старт яһай. Беренсе тапҡыр ярышҡанда 1983 йылдың 29 декабрендә (Обервизенталь, ГДР) 9-сы урын яулай. Яҡшы һөҙөмтәһе — 5-се урын (7 ғинуар,1984 йыл, Шонах, ГФР). 1983/84 миҙгелендә генераль классификацияһы буйынса 17-се урынды биләй.

1984 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (индивидуаль уҙышта 23-сө урында була).

Өфө ҡалаһы СДЮШОР-ҙа трамплиндан саңғыла һикереү буйынса һәм саңғы ике төр спорты буйынса тренер-уҡытыусы

Саңғы менән трамплиндан һикереү һәм саңғы двоеборьеһы буйынса төбәк категориялы судья.
Өфө ҡалаһы балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль мәғариф учреждениеһының «Трамплиндан саңғыла һикереү һәм двоеборье буйынса махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр өсөн олимпия резервы»ның 33-сө мәктәбе директоры.

2023 йылдың 22 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) сайтында олимпия статистикаһы
Злотский Семен Соломонович

**Злотский Семен Соломонович ** (10 ноябрь 1946 йыл) — ғалим-химик-технолог. Химия фәндәре кандидаты (1973), (1977), профессор (1981), РАЕН ағза-корреспонденты (1995), РАЕН академигы. Сорос стипендиаты (1994). БР ағза-корреспонденты, БР Халыҡ-ара мәғариф академияһы академигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989).

## Биографияһы
Семен Соломонович Злотский 1946 йылдың 10 ноябрендә Одессала тыуған.

1968 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

1968 йылдан алып Өфө нефть институтында (ӨДНТУ) ассистент, с.н.с., доцент, «Дөйөм химия» кафедраһы профессоры булып эшләй.

Злотскийҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: циклик ацеталдәр, уларҙың аналогтары һәм ҡәрҙәш берләшмәләре химияһы, Гомолитический Злотскийҙың 1,3-дигетероциклоалкандарҙың гомолитикҡа әйләнеүен өйрәнеүе төрлө полифункционалле гликолдәр эфирҙарын, галоидгидриндарын алыу ысулдарының дөйөм методтарын булдырыу мөмкинлеген бирә; шулай уҡ әүҙемле радикаль диалкоксиалкиллы радикалдарҙың төҙөлөшө; полифункционаллы ҡуйы гетероцикллы берләшмәләрҙе синтезлау эштәре башҡарылаһәм уларҙың иреткес, пластификатор, коррозия ингибиторы, биологик актив препараттарға өҫтәмә полимерҙар һәм стабилизаторҙар; органик синтез һәм медицина-биологик тикшеренеүҙәр өсөн циклик ацеталь класлы реактивтар булдырыла.

Ғилми журналдар: Юғары уҡыу йорттары хәбәрҙәре, Башҡорт химия журналы — редколлегия ағзаһы. Өфө дәүләт нефть техник университетыңың һәм (1978) һәм Самара ГТУ (2006) диссертацион советы ағзаһы; ВАК эксперт советы ағзаһы (2007).

С. С. Злотский 4 фән докторы һәм 75 фән кандидаты әҙерләгән.

## Хеҙмәттәре
Семен Соломонович Злотский — 12 монография авторы, 234 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алыусы, 700-гә яҡын ғилми баҫмалар авторы. 234.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
БР атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009)

## Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

Башҡортостан республикаһы кемдең кем булыуы. Уфа: Башкортостан, 1995

## Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/alias/zlotskiy
Золоев Татарҡан Магомет улы

**Золоев Татарҡан Магомет улы** (17 ноябрь 1905 йыл — 15 июль 1985 йыл) — СССР-ҙың нефтсе-геологы.

## Биографияһы
Татарҡан Магомет улы Золоев 1905 йылдың 17 ноябрендә Терек өлкәһе Волын-Магометан ауылында тыуған.

1934 йылда Рәсәй дәүләт нефть һәм газ институтын тамамлай.

Эш урыны: 1929—1934 йылдарҙа — Эхаби промыслаһында өлкән геолог; 1934—1942 йылдарҙа — «Сахалиннефть» тресында баш геолог; 1942—1963 йылдарҙа — «Туймазынефть» тресының баш геологы; 1963—1965 йылдарҙа — Урта Волга совнархозы идаралығының баш геологы; 1965 йыл — ИГиРГИ лабораторияһы мөдире.

Золоев Татарҡан Магомет улы Башҡорт АССР-ында девон нефтен асыуҙа ҡатнаша, контурҙан тыш һыу индереү юлы менән Туймазы ятҡылығында нефть сығарыуҙы арттырыуын үҙләштерә.

1985 йылдың 15 июлендә Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — СССР-ҙың көнсығыш райондарында девон нефте ятҡылыҡтарын асыу өсөн 
* Ленин ордены (1948)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1954)
* миҙалдар
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе

## Һылтанмалар
Энциклопедия Урала 
http://www.gubkin.ru/gallery/portrait/detail.php?ID=1003
Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы

**Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы** (7 ноябрь 1917 йыл, Ҡазан — 18 ноябрь 2000 йыл, Өфө) — ғалим-химик-органик. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981).

## Белеме
Ҡазан университетында уҡый һәм уны 1947 йылда тамамлай.

## Хеҙмәт юлы
Университетты тамамлағандан һуң, Өфө ғилми-тикшерернеү институтында хеҙмәт итә, 1950 йылдан алып унда лаборатория етәксеһе булып эшләй. 1956—1977 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында 1962 йылдан алып лаборатория етәксеһе була. Фәнни хеҙмәттәре көкөртлө нефттәрҙе эшкәрткән ваҡытта технологик ҡорамалдарҙы коррозиянан һаҡлау проблемаларына арналған.

Ғалим етәкселегендә ИКБ-1, ИКБ-2 һәм ИКБ-4 коррозия ингибиторҙары эшләнелә. Ул 30‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971 йыл)

## Һылтанмалар
*
Цецилия Рената Австрийская

**Цеци́лия Рена́та Австри́йская** (, , , ; 16 июль 1611 йыл, Грац, Австрия Эрцгерцоглығы — 24 март 1644 йыл, Вильно, Речь Посполитая) — Габсбургтар йорто принцессаһы, эрцгерцогиня Австрийская, Изге Рим империяһы императоры Фердинанд II ҡыҙы. Король һәм бөйөк кенәз Владислав IV ҡатыны, кейәүҙә саҡта — Польша королеваһы һәм бөйөк кенәз ҡатыны Литовская.

