open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Те-Вахипоунаму

**Те-Вахипоунаму** ( — «йәшел таш һыуы») — Яңы Зеландияның Көньяҡ утрауының көньяҡ-көнбайыш яр буйындағы район. Майҙаны — 26000 км² (Яңы Зеландия ерҙәренең яҡынса 10 % ). 1990 йылда Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән, бер нисә милли паркты үҙ эсенә ала:

* Маунт-Кук милли паркы
* Фьордленд милли паркы
* Маунт-Аспайринг милли паркы
* Уэстленд милли паркы

Те-Вахипунамда Гондвананың оригиналь флораһы һәм фаунаһының ҡайһы бер хәҙерге заман вәкилдәре бар тип иҫәпләнә, был Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә сәбәп була.

Те-Вахипоунаму — Яңы Зеландия маориҙары өсөн изге урын, сөнки маори мәҙәниәтендә атуа — илаһтарҙың йәшәү урыны булып тора. Үҙәндәр буйлап боҙ менән ҡапланған түбәләрҙән ағып сыҡҡан шишмәләр йәшел төҫтәге вулкан тоҡомо — нефрит һәм боуэнит килтерә. Был ҡаты минералдар менән маориҙар ҡоралдарҙы һәм затлы әйберҙәрҙе биҙәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Department of Conservation — Te Wāhipounamu — South West New Zealand World Heritage Area
* United Nations Environment Programme listing
* UNESCO World Heritage listing
Жау (милли парк)

**Жау** () — Бразилияла  Амазонас штатындағы милли парк. 2000 йылдан 2003 йылға тиклем Жау милли паркы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты, ә 2003 йылдан ике милли парк һәм башҡа типтағы ике һаҡланған территорияны үҙ эсенә алған «Үҙәк Амазония резерваттары комплексы» киңәйтелгән объекттың бер өлөшө.

Был Көньяҡ Америкала иң ҙур урман ҡурсаулығы, уның майҙаны 5,6 миллиондан ашыу акр (23778,9 км2). Паркка инеү сикләнгән; уға инеү өсөн Бразилия хөкүмәтенән яҙма рөхсәт кәрәк.

Жау милли паркы Амазонка йылғаһы бассейнында тропик урмандарҙы яҡшы һаҡлау өлгөһө булараҡ билдәле.

Парк территорияһында осрай торған үҫемлектәр араһында *Bertholletia excelsa*, *Couma guianensis*, *Daliocarpus rolandri*, *Euterpe oleraceae*, *Holopyxidium jarana*, *Manilkara huberi*, *Microphalis guianensis*, *Parahancornia amapa*, *Pithecelobium racemosum*, *Vochysia maxima*, шулай уҡ  *Astrocaryon*, *Diplotropis*, *Iriartea*, *Mauritia*, *Protim*, *Virola* төрлө төрҙәрен осратырға мөмкин.

Паркта  ягуарҙар, ламантиндар, алһыу йылға дельфиндары һәм башҡа хайуандар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ләлә Шахин Паша

**Ләлә Шахин Паша** (Төрөк теле: *Lala Şahin Paşa*), 1330 – 1388 (?), ғосман хәрби етәксеһе һәм Румелияның беренсе бейлербейы була. Ул Солтан Морат I-нең уҡытыусыһы (лала) була, Һәм Морат тәхеткә ултырғас, Шахин Фракияла ғосман кампанияһын етәкләй. 1360 йылда Ул Дидимотичоны, ә 1362 йылда адрианополде ала, ул һуңынан Әдирнә булараҡ ғосман резиденцияһы булып хеҙмәт итә. 1364 йылда Болгарияла Боруй һәм Пловдивты яулап ала. Ул Марица алышы (1371) хәрби етәкселәрҙең береһе була. 1383 йылдан 1385 йылға тиклем Ул Софияла ғосман наместнигы сифатында идара итә. Ул Плочник алыши (1385-86) серб кенәзе Лазарҙан еңелә. 1388 йылдың 27 авгусында Ул Билеч алыши босния кенәздәре союзынан еңелә. Лала Шахин, Моғайын, 1389 йылда Ҡазанлыҡта вафат булғандыр, Болгарияла Тулбето паркында, билдәле Фракия Кәшәнәһе Ҡаҙанлыҡтан алыҫ түгел, иҫке мавзолей /тюрбе/ бар. Һуңыраҡ Лала Шахиндың мәйете Казанлык кәшәнәһенән Уның тыуған яғында, Төркиәнең Бурса провинцияһындағы Мостафакемальпаша районында, Икенсе Ҡәберлеккә күсерелә.

## Иҫкәрмәләр
Фунафути

**Фунафу́ти** () — Тымыҡ океанда Тувалу бәләкәй утрауҙағы дәүләттең атолл-баш ҡалаһы.

## Географияһы
Майҙаны — 2,79 км². Атолл составына 30 утрау инә. Иң ҙуры — Фонгафале (), унан һуң ҙурлығы буйынса икенсе утрау — Фунафала.

## Халҡы
Атолл халҡы — 5070 кеше (2010), был илдә иң күп халыҡ йәшәгән атолл. Был утрауҙа дүрт ҡасаба бар, уларҙың береһендә (Ваиаку) хөкүмәт урынлашҡан. Ҡайһы берҙә Тувалуның баш ҡалаһы Фонгафале йәки Ваиаку тип әйтәләр, әммә рәсми рәүештә илдең баш ҡалаһы атамаһы — Фунафути атоллы. Фонгафале, Фунафала һәм Аматуку утрауҙарында халыҡ даими йәшәй. 

### Фонгафале
* Факаифу — 1007 кеше.
* Сенала — 589 кеше.
* Алапи — 1024 кеше.
* Ваиаку — 516 кеше.
* Лофеагаи — 399 кеше.
* Теоне — 540 кеше.
* Текаватоэтоэ — 343 кеше.

### Фунафала
* Фунафала — 21 кеше.

### Аматуку
* Аматуку — 52 кеше.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса был 9 тораҡ пунктта 4492 кеше йәшәй.

## Иҡтисады
Аэропорт, ҡунаҡхана (Vaiaku Langi Hotel), административ биналар, традицион стилдә пальма япраҡтарынан, хәҙерге заман цементтан төҙөлгән торлаҡ йорттар бар.

Фунафути атоллы майҙанының күпселек өлөшөн аэропорттың осоу-ултырыу һыҙаты биләй. Әммә самолеттар бында аҙнаһына ике тапҡыр ғына килгәнлектән, аэропорт буш булғанда, полоса регби уйыны майҙансығына әйләнә, ә аҙнаһына бер тапҡыр иртән уны баҙар сифатында ҡулланалар.

## Иҫтәлекле урындары
Фунафути атоллында иң әһәмиәтле иҫтәлекле урын — Тувалу сиркәүе. Икенсе иҫтәлекле урын — Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Фунафутиҙа һәләкәткә осраған АҠШ самолеты ҡалдыҡтары. Был ваҡытта самолеттарҙың осоу-ултырыу һыҙаты АҠШ хәрби-һауа көстәре тарафынан Гилберт утрауҙарын (хәҙерге Кирибати) һаҡлау өсөн файҙаланыла. АҠШ 1970-се йылдар аҙағында дуҫлыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылғанға тиклем Фунафутиға дәғүә иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История острова 
* Информация на сайте Oceandots.com  
* Информация на сайте Jane Resture
Нукуалофа

**Нукуало́фа** () — Тонга короллегенең баш ҡалаһы. Халҡы — 24 310 кеше (2010). Тонгатапу утрауында урынлашҡан. Нукуалофала диңгеҙ порты урынлашҡан.

## Тәбиғәт шарттары
Нукуалофа Тонга архипелагының иң ҙур мәрйен утрауында — Тонгатапу утрауында урынлашҡан. Тропик океан климаты хас. Һауа температураһы йыл дауамында +20-нән +26 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Ямғырҙар миҙгеле декабрҙән апрелгә тиклем дауам итә. Яуым-төшөм 1500 мм самаһы. Тропик урмандар, ҡыуаҡлыҡтар һәм пальмалар үҫә. 

## Халҡы
Ҡала халҡының һаны — 24 310 кеше (2010). Ҡалала башлыса тонгалар йәшәй (96 %). Ике рәсми тел — тонга һәм инглиз телдәре. Диндарҙар — башлыса мормондар.

## Тарихы
Европаларҙан беренсе булып Тонгатапу утрауына 1643 йылда Голландия диңгеҙсеһе Абель Тасман төшә. 1773 һәм 1777 йылдарҙа Нукуалофа территорияһына инглиз капитаны Джеймс Кук килә. Яҡынса XIX быуат уртаһында Тонга утрау төркөмдәре король хакимлығы аҫтында берләштерелә, ул 1900 йылда Бөйөк Британия менән короллек өҫтөнән протекторат булдырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 1970 йылда протекторат бөтөрөлгәс, ил бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә, Һәм Нукуалофа Тонганың баш ҡалаһы статусын ала.

## Мәҙәниәте
Тонганың баш ҡалаһының төп иҫтәлекле урыны булып 1867 йылда төҙөлгән король һарайы тора. Ҡала тирәһендә Океанияның боронғо цивилизацияларының оборона ҡоролмалары емереклектәре һәм боронғо тонга аристократтарының кәшәнәләре һаҡланған. Ҡалала бихисап пляждар бар. Ҡала эсендә үҫкән орхидеяларҙың күп төрҙәре менән билдәле. 

## Иҫкәрмәләр
Порт-Вила

**Порт-Ви́ла** (, ) — Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Вануату республикаһының иң ҙур ҡалаһы һәм баш ҡалаһы. Эфате утрауының көньяҡ-көнбайыш ярында Меле пляжында урынлашҡан.

## Тарихы

Порт-Вила урынлашҡан территорияны колонизациялау порт территорияһына күсеп ултырыуҙан башлана. 1882 йылда, оҙайлы ҡоролоҡ һәм малярия таралыуына ҡарамаҫтан, Вила — Эфате утрауының коммерция үҙәгенә әүрелә.

1906 йылда Вила колонияның баш ҡалаһы тип иғлан ителә, унда хөкүмәт урынлаша. Уның төп урамы ул ваҡытта *Burns Philp* компанияһы келәттәрен Һәм Француз Яңы Гебридтар Нәшриәте бинаһын (франц. Société Française des Nouvelles-Hébrides) бәйләгән тар һуҡмаҡ булған. Был ярлы ҡала, башлыса берәҙәктәр һәм Яңы Каледония төрмәһенән азат ителгән енәйәтселәр йәшәй.

1930-сы йылдарҙа европалар һаны бик тиҙ кәмей башлай, хәҙер ҡалала уларҙың һаны 1 000 кешенән саҡ ҡына кәмерәк. 

Европаларҙан тыш Вилала йәшәргә рөхсәт ителгән берҙән-бер кешеләр — унда эшкә ялланған ни-вануату халҡы вәкилдәре; башҡа ни-вануатулар 15 көн эсендә ҡаланан китергә тейеш була. Комендант сәғәте булған: әгәр кеше киске сәғәт 9-ҙан һуң урамға сыҡһа, ул төндө төрмә камераһында үткәргән.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Порт-Вила союздаштар ғәскәрҙәре базаһы була. 1970 йылда түбән һалымдар индерелгәндән һуң, ҡалала йәнле төҙөлөш башлана: иҫке иҫкергән колониаль ҡоролмалар һүтелә, уларҙың урынында бетон биналар төҙөлә, урамдар түшәлә, 1972 йылда төп пристань төҙөлә, ул йыл һайын круиз судноларын ҡабул итә, Вила туристарҙың популяр ял итеү урынына әйләнә.

2002 йылдың ғинуарында ярҙан бер нисә километр алыҫлыҡта ер тетрәү була, ул ҡалаға һәм яҡын-тирәләге ерҙәргә ҙур зыян килтерә.

2009 йылда, Рәсәй менән Вануату араһында дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыуҙың ике йөҙ йыллығы хөрмәтенә, ҡала үҙәгендә рус диңгеҙсеһе Василий Михайлович Головнинға һәйкәл ҡуйыла.

## Климаты
Порт-Вила ҡоро һәм эҫе, шулай уҡ ямғырҙар миҙгеле булған тропик климат зонаһында урынлашҡан.

## Иҡтисады

Ҡала утрау төркөмөнөң коммерция үҙәге булып тора. Тәү ҡарашҡа халыҡ тулыһынса француздарҙан тора кеүек, әммә ҡала күп милләтле, унда ни-вануатулар, инглиздәр, француздар, ҡытайҙар һәм вьетнамдар йәшәй. Сауҙа порты, ҡалала дауаханалар, ҡунаҡханалар, казинолар, бер нисә баҙар, сауҙа урындары, спорт стадионы, мәҙәниәт йорто, педагогия институты, Көньяҡ Тымыҡ Океан университеты кампусы, бер нисә ит һәм балыҡ эшкәртеү заводы урынлашҡан.

Ҡала янында Вануатуның төп халыҡ-ара аэропорты — «Бауэрфилд» урынлашҡан.

## Архитектураһы
Ҡаланың иң күренекле биналарының береһе — Сакре-Кёр (Изге Йөрәк; ) католик соборы, ул Порт-Вила епархияһына инә. 1992 йылда Ҡытай эшселәре ярҙамында парламент бинаһы төҙөлә.

## Туғандаш ҡалалар
*  Шанхай, Ҡытай (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* **«Port-Vila.»** Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.

## Һылтанмалар

*
Паликир

**Палики́р** () — Микронезия Федератив Штаттарының баш ҡалаһы. Понпеи штатында урынлашҡан. Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә, мәрйен рифтары менән уратып алынған вулкан сығышлы Понпеи утрауында урынлашҡан. 5000-дән саҡ ҡына кәмерәк халҡы булған ҡала Сокеш муниципалитетының бер өлөшө булып тора, унда 2010 йылда 6 647 кеше йәшәгән, ә ил халҡының дөйөм һаны 106 487 кеше тәшкил иткән. Понпеи утрауының төньяҡ-көнбайыш яғында урынлашҡан (утрауҙың халыҡ һаны — 34 789 кеше). Төньяҡ-көнсығышҡа табан утрауҙың иң ҙур торағы, яр буйы ҡалаһы Колониа урынлашҡан.

## Тәбиғәт шарттары
Тайфун миҙгеле августтан декабргә тиклем дауам итә. Мәңге йәшел тропик урмандар, кокос пальмалары, панданустар һәм яр буйы мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә.

## Халҡы
Паликир халҡының һаны — 6647 кеше (2010). Ҡалала башлыса микронезийҙар йәшәй. Рәсми тел — инглиз теле, әммә урындағы халыҡ чуук, понапе, косяэ, яп һәм башҡа телдәрҙә һөйләшә. Диндарҙарҙың күпселеге христиандар: протестанттар (47 %) һәм католиктар (50 %).

## Тарихы
XVII—XIX быуаттарҙа Микронезия дәүләте территорияһына Испания хужа була, ул 1898 Йылда Мариан һәм Каролина утрауҙарын Германияға һатҡан. 1914 Йылда Микронезия (шул иҫәптән Паликир) Япония ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана, ә утрауҙарҙы американдар баҫып алғандан һуң АҠШ идаралығы аҫтында була. 1962 йылға тиклем биләмәнең административ үҙәге Гуам утрауында була. 1986 йылда АҠШ опекаһы туҡтатыла, ил үҙидара мандатын ала. Паликир 1989 йылда Микронезия Федератив Штаттарының баш ҡалаһы статусын ала, быға тиклем илдең төп ҡалаһы Колониа булған. 

## Мәҙәниәте
Паликир халҡының традицион мәҙәниәте — дөйөм микронезия мәҙәниәте. Микронезияның баш ҡалаһы тирәһендә әле лә стенаһыҙ бағана конструкциялы йорттарҙы күрергә мөмкин, уларҙың функцияларын ергә тиклем барып еткән һәм пальма япраҡтары йәки келәмдәр менән ҡапланған ике яҡлы ҡыйыҡтар башҡара. Әммә сит илдәр хакимлығы осоронда микронезийҙарҙың мәҙәниәте байтаҡ үҙгәрештәр кисерә. Һуңғы тиҫтә йылда Паликир властары урта һөнәри белем биреүгә ҙур иғтибар бирә. Дөйөм белем биреү мәктәптәренән тыш, баш ҡалала Микронезия колледжы бар (1972 йылда асылған). Утрау бюджетының ярайһы уҡ мөһим килем өлөшө булып туристик бизнес тора, мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫкән ҡала пляждарында дайвинг, сноркелинг һәм серфинг өсөн бик яҡшы шарттар бар. Паликирҙан 8 километр алыҫлыҡта Колониа ҡалаһы урынлашҡан, унда халыҡ-ара аэропорт һәм күп ҡунаҡханалар һәм ресторандар бар.

## Климаты
Паликир Кеппен климаты классификацияһы буйынса дымлы урмандарҙың тропик климатына эйә. Бындай климатлы күп райондарҙа кеүек, Паликирҙа йыл дауамында температурала бик аҙ айырма күҙәтелә, йыл дауамында көнөнә уртаса +27 °C тирәһе. Әммә йыл дауамында ҡалала яуым-төшөм күп була — йылына уртаса 3403 миллиметр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Үҙәк Калахари һунар ҡурсаулығы

**Үҙәк Калахари һунар ҡурсаулығы** () — Ботсванала Калахари сүлендәге милли һунар ҡурсаулығы. 1961 йылда асыла һәм 52 800 км2 майҙанды биләй — Ботсвананың иң ҙур ҡурсаулығы һәм донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй.

Паркта ҡырағай хайуандарҙың күп төрҙәре йәшәй: жирафтар, леопардтар, арыҫландар, гиена һымаҡ эттәр, гепардтар, Африка һөйәлле сусҡалары, гиеналар, зәңгәр гнулар, канналар, сернобыктар, антилопалар, куду һәм башҡалар.

Ҡурсаулыҡ рельефы күпселек өлөшөндә ҙур булмаған  убалар менән тигеҙлектән ғибәрәт, улар ҡыуаҡтар һәм ҡомло дюналарҙы ҡаплап торған үлән менән ҡапланған. Парк территорияһында эре ағастар үҫә.

Үҙәк Калахари ҡурсаулығындағы йылға үҙәндәренең күбеһе ҡороған, тоҙ соҡорҙары бар. Парк территорияһы буйлап дүрт ҡороған йылғаның үҙәне киҫеп үтә. Уларҙың береһе — «Алдау үҙәне» — яҡынса 16 000 йыл элек формалаша башлай. Үҙенең исемен ул ҡороған йылғаларҙа һәм күлдәрҙә һыу бар кеүек тойолған мираждарҙан алған.

Хәҙерге ҡурсаулыҡ территорияһында бер нисә мең йыл дауамында бушмен ҡәбиләләре йәшәгән. Әммә 1990-сы йылдар уртаһында Ботсвана хөкүмәте күсмә халыҡты күсерергә маташҡан, быны уларҙың паркта булыуы ҙур иҡтисади зыян килтерә тип аңалатҡан (туристарҙың һаны артыуына ҡарамаҫтан).

1997 йылда бөтә бушмендарҙың дүрттән өс өлөшө ҡурсаулыҡ территорияһындағы ваҡытлыса лагерҙарға күсерелә; 2005 йылдың октябрендә хөкүмәт ҡалған кешеләрҙе күсереү өсөн көс ҡуллана. Хәҙер паркта 250 күсмә халыҡ вәкилдәре йәшәй.

2008 йылдың сентябрь уртаһында көслө янғын ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн юҡ итә. Янғындың сәбәбе асыҡланмаған.

## Иҫкәрмәләр
Майонез

**Майонез** () — үҫемлек майынан, йомортҡа һарыһынан, горчицанан, уксустан (йәки лимон һутынан), тоҙҙан һәм шәкәрҙән әҙерләнгән соус.

## Традицион составы

Майонездың төп рецепты йомортҡа һарыһынан, уксус, үҫемлек майы, тоҙ һәм шәкәрҙән тора. Аромат өсөн төрлө ингредиенттар — лимон, горчица өҫтәп була, был эмульсияның һығылмалылығын яҡшырта. Германия һәм Нидерландта майонезды традицион рәүештә бер аҙ татлы итәләр.

БДБ илдәрендә төп ингредиенттар сифатында йышыраҡ көнбағыш майы һәм горчица майы ҡулланыла. Башҡа илдәрҙә зәйтүн майы һәм  горчица бик йыш ҡулланыла.

## Сәнәғәттә майонез етештереү

Сәнәғәт майонезын етештереү дөйөм алғанда классик рецептураға ярашлы, әммә таҙартылған (рафинирланған) формала үҫемлек майын ҡулланалар. Яңы йомортҡа һарыһы урынына йомортҡа продукттары ҡулланылырға мөмкин ( мәҫәлән йомортҡа порошоктары). Составында мөмкин булған өҫтәмә компоненттар: һыу, ҡоро һөт продукттары (ҡоро һөт), горчица ароматизаторҙары, тәмләткестәр, ҡуйыртҡыстар, стабилизаторҙар, эмульгаторҙар, консерванттар.

Бындай майонездың мөһим сифаты булып 20 көндән алып бер нисә айға тиклем оҙайлы һаҡлау мөҙҙәте (ваҡыты) тора, уға продукцияны пастеризациялау һәм рафинациялау, шулай уҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа консерванттарҙы ҡулланыу иҫәбенә өлгәшелә.

## Ҡулланыу ваҡыты
Оригиналь майонез бер нисә көн генә һаҡлана, сөнки уның рецептураһына тиҙ боҙола торған ризыҡтар инә. Ҡулланыуға яраҡлылыҡ ваҡытын оҙайтыу өсөн етештереүселәр консерванттар, компоненттарҙы рафинациялау һәм пастеризациялауҙы ҡуллана. Төрлө сауҙа маркалары майонездарының яраҡлылыҡ ваҡыты 1 айҙан 7 айға тиклем тәшкил итә.

## Организмға тәьҫире
Майонездың һаулыҡ өсөн хәүефлелеге уның бик юғары калориялы булыуында — үҫемлек майҙары күп булыу сәбәпле 100 граммға 680 ккал. Шул уҡ ваҡытта майонездың калориялылығы, USDA мәғлүмәттәре буйынса, көнбағыш майынан түбәнерәк (884 ккал), сөнки майонез - «майҙағы һыу» эмульсияһы, йәғни көнбағыш майы һыу менән шыйыҡландырылған, шуға күрә продукттың калориялылығы түбәнерәк.

## Әҙәбиәт

* Майонез // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1958. — Т. V. — Стб. 264—266. — 588 с.
* Межреспубликанские технические условия (МРТУ) № 18/139-66 «Майонезы (столовый, „провансаль“, с пряностями, с вкусовыми и желирующими добавками, диетические)».
* ОСТ 18-222-75 «Майонезы».
* Похлёбкин В. В. Майонез // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 195—196. — 456 с. — 4000 экз. — .
* 
* 
* 
*
Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы

**Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы** (, ) — хәҙерге ваҡытта Африка дәүләттәренең — Зимбабве, Мозамбик һәм Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһында формалашҡан тәбиғәт паркы. Парктың майҙаны — 37 572 км². Парктың икенсе үҫеш фазаһы уның 100 000 км² тиклем киңәйеүен күҙ уңында тота, был Бөйөк Лимпопоны донъялағы иң ҙур тәбиғәт паркы итәсәк.

## Тарихы
Паркты булдырыу тураһында меморандумға 2000 йылдың 10 ноябрендә ҡул ҡуйыла. Буласаҡ паркка башта *Газа-Крюгер-Гонарежу сик-ара паркы* исеме бирелә, әммә 2001 йылдың октябрендә хәҙерге исемен ала.

2002 йылдың 9 декабрендә парк барлыҡҡа килгән дәүләт башлыҡтары уны төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.

Тәүге хайуандар милли парктарҙың элекке сиктәре аша 2001 йылдың 4 октябрендә сыға. Ошо ваҡыттан алып хайуандарҙың ҡаршылыҡһыҙ миграцияһын тәьмин итеү өсөн 50 км-ҙан ашыу ҡойма алына.

2013 йылдың октябренән Мозамбик һәм КАР араһында Ҙур Лимпопоға килгән туристар өсөн махсус сик буйы пункты эшләй.

## Парк составы

Ҙур Лимпопо сик-ара паркы КАР, Мозамбик һәм Зимбабвеның шәхси һәм дәүләт биләмәләрен, шулай уҡ элек булдырылған тәбиғи парктарын һәм ҡурсаулыҡтарын үҙ эсенә ала:
* Крюгер милли паркы (КАР)
* Лимпопо милли паркы (Мозамбик)
* Баньине милли паркы (Мозамбик)
* Зинаве милли паркы (Мозамбик)
* Мапуто милли паркы (Мозамбик)
* Гонарежу милли паркы (Зимбабве)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Peace Parks Foundation
* SANParks Official Site
* Great Limpopo
Гренландия милли паркы

**Гренландия милли паркы** () — Гренландияла берҙән-бер милли парк. Шулай уҡ был донъялағы иң төньяҡ һәм иң ҙур милли парк. Ул ниндәй ҙә булһа муниципалитет территорияһына индерелмәгән һәм Гренландияның тәбиғәт һәм тирә-яҡ мөхит департаменты идаралығы ҡарамағында. Майҙаны — 972 000 км2 (был 163 илдең майҙанынан күберәк һәм Танзания һәм Мысыр майҙандары менән сағыштырыла). Ул Көнсығыш Гренландияның төньяғында, Төньяҡ Гренландияның көнсығышында һәм Көнбайыш Гренландияның бер өлөшөн, Гренландияның төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш яр буйҙарын һәм эске ерҙәрен үҙ эсенә ала. Төньяҡ-көнбайышта Каасуитсуп коммунаһы сиге янында Нэрса боғаҙында бер нисә километр яр буйынан алыҫ түгел Канада менән сик тамамлана. Парк 1974 йылдың 22 майында булдырыла, һәм 1988 йылда үҙенең хәҙерге формаһын ала. 1977 йылда ул халыҡ-ара биосфера ҡурсаулығы статусын ала.

## Халҡы
Паркта даими йәшәгән халыҡ юҡ, әммә унда ғилми станциялар һәм хәрби база персоналы йәшәй. 1986 йылда Местерсвигта йәшәгән геологик ҡаҙыныуҙарҙы бөтөрөү менән шөғөлләнгән 40 кеше даими ҡатнаша, әммә улар тиҙҙән парк территорияһын ташлап китә. Һуңғы ваҡытта парк территорияһында 110 эт менән 27 кеше ҡышлай.
* Данеборг — паркты патрулләүсе «Сириус» патруленең 12 хеҙмәткәре.
* Данмарксхавн — метеостанцияның 8 хеҙмәткәре.
* Норд — 5 хәрби база хеҙмәткәрҙәре станцияһы.
* Местерсвиг — 2 хәрби пост хеҙмәткәре.
* Үрге Лагерь — Гренландия боҙ ҡалҡанының үҙәгендә ғилми станцияның 4 хеҙмәткәре.
Шулай уҡ кешеләрҙең 400-гә яҡын ваҡытлыса йәшәү урыны билдәле. Йәйгеһен ғилми персонал арта. ZERO тикшеренеү станцияһы (Закенбергтың экологик тикшеренеүҙәре) 20 ғалим һәм хеҙмәтләндереү персоналын ҡабул итә ала.

## Фаунаһы
Парк территорияһында 5 меңдән 15 меңгә тиклем һарыҡ-үгеҙ — донъя популяцияһының 40 проценты йәшәй. Шулай уҡ яр буйы райондарында күп кенә аҡ айыуҙарҙы һәм морждарҙы осратырға мөмкин. Башҡа һөтимәрҙәр араһында аҡ төлкө, аҫ, төньяҡ болан, лемминг һәм арктик аҡҡуяны, төрлө төр тюлендәр, нерп, нарвал һәм кит бар. Төньяҡ болан һәм бүре парктан 1900 һәм 1934 йылдарҙа юҡҡа сыға, әммә бүреләр паркка ваҡыт-ваҡыт менән килә.

Парк территорияһында үҙ себештәрен сығарған ҡоштар: поляр гагара, ҡаҙҙарҙың төрлө төрҙәре, тундра ағунаһы, поляр өкө, шоңҡар, ҡарға.

## Флораһы
Парк флораһы бик ярлы, күпселек өлөшө мүк һәм лишайниктарҙан тора. Сәскәле үҫемлектәрҙән кәрлә тал һәм ҡайындар осрай.

## Галерея

Greenland, Karupelv (js)1.jpg
Greenland Sea at night (js).jpg
Zackenberg.2.jpg
Zackenberg.4.jpg
Franz Josef Fjord, mountains (js)2.jpg|Император Франц-Иосиф фьорды
Franz Josef Fjord, glacier.jpg|Император Франц-Иосиф фьорды
Greenland, Rype Fjord (js)1.jpg
Greenland-teufelsschloss hg.jpg|Шайтан Замогы тауы (Тойфельсшлосс)


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* ZERO — Zackenberg Ecological Research Operations
*
Чатни

**Чатни** (, )  — төп ризыҡтың тәмен ҡуҙғатыусы традицион һинд соустарының ҙур төркөмө. Әсе чатнилар әсе булмаған ризыҡтарҙы яҡшы тулыландыра, өҫтәлде сағыу төҫтәре менән биҙәй.

Ҡайнатылған чатниҙарҙы ҡайһы берҙә йәшелсәнән, әммә йышыраҡ емештәрҙән әшләйҙәр. Уларҙы әҙерләү байтаҡ ваҡытты ала, сөнки компоненттарҙы тулыһынса ҡайнатҡансы бешерергә кәрәк. Сей чатниҙы компоненттарҙы бер-береһе менән бутап һәм уларҙы бер төрлө пастаға турап әҙерләйҙәр.

Чатни ғәҙәттә татлы һәм тәмле. Улар аппетит уята һәм аш һеңдереүҙе стимуллаштыра. Төп ризыҡтың тәмен тоноҡландырыу өсөн бер-ике ҡалаҡ чатни етерлек, уны бәләкәй розеткаларҙа (һауыт-һаба төрө) йәки тәрилкәгә дөгө менән бергә ҡуялар.

Чатни *пани пури, идли* һәм *доса* кеүек ризыҡтарға мотлаҡ өҫтәлә.

Хәҙерге инглиз аш-һыуында чатниҙар ҙур популярлыҡ менән файҙалана, сөнки Һиндостан колонизацияһы дәүерендә инглиздәр соустың был төрө менән таныша.

## Галерея

## Әҙәбиәт

* Похлёбкин В. В. Чатни // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 398—399. — 456 с. — 4000 экз. — .
*
Гейтс-оф-те-Арктик

**Гейтс-оф-те-Арктик** (, тәржемәһе — *Арктика ҡапҡалары*) — АҠШ-тың милли паркы. Алясканың иң ҙур милли парктарының береһе, Арктика сигендә, тулыһынса поляр түңәрәк аръяғында урынлашҡан. Парк Брукс тау һырттарының ҙур өлөшөн үҙ эсенә ала, уның майҙаны 39 460 км2 (был яҡынса Швейцария майҙанына тиң). Аланта йылғаһының бер өлөшө парк территорияһы аша аға.

1978 йылдың 1 декабрендә милли ҡомартҡы (монумент) статусын ала. Һуңыраҡ 1980 йылдың 2 декабрендә милли парк итеп үҙгәртелә. Парктың күпселек өлөшө ҡурсаулыҡ зонаһы булып тора, 29 322 км2 майҙанлы Ноатак ҡырағай тәбиғәт зонаһы менән бергә майҙаны буйынса АҠШ-тың иң ҙур ҡырағай тәбиғәт зонаһын барлыҡҡа килтерә. 


Oolah Valley (16089307144).jpg|Оола үҙәнендә () боҙло күл


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Парктың рәсми сайты
*  NPS visitor guide for Gates of the Arctic
Утиғурҙар

**Утиғурҙар** (; *utur оγur* — *«утыҙ [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр ҡәбиләһе]]»*) — болғарҙарҙың ҡәбилә төркөмө, ҡутриғурҙар һәм башҡалар менән бер рәттән V—VII быуаттарҙа Дон һәм Кубань араһындағы далаларҙа күсмә тормошта йәшәгән.

## Этимологияһы
Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утиғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), ҡутриғурҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да *баш*+*уғыр*//*уғор*+*т*: *биш*+*уғыр*+*т* (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (*вун уғар*//*уғыр*) һәм «болғар» (*бäл уғор*//*уғар*//*уғыр*) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.

## Тарихы
Һундар союзы тарҡалғандан һуң, Европанан ҡайтҡан һундар ҡәбиләһе утиғурҙарҙың «протектораты» V быуаттың икенсе яртыһы дауамында һәм VI быуат башында Боспорға тарала. 

VI быуатта ҡаған Сандил етәкселегендә ҡутриғурҙар менән һуғыш хәлендә була. Һуңынан яҡынса 568 йылда улар Төрки ҡағанлығы составына инә. 

633 йылда ҡутриғурҙар утиғурҙар менән берләшә һәм дөйөм Бөйөк Болгария дәүләтен төҙөй. Ҡубрат үлгәндән һуң, 670 йылда болғарҙар хазарҙарҙан еңелә һәм Аспарух етәкселегендәге утиғурҙар 679 йылда түбәнге Дунай аша сыға Һәм Византиянан тартып алынған ерҙәрҙә (Мёзия һәм Фракия) Беренсе Болгар батшалығына нигеҙ һала. Утиғурҙарҙың ҡутриғурҙарҙан төп археологик айырмаһы — ҡәберҙәрҙә үлгәндәрҙең баштары менән төньяҡҡа йүнәлешле булыуы (ҡутриғурҙарҙа — ҡәберҙәрҙә мәйеттәрҙең баштары көнбайышҡа йүнәлешле), шулай уҡ ҡутригурҙарҙан айырмалы рәүештә баш һөйәгенең яһалма деформацияһы йыш булыуы (ҡутриғурҙарҙа был йола бик һирәк булған).

Алексей Комар суханово тибындағы мәҙәниәтте йөрөтөүселәрҙе утиғурҙар тип иҫәпләргә тәҡдим итә. Суханово тибындағы ҡомартҡылар төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында Прут — Днестр йылғалары араһынан Түбәнге Волгаға тиклем лихачёвка тибындағы ҡомартҡылар менән бер зонаны биләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Һундар
*Һары уғырҙар
*Унуғырҙар
*Ҡутриғурҙар

*Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)
*Башҡорттар
*Болғарҙар
*Сыуаштар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Златарски, Васил. История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.1. Второ фототипно издание. София, Академично издателство «Марин Дринов», 1994. (Болгарский язык).
* Артамонов М. И. История хазар. // Под редакцией и с примечаниями Л. Н. Гумилёва. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.
Көсөк

**Көсөк** — Күсем хан нәҫеленән булған бөйөк башҡорт ханы, Абылайгәрәй улы һәм Күсем хан бүләһе.

## Биографияһы
Аблайгәрәй хандың улы булған; уның иртә тормошо тураһында бер ни ҙә билдәле түгел. Девлет-Гирея вафат булғандан һуң Күсем нәҫелен етәкләй һәм һуңынан 1662-1664 йылдарҙа Башҡорт ихтилалында командаларҙың береһе була. Башҡорттар Көсөккә үҙ лидерына әйткән кеүек яҡынаялар һәм уның тураһында «Батшалығыбыҙ Руска күтәрелеп китте!» тип әйтәләр. Уны 1667 йылда хан итеп иғлан итәләр. Көсөк етәкселегендә башҡорттар һәм ойраттар Себерҙә йәшәүселәргә сапҡындар яһайҙар. 1670-се йылдарҙа Көсөк һәм уның яҡлылар ҡарағалпаҡтарға китә, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

В 1651 году вместе с Девлет-Гиреем командовал татарскими отрядами, которые участвовали в разгроме Далматовского Успенского монастыря; монастырь и постройки были сожжены, а монахи и монастырские слуги убиты или угнаны в плен. 

После смерти Девлет-Гирея возглавил род Кучумовичей.

Во время Башкирского восстания вёл переговоры с повстанцами, но не был руководителем их восстания во время их набегов. Помимо этого сохранились сведения о его переговорах с воеводами, которые были наместниками сибирских городов, а также с царём Алексеем Михайловичем, в грамотах к которым, он которого он называл себя татарином, и свой народ - татарами

Примерно в 1670-х годах Кучук и его сторонники ушли к каракалпакам, дальнейшая его судьба неизвестна.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ахметзаки Валиди Тоган. История башкир / Перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, И. Тоган. — Уфа: Китап, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-295-05000-8.
* Башкирские предания и легенды. Составление, вступительная статья, комментарии Фанузы Надршиной. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1985. — С. 95—98. — 288 с.
* Гарустович Г. Н. Башкирские земли в составе улуса Джучи // Проблемы истории, филологии, культуры. — 2015. — № 4. — С. 195—205. — ISSN 1992-0431
* В. В. Трепавлов, А. В. Беляков Сибирские царевичи в истории России
Хорст Мюллер

**Хорст Мюллер** 1970-се йылдар уртаһында сығыш яһаған Көнсығыш Герман сана спортсыһы була. Ул сана спорты буйынса донъя чемпионатында өс миҙал яулай: ике көмөш (яңғыҙ разрядта: 1977, парлы разрядта: 1975) һәм бронза (яңғыҙ разрядта: 1974). 

Мюллер Шулай уҡ 1975 йылда Италия, Оланга ҡалаһында Сана спорты буйынса Европа чемпионатында ир-егеттәр парлы разрядында көмөш миҙал яулай.

## Һылтанмалар
*Hickok sports information on World champions in luge and skeleton.
*List of European luge champions
Тартария

Тартахрия, йәки рус варианты - Татария (лат. хartaria, фр. хartarie, инглизса хartarei) - Көнбайыш Европа әҙәбиәтендә һәм картографияһында Каспийҙан Тымыҡ океанға һәм заманса Ҡытай һәм Һиндостан сигенә тиклем киң өлкәләргә ҡарата ҡулланылған географик термин. Топонимды әүҙем ҡулланыу XIII быуаттан XIX быуатҡа тиклем күҙәтелә. Европа сығанаҡтарында Тартария төбәктең ысын халҡы менән бәйләнеше булмаған кире буялған исемдәр рәтендә Үҙәк Азияның һәм Себерҙең киң таралған һүҙҙәренә әйләнде. XIX быуатҡа тиклем төбәк тураһында Европа мәғлүмәттәре бик күңелһеҙ, йыртмалы һәм ярыммифиялы булып ҡала. Тартария тип йөрөтөлгән киңлек хәҙерге инглиз телле традицияларҙа шулай уҡ Эске йәки Үҙәк Евразия тип атала. Был территориялар элек-электән малсылыҡ менән шөғөлләнгән ҡоро тигеҙлектәрҙән ғибәрәт.

## Этимология. Тартарияның тәүге тасуирламалары
Тәүге тапҡыр «Тартария» термины 1173 йылда Навария сәйәхәтсеһе Вениамин Тудельский тарафынан иҫкә алына. Ул «Тәтешленең Тартария провинцияһы тураһында... Төркөстан яғында һәм Таншут Моголистандың төньяғында» тип яҙа. Үҙенсәлекле билдәһеҙ «тартартар» термины несториан батшаһы Давидтың ҡаһарманлыҡтары һәм еңеүҙәре тураһында китапта ҡулланыла. «Тартары» француз хронисы Альберикта осрай. Беренсе иҫкә алмайҙар; уларҙың авторҙары, көнсығыш сығанаҡтарынан артта ҡалып, монголдарҙы Яхъя пресвитеры батшалығы менән бәйләп ҡуялар. Монголдарға ыңғай яҡтан күрһәткән был миф Европалағы тартарҙарҙы ҡабул итеүгә оҙаҡ ҡына йоғонто яһаны. Гуманитар батшабикәһе Русудандың Рим папаһы Гонорий III яҙған хатында һөжүм итеүсе монголдар тартары тип атаған 1224 йылға «тартар» һүҙенең тәүге теүәл ҡулланылыуы хаҡында һөйләй. Оеевар Бөйөк Венгрияны эҙләп юлға сыҡҡан доминикан монахы һәм сәйәхәтсеһе Юлиан (1238) хәбәр итте.

## Тартария XII-XVI быуаттарҙа: тартар дәүере
Шарф

**Шарф** (  — «үргән; бәйләнгән»; ) — муйынға урай, башҡа ябынайәки ҡул-башҡа һала торғанкейем-һалым әйбере. Кешенең утилитар, эстетик, дини маҡсаттарҙа ҡулланған оҙон туҡыма киҫәге.

Шарф йылылыҡ өсөн муйынға (йәки бил тирәләй) кейелә, йөндән алып мамыҡ һәм селтәргә тиклем төрлө материалдарҙан (туҡымаларҙан) эшләнергә мөмкин.

## Шарф-скейч

Шарф-скейч — шарфтың бер төрө, ул бер үк ваҡытта классик шарф функцияһын да, шулай уҡ яғаны тотоу функцияһын да үтәй.

## Әҙәбиәт

* Шарфы // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 589—590. — 890 с.
Преображенка (Ҡурған өлкәһе)

**Преображенка** — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы ауыл. Һарт-Әбдрәш ауыл советы составына инә.

## Географияһы
Мостай күле һәм Сутарман һаҙы араһында, ауыл биләмәһе үҙәге Һарт-Әбдрәш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы

; Милли составы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 58%, башҡорттар 40% тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Алакүл (Әлмән районы)

**Алакүл** (; 1964 йылға тиклем *Штан (Сорочье, Ҡаракүлмәк)*) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауыл. Малышево ауыл советы составына инә.

## Географияһы
Штан күленең төньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан.

Район үҙәге Әлмән ауылынан көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡурған ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 140 км, автомобиль юлы буйлап 187 км тәшкил итә.

### Сәғәт бүлкәте

## Тарихы
Штан ауылы нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. 1748 йылда Ҡатай улусы Ямантай старшинаһы Штан Күсәков телгә алына.

1780-се йылдарҙа Ҡатай улусы татарҙарының ике командаһы була: старшина Сөләймән Ҡармышаҡов һәм старшина Тереғол Ҡаҙанбаев (Ҡаҙаҡбаев) командалары. 1782 йылда Силәбе өйәҙен Пермь наместниклығынан Өфө наместниклығына күсереү ваҡытында Тереғол Ҡазанбаев (Ҡаҙаҡбаев) командаһы составына Тереғол (11 йорт), Туйғон (20 йорт), Темәк (5 йорт), Ҡазанҡол (Ҡаҙаҡҡолов) (10 йорт), Штан (10 йорт) ауылдары инә, бөтәһе 53 йорт; старшина Сөләймән Ҡармышаҡов командаһы составына Сөләймән (18 йорт), Айытбай (8 йорт), Ҡуйбаҡ (26 йорт), Айыт (20 йорт) ауылдары, бөтәһе 72 йорт ингән.

1917 йылғы революцияға тиклем Штан ауылы (Сорочье, Ҡаракүлмәк) Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Ҡатай улусында урынлашҡан.

1918 йылдың йәй башында аҡгвардия власы урынлаштырыла (26 майҙа аҡ чехтар Силәбе ҡалаһын, 4 июндә шумиха станцияһын баҫып ала).

1917 йылда ауыл Башҡортостан мөхтәриәтенең Иҫкен-Ҡатай кантоны, 1919 йылдың 20 мартынан Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Ялан кантоны составына инә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1922 йылдың 14 июнендәге «Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» декретына ярашлы Ялан кантоны бөтөрөлә, ә уның бөтә территорияһы Силәбе губернаһының Силәбе өйәҙе составына инә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1923 йылдың 3 һәм 12 ноябрендәге ҡарарҙары менән РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Силәбе округы составында Ҡатай районы ойошторола. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1930 йылдың 20 апрелендәге ҡарары менән Ҡатай районы Ялан районы менән берләштерелә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың 17 ғинуарындағы ҡарары менән Урал өлкәһе бөтөрөлә, Ялан-Ҡатай районы яңы ойошторолған Силәбе өлкәһенә инә. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 12 ноябрендәге һәм 17 декабрендәге указдары менән Ялан-Ҡатай районы Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүленә. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 6 февралендәге указы менән Ҡурған өлкәһе ойошторола, Әлмән районы уның составына инә.

1964 йылдың 5 июнендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Штан ауылы Алакүл тип үҙгәртелә.

## Халҡы

; Милли составы
* 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 384 кеше йәшәгән, шуларҙың 200 кешеһе — татарҙар, 181 кешеһе — татарҙар.
* 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 357 кеше йәшәгән, уларҙың 49% — татарҙар, 39% — башҡорттар.
* 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 314 кеше йәшәгән, шул иҫәптән татарҙар — 46,2 %, башҡорттар — 36,9 %, урыҫтар — 14,3 %, украиндар  2,5%.

## Иҫкәрмәләр
Бөртэ

**Бөртэ-фужин**, **Бөрте-учжин** (; кит. *Фуджин* — «госпожа»; 1161 — 1230) — Темужиндың өлкән ҡатыны; Ҡуңғыраттар ырыуынан Дэй-Сечендең (Дай-нойон) һәм уның ҡатыны Цотандың ҡыҙы.

## Биографияһы
«Күңел түрендәге хикәйт»кә («Сокровенное сказание монголов») ярашлы, башта Темужиндың атаһы Есугей улына олхонут ҡәбиләһенән, үҙенең ҡатыны Оэлундың ырыуынан, кәләш алырға йыйынған булған. Дэй-Сечен осраҡлы ғына үҙенең Темужиндан бер йәшкә олораҡ ун йәшлек ҡыҙы Бөртэне ҡоҙаларға тәҡдим итә. Рәшит әд-Диндең «Йылъяҙмалар йыйынтығы» хикәйәһе буйынса, Бөртэнең атаһы ҡыҙын кейәүгә биреүгә арҡыры төшкән, ә Бөртенең ҡустыһы Алсы, киреһенсә, апаһын Темужинға бирергә тырышҡан. Есугейға ла ҡыҙ оҡшай, шуға улын «кейәү итеп» ҡалдырып китә. Һуңғараҡ, үлем түшәгенә ятҡан Есугейҙың тәүге балаһын бик һағынғаны менән аңлатып, уның дуҫы һәм туғаны Мунлик Темужинды барып ала .
 
Бер нисә йылдан, тайжиут әсирлегенән ҡотҡарылғандан һуң, Темужин ҡуңғыраттарҙың туҡталыу урынын (стойбище) эҙләп табып, Бөртэгә өйләнә. Бөртэнең әсәһе Цотан ҡыҙына эсе-тышы кеш тиреһенән тегелгән тун (доха) бүләк иткән, һуңғараҡ Темужин, Есугей менән туғанлашыуын иҫкә төшөрөү маҡсатынан сығып микән, уны кәрәйеттәр ханы Тоорил Ванға бүләк иткән. Меркиттәр, уларҙың яугире Чиледуҙан Оэлунды Есугейҙың тартып алыуына ҡарата һуңлаған үс алыу теләгенәндер, Бөртэне урлап алғаны Темужинға ныҡ ярҙам иткән. Селенгалағы был "Торян һуғышы"нда (Л. Н. Гумилёв әйтмешләй)) Темужин, кәрәйеттәр һәм Жамуха менән меркиттәҙе тар-мар итеп, Бөртэне азат иткән. Рәшит әд-Дин ваҡиғаларҙың икенсе версияһын тапшыра: меркиттәр Бортэне урлаған һәм Ван-ханға ебәргән, ул уны «ғиффәтлелек шаршауы артында һаҡлаған» һәм Темужинға кире ҡайтарған.

Башҡа ҡатындарҙан айырмалы, Бөртэ иренең күп һанлы хәрби походтарында эйәреп йөрөмәгән, Монголияла, тыуған ерендә, ҡалыуға өҫтөнлөк биргән, ҡайныһының энеһе, ҡайнағаһы Тэмугегә (отчигин) Сыңғыҙхан ғаиләһенең шәхси йорто менән идара итергә ярҙам иткән. Элгәрге татар ҡәбиләһе ерҙәре лә Бөртэ ҡулына күскән.

Бөртэ Темужин-Сыңғыҙхандың дүрт улының (Жучи, Сығатай, Үгәҙәй, Толуй) һәм биш ҡыҙының (Хожин-бәги, Чәчәйгән, Алағай-бәки, Тәмүлән, Алталун) әсәһе була).

Бөртэнең артабанғы яҙмышы тураһында аҙ билдәле. Америка тарихсыһы Дж. Уэзерфорд, монголдарҙың ауыҙ-тел йолаһына һылтанып, Бөртэ ҡалған ғүмерен империя баш ҡалаһы Аваргела үткәреп, 1219 һәм 1224 йылдар араһында үлгән, тип фаразлай.

1266 йылда уның ейәне Хубилай, үлгәндән һуң Бөртэгә *Гуан-сянь хуанхоу* — «яҡтылыҡ бүләк ителгән батшабикә» титулын биргән.

## Мәҙәниәттә
Бөртэ И. К. Калашниковтың «Жестокий век» (1978) романы персонажы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
*
Бенедек Баратоши-Балог

**Бенедек Баратоши-Балог** (; 4 апрель 1870 йыл – 3 февраль 1945 йыл) — Венгрия этнографы, сәйәхәтсе, публицист.

## Биографияһы
1870 йылдың 4 апрелендә Австро-Венгрияның (хәҙерге Румынияның) Лецвальва ауылында тыуған. Уның атаһы — алпауыт Жигмонд Балог, әсәһе — Торбослонан Илона Берецки. Ул Секеликерештурҙа, Надьнейедта, Будапештта һәм Клужда уҡый. 1892 йылдан 1897 йылға тиклем ул Весселенья ғаиләһенең остазы була. Һуңыраҡ ул баш ҡалала попечител, ярҙамсы, штатлы уҡытыусы, мәктәп уҡытыусыһы, ә 1917 йылдан директор була.

Коллекционерлыҡ сәфәрҙәре ваҡытында ул Азияның һәм Европаның байтаҡ өлөшөндә була. 1913 йылда Венгрия милли музейы, Гамбург этнография музейы һәм Берлин университеты уның өсөн өс йыллыҡ экспедиция ойоштора.

1908-1909 йылдарҙа һәм 1914 йылда Амурҙың түбәнге ағымында йәшәгән халыҡтарҙа лингвистик материалдар йыя. 1920-1944 йылдарҙа туран хәрәкәте яҡлы була, төрки, фин-уғыр, монгол һәм тунгустарҙы үҙ эсенә алған туран халыҡтары араһында мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуя. «Дай Ниппон»дың өс томы — уның тәүге эштәре, 1906 йылда 1500 дана тираж менән нәшер ителә. «Көнсығыш мөғжизәләре» тип аталған яңы баҫма шул уҡ йылда 50000 дана тираж менән баҫылып сыға. 1926 йылда 24 томға планлаштырылған «Баратоши Турани Кенивей» серияһы сыға башлай, уларҙың 13-ө 1931 йылда, ә тағы ла 5-е артабанғы йылдарҙа баҫылып сыға. Серияның 16-сы томы башҡорттарға һәм татарҙарға арналған. Уның китаптары тик уның тикшеренеү сәйәхәттәре һәм улар нигеҙендә яһалған һығымталарына арналған.

Бенедек 1945 йылдың 3 февралендә Будапештта вафат була, уның үлеменә астма һәм йөрәк сирҙәре сәбәпсе була.

## Әҙәбиәт
*  Aranyos-Rákosi Székely Sándor: *A székelyek Erdélyben. Hősköltemény három énekben*. Bevezetéssel ellátta és sajtó alá rendezte Barátosi Balogh Benedek. Lampel Róbert (Wodianer Ferenc és Fiai) Császári és Királyi Könyvkereskedése, Budapest, 1905. *(Magyar Könyvtár)* 
* *Dai Nippon. Kelet csodái*. Magyar Kereskedelmi Közlöny Hirlap és Könyvkiadóvállalat, Budapest, é. n. [1906]
* *Séta a világ körül*. Magyar Kereskedelmi Közlöny Hirlap és Könyvkiadóvállalat, Budapest, é. n. [1907]
* *Három székely diák kalandos utazása a föld körül*. Magyar Kereskedelmi Közlöny Hirlap és Könyvkiadóvállalat, Budapest, é. n. [1910 k.]

### Туран китаптары серияһы
* 1. *Turáni regék és mondák a világ teremtéséről*, 1926.
* 2. *Bolyongások a mandsur népek között*, 1927.
* 3. *Khina lelke*, 1927.
* 4. *Szuomi-Eszti, finn-észt testvérföldön*, 1927.
* 5. *Vázlatok a török testvéreink történetéből*, 1928.
* 6. *Japán földi bolyongások*, 1928.
* 7. *Szumérok, szittyák, ősturánok*, 1929.
* 8. *Korea, a hajnalpír országa*, 1929.
* 9. *Khinai vizeken*, 1930.
* 10. *Japán a felkelő nap országa*, 1930.
* 11. *Mongolok, burjátok*, 1930.
* 12. *A hunok három világbirodalma*, 1930.
* 13. *Déli turánok (Indiák, Tibet, Előázsia)*, 1930.
* 14. *Hun utódok, elpusztult hunos véreink*, 1931.
* 15. *Kisebb finnugor véreink*, 1931.
* 16. *Baskirok, tatárok*, 1932.
* 17. *A magyar nemzet igazi története: A magyarság kigyilkolása a Habsburgok alatt*, 1937.
* 18. *Kisebb törökös véreink: bolgárok*, 1942.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бонин күгәрсене

**Бонин күгәрсене** () —күгәрсендәр ғаиләһенән юҡҡа сыҡҡан ҡош. Бонин утрауҙарының эндемигы.

## Тасуирламаһы
Бонин күгәрсененең оҙонлоғо 45 см. Арҡаһы алтынһыу-ҡуйы ҡыҙыл ялтырауыҡ. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө аҡһыл һоро. Алғы түш өлөшө йәшел. Өҫкө ябыу ҡаурыйҙары асығыраҡ төҫтә һәм алтынһыу ялтырауығы артығыраҡ. Башының түбә өлөшө тимер йәшел. Соңҡа өлөшөндә төҫ ҡарағусҡыл ҡыҙыл менән йәшелгә күскән булған. Радужиналары ҡуйы көрән. Суҡышы йәшкелт һары. Аяҡтары ҡуйы ҡыҙыл.

## Таралыуы
Бонин күгәрсене Бонин архипелагының Накододзима һәм Титидзима утрауҙарындағы урмандарында тереклек иткән булған.

## Йәшәү рәүеше
Генрих фон Киттлиц 1828 йылда был төрҙө тапҡас, ул йыш ҡына был ҡоштарҙы ҡара күгәрсендәр (*Columba janthina*) менән бергә күҙәткән. Бонин күгәрсене, веерлы пальма емештәре менән туҡланған һәм аҙыҡты яңғыҙ йәки парлап эҙләгән.

## Нәҫеле ҡороуы
Бонин күгәрсененең юҡҡа сығыуының төп сәбәбе, күрәһең, уға сиктән артыҡ һунар итеүгә бәйле булғандыр. Һуңғы экземпляр 1889 йылда Накододзима утрауында атып үлтерелә. Был ҡоштарҙың 4 тиреһе Японияла Симан префектураһында, Майндағы Франкфурттағы Зенкенберг музейында, Санкт-Петербургтағы Рәсәй Фәндәр академияһының Зоологик институтында һәм Лондондағы Тәбиғәт фәндәре музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Dieter Luther: *Die ausgestorbenen Vögel der Welt*, 4. Auflage (Die neue Brehm-Bücherei 424). Westarp-Wissenschaften, Magdeburg; Spektrum, Heidelberg, 1996. ISBN 3-89432-213-6
Ишморатов Айрат Рафаил улы

**Ишморатов Айрат Рафаил улы ** (, Татар теле кириллицаһы Айрат Рафаил улы Ишморат,) 1973 йылдың 28 июнендә тыуған) — урыҫ / канада теле композиторы, дирижеры һәм клезмер кларнетсы, сығышы — Волга буйы татары. Ул дирижер һәм композиторы в резиденциялары Лонгейл симфоник оркестры (2018—2021), Монреаль клезмер төркөмө кларнетсыһы Kleztory һәм Лаваль университеты профессоры. 2020 йылдың 21 октябрендә Айрат Ишморатов Канаданың Квебек ҡалаһының Чарльз Биддл исемендәге премияһын ала. 2020 йылдың октябрендә Айрат Ишморатов Канаданың Квебектың мәҙәни һәм художестволы үҫешенә ҙур өлөш индергән шәхси йәки профессиональ сифаттары ҙур өлөш индергән эмигранттар өсөн премия ала.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми сайт
* Клезторҙар клезмер төркөмө
* Канада музыка үҙәге
Гуйва (йылға)

**Гуйва** () — Украиналағы йылға. Винница һәм Житомир өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 97 километр. Бассейн майҙаны — 1505 км².


Сімейство білих лебедів на річці Гуйва.JPG
Horodkivka Catholic Church RB.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
* Hujwa // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1882. — Т. III. — S. 205. (пол.)
* Лозовіцький П.С., Молочко А.М. Формування стоку та екологічний стан води річки Гуйва // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. Військово-соціальні науки. 2018. Вип. 2 (38). – С. 21-26.
Бен-Кардан

**Бен-Кардан** (‎بنقردان) —  Тунистағы ҡала,  илдең баш ҡалаһы Тунистан көньяҡ-көнсығышҡа 560 километрҙа урынлашҡан. Бен-Карданта йәшәгән халыҡ һаны 80 мең кешегә еткән (2014).

## Тарихы
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистик блок илдәре, британ ғәскәрҙәре ҡыйратҡанға тиклем, ҡаланы эре хәрби база итеп файҙалана. Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына Тунис Францияға кире ҡайтарыла һәм бары тик 1956 йылда ғына бойондороҡһоҙлоҡ ала.

## Һылтанмалар
* Путеводитель по Бен-Кардан
Баймырҙин Ринат Маргиз улы

**Баймырҙин Ринат Маргис улы** (17 декабрь 1981 йыл) — артист. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).

## Биографияһы
Ринат Маргис улы Баймырҙин 1981 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

1987—1997 йылдарҙа Әбйәлил районының Буранғол ауылындағы урта мәктәптә белем ала. Таштимер һөнәрселек училищеһын (1997—1999 йылдар) тамамлағас, Амангилде совхозында эшләй. 2000 йылда Сибай сәнғәт училищеһына уҡырға инә. 2002—2007 йылдарҙа М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһында кино актеры һөнәренә уҡый. Уны тамамлағас, шул уҡ йылда М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә.

Ринат Маргис улы Баймырҙин 2008—2009 йылдарҙа хәрби бурысын үтәп ҡайтҡас, шул уҡ театрҙа эшлә-ен дауам итә.

## Спектаклдәрҙә уйнаған ролдәре
* Маҡтымһылыу, Әбләй һәм ҡара юрға: *Моҡаш*
* Ай тотолған төндә: *Күмәк сәхнәләрҙә*
* Серле көршәк: *Язалаусы*
* Эдип батша: *Эдип һуҡырайғанға саҡлы, Эдипҡа тиклемге хаким Лай*
* Ҡара йөҙҙәр: *Ғәйфулла*
* Итекле бесәй: *Өлкән ағай , ҡала кешеһе, һаҡсы*
* Ҡаһым түрә: *Аҡъегет*
* Йософ һәм Зөләйха: *Райан*
* Хыялға ҡаршы: *Саша, 2-се малай, 2-се ҡыҙ
* *Баллы, тирәкле Балтирәк: *Илья*
* Алтын асҡыс — Rемаке: *Карабас-Барабас*
* Сыңғыҙхандың аҡ болото: *Мөсөк*
* …Ат уйнатып алдан бара…: *Таһир Күсимов*
* Амеля: *Исхаҡ, Батыр*
* Зөләйха күҙҙәрен аса: *Мортаза Вәлиев*
* Урал батыр: *Урал*
* Иң бәхетле төн: *Сит кеше, Актёр*
* Прометей: *Күмәк сәхнәләрҙә*
* Мираликундия. Серле гиппопотам: *Жираф*
* Ҡоҙаса: *Әхмәт*

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2017)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ринат Баймурзин — актёр — биография — российские актёры Ринат Баймурзин
Шаһиншаһ

**Шаһиншаһ** йәки **шаханшаһ** ( *xšāyaθiya xšāyaθiyānām*, , фарсы شاهنشاه‎,  «батшаларҙың батшаһы») — боронғо фарсы (мидий сығышлы, Әһәмәниҙәр үҙләштергән), һуңыраҡ яҡынса европа император титулына тап килгән иран монархия титулы. Титуллау — Император Ғәли йәнәптәре.

## Тасуирламаһы
Титул тәүге тапҡыр Сәсәниҙәр династияһы Иран хакимдары тарафынан ҡабул ителә, ләкин ул Әһәмәниҙәр «xšāyaθiya xšāyaθiyānām» заманына барып тоташа, шуның өсөн Иранда Әһәмәни батшаһы Бөйөк Кир II-не беренсе шаһ тип атайҙар. Әһәмәниҙәр һәм Сәсәниҙәрҙән тыш, б.э.т. II быуаттан башлап «батшаларҙың батшаһы» титулын Аршакидтар династияһынан Парфия идарасылары йөрөткән.

Дөйөм алғанда, титулды, ҡайһы бер өҙөклөктәр менән, 2500 йыл дауамында файҙаланғандар. Ирандың һуңғы шаһаншаһы 1979 йылда ислам революцияһы ваҡытында ҡолатылған Мөхәммәт Риза Пәхләүи була. Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең улын Иран монархистары законлы шаһиншаһ тип һанай.

Рус телендәге әҙәбиәттә, һүҙ Фарсы иле хаҡында барһа, шаһиншаһ титулы, ғәҙәттә, «батшаларҙың батшаһы» тип тәржемә ителә, бөгөнгө Иран тураһында һүҙ барғанда, тәржемә ителмәй.

Сәсәниҙәрҙе еңгәндән һуң, византия императоры Ираклий I шундай уҡ мәғәнәгә эйә — Басилевс Басилеон — грек титулын ҡабул иткән.

## Әһәмәниҙәрҙән һуң титул йөрөткән династиялар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фарсы батшалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мир (Ҡурған өлкәһе)

**Мир** — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауыл. Шәрип ауыл советының административ үҙәге.

## Тарихы
1937 йылда яңы ойошторолған Ҡатай совхозының 1-се фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. Ҡурған өлкә башҡарма комитетының 1963 йылдың 9 декабрендәге 434-се ҡарары менән Ҡатай совхозының 1-се ферма ҡасабаһы Мир ауылы тип үҙгәртелә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Типеев Шәмсүн Ислам улы

**Типеев Шәмсүн Ислам улы** (1 апрель 1900 йыл — 1983 йыл) — тарихсы, партия эшмәкәре. Тарих фәндәре кандидаты (1943).
 
## Биографияһы
1900 йылдың 1 апрелендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙер Башҡортостандың ) Иҫке Исай ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

1917—1918 йылдарҙа Бүләкәй-Көҙәй улусында совет органдарын булдырыуҙа, һуңынан Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, 1918—1921 йылдарҙа крәҫтиәндәр күтәрелештәрен баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. 1919 йылдан РКП(б) ағзаһы.

1921—1923 йылдарҙа Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында белем алған.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт милли ҡуҙғалышы hәм Совет Башҡортостаны тарихы. — Өфө, 1929.
* Бөйөк Октябрь революцияһы һәм башҡорт контрреволюцияһы. — Өфө, 1929.
* Национально-освободительное движение в Башкирии в 70—80‑х гг. ХIX в. // Историк-марксист. — 1939. — Кн. 5/6 (75/76). — С. 192—211.
* История СССР: [учебник для вузов]. — М.: Соцэкгиз, 1940. — Т. 2: Россия в XIX в. / под ред. М.В. Нечкиной. Гл. 14: Народы Поволжья, Башкирии и Сибири в первой половине ХIX в. — С. 247—249; Гл. 32: Народы царской России и национально-колониальная политика царизма в 60—80-е годы. — С. 655—662 [история башкир]; и др.
* Ольховой Р. Азбука ленинизма / Сост. и пер.: X. Хасанов, Ш. Типеев. Уфа: Башгосиздат, 1930. (На башк. яз.).
* О национальной культуре. Уфа: Башгосиздат, 1930. (На башк. яз.).
* Очерки по истории Башкирии. Уфа, 1930.
* Борьба против извращения марксизма-ленинизма на теоретическом фронте. Уфа: Башгосиздат, 1933. (На башк. яз.).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Типеев Шамсон Исламович // Уфимский федеральный исследовательский центр РАН. Ученые БФАН СССР – УФИЦ РАН / гл. ред. М. А. Ильгамов. – Уфа: Информреклама, 2021. – 196 с. — С. 156. ISBN 978-5-906878-83-0. 
* *[[Сөләймәнова Лена Шаһиҙулла ҡыҙы|Сулейманова Л.]]* Исследователи истории Башкортостана в 1920–30-х годах  // Ватандаш.

## Һылтанмалар
*