open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гадолиний

**Гадолиний** (), Gd — химик элемент, лантаноид, атом һаны — 64, атом массаһы — 157,25.

## Тарихы
Гадолиний 1880 йылда Жан де Мариньяк тарафынан асылған, ул спектроскопик яҡтан тикшереп, һирәк ер элементтары оксидтары ҡатнашмаһында яңы элементтың булыуын иҫбатлай. Элемент фин химигы Юһан Гадолин исеме менән аталған.

## Тәбиғәттә
Гадолиний кларкы ер ҡабығында (Тейлор буйынса) — , океан һыуҙарында йөкмәткеһе — 2,4⋅10-6 мг/л4⋅10-6 мг/л.

### Ятҡылыҡтары
Гадолиний лантаноид мәғдәндәре составына инә.

## Сығарып алыу
Элементты гадолиний фторидын йәки хлоридын (GdF3, GdCl3) кальций менән тергеҙеп алалар.

Гадолиний ҡушылмаларын һирәк ер металдарының оксидтарын фракцияларға бүлеү юлы менән табалар.

## Хаҡы
Сафлығы 99,9 % металлик гадолиний хаҡы 2014 йыл аҙағына   тәшкил итә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гадолинит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гадолиний на Webelements
* Гадолиний в Популярной библиотеке химических элементов 
*  — учебный фильм «Точка Кюри гадолиния»
Мусин Хәбир Хәләф улы

**Мусин Хәбир Хәләф улы** (; 26 апрель 1950 йыл — 22 ғинуар 2024 йыл) — ауыл хужалығы, комсомол, партия, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1991 йылдан Миәкә районы халыҡ депутаттары советының рәйесе — Миәкә районы администацияһы башлағы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Мусин Хәбир Хәләф улы 1950 йылдың 26 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Күл-Ҡуңҡаҫ ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1973 йылда институтты тамамлағас Миәкә районы «Ленин юлы» колхозында баш агроном булып башлай.
1976 йылда ВСКСМ-дың Миәкә районы комитетына секретарь итеп һайлана.
1980—1982 йылдарҙа Свердловск юғары партия мәктәбендә уҡый. Парияның Миәкә ракомында ауыл хужалығы б-леген етәкләй.
1984—1985 йылдарҙа Миәкә район советында беренсе секретарь була.
1988—1991 йыоларҙа КПСС-тың Миәкә райомында беренсе секретарь.
1991 йылдан Миәкә районы халыҡ депутаттары советының рәйесе — Миәкә районы администацияһы башлығы.

Миәкә районы, 242-се Биҡҡол һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Мусин Хабир Халяфович — биография. Випперсон

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
‎
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы

**Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы** ()  (2 май 1936 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1987 йылдан БАССР-ҙың дәүләт агропромы рәйесе урынбаҫары — БАССР министры,  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ер рефоромаһы һәм ер ресурстары комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы 1936 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының  Ҡыйғы районы Түбәнге Ҡыйғы ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1959  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын   тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда Ҡыйғы районы «Победа» колхозында баш агроном булып башлай. 
1960 йылда Ҡыйғы комсомолының райкомына секретарь итеп һайлана. 1962—1965 йылдарҙа Ҡыйғы районы М. Ғафури исемендәге колхоз рәйесе.
1965—1987 йылдарҙа Ҡыйғы райкомында икенсе секретарь, КПСС-тың Салауат, Тәтешле райкомында беренсе секретары.

1987 йылдан БАССР-ҙың дәүләт агропромы рәйесе урынбаҫары — БАССР министры.
1990 йылдан аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы министры урынбаҫары.
1991 йылдан 

Шишмә районы, 272-се Арыҫлан һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ер рефоромаһы һәм ер ресурстары комиссияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы

**Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы** (; 1 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1982 йылдан КПСС-тың Ауырғазы район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың Стәрлебаш район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе (1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).  Ауырғазы районының почётлы гражданины

## Биографияһы
Ғәлинур Мөхәррәм улы Мөлөков 1949 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Ҡарамалы ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда институтты тамамлағас «Ауырғазы» колхозында баш инженер булып башлай. Артабан Ауырғазы районы «Сельхозтехника» берләшмәһендә управляющий булып эшләй.

1982—1985 йылдарҙа Ауырғазы райкомында икенсе секретарб
1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлебаш райкомында беренсе секретарь.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында икенсе секретарь.
1991 йылдан «Башкирагропромстрой» берләшмәһе начальнигы.

Стәрлебаш районы, 250-се Йәшергән һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* Ауырғазы районының почетлы гражданины.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Сидоров Анатолий Иванович

**Сидоров Анатолий Иванович** (25 апрель 1866 йыл — 18 декабрь 1931 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-механигы һәм машиналар төҙөүсе; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1929), Мәскәү юғары техник училищеһының механика факультеты деканы һәм профессоры.

## Биографияһы
1866 йылдың 13 апрелендә (яңы стиль буйынса 25 апрель) Дон Ғәскәре өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында тыуған.

Ул Новочеркасск гимназияһында урта белем ала. 1888 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультеты курсын, 1891 йылда ‒ Император Мәскәү техник училищеһын (ИМТУ) инженер-механик исеме менән тамамлай.

1895 йылда халыҡ мәғарифы Министрлығы тарафынан профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн сит илгә ебәрелә. Берлин политехник мәктәбендә машиналар эшләү курсы тыңлай һәм Германия һәм Швейцарияның күп кенә машиналар эшләү заводында була. 1897 йылда Император Мәскәү техник училищеһының машиналар төҙөү кафедраһы буйынса адъюнкт-профессор итеп тәғәйенләнә, ә 1898 йылда машиналар төҙөү буйынса профессор була.

