open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Синтез-Каучук

** «Синтез-Каучук»** асыҡ акционерҙар йәмғиәте — синтетик каучуктарҙың пропиленоксидлы, цис-изопренлы, эпихлоргидринлы һ. б. маркаларын етештереп сығарыу буйынса бер нисә производствоны берләштергән нефть химияһы сәнәғәтенең эре предприятиеһы.

«Синтез-Каучук» ААЙ — шиндар, төрлө ассортиментлы резина-техник изделиелар, шулай уҡ аҙыҡ-түлек тауарҙары, медицина, көнкүреш ҡулланыу әйберҙәре етештергәндә ҡулланылған дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле полиизопренлы неодимовый каучук эшләп сығарған, Рәсәйҙә һәм БДБ-ла берҙән-бер предприятие.

## Тарихы
Комбинаттың тарихы Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң оҙаҡламай Стәрлетамаҡта синтетик каучук етештереү буйынса завод төҙөүҙән башлана. Предприятиеның тыуған көнө тип 1960 йылдың 12 апреле иҫәпләнә, был көндә синтетик каучуктың беренсе рулоны алынған һәм К-5, К-12, К-16 дегидрирование катализаторҙары сығарыла башлаған.

1963 йылда завод киңәйә, изопрен һәм СКИ-3 изопренлы каучук тәжрибә-сәнәғәт етештереү производствоһы барлыҡҡа килә. 3 йылдан һуң ул үҙ аллы предприятие— тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы булып айырылып сыға.

1990 йылдарҙа предприятие акционерлаштырыла, эшкә һәләтлелеген һаҡлап алып ҡала ала һәм тыуған ил каучугын етештереүҙә һәм сығарыуҙа лидер булып ҡала (1993 йылдарҙа Рәсәйҙә етештерелгәндең өстән бер өлөшө самаһы), шулай уҡ продукцияһын экспортҡа сығара.

2009 йылда яңы, экологик яҡтан таҙа бутадиен-стироллы каучукты сәнәғәт етештереүгә тотона (Рәсәйҙә бындай продукция сығарған икенсе предприятие була).

2008 йылда Рәсәй синтетик каучук баҙарында предприятиеның өлөшө 29 процент тәшкил итә, тышҡы баҙарҙа — 16 %.

2011 йылдың 25 мартында компания «ТАУ» компаниялар төркөмөнә инә.

2011 йылдың авгусынан компания менән идара итеү «ТАУ НефтеХим» идара итеүсе Компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тарафынан тормошҡа ашырыла.

## Предприятие наградалары
«Синтез-Каучук» ААЙ продукцияның сифаты өсөн бер нисә федераль һәм төбәк премиялар һәм дипломдар лауреаты булып тора, шул иҫәптән
* Сифат өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы Президенты премияһына дәғүә итеүгә конкурс — 2 урын (2009), 1-се урын (2010)
* «Иң яҡшы Башҡортостан тауарҙары» Республика конкурсында, «Производство-техник тәғәйенләнештәге продукция» номинацияһы — лауреат (2007—2009, 2011). 2010 йыл программаһында асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры И. Ю. Шаһимырҙанова «Сифат буйынса иң яҡшы менеджер» конкурсында беренсе урынға лайыҡ була.
* «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 тауары» Программаһы Бөтә Рәсәй конкурсы, «Производство-техник тәғәйенләнештәге продукция» номинацияһы- дипломант (2007—2009, 2011)
* «Бөтә Рәсәй Маркаһы — XXI быуат сифат билдәһе»
* «Рәсәй Сифаты», 2012
* 2015 йылда сәнәғәт сауҙа Министрлығы «Синтез-Каучук»ты сәнәғәт һәм сауҙа тармаҡтарына ҙур йоғонто яһаусы ойошмалар исемлегенә индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* «ТАУ» компаниялар төркөмө сайты
Мулла (археологик ҡомартҡы)

**Мулла** — таш быуат (палеолит) археологик ҡомартҡыһы (боронғо кешеләр тораһы). Октябрьский ҡалаһы территорияһында, Ыҡ (Ҡама ҡушылдығы) йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Мулла ауылы исеменән алынған (хәҙер ул ҡаланан ситтә тора).

1967—1970 йылдарҙа А. П. Шокуров тарафынан асылған һәм тикшерелгән,  1976—81 йылдарҙа Г. Н. Матюшин тарафынан өйрәнелгән.

## Табыштар
572 м² майҙан ер асылған. Күп ҡатлы торамаларға ҡарай.
* Түбәнге ҡатламда мустье дәүеренә (б. э. т. 100-40 мең йыл) ҡараған туҡталҡа эҙҙәре һәм таш эшләнмәләр (, , ) табылған.
* Мезолит дәүере ҡатламында уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, мөгөҙҙән эшләнгән гарпундар табылған.
* Артабанғы ҡатламда — неолит (ағиҙел буйы мәҙәниәте) дәүеренең 3 торамаһы, мышының яңаҡ һөйәге һәм таштарҙан һалынған усаҡ эҙҙәре, хужалыҡ соҡорҙары, горизонталь  менән биҙәлгән йомортҡа формаһындағы һауыттар, һөйәктән эшләнгән гарпундар, пластиналарҙа таш ҡоралдар, , йорт хайуандарының һөйәктәре (һарыҡ, кәзә, ат, эре мөгөҙлө малдың).
* Энеолит дәүере ҡатламындағы керамиканы ауыҙы тышҡа ҡаратып бөгөлгән, тирәсе буйлап тешле штамп менән биҙәлгән һауыт кәүҙәләндерә; таш һаплы пластиналар, кәтмән, иген онтағыс,  табылған. Был ағиҙел  мәҙәниәте ҡатламында 3 кеше ҡәбере табылған.
* Өҫкө ҡатламында ананьин мәҙәниәте керамика фрагменттары табыла.
Халыҡ емеш-еләк йыйыу, һунар, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ҡомартҡы таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал территорияһындағы төрлө мәҙәниәттәр айырмаларының эҙмә-эҙлекле үҫешен сағылдыра. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институтында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әйүпов Мансур Әнүәр улы

**Әйүпов Мансур Әнүәр улы** (8 июль 1947 йыл) — ғалим-политолог, партия, дәүләт, матбуғат һәм юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы, вице-президенты һәм президиумы ағзаһы, философия фәндәре кандидаты, сәйәси фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының элекке ректоры (1998—2003, 2007—2011).

## Биографияһы
Мансур Әнүәр улы Әйүпов 1947 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Исмәғил ауылында тыуған.

Башҡорт дәүләт университетын (филолог, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы) һәм КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлаған.

1979—1986 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире урынбаҫары, матбуғат, радио һәм телевидение секторы мөдире була.

1986—1990 йылдарҙа — «Совет Башҡортостаны» республика гәзите мөхәррире.

1990—1994 йылдарҙа Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1994—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт секретары.

1998—2003 йылдар — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры.

2003—2007 йылдарҙа IV саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, РФ Дәүләт Думаһының милләттәр эштәре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары була.

2007—2011 йылдарҙа ҡабаттан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры.

2011 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының вице-президенты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Әйүпов Мансур Әнүәр улы 80-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар һәм сәйәси үҙгәреү процестары һәм Рәсәй федерализмы яңырыу шарттарында төбәк сәйәси власы һәм сәйәси институттар формалашыуы һәм эшләүе мәсьәләләре буйынса уҡыу-методик әсбаптар авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая русская биографическая энциклопедия
* Профиль на сайте АН РБ
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957153
Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы

**Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы** (9 июнь 1995 йыл) — спортсы, билбау көрәше һәм милли көрәш менән шөғөлләнеүсе. Билбау көрәше буйынса Рәсәй һәм донъя чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры.

## Биографияһы
Артур Валерий улы Зөлҡәрнәев Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районының Арыҫлан ауылында 1995 йылдың 9 июнендә тыуа. Өсөнсө синыфтан спорт менән шөғөлләнә башлай, уның беренсе тренеры — атаһы Валерий Зөлҡәрнәев. Ағаһы Вадим Зөлҡәрнәев та билдәле көрәшсе. Хәҙер Артур Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Роберт Исмәғилев етәкселегендә шөғөлләнә. Бөгөн уның активында бик күп етди ҡаҙаныштар бар: 2009 йылда көрәш буйынса Башҡортостан чемпионы була. 2010, 2011 һәм 2012 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе, Бразилияла донъя чемпионатында ҡатнаша. 2012 йылда беренсе тапҡыр билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионатында еңеп, ике тапҡыр донъя кимәлендәге ярыштарҙа ҡатнаша.

## Спорт дәрәжәһе
* Билбау көрәше буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры;
* Милли көрәш буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры.

## Спорт ҡаҙаныштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Уфимские спортсмены на мировых пьедесталах» 
* спортсмен Артур Зулькарнаев стал чемпионом мира по национальной борьбе
* Студент БашГУ выиграл чемпионат России по борьбе на поясах . 
* «Золотой» август в ДЮСШ №14
* БАШКИРСКИЕ СПОРТСМЕНЫ УСПЕШНО ВЫСТУПИЛИ НА ЧЕМПИОНАТЕ МИРА ПО БОРЬБЕ НА ПОЯСАХ! 
* В ТАТЫШЛАХ ЗАВЕРШИЛОСЬ ПЕРВЕНСТВО РОССИИ ПО БОРЬБЕ НА ПОЯСАХ 
* Борцы Башкортостана завоевали два золота и одно серебро на Чемпионате Мира в Ашхабаде!  
* В Челнах завершился Чемпионат Мира по борьбе на поясах и гореш 
* Спортсмены из Башкирии стали призерами чемпионата России по борьбе куреш .  
* Депутат ГосДумы Федерального Собрания РФ Марсель Юсупов поприветствовал участников Чемпионата России по борьбе куреш  
* Башкирский борец Артур Зулькарнаев стал Чемпионом Мира . 
*Борцы из Башкортостана успешно выступили в Казани на всероссийских студенческих соревнованиях . 
* Российские борцы завоевали десять медалей во второй день ЧМ по борьбе на поясах. 
* Первенство Мира по борьбе на поясах. 
*  ПЕРВЕНСТВО РОССИИ ПО БОРЬБЕ НА ПОЯСАХ (ВОЛЬНЫЙ СТИЛЬ).  
* Итоги Кубка Урала по борьбе корэш . 
* www.ibwa-w.com итоги соревнований мирового уровня .
* подготовительный турнир Чемпионату России по борьбе на поясах .
Солтанбәк

* Солтанбәк (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.  
* Солтанбәк (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Лисовская Наталья Венедиктовна

**Лисовская Наталья Венедиктовна ** (ире буйынса — Седых; (16 июль 1962 йыл) — СССР һәм Рәсәй йәҙрә ташлаусыһы, олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы, 1987 йылдан алып ғәмәлдәге донъя рекордсмены (22,63 м). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1984). «Спартак» өсөн сығыш яһаусы (Мәскәү).

Наталья Лисовская һәм уның ире Юрий Седых — еңел атлетика тарихында ете иң боронғо рекордтың икәүһенә эйә булған берҙән-бер ғаилә пары. Юрий Седых үҙ рекордын 1986 йылдың 30 авгусында ҡуйҙы (сүкеш ырғытыуҙа, 86,74 метр), Наталья Лисовская — 1987 йылдың 7 июнендә (йәҙрә ташлау, 22,63 метр).

## Биографияһы
Наталья Венедиктовна Лисовская 1962 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Әләгәҙ ауылында тыуған.
Олимпия чемпионы Фаина Мельник етәкселегендә күнекмәләр эшләй башлай.

СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, Сеулда олимпия уйындарында еңә (1988). Өс тапҡыр донъя рекордын үтеп китә — 1984 йылда һәм ике тапҡыр 1987 йылда. Лисовская — еңел атлетика тарихында иң боронғо донъя рекордтарының береһенең эйәһе. Барселонала 9-сы урынды ғына биләп, 1992 йылдағы Олимпия уйындарынан һуң спорттан китә. ГЦОЛИФК (Ленин орденлы үҙәк дәүләт физик культура институтын) тамамлай.

Ире — билдәле еңел атлет Юрий Седых. 1993 йылда уларҙың ғаиләһендә ҡыҙҙары Алексия тыуа. Наталья һәм Юрий Парижда йәшәйҙәр.

1989 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.

## Ҡаҙаныштары
* Йәҙрә ташлауҙа 1988 йылғы Олимпия уйындары чемпионы. 1992 йылдағы Олимпия уйындары ҡатнашсыһы (9-сы урын).
* Донъя чемпионы 1987 (21,24).
* Бинала донъя чемпионаты еңеүсеһе 1985 һәм 1987
* Бинала Европа чемпионы 1992.
* Донъя Кубогы ярыштары призеры1985.
* Европа Кубогы ярыштары еңеүсеһе 1985, 1987.
* Гран-При IAAF еңеүсеһе 1987.
* Универсиада еңеүсеһе 1983, 1985
* Изге Ихтыяр уйындары еңеүсеһе, 1986.
* СССР халыҡтары Спартакиадаһы еңеүсеһе 1983 
* СССР чемпионы 1985, 1986, 1988.
* Бинала СССР чемпионы. 1982, 1983, 1986, 1987, 1988.

## Шәхси рекордтары
* Йәҙрә ташлау (асыҡ стадионда) — 22,63 (донъя рекорды, Мәскәү, 1987)
* Йәҙрә ташлау (бинала) — 22,14 (Пенза, 1986)
* Диск ырғытыу — 62,28

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наталья Лисовская — профиль на сайте IAAF (англ.)
* Наталья Лисовская — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.)
* Наталья Лисовская на сайте общества «Спартак»
Лимныця

**Лимныця** () — Украиналағы йылға. Ивано-Франковск өлкәһенең Рожнятив, Калуш һәм Галыч райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 122 километр. Бассейн майҙаны — 1580 км².


Лімниця.jpg
Річка Лімниця біля с.Осмолода.JPG
15 Ріка Лімниця.jpg
Limnytsya's Water.jpg
Ріка Лімниця в районі Бистрицького лісництва (с. Осмолода).JPG
42 Ріка Лімниця.jpg
01 Ріка Лімниця.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Билдәһеҙ һалдат һәйкәле (Стәрлетамаҡ)

**Билдәһеҙ һалдат һәйкәле** («Мәңгелек ут» «Вечный огонь» мемориаль комплексы) — Стәрлетамаҡта Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яугирҙар хөрмәтенә асылған ҡаланың үҙәк скульптура композицияһы. Еңеү паркында урынлашҡан.

## Төҙөлөүе һәм асылыуы
1965 йылда ике проспект һәм Хоҙайбирҙин урамы сатында буласаҡ һәйкәлдең - Бөйөк Ватан һуғышы фронттарынан ҡайта алмаған  стәрлетамаҡлылар хөрмәтенә обелиск  урынын билдәләгән таш һалынғайны. Монумент өҫтөндә эш скульптор Михаил Павлович Шабалтинға һәм буласаҡ архитектор, ул саҡтағы Мәскәү архитектура институты студенты Борис Александрович Милютинға йөкмәтелә.
1967 йыл 9 майында һәйкәлде тантаналы асыу сараһы булды. Дүрт метр бейеклегендәге факел тотҡан совет һалдаты һынының аяғы осонда уртаһында Мәңгелек ут баҙлап янып торған йондоҙ урынлашҡан. Элгәре һалдаттың артында символик киренке ике - бер ҡанаты күккә талпынған һәм икенсеһе аҫҡа ауышҡан - ҡанаттан торған стела бар ине.Һалдат итеге менән тәреле свастика касканы, һанға һуҡмай, тапай.

## Һәйкәл
Мемориал ансамбленә түбәндәгеләр  инә:
* Билдәһеҙ һалдат һәйкәле (азат итеүсе яугир );
* Мәңгелек ут — һәйкәлдең нигеҙендә;
* Һуғыш ваҡытында һәләк булған стәрлетамаҡлылар иҫтәлегенә Стела. Һәм унда бындай яҙыу бар: «Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарҙы хәтерләп».

## Әһәмиәте
Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле ҡала тантаналары һәр Еңеү көнөндә ошо һәйкәл янында ветерандар өсөн байрам һәм Мәңгелек утҡа сәскәләр һалыу ойошторола. Мемориал шулай уҡ никахлашҡан йәш ғаиләләрҙең яратҡан урындарының береһе — улар һалдат фонында фотоға төшәләр һәм монумент артында урынлашҡан Еңеү паркы буйлап үтәләр.

## Яңыртыу Реконструкция
Төҙөгәндән һуң, Һәйкәл яңыртылған, яугир артында урынлашҡан стела алынған.

2012 йылда 9 май алдынан прожектор ҡуйылды, һәм һәр Еңеү байрамында майҙан яҡтыртыла. Шулай уҡ яугирҙың һынын яҡтыртыу ҡуйылды. 

2013 йылдың авгусында һәйкәлде һәм Еңеү паркын комплекслы яңыртып ҡороу реконструкциялау эше башҡарылған.

2013 йылда Стәрлетамаҡта Еңеү паркын һәм «Мәңгнелек ут» монументын реконструкциялау проекты төҙөлә. Скверҙың дөйөм майҙаны — 2,9 гектар. Үҙгәреш Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған стәрлетамаҡлылар һәйкәленә (билдәһеҙ һалдат һәйкәле) ҡағылды. Яңыртылған  һәйкәл бронзанан эшләнгән, уның бейеклеге — алты метр, ауырлығы яҡынса 1,5 тонна, материалы — бронза. Яңыртылған һәйкәл 2013 йылдың 9 октябрендә асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған стәрлетамаҡлылар һәйкәле менән бер рәттән интернационалист-яугирҙарға арналған мемориал комплекс та яңыртылған: бөтә гранит йөҙлөгө   алмаштырылды, комплексҡа яҡтыртыу ҡоролдо, монументтан һыу ағыҙыу ҡоролмаһы ҡуйылды, мемориаль комплекстың майҙаны киңәйтелде. . 2014 йылда мемориал комплекс алдында сәскә түтәлдәре эшләнде.
2014 йылдың 9 майында яңыртылған Еңеү паркын асыу тантанаһы үтте. Бынан алда ундағы  яугир-интернационалистарға арналған һәйкәл яңыртылды, Т-34-85 танкыһы, артиллерия пушкаһы, зенит пушкаһы, «Град» РЗСО-һы ҡуйылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡобан (йылға)

**Ҡобан** (, , , , , ,  *[[Гипанис]]*, ) — Рәсәйҙең Төньяҡ Кавказдага йылға.

## География

Оҙонлоғо — 870 км, бассейн майҙаны — 57 900 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Чередниченко Л. И. Палеогеография бассейна Кубани  // Кубанский краевед. — 1992.
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
* Верховья Кубани  
* Река Кубань  
* Карты притоков реки Кубани: Протока, р. Лаба, р. Белая. 
* Особенности реки
Мәшһәд

**Мәшһәд**  ( — *машһа́д*) — Ирандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала; Хөрәсән-Резави провинцияһының административ үҙәге, Ирандың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы (Тәһрандан ҡала). Халҡы — 2749 мең кеше (2011).

## География

## Тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Мәшһәд (ерләү урыны)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы

**Фазылов Хәтип Сәрүәр улы** (25 апрель 1960 йыл) — рәссам, йәмәғәтсе. 2004 йылдан «Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе рәйесе. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (2019). Рәсәй Федерацияһының (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы, төрлө кимәлдәге ижади конкурс һәм күргәҙмәләр лауреаты.

## Биографияһы
Хәтип Сәрүәр улы Фазылов 1960 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Яңауыл ауылында тыуа. 1979 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлексәһен тамамлай.

Рәсәй рәссамдарының ижади төркөмө составында Илья Репин исемендәге Академик дачала (Вышний Волочек, Тверь өлкәһе), шулай уҡ «Төрксой» фонды төрки телле рәссамдарҙың ижади лабораторияһында (Төркиә) ижад итә.

1980 йылдан — республика, төбәк, зона, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм төркөм күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. 1990 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 

1995 йылда рәссамдарҙың «Артыш» ижади берекмәһе етәксеһе була. 2001 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары, 2005 йылдың октябренән — идара рәйесе. 

Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001, 2012). Өфөлә йәшәй.

1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе етәксеһе. 

Фазыловтың әҫәрҙәре Башҡортостан Республикаһының М. В. Нестеров исемендәге Дәүләт художество музейында (Өфө), Магнитогорск картина галереяһында (Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе), Когалым ҡалаһының Күргәҙмәләр залында (Рәсәй Федерацияһының Төмән өлкәһе), «Урал» халыҡ сәнғәте галереяһында (Өфө), Туймазы тарих-тыуған яҡ музейында (Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһы) һаҡлана.

## Төп эштәре
«Башҡорт легендаһы (Ете ҡыҙ)», «Иҫке мейес», «Тормош ағасы. Шәжәрә», «Мөғәллим. Халыҡ уҡытыусыһы», «Сәсән», «Төш», «Тау фонында һыбайлы», «Автопортрет. Дәүерҙәр аша», «Тауҙар йыры», «Рогервик маршы», «Сыңғырлаҡ көн», 2008.

## Күргәҙмәләре
1980 йылдан — республика, төбәк, зона, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм төркөм күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәр һәм башҡа бүләктәр
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2012)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)
* Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы секретариатының «Традициялар, рухлылыҡ, оҫталыҡ» көмөш миҙалы (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Фазылов Хатип Сәрүәр улы  
* http://www.shrb.ru/painting/fazilov.htm
Байҡы районы

**Байҡы районы** (урыҫса Байкинский район) — Башҡорт АССР-ының төньяғындағы территориаль-административ берәмек, 1930 йылда төҙөлгән һәм төньяҡтан Асҡын районы менән, көнсығыштан Дыуан районы менән, көньяҡтан Благовещен районы, Иҫке-Кулики, көнбайыштан Мишкә районы, Иҫке-Балтас менән сикләнә.

## Тарихы
1930 йылдың 20 авгусында төҙөлгән. Майҙаны — 3750 км². Район үҙәге — Байҡы ауылы, райондың иң боронғо ауылдарының береһе, унда 1741 йылда Пермь өлкәһенең  Көңгөр өйәҙенән күсеп килгән казактар нигеҙләнгән.
Район составына 25 ауыл советы, 140 торама пункт инә. Халҡы — 43,9 мең кеше (1930), күпселек урыҫтар. Иҡтисадтың төп йүнәлеше булып ит-һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал, сусҡа үрсетеүҙә, иген һәм мал аҙығы культуралары үҫтереүҙә махсуслашҡан ауыл хужалығы тора. Район биләмәһендә ул ваҡытта 39 дөйөм белем биреү мәктәбе, шулай уҡ үҙәк район дауаханаһы була.
1932 йылдың 20 февралендә бөтөрөлә, биләмәһе Ҡариҙел районы составына инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Салауатметалл

**«Салауатметалл»** эҫе цинклау заводы — Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында урынлашҡан, «Салауат Группа» компаниялар төркөмөнөң Рәсәй «Салауатметалл» метал конструкциялары заводының эҫе цинклау цехы. Завод цехы металл изделиеларын эҫе цинклау ысулы мнән коррозиянан һаҡлау өлкәһендә Рәсәй һәм БДБ баҙары лидерҙарының береһе булып тора.

## Тарихы
«Салауатметалл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт 2008 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында ойошторола. Шул уҡ йылда металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цех төҙөлә башлай. Уны төҙөүгә миллиард һум самаһы аҡса һалына. Төҙөлөштө тормошҡа ашырыу өсөн эҫе цинклау линияларын проектлау һәм төҙөү өлкәһендә донъя лидеры булып танылған «KOERNER» австрия компанияһы йәлеп ителә.

2010 йылдың 27 майында Башҡортостан Республикаһы Президенты Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы Салауат ҡалаһына һәм Стәрлетамаҡ районына эш сәфәре барышында «Салауатметалл» ЯСЙ-тә металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цех төҙөлөшө объекттарында була. Бында әле ҡорамалдар монтажлау көтөлә ине. М. Ғ. Рәхимов эшләүсе цехты ҡарай, производствоны киңәйтеү мөмкинлектәре менән ҡыҙыҡһына.

Металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цехты сафҡа индереү 2010 йылдың октябренә билдәләнгән була, ләкин ваҡытлыса тотҡарлыҡ килеп сыға һәм производство 2011 йылда эшләтә башлана. Яҡынса 300 яңы эш урыны булдырыла. Предприятиены сафҡа индереү Башҡортостан Республикаһы Президенты Хәмитов Рөстәм Зәки улы тарафынан Башҡортостан Хөкүмәтенең 2011 йылдағы эше тураһында отчетында, «Урал аръяғы — 2012» төбәк-ара инвестиция форумында сығыш яһағанда билдәләнә

Рөстәм Хәмитов 2011 йылдың 12 ноябрендә Салауат ҡалаһына эш сәфәре барышында "Салауатметалл"да була, унда цинклау технологияһы һәм уның төҙөлөш һәм сәнәғәт элементтары металын коррозиянан һаҡлауҙа эффективлығы менән таныша.

## Милекселәре һәм етәкселеге
«Салауатметалл» компанияһын ойоштороусы һәм милексеһе булып «Битум» ЯСЙ-те — нефть эшкәртеү предприятиеһы, иң эре Рәсәй нефть битумы етештереүселәренең береһе тора.

## Эҫе цинклау заводының үҙенсәлектәре
* Завод цехы «KOERNER» компанияһы проектына ярашлы, 5500 кв. м. майҙанда ябыҡ производство логистикаһы өлкәһендәге бөтә һуңғы яңылыҡтарҙы иҫәпкә алып төҙөлгән, металды химик әҙерләү капсулаһы менән йыһазландырылған; элеү/төшөрөү участкаларында өсәр станцияһы бар.
* Цехта Рәсәйҙә иң ҙур эҫе цинклау ванналарының береһе бар. Уның үлсәмдәре: 13 x 2,5×1,6 м;
* Линияның етештереүсәнлеге йылына 50 000 тонна эҫе цинклау.

## Шулай уҡ ҡара
* Горячее цинкование
* Антикоррозионная защита

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт группы компаний «Салават Групп» (рус.)(рус.)
* Сайт ООО «Битум»(рус.)
* https://www.youtube.com/watch?v=gvbmYKJ2FlY
* Эксперт и журнал Русский репортер. Ст. Жажда цинка от 27.02. 2012. 
* БР башлығы 
* МЕТАЛЛОКОНСТРУКЦИИ С ГОРЯЧИМ ЦИНКОВАНИЕМ 
* Russian Metallurgy Experts Team, 28 февраля 2012 г. На Урале развернулось активное создание мощностей горячего цинкования металлоконструкций.
* http://www.acexpert.ru/archive/9-501/ocinkovat-rinok.html 

## Категориялар
Ҡыҙҙар тауы

**Ҡыҙҙар тауы** — Башҡортостандың Салауат районында урынлашҡан тау. Диңгеҙ кимәленән 3 км бейеклектә, Арҡауыл ауылынан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышта. Төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Абсолют бейеклеге 360 м, сағыштырмаса - 50 м тәшкил итә. Төп тоҡомдары көңгөр ҡаттарынан тора. Тауҙың итәгендә Тоҙло шишмә башлана.

## Иҫкәрмәләр
Сәүҙә бинт Зәмғә

**Сәүҙә бинт Зәмғә (Сәүдә бинт Зәмғә)** (ғәр. سودة بنت زمعة‎ *Сәудә бинт Зәм'ә*) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең икенсе ҡатыны, уға Рәсүлебеҙ Хәҙисә р.ғ. вафатынан һуң, 53 йәшендә, Мәҙинәгә күскәс өйләнә.

## Мөхәммәт с.ғ.с менән ғаилә ҡороғанға тиклемге тормошо

Сәүдә инәбеҙ тәүгеләрҙән булып Ислам ҡабул итеүселәрҙән. Эҙәрлекләүҙәргә сыҙамай, динен һаҡлар өсөн ул хәләл ефете Сакран ибн Әмир менән Хәбәшстанға (Эфиопияға) сығып киткән була. Бар мал-мөлкәте, йорттары Мәккәлә ҡала. Яңы урында Сакран ибн Әмир ауырып китә һәм кире ҡайтырға мәжбүр була. Ошонда ул вафат була, һәм Сәүдә биш балаһы менән тол ҡала. Ифрат ипле, алсаҡ, тоғро һәм диндар, ярайһы уҡ оло йәштәге (ул саҡта кеше ҡыҫҡа ғүмерле булыуын иҫтә тотоп) был ҡатын ниндәй һынауҙарға осраһа ла Исламдан сыҡмай, сабырлыҡ менән балаларын тәрбиәләй.

## Мөхәммәт с.ғ.с менән ғаилә ҡороуы

Хәҙисә р.ғ. хәләл ефетенә Пәйғәмбәрлек иңгәненә 10 йыл тигәндә яҡты донъяны ҡалдырып киткәс, Мөхәммәт ғәләйһиссәләм Сәүдә бинт Зәмғә менән никахлана. Ул заман өсөн ҡатын ярайһы оло йәштә тип һанала.
Сәүдә Рәсүл тиклем кешегә лайыҡлы ҡатын була алырына башта шикләнә. Мөхәммәт ғәләйһиссәләм тол ҡатын йортона һоратырға үҙе килә. Ҡатындың  береһенән-береһе вағыраҡ балаларын күреп,  үҙ етемдәрен иҫенә төшөрөп, Пәйғәмбәребеҙ  улар хаҡында хәстәрлекте үҙ өҫтөнә алырға ҡарар итә.

Сәүдәнең  атаһы ул ваҡытта әле мосолман булмаған. Әммә ҡыҙын Пәйғәмбәребеҙгә бирергә ризалашҡан, уның яҡшы яҡтарын күреп, ихтирам иткән.

Апаһы һоратылған саҡта хажда йөрөп ҡалған ҡустыһы Ғәбид уның кемгә кейәүгә сыҡҡанын белгәс, ризаһыҙлыҡ күрһәткән.   Һуңғараҡ, мосолман булып киткәс, был хаҡта иҫкә төшөрөүҙәрен яратмаған, бик оялған һәм,

Сәүдә р.ғ алдағы бар ғүмерен хәләл ефетенә һәм балаларына хеҙмәт итеүгә бағышлай. Рәсүлдең ҡыҙҙары Фатима менән Өммөгөлсөмгә лә ул үҙ әсәләрендәй булырға тырыша, улар хаҡында арымай-талмай хәстәрлек күрә. Ғәйшә р.ғ көндәш булып килгәс, уға ла ярарға тырыша, үҙенең нәүбәтен уға бирә.

Сәүдә р.ғ. ҡулында бер ваҡытта ла артыҡ мал тотмаған, килеп ингәнен гел мохтаждарға таратҡан. Туғандарын, яҡындарын өгөтләп, Һижрәгә тиклем үк әле Исламға индереп бөткән.

Мосолмандарға ҡаршы яуҙарҙа Сәүдә Инәбеҙ ҙә ҡатнашҡан: яугирҙәрҙең яраһын бәйләгән, һыу ташыған.

Хәләл ефете Бәхилләшеү хажына барғанда ул да бергә булған.

Сәүдә р.ғ. башҡаса хажға ла, үмрәгә лә бармай.  Ул етмештән уҙып, хәҙрәти Ғүмәр хәлифә саҡта йән бирә.

## Һылтанмалар
*
* Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан: 2004
* Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. — 2008, № 7—12
Хафса бинт Ғүмәр

**Хафса (Хафса бинт Ғүмәр)** () — ‎Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең өсөнсө хәләл ефете, мосолмандарҙың Инәһе.

## Биографияһы
Хафса бинт Үмәр Ғүмәр ибн әл-Хаттабтың ҡыҙы булған. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи инә башлағанға тиклем 5 йыл элек донъяға килгән һәм атаһы менән бер ваҡытта Мәккәлә Ислам ҡабул иткән. Мосолмандарҙы иҙеү башланғас, ире Хүнәйс ибн Хүҙәйфә менән башта Хәбәшстанға (Эфиопияға), шунан Мәҙинәгә һижрәт ҡылған. Хунайс Бәдр һәм Үхүд һуғышында ҡатнашҡан. Үхүдтәге яуҙа ул ауыр яралана һәм һәләк була.Егермеһе лә тулмаған Хафса тол ҡала. .

Хафса тол ҡалғас, атаһы Үмәр уны Ғүҫмән ибн Ғәффәнгә, шунан Әбү Бәкр әс-Сиддиҡҡа димләп ҡарай. Береһе лә ризалашмағас, Үмәр Мөхәммәт Пәйғәмбәргә мөрәжәғәт итә. Рәсүл иһә Хафсаға үҙе өйләнәсәген, ә хәҙрәте Уҫманға үҙенең ҡыҙы Өммөгөлсөмдө (Үмм Күлсүм) хәләл ефетлеккә биәрсәген әйтә.  Был ваҡытҡа инде Мөхәммәт с.ғ.с. Ғәйшә һәм Сәүҙә Инәләребеҙгә өйләнгән була. 
Һижрәнең өсөнсө йылында шәғбән айында Хафса Инәбеҙ өсөнсө ҡатын булып Пәйғәмбәребеҙ йортона инә.

Хафса бик тәҡүә ҡатын булған. Ул күп ваҡытын ғибәҙәттәргә бағышлаған, шул уҡ ваҡытта көслө рухлы, ныҡлы ихтыярлы булыуы менән айырылып торған. Хафса р.ғ.   60 -лап хәҙис ҡалдырған. Ул шулай уҡ Она также хранила тот самый первый экземпляр Ҡөрьәндең Әбү Бәкр хәлифә булған сағында тупланған тәүге нөсхәһен һаҡлаған. Уҫман р.ғ хәлифә булған саҡта уға тапшырған, шул дана күсереп күбәйтелеп ҡулланышҡа сығарылған.. Хафса 60 йәшендә Мәҙинәлә вафат булған, Йәннәт әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы

**Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы** (28 март 1939 йыл — 2 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, металдар физикаһы белгесе, Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтына нигеҙ һалыусы һәм уның директоры (1987—2005), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының ижтимағи академияһы ағзаһы. 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советының Башҡорт АССР-ынан депутаты (1984—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Оскар Әкрәм улы Ҡайбышев 1939 йылдың 28 мартында Мәскәүҙә тыуа.

1962 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын тамамлай. 1962 йылдан Өфө моторҙар эшләү заводында эшләй. 1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ошо уҡ ваҡыттан Өфө авиация институтында эшләй. 1969 йылдан институттың кафедра мөдире була. 1974 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Өфө авиация институтының «Тантал» махсуслаштырылған конструкторлыҡ технологик бюроһы («Тантал» СКТБ-һы) директоры (1980—1986). 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы (Рәсәй Фәндәр академияһы) Металдарҙың үтә һығылмалылыҡ проблемалары институтының директоры. 1991—1994 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһы Президенты була.

Ҡайбышев ныҡлыҡ һәм һығылмалылыҡ физикаһы, конструкцион материалдар, материалдарҙың форма яһалыу проблемалары технологияһы өлкәһендә белгес була. Тикшеренеүҙәр юлы менән теләһә ҡайһы сәнәғәт иретмәләренең, шул иҫәптән интерметаллидтар һәм керамиканың да, үтә һығылмалы ағыу күренешенең универсаль булыуын асыҡлай һәм физиканың үтә һығылмалылыҡ теорияһын үҫтерә.

### Суд
2005 йылдың ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы Ҡайбышевты ике яҡлы тәғәйенләнешле технологияларҙы Көньяҡ Кореяға биреүҙә ғәйепләй. Ошо ваҡыттан ул ғилми-тикшеренеү институты директоры вазифаһынан бушатыла. 2006 йылдың 9 авгусында Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды уны ғәйепле тип таба һәм шартлы рәүештә 6 йылға иркенән, шулай уҡ 3 айға етәксе вазифалар биләү хоҡуғынан мәхрүм итә һәм Үтә һығылмалы металдар проблемалары институты файҙаһына 3 518 000 һум штраф һала. Шулай итеп, Ҡайбышев шпионаж өсөн хөкөм ителгән Рәсәй ғалимдары исемлегенә эләгә.

Ҡайбышевтың һүҙҙәренә ҡарағанда, 2003 йылдың яҙында тикшереү барышында ФСБ оперативниктары институт сейфынан бер нисә тиҫтә мең долларлыҡ векселдәрҙе алған һәм ҡулаҡсаға әйләндергән. Суд була, уның һөҙөмтәһендә ФСБ майоры Арефьев урлашҡан өсөн хөкөмгә тарттырыла һәм шартлы рәүештә биш йылға иректән мәхрүм ителә.

## Вафаты
Оҙаҡ ауырығандан һуң 2017 йылдың 2 июнендә Аланьяла (Төркиә) ял иткәндә мәрхүм була. Өфө ҡалаһында мосолман зыяратында ерләнә.

## Работы
* 350 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография.
* 150 уйлап табыу.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980)
* А. А. Бочвар исемендәге премия (2002 йылғы, О. Х. Фәтҡуллин, Г. Б. Строганов менән берлектә) — «Сверхпластичность при обработке материалов под давлением» һәм «Сверхпластичность и износостойкость в машиностроении» тигән монографиялар өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яңы Турбаҫлы ҡурғандары

**Яңы Турбаҫлы ҡурғандары** — археологик ҡомартҡы, беҙҙең эраның 6-8 быуатына ҡарай. Ҡурған Благовещен районының Туғай ауылынанан көнсығышҡа табан 4,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

1878 йылда Ф.Д. Нефедов, 1957-58 йылдарҙа Н. А. Мәжитов аса һәм өйрәнә.

## Табыштары

Ҡурған тупраҡ өйөмдәре булған ҡәберлектәрҙән ғибәрәт (диаметры 8-22 м, бейеклеге 0,1—1 м). Бында 80-дән ашыу ҡурған бар, шуларҙың 70-е ҡаҙылған. Һәр бер тикшерелгән ҡурғанда 1-8 ҡәбер табылған. Бер нисә ҡурған аҫтында ҡәберҙәргә инеү юлы бар.

Мәйеттәр тәрән ҡәбер соҡоронда (1,5 м тиклем) арҡаһына һуҙып (салҡан) һалынған, башы ғәҙәттә төньяҡҡа йүнәлтелгән. Баш һөйәген яһалма үҙгәртеү осраҡтары бар. Ҡурған өйөмдәрендә усаҡ йолалары, ат һөйәктәре ҡалдыҡтары табыла. 

Ҡурғанда табылған керамик һауыттар турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡарай. Ҡәберҙәрҙә мәйет менән ерләнгән биҙәүестәр (алҡалар, сулпылар, йөҙөктәр, гәрәбә һәм быяла муйынсаҡтар, алтын уҡалар), көмөш билбауҙар, хайуан һөйәктәре лә табылған. Яңы турбаҫлы ҡурғандарын ҡалдырып киткән ҡәбилә европеоид антропологик типҡа ҡарай.

Материалдар Өфөләге Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтамалар
Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион

**Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион** —  "Газпром нефтехим Салауат" ААЙ-нең күп функциялы стадионы. Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында урынлашҡан. 10&#x20;500 тамашасыны һыйҙыра ала.

## Тарихы
Октябрҙең 50 йыллығы ис. стадион 1968 йылда төҙөлә һәм республикала иң ҙурҙарҙан иҫәпләнә. Стадиондағы футбол яланына яһалма япма түшәлгән. Майҙан тирәләй йүгереү юлдары бар.

Стадионда спорт һарайы, асыҡ трибуна, футбол һәм еңел атлетика манежы, волейбол, теннис уйындары өсөн майҙансыҡ төҙөлгән.

Бында спорт байрамдары, еңел атлетика буйынса ярыштар, Рәсәй Чемпионаты кимәлендәге футбол уйындары кеүек күмәк саралар ойошторола. 

2010 йылда спорт һарайы заман талаптарына яраҡлы итеп яңынан төҙөлә. Төҙөлөштө "Газпром нефтехим Салауат" финанслай.

Әлеге ваҡытта стадионда Санкт-Петербургтың "Зенит" футбол клубы Академияһы филиалы һәм Академияның төп командаһы "Зенит-м" эшләй. Филиалда 7-17 йәшлек 200-гә яҡын бала шөғөлләнә. Филиалды тамамлаусылар Академияның "Зенит-м" төп командаһына эләгә. Күнекмәләр донъя стандарттарына тап килгән  "Евро Грасс М" яһалма япмалы футбол яланында үтә. 

## Характеристика

* Стадионда ике трибуна бар
* Мачталы яҡтыртыу —  4 яҡтыртыу ҡоролмаһы бар
* Футбол майҙанының ҙурлығы 110×70 м
* Электрон таблолар бар.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәтттәр
* 2010 йылда үткәрелгән реконструкция ваҡытында футбол яланына яһалма япма түшәлә, заманса тауыш һәм яҡтыртыу системаһы, яңы электрон табло ҡуйыла.
* Тәүге рәсми футбол матч Салауат ҡалаһының "Зенит-м" һәм "Юрматы" командалары араһында үтә. 
* Беренсе голды Салауат ҡалаһы егете Александр Поляков индерә.

## Адресы
453250, Башкортостан Республикаһы,  Салауат ҡалаһы, Ключевая, 1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://salavateg.narod.ru/sport.html
* Стадион Яндекс-картала
Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич

**Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич** (22 апрель 1962 йыл) — театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры артисы. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004). Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990). Республика актёр йыры конкурсы (Өфө, 1994), «Театр без границ» халыҡ‑ара фестивале (Магнитогорск, 2005) дипломанты.

## Биографияһы
Владимир Геннадьевич Латипов-Догадов 1962 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

1983 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай.

1983 йылдан — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актеры.

Владимир Геннадьевич 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

Латипов-Догадов Владимирҙың улы Макар Өфө сәнғәт академияһында уҡый.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре.
* Елеся («Не было не гроша, да вдруг алтын»,  А. Н. Островский)
* Собачкин ("Ах, Невский!..", А. Поламишев, Н. В. Гоголдең "Петербург повестары"  буйынса)
* Редькин («Эффект Редькина», А. Козлов)
* Пашка Остапчук («Завтра была война», Б. Васильев)
* Володька-лейтенант («Отпуск по ранению», В. Кондратьев)
* Дрозд ("Шантеклер", Э Ростан)
* Человек-сын («Могущество мух», Л. Сальвэр)
* Тригорин («Чайка», А. П. Чехов)
* Эдмунд Кин («Приглашаю в вечность, Ваше Величество», Г. Горин)
* Тюрянинов («Соколы и вороны», А Сумбатов-Южин)
* Ардальон Передонов ("Тварь",  В. Семеновский, Ф. Сологубтың «Мелкий бес» романы буйынса) 
һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* «Эффект Редькина» спектаклендәге Редькин роле өсөн Башҡортостан Театр эшмәкәрҙәре союзының А. Мөбәрәков исемендәге премияһы (1989);
* Ғ. Сәләм исемендәге комсомол премияһы — ролдәр  йыйылмаһы өсөн (1990);
* "Театр актерҙары йырлай" Республика телевизион конкурсында Диплом (1994);
* "Театр яҙы" республика фестивалендә "Иң яҡшы дуэт өсөн" Приз  (Т. М. Ғарипов менән берлектә — «Приглашаю в вечность, Ваше Величество!» спектаклендә Георг IV һәм Кин IV) (Салауат, 2003);
* "Икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле" («Соколы и вороны» спектаклендә Тюрянинов) "Матбуғат-2002" рейтингы буйынса (Өфө);
* "Тварь" спектаклендәге  Ардальон Передонов роле өсөн "Театр без границ" Халыҡ-ара фестивале жюриһының махсус Призы (Магнитогорск, 2005);
* "Иң яҡшы ирҙәр роле" ("Дачники" спектаклендәге Басов, "Тварь" спектаклендәге Передонов, "Венециан игеҙәктәре"  спектаклендәге Тонино һәм Дзанетто ролдәре өсөн) "Матбуғат-2005" рейтингы буйынса (Өфө);
* "Иң яҡшы дуэт" номинацияһында Приз (И.  Агашкова менән берлектә — "Музыка небес" спектаклендәге  Джордж һәм Шарлотта Хэй ролдәре өсөн) "Матбуғат-2009" рейтингы буйынса (Өфө).

## Һылтанмалар
* http://www.rusdram.ru/?typ=truppa&item_id=12&aid=33
* http://www.bashinform.ru/news/454532/
* ''Т. П. Абросимов'' Латип-Владимир Геннадьевич Догад.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә.
Луг (йылға)

**Луг** () — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Жыдачив районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр. Бассейн майҙаны — 616 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Солтанов Айрат Хәмит улы

**Солтанов Айрат Хәмит улы** (28 ғинуар 1962 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).

## Биографияһы
Айрат Хәмит улы Солтанов 1962 йылдың 28 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Борай районы Борай ауылында тыуған.

Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегендә уҡый.

1990 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм бер йыл Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында йырсы булып эшләй.

1991 йылдан алып Туймазы татар дәүләт драма театры актёры.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Айтуған «Беҙ тыумыштан ауылдан», Апсен «Ай-да, невестка!», Ғәскәров «Аршын мал алған», Тамада «Илгизәр+Вера»,
* Вәғиз «Тормош ағасы», Нәҙерша «Бер мәл баҙарға барғайныҡ»,
* Фәрит «Минең йондоҙом», Мөхәммәтхан «Һиндостан ҡыҙы»,
* Мәғсүм «Портфель», Атай «Минең әсәйем һуҡмағы», Спортсы, медик «Бөтәһе тарафынан онотолған»,
* Ғәҙел «Мөхәббәт өсмөйөшө», Азат «Төн, бөтә тормошом кеүек»,
* Рәмил «Оль-ля-ля!», Мөкәмәй «Күктән бәхет»,
* Рифат «Колорадо штатынан ҡуңыҙ», Лаэрт «Гамлет»,
* Буштец «Рядовые», Садиҡ «Үп мине, Зәйтүнә!»,
* Рәзим «Бына был комедия», Гермес «Ташлама утты, Прометей!»,
* Ансар «Алыш-биреш», Роберт, «Бейеүсе», Марс «Любовь окаянная»,
* Ансар «Легионер», Финат Рифатович «Тауыҡ»,
* Ғилфан «Йәшлек менән осрашыу», Ғәли Хиҡмәтуллин «Туҡай менән осрашыуҙар».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)

## Һылтанмалар
* Султанов Айрат Хамитович. ТУЙМАЗИНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ТАТАРСКИЙ ДРАМАТИЧЕСКИЙ ТЕАТР. Официальный сайт   
* http://www.tuvest.ru/news_detail.php?ID=4199
Жердь (Десна ҡушылдығы)

**Жердь** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Калынивка һәм Винница райондары аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 21 километр. Бассейн майҙаны — 102 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» .&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;57.&nbsp;— (№&nbsp;833).
Биктимер археологик комплексы

**Биктимер археологик комплексы** — ҡара-абыҙ мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡылар төркөмө.  Баһаланған йәше — 18-се быуаттан алып 25-се быуатҡа тиклем. Бөрө районының Яңы Биктимер ауылы янында урынлашҡан.  Биктимер археологик комплексы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

## Составы
Комплексҡа ҡаласыҡ һәм 3 ҡәбер инә.

### Биктимер ҡаласығы
Ауылдан көнсығышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының бейек (35 м) уң ярында урынлашҡан. 1955 йылда А. П. Шокуров аса, 1963 йылда А. Х. Пшеничнюк тикшерә. Ҡаласыҡ (майҙаны 50 мең м²) өсәр соҡор һәм ур менән уратылған.

Керамика туҫтаҡ һәм муйыны соҡоп һырланған көршәктәр кеүек һауыт-һабаларҙан ғибәрәт. Түбәнге ҡатламда ананьин тибындағы баулы орнаментлы һәм геометрик биҙәкле (кәкерсәк, өсмөйөш, киртек) ғафури керамикаһы табылған. Шулай уҡ тимер бысаҡ, таш иген ҡырғыс, таштан һәм балсыҡтан яһалған орсоҡ төбө, һөйәк тишкес табылған. Халыҡ малсылыҡ менән (башлыса йылҡы һәм һарыҡ үрсеткән), игенселек, һунарсылыҡ менән (ҡондоҙға, бүре, ҡуян, һыуһар, төлкө, һеләүһенгә һунар иткән).

### I Биктимер ҡәберлеге
Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. 1956 йылда Шокуров аса, 1962-64 йылдарҙа Пшеничнюк тарафынан тикшерелә (68 ҡәбер).

### II Биктимер ҡәберлеге
Ауылдан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. 1958 йылда А. П. Шокуров (4 ҡәберлек), 1960 йылда К. В. Сальников (2 ҡәберлек) тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

### III Биктимер ҡәберлеге
Ауылдың көньяҡ ситендә урынлашҡан. 1964 йылда Пшеничнюк аса һәм тикшерә (17 ҡәбер). Мәрхүмдәрҙе тура мөйөшлө соҡорҙарҙа ҡабыҡҡа төрөп, аяҡтарын йылғаға йүнәлтеп ерләгәндәр. Ирҙәр ҡәберенә ҡорал әйберҙәре (бронза ҡаптырмалар, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бер яғы үткер тимер бысаҡтар) һәм ат сбруйы (тимер ауыҙлыҡтар) хас; ҡатын — ҡыҙҙыҡында биҙәүестәр (бронза ҡаптырма-төймәләр, беләҙектәр, сикә дүңгәләктәре, йөҙөк һәм сулпылар, көмөш айыллы ҡайыштар, таш һәм быяла муйынсаҡтар) табылған.

## Иҫкәрмәләр
Ҡашҡадаръя

**Ҡашҡадаръя**, (, ) — Тажикстандың Суғд өлкәһе һәм Үзбәкстандың Ҡашҡадаръя өлкәһендәге йылға.

## Атамалары
Ҡашҡадаръя үзбәксәнән "Үтәҙек (үтә күренмәле) йылға" тип тәржемә ителә тип һанала 

Йылға баш алған ерҙә уны **Обихунда** тип атайҙар, түбәнгәрәк — **Шиначаса́й**,тамағына етәрәк — **Мәймәнәкдаръя́**.

Ҡашҡадаръя йылғаһы өлкәгә исем биргән. Өлкәнең баш ҡалаһы - Ҡаршы (был ҡалала 16.07.1914 Әхмәтзәки Вәлидов иң боронғо төрки телдә яҙылған  «Ҡөрьән»де тапҡан) .

## Гидрография
Йылға оҙонлоғо — ,  бассейны майҙаны, «Ҙур совет энциклопедияһы» мәғлүм иткәнсә, - ,    Үзбәкстандың милли энциклопедияһы —  самаһы тип яҙа.

Көнбайышта Зарафшан һәм Гиссар һыртынан баш ала. Дуаб ҡышлағынан алып түбәнгә табан  Ҡашҡадаръя үҙәне тип атала. Ҡашҡадаръя (Обихунда)  бейеклектә баш ала,  Гиссарҙан көнбайышта **Тауташ** арҡаһынан  көнсығышҡараҡ  аға .
Төп ҡушылдыҡтары: Аҡдарья (Аҡһыу), Тәнхизәдаръя һәм Гузардаръя.

Яуым-төшөмдән тулылана.

## Хужалыҡта ҡулланыу
Ҡашҡадаръя һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн ҡулланыла, Ҡаршы оазисы янында йырҙаһы яйлап юҡҡа сыға. Йылғаның түбән яғы Эскианхор каналы аша  Зарафшан йылғаһы һыуы менән туйындырыла.  Ҡашҡадаръяла Чимкурган һыуһаҡлағысы төҙөлгән. XIII быуат башынаса  Зарафшанға ҡойғолап торған.

## "Ҡашҡадаръя" атамалы объекттар

Йылғаның исеме өлкәгә генә түгел, башҡа объекттарға ла ҡушыла. Мәҫәлән, Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә "Ҡашҡадаръя" тип аталған Башҡорт-Үзбәк сауҙа-сәнәғәт корпорацияһы ябыҡ акционер йәмғиәте бар. Ул 2003 йылдың 22 декабрендә теркәлгән. Биналар һәм ҡоролмалар төҙөү, дөйөм төҙөлөш эштәре менән шөғөлләнә; йәшелсә-емеш эшкәртеү, кафе-ресторан хеҙмәте, фармацевтик тауарҙар менән сауҙа итеү һәм башҡа тармаҡтар ҙа уның даирәһенә инә.

## Сығанаҡтар
*Боронғо ҡомартҡылар ере http://bashgazet.ru/obshestvo/14956-borono-omartylar-ere.html
* "КАШКАДАРЬЯ", БАШКИРСКО-УЗБЕКСКАЯ ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННАЯ КОРПОРАЦИЯ ЗАКРЫТОЕ АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО http://ufa.yambe.ru/organization/bashkirsko-uzbekskaya-tpk-kashkadarya-1588683?view=info
* ТАИНСТВЕННАЯ КАШКАДАРЬЯ http://www.gazeta-lady.uz/obo-vsem-na-svete/po-rodnomu-krayu/tainstvennaya-kashkadarya.html 

## Иҫкәрмәләр
Зәйнәб бинт Хүзәймә

**Зәйнәб бинт Хүзәймә** () — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең (с.ғ.с.) хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.

## Биографияһы
Зәйнәб бинт Хүзәймә Әмир ибн Сасә ырыуынан булған. Фәҡирҙәргә һәм меҫкендәргә рәхимлелеге, шәфҡәтлелеге өсөн уға **Үмм Мискин** (меҫкендәр инәһе) тигән ҡушамат биргәндәр. Тәүге ире Түфәйл ибн Хәриҫ исемле булған. Түфәйл менән айырылышҡас, Зәйнәб Үбәйд ибн Харисҡа сыҡҡан, ул ире Бәҙер һуғышында һәләк булған.

Һижрәнең 3-сө йылында Әмир ибн Сасә ырыуы Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең яҡындарын ҡырған, шул арҡала уларҙың мосолмандар менән мөнәсәбәттәре ныҡ киҫкенләшкән. Ҡан ҡойошто туҡтатыр өсөн Мәхәммәд Пәйғәмбәр ошо ырыуҙан Зәйнәбте хәләл ефетлеккә алырға ҡарар иткән. Уларҙың никахы Һижрәнең 4-се йылында уҡылған. Туйҙан һуң бер нисә ай үтеүгә Зәйнәб донъя ҡуйған. Игелекле, тәҡүә был ҡатын күп ваҡытын ғибәҙәттәргә бағышлаған, хәйер-саҙаҡаға йомарт булған..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Дәүләкән (археологик ҡомартҡылар)

**Дәүләкән** — Дәүләкән ҡалаһында табылған таш һәм тимер быуат археологик ҡомартҡыларының дөйөм атамаһы. Был ҡомартҡының төҙөлөү ваҡыты — б.э.т. 12 меңенән алып б.э.т. 17-16 меңенә тиклем. Дәүләкәндең төньяҡ-көнсығыш ситендә, Дим йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

## Ҡомартҡыны асыу
1962 йылда Г. И. Матвеева аса. 1962—1969 йылдарҙа Г. Н. Матюшин, В. С. Стоколос һәм Э. А. Федорова-Давыдовалар өйрәнгән. 589 м² майҙаны ҡаҙып асыла. Үҙ эсенә 5 туҡталҡа индергән күп ҡатлы ултыраҡтан ғибәрәт.

## Табыштар
Ҡаланың төньяҡ-көнсығыш ситендә палеолит һәм мезолит һәм неолит дәүере (Дим йылғаһының һул ярындағы Дәүләкән II) тораҡтары асыла. 1962—1963 йылдарҙа Геральд Матюшин Дәүләкән II ултырағында 96 м² майҙан урынды аса. Дәүләкән II ҡомартҡыһында б.э.т. V—IV меңйыллығында йәшәгән монголоид һыҙаты бер ни тиклем тойолоп торған неолит осоро европеоид кешеһе ҡәберлеге табылған. Б.э.т. VII—VI меңенсе йылдар менән билдәләнгән ағиҙел буйы мәҙәниәте Мулла II һәм Дәүләкән II тораҡтарында эйәләштерелгән аттың иң боронғо ҡалдыҡтары табылған. Тораҡтың өсөнсө ҡатламы бура мәҙәниәтенең керамикаһы аша бирелгән.

### Д-I
Мезолит осоро торағы. Һөйәк гарпундар, уҡ башаҡтары, беҙҙәр, бысаҡҡа оҡшаған пластиналар табыла.

### Д-II
Неолит осоро торағы (ағиҙел буйы мәҙәниәте). 4 усаҡтан торған торлаҡтың . Керамика тараҡлы биҙәкле осло төплө һауыттар ярҙамында күҙ алдына баҫа. Ике яғы ла эшкәртелгән саҡматаш эш ҡоралдары, йорт хайуандары (эре мөгөҙлө һәм ваҡ мал, ат) һөйәктәре йорт (эре мөгөҙлө һәм ваҡ мал, ат) һәм балыҡ һөйәктәре табылған. Тораҡтың көнсығыш өлөшөндә ир-ат ҡәбере табылған. Мәрхүмде уң яғына ятҡырып ерләгәндәр.

1968 йылда М. М. Герасимов ерләү материалдары буйынса неолит дәүерендә йәшәгән Көньяҡ Урал халҡының антропологик тибын .

### Д-III
Энеолит торағы. Керамика ағиҙел мәҙәниәте һауыттары аша (түңәрәк төплө яғаға оҡшаған тажлы һәм яға ҙурлыҡ) күҙ алдына килә.

### Д-IV
Палеолит бронза быуаты. Керамика абаш мәҙәниәте (геометрик биҙәкле ҡыңғырау рәүешле) һәм бура мәҙәниәте ( формалы, горизонталь һыҙаттар һәм зигзагтар менән биҙәлгән) һауыттары аша күҙ алдына килә.

### Д-V
Тимер быуат торағы. Тораҡтың түбәнге ҡатламында һуңғы палеолитҡа ҡараған һөйәктән эшләнгән әйберҙәр, ә үрҙәге ҡатламда — кушнаренко мәҙәниәте керамикаһы (горизонталь һыҙыҡтар һәм тешле штамптың  менән биҙәлгән нәҙек ҡалынлыҡтағы һауыттар) табыла. Дәүләкән материалдары РФА Археология институты фондында (Мәскәү) һәм БДУ-ла һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр