open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һарыш (Әлшәй районы)

**Һарыш** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше.
Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202864005.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 23 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Себенле): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 25 км

## Урамдары
* Тыныслыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Тарихы
Һарыш — Илекәй-Мең улусы территорияһында Һарыш(Ҡарый)-Ҡыпсаҡ улусынан керҙәш башҡорттарҙың торамаһы. Ауыл халҡы үҙҙәре сығыу урынын — Ҡасмарт йылғаһы бассейнын күрһәтә. Тыуған ерҙәренән улар 1765 йылдар тирәһендә сығып китә.

Ауылдың исеме этнонимдан — Ҡыпсаҡ улусы бүлексәһенән.

1795 йылда ауыл 70 башҡорт йәшәгән 14 йорттан торған. 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 146, 1850 йылда — 201, 1859 йылда — 240, 1870 йылда — 253, 1920 йылда 332 башҡорт була.

1843 йылда 146 кешегә 560 бот яҙғы иген сәселгән.

## Матбуғатта
* Башҡортостан ҡыҙы. 8 октябрь 2018, Ҡотло ҡуллы әҙибә
* Йәшлек. 23 октябрь 2015, Шоңҡар төбәге (Фәрит Юнысов)

## Видеофильмдар
* Әлшәй районы Һарыш ауылы. 21 июль 2021 йыл
* Һарыш 2019

## Билдәле шәхестәр
* Гөлфиә Юнысова (10.09.1948), Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015).Журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСРҙың 12-се саҡырылыш (артабан Рәсәй Федерацияһының) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000).

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Сәпәш

**Иҫке Сәпәш** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше.
Почта индексы — 452136, ОКАТО коды — 80202819004.
 
## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 91 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 4 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Сәпәш): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 4 км

## Урамдары
* Үрге урам ()
* Йәштәр урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Тарихы
Сепәш — Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы аҫабалары торамаһы. Ул Ҡайын (1870 йыл) һәм Хәлил (1920 йыл) булараҡ та билдәле. Ауыл тарихы беҙгә мәғлүм түгел, ләкин 1795 йылда 77 кеше йәшәгән 10 йорттан тороуы уның барлыҡҡа килеүе хаҡында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилләй. 1817 йылда бина 140 кеше менән 24 ихатанан торған. 1834 йылда бында 230 башҡорт йәшәй. 50 йортта 1859 йылда 397 башҡорт иҫәпкә алынған, 64 йортта 1870 йылда 412 кеше булған.

Иҫке Сәпәштә 1917 йылда 79 йортта 389 башҡорт булған. Бөтә ауылға 295 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә. Шул уҡ ваҡытта 59 йорттоң 4 дисәтинәгә, 14-енең — 10-ға, 1-енең — 15-кә, 2-һенең 15-тән ашыу дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ерҙәре булған.

3 ихата сәсеүлекһеҙ булған. 1843 йылда уҡ 230 башҡортҡа 80 бот ужым, 984 бот яҙғы иген сәселгән.

Подпоручик Әйүп Ҡайыпов 2-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша, 4-се дәрәжә изге Анна ордены, ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар
* Иҫке Сәпәштә Ғаилә көнө. 2018 йылдың 18 июле

## Билдәле шәхестәр
* Дәүләкән Ғайсаров (1786—?), хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Әйүп Ҡәйепов, хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы, 2-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик (1812).
* Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы (6.11.1959), мәғариф ветераны. 1985—2007 йылдарҙа Әлшәй районы Раевка ауылындағы Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995).
* Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы (21 июнь 1963 йыл) — театр актёры, 1991 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006)
* Ҡайып Ейәнбәтов
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*  
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Иҫке Васильевка (Әлшәй районы)

**Иҫке Васильевка** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 266 кеше.
Почта индексы — 452103, ОКАТО коды — 80202840002.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн татарҙар тәшкил итә (86 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 30,33 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Мәндән): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шафран): 18 км

## Урамдары

* Туғай урамы ()
* Мәсет урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* Шишмә урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Тарихы
Өфө губерна канцелярияһы яҙмалары буйынса Иҫке Васильевка ауылына типтәрҙәр 1746 йылдың 29 авгусында нигеҙ һалған. Ул Илекәй-Мең улусы башҡорттары ерендә барлыҡҡа килгән.

1795 йылдағы ревизия буйынса беренсе күскенсе Василийҙың улдары һәм ейәндәре билдәле: 60 йәшлек Әбләс Васильев, уның улы Зөлкәрнәй; Әптекәй (1735—1788), уның балалары Абдул, Мәзит; — Әбләзи (1729—1788), улдары Усман, Ислағол, Уразғол. Оҙаҡ йәшәүсе Ишбулды Терюшкин(1714—1789).

Төп ауылда типтәрҙәр 1783 йылда — 41, 1795 йылда — 53 типтәр, 61 башҡорт (һуңынан типтәрҙәр ҡатламына эләгә), 1816 йылда — 210, 1834 йылда — 228, 1859 йылда — 331, 1870 йылда — 393, 1920 йылда — 866 типтәр һәм мишәрҙәр (1878 йылда) иҫәпләнә. Бөгөн улар үҙҙәрен татар тип йөрөтәләр.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар
* Иҫке Васильевкала стела асыу тантанаһы, 24 август 2021 йыл
* Иҫке Васильевка. 30 ноябрь 2010 йыл
* Иҫке Васильевка. 2-се өлөш. 7 декабрь 2011йыл
* Иҫке Васильевка

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Аҡҡолай

**Иҫке Аҡҡолай** () — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше.
Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202822004.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 97 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 8 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Казанка): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 8 км

## Урамдары
* Карл Маркс урамы ()
* Механизаторҙар урамы ()
* Энгельс урамы ()

## Тарихы
Аҡҡолай ауылына башҡорт ихтилалы (1735—1740) йылдарында хөкүмәткә тоғро хеҙмәт иткән сотник Аҡҡолай Бикташев етәкселегендә яйыҡ-ҫыбы-меңдәр тарафынан нигеҙ һалына. Ул Ташлы ауылында йәшәгән. Нисек кенә булмаһын, 1745 йылда Ҡармыш мулла, Иҙрис Минәшев (дөрөҫөрәге Муашев), Сураҡай Төркәев һәм Аҡҡолай Бикташев Ташлы ауылына ҡараған. Шунан һуң улустың аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн сыуаш крәҫтиәндәренә биреү тураһындағы документта 1770 йылда ошо ер килешеүендә ҡатнашыусылар итеп Аҡҡолай ауылы кешеләре, атап әйткәндә, тәүге төпләнеүсенең улы Бәхтегәрәй Аҡҡолаев, Сураш Аҡысев, ә Сураҡай ауылынан сотник Иҙрис Мыуашев күрһәтелә. Шулай итеп, 1745 һәм 1770 йылдар араһында Аҡҡолай ауылы барлыҡҡа килә.

1795 йылда 28 йортта 88 ир-егет һәм 80 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 1816 йылда 194 башҡорт булһа, 1834 йылда — 306, 1859 йылда — 392, 1870 йылда — 292, Иҫке Аҡҡолайҙа — 329.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. 22 ноябрь 2016 йыл. Күптән түгел Иҫке Аҡҡолай ауылында шәжәрә байрамы үткәрелде

## Сайтта
* Әлшәй районының Аҡҡолай ауылында кейеҙ байрамы үтте.

## Видеофильмдар
* Иҫке Аҡҡолай ауылының юбилейы. 6 июль. 2021 йыл
* Башҡорт йыры. Аҡҡолай ауыл мәҙәниәт һарайы үҙешмәкәрҙәре18 август 2020 йыл

## Билдәле шәхестәре
* Күсәрбай Ҡотоев (1794—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы (1.07.1930—19.10.2001), малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР-ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* Шәрипов Әмир Усман улы (3.02.1933—3.09.2007), ғалим-тау инженеры, 1991—2003 йылдарҙа Көнбайыш Себер тәрән разведка быраулау технологияһы ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструктор институты директоры. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы (1993), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе (1996). Рәсәй Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
* *Аҡҡолай Бикташев*
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Деревня Староаккулаево, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Торонтайыш

**Торонтайыш** () — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1034 кеше булған.
ОКАТО коды — 80202861001.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Халҡы башлыса татарҙар (91 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 25 км

## Урамдары

* Дуҫлыҡ (урамы) ()
* Көнбайыш (урам) ()
* Интернационал (урамы) ()
* Коммунистик (урамы) ()
* Комсомол (урамы) ()
* Матросов (урамы) ()
* механизаторҙар (урамы) ()
* Йәштәр (урамы) ()
* Күпер (урамы) ()
* Тау аҫты (тыҡрығы)) (
* Ялан (тыҡрығы)) (
* Йылға (тыҡрығы)) (
* Баҡса (урамы) ()
* Совет (урамы) ()
* Үҙәк (урам) ()
* Мәктәп (тыҡрығы) (

## Тарихы
типтәр ауылы Торонтайышҡа (Мәсәй) шул уҡ исемле йылға эргәһендә яһаҡлы татарҙар (улар һуңынан типтәр ҡатламына күсә) нигеҙ һала. Уларҙы 1760 йылғы килешеү буйынса сотник Иҙрис Мыуашев, старшина Яҡшымбәт Бикташев һәм элекке сотник Аҡҡолай Бикташев етәкселегендә Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары индергән.

Бында Ҡазан юлының Биляр улусынан яһаҡ татарҙарына урынлашырға рөхсәт ителгән. Ауылдың икенсе исеме — Мәсәй. Мәсәй исемле ике кешенең береһе ауыл исеменә туранан-тура ҡағыла.

1783 йылда — 322, 1795 йылда — 452, 4 башҡорт, 1816 йылда — 762, 1834 йылда — 1096, 1859 йылда — 1732, 1870 йылда — 1712 (2 мәсет, конфессия мәктәбе, почта, 6 тирмән), 1920 йылда 718 йорт эргәһендә 3674 типтәр теркәлгән.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар
* Әлшәй районы, Торонтайыш ауылы минең тыуған яғым. 13 октябрь 2020 йыл
* Торонтайыш быуаһы
* Торонтайыш 8 март 2012 йыл

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Трунтаишево (Мясей) на портале «Генеалогия и Архивы»
Үрәҙмәт

**Үрәҙмәт** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 227 кеше.
Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202837007.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар (53 %), татарҙар (46%) тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 48 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Тавричанка): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 48 км

## Урамдары

* Ленин урамы ()
* Тыныслыҡ урамы (
* Йәштәр урамы ()
* Октябрь урамы ()
* Революциоо урам ()
* Ирек урамы ()

## Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1747 й. керҙәшлек килешеүе буйынса типтәрҙәр нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Ураҙмәт Иҫәнбаев исеме менән аталған. 1865 й. 50 йортта 300 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 й. шулай уҡ бакалея кибете теркәлгән.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. 28 май 2021, Ауылға яугирҙәр ҡайтты…
* Әлшәй хәбәрҙәре. 4 декабрь 2019, Ҡаҙ ҡанаты ҡат-ҡат була…

## Видеофильмдар
* Үрәҙмәт — 270. Юбилей. 18 август 2017 йыл
* Үрәҙмәттең юбилейы. 18 август 2017 йыл
* Үрәҙмәт мәсете. 29 декабрь 2016йыл
* Үрәҙмәттә 9 май. 15 май 2018 йыл
* Үрәҙмәт ауылында һабантуй. 2021 йыл
* Әлшәй районының Үрәҙмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында еңеүселәргә мемориал асыу

## Иҫкәрмәләр
Үрнәк (Әлшәй районы)

**Үрнәк** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше.
Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202822007.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 16 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Казанка): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 16 км

## Билдәле шәхестәр
* Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы (25.12.1925—23.04.1999), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хәнйәр

**Хәнйәр** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 226 кеше.
Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202806009.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 35 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡайраҡлы): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксенов): 10 км

## Билдәле шәхестәр
* Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы (9.10.1947) — шағир, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). 

