open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кузьминский (Стәрлетамаҡ районы)

**Кузьминский** — 1986 йылда юҡҡа сығарылған Башҡорт АССР-ның Стәрлетамаҡ районы Краснояр ауыл Советы составында булған ҡасаба. 36 кеше (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата) йәшәгән.

## Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата тиклем ара: район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — 17 км; ауыл биләмәһе Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Краснояр ауылы) — 3 км; яҡындағы тимер юл станцияһына (Стәрлетамаҡ) — 17 км.

## Халыҡ
Күпселекте тәшкил иткән милләттәр: 1981 йылдың 1 сентябренә, 1972 йылдың 1 июленә, 1969 йылдың 1 ғинуарына — урыҫтар.

## Тарих
Ауыл янында, Баланбаш морононда, боронғо Баланбаш тораҡ пункты П. А. Дмитриев һәм К. В. Сальников тарафынан 1934 йылда табылған һәм тикшерелгән. Бында бронза быуаты кешеләре йәшәгән. Табыш Абаш (баланбаш) мәҙәниәтенең төп һәм эпонимлы ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.

1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июлендә, Кузьминский ҡасабаһы Михайловка ауыл Советы составына ингән.

1981 йылдың 1 сентябрендә Краснояр ауыл Советына ингән.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2 / 396 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙың иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында»ғы Указы менән иҫәп мәғлүмәттәрҙән сығарылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Башҡорт АССР-ы: административ-территориаль бүленеш 1969 йылдың 1 ғинуарына: [белешмә / ред. А.И. Захаров]. — 5-се Нәшриәт — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 429, [2] б.: табл. преим. — Алф. указ.: с 348-430. С. 282
* Башҡорт АССР-ы: административ-территориаль бүленеш 1972 йылдың 1 июленә: [белешмә] /Башҡорт АССР Үрге Президиумы. Советы ; [Н. Н. Кириллова, Максимов М.Х., М.Х. Мусин; отв. ред Б. А. Абдрахманов]. — 6-сы нәшриәт — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. — 386 , [2] б.: табл. преим., карт. — Алф. указ.: с 327-387. 255 с.
* Башҡорт АССР-ы: административ-территориаль бүленеш 1 сентябрь 1981 йыл: [белешмә] / БагҡортАССР-ы Үрге Президиумы. Советы ; [сост. Н. Н. Исаева, З.З. Харрасов, М.З. Шаймуратов; отв. Ф.Ш.. Хисматуллин]. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 382, [2] б.: табл. преим., карт. — Алф. указ.: с 326-383. 263. с.
Тирмән-Йылға быуаһы

**Тирмән-Йылға быуаһы** — Башҡортостан Республикаһы  Ишембай ҡалаһында Нефтсе микрорайонынан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан быуа. Шулай уҡ был быуа *элекке «Нефтсе»*(Нефтяник) *совхозының быуаһы исем аҫтында билдәле.*

Тирмән-Йылғаһы үҙәнендә Тирмән-йылға нефть ятҡылығы асылғас «Ишембайнефть» НГДУ-һы (Нефть-газ сығарыу идаралығы) ярҙамсы хужалыҡ итеп (Нефтяник) *совхозын булдыра.*

Тирмән-Йылға быуаһы 1977 йылда Ишембай ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларының эшен һәм совхоз хужалығы ихтыяждарын тәьмин итеү (малдарға һыу эсереү) өсөн файҙаланыу булдырыла. Быуа балыҡ тотоу өсөн дә файҙаланыла. Шулай уҡ эрозияға ҡаршы сараларҙың береһе лә булып тора.

Ишембай ҡалаһының Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ идаралығы (УЖКХ) ҡарамағында тора. Быуа юлы буйлап асфальт юл һалынған.

Быуаның ярҙары тәпәш, ныҡ телгеләнмәгән. Яр ситтәрен болон үҫемлектәре биләй.

2017 йылдың 5 ноябрендә Блюмова А. В. һәм Комиссаров А. В. быуа һыуының ирригацион сифаттарын билдәләү өсөн химик анализ үткәрәләр. Һөҙөмтәһе түбәндәге таблицала: 

Кира буйынса дәүмәле =26,7 ; һыу сифаты яҡшы (1 класс).

Минераллашыу буйынса (Мо) = 652,6 һыу 2-се класҡа ҡарай. Эргәләге грунт һыуҙарының һәм тупраҡтың тоҙлолоғо арҡаһында ҡулланыу сикләнә.

KNA буйынса сода менән тоҙланыу хәүефе =0,7 , йәғни 1-се класҡа ҡарай. Һуғарыу өсөн ҡулланырға һыу яраҡлы булып тора.

Натрий менән тоҙланыу кимәле = 1,2; 2 класҡа ҡарай, хәүеф ҙур түгел.

Икенсел тоҙланыу хәүефе түбән KSAR = 1,13, был күрһәткес буйынса 1-се классҡа ҡарай.

Хлор миҡдары буйынса CI=0,6, күрһәткес буйынса һыу 1-се класҡа ҡарай. Хлор менән тоҙланып ҡурҡынысы юҡ.

Магний миҡдары буйынса KMg = 0,60; һыу сифаты 3 -сө класс. Магний миҡдары буйынса хәүеф кимәле. Алынған мәғлүмәттәр буйынса һығымта эшләргә мөмкин:Тирмән-Йылға быуаһы һыуы сифаты буйынса 2 класҡа тура тилә.

Һыу ауыл хужалығы продукцияның,  ер өҫтө һәм грунт һыуҙарының сифатын төшөрмәй.Әммә дренаж етешмәгәндә тупраҡтың тоҙланыуы, ауыл хужалығы продукцияның уңышы 5-10 %-ҡа кәмеүе мөмкин .

## Быуаның һүрәтләмәһе
Быуаның яҡынса:

оҙонлоғо — 700 м,

киңлеге — 300 м,

көҙгөһөнең майҙаны — 0,17 км2

күләме — 500-520 мең м3.

## Иҫкәрмәләр
Земледелец (Күмертау)

**Земледелец** () — Башҡортостан Республикаһының 1964 йылда Күмертау ҡалаһы составына ингән тораҡ пункт. 1964 йылда Башҡорт АССР-ы  Мәләүез районының Подгорный ауыл Советына ҡараған.

## Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килә һәм 1925 йылда  Стәрлетамаҡ кантонының Мәләүез улусы территорияһында урыҫтар тарафынан «Земледелец» ширҡәте кеүек нигеҙ һалына. Күршелә шул уҡ йылдарҙа «Ҡырмыҫҡа» ширҡәте ойошторола. Икеһе лә улус үҙәге — Мәләүез ауылынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. 1925 йылда һәр береһендә  6 ихата  иҫәпләнә. Артабан ике ширҡәт тә Земледелец ауылы булараҡ иҫәпкә алына.

1952 йылдың 1 июненә Көйөргәҙе районының Ира ауылында үҙәге менән  Подгорный ауыл Советына инә.

1960 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының   № 6-2/159 «Земледелец тораҡ пунктын Көйөргәҙе районының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһындағы» Указы менән иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыла.

Әммә даими халыҡтың булыуы һәм Күмертауҙың яҡында урынлашыуы 1964 йылда бөтөрөүҙе ғәмәлдән сығарырға һәм Земледелец тораҡ пунктын Күмертау ҡалаһы составына күсерергә мөмкинлек бирә  (Башҡортостан Рсепубликаһының административ -территориаль бүленеше тарихы (1708—2001). Документтар һәм материалдар йыйынтығы. Өфө: Китап, 2003. — 536 б. 317 б.ф)
«Күмертау ҡалаһынан өс километрҙа урынлашҡан Мәләүез районы Подгорный ауыл Советының Земледелец тораҡ пунктында хәҙерге ваҡытта 738 кеше даими йәшәй. Барлыҡ өлкән кешеләр Күмертау ҡалаһының учреждениеларында  һәм предприятиеларында  эшләй  һәм улар тарафынан хеҙмәтләндерелә. Күмертау һәм Мәләүез ҡала советы башҡарма комитеты һәм Земледелец тораҡ пункты халҡының  үтенесен иҫәпкә алып, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:

1. Мәләүез районы  Подгорный ауыл Советының Земледелец тораҡ пунктын хеҙмәтсәндәр депутаттарының Күмертау ҡала Советы административ буйһоноуына тапшырырға.

2. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 31 октябрендәге   № 6-2/159 Указы менән «Земледелец тораҡ пунктын Көйөргәҙе районының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыуҙы» ғәмәлгә ашырмаҫҡа

## Географик урыны
1952 йылдың  1 июне мәғлүмәттәре буйынса район үҙәге Ермолаевканан 8 км алыҫлыҡта,  ауыл Советы Иранан 12  км алыҫлыҡта, яҡындағы  Күмертау  тимер юл станцияһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы
1939—173 кеше; 1959 йылда 738 кеше иҫәпләнә.

## Әҙәбиәт

* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.341
* Населенные пункты Башкортостана. Ч. III. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002. — 400 с. С.147-148
* Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 21 ноября 1964 г. № 6- 2/120 «О передаче населенного пункта Земледелец Подгорнского с/с Мелеузовского района в административное подчинение Кумертаускому городскому совету депутатов трудящихся».

## Һылтанмалар

*
Шихан (Шыйҙа һырты)

**Шихан** — кварцит ҡая, Боланды тауы һәм Шыйҙа һырты араһындағы биләндә урынлашҡан.

## Географияһы
Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Баҡал ҡалаһы янында, Рудничный ҡасабаһынан 1,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы — 180 км, Өфөгә — 190 км, Һатҡыға — 20 км, Баҡалға — 3 км.

## Тарихы
1756 йылда Баҡал ҡалаһы тирәһендә тимер мәғдәне сығарыла башлаған. Ошо ваҡыттан алып ғалим-геологтар округта тау тоҡомдарын ныҡлы өйрәнә башлай. Шихан кварцит тауына айырыуса иғтибар бүленә. Ҡаяға Д. И. Менделеев, Д. В. Наливкин, А. Н. Заварицкий, *А. Ферсман* килеп китә.

Ул үҙенең тарихында өлкә әһәмиәтендәге геологик ҡомартҡы тип ике тапҡыр иғлан ителә һәм икеһендә лә был статус кире алына.

## Тасуирламаһы
Шихан ҡаяһы ҡыҙыл-көрән төҫтәге тау ҡалдығы. Уның йәше йөҙҙәрсә миллион йыл тәшкил итә. Ҡая ярғыланып бөткән ҡаты кварцит тоҡомдарынан тора. Шихандың бейеклеге — 60 метр самаһы.

Ҡая башында бер нисә ҡарағай үҫә. Ҡая нигеҙе тигеҙ урында, эргәһендә тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар юҡ, шуға күрә Шихан Баҡал ҡалаһынан күренеп тора. Көньяҡ, төньяҡтан һәм көнбайыштан ҡаяға яҡын урынлашҡан ауылдарға һәм рудниктарға алып барған грунт юлдары һалынған.

Бөтә яҡтан да Шиханды карьерҙар уратып алған, әүҙем ер аҫты эштәре зонаһында урынлашҡан, шуға күрә уны ер «убыу» хәүефе бар

## Этимологияһы
«Шихан» — башҡорт телендә осло башлы сусаҡ тау тигәнде аңлата, Башҡортостанда пермь осоронан ҡалған һәм хәҙерге ваҡытта ер өҫтөнә яланғасланып ҡалҡып торған рифтар, һәм был шихандарҙың атамалары бар: иң билдәлеләре Йөрәктау, Торатау, Шәкетау, Ҡуштау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* И опять Шиханы… 
* Скала Шихан

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 661-се бит
Арыҫланғолов Фәнил Тимерхан улы

**Арыҫланғолов Фәнил (Фаил) Тимерхан улы** (1 апрель 1954 йыл) — музыкант, баянсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).

## Биографияһы

1981 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрының баянсыһы, 1994 йылғаса — музыкаль бүлек мөдире.
(1989). 
## Ижады
БАДТ-ның «Ҡанатланып ос һин,Толпарым!» (1990, Ф. М.Бүләков), «Тиле йәшлек» (1991,И.Ә.Абдуллин) һ.б. спектаклдәрен музыкаль яҡтан биҙәгән. Рәсәй, Италия, Финляндия, Япония илдәрендә гастрольдәрҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
* Волга буйы баянсыларының төбәк конкурсы дипломанты (Ульяновск, 1974).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әбләз (Силәбе өлкәһе)

**Әбләз** () — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Агаповка районындағы ҡасаба. Агаповка ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, дала зонаһында, Яйыҡ йылғаһының һул яры буйында, уға Ғөмбәй йылғаһы ҡушылған урындан көньяҡтараҡ, Агаповка ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыштараҡ (SSE) яҡынса 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 метр өҫтәрәк

## Тарихы
Ҡасаба 1902 йылда Ырымбур губернаһы Пречистен казак станицаһы ерҙәрендә сығыштары Пенза губернаһындағы Әбләз ауылынан булып, Өфө наместниклығы ауылдарының береһендә тыуып үҫкән мишәр казактары тарафынан нигеҙләнә (ЦГДА. Ф.1355. Оп.1. Д.938.). Улар араһында Сембер наместниклығынан, шулай уҡ Дрожжаное ауылынан сыҡҡан кешеләр ҙә булған.

XX быуат башына Пенза губернаһындағы Әбләз ауылы халҡы арта бара, ер майҙандары ҡытлыҡ тыуа. Тап ошо осорҙа илдә Столыпин реформаһы үткәрелә, крәҫтиәндәрҙе күпләп күсереү башлана. Әбләз ауылы халҡы Ырымбур казак ғәскәренең икенсе бүлегенә (хәҙер Силәбе өлкәһе Агаповка районы) яңы ерҙәр үҙләштерергә китә.

1917 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Әбләз ауылы — Верхнеурал өйәҙе, Күбәләк — Теләү улусына ҡарай, 92 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә, 394 кеше йәшәгән

Ауылда XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем мәсет эшләгән (бинаһы әлеге ваҡытта ла һаҡланған). 1929 йылда коллективлаштырыу осоронда «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы ойошторолған. 1970 йылдан «Агаповка» совхозының 3-сө бүлексәһе (хәҙер «Агаповка» ЯАЙ-ы).

## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала ир-егеттәр халыҡтың 47,1 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52,9 % тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында татарҙар — 57 %, ҡаҙаҡтар 30 % тәшкил иткән.

## Урамдары
Ҡасаба урамдар селтәре өс урамдан тора.

## Иҫтәлекле урындары
Ҡасабанан төньяҡҡа табан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы Әбләз болондары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Бишбүләк заказнигы

**Бишбүләк заказнигы** — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Михайловка ауылынан көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан,  1989 йылда һыуыр һәм башҡа һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола.

## Тасуирламаһы
Бишбүләк заказнигының майҙаны 14,5 мең га тәшкил итә, территорияһының 29,2 процентын урман ҡаплаған. Әлшәй, Бәләбәй райондары сиктәре буйлап ул тар, йәки киң таҫма кеүек һуҙыла. Сиктәре: төньяҡта һәм көнсығышта — Бишбүләк районының административ сиктәре, көньяҡта һәм көнбайышта — Мәнәүез йылғаһының уң яры. Рельефы яйла һымаҡ, тәрән уйылған йылға үҙәндәре менән.

## Флораһы
Заказникта имән, йүкә, йыла, сағандан торған киң япраҡлы урмандар таралған. Битләүҙәрҙә ташлы далалар осрай. Территорияһында үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ҡаурый ҡылған, шырт төклө еҙүлән, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ һ.б. 

