Эрзә теле

**Эрзә теле** (эрзянь кель) — фин-иҙел төркөмөнең мордва төркөмсәһенә ҡараған фин-уғыр теле, эрзәләр теле, Мордва Республикаһының, муҡшы һәм рус теле менән бер рәттән өс дәүләт теленең береһе.

## Социолингвистик хәле

### Һөйләшеүселәр һаны
Мордва Республикаһында халыҡ иҫәбен алғанда, муҡшы һәм эрзә телдәренә бүлеп аныҡламай, күптәр мордва телен күрһәткәнлектән, эрзә телендә һөйләшеүселәрҙең теүәл һанын әйтеп биреүе ҡатмарлы. *Ethnologue* мәғлүмәт базаһы был телдә һөйләшеүселәрҙең түбәндәге иҫәбен килтерә: донъяла 119 330 кеше, Рәсәйҙә 36 700 кеше (2010 йылдағы йәниҫәп алыу буйынса).

Рф Дәүләт статистика мәғлүмәттәре буйынса, 843,35 мең кеше үҙен мордва тип атаған (шул иҫәптән муҡшы — 49,6 мең кеше, эрзә — 84,4 мең кеше).

Эрзә теле юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған, йәки юғалыуға яҡын телдәр исемлегенә индерелгән.

### Телде йөрөтөүселәрҙең урынлашыуы
Тел йөрөтөүеләрҙең яҡынса 28 % Мордва Республикаһы территорияһында, ҡалғандары компакт төркөм булып Рәсәйҙә һәм элекке СССР территорияларында йәшәй.

### Ике теллелек
Муҡшы һәм эрзә телдәре өсөн дөйөм мәғлүмәт: эрзә һәм тағы ла башҡа тел белеү.Бөтә ике тел белеүселәр билингвов — 696 369. Шуларҙан ир-егеттәр — 306 109, ҡатын-ҡыҙҙар — 389 982. Мордва телдәрендә һөйләшкәндәрҙең 69 % үҙенең туған теле тип мордва телен, 30,8 % — урыҫ телен һанай. 

### Функциональ статусы

Эрзә теле Мордва Республикаһының дәүләт теле.

* Тел киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыла:
** радио тапшырыуҙары: Саранск ҡалаһы радиостанцияһы Мордва Милли радиоһы Вайгель, 1061 кгц. Эфир ваҡытының 14,3%-н муҡшы һәм эрзә телендә алып барылған тапшырыуҙар биләй; 
** телевидение: 2 канал «Рәсәй» каналы көнөнә 2 сәғәт, 4 сәғәт, аҙнаһына 2 көн; эрзя телендә эфир ваҡытының 7 %;
** гәзит: «Эрзянь правда» гәзите, ойоштороусыһы булып Мордва Республикаһы хөкүмәте һәм Мордва Республикаһының Дәүләт Йыйылышы тора; «Эрзянь Мастор» — муҡшы телен ҡотҡарыу фонды гәзите; Ульяновск өлкәһендә ай һайын эрзә телендәге мәғлүмәтте туплаған «Ялгат» («Дуҫтар») гәзите сыға, уны ойоштороусылар булып Ульяновск өлкәһе хөкүмәте тора, ОГУ «Берләштерелгән редакция»;
** журналдар: «Сятко» («Осҡон») — Мордва Республикаһы Хөкүмәте сығарған әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси журнал; шулай уҡ Саранскиҙа «Чилисема» («Ҡояш сығышы») исемле балалар һәм үҫмерҙәр өсөн иллюстриялы айлыҡ журнал сығарыла.
* Телде төбәк хөкүмәтендә ҡулланыу:
** закондар тексында ғына, өҫтәүенә, сикаләнгән хәлдә.

## Диалекттар

: Эрзә диалекттарын  башлыса фонетик принцип буйынса үткәрелә. Беренсе ижектең һуҙынҡыһы сифатынан беренсе булмаған ижектәрҙең һуҙынҡыһы сифаты бәйләнгәнлеге буйынса диалекттар өс төргә берләштерелә:
: 1) прогрессив-ассимилятор (/kudu/ «өй» — /moro/ «йыр», әммә /kizi/ «йәй» — /t’ese/ «бында» һ . б.);
: 2) регрессив-ассимилятор (/kunsulan/ «ишетәм» — /kunsolok/ «тыңла»; /kunsuli/ «ишетә» — /kunsolozo/ «тыңлаһын ине»);
: 3) иң ябай тибы. "О"лашҡан һәм "У"лашҡан һөйләштәргә бүленә (/todov/ «мендәр» — /tumu/ «имән»).
: Эрзә диалекттарын хәҙерге төркөмләү фонетик критерийҙар менән бер рәттән морфологик критерийҙарға ла таяна.

