open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Соколовский Василий Данилович

**Соколовкий Василий Данилович** (бел. Васіль Сакалоўскі Данілавіч; 21 июль 1897 йыл — 10 май 1968 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1946). Советтар Союзы Геройы (1945). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1961).

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — штаб начальнигы һәм фронттар командующийы. Һуғыштан һуң теоретик булараҡ билдәле, «Военная стратегия» хеҙмәте авторы.

Совет хәрби начальниктары И. Г. Захаркин һәм А. М. Прониндың ҡоҙаһы.

## Йәшлеге һәм граждандар һуғышы
1897 йылдың 9 (21) июлендә Гродно губернаһы Белосток өйәҙенең (хәҙерге ваҡытта — Польшаның Подлякск воеводствоһы Белосток повяты) Козлики ауылында тыуа. Белорус.

1905 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбен тамамлай һәм Заблудоволағы күн заводында эшләй башлай. Унда эшләгәндә үҙ аллы белем ала, һуңынан 1912 йылда — ике класлы уҡытыусылар мәктәбен, ә 1918 йылда Невельск уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. Семинарист булараҡ, Беренсе донъя һуғышына саҡырылмай, әммә 1915 йылда мобилизация буйынса бер нисә ай оборона рубежданын төҙөүҙә эшләй.

Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә 1918 йылдың февраленән, үҙ теләге менән уға тәүгеләрҙән булып инә. 1918 йылдың майында Мәскәү хәрби-инструктор курстарын үтә. Граждандар һуғышы ваҡытында Көнсығыш, Көньяҡ һәм Кавказ фронттарында һуғыша. Курстар тамамланғандан һуң ебәрелгән 2-се Урал полкына ебәрелә: 1918 йылдың майынан ротаһы командиры була, 1918 йылдың июненән — батальон штабы начальнигы һәм Лапатышкиндың ҡыҙыл гвардиясылар отряды инструкторы, 1918 йылдың июленән — ҡабат Совет тау полкының 2-се ротаһы командиры, августан — полк командиры ярҙамсыһы, 1918 йылдың сентябренән сентябренәң — полк командиры вазифаһын башҡара.

1918 йылдың октябренән 1918 йылдың июленә тиклем — РККА-ның Хәрби академияһы тыңлаусыһы. Курс тамамлағандан һуң, фронтҡа, 10-сы армия Реввоенсоветы ҡарамағына ебәрелә. 1919 йылдан — 32-се уҡсылар дивизияһы штабы начальнигының өлкән ярҙамсыһы һәм Көньяҡ фронтта ошо дивизияның ваҡытлыса бригада командиры. 1919 йылдың 19 июленән 7 авгусына тиклем — Көнсығыш фронттың 5-се армияһының Йыйылма кавалерия дивизияһы начальнигы. 1919 йылдың 6 — 16 октябренән 13-сө Себер кавалерия дивизияһы начальнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Соловьев Д. Ю. Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.83—85.
* 
* 
* Маршал Василий Соколовский. — М.: Издательство Патриот, 2017. — 239 с. — ISBN 978-5-7030-1186-7.
## Һылтанмалар
* Соколовский Василий Данилович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Соколовский Василий Данилович .
*
Булганин Николай Александрович

**Николай Александрович** **Булганин** (30 май (11 июнь) 1895 йыл, Түбәнге Новгород — 24 февраль 1975, Мәскәү) — совет дәүләт эшмәкәре. КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы (Политбюро) ағзаһы (1948—1958, 1946 йылдан ағзалыҡҡа кандидат), партия Үҙәк Комитеты ағзаһы (1937—1961, 1934 йылдан кандидат). Советтар Союзы маршалы (1947, 1958 йылда был исемдән мәхрүм ителә), генерал-полковник. И. В. Сталиндың яҡындары араһына инә.

СССР Министрҙар Советы Рәйесе (1955—1958), 1950 йылдан — беренсе урынбаҫар, 1947 йылдан — урынбаҫар, 1938—1944 йылдарҙа СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары. Өс тапҡыр СССР Дәүләт банкы рәйесе (1938—1940, 1940—1945, 1958). 1953—1955 йылдарҙа — оборона министры, 1947—1949 йылдарҙа — СССР Ҡораллы Көстәре министры. Был 1937—1938 йылдарҙа — РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе. 1-5 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1937—1962).
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1955).

## Биографияһы
Автобиографияһында атаһын Бугров товариществоһының ҡаланан 50 ктлометр алыҫлыҡта ятҡан Сейма станцияһында пар тирмәнендә эшләүн күрһәтә. Әммә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, атаһы, Александр Павлович Булганин (1857—1947), Семенов ҡалаһы мещандарынан, ул ваҡыттағы билдәле икмәк сәнәғәтсеһе Н. А. Бугровтың заводтарында эшләй; Володарскиҙа Н. А. Бугров музейында әлегә тиклем А. Булганиндың ошо сифатта ҡул ҡуйған касса кенәгәләре һаҡлана.

Белеме — тамамланмаған урта. 1917 йылда реаль училище тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Военный энциклопедический словарь на сайте Министерства обороны России
* 
* «Бесконечные возлияния»: каким был советский премьер Булганин // Газета.Ru, 24.02.2020
Алиева Светлана Умаровна

** Светлана Умаровна Алиева**(тыуған 6 апрель 1936, Пятигорск) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, тәнҡитсе һәм библиограф, мөхәррир. СССР журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Алиева Светлана Умаровна Пятигорскиҙа 1936 йылдың 6 апрелендә тыуған. Алиевтар уздендәре ырыуынан сыҡҡан. Атаһы — Үмәр Баблашевич Алиев, билдәле төркиәтсе, яҙыусы; 1944 йылда, ҡарасәй милләтенән булғанлыҡтан, Ҡырғыҙстанға депортациялана. Тиҙҙән ғаилә башлығы артынан улар ғаиләһе Фрунзе ҡалаһына китә.

Алиева Светлана Умаровна 1959 йылда Ростов дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1960—1963 йылдарҙа — «Кабардино-Балкарская правда» гәзитендә эшләй.

1966—1967 йылдарҙа — В. И. Ленин исемендәге Дәүләт китапханаһында өлкән библиограф.

1967—1970 йылдарҙа — «Книга» нәшриәтенең өлкән мөхәррире.

1970—1972 йылдарҙа — «Литературная газета» редакцияһының үҙ корреспонденты. 1972 йылда Э. Казакевич ижады буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1972—1976 йылдарҙа — «Литературное обозрение» журналының өлкән мөхәррире.

1976—1980 йылдарҙа — «Советский писатель» нәшриәтенең өлкән мөхәррире.

1986-1987 йылдарҙа С. У. Алиеваның әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре «Октябрь» (1986, № 10), «Звезда» (1987, № 3), «Дружба народов» (1986, № 10), «Дон» (1986, № 10) журналдарында баҫылып сыға.

1989 йыл — СССР ФА-ның (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы) М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты хеҙмәткәре .

1985—1992 йылдарҙа С. У. Алиева тотолитар совет дәүләтендәге халыҡтар тарихы тураһында «Так это было» йыйынтығын әҙерләй.

1989 йылдан алып СССР-ҙағы Репрессияланған халыҡтар конфедерацияһында эшләй.

