open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үрге Бикҡол (Бикҡол ҡушылдығы)

**Үрге Бикҡол** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Бикҡол йылғаһына һул яғынан тамағынан 7, 4 км алыҫлыҫта, Михайловка ауылы тирәһендә, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.

Үрге Биҡҡол — Биҡҡол йылғаһының уң ҡушылдығы (Александровка районы).

Һул ҡушылдығы бар — Мокринка йылғаһы.

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы *Биҡҡол* башҡорт ирҙәр исеменән алынған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006808.

## Иҫкәрмәләр
Һаҙйылға (Туҡ бассейны)

**Һаҙйылға** (Сазъелга ,Саз-Елга, Су-Елга)— Ырымбур өлкәһе Пономарёвский менән Красногвардейский районы сигендәге йылға. Торған йылғаһы ҡушылдығы. Торғон (Торғанныҡ) йылғаһының уң яғынан барып, Үтәй ауылы янында уға ҡоя (Торған йылғаһы ағышының 30 км). Йылға оҙонлоғо — 15 км.

Башы Ибрай ауылынан төньяҡ- көнсығыштараҡ, Үтәй ауылынан төньяҡта бейеклеге 277 м булған тау итәгендә. Торғанныҡ (Торған) йылғаһына барып ҡушылғансы бер нисә тапҡыр юҡҡа сыға ла, бер аҙҙан тағы ер өҫтөндө күренеп, бер аҙ аға. Шуға күрә карталарҙа ул өҙөк-өҙөк булып күрһәтелгән. «Һаҙйылға» атамаһы ғәҙәттә һаҙҙан башланған, йәки юлдында һаҙмат урныдар аша үткән йылғаларға бирелә.
  
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..

## Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейныйылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..
:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006938
* Гидрологик өйрәнеү коды (ГӨ) — 112100693
* Бассейн коды— 11.01.00.010
* ГӨ буйынса том һаны— 12
* ГӨ буйынса сығарылышы— 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Түбәнге Волга һыу бассейны округы

**Түбәнге Волга бассейны округы** —  — Рәсәйҙең 20 һыу бассейны округының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына ярашлы).

2006 йылда Волга бассейны һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын файҙаланыу һәм һаҡлауҙың айырым өлкәһен барлыҡҡа килтереү маҡсаты менән барлыҡҡа килтерелә.

Волга һыу бассейны округының бүлексәләренә 11-се һанлы код бирелгән.

Бассейн киҫемдәре артабан 11.01.00.001 —11.01.00.027 рәт һандарына тиклем бүленгән.

Бүлексәләр:

**11.01 — [[Волга]], Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем**
— 11.01.01 — Волганың үрге өлөшө , Куйбышев һыуһаҡлағысынан Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем
− 11.01.00.001 — Куйбышев һыуһыҡлағысының Волга участогы Ҡазан ҡалаһынан Камское устье ҡала тибындағы ҡасабаға тиклем
− 11.01.00.002 — Шишмә башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.003 — Куйбышев һыуһыҡлағысының Кама участогы Кама йылғаһы тамағынан Камское устье ҡала тибындағы ҡасабаға тиклем (Шишмә һәм Волга индерелмәгән) −11.01.00.004 — Оло Черемшан башынан тамағына тиклем
− 11.01.00.005 — Куйбышев һыуһыҡлағысы Камское устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан алып Куйбышев гидроузелына тиклем (Оло Черемшан индерелмәгән)
− 11.01.00.006 — Суҡ башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.007 — Көтөүлек башынан алып Көтөүлек гидроузелына тиклем
− 11.01.00.008 — Оло Кенәле башынан алып тамағына тиклем (Көтөүлек башынан алып Көтөүлек г/у тиклем индерелмәгән)
− 11.01.00.009 — Һамар башынан лаып Сорочинск гидроузелына тиклем
− 11.01.00.010 — Һамар Елшанка һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем (Оло Кинәл индерелмәгән)
− 11.01.00.012 — Чапаевка башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.013 — Сызранка башынан алып Сызрань ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем
− 11.01.00.014 — Кесе Ырғыҙ башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.015 — Волга Куйбышев гидроузелынан алып Һарытау гидроузелына тиклем (Суҡ, Чапаевка, Кесе Ырғыҙ, Һамар һәм Сызранка индерелмәгән)
− 11.01.00.016 — Оло Ырғыҙ башынан алып Сулаҡ гидроузелына тиклем
− 11.01.00.017 — Оло Ырғыҙ Сулaҡ гидроузелынан тамағына тиклем
− 11.01.00.018 — Оло Ҡараман башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.019 — Терешка башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.020 — Еруслан башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.021 — Торғон башынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.022 — Волга Һарытау гидроузелынан алып Волгоград гидроузелына (һыуһаҡлағысына) тиклем Оло Ырғыҙ, Оло Ҡараман, Терешка, Еруслан, Торғон индерелмәгән)
− 11.01.00.023 — Волга Волгоград гидроузелынан алып Светлый Яр һыу үлсәү посына тиклем
− 11.01.00.024 — Волга Светлый Яр һыу үлсәү посынан алып Верхнее Лебяжье һыу үлсәү посына тиклем
− 11.01.00.025 — Волга (дельта) Верхнее Лебяжье һыу үлсәү посынан алып тамағына тиклем
− 11.01.00.026 — Эльтон күле һәм уға ҡойған йылғалар
− 11.01.00.027 — Волганың һул ярындағы тымыҡ өлкәләре йылғалары (Эльтон күле индерелмәгән)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Категория: Навигация ҡалыптары: Волга һыу бассейны округы йылғалары — йылға һыу хужалығы участкаһы округы менән шаблон буйынса

## Иҫкәрмәләр
Юлаҫты (Туҡ бассейны)

**Юлаҫты** — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Торғон ҡушылдығы. Устье реки находится в 11 км по правому берегу реки Торғон (Торғанныҡ) йылғаһының уң яҡ ярынан барып (Торған ағышында 11-се км) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо −27 км.Ҡушылдыҡтары:Ҡарамалы.

Йылға Пономарёвка районы Яңы Юлаҫты (Новоюласка) ауылынан төньяҡтараҡ башланып, Владимировка ауылы янында Торған йылғаһына барып ҡушылғансы һул яҡтан юл буйлатып аға. Халыҡ йылға атамаһын «юл» һәм «аҫты» («попутная») һүҙҙәренә бәйләй.

## Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006969

— Гидрологик өйрәнеү коды (ГӨ) — 112100696

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса том һаны — 12

— ГӨ сығарылышы— 1

## Иҫкәрмәләр
Ҡарасай ауыл советы

**Ҡарасай ауыл советы** — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Акбулаҡ районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Ҡарасай ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге № 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһенең муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәр сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» закон менән билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ауҙаҡан яланы

**Ауҙаҡан яланы** — Башҡортостандың Ишембай районы Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан киң ялан. Маҡар ауылында яҙ һәм йәй көндәрендә мәҙәни һәм спорт саралары күбеһенсә ошо яланда үткәрелә.

