Дүшәмбикә

**Дүшәмбикә** () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы татар ауылы. Дүшәмбикә ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 622 кеше.
Почта индексы — 452509, ОКАТО коды — 80236825001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 52 км

Дүшәмбикә ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Дүшәмбикә йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 километрҙа һәм Һилейә) (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 52 километрҙа урынлашҡан.

## Тарихы
Дүшәмбикә ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәш (припущенник) мишәрҙәр 1752 йылда нигеҙ һалған. Керҙәшлек килешеүендә ауылды, унда тәүге төпләнеүсе Хәлил Әлкәнәев исеме менән, Хәлил тип атағандар. Хәлил Әлкәнәев Боғҙан ауылынан (Богданово, хәҙерге Балтач районы биләмәһендә) сыҡҡан.

Керҙәшлек килешеүе:
 «1752 йылдың 5 ноябрендә Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы старшинаһы *Ғабдулла Теләпбирҙин*, сотник *Әйтеш Таңатаров*, һайланған (выборной) *Мөхәмәт Көсәләков*, *Мостай Теләпбирҙин*, *Ғайса Васҡын*, *Йәнгилде Иткинин*, *[[Яуын Сыуашев]]*, *Муса Сәйетов*, *Ишем Ишкинин*, *Ғәли Усманов*, *Йыуай Сискәнбаев*, *Мөҡмин Сәфәров*, *Сағыр Ҡайдауов*, *Йылҡыбай Мостаев*, *Ҡалмаҡ Аҡбашев*, *Һутлы Яманғужин*, *Ибраһим Иткинин*, *Мортаза Ибраһимов*, *Йылҡыбай Көгөшов*, *Хөсәйен Мөҡминов*, *Байсура Илекәев*, *Сейәнғол Ғосманов*, *Әбүшахман Ғайсин*, *Мәғәш Абдраҡаев*, *Әйүп Ғабдуллин*, *Иҫәнғол Солтангилдин*, *Билал Ҡайҡаев*, *Иманғол Үтәғолов*, *Мөхәмәт Ҡосаҡов*, уның улы *Аблай*, *Әлшәй Мөҡминов*, *Мәмшан Ишбулатов*, *Ғәбдрәшит Ғайсин*, *Ҡәҙербай Әлкәев*, *Нияз Аҡбашев*, *Тәүбай Торбин*, *Ниғәш Ғурпин*, *Мәсәғүт Теләүлин*, *Зәйсан Солтангилдин*, *Рәш Ағышев*, *Абзай Баймөхәмәтов*, *Һары Аҡбашев*, беҙ бөтәбеҙ ҙә… старшиналар, сотниктар, һайланғандар (выборной) һәм күрһәтелгән аҫаба башҡорттар, тамғаларыбыҙҙы ҡуйып, Өфө өйәҙе Себер даруғаһы стар­шина Солтанморат Янышев командаһында тороусылар, Боғҙан ауылы (хәҙер — Балтач районы) хеҙмәтле (служилый) мишәр Хәлил Әлкәнәевкә беҙ, башҡорттар борондан эйә булған ерҙәребеҙҙе, Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Дүшәмбикә һәм көнсығыш яҡтан Талай шишмәһе һәм ҡоро үҙәне, имәнлеге менән, Ҡәҙер ауылы йәйләүенә, бейек түбәләге Йомарт шар эсендәге Баланлыҡыуаҡҡа тиклем; Әнйәк йылғаһы менән Һарығул сағылына, Һарт улусы межаһына (сик) тиклем; Тәнтәк айыу һуғанлығы (черемша) ҡалҡыулығынан Мырҙалар межаһына тиклем; Убыр (Уверь) йылғаһы тамағынан Кәрәкле урманы менән Дыуан улусы Ҡара урманға тиклем, 10 йорттағы иптәштәре менән мишәр Әлкәнәевкә, яҙылған сиктәрҙә, 100 йылға, файҙалы тотонорға: ер һөрөргә, бесән сабырға, балыҡ һәм йәнлек тоторға, ҡомалаҡ йыйырға, ихтыяжына ярашлы, урман киҫергә, оҡшаған урында тирмән ҡороуҙы рөхсәт итеп, Әлкәнәевкә һәм уның керҙәштәренә беҙгә, башҡорттарға, балаларыбыҙға һәм беҙҙең вариҫтарыбыҙға тыйыуҙар ҡулланмаҫҡа, шулай уҡ Әлкәнәевкә һәм иптәштәренә беҙгә, башҡорттарға солоҡтарҙы ҡарарға ҡамасауламаҫҡа, яңы биләмәләр бүлеүҙә ҡатнашмаҫҡа, ҡондоҙ һәм бөркөттәрҙе тотмаҫҡа. Һәм һәр йорттан 20 тин һалым түләтергә килешелде… килешеү ҡағыҙы тултырғанда, Әлкәнәев 200 һум түләргә тейеш булғанлыҡтан, ул 100 һум аҡса түләне. Тағы 100 һумын керҙәшлек килешеүен үтәү барышында (бер кемгә лә ерҙе һатмау, закладҡа һалмау, һалымға (оброк) бирмәү шарты менән; әгәр ер биләмәһе 10 йорт хужаларынан арта ҡалһа, башҡаларҙы ла индереү рөхсәте менән файҙаланыу һ. б.). Купчая яҙмаһына (килешеү) ярашлы, яңы кергән кешеләрҙән беҙгә, башҡорттарға, беҙҙең балаларыбыҙға, вприҫтарыбыҙға, бөлгөнлөк килергә тейеш түгел, әгәр беҙ уларға зыян килтерһәк, улар беҙҙән, башҡорттарҙан, кире ҡайтарыуҙы талап итә ала. Шуны раҫлап юғарыла исемдәре аталған аҫаба башҡорттар имза һалабыҙ. Ғәрәп графикаһы менән ҡул ҡуйғандар һәм, яҙа белмәгән 53 кеше тырнаҡлы тамғаһын ҡуйған; шул иҫәптән Яуын Сыуашев — Ҡыйғы районы Яуын ауылына нигеҙ һалыусы, Сағыр Ҡайдауов — Сағыр ауылында тәүге төпләнеүсе, Аблай Мөхәмәтов, Әлшәй Мөхәмәтов, Ҡәҙербай Илкәев, Байсура Илкәев, Мөхәмәт Ҡосаҡов — Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылына нигеҙ һалыусы, Абзай Баймөхәмәтов, старшина Ғабдулла Теләпбирҙин ҡул ҡуйған һәм улус мисәте баҫылған».
.

