Хәҡиҡәт

**Хәҡиҡәт** — фекерләүҙең предметҡа ҡарата сағылышын күрһәткән гносеологик характеристика. Әгәр фекер предметҡа тап килһә, шул хәҡиҡәт тип иҫәпләнә.

Хәҡиҡәткә ҡаршы төшөнсә ялған була.

Хәҡиҡәт ул — белем. Ләкин һәр белем хәҡиҡәт түгел әле. Хәҡиҡәт предметтар һәм күренештәрҙең сифатын дөрөҫ сағылдырыусы белем. Хәҡиҡәттең ҡапма-ҡаршы күренеше — яңылышлыҡ, ҡайһы бер предметтарҙың һәм күренештәрҙең сифатын дөрөҫ сағылдырмай торған белем. Хәҡиҡәттең ҡапма-ҡаршы күренеше яңылыш шәкелендә лә сағыла. Ялған яңылышлыҡтан ниндәйҙер субъектив маҡсатҡа нигеҙләнгән булыуы менән айырыла. Хәҡиҡәт — ғәйәт ҡатлаулы күренеш. Ул объективмы, йәғни субъекттың аңынан, ихтыярынан ни дәрәжәлә ирекле? Был һорауға яуаптар төрлөсә. Ҡайһы бер ғалимдар хәҡиҡәтте фәҡәт субъектив күренеш тип кенә баһалай, хәҡиҡәттең объектив була алыуын инҡар итә. Ысынында иһә хәҡиҡәттең объективлығы шик тыуҙырырға тейеш түгел.

## Хәҡиҡәт тураһында тәғлимәт
Философияла хәҡиҡәт проблемаһы боронғо осорҙарҙан башлап уҡ ғалимдарҙың иғтибары үҙәгендә булып килә һәм был проблема тирәһендә бәхәстәр өҙөлмәй, улар әле лә дауам итә. Боронғо грек философияһы вәкилдәре (Демокрит, Аристотель, Эпикур) хәҡиҡәтте ысынбарлыҡтың үҙенә тура килгән белем тип ҡарағандар. Шул уҡ замандың идеалистары (Платон, Августин) хәҡиҡәтте идеаль объекттарҙың мәңге үҙгәрмәүсән сифаттары тип иҫәпләгәндәр. Яңы заман философтары (Бэкон, Спиноза), һуңыраҡ XVIII быуат француз ғалимдары (Дидро, Гельвеций) хәҡиҡәтте аңлатыуҙа материалистик позицияны яҡлап сығалар. Кант, үҙенең төп фәлсәфәүи ҡараштарына тоғро булараҡ, хәҡиҡәтте априорлык теорияһына бәйләп эш итә. Һуңыраҡ йәшәгән немец классик философияһы вәкилдәре, бигрәк тә Гегель хәҡиҡәтте диалектик процесс тигән ҡараштан сығып ҡарай. XIX—XX быуат субъектив идеализм тарафтарҙары хәҡиҡәтте субъекттың һиҙеү, фекерләү сифаттарына бойһондороп аңлатырга тырышалар. Диалектик материализм вәкилдәре өсөн хәҡиҡәт — объектив ысынбарлыҡтың сағылышы.
 
«Субъектив хәҡиҡәт» тигән термин фәҡәт билдәле бер мәғәнәлә генә ҡабул ителергә мөмкин. Мәҫәлән, һәр предмет, шулай ук күренеш бер үк ваҡытта төрлө функцияларға эйә булып йәшәргә мөмкин. Әйтәйек, сәнғәт. Уның асылы — бер, ул да булһа ысынбарлыҡтың эмоциональ-образлы сағылышы булыу. Ә функцияһы — бер нисә. Сәнғәт ул — кешеләргә эстетик ләззәт биреүсе күренеш тә, кешеләрҙе тәрбиәләү сараһы ла, уларҙың үҙ-ара аралашыу ысулы ла. Сәнғәттең бурыстарын күреүҙә һәр индивид уны үҙенең субъектив ҡарашынан сығып билдәләй ала. Берәү өсөн ул, беренсе сиратта, эстетик ләззәт биреүсе күренеш, икенсе берәү өсөн — тәрбиәләү сараһы, өсөнсө, дүртенсе һәм тағын кемдәрҙер өсөн — тағы ниндәйҙер «саралар». Күренеүенсә, һәр осракта ла хәҡиҡәт юҡ түгел, ул — бар. Ләкин ул — субъектив хәҡиҡәт.

### Хәҡиҡәттең дини мәғәнәһе

#### Буддизмда
Буддизмда хәҡиҡәт башлыса ысынбарлыҡ «нисек булһа, шулай» тип ҡаралған аң торошо менән бәйле. Буддизмда хәҡиҡәт кеше психикаһын үҙгәртеп ҡороуҙан айырым ҡаралмай.. Был йәһәттән буддизм хәҡиҡәттең ике кимәлен айыра (сатья-двая): 1) хәҡиҡәт сағыштырмаса, эмпирик — үҙгәргән аңда ваҡиғалар ниндәйерәк сағылыш таба; 2) абсолют хәҡиҡәт, ахырғы хәҡиҡәт — ысынбарлыҡта күренештәрҙең йәшәү рәүеше.

Дүрт аҫыл хәҡиҡәт (чатвари арьясатьяни), Изгенең дүрт хәҡиҡәте — буддизмдың төп тәғлимәттәренең береһе, уны бөтә буддизм мәктәптәре тота. Дүрт аҫыл хәҡиҡәтте Будда Шакьямуни үҙе формулировкалаған, һәм уларҙы түбәндәгесә аңлатып була: 1) ғазаптар бар 2) ғазаптың сәбәбе бар — бик көслө теләк, жажда; 3) ғазап сигеүҙең аҙағы бар — нирвана; 4) ғазаптарҙы бөтөрөү юлы бар, — восьмеричный юл. Көнсығыш Азия мәктәптәре «Дүрт аҫыл хәҡиҡәттең ысынбарлығын» инҡар иткән "Йөрәк сутраһы"на ла иғтибар итә, был хәҡиҡәттең ике кимәле тураһындағы тәғлимәткә тап килә.

Алыҫ Көнсығыш *дзэн* будда мәктәбе хәҡиҡәтте һүҙ менән әйтеп булмай, тип раҫлай. Философия профессоры Д. Т. Судзуки Дзэн традицияһында хәҡиҡәтте табыу процесын түбәндәгесә белдерә: «Хәҡиҡәт туранан-тура һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа асыла. Шуның менән бөттө. Тағы һеҙгә нимә кәрәк?».
Тибет традициялары уҡытыусыһы Джампа Тинлей билдәләүенсә, абсолют хәҡиҡәт тәжрибәһен һүҙ менән еткереп булмаһа ла, абсолют хәҡиҡәттең үҙен кире һығымталар аша аңлатырға мөмкин. Ысынбарлыҡ тураһындағы аҙаҡҡы фекерҙәр Махаяна юғары фәлсәфәүи мәктәбендә — прасангикала — ошо рәүешле формалаштырыла. Был йәһәттән абсолют хәҡиҡәттең ике төрө айырыла: «әйтә алырлыҡ» — концептуаль яҡтан аңлайышлы һәм «әйтеп биргеһеҙ» — туранан-тура аңлайышлы хәҡиҡәт. Ике осраҡта ла аңлайышлы нәмәләр бер төрлө, әммә ҡабул итеү юлдары төрлөсә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* И. Т. Касавин. Истина . // Новая философская энциклопедия.
* Истина // Православная Богословская Энциклопедия. Том 5. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1904 г.
* *[[Батищев, Генрих Степанович|Батищев Г. С.]]* Истина и ценности  // Познание в социальном контексте. — М.: ИФ РАН, 1994.
* *[[Бердяев Н. А.]]* Философская истина и интеллигентская правда  // [Вехи (сборник)[|Вехи]]
* *Бердяев Н. А.* 
* *Блинов А. К.* Дефляционная теория истины
* Благо и истина: классические и неклассические регулятивы . — М.: ИФ РАН, 1998.
* *[[Болдачев, Александр Владимирович|Болдачев А. В.]]* Эмоционально-познавательная концепция истины
* *[[Вальверде, Карлос|Карлос Вальверде]]* Философская антропология. Глава «Истина, уверенность, заблуждение»
* Вейнгартнер П. Фундаментальные проблемы теорий истины. : Росспэн. 2005.
* *[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Х. Г.]]* Что есть истина?  // Логос. Философско-литературный журнал. Вып. 1. М., 1991. С. 30-37.
* *[[Даммит, Майкл Энтони Эрдли|Даммит М. Э. Э.]]* 
* *[[Дэвидсон, Дональд|Дэвидсон Д.]]*  и в Открытой российской электронной библиотеке
* *[[Желнов, Марк Васильевич|Желнов М. В.]]* 
* *[[Касавин, Илья Теодорович|Касавин И. Т.]]* Истина  // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Степин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3.
* *[[Куликов, Сергей Борисович|Куликов, С. Б.]]* Онтологические предпосылки смысловых вариаций понятия истины (на материале западной философии). Автореферат дис. … канд. филос. наук. 09.00.01 — Томск, 2004. — 16 с.
* Осипов А. И. Путь разума в поисках истины. — М.: Издание Сретенского монастыря, 2002 копия книги
* *[[Остин, Джон Лэнгшо|Остин Дж.]]* 
* 
* *[[Соболева, Майя Евгеньевна|Соболева М. Е.]]* Истина: свойство, оператор, событие? // Вопросы философии. № 2. 2008.
* *[[Стросон, Питер Фредерик|Стросон П.]]* Значение и истина  // Аналитическая философия: Становление и развитие. — М., 1998. — С. 213—230.
* 
* *[[Тарский, Альфред|Тарский А.]]* Понятие истины в языках дедуктивных наук // Философия и логика Львовско-Варшавской школы. М.: РОССПЭН, 1999.
* *[[Тарский, Альфред|Тарский А.]]* Семантическая концепция истины и основания семантики / Пер. А. Л. Никифорова.
* 
* *[[Фома Аквинский]]*. Сумма теологии. Часть I. Вопрос 16: Об истине; Вопрос 17: О лжи // Фома Аквинский. Сумма теологии: Часть первая: Вопросы 1—64 / Пер. А. В. Аполлонова. М.: Издатель Савин С. А., 2006.
* *[[Фома Аквинский]]*. Дискуссионные вопросы об истине.
* *[[Фуко, Мишель|Фуко М.]]* 
* *[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]]* Учение Платона об истине  // Историко-философский ежегодник. 1986. М.: Наука, 1986. С. 255—275 .
* 
* *Чудинов. Э*Природа научной истины — М.: Издательство политической литературы, 1977
* "Pedersen, Nikolai, Jang Lee Linding and Wright, Cory, «Pluralist Theories of Truth», The Stanford Enciclopedia of Philosophy (Spring 2013 Edition), Edward, N. Zalta (ed.), URL=