open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иң ҙур дәүләттәр исемлеге

## Теҙмә
Ҡоро ерҙең дөйөм майҙаны 148.939.063,133 кв. км.

**Тарихи дәүерҙәр:**

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исторические карты и схемы
* 
* Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall and Peter Turchin (2004). ''East-West Orientation of Historical Empires.'' 
* J. Beloch (1886), *Die Bevölkerung der griechisch-römischen Welt*, Duncker and Humblot, Leipzig.
* Jean-Noël Biraben (2003). «The rising numbers of humankind», *Populations & Societies* **394**.
* Roger Boesche (2003). «Kautilya’s Arthashastra on War and Diplomacy in Ancient India», *The Journal of Military History* **67** (p.&nbsp;9-38).
* Stephen Broadberry and Mark Harrison (2005). *The Economics of World War I*. ISBN 0-521-8521 2-9.
* Christopher Chase-Dunn, Alexis Álvarez, and Daniel Pasciuti (2002). ''Power and Size: Urbanization and Empire Formation in World-Systems Since the Bronze Age''.
*  
* Raymond W. Goldsmith (1984), «An estimate of the size and structure of the national product of the Early Roman Empire», *Journal of the International Association for Research in Income and Wealth* **30**
* Bruce R. Gordon (2005). ''To Rule the Earth…'' (See Bibliography for sources used.)
* Mark Harrison (1998). *The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison*.
* Angus Maddison (2001). *[[The World Economy: Historical Statistics|The World Economy: A Millennial Perspective]]*. OECD, Paris.
* Angus Maddison (2006). *The Contours of the World Economy 1-2030 AD*.
* Colin McEvedy and Richard Jones (1978), «Atlas of World Population History», *Facts on File* (p.&nbsp;342-351). New York.
* Sevket Pamuk (2005), «The Ottoman Empire in World War I». In Stephen Broadberry and Mark Harrison (2005), *The Economics of World War I*, p.&nbsp;112-136. Cambridge University Press. ISBN 0-521-8521 2-9.
* Donald Quataert (2005). *The Ottoman Empire, 1700—1922*.
* Walter Scheidel (2005). The monetary systems of the Han and Roman empires. Стэнфордский университет.
* Walter Scheidel (2006). Imperial state formation in Rome and China . Стэнфордский университет.
* Carla M. Sinopoli (2003). *The Political Economy of Craft Production: Crafting Empire in South India, C. 1350—1650*.
* Ralph Thomlinson (1975), *Demographic Problems, Controversy Over Population Control*, Second Edition.
* Dr Frances Wood (2006). ''China: The Three Emperors''. 
* H. Yoon (1985). «An early Chinese idea of a dynamic environmental cycle», *[[GeoJournal]]* **10** (2), p.&nbsp;211-212.
Ҡыжҡылдаҡ

**Ҡыжҡылдаҡ** ( , ) — ҡоҙғондар ғаиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош .

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Һирәк хәрәкәтсән ҡош. Ағас ботаҡтарында һәм ерҙә йөрөй. Һирәк оса. Дөйөм төҫө ҡара көрән, һарғылт һипкелдәре бар. Яурыны, ҡанатостары ҡара. Ҡанаттарының сите, ҡойроҡ төбө һәм уның ҡырҙары ерән таплы.Башында ҡара көрән бүрке бар. Барабанан бәләкәйерәк булуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы:"кжәәәә-кжәәәә", өҙөк-өҙөк һыҙғыра ла ала:«күүк-күүк».

## Тереклек итеүе

Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй.

## Туҡланыу һәм үрсеүе
Ҡарағас, ҡарағай, шыршы орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Шулай уҡ ваҡ кимереүселәр, ваҡ ҡоштар, шулай уҡ  һыу ҡоштары  йомортҡалары менән дә туҡлана.

## Төрҙәштәре
Выделяют 11 подвидов:
* *P. infaustus infaustus*
* *P. infaustus maritimus*
* *P. infaustus opicus*
* *P. infaustus ostjakorum*
* *P. infaustus rogosowi*
* *P. infaustus ruthenus*
* *P. infaustus sakhalinensis*
* *P. infaustus sibericus*
* *P. infaustus tkatchenkoi*
* *P. infaustus varnak*
* *P. infaustus yakutensis*

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Кукша
* http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1159746
Алтынғош

**Алтынғош, ялан сыйырсығы, алһыу ҡош** (, )— сыйырсыҡтар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Туп булып йөрөйҙәр. Башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө матур алһыу төҫтә. Ата ҡоштоң башында йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара бүрке бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

## Тауышы
Киҫкен сыйылдаҡ һәм ҡыжҡылдаҡ тауышлы.

## Йәшәү рәүеше
Ташлы һәм ҡабаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Башлыса сиңерткә, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған.

Күмәкләшеп бер тирәлә оялайҙар. Оялары ҡабаҡ ярыҡтарында, таш өйөмдәре араһында була. 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Розовый скворец
* Розовый скворец в Крыму
* Розовый скворец из книги «Жизнь животных» Альфреда Брема 
*
Һарығош

thumb|200px|Һарығош матбуғат маркаһында
thumb|right|300px|Һарығош ояһы

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡуйы япраҡтар араһында йөрөүсе һаҡ ҡош. Ата ҡоштоң ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө сағыу һары. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт һары. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй ала аҡһыл һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкен: "ҡжжжжжия, матур яғымлы итеп һыҙғыра.

## Тереклек итеүе
Урманда йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағаста оялай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә

## Үрсеүе, туҡланыуы

Бөжәктәр, емештәр менән туҡлана. Ҡара һипкелле 3-4 йомортҡа һала

## Әҙәбиәт

Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 71-се бит

## Һылтанмалар
* Рәсәйҙең ҡабырғалы хайуандары (Позвоночные животные России) — Һарығош (Обыкновенная иволга) 
* Һарығош тураһында видеоклиптар (обыкновенной иволги)
*  Һарығош ecosystema.ru сайтында
* Eurasian Golden Oriole — BirdLife Species Factsheet
*
Тейен

**Тейендәр** () — кимереүселәр отрядына ҡараған, ағас ҡыуышына оялай торған өлтөк ҡойроҡло бәләкәй генә затлы тиреле йәнлектәр. Бынан тыш тейендәр тип *Sciurus* ырыуына ҡараған ҡыҙыл тейендәр, пальма тейендәре ғаиләһен һ. б. атайҙар.

Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй, үҫемлеклек аҙыҡ менән туҡлана. Тейен ҡышҡылыҡҡа ағас сәтләүектәрен әҙерләй. Сәтләүектәрҙе ағас ҡыуышына, ергә күмеп йәшерә. Ҡайһы бер тейендәрҙең насар хәтерле булыуы, урманды һаклауҙа булышлыҡ итә: ергә күмелгән сәтләүектәрҙән яңы үҫентеләр үҫеп сыға. Ағас ҡыуышында оя яһай. Инә тейен йылына ике-өс тапҡыр унлап бала килтерә. Тейен тиреһе бик затлы һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Русские названия по книге Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда — М.: «Омега», 2007. — С. 441. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01346-8.
* Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., 1984. — С. 143. — 10 000 экз.
Ондатра

**Ондатра, һыу ҡомағы** — тыуған иле Төньяҡ Америка булған, йылға буйҙарында ҙур-ҙур ғаилә булып йәшәй, үҫемлек һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, һуңғы йылдарҙа башҡа илдәргә сығарылған кимереүсе йәнлек.

Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай торған йәнлек. Йылға, күл, канал, һаҙлыҡтарҙа йәшәй ала. Ғәҙәттә ярылаш һыу аҫтында тереклек итә. Яҡшы сума, бер нисә минүт һыу аҫтында тора ала, киң йылғаны йөҙөп сыға ала. Яр буйындағы һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Иртә яҙҙа үрсей. Йөклөлөк ваҡыты 25 көн. Йыл эсендә бер нисә тапҡыр үрсем килтерә. Ғәҙәттә 7-8 бала донъяға килә.

