open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бенинда ислам

**[[Бенин]]да ислам** (, ) ― илдә тарафдарҙары һаны буйынса икенсе урындағы дин. 2013 йылғы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бенин халҡының (12, 8 млн кеше, 2020 йылғы баһалау буйынса) 27, 7 % — ы ― мосолмандар, 48,5 % — ы ― христиандар, 11,6 % — ы ―  тарафдары.

## Тарихы
Урта быуаттарҙа Ислам диненең киң таралышы, барынан ҙа элек, Төньяҡ Африкалағы бәрбәрҙәре һәм туарегтар менән сауҙа элемтәләренә бәйле . XV быуаттан башлап, ислам Сонгай дәүләте составына ингән илдең төньяҡ өлөшөндә тарала башлай.

Шул уҡ ваҡытта хәҙерге Бениндың көньяҡ өлөшө башта Бенин батшалығы, Ойо дәүләтенә , һуңыраҡ Дагомея короллеге составына инә, унда Африканың традицион диндәре һаҡланған.

XIX быуат башында мосолмандар һаны Нигерияның төньяғынан күпләп күсеп килгән мосолман ҡасаҡтары иҫәбенә артҡан.

## Һаны һәм таралышы
Мосолмандар, нигеҙҙә, Бениндың төньяҡ-көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында йәшәйҙәр. Бенин мосолмандарының күп өлөшө сөнниҙәр, шулай уҡ, нигеҙҙә, Яҡын Көнсығыштан килгән мөһәжирҙәр араһында шиғыйҙар ҙа бар. Әхмәҙиә йәмғиәте 2006 йылда барлыҡҡа килгән.

Ислам илдең *фульбе* , *барба* , *сомба* , *йоруба* , буһа кеүек этник төркөмдәре араһында киң таралған.

Йыш ҡына, бер ғаилә эсендә христиан, ислам йәки урындағы традицион ышаныуҙар тарафдары булған туғандарҙы осратырға мөмкин.

## Мәсеттәр
Бениндағы иң ҙур мәсет ― ил баш ҡалаһы Порто-Новолағы Әл-Мәһди мәсете. Ул 2008 йылда төҙөлгән һәм бер үк ваҡытта 7000 кешене һыйҙыра ала.

Параку ҡалаһында ғибәҙәтханалар араһында иң күбе ― мосолман мәсеттәре.

## Галерея

Файл:Mosquée de Tanéka-Béri (3).jpg | Кого ҡалаһы мәсете
Файл:ParakouMosque2.jpg | Параку ҡалаһы мәсете
Файл:ParakouMosque.jpg | Параку ҡалаһы мәсете
Файл:La Place idi Natitingou.jpg | Натитингу I округындағы мәсет
ET-AMF Boeing 767-300ER of Ethiopian Airlines (travel for the mecca).jpg| Бенин мосолмандары хажға Мәккәгә китә.
Grande Mosquee de Porto-Novo.jpg|Порто-Ново мәсете


## Һылтанмалар
* Бенин. Международная Религиозная Свобода Доклад 2007". Государственного департамента США.
* Книга Льва Мариинского «Африкалағы — третья часть света|Обь описании Африки о и примечательных вах, которые там имеются»

## Иҫкәрмәләр
Василиса Микулишна (рус фольклоры)

**Василиса Микулишна** — ҡыҙ-батыр, былина батыры Микула Селяновичтың өлкән ҡыҙы, «Про прекрасную Василису Микулишну» и «Ставр Годинович» былиналарындағы (бер сюжеттың ике версияһы бар) Ставр Годиновичтың ҡатыны

## Былинаның сюжеты
Василиса Микулишна — сикһеҙ көслө баһадир ҡыҙ, аҡыллы, ҡыйыу һәм тыйнаҡ. Иренә ҡатынының өҫтөнлөктәре тураһында башҡаларға һөйләп маҡтанырға рөхсәт итмәй. Әммә Ставр Годинович ҡатынын тыңламай — Киевта кенәз Владимирҙың мәжлесендә маҡтана, бының өсөн өсөн подвалға эләгә.

Владимир уның ҡатынын һарайына алып килергә ҡуша. Бәхетһеҙлек тураһында ишеткәс, ул татар илсеһе (башҡа версияла король ляховецкийҙың улы) булып кейенә һәм үҙен Василий тип таныштыра. Ләкин Забава Путятична шунда уҡ уның ир булып кейенгән ҡатын-ҡыҙ икәнен аңлай. Владимир, ҡунаҡтың ир-егетме, әллә ҡатын-ҡыҙмы икәнен белергә тырышып, һынау үткәрергә була. Василиса уны алдай, Забава Путятичнаны үҙенә ҡатынлыҡҡа талап итә, ә туй мәжлесендә татар илсеһе, «йырсы гуслярҙар насар», тип Ставрҙы килтереүҙе талап итә. Ставрҙы үҙе менән алып китә һәм һуңынан иренә дөрөҫөн һөйләй. Шунан Василиса менән Ставр үҙҙәренә, Черниговҡа, китә (икенсе версияһында Литваға). Былина ошоноң менән тамамлана.

Былинала ҡыҙ-батырҙың Киевҡа ҡаршы булыуы һиҙелә. Бик көслө булһа ла, ул үҙенең ғәҙәттән тыш көсөн ҡулланмай, был йәһәттән атаһына оҡшай. Ҡөс эйә булыу уны ҡулланыуҙа түгел.

## Йәнһүрәттәрҙә
* Василиса Микулишна (1975; СССР), режиссёры — Роман Давыдов, Василисаны Анна Каменкова уҡып ишеттерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Настасья Микулишна
* Поленица

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Микула Селяниновичтың Ҡыҙы (culturhistory.ru)
* Былина «Матур Василиса Микулишна тураһында» (wee14.narod.ru)
* Былина «Ставр Годинович» (rusizn.ru)
* «Василиса Микулишна» Мультфильмы, 1975 (http://www.youtube.com/watch?v=RoWyCQWAz_0)
Ботсванала ислам

**[[Ботсвана]]ла ислам** (, тсван. *Tumelo ya Islam Botswana mo*, ) ― әҙселек дине. Ботсванала күпселек кеше (ил халҡының 77 %-ы) христиан дине йәки урындағы инаныстар тарафдары.

## Тарихы

Ислам Ботсванаға Көньяҡ Азиянан килгән мосолман мөһәжирҙәр аша таралған, улар был төбәктә Британияның колониаль хакимлығы ваҡытында урынлашҡан.

1890-сы йылдарҙа күсеп килгән Һиндостан мосолмандары Ботсвананың беренсе мосолмандары булараҡ иҫәпләнә. Колониаль хакимиәт был Һиндостан мосолмандарына йәшәү урынын ҡала райондары менән сикләгән. Ҡалалар һәм мосолман халҡы арта барған һайын, мосолмандар ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡ ҡалаларҙа Ислам үҙәктәрен булдырған.

Малави мосолмандары Ботсвананың икенсе ҙур ҡалаһы *Франсистаунда* 1950-се йылдарҙа барлыҡҡа килә. Улар файҙалы ер ҡаҙылмаларын сығарыу кеүек эштәргә яллана.

1970-се йылдарға тиклем Ботсвананың төп халҡы араһында ислам динен ҡабул итеүселәр күп булмай. Гайананан шәйех Али Мостафа 1970-йылдарҙан Ботсвана (күберәк биҫтәләрҙә һәм төрмәләрҙә) прозелитизм менән шөғөлләнә.

Бөгөн ил баш ҡалаһы Габороне 1982 йылда төҙөлгән һәм яңыртылған мәсете менән Ботсвана исламының үҙәге тип һанала .

## Һаны
2001 йылғы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ботсванала 5 000-гә яҡын мосолман иҫәпләнә, был иһә халыҡтың 1 процентынан кәмерәк тигән һүҙ.

Төрлө дини төркөмдәр араһындағы мөнәсәбәттәр, Африканың башҡа өлөштәрендә дин-ара ҡырҡыулыҡ артыуға ҡарамаҫтан, тыныс һәм дуҫ булып ҡала.

## Мәсет
Ботсвана Көньяҡ-Көнсығыш округындағы Лобаце ҡалаһында *Ботсвана мосолмандар ассоциацияһы* (*Botswana Muslim Association*) тарафынан 1967 йылда төҙөлгән мәсет ― илдә иң боронғо мәсет .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ислам тарихы
*Мосолмандар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ботсвана. Международная Религиозная Свобода Доклад 2007. Государственного департамента США. 14 сентября 2007 года.
Синдбад-сәйәхәтсе

**Синдбад-диңгеҙсе** (фарсы телендә سندباد‎ — Sandbād, ғәр. السندباد البحري‎ — as-Sindibād al-Baḥri) — Африканан көнсығышҡа һәм Азияның көньяғына диңгеҙ аша сәйәхәттәрҙә бик күп фантастик мажараларға осраған легендар сауҙагәр, диңгеҙсе һәм сәйәхәтсе. Уның сәйәхәттәре тарихы йыйылмаһы «Мең дә бер кисә» китабында «Синдбад-диңгеҙсенең ете сәйәхәте» бүлеген тәшкил итә һәм өлөшләтә көнсығыш диңгеҙҙә йөҙөүселәренең реаль тәжрибәһенә, бер өлөшө — Гомерҙың «Одиссея»һы кеүек антик шиғриәт әҫәрҙәренә, бер өлөшө һинд һәм фарсыларҙың мөғжизәле «мирабилия»-хикәйәләренә нигеҙләнә.

Синбадтың прототибы Мин империяһы осороноң диңгеҙҙә йөҙөүсеһе ҡытайлы Мин Чжэн Хэ булған тип иҫәпләнә. Уның будда ҡушаматы Саньбао — «Өс хазина» йәки «Өс аҫыл таш» (руссаһы «*Три Сокровища*» или «*Три Драгоценности*»). Нидэм Джозеф фекеренсә, мосолман сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, был ҡушамат «өс аҫыл ташты» хәтерләтә.
Синдбад Көнбайыш океанда ете тапҡыр сәйәхәттә була.

Ғәрәп әкиәттәрендә Синдбад ҡыҙыҡһыныусан Бағдад сауҙагәре, ул караптарҙы Бәсранан яллай.

## Синдбадтың сәйәхәттәре
* Беренсеһе — ҙур балыҡ булып сыҡҡан утрауға. Һуңынан Синдбад батша Әл-Михрджан иленә эләгә.
* Икенсеһе — балаларын филдәр менән туҡландырыусы Рух ҡошо менән осрашыу.
* Өсөнсөһө — фарсы карабында Серендиб утрауына . Әммә дауыл арҡаһында Синдбад «Йөнтәҫтәр утрауына» барып сыға һәм кеше ашаусы әзмәүер менән осраша.
* Дүртенсеһе — Һиндостанға сәйәхәт һәм индус ҡыҙына өйләнеү.
* Бишенсеһе — Синдбад яуыз ҡарттың ҡолона әйләнә.
* Алтынсыһы — аҫылташтар менән кәмә.
* Етенсеһе — ҡанатлы кешеләр иленә сәйәхәт.

## Кинола
* Сабу — ғәрәп төндәре — 1942 йылда Джон Роулинз төшөргән Америка төҫлө мажаралы фильмы. Фильм "Мең дә бер кисә"нән алынған, әммә төп нөсхәләге ғәрәп хикәйәләренә ҡарағанда Universal Pictures күҙаллауына күберәк бурыслы. Был жанрҙағы башҡа фильмдарҙан айырмалы рәүештә (Бағдад ҡарағы кеүек), унда монстрҙар йәки тәбиғи булмаған элементтар юҡ.
* Кесе Дуглас Фэрбенкс — Синдбад-сәйәхәтсе — Ричард Уоллес төшөргән 1947 йылда Американың төҫлө фантастик фильмы. Төп ролдәрҙә — Морин О’Хара, Уолтер Слезак һәм Энтони Куинн. Унда Синбадтың Александр Македонскийҙың юғалған хазинаһын асҡан «һигеҙенсе» сәйәхәте тураһында бәйән ителә.
* Синдбадтың улы — Тедом Тецлафф төшөргән 1955 йылда Америка мажаралы фильмы. Ваҡиғалар Яҡын Көнсығышта бара һәм төрлө персонаждарҙан, шул иҫәптән 127-нән ашыу ҡатын-ҡыҙҙан тора.
* Кервин Мэтьюз — Синдбадтың етенсе сәйәхәте (1958)
* Джон Филлип Лоу — Синдбадтың алтын сәйәхәте (1973)
* Патрик Уэйн — Синдбад һәм юлбарыҫ күҙе (1977)
* Ферриньо, Лу — Синдбад ете диңгеҙ аръяғында (1989)
* Зен Геснер — Синдбадтың мажаралары (1996—1998)
* Эллиот Найт — Синдбад (2012)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кола (үҫемлек)

**Кола** () — Мальва () ғаиләһенә ҡараған мәңге йәшел ағас һымаҡ үҫемлек.

## Тасуирламаһы
Бейеклеге 20 м тиклем булған мәңге йәшел ағастар. Ваҡ ҡыңғырау сәскәләре һеперткебаш хасил итә. Яҡынса 125 төрө тропик Африкала үҫә. Ялтыр кола (Cola nitida), осло кола (Cola acuminata) һәм башҡа ҡайһы бер төрҙәрҙе тропиктарҙа, башлыса Көнбайыш Африкала үҫтерелә.

## Таксономияһы
Cola Schott & Endl.,  33. 1832.

### Синономдары

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Төрҙәре
*The Plant List* мәғлүмәт базаһы мәғлүмәттәре буйынса, 121 төрҙө үҙ эсенә ала. .

## Ҡулланылышы
Уларҙың «кола сәтләүеге» тип аталған орлоҡтарында (диаметры яҡынса 3 см), 2,5-кә тиклем % кофеин һәм 0,05 % теобромин бар. Медицинала һәм тонус күтәреүсе эсемлектәр (кока-кола, пепси-кола һ. б.) етештереүҙә ҡулланылыш таба .
Файл:Cola nitida tree.JPG|Cola nitida мини / Плантацияһы
Файл:Cola MS 6687.JPG|мини|кола Емеше


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Кола (род растений) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе

**Баймаҡ ҡалаһының 2-се һанлы мәктәбе** (рус. *Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа № 2 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан*) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы Баймаҡ ҡалаһының 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы
Баймаҡ ҡалаһының 2-се һанлы мәктәбенә 1939 йылда нигеҙ һалына. Төрлө йылдарҙа мәктәпте өс меңдән ашыу сығарылыш уҡыусыһы тамамлай.

1959 йылдан 2017 йылға тиклем мәктәпте 175 сығарылыш уҡыусыһы миҙал менән тамамлай.

Әлеге ваҡытта 986 уҡыусы уҡый: 1—4 кластарҙа — 420, 5—9 — 521, 10—11 — 45 уҡыусы.

Мәктәптең эмблемаһы (ояла ҡауҙы), флагы, девизы («Һаулыҡ, үҫеш, интеллект») һәм «Йәмғиәттең яңы кешеләре» исемле баҫмаһы бар.

2016 йылда Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының «Инклюзив мәктәптә уҡыусылар араһында социаль уңыштар формалашыуы» инновацион платформаһы ойошторола.

## Етәкселәре
* Аҡсабаев Рәсүл Абрар улы

## Уҡытыусылары
* **Йомалина (Күлбаева) Таңһылыу Флүр ҡыҙы** 1993 йылдың 8 мартында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Тыуған ауылында ун бер класты тамамлағас, 2010 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Зәйнәб Биишева исемендәге академияһынын (хәҙер СФ БашГУ), физика математика бүлегенә уҡырға инә. 2015 йылда институтты уңышлы тамамлап, Йылайыр районына эшкә математика укытыусыһы булып эшкә төшә. 2018—2020 йылдарҙа Учалы ҡалаһынын тау колледжында уҡыта. 2020 йылдан Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй.
* Сарбулатова (Күлбаева) Айгөл Юнир ҡыҙы (ҡара:Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары)

## Ҡаҙаныштары
* 1998 йылдан мәктәп йыл һайын «Йыл мәктәбе» район конкурсы еңеүсеһе була, ә 2002 йылдан — Бөтә Рәсәй «Йыл мәктәбе» конкурсы еңеүсеһе була.
* 2004 йыл — «Юғары категориялы мәктәп» конкурсы лауреаты, уҡыусыларҙы уҡытыу буйынса фәнни һәм ғәмәли эшмәкәрлектәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн «Академик мәктәп» исеменә лайыҡ була.
* 2005 йылда мәктәпкә «XXI быуат мәктәбе» исеме бирелә.
* 2007 — «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә инновацион программаларҙы тормошҡа ашырыусы дөйөм белем биреү учреждениелары конкурсы еңеүсеһе.
* 2008 йылда мәктәп Башҡортостан Республикаһының «Йыл мәктәбе» номинацияһында еңеүсе тип таныла, шулай уҡ «Академия мәктәбе» исемен ала.
* 2010, 2013 йылдарҙа — «Рәсәй мәктәбе»
* 2015 — «Веб-лидер-2015» конкурсы лауреаты
* 2017 — мәктәп ЮНЕСКО Ассошиэйтед мәктәбенең халыҡ-ара танытмаһын ала

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Баймаҡ
* Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе
* Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы
* Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе
* Баймаҡ лицей-интернаты

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты https://school2baymak.02edu.ru 

## Матбуғатта
* Башҡортостан гәзите. 16 ноябрь 2019 Баймаҡта – йәнә байрам
* «Аманат» журналы 6 ноябрь 2019 Башҡортостан мәктәптәренә ЮНЕСКО сертификаттары бирәләр
*

## Иҫкәрмәләр
Эрвел Марий

**Эрвел Марий** — Башҡортостан Республикаһының мари милли төбәк-мәҙәни автономияһы йәмәғәт ойошмаһы.
## Эшмәкәрлеге
1989 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған.

