open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хафизов Ринат Ҡасим улы

**Хафизов Ринат Ҡасим улы** (24 август 1961 йыл — 1996 йыл) — СССР спортсыһы, спорт акробатикаһы буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, Европа чемпионы (1985).

## Биографияһы
Ринат Ҡасим улы Хафизов 1961 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

Спорт менән шунда уҡ шөғөлләнә башлай, тренер Александр Громовта тәрбиәләнә. Һуңыраҡ Тольяттиға күсә һәм Виталий Гройсманда күнегә.

1996 йылда фажиғәле һәләк була. Уның иҫтәлеге хаҡына тренеры Александр Громов Октябрьскийҙә спорт акробатикаһы буйынса ярыш ойоштора. Был ярыштар йыл һайын үткәрелә һәм бик тиҙ арала популярлыҡ яулай, артабан спорт акробатикаһы буйынса Бөтә Рәсәй квалификация турниры статусын ала.

## Ҡаҙаныштары
Спорт акробатикаһы буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

1981 йылдың август айында ирҙәр араһындағы ярыштарҙа Гусев — Макаров — Шохин — Хафизовтарҙан торған дүрт кешелек состав Тбилисиҙа СССР чемпионатында еңеп сыға һәм Швейцарияла үткәреләсәк Донъя кубогында ярышыу хоҡуғына эйә була. Бындағы ярыштарҙа күпбәйгелә ул икенсе урынды яулай һәм ике төр сығышта беренселекте ала..

1982 йылда-РСФСР чемпионы була.

Бер нисә тапҡыр СССР чемпионаты еңеүсеһе һәм призеры.

1985 йылда А. Зеленко, Н. Гусев һәм С. Сафаниев менән бергә Хафизов Европа чемпионатында немец ҡалаһы Аугсбургта сығыш яһай. Бында Тольятти ҡалаһы спортсылары айырым күнегеүҙәрҙә чемпион һәм күпбәйгелә көмөш призерлыҡ яулап ала.

## Иҫкәрмәләр
Хафизов Вадим Феликс улы

**Хафизов Вадим Феликс улы** (6 февраль 1970 йыл) — Рәсәйҙең футбол тренеры. 2018 йылдан Баҡсаһарай ҡалаһының «Ҡыҙылташ» футбол клубы етәксеһе.

## Биографияһы
Вадим Феликс улы Хафизов 1970 йылдың 6 февралендә Энгельс ҡалаһында тыуған. 8 йәшендә урындағы «Авангард» футбол командаһында уйнай башлай. 14 йәшендә етди янбаш йәрәхәттәре ала, тик 17 йәшенә тиклем генә футбол уйнай. Һуңғараҡ Хафизов армия сафына алына. 1991 йылдағы Грузия низағы ваҡытында армияла вертолетсы булып хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, автозаводта эшләй. Был мәлгә автозаводтың футбол командаһы тергеҙелә. Хафизов, үҫмер сағында алған йәрәхәттәре арҡаһында уйынсы була алмағанлыҡтан, тренерҙарға ярҙам итә башлай. 31 йәшендә баш тренер була.

## Тренер карьераһы
2002—2005 йылдарҙа Энгельс ҡалаһының «Искра» футбол командаһында тренер булып эшләй. Бында эшләгән ваҡытта ул бер нисә тапҡыр Нидерландтың «Аякса» һәм Испанияның «Вильярреал» командаларына стажировкаға бара, тренерлыҡ тәжрибәһе ала. 2006 йылда «Искра» ябылғандан һуң Хафизов Губкин ҡалаһының «Губкин» клубына саҡырыла, әммә унда оҙаҡ эшләмәй. 2008 йылда Хафизов Вадим Феликс улы Башҡортостан Республикаһы Учалы ҡалаһының, чемпионатта яңы ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, унда дүртенсе урын яулаған «Горняк» командаһына тренер булып күсә.

2009 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһының «Түбәнге Новгород» футбол клубына техник директор итеп эшкә саҡыралар һәм бер ни тиклем ваҡыттан һуң ул дубль-тренер булып китә. Әммә тиҙҙән ул элекке вазифаһына кире ҡайтарыла һәм клубты ташлап сыға. 2011—2014 йылдарҙа Дзержинский ҡалаһының «Химик» футбол клубында эшләй. 2012/13 йылдар миҙгелендә Дзержинский ҡалаһы футбол командаһы үҙ тарихында тәүге тапҡыр финалға сыға. Вадим «Химик» командаһын Рәсәй кубогының 1/16 һәм 1/8 этаптарына еткерә, клуб бары тик «Краснодар» һәм ЦСКА командаларынан ғына еңелә.

2015 йылда «Химки» футбол клубын етәкләй, уны бик тиҙ генә «Көнбайыш» зонаһында 1-се урынды алыуға еткерә. 

2016 йылдың июнендә «Сокол» футбол клубы менән килешеү төҙөй, уға ярашлы команданың 1+1 схемаһы буйынса баш тренеры итеп тәғәйенләнә. 

2018 йылдың ғинуарында Баҡсарай ҡалаһының ФКС Премьер лигаһында сығыш яһаусы «Ҡыҙылташ» футбол клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә.

## Шәхси тормошо
Өйләнгән. Улы бар, ул футбол менән шөғөлләнә.

## Тренер статистикаһы

## Иҫкәрмәләр
Иванов Мартиниан Иванович

**Иванов Мартиниан (Мартемьян) Иванович** (1812 — ?) — тел белгесе. Башҡорт, татар һәм ҡаҙаҡ мәғрифәтселегенең тыуыуына тос өлөш индергән.

## Биографияһы
Иванов Мартиниан (Мартемьян) Ивановичтың тормошо һәм эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәттәр аҙ һаҡланған. Бер формурҙа ул сығышы менән помещиктар ғаиләһенә ҡарауы күрһәтелгән. Башҡа версия буйынса, ул башҡорт ғаиләһендә тыуған, иртә етем ала һәм урыҫ помещигы ғаиләһен ҡабул ителә һәм суҡындырыла. Әммә шуныһы аныҡ билдәле Мартемьян Иванов башҡорттар һәм татарҙар араһында үҫеп уларҙың телдәрен яҡшы белгән.

1825 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһына уҡырға керә. Бында уҡыу йылдарында уҡ өлкән кластарҙа төрки теле уҡытыусыһы вазифаһын биләй. Училищены 1831 йылда тамамлай.

1832 йылдың 10 мартында Ҡазан университеты телмәр фәндәре бүлегендә төрки һәм фарсы телдәренән имтихан бирә һәм гимназияларҙа төрки теле уҡытыусыһы һәм фарсы теленең фонетикаһын, яҙмаһын һәм грамматикаһын өйрәтергә хоҡуҡ ала. Артабан Ырымбурға килә һәм Неплюев хәрби училищеһында кесе уҡытыусы булып эшләй. Уҡыу әсбаптары етешмәгәнлектән, Шәреҡ һәм Европа тел һәм әҙәбиәтен өйрәнеү ҡаҙаныштарын ҡулланып үҙе уҡыу материалдарын йыя һәм төҙөй. Материаль ҡыйынлыҡтар арҡаһында бер үк ваҡытта Ырымбур хәрби губернаторы канцелярияһында тәржемәсе булып эшләргә мәжбүр була.

