open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лукашевич Татьяна Николаевна

**Лукашевич Татьяна Николаевна** (21 ноябрь 1905 йыл, Екатеринослав — 2 март 1972 йыл, Мәскәү) — СССР кинорежиссёры, сценарист.

## Биографияһы
1927 йылда Дәүләт кинематография техникумының (буласаҡ ВГИК) режиссёр факультетын тамамлай. А. Ходатаевтың «Одна из многих» һәм Борис Барнеттың «Москва в Октябре» картиналарында режиссёр ассистенты булып эшләй. 1928 йылда тәү башлап «Война империалистической войне» фәнни-популяр фильмының режиссёры булараҡ сығыш яһай. 1929 йылда «Межрабпомфильм» киностудияһында үҙ сценарийы буйынса «Преступление Ивана Караваева» нәфис фильмын ҡуя. 1932 йылдан — «Мосфильм» киностудияһы режиссёры.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Татьяна Лукашевич «Воентехфильм» студияһында эшләй, унда бер нисә документаль һәм фәнни-популяр фильм ҡуя. «Суд чести» һәм «Заговор обречённых» картиналары өҫтөндә эшләгәндә икенсе режиссёр булараҡ ҡатнаша.

Әммә уға үҙ аллы ҡуйған нәфис фильмдары һәм фильм-спектаклдәре: «Подкидыш», «Свадьба с приданым», «Аттестат зрелости», «Слепой музыкант» һәм башҡалар дан килтерә. Уның таҫмаларының күбеһе балаларға йәки үҫмерҙәргә, оло тормошҡа аяҡ баҫыусыларға бағышлана.

1972 йылда 67-се йәшендә вафат була, Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.

## Фильмдары

### Нәфис
* «Преступление Ивана Караваева» (1929);
* «Весенние дни» (1934, совм. с Рубеном Симоновым);
* «Гаврош» (1937);
* «Подкидыш» (1939);
* «Учитель танцев» (1952);
* «Анна Каренина» (1953);
* «Свадьба с приданым» (1953, совм. с Борисом Равенских);
* «Аттестат зрелости» (1954);
* «Крылья» (1956);
* «Они встретились в пути» (1957);
* «Заре навстречу» (1959);
* «Слепой музыкант» (1960);
* «Ход конём» (1962);
* «Остров Колдун» (1964).

### Документаль һәм фәнни-популяр
* «Война империалистической войне» (1928);
* «Уход за больными»;
* «Советская Чувашия».

## Бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (7 март 1960 йыл) — *Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы уңайынан һәм Советтар Союзы ҡатын-ҡыҙҙарының коммунистик төҙөлөштә әүҙем ҡатнашҡанлығын билдәләп, һәм уларҙың йәш быуынды тәрбиәләү буйынса Совет дәүләте алдындағы хеҙмәттәре, хеҙмәттә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Степанова Мария Матвеевна

**Степанова Мария Матвеевна**  (27 март 1815 йыл (йә 1 ғинуар), Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы — 21 октябрь (3 ноябрь) 1903 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы) — рус опера йырсыһы (сопрано), Антонида  («Иван Сусанин») һәм Людмила («Руслан и Людмила») партияларын тәүге башҡарыусы.

## Биографияһы
Мария Матвеевна Степанова актёрҙар ғаиләһендә тыуған, балет менән шөғөлләнгән. Һуңынан, вокал буйынса һәләттәрен күрһәтеп, Антонио Сапиенцанан, һуңынан Кавостан  дәрестәр ала башлай. Уҡыусы булараҡ уҡ Император театрында  сығыш яһай. 1831 йылда беренсе тапҡыр «Деревенские певицы» и «Вольный стрелок» операларында сығыш яһай.

Солист булып китергә, актёрҙар ғаиләһендә йыш булғандағы кеүек  осраҡ ярҙам итә: 1834 йылда,  музыка училищеһын тамамлағандан һуң бер йыл үткәс, «Роберт-Дьявол» (Риман энциклопедияһы буйынса) спектаклендә Алиса партияһын башҡарыусы ҡапыл ауырып киткән йырсы Каратыгинаны алмаштырырға тура килә. Йәш йырсығы  шунда уҡ уңыш килә.

1833—1846 йылдарҙа Петербург опера театрында сығыш яһай. Ул «Норма» (1836), «Семирамида» (1837), «Монтекки һәм Капулетти» һ. б. опреаларҙа иҫ киткес яҡшы йырлай.  Ольга  («Ольга, дочь изгнанника»), Ундина («Ундина»), Ксения («Куликовская битва»);  Лукреция Борджа  («Лукреция Бордж»), Церлина («Сирена»),  Атенаиса де Соланж («Мушкетеры королевы») һ. б. партияларҙы башҡара. Был ваҡытта Санкт-Петербургта  итальян опералары өҫтөнлөк итә, һәс Степанова итальян  спектаклдәрендә төп ролдәрҙә  («Лючия ди Ламмермур», «Пуритане» һ. б.)  һәм Альбани, Виардо, Ниссен, Рубини, Тамберлик, Тамбурини һ. б. менән концерттарҙа уңышлы сығыш яһай. 

1846 йылда рус операһы, уның менән бергә бөтә башҡарыусылары, Мәскәүгә күсерелә, һәм  Степанова унда  йырлай. 1846—1854 йылдарҙа  —  Ҙур театр солисы. Яйлап йырсының тауышы ултыра һәм юғала башлай.

Мария Матвеевна  1855 йылда сәхнәне ҡалдыра һәм пенсияға сыға.  Ҡалған ғүмерен Санкт-Петербургта үткәрә, тағы 50  йылдан һуң тиерлек  шунда вафат була. Санкт-Петербургтың  Новодевичье зыяратында ерләнә.

## Ижады
Степанова Мария Матвеевна — Глинканың ике операһындағы  Антонида  (1836) һәм Людмила (1842) партияларын тәүге башҡарыусы.  «Иван Сусанин» премьераһы Петербургтың Ҙур театрында  1836 йылдың 9 декабрендә үтә. Собинин партияһын уның менән парлашып билдәле музыкант Джон Фильдтың улы Лев Леонов йырлай. Сусанинды  Осип Петров, Ваняны — Анна Воробьева башҡара.   Кавос Катарино   үҙе дирижёрлыҡ итә. 

«Руслан һәм Людмиланың» тәүге постановкаһы Петербургта, 1842 йылдың 9 декабрендә үтә.  Был партияларҙы  уның менән үҙе әҙерләгән Глинка, йырсының башҡарыу һәләтен тәнҡитле баһалаған тигән мәғлүмәттәр бар, әммә  Степанованы алмаштырыу мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, композитор быны эшләмәй.

Композитор Серов уның таланты менән һоҡланып былай тип әйтә: *«Был ике партияның юғарылығы  — туранан-тура Степанованың тауышы  менән бәйле»* (Риман  һүҙлеге буйынса).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* СТЕПАНОВА Мария Матвеевна // Словарь. Музыканты.
Фокина Людмила Ивановна

**Фокина Людмила Ивановна** (1931—2006) — фрезерлаусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Людмила Ивановна Фокина  1931 йылдың  2 авгусында Задонский утарында (хәҙер — Азов районы Ростов өлкәһе) тыуған. Фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлаған, унан һуң А.И.Микоян исемендәге Ростов дәүләт аяҡ-кейемдәре аяҡ кейемдәре фабрикаһында эшләй.

Ҡырҡ йыл самаһы фабрикала эшләй. Был ваҡыт эсендә Фокина бер нисә һөнәр, шул иҫәптән аяҡ-кейемдәрен фрезерлаусы булып та эшләй. Производство алдынғыһы була, смена нормаларын ике тапҡырға арттырып үтәй, социалистик ярыштар инициаторы була.

СССР Юғары Советы Президиумың  1971 йылдың 5 апрелендәге Указы менән   «биш йыллыҡ план заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне һәм еңел сәнәғәт туҡымалары, трикотаж, аяҡ-кейемдәре, тегеү әйберҙәре һәм башҡа тауарҙар етештереүҙә ҙур ижади өлөш индергәне өсөн Людмила Ивановна Фокинаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә, Ростов ҡала комитеты һәм өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана, КПСС -тың XXII һәм XXIV  съездары  делегаты, 10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.  1986 йылда Фокина пенсияға сыға.

2006 йылдың 30 ноябрендә вафат була , Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Фокина Людмила Ивановна // ''Герои труда Дона'': биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2008—2016.
Мотова Нина Михайловна

**Мотова Нина Михайловна** (31 август 1939 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт ветараны, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Нина Михайловна Мотова 1939 йылдың 31 авгусында  Мәскәү өлкәһе Ленин районының Покровское ауылында (хәҙер Көньяҡ Мәскәү ҡалаһының Көньяҡ административ округы) тыуған.

Ҡыҙҙың  бала сағы ауыр була: атаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә һәм Сталинград янында һәләк була. Әсәһенә колхозда ярҙам итергә тура килә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү ит комбинаты янындағы  фабрика-завод уҡыу мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң ошо уҡ предприятиеның колбаса цехында эшләй.  Һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә  һәм был эштән китә, 1961 йылда Мәскәүҙә Беренсе дәүләт подшипниктар заводында ролик-подшипник цехына шымартыусы булып эшкә урынлаша. Производствонан айырылмайынса урта мәктәпте, мастерҙар мәктәбен һәм тик яҡшы билдәләргә генә Ф.Э. Дзержинский исемендәге машиналар эшләү техникумын тамамлай.   1965 йылда КПСС-ҡа инә.  Һигеҙенсе биш йыллыҡ  йомғаҡтары буйынса юғары етештереү һөҙөмтәләре буйынса  «Почёт Билдәһе» ордены менән, ә өсөнсө, хәл иткес  туғыҙынсы биш йыллыҡ  һөҙөмтәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә. 1976 йылда Нина Михайловна эшләгән  шымартыусы цехта  Германия Демократик республикаһында  эшләнгән яңы түңәрәк шымартыусы станоктар ҡуйыла, һөҙөмтәлә шымартыусыларҙың хеҙмәт етештереүсәнлеге күпкә арта.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 16 ғинуарындағы Указы менән етештереүҙә ҡаҙаныштары һәм  унынсы биш йыллыҡ һәм  социалистик йөкләмәләр заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн Нина Михайловна Мотоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
 
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының Мәскәү ҡала советы депутаты, КПСС-тың Ждановский районы комитеты һәм совет-румын дуҫлығы йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. КПСС-тың XXV съезы һәм СССР  профсоюздары съезы делегаты итеп һайлана. Профсоюз линия буйынса Кубаға бара, унда Фидель Кастро менән осраша Һуңынан, Юғары Совет депутаты булараҡ Кремлдә булғанда, СССР  мәҙәниәт министры П. Н. Демичев героиняға былай тип әйтә: *«Михайловна, беләбеҙ-беләбеҙ, нисек Кубала сығыш яһағаныңды! Афарин, Рәсәйҙе ҡыйын хәлдә ҡалдырманың»*.

Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында СССР ВДНХ-ның алтын миҙалдары ла бар.

Н. М. Мотова заводта  пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй. Хаҡлы ялда булып, Мәскәүҙә йәшәй. «Рәсәйҙең  хеҙмәт батырлығы» ойошмаһының ағзаһы була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Мотова Нина Михайловна
* Мы желаем счастья Вам, дорогие наши женщины!
* Встреча Сергея Собянина с героями Советского Союза, героями России и героями Социалистического Труда
Лысенко Любовь Кирилловна

**Лысенко Любовь Кирилловна** (23 октябрь 1921 йыл — 27 март 1990 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы.  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Любовь Кирилловна Лысенко 1921 йылдың 23 октябрендә Адыгей автономиялы өлкәһенең Красногвардейское ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бында уның бала сағы үтә, ошонда мәктәптә уҡый. Ә ун алты йәше тулғас, колхозға  эшкә сыға. Намыҫлы эшләй, һәр саҡ уны өлгө итеп  ҡуялар.

Һуғыштан атаһы, игенсе һәм яугир Кирилл Максимович һәм ағаһы Николай әйләнеп ҡайтмай. Дошман менән уның  ире Николай Лысенко ла һуғыша. 

Һуғыштан һуң Любовь Лысенко бер аҙ колхоз идараһы секретары булып эшләй. Ә һуңынан уны тәмәке үҫтереүселәр бригадаһына тәғәйенләйҙәр һәм тиҙҙән звено башлығы итеп ҡуялар. Шулай итеп ул ун ете кешелек коллектив менән етәкселек итә башлай.

1963 йылда звено коллективы  25-әр центер, ә киләһе й 1964 йылда — 27 центнер ҡоро тәмәке йыйып тапшыра, бының өсөн ул  ВДНХ-ның бронза миҙалына лайыҡ була.

Әммә рекордлы уңышҡа  ҡатын-ҡыҙҙар 1965 йылда, етенсе биш йыллыҡ аҙағында  өлгәшә. Һәр гектарҙан 35 центнер хуш еҫле япраҡ йыйып алына. Шул ваҡытта Кубанда бер ниндәй ҙә тәмәке үҫтереүсе бындай уңышҡа өлгәшә алмай.  Һәр гектар колхоз кассаһына бер мең генә түгел саф килем килтерә. Любовь  Кирилловна колхозда  коммунистик хеҙмәт ударнигы була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге Указы менән тәмәке етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙағы уңыштары өсөн  Лысенко Любовь Кирилловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Тәмәке үҫтереүселәр коллективы   һигеҙенсе һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта ҙур уңыштарға өлгәшә. Тәмәке япрағын  тәмәке етештереү һәм һатыу буйынса задание һиҙелерлек арттырып  үтәлә.  Был уңыштары  «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» миҙалдары менән бүләкләнә.

1966 йылдан КПСС ағзаһы. Краснодар крайы партия ойошмаһынан КПСС-тың XXIV съезы делегаты итеп  һайлана, орденлы «Тыуған ил» коммунистик хеҙмәт колхозы идаралығы ағзаһы, халыҡ депутаттарының  Адыгей өлкә советы депутаты.

Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер, Красногвардейское ауылында йәшәй.

1990 йылдың 27 мартында вафат була. Адыгейҙың Краногвардейское ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (30.04.1966);
* Ленин ордены (30.04.1966).
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы 
* «В.И.Лениндың тыуыуына 100-йыллыҡ айҡанлы» миҙалы (1970)
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы 

## Хәтер

* Геройҙың исеме Краснодарҙа мемориаль таҡтаташта  алтын хәрефтәр менән яҙылған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Адыгеи
* Список Героев Социалистического Труда (Лубенец — Ляшко)

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Черных Акулина Михайловна

**Черных Акулина Михайловна** (29 июнь 1904 йыл — 13 октябрь 1988 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, «Яңы рельстарға» колхозының звено башлығы. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы (1946—1950), РСФСР-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1959). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Акулина Михайловна Черных 1904 йылдың 29 июнендә Воронеж губернаһы Воронеж өйәҙенең Түбәнге Катуховка (бөгөн Воронеж өлкәһенең Новоусманский районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда «Яңы рельстарға» колхозына эшкә урынлаша. Башта ябай колхозсы булып эшләй, һуңыраҡ сөгөлдөр үҫтереүселәрҙең звеноһына звено башлығы итеп тәғәйенләнә. Һуңғараҡ 1959 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем «Рәсәй» колхозында эшләй.

1947 йылда Акулина Черных етәкселегендәге сөгөлдөр үҫтереүселәр звеноһы 2 гектар майҙанда 707,5 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып тапшыра. Был фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Акулина Матвеевна 1948 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.

Бөтә Союз ВДНХ күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1959 йылда пенсияға сыға һәм Воронеж өлкәһе Панино ҡасабаһында йәшәй. 1988 йылдың 30 октябрендә вафат була һәм Панино ҡасаба зыяратында ерләнә.

## Хәтер
* Панино ҡасабаһында Геройҙар Аллеяһына Акулина Черныхтың бюсы ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 18 ғинуарындағы Указы;
* Ленин ордены (1948);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* ВДНХ-ның ҙур алтын миҙалы (1955).

## Әҙәбиәт
* Воронежская энциклопедия, Воронеж, 2008
* Лыкова Э. С., Золотые звёзды земли Воронежской, Воронеж, 1989.
* И. Штейман, Акулина Михайловна Черных, Воронеж, 1948.

## Һылтанмалар
*
Крылова Зоя Петровна

**Крылова Зоя Петровна** (6 апрель 1944 йыл — 8 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, йәмәғәт эшмәкәре, «Работница» журналының баш мөхәррире (1983—2008), СССР халыҡ депутаты (1989—1991), КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1990—1991).

## Биографияһы
Крылова Зоя Петровна 1944 йылдың 6 апрелендә тыуа. Ҡыҙ фамилияһы **Васильцова**. Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын (1966) һәм КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы аспирантураһын (1983) тамамлай. Философия фәндәре кандидаты (1985, диссертацияһының темаһы: «Фәлсәфәүи һәм социаль-педагогик проблема булараҡ ижтимағи тәрбиә».

1962—1966 йылдарҙа — «Московский комсомолец» гәзитенең хәбәрсеһе, әҙәби хеҙмәткәре.

1966—1981 йылдарҙа — әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, бүлек буйынса мөхәррир, «Комсомольская правда» гәзитенең редколлегия ағзаһы, «Зоянан һорағыҙ» рубрикаһын алып бара.

1983—2008 йылдарҙа — «Работница» журналының баш мөхәррире.

Совет ҡатын-ҡыҙҙары комитеты берләштергән ҡатын-ҡыҙы советтарынан СССР халыҡ депутаты (1989—1991), КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1990—1991).
2017 йылдың 8 июнендә онкологик ауырыуҙан (күкрәк яман шеше) вафат була. Мәскәү өлкәһендә Богородское зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше — Крылов Сергей Анатольевич (4 июнь, 1941 йыл), физика-математика фәндәре кандидаты, йырҙар авторы һәм башҡарыусы.

## Наградалары
Халыҡтар дуҫлығы ордены, миҙалдар, Журналистар союзы премиялары менән бүләкләнә.

## Китаптары
«Мудрые заповеди народной педагогики : заметки журналиста». Васильцова з. п. — 2-е изд., — М.: Педагогика, 1988. — С. 159

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Фото http://www.ural.kp.ru/daily/26690.7/3713458/
* Журналист, Выпуски 7-12. 1983
* https://www.kp.ru/daily/26690.7/3713458/
* http://womenmuseum.ru/encyclopedia/zoya-petrovna-krylova
Семёнова Галина Владимировна

**Семенова Галина Владимировна** (24 август 1937 йыл, — 19 ноябрь 2017 йыл) — , совет партия эшмәкәре.

КПСС Үҙәк комитеты (1990—1991), КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы (ғаилә, ҡатын-ҡыҙ һәм демография сәйәсәт мәсьәләләренә кураторлыҡ итә). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). Философия фәндәре кандидаты.

Мәскәү Журналистар союзы һәм Рәсәй Фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы, «Социальное партнерство» Мәскәү үҙәгенең попечителлек советы ағзаһы.

## Биографияһы
Семенова Галина Владимировна 1937 йылдың 24 авгусында Смоленскиҙа тыуа. 1959 йылда Иван Франко исемендәге Львов дәүләт университетының Журналистика факультетын тамамлай.

Шул уҡ йылдан «Комсомольское племя» (Одесса) гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй башлай.

1963 йылдан Украина ЛКСМ-ы Үҙәк комитетының «Комсомольская искра» гәзите редакцияһында бүлек мөдире була.

1965—1974 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк комитетының «Комсомольская жизнь» журналында әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы сәркәтип, 1974 йылдан — баш мөхәррир.

1981—1990 йылдарҙа — «Крестьянка» журналының баш мөхәррире.

КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы АОН тамамлай(1981).

1990—1991 йылдарҙа КПСС Үҙәк комитеты секретары.
 Галина Владимировна Семёнова курировала женские вопросы. Пытались в последний срок что-то сделать для женщин. Действительно тогда написали записку Михаилу Сергеевичу Горбачёву о том, что надо бы готовить женщин к надвигающемуся рынку, что женщины совершенно не приспособлены (кстати, весь наш народ был не приспособлен, но женщины были особенно не приспособлены) к этому вопросу. 
1991 йылдың август фетнәһе ваҡытында фетнәселәрҙең власын таныуҙан баш тартҡан юғары партия етәкселегенең береһе була:
Узнал я и о позорной позиции большинства Секретариата ЦК, многих партийных органов на местах, поддержавших ГКЧП. Сразу хочу сказать, что в этой сложнейшей ситуации зрелыми политиками и честными людьми проявили себя секретари ЦК Галина Семенова, Андрей Гиренко, Егор Строев.
1991 йылдан һуң «Атлантида» мәғлүмәт хеҙмәттәшлеге вице-президенты, журнал мөхәррире, «Женщины и развитие» тикшеренеү ассоциацияһы рәйестәше була.

2017 йылдың 19 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була була. Николо-Архангель зыяратында  ерләнә.

## Наградалары
«Почет билдәһе», Халыҡтар дуҫлығы ордендары, миҙалдар, ВЛКСМ-дың, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһының почет билдәләре, Мәскәү Хөкүмәтенең Почетлы дипломы менән наградлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биографии: http://www.csn-media.ru/?index/wooman_moscow/rubrics/50/4306 , http://srv1.nasledie.ru/naslHTTP/cs/OUT_DOC/ID/4346
Шамина Ксения Юрьевна

**Шамина Ксения Юрьевна** (24 февраль 1986 йыл) — үләндәге хоккей уйынсыһы һәм үләндә уйналған хоккей буйынса Рәсәй тренеры. Рәсәйҙең спорт мастеры, һөжүмсе позицияһында сығыш яһай. Хәҙер — Дмитрий Шамин менән «Бутово» хоккей клубында балалар һәм үҫмерҙәр клубы тренеры.

## Биографияһы
Ксения Юрьевна Шамина 1986 йылдың 24 февралендә тыуған.

«Марьино» һәм «ЦСП-Крылатское» (Динамо ЦОП-Москомспорт) командалары өсөн сығыш яһаған. Үләндә хоккей буйынса алты тапҡыр Рәсәй чемпионы (2015 йылда титулдарҙың береҙен яулай). Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһысоставында Олимпиада- 2008 һайлап алыу турнирында һәм 2009 йылда Европа чемпионатында сығыш яһай.

Тренер булараҡ «Бутовские витязи» командаһы менән 2013 йылда «Мәскәүҙең олимпия өмөттәре» фестивалендә (5-се урын) һәм 2015 йылда «Бутово» индорхоккей буйынса «Мәскәү яны йәш динамовсылары» турнирында (9-сы урын) етәкселек итә. 2009 йылдан 2006 -сы Мәскәү мәктәбендә үләндә хоккей буйынса тренер була.

## Иҫкәрмәләр
Панина Ирина Геннадьевна

**Ирина Геннадьевна Панина,** ҡыҙ фамилияһы  Самсонычева (4 апрель 1979 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы  спорты мастеры.

## Биографияһы
Ирина Геннадьевна Панина 1979 йылдың 4 апрелендә Иваново ҡалаһында тыуған. Иваново  3-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе, беренсе тренеры — Любовь Фёдоровна Чебунина, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Иваново ҡалаһының 56-сы мәктәбендә уҡыған сағында күнекмәләр ала башлай.  Мәктәпте алтын миҙал менән, университетты ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Инвалидлығы аяҡтарының аҫҡы  мускулдарының өлөшләтә парезы менән бәйле. Инвалидлыҡ ҡуйылғандан һуң ЦСП-Крылатское командаһы составында  волейбол буйынса сығыш яһауын дауам итә.

2017 йылда Ирина Панина Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе һәм 2018 йылдарҙа донъя чемпионаты еңеүсеһе була; 2014 йылда донъя чемпионатының бронза призёры. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Иванова Татьяна Сергеевна

**Иванова Татьяна Сергеевна** (12 октябрь 1977 йыл — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы һәм Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны. Рәсәй йыйылма командаһы составында — 2018 йылда донъя чемпионы, 2017 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы  спорты мастеры.

## Биографияһы
Татьяна Сергеевна Иванова Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай.  2017 йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионатында рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була; 2014 йылда донъя чемпионатының бронза призеры. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

2019 йылдың 26 февраленән — инвалидтар волейболы буйынса  Бөтә донъя федерацияһы спортсылары комиссияһы ағзаһы, ултырып волейбол уйнау вәкиле.

## Иҫкәрмәләр
Вяземская Любовь Орестовна

**Любовь Орестовна Вяземская** (1869—1958) — совет һәм рус педагогы, педагогия фәндәре докторы (1954), профессор (1954).

Уҡыу йорттарында һәм техник мәктәптәрҙә инглиз телен уҡытыу методикаһы мәсьәләләрен  эшләй, бер нисә эш авторы.

## Биографияһы

Любовь Орестовна Вяземская 1869 йылдың 3 ноябрендә  Владимир губернаһының Киржач ҡалаһында   йәшерен кәңәшсе Орест Полиенович Вяземский һәм уның ҡатыны Елена Дмитриевна  (ҡыҙ фамилияһы Пшенецкая) ғаиләһендә тыуған, унда Любанан тыш   Александр һәм Валериан, шулай уҡ һеңлеле Валентина тәрбиәләнгән; тағы бер бала — Елена, сабый сағында вафат була.

1901 йылда Кембридж университетын (был университетты тамамлаған беренсе урыҫ ҡатын-ҡыҙы) һәм 1902 йылдың авгусында гимназияларҙа  инглиз теле уҡытыусыһы булып раҫлана. 1903 йылда Мәскәүҙә  «Л.О.Вяземскаяның беренсе шәхси ҡатын-ҡыҙҙар коммерция училищеһы» ойоштора, 1908 йылда «Л.О.Вяземскаяның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы» тип үҙгәртелә.  1916 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, гимназияны  дәүләткә тапшыра һәм совет  хеҙмәтенә инә. Гимназия һуңынан 41-се Мәскәү мәктәбе итеп үҙгәртелә

1919 йылдан Халыҡ мәғарифы комиссариатында физика-математика секцияһының ғилми бүлегенең ғилми секретары булып эшләй.  1919 йылдың авгусында кадеттарҙың төркөм эштәре буйынса ҡулға алына, әммә Мәскәү Сәйәси Ҡыҙыл Тәренең юридик бүлеге үтенесе буйынса азат ителә.  1920 йылдың октябрендә ҡабат ҡулға алына..  1920 йылдың октябрь аҙағында ВЧК Президиумына хәлдәрҙе асыҡлау маҡсатында ғариза менән мөрәжәғәт итә һәм  шул уҡ йылдың ноябрендә азат ителә. Ғалим  комиссариат бүлегендә ғилми секретар булып эшләүен дауам итә.

1924 йылдан Мәскәү транспорт инженерҙары институтының һыу факультетында (хәҙер Император Николай II  тимер юлдарының Мәскәү инженерҙар институты)  өлкән уҡытыусы булып эшләй, 1938 йылдан 1957 йылға тиклем сит телдәр кафедраһы мөдире була.  Немец, инглиз һәм француз телдәрен белә. 1954 йылда, 85 йәшендә,  «Иностранный язык в наших высших технических учебных заведениях» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ошо уҡ йылда профессор була.

1960 йылдың 22 авгусында Мәскәүҙә вафат булып, шунда ерләнә.

Л.О. Вяземская «Почётлы тимер юлсы» (1940) билдәһе һәм «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә (1945).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Педагогическая энциклопедия. Том 1. Гл. ред.- А. И. Каиров и Ф. Н. Петров. М., «Советская Энциклопедия», 1964.

## Һылтанмалар

* Вяземская Любовь Орестовна
* Вяземская Любовь Орестовна
* Письма к родителям учащихся средней школы
* Валентина Вяземская. Наше знакомство с Максом
Мальцева Евгения Елисеевна

**Евгения Елисеевна Мальцева** () — рус совет уҡытыусыһы, 1914—1934 йылдарҙа — Ҡурған өйәҙендә ауыл уҡытыусыһы, 1935—1957 йылдарҙа — Ҡурған ҡалаһының 29-сы мәктәбе директоры, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ҡурған ҡалаһының почетлы гражданы (1967).

## Биографияһы
Евгения Мальцева 1898 йылдың 24 декабрендә, Тобольск губернаһының Ҡурған өйәҙе Усть-Суерское улусы Волосниково ауылында (хәҙер ауыл Ҡурған өлкәһенең Памятное ауыл советына инә) тыуған.

1914 йылда Введенское ике класлы ҡатын-ҡыҙҙар училищеһын тамамлай, Ҡурған өйәҙе Падеринское улусы Галкинское башланғыс мәктәбендә (хәҙер Кетово районында), һуңынан Ҡурған өйәҙе Сычево улусы Шепотково ауылында (хәҙер Ҡурған ҡалаһы эсендә) уҡытыусы булып эшләй.

Граждандар һуғышы йылдарында балаларҙы грамотаға өйрәтеүен дауам итә.

1920 йылда Ҡурған ҡалаһына күсерелә, уҡытыусы, һуңынан район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй.

1920—1924 йылдарҙа Ҡурған өйәҙе уҡытыусылар профсоюзы идараһы составына инә.

1934 йылда ситтән тороп Ҡурған педагогия техникумын тамамлай.

1935—1957 йылдарҙа — Ҡурған ҡалаһының 29-сы тимер юл мәктәбе директоры. Магнитогорск уҡытыусылар институтының ситтән тороп уҡыу бүлегенә инә, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уҡыуын туҡтата.

Һуғыш йылдарында Мальцева етәкселеге аҫтындағы мәктәп 1729-сы эвакуацияланған госпиталь өҫтөнән шефлыҡ итә, йылы әйберҙәр һәм яугирҙар өсөн бүләктәр йыйыуҙа, тимер юлда воскресниктар үткәреүҙә ҡатнаша.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ҡурған ВКП(б) ҡала комитеты ағзаһы, өлкә партия ойошмаһының ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

1961—1963 йылдарҙа Ҡурған ҡалаһында Балалар паркы директоры була. Аҙаҡ хаҡлы ялға сыға.

Евгения Елисеевна Мальцева 1993 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме, 1955 йыл йәки 1960 йыл

- «Курган ҡалаһының почетлы гражданы» исеме, 1967 йыл

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- «Почет Билдәһе» ордены

- миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мальцева Евгения Елисеевна, Официальный сайт города Кургана, 2018
* Мальцева Евгения Елисеевна, «Лица Зауралья», 2018
Маркобрунова Анна Васильевна

**Маркобрунова Анна Васильевна** (31 июль 1927 йыл — 6 май 1992 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы хеҙмәткәре, малсы. 1961—1981 йылдараҙа Псков өлкәһенең Локня районы «Коммунар» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
1927 йылда Ленинград өлкәһенең (хәҙерге Псков өлкәһе) Локня районы Большой Бор ауылыда тыуған.

Тулы булмаған урта белемле. 1948 йылда тергеҙеүсе поезда, һуңынан «Коммунар» колхозында баҫыусы булып эшләй башлай, ә һуңғараҡ, 1960 йылдың ғинуарынан, һауынсы булып эшләй.

Эшләй башлауыныү тәүге йылында уҡ һәр беркетелгән һыйырҙан уртаса 2800 килограмм һөт һауа. Һауым йылдан-йыл үҫә. 1970 йылда 3420 килограмм, 1971 йылда — 3845 килограмм һөт һауа. Мәскәүҙә СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнашып тора. 1972 йылда уртаса һәр һыйырҙан һөт һауыу буйынса дүрт мең сиген үтеп китә. 1973 йылда һөт һауыу буйынса рекордлы максимумға етә — 4185 килограмм.

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1973 йылдың 6 сентябрендә Бөтә Союз социалистик ярышта өлгәшкән ҙур уңыштары, 1972—1973 йылдарҙағы ҡышҡы осорға малсылыҡ продукцияһы етештереү һәм әҙерләүҙа арттырыу буйынса ҡабул иткән йөкләмәләрен үтәүҙә күрһәткән фиҙакәрлеге өсөн Маркобрунова Анна Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

КПСС-тың XXV съезы делегаты (1976).

1981 йылдан хаҡлы ялда.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында Иваньково ауылында йәшәй. 1992 йылдың 6 майында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы(06.09.1973)
* Ленин ордены (06.09.1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)
* «Владимир Ильич Ленин тыуыуына 100 йыл хөрмәтенә» миҙалы(1970)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Никитенко Н. Время выбрало их. Псковичи — Герои Социалистического Труда. Псков, 2003 г.
* Псковская энциклопедия. Главный редактор — А. И. Лобачёв. Псков, Псковское региональное общественное учреждение — издательство «Псковская энциклопедия», 2007

## Һылтанмалар
Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы

**Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы** (, 15 апрель 1925 йыл — 2010 йыл) — Әзербайжан совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

## Биографияһы
Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы 1925 йылдың 15 апрелендә Нахичеванда тыуа. КПСС ағзаһы.

1951 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлектә. 1951—1990 йылдарҙа — Әзербайжан КП(б)-ның Нахичеван өлкә комитеты инструкторы, Әзербайжан коммунистар партияһы Нахичеван өлкә комитетының бүлек мөдире, Әзербайжан КП-һының Нахичеван өлкә комитеты лекторҙар төркөмө етәксеһе, Нахичеван АССР-ының мәғариф министры, Әзербайжан коммунистар партияһының Нахичеван өлкә комитеты секретары. Әзербайжан ССР-ының 6-11-се саҡырылыш юғары советы депутаты. 1964 йылда Нахичеван АССР-ы Юғары Советы Ррезидиумы рәйесе итеп һайлана һәм тарихта беренсе тапҡыр әзербайжан ҡатын-ҡыҙы — парламент башлығы була. Был вазифала 1990 йылдың 19 ғинуарынан һуң да — Нахичеван Юғары Советы автономиялы республиканың СССР-ҙан айырылып сыҡыуы тураһында бер яҡлы ҡарар ҡабул иткәс тә ҡала. 1990 йылдың апрелендә вазифаһынан ситләтелә һәм артабан сәйәсәт менән шөғөлләнмәй.

2010 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алиева
* Алиева
* Naxchivan ensiklopediyasi. — I cild. — С. 189.
Тыврив районы

**Тыврив районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Тыврив ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 819 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Тиврівська РДА 
* Тиврівська районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы

**Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы** (15 май 1956 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1989) артисы. 

## Биографияһы
Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы Ҡудашева 1956 йылдың 15 майында Сибай ҡалаһында тыуған.

1971 йылда Сибайҙағы 7-се мәктәптә һигеҙ синыфты бөтөргәндән һуң Өфө ҡалаһының мәктәпкәсә педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1974 йылда тамамлай.

1974—1975 йылдарҙа Сибай ҡалаһы балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй.

1975 йылдың авгусында Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә.

2009 йылда Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай (педагогы В. И. Панфёров).

1975 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Башҡорт филармонияһының балет артисы, 1978—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ейеүсеһе.

2012 йылдан башлап Өфөлә Һаулыҡ йәһәтенән мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитация үҙәгендә эшләй.

2017 йылдан йырсы Нәзифә Ҡадированың ижад төркөмөндә бейеүсе.

## Ижады
Сәнғәлә тыуҙырған бейеүҙәре хислелеге һәм сағыу темперамент менән айырылып торған, характер тыуҙырған бейеүсе. Репертуарында “Батмус менән бейеү”, “Йәшлек вальсы”, “Ҡабырсаҡ”, “Сәскәләр менән бейеү”, “Шаян килен”, шулай уҡ ғәрәп, корея, коряк, ҡалмыҡ, ҡытай, татар һәм башҡа донъя халыҡ бейеүҙәре бар. 

“Октомбрия” (Кишинёв), “Октябрьский” (Санкт-Петербург), Мәскәүҙә “Рәсәй”, П.И.Чайковский исемендәге концерт залдарында, Эстрада театры сәхнәһендә сығыш яһай. Ҡарағалпаҡ АССР‑ында (1976) һәм ТАССР‑ҙа (1989) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981), Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997) ҡатнаша. Гастролдәрҙә булып, Рәсәй һәм сит илдәр (Голландия, Ҡытай, Перу, Сүриә, Финляндия һ.б.) сәхнәләрендә бейей. Бөтә Союз эстрада бейеүе фестивале лауреаты (Кишинёв, 1989) .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт хореографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Токарева Анна Николаевна

**Токарева Анна Николаевна** (9 февраль 1923 йыл — 1996 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Анна Николаевна Токарева 1923 йылдың 9 февралендә Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең (хәҙерге Ҡаҙағстан Республикаһы) Риддерское ауылында (1941 йылдан — Лениногорск ҡалаһында, 2002 йылдан — Риддер ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда ҡаланың төрлө ойошмаларында башлай. 1942 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Анна Токарева реагенттар дозировкалаусы, Лениногорск полиметалл комбинатының байыҡтырыу фабрикаһында флотатор һәм өлкән флотатор булып эшләй (хәҙер «Казцинк» компанияһы составында). 1964 йылда ҡурғаш-баҡыр концентраттар бүленешенең цианидһыҙ ысулын етештереүҙе индереүҙә ҡатнаша. Был ысул ҡурғаш, цинк һәм руданан цинкты сығарыу иретелгән алтындың юғалыуын минимумға еткерергә мөмкинлек бирә һәм баҡыр концентратының сифатын күтәрә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 20 майындағы Указы менән төҫлө металлургияны үҫтереүҙәге уңыштары өсөн Токарева Анна Николаевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1969 йылда Анна Николаевна Токарева Лениногорск полиметалл комбинатынан төҫлө металлургия хеҙмәтсәндеренең Бөтә Союз кәңәшмәһенә вәкил итеп һайлана

Производство эшмәкәрлеге менән бер рәттән, йәмәғәт эштәре меннә дә шөғөлләнә. Ҡаҙаҡ ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы (1967—1971) депутаты һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Лениногорск ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Анна Николаевна ҡала халҡының мәҙәни-көнкүреш тормош шарттарын яҡшыртыуға һәм ҡаланы төҙөкләндереүгә үҙ өлөшөн индерә, шефҡа алынған мәктәпкә йөрөй.

Хаҡлы ялға союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер булып сыға, Ҡаҙағстан Республикаһының Риддер ҡалаһында йәшәй. 1996 йылда вафат була.

Ҡаҙағстан Республикаһының Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе дәүләт архивының Риддер филиалында А. Н. Токареваға ҡараған документтар бар

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946),
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» (1949) 
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1955) 
* «СССР төҫлө металлургияһының социалистик ярыш отличнигы» билдәһенә лайыҡ була (1957).
* Лениногорск ҡалаһының почетлы гражданы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Флотация

## Библиография
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия — Токарева Анна Николаевна. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Токарева Анна Николаевна
* Их именами назовут улицы Риддера
Беспаленко Татьяна Ивановна

**Беспаленко Татьяна Ивановна** (1 март 1921 йыл — 12 июнь 2017 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).

## Биографияһы
Татьяна Ивановна Беспаленко 1921 йылдың 1 мартында Кубань Халыҡ Республикаһы территорияһында, хәҙер Краснодар крайының Курған районында тыуған.

Кубанда колхоздар ойошторолғандан һуң, 1938 йылдан урындағы Ленин исемендәге колхоздың 6-сы баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы тамаланғандан һуң Татьяна Беспаленко звеноны етәкләй, 1947 йылда йомғаҡтары буйынса звено 10 гектар майҙанда һәр гектарынан 32,23 центнер бойҙай уңышы ала..

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 майындағы Указы менән 1947 йылда юғары бойҙай һәм кукуруз уңышын алған өсөн звено башлағы Беспаленко Татьяна Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ьаьбяна Беспаленконың дөйөм хеҙмәт стажы Михойловская станицаһының Ленин исемендәге колхозда (хәҙер «Михайловское» АСХО) 43 йыл тәшкил итә, шуларҙың 20 йылы дауамында звено башлығы булып эшләй.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Курганинск ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 12 июнендә вафат була.

### Ғаиләһе
Улдары:
* Георгий — Махачкалала йәшәй;
* Николай — Курган шәкәр заводы мастеры;
* Александр — агроном, фермер.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* миҙалдар
* Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).

## Хәтер
2017 йылда Михайловская станицаһында Дан аллеяһында Беспаленко Татьяна Ивановнаның бюсы асыла

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани / Под. ред. . — Краснодар, 2003.
* *Исупова Т.* Татьяна Ивановна Беспаленко: К 80-летию Краснодарского края // Курганинские итоги. — 2017.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Кожемякина Валентина Яковлевна

**Кожемякина Валентина Яковлевна** (1936) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Валентина Яковлевна Кожемякина 1936 йылдың 20 июнендә Новосибирск өлкәһендә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхоз фермаһында һауынсы булып эшләй. 1953 йылда ғаиләһе Кубанға күсеп килә, ҡыҙ урман хужалығына урман киҫеүсе булып эшкә урынлаша. 1955 йылдың июнендә Вардан ҡасабаһында «Черноморец» совхозының һөт фермаһында һауынсы булып эшләй башлай. Тиҙҙән Валентина Яковлевна совхозының, ә аҙаҡ — Сочи ҡалаһы Лазаревский районының алдынғы һауынсыһы була. 1960 йылдар башында Сочи «Овощепром» тресының «Черноморец» совхозы фермаһының иң алдынғы һауынсылар иҫәбенә инә

1970 йылда ул һәр һыйырҙан 6000 килограмдан ашыу һөт һауа, 1976 йылда — 6021 килограмм, 1979 йылда — 6346 килограмм һөт һауып ала. 1980 йылда үҙ төркөмөндәге һәр һыйырҙан Валентина Кожемякина 7118 килограмм һөт һауып алып, СССР-ҙа иң яҡшы һауынсыларҙың береһе була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 12 мартындағы Указы менән 1981 йылда етештереүҙе арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә һәм дәүләткә иген һәм ауыл хужалығының башҡа продукттарын һатыуҙа күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Кожемякина Валентина Яковлевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — халыҡ депутаттарының Сочи ҡала советы депутаты итеп һайлана.

Пенсияға сыға, хаҡлы ялда булып Сочи ҡалаһының Вардан биҫтәһендә йәшәй. Сочи ветерандар ойошмаһының ижтимағи эшмәкәрлегендә ҡатнаша, йәштәр менән йыш осраша.

## Ҡаҙаныштары
* Икенсе Ленин ордены (12.03.1982), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.09.1973) һәм миҙалдар менән бүләкләнә .
* СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, ВДНХ-ның алтын миҙалы һәм «Москвич» автомобиле менән бүләкләнә.
* Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).
* Ғүмерлек исемле пенсияға лайыҡ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кожемякина Валентина Яковлевна
* Герои земли сочинской
Петрухина Татьяна Максимовна

**Петрухина Татьяна Максимовна** (*ҡыҙ фамилияһы *'Вереина**, беренсе никахта (1953—1957) **Каракашьянц**;'' [[21 декабрь]] [[1925 йыл|1925]] — [[13 октябрь]] [[2004 йыл|2004]]) — совет спортсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың күп тапҡыр чемпионы, [[һыуға һикереү]] буйынса Европа чемпионы (1954), Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1952, 1956). спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Һыуға һикереү буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры.

== Биографияһы ==
Татьяна Максимовна Петрухина (Вереина)  1925 йылдың 21 декабрендә [[Курск]] ҡалаһында тыуған. Беренсе мауығыуы  спорт гимнастикаһы була, спорттың был төрө буйынса СССР-ҙың спорт мастеры исемен ала. 1947 йылда  Ефимова  (Блохина) Серафима етәкселегендә һыуға һикереү буйынса шөғөлләнә башлай. Бер нисә йыл СССР йыйылма команда составына инә, [[Хельсинки]] ҡалаһында (1952) һәм Мельбурнда (1956) үткән Олимпия уйындарында  ҡатнаша, унда  10 метрлыҡ вышканан һикереүҙә  5 һәм 6-сы урындарҙы  яулай. 1954 йылда һыу спорт төрҙәре буйынса Советтар Союзы спортсыларының дебют сығышында Туринда  вышканан һикереү буйынса  алтын миҙал яулай һәм Европа чемпионатында был дисциплинала еңеү яулаусы беренсе совет спортсыһы булараҡ тарихҡа инә

1956 йылда Татьяна Петрухина спорт карьераһын тамамлай һәм 1956 йылда тренерлыҡ эшмәкәрлегенә күсә. Күп йылдар дауамында балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең «[[Спартак (спорт йәмғиәте)|Спартак]]»  спорт йәмғиәтендә эшләй һәм СССР  йыйылма командаһы һәм Берләштерелгән команда тренеры булараҡ  халыҡ-ара кимәлдәге спортсылар  әҙерләй. Улар араһында Олимпия чемпионы Владимир Васин (трамплин, 1972), Олимпия уйындары призерҙары  Нинель Крутова (трамплин, 1960), Наталья Тимошинина (вышка, 1968), Елена Мирошиналар (вышка, 1992) бар.

Татьяна Петрухина 2004 йылдың 13 октябрендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Николо-Архангельск зыяратында ерләнә. 2009 йылда Мәскәүҙә Татьяна Петрухина иҫтәлегенә һыуға һикереү буйынса бөтә рәсәй ярыштары үтә. 

=== Ғаиләһе ===
**Константин Каракашьянц''' (1921-1971) — ире, совет гимнасы һәм тренеры, Хельсинкиҙа Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың йыйылма командаһы тренеры була(1952).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль на сайте «Плавание в СССР»
* Всероссийские соревнования в Москве памяти Татьяны Петрухиной
Мартынова Антонина Стефановна

**Мартынова Антонина Стефановна** (10 май 1911 йыл — 22 май 2005 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Белгород өлкәһе Иҫке Оскол районы «Новый мир» колхозы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Антонина Серафимовна Мартынова 1911 йылда Казацкая биҫтәһендә (хәҙер Иҫке Оскол эсендә) тыуған.

12 йәшенән хужалыҡта ялланып эшләй. 1929 йылдан урындағы колхозда эшләй башлай, звено етәксеһе була. 1943 йылдан «Новый мир» колхозында бригада менән етәкселек итә.

Етештереүҙә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Бригадаһы рекордлы уңыш ала: һәр гектарҙан 447-шәр центнер шәкәр сөгөлдөрө, 42,6-шар центнер иген. 1955 йылда халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге Указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм уңыш йыйыуҙа рекордлы күрһәткестәре өсөн, Антонина Серафимовна Мартыноваға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырып «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем колхозда эшләүен дауам итә.

Белгород өлкә һәм Иҫке Оскол район советы депутаты, КПСС-тың Иҫке Оскол район комитеты ағзаһы булып һайлана.

2005 йылдың 22 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (23.06.1966)
* ике Ленин ордены (1947, 23.06.1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡарасы

**Ҡарасы** - урта быуаттардағы татарҙар составындағы төркөм менән булған субэтник. Төньяҡ мишәрҙәрҙә, себер татарҙарында «ҡарацы» йәки «ҡараца» булараҡ та билдәле. Әлеге ҡарасы-татарҙарҙың тыуған теле өҫтәрәк татар теле һаналған.

## Тарихы
Ҡайһы бер сығанаҡтар Сынғыҙхан һәм уның күп кенә ҡәрҙәштәре тап ошо «карача, ҡазан, ҡара, харин» субэтник төркөмөнән булған тип күрһәтәләр. Ҡарасы титулы дә нәк шулай сыңғыҙҙар менән бәйле була.

Ҡарасы йәмғиәтенә ҡараған төмәнәр башлыҡтары һәм уларҙың яһаҡлы татарҙар булараҡ та билдәле. Сағатай һәм Жуси улыстарында улар даими ғәскәргә ҡарағандар. Улар сығып, мәҫәлән өфө татарҙары, ғаиләләре менән хәрби хеҙмәттә булғандар.

Монгол яуҙары осоронда ҡараусылар ғәскәр составында Кесе Азия ерлегендә урынлашалар, XIV быуатла был ерҙәр Аҡһаҡ Тимер-томор тарафынан яулап алынғас ҡараусылар Хәрәзем ерлегенә һәм Иссык күле буйҙарына күсереләләр. Һуңыраҡ, Хәрәзем ерҙәренән һәм Иссык күле буйҙарынан ҡараусылар Алтын Урда территорияһына күсенеп килә.

ҪҪҪ быуатта уҡ Ҡытай тарихсылары Сыңғыҙхан ысын монголдары «хэй-ҙа», йәғни «ҡара татарҙар».

1221 йылда Ҡытай тарихсыһы Мэн-ла Бэй-лу «Монгол-татарҙарҙы туп-тулы һүрәтләү» тигән китабында Сыңғыҙханды киләһе тасуирлай:

## Сығанаҡтар
* 
## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарасайҙар

Төркөм:Татарҙар
Төркөм:Монгол империяһы
Матросова Федосья Евгеньевна

**Матросова Федосья Евгеньевна** (24 июнь 1924 йыл — 29 май 1987 йыл) — төҙөлөш тармағы алдынғыһы, СССР Төҙөлөш министрлығының Мордва АССР-ындағы «Саранскжилстрой» тресы 10-сы төҙөлөш идаралығында штукатурҙар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Федосья Евгеньевна Матросова 1924 йылда хәҙерге Татарстан Республикаһының Лениногорск районы Ивановка ауылында тыуған. Мордва (эрзя).

Башланғыс белем ала. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1941 йылда урындағы колхозда трактористка булып эшләй башлай.

1945 йылда Кама йылғаһы буйлап һал ағыҙыуҙа, һуңынан Горький ҡалаһы янында торф сығарыуҙа эшләй.

1954 йылдан алып Саранск ҡалаһында йәшәй, штукатур булып эшләй. 1964 йылда «Отделстрой» идаралығының төҙөүселәр бригадиры итеп тәғәйенләйҙәр.

Мордовияның баш ҡалаһында уның бригадаһы электролампалар заводында, шулай уҡ бер нисә мәктәп һәм торлаҡ массивтарын биҙәүҙә эшләй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 5 апрелендәге указы менән, төҙөлөштә юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Федосья Евгеньевна Матросоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Саранск ҡала советы депутаты итеп һайлана.

1983 йылда хаҡлы ялға сыға.

Саранск ҡалаһында йәшәй. 1987 йылдың 29 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (05.04.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.08.1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (05.04.1971)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда — уроженцы Мордовии. Саранск, 1976 год.
* Мордовия. Энциклопедия. — Саранск, 2007.

## Һылтанмалар
*
Лысенина Августа Васильевна

**Лысенина Августа Васильевна**  (22 ноябрь 1924 йыл — 28 ноябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы.

## Биографияһы
Августа Васильевна Лысенина 1924 йылдың 22 ноябрендә  Сыуаш автономиялы өлкәһенең Цивильск ҡалаһында тыуған.

Ҡазан дәүләт химия-технология институтын (хәҙер  Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты)химик-технолог һөнәре  буйынса тамамлай. Ләкин лабораториялағы  бәхетһеҙ осраҡ күҙе ауырыуға  сәбәп була, артабан химик булып эшләү  мөмкин  булмай. Лысенина  һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм  1947 йылда Сыуаш педагогия институтының тәбиғи факултетын  (хәҙерИ. ЯЯковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты) тамамлай, тәбиғәт һәм химия уҡытыусыһы була. Шулай итеп ике фәнде, химия һәм педагогиканы берләштерә.

1947 йылдан 1954 йылға тиклем Августа Васильевна И. Н. Ульянов исемендәге педагогия училищеһында биология һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй. 1954—1955 йылдарҙа — Цивильск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылдан 1981 йылға тиклем  1-се Шумерлин мәктәбендә химиянан уҡыта. 1959 йылда уның ҡатнашлығында мәктәптә химия түңәрәге ойошторола, ул бер нисә йылдан һуң  Менделеев йәмғиәтенә әүерелә. Ун йыл дауамында  мәктәп Союз кимәлендә химия буйынса олимпиадаларҙа лидерлыҡты  ышаныслы тота. Уның талантлы уҡыусыларының  береһе — Валерий һәм Юрий Штырлиндар  химия фәне кандидаттары булып китә, Ҡазан дәүләт университетында химия факультетының ғилми хеҙмәткәрҙәре булып эшләй .

Сыуашстан Республикаһының Шумерля ҡалаһында 2012 йылдың 28 ноябрендә вафат булып ҡала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Сыуаш АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969).
* Шумерля ҡалаһының почётлы гражданы (2012).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Учитель — это судьба
* Средняя общеобразовательная школа № 1 — Лысенина Августа Васильевна
* Ушла из жизни Почетный гражданин города Шумерли Августа Васильевна Лысенина
Мефодьева Екатерина Андреевна

**Мефодьева Екатерина Андреевна** (15 ноябрь 1908 йыл, Мәскәү — 9 февраль 1994 йыл, шунда уҡ) — спортсыһы, туплы хоккей һәм баскетбол буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1946).

## Биографияһы
1926 йылда Мәскәү  ССТС / СКиГ (Совет сауҙа хеҙмәткәрҙәре Союзы / кооперация һәм дәүләт сауҙаһы Союзы, хәҙерге «Буревестник» (туп менән хоккей клубы, Мәскәү)) юниорҙар командаһы составында уйнай башлай. Әммә 1935 йылда «Динамо» (Мәскәү) клубына  күсә.

1930-1950 йылдарҙа Мәскәү «Динамо»һы өсөн баскетболда уйнай. 1951-1952 йылдарҙа —  Мәскәү авиация институты баскетбол клубы өсөн.

Һеңлеһе Надежда (1911-1992), туп менән уйнау хоккейсыһы, «Динамо» (Мәскәү) өсөн уйнай.

1994 йылдың  9 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Преображенск зыяраттарында ерләнгән.

## Ҡаҙаныштары

### Туплы хоккей

- СССР Кубогын яулаусы — 1945, 1947

- СССР Кубогы финалсыһы — 1941, 1946

- СССР чемпионатының бронза призеры — 1935 ( «Динамо» йыйылма командаһында)

- Мәскәү чемпионы — 1944, 1946

- Мәскәү Кубогын яулаусы — 1945

### Баскетбол

- СССР чемпионы— 1934, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1944, 1945, 1948, 1951

- СССР Кубогын яулаусы — 1949

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*