Ҡаҙаҡ милли университеты

**[[Әл-Фараби]] исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты** ( — Алматы ҡалаһында урынлашҡан ҡаҙаҡ күп тармаҡлы юғары уҡыу йорто . 1934 йылда нигеҙ һалына. 1991 йылдан алып урта быуат философы һәм ғалимы Әбү Наср әл-Фараби исемен йөрөтә.

## Дөйөм мәғлүмәт
Университетта 16 факультет, 67 кафедра, 32 ғилми-тикшеренеу институты һәм үҙәге, технологиялар паркы бар. Университетта ике меңдән ашыу профессор, доктор, философия фән кандидаты һәм докторы, ҙур академияларҙан 100-ҙән ашыу академик, 40-тан ашыу Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре, яҡынса 40 Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт һәм Исемле премиялары лауреаты, 47 дәүләт фән стипендияһы алыусы хеҙмәт итә .

Ҡаҙаҡ милли университетының белем биреү системаһы бакалавриат, махсус юғары белем (аспирантура), магистратура һәм докторантура программаларын үҙ эсенә ала. Ҡаҙаҡ милли университетына уҡырға инеү дәүләт белем биреү гранттары аша һәм килешеү нигеҙендә башҡарыла. 180-дән ашыу белгеслек буйынса белгестәр әҙерләнә.

Ҡаҙаҡ милли университеты шулай уҡ колледжды, белем камиллаштырыу институтын, һәм 67 докторлыҡ диссертациялары өсөн 25 махсуслаштырылған диссертация советтарын үҙ эсенә ала. Университетта 20 меңдән ашыу студент, аспиранттар һәм докторанттар уҡый. Уның фәнни инфраструктураһына шулай уҡ 11 үҙәк инә.

Университетта юғары һөнәри белем биреүҙең күп кимәлле системаһы тормошҡа ашырыла. Донъялағы 418 иң эре халыҡ-ара университеты менән берлектә халыҡ-ара белем биреүҙең программаларын, студенттар менән алмашыуҙы һәм стажировкаларҙы тормошҡа ашырыу буйынса хеҙмәттәшлек итә .

QS World University Rankings (QS Бөтә донъя университеттары рейтингы) буйынса Ҡаҙаҡ милли университеты донъя университеттары араһында (2022 йылға ҡарата) 150-се урынды һәм Көнсығыш Европа һәм Урта Азия илдәре араһында (2016 йылға ҡарата) 11-се урынды биләй. Ике рейтинг буйынса ла Ҡаҙаҡ милли университеты Ҡаҙағстан һәм Урта Азияның барлыҡ юғары уҡыу йорттары араһында иң юғары баһаға эйә.

2024 йылғы Ҡаҙағстандағы алдынғы күп тармаҡлы университеттар милли рейтингы буйынса, университет, мөмкин булған 100 баллдан 74,92 балл йыйып, беренсе урынды яулай . Юғары уҡыу күрһәткестәре һәм эксперттар һәм эш биреүселәр тарафынан абруйлы баһалар университеттың ныҡлы белем биреүен һәм фәнни позицияларын дәлилләй.

Университет, Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһы ағзаһы һәм Евразия университеттары Ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙан булып, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия илдәре университеттары араһында беренсе булып Европа университеттарының Ҙур Хартаһына ҡул ҡуйҙы .

## Тарихы

### СССР осоро

1934 йылдың 15 ғинуарында Ҡаҙағстан дәүләт университеты (ҠазДУ) асыла. 1934 йылдың 19 ғинуарында элекке Верный ҡалаһының ирҙәр гимназияһы бинаһында (Ҡазыбек Бей урамы, 28, элекке Совет) 54 студент уҡый башлай, шул иҫәптән 32-һе физика һәм 22-һе — биология факультеттарынан. .

1934 йылдың февраль-мартында өҫтәмә уҡырға алғандан һуң, студенттар һаны 94-кә тиклем арта, уларҙың 48-е ҡаҙаҡ була. Уҡытыу һәм ғилми-тикшеренеу эштәрен 25 уҡытыусы, шул иҫәптән 5 профессор һәм 10 доцент алып бара . 1934 йылдың сентябрендә химия факультетына тәүге ҡабул итеү имтихандары үтә .

1934 йылдың 2 декабрендә университетҡа С. М. Киров исеме бирелә .

1937 йылда беренсе гуманитар факультет — сит телдәр факультеты ойошторола. Бер йылдан филология факультеты булдырыла. Мәскәү, Ленинград, Ҡазан һәм Украина университеттары университетты үҫтерергә ярҙам итә. Бында Мәскәү дәүләт университетынан И. Д. Молюков, Д. В. Сокольский, Ҡазан университетынан К. П. Персидский һәм башҡа ғалимдар эшләргә килә .

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уҡыу йортоноң 287 студенты һәм хеҙмәткәре (шул иҫәптән 135 ирекмән) фронтҡа китә. Студент А. Г. Поповҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Тыуған иле өсөн көрәшеп һәләк булғандар иҫтәлегенә 4-се уҡыу корпусында «Дан» мемориалы булдырылған. Һуғыш ваҡытында университетта СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы А. В. Думанский, В. А. Догель һ.б. ғалимдар эшләй.

Университеттың 1930—1940 йылдарҙа формалашыуы осоро М. О. Ауэзов, Т. Т. Тажибаев, М. Т. Козловский, К. П. Персидский, Б. А. Домбровский, Е. Б. Бекмахов, С. Я. Булатов, С. А. Нейштат, Е. С. Исмаилов, М. З. Хөсәйенов һәм башҡа билдәле ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең хеҙмәте менән бәйле.

1941 йылда Ҡаҙағстан Коммунистик журналистика институты базаһында филология факультетының журналистика бүлеге ойошторола.

Ауыр һуғыш йылдарынан һуң яңы факультеттар асыла башлай. 1948 йылда тарих факультеты, геология-география, артабан иҡтисад факультеты асыла. 1955 йылда юридик институт нигеҙендә юридик факультет ойошторола, ә физика-математика факультеты ике факультет — физика һәм математика факультеты итеп үҙгәртелә.

1963 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт университетының иҡтисад кафедраһы нигеҙендә «Нархоз» университеты тип танылған «Алматы халыҡ хужалығы институты» (AИНХ) ойошторола.

1968 йылда университетта журналистика һәм философия-иҡтисад факультеттары ойошторола .

1971 йылда университет Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

### Хәҙерге осор
1991 йылда университетҡа әл-Фараби исеме бирелә. 1993 йылдың 9 ғинуарында университетҡа дәүләт милли юғары уҡыу йорто статусы бирелә . 1999 йылдан алып университетта «Вестник. Серия физическая» журналы сығарыла.

2009 йылда Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты «Times» Higher Education World University Rankings абруйлы рейтингы буйынса донъяның иң яҡшы университеттары иҫәбенә инә. 16000 ҡатнашыусы юғары уҡыу йорто араһында 600 иң яҡшы уҡыу йорто иҫәбенә инде. Рейтингҡа индерелгән ваҡытта университетта төрлө яҡын һәм алыҫ илдәрҙән 20 меңдән ашыу студент уҡый .

2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы университетҡа тамамлаусыларҙы әҙерләүҙә «*юғары кимәл*» тигәнде аңлатҡан «С» рейтинг класы бирҙе .

## Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Йыл һайын 2000-дән ашыу Ҡаҙаҡ милли университеты студенты сит ил фән һәм белем биреү учреждениеларында тел стажировкаһы һәм ғилми-тикшеренеү стажировкаһы үтә. Университет йыл һайын БДБ, Европа, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Яҡын Көнсығыштағы сит ил юғары уҡыу йорттары һәм ойошмалары саҡырыуы буйынса 600-ҙән ашыу уҡытыусы һәм административ хеҙмәткәр өсөн халыҡ-ара конференцияларға һәм осрашыуҙарға халыҡ-ара командировкалар ойоштора.

Ҡаҙаҡ милли университеты сит илдәрҙә Ҡаҙағстандың ыңғай имиджын әүҙем пропагандалауға ярҙам итә. Университеттың әүҙем ярҙамы менән сит илдәрҙәге партнёр университеттарында үҙәктәр һәм кафедралар булдырыла . Студенттарҙы ҡаҙаҡ халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте һәм тормошо менән таныштырыу маҡсатында ҡаҙаҡ теле курстары ла тәҡдим ителә. Улар араһында Мәскәү дәүләт лингвистик университеты (Рәсәй) һәм Адам Мицкевич исемендәге (Польша) билдәле университеттар бар.

Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университеты, халыҡ-ара партнёрҙар менән берлектә, бер нисә ҙур халыҡ-ара фәнни һәм мәғариф проекттарын тормошҡа ашыра. улар араһында www.greenbridge.kaznu.kz майҙансығы булған «Быуындар аша йәшел күпер» платформаһы бар. Ҡаҙағстан Президентының «XXI быуатта тотороҡло үҫеш буйынса глобаль энергетика-экологик стратегия» ниәтен тормошҡа ашырыу өсөн «Быуындар араһындағы йәшел күпер» платформаһы булдырылған. Ҡаҙаҡ милли университеты Rio + 20 конференцияһында платформаны тәҡдим иткән беренсе Урта Азия университеты була: ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының RIO-20 Тотороҡло үҫеш тураһындағы декларацияһына ҡушыла һәм RIO + 20 конференцияһының бер секцияһын етәкләй .

2014 йылдың ғинуарында Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты тотороҡло үҫеш өлкәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Глобаль академик йоғонто үҙәгенә (UNAIC) етәксе итеп тәғәйенләнә. ЮНЕСКО тарафынан тәҡдим ителгән UNITWIN программаһына ярашлы, Ҡаҙаҡ милли университеты нигеҙендә ЮНЕСКО-ның Урта Азия төбәк тотороҡло үҫеш үҙәге булдырылған .

Ҡаҙаҡ милли университетының 80 йыллығына арналған саралар һәм Астанала, Алматыла үткән 2014 йылғы VII Астана форумы сиктәрендә һәм университеттың тотороҡло үҫеш эшмәкәрлеген пропагандалау маҡсатында «Евразия төрлөлөгө һәм тотороҡло үҫештә университеттар роле» III Азия университеттары форумы, үткәрелде. Бөтә донъя сәнғәт һәм фәндәр академияһы (WAAS) һәм Бөтә донъя университеттары консорциумы (WUC) менән берлектә, алдынғы халыҡ-ара ойошмалар вәкилдәре, абруйлы ғалимдар, күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнашлығында, «Кешелектең тотороҡло үҫеше өсөн яңы парадигма. G-Global — глобаль диалог форматы» тигән халыҡ-ара конференцияһын үткәреү өсөн Ҡаҙаҡ милли университеты төп ойошма итеп һайланды .

## Фән һәм инновациялар
Ҡаҙаҡ милли университеты составында университеттың структур подразделениеһы булған Ҡаҙаҡ милли университеты Фән һәм инновация эшмәкәрлеге департаменты асыла. Фән һәм инновация эшмәкәрлеге департаменты университетта үткәрелгән ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструктор (НИОКР) эштәрен, шулай уҡ юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙе етәкләй һәм координациялай . Кафедра, университеттың бөтә ғилми подразделениеларын, шул иҫәптән факультеттарҙы, ғилми-тикшеренеу институттарын (НИИ), ғилми-тикшеренеу үҙәктәрен (НЦ), Технопаркты һ.б. берләштереүсе берҙәм фәнни структура булып тора.

Департамент Фәнни һәм инновацион эшмәкәрлекте Университетты үҫтереү стратегияһы, Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының Ғилми советы ҡарарҙары нигеҙендә билдәләй. Департамент эшмәкәрлегенең маҡсаты — Ҡаҙну-ның фәнни һәм интеллектуаль потенциалын тулыраҡ файҙаланыуға булышлыҡ итеү. Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университетының ғилми-тикшеренеү, ғилми-етештереү эшмәкәрлеген комплекслы үҫтереү, НИОКР һөҙөмтәләрен һәм уҡытыу сифатын күтәреү, инновацион эшмәкәрлекте ойоштороу, белем биреү программаларын тормошҡа ашырыу һәм ғалимдар һәм белгестәрҙең халыҡ-ара хеҙмәттәшлеген нығытыу .

## Факультеттар
Әлеге ваҡытта Ҡаҙаҡ милли университетында 16 факультет эшләй :

* География һәм тәбиғәттән файҙаланыу факультеты
* Биология һәм биотехнология факультеты
* Физика һәм техника факультеты
* Механика һәм математика факультеты
* Химия һәм химия технологияһы факультеты
* Филология, әҙәбиәт һәм донъя телдәре факультеты
* Журналистика факультеты
* Мәғлүмәт технологиялары факультеты
* Тарих, археология һәм этнология факультеты
* Фәлсәфә һәм политология факультеты .
* Юғары иҡтисад һәм бизнес юғары мәктәбе
* Юридик факультет
* Көнсығыш факультеты
* Халыҡ-ара бәйләнештәр факультеты .
* Юғары уҡыу йортона тиклемге белем биреү факультеты
* Медицина һәм йәмғиәт һаулығы факультеты

## Университетта эшләй
* Әл-Фараби үҙәге
* Болонья процесы буйынса студенттар бюроһы
* «Сұңқар» / «Сокол» студент профсоюзы
* Ғилми китапхана
* Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетында махсуслаштырылған мәктәп
* Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты колледжы
* Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университетының тарих музейы
* Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты архивы
* Биология музейы
* Археология һәм этнология музейы
* Палеолит музейы
* «КазГУ Град» КВН командаһы
* «Бахыт» бейеү ансамбле.
* Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының «БІЗ» студенттар драма театры
* Ҡаҙаҡ милли университеты хәбәрҙәре
* «Қазақ университеті», Халыҡ-ара бюллетень (ике телдә)
* Ҡаҙаҡ милли университеты (КазНУ) студенттар сенаты
* Хеҙмәткәрҙәрҙең «Парасат» союзы
* Тамамлаусылар ассоциацияһы
* Хәрби кафедра
* Белем камиллаштырыу институты
* Эш биреүселәр советы
* Ҡала кимәлендә теркәлгән «Эйдос» театр клубы
* «Қазақ университеті» нәшриәте
* КазНУ дебат клубы
* КазНУ интеллектуаль клубы
* «Политолог» студенттар фекер алышыу клубы
* Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетында «Талейран» дипломатик клубы
* Әл-Фараби кесе академияһы
* Социология һәм социаль хеҙмәт кафедраһы янындағы Социаль тикшеренеүҙәр һәм инжиниринг үҙәге
* Политология һәм сәйәси технологиялар кафедраһы эргәһендәге Т. Т. Мостафин исемендәге политология китапханаһы
* «Farabi HUB» инновация үҙәге

## Институттары
* Дәүләт һәм хоҡуҡ институты
* Эксперименталь һәм теоретик физика ғилми-тикшеренеү институты (НИИ ЭТФ)
* Яңы химик технологиялар һәм материалдар ғилми-тикшеренеу институты (НИИ НХТМ)
* Физик һәм химик тикшеренеүҙең ысулдары һәм анализы үҙәге (ЦФХМА)
* Биология һәм биотехнология проблемалары буйынса ғилми-тикшеренеү институты (НИИ ПББ)
* Белем камиллаштырыу институты (ИПК)
* Конфуций институты
* Фән һәм технологиялар паркы (Технопарк)
* Асыҡ типтағы милли нанотехнология лабораторияһы (ННЛОТ)

## Уҡытыусылар составы
Әл-Фараби Ҡаҙаҡ милли университетында (КазНУ) **3198 уҡытыусы** эшләй, уҡытыусылар һаны буйынса Ҡаҙағстандың иң эре университеттарҙың береһе. Күп өлөшө юғары академик дәрәжәгә эйә:

* PhD докторы — 729 кеше
* Фән докторы — 346 кеше
* Фән кандидаты — 804 кеше

## КазГУград университет комплексы
90 гектар майҙанлы университет комплексы көнсығышта Эсентай йылғаһы (Весновка), көнбайышта Ботаника баҡсаһы, төньяҡта Тимирязев урамынан көньяҡта Әл-Фараби проспектына тиклем урынлашҡан. Проектты " ГИПРОВУЗ " Юғары уҡыу йорттарын проектлау институты авторҙар командаһы эшләгән (архитекторҙары: В. П. Бондаренко (етәксеһе), В. М. Егоров, Ю. С. Зимин, инженер Л. П. Самартев) .

Тәүҙә төҙөлөштө ике этапта үткәреү планлаштырыла: беренсе этапта (1986 йылға тиклем) гуманитар һәм тәбиғи фәндәр факультеттары өсөн академик биналар, ректор кабинеты, фәнни-тикшеренеү маҡсатында биналар, актовый зал, спорт һәм клиника төҙөү инә. биналар; икенсе этабы (1995 йылға тамамлау планлаштырыла) теүәл фәндәр өсөн академик биналар, ғилми-тикшеренеү институттары, лабораториялар өсөн биналар, 2,5 млн томлыҡ китапхана, ятаҡтар төҙөүҙе үҙ эсенә ала.

1970 йылдың декабрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы беренсе этапты төҙөй башлау тураһында ҡарар ҡабул итә. 1971 йылдың апрелендә төп бина төҙөлә башлай. 1980 йылдар башында гуманитар, биология һәм география кафедралары өсөн академик биналар, шулай уҡ бер нисә студент ятаҡханаһы төҙөлөп бөтә .

Университет комплексының планировкаһы дүрт функциональ зонаны айыра: мәғариф һәм етештереү майҙансыҡтары, спорт майҙансыҡтары, торлаҡ майҙансыҡтары һәм коммуналь майҙансыҡтар. Эспланада был зоналарҙы тоташтырыусы төп звено булып хеҙмәт итә. метр бейеклектәге ректор офис бинаһы киңлектә өҫтөнлөк итә, бөтә комплекстың архитектура һәм композицион әһәмиәтен һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Үҙәктә йәйәүлеләр аллеяһы урынлашҡан. Уны академик биналар теҙеп тора. Аллеяның осонда парк һәм торлаҡ ятаҡ биналары урынлашҡан. Артабан спорт майҙаны урынлашҡан, унда стадион һәм спорт бинаһы урынлашҡан .

Ҡаласыҡта йәшел биләмә булдырылған. Был ерҙәр аша Эсентай йылғаһы менән Ботаника баҡсаһын тоташтырған һыу аға .

Ҡалалағы ҡайһы бер биналар ябылған үткәүелдәр менән тоташтырылған .

2004 йылға ҡарата университеттың студенттар кампусында 10 уҡыу йорто, 17 ятаҡ, У.Жолдасбеков исемендәге студенттар һарайы, спорт комплексы, «Ҡаҙаҡ университеты» нәшриәте, гәзит һәм «Сана» телевидение һәм радиостудияһы

Жолдасбеков исемендәге Студенттар һарайының майҙаны 14 250 м2 тәшкил итә. Тамаша залы 1537 урынға иҫәпләнә. Һарай дүрт проекциялы һигеҙмөйөшлө . Фасад ҡабырсаҡлы ҡая менән ҡапланған. Фасадҡа тимер-бетон решеткалар ҡуйылған, улар ҡояштан һаҡлаусы булып хеҙмәт итә. Һарай ҡыйығында техник ҡат урынлашҡан .

Ректор кабинеты бинаһы 17 ҡаттан тора. Унда яҡтылыҡты ҡаплаусы решеткалар, милли биҙәктәр ҡуйылған. Төҙөлөп бөткән ваҡытта ректор кабинеты Алматыла иң бейек биналарҙан һанала .

СССР тарҡалыуы һәм иҡтисади проблемалар арҡаһында икенсе фазаны төҙөү тотҡарлана. 2005 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Н. А. Назарбаев тарафынан раҫланған университетты үҫтереүҙең планына ярашлы, университет комплексын төҙөүҙең икенсе этабы Ғилми китапхана төҙөүҙән башлана. Шулай уҡ Йәш ғалимдар йорто, физика һәм инженерия, механика һәм математика, химия һәм химия инженерияһы кафедралары өсөн биналар, Әл-Фараби музейы төҙөлә .

Ятаҡтарҙа төҙөкләндерелде. Завод бинаһы интернет-уҡытыу үҙәгенә әйләндерелә .

2016 йылдың сентябрь башында университет бинаһы алдында Триумфаль арка төҙөлә .

Ҡаланың өсөнсө этабын төҙөү планлаштырыла .
Файл:Rektorat_KazNU.JPG|альт=Здание ректората КазНУ| ҠаҙНУ-ның ректорат бинаһы
Файл:Dvorets_studentov_imeni_joldaspekova.jpg|альт=Дворец студентов имени У. А. Джолдасбекова| Джолдасбеков исемендәге Студенттар һарайы


## Ректорҙар
КазНУ ректорҙары : .

* Фёдор Олихов (1934—1940) М.
* Иван Лукьянец (1940—1947)
* Түлеген Тажибаев (1948—1953)
* Асҡар Закарин (1953—1955)
* Темирбай Дәркәнбаев (1955—1961)
* Асҡар Закарин (1961—1970)
* Үмирбәк Джолдасбәков (1970—1986)
* Эдил Ергожин (1986—1988)
* Мейерхан Әбдилдин (1988—1991)
* Ҡупжасар Нарибаев (1991—2001)
* Толеген Ҡожамҡолов (2001—2008)
* Баҡытжан Жумағолов (2008—2010)
* Ғәлимҡайыр Мотанов (2010—2021)
* Жансеит Туймебаев (2021 йылдың 5 февраленән)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәби
* 

## Һылтанмалар