open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Теленгиттар

**Теленгиттар** (ҡайһы берҙә **телестар** — Рәсәйҙең аҙ һанлы төрки халҡы (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) йәки алтайҙар субэтносы. Рәсәйҙең Алтай Республикаһында йәшәйҙәр.

## Тарихы

### Сығышы
Теленгиттар боронғо төрки телле телес ҡәбиләләренең (динлин, гаогюй) вариҫтары тип һанала. Этногенетик йәһәттән телеларҙың боронғо ҡәбиләләрен Л. П. Потапов телеуттар, теленгиттар һәм телестар менән сағыштыра.
Шул уҡ ваҡытта телеларҙың монгол сығышлы булыуы тураһында ла фекер бар. Н. Я. Бичурин һүҙҙәре буйынса динлиндар (дили) һәм гаогюйҙар монгол сығышлы булған. Уның фекеренсә, гаогюйҙар башта дили һәм һуңыраҡ гаогюй динлиндары тип аталған.

### Теленгит кенәзлеге осоро
VI быуатта теленгиттар Көнсығыш төрки ҡағанаты йоғонтоһо аҫтында була. X быуат тирәһендә улар Теленгит кенәзлеге ойоштора. Һуңғы ваҡытта был дәүләт менән Мундус династияһы кешеләре идара итә. 1713 йылдан 1717 йылға тиклем теленгиттар Жуңғар ханлығы төпкөлөнә күсенә.

### Чуй волостары осоро
Теленгит кенәзлеге тарҡалғандан һуң, беренсе Чуй (Тёлёсский Оток) һәм Икенсе Чуй (Кёбёкский Оток) улустары айырылып сыға. Беренсеһе хәҙерге Улаган районы территорияһында урынлаша, шуға ла ерле халыҡ үҙҙәрен «Улаан-улус» йәки «Тёёлёёс-улус» тип атай. Икенсеһе Кош-Агач районы һәм урындағы теленгиттар территорияһында үҙҙәрен «Чуй-улус» тип атай. Өсөнсө ойрат-маньчжур һуғышы ваҡытында, атап әйткәндә, 1756 йылда, шул уҡ йылда Рәсәй составына ингән алтайҙарҙан айырмалы рәүештә, был отоктарҙың теленгиттары Цин империяһына яһаҡ түләй башлай.

### Рәсәй составына инеүе
1864 йылдың йәйендә губернатор Герман Густавович Лерхе М. В. Чевалков менән бергә тәүге тапҡыр Кош-Агачҡа килә. Губернаторҙың маҡсаты: Чуй һәм Улаган теленгиттарын Рәсәй составына инергә өндәү. Бынан бер йыл элек Чевалков шәхсән үҙе Икенсе Чуй улусы кенәзе Чычкан Тёсёгёшевҡа ошо мәсьәлә буйынса фекер алышырға килә, ә һуңынан зайсан был тәҡдимде ҡарап сығасағы һәм улусының «иң яҡшы кешеләре» менән фекер алышасаҡмын, тип һүҙ бирә.

Ике кенәзлек тә бер тауыштан ҡарар ҡабул итә һәм 1864 йылдың 10 октябрендә кенәз Тадыш етәкселегендәге Беренсе Чуй улусы Рәсәй империяһы составына инә, ә 1865 йылдың 12 ғинуарында (25 ғинуар) кенәз Чычкан етәкләгән Икенсе Чуй улусы инә.

## Теле
Теленгит теле — көньяҡ алтай теленең теленгит һөйләше. Төрки телдәрҙең ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарай.

А. С. Шабалов, теленгиттар һәм уларҙың элгәрҙәре дили һәм гаогюй башта монгол теленең бер төрөндә һөйләшкәндәр, тип иҫәпләй.

## Урынлашыуы

Хәҙерге ваҡытта теленгиттар тип үҙҙәрен башлыса Алтай Республикаһы көньяҡ райондарының (Улаган муниципаль районы һәм Кош-Агач муниципаль районы (Чуя йылғаһы үҙәнендә)) ерле халҡы иҫәпләй.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Алтай Республикаһында теленгиттарҙың һаны 2,4 мең кеше тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта теленгиттар үҙҙәре кәм тигәндә 15 мең кеше тип баһалай. 2004 йылда Теленгиттар федерацияһы ойошторола.

**2002 йылда тораҡ пункттарҙа теленгиттарҙың һаны**:

Алтай Республикаһы:

* Уған ауылы: 510 кеше;
* Балыҡтуйүл ауылы: 394 кеше;
* Балыҡсы ауылы: 305 кеше;
* Саратан ауылы: 232 кеше;
* Коо ауылы: 191 кеше;
* Йәзүлә ауылы: 105 кеше.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Ираҡ төркмәндәре

Төп мәҡәлә:Төркмәндәр

**Ираҡ төркмәндәре** () — төрки халыҡ, этник аҙсылыҡ, төньяҡ-көнсығыш һәм Үҙәк Ираҡта йәшәйҙәр. XI быуаттан һуң төбәктә таралып ултырған уғыҙ ҡәбиләләренән килеп сығалар,Төркиә төркмәндәренең Ҡара Ҡуйлылар һәм Аҡ Ҡуйлылар конфедерацияларының ҡалдыҡтары тип һанала. Бер нисә сығанаҡ ираҡ төркмәндәрен әзербайжандарҙың бер өлөшө тип классификациялай. Ираҡта ғәрәптәр һәм курдтарҙан ҡала халҡы һаны буйынса өсөнсө урында тора.

## Теле
Ираҡ төркмән теле төрки телдәрҙең уғыҙ тармағына ҡарай һәм, ҡайһы бер этнографтар һәм лингвистар фекеренсә, әзербайжан теленең диалекты булып тора.

Ираҡ-төрөк сығышлы төрөк ғалимы Хидаят Кәмал Байатли былай тип яҙа: «Ираҡ төркмәндәре һөйләшкән һөйләш әзер-төрки теле диалектының бер өлөшө булып тора. Географик күҙлектән ҡарағанда, азери диалекты Көнсығыш Анатолияны, Көньяҡ Кавказды һәм Кавказ Әзербайжанын, Иран Әзербайжанын, Киркукты (Ираҡ) һәм Сүриә төрөктәре йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә ала».

Ираҡта рәсми ғәрәп теленең, шулай уҡ курманджи һәм сорани кеүек күрше курд диалекттарының өҫтәмә йоғонтоһон кисергән һөйләш теле яҙма телдән ныҡ айырыла.

Күпселек төркмәндәр ғәрәп телендә һөйләшә, ә ҡайһы берәүҙәр өсөн туған тел булып китә, был иһә төрөкмәндәрҙең билдәле бер өлөшөнөнөң ассимиляциялашыуы һәм ғәрәпләшеүе тураһында һөйләй.

## Халыҡ һаны һәм таралып ултырыуы

Һаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ираҡта төркмәндәр һаны 500—800 мең кешенән йәки ил халҡының 2 — 3 процентынан (көнбайыш тикшеренеүселәренең күпселеге буйынса) 2 — 3 миллионға йәки халыҡтың 7,5 — 11 процентына тиклем (төркмән ойошмалары белдереүҙәре буйынса) тәшкил итә. Төрөкмәндәр башлыса Ираҡтың төньяғында йәшәй, шунан көнсығышында Иран сигенән алып көнбайышта Сүриә менән сиккә тиклем һуҙыла. Башлыса Талль-Афар, Алтынкёпрю, Эрбиль, Мосул һәм Киркук ҡалаларында йәшәйҙәр. Ираҡтың баш ҡалаһы Бағдадта ла байтаҡ төркмән йәшәй.