## Биографияһы
Рената Цецилия Изге Рим империяһы императоры Фердинанд II һәм уның ҡатыны Мария Аннаның ҡыҙы була. Ул Грацела иезуиттарҙан ҡаты католик тәрбиә ала, шул уҡ ваҡытта шат күңелле булыуы, зирәк аҡылы менән айырылып торған. Немец теленән тыш, латин, итальян телен белә, музыка ярата, театр тамашаларында ҡатнаша.

Цецилия Рената 1637 йылдың 12 сентябрендә Краков ҡалаһында поляк короле Владислав IV кейәүгә сыға, ул әсәһе яғынан уға ике туған тура килә. Был никах император менән польша бөйөк канцлеры Ежи Оссолинский менән алдан һөйләшелгән була. Уны төҙөшөүҙә ярҙам иткәне өсөн Оссолинский Фердинандтан II империя кенәзе тигән титул ала. Бирнә сифатында Цецилия Рената Опольское һәм Ратиборское кенәзлектәрен ала, бынан тыш Фердинанд Владиславтың атаһының бирнәнән ҡалған етешһеҙлектәрен ҡапларға тейеш була. Польшаның йәмғиәт фекере Австрияға ҡарата кире булғанлыҡтан, төҙөлгән никах килешеүе Владиславтың 1637 йылда рейстаг алдындағы сығышына тиклем сер итеп һаҡлана, бында ул ҡатынына төрлө махсус хоҡуҡтар һәм азатлыҡ гарантиялай. Әммә Фердинандҡа II вариҫ булған улы Фердинанд III һәм Цецилия Ренатаның ағаһы һеңлеһенең бирнәһен тулыһынса биреүҙән баш тарта, уға тик Виттингау биләмәһе генә бүленә (хәҙерге Тршебонь, Чехия).

1637 йылдың 9 авгусында никахлашыу тантанаһы Венала үтә, кейәүҙе поляк принцы Ян Казимир таныштыра. Речь Посполитая менән династиялы никах Австрия өсөн ҙур сәйәси әһәмиәткә эйә була, сөнки ул Венгрияның баш күтәреүсе кенәзе I Дьерди I Ракоциға ҡаршы көрәштә польша ярҙамына иҫәп тота. Был өмөттәр аҡлана —король Владислав үҙенең европа сәйәсәтендә Автрияға ориентир тота. Владиславтан Цецилия Рената бүләк сифатында алтын менән көмөш һалынған карета ала. Башҡаһында король ҡатынына ҡарата әҙ иғтибар бүлә һәм уның Краковта һарайҙағы тормошо еңел генә булмай. 

1639 йылда Бөйөк литва кенәзлегендә Цецилия Ренатаға Бобруйск староство биләмәһе бирелә, бында ул сауҙа һәм һөнәри үҫешкә булышлыҡ итә. Ул ҡушыуы буйынса 1643 йылда бында мадебург хоҡуҡтары менән Казимир ҡалаһы барлыҡҡа килә.

Рената Цецилия өсөнсө балаһын бәпесләгәндә вафат була, сабый үле тыуа. Краковта Вавель соборының король кәшәнәһендә ерләнә.

## Ғаиләһе
Цецилия Ренатаның Владислав менән никахта ике балаһы була, әммә улар балиғ булыу йәшенә етмәйҙәр:
* Казимир Сигизмунд (1640—1647);
* Мария Анна Изабелла (1642 йылда тыуған һәм үлгән).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Albrecht Gebhardi, Christoph Gottlob Heinrich, Carl Renatus Hausen. Allgemeine Weltgeschichte von der Schöpfung an bis auf gegenwärtige Zeit. — Bd. 14. — S. 616f.
* Brigitte Hamann. Die Habsburger, ein biographisches Lexikon. — W.: Verlag Carl Ueberreuter, 1988.
* Henryk Wisner. Wladyslaw IV. Waza. — Wroclaw, 1995.
Андреа Андреен

**Элленор Андреа Андреен** (, 11 июль 1888, Эрбю — 20 апрель 1972) — медицина фәндәре докторы (1933), Стокгольм клиник госпиталенең баш табибы, Швеция халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик хәрәкәте эшмәкәре, тыныслыҡ өсөн көрәшсе. «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһы лауреаты (1953).

1930 йылдан алып Андреен Андреа Швеция ҡатын-ҡыҙҙарының Һул союзын етәкләй (CSV). 1952 йылда КХДР-да һәм ҠХР-да бактериологик һуғыш факттарын тикшереүҙә ҡатнашҡан. 1953 йылдан — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһы вице-президенты.

Швецияла радикал пацифизм хәрәкәте вәкиле, тыныслыҡ һаҡлауға, атом һуғышы янауына ҡаршы йүнәлтелгән ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара .

Ике тапҡыр кейәүҙә була. Беренсе ире — швед физик-химигы, Швед Фәндәр академияһы ағзаһы, 1926 йылда химия буйынса Нобель премияһы лауреаты Теодор Сведберг (1884—1971) менән никахтан (1909—1915) ике балаһы тыуа: Хиллеви Сведберг (1910—1990), архитектор, һәм Элиас Сведберг (1913—1987), дизайнер.

## Һылтанмалар
* Андреа Андреен
Лайла Магга

**Лайла Магга**, ҡыҙ фамилияһы **Маттссон** , ; 1942 йылдың 4 ноябрендә Швецияның Кали местечкоһында, Оран коммунаһында тыуған) — көньяҡ саам телендә балалар яҙыусыһы, саам телен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса ҙур өлөшө өсөн Төньяҡ илдәренең  «Gollegiella» (2010) наградаһы менән бүләкләнгән уҡытыусы һәм лексикограф.

## Биографияһы
1942 йылдың 4 ноябрендә Швецияла, Кали на ҡараған Оре коммунаһында болансылар Густав Маттссон (Gustaf Edvard Mattson; 1897—1973) һәм Элина Ларссон (Elin Margareta Larsson; 1887—1973) ғаиләһендә тыуған.

Осло университетында уҡып, көньяҡ саам теле уҡытыусыһы квалификацияһын алған.

