open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡортостан комонимдары/В

**Башҡортостан комонимдары/В** — В хәрефенә башланған ауыл, утар, ауыл ҡасабаһы атамалары.

# **Вавилов** () — Өфө районындағы ауыл;
# **Валентиновка** () — Архангел, Стәрлетамаҡ райондарындағы ауыл;
# **Ваныш** () — Ҡалтасы районындағы ауыл; 
# **Ваныш-Алпауыт** () — Борай районындағы ауыл;  
# **Варҙытамаҡ**, **Варзитамаҡ** () — Борай районындағы ауыл;  
# **Варшавка** () — Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл;
# **Варьяз** () — Благовещен районындағы ауыл;
# **Васильев** () Күгәрсен, Ҡалтасы райондарындағы ауыл;
# **Васильевка** () Архангел, Ишембай, Йылайыр, Йәрмәкәй, Мәләүез, Саҡмағош, Стәрлетамаҡ, Шаран райондарындағы ауыл;
# **Василькин** () — Бишбүләк районындағы ауыл;
# **Васйылға** () — Балаҡатай районындағы  ауыл;  
# **Вашъяҙы** () —  Асҡын районындағы ауыл;  
# **Веденовка** () — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл;
# **Ведерниковка** () — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл;
# **Венеция** () — Дүртөйлө районындағы ауыл;
# **Верный** () — Иглин районындағы ауыл;
# **Вотяк Мәнәүезе** () — Илеш районындағы ауыл;
# **Вотяк-Ураҙа**, **Вотяк Ураҙы** () — Яңауыл районындағы ауыл;  
# **Вотяк-Ушъя**, **Вотяк Ушъяҙы** () — Яңауыл районындағы ауыл;  
# **Вояды**, Вояҙы () — Яңауыл районындағы ауыл;  
# **Вәкияр**, **Вәкийәр** () — Ҡыйғы районындағы ауыл;  
# **Вәлит** () — Күгәрсен, Хәйбулла райондарындағы  ауыл;  
# **Вәлишә** () —  **ауыл**;  
# **Вәрәш** () — Яңауыл районындағы ауыл;  
# **Вәрәшбаш** () — Яңауыл районындағы ауыл;  
# **Вәсил** () — Ҡалтасы районындағы ауыл;
## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т. III: (В — И хәрефе) / Ф.Ғ. Хисамитдинова редакцияһында. — Өфө: Китап, 2012. — 864 б. ISBN 978-5-295-05607-9 (т. 3) ISBN 978-5-295-05388-7
## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан комонимдары/Г

**Башҡортостан комонимдары/Г** — Г хәрефенә башланған ауыл, утар, ауыл ҡасабаһы атамалары.
# **Гөблөкөсөк** () — ауыл; 
# **Гөлөк** () — ауыл; 
# **Гөлөм** () — ауыл; 
# **Гөмбә** () — ауыл; 
# **Гөмбәҙе** () — ауыл; 
# **Гөмбәт** () — ауыл; 
# **Гөргөрөй** () — ауыл; 
# **Гөтбөр** () — ауыл; 
# **Гүрҙебаш** () — ауыл; 
# **Гәрәбаш** () — ауыл; 
# **Гәрәй** () — ауыл; 
# **Габдин** () — ауыл;
## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т. III: (В — И хәрефе) / Ф.Ғ. Хисамитдинова редакцияһында. — Өфө: Китап, 2012. — 864 б. ISBN 978-5-295-05607-9 (т. 3) ISBN 978-5-295-05388-7
## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан комонимдары/Ғ

* Ғиззәт Гиззят
* Ғәббәс Габбас
* Ғәбдүк Габдюк
* Ғәҙелбай Гадельбай
* Ғәҙелгәрәй Гадельгарей
* Ғәҙелша — Гадельша
* Гәзиз Газиз
* Ғәйнә Гайна
* Ғәйнәямаҡ Гайниямак
* Ғәйфулла Гайфулла
* Ғәле Гали
* Ғәли-Буҙат Гали-Бузат
* Ғәлиулла Галиулла
* Ғәлиәкбәр Галиакбер
* Ғәлиәхмәр Галиахмер
* Ғәлиәхмәт Галиахмет
* Ғәфүр Гафур
Башҡортостан комонимдары/Д

* Дауыт — Даут
* Дауыт-Ҡайып Даут-Каюп
* Дауытлар Даутлар
* Дим Дёмский
* Дөмәй Дюмей
* Дуҫлыҡ Дуслык
* Дүңгәүер Тангаур
* Дүрмән Дюрмень
* Дүртөйлө — Дюртюли
* Дүсмәт Дюсмет
* Дүсән Дюсян
* Дүшәмбикә Душамбика
* Дыуан Дуван
* Дыуан-Мәсетле Дуван-Мечетли
* Дәүеш Деуш
Башҡортостан комонимдары/З

* Зөйәк Зуяк
* Зәмәй Земей
* Зәйет — Заит
* Зәйпекүл — Зайпекуль
* Зәк-Ишмәт — Зяк-Ишмет
Андреев бухтаһы

** Андреев ҡултығы** — Таганрог морононоң төньяҡ өлөшөндәге Таганрог ҡалаһының Таганрог металлургия заводы янында урынлашҡан Азов диңгеҙе бухтаһы.

## Тарих
Таганрог металлургия заводы бухтаһы, хәҙер Андреев бухтаһы XIX һәм XX быуаттарҙа Ҙур Ташбаҡа соҡороноң Таганрог ҡултығына ҡушылған урынында тора. Был яҡҡа ике тимер юлы һуҙылған, улар бухтаны завод территорияһы менән тоташтыра. Һыу территорияһында металл һәм ағас конструкциялар ярҙамында ҡоролған өс пристань бар. Улар янында металлургия заводына Керчь һәм Украинанан сеймал ташыусы йөк караптары туҡталып торған. Һуңыраҡ бында элеватор төҙөлә.

2015 йылдың апрелендә Андреев бухтаһы киң мәғлүмәт сараларында ғәҙәттән тыш хәл арҡаһында иҫкә алына: яр буйында эшләгән кран һыуға ҡолай. Кранда эшләүсене төҙөүселәр үҙҙәре ҡотҡара һәм Таганрог ашығыс ярҙам күрһәтеү дауаханаһына алып килә. Зыян күргән эшсенең баш һөйәге, мейеһе зарарланған була.

## Этимологияһы
«Андреев ҡултығы» топонимик атамаһы Таганрог металлургия заводына бәйле бирелә. 1930-сы йылдарҙа күренекле совет партия һәм дәүләт эшмәкәре А. А. Андреев хөрмәтенә «Андреев исемендәге Таганрог дәүләт металлургия заводы» тип атала.

## Географияһы
Андреев ҡултығы Таганрог морононоң төньяғында, ҡала эсендә, Таганрог металлургия заводы янында, Социалистик һәм Адмирал Крюйс урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

## Сығанаҡтар
«Приазовский край» гәзите редакцияһы йорто

**«Приазовский край» гәзите редакцияһы йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһының Оло Баҡса урамында,18/31 урынлашҡан бина. Революцияға тиклем бында «Приазовский край» гәзите редакцияһы урынлашҡан. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
Йорт 1880-се йылдар аҙағында төҙөлә. 1890-сы йылдарҙа унда «Приазовский край» редакцияһы торған. Етәкселекте үҙ ҡулына алғандан һуң, совет власы бинаны милли объектҡа үҙгәрткән. 2000-се йылдар аҙағында йорт Ростов ҡала хакимиәтенең балансында тора һәм файҙаланылмай.

## Архитектураһы
«Призовский край» гәзите редакцияһы йорто Оло Баҡса һәм Туғанлыҡ тыҡрығы мөйөшөндә тора. Бина тура дүрт мөйөш формалы, эсендә ҡоҙоҡ формалы ишек алды бар. Бина эсендәге бүлмәләр барыһы ла бер рәттә һәм уларҙың ишектәре коридорға табан асыла.

Редакция йорто кирбестән һалынған, ҡыйыҡ башлы. Фасады классицизм стиле элементтарын файҙаланып төҙөлгән. Йорттоң берҙәм композицияһын бинаның бер формалағы һәм ҙурлыҡтағы тәҙрәләре һәм аттиктары билдәләй. Оло Баҡса урамынан беренсе ҡатҡа инеү ишеге пилястрҙар менән билдәләнгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр өс мөйөшлө фронтонлы порталдар менән биҙәлгән. Балкондары тышҡа табан бөгөлгән металл рәшәткәле. Фасадты биҙәүҙә архивольттар, декоратив йоҙаҡтар һәм сандриктар ҡулланылған.

## Мемориаль таҡталар
Йорт фасадында ике мемориаль таҡта тора. Беренсе 1968 йылда ҡуйылған таҡтала был гәзит редакцияһында 1896—1898 йылдарҙа яҙыусы Александр Серафимович Серафимович (1863—1949) эшләгән тип яҙылған.

1978 йылда фасадҡа ҡуйылған икенсе таҡтала был гәзит редакцияһында 1893—1895 йылдарҙа яҙыусы Алексей Иванович Свирский эшләгән тип яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәте
* 

## Һылтанмалар
* «Приазовский край»: история одной газеты
Ростов Арена

**«Ростов Арена»** — хәҙер Дондағы Ростов ҡалаһында төҙөлөп ятыусы футбол стадионы.ФИФА-ның 2010 йылғы 2 декабрь ҡарары нигеҙендә Рәсәй рәсми ғаризаһына яраҡлы рәүештә ҡалала футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 ярыштары үткәрелергә тейеш.
«Ростов»(Дондағы Ростов) футбол командаһы ҡунаҡ ҡабул итеүсе команда буласаҡ. Стадионды Федераль бюджет һәм Ростов өлкәһе бюджетына төҙөү ҡаралаған.

## Буласаҡ характеристикаһы
**Төҙөлөү йылы**: 2017

**Һыйҙырышлығы**: 45 000
* *VIP*: 754
* пресса: 2280
**Яҡтыртыу:** 2100 люкс

## Тарих
Стадион Дон йылғаһының һул яҡ ярында Гребной каналдан алыҫ түгел торорға тейеш. Ростов стадионы архитектура үҙенсәлектәре башҡа стадиондарҙыҡынан айырылып торасаҡ. Төньяҡ трибунаһы асыҡ буласаҡ һәм унан Дон йылғаһы бик матур булып күренеп торасаҡ. 13 майҙа Мәскәүҙә күрһәтелгән проект буйынса стадион ФИФА талаптарына яуап бирергә тейеш — унда хәүефһеҙлек системаһы, үҙенсәлекле ихтыяждары булған кешеләр өсөн урындар, VIP-ложа, масса күләмле матбуғат саралары өсөн урындар һ.б. ҡаралған.

Ҡаланың иң ҙур Театр майҙанында стадионға инә алмай ҡалған тамашасылар өсөн ҙур экрандар монтажлап ҡуйыласаҡ.

### Төҙөү

Стадион төҙөләсәк урын итеп Дон йылғаһының бейек һул ярын һайлағандар. Төҙөлөштөң хаҡы 20 200 000 000 һум тәшкил итәсәк.

.
File:RND-Rostov-Arena from Don-right-shore.jpg|2015 йыл, сентябрь. Стадион күренеше
File:RND-Rostov_Arena-09.2016.JPG|2016 йыл, сентябрь. Стадион күренеше.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Заявка России на проведение чемпионата мира 2018 года на официальном сайте ФИФА  (инг.)
* Проект стадиона в Ростове-на-Дону к Чемпионату мира 2018
* Видео строительства стадиона HD
* Страница Вконтакте
СКА СКВО (стадион)

** ТКХО АСК**— Дондағы Ростов ҡалаһы стадионы. 1971 йылда төҙөлгән, 27300 тамашасыны һыйҙыра. Стадионда шулай уҡ ТКСК-ның өйҙәге матчтары ла үткәрелә.

## Тарих
Спорт комплексы төҙөү 60-сы йылдарҙа ТКХО Ғәскәрҙәре Командующийы генерал-полковник Алтунин инициативаһы менән төҙөлә башлай. Округ спорт комплексы составына 33 000 урынлыҡ спорт аренаһы һәм трибуналары, футбол яланы, еңел атлетика йәҙрәһе, өс ванналы һыу -спорт комплексы һәм спорт майҙансыҡтары инә.

Төп спорт аренаһы һәм ТКХО СКА барлыҡ спорт комплексы 1971 йылдың апрелендә сафҡа индерелә. Комплекстың барлыҡ биналарының һәм ҡоролмаларының проектлаусыһы- «Военпроект» ойошмаһы.

2007 йылдың февраленән алып стадионреконструкция стадияһында. Тулыһынса Көнсығыш һәм Көнбайыш трибуналары (түбәнге ярус, VIP-ложа) эшләй. Бөгөн стадион 11 000 кешене ҡабул итергә әҙер. Көньяҡ һәм Төньяҡ трибуналарҙағы аяҡҡа баҫтырғандан һуң спорт комплексының һыйҙырышлығы 25 000 тамашасы тәшкил итәсәк.

2016 йылдың 28 ғинуарында халыҡ-ара футбол федерацияһы ассоциациялары (ФИФА) 2018 йылда үткәрелсәк футбол буйынса донъя чемпионатының 36 тренировкалар үткәреү стадионының береһе итеп был стадионды раҫланы. Бының менән бәйле рәүештә ҡуйылған талаптарға яуап итерлек итеп стадионды реконструкциялау мотлаҡ.

## Характеристика
* Исеме: СКА СКВО
* Нигеҙләү йылы: 1971
* Дөйөм майҙаны : 13,14 га
* Үҙәк аренаның газон күләме:104мх69м 
* футбол тренировкалары яланы газонының күләме: 104мх69м
* Футбол тренировкалары ташлы яланы күләме:104мх69м 
* Үләне: тәбиғи газон
* Һыйҙырышлығы: 11000 кеше.
* Ҡунаҡ секторының һыйҙырышлығы: 822 кеше.
* ТВ позициялары һаны: 3
* Комментаторҙар позицияһы: 3
* Яҡтыртыу: 40 прожекторлы дүрт яҡтыртыу бағанаһы
* Мәғлүмәттәр видеотаблоһы
* Тауыш йыһаздары: периметр буйынса ҡуйылған 40 Вт 26 колонка
* Күҙәтеү камералары: 6 эске контроль видеокүҙәтеү камералары
* Кассалар: 6

## Иҫкәрмәләр
Древицкий йорто

**Древицкий йорто** — Таганрогтың боронғо бинаһы 1840 йылдарҙағы архитектура һәйкәле (Фрунзе урамы, 23). Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Ике ҡатлы бина неоклассицизм стилендә төҙөлә. Фасады буйынса ике ҡатында ла алтышар тәҙрә бар. Ике ҡаттың тәҙрәләре араһында арыҫлан баштары төшөрөлгән барельефтар бар. Бүлмәләрҙы камин эшләнгән.

## Тарихы
Йорт 1840 йылда төҙөлә. 1873 йылда бинаға коллеж теркәүсеһе Ф. Серебряков хужа була, 1880 йылда — коллеж асессоры Яковенко, 1890 йылда — Төркиә сауҙәгәре Н. Һамар-Оглы, 1898 йыл — Н. Т. УМумулов (бинала тәмәке фабрикаһын аса), 1906 — 1912 йылдарҙа — Рәсәй пароходсылыҡ йәмғиәтенең таганрог филиалы идарасыһы И . Я. Древицкий. 1912 — 1925 йылда йорт уның вариҫтарының милкендә була.

1925 йылда йорт дәүләткә күсә һәм коммуналь фатирҙарға бүленә. Тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан ул туҙа һәм 1980 йылдар һуңында йортта йәшәүселәр икенсе урынға күсерелә, йорт үҙе авария торошонда ҡала. 1991 йылда йорт Таганрог балығ эшәкртеү заводына (директоры — Н. И. Демьяненко) тапшырыла. Урындағы халҡы йорттоң ҡалдыҡтарын «граф емереклектәре» тип атай. 2002 йылдың мартында Древицкий йорто урынында бинаның тарихи фасадын һаҡлап ҡалып, яңы торлаҡ йорт төҙөң тураһында «Эксперт-Юг» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт белдерә.

Тулыһынса Древицкий йорто 2002 йылда юҡҡа сығарыла.

Был урында «Веста-Д» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт (директоры В. П. Дащенко) 2005 — 2007 йылдарҙа дүрт ҡатлы торлаҡ йорт төҙөй. Өлкә мәҙәниәт министрлығы тарафынан мәҙәни мираҫ объектын реконструкциялау (төҙөлөш) буйынса эштәр алып барыуға рөхсәт бирелмәгәнлектән, төҙөүсе админимстратив хоҡуҡ боҙоусы булараҡ, 2007 йылдың ноябрендә уға штраф рәүешендә яза бирелә.

## Сығанаҡтар
Герой әсәләр (Баймаҡ районы)

**[[«Герой әсә» исеме]]нә** лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы әсәләре исемлеге.

## Сығанаҡтар
* Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 640 с.: ил., карты, ноты. ISBN 978-5-88185-084-5

## Һылтанмалар
ВК-ҙа ҠАЙҘАҠАРАМАБАЙМАҠТАР төркөмөндә асылған аралышыу

## Иҫкәрмәләр
Иван Зворыкин йорто

** Иван Зворыкин** йорто (** Заславская йорто**) — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамы  һәм  Семашко тыҡрығы киҫешкән ерҙә урынлашҡан йорт. Архитектор Василий Попов проекты буйынса 1914 йылда төҙөлә.. Революцияға тиклем йортта Ростов ҡала башлығы генерал-майор Иван Николаевич Зворыкин йәшәгән. 1923-1926 йылда йортта совет драматургы В. М. Крон йәшәй. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
Йорт 1914 йылда  архитектор Василий Попов проекты буйынса төҙөлә. Йортта Дондағы Ростов ҡала башлығы башлығы Иван Николаевич Зворыкиндың фатиры булған. Совет власы урынлашҡас, йорт хөкүмәткә алына. Унда һәр төрлө конрорҙар, учреждениелар, торлаҡ фатирҙар һәм совет партия мәктәбенең дөйөм ятағы булған. Йорттоң тәүге биҙәлеше  (декоры)  өлөшләтә юҡҡа сыҡҡан.

1923 - 1926 йылдарҙа йортта  совет драматургы В. М. Киршон йәшәй. Уның коммуналь фатирының  номеры  10, уның тәҙрәләре ишек алдына сығып торған. Яҙыусының ҡатыны  Рита Корн-Киршон: "*Был ҙур булмаған таҙа бүлмәлә яҙыу өҫтәле, ике ултырғыс,карауат тора . Өҫтәл өҫтөндә тау тиклем китаптар һәм яңы журналдар ята*" ,-тип иҫләй.

2000-се йылдарҙа йорттоң икенсе ҡатын Ростов өлкәһе губернаторы Владимир Чуб биләй.  Ул унда  ғаиләһе менән йәшәгән. Йортты яңыртып төҙөйҙәр һәм унда яңы итальян лифтын ҡуялар.

## Архитектура
Өс ҡатлы йорт  Пушкин урам менән  Семашко тыҡрығы киҫешкән мөйөштә  фасадтары  менән ҡарап торалар. Йорт  модерн стилендә готика элементтары ҡулланып төҙөлгән. Бина фасадының  берҙәм архитектура-сәнғәт йөҙөн тәҙрәләренең формаһы , эрекрҙар билдәләй.Цоколь ҡаты рустовкаланған. Готика элементтары булып дүрт сирекле колонналы фриздар, түбәнге ҡаттың тәҙрәләренең өҫтө кокошниктар формалы булыуы тора. Йорттоң фасады уҡ һымаҡ ослайып торған аттиктар менән биҙәлгән. Ҡунаҡ күтәрмәһе ишегенең дә формаһы уҡ һымаҡ осло. Йорттоң мөйөштәре алты мөйөшлө эркерҙар менән сикләнеп тора. Йорттоң икенсе ҡатында балкон һәм көмбәҙле манара  бар. Башта  парапет манара парапетында рыцарҙар һыны торған (1960-сы йылдарҙа улар алып ташланған).

Иван Зворыкин йорто  ҡатмарлы конфигурациялы.Ул  ике айырым секцияға бүленгән. Һәр бер секцияһында айырым  ишек: Пушкин урамынан һәм  Семашко тыҡрығынан.. Һәр секцияла ике маршлы баҫҡыс һәм лифт бар. Баҫҡыс янындағы холлда фатирҙар урынлашҡан .

## Мемориаль таҡталар
1962 йылда йорт фасадына был йортта 1923-1926 йылдарҙа билдәле совет драматургы Владимир Михайлович Киршон йәшәгән тигән мемориаль таҡта асыла:

Икенсе мемориаль таҡта 1997 йылда был бинала 1932-1964 йылдарҙа  фольклор йыйыусы Федор Викторович Тумилевич  йәшәгән тип яҙылған. 

## Иҫкәрмәләр
Чехов яр буйы (Таганрог)

**Чехов яр буйы**— Таганрог ҡалаһында 2010 йылда төҙөлгән яңы яр буйы.

## Географияһы
Яр буйы Таганрог ҡултығы ярындағы Таганрог металлургия заводының Андреев бухтаһы менән Бабушкин урамында торған «Вечная Слава павшим Героям» һәйкәле араһында урынлашҡан. Яр буйында «Тополь» профилакторийы һәм «Приазовье» ҡунаҡханаһы араһында бәләкәй генә Оло Ташбаҡа йылға тамағы ята.

## Тарих
Чехов яр буйы Таганрог ҡалаһында 2010 йылда Таганрог металлургия заводы тырышлығы менән төҙөлә.

Петр заманында Оло Ташбаҡа йылға тамағы янында өс бастионлы «Ташбаҡа» ҡәлғәһе торған". XX быуатта ҡәлғә территорияһына Таганрог металлургия заводының шлактарын түккәндәр.

Чехов яр буйы матурлап төҙөлгәнсе, ошо яр буйы участкаһында яр нығытылған һәм ер ауышмаһын өсөн ҡуйылған нығытмалар булған.

Чехов яр буйы территорияһы Таганрог хакимиәтенең капиталь төҙөү идаралыҡ хужалығы ҡарамағында булырға тейеш. Тик 2015 йылдың мартында Таганрог ҡалаһы мөлкәте менән идара итеү комитеты мәғлүмәттәре буйынса Чехов яр буйы капиталь төҙөлөш идаралығына әле булһа инмәгән.

## Яр буйында урынлашҡан
* Памятник А. П. Чехову «Вишнёвый сад» (*скульптор Д. В. Лындин, 2009*).
* Гостиница «Приазовье».

## Һылтанмалар
* Чеховская набережная на сайте «Виртуальный Таганрог» 
* Другая набережная в Таганроге

## Сығанаҡтар
Коломейцев Николай Васильевич

**Никола́й Васи́льевич Коломе́йцев** (1 сентябрь 1956 йыл) — Рәсәйҙең сәйәси эшмәкәре. КПРФ фракцияһынан икенсе (1995—1999), өсөнсө (1999—2003), бишенсе (2007—2011), алтынсы (2011—2016) һәм етенсе (2016 йылдан) саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. КПРФ-тың Ростов өлкә комитеты һәм Ҡырым республика комитетының беренсе секретарые, КПРФ Үҙәк Комитетының Президиумы ағзаһы.

## Биографияһы
1956 йылдың 1 сентябрендә Ростов өлкәһенең Весёловский районы Проциков утарында тыуған. Сальский ауыл хужалығы техникумын, Ростов ауыл хужалығы машиналар төҙөү институтын «инженер-механик» һөнәре буйынса тамамлай, унан Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте янындағы халыҡ хужалығы академияһында «менеджер-иҡтисадсы» һөнәре буйынса уҡый.

Карпат яны Хәрби округта хеҙмәт итә. Хәҙерге ваҡытта — запастағы капитан.

1977 йылдан алып «Ростсельмаш» комбайн төҙөү заводында эшләй: слесарь-һынаусы, инженер-технолог, мастер, механик, цех етәксеһе урынбаҫары, цех етәксеһе. КПСС-тың Ростов ҡала комитеты сәнәғәт-транспорт, социаль-иҡтисади бүлектәренең инструкторы була. «Микротехника» Фәнни производство берекмәһендә производство етәксеһе булып эшләй.

1994 йылда Ростов өлкәһенең Закондар сығарыу йыйыны депутаты булып һайлана.

2000 йылдың декабрендә һәм 2004 йылдың декабрендә Дондағы Ростов мэры посына тауышҡа ҡуйыла, ике осраҡта ла эшләп йөрөүсе мэр Чернышёв Михаил Анатольевичтан ҡала икенсе урынды биләй.

1997 йылдың июнендә Ростов өлкәһенең 145-се Пролетарский бер мандатлы һайлау округы буйынса Рәсәй Дәүләт Думаһына депутат булып һайлана, ә 1999 йылдың декабрендә киренән һайлана. 2003 йылдың декабрендә үҙенең округында һайлауҙарҙа еңелә. Администрация башлығы урынбаҫары — Ростов өлкәһе Администрацияһының эштәр менән идара итеүсеһе, Чернышёв Михаил Анатольевичтың ҡатыны Степанова Зоя Михайловна 3000-гә күберәк тауыш йыйып, һайлауҙа еңеп сыға. Коломейцев фекере буйынса Һайлау һөҙөмтәләрен боҙоп күрһәтеү осраҡтары була, ошо сәбәпле, судҡа Һайлау һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Ләкин суд һайлауҙы закон талаптарына ярашлы үткән тип таный. 2007 йылдың декабрендә Коломейцев КПРФ-тың федераль исемлеге составында яңынан Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. Дәүләт Думаһының хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт буйынса Комитет ағзаһы була. 2011 йылдың 4 декабрендә КПРФ-тан VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. 2016 йылдың сентябрендә КПРФ партия исемлеге буйынса VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана (33-сө төбәк төркөмөндә № 1, Ростов өлкәһе)

2015 йылдың 5 авгусында Ростов өлкәһенең губернаторына кандидат булып теркәлә. Һайлауҙарҙа 11,67 % тауыш йыйып, ғәмәлдәге губернаторҙан еңелә.
«Советская Россия» гәзитенең мөхәррирҙәр ҡоро ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* *Рәсәй парламентаризмын үҫтереүгә индергән ҙур хеҙмәте һәм әүҙем закон сығарыу эшмәкәрлеге өсөн* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте (2013 йылдың 12 июне)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Персональный сайт 
* Персональная страница на сайте КПРФ
* Профиль депутата VII созыва, VI созыва, V созыва, III созыва, II созыва на сайте Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации
Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы

**Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы** (24 март 1898 йыл — 2 май 1969 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1940). Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы Рәйесе (1947—1955). БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш онкологы, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). Ике Ленин ордены (1949, 1953) кавалеры.

## Биографияһы
Имам‑Ғәли (Имамғәле) Ғәлим улы Ҡадиров1898 йылдың 24 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ҡарамалы-Тамаҡ (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы Ҡартамаҡ) ауылында
тыуған.

Ленинградтағы С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһын тамамлай, профессор В. А. Оппелдең уҡыусыһы була.

Граждандар һуғышында ҡатнаша. Ҡыҙыл Армияла полк табибы булып хеҙмәт итә (1926—1929). 1929—1930 йылдарҙа — БАССР Һаулыҡ һаҡлау эштәре халыҡ комиссары.

1939 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, профессор (1940), хирургия клиникаһы мөдире.

1941—1967 йылдарҙа — Башҡортостан медицина институтының хирургия факультеты мөдире, бер үк ваҡытта БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш онкологы.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында БАССР эвакуация госпиталенең өлкән хирургы һәм консультанты була.

Имам‑Ғәли Ҡадировтың ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — хирургик дауалау талап иткән эсәк ауырыуҙарында, рак ауырыуҙарында патолог-анатомик үҙгәрештәр.

Имам‑Ғәли Ғәлим улы 4 доктор һәм 12 фән кандидаты әҙерләгән.

Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы 7-се саҡырылыш Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетына ағзалыҡҡа кандидат, Өфө ҡала советы депутаты (1939—1955 гг.), Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы Рәйесе (1947—1955) була.

## Хеҙмәттәре
Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Обтурацион илеус: Эксперименталь тикшеренеү. Өфө, 1942.

## Хәтер
Профессор Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы иҫтәлегенә 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы Ҡартамаҡ ауылында уның тыуған һәм йәшәгән йортонда, шулай уҡ ул күп йылдар эшләгән Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник больницаһында мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947)
* Ике Ленин ордены (1949, 1953)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш ред. М. А. Илһамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7. ғилми нәшер. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө ҡалаһы.

## Һылтанмалар
* http://www.bashgmu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=107&Itemid=318 
* http://zakon-region3.ru/1/44005/
Чайковский йорто (Таганрог)

**Чайковский йорто** — Таганрог ҡалаһындағы (Грек урамы, 56) боронғо йорт, 1870 йылдарҙағы архитектура һәйкәле.

## Тарихы
Дон ғәскәрҙәре подполковнигы Д. Г. Калиновский заказы буйынса йорт проекты 1871 йылда архитектор М. П. Петров тарафынан эшләнә. Төҙөлөп бөтмәгән килеш бина сауҙәгәр Сарандино милкенә күсә һәм ул уны төҙөтөп бөтөрә, тигән версия ла йәшәй. 1880—1890 йылдарҙа йорт Сарандиноның тол ҡатыны исемендә була. 1883 — 1894 йылда бинаны Пароходлыҡ һәм сауҙа урыҫ йәмғиәте (РОПиТ) үҙенең агенты, диңгеҙ офицеры Ипполит Ильич Чайковский өсөн ҡуртымға ала. Ағаһына ҡунаҡҡа композитор Петр Ильич Чайковский килеп йөрөй һәм ошо йортта туҡтала (1886, 1888, 1890). 1898 йылдан 1906 йылға тиклем бинаға надворный советник Ю. И. Тарховатың ҡатыны эйә була, ә 1915 йылда — генерал-майор Т. П. Ретивыйҙың ҡыҙы. 1920 йылдан 1966 йылғаса бында 1-се балалар дауаханаһының бер өлөшө урынлаша, 1966 — 1974 йылдарҙа — УНР-100. 1974 йылдан әлегәсә йортто Чехов исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһының нота-музыка һәм сит телдәр бүлеге, камера концерт залы, «Музыка йорто» атамаһы аҫтында П. И. музей бүлиәһе биләй.

Бинаның хәҙерге йөҙө баштағыһынан айырыла: Ҡырым ер тетрәүҙәренең (1927) Таганрогка тиклем килеп еткән тулҡыны һул ҡанаттың бер өлөшөн зыянлай, һуңынан ул емерелә. Реконструкция ваҡытында (1974—1976) башня шпиленә елкәнле кәмә рәүешендә флюгер ҡуйыла (авторы — рәссам Ю. С. Яковенко), ул элек булмай. Йорт тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәр исемлегенә инә. А. П. Чехов 1895 йылда туғанына: «Әгәр ҙә мин бай булһам, һис шикһеҙ, Ипполит Чайковский йәшәгән йортто һатып алыр инем», — тип яҙа.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Ҡыҙыл кирбестән һалынған мансардалы йорт, шпиле булған тешле башня менән тамамлана. Тәҙрәләре уны урта быуаттарҙағы замоктар (модерн, неоготика) менән оҡшаш итә.

## Галерея

File:2008 Tchaikovsky House Front.jpg|Чайковский йорто
File:2008 Tchaikovsky House.jpg|Чайковский йорто, 2008
File:Tchaikovsky House Right Wing.jpg|Чайковский йорто, 2008
File:Tchaikovsky Weather vane Taganrog.jpg|Флюгер. 1976 - 2009 йылдарҙа була.
File:Plaque Tchaikovsky House 1976.jpg|1976 йылда музей асылыу тураһындағы иҫтәлекле таҡтаташ.
File:Memorial plaques Tchaikovsky House 2006.jpg|


## Йортта йәшәгән билдәле кешеләр
* Ипполит Ильич Чайковский (1843—1927) — адмиралтейства генерал-майоры .
* Петр Ильич Чайковский (1840—1893) — урыҫ композиторы, дирижер, педагог.

## Хәҙерге торошо

## Иҫкәрмәләр
Герой әсәләр (Әбйәлил районы)

**[[«Герой әсә» исеме]]нә** лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы әсәләре исемлеге.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Әбйәлилдәр төркөмөндә әңгәмә

## Иҫкәрмәләр
Чёрная балка йырыны

** «Чёрная балка» йырыны ** ― махсус һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы. Төньяҡ Донец йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ростов өлкәһендәге Богатов хутоторынан көньяҡ-көнбайыштараҡ ята.1977 йылдың 22 сентябрендә ойошторолған. Һаҡланыусы зонаның майҙаны ― 212,67 га.

## Һүрәтләмә

Төбәк кимәлендә һаҡланыусы был ботаник паркҡа заказник статусы бирелгән. Бындағы төп тораҡ пунктары булып Богатов хуторы, Белая Калитва ҡалаһы, Какичев ҡасабаһы тора.

### Экосистемаһы
Ҡара тупраҡлы урманлы дала.

### Ландшафт
«Чёрная балка» йырыны ныҡ телгеләнгән. Төньяҡ Донецҡа төшөп торған ере йырындың иң тәрән урыны. Рельефе ҡатмарлы селтәрҙе хәтерләтә. Уйһыу һәм ҡалҡыу урындар теҙмәһенән, тар күл, һыҙа, үҙәндәрҙән тора.

### Үҫемлектәр һәм Хайуандар донъяһы

«Чёрная балка» йырынында 20 төр ағас һәм йөҙҙән ашыу төр үлән үҫемлек үҫә.

Һыубаҫар туғай урмандарының күп өлөшөн ҡайынлыҡтар һәм имәнлектәр алып тора. Уларҙың төбәктәге башҡа урмандарҙан айырмаһы булып, бында күпләп татар сағаны, ялан сағаны (клён полевой) үҫә.
Йырындың туғай өлөшөндә урман тоҡораяғы (коротконожка лесная), төклө миләүшә (фиалка опушенная), ҡытыршы ҡыңғырау сәскәһе(колокольчик шершавый), бейек бүрегүлән (шлемник высокий), бейек таҡыябаш (живокость высокая) һәм башҡалар үҫә.
 
Флораһы 150 төр көпшәле үҫемлектәрҙе үҙ эсенә ала. Шуларҙың 11-е Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән. Улар араһында матур ҡылған(ковыль красивейший), украина ҡылғаны (ковыль украинский), Сергей таҡыябашы (живокость Сергея), сармат беллевалияһы, тәпәш ирис (касатик низкий) һәм башҡалар бар.

«Чёрная балка» йырынының хайуандар донъяһы бик бай. Ҡабан, илек, үрғуян, төлкө, фазан, бытбылдыҡ (перепел), ағуна (куропатка серая), ала күгәрсен (вяхирь) киң таралған. Ваҡыты менән бында мышы (лось), европа боланы (европейский олень) һәм башҡалар булып китә. Рәсәй "Ҡыҙыл китабы"на ингән ҡайһы бер төрҙәр бында иркен үрсеп киткәндәр. Былар диңгеҙ бөркөтө (орлан-белохвост), айыу сиңерткәһе (дыбка степная) һәм башҡалар. Йырын төрҙәргә бик бай. Бындағы тәбиғәт шарттары урман, туғай, дала төрҙәрен бер биләмәлә берләштергән.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы тупраҡты, һыуҙы һаҡлау һаҡлау әһәмиәтенә эйә.Шулай уҡ, фәнни һәм алып барыу, ағартыу эштәре алып бара торған да урын.

## Һылтанмалар

* Урочище Черная балка
* Урочище Черная балка 
* Урочище Черная балка 

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Байсар

**Иҫке Байсар** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Иҫке Байсар ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Иҫке Байсар — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә һәм уның административ үҙәге була.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.

1848 йылдан ауылда 2 мәсет, тирмән; 1870 йылда 16 кибет, тирмән; XX быуат башында 4 мәсет, ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн мәктәптәр, икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 71 аҫаба башҡорт (бүләр ырыуынан), 330 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан), 78 типтәр; 1816 йылда — 418 башҡорт; 1834 йылда — 575 башҡорт; 1859 йылда — 1331 башҡорт, 84 типтәр; 1870 йылда — 807 башҡорт; 1912 йылда — 2038 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Татар Ямалы

**Татар Ямалы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Татар Ямалы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Ямалы күле һәм Ағиҙел буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ямалы (Моншино, Татар Ямалы) — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 1896 йылда ауылда йәшәүсе мариҙар бүленеп сығып яңы ауылға нигеҙ һала, урыҫ телендә ул Черемисские Ямалы тигән исемде йөрөтә, ә төп ауыл — Татарские Ямалы тип атала башлай. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет (1808 йылдан билдәле), икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 87 башҡорт; 1816 йылда — 139 башҡорт, 45 типтәр; 1834 йылда — 162 башҡорт, 35 типтәр; 1859 йылда — 156 башҡорт; 1870 йылда — 320 башҡорт, 66 мари; 1912 йылда — 625 аҫаба башҡорт (Чирмес Ямалыһында — 76 керҙәш татар) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Меңнәр (Татарстан)

**Меңнәр** (*Меңләр*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡкүҙ ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Башҡортостан Республикаһы менән сигендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Меңнәр — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.

1905 йылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, тирмән, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 156 типтәр (сығышы менән йәнәй ырыуынан), 15 башҡорт, 4 татар; 1859 йылда — 215 башҡорт һәм керҙәштәр (типтәрҙәр); 1870 йылда — 505 башҡорт; 1902 йылда — 761 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Уҫы (Татарстан)

**Уҫы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уҫы ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Уҫы йылғаһы (Бәжәнә бассейны) буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Уҫы — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп (1858 йылда асылған), 2 һыу тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 218 башҡорт, 48 типтәр; 1848 йылда — 339 башҡорт, 293 типтәр; 1870 йылда — 756 башҡорт; 1902 йылда — 592 аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән байлар ырыуынан.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхна бар.

## Иҫкәрмәләр
Сафаров Георгий Самуилович

**Сафаров Георгий Самуилович** (2 август 1928 йыл — 12 апрель 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, 1974 — 1995 йылдарҙа Белая Калитва металлургия заводы директоры.

## Биографияһы
Георгий Самуилович Сафаров 1928 йылдың 2 авгусында тыуған.

1952 йылда, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтын тамамлап, йәш белгес булып Белая Калитва ҡалаһына килә. «Гипроцветметобработка» Белая Калитва төркөмөнөң инженер-конструкторы булып эшләй башлай. 1953 йылда металлургия заводының ремонт-механика цехы башлығы итеп тәғәйенләнә. Артабан торба прокатлау цехын, пресслау һәм прокатлау цехтарын, заводтың конструкторҙар бүлеген етәкләй. 1968 йылда инженер урынбаҫары була, дүрт йылдан һуң — Белая Калитва металлургия заводының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. 1974 йылда Г. С. Сафаров заводтың директоры итеп ҡуйыла.

Белгес булараҡ, рационализаторлыҡ һәм уйлап табыу эше менән шөғөлләнә, күп кенә патент авторы Включён в книгу «Творцы металлургии легких сплавов России», 1998 год, том 2.

2003 йылдың 12 апрелендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены, 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены 
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* миҙалдар, улар араһында СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш һәм алтын миҙалдары.
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1973)
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған металлургы (1994).
* Белая Калитва ҡалаһының Почётлы гражданы (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Появится ли в Белой Калитве памятный знак легендарному директору металлургического завода Г. С. Сафарову?
* Четверть века во Дворце
Чалманарат

**Чалманарат** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Чалманарат — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә.

XX быуат башында мәсет, мәктәп, икмәк магазины, һыу һәм ел тирмәне теркәлгән, баҙар эшләгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 84 аҫаба башҡорт (бүләр ырыуынан), 36 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан), 9 типтәр; 1816 йылда — 348 башҡорт; 1834 йылда — 471 башҡорт; 1912 йылда — 518 аҫаба башҡорт, 23 типтәр (керҙәш башҡорт) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Айтуғанов Әбдрәшит Әбсәләм улы* — зауряд-есаул. 1807 йылда Францияға ҡаршы Пруссия кампанияһында һәм 19-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Боғаҙы (Татарстан)

**Иҫке Боғаҙы ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Иҫке Боғаҙы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Бәжәҙә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Боғаҙы — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Боғаҙы түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1848 йылда 2 тирмән, мәсет (1836 йылдан билдәле); 1870 йылда мәсет, мәктәп (1853 йылда асыла), ел тирмәне; 1905 йылда бакалея кибете, хужалыҡ магаины; 1911 йылда 2 мәсет теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 67 башҡорт; 1816 йылда — 119 башҡорт; 1834 йылда — 200 башҡорт; 1859 йылда — 471 башҡорт; 1870 йылда — 684 башҡорт; 1912 йылда — 1150 аҫаба башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Оло Имән

**Оло Имән** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Киров ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Оло Имән (Теләкәй) — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусына ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

XX быуат башында мәсет (1809 йылдан билдәле), мәктәп (1838 йылдан билдәле), бакалея кибете, 2 икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 42 башҡорт (бүләр ырыуынан), 96 керҙәш башҡорт (йәнәй һәм байлар ырыуҙарынан), 78 типтәр; 1816 йылда — 205 башҡорт; 1834 йылда — 313 башҡорт; 1859 йылда — 507 аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр; 1912 йылда — 291 аҫаба башҡорт һәм 902 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Сарбулатов Минсаяф Сөйөш улы — обер-офицер, 5-се башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша, «1812 йыл» һәм «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалдары кавалеры. 14 класлы чиновник. 1834 йылда шәхси дворянлыҡ ала. Ике ҡатынынан улдары: Абдулвәли, Шаһимарҙан, Шаһимөхәмәт, Сәхипгәрәй.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Боғаҙы

**Иҫке Боғаҙы** — топоним.

## Мәҡәләләр

* Иҫке Боғаҙы (Башҡортостан) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Иҫке Боғаҙы (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Бағаҙы — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Яңы Бағаҙы — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Сураҡай (Татарстан)

**Сураҡай** (*Чураҡай*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Сураҡай ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Сураҡай (Ҡалмиә, Ҡалмиәтамаҡ) — бүләр ырыуы татарҙарының ауылы. 1711 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.

XX быуат башында 2 мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 98 башҡорт; 1816 йылда — 82 башҡорт; 1848 йылда — 236 башҡорт; 1859 йылда — 386 башҡорт; 1870 йылда — 423 башҡорт; 1902 йылда — 855 аҫаба башҡорт; 1912 йылда — 1093 аҫаба башҡорт һәм 902 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Степанова Зоя Михайловна

**Степа́нова Зо́я Миха́йловна** (6 июль 1953 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, Дәүләт Думаһының иҫәпләү комиссияһы ағзаһы.

Унан алда Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты һәм Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты була.

## Биографияһы
Зо́я Миха́йловна Степа́нова (1953 йылдың 6 июлендә Удмурт АССР-ының Сарапул ҡалаһында тыуған.

Дон дәүләт техник университетын инженер-механик һөнәре алып тамамлай; артабан Ростов өлкә-ара юғары партия мәктәбен тамамлай.

Инженер, район Советы рәйесе, Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетарский районы хакимиәте башлығы булып эшләй.

Халыҡ депутаттарының Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетарский районы Советы депутаты, Ростов ҡала Думаһы депутаты итеп һайлана.

Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты булып һайланырҙан алда, — Ростов өлкәһенең администрация башлығы (губернаторы) урынбаҫары — эштәр менән идара итеүсе, 2003 йылдың 2 декабрендә Ростов өлкәһенең 145-се Пролетарский бер мандатлы һайлау округы буйынса дүртенсе саҡырылыш Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. Был һайлауҙа ул ғәмәлдәге депутат, коммунист Коломейцев Николай Васильевичтан 3000-гә күберәк тауыш йыйып, еңеп сыға.

Коммунистар, һайлау һөҙөмтәләрен боҙоп күрһәтеү осраҡтары булды тип иҫәпләп, судҡа һайлау һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Ләкин суд һайлауҙы закон талаптарына ярашлы үткән тип таный. 2007 йылдың 2 декабрендә яңынан, Бөтә Рәсәй «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы тәҡдим иткән кандидаттарҙың федераль исемлеге составында, бишенсе саҡырылыш Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. 2011 йылдың 4 декабрендә шулай уҡ «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

Бөтә Рәсәй «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.

Икенсе дәрәжә «Ватан алдында өлгөлө хеҙмәте өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.

## Килеме һәм мөлкәте тураһында мәғлүмәт
Бирелгән декларацияһына ярашлы, Степанова ире менән бергә 2011 йылда 5,3 миллион һум күләмендә килем алған. Степанова һәм ире Чернышёв милкендә майҙаны 2 мең m² тәшкил иткән ер участкаһы, ике фатир, майҙаны 771,5 m² торлаҡ йорт, өс гараж, ике машина урыны, еңел автомобиль, теләһә ниндәй юлдан йөрөй ала торған автомашина һәм ҡаргиҙәр бар.

## Ғаиләһе
Ире Дондағы Ростов ҡалаһының элекке мэры Чернышёв Михаил Анатольевич, улы һәм ҡыҙы (беренсе никахтан), ике ейәне һәм Зоя ейәнсәре бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Персональная страница на сайте Комитета Государственной Думы по культуре
Уразай (Аҡтаныш районы)

**Уразай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уразай ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Ағиҙел йылғаһынан 3 км, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Уразай (Иҫке Ураҙай) — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1674 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә.

XX быуат башында 2 мәсет, мәктәп, икмәк магазины, 2 ел тирмәне (1870 йылда  — 5), бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 119 башҡорт; 1834 йылда — 412 башҡорт; 1859 йылда — 625 башҡорт; 1870 йылда — 518 башҡорт; 1906 йылда — 549 аҫаба башҡорт (Яңы Ураҙай ауылында — 370 аҫаба башҡорт ) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Абдулмоталап Әбделкәримов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Кәзкәй

**Кәзкәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Кәзкәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Кәзкәй (Ҡаҙыҡай) — ҡырғыҙ ырыуы татарҙарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Ябалаҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.

XX быуат башында 2 хужалыҡ магазины, мәсет (1844 йылдан билдәле), бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

1929 йылда ауылда «Яңы Тормош» колхозы ойошторола, 1955 йылда ул «Изаиль» (1965 йылдан — Ленин исемендәге, хәҙерге ваҡытта — «Аишево») колхозы составына инә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 80 башҡорт; 1816 йылда — 129 башҡорт; 1834 йылда — 199 башҡорт; 1912 йылда — 714 аҫаба башҡорт, 274 татар крәҫтиәне йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡасҡын (Татарстан)

**Ҡасҡын** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уҫы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Ҡазан—Өфө (М5) автомобиль юлында, Бәжән йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 53 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ҡасҡын — бүләр ырыуы татарҙарының ауылы. 1728 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.

1870 йылда ауылда 80 ихата була. Элекке йылдарҙағы кеүек, халыҡтың төп өлөшөн башҡорттар (471 кеше) тәшкил итә. 1902 йылда халыҡ араһында Земство иҫәбен үткәреү 160 ихата булыуын һәм уларҙа, нигеҙҙә, аҫаба башҡорттар йәшәүен теркәй (435 кеше). 

ХХ быуат башында ауылда мәсет (тәүге тапҡыр 1831 йылда алына), ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн мәктәптәр, 2 ел тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1834 йылда ир енесле 134 башҡорт, 48 типтәр; 1859 йылда — 458 башҡорт; 1870 йылда — 471 башҡорт; 1902 йылда — 435 башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр (типтәрҙәр) йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән байлар ырыуы башҡорттарынан (Алабуға өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһе).

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҫҡа көй

**Ҡыҫҡа көй** — башҡорт музыка фольклористикаһында көй стиле.

## Тарихы
Термин әҙәбиәткә тәүге тапҡыр С. Г. Рыбаков тарафынан типтәрҙәрҙең халыҡ музыкаһын өйрәнгәндә индерелә, һуңынан Л. Н. Лебединский тарафынан ҡыҫҡа көй башҡорт халыҡ йырҙары — оҙон көй стиле менән сағыштырыу маҡсатында ҡулланыла.

Ҡыҫҡа көйҙөң беренсе яҙмалары С. Г. Рыбаков тарафынан *«Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыка һәм йырҙары»* (1897 йыл) китабында баҫтырыла.

## Жанрҙың һүрәтләнеше
Башҡорт халыҡ музыкаһында ҡыҫҡа көй оҙон көйҙөң ҡапма-ҡаршы жанры булып һанала. Оптимизм һәм эмоциональ күтәрелеште сағылдырыусы сара. Ҡыҫҡа көйгә етеҙ темп, әүҙем ритмика һәм музыкаль өлөштәрҙең тигеҙ сиратлашыуы, көй һәм метроритмика төҙөлөшөнөң квадратлығы хас.

Ҡыҫҡа көй шәп темпта башҡарыла.

Шиғырҙар ете йәки һигеҙ ижекле үлсәүгә нигеҙләнгән була (4+4, 4+3 ижек). Ләкин бындай законлылыҡ һаҡланмаған осраҡтар ҙа күп.

Ҡыҫҡа көйгә бейеү һәм уйын таҡмаҡтары, инструменталь көйҙәр, эпик, йола, бейеү характерындағы лирик йырҙар («Ирәндек», «Гөлнәзирә», «Алты егет», «Зарифа» (ҡыланып бейеу), «Йыуаса», «Ялсығол», «Наза», «Ҡара юрға», «Ҡарабай»), байтаҡ зимагор һәм рекрут йырҙары, «Күк дүнән», «Турат сағылы» пьесалары, «Перовский», «Маршрут», «Аҡ Мәсет» марштары инә.

## Әҙәбиәт
* *Лебединский Л. Н.*Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962.
* *Сулейманов Р. С.* Жемчужины народного творчества Урала. Уфа, 1995.
* *Нигмедзянов М. Н. Татарская народная музыка . Казань, 2003.*
* *Абдуллин А. Х.* Татарская народная песня: тематика, жанры и некоторые особенности народного исполнительства Текст.: автореф. дис. . канд. искусствоведения /А. X. Абдуллин. — Л., 1971.-24 с

## Һылтанмалар
* ''Сальманова Л. К.'' Кыска-кюй.// Статья в Башкирской энциклопедии. 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/kyska_kui.html
* http://posredi.ru/knb_K_Kiska-kuy.html
* Музыкальная культура татар 
* Сарварова Л.  И., Обрядовая культура татар-мишарей: к вопросу о межэтнических связях 
*
Ҡасҡын

**Ҡасҡын** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ҡасҡын (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Ҡасҡын (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл.
* Ҡасҡын (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Ҡасҡын (Һамар өлкәһе) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡасҡын-Турай — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Ҡасҡын Һамаров —  1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.