Мари мәҙәниәтен, телен, традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, граждандарҙың мари халҡының мәҙәниәтен һаҡлауға, үҫтереүгә һәм ҡаҙаныштарына ылыҡтырыуға хоҡуҡтарын тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү, халыҡ кәсептәрен үҫтереү эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре булып тора.

Автономия Башҡортостан Республикаһы Фин-уғыр халыҡтары ассамблеяһын, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһын ойоштороусы һәм уның ағзаһы булып тора, «Мер Канаш» Бөтә мари Советы составына инә, ойошма етәксеһе Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт кәңәшмәһе составына инә.

Ойошма шулай уҡ Башҡортостан Республикаһындағы мари халҡының үҙидара органы булып тора һәм дәүләт власы органдарына мәҙәниәт, мәғариф, социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен хәл итеүҙә булышлыҡ итә, төрлө этник берлек граждандарының телен, мәҙәниәтен, йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен ихтирам итеү, халыҡтар араһында үҙ-ара аңлашыуҙы, ышанысты һәм дуҫлыҡты нығытыу принциптарына таянып эш итә.

Башҡортостанда мари халҡы тығыҙ ултырған райондарҙа филиалдары һәм бүлексәләре бар. Йыл һайын «Көмөш бау» төбәк-ара көнсығыш мариҙары халыҡ бейеүҙәре балалар фестиваль-конкурсы, «Йырҙарҙан гөлләмә» фольклор байрамы, «Кама тауышы» мари эстрада йырҙарын башҡарыусылар конкурсы уҙғарыла.

Мари мәҙәниәте көндәре үтә. Мишкә районында «Аҡбулат мариҙары», «Ысын мариҙар», «Көмөш шишмә», Ҡалтасы районында «Эрвий» мари фольклор һәм бейеү коллективтары эшләй. Фольклор коллективтары төрлө байрамдарҙа, конкурстарҙа һәм фестивалдәрҙә, шул иҫәптән «Евразия йөрәге» фестивалендә, ҡатнашалар.

Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында һәм Благовещен педагогия колледжында мари теле һәм әҙәбиәте буйынса педагогик кадрҙар әҙерләнә; мари мәҙәниәте классиктары ижадына арналған музейҙар эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
* Башҡортостан мариҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Региональная марийская национально-культурная автономия "Эрвел Марий" Республики Башкортостан. Финно-угорский культурный центр Российской Федерации
Евлоева Рая Әхмәт ҡыҙы

**Евлоева Клавдия ''(Рая)'' Әхмәт ҡыҙы** (9 декабрь 1945, Целиноград, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 30 ғинуар 2015, Назрань) — совет һәм Рәсәй ингуш гармунсыһы, йырсы, композитор һәм бейеүҙәр ҡуйыусы хореограф; Ингушетияның халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003).

## Биографияһы
Бала саҡтан гармунда уйнай. Гармунда уйнау буйынса тәүге күнекмәләрен уға әсәһе һеңдерә, музыкаға һөйөү тәрбиәләй. Беренсе асыҡ сығышы 1961 йылда Грозный телевидениеһында Яңы йыл программаһында була.

1970 йылдарҙа Владикавказ мәҙәни ағартыу училищеһында, Кавказ гармоникаһы метроһы Булат Газдановта уҡый. Һуңынан Краснодар мәҙәниәт институтының вокал бүлеген тамамлай.
1990 йылдан параллель рәүештә Ҡала яны районында (Төньяҡ Осетия АССР-ы), һәм Чечен-Ингуш АССР-ында: Грозныйҙа, Назрандә эшләй.
1970-се йылдар аҙағында гармоникала уйнап, музыкаль видеоларға төшә.

«Асса», «Эрзи» популяр хореография ансамблдәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. «Вайнах» ансамбленең (Чечен-Ингуш Республикаһының төп бейеү коллективы) концертмейстеры булып эшләй. «Ингушетия» дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамблен, «Магас» дәүләт йыр һәм бейеү фольклор ансамблен (1998), «Сатта» гармунсылар ансамблен ойоштора, уларҙа концертмейстер була.

Бер ҡасан да никахта булмай, бөтә ғүмере буйы бер туған апаһы Люба менән йәшәй.
2000 йылдарҙан алып вафатына тиклем клиптарҙа төшә, унда ингуш халыҡ һәм автор көйҙәрен, йырҙарын башҡара, милли музыка тураһында төрлө тапшырыуҙарҙа ҡатнаша.

 ырыу зыяратында ерләнгән.

## Ижады
Ингуш йырҙарын башҡара, фольклор хореография номерҙары ҡуя.

Рус, ингуш, чечен һәм ғәрәп шағирҙары һүҙҙәренә 200-ҙән ашыу йыр авторы.

## Бүләктәре һәм танылыуы
- Чечен-Ингуш АССР-ының халыҡ артисы (1988)

- Төньяҡ Осетия АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983)

- Ингушетия Республикаһының халыҡ артисы (1996)

- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы

- Хореография номинацияһында Рәсәй халыҡтарының 6-сы Артиадаһы лауреаты. Оҫталар лигаһы. Профессионалдар гильдияһы"

## Рая Евлоева тураһында иҫтәлек
* Рая Евлоева исемендәге балалар гармунсылар ансамбле «Сатта».
* Рая Евлоева исемендәге «Тау көйҙәре» фестивале
* Вафат булғандан һуң, музейҙа Раяның иҫтәлеген мәңгеләштереү идеяһы була.

## Һылтанмалар
*  
*  
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡарткиҫәк мәктәбе

**Ҡарткиҫәк мәктәбе** — мәктәп. Башҡортостандың Асҡын районы Ҡарткиҫәк ауылында урынлашҡан. 1923 йылда асылған.

## Тарихы
* 1923 йылда дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла,
* 1939 йылда ете йыллыҡҡа,
* 1960 йылда һигеҙ йыллыҡҡа,
* 1973 йылда ун йыллыҡҡа,
* 2003 йылда ун бер йыллыҡҡа әйләнә

## Мәктәп директорҙары
* Мөхитов Мөғылтдин Мөхөт улы (1919-1924)
* Мансуров Ғата Мансур улы (1930 — 1935)
* Әйүпов Мәрби Садертдин улы(1939-1940)
* Ҡолшәрипов (1940 -1941)
* Мәмлиева Хәмиҙә М. (1941-1946)
* Ғәбитов Мирзалихан Ғәбит улы (1946-1947)
* Ҡадиров Әхмәтфәйез Ҡадир улы (1947-1949)
* Ғәлиәскәров Ғәлинур (1949-1950)
* Фәйрушин Шәмси (1950-1951)
* Сәйетғәлиева Вәсбиә (1951-1952)
* Аҡтуғанов Ғәли Зиһан улы (1952-1954)
* Ибраһимов Массар И. (1954-1958)
* Лотфуллина Фәниә (1959-1961)
* Нәүширбанов Вәлим (1961-1966)
* Шаһиев Рәфиҡ Ғабдулла улы (1966- 1975)
* Афризунова Ҡәҙриә Сәлимйән ҡыҙы (1975-1976)
* Ғәниев Ғәбделхәй Әхәт улы (1976-1978)
* Йәләлетдинова Йәриә Ғафур ҡыҙы (1978-1986)
* Солтанов Марсель Ғафур улы (1982- 1983)
* Карамов Фиғәт Фоат улы (1986-1987)
* Хузиева Әлифә Әләф ҡыҙы (1987-1988)
* Асҡаров Шәрифйән Шәмси улы (1988-1989)
* Барыева Рәмилә Заһир ҡыҙы (1989-1990)
* Бәләғытдинова Фәрзиә Ғабдрахман ҡыҙы (1990-1991)
* Харисова Лидия Ғәлишан ҡыҙы (1991-2015)
* Миңлемөхәмәтова Лилиә Аснаф ҡыҙы (2015 йылдан хәҙергә тиклем)

## [[Ҡарткиҫәк мәктәбе уҡытыусылары исемлеге]]

## [[Ҡарткиҫәк мәктәбен тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә уҡытҡан уҡытыусылар]]
## Видеояҙмалар
*  Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 1 бүлек.
*  Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 2 бүлек.
## Фотогалерея
## Һылтанмалар
Мәктәп сайты 

## Сығанаҡтар
Белорет районы мәктәптәре

**Белорет районы мәктәптәре** — исемлек, Башҡортостан Республикаһының Белорет районында урынлашҡан мәктәптәр исемлеге.

* Белорет ҡалаһының 1-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 3-сө мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 8-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 10-сы мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 13-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 14-се гимназияһы
* Белорет ҡалаһының 16-сы мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 17-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 18-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 20-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының 21-се мәктәбе
* Белорет ҡалаһының башҡорт гимназияһы
* Белорет лицей-интернаты
* Абҙаҡ ауылы мәктәбе
* Аҙналы ауылы мәктәбе
* Ассы ауылы мәктәбе
* Берештамаҡ ауылы мәктәбе
* Боғанаҡ ауылы мәктәбе
* Үрге Әүжән ауылы мәктәбе
* Тимер юл ауылы мәктәбе
* Егәҙе ауылы мәктәбе
* Йөйәк ауылы мәктәбе
* Инйәр ауылының 1-се мәктәбе
* Инйәр ауылының 2-се мәктәбе
* Инйәр ауылының 3-се мәктәбе
* Исмаҡай ауылы мәктәбе
* Ишле ауылы мәктәбе
* Ҡағы ауылы мәктәбе
* Ҡаһарман ауылы мәктәбе
* Ломовка ауылы мәктәбе
* Манышты ауылы мәктәбе
* Мәхмүт ауылы мәктәбе
* Отнурок ауылы мәктәбе
* Сәрмән ауылы мәктәбе
* Сосновка ауылы мәктәбе
* Тирлән ауылы мәктәбе
* Туҡан ауылы мәктәбе
* Үҙән ауылы мәктәбе
* Үҙәнбаш ауылы мәктәбе
* Олойылға ауылы мәктәбе
* Үткәл ауылы мәктәбе
* Шығай ауылы мәктәбе

## Һылтанмалар
Белорет районы Мәғриф идаралығы сайтында район мәктәптәре исемлеге
Олойылға ауылы мәктәбе

**Олойылға ауылы мәктәбе** — мәктәп. 1937 йылда башланғыс мәктәп итеп асылған. 2009 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы Олойылға ауылының төп дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль мәғариф учреждениеһы. 

## Тарихы

* 1937 йылдан 1971 йылға тиклем — башланғыс белем биреү мәктәбе;
* 1971 йылдан 1986 йылға тиклем — төп белем биреү мәктәбе;
* 1986 йылдан 2009 йылға тиклем — урта белем биреү мәктәбе;
* 2009 йылдан башлап — төп дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Мәктәп директорҙары / мөдирҙәре
* Парфеньтьев Василий Васильевич, 1937—1940
* Свистунов Петр Васильевич, 1940—1942
* Красавина Евгения Порфирьевна — 1943 йылдың 15 авгусынан
* Ғимранов Ғайсар Искәндәр улы — 1971 йылдан
* Муллайәрова Зоя Михайловна — 1976 йылдан

## Мәктәп уҡытыусылары
Олойылға ауылы мәктәбе уҡытыусылары исемлеге.

## Мәктәпте тамамлаған йәки уҡыған арҙаҡлы шәхестәр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
«Бәйләнештә» социаль селтәрендә мәктәп төркөмө

## Иҫкәрмәләр
Сира (биография)

**Сира** () — иртә мосолман тарихнамәһенең үҙенсәлекле жанры, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош юлы тасуирламаһы

## Тарихы
«Пәйғәмбәр тормошон һүрәтләү» мәғәнәһендә *сира* һүҙен тәүге тапҡыр *Ибн Хишам* (834 йылда вафат) *ибн Исхаҡтың* (704—767) «Һәҙә китаб сират рәсүл Аллаһ» хеҙмәте нөсхәһендә ҡуллана. Пәйғәмбәр тормошо хаҡындағы риүәйәттәрҙе иң тәүҙә күплектәге *сияр* формаһы ҡулланғандарҙыр, моғайын. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош тасуирламаһын төҙөү исламдың дини-хоҡуҡи ҡоролошон (Хөкөм) Мөхәммәттең үҙенең өлгөһөнә һәм өгөт-нәсихәттәренә ярашлы теркәргә, шулай уҡ мосолмандарҙың башында Пәйғәмбәр торған ғазауаттарын данларға ынтылыу менән бәйләнгән.

Сира гел генә ул ваҡыттағы ысынбарлыҡты сағылдыра алмай. Ул эшкәртеүгә дусар ителә, һөҙөмтәлә ныҡ үҙгәрә. Пәйғәмбәр ҡатнашҡан ҡайһы бер тарихи ваҡиғалар легендар төҫ ала, бер яҡлы ғына бирелә. Мөхәммәттең Мәҙинә осоро тураһындағы риүәйәттәрендә ғәрәптәрҙең исламға тиклемге хәрби батырлыҡтар һәм походтар жанрының йоғонтоһон асыҡ айырырға мөмкин .

Мөхәммәт сираһының төп һыҙаттары VIII быуат башында нығына. Тәүге эштәр Рәсүлуллаһтың ғазауаттары — Мәғази жанры сиктәрендә яҙылып, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шәхесе менән сикләнә. Сира Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормошо һәм эшмәкәрлеге ғәрәптәрҙең «дөйөм тарихы» контексына индерелгән жанр рәүешендә үҫешә.

Ибн Исхаҡ концепцияһына ярашлы, ислам йәһүд һәм христианлыҡтың изге тарихын дауам итә һәм тамамлай. Ибн Исхаҡ төҙөгән «Сира» — һуңғыһы Мөхәммәт булған бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең тарихы. Ибн Исхаҡтың хеҙмәте өс өлөштән тора.

Ибн Исхаҡ Сираһы Әл-Вәкиди Сираһы (747—823) менән бергә был жанрҙың артабанғы бөтә эштәре өсөн төп сығанаҡ була, уның үҫешенә ҙур йоғонто яһай.

## Төрҙәре
Ғәрәп әҙәбиәтендә сира исеме аҫтында башҡа кешеләрҙең (хакимдар, ғалимдар) биографияһы ла билдәле, мәҫәлән, *Сират Әхмәт ибн Толон әл-Бәләүи* (X быуат) һәм *Сәлих ибн Әхмәт ибн Хәнбәл* (818—878) тарафынан яҙылған Сират Әхмәт ибн Хәнбәл. Ҡайһы берҙә сира һүҙе күплек һанда ҡулланылған, мәҫәлән, Сияр әл-Ғәүзәи әш-Шәфиғи (вафаты 820 йылда). Сира атамаһы шулай уҡ легендар һәм тарихи шәхестәр тураһында ғәрәп халыҡ романдарына ла (Сират Антар, Сират Байбарс) ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәҙистәр
* Күтүб әс-ситтә
* Күтүб әл-Арбаға

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бойко К. А. Сира // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 209. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Зөһрә (йондоҙ)

**Зөһрә** (Зөһрә; әзерб. Zöhrə) — урта быуат ислам әҙәбиәтендә Венера планетаһын атағандар. Ғәрәп (ғәрәп. الزهرة‎) һәм иран телдәрендә Венера әле лә Зөһрә тип атала (фарсы. زهره‎, тадж. Зӯҳра).

## Астрономияла
Боронғо ғәрәптәрҙең космогоник ҡараштарына ярашлы, бер-береһе эсендә урынлашҡан ете күк сфераһы бар: беренсеһе — Ай, икенсеһе — Утарид (Меркурий), өсөнсөһө Зөһрә (Сулпан), дүртенсе Ҡояш, бишенсеһе — Маррих/Бахрам (Марс), алтынсыһы — Муштари (фарсы. مشتری‎: Юпитер) һәм етенсеһе — Кайван (Сатурн). Зөһрәне шулай уҡ **Аҡ йондоҙ** тип тә атайҙар.

