Ғәфүр

**Ғәфүр** (элекке исеме **Ҡарамалы-Вәлит**; ) — Башҡортостандың Туймазы районындағы татар ауылы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1022 кеше. Ғәфүр ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452754, ОКАТО коды — 80251817002.

## Исеме
Ауылдың исеме Ғафур тигән кеше исеменән алынған. Совет историографияһы рухында яҙылған рәсми версия буйынса, Ғәлим Ғәфүров — граждандар һуғышы геройы, ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Туймазы районындағы колхоздың тәүге рәйестәренең береһе.

## Тарихы
Ҡыр-йыландарҙың аҫаба ерҙәрендә 1780 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Тамьян улусының Нуғай юлы Муса ауылы башҡҡорттары тарафынан «Ҡарамалы-Вәлит» булараҡ нигеҙ һалына.

Башҡорт һәм татар керҙәштәре торамаһы Ҡарамалы-Вәлит ауылы 8-се тирмәгә ҡарай. Атамаһы гидронимдан һәм антропонимдан, әммә сығанаҡтарҙан Вәлит билдәһеҙ. Халыҡ түбәндәгесә барлыҡҡа килгән: «элек-электән 11 ихатала йылына ихатанан 10-ар тин түләп йәшәгән» Стәрлетамаҡ өйәҙенең Тамъян улусы Муса ауылы (хәҙерге Мәләүез районы Иҫке Муса ауылы) башҡорттары Суракай, Ҡолғанай, Ҡолсура, Ишмөхәмәт Сөйөшевтар, Монасип Чураков, Ниғмәтулла һәм Ғөбәйҙулла Миңлебаевтар, Котло һәм Мәһәҙей Ҡолсуриндар һәм башҡалар 1780 йылдың 17 октябрендә ҡыр-йыландар менән рәсми рәүештә керҙәшлек килешеүе төҙөйҙәр. Ҡыр-йыландар уларҙы 87 һумға индерәләр. 1841 йылда шул башҡорттарҙың вариҫтары бер документҡа тамғаларын ҡуялар йәки ҡул ҡуялар: Мөхәмәтйәр Ҡолғанаев «ҡул ҡуя», Юныс Мағадиев (ҡул ҡуя), Иблий Чураҡаев — тамға, Ғабдулатиф Кулганаев — тамға, Дәүләтша Ҡотлоев — тамға, Инан Хәсәнов (ҡул ҡуя), Сәйфетдин Мөхәмәтшин — тамға, Сатый Аблаев — тамға, Ниғмәтулла Миңлебаев — тамға, Сәйфулла Мөхәмәтшин — тамға, Мусаҡай Шәмсетдинов — тамға, Хәйбулла Ниғмәтуллин — тамға, Зәйнетдин Хәсәнов — тамға. Бурһыҡ (Барсуково) ауылынан Ғабдрәхим Ғабдулкәримов бында 1826 йылдан алып йәшәй.

1780 йылдың 7 авгусында ҡыр-йыландар яһаҡлы татар Ғәбделҡәрим Ҡасанаевҡа 4 ихаталы «иптәштәре менән» Ҡарамалы-Вәлит ауылында йәшәргә рөхсәт итә, уларҙан һәр йорт өсөн икешәр һум һәм тағы ла йыл һайын 10-ар тин оброк ала.

1784 йылдың 4 июнендә, Илсембәт ауылының Ҡыр-Йылан башҡорттары 24 кеше йәшәгән 6 ихата яһаҡлы татарҙарҙы, Ҡарамалы-Вәлит ауылында йәшәүселәрҙең ризалығы менән, аҫабаларға йылына ихатанан 10-ар тин түләү шарты менән «30 йыл дауамында йорт һалырға һәм йәшәргә» тип Ҡарамалы-Вәлит ауылында үҙҙәренә ҡараған аҫаба ерҙәренә индерәләр.

Улар араһында Ғәбдрәшит Ғәбдрахманов, Шәрип Сәғитов, Сәйфулла Балтачев, Шәриф Әсйәнов та була, һуңынан улар типтәр булып китәләр.

Ауылда 1783 йылда — бөтәһе 74 кеше, 1795 йылда — 102, 1816 йылда — 126 (ир-ат), 1834 йылда — 176 (ир-ат), 1850 йылда — 233 (ир-ат), 1859—283 (ир-ат), 1870 йылда — 841 (бөтәһе), 1917 йылда — 2087 (ике енес), 1920 йылда — 1735 кеше йәшәгән.

Дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламына ингән яһаҡлы татарҙар Ҡаран-Бишенде, Өйәҙетамаҡ, Мулла, Зиштәк ауылдарынан күсеп килеүселәр иҫәбенә тулылана. 1870 йылда типтәрҙәр башҡорттар составында күрһәтелә, 1920 йылда өҫтөнлөк иткән милләт итеп башҡорттар билдәләнә. Әммә был 1917 йылда халыҡтың яртыһынан ашыуын тәшкил иткән татарҙар һәм типтәрҙәрҙең булмауын аңлатмай.

1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се башҡорт полкы составында Мөхәмәҙиәр Ҡолғанаев ҡатнаша, уның «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалы була. Уның улы Әлимғол исемле булған.

XIX быуаттың икенсе яртыһында ауылда мөгәзәйҙәр (2), тимерлек, тирмән булған. Мәсет булған. 1906 йылда 2 мәсет, ел тирмәне, тимерлек, 2 мөгәзәй теркәлгән.

1843 йылда 183 башҡортҡа 16 бот ужым, 976 бот яҙғы иген сәселә. Улар 32 бот картуф ултырталар. 1931 йылдан алып хәҙерге исемен (беренсе колхоз рәйесе Ғ. Ғәфүров хөрмәтенә) йөрөтә.

## Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Спорт‑күңел асыу йәштәр үҙәге бар. Башҡорттар йәшәй (2002).

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

; Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (79 %) йәшәй.

## Географик урыны
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 10 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Дуҫлыҡ): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 10 км.

## Урамдары
Урам исеме:

* Исемһеҙ урам ()
* Исемһеҙ тыҡрығы ()
* Дуҫлыҡ урамы ()
* Коммунистик тыҡрығы ()
* Коммунистик урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Тыныс урам ()
* Яңы урам ()
* Йәштәр тыҡрығы ()
* Яңы тыҡрыҡ ()
* Яңы тыҡрыҡ ()
* Юл буйы урамы ()
* Таң урамы ()
* Шишмә урамы ()
* Миләшле урамы ()
* Ҡояшлы урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Ҡарағайлы урамы ()
* Мәктәп тыҡрығы ()
* Социалистик урамы ()
* Теплица урамы ()
* Тын урам ()
* Хеҙмәт урамы ()
* Икмәк урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Яҡты урам ()

## Билдәле шәхестәре
* Мөхәмәтйәр Ҡолғонаев (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Ғарипов Фәнис Аҡбар улы (1946), хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1992—2006 йылдарҙа Туймазы ҡалаһындағы «Санфаянс» заводы директоры; 2017 йылдан район ветерандар советы рәйесе урынбаҫары. Бер нисә саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), Туймазы районының почётлы гражданы (2018). Сығышы менән ошо райондың Ғәфүр ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*  
* 
* 
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
* 
* «Налог Белешмәһе» системаһында Ғәфүр ауылы