Хроник обструктив үпкә ауырыуы

**Хроник обструктив үпкә сире (ХОБЛ)** — тын юлдары  аша  һауа йөрөүен сикләүсе,  өлөшләтә кире тергеҙеп булмай торған сир.Был сирҙе туҡтатып булмай, ул үпкә туҡымаһының төрлө патоген  өлөшсәләр һәм газдарға аномаль елһенеү реакцияһы арҡаһында бара.

Патология процесы  бронхыларҙың лайлалы шекәрәһендә башлана: тышҡы патоген (патология булдырыусы) тәъҫире арҡаһында эске секреция аппаратының функцияһы боҙола (лайланың  гиперсекрецияһы, бронхы секретының үҙгәреүе),инфекция өҫтәлә,бронхылар, бронхиолалар һәм яҡын-тирәләге альвеолаларға зыян итеүсе реакциялар бер-бер артлы бара. Пролеолитик ферменттар һәм антипротеиназдарҙың нисбәте үҙгәрә, үпкәнең антиоксидант һаҡлаусыһы дефектланыуы  зыян күләмен арттырыуға килтерә.

Диагноз ҡуйыр өсөн төп критерийҙар булып, клиник (йүтәл, ҡаҡырыҡ һәм тын ҡыҫылыу), анамнестик (ҡурҡыныс тыуҙырыусы факторҙар булыуы) һәм функциональ  күрһәткестәр булырға тейеш. Бөгөнгө көндә  «Хроник обструктив үпкә сире буйынса глобаль инициатива»  (Global initiative for Obstructive Lung Disease — GOLD) — АҠШ [en]һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ)-дың  Йөрәк, үпкә һәм ҡан институтының берҙәм проекты(1998 йыл) ошо сирҙең  билдәле аспекттары теркәлгән төп документ булып.

Хроник обструктив үпкә сире (ХОБЛ)  көнүҙәк проблема, сөнки был сирҙең эҙемтәһе бик етди —  кешенең хеҙмәткә яраҡлылығы сикләнә  һәм пациенттар инвалидҡа әйләнә.

## Прогноз
Сир шартлыса өмөтһөҙҙҙәр иҫәбендә, ул әкрен, туҡтамайынса аҙа бара, сирле кеше хеҙмәткә яраҡлылығын юғалта. Сирҙе дөрөҫ дауалау тик уның үҫеүен әкренәйтеүгә генә килтерә, хатта бер нисә йылға сирленең хәле яҡшыртыуы ла мөмкин, ләкин сирҙең сәбәбен дә, барлыҡҡа килгән морфологик үҙгәрештәрҙе лә юҡҡа сығара алмай..

### Сирҙе киҫәтеү саралары

#### Тәмәке тартмаҫҡа
Тәмәке тартыуҙан баш тартыу- хроник обструктив үпкә сирен (ХОБЛ) булдырмауҙың иң арзан ысулы.

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, "тәмәке тартыуҙы ташлау — һаулыҡ өсөн хәүефте әҙәйтеүгә йүнәлтелгән иң мөһим аҙым. Тикшеренеүҙәр буйынса, тәмәке тартыусыларҙың 75—80 % тәмәкене ташларға теләй, уларҙың һәр өсөнсөһө өсәр тапҡыр тәмәкене ташлап ҡараған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы хөкүмәттәрҙе, төрлө ойошмаларҙы, мәктәптәрҙе , ғаилә һәм айырым граждандарҙы әлеге ваҡытта тәмәке тартҡандарға тәмәкене ташларға ярҙам итергә саҡыра ".

Тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, тәмәке тартыуға ҡаршы компанияларға тотонолған аҡса бушҡа китмәй, ә кешеләрҙең ғүмере оҙонайыуына килтерә.

Тәмәке тартыуға ҡаршы саралар:
* терапии никотинды алмаштырыу терапияһында тәнгә аппликаторҙар беркетеп ҡуйыу,
* табиптар һәм башҡа медицина хеҙмәткәрҙәре консультациялары,
* төркөмдәр өсөн программалар һәм үҙ-үҙеңә ярҙам күрһәтеү,
* йәмғиәттә тәмәке тартыуға ҡаршы ҡараштарҙы булдырыу.

Төрлө илдәрҙә тәмәкегә ҡаршы алып барылған компаниялар (990 — 13000 доллар) илдәге халыҡтың ғүмерен уртаса бер йылға оҙонайта. Бөйөк Британия Һаулыҡ һаҡлау милли хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 212—873 стерлингтар фунтына төшкән программалар (320—1400 АҠШ доллары) кеше ғүмерен бер йылға оҙонайтыуға килтергән.

#### Һөнәри факторҙар менән көрәш
Тын алыу юлдарына зыян иткән һөнәри факторҙарға ҡаршы көрәш саралары ике төркөмдө тәшкил итә:
# төрлө технологик саралар ҡулланып, эш зонаһында һауалағы зарарлы матдәләр концентрацияһын әҙәйтеү ;
# көслө елләткес ҡулланыу — тәғәйен урында һауа һурҙырғыс , һауа душтарын ҡулланыу һәм дөйөм елләтеү;
# шәхси тын алыу юлдарын һаҡлау саралары (* иң һуңғы һәм иң ышанысһыҙ сара*).

Был саралар барыһы ла кеше организмына зарарлы матдәләр инеүгә ҡамасаулай, ХОБЛ барлыҡҡа килеүе хәүефен аҙайта. Респиратор ҡулланыу һөнәри сирҙәргә ҡаршы көрәштә иң көсһөҙ сара тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, тикшеренеүҙәрҙә күренеүенсә , Америка шахтерҙары кейеп йөрөгән респиратор- ярым маска кеше һулаған һауалағы күмер туҙанының концентрацияһын бик әҙгә генә аҙайта. Шуға күрә унда елләткес һәм башҡа күмәк һаҡланыу техник сараларын ҡулланыу тураһында тәҡдимдәр эшләнгән , был саралар шахтерҙар эшләгән ерҙә туҙан концентрацияһы рөхсәт ителгәндән артып китмәһен өсөн ҡулланыла. Шахтёрҙар араһында һөнәри сирҙәр артыу сәбәпле (1999 йылға тиклем ул түбәнәйә килә) күмер туҙанының рөхсәт ителгән концентрацияһы кимәлен әҙәйтергә (ПДКрз), күмер шахталарында туҙан кимәлен ныҡлы контролгә алырға ҡарар ителә
.

Рәсәй Федерацияһында закондарҙа етешһеҙлектәр булыу сәбәпле эшселәргә файҙаһы бик аҙ булған респираторҙар бирәләр. Был ХОБЛ һәм башҡа һөнәри сирҙәр артыуына килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*  
*  
*  
* 
* 
*