open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Скандинавия

**Скандина́вия** (, ) — Европаның төньяғында урынлашҡан һәм үҙ эсенә Скандинавия һәм Ютландия ярымутрауҙарын һәм эргә-тирәләге утрауҙарҙы үҙ эсенә алған тарихи-мәҙәни өлкә. Традицион рәүештә Скандинавияға өс дәүләт — Швеция, Норвегия һәм Дания инә. Географик мәғәнәлә *Скандинавия* төшөнсәһе ҡайһы берҙә Скандинавия ярымутрауына синонимлы булып тора. Скандинавия киң мәғәнәлә шулай уҡ Финляндияны, Исландияны һәм Атлантик океандың төньяғындағы ҡайһы бер утрауҙарын үҙ эсенә ала, һәм «Төньяҡ Европа илдәре» (, ) төшөнсәһенә яҡынлай.

## Тарих
Скандинавия төбәге үҙенең көньяҡ өлөшөндә (Ютландия ярымутрауында һәм Скандинавия ярымутрауының көньяҡ осонда) б.э.т. XIV быуаттан алып боронғо германдарҙың ата-бабалары — Хәрби балталары мәҙәниәте вәкилдәре йәшәгән. Артабанғы төбәкте колонизациялау б.э. 1-се мең йыллыҡ аҙағында булған викингтарҙың диңгеҙ походтарына бәйле; был осорҙа Исландияла кешеләр урынлаша башлай. 1397—1523 йылдарҙа Скандинавия дәүләттәре Кальмар унияһына берләшәләр.

## Тел

Скандинавия илдәренең телдәре — дат, норвег һәм швед телдәре уртаҡ боронғо скандинавия теленән барлыҡҡа килгәндәр һәм герман телдәре төркөмөнөң төньяҡ тармағына ҡарайҙар.

Төбәктең төньяғында фин һәм саам телдәрендә һөйләшеүселәр йәшәй.

## География

Скандинавия географиһы күп төрлө. Бында норвег фьордтары, Скандинавия тауҙары, Данияның уйһыулы өлкәләре, архипелагтар бар. Швецияла Боҙланыу осоронан ҡалған күлдәр күп.

Климат төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үҙгәрә. Көнбайыш Европаға хас булған диңгеҙ климаты Данияла, Швецияның көньяғына һәм Норвегияның көнбайыш яр буйында өҫтөнлөк итә. Был ерҙәрҙә яуым-төшөмдәр бик йыш була һәм Норвегияның ҡайһы бер өлкәләрендә 5 000 мм-ға барып етә. Үҙәк өлөштә — Ослонан Стокгольмға тиклем — дымлы континенталь климат өҫтөнлөк итә, ә төньяҡта субарктик климаты хакимлыҡ итә.

Скандинавияла теркәлгән иң юғары температура +38,0 °C (Малилль, Швеция), ә теркәлгән иң түбән температура −52,5 °C (Вуоггачольм, Швеция) тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Gudbrandsdalen 
* Скандинавия мәғлүмәт үҙәге
Йондоҙло төн

**«Йондоҙло төн»** () — 1889 йылдың июнендә яһалған нидерланд рәссамы Винсент ван Гогтың картинаһы. 1941 йылдан алып Нью-Йорк ҡалаһының Хәҙерге заман сәнғәт музейында һаҡлана.

## Тарих
«Йондоҙло төн» картинаһы Ван Гогтың төнгө күк йөҙөнөң тәүге эше булмай — 1888 йылда Арль ҡалаһында ул «Рона өҫтөндәге йондоҙло төн» картинаһын яһай. Ван Гог йондоҙло төндө рәсем көсөнөң миҫалы булараҡ һүрәтләргә теләй, был реаль донъяға ҡарағанда ғәжәберәк тәбиғәт барлыҡҡа килтереүе мөмкин. Хаттарының береһендә ул буласаҡ картинаһының сюжеты хаҡында яҙа — кипаристар менән йондоҙло төн һәм бәлки бешкән бойҙай өҫтөнән картинаһы. Сен-Ремила «Йондоҙло төн» картинаһын төшөрөп Ван Гог үҙенең ниәтен тормошҡа ашыра. Бының тураһында ул үҙенең ҡустыһы Теодорусҡа былай итеп яҙа: «*Мин һаманда дингә мохтаж. Һуңыраҡ мин төндә өйҙән сыҡтым һәм йондоҙҙар төшөрә башланым».*

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Подробное описание на портале «Искусство Ван Гога» 
* Описание картины
* «Звёздная ночь» в «Арт-проекте» Гугла
Яхин Флүр Миңләхмәт улы

**Яхин Флүр Миңләхмәт улы** (1 август 1945 йыл — 30 июнь 2005 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996).

## Биография
* Флүр Миңләхмәт улы Яхин 1945 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ы Ишембай районының Ишәй ауылында тыуған.
* Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
* Ишембай районының ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө комитеты рәйесе булып эшләй.
* 2005 йылдың 30 июнендә фажиғәле һәләк була.

## Әҙәби ижады
Флүр Яхин башҡорт әҙәбиәтенә XX быуаттың 90-сы йылдарында үҙенсәлекле жанр эйәһе — әкиәтсе булараҡ килде. Уның әҫәрҙәре башлыса кескәй балалар өсөн тәғәйенләнгән.

## Китаптары
Бәйләнсек себеш: әкиәттәр. Өфө: Китап, 1992. Башҡ. 

Иң яңы әкиәттәр. Өфө: Китап, 1994. Башҡ.

Үҙегеҙ әкиәт һорағас. Өфө, 1997. Башҡ.
* Айыу батша һәм башҡалар: хәзерге заман әкиәттәре / Ф. М. Яхин. — Уфа : Китап, 2011. — 80 с. : цв.ил. — Книга на башк. яз. — ISBN 978-5-295-05284-2 (в обл.)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Ейәнсура

**Ейәнсура** () — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы ауыл. Ейәнсура ауыл биләмәһенең үҙәге. Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

Халҡы —  кеше ().

## Топоним
Ауылдың башҡа атамалары — *Собханғол, Йәнсура, Әбүбәкир (Бакир), Бәкәтәр*. Ауылдың хәҙерге атамаһы — башҡорт батыры *Ейәнсура* (Йәнсура) исеменән алынған.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1765 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы составында иҫкә алына.

1895 йылда М. Байышев «Записки Оренбургского Отдела Императорского Русского Географического Общества» журналында яҙып ҡалдырыуынса Орск өйәҙендә урынлашҡан был ауыл XVIII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Мосолман зыяратында XVI быуатҡа ҡараған ташҡа нигеҙләнеп. ауылға бынан да иртәрәк нигеҙ һалынған тип фараз итәләр.

Шулай уҡ М. Байышев буйынса ауыл халҡы 480 кеше тәшкил иткән һәм бында үҫәргән башҡорттары йәшәгән. Ауылда манаралы таш мәсет янында мәктәп һәм мәҙрәсә, шулай уҡ урыҫ-башҡорт мәктәбе булған.

1922 йылдың 7 мартына ҡәҙәр Үҫәргән кантонының үҙәге була, ә шул уҡ йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә (Үтәғол улусының үҙәге була). 1930 йылдың 20 авгусынан ауыл Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының үҙәге була. 1934 йылда яңы саҡ ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы үҙәге була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә.