1795 йылда Дүшәмбикә ауылындағы 4 йортта 29 кеше йәшәгән. Ҡатын-ҡыҙҙар һаны ла яҡынса шул сама булған, тимәк, барлығы — 60 кеше.

1798—1865 йылдарҙа Дүшәмбикә 3-сө мишәр кантонының 16-сы йортона ҡараған.

1816 йылда Дүшәмбикә (Хәлил) ауылында — 56 ир-ат, 1834 йылда — 80 ир-ат (90 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.

1842 йылда 170 мишәргә өсөн 88 сирек ужым һәм 176 сирек яҙғы иген сәселгән. Картуф әлегә бында билдәһеҙ булған.

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Дүшәмбикә ауылында 124 йортта 184 ир-ат булған.
1865 йылда 61 йортта 429 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, балта эше, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.

1895 йылда Дүшәмбикә ауылындағы 3 йортта башҡорттар йәшәгән.

Ауыл халҡының 1897 йылғы хужалыҡ тормошо тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. «Бүленгән ерҙәрҙе улар 1892 йылғы махсус ыҙанлау планы буйынса Сағыр ауылы башҡорттарынан алған, ул ике участканан торған: береһе ауыл эргәһендә, ә икенсеһе — унан 4 саҡрым алыҫлыҡта». «Таулы, тигеҙ ерҙә һөрөлгән, күптән һөрөлгән, тупраҡ — 4-тән 6-ға тиклем ҡарыш тәрәнлектәге уртаса тығыҙлыҡтағы ҡомло балсыҡ. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Арыш, һоло, борай, бойҙай, арпа сәсәләр. Ауылда 6 һуҡҡыс һәм 9 елгәргес бар». Мал иҫәбе тураһында беҙҙә мәғлүмәттәр юҡ. Хужалыҡ малсылығы булған.

Килешеү материалдарынан күренеүенсә, мишәрҙәр ерҙе һатып алмаған («купчая» төҙөмәгән), уларға ер ҡуртымға бирелгән. Һәм был «Башҡортостан тарихы буйынса аҙ өйрәнелгән сығанаҡтар» йыйынтығындағы (325 б.) яҙмаға ҡаршы килә: «1752 йылғы килешеү буйынса Тырнаҡлы улусы башҡорттарынан мәңге файҙаланыу маҡсатында һатып алынған ергә эйә». Тауар тәғәйенләнешендә булмаған ер һатып алғанда һәр йорттан 20-25 тин ҡуртым хаҡын бер кем дә түләмәгән. Көтөүлек уйһыу тигеҙлек һәм таулы урын буйлап урынлашҡан. Бесәнлек биләмәләре Ҡыйғы йылғаһы һуғарған тигеҙ урындарҙа урынлашҡан. Әммә үҙ бесәне етерлек булмаған, сабынлыҡтарҙы ҡуртымға алғандар. Ағас 1890 йылда ҡулаҡса менән иҫәпләнгән, шул рәүешле һәр кем үҙенең участкаһы менән файҙаланған. Өйҙәрҙе һалам, тиҙәк, утын менән йылытҡандар.

## Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, тимерлек, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылда 261 йортта 483 ир-ат һәм 773 ҡатын-ҡыҙ (бөтәһе 1061 кеше) йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Дүшәмбикәлә урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Халыҡ һаны
Дүшәмбикә ауылында татарҙар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре
* Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы (19.11.1896—10.10.1959) — педагог. 1934—1957 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике Ленин ордены (1939, 1949) кавалеры.

## Урамдары

* Тыныслыҡ урамы ()
* Октябрь урамы ()
* 1-се Таулы урамы ()
* 2-се Таулы урамы ()
* Коммунистик урамы ()
* Совет урамы ()

## Тирә-яҡ мөхит
**Ер-һыу атамалары**
*Тауҙар:*

*Урмандар:*

*Йылғалар:*
Әй

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Тәбиғәт һәйкәлдәре:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әйле

## Әҙәбиәт
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, с.
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр