СССР миҙалдары

**СССР миҙалдары** — Советтар Союзының коммунизм төҙөүҙә, социалистик Ватанды яҡлауҙа айырыуса ҡаҙаныштары, шулай уҡ дәүләт һәм йәмғиәт алдындағы башҡа айырыуса ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереүгә йүнәтелгән дәүләт наградалары. СССР дәүләт наградалары үҙ эсенә юғары дәрәжә отличиеларын алған— Советтар Союзы Геройы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, «Герой-ҡала», «Герой-ҡәлғә», «Герой Әсә», 20 орден, 55 миҙал, 19 СССР-ҙың маҡтаулы исемдәре. Дәүләт наградаларынан тыш, ведомство миҙалы ла булдырыла — өс дәрәжәле «Маҡтауға лайыҡ хеҙмәте өсөн» миҙалы.

## Төп положениелар
СССР Конституцияһының 121-се статьяһы 9-сы пунктында СССР ордендарын һәм миҙалдарын СССР Юғары Советы Президиумы ғына раҫлай ала, тип әйтелә. Шулай итеп, ведомство миҙалдары СССР дәүләт наградалары тип һаналмай. 1979 йылдың 3 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы «СССР ордендары, миҙалдары һәм маҡтаулы исемдәре тураһында дөйөм Положение»ны раҫлай. «Дөйөм Положениеларҙың» IV киҫәгенең 15-17 статьяларында СССР миҙалдары исемлеге бирелә, улар һигеҙ төркөмгә тупланған:

* Миҙалдар — айырыуса отличиелар билдәләре;
* Хеҙмәт ҡаҙаныштар өсөн миҙалдар;
* Социалистик Ватанды яҡлауҙағы ҡаҙаныштары һәм башҡа хәрби ҡаҙаныштары өсөн миҙалдар;
* СССР халыҡ хужалығының мөһим мәсьәләләрен хәл итеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн миҙалдар;
* Күп балалыҡ һәм балалар тәрбиәләгән әсәләрҙе бүләкләү өсөн миҙалдар;
* Хеҙмәт һәм гражданлыҡ бурысты үтәгән ваҡыттағы ҡаҙаныштары өсөн миҙалдар;
* Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ҡалаларҙы һәм территорияларҙы обороналауҙа, алыуҙа һәм азат итеүҙә ҡаҙаныштары һәм батырлыҡтары өсөн миҙалдар;
* Мөһим юбилей тарихи даталар менән бәйле бүләкләү өсөн миҙалдар.

СССР миҙалдары менән бүләкләү тураһында үтенес менән дәүләт структуралары, партия һәм йәмәғәт ойошмалары, предприятиелар етәкселәре һәм хәрби частары командирҙары мөрәжәғәт итә алған. Бүләкләү тураһында ҡарар СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан ҡабул ителә. Бүләкләү Президиум исемененән һәм уның ҡуышыу буйынса үткәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында СССР-ҙың айырым дәүләт наградалары менән бүләкләү полк командирынан алып фронт командующийына тиклем диапозонында частар һәм берләшмәләр командирҙарына рөхсәт ителә я[к 2]. СССР миҙалдарын һәм ҡалыптағы миҙалдар таҫмаларын тағыу ҡағиҙәләре (урынлаштырыу тәртибе, наградалар араһындағы алыҫлыҡ, рәттәрҙә урынлаштырыу һәм башҡалар) СССР Юғары Советы Президиумының бер нисә Указдары менән билдәләнә, уларҙың аҙаҡҡыһы 1980 йылдың 285 мартында баҫтырыла. Был указға ярашлы, бөтә миҙалдар ҙа, «Хәрби хеҙмәттә отличие өсөн» миҙалынан тыш, күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм ордендарҙан һуң урынлаштырыла. «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» («Хәрби хеҙмәт өсөн»). Владимир Ильич Лениндың 100 йыллығына" миҙалын иҫәпкә алмағанда. Был миҙал ордендарҙың өҫтөндә урынлаша, әммә «Алтын миҙал» һәм «Ураҡ һәм сүкеш» алтын миҙалынан түбәнерәк, улар булмаған осраҡта махсус отличие билдәләре урындарында. Берҙән-бер күкрәктең уң яғында йөрөтөлгән миҙал — «Хәрби хеҙмәттәге отличие өсөн» миҙалы. Таҫмалы ҡалыптар күкрәктең һул яғында йөрөтөлә. Махсус отличиеһы билдәләргә таҫмалар тағылмай, "Әсәлек миҙалы"ның таҫмаһы булмай. Сит ил миҙалдары һәм уларҙың ҡалыптарҙағы таҫмалары СССР дәүләт наградаларынан түбәнерәк урынлаштырыла.

СССР Юғары Советы Президиумы «СССР дәүләт наградаларынан мәхрүм итеү» исемле IX киҫәгенең 40 һәм 41 статьяларына ярашлы СССР дәүләт наградаларын мәхрүм итә алған. Шулай уҡ "Дөйөм положение"ла (X киҫәк, 42 һәм 43 статьялар) СССР дәүләт наградаларына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр өсөн яуаплылыҡ билдәләнә.

## Тарихы
1917 йылдың 10 (23) ноябрендә Бөтә Рәсәй башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы «Ҡатламдарҙы һәм граждандар чиндарын бөтөрөү тураһында» исемле декрет сығаралар, декретҡа ярашлы революцияға тиклемге Рәсәйҙәге бөтә ордендар, миҙалдар һәм башҡа отличие билдәләре бөтөрөлә. 1919 йылдың 9 (22 ғинуарында Мөлкәт Халыҡ Комиссариаты үҙенең ҡарары менән Ордендар капитулын юҡҡа сығара. Шулай итеп, революцион Рәсәйҙең һәм , һуңғараҡ Советтар Союзының наградлау системаһы батша Рәсәйенең һәм Ваҡытлы хөкүмәттең традицияларын һаҡламай. Совет наградлау системаһының тарихы 1918 йылдың 16 сентябрендә башлана, был көндөБөтә Рәсәй башҡарма Комитеты беренсе совет орденын раҫлай — РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ орденын. 1922 йылдың 30 декабрендә ойошторолған Советтар Созының бөтә республикалары өсөн дөйөм орден булып китә. Беренсе совет миҙалы — «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының ХХ йыллығы» миҙалы, ул 1938 йылдың 24 ғинуарында раҫлана. Быға тиклем ордендар һәм юғары отличие дәрәжәһе — Советтар Союзы Геройы исеме генә раҫланған була. Беренсе хәрби миҙалдар — «Батырлыҡ өсөн» һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары 1938 йылдың 17 октябрендә раҫлана, улар менән ҡатнашыусылар бүләкләнә. Шул уҡ йылдың 27 декабрендә хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн миҙалдар раҫлана — «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Хеҙмәт отличиеһы өсөн». Һуғышҡа тиклем тағы ла ике миҙал раҫлана, улар үҙаллы бирелмәй, махсус отличиеһы билдәләре булараҡ Советтар Союзы геройҙарына һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙарына бирелә —«Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм «Урак һәм Сүкеш» алтын миҙалы. Дөйөм алғанда Советтар Союзының наградлау системаһына 5 орден һәм 7 миҙал инә.

Һуғыш осорондағы тәүге хәрби миҙалдар обороналау өсөн бирелде: «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы, «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы, «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы, «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы. Дүрт миҙал да бер көндә — 1942 йылдың 22 декабрендә — раҫлана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Аҡса һуғыу йорто Ленинградтан Краснокамаға күсерелеүгә ҡарамаҫтан (1941 йылдан 1944 йылға тиклем ордендарҙың һәм миҙалдарҙың күпселеге шунда эшләнә), ленинградсылар блокада шарттарында «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалын етештереүгә өлгәшәләр һәм 1943 йылдың 1 декабренә 2200 миҙал яһайҙар. Бынан тыш һуғыштың аҙағына тиклем тағы ла бер нисә хәрби һәм тыныс ваҡыттағы миҙал раҫлана: ике дәрәжәле «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы, Ушаков һәм Нахимов миҙалдары, «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы, «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы, «Совет Поляр түңәрәк аръяғын обороналаған өсөн» һәм ике дәрәжәле «Әсәлек миҙалы» миҙалдары. 1945 йылдың 9 майында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, 6 июндә тыл хеҙмәткәрҙәре өсөн — «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы раҫлана.1945 йылдың 7 июнендә Оборона халыҡ Комиссариаты үтенесе буйынса бер үк ваҡытта 7 миҙал раҫлана — «Будапештты алған өсөн», «Кенигсбергты алған өсөн», «Венаны алған өсөн» миҙалы, «Берлинды алған өсөн» миҙалы, «Белградты азат иткән өсөн» миҙалы, «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы, «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы. Шул уҡ йылдың 30 сентябрендә «Японияны еңгән өсөн» миҙалы миҙалы булдырыла. Һуғыш осорондағы аҙаҡҡы миҙал — «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы — 1961 йылдың 21 июнендә раҫлана. Шулай уҡ һуғыш осорона СССР миҙалдарына таҫмалар индереү ҡарай. Таҫмалар муар ебәгенән эшләнә, киңлеге 24 мм, улар биш мөйөшлө ҡалыптарға беркетелә. «Алтын йондоҙ» һәм «Ураҡ һәм сүкеш» миҙалдарына ғына айырмалы рәүештә ҡыҙыл төҫтәге муар ебәгенән эшләнә, киңлеге 24 мм. Шулай уҡ миҙалһыҙ таҫмалар тағыу өсөн планкалар барлыҡҡа килә (бейеклеге 12 мм).

1947 йылдың 20 сентябрендә СССР бүләкләү системаһында миҙалдың яңы төрө барлыҡҡа килә: ҡала юбилейҙары иҫтәлегенә. Бындай миҙалдар арһында тәүгеһе — «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә», һуңыраҡ «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» (1957 йылдың 16 майы) һәм «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» (1982 йылдың 10 майы) булдырыла. Һуғыштан һуң наградлау системаһы хеҙмәт миҙалдары менән тулыландырыла башлай. 1948 йылдың 10 сентябрендә — «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн», ә 1948 йылдың 18 майында «Көньяҡтағы ҡара күмер металлургия предприятиеларын тергеҙгән өсөн» миҙалдары булдырыла. 1948 йылдың 22 февралендә «Совет Армияһының һәм Флотының 30 йыллығы» юбилей миҙалы булдырыла һәм Совет Армияһының һәр ун йыллыҡ юбилейын билдәләгән миҙалдар булдырыу традицияһына нигеҙ һала: «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 50 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» (СССР-ҙың һуңғы миҙалы).

1950 йылда «отличие өсөн» ике миҙал булдырыла: «СССР-ҙың дәүләт сиген һаҡлауҙа отличие өсөн», әлеге миҙал менән сик һаҡсылары һәм дәүләт сиген һаҡлауҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәткән башҡа граждандар бүләкләнә һәм «Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙа яҡшы хеҙмәте өсөн» миҙалы, был миҙал менән милиционерҙары һәм енәйәт булдырмауҙа һәм енәйәтселәрҙе тотоуҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәткән граждандар бүләкләнә . 1956 йылдың 20 октябрендә сиҙәмселәрҙе дәртләндереү өсөн миҙал булдырыла — «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн». 1957 йылда шәхси батырлыҡтары өсөн ике миҙал булдырыла: «Батыусыны ҡотҡарған өсөн» һәм «Янғында батырлығы өсөн».

1957 йылдың 14 сентябрендә СССР наградалар системаһына ҙур үҙгәрештәр индерелә — СССР дәүләт наградаһы менән тейешле эш стажы (выслуга лет) өсөн бүләкләү практикаһы ғәмәлдән сығарыла. Бер үк ваҡытта СССР Юғары Советы Президиумы тейешле ведомстволарға ведомство миҙалын -«Маҡтауға лайыҡ хеҙмәт өсөн» миҙалын булдырырға тәҡдим итә.

1965 йылдың 7 майында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» миҙалы менән һәр юбилей Еңеү йылында юбилей миҙалдарын булдырыу традицияһы барлыҡҡа килә: «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыллығы» юбилей миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең ҡырҡ йыллығы юбилей миҙалы» . 1967 йылда хоҡуҡ һаҡлау органдары менән бәйле берҙән-бер миҙал — «Совет милицияһына — 50 йыл» миҙалы булдырыла. 1969 йылдың 5 ноябрендә 1970 йылдың апрелендә «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн („Хәрби ҡыйыулыҡ өсөн“). Владимир Ильич Лениндың 100 йыллығы иҫтәлегенә» юбилей миҙалы булдырыла.

1974 йылдың 18 ғинуарында, (өс дәрәжәле) Хеҙмәт Даны ордены ордены менән бер үк ваҡытта,«Хеҙмәт ветераны» миҙалы булдырыла, уның менән пенсияға сыҡҡанда бүләкләү тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда 2 дәрәжәле «Хәрби хеҙмәттә отличие өсөн» миҙалы булдырыла — ордендарҙан аҫтараҡ, күкрәктең уң яғында йөрөтөлгән берҙән-бер миҙал . Ә 1976 йылдың 20 майында «СССР Ҡораллы көстәр ветераны», миҙалы булдырыла — «Хеҙмәт ветераны» миҙалының аналогы, 25 йыл хеҙмәт иткән хәрбиҙәргә тапшырыла. Артабан өс «ижади» миҙалдар булдырыла: «Байҡал-Амур магистрален төҙөү өсөн», «РСФСР Черноземье булмаған ерҙәрҙе үҙгәртеп ҡороу өсөн», «Көнбайыш Себер нефть һәм газ комплексын үҫтереү һәм ер аҫтын үҙләштереү өсөн» миҙалдары. 70-се йылдарҙың аҙаҡҡы миҙалы — «Хәрби хеҙмәттәшлекте нығытыу өсөн», әлеге миҙал менән Варшава Килешеүе Ойошмаһы илдәре граждандары бүләкләнгән .

1988 йылдың 22 авгусында «Алтын йондоҙ» миҙалы һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән ҡабатлап бүләкләү практикаһын туҡтатыу буйынса ҡарар ҡабул ителә.

## Исемлек
Төп сығанаҡ — Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — 301 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7062-0111-0..
Исемлек хронологик тәртиптә эшләнгән. Бер көндә булдырылған миҙалдар төп сығанаҡҡа тура килтерелгән.

«Һүрәт» бүлегендә күмәк бүләкләнеүселәргә тапшырылған варианты бирелгән.

### Миҙалдар исемлеге

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* СССР ордендары

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* 

* Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — 301 с. — 3000 экз. — .