1917 йылда 2-се Үҫәргән улусының Ейәнсура ауылында 133 ихатала 672 башҡорт йәшәһә, 1920 йылда 118 ихатала 581 кеше иҫәпкә алынған.

## Халҡы

## Инфраструктура
Хәҙерге заманда ауылда урта мәктәп, етем һәм ҡарауһыҙ ҡалған балалар өсөн интернат-мәктәбе, мәҙәниәт йорто, китапхана, участка дауаханаһы, аптека, элемтә бүлеге, балалар баҡсаһы һ. б. бар.

## Билдәле шәхестәр
* Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы (1825—?) — башҡорт кантоны начальнигы. Ҡырым һуғышында ҡатнашыусы.
* Ҡулаев Мстислав Александрович (Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы) (1873—1959), Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, телсе, табип. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (26.01.1919—03.1919). Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943).
* Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Баишев М.* Деревня Зианчурино Орского уезда Оренбургской губернии // Записки Оренбургского Отдела Императорского Русского Географического Общества. Петербург, 1895. — C. 1—38.
* Кувандыкская энциклопедия. / гл. ред.-сост. изд. С. М. Стрельников. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Челябинск: Челябинский Дом печати, 2013.

## Һылтанмалар
* Ейәнсура ауылы сайты
Усманова Рафиға Карам ҡыҙы

**Усманова Рафиға Карам ҡыҙы** (7 сентябрь 1954 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (1997).

## Биографияһы
Рафиға Карам ҡыҙы Усманова 1954 йылдың 7 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Борай районының Боҫтанай ауылында тыуған.
* 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
* 1990—2001 йылдарҙа Краснокама районы «Кама таңдары» гәзите редакцияһында хәбәрсе, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары.
* 2001—2003 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.

## Китаптары
* Баласаҡ диңгеҙе: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — бит.

## Гәзит-журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре

## Уның тураһында материалдар, әҙип менән әңгәмәләр
* «Милли мәдәниятебез, ана телебез саклауга һәм яклауга мохтаҗ», «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015, 22 декабрь 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Олимпиада уйындары (мәғәнәләр)

* Олимпия уйындары — ҙур халыҡ-ара комлекслы спорт ярыштары, дүрт йылға бер үткәрелә.
* Йәйге Олимпия уйындары — йәйге һәм бөтә миҙгел спорт төрҙәре буйынса иң ҙур халыҡ-ара ярыштары.
* Ҡышҡы Олимпия уйындары — ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса иң ҙур халыҡ-ара ярыштары.
Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы

**Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы** (21 май 1905 йыл — 19 август 1941 йыл) — шағир һәм публицист, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби табип. В. И. Чапаевҡа һәм уның дивизияһына арнап Һамарҙа ҡуйылған монументтағы бер яугир образының тәүһыны (прототибы). 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Биографияһы
Ғайса Ғәлиәкбәр улы Йосопов 1905 йылдың 21 майында хәҙерге Стәрлетамаҡ өйәҙенең Дәүләтҡол ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Уның атаһы Ғәлиәкбәр үҙ ауылдарында халыҡ иҫәбенә эшләп килгән башҡорт һәм рус мәктәптәрендә уҡыған була, шуға ла улын да белемле итергә ниәтләй. Ғайса, башҡорт мәктәбен тамамлап, уҡыуын русса дауам итергә әҙерләнеп йөрөгәндә, 1914 йылдың авгусында, Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана һәм үҫмерҙең бөтә теләктәре селпәрәмә килә. Малай өсөн күп йылдарға һуҙылған ауыр осор башлана, ул 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң тоҡанған граждандар һуғышы барышында ла дауам итә.

1920 йылда төбәктә таралған ваба (холера) эпидемияһы Ғайса менән уның бер туған апаһы Мәғзүрәне ата-әсәһеҙ ҡалдыра. Ҡыҙҙы аталарының апаһы Мәғмүрә үҙенә тәрбиәгә ала, ә Ғайсаны Ергән улусы башҡарма комитеты Стәрлетамаҡтағы балалар йортона урынлаштыра. Бында уны оҙаҡ тотмайҙар, тиҙҙән Владивосток ҡалаһына шырпы фабрикаһына эшкә оҙаталар. Егет ҡорона инә барған Ғайсала атаһынан күскән уҡыу теләге көслөрәк булып сыға, һәм ул, 1923 йылда Өфөгә ҡайтып, Ленин исемендәге мәктәп-интернатҡа уҡырға инә. 1927 йылда мәктәпте уңышлы тамамлағандан һуң, уҡыуын рабфакта дауам итә һәм уны 1930 йылда бөтөрә.

## Китаптары
* Төҙөгәндә: Шиғырҙар. — Өфө: Башгиз, 1932. — 28 бит.
* Бәрүәз һәм өй ҡуяндары: Шиғырҙар. — Өфө: Башгиз, 1934. — 8 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Земля мелеузовская: былое, будни, будущее. Историко-информационный сборник. — Уфа: Китап, 2000. — 304 с. — С. 238—239.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* *[[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|Сафуанов С. Ғ.]]* Йыр сафта ҡала. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1960. — 184 бит.
 
## Һылтанмалар
*
Айҙаров Камал Ғимаҙи улы

**Камал Ғимаҙи улы Айҙаров** (1891—1944) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. «Башкниготорг» директоры (1930—1937).

## Биографияһы
Камал Ғимаҙи улы Айҙаров 1891 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының) Ҡунаҡбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

1920-се йылдар уртаһынан Башҡорт АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариатында мөһим вазифалар биләй. 1930-сы йылдар башынан «Башгиз» нәшриәтендә эшләй. Күп кенә башҡорт әҙиптәренә, шул иҫәптән: Мәжит Ғафуриға, Дауыт Юлтыйға, Афзал Таһировҡа, Имай Насыриға, Төхфәт Йәнәбигә, Булат Ишемғолға әҫәрҙәрен нәшер итеү буйынса әүҙем булышлыҡ күрһәтә.

Уның башланғысы һәм туранан-тура ҡатнашлығында 1936 йылда «Башгиз» нәшриәте ике үҙ аллы ойошмаға — Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы *Башҡортостан дәүләт нәшриәте* («Башгосиздат») һәм Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағындағы *«Башкниготорг»ҡа* бүленә. Һуңынан Камал Айҙаров «Башкниготорг» директоры вазифаһын башҡара. Уның булышлығы арҡаһында Өфөлә заман талаптарына тура килгән ҡорамалдар менән йыһазландырылған яңы баҫмахана (типография) сафҡа индерелә. Был сығарылған продукцияһының сифаты һәм һаны артыуына мөһим йоғонто яһай.

Камал Айҙаров 1937 йылдың 26 ноябрендә ҡулға алына, СССР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп, 5 йылға төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә. 1956 йылдың 3 декабрендә аҡлана.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — *Шәкирә Мөхәмәтғәлим ҡыҙы* (1901—1995) — меценат, мәғрифәтсе Мөхәмәтғәлим Ҡыуатовтың ҡыҙы.