1907—1912 йылдарҙа механика (II, III, IV техник кластар) һәм химия (III техник класс) бүлектәрендә черчение уҡыта һәм «Машина төҙөлөшө» курсын алып бара.

1915—1921 йылдарҙа ИМТУ-ның механика факультеты деканы була. 1919 йылда һуҡырая, әммә лекциялар уҡыуын дауам итә. 1923 йылдан техника тарихы курсын уҡыта.

1921—1923 йылдарҙа РСФСР-ҙың Германияла иҡтисади вәкиллеге ҡарамағындағы фән һәм техника сит ил бюроһында Совет  Рәсәйе вәкиле була. 1892 йылдан — ИМТУ янындағы Политехник йәмғиәт ағзаһы: 1897—1898 йылдарҙа уның секретары, 1898—1904 йылдарҙа — инженер-механика бүлеге рәйесе, 1900—1901 йылдарҙа — инженер-электротехника бүлеге рәйесе. 1898 йылдан Йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора.

Анатолий Иванович «Технический сборник», «Вестник промышленности» һәм «Бюллетени Политехнического Общества» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. Уның хеҙмәттәре машиналарҙы һәм уларҙың деталдәрен проектлау, машиналарҙы автоматик көйләү һәм техника тарихы буйынса.

Мәскәүҙә Бригадир тыҡрығы, 1; Немец урамы, 12 (хәҙер Бауман урамы, 42); Лефортово урамы (хәҙер — Һалдат тыҡрығы), 14 адрестары буйынса йәшәй.

1931 йылдың 18 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (23 уч.).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* СИДОРОВ АНАТОЛИЙ ИВАНОВИЧ // Мәскәү энциклопедия. / Гл. ре с. о. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I Зат Мәскәү: [6 км.].
* Анатолий Иванович Сидор 
* Анатолий Иванович Сидор
Завадский Владимир Борисович

**Заводский Владимир Борисович** (1947 йыл) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһы профессоры, хор дирижерлығы кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
Владимир Борисович Завадский 1947 йылда мурманск өлкәһе Печенга ҡасабаһында тыуған. П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһында белем ала, халыҡ инструменттары бүлеген тамамлай. Дирижерлыҡ менән Г. И. Кондрашев етәкселегендә шөғөлләнә. 1976 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһыың хор дирижерлығыы факультетына уҡырға инә (М. Н. Глаголева класы). Уны В. А. Глаголев, Т. С. Матвеева, Г. П. Рогожниковтар уҡыта.

1972 йылда П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһында уҡыта башлай.

1975 йылда Свердловск өлкәһе мәҙәниәт министрлығы художестволы белем биреү үҙәге методисты була. Пермь мәҙәниәт институты, Силәбе музыка институты, Урал дәүләт педагогия университеттарының Дәүләт аттестацион комиссиялары рәйесе.

1977—1992 йылдарҙа өйрәнсек хор етәксеһе була. 1979 йылда Г. П. Рогожникова етәкселегендә Урал консерваторияһының ассистентураһын тамамлай. 1987 йылда Урал консерваторияһында уҡыта башлай, хор дирижерлығы, хор партитураларын уҡыу, хор класы буйынса дәрестәр алып бара. 1990 йылда хор дирижерлығы кафедраһы башлығы итеп ҡуйыла.

Урал консерваторияһында студенттар оркестры етәксеһе була. 1998 йылда уға доцент исеме бирелә, 2007 йылдан — профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.

Уның уҡыусылары араһынан 70-тән ашыу кеше дирижер-хормейстер һөнәрен һайлайҙар. Свердловск ҡалаһында музыка мәктәптәренең йыйылма балалар хоры етәксеһе була.

«Екатеринбург яҙы» V Бөтә Рәсәй хор музыкаһы конкурсында жюрийында эшләй, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының 65 йыллығына арналған «Хор яҙы» төбәк балалар һәм үҫмерҙәр хор коллективтары конкурс-фестивале жюри составында була..

Урал консерваторияһының Ғалимдар Советы ағзаһы. Вокал-хор сәнғәте, музыка фәне, композиция һәм музыкаль тауыш режиссураһы факультеты деканы.

Урал консерваторияһы студенттары хоры етәксеһе булараҡ, уның концерт эшмәкәрлеген әүҙем үҫтерә, хор Урал йәштәр оркестры, Урал консерваторияһының филармония оркестры менән хеҙмәттәшлек итә. Ул етәкселек иткән осорҙа хор бик күп программалар әҙерләй һәм башҡара, улар араһында «Реквием» (В. Моцарт), «Gloria» һәм «Stabat Mater» (Ф. Пуленок), «Пушкин тажы» (Г. Свиридов), «Курск йырҙары», «С. Есенин иҫтәлегенә поэма», һәм «Ҡыңғырауҙар» (С. Рахманинов,) «Немец реквиемы» (И. Брамс), «Икенсе симфония» (Г. Малер).

IV ҡала асыҡ балалар һәм үҫмерҙән хор коллективтары һәм вокаль ансамблдәре (2014 йылдың 1-12 апрелдә Сорғотта үтте) һәм «Ижад йәйғоры» II вокал-хор балалар (2017 йылдың 9 апрелендә И. П. Романенко исемендәге Сысерт ҡала ял итеү үҙәгендә үтте) конкурстары рәйесе".

## Иҫкәрмәләр
Церий

**Церий** (, Ce) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 58.

лантаноид химик элементтар төркөмө, көмөшһыу металл

## Символы
Церий элементының символы — Ce (*Церий* тип уҡыла).

## Тарих
Церий 1803 йылда фон Хисингер Берцелиус тарафынан асыла.

Бәләкәй планеталарҙың иң ҙурыһы Церера (Ceres) хөрмәтенә аталған, ә уныһы үҙ сиратында, рим уңыш алиһәһе хөрмәтенә аталған.

