open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нефтекама епархияһы

**Нефтекама епархияһы** — Башҡортостан Республикаһының Асҡын, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Бөрө, Благовар, Бүздәк, Борай, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡалтасы, Ҡариҙел, Ҡыйғы, Краснокама, Мәсетле, Мишкә, Нуриман, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Яңауыл райондары административ сиктәрендә ойошторолған Урыҫ православие сиркәүенең епархияһы. Башҡортостан митрополияһы составына инә.

Епархия идарасыһы — епископ Амвросий (Мунтяну) (2012 йылдың 4 мартынан алып)

## Тарихы
Урыҫ православие сиркәүе Изге Синодының 2011 йылдың 27 декабрҙәге ҡарарына ярашлы Өфө епархияһынан ҡайһы бер өлөштәре айырып алыу юлы менән ойошторолған. Рәсми рәүештә Башҡортостан митрополияһы составына индерелгән.

Башта Нефтекама епархияһының епархиаль архиерейы «Нефтекама һәм Бәләбәй» титулына эйә була.

2012 йылдың 4 октябрендә Изге Синод ҡарарына ярашлы хакимлыҡ иткән архиерейҙың титулы *«Нефтекама һәм Бөрө»* титулына үҙгәртелде.
2017 йылдың 29 июлендә Санкт-Петербургта Мәскәү һәм бөтә Русь Изгеләрҙән-изге Патриархы Кирилл рәйеслеге аҫтында Урыҫ Православие Сиркәүе Изге Синодының сираттағы ултырышы үтте. Ултырышта Нефтекама епархияһында Хакимлыҡ иткән архиерейға «Нефтекама һәм Бөрө» титул йөрөтөргә тигән ҡарар сығарылды.

## Епископтар
* *Никон (Васюков)* (27 декабря 2011 — 4 марта 2012) временный управляющий
* Амвросий (Мунтяну) (4 марта 2012 — 30 мая 2019)
* *Никон (Васюков)* (с 30 мая 2019 года)  временный управляющий

## Монастырҙар
* Смоленск (Буғабаш) Божья матерь иконаһы хөрмәтенә монастырь (ҡатын-ҡыҙҙар; Баҡалы районы, Буғабаш ауылы
* Богородица-Тихвин Монастыры (ҡатын-ҡыҙҙар; Бәләбәй районы, Приютово ҡасабаһы)
* Пәйғәмбәр Илия скиты (Бәләбәй районы, Парафеевка ауылы)
* Пәйғәмбәр Илия монастырының Изге Георгий скиты (Дыуан районы, Йыланыш ауылы)
* Пәйғәмбәр Илия ирҙәр монастыры (Дыуан районы, Мәсәғут ауылы)
* Пәйғәмбәр Илия ирҙәр монастырының Иоанн-Богословск скиты (Дыуан районы, Мәсәғут ауылы)
* Бөрө Изге Троицк монастыры (ҡатын-ҡыҙҙар)

## Благочинийҙар
* Нефтекама
* Дүртөйлө
* Бөрө
* Бәләбәй
* Көнсығыш

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт епархии
* Нефтекамская епархия // Патриархия.Ru
Киреева Зоя Михайловна

**Киреева Зоя Михайловна** (28 октябрь 1947 йыл) — театр актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы.

## Биографияһы
Зоя Михайловна Киреева 1947 йылдың 28 октябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 

Ҡазан театр училищеһын тамамлай.

1979 йылдан алып Стәрлетамаҡ рус драма театрында эшләй, шиғриәт һөйөүселәрҙең ижади кисәләрендә шиғырҙар уҡый.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Маша — «Чайка»;
* Леди Торренс — «Орфей спускается в ад»;
* Елена — «Последняя попытка»;
* Паола — «Дама без камелий»;
* Мирандолина — «Трактирщица»;
* Незнакомка — «Великий обольститель»;
* Анна — «Маленькие трагедии»;
* Тәңкәбикә — «Ай тотолған төндә»;
* Ольга Вальд-Гейм — «История одной страсти»;
* Вислоухая — «Тринадцатая звезда»;
* Елизавета II — «рус халыҡ почтаһы»;
* Миссис Бейкер — «Был ирекле күбәләктәр»;
* Лили-Белл — «Странная миссис Сэвидж»;
* Алһыу ханым — «Оскар һәм Алһыу ханым»;
* Өлкән әсәй — «Ике хат»;
* Ида — «Девинчик над вечным покоем»;
* Пелагея Зыбкина — «Дөрөҫлөк-яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ»;
* Ариана Кларенс — «Блэз»;
* Фрейлина — «Һаумы, Принцесса!».

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы

## Һылтанмалар
* http://yandex.ru/yandsearch?text=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%97%D0%BE%D1%8F%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&lr=213
* http://rusdramteatr.ru/truppa/artistyi-teatra/kireeva-zoya-mixajlovna.html 
* http://srgazeta.ru/2012/09/na-voprosy-iz-shlyapy-otvechaet-artistka-z-m-kireeva/
Нагаева Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы

**Нагаева Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы** (8 март 1907 йыл, Орск ҡалаһы, Ырымбур өлкәһе — 1 апрель 1995 йыл, Ишембай,Башҡортостан Республикаһы) — педагог. Ишембай ҡалаһындағы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты(элекке 3-сө мәктәп) уҡытыусыһы, директоры (1942—1949). Ишембай ҡала Советы депутаты (1970—1972). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945) кавалеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944).

## Биографияһы
1934 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлаған.

1927—1936 йылдарҙа Йылайыр кантоны, Баймаҡ районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләгән.

1936—1942 йылдың июненә тиклем Ишембай ҡалаһының 1-се мәктәбендә математика уҡытыусыһы.

### Мәктәп директоры
1942 йылдың июнендә Ишембай ҡалаһының 3-сө башҡорт мәктәбенә директор вазифаһына тәғәйенләнә. Иң ауыр һуғыш йылдарында, һуғыштан һуңғы ҡатмарлы осорҙа (1942—1949) 3-сө башҡорт мәктәбен етәкләй, яҡын тирәләге ауылдарҙағы 16 башланғыс мәктәптән һуң балалар ҡалаға килеп уҡый алһын өсөн бар тырышлығын һала.

Мәктәп ашханаһында балаларҙы ашатыуҙы хәстәрләп, Тәйрүк йылғаһы буйында 3 гектар ерҙә төрлө культуралар менән тәжрибә үткәрелә, ашхана өсөн йәшелсәләр үҫтерелә.Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы етәкселегендә уҡытыусылар ауылдарҙа концерт ҡуя, йыйылыштар үткәрә.Директор үҙе оҫта итеп скрипкала уйнай. Был саралар халыҡтың рухын күтәреүгә ярҙам итә,дошманды еңеүгә ышанысты нығыта.

Уҡыусыларының хәтерендә Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы һоҡланғыс шәхес, талапсан, тырыш математика уҡытыусыһы булараҡ яҡты эҙ ҡалдырған.

### Һуғыштан һуң
1958 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән Ишембай ҡалаһында етем һәм күп балалы ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар өсөн 1-се һанлы интернат-мәктәп асыла. Мәктәптә уҡытыусылар, тәрбиәселәр коллективы туплап, бөтөнләй яңы булған эште башлап китеү бурысы директор Мәҡсүтов Ләбиб Абдулла улы, өлкән тәрбиәсе Нагаева Мәтуха Ғиниәт ҡыҙы, Нуриәхмәтов Әсҡәт Нуриәхмәт улына йөкләтелә. Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы 1958—1962? йылдарҙа 1-се һанлы интернат-мәктәптең (хәҙерге А. В. Достовалов исемендәге Башҡортостан кадет мәктәбе) өлкән тәрбиәсеһе булып эшләй.

