Боливия музыкаһы

Боливияның төрлө төбәгендә музыка ла төрлө. Төп индеецтарҙың (аймара, кечуа) һәм креолдарҙың музыка сәнғәте айырыуса сағыу. Индей мотивтары илдең таулы өлөшөнә хас. Үҙәндәрҙә йәшәүселәр фольклорына испан йоғонтоһо көслө, һәм индей музыкаһы креол музыкаһы менән ҡатнашып китә. Үҙәк Андта индеецтар күпселекте тәшкил итә, уларҙың боронғо музыкаһы ғәмәлдә үҙгәрешһеҙ һаҡланған . Рәсми кимәлдә боливий музыкаһы ныҡлы һаҡлана.

Таулы төбәктәрҙә йәшәүселәрҙең музыкаһы тотанаҡлы, бер аҙ ҡырыҫыраҡ, ә тигеҙлектә йәшәүселәрҙең йыр-көйҙәре күңелле, күтәренке кәйефле. Шул уҡ ваҡытта индей музыкаль мәҙәниәте креол музыка мәҙәниәтенә ҡарағанда өҫтөнөрәк урын алып тора тип раҫлана . ХХ быуатта Боливия музыкаһы халыҡ традициялары йоғонтоһонда була, сөнки ил халҡының 85 процентын төп халыҡтар алып тора. Боливияның диңгеҙгә сығыу урыны юҡ, уның музыкаһына сиктәш илдәр: Аргентина, Бразилия, Перу, Чили һәм Парагвай музыкаһы менән мәҙәниәте йоғонто яһаған тип иҫәпләнә. Ҙур ҡалаларҙа музыка шулай уҡ башҡа илдәрҙең популяр музыкаль ағымдары йоғонтоһон да кисерә.

## Индей музыкаһы

Индей музыкаль фольклорына үҙенсәлекле һәм төрлө лирик йыр жанрҙары (**', **', **', ''уанка''), популяр бейеү һәм инструменталь көйҙәр (**', *уайнито*, *йумбо*) инә. Күңелле шаян *уанка* йырҙары яңғыҙ башҡарыуға тәғәйенләнә, сөнки Боливия индеецтарында хор менән йырлау таралмаған. Айырыуса билдәле индей жанрҙарына *уайно* күмәк бейеүе һәм *арави* мөхәббәт йырҙары ҡарай. Уайно бейеүе тотем йолаларына бәйләнгән. Боронғо *арави* йыры иһә креолдарҙың *яравийынан* айырылып тора. Андта кечуаларҙың йырлы-әйләнәле бейеүе, аймараларҙың уникаль *ч’или* һәм *чатре* тигән инструменталь жанрҙары һаҡланған.

Индей музыкаһын ритмик аныҡлыҡ, уға ғына хас ритмик формулалар, форма яһалыштың аныҡ структураһы билдәләй. Ул пентатоникаға нигеҙләнгән, шул уҡ ваҡытта унда пентатоникалағы 5 ладтың бөтәһе лә ҡулланыла. Йырҙар һәм бейеүҙәр өсөн ике өлөшлөлөк хас.

Колумбҡа тиклемге осор музыка ҡоралдары (ҡамыштан яһалған **', ''пинкильо'' һәм ''кена'' флейталары) киң таралған. Тынлы музыка ҡоралдарының 20-нән ашыу төрө бар. Һуҡма ҡоралдарҙан барабандар (**', *путука*, ҙур *уанкара* (*wankara*) бар. Индей музыкаһында ҡыллы инструменттар барлыҡҡа килеүенә испандар сәбәпсе булған.

## Креол музыкаһы

Көньяҡ  Америка креолдары өсөн дөйөм музыка испан йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә һәм сағыу испан характерына эйә. Анд илдәренең креол музыкаһына уртаҡ стилистик һыҙаттар — мажор-минор, 3 өлөшлө һәм үҙгәреүсән (6/8 + 3/4) метр, параллель терциялар менән 2 тауышлы йыр хас. Шуның менән бергә, Латин Америкаһының һәр иленә генә хас креол музыкаһы биҙәктәре бар.