## Иҫкәрмәләр
Анжи

**«Анжи» футбол клубы** () — Махачкала ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы. Клуб 1991 йылда барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә клубтың баш тренер вазифаһын Юрий Сёмин башҡара.

## Стадион
Стадион: «Анжи-Арена», Каспийск — 30 000.

Anzhi-Arena.jpg|2014
Anzhi-Arena-2014 (2).jpg|2014


## Команданың ҡаҙаныштары
*  Рәсәй чемпионатының бронза призын алыусы — 1 (2013).
*  Рәсәй кубогының көмөш призын алыусы — 2 (2001, 2013)

## Тренер штабы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «Анжи» футбол клубының рәсми сайты 
* Сайт болельщиков Анжи
Салауат Юлаев спорт һарайы

**«Салауат Юлаев» спорт һарайы** () — Өфө ҡалаһының боҙло спорт һарайы, 2007 йылдың декабренә тиклем «Салауат Юлаев» хоккей клубының өй аренаһы була. 2009 йылдың сентябренән «Толпар» (Йәштәр хоккей лигаһы), ә 2010 йылдан башлап бында «Ағиҙел» (Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы) хоккей клубтары үҙенең уйындарын үткәрә. 

2007 йылда Өфө-Арена асылғанға тиклем спорт һарайы Башҡортостанда иң ҙур ябыҡ спорт ҡоролмаһы була, республикала яһалма боҙ менән тәүге спорт объекты. Өфө прибор яһау-етештереү берлеге заказы буйынса «Төҙөү тресты №3» менән 1967 йылда төҙөлә. Салауат Юлаев спорт һарайы Өфө-Аренан 40 йылға олораҡ.

## Тарихы

Спорт һарайы 1967 йылдың 28 октябрендә асыла. Тәүге рәсми уйын — шул йылдың 20 ноябрендә «Салауат Юлаев» һәм Усть-Каменогорскиҙан «Торпедо» командалары араһында осрашыу. Һарайҙы асыу ваҡытына трибуналарҙың дөйөм һыйҙырырлығы 3 949 кеше кеше тәшкил итә. 1993 йылда төп бинаға 1500 кеше өсөн трибуналар һәм яһалма боҙ менән икенсе спорт майҙансығы төҙөлөп ҡуйыла. Икенсе ҡатта теннис корты киилеп сыға, һарайҙы яҡтыртыу системаһа һәм һыуытҡыс ҡорамалдар алмаштырыла. Төп майҙансыҡта яңы мәғлүмәт таблоһы ҡуйыла.

2012 йылда Йәштәр донъя чемпионатына әҙерлек барышында спорт һарайының масштаблы реконструкцияһы уҙғарыла. Шулай итеп, түбәне алмаштыралар, фасад реконструкциялана, яңы хәүефһеҙлек, вентиляциялау һәм кондиционерлау системалары ҡуйыла, трансляциялар һәм комментаторҙар эше өсөн яңы ҡорамалдар йыһазлау менән төп боҙ майҙансығы реконструкциялана. Реконструкция барышында спорт һарайының һыйҙырырлыға 3 949-ҙан 3 500-гә тиклем әҙәйә, Һарай алдындағы бер-береһенә үрелгән биш олимпия сыңғаларынан торған монумент алына.

Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының 2017/2018 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» тәүге уйынына 3 350 кеше килә. Был ҠҠХЛ-дың яңы рекорды була.

## Стадион тураһында төп мәғлүмәт
Спорт һарайында ҙурлығы 61х30 м булған яһалма боҙ менән ике боҙ майҙансығы бар, ауыр атлетика залы, атыу өсөн тир, еңел атлетика юлы бар. Төп майҙансыҡта трибуналар һыйҙырырлығы — 3 500 кеше. Әлеге ваҡытта спорт һарайы Халыҡ-ара хоккей федерацияһы стандарттарына тәшкил итә. Яңы технологияларҙы һәм материалдарҙы ҡулланыу «трибуналарҙа йылы — боҙҙа һыуыҡ» форматына етергә ярҙам итә.
## Ҙур спорт саралары
* Фигуралы шыуыу буйынса СССР кубоктары.
* Бокс буйынса СССР кубогы (1970).
* Үҫмерҙәр һәм ҡыҙҙар араһында йәйге СССР халыҡтары спартакиадаһының спорт гимнастикаһы буйынса финал (1971).
* Ирекле көрәш буйынса СССР чемпионаты (июль 1974).
* Спорт гимнастикаһы буйынса СССР чемпионаты (апрель 1975).
* «Советский спорт» гәзите бүләктәренә шайбалы хоккей буйынса халыҡ-ара турнир (1978).
* Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионаты (апрель 1996).
* Волейбол буйынса Рәсәй һәм Япония йыйылма командалары араһында дуҫтарса осрашыуҙар (август 1997).
* Хоккей буйынса СССР һәм Рәсәй үҫмерҙәр чемпионаттарының 10 финал турнирҙары.
* Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты 2013.
* Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2014

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Салауат Юлаев» хоккей клубы
* «Өфө-Арена»
* «Толпар» хоккей клубы
* «Ағиҙел» хоккей клубы
* Нефтекама боҙ һарайы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы

**Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы** (1867—1937) — башҡорт мәғрифәтсеһе. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы

Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы Ҡыуатов 1867 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Бикбирҙе ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районының Үтәғол ауылында) тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡыуатовтарҙан булған.

Ырымбур гимназияһын һәм Ырымбур уҡытыусылар институтын тамамлай. Тиҫтәнән ашыу донъяуи милли мәктәп, шулар иҫәбенән Сермән һәм Ейәнсура рус-башҡорт мәктәптәрен аса. 1891—1894 йылдарҙа Сермән рус-башҡорт мәктәбенең директоры вазифаһын башҡара.

Революциянан һуң Башҡортостан мөхтәриәте Үҫәргән кантоны башҡармаһының рәйесе була.

Ҡыуатов 1933 йылдың 3 декабрендә ҡулға алына һәм 3 йылға шартлы иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. 1989 йылдың 29 майында аҡлана.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ҡыуатов «рус география йәмғиәтенең Ырымбур бүлеге хәбәрҙәре»ндә («Известия Оренбургского отдела Русского географического общества»; 6-сы сығарылыш, 1895 йыл) үҙе йыйған 130 башҡорт мәҡәлен баҫтырырға сығара. Мәҡәлдәр рус теленә тәржемә ителеп, алфавит тәртибендә күрһәтелә, күптәренең мәғәнәләренә аңлатмалар һәм тап килгән рус фольклорының эквиваленттары бирелә. Бында кириллицала нигеҙләнгән алфавит ҡулланылған, башҡорт теленең өндәрен күрһәтер өсөн ҡайһы бер рус хәрефтәренең һыҙылыштары үҙгәртелгән йәки уларға диакритик тамғалар өҫтәлгән.

В. В. Катаринский менән берлектә «Башҡорттар өсөн әлифба» («Букварь для башкир»; 1892 йылда нәшер ителгән) һәм «Башҡортса-русса һүҙлек»те («Башкирско-русский словарь»; 1899 йылда нәшер ителгән) төҙөгән.

Мөхәмәтғәлим Ҡыуатов тәүге башҡорт-мадъяр һүҙлегенең автор-төҙөүсеһе булып тора. Был һүҙлек 1896 йылда баҫылып сыға һәм 97 һүҙҙе үҙ эсенә ала.