## Фаунаһы
Район территорияһында республикала иң эреләрҙән һаналған, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән, ике меңгә яҡын иҫәпләнгән һыуыр-байбаҡ колониялары урынлашҡан. Һыуырҙар йырындарҙың һәм ҡалҡыулыҡтарҙың ҡояшлы битләүҙәрендә йәшәй. Улар зарарһыҙ һәм файҙалы хайуандар. Тик үҫемлектәр менән туҡлана. Ғүмерҙәренең күп өлөшөн тәрән өңдәрҙә ғаиләләр менән йәшәйҙәр. Ҡышҡа йоҡоға талалар. Һыуырҙарҙан тыш аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, бүре, дала көҙәне, ҡабан, ҡыҙыл төлкө, мышы, себер ҡоралайы, үр ҡуяны, һуҡыр сысҡан, һыуһар, ала күгәрсен, бөркөт, ҡыҙыл башлы сумғалаҡ, һоро өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй. Һуңғы йылдарҙа Белорет яғынан ала-сыбар болан миграцияһы күҙәтелә. Заказникта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, һыуыр, ялман, һоро ағуна, өкө, орсоҡ йылан осрай. Йылғаларҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән европа бәрҙеһе, йылға бағыры тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Государственный заказник «Бижбулякский»
Шыйҙа (һырт)

**Шыйҙа** () — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау һырты.

## Географияһы
Шыйҙа һырты Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал һәм Йүрүҙән ҡалалары араһында урынлашҡан.

Силәбегә тиклем араһы — 220 км, Өфөгә — 200 км, Йүрүҙәнгә — 6 км, Баҡалға — 7 км.
Координаттары: 54°52′30″N 58°34′22″E

## Тасуирламаһы
Шыйҙа һырты Баҡал тауҙары теҙмәһенә инә, улар араһында Боланды, Макарушкин, Еркүскән һәм Шихан тауҙары бар. Һырттың ҡырлаһындағы Йылан Ороһонда () Уралдың иң бейек урынлашҡан Кварцит мәмерйәһе урынлашҡан.
Шыйҙаның уртаса бейеклеге 700—800 метр тәшкил итә. Иң бейек нөктәһе — 946 метр. 25 саҡрым оҙонлоҡтағы һырт Йүрүҙән йылғаһы туғайы менән Баҡал ҡалаһы араһында көнсығышҡа табан һуҙылып киткән.

Шыйҙа һыртының төньяҡ-көнсығыш яғында билдәле Баҡал мәғдән рудниктары бар, унда бына ике йөҙҙән ашыу йыл инде Урал тау заводтары өсөн сеймал алалар. Һырт оҙайлы ваҡытҡа етә торған ғәйәт ҙур мәғдән запастарын һаҡлай.

Һырттың битләүҙәре башлыса һоро кварциттан тора, ләкин айырым райондарҙа кварцит ныҡ емерелгән, таш йылғалар һәм һыу йыуған ташлыҡтар барлыҡҡа килгән.

## Этимологияһы
XVIII быуатта Рәсәйҙең билдәле сәйәхәтсеһе Лепёхин Иван Иванович тау исемен «шийда» һүҙенән тигән фараз әйтә. Йәғни, ороним башҡорт телендәге *шыйҙа* һүҙенән ингән, ул урыҫ теленә «жердь» тип тәржемә ителә. Был атама файҙаһына тағы ла бер дәлил бар — Шыйҙа һырты битләүҙәрендә сабынлыҡтаркүп, ә уларҙың ҡайһы берҙәре тау түбәһенә барып етә яҙған.
Рәсәй Фәндәр Академияһының Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты сығарған 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә *шыйҙа* һүҙенең аңлатмаһы кәртәлек нәҙек оҙон ағас тип бирелә, ғәҙәттә уны бесән кәбәне үҙәге итеп ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хребет Шуйда
* Хребет Шуйда

## Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 861 бит.
Һарыбейә

**Һарыбейә** — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан. 1930-сы йылдар башында барлыҡҡа килгән, 1980-се йылдарҙа ауылдар исемлегенән алынған.

## Тарихы
Баймаҡ районында алтын сығарыу буйынса старатель эштәре XIX башында уҡ ойошторола, айырыуса Беренсе донъя һуғышы алдынан, сөнки был осорҙа район территорияһы инглиз компанияһы концессияһына бирелә. Ҡиммәтле мәғдәнде эшкәртеү буйынса эштәр бигерәк тә XX быуаттың 20-30-сы йылдарында алып барыла. Ятҡылыҡтапрҙа запастар кәмеү сәбәпле улар бер-бер артлы ябылалар. Рудниктарҙың күпселеге Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа ябыла. 1967 йылда Түбә руднигында (аҙаҡҡы рудник) эштәр туҡтатыла.
Һарыбейә ауылы 1930-сы йылдар башында Түбә руднигы идаралығының ағас эшкәртеү пункттарының береһе була. 1950-се йылдарҙың башынан 2-се Этҡол ауыл Советы хакимиәте ҡарамағына күсә. 1980-се йылдарҙа ауыл ғәмәлдән сыға.

## Географияһы
Һарыбейә ауылы Көньяҡ Уралдың төп һыу айырғыс тау һыртында, ҡуйы урман эсендә, Ҡана (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан — 55 км, 2-се Этҡол ауылынан 15 км алыҫлыҡта ятҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 700 метр.

## Халҡы
1940 йылда ауылда 352 кеше йәшәгәне билдәле, шул иҫәптән, 174 ир-егет, 178 ҡатын-ҡыҙ. Аҙаҡҡы ваҡыт ауылға күпләп урыҫтар, башлыса Йылайыр районынан, төпләнә.

## Билдәле кешеләре
Рудниктың гөрләп торған сағында алдынғы стахановсылар тип эшселәр Мөхәмәтҡолов Сәғәдәт, Сырлыбаев Сәйфулла, Яҡупов Баязит, Әхмәтов Миңдеғәле, Заманов Сәхи, Заманов Нәбиулла, Ибраһимов Сөләймән иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Боланды (тау)

**Боланды** () — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау.

## Географияһы
Боланды тауы Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы тирәләй урынлашҡан. Рудничный, Еркүскән һәм Ельничный ҡасабалары араһынан һуҙылған.

Силәбегә тиклем араһы — 226 км, Екатеринбургҡа — 338 км, Өфөгә — 205 км.

Координаттары: 54°55’50"N 58°49’45"E

## Тасуирламаһы
Боландының оҙонлоғо биш километр самаһы, әммә шул уҡ ваҡытта бейек — 903 метрға тиклем етә. Уның битләүҙәре шыршылыҡтар менән ҡапланған, ә түбәһендә, башлыса, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, кварцитлы ҡаялар, таш йылғалар. Айырыуса һырттың төньяҡ-көнбайышындағы осло шихан иғтибарға лайыҡ, сөнки тигеҙ генә ҡырлы булыуы арҡаһында уны Айыу теше тип атайҙар. Һыртта һыу йыйылған карьер ҙа бар.

Тау тоҡомдары файҙалы ҡаҙылдыҡтарға бик бай. Беренсе һәм ҙур ятҡылыҡ бында 1817 йылда уҡ асылған. Шул ваҡыттан алып һырттың көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә бишләгән рудник эшләп килә. 1957 йылда Яңы Бакал тип аталған һуңғы һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер рудник асылған. Ҡаҙыныу эштәре барған урындарҙа төрлө төҫтәге минералдар менән күренеп торған гигант кратерҙар барлыҡҡа килгән.

## Этимологияһы
Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов тауҙың атамаһын башҡорт телендәге болан йәки мышы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
* Хребет Буландиха 

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Еркүскән (тау)

**Еркүскән** () — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау һырты

## Географияһы
Еркүскән тауы Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем — 220 км,, Өфөгә — 205 км, Һатҡыға — 16 км.

Координаттары: 54°54’48"N 58°51’45"E

## Тасуирламаһы
Еркүскән тауы Шыйҙа, Боланды, Макарушкин һырттары һәм Шихан ҡаяһы менән бер рәттән Баҡалды тауҙарының бер өлөшө булып тора. Тау 903 метрға етә. Уның битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған, башлыса ҡарағай, шулай уҡ ҡуйы үлән үҫә. Тау түбәһе карьерҙар менән соҡоп бөтөрөлгән, эшкәртелгән мәғдән ҡалдыҡтары өйөлгән. Карьерҙарҙың ҡайһы берҙәрендә һыу ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килгән. Бәхеткә күрә, кеше эшмәкәрлеге тауҙарҙың төп зиннәттәренең береһен — бик күп таш "таҡта"ларҙан торған рельефлы кварцит тау ҡалдыҡтарын зарарламаған.

Еркүскән тауынан Боланды һәм Оло Суҡы һырттары күренеп тора, ә эшкәртелгән тоҡом ҡалдыҡтары артынан яһалма күлдәргә әүерелгән каръерҙарҙағы фирүзә төҫлө һыу ятҡылыҡтары күҙгә ташлана.

Еркүскәндең төньяҡ-көнсығыш тау итәгендә заманында рудникта эшләгән крәҫтиәндәр нигеҙләгән шул уҡ исемдәге ҡасаба урынлашҡан. Тауҙан алыҫ түгел Болан йылғаһы башлана.

## Тарихы
Иркүскәндең кварциттары һәм тоҡом сидериттары тау белгестәренең иғтибарын XVIII быуатта уҡ йәлеп иткән.
Тиҙҙән көнсығыш битләүендә беренсе рудниктар — *Охряный, Александровский, Ивановский* файҙаланыла башлай. 1910 йылға Тяжелые (әлеге ваҡытта Гаев карьеры) һәм Болан рудниктарында эш башлана. Был ваҡыт эсендә рудниктарҙа эш итеү тәртипһеҙ рәүештә алып барыла, иң бай мәғдән ятҡылыҡтары ғына өйрәнелә. Граждандар һуғышынан һуң был процесс системаға һалына.

Һөҙөмтәлә ҙур Еркүскән руднигы барлыҡҡа килә, уның биләмәһендә бер юлы бер нисә карьер иҫәпләнә. Тимер мәғдәндәрен сығарыу буйынса эштәр 1960 йылға тиклем алып барыла. Табылған минералдар Урал металлургия заводтарына ебәрелеп тора

## Этимологияһы
Тауҙың исеме буйынса бер нисә фараз бар: *ер ҡоҫҡан*, һәм көтөлмәгәнсә *ир ҡоҫҡан* тип аңлатыуҙар ҙа осрай. Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов иһә тауҙың атамаһыны ер күсеү күренеше менән аңлата.  Петер Симон Паллас  Джиркускан тип яҙып алған булған, ти ул.

Моғайын, тауҙан ер шыуып төшкән осраҡтар булғандыр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Окрестности Бакала. Иркускан и Шихан
* Рудник Иркускан: центральный карьер
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Ҡарабәрҙе

**Ҡарабәрҙе** (рус. Караберда) — 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл. Башҡортостандың Ейәнсура районы Яңы Себенле ауыл Советына ҡараған.

## Географияһы
Йылайыр платоһы көнбайышында ҙур булмаған Ҡарабәрҙе йылғаһы буйында урынлашҡан . Хәҙерге ваҡытта бында быуа бар.

Ауылдан мөһим объекттарға тиклем ара:

* район үҙәге (Иҫәнғол): 22 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Себенле): 12 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Төйлөгән): 36 км

## Тарихы
2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың булдырылыуы, берләшүе, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәр күсеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»" 211-з һанлы Башҡортостан Республикаһы законына ярашлы бөтөрөлә.

Ләкин Хәйҙәр Миңшәриф улы Ғайсин кеүек бер нисә ир-егет ата-бабалар нигеҙен тергеҙеү теләге менән яна. Хәйҙәр Ғайсин ауылға электр сымдары һуҙҙырта, газ үткәртә, юл һалдырта. Үҙе атаһының нигеҙендә яңы йорт һалып инә. Бөгөн ауылда бер урам бар. Ул Хәбибйән урамы тип атала.

2015 йылда Ҡарабәрҙелә Бөйөк Ватан һуғышы осоро балалары һәм тыл ветерандары иҫтәлегенә таҡтаташ асылды (101 исем).

Ейәнсура районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Рәшит Ғәли улы Иҙрисов менән һәүәҫкәр шағир Шаһивилдан Иҙрисов ауыл, ғаиләләр тарихын ентекләп өйрәнгән. Улар ауылдағы ғаиләләр шәжәрәһен төҙөгән, ауылдаштарының данлы үткәне тураһында «Тамырҙарым һиндә, Ҡарабәрҙем» тигән китап баҫтырып сығарған. Ҡарабәрҙе — Башҡортостан Республикаһы гимны авторы, композитор Фәрит Фәтих улы Иҙрисовтың ата-бабалары йәшәгән ауыл.

Ҡарабәрҙелә тыуып үҫкән Рәшит Иҙрисов нахаҡҡа рәнйетелеп, Себергә һөрөлгән ауылдаштары, атаһы Ғәлиулла Хужахмәт улы иҫтәлегенә үҙенең «Йөрәк хәтере» китабын арнай.

Бөгөн ауыл биләмәһендә йыл әйләнәһенә Ҡарабәрҙе туристик базаһы эшләй. Бында төрлө саралар, юбилейҙар үткәрергә, тәбиғәт ҡосағында бөтә уңайлыҡтары булған өйҙә ял итергә, балыҡ тоторға, сана, саңғы шыуырға була.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ауылда 123 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.

2002 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә.

## Билдәле кешеләре
Иҙрисов Шаһивилдан Уйылдан улы— йәмәғәт эшмәкәре, шиғри йыйынтыҡтар авторы.
Иҙрисов Рәшит Ғәлиулла улы— педагог, йәмәғәт эшмәкәре, Инәк мәктәбе директоры, «Йөрәк хәтере» китабы авторы.
Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы— эшҡыуар, Ҡарабәрҙе ауылын тергеҙеүсе.

## Тағы ҡарағыҙ
- Ейәнсура районы

- Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт АССР-ы: административ-территориаль бүленеше 1 ғинуар 1969 йылда булды. — Изд. 5-е. — Өфө: башҡортостан китап нәшриәте, 1969. С. 164.
Болан (йылға)

**Болан** () - Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге йылға .

## Географияһы
Болан йылғаһы  Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә, Силәбе өлкәһендәге Ҡытау-Ивановск, Һатҡы райондары буйлап аға. 
Силәбегә тиклем араһы — 230 км, Өфөгә — 190 км. Йүрүҙән йылғаһының уң ҡушылдығы.

Координаттары: 54°52′32″N 58°46′47″E 

## Тасуирламаһы
Болан йылғаһы Еркүскән тауы итәгендә башлана һәм 36 километрға һуҙылып, Йүрүҙән йылғаһына уның уң ярында, тамағынан 299 км алыҫлыҡта барып ҡоя. Рудничный ҡасабаһы янында Болан йылғаһына Верша, ә тамағына етәрәк Мәсеҙе һәм Ҡурғаш инештәре ҡушыла.  Һанап үтелгән сығанаҡтҙан тыш, Боландың 40-лап ҡушылдығы бар.

Төбө ташлы. Урыны менән айырыуса ҙур һарыҡташтар һыуы ҡайнап торған һикәлтәләр барлыҡҡа килтерә. Түбәнгә ҡарай үҙәне һаҙлыҡлы.
Боландың яры һөҙәк, тәпәш. Үҙенең бөтә дауамында тиерлек йылға ҡатнаш урман, дым яратҡан ҡыуаҡтар һәм һутлы үлән үҫкән болондар менән уратып алынған.

## Тарихы
Баҡалдың мәғдән ятҡылыҡтары яҡынлығы арҡаһында Болан йылғаһында ҡс тапҡыр металлургия заводын төҙөү күҙ алланғаны билдәле. Сауҙагәр Твердышев заманында уҡ Савва Невейкин тигән мәғдәнсе ике тапҡыр йылғала быуа быуҙыртырға булып китә. Ләкин һуңынан уның тәрәнлеге бер тәгәрмәсте лә һыйҙыра алмаҫы асыҡлана.

1930-сы йылдарҙа Болан үҙәнендә металлургия заводының сираттағы проекты төҙөлә. Уны тормошҡа ашырыуҙың тәүге аҙымдары булып Рудничный  ҡасабаһында эшселәр предприятиеһын, шулай уҡ буласаҡ металлургия ҡалаһы халҡын туҡландырыуға йүнәлтелгән икмәк заводы төҙөлгән. Төрлө сәбәптәр арҡаһында, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, предприятие Силәбегә күсерелә һәм әлеге Силәбе металлургия заводы ойошторола.

## Этимологияһы
Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнеп, баһалап бөткөһөҙ хеҙмәттәрен ҡалдырған Силәбе өлкәһе географы һәм топонимдар белгесе Н. И. Шувалов йылғаның атамаһын башҡорт телендәге болан йәки мышы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән.

Шувалов *«олень, лось»* тигән аңлатма биреп дөрөҫ эшләй, сөнки күп кенә төбәктәрҙә мышыны ла болан тип атау күҙәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
* Хребет Буландиха 

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Ҡалмаҡтар (Ишембай районы)

**Ҡалмактар (**рус Калмакларово) — БАССР -ҙың Маҡар районындағы (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ишембай районы) юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географик урыны
Ҡалмактар ауылы Егән йылғаһы эргәһендә урынлашҡан, өйәҙ үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 35 саҡрым, улус үҙәге — Маҡар ауылынан 20 саҡрым (21,34 км) алыҫлыҡта урынлашҡан.

1914 йылдан һуң Егән йылғаһы буйында Иҫке Әрмет исеме аҫтында яңы ауыл (1926) барлыҡҡа килә (Ҡалмаҡ) (хәҙер Ҡалмаҡ), унда татарҙар йәшәй. Башҡорт телендә икенсе атамаһы — Ҡалмаҡтар, был атамаһы юҡҡа сыҡҡан күрше ауылдың исемен ҡабатлай.

Шулай уҡ Ишембай районының Егән йылғаһы буйында тағы бер *[[Ҡалмаҡ]]* ауылы бар — ошондай исем аҫтында 18 быуаттан билдәле булған Ишем ауылы иҫәпкә алына (1926 йылда — типтәрҙәрҙең Ишем ауылы).

## Тарихы һәм исеме
Ҡалмаҡтар ерһеҙ башҡорттар ауылы. XVIII быуатта Ҡармыш улусына ҡараған. 1926 йылда Стәрлетамаҡ кантонының Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар улусына ҡарай.

Ҡалмактар исеме  «ҡалмыҡ», һәм, шулай уҡ Ҡалмаҡ, Ҡалмыҡ, Ҡалмаҡҡол, Ҡалмаҡ ҡарауылы тауы (Ҡалмыҡ ҡарауылы) этнонимынан. [Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге 1980, 84] ҡалмыҡтар һәм башҡорттарҙың бәйләнеше тураһында раҫлай (). XVII быуат аҙағында Сөләймән исеме аҫтында ла йөрөгән

Ауылдың 18 кешеһе Пугачев ихтилалында ҡатнашҡан.

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында 15 ихатала 103 кеше йәшәгән. X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 24 ихатала 127 кеше йәшәгән. 26 йыл үткәс 10 ихата булған, уларҙа 113 башҡорт йәшәй. 1839 йылда 19 ихатала 113 кеше йәшәгән, уларҙың 90 аты, 90 һыйыры, 80 һарығы, 35 кәзәһе, 20 умартаһы булған. 1920 йылда ауылда 33 йортта 136 кеше йәшәгән (64 ир-ат, 72 ҡатын-ҡыҙ). 1925 йылда 11 ихата иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Асфандияров А. 3. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. С. 122—123
* Населенные пункты Башкортостана. Ч. III. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002. — 400 с. С.145, 146
*
Ҡатарас (Талица ҡалаһы ҡала округы)

**Ҡатарас** — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе Талица ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.

## Географик урыны
Свердловск өлкәһе «Талица ҡалаһы ҡала округының» Ҡатарас муниципаль берәмегендәге ауыл, Талица ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 63 км), Ҡатарас йылға буйында (Бутҡа шишмәһе йылғаһының уң ҡушылдығы, Пышма йылғаһы бассейны) урынлашҡан.

## Этимологияһы
Ҡатарас атамаһы сығышы менән төрки телендәге ҡатар - һүҙенә ҡарай. Ҡатар — (Р.: место, расположение рядом; И.: place nearbu; Т.: yan).

## Прокопиевский сиркәүе
1850 йылда ағастан бер престоллы сиркәү төҙөлә. 1850 йылдың 30 ғинуарында тәкүәле изге йән Прокопий Устюжский исеме менән яҡтыртыла. 1930 йылда сиркәү ябыла.

## Халҡы

## Әҙәбиәт
* Башҡорт академик һүҙлеге. V том. Өфө. Китап. 2013. Т.3 100. 887 б.

## Иҫкәрмәләр
Екатерина күпере (Ҡыйғы районы)

**Екатерина күпере** — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Тёплый Ключ ауылы эргәһендәге күпер. Фаразланғанса, Екатерина трактында XVIII быуатта төҙөлгән күперҙәрҙең береһе, Ҡыйғы районының иҫтәлекле урындарынан һанала.

Екатерина II хакимлыҡ иткән йылдарҙа юлдар әүҙем төҙөлә. 1755 йылғы административ-территориаль реформаларға ярашлы, Рәсәй империяһы территорияһында 50 губерна ойошторолған һәм уларҙы төҙөкләндереү өсөн ҡаҙнанан аҡса бүленгән. Был үҙгәртеп ҡороуҙар Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенә лә ҡағылған.

Күперҙе һалыу ысулы үҙенсәлекле — күпер монументаль һәм шул уҡ ваҡытта  тупаҫ та түгел.

Хәҙерге Ҡыйғы районы аша боронғо Златоуст — Красноуфимск трассаһы үткән.

Ошо юлдан Пугачёв менән Салауат Юлаев ғәскәрҙәре хәрәкәт иткән.

Алексей Ивановтың «Увидеть русский бунт» китабында был күперҙең фотографияһы бар. Автор боронғо архитектура ҡомартҡыһының емерелә барыуына эсе боша: «Ни өсөн Рәсәй ер йөҙөнән юғала барған боронғо ҡомартҡылар, мәҫәлән, рыцарь ҡәлғәләре тураһында хәстәрлек күрмәй?»

Был — Себергә каторжандарҙы ҡыуған тракт, «Екатерина» күперҙәре, ти автор.

2020 йылға ҡарата торошо буйынса күпергә реставрация талап ителә. Был күпер — тарихи ҡомартҡы, ул һаҡлауға һәм яңыртылыуға мохтаж.

## Һылтанмалар
* Екатерина күпере
* Екатерина күперенең фотоһы
* Боронғо күпер. Ҡайын тауы. Юл күрһәткес.
* Видео

## Иҫкәрмәләр
Нөгөш (Өҫән ҡушылдығы)

**Нөгөш** (үрендә Оло Нөгөш) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан буйлап аға. Өҫән йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км тәшкил итә, 
бассейн майҙаны, 594 км². Нөгөш төрки телдән таҙа, саф тип тәржемә ителә.

## Ҡушылдыҡтары

- 5,7 км: Һалҡыншишмә (уң ҡушылдыҡ);

- 9,4 км: Кесе Нөгөш (уң ҡушылдыҡ).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028343

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102834

- Бассейн коды — 10.01.01.013

- ГӨ буйынса томы — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Йылға атамаһының тарихы
Туймазы районының Төпкилде ауылы ултырған тирәгә 1650-се йылдарҙа Бөрйән районы урмандарын ярып аҡҡан Нөгөш йылғаһы буйында тыуып үҫкән Арыҫланбәк исемле башҡорт барып төпләнә. Уны был яҡтағы ер-һыуҙарға хужа булып, нәҫеле менән төпләнеп ҡалһын тип, атаһы күсереп ултырта. Ул нигеҙ һалған ауыл уның исеме менән Арыҫланбәк тип атала, ә ауылы янынан ағып ятҡан йылғаға тыуған яҡ иҫтәлеге итеп Нөгөш тип исем ҡуша. Ә үҙенең улы тыуып ҙурайғас, уға яҡында Төпкилде утары һалып бирә. Бөгөнгө башҡорт ауылы Төпкилде Арыҫланбәк мырҙа улының исеме менән аталған («Ағиҙел» журналындағы «Собханғол, Арыҫланбәк, Бикмәт» исемле мәҡәлә. Авторы Мир Мөхәмәтйәнов (йылы яҡынса 1986)).

## Әҙәбиәт
Туймазы районы географияһы һәм экологияһы: уҡыу әсбабы [Текст] /а. м. Гәрәев, р. ф. Ғатауллин, л. м. Мухаметшин. — Октябрь: гуп рб «ОГТ», 2005. — С. 174

## Иҫкәрмәләр
Ейәнсура районы (Ырымбур өлкәһе)

Башкортостандың Ейәнсура районы менән бутамаҫҡа

**Ейәнсура** **районы** — СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың Ырымбур һәм Чкалов өлкәһе составында торған административ-территориаль берәмек, 1935—1959 йылдарҙа ғәмәлдә була. Административ үҙәге — Ырымбур (Чкалов) өлкәһенең Ейәнсура (Бәкәтәр) ауылы.

## Тарихы
СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың Ырымбур (Чкалов) өлкәһендәге элекке Ейәнсура районы 1935 йылдың ғинуарында Ырымбур өлкәһе (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) составында ойошторолған район була.

1945 йылда был Ейәнсура районы составына туғыҙ ауыл Советы ингән була: Үрге-Озернинский ауыл Советы, Дон, Желтый, Ейәнсура, Кондуровский, Ҡоро юл, Яңы Михайловка, Рыҫҡул һәм Сабатар ауыл Советтары — үҙ эстәренә ингән ауылдар менән бергә.

Ырымбур (Чкалов) өлкәһенең Ейәнсура районы 1959 йылдың 21 июлендә ғәмәлдән сығарыла-бөтөрөлә, уның территорияһы Ырымбур өлкәһенең  Бүртә (һуңғараҡ Һарыҡташ һәм Соль-Илецк) районы һәм Ҡыуандыҡ районы составына бүленеп индерелә һәм хәҙерге ваҡытта шул райондар составында тора. Ҡыуандыҡ районына хәҙерге көндә элекке Ейәнсура районының Сабатар ауыл Советы, Ҡороюл ауыл Советы, Ейәнсура ауыл Советы, Ҡыуандыҡ ҡалаһы инә. Элекке Ейәнсура районының үҙәге Ейәнсура (Бәкәтәр) ауылында дөйөм белеү мәктәбе, элеватор, дауахана, элемтә бүлеге һәм башҡа ойошмалар эшләй.

## Арҙаҡлы кешеләре
* Мстислав Ҡулаев (1873—1958) — беренсе башҡорт алфавитын теҙөүсе (Ейәнсура ауылы).
* Туҡтағолов Артур Бәҙри улы (1967 й.т.) — йырсы, музыкант, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (Кесе Сурай ауылы).
## Иҫкәрмә
Йүкәтау (ҡасаба)

**Йүкәтау** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы тимер юл станцияһы ҡасабаһы. Бирҙәүеш ҡала биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ҡасабанан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ Йүкәтау һырты урынлашҡан. Ҡасаба биләмәләре эргәһенән Оло Бирҙәүеш йылғаһы (үрге ағымында *Бирҙәүеш* тип йөрөтөлә) аға.
Йүкәтау ҡала биләмәһе үҙәге булған эшселәр ҡасабаһы Бирҙәүештән 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Топонимикаһы
Силәбе ғалимы топонимист Шувалов атаманың мәғәнәһен былай тип аңлата:	
.
Уның раҫлауына өҫтәп тағы бер фараз килтерәйек: тауҙың бик бейек һәм ҙур булмағанына күрһәткән «йоҡа» тигән мәғәнә лә һалынған булыуы мөмкин. «На Урале» сайтында бына нимә тип яҙғандар:
ғәжәп күренһә лә, Йүкәтау битләүҙәре фәҡәт йүкә менән генә ҡапланған тип маҡтап булмай. Башҡорт телендә тағы бер аңлатма варианты бар — «йоҡа тау».

## Халҡы

## Тарихы
Йүкәтауҙың тирә-йүне — Әйле башҡорттары йәшәгән урын. Антропологтар тап ошо ҡәбилә урта быуаттарҙа монгол далалары мигранттары менән әүҙем аралашҡан, тип иҫәпләй. Шуға күрә әйлеләрҙең фиғелендә монголоидлыҡ асыҡ сағыла.

Йүкәтауҙа башлыса Бирҙәүеш — Түбәнге Серге тимер юл тармағын хеҙмәтләндереүсе эшселәр йәшәй.

Граждандар һуғышы йылдарында был ҡасабала ҡыҙылдар менән аҡтарҙың ҡаты бәрелештәре булған.

XX быуаттың 60-70-се йылдарында, нефтте һурҙырып ҡыуыу станциялары эшләй башлағанлыҡтан, яңы эш урындары — Себерҙән һуҙылған нефть үткәргестәрҙе хеҙмәтләндереү эше — барлыҡҡа килә. Торбалар буйлап нефть Рәсәй нефть эшкәртеү заводтарына, шулай уҡ «Дуҫлыҡ» нефть үткәргесенә аға.

## Инфраструктураһы
Көньяҡ Урал тимер юлдарының шундай уҡ — Йүкәтау — исемле тимер юл станцияһы урынлашҡан.

Ҡасабала нефтте һурҙырып икенсе яҡҡа ҡыуыу станцияһы, балалар баҡсаһы, мәктәп, «Нефтсе» клубы, китапхана эшләй.

1918 йылда баш күтәргән эсерҙар тарафынан атып үлтерелгән Ҡыҙыл Гвардия отряды командиры И. Е. Чигвинцев һәйкәле ҡуйылған.

Барлвғы 12 урам бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Фотоблог про станцию Жукатау. 03.01.2
* Йүкәтау ҡасабаһы картала
* На Урале 
* Фотографии

## Иҫкәрмәләр
Баҡал тимер мәғдәнлектәре

**Баҡал тимер мәғдәнлектәре** () — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге рудниктар

## Географияһы
Баҡал тимер мәғдәнлектәре Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем — 210 км, Екатеринбургҡа — 340 км, Һатҡыға — 23 км.

Координаттары: 54°55′33″N 58°47′60″E

## Тарихы
Баҡал ятҡылыҡтары 1756 йылда Петр Рябов тарафынан асылған. Мәғдән белгесе Шыйҙа тауы битләүендә Болан йылғаһының уң яры янында, бик бай һоро тимер ятҡылыҡтары таба. Тиҙҙән Ырымбур таусылыҡ етәкселәре ҡарары ошо ерҙәр менән менән Еркүскән тауында тағы ике минерал сыҡҡан урын Ҡытау-Ивановск тимер сығарыу заводы ихтыяждары өсөн рудниктарға бүленгән. Бер йылдан дөйөм алғанда йылына 20 мең тонна самаһы тимер мәғдәне етештерелә башлай.

19-сы быуатта яңы асыштар арта ғына бара. Баҡал ятҡылығының сиктәре күпкә киңерәк булғанлығы асыҡлана — 1950 йылдарҙа Баҡал геология-разведкалау партияһы хеҙмәткәрҙәре үткәргән разведка эштәре барышында ҡала аҫтында ла тимер мәғдәне ятыуы беленә. Шулай итеп, Яңы Баҡал руднигын асыу тантанаһы ла булған.

1973 йыл «Сидерит» шахтаһын эшләтә башлау менән тарихта ҡала. Уның төпкөлдәренән «тимер шпат» — сидерит сығарыла. 17 йыл эшләү осоронда шахталар ҡеүәте йылына 2000 тоннаға тиклем артҡан.

Бөгөнгө көндә Баҡал руда идаралығы 1,8 тоннаға тиклем әҙер продукция етештерә. 2008 йылда предприятие Сосновка руда идаралығы менән берләшеп, киңәйә. Һуңғыһының Силәбе янындағы ятҡылыҡтарындағы минералдарҙың запасы яҡынса 70 миллион тонна тәшкил итә.

## Баҡал ятҡылыҡтарының әһәмиәте
Баҡал мәғдәндәре бөтә донъяға билдәле һәм иң яҡшыларҙың береһе һанала, сөнки унда көкөрт һәм фосфор бик әҙ, ә иреткәндә юғары температура талап итмәй. Әммә бөгөнгә тиклем уның килеп сығышы тураһында берҙәм ғилми фекер юҡ. Төрлө йылдарҙа Болан йылғаһы буйҙары геология өлкәһендә танылыу яулаған *П. Барбот-де-Марни, В. Гофман, Р. Мурчисон, И. Мушкетов, Ф. Чернышев* кеүек ғалимдарҙың иғтибарын үҙенә йәлеп иткән. Билдәле академик-сәйәхәтселәр П. Паллас һәм И. Лепехин бынд булырға ярата. Рудниктарҙың инженер Эрн төҙөгән геологик һүрәтләүҙәре 1891 йылда Чикаго ҡалаһында үткән халыҡ-ара күргәҙмәлә тәҡдим ителгән. Ә алты йылдан Петербургта булған геологик конгрестан һуң бөтә донъянан ғалимдар Баҡал рудниктарына экскурсияға юллана.

Баҡал ятҡылығын эшкәртеү һөҙөмтәһендә 5 тораҡ пункт — *Брусничный, Ельничный, Межгорье, Рудничный* һәм административ үҙәк — Баҡал ҡалаһы барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бакальский рудник: объединенный рудник
Ҡоҙаш (Ишембай районы)

**Ҡоҙаш** (урыҫ. Кудашево) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ҡолғона ауыл советына ҡараған юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Халҡы
1939 йылда Ҡоҙаш ауылында 135 кеше йәшәһә, 1959 йылда йәшәүселәр һаны 74 кешегә етә

## Географик урыны
Ауыл Кесе Ҡоҙаш йылғаһы ярында урынлашҡан була. Ауылдан бер нисә саҡрымда ғына Йүкәле тау һырты ята.
Ҡоҙаш ауылы район үҙәге булған Ишембай ҡалаһынан 97 километр, Ҡолғона ауыл советынан бер нисә километр алыҫлыҡта урынлаша. Иң яҡын тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ)) 95 километр алыҫлыҡта була.

## Тарихы
1920 йылда Маҡар олоҫонда ауылға утар булараҡ нигеҙ һалына. 1939 йылда Әрәмҡоҙаштан 12 кешенең, Кесе-Ҡоҙаштан 47 кешенең, ҡарауыл йорто ҘурҠоҙаштан 9 кешенең Ҡоҙаш ауылына күсенеп ултырыуы иҫәпкә алына, 1950 йылдың уртаһына тиклем был ауылда кешеләр йәшәй.

Ауыл 1970-се йылдар уртаһына тиклем була. Рәсми рәүештә 1981 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрҙәге 6-2/327-се «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы Ҡоҙаш ауылы бөтөрөлә.

## Иҡтисады
Ауыл Р316 трассаһында, Ҡолғонанан Берәтәккә тиклемге участкала ултыра. Кесе Ҡоҙаш ауылынан Кесе Ҡоҙаш йылғаһы үҙәне буйлап урындағы әһәмиәттәге юл һуҙыла.

## Иҫтәлекле урындары
Тәбиғәт ҡомартҡылары: Кесе ҡоҙаш йылғаһы һәм Ҡоҙаш тауы (599. м.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Белороевка

**Белороевка** — Башҡортостандың (Рәсәй) Стәрлетамаҡ районы хәҙерге Подлесный ауыл Советы территорияһындағы бөткән ауыл.

## Географияһы
Белороевка ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә Волков урманы тип аталған ҙур урман массивында урынлаша. Урмандар ауылдың төньяғына һәм көнсығышына тиклем һуҙыла. Белороевканың ҙур булмаған кибеүсе  Бурдин йылғаһының инеше  артабан төньяҡта, Волков урманы артындағы  Ҡырғыҙлы йылғаһына ҡоя. Көньяҡтараҡ Мәҫәле йылғаһы үҙәне урынлаша. Ҡырғыҙлы ла, Мәҫәле лә аҙаҡ көнсығышта Ҡуғанаҡ йылғаһына ҡоя.

Яҡын булған тораҡ пункттар: көньяҡта — Спасский ауылы (яҡынса 1 км); көньяҡ-көнсығышта, Мәҫәле йылғаһы  ярындағы  — 2-се Яңы Ҡуғанаҡ ауылы (хәҙер бөтөрөлгән, 2,3 км) һәм Валентиновка (хәҙер бөтөрөлгән, 2,7 км); көнбайышта — әлеге мәлдә шулай  юҡҡа сыҡҡан Новотроицкое ауылы (2 км); төньяҡҡа, урман артында, Ҡырғыҙлы буйҙарында  —  Березовка ауылы (3,2 км) һәм бөгөн бөтөрөлгән  тораҡ пункты  *Николо-Хуторянский* (3,5 км).

XX быуат уртаһында, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, район үҙәгенә, Стәрлетамаҡҡа тиклем, 27 км тәшкил итә; Белороевка ауылы ингән ауыл советы үҙәгенә, Талалаевкаға тиклем ара — 3 км.

## Тарихы
Элегерәк тораҡ пункт  *Беленько-Раевский* ҡасабаһы тип аталған.  1926 йылда СССР  Бөтә Союз  халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Стәрлетамаҡ кантонының Ашҡаҙар улусы Талалаевка ауыл Советына ҡараған ҡасабала 7 йорт һәм  49 кеше булған (21 ир-егет һәм 28 ҡатын-ҡыҙҙан торған).1980 йылдар башына тораҡ пунктта  20-гә яҡын кеше йәшәгән. Этник яҡтан Белороевкала  украиндар йәшәгән.

Белороевка 1982 йылда, Башҡортостан АССР-ы Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «кешеләрҙең күсеп китеүе  менән бәйле» бөтөрөлә. Талалаевка ауыл Советы 2008 йылда йәшәүҙән туҡтай, уның биләмәһе Подлесненский ауыл Советы биләмәһенә ҡушыла. Әлеге ваҡытта Белороевка — ҡотоҡ.

## Тыуып үҫкәндәр
Евгений Фёдорович Спевак Белороевкала  тыуған, күп йылдар Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы урынбаҫары  (1987—2012) булып эшләй,  «Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы» (2012 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңы Ҡуғанаҡ

## Һылтанмалар

* Белороевка на Викимапии
Муса (Салауат)

**Муса** (урыҫ. Мусино, урындағы диалк. Муҫа) — Башҡортостандың Салауат ҡалаһы биҫтәһе.

2010 йыл башына биҫтәлә газ үткәрелгән 456 шәхси йорт иҫәпләнә, уларҙа 1430 кеше йәшәй.

Һуңғы йылдарҙа йорттарҙың ҡайһы бер өлөштәрен үҙгәртеп ҡороуға бәйле биҫтә йылдам үҫешә, матурлана. Муса ауылында балалар баҡсаһы һәм Комсомол урамында 9-сы ябыҡ мәктәп, (2011 йылда 79 уҡыусы), «Башкирэнерго» асыҡ акционер йәмғиәтенең дауалау-һауыҡтырыу комплексы «Салауат» санаторий-профилакторийы, магазиндар бар.

## Тарихы
Ҡасаба XIX быуатта Ағиҙелдең һул яҡ ярында барлыҡҡа килә.
Ҡасаба Ағиҙел-Нөгөш буйҙарын төйәк иткән Тамьян ырыуының аҫаба башҡорттары ауылы урынында барлыҡҡа килә. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 42 ихата һәм 331 кеше йәшәгән.

Башҡортостанда 2001 йылдың июлендә Башҡортостан Республикаһының 2001 йылдың 25 июлендәге 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү тураһындағы» Законы ҡабул ителә. Закон төбәктәге муниципаль берәмектәр биләмәләренең рәсми атамаһын, сиктәрен һәм составын билдәләй.

3-сө статьяның Салауат ҡалаһына ҡараған өлөшөндә биш муниципаль берәмек күрһәтелә:

1. Төньяҡ

2. Көньяҡ

3. Дала

4. Юлдаш

5. Муса

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы ҡабул ителгәс, юғарыла атап үтелгән Закон үҙ көсөнә юғалтты.

Хәҙерге ваҡытта ҡасаба биләмәһендәге участкалар әкренләп һатыла һәм улар урынына заманса коттедждар төҙөлә, ҡасабалағы ер юғары баһалана.

Ихата ҡасабаһы ҡушыла Ҡатлам-Еннатский ирҙәр монастыры (Николай игумен (Чернышов)). 2009 йылда ихата ҡушылдығы Табын икона Божий Әсә.

## Урамдар
Ҡасабалағы 22 урамдарҙың күбеһенә исем 1936 йылда, бер өлөшөнә 1948 йылда бирелә. Ҡасабаның планы, башлыса, тура мөйөшлө.

Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан үткән урамдар:

* Дуҫлыҡ урамы
* Тимер юл урамы
* Еңеү урамы
* Геология урамы
* Маяковский урамы
* Жуков урамы
* Кожедуб урамы

## Транспорт

Автобустар — 1-се маршрут, маршрут таксиҙары.

## Күперҙәр
Ҡасаба эргәһенән генә исемһеҙ йылға (Ағиҙелдең ҡушылдығы) аға, ул киң булып таша, һыу оҙаҡ ваҡыт китмәй торғанлыҡтан һаҙмат урындар хасил була. Йылға аша Таш күпер һалынған.

## Кинотеатрҙар
Заря кинотеатры (2011 йылдың февраленән эшләмәй).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муса ҡасабаһы сайты
* Муса ҡасабаһында картаһы
Воздвиженка (Архангел районы)

**Воздвиженка** — Башҡортостандың бөтөрөлгән тораҡ пункты. Архангел районының Краснокуртовка ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан. Ҡорт йылғаһының һул ярында, Шәкир һәм Успенка ауылдары араһында урынлашҡан булған.

## Тарихы
1920-се йылдарҙа Воздвиженка ауылы Өфө кантоны Архангельск волосы составына инә. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 27 хужалыҡ була һәм 180 кеше (97 ир-ат һәм 83 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй; күпселекте урыҫтар тәшкил итә.

1950-се йылдарҙа Воздвиженка ауылы Архангель районы Краснокуртовка ауыл Советының үҙәге булып тора. Краснокуртовский ауыл советы составына инде 1969 йылдағы белешмәлә Воздвиженка Краснокуртовка ауыл Советының ауылы булып иҫәпләнә (ауыл Советы үҙәге Шакир ауылына күскән булған).

Воздвиженка ауылы, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 23 июлендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы, йәшәгән кешеләренең күсенеүе һәм ысынбарлыҡта ауылдың йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөү тураһында» 6-2/229 номерлы указы менән, юҡҡа сығарыла. Воздвиженка ауылы менән бергә шул уҡ Краснокуртовка ауыл Советының Рождественский ҡасабаһы бөтөрөлә.

Воздвиженка ауылы СССР Дәүләт премияһы лауреаты Матвеев Николай Васильевичтың (1929—1985) тыуған ауылы.

## Иҫкәрмәләр
Ҡабаҡ (станция)

**Ҡабаҡ** — ике юллы электрлаштырылған Ҡарлыман — Дим тимер юлы һыҙығында Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлегендә 5 класлы тимер юл станцияһы. Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында шул уҡ исемле ауылында, Ҡабаҡ ауылынан яҡынса 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Урынлашыуы һәм инфраструктураһы
Станцияла пассажир платформалары, вокзалы бинаһы бар. Көньяҡ яҡтан автомобиль менән инергә мөмкин. Вокзалдан көнбайышҡа ҡарай 770 метр алыҫлыҡта 80Н-334 автомобиль юлы урынлашҡан

Станция буйлап башҡарыла торған коммерция операциялары: ҡала яны һәм урындағы хәрәкәт поездарына (поездарынан) пассажирҙарҙы ултыртыу һәм төшөрөү. Багаждарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыу башҡарылмай

## Алыҫ араға йөрөү
Алыҫ араға йөрөүсе пассажир поездары 345/346-сы Нижневартовск - Адлер, 371/372-се Өфө - Андижан, 381/382-се Өфө - Ташкент, 675/676-сы Өфө — Сибай (Мәскәү-Ҡазан — Магнитогорск) Ҡабаҡ станцияһында туҡтамай.

Өфө -Ташкент һәм Өфө - Андижан поездары хәрәкәте коронавирус таралыу ҡурҡынысы менән бәйле Үзбәк тимер юлдары ҡарары менән ваҡытлыса туҡтатыла

## Ҡала яны хәрәкәте
Ҡабаҡ станцияһы ҡала яны поездары өсөн аралаш булып тора. 2020 йылдың апреленә ҡарата ҡала яны хәрәкәттәре ЭД4М электропоездары, шулай уҡ РА1 һәм РА2 рельс автобустары тарафынан түбәндәге йүнәлештәр буйынса тормошҡа ашырыла:

Өфө — Инйәр (көн һайын, 2 пар электропоезд, Инйәргә иртәнге поезд эш көндәрендә Шакша-Өфө-Инйәр йүнәлешендә, ял көндәрендә Оло- Теләк йүнәлешендә йөрөй, юлдағы ваҡыт өфөнән/Өфөгә тиклем — 56 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Инйәрҙән/Инйәргә тиклем — 2 сәғәт 9 минуттан алып 2 сәғәт 31 минутҡа тиклем)
Стәрлетамаҡ — Өфө (көн һайын, 1 пар дизель поезы, юлдағы ваҡыт Өфөнән/Өфөгә тиклем 58 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Стәрлетамаҡтан/Стәрлетамаҡҡа тиклем — 2 сәғәт 25 минуттан алып  2 сәғәт 34 минут тиклем)
Приуралье — Оло-Теләк (көн һайын, 1 иртәнге электропоезд, кирегә Оло-Теләк - Приуралье поезы юҡ; Приуральенан юлға киткән ваҡыт - 44 минут, Оло-Теләккә - 2 сәғәт 5 3 минут)

Ҡабаҡ станция буйынса ҡала яны поездарының расписаниеһын ошонда ҡарарға мөмкин:

Расписание пригородных поездов на Яндекс.Расписаниях

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Ҡабаҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡабаҡ_(Ҡырмыҫҡалы_районы))