Боливияла *самакуэка* (**'), ''гато'' **' тигән креол бейеүҙәре, *тристе* һәм **' тигән лирик йыр жанрҙары таралған. Креолдарҙың типик музыка ҡоралы булып 6 ҡыллы [[Гитара|испан гитараһы]] хеҙмәт итә. Шулай уҡ ''арпа'' диатоник арфаһы һәм ''чаранго'' гитараһы осрай. Һуңғыһы колониаль осорға ҡарай, 5 икеле ҡылдан тора һәм көйләнеүе ғәҙәттәге гитараныҡынан айырыла. Аккомпанемент ҡоралы тип һанала. Ансамблле уйында ''чарангоға'' йыш ҡына аккомпанемент менән бергә көй һыҙаты ла тапшырыла . Испан йоғонтоһо ''чилена'' тигән йыр-бейеү жанрында ла, ''байлесито'' етеҙ парлы бейеүендә лә шәйләнә.

== Хөкүмәттең мөнәсәбәте ==
Рәсми кимәлдә милли музыка Боливияла проблемалы булып тора. XX быуат башында [[Буэнос-Айрес]]та [[Анд тауҙары|Анд]] музыкаһы таралғас, Боливия күрше Аргентинаны мәҙәни традицияларҙы урлауҙа ғәйепләй. Чилиҙа [[Альтиплано]]ның () мәҙәни йоғонтоһо аҫтында булған ''нуэва кансьон'' стиле популярлашҡан һайын яңы йүнәлеш ғәйепләүҙәр предметына ла әүерелә, был юлы — Чили яғынан. Уның менән мөнәсәбәттәр [[Тымыҡ океан һуғышы]]нан һуң боҙолған була. Үҙ сиратында, Боливияға гастролгә килгән Чили артистары боливий музыкаһы тураһында яҡшы һүҙ әйтмәҫкә тигән рәсми күрһәтмә алыр була.  осоронда Боливияның [[Сәйәсәт|сәйәси]] перспективалары үҙгәренкерәһә лә, хөкүмәттең хәүефтәре юҡҡа сыҡмай. 1970-се йылдарҙа Боливияның фольклор коллективтары альтиплано-музыка мөхитендә Чилиҙа өҫтөнлөк итһә лә, Боливия хөкүмәте Боливияныҡы тип һаналған музыканы сит ил башҡарыусыларының файҙаланыуына ҡаршы сығыуын дауам итә.

== Профессиональ музыка ==

 [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]] ҡалаһында 1908 йылда нигеҙләнә. Шул уҡ ваҡытта индей музыкаль фольклорына ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә — [[индихениз]] тип аталған был ағым рәсми хуплау таба. Музыкаль индихенизмдың вәкилдәре композиторҙар һәм дирижёрҙар була:  һәм . Милли консерватория етәксеһе Эдуардо Каба боливий профессиональ музыкаһына нигеҙ һала, ул вокаль, хор, инструменталь әҫәрҙәр авторы. Шул иҫәптән «Потоси» һәм «Ильимани» тигән ике симфоник поэма, «Коллана» балетын яҙған. Фольклор йыйыусы булараҡ, әҫәрҙәрендә индей мотивтарын ҡуллана. Хосе Майдана —  етәксеһе, ул [[Симфония|симфоник]] әҫәрҙәр һәм дүрт балет авторы. Профессиональ музыкаға композиторҙар һәм музыканттар Теофило Варгас,  Антонио Браво, Симеон Ронкаль,  Умберто Монхе, Альфредо Домингес ҙур өлөш индерә. 

== Хәрби музыка ==

1889 йылдың 20 майында Хәрби музыка академияһы асыла (). Акриҙа сик буйы конфликты ваҡытында Боливия һалдаттарының рухын күтәреү өсөн «Индепенденсиа» (, һүҙмә-һүҙ — «Бойондороҡһоҙлоҡ») батальоны Нестор Терразас () һәм Мануель Делгадо () етәкселегендәге 25 музыканттан торған хәрби оркестр менән тулындарыла. 800 километрҙан ашыулыҡ марш ваҡытында ял сәғәттәрендә оркестр милли әҫәрҙәр башҡара. Батальон ҡатнашҡан хәрби хәрәкәттәр республика еңеүенә ҙур өлөш индерә. 1902 йылда «Музыка мәктәбе» () тип аталған учреждениеға директор итеп Франциско Пандо (), кларнетсы һәм композитор, Тымыҡ океан һуғышы ҡатнашыусыһы тәғәйенләнә. Ул яу яландарындағы Боливия еңеүҙәре иҫтәлегенә сентименталь марштар ижад итә, мәҫәлән, «Талакоча» (), «Кантериас» (), «Оруро тураһында иҫтәлек» (). Әле мәктәп Армияның Музыка хәрби мәктәбе () тип йөрөтөлә.

== Ҡала музыкаһы ==
1920—1930-сы йылдарҙа Ла-Паста инка фокстроты () таралыу таба, был стиль, күрәһең, Перуҙа барлыҡҡа килгәндер. Инка фоксының [[Инка империяһы|инка]] музыкаһы менән бер уртаҡлығы ла булмай, ул шул осорҙа Американың төрлө илдәрендә таралған фокстроттың гибриды булып тора, унда Чилиҙағы араукано-фокс (), [[Куба]]лағы болеро-фокс, [[АҠШ]]-тағы көнсығыш фокс () һыҙаттары була. Әммә, Боливия музыканты Серхио Калеро фекеренсә, Боливия милли музыкаһының ситтән ингән музыкаға йоғонтоһо 1930 йылда,  «Ҡар яуыр» () композицияһында Америка фокстротын Боливия мотивтары менән ҡатнаштырғас, башлана.

1933—1934 йылда Ла-Пастың «Ла семана графика» () гәзите 68 музыкаль әҫәр нотаһын баҫтырып сығара, шуның 47-һе Боливия композиторҙары тарафынан яҙылған була. Музыкала фокстроттар, румбалар, [[мексика]]н **' һәм аргентин тангоһы өҫтөнлөк итә.

Фермин Баррионуэво () оркестры (1942) һәм «Лос Херманос Молина» () ансамбле (1947) популяр болеро, , румбалар башҡара. Джаз-оркестрҙар () һәм типика оркестрҙары (һүҙмә-һүҙ — «типик оркестрҙар») аргентин танго-ансамблдәренә оҡшатып төҙөлә, улар кисәләрҙә һәм асыҡ сараларҙа, мәҫәлән, 1945 йылда Ла-Пастағы карнавалда, халыҡтың яратҡан музыкаль коллективтарына әйләнә . Музыка белгесе Фернандо Риос билдәләүенсә, 1940-сы йылдарҙың беренсе яртыһында уларҙың музыкаһы, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ вокаль дуэттары һәм ирҙәрҙең болеро-триолары Ла-Паста, ысын мәғәнәһендә берләштереү көсөнә эйә булған милли музыка стиленә ҡарағанда, күпкә популяр була.

Фернандо Риос раҫлауынса, тәүге «йондоҙҙар» тип «Лес Кантутас» (, милли сәскә исеме) һәм «Лас Херманас Тейяда» (, Бер туған Тейядалар) тигән ҡатын-ҡыҙ вокаль ансамблдәрен атарға була. Уларҙың стиле мексикан вокаль дуэттарынҡына оҡшаш була. Был Ла-Пас ансамблдәре 1940-сы йылдарҙа бик популяр була, улар «» милли радиостанцияһында тура эфирҙа йырлайҙар. «Лес Кантутас» үҙәндә популяр булған **' һәм ''карнивал'' () жанрҙарын интерпретациялай һәм уларҙың бөтә илгә киң таралыуына этәргес бирә .

Артабанғы ун йылда куба болероһы халыҡ күңелен яулай. Рауль Морено (), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] билдәле «Лос Панчос» () ансамбленең элекке ҡатнашыусыһы, Боливия болеро-триоһы «Лос Перегринос» (, һүҙмә-һүҙ «Пилигримдар») менән ике Америкала ла сығыш яһай. Артуро Собенес менән «Лос Камбас» () төркөмө популяр болеро башҡарыусы була. Халыҡ-ара репертуаға өҫтәп, был смокинг кейгән артистар урындағы креол жанрҙары (мәҫәлән, ''уайно)'' музыкаһын да башҡара, ҡайһы берҙә ''чарангола'' уйнай.

1960-сы йылдарҙа ''коньюнто'' (, һүҙмә-һүҙ — «ансамбль») тигән яңы Анд музыкаль стиле барлыҡҡа килә, ул тиҙ арала Боливияның төп популяр музыкаһына әүерелә. Стилде «» тигән популяр төркөм башлай. Төркөм составында [[Швейцария|швейцар]] кенаисы  һәм боливий музыканттары: гитарист Хулио Годой (), ''бомбола'' уйнаусы һәм йырсы Эдгар Хоффрэнан () һәм чарангоист  була. «Лос Хайрас» Боливиялағы ''коньюнто'' ансамблдәренең күбеһе өсөн өлгөгә әүерелә. Сағыу пончолы стиль грампластинкаларҙа «фольклор» тип билдәләнә, әммә Фернандо Риос был стилдең ғәмәлдә популяр ҡала музыкаһына ҡарағанын һәм Боливияның төп халыҡтары музыкаһына ҡыҫылышы булмағанлығын билдәләй. ''Коньюнтолар,'' башҡа илдәрҙәге фольклор ансамблдәре кеүе, халыҡ традицияларын ҡала тыңлаусылары өсөн стилизациялай. Был стилде таратыуҙа милли һәм халыҡ-ара [[киң мәғлүмәт саралары]] ҙур роль уйнай.

1960-сы йылдар аҙағында Ла-Пастан «Лос Рупай» () Боливия халыҡ музыкаһына туристарҙың ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында төп халыҡтарҙың ауыл музыкаһын теүәлерәк интерпретацияла башҡарып яҙҙыра. «Вара» () фьюжн-төркөмө ошондай милли репертуарҙы, шулай уҡ [[рок]] һәм хеви-метал стилендәге номерҙарҙы уйнай.  «Групо Аймара» (), «Колламарка» () һәм «Боливиаманта» () тигән Париж ансамбле лә 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа ошо тенденцияларға эйәрә.

Кочабамбанан «» ансамбле 1980-се йылдарҙа Боливияла иң популяр ансамбль була. Коньюнтоның стандарт составына «Лос-Кхаркас» тағы ''ронроко'' () (ҙур ''чаранго'') һәм ''уанкараны'' өҫтәйҙәр. Төркөмдөң яҙмаларында төрлө төбәктәрҙең, айырыуса Анд тауҙары һәм үҙәндәренең креол жанрҙары урын ала. Уларҙың хиттарының күбеһе — **' һәм *чунтункуис* (). «Лос Кхаркас» креол жанрҙарын Боливияның бөтә территорияһында һәм унан ситтә таратыуға ярҙам итә. Бейеү *капоралестары* (уларҙы йыш ҡына афро-боливий *саяһы* () менән бутайҙар) йәштәргә бик оҡшай. Өслө метр *чунтункуис* Латин Америкаһы *баладаһына* (, һүҙмә-һүҙ. — «баллада») оҡшаған, айырыуса "Лос-Кхаркас"тың романтик стилендә башҡарылһа. Был йүнәлештәге бик күп төркөмдәр иҫәбенә «» һәм «Амару» () инә.

Латин Америкаһындағы ** (һүҙмә-һүҙ — «тропик музыка») Боливия радиостанцияларында 1990-сы йылдарҙан бирле өҫтөнлөк алып тора. Боливияның *музика тропикал*-төркөмдәре (улар башлыса Ла-Пастан һәм Кочабамбанан була, ә тропиктарҙан түгел) башлыса *кумбия* тигән Колумбия жанрын башҡара уның икеле үлсәме Анд *уайноһын* хәтерләтә. Боливия төркөмдәре «Марою» () һәм «Климас» () йыш ҡына урындағы *уайноларҙы кумбияларға* оҡшатып башҡара. *Музика тропикал*-ансамблдәрҙең аргентин һәм уругвай төркөмдәре өлгөһөнә эйәргәндәре нығыраҡ популярлыҡ яулай.