## Ғаиләһе
Балалары:
: Ғүмәр (1893—1946) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, хирург.
: Усман (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
: Шәкирә (1901—1995) — меценат, К. Ғ. Айҙаровтың ҡатыны.

## Хәтер
Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы Ҡыуатов хөрмәтенә Ейәнсура районының Иҫәнғол һәм Үтәғол ауылдарындағы урамдар аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* В научном поиске. Уфа, 1982.
* *Каримов К. К.* Наука Башкирии в строительстве социализма. Уфа, 1986.
* *Куватов Д. М.* Путешествие в прошлое. Уфа, 2012.

## Һылтанмалар
*
Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы

**Усман Мөхәмәтғәлим улы Ҡыуатов** (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы

Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы 1897 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының) Ейәнсура ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡыуатовтарҙан булған.

1917 йылдың июлендә делегат булараҡ Ырымбурҙа уҙған I Бөтә башҡорт ҡоролтйында ҡатнаша. Бында Башҡорт мәркәз шураһы башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана. Усман Ҡыуатов И. И. Мутин һәм Ә. Ә. Вәлиди менән берлектә, Петроградҡа Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәтенә башҡорт ерҙәрен, Башҡорт ғәскәре капиталын һәм Каруанһарайҙы кире ҡайтарыу мәсьәләләре мөрәжәғәт итә. 1917 йылдың нояберендә Ырымбур губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына делегат итеп һайлана. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы итеп һайлана.

1918 йылдың ғинуарында Башҡорт Хөкүмәте составында II Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезында ҡатнаша. 1918 йылдың мартында Башҡортостан Ваҡытлы Революцион Советы составына инә. 1918 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай.

1918 йылдың июлендә Башҡорт Хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге ағзаһы итеп һайлана. Орск өйәҙендә Үҫәргән ирекле отрядтарын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың сентябренән Башҡорт хөкүмәтенең эске эштәр бүлегендә хеҙмәт итә, ә шул уҡ йылдың октябренән — Башҡорт Хөкүмәтенең Үҫәргән кантонында махсус вәкил вазифаһын биләй.

1919 йылдың февралендә Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының финанс һәм һаулыҡ һаҡлау комиссары итеп тәғәйенләнә.

1919 йылдың апреленән Ырымбурҙағы 1-се армия штабында Башревкомдың вәкиле булып эшләй. Шул уҡ йылдың апрель аҙағынан алып майға ҡәҙәр Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе башҡорттарын мобилизациялау менән шөғөлләнә.

1919 йылдың 20 июненән Башревкомдың игенселек бүлегендә эшләй, 1920 йылдың башында Башҡортостан республика игенселек буйынса халыҡ комиссары вазифаһын үтәй. Үҙәк властар менән ҡабул ителгән «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декретына ризаһыҙлыҡ белдереп башҡа Башревкомдың ағзалары менән бергә отставкаға китә. Германияға эмиграцияға китә. Һуңыраҡ Совет Рәсәйенә ҡайтып Баҡы медицина институтында уҡыта.

## Ғаиләһе
: Атаһы: Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы (1867—1937) — башҡорт мәғрифәтсеһе.
: Ағаһы: Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы (1883—1946) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дәүләт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. — Өфө, 2009.
* *Ярмуллин А. Ш.* Усман Ҡыуатов (1897—1956): улар автономия яуланы. // Киске Өфө. — 2009. — № 5. — 7 б.

## Һылтанмалар
*
Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы

**Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы** (10 февраль 1875 йыл — 17 июнь 1938 йыл) — мосолман дин әһеле, мәғрифәтсе. Ахун (1912 йылдан). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Йыһангир Талха улы Абыҙгилдин 1875 йылдың 10 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Яңы Йәнбәк ауылында тыуған. Сығышы менән имамдар нәҫеленән булған. Милләте буйынса башҡорт.

1907 йылда «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай. 1907—1918 йылдарҙа «Ғосмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе һәм ректоры һәм бер үк ваҡытта Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете имам-хатибы була. Өфөлә мәҙрәсә янында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн курстар аса.

Йыһангир Абыҙгилдин «Ғосмания» мәҙрәсәһенә яңы уҡыу программаһын индерә, уҡыу курсын оҙонайта, мөғәлимдәр составын яңырта, шәкерттәренең көнкүрешен яҡшырта. 1912 йылда Өфө ахуны итеп тәғәйенләнә. 1914 йылда IV Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша.

1917 йылдың мартында Ырымбур Диниә назараты ҡазыйының урынбаҫары итеп һайлана. 1917 йылдың нояберендә Өфө губернаһынан Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына кандидат була, әммә тейешле тауыштар йыя алмай. 1923 йылда II Бөтә Рәсәй мосолман дин әһелдәре съезында ойошторолған Ғөләмәләр шураһының сәркәтибе итеп һайлана.

1923—1928 йылдарҙа һәм 1932—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡазыйы була. Исламда реформалар, белем алыуҙа һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙары яҡлы була. Астрономия, дин ғилеме, философия, тәбиғәтте өйрәнеү буйынса әсбаптар авторы, шулай уҡ уҡытыу программаларын да яҙа.

1928—1932 йылдарҙа Нарым крайында һөргөндә була. 1936 йылдың 22 октябрендә ҡулға алына. 1938 йылдың 17 июнендә атыла. 1994 йылда аҡлана.

## Хеҙмәттәре
* Рух хаҡында фәлсәф жадидә вә исламиәткә бер назыр. Өфө, 1909.
* Гыйльме һәйәт тарихчасы. Өфө, 1911.
* Мәк орлыгы. Өфө, 1913.
* Дин дәресләре. Ҡазан, 1919.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Рахимкулова М. Ф.* Преподавание естественных наук в татарских школах дореволюционной России. — Оренбург, 1998.
* *[[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]* Ислам в Башкортостане / Под ред. А. В. Малашенко. — М.: Логос, 2007.

## Һылтанмалар
*
Абыҙгилдин

**Абыҙгилдин** — башҡорт фамилияһы.

* Абыҙгилдин Абдулла Далха улы (1913—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Абыҙгилдин Абрек Әмир улы (1883—1946) — Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Татарстан Республикаһының (1995) халыҡ рәссамы.
* Абыҙгилдин Айрат Юнир улы (1962—2016) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог һәм уҡытыусы. Техник фәндәр докторы (1998).
* Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы (1875—1938) — башҡорт дин әһеле, мәғрифәтсе.
* Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы (1939—2007) — инженер-технолог, техник фәндәре докторы.
----
* Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы (1910—1994) — Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1963).
* Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы (1939—2006) — табип-офтальмолог.
Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы

**Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы** (16 февраль 1838 йыл — 1927) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы Бикмәтов 1838 йылдың 16 февралендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районының) Атйетәр ауылында тыуған. Дини белем алған.

1866 йылдың 12 июлендә Троицк ҡалаһының 2-се йәмиғ мәсетенең икенсе муллаһы вазифаһына һайлана, ә Ырымбур губернаһы идараһының 1867 йылдың 8 февралендәге указына ярашлы был мәсет янында имам-хатип һәм мөҙәрис дәрәжәләрендә раҫлана.

1868 йылда мәсет мәхәлләһе менән етәкселек итә башлай. Попечителдәрҙең финанс ярҙамы менән мәхәллә мәҙрәсәһен Көньяҡ Урал төбәгендәге иң яҡшы уҡыу йорттарының береһенә әйләндерә. Мәхәллә мәҙрәсәһе уның исеме буйынса «Мөхәмәҙиә» тип йөрөтөлә башлай.

Бикмәтов Троицк ҡалаһы үҙәгендәге ике ҡатлы йортҡа һәм уға төкәтеп төҙөлгән магазинға эйә булған.

1894 йылда Троицк ҡалаһының 1-се йәмиғ мәсете ахуны Ә. Ғ. Рахманғолов менән бергә «Мишкәт әл-мәсәбих» хәҙистәр йыйынтығын баҫтырып сығара. Бикмәтов йәдитселек яҡлы була. 1896 йылдан «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡыу процессы яңы ысул менән уҡытыу системаһында нигеҙләнә, шәкерттәр дини менән бер рәттән донъяуи белем алғандар.

З. Х. Рәсүлев, Ә. Ғ. Рахманғолов һәм Ғ. М. Мәҡсүтов менән бергә мосолман уҡыу йорттарында зекер әйтеүҙе һәм донъяуи дисциплинарын уҡытыуҙы рөхсәт итеү мөмкинлеге хаҡындағы мәҡәләгә ҡул ҡуя, был мәҡәлә 1908 йылда «Ваҡыт» гәзите биттәрендә баҫылып сыға һәм фәтүә әһәмиәтлеген ала. 1909 йылда З. Х. Рәсүлев һәм Ә. Ғ. Рахманғолов менән берлектә «Троицк ғалимдары һәм йәдитселек» брошюраһын нәшер итәләр, бында авторҙар йәҙитселлеккә булған үҙҙәренеү мөнәсәбәте хаҡында тәфсир итәләр.

Замандаштары билдәләүенсә, йома вәғәздәрендә Мөхәмәт Бикмәтов халыҡты мәғрифәтселеккә, сауҙа һәм һөнәрҙәр менән шөғөлләнергә, «ысын мосолман» булырға һәм «кешеләрсә йәшәргә» өгөтләгән.

## Ғаиләһе
Улы — Әхмәтхәсән;

Ҡыҙҙары — Сәрүәр һәм Әсмә.

## Хеҙмәттәре
* Мишкәт әл-мәсәбих [Ниша светочей]. — СПб., 1894. *(авторҙаш)*
* Ғөмүми нәсихәт./ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, Троискийда ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманҡолой, Троискийда 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов. // Шура, 1908. — № 7. — 211—212 б. *(авторҙаш)*
* Троиски ғилмәсе вә ысул жәдидә [Троицкое учение или джадидизм]/ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманколой, 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов. — Ырымбур, 1908. (2-се баҫмаһы: Ырымбур, 1909. 11 б.) *(авторҙаш)*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Атйетәр

**Атйетәр** — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Атйетәр (Башҡортостан) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Атйетәр (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
* Атйетәр (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл.
Исҡужин Таһир Сәлим улы

**Таһир Исҡужин, Таһир Сәлим улы Исҡужин** (1956—19.09.2015) — башҡорт хоҡуҡ белеме ғалимы, юридик фәндәр кандидаты (1997), 2004—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының кафедра мөдире. «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.

## Биографияһы
Исҡужин Таһир Сәлим улы 1956 йылда Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Аралбай ауылында тыуған.
* 1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм шунда уҡытыу эшенә ҡалдырыла.
* 1979 йылда «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
* 2004 йылдан дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире булып эшләне.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Таһир Сәлим улы Исҡужиндың фәнни тикшеренеүҙәре дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы мәсьәләренә арналды. Уның 1997 йылда яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһы «Локальное правовое регулирование аграрных отношений» тип атала. Ғалим 20-нән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән «Башҡортостандың дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы» уҡыу ҡулланмаһы авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Таһир Исҡужин ғүмере барышында әүҙем йәмәғәтсе булды. Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарҙа юридик факультет студенттарының тәүге партия ойошмаһы секретары итеп һайланды, артабан студент төҙөлөш отрядтарының зона штабында баш инженер булды.
* Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһында эшләү дәүерендә хоҡуҡи пропаганда буйынса республика координация-методик советы, Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы Милләт-ара дуҫлыҡ һәм татыулыҡты нығытыуға булышлыҡ итеү мәсьәләре буйынса совет һәм Фән, юғары һәм махсус һөнәри белем буйынса дәүләт комитеты ҡарамағындағы эксперт советы ағзаһы булды.
* Ғалим-уҡытыусы шулай уҡ «Правовое государство: теория и практика» исемле ижтимағи-сәйәси һәм фәнни-хоҡуҡи журналдың редколлегия ағзаһы һәм баш мөхәррир урынбаҫары ла булды.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Башҡортостандың дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы (уҡыу ҡулланмаһы)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Академия наук Республики Башкортостан > Персоналии > Искужин Тагир Салимович

## Һылтанмалар
* Башкирский государственный университет. Институт права. Кафедра теории и истории государства и права
* Ими гордится район: ИСКУЖИН Тагир Салимович — журнал «Ватандаш»
Фидий

**Фидий **(*БЭТ 480—430 йылдар*) — грек скульпторы, рәссамы һәм архитекторы. Ул ижад иткән *[[Олимпта Зевс статуяһы]]* Донъяның ете мөғжизәһе булып таныла. Ул шулай уҡ Акропольдә Афина алиһәһе статуяһын ижад итә. *У*л ижад иткән* Афина Парфенос* статуяһы Парфенон эсенә ҡуйылған, бронзанан ҡойолған *Афина Промахос* статуяһы Акрополь эргәһендә тора.

Ошо ике бөйөк статуяларын ижад иткәндә ҡулланылған ҡиммәтле материалдарҙы улраған тип Фидий ике мәртәбә хөкөм ителә: беренсе тапҡыр Афинала *Афина Партэностың* фил һөйөктәрен алған тип; икенсе тапҡыр Олимпияла Зевстың алтын плащының бер өлөшөн алған тип. Ялған шаһит Фидийға ҡаршы мәғлүмәт бирә. Фидий төрмәлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Мөтиғулла Ғатауллин

**Мөтиғулла Ғатауллин** (*Мөтиғулла Ғатай*, 1875—1936) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1924—1936).

## Биографияһы
Мөтиғулла Ғатауллин 1875 йылда Пермь губернаһы Шадринск өйәҙенең (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының) Ҡоншаҡ ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.

Троицк ҡалаһындағы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлағандан һуң, Мөтиғулла Ғатауллин туған ауылының 1-cе мәхәлләһенең имам-хатибы була һәм был вазифаны 1922 йылға тиклем үтәй. М. Ғ. Ҡорбанғәлиев Алыҫ Көнсығыш тарафтарына киткәндән һуң, Мөтиғулла Ғатауллин арғаяш башҡорттарының рухи һәм идеологик лидеры булып китә.

