РККА-лағы репрессиялар (1937—1938)

**1937—1938 йылдарҙа РККА-лағы репрессиялар** — РККА һәм РКВМФ команда һәм етәкселек составына ҡарата күләмле сәйәси репрессиялар («таҙартыуҙар»), уларҙы ҡайһы бер тикшеренеүселәр СССР-ҙағы Сталин шәхесе культының тура эҙемтәһе булған «Оло террор» сәйәсәтенең өлөшө, сағылышы тип билдәләйҙәр. Ысынында репрессиялар 1936 йылдың икенсе яртыһында башлана, әммә 1937 йылдың май-июнендә М. Н. Тухачевскийҙы һәм башҡа ете юғары дәрәжәләге хәрбиҙәрҙе ҡулға алғандан һәм хөкөм иткәндән һуң репресиялар ҡолас йәйеп үткәрелә; 1937—1938 йылдарға репрессияларҙың юғары нөктәһе тура килә, ә 1939—1941 йылдарҙа кинәт туҡтатылғандан һуң, улар күпкә әҙерәк интенсивлыҡ менән дауам ителә. Репрессиялар сәйәси мотивтар буйынса эштән бушатыуҙа, ҡулға алыуҙа һәм уйлап сығарылған эштәр буйынса хөкөм итеүҙә кәүҙәләнә.

РККА һәм РКВМФ-тың меңләгән командирҙары һәм яугирҙары законһыҙлыҡ һәм фальсификацияланған ғәйепләүҙер ҡорбандары булалар. Сәйәси репрессияларҙың төп һөжүме юғары звеноның команда составына тура килә: СССР оорона наркомы урынбаҫарҙарына, хәрби округтар (флоттар) ғәскәрҙәре командующийҙарына, уларҙың урынбаҫарҙарына, корпус, дивизия, бригада командирҙарына ҡаршы йүнәлтелә. Идаралыҡтар һәм штабтарҙың команда-етәкселек составы, хәрби-уҡыу йорттарының профессор-уҡытыусылар составы бик ҙур зыян күрә.
Һуғыштан алдағы йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла сәйәси репрессияларҙың төп ҡорбандарын «хәрби-фашистик заговоры» һәм "уң троцкист ойошмалары"ның ағзалары тәшкил итә, уларҙың эштәрен СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарай. Кәрәкле күрһәтмәләр алыу өсөн ғәйепләнеүселәр мыҫҡыллауҙарға, туҡмауҙарға һәм язалауға дусар ителәләр. Тикшереү барышында «дошмандарға» һәм «шпиондарға» ҡарата «физик баҫым сараларын» ҡулланыу СССР-ҙың юғары партия һәм дәүләт етәкселеге тарафынан рөхсәт ителә. «Хәрби-фашистик заговорҙа» ҡатнашыуҙа ғәйепләнгән командирҙарҙың, начальниктарҙың һәм политработниктарҙың күпселеге юғары язаға — атып үлтереүгә хөкөм ителә. Шул уҡ көндө кисекмәҫтән хөкөм ителмәгән ҡайһы берҙәргә генә һуңынан был приговор холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагеры менән алмаштырыла.

## Хронология

### 1936 йыл
• 6 июль —8-се мехбригада командиры комдив Д. А. Шмидтты ҡулға алыу.
• 7 июль —18-се ауыр авиабригада штабы начальнигыы майор Б. И. Кузьмичёвты ҡулға алыу.
• 14 август — ЛВО ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары комкор В. М. Примаковты ҡулға алыу.
• 15 август — 25-се уҡсылар дивизияһы командиры комбриг М. О. Зюкты ҡулға алыу.
• 20 август — Бөйөк Британиялағы хәрби атташе комкор В. К. Путнаны ҡулға алыу.
• 2 сентябрь —КВО армия инспекторы комкор С. А. Туровскийҙы ҡулға алыу.
• 25 сентябрь — 97-се уҡсылар дивизияһы командиры һәм военкомы, комдив Ю. В. Саблинды ҡулға алыу.
• 17 декабрь — 66-сы уҡсылар дивизияһы штабы начальнигы полковник И. Л. Карпелде ҡулға алыу.

### 1937 йыл
* 23 февраль—5 март — ВКП(б) Үҙәк Комитеты пленумы. СССР Оборона наркомы К. Е. Ворошилов ВКП(б) Үҙәк Комитеты Пленумы ултырышында: «…Армияла хәҙерге мәлгә әле ул тиклем күп дошман фашланмаған. Бәхеткә күрә, тип әйтәм, сөнки Ҡыҙыл Армияла дошмандар ғөмүмән күп түгелдер, тигән өмөттәмен. Шулай булырға тейеш тә, сөнки армияға партия үҙенең иң яҡшы кадрҙарын ебәрә; ил иң сәләмәт һәм ныҡ кешеләрҙе ебәрә», — тип әйтә.
* 29 март — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы 47/10-се ҡарарын ҡабул итә, уның беренсе пунктында: «НКО-ға сәйәси мотивтар буйынса ВКП(б-нан)сығарылған бөтә команда-етәкселек составын РККА сафтарынан сығарырға тәҡдим итергә» — тип яҙыла.
* 12 май — М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһы начальнигы, 2-се ранг командармы А. И. Коркты ҡулға алыу.
* 15 май — Мәскәү хәрби округы командующийы урынбаҫары комкор Б. М. Фельдманды ҡулға алыу
.
* 22 май — Волга буйы хәрби округы командующийы Советтар Союзы Маршалы М. Н. Тухачевскийҙы һәм СССР Осоавиахимының Үҙәк советы рәйесе комкор Р. П. Эйдеманды ҡулға алыу. 26 майҙа Примаков, Путна һәм Фельдман менән осраштырғандан һуң Тухачевский тәүге таныу күрһәтмәләрен бирә һәм үҙен РККА-ла хәрби заговор әҙерләүҙә ғәйепле тип таный, йәғни, уның маҡсаты власты ҡолатыу һәм СССР-ҙа хәрби диктатураһын урынлаштырыу булды, тип таный. Уңышҡа өлгәшеү өсөн, йәнәһе, Германия һәм, бәлки, Япония сенән буласаҡ һуғышта РККА-ның еңелеүен әҙерләү планлаштырыла.
* 28 май — Киев хәрби округының элекке командующийы 1-се ранг командармы И. Э. Якирҙы ҡулға алыу.
* 29 май —Белорус хәрби округы командующийы, 1-се ранг командармы И. П. Уборевичты ҡулға алыу.
* 31 май — ПУРККА начальнигы һәм Оборона наркомының 1-се урынбаҫары 1-се ранг комиссары Я. Б. Гамарниктың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы. Черушевтың тикшеренеү буйынса, вазифаһынан бушатылған Гамарник ҡулға алыуҙан хәүефләнгән һәм шуға күрә үҙ-үҙен атып үлтергән.
* 1—4 июнь —Сталин ҡатнашлығында нарком эргәһендә Хәрби советтың сираттан тыш киңәйтелгән улытырышы. Сталин был ултырышта телмәр тотоп ҡына ҡалмай, бәхәстәрҙә бик әүҙем ҡатнаша. Сталин Ҡыҙыл Армияла «хәрби-фашистик заговорҙың» фаш ителеүе тураһында белдерә, йәнәһе, унда күренекле совет хәрби етәкселәре ҡатнашҡан, Сталин заговорсыларҙы, ҡоротҡостарҙы, һәм шпиондарҙы фашлау буйынса кампания йәйелдерергә талап итә, уның һүҙҙәренсә, улар бөтә дәүләт структураларында, шул иҫәптән Ҡораллы көстәрҙә лә күпләп оялаған.
* 7 июнь — Оборона Халыҡ Комиссариаты № 072-се бойороҡ сығара, уға ярашлы РККА-ның шәхси составына армияла контрреволюцион хәрби фашистик ойошмаһы булыуы, уның ахырғы маҡсаты совет ҡоролошон юҡҡа сығарыу, совет власын һәм эшсе-крәҫтиән хөкүмәтен ҡолатыу һәм СССР-ҙа капитализмды тергеҙеү булған, тип иғлан ителә; был бойороҡ буйынса фетнәнең «юғары етәкселегенә» 10 кеше ингән: Гамарник, Тухачевский, Якир, Уборевич, Корк, Примаков, ОКДВА командующийы урынбаҫары комкор М. В. Сангурский, Б. М. Фельдман, Путна һәм Эйдеман.
* 11 июнь — Тухачевский, Уборевич һәм Якир, Корк, Б. М. Фельдман, Эйдеман, Примаков һәм Путналарҙың шпионажда, Ватанға хыянат итеүҙә һәм террористик акттар әҙерләүҙә ғәйепләү эше СССР Юғары судының Махсус суд присутствиеһының ябыҡ ултырышында ҡарала. 23 сәғәт 35 минут та хөкөмиғлан ителә — бөтә һигеҙ кешене атып үлтереүгә хөкөм итәләр.
* 12 июнь — НКО-ның 96-сы бойороғо сыға, уға ярашлы РККА-ның шәхси составына Ҡыҙыл Армиялағы «хәрби-фашистик заговоры» етәкселәренә үлем хөкөмө сығарылыуы тураһында иғлан ителә. Фетнәселәрҙең маҡсаттары 072-се бойороҡтағы кеүек ҡала, әммә етәкселер араһында 9 кеше исемләнә — үҙ-үҙенә ҡул һалған Гамарник һәм процеста хөкөм ителгән 8 кеше; әммә улар араһындағы Сангурский «юҡҡа сыға».
* 13 июнь — НКО-ның 96-сы бойороғо «Правда» гәзитендә баҫтырыла.
* 21 июнь — НКО-ның һәм НКВД-ның берлектәге бойороғо сыға — 082-се, уға ярашлы килгән контрреволюцион һәм ҡоротҡос фашистик ойошмаларҙа ҡатнашҡан, әммә үҙ ғәйебен таныған, үҙ енәйәттәре тураһында һөйләү һәм үҙҙәренең фекерҙәштәрен күрһәтеү шарты менән, ҡулға алыныуға һәм енәйәти эҙәрлекләүгә дусар ителмәйәсәк тип иғлан ителә.
* Июнь — округтар һәм флоттарҙың хәрби советтарына офицерҙарҙы хеҙмәттән бушатырға һәм ҡулға алыуҙы санкциялау хоҡуғы бирелә.
* 31 июль — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы «обкомдарҙы, крайкомдарҙы и ЦК милии компартиялар Үҙәк Комитеттарына» эштән бушатылған, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса ВКП(б)-нан сығарылған офицерҙарҙы хужалыҡ наркоматтары предприятиеларына һәм учреждениеларына эшкә урынлаштырыуҙы тәьмин итеүҙе йөкмәтә .
* 11 август — НКВД-ның 00485-се бойороғо сыға, уға ярашлы 1937 йылдың 20 ноябренә Поляк хәрби ойошмаһы менән бәйле булған кешеләрҙе ҡулға алырға ҡуша; тәү сиратта, Ҡыҙыл Армия һәм оборона предприятиелары һәм цехтар хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡулға алынырға тейеш була.
* 17 октябрь —НКО-ның 0163-сө бойороғо сыға, уға ярашлы хәрби советтарға офицерҙарҙы эштән бушатыу тыйыла, ә сәйәси мотивтар буйынса ситләтеүҙә телеграф буйынса оборона наркомы менән килешеү талап ителә .

### 1938 йыл
* Ғинуар —ВКП(б) Үҙәк Комитетының ғинуар пленумы принял постановление «Коммунистарҙы партиянан сығарыуҙа партойошмаларҙың хаталары, ВКП(б)-нан сығарылғандарҙың апелляцияларына формаль-бюрократик ҡараш һәм әлеге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү буйынса саралар тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә, әлеге ҡарар ғәҙелһеҙ сығарылған офицерҙарҙы партияла тергеҙеү һәм РККА-ға ҡайтарыу буйынса кампанияла ыңғай роль уйнай .
* 20 ғинуар —ВКП(б) Үҙәк Комитетының ғинуар пленумы ҡарарҙары сиктәрендә Е. А. Щаденко тарафынан УН 9/19/974-се директива баҫтырыла, унда РККА-нан яңылыш эштән сығарылғандарҙы кире ҡайтарыу маҡсатында 1937 йыл дауамындағы эштән бушатыуҙар һәм бушатыуға тәҡдим ителгән исемлектәрҙе ҡабаттан ҡарарға ҡушыла .
* 8 июнь —РККА-ның Баш хәрби советы ОКДВА-нан киләһе милләтле командирҙарҙы һәм политработниктарҙы эштән сығарырға ҡарар итә: немецтар, поляктар, латыштар, эстондар, кореяҙар, финдар, литвалар, төрөктәр, румындар, венгрҙар һәм болгарҙар, ә шулай уҡ округтың команда-сәйәси кадрҙарын «халыҡ дошмандарынан» таҙартырға.
* 22 июнь — Баш хәрби советы Ленинград хәрби округы комначполитсоставын «сик буйы округында хеҙмәткә яраҡһыҙ кешеләрҙән» таҙартыуҙы ҡыҫҡа срокта тамамларға ҡуша.
* 24 июнь — Баш хәрби советы сик буйы хәрби округтарҙан киләһе милләтле офицерҙарҙы эштән бушатырға ҡуша: немецтар, поляктар, латыштар, эстондар, кореяҙар, финдар, литвалар, төрөктәр, румындар, венгрҙар һәм болгарҙар, ә шулай уҡ әлеге милләтле офицерҙарҙы, ҡайҙа хеҙмәт итеүенә ҡарамаҫтан, уларға компромат материалдары булған осраҡта, НКВД органдарына тапшырырға. НКО 200/ш директиваһын ҡабул итәуның тексы әлегә тиклем асыҡланмаған; тарихсылар фекеренсә, ул РККА-нан бойондороҡһоҙ дәүләтселек булған милләтле начкомсоставты РККА-нан сығарырҡа тәҡдим итә. Ғәҙәттә бындай милләттәргә поляктар, немецтар, румындар, латыштар, литвалар, финдар, эстондар, кореялар һәм башҡалар ҡарай 
* 27 июнь — Баш хәрби советы Л. З. Мехлистың ДКФ, ЗабВО һәм СибВО-нан «совет власына ҡаршы көрәшкән бөтә колчковсыларҙы» сығарыу тәҡдимен ҡабул итә.
* 17 ноябрь — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк комитеты «Ҡулға алыуҙар, прокурор надзоры һәм тикшереүҙе алып барыу тураһында» исемле ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы НКВД тройкалары бөтөрөлә. Ҡарар НКВД һәм юстиция органдары эшендәге үҙгәрештәргә һәм законлыҡты тәьмин итеү өсөн ыңғай шарттар тыуҙырыуға булышлыҡ .

## Сәйәси мотивтар буйынса эштән бушатыу

### Эштән бушатыу тәртибе
РККА-нан комначсоставты эштән бушатыу СССР оборона халыҡ комиссариатының һәм хәрби округтарҙың шәхси составы буйынса бөойоҡтар аша башҡарыла. 1937 йылдың июнендә округтар һәм флоттарҙың хәоби советтарына полк командирына тиклем офицерҙарҙы эштән бушатыу хоҡуғы бирелә. 1937 йылдың 17 октябрендә хәрби советтар бындай хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә , әммә хәрби округтар 1938 йылда ла эштәр бушатыуҙы башҡаралар. Мәҫәлән, 1938 йылдың 11 июленән 13 июлгә тиклем В. К. Блюхер 279 офицерҙы эштән бушатыу буйынса 12 бойороҡҡа ҡул ҡуя .

### Эштән бушатыу күләме
РККА-нан бушатылғандар һаны буйынса мәғлүмәттәр РККА УКНС статистик белешмәләрендә бар, улар менән хәҙерге ваҡытта тарихсыларҙың күпселеге ҡуллана: 1940 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетына ебәрелгән а Е. А. Щаденко справкаһы, унда РККА-нан бушатылған һаны тураһында мәғлүмәт тупланған (Хәрби-һауа көстәренән тыш) (уға Уколов һәм Ивкин һылтаналар, Мельтюхов, тип һанай, ҡайһы бер авторҙар Черушев үҙенең эштәрендә репрессияларҙың сәбәптәрен асыҡламаған, тип иҫәпләй.

В. С. Мильбахтың эштәре РККА һәм РКВМФ-ның айырым берләшмәләрендәге (округтарҙа, флоттарҙа һәм флотилияларҙа) репрессияларҙы тикшереүгә арналған, улар башлыса бер схема буйынса төҙөлгән. Уларҙа хәрби идаралығына ҡараған өс структураның — команда (командующий, хәрби совет), сәйәси (сәйәси органдар, юридик (прокуратура, суд һәм судтан тыш органдар) — репрессиялар барышына роле һәм йоғонтоһо тикшерелә, ә шулай уҡ төбәктәрҙәге НКВД органдарына (һәр структураға бер монография главаһы арналған) бағышланған; һәр монографияла репрессияларҙың РККА-ның һуғышҡа һәләтлегенә йоғонтоһо ҡарала, бының өсөн автор уның бөтә компоненттарын өйрәнә: шәхси составтың комплектлығы, техника һәм ҡоралдың торошо, ойоштороу кимәле, ғәскәрҙәрҙең/көстәрҙең хәрби әҙерлеге, ойошҡанлығы һәм хәрби дисциплинаһы, шәхси составтың әхләҡи-хәрби торошо[{sfn|Мильбах|2013|с=141|name="МТОФ141"}}. Хәҙерге заманда Мильбахтың Байкал аръяғы хәрби округы (ЗабВО), айырым Ҡыҙыл гвардия Алыҫ Көнсығыш армияһы (ОКДВА), Тымыҡ океан флоты (ТОФ), Ленинград хәрби флоты (ЛВО) буйынса монографиялары нәшер ителгән. Был эштәрҙе С. Е. Лазарев бик юғары баһалай. А. Смирнов, Мильбах ОКДВА-ның һуғышҡа һәләтлегенә репрессияларҙың йоғонтоһон тулыһынса асыҡламаған, тип һанай, сөнки репрессияларға тиклемге һәм репрессияларҙан һуңғы кимәл буйынса сағыштырыу эшләнмәгән. А. А. Гуляевтың мәҡәләһе Киев хәрби округындағы репрессилар проблемаһына — ундағы округ хәрби советының роленә арналған.

С. Т. Минаковтың иғтибар үҙәгендә — 1920 — 1930-сы йылдарҙағы совет хәрби элитаһының сәйәси роле мәсьәләһе. Үҙенең аҙаҡҡы монографияһында ул РККА — ла ысынлап та заговор булған тигән һығымтаға килә, заговорҙың тәү сираттағы бурысы — Сталиндың армияла сәйәси йоғонтоһон көсһөҙләндереү маҡсатында оборона наркомы К. Е. Ворошиловты вазифаһынан төшөрөү. Уның һығымталары менән ҡайһы бер тикшереүселәр риза түгел, шул уҡ ваҡытта ентекле тәнҡит тә юҡ. С. Е. Лазарев, РККА-ла реаль заговоры булыуын иҫбатлаған башҡа авторҙарҙан айырмалы рәүештә, Минаков «ярайһы уҡ күп ышанырлыҡ сығанаҡтар килтерә», тип билдәләй.

А. А. Смирнов фекеренсә, «РККА-ны репрессиялар көсһөҙләндерә» тигән тезис иҫбатланмаған, сөнки тарихсылар араһынан бер кем дә РККА-ның хәрби әҙерлеге буйынса «репрессияларға тиклемге» һәм «репрессияларҙан һуңғы» кимәлен тикшермәгән. Үҙ эшендә Смирнов ошо маҡсатты ала, Киев хәрби округ (КВО), Белоруссия хәрби округы (БВО) һәм ОДКВА (Хәрби-һауа ғәскәрҙәренән тыш) тикшеренеү предметына әүерелә. Һөҙөмтәлә автор, репрессиялар барышында РККА — ла «командирҙар, штабтар һәм ғәскәрҙерҙең хәрби әҙерлеге» насараймай, ә «элекке ғәйәт насар кимәлдә булып ҡала». Мильбах Смирновтың метологик алымдар тәнҡит утына тота, сөнки, уның фекеренсә, йәнәһе, Смирнов «хәрби әҙерлек кимәле» термины аҫтында «һуғышҡа һәләтлектең ҡайһы бер компоненттарын» күҙ уңында тота, шул уҡ ваҡытта айырым мөһим күрһәткестәрҙе инҡар итә .

Проблеманы тикшереүгә башҡа тарихсылар ҙа үҙ өлөшөн индерә: С. С. Близниченко (РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре/ВМС һәм РКВМФ-лағы репрессиялар), Ю. З. Кантор (Тухачевскийҙың эше), Л. Самуэльсон һәм В. Н. Хаустов (Сталиндың һәм НКВД-ының репрессияларҙағы роле), Ф. Н. Подустов (Томск артиллерия училищеһындағы репрессиялар). М. И. Мельтюхов, А. В. Короленков, М. Г. Степанов пробема буйынса тарихнамә эштәре менән шөғөлләнәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Весна» эше
* Тухачевскийҙың эше

## Иҫкәрмәләр
;Комментарийҙар

;Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Степанов А. С.* О масштабах репрессий в Красной Армии в предвоенные годы (документы). // Военно-исторический журнал. — 1993. — № 2, 3, 5.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Суржик Д. В. «К старому соперничеству военных лет добавлялось новое, связанное с современным противостоянием групп военачальников». Факторы боеготовности Красной армии: «чистки» и «болезни роста» в новых военно-исторических трудах // Военно-исторический журнал. 2016. № 8. С. 69-76.
* 
* 
* 
* 
* 
* Шубин А. В. Лазарев С. Е. Советская военная элита 1930-х годов // История государства и права. 2017. № 12. С. 48-51.
* 
* 

### Тарихи сығанаҡтар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* 
*