1995 йылдан алып — Төньяҡ Кавказ ҡатын-ҡыҙҙар союзы президенты, Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ассамблеяһының координация советы ағзаһы (Мәскәү). 2005 йылда, «1000 женщинам — Нобелевская премия мира 2005 года» («1000 PeaceWomen») проекты сиктәрендә Рәсәй тарафынан Нобель тыныслыҡ премияһына тәҡдим ителгән кандидат.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Запах фиалки : Воспоминания // Так это было : Национальные репрессии в СССР, 1919—1952 годы : в 3 т. Т.1 / сост., предисл., послесл., коммент. и примеч. С. У. Алиевой ; Рос. Междунар. фонд культуры. — М. : Инсан, 1993. — С. 317—332.
* «Я сын твой, Теберда…» : Сборник / Сост., редактор, автор воспоминаний и коммент. С. У. Алиева . — М. : ГУ МДН, 2006. — 360 с. : ил.
* Человек в меняющемся мире. — Баку, 1980
* Современная туркменская проза. — М., 1982
* Литературная критика в действии. — М., 1984
* Сердце своё держу как свечу… По страницам современной женской прозы. — М., «Знание», 1991.
* 

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Воспоминания о ГУЛАГе и их авторы
Бирюзов Сергей Семёнович

**Бирюзов Сергей Семенович** (5 (18) август 1905 (рәсми мәғлүмәт буйынса, ) — ) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1955), Советтар Союзы Геройы (1958), СССР-ҙың Ҡораллы көстәре генштабы начальнигы (1963—1964). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1964).

## Биографияһы

1905 йылдың 5 (18) авгусында (башҡа сығанаҡтарҙа икенсе дата — 1904 йылдың 8 (21) авгусы күрһәтелә) Рязань губернаһында Скопинда, «сауҙагәр ғаиләһендә» тыуа, урыҫ.

1917 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбен, 1923 йылда —10-сы Владикавказ курстарында 48-се пехота-пулемет курстарын, 1926 йылда — ВЦИК исемендәге Берләшкән Кремль мәктәбен, 1929 йылда — Киске эшселәр университетының 2-се курсын, 1937 йылда тамамлап РККА-ның М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһын 1-се дәрәжә диплом менән тамамлай.

1922 йылдың 15 сентябрендә үҙ теләге меннә РККА-ға инә: 65-се уҡсылар полокының полк мәктәбендә взвод командиры (сентябрь, 1926 — декабрь, 1929), Төньяҡ-Кавказ хәрби округында 36-сы авиапарктың рота командиры (1930 йылдың июненә тиклем), 1931 йылдың февраленән — Мәскәү Пролетар дивизияһының 3-сө уҡсылар ротаһы командиры, уҡыу батальон штабы начальнигы (1932 йылдың апреленә тиклем), шул уҡ дивизияла батальонкомандиры (1934 йылдың июненә тиклем), 30-сы уҡсылар дивизияһының штаб начальнигы (октябрь, 1937 — апрель, 1938), Харьков хәрби округы штабының оператив бүлеге начальнигы (1939 йылдың авгусына тиклем).

1939 йылдың авгусынан комбриг Бирюзов —132-се уҡсылар дивизияһы командиры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают / Институт военных и историко-патриотических проблем и исследований. — М.: Любимая книга, 1996
* Жизнь—родине: (О маршале С. С. Бирюзове).
* 
* . — С.52.
* 
* Соловьев Д. Ю. Все генералы Сталина. Том 2. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.51—53.

## Һылтанмалар
* Сергей Семёнович Бирюзов на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Ерёменко Андрей Иванович

**Еременко Андрей Иванович** (2 (14) октябрь 1892 йыл — 19 ноябрь 1970 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Маршалы (1955), Советтар Союзы Геройы (1944), КПСС Үҙәк Комитетыны ағзалыҡҡа кандидат (1956—1970). 1918 йылдан Совет Армияһында.

## Йәшлеге
Андрей Иванович Еремнеко Марковка слободаһында (хәҙер Луганск өлкәһенең Марковка районы) ярлы крәҫтиән Еременко Иван Иванович (1872—1902) менән Еременко Мария Ивановна ғаиләһендә тыуа.

Ғаилә күп балалы була, Андрей һигеҙ баланың иң өлкәне (ҡустылары — Семен, Гавриил, Иван һәм Петр, һеңлеләре — Полина, Прасковья һәм Мария/Марфа).

Төрлө сығанаҡтарҙа рус йәки украиндар тип күрһәтелә.

## 1914—1920 йылдарҙа фронтта

### Беренсе донъя һуғышы
1913 йылдың ноябрендә Рус император армияһына алына. 168-се Миргород пехота полкында рядовой булып хеҙмәт итә, уның составына Беренсе донъя һуғышына инә. Көньяҡ-Көнбайыш һәм Румыния фронттарында һуғыша, 1914 йылда Галиция һуғышында айырылып тора. 1915 йылдың февралендә шул уҡ фронттың 3-сө пехота дивизияһының 12-се Великолуцк пехота полкына ефрейтор итеп күсерелә, Перемышляны ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1917 йылда унтер-офицер дәрәжәһендә полктың атлы разведкаһы командаһына күсерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Абрамов А.* У Кремлёвской стены. — М., 1974.
* Дороги храбрых. — Донецк, 1967.
* Командный и начальствующий состав Красной армии в 1940—1941 гг. Структура и кадры центрального аппарата народного комиссариата обороны СССР, военных округов и общевойсковых армий. Документы и материалы. — М.; СПб.: Летний сад, 2005.
* 
* *Соловьев Д. Ю.* Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.30—31.

## Һылтанмалар
* Андрей Иванович Еременко на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Гречко Андрей Антонович

**Гречко Андрей Антонович** (, 4(17) октябрь 1903 йыл — 26 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1967—1976 йылдарҙа СССР оборона министры. Советтар Союзы Маршалы (1955). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1958, 1973 ), Чехословакия Геройы (1969). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1976). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1973—1976).

## Бөйөк Ватан һуғышына тиклем

Андрей Антонович Гречко 1903 йылдың 4 (17) октябрендә Голодаевка слободаһында (хәҙер Ростов өлкәһе, Куйбышев районы, Куйбешево ауылы) ауыл тимерсеһе ғаиләһендә ун өсөнсө бала булып тыуа. Украин.

Ҡыҙыл Армияла 1919 йылдың декабренән, ирекмән. Граждандар һуғышында ҡатнаша. Көньяҡ һәм Кавказ фронттарында 1-се Атлы армияның 11-се кавалерия дивизияһында ҡыҙылармеец була. Көньяҡ фронтта генералдар А. И. Деникин, Н. П. Врангель ғәскәрҙәренә, көньяҡ фронтта, Н. И. Махно отрядына ҡаршы, сәйәси һәм енәйәти бандитлыҡҡа (шул иҫәптән «Маруся Черная» бандаһына ҡаршы, 1921 йыл) ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

1921 йылдың сентябренән 1922 йылдың июленә тиклем Таганрогта ЧОН айырым батальонында хеҙмәт итә, һуңынан уҡырға ебәрелә. ВЦИК исемендәге Ҡырым кавалерия курстарында уҡый, уны 1923 йылдың авгусында тамамлай. Шунда уҡ Төньяҡ-Кавказ хәрби округының Таганрог кавалерия мәктәбенә уҡырға ебәрелә, 1924 йылдың сентябрендә Төньяҡ-Кавказ милли тау кавалерия мәктәбенә (Краснодар) күсерелә. Уҡыу ваҡытында эскадрон старшинаһы була, 1925 йылда — Чечняла, 1926 йылда Дағстанда "бандформирование"ларға ҡаршы хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1926 йылда мәктәпте тамамлай. 1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* К 110-летию со дня рождения Маршала Советского Союза А. А. Гречко (сайт Министерства обороны Российской Федерации)
* Гречко Андрей Антонович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Советтар Союзы Маршалы

**Советтар Союзы маршалы** — шәхси хәрби звание, һуңыраҡ РККА-ла юғары командирҙар составының хәрби дәрәжәһе, Совет армияһында 1946 йылдан команда ранг табелендә иң юғары дәрәжә. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән бирелә.

