open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геза Гардони

**Геза Гардони** (*Гардоньи Эгер*, ; 3 август 1863 йыл, Австрия империяһы — 30 октябрь 1922 йыл, Эгер, Венгрия) — мадьяр яҙыусыһы һәм журналисы. Күп һанлы ғилми һәм нәфис хеҙмәт авторы. Барыһынан да бигерәк, «Эгер йондоҙҙары» һәм «Күренмәҫ кеше» кеүек тарихи романдар авторы булараҡ билдәлелек яулаған.

## Биографияһы
Гардони көнсығыш Венгриялағы аристократтар поместьеһынан килгән слесарҙең улы була. Ул уҡытыусылыҡ колледжын тамамлай һәм бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы һәм католик канторы булып эшләй. Гардони 1885 йылда Мария Молнарға өйләнә, әммә никах бәхетһеҙ булып сыға һәм 1892 йылда тарҡала. 

1880 йылдар уртаһында Гардони гәзит һәм журналдарға мәҡәләләр яҙа башлай. Ауыл тормошо тураһындағы «Göre Gábor» сатирик новеллалары — уның тәүге уңышы була. Һуңғараҡ ул был новеллаларынан баш тарта. Быуат алышынған йылдарҙа Гардони үҙенең яҙмаларында тарихи темаларҙы сағылдыра һәм тап улар популяр хикәйәләр серияһына нигеҙ була ла инде.

1897 йылда Гардони әсәһе менән Эгергә (бөгөнгө төньяҡ Венгрия) күсеп килә һәм ғүмер ахырынаса шунда йәшәй. Геза Гардониның ҡәбере Эгер крепосында; унда «Csak a teste» (Бары кәүҙәһе генә) тип яҙылған. Гардони йәшәгән һәм үҙенең билдәле эштәрен яҙған йорт бөгөнгө көндә музейға әйләндерелгән. 

## Билдәле эштәре

### Эгер йондоҙҙары
Гардониның айырыуса киң билдәле әҫәре — «Egri csillagok» — тәү тапҡыр 1899 йылда баҫыла. Әҙәби телдә ул «Эгер йондоҙҙары» тип тәржемәләнгән. Китапта 1552 йылда Ғосман империяһының төрөк ғәскәрҙәре ҡамауға алған венгр ҡалаһы Эгерҙәге тормош һүрәтләнә. Уның геройҙары араһында билдәле *Балинт Терек* һәм унда хеҙмәттә торған *Шебештьен Тиноди* ла була. 1968 йылда режиссёр *Зольтан Варконьи* роман буйынса шул уҡ исемдә фильм төшөрә. 2002 йылда «Эгер йондоҙҙары»н «Big Read» (Венгрияла — «A Nagy Könyv») телетапшырыуы тамашасылары «иң популяр венгр романы» тип һайлай.

### Күренмәҫ кеше
Ҡайһы берәүҙәрҙең фекеренсә, Гардониның иң яҡшы әҫәре тип уның 1901 йылда баҫылған «A láthatatlan ember» китабын атарға кәрәк. Был фекер шунан килә: «Эгер йондоҙҙары»нан айырмалы рәүештә был китап венгр булмаған китап уҡыусыларына яҡыныраҡ. Әҫәрҙә һундарҙың башлығы Атилла йәшәгән осор һүрәтләнә. Сюжеттың ҙур өлөшөндә византия дипломаты *Приск Панийский*ҙың Атилла станына килеүе һүрәтләнә. Роман геройы — һун ҡыҙына ғашиҡ булған *Зэта* исемле византия ҡоло. Зэта ҡаса һәм һундарҙың ҡолона әүерелә. Был иһә уға яратҡан ҡыҙына өйләнеү өмөтөн бирә. Шулай уҡ китапта Каталаун яландары янындағы һун һәм римлылар араһындағы алыштың драматик эпизодтары һүрәтләнгән.

Ошо ике роман Гардонины Венгрияла билдәле итә, әммә бары тик егерменсе быуаттың икенсе яртыһында ғына башҡа телдәргә тәржемәләнә һәм баҫыла башлай.  

## Библиография
* Egri csillagok (*Эгер йондоҙҙары*)
* A láthatatlan ember (*Күренмәҫ кеше)*
* Isten rabjai (*Хоҙай тотҡоно*)
* A lámpás (*Лампа*)
* A bor (*Шарап*)
* Ida regénye (*Ида хикәйәһе*)
* Hosszúhajú veszedelem (*Оҙон сәсле ҡурҡыныс кеше*)

## Һылтанмалар
* Статья о венгерских писателях, включая Гезу Гардони  
* Рецензия сообщества Amazon на книгу ''«Невидимый человек»''
Тиса

**Ти́са** () — үҙәк Европалағы йылға, Дунай йылғаһының иң оҙон һул ҡушымтаһы.

СССР ваҡытында Тиса йылғаһы матбуғатта **''Тисса** тип күрһәтелә ''(мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы һуғыш тураһында мәғлүмәттәрҙә һәм һуғыштан һуң, шул иҫәптән, 1958 йылда "«Тисса өҫтөнән» («Над Тиссой») фильмы төшөрөлә.

Тиса үҙенең башын Украинаның Закарпатье өлкәһенең көнсығышында ала. Тисаны Рахова ҡалаһы янында Ҡара Тиса Һәм Аҡ Тиса булдыралар. Ҡара Тиса йылғаһының инеше Свидовец тау һыртының төньяҡ — көнсығыш һөҙәклөгендә диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә ята. Аҡ Тиса Черногоры массивының көньяҡ — көнбайыш һөҙөклөгендә диңгеҙ кимәленән 1650 м бейеклектә башлана .

Украина сиктәрендә Тисаның оҙонлоғо 201 км тәшкил итә. Айырым урындарында Тиса Украина менән Румыния араһындағы сикте, артабан шулай уҡ Украина менән Венгрия араһын да, билдәләй. Һыуҙарын йылға Сербия территорияһында Дунайға ҡоя.

Тиса йылғаһы ярҙарында Рахов, Тячев, Хуст, Чоп (Украинала); Сигету — Мармацией (Румынияла); Домбрад, Токай, Сольнок, Сегед (Венгрияла) ҡалалары урынлашҡан.

1973 йылда йылғала Тиса (Кишкерей) һыуһаҡлағысы төҙөлә.

## Ҡушылдыҡтары
* Уң ҡушылдыҡтары: Косовская (41 км), Тересва (56 км), Теребля (91 км), Рика (92 км), Боржава (106 км), Бодрог (188 км), Слана менән Горнад, Эгер (291 км), Задьва, Егричка, Кёрёш.
* Һул ҡушылдыҡтары: Висеуал, Иза, Сомеш, Кёрёш, Муреш, Бега, Батар, Красна, Москва.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бая — Марҙа цианидтың йылғаға эләгеүе

## Һылтанмалар
* Тиса сығанағы
* Йылғаны үҙләштереү тарихы  (венг.)

## Әҙәбиәт
* СССР-ҙың өҫтә ятҡан һыуҙар ресурстары. Йылғалар һәм күлдәр тасуирламаһы һәм уларҙың төп характеристикалары режимы иҫәпләнеше.әр — Т. 6. Украина һәм Молдавия. Сығ.. 1. Көнбайыш Украина һәм Молдавия (Днестр бассейнынан тыш). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — 47-57 бит.
Берта Карлик

**
**Берта Карлик*' (; [[24 ғинуар]] [[1904 йыл]] — [[4 февраль]] [[1990 йыл]]) — [[Австрия]]ның [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], [[Вена университеты]]ның беренсе ҡатын-ҡыҙ профессоры.