1803 йылда швед хеҙмәттәштәре В. Хейзенгер һәм Й. Я. Берцелиус менән бер ваҡытта тиерлек церийлы ерҙе асҡан немец химигы М. Г. Клапрот «церий» исеменә ҡаршы сыға, «церерий» тәҡдим итә. Ләкин Берцелиус, исемде әйтеү ҡыйынлыҡтарына һылтаныпп, үҙе биргән исемде һаҡлап ҡалған.

## Тәбиғәттә
Ер ҡабығында церий йөкмәткеһе — 70 г/т, океан һыуҙарында — 5,2 мг/л.

### Ятҡылыҡтары
Церийҙың төп ятҡылыҡтары Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавияла урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Церий на Webelements
* Церий в Популярной библиотеке химических элементов
Худякова Лариса Петровна

**Худякова Лариса Петровна** (2 сентябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы һәм химигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

## Биографияһы
Лариса Петровна Худякова 1946 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районының Суйынсы МТС-ында тыуа.

1968 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1968—1975 йылдарҙа Өфө нефть институтының Яңы мәғлүмәт системалары өлкән лаборанты (1968), дөйөм һәм аналитик химия (1968—1972), нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау (1972—1974) нефть һәм газ технологиялары (1974—1975) кафедраларында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1975 йылдан ВНИИСПТнефттә (1992 йылдан — «Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты») эшләй: 1975—1982 йылдарҙа — өлкән инженер, 1982—2002 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр.

2002 йылдан — химик һынау лабораторияһы начальнигы, бер үк ваҡытта 2010 йылдан — Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.

2008 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай.

2007—2016 йылдарҙа — БР Фәндәр академияһының Торба үткәргес транспорты гидравликаһы үҙәге директоры.

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Лариса Худякованың фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ эксплуатациялау ҡорамалдары һәм торбаларын ҡулланыухәүефһеҙлегенә агрессив мөхиттең йоғонтоһон тикшереүгә арнала. Худякова тарафынан торбаларҙың коррозияһын мониторинглау системаһын приборҙар һәм программалар менән тәьмин итеү регламенты, ҡорамалдарҙың туҙыуын баһалау, металды коррозиянан һаҡлау ысулы эшләнә. Эшләнмәләр Рәсәй федерацияһы, Башҡортостан республикаһы, Вьетнам предприятиеларына индерелә.

150-нән ашыу фәнни эш авторы.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

## Наградалары
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премия лауреаты (2005).
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2009).

## Ғилми хеҙмәттәре
* Оценка безопасного срока эксплуатации конструктивных элементов трубопроводов. Уфа, 2005 (соавт.);
* Торможение развития повреждений в трубопроводах накладными элементами. Уфа, 2005 (соавт.);
* Торможение развития разрушений элементов нефтепроводов испытаниями. Уфа, 2005 (соавт.).

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Мусин Рәзил Ситдиҡ улы

**Мусин Рәзил Ситдиҡ улы** () (20 июль 1943 йыл — 9 март 1994 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1994 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм Дүртөйлө районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһының Юғары советы рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Мусин Рәзил Ситдиҡ улы 1943 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иғмәт ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1965 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1960 йылда Илеш районы Ульянов исемендәге колхозда колхозсы булып башлай. Институтты тамамлағас колхозда агроном, рәйес урынбаҫары, колхоз рәйесе булып эшләй.
1975 йылдан Дүртөйлө районы башҡарма комитеты рәйесе,
1975 йылдан КПСС-тың Башҡоpтостан өлкә комитеты инструкторы. 1979—1988 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө райкомының беренсе секретары, 1989 йылдан партияның Дүртөйлө ҡала комитетының беренсе секретары.

1990—1993 йылдарҙа Башпромбанк акционер йәмғиәтенең Дүртөйлө филиалы директоры.
1994 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм Дүртөйлө районы администрацияһы башлығы. Башҡортостан Республикаһының Юғары совекты рәйесе.

Мусин Рәзил Ситдиҡ улы 1994 йылдың 9 мартында фажиғалы рәүештә вафат була.

Дүртөйлө районы 201-се Әсән һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар

## Хәтер
Дүртөйлө ҡалаһында Рәзил Мусин исемен йөрөткән урам бар. 

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Аҡ сабаҡ (йыр)

**Аҡ сабаҡ**  — башҡорт халыҡ йыры.

Ел өргән дә саҡта шау-шыу итә

Ялан ғына ерҙең ҡайыны.

Ҡысҡырып та бер йырламай тороп,

Баҫып ҡына булмай ҡайғыны.

Ағиҙелкәй һыуы, ай, тәрән һыу,

Аҡ сабаҡтар уны буйламай.

Аҡ сабаҡтар кеүек йәшәү ҡайҙа,

Донъя ҡайғыларын уйламай.

## Әҙәбиәт

* Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар

* 
* Башкирские народные песни
Фёдоров Владимир Семёнович

**Федоров Владимир Семенович** (1893—1983) — совет математигы.

## Биографияһы
1893 йылдың 27 июлендә (9-сы авгусында) Ярославлдә тыуған.

Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетында уҡығанда уҡ ғәҙәттән тыш математик һәләттәрен күрһәтә. Һөҙөмтәлә, уны тамамлағас, 1905 йылдың 28 июнендә аспирантураға алына. 1915 йылда урта мәктәптә педагогик эшмәкәрлеккә тотона һәм уны үҙе тәрбиәләнгән реаль училищела башлай. 1918 йылда Мәскәү университетының приват-доценты була.

Мәскәүҙә йәшәү ҡыйынлыҡтары менән бәйле, Д. Ф. Егоровтың кәңәше буйынса, Н. Н. Лузин, А. Я. Хинчин һәм Д. Е. Меньшов менән бергә ошо уҡ йылда Иваново-Вознесенскигә күсә, унда политехник институтта профессор булараҡ уҡыта башлай. 1919—1923 йылдарҙа Иваново халыҡ мәғарифы институтында (1923 йылдың 12 июлендә ул педагогия техникумы итеп үҙгәртелә) уҡыта.

1931 йылдан 1937 йылға тиклем Иваново-Вознесенск педагогия институтында математика кафедраһын етәкләй.

1935 йылда уға диссертация яҡламайынса доктор дәрәжәһе бирелә.

1943 йылда юғары мәктәптә педагогик эшмәкәрлегенең 25-йыллығы менән бәйле Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1962 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас та, Иваново энергетика университетының юғары математика кафедраһында профессор-консультант булып эшләүен дауам итә; Иваново математик йәмғиәтендә рәйестәш булып тора.

## Фәнни эшмәкәрлеге
В. С. Фёдоровтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары аналитик функция теорияһы менән бәйле. Уның ғилми эшмәкәрлегенең беренсе осоронда өйрәнеү предметы булып күп үҙенсәлекле нөктәләре булған аналитик функциялар, атап әйткәндә, һәр саҡ өҙлөкһөҙ аналитик функциялар тора. Һуңынан, 1934 йылдан, аналитик функциялар теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәрен дауам итеп, В. С. Фёдоров кәкре һыҙыҡлы нтегралдар теорияһына ҡағылған бурыстар ҡуя һәм хәл итә. Һуңғараҡ, 1943 йылдан, ул бик ҡыҙыҡлы һәм көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеүгә тотона; моногенность төшөнсәһен өс үлсәмле арауыҡҡа, ә һуңынан күп үлсәмле арауыҡҡа күсерә һәм үҙенең бик күп хеҙмәттәрендә ҡуйылған бурыстарын бик уңышлы башҡарып ҡуя. Ул гиперкомплекслы функцияларҙың яңы ҙур класын асыҡлай, румын математигы Монсли уларҙың дифференциаль тигеҙләмәләр, атап әйткәндә ҡыҫылмаусан йәбешкәк шыйыҡлыҡ гидродинамикаһының ҡайһы бер мәсьәләләре өсөн мөһим әһәмиәтен билдәләй, уларҙы «F-моногенлы» тип атай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# 

## Һылтанмалар
* Владимир Семёнович Фёдоров (К сорокалетию научно-педагогической деятельности), УМН, 10:4(66) (1955), 193—196
Абдуллин Әзһәр Хәниф улы

**Абдуллин Әзһәр Хәниф улы** (20 октябрь 1923 йыл — 30 август 1993 йыл) — дирижер, композитор, музыка белгесе, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әзһәр Хәниф улы Абдуллин 1923 йылдың 20 октябрендә ТАССР-ҙың Минзәлә өйәҙе Байлар районы Подгорный ауылында тыуған. Атаһы урта мәктәп директоры була.

1952 йылда — Ҡазан консерваторияһының дирижерлыҡ-хор факультетын (С. А. Казачков класы), 1955 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы аспирантураһын тамамлай.

Сәнғәт фәне кандидаты (1971) (диссертация темаһы — «Татар халыҡ йыры: тематика, жанрҙар һәм халыҡ башҡарыуындағы ҡайһы бер үҙенсәлектәр»).

1955 йылдан 1993 йылға тиклем Ҡазан консерваторияһында уҡыта.

1957 йылдан 1967 йылға тиклем — Татар академия театры дирижеры.

1958—1959 йылдарҙа — Татар опера һәм балет театры дирижеры һәм хормейстеры.

1967—1968 йылдарҙа — Татар АССР-ы Йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе.

1959—1975 йылдарҙа — Татар АССР-ы Хор йәмғиәте идараһы рәйесе.

1983 йылдан алып хор дирижерлығы кафедраһы профессоры.

1992 йылдан татар музыкаһы кафедраһы профессоры.

Татар халыҡ йырҙарын хор өсөн эшкәртеү, татар музыкаль фольклорына арналған эштәр, драма спектаклдәренә музыка авторы, репертуар йыйынтыҡтарын төҙөүсе һәм мөхәррире.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

1993 йылда Ҡазанда вафат була.

### Уҡыусылары
Рәсәй Федерацияһының һәм Татар Республикаһының халыҡ артисы В. Гәрәева, Н. Емельянов, М. Кәшипов; РСФСР-ҙың халыҡ артисы А. Мамонтов, В Чепкасов, А Щербакова.

### Хеҙмәттәре
* Татарское народное музыкальное творчество // Муз. культура Сов. Татарии. М., 1959;
* Татарские народные песни. М., 1963; Тематика и жанры татарской дореволюционной песни // Вопр. тат. музыки. Казань, 1967 и др.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР- ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Казанская государственная консерватория им. Н. Г. Жиганова // Абдуллин Азгар Ханифович (1923—1993)
* В Казани почтут память Азгара Абдуллина

## Әҙәбиәт
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — С. 8.
Ҡорбанғәлиев Марат Шамил улы

**Ҡорбанғәлиев Марат Шамил улы** (26 май 1949 йыл — 9 февраль 2022 йыл) — театр актёры. 1999—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрының рус труппаһы актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2015). Ҡаҙағстандың Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1977). 

## Биографияһы
Марат Шамил улы Ҡорбанғәлиев 1949 йылдың 26 майында Үзбәк ССР-ы Хатырчи ауылында тыуған. 1971 йылда Ҡазан театр училищеһын тамамлай. 

1981—1993 йылдарҙа Ҡаҙағстанда Урал өлкә драма театрында эшләй. 1979 йылдан алып Краснодар край драма театрында эшләй башлай, 1993 йылдан 1999 йылға тиклем — «Старый дом» Новосибирск драма театры актеры. 1999 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли Йәштәр театры актёры.

## Ижади юлы. Ролдәре
Марат Ҡорбанғәлиев төрлө жанр актёры. Ул тыуҙырған образдар киң һәм психологик күп планлы булыуы менән айырылып тора. Милли Йәштәр театрына эшкә килгәнгә тиклем башҡа театрҙарҙа төп ролдәрҙә уйнай: Урал өлкә драма театрында — Разлюляев («Ярлылыҡ оят түгел» (А. Н. Островский; дебют, 1971), Ҡодар («Ҡуҙый Күрпәс менән Маянһылыу», Ғ. М. Мусрепов), Эдмунд Кин («Кин IV», Г. И. Горин); Краснодар драма театрында — Кенәз Мстиславский («Батша Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой), Борис Мякишев («Изгелек эшләргә ашығығыҙ», М. М. Рощин); Новосибирск драма театрында — Пугачёв (С. А. Есениндың «Пугачёв» поэмаһы буйынса спектакль), Утешительный («Уйынсылар», Н. В. Гоголь).
 
**Милли Йәштәр театрында уйнаған ролдәре**
* 2020 — Боронғо ҡарт — «Синяя-синяя речка» (Б.Вахти)
* 2019 — Мифтахетдин — «ШКИД Республикаһы» (Г.Белых, Л.Пантелеев)

Актёр үҙен режиссер юҫығында ла һынап ҡарай: «Маска» Йәш тамашасы театры (Өфө) сәхнәһендә А. Староторскийҙың һәм Л. Титованың «Король һыйыры», С.Беловтың һәм С.Куваевтың «Эт булғым килмәй» һәм башҡа спектаклдәр ҡуя.

Артистың 70 йәше тулыу айҡанлы Милли йәштәр театрында уның хөрмәтенә «Отель двух миров» заманса притчаһы ҡуйыла (режиссер М. Кулбаев). Юбиляр был спектаклдә Маг ролен уйнай. Ошо кисәлә уға Театр эшмәкәрҙәре союзының Станиславский көмөш миҙалы тапшырыла.

Сәхнә ветераны ауырыуҙан һуң 2022 йылдың 9 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2015);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006);
* «Ирекле сәхнә» («Свободная сцена») Төбәк ара фестивале (Новосибирск, 1995; Гран при);
* «Дуҫлыҡ күпере» («Мост дружбы») Халыҡ-ара урыҫ театрҙары фестивале (Йошкар-Ола, 2014) лауреаты;
* Ҡаҙағстандың Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1977).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Марат Курбангалеев 
* «Отель двух миров», спектакль
* Особая дата
* В Уфе актер Молодежного театра награжден Серебряной медалью Станиславского
* Вдохновение — 03.16.19 Гость программы — народный артист РБ Марат Курбангалеев 

## Видеояҙмалар
#  Сказка на ночь. Рассказ Мустая Карима «Туда или сюда». Читает народный артист РБ Марат Курбангалеев
Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы

**Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы** (, 23 июнь 1936 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, сауҙа хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Әнәс Ноғоман улы Шәйәхмәтов 1936 йылдың 23 июнендә Башҡорт АССР-ы Белорет районы Сермән ауылында тыуған.

1958 йылда йылда Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Белорет леспрохозында урман ҡырҡыусы булып эшләп хеҙмәт биографияһын башлай.

Юғары белемде Мәскәү Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу сауҙа институтында алған һәм институтты тамамлағас, һөнәре буйынса эшкә күсеп, 1959-1969 йылдарҙа Белорет ҡалаһында район потребителдәр союзында тауар белгесе булып эшләй, артабан ойошманың рәйесе булып эшләй.

1969 йылдан Башпотребсоюздың Белорет район-ара күмәртәләп һатыу базаһы директоры вазифаһында була.

1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттарының һуңғы — 12-се саҡырылыш Юғары Советына белорет районы 117-се Сермән һайлау округы буйынса депутат итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була .

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Халыҡтар Дуҫлығы ордены ордены бирелә, БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Максимов Владимир Павлович

**Максимов Владимир Павлович** (4 октябрь 1934 йыл — 12 ноябрь 1982 йыл) — ғалим-тау инженеры, геолог. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1980). Ленин премияһы (1970), СССР Министрҙар Советы премияһы (1980) һәм И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены (1971) кавалеры, СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1967).

## Биографияһы
Владимир Павлович Максимов 1934 йылда Дәүләкән ҡалаһында тыуған. 1951 йылда урындағы беренсе урта мәктәпте тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1956 йылда институтты тик яҡшы билдәләре менән тамамлай һәм Бәләбәй районы Шкапово ауылына эшкә ебәрелә, хеҙмәт биографияһын «Аксаковнефть» берекмәһендә башлай.
1964 йылдан «Гидротюменьнефтегаз» ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы.
1969 йылдан — КПСС-тың Төмән өлкә комитетында бүлек мөдире.
1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми-тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары.

1974 йылда «техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1980 йылдан — профессор.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин премияһы (1970).
* И. М. Губкин исемендәге премия (1967).
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1980)
* СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1967).

## Ғилми хеҙмәттәре
160 ғилми хеҙмәт, 4 китап авторы:
* «Особенности освоения нефтяных месторождения Западной Сибири». М., Недра, 1968 г.
* «Эксплуатация нефтяных месторождений Западной Сибири». М., Недра, 1976 г.
* «Разработка и эксплуатация нефтяных месторождений Западной Сибири». М., Недра, 1979 г.
* «Разработка месторождений при забойных давлений ниже давления насыщения». М., Недра, 1982 г.
 