1984 йылда үҙенең «Maahke ryöknie» тип аталған тәүге китабын, ә аҙаҡ бер нисә балалар китабын, һүҙлектәрен һәм дәреслектәрен баҫтырып сығара.

1993 йылда, тел белгесе Кнут Бергсланд (Knut Bergsland) менән берлектә «Åarjelsaemiendaaroen baakoegaerja/Sydsamisk-norsk ordbok» (Көньяҡ саам-норвег һүҙлеген), ә һуңғараҡ бер нисә балалар китабы һәм Норвег-көньяҡ саам һүҙлеген баҫтырып сығарған.

2010 йылда саам телен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса ҙур өлөшө өсөн Төньяҡ илдәренең «Gollegiella» наградаһы менән бүләкләнгән. Хәҙерге ваҡытта ире Уле Магга менән бергә ты көньяҡ саам теленә тәржемәһен эшләйҙәр һәм көньяҡ саам теленең грамматикаһын яҙалар.

Норвегияның Кёутукейну коммунаһында йәшәй..

## Библиографик белешмә
* Åarjelsaemien-Sydsamisk baakoegærja daaroen-norsk ordbok. 1993 Iđut. Bokhylla (bergsland менән бергә, Knut)
* Govne-boetske / saemiegielese. 1984. Tana: dji galæd’Jår'
* Maahke ryöknie = Tana rehkenasta Máhtte: dji galæd’Jår'. 1984
* Piere Daate lea Tana: dji galæd’Jår'. 1984
* Norsk-ordbok sydsamisk — Daaroen-baakoegærja åarjelsaemien. 2009 Iđut.
* Sørsamisk grammatikk. Davvi Girji 2012 (менән бергә Магга Уль).

## Иҫкәрмәләр
Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы

**Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы** (23 ноябрь 1932 йыл — октябрь 2013 йыл) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).

## Биографияһы
Әминә Ғәйфулла ҡыҙы Бәкерова 1932 йылдың 23 ноябрендә БАССР‑ҙың Асҡын районы Ҡыйғаҙы ауылында тыуған.
1959 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул йылда Өфөнөң 36‑сы поликлиникаһында эш башлай. 1963—1987 йылдарҙа 1‑се балалар поликлиникаһында эшләй. Балалар табибы Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы үҙенең эшендә ваҡытында диспансерлаштырыуға, балаларҙы иммунизациялауға, сәләмәт йәшәү рәүешен әүҙем һәм грамоталы пропагандалауға ҙур иғтибар бирә.
Балаларға дауалау-иҫкәртеү ярҙамын ойоштора. Әминә Ғәйфулла ҡыҙы хеҙмәтләндергән участкаларында ауырыған балалар һанының республикала иң аҙ булыуына өлгәшә.

Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Өфө ҡалаһы һаулыҡ һаҡлау бүлегенең, Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.

1970 йылда В. И. Лениндың тыуыуына 100-йыл тулыу айҡанлы «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» юбилей миҙалы менән бүләкләнә. 1978 йылда уның тырыш хеҙмәте лайыҡлы баһалана, Ленин ордены менән бүләкләнә. БАССР Юғары Советының 10-сы (1980—1985 йылдар) һәм 11‑се (1985—1990 йылдар) саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 1982 йылда СССР медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 13-сө һәм 17-се съездары делегаты була.

Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1982 йылда Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙына «СССР-ҙың халыҡ табибы» исеме бирелә. 1984 йылда «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнә.

2005 йылдың 8 июнендә Әминә Ғәйфулла ҡыҙы Бәкероваға «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР‑ҙың халыҡ табибы (1982)
* Ленин ордены (1978)
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» юбилей миҙалы (1970)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1984)

## Әҙәбиәт
* Киньябулатов А. У., Халикова Э. Р. Народный врач страны. Өфө, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* ПОЧЕТНЫЕ ГРАЖДАНЕ г. УФЫ. Бакирова Амина Гайфулловна. Совет городского округа город Уфа Республики Башкортостан. Официальный сайт.
* Почётные граждане. Бакирова Амина Гайфулловна. Уфа. Городской информационно-деловой портал
Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы

**Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы** (30 март 1957 йыл) — матбуғат ветераны, журналист, йәмәғәтсе. 2002 йылдан «Уфа» журналының, 2009 йылдан — «Уфа-Ведомости» гәзитенең, 2018 йылдан — «Уфимские ведомости» гәзитенең һәм «Уфа» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Галина Ғәзим ҡыҙы Ишмөхәмәтова 1957 йылдың 30 мартында  ҡалаһында тыуа.

Өфө авиация институтын, Иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү ҙәм хоҡуҡ Көнсығыш интситутын, «Идара итеүҙең юғары мәктәбе» Милли институттарын тамамлай.
1979 йыл — хеҙмәт юлын Өфө приборҙар эшләү заводы ҡарамағындағы тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында инженер-һынаусы булып башлай.

1985—1991 йылдар — Өфө авиация институты ҡарамағындағы «Вихрь» махсус конструкторлыҡ бюроһында өлкән инженер булып эшләй.

1991—2002 йылдар — «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрсеһе, күҙәтеүсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары.

2002—2009 йылдар — «Уфа» журналы редакцияһы" МУП-ының баш мөхәррире.

2009 йылдан — «Өфө-Ведомости» муниципаль бюджет учреждениеһының баш мөхәррире (директоры).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре 2006;
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең маҡтау ҡағыҙы;
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала Советының Маҡтау ҡағыҙы;
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы.
* «Золотой гонг — 2013» журналистарҙың һөнәри конкурсында «Йыл мөхәррире» номинацияһы еңеүсеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Проект УГАТУ «Годы и люди». Ишмухаметова Галина Газимовна
Евлампиева Вера Фёдоровна

**Евлампиева Вера Фёдоровна** (17 апрель 1880 йыл — 7 июнь 1970 йыл) — педагог, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944).

## Биографияһы
Вера Федоровна Евлампиева Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Зәй ҡасабаһында (хәҙер Татарстан Республикаһы Зәй ҡалаһы) 1880 йылдың 17 апрелендә тыуған.