== Биографияһы ==
1904 йылдың 24 ғинуарында Венала, Австро-Венгрияла тыуған.

Башланғыс белемде өйҙә алған, фортепианола уйнарға өйрәнгән, шулай уҡ инглиз, француз һәм голланд телдәрен белгән. 1919−1923 йылдарҙа *Reform-Realgymnasium гимназияһында* уҡый, уны тамамлағас, Вена университетының фәлсәфә факультетына ҡабул ителә. Бында, 1928 йыл бөткәнсе уҡып, доктор дәрәжәһен ала.

Берта Карлик университетта уҡығанда уҡ швед физигы Ханс Петерсондың () Радий Институтындағы (унда. Radium Institute) тикшеренеүҙәр төркөмөндә эшләй. Шунда уҡ Халыҡ-ара университет белеменә эйә булған ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһының (ингл. Federation University of Programmatically) стипендияһына лайыҡ була. Физика өлкәһендә ғилми дәрәжәгә эйә булғас, ул Венала элек үҙе уҡыған Realgymnasium уҡыу йортонда уҡыта башлай.

1930 йылда Берта Карлик Уильям Брэггтың Лондондағы лабораторияһында эшләй башлай. Бында ул кристаллография өлкәһендә кристаллдарҙың структураһын рентген нурҙары менән тикшереүҙәр алып бара. Бертаның радиофизика буйынса эшләүе кристаллограф ғалим ҡатын-ҡыҙҙарҙың иғтибарын үҙенә тартҡан. Улар, [[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]]ҙең [[Париж]]дағы лабораторияһына барып, үҙҙәренең ғилми төркөмөн барлыҡҡа килтергәндәр һәм оҙаҡ ваҡыттар буйына хаттар яҙышып, кәңәшләшеп эш иткәндәр. Берта Карлик ғалим-хеҙмәттәштәре — *Ellen Gleditsch* һәм *Eva Resmtedt *менән менән бик яҡын таныш булған. Ул шулай уҡ Австрияның ғалимы, йәҙрәнең тарҡалыуы өлкәһендә эшләгән физигы һәм радиохимигы [[Мейтнер Лиза|Лиза Мейтнер]] менән дә осрашҡан .

Париж һәм Лондондағы фәнни эшмәкәрлегенән һуң 1930-сы йылдар башында Карлик Венала *Institute for Radium Research эшләй*, унда ,1937 йылдан башлап, лекциялар уҡый, институттың хеҙмәт баҫҡыстары буйынса юғары күтәрелә. Ханс Петерсон төркөмөндә диңгеҙ һыуының радиоактивлығын тикшерә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында ул иң мөһим асыш эшләй: ул атомдың номер 85 — [[астат]]ты аса, был элемент, ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса, радиоактив минералдарҙа табылмай, ә Берта Карликтың асышы буйынса тәбиғи тарҡалыуҙың продукты булып тора. Был асыш өсөн ул 1947 йылда Австрия фәндәр академияһының химия буйынса *Haitinger Prize'' премияһы менән бүләкләнә. Ул астатты яман шеш күҙәнәктәрен радиоактив нурҙар менән дауалауҙа ҡулланыу юлдарын тикшерә. Вена университетында эшләүен дауам итә. Пенсияға 1973 йылда сыҡһа ла, институтта 1990 йылдың 4 февраленә тиклем үлгәнсе эшләй. 1954 йылда Вильгельм Экснер миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Berta Karlik(нем.)
* Lise Meitner mit Berta Karlik(нем.)
Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы

**Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы** (15 октябрь 1922 йыл — 12 август 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
1922 йылда БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Һарыш ауылында тыуған.

1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 23 октябрендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.10.1943)
* Ленин ордены (23.10.1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (07.10.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.

## Һылтанмалар

* 
* Республика хәрби дан музейы: Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы

**Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы** (20 декабрь 1918 йыл — 4 ғинуар 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Закир Лотфрахман улы Әсфәндиәров 1918 йылдың 20 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәк ауылында тыуған.

1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 1 июлендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (01.07.1944)
* Ленин ордены (01.07.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.07.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (29.08.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (09.07.1945)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.

## Һылтанмалар

* 
* Республика хәрби дан музейы: Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы
Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы

**Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы** (15 апрель 1918 йыл — 29 апрель 1979 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм 
Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, уҡсылар дивизияһының айырым разведка ротаһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Фазылйән Фазлый улы Әхмәлетдинов 1918 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Әхмәт ауылында тыуған.

1938 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* Ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (01.07.1944; 1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.01.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (31.08.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.

## Һылтанмалар
* 
*                   
* Республика хәрби дан музейы: Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы
Әминев

**Әминев** — фамилия.

*  Әминев Зариф Хурамша улы (1916—1974) — Дан орденының тулы кавалеры.
* Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы (1954) — этнолог, юрист.
* Әминев Марат Мөхәмәт улы (24 октябрь 1967 йыл) — журналист, прозаик-сатирик. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
*  Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы (1922—1969) — Советтар Союзы Геройы (1943).
*  Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы (1925—1984) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Әминев Рим Фәйзрахман улы (1941) — актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
* Әминев Таһир Мәжит улы (1961) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Әминев Тельман Ғәзиз улы (1936—2021) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы.
* Әминев Тәлғил Исмәғил улы (1930—2016) — педагог, крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. РСФСР (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Әминев Хәлил Мөхәммәт улы (1886—1959) — көрәшсе. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
* Әминев Шафиҡ Әмин улы (Шафиҡ Әминев-Тамъяни; 1858—1936) — башҡорт сәсәне.
* Әминев Әмир Мөхәмәт улы (1953) — башҡорт яҙыусыһы, прозаик.
*  Әминев Әхмәт Ғата улы (1924—1999) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Әминев Юлай Ғәзиз улы (15 август 1937 йыл —2012 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2012).
----

* Әминева Нәжибә Зәкәриә ҡыҙы (Нәжибә Зәкәриә ҡыҙы Ғатауллина) —  шағир.
*  Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы (1928—2011) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Герой-ҡалалар

**Герой-ҡала** — юғары дәрәжә билдәһе. Был маҡтаулы исемгә ССР Союзының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында геройҙарса оборона менән дан ҡаҙанған ун ике ҡалаһы лайыҡ булған. Уларҙан тыш Брест ҡәлғәһенә **«Герой-ҡәлғә**» исеме бирелгән.

## Исем бирелеү тарихы

Тәү башлап 1945 йылдың 1 майында Юғары Баш командующийҙың № 20 бойороғо менән Ленинград, Сталинград, Севастополь һәм Одесса ҡалаларына **герой-ҡала** исеме бирелә. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән «"Киев оборонаһы өсөн" миҙалы индереү» менән 1961 йылдың 21 июнендә Киев ҡалаһына герой-ҡала исеме бирелә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1965 йылдың 8 майында **«Герой-Ҡала»** тигән почетлы исем раҫлана. .

