Бушуев Семён Кузьмич

**Бушуев Семен Кузьмич** (29 ғинуар  1906 йыл — 23 август 1958 йыл) — СССР тарихсыһы, Кавказды өйрәнеү һәм XIX быуаттағы   Рәсәй сәйәсәте өлкәһендә белгес. Тарих фәндәре докторы, профессор. М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты профессоры.   СССР Юғары дипломатик мәктәбенең директоры (1943—1947),  Сит ил әҙәбиәтенең дәүләт нәшриәте дипломатияһының  һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса әҙәбиәт редакцияһы мөдире.

## Биографияһы
Бушуев Семён Кузьмич ауылда  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 13 йәшенән  Мәскәү, Калуга һәм Смоленск губерналарында төҙөлөштәрҙә балта оҫтаһы булып эшләй. 1919 йыл Рәсәй коммунистик йәштәр союзына инә. 1924 йылда комсомол эшендә әүҙем эшмәкәрлеге өсөн комсомол юлламаһы буйынса Мәскәүгә эшселәр факультетын уҡырға ебәрелә.

1927 йылда рабфакты тамамлау менән  уҡыуын дауам итеү өсөн М.И. Калинин исемендәге  Ленинград политехник институтының  Ижтимағи фәндәр бүлегенә уҡырға ебәрелә. 1929 йылда  ВКП(б) ағзалығына кандидат итеп алына.

1931 йылда институтты тамамлағандан һуң,  Бушуев Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы комитетында президиум ағзаһы булып эшләй, шул уҡ ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге  Өфө педагогия институтында партия тарихын уҡыта. Шул уҡ йылдан  Шул ВКП(б) ағзаһы була. Һуң, бүлек мөдире вазифаһын биләй, СССР Госплан лекциялар уҡый һәм бер үк ваҡытта Мәскәү авиация институты. 1933—1934 йылдарҙа  — Мәскәү авиация институты доценты, ә 1934—1940 йылдарҙа  — ВКП(б)  Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы һәм Мәскәү университетының тарих факультеты профессоры.

1934 йылдан Бушуев ватан тарихын өйрәнеү проблемаһы менән шөғөлләнә башлай.  1936 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР  Фәндәр академияһы тарих институтына   өлкән ғилми хеҙмәткәре сифатында эшкә күсә. «СССР Фәндәр академияһы тарих  институтының СССР тарихы секторы  эше тураһында хрониканы» әҙерләй,  ул 1937 йылда сыға. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү университетының тарих факультеты доценты,  ә 1940 йылдан ВКП(б) Үҙәк комитетының  Агитация һәм пропаганда идаралығының лекторы була.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Бушуев күп тапҡыр фронтҡа  лектор булараҡ сыға. 1942 йылда ул  «Борьба горцев Северного Кавказа за независимость (1828—1864 гг.)»  темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1943 йылдан  Мәскәү дәүләт университеты тарих факультетының профессоры булараҡ, СССР сит ил эштәренең халыҡ комиссариаты  системаһында эшләй  (1946 йылдан — Министрлыҡта), СССР Юғары дипломатия мәктәбенең директоры  вазифаһын биләй һәм СССР  Сит ил эштәре министрлығының эксперты-консультанты булып тора.

1947 йылдан Бушуев  тулыһынса  МДУ-ның тарих факультетында фәнни-уҡытыу  эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

Билдәле булыуынса, 1949 йылда  Бушуев америка яҙыусыһы һәм журналисы А.Л.Стронгҡа (ул артабан СССР-ҙан  «шпионаж»  өсөн ҡыуыла); һәм уның китабын баҫтырып сығарған  С.А.  Ляндресҡа ҡарата ялыу яҙа, һөҙөмтәлә ул 8 йылға хөкөм ителә, тик 1953 йылда аҡлана.

Бушуев 1958 йылдың 23 авгусында Ригала ҡапыл   вафат була.Новодевичье зыяратында  ерләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге  һәм уның баһаһы
Бушуевтың  фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә  ватан тарихы проблемалары, Рәсәйҙең  тышҡы сәйәсәте тарихы  инә. Төп фәнни йүнәлеше булып Төньяҡ Кавказ халыҡтары тарихы (Дағстан, Чечня, Ингушетия, Адыгея), проблематика буйынса лекциялар курсы, уларҙы 1937 йылдан  уҡ уҡый.

Бушуевтың тикшеренеү эшмәкәрлегендә  XIX  быуатта Кавказ һуғышы ваҡытында имам Шамил етәкселеге аҫтында мюридизм хәрәкәте мәсьәләһе урын ала. Әммә , А.Б. Закс билдәләгәнсә, Бушуев һүҙҙәре менән, уға хәтле *«әлегә тиклем бер кем дә  тикшермәгән»* темалар,  Н. И. Покровскийҙан алынған. Был йәһәттән  уға бирелгән  һорауға Бушуев тамашасыларға мөрәжәғәт итеп, *«был тарихсының исемен ҡайһы бер  хәл буйынса телгә алмау яҡшы»* тип яуап бирә.

Баштан Бушуев мюридизмды  тау халҡының Рәсәй империяһы экспансияһына ҡаршы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тип  ҡарай, дөйөм алғанда был  СССР -ҙағы шул ваҡыттағы сәйәси конъюнктураға тап килә. Әммә  1950 йылдар башында мюридизмға ҡарашы,  хәҙер ул *«Төркиә һәм Англия ҡотортоуы»*  тип баһалана, ҡайтанан ҡарала, Бушуев СССР тарихы дәреслегенең башҡа авторҙары һәм мөхәррирҙәре менән бергә (СССР ФА ағза-корреспонденттары Н.М. Дружинин, А.М. Панкратова һәм профессор М.В. Нечкина) ниндәйҙер дәрәжәлә  йәбергә дусар ителә.  Атап әйткәндә, 1950 йылда СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарарында  — *«СССР ФА тарих институты С.К. Бушуевтың Шамил тураһында сәйәси зарарлы  китабын баҫтырып сығара»*  тип билдәләнә. Бушуев артабан мюридизмды реакцион хәрәкәт тип ҡарай. Шул уҡ ваҡытта, 1956—1957 йылдарҙа КПСС-тың XX  съезында Шамил хәрәкәтен милли-азатлыҡ хәрәкәте тип баһалауға ҡайтыу тураһында мәсьәлә күтәрелә, йәғни, профессор В. Б Кобрин  аңлатмаһы буйынса, — *«тап Бушуев бөтәһенә ҡарағанда ла ҡаршы тора»*.

## Төп библиографияһы

; Монографиялары
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 

; Уҡыу әсбаптары

* 

; Ҡатнаша

* 
* 
* 

; Шулай уҡ

* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Мухин И. Н. Бушуев Семён Кузьмич // Энциклопедический словарь Московского университета. Исторический факультет / Под общ. ред. С. П. Карпова. — М.: МГУ; РОССПЭН, 2004. — С. 64—65. — .
* 
* 
*