* **Үҙәк диалект** — Көнсығыш Мордваның үҙәгендә таралған (Атяшевский, Чамзинский һәм өлөшләтә Ичалковский райондары).
* **Көнбайыш (инсар буйы) диалекты** — Инсар йылғаһының түбәнге ағымында таралған.
* **Төньяҡ-көнбайыш (алатырь буйы) диалекты** — Алатырь-Меня йылға араһында, шулай уҡ Алатырь йылғаһының түбәнге ағымында таралған. Был диалект зонаһына Мордовияның Ардатовский һәм Большеигнатовский райондары һәм Сыуашстандың күрше Алатырский һәм Порецкий райондары территориялары инә. 
* **Көньяҡ-көнсығыш (сура буйы) диалекты** — Сура йылғаһы ҡушылдыҡтарының йылға араһында(Мордовияның Большеберезниковский, Дубенский һәм өлөшләтә Кочкуровский райондары). Төньяҡ-көнсығышта был диалект менән үҙәк диалекттың күсеш һөйләш ошо күсеш зонаһы сиктәш.
* **Шокшинский (айырылған изолированный) диалект** — Мордваның төньяҡ-көнбайышында, Теньгушевский районында, таралған. Муҡшы диалекттары менән уратып алынғанлыҡтан, был диалект тарихи яҡтан, башҡа эрзә һөйләштәренән айырылған. Муҡшы диалектының йоғонтоһо бер нисә фонетик- морфологик үҙенсәлектәрҙе барлыҡҡа килтергән.

Әммә телдең ныҡлы диалект базаһы юҡ. Диалект сиктәре башлыса йылға ярҙары буйынса билдәләнә.

Эрзә әҙәби теле нигеҙе итеп Мордовия Республикаһы Атяшевский райондағы Козловка ауылының диалекты алынған.

Билдәле фин-уғыр ғалимы Шаронов Александр Маркович фекеренсә, юғалған мерян теле эрзә теленең диалекты булған, әммә был фекер киң фәнни яҡлау тапмай.

## Яҙыуы
Эрзә теле тарихының төп периодтары:

* боронғо тәү эрзә теле — Х б. башы — б. э. XI быуатынан конца XVII быуат аҙағына тиклем;
* иҫке эрзә — XVIII—XIX быуаттар.;
* яңы эрзә (хәҙерге) теле — XIX б. икенсе яртыһынан бөгөнгө көнгә тиклем.

Эрзә теле тарихының беренсе периоды яҙмаһыҙ булған. Беренсе яҙма ҡомартҡы XVII быуаттың аҙағында барлыҡҡа килгән, эрзә телендәге беренсе бәйләнгән (тәржемә ителгән) текстар XVIII быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән. XV быуаттаРәсәй дәүләтенә ҡушылғанға саҡлы эрзә халҡының үҙ фонетик яҙмаһы булмаған. Кириллица алфавитына нигеҙләнгән эрзә яҙмаһы барлыҡҡа килеүе XVIII быуатта Волга буйыхалыҡтарының христианлаштырылыуы менән бәйле. Яҙма рус теленең орфографик нормаларына нигеҙләнгән. Уны булдырыу изге текстар төҙөүҙә кәрәклектән, фәҡәт тәржемә һәм лексикографик эш менән бәйле барлыҡҡа килгән. Ул милли әҙәби ҡомартҡыларҙы . Эрзәне суҡындырған дәүерҙә епископ Дамаскин, Паллас һ. б. ике телле һүҙлектәр («Сравнительный словарь всех языков и наречий по азбучному порядку расположенные», 1790 һәм 1791 йй.) төҙөгән. Һәм был Екатерина II батшабикәнең ике йөҙ телле һүҙлек төҙөү тураһындағы ҙур ниәтенең бер өлөшө булған.

1803 йылда баҫылып сыҡҡан ғибәҙәт ҡылыу текстары эрзә телендәге тәүге баҫма әҫәрҙәр тип иҫәпләнә. 1884 йылда эрзәндәр өсөн, алфавиттың һәр хәрефенә эрзә теленең һүҙҙәре һәм һөйләмдәре йыйылмаһы бирелгән, беренсе әлифба сыға. Әлифба аҙағында шиғырҙар, доғалар һәм дини нәсихәттәр йыйылмаһы тәҡдим ителгән.

Октябрь революцияһынан һуң эрзә тел ғилеме өлкәһендә төп мәсьәлә булып эрзә теленең әҙәби нормаһын ентекләп эшләү булған. 1933 йылда мордва телдәре буйынса I тел конференцияһында был телдәр өсөн орфография проекттары ҡаралған. 1952 йылда морфология, орфография, синтаксис һәм пунктуация ҡағиҙәләрен раҫлаған һәм, уларға нигеҙләнеп, эрзә һәм муҡшы норматив һүҙлектәре баҫылған эрзә һәм муҡшы телдәре буйынса сессия булып үткән.

## Типологик ҡылыҡһырламалар

### Грамматик мәғәнәләрҙе белдереү (иреклек дәрәжәһе) тибы
Эрзә теле һүҙе грамматик мәғәнәләрен әйтеп биреү тибы буйынса синтетик телдәргә, йәғни грамматик мәғәнә һүҙ эсендә сағылған телдәргә (мәҫәлән, нигеҙгә төрлө аффикстар ҡушыу ярҙамында) ҡарай:

ванды пряд-ан важодемам

«завтра закончу работу» («эште иртәгә тамамлайым»).

завтра заканчивать-PRES,1SG работа-АСС (иртәгә тамамларға-PRES,1SG эш-АСС)

Эрзә телендә приставка юҡ, шуның өсөн грамматик мәғәнә тик суффикс аша ғына сағыла.

Әммә аналитизм элементтары ла бар:

мон ловн-ан
«я читать-PRES,1SG» «я читать-PRES,1SG» («мин уҡырға-PRES,1SG») 

«я читаю» («мин уҡыйым»);

мон карм-ан ловно-мо
«я начинать-PRES,1SG читать-INF» («мин башларға-PRES,1SG уҡырға-INF») 

«я буду читать» («мин уҡырмын»).

### Морфемалар араһына сик характеры
Морфемалар араһына сик характеры буйынса эрзә телен, һүҙҙе үҙгәрткәндә, һәр береһе бер генә мәғәнәгә эйә аффикстар һүҙҙең нигеҙенә ялғана барған телдәргә, йәғни агглютинатив телдәргә ҡаратып була:

лем «имя» (*лем* **«**исем»);

лем-де-м «о моём имени» («минең исемем тураһында».имя-ABL-POSS,1SG

(исем-ABL-POSS,1SG)

Формаль фузия юҡ, ләкин мәғәнәүи фузия миҫалдары бар.

### Исемле төркөмдә һәм предикацияла маркировкалау тибы
Исем төркөмөндә маркировкалау икеләтелгән булыуы мөмкин:

Петя-нь ава-зо
«Петя-GEN мать-Poss3SG» («Петя-GEN әсә-Poss3SG») 

«мать Пети» («Петяның әсәһе»);

или зависимым (йәки бойондороҡло):

ава-нь кудо «дом матери» «мать-GEN дом»* (*«әсә-GEN йорт»)

Предикацияла маркировкалау икеләтелгән:

тейтерь вечки цёра «девушка любит юношу» («ҡыҙ егетте ярата»)"девушка-NOM любить-PRES,3SG юноша-ACC"(«ҡыҙ-NOM яратырға-PRES,3SG егет-ACC»)

### Ролле кодировка тибы
Ролле кодировка тибы буйынса эрзә теле аккузатив телдәргә ҡарай:

тейтерь чи-и

«девушка-NOM бежать-PRES,3SG» («ҡыҙ-NOM йүгерергә-PRES,3SG») 

«девушка бежит» («ҡыҙ йүгерә»);

тейтерь вечк-и цёра

«девушка-NOM любить-PRES,3SG юноша-ACC» («ҡыҙ-NOM яратырға-PRES,3SG егет-ACC») 

«девушка любит юношу» («ҡыҙ егетте ярата»);

*уд*тейтерь уд-ы

«девушка-NOM спать-PRES,3SG»(«ҡыҙ-NOM йоҡларға-PRES,3SG») 

«девушка спит» («ҡыҙ йоҡлай»).

### Һүҙҙәр тәртибе
Эрзә телендә һүҙҙәрҙең  тәртибе: SOV (*Subject-Object-Verb*) йәки SVO (*Subject-Verb-Object*). «Хәбәр һөйләмдә эйә хәбәр алдынан, тура тултырыусы хәбәр артынан килә, хәлдәр теләһә ниндәй позицияны биләүе мөмкин. Өндәү һөйләмдәрҙә эйә йыш ҡына эйә алдынан тора.»

Эрзә теленең мөһим һыҙаты — предлог булмауы һәм бик күп күп послелог (ялғау) булыуҙа, һәм был SOV тәртибе файҙаһына күрһәтә. Аныҡлаусының урыны аныҡ билдәләнгән, ул аныҡланыусы һүҙ алдынан ҡуйыла:

Пиче вирь чире-сэ ашт-и вирь ваныень кудыне* * «На опушке соснового леса стоит домик лесника» («Ҡарағай урманы ситендә урмансының кескәй өйө тора»)."сосна-NOM лес-NOM опушка-LOC стоять-PRES,3SG лесник-GEN домик-NOM"(«ҡарағай-NOM урман-NOM урман сите-LOC торорға-PRES, 3SG урмансы-GEN кескәй өй-NOM»)

## Фонологияһы
Эрзә телендә 5 һуҙынҡы һәм 28 тартынҡы өн.

Һуҙынҡылар:
Гласные:

Согласные:

Рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә  (*щ*) өнө осрай. *НК*, *НГ* ойоштормаларында  танау өнө әйтелә.
* Дөйөм алғанда, эрзә өндәре рус өндәренә яҡын. Айырмалары:
# ҡаты *ц* менән бер рәттән йомшаҡ *ць*;
# ч ҡаты итеп ([тш]) әйтелә;
# һүҙ аҙағында һәм һуҙынҡы алдындағы позицияла В, ижекһеҙ У кеүек, яңғырауыҡлы әйтелә.
* Эрзә телендә мәғәнә айырымлығын күрһәткән баҫым юҡ, баҫым ирекле (теләһә ниндәй ижеккә төшөүе мөмкин).
* Эрзә телендә һуҙынҡылар өсөн сингармонизм законы, ә тартынҡылар өсөн — прогрессив һәм регрессив ассимиляция законы ҡулланыла.
* : һүҙҙең икенсе һәм артабанғы ижектәрендә о — е (э)-гә алмаштырылырға мөмкин, әгәр алдан килгән ижектә алғы һуҙынҡы е (э) йәки и (ы) йә йомшаҡ тартынҡы булһа, *д*, *л*, *н*, *р*, *т* тартынҡылары йомшарырға мөмкин.
* Тартынҡының йомшаҡлығы *ь *ярҙамында билдәләнә. Әгәр ҙә бер рәттән 2 йомшаҡ тартынҡы килһә, икенсеһенең генә йомшаҡлығы билдәләнә: сёксня [с’ок’с’н’а] «осень» («көҙ»).

### Һуҙынҡылар гармонияһы
Эрзә телендә һуҙынҡылар гармонияһы күренеше бар. Күпселек һүҙҙәрҙә йә алғы рәт һуҙынҡылары: *э*, *и*, йә артҡы рәт һуҙынҡылары осрай: *о*, *у*. тамырында Һуҙынҡының йоғонтоһо даирәһе тамыр сиктәренән сығып тарала, сөнки бөтә суффикстар ҙа ике вариантҡа эйә: артҡы рәт һуҙынҡылары менән һәм, алғы рәт һуҙынҡылары менән килеүсе суффикстар.

Һуҙынҡылар гармонияһы законы түбәндәгенән ғибәрәт:
# әгәр һүҙҙең беренсе ижегендә алғы рәт һуҙынҡы өнө бар икән, артабанғы ижектәрҙә лә алғы рәт һуҙынҡылары ҡулланыла: *веле* «ауыл» — *велесэ* «ауылда», *кедь* «ҡул» — *кедезэ* «уның ҡулы»;
# әгәр тәүге ижектә артҡы рәт һуҙынҡы өнө булһа, ә уның артынан килгән тартынҡылар ҡаты икән, артабанғы ижектәрҙә лә артҡы рәт һуҙынҡылары тора: *кудо* «йорт» — *кудосонзо* «уның йортонда», *товзюро* «бойҙай».
Беренсе һүҙҙең һуҙынҡыһынан һуң йомшаҡ тартынҡы торһа, был ҡанунлыҡ боҙола, йомшаҡ тартынҡынан һуң алғы рәт һуҙынҡыһы баҫа: *сур* «бармаҡ» — *сурсо* «бармаҡ менән», ләкин *кудо* «йорт» — *кудотне* «йорт тар — былар».

Һүҙҙәр тамырында йыш ҡына  законы осрай: *узере* «балта», *суре* «еп».

### Һуҙынҡыларҙың төшөп ҡалыуы
Эрзә телендә ике ижекле һәм күп ижекле һүҙҙәрҙә һуҙынҡыларҙың төшөп ҡалыуы ярайһы киң күҙәтелә, һәм башлыса аффикстарҙың йәки һүҙҙәрҙе ҡушыуҙың словосложение агглютинацияһы менән бәйле. Башлыса ул *о*, *е* һуҙынҡыларын үҙ эсенә ала, һәм түбәндәге осраҡтарҙа була:
# әгәр һүҙ тартынҡыларҙан һуң килгән -го, -ко, -до, -то, -ге, -ке, -де, -те -ға һәм һирәгерәк -мо, -ме -гә тамамланһа, йәғни:
## күплек һан форманты алдынан: *пандо* «тау» — *пандт* «тауҙар», *пильге* «аяҡ» — *пильгть* «аяҡтар», *сельме* «күҙ» — *сельмть* «күҙҙәр»;
## килеш форманттары алдынан —  -со, -сэ,  -сто, -стэ һәм  -с: чувто «ағас» — чувтсо — «в дереве» («ағаста»), сельмо «крыло» — сельмсо «крылом» («ҡанат менән»), латко «овраг» — латксто «из оврага» («йырындан»), сельме «глаз» — сельмс «из глаз» («күҙенән»); 
# Бойороҡ һөйкәлеше суффиксы алдынан: *максомс* «дай» («бир») — *макст* «бирә», *меремс* «сказать» («әйтергә») — *мерть* «скажи» («әйт»);
# үткән заман 3 зат ялғауы алдынан: *сермадомс* «писать» («яҙырға») — *сермадсь* «писал» («яҙҙы»), *вешемс* «просить» («һорарға») — *вешсь* «просил» («һораны»);
# ҡушма һүҙҙә ике һуҙынҡының : *кудава* «сваха» («яусы») — *кудо* «дом» («йорт») һәм *ава* «женщина», «мать» («ҡатын-ҡыҙ», «әсәй») һүҙҙәренән; *кудазор* «хозяин (дома)» («(йорт) хужаһы») — *кудо* «дом» («йорт») һәм *азор* «хозяин» («хужа») һүҙҙәренән.

Ә инҡар итеүе был ҡағиҙәгә буйһонмай. Ул һуҙынҡыға башланған һүҙҙәрҙә юғалмай, юҡһа ҡылым тиҫкәре мәғәнәһен юғалта: *учомс* «ждать» («көтөргә» —ә *учан *«не жду» («көтмәйем»), *улемс* «быть» («булырға» — ә *ули *«не будет» («булмай»).

Әгәр ҙә инҡар иткән һүҙ а йә *ә* һуҙынҡыларынан башланһа, инҡар итеү һәм был һуҙынҡылар араһында *й әйтелә*: а*-й-андан* «не кормлю» («ашатмайым») (*а андан урынына*), *ә-й-эряви* «не надо» («кәрәк түгел») (а *эряви *урынына).

Боронғо үҙләштереүҙәрҙә, эрзә теленә хас түгел ижектәр булғанлыҡтан, һуҙынҡылар индереү вставка күҙәтелә: «среда» («шаршамбы») — эрз. *середа*, «вторник» («шишәмбе») — эрз. *овторник*.

## Морфологияһы
*сығанаҡтар буйынса әҙерләнгән *

### Һүҙ төркөмдәре
Эрзә телендә һүҙ төркөмдәре түбәндәге һүҙ төркөмдәре бар: , , , , , , , , , предлог, послелог (ялғау),  һәм .

Һүҙ төркөмдәре тышҡы формаль билдәләр буйынса һәр ваҡыт аныҡ ҡына бүленмәй:

***ламбамо сахаронь сюкоро*** — «печенье из сладкого сахара» («*татлы* шәкәрҙән печенье»; ***сахаронь ламбамо сюкоро*** — «сладкое сахарное печенье» («татлы *шәкәр* печенье»).

#### Исем
Эрзә телендә исем өс төрлө гә эйә: төп килеш менән үҙгәреү, һәм унда 11 килеш формаһы, күрһәтеү килеш менән үҙгәреү, һәм унда шулай уҡ 11 килеш формаһы, эйәлек килеш менән үҙгәреү, һәм унда 10 килеш бар.

Төп килеш менән үҙгәреү ғөмүмән предметты аңлата. Төп килештә исемдең ялғауы юҡ. Ул туранан-тура йә Ситләтелгән килештә ул туранан-тура һүҙ нигеҙенә, йә тоташтырғыс һуҙынҡы ярҙамында ҡушыла. Ситләтелгән килеш формалары берлек һәм күплек һандарҙа тап килә, ә төп килеш формаһы *-т* (*-ть*) ялғауына эйә (мәҫәлән, *пандо — пандт* «гора» — «горы» (*«тау»*— «*тауҙар»*).

Төп  килештәре:
#  — **кем?, нимә? ** һорауҙарына яуап бирә — *веле* «село» («ауыл»);
#  — **кемдең?, кемдеке?, нимәнең? **һорауҙарына яуап бирә, *-нь* ялғауына эйә — *велень *«села́» («ауылдың»);
#  — **кемгә?, нимәгә?** һорауҙарына яуап бирә *-нень* ялғауына эйә (ҡаты *д*, *з*, *л*, *н*, *р*, *с*, *ц* -нан һуң — *-нэнь*) — *веленень* «селу» («ауылға»);
#  — **кемдән?, кем тураһында?, нимәнән?, нимә тураһында? **һорауҙарына яуап бирә,-до (-дэ, -де), -то (-тэ, те) ялғауҙарына эйә — веледе «от села» («ауылдан»)
#  — **ҡайҙа?, кемдә?, нимәлә?, нимә менән? **һорауҙарына яуап бирә, -со (-сэ) ялғауҙарына эйә — велесэ «в селе» («ауылда»);
#  — **ҡайҙан?, кемдән?, нимәнән? **һорауҙарына яуап бирә, -*сто* (*-стэ*)* ялғауҙарына эйә *— *велестэ* «из села» (*«*ауылдан»);
#  — **ҡайҙа?, кемгә?, нимәгә? **һорауҙарына яуап бирә, *- с ялғауына эйә *— *велес* «в село» («ауылға»);
#  — **ҡайһы урынына?, кемгә?, нимәгә?**һорауҙарына яуап бирә, һуҙынҡыларҙан һуң -ва ялғауына, яңғырау тартынҡынан һуң -га, һаңғырау тартынҡынан һуң -ка ялғауына эйә — велева «по селу» («ауыл буйынса»);
#  — **кем кеүек?, нимә кеүек?, нимә менән?, кем өсөн?** һорауҙарына яуап бирә -кс — *велекс* «для села» («ауыл өсөн»);
#  — **ҙурлығы менән кем кеүек?, ҙурлығы менән нимә кеүек? **һорауҙарына яуап бирә, *-шка* ялғауына эйә — *пандошка* «тау (ҙурлығы)»*;*
#  — **кемһеҙ?, нимәһеҙ? **һорауҙарына яуап бирә, һуҙынҡынан һуң -втомо (-втеме) ялғауына, тартынҡынан һуң -томо (-теме, -тэме) ялғауҙарына эйә — *велевтеме *«без села» («ауылһыҙ»);
#  — тура тултырыусы килеше. Уртаҡлыҡ исемдәр өсөн форма төп килешкә, ә яңғыҙлыҡ исемдәр өсөн — эйәлек килешкә тап килә: *Машань* «Машу» («Машаны»).

Күрһәтеү килеш менән үҙгәреү (склонение) исемдәре конкрет, билдәле предметты аңлата: *кудось* «тот дом» («теге йорт»), *чись* «тот день» («шул көн»). Төп килеш формаһы нигеҙгә -сь, эйәлеккә — *-ить*, төбәүгә — *-нтень*, ҡалған килештәргә — *-нть ялғауҙарын ҡушып яһала*. Ғәҙәттә индереү (вносительный) килеше төбәү килеш формаһы менән тап килә. Күплек формаһы нигеҙгә *-тне* йәки *-тнэ* (ҡаты *д, т, з, л, н, р, с, т, ц — ларҙан һуң*) ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килгән. Күрһәтеү килеш менән үҙгәреүенең (склонение) күплек формалары (ошо тирәһе дөрөҫ яҙылмаған: образуются посредством прибавления к форме множественного числа именительного числа указательного склонения падежных окончаний единственного числа основного склонения) төп килеш менән үҙгәреүҙең берлек һаны килеш ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килгән: *кудотне* «те дома» («тегеләр өйҙә»), *кудотне-шка* «с тот дом (величиною)» («шул йорт (ҙурлығы)»), кудотне-втеме «без того дома» («шул йортһоҙ»).

Ябай килеш менән үҙгәреү өлгөһө:

Күрһәтеү килеш менән үҙгәртеү өлгөһө:

**Притяжательные суффикы**

Один обладатель — много обладаемых

**Притяжательное склонение**

Один обладатель:

Много обладателей:

Эйәлек килеш менән үҙгәреү (склонение) исемдәре кемдеңдер нимәһен белдерә. Эйәлек килеш менән үҙгәреүҙә эйәлек һәм төбәү килештәре бөтөнләй юҡ (бер нисә «уның» тигәнде иҫәпләмәгәндә, уның эйәлек килеш күрһәткесе булып *-нзо* (*-нзэ*), ә төбәү килеш күрһәткесе булып — *-нстэнь ялғауҙары *тора, төшөм килеш формаһы, ҡағиҙә булараҡ, төп килеш формаһы менән тап килә, унда, бер нисә «уның» тигәнде иҫәпләмәгәндә, *-нзо* (*-нзэ *ялғауыбарлыҡҡа килә). Эйәлек килеш менән үҙгәреү формалары төп килеш менән үҙгәреү формаларына суффикстар ҡушыу ярҙамында: *-м* «мой» («минең»), *-т* (*-ть*) «твой» («һинең») , *-зо* (*-зэ*) «его» («уның»), *-нок* (*-нэк*) «наш» («беҙҙең»), *-ик* «ваш» («һеҙҙең»), *-ст* «их» «уларҙың».

#### Сифат
Эрзә телендә сифаттарҙы ,  һәм  сифаттарға бүлергә мөмкин.  сифаттар фәҡәт исемдәрҙән яһалыуы мөмкин (*-в*, *-й*, *-нь *суффикстары ярҙамында — *келе* «ширь» («киңлек») > *келей* «широкий» («киң»), йәки рәүештәрҙән (*-нь *суффиксы ярҙамында — *тесэ* «здесь» («бында») > *тесэнь* «здешний» («бындағы»)). Үҙләштерелгән сифаттар *-ой*, *-ей* ялғауына эйә — *современной* «современный».

br>Эрзә сифаттары синтетик яҡтан күрһәтелгән сағыштырыу дәрәжәһенә эйә: *Ваня Петядо сэрей* «Ваня от Пети высок» — «Ваня выше Пети» («Петя Ванянан бейегерәк»).

#### Алмаш
Эрзә алмаштары түбәндәге төрҙәргә бүленә:

* , мәҫәлән, *мон* «я» («мин»), *тон* «ты» («һин»), *сон* «он» («ул»), *минь* «мы» («беҙ»), *тынь* «вы» («һеҙ»), *сынь* «они» («улар»);
* , мәҫәлән, *эстень* «мне, себе» («миңә, үҙемә»), *эстест* «им, себе» («уларға, үҙемә»);
* , мәҫәлән, *монсь* «я сам» («мин үҙем»), *тынсь* «вы сами» («һеҙ үҙегеҙ»);
* , һан һәм род менән үҙгәрмәйҙәр, мәҫәлән, *монь* «мой» («минең») , *тонь* «твой» («һинең»), *сонзэ* «его/её» («уның»), *минек* «наш» («беҙҙең»), *тынк* «ваш» («һеҙҙең»), *сынст* «их» («уларҙың»). Формаһы буйынса ,  һәм  алмаштарының (эсь «свой» («үҙенеке» алмашынан тыш) эйәлек килеше менән тап килә;
* , мәҫәлән, *те* «этот» («был»), *тона* «тот» («теге») , *зяро* «сколько» («нисә») ;
* , мәҫәлән, *ки* «кто» («кем»), *мезе* «что» («нимә»), *кодамо* «какой» («ниндәй»), *кодат* «какие» («ниндәйҙәр»);
*  — формаһы буйынса һорау алмаштары менән тап килә,  һөйләмдәрҙә ҡулланыла;
* , мәҫәлән, *кие-кие* «кое-кто» («ҡайһы берҙәр»), *мезе-мезе* «кое-что» («ҡайһы нимәләр»), *зярояк* «сколько-нибудь» («күпмелер»);
* , *весе* «весь» («бар»), *эрьва* «каждый, всякий» («һәр бер, һәр кем»), *лия* «другой, иной» («башҡа, бүтән») һымаҡтар.

#### Һандар
Мәғәнәһе буйынса һандар төп, рәт һәм йыйыу төркөмсәләренә бүленә. Төп һандарҙың нигеҙенән рәт һандары барлыҡҡа килә (*-це* суффиксы ярҙамында — *колмоце «третий» (*«өсөнсө») һәм йыйылма һандар -ненек, -ненк, -нест суффикстары ярҙамында — кавтоненек «двое (мы, нас)» («икәү (беҙ, беҙҙе)»), кавоненк «двое (вы, вас)» «икәү (һеҙ, һеҙҙе)»), кавонест «двое (они, их)») («икәү (улар, уларҙы)».

Һандар шулай уҡ ябай, ҡушма йәки ҡатмарлы булыуы мөмкин.

Ябай:

Ҡушма һандар:

11 — *кевейкее*, 12 — *кемгавтово*, 15 — *кеветее*, 21 — *комсьвейкее*, 25 — *комсьветее*, 30 — *колоньгемень* һ . б.

Ҡушма һандар ябай һәм ҡатмарлыларҙан тора: 1925 — *тёжа вейксэсядт комсьветее*.

#### Ҡылым
Эрзә ҡылымының ике: инфинитив һәм финит формаһы бар.

Беренсе инфинитив форма -мс ялғауына тамамлана: ё*втакшномс* «рассказывать» («һөйләргә»), *интересовамс «интересоваться»* («ҡыҙыҡһынырға»), *марямс* «слышать, услышать» («ишетергә»), *молемс* «идти» («барырға»). Инфинитивтың икенсе форма *-мо* (*-ме*) ялғауҙарына тамамлана һәм хәрәкәт йәки ғәмәл ҡылымдарында ҡулланыла: *молеме* «идти» («барырға»), *ловномо* «читать» («уҡырға») һ. б. Эрзә ҡылымдары  вид билдәләре менән айырылмай, әммә эш башҡарыу оҙайлығы һәм  буйынса айырыла.

##### Зат, һан, заман менән үҙгәртеү (спряжение)
Эрзә ҡылымы ике төрлө: объектлы һәм объектһыҙ зат, һан һәм заман менән үҙгәрә. Объектһыҙ зат, һан һәм заман менән тик субъекттың затын күрһәткән ҡылымдар ғына үҙгәрә: *сермадан* «яҙыуҙар (я)», *сермадат* «(һин)», *сёрмадан сёрма *«пишу (я) письмо» («(мин) хат яҙам»). Объектһыҙ зат, һан һәм заман менән үҙгәргәндә ҡылым 3 заманға: хәҙерге, үткән һәм ҡатмарлы киләсәк заманға эйә. Хәҙерге заман нигеҙгә I зат (*-ан*/*- — * *-тано*/*-тяно*), II зат (*-ат*/*-ят* — *-тадо*/*-тядо*) һәм III зат (*-ы*/*-и* — *-ыть*/*-ить*) ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә:

Беренсе үткән заман нигеҙгә I зат (*-ынь*/*-инь* — *-ынек*/*-инек*), II зат (*-ыть*/*-ить* — *-ыде*/*-иде*) һәм III зат(*-сь* — *-сть*) ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә.

Икенсе үткән заман *ыли*/*йәки*, /*ыль*/*иль *суффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә һәм үткән замандағы аныҡ билдәле ваҡыт арауығында барған (инглиз телендәге past continuous менән сағыштырығыҙ)