## Иҫкәрмәләр
Тәүәтәй

**Тәүәтәй** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 390 кеше.
Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202864006.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (100 процент).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Себенле): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 26 км

## Урамдары

* Дим урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Тарихы
Тәүәтәй Себенле ауыл Советы составында. Район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 26 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Илекәй-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Бөрйән улусы башҡорттары нигеҙ һала, 1734 йылдан документтарҙа билдәле. Тәүге төпләнеүсе Тәүәтәй Минкин исеме менән аталған. Тәүәтәйҙең улдары һәм ейәндәре ревизия материалдарында күрһәтелә. Өлкән улы Дәүләт (1752—1813), уның улы Көҫәп, 1774 йыл (уның балалары Хәлил, Таймаҫ, Ғәлиулла, Заһиҙулла), Юламан, 1776 йыл (уның улдары Шаһиәхмәт, Баҙран, Сайран), Атанғол (1776—1814), мулла Ҡарабулат, 1787 йыл (уның улдары Рәхмәтулла, Сәйфулла, Хәбибулла). 1795 йылда 16 йортта 100 кеше йәшәгән, 1865 йылда 43 йортта — 224 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1795 йылда 14 йортта 100 кеше йәшәгән, 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 186 кеше, 1859 йылда — 254 кеше, 1870 йылда — 224 кеше,1906 йылда — 368 кеше; 1920 йылда — 373 кеше, 1939 йылда — 346 кеше, 1959—481 кеше; 1989 кеше — 402 кеше; 2002 йылда — 350 кеше; 2010 йылда — 287 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәсет бар.

## Матбуғатта
* Йәшлек. 3 ноябрь 2021, Фронтовиктарҙың исемдәре мәңгеләштерелде

## Видеофильмдар
* Осош. Тәүәтәй ауылы. Башҡортостан. 2021 йылдың 8 марты

## Билдәле шәхестәре
* Ғәбит Вәлитов (1792—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Юламан Дәүләтов (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 426-сы б. 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
Себенле

**Себенле** () — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше.
Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202864001.
 

## Халыҡ һаны
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (100 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Раевка): 28 км

## Урамдары

* Булатов урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Мөҙәрисов урамы ()
* Еңеү урамы ()
* Үҙәк урам ()
* Шайморатов урамы ()

## Тарихы
Себенле ауылы — Илекәй-Мең улусы аҫабаларының да, керҙәш башҡорттарҙың да торамаһы. Ул 1791 йылғы документта телгә алына. 1795 йылда 22 йортта 80 ир-ат һәм 60 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда — 96, 1834 йылда — 184, 1850 йылда — 259, 1859 йылда 376 ир-ат иҫәпләнә. Керҙәш башҡорттар 1816 йылда — 13, 1834 йылда 40 ир-ат иҫәпләнгән. 1856 йылда керҙәш башҡорттар, «элек ата-бабаларыбыҙ ҡайҙа йәшәгәне беҙгә билдәһеҙ һәм беҙ ысын йәшәү урынында күптәнән йәшәйбеҙ», тип таный.

1870 йылда бында 628, 1917 йылда — 859, 1920 йылда 690 башҡорт булған.

1843 йылда 434 башҡортҡа 64 бот ужым һәм 1648 бот яҙғы иген сәселә. 1917 йылда 168 йорттоң 1007 тиҫтә һөрөнтө ере була, шул иҫәптән 52 хужалыҡтың — 4 дисәтинәгә тиклем, 53-өнөң — 10 дисәтинәгә тиклем, 16 хужалыҡтың — 15 дисәтинәгә тиклем, 17 хужалыҡтың 15-тән ашыу һөрөнтө ере була. 30 хужалыҡтың, ғөмүмән, сәсеүлектәре булмай. Барыһына 418 баш эш малы булған.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. Себенлеме, Суби-Меңме? 29.01.2016
* Юлдаш. Шәриповтар — Әлшәй районы Себенле ауылының өлгөлө ғаиләһе
16 марта 2021
* Йәшлек. 28 ғинуар 2021, Әлшәй районының Себенле ауылынан Фәниә Ғәлимова үҙе һуҡҡан ике балаҫын Илдар Ғәбитовҡа тапшыра!
* Башҡортостан ҡыҙы. 6 май 2020, Бәхетле тормош сере

## Видеофильмдар
* Катюша (Зәйтүнәкәй). Башҡорт телендә. Башҡортостан Себенле ауылы мәҙәниәт йорто. 30 апрель. 2020 йыл.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәлимова Ғәлиә Ғәли ҡыҙы (20.06.1949), нәшерсе, 1992—2011 йылдарҙа Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтенең баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Булат Рафиҡов һәм Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
* Булатов Хоҙат Сәлимйән улы (15 сентябрь 1906 йыл — 2 ғинуар 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының танкыға ҡаршы орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* А. 3. АСФАНДИЯРОВ. ИСТОРИЯ СЕЛ И ДЕРЕВЕНЬ БАШКОРТОСТАНА И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ

## Һылтанмалар
* 
* Чебенли (Новочебенлы) на портале «Генеалогия и Архивы» 
* Село Чебенли, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Сурай (Әлшәй районы)

**Сурай** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 386 кеше.
Почта индексы — 452082, ОКАТО коды — 80244840004.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 99 %) тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡармыш): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шафран): 4 км

## Урамдары

* Дим урамы ()
* Ҡушғәле урамы ()
* Сурай урамы ()
* Мәктәп урамы ()

## Тарихы
Сурай — Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы аҫабалары торамаһы. Тәүге төпләнеүсе Сурай Илкәев 1745 йылда башҡа ауылдарға нигеҙ һалыусы Аҡҡолай Бикташев, Сураҡай Төркәев, Иҙрис Минәшев (Моашаев) менән бергә Моҡша улусы башҡорттарына Аҫау йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн оброк түләү шарты менән бирә. Тәүге төпләнеүсенең улдары һәм ейәндәренең исемдәре билдәле: 1834 йылда 82 йәше тулған Исмәғил Сураев (уның балалары Исхаҡ, Яҡуп, Ғәлиәкбәр); яҫауыл Ислам Сураев, 76 йәш, уның улдары Нурәле, Иҫәнғол, Иҫәнгилде; 66 йәшлек Айсыуаҡ Сураев, уның улдары Ғәлекәй, Күсәрбай, Бикбай. Сурай Ташлы ауылында йәшәгән.

