open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абдулла Сурағолов

**Абдулла Сурағолов** (*Ғабдулла Сурағол улы Яугилдин*; 1773—1845) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 14-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик. 

## Биографияһы

Абдулла Сурағолов (Ғабдулла Сурағол улы Яугилдин) 1773 йылда Ырымбур губернаһы Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы Таһир ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Үрге Таһир ауылында) тыуған. Төрки телендә уҡый-яҙа белгән.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан *14-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола. Был полк составында 1812 йылдың сентябренән 1814 йылдың декабренә ҡәҙәр поход старшинаһы Абдулла Сурағолов полк командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.

1812 йылдың 8 октябрендә 14-се Башҡорт полкы Һаҡмар үҙәненән ҡуҙғала һәм Һамар ҡалаһы аша үтеп Түбәнге Новгородҡа килеп етә. 1813 йылдың ғинуарында Волынь губернаһына йүнәлә, ә шул уҡ йылдың майында Варшава герцоглығына барып етә. 1813 йылдың 26 сентябрендә полк Гисгибень ауылы, 27 сентябрҙә — Дона, 29 сентябрҙә һәм 1 октябрҙә — Плауден ауылы янындағы алыштарҙа һуғыша.

1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендәә Лейпциг янындағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1813 йылдың 31 октябрендә Абдулла Сурағолов 14-се класс чинын ала, һуңыраҡ IV дәрәжәләге ике Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 14-се һәм 4-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1813 йылдың ноябрендә 14-се Башҡорт полкы Магдебургты блокадалауҙа ҡатнаша, ә шул уҡ йылдың декабрендә Кёльн ҡалаһына барып етә.

1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота. 1821 йылға ҡарай подпоручик званиеһын ала.

1834 һәм 1845 араһында Абдулла Сурағолов ғаиләһе менән Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Билал ауылына күсә һәм бында 1845 йылда 72 йәшендә вафат була.

## Бүләктәре
* III дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры
* IV дәрәжәләге ике Изге Анна ордены кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Итбикә һәм Зөләйха; улдары — Мөхәмәтәмин, Әбүбәкир, Ғүмәр, Әхмәтйән, Әхмәтшаһ; ҡыҙҙары — Гөлъямал һәм Сюрюмаш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Серб Республикаһының динары

**Серб Республикаһының динары** ( Динар Републике Српске) — Серб Республикаһының 1992—1998 йылдарҙағы аҡса берәмеге.

## Тарихы
Динар 1992 йылда  индерелә һәм югослав динары менән йәнәш  1:1 нисбәтендә әйләнештә йөрөй.

Босния һәм Герцеговина Серб Республикаһы Халыҡ банкының 1992 йыл өлгөһөндәге банкноталары 10, 50, 100, 500, 1000, 5000, 10 000 динар номиналлы итеп сығарыла. Унан һуң  1993 йыл өлгөһөндә шундай уҡ биҙәлешле 50 000, 100 000, 1 миллион, 5 миллион, 10 миллион динарлыҡ банкноталар сығарыла. 1993 йылда 1992 йыл өлгөһөндәге 50 динарлыҡтар,  «*МИЛИОНА ДИНАРА*»   тигән һүҙҙәрҙе өҫтәп, 50 миллион динарлыҡ итеп сығарыла.

1992 йылдың 12 авгусында банктың атамаһы үҙгәртелеп, ул Серб Республикаһының Халыҡ банкы тип йөрөтөлә башлай.  Банктың яңы атамаһы яҙылған банкноталар, элгәрге сығарылыштарҙағы биҙәлешен һаҡлап, 1993 йылда баҫтырыла. Банктың яңы атамаһы яҙылған 1993 йыл өлгөһөндәге банкноталарҙың номиналдары: 100 миллион, 1 миллиард, 10 миллиард динар.

 1993 йылдың 1 октябрендә 1 000 000:1 нисбәтендә динарға деноминация үткәрелә, бер үк ваҡытта  югослав динары ла деноминациялана.  1993 йыл өлгөһөндәге яңы серия банкноталары сығарыла башлай. Был сығарылыш банкноталарының бөтәһенә лә Петар Кочич портреты төшөрөлә. 5000, 50 000, 100 000, 1 миллион, 5 миллион, 100 миллион, 500 миллион, 10 миллиард, 50 миллиард динарлы банкноталар сығарыла.

1994 йылдың 24 ғинуарында  Югославияла «яңы динар» индерелә, уның курсы немец маркаһына бәйләнә. 1994 йылдың 15 февралендәге «Югославия Союз Республикаһы, Серб Республикаһы һәм  Серб  Краинаһы Республикаһының берҙәм аҡса әйләнеше тураһында протокол» менән яңы динар уларҙың берҙәм аҡса берәмеге итеп раҫлана.  Серб Республикаһы динарын сығарыу туҡтатыла.

1998 йылда Серб Республикаһында, Дейтон килешеүенә ярашлы, конвертацияланыусы Босния  маркаһы әйләнешкә индерелә. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Яр буйы урамы (Дондағы Ростов)

**Яр буйы урамы** — Дондағы Ростовтың үҙәк өлөшөндә һәм Нахичевань өлөшөндә ятҡан урам. Хәҙерге күренештә урам, Дондың уң яҡ ярының яр буйын һәм ҡаланың күпләп төҙөлгән беренсе һыҙығын айырып тора. Башта ул Яр буйы менән бер бөтөн була һәм шул исемде йөрөтә. Сиверс проспектынан башлана һәм Дон буйлап Кизетеринка йырынына тиклем һуҙыла, урам Богатян төшөү юлынан Державин тыҡрығына тиклемге участкала ғына өҙөлә.

## Тарихы
Яр буйы урамы теплоходтар, караптар йөрөү миҙгелендә һәр ваҡыт Дондағы Ростовтың иң йәнле урамдарының береһе була, склад һәм амбар келәттәре төҙөлә. Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының тауар тармағы төҙөлгәндән һуң, әүҙемлеге тағы ла арта.
Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан, 1897 йылда башланған яр буйы урамын төҙөкләндереү эше тамамлана. Темерник тамағынан Богатян төшөү юлына тиклемге терәлеп ятҡан участкаларҙың өҫтө түшәлә.
Совет осоронда урамды төҙөкләндереү үткәрелә. 1949 йылда беренсе участка — Темерник тамағынан Соколов проспектына тиклем, сирек быуат үткәс — "Ҡыҙыл Дон"заводына тиклемге участка төҙөкләндерелә.

## Хәҙерге торошо

Яр буйы урамының Сиверс проспектынан Богатян төшөү юлына тиклемге участкаһы Дондағы Ростовтың иң матур урамдарының береһе, Дон яғынан ҡаланың йөҙө булып тора. Урам буйлап бер нисә һәйкәл, матур йорттар, төҙөк яр буйы һәм федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә ингән Парамонов складтары урынлашҡан.
2011 йылда, элек урам составына ингән яр буйының Сиверс проспектынан Богатян төшөү юлына тиклемге участкаһы, парк зонаһы юридик статусын ала.
Әлеге мәлдә Державин тыҡрығынан Кизетиринка йырынына тиклемге участка бер ниндәй ҙә практик әһәмиәткә эйә түгел. Әммә, урамдың Богатян төшөү юлынан көнсығыш йүнәлештә 13-сө һыҙыҡҡа тиклемге дауамын проектлау иғлан ителгән. Хәрәкәт өсөн дүрт һыҙатлы юл, 20-40 метрлыҡ таяуҙарҙа 310- метрлыҡ эстакада, шулай уҡ транспорт маршруы тамамланышы түңәрәге буласаҡ. Яр буйы урамын һәм Донға терәлеп торған яр буйын дауам итеү, буласаҡ Театр төшөү юлын һәм Йәшел утрауға күсеүҙе планлаштырыу менән бәйле, киләсәктә күпер төҙөү планлаштырыла. Урамдың әлеге ваҡытта йылға порты урынлашҡан ошо тоташтырыу участкаһы биләмәһен, ҡунаҡханалар, ял итеү урындары һәм офис биналары урынлаштырылған ижтимағи-эшлекле зона итеп үҫтереү планлаштырыла.
File:Ростов 013.jpg|Парамонов складтары
File:Набережная Ростова-на-Дону 01 июня 2013 год.jpg|Йылға вокзалы
File:RostovRadisson.jpg|Рэдиссон Дон Отеле
File:Cafe-Stanitca Naberegnaya Rostov-on-Don.jpg|Станица кафеһы
File:Rostovondon2.jpg|Яр буйы урамының йәйәүлеләр зонаһы
File:Ростов на Дону Набережная3.jpg|Яр буйы күренеше. 1910-сы йылдар башы.


### Монумент

File:Вид на набережную Ростова-на-Дону.jpg|Яр буйы урамынан Дон йылғаһы күренеше
File:1899 Bollard.jpg|
File:Бизнес-центр Риверсайд-Дон (Ростов-на-Дону).jpg|«Риверсайд-Дон» бизнес-үҙәге 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект: Города России/Списки улиц/Ростова-на-Дону
* Дондағы Ростов

## Иҫкәрмәләр
Өфө ҡалаһы башлыҡтары

**Өфөнөң башлыҡтары**
* Янгиров, Марван Янгирович
* Зайцев Михаил Алексеевич 17 марта 1992 — 22 марта 1995
* ?
* Качкаев, Павел Рюрикович 2003 — 13.12.2011
* ?
* Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы 18 ғинуар 2012 йыл - 27 сентябрь 2018 йыл
* Хөсәйенов Салауат Сәхи улы - 27 сентябрь 2018 йыл - вазифа башҡарыусы
* Семивеличенко, Евгений Александрович 16 марта 2012 — декабре 2014
* ?
* Трофимов, Валерий Николаевич 27 сентября 2016 --
Тургенев урамы (Дондағы Ростов)

**Тургеневский урам** — ҡала үҙәгендәге сауҙа урамы, Дондағы Ростовтың иң боронғо урамдарының береһе.

## Тарихы
Ҡаланың иң боронғо урамдарының береһе. XIX быуаттың 90-сы йылдарында урам Полиция урамы тип атала. Унда ҡала полиция бүлеге урынлашҡанлыҡтан, был урамда ҡала башлығы һәм полицмейстер йәшәй, шуға күрә ҡала властәре уның тураһында хәстәрлек күрәләр. Айырып әйткәндә, яҡтыртыу тураһында. 1848 йылда ҡала думаһы, И. Кузнецов 1897 йылда баҫылып сыҡҡан «Прошлое Ростова» китабында күрһәткәнсә, Екатеринослав губернаторынан иң әһәмиәтле булған урамдарҙы булһа ла, шул иҫәптән Полиция урамын — 300 сажин, яҡтыртыуҙы һорай. Ростовта беренселәрҙән булып был урам май фонарҙәре менән яҡтыртыла.

Полиция урамы тураһында үҙенең «Картинки ростовской жизни» китабында Свирский Алексей Иванович былай тип яҙа:  «Элеккесә үҙенең ҡот осмалы бысрағына батҡан, элеккесә яҡындағы сиркәүҙең ҡыңғырау тауышы һәм етемдәр йортондағы балаларҙың яңғырауыҡлы тауыштары күңелле йорттарҙа һәр ваҡыт булыусыларҙың әҙәпһеҙ йырҙары менән күмелә…». 

Ошо өҙөктән күренеүенсә, урам ул саҡта ниндәй хәлдә булғанын күҙ алдына килтереп була. «Яҡын сиркәү» — был, әлбиттә, собор, етемдәр йорто һәм бысраҡ.

Тәүҙә ҡала думаһы Тургенев урамы тип Сенная (хәҙер Горький урамы) урамын атай. Әммә 1896 йылда, элекке ҡарарын юҡҡа сығарып, билдәле яҙыусы исеме менән Полиция урамын атай. Гәзиттәрҙә һуңлап, бысраҡ Полиция урамына, әгәр инде уның исемен үҙгәртергә кәрәк булһа, Баҙар йәки Сауҙа урамы исеме нығыраҡ тап килер ине, ә И. С. Тургенев исемен икенсе, яҡшыраҡ урамға бирергә кәрәк ине, тип яҙҙы. Ләкин дума быға иғтибар итмәй. Исемен үҙгәртеү бында бер нәмәне лә үҙгәртмәй. Иҫке баҙар янындағы урам шул уҡ сауҙаға хас булып ҡала. Бында күп складтар, барлыҡ милләт сауҙагәрҙәренә ҡараған бәләкәй магазин һәм ваҡ-төйәк кибеттәр урынлашҡан була. Сәнәғәт учреждениеләренән (Почта тыҡрығы, хәҙер Островский тыҡрығы эргәһендә) берәү генә: 1889 йылда төҙөлгән Г. И. Чмелевтың һеркә заводы була. Ул, егерме йыл үткәс, һеркә етештереүҙе 40 мең биҙрәгә тиклем еткерә. Ул етештергән һеркә Нахичевань Ростовҡа, Дон өлкәһенә һәм бөтә Төньяҡ Кавказға, шулай уҡ Екатеринослав губернаһына китә. 1914 йылғы белешмәлә урындағы «иҫтәлекле урындар» билдәләнгән: Николаев тыҡрығы мөйөшөндә (хәҙер Семашко проспекты) округ земствоһы, Ҡазан тыҡрығында (Гәзит) хор синагогаһы урынлашҡан булған.


File:Элемент декора 1.jpg|thumb|декор элементы
File:Мемориальная доска 11.jpg|thumb|Мемориаль таҡта
File:Изображение на здании.jpg|thumb|биналағы һүрәт


## Сығанаҡтар
* Проект зон охраны объект: Зоны охраны Ростова-на-Дону : раздел: Натурные исследования : шифр: 28I-I-89 Т. 2, кн. 3 Аннотация исторической застройки по ул. Обороны, ул. Тургеневской
*  Ростов-на-Дону. Улица Тургеневская
Ставский проспекты

**Ставский проспекты** — Дондағы Ростовтың Тимер юл районындағы Ленгородоктың (Затемерницкий ауылы) ҙур булмаған проспекты.

Ихтилал майҙанында урынлашҡан Лендворецтан башлана, һәм 1-се Баррикада урамына тиклем һуҙыла. Башында ауышлыҡ бар һәм артабан, Профсоюз урамынан һуң, тигеҙләшә.

1902 йылғы Ростов стачкаһы етәксеһе Иван Иванович Ставский хөрмәтенә аталған.

Элекке исеме барон Коцебу Фёдор Пеллар фон Пильхау — 1904—1910 йылдарҙағы Ростов ҡала башлығы хөрмәтенә бирелгән була. Проспект Ленгородоктың төп урамы.

1997 йылға тиклем проспектта таш түшәлгән була. Һуңғараҡ уны асфальт менән алмаштыралар.

## Объекттар
* дом № 1/5 — Ростов электровоз ремонтлау завоы
* дом № 2 — Ленин исемендәге тимер юлсылар мәҙәниәт һарайы.

## Хәрәкәт
Ихтилал майҙанынан Профсоюз урамына тиклем проспектта хәрәкәт бер яҡлы. Йүнәлеш Темерник үҙәненән өҫкә ҡарай Профсоюз урамына бара. Профсоюз урамынан һуң 1-се Баррикада урамына тиклем хәрәкәт ике яҡлы.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Билдәле булыуынса, 1917 йыл революцияһынан һуң, урамдарҙың «иҫке режимдың» билдәле кешеләре исемдәрен йөрөткән күбеһен, совет власы яңы заманға яраҡлаштырып үҙгәртә. Ләкин Коцебу проспекты Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ғына, немец атамаларын һәм топонимдарын юҡҡа сығарыу тулҡынында үҙгәртелә.

## Һылтанмалар
Вәлиев Фәйзи Ислам улы

**Вәлиев Фәйзи Ислам улы** (1892 — 29 ноябрь 1941) — партия һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, шағир һәм яҙыусы. Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.

## Биография
Фәйзрахман Ислам упы Вәлиев 1892 йылда Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Шәрип ауылында (Башҡортостандың Кушнаренко районы) тыуған.

1906 йылда Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Уҡыуын 1912 йылда тамамлай. Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1919 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариаты инструкторы, 1921 йылдан Төркиәлә РСФСР-ҙың Төркиәләге вәкиллегендә тәржемәсе. 1924—1926 йылдарҙа Башҡорт өлкә комитетенда инструктор, Мәсәғүт кантонының 1-се секретаре була. 1930 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы институтын тамамлай, Башҡортостандың алтын-баҡыр комбинатының директор вазифаһын башҡара.

1941 йылдың 29 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Ижады
Ижад менән мәҙрәсәлә уҡығанда ҡыҙыҡһына башла. 1910—1911 йылдарҙа үҙенең тәүге әҫәрҙәрен татар телендә «Шуро» журналында һәм «Вакыт» газетында баҫтыра. «Өмөтлө күңелдән» («С надеждой в душе») шиғырында ул халыҡты яҡты киләсәккә өмөтләндерә. «Ирхан уҡытыусы» әҫәрендә ауыл уҡытыусыһын һүрәтләй. «Йырлайҙар» («Поют»), «Намаҙ» («Намаз») әҫәрҙәре Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡиғаларын бәйән итә.

«Урал буйҙары» («На Урале») нәҫерендә Валиев тыуған яғы һәм халҡы яҙмышы тураһында уй-кисерештәрен ҡағыҙға төшөрә. Ә «Кәмәлә» («На лодке») хикәйәһендә ғашиҡ парҙарҙың уй-хистәрен һүрәтләй.

«Башҡорт энциклопедияһы» был әҫәрҙәрҙе башҡорт лирика прозаһында иң яҡшы әҫәрҙәр исемлегенә индерә.

1920 йылда «Большевик Сәләй» хикәйһен, «Анкара юлында» тигән юлъяҙмаһын баҫтыра. 1916 йылда тәүгеләрҙән булып Ек-Мәргән башҡорт эпосын Ҡазанда татар телендә «Аң» журналында баҫтыра.

## Әҫәрҙәре
* Фәйзи хикәйәләре. Казан, 1918.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 2‑се кит. Проза. Драматургия. Өфө, 1984.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Орлов Андрей Борисович

**Орлов Андрей Борисович** (6 июнь 1962 йыл — 15 август 1999 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, майор. Икенсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999).

## Биографияһы
Андрей Борисович Орлов 1962 йылдың 6 июнендә Дағстан Республикаһының баш ҡалаһы Махачҡалала тыуған.

ДОСААФ-тың Витебск авиация үҙәгендә, һуңынан Һарытау юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһында уҡый. 1985 йылдан Ленинград хәрби округында төрлө осоусы вазифаларҙа хеҙмәт итә. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказ округында хеҙмәт итә. 1999 йылдың июленән Төньяҡ Кавказ территорияһында ғәскәрҙәрҙең ваҡытлыса оператив төркөмө составында махсус задание үтәүҙә ҡатнаша.

1999 йылдың 11 авгусында Орлов экипажы менән бергә 114-се борт номерлы «Ми-8» вертолетында төркөмдөң команда составын илтеп ҡуя. Экипаж составында, вертолет менән етәкселек итеүсе Орловтан тыш, борттехник өлкән лейтенант Михаил Юрин һәм уң лётчик Андрей Анощенков була. Бортында пассажирҙар сифатында генерал-лейтенант Виктор Якунов, генерал-лейтенант Виктор Кузнецов, эске хеҙмәт генерал-майоры Виктор Ракитин, махсус аппаратура менән хөкүмәт бәйләнеше һәм мәғлүмәте Федераль агентлығының (ФАПСИ) ике офицеры һәм «Росич» махсус тәғәйенләнештәге отрядтың ике оҙатыусы һалдаты була. 15:43 сәғәттә Дағстан тораҡ пункты эргәһендә вертолетты ултыртырға йыйынғанда, вертолет идара ителеүсе ракеталар менән бәреп төшөрөлә. Орлов, ауыр контузия һәм күп һанлы янған урындары булыуға ҡарамаҫтан, экипажы менән вертолетты ултырта һәм хәүефһеҙ алыҫлыҡҡа алып китә ала. 1999 йылдың 15 авгусында Орлов тәне янған яраларынан вафат була.

Һуңғы ваҡытта хеҙмәт иткән һәм унда йәшәгән Дондағы Ростовта ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1999 йылдың 26 августағы Указы менән «Махсус задание үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм фиҙакәр эш итеүе өсөн» майор Андрей Орлов үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» юғары исеменә лайыҡ була.

## Хәтер
* Махачкала ҡалаһының Ватан биҫтәһендә урам Герой исемен йөрөтә.
* Шулай уҡ Дондағы Ростовтың 24-се дөйөм белем биреү мәктәбе Орлов исеме менән атала

## Иҫкәрмәләр
Ирәндек (йыр)

«**Ирәндек**» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарихы
«Ирәндек» йыры дәртле бейеү көйө булараҡ башҡарылыусы боронғо һунарсы йыры. 

«Ирәндек» йырын тәүге тапҡыр композитор Солтан Ғәбәши яҙып ала һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтыра. 

Артабан был йырҙы төрлө йылдарҙа төрлө сығанаҡтарҙан Л. Н. Лебединский, И. В. Салтыков, Ғ.З. Сөләймәнов, Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған. Йырҙың варианттарын һәм инструменталь көйөн К. М. Дияровтан Ф. Х. Камаев яҙып ала.
Легендаларҙың береһе буйынса, «Ирәндек» йырын XVIII быуат уртаһында Ирәндек һырты матурлығына хайран ҡалған һунарсы Болғаир ижад иткән.

«Ирәндек» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн — М. М. Вәлиев, Х.Ә. Әхмәтов, хор (a capella) өсөн — С. Ғәбәши, Салауат Низаметдинов, М. П. Фоменков, хор һәм симфоник оркестр өсөн И. В. Салтыков эшкәртә.
Йырҙың көйө «Сыңрау торна» балетында, М.М. Вәлиевтың «Һаҡмар» операһында, Н.Ғ. Сабитовтың Скрипка менән оркестр өсөн беренсе концертында, Х.Ф. Мостаев ҡуйған шул уҡ исемле бейеүҙә ҡулланыла.

## Йырҙың тексы
Һай!.. Иртәнсәккәй тороп, бер ҡараһам,
*Уң ҡулында көмөш йөҙөк,*
*Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,*
Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө,
Һай!.. Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө.
Өмөт өҙмәң, дуҫтар, был донъянан,
*Уң ҡулында көмөш йөҙөк,*
*Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,*
Байрам булып китер бер көндө,
Һай!.. Байрам булып китер бер көндө.

Һай!.. Ат башҡайы менән ир башҡайы,
*Уң ҡулында көмөш йөҙөк,*
*Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,*
Эсер һыуы бөтмәһә, бер ҡайта.
Һай!..Эсер һыуы бөтмәһә, бер ҡайта.
Ҡыҙ балаҡай китһә, һис ҡайта алмай,
*Уң ҡулында көмөш йөҙөк,*
*Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,*
Ят ерҙәрҙә башын ҡартайта,
Һай!..Ят ерҙәрҙә башын ҡартайта.

Һай!.. Иркәләрмен, тинем, кис килермен, тинем,
*Уң ҡулында көмөш йөҙөк,*
*Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,*
Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти.
Һай!..Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти.
Һай!.. Һул битенән үҙен һурып үптем,
*Уң ҡулында көмөш йөҙөк,*
*Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,*
Ҡарттар беҙгә ҡарамай, йәнем, тип,
Һай!..Ҡарттар беҙгә ҡарамай, йәнем, тип..

## Башҡарыусылар
«Ирәндек» башҡорт халыҡ йырын Р. Ә. Гәрәев, Ф. Ф. Гәрәев, А. Ғ. Ғәлимов, Ф. З. Сәлихов, Ғ. С. Хәбибуллин, Флүрә Килдейәрова башҡара.

## Әҙәбиәт
* Алкин М. С. Башҡорт йыры. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары. — Өфө, Китап, 2002. — 40-сы бит.
* Башkорт халыk ижады: Йырзар. 1-се китап. Өфө, 1974 йыл;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897;
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962;

## Һылтанмалар
* "ИРЕНДЫК", песня
* ЧЕТЫРЕСТА БАШКИРСКИХ НАРОДНЫХ ПЕСЕН
* http://yir.atspace.com/irendek.htm

## Иҫкәрмәләр
Австрия Парламенты

Австрия Парламенты (нем. *Österreichisches Parlament*) — Австрия Республикаһының 245 депутаттан торған закондар сығарыусы органы. Ике палатанан — **Федераль советтан ** (, Бу́ндесрат) һәм '''Милли советтан''' (, На́циональрат) — тора.

**Милли совет** йәки Национальрат, асыҡ исемлектәр буйынса нисбәттәр системаһы буйынса һайланған 183 депутаттан тора. Милли советҡа үтеү өсөн процент тупһаһы — 4 процент. Түбәнге палатаның вәкәләтлек мөҙҙәте — 5 йыл. Милли совет «түбәнге палата» булһа ла, Парламентта өҫтөнөрәк тора, шунлыҡтан Парламент һәм Милли совет Австрия сәйәсәтендә һәм матбуғатында синоним һанала.

**Федераль совет** йәки Бундесрат ағзаларының һаны алмашынып тора, әлеге мәлдә уларҙың һаны — 62. Депутаттар Австрияның федераль ерҙәре парламенттары — **ландтагтар** () тарафынан һайлана. Ерҙәрҙән вәкиллек иткән депутаттар һаны, уларҙа йәшәгән халыҡтың һанына бәйле, төрлөсә (3-тән 12-гә тиклем). Юғары палатаның вәкәләтлек мөҙҙәте — 4 йәки 6 йыл, ул депутатты һайлаған ландтагтың вәкәләтлек мөҙҙәтенә бәйле. Күп мәсьәләләр буйынса тик Федераль совет ҡына хәл иткес вето хоҡуғына эйә, ләкин уны Милли совет еңеп сыға ала. Әммә Федераль совет федераль ерҙәрҙең һәм Федераль советтың үҙенең вәкәләттәрен үҙгәртеүгә ҡағылышлы закон проекттарына абсоют вето һалыу хоҡуғына эйә.

**Федераль йыйылыш **(), Федераль конституцион законға ярашлы, закондар сығарыусы орган түгел, Федераль совет менән Милли советтың (Парламент палаталарының) берлектәге ултырышы ғына шулай тип атала. Федераль йыйылыш һирәк йыйыла, мәҫәлән, Федераль Президенттың инаугурацияһына йәки уға импичмент иғлан итеү өсөн саҡырыла ала.

Парламенттың ике палатаһы һәм Федераль йыйылыш Веналағы Рингштрассе урамында урынлашҡан Парламент бинаһында саҡырыла һәм ултырыштарын үткәрә.

## Составы
Милли Советҡа һайлау 2013 йылдың 29 сентябрендә үтте.  2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Федераль советта депутаттар һаны.  

## Тарихы
1934—1945 йылдарҙа парламент эшләмәй. 

1918 йылда ваҡытлы милли йыйылыш ойошторола.

1873 йылда — ирҙәр өсөн, 1907 йылда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дөйөм тауыш биреү хоҡуғы индерелә.  1907 йылда тәүге дөйөм һайлау үткәрелә.

1867 йылда Австро-Венгрия монархияһы барлыҡҡа килә, рейхсрат Австрия өлөшөнөң парламенты була. 

 1861 йылда  тотош Австро-Венгрия империяһы өсөн яңы закондар сығарыу органы — империя советы (*рейхсрат*) барлыҡҡа килә.

 1849 йылда рейхсрат таратыла.

1848 йылда Австрия императоры Фердинанд I-нең бер палаталы һайланма  парламент — *рейхстаг *ойоштороу тураһындағы указы баҫыла. 

## Иҫкәрмәләр
Бәләбәй операцияһы

**Бәләбәй операцияһы** (15—19 май, 1919) — Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙен баҫып алыу буйынса РККА-ның Көнсығыш фронты хәрби операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма   өлөшө. 

Был операция ваҡытында Көньяҡ төркөмө ғәскәрҙәре (23 мең кеше, 119 орудие) М. В.Фрунзе етәкселеге аҫтында фронттан ураулы маневр менән Бәләбәйгә һөжүм итәләр һәм аҡтарҙың Волга төркөмөн ҡыйраталар. Уны көнсығышҡа табан яҡынса 50 - 70 километрға алып ташлайҙар һәм шуның менән РККА-ның Өфө һөжүм операцияһын үткәреү өсөн шарттар тыуҙыралар.

## Сығанаҡтар
* Операция схемаһы
Ғилман Хоҙайбирҙин

**Ғилман Хоҙайбирҙин** — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт атлы полкының йөҙбашы.

## Биографияһы

Хорунжий Ғилман Хоҙайбирҙин 1811 йылдың 10 майында армияға бара.

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан *1-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.

Ғилман Хоҙайбирҙин 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә Гродно янындағы алышта батырсылыҡ күрһәтә.

1812 йылдың 1 июлендә — Мир, 5 июлдә — Несвиж, 18 июлендә — Романов, 12 августта — Смоленск, 1812 йылдың 3-5 сентябрҙә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1813 йылдың 13 ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа батырлыҡ күрһәтә. 1813 йылдың 12 мартында — Несвиж, 29 мартта — Линбург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1813 йылдың 15-16 авгусында Ютербок янындағы алышта ҡатнаша һәм бында күрһәткән батырлығы өсөн 1813 йылдың 6 декабрендә йөҙбаш (сотник) званиеһын ала .

1813 йылдың 21-22 авгусында Винтербург эргәһендә була. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.

1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы  Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

Яҡшы хеҙмәте өсөн 1813 йылдың 13 июлендә бригада командиры генерал-майор Бенкендорф һәм 1814 йылдың 28 декабрендә полк командиры есаул Иҡсан Әбүбәкировтан маҡтаулы ҡағыҙҙар ала.

## Бүләктәре
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Федераль совет (Австрия)

**Федераль совет** ( — бу́ндесрат' ) —  Австрия Парламентының — Федераль йыйылышының  юғары палатаһы.

Палатала 62 урын. Депутаттар Австрия ерҙәренең *ландтагтары *(парламенттары) тарафынан һайлана. Ерҙәрҙән вәкил булған депуттарҙың һаны, уларҙа йәшәгән халыҡ һанына ҡарап, төрлө булырға мөмкин  (3-тән 12-гә тиклем).

Бундесрат депутатының вәкәләтлек мөҙҙәте уны һайлаған ландтагтың вәкәләтлек мөҙҙәтенә бәйле — 4 йә 6 йыл.

### 2010 йылдың октябрендә  Бундесрат составы
* Австрия Халыҡ партияһы (*Österreichische Volkspartei*) — 27 депутат;
* Австрияның Социал-демократик партияһы (*Sozialdemokratische Partei Österreichs*) — 22 депутат;
* Австрияның Азатлыҡ партияһы (*Freiheitliche Partei Österreichs*) — 7 депутат;
* «Йәшелдәр» (*Die Grünen — Die Grüne Alternative (Grüne)*) — 3 депутат;
* (*Die Liste Fritz Dinkhauser (FRITZ)*) — 1 депутат;
* (*Die Freiheitlichen in Kärnten (FPK)*) — 2 депутат.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Австрияның Федераль йыйылышы
* Австрияның Милли советы

## Иҫкәрмәләр
Семикаракорск ҡәлғәһе

** Семикаракорск ҡәлғәһе** — Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙағы боронғо хазар ҡәлғәһе. Семикаракорск ҡаласыҡ-ҡәлғәһе тимер быуаттың салтова-маяҡ археологик мәҙәниәтенә ҡарай.

## Тарих
Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙың боронғо хазар ҡәлғәһе VIII быуат аҙағында-IХ быуат башында төҙөлгән. Ул Семикаракорск ҡалаһы янындағы убалы утрауҙа тора. Ҡәлғәнең сиктәре булып Сал йылғаһы һәм бәләкәй генә йылғалар, һыу тармаҡтары һәм ҡылымдары Сусат һәм Салак тора.

Уның майҙаны ҡарғауыл Маяҡ ҡәлғәһенән дүрт тапҡырға артыҡ. Түбәнге Донда хазар ҡағанатының ставкаһы булған.

1971-1974 йылдарҙа ҡәлғә районында археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә. Улар шуны күрһәтә: ҡәлғә «квадрат квадрат» системаһы буйынса төҙөлгән, ҡәлғәнең дөйөм үлсәме 215 х 200 метр һәм эсендәге цитаделдең үлсәме 80 х 85 метртәшкил иткән. Ҡала-ҡәлғә сауҙа өсөн бик ҙур әһәмиәткә лә эйә булған.

Алты метр бейеклектәге ҡәлғә стеналарының оҙонлоғо бер километрға тиерлек һуҙылған һәм Хазар ҡағанатының шундай ҡәлғә төҙөрлөк хәлен, аҡсаһын һәм көсөн белдереүсе «визит карточкаһы» булып торған. Ҡәлғә стеналарын һәм цитадель төҙөүгә 2 млн дана кирбес киткән.

Төҙөлөш материалы сифатында юғары сифатлы яндырылмаған кирбес файҙаланылған. Кирбестәрҙең үлсәме 25 х 25 х 5 см. Ҡәлғә стеналары ҡалдыҡтарының бейеклеге бер метрға яҡын, ә стеналар эсенә индерелеп һалынған төп донжон башняһының стена бейеклеге ике метр самаһы. Ҡәлғә стеналарының максималь бейеклеге 5-6 метрға етеүе мөмкин. Тәүҙә археологтар ҡәлғә эсендәге йорттар ҙа яндырылмаған кирбестән һалынған булған тип уйлаған.Һуңынан асыҡланыуынса, йорттар барыһы ла яндырылған кирбестән булып сыҡҡан. Шунлыҡтан был ҡәлғә кағандар өсөн һалынған тип фаразлана, сөнки ул ваҡытта бары ҡағандар ғына кирбес йорттарҙа йәшәгән.

2011 йыл ҡаласыҡты өйрәнеү менән тарих фәндәре кандидаты Ирина Аржанцева етәкселегендә Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Рәсәй фәндәр академияһының этнология һәм антропология институты археологтары шөғөлләнгән.

## Әҙәбиәт
* С. А. Плетнева. Хазары. Москва, «Наука», 1976 г.
* М. И. Артамонов. История хазар. // Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.
* В. Флерова. Ненашенские письмена // Родина. — N.3-4, 1997. — С. 24-27.

## Һылтанмалар
* Донские крепости Хазарии: былое и настоящее.  Валерий Флёров. 
* Семикаракорская крепость
* Семикаракорская крепость
Крупская исемендәге үҙәк китапхана (Азов)

**Крупская исемендәге үҙәк китапхана ** — Ростов өлкәһе Азов ҡала  үҙәк китапханаһы. 1938 йылда асылған. 

Адрес: Азов ҡалаһы, Петр бульвары, 20.

## Тарих
Н. К. Крупская исемендәге үҙәк китапхана Азов ҡалаһында 1897 йылдың 6 декабрендә асыла. Ошо уҡ көндө китапхана изгеләндерелә. Китапхана ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы А. И. Дементьева һәм урындағы интеллигенция инициативаһы менән ойошторола. Китапхана эшләүҙең беренсе йылында уға 115 кеше яҙыла, китап уҡыусыларға бөтәһе 3074 дана китап уҡырға бирелә.

Октябрь революцияһына тиклем китапханала мәғрифәтсе М. А. Макаровский эшләй. Беренсе  баҫма каталог, тәҡдим ителгән әҙәби әҫәрҙәрҙең исемлеге булдырыла, уҡыусылар араһында анкета һорауҙарына яуаптар алына. 

Революциянан һуң һатып алынған китаптарҙың һаны арта , бушлай читальня була. 1920-сы йылдарҙа китапхана  агитация һәм пропаганда үҙәге була. Унда  күргәҙмәләр , әңгәмә, диспут, әҙәби кисәләр ойошторола.

1939 йылда китапханаға  Н. К. Крупская исеме бирелә. Был ваҡытта китап фонды 20000 дана самаһы тәшкил итә, уҡыусылар һаны — 4000 кеше булған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина һәм китпханалағы китаптар ныҡ зыян күргән. Шуға ҡарамаҫтан, китапхана эшләй, уның фонды 4000  китап менән тулылана.

ХХ быуаттың 70-се йылдарында китапханаға " Иң яҡшы эшләүсе китапхана" исеме бирелә. 1972 йыл аҙағында унда йөрөгән кешеләр һаны 9536 етә, ә китап фонды 102810 дана тәшкил итә.

Әлеге ваҡытта китапхана эшләүен дауам итә, унда ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар : "Литературный Альбион", Әҙәби-экологик ҡунаҡ бүлмәһе "Гармония", Әҙәби-танып белеү клубы "Я познаю мир", "Лира" һ. б.- эшләй.

## Әҙәбиәт
* Сведения о библиотечном строительстве. Госархив Ростовской области. ф. п. 2443. оп. 2. д. 5193.
* Сведения о работающих районных библиотеках Ростовской области на 1 июня 1943 года.  Госархив Ростовской области. ф. р. 4045 оп. 1. д. 80.
* Сведения о состоянии библиотечной работы. Госархив Ростовской области. ф. р. 3737 оп. 2. д. 261.

## Һылтанмалар
* г. Азов. Центральная библиотека
* Центральная библиотека им. Н.К. Крупской
* Cайт муниципальных библиотек города Азова
Семикаракорск үҙәк китапханаһы

**Семикаракорск үҙәк китапханаһы ** — Ростов өлкәһе Семикоракорск ҡалаһы китапханаһы. 1938 йылда асылған.

Адрес: 346630, Ростов өлкәһе, Семикаракорский районы, Семикаракорск ҡалаһы, 4-се тыҡрыҡ, 17.

## Тарих
1870-се йылдарҙа тәүге тапҡыр Семикаракорская станицаһы китапханаһы телгә алына. Статистик мәғлүмәттәрҙә станицала 1 станица сиркәү — мәхәллә училищеһы, 5 эсеү йорто, 2 сиркәү, бер 225 дана китаплы китапхана бар тип әйтелә. Китапхананың икенсе тапҡыр телгә алыныуы станицала «Ҡыҙыл Октябрь» балыҡсылар артеле төҙөлөү менән бәйле. Ул саҡта колхоз идараһы элекке кулак йортонда урынлашҡан (хәҙер унда рыбколхоз контораһы). Был йорттоң бер бүлмәһендә китапханаға урын бирелгән.

1938 йылда Семикаракорская станицаһында рәсми рәүештә китапхана асыла.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡала китапханаһы мәҙәниәт йортоноң икенсе ҡатында урынлашҡан. Призывной пункт һәм күсмә госпиталдә китапхана бүлектәре асылған. Китап һәм «Һин фронт өсөн нимә эшләнең», «Ватанды һаҡлау — һинең изге бурысың» гәзит витриналары әҙәбиәт менән таныштырыу маҡсатында ҡулланыла. Һуғыштан һуңғы йылда китапхана ҡала советы бинаһына күсә һәм административ бинаның подвалында эшләй. Китапханасылар яңы китапхана бинаһы тураһында уйланалар. 1952 йылда Ленин урамындағы Мәҙәниәт йорто янында китапханабинаһы төҙөлә.

1967 йылда китапхана бинаһы иҫкерә һәм ваҡытлыса ММС бинаһына, ә һуңынан — типография бинаһының ярым подвалына күсә. Был ваҡытта балалар китапханаһы Көнкүреш комбинаты бинаһында эшләй.

1977 йылда район советы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты 12-се бойороғона ярашлы Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы барлыҡҡа килә. ХХ быуаттың 80-се йылдарында китапханала уҡыусылар менән әүҙем эшләү методтары ҡулланыла башлай. Китапхана китаптарҙың премьераларын ойоштора, "түңәрәк өҫтәл"артында әңгәмәләр, ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар, һәүәҫкәрҙәр берекмәләре, файҙалы кәңәштәр сәғәте, мәғлүмәттәр сәғәте, уҡыусы бенефисы һ. б. үткәрелә.

1986 йылдағы РСФСР Министрҙар Советы бойороғона ярашлы, Ростов өлкәһе Семикаракорский районы үҙәк китапханаһына 1986 йылдың 12 мартында Дон яҙыусыһы Виталий Александрович Закруткин исеме бирелә.

Хәҙерге ваҡытта китапханала Интернет хеҙмәте менән файҙаланырға мөмкин, китапхана ара абонемент буйынса китаптар заказ итеп уҡырға, мәҡәләләр баҫтырырға була. Китап фонды 66635 дана тәшкил итә, китап уҡыусылар һаны 2016 йылдың 1 ғинуарынан — 8943 кеше. Ирина Викторовна Белокур китапхана директоры булып тора.

## Әҙәбиәт
* Сведения о библиотечном строительстве. Госархив Ростовской области. ф. п. 2443. оп. 2. д. 5193.
* Сведения о работающих районных библиотеках Ростовской области на 1 июня 1943 года. Госархив Ростовской области. ф. р. 4045 оп. 1. д. 80.
* Сведения о состоянии библиотечной работы. Госархив Ростовской области. ф. р. 3737 оп. 2. д. 261.

## Һылтанмалар
* Семикаракорская межпоселенческая центральная библиотека им. В. А. Закруткина
* Семикаракорская Центральная библиотека 

## Иҫкәрмәләр
Вена халыҡ операһы

**Вена халыҡ операһы**, шулай уҡ **Фольксопер** () — Венала Вена операһынан ҡала икенсе опера театры. Сентябрҙә башланып июлдә тамамланған миҙгел эсендә театр өс йөҙ самаһы тамаша ҡуя. 1473 урынға иҫәпләнгән, өҫтәмә рәүештә баҫып тороусы 102 кешене һыйҙыра ала. Фольксопер репертуары традицион рәүештә немец телендәге оперетта һәм опера менән бәйле. Хәҙер унда опера, оперетта, зингшпиль, мюзикл һәм балет ҡуйыла.

## Тарихы
Театр 1898 йылда төҙөлә. Башта Фольксопер Франц Иосиф Беренсенең идара итеүенең 50 йыллығы хөрмәтенә Император юбилейы ҡала театры (нем. Kaiser-Jubiläums-Stadttheater) атамаһын ала һәм бары тик пьесалар ғына ҡуйыла. Әммә 1903 йылда сәхнәгә опера һәм оперетта сығарыла башлай.

1906 йылда беренсе капельмейстер дирижер Александр Цемлинский була. Тәүге *«Һағыш»* һәм *«Саломея»* постановкалары 1907 һәм 1910 йылдарҙа ҡуйыла. Бында бөтә донъяға билдәле опера йырсылары Мария Ерица һәм Рихард Таубер сығыш яһай. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Фольксопер Венаның популярлыҡ буйынса икенсе урында тора, әммә 1929 йылда репертуарын алмаштыра һәм водевилдәргә өҫтөнлөк бирә башлай. Икенсе донъя һуғышынан һуң театр хәрби хәрәкәттәр барышында емерелгән Вена дәүләт операһының өҫтәмә сәхнәһенә әүерелә. 1955 йылда Вена халыҡ операһы тәү баштағы ролен кире ҡайтарып, опералар, оперетталар һәм мюзиклдар ҡуя башлай. 1983 йылда Фольксоперҙың СССР-ҙа гастролдәре үтә. Мәскәүҙә спектаклдәр К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге театрҙа ҡуйыла. Программала И. Штраустың «Летучая мышь», Ф. Легарҙың «Веселая вдова», И. Кальмандың «Королева чардаша» («Сильва») оперетталары, шулай уҡ гала-концерт була. Театр директоры (2007 йылдан) — Роберт Мейер, художество етәксеһе — Штрассер Дитмар, баш дирижеры (2016 йылдың апреленә ҡарата) юҡ.

Театрҙың тиҫтәләрсә йылдар патриотик сәйәсәтенең мөһиме һыҙаты булып немец телендәге әҫәрҙәрҙе, ситтелдәрҙәген немец теленә тәржемә итеп (атама шунан килеп сыҡҡан да инде *Volksoper*, тура тәржемәлә — *халыҡ операһы*) сәхнәләштереү тора. XXI быуатта яйлап сит телдәрҙәге әҫәрҙәрҙе — бигерәк тә Америка мюзиклдарын — шул телдә башҡарыу тәжрибәһе индерелә. Бик йыш вокал партияларындағы диалогтар немец һәм инглиз телендә аралаштырылып алып барыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт на английском
Төркөстан армияһы (РККА)

**Төркөстан армияһы (РККА)** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда булдырылған РККА армияларының береһе.

## Составы
Төркөстан армияһы (РККА) Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре командующийы Каменев С. С. 1919 йылдың 5 марты директиваһы буйынса Ырымбур уҡсылар һәм 3-сө Төркөстан кавалерия дивизияларынан төҙөлгән. Көнсығыш фронты армиялары төркөмө составына ингән.

**Төркөстан армияһы составына ингән:**
* 2-се уҡсылар дивизияһы (1919, май-июнь),
* 24-се уҡсылар дивизияһы (1919, май-июнь),
* 25-се уҡсылар дивизияһы (1919, май-июнь),
* Ырымбур, аҙаҡтан 31-се уҡсылар дивизияһы (1919, март-июнь),
* 3-сө Төркөстан кавалерия дивизияһы (1919, март-июнь)

## Хәрби ғәмәлдәре
Ырымбур тирәһендә аҡтарҙың яҙғы һөжүме ваҡытында (1919 йылдың март-апреле) аҡ казактар менән алыштар алып бара. Төп удар йүнәлешендәге Боғорослан, Өфө һәм Бәләбәй операцияларында уңышлы хәрәкәт итеп, 1919 йылдың апрель аҙағынан Көнсығыш фронтының контрһөжүмендә ҡатнаша, 1919 йылдың 15 июнендә тарҡатыла.

Төркөстан армияһының 5 февралдә тарҡатылыуы тураһында Көнсығыш фронты командованиеһының приказы булған документ бар:
ДИРЕКТИВА КОМАНДОВАНИЮ 1-й И ТУРКЕСТАНСКОЙ АРМИЙ О ПРИОСТАНОВКЕ ОПЕРАЦИИ НА ОРСК И ВЕРХНЕУРАЛЬСК И О ПЕРЕФОРМИРОВАНИИ ТУРКЕСТАНСКОЙ АРМИИ В ДИВИЗИЮ

№ 64/ш, г. Арзамас	5 февраля 1919 г.

Ввиду получения новых сведений о том, что Туркестанская армия наполовину не пошла  по домам и остатки её не представляют мало-мальски боеспособных частей, Реввоенсовет фронта приказывает:
1. Начавшуюся в 1 армии операцию на Орск и Верхне-Уральск временно приостановить, ведя на этих направлениях лишь преследование противника.
2. В распоряжении 1 армии остаются четыре пехотных полка 25 дивизии, которой должен быть занят район Илецкий Городок—Ново-Илецк—Илецкий. Остальные три пехотных и один кавалерийский полки передать в 4 армию. Штадиву 25 остаться в Илецком Городке.
3. Туркестанскую армию, как таковую, считать не существующей. Из остатков армии командарму 1 сформировать дивизию, обратив на её пополнение 2 бригаду 20 дивизии без трех рот, кои уже получили назначение во 2 армию.
Разграничительной линией между 4 и 1 армиями устанавливается: Самара—Илецкий Городок—Ново-Илецк (последние два включительно для 1 армии). Задача 4 армии прежняя.
О получении директивы и сделанных распоряжениях донести.

Реввоенсовет: С. Каменев, С, Гусев

## Командирҙар составы
**Командующийҙар:**
* Зиновьев Г. В. (1919 йылдың 11 мартынан 22 майына тиклем),
* В. п. Распопов (1919 йылдың 22-24 майында),
* Фрунзе М. В. (1919 йылдың 24 майынан 15 июненә тиклем).
**РВС ағзалары:**
* Кафиев М. Д. (1919 йылдың 11 мартынан 10 майға тиклем),
* Мирский А. К. (1919 йылдың 9 майынан 7 июненә тиклем),
* Голощекин Ф. И. (1919 йылдың 12 апрелдән 17 июнгә тиклем)
**Штаб начальниктары:**
* Митин А. И. (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы,1919 йылдың 23 мартынан 11 апреленә тиклем),
* Распопов В. П. (1919 йылдың 11 апреленән 22 майға тиклем),
* Лазаревич В. С. (1919 йылдың 24 майынан 1 июленә тиклем).

## Әҙәбиәт
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983.

## Һылтанмалар
Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы

**Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы** () — Серб Республикаһының хәҙерге заман сәнғәтендә художестволы  галерея — төп музей учреждениеһы. Ул Босния һәм Герцеговиналағы Баня-Лука ҡалаһында 2004 йылдан Серб батырҙары майҙанындағы элекке тимер юл вокзалы бинаһында эшләй башлаған. Музей Серб Республикаһының XX һәм XXI быуаттар милли ҡомартҡыларын һаҡлауға арналған, унда хәҙерге заман эштәренән художество күргәҙмәләре лә ойоштора.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
Музейҙың барлылыҡҡа килеүенә 1969 йылдағы ер тетрәү һәм Баня-Луки ҡалаһындағы күпселек биналарҙың зыян күреүе сәбәпсе була. Ул саҡта ярҙам ҡулы һуҙған рәссамдарҙың сәнғәт әҫәрҙәренән мәрхәмәт аукционы ойошторорға ҡарар ителә, унан килгән аҡса ҡаланы төҙөкләндереүгә йүнәлтелә. Аукцион бик уңышлы килеп сыға, унда Югославияның хәҙерге заман рәссамдары һәм сәнғәт белгестәренән тыш, сит илдекеләр ҙә ҡатнаша — коллекцияға бөтә донъянан 600-ҙән ашыу картина йыйыла.
Һөҙөмтәлә, аукцион үткәрелмәй ҡала, сөнки төҙөкләндереү эше башҡа сығанаҡтар аша яҡшы ғына финанслана. Коллекция бөтә донъя рәссамдарының зыян күргән ҡала менән берҙәмлеге символы булараҡ һаҡланыла, ә 1971 йылда ҡала үҙәгендә урынлашҡан Серб батырҙары майҙанындағы элекке тимер юл вокзалы бинаһында махсус художество галереяһы асыла. 2004 йылда галереяны Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы тип атай башлайҙар. Музей булдырылғандан алып, унда инеү ирекле.

## Музей коллекцияһы
Музей коллекцияһында сит ил авторҙары һәм башҡа ваҡытлыса осор әҫәрҙәре булыуға ҡарамаҫтан, ул күбеһенсә XX быуаттың икенсе яртыһында ижад итеүсе Югославия авторҙарының картиналарынан тора. Картиналар составы төрлө, живопись, скульптура, графика, һәр төрлө инсталляция, фотография, кинетик объекттар, видео һ.б. урын алған. Музей фонды өскә бүленгән: Босния һәм Герцеговина сәнғәте, элекке Югославия, бөтә донъя сәнғәте коллекцияһы. Бөтәһе 1500-ҙән артыҡ экспонат иҫәпләнә.

Музейҙа үҙенең шәхси сәнғәт әҫәрҙәренән тыш, уның махсус бүлегендә шулай уҡ теге йәки был күренеш, сара, авторҙар һәм иҫтәлекле ваҡиғалар менән бәйле бик күп өҫтәмә ярҙамсы материалдар ҙа һаҡлана. Был — һәр төрлө документация, рәссамдарҙың публикациялары, әҙәби йүнәлештәге китаптар, журналдар һәм брошюралар китапханаһы.

## Һылтанмалар

* Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы 
* Агенција за информационо друштво Републике Српске: Музеј савремене умјетности Републике Српске 
* Радио-телевизија Републике Српске: 41. рођендан Музеја савремене умјетности Републике Српске, 8. 2. 2012. 
* Радио-телевизија Републике Српске: Осам година Музеја савремене умјетности Републике Српске, 10. 2. 2012.
Саркел (Цимлян районы)

**Саркел** — .Ростов өлкәһе Цимлян районы ҡасабаһы.

 Саркел ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы

### Урамдар

## Тарих
1932 йылда «Новь» һәм «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздары базаһында Цимлян виноград совхозы ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән.

1987 йылда Цимлян һыуһаҡлағысы баҫҡан хазар ҡәлғәһенең тарихи исеме менән Саркел тип аталған.

2006 йылда шул уҡ исемдәге ауыл биләмәһенең үҙәге була, быға тиклем Цимлянск хакимиәте ҡарамағында була.

«Цымлянская станица» этнография комплексы территорияһындағы Саркел ҡасабаһында 2013 йылдан алып йыл һайын «Цимлянская лоза» фестивале үткәрелә.Уны виноград үҫтереүселәр союзы һәм Дон шарап эшләүселәре ойоштора. Ростов өлкәһе фестивалгә мәғлүмәт менән тәьмин итеү буйынса хөкүмәт ярҙамы күрһәтә.Фестивалгә килеүселәр һаны йыл һайын арта. 2014 йылда "Цимлян йөҙөм сыбығы"фестивалендә 200 кеше була, ә бер йыл үткәс, ҡунаҡтар һаны 10 тапҡырға арта. Унда тантаналы дегустация, байрамды рәсми асыу һәм ябыу, ижади коллективтарҙың сығыштары ойошторола. Сувенир продукцияһын һатып алырға мөмкин була. 2016 йылда гаражист кубогы «Вино-2016» призы уйнатыла. Еңеүселәр һәм бүләкләнеүселәр иң яҡшы ҡыҙыл шарап, аҡ шарап, махсус шарап конкурс номинацияларында приздар менән ҡотланыла.

2016 йылда шарап фестиваленә илдең төрлө биш төбәгенән вәкилдәр йыйыла: Ростов, Һамар һәм Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе, шулай уҡ Ставрополь һәм Краснодар крайҙарынан 16 ҡатнашыусы була. Улар жюриға 53 шарап өлгөһөн тәҡдим итә.
Жюри Анапа ҡалаһына төп призды тапшырҙы. Был фестиваль туризм өлкәһенең үҫешенә булышлыҡ итә. Был ваҡиға Рәсәй халҡынан башҡа сит илдәрҙең дә граждандарын да үҙенә йәлеп итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Саркел (ҡасаба, ауыл тибындағы)
Ленгородок

**Ленгородок** — Дондағы Ростовтың, Темерник йылғаһының уң яҡ ярында, Баш тимер юл вокзалы менән Олимпиадовка һәм Красный город-сад тарихи райондары араһында урынлашҡан тарихи район.

## Тарихы
Һәр үҫә барыусы ҡала кеүек үк, Ростов тирәләй ҡала ситендәге ауылдар барлыҡҡа килә, XIX быуат уртаһында шуларҙың иң ҙуры Затемерник ауылы була, ул Темерник йылғаһының текә ярында урынлашҡан була, ябай халыҡ телендә — Бессовестная слободка исеме ала. Төҙөлөш оҙаҡ ваҡыт тәртипһеҙ алып барыла, йорттарҙы хужаларҙың һәр ҡайһыһы уба битләүендә үҙе белгәнсә төҙөй. Һыу үткәргес тә, канализация ла булмай.

Хәл 1870-се йылдарҙа, Ростов-Главный станцияһы төҙөлгәс үҙгәрә башлай, әммә бөгөнгө көнгә тиклем кардиналь үҙгәрештәр булмаған. Күп урамдар быуат ярым ваҡыт эсендә үҙҙәренең тышҡы күренешен үҙгәртмәгән. Г. П. Данилевский үҙенең «Беглые в Новороссии» китабында Бессовестная слободка һүрәтләмәһен бирә:

* "… бында битләүҙә халыҡ телендә Бессовестная слободка тип аталған ауыл йәйрәп ята. Слободканың өйҙәре, услап алып һибелгән таш өйөмө кеүек, ярға йәбешеп, йылғаға шыуышып төшөп, тау түбәһенә үрмәләп менеп, ҡайҙа етте шунда тәртипһеҙ рәүештә һерәйешеп ултыралар. Был слобода, бында кем килә һәм ҡайҙа нигеҙләнә икәненә иғтибар булмаған саҡта, ҡала янында үҙенән үҙе барлыҡҡа килә. Кешеләр бер ниндәй рөхсәтһеҙ һәм белешмәһеҙ төпләнәләр. "*

## Лендворец
Райондың иң иғтибарға лайыҡ төҙөлөшө — Лендворец, әлеге ваҡытта Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайы тип йөрөтөлә. Тәүге проектта бина классик конструктив стилдә төҙөлә, әммә архитектор алмашыныуы, ә унан — һуғыштан һуңғы реставрация бинаның йөҙөн ныҡ үҙгәртә.

## Транспорт инфраструктураһы
Ҡаланың үҙәге менән трамвай юлы һалынған Депутат күпере, Текучёв урамы башы менән күпер сығыу юлы, һәм Стачка проспекты башы менән Темерник юл үткәргесе бәйләй. Райондың иң мөһим урамдары булып Профсоюз урамы, Ставский Проспекты, Гусев урамы һәм Республика урамы тора.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Беленький, Г. Л.* Ростов-на-Дону: город у Тихого Дона : краеведческие очерки. — Рн/Д. : Menada, 2005. — С. 286 — ISBN 5944670053.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тимер юл районы (Дондағы Ростов)
Лисовский Николай Николаевич

**Лисовский Николай Николаевич** (7 апрель 1932 йыл — 17 сентябрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй геолог-нефтсеһе, «Башнефть» берекмәһенең 1973—1980 йылдарҙағы баш геологы, Башҡортостандың бер нисә нефть ятҡылығын асыусы. СССР Нефть сәнәғәте министрлығының почётлы нефтсеһе һәм премия лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Төмән өлкәһенең почётлы нефтсеһе, Рәсәйҙең почётлы гражданы, академик Губкин исемендәге премия лауреаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Николай Николаевич Лисовский 1932 йылдың 7 апрелендә Киев өлкәһенең Иванковский районы Хочева ауылында тыуған. 1955 йылда Львов Политехник институтының таусы инженер-геолог бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын Башҡортостанда башлай. 9-сы нефтеразведкала техник-геолог була.
 
1956 йылдан 10-сы нефтеразведкала өлкән геолог булып эшләй. Тап ошо осорҙа үҙенең тәүге асышын яһай. Ташлы-Һарытау нефть ятҡылығын аса.
 
Уны нефть һәм газ ятҡылыҡтарын иҫәпләү партияһына етәксе итеп тәғәйенләйҙәр. Унан «Башзападнефтеразведка» тресында геологик бүлектең етәксеһе итеп үрләтәләр. 1967 йылдан ошо трестың баш геологы вазифаһын биләй.
  
1972 йылдан Николай Николаевич «Башнефть» берекмәһендә баш геолог итеп тәғәйенләнә. Элекке нефть ятҡылыҡтарын рациональ файҙаланыу һәм яңы ятҡылыҡтарҙы тиҙләтеп ҡулланышҡа индереү һөҙөмтәһендә 10 йыл буйы нефть табыу күләмен 40 млн тонна кимәлендә тотоуға өлгәшәләр.
 
Шул уҡ ваҡытта, Лисовский девон нефть ятҡылыҡтары эҙләүҙең яңы методикаһын эшләй. Башҡортостанда Сергеев-Демин, Өршәк бөгөлөштәрен карталап, ҡеүәтле Дим, Өршәк, Раевка, Сатай нефть ятҡылыҡтарын асалар.
 
1980 йылда СССР Нефть сәнәғәте министрлығында баш геологик идара етәксеһе итеп тәғәйенләнә. СССР Нефть сәнәғәте Министрлығы коллегияһы ағзаһы итеп һайлана.

1992—1997 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығында нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса идаралыҡ етәксеһе вазифаһын башҡара.
   
1985—2009 йылдарҙа нефть һәм нефтьгаз ятҡылыҡтарын эшкә индереү буйынса Үҙәк комиссия етәкселәренең береһе була.
Николай Лисовский 17 сентябрендә 2009 йылдың 17 сентябрендә 78 йәшендә Мәскәүҙә вафат була.

## Ҡаҙаныштары
* 300-ҙән ашыу нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. Шул иҫәпкә һуңғы 20 йыл эсендә иң ҡеүәтлеләрҙән булған Тенгиз нефть ятҡылығы инеп китә.
* Нефть ятҡылыҡтарын эшкә индереү һәм рациональ файҙаланыу буйынса яңы технологиялар һәм методтар уйлап таба.
* 30 ашыу ғилми хеҙмәттең авторы һәм авторҙашы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры
* СССР Нефть сәнәғәте министрлығының почётлы нефтсеһе һәм премия лауреаты
* Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм Төмән өлкәһенең почётлы нефтсеһе
* Рәсәйҙең почётлы гражданы
* Академик Губкин исемендәге премия лауреаты

## Һылтанмалар
* Почетные граждане России 
* Энциклопедия 
* Николай Лисовский — организатор геологической науки Башкортостана
* Председатель ЦКР Роснедра Николай Лисовский
Боғорослан операцияһы

**Боғорослан операцияһы (бөгөлмә операцияһы)** (28 апрель — 13 май 1919) —  Һамар губернаһының Бөгөлмә һәм Боғорослан өйәҙҙәрен яулап алыу буйынса  РККА Көнсығыш фронтының хәрби операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма өлөшө. 

М. В. Фрунзе  туранан-тура үҙе командующий булған РККА-ның Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмөнөң 1-се, Төркөстан һәм 5-се армиялары ғәскәрҙәре үткәрә.

Төп ударҙы  Төркөстан армияһы   Быҙаулыҡ тирәһенән эшләй.  Ҡыҙыу һөжүм йүнәлешендә бик тиҙ хәрәкәт итеп, ҡыҙыл ғәскәрҙәр Көнбайыш армияһы тылдарына барып сыға.   Камау ҡурҡынысын һиҙеп, дошман үҙенең контрһөжүмен туҡтатырға мәжбүр була һәм ашығыс рәүештә  ғәскәрҙәрен Бөгөлмә яғына  алып китә.

4 майҙа Боғорослан, 13 майҙа — Бөгөлмә яулап алына.

## Массауи мәҙәниәттә
Ваҡиғалар Алдан - Семеновтың "Ҡыҙылдар һәм аҡтар" романында тасуиралана.

## Сығанаҡтар
* Операция схемаһы
* Боғорослан операцияһы