1980 йылдың 18 июлендә Положение үҙгәртелә: унда ** почетлы исем **урынына, **юғары дәрәжә тамғаһы — «Герой-ҡала» тип** яҙылған**.**

Был Положениела дәрәжә тураһында:

## Герой-ҡалалар һәм герой-ҡәлғә

### Герой-ҡалаларҙа һәйкәлдәр

BrestFortress002.jpg|«Герой-ҡәлғә Брест» һәйкәле
Мельница Гергардта (1).jpg|«Герой-ҡала Волгоград» һәйкәле
Площа Перемоги.jpg|«Герой-ҡала Киев» һәйкәле
Hero-City Obelisk Hotel.jpg|«Герой-ҡала Ленинград» һәйкәле
Minsk the hero city.jpg|«Герой-ҡала Минск» һәйкәле
10 April Square.jpg|«Герой-ҡала Одесса» һәйкәле
Sevastopol Obelisk Bayonet-sail IMG 3982 1725.jpg|«Герой-ҡала Севастополь» һәйкәле
Керчь._Обелиск_Славы_на_вершине_горы_Митридат..jpg|«Герой-ҡала Керчь» һәйкәле


### Герой-ҡалаларға арналған мемориалдар

Смоленская крепость.JPG|Герой-ҡала Смоленск аллеяһы
Hero Cities Memorial in Sevastopol.jpg| Герой-ҡала Севастополь мемориалы


### Галерея
1965 йылдың «Герой-ҡалаларға» арналған күкрәккә тағыла торған билдә һәм совет почта маркалары:
Léningrad (timbre soviétique).jpg|Ленинград
Volgograd (timbre soviétique).jpg|Волгоград
Odessa (timbre soviétique).jpg|Одесса
Brest (timbre soviétique).jpg|Брест ҡәлғәһе
Kiev (timbre soviétique).jpg|Киев
Moscou (timbre soviétique).jpg|Мәскәү
Sébastopol (timbre soviétique).jpg|Севастополь


## Башҡа илдәрҙә герой-ҡалалар
Югославияла 1970 йылдарҙа һигеҙ ҡалаға г«ерой-ҡала» исеме бирелә һәм Халыҡ геройы ордены менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Архитектура городов-героев (книжная серия, Стройиздат)
* Обелиск «Городу-Герою Ленинграду»
* Серия юбилейных монет «Города-Герои»
* Город воинской славы
* Город первого салюта
* Орден Народного героя

 (файл меток KMZ для Google Earth)
Роберт Менассе

**Ро́берт Менассе ** (нем. Robert Menasse,21 июнь, 1954, Вена) — Австрия шағиры, сәсмә әҫәр ижад итеүсеһе, эссе яҙыусы, тәржемәсе.

## Биографияһы
Йәһүд ғаиләһендә тыуа. Филологияға һәм фәлсәфәгә Венала, Зальцбургта, Мессинда уҡый. 1981—1988 йылдарҙа Сан — Паулу университетында уҡыта. Португал теленән эссе һәм прозаны тәржемәләй. Бразилиянан һуң Берлинда, Амстердамда, хәҙерге ваҡытта Венала йәшәй.

## Ижады
Прозала ла, эссела лә «Австрия рухын», илдең тарихын һәм хәҙерге осорон сарказм менән сағылдыра, Германия һәм Австрия халҡының кәмемәгән антисемитлығын билдәләй.

## Әҫәрҙәре
* Sinnliche Gewißheit, роман (1988)
* Die sozialpartnerschaftliche Ästhetik. Essays zum österreichischen Geist, эссе (1990)
* Selige Zeiten, brüchige Welt, роман (1991)
* Das Land ohne Eigenschaften. Essay zur österreichischen Identität, эссе (1992)
* Phänomenologie der Entgeisterung. Geschichte vom verschwindenden Wissen, эссе (1995)
* Schubumkehr, роман (1995)
* Hysterien und andere historische Irrtümer, эссе (1996)
* Dummheit ist machbar. Begleitende Essays zum Stillstand der Republik, эссе (1999)
* Erklär mir Österreich. Essays zur österreichischen Geschichte, эссе (2000)
* Die Vertreibung aus der Hölle, роман (2001)
* Das war Österreich. Gesammelte Essays zum Land ohne Eigenschaften, эссе (2005)
* Das Paradies der Ungeliebten, сәйәси драмаһы (премьераһы, 2006 7 октябрендә Дармштадтта)
* Don Juan de la Mancha oder die Erziehung der Lust, роман (2007)
* Ich kann jeder sagen: Erzählungen vom Ende der Nachkriegsordnung, новеллалар (2009)
* Permanente Revolution der Begriffe, эссе (2009)

## рус телендәге баҫмалар
* Блаженные времена, хрупкий мир. СПб: Фантакт, 1995
* Страна без свойств: эссе об австрийском самосознании. СПб: Санкт-Петербург — XXI век, 1999
* Немецкий театр мертв//
* Изгнание из ада. М.: Текст, 2010

## Танылыуы
Хаймито фон Додерер премияһы(1990), мәҙәниәт проблемалары буйынса публицистикаһы өсөн Австрия дәүләт премияһы (1998), Гриммельсхаузен премияһы (1999), Эссеистика өсөн Жан Амери премияһы (2000), Лион Фейхтвангер премияһы (2002), Мария-Луиза Кашниц премияһы (2002), Эрих Фрид премияһы (2003), сәйәси китабы өсөн Бруно Крайский премияһы (2005), сәнғәт һәм әҙәбиәт француз Ордены (2006) һ. б.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bartsch K., Holler V. Robert Menasse. Graz: Droschl, 2004.
* Schörkhuber E. Was einmal wirklich war: zum Werk von Robert Menasse. Wien: Sonderzahl, 2007
* Jachimowicz A. Das schwierige Ganze: Postmoderne und die 'Trilogie der Entgeisterung' von Robert Menasse. Frankfurt/Main; New York: P. Lang, 2007
Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы

** Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы ** (21 сентябрь 1897 йыл — 30 ғинуар 1990 йыл) — Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1897 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Яңғыҙҡайын ауылында тыуған. Белеме — башланғыс. 1944 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 1919—1921 йылдарҙағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, петлюровсылар һәм махновсылар менән һуғышҡан. 1921—1929 йылдарҙа атаһының хужалығында игенселек менән шөғөлләнә, 1930 йылдан 1941 йылға тиклем Ғафури районындағы «Ҡыҙыл яр» колхозында башта бригадир, һуңынан склад мөдире булып эшләй.

1942 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.

Һуғыштан һуң батыр яугир тыуған ауылы Яңғыҙҡайынға ҡайта һәм 1945 йылдан 1960 йылға тиклем Ленин исемендәге колхозда эшләй.

1981 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1990 йылдың 30 ғинуарында вафат була.
Өфө ҡалаһында ерләнә.

## Батырлығы
19 июля 1944 йылдың 19 июлендә Львов өлкәһендәге Соколь ҡалаһы тирәһендә Көнбайыш Буг йылғаһы аша сыҡҡан саҡта 134-се айырым гвардия саперҙар батальоны сапёры (1-се Украин фронты, 1-се гвардия танкылар армияһы, 11-се гвардия танкылар корпусы) гвардия ефрейторы Зайнетдин Әхмәтйәнов өҙлөкһөҙ артобстрел һәм бомбардировка аҫтында бер минутҡа ла тәгәрмәсле транспорт өсөн сығыу урынын яһауҙанн туҡтатмай. Үҙенең фиҙакәр хеҙмәтенә менән взводы саперҙарын да ылыҡтыра һәм ошоноң менән ротаның ваҡытынан алда хәрби бурыстарын үтәүгә булышлыҡ итә.

1944 йылдың 23 июлендә Высоцкое ауылы янында Сан йылғаһы аша сығыу урынын эшләгән саҡта батыр сапер дошман ҡулында булған йылғаның һул ярына сыға һәм урман ағасына инженер разведкаһын үткәрә. Ике сәғәт дауамында автомат һәм пулемет уты аҫтында, һыу эсендә тороп, күперҙең күсәрҙәрен һүтә.

Польшалағы Көнбайыш Макув ҡалаһы тирәһендә Әхмәтйәнов Висла йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 30 июнендә ике кәмә беркетелгән паромда рулевой булып артиллерия орудиеларын йылға аша сығара һәм өс тәүлек дауамында алһыҙ-ялһыҙ паромда ҡала.

Советтар Союзы Геройы исеме Зәйнетдин Низаметдин улы Әхмәтйәновҡа СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 23 сентябрендәге Указына ярашлы бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондoҙ» миҙалы (4573-се һанлы) тапшырыла.

## Наградалары
* «Алтын Йондoҙ» миҙалы (4573-се һанлы) (23.09.1944))
* Ленин ордены (23.09.1944)
* I дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (13.02.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (29.05.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (14.02.1944)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (10.10.1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Хәтер
* Яңғыҙҡайын урта мәктәбендә З. Н. Әхмәтйәнов музейы асылған.
* Өфөлә, Герой йәшәгән йортта, мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы

**Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы** (24 июнь 1909 йыл — 10 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Ҡәйүм Хәбибрахман улы Әхмәтшин 1909 йылдың 7 июлендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡара Көсөк хуторында тыуған. Милләте башҡорт. Башланғыс белемле. 1929 йылға тиклем атаһының хужалығында игенселек менән шөғөлләнә. 1929 йылдың майынан 1932 йылдың апреленә тиклем Ейәнсура районы Алексеевка ауыл Советы секретары булып эшләй. 1932—1934 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1934—1941 йылдарҙа Ейәнсура, Хәйбулла НКВД район бүлектәрендә яңғындан һаҡлау инспекторы булып эшләй. 1939 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.

## Хәрби юлы
Ҡыҙыл Армияға ҡабаттан Башҡорт АССР-ы Хәйбулла район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың декабрендә саҡырыла.
Гвардия старшинаһы Ҡәйүм Әхмәтшин 1943 йылдың 27 сентябрендә Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта батырлыҡ күрһәтә. Взводтың бер отделениеһы дошман уты аҫтына эләгә. Снаряд ярсығы кәмәне үтә тишә. Тишелгән кәмәнән йыраҡ түгел һалда барған Әхмәтшин, тиҙ генә кәмәгә күсә һалып, ундағы тишекте яба һәм кәмәне уң ярға алып барып еткерә.

Днепрҙың көнбайыш ярындағы алыш ваҡытында боеприпастар бөтә. Ҡәйүм Әхмәтшин дошмандың пулеметын юҡ итә һәм взводты атакаға күтәрә. Ҡул һуғышында взвод, 25 дошман һалдатын юҡ итеп һәм ҡамауҙы йырып, үҙ эскадронына сыға.

Әхмәтшин Ҡ. Х. 1943 йылдың 10 ноябрендә Речица ҡалаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе батырҙарса һәләк була.

Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1943 йылдың 10 ноябрендә Кузьминки ауылы янындағы алышта батырҙарса һәләк була. Лоев районы Уборок ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоев районы Уборок ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

1943 йылдың 10 ноябрендәге Белорус ССР-ы Волошановка, Речица ҡалаһы) янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)

## Хәтер
* Ҡ. Х. Әхмәтшиндың исеме — Ейәнсура районы Иҙелбәк ауылында, Ейәнсура районы үҙәге Иҫәнғолда, Хәйбулла районы үҙәге Аҡъярҙа, Хәйбулла районы Подольск ауылында урамдарға бирелгән.
* Хәйбулла районы Әбеш ауылы мәктәбе Герой Ҡәйүм Әхмәтшин исемен йөрөтә;
* Иҫәнғол ауылында монумент ҡуйылған.
* Ҡ. Х. Әхмәтшиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Память народа. Ахметшин Каюм Хабибрахманович
Әхмәтшин

**Әхмәтшин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы (4 декабрь 1949 йыл) — ҡурсаҡ театры актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Әхмәтшин Борис Ғайса улы (22 ғинуар 1938 йыл) — фольклорсы.
* Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы (1921—1984) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург.
* Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы (4 август 1986 йыл) — Рәсәй саңғысыһы. 
*  Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы (1924—1945) —Советтар Союзы Геройы (1945).
*  Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы (1909—1943) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Әхмәтшин Рәлиф Фәйзел улы (24 ғинуар 1963) — рәссам.
* Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы (1907—1943) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры.
* Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы (1908—1943) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
-----
* Әхмәтшина Айгөл Ғайса ҡыҙы (1996 йылдың 1 майы) — опера йырсыһы.
Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы

**Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы** (2 май 1918 йыл — 25 ноябрь 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Айырым элемтә ротаһының телефонсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант (1944). Хәрби элемтә училищеһын тамалағандан һуң - өлкән лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Абдулла Шәңгәрәй улы Әхмәтов 1918 йылдың 2 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы) Йомағужа ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Мәктәптең 7 синыфын, уҡытыусылар әҙерләү курстарын тамамлай. «Урал» колхозында эшләй, артабан Айтуған башланғыс мәктәбендә уҡыта.

1938 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армияла. 1941 йылдың июненән Эске эштәр халыҡ комиссариатының 142-се полкында элемтә отделеениеһы командиры була. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында хеҙмәт итә.

1943 йылдың 26 сентябрендә 3-сө Украина фронты 46-сы армия 31-се уҡсылар дивизияһы 1449-сы айырым элемтә ротаһының телефон бүлеге командиры өлкән сержант Абдулла Әхмәтов ике яугир менән бергә Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровск районы Сошиновка ауылы тирәһендә тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм бер үк ваҡытта 1,5 км оҙонлоғондағы (шул иҫәптән 600 метры һыу буйлап) парлы кабель һуҙа. 248-се уҡсылар полкы дивизия командирының күҙәтеү пунктына элемтә биреп, алыш менән идара итеүгә мөмкинлек бирә. Алыш барышында Әхмәтов, контузия алыуына ҡарамаҫтан, кабелдәрҙең 40-ҡа яҡын өҙөлөүен ялғай. Күрһәткән батырлығы өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралдәге Указына ярашлы, «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1945 йылда Киев элемтә хәрби училищеһын тамамлай. 1945 йылдың сентябренән — запаста.

Өфө юғары партия мәктәбен тамамлай, Башҡорт АССР-ының Социаль тәьминәт министрлығында инспектор булып эшләй.

Стәрлебаш район Советы рәйесе урынбаҫары, СССР Әҙерләүҙәр министрлығы уполномоченныйы, элеватор директоры, социаль тәьминәт бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.

1995 йылдың 25 ноябрендә Стәрлебаш ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* I дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.10.1943)
* миҙалдар, шул иҫәптән:
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы

## Хәтер
* Стәрлебаш ауылының Геройҙар аллеяһында Абдулла Әхмәтовҡа һәйкәл ҡуйылған.
* Стәрлебаш һәм Йомағужа ауылдарының урамдары Абдулла Әхмәтовтың исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Украинала транспорт

**Украинала** самолет, тимер юл, автомобиль '''транспорт'''тары тәҡдим ителә.

## Тимер юлдары
Украинала тимер юлдар Украинаның  Дәүләт хакимиәтенең тимер юлдары хакимлығы аҫтында торалар( Укрзалізниця). Тимер юл селтәре алты юлға (магистралдәргә) бүленгән: Донецк, Львов, Одесса, Көньяҡ, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Приднепровск. Пассажирҙар ташыуҙың максималь тиҙлеге  — 160 км/сәғ. Юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 22473 км.