## Тарихы
1935 йылдың 22 сентябрендә Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары советының «РККА-ың етәкселек составында шәхси хәрби званиеларҙы индереү тураһында» ҡарарына ярашлы индерелә. 1945 йылдың 26 июненә тиклем Советтар Союзының Генералиссимусы дәрәжәһенән һуң килгән иң юғары звание (берҙән-бер Генералиссимус И. В. Сталин вафат булғандан һуң 1953 йылда — иң юғары дәрәжә булып ҡала).

Флотта быға тап килгән дәрәжә — Советтар Союзы Флоты Адмиралы, ә ҡайһы бер ғәскәрҙәр төрҙәрендә, көстәрҙә һәм махсус ғәскәрҙәрҙә — Ғәскәр төрөнөң баш маршалы.

1935 йылдың 21 ноябрендә беренсе тапҡыр Советтар Союзы маршалы исеме бирелә; был юғары шәхси хәрби званиеға лайыҡ хәрби етәкселәр түбәндәге вазифаларҙы биләй:

* К. Е, Ворошилов — СССР Оборона халыҡ комиссары;
* М. Н. Тухачевский — СССР Оборона халыҡ комиссары урынбаҫары;
* С. М. Буденный — Ҡыҙыл Армия кавалерияһы инспекторы;
* А. И. Егоров — РККА-ның Генераль штабы начальнигы;
* В. К. Блюхер — Алыҫ Көнсығыш Ҡыҙыл Байраҡлы махсус армия командующийы.

Шулай уҡ һуғышҡа тиклем маршал исемен алалар:

* С. К. Тимошенко — СССР Оборона халыҡ комиссары;
* Г. И. Кулик — СССР Оборона халыҡ комиссары урынбаҫары;
* Б. М. Шапошников — РККА-ның Генштаб начальнигы.

## Советтар Союзы маршалы исеменә лайыҡ булған хәрби начальниктар

1935 йылдан Советтар Союзы маршалы исеме 41 тапҡыр бирелә. Уларҙың: 36-һы — профессиональ хәрбиҙәргә, 5-һе — хәрби вазифалы сәйәси эшмәкәрҙәргә (И. В. Сталин, Л. П. Берия, Н. А. Булганин, Л. И. Брежнев, Д. Ф. Устинов).

Дүрт Советтар Союзы маршалынан был исем кире алына:
* М. Н. Тухачевский — 1937 йылдың 11 июнендәге Тухачевский эше буйынса хөкөм ҡарарына ярашлы исемдән мәхрүм ителә, шул уҡ ҡарар нигеҙендә атыла.
* Г. И. Кулик — 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем төшөрөлә, әммә СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә.
*Л. П. Берия — 1953 йылдың июнендә ҡулға алынғандан һуң, хөкөм ҡарары сығарылғанға тиклем айырым указ нигеҙендә «барлыҡ наградалары һәм исемдәренән» мәхрүм ителә, 1953 йылдың декабрендә атыла.
* Н. А. Булганин — 1958 йылдың ноябрендә генерал-полковник дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелә, шул уҡ ваҡытта отставкаға ебәрелә; репрессияларға дусар булмай.

М. Н. Тухачевский һәм Г. И. Кулик аҡлау процесында үлгәндән һуң Советтар Союзы маршалы дәрәжәһе ҡабаттан тергеҙелә. Репрессияланған икенсе ике Советтар Союзы маршалы — тикшереү ваҡытында төрмәлә вафат булған В. К. Блюхер һәм хөкөм ҡарары буйынса атылған А. И. Егоров рәсми рәүештә исемдәренән мәүрүм ителмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Рубцов, Юрий Викторович|Рубцов Ю. В.]]* Маршалы Сталина. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2001. — 352 с. ISBN 5-222-01140-2
* *Рубцов Ю. В.* Маршалы Сталина. От Буденного до Булганина. — М.: Вече, 2006. ISBN 5-9533-1087-0
* *Рубцов Ю. В.* Маршалы Советского Союза в истории России. Гербы на погонах — М.: Вече, 2015. ISBN 978-5-4444-2725-5

## Һылтанмалар

* Маршалы и Адмиралы Флота Советского Союза.
Захаров Матвей Васильевич

**Захаров Матвей Васильевич** (5 (17) август 1898 йыл — , Мәскәү, РСФСР, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1959), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, СССР Юғары Советы депутаты (4-8-се саҡырылыш), профессор.

## Биографияһы

### Йәшлеге
1898 йылдың 17 авгусында (иҫке стиль буйынса — 5 августа) Тверь губернаһы Старицкий өйәҙе Татаркоский улусының Войлово ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1904 йылда ғаилә Санкт-Петербургҡа күсенә, унда атаһы балта оҫтаһы булып эшләй. 1913 йылда Тверь ҡала юғары башланғыс училищеһын тамамлай, Петроград заводтарында слесарь булып эшләй. 1917 йылда Петроградтағы революцион ваҡиғаларҙың актив ҡатнашыусыһы, «Сименс и Гальске» заводының Ҡыҙыл Гвардия отрядына инә. Был отрядта 7 ноябрҙә (иҫке стиль буйынса 25 октябрҙә) Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа һәм Керенский — Красновтың контрреволюцион фетнәнһен баҫтырыуҙа Пулково янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1917 йылдың декабрендә РСДРП-ға инә.

### Граждандар һуғышы
Петроградтың әүҙем коммунисы булараҡ, Захаров яңы ғына төҙөлә башлаған Ҡыҙыл армияға йүнәлтелә. 1918 йылда 2-се Совет Петроград артиллерия курстары тамамлай. 1918 йылда Граждандар һуғышы фронттарында, шул уҡ йылдың декабрендә Царицын янындағы 10-сы армияла артиллерия батареяһы менән командалыҡ итә. Артабан генерал А. И. Деникин ғәскәренә һәм Төньяҡ Кавказда һәм Ставрополье крайында аҡ казак ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Абрамов А. С. У Кремлёвской стены. — Изд. 7-е, доп. — М.: Политиздат, 1987.
* Дважды Герои Советского Союза. — М.: Воениздат, 1973.
* 
* Люди бессмертного подвига. Кн. 1. — М., 1975.
* *Грязнов Б. З.* Дорогой солдата. — Ленинград: Лениздат, 1968.
* *Грязнов Б. З.* Маршал Захаров. — М.: Воениздат, 1979. — 152 с. — (Советские полководцы и военачальники).
* *Маковеев М. С.* Страницы героической жизни. — Москва: Политиздат, 1975. — 111 с. — (Герои Советской Родины).
* *Рубцов Ю. В.* Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают. — М., 1996.
* 
* *Соловьев Д. Ю.* Все генералы Сталина. Том 5. — М., 2019. — С.15-17.

## Һылтанмалар
* Захаров Матвей Васильевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры

**Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры**, **Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры** — 2001 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эргәһендә ойошторолған оркестр.

## Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры 2001 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эргәһендә ойошторола. Беренсе концерты 2001 йылдың 1 октябрендә ҡуйыла. Тәүге художество етәксеһе һәм дирижёры Р. М. Ғәйзуллин була.

Дирижёрҙар РСФСР-ҙың халыҡ артисы Н. Н. Калинин, РСФСР-ҙың, СССР-ҙың халыҡ артисы Н. Н. Некрасов, РФ-тың халыҡ артисы Д. Д. Хохлов, композиторҙар РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Е. П. Дербенко,А. Т. Кәримов, А. М. Ҡобағошов, С. Ә. Низаметдинов, йырсылар Ф. Х. Бикбулатов, В. Ә. Йәләлетдинов, Ф. Ә. Килдейәрова һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге оркестр менән бәйле.

Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры 2007 йылда Магнитогорск ҡалаһында үткән «Европа — Азия» халыҡ-ара халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре фестиваль-конкурсында, халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙарының 2008 йылда Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһында үткән Ә. Жубанов исемендәге «Жубанов яҙы» фестивалендә ҡатнашып, икеһендә лә Гран-при яулай; 2006 йылда — Ҡазанда, 2007 йылда Мәскәүҙә ойошторолған Бөтә Рәсәй халыҡтарының милли музыка ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре фестиваль-конкурсында лауреат була.

Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, башҡорт халҡының боронғо музыка ҡоралдарын, рус халыҡ музыка ҡоралдарын, симфоник оркестрҙы һәм өзләү тембрҙарын берләштереп, уникаль яңғырашҡа өлгәшә. Оркестр составынд ҡурай, баян, һуҡма, ҡыллы-һыҙғыслы (ҡыл ҡумыҙ, скрипка, альт, виолончель, контрабас) һәм сиртмә (думбыра, домра, балалайка-бас) музыка ҡоралдары, шулай уҡ ҡумыҙ, хайран, чоор (ҡырғыҙҙарҙың буй флейтаһы) бар.
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының дирижёрҙары: БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. З. Әхмәтйәнов, Ғәйзуллин, Л. Т. Дәүләтбаев (2016 йылдан алып художество етәксеһе лә).

## Репертуары
Оркестрҙың репертуарыында М. Х. Әхмәтовтың «Башҡорт рапсодияһы», «Дуҫым Рәмилгә соло-фантазия»һы, «Лезгинкалар сюитаһы»; Н. Ә. Дауытовтың «Йәшлек увертюраһы», А.Ключарёв көйҙәре темаһына фантазия, «Бейеү көйө» концерты, «Ҡыҙҙар бейеүе»; А. К. Кукубаевтың «Һыбайлылар», «Лирик пьеса»; И. И. Хисаметдиновтың «Салауат тураһында хикәйәт», Фортепьяно менән оркестр өсөн концерт пьесаһы; халыҡ музыкаһы эшкәртмәләре [Н. Я. Инякин эшкәртеүендә «Әпипә», Дауытовтың «Бала ҡарға», Әхмәтовтың «Ҡолой кантон», Хисаметдиновтың «Зөлхизә» әҫәрҙәре һәм башҡалар]; татар, урыҫ, ҡаҙаҡ, үзбәк композиторҙарының әҫәрҙәре, сит ил авторҙары әҫәрҙәренең эшкәртмәләре һәм башҡалар инә.

2007 йылдан бирле репертуары Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн махсус ижад ителгән үҙенсәлекле әҫәрҙәр менән байый.

## Һылтанмалар
* http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/15833-khaly-oraldary-milli-orkestry /
Крылов Николай Иванович

**Крылов Николай Иванович** (16 (29) апрель 1903 йыл — 9 февраль 1972, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Советтар Союзы Маршалы. 1961—1972 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.

## Биографияһы

Һарытау губернаһы Балашовка өйәҙе Тамалин улусының Голяевка ауылында тыуа. Әлеге ваҡытта ауыл Вишневое тип атала һәм Пенза өлкәһенең Тамалин районына ҡарай. Вишневоела Н. И. Крылов тыуған йорт беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

Ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

1918 йылдан — комсомолда, өйәҙ комсомол ячейкаһы секретары һәм ирекмәндәрҙең партия-комсомол ҡыҙыл гвардия отряды яугиры була.

Граждандар һуғышы йылдарында Ҡыҙыл армия сафына инергә тырыша, 1919 йылда Көньяҡ фронтта авиация дивизионына алына, әммә бер нисә көндән ҡаты ауырып китә һәм ата-әсәһенд ҡалдырыла. Шунда уҡ мәктәп курсы буйынса имтихандарҙы экстерн тапшыра һәм мәктәптең 2-се баҫҡысын тамалау тураһында таныҡлыҡ ала.

## Граждандар һуғышы
Шуға ҡарамаҫтан, 1919 йылдың апрелендә, 16 йәшендә Ҡыҙыл армия сафына алына. 1920 йылда Һарытау пехота-пулемет курстарын тамамлағандан һуң уҡсылар взводы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңынан В. М. Азин исемендәге 28-се уҡсылар дивизияһы составындағы уҡсылар ярымрота?ы командиры була. 11-се армия сафында Көньяҡ фронтта һуғыша, Әзербайжанды ҡыҙыл ғәскәрҙәрҙең баҫып алыуында, 1921 йылғы совет-грузин һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда Алыҫ Көнсығышҡа күсерелә һәм 19 йәшендә Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһының 1-се Тымыҡ океан дивизияһы3-сө Үрге Удин полкының уҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә. Спасскиҙы штурмлауҙа, Никольск-Уссурийскийҙы һәм 1922 йылда Владивостокты азат итеүҙә ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* . — С.261—262.
* Военачальники РВСН. Вып. 2. — Изд-во ЦИПК РВСН, 1999.
* Главкомы стратегических. — Изд-во ЦИПК РВСН, 1996.
* Книга памяти РВСН. — Изд-во ЦИПК РВСН, 1997.
* 
* Л. С. Татарин. Тайны Большого Хингана.
* 
* *Чуйков В. И.* Начало пути. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Воениздат, 1962.

## Һылтанмалар
* Крылов Николай Иванович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Голиков Филипп Иванович

**Голиков Филипп Иванович** (3 (16) июль 1900 йыл — 29 июль 1980 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1961 йылдың 8 майынан). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1966).

## Биографияһы

### Йәшлеге
Филипп Голиков 1900 йылдың 3 (16) июлендә Пермь губернаһының Ҡамышлы өйәҙе Зырян улусы Борисово ауылында тыуа (хәҙер Борисово аулы Ҡурған өлкәһе Ҡатай районының Верхнеключевское ауыл советы составына инә). Рус, крәҫтиән сығышлы: атаһы — Иван Николаевич, ауыл фельдшеры, әсәһе — Васса Васильевна, крәҫтиән. Иван Николаевич Тобольск гарнизон лазаретында һалдат була, рота фельдшерына уҡып сыға, лазаретта фельдшер булып хеҙмәт итә. 1908 йылда хәрби хеҙмәтен тамамлап, Покровское ауылындағы фельдшер пунктында бер йыл эшләй, һуңынан Борисовоға ҡайта. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ғаиләһендә дүрт бала (өлкәне — Филипп, Валентина, Александра, Марий) була.

1911 йылда Филипп Голиков Борисово мәктәбендә өс класс, 1918 йылда Пермь губернаһының Ҡамышлы ауылы өйәҙ гимназияһында 7-се класс тамамлай. Земство стипендияһына уҡый һәм уҡыу өсөн түләүҙән азат ителә.

### Граждандар һуғышы
1918 йылдың 13 апреленәнРКП(б) ағзаһы. Партияға атаһы менән бергә инә. РКП(б) өйәҙ комитеты ҡушыуы буйынса «Известия» (мөхәррире — Степан Васильевич Егоршин) Ҡамышлы өйәҙе гәзитенең контора мөдире була.

1918 йылдың 30 майында үҙ теләге менәнҠыҙыл армия сафына инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. , 1996
* Соловьев Д. Ю. Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 978-5-532-10644-4. — С.26—28.
* 
* 
* 
* *[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]* Голиков, Филипп Иванович // Российская историческая энциклопедия в 18 томах / Глав. ред. А. О. Чубарьян. Т. 5. М.: ОЛМА Медиа Групп, 2017. С. 146—147.
* 
* *Соловьёв Д. Ю.* Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 978-5-532-10644-4. — С. 26—28.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Увидеть красный свет
Якубовский Иван Игнатьевич

**Якубовский Иван Игнатьевич** (25 декабрь 1911 йыл (7 ғинуар 1912 йыл) Могилев өлкәһе, хәҙер Грецкий районы, Зайцево ауылы — 30 ноябрь 1976 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1967). Ике Тапҡыр Советтар Союзы Геройы (10.01.1944, 23.09.1944). Чехословакия ССР-ы Геройы (30.04.1970). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1976).

## Биографияһы
Алты балалы крәҫтиән ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Ике ағаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һәләк була, ә апаһы менән уның балаһын немец оккупанттары атып үлтерә. Белорус. Ауылда ялланып эшләй, ауылдағы мәктәптә 7 класс тамамлай. 1930 йылдан — Горецк өйәҙе Сакар ауыл советының куст ячейкаһы секретары, һуңынан Горка ҡалаһында кирбес заводында эшләй. 1932 йылда Оршанск педагогия техникумының 2 курсын тамалай.

### Һуғыш алды йылдарындағы хеҙмәте
1932 йылда Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1934 йылда Минскиҙа М. И. Калинин исемендәге Белорус берләшкән хәрби мәктәпте тамамлай, 27-се Омск Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының (Витебск) күнекмә взводына командир итеп ебәрелә.

1935 йылда А. С. Бубнов исемендәге Ленинград комсоставты камиллаштырыу бронетанк курстарын тамамлай. Белорус хәрби округында хеҙмәт итә — 16-сы танк бригадаһының танк взводы командиры (Лепель), 1937 йылдың октябренән — шунда уҡ танк ротаһы командиры, 1940 йылдың ғинуарынан — 22-се еңел танк полкының танк ротаһы командиры, 1940 йылдың апреленән Кавказ аръяғы хәрби округында (Вагаршапат, Әрмән ССР-ы) 17-се еңел танк бригадаһының танк батальоны штабы начальнигы, 1940 йылдың июленән — Пуховичск пехота училищеһы уҡытыусыһы, 1941 йылдың апреленән — Көнбайыш махсус хәрби округының 20-се механизацияланған корпусының 26-сы танк дивизияһы 51-се танк полкының күнекмә танк батальоны командиры. 1939 йылда Белорус фронты ғәскәрҙәре составында РККА-ның Польша походында һәм 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында танк ротаһы менән командалыҡ итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Абрамов А. С.* У Кремлевской стены. — 6-е изд., доп. — Москва: Политиздат, 1984. — 368 с.
* 
* 
* *Лившиц В. М.* Ён быў салдатам Айчыны // в кн.: С Горками и академией связаны судьбой. — Горки. 2013. С. 54—74.
* *Лившиц В. М.* Есть люди, биографии которых являются как бы живым куском истории…" (о И. И. Якубовском)// в кн.: Гордость и слава Горецкой земли. Земляки-Герои Советского Союза.-Горки: 2014.- С.5-30.
* Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают / Институт военных и историко-патриотических проблем и исследований. — М.: Любимая книга, 1996. — 96 с., ил. — ISBN 5-7656-0012-3.
* *Первенцев А. А.* Часовые стоят на посту [О дважды Герое Советского Союза маршале И. И. Якубовском]. — Москва: Издательство ДОСААФ, 1977. — 63 с.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Биография Якубовского И. И. 
* 
* Якубовский Иван Игнатьевич фильм цикла «Герои Победы».
Батицкий Павел Фёдорович

**Батицкий Павел Федорович** (; 14 (27) июнь 1910 йыл — 17 февраль 1984 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (15 апрель 1968 йыл). Советтар Союзы Геройы (7 май 1965 йыл).

1938 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1961 йылдан КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат. 1966 йылдан КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. СССР Юғары Советының 6-10-сы саҡырылыш депутаты (1962—1984).

## Биографияһы
Павел Федорович Батицкий 1910 йылдың 14 (27) июнендә Харьков ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Украин.

1922 йылда тулы булмаған урта мәктәптә 4-се класты тамамлағас, артабан Харьковтың «Ураҡ һәм Сүкеш» моторһар эшләү заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһында уҡый.

## Хәрби хеҙмәте

### Һуғыштар араһында
1924 йылдың октябрендә 14 йәшендә Харьковтағы Украина хәрби әҙерлек мәктәбенә алына, белем усағы тиҙҙән Полтаваға күсенә. 1927 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, 2-се Борисоглеб-Ленинград РККА кавалерия комсоставы мәктәбенә йүнәлтелә. Уны 1929 йылда тамамлай һәм сентәбрҙә 40-сы кавалерия полкына ебәрелә (Белорус хәрби округы), унда кавалеристар һәм саперҙар взводы командиры вазифаһында хеҙмәт итә.

1931 йылдың декабрендә — командир ярҙамсыһы, ә һуңынан 40-сы кавалерия полкының (3-сө кавалерия полкы, 7-се Һамар кавалерия дивизияһы, 2-се кавалерия бригадаһы) командиры вазифаһына тәғәйенләнә.

1935 йылдың апрелендә М. И. Фрунзе исемендәге Хәрби акаедмияға уҡырға ебәрелә, уны 1938 йылда тамамлай һәм июлдә РККА Генштабының оператив бүлегенә махсус эштәр буйынса офицер вазифаһына ебәрелә, ә 1939 йылдың февралендә шунда уҡ бүлек начальнигы ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә.

1939 йылдың сентябрендә Батицкий булып Ҡытайға хеҙмәт командировкаһына ебәрелә, унда Чан Кайши штабы ҡарамағында совет хәрби кәңәшселәр төркөмө штабы начальнигы була. 1940 йылдың декабрендә кире ҡайтҡандан һуң, Каунаста дислокацияланған 11-се мотолаштырылған пулемет-артиллерия бригадаһы (Балтик буйы хәрби округы) штабы начальнигы итеп ҡуйыла, ә 1941 йылдың мартында 202-се моторлаштырылған дивизия (12-се механизацияланған корпус) штаб начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. / Подг. Б. А. Омеличева. — М.: Любимая книга, 1996. — ISBN 5-7656-0012-3
* 
* 
* Щукин А. А. Повесть о маршале Батицком. — М.: Атлантида - ХХI век, 2001. — 301 с.
## Һылтанмалар
* 
*
Хитап

**Хитап** (ғәрәп теленән ингән һүҙ) — көнсығыш халыҡтарының әҙәби ижадында борон замандарҙа барлыҡҡа килгән һәм таралған жанр, вәғәз йә шиғри мөрәжәғәтhttps://posredi.ru/knb_h_hitap.html; башҡорт әҙәбиәтендә — халыҡҡа йәки айырым социаль төркөмгә йүнәлтелгән, тормош күренештәренә ижтимағи һәм әхлаҡи баһа биргән жанр, шиғри монолог рәүешендәге мөрәжәғәт.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Башҡорт әҙәбиәтендә хитап ҡулланыла башлауға йырауҙарҙың һәм сәсәндәрҙең ижади традициялары йоғонто яһаған. Хитаптың төп үҙенсәлеге — дидактик йүнәлешле булыу, өгөт-нәсихәткә ҡоролоу. Йөкмәткеһе һәм функцияһы буйынса был жанр ҡобайыр жанрына яҡын тора. 

Башҡорт әҙәбиәтендә жанрҙың үҫеше халыҡ тормошоноң һынылышлы осорҙары — ижтимағи  формацияларҙың алмашыныуы, яңы идеологияларҙың формалашыуы һәм башҡа мөһим ваҡиғалар менән бәйле, сөнки бындай осорҙарҙа халыҡтың гражданлыҡ намыҫына ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү ихтыяжы барлыҡҡа киләhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16077-khitap . 

XVIII—XIX быуат шағирҙары Әбделмәних Ҡарғалының, Шәмсетдин Зәкиҙең, Мифтахетдин Аҡмулланың, Һибәтулла Сәлиховтың, Салауат Юлаевтың хитаптарында феодализмға ҡаршы кәйефтәр, йәмғиәттәге яуызлыҡҡа һәм кешеләрҙең етешһеҙлектәренә ҡаршы көрәш идеялары, мәҙәниәттә һәм мәғарифта  алдынғы  үҙгәртеп ҡороуҙар сағыла.

XIX быуат–XX быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә хитап халыҡҡа оран һалыу, сәсәндәрҙең ялҡынлы һүҙе, бәйеттәр, тарихи йырҙар һәм эпик ҡобайырҙар менән генетик бәйләнештә тора. Хитап авторы остаз, хөкөмдар сифатында сығыш яһай, шул сәбәптән хитапҡа өгөт-нәсихәтсел тасуирлауҙар, оран һалып саҡырыуҙар, риторик һорауҙар, өндәмәләр хас була. XIX быуаттың һуңғы сирегендә башҡорттарҙың рухи-мәҙәни тормошонда нығынған мәғрифәтселек идеологияһы үҙ алдына аныҡ бурыстар ҡуя: аң-белем таратыу, алға киткән мәҙәниәттәрҙе өйрәнеү, яңы әхлаҡи һәм мәҙәни ҡиммәттәр хасил итеүhttps://posredi.ru/knb_h_hitap.html

## ХХ быуатта һәм хәҙерге осорҙа
ХХ быуат башында Ш. Бабич, Х. Ғ. Ғәбитов, Ш. Әминев‑Тамъяни һәм башҡалар үҙҙәренең хитаптарында милли берҙәмлек, ҡатын-ҡыҙҙарҙың бойондороҡһоҙлоғо, әхлаҡлылыҡ, зыялылыҡ-уҡымышлылыҡ идеяларын тарата. Ғ. Хоҙаяров, М. Татлыбаев, С. С. Яҡшығолов башҡорт ерҙәрен вәхшиҙәрсә талауға һәм һатыуға ҡаршы сыҡҡан хитаптар ижад итә. 1917 йылғы социалистик революция, Беренсе донъя һуғышы осоронда М. Ғафури, С. Ҡудаш, Б. Ғ. Мирзанов, Д. Юлтый һәм башҡалар үҙ әҫәрҙәрендә халыҡты сәйәси һәм социаль әүҙемлеккә саҡыра. 

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хитап жанрына М. Кәрим, Р. Ниғмәти мөрәжәғәт итә. 

Хәҙерге шиғриәттә хитаптар Ҡ. Аралбай, Р. Т. Бикбаев, Т. Ғәниева, А. Игебаев, Ф. Һ. Туғыҙбаева ижадында осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16077-khitap 
* https://posredi.ru/knb_h_hitap.html/КУЛЬТУРА НАРОДОВ БАШКОРТОСТАНА Словарь-справочник

## Әҙәбиәт
Кунафин Г.С. Культура Башкортостана и башкирская литература в XIX веке. – Уфа, 1992.
Куликов Виктор Георгиевич

**Куликов Виктор Георгиевич** (5 июль 1921 йыл — 28 май 2013 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1977 йыл). Хәрби фәндәр академияһы академигы, Ленин премияһы лауреаты (1983). Советтар Союзы Геройы (1981 йыл). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы(1971—1989).

## Биографияһы

Куликов Виктор Георгиевич 1921 йылдың 5 июлендә Орел губернаһы Үрге Любовша ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Ғаилә аслыҡтан көньяҡҡа ҡаса һәм Ставропольеға килеп сыға. 1938 йылдаНевинномысск ҡалаһында 5-се тимер юлсылар мәктәбендә 10 класты тамамлай.

Ҡыҙыл армияла 1939 йылдан. Грозный хәрби-пехота училищеһын да уҡый һәм уны 1941 йылдың июнендә лейтенант дәрәжәһендә тамамлай.

### Бөйөк ватан һуғышы
1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк ватан һуғышында ҡатнаша:
—1941 йылдың июненән — Көньяҡ-көнбайыш фронтта 41-се танк дивизияһында мотоциклет рота командиры,— 1941 йылдың октябренән — Мәскәү ҡалаһының автобронетанк үҙәгенең 143-сө айырым танк бригадаһының разведка взводы командиры, Көнбайыш фронтта һуғыша,

— 1942 йылдың февраленән — Калинин фронтында танк батальоны штабы начальнигы һәм тагк бригадаһы штабы начальнигы,
— 1943 йылдың февраленән — бригада штабының оператив эш буйынса начальник урынбаҫары,
— 1943 йылдың авгусынан 1945 йылдың майына тиклем — 1-се Балтик буйы һәм 2-се Белорус фронттарында 143-сө танк бригадаһы штабы начальнигы (1945 йылдың февраленән бригада айырым гвардия ауыр үҙйөрөшлө-артиллерия бригадаһы тип атала).

Көнбайыш Украинаны обороналау һуғыштарында, Мәскәү өсөн алышта, Ржевский алышында, Смоленск, Белоруссия, Балтик буйы, Көнсығыш Пруссия, Көнсығыш Померан, Берлин һөжүм операцияларында ҡатнаша.

1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы,

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Куликов В. Г. // *Куценко А.* Маршалы и Адмиралы флота Советского Союза. — Киев.: Полиграфкнига, 2007. — С. 217—223.
* Куликов В. Г. // Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают. — М.: Любимая книга, 1996. — С. 47—48. — ISBN 5-7656-0012-3.

## Һылтанмалар
* Куликов Виктор Георгиевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Виктор Георгиевич Куликов.
Огарков Николай Васильевич

**Огарков Николай Васильевич** (17 (30) октябрь 1917 йыл — 23 ғинуар 1994 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1977—1984). Советтар Союзы Геройы (1977), Советтар Союзы Маршалы (1977). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1971—1991).

Литва ССР-ынан СССР Юғары Советының 7-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1966—1989).

## Биографияһы
Огарков Николай Васильевич 1917 йылдың 17 (30) октябрендә Тверь губернаһы Молоково ауылында (хәҙерге Тверь өлкәһе Молоково ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1931 йылда өлкән ағаһы хәрби хеҙмәт үткән Алыҫ Көнсығышҡа китә. 14 йәшенән Раздольненск ябыҡ хәрби кооперативта һатыусы ярҙамсыһы булып эшләй башлай.

1933 йылдың апрелендә тыуған еренә ҡайтып, йыл ярым иҫәпсе, профсоюздарҙың район советы секретары булып һ.б. эшләй, 1934 йылда Подмосковьеға, Кудиново ауылында энергетика сәнәғәте эшсе факультетына («торфяной рабфак») уҡырға китә, артиабан белем алыуын В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында дауам итә. Уны 1941 йылда тамамлай. Огарковҡа 3-сө ранг хәрби инженер дәрәжәһе бирелә.

РККА-ла 1938 йылдан.

### Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында
Бөйөк Ватан һуғышын Көнбайыш фронттың 17-се уҡсылар дивизияһы 1-се уҡсылар полкында Ломжа йылғаһы буйында нығытма районын төҙөгән ваҡытта ҡаршы ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Кочуков А.* Стратег и политик (интервью с генералами армии В. И. Варенниковым, А. Д. Лизичевым, В. Н. Лобовым) // «Красная звезда», 31 октября 2002.
* *Ваннах М.* «Алгоритм войны: Козёл отпущения мегадержавы и Первый солдат исчезнувшей империи» // журнал «Компьютерра», № 43, 24 ноября 2006.
* «Геополитика маршала Огаркова» // ''Дугин А.'' Великая война континентов  // портал «Арктогея».
* *В. А. Егоршин.* «Фельдмаршалы и маршалы». — М.: Патриот, 2000. — (История в лицах) — ISBN 5-7030-0879-4.
* *[[Уткин, Борис Павлович|Б. П. Уткин]].* «Маршал Советского Союза Н. В. Огарков. Обаяние личности, масштаб свершений». — М.: ООСТ, 2002. — ISBN 5-901865-02-2.

## Һылтанмалар
* 
* Огарков Николай Васильевич на сайте Минобороны России.
* Маршалы и Адмиралы Флота Советского Союза. Огарков Николай Васильевич.
* https://marshal-sssr.ru/огарков-николай-васильевич/
Устинов Дмитрий Фёдорович

**Устинов Дмитрий Федорович** (17 (30 октябрь) 1908 йыл — 20 декабрь 1984 йыл, Мәскәү) — совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Советтар Союзы маршалы (1976). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1942, 1961), Советтар Союзы Геройы (1978). СССР-ҙың юғары наградаһы — Ленин орденына ун бер тапҡыр лайыҡ булған ике кавалерҙың береһе (икенсеһе — Н. С. Патоличев).

СССР-ҙың Халыҡ комиссары һәм ҡоралланыу министры (1941—1953), СССР-ҙың оборона сәнәғәте министры (1953—1957). СССР оборона министры (1976—1984). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1984) һәм секретары (1965—1976), КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы (1976—1984) ағзаһы.

## Биографияһы

### Иртә йылдары

Устинов Дмитрий Федорович 1908 йылдың 17 (30) октябрендә Һамар ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Федор Сысоевич, әсәһе — Ефросинья Мартыновна. Урыҫ. Өлкән ағаһы — Петр, эсерҙар партияһының ағзаһы, Граждандар һуғышында ҡатнаша, 1918 йылда Г. Гайҙың Тимер дивизияһы 1-се Сембер полкының командир урынбаҫары була. Һуңыраҡ Ленинградта йәшәй, репрессиялана.

Дмитрий Федорович хеҙмәт эшмәкәрлеген 10 йәшенән башлай.

1922 йылда Сәмәрҡәнд ҡалаһында Ҡыҙыл армия сафына доброволец булып баҫа ( отрядына). 1923 йылда 12-се Төркөстан полкына инә. Баҫмасыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

Демобилизациянан һуң, 1923 йылда Кострома губернаһының Макарьево ҡалаһында һөнәри-техник мәктәптә белем ала.

1927 йылдың ноябрендә ВКП(б)-ға инә һәм в Макарьев профтехмәктәбен тамамлай.

1927—1929 йылдарҙа Балахнин ҡағыҙ комбинатыында слесарь булып эшләй, һуңынан — Иваново-Вознесенскиҙа Федор Зи новьев исемендәге фабрикала.

1929 йылдың көҙөндә Иваново-Вознесенск политехник институтының инженер-механика факультеты студенты булып китә. Институттың комсомол ойошмаһы секретары, партия бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан Д. Ф. Устинов Бауман исемендәге МВТУ-ға күсә. 1932 йылда ул уҡыған төркөм тулы составта яңы ойошторолған Хәрби-механик институтты (хәҙер Д. Ф. Устинов исемендәге «Военмех» БДТУ-һы) комплектлауға ебәрелә. 1934 йылда Устинов уны уңышлы тамамлай.

1934 йылдан Ленинград артиллерия ғилми-тикшеренеү диңгеҙ институтында инженер, эксплуатациялау һәм тәжрибә эштәре бюроһы начальнигы.

1937 йылдан — Ленинградтың «Большевик» заводы инженер-конструкторы, баш конструкторы урынбаҫары, директоры.

Һуғыштан алда Ленинградтың ҡайһы бер предприятиеларынаяңы импорт ҡорамал килә, уны ҡороу оҙаҡҡа һуҙылғас, ВКП(б) Үҙәк Комитеты комиссияһы килеүе тураһында тарих билдәле. Директорҙарҙы, шул иҫәптән Устиновты ла, Политбюроға саҡыралар. Комиссия буш цехтарҙы һәм ҡоролмаған ҡорамалдарҙы күрһәтә, Сталин быға яуап талап итә. Устиновкомиссия тикшереп киткәндән һуң бер көн үткәс төшөрөлгән үҙенең фотоларын күрһәтә — ҡорамалдар ҡоролған һәм продукция етештерә башлаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Устинов Дмитрий Фёдорович на сайте Министерства обороны России
* Устинов Д. Ф.
* Речь Д. Ф. Устинова. Война во Вьетнаме (аудио).
* Самый сталинский министр.
* Инженер-министр: 100 лет маршалу Устинову.
* Ракетостроители чтят память нашего земляка — Дмитрия Фёдоровича Устинова.
Соколов Сергей Леонидович

**Соколов Сергей Леонидович** (18 июнь (1 июль) 1911 йыл — 31 август 2012, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы (1978), Советтар Союзы Геройы (1980). СССР оборона министры (1984—1987). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1968—1989). 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың июненә тиклем КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡасан да булһа йәшәгән Советтар Союзы маршалдарының иң олоһо һәм йөҙ йәшен үтеүселәрҙән берҙән-бер.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм һуғышҡа тиклемге хеҙмәте
Соколов Сергей Леонидович тыуа 1911 йылдың 18 июнендә (1 июль) Рәсәй империяһы Таврия губернаһы Евпатория ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа.

Революциянан һуң 1918 йылда ғаиләләре менән Вятка губернаһының Котельнич өйәҙ ҡалаһына күсәләр, унда буласаҡ маршалдың бала сағы, үҫмер йылдары үтә. 1927 йылда туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1927 йылда райпотребсоюзда упаковщик булып башлай, һуң яуаплы комсомол эшенә күсерелгәндәр араһында була. 1930—1932 йылдарҙа — район докында механик оҫтаханалар сәнәғәт комбинатының эштән азат ителгән комсомол ойошмаһы секретары була, һуңғараҡ комсомол район комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана. 1937—1991 йылдарҙа — ВКП(б)-КПСС ағзаһы.

Ҡыҙыл армия сафында 1932 йылдың майынан. Комсомол юлламаһы буйынса Горький бронетанк мәктәбенә уҡырға инеү хоҡуғын ала. Ҡабул итеү имтихандарын уңышлы үтеп, училищеға курсант итеп ҡабул ителә (май 1932 — ноябрь1934), взвод һәм рота командиры була. Армия әҙерлек курстарын отличие менән үтеп, артабан хеҙмәт итеү өсөн Алыҫ Көнсығышҡа танк ғәскәрҙәренә ебәрелә, унда взвод, рота һәм айырым батальон командиры була. Хәсән күлендәге һуғыштарҙа (1938) ҡатнаша, танк ротаһына командалыҡ итә. Күрһәткән батырлығы өсөн «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Соколов С. Л. // *Куценко А.* Маршалы и Адмиралы флота Советского Союза. — Киев: Полиграфкнига, 2007. — С. 287—293.
* Соколов С. Л. // Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают / Институт военных историко-патриотических проблем и исследований. — М.: Любимая книга, 1996. — С. 63—64. ISBN 5-7656-0012-3.
* *[[Язов, Дмитрий Тимофеевич|Язов Д. Т.]]* Маршал Соколов. — М.: «Молодая гвардия», 2009. — 206 с., ил. — (Жизнь замечательных людей: биография продолжается.) — ISBN 978-5-235-03276-7. Эта книга интересна тем, что написана Маршалом Советского Союза Д. Т. Язовым, сменившим Соколова на посту министра обороны СССР, а предисловие к ней написал Маршал Советского Союза В. И. Петров, который был заместителем Соколова в его бытность министром.
* 

## Һылтанмалар
* Соколов Сергей Леонидович на сайте Министерства обороны России
* https://marshal-sssr.ru/соколов-сергей-леонидович/
* Патриарх войсковой элиты. К 90-летию Маршала Советского Союза С. Л. Соколова.
* Маршал Соколов награждён орденом «За заслуги перед Отечеством».
* Век маршала Соколова.
Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр

**Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр** ( —  Фарсия,  Ирандың  боронғо атамаһы) фарсы теленән үҙләштерелгән йә сығышы менән уға бәйләнгән һүҙҙәр йәки  һүҙбәйләнештәр. Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр Евразияның күп халыҡтары телдәренә ингән, йыш ҡына күп баҫҡыстар үтеп, йәғни иран телдәренә инмәгән башҡа телдәр (ғәрәп, төрки телдәр) аша урау юлдар үтеп йөрөгән. Үҙ сиратында фарсы теле лә Иранға ислам дине үтеп ингәндән һуң ғәрәп теленән үҙләштерелгән бик күп һүҙҙәрҙе төньяҡҡа һәм көнсығышҡа үткәреүсегә әүерелә.  

## Тарихы
Исламға тиклемге боронғо фарсы теле  әрмән теленең лексикаһына ҙур йоғонто яһай. Хәҙерге фарсы теле, урта фарсы теленең дауамсыһы булараҡ, ғәрәптәр яулағандан һуң Ирандың исламлашыу  осоронда барлыҡҡа килә. Уға ғәрәп теле менән мосолман мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Иран ислам диненә күскәс, фарсы теле һүҙҙәре бик күп  семит, төрки, һинд-арий, нах-дағстан телдәренә үтеп инә. Фарсы теле  урду теле формалашыуға бик ҙур йоғонто яһай.  Бер аҙ  славян телдәрендә, шул иҫәптән рус телендә лә осрайҙар: *джейран*, *чинара*, *базар*, *майдан*, арбуз, чемодан, сарафан, диван, тур, бахча, душман, Навруз һәм башҡалар). Балҡан телдәренә фарсы һүҙҙәре  төрөк теле аша инә.

## Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр — башҡорт телендә
Фарсы һүҙҙәренең башҡорт теленә үтеп инеү барышы бер нисә этаптан тораhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13634-farsy-telen-n-l-shterelg-n-r . 

Беренсе ҡатламға башҡорт теле үҫешенең башланғыс осоронда үҙләштерелгән һүҙҙәр инә, мәҫ.: фарсы телендә һәм башҡортса: 

javānmard] — “йомарт”, 

[čarx] — “сар”, 

[zanjir] — “сынйыр”,

[čārak] — “сирек”  һәм башҡалар.

Был һүҙҙәр  башҡорт  теленең фонетик закондарына тулыһынса буйһонған, әүҙем һүҙ запасына ингән.

Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең киләһе ҡатламы башҡорт теленә Урта быуаттарҙа, башҡорттар фарсы телле халыҡтар менән сауҙа мөнәсәбәттәрендә булған саҡта, инеп ҡала: мәҫәлән, “сауҙа”, “келәм”, “кәләпүш”, “һеркә” һәм башҡалар.

Өсөнсө ҡатлам иң ҙуры булып тора, ул башҡорт теленә иҫке төрки теле аша инә. Башҡорттар өсөн әҙәби тел хеҙмәтен үтәгән иҫке төрки теленә фарсы теленең йоғонтоһо ифрат ҙур була. “Хоҙай”, “фәрештә”, “гонаһ”, “аждаһа”, “дошман” һәм башҡа киң таралған һүҙҙәр фарсы теленән иҫке төрки аша ингән. 

Фарсы теле аша башҡорт теле тарафынан ғәрәп теле һүҙҙәре үҙләштерелгән,  уларҙың үҙенсәлекле фономорфологик төҙөлөшө нәҡ шуның менән аңлатыла: “китап”, “тәбиғәт”, “мөхтәрәм”, “битараф”, “хәбәрҙар” һ.б. 

ХХ быуаттың  30‑сы йылдарында дингә ҡаршы пропаганда көсәйгәнлектән фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең бик күбе  ҡулланыуҙан алып ташлана.  80‑се йылдар аҙағынан  фарсы теленән ингән һүҙҙәр башҡорт телендә ҡабаттан ҡулланыуға индерелә башлай: “йәдкәр”, “дарыухана”, “оҫтахана”, “фарман”, “хәстәхана”, “һөнәри” һ.бhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13634-farsy-telen-n-l-shterelg-n-r .

## Әҙәбиәт
* Киекбаев Ж.Ғ. Хәҙерге башҡорт теленең лексикаhы hәм фразеологияhы. Өфө, 1966; 
* Ишбердин Э.Ф. Историческое развитие лексики башкирского языка. М., 1986.
* 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ахромеев Сергей Фёдорович

**Ахромеев Сергей Федорович** (5 май 1923 йыл — 24 август 1991 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1983). Советтар Союзы Геройы (1982).

СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1984—1988).

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1983—1990), КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1981—1983). XI саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, СССР халыҡ депутаты (1989—1991).

ГКЧП ҡатнашыусыһы, ул еңелгәндән һуң үҙенә ҡул һала.

## Биографияһы

Сергей Фёдорович Ахроме́ев 1923 йылдың 5 майында хәҙерге Мордовия Республикаһы Виндрей ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1940 йылда Мәскәүҙә 1-се махсус хәрби-диңгеҙ мәктәбен тамамлай, шул уҡ йылда М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға инеп, хәрби хеҙмәтен башлай

Училищеның беренсе курсын тамалағас — 1941 йылдың июленән декабргә тиклем Ленинград фронтында берләшкән курсант уҡсылар батальоны составында һуғыша, яралана. 1942 йылдың авгусында 2-се Эстерхан пехота училищеһы ҡарамағындағы лейтенанттар курсына курсант итеп ҡабул ителә һәм уны шул уҡ йылда тамамлай, артабан — Сталинград һәм Көньяҡ фронттарҙа 28-се армияның 197-се армия запас полкының уҡсылар взводы командиры, ә 1943 йылдан — 4-се Украина фронтында шул уҡ полктың уҡсылар батальонында өлкән адъютант. 1944 йылдың июленән Харьков һәм Мәскәү хәрби округтарында Баш командование резервының 14-се үҙйөрөшлө артиллерия бригадаһының моторлаштырылған автоматсылар батальоны командиры. Ҡыҙыл армияның бронялы танк һәм механизацияланған ғәскәрҙәренең үҙйөрөшлө артиллерияһы Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай (1945).

Блокада ваҡытында Ленинградты обороналауҙа ҡатнашҡаны өсөн наградлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Маршал С. Ф. Ахромеев на сайте Минобороны России
* 
* 
* 
* 

## Видео
Маршал Ахромеев о Советском Союзе