## Тарихы
Маҡар ауылын үтеп, күпергә етәрәк уңға боролғас, иркен генә ялан хасил була. Уның бер яғында ыжғыр елдәрҙән, күҙ асҡыһыҙ бурандарҙан һаҡлап тау һырты ятһа, икенсе яғынан Һикәҙе йылғаһы сылтырап аға. Унан арыраҡ, Ҡолғонаға табан юлда, «Салауат Юлаев» фильмында дошманға ҡаршы яу сапҡан башҡорт яугирҙары кино таҫмаһына төшөрөлгән Уҡлығая яланы ята.

Атаманы этимологияһы буйынса ике төрлө фараз бар:

*Беренсеһе*: Борон был төбәк кешеләре өсөн йылғалар иң уңайлы юл тип иҫәпләнелә. Әммә мул һыулы, шарлап аҡҡан Һикәҙе буйлап кәмәлә бик ҡыйыуҙар ғына йөҙөр булған. Бер көн ауыл кешеләре йылға буйлап ағасҡа йәбешеп бер кешенең ағып килеүен күреп ҡала. Ярға сығарғас, уның ошо төбәктең абруйлы кешеһе- абыҙы булыуы асыҡлана. Шунан алып был ялан Абыҙаҡҡан ялан тип атала, әкренләп Ауҙаҡан тигән атамаға әйләнә.

*Икенсе фараз*: Борондан был төбәк халҡы урман эше, һунар итеү һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Ул замандарҙа ат йөҙҙөрөрлөк тәрәнлектәге Һикәҙе йылғаһында ау менән балыҡ тотҡандар. Шарлап аҡҡан тау йылғаһы балыҡсыларҙың ауҙарын йыш ҡына ағыҙып алып китер булған. Шуға ла Һикәҙене бер аҙ боролоп ағырға мәжбүр иткән ялан Ауаҡҡан ялан тип аталған.

## Әҙәбиәт
* Ишембай районы «Торатау» гәзите. 13.07.2004. 81-се һан. 3040 экз.
* Зуфар Ҡарамышев. г. Туймазы.-300 экз., стр. 206
* Башҡорт легендалары. Өфө 1969. 3000 экз. 144 бит.

## Иҫкәрмәләр
Арғынбай йырыны (Туҡ ҡушылдығы)

** Арғынбай йырыны** — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йырындағы йәйгеһен ҡорой торған йылға.

Йылға Юлтый ауылы янында, ауылдан көнбайыштараҡ, һул яҡтан Туҡҡа ҡушыла (Туҡтың ағышында 166-се км). Йылға оҙонлоғо — 10 км, һыу йыйыу бассейны — 27,7 км². Йырын тамағынан бер аҙ үрҙәрәк уның аша тимер-бетондан автомобилдәр өсөн күпер һалынған. Арғынбай — антропоним. Йырындың атамаһы кеше исеменә бәйле.

Юлтый ауылында күренекле башҡорт яҙыусыһы Дауыт Юлтый (1893—1938) тыуған.

## Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны — юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы.. Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006983

— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112100698

— Бассейн коды — 11.01.00.010 ГӨ буйынса том һаны — 12

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мөлөк (йылға)

**Мөлөк** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Тоцк районы биләмәләрендә аға. Быҙаулыҡ йылғаһына уң яғынан тамағынан 205 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға башы Малая Ремизенка ауылынан төньяҡҡа табан ята. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.

Йылға буйында Мулюковская исемле ауыл бар.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007218

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100721

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Уҫаҡлы (Боровка ҡушылдығы)

**Уҫаҡлы** — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Боровка йылғаһының уң яры буйлап  125 км өҫтәрәк урынлашҡан. Уҫаҡлы йылғаһының  оҙонлоғо 21 км тәшкил итә, бассейны майҙаны — 142 км²

## Исеменең килеп сығышы
Уҫаҡлы йылғаһы буйында шул уҡ исемле ауыл урынлашҡан. Уларҙың атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡан һәм ҡара тирәк һәм тирәк 
сауҡалығын аңлата.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Уҫаҡлы йылғаһы Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы,  Елшән ауылы эргәһендәге һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына тиклем (ҡаланан юғарыраҡ), Оло Кенәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Уҫаҡлы йылғаһының  бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны —  Волга йылғаһы,  Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан алып Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007446
* Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (гө) — 112100744
* Бассейн коды — 11.01.00.011
* Гө буйынса том номеры  — 12
* Гө буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр
Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)

**Имәнлек йырыны ** — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы шул уҡ атамалы йырын буйлап аҡҡан, йәйгеһен ҡорой торған йылға. Йылға Туҡ йылғаһына һул яҡтан барып ҡушыла. Уның тамағы Юлтый ауылынан көнсығыштараҡ, Туҡ йылғаһы ағымының 170-се км урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 12 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 54 км².

Юлтый ауылынан 3 км көньяҡ-көнсығыштараҡ быуа бар. Йырын тамағынан үрҙәрәк уның аша ағас күпер һалынған. Юлтый ауылы — күренекле башҡорт яҙыусыһы Дауыт Юлтыйҙың (1893—1938) тыуған ауылы.

## Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006976

— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды(ГӨ) — 112100697

— Бассейн коды— 11.01.00.010

— ГӨ буйынса том һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш— 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Табылған (Торғон ҡушылдығы)

**Табылған** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы биләмәләрендә аға.Торғон йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Географияһы һәм гидрологияһы
Табылған Торғон йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға Ибрай һәм Преображенка ауылдары аша аға. Йылға башы Торған йылғаһының тамағына тиклем 22 км алыҫлыҡта ята. Оҙонлоғо 17 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 120 км² Йылға уң яҡтан ҡушылдығы бар — Батал йылғаһы.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006945.
— Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 112100694

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр
Елшән (Һарыҡташ районы)

**Елшән, Ерекле**( — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы Новочеркасск ауыл Советы составындағы ауыл

## Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа табан тура һыҙаттан яҡынса 14 км алыҫлыҡта.

## Тарихы
1895 йыл барлыҡҡа килгән ауыл. Күсенеүселәре Полтавщинанан булған, һуңынан Воронеж тирәһенән күсеп килеп өҫтәлгәндәр. Елшәндә 1920 йылда башланғыс мәктәп асыла, 1925 йылда сиркәү төҙөлә. Ғибәҙәтхана асылыу менән ауыл село (деревня — сиркәүһеҙ ауыл) рәтенә күсә, йәғни статусы күтәрелә.