1842 йылда Ҡазан университеты типографияһында «Төрки грамматикаһы» () баҫылып сыға. Был китапта тәүгеләрҙән булып төрки телдәргә — башҡорт, татар һәм ҡаҙаҡ телдәренә сағыштырма анализ бирелә, шул уҡ ваҡытта башҡорт телен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүленә. Шулай уҡ автор был хеҙмәттә Ырымбур башҡорттары теле миҫалында башҡорт теленең фонетик әм морфологик үҙенсәлектәрен: [һ], [ҙ], [ҫ] фонемалары, эйәлек килештә *-дың/-дең,* төшөм килештә *-ды/-де* аффикстары ҡулланылыуын һәм башҡаларҙы айырып күрһәтә.

1842 йылда Ҡазан университеты типографияһында 2 бүлектә «Төрки хрестоматияһы» () баҫылып сыға. Хрестоматияның тәүге өлөшөндә — башҡорттарҙың, татарҙарҙың, ҡаҙаҡтарҙың фольклор (йомаҡтар, йырҙар, мәҡәлдәр, риүәйәттәр, әйтемдәр, әкиәттәр һәм башҡалар) һәм йәнле һөйләү телмәре өлгөләре, икенсеһендә китап телендә — төрки телендә шәреҡ әҙәбиәте әҫәрҙәренең өҙөктәре бирелгән.

1840-сы йылдарҙың 2-се яртыһында Архангел (Асҡын) баҡыр иретеү заводында идарасы булып эшләй. 1896 йылда «Төрки хрестоматияһы»ның һүҙлекле 2‑се баҫмаһын әҙерләй, әммә ул баҫылмай ҡала.

«Төрки хрестоматияһы»ның 1‑се баҫмаһының ҡулъяҙма нөсхәһе — Ғилми китапханала, 2‑се баҫмаһының ҡулъяҙмаһы Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Шәреҡ ҡулъяҙмалары институтында һаҡлана. Шулай уҡ Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың архив фондында Шаһиморат Хәсәновтың «Мартемьян Иванов тураһында» шиғыры һаҡланып ҡалған.

## Әҫәрҙәре
* Татарская грамматика. — Казань, 1842.
* Татарская хрестоматия: в 2-х частях. — Казань, 1842.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы

**Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы** (1783 — ?) — зауряд-сотник. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы рус армияһының сит ил походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы Алпаев 1783 йылда Өфө провинцияһы Уҫы даруғаһы Ирәкте улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Яңғыҙнарат ауылында тыуған.

1803 йылдан хәрби хеҙмәттә, 6 ай һайын командаларҙы хеҙмәт үтәү урынына саҡлы һәм кире оҙатып йөрөй. Поход сотнигы (яу йөҙ башы) хәрби дәрәжәһен ала.

10-сы Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1813 йылда 10-сы Башҡорт полкы составында Пруссия биләмәләрендә һуғыша.

1850 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы Алпаев һаман да хәрби хеҙмәт үтәгән. 1859 йылда ул әле иҫән булған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы

## Ғаиләһе
* 1-се ҡатыны Ғәйниса (1796—?), балалары: Зөлхиә (1808—?), Нәсибулла (1811—1858), Фазулла (1812—?), Фәтхулла (1815—?) һәм Заһиҙа (1821—?).
* 2-се ҡатыны Маһигөл Сәйфулла ҡыҙы (1797—?), балалары: Маһиғазикамал (1834—?), Ғәйникамал (1836—?) һәм Ғәләүетдин (1829—?).

## Иҫкәрмәләр
Рыбалко Иван Игнатьевич

**Рыбалко Иван Игнатьевич** (25 май 1925 йыл — 26 апрель 2000 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, полковник. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, механизацияланған уҡсылар батальоны пулемётсыһы. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Иван Игнатьевич Рыбалко Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) Надеждино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 7 синыфты тамамлай. 1942—1943 йылдарҙа Көйөргәҙе геологоразведка партияһында токарь, 3-сө төҙөлөш тресының 2 -се һанлы совхозында эшсе булып эшләй.

Ҡыҙыл Армия сафына 1943 йылда Өфө район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла һәм шул уҡ йылда фронтҡа китә. 

Рядовой И. И. Рыбалко 1943 йылдың 22 сентябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда һәм Украинаның Черкассы өлкәһе Зарубинцы ауылы өсөн барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылда Иван Игнатьевич кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 1946 йылда демобилизациялана.

1950 йылда ул Башҡорт кооператив техникумын тамамлай. 1951 йылда И. И. Рыбалконы ҡайтанан Совет Армияһына саҡыралар, Өфө берләштерелгән хәрби комиссариатының 4-се бүлексәһенең етәксе булып эшләй.

1952 йылдан КПСС ағзаһы. 1973 йылдан полковник И. И. Рыбалко — запаста, ә һуңынан отставкаға китә.

2000 йылдың 26 апрелендә Өфөлә вафат була.

## Батырлығы
«69-сы механизацияланған бригаданың 1-се механизацияланған уҡсылар батальоны пулеметсыһы (9-сы механизацияланған корпус, 3-сө гвардия танк армияһы, Воронеж фронты) рядовой И. И. Рыбалко 1943 йылдың 21 сентябренән 22 сентябренә ҡарай төндә беренселәрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға һәм Зарубинцы ауылы өсөн барған һуғышта үҙ пулеметының уты менән, ротаның һөжүменә ярҙам итеп, дошмандың 20-гә яҡын һалдатын юҡ итә, Һөҙөмтәлә рота әҙ юғалтыуҙар менән ауылдың көнсығыш ситен баҫып ала».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рыбалко Иван Игнатьевичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2031) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Хәтер
2008 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһының Дим районында, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы скверында Советтар Союзы Геройы Иван Рыбалкоға скульптор Хәлит Ғәлиуллин эшләгән бюст ҡуйыла.

Өфөлә, батыр уҡыған Дим районының 113-сө мәктәбе бинаһында, 2017 йылдың 5 майында Советтар Союзы Геройы Иван Рыбалҡоның бюсы ҡуйылған.

## Бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (17.11.1943);
* Ленин ордены (17.11.1943);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (01.10.1943);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Рябов Фёдор Андреевич

**Рябов Фёдор Андреевич** (20 ғинуар 1914 йыл — 5 февраль 1962 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1955). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Фёдор Андреевич Рябов 1914 йылдың 20 ғинуарында ның Бөрө өйәҙе Тартыш ауылында тыуған. Башланғыс белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Бөрө районы «Ҡыҙыл түбәләр» колхозында башлай. 1937—1938 йылдарҙа Базан МТС-ының тракторсылар курсында уҡый. 1938 йылдан бригадир ярҙамсыһы, Базан МТС-ының трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.