## Мифологияла
Риүәйәт буйынса, Зөһрә ғәжәп матур ер ҡыҙы була, уға фәрештәләр Һарут һәм Марут ғашиҡ була. Әммә ҡыҙҙың фәрештәләргә ҡарата хистәре булмай һәм тәүфиҡле була, шуға күрә ул фәрештәләргә мөнәсәбәттәшлек менән яуап бирергә теләгән булып юрамал ҡылана. Мөхәббәтенә алмашҡа ул уларҙан Аллаһтың йәшерен исемен белә һәм, әйтеп, фәрештәләрҙе алдап, күккә күтәрелә. Күккә менгән Зөһрәне Аллаһ ташламаған, ул уның матурлығына һәм диндарлығына һоҡланған, уны күк яҡтыртҡысы итә һәм, арфала уйнап, планеталар хоры менән идара итергә мәжбүр итә.

Зөһрә образы башҡорт халыҡ ижадында бар Ай ҡыҙы Зөһрә 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шукра — Венера индустарҙа

## Видео
*  Башҡортса йәнһүрәт Ай менән Зөһрә

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*
Өхүд һуғышы

**Өхүд һуғышы** (ғәр.غزوة أحد, транслит. Ġazwat ʾUḥud) — Һижрәттең өсөнсө йылының 3-сө шәүүәл айында (625, 23 март) Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандар һәм Әбү Суфыян етәкселегендәге ҡорайыштар араһында килеп сыҡҡан һуғыш. Өхүд тауындағы һуғыш ҡорайыштарҙың Бәҙер һуғышында еңеүҙәре өсөн реванш алырға тырышыу булып тора.

## Тарихы
Мөшриктәр 3 мең кешенән, шул уҡ һандағы дөйәнән һәм 200 аттан торған ғәскәр йыялар. 700 һуғышсының көбә кейеме була. Байраҡ тотоусы итеп Ғәбдед-Дар нәҫеле һуғышсыларын билдәләйҙәр. Ғәскәрҙәр юлға ҡуҙғала һәм Мәҙинә тирәһенә етә. Өхүд һәм Ғәйнәйн тауҙары янында лагерь булып урынлашалар. Был ваҡиға 16-сы шәүүәлдә йома көндө була.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр, ҡорайыштарҙың ғәскәрҙәре яҡынлашыуын белгәс, ҡала тирәһенә күҙәтеүселәр урынаштыра, ә улар Ғәйнәйн һәм Өхүд тауҙары янына килеп туҡтағас, кешеләрҙе кәңәшмәгә саҡыра. Мөхәммәд Пәйғәмбәр ҡала ерҙәренән китмәйсә генә һаҡланырға кәрәк тип уйлай, ләкин ул йәштәрҙең һүҙҙәре менән килешә һәм асыҡ ерҙә һуғышырға ҡарар итә.

Мосолмандар ғәскәре өс төркөмгә бүленә: мөһәжирҙәр, аусиҙәр һәм хәзрәжиҙәр. Мөһәжирҙәрҙең байрағын Мусғәб ибн Ғүмәр, аусиҙарҙыҡын — Үсәйд ибне Хуҙәйер, ә хәзрәжиҙәр әләмен — әл-Хәббәб ибнел-Мүнзир тотоп бара. Ғабдулла ибне Ғүбәйй 300 кешеһе менән ғәскәрҙәрҙе ташлап киткәс, мосолман һуғышсыларының һаны 700 ҡала.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғабдулла ибне Жүбәйер әл-Әнсари етәкселегендә 50 уҡсыны Өхүд тауы битенә урынаштыра. Уларға мосолман ғәскәрҙәренең тылын һаҡларға һәм, һуғыштың нисек барыуына ҡарамаҫтан, урындарын ташламаҫҡа бойороҡ бирелә.

### Һуғыш барышы
Ғәскәрҙәр осраша. Мөшриктәрҙең байраҡ тотоусыһы Талха Әбу Талха, алға сығып, мосолмандарҙы икәү генә һуғышыуға саҡыра. Уға ҡаршы Зубәйр ибнел-Ғәүүам сыға һәм еңеүгә өлгәшә. Шунан һуң ҡаты һуғыш тоҡана. Ҡорайыштарҙың атлы ғәскәре менән етәкселек итеүсе Хәлит ибн әл-Вәлит өс тапҡыр мосолмандар тылына сығарға теләй, ләкин Өхүд тауы битләүендә урынлашҡан уҡсылар быға юл ҡуймайҙар.

Мосолмандар ҡорайыштарҙың байраҡсыларына төп иғтибарҙы йүнәлтәләр: уларҙан 11 кеше үлтерелә байраҡ һәм ергә төшә. Шунан һуң мөшриктәрҙе бөтә яҡлап ҡыҫыу башлана. Бигерәк тә Әбу Дүжжәнә һәм Хәмзә таҫыллы көрәшәләр. Ҡорайыштар ҡаса, ә мосолмандар уларҙы эҙәрлекләй башлай.

Был ваҡытта, мосолмандарҙың еңеүҙәрен күреп, уҡсыларҙың күбеһе әмерҙе боҙа һәм Өхүд тауынан төшә башлай. Бының менән Хәлит ибн әл-Вәлит файҙалана һәм, ҡалған 10 уҡсыны үлтереп, мосолман ғәскәрҙәренең тылына сыға, уларҙы ҡамап ала башлай. Ҡасып барған мөшриктәр кире боролалар, ә мосолман ғәскәрҙәре ҡаса башлай.

### Мөшриктәрҙең еңеүе
Мәккә кавалерияһының көтөлмәгән һөжүме мосолмандар сафында буталыш тыуҙыра. Күп кенә мосолмандар үлтерелә, һәм уларға сигенергә тура килә. Мәккәләр мосолмандарҙы эҙәрлекләмәй, ә Мәккәгә ҡайта һәм еңеү тураһында иғлан итә , артабан асыҡланыуынса, Мөхәммәттең с.ғ.с. беренсе һәм һуңғы еңелеүе була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәҙер һуғышы
* Мөхәммәттең ғазауаттары
* Ислам тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Сира Ибн Хишама
* Жизнеописание посланника Аллаха Сафи ар-Рахмана аль-Мубаркфури
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сығанаҡтар
Дәүләкән интернат-лицейы

**Дәүләкән интернат-лицейы** (тулы атамаһы *Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән муниципаль районы Дәүләкән районы дөйөм белем биреү лицей-интернаты муниципаль бюджет учреждениеһы*, рус. *Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение лицей-интернат муниципального района Давлекановский район Республики Башкортостан*) — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән ҡалаһындағы уҡыу йорто

## Тарихы
Дәүләкән мәктәп-интернаты 1965 йылдың июлендә асыла, уҡытыу процесы 1966 йылдың ғинуарында башлана. Беренсе директоры — Сөләймәнов Ш. С. Интернатта Башҡортостандың 21 районынан һәм Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалаларынан 10 милләт балалары уҡый. Дөйөм алғанда, интернатҡа етем, ярым етем, ата-әсә ҡарауынан ҡалған, күп балалы ғаилә балалары туплана.

1968/1969 уҡыу йылына тиклем уҡытыу башҡорт һәм рус телдәрендә параллель кластарҙа алып барыла. Башҡорт телендә уҡытыуға күсеү эҙмә-эҙ бара һәм 1975 йылда рус телендә белем алған һуңғы класс сығарыла. 1994/1995 уҡыу йылында уҡыу йорто урта (тулы) дөйөм белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә.

2006 йылда интернаты булған уҡыу йорттары араһында республика конкурсында 3-сө урын яулай. 2009 йылда, эксприменталь майҙансыҡ уңышлы тамамланғас, инновацион уҡыу йорто статусы — лицей-интернат статусы бирелә.

Мәктәп Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы менән хеҙмәттәшлек алып бара.

## Етәкселәре
* Сөләймәнов Ш. С.
* Аҡҡулова Рәсимә Әхтәм ҡыҙы (2000—2016)
* Солтанов Артур Шәйғәрдән улы (2016 йылдан)

## Уҡытыусылары
* Дәүләкән интернат-лицейы уҡытыусылары
* *Уҡытыусылар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бында:* Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав

## Ҡаҙаныштары
* Мәктәп сайтынан ҡарағыҙ Наши достижения

## Сығанаҡтар
* Сайт Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение лицей-интернат муниципального района Давлекановский район Республики Башкортостан
* Китап: Наши славные редагоги. МКУ ОО МР Давлекановский район, 2010

## Иҫкәрмәләр
Мөхәммәттең фарманы

**Мөхәммәттең фарманы** (*«Ахтинаме», «Аштинамә»*; ;  — фарман) Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 620-се йылдарҙа *Изге Екатерина монастырына* биргән һаҡ грамотаһы. Фарманда монастырға тейелгеһеҙлек, унда ғибәҙәт ҡылыу иреклеге гарантиялана, шулай уҡ синай монахтарына һалым ташламалары бирелә.