Педагогик стажы − 46 йыл.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945 йыл, март)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән (1949 йыл, апрель)
* Дүрт юбилей миҙалы.
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944)

## Хәтер
* 2008 йылда Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт интернат-мәктәбендә Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы Нагаеваның тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы уға арналған иҫтәлекле таҡтаташ асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ишимбайская энциклопедия, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015г.,с.387
* www.calameo.com/books/004594645c5f44baca5cb
Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы

**Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы** (28 октябрь 1948 йыл) — театр актёры. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1991) артисы. 

## Биографияһы
Миңзада Мирғәле ҡыҙы Кирәйева 1948 йылдың 28 октябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1971 йылда Ҡазан театр училищеһын (педагогы В. Г. Остропольский) тамамлай.

1971 йылдан алып Стәрлетамаҡ рус драма театрында эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Лиза Бричкина («А зори здесь тихие…». Л. Васильевтың шул уҡ исемдәге повесы буйынса),
* Люба («Любовь в Старо-Короткино», В. В. Липатов повесы буйынса),
* Валентина («Валентин һәм Валентина», М. М . Рощин),
* миссис Пирс («Пигмалион», Б. Шоу),
* Эбби («Любовь под вязами», Ю. О 'Нил),
* Агнесса («Һабан турғайы», Ж. Ануй),
* леди Торренс («Орфей спускается в ад», Т. Уильямс),
* Валентина («Прошлым летом в Чулимске» А. В. Вампилов),
* Гайле («Огонь за пазухой» Г. Кановичюс),
* Наташа («Наедине со всеми», А. И. Гельман),
* Маша («Аҡсарлаҡ», А. П. Чехов),
* Елена («Һуңғы ынтылыш», М. Н. Задорнов),
* Паола («Дама без камелий», Т. Реттиген),
* Ул («Я стою у ресторана, замуж поздно, сдохнуть рано», Э. С. Радзинский),
* Роза («Челядь»),
* Мирандолина («Трактирщица», К. Гольдони),
* Незнакомка («Великий обольститель», Г. Крымский),
* Анна («Бәләкәй трагедиялар», А. С. Пушкин),
* Тәңкәбикә («Ай тотолған төндә», М . Кәрим),
* Ольга Вальд-Гейм («История одной страсти», В. В. Набоковтың «Камера обскура» романы буйынса),
* Вислоухая («Ун өсөнсө йондоҙ», В. И. Ольшанский),
* Елизавета II («рус халыҡ почтаһы», О. А. Богаев),
* Миссис Бейкер («Был ирекле күбәләктәр», Л. Герш),
* Таня («Пока она умирала», М. Птушкина),
* Лили-Белл («Сәйер миссис Сэвидж», Дж. Патрик),
* Алһыу Ханым («Оскар һәм Алһыу ханым», Э. Э. Шмитт),
* Өлкән әсә («Ике хат», М. Кәрим),
* Ида («Девичник над вечным покоем», А Менчелл),
* Пелагея Зыбкина («Дөрөҫлөк — яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ», А. Н. Островский),
* Ариана Кларенс («Блэз», К Манье),
* Фрейлина («Һаумы, Принцесса!», А. А. Авходеев һәм Г. Беспальцевая),
* Мадам де Розмонд («Хәүефле бәйләнештәр» Шодерло де Лакло романы буйынса),
* Икенсе яуапһыҙ ханым («Зояның фатиры», М. А. Булгаков),
* Ҡарт Кобра («Маугли», Р. Киплинг әкиәте буйынса),
* Убырлы ҡарсыҡ («Аленький цветочек», С. Т. Аксаков әкиәте буйынса).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1991)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977)

## Һылтанмалар
*  
* http://sterlitamakdt.narod.ru/art_kireeva.html
Чаква (йылға)

**Чаква** () — Украиналағы йылға. Ровно өлкәһенең Сарны һәм Дубровыця райондары аша көньяҡҡа табан аға. Горынь йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 36 километр. Бассейн майҙаны 368 км2. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Лопухова Ольга Борисовна

**Лопухова Ольга Борисовна** (12 июнь 1952 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1980).

## Биографияһы
Ольга Борисовна Лопухова 1952 йылдың 12 июнендә Тамбов ҡалаһында тыуған.

1976 йылда Воронеж сәнғәт институтын (педагогы — В. Н. Дубинский) тамамлай һәм Воронеж йәш тамашасылар театрында эшләй башлай.

Артабан түбәндәге театрҙарҙа эшләй:
* 1977 йылдан — Таганрог драма театрында;
* 1980 йылдан — Грозный ҡалаһының республика рус драма театрында;
* 1981 йылдан алып — Өфөлә Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театрында.
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡыта.

## Спктаклдәрҙәге ролдәре
* Надежда («Последние», М. Горький; дебют, 1976, Воронеж йәш тамашасылар театры)
* Шарлотта («Вишневый сад», А. П. Чехов)
* Елена Андреевна («Дядя Ваня»; А. П. Чехов)
* Агафья Тихоновна («Женитьба», Н. В. Гоголь)
* Коринкина («Без вины виноватые», А. Н. Островский)
* Людмила («Люти», А. Дударев)
* Таня («Группа», А. Галин)
* Софья Коломийцева («Последние», М. Горький)
* Шамраев («Чайка», А. П. Чехов)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* «За веру и добро» миҙалы (Кемерово өлкәһе губернаторы Аман Тулеев «Театраль артылыш-2012» проекты йомғаҡтары буйынса бүләкләй)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Башҡортостан Республикаһы Рус драма театры сайтында О. Б. Лопухова тураһында мәғлүмәт.
Мидзяева Галина Ивановна

** Мидзяева Галина Ивановна ** (8 октябрь 1941 йыл) — театр актёры, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1995).

## Биографияһы
Галина Ивановна Мидзяева 1941 йылдың 8 октябрендә Һарытау ҡалаһында тыуған.

Мәктәптән һуң электр лампаһы заводында контролер булып, һуңынан статистика идаралығында, поликлиникала эшләй. Заводта эшләгәндә халыҡ театрында шөғөлләнә. Ул 1964 йылда И. А. Слонов исемендәге Һарытау театр училищеһын (педагогы — Бржевский С.И) тамамлай.

Училищены тамамлағас, 1964—1965 йылдарҙа А. Н. Толстой исемендәге Сызрань драма театрында эшләй. Ире Анатолий Хаустов ҡатнашлығындағы диплом спектаклен ҡарағандан һуң, Өфө режиссеры Анатолий Хаустовты үҙенең театрына саҡыра. Галина Ивановна уның менән бергә килә.

Галина Ивановна 1965 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй.