## Автомобиль юлдары
Украина аша 23 халыҡ-ара автомобиль юлы уҙа. Шоссе юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 169 491 км.

## Авиация
Илдең төп һауа ҡапҡаһы —  Борисполь аэропорты.

## Йылға һәм диңгеҙ транспорты
Украинаның иң ҙур йылғаһы — Днепр — судно йөрөрлөк йылға. Украина Азов һәм Ҡара диңгеҙгә сыға ала.

## Трубопровод транспорты
Нефть һәм нефть продукттары, тәбиғи газ хәлендәге продукттарҙы алыҫҡа ебәреү өсөн үткәрелгән торбалар ҡулланыла. Украинала уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 40 мең км, ә газ үткәргес торбалар - 35 мең км.

## Ҡала транспорты
Россия империяһында беренсе  трамвай (1892) һәм беренсе донъя практикаһында троллейбус поезды (Владимир Векич) (1966) һәм СССР-ҙа беренсе тиҙйөрөшлө трамвай линияһы (1978) Киевта барлыҡҡа килгән.

## Һүрәт теҙмәһе
Danube Vilkovo1.jpg|Дунай дельтаһы
Ukraine Int B737-500 UR-GAK.jpg|Украинаның халыҡ-ара  юлы
NabDonetsk.jpg|Донецк
Varvarovskiy Bridge-1.JPG|Варвар күпере
Highway lviv.JPG|Львов
 

## Иҫкәрмәләр
Башнефть-Өфөнефтехим

**Башнефть-Өфөнефтехим** — Өфө ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү компанияһы. 

## Продукцияһы
Нефть эшкәртеү күләме 6 млн тонна самаһы (3% күләм тәшкил итә). Бөгөнгө көндә «Өфө нефть эшкәртеү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә иң табышлыларҙың береһе.

Завод  60-ҡа яҡын продукция, улар араһында — бензин, мазут, авиация яғыулығы, шыйыҡландырылған газ етештерә.

## Тарихы
Предприятие 1957 йылдың ноябрендә  Черниковка нефть эшкәртеү заводы булараҡ барлыҡҡа килгән.

1962 йылда завод «КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы» тип үҙгәртелә.

1993 йылда предприятие акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә һәм "Уфанефтехим" исеме ала.

## Иҫкәрмәләр
Долма

**Долма́** (**толма, сарма**) — эслекле йәшелсә йәки япраҡтар (ғәҙәттә, виноградтыҡы), виноград япраҡтарынан голубцы. Эсенә дөгө, шулай уҡ бешерелгән ит фаршы ҡушылырға мөмкин. Долма Кавказ аръяғы, Балҡан ярымутрауы, Алғы һәм Үҙәк Азия, Төньяҡ Африка илдәрендә таралған. Һәр милләт долманы үҙенсә әҙерләй.

## Атамаһы
«Долма» һүҙе бер нисә төрки телдә бар (әзерб. dolma, , , , узб. do’lma, дўлма), ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, «тултырырға» мәғәнәһендә *dolmak төрки ҡылымынан* килеп сыҡҡан. Татарҙар «толма» йәки «тулма» тип йөрөтә. Вильям Похлёбкин фекеренсә, төбәктә таралған һәм төрки атамалар алған аштар әрмән йә грузин сығышлы булыуы мөмкин. Шул иҫәптән, толманы әзербайжандар әрмәндәрҙән үҙләштереүе мөмкин.

Долма шулай уҡ ғәрәп «malfuf», «sarma», «mehshi», төрөк «yapak» һәм «yabraq» исемдәре менән билдәле. Бутанда «долма» бетель япрағына төрөлгән ҡатнашманы аңлата.

## Килеп сығышы
Килеп сығышы билдәһеҙ, әммә төрөктәр һәм гректар уны үҙҙәренә яҙҙыра. Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарынан билдәле, Осман империяһы солтанының аш-һыуҙары араһында булған. Эслекле йәшелсә байҙар өйөндә осрағандыр, сөнки әҙерләү ысулы һәм эслек менән тышлыҡ ҡатнаштырыу хужаларҙың зауыҡлы аш-һыуға өйрәнгәнде аңлата.

«Кулинар һүҙлегендә» был аш-һыу төрө төрки йоғонтоһона эләккән бар илдәр өсөн хас. Кембридж университетының донъя ашамалыҡтары тарихы тураһындағы баҫмала долманы иран халҡы Төркиәнән үҙләштереүе хаҡында яҙылған.

## Составы

* Тышлыҡ сифатында, ҡағиҙә булараҡ, япраҡ йәки төрлө йәшелсә (мәҫәлән, кәбеҫтә, борос, помидор, баклажан) файҙаланыла. Тышы форма һәм үҙенсәлекле тәм бирә.
* Эслек өсөн ит фаршы, дөгө йәки ярма өҫтәлә. Уның составына төрлө ҡушылмалар — тәмләткестәр, сәтләүек, һуған, лимон һуты, зәйтүн майы инә ала.
* Долманың өсөнсө өлөшө — аш тәмләткес — долма әҙерләнгән һурпаға тәмлеткәстәр ҡушыла. Тәмләткестәр әсерәк булырға тейеш.
* Ереван толма составы: һарыҡ ите — 170 г, дөгө — 20 г, һуған — 20 г, йәшелсә — 15 г, ҡара борос, виноград япраҡтары (яңы йәки тоҙланған) — 120 г, һарымһаҡ — 0,3 г, мацун — 50 г, тоҙ.

## Долма төбәктәр буйынса

## Ҡыҙыҡ факттар
* XIX быуатта Әзербайжанға күскән немецтарҙың аш-һыуында долма *шпецле* (:de:Spätzle) һәм *маульташе* (:de:Maultasche) менән бер рәттән төп ашамлыҡтарҙың береһе булған, виноград япраҡтарына төрөп ашағандар.
* «Мимино» кинокомедияһында Рубик (Фрунзик Мкртчян) һәм Мимино (Вахтанг Кикабидзе) араһындағы һөйләшеү долма тураһында булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рецепт приготовления Долмы 
* Толма (долма) (Армянская кухня) 
* Долма (Азербайджанская кухня) 
* Долма саларская
Кебаб

**Кебаб**, **ҡабаб**, **кабоб**, **кябаб** йәки **ҡауап**, шулай уҡ *kebap*, *kebob*, *kibob*, *kebhav*, *kephav*, *kebabie*, *cevap* (کباب, kabâb — «ҡурылған ит») — Яҡын Көнсығыш, Кавказ арты һәм Үҙәк Азия илдәрендә ҡурылған иттән әҙерләнгән аш-һыу.

Инглиз телле илдәрҙә кебабты шампурҙа бирелгән **шиш-кебаб** (шашлык), йәки **дёнер-кебаб** (шаурма) — вертикаль шештә ҡыҙҙырылған ҡатлы ит киҫәктәре тип аңлайҙар.
Яҡын Көнсығыш илдәрендә кебаб төрҙәре күберәк: ҡурылған кебаб, грилдә кебаб, быҡтырылған ит һәм фарштан ашамлыҡтар; был аш-һыу төрө тәрән һәм ваҡ тәрилкәлә, йә сэндвич рәүешендә бирелә.
Ғәҙәттә кебаб өсөн һарыҡ ите ҡулланыла, әммә урындағы йолаларға ҡарап, шулай уҡ һыйыр, кәзә, тауыҡ, сусҡа ите; балыҡ һәм диңгеҙ аҙыҡтары; вегетариан кебаб өсөн тофу һәм фалафель алына. 
Кебаб тип шулай уҡ быҡтырылған иттән әҙерләнгән *тас-кебаб* (*bowl kebab*) ашамлығын атайҙар. Мысырҙа *кебаб-халла* тип һуған менән быҡтырылған һыйыр итен йөрөтәләр.