## Белеме
Успение сиркәү-мәхәллә Епархия ҡыҙ балалар училищеһын тамамлай (1896 йыл).

## Хеҙмәт юлы
1896 йылда Успение сиркәү-мәхәллә Епархия ҡыҙ балалар училищеһын тамамлағандан һуң, Евлампиева Вера Федоровна 1907—1912 йылдарҙа шәхси ирҙәр гимназияһында, 1907—1914 йылдарҙа Өфө шәхси хеҙмәткә ярҙам итеү йәмғиәте ҡарамағындағы ололар өсөн киске йәкшәмбе мәктәбендә, 1912—1919 йылдарҙа Мариин ҡыҙ балалар гимназияһында, бер үк ваҡытта 1915 йылдан алып Өфөләге Уҡытыусылар институты ҡарамағындағы Юғары башланғыс училищела уҡыта.

1919 йылдан башлап Өфөнөң 48-се 1‑се баҫҡыс мәктәбе мөдире, бер үк ваҡытта 1920—1921 йылдарҙа Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге инструкторы булып эшләй.

1922 йылдан алып Өфө ҡалаһының 1-се берләштерелгән 1‑се һәм 2‑се баҫҡыс мәктәп мөдире урынбаҫары була.

1924 йыл — 18-се фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәбе мөдире, ә 1933—1942 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 11-се урта мәктәбе (хәҙер С. Т. Аксаков исемендәге мәктәп) уҡытыусыһы булып эшләй.

1943—1953 йылдарҙа 3-сө урта мәктәптең (Өфө ҡалаһының № 3 гимназияһы) уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1932—1953 йылдарҙа Башҡортостандың уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты методисы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1949).

## Һылтанмалар
*
Сунь Аксельссон

**Миньон (Сунь) Вальгейде Аксельссон-Пипер** (; 10 август 1935 йыл, Гётеборг, Швеция — 14 ғинуар 2011 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед яҙыусыһы, тәржемәсе һәм тәнҡитсе.

## Биографияһы
Сунь ҡала баҡсасыһы Карл Эдвин һәм Миньон Аксельссон ғаиләһендә кинйә ҡыҙ була. Стокгольм университетын («әҙәбиәт тарихы» специальносы), тамамлағас, Стокгольм мәктәптәрендә уҡыта һәм *BLM* һәм *Ord & Bild* баҫмаларында журналист булып, шулай уҡ бер нисә көндөҙгө һәм киске гәзиттәрҙә — Expressen, Aftonbladet һәм Stockholms-Tidningen эшләй. *Paletten* һәм *Chaplin* баҫмаларында тәнҡитле мәҡәләләр баҫтыра.

Аксельссон күп ваҡытын Грецияла һәм Латин Америкаһы илдәрендә үткәрә. 1960 йылдарҙа ул Сантьяго университетында эшләй. Никанор Парра, менән яҡын мөнәсәбәттә, яҙыусылар Пабло Неруда, Хорхе Тейльер, Энрике Лин, Хорхе Эдвардс һәм Виолетта Парра менән дуҫ була. 1998 йылда Сунь Аксельссон чили мәҙәниәте адындағы ҡаҙаныштары өсөн чили хөкүмәтенән Габриэлы Мистраль исемендәге диплом ала.

Яҙыусы үҙенең тәьҫораттарын «Ут сәңгелдәге» һәм «Ауыҙҙағы таштар» әҫәрҙәрендә тапшыра, һуңғы китабын *Ян Улоф Хедлунд* псевдонимы аҫтында баҫтыра. Аксельссон Чилиҙағы 1973 йыл переворот шаһиты була һәм ул ваҡиғаларҙы «Чилиҙағы террор» йыйынтығында һүрәтләй.

Шиғриәт йыйынтыҡтары, прозаик әҫәрҙәре һәм бер нисә испан яҙыусыһы тәржемәләре баҫтырғандан һуң, 1978 йылда Аксельссон үҙен «Тормош тураһында хыял» исемле автобиографик романға арнай. Был — трилогияның тәүге өлөшө. Киләһе өлөштәре — «Баллы бүреләр» һәм «Йылдың төнгө ваҡыты».

Яҙыусы Федерико Гарсиа Лорка, Хорхе Луис Борхес, Гарольд Пинтер, Яннис Рицос, Октавио Пас, Хорхе Тейльер, Тереса Кальдерон, Томас Харрис, Серхио Бадилья Кастильо, Хуан Камерон, Серхио Инфанте һәм Карлос Хейвитс авторҙарының әҫәрҙәрен испан, француз, инглиз һәм грек теленән швед теленә тәржемә итә. 

Сунь Аксельссон Швед радиоһында 1979, 1985, 1986, 1993 йылдарҙа «Йәй» () популяр программаһын алып бара. Шулай уҡ ул Швед телевидениеһында эшләй, бынан тыш, яҙыусылар Артур Лундквист һәм Пабло Неруда хаҡында документаль фильм төшөрә.

Яҙыусы бер нисә әҙәби премия ала. Ул бик күп шиғриәт фестивалдәрендә ҡатнаша — айырым алғанда, Рим, Лахти, Струг (Югославия) һәм Канада ҡалаларында.

Оҙаҡлы ауыр ауырыуҙан һуң 2011 йылдың 14 ғинуарында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная веб-страница 
* SFI med födelse- och dödsdatum — Данные кинобазы
Элизабета Хессельблад

**Элизабета Хессельблад** (; 4 июнь 1870 йыл, Фоглавик, Вестра-Гёталанд, Швеция — 24 апрель 1957 йыл, Рим, Италия) — швед шәфҡәт туташы, католик монахиняһы, Сальваторе ди Санта Бригитта орденының Римдың Фарнезе майҙанындағы монастыре етәксеһе. 2000 йылда Рим папаһы Иоанн Павел II тарафынан беатификацияланған һәм 2016 йылда Рим папаһы Франциск тарафынан изгеләр иҫәбенә индерелгән (Праведник мира).

## Биографияһы
Мария Элизабета Хессельблад 1870 йылдың 4 июнендә Фоглавикта лютерандар ғаиләһендә тыуған һәм 13 баланың бишенсеһе була. 1888 йылда АҠШ-ҡа китә, Нью-Йоркта Рузвельт исемендәге больницала ауырыуҙарғы тәрбиәләргә өйрәнә. Һуңыраҡ Хессельблад Америка католиктары менән эшләй башлай, был уның католиктар сиркәүенә күсеүенә килтерә. 1902 йылдың 15 авгусында Вашингтонда Georgetown Visitation Preparatory School монастырендә (монастырь Посещения) католиктар йолаһына күсә.

1904 йылдың 25 мартында Римға килә һәм 1906 йылда Сальваторе ди Санта Бригитта орденына инә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Италияға немец ғәскәрҙәре ингәс, монастырҙың етәксеһе булараҡ, бында йәһүдтәрҙе һәм сәйәси ҡасаҡтарҙы йәшереп тота.

Римда 1957 йылдың 24 апрелендә вафат була.

Беатификация 2000 йылдың апрелендә Иоанн Павел II тарафынан башҡарыла. 2004 йылдың 9 авгусында Израилдәге Катастрофа һәм батырлыҡ институты «Яд ва-Шем» Элизабета Хессельбладҡа Холокост ваҡытында йәһүдтәргә күрһәткән ярҙамы өсөн «Донъя халыҡтары әхлағын һаҡлаусы» («Праведники мира») исемен бирә.

2016 йылдың 5 майында Ватиканда мәҙәниәт министры Алис Ба Кунке һәм Швед евангелист лютерандар сиркәүе архиепископы Антье Якелен алдында Рим папаһы Франциск тарафынан Элизабета Хессельблад изгеләр иҫәбенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Lars Cavallin: «Mother Mary Elisabeth Hesselblad OSsS from Fåglavik — pioneer of modern monastic life in Sweden» in Johnny Hagberg (editor): Monasteries and Monastic Life in the Medieval Diocese of Skara, Skara County Historical Society 2007.
* Marguerite Tjäder: Mutter Elisabeth — Die neue Blüte des Ordens saints Birgitta . EOS-Verlag, Sankt Ottilien 2002, ISBN 3-8306-7116-4.
* J. Berdonces, Hesselblad, Maria Elisabeth, in Dictionary of the institutes of perfection, vol. IV, Pauline Editions, Milan, 1977, coll. From 1530 to 1531.

## Һылтанмалар
* Hesselblad Elisabetta (1870—1957)
*
Анна Австрийская (1573—1598)

**Анна Австрийская **(, , ; 16 август 1573(15730816), Грац — , Варшава) — Габсбургтар нәҫеленән Австрия эрцгерцогы, польша короле һәм бөйөк литва кенәзе Сигизмунд III Вазаның беренсе ҡатыны.

## Биографияһы
Анна эрцгерцог Карл II (1540—1590) һәм уның ҡатыны (1551—1608), Бавария герцогы V Альбрехттың ҡыҙы Мария-Аннаның өлкән ҡыҙҙары. 1592 йылдың 31 майында ул Краков ҡалаһында поляк —һуңыраҡ —Швецияның короле Юхан III һәм уның беренсе ҡатыны, Речь Посполитаяның хакимы Сигизмунд II Августың һеңлеһе, Катарина Ягеллонканың берҙән-бер улы. Анна Австрийская ысын күңелдән католик була.

Анна һуңғы балаһын тапҡандан һуң өҙлөгөүҙән вафат була. Краков ҡалаһының Вавель соборында ерләнә. Саркофагындағы яҙыуға ярашлы, тыуған йылы датаһы тип 1567 йыл тора, йәғни ата-әсәһенең никахҡа инеүҙәренә тиклем 4 йыл тигәндә була. Анна үлгәндән һуң, Сигизмунд III уның һеңлеһе Констанция Австрийскаяға өйләнә.

## Балалары
Сигизмунд III менән никахта Анна биш бала таба, тик уларҙың береһе генә бәлиғ булыу йәшенә етә:
* Анна-Мария (1593—1600)
* Катарина (1594)
* Владислав IV Ваза (1595—1648), польша короле, рус батшаһы. Беренсе никахта (1637) эрцгерцогиня Цецилия-Ренате Австрийскаяға өйләнә (1611—1644), икенсе никахта (1645) принцесса Луиза-Мария Гонзагаға өйләнә.
* Катарина (1596—1597)
* Кристофер (1598).

## Генеалогияһы
**Анна Австрийскаяның ата-бабалары**

## Әҙәбиәт
* Wilhelm Binder: Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland, Band 12, S. 965
* Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151

## Һылтанмалар
Мария Луиза Гонзага

**Мария Луиза де Гонзага** (; 18 август 1611 йыл(16110818) — ) — Польша королеваһы (**Людовика Мария** исеме аҫтында), Ваза династияһының һуңғы королдәре — Владислав IV һәм Ян II Казимирҙың ҡатыны, Гонзага йортоноң француз герцогы Шарль де Неверҙың (1627 йылдан — Мантуя герцогы) һәм Екатерина де Майенндың (данлыҡлы герцог Гизаның ҡыҙ туғаны) ҡыҙы.

## Биографияһы
Мария Луизаның тәрбиәһе менән атаһының һеңлеһе, тол ҡалған герцогиня Лонгвиль идара итә. Инәһенең ярҙамы менән ҡыҙ алдында бик яҡшы партия — король Людовиктың XIII ҡустыһы Гастон Орлеанский кәүҙәләнә. Был никах кардинал Ришельеның планына инмәй, ул кейәү егете менән кәләштең Париждан ҡасыуынан ҡурҡып, кәләште Венсен замогына ябып ҡуя, ә аҙаҡ монастырға күсерә.

Һуңынан бөтә король һарайы де Невер туташты королдең фавориты маркиз Сен- Марҙың ҡатыны булыр тип һанай, әммә өҫтөнлөк итергә яратыусы кардинал был союзды титулға лайыҡ түгел тип иҫәпләй. Тик 1645 йылда ғына, Марияға инде 30 йәш тулып бала табыу йәшенән сыҡҡас ҡына, кейәүгә сығыу рөхсәт ителә. Ришельеның икенсе тотҡоно Ян Казимир Ваза, үҙенең ағаһы Владислав Польский исеменән ҡыҙ һоратыуын яңынан тергеҙә, ул Габсбургтар менән ыҙғыша һәм Мазарини хөкүмәте менән союз тураһында хыяллана.

Ян Казимир менән никахлашҡандан һуң, Мария Луиза бик күп ярандар оҙатыуында Польшаға юллана һәм варшава һарайын француз рәүешенә үҙгәртеп ҡора. Атаһының теләгенә эйәреп, ирен төрөктәр менән һуғышҡа ҡоторта, әммә дөйөм алғанда, уның йоғонтоһо мәҙәниәт һәм мәғариф мәсьәләләре менән сикләнгән була (мәҫәлән, Польшала уның ҡатнашлығында беренсе гәзит сыға башлай).

1648 йылда Владислав үлгәндән һуң, король булып Ян Казимир һайлана. Мария Людовика уның ҡатыны булырға риза була. Дәүләт мәсьәләләрендә әҙ йышылған икенсе иренә уның йоғонтоһо ҙур була. Королева кенәз Любомирҙың магнат партияһына ҡаршы көрәштә уға ярҙам итә һәм иҫке король булыуға ҡарамаҫтан яңы король һайлауға ныҡый (*rege vivente *принцибы). Польша патриоттары уның дәүләт менән идара итеүенә кире ҡарашта була; Рудаевский уны «филгә атланған бәләкәй генә эфиоп» менән сағыштыра. Үҙенең балалары булмағанға күрә, һеңлеһенең ирен, герцог Энгиенскийҙы, йәки тәрбиәсеһенең ейәне, йәш герцог Лонгвильды артабанғы король итеп күрергә теләй.

Мария Людовика 1667 йылда вафат була һәм Вавель соборында ерләнә. Уның үлеме менән терәген юғалтҡан король тәхеттән баш тарта һәм ирҙәр монастыры башлығы булып Невер ҡалаһында — үҙҙәре осрашҡан ерҙә ҡалған ғүмерен үткәрә. Яҙмыш иронияһы буйынса, бер нисә йылдан һуң тәхеткә Ян Собеский һайланғас, Польшаның королеваһы булып икенсе француз ҡатыны — Марысенька була, ул да Польшаға Мария Неверскаяның ярандары менән килә.

## Әҙәбиәт
* Zofia Libiszowska. *Królowa Ludwika Maria*. Warszawa, 1985.
* Bożena Fabiani. Warszawski dwór Ludwiki Marii. Warszawa, 1976.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Евгений Петрович Карнович. «Очерки и рассказы из старинного быта Польши. Польское посольство во Францию»
Ғүмәрский Хәким Хәсән улы

**Ғүмәрский Хәким Хәсән улы** (8 июнь 1946 йыл) — ғалим-тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. Ханты-Манси Автономиялы округының 2-се саҡырылыш Думаһы, Төмән өлкәһенең 2-се саҡырылыш Думаһы депутаты. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), СССР нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1986).

## Биографияһы
Хәким Хәсән улы Ғүмәрский 1946 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

Ишембай нефть техникумын, 1979 йылда — Өфө нефть институтын тамамлаған. Аспирантураны бөтөп, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Темаһы «Нефть сығарыу скважиналарында ер аҫтына һыу һурҙырыусы насостар ҡоролмаларын файҙаланыу үҙенсәлектәре»: техник фәндәр кандидаты диссертацияһы: 05.15.06 Мәскәү, 1996 131 c. : 61 96-5/873-8

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1962—1975 — эшсе-электрик; «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында оператор һәм мастер;
* 1975 — Көнбайыш Себер нефть-газ комплексында оператор, технолог, смена начальнигы, Самотлорҙағы нефть промыслаһында өлкән инженер; 1987 йылдан — «Нижневартовскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы начальнигы, 1994—1996 — «Нижневартовскнефть» акционер йәмғиәтенең генераль директоры; 1996—1997 йылдар — вице-президент һәм Венала Көнсығыш нефть компанияһы вәкиллеге башлығы, аҙаҡтан — Мәскәүҙә.

## Ҡаҙаныштары
«Төмән нефть компанияһы» акционер йәмғиәтенең беренсе вице-президенты (1997—?). «Нижневартовскнефть» Кесе акционер йәмғиәтенең экс-генераль директоры. (РМНТК «Нефтеотдача») Нефтеотдача «Рәсәй тармаҡ-ара фәнни-техник комплексы» ғилми-технологик компанияһы президенты, ул РФ Хөкүмәтенең 1994 йылдың 6 июлендәге 790 N һанлы Ҡарарына ярашлы ойошторола.

Техник фәндәр кандидаты, 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.

Уның етәкселегендә Самотлор ятҡылығында скважиналарҙы файҙаланыуҙа газлифт ысулы ҡулланыуға индерелә. Был уйлап табыу йыллыҡ нефть сығарыу кимәлен 130 миллион тоннаға еткерә, өҫтәүенә энергия тотоноуға сығымдарҙы кәметә һәм скважиналар фондының ышаныслы эшен тәьмин итә — скважиналарҙың ремонт-ара эшләү осоро 500 тәүлеккә тиклем барып етә. Ғүмәрский шулай уҡ ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙы тәьмин иткән технологиялар эшкәртеүгә лә үҙ өлөшөн индерә.

## Сәйәсәт
* 1996 йылдың 27 октябрендә Ханты-Манси Автономиялы округының 2-се саҡырылыш Думаһына депутат итеп һайлана. Бер төркөм һайлаусылар тарафынан күрһәтелә. Бөтәһе 33845 тауыш (20,9 %). йыя.
* Төмән өлкә Думаһына депутат итеп һайлана (1994—1997).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1980).
* РФ Йылылыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1992).
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.
* Нижневартовский районының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр
Магда Гад

**Магда Гад **(; 17 октябрь 1975 йыл) — мысыр-швед хәрби журналисы, киске *Экспрессен* (Expressen), *«Svenska Dagbladet» *швед гәзиттәре, *Заман Психологияһы* һәм *Läkartidningen* баҫмалары өсөн яҙа.

## Биографияһы

Магда Гад 1975 йылдың 17 октябрендә Даларн административ үҙәге — Фалун швед ҡалаһында тыуған. Стокгольм университетында политология өлкәһендә белем алғас, модаға, стиль һәм мәҙәниәткә йүнәтелгән швед айлыҡ Cafe Magazine журналында, һуңынан — «Экспрессен» киске гәзитенең хәрби корреспонденты булып эшләй, «Svenska Dagbladet» швед гәзите, «Заман психологияһы» һәм «Läkartidningen» баҫмалары өсөн яҙа. Хәрби вҡиғаларға һәм катастрофаларға арналған репортаждарын донъяның бик күп ҡыҙыу нөктәләренән яҙа.

2014—2015 йылдарҙа Либерияла эбола геморрагик биҙгәге ҡоторған ваҡытта йәшәй. Кино төшөрөү төркөмө менән Конго, Гондурас һәм Украина илдәрендә була («Мәғлүмәт төтөнө шаршауы артында Магда Рад дөрөҫлөк эҙләй» репортаждар серияһы).

2016 йылдың июнендә Ираҡта Мосулға һөжүмде һүрәтләй, Ираҡта ИГИЛ-ға ҡаршы һуғыш тураһында хәбәр итеп, донъя билдәлелеге ала.

Магда Гад — «Башҡа тарих» — ҡатын-ҡыҙҙар тураһында әҫәрҙәр антологияһының авторҙашы.

## Наградалары
* 2015 йылда Швецияла Гад йыл журналисы тип атала.
* Корделия Эдвардсон (2016), Wendelas премияларына лайыҡ була (2016), һәм еврора матбуғаты Distinguished Writing Award призын яулай (2016)
* Румыниянан репортажы менән European Press Prize конкурсының финалисы(2016).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Magda Gad på Cafe: om bloggen
* Magda Gad på Expressen Geo
* Magda Gad trivs bäst på fältet — bland de riktiga hjältarna. СМИ. 15 декабря 2015
* Expressens Magda Gad: «Folket är helt utelämnat åt sitt öde». СМИ. 28 ноября 2015.
* Journalisten om ghettot «helvetet på jorden»  TV4 den 29 november 2015
* Poddcasten Fairtalks.se  Magda Gad Fairtalks.se
* Årets journalist Magda Gad, Café, Modern psykologi och tidningen Vi  Sveriges tidskrifter
* Magda Gad blev mamma till elva föräldralösa barn TV4, 17 марта 2015 г.
* Gick ur rollen som journalist för att hjälpa Vardagspuls TV4, 1 июня 2015 г.
* Därför kommer EU-migranterna till Stockholm. Стокгольм. Шведское радио.
Эллен Гульбрансон

**Эллен Гульбрансон** (, тыумыштан **Нордгрен**; 4 март 1863 йыл — 2 ғинуар 1947 йыл) — Швецияның опера йырсыһы (драматик сопрано). Уның киң диапазонлы көслө драматик тауышы Рихард Вагнерҙың әҫәрҙәренә нығыраҡ тура килә. Икенсе быуын Байройт йырсылары араһында ул төп фигура була. XX быуат башында уның тауышының Edison Records һәм Pathé Records өсөн яҙҙырылған бер нисә акустик яҙмаһы һаҡланған. 1911 йылда король Ҡаҙаныштар Миҙалы менән бүләкләнә.

## Биографияһы
1863 йылдың 4 мартында Стокгольмда тыуған. Башта Стокгольм консерваторияһында Джулиус Гюнтер етәкселегендә, ә һуңынан Парижда Эллен Кеннет һәм билдәле педагог Матильда Маркезиҙа уҡый. Артабан ул шулай уҡ уның ҡыҙы Бланш Маркезиҙа уҡый. Бланш Маркези Гульбрансон тауышының иң юғары ноталарын нығыта һәм уның тауышын меццо-сопранонан драматик сопраноға үҙгәртә.

Гульбрансон 1886 йылда Стокгольмда концертта тәү башлап сығыш яһай. 1889 йылда Стокгольм опера сәхнәһендә Джузеппе Вердиҙың «Аида» операһында Амнерис ролендә тәү башлап сығыш яһай. Ошо сығышынан һуң Швед короле операһы труппаһына ҡабул ителә һәм тиҙҙән солисткаға әүерелә. 1898 йылда ул Брунгильда һәм Ортруданың Вагнер партияларын башҡара. Гульбрансон был героиняларҙы уйнауҙа камиллашыуын дауам итә. Шулай уҡ «Парсифалдә» Кундри һәм «Тристан һәм Изольдала» Изольда партияларын башҡарыуҙа уңыш ҡаҙана.

1896 йылда ул беренсе тапҡыр Байрёйт фестивалендә ҡатнаша, унда Брунгильда партияһын башҡара. Был сығышы Гульбрансонға донъя күләмендә танылыу килтерә, һәм ул Байройтта 1914 йылға тиклем йыл һайын йырлауын дауам итә. Концерт һәм опера йырсыһы булараҡ гастролдәрҙә йөрөй, Берлинда, Парижда, Амстердамда, Лондонда, Мәскәүҙә сығыш яһай.

1915 йылда сәхнәнән киткәндән һуң ул йыр уҡытыусыһы булып эшләй. 1923 йылдан Осло ҡалаһында уҡыта, Норвегия гражданлығын ала. Уның иң билдәле уҡыусыларының береһе — Эйде Норена. Гульбрансон 83 йәшендә Осло ҡалаһында вафат була. Вестре Гравлюнд зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Эллен Гульбрансондың ире генерал-полковник Ханс Питер Френсис Гульбрансон, уларҙың ҡыҙы бизнесмен Ульф Стиренға кейәүгә сыға.

## Иҫкәрмәләр
Гунилла Юханссдоттер

**Гунилла Бельке**, тыумыштан **Гунилла Юханссдоттер** (; 25 июнь 1568 йыл Лильеста, Эстергетланд — 19 июль 1597 йыл, Броборг замогы Эстергетланд) — швед короле Юхан III икенсе ҡатыны (1585—1592 йылдарҙа уның консорты).

## Биографияһы
Гунилла (үҙен үҙе Гуннел тип атай) Юханссдоттер боронғо швед аҡһөйәктәр ырыуы Бельке аф Окерё нәҫеленән була. Уның атаһы Юхан Аксельссон Бельке (1576 й. үлгән) һәм әсәһе Маргарет Аксельдоттер Лоссе вафат булғанда, Гунилла сабый бала була. Ҡыҙ король һарайында үҫә. Швеция короле Юхан III беренсе ҡатыны Катарина Ягеллонка үлгәс, ҡабаттан өйләнергә була һәм ул 16 йәшлек һары сәсле һылыуҡай Гунилланы һайлай. 

Инде йәш булмаған Юхандың Гунилла менән никахын королдең туғандары ла, ҡыҙ үҙе лә теләмәй. Бигерәк тә быға Юхандың ҡустыһы Карл, (Швецияның буласаҡ короле Карл IX) риза булмай, ул королдең ҡатынлыҡҡа берәй принцессаны сит илдән алыуын теләй. Бынан тыш, Гунилла йәш дворян Пер Юнссон Лильеспарре менән йәрәшкән була һәм уға биргән вәғәҙәһен боҙорға теләмәй. Әммә туғандарының баҫымы аҫтында ҡыҙ ахырҙа королдең яусыларын ҡабул итә. Туй 1585 йылда Вестерос ҡалаһы замогында үтә. Принц Карл туйҙа ҡатнашмай. 

Гунилла Бельке көслө характерлы шәхес була. Протестантлыҡтың үтә диндар яҡлаусыһы, ул католицизмға юнәлеш тотҡан Юханды лютеран сиркәүенең эйәреүсеһе булһын өсөн күп көс һала. 1592 йылда ире үлгәндән һуң Гунилла бер ни тиклем Стокгольмдың һарайында ҡала һәм үҙенә тейешле мираҫтың өлөшөн һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшә. Бында уның мәнфәғәттәре принц Карлдың нәфрәтенә дусар була. Гунилла шулай уҡ Сигизмунд III Васаның (Юхан III улы һәм Польшаның короле, улар менән дин буйынса ҡапма-ҡаршылыҡ була) ҡатыны Анна Австрийская йөҙөндә дошман күрә. Анна Гунилланы һарай мөлкәтенең өлөшөн, улар 1593 йылда Сигизмунд менән Польшаға барған саҡта үҙләштерҙе, тип ғәйепләгәс, Гунилла швед башҡалаһынан китә һәм үҙенең тыуған Эстергётланд провинцияһында Броборг замогында йәшәй, унда уның берҙән-бер улы, герцог Юхан Эстергётландский хакимлыҡ итә (1589—1618). Упсальский соборында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Herman Lindqvist*: Historien om alla Sveriges drottningar. — Norstedts Förlag, 2006. — ISBN 9113015249.
* *Åke Ohlmarks*: Alla Sveriges drottningar (All the queens of Sweden). — 1976. — ISBN 9120047959.
* *Herman Lindqvist*: Historien om alla Sveriges drottningar (History of all the queens of Sweden). — 2006. — ISBN 9789173134071.
Сармат мәҙәниәте

**Сармат мәҙәниәте** (икенсе атамаһы **Прохоровка мәҙәниәте**) — беҙҙең эраға тиклем IV—II быуаттарҙа Евразия далаларының археологик мәҙәниәте, уның өсөн Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районының Прохоровка ауылы янында С. И. Руденко ҡаҙып тапҡан ҡурғандар комплексы хас.

М. И. Ростовцев Прохоровка ҡурғандарын беҙҙең эраға тиклем IV—III быуаттар менән билдәләй һәм уларҙың барлыҡҡа килеүен көнсығыш күрше скифтар — сарматтар (савромат-сармат берлеге) менән бәйләй. 1927—1929 йылдарҙа Б. Н. Граков Түбәнге Волга һәм Көньяҡ Урал итәгендәге Прохоровкалағыға оҡшаш археологик ҡомартҡыларҙы Прохоровка (савромат-сармат) баҫҡысына берләштерә һәм уны б. э. т. IV—II быуаттар менән билдәләлй.

## Сармат мәҙәниәтен булдырыусыларҙың килеп сығышы
Сармат мәҙәниәтен булдырыусы халыҡтың килеп сығышына ҡарата ике төрлө ҡараш бар:
# Беҙҙең эраға тиклеи IV быуат аҙағына тулыһынса формалашҡан сармат мәҙәниәте нигеҙендә Көньяҡ Урал итәгендәге урындағы савромат мәҙәниәте һәм Урал аръяғының, Ҡаҙағстан һәм, бәлки, Арал буйының урман-далалары ҡәбиләләре алып килгән компоненттар (Эткол, Гороховка мәҙәниәттәре) ята. IV быуат аҙағында йәки беҙҙең эраға тиклем IV—III быуаттар сиктәрендә Көньяҡ Уралда йәшәгән күсмә халыҡтар тотошлайы менән көнбайышҡа Түбәнге Волга буйына һәм бик аҙ ғына өлөшө төньяҡҡа, көньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан күсененә. Көнсығыштан килгән күсмә халыҡ Түбәнге Волга буйында өлөшләтә урындағы савромат ҡәбиләләренә ҡушыла, ә бер өлөшө урындағы халыҡты Аҙау буйына һәм Кавказ тауының көнбайыш итәгенә ҡыҫырыҡлай, унда улар һуңынан сираҡ күсмә берләшмәһе нигеҙен тәшкил итә. Көньяҡ Урал Прохоровка мәҙәниәтенең Түбәнге Волга соврамат мәҙәниәте менән ҡушылыуы Көньяҡ Урал итәгендәге һәм Волга-Дон төбәгендәге табылған ҡомартҡыларҙың ҡайһы берҙәренең берҙәм мәҙәниәт сиктәрендә бер ни тиклем айырылып тороуы билдәләнелә.
# Көньяҡ Урал итәгендәге сармат мәҙәниәте иртә Прохоровка мәҙәниәте иҫәбенә формалаша, ә Түбәнге Волгалағы савромат мәҙәниәте шул уҡ ваҡытта үҙаллы берлек булараҡ айырым үҫешә.

## Палеогенетика
II—III быуаттарҙа Төньяҡ Кавказда Бесланда йәшәгән сармат мәҙәниәтенең ике вәкилендә Y-хромосома гаплогруппаһы j1 (M267+) һәм митохондриаль гаплогруппаһы H1c21 һәм K1a3 булараҡ билдәләнелде. II—IX быуаттарҙың сармат-алан этник бүлексәләре менән бәйле антропологик материалдарҙы анализлау түбәндәге Y-хромсома гаплогруппаларының булыуын иҫбатланы: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267+) и J2a (M410+). Ҡатын-ҡыҙ линияһын түбәндәге митохондриаль гаплогруппалар иҫбатлай: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c һәм X2i. Үҙ сиратында, аутосомный маркёрҙарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, төрлө йүнәлештәрҙә ҡушылмалар булыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда был мәғлүмәттәрҙә типик Европа генотибы бар.

## Библиография
* Граков Б. Н. ГYNAIKOKPATOYMENOI (Пережитки матриархата у сарматов)//ВДИ, 1947. № 3;
* Смирнов К. Ф. Савроматы. М., 1964;
* Пшеничнюк А. Х. Культура ранних кочевников Южного Приуралья. М., 1983;
* Скрипкин А. С. Азиатская Сарматия. Саратов, 1990.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*