1923 йылдан Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты ҡазыйы вазифаһын башҡара. Шул уҡ йылда уҙғарылған II Башҡортостан дини ҡоролтайында Ғатауллинды Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө итеп һайлайҙар. 1924 йылда мөфтөй булараҡ «Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты» булараҡ Диниә назаратын дәүләт органдарында теркәй һәм уның рәйесе булып китә. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты үҙалылығын һаҡлап ҡалыуҙы һәм Башҡортостандағы бөтә мосолман мәхәлләләрен уның ҡарамағына тапшырыуҙы яҡлап сығыш яһай.

1926 йылда Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының «Дианат» журналының баш мөхәррире булып китә. Был журнал 1926—1928 йылдарҙа Өфөлә сыҡҡан һәм Мәскәү, Одесса һәм Өфө баҫмаханаларында нәшер ителгән. Мөтиғулла Ғатауллин дини темаларға арналған мәҡәләләр яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мөхәмәтғата Мансуров

**Мөхәмәтғата Мансуров** (1834—1924) — башҡорт дин әһеле, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат.

## Биографияһы

Мөхәмәтғата Мансуров 1834 йылда Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районының) Солтанай ауылында тыуған. Сығышы менән боронғо башҡорт кенәздәре нәҫеленән булған. Мәҙрәсәлә белем алған.

Ҙур ер биләмәләренә һәм тирмәндәргә хужа булған. Уның магазиндары Тол йылғаһы районында, шулай уҡ Пермь, Ирбит, Красноуфимск һәм Бөрө ҡалаларында, Күчтәнтей, Солтанай, Сәрәш һәм Бикбарҙы ауылдарында, Уҫы ҡалаһында сәй фабрикаһы һәм магазины булған. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнгән.

1897 йылда Солтанай ауылында «Мансуриә» мәҙрәсәһен һәм бер нисә башҡа мәғрифәтселек учреждениеларын аса. Йәдитселек яҡлы булып, мәҙрәсәгә донъяуи дисциплиналарын индерә. 1899 йылда Уҫы ҡалаһында таш мәсет төҙөй. 1906 йылда Түбәнге Новгородта уҙғарылған III Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша.

1914 йылда Мансуров бөлгөнлөккә төшә, ә уның барлыҡ мөлкәте аукционда һатыла. Сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай.

## Хәтер
* Пермь ҡалаһындағы мосолман гимназияһына Мөхәмәтғата Мансуров исеме бирелә.
* 2008 йылда Пермь крайы Диниә назараты уның исемендәге премия булдыра.
* Солтанай ауылы мәктәбендә Мөхәмәтғата Мансуров исемендәге тарих музейы эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғатауллин

**Ғатауллин** — башҡорт фамилияһы. Ғатаулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындаай фамилиялы кешеләр бар. 

**Атауллин** тигән ҡыҫҡартылған вариантлы фамилия бар. 

* Ғатауллин Игорь Ғилман улы (1951) — гитарист, продюсер, йырҙар авторы.
* Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы (1948) — башҡорт яҙыусыһы
* Ғатауллин Ирек Фархат улы (1953) — футболсы.
* Ғатауллин Мәғариф Мәғсүм улы (1933—2009) — медицина фәндәре докторы (1998), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993).
* Ғатауллин Мөтиғулла (1875—1936) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1924—1936).
* Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы (1928) — хирург, медицина фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995).
* Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы (1959) — ғалим-химик. 
* Ғатауллин Рауил Ғибат улы (1947) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
* Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы (1953) — иҡтисад фәндәре докторы (2002).
* Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы (1963) — иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003).
* Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы (1969) — Рәсәй журналисы.
* Ғатауллин Урал Миңлезар улы (1970), телеоператор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014). 
* Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы (1909 —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
----
* Ғатауллина Лира Даян ҡыҙы (1926—2003) — медицина фәндәре докторы (1967), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғатаулла исеме

## Иҫкәрмәләр
Ғиниәтулла Ҡапҡаев

**Ғиниәтулла Ҡапҡаев** (14 сентябрь 1856 йыл — 21 март 1930 йыл) — ислам дине әһеле һәм йәмәғәтсе 

## Биографияһы
Ғиниәтулла Ҡапҡаев 1856 йылдың 14 сентябрендә Пенза губернаһы Саранск өйәҙе Ғайса ауылында, хәҙерге Мордовия Республикаһы Кадошкино районы Оло Ялан () татар ауылында тыуған.

Ҡазан губернаһының Ҡашҡар ауылы мәҙрәсәһен тамамлай. Туған ауылында мулла вазифаһын башҡара. Ҡәҙимселек яҡлы була. Бер нисә тапҡыр батша хөкүмәтенә ҡаршы булған берекмәләрҙе тәнҡитләп сыға.

1893—1917 йылдарҙа Өфөлә Ырымбур Диниә назаратында ҡазый булып хеҙмәт итә. Был вазифала Диниә назараты ағзаларының эшмәкәрлеген контролдә тотоу һәм эш башҡарыу менән шөғөлләнә.

1906 йылдың 15 февралендә Өфөлә уҙғарылған һәм хәрби имамдар мәсьәләһенә бағышланған Ырымбур Диниә назараты кәңәшмәһендә ҡатнаша.

Ғиниәтулла Ҡапҡаев 1914 йылда Санкт-Петербургта асылған «Сырател-Мөстәҡим» («Хаҡ юл») Бөтә Рәсәй мосолмандар союзын нигеҙләүселәрҙең береһе. Был ойошма исламды өйрәнеү, мосолман мәғарифын һәм хәйриәне үҫтереү маҡсатында ойошторолған.

1917 йылдың мартында Өфө губерна комитеты Президиумы ҡарарына буйынса хоҡуҡты яҡлаусы структуралар күҙәтеүе аҫтына алына.

1920-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының ҡазыйы була. Үҙенең мәҡәләләрен Диниә назаратының «Дианат» журналында баҫтыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ризаитдин Фәхретдинов|Фәхретдинов Р.]]* Аҫар. 1-се кит. — Өфө, 2006.
* *[[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]* Ислам в Башкортостане. — М., 2007.

## Һылтанмалар
*
1391 йыл

## Ваҡиғалар
* 21 ғинуар — Мәскәү кенәзе Василий I Дмитриевич менән Бөйөк Литва кенәзе Витовт ҡыҙы Софьяның никахлашыуы.
* Туран әмире Аҡһаҡ Тимерҙең Алтын Урҙа ханы Туҡтамышҡа ҡаршы яуы.
** 22 ғинуар — Аҡһаҡ Тимер Ташкенттан сығып Отрарға табан юл тота.
** 28 апрель — Аҡһаҡ Тимер үҙенең яуы иҫтәлегенә яҙма меән таш урынлаштырырға бойора (Үҙәк Ҡаҙағстанда табыла).
** 18 июнь — Тимерҙең ғәскәре Туҡтамыштың ғәскәрен Ҡондорса буйындағы яуҙа ҡыйрата.
* Ушкуйниктар элекке болғар ҡалаһы Йүкәтауға һөжүм итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар

* Хронос
* Календарь событий
Каруанһарай мәҙрәсәһе

**Каруанһарай мәҙрәсәһе** — Ырымбур ҡалаһының Каруанһарай (2-се йәмиғ) мәсете янындағы мәҙрәсә.

## Тарих
1846 йылда Ырымбур ҡалаһының Каруанһарай (2-се йәмиғ) мәсете янында мәктәп асыла. 1875 йылда ҡала мещаны Бибикамал Муса ҡыҙы Ғөбәйҙуллина генерал-губернаторға үтенес яҙыуы бирә, унда ул мәхәлләгә мәҙрәсә төҙөү маҡсатында Ырымбурҙың Тоҙ майҙанында урынлашҡан ҡаралтылары менән бергә ер бүлемен иғәнә рәүешендә бирергә теләген белдерә. 1877 йылда урыҫ классы асыу йөкләмәһе менән яңы мәҙрәсә төҙөргә рөхсәт бирелгән..

1879 йылға ҡарай ике ҡатлы таш бина төҙөлә һәм уҡыу йорто яңы урында эшләй башлай. 1879 йылда Каруанһарай мәсете имам-хатибы Сөләймән Дауытов мәктәп менән мәҙрәсәне айыра. 1-се этаждың өс бүлмәһендә мәктәп, тағы береһендә — аш-һыу бүлмәһе, 2-се этажындағы өс бүлмәһе — мәҙрәсә һәм дүртенсеһе — мөғәлимдәрҙең блмәһе. 1888 йылда мәҙрәсә бинаһы янғындан зыян күрә, ул мәхәллә иғәнәһе иҫәбенә яңынан төҙөкләндерелә.

1910 һәм 1913 йылдарҙа башланғыс мәктәп ҡуртымға алыған йортҡа күсә. Властарҙың әмеренә ярашлы ҡуртымға алынған бинала мәҙрәсә эргәһендә урыҫ класы асыла. 1894 йылда урыҫ класы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһенә күсерелә.

Мәҙрәсәлә белем алыу курсы 12 йыл тәшкил иткән: 5 йыл — башланғыс һәм 7 йыл — урта мәктәптә. Уҡыу программаһына арифметика, тарих, Ҡөрьәнде өйрәнеү, әлифба, фикһ, әхләк, география, тәбиғәтте өйрәнеү, астрономия, ғәрәп һәм төрки телдәре, ғәрәп әҙәбиәте һ.б. кергән. 

1907—1908 уҡыу йылында башланғыс мәктәптә 120, 1910—1911 йй. — 82, 1913—1914 йй. — 82, 1916—1917 йй. — 90 шәкерт теркәлгән. Уҡытыусылар коллективы 4–6 мөғәлим менән сикләнгән. Шәкерттәр йыл һайын 2 һумдан 30 һумға тиклем аҡса түләргә тейеш булған, шул уҡ ваҡытта ярлылар был түләүҙәрҙән тулыһынса азат ителгәндәр. 

Мәҙрәсәне күп кенә имамдар һәм мөғәлимдәр тамамлай, улар араһында тарихсы һәм филолог Г. А. Баттал (1880–1969), педагог А. С. Дауытов (1871–?) һ.б. бар.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Каруанһарай
* Каруанһарай мәсете

## Әҙәбиәт
* *Белавин К.* Оренбург: географическо-статистический очерк. — Оренбург, 1891, с. 111.
* *Денисов Д. Н.* Мусульманская община Караван-Сарайской мечети // Этническая история и духовная культура башкир Оренбуржья (к 160-летию основания Караван-Сарая). / Под общ. ред. В. В. Амелина. — Оренбург, 2007, с. 7—13.

## Һылтанмалар

*
Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)

**Салауат Юлаев һәйкәле Палдискила** — Эстонияның Палдиски ҡалаһында башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа ҡуйылған һәйкәл. Билдәле булыуынса, Салауат Юлаев атаһы Юлай Аҙналин менән 1775 йылдың 2 ноябрендә Балтик буйындаға Рогервик ҡәлғәһенә (хәҙер ҡала Палдиски тип атала) һөргөнгә ебәрелә. Архивта табылған документтар буйынса Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) вафат була.

Архитекторы Андрес Нянд. Скульпторы Нечаева Т. П.. Был хеҙмәте өсөн Нечаева Т. П. 1991 йылда Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ була.
Бюст Карелиянан килтерелгән ҡыҙыл гранитҡа ҡуйылған. Һәйкәлдә Салауаттың герой образы ғына түгел, уның шиғри , үҙ халҡын, тыуған илен яратҡан образы ла урын алған.

Һәйкәл 1989 йылда асыла. Әммә 1994 йылда һәйкәлде төҫлө металл артынан ҡыуыусылар урлай. 1994 йылда Башҡортостан һәм Палдиски ҡалаһы етәкселәре һәйкәлде яңынан эшләп ҡуйырға тигән ҡарарға киләләр. 1997 йылда һәйкәл яңыртылып эшләнә һәм тантаналы шарттарҙа урынына ҡуйыла.

2017 йылдың июль айында Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаевҡа мемориаль таҡтаташ һәм һәйкәл ҡуйыласаҡ. яңы һәйкәл элекке баҡырҙан эшләнгәнен алмаштырасаҡ, сөнки иҫкеһе ваҡыт үтеү менән емерәлә башлаған.

Эстонияла йәшәгән башҡорт диаспораһы ҡала хакимиәте менән берлектә Салауат һәйкәле янанда һабантуй, Салауат Юлаевтың тыуған көнө һ.б. саралар үткәрә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй
* Салауат Юлаев бюсы (Салауат)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салават Юлаев: энциклопедия. Издательство: Башкирская энциклопедия. 2004, стр. 480. ISBN 5881850548
*
Припять (йылға)

**Припять** (, ) — Европалағы йылға. Ике дәүләт биләмәһенән — Украина һәм Беларусь аша аға. Оҙонлоғо — 775 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Айыт

**Айыт** — исемдәш тораҡ пункттар атмаһы.

## Мәҡәләләр

* Айыт (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Айыт (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Айыт (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айыт Сәйетов (?—1774) — Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы.
* Айыт Ураҙмәтов (?—1774) — Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы.
Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы

**Мотаһар Мирхәйҙәр улы Камалетдинов** (1875—1938) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1936).

## Биографияһы
Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы 1875 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Яңы Атйетәр ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы Кешәнне ауылында) тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Ҡыйышҡы мәҙрәсәһен тамамлай. 1904 йылда Иҫке Ҡыйышҡы ауылының имам-хатибы итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта мәҙрәсә мөҙәрисе вазифаһын башҡара.

Дини белем биреү һәм исламды модернизацилау мәсьәләләре буйынса ҡәҙимселек йүнәлеше яҡлы була. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнә, Беренсе донъя һуғышы осоронда фронт өсөн иғәнә йыйыуҙа ҡатнаша. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда монархия яҡлы була, Аҡтар хәрәкәтен хуплап сығыш яһай.

1928 йылда контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп һөргөнгә ебәрелә. 1933 йылдан Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты рәйесе — мөфтөй Мөтиғулла Ғатауллиндың урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1936 йылдан — Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө итеп һайлана.

1936 йылдың 22 октябрендә Мотаһар Камалетдинов ҡулға алына. 1938 йылдың 17 июлендә атыла. 1956 йылдың 21 декабрендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы

**Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы Солтанов** (1837—1915) — башҡорт дин әһеле. Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө (1886—1915).

## Биографияһы
Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы 1837 йылда билдәле башҡорт дворян нәҫеле Солтановтар ғаиләһендә тыуған. Атаһы *Мөхәмәтшәриф Баязит улы* (1810—1874) башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт иткән. Мөхәмәтйәр Солтановтың шәжәрәһе артабанғыса: *Тоҡсаба* → *Шаһҡолой (Шаһвәли)* → *Тәүкил* → *Тәңребирҙе (Төркәйбирҙе)* → *Юлбирҙе* → *Аҡъюл* → *Ҡотлош* → *Күҙәй* → *Туҡтар* → *Субан* → *Мөхәмәт (Мәмәт)* → *Солтан* → *Ғәбделйәлил* (1750—?) → *Баязит* (1774—1823) → *Мөхәмәтшәриф* (1810—1874) → *Мөхәмәтйәр* (1837—1915).

Ҡазан гимназияһын тамамлай. 1856 йылда Ҡазан университетының хоҡуҡ факультетында уҡый, әммә сирләп китеп уны ташлай.

Минзәлә өйәҙендәге 18-се башҡорт кантонлығында хеҙмәт итеп урядник чинын ала. 1857—1859 йылдарҙа Башҡорт ғәскәре командующийы янындағы канцелярияла һыҙмасы булып хеҙмәт итә, зауряд-хорунжий чинын ала. 1861 йылдан — 20-се башҡорт, ә 1863 йылдан 7-се Минзәлә кантондары башлығы була. 1866 йылда подпоручик чинында отставкаға сыға.

Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы бөтөрөлгәс, 1866—1885 йылдарҙа Өфө губернаһының Бәләбәй һәм Минзәлә өйәҙҙәренең мировой аралашсыһы, мировой судьяһы вазифаларын башҡара.

1885 йылда Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө С. Ш. Тәвкилев вафат булғас, губерна властары императорға мосолмандарҙың яңы етәксеһе итеп Мөхәмәтйәр Солтанов һәм Мирсәлих Биксурин кандидатураларын императорға раҫларға тәҡдим итәләр. Һөҙөмтәлә Солтанов 1886 йылдың 2 ғинуарындағы император Александр III указына ярашлы Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө итеп тәғәйенләнә.

1886 йылдан төрмәләр буйынса Өфө губернаһы попечителлек комитеты директоры.

1893 йылда хаж ҡыла. Истанбулда хәлифә һәм Ғосман империяһы солтаны Ғәбделхәмит II менән ҡабул ителә. Бейрут ҡалаһында ислам догматикаһы буйынса курстарҙы тамамлай.

1915 йылдың 12 июнендә Өфөлә вафат була. Беренсе йәмиғ мәсете территорияһында ерләнгән.

## Ғаиләһе
: 1-се ҡатынынан балалары: *Арыҫланғәли, Мәҙинә, Мәрйәм, [[Солтанов Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы|Искәндәрбәк]]*;
: 2-се ҡатыны *Мәрйәм Шәйхелислам ҡыҙы*нан балалары: *Сәлимгәрәйбәк, Фатима, Бибизөләйха, Суфия, Баязит*.

## Бүләктәре
* I дәрәжәләге Изге Станислав ордены (1888).
* II дәрәжәләге «Ғосманиә» ордены (1893).
* I дәрәжәләге Изге Анна ордены (1896).
* Изге апостол Андрей Первозванный ордены (1898).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Юнусова А. Б., Азаматов Д. Д.* 225 лет Центральному духовному управлению мусульман. Исторические очерки. — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2013. — 400 с.

## Һылтанмалар

* 
*
Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы

**Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы** (14 ноябрь 1972 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).

## Биографияһы
Айтуған Әхмәт улы Дәүләткирәев 1972 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының  Амангилде ауылында тыуған.

Өфө хореография училищеһын (1991 йыл), Мәскәү мәҙәниәт һәм сәнғәт университетын (2000 йыл) тамамлаған. 1993 йылдан Сибай филармонияһында балет артисы булып эшләй, шул уҡ ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа балет репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе. Репертуарында «Еҙ үксә», «Замана Байығы», «Һунар сыҡтым, ҡуян һуҡтым» яңғыҙ, «Бүләк», «Дуҫлыҡ», «Һыу буйында осрашыу» һәм башҡа дуэт бейеүҙәре бар. «Матростар бейеүе», «Молдавандар бейеүе», «Татар йәштәре бейеүе» һ.б. бейеүҙәрҙе ҡуйыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
* Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау грамотаһы (2003)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
Тернополь

**Терно́поль** (, 1944 йылға тиклем — **Тарнополь**) — Украиналағы ҡала, Тернополь өлкәһенең сәйәси-административ, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Тарихи Галиция һәм Подолиялағы иң эре ҡалаларҙың береһе. Ҙурлығы буйынса Көнбайыш Украинала дүртенсе ҡала.

Серет йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡала Көнбайыш Украинала автомобиль һәм тимер юлдары еиҫешкән урында урынлашҡан. Киевҡа тиклем тимер юл буйлап 486 км (Винница аша).

Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң боронғо ҡоролма — Иҫке замок (Тернополь замогы исеме менән билдәле). 1540 йылда поляк короле Сигизмунд I краков костеляны Ян Амор Терновскийға ҡала төҙөү һәм тирә-яғындаға ерҙәрҙе биләү хоҡуғы биргән грамота тапшыра. Серет йылғаһының Сопильче (Топильче) тигән урынында буйында крепость төҙөү һигеҙ йыл дауам итә.
Замоктан башҡа Воздвижения Честного Креста исемле сиркәү һаҡланған. Был сиркәү XVI быуатта бороғо, тарихи Боронғо Русь дәүләте тарихына барып тоташкан, храм урынында төҙөлгән. Был көмбәҙһеҙ бина өс өлөштән тора. Алтаҡта танытмаһы буйынса, төҙөлөш 1602 йылдың 15 июнендә башланған һәм 1608 йылдың 4 авгусында тамамланған.

1636 йылда ағастан Успенская сиркәүе төҙөлә. 1836 йылда был урында яңы сиркәү һалалар. Был сиркәү 1962 йылда емерелә, беҙҙең көндәрҙә мәхәллә тарафынан яңынан төҙөлә.

Речь Посталития беренсе бүленгәндән һуң Тернополь 1772 йылдан 1810 йылға тиклем Австрия составына инә. Шёнбрунн килешеүе буйынса ҡала тирә-яғындағы ерҙәр менән Александр I-гә Наполеон Бонапарттан Рәсәй Бишенсе коалиция һуғышында Австрияға ҡаршы һуғышта ҡатнашҡан өсөн компенсация булараҡ күсә. Вена конгрессы ҡарары буйынса ҡала киренән Австрияға ҡайтарыла. 1815 йылдан Австрия составында, 1867 йылдан Австро-Венгрия составында була. 1918 йылда Беренсе донъя һуғышынан һуң Австро-Венгрия тарҡалғас Польша составына күсә.

1939 йылғы Германия менән Советтар Союзы төҙөгән килешеү нигеҙендә Украина Совет Социалистик Республикаһы составына күсә.

## Һылтанмалар
* Сайт города Тернополь