## Иҫкәрмәләр
Үрғуян

**Үрғуян** () — һөтимәрҙәр ырыуындағы, ҡуяндар ғаиләһендәге йенлек.

## Ҡылыҡһырлама
Эре ҡуяндар нәҫеленән. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 57—68 см; ауырлығы 4—6, һирәк осраҡта хатта 7 кг тарта. Рәсәй биләмәһендә иң эре ҡуяндар Себерҙә һәм Көнсығыш себерҙә осрай. Аҡ ҡуяндан оҙон ҡолаҡлы, ҡойроғоноң да оҙонораҡ булыуы менән айырыла.
Йомшаҡ ҡарлы, шулай уҡ ҡар ҡатламы йоҡа булған урындарҙы үҙ итә.
Йәй көнөндә тиреһе һоро, ерән һоро төҫтәрҙә була. Тыштан ялтырап тора.

## Төләүе
Башҡа ҡуяндар кеүек үк үрғуян марттың икенсе яртыһында (75—80 көн) һәм ноябрь аҙағында. Әгәр ҡыш йылы килһә декабрҙә лә төләйҙәр.

## Йәшәү рәүеше
Яланда һәм далала йәшәй. Төнгө йәшәү тормошон алып бара. Төрлө үҫемлектәр менән туҡлана. Йөклөлөк ваүыты 4-48 көн. Инә үрғуян йылына 2-4 тапҡыр үрсем килтерә. 1-6-шар бала тыуҙыра.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Заяц-русак 
* Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий: Заяц-русак
* Охота на зайцев
Бараба

**Бараба** (урыҫ. **обыкновенная сойка**; йәки **кареза**; ) — барабалар ырыуындағы, ҡоҙғондар ғәиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы күгәрсендәй. Өҙлөкһкҙ ағастан ергә, ерҙән кире ағасҡа һикергеләп йөрөй. Ғәҙәттә тупланып йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Башында сыбар бүрке бар. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Ҡойроҡ төбөндә, ҡанаттарында аҡ таптар бар. Ҡанаттары бөгөлгән урында ҡара арҡыры һыҙатлы ялтырауыҡлы күк тап була. Ҡыжҡылдаҡтан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Тауышы тупаҫ: «ҡжжжжҡ- ҡжжжжҡ»

## Тереклек итеүе
Урмандарҙа йәшәй. Киң генә таралған ултыраҡ ҡош. Ағас баштарында оялай. Бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, ҡош ояларын туҙҙырып зыян итә.

## Туҡланыуы һәм үрсеүе

Ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары, сәтләүек, бөжәктәр, ваҡ ҡоштарҙың балаларын ашай. Көрән генә таплы 5-7 йомортҡа һала.
left|thumb|150px|Бараба

## Диалекттарҙа
Диалекттарҙа шундай вариантарры бар: Урман һайҫҡаны, суҡтурғай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.Өфө-1986й. 69-сы бит.

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Сойка
* Статья о сойке на floranimal.ru 
* Статья о сойке на сайте «Птицы Средней Сибири»
Ҡабан

**Ҡаба́н** (), йәки **ҡырағай сусҡа** — ҡуш тояҡлылар отрядынан сусҡалар ғаиләһенә ҡараған һөтимәр хайуан; Европала, Азияла һәм Африкала йәшәй торған ҡырағай сусҡа. Ҡабан йорт сусҡаһының ата-бабаһы булып тора.
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай. Үҫемлек бүлбеләре, тамыры, сәтләүеге һәм төрлө ваҡ хайуандар, бөжәктәр, селәүсендәр менән туҡлана. Төнгө ваҡытта күберәк актив. Күберәк осраҡта өйөр, көтөү менән йәшәйҙәр. Ҡасырыу ваҡыты ноябрь-ғинуар айҙары. Йөклөлөк 114-140 көн. Күп өсраҡта 4-6 бала килтерә, һирәгерәк 10-14 бала була.
thumb|300px|left|
## Әҙәбиәт
* Кабан, дикая свинья // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
* Вавилов М.П. Охота в России во всех её видах. — М.: Типография Ф. Иогансон, 1873. — 224 с.
* Черкасов А. Записки охотника ​Восточной Сибири (1856—1863). Издание 1-е. — СПб.: ​Изд-во С. В. Звонарева, 1867. — 707 с. (Черкасов А.А. Записки охотника восточной сибири. — М.: Издательство: Физкультура и спорт, 1990. — 575 c.)
* кн. А. Урусов, «Облавные охоты на копытчатых зверей» («Природа и Охота», 1883 IV), Верненский Гражданин (Б. Карпов), «Мантык — истребитель тигров» (там же, 1880 X)
Янут

**Янут** () — эттәр ғаиләһенән бөтә нәмәне ашаусы һөтимәр йыртҡыс кейек. Тыуған иле Японияла, Төньяҡ Ҡытайҙа, Амур буйында, Уссури крайында. 

XX быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанға килтереп климатлаштырыла. Күпселек урман, йылға, күл буйҙарында йәшәй. Ҡараңғы төшкәндә һунарға сыға. Ҡыш көнө йоҡоға сума. Ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, бөжәктәр, ҡоштар, ҡош йомортҡалары, еләктәр менән туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Собака енотовидная
Ҡор

**Ҡор, оҙан** () — Европаның күпселек өлөшөндә, Азияның төньяҡ һәм урта өлөшөндә, Кавказда йәшәй, үҫемлек менән, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, атаһы ҡара төҫтә һәм ҡойроғо айыры, инәһе һоро сыбар төҫтә булған, аулау өсөн мөһим эре ултыраҡ ҡош; тауыҡтар ғаиләһенә ҡараған эре ҡыр ҡошо; ҡыр тауығы.

Йәшәү урыны — ҡайын урмандары, ҡырҡындылар, урман аҡландары. Тыныс һәм ҙур урмандарҙы үҙ итмәйҙәр. Ата һәм инә ҡош төҫтәре менән ныҡ айырыла. Ата ҡоштар ҡара төҫтәге лира ҡойроҡло, инә ҡоштар сыбар ҡойроҡло була. 
## Туҡланыуы
Ҡайын һырғаһы һәм бөрөһө, йәш ҡарағай тубырсыҡтары менән туҡлана. Йәйен ер өҫтө үҫемлектәре, бөжәктәр менән туҡлана.
## Үрсеү
Яҙын ата ҡоштар урман эргәһенә, йә аҡланға уйнау урынына йыйыла. Уйнау ваҡытында ата ҡоштар «чуффы» тигән тауыш сығара, инә ҡоштар ҡытҡылдай. Ояла 8-9 йомортҡа була. Тик бала ҡоштарҙың үлеме сиктән тыш күп, 80% барып етә. Үларҙың үлеменә йыртҡыстар һәм һалҡын көндәр сәбәпле.
## Әҙәбиәт
* Тетерев, птица // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
* Тетерева // Большая советская энциклопедия.
Һыу турғайы

**Һыу турғайы**, (*урыҫ.*обыкновенная оляпка'', йәки белобрюхая оляпка) () — турғайҙар отрядынан булған ҡош.

= Ҡылыҡһырлама =
Ҙурлығы сыйырсыҡтай.Ҡыҫҡа ҡойроҡло, тығыҙ ҡауырһынлы ҡош. Һырты һоро, ҡанаттары ҡара.Ҡорһағы һоро, түше аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкенгенә: «зирк-зирк» Яңғырауыҡлы сырҡылдап һайрай.

## Тереклек итеүе
Шаршылары күп булған таҙа һалҡын һыулы йылғалар тирәһендә йәшәй. Ултыраҡ ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһын мүктән эшләй, һыу өҫтөндәге ботаҡтарға, тамырҙарға, өңөлгән яр йәки гөрләүектәр аҫтына ҡора.

## Туҡланыуы
Ваҡ балыҡ, йотҡостар. селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана.

## Үрсеүе
Инә ҡош 4-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоштар аталы- иәле 15-17 көн баҫалар. 14-27 көндә ҡошсоҡтар ояларын ташлай.

## Төрҙәштәре
## Диалекттарҙа әйтелеше
аҡтүш турғай, сумғалаҡ, сумғалаҡ турғай.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986. — 104-се бит.
*
Суҡтурғай

**Суҡтурғай** ''(, ) — турғайҙар отрядындағы һайрасы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Башында бүрке бар. Ҡауырһыны ҡуйы, беше. Дөйөм төҫө алһыу һоро, ҡара ҡанаттарында тар ғына һары һәм киңерәк аҡ һыҙыҡтар, асыҡ ҡыҙыл тап бар; ҡойроғо, тамағы, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара; ҡойроғоноң осо асыҡ һары. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел

## Тереклек итеүе
Ҡайын йәки ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ҡышҡыһын күсеп йөрөй. Тауышы яғымлы ғына сырылдау; «сирррири — сиррири». Ояһы ағас баштарында була. Башҡортостанда ҡыш көнө уларҙың һаны арта төшә.

## Туҡланыуы
Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр,үләндең йәш һабаҡтары, башҡа ваҡытта төрлө емеш — еләктәр менән туҡлана. Башлыса миләш, балан, омела(паразит үҫемлек), көртмәле.

## Үрсеүе
Инә ҡош ҡара тарлы күкһел 3—7 йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 104-се бит.
Сенсор тауыш биреү ҡоролмаһы

150px|thumb|Француз сенсор ҡоролмаһы IVotronic

**Сенсор тауыш биреү ҡоролмаһы** (урыҫ. *устройство сенсорного голосования* (УСГ), шулай уҡ *комплекс электронного голосования* (КЭГ) — сенсор дисплей нигеҙендә һайлауҙар өсөн электрон машина. Тауыш биреү туранан тура интерфайс ҡоролмаһы аша ҡағыҙһыҙ (һайлау бюлетендәре) башҡарыла. Һайлаусыларҙың тауыштары автоматик рәүештә эшкәртелә, иҫәпләнелә.

Ҡайһы бер моделдәр параллель рәүештә мәғлүмәт йөрөтөүсе ҡағыҙға ла теркәй. 

Был мөмкинлек бик күп илдәрҙә мотлаҡ һанала, шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһында ла. Ҡоролма һайлаусылар тарафынан бер тапҡыр ҡулланыла торған штрих код менән активлаштырыла.

Станционар һәм күсереп йөрөтөлөүсе ҡоролмалар бар. Стационар ҡоролма һайлау участогында торһа, күсереп йөрөтөлә торғаны менән өйҙә һайлаусыларға алып барыла.

## Иҫкәрмәләр
Сапсан

300px|thumb|Распространение сапсана в мире:

**Сапсан** — ҡарға ҙурлығындағы ыласындар ҡаиләһендәге йылғыр йыртҡыс ҡош

## Ҡылыҡһырлама
Осҡанда оҙон һәм осло ҡанаты, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә салына. Текә ултыра. Һырты ҡара көрән, кәүҙәһенең аҫ яҡы уҡ башағы һүрәтендәге ҡара көрән таптар менән сыбарланған кҡрәнһыу һары. Күҙҙәре эргәһенән мыйыҡҡа оҡшаған һыҙыҡтар үтә. Шоңҡарҙан бәләкәйлеге, балабандан дөйөм ҡара төҫө менән айырыла.
Ер йөҙөндәге тере заттарҙан иң етеҙе. 322 км сәғәтенә оса, йәғни секундына 90 метр.

## Тауышы

Тауышы көслө: «ҡыяҡ- ҡыяҡ- ҡыяҡ».

## Һүрәттәр

Рәсем:Falco peregrinus nest USFWS.jpg| Ҡаялар -сапсандарҙың оялау өсөн яратҡан урындары
Рәсем:Saker_Falcon_profile_shot.jpg|Сапсан башы
Рәсем:Coat of Arms of Kumertau (Bashkortostan).png| Күмертау ҡалаһы гербы (Башҡортостан). Уртала сапсан рәсеме
Рәсем:PeregrineFalconSilhouettes.svg|right Сапсан күләгәләре
Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg |Museum specimen 
Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg |ssp. madens - Museum specimen 


## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл 8-се бит

## Быны ла ҡарағыҙ
* «Галичья Гора» ҡурсаулығындағы сапсандар питомнигы
* Юғары тиҙлекле «Сапсан» поезы
* Валдай милли паркы

## Һылтанмалар
* Сапсан — Клуб исследователей русских пернатых хищников
* Описание и экология подвидов сапсана
* Сапсан — Редкие и исчезающие животные России
Торомтай

**Торомтай** (, ) — ыласын һымаҡтар отрядына инеүсе оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош.
## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсен ҙурлығында.Осҡанда оҙон ҡанаттары һәм ҡойроғо күҙгә салына. Ата ҡоштоң т-бәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Ҡанат остары ҡара. Дөйөм төҫөерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ уҡ башағына оҡшаған ҡара тартар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән.Кәүҙәләренең аҫ яғы буй ала, һорғолт аҡ. Ялан торомтайынан тырнаҡтарының ҡара булыуы менән айырыла.

## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы:"кли-кли-кли". 
## Йәшәү рәүеше
Ҡая таштарҙа, һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡан, ваҡ ҡош-ҡорт менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында һәм ҡыуышында, ҡая таштарҙа оялай. Ерәнһыу көрән таптар менән сыбарланған 4-5 йоиортҡа һала. Сысҡандарҙы ҡырып файҙа килтерә.

## Осоуы

Рәсем:Common-Kestrel-5.jpg|Инә торомтай
Рәсем:Common-Kestrel-2.jpg|Торомтайҙың иң киң ҡанат йәйгән сағы
Рәсем:Common-Kestrel-3.jpg|Планлаштырыу
Рәсем:Falco tinnunculus with rodent am.jpg|Торьмтай кимереүселәр менән
Рәсем:Falco tinnunculus (Linnaeus, 1758).jpg
Туҙаяҡ

**Туҙаяҡ** — борондан алып башҡорттарҙа, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙа ҡулланылған, ҡайын туҙынан эшләнгән һауыт.

## Яһалышы
Яҫы ғына бер табаҡ туҙҙы дүрт яҡлап бөкләп, бөкләнгән мөйөштәрен ат ҡылынан ишелгән еп менән нығытып яһала. Был һауытта көндәлек он, икмәк һаҡлағандар. Еләк-емеш киптергәндәр, буҙа өсөн һоло, бойҙай шыттырғандар, ҡоротто баҫып ултыртҡандар.

## Ҡарағыҙ
* Ҡайын туҙы

## Әҙәбиәт
* И. Д. Бураҡаев, М. С. Бураҡаева, М. Б. Юлмөхәмәтов. Тормош һабаҡтары. 6—7 класс өсөн дәреслек, Өфө, 1995. — 163-сө бит.

## Һылтанмалар
* Берестяная утварь. Башкортостан. Краткая энциклопедия
Мүктәрге

**Мүктәрге** (, )— бөркөттәр ғаиләһенә ҡараған йыртҡыс ҡош;ауыл хужалығы өсөн бик файҙалы күсмә йыртҡыс ҡош.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* База данных «Позвоночные животные России»: кобчик 
* «Птицы Казахстана»: кобчик
Ваҡ ҡарсыға

**Ваҡ ҡарсыға** (, ) — Европаның көнсығыш өлөшөнән башлап Урта Азияла һәм Индияла йәшәй торған уртаса ҙурлыҡтағы ҡарсыға.

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Осҡанда ҡыҫҡа ҡанаттары, оҙон ҡойроға күҙгә салына. Һырты күкһел һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу төҫтәге йыш йыш арҡыры һыҙыҡлы һарғылт аҡ. Ағастар араһынан да яҡшы оса. Ҡор ҡарсығаһынан байтаҡ бәләкәй, ә ә бүҙәнә ҡарсығаһынан ерән ҡорһаҡ ҡауырһындары менән айырыла.

## Тауышы
Көйлө генә итеп һыҙғыра: «тьйүү үии-тьйүү-үии»

Төрлө ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ҡош -ҡорт, ваҡ хайуандар менән туҡлана Күсмә ҡош. Һирәк осрай.


## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90
* Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 38. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0

## Иҫкәрмәләр
Өрәк

**Өрәк** (, башҡортса өрөү һүҙенән) йәки **ҡот** — яҡты донъянан үҙ үлеме менән китмәгән кешенең янында йәшәүсе зат. Күп халыҡтарҙың мифологияһында бар.

**Өрәк** — шәүлә, кәүҙәләнеш, һын булып күренә, үҙ үлеме менән үлмәгән кешенең йәне. Өрәк кешегә оҙон буйлы, аҡ кейемле кеше булып күренә.
 
Миф буйынса, кеше уны шым ғына алға атлап барыусы башҡа кеше йәки күләгә рәүешендә күрә ала. Шулай уҡ өрәк болот ҡиәфәтен дә ала тип иҫәпләйҙәр.

Ышаныуҙара ҡарағанда, өрәк кеше үлгән йәки ерләнгән урындарҙа йәшәй. Кеше мәйетен үтеп барыусы тере кешеләргә күрһәтергә теләп, йән өҙгөс тауыш менән ҡысҡыра. Ә кеше уның яҡындан күрергә теләһә, шунда уҡ юҡҡа сыға.

Башлыса кеше үлтереүселәрҙе эҙәрлекләй, ишеккә туҡылдатыуы һәм илауы менән уларҙың күңеленә ҡурҡыу һала. Бындай ғәмәлдәре менән Өрәк уларҙы тыныслыҡтан мәхрүм итә, аҡылдан яҙыуға, үҙ-үҙенә ҡул һалыуға килтерә. 

Башҡорт телендә ҡурҡыу осрағында «*ҡот осоу*» тип әйтелә. Йәғни, ышаныуҙар буйынса, ҡот (өрәк) һәр бер кешелә лә бар булып сыға.

Бөгөнгө башҡорт әҙәби телендә *өрәк* һүҙе урынына, фарсы теленән кергән *йән* һүҙе ҡулланыла. Өрәктәргә ышаныуҙар Ислам дине таралғансы уҡ барлыҡҡа килгән тип һығымта яһалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УРЯК, мифологический персонаж
* 
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 том.
* Татар мифтары
Дейеү

250px|thumb|right|Дейеү
**Дейеү** — башҡорт мифологияларында яуыз йән эйәһе, күп башлы ғифрит.

Дейеү күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай. Иран мифологияһындағы дэв образына барып тоташа.
«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу» эпостары, «Киҫекбаш китабы» дастаны, «Ҡыҙ, егет, дейеү», «Ҡарт менән дейеү», «Һаламбай» әкиәттәре персонажы. Кешеләргә ир-егет булып, һирәгерәк ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә күренә. Дейеү батшалығы Ҡафтау аръяғында, күктә, ер йәки һыу аҫтында урынлашҡан. «Урал батыр» эпосы мифтары буйынса дейеү пәрейҙәре ер аҫтында, диңгеҙ, күл төптәрендә үҙ ҡалаларында йәшәгән. Күп осраҡта һанһыҙ байлыҡҡа эйә. Дауылға, әбейгә, энәгә әйләнә ала. Кешеләрҙе ашай йәки әсирҙә тота, мал-тыуарын талап алып китә. Ҡыҙҙарҙы урлап, уларға өйләнгәндәр.
Башҡорт мифологияһында өс, алты, ете, туғыҙ, ун ике башлы дейеүҙәр осрай. Һәм көсө башы һанына бәйле.

Ер өҫтөндә улар күренмәү һәләтенә эйә булғандар, ә кешеләргә кеше, башҡа хайуандар ҡиәфәтендә генә күренгәндәр. Шулай итеп, сибәр ҡыҙға әйләнеп улар кешеләргә кейәүгә сыға, йәки өйләнә алғандар.

Шулай уҡ, улар кешеләрҙе төрлө тәм-томдар менән һыйлағандар, тик был аҙыҡты *бисмилла* менән ҡапһаң, имеш, дейеү бәрейе ризығы ат тиҙәгенә әүерелгән.

Ҡайһы бер мифтар буйынса дейеү-бәрейҙәре ике төргә бүленә: дейеү һәм бәрей.

Фәҡәт ҡаһарман батыр ғына, дейеүҙең башын киҫеп, уны юҡ итә ала. Дейеүҙең йәне тәненән айырым, мәҫәлән, бейә эсендәге һандыҡҡа йәшерелгән күгәрсендә булыуы мөмкин. Аждаһа, бәрей, шүрәле, ялмауыҙ дейеүҙең сифаттарына эйә.
 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт мифологияһы

## Әҙәбиәт
* Галин С. Тел асҡысы халыҡта: башҡорт фольклорының аңлатмалы һүҙлеге. Өфө, 1999
* Сулейманов А. М. Башкирские народные бытовые сказки: Сюжетный репертуар и поэтика. М., 1994
* Аминев З. Г., Ямаева Л. А. Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир // Иран-наме. — Алматы, 2010. № 4. С. 97-109.

## Һылтанмалар
* ДИЮ, миф. персонаж. Р. А. Султангареева
* Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир

## Иҫкәрмәләр
Ай тотолоу

**Ай тотолоу** (диалекттарҙа ай эрәнйеү, ай ауырыу) — ышаныуҙар буйынса, ай тотолоу айҙың кеше гонаһтарынан рәнйеүе, ауырыуы менән бәйле. Шуның өсөн ай тотолһа, балаларҙы, малдарҙы ҡысҡырталар. Ышаныуҙар буйынса, ошоно күреп, ишетеп, гонаһһыҙ заттарҙы йәлләп, ай күккә кире ҡайта, имеш. Ҡайһы бер легендалар буйынса, ай тотолоу айҙың яман заттар тарафынан урланыуы менән бәйле. Был осраҡта айҙы яман заттан ҡотҡарыу өсөн күберәк тимер - томор һуғалар, мылтыҡ аталар, доға ҡылалар, йәғни ҡурҡытыу ысулы ҡулланыла.
thumb|350px|
## Һүҙҙең килеп сығышы

Һүҙбәйләнештең килеп сығышы төрки сығанаҡлы ай һәм тотолоу һүҙҙәре менән бәйле һәм айҙы йәмләндереп ҡарауҙы саҡылдыра.

## Ай һүҙе башҡорт телендә

Башҡорт телендә *ай, ай башы, ай битен йыуа, ай күрҙе, ҡояш алды, ай ҡолаҡланыу, ай тотолоу, ай ҡалҡыу ай алған* кеүек һүҙбәйләнештәр бар.

## Ай һүҙенә бағышланған исемдәр

Айһылыу, Айбикә, Айсолтан, Айбулат, Айым, Айгөл, Айнур, Айназ, Айзат һ.б
## Сәнғәттә
Мостай Кәримдең "Ай тотолған төндә" драмаһынан кино төшөрөлгән, шулай уғ БДАДТ-та спектакеле лә ҡуйылды.

## Һылтанмалар
* Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2
Ялан торомтайы

**Ялан торомтайы** (, ) — ыласындар ғаиләһенән ваҡ йыртҡыс ҡош; Рәсәйҙең урта һыҙатында йәшәй, бөжәктәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана торған уртаса ҙурлыҡтағы йыртҡыс ҡош; ыласындар ғаиләһенә ҡараған оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош.

## Иҫкәрмәләр
Айыу емеше

**Айыу емеше, айыу еләге** (, ) — Спаржа сәскәлеләр () ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. APG I систематикаһы буйынса Ләлә сәскәлеләр ғәиләһенә инә. Бейеклеге 30—65 см-ға етә. Май-июнь айҙарында аҡһыл сәскә ата. Халыҡ медицинаһында ҡулланылған шифалы дарыу үҫемлеге. Иғтибар: үҫемлектең япрағы ағыулы!

## Таралыуы
Айыу емеше Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик поясында үҫә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Алыҫ Көнсығышта һәм Кавказда үҫә. Башҡортостандың көньяҡ Урал алды райондарында осрай. Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, тау биттәрендә үҫә.
## Ҡылыҡһырлама

Тамырһабағы йыуан, тупраҡта горизонталь урынлашҡан, күп йыллыҡ. Ер өҫтө өлөшө йыл һайын үлә, ә тамырһабаҡта йоморо ҡатынҡы урыны ҡала. Шуға, халыҡ араһында сөләймән мөһөрө («печатями») тигән атамаһы бар..

Япраҡтары сиратлап йәки 3—9 -лап суҡлап урынлашҡан. Япраҡ йәймәһе эллипс һымаҡ йәки йомортҡа формаһында.

Сәскәләре ике енесле. Япраҡ ҡуйынында 1—4 -ләп урынлашҡандар. Сәскә эргәлеге аҡһыл-йәшел, һирәкләр алһыу төҫтә. 6 япраҡса ҡушылып үҫеп, торба барлыҡҡа килтерә, өҫтән алты теш булып күренеп тора. 6 һеркәсе сәскә эргәлегенә ҡушылып үҫкән. Емешлектең емшәне һәм бағанасығы оҙон еп һымаҡ. Емешлек ауыҙы өс бүлкәтле (иренле).. Сәскәләрен башлыса иңкештәр һеркәләндерә. Бәлки, үҙ-үҙенән дә һеркәләнәләрҙер..
 
Емеше — 1—9 орлоҡло еләк емеш.

## Дауа өсөн ҡулланыу
Үҫемлектең составында сапониндар, гликозидтар, глюкоза шәкәре һәм башҡа биологик актив матдәләр бар. Дарыу өсөн айыу емешенең үләне (ер өҫтөндәге өлөшө) һәм тамырһабағы алына. Уларҙан әҙерләнгән ҡайнатма ревматизм, падагра, бүҫер, ашҡаҙан, бөйөн эсәгенең сей яра сирҙәрен дауалау өсөн ҡулланыла. Япрағы бик ағыулы. Әммә ярты сәғәттән ашыу ҡайнатһаң, ағыуы бөтә. Йөклө һәм имеҙгән ҡатындарға, балаларға был үҫемлек дауаһын бирергә ярамай.
## Әҙәбиәт
* Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М. — Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*Купена
*Купена лекарственная
Юха

**Юха** — башҡорт мифологияһында аҡмай ятҡан һыуҙарҙа, күлдәрҙә өс йөҙ йыл йәшәгән йылан. Ул кеше кейәфәтенә лә керә ала. Кем дә кем аҡмай ятҡан һыуҙан, күлдән һыу эсә — шул кеше ауырыр булған. Эсенә юха кергән тип дауалағандар.

Башҡорт халыҡ ижадынан тыш, Юха образы Зәйнәб Биишеваның «Тылсымлы ҡурай» драматик поэмаһында ла бик оҫта һүрәтләнгән.

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт халыҡ легендалары һәм мифтары
* *[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]* Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010. — 452 с. — ISBN 978-5-02-037580-2
Шоңҡар

**Шоңҡар** (лат. Falco rusticolus,  Кречет) — ыласын һымаҡтар отрядындағы, ыласындар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Был ҡоштоң өс исеме бар: шоңҡар — ата ҡош, әтәлге — инә ҡош, тойғон — аҡ төҫтәгеһе. Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Тойғондоң дөйөм төҫө аҡ; һырты уҡ башағы һымаҡ, ә ҡарһаҡ яғы буй ҡара-көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған. Аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан ҙурлығы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйяҡ-ҡыйяҡ-ҡыйяҡ».

## Йәшәү рәүеше
Ҡая таштар, урмандың төньяҡ сигендәге айырым ағастар араһында, тундрала йәшәй. Асыҡ урындарҙа ҡош-ҡортҡа һунар итә. һирәк кенә ваҡ йәнлектәрҙе аулай. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Башҡортостанға көҙ һәм ҡыш ваҡыттарына килә. Башҡортостанда оя ҡормай. Элек һунарға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
* Башҡортостан. 3 сентябрь 2013 й. № 173 (26523)
Алмаш

* Алмаш (ауыл), Шаран районында ауыл
* Алмаш (һүҙ төркөмө) ()
Тилермән

**Тилермән** *(рус. Дурнишник обыкновенный, Дурнишник зобовидный, лат. Xanthium strumarium)* —  бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Төрө Тилермәндәр (Xanthium) ғаиләһе Астралар (Asteraceae).

## Ҡылыҡһырлама
Бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; бейеклеге 15-80 см. Июль айында сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә. 
## Таралышы
Сүп үләне булараҡ, юл буйында, ташландыҡ ерҙә, йылғаларҙың ҡомло урындарында үҫә. Республикабыҙҙың бар райондарында ла таралған, шулай ҙа Өфө, Благовещен, Дүртөйлө, Яңауыл райондарында айырыуса йыш осрай. 
## Cоставы
Уларҙың составында алколоидтар, йод микроэлементы, С витамины, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.
## Халыҡ медицинаһы
Тилермән үләненән әҙерләнгән ҡайнатма ҡалҡан биҙе шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда, биҙгәк тотҡанда тирләттереү өсөн ҡулланырға кәңәш ителә.
## Сеймал әҙерләү

Үлән сәскә атҡанда әҙерләнә, тамыры көҙгөһөн ҡаҙып алына. Дауалар күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. тамырҙары киптерер алдынан һалҡын һыу менән йыуыла. Кипкән дауалар ғәҙәттәгесә һаҡлана.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1444. Xanthium strumarium L. — Дурнишник обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 508. — ISBN 5-87317-163-7.
Яҙғы бөрмәкәй

**Яҙғы бөрмәкәй ** (, ) — Мареналар ғаиләһендәге үҫемлек.
Башҡортостанда күпләп осрай. Ҡуйы урмандарҙа үҫә.

## Биологик яҙма
Күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 10-40 см. Май- июнь айҙарында сәскә ата, орлоғо июлдә өлгәрә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1214. Galium odoratum (L.) Scop. (Asperula odorata L.) — Подмаренник душистый // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 253. — ISBN 5-87317-163-7.
* * Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
*
Юл япрағы

thumb|

**Юл япрағы** ,  күп йыллыҡ үлән үҫемлек.
thumb|left|350px| Г.&nbsp;Х.&nbsp;Шуберт  китабынан ботаник иллюстрация
## Биологик яҙма
Бейеклеге 30 см-ға етә. Июнь -июль айҙарында  ҡыҙғылт көрән сәскә ата. Юл япрағы әрһеҙ үлән. Ул ташландыҡ ерҙә, юл буйҙарында, баҡсаларҙа, болон - туғайҙарҙа үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған  дарыу үҫемлеге.
## Халыҡ дауаһы
Дауалау өсөн үләндең япрағы ҡулланыла.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Ю.К. Школьник Растения. Полная энциклопедия растений — М.: ЭКСМО, 2009. — ISBN 978-5-699-10969-2. 
## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Айыу ҡолағы

**Айыу ҡолағы, һыйырҡойроҡ** (,  — сираж һымаҡтар ғаиләһенән ике йыллыҡ һары суҡ сәскәле, алмаш япраҡлы үлән үҫемлек. Июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Биологик яҙма
[thumb|left|[Диаграмма цветка коровяка]]

Ике йыллыҡ йәки күп йыллыҡ үҫемлек. Бик һирәк бер йыллыҡ та була. Бейеклеге 0,5-3 метр. Ярм ҡыуаҡ фориаһында ла үҫә ала. Япраҡтары алмаш япраҡлы, әйләнмә рәүештә урынлашҡан., йөнтәҫ, ҡайһы бер япраҡтары шыма ла була.
Сәскәләре биш таж япрағы бар, һары төҫтә, шулай уҡ һарғыҙылдары, ҡара-көрәндәре, зәңгәрҙәре, көл төҫлөләре, аҡтары ла осрай. ла осрай.

Емеше — шар формаһында, шулай уҡ оҙонса формала мке өлөшлө ҡап, ҡап эсендә бик күп ваҡ ҡына орлоҡтар биш рәт булып теҙелгән.

## Таралыуы
уртаса климаттың Евразия, Төньяҡ Африка өлөшөндә таралған, һәм шулай уҡ Төньяҡ Америкаға ла күсеп барып үҫкән.
Рәсәҙең — [европа өлөшөндә, [Кавказда таралған.
Ташлы ҡаялы тауҙарҙа, далаларҙа, ҡоро туғайҙарҙа, ҡомло урындарҙа, юл буйҙарында, урман ситтәрендә, ҡомло ерҙә, тау биттәрендә, торлаҡ, юл буйҙарында үҫә.
Евразияла, Төньяҡ Африкала уртаса климат зонаһында таралған. Төньяҡ Америкаға күсерелгән.
Башҡортотсанда Асҡын районында күпләп осрай.

## Халыҡ мидицинаһында
Айыу ҡолағы сәскәһенән әҙерләнгән төнөтмәне тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, үпкә туберкулезы, ашҡаҙан-эсәк сирҙәре былғанда, ҡакырыҡтың сығыуын еңеләйтеү маҡсатында, эс ҡатыу менән яфаланғанда ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
*
Аҡ әнис

**Аҡ әнис** (, ) — сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 

## Ҡылыҡһырлама
Яҡынса 30 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда ябай А.ә. үҫә. Күп йәки ике йыллыҡ үлән. Тәүге йылда итләс тамыр һәм тамыр яны япраҡтары розеткаһы барлыҡҡа килә, 2‑се йылына һабаҡ үҫешә. Һабағы ҡыуыш, яланғас, уртаһынан алып тармаҡлы, бейеклеге 20—40 см. Япрағы ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленгән, һабаҡтың өҫкө өлөшөндәгеһе — үҫешкән йәймәле, ҡыҫҡа һаплы, осондағыһы — ҡыяҡ-ланцет формаһында; аҫтағыһы — оҙон һаплы. Сәскәһе аҡ йәки алһыу, төргәкһеҙ ҡатмарлы сатырға йыйылған. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — эленеп тороусы емешлек, июнь—августа өлгөрә.  

## Таралыуы
Туғайҙарҙа, йылға-күл буйҙарында, урман аҡландарында, юл эргәһендә, болонда, аҡланда, урман ситендә, юл буйында, ауыл тирәһендә үҫә; Башҡортостандың бар район биләмәләрендә лә таралған.
Европа һәм Азияның уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостандың төрлө райондарында осратырға мөмкин.

## Файҙаланылыуы
Баллы үҫемлек, дарыу үҫемлеге. Составында С витамины, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, парфюмерияла, ликёр-араҡы сәнәғәтендә, аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ҡулланыла.сатыр сәскәлеләр ғаиләһенән ике йыллыҡ үлән. Тәмләткес итеп ҡулланыла.  

## Әҙәбиәт
*Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Hej, sokoły

**Hej, sokoły** () — поляк йыры. Уның авторы — поляк-украин шағиры Фома Падура (), тип иҫәпләй. Йырҙың  тип аталған украин версияһы ла бар.

1999 йылда йыр ''Ogniem i mieczem'' фильмы өсөн саундтрек булараҡ ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта уны күп поляк фолк һәм поп йырсыһы үҙ репертуарҙарына ҡуйған (мәҫ. Марыля Родович).

## Йыр тексы
Микко Франк

**Микко Франк** (; 1979 йылдың 1 апрелендә Хельсинки ҡалаһында тыуған) — фин дирижёры.

## Биографияһы
5 йәшенән алып ҡыл ҡумыҙҙа (скрипка)ла уйнай. 1992 йылдан башлап Сибелиус исемендәге Академияһы Колледждың ҡумыҙ класында уҡый.

2002 йылдан 2007 йылғаса М. Франк Бельгия Милли Оркестрының музыка етәксеһе булған. 2006 йылдың Урағай айынан башлап 2007 йылдың февраль айынаса һәм 2008 йылдан башлап хәҙергәсә Фин Милли операһын етәкләй.
Һүҙбәйләнеш

**Һүҙбәйләнеш** () — ул ике йәки бер нисә һүҙҙең мәғәнәүи һәм грамматик яҡтан үҙ-ара бәйләнеше. Улар һөйләмдән айырмалы булараҡ, бер бөтөн уйҙы аңлатмай, тамамланған интонацияһы ла булмай, айырым һүҙҙәр кеүек, һөйләм төҙөүҙә ҡатнаша.

Ҡайһы бер осраҡтарҙа айырым һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр ҙә, һөйләмгә хас интонацияны алып, һөйләм булып хеҙмәт итә. Мәҫәлән. *Төн… Өй эсе ҡараңғы. Кескәй генә тәҙрәләр. Уның да яртыһы ҡарындыҡ менән ҡапланған. (*З. Биишева.)

## Һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары
Һүҙбәйләнештәр ике төрлө юл менән яһала.
* 1. Теҙмә. Улар тиң булалар. Бер — береһенә буйһонмайҙар. *Айыу менән бабай, йылыға һәм яҡтыға, яҙ менән йәй, йылы, матур, йомарт һәм шәфҡәтле.*
* 2. Эйәртеүле. Эйәртеүле бәйләнештә һүҙҙәр бер- береһенә тиң булмайҙар: береһе икенсеһенә буйһоноп, уны асыҡлап килә, шуға күрә береһен эйәреүсе, икенсеһен эйәртеүсе йәки төп һүҙ тип йөрөтәләр. *Мин яһайым. Байрасҡа күсте. Ҡыҙыл байраҡ.Ҡаланың баҡсаһы.*

## Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре
* Ярашыу.
* Башҡарылыу.
* Йәнәшәлек.
* Һөйкәлеү.

## Нығынған һүҙбәйләнештәр
Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, телдә бик оҙаҡ ҡулланыла торғас, нығынып китәләр. Шуға күрә уларҙың мәғәнәһе тарая, бер һуҙҙең генә мәғәнәһен белдерә башлай. Мәҫәлән: берҙе биш итеү, йәғни арттырып һүҙенең мәғәнәһен белдерә.ҡырҡмаһа-ҡырҡ,йәғни күп урындарҙың.

## Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ
Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, бер предметты аңлатып, ҡушма һүҙгә әйләнгән. Мәҫәлән: *өс тирәк* һүҙбәйләнеше, бер колхозға исем итеп бирелгәс, һүҙбәйләнештән ҡушма һүҙгә әйләнгән.

## 

## Һылтанмалар
## Әҙәбиәт
* Ә. М. Аҙнабаев, С. А. Таһирова Әсә теле дәреслеге, 7 класс Өфө- 2009 йыл.
* М.Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө −2007 йыл, 111 бит
Бәндәбикә кәшәнәһе

**Бәндәбикә кәшәнәһе** — башҡорт мәҙәниәтенең 15-16 быуат ҡомартҡыһы, Бәндәбикәнең ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған ҡоролма.

## Тасуирлама

Яңынан тергеҙелгән кәшәнә ҡыҙыл кирбестән, ҡабырғалары һигеҙ мөйөшлө, дүрт аркалы, бишенсе арка ишек итеп төҙөлгән.
Бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле ҡоролма. 

Кәшәнәнең түбәнге ярусы планда тура мөйөшлө (8,8×6,9 м) булған, өҫкөһө — һигеҙ мөйөшлө. Ҡабырғалары 1,1 м ҡалынлыҡта, һор,  ҡыҙыл кирбестән шыршы орнаменты һалынған. Көньяҡтан инеү урыны көмбәҙ түшәмле портал (2,25×1,86 м) булған. Иҙәне саман кирбестән. 

Ерләү камераһына тар ишек уйымы бар. Төньяҡ ҡабырғаһы буйында  көнбайыш—көнсығыш йүнәлешендә ҡаҙылған, яҡтарына һәм төбөнә эзбизташ плиталар түшәлгән ҡәбер соҡоро асыҡланған. Мәйет салҡан ятҡырып, башы менәнн көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәбер төбөндә көл һәм туҙ ҡалдыҡтары табылған.

Бәндәбикә кәшәнәһе материалдары МДУ эргәһендәге Антропология Ғилми-тикшеренеү институтында  һаҡлана.

## Бәндәбикә шәхесе
Бәндәбикә  хәҙерге Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында һәм шул тирәләрҙәге ырыу-аралар менән етәкселек иткән.Нияз Мәжитовтың “Тайны древнего Урала” ти­гән китабында бәйән ителгәнсә, был – ошо ерҙәрҙә ете быуат элек йәшәгән аҡыллы һәм батыр ҡа­тын Бәндәбикәнең мавзолейы  Ырыуын әйҙәп, бәлә-ҡазаларҙан һаҡлап торған үтә лә аҡыллы, үҙ халҡының берҙәмлеген яҡлаусы, яҡлаусыһы ғына түгел, кәңәшсеһе лә булып, «Ерәнсә сәсән» легендаһында исеме бөгөнгө көндәргәсә һаҡланып ҡалған шәхес. Ул үҙ заманында иң алдынғы исемгә, «Әүлиә» исеменә лайыҡ булып, тарих биттәрендә быуаттар буйына һаҡланған.

Риүәйәт буйынса Бәндәбикә бик зирәк аҡыллы ҡатын булған. Ҡаҙаҡтар менән үҙ-ара һуғышты бөтөрөүгә ҙур көс һалған.
1966 йылда археолог Нияз Мәжитов етәкселегендәге археологтар Мәҡсүт ауылына килеп, ауыл ҡарттарының рөхсәте менән ике йәй кешәнәне ҡаҙалар.  1967 йылда, кешәнәне тергеҙәбеҙ, һөлдәне яңынан ерләтәбеҙ, тип, уның һөйәктәрен алып китәләр. Үҙгәртеп ҡороу осоро башланғас был эш туҡталып ҡала.

; Риүәйәте 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәндәбикә һәм Ерәнсә
* Хөсәйенбәк кәшәнәһе
* Турахан кәшәнәһе
* Ерәнсә сәсән
*Варна кәшәнәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бәндәбикә  
* Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия 
* Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән. Киске Өфө. 01.08.11
* Татьяна Зонова. Возвращайся домой, Бэндэбике  

## Видеоматериалдар
#  Бәндәбикә кәшәнәһе. Рәсәй-Башҡортостан телеканалы.
Ғөшөр

**Ғөшөр** (унынсы өлөш) — Исламда күп мәғәнәгә эйә төшөнсә, ундан бер өлөш һалым йәки йыйым, төшөмдөң ундан бере. 
**Ғөшөр-** мосолмандарҙа ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ул бөтә уңыштың ундан бер өлөшөн тәшкил итергә тейеш. Бирелгән хәйерҙең күләме биреүсенең үҙенең ихтыярында, ни тиклем күберәк бирһәң, шул хәтле сауабы күберәк була. Бында ҡул менән һыу ташып һибеп үҫтерелгән йәшелсә инмәй. Ғөшөрҙөң зәкәттән айырмаһы шунда: ғөшөр алынған уңыштан бирелһә, фытыр саҙаҡаһы ғаилә иҫәбенән, йәғни йән башынан бүленгән хәйер. Ғөшөр Ислам дине тотҡан илдәрҙә дәүләт ҡаҙнаһына бирелә, ә Рәсәйҙә элек һәм хәҙерге заманда ярлыларға таратыла, руханиҙарға,  мәҙрәсәлә уҡыған шәкерттәргә бирелә.

Ғөшөр түләү мотлаҡлығы  Ҡөрьәндә, Сөннәттә раҫланған һәм  ислам ғөләмәләре тарафынан да фәтеүә сығарылған (иджмә)[1]:

Саҙаҡа биреү тураһында: сиктән сыҡмағыҙ, йәғни ҡулығыҙҙағы нәмәнең һәммәһен бер юлы биреп бөтөрөп, үҙегеҙ аптырап ҡалмағыҙ. Шулай уҡ - һаранлыҡта сиктән сыҡмағыҙ, тип әйтеү ҙә. Аллаһы Тәғәлә белеүсерәк.

## Иҫкәрмәләр
# ↑ Перейти к:***1*** ***2*** Али-заде, А. А., 2007
# **↑** Ислам: ЭС, 1991, с. 248

## Әҙәбиәт
* *Большаков О. Г.* Ушр // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 247-248.
* *Али-заде, А. А.* Ушр (архив ) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
Ҡом һайыҫҡаны

thumb|'' Haematopus ostralegus
right|130px|thumb|Тауышы
**Ҡом һайҫҡаны**( урыҫ.Кули́к-соро́ка) (лат. Haematopus ostralegus)— ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған оҙон ҡойроҡл оҡыҙыл аяҡлы, ҡыҙыл суҡышлы ҡара-ала ҡош.
## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, башын батырыңҡырап, һыңар аяғында тора. Яҡшы йөҙә, сума. Кәүҙәһенең өҫ яғы ҡара. Түшенең аҫҡы яғы, ҡорһағы, ҡойроҡаҫты, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар, күҙҙәренең аҫты сағыу аҡ. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары ҡыҙғылт һары. Аяҡтары ҡыһыл. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: "кип-кип" йәки "клип- клип".

## Туҡланыуы
Ҡусҡарҙар, бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Аҙығын башлыса таштарҙы әйләндереп таба. 
## Йәшәү урыны һәм үрсеүе
Ҡырсынлы һәм ҡомло һөҙәк ярҙарҙа йәшәй.Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡомлоҡта йәки ҡырсын таштарҙа оялай. Ҡара көрән таптар менән сыбарланған 2-4 бөртөк көрәнһыу һоро йомортҡаһы була.
Баҫыу көйгәнәге

**Баҫыу көйгәнәге** (, )— ҡарсығалар ғаиләһенән ҙур булмаған йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы ҡарғалай. Ҡанаттары һәм ҡойроғо оҙон булғанға, байтаҡ ҙур күренә. Төҫтәре бер төрлө түгел, һырты аҡһыл һоронан алып ҡара-көрәнгә тиклем. Ҡорһаҡтары һәм ҡойроҡ төптәре аҡ. Ҡайһы берҙәренең аҫ яғы сыбар. Ҡанаттарының остары ҡара. Башҡа көйгәнәктәрҙән ҡойроҡ төбө аҡ булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Яңғырауыҡлы сырылдай: «сырр-сырр». right|250px|thumb|left|Баҫыу көйгәнәге ауҙа

## Йәшәү рәүеше
Яланда, баҫыуҙарҙа йәшәй. Ваҡ кимереүселәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, үлән араларында оялай. 4—5 бөртөк йәш¬келт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Һылтанмалар
* Клуб исследователей русских пернатых хищников — Лунь полевой (Circus cyaneus)
* Экологический центр «Экосистема» — Полевой лунь
* Animal Diversity Web — Circus cyaneus 
* U.S. Department of Agriculture, Forest Service — Circus cyaneus
Бүҙәнә ҡарсығаһы

**Бүҙәнә ҡарсығаһы**(, ) — күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош. Диалекттарҙа әйтелештәре: ҡарсыға, ҡарсаға, ваҡ ҡарсыға.

## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы күгәрсендәй. Ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло ваҡ ҡарсыға. Түбәһе елкәһенә тиклем, арҡаһы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара һоро төҫтә. Түше, ҡорһағы ҡойроҡ аҫты көрән арҡыры һыҙатлы һарғылт көрән. Тамағы, яурындары, ҡаштары аҡ. Аяҡтары һары. Ҡор ҡарсығаһынан бәләкәй; ваҡ ҡарсығанан кәүҙәһенең аҫ яғы көрән һыҙыҡлы булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «кик-кик-кик» йәки «кийү- кийү- кийү»

## Йәшәүе үрсеүе
Урманда йәшәй. Ваө хайуандар һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. көҙ һәм ҡыш бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Яҙғыһын ояһына ҡайта. Киң таралған. Ояһы ағаста була. Көрән таплы 3-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ауға йөрөү өсөн башҡорттар ҡулға эйәләштергәндәр.
Билала

**Билала** () — Ҡарсығалар ғаиләһенең көйгәнәктәр ярым ғаиләһе. Был ярым ғаиләнең ҡоштары бар ҡитғаларҙа осрай. Дала, болон, һаҙлыҡтарҙа һәм ауыл хужалығы ерҙәрендә йәшәй.

## Ҡылыҡһырлама

thumb|left|Ата ҡош
thumb|left|Осҡан ҡош күләгәһе

### Тауышы
«кьюү…кьюү..кьюү» ийәки «тюү…тюү…тюү». Инә ҡош «кхиит..ки-ки…кхиит…кхиит…ки-ки».

## Таралышы

thumb|right|250px|Инә ҡош

thumb|right|250px| Йылға янындаға Һыубаҫар еүеш туғай билала өсөн ҡулай.

thumb|right|250px|Йәш ҡоштар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Көйгәнәк
Аҡбаш (үҫемлек)

**Аҡбаш, ураз уты** (, ) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенең еркәүек төрөнә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек.

## Таралыуы
Ареал распространения — Европа, Төркиә, Сирия, Марокко. Рәсәй территорияһында Урал, Алтай, Алыҫ ,Көнсығыш, Камчатка, Сахалинды үҫә. Башҡортостанда Баймаҡ, Хәйбулла, Әбйәлил, Учалы, Өфө, Благовещен районданында йышыраҡ күҙәтелә.

Ҡоро тупраҡлы туғайҙарҙа, далаларҙа, аҡландарҙа, урман ситтәрендә үҫә. Бейеклеге 30-80 см, июнь-июль айҙарында аҡһыл зәңгәр сәскә ата.

Дарыу өсөн үҫемлектең үләне, тамыры һәм тамырһабағы ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Алабута

**Алабута** () — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән. Бейеклеге 30 см-ға етә, йәй буйы сәскә ата. Алабута эшкәртелгән тупраҡта үҫергә ярата: баҫыуҙарҙа, баҡсаларҙа һ.б. ерҙәрҙә.

Ике ярымшарҙың да уртаса һәм тропик зонаһына таралған, үҙ эсенә 100-гә яҡын төрҙө берләштерә.  Башҡортостанда киң таралған үҫәмлектәрҙән һанала. Аслыҡ йылдарында уның орлоғонан он яһап, икмәк бешереп ашағандар.
Алма үләне

**Алма үләне, алмауыт, кирказон** (, ) — үрмәләп үҫеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Тропик һәм йышыраҡ уртаса климата үҫкән 350 төрө билдәле. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, бейеклеге 30-70 см тирәһе. Туғайҙарҙа, болондарҙа, урманда үҫә. Май-июнь айҙаранда һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

Дауалау өсөн үҫемлектең бөтә өлөшө: үләне лә, тамыры ла, ҡулланала.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Алой гөлө

**Алой гөлө** (, ) — япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр төрөнән күп йыллыҡ, йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған үлән үҫемлек. Уның тыуған яғы коньяҡ Африка. Унда алой 3-4 м бейеклегендеге ағас рәүешендә үҫә. Башҡортостанда торлаҡ шарттарында үҫтерелә. Бик һирәк ҡыҙғылт-һары сәскә ата, емеше цилинд рәүешендәге ҡапты хәтерләтә.

Рәсем:Babosa1.jpg|*[[Aloe arborescens]]*
Рәсем:Aloe aristata.jpg|*[[Aloe aristata]]*
Рәсем:Köcherbaum_Köcherbaumwald_01.JPG|*[[Aloe dichotoma]]*
Рәсем:Aloe_hereroensis_Auob_C15.JPG|*[[Aloe hereroensis]]*
Рәсем:Aloe_parvula.JPG|*[[Aloe parvula]]*
Рәсем:Aloe peglerae01.jpg|*[[Aloe peglerae]]*
Рәсем:Aloe_saponaria_1.jpg|*[[Aloe maculata]]* (A. saponaria)
Рәсем:Aloe_saponaria_3.jpg|Цветок *[[Aloe maculata]]*
Рәсем:Aloe_sophie_plant_and_flowers.jpg|*[[Aloe sophie]]*
Рәсем:AloeSpeciosa.jpg|*[[Aloe speciosa]]*
Рәсем:Aloe_striatula_1.jpg|*[[Aloe striatula]]*
Рәсем:Aloe_rauhii.jpg|''Aloe rauhii
File:Aloe vera MHNT.BOT.2011.3.95.jpg|Aloe vera - Museum specimen


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* GreenFriends.ru — Всё о комнатных растениях — Алоэ 
* Алоэ, столетник — Aloe — Описание и уход 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Йомағолов Илшат Хәлил улы

**Йомағолов Илшат Хәлил улы** (26 февраль 1932 йыл — 3 ноябрь 2007 йыл) — башҡорт театр актёры, драматург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1989 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1979) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған артисы. 
right|200px|thumb|И. Йомағоловтың «Нәркәс» трагедияһы

## Биографияһы
Илшат Хәлил улы Йомағолов 1932 йылдың 26 февралендә БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Тимербай ауылында тыуған.

1952 йыл Өфө сәнғәт училищеһының театр факультетын тамамлай, аҙаҡ М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театрында актёр булып 1988 йылғаса эшләй.

1959 йылда Мәскәүҙәге А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтын тамамлай. 1971 йылдан 1975 йылғаса Ғәлиәскәр Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында эшләп ала.

1962 йылдан 1966 йылғаса Өфө сәнғәт училищеһында художество етәксеһе була, 1982 йылдан 1990 йылғаса Өфө дәүләт сәнғәт иниститутында уҡыта. 1990 йылда Стәрлетамаҡ театр берлегендә эшләй.

2007 йылда вафат була.

## Билдәле ролдәре
Актёр башҡорт театры сәхнәһендә 50-нән ашыу образ ижад итә,  шулай уҡ кино сәнғәтендә лә бик уңышлы эшләй, теле-радиоспектаклдәрҙә тиҫтәләрсә роль уйнай. 
* Макбет (У. Шекспир)
* Никита (Л. Н. Толстой)
* Протасов («Живой труп», Л. Н. Толстой)
* Треплев («Чайка», А. П. Чехов)
* Иванов («Иванов», А. П. Чехов)
* Закир («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури)
* Аҡйегет («Ай тотолған төндә», М. Кәрим) һ. б.

## Әҙәби ижады
Йомағолов тиҫтәләгән пьеса («Тылсымлы моң», «Нәркәс», "Сәсәндәр" һ.б.) авторы. Уның «Нәркәс» трагедияһы 1974 йылда СССР халыҡтарының драматургия фестиваленең 1-се дәрәжә дипломына лайыҡ була .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1976).

## Видео
*  Мөхәббәт ҡоштары 
* ВЕЧЕР ПАМЯТИ ИЛЬШАТА ЮМАГУЛОВА
* Биографияһы
* Капкан для любовников. Ильшат Юмагулов
* В Уфе открыли мемориальную доску Заслуженному артисту РСФСР и БАССР Ильшату Юмагулову

## Иҫкәрмәләр
* 
* 
* Информация на kino-teatr.ru