Клавиатура һәйкәле

**Клавиатура һәйкәле** — Екатеринбургта  тәүге лэнд-арт скульптураһы, улкомпьютер клавиатураһына арналған. Һәйкәл асыу ваҡыты - 5 октябрь, 2005 йыл. Авторы — Анатолий Вяткин.

## Төҙөлөү тарихы
Клавиатура һәйкәле 2005 йылдар «Оҙон Екатеринбург тарихы» фестиваленең махсус проекты сифатында Анатолий Вяткин проекты буйынса төҙөлә. Проекттың продюсеры һәм кураторы  Наиля Аллахвердиева һәм Арсений Сергеев, шул ваҡыттағы «АртПолитика» мәҙәни агентығының вәкилдәре, була. Проектты тормошҡа ашырыу компанияһы -«Атомстройкомплекс». Ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары араһында был проекттың популярлығы юғары булыуға ҡарамаҫтан, ул  һәйкәлдең рәсми статусын ала алмай. Урындағы властар танымаһа ла, клавиатура ҡалалағы мәҙәни әһәмиәтле объекттар белешмәләренә ингән. 2011 йылдың яҙында унан башлап Екатеринбургты 32 иҫтәлекле урыны аша «Ҡыҙыл линияла» асфальтта һүрәт төшөрөү башланып китә.

## Конструктив үҙенсәлектәре
Һәйкәл бетондан яһалған клавиатура күсермәһе булып тора, күләме 30:1. Клавиатура 104 клавишанан тора, улар 100-500 кг-ға тиклем ауырлыҡтғы бетондан яһалған, QWERTY/ЙЦУКЕН формаһында урынлашҡан. Клавишалар бер-береһенән 15 см ара менән ҡуйылған соҡорҙарҙа тора. Проекттың дөйөм майҙаны — 16 × 4. м. Клавиша өҫтө яҫы, өҫтөнә алфавит һәм фукциональ символдар рельефлы итеп, компьютерҙа ниндәй тәртиптә булһа, шулай һүрәтләнгән.

2016 йылдың июлендә клавиша  ҡуйҙы  өҫтөнә Евгений Зорин хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Мәҙәни үҙенсәлеге һәм баһалары

Бетон «Клавиатураһын» бер үк ваҡытта компьютер эраһының фетишы тип тә, ҡала коммуникация мөхитен барлыҡҡа килтереүсе «баҡса ташы» индустриаль эксперименты тип тә ҡарарға мөмкин. Клавиатураның һәр клавишаһы бер үк ваҡытта уйлап сығарылған бетон эскәмйә лә булып тора. Моонумент хәҙерге ҡалаһының имиджында мәҙәни иҫтәлекле  яңы «бренд» булып тора.

Был һәйкәл ҡала кешеләренең иң яратҡан урындарының береһе. 2019 йылдың февралендә «Яндекс» компанияһының музей һәм башҡа иҫтәлекле урынлдарҙы эҙләү статистикаһын биргәндә клавиатура һәйкәленә рейтингта 2-се урын биләй : унан алда 1-се урында Петербургтағы  Баҡыр һыбайлы , өсөнсө урында Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанындағы Минин һәм Пожарский һәйкәле тип билдәләй.

## Объектты һаҡлау мәсьәләләре
2011 йылдың июненә тиклем һәйкәлдең бер нисә клавишаһы (клавиша , , , ) урлана, ә   клавишаһына Apple логотибы яҙылған.

2011 йылдың июнендә был проекттың етәксеһе Наиля Аллахвердиева һәйкәлде Пермь хәҙерге заман сәнғәте музейының паблик-арт-хәҙерге заман PERMM сәнғәте музейы Пермь программаһына күсерергә тәҡдим итә. Уның һүҙҙәре буйынса, Екатеринбургта бер кем дә һәйкәл ҡарамауы, ә Пермь музейының был арт-объект менән ныҡ ҡыҙыҡһыныуы тураһында белдерә.

Әммә Екатеринбург ҡалаһының бер төркөм инициатива күрпһәтеүселәре, шул иҫәптән унда ингән Евгений Зорин ингәс, Лидия Карелина, ЯСЙ «Литек» Өмөт директоры Надежда Заостровных тырышлығы менән 2011 йылдың 17 авгусында юғалтылған клавишалар тергеҙелә. Йөк ташыу һәм йөк машиналарын хеҙмәтләндереүсе «Юнион Тракс» компанияһы директоры Антон Борисенко арҡаһында һәйкәл ремонтлана. ҡатнашты Һәйкәлде реставрациялау эштәре ваҡытында һәйкәлдең авторы Анатолий Вяткин үҙе лә була.

Евгений Зорин инициативаһы менән һәйкәл янында төрлө даими мәҙәни-күмәк саралар үткәрелә башлай, мәҫәлән йыл һайын үткәрелгән «Клавиатура өмөһе». «Өмә» ваҡытында клавишалар таҙартыла һәм буяла, шулай уҡ эшкә яраҡһыҙ компьютер сысҡандарын ташлау чемпионаты, бәйләнгән ике ҡаты дискыны күтәреү һәм башҡалар. Өмәлә 2017 йылда АҠШ-тан ике ирекмән дә ҡатнаша. Шулай уҡ июлдең һуңғы йомаһында рәсми рәүештә Сисадмин көнө уҙғарыла.

## Ҡыҙыҡлы факттар

* Екатеринбург ҡалаһына килгән профессорВирт Никлаус, Паскаль телен уйлап табыусы, хатта был проектты төҙөлөш стадияһында ҡарарға теләк белдерә.
* Һәйкәлде тирә-яҡ мөхитенә лә йоғонто яһай. Уның янында торған таш йортто « системалы блок» тип атайҙар. Ҡаланың төп Исеть йылғаһы интернет-форумдарҙа *«I-сеть» тип яҙыла*, ә  «Клавиатура» эргәһенә модем һәйкәлен ҡуйырға тәҡдим итәләр. Монитор компьютер сысҡаны һәм Екатеринбург халҡы мониторға һәм компьютер "сысҡанына" ла һәйкәл ҡуйыу тураһында хыялланалар.
* Проект Рәсәйҙең ете мөғжизәһенең береһе статусын алыу конкурсына тәҡдим ителә  ..
* 2018 йылда Екатеринбургта футбол буйынса донъя чемпионатына төрлө илдәрҙән килгән ҡунаҡтарҙың иғтибарын ныҡ йәлеп итә, шунлыҡтан һәйкәл тураһында Американың New York Times гәзитендә 3 июлдә ҙур мәҡәлә баҫылып сыға.

## Һылтанмалар

* Кенияла «клавиатура» коллекция «1001 донъяның мөғжизәһе»
* «Клавиатураһына һәйкәл»  на портал «Уралнаш»

## Иҫкәрмәләр