Елшән сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү йылдарында Бүртә районында (хәҙер Беляев) яңы төҙөлгән «Белогорск» совхозы составына 5-се ферма сифатында индерелә. 1963 йылдың ғинуарынан Елшән «Красногорский» совхозы составына уның бүлексәһе хоҡуҡтарында ҡушыла

## Халҡы
2002 йылда алынған халыҡ һаны буйынса 175 кеше (ҡаҙаҡтар 69 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 130 кеше йәшәгән

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһе географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә Елшанка (башҡ. Елшән тип тә, Ерекле тип тә атап йөрөтөлә) топонимының килеп сығышы былай тип аңлатыла:

## Иҫкәрмәләр
Сорочинск һыуһаҡлағысы

**Сорочинск һыу һаҡлағысы** ( - Ырымбур өлкәһендә Сорочинск ҡалаһы янында урынлашҡан ҙур һыуһаҡлағыс. Һыу менән ике йылға - Һамар һәм Оло Соран йырҙалары буйлап һуҙылған. Һыуһаҡлағыс Һамар тамағынан 402 км алыҫлыҡта урынлашҡан Һамар йылғаһы буйлап ятҡылыҡтың оҙонлоғо 28 км самаһы, ә Оло Соран йылғаһы буйлап 18 км тәшкил итә. Максималь тәрәнлек - 13 м самаһы.
Һыу йыйғыс майҙаны — 5640 км². Һыу көҙгөһө майҙаны — 35,56 км²

## Тасуирламаһы
Сорочинский һыуһаҡлағысының төп маҡсаты - Һамар йылғаһының һыуҙарын арттырыу, яҙғы ташыуҙы яйға һалыу. Яҙғы осорҙа ятҡылыҡтан һыу ағып сығыуын контролдә тотоу арҡаһында яҙғы осорҙа һыу ташыуҙан килгән зыян кәмей. Бынан тыш, һыуһаҡлағыста балыҡтар төрлө балыҡтар - карп, һаҙан, Һөмбаш, шамбы, алабуға, суртан һәм йәйен үрсетәләр.

## Төҙөлөү тарихы
Һыуһаҡлағысты проектлау Ырымбур өлкәһендәге Быҙаулыҡ районын һыу менән тәьмин итеү маҡсатында 1968 йылда уҡ башланған. Гидропроекттың Куйбышев филиалы Һамар йылғаһын һәм уның ҡушылдыҡтарын файҙаланыу проекттарын 1969 йылда тамамлай. Бер нисә йыл дауамында проект документацияһын эшләү талап ителә һәм төҙөлөшкә 70-се йылдар уртаһында ғына тотона алалар. Киң ҡоласлы төҙөлөш эштәре 1994 йылда ғына башланған. Ҡыҙыу темп менән эшләп, 1997 йылда һыуһаҡлағыс файҙаланыуға тапшырылған.

2009 йылда дәүләт комиссияһы объектты ҡабул итә.

## Рекреацион файҙаланыу һәм экология проблемалары
Хәҙерге ваҡытта тиҙ үрсей торған ылымыҡтар һәм ҡыуаҡтар Сорочинск һыуһаҡлағысы өсөн етди проблема булып тора. Бынан тыш, һыуһаҡлағысты тултырылған һыу Һамар йылғаһынан килә, ә уға таҙартҡыстары булмаған ауылдарҙан ҡалдыҡтар ағыҙыла. Бындай торлаҡ пункттарҙа үҙ таҙартыуҡоролмаларының булмауы һыуһаҡлағыстың экологияһына зыян килтерә.

Сорочинск һыу һыуһаҡлағысын туристар һәм урындағы халыҡ һыу инеү һәм балыҡ тотоу өсөн әүҙем ҡуллана.  Әммә ял итеү өсөн майҙансыҡтар аҙ, һыу инеү ятҡылыҡтың байтаҡ өлөшөндә тыйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Сорочинского водохранилища.
* *Н. В. Кривец, О. А. Столповских, Н. В. Черкасова.* Экологический паспорт Сорочинского водохранилища.  Гимназия № 4 г. Оренбурга.
Ҡарауылтау

**Ҡарауылтау** (урыҫса Караул-тау) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Һикәҙе (Егән йылғаһы бассейны) йылғаһының уң ярында, Маҡар ауылынан көнбайышҡа табан 1,2 км алыҫлыҡта, «Ишембай» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 250 м.

## Рельефы, геологияһы
Формаһы оҙонсай, битләүҙәре текә, киртләсле. Арти ҡатламы тоҡомдарынан тора.

## Флораһы һәм фаунаһы
Болонло һәм ҡыуаҡлы далаларҙан, һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора, ултыртылған ҡарағайҙар бар. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре осрай: таутамыр (мәңге йәшел ҡыуаҡлыҡ), ҡыйғас ҡылған.

## Исеме
Маҡар ауылына ингән ерҙә урынлашҡан. «Шыршы урмандары менән ҡапланған ҙур „һаҡсы-тау“ элек-электән ауылды ҡурғаулап торған. Унда һаҡсылар йәшәгәндәр һәм хәүеф булғанда ҙур усаҡ тоҡандырғандар, шул рәүешле кешеләргә йәшеренергә мөмкинлек биргәндәр». (М. И. Ҡарабаев, Р. Р. Мусин, 2015, 20 Б.). Ошонан исеме — караульная, ҡарауыл тауы (гора- тау).

## Ҡурсаулыҡ характеры
Ҡарауылтау тауы — 1985 йылдан алып дөйөм майҙаны 150 га булған тәбиғәт ҡомартҡыһы ОПТ тәғәйенләнеше: бөтә тәбиғәт комплексын һаҡлау.

Һаҡлау объекттары:

1. Тарихи әһәмиәткә эйә тау.

2. Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (таутамыр (ике башаҡлы эфедра), ҡыйғас ҡылған һ. б.)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Карабаев М. И., Мусина Р. Р. Микротопонимия села Макарово Республики Башкортостан// Приволжский научный вестник, No 4-2 (44) — 2015, С. 19-21

## Топографик карталар
* карт|
*
Елшән (Быҙаулыҡ районы)

**Елшән ** -  — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы разъезы.  *Палимовка ауыл Советы* составына инә.

## Географияһы
Разъезд Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә Дөйөм Һырт  ҡалҡыулыҡтары сигендә, дала зонаһында урынлашҡан. Уның янынан Һамар — Ырымбур тимер юл линияһы үтә. Быҙаулыҡ ҡалаһынан туранан һанағанда  көнбайыш-төньяҡ-көнбайышҡа табан  яҡынса бер километр йыраҡлыҡта ята (WNW).

; Климаты

Климаты ҡырҡа континенталь - эҫе һәм ҡоро йәй менән ҡыш ҡаты һыуыҡтар. Йыллыҡ уртаса температура 4&nbsp;°C. Уртаса һауа температураһы иң йылы ай (июль) — 21,9&nbsp;°C; иң һыуыҡ (ғинуар) — -14,8&nbsp;°C (абсолют минимумы — -43&nbsp;°C).Ныҡ һыуыҡтар төшмәгән көн йылына 142 буйы дауам итә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 393 мм тәшкил итә.

; Сәғәт бүлкәте

## Халҡы
;Енси составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, ир-егеттәр  халыҡтың 47,1 %, ҡатын — ҡыҙҙар 52,9 %тәшкил иткән

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу Һөҙөмтәләренә ярашлы,  халыҡтың  милли структураһының  92 процентын урыҫтар тәшкил итә (йәмғеһе 93 кеше)

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендә Елшанка тигән тораҡ пункттар ҙа, йылғалар ҙа бар. Өлкә географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә гидронимдың килеп сығышы былай тип аңлатыла:

Был топонимдарҙың башҡорт телендәге атамалары Ерекле, әммә урыҫ телендәге рәсми атаманы «башҡортлаштырып» Елшән тип атап йөрөтәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ерекле (мәғәнәләр)

## Иҫкәрмәләр
Птинов

**Птинов** - Ладога күленең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан утрау. Ленинград өлкәһе Волхов районына ҡарай. Балыҡ тоторға яратыусылар араһында популярлыҡ ҡаҙанған.

## Географияһы
Көнсығыш яҡтан Волхов тамағы, көнбайыштан Зеленец ҡултығы тарафынан йыуыла. Утрауҙың оҙонлоғо көньяҡтан төньяҡҡа табан 5 км, киңлеге - 3 км.

Птинов утрауы материктан Волхов тамағын, Сухово күлен, Иваново күлен һәм Зеленецкий ҡултығын тоташтырыусы Зеленец боғаҙы менән бүленгән. Утрау ҡамыш менән ҡапланған һәм үтеп булмай.

Төньяҡ сиге — ҡыуаҡ һәм юғары булмаған ағастар менән ҡапланған Воронов мороно. Утрауҙа төҙөлөштәр бар.

## Тарихы
1868 йылда утрауҙа балыҡсылар ерлеге һәм ағас часовня урынлашҡан булған.

1941 йылдың 17 сентябрендә Б-752 баржаһы дауыл менән емерелә, унда блокадалы Ленинградтан эвакуацияланып командирҙар, курсанттар, уҡытыусылар һәм хәрби училищеларҙың хеҙмәткәрҙәре, уларҙың ғаиләләре, хәрби медиктар, гидрографтар була. Птинов фажиғәгә иң оҙон ҡоро ер участкаһы булған. Баржаның ҡалдыҡтары нәҡ бына шунан килә. Бик аҙҙар ғына иҫән ҡала ала. «Орел» буксиры 159 кешене (башҡа сығанаҡтар буйынса — 216) бортҡа һыйҙыра алған, тағы ен «Селена» канонер көймәһе ҡотҡарып ҡала алған. Пассажирҙар һаны 1200 кешегә тиклем етә алған. Был Ленинград халҡын эвакуациялау буйынса беренсе операцияларҙың береһе булған. Өлкән йәштәге кешеләр һүҙҙәренә ҡарағанда, әлеге фажиғәнән һуң, урындағы халыҡ әле оҙаҡ ваҡыт Ладога ярында баржала һәләк булған кешеләрҙең мәйеттәрен тапҡан һәм уларҙы күмгән..

1942 йылда капитан-лейтенант Н. П. Клюев етәкселегендәге гидрографтар төркөмө «Птинов» утрауы пьесаһында тулҡындар менән утрау ярына яҡынлашҡан Б-752 номерлы баржаны штурм менән емергән. Баржаның трюмында һәләк булған кешеләрҙең кәүҙәләре, шулай уҡ штурман гидрографик һәм милек булған. Барлыҡ һәләк булған гидрографтар ерләнгән, ә Птинов утрауының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә тәбиғи ташта һәйкәл текстын китеп яҙалар..

2006 йылда, Яңы Ладога тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәренең һәм "Пересвет" эҙтабарҙар отрядтәре һуғышсыларының уртаҡ экспедицияһы барышында баржа пассажирҙарының батыу урыны һәм иҫтәлекле таш табыла.

2016 йылдың яҙында "Остров Сухо" йәмәғәт ойошмаһы активистары утрауҙа йөҙләгән ҡорбандар күмелгән урында биш метрлы тәре урынлаштыра һәм шул уҡ йылдың 2 июлендә протоиерей Шпалер урамындағы «Всех скорбящих Радость» Изге Анна иконаһы храмы настоятеле Вячеслав Харинов панихида үткәрә һәм тәрене изгеләштерә.

## Иҫкәрмәләр
Жаныбар

**Жаныбар** — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы тау.

Жаныбар тауы Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан. Йәнтеш ауылынан 2-3 км алыҫлыҡта тора. Легенда буйынса яҡындағы ауылдарҙың береһенән ҡыҙҙар был тауға еләккә барғандар. Һыбайлы ҡаҙаҡтар килеп сыҡҡан. Улар бик йыш башҡорт ҡыҙҙарын урлап алып китер булған. Ҡыҙҙар уларҙы күреү менән ҡаса башлаған. Ҡыҙҙарҙың береһе юғалып ҡалғанмы, йә ныҡ ҡурҡҡанмы икән, ни өсөндөр тауҙың текә яғына йүгергән. Ә унда юл юҡ. Аҫта Һаҡмар йылғаһы, ләкин ул һай. Ташлы яры ла киң. Ҡыҙ сит яҡтарға, яттарға китеүгә ҡарағанда үлемде артыҡ күргәнме, иҫән ҡалырына өмөт иткәнме, бейек тауҙан аҫҡа һикергән. Ҡыҙ йылғаның ярына барып төшкән. Ҡаҙаҡтарҙың береһе уның иҫәнме, һәләк булғанмы икәнен белергә ҡая башынан аҫҡа йүгергән. Ул ҡыҙ эргәһенә төшөп еткәс, өҫтә, тау башында, ҡалған ҡаҙаҡ: «Жаны бар?» — тип һораған. Йәнәһе, йәне бармы? Шул хәлдән һуң был тауҙы Жаныбар тип атай башлайҙар.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
Ҡылтабан (Быҙаулыҡ районы)

**Ҡылтабан** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы ҡасабаһы (элек — ҡала тибында булған). Ҡылтабан поссоветы үҙәге.

## Географияһы
Боровка (Һамар ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡылтабан Кенәле-Ырымбур һыҙығында тимер юл станцияһы, Ырымбурҙан төньяҡ-көнбайышҡа 273 км арыраҡ.