Ираҡ ғәрәптәре кеүек, Ираҡ төркмәндәре лә дини яҡтан бүленгән: уларҙың яртыһынан күберәге — сөнниҙәр, ҡалғандары — шиғыйҙар.  Ираҡ төркмәндәренең аҙсылығы Христиан-Католиктәр, был 30000 кеше. Төркмән библия партнерлығы Библияың Яңы Ғәһеден Ираҡ төркмән теленә тәржемә итә һәм 2021 йылда ираҡта 2000 дана китап сығара.

## Тарихы
Төркмән тикшеренеүселәре фекеренсә, төркмәндәрҙең Ираҡҡа тәүге килеүе, мосолман армияһына саҡырылған һалдаттар булараҡ, VIII быуатҡа ҡарай. Ираҡ губернаторы итеп тәғәйенләнгән Убайд-Аллаһ ибн Зияд Ираҡҡа 1000-гә яҡын төрки һалдатын алып килә. Төркмән сығанаҡтарына ярашлы, «Туркменэли» территорияһы 1785 йылда Вильям Гютре баҫып сығарған картала инглиз телендә «Туркомания» тип аталған.

## Хәҙер

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сүриә төркмәндәре
* Төркиә төркмәндәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  *ЦентрАзия*, 04.01.2004.
Ҡараманлылар

**Ҡараманлы** (төр. Karamanlılar, ) — грек православие динендәге төрки телле этник төркөм, 1920-се йылдарға тиклем Үҙәк Анатолияның Ҡараман ҡалаһында һәм Каппадокия өлкәһендә йәшәй. Халыҡ менән грек-төрөк алмашыуы һөҙөмтәһендә Грецияға күсереләләр һәм бөгөн был илдең территорияһында йәшәйҙәр.

## Этимологияһы
Ҡараманлы термины Ҡараман бейлегенән килеп сыҡҡан. Башта был термин Ҡараман ҡалаһы йәки районы халҡына ғына ҡағыла.

## Сығышы
Ҡараманлыларҙың килеп сығышы тураһында элек-электән бәхәстәр бара. Был турала ике төп теория бар. Береһе буйынса, ҡараманлылар — төркиләшкән гректар, сөнки улар православие динен тотҡан һәм төрөксә яҙыу өсөн грек алфавитын ҡулланған. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, ҡараманлылар — XIII быуатта монголдарҙың баҫып инеүе һөҙөмтәһендә бында күсеп килә һәм тәңреселектән православие диненә күскән төрки ҡәбиләләренең вариҫтары.

## Теле
Төрөк тел белгестәре күҙлегенән ҡарағанда ҡараманлы теле — төрөк теле диалекты. Грек теленән бик күп субстрат лексикаһы бар. Британия археологы Ричард Докинз 1909—1911 йылдарҙа Ҡараманлы православие христиандары араһында сәйәхәт итә. Был сәфәрҙән һуң ул Измит һәм Бурсаға килә һәм төрөк телендә һөйләшкән грек ауылдары булыуы тураһында белдерә. Уның һүҙҙәренсә, бындағы грек теле ҡараманлы православие христиандары һөйләшкән телгә бик яҡын. Хатта Докинз да, уларҙың теле Азия халыҡтары теленә һәм грек теленән айырылып тора, тип раҫлай. Мәғлүм булыуынса, Бурсa, Измит һәм Яловaнан тыш, Изникта төрөк яҙмаларын грек хәрефтәре менән ҡалдырған христиан төрөктәр йәшәгән.

## Урынлашыуы
Лозанна килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1923), халыҡ менән алмашыу ваҡытында Ҡараманлылар Төркиәнән Грецияға күсерелә (башлыса Македония һәм Фракия төбәктәренә). Төркиәлә караманлылар ҡалмаған тиерлек.

## Билдәле шәхестәре
* Костас Караманлис — Грецияның элекке премьер-министры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡараханиҙар
* Ҡараман теле
* Ғағауздар
* Урумдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* From Cappadocia
* www.megarevma.net/karamanlilar.htm
* alemilhan.free.fr/yazi/karamanli.html
* www.istanbulguide.net/
Ҡәҙер ҡурғандары

**Ҡәҙер ҡурғандары** ()— иртә тимер быуаты осоро мәҙәниәте йәки Горохов мәҙәниәте археологик ҡомартҡылар төркөмө. Б. э. т. IV быуаттың 2-се яртыһына ҡарай. Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Ҡәҙер ауылы эргәһендә Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан. 

## Тасуирламаһы
Ҡәҙер ҡурғандар төркөмө — б. э. т. IV быуаттың 2-се яртыһында барлыҡҡа килгән иртә тимер быуаты осоро йәки Горохов мәҙәниәтен билдәләүсе археологик ҡомартҡы.

### Асыш тарихы
Ҡәҙер ҡурғандары 1964 йылда Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Артабан ҡомартҡыны 1987 йылда А.И.Лебедев, 1988—1992 йылдарҙа Г.Н.Гарустович тикшерә. Тупраҡ өйөп яһалған ҡурғанлы ҡәберлектәргә (диаметры 5-8 м, бейеклеге 0,2 - 0,4 м) ҡарай. Өйрәнелгән ҡурғандарҙың күпселегендә берәр ҡәбер табылған

### Урынлашыуы
Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Ҡәҙер пуылы эргәһендә Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Барлығы 50-нән ашыу тупраҡ өйөп яһалған ҡурған теркәлгән, һәм күпселек ҡурғандарҙа берәр ҡәбер табылған.

Ҡәҙер-8 ҡурғанлы ҡәберлеге ауылдан көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Әйҙең уң ярының бейек киртләс ситендә ҡайынлыҡта, һуңғы урта быуат Ҡәҙер ҡәберлегенән көньяҡ-көнбайышҡа табан 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡәҙер ҡурғаны II, IV, VI тип билдәләнгәндәре яҡшыраҡ өйрәнелгән. Мәйеттәр оҙонса йәки тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына салҡан ятҡырып, баштары менән төньяҡҡа йәки төньяҡ‐көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡайһы бер ҡурғандарҙа буш ҡәберҙәр (кенотафтар) бар һәм ҡорбан салыу‐иҫкә алыу комплексы булып тора

### Табылдыҡтар
Көлдөксәләр, яндырылған балсыҡ ҡатламы, күмер, бағана соҡорҙары, таш өйөмдәре, утты яғыу өсөн таштан эшләнгән (диаметры 0,3—0,5 м, үҙәгендә ҙур булмаған соҡорло) майҙансыҡтар табылған. Керамика тальк ҡушып балсыҡтан яһалған түңәрәк төплө банка һәм көршәк рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. 

Ҡәбергә бронза муйынсаҡтар, сикә сулпылары, һырғалар, уҡ башаҡтары, бысаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер бысаҡтар, ауыҙлыҡтар һәм уны ат ауыҙында нығытып ҡуйыу өсөн ҡулланылған ике вертикаль үҙәк, таш һәм быяла муйынсаҡтар һалынған.

Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларҙың күсмә ҡәбиләләре күсеп ултырыу процесын сағылдыра. Ҡәҙер ҡаласығы материалдары Археология һәм этнография музейында, Милли музейҙа һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Горохов мәҙәниәте
* Ҡәҙер (Дыуан районы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 246. Кадырово-8, курганный могильник. 247. Кадырово-9, курганный могильник. 248. Кадырово-10, одиночный курган

## Әҙәбиәт
*  Гарустович Г.Н., Лебедев А.И. Курганы раннего железного века (V—III вв. до н.э.) северо-восточных районов Башкортостана //Курганы кочевников Южного Урала. Уфа, 1995.
* Савельев Н.С. Месягутовская лесостепь в эпоху раннего железа. Уфа, 2007
Лахер-Зее (күл)

**Лахер-Зее**, **Лаах күле** () — Райнланд-Пфальц еренең Аарвайлер районында (Германия) Глес коммунаһындағы аҡмай торған (тымыҡ) күл. Ул элек вулкан урғылған ерҙә барлыҡҡа килгән.

