open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каценеленбоген Тамара Давыдовна

**Каценеленбоген Тамара Давыдовна** (1894 йыл — 1976 йыл — совет архитекторы, ҡала төҙөүсе, йәмәғәт биналарын проектлау буйынса белгес.

## Биографияһы
Тамара Каценеленбоген 1894 йылда сығышы менән Вильна ҡалаһынан булған Давид Семенович Каценеленбоген (1859—?) һәм Поневежанан Анна Николаевна (1862—?) ғаиләһендә Двинскиҙа тыуа. Уларҙың ғаиләһе Дворяндар һәм Владимир урамы мөйөшөндә, 19-3 йортонда йәшәй. Тамара Каценеленбоген 1911—1916 йылдарҙа Ҡатын-ҡыҙҙар политехник институтының архитектура бүлегендә — Рәсәй империяһындағы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе юғары уҡыу йортонда уҡый. Архитектор һөнәре уларҙың ғаиләһе өсөн ят түгел, сөнки олы ағаһы — Николай Давыдович Каценеленбоген да шулай уҡ танылған архитектор була.

1923 йылда Петроградта Сәнғәт академияһының Архитектура факультетын тамамлай. Уның проекттары буйынса Ленинградта һәм Советтар Союзының башҡа ҡалаларында бик күп бина төҙөлгән. Күп кенә эре конкурстарҙа ҡатнаша. 1934 йылда составында Тамара Каценеленбоген да булған архитекторҙар төркөмө беренсе тапҡыр заводта тышҡы һәм эске эш өсөн декоратив блоктар етештерә башлай. 1937—1938 йылда Ной Троцкий менән берлектә 20-гә яҡын мәктәп проектлай.

## Һайланма хеҙмәттәре
Тамара Давыдовна Каценеленбогендың билдәле хеҙмәттәре араһында Мәскәүҙәге Хеҙмәт һарайы (1923),
Калугала ТЭЖЭ районын төҙөү проекты (1930), Мурманск ҡалаһының үҙәге планы һәм уны төҙөү проекты (1930), «Яңы Сочи» шифаханаһы (1955), Санкт-Петербургта Смолячков урамы, 14-16 адресы буйынса урынлашҡан йорттар, Бабурин торлаҡ билмәһе, Урман проспекты (Г. А. Симонов һәм В. А. Жуковская менән берлектә 1927—1930), Батенин торлаҡ биләмәһе, Урман проспекты (Г. А. Симонов, Б. Р. Рубаненко, П. С. Степанов һәм В. А. Жуковская менән берлектә, 1927—1934)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* В. Г. Исаченко. Зодчие Санкт-Петербурга. XX век. Санкт-Петербург, Лениздат, 2000. ISBN 5-289-01928-6. Стр. 661.

## Һылтанмалар
* Каценеленбоген, Тамара Давыдовна
* Каценеленбоген на сайте СОВАРХ
* Каценеленбоген на сайте Энциклопедия Санкт-Петербурга 
* Каценеленбоген на сайте Архитектура Сочи
Грекова Валентина Борисовна

**Грекова Валентина Борисовна** (6 май 1931 йыл — 2 апрель 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең рәссам-реставраторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).

## Биографияһы
Валентина Борисовна Грекова 1931 йылдың 6 майында Һамарҙа тыуа. Атаһы — В. И Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы була, 1938 йылда ҡулға алына һәм атыла.

1950 йылда Валентина Грекова Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына, Тарих факультетының сәнғәтте өйрәнеү киске бүлегенә уҡырға инә. Өсөнсө курста сағында Үҙәк фәнни эшләй реставрация оҫтаханаһының (һуңыраҡ «Союзреставрация») архитектура төркөмөндә эшләй башлай.

1955 йылда, университеттың һуңғы курсында, В. Б. Грекова Ярослав ихатаһындағы Параскева Пятница сиркәүе нигеҙен нығытыуҙа ҡатнашыу өсөн беренсе тапҡыр Новгородҡа килә, София соборының һынлы сәнғәте менән эшләй.

1963 йылда Мәҙәниәт министрлығының махсус комиссияһы Ковалевтағы Спас сиркәүендә ҡаҙыныу эштәре башлау, емереклектәрҙән таҙартыу һәм ҡалған фрескаларҙы һаҡлау эштәрен башлау тураһында ҡарар ҡабул итә. Валентина Грекова ошо проект буйынса эшкә индерелә. Ошо уҡ йылда ул, үҙенең буласаҡ ире А. П. Греков менән таныша. 1965 йылдың яҙында улар икәүләп Новгородҡа килә. Ковалевтағы Спас сиркәүендә эшләү улар өсөн шул тиклем ҡыҙыҡ була, улар мәңгелеккә шунда ҡала.

1965 йылдан бергә эшләп, ғаилә ысын ижади һәм фәнни тандем тыуҙыра. Артабанғы бөтә баҫмаларҙа һәм отчеттарҙа уларҙың исемдәре бергә йөрөй. 1966 йылдан Грековтар ҡатнашлығында Ковалевтағы Спас сиркәүе фрескаларының художество үҙенсәлеген һәм уларҙы ҡотҡарыу буйынса эштәрҙе яҡтыртҡан тиҫтәнән ашыу күргәҙмә үтә.

Грековтар архитектура ҡомартҡыларының хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә ҡыйралған фрескаларҙы ҡотҡарыу ысулын эшләй һәм уны ғәмәлдә ҡуллана. Был методика буйынса ваҡланған фреска композицияларын йыйыу һәр бүлеү уларҙың тәүге урынлашыу участкалары буйынса алып барыла, был уларҙың өлөштәре буйынса билдәле композициялар франгменттарын йыйыу һәм артабан ентекләп тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Был ысул үҙенсәлекле һәм донъяның реставрация тәжрибәһендә ғәмәлдә ҡулланылған тәүге тәжрибә булып тора

Новгород өсөн Ковалевтағы Спас сиркәүе фрескаларын тергеҙеү эше менән 35 йылдан ашыу етәкселек иткән Грековтар ғаиләһе реставрация символына әүерелә.

## Наградалары
* СССР Дәүләт премияһы.
* «Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре».
* «Новгородтың почетлы гражданы» (1992 йыл).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Греков Александр Петрович (реставратор)
* Ковалевта Спас сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Грекова Валентина Борисовна
Ҡолоҡ (шишмә)

**Ҡолоҡ** — Башҡортостандың Ишембай районыдағы шишмә. Маҡар ауыл советы биләмәһендә аға. Һикәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 4,5 км алыҫлыҡта Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендә текә ҡая аҫтынан баш алған тау шишмәһе.

Оҙонлоғо- 1,5 км. 1985 йылдың 26 декабренән шишмә буйҙарына «Ҡолоҡ йылғаһы буйҙары» тигән Рәсәйҙең айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусы бирелгән.

«Ҡолоҡ» - кеше исеме. Тарихи Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығышында «Ҡолоҡас», «Ҡолоҡай» атамалары йыш осрай. Улар барыһы ла антропонимдан алынған. Тағы ла халыҡта «Ҡолоҡ бейәнең ҡолоно елгә ҡаршы түҙмәй» тигән әйтем бар. «Ҡолоҡ»- көсһөҙ («слабый»),  өлгөрөп етмәгән бейә тигән мәғәнәлә. «Ҡолоҡ», «ҡолоҡай»- ҡолон (жеребёнок).

## «Ҡолоҡ йылғаһы буйҙары»
1985 йылда Маҡар урман хужалығының 45-се квадратында ООПТ(Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе) дәүләт тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алған. 34,3 биләмә Көньяҡ Уралдың макробитләүендәге киң япраҡлы урмандарҙы һаҡлау өсөн булдырылған.

