open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Идрисилек

**Идрисилек, идрисиҙәр** () — Әхмәт Ибн Идрис әл-Фаси (1760—1837) нигеҙләгән суфый тәриҡәте . Башта ул Мөхәммәдиә тәриҡәте тип атала. Ул ысын мәғәнәһендәге тәриҡәт түгел, ә Мөхәммәт менән шәкерт араһында туранан-тура рухи бәйләнештәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән тәғлимәттәр һәм ғибәҙәттәр йыйылмаһынан торған рухи алым була.

Башта Мәккәлә нигеҙләнеп, был тәриҡәт Ливия, Мысыр, Судан, Көнсығыш Африка (Сомали, Эритрея, Кения), Йемен, Леванта (Сүриә һәм Ливан) һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Малайзия, Сингапур, Бруней) тарафтарында киң таралған. Шулай уҡ уның башҡа илдәрҙә , мәҫәлән, Италия һәм Берләшкән Короллектә төрлө филиалдары бар. Ибн Идрис ғибәҙәттәре һәм доғалары, атап әйткәндә, суфый тәриҡәттәре араһында бөтә халыҡтың һоҡланыуын тыуҙыра һәм ибн Идрис менән бәйле булмаған күп ағымдар йыйынтығына индерелә.

Был тәриҡәттең тармағын Сингапурҙа шәйех Мөхәммәт Сәйет әл-Лингги (1926 йылда вафат) индерә.
Идрисиә Пакистанда шәйех хафиз Мөхәммәт Әмин Ибн Абдул Рәхман (1941 йылғы) тарафынан ойошторола.

Әхмәт ибн Идристең  шәҙили суфый тәриҡәтенән рухи уҡытыусылары була. Идрисиә Мөхәммәт Пәғәмбәр менән туранан-тура рухи мөнәсәбәттәргә нигеҙләнһә лә, тарихи яҡтан ул Шәҙилилек тәриҡәте, шулай уҡ шәйех Ғәбд әл-Ғәзиз әл-Дәббәғтең юлы менән дә бәйле (1719 вафат).

Был тәриҡәттең вариҫтары араһында — санусийя, хатмийя (шулай уҡ мирганийя булараҡ билдәле), сомали тармаҡтары (Әхмәҙиә, Дандаравийя, Сәлихия) һәм Жәғәфәриҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* O’Fahey, Rex S. (1994) Enigmatic Saint, Ahmad Ibn Idris and the Idrisi Tradition, Northwestern University Press, Evanston, Illinois by arrangement with C. Hurst and Co. (Publishers) Ltd., London. ISBN 0-8101-0910-7
* Thomassen, Einar & Radtke, Bernd, (eds.) (1993) The Letters of Ahmad ibn Idris. London: Christopher Hurst. A collective volume containing the texts and translations of 35 letters to and from Ibn Idris. The contributors are Albrecht Hofheinz, Ali Salih Karrar, R.S. O’Fahey, B. Radtke & Einar Thomassen. Published by Northwestern University Press, Evanston, Illinois by arrangement with C. Hurst and Co. (Publishers) Ltd., London. ISBN 978-0-8101-1070-0
* Sedgwick, Mark, Saints and Sons: The Making and Remaking of the Rashidi Ahmadi Sufi Order, 1799—2000, Leiden: Brill, 2005.
* Hidigh, Uthman, Anīs al-jalīs fī tarjamat sayyidī Ahmad ibn Idrīs, Mogadishu, n.d., pp. 112—124.
* Dajani, Samer, Reassurance for the Seeker: A Biography and Translation of Salih al-Ja’fari’s al-Fawa’id al-Ja’fariyya, a Commentary on Forty Prophetic Traditions, Louisville, KY: Fons Vitae, 2013.
*
Утарбай

**Утарбай** () — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Ивановка ауыл советына ҡараған.

## Этимологияһы
Атамаһы — Утарбай Солтангәрәевтың (1785—?) исеменән.

## Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

Ауыл эргәһендә боронғо кешеләр тарафынан һынташ ҡуйылған.

## Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттары, Ултыраҡ ауылы кешеләре тарафынан үҙ аҫаба ерҙәрендә — Һаҡмар йылғаһы буйлап яңы ауылға нигеҙ һала. Ауыл был төйәккә тәүге күсеп ултырыусы Утарбай Солтангәрәевтың (1785—?) исеме буйынса аталған. 

Башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылдан билдәле. Рәсми рәүештә 1858 йылда нигеҙләнгән: Башҡорт Ғәскәре баш командующийының 1858 йылдың 1 июнендәге 11442-се приказына ярашлы, Ултыраҡ ауылында 10 йортта йәшәүселәр Һаҡмар йылғаһы буйлап үрҙәрәк яңы Утарбай ауылына күсерелгән. Яңы ауылға Утарбай Солтангәрәй улы Торомтаевтың ғаиләһе һәм уның ҡатыны Ҡаныш Тимербаева (1794-?), улдары указлы имам Бәҙәмша (1827-?; ҡатыны Ғәзизә Әхмәтова менән), Шаһимөхәмәт, урядник Шәмсетдин (1831-?), Мөхәмәтсадиҡ күскән. Бынан тыш Утарбай ауылына Мөхәмәтйән Ҡанбирҙе улы Торомтаев (1813-?), уның улдары Хафизйән һәм Мәрйән; Мөхәмәтша Йылҡыбай улы Торомтаев һәм уның улы Дәүләтша; Зәйнәғәбдин Йылҡыбай улы һәм Муллагилде Йылҡыбай улы Торомтаевтар; Рәхмәтулла Иленбай улы Азаматов; Ҡаратал Ишбулды улы Азаматов; Мөхәмәткәрим Юрта улы һәм уның улы Мырҙагилде Мөхәмәткәрим улы Азаматов (1820-?); Ғөбәйҙулла һәм Сәйетғафар Азаматовтар күсенгән. Шул уҡ ваҡытта Утарбайҙан Бикбау ауылына 20 йорт күсерелгән - Бүләковтарҙың 7 ғаиләһе, Атановтарҙың 8 ғаиләһе, шулай уҡ Батисовтар, Батыровтар һәм Карпиевтар. 1859 йылда Утарбайҙа ауыл начальнигы булып Мырҙагилде Мөхәмәткәрим улы Азаматов (1820-?) хеҙмәт иткән.

1866 йылда 38 йортта 207 кеше йәшәгән. 

1900 йылда ауылда 280 кеше йәшәгән, бында мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп булыуы теркәлгән.

Утарбай, Бикбау һәм Нурмөхәмәт (Нур) ауылдары кешеләре 1928 йылда Аҡташ ауылына нигеҙ һалған.

1930-сы йылдарҙан ауыл халҡы «Йәш быуын» колхозында, 1959 йылдан Ленин исемендәге колхозда эшләгән.
 
1963 йылдан һуң юҡҡа сыҡҡан.

## Халҡы

 
## Билдәле шәхестәре
* Мөхәмәтғәле Утарбаев (?—?) — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Утарбай Солтангәрәев (1785—?) — урядник. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Аслаева Гөлсирә Сәлих ҡыҙы (1950) — педагог.
* Атанов Ҡорбанғәле Хөсәйен улы (1918—2005) — педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1961).
* Торомтаев Иҙрис Ғәлим улы (1902—1959) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Торомтаев Йәүҙәт Мифтах улы (1949) — хоҡуҡ белгесе. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1997).
* Торомтаев Наил Мәүләмбирҙе улы (1953) — табип. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (2002).
* Торомтаев Сәмиғулла Иҙрис улы (1924—1989) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.
* Усманова Әсмә Мәүләмбирҙе ҡыҙы (1930—2015) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Рахимов Р.* История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998. — №9. — С. 18-42.

## Һылтанмалар
*
Бикбау (Ырымбур өлкәһе)

**Бикбау** (*Аҡҡужа*, ) — хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы биләмәһендә урынлашҡан юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Тарихы
Үҫәргән ырыуы татарҙарының Гөбөрлө йылғаһы буйында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Гай районы) *Бикбау (Аҡҡужа)* исемле ауылдары булған. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында ауыл каратель отрядтары тарафынан юҡ ителгән. Ә уның халҡының бер өлөшө Кесе Һүрәм буйына (хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы) Бикбау ауылына, икенсе өлөшө — Һаҡмар буйында (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Бикбау ауылына нигеҙ һала.