## Әҙәбиәт
* Давлекановский историко-краеведческий музей. Краеведческий сборник «Страницы истории родного края». Сост. М. М. Гатауллина. Давлеканово, 2005. — 170 стр.

## Һылтанмалар
*
Михайлов Владимир Сергеевич (Новойл)

**Михайлов Владимир Сергеевич** (22 сентябрь 1948 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  Мандат комиссияһы ағзаһы, Юғары совет президиумы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Михайлов Владимир Сергеевич 1948 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының  Мәләүез районы Сухаревка ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле — 1971  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1971 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас «Ашҡаҙар» инженер һәм баш инжерен булып башлай. Артабан Мәләүез районы ауыл хужалығы идаралығында баш инженер булып эшләй.
1980 йылдан КПСС-тың Мәләүз районы ҡала комитетыныңауыл хужалығы мөдире булып эшләй.
1982 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы, консультанты.

1991—1992 йылдарҙа «Сельхозхимия» берекмәһе рәйесе урынбаҫары.
1992 йылдан «Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы» директоры урынбаҫары.
1998 йылдан Өфө ҡалаһы Калинин районы администрацияһы башлығы.
1991—1996 йылдарҙа Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
1998 йылдан Өфө ҡала советы депутаты.

Благовещен районы, 185-се Благовещен һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  Мандат комиссияһы ағзаһы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы 
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Мороз Галина Ивановна

**Мороз Галина Ивановна** (8 апрель 1949 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала администрацияһының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Мороз Галина Ивановна 1949 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының  Стәрлетамаҡ районы Түрешле ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле — 1976  йылда  Ырымбур медицина институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда шәфҡәт туташы булып башлай. 1976 йылда медицина институтын тамамлағас, Стәрлетамаҡ балалар кардио санаторийында табиб-ординатор, баш табиб булып эшләй.
1990—1992 йылдарҙа Стәрлетамаҡ үҙәк дауаханаһының баш табибы урынбаҫары вазифаһын башҡара.
1992 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала администрацияһының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары.

Стәрлетамаҡ ҡалаһы 137-се Хоҙайберҙин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
  
Ғаиләһендә ике бала үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Миронов Валерий Гавриилович

**Миронов Валерий Гавриилович** (24 декабрь 1946 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан «Лукойл» халыҡ-ара концернында бүлек мөдире;  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре 
буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Миронов Валерий Гавриилович 1946 йылдың 24 декабрендә  Чита ҡалаһында  тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1967  йылда  Өфө нефть институтын   тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1967 йылда Өфө нефть техникумын тамамлағас, фәнни-тикшеренеү институтында өлкән техник булып башлай.
1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
Өфө нефть институтын тамамлағас, ошо уҡ треста партком секретары булып эшләй.

1979—1983 йылдарҙа Өфө ғалаһы Орджоникидзе районының халыҡ контроле комитеты рәйесе.
1983—1991 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдан «Лукойл» халыҡ-ара концернында бүлек мөдире.

Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 56-сы Ульянов һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

‎
Кове Даур Вадимович

**Кове Даур Вадимович** (; 15 март 1979 йыл) — Абхазия Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы; Республиканың Министрҙар кабинеты аппараты начальнигы (2010); Абхазияның сит ил эштәре министры (2016).

## Биографияһы
Даур Вадимович Кове 1979 йылдың 15 мартында Сухум ҡалаһында тыуа.

1995 йылда Башҡортостан Республикаһында Абхазия вәкиллеге башлығы референты вазифаһына алына.

2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм Абхазия Республикаһы Президенты указы менән Башҡортостан Республикаһында Абхазия Республикаһы вәкиллеге башлығы вазифаһына тәғәйенләнә.

2005 йылда Абхазия Республикаһының Сит ил эштәре министрлығына халыҡ-ара бүлек начальнигы вазифаһына ҡабул ителә.

2006 йылда Абхазия Республикаһы сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.

Социология проблемалары һәм ҡасаҡтар мәсьәләләре буйынса төрлө конференцияларҙа ҡатнаша. Сочи килешеүе сиктәрендә ҡасаҡтарҙы ҡайтарыу мәсьәләләре һәм Грузин-абхаз Координация советы сиктәрендә эстә күсеп йөрөүселәр һәм ҡасаҡтар проблемалары буйынса эшсе төркөмдәр составында ҡатнаша.

2010 йылдың 9 сентябрендә Абхазия Президенты указы менән Министрҙар Кабинеты аппараты начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә. Абхазия Республикаһы президенты ҡарамағындағы «сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау буйынса» комиссия ағзаһы.

2016 йылдың 4 октябрендә Абхазия президенты Даур Ковены сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуя, икенсе көнөндә Рауль Хаджимба министрлыҡ коллективын яңы министр менән таныштыра.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр
Кәримов Әмир Хәбибулла улы

**Кәримов Әмир Хәбибулла улы** (20 апрель 1915 йыл — 23 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың атҡаҙанған летчик-һынаусыһы.

## Биографияһы
Әмир Хәбибулла улы Кәримов 1915 йылдың 20 апрелендә Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1939 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1936 йылда) Ҡазан аэроклубын тамамлай, унда ул летчик-инструктор була. Ошо уҡ ваҡытта Ҡазан авиация институтында белем ала һәм уны 1940 йылда уңышлы тамамлағандан һуң Ҡазан аэроклубында 1940 йылдан алып 1949 йылға тиклем 22-се авиазаводтың транспорт бүлеге летчигы булып хеҙмәт итә (Ҡазан), һуңынан,  Ҡазан вертолет заводына летчик-һынаусы булып күсә, бында  1949—1968 йылдарҙа эшләй.
Ту-4, Ту-16, Ту-104, Ту-110, Ил-62 самолеттарына һынау үткәрә.
1959 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһында командировкала була, Ту-16 самолетын үҙләштереүҙә ярҙам күрһәтә. 
Дөйөм осоу сәғәт һаны 8000-дән ашыу тәшкил итә, шул иҫәптән, 3500-ҙән ашыу — һынау сәғәте.
Ҡазан ҡала Советы депутат итеп һайлана. 1968 йылда хаҡлы ялға сыға.