1795 йылда Сурайҙа 47 башҡортто үҙ эсенә алған ни бары 6 йорт булһа, 1834 йылда — 152, 1859 йылда — 266, 1870 йылда — 156, 1917 йылда — 668, 1920 йылда — 625 башҡорт.

1817 йылда 25 йәшлек Бикмөхәмәт Байдәүләтов (улдары Заһиҙулла, Ғөбәйҙулла) Һарытау губернаһының Вольский өйәҙенә күсерелә.

1834 йылда 15 йорттоң 4-һе полигам ғаилә була.

1843 йылда 152 кешегә 560 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 118 йортҡа 852 тиҫтә һөрөлгән ер тура килгән. Шуларҙың 28-һе — 4 дисәтинә, 62-һе — 10 дисәтинә, 16-һы — 15 дисәтинә, 9-ында 15 дисәтинә ере булған. 3 йорттоң сәсеүлеге булмаған.

## Ер-һыу атамалары
Кинйәбай
Киленташ

### Матбуғатта
*  18 ноябрь 2020.Ут яна, юл һалына 

### Видеофильмдар
*  Граждандар күҙәтеүе. Сурай ауылы Әлшәй районы. Проблемаларға күҙәтеү. 18 февраль 2018 йыл
*  Сусаҡтау

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сураҡай (Әлшәй районы)

**Сураҡай** () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 477 кеше.
Почта индексы — 452107, ОКАТО коды — 80202870005.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Раевка): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шафран): 4 км

## Урамдары

* Йәштәр (урамы) — 
* Күл (урамы) — 
* Йылға (урамы) — 
* Салауат Юлаев (урамы) — 

## Тарихы
Ауылға XVIII быуат  уртаһында  Нуғай даруғаһы Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы Ташлы ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала.  1745 йылда уның халҡы Сураҡай Төркәйев башҡа аҫабалар менән Аҫау йылғаһы буйындағы улустың аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн Моҡшин улусы башҡорттарына бирә. 1770 йылда йөҙ башы Иҙрис Муашев Сураҡай кешеһе була. 
1795 йылда уның 16 йорто була, унда 85 аҫаба башҡорт йәшәй. 1816 йылда — 132, 1834 йылда — 186, 1859 йылда — 250, 1870 йылда — 298 башҡорт, 1917 йылда — 707 башҡорт, 27 урыҫ, 13 типтәр, 8 сыуаш, 6 немец, 1920 йылда 623 башҡорт була.

1843 йылда 186 башҡортҡа 8 бот ужым һәм 528 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 129 хужалыҡтың 514 дисәтинә һөрөнтө ере булған, шуларҙың 70-енең — 4-кә, 32-һенең — 10-ға, 10-ының — 15-кә, 3-өнөң 15-тән ашыу дисәтинәһе булған. 14 ике кешенең ғөмүмән сәсеүлеге булмаған. 27 урыҫтың ни бары 10 тиҫтә һөрөнтө ере, типтәрҙәре һәм сыуаштарының ни бары 1,5 тиҫтәләгәне булған. Немецтар игенселек менән шөғөлләнмәй.

1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың береһе 1839 йылға тере була. Ул — Парижды штурмлаған 13-сө башҡорт полкы яугиры, зауряд-есаул Ҡоҙамыш Яҡшығолов. Уның ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.

Сураҡай тоҡомдары

## Билдәле шәхестәре
* Ҡоҙамыш Яҡшығолов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә. Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Сураҡай ауылында йәшәгән.
* Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы (рус. Муллабаев Сагеряр Габдрахманович; 1899 йыл—1977 йыл) — Беренсе донъя һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, шағир-импровизатор.

## Видеофильмдар
* 9 май Сураҡай ауылында 2020 йылдың 19 марты
* 16 сентябрҙә Сураҡай ауылында күпер асыла. 2020 йыл

## Радиола
* Сураҡай һәм Ханжар ауылдарының юбилейҙары

## Билдәле шәхестәре
* Ҡоҙамыш Яҡшығолов — 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.
* Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы (1899—1977) — шағир-импровизатор.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*  
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
* Чуракаево на портале «Генеалогия и Архивы»
Калий

**Калий** — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 19-сы элемент, беренсе төп төркөмөндә урынлашҡан.
Абҙан (Архангел районы)

**Абҙан** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Абҙан ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 836 кеше .
Почта индексы — 453045, ОКАТО коды — 80203804001.
 

## Тарихы
XVIII быуат материалдарынан күренеүенсә, Инйәр йылғаhы буйында урынлашҡан Абҙан ауылы тәүҙә Йәҡшембәт тип аталған. Ауылдың нигеҙ hалыусыhы ла билдәле — Ҡумрыҡ-Табын улусының старшинаhы Йәҡшембәт Урасов.

Абҙан Үркәев тә билдәле, бөгөнгө көндә ауыл уның исемен йөрөтә. XVIII быуаттың 70-се йылдарында ул улус старшинаhы ярҙамсыhы вазифаhын башҡарған. Һуңынан, Үркәев старшина вазифаhын үтәй башлағандан hуң, ауыл уның исемен йөрөтә башлай. 1795 йылда ауыл Абҙан тип теркәлгән.