## Тарихы
Тораҡ пункт 1885 йылда Һамарҙан Ырымбурға йүнәлгән юлда тимер юл станцияһын төҙөгәндә нигеҙләнгән.

## Халҡы

## Иҡтисады
Оҙаҡ ваҡыт ағас эшкәртеү сәнәғәте эшләп килә, мебель фабрикаһы һәм башҡа предприятиелар бар, ағас әҙерләү менән шөғөлләнәләр.
Ҡайһы бер магазиндар, шул иҫәптән маркет «Магнит», «Пятерочка», баҙар сауҙа менән шөғөлләнә.

## Мәҙәниәт һәм белем алыу
Ҡасабала мәктәп бар. Китапхана, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Быҙаулыҡ ҡарағайлығы милли паркы музейы, шулай уҡ космонавт Юрий Романенко йорто (ул Ҡылтабанда 1944 йылдың 1 авгусында тыуған) эшләп килә.

Йыл һайын казак мәҙәниәте фестивалдәре һәм байрамдары үткәрелә

## Иҫтәлекле урындары
Бөйөк Ватан һуғышында фронттарҙа һәләк булған яугир-яҡташтарға арналған обелиск һәм аллея.
Ҡасаба янында, Боровка йылға бассейны биләмәһендә — Быҙаулыҡ ҡарағайлығы милли паркы

## Галерея

Файл:Колтубановский. Обелиск.JPG|Бөйөк Ватан һуғышында фронттарҙа һәләк булған яугир-яҡташтарға арналған обелиск
Файл:Колтубановский. ББ.JPG| Быҙаулыҡ ҡарағайлығы милли паркы хакимиәте бинаһы


## Иҫкәрмәләр
Рюрик Дәүләте

**Рюрик Дәүләте** (*Новгород Русе, урыҫ. Новгородская Русь*) — Көнсығыш Европа тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, Рюриковичтар династияһы етәкселегендә Боронғо Урыҫ дәүләте гамманың беренсе нотаһы формалашыуына осоро дәүләтенең йә иһә дәүләт алды союзының һүҙе.

«Ваҡытлы йылдар повесы» йылъяҙмаһы нигеҙендә, Рюрик дәүләтенә славян һәм фин-уғыр ҡәүемдәре конфедерацияһы кергән. Йылъяҙма дәүләттең нигеҙен Рюрик етәкселегендә варягтарҙы саҡырыу менән бәйле (шартлы йылъяҙма датаһы буйынса 862 йыл). Киев өҫтөнән контроль урнаштырылған һәм уға баш ҡаланы күсергәндән һуң («йылдар Ваҡытлы повесы» буйынса — 882 йыл) дәүләт тарихта Боронғо Русь йәки Киев Русе тип атала башлай. Рюрик һәм Олег дәүләтенең баш ҡалаһы тип әйтеү хокукын Рюрик шәһәрҙәге, Иҫке Ладога һәм гипотетик Словенск дәғүә ҡылған.

Урыҫ йылъяҙмалары буйынса, варягтар элек тә Волхов буйынан яһаҡ алалар, был ерлеккә чудь, илмән словендар, весь һәм кризистарҙы ерҙәре инә. Варяг дәүләт берәмеге менән тарихсылар Урыҫ ҡаҙанлығын бәйле. Рюрик килгәс, Көнсығыш Европала Варяг хөкүмәттәре йөрөткән ҡаған титулы ҡулланыуҙан сыға. 911 йылдың Рус-Византия килешеүендә, Константин Багрянородный трактатында Ибн Фадлан тарафынан 922 башҡа титулдар ла ҡулланыласаҡ, мәҫәлән бөйөк князь, архон, батша һәм башҡалар.

Рюрик осоронда, Новгородтан тыш, уға буйһонған шәһәрҙәрҙән Ладога, Белоеозеро, Изборск, Ростов, Муром, Полоцк искә алына.

XVI быуаттың һуңғы Никонов йылъяҙмаһы был осорҙа Киев кенәзе Аскольддың ҡыпсаҡтарға һәм кривичтарға яуҙарын искә ала.

IX быуатта (гипотетик Урыҫ ҡаһанлығы ваҡытында) Төньяҡ-Көнсығыш Европаның иҡтисади балалығының нигеҙе булып Хәзәр илен һәм Ғәрәп хәлифәте Волга аша сауҙа юлы хеҙмәт итә. Днепр юлы ул ваҡытта Төньяҡ диңгеҙ буйындағы йылға юлдары венгрҙар тарафынан блокланған булыу сәбәпле эшләмәй. Рюрик һәм уның вариҫтары менән Горган ҡултығындағы рустарҙың Абаканға барыуҙары һәм Телдә 300000 рустың гомерен өҙгән тарихи ваҡиғалар менән бәйле. Хәзәрҙәр менән булған конфликттан һуң, Волга сауҙа юлы урыҫтар өсөн сикләнә, шуға бәйле рәүештә Олег "варягтарҙан гректарға юл" һала. Беренсе булып 911 йылғы Византия менән килешеү рустарға гректар менән сауҙа итеүҙә мөһим өҫтөнлөктәр гарантия. Олег Днепр буйлап «Македония яңырышы» кисергән Константинополь менән алыш-биреш итеүҙе йайга һалып, Рюрик дәүләтенең алға табан тышҡы сәйәси һәм мәҙәни үҫеш векторын билдәләй.

## Сығанаҡтар

* Добровольский Д. А. Вопрос об основании Новгорода в летописании XI — начала XII в. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 3 (33). C. 25—26.
* Седых В. Н. Клады эпохи Рюрика: археолого-нумизматический аспект. // 13-я Всероссийская нумизматическая конференция: Москва, 11-15 апреля 2005 г.: Тез. докл. и сообщений. М. : "Альфа-Принт", 2005. С. 106—107.

Төркөм:Рюрик Дәүләте
Татар Ҡараболағы

**Татар Ҡараболағы** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Ҡояш ауыл Советы биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡараболаҡ йылғаһы (исеме шунан алынған) буйында урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклемге ара 59 км.

## Халҡы
(1956—2800, 1959—2638, 1970—1934, 1983—986, 1995—717).

## Этимологияһы
Ҡараболаҡ топонимы төрөк телдәре сығышлы. Ҡара — төрөк гидронимдарында «ҡара, ҡараңғы» тигәнде генә аңлатмай, ә «таҙа» һыу; болаҡ, булаҡ — «ҡушылдыҡ», «йылға тармағы», ҡайһы берҙә «йылға» тигәнде аңлата, йәғни Караболка йәки Ҡараболаҡ — «ҡараңғы йәки таҙа йылға».

