open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сүбәҙәй Туған

**Сүбәҙәй Туған** (21 декабрь 1943 йыл) — Төркиәнең иҡтисадсы-ғалимы, профессор. Сәйәсмән һәм ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың улы.

## Биографияһы

Сүбәҙәй Туған 1943 йылдың 21 декаабрендә Истанбул ҡалаһында тыуған. Атаһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған (*Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов*) (, 10.12.1890—26.07.1970)) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыған шәхес. Әсәһе румын нуғайҙарынан - Нәзмиә Вәлиди.

Юғары белемде Төркиәлә ала — 1967 йылда Яҡын Көнсығыш техник университетында иҡтисад һәм статистика буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә була.

Иҡтисад буйынса докторлыҡ диссертацияһын 1972 йылда Америка Ҡушма Штаттарының Балтимор ҡалаһында урынлашҡан Джон Хопкинс университетында яҡлай.

Төрлө йылдарҙа Техас A&M (АҠШ), Яҡын Көнсығыш техник (Төркиә), Кларксон (АҠШ), Төркиәлә Анкара һәм Билкент университеттарында уҡыта. 

1978 йылдан доцент, ә 1987 йылдан профессор ғилми дәрәжәләренә эйә. 

1987—1996 йылдарҙа Билкент университетының Иҡтисад, административ һәм социаль фәндәр факультеты деканы була, бөгөнгәсә шул уҡ юғары уҡыу йортоноң профессоры булып эшләй.

## Ғаиләһе
* Апаһы - Төркиә ғалиме  профессор Иҫәнбикә  Туған.
* Улы- Әмрү.

## Һайланған ғилми хеҙмәттәре
* The Liberalization of Transportation Services in the EU and Turkey, Oxford University Press, 2016;
* Economic Liberalization and Turkey, Routledge, London and New York, 2010;
* Foreign Trade Regime and Trade Liberalization in Turkey during 1980’s, Avebury Press, Aldershot, 1994;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сүбәҙәй Туғандың Билькент университетының рәсми сайтындағы шәхси бите
Константин обелискыһы

**Константин обелискыһы** (Örme Dikilitaş) — 32 метрлыҡ византия обелискы, X быуатта уны император Константин Багрянородный реставрациялағанда уҡ Константинополь ипподромында  (хәҙер — Әхмәҙиә майҙаны) торған. Ул ваҡытта обелиск Василий Македоняниндың хәрби еңеүҙәрен сағылдырған һүрәттәр төшөрөлгән һәм алтын ялатылған бронза плитәләр менән көпләнгән һәм иң башына шар ҡуйылған була. Хәҙер колоннаның бейеклеге — 21 метр.

Константинополде тәре походында ҡатнашыусылар талағанда (1204 йыл) юғарыла һүрәтләнгән матурлыҡ юҡҡа сығарыла (күрәһең, бронза плитәләр иретелгәндәрҙер). Солтан хакимлыҡ иткән осорҙа обелиск бик ныҡ зыян күрә, сөнки йәш янычарҙар, үҙҙәренең таһыллығын һәм бер нимәнән дә ҡурҡмаҙарын күрһәтеү өсөн ҡолғаның осона тиклем үрмәләр булған.

1953-1976 йылдарҙа Константин облелискыһы һүрәте 500 лир номиналлы төрөк аҡсаларының тиҫкәре яғына төшөрөлгән була.

## Әҙәбиәт

* Alexander Kazhdan (éd.), The Oxford Dictionary of Byzantium, 3 vols., Oxford University Press, 1991 ISBN 0-19-504652-8, s. v. Obelisk of Theodosius, vol. 3,

## Һылтанмалар
Заһиҙуллин Рәйес Нурый улы

**Заһиҙуллин Рәйес Нурый улы** (20 февраль 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй химик-технологы. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976).

## Биографияһы
Рәйес Нурый улы Заһиҙуллин 1940 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Ишәй ауылында тыуған.

2009 йылдың 1 ғинуарынан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Стәрлетамаҡ филиалы химия-технология бүлеге мөдире, «Ғәмәли тикшеренеүҙәр институты» дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһында ғәмәли химия һәм экология бүлеге мөдире.

## Белеме
* 1949—1956 йылдарҙа Ишәй ете йыллыҡ мәктәбе.
* 1956—1959 йылдарҙа Әхмәр урта мәктәбе.
* Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты, һөнәре: химия (органик химия), 1959—1964
* Аспирантура (ситтән тороп), СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы химия институты, 1969—1974. «Органик химия» һөнәре буйынса «N-(-аминоэтил) пиперазин химик әүерелештәрҙе тикшереү» темаһы буйынса химия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
* 1991 йылда 05.17.04 ауыр (йәки төп) органик синтез етештереү технологияһы һөнәре буйынса техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
* 1999 йылда Юғары аттестация комииссияһы профессор ғилми исеме бирә.

Тәүге тапҡыр фәнни йүнәлеш булдыра — ациклик һәм циклик ди- һәм полиаминдар химияһы. 360-тан ашыу фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара, шул иҫәптән 120-нән ашыу Рәсәй Федерацияһы патенты һәм СССР-ҙың авторлыҡ танытмалары. 50-нән ашыу фәнни асыштары етештереүгә индерелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы сайтында биографияһы
Черных Николай Андреевич

**Черных Николай Андреевич** (19 декабрь 1924 йыл — 30 октябрь 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире,  уҡсылар полкы пулемётсыһы. Кесе лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Никола́й Андре́евич Черны́х 1924 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ өйәҙе Верхотор ауылында тыуған.

1942 йылдың 9 авгусында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1943 йылдың 26 авгусынан фронтта. 1947 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

198-се гвардия уҡсылар полкы пулемётсыһы (68-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты) комсомол гвардия сержанты Черных Н. А. 1943 йылдың 24 сентябрендә Киев өлкәһе Кагарлык районы Балыко-Щучинка ауылы янында, беренселәрҙән булып Днепрҙың уң яҡ ярына сығып, уңайлы урын таба һәм ротаның Днепр аша сығыуын пулемёт уты менән ҡаплауға өлгәшә. Дошмандың 8 һөжүмен кире ҡаға, һуңғыһында яраланһа ла сафта ҡала һәм 30 фашисты атып үлтерә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 13 ноябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн гвардия сержанты Черных Николай Андреевичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3359) менән бүләкләнә.

1947 йылдан кесе лейтенант Н. А. Черных — запаста. Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә инженер-конструктор, эксперименталь цех начальнигы булып эшләй.

1982 йылдың 30 ноябрендә вафат була. Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта ерләнә.

### Белеме
* Стәрлетамаҡ аэроклубында уҡый.
* Севастополь зенит артиллерияһы хәрби училищеһы (1945).
* Ырымбур автомобиль техникумы (1950).
* Өфө авиация институты (1956).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943) 
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (13.11.1943);
* Ленин ордены (13.11.1943);
* миҙалдар.

## Хәтер
Ишембай ҡалаһының Геройҙар Аллеяһында Геройҙың бюсы ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Земля Мелеузовская: былое, будни, будущее. Историко-информационный сборник. — Уфа: Китап, 2000. — С. 77—78.
* Зиновьев А. Горение //Славные сыны Башкирии. Кн. 1. Уфа, 1965. — С. 157—160.
* Подвиги их бессмертны. — Уфа: Китап, 2000. — С. 324
* Корягин, А. Верхоторская летопись /А. Корягин //Восход. — 1985. — 18 мая.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы

**Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы** (17 декабрь 1928 йыл — 27 декабрь 2000 йыл) — нефтсе. 1952—1987 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында быраулаусы, мастер. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Ишембай ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1998).

## Биографияһы
Әҡсән Абдрахман улы Хәмиҙуллин 1928 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Смаҡай ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Ишембай районы «Тәйрүк» сәнәғәт артелендә ат менән әйбер ташыусы булып башлай. 1948—1951 йылдарҙа Советы Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң 1952—1985 йылдарҙа һөнәре буйынса эшләй: быраулау эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, верховой, быраулаусы, «Башнефть» производство берекмәһе «Ишембайнефть» НГДУ-һы мастеры.

Казанковка, Введеновка ятҡылыҡтарында скважинаға икенсе олон быраулау технологияһын эшкәртеүҙә һәм практикаға индереүҙә әүҙем ҡатнаша.

Һигеҙенсе биш йыллыҡ осоронда Хәмиҙуллиндың бригадаһы 50 бик ҡатмарлы скважинаны ремонтлай, уларҙың һәр береһе артабан тәүлегенә 40-50 тонна нефть бирә башлай.

Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975) (66-сы Промысла һайлау округы, Ишембай ҡалаһы).

Әҡсән Абдрахман улы Хәмиҙуллин 1987 йылда пенсияға сыға.

2000 йылдың 27 декабрендә Ишембай ҡалаһында вафат була.

## Ғаиләһе
Ғүмере буйына ғаиләһе менән Смаҡай ауылында йәшәй. Ҡатыны — Фәриҙә, биш улы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Нефть сығарыу буйынса биш йыллыҡ заданиеларын үтәүҙә күрһәткән тырыш хеҙмәте һәм эштә юғары техник-иҡтисади ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы Указы менән Ә. А. Хәмиҙуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Ленин (1971), «Почёт Билдәһе» ордендары, (1966), миҙалдар менән бүләкләнә.
* Ишембай ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1998).

## Хәтер
* Ишембай ҡалаһының Кузьминовка биҫтәһендәге урам Ә. А. Хәмиҙуллин исемен йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Башкортостана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Александр Зиновьев. Аксан Хамидуллин. Он заставлял фонтанировать самые безнадежные скважины//Башинформ, 16 декабря 2008
Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы

**Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы** (25 апрель 1953 йыл — 8 апрель 2018 йыл) — төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» һәм «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) маҡтау билдәләре эйәһе.

## Биографияһы
Рәмил Ғәтүф улы Ғүмәров 1953 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Иҫке Нуғай ауылында (хәҙер күсерелгән) тыуған.

Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була.

Свердловск ҡалаһындағы Урал политехник институтының төҙөлөш факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай.

1995 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә шул вазифаны башҡара.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Нефтекама ҡала Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» маҡтау билдәһе
* «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» маҡтау билдәһе (2013)
 
## Әҙәбиәт

* А. Тагиров. Эпохи строитель: Рамил Гумеров более 20 лет руководил трестом БНПС. Сайт издания «Красное знамя», 05.04.2019  
* Ансар Нуретдинов. Еренә ереккән — эшенә береккән. «Башҡортостан» гәзите, 2013, 20 апрель.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нефтекамск смотрит в завтра. К 35-летию города. Уфа. Издательство «Слово», 1998 год.
* ООО трест «Башнефтепромстрой» (Член СРО)
Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы

**Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы** (14 декабрь 1980 йыл — 9 сентябрь 1999 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Һауа-десант ғәскәрҙәренең хәрби хеҙмәткәре, гвардия парашют-десант полкының взвод командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Артур Ришат улы Ҡорбанғәлиев 1980 йылдың 14 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1984 йылда ата-әсәһе менән Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡалаһына күсенә. Шунда уның бала сағы һәм үҫмер йылдары үтә, 1998 йылда 7-се урта мәктәпте тамамлай.

Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренә 1998 йылдың декабрендә Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.

Һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1999 йылдың август башында Дағстан һәм Чечен Республикалары биләмәләрендә терроризмға ҡаршы операция (Икенсе Чечен һуғышы) башланғас, парашют-десант взводы командиры урынбаҫары (119-сы гвардия парашют-десант полкы, 3-сө парашют-десант ротаһы) гвардия сержанты Артур Ҡорбанғәлиев үҙ подразделениеһы составында хәрби хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша.

Чечен террорсылары һәм уларҙы сит ил булышсыларына ҡаршы һуғыштарҙың береһе барышында, 1999 йылдың 9 сентябрендә Дағстандың Новолакский районында, ҡыйыу яугир-десантсы снайпер пуляһынан һәләк була.

Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡалаһында хәрби хөрмәт менән ерләнә.

Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән 1999 йылдың 30 декабрендә, хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, гвардия сержанты Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улына үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.

## Хәтер
Герой иҫтәлегенә Өфө ҡалаһының Октябрь районында Урман тыҡрығындағы 14-се йорт фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, унда алтын хәрефтәр менән Рәсәй Геройы Артур Ҡорбанғәлиевтың исеме уйылып яҙылған. Шулай уҡ мемориаль таҡтаташ Ҡытаутамаҡ  ҡалаһында, Артур уҡыған мәктәптә ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
*
Саранда

**Саранда** ((, ) — Албанияның Влёра префектураһындағы курорт-ҡала. Саранда халҡы 2002 йылға 15 259 кеше була.

Саранда Ион диңгеҙе яры буйында, грек утрауы Корфу ҡаршыһында урынлашҡан. Саранда портын йыш ҡына «Албанияның көньяҡ ҡапҡалары» тип атайҙар.

## Тарихы
Баш ҡаланың хәҙерге исеме ҡырҡ Севастия ыҙа сигеүсеһе хөрмәтенә булған византия монастыры Айя-Саранд () исеменән килә, борон ҡаланы Онхесм тип хаона ҡәбиләләре атаған (бер сығанаҡтар буйынса, боронғо грек, ә башҡа сығанаҡтар буйынса иллирия). 1912 йылдың 28 ноябрендә Влерала Албанияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа тиклем 1920 йылдарҙа, ил биләмәләре әленән әле итальян, грек, серб ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.

1939 йылда итальян ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып ала, оккупанттар уны Бенито Муссолиниҙың оло ҡыҙы Эдда хөрмәтенә Порто-Эдда тип үҙгәртә (). Әммә борондан был төбәкте Бөйөк Грецияның өлөшө тип һанаған гректар Төньяҡ Эпирҙан 1940 йылда бик тиҙ генә унан итальяндарҙы ҡыуып сығара, әммә оҙаҡҡа түгел, сөнки Германия, Италия, Болгария илдәре 1941 йылда Грецияны оккупациялай башлай. Итальяндар 1943 йылда капитуляция яһайҙар һәм Албанияны ҡалдыралар, 1944 йылда немец оккупанттары илдән ҡыуып сығарыла һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң — Саранда Албанияның Влёра префектураһы окурыгының үҙәге була. 

1997 йылда ҡала сыуалыштар урынының береһе булараҡ киң танылыу ала башлай.

## Иҫтәлекле урындары
Саранданың иң үҙәгендә православие сиркәүе һәм урта быуат синагогаһы урынлашҡан. Алыҫ булмаған урында археологик музей-ҡурсаулыҡ — боронғо Бутринти ҡалаһы емереклектәре — ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары, ә боронғо Финичи ҡалаһының башҡа ҡалдыҡтары, ҡайһы бер тикшереүселәр әйтеүенсә, афинаныҡына оҡшаған, әммә үҙенең күләме менән байтаҡҡа ҙур Акрополдә урынлашҡан.

* Этнографик музей;
* Боронғо ғибәҙәтхана;
* Фойнике емереклектәре;
* Йәһүд синагогалары;
* «Али Паша Тепелена» ҡәлғәһе;
* Шен Кол урынында боронғо сиркәү (Изге Кол).
* «Зәңгәр күҙ» сығанағы, Саранданан 18 км алыҫлыҡта ята.

Шулай уҡ Саранда округында Албанияның таш быуат һәйкәлдәренең иң күбе, шул иҫәптән Конспольский мәмерйәһе урынлашҡан. 

## Иҡтисады
Ҡала иҡтисадының мөһим аспекты булып туризм ҡала, быға урындағы климат та булышлыҡ итә — бында йылда уртаса 300 ҡояшлы көн тора. Быға тағы ҡомло пляждар һәм алыҫ булмаған бөтә донъяға билдәле иҫтәлекле урындар, Корфу утрауы менән паромлы кисеүҙәр булышлыҡ итә. Алыҫ булмаған ерҙә Саранданан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ, Какавияла һәм Чафе Боте ҡалаһында Греция менән сиктәш автомобиль үткәүелдәре бар.

## Билдәле кешеләре

*  () — XVI быуат грек шағиры.

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Каламария
*  Керкира

## Фотоһүрәттәре

File:Saranda_Albania_Promenade_2016.jpg|
File:Saranda11.JPG|
File:Orthodox Church (Sarandë).jpg |
File:Kuruku30 - Sarandë.jpg|
File:Saranda_Albania_1.jpg|
File:Coastline in Albania.jpg|
File:Kuruku 27 - Sarandë shore promenade.jpg|
File:Blue_Eye_Albania_2016_Syri_i_kalter.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы

**Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы** (20 март 1958 йыл — 1 декабрь 2008 йыл) — Мәскәү өлкәһе Эске эштәр баш идаралығы тиҙ хәрәкәт итеүсе махсус отрядының (СОБР) мөһим эштәр буйынса өлкән оперуполномоченныйы, отставкалағы милиция подполковнигы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995).

## Биографияһы
Фәрүәт Абдулла улы Яҡупов 1958 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Бурлы ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлай.

1983 йылдың октябренән 1985 йылдың декабренә тиклем прапорщик Фәрүәт Яҡупов СССР Ҡораллы Көстәрендә Афғанстан Демократик Республикаһындағы совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты составында хеҙмәт итә.

1991 йылдың 4 сентябренән — эске эштәр органдарында хеҙмәт итә: милиционер, Мәскәү өлкәһе Эске эштәр баш идаралығы айырым тәғәйенләнеш милиция отрядының отделение командиры. 1993 йылдың ғинуарынан — Мәскәү яны тиҙ хәрәкәт итеүсе махсус отрядта оперуполномоченный вазифаһында, ә шул уҡ йылдың ноябренән — айырыуса мөһим эштәр буйынса өлкән оперуполномоченный. Күп тапҡырҙар Төньяҡ Кавказға эш буйынса командировкаларға сыға. Хәрби операцияларҙа ҡатнаша, шуларҙың береһе ваҡытында, 1995 йылдың ғинуар аҙағында, ҡамауға эләккән төркөмдөң китеүен ҡаплап, ауыр яралана.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 25 авгусындағы указы менән, Төньяҡ-Кавказ төбәгендә ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарыҙа хеҙмәт бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, милиция өлкән лейтенанты Яҡупов Фәрүәт Абдулла улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Ҡыйыу милиция офицеры Рәсәй эске эштәр министрлығы органдарында — ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш буйынса Мәскәү яны Төбәк идаралығының оператив-тактик әҙерлек үҙәгендә хеҙмәтен дауам итә. 2003 йылдан отставкала.

Мәскәү өлкәһенең Видное ҡалаһында йәшәй. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.

Рәсәй Геройы, отставкалағы милиция подполковнигы Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы 2008 йылдың 1 декабрендә Видное ҡалаһында оҙайлы ҡаты ауырыуҙан һуң 51-се йәшендә вафат була. 2008 йылдың 3 декабрендә ул Башҡортостанда, Ғафури районының Бурлы ауылында, хәрби хөрмәт менән ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы
* Батырлыҡ ордены
* «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы

## Хәтер
2020 йылдың 23 февралендә Бурлы ауылында Фәрүәт Яҡуповҡа бюст ҡуйылды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.
* Нияз Сәлимов. Бурлының батыр улы. «Башҡортостан» гәзите, 2013, 5 апрель 

## Һылтанмалар
* 
*
Хорват фән һәм сәнғәт академияһы

**Хорват фән һәм сәнғәт академияһы** (; HAZU), элекке **Югославия фән һәм сәнғәт академияһы** (; JAZU) — Югославияның юғары ғилми учреждениеһы һәм уның тарҡалыуынан һуң, ирекле Хорватияның. Академияның штаб-фатиры Хорватияның баш ҡалаһы Загреб ҡалаһында урынлашҡан.

Әлеге ваҡытта академия президенты — онколог, радиолог Звонко Кузич[hr] (2011 йылдан алып).

## Тарихы
Академияны төҙөү идеяһы Йосип Юрай Штросмайер инициативаһы буйынса 1848 йылда барлыҡҡа килгән. 1866 йылдың 4 марттында Загребта Югославия академияһына нигеҙ һалына. 1945 йылдан алып 1990 йылға тиклем Хорвания академияһы Югославияның Фәндәр академияһының ҡушма өлөшө була. 1990 йылдан алып — Хорватия конститиуцияһы бойондороҡһоҙ ғилми учреждениеһы статусын нығыта.

## Структураһы

Хорват фән һәм сәнғәт академияһы 9 бүлектән тора («разрядтарҙан»).

* Тәбиғи фәндәр бүлеге
* Һынлы сәнғәт бүлеге
* Әҙәбиәт бүлеге
* Математика, физика һәм химия фәндәре бүлеге
* Медицина фәндәре бүлеге
* Музыка сәнғәте һәм музыка фәне бүлеге
* Йәмәғәт фәндәре бүлеге
* Техник фәндәр бүлеге
* Филология фәндәре бүлеге

## Академик бүлексәләре

* Фәнни үҙәктәр
* Музейҙар һәм галереялар
* Хорват сәнғәт һәм фән академияһының архивы
* Хорват Фән һәм сәнғәт академияһы китапханаһы
* Трстенолағы дендрарий
* Хорват фән һәм сәнғәт академияһы фонды

## Академия президенттары

* Франьо Рачки (1866—1886)
* Павао Мухич (1887—1890)
* Йосип Торбар (1890—1900)
* Смичиклас Тадия (1900—1914)
* Томислав Маретич (1915—1918)
* Владимир (лексикограф) Мажуранич (1918—1921)
* Густав Янечек (1921—1924)
* Гавро Манойлович (1924—1933)
* Алберт Базала (1933—1941)
* Томо Матич (1942—1946)
* Андрия Штампар]] (1947—1958)
* Грга Новак (1958—1978)
* Яков Сироткович (1978—1991)
* Иван Супек (1991—1997)
* Иво Падован (1997—2003)
* Милан Могуш (2003—2010)
* Звонко Кузич (2011 — по н.в.)

## Академияның тулы хоҡуҡлы ағзаларының ағымдағы исемлеге

Химик һәм кристаллограф Драго Грденич[en] (1919 йылда тыуған; исемлеккә теркәү ваҡытына 98 йәшлек), бер үк ваҡытта оло стажлы академик статусылы (1973 йылдан алып; 45 йыл) - хәҙерге ваҡытта йәшәүсе хоҡуҡлы ағза.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы

**Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы** (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).

## Биографияһы
Фәһим Баязит улы Мөхәмәтшин 1955 йылдың 28 июнендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуған.

1974 йылда Совет Армияһы сафына саҡырыла, һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.

1976 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Саратов махсус урта милиция мәктәбенең тәфтиш хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү бүлегенә уҡырға инә.

1978 йылда Өфө ҡалаһы Киров район Советы башҡарма комитетының эске эштәр бүлеге тәфтишсеһе булып эшләй башлай. 

1981 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлай.

1985 йылда Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлегенең Тәүтикшереү отделениеһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.

1987-1990 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығы Академияһы адъюнктураһында уҡый.

1990 йылда енәйәт процессы проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Шул уҡ йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Өфө Юғары мәктәбендә енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһында уҡыта башлай.

1991 йылдан 1992 йылға тиклем — енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1992 йылдан 1994 йылға тиклем — шул уҡ кафедраның доценты.

1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Өфө Юғары мәктәбендә енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһы начальнигы, 1996-1998 йылдарҙа — Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһы начальнигы.

1998-2003 йылдарҙа — институт начальнигының уҡыу-уҡытыу эше буйынса урынбаҫары.

2003 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә.

2004 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1999 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» исеме бирелә.

Өфө ҡала Советының ике саҡырылышы депутаты, законлылыҡ буйынса комиссия рәйесе була. 1999 йылда тәжрибә уртаҡлашыу һәм енәйәт-башҡарыу системаһының тәжрибәһен өйрәнеү өсөн Бөйөк Британияла була.

2003—2011 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы. «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы составына инә. «Правовое государство: теория и практика» журналы редколлегияһына инә

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999)
* Салауат Юлаев ордены (2015).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
Мария Края

**Мария Края** (; 24 сентябрь 1911 йыл — 21 ноябрь 1999 йыл) — албан опера йырсыһы.

## Биографияһы
Мария Края 1911 йылдың 24 сентябрендә һуңғараҡ Австро-Венгрия составына ингән Далмация Короллегендәге ҙур булмаған Задар ҡалаһы ситендә албандар йәшәгән районда католиктар ғаиләһендә тыуған. Тереза Әсәнең.туғаны булған. этник Алты йәшендә ғаиләһе менән этник тыуған иленә, Албанияның Шкодер ҡалаһына күскән. Албанияла, ҙурая барған һайын, милли традициялар һәм албан мәҙәниәте менән танышҡан.

1930 йылдан йыр менән шөғөлләнә башлай. Грацта музыкаль белем, Австрияла Вена музыка һәм башҡарыу сәнғәте университеты филиалында белем ала, уҡыуын 1934 йылда тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң, Шкодер урта мәктәбендә, һуңынан Тирана педагогия институтында уҡытҡан. Тиранала пианист Тонин Гуразиу менән йырсы сифатында сығыш яһай башлай. Края Венала уҙған «Милләттәр кисәһе»ндә Албания вәкиле булараҡ сығыш яһаған.

Марияның йырлауы үҙенсәлекле була, был албан теле менән ҙур булмаған немец диалекты ҡушылыуынандыр, был ул йырлаған текстарға аныҡ формулировка биргәндер. Йырсы репертуарында традицион албан ҡала йырҙары була, һәм ул профессиональ йырсы башҡарыуында яңыса яңғырай. Ул албан пианисы Лола Гьока менән бергә гастролдәрҙә йөрөй, 300-ҙән ашыу йыр яҙҙыралар. Шул ваҡытта яҙылған йырҙар бик сифатлы булмаһа ла, фонограммалар бөгөнгө көндә лә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

1937 йылда Мария Италияның Бари ҡалаһында концерт бирә, ә киләһе йылда ул сығыш Мюнхенда, Германияла сығыш яһай. Лола Гьок һәм уның менән бергә 1938 йылда ул Лола Гьока һәм Тефта Ташко-Коко менән бергә венгр музыканты Крист Коконы Миланда уҡытыуға аҡса йыйыу маҡсатында хәйриә концерттары ойоштора. 1939 йылда Флоренцияла концерт бирә.

Икенсе донъя һуғышы тамамлағандан һуң, Края опера сәхнәһендә сығыш яһауын дауам итеүе менән бер рәттән Иордания Миша музыка академияһында ла уҡыта. Ә 1959 йылда композитор Пренке Яков һәм либреттист Ллазар Силиканың Mrika — беренсе албан операһының  була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Kraja Sopranoja brilante Marie (алб.)

## Әҙәбиәт
* M. Lalaj, *Instituti Femnor «Nana Mbretneshë»,* Tiranë: Qendra Kombëtare e Artit dhe e Kulturës, 2013. fq. 54. ISBN 9789994351909
* David Cooper, Kevin Dawe: The Mediterranean in music: critical perspectives, common concerns, cultural differences. Scarecrow Press, 2005. ISBN 978-0-8108-5407-9
* Flori Slatina: Portrete artistesh. Tirana: Gazeta 55, 1999. (alb.)
Йивли манараһы

**Йивли манараһы **(), **Алаәтдин** йәки **Оло мәсет** () булараҡ та билдәле — Төркиәләге мәсет; Анталья ҡалаһының символы. 

Мәсет 1230 йылда төҙөлә. 1373 йылда тулыһынса реконструкциялана. Манаралағы яҙыуҙа уны сәлжүк солтаны Алаәтдин Кейҡубат I (1219—1237 йылдарҙа идара иткән) төҙөтөүе тураһында хәбәр ителә. Антальяла мосолман архитектураһының иң боронғо өлгөләренең береһе. Манара ҡаланың бөтә еренән дә күренеп тора. 

Конструкцияһы кирбестәр менән айырылған һигеҙ ярым цилиндрҙан тора. Кирбес мозаика менән биҙәлгән. Манара «Yivli», йәғни «һырлы» тигән исем алған.

Кирбес манара мәсеттең көнсығышында, уның көньяҡ-көнсығыш иөйөшөнән дүрт ярым метрҙа урынлашҡан. Манараның бейеклеге 38 метр, винт кеүек баҫҡыс 90 баҫманан тора. Манара таш квадрат фундаментта ултыра, фундаменттың бейеклеге 6,5 м, яҡтары 5,5 м. Фундаменттың өҫкө мөйөштәре ҡырҡылған, шунлыҡтан уның өҫкө өлөшөндә башняның киҫелеше һигеҙ мөйөшлөгә әйләнгән. Уға һигеҙ ҡырлы башня ултыртылған, һәр ҡыры уйым менән биҙәлгән. Уйымдарҙа фирүзә һәм кобальт быяланан эшләнгән мозаика ҡалдыҡтары бар. Һигеҙ ҡырлы өлөштән һуң диаметры саҡ ҡына бәләкәйерәк булған түңәрәк киҫелешле өлөш башлана. Унан һуң башняны иң оҙон төп өлөш дауам итә, киҫелеше ярым түңәрәк һигеҙ сәскә тажына оҡшаш. Был «һырлы» өлөш өҫкә табан тарайыңҡырай, уға тағы бер түңәрәк киҫелешле өлөш ҡуйылған. Был өлөштән һуң мукарна тип аталған кәрәҙле көмбәҙ (мосолман архитектураһы биҙәге, был мәсеттә — балкон өҫтөндәге архитектур билбау) ҡоролған. Мукарналарға шәрәфәләр (манараның балконы) беркетелгән. Балкондан юғары манараның ябай цилиндр формаһындағы өҫкө өлөшө күтәрелә. Манараны ҡурғаш менән ҡапланған конус ҡыйыҡ ослай. Балкондың таш балюстрадаһы, моғайын, һуңынан өҫтәлгән элементтыр.

Манараның иҙәненә фирүзә һәм зәңгәр төҫтәрҙәге буяу менән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре яҙылған. Манараға инә торған ишек — нигеҙенең төньяғында. 

## Һылтанмалар

* 
* Pictures of the mosque 
*
Ильяс бей мәсете

**Ильяс бей мәсете** () — Төркиәнең Айдын провинцияһы Дидим районы Милет ҡалаһындағы тарихи мосолман ҡоролмаһы. Мәсет 1403 йылда Ментеше бейлегенең һуңғы хакимы Ильяс бей (1402—1421) ҡушыуы буйынса төҙөлгән. 

## Архитектура
Мәсет мәҙрәсә һәм Һамам менән бер комплекс тәшкил итә. Мәсет Милет харабаларынан алынған мәрмәр блоктарҙан төҙөлгән. Намаҙ залы 14 метр диаметрлы кирбес көмбәҙ менән ослана. Көмбәҙ черепица менән ябылған, дүрт стена менән тотторолған һигеҙ мөйөшлө нигеҙгә ултыртылған. 1955 йылда ер тетрәгәндә кирбес манара емерелгән. Комплекс боронғо Милет ҡалаһы археологик ҡаҙылмаларына яҡында урынлашҡан. Уның эргәһендә византий осорона ҡараған мунсалы вилла ҡалдыҡтары табылған. Ер тетрәгәндә зыян күргән комплекс өлөшләтә генә тергеҙелә һәм оҙаҡ йылдар буйы тәбиғәт йоғонтоһонан һаҡлауһыҙ була. 2007 йылда киң күләмле тергеҙеү эштәре башлана, иң элек тикшереү һәм документлаштырыу башҡарыла, шунан һуң ғына, ошо уҡ йылдың октябрендә, комплексты реконструкциялауға тотоналар. Эш 2011 йылдың йәйенә тамамлана.

Ильяс бей комплексы 2012 йылда мәҙәни мираҫты һаҡлау маҡсатындағы Europa Nostra наградаһына лайыҡ була.

## Галерея

File:Mosque Ilyas Bey interior.JPG|Мәсет интерьеры
File:Mosque Ilyas Bey Kalligrafie.JPG|Яҙма
File:Mosque Ilyas Bey RB 2.jpg|Колонкалар
File:Cemetery near mosque Ilyas Bey RB.jpg|Ҡәбер ташы
File:Mosque Ilyas Bey RB 4.jpg|Мукарна менән михраб  
File:Moletus bath and Ilyas Bey Mosque RB.jpg|Комплекс — алыҫтан
File:Mosque Ilyas Bey RB 3.jpg|Яҙма
File:View from roof mosque Ilyas Bey RB.jpg|Ҡыйығынан асылған күренеш


## Иҫкәрмәләр
Мысыр баҙары

**Мысыр баҙары**, Тәмләткестәр баҙары (), Мысыр чаршысы () — Истанбулдың иҫке өлөшөндә Эминөнү районында урынлашҡан баҙар; Оло баҙарҙан һуң ҡалала ҙурлығы буйынса икенсе баҙар. Территорияһында 80-ләп магазин бар, уларҙың төп ассортименты — тәм-том, тәмләткестәр, дарыу үләндәре, специялар, киптерелгән емеш-еләктән һәм иттән әҙерләнгән деликатестар, һөт ризыҡтары.

Баҙар 1660 йылда Турхан солтан бойороғо буйынса архитектор Ҡазим аға тарафынан төҙөлгән. Тәүҙә Яңы мәсет комплексының өлөшө була һәм уның төҙөлөшөн финанслау өсөн хеҙмәт итә. L хәрефенең киреһе рәүешендә төҙөлгән бинаның алты ҡапҡаһы бар. Комплекстың көмбәҙҙәре ҡурғаш менән ябылған. 

Тәүҙә «яңы», шулай уҡ «әсәй» баҙары тип йөрөтөлгән. Шунан «Мысыр баҙары» тигән атама өҫтөнлөк алған, сөнки ул заманда тәмләткестәр һәм специялар башлыса Һиндостандан Европаға Мысыр аша ташылған. 

Мысыр баҙары ике тапҡыр янғындан ҡаза күрә — 1691 һәм 1940 йылдарҙа. 1940—1943 йылдарҙағы тергеҙеү эштәре барышында комплекстың күп деталдәренең төп нөсхәһе юғалтыла. 1941 йылда уны Яңы мәсеттән айырып юл һалына. 

## Галерея

File:Istanbul Misir carsisi.JPG|Мысыр баҙарының бинаһы
File:074 Istanbul.11.2006 resize.JPG|Комплекс галереяларының береһе
File:Kruiden in Egyptische bazaar Eminönü Istanbul.JPG|Специялар һатылған кибет кәштәһе
File:Istanbul spice bazaar 02.jpg|Киптерелгән емеш сауҙаһы бара
File:İstanbul 6897.jpg|Специялар һатылған кибет кәштәһе


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Оло баҙар

## Һылтанмалар

]]
Оло баҙар

**Оло баҙар**, шулай уҡ Гранд баҙар, Япмалы баҙар, Ҡапалы чаршы ) — донъялағы иң ҙур япмалы баҙарҙарҙың береһе. Истанбулдың иҫке өлөшөндә урынлашҡан һәм 30 700 м² майҙанды биләй. Баҙарҙың 66 урамында 4000-дән ашыу магазин урынлашҡан. Баҙарҙа көн һайын ярты миллиондан ашыу кеше, шул иҫәптән туристар була. 

Тауар ассортименты ифрат ҙур — зәргәр әйберҙәр һәм биҙәүестәр, антиквариат, күн-тире, текстиль, келәм-балаҫтар, туристик сувенирҙар, керамика һәм ағас әйберҙәр һ.б. Оло баҙарҙың эсендә ресторандар, ҡоҙоҡтар, фонтандар, мәсеттәр, торлаҡ биналар, хатта зыярат бар. Ғосман осоронда был баҙарҙа сауҙа менән генә түгел, иҡтисади һәм финанс операциялары менән дә шөғөлләнгәндәр, бында банктар эшләгән, биржа булған. XIX быуат уртаһына тиклем Ҡапалы чаршы ҡолдар менән һатыу итеү урыны булған.

## Баҙарҙың тарихы һәм архитектураһы

Баҙар Мәхмәт II солтан ваҡытында, 1453 йылда Констинтинополде алғас та, Византия баш ҡалаһының элекке баҙарҙары нигеҙендә төҙөлә башлаған. Солтан бойороғо буйынса ике бидистан (башы ябылған баҙар) һалынған, уларҙы әйләндереп баҙар үҫеп киткән. Артабан Ҡапалы чаршы ҡабат-ҡабат төҙөлә, киңәйә. 1894 йылғы ер тетрәүҙән һуң ныҡлы реконструкция үтә.

Комплекстың уртаһында урынлашҡан иҫке () һәм сандал () бидистандары иң боронғо өлөштәре һанала. Уларҙың башы көмбәҙле итеп эшләнгән.

Ҡапалы чаршының бөтә ҡапҡаларының һаны — 18, улар араһында Чемберлиташ майҙаны эргәһендәге «Нурғосманийә» тигән үҙәк ҡапҡа айырылып тора, уның башына «Үҙен сауҙаға бағышлағанды Алла ярлыҡай» тигән һүҙҙәр яҙылған. Шулай уҡ Баязит майҙаны эргәһендәге «Баязит» ҡапҡаһы ла әһәмиәтле.

Баҙар эсендәге урамдар иҫке атамаларын һаҡлаған — Ҡалпаҡсылар урамы (), Наргиләсе урамы (), Самауыр урамы () һ.б.

2013 йылда Оло баҙарҙа 91 миллиондан ашыу турист була, шулай итеп, баҙар донъяның иң кешеле урындарының береһенә әүерелә.



## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мысыр баҙары

## Һылтанмалар

* Капалы Чарши
* Крытый рынок
* Базар на WikiMAPIA
Ильинск ҡәлғәһе

**Ильинск ҡәлғәһе** — Ырымбур далаларындағы ҡәлғә, 1773 йылдың ноябрендә Пугачев көрәштәренең береһе булған Хлопушаның һөжүменә дусар булған.

1773 йылдың 24 ноябрендә 6 500 кеше һәм 6 орудие менән Хлопуша Ильинск ҡәлғәһенә килеп етә һәм бик әүҙем һөжүм менән уны тиҙ арала баҫып ала, комендант поручик Лопатин һәләк була, ҡалған офицерҙар һәм халыҡ ярлыҡаулана. Бүтән ваҡыттағыса ҡәлғәне таламай, Хлопуша Верхнеозерный ҡәлғәғә юллана, әммә бында еңелеүгә дусар була; Пугачев уға ярҙам итергә кәрәк тип таба һәм 1773 йылдың 26 ноябрендә уға ҡушыла.

Шул арала Себер линияһынан генерал-майор Станиславский Ильинск ҡәлғәһенә ярҙамға Заевтың 3 ротаһын ебәрә. Пугачев уның юлын киҫергә ниәтләнә, әммә Заев үтеп өлгөрә һәм , 1773 йылдың 27 ноябрендә Ильинск ҡәлғәһен яулап ала. Ҡәлғәлә ҡалған һалдаттар Хлопуша менән киткән була, Заве бында тик бер яралы офицерҙы һәм бер нисә һөргөнгә ебәрелгән конфедератты тап итә; иген келәттәре асыҡ торалар, ондәң һәм кипкән икмәктең бер өлөшө ишек алдында түгелеп ята, шулай уҡ ҡапҡа төбөндә пушка тороп ҡалған. Заев өс бастионда берешәр пушка ҡуя (дүртенсеһе ҡоралһыҙ ҡала), һаҡсыларҙы ҡуя һәм һөжүмгә әҙерләнә. 

1773 йылдың 28 ноябрҙә, эңер төшкәс, Пугачев ҡәлғәғә яҡынлаша; уның разъездарын һаҡсылар үрҙәрҙән утҡа тотолалар; бушҡа ғына боласылар, атмағыҙ, сығығыҙ әйҙә, бында батша, тип ҡысҡырмаһындар, яуап итеп пушканан аталар, ә бер сәғәттән Пугачевтың төркөмө, һибелеп, ҡәлғәғә ынтыла, әммә уларҙы артиллерия уты туҡтата.

Һалдаттар, бигерәк тә конфедераттар, сабауылға рөхсәт һорайҙар, әммә Заев уларҙың хыянатынан ҡурҡып, рөхсәт бирмәй. 1773 йылдың 29 ноябрендә Пугачев ҡәлғәне ҡабаттан һөжүмләй, был юлы ҡоралланмаған бастион яғынан; түҙә үртәү өсөн арбала бесән йөгөн һәм 2 пушка һөйрәп алып киләләр, Заев әлеге бастионға ике пушка күсереп алып килергә ҡуша, әммә өлгөрөп булмай, ағас бастион йәҙрәләр менән емерелә һәм фетнәселәр ҡәлғәғә бәреп инәләр; һалдаттар ҡасалар.

Заев, офицерҙарҙың күпселеге һәм 200 һалдат үлтерелә, ҡайһы берҙәре әсиргә алына һәм Пугачев алдына килтерелә; һалдаттарҙы көсләп тубыҡландыралар һәм уларҙы Пугачев ярлыҡай; артабан Пугачев капитан Камешковтан һәм прапорщик Вороновтан, ни өсөн улар үҙҙәренең батшаһына ҡаршы сыҡтылар, тип һорай, тегеләре: «Һин беҙгә батша түгел; беҙҙә, Рәсәйҙә, әбей батша императрица Екатерина Алексеевна һәм батша тәхет вариҫы Павел Петрович, ә һин ҡараҡ һәм самозванец», -тип яуап бирәләр. Уның артынса капитан Башаринды алып киләләр, Пугачев, уның менән һүҙ көрәштереп тә тормайынса, аҫып ҡуйырға бойора, әммә әсиргә эләккән һалдаттар ярлыҡау үтенә башлайҙар һәм Пугачев уны ғәфү итә һәм бөтәһен дә казакса сәстәрен алырға ҡуша. Пугачев төркөмөн тулыландыра һәм, яралыларҙы ҡәлғәлә ҡалдырып, Верхнеозерный ҡәлғәһенә табан юллана.

## Сығанаҡтар

* Военная энциклопедия&#x20;&#x2F;&#x20;Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: т-во И. В. Сытина, 1911—1915.
* Пушкин, Александр Сергеевич История Пугачевского бунта;
* Л. Дубровин, Пугачёв и его сообщники, Санкт-Петербург, 1884.
Измир сәғәт башняһы

**Измир сәғәт башняһы** () — Измир ҡалаһының (Төркиә) шул уҡ исемдәге районында Конак майҙанында урынлашҡан тарихи сәғәт башняһы.

Сәғәт башняһы левантийсы француз архитекторы Пер Ремон Шарль тарафынан эшләнә һәм 1901 йылда, ғосман солтаны Ғәбделхәмит II (1876—1909 йылдарҙа идара итә) тәхеткә ултырыуының 25 йыллығы хөрмәтенә төҙөлә. Сәғәт үҙе Германия императоры Вильгельм II (1888—1918 йылдарҙа идара итә) тарафынан бүләк ителгән була. Ҡаралты ғосман архитектураһы стилендә биҙәлгән. Башняның каркасы тимерҙән һәм ҡурғаштан эшләнгән. Уның бейеклеге 25 метр тәшкил итә. Башняның нигеҙе тирәләй дүрт фонтан (şadırvan) урынлашҡан. Колонналары мавритан стилендә эшләнгән.

Сәғәт башняһы 1983—1989 йылдарҙағы 500 төрөк лираһы банкнотының икенсе (кире) яғында һүрәтләнгән.

Ғосман империяһының элекке балҡан провинцияларында, бигерәк тә Белград, Приеполе, Сараево, Баня-Лука, Градачац һәм Подгорица кеүек хәҙерге Сербия, Босния һәм Черногория ҡалаларында оҡшаш ғосман сәғәт башнялары һаҡланып ҡалған. Улар *сахат-кула* (*Kulesi Saat төрөк һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, сәғәт менән башня тигәнде аңлата*) исемен йөрөтәләр.

## Иҫкәрмәләр
Истанбул Сапфиры

**Истанбул Сапфиры** йәки **Istanbul Sapphire** — үтә бейек бина, 2016 йылға ҡарата Истанбулда һәм Төркиәлә иң бейек бина, ҡала үҙәгендәге Левент эш районында, Büyükdere Avenue урамында урынлашҡан. Istanbul Sapphire 2010 йылда төҙөлөп бөтә, шул заманда бейеклеге буйынса Европалағы дүртенсе урынды биләгән бина була. Беренсе экологик үтә бейек бина. Истанбул Сапфирының ер өҫтөндә 54 ҡаты бар, бейеклеге 238 метр, шпилен дә ҡушып һанағанда — 261 метр. Шпиль биҙәлеш өлөшө булып тора, ә радио антеннаһы түгел. Ҡоролма Tabanlıoğlu Architects тарафынан сауҙа үҙәге һәм күп функциялы проект резиденцияһы итеп төҙөлгән.

## Урынлашыуы
Бина Босфор күпере менән Солтан Мәхмәт Фәтих күпере аша үткән төп трассалар — Е80 Европа маршруты һәм Otoyol 1 тирәһендә урынлашҡан. Бинанан метрополитендың дүртенсе станцияһына тура сығып була, ишеге — өсөнсө цоколь ҡатында. Бина торған *Büyükdere Avenue *Истанбул үҙәгенең төп урамдары иҫәбенә инә. 

File:Modern Istanbul skyline.jpg|Босфор боғаҙынан Левент күренеше. Istanbul Sapphire панораманың һул яғында.
File:Ido2.JPG|Катамаран Сибус  Босфорҙа, ерлектә — Левент һәм үтә бейек биналар. Istanbul Sapphire —  һулдан беренсе.
File:Istanbul Levent skyline.jpg|Босфорҙың Азия яғындағы Һәдивә һарайы баҡсаһынан Левент күренеше.  Istanbul Sapphire — уңдан беренсе.


## Архитектураһы

Истанбул Сапфиры Tabanlıoğlu Architects тарафынан юғары технологиялы структура итеп эшләнгән, ул 64 ҡаттан тора (54 ер өҫтө һәм 10 ер аҫты ҡаты), ҙур парковка, «Sapphire Çarşı» сауҙа үҙәге, гольф майҙаны, бассейн, ресторандар урынлашҡан, бинаның 47 ҡаты торлаҡ ителгән, бөтәһе 187 фатир бар.

Өс ҡат һайын баҡсалар урынлашҡан махсус ҡаттары бар. Баҡсалар компания хакимиәте етәкселегендә тәрбиәләнеп-ҡаралып тора. 

Sapphire — Төркиәләге тәүге экологик бина, махсус ике быяла снаряд аша тыштан тәбиғи һауа инә. Шул сәбәпле һауа торошоноң уңайһыҙлыҡтары һәм тышҡы тауыштар ҡамасауламай. Ҡояш яҡтыһы һәм ультрафиолет нурҙар махсус пәрҙәләр системаһы менән көйләнә. Уларға автоматик рәүештә компьютер аша идара ителә.

2011 йылдың мартында 236 метр бейеклектә күҙәтеү майҙансығы асыла.

## Төҙөлөш эштәре
Проект буйынса төҙөлөш 2006 йылда башлана һәм 2010 йылда тамамлана. 2011 йылдың 4 мартында рәсми асыу тантанаһы була.

Проект 11 339 м2 майҙанда төҙөлгән, ҡоролманың дөйөм майҙаны — 157 800 м2, шул иҫәптән 35 000 м2 — сауҙа үҙәгенең майҙаны. 

Проектты эшләүҙә һәм төҙөлөштә ҡатнашҡан компаниялар:

* Kiler GYO (төҙөүсе инвестор)
* Güney Turizm (Mustafa Tatlıcı, участканың хужаһы)
* Biskon Yapı (төҙөлөш компанияһы, Kiler GYO бүлендеге)
* Demsar İnşaat (субподрядсы)
* Tabanlıoğlu Architects (архитектура-проект фирмаһы)
* Ruscheweyh Consult GmbH (биналарға ел баҫымын анализлаусы консалтинг фирмаһы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Istanbul Sapphire (официальный сайт) 
* Фотографии Istanbul Sapphire
Иркаев Николай Лазаревич

**Иркаев Николай Лазаревич** (псевдонимы ; (22 май 1906 йыл — 15 июнь 1978 йыл) — мордва совет шағиры, прозаик, драматург, тәржемәсе. СССР Юғары Советы депутаты (1970). Мордва АССР-ының атҡаҙанған шағиры (1960) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Милләте — эрзән. Пенза губернаһы Саранск өйәҙе, Курилово ауылы (хәҙер ул Мордовия районының Ромодановский составында), крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1927 йылда Пенза партия мәктәбен, 1930 йылда Бөтә союз коммунистик журналистика институтын тамамлай. 1933 йылда Мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

20-се йылдар аҙағында әҙәби эшмәкәрлеге башлана. Тәүге шиғри йыйынтығы «Модась окстомсь» («Земля орбновилась») 1932 йылда Саранскта, һуңынан хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығы «наксадсть Корентнэ» («Корни сгнила») баҫылып сыға.

1934 йылдан «Якстере теште», «Эрзянь коммуна», «Советский артист», «Полярная кочегарка» гәзиттәре, «Сурань толт» журналы редакцияларында эшләй. Ошо уҡ йылда СССР яҙыусылар союзы ағзаһы була. СССР яҙыусыларының беренсе съезында ҡатнаша.

1936 йылда мордва халҡы тарихына арналған «Моро Ратордо» поэмаһы нәшер ителә («Песнь о Раторе»). 1930 йылдың икенсе яртыһында «Не рой другому яму» пьесаһы, балалар өсөн әкиәттәр һәм хикәйәләр баҫылып сыға.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Иркаев «Әҙәби гәзит», «Әҙәби Рәсәй», «Халыҡтар дуҫлығы» кеүек үҙәк гәзит һәм журналдар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 

1945 йылда «Кочказ лирикаһы» («Избранная лирика») әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға, 1952 йылда — «ды Стихт ды поэмат» («Стихотворнеия и поэмы»), 1959 йылда — «Тундань баҡсаһы» («Весенний сад»), 1965 йылда — «Теплынь».

Н. Иркаевтың повестары: «Алешка» (1959), «Березовая вода» (1963), «Новая родня» (1966), «Митяевы мечтания» (1975), «Шураган» (1980).

Иркаев 1970 йылда СССР Юғары Советы депутаты булып һайлана

1981 йылда, яҙыусының вафатынан һуң, уның «Күңел шишмәләре» («Родники души») тигән әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға. 

Иркаев Н. В. Гоголь, А. С. Пушкин, М. Горький, Тарас Шевченко, Дж. Г. Байрон, В. В. Маяковский һәм башҡа яҙыусыларҙың ҡайһы бер әҫәрҙәрен эрзя теленә тәржемә итә.

1986 йылда Никул Эркайҙың 80 йәшенә бәйле Саранск урамдарының береһенә уның исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Репродукция портрета Н. Эркая (художник В. Д. Илюхин) на сайте Мордовского республиканского музея изобразительных искусств имени С. Д. Эрьзи.

## Әҙәбиәт
*
Батаев Павел Петрович

**Батаев Павел Петрович** (1915, Новые сосны — 24 ғинуар 1942) — совет эрзә шағиры.

## Биографияһы
Һамар губернаһының Боғорослан өйәҙендәге Новые Сосны ауылында 1915 йылда тыуған (хәҙерге Клявлинский районы, Һамар өлкәһе). 1934 йылда Мордовияға, Саранск ҡалаһына күсеп килә, унда Мордва китап нәшриәтендә нәфис әҙәбиәт мөхәррире һәм комсомол-йәштәр гәзите «киява Лениэнь» («По Ленинскому пути») мөдире булып эшләй. Мордва телендә бер нисә шиғырҙар йыйынтығын сығара. Н. Л. Иркаев, И. П. Кривошеев һәм Я. Григошиндар менән бер рәттән эрзә телендәге төп яҙыусылар һәм шағирҙар иҫәбенә инә.

Батаев 1941 йылда фронтҡа хәрби хәбәрсе булараҡ мобилизациялана, 53 уҡсылар дивизияһы рядовойы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 24 ғинуарында һуғышта һәләк була. Медынь ҡалаһында ерләнә. Уның һуғыш тураһында шиғырҙары һаҡланған:

## Йыйынтыҡтары

* Анкине (1934)
* Карман эрямо (1934)
* Ков валдоне (1933)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Келей паксят. Великой Отечественной войнасо (1941—1945 ие) чавозь эрзянь поэтнень ды писательтнень произведенисят. Пурныцязо П.Гайни Мордовской Государственной издательствась. — Саранск, 1952. — 128 с. — С. 99-100
* *Батаев П.* Валскень стязь // . — 1995. — № 4.
Кривошеева Ефимия Петровна

**Кривошеева Ефимия Петровна** (1 июнь 1867 йыл — 24 июнь 1936 йыл) — халыҡ бәйетсеһе, мордва сәсәнлек сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Ефи́мия Петро́вна Кривоше́ева 1867 йылдың 1 июнендә хәҙерге Пенза өлкәһенең Камешкир районы составына кергән Тарасовка ауылында, крәҫтиән Адамов Петр Федоровичтың күп балалы ғаиләһендә тыуған. Милләте — эрзә.

Белем ала алмай. Ялланып эшләй, теләһә ниндәй ауыр эште башҡара. Күп балалы Кривошеевтар ғаиләһе ярлы йәшәй. Нисек булһа ла күңелде йыуатыр өсөн, Ефимия Петровна йырҙар сығара һәм уларҙы туғандары һәм дуҫтары даирәһендә йырлай. Ефимия Петровна ҡыҙ сағында иң яҡшы йырсы булып дан ала, балиғ булғас ауазсы (ялланған илаусы), йола һәм йолаға ҡарамаған фольклор белгесе һәм оҫта башҡарыусы репутацияһына эйә була.

Ефимия Петровнаның ижади һәләттәрен асыусы булып улы Илья Петрович Кривошеев тора, ул 1922 йылдан алып әсәһе башҡарған бөтә әҫәрҙәрҙе яҙҙыра. Кривошееваның исеме 1936 йылда «Правда» гәзитендә «Лайшема Кировдо» () әҫәре баҫылып сыҡҡандан һуң киң танылыу ала. Уның халыҡсан «Одов чачсь, миресь — масторось» һәм «Эсь эрямодон» риүәйәт — поэмалары киң билдәле.

Ете балаһын ерләгән ҡатын-ҡыҙ булараҡ, Ефимия Петровна был ҡайғыһын зарлы йырҙа белдермәй булдыра алмай:

«…Как весны краса-цветы яркие,

Как в саду плоды — плоды сладкие,

Вас одиннадцать народила я,

К свету радости всех растила я,

Где одиннадцать моих деточек?

Вас осталось мне только четверо…

Как я выскажу, как напомню я,

Каким голосом горе выведу?

Пять лебедушек — дочерей моих,

Два орла-сынка похоронены…

Не вместить мне скорбь в песню скорбную,

Мне не вылить гнев в слово гневное,

Мое сердце жжет горе-озеро,

Клонит спинушку гора тяжкая…».

1936 йылдың 24 июнендә Саранск ҡалаһында вафат була.

## Библиография
Е. П. Кривошееваның бөтәһе илленән ашыу бәйете бар. Уның тәүге әҫәрҙәр йыйынтығы «Лайшемат ды морот» () 1937 йылда нәшер ителгән. Бынан тыш, уның әҫәрҙәре «Авань вайгель» (эрз. «Әсә тауышы», 1950), «Тынь кунсолодо, тиринь тякам монь», (эрз. «Һеҙ тыңлағыҙ мине, балаларым», 1968) һәм башҡа йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыҡҡан. Уның ижады тулыраҡ «Һайланма әҫәрҙәр» йыйынтығында баҫылып сыҡҡан (1968).

## Ғаиләһе
Ире — Петр Васильевич Кривошеев — крәҫтиән, тимерсе.

### Балалары:

* Илья Петрович Кривошеев — яҙыусы, Мордовияның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Кривошеев Никифор Петрович
* Кривошеев Иван Петрович
* Одерова (Кривошеева) Александра Петровна

### Ейәндәре:

* Одеров Константин Антонович
* Одеров Михаил Антонович — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, РСФСР ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы
* Одеров Анатолий Антонович
* Одеров Юрий Антонович

## Хәтер

* 2014 йылда Саранск ҡалаһында Мокша урамындағы 16-сы йортонда мемориаль таҡтаташ асыла, был йортта Е. П. Кривошееваның ғүмеренең һуңғы йылдары үтә.

## Иҫкәрмәләр
Айшә Эрзан

**Айшә Эрзан** (; 1949, Анкара) — төрөк физик-теоретигы.

## Биографияһы
Айшә Эрзан 1949 йылда Төркиәнең баш ҡалаһы Анкарала тыуа. Истанбулда белем алғас, АҠШ-ҡа китә, унда 1970 йылда Брин-Мар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала. Айшә Эрзан 1976 йылда Стоуни-Брукта Нью-Йорк штаты университетында физика өлкәһендә философия докторы дәрәжәһен ала.

Артабан Айшә Эрзан Анкараға ҡайта, бында Яҡын Көнсығыш техник университетында физика департаменты ағзаһы була. 1977 йылда Истанбул техник университетына эшкә инә. Ошо осорҙа Эрзан тыныслыҡ һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1980 йылда Төркиәлә булған дәүләт түңкәрелешенән һуң тыуған иленән китә. 1981—1990 йылдарҙа Эрзан төрлө тикшеренеү институттарында һәм университеттарҙа эшләй. 1981—1982 йылдарҙа Женева университетының теоретик физика департаментында эшләй. 1982—1985 йылда Эрзан Порту университетының (Португалия) саҡырылған ассистент-профессоры була. 1985—1987 йылдарҙа Эрзан — Марбург университетының теоретик физика департаментында Александр фон Гумбольдт стипендиаты. 1987—1990 йылдарҙа — Гронинген университетының ғилми хеҙмәткәре. Истанбул техник университетына ҡайтҡанға тиклем бер аҙ ваҡыт Эрзан Триестағы (Италия) Халыҡ-ара теоретик физика үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләп ала. Ғилми тикшеренеүҙәрен шулай уҡ Феза Гүрсей институтында ла дауам итә.

Айшә Эрзан 1995 йылда Төркиә Фәндәр академияһының берләшмә ағзаһы, ике йылдан ғәмәли ағзаһы була. Шунда саҡта Төркиәнең фәнни-техник тикшеренеүҙәр советының призына лайыҡ була. Бынан тыш Эрзан 2003 йылда Л’Ореаль — ЮНЕСКО-ның «Фәндәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» премияһы һәм 2009 йылда Раммаль премияһы менән бүләкләнә. Айшә Эрзан — Бөтә донъя Фәндәр академияһы ағзаһы. Шулай уҡ Journal of Statistical Physics һәм European Physical Journal B фәнни журналдарының мөхәрририәтенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Айше Эрзан на сайте Стамбульского технического университета