open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ислам фәлсәфәһе

**Ислам фәлсәфәһе** – ислам дине тәғлимәтендә булған Шәреҡ аҡыл эйәләре тарафынан, башлыса ғәрәп телендә (һирәгерәк фарсы телендә) Урта быуаттарҙа ижад ителгән, фәлсәфәүи әҫәрҙәр. Һуңраҡ мосолман илдәренең милли телдәрендә (төрөк, урд, һ.б.) Йыш ҡына ислам фәлсәфәһе аңлатмаһына урта быуаттарҙа йәшәгән, ислам дине тәғлимәттәре тәьҫирен алған, башлыса ғәрәп телендә ижад итеүсе  йәһүд фәйләсүфтәренең эштәрелә инеп китә. Хәҙерге мосолман фәйләсүфтәре башлыса инглиз телендә ижад итәләр, сөнки уларҙың эштәре инглиз теле менән таныш булған ғәрәп илдәрендә йәшәүсе ғәрәп элитаһына, Пакистанда (унда инглиз теле официаль тел булып тора) һәм Көнбайыш илдәрендә йәшәүсе мосолман диаспораһына, йүнәлтелгән.

Бөгөнгө көндә, ислам фәлсәфәһе Көнбайыш цивилизацияһы һәм фәлсәфәһе йоғонтоһо аҫтында бер ни тиклем үҙгәрештәр кисерҙе. Был аңлатма аҫтында “ғәрәп фәлсәфәһе” термины бер үҙе генә ҡулланылмай. Шулай уҡ “ислам фәлсәфәһе”, “ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе”, “ Ғәрәп Шәреғе фәлсәфәһе” һ.б. терминдар ҡулланыла.

Мосолман илдәрендә ислам дине доктринаһы мотлаҡ булғанлыҡтан, был илдәрҙә фәлсәфәнең традицион йүнәлештәренең ислам теологияһы менән ҡушылдыҡтары (гибридтары) барлыҡҡа килде (М. Ҡәддәфиҙең сәйәси концепцияһы, А. Соруштың “ислам демократияһының” сәйәси-эпистемологик концепцияһы һ.б.) Шулай уҡ бөгөнгө кондә ғәрәп телендәге фәлсәфә Иран фәлсәфәһенә ярайһыуҡ тәьҫир итә, шулай булыуға ҡарамаҫтан – кире тенденция күҙәтелмәй – иран фәйләсүфтәренәң эштәре ғәрәп донъяһында киң билдәле түгел.

## Тарихы
Ислам фәлсәфәһенең үҫешендә өс төп этапты айырырға була:
-	Классик йәки Урта быуаттар (VII – XV б.б.)
-	 Һуңғы Урта быуаттар (XVI – XIX б.б.)
-	Бөгөнгө мәле ( XIX быуаттың икенсе яртыһы– XXI б.б.)
Ғәрәп фәлсәфәһенең барлыҡҡа килеүе ҡәләмдең (рациональ дини тәғлимәт) тәүге шәхестәренең эштәре менән бәйле. Улар кешенең азат ирке һәм Алаһы тәғәләнең сифаттары (атрибуттары) тураһында яҙа башлап, дин тәғлимәттәренең сиктәренә һыймаған концепциялар булдыралар.

## Төп проблемалары һәп концепциялары
	
## Төп йүнәлештәре
## Күренекле шәхестәре
### Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт:
* Ибн Рәшит (Авероэс)
* Әбүғәлисина (Авиценна)
* Әл - Фәрәби (Аль - Фараби)
* Ғүмәр Хәйәм (Омар Хайям)
Хәҙерге торошо:
* Ғүмәр Хәлит (Мысыр)
* Ғәли Шәриғәт (Иран)
* Гейдар Йәмил (Рәсәй)
* Ибраһим Тәүфиҡ (Рәсәй)
* Мөхәмәт Иҡбәл (Пакистан)
* Ғәбүл Ала Мәүдүди  (Пакистан)
* Ғәбдүлкәрим Соруш (Иран - АҠШ)
* Исмәғил әл- Фәруҡи (Палестина -  АҠШ)
* Сәйет Хөсөйен Наср (Иран - АҠШ)
* Фазлур Рәхмән (Пакистан -  АҠШ)
* Мортаза Мотаһһар (Иран)
* Муса әл- Саҙр (Иран  - Ливан)
* Әкбар Сәләхетдин Әхмәт ( АҠШ)
* Фәтхулла Гөлен (Төркиә)
* Илшат Насыров (Рәсәй)

## Әҙәбиәт:
http://www.bibliard.ru/vcd-1269-1-2048/goodsinfo.html

http://dissland.com/catalog/fenomen_mislitelya_gnoseologicheskiy_analiz_transtsendentalnoy_sub_ektivnosti.html 

http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf 

http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf 

http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/mysl/perevod/1/iaizbr_1.pdf

http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/istarph/textbook/annot.htm 

## Иҫкәрмәләр
	

## Һылтанмалар
## [http://iph.ras.ru/nasyrov.htm ttp://iph.ras.ru/nasyrov.htm]
Ғәрәп-израиль низағы

**Ғәрәп-израиль низағы** — Израиль һәм ғәрәп илдәре һәм бер нисә ғәрәп радикаль ҡораллы ойошмалар араһында ҡаршы торолошо. Израиль дәүләте 1948 йылда ғына барлыҡҡа килһәлә, был низағ ХХ быуаттың башында башланған. Низағтың башланыуы йәһүдтәр сион хәрәкәте менән бәйле. Был хәрәкәт XIX быуаттың аҙағында Европа илдәрендә барлыҡҡа килә. Ул хәрәкәттең фундаменталь идеяһы-йәһүд халҡының элекке ватанына ҡайтыу. милли-дәүләтен төҙөүө, һәм шунда уҡ берләшеү.

1904 йылдан Сионизм хәрәкәте Европанан Яҡын Көнсығыш илдәренә тарала башлай. Яҡын Көнсығыш илдәренә таралыу — йәһүдтәрҙең Европанан Фәләстингә Икенсе алия (Беренсе алия 1882—1902 йй.) менән ҡайтты. Әйтергә кәрәк, Рәсәй империяһында йәһүдтәр ҡыҫыу акциялары менән бәйле мәҫәлән 1903 й. Кишинев талауы).

Ғосман империяһы ҡырылғас Фәләстин территорияһы Британия мандатына эләгә. Шул ваҡытта беренсе ғәрәп-йәһүд низағтары башлана. Иң тәүге низағтар территориялар буйынса, ә 1948 йылда Израиль Дәүләте төҙөлгәс халыҡ-ара низағына әйләнгән. 1948 йылда ғәрәп илдәре менән Израиль араһында һуғыш башланды. Ул низағ историографияға «Үҙаллыҡ өсөн һуғыш» тигән атама менән ҡалды. Әммә, ул низағта берҙәм хәрби етәкселеге булмаған ғәрәп илдәренең әрмеләре еңелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* «Арабо-израильский конфликт» (часть 1) // альманах «Кадайя Фикрийя» (Египет), № 6, апрель 1988—277 стр. 
* «Арабо-израильский конфликт» (часть 2) // альманах «Кадайя Фикрийя» (Египет), ноябрь 1988—280 стр. 
* Кузнецов Д. В. Арабо-израильский конфликт: История и современность. Очерк событий. Документы и материалы. — Благовещенск: Изд-во БГПУ, 2006. — 285 с.
* Кузнецов Д. В. Проблемы Ближнего Востока и общественное мнение. В 2-х частях. Часть I. Арабо-израильский конфликт. — Благовещенск, Изд-во БГПУ, 2009. — 362 с. Переиздание: Кузнецов Д. В. Проблемы Ближнего Востока в зеркале мирового общественного мнения. Книга 1. Арабо-израильский конфликт и общественное мнение. — LAP LAMBERT Academic Publishing, 2010. — 412 с.
* 
* 

## Һылтанмалар

* ''Говард Гриф''. Юридические права еврейского народа на Землю Израиля в свете международного права.
* Статьи об Арабо-израильском конфликте в библиотеке научно-просветительского журнала «Скепсис»
* 1897-2001. Этапы и развитие арабо-израильского конфликта на сайте Би-Би-Си
* Карты Израиля и палестинских территорий на сайте Би-Би-Си
* Арабо-израильский конфликт: первая и вторая интифады
* Арабы однажды уже признали Израиль 
* 
*  
*  
* 
* Как израильские правые видят решения израильско-палестинского конфликта
Тоҡтоған Алтыбаҫарова

**Тоҡтоған Алтыбаҫарова** (*Туҡтаған Алтыбаҫарова*; 1924 йыл, Күрмөнтү — 2015 йылдың 11 июне, Күрмөнтү, Төп районы, Иссыҡ-Күл өлкәһе, Ҡырғыҙстан) — колхозсы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡамауҙа ҡалған Ленинградтан килтерелгән 150 баланы үҙенә аҫырарға алған.

## Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Тоҡтоғанға 16 ғына йәш сағында, Күрмөнтү ауыл советына рәйес итеп һайлап ҡуялар. 1942 йылдың 27 авгусында Ленинградтан килтерелгән 150 баланы ҡабул итә. Балалар урындағы колхоз ятағында уның ҡарамағында ун йыл аҫрала.
 
Һуғыштан һуң 44 йыл буйы ауыл советы сәркәтибе булып эшләй. 8 балаға ғүмер биреп, тәрбиәләп үҫтергән.

Ғүмере буйына тыуған ауылы Күрмөнтүҙә йәшәй. 2015 йылдың 11 июнендә ошонда уҡ вафат була.

Бишкектәге Даир Асанов исемендәге Еңеү паркында Ленинград блокадаһында булғандарға һәйкәл ҡуйылған. Уның прообразы — Тоҡтоған Алтыбаҫарова.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Президент А. Атамбаев выразил
* Токтогон апа — приютила и воспитала детей из блокады
Аҡмәсжит

**Аҡмәсжит** йәки **Симферополь** (, , ) — Ҡырымдағы ҡала. Ҡырым Мөстәҡил Йөмһүриәтенең/Ҡырым Йөмһүриәтенең баш ҡалаһы.

## Эске бүленеш
Ҡала 3 районға бүленә:
* Тимер юлы районы (урыҫса Железнодорожный район)
* Киев районы
* Үҙәк район (урыҫса Центральный район)

## Иҫкәрмәләр
Латорица

**Латорица** (, ) — Европалағы йылға. Ике дәүләт биләмәһенән — Украина һәм Словакия аша аға йәки сигенән үтә. Оҙонлоғо — 188 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Каталог річок України. / Швець Г. І.&nbsp;— К.: Видавництво Академії наук Української РСР, 1957.&nbsp;— 192 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Том 6. Украина и Молдавия. Выпуск 1. Западная Украина и Молдавия / Под ред. Б.&nbsp;М.&nbsp;Штейнгольца.&nbsp;— Л.: Гидрометеоиздат, 1964.&nbsp;— 245 с.
Маастрихт договоры

**Маастрихт договоры** (рәсми «**Европа союзы тураһында договор**») — 1992 йылдың 7 февралендә  Маастрихт (Нидерланд) ҡалаһында ҡул ҡуйылған договор, ул  Европа союзына башланғыс һала. Договор 1993 йылдың 1 ноябрендә көсөнә инә. Договор алдағы йылдар эсендә Европа илдәрендәге аҡса һәм сәйәси системаларҙы көйләү буйынса барған эште тамамлай. 

Договорҙың А статьяһына ярашлы, яҡтар Европа союзын ойоштора. Союз Европа иҡтисади берләшмәһе нигеҙендә төҙөлә, договор шарттары буйынса уның исеме Европа берләшмәһенә алмаштырыла.

Евросоюздың аҡса-кредит сәйәсәте өсөн яуаплылыҡ Европа Үҙәк банктар системаһына йөкмәтелә, уға Европа Үҙәк банкы менән  ЕС дәүләттәренең милли үҙәк банктары инә.


Договор һөҙөмтәһе булараҡ Европа валютаһы итеп евро индерелә, союздың өс терәге билдәләнә — иҡтисад һәм социаль сәйәсәт, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм хәүефһеҙлек, суд эшмәкәрлеге һәм эске эштәр.

Договорҙы ратификациялау ҡайһы бер илдәрҙә ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Францияла референдум договорҙы 51,05 % менән  хуплай, ә Дания тәҡдим ителгән формулировканан баш тарта. Бөйөк Британияла договор парламент тарафынан хөкүмәт төркөмөнөң (ул ратификация яҡлы була) ҡаршылар өҫтөнән бик аҙ ғына өҫтөнлөгө менән ратифициялана.

Маастрихт килешеүенә ҡул ҡуйған илдәр Европа валюта союзына инеүсе  илдәр алдына ҡуйылырға тейешле биш критерийҙы хуплай, уларҙы  Маастрихт критерийҙары тип йөрөтәләр: 
# Дәүләт бюджеты дефициты ЭТП-ның 3 %ынан артыҡ булырға тейеш түгел.
# Дәүләт бурысы ЭТП-ның 60 %-ынан артыҡ булырға тейеш түгел.
# Дәүләт ике йыл буйы валюта курстары механизмында ҡатнашырға һәм милли валюта курсын бирелгән диапазонда тоторға тейеш.
# Инфляция кимәле Евросоюзда ҡатнашыусы иң тотороҡло хаҡтарға эйә өс илдәге уртаса кимәлдең 1,5 %-ынан артыҡ булырға тейеш түгел.
# Дәүләт облигациялары буйынса оҙайлы процент ставкалары иң түбән инфляциялы илдәрҙәге кимәлдән  2 %-тан да артыҡ  булырға тейеш түгел.

## Һылтанмалар
* Договоры Европейского союза  — Online версия (оригиналь, үҙгәрешһеҙ вариант)
** Версия для скачивания  в формате PDF (Portable Document Format)
** На других языках Договоры Европейского союза 
** На русском языке Договор о Европейском Союзе
* История Европейского союза — Маастрихтский договор
Херсон өлкәһе

**Херсон өлкәһе** () — Днепрҙың түбәнге ағымының ике яры буйлап урынлашҡан Украинаның административ-территориаль берәмеге.

Көнбайышта — Николаев өлкәһе, төньяҡта — Днепропетровск өлкәһе, көнсығышта — Запорожье өлкәһе, көньяҡта Ҡырым Автономиялы Республикаһы менән сиктәш. Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәре ярҙарында урынлашҡан.

Өлкәнең майҙаны 28,4 мең км² тәшкил итә (Украинала 7-се урын), халыҡ 2022 йыл башына 1,0 миллион кеше иҫәләнгән (21-се урын). Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Херсон, башҡа ҙур ҡалалары — Яңы Каховка, Каховка һәм Алёшки.

Өлкә 1944 йылда Украина ССР-ының Запорожье өлкәһенән немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң ойошторолған.

## Административ ҡоролошо

**18 район:**
# Берислав районы
# Аҡ күл (Белозёрка) районы
# Бөйөк Лепетиха (Великая Лепетиха) районы
# Бөйөк Александровка (Великая Александровка) районы
# Үрге Рогачик (Верхний Рогачик) районы
# Юғары Ялан (Высокополье) районы
# Геническ районы
# Ҡола Пристань (Голая Пристань) районы
# Аҫ (Горностаевкий) районы
# Ивановка районы
# Каланчак районы
# Каховка районы
# Түбәнге Сирогоз (Нижнесерогозский) районы
# Яңы Воронцовка районы
# Яңы Троицк районы
# Скадовск районы
# Цюрупинск районы
# Чаплинка районы

**4 ҡала округы:**
# Ҡола Пристань
# Каховка
# Яңы Каховка
# Херсон

## Һылтанмалар
* Сайт
Каменский Павел Павлович

**Каменский Павел Павлович** (28 апрель 1858 йыл — 1922 йыл) — Рәсәй империяһы скульпторы, Санкт-Петербургтағы император фарфор заводы музейындағы «Рәсәй халыҡтары» тигән тупланмалағы 150 скульптураның күпселегенең авторы.   Дворяндар затынан,  Павел Павлович Каменский, урыҫ рәссамы, скульптор һәм медальер,император Һынлы сәнғәт академияһы вице-президенты  граф Ф.П. Толстойҙың ейәне,  беллетрист, титуляр советник Каменский Павел Павловичтың һәм яҙыусы М.Ф. Каменскаяның (ҡыҙ фамилияһы Толстая) улы.

## Биографияһы
Павел Павлович Каменский 1858 йылдың 28 апрелендә Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған. Хәрби гимназия тамамлағас, яҙмышын  сәнғәткә бағышларға ҡарар итә һәм 1874 йылда Һынлы сәнғәт академияһында скульптор һөнәренә уҡырға инә. 1885 йылда «Офелия» статуяһы өсөн 2-се дәрәжә класлы рәссам тигән исем ала.  1886 йылдан Император театр училищеһында рәсем уҡытыусыһы булып эшләгән. 1888 йылда Император театры дирекцияһына ҡараған скульптор итеп алына, шулай уҡ унда бутафория оҫтаханаһы етәксеһе була.

Павел Каменский Санкт-Петербургтағы император фарфор заводы музейындағы «Рәсәй халыҡтары» тигән тупланмалағы 150 скульптура авторы.

1922 йылда вафат булған.

## «Башҡорт ир-аты» һәм «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» һындарын эшләүе

Уҙған быуат башында рус йәмәғәтселегенең ил мәҙәниәте һәм тарихы менән ҡыҙыҡһыныуы артыуы сәнғәттә яңы йүнәлештәр барлыҡҡа килтерә. Санкт-Петербуртағы Император фарфор заводында фольклор темаһына иғтибар арта. 1907—1917 йылдарҙа, Романовтар династияһы идара итеүгә 300 йыл тулыу айҡанлы, Рәсәй халыҡтары вәкилдәренең милли кейемдәре менән эшләнгән өс серия фарфор һындар сығарыла. Бындай фарманды батша Николай II бирә. Был сериялар Император фарфор заводының 20 быуат башындағы иң ҙур проекты булып сыға.

Өлгө итеп Император Александр III рус музейының Этнографик бүлегендә һаҡланған ысын милли кейемдәр алына.

Һындарҙың макеттарын ул ваҡытта танылып өлгөргән П. П. Каменскийға эшләргә ҡушыла. Ул антропологик типтарҙы, кейемдәрҙең һәр биҙәген, тегелешен бик ентекле өйрәнә. Фарфор ҡойор өсөн 146 ҡалып әҙерләнә. Күсермәләр музейға бирелә, ә сауҙаға һындар икеләтә кесерәйтеп сығарыла.

Сиратҡа ҡуйылған иң тәүгеләр һанында *«Башҡорт ире»* һәм *«Башҡорт ҡатыны»* тигән һындар була.

Әлеге көндә сериялағы һындарҙың байтағы, шул иҫәптән «Башҡорт ире» һәм «Башҡорт ҡатыны» скультуралары Санкт-Петербургтағы Император фарфор заводы музейында һаҡлана.

1917 йылдан һуң да Совет Рәсәйендә был серия статуэткалары ҡабаттан ике тапҡыр  сығарыла .

Әлеге ваҡытта серияның 74  һыны һаҡланып ҡалыуы тураһында билдәле (шулай уҡ күп һанлы күсермәләре һаҡланған). Иң тулы серияһы  Эрмитаж Дәүләт Фарфор музейында һаҡлана, Рәсәй этнография музейы коллекцияһында иһә серияның 47 һыны булыуы билдәле .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Екатерина Хмельницкая. «Фарфоровая Россия» П. П. Каменского. /Серия: Народности России/ — 2014

## Һылтанмалар
* Воспоминания Екатерины Павловны Штейнгель — Воспоминания Екатерины Павловны Штейнгель включенные в книгу воспоминаний Марии Федоровны (ур. графинеТолстой) Каменской «Забытая книга» изданной в Москве.
* Каменский — Родовод 
* Скульптура «Башкир и башкирка»
* «Фото Хроники» сайты
Арктика кәңәшмәһе

**Арктика кәңәшмәһе** — 1996 йылда төньяҡ поляр зонаһының уникаль тәбиғәтен ҡурсалау өсөн Финляндия инициативаһы менән ойошторолған халыҡ-ара форум.

## Тарих
1996 йылдың 19 сентябрендә Арктика кәңәшмәһе ойошторола, унда һигеҙ арктика дәүләттәре (Канада, Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, Россия, Швеция, АҠШ) һәм Европа парламенты керә.

2011 йылдың 14 майында Арктика кәңәшмәһенең ултырышы Гренландия утрауындағы Нуук ҡалаһында була. Бында кәңәшмәһе ағзалары Авиация һәм диңгеҙ эҙләнеүҙәрҙә һәм ярҙам итеүҙә хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуялар.

## Ағзалар
Арктика кәңәшмәһенә һигеҙ дәүләт инә:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Арктика кәңәшмәһенең дәүләт ағзалары менән бер рәттә ҡарар ҡабул итеү хоҡуғы алған 6 Арктиканың төп халыҡтары ойошмаларына «даими ҡатнашыусы» махсус статусы бирелгән.

## Күҙәтеүсе илдәр
* 
* 
* 
*  (киләһе министрҙар кәңәшмәһенә тиклем ваҡытлыса статус)
*  (киләһе министрҙар кәңәшмәһенә тиклем ваҡытлыса статус)
*  (киләһе министрҙар кәңәшмәһенә тиклем ваҡытлыса статус)
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Күҙәтеүсе халыҡ-ара ойошмалар
* Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы
* Арктика илдәре парламентарийҙары конференцияһы
* Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара комитеты
* Тирә-яҡ мөхит буйынса БМО программаһы
* БМО-ның үҫеш программаһы
* Төньяҡ кәңәшмә
* Төньяҡ форум

## Хөкүмәткә ҡарамаған күҙәтеүсе ойошмалар
* Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фондының артика программаһы
* Төньяҡ боланды көтөүселәренең бөтә донъя ассоциацияһы
* Арктика университеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Винница өлкәһе

**Винница өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Винница ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**27 район:**
# Бар районы
# Бершадь районы
# Винница районы
# Ғайсин районы
# Жмеринка районы
# Иллинци районы
# Калынивка районы
# Козятын районы
# Крыжопиль районы
# Липовец районы
# Литын районы
# Могилёв-Подольский районы
# Муровани Курыливци районы
# Немырив районы
# Оратив районы
# Пищанка районы
# Погребыще районы
# Теплык районы
# Тыврив районы
# Томашпиль районы
# Тростянец районы
# Тульчын районы
# Хмельник районы
# Черневцы районы
# Чечельнык районы
# Шаргород районы
# Ямпиль районы

**6 ҡала округы:**
# Винница
# Жмеринка
# Козятын
# Ладыжин
# Могилёв-Подольский
# Хмельник

## Һылтанмалар
* Сайт
Дат боғаҙы

**Дат боғаҙы** — Гренландия һәм Исландия утрауҙары араһындағы боғаҙ. Гренланд диңгеҙен Атлантик океан менән тоташтыра. Киңлеге яҡынса 260 километр. Фарватерҙың иң һай урыны 227 метр. Исландия яр буйҙары буйлап *Ирмингер йылы ағымы*ның бер тармағы үтә. Гренландия яр буйҙары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай *Көнсығыш Гренландия ағымы* үтә, ул йыл әйләнәһенә боҙҙар килтерә.

Был боғаҙҙа 1941 йылдың майында британ флотының сик крейсеры «Худ» менән немец линкоры «Бисмарк» араһында алыш була. Һөҙөмтәлә «Худ» крейсеры батырыла.

## Иҫкәрмәләр
Гренланд диңгеҙе

**Гренла́нд диңгеҙе** — Гренландия, Исландия, Шпицберген һәм Ян-Майен утрауҙары араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океандың өлөшө.

Диңгеҙҙең дөйөм майҙаны — , уртаса тәрәнлеге — , иң тәрән урыны  тәшкил итә.

Һыуҙың уртаса температураһы йәйен — 0 °C-тан +6 °C-ҡа, ҡышын — −2 °C-тан +1 °C-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо — 32—34‰ (ғәҙәттә ҡышын юғарыраҡ, быға диңгеҙҙә сөсө боҙ барлыҡҡа килеүенә бәйле).

Гренланд диңгеҙенең үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре боҙ баҫыуҙарына бай, ә ҡышын ошо урындар тулыһынса боҙ менән ҡаплана, ғәмәлдә был суднолар йөрөүен мөмкин түгел итә.

Гренланд диңгеҙендә планктон һәм бентос күп, был үҙ сиратында төрлө диңгеҙ фаунаһын аҙыҡ менән тәьмин итә. Гренланд диңгеҙенең һөтимәрҙәре бер нисә төр менән күрһәтелгән (тәүге сиратта — гренландия киты, белуха һәм гренландия тюлене).

Ау балыҡтары араһынан треска, сельдь, диңгеҙ алабуғаһы, ҡара палтус, камбала бында тереклек итә.

Диңгеҙ төбө рельефы — Мон һәм Книпович һыу аҫты һырттары, Гренланд-Исланд һикәлтәһе менән сикләнгән ҙур котловина.

Ағымдары — һыуыҡ Көнсығыш Гренландия, йылы Шпицберген.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Greenland Sea // Encyclopædia Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.
Норвег диңгеҙе

**Норвег диңгеҙе** — Скандинавия ярымутрауы, Исландия һәм Ян-Майен утрауҙары араһындағы диңгеҙ.

## Атлантик йәки Төньяҡ Боҙло океан

Совет һәм рәсәй библиографияһында Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия — Исландия — Фарер утрауҙары — Шетланд утрауҙары — Норвегия һыҙығы аша үтә, был Норвег диңгеҙен Төньяҡ Боҙло океан составына индерә. Көнбайыш сығанаҡтарҙа, айырым әйткәндә Бөтә донъя гидрография ойошмаһы терминологияһында, Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия — Исландия — Шпицберген — Айыу утрауы — Норвегия һыҙығы буйлап үтә, был инде Норвег диңгеҙен Атлантик океан составына керҙерергә хоҡуҡ бирә.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Майҙаны — 1,4 млн км², тәрәнлеге — 3970 метрға тиклем (уртаса тәрәнлек — 1600—1750 м), һыу ҡалҡыуының үлсәме — 3,3 метрға тиклем, тоҙлолоғо — яҡынса 35 ‰. Норвег диңгеҙе тереклегенең көн итеүенә *йылы Норвег ағымы* (Гольфстримдың дауамы) ҙур әһәмиәткә эйә; был ағым арҡаһында диңгеҙ ҡышын туңмай. Норвегия ярҙарында бик бәләкәй тәрәнлектәр күҙәтелә.

Иң ҙур утрауҙар: Сёрёйа, Сейланн, Аннёйа, Арнёйя, Рингвассёй, Сёр-Квалёй, Квалёйа, Сенья, Вестеролен утрауҙары, Лофотен утрауҙары, Дённа, Вега, Фрёйя, Хитра һәм Смёла.

## Хужалыҡ әһәмиәте
Диңгеҙҙә балыҡсылыҡ (треска, сельд һ. б. тотоу) һәм нефть сығарыу үҫешкән.

Иң мөһим порттары — Тронхейм, Тромсё һәм Нарвик (барыһы ла Норвегияныҡы).

## Иҫкәрмәләр
Касаи

**Каса́и** — Конго йылғаһының ҡушылдығы, Үҙәк Африка буйлап аға.

Йылғаның инеше Анголала урынлашҡан, артабан йылға Ангола һәм Конго Демократик Республикаһы илдәре араһында сик барлыҡҡа килтерә, артабан Конго Демократик Республикаһы буйлап аға һәм Конгоға Киншаса ҡалаһы янында ҡоя. Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Фими, Кванго һәм Санкуру. Фими ҡушылған урынынан Конго йылғаһына тиклемге Касаи йылғаһының ҡыҫҡа өлөшө Ква йылғаһы исеме аҫтында билдәле.

Һыу сығымы 5 000 — 20 000 м³/с.

Касаи йылғаһының бассейнын башлыса экваториаль дымлы джунглиҙар биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Arnaud Georges, Les mines de diamant du Congo Belge, dans Annales de Géographie, 1925, t. 34, no 187, p. 90-91. 
* Jean Mpisi, Rapport final de la conférence provinciale sur la reconstruction: province du Kasai Occidental, Kananga, 6-12 janvier 1998, L'Harmattan, 2008. (ISBN 9782296064744)

## Һылтанмалар
Полк боғаҙы

**Полк боғаҙы** () — Шри-Ланка утрауын Һиндостан ярымутрауынан айырған Һинд океанындағы боғаҙ. Бенгал ҡултығын Лаккадив диңгеҙе (Манар ҡултығы) менән тоташтыра. Оҙонлоғо яҡынса 150 км, иң бәләкәй киңлеге 55 км, тәрәнлеге 2 метрҙан 9 метрға тиклем. Боғаҙҙы «Әҙәм күпере» тигән дөйөм атама алған бер нисә рәт ваҡ утрауҙар киҫеп үтә. Инглиз дәүләт эшмәкәре Мадрас провинцияһы (Британ Һиндостаны) губернаторы Роберт Полк хөрмәтенә арнап аталған.

## Иҫкәрмәләр
Атлас тауҙары

**Атлас тауҙары** (; атамаһы  — грек мифологияһы титаны Атлас исеменән барлыҡҡа килгән) — Африканың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҙур тау системаһы. Атлас тауҙары Марокконың атлантик яр буйынан Алжир аша Тунис яр буйына ҡәҙәр һуҙылған.

Тәүҙә Атлас тип боронғо Мавритания сиктәрендә урынлашҡан тау системаһының көнбайыш һәм үҙәк өлөштәрен атағандар. Һуңыраҡ Котей (Спартель) морононан Габес ҡултығына тиклем булған бөтә тау системаһын берләштереп был исем менән атай башлайҙар.

Һырттарҙың оҙонлоғо — 2092 км. Иң бейек нөктәһе — Тубкаль тауы (4167 м), Марокконың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Атлас тауҙары һырттарҙан (*Телль-Атлас*, *Юғары Атлас*, *Урта Атлас* һәм *Сахара Атласы*), эске яйлаларҙан (*Бейек яйлалар*, *Марокко Месетаһы*) һәм тигеҙлектәрҙән тора.

Атлас тауҙары урта диңгеҙ һәм атлантик яр буйҙарын Сахара сүллегенән айырып тора. Бында башлыса ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы

**Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы** (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2016) һәм халыҡ артисы (2021).

## Биографияһы
Рөстәм Хәниф улы Ғиззәтуллин 1974 йылдың 16 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Яңы Сәпәш ауылында тыуған. Тамъян ырыуы бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы. 

Өйләнгән, ҡатыны Әлфинур Шәһиева, ике бала (ҡыҙ һәм ул) үҫтерәләр.

Атаһы Хәниф — механизатор. Әсәһе — уҡытыусы. 

## Ижады
1998 йылда

## Дискография
* Ашыҡма (2000)
* Мөхәббәт... (2002)
* Бәхет (2004)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2016)
* Шоу-бизнестың «Бумеранг» музыкаль премияһы
* «Йәшлек-шоу–2012»нең «Иң яҡшы хитмейкер»ы (2012)
* Башҡортостан республикаһының халыҡ артисы (2021)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* З. Йәһүҙина. «Тамашасы ихласлыҡты күрә белә» йәки Йырсы Рөстәм Ғиззәтуллин сәхнәгә ниңә һирәк сыға? «Йәшлек» гәзите, 19 сентябрь 2019 йыл 
* 
* http://ufa.kp.ru/daily/24363/548061/
Көнсығыш Африка рифт үҙәне

**Көнсығыш Африка рифт үҙәне** (шулай уҡ *Бөйөк рифт үҙәне* йәки *Көнсығыш Африка ярылған урыны*) — Көнсығыш Африкала рельефтың ҙур рифт ҡатламы. Төньяҡ Эфиопиянан үҙәк Мозамбикка ҡәҙәр яҡынса 6000 км-ға һуҙылған. Атаманы XIX быут аҙағында британ тикшеренеүсеһе Джон Уолтер Грегори уйлап сығарған.

## География
Үҙәндең киңлеге — 30 километрҙан 100 километрға, тәрәнлеге — бер нисә йөҙ метрҙан мең метрға тиклем барып етә.

## Геология
Африка һәм Ғәрәбстан тектоник плиталары сигендәге геологик шыуышыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

3—4 миллион йылдан һуң, бөтә ярылған урын буйынса Көнсығыш Африка ҡитғаның төп өлөшөнән утрау барлыҡҡа килтереп айырыласаҡ. Был утрау Ғәрәбстан ярымутрауына йүнәләсәк. Утрау менән ярымутрау киҫешкән урында тауҙар барлыҡҡа киләсәк, ә Ҡыҙыл диңгеҙ 3 тапҡырға оҙонаясаҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Белоусов В. В., Герасимовский В. А., Горячев А. В., Добровольский В. В., Капица А. П., Логачев Н. А., Милановский Е. Е., Поляков А. И., Рыкунов Л. Н., Седов В. В.* Восточно-Африканская рифтовая система: В 3 т. — М.: Наука. 1974.
** — Т. 1 (Основные черты строения, стратиграфия). — 264 с.
** — T. 2 (Гипергенные образования, геоморфология, неотектоника). — 260 с.
** — Т. 3 (Геохимия, сейсмология). — 288 с. (Результаты исследований по международным геофизическим проектам)
* Africa’s Great Rift Valley. — 2001. — ISBN 0-8109-0602-3

## Һылтанмалар
*
Александр I утрауы

**Александр I утрауы** — Антарктиканың иң ҙур утрауы.

## География
Утрау Беллинсгаузен диңгеҙендә Антарктиданың көнбайыш яр буйынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо 378 км, киңлеге 200 км, яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 2185 км тәшкил итә. Утрау тулыһынса тиерлек боҙ аҫтында ята. Ҡитға менән шельф боҙо менән бәйләнгән, шунлыҡтан яһалма юлдаш фотоһүрәттәрендә уны табыуы ауыр. Иң бейек нөктәһе — Стефенсон тауы (2987 м).

## Тарих
Александр I ере 1821 йылдың 28 ғинуарында Ф. Ф. Беллинсгаузен һәм М. П. Лазарев етәкселегендәге рәсәй экспедицияһы тарафынан асылған һәм уға рәсәй императоры Александр I исеме бирелгән. 1940 йылға ҡәҙәр утрау Антарктиданың бер өлөшө тип иҫәпләнгән, шунлыҡтан «утрау» һүҙе урынына «ер» һүҙе ҡулланылған.

## Территориаль дәғүәләр
Хәҙерге ваҡытта утрауға үҙҙәренең территориаль дәғүәләре менән Аргентина, Чили һәм Бөйөк Британия сығыш яһайҙар, әммә Антарктика тураһындағы договор буйынса улар 1961 йылдан үҙгәрешһеҙ ҡала. Утрауҙа Бөйөк Британияның Фоссил Блаф () поляр станцияһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Smith, J.A., M.J. Bentley, D.A. Hodgson, and A.J.Cook (2007) George VI Ice Shelf: past history, present behaviour and potential mechanisms for future collapse. Antarctic Science 19(1):131–142.
* Hodgson D.A., S.J. Roberts, M.J. Bentley, J.A. Smith, J.S. Johnson, E. Verleyen, W. Vyverman, A.J. Hodson, M.J. Leng, A. Cziferszky, A.J. Fox, and D.C.W. Sanderson (2009) Exploring former subglacial Hodgson Lake, Antarctica Paper I. Quaternary Science Reviews. 28:23-24:2295–2309.
* Hodgson D.A., S.J. Roberts, M.J. Bentley, E.L. Carmichael, J.A. Smith, E. Verleyen, W. Vyverman, P. Geissler, M.J. Leng, and D.C.W. Sanderson (2009) Exploring former subglacial Hodgson Lake, Antarctica Paper II. Quaternary Science Reviews. 28:23-24:2310–2325.
* Macdonald, D.I.M., P.A. Doubleday, and S.R.A. Kelly (1999) On the origin of fore-arc basins; new evidence of formation by rifting from the Jurassic of Alexander Island, Antarctica. Terra Nova. 11(4):186-193.
* Vaughan, A.P.M., and B.C. Storey (2000) The eastern Palmer Land shear zone: a new terrane accretion model for the Mesozoic development of the Antarctic Peninsula. Journal of the Geological Society. 157(6):1243-1256.
* McCarron, J.J., and J.L. Smellie (1998) Tectonic implications of fore-arc magmatism and generation of high-magnesian andesites: Alexander Island, Antarctica. Journal of the Geological Society. vol. 155(2):269–280.

## Һылтанмалар
Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)

**Төньяҡ утрау** (, ) — Яңы Зеландияның ике төп утрауының береһе.

## География

Майҙаны — 113 729 км². Ҙурлығы буйынса Яңы Зеландияла Көньяҡ утрауҙан һуң 2-се, ә донъяла — 14-се урында.

Көньяҡ утрау менән Кук боғаҙы аша айырыла.

Көньяҡ утрауменән сағыштырғанда Төньяҡ утрау тауҙар менән байтаҡҡа күберәк ҡапланған. Иң бейек нөктәһе — әүҙем вулкан *Руапеху* (2797 м). Утрауҙа юғары вулканик әүҙемлек күҙәтелә, ер тетрәүҙәр булып тора.

Утрауҙың үҙәгендә Яңы Зеландияның иң ҙур күле — *Таупо* урынлашҡан. Ошо күлдән илдең иң оҙон йылғаһы *Уаикато* башлана, уның оҙонлоғо 425 км тәшкил итә.

Уртаса йыллыҡ температура +19 °C тәшкил итә.

Төньяҡ утрауҙың көнбайышында *Эгмонт милли паркы* урынлашҡан.

## Халҡы
Утрауҙа илдең төп ҡалалары, шул иҫәптән иң ҙурҙары — Окленд һәм Яңы Зеландияның баш ҡалаһы — Веллингтон урынлашҡан. 2011 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәренә ярашлы Төньяҡ утрауҙа 3366100 кеше йәшәй, был ил халҡының яҡынса 76 %-ын тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Атлас Новой Зеландии
Кук боғаҙы

**Кук боғаҙы** () — Яңы Зеландияның Төньяҡ һәм Көньяҡ утрауҙарын айырыусы боғаҙ. Тасман диңгеҙен Тымыҡ океан менән тоташтыра. Сәйәхәтсе Джеймс Кук хөрмәтенә аталған.

Оҙонлоғо 107 км, иң тар урынындағы киңлеге — 22 км, тәрәнлеге — 87 м.

Төньяҡ утрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Кук боғаҙының бер өлөшө булып торған Веллингтон бухтаһы яр буйында Яңы Зеландияның баш ҡалаһы Веллингтон урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 	Cook Strait: Ship Wrecks, Swells and Gales
* New Zealand's Cook Strait Rail Ferries  – NZ National Maritime Museum
* Cook Strait rail ferries – New Zealand History, by Ministry for Culture and Heritage
* Cook Strait Swim 
* NZ: Chance to turn the tide of power supply  EnergyBulletin.net
* Lewis, Keith ''Submarine cables'' Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, updated 21-Sep-2007.
* History of Cable Bay Station
* A Powerful link: The Cook Strait Cable 
* NZ Documentary Film (2007) ''Fish & Ships''  The Island Bay fishing fleet.
Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)

**Көньяҡ утрау** (,  — **Те-Ваи-Поунаму**) — Яңы Зеландияның иң ҙур утрауы (ҙурлығы буйынса икенсе урында — Төньяҡ утрау).

## География

Майҙаны — 150 437 км², ҙурлығы буйынса донъяла 12-се урында.

Төньяҡ утрау менән Кук боғаҙы аша айырыла.

Көнбайыш яр буйҙары буйлап Көньяҡ Альп тауҙар теҙмәһе һуҙылған. Бында ҡар менән ҡапланған Кук тауы — Яңы Зеландияның иң бейек нөктәһе урынлашҡан (3754 м). Утрауҙың 18 сусаҡтарының бейеклеге 3000 метрҙан юғары. Тауҙарҙа 360 боҙлоҡ бар, уларҙан иң ҙурҙары — Тасман, Франц-Иосиф һәм Фокс боҙлоҡтары.

Көньяҡ утрауҙа Яңы Зеландияның иң бейек шарлауыҡтарҙың береһе — Сатерленд (580 м) урынлашҡан.

## Халҡы
2010 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы утрауҙа 1 038 600 кеше йәшәй, был Яңы Зеландия халҡының 24 %-ын тәшкил итә. Иң эре ҡалалары — Крайстчерч, Данидин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Атлас Новой Зеландии 
*  Atkinson, Brett, et al. *New Zealand's South Island* (2010) excerpt and text search
*
Карпат аръяғы өлкәһе

**Карпат аръяғы өлкәһе** (, ) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Ужгород ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**13 район:**
# Берегов районы
# Бөйөк Березный (Великий Березный) районы
# Виноградов районы
# Воловец районы
# Иршава районы
# Межгорье районы
# Мукачев районы
# Перечин районы
# Рахов районы
# Свалява районы
# Тячев районы
# Ужгород районы
# Хуст районы

**5 ҡала округы:**
# Берегов
# Мукачев
# Ужгород
# Хуст
# Чоп

### Милли состав
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә түбәнге милләт вәкилдәре йәшәй:
* Украиндар — 1 010 127  (80,5 %)
* Венгрҙар — 151 516 (12,1 %)
* Румындар — 32 152 (2,6 %)
* Урыҫтар — 30 993 (2,5 %)
* Сиғандар — 14 004 (1,1 %)
* Русиндар — 10 100 (0,8 %)
* Словактар — 5 695 (0,5 %)
* Ниместәр — 3 582 (0,3 %)
* Белорустар — 1 540 (0,1 %)
* Йәһүдтәр — 565 (0,05 %)
* Поляктар — 518 (0,04 %)
* Молдавандар — 516 (0,04 %)

## Һылтанмалар
* Сайт   

## Иҫкәрмәләр
Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы

**Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы** — 1996 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты тарафынан Халыҡ-ара славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте фонды, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары менән берлектә булдырылған әҙәби премия.

## Премия тураһында

## Лауреаттар
### 2018
* Юрий Поляков.

### 2015
* Александр Проханов.

### 2010
* Константин Скворцов

### 2008
* Анатолий Генатулин (Талха Ғиниәтуллин)
* Станислав Куняев

### 2005
* Валентин Распутин

### 2002
* Михаил Чванов

### 2000
* Валерий Ганичев

### 1996
* Василий Белов

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мемориальный музей Сергея Тимофеевича Аксакова. Официальный сайт 
*  

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Монголоид раса

**Монголоид раса** (иҫкергән атама — азиат раса, һары раса) — кешелек донъяһында иң ныҡ таралған раса. Таралған ерҙәр: Ҡытай, Индонезия, Һинд-Ҡытай, Бирма, Япония, Корея, Монголия; монголоид расаға шулай уҡ Себер һәм Американың төп халҡы инә.

Был халыҡҡа хас айырмалар: ҡуйы тура ҡара сәсле, ҡуңыр күҙле, аҡ һәм тоноҡ ҡуңыр тәнле, тән һәм бит тире ҡатламында йөн ҡапламаһы һирәк. Азиат тармағында монголоид раса шулай уҡ, бәләкәй танаулы, өҫкө күҙ ҡабаҡтары үҙенсәнлекле йыйырсыҡтар менән, ҡыҫыҡ, сығып торған яңаҡлы, (йәки эпикантус), ялпаҡ битле. Америка тармағында монголоид расаһында әйтелгән ишараттар артыҡ беленмәй.

Монголоид расаға ингән халыҡ, Европеоид раса халҡынан ҡалышмай, үҙ мәҙәниәтен булдырған. Миҫал өсөн, монголоид раса иҫәбенә ингән ҡытай халҡы — Ер шарындағы цивилизацияның иң боронғо үҙәге.

## Һылтанмалар
*
Дәүләтбәков Артур Хәсән улы

**Дәүләтбәков Артур Хәсән улы** (25 ғинуар 1971 йыл) — журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006 йылдан «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире. 2010—2020 йылдарҙа Башҡортостан Журналистар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016).

## Биографияһы
Артур Хәсән улы Дәүләтбәков 1971 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Үтәғол (Ҡыуат) ауылында тыуған. Беренсе класты Ибрай мәктәбендә уҡый, артабан Иҙәш ауылына күсеп баралар. 1987 йылда Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат—мәктәпте (1994 йылдан Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө авиация институтына уҡырға инә. Күңеле әҙәбиәткә нығыраҡ тартылғанға, икенсе йылда уҡ Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына күсә.

Әсәһе Фәниә Заһит ҡыҙы — башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, атаһы Хәсән Ғәлиәкбәр улы — тарих уҡытыусыһы.

## Хеҙмәт һәм ижади эшмәкәрлеге
* 1995—2002 йылдар — Республиканың йәштәр өсөн сыҡҡан «Йәшлек» гәзите хәбәрсеһе.
* 2002 йыл — «Башҡортостан ҡыҙы» журналының мөхәррир урынбаҫары.
* 2002 йыл — «Аманат» журналы мөхәррире.
* 2006 йыл — «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Рәсәй Журналистар союзының Федератив советы ағзаһы (2016).
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы.
* 2010 йылда, Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының сираттан тыш үткән съезында республика журналистары, союз идараһы рәйесе итеп һайлап, уға ҙур ышаныс күрһәтә. 2015 йылдың 21 декабрендә Башҡортостан Журналистар союзының XX съезында был ижади ойошманың рәйесе итеп Артур Дәүләтбәков яңынан һайланды. Был вазифвны ул 2020 йылдың декабренә тиклем башҡарҙы.
* «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы яҡлыларҙың Башҡортостан төбәк координацион советы ағзаһы. 
* Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы үҫешенә ҙур өлөш индергән эшмәкәрҙәрҙең иҫтәлеген мәңгеләштереү һәм уларҙы хөрмәтләү мәсьәләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Китаптары
* Интернат мой — дом родной. Коллектив авторов: Кудакаев Ф. Ш., Галимова Г. Г., Давлетбаков А. Х.

## Матбуғатта сығыштары
* Артур Давлетбаков: «Престиж профессии журналиста нужно поднимать». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2011, 16 сентябрь.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Житомир өлкәһе

**Житомир өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Житомир ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**23 район:**
# Андрушивка районы
# Баранов районы
# Бердичев районы
# Брусилов районы
# Володар-Волын районы
# Емильчино районы
# Житомир районы
# Коростень районы
# Коростышев районы
# Лугины районы
# Любар районы
# Малын районы
# Народичи районы
# Новоград-Волын районы
# Овруч районы
# Олевск районы
# Попельня районы
# Пулыны районы
# Радомышль районы
# Романов районы
# Ружин районы
# Черняхов районы
# Чуднив районы

**5 ҡала округы:**
# Бердичев
# Житомир
# Коростень
# Малын
# Новоград-Волын

## Өлкәлә тыуған билдәле шәхестәр
* Виталий Вышинский, композитор
* Сергей Королёв, академик
* Леся Украинка, шағир
* Владимир Короленко, яҙыусы
* Джозеф Конрад, яҙыусы
* Лерман Исай Абрамович (23.01.1884—13.02.1954), ғалим-фармаколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1934 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының кафедра мөдире, 1946—1948 йылдарҙа — деканы. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1940). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Бердичев ҡалаһынан.
* Всеволод Нестайко, балалар яҙыусыһы
* Максим Рыльский, шағир-академик
* Трохимчук Виктор Васильевич, профессор, фармацевт
* Огиенко Иван Иванович, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре 
* Святослав Рихтер, пианист 
* Павел Кармалюк, опера йырсыһы
* Ремаревский Дмитрий Федорович (20.01.1938—12.01.2010), опера йырсыһы, 1977—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡорт АССР-ының һәм Украинаның (2007) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән Червонное ауылынан. 
* Евгений Червонюк, опера йырсыһы
* Борис  Лятошинский, композитор, украин музыкаһы классигы, 
* Александр Стецюк, композитор 
* Сергей Жуков, композитор 
* Анатолий Белошицкий, композитор
* Станислав Ольшевский, композитор
* Сергей Ярунский, композитор
* Виленский Сергей Анатольевич, рәсәй эшҡыуары, Ресурс Групп транспорт холдингы етәксеһе 

## Йәшәп киткәндәр
* Оноре де Бальзак, француз яҙыусыһы  
* Михаил Коцюбинский, яҙыусы  
* Александр Куприн, яҙыусы  
* Иван Кочерга, драматург 
* Александр Довженко, кинорежиссёр
* Тимофей Левчук, кинорежиссёр
* Виктор Косенко, композитор
* Михаил Скорульский, композитор
* Максим Печерский, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт
Вәлидовтар

**Вәлидовтар** — башҡорт дин әһелдәре.

Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылынан, юрматы ҡәбиләһенең суҡлы-ҡай ырыуынан сыҡҡан. XIX быуаттың беренсе яртыһынан Вәлидовтарҙың ата-бабаһы булған *Вәлит*тең йортонда йыш ҡына йыйындар, йыйылыштар һәм байрамдар үткәрелгән, бында урыҫ генералдары, кантон башлыҡтары, юғары дәрәжә биләүсе дин әһелдәре, шәйехтәр, муллалар йыйылған. Вәлидовтар үҙҙәре хәлле мосолман руханиҙары һәм мөғәлимдәре ҡатламына ҡарай.

Вәлидовтарҙың иң билдәле вәкилдәре:
* **Әхмәтйән Вәлидов** (1828—1867) — Көҙән мәсете имам-хатибы. Мәсет янындағы мәҙрәсәгә нигеҙ һала.
* **Мөхәмәтвәли Вәлидов** (*Әхмәтвали Вәлидов, Вәли-мулла*; 1845—1915) — мулла, мөҙәрис. Бохара ҡалаһы мәҙрәсәләренең береһен тамамлай. Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1867 йылдан Көҙән ауылы 1-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын үтәй. Ағаһы Әхмәтйән Вәлидовтың ә һуңынан энеһе Әхмәтшаһтың мәҙрәсәһендә мөҙәрис була. Фарсы, ғәрәп һәм урыҫ телдәрен белә.
* **[[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы|Әхмәтша(һ) Әхмәтйән улы Вәлидов]]** (19.07.1860, Көҙән а. — 20.07.1937, Өфө ҡ.) — имам-хатиб, мөҙәрис. Милләте буйынса башҡорт. Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһен тамамлай. Көҙән ауылы 2-хатибы вазифаһын башҡара. 1890-сы йылдар башында ошо мәсет янында мәҙрәсәгә нигеҙ һала, бында 200-гә яҡын шәкерт белем ала. Мәҙрәсә 4 бинанан торған. ХХ быуат башында мәҙрәсәлә донъяуи фәндәр, уҡытыуҙың яңы ысулдары индерелә. Нәҡшбәндиә суфый тәриҡәтенең ағзаһы була, дин белгестәре Әл-Ғазали, Исмәғил Ғаспыралы, Зәйнулла Рәсүлев, Ризаитдин Фәхретдинов ҡараштары яҡлы була. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырыла, һәм 1937 йылдың 20 июлендә атыла. 1960 йылдың 8 ғинуарында аҡлана. Уның ҡатыны *[[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова]]* (1873—1946) Әхмәтшаһ мәҙрәсәһенең ҡатын-ҡыҙҙар класстарында мөғәллимә вазифаһын үтәй. Дин әһеле Х. М. Һатлыҡовтың һеңлеһе була. Үтәк мәҙрәсәһен тамамлай. Фарсы, ғәрәп һәм төрки телдәрен белгән.

Вәлидовтарҙың билдәле вариҫтары араһында артабанғылар бар:
* **[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов]]** (*Әхмәтзәки Вәлиди Туған*; 1890—1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967);
* **[[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Камил Абдрахман улы Вәлиев]]** (1934—2000) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989);
* **[[Иҫәнбикә Туған]]** (1940 ) — тарихсы. Фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995);
* **[[Сүбәҙәй Туған]]** (1943 ) — иҡтисадсы. Фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ахмедзаки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры: в 2 кн. Книга 1. — Уфа, 1994.
* Башкирские шежере /Сост., авторы вступ. статей М. Х. Надергулов, А. Г. Салихов; отв. ред. Ф. Г. Хисамитдинова. — Анкара: Анкамат, 2009. — 186 с.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Мағазов Азат Шәйехйән улы

**Мағазов Азат Шәйехйән улы** (17 декабрь 1926 йыл — 13 декабрь 2015 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы. Отставкалағы авиация полковнигы. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәинәт хеҙмәткәре (1984). II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1968)  ордендары кавалеры. Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (1997) һәм  Муса Гәрәев исемендәге (2013) премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Азат Шәйехйән улы Мағазов 1926 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Баязит ауылында тыуған.

1943 йылда мәктәпте тамамлағас, хәрби хеҙмәткә алына һәм осоусы булараҡ штурм авиацияһы полкы составында I, II, III Балтик буйы һәм Ленинград фронттары составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.

Һуғыш тамамланғас та хәрби хеҙмәтен артабан дауам итә. 1952 йылда Харьков авиация штурмандары училищеһын тамамлай, бер үк ваҡытта ошо ҡалалағы педагогия институтында ла уҡый. Артабан СССР Ҡораллы Көстәре составында төрлә хәрби вазифаларҙа 30 йыл дауамында хеҙмәт итә һәм полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.

Азат Мағазов 2015 йылдың 13 декабрендә 89-сы йәшендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат булды.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Азат Мағазов 1981—1996 йылдарҙа Рәсәй Тыныслыҡ фонды Башҡортостан республика бүлексәһенең идары рәйесе булып эшләне.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
Прозаик Азат Мағазовтың «Шоңҡар юлы», «Эҙләр инем, эҙең юҡ», «Ҡырауҙан һуң миләш тәмләнә», «Тәүбә» һәм башҡа китаптары милли әҙәбиәттә үҙенсәлекле күренеш булды. Тәнҡитселәр уның «Үрге Димдә ай ҡойона» трилогияһын Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәй әҙәбиәтенең ижади ҡаҙанышы тип баһаланы.

## Китаптары
* Шоңҡар юлы (1975)
* Ҡырауҙан һуң миләш тәмләнә
* Үрге Димдә ай ҡойона
* Тәүбә
* Эҙләр инем, эҙең юҡ (1991)
* Әйләнә тирмән ташы (1996)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1968)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984)
* Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1997).
* М. Ғ. Гәрәев исемендәге премия лауреаты (2013)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.    
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.   
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

## Һылтанмалар
*     
* 
* Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы
Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы

**Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы** (15 июнь 1953 йыл) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2016).

## Биографияһы
Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы Мөхәмәтшина 1953 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Ишбирҙе ауылында тыуған.

1970 йылда [[Баймаҡ лицей-интернаты]]н тамамлап, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, «Октябрь байрағы» район гәзитендә тәржемәсе булып, артабан Ишбирҙе һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

1977 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты нәшриәтендә корректор булып дауам итә. Бер үк ваҡытта республика балалар гәзите «Башҡортостан пионеры» менән хеҙмәттәшлек итә, баҫмаға төрлө темаларға хәбәрҙәр һәм мәҡәләләр яҙа. Тиҙҙән уның ижади ынтылышын баһалайҙар һәм редакцияның мәктәп бүлегенә хәбәрсе итеп саҡыралар.

Бер аҙҙан Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы «Совет Башҡортостаны» гәзитенә эшкә күсә һәм тиҙ арала партия баҫмаһының иң оператив бүлегенә — мәғлүмәт бүлегенә хәбәрсе итеп тәғәйенләнә. 1985 йылдан ул хаттар бүлеге һәм социаль проблемалар бүлеге мөдире йөгөн тарта, артабан уға мәғариф бүлеген етәксеһе вазифаһын йөкмәтәләр һәм ул уны 2008 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы уңышлы башҡара.
 
Тәжрибәле журналист 2008 йылдан алып «Киске Өфө» гәзитендә хеҙмәт һала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2016).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
* Башҡорт СССР-ы Юғары Советы Президиумының маҡтау ҡағыҙы (1991)
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат министрлығының Маҡтау ҡағыҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Le Monde

**Монд** (, фр. теленән «донъя») — социаль-либераль ҡарашлы француз көндәлек киске гәзите.

## Тарих

1944 йылда Шарль де Голль ҡарарына ярашлы Юбер Бёв-Мери тарафынан *Монд* гәзитенә нигеҙ һалына. Гәзиттең тәүге һаны 1944 йылдың 19 декабрендә донъя күрә. 1995 йылдың 19 декабрендә гәзитте интернетта онлайн рәүештә уҡыу мөмкинлеге асыла.

## Хужалары
2010 йылға тиклем баҫманың иң ҙур акционеры (акцияларҙың 53 %) гәзиттең журналистары штаты булған. Ҡалған акцияларҙы Danone һәм BNP Paribas компаниялары һәм француз магнат Франсуа Пино үҙ-ара бүлешкән. 2010 йыл аҙағында банкрот хәлендә ҡалған гәзит акцияларының 64 %-ын Ксавье Ньель, Матье Пига һәм Пьер Берже $150 млн хаҡҡа һатып алалар. Яңы хужалары компанияла реструктуризация башҡарып, аҙаҡҡы ун йыл эсендә Le Monde тәүге тапҡыр килемле эшләй башлауына ирешә.

## Директорҙар советы етәкселәре
* Юбер Бёв-Мери (Hubert Beuve-Méry), 1944—1969
* Жак Фове (Jacques Fauvet), 1969—1981
* Клод Жюльен (Claude Julien), 1981—1982
* Андре Лоран (André Laurens), 1982—1985
* Андре Фонтен (André Fontaine), 1985—1991
* Жак Лесурн (Jacques Lesourne), 1991—1994
* Жан-Мари Коломбани (Jean-Marie Colombani), 1994—2007
* Пьер Жанте (Pierre Jeantet), 2007—2008
* Эрик Фотторино (Éric Fottorino), 2008—2011
* Эрик Израэлевич (Erik Izraelewicz), 2011—2012 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт 
* Инопресса сайтында урыҫ теленә тәржемәләр
* ИноСМИ сайтында урыҫ теленә тәржемәләр
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре

**Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре** — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарары менән 1999 йылда, 1996 йылғы ҡарарға өҫтөмә итеп индерелгән һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан раҫланған.

«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» маҡтаулы исеме  юғары һөнәри оҫталыҡтары һәм Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт сараларын үҙтереүгә индергән тос өлөш өсөн матбуғат өлкәһендә 15 йыл һәм унан күберәк эшләгән һөнәрмән журналистарға, юғары квалификациялы матбуғат, полиграфия, телевидение һәм радио, мәғлүмәт агентлыҡтары һәм нәшриәт хеҙмәткәрҙәренә бирелә.  

Маҡтаулы исем Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарары менән бирелә. Бүләкләнеүслергә маҡтаулы исем бирелеү тураһында таныҡлыҡ һәм күкрәк билдәһе тапшырыла. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» билдәһе күкрәктең уң яғына тағып йөрөтөлә.

## Бүләкләнеүселәр исемлеге

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 

## Иҫкәрмәләр