Рәсәйҙе иҡтисади районлаштырыу

**Рәсәйҙе иҡтисади районлаштырыу** — Рәсәй Федерацияһының иҡтисади райондарға территориаль бүленеше. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙе ун ике иҡтисади районға бүләләр.

Калининград өлкәһе үҙаллы иҡтисади районға айырылған.

## Тарихы

### Рәсәй империяһы

Рәсәй территорияһын иҡтисади районлаштырыу буйынса тәүге тәжрибәләр В. Н. Татищев хәҙмәттәренә ҡарай (XVIII быуат башы). Рәсәйҙә социаль-иҡтисади географияһының фәнни йүнәлеше булараҡ иҡтисади районлаштырыу XIX быуаттан йәшәгән. 1818 йылда К. И. Арсеньев үҙенең «Начертание статистики Российского государства» (1818) хеҙмәтендә, ун киңлек билдәләгән — Төньяҡ (Финляндияны кереткән), Алаун, Балтик (остзея губерналары), Уйһыулы (шул иҫәптән Литва), Карпат, Дала, Үҙәк, Урал, Кавказ һәм Себер.

Был классификацияны аныҡлап Арсеньев үҙенең «Статистические очерки России» (1848) тигән хеҙмәтендә *Алаун киңлегенә* Санкт-Петербург губернаһын (тарихи Ингерманландия менән сағыштырып, шулай уҡ Новгород, Тверь, Смоленск һәм Псков губерналарын индергән.

1871 йылда П. П. Семёнов-Тян-Шанский Рәсәйҙең Европа өлөшөн (Финляндия, Польша батшалығы һәм Кавказ менән бергә) 14 «тәбиғи» өлкәгә бүлгән, уларҙың сиктәрен губерналар буйынса түгел ә өйәҙҙәр буйынса аныҡлаштырған. Рәсәйҙең дәүләт статистикаһы мәнфәғәттәре өсөн ғалим губерналарға бәйләнгән 12 өлөшлө классификация тәҡдим иткән.

Был классификацияларҙан тыш (авторҙар төрлө ваҡытта Рәсәйҙең статистика органдарына етәкселек иткән), рус ғалимдары һәм методистары үҙҙәренең фәнни хеҙмәттәрендә, география курстарында һәм географик йыйынтыҡтарында үҙҙәренең районлаштырыуҙың оригиналь схемаларын яҙғандар. И. И. Вильсон «Объяснении к хозяйственно-статистическому атласу» (1869) тигән хеҙмәтендә 6 губерналар буйынса төркөм айырған: Төньяҡ, Балтик буйы, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Көнсығыш һәм Көньяҡ. Кенәз А. И. Васильчиков үҙенең «Землевладение и земледелие» тигән хеҙмәтендә 8 губерналар буйынса төркөм айырған.

Физик һәм иҡтисади-географик факторҙарҙы тарихи һәм халыҡ-ара иҡтисади факторҙар менән өҫтәп Д. И. Менделеев Рәсәйҙең 14 иҡтисади крайын айырған.

1898 йылда Д. И. Рихтер үҙенең «*Опыт разделения Европейской России на районы по естественным и экономическим признакам*» («Труды ВЭО», 1898) тигән хеҙмәтен баҫтырған; шул уҡ темаға ул 1904 йылда И. А. Стебутға арналған йыйынтыҡта ҡайтҡан.

### СССР
Яңы шарттарҙа районлаштырыу комплекслы үҫеште тәьмин итеүсе ҡорал булып киткән, улар бер нисә крайҙы, өлкәне һәм хатта союздаш республиканы үҙ эсенә алған.

1963 йылда таксономик сетка раҫланған, ул 1966 йылда аныҡлаштырылған, уның составында 18 эре иҡтисади район (шуларҙың 10 РСФСР составында) һәм Молдавия ССР-ы булған.
1967 йылда Яҡут АССР-ы Көнсығыш Себерҙән Алыҫ Көнсығышҡа күсерелгән.

### Рәсәй Федерацияһы
Үәҙерге ваҡытта Рәсәйҙең статистика органдары тарафынан Рәсәй Федерацияһын 12 иҡтисади районға бүлеү ҡулланыла. Иҡтисади төбәктәрҙең дөйөм Рәсәй классификаторы () Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш министрлығы тарафынан тотола.

Был сетка РСФСР-ға ингән (1967 йылғы таксономияла) СССР иҡтисади райондары составына тулыһынса тиерлек тура килә, бер ни тиклем айырмалар бар:
* 1986 йылда *Төньяҡ-Көнбайыш район* составынан *Төньяҡ иҡтисади район* айырылған (шулай итеп төбәктәр һаны 11-гә тиклем артҡан).
* 1980-се йылдар аҙағында Башҡорт АССР-ы *Волга буйы районы* составынан *Урал районына* күсерелгән.
* СССР составында Калининград өлкәһе Балтик буйы иҡтисади районына кергән, ә хәҙерге ваҡытта ул айырым иҡтисади район булып тора һәм махсус иҡтисади зона итеп танылған.
* Ҡырым 1967 йылда РСФСР составында түгел, ә Украина ССР-ы составына ингән һәм Көньяҡ иҡтисади райондың бер өлөшө булған.

2018 йылда Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш министрлығы Рәсәйҙең киңлек үҫеш стратегияһын төҙөй, бында 14 макротөбәккә (макрорегионға) бүлеү тәҡдим ителгән. 2018 йылдың февралендә стратегия раҫланған һәм 12 макротөбәккә бүлеү индерелгән.

## Иҡтисади райондар составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Экономические районы
* «Общероссийский классификатор экономических регионов. ОК 024-95» (утв. Постановлением Госстандарта России от 27.12.1995 N 640)