open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Осетров Петр Петрович

** Осетров Петр Петрович ** (22 июнь 1913 йыл — 10 ғинуар 1987 йыл ) — инженер-металлург. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1952).

## Биографияһы
Осетров Петр Петрович  1913 йылдың  22 июнендә  Мәскәү губернаһы Волокаламск өйәҙе  Канаево ауылында  тыуған.

Эшләгән урындары: 1938 йылдан алып 1941 йылға тиклем  – мастер, «Ураҡ һәм Сүкеш» (Мәскәү) заводының цех начальнигы; 1941—1960 йылдарҙа – начальник урынбаҫары, 1-се һанлы ҡорос сым цехы начальнигы, баш инженер урынбаҫары, 706-сы һанлы заводтың баш инженеры,   ҡорос сым-канат заводы директоры, 1960 йылдан директоры урынбаҫары – Белорет металлургия комбинатында метиз етештереү Белорет металлургия комбинаты начальнигы, 1965 йылдан – комбинатта директор.

Осетров Петр Петрович ҡатнашлығында 67 төр продукция: металлокорд, юғары ныҡлыҡтағы сымдар - сығарыу үҙләштерелә

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР Дәүләт премияһы  (1952) – цинкланған сым етештереүҙең яңы ысулдарын эшләгәне һәм индергәне өсөн  

Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар.

## Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
Көнсығыш партнёрлығы

**Көнсығыш партнёрлығы** —  Евросоюздың БДБ-ның алты иле — Әзербайжан, Әрмәнстан, Белоруссия, Грузия, Молдавия  һәм Украина — менән интеграциялашыуын үҫтереү маҡсатын ҡуйған Европа берлеге проекты .

## Ойошторолоуы
2009 йылдың  7 майында   Прагала юғары кимәлдә ойоштороу осрашыуы  үтә, унда «Көнсығыш партнёрлығы» мәсьәләһе буйынса берлектәрге декларация ҡабул ителә.  Ойошма рәсми рәүештә ойошторола. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сообщение Европейской комиссии — Восточное партнерство
* eastbook.eu — портал, посвящённый Восточному партнёрству
* Сообщество Восточного партнерства 
* «Восточное партнерство» в Республике Беларусь 
* Восточное партнерство — Форум гражданского общества 
* Партнерство на песке
* Сергунин А. А. «ВОСТОЧНОЕ ПАРТНЕРСТВО»: ВЫЗОВ РОССИЙСКОЙ ДИПЛОМАТИИ В ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЕ // Вестник Воронежского государственного университета. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация. 2010. № 1. С.205-210.
* Сергунин А. А., Тихонов В. Г. «ВОСТОЧНОЕ ПАРТНЕРСТВО» И «БОЛЬШОЙ КАСПИЙСКИЙ РЕГИОН»: ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ // Каспийский регион: политика, экономика, культура. 2009. № 3. С.30-39. 
* Сергунин А. А., Тихонов В. Г. «ВОСТОЧНОЕ ПАРТНЕРСТВО» И РОССИЙСКИЕ ИНТЕРЕСЫ НА КАВКАЗЕ // Известия высших учебных заведений. Северо-Кавказский регион. Серия: Общественные науки. 2010. № 4. С.35-39.
Урта диңгеҙ Антантаһы

**Урта диңгеҙ Антантаһы **—  Англия, Италия һәм Австро-Венгрия сәйәси берлеге, 1887 йылда был илдәр араһындағы йәшерен килешеүҙәр нигеҙендә барлыҡҡа килә.   

## Тарихы
Беренсе килешеү Италия менән Англияның 1887 йылдың  12 февралендәге  һәм Австро-Венгрия менән Англияныңшул уҡ йылдың 24 мартындағы   ноталар алмашыуына нигеҙләнә. Ул   Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙ, Эгей һәм Адриатик диңгеҙ бассейндарында һәм  Төньяҡ Африка яр буйҙарында статус-кво  һаҡланыуын күҙҙә тота. 

Икенсе килешеү   Австро-Венгрия һәм Англия хөкүмәттәре араһында 1887 йылдың 12 декабрендәге һәм   Англия менән Италия хөкүмәттәре араһында шул уҡ йылдың 16 декабрендәге ноталарға таяна. Был икенсе килешеүҙә хеҙмәттәшлек күпкә  тәрәнәйә һәм  Ҡара диңгеҙ боғаҙҙарында,  Кесе Азияла, айырыуса Болгарияла шул мәлгә булған хәлде һаҡлап ҡалыу өсөн берлектәге сәйәси-дипломатик көрәште күҙҙә тота.

Ике килешеү ҙә   Рәсәй менән Францияның хәл-торошон көсһөҙләндереү маҡсатын ҡуя һәм ғәмәлдә Англияның — Мысырҙа, Италияның —  Триполитания һәм Киренаикала, Австро-Венгрияның  Балҡандағы хакимлығын нығытыуға хеҙмәт итә.  Урта диңгеҙ Антантаһы килешеүҙәренә Италия менән Испания араһындағы  1887 йыл 4 май килешеүе лә берегә, ул  Италия менән Испанияның Төньяҡ Африкала Францияға ҡаршы берлектә эш итеүен күҙаллай.

Урта диңгеҙ  Антантаһын ойоштороу Германия канцлеры Отто фон Бисмарк күҙәтеүе аҫтында үтә. Бисмарк  Англияны Өс яҡлы берлеккә йәлеп итергә һәм, ошо рәүешле был берлекте нығытып,  Италия менән Францияның үҙ-ара яҡынлашыуына юл ҡуймаҫҡа теләй. Әммә план тормошҡа ашмай. Урта диңгеҙ Антантаһы көсһөҙ булып сыға,  уның һәр ҡатнашыусыһы үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғырта. Тиҙҙән берлек әһәмиәтен юғалта.  1895—1896 йылдарҙа уны тергеҙергә тырышыу барып сыҡмай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Антанта
* Балҡан Антантаһы
* Балтик Антантаһы 
* Яҡын Көнсығыш  Антантаһы 
* Кесе Антанта
Кесе Антанта

**Кесе Антанта** —  Чехословакия, Румыния һәм  Югославия альянсы, 1920—1921 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Берлек венгр ирредентизмын йүгәнләү, шулай уҡ Австрияла йә Венгрияла  Габсбургтар  монархияһын тергеҙеүгә юл ҡуймау маҡсаттарында ойоша.

Альянс  Францияның хуплауын таба, ул Кесе Антанта илдәренең өсөһө менән дә хәрби килешеү төҙөй.  Францияға Кесе Антанта,  Германия менән ҡораллы бәрелеш була ҡалһа, икенсе фронтты асыу мөмкинлеген бирә.

Ваҡыттар үтеү менән альянстың маҡсаттары көнүҙәклеген юғалта бара.  Ҡатнашыусы илдәр араһында тышҡы хәүеф сығанаҡтарына ҡағылышлы фекер айырымлыҡтары барлыҡҡа килә. 

Чехословакия нацист Германияһының һөжүм итеүенән хәүефләнә һәм  президент Эдвард Бенеш ҡулы аҫтында  Советтар Союзы менән яҡынлашыуға бара. Румыния  СССР-ҙы хәүеф сығанағы тип һанай.  Премьер-министр Александр Авереску етәкселегендә  Румыния үҙенең тышҡы сәйәсәтендә  Италия менән Германияға йүнәлеш тота. Югославия үҙенең территориаль бөтөнлөгөнә  фашистик  Италия дәғүәләшер тип ҡурҡа һәм күп мәсьәләләр буйынса Германия яғында тороу сәйәсәтен һайлай. Югославия менән Румыния  1934 йылда  Балҡан Антантаһы хәрби-сәйәси берлегенә инә.   Кесе Антанта  1936 йылда тарҡала башлай һәм 1938 йылда,  Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы арҡаһында Чехословакияһыҙ ҡалғас, бөтөнләй тарҡала.   

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Антанта
* Балҡан Антантаһы
* Балтик Антантаһы 
* Яҡын Көнсығыш Антантаһы
* Урта диңгеҙ Антантаһы

## Сығанаҡтар

* Dowling, Maria, 2002. *Czechoslovakia*. New York, NY: Oxford University Press.
* Fink, Carole, Axel Frohn, and Jürgen Heideking, 2002. *Genoa, Rapallo, and European Reconstruction in 1922*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Gilbert, Felix and David Clay Large, 1991. *The End of European Era, 1890 to Present*. 4th edition worldwide. 1st edition in the Czech Republic. Prague: Mladá fronta.
* Glasgow, George, 1926. *From Dawes to Locarno; Being a Critical Record of an Important Achievement in European Diplomacy, 1924—1925*. Ayer Publishing.
* Gordon, Craig A. and Felix Gilbert (eds), 1994. *The Diplomats, 1919—1939*. Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Nálevka, Vladimír, 2000. *The World Politics in the Twentieth Century (I.)* [Světová politika ve 20. století (I.)]. 1st edition. Prague: Aleš Skřivan.
* Osmanczyk, Edmund Jan, 2002. *Encyclopedia of the United Nations and International Agreements*. New York, NY: Routledge.
* *Pact of the Organization of the Little Entente*. In: *Recueil des traites* SDN, v. CXXXIX, p.&nbsp;233. Available from https://web.archive.org/web/20071231163624/http://www.mfa.gov.yu/History/poa_e.html
* Protheroe, Gerald J., 2006. *Searching for Security in a New Europe*. New York, NY: Routledge.
* Ragsdale, Hugh, 2004. *The Soviets, the Munich Crisis, and the Coming of World War II*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Spielvogel, Jackson J., 2005. *Western Civilization: Volume II: Since 1500*. Thomson Wadsworth.
* Zeman, Zbyněk and Antonín Klimek, 1997. *The Life of Edvard Benes 1884—1948: Czechoslovakia in Peace and War*. Oxford, UK: Oxford University Press.
Ромашкин Иван Данилович

**Ромашкин Иван Данилович** (15 сентябрь 1909 йыл — 26 сентябрь 1998 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Данилович Ромашкин 1909 йылдың 15 сентябрендә Дон ғәскәре өлкәһенең Икенсе Дон округы Кобылянский станицаһының Ромашкин утарында (хәҙер Волгоград өлкәһенең Суровикин районы Суворов станицаһы) казак ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1920 йылдар башында ғаилә Больше-Терновой утарына (хәҙер Волгоград өлкәһе Чернышковка районы) күсә.

5 синыфты һәм тракторсылар курсын тамамлай.

1929—1941 йылдарҙа Сталинград (хәҙер Волгоград) өлкәһенең Түбәнге-Чирский машина-трактор станцияһында механик, «Путь к социализму» колхозы рәйесе, Сталинград өлкәһенең Чернышевский машина-трактор станцияһында механик булып эшләй.

1931 йыл—1934 йыл, 1935 йыл—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1932 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1941 йылдың июнендә ҡабаттан Сталинград өлкәһе Чернышевский район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда кесе лейтенанттар курстарын тамамлай.

Мотоуҡсылар батальоны командиры гвардия өлкән лейтенанты И. Д. Ромашкин Берлин операцияһы барышында, 1945 йылдың апрель аҙағы — май башында батырлыҡ күрһәтә.

Ромашкина һуғыштан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә, 1956 йылдан майор И. Д. Ромашкин — запаста.

Өфө ҡалаһында йәшәгән, ДОСААФ-та, Өфө ҡалаһы таксомотор хужалығында, Башҡортостан балыҡ һаҡлау инспекцияһында эшләгән.

1998 йылдың 26 сентябрендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

## Хәтер
* 2005 йылдың 4 майында Өфө ҡалаһының Калинин районындағы Герой йәшәгән йортта мемориал таҡта ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указына ярашлы батальон менән оҫта етәкселек иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия өлкән лейтенанты Ромашкин Иван Даниловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5874 тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Чернышковский муниципальный район — Герои Советского Союза и России.
* «Не забыть нам тех, кто мир нам подарил!».
Балҡан Антантаһы

**Балҡан Антантаһы (Балҡан пакты)** — Балҡанда  Версалдән һуңғы көстәр нисбәтен һаҡлау   маҡсатында 1934 йылдың  9 февралендә Греция, Румыния, Төркиә һәм Югославия араһында төҙөлгән хәрби-сәйәси берлек. 

## Тарихы
Балҡан Антантаһының проекты  француз дипломатияһы тарафынан эшләнә, һуңынан инглиздәрҙең хуплауын таба. Төҙөләһе берлекте Франция Европаның көньяҡ-көнсығышында үҙ йоғонтоһон көсәйтеү ҡоралы итеп ҡарай. Өҫтәүенә, Балҡан Антантаһында ҡатнашасаҡ Югославия менән Румыния  француз хөкүмәте менән тығыҙ бәйләнештә торған Кесе  Антанта составына ла инә.  

Был берлек ойошторолор алдынан ике яҡлы бер нисә килешеү төҙөлә:  Греция менән Төркиә араһында (1933 йылдың 14 сентябре), Румыния менән  Төркиә араһында  (1933 йылдың  18 октябре), Югославия менән Төркиә араһында  (1933 йылдың 27 ноябре). Балҡанда статус-квоны һаҡлау маҡсатын ҡуйып, Балҡан Антантаһы буйынса договор түбәндәгеләрҙе күҙҙә тота:

* берлеккә инмәгән Балҡан илдәренең берәйһе берлек ағзаһы булған илгә һөжүм итһә, үҙ-ара ярҙам күрһәтеү  

* бер-береңә һөжүм итешмәү  

* договорҙа ҡатнашҡан  илгә берәй Балҡан дәүләтенә ярҙам иткән Европа дәүләте һөжүм итһә, берлектең башҡа ағзалары ярҙамға килә.

Балҡан  Антантаһы ағзаларының үҙ-ара ярҙамлашыуы Төркиәнең Азиялағы сиктәренә ҡағылмай, был договорҙы төҙөгәндә  Төркиә  килешеүҙең  СССР-ға ҡаршы йүнәлтелмәгәнлеген һәм төрөк хөкүмәтенең Советтар Союзына ҡарата алған договорлы йөкләмәләренә ҡаршы килмәүен баҫым яһай. 

Договор Балҡан Антантаһына Болгария менән Албанияның инеүен дә мөмкин тип һанай, ләкин ул мәлгә  Германия менән Италияның йоғонто яһау даирәһенә ҡараған был илдәр берлеккә инеүҙән баш тарта.  30-сы йылдарҙың икенсе яртыһында ағза илдәрҙең хөкүмәттәре   СССР менән хеҙмәттәшлек итеүҙән һәм коллектив хәүефһеҙлек ойоштороуҙан баш тарта.  

Хәрби-сәйәси берлек булараҡ Балҡан Антантаһы, 1939 йылда Икенсе донъя һуғышы башланғас, йәшәүҙән туҡтай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Антанта
* Балтик Антантаһы 
* Яҡын Көнсығыш Антантаһы 
* Кесе  Антанта
* Урта диңгеҙ Антантаһы 

## Әҙәбиәт
*Бошкович Б. «Балканы и международный империализм», Москва 1936*

*«Documents on international affairs, 1934», ed. by J.W.Wheeler-Bennet and S.Heald, London 1935.*
Овчинников Владимир Павлович

**Овчинников Владимир Павлович** (2 ғинуар 1958 йыл, Бәләбәй, Башҡорт АССР-ы) — СССР һәм Рәсәй пианисы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2005),  Мәскәү консерваторияһы профессоры; 2000 йылдан—  П.И. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстар ассоциацияһы лауреаттарының музыкаль етәксеһе. 2011 йылдан  2016 йылға тиклем — Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыкаль мәктәп директоры.

## Биографияһы
Мәскәүҙә, башта  А.Д  Артоболевская класы буйынса Үҙәк музыка мәктәбендә, һуңынан  Алексей Наседкинда Консерваторияла уҡый. Беренсе ҙур уңыш Овчинниковҡа 1980 йылда килә,  ул Монреалдә үткән пианистарҙың халыҡ -ара конкурсында икенсе урынды яулай. Ике йылдан һуң, консерваторияны тамамлағас, Чайковский исемендәге етенсе Халыҡ-ара конкурста икенсе урынды инглиз пианисы Питер Донохоу менән бүлешә (беренсе премия береһенә лә бирелмәй),  ә 1987 йылда Лидсала үткән пианистарҙың абруйлы конкурсында еңеп сыға. Бынан һуң килгән Бөйөк Британияла һәм башҡа илдәрҙә  концерты сығыштары Овчинниковҡа халыҡ-ара билдәлелек алып килә.  1980 йылдар аҙағында —1990-йылдар башында ул Япония, Канада һәм АҠШ-та концерттар менән сығыш яһай, бер нисә яҙмалар эшләй.

Хәҙерге ваҡытта Овчинников концерт эшмәкәрлеге менән бер рәттән Мәскәүҙә һәм сит илдәрҙә уҡыта, Мәскәү дәүләт филармонияһы солисы булып тора. Солист булараҡ ҡына түгел, ә камералы  музыкант булараҡ та сығыш яһай, уның репертуары нигеҙендә  XIX быуат  рус композиторҙары әҫәрҙәре һәм европа романтиктарының әҫәрҙәре ята. Төрлө ваҡыттарҙа Овчинников  компакт-дисктарға  Чайковский, Лист, Рахманинов, Прокофьев, Шостакович, Мусоргский, Регер, Барбер, Танеевтың  һәм башҡа композиторҙарҙың әҫәрҙәрен  EMI, «Коллинз Классикс», «рус миҙгелдәре», «Шандос» фирмаларында яҙҙыра.

Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстың, Чайковский исемендәге халыҡ-ара үҫмерҙәр конкурсы һәм башҡа бик күп конкурстарҙың рәйесе һәм жюри ағзаһы сифатында эшләй.

Пианистың уйыны стиленең сағыу үҙенсәлеге, яҡшы техникаһы, башҡарыуының һығылмалылығы менән айырыла.

## Исемдәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996)
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Владимир Овчинников на сайте Московской Консерватории
* Владимир Овчинников на сайте Центральной музыкальной школы
Матюшин Геральд Николаевич

**Матюшин Геральд Николаевич** (14 ноябрь 1927 йыл — 7 август 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992) 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе (1986—2000). Рәсәй археология йәмғиәтенең археология колледжы ректоры һәм рәйесе, Рәсәй халыҡ фәндәр академияһының вице-президенты, Америка археология йәмғиәте ағзаһы.

## Биографияһы
Матюшин Геральд Николаевич 1927 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.  Төньяҡ флоттың Соловецкий утрауындағы юнгалар мәктәбен тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында юғары һөнәри белем алғандан һуң (1952), Өфө мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1961 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Археология институтында эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре антропогенез һәм Көньяҡ Уралда таш быуат проблемаларына арналған.

1964 йылда «Башҡортостанда мезолит һәм неолит» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1987 йылда — «Таш быуатта Көньяҡ Урал алды. Етештереү хужалығының үҫеш проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Уралда палеолит (Мысовая), мезолит (Янгелька), неолит (Ташбулат I) һәм энеолит (VIII Суртанды) тораҡтарын таба. Ағиҙел, Ағиҙел буйы, Суртанды, Башбулат һәм Йәнгел мәҙәниәттәрен айырып аса. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы.

## Төп хеҙмәттәре

* У колыбели истории. М., 1972;
* Мезолит Южного Урала. М., 1976;
* Яшмовый пояс Урала. М., 1977;
* Энеолит Южного Урала. М., 1982;
* У истоков человечества. М., 1982;
* Три миллиона лет до нашей эры. М., 1986;
* Nguon gos loaoi ngioi. Ha noi, 1986;
* Историческое краеведение. М., 1987;
* У истоков цивилизации. М., 1992;
* On the Bound of History // Antiquity RAS. Issue 5. Moscow, 1993;
* Каменный век Южного Урала. М., 1994;
* Смена культур, цивилизации и экологические кризисы. М., 1994;
* Неолит Южного Урала: Предуралье. М., 1996;
* Археологический словарь. М., 1996;
* Общество и власть. М., 1997;
* Тайны цивилизаций: История Древнего мира / Матюшин, Геральд Николаевич. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2002. — 350 с.: ил. — (Историческое расследование).

## Наградалары
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985), Ушаков миҙалдары (1946, 1992) менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матюшин Геральд Николаевич: (1927—2000) // Археологические статьи и материалы. — Тула, 2002. — С. 6.
* *Бурханов А. А.* Г. Н. Матюшин и некоторые вопросы деятельности Волго-Уральского центра РАО: (памяти выдающегося ученого) // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 11—26.
* *Петренко А. Г.* Г. Н. Матюшин и проблемы становления производящего хозяйства // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 26—30.

## Һылтанмалар
*    
* Матюшин Геральд Николаевич // Энциклопедический фонд
* Матюшин Геральд Николаевич
Мальцев Михаил Васильевич

**Мальцев Михаил Васильевич** (10 июль 1910 йыл — 19 октябрь 1972 йыл) — нефтсе, ғалим-геолог, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология минералогия фәндәре  кандидаты (1966). СССР-ҙың  3-сө һәм 4 се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). Ленин (1948), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1942, 1960) ордены кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Васильевич Мальцев 1910 йылдың 10 июлендә Дон ғәскәре өлкәһе Сальское ауылында (хәҙер Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһы) тыуған. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1937).

* 1937—1940 «Прикамнефть» тресында инженер-геолог .
* 1940—1949 «Туймазынефть» тресының геология бүлеге начальнигы.
* 1949—1957 «Татнефть» производство ьерекмәһенең баш геологы.
* 1957—1960 Татнипинефть ойошмаһында директор урынбаҫары.
* 1960—1972 ғилми хеҙмәткәр, Ырымбур геология идаралығы директорының урынбаҫары.

Быраулау Туймазы девон структураһын быраулау инициаторы, Туймазы, Баулы, Серафимовка, Ырымбур һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе.

Икенсе ранглы тау генералы (1950)

СССР-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1958).

Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966, диссертация темаһы «Опыт разведки, перспективы открытия новых месторождений и некоторые вопросы строения продуктивной толщи девона, связанные с разработкой Ромашкинского нефтяного месторождения»).

1972 йылдың 19 октябрендә Ырымбурҙа вафат була.

## Монографиялары
* «Геологическое строение нефтяных месторождений Татарской АССР» (1956),
* «Татария — республика нефти» (1957),
* «Перспективы открытия новых нефтяных залежей в Татарской АССР» (1957).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — СССР-ҙың көнсығыш нефть райондарында девон ятҡылыҡтарын асыу өсөн
* Ленин ордены (1948)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар

## Сығанаҡтар
* ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → МАЛЬЦЕВ МИХАИЛ ВАСИЛЬЕВИЧ 
* В Республике Башкортостан открыли памятную доску первооткрывателю девонской нефти в Башкирии — Михаилу Васильевичу Мальцеву 
* Ветераны: из истории развития нефтяной и газовой промышленности. Вып. 24. — М.: ЗАО "Изда тель ство «Нефтяное хозяйство», 2011. — 240 с. http://oil-industry.ru/images/books/veterany-24.pdf
Мәүлитов Рифат Рәхмәтулла улы

**Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы** (20 март 1926 йыл — 26 март 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы, профессор (1975). 1961—1991 йылдарҙа Өфө авиация институты ректоры. РСФСР‑ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР‑ының (1972) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1967, 1976) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Рыфат Рәхмәтулла улы Мәүлитов 1949 йылда Өфө авиация институтын отличие менән тамамлай. Кандидатлыҡ диссертацияһын МАТИ (1953), докторлыҡ диссертацияһын — КАИ-ла (1975) яҡлай.

УАИ лабораторияһында инженер булып эшләй (1949); аспирантурала уҡый һәм Мәскәү авиация институтында ассистент (1949…1953) булып эшләй. Артабанғы йылдарҙа УАИ-ӨДАТУ-да: өлкән уҡытыусы (1957—1953), доцент (1957—1960); 1960 йылдан алып институттың уҡыу-уҡытыу һәм ғилми эштәр буйынса проректоры, профессор (1960—1961); институт ректоры (1961—1992). Материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире (1994—1973). Рәсәй Фәндәр академияһының механика институты директоры 1992 йылдан 1998 йылға тиклем. Милләте — татар.

Өфө ҡала советының бер нисә саҡырылыш депутаты.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — деформацияланған ҡаты есем механикаһы өлкәһе, авиация конструкцияларының һығылмалы пластик деформация һәм көсөргәнеш концентрациялары шарттарында ныҡлы һәм ышаныслы булыуы. 

Мәүлетов Р. Р. — 100-ҙән ашыу ғилми публикация авторы. Улар араһында ике монография: Һыр ныҡлығын һәм ышаныслылығын арттырыу.- М.: Машиналар эшләү, 1979; Авиация конструкциялары элементтарындағы көсөргәнеш концентрацияһы. — М.: Наука, 1981. Дөйөм күләме - 100-ҙән ашыу автор баҫма биттәре.

Уның үткәргән тикшеренеүҙәре Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара программаларға индерелгән; һөҙөмтәләре киң танылыу алған, бер нисә дәүләт стандарттарына ингән.

Инженерлыҡ юғары уҡыу йорттарында ныҡлыҡ теорияһы өлкәһендә студенттар әҙерләү проблемаһы ваҡытлы матбуғатта, 20-нән ашыу уҡыу әсбаптары һәм методик эштәрҙә дөйөмләштерелгән. Улар араһында «Материалдар ҡаршылығы»: М.: Наука, 1986 уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр бар.

Дүрт фән докторы һәм 10-дан ашыу фән кандидатын әҙерләгән һәм консультациялаған.

## Маҡтаулы исемдәре
*

## Китаптары
* Р. Р. Мавлютов «Высшая школа глазами ректора» . — Уфа.: Изд-во уфимского авиационного института, 1992. ISBN 5-7035-0518-6
* Р. Р. Мавлютов «Дорога жизни» — Уфа.: Изд-во уфимского авиационного университета, 2001. *(издано посмертно)*
* Биргер И. А., Мавлютов Р. Р. «Сопротивление материалов», 1994 (дәреслек)

## Хәтер
* 2000 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Р. Р. Мәүлитов исемендәге премия булдыра.
* Рыфат Мәүлитов хөрмәтенә Өфө дәүләт авиация техник университетының беренсе корпусына ингән урында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 
* Өфө дәүләт авиация техник университетында йыл һайын Бөтә Рәсәй йәштәре өсөн «Мәүлетов уҡыуҙары» фәнни конференцияһы үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* УГАТУ:Мавлютов Рыфат Рахматуллович
* Воспоминания о Мавлютове (под ред. З. Г. Кашаевой) — Уфа.: Изд-во Уфимского авиационного университета, 2006, 174 с. ISBN 5-86911-553-1.
Лимасов Валерий Павлович

**Лимасов Валерий Павлович** (5 декабрь 1955 йыл) — ветеран-спортсы, боксёр. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1977).

1979 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Өфө «Нефтяник» физкультура клубында тәрбиәләнеүсе (тренеры - Р. Ш. Вәлиуллин)

## Ҡаҙаныштары
Ике тапҡыр Европа чемпионы, 1975 , 1977 йылдар, юниорҙар араһында Европа һәм СССР чемпионы (1974), СССР - АҠШ уйындарының 2 матчында еңеүсе (1978).

1976 йылдың Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы — уйындар старт көрәшендә Яңы Зеландия спортсыһы Роберт Коллиҙы еңеп сыға, әммә һуңынан профессионалдар араһында күп тапҡыр донъя чемпионы буласаҡ американ Леонард Рэйҙан еңелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Надежда ТЮНЕВА. Лимасов Валерий: Бокс — боль был. Утыҙ өс йыл элек барлыҡҡа килгән тәүге өфөлә бокс буйынса европа чемпионы. // «Башҡортостан» № 207, 20.10.2007.
* Үткәне менән ғорурланып, киләсәге төҙөлә. АВИАЦИЯ 85 йыл. / сост. Филимонов А. М.; Уфимск. воронежского авиац. техн. ул-т. — Өфө : АВИАЦИЯ РИК, 2017. — С. 379

## Һылтанмалар
*    
* Лимасов Валерий Павлович 
* Бокс — был боль 

### Видеотаҫма
* Олимпиада-76, 63,5 кг, Леонард — Лимасов
Basshunter

**Basshunter** псевдонимы менән киң танылыу алған швед йырсыһы, музыка продюсеры һәм диджей. Үҙенең исеме **Юнас Эрик Олтберг** (; 22 декабрь 1984 йыл). 

## Биографияһы
Ю́нас Э́рик О́лтберг 1984 йылдың 22 декабрендә Швецияның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан *Хальмстад* ҡалаһында тыуған. *Basshunter* (*Бэйсхантер*) псевдонимы менән танылыу алған.

## Дискографияһы
### Студия альбомдары
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Синглдары

### Музыкаль клиптары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтамалар

* Рәсми сайт
Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы

**Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы** (15 февраль 1866 йыл — 20 апрель 1924 йыл) — дин әһеле. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы Хәсәнов 1866 йылдың 15 февралендә Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Северный районы) Баҡай ауылында тыуған.

Бәләбәй өйәҙе Ҡорос ауылында мәҙрәсә тамамлай. Артабан мулла Ямалетдин бин Собханҡул әл-Ҡаҙанлы мәҙрәсәһенә уҡырға инеү өсөн Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһына күсенә. Ямалетдин вафатынан һуң уҡыуын Зайнулла Рәсүлевта дауам итә. Ошо мәҙрәсә эргәһендәге урыҫ класын да тамамлай, был тура ла ул тейешле таныҡлыҡ алып сыға. Указлы мулла була. 1903 йылға тиклем Троицк ҡалаһында мосолман тәғлимәтенән уҡыта.

1903 йылдан — Өфөлә 3-сө мәркәз мәсетенең имам-хатибы һәм ошо мәсет эргәһендәге мәҙрәсә мөҙәррисе. Өфө мосолман Хәйриә йәмғиәте ағзаһы. 1906 йылдың майынан Өфөлә «әл-Ғәләми әл-Ислами» («Мосолман донъяһы»)дини гәзитен нәшер итеүҙә ҡатнаша. Думаға һайлауҙар осоронда М. Хәсәновтың сәйәси ҡараштары Конституцион-демократик партия һәм «Мосолман союзы» платформаһына яҡын була.

6 февраля 1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһы һайлаусылар йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына ағза итеп һайлана. Мосолман фракцияһы составына инә. Дума трибунаһынан Министрҙар Советы декларацияһы тураһындағы мәсьәлә буйынса сығыш яһай. Депутат булараҡ, «Дин үә магыйшат» журналы өсөн мосолман депутаттарының һәм тотош фракцияның эшмәкәрлеге тураһында мәҡәләләр яҙа.

Думаны таратҡандан һуң Өфөгә ҡайта һәм имам-хатиб булып эшләүен дауам итә. 1908 йылда — Ырымбур мосолман дини йыйылышының Өфө ҡалаһындағы органы «Мәғлүмәтт» («Известия») либерал журналы мөхәррире. Хәсәнов журнал аша гәзит уҡыусыларҙы мосолман съездарының идеялары менән таныштырып торғанға күрә, власть кәңәше буйынса редакция составынан сығарыла. Аҙағыраҡ ул мосолман дин әһелдәренең йомшағыраҡ өлөшөнә инә.

3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты составына һайлана, 1918 йылдың апрелендә уның составынан сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 372.
* ''Усманова Д. М.'' ХАСАНОВ Мухаммедсабир Мухаммеджанович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.  C. 657 .

## Сығанаҡтар
* Мусульманские депутаты Государственной думы России 1906—1917 годов: Сборник документов и материалов. Уфа, 1998. С. 308—309;
* *Усманова Д. М.* Мусульманские представители в Российском парламенте. 1906—1917. Казань, 2005.
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278, Опись 1 (2-й созыв). Дело 465; Дело 555. Лист 5.

## Һылтанмалар
*
Берҙәм иҡтисади киңлек

**Берҙәм иҡтисади киңлек** — 2012 йылдың 1 ғинуарында булдырылған дөйөм баҙар. Дөйөм баҙарға Белоруссия,Ҡаҙағстан һәм Рәсәй инә,  бынан элегерәк, 2010 йылдың 1 июлендә, улар  таможня  берлеген  төҙөй.

Берҙәм иҡтисади киңлек дәүләт-ара  интеграция формаларының береһе булып тора, уның маҡсаты  — берекмә эсендә тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе либералләштереү һәм унан ситтә күмәк протекционизм булдырыу. Берҙәм иҡтисади киңлек унда ҡатнашҡан илдәр араһында «дүрт иреклелек» —  тауарҙар, капиталдар, хеҙмәттәр һәм эшсе көсө хәрәкәте иркен — тәьмин итергә, шулай уҡ ҡатнашыусы илдәрҙең макроиҡтисад һәм финанс секторына, транспорт һәм энергетикаһына, сәнәғәт  һәм агросәнәғәт комплексына һәм башҡаларға ҡағылышлы иҡтисади сәйәсәтте координацияларға саҡырылған.

## Ағза дәүләттәр

### Ҡатнашыусылар

* &nbsp;<span class="wrap">Белоруссия</span> (2012 йылдың 29 майынан)
* &nbsp;<span class="wrap">Ҡаҙағстан</span> (2012 йылдың 29 майынан)
* &nbsp;Рәсәй  (2012 йылдың 29 майынан)
* &nbsp;<span class="wrap">Әрмәнстан</span> (2014 йылдың 10 октябренән)
* &nbsp;Ҡырғыҙстан (2015 йылдың 23 майынан)

### Ихтимал кандидаттар

* &nbsp;<span class="wrap">Тажикистан</span> 
* &nbsp;&#x410;&#x431;&#x445;&#x430;&#x437;&#x438;&#x44F;&nbsp;Республикаһы  
* &nbsp;<span class="wrap">Үзбәкстан</span> 

## Иҫкәрмәләр
Ғәрәп Берлеге

**Ғәрәп Берлеге** (, ) — ғәрәп илдәренең хәрби-сәйәси ойошмаһы,  1955—1956 йылдарҙағы Суэц кризисы алдынан Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насер тәҡдиме менән   Үҙәк договор ойошмаһына  яуап итеп ойошторола.

## Ағзалары
1956 йылдың июленә ҡарата берлек составына тулы хоҡуҡлы ағза булып түбәндәге илдәр инә:

* &nbsp;<span class="wrap">Мысыр</span>
* &nbsp;<span class="wrap">Иордания</span>
*  Йемен
* &nbsp;Сәғүд Ғәрәбстаны 
* &nbsp;Сүриә 

## Бурысы
Берлек уға ингән илдәрҙең  Бөйөк Британия, Франция, Израиль  һәм башҡа илдәр яғынан янаған хәрби хәүефкә ҡаршы тороуҙы тәьмин итеү өсөн ойошторола.  

## Төҙөлөшө
Берлеккә берләштерелгән   командование һәм Ғ. Ә.Насер йөҙөндә юғары  баш командующий етәкселек итә. Ҡатнашҡан илдәрҙең һәр береһе үҙенең ҡораллы көстәрен берлектең берләштерелгән командованиеһы ҡарамағына тапшыра.

## Тарихы
Хәрби берлекте төҙөүгә әҙерлек 1954 йылда Мысырҙа башлана.  «Ғәрәп Берлеге» һүҙбәйләнеше (барлыҡҡа килгән  ойошманың атамаһы булараҡ) Мысыр хөкүмәтенең үҙәк матбуғаты биттәрендә  1954 йылдан күренә башлай (атап әйткәндә, уны үҙенең өндәмәһендә милли ориентация  министры Сәләх Сәлем) ҡуллана.

Берлектең йәҙрәһен Мысыр менән Сүриә тәшкил итә, улар Сәғүд Ғәрәбстаны менән хәрби берлекте  1955 йылдың аҙағында төҙөй. Шунда уҡ Йәмәндең дә ыңғай ҡарашы беленә. Иордания, был дәүләттәрҙең союздашы статусында икәнлеген белдерһә лә, хәрби йәһәттән  нейтраллек биләй һәм уны хәрби берлеккә  1956 йылдың июлендә генә йәлеп итә алалар.

Асылда, хәрби ойошма булараҡ,  Берлек ул замандағы ваҡиғаларҙа хәл иткес роль уйнамай, һәм,  тарҡатыу тураһында формаль ҡарар булмаһа ла, йәшәүҙән туҡтай.  

## Иҫкәрмәләр
Бабич (фильм)

**«Бабич»** — 2017 йылғы Рәсәй кинофильмы. Фильмда башҡорт шиғриәте классигы, Республика өсөн һынылышлы осорҙа ижтимағи-сәйәси эшмәкәр, беренсе Башҡорт Хөкүмәте ағзаларының береһе Шәйехзада Бабичтың яҙмышы тураһында һөйләнелә. Кинотаҫма Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арнала.

Режиссёры — Булат Йосопов.

Фильм өҫтөндә эш 2016 йылда башлана. Фильмды төшөрөү менән «Тере таҫма» кинокомпанияһы шөғөлләнә. Проект Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы хуплауында ғәмәлгә ашырыла. Картинаның премьераһы 2017 йылдың 19 апрелендә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә «Родина» кинотеатрында күрһәтелә. 2017 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһы кинотеатрҙары экрандарына, ә 2017 йылдың 27 апрелендә Башҡортостан Республикаһының башҡа ҡалаларындағы кинотеатрҙар экрандарына сығарыла.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Фильмда халыҡ шағиры, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре һәм Башҡортостан Хөкүмәте ағзаһы — Шәйехзада Мухаметзакир улы Бабичтың (1895—1919) тормош юлы һәм ижады тураһында һөйләнелә. Фильмдың нигеҙенә 1914—1919 йылдарҙа Башҡортостан территорияһында, Ырымбур, Троицк һәм Силәбе ҡалаларында барған ысын тарихи ваҡиғалар һалынған.

## Ролдәрҙә

## Ижади төркөм
* Сценарий авторы: Таңсулпан Бабичева, Гөлсәсәк Саламатова
* Режиссёр: Булат Йосопов
* Оператор-ҡуйыусы: Дамир Ғәйетҡолов
* Рәссам-ҡуйыусы: Рөстәм Баймөхәмәтов
* Композитор: Ришат Сәғитов
* Продюсер: Леонид Филинов
* Тауыш режиссёры: Гөлнара Сәйетова

## Һылтанмалар
* Фильм «Бабич» на официальном сайте киностудии «Живая Лента» .
* В прокат выходит исторический художественный фильм «Бабич» режиссера Булата Юсупова // Интернет — портал «Культурный мир Башкортостана»
* *Савельев Игорь.* «Бабич»: соединить вместе краткий курс истории Башкурдистана и выжимку стихов молодого поэта  // Интернет-газета «Реальное время».
*  Бабич / Булат Юсупов / 2017 / на башкирском языке с русскими субтитрами
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы

**Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы** (1892 — 27 ноябрь 1937) — хәрби эшмәкәр. Майор (28.01.1936).

## Биографияһы
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы 1892 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Ҡурған өлкәһе ) Күбәкәй (Бахарево) ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

Батша армияһы составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.

1918 йылдың октябренән 1919 йылдың февраленә ҡәҙәр Башҡорт армияһы составында, артабан Ҡыҙыл Армияның башҡорт частары составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1920—1921 йылдарҙа Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы 1-се Башҡорт кавалерия полкының командиры булып хеҙмәт итә, Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1930-сы йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссары вазифаһын башҡара.

1937 йылдың 7 сентябрендә ҡулға алына, 15 ноябрҙә милли-буржуаз ойошмала ҡатнашып ихтилал күтәреүгә йыйыныуҙа ғәйепләнә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылдың 21 майында аҡлана.

## Бүләктәре
* РСФСР-ҙың Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1921)

## Публикациялары
* 1-й Башкирский кавалерийский полк на Польском фронте // Гражданская война в Башкирии : воспоминания участников / под ред. П. А. Кузнецова ; Испарт Башобкрма ВКП(б). Комис. по изуч. истории гражданской войны в Башкирии. — Уфа : Башкир. гос. изд-во, 1932. — 198 с.

## Иҫкәрмәләр
Тәтегәс бей

**Тәтегәс бей** (*Тәтегәс кенәз*) — башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһе башлығы.

## Биографияһы
Тәтегәс бей юрматы ҡәбиләһе башҡорттарының Нуғай Урҙаһы мырҙаларына ҡаршы көрәшен етәкләй.

«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: *«оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня»*. Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.

Ҡәбилә башлығы Тәтегәс, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән. Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.

Шулай уҡ 1609 йылда Тәтегәс бейгә батша тарафынан мырҙа титулы бирелә.

1649 йылда уның улы Мәскәү Тәтегәсев батша Алексей Михайловичтан Юрматы улусының аҫаба ерҙәрен раҫлаусы грамота ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Күбәкәй

**Күбәкәй** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.

## Тарихы
Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан мөхтәриәтенең (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Ялан кантоны составына керә.

1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халҡы

2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса татарҙар (85,8 %), башҡорттар (7,1 %), урыҫтар — (7,1 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы (1892—1937) — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт кавалерия полкы командиры. РСФСР-ҙың Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1921).  

## Иҫкәрмәләр
Зефиров Василий

**Зефиров Василий С.** — рус яҙыусыһы.

## Биографияһы
Василий Зефировтың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса мәғлүмәт һаҡланмаған тиерлек. XIX быуат быуатта йәшәгән. Дини семинарияла уҡыған.

Башҡорттарға һәм тарихи Башҡортостанға арналған әҙәби‑этнографик очерктар һәм хикәйәләр яҙа, уларҙа төбәк тәбиғәтен һүрәтләй, башҡорттарҙың холҡо, көнкүреше һәм йолалары тураһында мәғлүмәт бирә. Өфөлә нәшер ителгән «Оренбургские губернские ведомости» гәзитендә артабанғы мәҡәләләр баҫтырып сығара:
* «Башҡортостанға ҡымыҙға барыу» («Поездка в Башкирию на кумыс»; 1847),
* «Башҡорт Йәнтүрә хикәйәләре. Француз яуы тураһында хәтирәләр» («Рассказы башкирца Джантюри. Из воспоминаний о войне с французами»; 1847),
* «Табынға сәфәр» («Поездка в Табынск»; 1850),
* «Башҡорттоң ғаилә тормошона ҡараш» («Взгляд на семейный быт башкирца»; 1851),
* «Шихан. Провинциаль турист хәтирәләренән» («Шихан. Из воспоминаний провинциального туриста»; 1851) һәм башҡалар. 

1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Башҡорт Йәнтүрә хикәйәләре. Француз яуы тураһында хәтирәләр» тигән әҫәре башҡорт риүәйәте буйынса яҙылған, бында 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан башҡорт яугиры Йәнтүрә һәм уның ҡатынының батырлығы тураһында бәйән ителә.

## Әҙәбиәт
* Башкирия в русской литературе. Т. 1. — Уфа, 1989.

## Һылтанмалар
*
Кулавский Василий Агеевич

**Кулавский Василий Агеевич** (3 декабрь 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-табибы, акушер‑гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. РАЕН академигы, медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). 1979—1985 йылдарҙа Башҡортостан акушер‑гинекологтар йәмғиәте рәйесе. Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған табибы, СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1979). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры.

## Биографияһы
Василий Агеевич Кулавский 1938 йылдың 3 декабрендә Мордовия АССР-ының Оло Березники районы Шөгөр ауылында тыуған.

Рәсәй Медицина фәндәр академияһы һәм Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының акушерлыҡ һәм гинекология буйынса ведомство-ара ғилми советы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының проблемалар комиссияһы ағзаһы, Башҡорт дәүләт медицина институтының, Силәбе медицина академияһының диссертациялар советы ағзаһы.

9 монография, 250-нән ашыу ғилми мәҡәлә авторы, уйлап табыуҙарға 5 патент алған.

«Башҡортостан» энциклопедияһында уның тураһында: «Ҡатын-ҡыҙҙарҙың һаулығын һаҡлау буйынса медик-гигиена белемдәрен әүҙем пропагандалаусы. Фәнни эштәрең бала табыуҙа ауыртыу физиологияһын өйрәнеү, бала тыуҙырыуҙы ауыттыуһыҙ алып барыу методын баһалау, гинеталийҙарҙың ярһынып шешеүе менән сирләгәндәрҙе реабилитациялау ысулдарын табыуға бағышланған. Йөклө ҡатындарҙың ҡаны аша гормондарҙы радиоиммунология менән билдәләүысулын тәҡдим иткән.»-тип яҙылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Күп йыллыҡ уңышлы хеҙмәте, халыҡҡа медицина хеҙмәте күрһәтеү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн профессор В. А. Кулавскийға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелгән, ул «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән. ҒИлми коллективтар тарафынан «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем биреүгә тәҡдим ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* [mediasphera.ru/uppic/Akusherstvo/2009/1/18/AKU_2009_01_18.pdf]
Кулагин Юрий Захарович

**Кулагин Юрий Захарович** (14 ноябрь 1929 йыл — 20 октябрь 1983 йыл) — ғалим-ботаник, дендроэколог. 1960 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтының лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

## Биография
Юрий Захарович Кулагин 1929 йылдың 14 ноябрендә РСФСР составындағы Урта Волга крайының Мордовия округы Ромодановка районы Зоринка ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.

Рузаевка ҡалаһының урта мәктәбен отличие менән тамамлап, 1952 йылда Ҡазан дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетын уҡып бөткәндән һуң аспирантураға тәҡдим ителә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Индустриаль дендроэкологияның фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы була.

Ю. З. Кулагин ағас үҫемлектәрен сәнәғәт предприятиелары ташландыҡтарының тирә-яҡ мөхиткә һәм кеше һаулығына ҡырҡа кире йоғонто яһауын кәметеүсе сәнәғәт фильтры итеп күҙаллауҙарҙы үҫтерә.

## Ғилми хеҙмәттәре
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ширин Сергей Сергеевич

**Ширин Сергей Сергеевич** (23 июнь 1910 йыл,  — 25 июнь 1974 йыл, ) — совет ғалимы, нефть сығарыу өлкәһендә фән һәм төҙөлөш ойоштороусыһы. «Башнефтепроект» институтын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1957 йылдан алып уның директоры. Уның етәкселегендә нефть сығарыу объекттары проектлана, Башҡортостан нефть ятҡылыҡтары яйға һалына.

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, тармаҡтың Почётлы нефтсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе.

## Белеме
* 1948 — Мәскәү нефть институты

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1948—1953 — Ишембай нефть эшкәртеү заводының баш инженеры;
* 1953—1957 — Ленгипрогаз филиалының баш инженеры;
* 1957 — «Башнефтепроект» институты директоры, Башнефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының (БашНИПИнефть) баш инженеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
* тармаҡтың Почётлы нефтсеһе,
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт билдәһе» ордены,
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр
Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы

**Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы** (1 июль 1890 йыл — 17 сентябрь 2011 йыл) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны.

## Биографияһы
Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы Хәмитова 1890 йылдың 1 июлендә Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Әмин ауылында тыуған. 16 йәшендә кейәүгә биргәндәр. Ете бала — өс ҡыҙ һәм дүрт ул тапҡан. 1930 йылда Хәбибъямалдың атаһын кулак тип ауылдан һөрәләр һәм Себергә ебәрәләр. Бөйөк Ватан һуғышында ире һәм өлкән улы һәләк булған. Ғүмер буйы колхоз баҫыуҙарында һәм фермаларында эшләй. Ҡарағайкүл ауылында йәшәгәндә быҙау ҡараусы була, һуңғараҡ өшкөрөүсе һәм кендек инәһе булып таныла, ауылдаштарын дауалай. Оҙон ғүмерлелек уларҙа заттан килә: Хәбибъямалдың әсәһе — Накиә- 105 йәшкә еткән, ә өләсәһенең бер туған апаһы 115 йыл йәшәгән. Хәбибъямал Бикмөхәммәт ҡыҙының үҙе тере сағында һигеҙ ейәне, ун туғыҙ ейәнсәре, 40-тан ашыу бүләһе һәм 16 тыуаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 15) булған.

Хәбибъямал инәйҙең туғандары һәм үҙенең таныуы буйынса, уға өс быуат аша үтергә режим буйынса йәшәү, сәләмәт туҡланыу, хәрәкәт һәм доғалар ярҙам итә. Ҡағиҙә булараҡ, иртән алтыла уяна, намаҙ уҡый һәм ашап ала, мөмкинсә йөрөп килә. «Булғанына ҡәнәғәт итергә, татыу йәшәргә һәм Аллаһы тәғәләне онотмаҫҡа кәрәк», — ти торған була Хәбибъямал әбей.

1994 йылда, 104 йәше тулғанда, Силәбе өлкәһенең Озерск ҡалаһына (Силәбенән 80 км алыҫлыҡта) шунда йәшәгән 65 йәшлек ейәнсәре Танзиләнең ғаиләһенә күсеп килә.

Ҡалаға күскәс тә үҙ шөғөлөнән баш тарта алмай. Инде бала табыусыларға ярҙам итмәй, әммә сабыйҙарҙың бүҫерен дауалай. Хатта урындағы балалар табибтары бәләкәй пациенттарын уға ебәрә. 118 йәшенә тиклем йорттағы өҫкө ҡаттарға күтәрелә — хәрәкәт өсөн. Иҙеп әҙергән ризыҡҡа ғына өҫтөнлөк бирә, йөҙөм менән сәй эсергә, еләкле йогурт ярата. 119 йәшендә Хәбибъямал әбей һуҡырая һәм доғаларҙы яттан ғына уҡый.

Оло йәштәге ҡатындың паспортында тыуған йылы ғына күрһәтелгән була — 1890. Мәгәр үҙе йәй көнө тыуғанмын тип һанай һәм 1 июлде тыуған көнө тип билдәләй торған була.

Силәбе өлкәһенең Озерск ҡалаһында 2011 йылдың 17 сентябрендә вафат була..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru: Список старейших женщин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Прабабушка, которая поёт
* Самая пожилая жительница России отмечает 120-летие
Заблуда Григорий Васильевич

**Заблуда Григорий Васильевич** (20 август 1902 йыл — 23 ғинуар 1994 йыл) — ғалим-ботаник, үҫемлектәр физиологы. Биология фәндәре докторы (1943), профессор (1944).Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972).

## Биографияһы
Григорий Васильевич Заблуда 1927 йылда Кривой Рог иген культуралары институтының Верхнеднепровск ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Һуңынан шунда уҡ уҡыта. 1931 йылдан — Томск университетында эшләй.

1934 йылдан — Сыуаш ауыл хужалығы институтында (Чебоксар) ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, ә 1935 йылдан — мөдире, 1940 йылдан — Свердловск ауыл хужалығы институтында (хәҙер Урал дәүләт аграр университеты, Екатеринбург) биология һәм органик химия кафедраһы доценты, ғилми өлкәһе буйынса проректоры, биология факультетын ойоштороусы һәм деканы, үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире (1944 йылдан).

1958 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында фән өлкәһе буйынса проректор һәм бер үк ваҡытта үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.

1973—1978 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында лекциялар уҡый һәм бер үк ваҡытта Биология институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Заблуда Григорий Васильевичтың фәнни эшмәкәрлегенең һәм тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре үҫемлектәрҙең, атап әйткәндә, иген культураларының индивидуаль үҫеш динамикаһына һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы булыуына, башаҡлылар морфогенезын өйрәнеүгә арналған.

Уның тарафынан һоло, бойҙай, арпа үҫешенең төрлө фазаларында уларҙың ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы үҙгәреүе асыҡланған һәм уларҙы ҡоролоҡтан һаҡлау буйынсаса тәҡдимдәр эшләнгән.

60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Һайланма әҫәрҙәре
* Действие почвенной засухи на формирование генеративных органов у яровых пшениц // Докл. АН СССР. 1938. Т. 18, № 8;
* К методике сравнительного изучения засухоустойчивости пшениц // Сов. ботаника. 1940. № 5-6;
* Засухоустойчивость хлебных злаков в разные фазы их развития. Свердловск, 1948;
* Влияние условий созревания на физиологические свойства и посевные качества семян пшеницы // Докл. АН СССР. 1952. Т. 84, № 2 (в соавт.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1945)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972).

## Һылтанмалар
*   
* Заблуда Григорій Васильович
Шәйәхмәтов Фазулла Зәйнулла улы

**Шәйәхмәтов Фазулла Зәйнулла улы** (22 апрель 1929 йыл — 10 ноябрь 2002 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа Учалы районы «Коммунар» колхозының тракторсылар бригадаһы етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Фазулла Зәйнулла улы Шәйәхмәтов 1929 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Ишкен ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

1945 йылдан «Коммунар» колхозында эшләй башлай. Башта колхозда тракторсы, ә 1949 йылдан — иген культураларын эшкәртеү буйынса механизацияланған отряд начальнигы, 1959—1989 йылдарҙа — трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй. Тулайым иген йыйыу эшендә ҙур уңыштарға өлгәшә.

1959—1965 йылдарҙа Шәйәхмәтов бригадаһы 923 тонна иген әҙерләй, иген культураларының уңышы гектарынан 17,6 ц, шул иҫәптән бойҙайҙыҡы 19,1 ц тәшкил итә. Ул 1965 йылда план буйынса 700 гектар урынына 1250 гектар һөрөнтө ер эшкәртә.

Ғүмер буйы колхоз баҫыуында эшләй. Ҡатыны Әсмә Мөхәмәҙей ҡыҙы менән бергә 10 бала тәрбиәләп үҫтерәләр: 5 ҡыҙ һәм 5 ул. 1994 йылдан хаҡлы ялда.

Башҡортостандың Учалы районындағы Рәсүл ауылында йәшәй. 2002 йылдың 10 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),
* Ленин ордены, 
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Платонов М. Любовь к земле // Герои труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1970.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*