Ә. Х. Кәримов 1976 йылдың 23 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

«Ҡытай — совет дуҫлығы» миҙалы

«Почёт Билдәһе» ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* КАИ — национальный исследовательский университет/Г. Л. Дегтярев, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышова. — 2-е изд., испр. и доп. — Казань: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

## Һылтанмалар
Легенды КАИ 

Лётчики-испытатели

Лётчики-испытатели СССР и России

Маленький подвиг большого экипажа 

Персоналии
Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы

**[[Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы]] ** () - (24 октябрь 1936 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты  Милләте — татар.

## Биографияһы
Закира Рәзетдин ҡыҙы Шафиҡова 1936 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Әтек ауылында () тыуған.

1957 йылда Өфө медицина училищеһын тамамлап тыуған яғына ҡайтҡас, фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире булып хеҙмәт юлын башлаған.

1966 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан Өлкә профсоюздар советының ышаныслы врачы булып эшләгән.

1982 йылдан Октябрьский ҡалаһында "Бодрость" шифахана-профилакторийы нигеҙ һалына. Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнбайышында, Өфөгә генә түгел (180 саҡрым ара), Һамар ҡалаһы менән (300 км) Ырымбур өсөн дә әһәмиәткә эйә был дауалау ойошмаһына тәүге йылынан уҡ Закира Рәзетдин ҡыҙы баш врач итеп тәғәйенләнә һәм оҙаҡ йылдар уға етәкселек итә. Был шифахана республикала берҙән-бер Нафталан нефте менән ванналар эшләгән
дауалау ойошмаһы. Закира Рәзетдин ҡыҙы ныҡышмал рәүештә хеҙмәт күрһәтеү ысулдарын киңәйтеүгә, алдынғы методикалар ҡулланыуға көс һала һәм тырыш, намыҫлы хеҙмәте өсөн Почет грамоталары менән бүләкләнеп тора. Ул етәкләгән коллективҡа ла төрлө министрлыҡтарҙың бик күп маҡтау грамоталары бирелгән 

1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы - тарихи 12-се саҡырылышына Яңауыл районы, 279-сы Ямъяҙы һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайланған  .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы 
*Республика дәүләт ойошмалары һәм тармаҡ министрлыҡтарының Почет грамоталары

## Ғаиләһе
Ғаиләле, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы

**Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы** (; 21 октябрь 1951 йыл) — агроном, иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Илдар Тимерғасим улы Шәйәхмәтов 1951 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районы Иҫке Ҡырғыҙ ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1969 йылда «Саҡмағошнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының транспорт контораһында автослесарь булып башлаған.

1969—1971 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт иткән. Хеҙмәттән ҡайтҡас, тирмән идаралығы мастеры булып эшкә ингән. «Саҡмағошнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының ҡатлам баҫымын тотоусы цехтың слесары булған.

1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға ингән, уны тамамлағандан һуң Илеш «Урожай» колхозында агроном, артабан баш агроном булып хеҙмәт иткән.

1980—1985 йылдарҙа шул уҡ райондың «Игенсе» колхозы рәйесе булып эшләгән.

1985 йылда Илеш партия район комитетытының икенсе секретары, ә 1987 йылда инде райкомдың беренсе секретарь булып һайланған.

1989 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлай.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған .

1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариатының етәксеһе булып эшләй.

1995—1997 йылдарҙа  — «Бастра» страховка компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры урынбаҫары.

1995—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты

1997—1998 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө Иҡтисад һәм социология ғилми институты докторанты.

1998—2009 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры

## Ғаиләһе
Өйләнгән, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*Маҡтаулы исеме "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре"
*"Почет Билдәһе" ордены

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
*
Мөхәрәмов Миҙхәт Кәрим улы

**Мөхәрәмов Миҙхәт Кәрим улы** (27 апрель 1922 йыл — 7 март 1993 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1964), профессор (1967), ТАССР-ҙың (1972) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Миҙхәт Кәрим улы Мөхәрәмов 1922 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) Ергән ҡасабаһында тыуған. 1938 йылда Ауырғазы районы Иҫке Әбсәләм урта мәктәбен тамамлай.

1940 йылдан алып армия сафында, Сызрань танк училищеһы курсанты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Гвардия капитаны, 1-се танк армияһының 6-сы танк корпусы элемтә офицеры.

1948 йылда Ҡазан юридик институтын тамамлай. 1951 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Ҡазан филиалының Тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1963—1982 йылдарҙа уның директоры була. Тарих фәндәре кандидаты (1952), тарих фәндәре докторы (1964).

Фәнни хеҙмәттәре *революция (1917)*, *Граждандар һуғышы*, Татарстан милли дәүләт төҙөлөшө һәм мәҙәниәт үҫеше тарихына арналған.. «Татар АССР-ы тарихы» (1960, т. 2), «Татар АССР-ы тарихы: боронғо замандарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем» (1968), «Татар АССР-ы тарихы» (1980), «Татария партия ойошмаһы тарихы буйынса очерктар» (1962), «Халыҡ бәхете өсөн көрәш» (1967), «СССР-ҙың милли-дәүләт төҙөлөшө тарихы. СССР-ҙа күсеш осорондағы милли-дәүләт төҙөлөшө (1917—1936)» (М., 1968), «Боронғо ҡала йәшлеге» (1978), «Көрәш һәм ҡаҙаныштар йылъяҙмаһы: Татария партия ойошмаһы хроникаһы: 1883—1985» (1985, 1-се китап), «Татарияла мәҙәни революция (1917—1937 йылдар)» (1986) коллектив хеҙмәттәрҙең авторҙарының береһе.

