open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туран уйһыулығы

**Туран уйһыулығы** (Туран тигеҙлеге) — Урта Азия һәм Көньяҡ Ҡаҙағстандың тигеҙлек өлөшө .

## Дөйөм мәғлүмәт
Туран уйһыулығы Ҡаҙағстан, Үзбәкстан һәм Төркмәнстан территорияһында урынлашҡан. Оҙонлоғо яҡынса ике мең километр. Туран һәм Көнбайыш-Себер уйһыулығын Турғай уйпатлығы тоташтыра. Ҡаҙағстан сиктәрендә Һырдарья йылғаһы уйһыулыҡты төньяҡ һәм көньяҡ өлөшкә бүлә. Айырым таулы Устюрт һәм башҡа яҫы уйлыҡтар сағыштырмаса уйһыулыҡтар менән сиратлаша; һирәк осрай торған сөңгөлдәр диңгеҙ кимәленән аҫта урынлашҡан (мәҫәлән, Ҡарагие −132 м). Уйһыулыҡтың ҙур өлөшөн Ҡараҡом, Ҡыҙылҡом, Муйынҡом һәм башҡа сүллектәр биләй; үрҙәр был урында 922 м тиклем тәшкил итә.

Игенселек менән яһалма дымландырыу үҫеш алған, көтөүлектәр бар. Нефть һәм газ (Мангышлак нефть-газ районы) ятҡылыҡтары табылған.

Уйһыулыҡ климаты ҡырҡа континенталь, сүллекле, көньяҡ өлөшөндә — субтропик. Тупраҡ төрҙәре: һоро, аҙ карбонатлы, карбонатлы; яҡты һәм ябай һоро тупраҡ.

Төньяҡ яртыһында балсыҡлы, ҡомло, ташлы сүллектәр, урыны менән тоҙло тупраҡ һәм тигеҙлектәр; көньяҡ яртыһына — урман-балсыҡлы, ҡомло, ташлы, тигеҙ, тоҙло тупраҡлы сүллектәр хас.

Туран уйһыулығы эпипалеозой платформаһы плитаһында формалаша. Уның нигеҙендә герцин төҙөлөшө мөһим урын ала, уның араһында байкалға тиклемге, һәм байкал массивтары бар. Ҡаҙаҡ ваҡ сусаҡтың көнбайыш өлөшө менән Төньяҡ Тянь-Шань тауҙары араһында каледон тоҡомдары урынлашҡан. Туран плитаһы Төньяҡ Туран һәм Көньяҡ Туранға бүленә, улар төрлө төҙөлөшлө Урал-Тянь-Шань һәм Урта диңгеҙ бүлкәттәренән тора.

Плиоцен һәм плейстоценда хәҙерге заман Туран уйһыулығы территорияһы Туран диңгеҙенең (төрлө ваҡытта Көнбайыш-Себер, Ҡара һәм Северодвинск диңгеҙҙәре менән тоташҡан) төбө булған. Туран диңгеҙҙенең хәҙерге Каспий диңгеҙе һәм Арал диңгеҙел диңгеҙҙәренә бүленеүе 2-3 мең йылдар элек булған.

## Биләмәләре
* төньяҡта — Турғай уйпатлығы
* төньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙаҡ ваҡ сусағы
* көнсығышта — Балхаш-Алакүл бассейны сүллектәренән Бетпаҡ-Дала сүллеге һәм Чу-Илем тауҙары менән айырымланған
* көньяҡ-көнсығышта — тауҙар Тянь-Шань һәм Памир-Алай тауҙары
* көньяҡта — Копетдаг һәм Паропамиз тау алды
* көнбайышта — Каспий диңгеҙенең көнсығыш яры
* төньяҡ-көнбайышта — йәш армыттар һәм Мугоджар көнсығыш тау итәге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Казахстан / Туранская равнина .
* Туранская Равнина Витеко А  . Н.  Физик географияһы БДБ (Азия өлөшө) .
* .
Тәңретау

**Тәңретау** йәки **Тянь-Шань** (, , , , , ) — Урта Азияның биш иле — Тажикстан, Ҡырғыҙстан, Ҡытай (Синьцзян-Уйғыр автоном районы), Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстан территорияһында урынлашҡан тау системаһы .

## Атама тарихы
Тянь-Шань һүҙе ҡытайса () «күк тауҙары» тигәнде аңлата. Э. М. Мурзаев фекеренсә, был һүҙҙәр төрки телдең Тәңре (Хоҙай) һәм Нишан (тамға), Тәңре-Нишан һүҙҙәренең күсермәһенән килеп сыҡҡан.

## Географик һүрәтләү

Тәңретауҙың һырттары менә түбәндәгеләр:
* Төньяҡ Тәңретау: Китмән, Эле Алатау, Көнгәй Алатау һәм Ҡырғыҙ һырттары;
* Көнсығыш Тәңретау: Быура-Ҡура, Ирән-Ҡабырға, Буғҙы-Ула, Халыҡтау (Ҡарлытау), Һармын-Ула, Ҡоротау һырттары;
* Көнбайыш Тәңретау: Ҡаратау, Талаҫ Алатау, Сатҡал, Пеҫкәм һәм Үгәм һырттары;
* Көньяҡ-Көнбайыш Тәңретау: Фирғәнә үҙәнен һәм Фирғәнә һыртының көньяҡ-көнбайыш битен үҙ эсенә алған һырттар;
* Эске Тәңретау: төньяҡтан Ҡырғыҙ һырты һәм Эҫек-Күл соҡоро, көньяҡтан Ҡаҡшалтау, көнбайыштан Фирғәнә һырты, көнсығыштан — Аҡшыйраҡ тау массивы менән сикләнгән.
Тәңретау донъяның иң юғарылары араһында булып торалар, араларында бейеклеге 6000 метрҙан ашыу утыҙҙан күп түбә бар. Иң юғары нөктәһе — Еңеш суҡыһы (тарихи атамаһы Хан Тәңре, 7439 м) Ҡырғыҙстан һәм Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автоном районы сигендә урынлашҡан; бейеклеге буйынса икенсе нөктәһе иһә Ҡырғыҙстан менән Ҡаҙағстан сигендәге Хан Тәңре (тарихи атамаһы Ҡантау, 7010 м) тау суҡыһы.

Үҙәк Тәңретауҙан көнбайышҡа өс тау сылбыры китә, көнбайышта Фирғәнә һырты менән тоташа.

Тәңретау көнбайыштан көнсығышҡа 2500 километрға һуҙылған. Терегөмөш, һөрмә, ҡурғаш, кадмий, цинк, көмөш, соҡорҙарында нифт ятҡылыҡтары бар. Тауҙар күбеһенсә бейек, 3200 метрҙан ашҡас иһә бөтә ер мәңге туңлыҡ.

## Кәшефе
Беренсе Европа кәшифе 1856 йылда Петр Петрович Семёнов булды, был эше өсөн «Семёнов-Тян-Шанский» намын алған.

1840-нсы йылдарҙа борҡан эҙләү өсөн кәшефтәрҙе миғмәр һәм рәссам Томас Уитлам Аткинсон үткәрә, сәйәхәтен Лондонда 1858-нсе йылда сығарған китабында һүрәтләй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  (пер.)

## Һылтанмалар
* Перевалы Тянь-Шандағы
* Тянь-Шань китапта: *Н. А. Гвоздецкий Н. И. Михайлов.* Физик географияһы СССР. М., 1978.
* Исеме Путиндың названы пигы " Тянь-Шаны
* PaleoKazakhstan.info: Үҙәк Тянь-Шань
Түбәнге Серге районы

**Түбәнге Серге районы** () — Свердловск өлкәһенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге. Көнбайыш идаралыҡ округына ҡарай.

Административ үҙәге — Түбәнге Серге.

## География
Район Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөдә урынлашҡан, көньяҡтан Силәбе өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 689,80 км².

## Тарих
1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһенең Екатеринбург өлкәһе составында ойошторола.

1925 йылда Түбәнге Серге районынан *Бисәрт районы* бүленеп сығарыла, һуңыраҡ ул бөтөрөлә.

1934 йылдың 17 ғинуарында Урал өлкәһе бөтөрлгәс, район Свердловск өлкәһе составына керә.

1945 йылдың 2 ноябренән 1959 йылдың 9 мартына ҡәҙәр район составынан йәнә *Бисерт районы* бүленеп сығарыла.

1963 йылдың 1 февраленән 1965 йылдың 13 ғинуарына тиклем Түбәнге Серге өлкә ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. Түбәнге Серге районы бөтөрөлә, уның төп өлөшө яңы ойошторолған *Свердловск ауыл районы*на, ә ҡалғаны — Түбәнге Серге ҡала советына кертелә.

1966 йылда Түбәнге Серге ҡалаһы йәнә район әһәмиәтендәге ҡала тип үҙгәртелә.

1995 йылдың 29 октябрендә, төбәк референдумы һөҙөмтәләренә ярашлы, «Түбәнге Серге районы» муниципаль берәмеге ойошторола. Эргә-тирәләге тораҡ пункттар менән бергә айырым «Бисәрт ҡала округы»н барлыҡҡа килтергән, Бисәрт ҡала тибындағы ҡасабаһы район составына кермәй ҡала.

2004 йылдың 27 декабрендә, Свердловск өлкәһенең 228-ОЗ һанлы законына ярашлы, Түбәнге Серге муниципаль берәмегенә муниципаль район статусы бирелә.

## Халҡы

## Муниципаль-территориаль ҡоролош
Түбәнге Серге районында 5  ҡала һәм 1  ауыл биләмә составында 38 тораҡ пункт бар:


;Тораҡ пункттар 
Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән

## Тәбиғи парктар
Түбәнге Серге районы территорияһында «Болан шишмәһе» () тәбиғи паркы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Асфандияров А. З.* История сёл и деревень Башкортостана. Книга 8: Башкирские деревни Пермской и Свердловской областей. Кн. 8 — Уфа: Китап, 1999.
* 
* *Асылгужин Р. Р.* Башкиры Свердловской области. — Уфа: Хан, 2007.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* 
* Карта расселения зауральских башкир в конце 19 — в начале 20 вв.
* Список населённых пунктов (с населением свыше 100 чел. в 1869 г.) зауральских башкир, входивших в Пермскую губернию
Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)

**Ҡарағай районы** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе составында район.

Административ үҙәге — Долгодеревенское ауылы.

## Географияһы
Майҙаны — 2 112 мең км². Район Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнбайышта — Арғаяш һәм Сыбаркүл райондары, төньяҡта — Ҡоншаҡ районы, көнсығышта — Красноармейск районы, Силәбе һәм Копейск ҡала округтары, көньяҡта — Коркино һәм Эткүл райондары менән сиктәш.

Территорияһы тигеҙлекле, бейеклектәр үҙгәреше 150 метрҙан ашмай: Шишмә һаҙлыҡтары (186 м), Высокий ауылы тирәһендә Мейәс йылғаһы үҙәне (313 м). Файҙалы ҡаҙылмалыҡтар: баҡыр, ҡом, балсыҡ һәм гранит.

Ҡарағай районының бихисап күлдәренең бишәүһе популяр ял итеү урындары булараҡ билдәле, ә етәүһендә — балыҡ үрсетәләр.

Район биләмәләре сиктәрендә Харлушёв дәүләт тәбиғи заказнигы урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Григорьев Иван Васильевич (1.10.1933—6.05.2014), хужалыҡ эшмәкәре. 1975—2008 йылдарҙа — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (һуңынан ауыл хужалығы производство кооперативы) директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сосновка районының почётлы гражданы (1995).

## Тарихы
1934 йылдың мартында Силәбе районы ойошторола. 1934 йылдың 20 декабрендә РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы Силәбе районының үҙәге Силәбе ҡалаһынан Сосновка ауылына күсерелә һәм райондың исеме «Сосновка районы» тип үҙгәртелә. 1935 йылдың 18 февралендә район үҙәге Долгая Деревня (Оҙон Ауыл) ауылына күсерелә.

1997 йылдың 21 майында Сосновка районы муниципаль берәмегенең Уставы ҡабул ителә.

## Халҡы

Милли составы: 76 % — урыҫтар, 18 % — башҡорттар. Башҡорттар башлыса Туҡтыбай, Архангельское, Әлеш, Әлмәй, Мамай, Оло Тәгеш, Смольное, Һолтай, Шишмә, Этимгән, Ҡуржакүл, Һаҡҡол, Теченский, Высокий һәм башҡа тораҡ пункттарҙа йәшәй.

Районда дүрт мәсет, бер мәҙрәсә, ике православие сиркәүе һәм бер йәкшәмбе мәктәбе бар.

## Иҡтисады
Районда Томинский тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөлә.

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Сосновка районының 16 ауыл биләмәһендә 81 тораҡ пункт бар:

;Тораҡ пункттар 
Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән

## Экологияһы
Сосновка районы биләмәләренең төньяғында Теча йылғаһы аға. ХХ быуат уртаһында «Маяк» химкомбинатында авария булыу сәбәпле, Теча йылғаһы радиоактив ҡалдыҡтар менән ныҡ бысрана. Йылға яр буйҙарында радиоактив фон норманан күп тапҡырға юғарыраҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Карта расселения зауральских башкир в конце 19 — в начале 20 вв.
* Список населённых пунктов (с населением свыше 100 чел. в 1866 г.) зауральских башкир, входивших в Оренбургскую губернию
* Сосновка районы хакимиәтенең рәсми сайты
Иран таулығы

**Иран таулығы** () — Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң ҙур тау системаһы. Көнбайышта *Месопотамия уйһыулығы*, көнбайышта Һинд йылғаһы үҙәне, төньяҡта *Копетдаг тау системаһы*, *Көньяҡ Каспий* һәм Туран уйһыулыҡтары, көньяҡта Фарсы ҡултығы, Һормуз боғаҙы һәм Ғәрәбстан диңгеҙе ярҙары буйлап һуҙылған *Гермсир сүле* менән сикләнгән. Географик киңлек буйынса оҙонлоғо 2500 километрға, ә меридиональ йүнәлештә — 1500 километрға  барып етә. Майҙаны яҡынса 2,7 млн км².

Таулыҡ башлыса (территорияһының 2/3 өлөшө) Иранда, һәм шулай уҡ Афғанстан, Пакистан һәм Төрөкмәнстан илдәренең биләмәлерендә урынлашҡан.

## Геология
Иран таулығы Ғәрәбстан платформаһы һәм Һиндостан плитаһы тарафынан ҡыҫылған Евразия плитаһының бер өлөшө булып тора. Төбәктә йыш ҡына ер тетрәүе булып тора.

Таулыҡ территорияһында нефть, металл рудалар, тоҙҙар, фирүзә һ.б. файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары бар.

## Рельеф

Таулыҡ бер нисә тау һырттары: төньяҡтан — Эльбурс, Төрөкмән-Хөрәсән, Паропамиз һәм Гиндукуш тауҙары; көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан — Загрос һәм Мекран тауҙары, көнсығыштан — Киртхар һәм Сөләймән тауҙары, шулай уҡ Спингар һәм Хиндурадж һырттары менән уратып алынған

Иран таулығындағы йылғалар ҡыҫҡа, сағыштырмаса аҙ һыулы, йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла. Иң эре йылғалары — Карун, Гильменд, Герируд. Йылғаларҙың күп өлөшө эске тымыҡ уйпаттарға, күлдәргә ағып төшә, улар башлыса тоҙло.

## Климаты
Таулыҡтың төньяҡ өлөшөндә климаты континенталь, субтропик; йәй эҫе, ҡыш сағыштырмаса һалҡын була. Көньяҡта климат тропик — эҫе йәй һәм йылы ҡыш. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы бик бәләкәй — 50—150 мм. Айырым райондарҙа — Эльбурстың төньяҡ битләүҙәрендә яуым-төшөм 2000 мм-ға, ә Сөләймән тауҙарының көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә — 1000 мм-ға барып етә.

## Иҫкәрмәләр
Загрос

**Загро́с** (, Патак, Поштекух) — Ирандың иң ҙур тау системаһы. Ҡайһы бер тау армыттары Ираҡ биләмәләренә үтеп инә.

## География
Загрос тауҙары Ираҡ сиге эргәһендәге Ирандың Һормуз боғаҙына ҡәҙәр 1500 километрға һуҙылған. Тау теҙмәһе Тигр йылғаһы ағымына һәм Фарсы ҡултығы яр буйына параллель рәүештә 50-100 км аралыҡта ята. Иң бейек түбәһе Зардкух тауы (бейеклеге — 4548 м) Исфахан ҡалаһы янында урынлашҡан. Шираз ҡалаһынан көньяҡтараҡ Загрос тауҙарының уртаса бейеклеге 1000 метрҙан түбәнерәк тәшкил итә.

## Геология
Геологик яҡтан Загрос тауҙары Пиреней, Альп, Карпат, Балҡан һәм Эльбурс тауҙары һымаҡ миоценда барлыҡҡа килгән бөрөлмәле йәш тау системаларына ҡарай, һәм Урта диңгеҙ бөрөлмәле бүлкәтенә инә. Көнсығыштараҡ был бүлкәт Гиндукуш, Каракорум һәм Гималай тауҙары менән дауам ителә.

## Тарих
Фараз уйынса кеше кәзәләрҙе Загрос тауҙарында йортлаштыра. Шулай уҡ был төбәк гутий һәм луллубей һинд-европа ҡәбиләләренең тыуған ере тип иҫәпләнә. Ассирия дәүерендә бында Намри батшалығы булған.

Страбонға ярашлы, Загрос тауҙары Мидияны Вавилониянан айыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Эльбурс

**Эльбу́рс** ( — *Alborz*) — Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙенең көньяҡ яр буйында урынлашҡан тау системаһы.

## География
Оҙонлоғо — яҡынса 900 км. Бейеклеге — 5610 метрға тиклем (иң бейек нөктәһе — *Демавенд* һүнгән вулканы).

Тау системаһының формаһы S латин хәрефенә оҡшаш: Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ яр буйҙарын уратып, Эльбурс төньяҡ-көнсығышҡа борола, ә артабан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә һәм Афғанстан сиге буйында тамамлана. Эльбурс өс айырым өлөштәрҙән тора: төньяҡ-көнбайышында *Талыш тауҙары* (бейеклеге 2150—2450 м); һуңынан *Үҙәк Эльбурс* (бейеклеге 2450—3050 м, ҡайһы-бер айырым түбәләренеке 3650 метрҙан аша); артабан көнсығышта *Төрөкмән-Хөрәсән тауҙары* (бейеклеге 1500—1850 м). Эльбурса тауҙарында, Ирандың баш ҡалаһы Тәһрандан төньяҡ-көнсығыштараҡ Урта Көнсығыштың иң юғары нөктәһе — *Демавенд* һүнгән вулканы (5604 м) урынлашҡан. Уның түбәһе боҙлоҡтар менән ҡапланған.

## Геология
Эльбурс һырттары башлыса эзбиз һәм ҡомташтарҙан яһалған. Тау системаһы сиктәрендә ике эре геологик ярылған урын бар: береһе Эльбурстың көнбайыш өлөшөндә, Сефидруд йылғаһы тарлауығы Талыш тауҙары менән Үҙәк Эльбурсты айырған урында, ә икенсеһе көнсығышта бейеклек үҙгәреүе яҡынса 900 метр тәшкил иткән урында урынлашҡан.

Эльбурста таш күмер һәм ҡара ҡурғаш-цинк ятҡылыҡтары бар.

## Түбәләре
* Демавенд
* Точал
* Камар-кух

## Флора
Төньяҡ битләүҙәре гиркан тибындағы киң япраҡлы урмандар (имән, акация, тимерағас), тау далаһы һәм яландары, ә бик аҙ яуым-төшөм алған көньяҡ битләүҙәре ксерофит ҡыуаҡтары менән ҡапланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Гвиана таулығы

**Гвиана таулығы** (*Гвиана яҫы таулығы*) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы тау системаһы.

## География
Оҙонлоғо яҡынса 1930 км, бейеклеге 300—1000 м. Ориноко һәм Амазонка йылғалары бассейнары һәм Гвиана яр буйы уйһыулығы араһында, Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианаһы һәм Бразилия илдәренең биләмәләрендә урынлашҡан. Иң бейек нөктәһе — *Рорайма* тауы (бейеклеге — 2810 м).

Геологик яҡтан Гвиана таулығы кембрийға тиклем барлыҡҡа килгән тау тоҡомдарынан төҙөлгән ҡалҡан. Геологик ҡоролошо Бразилия таулығына оҡшаш. Таулыҡ ҡомташ һәм лава ҡатламы менән ҡапланған боронғо кристаллик ҡаяларҙың киң платоларынан яһалған. Плтолар бер-бер артлы күтәрелеп гигант баҫҡысты хәтерләтә. Бында башланған бихисап йылғалар тәрән каньондар һәм шарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп аға. Донъялағы иң бейек *Анхель шарлауығы* (бейеклеге — 979 м) Гвиана таулығында урынлашҡан. Төбәктә халыҡ һирәк ултырған. Таулыҡтың түбәнге битләүҙәре һәм уның тирәһе тропик ямғыр урмандары менән ҡапланған.

Гвиана таулығында тимер, марганең һәм глинозём ятҡылыҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Үрге Яна һырты

**Үрге Яна һырты** (, ) — Саха Республикаһының төньяҡ-көнсығышындағы тау теҙмәһе.

## География
Оҙонлоғо яҡынса 1200 км (Лена йылғаһы дельтаһынан Томпо йылғаһына ҡәҙәр). Киңлеге 100 километрҙан 250 километрға тиклем.

Үрге Яна һыртының көньяҡ-көнсығыш дауамы *Сетте-Дабан һырты* () тип атала, ул рельефы һәм геологик төҙөлөшө менән айырыла. Үрге Яна һыртының төньяҡ осон *Туора-Сис* һәм *Хараулах* () һырттары тәшкл итә, уларҙың бейеклеге 1000—1250 метрҙан кәмерәк. Һырттың меридиональ өлөшөндә урынлашҡан *Орулган һырты* () бейек тауҙарҙан тора (уртаса бейеклеге — 2100—2300 м, иң юғары нөктәһе — 2389 м). Орулган һыртынан көнсығышҡа табан тар һәм оҙон Кулар һырты бүленеп сыға (бейеклеге — 1300 метрға тиклем).

Һырт Лена һәм Алдан, Омолой, Яна һәм Индигирка йылғалары бассейндарының һыу айырғысы булып тора.

Һыртта башланған йылғалар: Мэңкэрэ, Соболоох-Майан, Үндүлүҥ, Дээнискэ, Томпо, Бытантай, Дулгалах (), Сартаҥ, Нельсере һ. б.

## Климат
Климаты һалҡын, ҡырҡа континенталь. Уртаса температураһы: ғинуарҙа — минус 36—38°С, июлдә — плюс 12—14°С. Ҡыҫҡа йәйге осорҙа йыллыҡ тиерлек яуым-төшөм була. Иң күп яуым-төшөм (йылына 600 мм) Орулган () һыртының көнбайыш битләүҙәрендә күҙәтелә. Күп йыллыҡ туң тау тоҡомдары бөтә урындарҙа таралған, ул тыуыш сығыуына сәбәпсе булып тора. 

Иң бейек тау һырттарының түбәләрендә һалҡын арктик сүллек урынлашҡан. Түбәнерәк ваҡ ташлы һәм балсыҡлы тупраҡта һирәк-һаяҡ тау-тундра үҫемләктәре барлыҡҡа килә, тағы ла аҫтараҡ улар кедр слатнигы, түшәлмә ҡайын, ҡыуаҡлы ерек һәм поляр тал менән алышына. Һырттың көньяғында тау битләүҙәренең түбәнге өлөшө (800—1200 метрға тиклем) ҡарағас урмандары менән ҡаплаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Обручев С. В.* Объём и содержание понятий «Хребет Черского» и «Верхоянский хребет»  // Известия Государственного географического общества. 1937. Т. 69. Вып. 4. С. 512-536.
* 

## Һылтанмалар
*
Рәсәйҙең ситке нөктәләре

Рәсәй Федерацияһыбиләмәләренең төньяҡ һәм көнсығыш географик нөктәләре Евразияның материктағы һәм утрауҙағы ситке нөктәләре менән тап килә .

Элекке Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының сиктәре (хәҙерге Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһындағы (элекке *Кушка*) иң көньяҡ нөктәнән башҡалары) тулыһынса тап килә. СССР-ҙың иң бейек тау түбәһе булған *«Коммунизм пигы»* (7495 м) хәҙерге ваҡытта Тажикстан биләмәлрендә һәм ул *«Исмоила Сомони пигы»* тип йөрөтөлә.

1841 йылға тиклем Рәсәй империяһының иң көнсығыш нөктәһе Төньяҡ Америкалағы, *Форт-Росс* тигән урыҫ торағында булған. Форт-Россты һатҡас, 1867 йылға тиклем көнсығыш нөктә *Урыҫ Аляскаһы* менән Британияның Төньяҡ Америкаһы араһында ҡала. Рәсәй империяһының иң көнбайыш сиге элекке *Польша батшалығының* Пыздры өйәҙенә ҡараған *Руда Комаровская* исемле торағы янында булған. Башҡа сиктәр Советтар Союзыныҡы менән тап килә.

## Сиктәре

### Утрауҙар һәм эксклавтар менән бергә
* Төньяҡ нөктә —Флигель мороно янында, Франца-Иосиф ере, Архангельск өлкәһе

: 
* Көньяҡ нөктә — Рагдан тауынан көнсығышҡа ҡарай 2,2 км алыҫлыҡта 3500 м бейеклектәге исемһеҙ түбә һәм тауҙарҙан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Несен (3,7 км) һәм Базардюзю (7,3 км), Дағстан
: )
* Көнбайыш нөктә — погранзастава Нормельн, Балтик мороно, Калининград өлкәһе
: 
* Көнсығыш нөктә — Ратманов утрауы, Чукот автономиялы округы
: 

### Континентта төп биләмәһе

* Төньяҡ нөкт ә— Челюскин мороно, Красноярск крайы (77°43’N)
* Көньяҡ нөктә — Рагдантауынан көнсығышҡа ҡарай 2,2 км алыҫлыҡта 3500 м бейеклектәге исемһеҙ түбә һәм тауҙарҙан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Несен (3,7 км) һәм Баҙардөҙө (7,3 км), Дағстан (41°13’N)
* Көнбайыш нөктә — ҡомло морон Гданьск ҡултығы Балтик диңгеҙе Калининград эргәһендә (19°38’ в. д.)
* Ҡөнсығыш нөктә— Дежнёв мороно, Чукот автономиялы округы (169°40’W)

### Ҡалалар
* Төньяҡ — Певек, Чукот автономиялы округы (69°42′N)
* Көньяҡ — Дербент, Дағстан (42°04′N)
* Көнбайыш — Балтийск, Калининград өлкәһе (19°55′E)
* Көнсығыш — Анадырь, Чукот автономиялы округы (177°30′E)

### Даими тораҡтар
* Төньяҡ — Диксон, Красноярск крайы (73°30′N)
* Көньяҡ — Куруш], Дағстан (41°16′N)
* Көнбайыш — Балтийск, Калининград өлкәһе (19°55′E)
* Көнсығыш — Уэлен, Чукот автономиялы округы (169°48′W)

### Картала

## Сиктәре

* Иң түбән нөктә — Каспий диңгеҙе кимәле(-28 м)
* Иң бейек нөктә — Эльбрус тауы (5642 м)

## Шулай уҡ, ҡарағыҙ
* Рәсәй географияһы
* Рәсәй географик үҙәге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Раковская Э. М., Давыдова М. И. Географическое положение // Физическая география России: Учеб. для студ. пед. высш. учеб. заведений: В 2 ч. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 2001. — Ч. 1. — 288 с.: ил.
Йозеф Стефан

**Йозеф Стефан** (, 24 март 1835 йыл — 7 ғинуар 1893 йыл) — Австрия физигы һәм математигы. Австрия фәндәр академияһы ағзаһы (1865).

## Биографияһы
Стефан Санкт-Пёльтен ҡалаһында этник словендар ғаиләһендә тыуған. Клагенфуртта гимназия тамамлай һәм бенедиктылар орденына инеү тураһында уйлана башлай, әммә физика һәм математика менән шөғөлләнергә була һәм Вена университетына уҡырға инә. Университетты 1857 йылда тамамлай. Һуңынан университетта уҡыта (1863 йылдан алып юғары математика һәм физика кафедраһы профессоры), Эксперименталь физика институты директоры була (1866 йылдан), университет ректоры (1876—1877), Австрия фәндәр академияһы вице-президенты.

1893 йылдың 7 ғинуарында Вена ҡалаһында вафат була. 

Стефан исемен Словенияла иң эре тикшеренеү институты йөрөтә.

1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Йозеф Стефан исемен Айҙың артҡы яғындағы кратерға ҡуша.

1985 йылдағы Австрия почта маркаһында һурәтләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Физиканың төрлө өлкәләрендәге эштәре менән — газдарҙың кинетик теорияһы, йылылыҡ нурланышы теорияһы, оптика, акустика, электромагнетизм һ. б. — билдәле Диффузия һәм газдарҙың йылылыҡ үткәреүсәнлеген өйрәнгән, йылылыҡ үткәреүсәнлегенең коэффициентарын тапҡан. 1879 йылда платин сымының төрлө температураларҙа йылы биреүен ул абсолют температураның дүртенсе күләмдәге энергияһын пропорциональ таратҡанын үлсәү юлы менән билдәләне. Ошо ҡанунилыҡтан файҙаланып, ул беренсе мәртәбә Ҡояштың йөҙө температураһына (6000 градус тирәһе) ышаныслы баһалама бирә. Стефан-Больцман законы булараҡ билдәле булған был закондың теоретик нигеҙләүе 1884 йылда Стефандың уҡыусыһы Людвиг Больцман тарафынан бирелә. 

Математикала Стефандың мәсьәләһе һәм айырым сығарылмаларлы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһындағы Стефандың сиге хәрәкәт итеүсән кире мәсьәләһе билдәле. 

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Стефан һәм уның законы «Элементтар» сайтында
Ласкиҙың статуты

**Ласкиҙың Статуты**, йәки Статуттары (тулы исеме: łac. *Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque*, «Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety», йәғни «Данлы Польша Короллегенең привилейҙары, конституциялары, хөкүмәт рөхсәттәре һәм танылған декреттары») — Польша Короллегендәге барлыҡ ғәмәлдәге ҡануниәтте берләштергән рәсми документ, Польша ҡануниәтенең тәүге тулы кодификацияһы. Ул документты Ян Ласки, бөйөк таж канцлеры, Король менән Радомдағы Сейм 1505 йылда латин телендә яҙған.

## Тарихы
Статуттың эсенә Мельник привилейы (przywilej mielnicki), дәүләттең төп власын Сенатҡа биргән акт, инмәгән. Йәмғиәттең иң көслө ҡаты (стратаһы) булып Ян Ласки хуплаған яңы магнаттар һәм урта шляхта китә. 

1506 йылда Краковтағы Ян Һаллер баҫмаханаһында баҫылып сыҡҡас, Польшалағы бөтә судтарға ебәрелә. Был статутты ғәмәлгә индереү һөҙөмтәһендә дәүләт үҙәкләштерелә, шляхта вәкилдәре хөкөмдәрен элек-электән ҡабул ителгән ғәҙәт нигеҙендә түгел, ә хоҡуҡ нигеҙендә сығарырға мәжбүр була. Польшаны бүлеү дәүеренә тиклем үк был статут илдең хоҡуғының нигеҙҙәренең бере булған. Статут ике өлөшкә бүленгән булған.

## Беренсе өлөш
Беренсе, рәсми хоҡуҡи статусы булған һәм король Александр Ягеллоньчик тарафынан имзаланған өлөш, йәмғиәүи һәм суд хоҡуғын үҙ эсенә алған. Иң мөһим өлөштәре — хронологик тәртиптә яҙылған ер һәм ғөмүми привилейҙары (przywileje ziemskie i generalne), король эдикттары һәм статуттар, *Consuetudines terrae Cracoviensis* исемле Краков еренең ғәҙәти хоҡуҡ йыйынтығы, сейм конституциялары, халыҡ-ара килешеүҙәр һәм трактаттар (Бөйөк Казимир статуттары, Польша-Литва иттифаҡтары һәм Польша-Ливония тыныслыҡ ҡағыҙҙары) һәм «Processus iuris» исемле суд һәм хөкөм башҡарыу тәртибе 

## Икенсе өлөш
Икенсе өлөштә немец хоҡуғы ҡағыҙҙары, мәҫ. Саксония еренең ғәҙәти хоҡуғы, Магдебург хоҡуғы ҡағыҙҙары һәм prawo lubeckie тип йөрөтөлгән хоҡуҡ ҡомартҡыһы. Ун дүртенсе быуатта яҙылған «Ғәҙел һәм ғәҙел булмаған һуғыш хаҡында» һәм Рим хоҡуғы тураһындағы трактат та был өлөшкә ингән булған. Был өлөш рәсми, формаль хоҡуҡи көскә эйә булмаған. 

## Һылтанмалар
* ''500-lecie wydania Statutu Łaskiego upamiętnione na monecie wyemitowanej przez NBP — Статуттарҙың барлыҡҡа килеүенә арналған Польша банкы сығарған монета<br /> ''
Искәндәриә китапханаһы

** Александрина китапханаһы ** йәки **Яңы Искәндәриә китапханаһы** () — Мысырҙа, Урта диңгеҙ ярындағы Искәндәриә ҡалаһындағы китапхана һәм мәҙәни үҙәк. Боронғо емерелгән **Искәндәриә китапханаһы** урынында төҙөлгән.

## Тарихы
1970 йылда Искәндәриә  университетының профессорҙар төркөме боронғо Искәндәриә китапханаһы урынына яңыһын төҙөргә тигән фекергә килә. 1980 йылдарҙа Мысыр президенты Хөсни Мөбәрәктең һәм ЮНЕСКОның ризалығын алырға өлгәшәләр.

1988 йылда төҙөлөш өсөн ер һатып алына, һәм китапхананыңтәүге нигеҙ ташы һалына. Төҙөү сәнғәте буйынса конкурста Норвегияның төҙөү сәнғәте бюроһы ** һәм австрия архитекторы Кристоф Капелланың проекты еңеп сыға. Төҙөлөш өсөн Snøhetta етәкселегендә Англия һәм Италия төҙөлөш компаниялары консорциумы ойошторола.

Китапхана өсөн финанс мәсъәләһе Асуанда үткән конференцияла ҡарала. Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре 65 млн доллар аҡса бүләләр. Египет 120 млн доллар аҡса ҡуша. Тағын 26 ил тарафынан 27 млн доллар өҫтәлә. ЮНЕСКО-ла финанслауҙа ҡатнаша.

Төҙөлөш 1992 йылда башлана, 1995 йылдан ныҡлы ҡолас ала һәм 2001 йылда тамамлана. 2002 йылдың 16 октябрендә күп илдәрҙең етәкселәре ҡатнашлығында китапхананы тантаналы асыла.

## Китапхананың һәм бинаһының үҙенсәлектәре

Китапхана 8 млн китап һыйҙыра ала. Төп уҡыу залының майҙаны 70 000 м², төрлө кимәлдәге 11 һикәлтә(каскад) рәүешендә эшләнгән.
Конференц-үҙәк, балалар, үҫмерҙәр һәм һуҡырҙар өсөн махсус китапханаһы, өс музей (ҡомартҡылар, ҡулъяҙмалар һәм Әнүәр Садатҡа арналған), дүрт сәнғәт галерияһы, планетарий, ҡулъяҙмаларҙы  реставрациялау өсөн лабораторияһы бар.

Бинаның төҙөлөше бик үҙенсәлекле. Көньяҡ символикаһына нигеҙләнеп эшләнгән. Көньяҡтан бейегерәк, төньяҡҡа ауышыраҡ, ҡояш дискына оҡшатып төҙөлгән. Ҡыйыҡтың төньяҡҡа ауыш яғынан быяла япмалары аша яҡтылыҡ төшөп тора.

Төп уҡыу залы 32 метрлы быяла ҡыйыҡ аҫтында урынлашҡан. Ҡыйыҡ үҙе диңгеҙгә түңкәрелгән ҡояш сәғәте, рәүешендә. Диаметре 160 м. Диуары асуан граниты менән көпләнгән. Ә уның өҫтәнә  120 яҙыу системаһы өлгөләре ырылған (графема).

Китап һаҡлағыс келәттәре ер аҫтында урынлашҡан.

Унда китаптарҙы, һәр төрлө яҙмаларҙы һауалағы диңгеҙ тоҙҙарының емергес тәъҫиренән һаҡлау өсөн бөтә саралар ҡаралған.

Диңгеҙ елдәренән һаҡлау өсөн бина өҫтәлмә диуар менән ҡапланған..

Александрина китапханаһында бөтә ер йөҙөнән йыйылған хеҙмәттәр тупланған.

Испандарҙың маврҙар дәүеренә ҡараған документтар тапшырған.

Франция Суэц каналы төҙөлөшенә ҡараған документтар биргән.

Китапханала Интернет архивы урынлашҡан.

## Етәкселек
Әлеге ваҡытта директор — .
Ул тикшереү институттары һәм музейҙары берләшмәләренең директорҙәр советын етәкләй. Нидерландала Вагенинген университеты профессоры булып тора.

## Шулай уҡ, ҡарағыҙ
* Искәндәриә китапханаһы
Борис Христов

**Бори́с Хри́стов** (; 18 май 1914 йыл, Пловдив, Болгария — 28 июнь 1993 йыл, Рим, Италия) — болгар опера йырсыһы (бас).

## Биографияһы
Борис Христов 1914 йылдың 18 майында Болгарияның Пловдив ҡалаһында, сығышы менән Вардар Македонияһынан булған, болгар йәмәғәтсеһе һәм милли-революционер *Кирил Совичанов* ғаиләһендә тыуған.

Йырсы таланты үҫмер сағында Александр Невский соборы хорына барғанда асыла. Әммә ул юрист һөнәрен һайлай, ә йырлау менән буш ваҡытта шөғөлләнгән һәм хор менән дә сығыш яһауын дауам иткән. 1942 йылда болгар батшаһы *Борис III* уның соборҙа йырлауын тыңлай һәм уға дәүләт стипендия тәғәйенләп, Италияға уҡырға ебәрә. Италияла классик вокал буйынса итальян баритоны *Риккардо Страччари*ла белем ала. Уҡыуы Италияла 1943 йылғы сәйәси режим алмашыныу осоронда туҡталып ҡала, Христов Болгарияға ҡайта. 1944 йылда немец операһы репертуарын өйрәнеү маҡсатында Германияға йүнәлә, әммә Австрияла ҡулға алына һәм тотҡонланған шәхестәр өсөн лагерға оҙатыла. Иреккә сыҡҡас Италияға барып Риккардо Страччарила белем алыуҙы дауам итә.

1945 йылдың 28 декабрендә Римдағы «Санта Чечилия» академияһында тәүге һөнәри сығышы була, бында ул бер нисә итальян һәм рус әҫәрҙәре репертуарын башҡара. Опера сәхнәһендә тәүге сығышы 1946 йылдың 12 майында үтә, бында Христов «Богема»ла Коллен партияһын башҡара. Ошо осорҙан алып 1986 йылда карьераһы тамамланыуына ҡәҙәр Борис Христов донъяның иң яҡшы опера театрҙарында сығыш яһай.

## Ролдәре
Борис Христов үҙенең итальян, француз һәм рус опера репертуарын башҡарыуы менән билдәле, улар араһында иң танылған ролдәре — Борис («Борис Годунов»), Филипп II («Дон Карлос»), Мефистофель («Фауст» Гуно һәм «Мефистофель» Бойто), Аттила («Аттила»), Фиеско («Симон Бокканегра»), Досифей («Хованщина») һ.б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://operamusic.ru/1150-byval-li-boris-xristov-v-rossii.html Статья о Борисе Христове на сайте «Призрак оперы»
Красноуфимск округы

**Красноуфимск округы** — Рәсәй Федерацияһының ҡала округы статуслы Свердловск өлкәһенең муниципаль берәмеге. Өлкәнең Көнбайыш идаралыҡ округына ҡарай. Административ үҙәге — Красноуфимск ҡалаһы (муниципаль берәмек составына кермәй).

## География
Округ төньяҡ-көнсығыштан һәм көнсығыштан — Свердловск өлкәһенең Әшит һәм Әртә ҡала округтары, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан — Башҡортостандың Асҡын, Дыуан һәм Мәсетле райондары, көнбайыштан — Пермь крайының Октябрь һәм Соҡсон райондары менән сиктәш. Округтың административ үҙәге булған Красноуфимск ҡалаһы айырым муниципаль берәмек (Красноуфиск ҡала округын) тәшкил итә.

## Тарих
1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһе Көңгөр округы составында *Красноуфимск районы* ойошторола. 1934 йылда район Свердловск өлкәһе составына керә. 1967 йылда Красноуфимск районы составынан Әшит районы сығарыла.

1995 йылдың 5 авгусында төбәк референдумы һөҙөмтәләренә ярашлы район «Красноуфимск районы» муниципаль берәмеге тип үҙгәртелә.

2006 йылдың 1 ғинуарында **Красноуфимск округы** тип үҙгәртелә.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, округ халҡы  ( й.) кеше тәшкил итә.

## Тораҡ пункттар
Округ составына 68 тораҡ пункт керә.

Красноуфимск округының башҡорт ауылдары: Бишкәү, Бәйәктүз, Рахманғол, Боғалыштамаҡ (Боғалыштүз), Ҡуян, Урта Боғалыш, Үрге Боғалыш, Табанлыкүл (Озерки), Һыҙғы (Сыҫҡы, Иҫкауыл), Оло Төрөш һ.б.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Асфандияров А. З.* История сёл и деревень Башкортостана. Книга 8: Башкирские деревни Пермской и Свердловской областей. Кн. 8 — Уфа: Китап, 1999.
* 
* *Асылгужин Р. Р.* Башкиры Свердловской области. — Уфа: Хан, 2007.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Рәсми интернет-портал
* 
* Карта расселения зауральских башкир в конце 19 — в начале 20 вв.
* Список населённых пунктов (с населением свыше 100 чел. в 1869 г.) зауральских башкир, входивших в Пермскую губернию
Елбасы

**Елбасы** (*ҡаҙаҡ теленән — «милләт лидеры», «дәүләт башлығы»*) — Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе Президенты Нурсолтан Назарбаев 2010 йылдың 14 июненән 2022 йылдың 8 июненә тиклем тотҡан рәсми һәм дөйөм титул.

Титул Назарбаевтың шәхес культының мөһим элементтарының береһе була.

## Тарих
2010 йылдың 12 майында Ҡаҙағстан парламентының түбәнге палатаһы Мәжлес депутаттары бер тауыштан президент Назарбаевҡа ҡаҙаҡ милләте лидеры статусын биргән закон проекттары пакетына төҙәтмәләр ҡабул итә. 2010 йылдың 13 майында Ҡаҙағстан Сенаты (парламенттың юғары палатаһы) президент Нурсолтан Назарбаевҡа «милләт лидеры» статусын биргән ҡануниәткә төҙәтмәләр индереүҙе хупланы. Шул уҡ йылдың 3 июнендә Назарбаев проектҡа ҡул ҡуйыуҙан баш тарта, әммә вето ҡуймай. Ҡаҙағстан ҡануниәтендәге лозунгыларға ярашлы, президент ҡултамғаһын ҡуймаған, шулай уҡ парламентҡа кире ҡайтармаған закон, президент ҡултамғаһын ҡуйғандан һуң, 30 көн үткәс көсөнә инә. Шулай итеп, Назарбаев рәсми рәүештә 2010 йылдың июнендә «Елбасы» титулын ала.

2022 йылдың 29 апрелендә Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Жомарт Токаев конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум иғлан итә, төҙәтмәләрҙең береһе булып Нурсолтан Назарбаевты конституциянан телгә алыуҙы тулыһынса бөтөрөү, шул иҫәптән Елбасы титулын тулыһынса алып ташлау тора. Референдум һөҙөмтәләре буйынса төҙәтмәләр өсөн ил халҡының күпселеге тауыш бирә, шуның менән Назарбаевты был статустан мәхрүм итә.

## Иҫкәрмәләр
Бельведер (Вена)

**Бельведер** () — Венала барокко стилендәге һарайҙар комплексы. Лукас фон Гильдерман үҙ заманында иң бөйөк полководецтарҙың береһе булған принц Евгений Савойскийҙың йәйге резиденцияһын XVIII быуат башында төҙөгән. Принц вафат булғандан һуң резиденцияны Мария Терезия һатып ала.

Ҡаланың өсөнсө районы Ландштрассела үҙәктән көньяҡ — көнсығышҡа табан урынлашҡан.

Үрге һәм Түбәнге Бельведерҙар тирә-яғындағы баҡса менән бергә иҫ китмәле барокко стилендә ансамблде тәшкил итә.
Хәҙерге ваҡытта ике һарайҙа ла Австрия галереяһы урынлашҡан.

1941 йылдың 25 мартында Бельведерҙың төп залында Югославияның 1940 йылдағы Берлин пактына Югославияның ҡушылыуы тураһында Вена протоколына ҡул ҡуйыла.

1955 йылдың 15 майында Үрге Белведерҙа Австрияның уҙаллылығы тураһында Декларацияға имза ҡуйылды.

## Түбәнге Бельведер
1714 йылда принц Евгений Савицкий архитектор Иоганн Лукас фон Гильдерман менән Түбәнге Бельведерҙы төҙөү тураһында заказ бирә. Һарай ике йылдан, 1716 йылда, төҙөлөп бөтә. Бында принцтың йәшәй торған торлаҡтары урынлашҡан.

Түбәнге Белведерҙә Француз революцияһынан ҡасҡан король ғаиләһе вәкилдәре йәшәй.

Иҫтәлекле урындар булып Альтомонте Мартино тарафынан фрескалар менән биҙәлгән Мәрмәр залы, йоҡо бүлмәһе, гротеск залы һәм мәрмәр галереяһы һанала. Түбәнге Бельведер үҙ эсенә шулай уҡ оранжерея һәм принц аттары өсөн ҡуллынылған ат һарайҙары ала.

1903 йылда шул Түбәнге Бельведер оранжереяһында «Заманса галерея» исеме аҫтында Австрия Бельведер галереяһы асылды.

## Баҡса
Беренсе Европа Альпа баҡсаһы Бельведер замогының киң паркында 1803 йылда эрцгерцог Иоганн тәҡдиме буйынса ойошторола. Баҡса Бавария архитекторы Доменико Жирар тарафынан төҙөлә. Баҡса Түбәнге Белведерҙа һалына башлай, уның урынлаштырылыуы ҡәтғи симметрияла үҙәк күсәре буйлап Урге Бельведерҙың престижын аныҡлар өсөн йәйелдерелә. Француз стереометрия моделе концепцияһына ярашлы Жирар ағастарҙы һәм тере ҡоймаларҙы, скульптураларҙы, фонтандарҙы һәм каскадтарҙы булдырған. Хәҙерге көндә лә йәшәгән Оранжерея янында вольер һәм зверинец булған.

Бөгөн 4000 дән артыҡ үҫемлек Альпы экосистемалары флораһының төрлөлөгөн күрһәтә. Яҙ һәм йәй башы — паркка барыр өсөн иң яҡшы ваҡыт, сөнки күп кенә үҫемлектәр газондарҙа үҙенсәлекле һүрәт булдырып сәскә ата башлай. 

## Үрге Бельведер
1722 йылда төҙөлөп бөткән Гильдерман шедевры Үрге Бельведер принцҡа ҡунаҡ ҡабул итә торған резиденция булараҡ хеҙмәт иткән.

1776 йылда Мария Терезия һәм уның улы, император Иосиф II, Үрге Бельведерға рәсем сәнғәтенең император коллекцияһын күсерәләр һәм 1781 йылда унда донъяла беренселәрҙән булып халыҡ өсөн асыҡ музей асыла. 1891 йылда коллекция яңыраҡ төҙөлгән Әҙәби-тарихи музейға күсерелә.

Һарайҙың ҡыҙыл мәрмәр менән биҙәлгән иң күркәм залдарының береһендә 1955 йылдың 15 майында Австрияның 10 йыллыҡ оккупацияһына нөктә ҡуйылған Дәүләт килешеүенә ҡул ҡуйыла. Бөгөн Үрге Бельведер залдарында XIX—XX быуаттарҙағы Австрия галерея коллекциялары урынлашҡан. Бында ҙур билдәлелек яулаған Шиле, Кокошка, «бидермайер» периоды рәссамдарын һәм замана оҫталарын күрергә була. Һарайҙың бер өлөшөндә 1896 йылда композитор Антон Брунер вафат була.

## Һылтанмалар
* Вена буйынса юл күрһәткестә Вена Бельведеры
Зәнгәзир милли паркы

**Академик Хәсән Әлиев исемендәге Зәнгәзир милли паркы Хәсән Әлиев** () — Әзербайжандағы ҡурсаулыҡ. 2003 йылда Нахичеван Автономиялы Республикаһының Ордубад районы биләмәһендә  булдырылған. Парктың дөйөм майҙаны  42,797 гектар (427.97 км²). 2009 йылдың 25 ноябренә тиклем академик Хәсән Әлиев исемендәге Ордубад милли паркы исемен йөрөтә. Әзербайжан Республикаһының Президенты ҡарары (№606) менән  исеме «Зәнгәзир»гә алмаштырыла. Зәнгәзир  — бер өлөшө парк биләмәһенә тура килгән тау һырты исеме. .

## Паркты булдырыу маҡсаты
Зәнгәзир милли паркы  тау һарығы — муфлон, безоар кәзәһе, леопард, һоро айыу, кавказ ҡоро, буйлы гиеналарҙы тергеҙеү һәм һаҡлау маҡсатында булдырылған. Бөтә был йәнлектәр Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Зәнгәзир милли паркының төп бурысы — хас булған климат, рельеф һәм башҡа физик-географик үҙенсәлектәрен һаҡлау, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе, бөжәктәрҙе, үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм үрсетеү, тәбиғәтте һаҡлау буйынса мәғрифәтселек һәм экотуризмды үҫтереү. Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгәндәрҙән 35 төр умыртаҡалылар, 20 төр бөжәк, 39 төр үҫемлек милли парк биләмәһендә көн күрә. Юғала барғандарына азия леопарды, бөркөт, аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө инә.

## Флора и Фауна
Зәнгәзир милли паркы бай биологик төрлөлөккә эйә. Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгән йәнлек, бөжәк һәм үҫемлектәрҙең 58 (35 умыртҡалы һәм 20 бөжәк) йәнлек төрө һәм 39 үҫемлек төрө парк биләмәһендә тереклек итә.Бик һирәк һәм юғалып барған фауна төрҙәренән азиат леопардын, тау һарығы - муфлонды, безоар кәзәһен, аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтөн, бөркөттө һәм дрофуны атарға була.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжан милли парктары исемлеге
* Әзербайжан Ҡыҙыл китабы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Зангезурский национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана 
* Национальные парки Азербайджана
Лукум

**Лукум** йәки **лоҡом** ( — «уңайлы киҫәктәр») — шәкәр (шәкәр-лукум), онға (рәхәт-лукум) крахмал һәм сәтләүек (фисташка, баҙам, кокос һ. б.) ҡушып эшләнгән тәм-том. Иң киң таралғаны рәхәт-лукум, ул «лукум» тип кенә атала.

## Атамаһы
Төрөк телендә тәмлекәс рәхә(т) — ләззәт, йәки уңайлыҡ, хозурлыҡ; һәм лукум — киҫәктәр (күплек һаны) лоҡма (киҫәк) атамаһы менән йөрөтөлә. Атаманы ғәрәп теленән иһә *rahat al-hulqum* (راحة الحلقوم / rāḥatu ʾl-ḥulqūm), «күк өсөн мәрәкә» тип тәржемә итергә мөмкин. Ғәрәп телендә рәхәт-лукум, ғәҙәттә, рәхә(т) ( аҙағы ة(т) яҙыла, ләкин уҡылмай), лукум һүҙе өҫтәлмәй. Лукум шулай уҡ Балҡан ярымутрауында ла ғәҙәти ашамлыҡ.

## Тарихы
Һыу, шәкәр, крахмал, рауза таждарының иҙмәһенән эшләнгән тәм-том 500 йылдан ашыу бар.

Истанбулда XVIII быуатта Али Мөхөтдин Хажи Бәкер исемле батша һарайы кондитеры солтанға был тәмлекәсте тәҡдим итә. Хажи Бәкер лукумға сәтләүек өҫтәп, бер нисә яңы төр уйлап сығара.

1897 йылда Хажи Бәкерҙең ейәне Мәһмүд Мөхөтдин рәхәт-лукумды Европа халҡына Брюсселдә үткән күргәҙмәлә тәҡдим итеп, алтын миҙал яулай һәм килешеүҙәр төҙөп ҡайта.
Хәҙерге ваҡытта (2013 йылға ҡарата) лукум 50-нән артыҡ илдә, шул иҫәптән Көнсығыш Азияла, Европала (Рәсәй, Украина, Беларусь һ. б.), Латин һәм Төньяҡ Америка илдәрендә етештерелә.

## Төрҙәре

Лукумдың төрҙәре ҡушылған эслегенә, формаһына ҡарап, бер нисә төркөмгә бүленә:
; Формаһы һәм ҙурлығы буйынса
* Куб формаһындағы лукум (ғәҙәти лукум)
* Балалар лукумы (төрлө хайуандар формаһында эшләнгән)
* Рулетлы лукум
* Ҡырҡылған лукум
* Бөтөн лукум
* Ғәрәп лукумы (параллелепипед формаһындағы ҙур лукум).
* Ике ҡатлы лукум
; Эслеге буйынса
* Емеш-еләкле лукум (шәкәр урынына емеш-еләк һуты өҫтәлә, шуға төҫө лә, тәме лә төрлө була).
* Сәтләүекле лукум (фундук, арахис йәки фисташка)
* Сәскә таждары ҡушылған лукум
* Аҡ лукум (уны әҙерләгәндә тик шәкәр, крахмал һәм һыу ҡулланыла)
* Баллы лукум
* Инжирлы лукум
* «Вәзир» лукумы

## Әҙерләү
Был тәм-том крахмал, патока һәм шәкәрҙән, сәтләүек йәки емеш-еләк һуты өҫтәп әҙерләнә. Әҙерләнгән ҡатышманы ике көнгә ҡалдырып торалар. Әҙер лукум һауа үтмәҫлек итеп һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рахат-лукум — Блюда бакинской кухни
* Rahat lokum на Li
* Turkish Delight (Locum)
* История и рецепт рахат-лукума
* Рецепт лукума
Пахлава

**Пахлава** (йәки **баклава**) — ҡатлы ҡамырҙан, сәтләүек һәм ҡуйы шәрбәттән эшләнгән билдәле кондитер ашамлығы. Был тәм-том көнсығыш халыҡтары аш-һыуы: төрөк, әрмән, әзербайжан, лезгин, ғәрәп, ҡырым-татарҙар, болгарҙар һәм гректар әҙерләй. Төркиә, Әзербайжан, Әрмәнстанда билдәле, Иранда, Тажикстанда, Төркмәнстанда һәм Үзбәкстанда Науруз байрамы табынында ғәҙәти аш-һыу.

## Тарих
Тарихсы Нури Джанлы һүҙҙәренә ҡарағанда, пахлава тураһында беренсе мәғлүмәт XV б. табыла: «Тахлава өсөн нәҙек ҡамыр әҙерләү ассирийҙарҙан килә. Фәтих солтан өсөн был аҙыҡты 1453 йылдың авгусында бешереп ашатҡандар. Солтанға тәм-том шул тиклем оҡшаған, хатта рецебын мәңгеләштерергә ҡушҡан. Шунан бирле пахлаваны байрам һайын әҙерләйҙәр».

Икенсе фекер буйынса, пахлаваны б. э. т. VIII быуатта Кесе Азия ярымутрауында уйлап сығаралар. Грек диңгеҙселәре һәм саүҙәгәрҙәре тәмен белеп ҡалып, әҙерләү ысулын Афинаға алып килә. Гректар ҡамырҙы камиллаштырып, нәҙек кенә итеп йәйә башлай.

## Әҙерләү
Пахлава — күп ҡатлы десерт, ҡамыры бит нәҙеклегендә булырға тейеш, һәр ҡаты майлана һәм тура дүртмөйөш һауытҡа йәйеп бешерелә. Ваҡланған, ҡуйы шәрбәт һәм лимон һуты һеңдерелгән грек сәтләүеге йәки фисташканы ҡат араһына һалып сығалар. Төрлө төбәктә пахлаваны әҙерләү ысулы төрлөсә булыуы мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пахлава или жизнь.  Турки защищают смесь орехов, меда и теста от иностранной агрессии 
* Пахлава
* Baklava
Калахари

**Калахари** — Көньяҡ Африкалағы сүл. Ботсвана, КАР, Намибияла урынлашҡан. Сүл киңәйә, Ангола, Замбия, Зимбабве территорияһына үтеп инә бара. Майҙаны — 600 мең км².

## Калахари сүллеге хайуандары
Жираф, зебра, ғәзәл, антилопа, һыртлан, сүл бүреһе, арыҫлан, леопард, гепард, ҙур ҡолаҡлы төлкө, Көньяҡ Африка төлкөһө, варан, геккон, ҡоштар (туғаҙаҡ, дөйәғош, һабантурғай, ыласын, көйөлдө), йыландар (һары кобра, Африка ҡара йыландары).

## Һылтанмалар
Калахари сүле
Мусака

**Мусака** (; ; ("мусатка"); ; көн. слав. *мусака/musaka*; ғәр. *musaqqaa*) — Балҡан һәм Яҡын Көнсығыш илдәрендә баклажандан әҙерләнгән аш-һыу.

## Һүрәтләү
Грек мусакаһы киләһе ҡатламдарҙан тора: түбәнге ҡатлам — баклажан менән зәйтүн майы, урта ҡатлам — һарыҡ ите менән помидор, һәм өҫкө ҡатламында бешамель соусы. Шулай уҡ мусакаға таш ҡабаҡ, картуф йәки бәшмәк өҫтәргә мөмкин.

Ғәрәп илдәрендә мусака тип помидор, баклажандан әҙерләнгән һалҡын салатты аңлайҙар. Сербия, босний һәм румын халҡында мусаканы әҙерләгәндә, баклажан урынына помидор һалалар.

## Әҙерләү ысулы
Мусака өсөн төп аҙыҡ — баклажан. Уны йыуып, түңәрәкләп ҡырҡып, әсеһе сыҡһын өсөн, төҙ һибәләр.
Мусака вегетарианса булмаһа, һарыҡ ите өҫтәлә. Итте йыуып, ит үткәргес аша үткәрәләр.
Башҡа компоненттарҙы (һуған, кишер, болғар боросо һ. б.) таҙартып, рецепт буйынса, йышыраҡ түңәрәкләп, ҡырҡалар.

## Этимология
*Мусака* һүҙе ғәрәпсә musaqqa` («һыуытылған», *saqqaa* — һыуытырға ҡылымынан) тигәнде аңлата, башҡа телдәргә грек теле аша ингән.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
2000 йылда грек режиссёры Панос Коутрас «Нападение гигантской мусаки» фантастик фильмын төшөргән.

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* Мусака по-гречески 
* Мусака по-молдавски 
* Мусака по-турецки 
* Мусака классический рецепт
Гомель өлкәһе

**Гомель өлкәһе** (, ) — Беларустағы өлкә. Административ үҙәге — Гомель ҡалаһы.

## Тарихы
СССР  Конституцияһы (Төп законға)  үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр нигеҙендә 1938 йылдың 15 ғинуарында барлыҡҡа килгән.

## Билдәле шәхестәре
* Рутман Григорий Иосифович (22.02.1929—21.06.2001), ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1989), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. 

## Географияһы
Гомель өлкәһенең майҙаны — 40,4 мең км² (республикала 1 урында), Беларустың биштән бер өлөшөн алып тора. Белоруссияның  Брест, Минск һәм Могилёв өлкәләре, Рәсәйҙең Брянск өлкәһе, шулай уҡ Украинаның  Киев, Чернигов, Житомир һәм Ровно өлкәләре менән сиктәш.

Төбәктә йылы йәйле һәм йомшаҡ ҡышлы уртаса континенталь климат. Ғинуарҙың уртаса температураһы — минус 5 — 6 °C, июлдә — плюс 18 — 19 °C. Елдәр ҡышын күберәк көньяҡтан, йәйен көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыштан иҫә. Уртаса ел тиҙлеге  3 м/сек. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары —  550—650 мм.

Был өлкәлә илдәге иң оҙайлы вегетация осоро — 191—209 көн. Климат шәкәр сөгөлдөрө, кукуруз, тиҙ өлгөрә торған виноград һәм башҡа культуралар өсөн ҡулайлы.

Суднолар йөрөй торған йылғалар  — Днепр, Сож, Березина, Припять. Өлкәлә бик күп күлдәр урынлашҡан. Гомель өлкәһенең иң ҙур күле —  Червоное (майҙаны 43,6 км²). Территорияның 42 % урман менән ҡапланған.

## Административ ҡоролошо

**Райондар:**
# Брагин районы
# Буда-Кошелево районы
# Ветка районы
# Гомель районы
# Добруш районы
# Ельск районы
# Житковичи районы
# Жлобин районы
# Калинковичи районы
# Корма районы
# Лельчицы районы
# Лоев районы
# Мозырь районы
# Наровля районы
# Октябрьский районы
# Петриков районы
# Речица районы
# Рогачев районы
# Светлогорск районы
# Хойники районы
# Чечерск районы

**Ҡала округы:**
* Гомель

## Һылтанмалар
* Сайт   

## Иҫкәрмәләр
Татарстан — Яңы Ғасыр

**Татарстан — Яңы Быуат** () — Татарстандың ике дәүләт телендә тапшырыусы телерадиокомпанияһы. Уның составына Татарстандың берҙән-бер юлдаш каналы — ТНВ, «Болғар радиоһы» (2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем — «Яңы ғасыр» радиоһы), «Love-радио» радиоһының Ҡазан филиалы, «На волне Татарстана — Татарстан дулҡынында» гәзите инә. 2012 йылдың 15 июненән яңы «ТНВ—Планета» каналы тәҡдим ителде. Өфөлә хәбәрсе пункты эшләй.

## Тарих
* Асыҡ акционер йәмғиәте 2001 йылдың 17 майында теркәлде.
* Канал 2002 йылдың 26 авгусында эшләй башланы.

## Логотибы
Телеканал үҙенең эшмәкәрлек осоронда логотибын алмаштырҙы, хәҙергеһе — икенсеһе.

* 2002 йылдың 26 авгусынан 2007 йылдың 2 сентябренә тиклем логотип өс хәрефле ТНВ яҙыуынан — симметрия һыҙыҡтары күк, ә логотип үҙе 30 процентҡа тиклем аҡ төстә үтә күренмәле ине һәм ул экрандың өҫкө һул мөйөшөндә торҙо.
* 2007 йылдың 3 сентябренән хәҙерге ваҡытҡа тиклем логотип өс йәшел таҫманан тора (һәр таҫма үҙенә айырым йәшел төҫмөргә эйә), унда **«ТНВ»**, аҫтағы өлөштә **«ТАТАРСТАН»** һүҙҙәре яҙылған. Ул экрандың өҫкө уң мөйөшөнә ҡуйылған.

## Программала
* 

## Аудитория
Телеканалдың потенциаль аудиторияһы — 35 миллион кеше. Ер юлдашы аша ТНВ Рәсәй төбәктәренә, БДБ илдәренә, Азия менән Европа илдәренең күпселегенә үҙ сигналын тарата.

## Һылтамалар
* Интернет сайт
Оло Айыу күле

**Оло Айыу күле** (, , слейви *Sahtú*) — Канаданың иң ҙур эске күле. Ҙурлығы буйынса Төньяҡ Америкала 4-се һәм донъяла 8-се урынды биләй.

## География
Күл төньяҡ поляр түңәрәгендә, төньяҡ киңлектең 65 һәм 67 градустары араһында һәм көнбайыш оҙонлоҡтоң 118 һәм 123 градустары араһында, иңгеҙ кимәленән 156 метр юғарыраҡ урынлашҡан.

Күлдән Оло Айыу йылғаһы (Сахту-Де) ағып сыға, ул Маккензи йылғаһына ҡоя. Күл буйындағы тораҡ пункттар — Делайн (*Deline,* элекке Форт-Франклин) һәм Эко-Бей (*Echo Bay*, шулай уҡ Порт-Радий *(Port Radium)* тип атала). 1930 йылда Жильбер Лабин *(Gilbert LaBine)* күл тирәһендә уран ятҡылығын аса, уның нигеҙендә рудник төҙөлә. Бында табылған уран Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлауҙа ҡулланнылған атом бомбаһы составында булған. Һуңыраҡ, сығарыу сығымдары юғары булғанлыҡтан, рудник ябыла. Күл сунолар йөрөшлө. Төп порттары: Порт-Радий һәм Делайн. Навигация осоро бик ҡыҫҡа. Июль айынан иртәрәк бик һирәк боҙҙан азат ителә. Сахту индеецтарының үҙ атамаһы күлдең атамаһына бәйле.

## Климаты
1950—1974 йй. күҙәтеү мәғлүмәттәре:

## Иҫкәрмәләр
Поянху

**Поянху́** () — Ҡытайҙағы иң ҙур сөсө күл. Цзянси провинцияһында, Янцзы йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Йылға менән ҡылымыҡ аша тоташҡан. Йылдың миҙгеленә бәйле күлдең майҙаны 2,7 (ҡышын) меңдән 5 мең км² (йәйен) тиклем үҙгәрә.

Ҡышын күл туңмай. Күлдә ярты миллион күсмә ҡоштар йәшәй.

Күл буйында Поян ҡалаһы урынлашҡан.

## Экология

2002 йылдан күлдә балыҡ тотоу тыйыла.

Юҡҡа сығып барған ҡанатһыҙ диңгеҙ дуңғыҙына күлдәге интенсив суднолар йөрөшө һәм ҡом сығарыу ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Маракайбо (күл)

**Марака́йбо** — Венесуэлалағы ҙур күл. Көньяҡ Американың иң ҙур күле.

## География

Көнбайышта Сьерра-де-Периха һәм көнсығышта менән көньяҡта Кордильера-де-Мерида һырттары араһындағы уйпатта урынлашҡан. Майҙаны .

Төньяҡ өлөшө — һай, көньяҡ өлөшөндә тәрәнлеге 250 метрға барып етә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 50 м йәғни 35 м). Яр буйы уйһыулы, һаҙлыҡлы. Төньяҡта күл Венесуэла ҡултығы менән һай ғына (тәрәнлеге 2—4 м) боғаҙ аша тоташа. Күл бихисап шишмә һәм йылға һыуҙары менән туйына, улар араһынан иң ҙурыһы — Кататумбо йылғаһы. Күл буйында Венесуэла халҡының ¼ тиерлек йәшәй.

Күлдең атамаһы төбәктәге ҡәбилә юлбашсыһы исеме *Мара* һәм *кайбо* («ер») һүҙенән тора һәм «Мара ере» тип аңлатыла.

Маракайбо күленең бассейнында ғәйәт ҙур нефть ятҡылыҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Lake Maracaibo — Encyclopædia Britannica