## Рок-музыка

1960-сы йылдарҙағы тәүге рок-төркөмдәр тәүҙә испан телендәге популяр сит ил йырҙарын башҡара. Фернандо Риос фекеренсә, уларҙы Латин Америкаһындағы *нуэва ола* (, һүҙмә-һүҙ — «яңы тулҡын») ансамблдәре рухландыра, ә ҡалала грамъяҙма үҫеше төркөмдәр барлыҡҡа килеүен дәртләндерә. Боливия рок-грамъяҙмаһының беренсе ансамблдәре иҫәбенә «Оркуэста Лира» (, һүҙмә-һүҙ — «„Лира“ оркестры») (1963) инә.

1963 йылдан Ла-Паста йәштәр клубтары асыла башлай, уларҙа 13—19 йәшлек йәштәр иң яҡшы кисә үткәреүгә ярыша — төрлө уҡыу йорттарынан ҡыҙҙар саҡыра, бейеү кисәләрендә уйнай торған төркөмдәрҙе килтерә. Мәҫәлән, «Лос Ботонс» () клубы урындағы «Лос Бонни Бой Хотс» () һәм «Лос Гриллос» () төркөмдәрен, «Лос Иракундос» () һәм «Лос Шейкерс» () тигән Уругвай төркөмдәрен саҡырып кисәләр үткәрә. «Ла Расон» () журналы яҙыуынса, кисәләр ғәҙәттә киске 5-тән 9ға тиклем бара. Бер ни тиклем ваҡыттан Боливия төркөмдәренең ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, «Лос Гриллос», сит илдәрҙә танылыу ала. Ҡайһы бер рок-төркөмдәр стилистик сиктәрен төбәк фольклоры йоғонтоһонда киңәйтә төшә.

1990-сы йылдарҙан «Октавия» () иң популяр рок-төркөмдәр иҫәбенә инә. 2000-се йылдарҙан рок һәм поп-төркөмдәрҙән Loukass, Azul Azul һәм Atajo бик әүҙем.

## Тауыш яҙҙырыу
Боливияның беренсе грамъяҙма фирмаһы тип «Мендес» () иҫәпләнә, уны Альберто Мендесом () менән уның ҡустыһы Гастон () 1949 йылда нигеҙләй (1960-сы йылдарҙың икенсе яртыһында был фирманың «Псикофасико» () тигән тармағы барлыҡҡа килә, ул психоделик рокты сығара башлай).

1958 йылда «Дисколандия» () тигән шәхси фирма асыла, ул башлыса популяр сит ил башҡарыусыларының: Нэт Кинг Коул (1962), Энди Уильямс (1971), Донна Саммерҙың (1975) грампластинкаларын сығара, урындағы поп-ансамблдәрҙән «Херманитас Салданья» (, Бер туған Салданалар) (1968), «Лос Экос» () (1969) сығыштары яҙҙырыла.

1960-сы йылдарҙан йәшәгән «Диско Эксито» () тауыш яҙҙырыу фирмаһы һәм уның бүлендеге «Лира» фирмаһы () башлыса урындағы бит- («Лос Гриллос», «Лос Донкис» ()), фолк- («Лос Жайрас», «Трио Ориентал» ()) башҡарыусыларҙы яҙҙыра. 1960-йылдарҙан CBS Columbia (Джильола Чинкветти), Odeon («Битлз») сит ил фирмалары ла бында үҙ производствоһын аса.

2000-се йылдарҙа өс дисктан торған «Иң яҡшы боливий музыкаһы» () йыйынтығы донъя күрә, унда 1958—2015 йылдарҙағы композициялар инә. Ике диск фольклорға арнала, береһенә рок, поп-музыка һәм балладалар яҙҙырыла.

Билдәле Боливия рок-төркөмдәренең яҙмалары 2000-се йылдар башында компакт-дисктарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*