## Тарихы
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса татарҙар бында 1553—1556 йылдарҙа, Иҙел (Волга) һәм Чулман (Кама) ярҙарынан, көсләп суҡындырыуҙан ҡасып күсеп килгәндәр.

Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, хәҙерге ауыл урынында беренсе тирмәләрҙе үтеп барыусы сауҙагәрҙәр 1547—1550 йылдарҙа һүрәтләгән. Ошо ваҡыттарҙан алып ауылда мәсет бар тип иҫәпләү ҡабул ителгән.

XX быуаттың 30-сы йылдарында бөтә руханиҙар НКВД органдары тарафынан ҡулға алына һәм билдәһеҙ йүнәлештә алып кителә, манара һүтелә, китапхана юҡ ителә, ә бина төрлө йылдарҙа төрлө ихтыяж өсөн файҙаланыла (склад биналары, оҫтаханалар итеп һ. б.). 1990 йылда мәхәллә үҙ аҡсаһы, үҙ көсө менән йортто тергеҙә, һәм ошо ваҡыттан алып мәсеттә ғибәҙәт башҡарыла башлай. 2009 йылда бер нисә саҡрымдан күренеп торған яңы манара төҙөлә.

«..Караболка-Татарская, весьма большая деревня в Екатеринбургском уезде, на речке Караболке, по левую сторону тракта, ведущего из Екатеринбурга в Челябу. По сведениям 1869 года жителей 2,027 (в том числе 1,008 муж. и 1,019 женск. пола); дворов 270. Мечеть. Волостное правление. Хлебные базары. Жители Мещеряки-магометане…»
— Н.Чупин, Географический и статистический словарь Пермской губернии, 1873 г.

«в Екатеринбургском уезде на землях Башкирцев Мякотинской волости живут мещеряки в двух деревнях на реке Караболке: Мусекаевой и Карабольской..»
— Н. С. Попов, Хозяйственное описание Пермской губернии, 1804 г.

« Из Екатеринбурга.. дорога в Оренбургскую губернию, … есть поворот влево на иноверческую деревню Караболку, что при речке того же имени…»
— А. М. Вильбрехт, Историческо-географическое описание Пермской губернии сочинённое для Атласа 1800 года, стр190

1957 йылда ауылда 4 меңдән артыҡ кеше йәшәй, ауыл оҙонлоғо 4 километр.

2007 йылдың 1 ғинуарында 578 кеше, 8 зыярат була. «Маяҡ» комбинатында производство шартлауы һөҙөмтәһендә радиоактив зарарланыу зонаһында урынлашҡан. Ауыл авариянан һуң күсерелмәй, сөнки тышҡы яҡтан урынлаша, әммә туранан-тура стронций-90 буйынса 2 Ки изолиния сигендә урынлашҡан.

## Урамдары
* 8 Март урамы
* Яр буйы урамы
* Гагарин урамы
* Калининурамы
* Ленинурамы
* Урман урамы
* Лесничество урамы
* Тыныслыҡ урамы
* Йәштәр урамы
* Мурзин урамы
* Октябрь урамы
* Совхоз урамы
* Мәктәп урамы

## Һылтанмалар
* http://wikimapia.org/13736760/ru/Татарская-Караболка
* Байрамова Ф. Караболак татар — оят 50 йылда вафаттар (китап) 
* УРАЛ ЧЕРНОБЫЛЬ: ТАТАРҘАР ҠАЙҒЫ-ХӘСРӘТ

## Иҫкәрмәләр
Элеваторный (Силәбе өлкәһе)

**Элеваторный** — ҡасаба, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклемге ара — 69 км.

## Халҡы
(1970 — 327, 1983 йылда — 188, 1995 — 153)

## Урамдары

- Вокзал урамы

- Йәшел урам

- Урман урамы

## Иҫкәрмәләр
Буҙалашбаш (Ишембай районы)

**Буҙалашбаш** — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Хажы ауылынан көньяҡ-көнсығыштраҡ, ауылдан 3 км алыҫлыҡта, Шиҙе йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

Иң бейек түбәһе — 538,4 м. Тауҙың һырттары текә, тауҙың көнбайыш һырты йылғаның текә яры булып тора. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаһынан тора. Тау өҫтөндә уҫаҡ һәм ҡайын ҡатыш урман үҫә.

Буҙалашбаш тан төньяҡтараҡ Бикбулатбаш тауы (510 м), көньяҡ-көнсығыштараҡ Ыласынтау (530 м). Буҙалашбаш тауы менән Ыласынтау араһынан  
Хажы Шиҙеһе ағып ята.  

«Буҙ + алаша + баш»  һүҙҙәренән алынған атама тип ҡарағанда, «буҙ» — аҡһыл (светло-серый), «алаша» — ат (лошадь), баш (голова, начало).

Буҙалашбаш тауының көнсығыш биләүендә, Хажы Шиҙеһе йылғаһының (Һәләүек йылғаһы ҡушылдығы) уң яҡ ярында, Хажы ауылынан 5 километр алыҫлыҡта мәмерйә бар. Мәмерйәнең оҙонлоғо — 1409 метр, тәрәнлеге — 122 метр, 1985 йылда уны Олимпия мәмерйәһе тип атағандар.

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия.-Уфа:«Башкирская энциклопедия».2015 г.С.120.
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э. З., Уфа. 2004
Бүртә районы

**Бүртә районы** —  — Ырымбур губернаһы, Урта Волга өлкәһе, Урта Волга крайы, Ырымбур һәм Чкалов өлкәләре составында 1927—1963 йылдарға тиклем административ-территориаль берәмек була. Башта административ үҙәге — Крючковка ауылында, аҙағыраҡ — Беляевка ауылында була.

## Тарихы
Бүртә районы 1927 йылда Ырымбур губернаһы составында ойошторола. 1928 йылда Ырымбур губернаһы бөтөрөлә һәм район Ырымбур округы составына инә. 1930 йылда, округтар бөтөрөлгәс, туранан-тура Урта Волга крайына буйһондорола.

1934 йылдың 7 декабрендә Ырымбур өлкәһе составына инә (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) .

1945 йыл мәғлүмәттәре буйынса районға 21 ауыл советы ингән була.

1959 йылдың 21 июлендә бөтөрөлгән Ейәнсура районы территорияһы өлөшләтә Бүртә районына ҡушыла. 1960 йылдарҙағы мәғлүмәттәре буйынса райондың 14 ауыл советы булған.

1963 йылдың 1 февралендә Бүртә районы бөтөрөлә, уның территорияһы Һарыҡташ һәм Соль-Илецк ҡала округы Соль-Илецк районы араһында бүлеп алынған.

## Этимологияһы
Райондың исеме географик урынлашыуы менән бәйле — шул төбәктә аҡҡан, Яйыҡтың һул ҡушылдығы Бүртә йылғаһы һәм Бүртә далаһы атамалары айҡанлы бирелгән. Бүртә йылғаһының үҙенә атама башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған тигән фекер бар. Бынан тыш атама Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән, ә 1927—1963 өлкәнең районы ла шул исемде йөрөтә.

Бүртә йылғаһының үҙенә атама башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған тигән фараз бар. Бынан тыш атама Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән.

Мәгәр ысынбарлыҡта 18-се быуатта башҡорт ерҙәренә күпләп күсеп ултыра башлаған ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар башҡорт телендәге атамаларҙы үҙҙәренекенә үҙгәртеп бөткән. Ҡаҙаҡ телендә йылғаның атамаһы Бур+тә тип әйтелә, был ағарта торған аҡ төҫтәге йомшаҡ эзбизташ  тигән мәғәнәлә алынған. Башҡорттар йылғаға биргән  атама *Бирҙе* булған}}.

## Иҫкәрмәләр
Яккима (станция)

**Яккима** () — Октябрь тимер юлының Элисенвара — Куокканиэми араһындағы 218,15 километрында Кушелевка — Сортавал линияһы буйынса тимер юл станцияһы

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Яккима тимер юлы станцияһы Карелия республикаһының Лахденпохья районындағы Яккима станцияһы янындағы ҡасабала урынлашҡан. Өс юлы, ҡабырға һәм тар платформаһы  бар. Станция ярым автоблокировкалау менән линияла  ҡул менән идара  ителә . Стрелка күсереү посы эше менән станция буйынса дежурный идара итә, ул, үҙ сиратында, поезд диспетчерының командаларын үтәй.

Вокзал һәм көтөү залы ябылған, билет кассаһы ла эшләмәй. Билеттар поезд начальнигының штаб вагонында һатыла. Станцияла бөтә үтеп барған поездар туҡтай. Станцияла яңы пассажирҙар павильоны, шулай уҡ станция исемдәре менән мәғлүимәт табличкалары  ҡуйылған. станцияһы исемдәре яҙылған табличкалар.

2018 йылдың декабренән  Санкт-Петербург — Сортавала маршруты буйынса тиҙ йөрөшлө «Ласточка» электричкаһы йөрөй башлай.  Санкт-Петербургтан Каменногорскҡа тиклем электропоездар үҙ  йүнәлеше менән йөрөй. Артабан, электрлаштырылмаған участка буйлап —  ТЭП70БС тепловозы идараһы аҫтында, ә ял көндәре маршрут Маткаселькя станцияһына тиклем оҙайтыла .

2019 йылдың 2 декабренән станция буйлап яңы  Мәскәү — Петрозаводск пассажир поезы ебәреү планлаштырыла, улар  Тверь, Санкт-Петербург, Выборг, Сортавала, Суоярви аша йөрөйәсәк.

## Тарихы
*Jaakkima* станцияһы  бөтә Антреа — Сортавала участкаһы кеүек үк  1893 йылдың 1  ноябрендә асыла. Выборгтан алып Йоэнсууға тиклем тимер юлы төҙөү тураһында ҡарар 1888 йылда ҡабул ителә.  Төҙөлөш буйынса эштәр  1890 йылда башлана.  Юл төҙөлөшөндә  1892 йылда 6000 кеше эшләй.

Шунда уҡ тиерлек вокзал бинаһы, паровоз депоһы төҙөлә. 1911 йылда станцияның  көнсығыш үҙәгенән Лахденпохья порт станцияһына тиклем тармаҡ төҙөлә, унда шулай уҡ пассажирҙар юлы ойошторола. Станцияның юл үҫеш  биш юлдан кәм булмай.

2019 йылға ҡарата вокзал бинаһы, бейек фин багаж платформаһы, шулай уҡ фин депоһы емереклектәре яҡшы һаҡланған.

Паровоз депоһы һәм вокзал бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып һанала

## Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте
Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте  *Кузнечное — Сортавала — Кузнечное* ике поезы менән башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Паспорт станции Яккима на osm.sbin.ru
* Паспорт станции Яккима на railwayz.info
* Паспорт станции Яккима на сайте РЖД.
* Паспорт станции Яккима на сайте об Октябрьской железной дороге.
* Железнодорожный справочник по России и СНГ: линия Хийтола- Янисъярви. 
* Тарифное руководство № 4. Книга 1 «Тарифные расстояния между станциями на участках железных дорог».
* Тарифное руководство № 4. Книга 2 «Часть 2. Алфавитный список пассажирских остановочных пунктов и платформ».
* Железная дорога на финских довоенных топографических картах 1939, 1940 и 1942 гг.
* Военное фото вокзала Яккимы на сайте http://sa-kuva.fi 

## Галереяһы

Файл:Ст. Яккима 1.jpg|Стрелка күсереүсе пост № 2. Элисенваара яғынга күренеш.
Файл:Ст. Яккима 2.jpg|Фин багаж платформаһы. Элисенваара яғына күпенеш.
Файл:Ст. Яккима 3.jpg|Фин багаж платформаһы. Куокканиэми яғына күренеш.
Файл:Ст. Яккима 4.jpg|Пассажирҙар павильоны.
Аҙбай

**Аҙбай**  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.

## Географияһы
Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. 
 
Екатеринбургтан төньяҡҡа Силәбегә китеп барышлай Эткүлде һәм Лебедевка тораҡ пунктын үтеп киткәндән һуң, Аҙбай күле. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Силәбенән 75 саҡрымда.

Географик координаттары: киңлеге — 54°41′36.72″N (54.693533), оҙонлоғо - 61°56′37.35″E (61.943709).

Яр буйындағы кеше йәшәгән урындар: Лебедевка, Лесной, Погудино ҡасабалары

Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ . Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин. 

Аҙбай күлендә алтын һәм көмөш карась, алабуға ҡарпый.

## Тасуирламаһы
Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
* Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны 1,5/1,2 км
*Максималь тәрәнлеге: 2,5м 
* Уртаса тәрәнлеге: 1,5-2 метр
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км):  1,7*1,5км 
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары һаҙлыҡлы. 
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана.
*Мейәс йылғаһына ағып төшә 
*Майҙаны: 1,8км 

Кәмә менән төшөр урындары бар. .

Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә. 

## Флораһы һәм фаунаһы

Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта.

Күлдә табан балыҡ, алабуға, пелядь тереклек итә.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «Аҡбай» йә «Аҙбай» антропонимдарынан килеп сыҡҡандыр. **Аҡ** — *аҡ, саф, хаҡ*, **бай** — *әфәнде, бай, күренекле* тигәнде аңлата. **Аҙ** — *күп булмаһа ла, етерлек, артығы кәрәкмәй* тигәнде аңлатҡан исемде лә ҡушыуы мөмкин башҡорт кешеһе. Беҙ бит барына шөкөр итеп йәшәгән халыҡ.

Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: «Аз-Бай (Ак-Бай), озеро, деревня, Еткульский район. Искаженный вариант башкирского топонима Ак-бай, в основе которого тюркское мужское имя Акбай, где ак — „белый“, „чистый“, „праведный“, „душевный“, „счастливый“, бай — „господин“, „знатный“, „богатый“».

Урыҫ телендә Аҙбайҙы Азбай тип яҙып йөрөтәләр.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районы
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/a.htm
* Күлдәр
* http://www.naurale.com/items/1374/%D0%90%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9#.X656Ls5xfIU 
* Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* [ ]
Султаҡай (йылға)

**Султаҡай** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Молочай йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Географияһы
Султаҡай йылғаһы Юртай ауылы тирәһендә баш ала. Көньяҡҡа табан аға һәм Султаҡай ауылынан аҫҡараҡ Молочай йылғаһына ҡушыла. Тамағы Молочай йылғаһының уң яғынан 22 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006822

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100682

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тарпан (йылға)

**Тарпан (Торпан)** — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районы биләмәләрендә аға.

## Географияһы һәм гидрологияһы
Тарпан йылғаһы Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Уның тамағы Быҙаулыҡ тамағынан 49 км алыҫлыҡта Петровка ауылы эргәһендә ята. Йылға оҙонлоғо 14 километр тәшкил итә. Бассейны майҙаны — 144 км².

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшаән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007331.
— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100733

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Леандер йорто

**Леандер йорто** — Сортаваланың иҫтәлекле урындарының береһе, ҡаланың үҙәгендә Карел һәм Гагарин урамдары һәм Төп майҙан мөйөшөндә урынлашҡан. Сортавала районы территорияһындағы мәҙәни мираҫ объекттары  исемлегенә ингән (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы) .

Йорт фин милли романтизмы стилендә төҙөлгән ҙур булмаған  замокты хәтерләтә

## Тарихы

### Төҙөлөшө
Бина  1905 йылда шул саҡта аҙ билдәле булған архитектор Элиэль Сааринен проекты буйынса төҙөлгән. Уның карьераһы Милли  акционерҙар банкы менән бәйле ().  Банк бүлексәһе 1901 йылдан шул уҡ урында урынлашҡан  ағас бинала эшләй.  Сортавала бүлексәһенең директоры булып 1911 йылдан 1911 йылға тиклем Элиелдең менән ағаһы Ханнес Сааринен тора (Saarinen Hannes, 1872-1950).  1905 йылда, төҙөлөш тамамланғас, банк контораһы яңы  бинаның беренсе ҡатында урынлаша. Икенсе ҡатта банк етәкселегенең бер нисә фатиры була

### Банк бинаһы
1911 йылда бүлексәнең директоры булып Леандер тора (Oskar Johannes Leander), уның исеме менән йорт атала ла инде

1934 йылда билдәле архитектор Ларс Сонк проекты буйынса йорт үҙгәртеп ҡороуға   дусар була, уның  барышында беренсе ҡатта тәҙрә уйымдары киңәйтелә.

### Совет осоронда
Совет  осоронда бинала оҙаҡ ваҡыт милиция бүлексәһе урынлаша.

### Хәҙерге заман
Эске эштәр бүлеге биналарҙы бушатҡандан һуң 1994  йылдан 1999 йылға тиклем был биналарҙы Сбербанк бүлеге биләй.  Шул уҡ ваҡытта 1995 йылда Леандер йорто башҡа биналар  — тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары менән бер рәттән Карелия Республикаһының дәүләт милегенән Сортавала ҡалаһының  муниципаль милкенә тапшырыла.  1996 йылдың декабрендә бина  №6638 Сортавала  бүлексәһе йөҙөндә Сбербанкҡа килешеү буйынса  ҡуртымға тапшырыла.

1999 йылда бинаға муниципаль милек хоҡуғы теркәлә.

2004 йылда суд приставтарының федераль хеҙмәте идараһының Сортавала бүлеге суд приставы башҡарыусыһы тарафынан «Сортавала ҡалаһы " муниципаль берәмеге бурыстары өсөн бина ҡулға алына.  2006 йылда ҡулға алынған мөлкәтте һатыу буйынса аукцион үтә. Аукцион йомғаҡтары буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы махсус дәүләт учреждениеһының  Санкт-Петербургта һәм Ленинград өлкәһендәге «Федераль  мөлкәттең Рәсәй  фонды» филиалы бинаны Сбербанкҡа 8 520 000 һумға һата.

2007 йылда Карелия Республикаһы буйынса федераль мөлкәт менән идаралыҡ итеү буйынса Федераль агентлыҡтың территориаль идараһы суд аша бинаны һатыу бәхәсле тип иғлан итергә маташа, әммә дәғүә ҡәнәғәтләндерелмәй.

Хәҙерге ваҡытта  Леандер йортонда айырым бүлмәләрҙе Сбербанк менән ҡуртым килешеүе нигеҙендә Карелия Республикаһы буйынса Рәсәй УФСБ Сортавала бүлексәһе биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Игорь Сергеев, «Йорт Леандер»
* Talo talo Siitoinin ja Leanderin 
* Леандер ҡала тураһында Йоэнсуу йорто сайты 
* Мейес йорттоң Леандер
Игенсай

**Игенсай**() — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округындағы элекке Первомайский ауыл Советы биләмәһендәге ауыл.

## Географияһы
Соль-Илецк ҡалаһының округ үҙәгенән көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 21 километр арыраҡ ята.

## Климаты
Континенталь климатлы — һалҡын һәм ҡарһыҙ тиерлек ҡыш, йыш ҡына эҫе, ҡоро йәй. Ҡышҡыһын уртаса температура-15,8оС;; Уртаса йәйге температура + 21,2оС. Температураның абсолют минимумы — 44оС Йәйге абсолют максимум +42оС. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 320 мм..

## Тарихы
Игенсай ауылына нигеҙ Аҡтүбә өйәҙе Хобда улусында 19-сы быуат аҙағында һалынған. 1931-32 йылдарҙа ауылда «Игенсай» колхозы ойоша, ул 1993 йылға тиклем эшләп килә.

## Халҡы
2002 йылда даими халыҡ һаны 467 кеше (82 % ҡаҙаҡтар), 2010 йылда 300 кеше йәшәгән.

## Этимологияһы
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа: 

Б. Моисеев топонимды *игенсе* һәм *сай* һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип аңлата. Атама башҡорт теленән килеп сыҡҡан тип һанарға була, сөнки «С» өнө «татарлаштырлып» «Ч» өнөнә күсмәгән. Сай һүҙенең, әйткәндәй, башҡорт телендә бер мәғәнәһе — ике тау араһы, тәрән соҡор, уй

## Иҫкәрмәләр