Ҡазан ҡала Советы депутаты.

Улы Наил (1953) — политолог.

## Төп хеҙмәттәре
* Гражданская война в Татарии. Казань, 1969; История Татарской АССР. Казань, 1980 (авторҙаш); Культурная революция в Татарии (1917—1937 гг.). Казань, 1986 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* ике Ватан һуғышы ордены
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены 
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Памяти М. К. Мухарямова: [сборник] / АН Татарстана, Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова; [сост. и ред. М. А. Сайдашева, И. Г. Гиззатуллин]. Казань : ИЯЛИ, 1995. 141 с. : портр.; 20 см; ISBN 5-201-08035-9
* Татарская энциклопедия. Т.4. Казань, 2008.
* История. Профессия. Судьба. Казань, 2012. 184 с.

## Һылтанмалар
*   
* Амирханов Р. У. Из кагорты сильных духом
Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы

**Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы** () - (5 май 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәси эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты  Милләте - башҡорт 

## Биографияһы
Эдуард Фәүзи улы Шәретдинов 1947 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған.

1972 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1980 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң "Гидравлика" заводында технолог булып башлаған. Артабан прокуратурла стажер булып эшләгән.

1972 - 1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Унан ҡайтҡас, 1978 йылға тиклем прокурор, БАССР прокуратураһының Тикшереү идаралығы начальник урынбаҫары, БАССР Министрҙар Советы хакимиәт органдары бүлегенең етәксеһе булып эшләгән.

Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булған, республика прокурорының беренсе урынбаҫары, партияның өлкә комитетында бүлек мөдире.

1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Октябрьский ҡалаһы, 108-се Ыҡ һайлау округынан депутат итеп һайланған 

1991 йылда Закондар сығарыу, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре комиссияһы рәйесе, Юғары Совет Президиумы ағзаһы, ә һуңынан 12-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары була.

1995 йылда 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты итеп һайлана.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында юридик фәндәр уҡыта.

2015 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була 

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Аблайгәрәй

**Аблай-Гәрәй** (шулай уҡ: **Аблай**, **Абылай**, **Аблайкәрим**) — себер ханы (1628—1631 йылдарҙа) йәки батша улы, Ишемдең улы, себер ханы Күсемдең ейәне.

## Биографияһы
1635 йылда Тәүәккүл менән бергә Өфөгә һөжүм яһай, ләкин ҡаланан 18 саҡрым алыҫлыҡта тар-мар ителеп, Фёдор Каловский отряды әсирлеккә ала һәм Мәскәүгә алып китә.

Һуңыраҡ Аблай Ремезов йылъяҙмаһын булдырыуҙа эшлеклелек күрһәткән. Ульян Моисеевич Ремизовҡа ул биргән мәғлүмәт менән артабан уның улы — Семён. файҙаланған.

## Тарихи буталсыҡлыҡ
Билдәле крайҙы өйрәнеүсе П И. Рычков Күсемиҙәрҙең Өфөгә һөжүмен түбәндәгесә тасуирлаған:
Шундай дошманлыҡ һөжүмдәренең береһе булып (*Өфөгә һәм уға яҡын урынлашҡан башҡорттарға*) был ҡалаға себер батшаһы улдары Аблай һәм Тәүкәлдең атаҡлы һөжүме тора, Өфөнән Өфө йылғаһы аръяғына ебәрелгән хеҙмәт итеүсе кешеләре ҡаланан ун биш саҡрымдарҙа ике яҡтан да күп юғалтыуҙарға килтергн аяуһыҙ ҡаты һуғышҡа инә; батша улдарына (хәҙер Аблай урманы тип йөрөтөлгән) һөжүм ойошторола, һәм улар ун көн дауамында ҡамауҙа ултыра, һуңынан әсирлеккә алына һәм Мәскәүгә килтерелә. Ошо лайыҡлы хеҙмәте өсөн өфөлөләргә алтын тәңкәләр түләнә һәм айырым бер китапҡа яҙылып ҡуйыла, һәм ул Өфө провинциаль канцелярияһында һаман да һаҡлана һәм алтын тип атала
Әммә Рычков һуғыштың нисәнсе йылда булғанын күрһәтмәгән Р. Г. Игнатьев был атаҡлы һуғышты 1574 йылда, йәғни Өфө тип аталасаҡ ҡалаға тәүге нигеҙ һалған дәүерҙә (Өфө эргәһендәге «Шайтан ҡаласығы») булған ти. Һәм был хата күп белешмәләрҙә һәм баҫмаларҙа, мәҫәлән, "Славян энциклопедияһы"нда ҡабатлана. Өҫтәүенә, был тарихи персонаждың исемдәре сифатында *Абай*, Ә*бүләк*, *Аблаҡ* телгә алыныуына һәм уның 1486 йылда мәрхүм булыуына ҡарамаҫтан, Аблай Арапша вариҫы, Йәдгәр-хан улы һәм Хәсәнҡолый хандың атаһы булараҡ күрһәтелгән...

Әммә А. Ница һәм В. А. Новиков Өфөгә һөжүм 1634—1635 йылдарҙа булған тип күрһәтә. Был буталсыҡлыҡ тураһында Усманов Әбүбәкер Нурийән улы үҙенең хеҙмәтендә ентекле аңлатҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Сабитов Ж. М.* Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата: 2008. — С. 290. — 326 с. ISBN 9965-9416-2-9