V ревизия ваҡытында (1795 йыл) ауыл 12 хужалыҡтан торған, хужалыҡтарҙа 48 ир-егет hәм 56 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 21 йылдан hуң ауылда 121 кеше hәм 17 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1859 йылғы X ревизия 227 кеше hәм 36 йорт күрhәткән. 37 йылдан hуң ауылда 176 ир-егет hәм 159 ҡатын-ҡыҙ, 60 хужалыҡ hаналған.

Ревизия Абҙандың улдары hәм ейәндәренең исемдәрен hанап сыға. Оло улы Абыҙгилде Абҙзанов (1777—1833) кантон етәксеhе ярҙамсыhы hәм юрта старшинаhы булып хеҙмәт иткән, 14-се класс дәрәжәhенә эйә булған. Уның балалары: Мырҙагилде, Ҡотлобулат, Ҡотләмбәт, Ҡотлогилде, Кинйәбулат — өс ҡатынынан булған. Кесе улы Муллагилде, 1781 йылда тыуған.

Улус халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, бер ни тиклем игенселек менән шөғөлләнгән. Ер эшкәртеү менән булышмаған ҡумрыҡ-табын халҡының күбеhе поташ заводы өсөн көл әҙерләү, Архангел заводына баҡыр рудаhы, шулай уҡ Өфө ҡалаhына поташ hәм дымлы поташты ташыу менән шөғөлләнгән.

1843 йылда 190 кеше (32 хужалыҡ) үҙ ихатаhында 225 ат, 30 hыйыр, 50 hарыҡ, 44 кәзә тотҡан. Игенселек күп кенә халыҡҡа яңы шөғөл булған. Шул уҡ йылда 8 сирек, йәки 64 бот, ҡышҡы hәм 41 сирек, йәки 328 бот, яҙғы иген сәселгән. Игенселектең үҫешен, ауылдың хужалыҡ келәтенә эйә булыуы раҫлап тора. Бөтә ихатаға 200 умарта hәм 30 солоҡ тура килгән.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 96 % тәшкил итә

1906 йылда — 375, 1920 — 497, 1939 — 776, 1959 — 880, 1989 — 915, 2002 — 899 кеше йәшәгән.

## Географик урыны
Алыҫлыҡ:
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 25 км

## Урамдары

Урамдар атамаһы:
* А.Абдрахманов урамы ()
* Г.Килмөхәмәтов урамы ()
* Инйәр урамы ()
* Туғай урамы ()
* М.Миһранов урамы ()
* Ерекле урамы ()
* Полковник Сәйфулла Хәбиров урамы ()
* Тимербаев урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Көньяҡ урам ()

## Матбуғатта
* Шоңҡар. 15 ФЕВРАЛЬ , Айыҡ тормош — һаулыҡлы тормош!

## Видеофильмдар
* Тормош. Архангел районының Абҙан ауылы. 14 ғинуар 2022 йыл
* Абзан шарлауығы. Башҡортостанда ял. Инйәр. 23 июнь 2020 йыл
* Абзан шарлауығы. Инйәр. Башҡортостан. 24 август 2020 йыл

## Иҫкәрмәләр
Аҙау (Архангел районы)

**Аҙау** () — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 526 кеше булған.
Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203850002.
 

## Халыҡ һаны

1906 йылда — 406, 1920—563, 1939—721, 1959—739, 1989—572, 2002—488, 2010—461 кеше йәшәгән.
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (97 процент)

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 36 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Равтау): 2 км

## Урамдары

* Дауахана урамы ()
* Тимер юл урамы ()
* Инйәр урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Партизан урамы ()
* Сик урамы ()
* Совет урамы ()

 

## Тарихы
Аҙау Әйтмәмбәттән аҙ ғына ҙурыраҡ була. V рәүиз ваҡытында унда 15 йортта 94 кеше, X рәүиздә 200 кеше һәм 36 йорт булған. 1896 йылда 64 йортта 353 кеше йәшәгән.

Эшләп килгән мәсет эргәһендә мәктәп — башланғыс конфессия мәктәбе асыла.

Ауылдың исеме антропоним Аҙауҙан алынған. 1816 йылғы ревизия тәүге төпләнеүсенең 60 йәшлек улы Йосоп Аҙауовты күрһәтә. Уның балалары Хисаметдин (1803 йыл), Хөсәйен (1791 йыл) һәм Искәндәр (1788 йыл).

152 кеше 95 ат, 40 һыйыр, 55 һарыҡ, 35 кәзә тотҡан. Иген сәселмәгән тиерлек: 1843 йылда бөтә ауылға 56 бот ужым һәм 128 бот яҙғы иген сәселә. 30 умартаһы һәм 8 солоғо булған.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар

## Билдәле шәхестәре
* Ғөбәйҙуллина Зәйтүнә Хатип ҡыҙы (1936), хор дирижёры. 1961—1991 йылдарҙа Башҡортостан Музыка йәмғиәте балалар хорының художество етәксеһе, 1985—1991 йылдарҙа йәмғиәт идараһының рәйес урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1975).
* Шакир Ғәлин — шағир.
* Зифа Хөснулла ҡыҙы Фәйзуллина (Винокурова) — Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы, Башҡортостандың халыҡ артисы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Азово на портале «Генеалогия и Архивы»
Айытмәмбәт

**Айытмәмбәт** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Оҙондар ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 310 кеше . Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203850003.

## Халыҡ һаны

1906 йылда — 311 кеше, 1920—315, 1939—165, 1959—358, 1989—273, 2002—411, 2010—310 кеше йәшәгән.
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 93 %) тәшкил итә

## Географик урыны
Алыҫлыҡ
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 31 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оҙондар): ***??*** км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Равтау): 7 км

## Тарихы
Айытмәмбәт ауылы Инйәр йылғаһы янында урынлашҡан. Ауылға нигеҙ һалыусы билдәле түгел. Улдары тураһында ла мәғлүмәт табып булмай.

Айытмәмбәт ауылында 1795 йылда 65 кеше һәм 9 ихата була. 1859 йылдың X ревизияһына 28 ихатала 176 кеше йәшәгән. 1897 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 271 кеше һәм 59 ихата теркәлгән, 1920 йылғы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу буйынса 315 кеше һәм 63 ихата теркәлә.

Кешеләр араһында мәжүси ышаныуҙарға бәйле һәм балаларҙы насар ҡараштан һаҡлаусы һирәк исемдәр (Алама — насар, Үлмәҫбикә — үлмәй торған) осраған.

XIX быуаттың 30-сы йылдар аҙағы — 40-сы йылдар башында ауыл халҡы ярым күсмә малсы булған, ләкин килемле хужалыҡ алып барыу өсөн мал етерлек кимәлдә булмай: 92 кешегә (16 йорт) 50 ат, 30 һыйыр, 60 һарыҡ, 44 кәзә тура килә. Игенселек тә үҫешмәгән — ни бары 24 бот ужым һәм 96 бот яҙғы иген 1843 йылда сәселгән.

Ошо сәбәптәр арҡаһында халыҡ умартасылыҡ (40 умарта һәм 15 солоҡ), ылаусылыҡ (Архангел заводына баҡыр рудаһы ташығандар), күрше урман сәнәғәтселәренә һалабаш ебетеү һәм уны пристангә ботон 1,5 һәм 2 тингә ташыу менән шөғөлләнгән.

## Урамдары
* Ассы урамы ()
* Бейе урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Үҙәк урам ()
* Мәктәп урамы ()

## Билдәле шәхестәре
* Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы (1.07.1957), ғалим-агроном, политолог, юрист, юғары мәктәп уҡыутыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), Башҡорт дәүләт аграр университеты профессоры (2013), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһы академигы (2013). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы (2012), Рәсәй юристары Ассоцициаһы (2012), «Архангель яҡташтары» йәмғиәт ойошмаһының идара рәйесе.

## Матбуғатта
* Йәшлек. 30 май 2019 йыл. Яңы мәктәп яңы өмөттәр уята

## Сығанаҡтар
Аҡкүл (Архангел районы)

**Аҡкүл** () — Башҡортостандың Архангел районындағы татар ауылы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 15 кеше.
Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840002.

## Халыҡ һаны

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Орловка): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 28 км

## Сығанаҡтар
Алексеевка (Архангел районы)

**Алексеевка** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Инйәр ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше .
Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819002.
 

## Халыҡ һаны

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (58 %), белорустар (34 %)

## Географик урыны
Алыҫлыҡ:
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 17 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Валентиновка): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 24 км

## Урамдары
Урам исеме:
* Алексеевка урамы ()

## Тарихы
Алексеевка ҡасабаһы 1910—1920 йылдар араһында Валентиновка ауылы эргәһендә барлыҡҡа килә. 1920 йылда бында 11 йорт була һәм 80 белорус йәшәй. Бөгөн ҡасабала урыҫтар һәм белорустар йәшәй.

## Сығанаҡтар
Архангел (Архангел районы)

**Архангел** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 5697 кеше..
Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203810001.
Ауыл 1753 йылда Архангел баҡыр иретеү заводы ҡасабаһы тип һалынды.

## Транспорт
Ауылда Өфө—Белорет, Архангел—Красноусол—Петровск автомобиль юлдары мөһим роль уйнай.

## Архангел баҡыр иретеү заводы
Архангел баҡыр иретеү заводы, 1753 йылда Нуғай даруғаһы Күрпәс‑Табын улусы Шәке аҫаба башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Аҫҡын йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан нигеҙ һалына.

### Хужалары
# Твердышевтар һәм Мясниковтар
# 1783 йылдан алып Е. И. Козицкая
# 1824 йылдан — графиня А. Г. Лаваль
# 1851 йылдан — А. И. Коссаковская
# 1886 йылдан — С. С. Коссаковский
# 1889 йылдан — ҡаҙна ҡарамағында.

Архангел тау сәнәғәте округына ингән. 1753 йылда эшләй башлай. 4 баҡыр иретеү мейесе була, 1857 йылға ҡарай — 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 һыу тәгәрмәсе иҫәпләнә. Заводҡа 7 рудник ҡарай. XVIII быуат аҙағында Архангел баҡыр иретеү заводында яҡынса 67 мең дисәтинә ер биләй. 1772 йылда заводта 454 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә, XIX быуат уртаһына ҡарай — 1465 крәҫтиән иҫәпләнә (*ҡара*: ).

Эшләү дәүерендә яҡынса 1,1 млн бот баҡыр иретелә; уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь — 17,4 мең бот (1865 йыл).  барышында завод яндырыла, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. 1776 йылда тергеҙелә. 1860 йылда Архангел баҡыр иретеү заводында сыуалыштар була (яҡынса 450 кеше ҡатнаша), эш хаҡын арттырыу, завод хөкүмәте баш-баштаҡлыҡтарын бөтөрөү талаптары ҡуйыла. 1891 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1892 йыл) завод ябыла (яна). Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Архангел районының шундай уҡ исемдәге ауылы урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Сығанаҡтар
Асы (Архангел районы)

**Асы** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 8 кеше..
Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834002.

## Халыҡ һаны

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 15 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Благовещенка): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 26 км

## Сығанаҡтар
Баҫыу

**Баҫыу** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Архангел районы  биләмәләрендә аға. Йылға Тирәклеауылы янынан Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

Йылға атамаһынан шул төбәктәге карст бушлыҡтарына Баҫыу-Еҙем районы атамаһы бирелгән. Һыу йыйылыу бассейны майҙаны — 450км²

Баҫыу йылғаһының башланған урыны — Әүәрҙәк һырты. Инйәргә ҡойған ерендә, тамағынан арыраҡ, ваҡ ҡырсынташлы ҡомлоҡ, кәмәлә төшөргә яратҡан туристар уны ял өсөн иң яҡшы урын тип һанай

## Биологияһы
Баҫыу йылғаһы ярҙарында аҡ тирәктәр үҫә, эргәһендәге ауылдың атамаһы шунан килеп сыҡҡан 

## Тарихы
1755 йыл, 11 октябрҙә һатыу-алыу ҡағыҙы (купчая) төҙөлгән булған - «Купчая башкир Ногайской дороги, Курпеч-Табынской вол. Акбулата Сенкина с товарищами заводчикам И. Б. Твердышеву и И. С. Мясникову на земли по р. Аскын.»:

## Урынлашыуы
Йылға Башҡортостан Республикаһының Тирәкле һәм Баҫыу (Басиновка) ауылдары янынан аға. Инйәргә ҡойған ерендә - Баҫыутамаҡ ауылы.

Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101983
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Официальный сайт органов местного самоуправления муниципального района Архангельский район Республики Башкортостан
* https://www.youtube.com/watch?v=Adv1oN8ODKg
*Басу (река). Панорама http://www.streetvi.ru/ru/3700475-%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%83-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0/
Бәйес

**Бәйес** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 109 кеше.
Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813003.
 

## Халыҡ һаны
1906 йылда — 103 кеше, 1920—271, 1939—186,1959 — 160, 1989—129, 2002—120, 2010 — 96 кеше йәшәгән.
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 67 % тәшкил итә.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 7 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Максим Горький): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 13 км

## Урамдары
* Урман урамы ()
* Муса Гәрәев урамы ()
* С.Юлаев урамы ()

## Тарихы
Инйәрҙең һул ҡушылдығы Асҡын йылғаһы буйында Бәйес һәм Муллаҡай ауылдары урынлашҡан. XVIII быуат аҙағында Икенсе ауыл Йәрембәт (Муллаҡай) тип атала. Шулай уҡ Бәйес тә шул исемле була. Ике ауылға ла Йәрембәт исемле бер аҫаба нигеҙ һалған, тип фаразларға була. Уның һәм балалары тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт һаҡланмаған. Әммә Бейес менән Муллаҡайҙың балалары VII—VIII ревизиялар исемлегенә индерелгән.

Бәйес (Йәрембәт) 1795 йылда 52 кеше йәшәгән 13 йорттан тора. X ревизияла 129 кеше һәм 27 йорт күрһәтелгән. Быуат аҙағында халыҡ һаны (87) һәм ихаталар (22) кәмегән. 1920 йылда Бәйестә 270 кеше һәм 25 йорт иҫәпләнгән.

1816 йылда Бейестың 80 йәшлек улы Аҙнағол Бейсов (Бәйесев, Баясов) улдары Мәүлет һәм Сөләймән менән йәшәй.

Халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, ылаусылыҡ, бер өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 78 кешегә иҫәпләнгән. 15 йортҡа 40 ат, 40 һыйыр, 30 һарыҡ, 35 кәзә, 30 умарта, 10 солоҡ тура килгән. Малсылыҡ көрсөк хәлендә булған. Быға ҡәтғи хәрби-феодаль тәртиптәр урынлаштырыусы кантон идараһы ғәйепле булған. Аттарҙа сик буйы хеҙмәтенә, ҡаҙаҡ далаларында хәрби нығытмалар төҙөү өсөн алыҫҡа туҡтауһыҙ командировкалар башҡорттарҙы бөлгөнлөккә һала.

V ревизия материалдарына ярашлы, Ҡумрыҡ-Табын улусы ауылдарында йәшәүселәрҙең «иген үҫтереүгә иғтибарһыҙ» булыуын күрергә мөмкин. 1843 йылда 64 бот ужым һәм 128 бот яҙғы иген сәселә. Быуат аҙағында иген уңмау осрағына мөгәзәй ойошторғандар, был иген үҫтереүҙә айырым үҙгәрештәр булыуын күрһәтә.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар

## Сығанаҡтар
Үрге Ырныҡшы

**Үрге Ырныҡшы** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 81 кеше.
Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203804002.
 

## Халыҡ һаны
1939 йылда — 513; 1959 — 370; 1989 — 87; 2002 — 102; 2010 — 75 кеше йәшәгән.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (57 %), башҡорттар (37 %)

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 19 км

## Тарихы
Үрге Ырныҡшы 1925 йылдан һуң барлыҡҡа килгән. Был саҡта Архангел ауылынан 15-18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Ырныҡшы утарында 17 хужалыҡ булған.

## Урамдары
* Көнбайыш урам ()
* Үҙәк урам ()
* Көньяҡ урам ()

## Сығанаҡтар
Валентиновка (Архангел районы)

**Валентиновка** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 757 кеше.
Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819001.
 

## Халыҡ һаны

1906 йылда — 369; 1920 — 395; 1939 — 425; 1959 — 494; 1989 — 831; 2002 — 718; 2010 — 592 кеше йәшәгән.
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге урыҫтар (68 %)

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (36 км): 12 км

## Урамдары

## Тарихы
Валентиновка ауылы (Новиковка, Мышатҡан йәки Мышыатҡан) XIX быуаттың 70-се йылдарында яңы ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. Тула губернаһынан төп күсеп килеүселәр алпауыт Новиковтан ҡуртымға алынған ерҙә йәшәгән. Күрәһең, ауылдың икенсе исеме — алпауыт исеменән, өсөнсөһө йылға исеменән бирелгән. Күскенселәр 1886, 1890 йылдарҙа ла бында килеүен дауам итә. Крәҫтиәндәрҙең 150 дисәтинә һөрөнтө ере булған. Ерҙе һуҡа менән һөргәндәр. XIX быуат аҙағында крәҫтиәндәрҙең өс елгәргесе булған. Урман кәсептәре менән дә шөғөлләнәләр.