## Характеристикаһы
Диаметры 2 км булған күл Кобленцтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км һәм Бонндан 37 км көньяҡтараҡ, Рейн йылғаһы буйындағы Андернач ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта вулкан кальдераһында урынлашҡан. Лах вулканы (маар) Эйфель тауҙары араһында булған.

Лаах күле беҙҙең эраға тиклем яҡынса 10 930 йылда (12 900 ± 560 BP tephra argon-argon датаһы буйынса) Плин тибындағы Лах супервулканы урғылыуынан һуң барлыҡҡа килгән. Вулкан шартлау көсө ВЭИ 6-ға тиң була, был яҡынса 1991 йылда Филиппин вулканы Пинатубо атылыуы көсөнә тап килә. Радиоуглерод ысулы буйынса Лаах вулканының атылыуы  13 006 ± 9 йыл тирәһендә булған тип раҫлана .  

Был атылыу Кесе дриас климат аномалияһының сәбәбе булараҡ тикшерелә. Эргә-тирәләге райондар илле метрлыҡ вулкан көлө һәм пемза ҡатламы аҫтында ҡала, вағыраҡ киҫәксәләр башлыса көньяҡҡа, хәҙерге Төньяҡ Италия территорияһына һәм төньяҡ-көнсығыштан хәҙерге Рәсәй һәм Скандинавия ярымутрауы территорияһына тиклем урынлаштырыла. Лах вулканының атылыуы хәҙерге Дания территорияһында Бромме мәҙәниәте барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булыуы ихтимал.

Лахер-Зее диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә урынлашҡан һәм майҙаны 3,31 км², иң тәрән урыны- 51 метр.

2007 йылда кратер күленән углекислый газ сығыуы күҙәтелә.

1867 һәм 1872 йылдарҙа Маду күленән (хәҙер Медве) һәм Боден күленән аталандырылған аҡбалыҡ ыуылдырығы Лахер-Зее күленә килтерелә, хәҙер күлдә аҡ балыҡтың бер нисә төрө йәшәй.

Был урындағы вулкан башҡаса бер ҡасан да урғылмаҫ тип бер кем раҫлай алмай. Күл аҫтындағы һыу температураһы юғарылығы, углекислый газ бүленеп сығыуы, ниндәйҙер кимәлдә сейсмик әүҙемлек билдәләре ҙур хәүеф тыуҙыра. 

## Әҙәбиәт
*
*
*
*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Әл-Бәғәләүиә

**Бәғәләүиә тәриҡәте (**), шулай уҡ **Ғәләүиә тәриҡәте** булараҡ билдәле , суфыйҙар туғанлығы. Үҙәге Йәмәндә, Хәҙрәмәүттә, әммә әлеге ваҡытта Һинд океанының бөтә яр буйына хәҙрәмәүи диаспораһы менән бергә таралған. Тәриҡәт Бәғәләүи сәйеттәре ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнгән.

## Нигеҙләнеүе

Тәриҡәт Әл-Факиһ Мөҡәддәм Әс-Сәйет Мөхәммәт Ибн Әли Бәғәләүи Әл-Хөсәйени тарафынан нигеҙләнгән.  Бәғәләүи һижриҙең 653 йылында (беҙҙең эраның 1232 йылы) вафат була.Ул үҙенең ижәзәһен  Мароккола  Әбү Мәҙйән аша ала. 

Силсиләһенең ижәзә сылбыры Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа  һәм уның ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың улы Хөсәйен аша  бирелә. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Досталь, Вальтер, Святые из Хадрамаута . У Вальтера Досталя и Вольфганга Крауса, редакторов, «Разрушение традиций: обычаи, закон и личность в мусульманском Средиземноморье», стр. 233–253. Нью-Йорк: IB Tauris, 2005 г.
* Ba'alawi.com Ba'alawi.com | Окончательный ресурс по исламу и происхождению алавиен
Айытов

**Айытов** — башҡорт фамилияһы.

* Айытов Валерий Факил улы (26 ғинуар 1955 йыл, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).
* Айытов Нариман Абдрахман улы  (28 декабрь 1925 йыл — 17 август 1999 йыл) — ғалим-социолог. 1964—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), философия фәндәре докторы (1967), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Рәсәйҙең спорт мастеры

**Рәсәйҙең спорт мастеры (СМ)** () — Рәсәй Федерацияһында совет классификация системаһының туранан-тура вариҫы булған почетлы спорт исеме.

СМ-ның мотлаҡ шарты булып Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара категориялы 3 судья хөкөм иткән ярыштарҙа ҡатнашыу һәм кәрәкле балдар алыу йәки башҡа спортсылар араһында билдәле бер урын алыу тора. Рәсәй спорт министрлығы бүләкләү тураһында махсус бойороҡ менән күренекле спортсыларға титулдар бирә.

## Һылтанмалар

## Тышҡы һылтанмалар
* Положение о Единой всероссийской спортивной классификации Федерального агентства по физической культуре и спорту
PubChem

**PubChem** — химик берләшмәләрҙең һәм ҡатнашмаларҙың йәмәғәт милке базаһы. Уны АҠШ-тың Милли биотехнология мәғлүмәт үҙәге (NCBI), АҠШ-тың Милли медицина китапханаһы бүлексәһе хеҙмәтләндерә, был үҙ сиратында АҠШ-тың Милли һаулыҡ һаҡлау институттарының (NIH) бүлексәһе булып тора.
80-дән ашыу төрлө мәғлүмәттәр базаһы PubChem мәғлүмәт базаһының үҫеүенә булышлыҡ итә.

PubChem мәғлүмәт базаһы 2004 йылдан бирле эшләй.

## Мәғлүмәт базалары
PubChem өс төп динамик үҫешкән мәғлүмәт базаһынан тора. 2015 йылдың 2 октябренә ҡарата:

* Берләшмәләр (PubChem Compounds) — 115 миллиондан ашыу яҙма (2011 йылда 31 миллион). Төрлө химик берләшмәләрҙең тасуирламаһын үҙ эсенә ала.
* Матдәләр (PubChem Substance) —306 миллиондан ашыу яҙма (2011 йылда 75 миллион). Унда төрлө сығанаҡтарҙан алынған ҡатнашма өлгөләренең тасуирламалары һәм PubChem BioAssay-ҙа булған биологик скрининг һөҙөмтәләренә һылтанмалар бар Әгәр өлгөләге химик состав билдәле булһа, тасуирламаға PubChem Compounds берләшмәләренә һылтанмалар индерелгән.
* Биопробалар (PubChem BioAssay) — юғары етештереүсәнле виртуаль скрининг программаларының миллиондан ашыу биологик активлығы һөҙөмтәләре.

## Иҫкәрмәләр
Борһанилыҡ

**Борһанилыҡ тәриҡәте** ( )  йәки **Дәсүҡилек** -   Сәйиди Әбү Хәсән әш-Шәҙили һәм Сәйиди Ибраһим Әл-Дәсүҡи 13 быуатта нигеҙләгән суфый тәриҡәте. 

## Атамаһы
Тәриҡәттең тулы исеме уның нигеҙ һалыусылары хөрмәтенә ***Тәриҡәте Борһаниә-Дәсүҡиә [[Шәҙилилек|Шәҙилиә]]*** тип атала. 

## Тарихы

Тәриҡәттең  Бөйөк Британияла теркәлгән хәйриә ойошмаһы бар,  хәйриә ойошмаһының теркәү номеры: 1041647.

Тәриҡәттең нигеҙ һалыусыһы Ибраһим әд-Дәсүҡиҙең Нил дельтаһындағы ял итеү урыны Мысыр суфыйҙары өсөн төп табыныу урынына әйләнгән. Был тәриҡәткәткә инеүселәрҙе ***дәсүҡиҙәр*** йәки ***борһаниҙар*** тип атайҙар.

Ғосман империяһы осоронда был тәриҡәт, икенсе Мысыр суфый тәриҡәте Бәдәүилек менән бер рәттән, Истанбулда бер нисә хәнәкәгә эйә була. Был хәнәкәләр, башҡалар кеүек үк, Төркиә республикаға әйләнгәс, ябыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Дәсүҡилек
*Шәҙилилек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Website of Tariqa Burhaniya 
* YouTube channel of the Burhaniya Tariqa
Ройзман, Евгений Вадимович

**Евгений Вадимович Ройзман** (14 сентября 1962, Свердловск) — Рәсәй дәүләт сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. **2013** йылдан **2018** йылғаса — Екатеринбург башлығы (Екатеринбург Думаһы рәйесе).

**2003—2007** — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты.

«Город без наркотиков» *(Наркотиктарһыҙ Ҡала)* фондына нигеҙ һалыусы.
Баш разведка идаралығы (СССР)

**Баш разведка идаралығы** (ГРУ) — махсус хеҙмәт, СССР оборона министрлығының тышҡы разведка органы, СССР Ҡораллы Көстәре хәрби разведкаһының үҙәк идара итеү органы.

СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигына һәм СССР оборона министрына буйһоноусы Баш разведка идаралығы начальнигы етәкселек иткән. Идаралыҡ һәм уның структуралары СССР Ҡораллы Көстәре мәнфәғәтендә, шул иҫәптән агентура, йыһан, радиоэлектрон һәм башҡа төрлө разведка менән шөғөлләнә.

## Тарихы

1918 йыдың ноябрендә Республиканың революцион хәрби советы (РВСР) РВСР-ҙың Ялан штабы штатын раҫлай, уның структураһына РККА подразделениеларҙың разведка органдары көстәрен координациялаусы һәм РККА-ның Ялан штабы өсөн разведка мәғлүмәттәрен әҙерләүсе **Теркәү идаралығы** инә. Теркәү идаралығы хәрби идаралыҡтың РККА хәрби агентура разведкаһының һәм хәрби контрразведканың беренсе үҙәк органы  була. Сөнки йәшерен  РСФСР Реввоенсоветының Ялан Штабы штаты тураһында 197/27 һанлы (Региструра штатын индереп) йәшерен бойороғо 1918 йылдың 5 ноябре,  менән билдәләнгәнлектән, был көн совет (ә хәҙер рәсәй) хәрби разведкаһының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Хәрби разведканың беренсе начальнигы Аралов Семен Иванович була.
Ғәлибиҙәр

**Ғәлиби суфый тәриҡәте** исламға нигеҙләнгән иң иртә һәм иң популяр Ҡадирилек һәм Рифәғилек тәриҡәттәрен берләштереүсе  вариҫ булараҡ билдәле булған. 

## Тарихы

Тәриҡәт башта Ҡадири - Рифәғи тәриҡәте булараҡ билдәле булған, ә 1993 йылда мәҙһәб-нигеҙенән бүленеп сығып, үҙенең шәйехе Ғәлиб Хәсән Ҡошсоуғлы   исеме менән атала башлаған .

Тәриҡәттең үҙәк фонды Анкарала урынлашҡан, уның бөтә Төркиә (мәҫәлән, Истанбул,  Адана, Ғазиантеп, Кютахья, Испарта, Анталья)  буйынса бүлексәләре бар 

## Инаныстары

Ғәлибиҙәр - фиҡһ  буйынса **[[Хәнәфи мәҙһәб|хәнифиҙәр]]**  һәм ғәмәлдәре буйынса  әлиүиҙәр булып тора. Нигеҙ һалған Ғәлиб Хәсән Ҡошсоуғлы үҙенең ағымын матуридиҙарға эйәрә тип билдәләгән 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Әлиүиҙәр
*Хәнәфи мәҙһәб

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ғәлиби тәриҡәте
* galibindir.net
Ҡара мөхәббәт (телесериал)

**«Ҡара мөхәббәт»** () — киҫкен сюжетлы драма жанрындағы төрөк телесериалы. Экрандарҙа 2015 йылдың 14 октябрендә күрһәтә башлайҙар. Финал серияһы 2017 йылдың 21 июнендә Star TV телеканалында күрһәтелә. Рәсәйҙә сериалдың премьераһын тамашасылар 2018 йылдың 27 авгусында «Русский бестселлер» каналында ҡаранылар. 2020 йылдың 16 ноябренән сериал «Романтичное» телеканалында дубляждың билдәле актерҙары ҡатнашлығында яңы тауыш менән трансляцияланды. Шулай уҡ  2022 йылдың 7 февраленән 30 сентябренә тиклем «Ю» телеканалында ҡуйылды.

Башта сериал «Хыял баҡсаһы» () тип атала. Әммә актриса Зеррин Текиндор һәм режиссер Волкан Коджатюрк араһындағы конфликт арҡаһында сериал төшөрөүҙән туҡтатылып тора. Һуңынан Волкан Коджатюрк составты ташлап китә. Уның урынына режиссер Хиләл Сарал алына. Ә сериалдың исеме «Kara Sevda» тип үҙгәртелә.

«Kara Sevda» төрөк теленән тәржемә иткәндә, «мөхәббәттең юғары дәрәжәһе, бик көслө, бар нәмәне үҙ эсенә алған илерткес тойғо» тигәнде аңлата. Шуға күрә лә Ay Yapim продюсер компанияһы сериалдың исемен инглиз теленә «Endless Love» тип тәржемә итә. Башҡорт телендә ул «Сикһеҙ мөхәббәт» тип тәржемә ителә. Сериалдың күп кенә серияларында ла сикһеҙлек билдәһенә баҫым яһала.

2020 йылдың ноябрендә сериал more.tv, 2021 йылдың декабренән сериал wink.ru онлайн-сервистарында трансляциялана.

## Сюжеты
Күрһәтеләсәк тарих икеһе ике төрлө тормошта йәшәгән егет менән ҡыҙ тураһында. Уларҙың береһе - бай, икенсеһе - фәҡир. Был икәүҙең хатта уртаҡ таныштары ла юҡ. Әммә бер көн килеп улар бер-береһен яңылыш ҡына күреп ҡалалар. Ошо күрешеү икеһенең дә яҙмышын кинәт үҙгәртә. Шулай итеп, яңы мөхәббәт тарихы барлыҡҡа килә. 
Ғашиҡтарҙың ҡауышыуына барыһы ла - дуҫтары ла, ата-әсәләре лә ҡаршы сыға. 
Тик был ғына мөхәббәт көсөн еңә алмай. 
Нихандың тормошонда нисек тә булһа уны үҙенеке итергә теләгән яуыз ир бар. Ялғанлыҡ һәм яуызлыҡ менән ул ике йәш йөрәкте айыра. Әммә Нихандың йөрәген күптән Кемал яулап алған була. Араларындағы юлдар, ҡаршылыҡтар, фажиғәләр осрауға ҡарамаҫтан улар бер-береһен ихлас яратыуын дауам итә. Улар саф хистәрен йылдар, һынауҙар аша үткәрергә тейеш. 

## Ролдәрҙә

## Трансляциялар

2017 йылдың 20 ноябрендә «Ҡара мөхәббәт» сериалы «Йылдың иң яҡшы теленовеллаһы» номинацияһында «Эмми» наградаһын алды.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Бүлеү

**Үрге Бүлеү** — **Верхневилю́йск** () Саха Республикаһындағы ауыл административ Үрге Бүлеү улусы үҙәге.

Көнбайыш Яҡутстандың ҙур туристик һәм финанс үҙәге.

## Географияһы
Үрге Бүлеү ауылы Якутск ҡалаһынан 677 километр алыҫлыҡта Үрге Ьүлеү улусының (районының) уртаһында Вилюй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

## Тарихы
Үрге Бүлеү ҡышҡы ауыл булараҡ беренсе тапҡыр 1637 йылда телгә алына. Тубыл бояры улы Воин Шахов тораҡҡа нигеҙ һала.
Тарих фәндәре кандидаты П. П. Петров — Хардыы раҫлауынса, 1730 йылда Куорамыкы төбәгендә епископ Нерунович тәре урынлаштыра, шул осорҙан алып, ауыл наслег үҙәге, артабан Верхневилюйск улусы үҙәге булып китә
Ауыл булараҡ уның барлыҡҡа килеүе яҡынса 1780-се йылдарға тура килә. 1835 йылда үҙ аллы ауыл биләмәһе статусы бирелә.

Билдәле тикшеренеүсе Р. Маактың 1887 йылда сыҡҡан «Яҡут өлкәһенең Вилюйск округы» китабында һәм башҡа тарихи документтарҙа, 1813, 1882 йылдарҙа Куорамыҡта һәм уның тирәһендә ятҡан күлдәр янында 70-кә яҡын кеше йәшәгән, тип күрһәтелә.

1823 йылда Үрге Бүлеү комиссариаты Үрге Бүлеү һәм Мархин улустарына бүленә. Куорамыкы ауылы ул саҡта уҡ 2-се Едюгей наслегы үҙәге һәм улус хакимиәтенең идаралығы булған. Степан Струкин (Ботох уола) төҙөгән улус башҡармаһы бинаһы 1859 йылда Куорамыкы төбәгенә күсерелә. Яңы идара бинаһы 1915 йылда бай эшҡыуар Кривогорницин (Асыҡай) төҙөткән.

1876 йылда тәүге мәктәп (халыҡ училищеһы) асыла. Беренсе уҡытыусылар булып Андреев И. А., билдәле мәғрифәтсе Василий Григорьевич Монастырев эшләй, ул яҡут халҡын ағартыу—мәғрифәтселеге өсөн 4 миҙал менән бүләкләнгән.

1897 йылда Изге Троицк сиркәүе төҙөлгән, 1899 йылда священник Винокуров уны изгеләндерә

1935 йылдың 10 февралендә Яҡут АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән Верхневилюйский районы ойошторола, шул ваҡыттан алып Үрге Бүлеү ауылы Верхневилюйск районы үҙәге булып тора. Бында Яҡут Республикаһының билдәле партия-совет эшмәкәрҙәре Г. И. Чиряев, Ю. Н. Прокопьев, М. Е. Николаев, М. Т. Егоров һәм башҡалар хеҙмәт биографияһын башлай.

## Халҡы
Үрге Бүлеү ауылында 6500 кеше йәшәй. Ирҙәр — 3172, ҡатын-ҡыҙҙар — 3329.

## Инфраструктураһы
М. А. Алексеев исемендәге Верхневилюйск Республика гимназияһы, 3 урта мәктәп, башланғыс, спорт һәм музыка мәктәбе эшләй. П. Н. Тобуроков исемендәге Ял үҙәге, халыҡ театры, 21 филиалға эйә үҙәкләштерелгән китапхана системаһы, балалар китапханаһы, һаулыҡ һаҡлау, сауҙа учреждениелары бар.
Ауылда П. Х. Староватов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Б. О. Долгих Родовой и племенной состав народов Сибири в 18 веке- М. Изд. АН СССР, 1960
 
## Һылтанмалар
* ВЕРХНЕВИЛЮЙСКИЙ УЛУС (РАЙОН)
* Географическая и историческая справка о наслеге 
* Верхневилюйск
*  
*
Тайһары (ҡасаба)

**Тайһары** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Верхнеурал районындағы ҡасаба. Ҡырһа ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы менән сиккә яҡын, Тайһары йылғаһы буйында урынлашҡан.

Район үҙәге Верхнеуралға тиклем алыҫлыҡ автомобиль юлы буйлап 39 км.

## Этимологияһы
Крайҙы өйрәнеүсе Николай Иванович Шуваловтың топонимик һүҙлегендә атамаға: «Тайһары, ҡасаба, Верхнеурал районы. Башҡорттарҙа элек таралған Тайһары тигән төрки ир-ат исеменән, нигеҙе — һары — «жёлтый», тай — исем һүҙ төркөмөнә хас киҫәксә» тигән аңлатма бирә

## Тарихы
Ҡасаба 1890 йылда Тайһары тип йөрөтөлгән буш ятҡан ерҙә төҙөлгән Һәм Верхнеурал өйәҙенең Тамъян-Түңгәүер улусына ҡараған шәхси утар урынында үҫкән .

## Халҡы
Халык саны динамикасы:

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре: урыҫтар (74%), башҡорттар (20%).

## Урамдары
* Йылға аръяғы,
* Киров,
* Ленин,
* Тыныслыҡ,
* Йәштәр,
* Таулы,
* Келәт,
* Мәктәп.

## Инфраструктураһы
* Фельдшер-акушерлыҡ пункты.
* Башланғыс мәктәп (Смеловка урта мәктәбе филиалы).
* Балалар баҡсаһы.
## Әҙәбиәт
* Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. – Изд. 2-е, испр. и доп. – Челябинск: Южно-Уральское кн.изд-во, 1989. – 158 с.

## Һылтанмалар
* Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь

## Иҫкәрмәләр
Ридуан

**Ридуан** (башҡаса **Ризуан**;  «ҡәнәғәт, риза»,) ислам ангелологияһында Ожмах хазиналары һаҡсыһы (‎ *хәзәнәт-үл-жәннәти*) һәм Ожмах һаҡлаусы фәрештәләр төркөмөнөң башлығы. Ҡөрьәндә һәм Тәфсирҙә юҡ, әммә Ожмах тасуирламаһын үҙ эсенә алған тәүге хәҙистәрҙә телгә алынған.

Ибн әл-Ғәрәби фәлсәфәһендә — юғары затлы фәрештә, **әт-тәиләт** () — иҫкәртеп тороусы фәрештәләрҙең береһе (. Ридуан — Аллаһтың ике Тәхетенең береһен йөрөткән дүртенсе фәрештә, һәм Мәлик менән бергә "янаусы һәм вәғәҙә биреүсе булып тора.

## Әҙәбиәттә
* *Ридван*, Ожмах ҡапҡасыһы, "Мең дә бер кисә" әкиәттәрендә бер нисә тапҡыр телгә алына - 139, 311, 721, 863, 864 һәм 982 төндәр.

## Иҫкәрмәләр

### Сығанаҡтары

### Комментарийҙар
Большая Верейка (ауыл)

**Большая Верейка** — Воронеж өлкәһенең Рамонь районындағы ауыл. Большеверейский ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл Большая Верейка һәм Быстрик, йылғалары ҡушылған урында, район үҙәге эшселәр ҡасабаһы Рамондән 30 км алыҫлыҡта һәм Воронеж ҡалаһынан.төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Большая Верейка ауылында 862 кеше теркәлгән.

## Билдәле шәхестәре
* Колосов Василий Васильевич — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая Верейка (село)
* Большая Верейка
Колосов Василий Васильевич

**Василий Васильевич Колосов** () — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы,ҡыҙылармеецы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Василий Колосов 1905 йылда Большая Верейка ауылында (хәҙерге —Воронеж өлкәһенең Рамонь районы) тыуған. Башланғыс белем ала, шунан һуң колхозда эшләй. В 1941 йыл Колосов Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың ноябренә ҡыҙылармеец Василий Колосов 3-сө Украина фронты составындаҫы 6-сы армияның 181-се айырым моторлаштырылған инженер батальоны сапёры була. Днепр өсөн алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 25 [26 ноябрендә] төндә Колосов совет частарын һәм боеприпастарын Запорожьерайонында дөйөм алғанда 100-гә яҡын яугир һәм командирҙы, шулай уҡ 20-гә яҡын йәшник боеприпасты Днепр аша ташый. 1943 йылдың 26 ноябрендә ул кискән йылғаны ваҡытта һәләк була. Днепрҙың һул ярында, Украинала Запорожье өлкәһе Запорожье районы Кучуғом ҡасабаһында, ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февраль Указы менән ҡыҙылармеец Василий Колосов үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ Ленин ордены һәм миҙал менән бүләкләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы 16.08.1942
* Советтар Союзы Геройы 22.02.1944

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Большая Верейка (ауыл)

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Память народа. Колосов Василий Васильевич
* Презентация к общешкольному мероприятию «Колосов В. В.» (5-11 класс)
* О Колосове Василии Васильевиче
Рәсәйҙең Рамсар ерҙәре

1977 йылдың 11 февралендә СССР-ҙа Рамсар конвенцияһы көсөнә ингән. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙә дөйөм майҙаны 10 323 767 га тәшкил иткән халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡлы ерҙәр тип иғлан ителгән 35 территория бар .

## Һыу-һаҙлыҡ биләмәләре исемлеге

## Географик урынлашыуы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөтә донъя һыу-һаҙлыҡ биләмәләре көнө

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Водно-болотные угодья России
* Водно-болотные угодья внесённые в Перспективный список Рамсарской конвенции
* Список ценных болот России
Хужабай

**Хужабай** ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк районында урынлашҡан. Париж ауыл биләмәһесоставына инә.

## Географияһы
Түбәнге Туғыҙаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. Яҡындағы тораҡ пункттары: Париж һәм Татищево ауылдары. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ, ауыл Фершампенуаз ауылы 46 км.

## Этимологияһы
**Хужабай** атамаһы антропологик сығышлы тип фаразлар кәрәк. Шуваловтың топонимик һүҙлегендә ауыл урынлашҡан йылғаға түбәндәге аңлатма бирелә: **Туғыҙаҡ** — Тубыл бассейнына ҡараған Уй йылғаһының уң ҡушылдығы; Уй бассейны, Уйылғаның уң ҡушылдығы; **Урта Туғыҙаҡ, Үрге Туғыҙаҡ** — Туғыҙаҡтың һул ҡушылдыҡтары. Шулай уҡ Түбәнге Туғыҙаҡ атамалы йылға ла бар.

Троицк, Чесмен һәм Варненский райондарында Туғыҙаҡ исеменә йөрөткән ике ҡасаба һәм утар бар.

Был йылғалар буйында күсеп мал көткән, башҡорттарҙа ла, ҡаҙаҡтарҙа ла билдәле **Табын** ҡәбиләһе составындағы **туғыҙаҡ** ырыу төркөмөнөң атамаһынан гидронимға күскән. Туғыҙаҡ — ғаиләлә туғыҙынсы (***туғыҙ*** — «девять», ***-аҡ*** — исем аффиксы) булып тыуған ир балаға ҡушылған төрки халыҡтарҙа таралған ир-ат исеме.

## Халҡы

; Гендер составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡасабала йәшәүселәр һаны 240 кеше (123 ир-егет һәм 117 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил иткән.

## Урамдары
Ҡасабаның урамдар селтәре 3 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Ҡалҡаман-Тишек мәмерйәһе

**Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе** (Ҡалҡамантишек,  — мәмерйә, Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Тимер ауылынан 2 километр төньяҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе урта девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән, карстлы. Уның үткәүелдәре һәм коридорҙары төньяҡ, көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо — 1,2 мең м, киңлеге — 1—3 м, уртаса бейеклеге — 2,6 м, амплитудаһы — 74 м, майҙаны — 1,6 мең м2, күләме — 4,1 мең м3.

Мәмерйәнең 2 инеү урыны бар. Төп инеү урынының киңлеге 1,6 м, бейеклеге 2 м, Ағиҙел кимәленән 14 м бейеклектә, ҡаяла урынлашҡан. Инеү урынынан коридор һуҙыла (киңлеге яҡынса 1 м, бейеклеге 15 метрға тиклем). Ҡоҙоҡ рәүешендәге икенсе инеү урыны (диаметры 1 м, тәрәнлеге 19 м) төп инеү урынынан 12 м бейеклектә урынлашҡан.

Мәмерйәнең стеналары һәм иҙәне кальцит менән ҡапланған, сталактиттар, сталагмиттар һәм гелектиттар күп. Температураһы яҡынса 7 °C. Ҡышын төп инеү урынында боҙ сталагмиттары һәм кристалдар барлыҡҡа килә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Д. А. Круглов, Ю. Е. Лобанов, А. Ф. Рыжков, С. С. Щепетова, В. О. Щепетов. Темировская пещера, pdf 55-се бит
* Ҡалҡаман вариҫтары шәжәрәһе [Ҡалҡаман вариҫтары шәжәрәһе](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ҡалҡаман_вариҫтары_шәжәрәһе(_Бөрйән_районы_Тимер_ауылы).jpg)
* *Ҡалҡаман тишегенә бәйле легенда. *'Биреләр араһы**'. Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. Икенсе том. — Өфө: «Китап», 1997. 113—114-се биттәр

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Кайнаржа

**Кайнаржа** (, *төр.* Küçük Kaynarca (ҡара: түбәндә)— Болгариялағы ауыл. Силистрень өлкәһендә урынлашҡан, Кайнарджа — общинаның административ үҙәге. Халҡы 773 кеше тәшкил итә.

## Сәйәси хәл
Кайнарджа общинаһы кметы (мэр) Любен Жеков Сивев һайлау һөҙөмтәләре буйынса  (инициативалы комитет) .

## Тарихы
1773 йылдың 22 июнендә Кайнарджа ауылы янында 1768—1774 йылдарҙа урыҫ император армияһы һәм ғосман империяһы ғәскәре араһында барған Рус-төрөк һуғышының төп алыштарының береһе булған, төрөктәр яғынан 5 мең кеше һәләк булған, ә урыҫ армияһы 19 кешеһен юғалтҡан. Был алышта Рәсәй император армияһы генерал-майоры Отто Адольф Вейсман фон Вейсенштейн.

Ауыл тарихта *Күчүк-Кайнаржа* йәки 1774 йылда Ғосман империяһы өсөн кәмһетеүле Күчүк-Кайнаржа тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән урын булараҡ билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КУЧУК-КАЙНАРДЖА
Насириҙар

**Насирилыҡ** () — суфый тәриҡәте, Мөхәммәт ибн Насир әд-Дрәүи (1603—1674) тарафынан нигеҙләнгән.Үҙәге Марокколағы Тамергоут ауылында урынлашҡан һәм нигеҙ һалыусы үҙе тере сағында бик йоғонтоло ағым булған.

Тамергоуттағы йәмәғәт әле лә эшмәкәрлек алып бара, башҡа зәүиәләрҙәге кеүек, бында киске зекер күренеше күҙәтелә. Китапханала кәрәкле ҡулъяҙмалар килеп сыҡҡылай, Сиди Мөхәммәд үҙе шиғырҙар һәм дини трактаттар ҡалдырған булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәрҡәүиҙәр (суфыйлыҡ)

## Иҫкәрмәләр

### Әҙәбиәт
* Ph.D. Thesis: «Between God and men : the Nasiriyya and economic life in Morocco, 1640—1830» by David Gutelius. Johns Hopkins University, 2001.
* Article: The path is easy and the benefits large: The Nasiriyya, social networks and economic change in Morocco, 1640—1830. The Journal of African History, Gutelius, David P.V., 01-Jan-02 http://ishtirak.org/files/Nasiriyya_economic_change_gutelius.pdf
* Book chapter: «Sufi networks and the Social Contexts for Scholarship in Morocco and the Northern Sahara, 1660—1830» by David Gutelius. In "The Transmission of Learning in Islamic Africa ed. Scott Reese. Leiden: Brill Academic Press, 2004.
* Agriculture, Sufism and the State in Tenth/Sixteenth-Century Morocco, by Francisco Rodriguez-Manas, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 59, No. 3 (1996), pp. 450—471 https://www.jstor.org/stable/619803
* The Nasiri supplication https://web.archive.org/web/20071128065516/http://ourworld.compuserve.com/homepages/ABewley/Nasiri.html
* Example of a manuscript (from Timbouctou) in the library of the Nasiryya https://web.archive.org/web/20090320023838/http://www.uv.es/=nemiche/nashra.pdf#search=%22Nasiriyya%20zawiya%22
* Dalil Makhtutat Dar al Kutub al Nasiriya, 1985 (Catalog of the Nasiri zawiya in Tamagrut), (ed. Keta books)
Ҡолдәүләтова Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы

**Ҡолдәүләтова Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы** (5 май 1941 йыл), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1960—2016 йылдарҙа Бөрйән районы үҙәк дауаханаһының табип-акушеры һәм гинекологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1974), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, райондың почётлы гражданы.

## Биографияһы
Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы Ҡолдәүләтова Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында 1941 йылдың 5 майында тыуған. 1960 йылда Белорет медицина училищеһын, 1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы 1960—1962 йылдарҙа Мәһәҙей ауылында фельдшер булып эш башлай. 1969 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Бөрйән район үҙәк дауаханаһында акушер-гинеколог була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1974)
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981)
* Бөрйән районы Почетлы гражданы (2020)
* Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы (2018)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән районы мәмерйәләре

**Бөрйән районы мәмерйәләре** () — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында урынлашҡан, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу мәмерйәләр.

Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында 200-ҙән ашыу мәмерйә бар (Башҡортостанда — 1150). Уларҙың күбеһе Ағиҙел йылғаһы үҙәне битләүҙәрендә.

## Көнбайыш Урал спелеология провинцияһы

### Шүлгән-Ырғыҙлы спелеорайоны

### Һөйөш спелеорайоны

## Үҙәк Урал спелеология провинцияһы

### Бөрйән спелеорайоны

### Ҡана-Ырғыҙлы спелеорайоны

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һәр урыны тарих һөйләй
* Тимер ауылы мәмерйәләре
* Швейцария мәмерйәләре Бөрйәндекенә етәме?

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ваһапов Абдулла Ноғоман улы

**Ваһапов Абдулла Ноғоман улы** (2 ғинуар 1926 йыл — 21 март 2022 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында ҡатнашыусы (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Бөрйән районы Почетлы гражданы.

## Биографияһы
Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 1926 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған. 1942 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 7 класын тамамлай. Мәктәптән һуң Бөрйән районының «Марс» колхозында эшсе булып эшләй. 1942 йылдың 1 сентябренән 1943 йылдың 7 ноябренә тиклем Мәндәғол башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1943 йылдың 1 ноябренән 1950 йылдың октябренә тиклем Совет Армияһы сафында Приморье крайының төрлө хәрби частарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кореяны азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 113-сө нығытма районы 85-се айырым пулемет артиллерия батальонының пулеметсыһы була (командующийы — маршал Мерецков). Хәрби дәрәжәһе — кесе сержант. Бөйөк Еңеүҙе Приморье өлкәһенең Хәсән районында ҡаршы ала.

;Хеҙмәт юлы:
* 1950 йылдың 1 ноябренән 1951 йылдың 21 авгусына тиклем Һатып алыуҙар министрлығы район вәкиленең агенты
* 1951 йылдың 21 авгусынан 1955 йылдың мартына тиклем Бөрйән район Советы башҡарма комитеты бүлеге мөдире
* 1955 йылдың мартынан 1965 йылдың декабренә тиклем Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы башҡарма комитеты секретары, рәйесе
* 1965 йылдың 25 декабренән — район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары
* 1965 йылдың 26 декабренән 1976 йылдың апреленә тиклем район Советы Башҡарма комитетының район план комиссияһы рәйесе
* 1976 йылдың апреленән 1980 йылдың октябренә тиклем Бөрйән производство-юл участкаһы начальнигы
* 1980 йылдың октябренән 1990 йылдың авгусына тиклем « Сбербанк» үҙәк һаҡлыҡ банкы етәксеһе һәм идарасыһы

Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 2022 йылдың 21 мартында вафат була һәм Иҫке Собханғол зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (1946)
* «Кореяны азат иткән өсөн» миҙалы (1948)
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы (1970)
* «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (1977)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Хәбәрсе (тарихсы)
*  31 ғинуар 2018 йыл Бөрйән - тауҙар иле 
* Викидәреслектә: Мәсем тауы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* ГТРК «Башкортостан» Тынғы белмәҫ ветеран

## Сығанаҡтар
* 
* Карточка «Дороги памяти» на Абдуллы Вагапова

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән районы Почетлы гражданы

**Бөрйән районы Почетлы гражданины** — маҡтаулы исем. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы халҡы тарафынан иҡтисад, фән, мәҙәниәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, халыҡты социаль яҡлау, юғары һөнәри оҫталыҡ, райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуы һ.б. айырым ҡаҙаныштары өсөн хөрмәт ителгән граждандарҙы дәртләндереү формаларының береһе.

## Тарихы
Бөрйән районында Бөрйән районы Почетлы гражданины исеме 2009 йылда граждандарҙың хеҙмәтен таныу, уларҙың шәхси эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында булдырыла.

## Тәғәйенләү
Бөрйән районында тыуған Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы граждандарына йәшәү урынына ҡарамай тәғәйенләнә. Исем биреү буйынса эште Бөрйән район Советы, районы хакимиәте, райондың йәмәғәт берекмәләре һәм ойошмалары вәкилдәренән торған махсус комиссия алып бара.

Исем биреү буйынса тәҡдимдәрҙе предприятиелар, ойошмалар, учреждениелар, хужалыҡтар һәм уларҙың профсоюз ойошмалары, йәмәғәт ойошмалары һәм берекмәләре коллективтары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы хакимиәте индерә ала. Исем муниципаль район Советы ҡарары менән бирелә, тәғәйенләнеш тураһындағы документтарҙы Совет рәйесе йәки Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Советы Президиумы ағзалары тапшыра.

Почетлы гражданинға исем биреү тураһында танытма һәм күкрәк таҫмаһы тапшырыла. Уларҙың фотоһүрәттәре «Бөрйән районы муниципаль районының почетлы граждандары» стендында урынлаштырыла. Почетлы граждан исемен биреү тураһында мәғлүмәт район гәзитендә һәм райондың рәсми сайтында баҫыла.

## Бөрйән районы Почетлы гражданиндары
* Ваһапов Абдулла Ноғоман улы (2022)
* Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы)2009)
* Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (2015)
* Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы (2015)
* Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2020)
* Ҡолдәүләтова Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы (2020)
* Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (2009)
* Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы (2015)
* Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Юлсурина Гөльямал Солтангәрәй ҡыҙы

**Юлсурина Гөльямал Солтангәрәй ҡыҙы** (1 август 1924 йыл — 27 декабрь 1998 йыл) — педагог, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры

## Биографияһы
Гөльямал Солтангәрәй ҡыҙы Юлсурина 1924 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостандың Бөрйән районы) Мәндәғол ауылында тыуған. 1941 йылда Иҫке Собхағол урта мәктәбен, 1954 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* 1940 йылдан — Иҫке Собханғол балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе
* 1941 йылдан — Яңы Собханғол ете йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы
* 1942—1948 һәм 1950—1952 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1948—1950 йылдарҙа — Мәһәҙей башланғыс мәктәбе етәксеһе
* 1952 йылдан — Байназар урта һәм Яңы Мөсәт мәктәптәре уҡытыусыһы
* 1958—1979 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1947)
* «Хеҙмәттәге уңыштары өсөн» миҙалы (1953)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* БАССР (1957), РСФСР (1967) мәғариф министрлыҡтарының Маҡтау ҡағыҙҙары

## Сығанаҡтар
* 
* Виртиальный музей краеведенияЮлчурина Гульямал Султангареевна 

## Иҫкәрмәләр
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы

**Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы** (19 июль 1959 йыл) — Бөрйән район үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы Әлибәкова 1959 йылдың 19 июлендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. 1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, Бөрйән район үҙәк дауаханаһында педиатр, балалар кардиологы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2018)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан юлдаш телевидениеһы эфирында тапшырыу. Замандаш: Флүра Әлибәкова (26.11.2008) 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Стәрлетамаҡ — Белорет трактындағы әбей батша күперҙәре

**Ташкүпер** (*Әбей батша күпере*, *Кәтерина күпере*) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Берәтәк ауылы эргәһендә Оло Нөгөш йылғаһы аша һалынған күпер. Ул Екатерина II осоронда Стәрлетамаҡ — Белорет трактында (халыҡ телендә «Екатерина юлы») XVIII быуатта төҙөлгән күперҙәрҙең береһе.

## Төҙөлөү тарихы
Берәтәк ауылы менән Ишембай районының Һәйет ауылы араһында ике күпер бар: береһе ағастан (1975 йылда яңынан төҙөлә), икенсеһе таштан. Таш күпер тәү төҙөлгән килеш тиерлек һаҡланған һәм әле лә сафта.

Күперҙәрҙең төҙөлөү тарихы тураһында: , — тип яҙа Вәли Ғүмәров.

Катерина юлы, күперҙәр тураһында викидәреслектән уҡығыҙ

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Екатерина күпере (Ҡыйғы районы)
* Фәдис Ғәниев йырлай Катерина (Катарҗан юлы)

## Фотолар

Кәтеринә күперенең таш нигеҙе.jpg|Кәтеринә күперенең таш нигеҙе
Оло Нөгөш аша Кәтерина күпере.jpg|Оло Нөгөш аша Кәтерина күпере


## Сығанаҡтар
* Таң гәзите. 2013 йыл, 5 март, шишәмбе, № 27 (9505) (Рафаэль Атауллин. Брәтәк ауылы)
* Ғүмәров В. Ғ.Брәтәк ауылы тарихы

## Иҫкәрмәләр
Ниғмәтуллина Әсмә Ибраһим ҡыҙы

**Ниғмәтуллина Әсмә Ибраһим ҡыҙы** (1942-2008) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Әхмәр ауылы биләмәһе хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Әсмә Ибраһим ҡыҙы Ниғмәтуллина 1942 йылдың 2 ғинуарында Ишембай районы Әхмәр ауылында тыуып үҫкән. 1966 - 1976 йылдарҙа  Әхмәр ауылы биләмәһе хакимиәте башлығы булып эшләй.

## Хеҙмәт юлы

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия/ Нигматуллина Асма Ибрагимовна С. 404 ISBN 978 5 88 185-205-4 

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Һары уғырҙар

**Һары уғырҙар** (, , , , Šarağurs) — V һәм VI быуаттарҙа телгә алынған Евразияның уғыр (төрки) күсмә ҡәбиләләре. Был Сулуцзе  (蘇路羯, *suoluo-kjɐt*) булыуы мөмкин, улар Ҡытайҙың Sui (Суй) китабында телгә алына. Улар Көнбайыш Себерҙән һәм ҡаҙаҡ далаларынан килеп сыҡҡан, унан Кавказдың төньяғына сабирҙар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған.

## Этимологияһы
Питер Бенджамин Голден яҙыуынса Saraγur йәки Šara Oγur «һары» йәғни «аҡ» уғырҙар тип аңлатыла.

Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утиғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), ҡутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да *баш*+*уғыр*//*уғор*+*т*: *биш*+*уғыр*+*т* (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (*вун уғар*//*уғыр*) һәм «болғар» (*бäл уғор*//*уғар*//*уғыр*) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.

## Тарихы
Беҙҙең эраның яҡынса 463 йылында акацирҙар һәм һундар союзы составына ингән башҡа ҡәбиләләр һары уғырҙарҙың һөжүменә дусар була. Һары уғырҙар ҡәбиләләре уғырҙар берләшмәһенән тәүгеләр булып Ҡара диңгеҙ буйы-Каспий далаһына килгән. Был кидарҙарға (ксиондар төркөмсәһе) һөжүм иткән уарҙар (аварҙар) тарафынан эске Азияла башланған миграцияларға бәйле була. Акацириҙар Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа, Ҡырымдан көнбайышҡа табан йәшәгән. 

Прискҡа ярашлы, 463 йылда Эрнах һәм Денгизич һары уғырҙар, уғырҙар (бәлки уйғырҙар өсөн Византия хатаһы булыуы ихтимал) һәм унуғырҙар вәкилдәрен Константинополдәге императорға ебәрәләр, һәм уларҙы тыуған иленән эске Азияла аварҙар һөжүменә дусар булған сабирҙар ҡыуып сығарғанын аңлаталар. 469 йылда һары уғырҙар Рим яҡлауын һорай һәм ала. 

500-се йылдар аҙағында һары уғырҙар, ҡутриғурҙар, утиғурҙар һәм унуғырҙар Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа табан даланың бер өлөшөнә хужа була. 555 йылда Псевдо-Захария Ритор Сарагурҙарҙы Кавказдан төньяҡҡа табан ун өс күсмә ҡәбиләнең береһе тип атай, әммә был ҡәбиләнең ул ваҡытта булғанмы-юҡмы икәне билдәһеҙ. 

630 һәм 635 йылдар араһында Ҡобрат хан унуғыр болғарҙарын ҡутриғурҙар һәм утиғурҙар менән, тағы ла, моғайын, һары уғыр ҡәбиләләре менән берләштерептер, ҡеүәтле конфедерация төҙөй. Был тураһында Көнбайыш Европала урта быуат авторҙары иҫке Бөйөк Болгария, йәки *Patria Onoguria* тип телгә ала. Ҡайһы бер ғалимдар уны Оногундур-Болгар империяһы тип атау дөрөҫөрәктер,тип иҫәпләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорттар
* Уғырҙар
* Унуғырҙар
* Уйғырҙар
* Һары уйғырҙар
* Уғыҙҙар
* Болғарҙар
* Мадьярҙар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 
* 
*
MedlinePlus

**Medlineplus** — АҠШ-тың *Милли медицина китапханаһы* (United States National Library of Medicine) тарафынан булдырылған веб-сайт.

## Сайттың йөкмәткеһе
MedlinePlus үҙ эсенә:

* АҠШ-тың Милли һаулыҡ һаҡлау институттарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан 650-нән ашыу ауырыу (сир) тураһында киң мәғлүмәтәт
* Интерактив уҡыу программалары
* Дауаханалар һәм табиптар исемлеге
* Медицина энциклопедияһы (adam.com Health Illustrated Encyclopedia)
* Медицина һүҙлеге (Merriam-Webster)
* Испан телендә медицина мәғлүмәтедә
* Рецепт буйынса һатылған һәм рецептһыҙ сығарылған дарыуҙар тураһында тулы мәғлүмәт
* Киң мәғлүмәт сараларынан медицина мәғлүмәттәре
* Дарыуҙарҙың меңәрләгән клиник һынауҙарына һылтанмалар.

## Һылтанмалар