Был тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһенең бер өлөшө 1971 йылда ойошторолған Ишембай ҡурсыулығында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Кирпичников Анатолий Николаевич

**Кирпичников Анатолий Николаевич** (25 июнь 1929 йыл — 16 октябрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй археологы. Тарих фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Ленинград өлкәһенең почетлы гражданы (2013).

## Биографияһы
Анатолий Николаевич Кирпичников 1929 йылдың 25 июнендә Ленинградта тыуа. Әсәһе блокада ваҡытында 181-се заводта («Иҫке Лесснер», «Двигатель») табип булып эшләй һәм 1943 йылдың июлендә артобстрел ваҡытында һәләк була.

Кирпичников Анатолий Николаевич Ленинград дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының (РФА) Матди мәҙәниәт тарихы институтында эшләй.

1963 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты Ленинград бүлексәһендә «Русское оружие ближнего боя (X—XIII вв.)» темаһына — кандидатлыҡ, 1975 йылда СССР Фәндәр академияһы Археология институтында «Военное дело Руси IX—XV вв.» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Иҫке Ладогала ҡаҙыныу эштәре ктәксеһе. Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәттең ғилми советы ағзаһы.

Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе — тарих, археология, Боронғо Рустең һәм уға ситкәш илдәрҙең архитектураһы һәм мәҙәниәте. 650-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 16 монография авторы.

2009 йылдың 25 ноябрендә Санкт-Петербургта «Охта-үҙәк» башняһын төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай.

2020 йылдың 16 октябрендә вафат була, Иҫке Ладогала Алексеевский зыяратында ерләнә.

## Төп хеҙмәттәре

* *Кирпичников А. Н.* Древнерусское оружие.  — : издательство Наука, 1966—1971.— Вып. 1—3. (Переизд.: М.: Альфарет, 2006.)
* *Кирпичников А. Н., Хлопин И. Н.* Великая государева крепость. — Л.: Художник РСФСР., 1972. (Переиздание: М.: Альфарет, 2006.)
* 
* *Кирпичников А. Н.* Снаряжение всадника и верхового коня на Руси IX—XIII вв. — Л.: издательство Наука, 1973. — 140 с. (Переизд.: М.: Альфарет, 2006.)
* *Кирпичников А. Н.* Военное дело на Руси в XIII—XV вв. — Л.: издательство Наука, 1976. — 104 с.
* 
* *Кирпичников А. Н.* Древний Орешек. Историко-археологические очерки о городе-крепости в истоке Невы. — : издательство Наука, 1980. — 4400 экз.
* 
* *Кирпичников А. Н.* Каменные крепости Новгородской земли. — Л.: издательство Наука, 1984. — 276 с. — 3600 экз. (Переиздание: : Альфарет, 2006.)
*  (см. Витсен, Николаас)
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Краеугольный камень. Археология, искусство, культура, политология России и сопредельных стран: сборник статей к 80-летию А. Н. Кирпичникова. СПб., 2010.
* Анатолию Николаевичу Кирпичникову — 80! // Археология. 2010. № 1.
* *Измайлов И. Л., Хузин Ф. Ш.* Анатолию Николаевичу Кирпичникову — 85
* Івакін Г. Ю. Кирпичников Анатолій Миколайович // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України[uk]. — К., 2001—…. — .

## Һылтанмалар
* Страница на сайте ИИМК РАН
* Страница на сайте ВООПИК
* Библиографический список работ А. Н. Кирпичникова 
* Сочинения в электронной научной библиотеке «РусАрх»
Орфинский Вячеслав Петрович

**Орфинский Вячеслав Петрович** (1929 йыл) — архитектура докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының Архитектура һәм төҙөлөш фәндәре ғәмәли ағзаһы, Урыҫ Төньяғының халыҡ ағас төҙөлөшө буйынса белгес.

## Биографияһы
Орфинский Вячеслав Петрович 1929 йылда тыуа. 1948 йылда Петрозаводск архитектура техникумын тамамлағандан һуң, Мәскәү архитектура институтында уҡый.

Институтты тамамлағас, 1954 йылдан 1970 йылға тиклем Петрозаводск ҡалаһында «Карелгражданпроект» проект институтында эшләй

1962—1975 йылдарҙа — РСФСР Архитекторҙар союзының Карелия бүлексәһе рәйесе.

1970 йылда Петрозаводск дәүләт университетында конструкция һәм архитектура, архитектура һәм графика кафедраларында уҡыта. 1997 йылдан — Петрозаводск дәүләт университетының Халыҡ ағас төҙөлөшө сәнғәте проблемалары ғилми-тикшеренеү институты директоры.

Архитектура һәм этнография сигендә этноархитектураны өйрәнеү фәнни йүнәлешен булдырыусы.
Эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлешенең береһе булып халыҡ ағас төҙөлөшөн һәм уның үҫешен дисциплина-ара ҡараш ҡулланып киң ҡырлы тикшереү өсөн берҙәм методологик база булдырыу тора. Ҡаланың тарихи йөҙөн һаҡлап ҡалыу өсөн чиновниктарҙың башбаштаҡлығына ҡаршы көрәшә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән юүлкләнә (1997). Карелия АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була (1989). Карелия АССР-ының (1984, 1988) һәм Карелия Республикаһының (2006) Дәүләт премиялары лауреаты. Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004), Бөтә Рәсәй Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен  һаҡлау йәмғиәтенең  почетлы ағзаһы, Петрозаводскиҙың почетлы гражданы (2014).

## Библиографияһы
Ватан һәм сит ил баҫмаларында 230-ҙан ашыу фәнни, фәнни-популяр һәм публицистик эштәр, шул иҫәптән — 11 монография, 5 коллектив монография авторы.

* Деревянное зодчество Карелии. Л., 1972;
* Вековой спор. Типы планировки как этнический признак (на примере поселений Русского Севера) // Советская этнография. 1989. № 2;
* Загадки храмов Софии — Премудрости Божией // Архитектура в истории русской культуры. М., 1996;
* Народное деревянное культовое зодчество Российского Севера (истоки и импульсы развития) // Архитектурное наследство. М., 1996. Вып. 41; * К вопросу о типологии этнокультурных контактов в сфере архитектуры (на примере Российского Севера) // Фольклорная культура и её межэтнические связи в комплексном освещении. Петрозаводск, 1997;
* Село Суйсарь: история, быт, культура. Петрозаводск, 1997 (в соавт.);
* Некрокультовые сооружения Российского Севера в контексте христианско-языческого синкретизма // Народное зодчество. Петрозаводск, 1998.
* Логика красоты //Карелия, 1982
* Закономерности развития архитектуры // Стройиздат, 1987

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Орфинская Раиса Ивановна (Полякова) (1931)
* Ҡыҙы — Орфинская Ольга Вячеславовна (1958), СССР һәм Рәсәй тарихсыһы.
* Улы — Орфинский Андрей Вячеславович (1956)

## Әҙәбиәт
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. С. 330—464 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)

## Һылтанмалар
* 
* Слово об Учителе. Вячеславу Пет 
ровичу Орфинскому — 85!
Ҡыҙылташ (ҡаятау, Ишембай районы)

**Ҡыҙылташ** — Башҡортостандың Ишембай районындағы ҡаяташ. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Һикәҙе йылғаһының уң яҡ ярында Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыҙылташ Ишембай заказнигы биләмәһенә инә.

Майҙаны- 450 га. Һикәҙе йылғаһының боролоп киткән урынындағы киң булмаған һырт рәүешендәге, 3 километрға һуҙылған ҡаятау.
 
Ҡаятау өҫтө йыла, имән, ҡайын, саған, уҫаҡ ҡатнаш йүкәлектәр менән ҡапланған. Ҡаяташтар өҫтөндә ҡарағайҙар,Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китаптарына ингән ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған Клер астрагалы үҫә.

Ҡаятауҙа тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнгән Кәлимосҡан ҡаяһы һәм Салауат Юлаев мәмерйәһе бар. Бынан 360—380 миллион йыл элек, палеозой эраһында формалашҡан, девон һәм карбондың сиктәш ҡатламаларын донъяла иң аныҡ күрһәтеүсе миҫалдарҙың береһе ул Кәлимосҡан ҡаяһы.

Атамаһы «ҡыҙыл» һәм «таш» һүҙҙәренән яһалған. Ерән төҫтәге лишайниктар йылғаның текә ярҙарына шундай үҙенсәлекле төҫ биргәнгә күрә был ҡаятауға «Ҡыҙылташ» атамаһы бирелгән.

Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау Маҡар ауыл советы хакимиәтенә йөкләтелгән.

1940 йылда «Мосфильм» режиссёры Я.Протазанов Маҡар янында «Салауат Юлаев» фильмының бик мөһим эпизодтарын төшөрә. Ҡыҙылташ янындағы яланда башҡорттарҙың хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышы, Салауат Юлаевтың мәмерйәлә йәшеренеп ятҡан сағы, Салауаттың улы Рамазан (ысынында Нурия исемле ҡыҙ бала төшә, С.Злобин уйлап сығарған персонаж) менән осрашыуы һ.б. Маҡар ауылында төшөрәлә.Фильмда яҡын тирәләге ауылдарҙан кешеләр ҡатнаша, уларҙың күбеһе һуғышта һәләк була.

## Әҙәбиәт
* .

## Һылтанмалар
* Һаҡлау мөмкинлеге — халыҡ-ара кимәлдә  
*  Карта Ишимбайского района
Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)

**Ыҫлаҡ** () — Рәсәйҙәге йылға, Башкортостандың, Шишмә һәм Благовар райондары буйлап аға. Йылға тамағы Ҡалмаш йылғаһынан 12 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.
 
## Этимологияһы
Ыҫлаҡ тип аталған йылға атамаһына бер фараз.
Был һүҙ ҡышлау һүҙенән алынғандыр. Ыҫлаҡ йылғаһы Әлшәй районында ла бар. Боронғо башҡорт ҡышлау урынын гелән йылға буйҙарында ышыҡ урындарҙа һайлаған.
Был урындар ҡышлаҡ, ҡышлыҡ тип йөрөтөлгән. Ҫыбыйҙар күберәк «ҫ» өнө менән һөйләшкән — ҡыҫлаҡ,ыҫлаҡ тип. Унан ҡала тирмә эстәре усаҡ менән йылытылып, улар ыҫлы (төтөнлө) лә булғандыр. Ҡышлау ваҡыты ошо ыҫланыуға бәйле булып ҡышлаҡ — ҡыҫлаҡ-ыҫлаҡ урыны һәм йылғаһы булып топонимдарға инеп киткәндер.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса **Ыҫлаҡ йылғаһы** Кама бассейны округына ҡарай; һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһының һыу хужалығы участкаһы башланған урындан Бочкарева ауылы янындағы үлсәү посына тиклем, — Ағиҙел йылғаһының. бәләкәй бассейны. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024960.

## Иҫкәрмәләр
Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)

**Ҡуҡрауыҡ** (рус. Кукраук, Кук-Караук) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Маҡар ауыл советы биләмәһенә ҡарай. Һикәҙе йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 12 км.

Элек йылға буйында Ҡуҡрауыҡ тигән утар булған. Йылға башланған ерҙә уны юл киҫеп үтә , был юл Ҡуҡрауыҡтың яры буйлап уның тамағынаса бара.

Ҡуҡрауыҡ Ҡолғона ауылынан 6 км көнбайыштараҡ Оло Алатау тауы янынан башлана . Көнсығыштан көнбайышҡа табан «Ишембай заказнигы» аша ағып,   Һикәҙегә уның тамағына  13 км алыҫлыҡта һул яҡтан барып ҡушыла. Ҡуҡрауыҡ тамағы  Маҡар ауылынан Һикәҙе буйлап 7 км алыҫлыҡта ята. Ҡоро йылдарҙа йылға ер аҫтына китә.

Ҡуҡрауыҡ фран- фамен ҡатламына ҡараған   ҡаяташтар араһынан аға . Ул  тауҙарҙан түбәнгә бер нисә тармаҡҡа бүленеп, Ҡуҡрауыҡ шарлауығын хасил итеп ағып төшә. Һул яҡ тармағы  Егән мәмерйәһе (Ҡуҡрауыҡ) эсендә аға.  

Шарлауыҡ буйындағы таштарҙа һирәк осрай торған үҫемлектәр —  сүл борсағының бер төрө(очиток гибридный, (лат. Sedum hybridum L., Aizopsis hybrida (L.) Grulich) ), төньяҡ вудсия абағаһы ( папоротник вудсия северная) күпләп үҫә.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан км алыҫлыҡта)*
* 3 км: Көнгөртуй (һул)
* 5 км: Япраҡҡушйылға (уң)
* 10 км: Ҡыҙыл (һул)

## Ландшафт
Тирә яғында һоро урман тупрағында  саған, ҡайын, йүкә һәм йыла ҡатнаш урмандар үҫә.

## Топонимика
 шаулап, күкрәп аҡҡан йылға, «грохочущая»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, С. 323
Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе

**Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡоншаҡ ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 12 ноябрендәге 288-ЗО номерлы «Ҡоншаҡ муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ҡылысҡыр (тау, Ишембай районы)

**Ҡылысҡыр**- Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Кесе Ҡоҙаш менән Рәмйылға (Нөгөш ҡушылдығы) араһында ята. 

Иң бейек түбәһе- 558,6 м. Тауҙың битләүҙәре текә. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.

Тау өҫтөндә уҫаҡ һәм йүкә ҡатнаш урман үҫә.

Ҡылысҡырҙан көньяҡтараҡ Арҙаҡты тауы (572 м), көнсығышта  төньяҡтан көньяҡҡа табан Арҙаҡты һырты һуҙылған. Тауҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ - Ишембай районының  Яңы Һәйет ауылы, унан ары- Бөрйән районының Берәтәк ауылы  урынлашҡан.

Ҡылысҡыр тауының атамаһы башҡорт телендәге «ҡылыс» (үткер ҡорал, рус. «сабля», «саблеобразный») һәм «ҡыр» (һырт, рус. «ребро», «хребет»)һүҙҙәренән алынған. Тауҙы үткер ҡылысҡа оҡшатып ҡушылған атама.
## Әҙәбиәт
 
* 
## Һылтанмалар
*  Словарь топонимов Башкирской АССР  

* Карта Ишимбайского района
Таштыҡоръятмаҫ

** Таштыҡоръятмаҫ ** — Көньяҡ Уралдағы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы территорияһында урынлашҡан тау һырты.

Таштыҡоръятмаҫ һырты Башҡортостандың (Көньяҡ) Урал меридианы буйлап Әбйәлил ауылы киңлегенән Ҡушый ауылы киңлегенә тиклем һуҙылған.

Оҙонлоғо — 13 км, киңлеге — 2 км, иң бейек нөктәһе — Олотау (656 м).

Һырт ҡатламы башҡорт һәм турней эзбизташ һәм доломит ярустарынан тора.

Мағаҡ, Йәнгел йылға ҡушылдыҡтарының башланған урыны булып тора. Тау һырттары нигеҙендә Сыбаркүл күле ята.

Ландшафтын ҡарағай, ҡайын, япраҡлы ағастар урманы, һоро урман тупраҡлы тау далалары һәм ҡара тупраҡлы болон далалары тәшкил итә.

## Топонимикаһы
**Таштыҡоръятмаҫ **һыртының исеме башҡорт телендәге һүҙҙәрҙән яһалған: «таш» — ташлы һәм «ҡоро ятмаҫ» — кипмәй торған, еүеш мәғәнәһен бирә.

## Һылтанмалар
* Издательство Квест

*
Сидоров Василий Леонтьевич

**Укки Вяйнямейнен**, шулай уҡ **Сидоров Василий Леонтьевич**, **Василий Левонен** (; 1855 йыл — 1942 йыл) — карел һәм фин йәмәғәт эшмәкәре. 1921 йылда Совет Рәсәйенә ҡаршы Карелия ихтилалын етәкләй. Икенсе совет-фин һуғышы дауамында баш күтәреүселәр көстәре яғында була.

## Биографияһы

### Иртә йылдары
Сидоров Василий Леонтьевич (Финляндияла *Василий Левонен* булараҡ билдәле) 1855 йылда Беломор Карелияһында, Тунгуда ауылында тыуа. 1877 — 1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында Рәсәйҙең фин частарында алыша.

### Советтарға ҡаршы ихтилал
Левонен «урман партизандары» () —Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һуңғы йылдарында большевиктар ойошторған Карел хеҙмәт коммунаһытерриторияһында төҙөлгән карел милли партизандар ойошмаһының һайлап ҡуйылған лидеры булараҡ билдәләлек ала. Василий Сидоров большевизмға ҡаршы, хәсәд христианин һәм инанған антикоммунист була. Бынан тыш, ул карелдар араһында ул ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Левонен тәпәш буйлы, мыҡты, оҙон һаҡаллы була, карел крәҫтиәндәренә «Калевала» эпосындағы былина батыры Вяйнямейненды хәтерләтә. Шулай уның псевдонимы — *Вяйнямейнен олатай () *барлыҡҡа килә.

1921 йылдың декабрь аҙағында фин ирекмәндәре тарафынан хуплау тапҡан Вяйнямейнен олатай етәкселегендәге баш күтәреүселәр Төньяҡ-Көнсығыш Карелияның һиҙелекрлек өлөшөн контролләй, бары шунда ғына совет етәкселеге А. И. Седякин етәкселегендә Карел фронтын ойошторорға ҡарар итә. РККА-ның 20 меңгә тиклем еткән подразделениелары шунда ташлана. 1922 йылдың февраль урталарында, ҡыҙылдар баш күтәреүселәрҙең һуңғы төйәген — Ухта ауылын — биләп алғас, карел-финдарҙың ҡаршылығы тамам һындырыла. Баш күтәреүселәр, уларҙың араһында Василий Левонен да була, Финляндияға китә.

Финляндияға ҡасҡандан һуң күп тә тормай Василий Левонен һуҡырая. Ғүмеренең һуңғы 20 йылын ул һуҡыр килеш үткәрә. 1942 йылда вафат була.

## Һылтанмалар
* Биография
Һыуыҡ Шишмә (Туҡ ҡушылдығы)

**Һыуыҡ Шишмә** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районы биләмәләрендә аға. Һыуыҡ шишмә Яңы Шишмә (рус. Свежий родник) тигән ауыл тирәһендә башлана. Алмалы (рус. Яблоневый) ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышта Туҡ йылғаһының уң яҡ ярынан барып ҡушыла. Йылға оҙонлоғо ун ике саҡрым, бассейн майҙаны — утыҙ ике саҡрым.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһының Сорочинск гидроузеленән алып Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклемге аралығы. Йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысының өҫ яғынан Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007157.

## Иҫкәрмәләр
Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы

**Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы** — федераль (бөтә Рәсәй) әһәмиәтендәге музей. Ул Вологда өлкәһе Вологда районының Майский ауыл биләмәһенең Семенково ауылында урынлашҡан. Музей территорияһы 12,7 гектар тәшкил итә. Музей территорияһында XIX — ХХ быуаттарҙың ағас архитектура ҡомартҡылары бар. Улар Нюксенский, Тотьма һәм Тарног райондарынан күсереп алып килтерелгән.

## Тарих
Вологда өлкә советы халыҡ депутаттары 1979 йылдың 14 декабрендә «Вологда өлкәһенең ағас архитектура музейы булдырыу тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. «Спецпроектреставрация» институтының № 6 архитектура-реставрация оҫтаханаһы музейҙың генераль планы проектының эскизын әҙерләй. 1981—1982 йылдар эскиздағы план менән килешелә. Вологда өлкә советы халыҡ депутаттары 1983 йылдың 17 октябрендә был турала ҡарар ҡабул итә. Был маҡсатта Ағас архитектура музейында 7 сектор бүленә: Верховажский секторы, Сухонский секторы, Үҙәк сектор, Ҡала секторы, Никольский секторы, Великоустюгский секторы, Көнбайыш секторы. 1979—1990 йылдарҙа Вологда өлкәһендә белгестәр музей объекттары өсөн эҙләнеүҙәр үткәрә. 1983 йылда музейҙың Сухонский секторын планлаштырыу проекты сығарыла. 1985 йылда музей территорияһында реставрация эштәре ойошторола. Күсереү объекттар араһында Болотов йорто, Парыгин һәм Чадромцевтарҙың амбары (келәттәре) була. 1995 йылда реставрация эштәрен финанслау туҡтатыла, бары тик 1999 йылда ғына тергеҙелә.

Музей Вологда үҙәгенән Кириллов шоссеһы буйынса 12 км алыҫлыҡта, Вологда йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Был биләмә боронғо Барский ауыл биләмәһенә ҡараған (хәҙер Майский ҡасабаһы)

Музей 12,7 гектар майҙанды биләй, ул XIX-ХХ быуаттарҙың ағас архитектура һәйкәлдәрен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән. Әлеге ваҡытта музей территорияһында Вологда өлкәһенең Среднесухонский (үҙ эсенә Нюксенский, Тотьма һәм Тарног райондарын алған) секторынан күсереп килтерелгән архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан.

Нисек барырға: Вологда ҡалаһы автовокзалынан 37 һәм 37э автобустары һәм маршрут таксийында барырға була.

2004—2008 йылдарҙа музей эше «2004-2010 йылдарҙа Вологда өлкәһендә архитектура-этнография музейын үҫтереү» тигән маҡсатлы өлкә программаһына ярашлы финанслана.

Сухонский секторында сиркәү, зыярат, ауыл хужалығы комплексы, инеү зонаһын күрергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вологда музейҙары исемлеге

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Сайт музея (''semenkovo.ru'').
Сауҙагәр Белов йорто

Төбәк архитектура ҡомартҡыһы

**Сауҙагәр Белов йорто** — Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһенең Тотьма ҡалаһындағы ике ҡатлы торлаҡ йорт. ХХ быуат башында Вологда өлкәһе *[[Тотьма]]* ҡалаһының Белоусовский урамындағы ике ҡатлы айырым йорт төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм торлаҡ йорт сифатында ҡулланыла.

## Тарих
Эркерлы ағас бина ХХ быуаттың ағас архитектура ҡомартҡыһы булып тора, ул Тотьма ҡалаһындағы модерн стилендә төҙөлгән, үҙенә иғтибарҙы йәлеп итеп торған йорттарҙың береһе. 1979 йылда Белов йорто дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.

Матвей Белов, Тотьма сауҙагәре, был ҡоролманың беренсе хужаһы булып тора. Сауҙагәр бакалея, икмәк, тимер-томор, москательный тауарҙары менән һатыу иткән. Йорт хужаһының ҡалала бер нисә перәник һәм керәндил һатыу йорттары булған.

1917 йылдағы Октябрь революцһынан һуң, совет власы Беловтың йортон большевиктар партияһының Беренсе өйәҙ комитеты ихтыяждары өсөн ҡуллана, артабан бында Өйәҙ ер идаралығы урынлашҡан. XX быуаттың 20-се йылдары башында элекке Белов йорто янғындан тулыһынса тиерлек юҡ ителә, ләкин һаҡланып ҡалған архив фотоһүрәттәре буйынса ҡабат тергеҙелә. 1970-се йылдарҙа йорт ремонтлана һәм балалар йорто итеп яраҡлаштырыла, артабан бында «Чайка» балалар баҡсаһы тора.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы ағас йорт Тотьма ҡалаһында, яр буйы янында, ике урам сатында, урынлашҡанref>. Был бинаны халыҡ «Эркерлы йорт» тип тә атап йөрөтә.

Был йорт квартал мөйөшө өсөн махсус проект буйынса төҙөлгән, уның тәҙрәләре ҡала композицияһын иҫәпкә алып яһалған, балкон өҫтөндә үҙенсәлекле ҡыйыҡ, балконы семәрле тимерҙән, йорттоң ағас колонналары капителле, ямғыр һыуын ағыҙыү торбалары биҙәкле.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта был бина торлаҡ йорт итеп файҙаланыла, унда йәшәү өсөн бер нисә фатир булдырылған.

## Документ
Решение от 16.03.1979 г. № 180 г. Вологда. «О мерах по улучшению охраны и использования памятников истории и культуры г. Тотьмы» (неопр.).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Дом Белова. Тотемские адреса
* Дом купца Белова
Петр I һәйкәле (Кронштадт)

**[[Пётр I|Петр I]] һәйкәле** — скульптуралы монумент, 1841 йылда Кронштадттың Петр паркында урынлашҡан. Монументтың авторы — скульптор Т. Жак. Һәйкәл Рәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
Рәсәй императоры Николай I ҡушыуы буйынса Петр I -ға Кронштадтта һәйкәл ҡуйыу өсөн француз скульпторы Т. Жак саҡырыла һәм ул һәйкәлде әҙерләй башлай. Һәйкәл нигеҙенә ул 1836—1837 йылдарҙа яһалған скульптураны ала. 1939 йылда һәйкәл постаментының проекты раҫлана. Батшаның һәйкәле Сәнғәт академияһы президенты А. Н. Оленин күҙәтеүе аҫтында эшләнә. Батшаның бронза скульптураһы Сәнғәт академияһының оҫтаханаһында П. К. Клодт тарафынан ҡойола. Һәйкәлдең дөйөм хаҡы 100 мең һум тәшкил итә. Һәйкәл асыу тантанаһы 1841 йылдың 27 июнендә була — Полтава һуғышының йыллығына тап килтерелә.

1860 йылда һәйкәл тирәләй Петр паркы булдырыла.

## Тасуирлама
Һәйкәлдә Петр I баҫҡан килеш һүрәтләнгән. Уның өҫтөндә Преображенский полкы мундиры һәм бейек ботфорт. Ул уң ҡулына ҡынынан һурып алынған, аҫҡа табан төшөрөлгән шпага тотҡан. I Петрҙың башы өҫкә табан еңелсә күтәрелеп тора. Скульптура шымартылған ҡыҙыл граниттан эшләнгән фигуралы тумбаға баҫтырып ҡуйылған, тумбаның мөйөштәре XVIII быуат рухында орнамент менән биҙәлгән.

Постаменттың алғы яғында соҡоп алтын хәрефтәр менән яҙылған: «*Петру Перъвому / Основателю / Кронштадта / 1841 Года*». Юғарыла — Полтава һуғышы йылының медальоны «1709». Постаменттың арт яғында «Баҡыр һыбайлы» һәйкәле өлгөһөндә башта латин теленән тәржемәләп яҙып ҡуйылған була. Әммә 1860 йылда уның урынына яңы яҙыу ҡуйыла: «*Оборону Флота / и / сего места / держать до последней / силы и живота / яко наиглавнейшее дело, / Из Указа Государя 1720 г. Мая 18 д.*».

Скульптураның бейеклеге — 4,55 метр, постамент бейеклеге — 4 метр.

Һәйкәл тирәләй кәртә тотолған: сынйырҙар менән тоташтырылған пушкаларҙың кәбәктәре ерҙән сығып тора. Совет осоронда был кәртә юғалған.

## Иҫкәрмә
Нөркә ауыл биләмәһе

**Нөркә ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Нөркә ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Передовик (Силәбе өлкәһе)

**Передовик** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә, Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Һарғайҙы күле буйында, урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 17 км, ауыл биләмәһе үҙәге Кузнецкиға тиклем — 5 км.

## Тарихы
1930 йылда Кузнецк ауылындағы «Передовик» исемле колхоздың һөт-тауар фермаһы ялан станы урынында нигеҙләнә.

## Халҡы
1970 йылда — 90 кеше, 1983 — 94 , 1995 йылда 85 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 100 % башҡорттар йәшәй.

## Урамдары
— Яр буйы

— Ҡайынлы

## Иҫкәрмәләр
Губернск (Силәбе өлкәһе)

**Губернск** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Оло Иртәк һәм Кесе Иртәк күлдәре буйҙарында, урынлашҡан. Бер километр алыҫлыҡта Уйылды күле ята. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 24 км, ауыл биләмәһенең админстратив үҙәге Кузнецкиға тиклем 6 км.

## Тарихы
Боронғо башҡорт ерҙәрендә 1784 йылда билдәле урыҫ сәнәғәтсеһе һәм бағымсыһы Н. Н. Демидов тарафынан, Раштыуа посы көндәрендә, нигеҙ һалынған. Крепостной крәҫтиәндәр Һарытау губернаһы Тютнярь ауылынан (хәҙер  Пенза өлкәһе Кузнецк районы) күсерелгән.

Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Рождественск улусында башта Рождественск, һуңынан Тютняры ауылы булып теркәлгән.

1919 йылдың 27 июлендә ауыл эргәһендә Ҡыҙыл Армияның 27-се һәм 35-се уҡсылар дивизиялары һәм Колчак ғәскәрҙәренең Урал төркөмө араһында ҡаты бәрелештәр бара.

1930 йылда бында «Революция» һәм «Ударник» колхоздары ойошторола.

## Халҡы

XIX быуат аҙағында— 6860 кеше, 1995 йылда — 924 кеше йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ауылда урыҫтар (82 %) һәм башҡорттар (14 %) йәшәй.

## Иҫтәлекле урындар
1899 йылда Тихвин Божья матерь иҫтәлегенә сиркәү, хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә.

## Данлыҡлы шәхестәре
Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы генерал-полковник В. С. Архипов (1906—1985).

## Урамдары
Ҡасабала 14 урам, 3 тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр
Кузнецк (Силәбе өлкәһе)

**Кузнецк** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

Оло һәм Кесе Иртәк күлдәре буйҙарында урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 18 км тәшкил итә.

## Тарихы
Боронғо башҡорт ерҙәренә 1761—1765 йылдарҙа крепостной крәҫтиәндәр Һарытау губернаһы Тютнярь ауылынан (хәҙерге Пенза өлкәһе Кузнецк районы) күсерелә.

1945—1948 йылдарҙа әлеге әлеге ауыл Кузнецк районының (хәҙер Ҡыштым районы) үҙәге булып тора.

Урындағы мәктәптә уҡытыусы булып Социалистик Хеҙмәте Геройы Леднев Василий Матвеевич (1923—2016) эшләй.

Шулай уҡ ауылда Советтар Союзы Геройы Иван Тихонович Глухов (1912—1983) тыуған.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы2010 йылда ауылда барыһы 1204 кеше йәшәгән (539 ир-ат һәм 665 ҡатын-ҡыҙ). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда урыҫтар (88%) һәм башҡорттар (10%) йәшәгән.

## Урамдары
Ауылда 13 урам һәм 6 тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кузнецкое — родина Героев
Ҡырсынғыр (тау)

**Ҡырсынғыр** — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Һыуалышы (Һаралы ҡушылдығы, рус. Суалаше) менән Айыулы (Рәүҙәк ҡушылдығы) араһында ята.

Иң бейек түбәһе — 607,2 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора. Ҡырсынғырҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ Иҫкейорт (608 м), көньяҡта — Биктәр(629 м) тауҙары, төньяҡ-көнбайыштараҡ- Һәйетбашмаҡ (631 м), шифалы һыуы менән дан ҡаҙанған Көгөш (рус. Усолка) йылғаһының инеше (Айыулы тауы итәгендә), төньяҡ-көнсығыштараҡ — Яманташ (588 м) ята.

Битләүҙәрендә һәм тирә-яғында һоро урман тупрағында киң япраҡлы ҡатнаш урмандар үҫә.

«Ҡырсынғыр» атамаһы «ҡырсын» (ваҡ, шыма таштар) һәм ҡыр (һырт, тау) һүҙҙәренән алынған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 

## Иҫкәрмәләр
Ҡарағас ауыл Советы

**Ҡарағас ауыл Советы** —Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Беляевка районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Ҡарағас ҡасабаһы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ҡарағас (Ырымбур өлкәһе)

**Ҡарағас** — Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ҡасаба. Ҡарағас ауыл Советының административ үҙәге.

## Тарихы
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумының указы менән «Беляевка» совхозының үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы Ҡарағас тип үҙгәртелә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Марксист (ауыл)

**Марксист** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Иң яҡын тораҡ пункттары —Дәүләтбай ауылы һәм Чубары ҡасабаһы. Марксист ауылы «Силәбе — Яраткҡол» юлында урынлашҡан.

## Тарихы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан. Боронғо атамаһы асыҡланмаған. 1925 йылда Смолино ауылы халҡы «Марксист» коммунаһын ойоштора, 1927 йылда коммуна ошо уҡ исемле колхозға әүерелә. 1947 йылға тиклем ауыл Березовка тип атала.

## Халҡы
 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә рашлы 2010 йылда ауылда барыһы 75 кеше йәшәгән (29 ир-ат һәм 46 ҡатын-ҡыҙ). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда урыҫтар (59%) башҡорттар (37%) йәшәй.

## Урамдары
Ауылда дүрт урам бар.

## Иҫкәрмәләр
Васильевка (Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе)

**Васильевка** — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Беляевка районындағы ауыл. Ҡарағас ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, дала зонаһында, Ҡарағас йылғаһы буйында, райондың административ үҙәге Беляевка ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 13 километр йыраҡлыҡта (тура һыҙыҡ буйынса) урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 232 метр.

; Климаты

Климаты ҡырҡа континенталь булараҡ характерлана: ҡоро, аҙ ҡарлы һалҡын ҡыш һәм эҫе ҡоро йәй. Йәйге осор өсөн уртаса һауа температураһы — 21,2&nbsp;°C (абсолют максимум — 42 °С.); ҡышҡы осор өсөн — −15,8&nbsp;°C (абсолют минимумы — −44 °С). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 320 мм тәшкил итә.

; Сәғәт бүлкәте

## Тарихы
1917 йылда Украина күскенселәре нигеҙ һалған. Беренсе тапҡыр 1923 йылда Ырымбур өйәҙенең тораҡ урындары исемлегендә Беляевка улусы составындағы тораҡ пункты булараҡ телгә алына.
1926 йылда Васильевка утары булараҡ иҫкә алына, уның составында 16 хужалыҡ иҫәпләнә һәм 82 кеше йәшәй. 1920-се йылдар аҙағында — 1960-сы йылдарҙың тәүге яртыһында Васильевка түбәндәге исемдәр аҫтында билдәле була: «Приуральный» совхозы ОТФ фермаһы ҡасабаһы, «Моюлдинский» совхозы фермаһы, ОГПУ-ның 15 йыллығы исемендәге совхоздың 2-се фермаһы, «Беляевка» совхозының 2-се фермаһы. Ауыл 1966 йылда үҙенең хәҙерге исемен ала.

## Халҡы

; Енсиәт составы

2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың енсиәт структураһында ир-егеттәр 49,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- ярашлы рәүештә 50,3 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында ҡаҙаҡтар 239 кешенең 43%-ын , урыҫтар — 26%-ын тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Наволокалағы Димитрий Прилуцкий сиркәүе

**Наволокалағы Димитрий Прилуцкий сиркәүе** (тулы исеме — Наволокала торған изге Димитрий Чудотворец сиркәүе) — Вологда ҡалаһындағы православие ҡорамы. 1651 йылда төҙөлә башлаған, Вологда ҡалаһында төҙөлгән иң беренсе таш сиркәүҙәрҙең береһе. Сиркәүҙә XVIII быуат башындағы фрескалар һаҡланған. Биш башлы яғылмаған һалҡын Дмитрий Прилуцкий сиркәүе һәм бер башлы Успенский сиркәүе Вологда йылғаһының тәпәш ярында ("наволокала") икеһе бер-береһенә яҡын ғына, терәлешеп тигәндәй тора һәм бер комплексты барлыҡҡа килтерә, шунлыҡтан был комплексты  Наволокалағы Дмитрий Прилуцкий сиркәүе тип атағандар.

## Тарих
Сиркәү төҙөүҙе  Димитрий Прилуцкийй житиеһында яҙылған ваҡиғалар менән бәйләйҙәр. 1371 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1378) йәйендә Дмитрий туҡталып йөрөгән йорттоң хужаһы был ваҡиға хөрмәтенә үҙенең йорто янында ағас часовня төҙөй. XV быуатта Димитрий Прилуцкий изгеләр рәтенә индерелгәс, часовня урынына ағас сиркәү һалалар. «Вологданы бөлдөрөү» ваҡытында, 1612 йылда, Дмитрий Прилуцкий ағас сиркәүе янғын ваҡытында юҡҡа сыға.

1651 йылда Димитрий Прилуцкий һалҡын сиркәүен Назаров Борис һәм Панкрат Тимофеев таштан төҙөй.  Күрәһең, ул  София соборынан һуң ҡалала төҙөлгән беренсе таш сиркәү булған. Яҡынса 1710-1711 йылдарҙа был бинаның төньяҡ стенаһына йылы төкәтмә төҙөйҙәр һәм уны кенәз Федор һәм уның балалары Давид менән Константин хөрмәтенә уларҙың исеме менән атайҙар, ә төньяҡ-көнбайышта — ҡыңғырауҙар манараһын төҙөйҙәр. 1750 йылда был төкәтмәне һүтәләр һәм сауҙагәр Афанасий Алексеевич Рыбниковтың аҡсаһына айырым йылы сиркәү төҙөйҙәр һәм уны ҡыңғырауҙар  манараһы менән тоташтыралар. Сиркәүҙең төп тәхетен  Бөтә Изгеләр хаҡына изгеләндерәләр. 1781 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1779) йылда сауҙагәр Рыбников Максим Иванович аҡсаһына  Дмитрий Прилуцкий сиркәүенең көнбайыш стенаһына паперть һәм Максим Исповедник хөрмәтенә ҡанат, ризница һәм һәм баҫҡыс төҙөтәләр.

Вологдала 1830-1831 йылдарҙағы Холера эпидемияһы ваҡытында был сиркәүгә Семигородний монастырынан Успение Божией Матери һәм Тошненский Иоанн-Богословский сиркәүенән Божиья Матерҙың Страстной-Семистрельный иконаһы күсерелә, улар бер аҙ ваҡыт Дмитрий Прилуцкий сиркәүендә тора һәм халыҡты холеранан һаҡлап алып ҡала. Ошо ярҙамы өсөн артабан был иконаларҙың күсермәләре төшөрөлә һәм Всех Святых тәхете Успения Богородицы Семигородней хөрмәтенә яңынан изгеләндерелә .

1930 йылда сиркәү ябыла һәм унысклад  биләйк. 1999 йылдан алып сиркәү эшләй һәм Спас-Прилуцкий монастырның ихатаһы булараҡ ғәмәлдә тора.

## Иконостасы һәм иконалары

## Иҫкәрмә
Глинка һәйкәле (Санкт-Петербург)

**М. И. Глинка һәйкәле** — скульптуралы һәйкәл. Ул күренекле урыҫ композиторы М. И. Глинкаға 1906 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл ҡаланың Театр маҙанында, Ленинград консерваторияһы бинаһы алдында, урынлаштырылған. Һәйкәлдең авторы-скульптор Р. Р. Бах һәм архитектор А. Р. Бах. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала.

## Тарих
1901 йылда, М. И. Глинкаға (1804—1857) өс йылдан йөҙ йыл тулыуға арнап, Рус музыка йәмғиәте композиторға һәйкәл асыу башланғысы менән сығыш яһай. Һәйкәл ҡуйыу өсөн сығымдарҙы ҡаплауға аҡса туплау өсөн күп спектаклдәр һәм концерттар үткәрелә. Һөҙөмтәлә 788 һум 14 ярым тин аҡса йыйыла.

1902 йылда һәйкәл проектына конкурс иғлан ителә. Конкурста 22 скульптор ҡатнаша, улар араһында А. Л. Обер, И. Я. Гинцбург, Л. А. Бернштам һәм Р. Р. Бах була. 1903 йылдың яҙында конкурсҡа йомғаҡ яһала һәм Р. Р. Бахтың моделе раҫлана һәм ул һәйкәл эшләргә заказ ҡабул итә. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн эшләүгә скульптор үҙенең туғаны А. Р. Бахты саҡыра.

1903 йылдың 26 февралендә Ҡала Думаһы Глинка урамы менән Театр майҙаны киҫелешкән урында һәйкәл ҡуйырға урын билдәләй. Был урынды һайлауҙың сәбәбе булып бындағы ҙур Таш театрҙа (хәҙер Консерватория) 1836 йылдың 27 ноябрендә М. И. Глинканың «Жизнь за царя» («Иван Сусанин») операһы ҡуйылғанлыҡ, а тағын да алты йылдан һуң — 1842 йылдың 27 ноябрендә — «Руслан и Людмила» операһы ҡуйылыу тора.

Һәйкәлгә нигеҙ һалыу 1903 йылдың 20 майында үтә. Һәйкәлдең гранит постаменты Кол һәм Дюрер фирмаһы тарафынан эшләнә, ә скульптура А. Морандың бронзанан ҡойоу заводында башҡарыла. 1906 йылдың 3 февралендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Асыу тантанаһында был уңайҙан махсус яҙылған М. А. Балакиревтың кантатаһы башҡарыла.

1925 йылда ҡала майҙанын яңынан планлаштырған саҡта һәйкәл һүтеп алына. 1926 йылда Консерватория бинаһының көньяғында һәйкәлде тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был тергеҙеү ваҡытында бронза канделябрҙар тергеҙелмәй ҡалына, сөнки улар һәйкәлдең художестволы сиселешенә ярашлы түгел тип таныла. 1944 йылда «Монументскульптура» заводы һәйкәлгә реставрация үткәрә.

## Тасуирлама
М. И. Глинка һыны һәйкәлдә бөтә буйына баҫҡан килеш һүрәтләнгән. Ул гранит постаментта ҡулына лавр ботағын тотоп тора. 1963 йылда сыҡҡан «Скульптура Ленинграда» китабында һәйкәлдең башҡарылыуы түбән сифатлы тип билдәләнә, ә композиторҙың образы тейешле дәрәжәлә тәрән йөкмәткеле итеп асылмаған тип яҙылған.

## Иҫкәрмә
Үҙәк Илмән һырты

**Үҙәк Илмән һырты** (йәки *Оло Илмән тау һырты*, *Баш Илмән тау һырты,* *Илмән һырты*, *Оло Илмән*) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты, Илмән тауҙарының төп һырты (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).

## Топонимикаһы
«Илмән» атамаһының килеп сығышын ике төрлө аңлаталар:

* Имәнкүл күленең күл исеменән (Илмән күле), уның артында «Имәнтау» ҡалҡып тора (башҡортса «тау» — «күл» һәм «имен» — «хәүефһеҙ», «зыянһыҙ»). Йәғни, Иментау — «хәүефһеҙ тау».
* был урындарҙа йәшәгән изге ағасы имән булған ырыу-ҡәбилә төркөмө менән бәйле, уларҙың тотемы — «имән» була.

## Тасуирламаһы

### Үҙәк Илмән һырты
Үҙәк Илмән һырты Илмән тауҙары — Көньяҡ Урал тауҙарының 41 километр тәшкил иткән ситке көнсығыш сылбырының һырттар системаһы составына инә. Үҙәк Илмән һыртының оҙонлоғо — 28 км: көньяҡта Илмән күленән төньяҡта Ишкүл күленә тиклем. Һырттың һәм бөтә Илмән тауҙарының — Илмәнтауҙың максималь бейеклеге (753 метр).

Үҙәк Илмән һырты бер аҙ тулҡынлы ҡыраслы һәм тау итәге бөгөлдәре һыҙаттары яҡшы сағыла. Һырттың битләүҙәре текә, унда террасаға оҡшаған киртләстәр осрай. Тау тоҡомдары ҡаялы булып һирәк сыға: күпселек осраҡта улар тау түбәләрендә һәм битләүҙәрендә киртләсле булып һәм айырым эре тау киҫәктәре рәүешендә сығып тора. Мейәс ҡалаһына һәм Мейәс йылғаһы үҙәненә сығып торған көнбайыш битләүе көнсығышына ҡарағанда бөтә ерҙә лә текәрәк. Көнсығыш битләүендә айырым исемгә эйә ҡалҡыулыҡтар һәм армыттар: Фирсов тауҙары, Скитская, Лохматая, Савельев, Аҡтау, Демидов — ҡырҡа айырыла.

Һырттың бөтә территорияһы тиерлек Илмән ҡурсаулығы составына инә.

### Көнбайыш һәм Көнсығыш Илмән һырттары
Баш Илмән һыртының төньяҡ өлөшөндә Көнбайыш (йәки — Кесе Илмән) һәм Көнсығыш Илмән һырттары, шулай уҡ Ишкүл һырты айырылып тора. Кесе Илмәндең оҙонлоғо — 6 км, киңлеге — 1,5 км. Уның битләүҙәре һөҙәк. Ул үҙәк һырттан ике тапҡырға түбәнерәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Л. Буторина* Ильменский һырт // Мейәс. Энциклопедик һүҙлек
* Мейәс. Географик атамалар һүҙлеге / Сост. *С. М. Стрельников* — Златоуст: Изд. С. М. Стрельников, 1995. 14. с.

## Һылтанмалар
* Хребет Ильменский и хребет Малый Ильмень на географической карте Миасса (1986 год)
* Страница горы Ильментау на сайте Викимапия
Рощеньелағы Кирилл Белозерский сиркәүе

**Рощеньелағы Кирилл Белозерский сиркәүе** (Кирилл Рощенский сиркәүе, Рощеньелағы Кирилл Белозерский хөрмәтенә сиркәү) —  Вологда  ҡалаһындағы првославие сиркәүе. Был ҡорам 1780 йылда төҙөлгән. Емерелгән һәм XХ быуатта үҙгәртеп ҡоролған бинаның ҡалдыҡтары Совет проспекты, 37 адресында торған производство территорияһында тора. Сиркәү федераль һаҡлау категорияһындағы архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарих
Сиркәү төҙөлөүҙең датаһы һәм архитекторы аныҡ билдәле түгел. Ҡала уртаһында урынлашҡан сиркәү төҙөү клир ведомостары буйынса XVII быуаттатөҙөлгән тип һанала, был ғибәҙәтхананың ҡыңғырауҙар  манараһындағы һәм миһраб архитектура үҙенсәлектәре менән дәлилләнә. Сиркәү  преподобный Кирилл Березовский хөрмәтенә изгеләндерелгән.

XVIII быуат аҙағында (1780 йылдан  һуң)) сиркәүе яңынан төҙөлә, бында ике бәләкәй башлы һәм ике корпустан торған оло аш бүлмәһе барлыҡҡа  килә, ул үҙ эсенә ҡыңғырауҙар манараһын да алып тора, шуның менән бәйле йыш ҡына сиркәү XVIII быуат аҙағында төҙөлгән тип әйтелә.

1866 йылдың 30 декабрендә сиркәү яна, һалҡын һәм йылы ҡорамдарҙағы  иконостас, стена биҙәктәре, сиркәү кәрәк-яраҡтары юҡҡа сыға. Янғандан һуң сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар күпмелер ваҡыт туҡталып тора.

1926 йылда  Спас-Всеградский соборы ябылғандан һуң,  сиркәүгә Всемилостивый Спастың мөғжизәле  иконаһы күсерелә (бәлки, ул иконаның күсермәһе генә), был күсермә урындағы иконалар яҙыусы рәссам тарафынан 1654 йылдың 23 октябрендә ғәҙәти итеп кенә Всеградский Спас сиркәүе өсөн яҙылып ҡуйылған була. 1654 йылда чума эпидемияһы ваҡытында был икона  Вологданы афаттан ҡотолдороу өсөн ҡулланыла. Шул уҡ йылдың аҙағында икона музейға тапшырыла.

Сиркәү 1928 йылдың 9 февралендә ябыла. 1929 йылдан алып унда эшһеҙҙәр өсөн китап төпләү, төргәк һәм уйынсыҡтар эшләү оҫтаханалары булдырыла, ә һуңынан Вологда обой фабрикаһы урынлаша. Сиркәүҙең ҡыңғырауҙар манараһы һәм башы һүтелә, ә манара урынында элекке оло аш бүлмәһенә терәтеп фабрика корпусының төкәтмәһен төҙөйҙәр.

## Тасуирлама
XХ быуатта өлөшләтә емерелгәнгә һәм үҙгәртеп ҡорғанға тиклем  — ҙур кирбес ҡорам һаҡланған. Ғибәҙәтхананың төп күләме — ике яҡлы, бер башлы четверик. Көнбайыштан ҡорамға киң аш бүлмәһе һәм сатырлы ҡыңғырау манараһы терәлеп тора. Ғибәҙәтхананың  Космодамианский, Иоанн Предтеча соборы, Варвара һәм преподобный Павел Препростой ҡанаттары бар.

 

## Һылтанмалар

* Церковь Кирилла Белозерского, что в Рощенье на сайте «Храмы России»

## Иҫкәрмә
Австронезия халыҡтары

**Австронезия халыҡтары** (австронезийлы) — австронезий телдәрендә һөйләшкән халыҡтар. Был халыҡтарға түбәндәгеләр ҡарай: Тайвань утрауында йәшәгәндәр (т. н. гаошань), чамдар (тямдар) һәм тау чамдары (тямдары), күп индонезийлылар һәм филиппиндар, көнсығыш тиморецтар, Малайзия һәм Сингапурҙың малай халҡы, Мадагаскарҙың малагасий, полинезий, микронезий, меланезий халыҡтары.

Лингвистик мәғлүмәттәр буйынса австронезийҙарҙың боронғо телендә һөйләшеүселәр хәҙерге Ҡытайҙың Фуцзянь провинцияһынан алып Шаньдунға тиклемге субтопик яр буйҙарында йәшәгән. Улар игенселек (эшкәртеү тары һәм дөгө), диңгеҙ кәсебе менән шөғөлләнгән. Улар балансирлы караптар (катамарандарҙың прототибы) төҙөгән, ҡабыҡтан (тапа, ҡағыҙға бәрәбәр) туҡыма иләгән.

Австронезий, тай-кадай һәм мяо-яо телдәренең австроазиат телдәре менән ҡәрҙәшлеге тураһында фараз бар. Уларҙы аустрик макроғаиләгә берләштерәләр. («Аустронезий, аустроазиат, австрик» тип тә атарға мөмкин).

Боди-арт австронезий халыҡтарында ғәҙәти күренеш, татуировка, бигерәк тә ҡатмарлы татуировка иң ныҡ танылған пан-австронезий йолаларының береһе булып тора. [202]

## Таралып төпләнеүҙәре
Австронезийҙар беренсе булып диңгеҙҙә елкән ҡулланып йөҙөү технологияһын (иң тәүге сиратта, катамарандар, балансирлы каноэ, өсмөйөшлө елкәнле кәмәләр һәм башҡалар) уйлап тапҡан, ошо саралар ярҙамында Һинд һәм Тымыҡ океан утрауҙарына таралып төпләнеү мөмкинлеге тыуған. Австронезий берлеге беҙҙең эраға тиклем V—IV мең йыллыҡтарҙа тарҡала башлай. Халыҡтың бер өлөшө Япон утрауҙарына күсенә, артабан тулыһынса ассимиляцияға дусар була. Беҙҙең эраға тиклем IV—III мең йыллыҡтарҙа австронезийҙар Филиппин утрауҙары аша Малай архипелагына күсенә, Яңы Гвинеяның төньяҡ яр буйына барып етәләр. Беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Бисмарк архипелагы районында Фиджи һәм Тонга утрауҙарында таралған лапитоид керамикаһы мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Артабан йәшәргә Полинезия һәм Микронезияға ла халыҡ күсенеп төпләнә. Азия ҡитғаһында күсенеү ике тулҡында үтә (Малайзия һәм Һинд Ҡытайы), беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Калимантананан сыҡҡан халыҡ Мадагаскарға килеп төпләнә.

## Дин
Австронезия халыҡтарының дине ҡатмарлы анимистик диндән ғибәрәт. Уларҙың дини йолалары, башлыса, тәбиғәт рухына һәм аллаларға табыныуға бәйле. Мифологиялары халыҡтың мәҙәниәтенә һәм урынлашыу географияһына бәйле, әммә боронғо ата-бабаларға табыныу, анимизм, шаманизм һәм рухи ҡиммәттәргә, ышаныу йәһәтенән уртаҡлыҡтар күп. Дөйөм мифология һәм Мануға ышаныу бер төрлө.

Хәҙер был дини ышаныуҙар яйлап үҙгәрә бара. Урындағы диндәр: , , ,  йәки дин маори. Сит илдәрҙән килтерелгән күп диндәр ҙә индуизм, буддизм, христианлыҡ һәм ислам австронезийҙар араһына инә бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Беликов в. и., с. в. Кулланд // Ҙур рәсәй энциклопедияһы, 1 том, М., 2005.