## Тарихы

Мөхәмәттең с.ғ.с. Бәҙер һуғышында еңеүенән һуң (622 йылдың 1 мартында) Синай монастыры Мәҙинәгә бүләктәр менән делегация ебәрә. Монахтар монастырға Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡулы эҙе менән раҫланған һаҡ грамотаһы менән әйләнеп ҡайта. Өҫтөнлөк биреү сәбәптәрен архиепископ Констандиус хәбәр итә:

Мөхәммәт рисәләте башлағанда үҙен Синайҙа ҡабул итеү менән ҡәнәғәт булып, Синайҙыҡылырҙың тыныс һәм изге тормош ҡағиҙәләре менән йәшәүен билдәләп, рәхмәт йөҙөнән, элгәре Юстиниан I биргән өҫтөнлөктәргә үҙенең дә мәғлүмәттәрен өҫтәп, вариҫтарына яҙма васыят ҡағыҙы биргән.

Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Урта быуаттарҙа «*…мосолмандарҙың синай монахтарына ҡарата илтифатына килгәндә, риүәйәт буйынса, Мөхәммәт тарафынан Синай монастырына бирелгән Фарман (һаҡлау грамотаһы) йоғонто яһай, … мосолмандарҙың дингә ҡарата түҙемлеге буйынса ғәжәпләнеү предметы булып тора*».
Әммә, өҫтөнлөктәргә ҡарамаҫтан, IX быуат башына монахтар һаны кәмей башлай, улар ни бары 30 ғына ҡалған. Монахтар тормошо тик Тәре яуҙары осоронда, Синай тәре йөрөтөүселәр ордены Европанан монастырға юлланған ғибәҙәт ҡылыусыларҙы һаҡлау бурысын үҙ өҫтөнә алғас ҡына терелеп китә.

1517 йылда солтан Сәлим I Мысырҙы яулап алғас, һәм монастырҙың хәүефһеҙлеге ҡурҡыныс аҫтында ҡалғас, монахтар Мөхәммәт фарманын яулап алыусыларға күрһәтә. Солтан документты Истанбулға һорап алдырта, уны солтан хазинаханаһына һалып, монахтарға фармандың төрөк теленә тәржемәһен ебәрә. Фирманың күсермәһе монастырь галереяһында иконалар күргәҙмәһендә урынлаштырылған. Архимандрит Арсений үҙенең "Сиркәү ваҡиғалары йылъяҙмаһы"нда ошо хаҡта хәбәр итә.

## Фарман нөсхәләре
Фарман тирегә ғәзәлдәр күфә яҙмаһы менән яҙылған һәм Мөхәммәттең ҡулы менән нығытылған. Грамотаның ике тексы билдәле:

* ғәрәп телендәге төп нөсхә (Истанбулда һаҡлана);
* XVI быуатта яһалған, көнсығыш зауығына ярашлы иң нәфис һүҙбәйләнештәр өҫтәлгән инеш һәм йомғаҡлау менән төрөк теленә тәржемәһе. Шулай итеп, Синай монастырында һаҡланған был документ үҙ йөкмәткеһе буйынса ғәрәп телендәге төп нөсхәгә ҡарағанда ҙурыраҡ булып сыға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам тарихы
* Мөхәммәттең христиандарға ҡарашы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Mohammed and the Holy Monastery of Sinai (Официальный Сайт монастыря Святой Екатерины)
Ишниязова Дияна Рафаэль ҡыҙы

**Ишниязова Дияна Рафаэль ҡыҙы** (22.12.1975) — йырсы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.

## Биографияһы
Дияна Ишниязова 1975 йылдың 22 декабрендә Рәсәйҙең Калининград ҡалаһында тыуған. Мәктәптә уҡыуы менән бергә фортепиано класы буйынса музыка мәктәбендә шөғөлләнә. Мәктәптә уҡыған йылдарында Мәктәп үҙешмәкәр сәнғәт солисы була. Сығыштарын тыуған ҡалаһы тамашасыһына тәҡдим итәләр. Литва, Польша, Германия буйлап концерттар күрһәтәләр. 9-сы кластан һуң Калининград музыка училищеһына уҡырға инә.

1993 йылда Ишниязовтар ғаиләһе тыуған яғына — Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһына күсеп ҡайта.

1993—1995 йылдарҙа Учалы музыка училищеһында, 

1995—2000 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡый.

## Хеҙмәт юлы
1997 йылдан башлап «Аманат-шоу», «Йәшлек-шоу», «Урал-моңо» фестивалдәрендә ҡатнаша.

2000—2003 йылдарҙа төҙөлөш колледжы үҙешмәкәрлегенең художество етәксеһе булып эшләй.

2004—2006 йылдарҙа — Республика лицей-интернатында вокал уҡытыусыһы була.

Ишниязова Дияна 2006 йылдан — ҡала мәҙәниәт идаралығы ҡарамағындағы ҡала мәҙәниәт һарайында йырсы-солист. «Мираҫ» ансамбле составында сығыш яһай. 

Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы.

## Репертуары
Дияна Ишниязова башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара:
* Сәңгелдәк йыры 
* Ҡаҙ ҡанаты
* Ҡыҙ бала
Рәшитова Гөлнара һүҙҙәренә көйҙәрҙе үҙе ижад иткән: 
* Аҡҡошло күл
* Башҡортостан 
* Китмә 
* Маладис, бирешмә
* Тәүге мөхәббәт
Күп йырҙарының һүҙҙәрен дә, музыкаһын да үҙе ижад итә:
* Үҙемә 
* Һинең күҙҙәр 
* Һинең менән 
* Әсәйгә йыр 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Ишниязова Дияна Рафаэловна 
* Ишниязова Дияна Рафаэловна 
* Дияна Ишниязова
* Вручение государственных наград в Уфе
* Дияна Ишниязова — «Заслуженная артистка Республики Башкортостан» 5.07.2018 
* песни Дианы Ишниязовой

## Иҫкәрмәләр
Мөхәммәттең йәһүдтәргә ҡарашы

Күп кенә яҙма сығанаҡтарҙа, Мөхәмәт Пәйғәмбәр Мәҙинәлә һәм уның тирә-яғында йәшәгән йәһүд ҡәбиләләре менән бәйләнешкә ингән, тип әйтелә. Был сығанаҡтарҙа, мосолмандар менән йәһүдтәр араһында союз урынлаштырыла алмаған, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең йәһүдтәргә мөнәсәбәте Китап әһелдәре халҡы булараҡ ҡоролған, тиелә.

## Һижрәттән һуң
Мәккәнән Мәҙинәгә күскәндән һуң Мөхәмәт урында йәшәгән халыҡ, шул иҫәптән йәһүд ҡәбиләләре Бәни-Ҡайнуҡа , Бәни-Нәдир һәм Бәнү-Ҡурайза араһында Мәҙинә конвенцияһын ҡабул итә. Был килешеүгә ярашлы, йәһүдтәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе сәйәси яҡтан яҡлаған хәлдә мосолмандар менән тиң хоҡуҡҡа эйә була. Һуңыраҡ, был ҡәбиләләр менән булған ҡайһы бер килешмәүсәнлектәр арҡаһында, Мөхәммәт с.ғ.с. менән был ҡәбиләләр араһында һуғыш сыҡҡан. Пәйғәмбәр йәһүд ҡәбиләләренең мосолмандарға хыянат итеүен йәки килешеүҙе боҙғанын тойғас, уларҙың барыһы ла тиерлек һөргөнгә ебәрелә, язалана йәки ҡоллоҡҡа оҙатыла.

Мөхәммәт ике йәһүд ҡыҙына өйләнгән: Сафия бинт Һүәй һәм Бәни Нәдирҙән әсирлеккә алынған Рәйхана бинт Зәйд.

## Мәҙинәнең йәһүд ҡәбиләләре һәм Мөхәммәт
Мөхәммәт йәһүдиҙәрҙе һәм христиандарҙы Мәккәлә динде таратыу буйынса эшмәкәрлеге ваҡытында Китап әһелдәре тип танып, тәбиғи союздаштар булараҡ, уларҙан ҡабул итеүҙе һәм хуплауҙы көтә. Ул ваҡытта мосолмандар, йәһүдтәр кеүек, Иерусалим яғына боролоп, намаҙ уҡый. Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрләүҙең көсәйеүе шарттарында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә төрлө мәҙәниәттәр, шул иҫәптән ҙур йәһүдтәр ойошмаһы булған Мәҙинәгә ҡаҙый сифатында килергә тәҡдим ителгән.

