Төркмәндәр

**Төркмәндәр** () — бөгөн төркмән тип аталған халыҡ боронғо уғыҙ сығышлы, төрки телле, башлыса Төркмәнстанда, тарихи рәүештә Афғанстанда һәм Ирандың төньяҡ-көнсығышында йәшәй. Диндәре — сөнни мосолман. Дөйөм һаны — 8 миллиондан ашыуыраҡ. Төп ерле халҡы Төркмәнстанда йәшәй (5 миллион самаһы). Төркөмәндәрҙең байтаҡ өлөшө Иранда, Афғанстанда һәм Рәсәйҙә йәшәй (Төньяҡ Кавказ). Иран төркмәндәре — этностың ҙур ирридентаһы — 2 миллион самаһы кеше (Ирандың рәсми статистикаһында 400 меңләп төркмән). Афған төркмәндәре шулай уҡ ярайһы күп һанлы. Дөйөм һаны — 8 миллион самаһы кеше.

## Этногенез
Төркмәндәрҙең этногенезында иң элекке нигеҙҙе урындағы, дала саҡ-массагет һәм сармат-алан ырыуҙары, шулай уҡ боронғо Маргиана, Парфия һәм Хәрәзм халҡы тәшкил итә. 1-се мең йыллыҡ уртаһында Каспий далаларында тәүге төркмәндәр күренә башлай, IX—XI быуаттарҙа — уғыҙҙар (сәлжүктәр) төркмән этногенезы нығыныуҙа төп ролде уйнай. Төркмән милләте формалашыу XV быуатҡа тамамлана, ул ваҡытта монгол яуҙарынан һуң яңы ырыу берләшмәләренә уғыҙ булмаған төркиҙәр, айырып әйткәндә, ҡыпсаҡтар килеп инә.

Төркмән тигән үҙатама VIII быуатта Муг (төньяҡ Тажикстан) тауында табылған согди документтарында теркәлгән.

Төркмән этногенезында иң боронғо ҡатламды күсмән һәм ярымкүсмән ырыуҙар (дах, массагет, һуңғы осор эфталиттар һәм сармат-алан) тәшкил итә, улар бөгөнгө Төркмәнстан ерҙәрендә йәшәгән. Шулай уҡ Көнбайыш Хәрәзмдә, урта Амударья һәм төньяҡ Хорасандың ултыраҡ халҡы ла ингән. Был халыҡтар, бигерәк тә күсмәндәре, IV—VI быуаттарҙан төркиләшә башлай.

Уғыҙҙар IX—XII быуаттарҙа Төркмәнстанға күпләп килеп тулып төркмән этногенезына көслө йоғонто яһай. Уғыҙҙар урынағы халыҡ менән ҡатнашып бөтә һәм ошонда йәшәп ҡала. Төркмән теле формалаша башлай.

## Йәмғиәт
XIX быуат аҙағында — начале XXбыуат башында нәшер ителгән «Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» билдәләүенсә, төркмәндәр *«теле буйынса османлы төрөктәргә һәм әзербайжанға яҡын»*

Тарихи шөғөлдәрҙән — дан тотҡан төркмән келәме, игенселек, йәйләүгә сығып мал көтөү, кейеҙ баҫыу, ебәк туҡыу. Төркмәндәр йылҡысылыҡ менән дан тота, бигерәк тә ахалтекин бәйге аттары киң билдәле.

## Ырыуҙар
Башҡа Урта Азия халыҡтары кеүек үк, төркмәндәр ырыу, ара буйынса бүленеүҙе һаҡлап килгән. Иң эре төркмән ырыуҙары — эрсар, йомуд, языр, алили, салыр, човдур, гоклен һәм тәкә.

## Йәшәгән урындары
Төркмәндәр Иранда, Афғанстанда, Рәсәйҙә йәшәй.

Рәсәйҙә 2002 йылда алынған халыҡ иҫәбендә 33 мең тҡркмән күрһәтелгән.

Тарихи рәүештә төркмән ырыуҙары Ставропольского крайында һәм Әстрхан өлкәһендә йәшәй.

## Этнографическ төркөмдәр
Төркмән этносында бер нисә этнографик төркөм барлыҡҡа килгән:
* алили
* арабачи
* астраханские төркмәны
* баяты
* гоклены
* ермели
* йомуды
* машрыки (машрыклар)
* карадашлы (языры)
* кыркыны
* махтумы
* мукры
* мурчали
* нохурли (нухур)
* нуратинские төркмәны
* овляды:
** ходжа
** шихи (шейхи)
** сейиды
** магтымы
** мюджевюры
** ата
* огурджали
* оламы
* сакары
* салоры (салыры)
* сарыки
* саяты
* ставропольские төркмәны (трухмены)
* текинцы (теке)
* хасари
* хатаб
* човдуры (чаудор)
* эмрели
* эрсари
* эски

## Галерея

Turkmen man with camel.jpg|туркмен, погонщик верблюдов. Фото Прокудина-Горского сделано в 1904—1916 годах
Turkmenian singer-Zakopane 2006.jpg|туркменская девушка
Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (240).jpg|Бабули из племени йомут
Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (215).jpg|туркмены в национальной одежде на параде Независимости
Independence Day Parade - Flickr - Kerri-Jo (326).jpg|туркменские дети в национальной одежде на параде Независимости
Dmitry Medvedev in Turkmenistan 21 October 2010-3.jpeg|туркмены в национальной одежде преподносят хлеб Президенту России
Senior Citizen in Ashgabat.jpg|туркменский аксакал
Turkmen supporter of FC Rubin Kazan.jpg|туркменский болельщик ФК «Рубин» в национальной одежде


## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* төркмән теле
* Уғыҙҙар
* Юрюктәр — анатолия төркмәндәре

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)
* 
* 

## Һылтанмалар
* төркмәнская диаспора 
* Генофонд төркмән Каракалпакстана в контексте Центральной Азии