70-се йылдарҙан Өфө сәнғәт училищеһында, 1992 йылдан башлап — Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Оль-Оль («Дни нашей жизни», Л.Андреев)
* Оксана («Эскадра һәләкәте», А.Корнейчук)
* батшабикә Ирина («Батша Федор Иоаннович», А. К. Толстой)
* Катюша Маслова («Яңынан терелеү», Л. Н. Толстой)
* Устинья («Свои люди — сочтемся»),
* Барабошева («Дөрөҫлөк — яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ»)
* Глафира («Бүреләр һәм һарыҡтар», бөтәһе лә — А. Н. Островскийҙыҡы)
* Маша («Эшелон», М. Рощин)
* Йәмилә («Ҡыҙ урлау», М. Кәрим)
* Серафима Ильинична («Самоубийца», Н.Эрдман)
* Дорина («Тартюф», Ж.-Б.Мольер)
* Раневская («Вишневый сад», А. П. Чехов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1995)
* Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Бәҙәр Йосопова исемендәге премияһы лауреаты, иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн (Памелла, «Ҡәҙерле Памелла» спектакле)
* «Годы странствий» спектаклендә Анастасия Владимировна ролен башҡарған өсөн республика Мәҙәниәт министрлығының һәм Театр эшмәкәрҙәре союзының «Алтын Ай» театр премияһы лауреаты
* 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Пресса» республика рейтингының ике тапҡыр лауреаты

## Һылтанмалар
* http://encycl.bash-portal.ru/midzaeva.htm 
* http://www.bashinform.ru/news/401053/
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=3361 
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/midzyaeva-ranevskaya-eto-rol/1667054/
Үрге Дудкинский

**Үрге Дудкинский** — Ҡариҙел йылғаһында кеше йәшәмәгән ҙур булмаған утрау, Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Киров районы биләмәһенә инә. Ҡариҙел йылғаһының суднолар йөрөй торған фарватерының һул яғында ята. Йылғаның уң ярында — «Трамплин» һәм «Олимпик парк» пассажирҙар транспорты туҡталыштары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡанат юлынан паромда барыуы уңайлы.

## Тасуирламаһы
Утрау урман менән ҡапланған (уҫаҡ, тал, саған). Фарватерға сыҡҡан көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙары ҡомло, ҡалғандары — һаҙлыҡлы. Утрауҙа бер ниндәй ҙә ҡаралтылар юҡ, әммә көньяҡ өлөшөндә, төптә, ҙур булмаған ялан бар.

Утрауҙың төньяҡ-көнбайыш осонан бик алыҫ түгел һыу ағыҙып килтергән бәләкәй генә утрау барлыҡҡа килгән. Ул тулыһынса тиерлек һары төҫтәге ваҡ ҡомдан тора һәм рәсми булмаған рәүештә халыҡ араһында Йәннәт утрауы (Райский остров) исемен йөрөтә. Ҡоро йылдарҙа, мәҫәлән, 2010 йылдағы һымаҡ, Үрге Дудинский утрауы Йәннәт утрауы менән ҡоро ер тоташтырмаһы менән бәйләнә. Йәйҙең уртаһында утрауҙар араһында һай ғына һыу ятҡылығы ҡала. Ошо сәбәпле июль-август айҙарында ике утрауға ла еңел генә барып етеп була. 

## Атамалары
Сергей Синенконың «Яңы һәм иҫке Өфө» энциклопедияһы мәғлүмәттәренә ярашлы Ҡариҙел йылғандағы Үрге Дудкинский йәки Тужилов утрауының ике исеме бар. Беренсе атамаһы — рәсми рәүештә бирелгән, был атаманы топографтар йылғаның һул яҡ ярында урынлашҡан Урге Дудкино ауылы атамаһы буйынса ҡушҡан булған. Икенсе атамаһы — Ҡариҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы Тужиловка ауылы исеменән алынған, был исем XIX быуат башындағы карталарҙа осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Блог Сергея Синенко
Ҡашғар

**Ҡашғар** йәки **Ҡашы** (, ) — Синьцзян-Уйғыр автоном районы (Ҡытай Халыҡ Республикаһы) Ҡашғар ҡала округының ҡала өйәҙе.

## Географияһы

## Тарихы

## Климаты

 

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы

** Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы **(8 ноябрь 1962 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

## Биографияһы
Гүзәл Хәсән ҡыҙы Маликова 1962 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.

1987 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә, әлеге көнгә тиклем шунда эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Ляля Моисеевна («Возлюбленная», Р. Байбулатов),
* Мәбрүрә («Аҫылйәр» музыкаль драмаһы, М. Фәйзи пьесаһы буйынса),
* Маруи («Утраченные грёзы» драмаһы, Ә. Атнабаев),
* Октябрина («Мөхәббәткә кәртә юҡ», Н. Ғәйетбаев),
* Мадам Труабаль («Минең ҡатынымдың исеме Морис», Раффи Шарт),
* Ырыу башлығы («Ай тотолған төндә», М. Кәрим),
* Әсә («Артур+Нэнси», Ә. Дилмөхәмәтова),
* Шатмантамаҡ ҡарсыҡ («Алтын йөрәк», С. Сурин),
* Аҡһылыу («Дала ҡыҙы», А. Йәғәфәров),
* Әсә («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәк», Сыңғыҙ Айытматов),
* Әбей (ҡырғыҙ режиссеры һәм авторы Нурлан Абдыкадыровтың «Теләк бишеге» мәҫәле).

## Фильмдәрҙәге ролдәре
«Ай ҡыҙы» нәфис фильмында Йәмилә роле (Ф. Бүләков сценарийы буйынса, режиссеры Ә. Нурмөхәмәтов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* «Театр яҙы-2003» Республика фестивалендә «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле»

## Һылтанмалар
*  
* Башҡорт дәүләт академия драма театры сайты
Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы

**Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы** (6 август 1953 йыл) — Рәсәй дипломаты. Батырлыҡ ордены кавалеры (2013).

## Биографияһы
Азамат Рәхмәт улы Ҡолмөхәмәтов 1953 йылдың 6 авгусында Башҡорт АССР-ының нда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Өфө ҡалаһында) тыуған. Милләте — башҡорт.

Өфө ҡалаһының 91-се мәктәбен тамамлағандан һуң, СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына (МГИМО) инә. Уны 1976 йылда тамамлай. Рус, башҡорт, ғәрәп, инглиз, француз телдәрен белә.

1978 йылдан башлап СССР Сит ил эштәре министрлығының, унан һуң Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының үҙәк аппаратында һәм сит илдәрҙә төрлө дипломатик вазифаларында эшләй. Сүриә Ғәрәп Республикаһындағы (1978—1981), Мысыр Ғәрәп Республикаһындағы (1987—1988) СССР Илселектәрендә эшләй.

* 1978 йылдан — Алеппола (Сүриә) СССР Генераль консуллығы атташеһы.
* 1982 йылдан — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Яҡын Көнсығыш бүлегенең өсөнсө секретары, атташе.
* 1987 йылдан — СССР-ҙың Мысырҙағы Илселегенең икенсе секретары.
* 1988 йылдан — беренсе секретарь, СССР Сит ил эштәре министрлығының Яҡын Көнсығыш бүлеге кәңәшсеһе.
* 1993—1998 — Иордания Хашими Короллегендә Рәсәй Федерацияһы Илселегенең кәңәшсеһе.
* 1998—2000 — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка департаментының бүлек начальнигы 
* 2000—2003 — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка департаментының директор урынбаҫары.
* 2003 йылдың 4 ғинуары — 2008 йылдың 28 ғинуары — Рәсәй Федерацияһының Күвейттәге Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* 2008 йылдың марты — 2011 йылдың 7 сентябре — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка департаментының директор урынбаҫары.
* 2011 йылдың 7 сентябре — 2014 йылдың 22 декабре — Рәсәй Федерацияһының Сүриә Ғәрәп Республикаһындағы Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
2015 йылдың 23 апреленән — Украиналағы хәлде көйләү буйынса контакт төркөмөндә Рәсәй Федерацияһының махсус вәкиле.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.

Атаһы сығышы буйынса — Ишембай районы Ҡанаҡай ауылыныҡы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* XXX йыл «Бик яҡшы хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе (2008 йылдың 16 декабре) — *Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәси курсын тормошҡа ашырыуҙағы хеҙмәттәре һәм күп йылдар буйы намыҫлы хеҙмәте өсөн*.
* Батырлыҡ ордены (2013 йылдың 25 июле) — * Рәсәй Федерацияһының Сүриә йүнәлешендәге тышҡы сәйәси курсын тормошҡа ашырыуға индергән ҙур өлөшө өсөн *.
* «Гражданлыҡ хеҙмәттәре өсөн» 1 класлы орден (Сүриә, 2014).
* «Бөйөк кенәз Сергей Александрович ордены» почётлы иҫтәлек билдәһе (Фәләстин православие император йәмғиәте, 2015 йылдың 4 июне).

## Дипломатик рангы
* 2-се класлы Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы кесе илсе (2.04.2003)
* 1-се класлы Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы кесе илсе (6.03.2007)
* Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1.05.2012).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Краткая биография на сайте МИД России
* Биография на сайте Посольства России в Дамаске 
*
Антон Чеховтың тормошо һәм ижады хронологияһы

**Хронология** рус яҙыусыһы **[[Чехов Антон Павлович|Антон Павлович Чеховтың]]** (29 ғинуар 1860 — 15 июль 1904) тормошо һәм ижадына ҡараған ваҡиғаларҙы уларҙың биографик, тарихи һәм әҙәби контексында яҡтырта.

## 1860-е

## 1870-се йылдар

## 1880-се йылдар

## 1890-сы йылдар

## 1900-сы йылдар

## Һылтанмалар
* Чехов Антон Павлович (1860 – 1904). Основные даты жизни и творчества.
* Хроника жизни Антона Павловича Чехова
* Антон Павлович Чехов (1860-1904). Биография в датах и фактах.
Мортазин Владислав Львович

**Мортазин Владислав Львович** (1963 йылда тыуған) — органсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.

## Биографияһы
Мортазин Владислав Львович 1963 йылда Өфөлә тыуған. Махсус урта музыка мәктәбен һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын фортепиано класы буйынса (уҡытыусыһы В. Монастырский) тамамлай.

Институттан һуң 1986—1988 йылдарҙа Мәскәү дәүләт консерваторияһында фортепиано класы буйынса (профессор Татьяна Николаева, орган класы профессор Наталия Гуреева) стажировка үтә.

1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.

1992—2001 йылдарҙа Европала уҡый һәм эшләй: 1992—1999 — Швейцария: Лозанна ҡалаһы Консерваторияһы, виртуоз-класс (профессор К. Който, 1993 йылда I премия), Женева консерваторияһы, виртуоз-класс (профессор Ф. Делор, 1997 йылда I премия).

1998 йылдан 2001 йылға тиклем — Францияла уҡый: Тулуза, консерватория, юғары башҡарыу оҫталығы класы (профессор Т. Дюссо).

Сит илдә уҡыу һәм эшләү осоронда Мортазин Л. Кремер, З. Сатмари, Ж. Гийу, А. Сакетти, Радулеску, М. Дэшоссе кеүек билдәле Европа оҫталарында стажировка үтә.

В. Мортазин — «Институт Рибопьер» юғары музыка мәктәбе профессоры; протестант сиркәүендә титуляр органсы, Тулуза ҡалаһы консерваторияһы уҡытыусыһы. 

Гастролдәр: Мәскәү, Вильнюс, Таллин, Красноярск, Швейцария, Франция, Италия, Япония һәм башҡалар.

В. Л. Мортазин — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009 йыл), Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты.

Мортазин Владислав Львович — Башҡортостан тарихында тәүге органсы, ул Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Артистың сығыштары программаһында көнбайыш Европа композиторҙары И. С. Бах, О. Линдберг, К. М. Вебер, И. Брамс, С. Франк, Л Боэльманн, Д. Каччини, Ж. Массне әҫәрҙәре.

В. Мортазиндың ғаиләһе: әсәһе Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы, 1926 йылғы, йырсы (сопрано) һәм педагог. Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, «БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре». Ике ҡыҙы үҫә.

## Наградалары
Бөтә Рәсәй пианистар конкурсы (1985), органсылар конкурсы (1989 йыл) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://sterlegrad.ru/newsrb/poster/18686-bashgosfilarmoniya-26-dekabrya-2011-g-vladislav-murtazin-organ-ufa.html 
* http://krskplus.ru/afisha/concerts/7776
* http://gorsovet-ufa.ru/pochet/murtazina.php
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=358
Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы

**Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы** (1955 йыл) — йырсы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).

## Биографияһы
Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

«Яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса юғары белемгә эйә: 1977 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (хәҙер З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы, доцент Н. И. Уткина класы) тамамлай.

Институтты тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы солисы булып эшләй.

1978 йылдан алып Воронеж опера һәм балет театры солисы булып эшләй.

1985 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына кире ҡайта.

Ләлә Ғабдулла ҡыҙы репертуарына ариялар, романстар, сит ил, рус, башҡорт композиторҙары йырҙары, башҡорт халыҡ йырҙары, боронғо романстар инә.

## Операларҙағы ролдәре
* Леонора (Дж. Верди, «Трубадур»)
* Эболи, Королева Елизавета (Дж. Верди, «Дон Карлос»)
* Аида (Дж. Верди, «Аида»)
* Маргарита Марта (Ш. Гуно, «Фауст»)
* Микаэла, Мерседес (Ж. Бизе, «Кармен»)
* Турандот (Дж. Пуччини, «Турандот»)
* Чио-Чио-сан (Дж. Пуччини, «Чио-Чио-сан»)
* Роза (Л. Делиб, «Лакме»)
* Сантуцца (П. Масканьи, «Сельская честь»)
* Недда (Р. Леонкавалло, «Паяцы»)
* Бесс (Дж. Гершвин, «Порги һәм Бесс»)
* Наташа (А. Даргомыжский, «Русалка»)
* Ярославна (А. Бородин, «Князь Игорь»)
* Лиза (п. чайковскийҙың «пиковая дама»)
* Мария (П. Чайковский, «Мазепа»)
* Татьяна Ларина (П. Чайковский, «Евгений Онегин»)
* Ганна (Н. Римский-Корсаков, «Майская ночь»)
* Сабурова (Н. Римский-Корсаков, «Царская невеста»)
* Ханако (Ю. Мейтус, «Рихард Зорге»)
* Аксинья (Т. Хренников, «В бурю»)
* Двойра (А. Журбин, «Биндюжник и король»)
* Гөлйөҙөм (Х. Әхмәтов, «Замандаш»)
* Әсә (Х. Әхмәтов «Нәркәс»)
* Әсә (З. Исмәғилев, «Ҡаһым-түрә»)
* Сәхипъямал, Ҡарасәс (З. Исмәғилев, «Урал илселәре»)
* Шәүрә (З. Исмәғилев, «Шәүрә»)
* Ҡатын-ҡыҙ (С. Низаметдинов, «Ҡара һыуҙар»)
* Зөбәржәт (С. Низаметдинов, «Наки»)

## Концерт репертуары
* Дж. Верди. «Requiem»
* А. Дворжак. «Stabat Mater»
* Р. Шуман. «Любовь и жизнь женщины»
* Л. Исмәғилев. «Таҡташ-симфония»
* С. Низаметдинов. «Ҡаралама»
* З. Исмәғилев. «Беҙ еңдек»
* З. Исмәғилев. «Үлемһеҙлек»

## Наградалары
Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)

## Һылтанмалар
http://www.bashopera.ru/person.45.html
Ҡарағайлы (күл)

**Ҡарағайлы** — Башҡортостанда Яйыҡ йылғаһы басейнына ҡараған ҙур булмаған күл.

## Атамаһы
Тирә-яғында ҡарағай ылыҫлы ағасы күп үҫкәнлектән, күлде *Ҡарағайлы* тип атағандар.

## Тасуирламаһы
Күл диңгеҙ кимәленән 518 м бейеклектә. Һыу өҫтө майҙаны — 3,84 км². Һыу ағымы аша күрше Оло Учалы күле менән тоташҡан.