1942 йылдың сентябрендә Федор Рябов Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ленинград фронтында һуғыша. 1944 йылдың майынан, демобилизацияланғандан һуң, Базан машина-трактор станцияһында тракторсылар бригадаһы менән етәкселек итә.

1946 йылда «Көрәшсе» һәм «Сулпан» колхоздарында бригада планға ярашлы 180 гектар урынына 240 гектар ер һөрә, яҡшы агротехник мөҙҙәттә, 1 августан алып 10 августҡа тиклем, ужым культураларын сәсә. Туңға һөрөүҙә 90 гектар урынына 180 гектарға еткерә. 1947 йылда ялан эштәре үҙ ваҡытына — 24 апрелдән 15 майға тиклем үтәлә. Бригадаға беркетелгән «Көрәшсе» һәм «Сулпан» колхоздары баҫыуҙарында, уңыш гектарынан 15,8 центнер тәшкил итә, ә 183 гектар майҙанда һәр гектарынан 22,07 центнер уңыш йыйыла.

183 гектар майҙанда һәр гектарынан 22,07 центнер арыш уңышы алған өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге Указы менән Федор Андреевич Рябовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1962 йылға тиклем Бөрө районының Ильич исемендәге колхозда трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.

Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1955).

Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Ильич исемендәге колхоз идараһы хеҙмәт коллективтарын дәртләндереү маҡсатында Ф. А. Рябов исемендәге кубок булдырған.

Рябов Фёдор Андреевич 1962 йылдың 5 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены (1948)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Рыжов Алексей Андреевич

**Рыжов Алексей Андреевич** (10 июль 1931 йыл) — газ турбиналы авиация двигателдәре һәм энергетик ҡоролмаларҙың механик- конструкторы, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1995), почетлы авиация двигателдәре төҙөүсеһе (2000).

## Биографияһы
Рыжов Алексей Андреевич 1931 йылдың 10 июлендә БАССР-ҙың Шишмә районы Каветка ауылында тыуған. 

1959 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Эш урыны: 1950 йылдан алып — Өфөлә 20-се заводта инженер-конструктор, 26-сы тәжрибә конструкторлыҡ бюро бригадаһы начальнигы, 100-се тәжрибә конструкторлыҡ бюро бригадаһында баш конструктор урынбаҫары (1962 й.), генераль конструктор (1983—2000), «Мотор» УКБМ-да баш консультант (2000 йылдан алып). Бер үк ваҡытта Өфө авиация институтында (Өфө дәүләт авиация техник университеты) — профессор. 

Рыжовтың фәнни эштәре йүнәлештәре: авиация двигателдәрен эшләү. Ул композициялы материалдарҙан деталдәр эшләү технологияһы менән етәкселек итә; Сухой, Микоян, Яковлевтың тәжрибә-конструкторлыҡ бюролары өсөн Р95-300, РД-9Б, КРД-26, КРДФ-26, Р11-300, Р11Ф2-300, Р25-300 ш. 95, 195, КР-97, КР-21, АЛ-31, РД-33 авиация двигателдәре эшләү буйынса етәкселек итә. Уның етәкселегендә авиация двигателе базаһында электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү өсөн йылылыҡ-энергетик ҡорамал булдырылған.

1989 йылда 504-се Дыуан милли-территориаль һайлау округынан СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988),
* Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (1999).
* Октябрь Революцияһы ордены (1984),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) 
* Академик Н. В. Чаломея исемендәге миҙал (1987),
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы,
* «Рәсәй флотына 300 йыл» миҙалы.
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.

## Хеҙмәттәре
Рыжов Алексей Андреевич — 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы, 29 авторлыҡ танытмаһы һәм патент алған.

* Проектирование авиационных газотурбинных двигателей. М.: Машиностроение, 2000.
* Определение оптимальных углов установки входного и направляющих аппаратов изделия // Труды ЦИАМ, 1985.
* Из опыта доводки камер сгорания ГТД на повышенный ресурс // Авиационная промышленность. — 1987. — N 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Инженеры Урала. Энциклопедия. Екатеринбург: Уральский рабочий, 2001.
* http://www.ugatu.ac.ru/personal/whoiswho/persons/153.html
* http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Рыжов_Алексей_Андреевич
Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы

**Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы** (27 март 1900 йыл — 7 май 1969 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1937), профессор (1960). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957).

## Биографияһы
Барый Мөхәмәт улы Сәхәүетдинов 1900 йылдың 27 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.

1920 йылдан Башҡортостан АССР-ының Дыуан-Ҡошсо кантонының ер идаралығы мөдире вазифаһын үтәй.

1921—1922 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында РСФСР‑ҙың Игенселек халыҡ комиссариаты эргәһендәге вәкил була. 

1925 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.

1925 йылдан Башҡортостан АССР‑ының Игенселек халыҡ комиссариатының ауыл хужалығы идаралығында баш агроном һәм начальник урынбаҫары вазифаларын башҡара.

1929—1931 йылдарҙа Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була.

1935—1966 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының үҫемлектәр физиологияһы һәм биохимияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1959 йылға ҡәҙәр шул уҡ институттың агрономия факультеты деканы вазифаһын үтәй.

1969 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Барый Сәхәүетдинов 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт яҙған, фәнни тикшеренеүҙәре соя, ҡыҙыл клевер, шәкәр сөгөлдөрө, күк һағыҙ һәм кукуруздың биологияһын, агротехникаһын өйрәнеүгә арналған.

### Хеҙмәттәре
* Влияние микроэлементов на урожай и сахаристость корней сахарной свёклы //Химизация сельского хозяйства Башкирии. 1961. Вып.3 (авторҙаш)

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957)

## Һылтанмалар
* 
*
Швецов Дмитрий Филимонович

**Швецов Дмитрий Филимонович** (10 июнь 1906 йыл — 2 ноябрь 1978 йыл) — йәмғиәт һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Дмитрий Филимонович Швецов 1906 йылдың 10 июнендә Өфө губернаһы Казанский ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Күренекле совет ғалим-гидролог П. Ф. Швецовтың өлкән ағаһы. ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Өлкә партия мәктәбен тамамлағандан һуң (Өфө, 1930) 1934 йылға тиклем һәм 1936—1940 йылдарҙа Өфөлә комсомол һәм партия эшендә була. 1934 йылдан — «Башҡортостан комсомолецы» (хәҙерге «Молодёжная газета») гәзитенең бүлек мөдире, 1943 йылдан — Өфөгөң Киров район Слветы, 1945—1947 йылдарҙа Өфө ҡала Советы башҡарма комитеттары рәйесе. 1940—1943 һәм 1947 йылдан башлап «Башкирэнерго» предприятиеларында эшләй. 1957—1962 йылдарҙа төҙөлөш сәнәғәте эшселәре профессиональ союзының Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1967—1973 йылдарҙа СССр-ҙың Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлеге уполномоченныйы.

Әҙәби эшмәкәрлек менән Дмитрий Швецов ХХ быуаттың 30-сы йылдарында мауығып китә. Республика матбуғатында уның тәүге очерктары һәм хикәйәләре күренә башлай. Ябай халыҡтың тормошон яҡшы белеү, күҙәтеүсәнлек һәләтенә эйә булыу, айырым факттарҙы дөйөмләштерә белеү, йәмғиәт үҫешенең тенденцияларын дөрөҫ аңлау Дмитрий Швецовҡа үткән быуындарҙың тормошон сағылдырған әҙәби әҫәрҙәр ижад итеүгә мөмкинлек бирә.

1938 йылда репрессияға эләгә. 1939 йылда аҡлана.

1972 йылдың 2 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Төп әҫәрҙәре
* «Күңелле тормош», хикәйәләр китабы («Веселая жизнь», 1934 йыл)
* «Таныш һыҙаттар», хикәйәләр йыйынтығы (Знакомые лица, 1950)
* «Йәшел барьер», повесть («Зелёный барьер», 1951),
* «Бала бөркөттәр осорға өйрәнә», повесть («Орлята учатся летать», 1964)
* «Йылға өҫтөндә яҡтылыҡ» повесть («Свет над рекой», 2 китпта, 1962—1966)
* «Комиссарҙың һәләк булыуы» документаль повесть (Смерть комиссара, 1968)
* «Ҡышҡы ямғыр», повесть («Зимний дождь», 1972).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Видные писатели Башкортостана: Дмитрий Швецов (К 110-летию со дня рождения)
Рыкин Роман Владимирович

**Рыкин Роман Владимирович** (11 октябрь 1974 йыл) — балет артисы. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993). «Терпсихора байрамы» (Баҡы, 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» (Пермь, 1992), Лозанна (Швейцария, 1993), Будапешт (1994) һәм Джексон (АҠШ, 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, Мәскәү) дипломанты.

## Биографияһы
Роман  Владимирович Рыкин 1974 йылдың 11 октябрендә Өфөлә тыуған.

1993 йылда  Өфө хореография училищеһын тамамлай (педагогы Шамил Тереғолов). 

1991 йылдан  Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

Училищены тамамлағандан һуң Англия милли балетында бейей, 1996 йылдан— «San-Francisco Ballet» труппаһында, 2003 йылдан алып — АҠШ-та «Boston Ballet Сompany» труппаһында  

## Партиялары
Зигфрид («Аҡҡош күле» П. И. Чайковский; 1993), Альберт («Жизель», А Адан), Үҫмер («Шопениана»), Йомағол («Сыңрау торна»), Базиль («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус), хореографик миниатюралар А.  Босов «Өс карта»,  Ю. А. Симакин музыкаһына, В. Усманов «Элегия» һәм «Гном» С. В. Рахманинов, М. П. Мусоргский музыкаларына.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Балет артистарының Бөтә союз «Терпсихора байрамы»  конкурсы лауреаты (Баҡы, 1991)
* Балет артистарының Халыҡ-ара «Арабеск» конкурсы лауреаты  (Пермь г., 1992),  Лозанна (Швейцария, 1993), Будапешт (1994), Джексон (АҠШ, 1995) ҡалаларында
* 1992 йылда Мәскәүҙә С.П. Дягилев исемендәге йәш балет артистарының халыҡ-ара конкурсы дипломанты була.
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)

## Һылтанмалар
*
Секин Владимир Алексеевич

**Секин Владимир Алексеевич** (15 май 1924 йыл — 20 декабрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (2000), Советтар Союзы Геройы (1945). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Владимир Алексеевич Секин 1924 йылдың 15 майында Пенза өлкәһенең Белинский районы Поим ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Владимир Алексеевич 1935 йылда ғаиләһе менән Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсеп килә. Стәрлетамаҡ ҡалаһының балалар техник станцияһына йөрөй, самолет моделдәре менән шөғөлләнә; 1940 йылда 3-сө урта мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлағас, Стәрлетамаҡ нефть техникумына уҡырға инә.

Һуғыш алдынан нефть техникумында уҡыуын ҡалдыра һәм аэрофлоттың 101-се Стәрлетамаҡ өйрәнеү эскадрильяһында осоусы һөнәренә уҡый башлай. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армияға китә, Энгельс хәрби-авиация училищеһына уҡырға йүнәлтмә ала. 1944 йылда училищены тамамлай, Ил-2 самолет штурмовикты үҙләштерә.

1944 йылдың июненән 1945 йылдың майына тиклем Ил-2 штурмовигында Белоруссия, Польша һәм Германияла һуғыша. Фронтта булыуының беренсе аҙнаһында лейтенант Секин 28 хәрби осош яһай; 7 тапҡыр лётчик-штурмовиктың самолетын дошман артиллерияһы бәреп төшөрә.

Беренсе наградаһын, Ҡыҙыл Йондоҙ орденын, Владимир Секин 1944 йылдың июлендә ала. 1945 йылда Герой Йондоҙон уға маршал Рокоссовский тапшыра.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң 12 йыл хәрби авиацияла хеҙмәт итә — Төньяҡ ғәскәр төркөмөндә, Карпат аръяғы һәм Байкал аръяғы хәрби округында. Ил-10 штурмовигын, МиГ-15бис, истребителен үҙләштерә. Йәш осоусыларҙы өйрәтә.

Запасҡа подполковник дәрәжәһендә сығып, ҡатыны Александра Дмитриева, улдары Владимир, Валерий, ҡыҙы Наталья менән бергә Стәрлетамаҡ ҡалаһына ҡайта. 1971 йылда Стәрлетамаҡ аэроклубын етәкләй, 1987 йылға тиклем мебель комбинатында транспорт цехы начальнигы булып эшләй.

2005 йылдың 20 декабрендә вафат була.

## Батырлығы
«Дошмандың тере көстәренә, атыу ҡоралдарына һәм техникаһына һөжүм итеүгә һәм бомба ташлауға 130 һөҙөмтәле штурм яһаусы хәрби осош яһағаны, шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» 1945 йылдың 18 авгусында В. А. Секинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (18.08.1945);
* Ленин ордены (18.08.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.11.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (18.04.1945);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.08.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (15.07.1944);
* миҙалдар;
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы.

## Хәтер
Стәрлетамаҡ ҡалаһының Маршал Г. К. Жуков исемендәге скверындағы Геройҙар аллеяһында В. А. Секиндың бюсы ҡуйылған. 2005 йылда 3-сө һанлы ул уҡыған мәктәптә Геройҙың бюсы ҡуйылған. Герой йәшәгән йортҡа (Тыныслыҡ урамы, 57) ике телдә — башҡорт һәм рус телендә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. — С. 174—204.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979. — Кн. 4. — С. 31—34.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009. — Т. 5: П-С. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.
Савоненко Нина Иосифовна

**Савоненко Нина Иосифовна** (12 апрель 1921 йыл — февраль 1996 йыл) — табип-фтизиопедиатр. 1944 йылдан хәҙерге Ленинград өлкәһе Гатчина ҡалаһы дауаханалары табибы, шул иҫәптән 1953 йылдан ҡала дауаханаһының балалар бүлеге мөдире, 1957—1960 йылдарҙа баш табип урынбаҫары; 1976—1980 йылдарҙа Ленинград өлкә туберкулёз диспансеры табибы. Балаларҙың туберкулёз менән ауырыуын кәметеү буйынса СССР-ҙың өлгөлө табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## Биографияһы
1921 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

1942 йылда Башҡортостан медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Ленинград өлкәһе Тихвин инфекция дауаханаһында ординатор булып башлай. 1943—1944 йылдарҙа Тихвин ҡалаһының район санитар-эпидемиологик станцияһы башлығы булып эшләй. 

1944 йылда ҡала һәм Гатчина районы немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң, Гатчина район һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире итеп ебәрелә. 1946—1947 йылдарҙа — ҡала эпидемиологы, Гатчина ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге инспекторы. 1948 йылда Ленинград дәүләт педиатрия институтында педиатрия буйынса курстар тамамлай. Гатчина ҡалаһының 2-се һанлы балалар яслеһендә мөдир булып эшләй. 1948—1957 йылдарҙа — Гатчина балалар поликлиникаһында табип-педиатр. 1957 йылдан — Гатчина үҙәк район дауаханаһында фтизиопедиатр. 1959 йылдан КПСС ағзаһы.

Балаларҙың һаулығын һаҡлау буйынса эште ойоштороуҙа ҙур тәжрибәгә эйә булып, Н. И. Савоненко төп һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләренең береһен хәл итеүгә — киң таралған ауырыу булараҡ туберкулезды бөтөрөүҙә, башлыса Гатчина районы буйынса, ҙур өлөш индерә. Балалар араһында туберкулез буйынса бөтә профилактик саралар туранан-тура уның әүҙем ҡатнашлығында үтә, был Гатчина районында ла, шулай уҡ Ленинград өлкәһендә лә балалар араһында туберкулез менән ауырыусыларҙың йәки зарарланыусыларҙың ҡырҡа кәмеүенә булышлыҡ итә. Туберкулез менән ауырыусы балалар һаны Гатчина районында алты йыл эсендә 75 процентҡа кәмей. 1968 йылда туберкулез менән ауырыусы 2 бала ғына теркәлә, ул киң таралған ауырыу булараҡ районда бөтөрөлә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 4 февралендәге указы менән совет халҡының һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Савоненко Нина Иосифовнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 

1976 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Гатчина үҙәк район дауаханаһында туберкулез диспансерының балалар консультацияһы фтизиопедиатры булып эшләй. Өлкә һәм ҡала халыҡ депутаттары Советының депутаты, КПСС-тың Гатчина ҡала комитеты ағзаһы булып һайлана. 

Ленинград өлкәһенең Гатчина ҡалаһында йәшәгән. 1996 йылдың февралендә вафат булған.

Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. 

## Әҙәбиәт
* Герои труда. Уфа: Китап, 2011.
* *Кузьмин М. К.* Учёные-медики — Герои Социалистического Труда. Москва, 1988.

## Һылтанмалар
Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы

**Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы** (27 июль 1938 йыл — 6 декабрь 2016 йыл) — ғалим-акушер-гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Федерацияһының (2001) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
Өлфәт Рәхимйән улы Хәмәтйәнов 1938 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының  Ҡыҙыл Юл ауылында тыуған. Урта белем алғандан һуң 1957 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1961 йылда тамамлай.

1969 йылдан алып Башҡорт дәүләт институтында эшләй.
1982 йылда шул уҡыу йортонда акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһының мөдире булып тәғәйенләнә. Ошо вазифала эшләгәндә бер үк ваҡытта 1988—1990 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор була.

Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улының ғилми эшмәкәрлеге акушерлыҡта һәм гинекологияла эндокрин органдарының боҙолоу тәьҫиренә һәм бала тапҡанда эренле-сепсис ауырыуҙарҙы прогнозлау һәм профилактикалауға йүнәлтелгән. Ул шулай уҡ инәлек органдарынан дисфункция арҡаһында ҡан ағыуҙы профилактикалау һәм гениталь инфантилизм менән сирләгән ҡатындарҙың репродуктив функцияларын юлға һалыу ысулдары менән шөғөлләнә.
Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы 250 фәнни эштәр авторы, уның 3 уйлап табыуға патенты һәм авторлыҡ танытмаһы бар.

## Хеҙмәттәре
* Дисфункциональные маточные кровотечения. М., 1972.
* Репродуктивная функция женщин с генитальным инфантилизмом. Уфа, 1980

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Хамадьянов Ульфат Рахимьянович
Шәүрә (опера)

**Шәүрә** — 1963 йылда Б. Бикбай либреттоһына композитор З. Исмәғилев яҙған башҡорт операһы.

## Тасуирламаһы
«Шәүрә» операһы 3 күренештә, 1963 йылда композитор З. Ғ. Исмәғилев Б. Бикбайҙың ошо исемдәге поэмаһы буйынса яҙған опера. Поэма, үҙ сиратында, башҡорт халыҡ йыры «Шәүрә» йыры легендаһы мотивтары буйынса ижад ителгән.

1963 йылдың 21 декабрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә операның премьераһы була.

: Дирижеры — И. М. Альтерман;
: Ҡуйыусы режиссеры — М. Х. Хисмәтуллина;
: Балетмейстеры — И. Х. Хәбиров;
: Хормейстеры — Л. Х. Исхаҡова;
: Сценографы — М. Н. Арыҫланов.

Операның төп партияларын артистар: С. К. Ғәлимова (Шәүрә), С. Д. Хөснийәров (Аҡмырҙа), М. А. Әхмәтйәнов (Яубикә), М. Г. Галеев (Саха), Хисмәтуллина (Көбәк), Г. С. Хәбибуллин (Аяҙғол) башҡара.

1992 йылдың 9 февралендә операның 2 актлы 2-се редакцияһының премьераһы була. Ул да Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла.

1997 йылда опера Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһенә композиторҙың 80 йәшен байрам иткәндә ҡабаттан сығарыла (дирижеры М. А. Әхмәтзарипов).

: Дирижеры — В И. Платонов;
: Режиссеры- Р. А. Вәлиуллин;
: Балетмейстеры — Ш. А. Тереғолов;
: Хормейстеры — Э. Х. Ғәйфуллина, А Р. Белогонова;
: Ҡуйыусы рәссам — Г. Ш. Имашева.

2-се редакциялағы төп партияларҙы опера артистары: Гәрәева (Шәүрә), Сәлихов (Аҡмырҙа), С. М. Куклина (Яубикә), Кучуков (Сәхи), С. Ф. Сөләймәнов (Көбәк), С. А. Асҡаров (Аяҙғол) башҡара.

Музыка башҡорт халыҡ йырҙарына (оҙон көй, ҡыҫҡа көй, һыҡтау) яҡын милли колоритта яҙылған.

## Сюжеты
Опера сюжеты мөхәббәте хаҡына ырыу йолаларына буйһонмаған башҡорт ҡатын-ҡыҙы тураһында бәйән итә. 

Шәүрә һәм уның һөйгәне Аҡмырҙа левират йолаһына (тол ҡатын, ире вафат булғас, тәү сиратта, уның бер туғандарына кейәүгә сығырға тейеш) буйһонорға һәм яратмаған кешеһе менән никахҡа инергә теләмәй. Шәүрә һөйгәнен үҙҙәренең бәләһендә ғәйепләй. 

Ҡатындың башына күңелһеҙ уйҙар килә, ул үҙенә ҡул һалырға уйлай. Үҙ ғүмерен ҡыйырҙан алда ул тыуған яғы, уның тәбиғәте менән хушлаша. «Сеңләү» йырын башҡарғанда ул үҙенә сәсергә тырыша, шул ваҡытта аҡһаҡал Аяҙғол килеп сыға һәм аҡыллы кәңәштәре менән ҡатынды тынысландыра, Аҡмырҙа тере тип унда өмөт уята. 

Талсыбыҡты ат итеп уйнаған ғәмһеҙ малай Ирғәле Шәүрәнең күңелен күтәрергә тырыша, уның күңелһеҙлегенең сәбәбе менән ҡыҙыҡһына һәм ҡолондарҙы ҡарарға алып китә. Аяҙғол менән Ирғәле Шәүрәгә һөйгәне менән айырылышыуҙа терәк була, уларҙың туйын ойоштороуҙа ярҙам итә. 

Опера аҙағында ғашиҡтар бергә булыу өсөн тауҙарға китә. Уларҙы эҙәрлекләүселәр Аҡмырҙаны яралай һәм ул алған яраларынан үлә. 

## Әҙәбиәт
* Галина Г. С. Загир Исмагилов. Уфа, 1997;
* Угрюмова Т. С. Оперное творчество Загира Исмагилова //Очерки по истории башкирской музыки. Уфа, 2006. Вып. 2.
* Давыдова Э. М. Легенда о любви / Э. М. Давыдова // Сов. Башкирия. 1963. — 20 дек.
* Загир Исмагилов. Жизнь и творчество: альбом / сост. Л. З. Исмагилова, Н. В. Ахметжанова, Г. Г. Галимова. — Уфа: Китап, 2002. — 224 с. — На башкирском и русском языках.

## Һылтанмалар
*  Т. С. Угрюмова Ст. Опера Шаура . Башкирская энциклопедия.
23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)

**23-сө спорт мәктәбе** (Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының муниципаль бюджет учреждениеһы «Спорт мәктәбе № 23») — Өфө ҡалаһының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, шахмат һәм шашка менән шөғөлләнә.

Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында уҡыған 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре, 2013 йылдағы рус шашкалары буйынса «Чудо-шашки» клубы призына Рәсәй команда беренселегендә беренсе тапҡыр еңеү яулай. 23-сө спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айгөл Иҙрисова (тренеры А. П. Мельников) йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионатында бронза яуланы (блиц; 23 — 24 март 2013йыл, Будапешт ҡалаһы (Венгрия)).

## Спортсылар

### Рәсәй Гроссмейстеры
Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы — шашка буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы

### Рәсәйҙең спорт мастерҙары
1. Шәйбәков Айнур Рәүил улы — кадеттар араһында шашка буйынса донъя чемпионы

2. Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса Рәсәй чемпионы, тиҙ программа

3. Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы — шашка буйынса Европа чемпионатында II урын

4. Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса донъя чемпионы

5. Ишмәтов Рим Рафиҡ улы— үҫмер спортсылар араһында экс-донъя чемпионы

### Спорт мастерына кандидаттар.
1. Александров Владимир (шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселегендә IV урын, үҫмер спортсылар)

2. Батманов Игорь (VI урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)

3. Осипова Кристина (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

4. Рыжов Илья (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

5. Сәғитова Азалия (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар)

6. Сәхиуллин Данил (II урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)

7. Мөхәммәтов Азат (V урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

8. Әйүпова Регина (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар)

9. Шәрәфетдинов Марсель (I урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)

10. Сафин Ридан (I урын, шашка буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, команда)

11. Ахунова Сөмбөл (шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында 1-се урын, Башҡортостан Республикаһы чемпионатында 1-се урын)

## Тренерҙар
Ишмәтов Рим Рафиҡ улы,

Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы

Мельников Александр Павлович,

Ғәлләмов Наиль Ғәлимйән улы,

Пекерский Михаил Викторович.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Хасанова Н. В.* Спортивная школ по шахматам  &#x2F;&#x2F; Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.

http://ufacity-sport.ru/news/detail.php?ID=953   Звания и разряды спортсменов МБОУДОД ДЮСШ № 23

http://www.ufatime.ru/blogs/andrey-yurtaev/chess/

http://www.bashinform.ru/news/557430/

https://www.youtube.com/watch?v=HhDzS2WSsNs Youtube сюжет о ДЮСШ, сделанный телекомпанией UTV
Тетюшев Савва Никифорович

**Тетюшев Савва Никифорович** — урыҫ сауҙагәре,  императрица Екатерина II указы буйынса Ашҡаҙар йылғаһы буйында тоҙ пристаненә нигеҙ һалыусы.  Һуңынан был пристань  Стәрлетамаҡ ҡалаһы булып үҫә. 

## Ғаиләһе
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, 1766 йылда уға  40 йәш була. Атаһы, крәҫтәин Никифор Яковлевич балаларын сауҙагәрҙәр ҡатламына  яҙҙыра. Ҡатыны — Татьяна Ивановна. Замандаштары хәтирәләре буйынса, Тетюшев Савва тыштан ҡарағанда император Петр III  бик оҡшаған булған.

## Сауҙа эшмәкәрлеге
Туҡымалар менән хәрәкәттәге армияны тәьмин иткән, император һарайына тауар ташыған.  1761 йылда бөйөк кенәз Петр Федорович һәм бөйөк кенәз ҡатыны Екатерина Алексеевна (буласаҡ Екатерина II) өсөн  «буҫтау, ебәк туҡыма, газ һәм пуанде-шпан» алыуға Польшаға юллана.  1762 йылда Шлезвиг-Гольштин хеҙмәтендә хәрби фактор (тәьмин итеүсе) була. Йорт-ҡаралты советнигы була.  

## Стәрлетамаҡҡа нигеҙ һалыусы.
1764 йылда Ырымбурҙа тоҙ һатыу менән шөғөлләнгән. Төбәктән Үҙәк Рәсәйгә тоҙ һатыуҙы йылына миллион ботҡа тиклем арттырыу буйынса  проект тәҡдим иткән. Бының өсөн хәҙерге Стәрлетамаҡ ҡалаһының Ашҡаҙар аръяғы районы биләмәһендә урынлашҡан  Юрматы башҡорттарының ере Ашҡаҙар һәм Ағиҙел ҡушылдығында яңы пристань төҙөргә тәҡдим итә. 

1765 йылда Екатерина II Тетюшевты  ҡабул итә һәм уның проектын хуплай. Илек тоҙон сығарыу һәм ебәреү буйынса баш директор булып тәғәйенләнә  һәм  1766 йылдың  башында Петербургтан  Ырымбур губернаһына ҡайта. Коллегия советнигы булып үрләтелә. 1766 йыл—1767 йылдарҙа пристань төҙөүҙә етәкселек итә. 1767 йылдың яҙында 323 846 бот тоҙ менән тәүге карауан баркалар Ашҡаҙар тамағынан сыға. Төрлө сәбәптәр арҡаһында (төбәктең әҙ халҡы, ҡатмарлы климат шарттары, ҡыҫҡа  навигация осоро һ. б.) Тетюшев Савваның «тоҙ» проекты тулыһынса тормошҡа ашмай —  йыл һайын Стәрлетамаҡ пристаненә 350 мең боттан артыҡ  булмаған тоҙ ташыла. 

Хәҙерге Стәрлетамаҡ ҡалаһында Тетюшев Савва урамы бар.

## Һылтанмалар

* Новые сведения об основателе Стерлитамака Савве Тетюшеве 
* Проект соляной пристани Саввы Тетюшева
* Коммерческий талант 
* Одно из распоряжений Петра Третьего 
* Он из времени честолюбивых людей. Савва Тетюшев 
* Журнал Ватандаш
Трошин Алексей Васильевич

**Трошин Алексей Васильевич** (9 апрель 1925 йыл — 3 апрель 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Полковник. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
1925 йылдың 9 апрелендә Башҡорт АССР‑ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы) Яңы Ивановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

8 синыфты тамамлаған. Стәрлетамаҡ районы «Маяк» колхозында эшләгән. 

1943 йылда Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы
фронтарында 1943 йылдың февраленән.

Мотоуҡсылар батальоны уҡсыһы ҡыҙылармеец Трошин Алексей 1943 йылдың 22 сентябренә ҡарай төндә Украинаның Черкассы өлкәһе Канев районының Зарубинцы ауылы эргәһендә Днепр йылғаһын беренселәрҙән булып аша сыға, плацдарм өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша, дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда күп гитлерсыны юҡ итә.

Бер аҙҙан, Киев ҡалаһын азат иткәндән һуң, А. В. Трошин яралана һәм госпиталдә ята. Һуңынан Һарытау танк училищеһы курсанты була, уны 1945 йылда тамамлай. Гитлер Германияһының баш ҡалаһы Берлинды штурмлағанда взвод менән командалыҡ итә. 

Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1952 йылдан КПСС ағзаһы. 1947 йылда офицерҙарҙың юғары техник бронетанк мәктәбен, 1954 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай, 1968 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны тамамлай. 1970 йылда 11-се гвардия армияһы 1-се танк дивизияһының 117-се танк полкында сәйәси бүлек буйынса командир урынбаҫары вазифаһында хеҙмәт итә. 

1976 йылдан полковник А. В. Трошин — запаста, ә һуңынан отставкаға китә. Тбилиси ҡалаһы Киров районының граждандар оборонаһы штабы начальнигы булып эшләй. Артабан Воронеж ҡалаһынды йәшәй, 1995 йылдан Воронеж өлкәһе Поворино ҡалаһында, ә һуңынан Киевтағы ҡыҙында йәшәй. 

2008 йылдың 3 апрелендә оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Киев ҡалаһында «Берковцы» зыяратында хәрби хөрмәт менән ерләгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрҙәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Трошин Алексей Васильевичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3273) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә;
* Ленин ордены (17.11.1943);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (14.05.1945);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.10.1943);
* миҙалдар.

## Хәтер
* Һарытау
* 69''мсп'' 
* Ҡәберендә һәйкәл

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

## Һылтанмалар
Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы

**Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы** (5 март 1944 йыл) — ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында факультет деканы, 1983—1987 һәм 1992—2011 йылдарҙа кафедра мөдире. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.  Сәнғәт ғилеме кандидаты (1974), профессор (1997). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы, Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2014).

## Биографияһы
Суфия Ғилман ҡыҙы Күсимова (ҡыҙ фамилияһы Ниғмәтйәнова 1944 йылдың 5 мартында Өфө ҡалаһында дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы ғаиләһендә тыуған.

Өфө ҡалаһының 3-сө мәктәбендә урта белем алған.

1966 йылда Мәскәүҙә ГИТИС-ты тамамлаған һәм 1968 йылға тиклем  Бөтә Союз театр берекмәһенең Башҡортостан бүлексәһе консультанты булып эшләгән.

1968-1971 йылдарҙа ГИТИС-тың аспирантураһында уҡый.

1971 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында  эшләй:  1973-1982 йылдарҙа - театр факультеты деканы, 1983-1987 йылдарҙа режиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы мөдире, 1992-2011 йылдарҙа  сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире.

Фәнни тикшернеүҙәре башҡорт театр сәнғәтенә, шул иҫәптән Мостай Кәрим драматургияһына бағышланған.

Театр факультетын ойоштороусыларҙың береһе.Ул сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһына нигеҙ һалған.  Сәнғәт академияһында “Театр ғилеме” һөнәренә уҡытыуҙы ойошторған (1997).

Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» төрки телле театрҙар фестивалдәренең баһалама ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984)
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999)
* Салауат Юлаев ордены (2014)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы

## Баҫылған хеҙмәттәре
* Театр юлы=Путь театра.  Өфө, 2004; 
*Театр в пьесах, спектаклях и лицах (драматическая сцена Башкортостана в 70—90‑е годы ХХ века). Уфа, 2002 (авторҙаш).
* Пьесы Мустая Карима на сценах нашей страны //Агидель. – Уфа. – 1971. – № 1; 
*Становление и развитие высшего театрального образования в Башкортостане // Уфимскому государственному институту искусств – 25 лет: Сб. – Уфа: УГИИ, 1993;
* Режиссерское искусство западноевропейского театра XX века: Учебное пособие. – Уфа, 1996;
*Семинар по анализу драмы и театральной критики: – Уфа, 2007.
*История и современность (к юбилею Башгосдрамтеатра им. М. Гафури). 3 тома. (1 и 2 тт. - составитель и автор С. Кусимова). - Уфа, 2014

## Ғаиләһе
Ғаиләле. Ире - Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор Күсимов Салауат Таһир улы. Бер улдары бар.

Атаһы - Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл), ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 

Олатаһы - Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы  (14 ғинуар 1878 йыл — 15 декабрь 1949 йыл),  земство табибы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. РСФСР‑ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР‑ының (1940) атҡаҙанған табибы.

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хеҙмәтенә күрә — хөрмәте http://bashgazet.ru/obshestvo/12420-hemten-kr-hrmte.html
Һағышты

**Һағышты** (урыҫса *Сагишты*)- Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл. Силәбе ҡалаһынан  80-90 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Этимологияһы
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Һағышты күленең икенсе атамаһы - Мөгөштө (). Киң билдәле Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә күлде Могишты тип атай һәм *Могишты, озеро, Кунашакский район. От распространенного в прошлом у татар и башкир тюркского личного мужского и Могишты* тигән аңлатма бирә.

Был аңлатма шулай ҙа шик уята, гидроним боронғо башҡорт телендәге "мөгөш" (мөйөш) тигәндән килеп сығыуы ихтимал. Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы **Миңеште** () ауылының этимологияһын да тап "мөгөш" һүҙе менән бәйләйҙәр.

Икенсе атамаһы башҡорт телендәге "һағыш" (һағыныу) һүҙенән килеп сыҡҡаны аңлатмаларһыҙ ҙа күренеп тора .

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Һағышты (икенсе исеме Мөгөштө) ошондай күрһәткестәргә эйә:
*Һыу объекты коды: 14010500711111200007817
*Урынлашыуы: Тинес йылғаһы, Солтан ауылы эргәһе. Тинес йылғаһы ағып сыға
*Һыу бассейны округы: Иртыш бассейн округы
*Йылға бассейны: Иртыш
* Һыу ятҡылығы майҙаны(км2): 5.44
*Бәләкәй йылға бассейны: Тубыл ( бассейндың Рәсәй өлөшө)
* Хужалыҡ итеү участкаһы: Тинес
*Һыуйыйғыс майҙаны (км2): 0
*Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды: 211200781
*ГӨ буйынса һаны (номеры): 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы көҙгөһө оҙонлоғо 4 км, киңлеге 2,5 км. Һыуҙың уртаса тәрәнлеге — 2,5 метр, айырым урындарҙа 5 метрға етә. Төбө ләмле-ҡомло, нигеҙе башлыса тигеҙ. Һыуы болғансыҡ, сит ҡушылмалар күп. Күлдең ҡайын урмандары ҡаплаған көнбайыш ярында башҡорт ауылы Солтан урынлашҡан, көнсығыш ярында — ҡамышлыҡтар һәм ҡайын ҡулҡылары.

Балыҡҡа бай.  Күлдә карп, сабаҡ, табан, һаҙан, алабалыҡ, алабуға күп 

Күл радиация менән ағыуланған Мөслим ауылынан йыраҡ түгел. Шуға күрә урмандарындағы мул булып үҫкән еләк-емеште, бәшмәкте йыйырға ярамай.Йылға ярҙарындағы ҡамышлыҡтарҙа һыу ҡоштары күп. Күлдән балыҡ тотоуға ла шик бар 

## Видео
*
*

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Сагишты http://74oz.ru/nasi-lubimie-yralskie-ozera/ozero-sagishtyi.html 
* Сагишты
* Озеро Сагишты 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 561-се бит /һағыш
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы

**Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы** — Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан. Бина пирамида формаһында, проект авторы — Бөйөк Британия архитекторы Норман Фостер. Һарай Донъя һәм традицион диндәре лидерҙарының конгрессын уҙғарыу өсөн махсус рәүештә төҙөлгән.

Пирамида — динде өйрәнеү һәм татыулыҡ үҙәге. Уның эсендә 1302 урынлыҡ опера залы урынлашҡан.

Пирамиданың төҙөлөшө 2006 йылда тамамлана, концерт залы билдәле испан опера йырсыһы Монтсеррат Кабалье тарафынан асыла.

Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы — баш ҡаланың иҫтлекле урындарының береһе. Пирамида төрлө диндәрҙең, этностарҙың һәм мәҙәниәттәренең берләшеүенең символы булып китә. Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы 2003 йылдың 23-24 сентябрендә Астанала уҙғарылған 1-се Донъя һәм традицион-милли диндәрҙең съезында Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайын төҙөү идеяһын күтәрә һәм күрһәтә. Ә 2006 йылда Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы Донъя һәм традицион-милли диндәрҙең 2-се съезын ҡабул итә.

Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы проектының авторы — Бөйөк Британияның билдәле архитекторы Норман Фостер. Пирамида формаһындағы бина «Сембол Иншаат» төрөк төҙөлөш компанияһы тарафынан төҙөлә.

Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайының майҙаны — 28 мең квадрат метр. Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайында хәҙерге заман ҡормалдары менән йыһазландырылған конферен-залдар һәм күргәҙмә зоналары, һынлы сәнғәт галереялары, презентацион комплекстары, опера концерт залы һәм башҡалар урынлашҡан.

Опера залының дөйөм һыйҙырышлығы 1302 кеше, 20 грим бүлмәһе эшләй. Опера концерт залының интерьеры ҡыҙғылт-алтын тондарҙа эшләнгән, түбәһендә түңәрәк формала тәҙрә уйылған. 80 кеше һыйҙырышлы оркестр бүлеге менән сәхнә төрлө кимәлдәге сәхнәләштерүҙәргә тәғәйенләнгән.

«Хеопс Атриум» залы 2 мең квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй. «Хеопс Атриум» залы һәм уға төкөп торған 4 галерея бер үк ваҡытта 1000-ән ашыу ҡунаҡтарҙы ҡабул итә ала. Залдың галереяһында «Астананың 2030 йылға тиклем генераль үҫеш планы» күрһәтелә.

Иң юғары ҡатта была көмбәҙ менән «Бишек» залы урынлашҡан. «Бишек» залында 130 күгәрсен һүрәтләнгән, улар Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡтарын кәүҙәләндерә.

Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайында урынлашҡан «Кұланшы» хәҙерге заман сәнғәте үҙәге һәм «Шежіре» галереяһы баш ҡаланың ҡунаҡтарын һәм халҡын сәнғәт әҫәрҙәре менән таныштыра. «Кұланшы» хәҙерге заман сәнғәте үҙәгендә һәм «Шежіре» галереяһында Ҡаҙағстан Республикаһы, яҡын һәм алыҫ сит илдәре рәссамдарының күргәҙмәләре һәм ижади кисәләре уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Дворец мира и согласия  на страницах Национальной энциклопедии Казахстана

## Һылтанмалар
* Һарайҙың рәсми сайты 
* Описание Пирамиды на сайте Foster + Partners
* 3D панорамы на Google Street View — Центральный вход  Атриум  Апекс  Вид с мостика
* Сайт Конгресса Лидеров Мировых и Традиционных Религий