## Этимология
Фарсы һүҙе *кебаб* арамей һүҙе כבבא (*kabbābā*), һуңғыһы, үҙ сиратында, аккадий телендәге *kabābu* һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «яндырырға, күмерләндерергә» тигәнде аңлата. Фарсынан *kabāb *һүҙен Урта быуатта ғәрәптәр һәм төрөктәр «кебаб» тип йөрөткән.

«Кебаб» һүҙе йыш ҡына фарсы китаптарында ваҡланған ҡуҙы йәки тауыҡ ите киҫәктәренән эшләнгән ит шарҙарын аңлата. Ҡош итенән кебаб Саади Гулистан китабында телгә алына.
Хәҙерге заманда кебаб тип *шиш-кебабты* атайҙар, шул уҡ ваҡытта элегерәк *shiwā*` شواء һүҙе ғәрәп теленән «грилдәге итте» аңлатҡан.

## Кебаб төрҙәре
* Дёнер-кебаб төрөктәрҙә (шаурма ғәрәптәрҙә, гирос (gyros) гректарҙа)
* Шиш-кебаб (шашлык; хоровац әрмәндәрҙә, сувлаки гректарҙа, сате Индонезияла һ.б.)
* Люля-кебаб
* Кьебапи (чевапчичи)
* Тава-кябаб
* Зиринчли-кебаб
* Адана-кебаб (*[[:en:Adana Kebab|ингл.]]*)
* Бейти-кебаб (*[[:en:Beyti kebab|ингл.]]*)
* Чаг-кебаб (*[[:en:Cağ kebab|ингл.]]*)
* Искендер кебаб
* Кёфте-кебаб (*[[:en:Köfte kebab|ингл.]]*)
* Джудже-кебаб (*[[:en:Jujeh kabab|ингл.]]*)
* Кебаб кубиде (*[[:en:Kabab Koobideh|ингл.]]*)
* Чапли-кебаб (*[[:en:Chapli kabab|ингл.]]*)
* Сикх-кебаб (*[[:en:Seekh kabab|ингл.]]*)
* Тандыр кавап (кауап)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шашлык

## Һылтанмалар
* 
* Кебаб. Видеорецепт
Австрия әҙәбиәте

**Австрия әҙәбиәтен** ике төп бүлектәрҙән тора: XX быуаттың уртаһына тиклемге осор әҙәбиәте  һәм Австро-Венгрия һәм Германия империяһы  үҙенең йәшәйешен юғалтҡандан һуңғы осор әҙәбиәте. Австрия  иң бөйөк Европа державаһынан  бәләкәй генә  дәүләткә әйләнде. Бынан тыш, Австрияныҡы булмаһа ла, унда яҙылып сыҡҡан әҙәбиәт тә  булған..

Австрия бөйөк рәссамдар, шағирҙар. яҙыусылар иле. Ул  Артур Шницлер,  Стефан Цвейг, Томас Бернхард, Роберт Музиль, Георг Тракль, Франц Верфел, Франц Грильпарцер, Райнер Мария Рильке һәм Адальберт Штифтерҙәр өсөн  һәм таныҡлы хәҙерге заман  Австрия драматургтары һәм яҙыусылары, шул иҫәптән Эльфрида Елинек һәм Петер Хандкеның Тыуған ил булып торған.

## Һылтанмалар

* eLibrary Projekt (eLib Volltexte) 
* Interessengemeinschaft österreichische Autorinnen Autoren
* Österreichischer Schriftstellerverband
* P. E. N.-Club
* Grazer Autorenversammlung
* Österreichische Gesellschaft für Literatur
* Literaturkreis Podium
* Alte Schmiede
Император төрбәһе

**Император төрбәһе** (; также **Капуцинергруфт**  — «капуциндар төрбәһе») — Веналағы Изге Рим империяһы, Австрия империяһы һәм Австро — Венгрия императорҙары һәм Габсбургтар нәҫеленең ғаиләләр ағзалары һөйәктәре ятҡан Капуцинеркирхе (сиркәү) криптаһы.

Беренселәрҙән булып был төрбәлә Капуцинеркирхенә нигеҙ һалыусы Императрица Анна һәм уның ире император Матвей ерләнә. Улар 1618 һәм 1619 йылда бер — бер артлы вафат булалар, төҙөлөш тамамланғандан һәм сиркәүҙе изгеләндергәндән һуң, 1633 йылда уларҙың саркофагтары «нигеҙ һалыусылар төрбәһенә» күсерелә. Габсбургтарҙың йөрәктәрен көмөш урналарҙа айырым ҡуйыу йолаһы булған, Йөрәктәр төрбәләрҙә Август сиркәүе янында, ә уларҙың эске ағзалары еҙ урналарҙа Герцог төрбәһендә Изге Стефан соборы аҫтында ерләнгән.

Капуцин сиркәүендәге төрбәлә 12 император (шул иҫәптән, Франц Иосиф I ағаһы Мексика императоры Максимилиан да), 19 императрица (шул иҫәптән, Наполеондың икенсе ҡатыны Мария-Луиза) һәм башҡа күп һанлы Габсбургтар фамилияһынан (барыһы 146 кеше) ерләнгән. Габсбургтарҙан башҡа Император төрбәһендә тағы ла династияға ҡыҫылышы булмаған бер ҡатын-ҡыҙ ерләнгән — графиня Каролина Фукс-Моллард, уның эргәһендә ятырға теләгән Мария Терезияның һөйөклө тәрбиәсеһе. Каролинаның ҡәбер ташына императрица яҙырға ҡушҡан: «Илтифатлы һәм рәхмәтле йөрәктән миһырбанлылыҡты күркәм тәрбиәләүсегә мәңге иҫтәлеккә». Унан башҡа, төрбәлә бальзамланған йөрәктәр менән 4 урна бар.

Капуциндар төрбәһендә һуңғы ерләү 2011 йылдың 16 июлендә уҙғарыла, 2011 йылда вафат булған Габсбургтар нәҫеленең аҙаҡҡы кронпринцы Отто фон Габсбург унда ерләнә.

Император кәшәнәһе 9 бәләкәйерәк кәшәнәләргә бүленә, шулай уҡ Карл I ҡатыны, , иренән 67 йылға оҙағыраҡ йәшәгән императрица Цита Бурон — Пармская һәм уларҙың 2007 йылда улдарының береһе ерләнгән капелла *(Gruftkapelle). *Матурлыҡ яғынан Карл VI (1720 йылда нигеҙ һалынған) һәм рококо стилендә биҙәлгән Мария-Терезия (1758 йылда) кәшәнәләре айырылып тора.

Табутты сиркәүгә индергән саҡта ерләү процессияһының герольды (хәбәр итеүсеһе) ҡапҡаларға туҡылдата;монастырь башлығы, капуцин — монах, латынь телендә һорай:** «Кем был төрбәгә инергә теләй?»;** уға яуап бирәләр (миҫал өсөн): *«Был кәшәнәгә инеү тураһында Аллаһы Тәғәлә ҡоло Франц һорай; Ерҙәге тормошта ул Австрия императоры булды». *Капуцин яуаплай: *«Беҙ бындай кешене белмәйбеҙ!».* Икенсе мәртәбә шул уҡ хәл ҡабатлана. Өсөнсө мәртәбәгә геролдтең яуабы шулай була: *«Бахыр ғонаһҡа батҡан Аллаһы Тәғәлә ҡоло Франц!».* Һәм ишектәр асылған.

## Һылтанмалар

* H`cvb сайт
Оскар Потиорек

**Оскар Потиорек** (; , Бад-Блайберг, Каринтия — , Клагенфурт) — Австро-Венгрия полководецы, фельдцейхмейстер (30 октябрь, 1908 йыл), 1911—1914 йылдарҙа Босния һәм Герцеговинаның Австро-Венгрия наместнигы, Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Оскар Потиорек Техник хәрби академияһын 1867 йылда һәм Австро-Венгрияның Генераль штабы Академияһын тамамлай, 1879 йылдан алып Генштабта хеҙмәт итә, 1886 йылда оператив бюрола эш башлай, 1892 йылда оператив бюроның шефы булып китә; 1902 йылдан Генштаб башлығы урынбаҫары.

1898 йылдан алып 64 пехота бригадаһы менән етәкселек итә. 1907 йылдан III армия корпусы (Грац) командиры. 1910 йылдан — армия инспекторы, 1911 йылдан — Босния һәм Герцеговинаның ер хөкүмәте рәйесе һәм Сараевола армия штабы инспекторы, Босния һәм Герцеговина наместнигы.

1914 йылдың 28 июнендә Потиорек эрцгерцог Франц Фердинандты алып барған машинаның пассажиры була һәм эрцгерцогтың үлтерелеүенә шаһит була, өҫтәүенә, үлтереүсе Гаврило Принцип, эрцгерцог ҡатыны Софияны үлтергән пуля нәҡ Потиорекка тәғәйенләнгән ине, тип белдерә.

Һуғыш башланыу менән Потиорек Балкандарҙа ҡораллы көстәр  баш командующийы һәм 6 Австро-Венгрия армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә. Потиорек үҙен булдыҡһыҙ командующий итеп күрһәтә һәм уның ҡарамағындағы армия сербтарҙыҡынан көслөрәк булһа ла, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уны еңә алмай. Айырыуса австриялылар өсөн Цер тауындағы һәм Колубары йылғаһындағы алыштар ауыр була. 1914 йылдың 27 декабрендә Оскар Потиорек отставкаға ебәрелә, уның урынына эрцгерцог Евгений тәғәйенләнә. Һуғыштан һуң Потиорек Австрияға китә һәм шунда ғүмеренең ҡалған йылдарын йәшәй.

## Әҙәбиәт
* Anton Kreuzer, Kärntner Biographische Skizzen, Klagenfurt, Kärntner Druck und Verlagsgesellschaft, 1995. ISBN 3-85391-128-5.
* P. H. Willmott, La prima guerra mondiale, Mondadori, 2006.
* Rudolf Jeřábek: Potiorek. General im Schatten von Sarajevo. Styria, Graz/ Köln 1991, ISBN 3-222-12067-6.
Ласло Паал

**Ласло Паал** (, 30 июль 1846 йыл — 4 март 1879 йыл) — мажар рәссам-пейзажисы һәм импрессионисы. Барбизон мәктәбе вәкиле.

## Биографияһы
Ласло Паал 1846 йылдың 30 июлендә хәҙерге Румынияның Трансильвания төбәгендәге Хунедоара жудецының Зам ауылында тыуған. 

1864—1866 Вена Һынлы сәнғәт академияһында рәсем сәнғәтенә өйрәнә. Немец рәссамы Альберт Циммермандың уҡыусыһы.

1869 йылда тәүгә үҙенең ҡайһы бер эштәрен Мюнхендәге күргәҙмәгә ҡуя. 1870 йылда Нидерландыға сәйәхәт ҡыла, шул уҡ йылда яҡын дуҫы һәм теләктәше мажар живописецы Михай Мункачи тәҡдиме менән белем алыуын дауам итеү өсөн дюссельдорф һынлы сәнғәт Академияһына уҡырға инә.

1873 йылдан Паал рәссам-барбизонлылар колонияһында йәшәй. Париж Салонында ҡатнаша. 1873 йылда унда «Закат»(«Ҡояш батышы») картинаһы өсөн бүләккә лайыҡ була.

1874 йылдан — Дюссельдорф рәссамдар ассоциацияһы ағзаһы.

1879 йылда Шарантон-ле-Понда Франция вафат була. Ижад йылдары осоронда 65-кә яҡын картина яҙа. Вафатынан һуң уның эштәре 1880 йылда Парижда үткән аукционда һатыла.

## Ижады
Белгестәр  һәм тәнҡитселәр фекеренсә, Паал тәбиғәтте көсөргәнешле хис-тойғолар һәм темперамент аша һүрәтләй ала. Рәссамдың живопись манералары Мункачиҙағы кеүек хисле һәм әүҙем. Төҫтәр алышыныуы драматик һәм киҫкен. Уның пейзаждарындағы тәбиғәт мәңгелек хәрәкәт һәм үҙгәрештәр менән һуғарылған. Тәбиғәттең был туҡтауһыҙ хәрәкәтен тойомлауҙы рәссам темпераментлы яҙыу манераһы аша башҡара. Шул уҡ ваҡытта Паал пейзаждарында импрессионистарса еңелсә ҡабул итеүҙең әҫәре лә юҡ. Бер туҡтауһыҙ үҙгәреш кисереүҙе тойорға булышҡан уның тәбиғәт күренештәре үҙенең әйбер билдәләнешендә, пластик бөтөнлөктә матди хәлдә ҡала.

## Галереяһы

File:Deák Paál László temetése.jpg|
File:Paál Forest Path 1873.jpg|
File:Paál Skirts of a Forest c. 1874.jpg|


## Һылтанмалар
* Л. Алешина. Искусство Венгрии
Австриялы Карл Йозеф

** Австриялы Карл Йозеф ** (; 7 август 1649 йыл, Вена — 27 ғинуар 1664 йыл, Линц) — Австрия эрцгерцогы, Оломоуц, Пассау епископы һәм Вроцлав архиепископы, 47-се Тевтон орденының бөйөк магистры.

## Биографияһы
Изге Рим империяһының императоры Фердинанд III һәм Австрия эрцгерцогиняһы Мария Леопольдинаның улы. 13 йәшендә ул Оломоуц һәм Пассауҙың епископы булып һаналған. Олатаһы Австриялы Леопольд Вильгельм 1662 йылда үлгәндән һуң ул бик күп сәнғәт әҫәрҙәренең вариҫы булып ҡалып, Тевтон орденының бөйөк магистры исемен алған, ә 1663 йылдың 23 февралендә Карл III исеме аҫтында Вроцлавтың архиепископы булып тәғәйенләнгән. Карлға был исемде Рим папаһы Александр VII биргән булған.

Карл бик йәш көйө үлгәнгә күрә (ул 15 йәшендә вафат булған), епископ булып эшләй алмаған. Ул үҙҙәренең Габсбург ғаилә ҡәберлегендә Венаның Капуцинеркирха зыяратында ерләнгән.

## Һылтанмалар
* А встриялы Карлдың портреты
Бәхтизин

**Бәхтизин** — башҡорт фамилияһы.

* Бәхтизин Альберт Рәүеф улы (1975) — РФА ҮИМИ директоры, иҡтисад фәндәре докторы, РФА мөхбир ағзаһы (2016).
* Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы (30.03.1955) — физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1994).
* Бәхтизин Рәүеф Заһит улы (1943) — физика-математика фәндәре докторы (1990), профессор (1991).
* Бәхтизин Нәзиф Раян улы (1927—2007) — ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1955), профессор (1978).
* Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы (1897—1943) — хәрби хеҙмәткәр, полковник (1939).
Габсбургтар монархияһы

**Габсбургтар монархияһы**, **Габсбургтар империяһы** йәки **Австрия монархияһы** — Габсбургтарҙың Австрия тармағы хакимлығы аҫтындағы йыйылма территорияларының рәсми рәүештә атамаһы. Ғәҙәттә 1526 йылдан башланған дәүергә ҡарата файҙалана, нәҡ ошо ваҡытта Фердинанд I үҙенең биләмәләренә Чехия тажы ерҙәрен һәм Венгрияны ҡуша. Был дәүер 1804 йылда Австрия империяһы ойошторолғанға тиклем бара. «Габсбургтар монархияһы» термины 1276 йылдан башланған осорға ҡарата (Австрияның Габсбургтар хакимлығы аҫтына күсеү ваҡыты) 1918 йылға тиклем (Австро — Венгрияның емерелеүе) киңерәк мәғәнәлә лә ҡуллана ала. 1804 йылға тиклем Габсбургтар хакимлығы аҫтындағы территорияларҙың рәсми рәүештә берҙәм исеме булмай. 

Габсбургтар империяһы атамаһы шулай уҡ Испания, Испания Нидерландтары, Франш — Конте, Ломбардия, Неаполитан короллеге, Сицилия, Сардиния һәм Испанияның Америка биләмәләрен үҙ эсенә алған Изге Рим империяһы императоры Карл V Габсбургтың хакимлығы аҫтындағы дәүләт берәмектәренең йыйылмаһын билдәләү өсөн дә киң ҡулланыла.

## Составы
Габсбургтар монархияһы (1526—1804) составына түбәнге территориялар инә:
* **Мираҫҡа ҡалған Австрия ерҙәре**:
** Австрия эрцгерцоглығы (Түбәнге һәм Үрге) ;
** Штирия герцоглығы;
** Каринтия герцоглығы ;
** Крайна герцоглығы ;
** Истрия маркграфлығы;
** Тироль графлығы;
** Горица һәм Градишка графлығы;
** Форарльберг;
** Алғы Австрия;
** Триест;
* **Чехия тажы ерҙәре**:
** Чехия короллеге;
** Силезия герцоглығы;
** Моравия маркграфлығы;
** Үрге Лужица маркграфлығы (1635 йылға тиклем);
** Түбән Лужица маркграфлығы (тиклем 1635 йылға тиклем);
* **[[Венгрия короллеге]]**;
* **[[Трансильвания]] бөйөк кенәҙлеге **;
* **Хәрби сик**;
* **Хорватия һәм Славония короллеге.**
Бынан тыш ҡайһы бер тарихи дәүерҙәрҙә Габсбургтар монархияһы шулай уҡ түбәндәге биләмәләрҙе үҙ эсенә алған:
* Австрия Нидерландтары (1713—1792);
* Милан герцоглығы (1713—1797);
* Неаполитан короллеге (1713—1735);
* Сардиния короллеге (1713—1720);
* Темешвара Банаты (1718—1778);
* Войводина һәм Төньяҡ Босния (1718—1739);
* Олтения (1718—1738);
* Сицилия короллеге (1720—1735);
* Парма герцоглығы (1735—1748);
* Галиция һәм Лодомерия короллеге (1772 йылдан алып);
* Буковина (1774 йылдан алып);
* Кесе Польша (1795 йылдан алып);
* Венеция өлкәһе (1797 йылдан алып);
* Далмация (1797 йылдан алып).
Габсбургтар династияһы монархтары 1439—1806 йылдарҙа (1740—1745 йылдарҙан башҡа) шулай уҡ Изге Рим империяһы императорҙары булалар.

## Колониялар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Австрия империяһы
* Австро-Венгрия
* Австрия империяһының колониаль экспансияһы

## Һылтанмалар

*
Австриялы Фердинанд Карл Йозеф-Эсте

Эрцгерцог Австриялы **Фердинанд Карл Йозеф -Эсте** (; 25 апрель 1781 йыл — 5 ноябрь 1850 йыл) — Австрия фельдмаршалы, Галицияның һәм Трансильванияның генерал-губернаторы.

## Биографияһы
Карл Фердинанд 1781 йылда Миланда тыуған . Ул эрцгерцог Фердинандтың һәм Мария Беатриче д ' Эстенең өсөнсө улы. 1799 йылда ул Терезиан академияһына уҡырға ингән, ә 1800 йылда хәрби карьера яһай башлаған.

1805 йылда, Өсөнсө коалиция һуғышы башланғас, Фердинанд Карл Австрия хәрби көстәренең баш командующийы итеп тәғәйенләнә һәм генерал Мак менән бергә квартирмейстер вазифаһын башҡара. Октябрь айында уларҙың армияһы Ульм янында ҡамауға эләгә. Генерал Мак капитуляция яһай, ә Фердинанд Карл 2 мең кавалерист менән Богемияға бәрелешеп инә алған. Унда ул урындағы ғәскәрҙәр менән командалыҡ итә һәм ландштурм ойоштора.Үҙҙәренең көсө менән ул Карл-Филипп фон Вреденың Иглау янындағы көстәренә ҡаршы тора һәм уларға Аустерлиц һуғышында ҡатнашырға ирек бирмәй. 

1809 йылда, Бишенсе коалиция һуғышында, Фердинанд Карл ,36 мең һалдатлы Австрия армияһы менән командалыҡ итеп, Варшава герцогствоһына бәреп ингән, унда ул Наполеонға ҡаршы ихтилал ойошторорға булған. Ул һуғыш барышында Варшаваны алған, тик Рашинда тармар ителгән, ә июль айында уға сигенергә тура килгән.

1815 йылда, Етенсе коалиция һуғышында, Фердинанд Карл Австрия резервының ике дивизияһы менән командалыҡ иткән. Киләһе йылда ул Венгрия армияһының баш командующийы булып тәғәйенләнгән.

23 ғинуар, 1826 йыл. Ул Св. Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнгән..

1830 йылда Карл Фердинанд Галицияның генерал-губернаторы булып тәғәйенләнгән.1848 йылғы революциянан һуң ул күберәк Италияла йәшәгән.

Фердинанд Карл бер ҡасан да өйләнмәгән. 1850 йылда Альтмюнстерҙа вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Праймериз

Праймериз, ҡайһы саҡта партия эсендә алдан тауыш биреү (ингл.primaries) — сәйәси фиркадән берҙәм намзәт һайлана торған тауыш биреү төрө урамы Сайланган таматтар араһында ябай тауыш биреү үткәрелә. Праймериз уҙҙырыуҙың бер мәғәнәһе фиркәгә кереүсе намаҙҙарҙың бер-берһенән тауыш тартып алыуын булдырмау.

Праймериз асыҡ (һәр кем тауыш бирә ала) һәм ябыҡ типтағы (партия ағзалары ғына тауыш бирә ала) була. Шунан тыш төрлө варианттары булырға мөмкин, мәҫәлән, праймериздың икенсе бер юлы тураһында иң күп тауыш йыйған ике нәмәнең ҡатнашыуы.

Праймериз йышыраҡ Америка Ҡушма Штаттарында ҡулланыла, башҡа илдәрҙә - күпкә һирәгерәк.