## Иҫкәрмәләр
IShowSpeed

**Даррен Уоткинс-кесе** (; 21 ғинуар, 2005 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары йырсыһы.

## Һылтанмалар
* О Корбин Блю  
* IShowSpeed: IMDB
Стиляги (фильм, 2008)

**«Стиля́ги»** — 2008 йылда Юрия Коротков сценарийы буйынса режиссер Валерий Тодоровский төшөргән рәсәй нәфис фильмы. Фильм 1950 йылдарҙа шулай уҡ аталған йәштәр субкультураһына арналған. Кино тәнҡитселәре һәм авторҙарҙың үҙҙәре лә уның жанрын мюзикл, музыкаль комедия, музыкаль трагикомедия һәм «фильм-байрам» тип билдәләй. Сюжет нигеҙенә ябай ғына совет егетенең тормошо һалынған. Ул "идея дошмандары" араһында үҙенә дуҫтар таба, мөхәббәтен осрата. 

Уның джаз һәм рок-н-ролл эшкәртеүҙәге «рус рок» хиттарынан төҙөлгән музыка теҙмәһе фильмдың үҙенсәлеге булып тора. Картинала бейеүҙәр, хореографик номерҙар бик күп. Бынан тыш фильм шул осорҙоң проблемаларын, донъяға ҡарата булған ҡараш мәсьәләләрен дә күтәрә. 

## Иҫкәрмәләр
Фильмдағы хәл-ваҡиғалар 1955 йылда Мәскәүҙәбара. Был ваҡытта Сталин үлеп өлгөргән була, әммә уның шәхес культын Никита Хрущёв фаш итеп өлгөрмәгән. Баш ҡалала «стиляжничество» стиле барлыҡҡа килә. Стиляги — ул джаз һәм рок-н-ролл менән мауыҡҡан, һоро төҫтәге рәсми «жлобов» стиленә ҡаршы сыҡҡан, сағыу һәм ирекле кейем һәм тормош стиленә өҫтөнлөк биргән йәштәр стиле. Уларҙың йәшәү рәүеше һуғыштан һуңғы совет көнкүреше менән ҡапма-ҡаршы тора. Әммә илдә әле «ырыуһыҙ космополитизм»ға ҡаршы көрәш тураһында директива ғәмәлдә. «Стилягтар» менән ҡаршы көрәшкә комсомол патрулдәре һәм дружиналар ҙа йәлеп ителә.

Комсомолсы Мэлс Бирюков (*Антон Шагин*) М.Горький исемендәге Үҙәк хәрби округта Катяның «комиссар»ы (Евгения Брик) етәкселегендә сираттағы рейдта ҡатнаша. Бында ул «стиляги»лар араһында йөрөгән Полиной йәки Польза (*Оксана Акиньшина*) исемле ҡыҙ менән таныша һәм ғашиҡ була. Польза Мэлсты «Бродвей»ға (Горький урамы) саҡыра. Мэлс уларса кейенеп, «Коктейль-Холл» ишектәре янында яңы дуҫтар таба.

## Ролдәрҙә

## Һылтанмалар

### Сайт

### Соответ дәүерендә

## Әҙәбиәт


 (Послесловие без комментариев, стр. 287—299)

* 
* 
* 
* Денис Матюхин. Когда все люди разные: отзыв на фильм «Стиляги» // «Скепсис» от 6 апреля 2009
Тоҡбуға

**Тоҡбуға** (; ? — 1313 йыл) — Алтын Урҙаның дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. Алтын Урҙа хакимы (1312—1313).

## Биографияһы
Тоҡбуға сығышы менән башҡорттарҙан. Бөйөк бей була.

Тоҡтағу (Тоҡта) хан хакимлығы осоронда Һырдаръя буйында диктатор итеп тәғәйенләнә.

«Сыңғыҙнамә»гә ярашлы, 1312 йылда Тоҡтағу (Тоҡта) хан вафат булғас, Алтын Урҙа тәхетен Тоҡбуға биләй.

Уның исеме Үтәмеш Хажиның «Сыңғыҙнамә»һендә «Баджир Туҡбуға», Хажи Абдулғафарҙың «Умдет әл-Тәуарих»ында «Баджар Туҡбуға», ә Ғәли Желайырҙың «Жами әл-Тауарих» әҫәрендә «Бадчҡыр Туҡбуға» тип яҙылған. Был боронғо әҫәрҙәрҙә ырыу-ҡәбиләгә бәйлелек шәхси исем алдына ҡуйылған һәм бөтә исемдең бер өлөшө булып тора.

Туҡбуға өлкән бей, әмир була. Көнсығыш сығанаҡтар хәбәр итеүенсә ул Тоҡтағу хан кеүек мәжүси булып, боттарға табынған. «Та’рих ал-Бирзали» әҫәренә ярашлы, был заманда «уйғыр» һүҙенең «буддист» мәғәнәһендә ҡулланылған.

«Сыңғыҙнамә»гә ярашлы, Алтын Урҙа юлбашсылары Ҡыйат Исәтәй менән Сиджут Алатай йәш Үзбәкте алып ҡайтып, 1313 йылда уны тәхеткә ултырталар, ә Тоҡбуғаны үлтерәләр. Артабан улар күп кенә әмир һәм аҡһөйәктәрҙе, буддистарҙы юҡ иткәндәр. Һуңынан ислам динен дәүләт дине булараҡ ҡабул ителгән. Шул уҡ ваҡытта башҡа көнсығыш сығанаҡтар буйынса, Тоҡтағу хандың улы Илбаҫар мосолман булған, әммә ул атаһынан иртәрәк вафат булған һәм хан үҙенең тәхетен ейәненә — Илбаҫарҙың улына мираҫ итеп ҡалдырған. Был осраҡта Тоҡбуға бәләкәй хан эргәһендә регент ролен үтәгән. Ә Үзбәк хан һәм уның ярандары хан тәхетен баҫып алыуҙы аҡлау өсөн күптәрҙе кафыр тип иғлан итеп, уларҙы юҡ иткәндәр.

## Тарихта роле
Сыңғыҙхан нәҫеленән бумаған Баджир Тоҡбуғаның Алтын Урҙа ханы тип иғлан итеү — был дәүләт тарихында берҙән-бер билдәле прецедент.  В. П. Юдин билдәләүенсә, Волга һәм Яйыҡ йылғалары араһында башҡорттарҙың мөһим роль уйнаған. Шулай итеп, башҡорттарҙың вәкиле ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла Алтын Урҙа ханы була.

Үзбәк хан хакимлығынан һуң (1313—1341) Башҡортостанда берҙән-бер хаким йөҙөндәге власть вертикале булыуы тураһында бер ниндәй ҙә хәбәр юҡ, ә һуңыраҡ башҡорт ҡәбиләләренең бейҙәре генә теркәлә. Әйтергә кәрәк, Алтын Урҙа ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә еткән хан Башҡортостанда урындағы династияны юҡҡа сығарған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, перевод, транскрипция, текстологические примечания, исследование В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 64.
 
## Һылтанмалар
*
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете

**Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете** (, тур. Hırka-i Şerif Camii) — Истанбулдағы (Төркиә) тарихи мәсет. Үҙенең исемен ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең унда һаҡланған ҡомартҡыһы — хирҡәһе (плащы)нан алған.

## Мәсет
Пәйғәмбәр хиркәһе мәсете Истанбулдың Фәтих районында урынлашҡан. Ул ғосман солтаны Әбдел-Мәжид I (1839—1861 йылдарҙа идара иткән) бойороғо буйынса төҙөлгән. Уны төҙөү 1847 йылда башлана һәм 1851 йылда тамамлана. 

Мәсет ҡомартҡы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Үвәйс әл-Ҡараниға бүләк ителгән хирҡәһе менән бәйле. Үвәйс әл-Ҡарани төрөк телендә Вәйсәл Ҡарани булараҡ билдәле, VII быуаттың Йемендән килгән ислам эшмәкәре, төрөктәр араһында айырыуса хөрмәтле булған.

Мәсет һәм ҡомартҡылы ҡоролма бер нисә тапҡыр консервация һәм реставрация эштәренә дусар ителгән. 

2017 йылдан мәсет дини хеҙмәттәр өсөн ябыла, реставрациялана.

## Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең изге хирҡәһе
Үвәйс әл-Ҡараниҙың вариҫтары биләмәһендә булған ҡомартҡы тәүҙә көнбайыш Анатолия, ә XVII быуатта Солтан Әхмәт I (1603—1617 йылдарҙа хакимлыҡ итә) указы буйынса Истанбулға килтерелә. Ул Үвәйс әл-Ҡараниҙың вариҫтары ғаиләһенең резиденцияһында һаҡлана. XVII быуат башынан Мөхәммәттең с.ғ.с. хирҡәһе Рамаҙан айында махсус төҙөлгән таш камерала күрһәтелгәне билдәле. XVIII һәм XIX быуаттарҙағы Ғосман солтандары был ҡомартҡыға ихтирам күрһәтә һәм уның өсөн өҫтәмә махсус таш камералар төҙөй, был ҡомартҡыға зыярат ҡылыусыларға инеүҙе еңеләйтә. Ғосман империяһы осоронда Пәйғәмбәр хирҡәһе Рамаҙан айының икенсе яртыһында күрһәтелә, шулай итеп, ураҙа айының өсөнсө аҙнаһы ир- аттар, ә дүртенсе аҙнаһы ҡатын-ҡыҙҙар тамашалаһын өсөн бирелә. Республика осоронда был ҡағиҙәнән баш тарталар, һәм төрлө енес вәкилдәренең бер үк ваҡытта күрә килеүе ғәҙәти күренешкә әйләнә. Ҡәҙер кисәһе ваҡытында ҡомартҡыға зыярат ҡылыу тәрәүихтән һуң башҡарыла.

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хирҡәһе элеккесә дүрт аҙна дауамында, изге айҙың беренсе йомаһынан алып Ураҙа байрамына тиклем, бөтә кешегә күрһәтелә .

## Галерея


Hırka-i Şerif Camii.jpg
Hırka-i Şerif Camii (2).jpg
Hırka-i Şerif Camii (3).jpg
Hırka-i Şerif Camii (4).jpg
Hırka-i Şerif Camii (5).jpg


## Иҫкәрмәләр
Ҡорбанғәли Юлдашбаев

**Ҡорбанғәли Юлдашбаев** (*Ҡорбанғәле бин Юлдашбай бин Байҡыбай*; 1799 йыл — 15 май 1865 йыл) — мосолман дин әһеле. Орск йәмиғ мәсете имамы (1861—1865).

## Биографияһы
Ҡорбанғәле бин Юлдашбай бин Байҡыбай 1799 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Аҡъяр ауылында тыуған. 

Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә мөғәллим Ниғмәтулла Биктимер әл-Эстәрленән, Тимербулат әл-Ҡунаҡбайҙан белем алған. Аҡъяр мәҙрәсәһендә уҡытҡан.

1861—1865 йылдарҙа Орск йәмиғ мәсете имамы була. Бер үк ваҡытта мәсет ҡарамағындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була.

1865 йылдың 15 майында Орск ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Улдары — Хөснөтдин, Абдулғәлим, Абдулғәлләм. Хөснөтдин Бохара мәҙрәсәләренең береһендә белем алғанда вафат булған.

## Әҙәбиәт
* 
* Р. Фахретдин. Асар. Книга о биографиях, датах рождения и смерти, о других событиях из жизни мусульманских ученых нашего государства. Том второй. — Оренбург: Типография М.-Ф. Г. Каримова, 1904-1909 гг.
Үҫемлек майы

**Үҫемлек майы** —үҫемлектәрҙән алынған май.  Үҫемлек майы аҙыҡ-түлектә һәм кулинар маҡсаттарҙа ҡулланыла. Үҫемлек майы етештереү өсөн ҡулланылған иң мөһим үҫемлектәр булып соя, пальма майы, рапс, зәйтүн һәм көнбағыш, шулай уҡ арахис (арахис майы) тора.

## Сығанаҡ
Аҙыҡ майы

**Аҙыҡ майы (кулинария майы)** — ҡыҙҙырыуҙа, бешереүҙә һәм кулинарияның башҡа төрҙәрендә ҡулланылған үҫемлек, хайуан йәки синтетик май. Шулай уҡ уны аш-һыу әҙерләгәндә һәм йылытыу менән бәйле булмаған процестарҙа, мәҫәлән, салат өсөн тәмләткес агент сифатында (ароматизатор) ҡулланыла.

Үҫемлек майы, ғәҙәттә, шыйыҡса, әммә ҡайһы бер май, мәҫәлән, кокос майы, пальма майы  ҡаты була. 

### Трансмайҙар
Башҡа диетик майҙарҙан айырмалы рәүештә, трансмайҙар сәләмәтлек өсөн файҙалы түгел. Транс майҙарҙы ҡулланыу йөрәктең ишемия ауырыуы хәүефен «насар» холестерин (LDL) кимәлен күтәреү һәм «яҡшы» юғары тығыҙлыҡлы липопротеин (HDL) холестерин кимәлен төшөрөү иҫәбенә арттыра.Өлөшләтә гидрогенизацияланған майҙарҙан алынған трансмайҙар тәбиғи майҙарға ҡарағанда зыянлыраҡ.

Бер нисә эре тикшеренеүҙәр транс майҙарҙы күпләп ҡулланыу менән йөрәктең ишемия ауырыуы менән башҡа ҡайһы бер ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште күрһәтә. АҠШ-тың аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар сифатын санитар күҙәтеү идаралығы (FDA), АҠШ-тың Милли йөрәк, үпкә һәм ҡан институты һәм Америка кардиология ассоциацияһы (AHA) трансмайҙар ҡулланыуҙы сикләргә тәҡдим итә. АҠШ-та транс майҙар бөтөнләй хәүефһеҙ тип табылмай һәм махсус рөхсәтһеҙ аҙыҡ-түлеккә, шул иҫәптән бешереү майҙарына ла өҫтәлә алмай.

## Ашарға яраҡлы майҙы сығарыу һәм таҙартыу
Үҫемлек майын алыу һәм таҙартыу - айырым процестар. Беренсенән, майҙы орлоҡтан, сәтләүектән йәки емештән айырып алалар. Артабан, таҙартыу процесында майҙың тышҡы ҡиәфәте, текстураһы, тәме, еҫе йәки тотороҡлолоғо һатып алыусыларҙың ихтыяжына һәм өмөттәренә ярашлы үҙгәрә.

### Май алыу

Май сығарыуҙың өс төп ысулы бар:

* Йышыраҡ гексан ҡулланған химик экстракция;
*  ҡулланып экспеллер преслау йәки һалҡын преслау (майҙы йылытыуҙы булдырмау өсөн түбән температурала преслау);
* Центрифуга ярҙамында сығарыу — декантер. 

Майҙы эре производствола сәнәғәттә алыу өсөн йыш ҡына мөмкин тиклем күберәк май алыу өсөн преслау, химик экстракция һәм центрифугалау комбинацияһы ҡулланыла. 

## Ҡулланылған майҙы утилләштереү
Ҡулланылған аҙыҡты тейешенсә утилләштереү ҡалдыҡтарҙы утилләштереү өсөн мөһим бурыс булып тора. Канализация торбаларында май ҡуйырыуы мөмкин, был уларҙың тығындарына сәбәпсе була. Шуның өсөн ҡулланылған ашарға яраҡлы майҙы аш-һыу раковинаһына йәки унитазға ағыҙырға ярамай. Майҙы утилләштереүҙең дөрөҫ ысулы - уны пломбаланған, эшкәртеп булмай торған һауытҡа һалып, ябай сүп-сар менән бергә ташлау. Май һалынған һауытты туңдырыу өсөн һыуытҡысҡа урынлаштырыу ҙа утилизацияны ябайлаштыра һәм уны тәртипкә килтерә.

## Эшкәртеү
Ҡулланылған аҙыҡ майын эшкәртергә мөмкин. Уны мал аҙығы сифатында, туранан-тура яғыулыҡ сифатында, биодизель, һабын һәм башҡа сәнәғәт продукцияһы етештереү өсөн ҡулланыла ала.

## Галерея

Файл:Olive oil.jpg|thumb|150px|Зәйтүн майы
Файл:Sunflowerseed oil.jpg|thumb|150px|Көнбағыш майы
Файл:Corn oil (mais).jpg|thumb|150px|Кукуруз майы
Файл:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg|thumb|150px|Соя майы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *
Хәсән әл-Басри

**Әбү Сәйет әл-Хәсән ибн Ясар әл-Басри** (; Мәҙинә — һижрә йылы 728, Басра) — ислам дин һәм хәҙистәр белгесе, ислам дәрүиштәренең береһе (заһитлыҡ), суфыйлыҡҡа нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
642 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһының исеме 3 төрлө: Фирүз, Ясар йәки Жафар, ә әсәһенең исеме — Хәйрә тип телгә алына. Мөхәммәттең ҡатыны Өммө Сәләмә бинт Әбү Һүмәйәнең хеҙмәтсеһе булған тип хәбәр ителә

657 йылдан алып Басрала йәшәй. 663—665 йылдарҙа хәҙерге Афғанстан территорияһында хәрби походта ҡатнаша. Хәсән шулай уҡ Фарсыға ҡаршы һуғышта ҡатнаша, Хөрәсән наместнигы Раби ибн Зияд (Rabi ibn Ziyad al-Harithi) секретары була. Хәжәж ибн Йософ Ираҡ хакимы булған осорҙа (694 йыл) Ҡөрьән тексындағы хәрефтәрҙе диакритик билдәләр менән тәьмин итеү буйынса ойошторолған эштә ҡатнаша. Ғүмәр ибн Абдул-Азиз хәлифәлеге осоронда әл-Хәсән Басра ҡалаһы ҡаҙыйы була.

Хәсән әл-Басри тирәләй төркөмләнеүсе теологик түңәрәк Басраның һәм Өмәүиҙәр дәүләтенең интеллектуаль тормош үҙәге була, ә уға нигеҙ һалыусының абруйы шул тиклем ҙур ине, хатта сөнниҙәр ҙә, рационалистар ҙа (мөғтәзилиҙәргә нигеҙ һалыусы Вәсил ибн Ата тап ошо түңәрәктән сыҡҡан) һәм суфыйсылар ҙа уны үҙенең уҡытыусылары тип атаған.

Хәсән әл-Басри Басрала вафат булған һәм 110 һижрә (728 йылда) Басрала ерләнгән

## Ҡараштары
Уның ҡараштары хаҡында аҙ һанлы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, ихтыяр ирке тураһындағы мәсьәләлә ул кадариттарға хас күҙлектән сығып эш иткән һәм кешенең был донъяла башҡарған эштәре өсөн яуаплылығын раҫлаған. Мөржиғиҙәр тәғлимәте рухында ул, мосолман вафаты алдынан шәһәҙәттең беренсе өлөшөн әйтеп, ожмахында ҡотҡарылыуға һәм урынға өлгәшер, тип раҫлай. Ауыр гонаһ ҡылған мосолманды кем тип иҫәпләү мәсьәләһен күтәргәәндә хәрижиҙәр һәм мөржиғиҙәр позициялары араһындағы аралыҡ позицияһында торҙо: уларҙы мөнафиҡ тип иҫәпләй. Был позиция дин тәғлимәтенең аҡыл берҙәмлеген һаҡларға ынтылған һәм мосолмандар араһында ҡораллы конфликт тыуҙырған урта сәйәси ҡараштарына тап килә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *И. Аббас* Аль-Хасан аль-Басри. Каир, 1952.
* *[[Массиньон, Луи|Л. Массиньон]]* Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane. Париж, 1954, с. 174—201.
Тростянец (Көньяҡ Буг ҡушылдығы)

**Тростянец** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин районының аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 42 километр. Бассейн майҙаны — 263 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України».&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;59.&nbsp;— (№&nbsp;882).
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018  - 28 с.
Алабуға Ҡамауы (1708)

**Алабуға Ҡамауы** — Күсем Түләкәйев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары һәм Рус батшалығы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш.

## Һуғыштың тарихы һәм урыны
1708 йылдың ғинуар айының беренсе яртыһында ихтилалсыларҙың төп көстәре Сулман йылғаһын аша сыға, һәм төп һуғыш театры булып Сулмандан көнбайыштараҡ Ҡазан өйәҙе территорияһы тора.

## Ваҡиғалар барышы
Зәй ҡәлғәһен ҡамап алғандан һуң Күсем Түләкәйев етәкселегендәге 3 мең ихтилалсы Алабуғаны ҡамай.

## Иҫкәрмәләр
Йөрәктау тауындағы алыш (1707)

**Йөрәктау тауындағы алыш** – Алдар һәм Күсем Түләкәй улы етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары менән Рус батшалығының Хохлов етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында барған ун көнлөк алыш.
## Һуғыштың тарихы һәм урыны
Ихтилалсыларға ҡаршы Хохлов етәкселегендәге 1300 һалдаттан торған полк ебәрелә, итхилалсылар сигенә.

## Ваҡиғалар барышы
Алдар Йөрәктау тауы янында батша ғәскәренә һөжүм итә. Ихтилалсылар ғәскәре батша ғәскәрҙәре менән алыша, хөкүмәт көсө тулыһынса тар-мар ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Башкиро-татарские восстания: как Москва сыграла на противоречиях с казахами и калмыками и победила
Әмиров Родион Руслан улы

**Әмиров Родион Руслан улы** () — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе.

## Уйын карьераһы
Родионды ЙХЛ клубы «Толпар»ға сығарылыш миҙгеле барышында уҡ йәлеп итә башлайҙар. Даими чемпионаттың ун ике матчының беренсеһен Әмиров октябрҙә үткәрә, ә профессиональ кимәлдә дебют шайбаһы бер аҙ һуңыраҡ — 2018 йылдың 14 февралендә  ул Усть-Каменогорскиҙың «Алтайы» менән осрашыуҙа шайба индерә һәм икенсе көндө шулай уҡ шайба индерә. ЙХЛ-дың 2018/19 йылдар миҙгеле — беренсе тулы миҙгел була, һәм Әмиров 25 (13+12) мәрәй менән яҡшы статистика күрһәтә. Был күрһәткес буйынса ул команда форвардтары араһында алтынсы була. Әммә бер мөһим аныҡлыҡ менән: уның «Толпар» буйынса бөтә партнерҙары 50 матч үткәрә, ә Әмиров —.ни бары 31.

2019/20 йылдар миҙгелендә үҙенең тәүге матчтарын КХЛ-да  «Салауат Юлаев» командаһы составында уйнай. Дебют миҙгелендә даими миҙгелдә бөтәһе 21 матч үткәрә, 2 мәрәй йыя (0+2). Шул уҡ миҙгелдә ЮХЛ-да өфөләрҙең фарм-клубы — Нефтекаманың «Торос»  клубы матчтарына йәлеп ителә.

17 йәштән 20 йәшкә тиклем Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 2020 йыл аҙағында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн тәүге матчтарын үткәрә.

## Ауырыуы һәм үлеме
2022 йылдың февралендә хоккейсының баш мейеһендә яман шеш табылыуы билдәле була. Германияла дауалана. 2023 йылдың 14 авгусында 22 йәшендә вафат була.

## Ҡаҙаныштары

*  2001 йылғы егеттәр араһында Рәсәй беренселегенең бронза призёры.
*  Глинка/Гретцки кубогоның бронза призёры — 2018 (U-18)
*  Юниорҙар донъя чемпионатының көмөш призёры  — 2019 (U-18)
*  ЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә «Көнсығыш» конференцияһы еңеүсеһе

## Иҫкәрмәләр
Ыҡ буйындағы алыш (1682)

**Ыҡ буйындағы алыш** — 1682 йылда Ыҡ йылғаһы буйында Сәйет Йәғәфәров етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары һәм Рус батшалығы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш.

## Һуғыштың тарихы һәм урыны
1681 йылда тоҡанған башҡорт ихтилалы бөтә яҡты солғап ала. Май айында ихтилалсылар Башҡортостандың бөтә Европа өлөшөндә хәрәкәт итә. Июнь айында ул күрше Ҡазан, Көңгөр һәм Верхотур өйәҙҙәренә тарала.

Хәрәкәт етәкселәренә ҡарата сығанаҡтар бик аҙ. Ихтилалдың төп юлбашсыһы ғына билдәле, дөрөҫөрәге, уның исеме Сәйет. Ҡайһы бер ситләтелгән материалдар нигеҙендә Сәйет билдәле рухи шәхес булған тип фаразларға мөмкин. Ихтилалдың киң ҡолас алыуы урындағы хакимлыҡтарҙы борсой. Өфө һәм Ҡазан ғәскәр башлыҡтары Мәскәүгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Батша хөкүмәте ашығыс саралар күрә. 1682 йылдың май уртаһында ихтилалсыларға ҡаршы мәскәү һәм ҡала дворяндарынан, яңы стройҙың атлы һәм йәйәүле полктарынан торған ғәскәр ебәрергә ҡарар ителә. Был көстәр башында ҡазан ғәскәрбашы П. В. Шереметев (Кесе) торорға тейеш була, ә уның иптәштәре итеп Мәскәүҙән сокольничий кенәз Д. А. Барятинский ебәрелгән. Карателдәрҙең рухын күтәреү өсөн властар дини саралар ҡуллана. 1682 йылдың 11 июнендә батшалар һәм батшабикә Софья Ҡазанға Пресвятая Богородицаның рәүешен һәм билдәһен оҙаталар.

## Ваҡиғалар барышы
Май аҙағында Д. А. һәм П. И. Барятинскийҙар Мәскәүҙән Ҡазанға китә. Әммә бүленгән хәрби көстәр әкренләп йыйыла. Ихтилал иһә көндән-көн киңәйә. Ошо шарттарҙа Өфө воеводаһы стольник кенәз Коркодинов, Мәскәүҙән ярҙам килеүен көтмәйенсә, сығыш яһай. Өфө дворяндарынан, уҡсыларынан, казактарҙан һәм башҡа хеҙмәтле кешеләрҙән торған күп һанлы отряд 28 майҙа Өфөнән сыға һәм баш күтәреүселәргә ҡаршы юллана. Июнь башында Кама аръяғы ҡәлғәһе һәм Ыҡ йылғаһы араһында ҡаты алыш була. Ихтилалдың етәксеһе Сәйет Йәғәфәров яралана.

## Иҫкәрмәләр
Корея һуғышы

**Күре Һуғышы**  – Күре Халыҡ-Демократик Йөмһүриәтенә (Төньяҡ Корея) һәм Күре Йөмһүриәтенә (Көньяҡ Корея) араһындағы низағы, уның һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 2,5 миллион кеше һәләк була. Һуғыш халыҡ-ара масштабҡа 1950 йылдың июнендә, Советтар Союзы менән тәьмин ителгән Һәм уның консультацияһы аҫтында Булған Төньяҡ Корея Көньяҡҡа баҫып ингәс, етә. Аҡш-тың төп ҡатнашыусыһы булған берләшкән Милләттәр ойошмаһы көньяҡ кореялылар яғында һуғышҡа инә, Ә Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәтенә Төньяҡ Кореяға ярҙамға килә. Ике яҡтан да миллиондан ашыу хәрби юғалтыуҙар кисергәндән һуң, хәрби хәрәкәттәр 1953 йылдың июлендә тамамлана, Ә Корея һаман да ике дошман дәүләткә бүленгән булып ҡала. 1954 йылдағы һөйләшеүҙәр артабанғы килешеүгә килтермәй, һәм шул ваҡыттан алып фронт һыҙығы Төньяҡ һәм Көньяҡ Корея араһындағы сик сифатында ҡабул ителә.1910 йылда Япония империяһы Кореяны аннексиялай, унда Ул 1945 йылдың 15 авгусында Икенсе донъя һуғышы аҙағында капитуляцияға тиклем 35 йыл идара итә.

## Иҫкәрмәләр
Марица алышы

**Марицалағы алыш** йәки **Черномен янындағы**  1371 йылдың 26 сентябрендә Черномен ауылынан алыҫ Түгел Марица йылғаһында (Хәҙерге Ваҡытта Көнбайыш Фракиялағы Орменио) Румелия бейлербейы Лала Шахин Паша етәкселегендәге Ғосман дәүләте көстәре һәм ағалы-ҡустылы вукашин (прилеп короле) һәм Углеша (Серес деспоты) мрнявчевичтарҙың коалиция ғәскәре араһында була. Филиппопол ғосмандар һөжүме аҫтында ҡолатылғандан һуң алыш ҡотолғоһоҙ була.

## Һөҙөмтә
Көтөлмәгән төнгө һөжүм арҡаһында ғосмандар ышаныслы еңеү яулай. Бының төп сәбәбе булып берләшкән христиан ғәскәрендә тейешле дисциплина булмауы һәм хәрби һаҡ булмауы тора, шуға күрә төрөктәр лагерҙа үлтереш ойоштора. Сербтарҙың ойошмаған ҡаршылығы баҫтырыла. Мрнявчевичтар, яугирҙарҙы тәүәккәл көрәшкә күтәрергә маташыуҙарға ҡарамаҫтан, төнгө алышта һәләк Буда.

Һуғыштан һуң Македонияны ғосманлылар баҫып ала башлай, һәм урындағы күп кенә болгар, серб һәм грек хакимдары солтандың вассалдары була.

## Әҙәбиәт

* Turnbull, Stephen R. *The Ottoman Empire 1326—1699*, Osprey Publishing, 2003.
* Stavrianos, L. S. *The Balkans Since 1453*, C. Hurst & Co. Publishers, 2000.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*Битва при Черномене
*Battle of the Maritsa River Encyclopædia Britannica
Абдуллаһ әл-Харари

**Әбу́ Абдуррахма́н Абдулла́һ ибн Мөхәммәт әл-Харари́ әл-Хәбәши** (; һижри 1910 йыл, Харэр, Эфиопия — һижри 2.9.2008 йыл, Бейрут, Ливан) — ислам теологы. 1983 йылда AICP — Association of Islamic Charitable Projects (ислам хәйриә проекттары ойошмаһына, ғәр. — ‏جمعية المشاريع الخيرية الإسلام) нигеҙ һала. Тарафдарҙары һәм шәкерттәре белдереүе буйынса, атаһы — Мөхәммәт яғынан уның шәжәрәһе Бәнү Шәйбә нәҫеленә һәм әсәһе Фатима аша — беренсе хәлифә Әбү Бәкергә барып тоташа.

## Биографияһы
Әбу Абдуррахман Абдуллаһ ибн Мөхәммәт ибн Юсуф ибн Абдуллаһ әл-Харари әш-Шиби әл-Абдари 1910 йылда Эфиопия ҡалаһы Харар төбәгендә тыуған. 1950 йылда Ливанға күсеп килә. 1983 йылда ислам хәйриә проекттары ойошмаһын аса. Ул рифәғилек һәм ҡадирилек тәриҡәттәренә ҡарай. Үәһһәбилеккә ҡаршы эҙмә-эҙлекле көрәшсе була.

2008 йылдың 2 сентябрендә 98 йәшендә вафат була.

Тәриҡәт Әр-Рифәғилекте шәйех Абдур-Рохман Әс-Сабсабий Әл-Хәмуий һәм шәйех Таһир Әл-Ҡәйәлийҙән, шәйех Әхмәд Әл-Ирбинийҙән — Әл-Ҡадирилек тәриҡәтен алған.

## Хеҙмәттәре
* Шарху альфияти с-Суюти фи Мусталахи ль-хадис
* Касидатун фи ль-итикади такау фи Ситтина Байтан
* Ас-сирату ль-мустаким фи т-таухид
* Ад-далилу ль-кавим аля с-сирату ль-мустаким фи т-таухид
* Бугйати т-Талиб Лимарифати ль-ильми д-дини ль-ваджиб
* Ат-таккубу ль-хасис аля ман таана фима сахха мина ль-хадис

## Иҫкәрмәләр
Мөхәммәт әл-Арифи

**Мөхәммәт ибн Абдуррахман әл-Арифи** (; род. 15 июль 1970, Эр-Рияд, Сәғүд Ғәрәбстаны) — сәғүд ислам вәғәзсеһе, Сәғүд короле университеты профессоры, Бөтә донъя ислам лигаһы һәм Мосолман ғалимдары ассоциациялары ағзаһы.

Сәғүд Ғәрәбстанындағы иң йоғонтоло блогер булып тора: Ул Youtube ресурсындағы роликтары менән бөтә донъяла билдәлелек яулай.

## Йәшлеге һәм белем алыуы

### Академик квалификациялары

Мөхәммәт әл-Арифи 1991 йылда Эр-Риядта Ибн Сәғүд ислам университетында  мосолман дин ғилеме өлкәһендә бакалавр дәрәжәһенә эйә була.

В 1996 йылда ул шулай уҡ ислам дине һәм ислам секталары нигеҙҙәре темаһына ислам теологияһы магистры дәрәжәһен ала.

## Блогерлығы
Твиттерҙа аль-Арифи аккаунтына 20 миллиондан ашыу кеше яҙылған. 2019 йылдың 6 майына Facebook аккаунтына 24 миллиондан ашыу лайк йыйған
, был уның аккаунтын топ-100 иң популяр һәм ғәрәп донъяһының һәм Яҡын Көнсығыштың шәхестәре араһында иң популяр топ-10 аккаунттары иҫәбенә инә. BBC ярашлы, әл-Арифиҙы «Мосолман дини тәғлимәте мөхитенең Бред Питы» тип атарға мөмкин.

Әл-Арифи үҙенең ҡырҡыу һәм ксенофоб һүҙҙәре менән билдәле. Шиғыйҙарҙы «яуызлыҡ» тип атап, ҡаты тәнҡит менән сығыш яһай. Шиғый дин әһеле аятолла Систаниға тәҡфир сығарҙы. Сәғүд Ғәрәбстанында мавзолейҙар, йәмәғәт статуялары, мәсих тәреләре юҡ, тип ғорурланып әйтә.

## Тәнҡит
2013 йылдың июлендә әл-Арифи үҙенең YouTube-каналында Мысырҙағы хәрби түңкәрелешкә ҡарата тәнҡитле фекерҙәре арҡаһында Сәғүд Ғәрәбстаны властары тарафынан тотолған.

2013 йылдың июлендә Швейцария 5 йылға уға илгә инеүҙе тыйҙы.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

* 
*
Креолдар

**Креол** (;  һәм , *криолу*;  — «булдырыу, үҫтереү») — колониаль осорҙа, башлыса Америкала, Африкала һәм Азияла барлыҡҡа килгән ҡатнаш сығышлы төрлө этник (йыш ҡына этнораса) берләшмәләр.

Башта креолдар тип  Европанан күсеп килеүселәрҙең ғаиләләрендә Америкалағы Испания колонияларында (шул иҫәптән Луизианала) тыуғандарҙы атағандар (Европанан килгәндәргә ҡаршы ҡуйып). Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала испан термины Criollo негр йәки индеец ҡаны ҡушылған кешеләргә лә ҡағыла башлай; бындай киң мәғәнә айырыуса Бразилияға хас.

Хәҙерге ваҡытта был термин түбәндәге мәғәнәләргә эйә:

* Латин Америкаһы касталары системаһында — Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка колонияларында Европанан килгән (испан, португал, һирәгерәк француз) тәүге күскенселәрҙең тоҡомдары.
* Бразилия һәм Вест-Индияла (Көнбайыш Һиндостан)  — ҡара тәнле ҡолдарҙың тоҡомдары.
* Луизиана штатында — аҡ креолдар (француздар) һәм ҡара тәнле креолдар.
* Аляскала XVIII—XIX быуаттарҙа ҡатнаш никахтарҙа (урыҫтарҙың  алеуттар, эскимостар йәки индеецтар менән) тыуған вариҫтарҙы ла   «креолдар» тип йөрөткәндәр.

## Креол теле
Креол телдәре — пиджин эволюцияһының артабанғы баҫҡысы, ул яйлап ҡатнаш сығышлы халыҡтың байтаҡ өлөшө өсөн туған телгә әйләнә һәм үҙ аллы телгә әүрелә.

Ғәҙәттә пиджиндың креол теленә әүерелеүе ҡатнаш никахтар ҙур өлөш булған урындарҙа барлыҡҡа килә, сөнки бында пиджин милләт-ара аралашыу теле функцияһын үтәргә мәжбүр. Бөгөн донъяла бөтә донъя буйынса киң таралған алтмыштан ашыу креол теле бар.

*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Колумбия яйлаһы

**Колумбия яйлаһы** () — АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, көнсығышта Ҡаялы тауҙар һәм көнбайышта Каскад тауҙары араһында урынлашҡан географик һәм геологик төбәк.  Вашингтон штатының көньяҡ-көнсығышында, Орегонштатының төньяҡ-көнсығышында  һәм Айдахо штатының көнбайышында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 50 000 км2 һәм диңгеҙ кимәленән 700-1000 м бейеклектәге лава платоһынан ғибәрәт. Колумбия йылғаһы һәм уның иң ҙур ҡушылдығы Снейк йылғаһы  плато территорияһын киҫеп, тәрән каньондар барлыҡҡа килтерә. Платоның өҫкө йөҙө яҫы йәки тулҡынлы; күп һанлы ҡоро каньондар бар (шуларҙың иң ҙуры — Гранд-Кули). Плато районындағы ҙур ҡалалар үҙ иҫәбенә Спокан, Якима, Песко, Кенневик, Голдендейл, Пуллман, Гермистон, Худ-Ривер, Те-Далс һәм башҡалар инә.

Миоцен һәм плиоцен осоронда базальттың массив ағымдары магматик өлкә барлыҡҡа килтереп, ҙур территорияны ҡаплайҙар. 10-15 млн йыл дауамында ахыр сиктә 1,8 км ҡалынлыҡтағы базальт ҡатламы туплана. Был ҡеүәтле ҡатлам тупланғанда ер ҡабығы түбәнәйә, Колумбия йылғаһы бассейнын барлыҡҡа килтерә. Колумбия йылғаһының хәҙерге ағымы лава массивының төньяҡ-көнбайышҡа табан хәрәкәт итеүе менән бәйле. Лава ағымы, территория буйлап ағып, тәү сиратта йылға һәм шишмә үҙәндәрен тултыра, быуа күлдәренең барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған тәбиғи быуалар барлыҡҡа килтерә. Был күлдәр ҡаҙылма флора һәм фауна тупланмаһынан ғибәрәт: ташҡа әүерелгән ағас, ҡаҙылма бөжәктәр, умыртҡалыларҙың һөйәктәре һәм башҡалар.

*

## Иҫкәрмәләр
Брайс-Каньон (милли парк)

**Брайс-Каньон** () — АҠШ-та милли парк, Юта штатының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Парктың майҙаны 145 км2. Парктың төп иҫтәлекле урыны — Брайс каньоны (). Исеме каньон булыуға ҡарамаҫтан, был каньон түгел, ә Паунтсаугант яйлаһының көнсығыш яғы буйлап эрозия тарафынан барлыҡҡа килтерелгән гигант тәбиғи амфитеатр. Брайс-Каньон үҙенең худу тип аталған һәм йылға һәм күл ултырмаларының ел, һыу һәм боҙ тәьҫире һөҙөмтәһендәге эрозия арҡаһында барлыҡҡа килгән уникаль геологик структуралар менән айырылып тора. Тау тоҡомдарының ҡыҙыл, ҡыҙғылт-һары һәм аҡ төҫтәре, бигерәк тә ҡояш ҡалҡҡанда йәки байығанда, мауыҡтырғыс күренеш булып тора.

## Географияһы
Брайс-Каньон яҡын-тирәләге Гранд-Каньон һәм Зайон милли парктарына ҡарағанда күпкә бейегерәк урынлашҡан. Брайс-Каньондың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2400 метрҙан 2700 метрға тиклем, Ә Гранд-Каньондың көньяҡ сиге диңгеҙ кимәленән 2100 метр бейеклектә урынлашҡан. Шулай итеп, парк территорияһы экологияһы һәм климаты менән ныҡ айырыла, был бер сәйәхәттә өс паркка йөрөүҙе йыш ҡына берләштергән сәйәхәтселәр өсөн контраст булдыра.

## Үҙләштереү
Каньон эргәһендәге территорияла 1850-се йылдарҙа пионер-мормондар йәшәгән. Ул 1875 йылда был районда усадьбаға нигеҙ һалған Эбенезер Брайс хөрмәтенә аталған. Брайс каньоны тирәһендәге территория 1924 йылда милли ҡомартҡы статусына эйә була, ә дүрт йылдан һуң милли парк тип үҙгәртелә. Паркҡа килеүселәр һаны буйынса Гран-Каньон һәм Зайон милли парктарынан ғына ҡалыша — был башлыса Брайс-Каньондың алыҫ урынлашыуына бәйле. Юта штатының Канаб ҡалаһы был өс парк араһында үҙәктә урынлашҡан.

## Һылтанмалар

* Bryce Canyon National Park Service Info / US Department of the Interior.
* Топографик карта
Кордильер

**Кордильер** (, ) — оҙонлоғо буйынса ер шарының иң бөйөк тау системаһы, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыш ситтәре буйлап төньяҡ киңлектең 66°-нан(Аляска) көньяҡ киңлектең 56°-на (Утлы Ер) тиклем һуҙылған.

Кордильерҙың бөтә системаһы ике өлөшкә бүленә — Төньяҡ Америка Кордильеры Һәм Көньяҡ Америка Кордильеры (йышыраҡ Анд тауҙары тип атайҙар). Үҙәк Америкала Кордильер икегә бүленә; бер тармаҡ Антиль утрауҙары буйлап үтә, икенсеһе Панама армыты аша Көньяҡ Америка территорияһына күсә.

Оҙонлоғо — 18 мең километрҙан ашыу, киңлеге — Төньяҡ Америкала 1600 километрға тиклем һәм Көньяҡ Америкала 900 километрға тиклем. Кордильер Канада, АҠШ, Мексика, Үҙәк Америка дәүләттәре, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Аргентина һәм Чили биләмәләре аша үтә. Бөтә оҙонлоғонда тиерлек Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың бассейндар араһында һыу айырғыс, шулай уҡ ныҡ айырылған климат сиге булып тора.

Бейеклеге буйынса Кордильер тик Гималай һәм Үҙәк Азия тау системаларынан ҡалыша. Иң бейек түбәләре: Төньяҡ Америкала — Денали тауы (элекке исеме Мак-Кинли; 6190 м), Көньяҡ Америкала — Аконкагуа тауы (6961 м).

Кордильер Американың бөтә географик бүлкәттәрендә (антарктика һәм субантарктиканан башҡа) урынлашҡан һәм ландшафттарҙың күп төрлөлөгө һәм бейеклек бүлкәттәре менән айырылып тора. Аляскала ҡар сиге 600 метр бейеклектә, Утлы Ерҙә —500—700 метр, Боливияла һәм Көньяҡ Перула 6000—6500 метрға тиклем күтәрелә. Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һәм Анд тауҙарының көньяҡ-көнсығышында боҙлоҡтар океан кимәленә тиклем төшә, эҫе бүлкәттә улар иң бейек түбәләрҙе генә ҡаплай. Боҙлоҡтарҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 90 мең км2 (Төньяҡ Американың Кордильерында — 67 мең км2, Андта — яҡынса 20 мең км2).

## Барлыҡҡа килеү теорияһы
Кордильерҙың төп тау барлыҡҡа килеү процестары Төньяҡ Америкала юра осоронда башлана, Көньяҡ Америкала аҡбур осоро аҙағында һәм башҡа материктарҙа тау системалары барлыҡҡа килеү менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Кордильерҙың формалашыуы тамамланмаған, быны йыш ҡына ер тетрәүҙәр һәм интенсив вулканизм (80-дән ашыу әүҙем вулкандар бар). Кордильер рельефын формалаштырыуҙа шулай уҡ дүртенсе боҙланыу дәүере (бигерәктә төньяҡ киңлектең 44°-тан төньяҡҡа табан һәм көнбяҡ киңлектең 40°-танкөньяҡҡа табан өлөштәрендә) мөһим роль уйнай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Блэк-Хилс

**Блэк-Хилс** (  — «ҡара ҡалҡыулыҡтар») — АҠШ-тың Урта Көнбайышында Бөйөк тигеҙлектәрҙең төньяҡ өлөшөндә, Көньяҡ Дакота штатының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һәм Вайоминг штатының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тауҙар (һырт). Массивтың иң бейек нөктәһе Харни-Пик тауы (2208 м).

Блэк-Хилс исемен лакота индеецтары биргән, уларҙың телендә *Паха-Сапа* — *ҡара ҡалҡыулыҡ (уба)*. Лакота һәм шайен индеец ҡәбиләләре өсөн изге урын булып тора.

1874 йылда Джордж Армстронг Кастер етәкселегендәге экспедиция тарафынан алтын табыла. АҠШ хөкүмәте бында йәшәгән индеецтарҙың 1876 йылдың 1 февраленә тиклем махсус агентлыҡтарға килеүен талап итеп ультиматум сығара, артабан улар резервацияға ебәрелә. Был талап килешеүгә нигеҙләнгән, ул Ларами фортындағы килешеү (1868) Ҡара ҡалҡыулыҡтар (Блэк-Хилс) индеецтар резервацияһының бер өлөшө булып китә һәм тик индеецтарға файҙаланыуға тапшырыла. Был ваҡиғалар Ҡара ҡалҡыулыҡтар өсөн һуғышҡа килтергән. 

Блэк-Хилс тауҙарында Рашмор тауы һәм Ярһыу Ат Мемориалы урынлашҡан. Шулай уҡ Блэк-Хилс районында йыл һайын бөтә донъя мотоциклсыларының йәйге раллиһы үтә, ул Стурджиста мотоцикл раллиһы булараҡ билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* An article about the land the people of Black Hills
Салонга (милли парк)

**Салонга** () — Конго Демократик Республикаһы биләмәһендә милли парк, Конго йылғаһы бассейнының үҙәк өлөшө янында урынлашҡан.Африкала дымлы тропик урмандар зонаһында урынлашҡандар араһынан Салонга тәбиғәтте һаҡлаусы иң ҙур территория булып тора, парк 36000 км2 майҙанды биләй. Паркка һыу юлы менән генә барып етергә мөмкин.

## Тарихы
1974 йылда тәбиғи хәлдәге экваториаль урмандарҙы һаҡлау маҡсатында милли паркка нигеҙ һалына. 1984 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы  объекттары исемлегенә индерелә.

Илдең көнсығышында граждандар һуғышы башланыу сәбәпле, 1999 йылда Салонга милли паркы юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә ингән. 2021 йылда был исемлектән сығарылған. 

## Хайуандар донъяһы
Милли паркта эндемик хайуан төрҙәрен осратырға мөмкин: Африка һоро попугайы, Конго тауисы, бонобо кәрлә шимпанзеһы, урман филенең ярымтөрөн, Африка тар томшоҡло крокодилы.

Шулай уҡ бында фаунаның типик вәкилдәре лә йәшәй: арыҫлан, бегемот, буйвол һәм башҡалар

## Иҫкәрмәләр
Селус

**Селус —** Танзанияла һәм бөтә Африкала иң ҙур һаҡланған территория, резерват статусын йөрөтә. Майҙаны , был ил территорияһының яҡынса 5 процентын тәшкил итә, шуларҙың 5 120 000 га (51 200 км2) резерваттың территорияһы, ҡалған территория — административ яҡтан уның составына ингән Удзунгва-Маунтис һәм Микуми милли парктары. Танзанияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Дар-әс-Сәләм ҡалаһынан 219 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паркта Руфиджи йылғаһы аға. Саваннаның типик йәнлектәре йәшәй: филдәр, бегемоттар, жирафтар, арыҫландар, леопардтар, крокодилдар һәм башҡалар.

Парк буйлап гну антилопаларының ике төр ареалы араһында сик үтә , һәм был масаи жирафы йәшәгән ареалдың иң көньяҡ нөктәһе. Уның территорияһында яҡынса 350 төр ҡош йәшәй, ә үҫемлектәр һаны 2000 төрҙән ашыу.

Парк 1922 йылда һунар резерваты булараҡ ойошторола, хәҙерге ваҡытта шулай уҡ башлыса һаҡланған һунар резерваты булараҡ сафари өсөн ҡулланыла, территорияның тик 5 проценты ғына (Төньяҡ Селус) рекреацион туризм (фотосафари) өсөн тәғәйенләнгән, унда һунар тыйылған. Резерват территорияһында халыҡтың даими йәшәүе тыйыла, туристар һәм һунарсылар башлыса Төньяҡ Селуста урынлашҡан ҡунаҡханаларҙа һәм һунар лагерҙарында йәшәй. 1982 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән, парк территорияһында файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, Руфиджи йылғаһында ГЭС төҙөү һәм браконьерлыҡ арҡаһында 2014 йылдан ЮНЕСКО-ның хәүеф аҫтында булған бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Фредерик Кортни Селустың хөрмәтенә аталған, ул — урындағы фаунаны һәм уны һаҡлау һәм төрҙәрҙе һаҡлау мәсьәләләрен өйрәнгән һунарсы, 1917 йылда Беренсе донъя һуғышы ваҡытында һәләк булған.

## Хайуандар донъяһы
Парк территорияһында Африкала иң ҙур ҡырағай хайуандар: филдәр *(Loxodontha africana*) популяцияһы йәшәй — яҡынса 100 000 (һуңғы йылдарҙа браконьерлыҡ арҡаһында кәмей), ҡара носорогтар (2000 тирәһе), бегемоттар (18 000 тирәһе), кафр буйволдары (яҡынса 140 000), 4 000 арыҫлан. Шулай уҡ антилопаларҙың төрлө төрҙәре йәшәй: гну (яҡынса 100 000), импала (яҡынса 250 000), гиена һымаҡ эттәр,.күп һанлы нил крокодилдары һәм 350 төр ҡош, шул иҫәптән эндемик: Удзунгва урман ағунаһы (*Xenoperdix udzungwensis*) һәм *Cinnyris rufipennis*. Төрҙәрҙең тығыҙлығы һәм төрлөлөгө юғары булғанлыҡтан, Селус резерваты тәбиғи йәшәү мөхите булып тора, ул биологик төрлөлөктө һаҡлау өсөн айырыуса әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Селус паркы картаһы
Сент-Хеленс

**Сент-Хеленс** — әүҙем стратовулкан, АҠШ-тың Вашингтон штатында Скамания округында, Сиэтл ҡалаһынан көньяҡҡа табан 154 километр алыҫлыҡта һәм Портленд (Орегон) ҡалаһынан төньяҡҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. XVIII быуатта был районда топографик эштәр алып барған тикшеренеүсе Джордж Ванкуверҙың дуҫы Британия дипломаты лорд Сент-Хеленс хөрмәтенә аталған. Каскад тауҙарында урынлашҡан һәм 160 әүҙем вулканды үҙ эсенә алған «Тымыҡ океан ут ҡулсаһы» вулкандарының береһе булып тора.

Вулкан 1980 йылдың 18 майында һәләкәтле атылыуы менән билдәле, был ваҡытта 57 кеше һәләк булған. Ҡорбандарҙың сағыштырмаса күп булыуы вулкандың һирәк осраған «йүнәлтелгән шартлау» тибы булыуы менән бәйле. Вулкандың атылыуы һәм көл болотоноң таралыуы фотограф Роберт Ландсбург тарафынан төшөрөлгән, ул был вулкан атылыуында һәләк булған, әммә пленканы һаҡлап ҡалған. Атылыу һөҙөмтәһендә вулкандың бейеклеге 400 метрға кәмей.

## Мәҙәниәттә

* 1982 йылда АҠШ композиторы Алан Хованесс «Сент-Хеленс тауы» симфонияһы  (Симфония № 50, Op. 360), уның өсөнсө өлөшө ошо вулкандың атылыуына арналған. 1980  йылдың 18 майындағы ваҡиғалар нигеҙендә 1981 йылда «Сент-Хеленс» нәфис фильмы төшөрөлгән.
* Сент-Хеленс вулканы, уға күтәрелеү, уның атылыуы һәм атылғандан һуң булдырылған ҡурсаулыҡ тураһында  Гари Снайдерҙың «Түбәләрҙәге хәүеф» китабында (2004) проза-поэтик циклда бәйән ителә.
* Ларс Фон Триерҙың күҙәтә «Джек төҙөгән йорт» фильмының төп геройы 1980 йылдың 18 майында вулкан атылыуын үҙенең участкаһынан күҙәтә.
* Вулканда «Данте пигы» фильмының натурҙа төшөрөүҙәр бара, унда Сент-Хеленс "Данте" исемле уйлап сығарылған вулканды һүрәтләй. 1980 йылдағы вулкан атылыуы фильмда бер нисә тапҡыр телгә алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* List of victims with biographical details
* USGS: Mount St. Helens 1980 Debris Avalanche Deposit 
* USGS: Before, During, and After May 18, 1980
Окапи (ҡурсаулыҡ)

**Окапи** () — Африкала Конго Демократик Республикаһы  территорияһында милли парк. Парк Конгоның төньяҡ-көнсығышында, Көньяҡ Судан һәм Уганда илдәре сигенән йыраҡ түгел, парктың күп өлөшө Итури йылғаһы (Конгоның уң ҡушылдығы) бассейнында урынлашҡан. Окапи резерваты ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән, өҫтәүенә Окапи шулай уҡ юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған объекттар исемлегенә кергән.

## Резерваты
Окапи паркы Итури йылғаһы бассейны урмандарының биштән бер өлөшөн биләй, дөйөм майҙаны 13 726,25 км2. Резерват территорияһында юҡҡа сығыу сигендә булған хайуандар йәшәй (атап әйткәндә, 13 төргә тиклем маймыл һымаҡтар, урман филдәре). Бынан тыш, Африкала иректә йәшәгән яҡынса 30 мең окапиҙарҙың бында 5 меңгә яҡыны йәшәй (1996 йылда паркта 10000—20000 меңдән 3900—6350 мең хайуан йәшәгән). Шулай уҡ резерват территорияһында Мбути һәм Эфе пигмей ҡәбиләләренең аҫаба күсмә һунарсылары йәшәй.

## Бөтә донъя мираҫы
Окапи резерваты 1996 йылда 20-се сессияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Шул уҡ ваҡытта 1997 йылда резерват фаунаһының һаҡланыу хәүефе билдәләнә. Был ут яғып, урман ҡырҡып игенселек итеү, шулай уҡ браконьерлыҡ  — ҡырағай хайуандарға коммерция һунарсылығы Конгола таралыу алған. Милли паркта бер нисә йыл элек алтын ятҡылыҡтары табыла, уларҙы ҡурсаулыҡ территорияһында эшкәртеү һәм алтын сығарыу шулай уҡ парк экологияһына төҙәлмәҫлек зыян килтерелә. 2005 йылда Окапи территорияһында хәрби хәрәкәттәр бара, һөҙөмтәлә резерваттың ғилми хеҙмәткәрҙәренең бер өлөшө эвакуациялана.

## Иҫкәрмәләр

*
Казиранга

**Казиранга милли паркы** (, , ) — Һиндостандың Ассам штатындағы милли парк. 1985 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

Паркка 1905 йылда нигеҙ һалына, һәм 2005 йылда 100 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Парк нигеҙендә баронесса Мэри Керзон (Һиндостан вице-короле лорд  Джордж Керзондың ҡатыны) мөһим роль уйнай.

Парк биләгән территорияның майҙаны 688 км2 тәшкил итә. Уның байтаҡ өлөшө Брахмапутра йылғаһы бассейнына ҡарай. Паркта хозур тропик урмандар, йылғалар, иҫ киткес болондар бар. Паркка бөтә донъяға билдәлелек килтергән нәмә — бында донъялағы иң ҙур (донъя һанының 2/3 өлөшө) бер мөгөҙлө носорогтың популяцияһы урынлашҡан. 2018 йылдың мартында Ассам хөкүмәтенең урман хужалығы департаменты һәм ҡырағай тәбиғәт мәсьәләләре менән шөғөлләнгән ҡайһы бер танылған хөкүмәт ҡарамағындағы ойошмалар менән берлектә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Казиранга милли паркында носорогтар популяцияһы 2413 баш тәшкил итә. Шуларҙың 1641 өлкән носорог, 387 урта йәштәге носорог һәм 385 бала носорог. 2015 йылда носорогтар популяцияһы 2401 баш тәшкил итә.

Шулай уҡ паркта юлбарыҫтар, филдәр, губач айыуҙары, бенгал бесәйҙәре, балыҡ тотоусы бесәйҙәр, гаурҙар, барасингтар, бинтуронгтар һәм башҡа күп кенә ҡырағай хайуандар йәшәй. Паркта һөтимәрҙәрҙең бөтәһе 30-ҙан ашыу төрө иҫәпләнә, шуларҙың 15-е донъяла юҡҡа сығыу хәүефе аҫтында. Казирангта 40-тан ашыу төр ташбаҡа, кеҫәртке һәм йылан иҫәпләнә. Паркта ҡоштар һәм юлбарыҫтар ҡурсаулыҡтары бар. Шулай уҡ юҡҡа сығыу сигендә булған хайуан төрҙәре бар. Паркта меңгә яҡын юҡҡа сығып барыусы буйволдар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Милли парк сайты
Алыҫ Көнсығыш

**Алыҫ Көнсығыш** — Төньяҡ-Көнсығыш, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияны үҙ эсенә алған  географик, геосәйәси һәм тарихи-мәҙәни төбәк. «Азия-Тымыҡ Океан төбәге» геосәйәси төшөнсәһенең состав өлөшө.

## Алыҫ Көнсығыш илдәре һәм территориялары

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  )
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 

## Рәсәй Алыҫ Көнсығышы

### Географик урыны
Олимпик (милли парк)

**«Олимпик» милли паркы** () — АҠШ-та Вашингтон штатының төньяҡ-көнбайышында, Олимпик ярымутрауында урынлашҡан тәбиғәтте һаҡлау зонаһы. 1938 йылда нигеҙ һалына. Милли парк биологик төрҙәренең төрлөлөгө менән дан тота. Ярымутрауҙың материк киңлектәренән оҙайлы изоляцияланыуы арҡаһында бында үҙенсәлекле флора һәм фауна барлыҡҡа килә. Әлегә тиклем бында 15 эндемик хайуан төрө һәм үҫемлектәр батшалығынан 8 эндемик осрай.

Парктың тағы бер үҙенсәлеге — сағыштырмаса ҙур булмаған территорияла (3735 км2) үҫемлек берләшмәләренең төрлөлөгө. Парк территорияһында күлдәр, тәбиғи хәлендәге урмандар, альп бүлкәте болондары, 60-тан ашыу боҙлоҡ, ҡырағай хайуандар йәшәгән урындар, Тымыҡ океан яр буйы участкаһы (яр буйы өлөшөндә пляждар һәм өс индеец резервацияһы урынлашҡан), ә үҙәк өлөшөндә Олимпик тауҙары урынлашҡан. Был тау һырты, урыны менән 2400 метр бейеклеккә етеп, паркты көнбайыш һәм көнсығыш өлөшөнә бүлә, һәм көнбайышта һәм көнсығышта климат шарттарының айырмалылығын билдәләүсе фактор булып тора. Парктың көнбайыш өлөшөндә ямғыр урманы үҫә һәм илдә иң күп яуым-төшөм була, ә көнсығыш өлөшөндә сағыштырмаса ҡоро климат өҫтөнлөк итә (АҠШ-тың Көнбайыш яр буйында көньяҡ Калифорния климаты менән генә сағыштырыла).

1976 йылда парк халыҡ-ара биосфера ҡурсаулығы итеп үҙгәртелә, ә 1981 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр