open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яңы юл (колхоз, Бөрйән районы)

**«Яңы юл» колхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
«Яңы юл» колхозы тәүҙә 1930 йылда Яңы Собханғол ауылында ойошторолған промколхоз була. Барлыҡҡа килгәндә 1 сәскесе һәм 1 елгәргесе була. 1932 йылда сәсеүлектәренең майҙаны 270 га, 1938 йылда — 278 га тәшкил итә.

1969 йылдан — яңы ойошторолған Бөрйән совхозы составында бүлексә. 1992 йылдан (Бөрйән совхозы бөтөрөлгәс) — «Яңы юл» крәҫтиән хужалығы, 2000 йылдан — «Яңы юл» АХК-һы. 2008 йылда бөтөрөлә.

## Ҡаҙаныштары

## Етәкселәре

* Хәсәнов Н. Х. (1933 йылдан)
* Толомбаев Г. (1930 йылдар аҙағы)
* Йортбағышев И. И. (1940—1941)
* Әбдрәшитов (1947—1949)
* Хоҙайбирҙин Ғ. Т. (1957 йылдан)
* Әлибаков Т. И. (1966 йылдан)
* Дәүләтҡужин Т. Ҡ. (1969 йылдан)
* Сабитов Я. Х. (1969 йылдың июненән)
* Хоҙайбиргәнов М. И. (1970 йылдан)
* Билалов А.
* Йәнсурин Р. Р. (1992 йылдан)
* Теләүбаев Н. Н. (1993 йылдан һәм 2003—2006 йылдарҙа)
* Кинйәбаев И. Т (1996 йылдан)
* Шахниязов Р. Т. (1998—1999 йылдар)
* Йортбағышев Т. М. (2000 йылдан)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Жәрири мәҙһәб

**Жәрири мәҙһәб** (, йәки **жәририә** (; ) — сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб). IX быуатта нигеҙләнгән һәм X быуатта йәшәүҙән туҡтаған.

## Тарихы
Мәҙһәбтең нигеҙ һалыусыһы-эпоним билдәле мосолман дин белгесе — фаҡиһ Ибн Жәрир әт-Тәбәри (839—923). Тәбәристандан (хәҙ. Иран) сыҡҡан фарсы кешеһе. Шулай уҡ Ибн Жәрир хәҙистәрҙе (ғилм әл-хәҙис) һәм ислам хоҡуғын (фиҡһ) яҡшы белгән.

Әт-Тәбәри мәҙһәбе хоҡуҡи мәсьәләләрҙә оҙаҡ ваҡыт әш-Шәфиғиҙең эйәрсене була, ул шәфиғи мәктәбенән бик аҙ айырыла һәм күп кенә мөһим аспекттары ошо мәҙһәбтән алынған.

Йәш сағында Әхмәт ибн Хәнбәлдә уҡырға теләп, Бағдадҡа сәйәхәт ҡылған (ләкин уның иҫән сағына өлгөрмәгән), һуңынан ҡат-ҡат хәнбәлиҙәр менән киҫкен бәхәскә ингән, ә шәкерттәре хәнбәли мәҙһәбенә ҡаршы булған. Әт-Тәбәри менән хәнбәлиҙәр араһындағы дошманлыҡ шул ҡәҙәр ныҡ киҫкенләшә, хатта ул 923 йылда мәрхүм булғас, йыназаны өҙөүгә юл ҡуймаҫ өсөн, йәшерен рәүештә төндә ерләнелә.

Уның бөтә шәкерттәре таянған жәрири мәҙһәб буйынса төп хеҙмәт булып әт-Тәбәриҙың «Шәриғәт ҡағиҙәләре тураһында гүзәл телмәрҙәр» тигән китабы тора ().

Жәрири мәҙһәб X быуатта йәшәүҙән туҡтай.

## Иҫкәрмәләр
Ләйҫи мәҙһәб

**Ләйҫи мәҙһәб** (; ) - сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб).

## Тарихы
Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы-эпоним Мысыр мосолман ҡануниәте белгестәре (фаҡиһтар) һәм үҙ заманының хәҙистәрен белеүселәр (мөхәддистәр) башлығы фарсы сығышлы әл-Ләйҫ ибн Сәғд () (713—791) булған.

Әл-Ләйҫ ибн Сәғд мәҙһәбе Мысырҙа тарала әммә һуңынан тулыһынса исламда «ҡануни» тип һаналған башҡа мәктәптәр ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сыға.

Хәҙерге көндә Мысырҙың төп ислам мәктәптәре булып шәфиғи, хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәр тора. Бынан тыш, әл-Ләйҫ ибн Сәғдтең уҡыусыларында дәрес ваҡытында уның һүҙҙәрен яҙҙырып барыу булмағанлыҡтан, уның бер әҫәре лә беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҫәүри мәҙһәб

**Ҫәүри мәҙһәб** (; ) — сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб).

## Тарихы
Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы-эпоним Әл-Күфә (хәҙ. Ираҡ) сығышлы билдәле мосолман ғалимы-хоҡуҡ белгесе (фаҡиһ) һәм мөхәддис Сүфйән әҫ-Ҫәүри (716—778) булған.

Ислам Испанияһына (Әл-Әндәлүс) тиклем таралыу алған мәҙһәб булған, һуңынан мәлики мәҙһәб унан ҡыҫырыҡлап сығарған.

Әҫ-Ҫәүри хоҡуҡи мәктәбе XI быуат башына тулыһынса юҡҡа сыға, уның эйәрсендәре ҡануни булып киткән дүрт сөнни мәҙһәбкә (мәлики, хәнәфи, хәнбәли һәм шәфиғи) ҡушыла.

## Иҫкәрмәләр
Ғәмир әш-Шәғәби

**Ғәмир ибн Шәрәхил әш-Шәғәби** (; 641, Әл-Күфә, хәҙ. Ираҡ — 723, Әл-Күфә, хәҙ. Ираҡ) — боронғо тәбиғиндәрҙең береһе, билдәле ғалим, мөхәддис һәм фаҡиһ (хоҡуҡ белгесе).

## Биографияһы
Ғәмир әш-Шәғәби 641 йылда Әл-Күфәлә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара иткән осорҙа тыуған. Сығышы менән Йәмәндән. Уны *хәмдән* ырыуының бер тармағы шәғәб нәҫеленән булараҡ, әш-Шәғәби тип йөрөткәндәр .

Вафатына ҡағылышлы фекер айырымлыҡтары бар. Риүәйәттәрҙең күпселеге буйынса, ул 723 йылда Әл-Күфәлә вафат булған.

## Дини эшмәкәрлеге
Ғәмир әш-Шәғәби ислам хоҡуғы һәм хәҙистәрҙе өйрәнеү фәндәре буйынса бөйөк ғалим. Ул Әбү Хәнифә имамдың төп уҡытыусыларының береһе була .

Ғәмир әш-Шәғәби тәфсиргә бик һаҡлыҡ һәм иғтибар күрһәтә. Уның аяттарға аңлатмалары Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтенә таяна.

Ғәмир әш-Шәғәбиҙең хәтере феноменаль булған. Ул бер нәмә лә яҙып алмаған, әммә, шуға ҡарамаҫтан, үҙе ишеткән бөтә хәҙистәрҙе яттан белгән.

Ғәмир әш-Шәғәби 500-ҙән ашыу сәхәбәне күреп өлгөргән. Ул Али ибн Әбү Талип, Сәғд ибн Әби Үәҡҡас, Сәғит ибн Зәйет, Зәйет ибн Сабит, Әбү Муса әл-Әшғари һәм башҡа бик күптәрҙән хәҙис отоп ҡалып, тапшырған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 'Amir al-Sha’bi (ар.). muslimscholars.info. Дата обращения: 23 февраля 2014.
Сүкем батыр

**«Сүкем батыр»** — башҡорт эпосы (ҡобайыр).

## Тасуирлама
Эпоста XVI быуатта башҡорттарҙың Себер ханы Күсемгә ҡаршы барған милли-азатлыҡ көрәше тураһында бәйән ителә. Башҡорттар менән Сүкем батыр етәкселек иткән:
*<poem>...Күсем хан яуы килгәндә, 
Ҡамсат бүркен ҡыңғартып, 
Уҡ-һаҙаҡтарын тағып, 
Сүкем сыҡҡан яу һалып, 
Арғымаҡҡа атланып.
Дөлдөл кеүек осҡан ул 
Буҙъюрға ман сапҡанда, 
Таш-ҡаяны ватҡан ул 
Һаҙағынан атҡанда...</poem>*

Ул сығышы менән һалйот ырыуы башҡорттарынан, Терһәк ауылында тыуып үҫкән. Сүкем батыр Мейәс йылғаһы буйындағы алышта һәләк булған.

«Сүкем батыр» ҡобайыры тәүге тапҡыр 1936 йылда Асҡар Йәнмырҙиндан яҙып алынған. Эпостың тағы бер варианты 1962 йылда Силәбе өлкәһе Арғаяш районында Сәфәрғәле Солтанбәковтан (1905 йылғы) фольклорсы С. Ә. Галин яҙып алған. «Башҡорт халыҡ ижады» китап серияһында баҫылып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы: фольклор, проза, поэзия. — Өфө: Китап, 2011. — 168 бит. ISBN 978-5-295-05166-1.
«Алға» (колхоз, Бөрйән районы)

**«Алға» колхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
1929 йылда Әтек ауылында «Ҡыҙыл юл» кәсепселек колхозы булараҡ төҙөлә. 1947 йылдан «Ҡыҙыл юл» промартелы итеп үҙгәртелә. «Алға» колхозы статусын 1956 йылда ала.

Колхозды булдырыу тарихы крәҫтиәндәрҙең ауыл хужалығы етештереүен һөнәрселек менән берләштергән ирекле кооперативынан башлана. Тары, бойҙай, йәшелсә үҫтерәләр.

Бер эш көнөндә 8 — 8,5-әр килограмм иген бирелгән. Әтек ауылында районда тәүгеләрҙән булып Сапы йылғаһы (Ҡана й. ҡушылдығы) тамағында һыу тирмәне төҙөлгән. Беренсе тирмәнсе Ғ. И. Миндеғолов була.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу алдынан колхозда мал һаны сәсеүлек майҙаны артыуы күҙәтелә. 1944 йылға мал һаны кәмей. Промартелдә төп эш ағасҡа бәйле була: һалабаш әҙерләү, унан арҡан һәм ҡап етештереү; аҙыҡ-түлекте ялан райондарына сығарып һәм игенгә һәм башҡаларға алмашалар.

Һуғыштан һуң малсылыҡ, игенселек һәм йәшелсә үҫтереү үҫешә. Һөт етештереү буйынса колхоз район буйынса ғына түгел, республика кимәлендә лә алдынғы урынға сыға. Өс умарталыҡта умартасылыҡ үҫешә.

«Алға» колхозы составына Яңы Усман ауылы ҡушыла.

1969 йылда «Алға» колхозы Бөрйән совхозына ҡушыла.
;Артабанғы статустары:
* 1992 йылдан — «Алға» крәҫтиән хужалығы
* 2005 йылдан — «Ҡана» агрофирмаһы (2015 йылда бөтөрөлә)

## Етәкселәре

* Р. Дәүләткилдин (1929 йылдан)
* Бәхтегәрәев (1930 йылдан)
* һ.б.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Сүфйән әҫ-Ҫәүри

**Әбү Ғабдуллаһ Сүфйән ибн Сәғит әҫ-Ҫәүри** (; 716  — 778, ) — Имам, Мөжтәһид, Мөхәддис, математик, әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан ҫәүри мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы һәм уның эпонимы. *Әл-Жәми әл-Кәбир* һәм *әл-Жәми әс-Сәғир* йыйынтыҡтары авторы.

## Биографияһы
Әҫ-Ҫәүри һижри 97 йылда Әл-Күфә ҡалаһында тыуған. Ул мөхәддис, тәбиғин дәрәжәһенә эйә атаһы (Әмир әш-Шәғәби һәм Хәйсәм ибн Ғабдрахман кеүек ғалимдарҙың уҡыусыһы) етәкселегендә белем ала башлай.

Әҫ-Ҫәүриҙең шәйехтәре араһында алты йөҙ тирәһе ғөләмә була, уларҙың ҡайһы берҙәре Әбү Һөрәйрә, ибн Ғәббәс, Жәрир ибн Ғабдуллаһ һ. б. хәҙистәрен тапшырған. 

Әҫ-Ҫәүриҙән бик күп мөхәддистәр, хатта уның уҡытыусыларына тиклем, хәҙистәр тапшыра (Әбү-л-Фәрәж ибн әл-Жәузи 20 мең тип телгә алған булған), уларҙың иң билдәлеһе: әл-Ғәмәш, Жәғәфәр әс-Садиҡ, Әбү Хәнифә, әл-Әүзағи һәм башҡа бик күптәр.

Сүфйән Әҫ-Ҫәүри математика белгесе лә була. Ул әл-Хәжәж әл-Мәттәргә биргән 10 мәсьәләне тегеһе сисә алмаған.

Үлеме алдынан Әҫ-Ҫәүри Бәсраға күсеп килә һәм шунда эсе ауыртып, сирләп китә. Һижри 161 йылда вафат була, һәм уның йыназаһын, васыятына ярашлы, Ғәбдел-Мәлик ибн Әбжәр әл-Күфи башҡара.

## Библиографияһы
* «Тәфсир» (Сүфйән Әҫ-Ҫәүри тәфсире)
* "Әл-Жәми әл-Кәбир " (Ҙур йыйынтыҡ)
* «Әл-Жәми әс-Сәғир» (Бәләкәй йыйынтыҡ)
* «Әл-Фәрәид»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу буйынса бөтә донъя ассамблеяһы

**Бөтә донъя ислам [[Мәҙһәб|мәҙһәбтәрен яҡынайтыу]] ассамблеяһы** (перс. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی‎, ) — 1990 йылда Иранда асылған халыҡ-ара мосолман экуменик (панисламистик) ойошмаһы. Штаб-квартираһы Тәһранда аятулла Тәлиҡани урамында урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — халыҡ-ара конференциялар үткәреү һәм ислам мәҙһәбтәрен яраштырыуҙы пропагандалауҙың башҡа формалары.

## Тасуирламаһы
Ойошманың Уставында танылыу алған мәҙһәбтәр исемлеге яҙылған. 1999 йылдан алып ойошма ислам берҙәмлеге буйынса йыл һайын халыҡ-ара конференция үткәреү инициаторы булып тора. Ассамблея ҡарамағында төрлө мосолман дини-хоҡуҡи мәктәптәрен берләштереү өсөн платформа әҙерләү буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге, шулай уҡ уҡыу алып барылған Ислам мәҙһәбтәренең университеты булдырылған.

Рәсәй мосолмандары яғынан 2006 йылдан ассамблеяның мөхбир ағзаһы булып Рәсәй мөфтөйҙәр советы рәйесе шәйех Рауил Ғәйнетдин тора.

## Тарихы
Ислам мәҙһәбтәренең яҡынайыуын (, *тәҡриб*) пропагандалау тарихын аятулла Бүрүжерди менән шәйех Мәхмүт Шәлтүттең мәҙһәб-ара шиғый-сөнни диалогы тарихынан һүрәтләй башлайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Халыҡ-ара мосолман ғалимдары союзы

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт (фарс.)
«Үрнәк» (совхоз, Бөрйән районы)

**«Үрнәк» совхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
«Үрнәк» совхозы 1930 йылда Байғаҙы ауылында «Урал» колхозы булараҡ барлыҡҡа килә. 1934 йылдан — Ворошилов исемендәге колхоз тип йөрөтөлә. 1959 йылдан Сталин исемендәге колхоз (ҡара: «Ҡыҙыл таң» колхозы) составында. 1966 йылда Байғаҙы бригадаһы «Ҡыҙыл таң», ә Яңы Усман ауылы бригадаһы «Алға» колхозынан сыға һәм 2 бригада берләштерелеп, «Үрнәк» совхозы ойошторола.

1969 йылда Бөрйән совхозының Үрнәк бүлексәһе булып ҡала. Бөрйән совхозы бөтөрөлгәс, был бүлексә «Үрнәк» муниципаль унитар ауыл хужалығы предприятиеһы булып эшләй (2016 йылда бөтөрөлә).

;Өҫтәп уҡығыҙ: Яңы Усман ауылы тарихынан

## Ҡаҙаныштары
* Бөтә Союз социалистик ярыш еңеүсеһе, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнгән

## Етәкселәре
* 

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы

**«Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы» үҙәкләштерелгән мосолман дини ойошмаһы** () — үҙәкләштерелгән мосолман дини ойошмаһы. Рәсәй Федерацияһы баш ҡалаһы Мәскәүҙә урынлашҡан дөйөм мосолман дини ойошмаларының береһе. Уға 1996 йылда нигеҙ һалынған. Рәсәйтерриторияһында теркәлгән урындағы ҡайһы бер район һәм мосолман дини ойошмаларын берләштерә. Резиденцияһы — Мәскәү йәмиғ мәсете. Рәйесе ― мөфтөй шәйех Рауил Ғәйнетдин.

## Тарихы
Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы Мәскәүҙә 1996 йылдың 2 июлендә Рәсәй үҙәк Европа төбәге мосолмандары диниә назараты рәйесе Рауил Ғәйнетдин саҡырған мөфтөйҙәр осрашыуында ойошторола. Ойоштороусылар иҫәбенә Волга буйы, Татарстан, Себер, Ырымбур өлкәһе мосолмандарының Диниә Назараттары һәм башҡалар инә.

1998 йылдың 25 ноябрендә Рәсәймөфтиҙәр шураһы Рәсәймосолмандар Диниә назараты үрге координацион үҙәге һәм Төньяҡ Кавказ мосолмандар Координация үҙәге менән берләшә.

2014 йылдың 1 март айынан Рәсәймөфтиҙәр һәм шураһы РәсәйФедерацияһы мосолмандар Диниә назараты аппараттары киң ҡоласлы үҙгәртеп ҡорола, региондарға, аң-белем таратыу, белем биреү, тәрбиә эштәренә ҡағылышлы барлыҡ эшмәкәрлек РәсәйФедерацияһы мосолмандар Диниә назараты аппараты күсерелә ҡарамағына.

Рәсәймөфтиҙәр шураһы Рәсәй мосолмандарын хажға ебәреү өсөн Сәғүд Ғәрәбстаны бүлеп биргән урындарға квота өсөн яуап бирә .

## Ҡараштары
Етәкселек ваһһабилыҡтың тыныс формаһына толерант ҡарашта тора.

Дин белгесе Р. А. Силантьев фекеренсә, Мөфтөйҙәр шураһы Рәсәй исламында модернизаторлыҡ йүнәлеше — йәдитселек идеологияһы тарафдары булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Өҫтәмә әҙәбиәт
* *Сафронов С.* Ислам: сәйәси тормошта ойоштороу формаларын һәм урынын эҙләү (1997—1998 йй.) / / Рәсәй төбәктәре 1998 йылда: Йыл һайын "Рәсәйҙең Сәйәси альманахы"на ҡушымта. — М.: Мәскәү карнеги үҙәге, 1999.
* 

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Деннис-мучитель (фильм, 1993)

**«Деннис-мучитель»** ( башҡа исемдәре — **Деннис-ҡурҡыныс**, **«Несносный Деннис»**) — кинофильмы. Экранлаштырыу комикс.

## Сюжеты
Бәләкәй Деннис — Ата-әсәһе эш буйынса ҡаланан китергә тура килгәс, Денис мистер һәм Миссис Уилсон менән ҡала. Ул сводит мистер Уилсон менән аҡыл, әммә ул ябай омтыла файҙалы булырға тырыша, хатта өсөн вора, ул килгән ҡалаға. https://www.imdb.com/title/tt0106701/

## Ролдәрҙә

* Уолтер Маттау — *джордж Уилсон*
* Мэйсон Гэмбл — *Деннис Митчелл*
* Джоан Плаурайт — *мисс Марта Уилсон*
* Кристофер Ллойд — *Сэм*, *ҡараҡ*
* Леонид Томпсон — *Элис Митчелл*
* Роберт Стэнтон — *Генри Митчелл*
* Сакаситц — *Маргарет Уэйд*
* Келлен Хэтэуэй — *Джои*
* Пол Уинфилд — *полиция начальнигы*
* Бен Штейн — *босс*
* Наташа Лионн — *Полли*
* Девин Рэтрей — *Микки*
* Джонстон Хэнк — *Гюнтер Бэкман*
* Мелинда Маллинз — *Андреа*
* Билли Берд — *Эдит Баттервелл*
* Билл Эрвин — *бәләкәй Эдвард*
* Арнольд Стэнг — *фотограф*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  
* «Деннис-мучитель» (англ.) на сайте Rotten Tomatoes
* «Деннис-мучитель» (англ.) на сайте Box Office Mojo
Мәҙһәбһеҙлек

**Мәҙһәбһеҙлек** йәки **мәҙһәбтәрҙе инҡар итеү** — исламдағы билдәле бер дини-хоҡуҡи мәктәптән (мәҙһәб) баш тартыу һәм уларҙың барлығын кире ҡағыу. Бындай кешеләр үҙҙәрен ябай мосолман тип атай.

Ғәрәп телле әҙәбиәттә мәҙһәбһеҙлекте билдәләү өсөн *«лә-мәҙһәбиә»* () термины ҡулланыла. Дүрт мәҙһәбкә эйәреүҙән баш тартҡан (тәҡлидте танымағандар), әммә сөннәтте таныған мосолмандарҙы *ғәйре мүҡәллид"* () тип атайҙар.

## Мәҙһәбтәрҙән баш тартыу
Мысыр дини реформаторы Мөхәммәт Ғәбдү (1849—1905) мәҙһәбһеҙлек идеяһының илһамландырыусыһы тип иҫәпләнелә.

Ул тәҡлидтән — мөжтәһидтәрҙең йәки мөфтөйҙәрҙең күрһәтмәләренән баш тартырға саҡыра.

Шулай уҡ мәҙһәбтәрҙең тарҡалыуына Мөхәммәт ибн Ғәбд әл-Уаһһабтың реформаторлыҡ хәрәкәте йоғонто яһай(1703—1792), ул мәҙһәбтәрҙең законлылығын инҡар итә һәм текстарҙы туранан-тура Ҡөрьән һәм сөннәттән уҡырға саҡыра. Һуңғараҡ сәғүд ғалимдәренең тәғлимәтенән мәҙһәбтәргә сиктән тыш дошманлығы юҡҡа сыға, әммә баштағы өнәмәү бүтән даирәләрҙә һаҡланып ҡала һәм бөтә ислам донъяһына тарала.

2000 йылда Рәсәй мөфтөйҙәр советы уаһһабсылыҡ билдәләренең береһе итеп «тарихи формалашҡан дүрт мәҙһәбте инҡар итеү» тип иғлан итә.

## Ниндәй ҙә булһа мосолман ағымына индерелеүҙән баш тартыу
*Пью тикшеренеү үҙәге* тикшеренеүҙәре (2012 йыл) буйынса, донъя мосолмандарының күпселеге үҙҙәрен сөнниҙәр йәки шиғыйҙар тип атай. Әммә улар араһында айырым бер ағымға үҙен индермәгән кешеләр ҙә байтаҡ. Был айырыуса Урта Азияла, шулай уҡ Көньяҡ һәм Көнсығыш Европала таралған. Ул төбәктәрҙә шундай кешеләрҙең өлөшө — 50 процент, йәғни мосолмандарҙың дөйөм һанынан күберәк.

74 % Ҡаҙағстан мосолмандары, 65 % Албания мосолмандары 64 % Ҡырғыҙстан мосолмандары үҙҙәрен "мосолмандар ғына"тип атағандар. Шулай уҡ бындай мосолмандарҙың өлөшө Индонезияла (56 %), Малиҙа (55 %) һәм Камерунда (40 %) юғары.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
«Берлек» (промартель, Бөрйән районы)

**"«Берлек» промартеле** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылындағы ойошма.

## Тарихы
«Берлек» промартеле 1930 йылда Яңы Мөсәт ауылында ойошторола һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Беренсе рәйесе — М. Бүләкбаев. Һуңғараҡ артель «Яңы юл» колхозына инә. 1936 унан сыға һәм 1942 йылға тиклем үҙаллы була.

1942 йылда «Берлек» промартелендә кәсепселек эше йәйелдерелә. Уны Ҡасҡынбаев С. С. етәкләй. Артель ағас ҡырҡыу һәм ағыҙыу, төрлө сеймал әҙерләү, поташ производствоһы, ыҫмала һәм дегет етештереү, күмер үртәү, һалабаш әҙерләү менән шөғөлләнә. Ағасты Алағуян йылғаһы буйлап Ағиҙел йылғаһына тиклем (Иҫке Собханғол эргәһендә) ағыҙалар. Ағас күмерен яндырыу, дегет һәм ыҫмала Иҫке Ыҙма йылғаһы буйында башҡарыла.

1957 йылда «Берлек» промартеле бөтөрөлә һәм Бөрйән урман сәнәғәте хужалығының ағас әҙерләү пунктына әүерелә.

;Өҫтәп уҡығыҙ
* Яңы Мөсәт ауылының тарихы

## Етәкселәре
* Бүләкбаев М.
* Ҡасҡынбаев С. С.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Идея

**Идея** ( » төр, форма; прообраз") киң мәғәнәлә — был-кешене артабанғы эшмәкәрлеккә, инициативалы һәм ижади үҙгәртеп ҡороуға дәртләндереүсе ниндәй ҙә булһа күренештең йәки әйберҙең ысын һәм тойолған асылын сағылдырыусы фекер. Идея - » күрһәтелгән тормоштоң рухи матрицаһы", донъяның маҡсаты һәм эволюция сараһы. Идея «объективлыҡҡа үҙенән-үҙе әйләнгән» төшөнсәһе булараҡ йәшәй, йәғни ул идеаль һәм бер үк ваҡытта реаль. Идеялар сығанағы булып кешенең йәшәү мәғәнәһен, йәшәү мәғәнәһен тыуҙырыусы рухы, рухи тормошо тора. Донъя менән идеялар идара итә, улар дәүләттәрҙе булдыра һәм емерә, теләһә ниндәй сиктәрҙе киҫеп үтә, арауыҡта һәм ваҡыт эсендә үҙенең айырым закондары буйынса үҙгәрә һәм кәүҙәләндерә. Идея үҙен хәҡиҡәт тип уйлай һәм кеше инаныуҙарында, ҡараштарында, иманында сағыла. Идея йыш ҡына күренештең йәки алдағы эшмәкәрлектең асылын сағылдырыусы маҡсат йәки принцип булараҡ сығыш яһай. Был йәһәттән «терәк идеялар», «төп идеялар», «етәксе идеялар " тураһында һүҙ бара. Идеяның йөкмәткеһе буйынса төрлө булыуы мөмкин, шул иҫәптән педагогик, милли, мәғрифәтселек һәм башҡалар. Балалар идеялары бай һәм төрлө – Марсҡа осоуҙан алып «дәрестән ҡасырға»тиклем. Балалар төрлө уйындар менән мауыға, шуға күрә йыш ҡына көтөлмәгән хәл була. Уларҙың идеяһын, бер яҡтан, үҫтерергә, икенсе яҡтан, уларҙы тормошҡа ашырыуҙы көйләргә мөмкин. Быны рухи-әхлаҡи тәрбиә аша эшләргә мөмкин. Идеялар педагогтарға ла кәрәк, сөнки белем биреү учреждениеһын концептуаль үҫтереү ысулы булып тора.https://spiritual_culture.academic.ru/895/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D1%8F

## Ҡара. шулай уҡ

* Белем
* Идеологияһы
* Интроспекцияһы
* Мем
* Фекер
* Хыял
* Неоплатонизм
* Образы
* Аҡыл
* Рефлексия
* Семантикаһы
* Эйдетика


## Әҙәбиәт

* *Орега-и-Гассет Х.* Идеялары һәм ышаныуҙары
* *В Башкирии. И.* Идеялар тарихынан.
* Панофски, Эрвин. IDEA: антиклыҡтан алып классицизмға тиклем сәнғәт теорияһында төшөнсә тарихына. - СПб.: Аксиома, 1999. (Сәнғәт белеме классикаһы)

## Һылтанмалар

* *Матт Ридли:* Секс уйындар уйнағанда  (сборник материалов русского языка и литературы), июль 2010 (TEDGlobal)
* *Шичалин Ю. А.* Плотиндың «аҡыл, идеялар һәм асылдар Тураһында» трактаты (5, V. 9) тәбиғәт проблемаһы менән бәйле.
Панисламизм

**Панисламизм** ( — «барыһы ла» һәм  — "ислам) — дини-сәйәси идеологияһы нигеҙен белдереүсе һүҙҙәр:

* социаль, милли йәки дәүләт сығышына ҡарамай — бөтә донъя мосолмандарының рухи берҙәмлеге тураһында ; һәм
* уларҙың юғары рухи башлыҡ (хәлифә) хакимлығы аҫтында сәйәси берләшеү кәрәклеге тураһында.

Панисламизм хәрәкәте исламдың тәүге йылдарынан уҡ килгән тарихи тамырҙарға эйә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр берҙәм дәүләттә ғәрәп ярымутрауының бөтә ҡәбиләләрен туплаған, артабан Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Төньяҡ Африканы һәм Яҡын Көнсығыштың күп өлөшөн берләштергән.

Фәләстиндә йәһүд дәүләте ойошторолғандан һәм Израиль Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан ил булараҡ танылғандан, шулай уҡ 1948 һәм 1967 йылдарҙа ғәрәп дәүләттәрен еңелгәндән һуң, ғәрәп дини лидерҙары Израилде емереү өсөн мосолмандарҙың ислам фундаментализмына ҡайтыуы кәрәклеген раҫлай башлаған.

Интернет-технологиялар үҫеше барышында панисламизм, донъя селтәренең социаль һәм ойоштороу ресурстарын файҙаланып, үҫеш өсөн тағы бер ҡорал ала. 2011 йылда Рәсәй һәм Төркиә мосолман эшҡыуарҙарының инвестициялары нигеҙендә Salamworld социаль селтәрен булдырыу башлана, ул ислам йәштәре өсөн Берҙәм Интернет-киңлек булдырыуға йүнәлтелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исламизм
* Ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу буйынса бөтә донъя ассамблеяһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Исламсылыҡ

**Исламсылыҡ** (; — *сәйәси [[ислам]]*; ) — мосолман халҡы йәшәгән йәмғиәт һәм дәүләт эсендәге төрлө ҡаршылыҡтар, шулай уҡ улар ҡатнашлығындағы дәүләт-ара мөнәсәбәттәр шәриғәт нормалары нигеҙендә хәл ителәсәк шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән дини-сәйәси идеология һәм практик эшмәкәрлек.

## Исламсылыҡ сығанаҡтары һәм үҙенсәлектәре
Дамаск университеты профессоры *Садиҡ әл-Ғәзм* фекеренсә, ислам дине "ислам төшөнсәһен йыһаттың иң көслө формаларын тергеҙеү аша ғәмәлгә индерелә «.

Әл-Ғәзм исламдың түбәндәге айырылғыһыҙ үҙенсәлектәрен һанай:

* фундаментализм — ислам нигеҙҙәренә ҡайтыу (сәләфилек)
* иман һәм йолаларҙы әүҙем тергеҙеү
* интегрализм — йәмғиәт һәм дәүләт тормошоноң бөтә өлкәләрен шәриғәт закондары менән берләштереү
* теократизм — Аллаһты юғары власть булараҡ тергеҙеү
* теономизм — шәриғәт нормаларын туранан-тура, һүҙмә-һүҙ һәм һәр яҡлап ҡулланыу
* терроризм — оҙайлы эҙемтәләрҙе иҫәпкә алмайынса, дошманға максималь зыян килтереү ысулы.

*Даниэль Пайпс* — билдәле америка тарихсыһы, публицист, яҙыусы һәм сәйәси комментатор, ислам һәм яҡын көнсығыш конфликты белгесе, ошолай иҫәпләй::Исламсылыҡ — фашизм һәм коммунизмдан ҡала өсөнсө тоталитар идеология — хәҙерге заман проблемаларын хәл итеүгә урта быуаттар ҡарашын тәҡдим итә. Ретроград һәм агрессив рәүештә мосолман булмағандарҙы ҡыҫырыҡлай, ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә бара һәм ислам власының көс ҡулланып таралыуын аҡлай.Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, исламсылыҡ — ул клерикаль даирәләрҙең XX быуатта ислам донъяһының фәнни һәм матди артта ҡалыуына, хәҙерге донъяның модернизация һ.б. процестарына реакцияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Р. Г. Ланда. Социология ислама (м., 2005)
* *[[Аль-Азм, Садик|Аль-Азм С.]]* Нимә ул ислам?
* *Донъя Г.&amp;nbsp;И.* Исламизм һәм йыһадизм
* *Малашенко А.&amp;nbsp;В.* Ислам дине һәр заманда ла
* „Исламизм и Исламизм“ 11 сентября 2001 г. бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы»
* *Пайпс Д.* Исламистар европала нисек өҫтөнлөк ала башлаған
* Islamic Terrorism Timeline
* Ислам халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә
* Исламизм. Материалдар шәлкеме
* Ярлылар цивилизацияһы 
* Ислам һәм фән
* Ислам һәм сәйәсәт
* Рф Юғары суды ҡарарҙары
* Али Мөхөддин. Ислам сәйәсәтен исламлаштырыу йәки сәйәсиләштереү? 
* *Баунов А.&amp;nbsp;Г.* Тәҡүә кешеләрҙе шартлатыу
* Густерин П.&amp;nbsp;В. Радикаль исламизмдың глобалләшеүгә мөнәсәбәте тураһында 
* 
* 
*  

## Әҙәбиәт
* John Calvert. Sayyid Qutb and the Origins of Radical Islamism. New York: Columbia University Press, 2010, pp. vii+377, (Hardback). ISBN 978-0-231-70104-4 (revew)
Әд-Дәрғиә

**Әд-Дәрғиә** (, ) — Сәғүд Ғәрәбстанындағы ҡала,Әр-Риядтың көнбайыш биҫтәһе. Әр-Рияд провинцияһында ошо уҡ исемдәге мөхәфаҙа үҙәге.

## Тасуирламаһы
Сәғүд Ғәрәбстанының идара итеүсе династияһы — Сәғүдиҙәр килеп сығыуы менән билдәле. 1744—1818 йылдарҙа Әд-Дәрғиә Беренсе Сәғүд дәүләтенең баш ҡалаһы була.

Халҡы 2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса — 33 213 кеше.

2010 йылдың 31 июлендә Әд-Дәрғиәнең үҙәк районы — Әт-Түрәйф () ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Ғүйәйнә

** Ғүйәйнә** йәки **Ғәйәйнә** (, *Эль - ' Уяйна*)Уя́йна или Аяйна- Сәғүд Ғәрәбстанының үҙәк өлөшөндәге ҙур булмаған ҡала,  илдең баш ҡалаһы Әр-Риядтан 30 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Әл-Жүбәйлә ҡалаһы менән бергә әл- Ғүйәйнә һәм әл-Жүбәйлә субпровинция составына*(мәркәз)* , Әр-Рияд округының Әд-Дәрғиә мөхәфаҙаһына  инә. Халҡы-8523 кеше (2010).

## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
 Ғүйәйнә Ғәрәп ярымутрауының үҙәк өлөшөндә, Нәжд төбәгендә, көслө ҡойма ямғырҙарҙан һуң һыу менән тула торған ҡоро үҙән (вади) буйлап урынлашҡан. Климаты - тропик сүл. Июль-август айҙарында уртаса температура - 44 °C. Был айҙарҙа иң юғары температура 48 °C етеүе ихтимал.

## Иҫкәрмәләр
Салауат исемендәге АХК (Бөрйән районы)

**Салауат исемендәге АХК** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
1935 йылда Ҡотан, Мәҡсүт ауылдарын үҙ эсенә алған «Салауат» исемле колхоз булараҡ барлыҡҡа килә. Малсылыҡ һәм умартасылыҡ йүнәлешендә эшләй. 1946 йылда «1 Май» колхозы менән Пугачев исемле колхозға ҡушыла.

1969 йылдан Бөрйән совхозының бүлексәһе, 1984 й. — «Шүлгән-Таш» совхозы составында бүлексә була. 1992 йылдан АХК (Крәҫтиән хужалыҡтары берекмәһе), 2001 йылдан Ауыл хужалығы производство кооперативы булып эшләүен дауам итә.

Беренсе рәйесе — Ғәлин Г. К.

## Ҡаҙаныштары

## Етәкселәре
* Ғәлин Г. К. (1936—1937)
* Ғәҙелшин Г. С. (1939 йылдан)
* Ырыҫбаев Ғиниәт Ғиҙәтулла улы (1941 һәм 1948 йылдан)
* Ғәлин З. (1944 йылдан)
* Хәлиуллин Шаһишәриф Дәүләтгәрәй улы (1956—1959)
* Ғиҙәтуллин Х. Г. (1969 йылдан)
* Сафин Ә. Ш. (1971 йылдан)
* Ырыҫбаев Рәфҡәт Ғиниәтулла улы (1992 йылдан)
* Хөснитдинов Ильяс Миңнулла улы (2014 йылдан)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
«Шүлгән-Таш» совхозы

**«Шүлгән-Таш» совхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы. Идараһы Ғәҙелгәрәй ауылында урынлаша.

## Тарихы
«Шүлгән-Таш» совхозы 1984 йылда ойошторола. Уға Ғәҙелгәрәй, Кейекбай, Ҡотан, Мәҡсүт, Мәндәғол ауылдары инә. Төп эшмәкәрлеге — малсылыҡ, йылҡысылыҡ, ҡортсолоҡ. Беренсе директоры — Салауатов Шакирйән Закир улы.

2000 йылдан — муниципаль унитар ауыл хужалығы предприятиеһы. 2009 йылда бөтөрөлә.

1980—1990 йылдарҙа «Шүлгән-Таш» совхозы районда алдынғы урындарҙа була.

; Тулыраҡ тарихы викидәреслектә

## Ҡаҙаныштары

## Етәкселәре
* Салауатов Шакирйән Закир улы

## Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар
*  25 ғинуар 2020, Үәт, исмаһам, аңлатма!

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Кожанов (Силәбе өлкәһе)

**Кожанов** (*баш.* *Кожановка*) — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасаба 1897 йылда Кожанов казактары тарафынан Верхнеурал станица тирмәһе сиктәрендә төҙөлгән утар урынында үҫә.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Урал йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 8 км.

## Халҡы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтарр: урыҫтар (54%), башҡорттар (22%), ҡаҙаҡтар (18%), татарҙар (4%).

## Иҫкәрмәләр
Ибн ән-Нәдим

**Әбү-л-Фәраж Мөхәммәт ибн Әбү Яҡуп ибн Исхаҡ ән-Нәдим әл-Үәрраҡ әл-Бағдади** (), күберәк **Ибн ән-Нәдим** булараҡ билдәле () — X быуат ғәрәп әҙибе, Бағдад.

987—988 йылдарға ғәрәп телендә мосолман донъяһының һәм уны уратып алған илдәрҙең мәҙәниәте буйынса иң әһәмиәтле энциклопедик һүҙлектәрҙең береһе «Китаб әл-Фәһрисәт» тигән һүҙлеген төҙөй, был үҙ йүнәлешендә беренсе булып *фәһрисәт* () жанрына башланғыс бирә. Каталогта ғәрәп әҙәбиәте тарихы өсөн мөһим булған «Һәзар Афсане» (фарс. هزارافسان‎) йыйынтығын фарсысанан ғәрәпсәгә тәржемәләү тасуирламаһы бирелгән. Ихтимал, ул «Мең дә бер кисә» йыйынтығына ингән булғандыр. Әл-Мәғсүдтең шаһитлығы менән бер рәттән, «Һәзар Афсане» йыйынтығы күрһәткесендәге тасуирлама «Мең дә бер кисә» текстуаль тарихы буйынса тәүге документтарҙың береһе булып тора.

Был культурологик мәғлүмәттәрҙең айырым бүлектәрендә мосолман илдәре әҙәбиәте һүрәтләнә, яҙыусылар һәм шағирҙар тормошо факттары хәбәр ителә, 1-се мең йыллыҡтың 2-се яртыһындағы дини ағымдар һәм йолалар тураһында мәғлүмәттәр килтерелә. Бынан тыш, автор география буйынса Левант (Шам), Кавказ аръяғы, Ираҡ, Иран һәм башҡа мосолман илдәренә ҡағылышлы бик күп мәғлүмәттәр индергән. Үҙенең автор ҡулъяҙмаһында төрлө халыҡтарҙың яҙма өлгөләре ярайһы уҡ теүәл күсереп яҙылған.

Ошо хеҙмәте арҡаһында ғәрәп теленә *фәһрисәт* («исемлек»,"теҙмә") тигән фарсы теле һүҙе килеп ингән.

## Баҫмалары
* Әл-Фәһрисәт. Бәйрүт, 1970 (ғәр. теле.).
* Китаб әл-*фәһрисәт*. Тәһран, 1972 (фарс. теле.).
* The Fihrist of al-Nadim, a tenth century survey of Muslim culture. Ed. B. Dodge. Vols. 1-2. N.-Y. — L., 1970.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Полосин В. В. «Фихрист» Ибн ан-Надим. М., 1989.
* The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Leiden: Brill. Vol. 3, p. 895.
* *Fück J.* Neue Materialien zum Fihrist // Johann Fück / Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. Bd. 90, 1936, S. 298—321.
* *Goldziher I.* Beiträge zur Erklärung des Kitāb al-Fihrist // Ignaz Goldziher / Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. Bd. 36, 1882, S. 278—284.
* 
* *Fuat Sezgin.* Geschichte des arabischen Schrifttums. Leiden: Brill. 1967. Bd. 1, S. 385—388.
Комсомольское (Силәбе өлкәһе)

**Комсомольское** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл. Петропавловск ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
1963 йылда Силәбе (ауыл) район эшсе депутаттар советы башҡарма комитеты ҡарары менән Петропавловск совхозының Комсомол бүлексәһендә — Комсомольское ауылы тораҡ пункты теркәлә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Краснинский (Силәбе өлкәһе)

**Краснинский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.

## Географияһы
Лебяжье күленең уң ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 32 км.

## Халҡы

## Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 8 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб

**Мөхәммәт ибн Ғәдел-Үәһһәб әт-Тәмими** (;
1703 , Ғүйәйнә — 1792,22 июнь, әд-Дәрғиә) — ғәрәп теологы һәм үәһһәбилек хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы, сәләфи вәғәзсеһе, шулай уҡ Мөхәммәт ибн Сәғүд менән берлектә Сәғүд Ғәрәбстанын төҙөүҙә һәм яңы дәүләттә үәһһәби ағымын нығытыуҙа төп ролдәрҙең береһен башҡарған.

Әбдел-Үәһһәбтең тыуыу датаһы аныҡ билдәле түгел, ул 1703 йылда Нәждәге Ғүйәйнә ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә . Нәҫелдән килгән Бәнү Тәмим дин әһелдәре ғаиләһендә тыуған («әт-Тәмими» нисбәһе шунан). Бала сағынан уҡ Мөхәммәт шул ваҡытта киң таралған ислам тәғлимәтен, ул саҡта Ғәрәбстан ярымутрауында таралған хәнбәли мәҙһәбе буйынса өйрәнә башлай. 12 йәшендә өйләнә һәм хаж ҡылыу өсөн мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинәгә юл тота. Сәйәхәт ваҡытында әт-Тамими дин белгестәре Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Ибн Тәймиәнең хеҙмәттәре менән таныша. Уларҙың ҡараштары күбеһенсә Ибн Әбел-Үәһһәб идеологияһының һәм дөйөм алғанда үәһһәбилек хәрәкәтенең киләсәгенә йоғонто яһай.

## Ғаиләһе
Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәбтең алты улы була, уларҙың дүртеһе атаһында уҡый һәм үҙҙәре лә ғөләмә булып китә — ике улы үҫмер саҡта үлеп ҡала.

Сәғүдиҙәр Йорто һәм Мөхәммәт Мөхәммәт әт-Тәмими тоҡомдары йортоноң союзы фаҡиһтың үлеме менән тамамланмаған, уларҙың тоҡомдары Ғәрәп йәмғиәтендә юғары «Шәйех тоҡомо» ҡатламын — Әл әш-Шәйехте барлыҡҡа килтергән ().

## Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб тәғлимәте
Ибн Ғәбдел-Үәһһәб идеялары мосолман донъяһында яңылыҡ булмай. Беренсе сәләфиҙәр (от  — «ата-баба»,), Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Ибн Тәймиә булған. Нәҡ хәнбәли мәҙһәб Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәбкә иң ҙур йоғонто яһай. Тәғлимәтендәге төп принциптар булып:

* Тәүхид 
* Бидғәттән баш тартыу
* Йыһат — динде таҙартыу өсөн «көрәш».

Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәбтең ҡараштары һәм уның ислам терминдарына интерпретациялары замандаштары тарафынан да тәнҡитләнә һәм академик даирәләрҙә хөкөм ителеүен дауам итә.

## Библиографияһы
* *Китаб әт-Тәүхид* («Бер аллалыҡ китабы») — Ибн Абд әл-Ваххабтың төп хеҙмәте.
* *Кәшф әш-шүбүхәт* — изгеләргә табыныуға ҡаршы көрәш.
* *Өс нигеҙ һәм уларҙың дәлилдәре*.

## Иҫкәрмәләр

* 
* 
* Васильев А. М. Пуритане ислама. М., 1967
* 
* 
* 
* Valentine, S. R., «Force & Fanaticism: Wahhabism in Saudi Arabia and Beyond», Hurst & Co, London, 2015, ISBN 978-1-84904-464-6

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Линевка (Силәбе өлкәһе)

**Линевка** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Петропавловск ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Линевка йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 82 км..

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Ложкина (Силәбе өлкәһе)

**Ложкина** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл. Ҡарағай ауыл биләмәһе составына инә.

## Халҡы

## Инфраструктураһы

* «Карагайский» ауыл хужалығы производствоһы кооперативы (АХПК)
* ФАП
* Мәктәп
* Балалар баҡсаһы

## Иҫкәрмәләр
Үәһһәбилек

**Үәһһәбилек** (, *әл-үәһһәбиәт*; ) — исламда XVIII быуатта барлыҡҡа килгән ағым. Хәрәкәт Ибн Тәймиәнең (1263—1328) эйәрсене Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб исеме менән аталған (1703—1792)

## Төп принциптары
# Тәүхид принцибын теүәл үтәү;
# Диндә бидғәттәрҙе инҡар итеү
# Мәҙһәбтәргә һуҡырҙарса эйәреүҙе кире ҡағыу 
# Сәләфиҙәрҙең Аллаһ атрибуттарын һәм Исемдәрен шәрехләүен генә берҙән-бер дөрөҫ тип таныу
# Көфөрлөктөң ҡушылыуы кешене диндән сығара алыуына ышаныу. Был принцип үәһһәбиҙәрҙең идеологияһын ҡабул итмәгән мосолмандарҙы диндән сығыуҙа ғәйепләргә мөмкинлек бирә, был уларҙың мөлкәтен һәм ғүмерен яҡланыуҙан мәхрүм итә.

## Сәйәсәте
Үәһһәбиҙәрҙең сәйәси программаһы — Ғәрәбстандағы ваҡ кенәзлектәрҙе бергә туплау, төрлө низағ-талашларҙы, феодаль анархияны бөтөрөү. XIX быуат башында Ғәрәбстан ярымутрауы бер дәүләт территорияһына әүерелә. Ләкин шунан һуң бер нисә мәртәбә тарҡала һәм яңынан ойошторола. XX быуатта Ибн Сәғүд (1880—1953) етәкселегендә, Бөйөк Британия дәүләте ярҙамында Ғәрәбстандағы ваҡ кенәзлектәрҙе үҙенә буйһондороп, йәиһә юҡ итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны биләмәләре менән ойошҡан мәмләкәт барлыҡҡа килә. Сәғүд Ғәрәбстанында үәһһәбилек рәсми идеология дәрәжәһенә күтәрелә 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәләфилек
* Тәүхид
* Үәһһәб
* Үәһһәбиә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

### Фәнни әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* Алаев Л. Б., Тихонов Ю. Н. Ваххабиттар Британия Һиндостанында // Азия Һәм Африка бөгөн. 2001. № 3
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Архивная копия 8 января 2013 года на сайте Wayback Machine
* 
* 
* 
* 
* Ярлыҡапов А. А. Ғәмәли һәм ашығыс этнология буйынса тикшеренеүҙәр № 134: Проблемы Ваххабизма на Северном Кавказе/ рәсәй академияһы. фәндәр, этнология һәм антропология Ин-ты. — М.: ИЭА, 2000. ISBN 5-201-14658-9

; башҡа телдәрҙә

* 

* 
* 

## Һылтанмалар

* В КСА отрекаются от ваххабизма (неопр.).
* Книга «Заблуждение ваххабитов». Автор — Муфтий Мекки Ас-Сайид Ахмад ибн Зайни Дахлян (1812—1884) (неопр.).
«Урал» (колхоз, Бөрйән районы)

**«Урал» колхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
«Урал» колхозы 1930 йылда Байғаҙы, Килдеғол, Бәләкәй Ҡыпсаҡ, Мәһәҙей, Яуымбай ауылдары крәҫтиәндәрен кооперативҡа берләштереү юлы менән ойошторола. 1934 йылдан уның составынан Ворошилов исемендәге (ҡара: «Үрнәк»), «Октябрь» (Мәһәҙей ауылы) һәм «Урал» (Килдеғол, Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылдары), «Ҡыҙыл тау» (Яуымбай ауылы) колхоздары айырылып сыға.

1954 йылда колхозға беренсе трактор килә. Беренсе тракторсы — Байрамғолов В., ә 1955 йылда тәүге йөк автомашинаһы алалар (водителдәр — Кәримов И., Ҡасимов Н.). 1956 йылда Усманов Ф., Ҡарамышев Ф., Шәрипов СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (Мәскәү ҡ.) ҡатнашалар.

1959 йылда «Ағиҙел» колхозы менән берләщә. 1974 йылда кире айырыла. 1999 йылдан — «Урал» СПК-һы.

## Ҡаҙаныштары

## Етәкселәре
* Һырлыбаев М.
* Маликов А. Н. (1932 йылдан)
* Һырлыбаев А. З. (1935 йылдан)
* һ.б.
*

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Тәбиғ әт-тәбиғин

**Тәбиғ әт-тәбиғин** ( Таби' ат-таби ' ин — сәхәбәләр һәм табиғиндәргә эйәргән өсөнсө быуын

## Критерийҙар
Сөнниҙәр әт-тәбиғиндәрҙе тәбиғиндәрҙән ҡала мосолмандарҙың иң яҡшы быуыны тип иҫәпләй. Уларға түбәндәгеләр инә:

* Улар һис юғы тәбиғәиндәрҙең береһен күргән.
* Сөнни инаныс менән йәшәгән кешеләр.
* Ошо хәлдә вафат булғандар.
## Иҫкәрмәләр
Әбү Дауыт

**Әбү Дауыт Сөләймән ибн әл-Әшғәс әс-Сиджистани** (; **Әбү Дауыт** булараҡ билдәле;
Систан — 888, Бәсра) — танылған мөхәддис, «Әбү Дауыт Сүнәне» хәҙистәр йыйынтығы авторы.

## Биографияһы
Дауыт һижри 202 йылда Ирандың көньяҡ-көнсығышында, Афғанстандың көньяҡ-көнбайышындағы Систан ҡалаһында тыуған.

Бәсрала йәшәгән һәм хәҙистәр йыйыу өсөн Хөрәсән, Ираҡ, Мысыр, Сирия, Хижәз һәм Хәлифәлектең башҡа урындары ла булып сыҡҡан. Беренсе сәйәхәтен ҡылғанда уға егерме йәш тә тулмаған була. Хәҙистәрҙе 300-ҙән ашыу мөхәддистән өйрәнә, улар араһында Әбү Сәләмә, Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Әбү Шәйбә , Яхъя ибн Мәғин кеүек билдәле мөхәддистәр һәм башҡалар була.

## Хеҙмәттәре
Әбү Дауыт 21-гә яҡын китап авторы булып тора, уларҙың иң билдәлеләре:

* Әбү Дауыт Сүнәне — йыйынтыҡта 4800-гә яҡын хәҙис бар.
* *Китаб әл-Мәрасил* — 600 хәҙис-мөрсәл ингән хәҙис йыйынтығы.
* *Рисәләт Әбү Дауд илә әһли Мәккә* — Мәккә халҡына үҙенең "Сүнән"е тасуирламаһы менән яҙылған хат.

### Әбү Дауыт Сүнәне
Әбү Дауд Сүнәне сөнни ғөләмәләр таныған алты хәҙис йыйынтығынан һуң өсөнсө урынды биләй. Йыш ҡына Сүнәндә Әл-Бохари һәм Мөслим ибн әл-Хажаж йыйынтыҡтарында булмаған хәҙистәрҙе осратырға мөмкин. Күп ғалимдар Әбү Дауыттың хеҙмәтен юғары баһалай, сөнки ул хәҙистәрҙе бик ентекле һайлап ала һәм йыйынтығына үҙе тикшергән 500 000 хәҙистән 4800-өн индерә. Күп хәҙистәр ышаныслы дәрәжәһенә етә.

"Сүнән"дең бер нисә исемлеге бар, уларҙың текстарында бер аҙ айырмалар осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
Сәләфилек

**Сәләфилек** ( о  — «әүәлгелек»; ) — сөнни исламдағы хәрәкәт.

## Тасуирламаһы
Ислам тарихының төрлө осорҙарында иртә мосолман йәмәғәтселегенең йәшәү рәүешенә һәм диненә, тәҡүә ата-бабаларға ( — *әс-сәләф әс-сәлихун*) йүнәлеш тоторға саҡырып сығыш яһаған мосолман дин әһелдәрен берләштерә. Был өлкәләрҙәге һуңғы үҙгәрештәрҙе улар, Ҡөрьәнде символик-аллегорик аңлатыу ысулдарынан башлап, мосолман донъяһына Көнбайыш менән бәйләнештәр аша индерелгән һәр төрлө яңылыҡтарға тиклем «бидғәт» тип атай.

Сәләфилек «Динде Пәйғәмбәр һәм уның көрәштәштәре аңлаған рәүештә аңлау», "Шәриғәт положениеларына аңлатма биреүҙә «Ҡөрьән һәм Сөннәткә ҡайтыу» тигәнде аңлата.

## Сәләфиҙәрҙең төп ҡараштары
Сәләфиҙәрҙең төп ҡараштары — берҙән-бер Аллаһҡа ышаныу (тәүхид). Сәләфиҙәр исламды, уларҙың фекеренсә, теге йәки был мосолман халыҡтарының мәҙәни, этник йәки башҡа үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән ҡушылмаларынан таҙартыу өсөн көрәшеүҙе үҙенең төп бурысы тип иҫәпләй. Улар үҙҙәренең фекеренә тап килмәгән төрлө яңылыҡтарҙы (бидғәт) инҡар итә

Улар «кеше менән Аллаһ араһында аралашсылар» булыу мөмкинлеген кире ҡаға. Рәсәй Федерацияһында Төньяҡ Кавказда таралыу алған суфыйлыҡты тәнҡитләйҙәр. Шулай уҡ сәләфи ағымына тәҡлидте тәнҡитләү ҙә — билдәле бер ислам мәктәбенә йәки ғалимға эйәрергә кәрәклеген инҡар итеү хас. Мосолман бер хоҡуҡи мәктәптәр менән генә сикләнеп ҡалырға тейеш түгел, ә иң көслө дәлил менән нығытылған фекерҙе һайларға тырышырға тейеш, тип иҫәпләнә.

Сәләфиҙәр әүлиәләрҙең ҡәберенә ғибәҙәт ҡылыуҙы тыя, уны улар мәрхүмдәргә табыныу тип ҡабул итә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн билдәләүҙе (мәүлит) кәрәкһеҙ, бидғәт һәм ғәйеп ғәмәл тип һанай. Мөхәммәт Пәйғәмбәргә йәки башҡа пәйғәмбәрҙәргә һәм әүлиәләргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү Ширк (күп илаһлылыҡ) тип һанала.

Мосолман өммәтенең төрлө сәйәси бүленеше йәки граждандар һуғышы бүленеү, ислам берҙәмлеген боҙоу тип ҡарала. Мосолмандар араһында фекер айырымлыҡтары шелтәле күренеш тип һанала, икенсе пландағы фиҡһ мәсьәләләрендә иһә мөжтәһидтәр араһында фекер айырымлыҡтары килеп сығыуы ихтималлығы инҡар ителмәй. Сәләфиҙәрҙең фекер айырымлыҡтарын хәл итеүҙең төп һәм берҙән-бер ысулы — Ҡөрьәнгә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтенә «кире ҡайтыу».

## Сәләфилек һәм үәһһәбилек
Сәләфилек эйәрсендәренең бер өлөшөн ҡайһы берҙә шулай уҡ үәһһәби тип атайҙар , әммә сәләфиҙәр был исемде ғәҙәттә дөрөҫ түгел һәм дерогатив тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

### Фәнни әҙәбиәт
; урыҫ телендә
* 
* 
* 
* 
; башҡа телдәрҙә
* 
* 
* 

### Ислам дини әҙәбиәте
*  
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Сәләфтәр

**Сәләфтәр** (() — әүәлгеләр; **тәҡүә әүәлгеләр** ( — әс-сәләф әс-салих; ) — мосолмандарҙың тәүге өс быуыны, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға)сәхәбәләре, Уға эйәреүселәр (тәбиғиндәр) һәм эйәреүселәренең эйәреүселәре (тәбиғ әт-тәбиғин)..

## Этимологияһы
Ислам тарихының төрлө осорҙарында сәләфтәрҙең (әүәлгеләрҙең) йәшәү рәүешенә һәм инанысына эйәрергә саҡырып сығыш яһаусыларҙы билдәләү өсөн хеҙмәт иткән «сәләфилек» термины «сәләф» һүҙенән барлыҡҡа килгән..

## Ҡөрьәндә

## Әсхәбтәр
**Әсхәбтәр** ( — дуҫтар, көрәштәштәр), **[[Сәхәбәләр|сәхәбә]]** ( — иптәш, көрәштәш) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, Уға инанып, имандарын һаҡлап үлгәндәр. Сәхәбәләргә шулай уҡ 622 йылда Мәккәнән Мәҙинәгә күсенгән мөһәжирҙәр () һәм ансарҙар ( (ярҙамсылар) — үҙҙәрендә Мәккә күскенселәрен ҡабул иткән Мәҙинә халҡы.

## Тәбиғиндәр
**[[Тәбиғиндәр]]**( — эйәреүселәр). Тәбиғиндәр араһында, Әбү Хәнифә башҡа билдәле ислам дине белгестәре булған.

## Тәбиғиндәрҙең тәбиғиндәре
**Тәбиғ әт-тәбиғин** ( — тәбиғиндәргә эйәреүселәр) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләрен күрмәгән тәбиғиндәрҙең шәкерттәре. Тәбиғиндәрҙең тәбиғиндәре араһында Ғабдрахман ибн Ғабдуллаһ, Әхмәт ибн Хәнбәл, Жәғәфәр әс-Садиҡ, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәт әш-Шәфиғи, Тәриҡ ибн Зыят һәм башҡалар булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ибрагим Т. К. и Сагадеев А. В. ас-Салафийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 204. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Кинйәбулатов Сәйфулла Ялмырҙа улы

**Кинйәбулатов Сәйфулла Ялмырҙа улы** (23 февраль 1934 йыл) — Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы эшсеһе, 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеүсе, «Хеҙмәт ветераны»

## Биографияһы
;Викидәреслектән уҡығыҙ.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1974 йыл, 18 ғинуар)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1981 йыл, 19 март)
* «11-се биш йыллыҡ ударнигы» билдәһе (1986 йыл, 11 февраль)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы

**Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы** (18 сентябрь 1957 йыл), комсомол, партия органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе.

## Биографияһы
Тәлғәт Талха улы Кинйәбаев 1957 йылдың 18 сентябрендә тыуған. Башҡорт дәүләт университетын 1984 йылда тамамлай. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан Бөрйән районы элемтә бүлеге начальнигы.

1987, 1999, 2005 йылдарҙа Бөрйән район Советы депутаты итеп һайлана. 2012—2016 йылдарҙа район Советы рәйесе була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2005)
* Башҡортостан Республикаһы элемтә ветераны (2012)

## Сығанаҡтар
* 
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»

## Иҫкәрмәләр
Рижәл ғилеме

**Ғилем әл-рижәл, рижәл ғилеме** ( — «шәхестәр тураһында фән»; ) — хәҙистәрҙең ышаныслы йәки лайыҡһыҙ икәнлеген асыҡлау өсөн хәҙис тапшырыусыларҙы, уларҙың биографияларын, сығышын, дини һәм сәйәси ҡараштарын, шәхси сифаттарын (ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк дәрәжәһен иҫәпкә алып) өйрәнеүсе шәриғәт дисциплиналарының береһе.

## Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр тере сағында хәҙистәрҙең һәм уларҙы тапшырыусыларҙың (*[[рауи]]*) хаҡлылығын асыҡлау кәрәкмәгән. Әммә уның вафатынан һуң, сәхәбәләр тере сағында уҡ мосолмандар араһында тарҡалыу башлана; Пәйғәмбәр исеменән уйлап сығарылған, ялған риүәйәттәрҙе үҙҙәренең инаныуҙарын яҡлау өсөн файҙаланған тәүге секталар һәм ағымдар барлыҡҡа килә. Тәүҙә иснәд һәм хәҙистәрҙе тапшырыусыларҙы тикшереү системаһыҙ характерҙа бара, әммә Һижрә буйынса II быуаттың беренсе яртыһында уҡ рижәл ғилеме айырым фәнни дисциплина итеп рәсмиләштерелә.

Рижәл ғилеме тбуйынса иң тәүге китаптар:

* *әт-Тарих* Ләйс ибн Сәғд (712—791).
* *әт-Тарих* Ғабдуллаһ ибн әл-Мөбәрәк (736—797).

Әҙ-Ҙәхәби шулай уҡ әл-Вәлид ибн Мөслимдең (195 йылда вафат) был фәнгә бағышланған китабы булғанлығын телгә алған.

## Сығанаҡтар
* Мостафа Әүлиә. И. К. А. Ховард. Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме. Мәскәү: «Исток», 2010.
* Ilm al-Rijal: Science of Men
Иснәд

**Иснәд** (; ) — хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме — Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәре йыйынтыҡтарында хикәйәләүселәргә һылтанмалар йыйылмаһы. Иснәд мосолман уҡытыу системаһының мөһим үҙенсәлеге булып тора. Быуаттар дауамында мосолмандар иснәд принцибын остаздан уҡыусыға белем тапшырғанда файҙаланған.

## Этимологияһы
Ғәрәп телендә *иснәд* һүҙе түбәндәге мәғәнәләрҙә ҡулланыла:

# Әйтелгәндең кем һүҙе икәнен белдереү;
# Берәй нәмәгә таянып, уны терәк сифатында ҡулланыу.

Терминологияла был һүҙ түбәндәге мәғәнәләргә эйә:

# Башҡа кешегә (мәҫәлән, ауырыу кешегә) берәй нәмәгә таянырға һ. б. ярҙам итеү; берәй нәмәгә арҡа терәү;
# Суд дәғүәһенә килтерелгән нигеҙләү;
# Яраҡлаштырыу, нимәгәлер бәйле итеп күрһәтеү;
# Хәҙис тексына барып тоташҡан юл.

Суфыйлыҡта суфый шәйехенең абруйы күп осраҡта уның ышаныслы иснәде булыуына бәйле (силсилә), шуға күрә иснәд ҙур урын тота.

## Иҫкәрмәләр
Силсилә

**Силсилә** ( — рәт, сылбыр; ) — суфыйлыҡта — суфый тәриҡәттәре башлыҡтарының рухани генеалогияһы; үҙенә тиклемге шәйехтән бәрәкәт алыу, бағышланыу, тоташыу сылбырына эйә булыу.

## Силсиләгә тоташыу
Күпселек осраҡта силсилә хәҙрәте Али ибн Әбү Талип аша Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа (мәҫәлән, Күбрәүиҙәр), әммә ҡайһы бер суфыйҙар үҙ силсиләһен Хызыр пәйғәмбәргә еткерә.

Силсиләгә үҙе силсиләгә тоташҡан шәйех кенә тоташтыра һәм дауам итә ала.

Әгәр шәйех-уҡытыусының ике һәм унан да күберәк уҡыусыһы (мөрите) шәйех кимәленә етһә, шәйех-уҡытыусынан силсилә ошондай мөриттәр һаны буйынса тармаҡлана. Әгәр шәйех кимәленә шәйех — уҡытыусы мөриттәренең береһе лә барып етмәһә, силсиләнең был тармағы шул шәйехтә тамамлана. Бынан тыш, шәйех кимәленә етеү тураһында бер үк мөриткә ижәзәне бер нисә шәйех-уҡытыусы ла бирә ала. Ул саҡта ошо шәйехтә силсәләнең төрлө тармаҡтары килеп ҡушыла. Силсиләне белеү күп суфый тәриҡәте неофиттары белеменең мотлаҡ элементы була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нәҡшбәнди Ордены Силсилаһы // naqshband.uz
* Силсила // assalam.dgu.ru
Бөрйән урман хужалығы

**Бөрйән урман хужалығы** — урманды һаҡлау ойошмаһы. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы хужалыҡ.

## Тарихы
Бөрйән урман хужалығы 1929 йылда Бөрйән урман сәнәғәте хужалығының прораб участкаһы булараҡ ойошторола. 1936 йылда Бөрйән урман хужалығы итеп үҙгәртелә. Уның составына Нөгөш (91159 га), Ҡана тамағы һәм Ағиҙел (64491 га) дачалары һәм урындағы әһәмиәткә эйә булған ерҙәр (136600 га) инә. Ҡана тамағы һәм Ағиҙел дачаларынан *Ағиҙел* һәм *Бетерә* урмансылыҡтары ойошторола.

Бөрйән урман хужалығы урмандарҙы янғындан һәм урман ҡағиҙәһен боҙоусыларҙан һаҡлай. 1956 йылда Көньяҡ Үҙән урман хужалығына, ә 1963 йылда Бөрйән урман сәнәғәте хужалығына ҡушыла. 1965 йылда киренән тергеҙелә.

## Директорҙары
* Мерзляков (1931 йылдан)
* Елисеев А. Г. (1933 һәм 1939 йылдарҙан)
* Николаевский М. (1937 йылдан)
* Жаринов И. Ф. (1957 һәм 1965 йылдарҙан)
* Белозеров И. С. (1963 йылдан)
* Бобин С. Ф. (1968 йылдан)
* Прохоров Д. М. (1970 йылдан)
* Филиппов И. Ф. (1970 йылдан)
* Ишкинин Ф. Н. (1974 йылдан)
* һ.б.

1987 йылда юғары етештереү күрһәткестәре өсөн социалистик ярышта күсмә Ҡыҙыл байраҡ мәңгелек һаҡлауға тапшырыла.

## Ҡаҙаныштары
* Күсмә Ҡыҙыл байраҡ (1987)

## Хеҙмәт алдынғылары
* Әминев Ағзам Яхъя улы (1 февраль 1933 йыл — 15 февраль 2015 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы (19 октябрь 1994 йыл), ҡурайсы

## Эшселәре тураһында матбуғатта
*  20 сентябрь 2020, Урман яҙмышы ышаныслы ҡулдарҙа

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яхъя ибн Мөғәйн

**Әбү Зәкәрийә Яхъя ибн Мөғәйн әл-Бағдади** (; ;775, әл-Әнбар янында — 847, Мәҙинә) — ислам дине белгесе, традиционалист.

## Биографияһы
775 йылда әл-Әнбар янында тыуған. Атаһынан байтаҡ мөлкәт ҡала һәм, әйтеүҙәренсә, барыһын да Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрен туплауға тотона.

833 йылда хәлифә әл-Мәғмүн Яхъяға, ибн Сәғд әл-Бағдадиға һәм тағы биш дин белгесенә үлтереү менән янап (михнәт), Ҡөрьәндең уйлап сығарылғанын раҫларға бойороҡ бирә, улар хәлифтең бойороғон үтәй.

Бынан һуң Әхмәт ибн Хәнбәл улар менән һөйләшеүҙән бөтөнләй туҡтай.

Ислам хәҙистәрен өйрәнеүселәрҙең дөйөм фекере буйынса, Яхъя ибн Мөғәйн күп һанлы хәҙистәрҙе ялғанға сығара һәм ғилем әл-рижәл буйынса иң мөһим иртә эксперттарҙың береһе булараҡ ҡарала. Хәбәр ителеүенсә, ул үҙенән һуң ҙур китапхана ҡалдыра. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре нәшер ителгән.

847 йылда вафат хажға барғанда Мәҙинәлә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*