open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күк маршрут (Венгрия)

**«Күк маршрут»** (, ҡыҫҡартып алғанда *OKT*) — Милли венгр йәйәүле маршруты. Европалағы йәйәүле маршруттар селтәре.

## Тарихы

Маршрут 1952 йылда асылған. Уның оҙонлоғо 1128 саҡрымдан артыҡ, ул Австрия сигендәге Гешрибенштайн тауынан Будапешт аша Словакия сигендәге Холлохаза тораҡ пунктына саҡлы һуҙылған. 1983 йылда маршруттың көнсығыш өлөшө халыҡ-ара Айзенах — Будапешт (ЕВ) йәйәү йөрөү маршруты составына ингән; был Көнсығыш Европа социалистик илдәренең (ул ГДР, Польша, Чехословакия һәм Венгрия аша үткән) берҙән-бер халыҡ-ара маршруты булған. Бөгөн "Күк маршрут"тың күпселек өлөшө Е4 (Гибралтар — Пиреней — Боден күле — Балатон — Рила — Крит) Е4 европа халыҡ-ара йәйәүле маршрутҡа индерелгән (интегрирован). «Күк маршрут»ҡа, уның өлөшө итеп һаналған тағы ике венгр маршруты «Rockenbauer Pál Dél-dunántúli Kéktúra» һәм «Alföldi Kéktúra» ҡушылған.

## Әҙәбиәт
* Az Országos Kéktúra. Írott-kőtől Budapest-Hűvösvölgyig; Ifjúsági és Sportminisztérium, Cartographia Kft. Budapest 2001, 160 S.; ISBN 963-352-535-7
* Az Országos Kéktúra. Budapest-Hűvösvölgytöl Hollóházáig; Ifjúsági és Sportminisztérium, Cartographia Kft. Budapest 2001, 160 S.; ISBN 963-352-536-5
* Országos Kéktúra. Útvonalvázlat és Igazoló Füzet; Magyar Természetbarát Szövetség, Budapest 2007, 80 S.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Ҡушаев

**Ҡушаев** — башҡорт фамилияһы.

* Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы (1908—2007) — инженер, крайҙы өйрәнеүсе.
* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1888—1937) — башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе.

-------
* Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.
* Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы (1925—1996) — башҡорт совет балет артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956).
Илинден (мемориал)

**Илинден**, шулай уҡ Македониум атамаһы менән дә билдәле (македон: Споменик «Илинден»), Македония Республикаһының Крушево ҡалаһындағы мемориал комплекс.

## Тарихы
Мемориал төҙөлөшө 1972 йылда башланған. Бөтөн Илинден мемориал комплексы рәсми рәүештә 1974 йылдың 2 авгусында - Македонияның халыҡ тарафынан азат ителеүе Антифашистик йыйылышы икенсе сессияһының - 30, Илиндендә Ғосман империяһына ҡаршы ихтилалдың 71 йыллығына ҡарата асылған. Комплекс һәйкәленең авторҙары - Джордан Грабуловский (Grabuloski) һәм Искра Грабуловская. Һәйкәл футуристик стилдә эшләнгән.
Мозаика биҙәлешен - билдәле рәссам Борко Лазевский, керамика эштәрен Яре Петара Мазева башҡарған.
Мемориал Илиндендә 1903 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан яугирҙарға һәм революционерҙарға, шулай уҡ 1941—1944 йылдарҙа Македон Милли азатлығы өсөн көрәшкән яугир-партизандар иҫтәлегенә бағышланған.

## Тасуирлау
Мемориалдың дөйөм майҙаны — 16 гектарға яҡын. Һәйкәл овал тәҙрәле түңәрәк көмбәҙ формаһына эйә. Үрге тәҙрәләре төҫлө быяланан яһалған. Көмбәҙ эсендә болғар-македон революционеры, македон-одрин революцион ойошмаһы эшмәкәре, Илинден ихтилалы ҡатнашыусыһы, Крушев республикаһы етәксеһе Никола Карев ҡәбере һәм йырсы Тозе Проэски бюсы урынлашҡан. Көмбәҙҙең эске өлөшөндә дүрт тәҙрә бар, уларҙың һәр береһе Илинден ваҡиғалары менән бәйле йүнәлешкә ҡаратып урынлаштырылған.

Мемориал комплекс составына шулай уҡ азатлыҡты һәм азатлыҡ яуҙарында еңеүҙе символлаштырған «Сылбырҙарҙы өҙөп» скульптуралар серияһы урынлашҡан майҙан да инә; бында шулай уҡ Илинден ихтилалына саҡлы, уның барышы һәм унан һуңғы осор менән бәйле исемдәр һәм ваҡиғалар ырып эшләнгән таш плита урынлашҡан; амфитеатрҙың үрге сегменты төҫлө мозаикалар менән биҙәлгән.

## Галерея

File:Makedonium 01.JPG|"Сылбырҙарҙы өҙөп", азатлыҡ символы
File:Makedonium 03.JPG|Склеп
File:Makedonium 08.JPG|Амфитеатр
File:Споменик „Илинден“ - Крушево.JPG|Амфитеатр һәм "Македониум"
File:Memorial in Krusevo, Macedonia.JPG|Һәйкәл эсендәге ҡәберлек күренеше
File:Makedonium 013.JPG|Һәйкәлдең эске яғы
Эрнё Рубик

**Э́рнё Ру́бик**  (**Эрно Рубик** ; {{Hungarianname|, 13 июль 1944 йыл) — венгр уйлап табыусыһы, скульптор һәм архитектура профессоры. Күләмле башватҡыстары һәм уйынсыҡтары менән бөтә донъяға билдәле,  Рубик шаҡмағы ла (1974) шулар иҫәбенә инә.

## Биографияһы

Будапештта  Икенсе бөтә донъя һуғышы барғанда тыуа. Атаһы — Эстергомдағы заводта авиаинженер, әсәһе шағир була. 1967 йылда  Будапешт технология һәм иҡтисад университетының инженерлыҡ факультетын  төҙөүсе инженер специальносы буйынса тамамлай, уҡыуын аспирантурала скульпторлыҡ һәм интерьер дизайнеры йүнәлешендә дауам итә. 1971—1975 йылдарҙа архитектор була, шунан ҡабат академияға ҡайта һәм  доцент званиеһы ала.

1980-се йылдар башында  уйындар һәм башватҡыстар журналының мөхәррире булып китә. 1983 йылда үҙенең мебель дизайны һәм башватҡыстар эшләү буйынса  () студияһын аса. 1987 йылда профессор дәрәжәһе ала, 1990 йылда Янош Гинстлер менән бергә венгр техник академияһын () нигеҙләй һәм 1996 йылға тиклем уның  президенты була. Академияла айырыуса һәләтле йәш уйлап табыусыларға ярҙам итеү өсөн халыҡ-ара Рубик фонды ойошторола.

Әлеге ваҡытта Эрнё Рубик  видеоуйындар эшләүҙә ҡатнаша, архитектура буйынса мәҡәләләр яҙа һәм Рубик студияһына етәкселек итә. Венгрия Халыҡ Республикаһының Дәүләт премияһы (1983),  Дэннис Габор исемендәге (1995) һәм Кошут  (2007) премиялары менән билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

* Рубик шаҡмағы
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Македон аш-һыуы

**Македон аш-һыуы** — Македония Республикаһының традицион аш-һыуы. Балҡан кухняһына ҡарай. Урта диңгеҙ  һәм көнсығыш аш-һыуы йоғонтоһонда формалашҡан. Македон аш-һыуы башҡа балҡан аш-һыуына хас һыҙаттарға эйә, шул уҡ ваҡытта уның үҙенә генә хас аш-һыуы бар.

## Традицион ашамлыҡтар
* Тавче гравче — табала ҡыҙҙырылған ҡара борсаҡ.
* Турли тава — балсыҡ көршәктә бешерелгән йәшелсә һәм ит рагуһы.
* Айвар — йәшелсә икраһы.
* Чевапчичи (Кебали) — ҡыҙҙырылған ваҡ колбаса.
* Пита — түңәрәк, яҫы сөсө икмәк.
* Плескавица — түңәрәк яҫы кәтлит.
* Бурекас — шәкәр ҡушылмаған ондан бешерелгән ашамлыҡтар (выпечка).
* Мелидзано — бешерелгән баклажандарҙан ҡабымлыҡ (закуска).
* Мусака — ит, таш ҡабаҡ, помидор, картуф йә бәшмәк ҡушылған баклажандан әҙерләнгән ашамлыҡ.
* Пинджур — баклажан икраһы.
* Попара — һөт йә сәй һеңдерелгән икмәк.
* Пастрмалия — асыҡ ит бәлеше.
* Кашкавал — һыйыр һәм һарыҡ һөтөнән яһалған һары сыр.
* Ширден — көршәктә бешерелгән тәмләткестәр ҡушылған итле һарыҡ эсәктәре.
* Сарма — тултырылған (фаршированный) виноград япраҡтары

## Галерея

File:Тавче гравче.jpg|Тавче гравче
File:Turli tava.jpg|Турли тава
File:Ajvar1 bright.jpg|Айвар
File:Ćevapčići in Montenegro.jpg|Кебали
File:Pita felafel.jpg|Эслекле пита 
File:Pleskavitsa.JPG|Гарнирлы плескавица 
File:Evböreği.jpg|Бурекас
File:Malidjano salata 1.jpg|Мелидзано
File:Mousakas.jpg|Мусака
File:Pindjur2.JPG|Пинджур
File:Popara.jpg|Попара
Файл: PastrmajlijaAngela.JPG|Пастрмалия
File:Kaschkawal Kashkaval кашкавал Balkankäse Sofia IMG 7649.JPG|Кашкавал
File:Sarma.jpg|Сарма


## Иҫкәрмәләр
Тырново кенәзе

**Тырново кенәзе** () ― элек Болгария батшаларында беренсе балаға бирелә торған титул. Уны тик тәхет вариҫы ғына йөрөтә алған.

Тырново (Велико-Тырново) ― Болгарияның боронғо баш ҡалаһы. XII һәм XIV быуаттар араһында иң яҡшы нығытылған болгар ҡалаһы һәм Болгар батшалығының мөһим сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм дини үҙәге була. XIV быуатта, Византия империяһы көсһөҙләнгәс, Тырново үҙенең Балҡан ярымутрауындағы көслө мәҙәни йоғонтоһо арҡаһында өсөнсө Рим роленә дәғүә итә башлай.

1393 йылда, өс ай ҡамауҙан һуң, Тырново һәм бөтә Болгар батшалығы Ғосман империяһы тарафынан баҫып алына. Болгар батшаһы Иван Шишман Тырново кенәзе титулын ҡабул итһә лә (болг. Господин Търновски), үҙенең резиденцияһын Никополь ҡәлғәһенә күсерә.

1593 йылда урта быуат династияһы Шишмандар нәҫеле вәкиле Теодор Баллина Тырново кенәзе титулын ҡабул итә. Ул шулай уҡ Ғосман империяһы хакимлығына ҡаршы Беренсе Тырново ихтилалы етәксеһе лә була. 1686 йылда династияның тағы бер вәкиле һәм Икенсе Тырново ихтилалы етәксеһе Ростислав Страшимирович был титулды ҡабул итә. 1835 йылда Өсөнсө Тырново ихтилалы ваҡытында уның юлбашсыһы Велхо Атанасов та был титулды ҡабул итә.

Болгария тәхетенән баш тартҡандан һуң, кенәз Александр Батенберг Тырново кенәзе титулына дәғүә итә һәм уны үлгәнсе ҡуллана.

1894 йылда Фердинанд I улы Борис, кронпринц, йәғни болгар тәхете вариҫы булараҡ, Тырново кенәзе титулын ала. Батша ғаиләһе 1946 йылда монархия ҡолатылғас та был титулды ҡулланыуҙы дауам итә. Тырново кенәзенең ҡатыны Тырново княгиняһы титулына эйә (болг. Княгиня Търновска).

## Тырново кенәздәре исемлеге

## Монархия ҡолатылғандан һуң титулға дәғүәселәр

## Иҫкәрмәләр
Венгрия Беренсе донъя һуғышында

**Венгрия Беренсе донъя һуғышында** — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан 38 дәүләттең береһе булған, 1,5 млн. халыҡ йәшәгән Австро-Венгрияның өлөшө. Антанта илдәре һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғыша.

## Һуғыштың башланыуы
1914 йылда Австро-Венгрия Европаның бөйөк державаларының береһе була, майҙаны 676,443 кв. км, халыҡ һаны 52 млн. кеше тәшкил итә. Австро-Венгрияның составына ингән Венгрияның майҙаны 325,400 кв. км., халҡы 21 млн. булған.

1914 йылдың 28 июнендә Gavrilo Princip эрцгерцог Франц Фердинандты үлтерә. Премьер-министр граф Иштван Тиса һуғышты башларғамы-юҡмы тип икеләнә. Германия Румыния Короллеген нейтрализацияларға вәғәҙә иткәс, һуғышҡа ҡушылырға хәл ителә.

## 1914 йылда Австро-Венгрияның армияһы
Австро-Венгрияның армияһына түбәндәге ғәскәрҙәр ингән:
* «Уртаҡ» армия һәм «уртаҡ» хәрби-диңгеҙ флоты. Аралашыуҙа немец теле ҡулланылған. 
* Ландвер — 2-се сират запасы һәм Австро-Венгрияның 2-се сират ғәскәри берекмәләре.
* Венгрия король ғәскәрҙәре, унда венгр һәм хорват телдәре ҡулланылған. 
Илдә резервҡа мобилизация иғлан ителә, унда австрийҙарҙың «Ландштурм»ы һәм венгрҙарҙың «Népfelkelés» ополчениеһы ингән.

Мобилизациянан һуң хәрби көстәр 3,2 млн. һалдаттан торған алты армияға тупланған. 1914 йылдан алып 1918 йылға тиклем армияла 9 млн. кеше була, уларҙың 7,8 млн. хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

Европаның башҡа армиялары менән сағыштырғанда, Австро-Венгрия армияһының техник тәьмин ителеше түбән кимәлдә була. 

Хәрби кәрәк-яраҡтар менән етерлек кимәлдә тәьмин ителеш мәсьәләһе һуғыш аҙағына тиклем хәл ителмәй. Самолеттар етешмәй, илдә ни бары 42 хәрби, 40 спорт самолеты була.

## Венгрияның ҡатнашыуы
Австро-Венгрияның хәрби көстәре урыҫ һәм итальян фронттарында киң ҡулланыла, улар түбәндәге һуғыштарҙа ҡатнаша:
* 1914 йылдың 3-15 декабре – Лиманов һуғышында, Рәсәйҙең Ливнолағы 15-се дивизияһы юҡ ителә. 
* Перемышлде ҡамауҙа тотоу. Ҡамау менән Герман Кусманек етәкселек итә. Хәрби кәрәк-яраҡ һәм аҙыҡ-түлек етешмәү сәбәпле, Перемышль бирелә. 120 000 хәрби әсир алына.

* Изонцо йылғаһында Австрия диңгеҙ буйына (Юлийская Крайна) эйә булыу өсөн 12 ҡан ҡойошло һуғыш була.
Австро-Венгрия ғәскәрҙәренең бер өлөшө үҙ иленән алыҫта, Төркиә, Синай ярымутрауы һәм Фәләстанда һуғыша.

## Ғәскәр башлыҡтары
Мария-Терезия хәрби орденының командор тәреһен алған ғәскәр башлыҡтарынан түбәндәгеләр иң киң билдәле:

Генерал-полковник Артур Арц фон Штрассенбург (Arthur Arz von Straussenburg) – 1914 йылда Лиманов һуғышы, 1915 йылда Горлице-Тарновта һөжүм, Трансильванияны румын ғәскәрҙәренән һаҡлау.

Эрцгерцог Иосиф Август Австрийский – 1915 йылда Изонцо янында һуғыш, 1916 йылда урыҫ фронтында уңышлы һөжүм.

Генерал-фельдмаршал Герман фон Ковес Ковессаза (Hermann Kövess von Kövessháza) – 1915 йылда Ивангородты, Сербия Короллеген, 1916 йылда Черногорияны һәм Төньяҡ Албанияны баҫып алыу.  

## Юғалтыуҙар
Австро-Венгрияла армия сафына саҡыртылған 8 млн. ирҙең бер миллиондан артығы Беренсе донъя һуғышы фронттарындағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк була.

## Һуғыш һөҙөмтәләре
1918 йылдың 11 ноябрендә Австро-Венгрия өсөн һуғыш армияның тарҡалыуы менән тамамлана. Һөҙөмтәлә Австро-Венгрия ла тарҡала.
Алымов Алексей Михайлович

**Алымов Алексей Михайлович** (18 март 1923 йыл — 22 февраль 2009 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, отделение командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1945). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы.

## Биографияһы
Алексей Михайлович Алымов 1923 йылдың 18 мартында Орёл өлкәһе Сосковка районының Маслов ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. Шунда уҡ урта мәктәпте тамамлай.

1943 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армияла. 1944 йылдың май айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Отделение командиры кесе сержант Алымов 1944 йылдың 16 июлендә Псков өлкәһенең Опочка—Лудза шоссеһы эргәһендәге һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Төркөм составында ул дошмандың штаб машинаһын ҡулға төшөрә, унан һуң һөжүм итеүсе дошман менән һуғышҡа инә. Өс тапҡыр яраланған комсомол Алымов һуғыш яланын ташлап китмәй һәм шәхсән үҙе дошмандың күп һандағы тере көсөн (54 немец) юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы ҡарары менән кесе сержант Алымов Алексей Михайловичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 9055) тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Һуғыш бөткәс старшина Алымов демобилизациялана. 1960 йылдан КПСС ағзаһы. Ырымбурҙа педагогия институтын тамамлағас, 1947—1976 йылдарҙа Иглин районының Урман ауылындағы эшсе йәштәр урта мәктәбе уҡытыусыһы һәм директоры, артабан хаҡлы ялға сыҡҡансы — Өфө районы Михайловка ауылындағы урта мәктәп директоры.

2009 йылдың 22 февралендә вафат була, Михайловка ауылында ерләнгән.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 9055)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* III дәрәжә Дан ордены
* Миҙалдары, шул иҫәптән:
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы
* РСФСР-ҙың  халыҡ мәғарифы отличнигы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Алымов Алексей Михайлович : [участник Великой Отечеств. войны, Герой Совет. Союза, 1923—2009 : некролог] // Республика Башкортостан. — 2009. — 25 февр. — Подписи: М. Г. Рахимов, К. Б. Толкачев, Р. С. Сарбаев и др. — (Вечерняя Уфа ; 25 февр.). 

## Һылтанмалар
*
Македония Республикаһының милли банкыһы

**[[Македония Республикаһы]]ның милли банкы** () —  1946 йылдың 19 октябрендә нигеҙләнгән Македония Республикаһның үҙәк банкы. Уның төп маҡсаты - илдә хаҡ көйләүҙәрен бер кимәлдә тотоу.
Асы минераль сығанаҡтары

**Асы минераль һыу сығанаҡтары** () — Башҡортостандың Белорет районында федераль кимәлендәгегидрогеологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тоҙйылға гөрләүегенең һул яҡ яры буйлап ер өҫтөнә 17 шишмә сыға, уларҙың ун дүртендә һыу минераллы. Сығанаҡтар тирәһендә минераль батҡаҡлы тоҙло һаҙлыҡ барлыҡҡа килгән. Шишмәләр карстлы. Иң ҡеүәтле шишмәнең дебиты — 840 л/сәғ. Ҡалған сығанаҡтарҙың дөйөмләштерелгән дебиты — тәүлегенә яҡынса 900 литр. Асы минераль сығанаҡтары Олотау тау битендә урынлашҡан. Шишмәләр бер ни тиклем газ сығаралар, уның составында күпселектә азот, углекислый газ, кислород, көкөртлө водород.

Һыу ятҡан горизонты — протерозойҙың өҫкө ҡатау свитаһының сатнаңҡыраған эзбизташы.

Гидрохимик составы буйынса сығанаҡтарҙағы хлорид-натрий-кальций төрөнә ҡарай. Һыуҙа шулай уҡ ион сульфаты, калий, кремний кислотаһы, тимер, литий, стронций, марганец бар.

Һыуҙың минераллылығы кимәле буйынса шишмәләр бер төрлө түгел. Беренсе төркөм шишмәләрендә хлорид-натрийлы яҡынса 15 градус температуралы һыуы ныҡ минераллы, икенселәрендә — 8 градусҡа яҡын температуралы һәм сульфаттары көсәйтелгән эстәлекле хлорид — гидрокарбонатлы аҙ минераллы һыу.

Беренсе тасуирламаны 1889 йылда академик Ф. Н. Чернышев яһай. 1901 йылда Белорет больницаһының табибы Эрман һыуҙың өлгөһөн тикшереү өсөн Берлин Университетына ебәрә. Химик составы буйынса ул Германияла билдәле булған Киссенгок сығанаҡтарына яҡын булып сыға.

Асы минераль һыу сығанаҡтары Асы курортында шифахана дауалауында ҡулланыла.

Элегерәк «Ассинская» сауҙа маркаһы менән шешәләргә ҡойолған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡыйышҡы (күл)

**Ҡыйышҡы** (Аксаковское) (Яндекс-карталарҙа: Киишкинское, унан да алда — Киишки) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы күл, Ағиҙел үҙәнендә урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан). Күл — Ағиҙел йылғаһының иҫке үҙәне, йылға менән күл ер аҫтынан тоташа. Эргәлә Сәйлекүл күле ята.

Һаҡлау зонаһы майҙаны 24,1 км². Күл неоген тоҡомдарында (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташ) барлыҡҡа килгән.
Һаҡлау объекты: тарихи һәм мәҙәни әһәмиәте булған күл.

ООПТ тәғәйенләнеше:
1. Күлде һаҡлау, уның экосистемаларын һәм эстетик күренешен тергеҙеү.
2. Мәҙәни — тарихи әһәмиәте.

Сергей Тимофеевич Аксаковтың бала сағы Иҫке Ҡыйышҡы ауылы янында (ул ваҡытта Сергеевка тип аталған) үткән.
Үҙенең «Детские годы Багрова-внука» мемуар китабында Аксаков ауылдың барлыҡҡа килеү тарихын һәм үҙенең тыуған күленең тирә яғын тасуирлай:

*Ҡыйышҡы күле төрлө боролоштар менән…өс саҡрымдай һуҙылып ята; киңлеге уның шундай тигеҙһеҙ: ҡайһы урындарҙа етмеш сажинға етә, ҡайһы берҙә ярты саҡрым. Ҡаршы ятҡан яры һөҙәк ауышлыҡ менән һыуға төшкән урманлы ҡалҡыулыҡ; һул яҡтан күл бик яҡын ғына тар тармаҡ менән тамамлана, яҙ көндәрендә, ташҡында, уға Ағиҙел йылғаһы һыуын ҡоя; бөгөл артынан уң яҡта күлдең осо-ҡырыйы күренмәй ине, уның буйында беҙҙең утарҙан ярты саҡрымда, мин телгә алған, күлдән шулай уҡ Киишки тип исемләнгән бик ҙур мишәр ауылы урынлашҡан ине. Әлбиттә, урыҫтар уны ла, күлде лә һәм яңы Сергеевка урыҫ ауылын шулай уҡ ябай ғына "Кишки"тип йөрөттөләр — һәм күлгә лә был уның оҙон ҡыйшайған һуҙымын билдәләгән исем бик килешә ине. Таҙа, үтә күренмәле һыу, урыны менән бик тәрән, аҡ, ҡомло төбө, һыуҙа көҙгөлә кеүек сағылдырылған…төрлө-төрлө ҡарурман…*

Хәҙерге ваҡытта яр буйында имәндәр юҡ, талдар, миләш, балан һәм башҡа ҙур булмаған ағастар үҫә. Күлдең күләме бик ныҡ бәләкәсәйгән, хәҙер уның оҙонлоғо 2,5-3 км һәм киңлеге яҡынса 100 м[5].

Күлдең аръяғында иртә тимер быуатының (беҙҙең эраға тиклем 8 быуат — беҙҙең эраның 4 быуаты) боронғо ҡәберлек бар. Районда карст борғаҡтары таралған[6].

## Топонимикаһы
Күлдең атамаһы «ҡыйыш» башҡорт һүҙенән алынған.

## Иҫкәрмәләр
Узана

**Узана** төбәге — Болгарияла, Исполин тауы (1524 м) итәгендәге Габрово территорияһында урынлашҡан географик үҙәк. Габрово ҡалаһынан 22 саҡрымда ғына урынлашҡан, Узанаға асфальт юлдан барырға мөмкин.

2009 йылдан бирле төбәк курорт комплексы статусына эйә.

1991 йылда Болгарияның географик үҙәге иҫәпләп сығарылған, шул уҡ ваҡытта Узанала Болгария флагында сағылған милли — аҡ, йәшел һәм ҡыҙыл — төҫтәргә буялған пирамида формаһындағы билдә ҡуйылған.

2008 йылда Узана Габрово ҡалаһының башҡа иҫтәлекле урындары — Юмор һәм сатира йорто, Мәғариф милли музейы һәм «Этыр» архитектура-этнографик комплексы менән Болгарияның 19-сы һанлы «100 милли туристик объекты» теҙмәһенә индерелгән ().

Төбәк традиция буйынса тәбиғәттә ял итеү мөмкинлектәре менән ассоциациялана. Узана Балҡан тауҙарында һәр яғы йөҙйәшәр бук урмандары менән кәртәләнгән иркен ялан булып күҙ алдына баҫа. Диңгеҙ кимәленән 1220-ҙән 1350 метрға саҡлы бейеклектә урынлашҡан, иң бейек нөктәһе — Марков өҫтәле түбәһе (1352 м). Төбәк йәйәү йөрөү һәм велосипед походтарына тура килә, популяр ҡышҡы курорт булып күҙ алдына баҫа — бында тау саңғыһы спорты өсөн ҡулайлы һигеҙ тау бите һәм уларҙың күтәргес (подъёмник) ҡоролмалары бар. Ҡарға күмелгән ялан кайт-бординг өсөн бик ҡулайлы. Туристар бер нисә ҡунаҡханала, «Эдельвейс» (Еделвайс) ял йортонда, «Узана» һәм «Урман йорто» тау приюттарында урынлаша.


 Image:Uzana Iz1.jpg | Болгарияның географик үҙәге билдәһе
 Image:Uzana Winter.jpg | Ҡышҡы Узана
 Image:Uzana1.jpg | Узана һәм Триглав түбәһе (2276 м)
 Image:Uzana_panorama.jpg | Узана панорама күренеше
 Image:Uzana_from_Yspolin.JPG  | Исполин түбәһенән Узана күренеше

## Һылтанмалар

* Информационный центр «Узана»
* Община Габрово
Красноусол минераль сығанаҡтары

**Красноусол минераль һыу сығанаҡтары** — Башҡортостандың Ғафури районы Красноусол (1965 йылдан) ҡасабаһында урынлашҡан гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Һаҡлау объекты: Уникаль шифалы сығанаҡтар.
 тәғәйенләнеше:

1. Шифалы сығанаҡтарҙы һаҡлау.

2. Минераль сығанаҡтарының дауалауҙа файҙаланыуы.

Красноусол минераль һыуҙары Көньяҡ Уралдың көнбайыш итәгенең Көгөш йылғаһы үҙәнендә, Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Красноусол ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Сығанаҡтарҙың һыуы Усолка йылғаһына ағып төшөп, уны өлөшләтә тоҙло итә.

## Тарихы

Красноусол минераль сығанаҡтары XVI быуаттан билдәле. Иван Грозный дәүере риүәйәттәренән, Кама һәм Ағиҙел буйлап стругаларҙа Башҡортостанға Өфө зинданын (острог) төҙөргә килгән стрелецтар һәм казактар отряды Ағиҙел йылғаһы ағымы буйлап өҫкә Тоҙйылғаның инешенә тиклем барып еткән. Ошо ерҙә Табын исемен алған острогҡа нигеҙ һалына.

1924 йылда Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ Комиссариаты Красноусол сығанаҡтарына табип Петр Степанович Зотовты, ике шәфҡәт туташын һәм аш бешереүсене йүнәлтә. Сығанаҡтар эргәһендә килгән ауырыуҙар өсөн ағас өйҙәр төҙөлә. «Красноусол» курорты барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң курорт һуғыш инвалидтарын дауалау өсөн файҙалана. Эргәлә балалар щифаханаһы төҙөлә. ХХ быуаттың 90-сы йылдарында эсәр һыу сифатында «Горький ключ» һыуын шешәләргә ҡойоу ойошторола.

## Килеп сығышы
Красноусол минераль һыу сығанаҡтары ер аҫтынан сығыусы сығанаҡтарға ҡарай. Яҡынса һаны 250 еткән Красноусол сығанаҡтары 3 төркөмгә бүленә:
• 1-се төркөм сығанаҡтары карбон эзбисташ ҡатламдарынан торған Тоҙйылғаның ярҙарынан;
• 2-се төркөм сығанаҡтары — дүртенсел система тоҡомдары ҡатламдарынан барлыҡҡа килгән йылға үҙәненең һул һөҙәгенән;
• 3-се төркөм сығанаҡтары — йылғаның Көнгөр ярусының гипс ҡатламдарынан барлыҡҡа килгән уң ярында урынлашҡан.
1-се һәм 2-се сығанаҡтарҙың һыуы тектоник ярыҡтарҙан 500—600 метр тәрәнлектән үҙ-ара ҡушылмай өҫкә күтәрелә.

## Характеристикалары
1-се һәм 2-се сығанаҡтарҙың һыуы юғары кимәлдә — 77,5 г/л тиклем минераллашҡан. 11-се сығанаҡта — уртаса минераллашҡан (7,6—13,5 г/л). Горький Ключ сығанағында — аҙ минераллашҡан (2,2 г/л).

## Һылтанмалары
Статья в Башкирской энциклопедии 

## Иҫкәрмәләр
Славейков Петко

**Пе́тко Ра́чов Славе́йков** (17 ноябрь 1828 йыл, Велико-Тырново — 1 июль 1895 йыл,  София) — болгар шағиры, публицист, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре һәм фольклорсы; улдары — күренекле сәйәсмәндәр Иван, Христо, публицист Рачо һәм шағир Пенчо Славейковтар.

## Биографияһы
Рачо Казанджи ғаиләһендә тыуған. Уның әсәһе, Пенка, бала тапҡанда үлгән.

Петко Славейков бер үк ваҡытта Велико-Тырново, Дряново, Трявна һәм Преображенский монастырында белем алған. Бынан тыш, Тырново эргәһендәге монастырь китапханаһындағы китаптарҙы уҡыған. Уның белемен үҫтереүендә Паисий Хилендарскийҙың "Славян-болғар тарихы"н үҙләштереүе әһәмиәтле роль уйнаған. Свиштов ҡалаһы училищеһында (етәксеһе — Эммануил Васкидович) уҡыған ваҡытында грек теле буйынса белемен камиллаштырған, серб һәм Көнбайыш Европа әҙәбиәте әҫәрҙәрен өйрәнгән. 1843 йылдан был Тырновола преподаватель булып эшләгән. 1863—1867 йылдарҙа «Гайда» гәзите, һуңғараҡ — «Македония» гәзиттәре мөхәррире (1866—1872) булып һәм башҡа матбуғат баҫмаларында эшләй.

Болгарияны төрөк иҙеүенән азат иткәндән һуң (1878), Тырново учредительный йыйылышы (1879) ағзаһы, Халыҡ йыйылышы депутаты (1880 йылда рәйеслек иткән), Либераль партияның нигеҙ һалыусыларының һәм лидерҙарының береһе, Петко Каравелов хөкүмәте министры булған.

Болгар мәҡәлдәренең һәм әйтемдәренең тулы йыйынтығын (1889—1897) әҙерләп сығарған, болғар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләнә. «Пёстрый букет», «Песенник» һәм «Басенник» (Бухарест, 1852), «Песни и стихотворения» (1879) шиғри йыйынтыҡтары, «Источник Белоногой» поэмаһы (1873) авторы . рус, грек, төрөк, серб-хорват телдәренән тәржемә иткән.

Петко-Славейков ауылы уның хөрмәтенә аталған.

## Һылтанмалар
* Сайт о Петко Славейкове
Куршумли хан

**Куршумли-хан** () — Скопьеның (Македония Республикаһы) Боронғо ҡалаһында урынлашҡан Ғосман империяһының каруанһарайы. XVI быуатта төҙөлә. Вардар йылғаһының һул яғында, Македония музейы ихатаһында урынлашҡан. Ҡоролма ҡунаҡхана һәм төрмә булып хеҙмәт итә. Куршумли хан — Скопьела һаҡланып ҡалған урта быуат ҡоролмаларының береһе.

## Тарихы

Куршумли хан XVI быуатта төҙөлә, аныҡ ваҡыты билдәле түгел. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бинаны 1556 йылдар тирәһендә Ходзал мәҙинә мәзине булараҡ билдәле Мөслихитдин Абдул Ғәни төҙөй. Күҙаллауҙар буйынса, ул тағы ла боронғораҡ бина нигеҙе өҫтөнә ултыртыла. Куршумли хан ҡунаҡхана булып хеҙмәт итә, 100 ат ҡуйырлыҡ ат һарайы була. 1787 йылда бина төрмә итеп үҙгәртелә. Унда бик күп македон һәм болгар революционерҙары тотола. 1904 — 1914 йылдарҙа бина тағы ла ҡунаҡханаға әйләндерелә. Куршумли хан 1963 йылдағы ер тетрәүе ваҡытында етди зыян күрә, һуңынан тергеҙелә. Әлеге ваҡытта музейҙың бер өлөшө һәм лапидарий итеп файҙаланыла.

## Архитектураһы
Архитектураһы буйынса Куршумли ошо осорҙағы башҡа ҡаруанһарайҙарға оҡшаш. Стеналары квадрат, ә ҡыйығы пирамидаль көмбәҙҙәрҙән ғибәрәт. «Куршумли» аҡ ҡурғаш тигәнде аңлата, был металл тәүҙә ҡыйыҡ япыу өсөн ҡулланылған (по другой версии крыша была покрыта свинцом). Куршумли хандың үҙәк өлөшөндә фонтанлы эске ихата бар. Ул ике ҡатлы ябыҡ галерея менән уратып алынған. Галереяға һәр береһе камин менән йыһазландырылған бүлмәләрҙең ишеге инә. Помещения на первом этаже здания использовались в качестве склада, верхний этаж — для спальных помещений. Төп ихата икенсе ихата менән арка аша тоташа.

## Иҫкәрмәләр
Царевец (ҡәлғә)

**Царевец** — Болгарияның төньяғындағы Бөйөк Тырново ҡалаһындағы урта быуат ҡәлғәһе.

## Тарихы
Царевец һәм Трапезица убаларында беренсе нығытмаларҙы римдәр төҙөй. Хөҙерге ҡәлғәнән алда төҙөлгәне V быуатта, византиялылар арҡаһында барлыҡҡа килгән. VII быуатта уны славяндар емерә. Болгарҙар яңы ҡәлғәне Икенсе Болгар батшалығы ваҡытында, ҡала уның баш ҡалалһы булғас төҙөй. Ул оҙаҡ ваҡыттар еңелмәҫ булып ҡала, әммә 1393 йылда, өс ай осадала тотҡандан һуң уны төрөк ғәскәрҙәре буйһондора, улар ҡаланы һәм нығытмаларҙы емерә. Ҡәлғә емереклектәре бөгөнгө көнгә тиклем һаҡлана һәм урындағы әһәмиәттәге иҫтәлекле урын булып тора.

## Һүрәтләнеше
Ҡәлғә Царевецтың Янтра йылғаһы урап аҡҡан 206 метрлыҡ ҡаялы убаһында урынлашҡан. б метрлыҡ болгар ҡәлғәһе стеналары боронғо Византия ҡоролмалары өҫтөнә күтәрелгән. Ҡәлғә территорияһында батша палаталары һәм Болгария сиркәүе патриархының һарайы булған. Ҡәлғә туристарҙы ылыҡтырған һәм мәҙәни саралар үткәреү урыны булып тора.

## Иҫкәрмәләр

]
София Венгерская

**София Венгерская** () ― венгр короле Бела Икенсенең ике ҡыҙының олоһо. Ул  Конрад Өсөнсөнөң улы Генрих Беренгар менән йәрәшелгән була. Австрияның  Адмонт бенедикт аббатлығында монахиня булып вафат була.

## Биографияһы
София, Бела II менән Илона Сербскаяның тәүге ҡыҙы булып, 1135 йылдар тирәһендә тыуа. Тәүге тапҡыр 1139 йыл хроникаһында, атаһы уны король Конрад III (1138―1152 йылдарҙа хакимлыҡ итә) улы Генрих менән йәрәшкәндә телгә алына. Ошонан һуң күп тә үтмәй, София Венгриянан Изге Рим империяһына юллана, күрәһең, унда ул немец телен һәм никахҡа инеү өсөн һарай ғәҙәттәрен өйрәнгән. Әммә тиҙҙән Генрих вафат була һәм уларҙың никахы тормошҡа ашмай ҡала.

Атаһы, Һуҡыр Бела, 1141 йылда вафат була һәм артабанғы йылдарҙа уның вариҫы Геза II менән Конрадом III араһындағы мөнәсәбәттәр киҫкенләшә. 1140 йылдар уртаһында Конрад хатта бер ни тиклем ваҡыт власть өсөн көрәштә көнрәкше һәм Внгрия тәхетенә дәғүә итеүсе Борис Коломановичты яҡлай. Был көсөргәнеште хәл-торошта София менән Генрих араһындағы никах пландары тормошҡа ашырылмай. Шуға ҡарамаҫтан, София немец короллегендә була һәм артабанғы бер нисә йылда ла шунда йәшәй. Артабан ул Австриялағы Адмонт монастыренә монахиня булып китә.

Герборд Михельсбергский һүҙҙәренә ҡарағанда, ул 1159 йылда Софияға бер хат яҙа. Был ваҡытта, никахы тарҡаплғандан һуң,  ул Адмонт монастырендә йәшәгән була. Конрад III уны Венгриянан киткәс үк, Генрихтың өйләнергә йәше еткәнсе тип, аббатлыҡҡа тәрбиәләнергә ебәрә. Никахтың бер ваҡытта ла тормошҡа ашмаясағы асыҡланғас, Софияның ағаһы уны ҡабат Венгрияға ҡайтарыу маҡсатында Адмонтҡа илселәр ебәрә. Әммә София үҙе ҡайтырға теләмәй һәм монастырҙә монахиня булып ҡала. Геза Австрияға армия ебәреп, уны көс менән алыу тураһында план ҡора. Шулай ҙа һуңыраҡ, уны ҡайтарыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн дипломатик миссия ебәрәргә ҡарар итә.  Адмонт аббаты Софияны һайлау алдына ҡуя: ҡайтырға йәки ҡайтырға. Ҡыҙ таҙы ла үҙенең монахиня булып ҡалырға теләүен белдерә һәм Геза II, ниһайәт, уға аббатлыҡта ҡалырға рөхсәт итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
*
*
Якаб-Хедь

**Якаб-Хедь** (**Якабхедь**;  — «*Иаков тауы*») — Көньяҡ Венгрияның Мечек һыртының көнбайышындағы иң бейек тауы. Бейеклеге 602 м.

## Географияһы
Якаб-Хедь тауы Печ ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ул Урта дунай уйһыулығы өҫтөнән ҡалҡып күренә. Аяҙ көндө Якаб-Хедь тауынан Көнсығыш Мечектың 682 метр тәшкил иткән иң бейек Зенгё нөктәһен күрергә була.

## Геологияһы

Тау палеозой эраһында барлыҡҡа килгән һәм пермь ҡомлоғонан ойошҡан. Эрозия тәьҫире һөҙөмтәһендә бер нисә ҡая ҡоролмаһы барлыҡҡа килгән, атап әйткәндә, «Бабаш Серкёвек» («Кешегә оҡшаған таштар рәте») һәм «Жонгоркё» («Жонгор ташы»).

Якаб-Хедтә Венгрияның берҙән-бер ҙур урана ятҡылығы урынлашҡан. Уны сығарыу Совет Социалистик Республикалар Союзы ярҙамында 1950-се йылдарҙа башланған. Таҙартылған уран использовался 1982 йылдан Пакш АЭС-ын (атом электростанцияһын) эксплуатациялау өсөн файҙаланылған. Һалҡын һуғыштың тамамланыу осоронда уран сығарыуҙың ҡиммәткә төшөүе һәм хаҡтарҙың арзанайыуы арҡаһында 1990-сы йылдарҙа шахталар ябылған.

## Тарихы
Борон замандарҙан уҡ тауҙа кешеләр йәшәгән. Тимер быуаты осоронда тауҙа Гальштат культураһы һәм кельттарҙың мөһим оппидумы һәм сәйәси үҙәгенә әйләнгән ҙур форт ҡоролған. Римлеләр баҫып алғандан һуң, форт ташландыҡ хәлгә килгән, ләкин уның ҡәлғә нығытмалары ҡалдыҡтары әлегә тиклем беленеп тора.

Урта быуаттарҙа ташландыҡ ҡәлғә уртаһында ҙур булмаған ауыл барлыҡҡа килгән. Уны ҡурсалаусы кеше Иаков Зеведеев йәғни Изге Иаков булған — тауҙың исеме шуға бәйле бирелгән. 1225 йылда тауҙа Паулиндар ордены монастырына нигеҙ һалынған, ул Венгрияны төрөктәр оккупациялағанға саҡлы эшләгән. 1736 йылда ул яңыртып төҙөлгән, ләкин 1828 йылда уны бөтөргәндәр, һәм шунан бирлпе ул ташландыҡ көйө тора. Беҙҙең көндәргәсә тик емереклектәре генә һаҡланып ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Pécs lexikon*, Band I. (A-M). Pécs 2010. S. 343. ISBN 978-963-06-7919-0.
* Gergely Buzás: *A Jakab-hegyi pálos kolostor, Várak, Kastélyok, Templomok.* 2007.
Шөңгәккүл (күл)

**Шөңгәккүл** (шөңгәк — кибеп барған һүҙенән алынған) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы күл, Шөңгәккүл тимер юлы станцияһынан төньяҡ — көнсығышҡа 2 км алыҫлыҡта «Шөңгәккүл» ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

Дим (Күгиҙел) йылғаһы бассейнына ҡарай, атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туйына.

Һаҙланыу һөҙөмтәһендә 4 айырым өлөшкә бүленгән.

Аҡмай торған күл, ярҙары һаҙланған һәм үлән баҫҡан, күл тирәһендә асыҡ дала киңлектәре — быларҙың барыһы ла кеше өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра һәм, киреһенсә, ҡоштарға оялау өсөн, мәҫәлән, ала ҡаҙ, аҡбаш сыпҡай, ҡыҙыл боғаҡлы казарка, бәләкәй ҡушы (луток) , ҡара боғаҡлы гагара, ҡара муйынлы сыпҡай, күл буғаһы, ҡауылдаҡ селән, аҡ маңлайлы ҡаҙ, сумғалаҡ, бөҙрә пеликан бик яйлы шарттар булдыра, күлдең үҙендә алтын һәм көмөш табан балыҡ йәшәй.

1965 йылдан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә, һаҡлау зонаһы майҙаны — 240,0 га.

Күлдең һаҡлау объекттары булып күл экосистемалары тора, мәҫәлән:

• Шулай уҡ һаҡлауға мохтаж булған һыу тирәһе һәм йөҙгөс ҡоштар стацияһы (мәҫәлән, быҫылдаҡ аҡҡош);

• Ялан сәхләбе (ятрышник шлемоносный) һәм һаҙ баҙыҡайы үҫкән ғәҙәти еүеш һәм һаҙланған һыу баҫар туғайҙар.

 тәғәйенлеше:

• Бөтә тәбиғәт комплексын һаҡлау;

• Хайуандар һәм үҫемлектәрҙең ерлек һәм һирәк төрҙәрен, яр буйы- һыу һәм һыу-һаҙлы үҫемлек донъяһының эталон төрҙәрен һаҡлап ҡалыу.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә тәбиғәт комплексының үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып һунар итеү, балыҡ тотоу (ҡыштан башҡа), ҡамыш һәм торф сығарыу, хужалыҡ хәжәтенә (шул иҫәптән мелиорацияға) һыу алыу, пестицидтарҙы зонала ҡулланыу, ҡыуаҡлыҡты ҡырҡыу тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Astana Opera

**«Астана Опера» милли академик опера һәм балет театры** — 2012 йылда Астанала төҙөлгән театр. Республика президенты Нурсолтан Назарбаев инициативаһы буйынса һалынған дәүләт опера театры. Ҡаҙағстан классик балетының һәм Ҡаҙағстан милли операһының төп сәхнә майҙаны булып. Тетар бинаһы милли әһәмиәттәге йәш архитектура һәйкәле тип танылған.

## Бина
Бина өс йыл тирәһендә төҙөлә. Ул 2010—2013 йылдарҙа алып барыла һәм 320 миллион долларға барып баҫа. Уның тышҡы йөҙө һәм интерьерҙары өҫтөндә 33 илдең архитекторҙары, төҙөүселәре һәм белгестәре эшләй. Ил президенты Нурсолтан Назарбаев проектҡа даими рәүештә үҙенең төҙәтеүҙәрен индерә, шул иҫәптән бина төҙөлөп бөтөү алдында торғанда ла. Уның тәҡдиме менән төп театр фойеһының бейеклеге арттырыла. Фойеның иҙәндәре, стеналары, декоратив панелдәре һәм бормалы мәрмәр баҫҡыстары Сицилия мәрмәре менән йөҙләнгән.

## Труппа
Труппа конкурс нигеҙендә һайлана. Баһалама ағзалары составына башҡалар менән бер рттән «Ла Скала», Ҙур һәм Мария тетарҙары вәкилдәрен инә, улар оркестранттар, йырсылар, бейеүселәрҙе һайлай. Беренсе тамаша 2013 йылдың 21 июнендә ҡуйыла. Ул Мукан Тулебаевтың «Биржан менән Сара» операһы була.
Тәүҙә тетар акционерҙар йәмғиәте булараҡ эшләй.

## Етәкселәре
2014 йылдың һуңында Нурсолтан Назарбаев тетар етәксеһе Т. Мухамеджановатың урынына Т. Альпиевты ҡуя. 2015 йылдың мартында балеттың художество етәксеһе вазифаһына Мария тетарының прима-балеринаһы Алтынай Асылмуратова саҡырыла, ә баш дирижер вазифаһына Алан Бурибаев тәғәйенләнә. 2016 йылдың 28 сентябрендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ахмедьяров Галым Алги улы «Астана Опера» дәүләт опера һәм балет театрының яңы директоры итеп ҡуйыла

* Директоры — Галым Ахмедьяров
* Балеттың художество етәксеһе — Алтынай Асылмуратова
* Баш дирижер — Алан Бурибаев
* Баш балетмейстер — Турсынбек Нуркалиев
* Баш хормейстер — Ержан Даутов

## Һылтанмалар
Магура мәмерйәһе

**Магура** — Болгарияның Видин өлкәһендәге мәмерйә. Видин ҡалаһы янындағы Рабиша ауылы эргәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Мәмерйә Рим империяһы һәм урта быуаттар осоронда уҡ билдәле булған һәм өйрәнелгән.

## Спелеологик тасуирлама

Дөйөм оҙонлоғо 3 км. Мәмерйә оҙон һәм тәрән коридорҙарҙан тора, уны тулыһынса үтер өсөн уртаса 5 сәғәт кәрәк була. Магура мәмерйәһе үҙенең сталактиттары, сталагмиттары һәм сталактонлары менән билдәле. Иң ҙур сталактондың бейеклеге 20 метр, ә нигеҙенең диаметры 4 метр тәшкил итә. Иң ҙур сталагмиттың оҙонлоғо 11 метр, ә нигеҙенең диаметры 6 метр тәшкил итә.

Йыл әйләнәһенә мәмерйәлә +12&nbsp;°C температураһы һаҡлана.

## Таштағы һынлы сәнғәт
Мәмерйә шулай уҡташтағы һынлы сәнғәттең 700 өлгөһө менән билдәле. Уларҙа ҡатын-ҡыҙ һындары, һунарсылар, хайуандар, үҫемлектәр, ҡояш һәм йондоҙҙар һүрәтләнгән. Болгар тикшеренеүселәре буйынса бында Европалағы иң боронғо неолит осорондағы ҡояш календары төшөрөлгән, ул 366 көндән торған. Ғалимдар фекеренсә, кешеләр бында һуңғы палеолит осоронда (б.э.т. 100 000 — 40 000 йылдар) йәшәгән.

## Хәҙерге ваҡыт

Мәмерйәлә шараптар һаҡлана. Иң ҙур Триумфаль залда (бейеклеге 30 м, киңлеге — 58, оҙонлоғо — 130 м) классик музыкаһы концерттары уҙғарыла. Туристар өсөн тотҡослы һәм яҡтыртылған һуҡмаҡ юлдар һалынған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* www.rus-edu.bg 
* http://www.belogradchik.info/1/index.php?option=com_content&task=view&id=15&Itemid=40
Карпат Украинаһы

**Карпа́т Украи́наһы** () — Чехословакияның Карпат Русе территорияһында 1939 йылдың 15 мартында Хуст ҡалаһында иғлан ителгән танылмаған дәүләт. 16 мартта уны мадъяр ғәскәрҙәре баҫып ала (башҡа сығанаҡтар буйынса был дәүләт 18 мартта Венгрия короллеге тарафынан оккупациялана).

## Тарихы
Карпат Украинаһының территорияһы 1918 йылға тиклем Австрия-Венгрия империяһы составында була. 1919 йылдың 1 ғинуарында Хуст ҡалаһында Бөтә украин йыйылышының 420 делегаты берҙәм тауыш менән Карпат аръяғын Украина Халыҡ Республикаһы составына индерелә. 1920 йылдың 4 июнендә Трианон килешеүенә ярашлы Карпат аръяғы *Карпат буйы Русе* (1938 йылдың 26 октябренән — *«икенсе» Чехословакия республикаһы* составында *Карпат Украинаһы* «автономиялы ере») исеме аҫтында Чехословакия составына дүрт «еренең» береһе булараҡ керә.

1938 йылғы Мюнхен килешеүе һөҙөмтәһендә Чехословакия бөтөрөлгәс, автономиялы*Карпат Украинаһы* территорияһында шул уҡ исемдәге бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан ителә. Уның президенты Волошин Августин Иванович була. Ул шунда уҡ Адольф Гитлерға телеграмма ебәрелә:

*От имени правительства Карпатской Украины прошу Вас принять к сведению провозглашение нашей самостоятельности под охраной Немецкого Рейха.*

Быға Германиянан рәсми яуап булмай. 15 марттағы Волошин хөкүмәтенең ҡабат ебәргән мөрәжәғәтенә Хусттағы Германияның консулы уға мадъяр ғәскәренең баҫып инеүенә ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә кәңәш итә, сөнки был ситуацияла немец хөкүмәте Карпат Украинаһын үҙ протектораты аҫтына ала алмауын белдерә.

Шул ваҡытта мадъяр хөкүмәте Карпат Украинаһы етәкселегенә ҡорал һалырға һәм ыныс рәүештә Мадъярстан составына инергә тәҡдим итә. Яуап итеп Волошин Карпат Украинаһы тыныс дәүләт һәм күршеләре менән тыныс йәшәргә теләй, әммә кәрәк булһа ниндәйҙә булһа агрессорға ҡаршылыҡ күрһәтә ала тип иғлан итә.

Ләкин бойондороҡһоҙлоҡ итеүҙән һуң икенсе көндә үк, 16 мартта Хуст ҡалаһы мадьяр армияһы тарафынан баҫып алына. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, мадъяр ғәскәрҙәре Карпат аръяғы үна 14 мартта уҡ барып инә, шунлыҡтан Карпат Украинаһы хөкүмәте дәүләт территорияһын бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс тә ташлап китергә мәжбүр була. 16 мартта мадъяр ғәскәрҙәре Хуст ҡалаһын биләй, ә 18 мартта Мадьярстан бөтә Карпат Украинаһы территорияһын оккупациялай.

Карпат Украинаһы бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүселәр партизан һуғышын 1939 йылдың апреленә ҡәҙәр алып бара.

Аҙаҡ Чехословакия һәм СССР араһындағы 1945 йылғы килешеү һөҙөмтәһендә Карпат Украинаһы СССР-ға күсә һәм Украина ССР-ы составында Карпат аръяғы өлкәһе булып китә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт о Карпатской Украине — онлайн сборник материалов
* 
* *Вегеш Микола*. Августин Волошин і Карпатська Україна. — Львів: ЗУКЦ, 2004. — 414 с.
* ''Вегеш М.'' Карпатська Україна. Документи і факти. — Ужгород: Карпати, 2004. — 432 с.
* Карпатська Україна (1939) VHSRip (документальная кинохроника (1939), Продолжительность: 00:45:20): 1 
* «39-й Карпатська Україна» — Україна: Закарпатська обласна державна телерадіокомпанія, студія «Експеримент», Цикл програм «Третій відділ», 2009. — документальный фильм о событиях 38-39гг. в Закарпатье: 1 часть, 2 часть, 3 часть.
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Карпат аръяғы өлкәһе
Ева Яниковски

**Ева Яниковски** (; тыумыштан **Ева Этелька Наметта Кучеш**; 23 апрель 1926 йыл, Сегед — 14 июль 2003 йыл, Будапешт) — венгр яҙыусыһы. Донъя телдәренең утыҙҙан артығына тәржемә ителгән балалар өсөн яҙған китаптары менән киң билдәлелек яулаған әҙип.

## Биографияһы

Ева Этелька Наметта Кучеш 1926 йылдың 23 апрелендә Венгрияның көньяғында урынлашҡан, ҙурлығы яғынан илдең өсөнсө булған Сегед ҡалаһында тыуған. 1944 — 1948 йылдарҙа Сегед университетында философия һәм халыҡ ижадын (фольклор), артабан ике йыл Будапешттағы Лоранд Этвеш исемендәге университетта — философия, психология һәм  политэкономия өйрәнә. 1950 йылда уҡыуын тамамлай һәм педагог дипломы ала.

1950 — 1953 йылдарҙа Мәғариф министрлығының уҡыу әсбаптары бүлегендә референт булып эшләй, аҙаҡ дүрт йыл буйына *Ifjúsági Könyvkiadó* йәштәр китап нәшриәтендәмөхәррир була. Һуңыраҡ Ференц Мор нәшриәтендә баш мөхәррир вазифаһын башҡара. 
 
*Csip-Csup* тип исемләнгән беренсе китабын Ева Яниковски 1957 йылда баҫтырып сығара. Уның әҫәрҙәре тематик яҡтан башлыса балаларҙың һәм ололарҙың көндәлек кисерештәр һәм ҡапма-ҡаршылыҡтар фонындағы мөнәсәбәттәренә бағышланған. Яҙыусының ҡайһы бер китаптары буйынса анимацион һәм телефизион фильмдар төшөрөлгән.

Яниковскиҙың күп китаптарына рәсем-һүрәттәрҙе график Ласло Ребер (1920—2001) яһаған.

Әҙип шулай уҡ фильмдар өсөн сценарийҙар яҙа, журналдарҙа эшләй, радио- һәм телетапшырыуҙарҙа даими ҡатнаша.

Ева Яниковски 2003 йылдың 14 июлендә вафат була. Будапешттың *Фаркашрети* зыяратында ерләнгән.

## Шәхси тормошо
1952 йылда табип Бела Яниковскиға кейәүгә сыға, 1955 йылда уларҙың улдары Янош тыуа.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ева Яниковски әҫәрҙәре тиҫтәнән артыҡ төрлө әҙәби премияларға лайыҡ булған. Улар араһында иң мәртәбәлеләре — балалар әҙәбиәте өлкәһендәге немец һәм  Венгрияның Кошут исемендәге дәүләт премияһы.

Яҙыусы Будапешттың Эржебетварош районының Почётлы гражданы.

## Хәтер
* Әҙип хөрмәтенә 2003 йылда Будапешттағы мәктәпкә уның исеме бирелә. 
* 2004 йылда Ева Яниковски фонды ойошторола.

## Әҫәрҙәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт о Еве Яниковски
* Felnőttek iskolája - Janikovszky Éva és a meseírás bei *Magyar Narancs*
Македонияның фән һәм сәнғәт академияһы

**Македонияның фән һәм сәнғәт академияһы** (на , ҡыҫҡартып **МАНУ**) — 1967 йылдың 23 февралендә Македония Республикаһында Конески Блаже тарафынан барлыҡҡа килгән фәнни үҙәк.

## Академиктар
МАНУ ағзалары Академияның Үҙәк йыйылышы тарафынан 3 йылға бер тапҡыр һайлана. МАНУ барлыҡҡа килгәндән алып 154 ағзаны берләштерә, бөгөн уларҙың 41-е академик статусына эйә, ә 33-ө — мөхбир ағзаһы. Иң оло академик — Петр Илиевски (1920), ә иң йәше — Катица Кюлавкова (1951).

### Почётлы ағзалар
* Андреевски Петре Мито
* Чашуле Коле
* Йосип Броз Тито
* Кардель Эдвард
* Патон Борис Евгеньевич

## Бүлектәр
МАНУ сиктәрендә 5 бүлек ғәмәлдә:
* Лингвистика һәм әҙәбиәтте өйрәнеү бүлеге
* Йәмғиәти фәндәр бүлеге
* Математика һәм техник фәндәр бүлеге
* Биология һәм медицина фәндәре бүлеге
* Сәнғәт бүлеге

## Фәнни үҙәктәр
МАНУ 5 фәнни үҙәкте берләштерә:
* Генетик инженерия һәм биотехнология үҙәге
* Энергетика, информатика и материалдар үҙәге
* Ареаль лингвистика үҙәге
* Лексикографик тикшеренеүҙәр үҙәге
* Стратегик тикшеренеүҙәр үҙәге

## Рәйестәр
* Конески Блаже (1967—1975)
* Апостолски Михайло (1976—1983)
* Попйорданов Йордан (1984—1991)
* Богоев Ксенте (1992—1999)
* Евремов Георги (2000—2001)
* Матевски Матея (2001—2004)
* Грозданов Цветан (2004—2008)
* Старделов Георги (2008—)

## Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
МАНУ — Үҙәк һәм Көнсығыш Европа академиялары ассоциацияһы һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа академияһы ағзаһы.

## Баҫмалар
МАНУ фән һәм сәнғәттең төрлө өлкәләрендә 1 690 тирәһе ғилми хеҙмәттәр баҫтырҙы.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Официальная страница МАНУ
Төньяҡ Македония телдәре

**[[Төньяҡ Македония Республикаһы]]ның телдәре** төрлө социаль статусҡа эйә.

## Дәүләт теле
Македония Республикаһында македон теле дәүләт теле һәм иң күп таралған тел булараҡ, македон халҡы өсөн, шулай уҡ субэтностарға, айырыуса торбештарға туған тел итеп һанала.

Көнкүрештә македон телендә илдең 1,300,000 кешеһе һөйләшә.

## Аҙ һанлы этник төркөмдәр теле
Македония Конституцияһы Македония халыҡтарының аҙ һанлы этник төркөмдәр телендә иркен һөйләшергә рөхсәт итә. 2001 йылғы Охрид килешеүҙәре урта һәм юғары белем биреүҙә албан теленең статусын һиҙелерлек киңәйтте. 

Македония халыҡтарының төп телдәре:

### Статус
Ҡала һәм административ берәмек (община) рәттәрендә аҙ һанлы телдәр официаль булып һанала.

## Сит телдәр
Республикала йәшәүселәрҙең күбеһе сит телдәрҙә һөйләшә. Югославияла йәшәүсе оло быуын кешеләре серб телен ҡуллана. Йәштәр инглиз телен белә. Шулай уҡ студенттар һәм уҡыусылар араһында француз, итальян, немец, урыҫ телен өйрәнеүселәр бар.

## Иҫкәрмәләр
Хәҙерге заман сәнғәте музейы (Скопье)

**Хәҙерге заман сәнғәте музейы** () Македония Республикаһының баш ҡалаһы Скопьела урынлашҡан.

## Тарихы
1963 йылда ҡаланың байтаҡ өлөшө ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелгәндән һуң, бөтөн донъя халыҡтары Скопьены тергеҙеү эшенә ярҙам иткән. Ҡалаға үҙ эштәрен бүләк иткән рәссамдар ҙа был эшкә үҙ өлөшөн индергән (улар араһында Джузеппе Сантомазо, Петар Лубарда булған). Эскерһеҙ (наивное) сәнғәтте йыйыусы (коллекционер) Герхард Ледич үҙенең йыйынтығын ҡалаға бүләк иткән. Рәссамдарҙың халыҡ-ара ассоциацияһы (AIAP) үҙҙәренең октябрҙәге съезында коллегаларының башланғысын хуплаған, һәм емерелгән ҡала өсөн төрлө илдәрҙән сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алыу сараларын ойошторған. 1964 йылдың 11 февралендә Скопье администрацияһы бүләккә бирелгән эштәрҙән Хәҙерге заман сәнғәте музейын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул иткән.

1966 йылда «Юлбарыҫтар» варшава архитекторҙары төркөмө (Вацлав Клышевский, Эугениуш Вежбицкий һәм Ежи Мокжинский) яңы музей бинаһын проектлау конкурсында еңеп сыҡҡан. Музей төҙөлөшө 1969 йылдың 5 апрелендә башланған, һәм 1970 йылдың 13 ноябрендә инде уны тантаналы асыу ойошторолған.

## Коллекцияһы

Коллекция ике бүлеккә бүленгән: ватан һәм сит ил сәнғәте. Коллекцияның күп өлөшө XX быуаттың 50-се, 60-сы һәм 70-се йылдарында ижад ителгән эштәрҙән тора, шулай уҡ унда йөҙҙән артыҡ иртә модерн әҫәрҙәре күрһәтелгән.

### Сит ил оҫталары
Музейҙа Пабло Пикассо, Ханс Хартунг, Виктор Вазарели, Александр Колдер, Пьер Сулаж, Генрик Стажевский, Альберто Бурри, Кристо һәм Жан-Клод, Энрико Бай, Роберт Якобсен, Этьенн Айду, Золтан Кемени, Эмилио Ведова, Антони Клаве, Георг Базелиц, Андре Массон, Фернан Леже, Франтишек Музика, Эмиль Филла, Джаспер Джонс, Дэвид Хокни, Бернар Бюффе, Пьер Алешинский, Душан Джамоня, Ян Штурса кеүек һ. б. сит ил һынлы сәнғәт оҫталары (живописцы) һәм скульпторҙары эштәре күрһәтелгән.

### Македон оҫталары
Музейҙа македон сәнғәте эшмәкәрҙәре Димитар Пандилов, Лазар Личеноски, Никола Мартиноски, Димо Тодоровски, Димитар Кондовски, Ристо Лозаноски, Петар Мазев, Душан Перчинков, Родолюб Анастасов, Танас Луловски, Йордан Грабулоски, Анета Светиева, Димитар Манев, Глигор Стефанов, Петре Николоски, Благоя Маневски, Йован Шумковски һ. б. эштәре лә ҡуйылған.

## Бинаһы

Биш мең квадрат метр майҙанлы бина бер-береһе менән тоташҡан өс корпустан торған һәм Һуңғы модернизм архитектураһы стилендә төҙөлгән. «Юлбарыҫтар» поляк архитекторҙары төркөмө проект авторҙары булып сығыш яһаған. Даими экспозициялар залы һәм ваҡытлыса күргәҙмәләрҙән башҡа, бында лекторий, 120 урынлыҡ кинотеатр, китапхана, архив, һаҡлағыс, ярҙамсы һәм административ биналар, шулай уҡ музей магазины һәм буфет ҡаралған булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Музея современного искусства в Скопье.
Беренсе Вишеград съезы

**Беренсе Вишеград съезы** — 1335 йылдың октябрь һуңында — ноябрь башында венгр ҡалаһы Вишеградта ойошторолған Европа монархтарының съезы. Унда Көнсығыш Европаның өс монархы: Чехия короле Ян I (Иоһанн Люксембургский), Венгрия короле Карл I Роберт (осрашыу инициаторы) һәм Польша короле Казимир III ҡатнашҡан. Габсбургтарға ҡаршы коалиция төҙөү һәм Ян I-нең, Силезияға чех суверенитетын таныу һәм 20 мең прага грошын (аҡса берәмеге) өҫтәп түләүгә алмашҡа, Польша тажына дәғүә итеүҙән баш тартыуы мәсьәләләре ҡаралған.

## Ваҡиғалар барышы
1300 йылда Чехия короле Вацлав II-гә таж кейҙерелгән һәм ул поляк короле тип иғлан ителә, һәм, тәхеткә Вацлав вариҫтары дәғүә итеү мөмкинлеге барлыҡҡа килгәнлектән, был хәл хакимлыҡ итеүсе Пясты поляк династияһы вәкилдәрен борсоуға һалған. Был низағтысисеү маҡсатында, монархтар килешеүгә ҡул ҡуйыу тураһында һөйләшеүҙәр башлаған, аралашсы сифатында венгр короле Карл I Роберт сығыш яһаған.

Тренчин конвенцияһын әҙерләгәндән һуң, 1335 йылдың көҙөндә Вишеградта өс монархтың осрашыуы булған, һәм унда чех короле Ян I-нең Польша тажына һәм бөтөн Польшаға дәғүәләшмәүен раҫлап ҡуйғандар, шуға алмашҡа вәғәҙә ителгән 20 мең грош күләмендә аҡсалата компенсация түләгәндәр һәм Силезия герцоглығында чех хакимлығын танығандар. Был осрашыуҙың иң төп ҡаҙанышы — Габсбургтар династияһына ҡаршы оҙаҡ көтөлгән оборона союзын һәм Венаны урап үткән яңы сауҙа маршруттары барлыҡҡа килтереү килешеүҙәрен төҙөү.

## Эҙемтәләре
* Силезия 1742 йылға саҡлы, уны Пруссия короллегенә ҡушҡансы, чех тәхете хакимлығында торған, һәм силезия ерҙәренең күп өлөшө тик Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң ғына Польша составына кире ҡайтҡан (әлеге ваҡытта Силезияның кескәй генә бер өлөшө Чехияға ҡарай).
* 1335 йылдың 6 декабрендә, килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, польша короле Казимир III һәм Чехия короле Ян I Прагаға килгән, һәм, йылъяҙмаларҙан билдәле булғанса, Польша королен бик хөрмәтләгәндәр, ул иғтибар үҙәгендә булған.
* 1339 йылда икенсе Вишеград съезында Польша королен һайлағандар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Икенсе Вишеград съезы
* Вишеград төркөмө
* Тренчин конвенцияһы
* Намыслувский килешеүе

## Әҙәбиәт
* RÁCZ, György. Visegrád 1335 &#91;online&#93;.  Bratislava: International Visegrad Fund, 2009, [cit. 2013-08-02]. On-line book .