## Видеофильмдар
* «Һуғыш һәм китап» видеофильмдар конкурсы
* Велосәйәхәт. Өфө-Архангельское-Валентиновка (авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы Иван Пстыгоның тыуған төйәге)

## Билдәле шәхестәре

## Сығанаҡтар
Ғәйфулла

**Ғәйфулла** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше.
Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203846002.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 92 % тәшкил итә.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 12 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Тәүәкәс): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 9 км

## Тарихы
Ғәйфулла ауылы 1925 йылда 51 хужалыҡтан торған утар була. Был утарға Тәүәкәс халҡы нигеҙ һалған, тип фаразларға була, һуңынан ул ауылға әүерелгән.

## Урамдары

* Көнсығыш урам ()
* Көнбайыш урам ()
* Ҡулса урамы ()
* Урман урамы ()

## Видеофильмдар
* Инйәр йылғаһы. Ғәйфулла ауылы. Архангел районы, Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй. 28 июль 2019 йыл

## Сығанаҡтар
Ырныҡшы

**Ырныҡшы** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 513 кеше.
Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822001.
 

## Халыҡ һаны
1906 йылда — 2014 кеше; 1920—2340 (Ирныҡшы утарҙары менән бергә иҫәпкә алынған); 1939—2051; 1959—1382; 1989—521; 2002—498; 2010—447 кеше йәшәгән.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге урыҫтар (85 процент) (85 %)

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 21 км

## Урамдары

* Йылға аръяғы урамы (№
* Киров урамы ()
* Колхоз урамы ()
* Пролетар урамы ()
* Совет урамы ()
* Урал урамы ()

## Тарихы
Ырныҡшы ауылы шул уҡ исемдәге йылға ярында урынлашҡан. Ауыл Архангел заводына нигеҙ һалынғас та барлыҡҡа килмәгән. Һатып алынған крепостной крәҫтиәндәрҙе урынлаштырыу өсөн ерҙәр кәрәк була. Ләкин улар тәүге йылдарҙа уҡ етерлек кимәлдә булмай. Шуға күрә 1769 йылдың 15 сентябрендә И. Н. Бекетова Ырныҡшы йылғаһынан Дыуан һәм Бишауыл-Табын улустары һәм Ағиҙел йылғаһы сиктәренә тиклем Ҡумрыҡ-Табын улусы ерҙәрен башҡорттарҙан 440 һумға һатып алған. Шулай итеп, Ырныҡшы йылғаһы буйындағы ауыл ошо килешеү төҙөлгән йылда йәки уға ҡул ҡуйғандан һуң бер йыл үткәс кенә барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ләкин Күрпәс-Табын улусы башҡорттарының 1755 йылғы купчийында завод хужалары Твердышев менән Мясников һатып алған ер сиктәренең ориентирҙары килтерелә. Һәм улар араһында Баҡрыл ауылы бар. Ырныҡшы ауылы Баҡрыл йылғаһы (Ырныҡшы йылғаһының ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Баҡрыл исемле ауыл Ырныҡшы тип атала башлаған, тип фараз итергә мөмкин. Шулай итеп, ауыл заводҡа нигеҙ һалынғандан һуң барлыҡҡа килгән.

1795 йылда Ырныҡшы ауылында 409 ир-ат һәм 431 ҡатын-ҡыҙ була. 1834 йылда 223 йорт хужалығында 627 ир-ат һәм 704 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1896 йылда 936 ир-ат һәм 1047 ҡатын-ҡыҙ, 362 йорт хужалығы була.

Ауылда сиркәү, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе, 4 аҙыҡ-түлек магазины, ҡаҙна шарап магазины, икмәк магазины булған.

## Матбуғатта
* Йәшлек. 7 февраль 2014, Ә беҙҙең ауылда…

## Видеофильмдар
* Ырныҡшы тирәләй. 7 март 2021 йыл
* Сиркәү

## Билдәле шәхестәр
* Анохин Виктор Фёдорович (18.07.1951), совет спортсыһы. 1976 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1974—79). Еңел атлетика буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ҡыҙғы

**Ҡыҙғы** () — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 199 кеше булған.
Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816003.
 

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 100 %тәшкил итә.
1906 йылда — 282 кеше, 1920 — 372, 1939 — 428, 1959 — 289, 1989 — 183, 2002 — 196, 2010 — 168 кеше.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 29 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Баҡалды): 21 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 39 км

## Тарихы
Тирәклеләрҙең Ҡыҙғы йылғаһы буйында утары булған. 1839 йылда 6 йорттан тора, 1850 йылда мәсете булған Ҡыҙғы ауылға (132 кеше) әүерелә. 1859 йылдағы X рәүиздә унда 157 кеше йәшәгән 25 йортта йәшәгән. 1897 йылға 274 кеше һәм 49 йорт була.

 Шулай уҡ уҡығыҙ

## Урамдары
* З.Вәлиди урамы ()
* Йәштәр урамы} ()
* Үҙәк урам ()

## Матбуғатта
* Йәшлек. 23 март 2012 йыл, «Мәңгелек сер булып ҡалһын театр»
* * Башҡортостан. 25 март. Үҙе менән нур йөрөтә

## Видеофильмдар

## Радио тапшырыуҙарында
* Фельдшер Әлфирә Ноғаманова. 21 ғинуар 2019 йыл

## Билдәле шәхестәре
* Сиражетдинова Шәмсинур Мырҙабай ҡыҙы (1930—29.12.1986), театр актёры. 1947 йылдан хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, 1949 йылдан — хәҙерге Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры, 1952 йылдан хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974).
* Олег Ханов (11.08.1951), театр һәм кино актёры, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981), Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзының А. Яблочкина исемендәге премияһы лауреаты (1995), профессор, Санкт-Петербург Фән һәм сәнғәт академияһының ағза—корреспонденты (2005), Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014).
* Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы (26 март 1962 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995)
* Юнир Ғаяз улы Ноғоманов — бейеүсе, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
*  
* Кизги на портале «Генеалогия и Архивы»