Император энәғарағы Скандинавиянан Африкағаса һәм Атлантик океандан Үҙәк Азия тауҙарынаса йәйелгән киңлектәрҙә таралған. Башҡортостаныбыҙҙа иһә был гүзәл бөжәкте Учалы районының Ҡарағайлы күле тирәһендәге мөхиттә генә осратырға мөмкин. Рәсәйҙә лә ул кәмегәндән-кәмей бара.

## Географияһы
Күлдең тирә-яғында ҡарағай-ҡайын урмандары үҫә, һыу ятҡылығы ярында һирәк осрай торған күл ҡамышы, күрән, мамыҡбаш күрән, көньяҡ ҡамышы, тар япраҡлы екән үҫемлектәрен осратырға мөмкин.

Сығышы буйынса — тектоник күл, аҫҡы һəм урта девондың ирəндек свитаһы тоҡомдарында (базальттар, андезибазальттар, туфлы ҡомташтар, туффиттар) барлыҡҡа килгəн, соҡоро табаҡ һымаҡ. Төбө һөҙəк, мəтеле. Төньяҡ һəм көньяҡ- көнбайышта ҡалҡыулыҡҡа күсə. Күлдә табан балыҡ, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр
Прибылов Владимир Васильевич

**Прибылов Владимир Васильевич** (28 декабрь 1934 йыл — 5 декабрь 2006 йыл) — актёр. 1967—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры артисы. 1970 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1982) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) халыҡ артисы.  

## Биографияһы
Владимир Васильевич Прибылов 1934 йылдың 28 декабрендә БАССР-ҙың Бәләбәй районы Ляхов ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы) тыуған.

1967 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы) тамамлай.

Институтты тамамлағас, Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Нил («Мещане», М.Горький)
* Лещ («Последние», М.Горький)
* Полоний («Гамлет», У.Шекспир)
* Сорин («Чайка», А. П. Чехов)
Совет һәм хәҙерге спектаклдәрҙә:
* Ленин («Шестое июля», М. Ф. Шатров)
* Наум («Характеры», В. М. Шукшин)
* Әнүәр («Йәшел ишек артындағы ҡатын-ҡыҙ», Р.Ибраһимбәков)
* Сесил («Ваша сестра и пленница…», Л. Н. Разумовская)
* Эрнандо («Изобретательная влюблённая», Лопе де Вега)
* Оргон («Тартюф», Мольер)
* Санчо Панса («Человек из Ламанчи», Д. Д. Вассерман һәм Д. Дэрион)
* Соломон («Приглашаю в вечность, Ваше Величество!», Г. И. Гориндың «Кин IV» пьесаһы буйынса).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1978)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/pribulov.html
* http://www.mkset.ru/news/culture/6350/
Робин Анна Николаевна

**Робин Анна Николаевна** (1 ноябрь 1891(18911101) — ?) — Башҡортостан Республикаһының рус драма театры артисы. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).

## Биографияһы
Робин Анна Николаевна 1891 йылдың 1 ноябрендә тыуған.

1919 йылда Мәскәүҙә Кесе дәүләт академия театры янында драма курсын тамамлай.

Курсты тамамлағас, Архангельск, Киев, Краснодар, Харьков ҡалаларының театрҙарында эшләй. Оҙаҡ ваҡыт, 1933 йылдан алып 1959 йылға тиклем, Өфөлә Башҡортостан Республикаһының рус драма театрында эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Мигачев («Не было ни гроша, да вдруг алтын», А. Н. Островский)
* Домна Пантелевна («Таланты и поклонники», А. Н. Островский)
* Чебоксарова («Бешеные деньги», А. Н. Островский)
* Марья («Любовь Яровая», К. А. Тренев)
* Екатерина Лагутина («Мать своих детей», А. Н. Афиногенов)
* Вера Александровна («Одна», С. И. Алешин)
* Марья Тарасовна («Платон Кречет», А. Е. Корнейчук).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955)

## Әҙәбиәт
Волков — Кривуша С. В. Русский театр драмы в Уфе: ист. очерк. Уфа. 1959.

## Һылтанмалар
*
Урманка (Соб ҡушылдығы)

**Урманка**, **Орманка**, **Армянка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 9.
Гәнжә

**Гәнжә** () — Әзербайжан Республикаһының ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр
Лавлинский Леонард Илларионович

**Леона́рд Илларио́нович Лавли́нский** (9 ғинуар, 1930 йыл, Дондағы Ростов&nbsp;— 11 май 2005 йыл&nbsp;— рус әҙәбиәте белгесе, шағир һәм тәнҡитсе.

1958 йылдан алып әҫәрҙәрен нәшер итә.

Филология фәндәре кандидаты (1972).

СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1971), был союз идаралығының ағзаһы булып һайланған (1986-1991 йылдар).

## Тормош юлы

1952 йылда Ростов дәүләт университетының тарих-филология факультетын һәм 1955 йылда Ростов дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһында  аспирантура тамамлай.

Р. И. Лавлинский башта йәштәр матбуғатында , артабан «Дон» журналының  әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй. Ул Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафында 1959 йылдан бирле тора. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә ВЛКСМ Үҙәк Комитетының пропаганда һәм агитация бүлегендә матбуғат секторы инструкторы булып эшләй башлай һәм унда 1964 йылға тиклем эш алып бара, 1964—1965 йылдарҙа РСФСР Дәүләт матбуғат комитетының Әҙәбиәт буйынса Төп редакцияһында редколлегия ағзаһы була, 1965—1970 йылдарҙа Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының мәҙәниәт бүлегендә инструктор вазифаһын башҡара, 1970—1977  йылдарҙа «Дружба народов» журналының баш мөхәррире С.&nbsp;А.&nbsp;Баруздиндың беренсе урынбаҫары, 1977—1997 йылдарҙа «Литературное обозрение» журналының баш мөхәррире булып эшләй.

Халыҡтар дуҫлығы ордены (1984) һәм «Почёт Билдәһе» миҙалы менән бүләкләнә.

Хованский зыяратында ерләнгән.

## Һылтанмалар
*  
*  
* 
*
Заповедный мәмерйәһе

**Заповедный мәмерйәһе, Айыулы мәмерйәһе** — Башҡортостандың Белорет районында Ләмәҙ йылғаһының уң ярында урынлашҡан карст мәмейәһе, Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектə тəпəш ҡая һикəлтəһенең нигеҙендə урынлашҡан. Мәмерйә эсендә йәшәгән ярғанаттар һәм боронғо заманда мəмерйə айыуына (Spelaearctos spelaeus Rosenmullen & Heinroth) табыныу эҙҙəре булыуы менән билдәле.

## Ҡылыҡһырлама
Бейеклеге 2 м, киңлеге 0,6 м арка рәүешендәге мəмерйə ауыҙы Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектə тəпəш ҡая һикəлтəһенең нигеҙендə урынлашҡан. Мәмерйә, түбəһе һəм стеналары кальцит ҡатламы, сталактит, сталагмит ҡалдыҡтары менән ҡапланған бер нисә коридорҙан тора. Коридорҙың иҙәне балсыҡ һәм эзбизташ менән ҡапланған. Мәмерйәнең ауыҙы һәм тағы ла бер тар урынынан башҡа мәмерйә эсендә тары баҫҡан килеш йөрөргә мөмкин.

Мәмерйә эсендә температура 6°С.

Туристар араһында мәмерйә Айыулы исеме менән билдәле. Мәмерйә эсендә айыу һөйәктәре табыла. Мәмерйә айыуының баш һөйәге беренсе тапҡыр 1969 йылда табыла. Һуңынан мәмерйә эсендә башҡа хайуандарҙың яндырылған һөйәктәре табыла. Палеолит һунарсыларының культ үткәреү урыны булған тип билдәләй археологтар. Был мәмерйәнән башҡа был тирәлә тағы ла бер нисә мәмерйә бар.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Чеховтар кибете

**«Чеховтар  кибете»** — Ростов өлкәһенең  Таганрог ҡалаһындағы музей, 1975 йылда нигеҙ һалынған, 1977 йылдың 3 ноябрендә  асылған.   1840 йылдарҙағы йортта урынлашҡан, 1869—1874 йылдарҙа Чеховтар ғаиләһе йортто ҡуртымға ала. Таганрог дәүләт әҙәби һәм тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы составына инә.

## Тасуирламаһы
Йорт XIX быуаттың 40-сы йылдарында төҙөлә.  Чеховтарҙың ғаиләһе уны 1869 йылдан 1874 йылға тиклем  ҡуртымға ала. Антон Чехов   9 йәшенән 14 йәшкә тиклем бында йәшәй.

Ғаилә йорттоң  икенсе ҡатында йәшәй, ә аҫта, беренсе ҡатта, аталарының  бакалея кибете урынлаша. Һуңыраҡ был кибеттә кешеләр  менән осрашыуҙан алған тәьҫораттары буйынса яҙыусы «Ванька», «Спать хочется», «Канитель», «Певчие», «Архиерей», «Отец семейства», «Тяжёлые люди» хикәйәләрен яҙа

Йортта   КПСС-тың ҡала комитеты һәм Таганрог ҡалаһы башҡарма комитетының  1975 йылдың 1 ғинуарҙағы  ҡарары  нигеҙендә 1977 йылдың 3 ноябрендә музей асыла. А.П. Чеховтың бала сағы тураһында һөйләгән экспозициялар бар. Яҙыусының  бала саҡтағы  интерьеры булдырылған, уның ғаиләһе  ағзаларының ҡайһы бер эштәре, шулай уҡ ғаилә фотоһүрәттәре бар.

2011 йылдың 13 майҙа музей алдында А. П. Чеховтың «Толстый и тонкий» хикәйәһе геройҙарына һәйкәл ҡуйыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мемориальный музей «Домик Чехова»

## Һылтанмалар

* Музей «Лавка Чеховых»
* История Таганрогского государственного литературного и историко-архитектурного музея-заповедника

## Сығанаҡтар
Дон шарлауыҡтары

**Дон шарлауыҡтары**, шулай уҡ *Волченский шарлауыҡтары* — Ростов өлкәһе Углерод ҡасабаһы янындағы һыу объекты. Шарлауыҡтарҙың береһе «Толомдар» («Косы»), икенсеһе «Ике тамсы күҙ йәше»(«Две слезы») тип атала. Шарлауыҡтар элеккеге Замчалово карьеры территорияһында урынлашҡан.

## Тарих
Ростов өлкәһендә Углерод ҡасабаһы янында бер нисә Дон шарлауығы бар. Уларҙың барыһы ла элеккеге Замчаловский карьеры территорияһында урынлашҡан. «Толомдар»(«Косы») шарлауығы каньондың көнсығышында урынлашҡан, уға ҡаршы яҡта «Ике күҙ тамсыһы» («Две слезы») шарлауғы, уның бейеклеге 10 метр. Шарлауыҡтарҙың береһенән һыу талғын ғына ағып төшә, икенсеһенән һыу йылдар буйы эҙҙәрен ҡалдырған ваҡ таштар өҫтөнә бик бейектән төшә.

Волченск ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Дон шарлауыҡтары бер аҙ ваҡыттан тәбиғәт ҡоматрҡылары статусын алһа ине тигән теләк белдерҙе. Ул саҡта был төбәк Ростов өлкәһенең туристик маршруттарының береһенә әүрелер ине. Мәғлүм булыуынса, 2017 йылда был тирәлә айырым экскурсиялар ойошторолмай.
Мөхәмәтов Руслан Радаль улы

**Мөхәмәтов Руслан Радаль улы** (26 июнь 1975 йыл) — балет артисы, педагог. 1993—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы  уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).

## Биографияһы
Руслан Радаль улы Мөхәмәтов 1975 йылдың 26 июнендә Өфөлә тыуған.

1993 йылда Өфө хореография училищеһын (хәҙер Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы) (педагогы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы Ш. Ә. Тереғолов) тамамлаған.

1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй, 1993 йылдан балеттың төп солисы.

2007 йылдан — Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжында классик бейеү буйынса уҡыта, 2010 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры балет труппаһының педагог-репетиторы.

## Репертуары
* Дебюты: П. Гертелдең «Тщетная предосторожность» балетында (Колен партияһы).

Башҡарған ролдәре:
* Арлекин (Н. Сабитов, «Алтын асҡыс сере»)
* Колен (П. Гертель, «Тщетная предосторожность»)
* Гюрн (Х. Левенсхольд, «Сильфида»)
* Альберт, Ганс (А. Адан, «Жизель»)
* Люсьен (Л. Минкус, «Пахита»)
* Базиль, Эспада, Болеро (Л. Минкус, «Дон Кихот»)
* Солор, Ҡол, Индус бейеүе (Л. Минкус, «Баядерка»)
* Шағир егет («Шопениана»)
* Вакх (Ш . Гуно, «Вальпургиева ночь»)
* Франц, Граф, Франт, Вакх (И. Штраус, «Зәңгәр Дунай»)
* Зигфрид, Ротбард, Па-де-труа (П. Чайковский, «Аҡҡош күле»)
* Дезире, Фея Карабос (П. Чайковский, «Спящая красавица»)
* Щелкунчик-принц, Дроссельмейер, Испания, Һиндостан ҡурсаҡтары, Шайтан (П. Чайковский, «Щелкунчик»)
* Гәрәй (Б. Асафьев, «Бахчисарайский фонтан»)
* Тибальд, Меркуцио, Парис, Синьор Капулетти (С. Прокофьев, «Ромео һәм Джульетта»)
* Үгәй әсәй, рус бейеүе (С. Прокофьев «Золушка»)
* Тореро, Хозе, Коррехидор (Ж. Бизе — Р. Щедрин, «Кармен-сюита»)
* Арыҫланбай (Л. Степанов, З. Исмәғилев «Сыңрау торна»)
* Хужа, Әмир (Л. Исмәғилев, «Хужа Насретдиндең»)
* Сур (Л. Исмәғилев, «Арҡайым»),

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003)
* «ТӨРКСОЙ» халыҡ-ара ойошмаһы премияһы лауреаты (2001)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Мөхәмәтов Руслан Радаль улы     
* http://www.bashopera.ru/person.519.html 
* http://www.nureevacademy.ru/graduates.html 

## Иҫкәрмәләр
Өсҡоҙоҡ

**Өсҡоҙоҡ** () — Үзбәкстандың төньяғында Навои өлкәһендә урынлашҡан ҡала.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Панов Николай Михайлович

**Панов Николай Михайлович** (23 май 1951 йыл — 15 июнь 2021 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1974 йылдан Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры.Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991). Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары театрҙары фестивале дипломанты (Вышний Волочёк ҡалаһы, 2006). 

## Биографияһы
Николай Михайлович Панов 1951 йылдың 23 майында Амур өлкәһенең Райчихинск ҡалаһында тыуған.

1973 йылда Фрунзе ҡалаһында Н. К. Крупская исемендәге Республика драма театрының театр студияһын (уҡытыусыһы Г. И. Иванов) тамамлай.

Артабан Черкес өлкә драма театрында эшләй, ә 1974 йылда Стәрлетамаҡ рус драма театрына күсә.

Театрҙа ҡуйған спектаклдәре: Н. М. Задорновтың «Последняя попытка» спектакле (1993), Э. В. Брагинскийҙың «Игра воображения» спектакле (1994), Н. М. Птушкинаның «Пока она умирала» спектакле (2001).

Театр сәнғәте ветераны 2021 йылдың 15 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһына вафат булды.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
1973 йылда Черкес драма театрында дебюты була, А. В. Вампиловтың «Старший сын» пьесаһында Васенька ролен уйнай.
Башҡарған ролдәре:
* Иван Грозный («Шестая жена Ивана Грозного»)
* Шариков («Собачье сердце», М. А. Булгаковтың шул уҡ исемле повесы буйынса)
* Дәрүиш («Ай тотолған төндә»)
* Джакомо Казанова («Великий обольститель», А. Лаврин һәм В. Коркияның «Великий любовник, или Последняя ночь Казановы» пьесаһы буйынса)
* Арбенин («Маскарад», М. Ю. Лермонтов)
* Анучкин («Женитьба», Н. В. Гоголь)
* Сорин («Чайка», А. П. Чехов)
* Люсиндо («Изобретательная влюблённая», Лоп де Вега)
* Генри Хиггинс («Пигмалион», Б.Шоу)
* Панталоне («Принцесса Турандот», К.Гоцци)
* фронтовик Жуков («Русская народная почта», О. Богаев).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999)
* Вышний Волочёк ҡалаһында 2006 йылда үткән Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары театрҙары фестивале дипломанты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Панов Николай Михайлович. Стерлитамаксий государственный русский драматический театр. Официальный сайт    
* Панов Николай Михайлович. Неофициальный сайт Русского драматического театра 2004-2010
Ташуғыҙ

**Ташуғыҙ** () — Төркмәнстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Ташуғыҙ виләйәтенең үҙәге.

## Тарихи исемдәре
Ҡаланың төркмән атамаһы (*Daşoguz*) ике һүҙҙән килеп сыҡҡан: *daş* — *«таш»* һәм *oguz* — *«[[Уғыҙҙар|уғыҙ]]»*.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Костенко Сергей Григорьевич (9.08.1954), хеҙмәт алдынғыһы. 1980 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан троллейбус заводы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1997 йылдан — цех, 2002 йылдан — производство‑диспетчер бүлеге начальнигы, 2013—2015 йылдарҙа — техник директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1999), ҡала электр транспортының почётлы хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Аҡтүбә

**Аҡтүбә** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Аҡтүбә — Ҡаҙағстандағы ҡала.
* Аҡтүбә — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Аҡтүбә — Әстерхан өлкәһе ҡалаһы.
* Аҡтүбә — Рәсәй йылғаһы.
Төркмәнбашы

**Төркмәнбашы** () — Төркмәнстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Балҡан виләйәтында Каспий диңгеҙҙең порты.

## Тарихи исемдәре

## Тарихы

## Транспорт

### Тимер юл транспорты

### Һауа транспорты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт «Красноводск»
Повчанка

**Повчанка**, **Полчанка** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Лугины райондары аша көньяҡҡа табан аға. Жерев йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.

Оҙонлоғо — 20 километр. Бассейн майҙаны — 132 км2.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
Лайал Аббуд

**Лайал Аббуд** ( laj'ja:l ʕab'bu:d; 15 май 1982 йыл) — ливан поп-йырсыһы, артист, бейеүсе, модель, мосолман бизнес-ледиһы, төрлө ғәрәп теленең диалекттарында йырлай.

## Һылтанмалар

## Тышҡы һылтанмалар
* 
* Instagram
* Layal Аббуд н Ютуб
* Твиттер
* Саундклауде
*  Layal Аббуд н Майспейс
*  Layal Аббуд н билдәләне
Сәйфетдинов Шаһыбал Сәхәүетдин улы

**Сәйфетдинов Шаһыбал Сәхәүетдин улы** (1847—1917) — мираҫ буйынса почётлы граждан, Ырымбур губернаһында йәшәгән башҡорттар исеменән икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы. рустар уға «почетлы башҡорт гражданы» тигән исем бирә.

## Биографияһы
Шаһыбал Сәхәүетдин улы Сәйфетдинов 1847 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Муса ауылында тыуған. Йортта белем алған. Ер биләүсе. Верхнеуральскиҙа (Үрге Яйыҡ) өйәҙ судьяһы булып эшләй.

Ырымбур губернаһынан депутат булған Шаһыбал Сәйфетдинов башҡорттар исеменән 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһының аграр комиссияһына мөрәжәғәт индерә, унда башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы тарихын, XX быуат башында башҡорт ер биләүселегенең торошон аса. Башҡорт ерҙәрен талау мәсьәләһенә ҡағылып, ул XIX быуат аҙағы закондарына (1894 йылдың 6 июнендәге һәм 1898 йылдың 20 апрелендәге закондар) баһа бирә. Мөрәжәғәттә 7 пункттан торған тәҡдим була, унда был ғәҙел булмаған закондарҙы юҡҡа сығарыу һәм яңы закон положениелары сығарыу зарурлығы нигеҙләнә:1. Башҡорт аҫабаларының һәм керҙәштәренең бөтә урмандарын ҡаҙна ҡарамағына алдырған 1894 йыл 6 июнь законын ғәмәлдән сығарырға, аҫабаларҙың һәм керҙәштәрҙең үҙҙәренә урмандарҙы билдәләнгән нормалар буйынса һаҡларға һәм файҙаланырға [хоҡуҡ] бирергә.
2. Х ревизия буйынса йән башына ер бүлемдәре биреүҙе дауам иткән 1898 йыл 20 апрель законын урындағы шарттарға тап килмәгән һәм башҡорттарҙың үҫешкән хужалығын бөлдөрөүгә һәм малдарын ҡыҫҡартыуға тура нигеҙ булыу сәбәпле ғәмәлдән сығарырға.

3. Башҡорттар өсөн, уларҙың ере, ихтыяж тыуа икән, булған йәндәр иҫәбенә ҡарап бүленерлек яңы закон положениеһы сығарырға…

6. Урындағы властар һәм йоғонтоло кешеләр баҫымы аҫтында арзан ғына хаҡҡа һәм башҡорттарҙың мәнфәғәтен күҙәтмәйенсә ҡуртымға бирелгән ерҙәрҙе ҡайтарырға һәм договорҙарҙы ғәмәлдә түгел тип табырға. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кильцивка

**Кильцивка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын районы аша көньяҡҡа табан аға. Сильныцяның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 29 километр. Бассейн майҙаны — 240 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України»  — К. : Видавництво АН УРСР, 1957. — С. 58. — (№ 857).
Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы

**Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы** (9 сентябрь 1912 йыл — 16 июль 1999 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).

## Биографияһы
Хәмзә Ғәббәс улы Дәүләтшин 1912 йылдың 9 сентябрендә Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һамар өлкәһе Оло Глушица районы) Ташбулат-Күстән ауылында тыуған. Атаһы Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы — башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

1932 йылда Урал төҫлө металлдар институтына керә, ә 1933 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтына уҡырға күсә.

1937 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын «нефть промыслары ҡоролмалары буйынса инженер-механик» һөнәре алып тамамлай.

1937 йылдан Ишембайҙа һөнәре буйынса эшләй.

1938 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһына эшкә йүнәлтеү ала. Бында 1939 йылда «Чирчикстрой» электрохимик комбинатының эксперименталь-конструктор бюроһының начальнигы булып эшләй, тәрәндәге насостарҙың сифатын яҡшыртыу буйынса тәҡдим яһай. Нефть сәнәғәте Наркоматы был рационализаторлыҡ тәҡдимде ҡабул иткәндән һуң, уны Мәскәүгә «Гипронефтемаш» нефть машиналар төҙөү дәүләт институтына баш инженер-конструктор булып эшкә ебәрелә.

1943 йылдың ноябрендә Мәскәү нефть институтының аспирантураһына уҡырға инә, бер үк ваҡытта институтта Нефть промыслары механикаһы кафедраһында ассистент, 1945 йылдан — уҡытыусы булып эшләй һәм Бөтә Союз фәнни-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып тора.

1948 йылда техник фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1950 йылда доцент ғилми исеме бирелә.

1949—1954 һәм 1957—1964 йылдарҙа Өфө нефть институтының нефть промыслаһы механикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй, 1950—1954 йылдарҙа бер үк ваҡытта тау һәм нефть факультеты деканы булып тора.

1964 йылда техник фәндәре докторы ғилми дәрәжәһен ала.

1964—1968 йылдарҙа Пермь политехник институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1965 йылдан институттың Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын сығарыу кафедраһын етәкләй. 1968—1974 йылдарҙа Алматыла Ҡаҙаҡ политехник институтында эшләй.

1974—1976 йылдарҙа Төмән индустриаль институтында «Нефть һәм газ сәнәғәтенең машиналары һәм ҡоролмалары» кафедраһының мөдире вазифаһын башҡара.

1976—1979 йылдарҙа Фрунзе политехник институтында эшләй.

## Фәнии хеҙмәттәре
* Глубиннонасосная добыча нефти. — М., 1966.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Профессора и доктора наук Пермского национального исследовательского политехнического университета / Пермский национальный исследовательский политехнический университет; Сост. А. А. Ташкинов. — Пермь : Кн. площадь, 2013.

## Һылтанмалар
*
Хромов Пётр Филиппович

**Пётр Фили́ппович Хро́мов** (1904 — 15 март, 1942) — рус совет шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған.

## Тормош юлы
Кубань казак офицеры ғаилһендә тыуа

Буласаҡ шағирҙың бала һәм үҫмер саҡтары Кубань өлкәһенең Темиргоевская станицаһында (хәҙер Краснодар крайы Курганинский районы) үтә.

Станицала йәшәгәндә, мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ, шиғырҙар яҙа башлай. Мәктәпте тамамлағас, Краснодар сәнғәт техникумына уҡырға инә. Артабан Дондағы Ростовҡа күсә һәм Ростов дәүләт педагогия институтында уҡый.

Дондағы Ростовтың аэропортында эшләй.

1920-сы йылдар аҙағында Хромов шиғырҙарының йыйылмаһы Төньяҡ Кавказдың «На подъёме», «Советский Северный Кавказ» журналдарында, «Литературный Ростов» альманахында, «Большевистская смена», «Колхозная правда», «Молот» гәзиттәрендә күренә башлай. Уның шиғырҙары шулай уҡ «Красная новь», «Костёр» һәм башҡа үҙәк журналдарында басылып сыға.

Бөтә Рәсәй крәҫтиән яҙыусыларҙың йәмғиәтенең эшмәкәрлегендә ҡатнаша.

Хромов шиғырҙарының төп урыны совет ауылы тормошон, коллективлаштырыуҙы һүрәтләүгә бағышланған. Ул ҙур мөхәббәт менән тыуған тәбиғәт картиналарын һүрәтләй. Уның байтаҡ шиғырҙары хеҙмәт кешеләренә, диңгеҙ сәйәхәттәре романтикаһына, осоусыларға арналған.

П. Ф. Хромов шулай уҡ проза жанрында ла үҙен һынап ҡарай, «Сосед», «Мишкина болезнь» һәм башҡа хикәйәләр һәм байтаҡ очерктар яҙа.

Хромовҡа ижад юлында Александр Фадеев ҙур ярҙам итә, уның әҫәрҙәрен төрлө журналдарҙа баҫтырып сығара, ҡиммәтле кәңәштәр бирә, уңыштарын билдәләй. Шағирҙың зәғифләнгән ағас тураһындағы «Снова труд окончился дневной…» шиғырында ул «ер менән күктең берлеген» билдәләп үтә.

Хромовтың дуҫы, яҙыусы М. М. Обуховтың әйтеүе буйынса, Хромовтың шиғырҙарын Михаил Исаковский ҙа юғары баһалай.

Хромов тере саҡта уның ике шиғырҙар йыйынтығы: балалар өсөн 1939 йылда «Самолёт» китабы, ә 1940 йылда «Свежий ветер» китаптары — баҫылып сыға.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Хромовты Ҡыҙыл Армияға саҡыралар. Ҡыҫҡа сроклы курстарҙы тамамлап, лейтенант званиеһында полковник С. К. Потехин етәкләгән 30-сы Иркутск уҡсылар дивизияһы составында Көньяҡ фронттағы һуғыштарҙа ҡатнаша.

1942 йылдың 15 мартында үҙ артынан яугирҙәрҙе контратакаға әйҙәп алып барған саҡта ҡаты яралана. Шул уҡ көндә, госпиталгә алып китеп барғанда, юлда вафат була.

Ростов өлкәһе Большекрепинский районында ерләнгән.

## Хәтер
* Темиргоевская станицаһында Хромов иҫтәлегенә 2005 йылда иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
* Хромов иҫтәлегенә Курганинский районының Темиргоевская станицаһында беренсе «Золотая Роза» әҙәбиәт һәм сәнғәт байрамы үткәрелә.
* Яҙыусы үлгәндән һуң, 1960-сы йылдарҙа, Ростов китап нәшриәтендә уның ике шиғырҙар китабы баҫтырыла.
* 2005 йылда Дондағы Ростовтың "Живица"нәшриәте «Тропой Парнаса» серияһының 11-се йыйынтығында Петр Хромовтың «Под крышей туч» китабын баҫып сығара.

## Китаптары
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*