Мәҙинәлә йәшәүселәрҙең күбеһе Мөхәммәт һижрәтенә тиклем дә, унан һуң да Мәккә мосолмандарына ышана, әммә йәһүд общинаһының күпселеге Мөхәммәттең пәйғәмбәр статусын танымай, уны кире ҡаға . Уларҙың оппозицияһы «сәйәси һәм дини сәбәптәр арҡаһында ла килеп сығыуы ихтимал».Уильям Монтгомери Уатт әйтеүенсә, «йәһүдтәр ғәҙәттә йәһүд булмағандың пәйғәмбәр булыуы мөмкинлеген танырға теләмәй»Марк Коэн фекеренсә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең белдереүҙәре йәһүдтәргә ят булған, сөнки һуңғы пәйғәмбәрҙәр килгәнгә күп ваҡыт үткән булған. Ҡайһы бер йәһүдтәр Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тәғлимәттәрен дини тәғлимәттәр менән сағыштырғанда һис тап килмәй, тип әйткән.

### Бәнү Ҡурайза

627 йылда Ур һуғышында Бәнү Ҡурайза йәһүдтәрен мәккәләр менән заговорҙа ғәйепләйҙәр. Уатт әйтеүенсә, Ҡурайза, күрәһең, бер ниндәй ҙә асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ ҡылмаһа ла һәм үҙ тәртибендә дөрөҫ булһалар ҙа, улар, моғайын, мәккәләр менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡандыр" Нәср яҙыуынса, Ҡурайзаның мәккәләр яғында һуғышта ҡатнашлығы булыуы асыҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөхәммәттең христиандарға ҡарашы
* Ислам тарихы
* Бәнү Ҡурайза

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мөхәммәт Һәм Мәҙинә йәһүдтәре
Бәнү Ҡурайза

**Бәнү Ҡурайза** () — Ғәрәбстандың төньяҡ өлөшөндә, Йәсриб оазисы (хәҙерге Мәҙинә оазисы) районында йәшәгән йәһүд ҡәбиләһе. VII быуатта Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡаршы мәккәләр яғында һуғышҡандан һуң юҡ ителә.

## Конфликт тарихы

622 йылда,Мәккәнән Мәҙинәгә күскәндән һуң Мөхәмәт урында йәшәгән халыҡ, шул иҫәптән йәһүд ҡәбиләләре Бәни-Ҡайнуҡа, Бәни-Нәдир һәм Бәнү Ҡурайза араһында Мәҙинә конвенцияһын ҡабул итә. Был килешеүгә ярашлы, йәһүдтәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе сәйәси яҡтан яҡлаған хәлдә мосолмандар менән тиң хоҡуҡҡа эйә була тип раҫлана

627 йылда Ур һуғышында Бәнү Ҡурайза үҙ йөкләмәләрен боҙа. Мосолмандар һуғыштан һуң был кланға ҡаршы сыға. Бәнү Ҡурайза баш һала. Ҡәбилә ирҙәренең баштары киҫелә, ә ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ҡоллоҡҡа алына.

## Кире ҡағыуҙар

Был ваҡиғаның тарихилығы ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан бәхәсле тип таныла.

Мәҫәлән, был йәһәттән төрөк теологы Ихсан Элиачик Мостафа Исламоглуға шундай уҡ иҫкәрмәләр яһай. Был осраҡты йәһүд ейәне Ибн Исхаҡтың боҙоп күрһәтеүен, Бәнү Ҡурайза ҡәбиләһенән  ғәйепле тип танылған 3-4 ир генә язалап үлтерелеүен белдерә. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөхәммәттең йәһүдтәргә ҡарашы
* Ур һуғышы
* Бәнү Исраил

## Иҫкәрмәләр
Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)

**Горыня, Дубыня һәм Усыня** — рус халыҡ әкиәттәренең өс баһадиры, батыры.

## Сығышы
Славян мифологияһында баһадирҙарҙың прототибы булып хтоник йән эйәләре тора. Улар һыуҙың, ерҙең, уттың емергес көстәрен кәүҙәләндерә. Был стихиялы көстәр әкиәттәрҙә, ҡағиҙә булараҡ, төп геройға ҡамасаулай, ҡайһы берҙә ярҙам да итә. 

Һуңғараҡ өс эпик батыр образы барлыҡҡа килә — Ильи Муромец, Добрыни Никитич, Алеша Попович. Мифтарҙа ла, әкиәттәрҙә лә улар һәр ваҡыт өсәүләп эш итәләр.

## Исемдәре һәм шөғөлдәре
**Горыня** (башҡа варианттарҙа — *Горыныч, Вертогор, Вернигора, Горник, Ровнигор* — *баһадир, Горокáт*; поляктарҙа — *Waligóra*, словактарҙа — *Kolovlad*). Үҙенең көсө арҡаһында «сәтәкәй бармағы менән тауҙы һелкетә, тауҙарҙы аҡтара».

**Дубыня** (башҡа варианттарҙа — *Дубынеч, Вертодуб, Вернидуб, Великодуб, Валидуб*, *Дубник, Дубник, Дубиня*, *Дугиня*; словактарҙа *Valibuk* һәм чехтарҙа *Lomidrevo*; поляктарҙа — *Wyrwidąb*) — ерҙе һәм ер аҫты («пекель») батшалығын кәүҙәләндергән урман гиганты.

**Усыня** (башҡа варианттарҙа — *Усынеч, Усынка, Крутоус*, *Улыныч, Крутиус*; украиндарҙа — ) һыу көсөн кәүҙәләндерә. Ҡеүәтле яурындары менән йылғаны быуа ала, ә мыйыҡтары кисеү булып хеҙмәт итә: «бер мыйыҡ менән йылғаны быуа, һәм мыйыҡ буйлап, күперҙәге һымаҡ, йәйәүлеләр йөрөй, атлылар сабыша, ылауҙар йөрөй».

Әкиәттәрҙә улар үҫемлек (баһадир Ҡарағай , Покатигорошек (Покатигорошек)) йәки хайуандар (Баһадир Айыу (Медведко-богатырь)) донъяһы һыҙаттарына эйә булған төп герой менән бергә сығыш яһай.
## Йәнһүрәттәрҙә
* «Валидуб» — 1952 йылда «Союзмультфильм» төшөрөлгән совет анимацион фильмы.
* «Катигорошек» — «Киевнаучфильм» киностудияһы 1970 йылда төшөргән совет анимацион фильмы.
* «Волшебный горох» — украин анимацион фильмы, 2008 йылда «Укранимафильм» студияһы сығарған.
* «Приключения Котигорошка и его друзей[ук]» — 2014 йылда Укранимафильм сығарған украин минисериалы.
* «Три богатыря. Ход конём» (2015), режиссёры Константин Феоктистов, Усыняны Михаил Сергеев уҡый. Йәнһүрәттәге пираттың исеме — Усыня.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Вернигора  // Исторический словарь
* Верни-Вода и Верни-Гора // Древнерусский словарик. Славянская мифология
* Дубыня // Российский гуманитарный энциклопедический словарь
* Усыня // Российский гуманитарный энциклопедический словарь

## Һылтанмалар
** Иван-Богатырь. Русская народная сказка 
** Медведко, Усыня, Горыня и Дубыня богатыри. Русская народная сказка в обработке А. Н. Афанасьева (2 варианта)
** Покатигорошек. Русская народная сказка 
** Ведьма и солнцева сестра. Русская народная сказка
** Вернидуб. Словацька казка
Ғәдир хәҙисе

**Ғәдир хәҙисе** — ( — Ғәдир Хүм: Хүм һаҙлығы йәки быуаһы; ) — Мәккә менән Мәҙинә араһындағы *Хүм* быуаһы янында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре алдында вәғәз менән сығыш яһауы тураһындағы хәҙис.

## Тарихы

Пәйғәмбәр вәғәз барышында үҙенең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әбү Талип тураһында былай тип иғлан иткән: «Кемдең мәүләһе — Мин, уның мәүләһе — Али».

Был ваҡиға тураһында хәҙис төрлө йыйынтыҡтарҙа, шул иҫәптән сөнниҙәр өсөн абруйлы Сәхих әл-Бохари, Сәхих Мөслим,Әт-Тирмизи сүнәне, Ибн Мәжа сүнәне, шулай уҡ Китаб фидаил әс-сәхәбә, Мүстәдрәҡ Әл-Хәкимә, Яҡуби "Тарихтар"ы , *Фәхретдин әр-Рази* һәм *ән-Нәйсәбуриҙың* Ҡөрьән тәфсирҙәрендә килтерелә. Әммә был хәҙискә шиғый мосолмандарҙың тәғлимәтендә ҙур әһәмиәт бирелә, улар уны Али ибн Әбү Талиптың имамлыҡ һәм виләйәтенең мөһим дәлилдәренең береһе һәм Алиҙың Мөхәммәттән һуң мосолман общинаһын етәкләргә һәм был ваҡиғаның йыллығын ғәйет әл-Ғәдир булараҡ билдәләргә тәғәйенләнеүе тураһында аныҡ күрһәтмә тип иҫәпләй.

Шул уҡ ваҡытта сөнни йәмғиәт был белдереүҙе Мөхәммәттең Алиға ҡарата хөрмәтен раҫлаусы ябай дәлил тип ҡарай.

Иран ғалимы Джафар Субхани үҙенең "Ислам тәғлимәте принциптары " тигән китабында Ғәдир хәҙисен 110 сәхәбә, 89 тәбиғин (сәхәбәләр артынан килгән быуын) һәм 3500 сөнни ғалим һүҙҙәренән тапшрыуын билдәләгән.

## Ваҡиғаларҙы шәрехләү
Сөнниҙәр күрһәтелгәндәр хәҙистәрҙе, аяттарҙы һәм иңеү шарттарын таный, әммә уларҙа һүҙ Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Али ибн Әбү Талиптың абруйын таныу тураһында ғына бара, тип иҫәпләй.

Шиғыйҙар үҙ сығанаҡтарында кешеләр йәшәргә яраҡһыҙ тип ташлап киткән Хүм янында үлер алдынан Мөхәммәткә ашығыс иғлан яһау йөкмәтелгәнен, йәки ул был мәлде хәтерҙә ҡалдыртырға теләгәнен, йәки хаж ҡылыусылар үҙ юлдары менән таралыр алдынан уға күп шаһиттар кәрәк булғанлығы менән аңлата. Был аяттарҙы һәм хәҙистәрҙе улар имам Али ибн Әбү Талиб файҙаһына, уның өммәткә етәкселек итеүгә бәхәсһеҙ хоҡуғы барлығына дәлил итеп ҡарай.

Шиғый мосолмандар өсөн 18 зөлхизә, шулай итеп, иң мөһим дини байрамдарының береһе булып тора.Улар был көндә Кәрбәләгә хаж ҡыла

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ghadir Khumm in the Qur’an, Hadith, History 
* Джафар Субхани. Принципы исламского вероучения. Москва, «Салам-пресс», 2006.

## Һылтанмалар
* *Veccia Vaglieri, L.* G̲h̲adīr K̲h̲umm // Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
Шәһрезада

**Шәһреза́да** (фарсы شهرزاد‎) — «Мең дә бер кисә» әкиәт мәжмүғәһенең төп шәхесе, «Шәһрейәр батша һәм уның ҡустыһы тураһында хикәйә» тип аталған тәүге һәм һуңғы «Шәһрейәр батша һәм Шәһрезада тураһында хикәйә» әкиәттәрендә ҡатнаша.

## Шәхрезада образы
Персонаждың тәүге тапҡыр яҙма телгә алыныуы X быуат аҙағында Бине-л-Нәҙимдең «Китаб-эл-фиһрист»тә теркәлгән.

Шәһрезада — батша вәзиренең өлкән ҡыҙы, иҫ киткес матур һәм бик аҡыллы ҡыҙ. Ул үҙ теләге менән халыҡты Шәһрейәрҙең уңышһыҙ никахы эҙемтәләренән азат итергә теләй. Батша, ҡатынының хыянатынан һуң, бөтә ҡатын-ҡыҙҙар ҙа аҙғын, тип уйлай. Әммә Шәхрейәргә ҡатын-ҡыҙҙар енси мөнәсәбәткә инеү өсөн генә кәрәк була башлай. Ул һәр төн һайын үҙе янына ғиффәтле ҡыҙ саҡыра һәм уны иртәнсәк үлтерә. Сираттағы ҡорбан ҡыҙ сифатында батша һарайына һорап инеп, Шәһрезада үҙенең телгә оҫталығын ҡуллана, һәр төн һайын иртәнгә тиклем батшаға әкиәттәр һөйләй. Һәр саҡ таң атып килгәндә генә һөйләүен иң ҡыҙыҡлы урында өҙә, ә Шәһрейәр, әкиәттең нисек тамамланыуын ишетергә теләп, Шәһрезаданы икенсе төнгә тиклем үлтермәй тора. Әммә хәйләкәр Шәһрезада, бер әкиәтте тамамлағас, шунда уҡ икенсеһен башлай һәм уныһын да таң атҡансы һөйләп бөтөрмәй. Шул рәүешле ул мең дә бер төн дауамында бер туҡтауһыҙ, әкиәттәре бөткәнсе һөйләй. Әммә был ваҡыт эсендә Шәһрейәр Шәһрезадаға ғашиҡ була һәм, ҡатын-ҡыҙҙарҙы күпләп юҡ итеүҙе туҡтатып, уға өйләнә.

## Шәһрезада исемендә
* Пакстан Ислам Йөмһүриәтенең баш ҡалаһында «Шәһрезада» ҡунаҡханаһы бар.
* «Шәһрезада» балеты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Рассказ «Тысяча и одна ночь»
* Рассказ о царе Шахрияре и его брате (начало)
Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия

Мөхәммәт Пәйғәмбәр тураһында Библияла телгә алыныуы тураһындағы дәлилдәр Мөхәммәт өммәтенең (ғәр.:أُمّة өммәт) иртә тарихынан уҡ мосолман йолаларының бер өлөшөнә әүерелгән.

## Төрлө ҡараштар
Мосолман дин белгестәре раҫлауынса, изге яҙма тексындағы ҡайһы бер өҙөктәр Мөхәммәткә һылтанмалар булараҡ аныҡ билдәләнә ала, мәҫәлән, йәһүди Иҫке Ғәһед, шулай уҡ христиандарҙың Яңы Ғәһеде. Ҡөрьәндәге бер нисә аят һәм бер нисә хәҙис раҫлауынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр тураһында Ҡөрьәндә яҙылған. Икенсе яҡтан, ғалимдар, ғәҙәттә, был аяттарҙы йәһүд общинаһына ҡараған йә Йәһәүәнең бәнү исраилдәргә йә тоғро община ағзаларына әйткәне менән бәйләй. Варнаваның апокрифик Инжилендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр туранан-тура телгә алыныуын башҡа дин ғалимдары яңыраҡ заманда уйлап сығарылған нәмә тип раҫлай. Шулай уҡ ҡайһы бер мосолман дин белгестәре Яңы Ғәһедтәге Йыуатыусыны (Утешитель) Мөхәммәт с.ғ.с. тип тә таный, ә мәсихсе ғалимдар уны Изге Рухҡа тиңләштерә.Ҡайһы бер христиан әһелдәре иһә, мәҫәлән, John of Damascus һәм John Calvin кеүектәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Яңы Ғәһедтәге Мәсихкә ҡаршы көрәшеүсе (Антихрист) булараҡ һүрәтләгән.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьән 3:81, Ҡөрьән 7:157 һәм Ҡөрьән 48: 29 аяттары был контекста йыш телгә алына. Ҡөрьәндә 61: 6-сы аятында Ғайса пәйғәмбәр тиҙҙән Мөхәммәттең с.ғ.с. киләсәге тураһында һөйөнөслө хәбәр килтереүе тураһында әйтелә. Мосолман тарихсылары һәм агиографтары (мәҫәлән, Ибн Исхаҡ) Мәҙинә халҡы ислам динен ҡабул иткән, сөнки улар был күрәҙәлекәрҙе белгән һәм Мөхәммәтте уларҙы үтәүсе итеп күргән, тип һанай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәхриф
* Ҡөрьән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Ҡөрьән Кәримдең русса һәм башҡортса тәржемәләре
Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы

**Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы** (1914 йыл — ???) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнеүсе

## Биографияһы
Зәки Аҡйегет улы Нәҙершин 1914 йылда Орск өйәҙе Ырымбур губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Тимер ауылында тыуған.

Ҡыҙыл Армия сафына 1937 йылда алына. Бөйөк Ватан һуғышында Калинин (1941), Смоленск (1942), Ленинград (1943—1944) фронттарында була. Выборг операцияһында 72-се Ҡыҙыл Байраҡлы Павловский уҡсы дивизияһының 187-се уҡсы полкының отделение командиры вазифаһында ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр