open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҡбута

**Аҡбута** — Башҡортостандың Мәләүез районы Иштуған ауыл Советындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Тарихы
Аҡбута ауылы Түбәнге Таш  утары урынында барлыҡҡа килгән. Түбәнге Таш утарында халыҡ ат, эре мөгөҙлө мал, һарыҡ-кәзә көткән, умарта тотҡан була.  Утар 1747 йылда тыуған йорт старшинаһы Аҡбута Булгаковҡа ҡараған (1816 йылда уға 69 йәш була). Яңы барлыҡҡа килгән ауыл Аҡбута Булгаковтың исеме менән атала. Уның  балалары Абдулвәли,  Абдулхалиҡ, Абдулмәжит, Ибниәмин була.  (Асфандияров А. 3. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. )

1930 йылдан Мораҡ районы Ҡыпсаҡ улусы составында була (БАССР Үҙәк Башҡарма комитетының һәм Халыҡ Комиссарҙары советының 1930 йылдың 20 авгусындағы БАССР-ҙы административ райондарға бүлеү тураһындағы ҡарарына  ҡушымта, Башҡортостан Республикаһын  административ-территориаль бүленеше тарихы китабында (1708—2001). Документтар һәм материал  йыйынтығы. Өфө: Китап, 2003. — 536-сы бит, 98-се бит). Аҡбута ауылы  2006 йылда  Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендеге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берлешеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле рәүештә  Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы "  329-з  Законы менән бөтөрөлә »

9. Бөтөрөргә:

7) Мәләүез район Иштуған ауыл Советының Аҡбута ауылын

## Географик урыны
Алыҫлыҡ:

* район үҙәгенә тиклем (Мәләүез): 120 км,
* ауыл советы үҙәгенә (Иштуған) тиклем: 47 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 120 км

## Халҡы
1920 йылда утарҙа 113 ихатала 77 кеше, башлыса татарҙар һәм мишәрҙәр  йәшәгән  (Әсфәндиәров, 2009). 1972 йылда  өҫтөнлөк иткән милләт  — татарҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Мелеузовский район](https://ru.wikipedia.org/wiki/Иштугановский_сельсовет_(Мелеузовский_район))
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с.: табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.219
## Әҙәбиәт
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
Яңы Сембер

**Яңы Сембер** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһендәге. Ҡыуандыҡ ҡала округының ауылы.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығышында, Ташлы йылғаһының һул ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 45 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 471 метр.

; Климаты

Яңы Сембер ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының хәҙер инде бөтөрөлгән Яңы Сембер ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 47 %, ҡатын-ҡыҙҙар 53 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 816 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 70 % урыҫтар тәшкил иткән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Пәнйәр районы

**Пәнйәр районы** йәки **Ҡыҙыл Наратлы** йәки **Красный Бор** (, ) — 1930 йылдан 1960 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмлеге. Әгерженән төньяҡҡа 70 саҡрым, Татарстандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Пәнйәр ауылы.

## Тарих
Пәнһәр районы территорияһы 1920 йылға тиклем Вятка губернаһының Алабуға өйәҙе Пәнйәр улуһында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Вятка губернаһының Вотяк автономиялы өлкәһе Алабуға өйәҙе Пәнйәр улусында һәм Сарапул өйәҙендә һәм ТАССР Минзәлә кантонында, 1921 йылдан 1924 йылға тиклем Алабуға һәм Әгерже кантондарында, 1924 йылдан 1928 йылға тиклем Алабуға кантонында, 1928 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантонында урынлашҡан.

1930 йылдың 10 августында элеккеге Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССРдың Ҡазан өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1960 йылдың 28 октябрендә Пәнйәр районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Әгерже һәм Бондюг райондарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
Ойошҡан уаҡытында Пәнйәр районына 29 ауыл Советы, 92 торлаҡ пункты инә.

1940 йылда район майҙаны 1201 км2 тәшкил иткән.

Әҫәрҙәре 1948 йылда Панар районы составына 72 торлаҡ пункты, 26 ауыл Советы кергән. Район майҙаны 1199 км2 тәшкил иткән.

## Халыҡ

1939 йылда халыҡ һаны 33892 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 60,36%, урыҫтар - 26%, мариҙар - 11,45%.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Татарстандың административ-территориаль бүленеше (1948)
* Татарстандың административ-территориаль бүленеше

## Һылтанмалар

* Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР
* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год. 
* [Красно-Борский район.](http://www.millattashlar.ru/index.php/КРАСНЫЙ_БОР_РАЙОНЫ_(Красно-Борский_район))
Морты районы

**Морты районы** (, ) — 1944 йылдан 1954 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ районы. Алабуғанан Көнбайышҡа 25 саҡрым, Татарстандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк � Костенеево (1944 йылдың 8 июненә тиклем) һәм Морты ауылы.

## Тарих
Район территорияһы 1552 йылға тиклем Ҡазан ханлығында, 1552 йылдан 1708 йылға тиклем Рәсәй батшалығының Ҡазан батшалығында, 1708 йылдан 1781 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1781 йылдан 1796 йылға тиклем Вятка наместниклығы Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1796 йылдан 1917 йылға тиклем Вятка губернаһының Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1917 йылдан 1920 йылға тиклем өр-яңынан Ҡазан губернаһының Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Вятка губернаһының Вотяк автономиялы өлкәһе Кәстнинәй улусында, 1921 йылдан 1928 йылға тиклем Алабуға кантоны Кәстнинәй улусында, 1928 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантоны Кәстнинәй улусында, ә 1930 йылдан 1944 йылға тиклем Алабуға районында урынлашҡан.

1944 йылдың 19 февралендә Котстенеево районы булараҡ барлыҡҡа килә. 1946 йылдың 8 июнендә исеме Морты районына үҙгәртелә.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Ҡазан өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1954 йылдың 19 ноябрендә Морты районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Алабуға районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 йылдың 1 ғинуарына районда 19 ауыл Советы булған. Район майҙаны 739 км2 тәшкил иткән.

## Һылтанмалар

* [Мортовский район.](http://www.millattashlar.ru/index.php/МОРТ_РАЙОНЫ_(Мортовский_район))
* Упразднённые районы Татарстана.
Аҡташ районы

**Аҡташ районы** (, ) — 1930 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан  АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмеге. Әлмәттән Төньяҡ-Көнбайышҡа 20 саҡрым, Татарстандың Көньяҡ-Көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк — ҡала тибындағы Аҡташ ҡасабаһы.

## Тарих
Аҡташ районы территорияһы 1920 йылға тиклем Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Аҡташ улусында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Минзәлә кантоны Аҡташ улусында, 1922 йылдан 1930 йылға Саллы кантоны Аҡташ улусында булған.

1930 йылдың 10 августында үткән Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.

1935 йылдың 10 февралендә ТАССР административ-территориаль бүленеше үҙгәреү сәбәпле, Аҡташ районының бер өлөшө Зәй һәм Шөгөр райондарына бирелә.

1944 йылдың 19 ноябрендә райондың бер өлөшө яңы ойошторолған Ямаш районына бирелә.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССРдың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан  АССРдың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1956 йылдың 7 декаберендә Аҡташ районына юҡҡа сығарылған Ямаш районы биләмәһенең бер өлөшө ингән.

1959 йылдың 26 мартында Аҡташ районы тарҡатыла, биләмәһе Әлмәт, Зәй, Сарман һәм Беренсе Май райондарына бүлеп бирелә.

## Административ бүленеш
Ойошҡан ваҡытында Акташ районына 47 ауыл советы, 124 ауыл инә.

1934 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Аҡташ районы урыҫ милли районы статусына эйә булған.

1939 йылда майҙаны – 1462 км²  тәшкил иткән, составына 30 ауыл советы, 82 торлаҡ пункт кергән.

1948 йылда Аҡташ 19 районы ауыл советына бүленгән. Райондың майҙаны 1083 км²  тәшкил иткән.

1956 йылда район 942 км2 ер биләй, уға 16 ауыл советы, 56 торлаҡ пункт инә.

## Халыҡ

Ойошҡан уаҡытында халыҡ һаны 52025 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән урыҫтар - 75,7%, татарҙар - 13,6%, башҡа халыҡтар - 10,7%.

1939 йылда - 36944 кеше, шул иҫәптән урыҫтар - 77,5%, татарҙар - 10%, мордва - 6,4%, сыуаштар - 5,7%.

## Һылтанмалар

* [http://www.millattashlar.ru/index.php/АКТАШ_РАЙОНЫ_(Акташский) Акташ районы.](http://www.millattashlar.ru/index.php/АКТАШ_РАЙОНЫ_(Акташский_район))
* Татарская Энциклопедия. Онлайн энциклопедия.
*  Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР
* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год.
Шөгөр районы (ТАССР)

**Шөгөр районы** (, ) — 1930 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ-территориаль берәмеге. Ленинтаудан көньяҡ-көнбайышҡа 25 саҡрым, Татарстандың төньяғында урынлашҡан. Административ үҙәк - Шөгөр ауылы.

## Тарих
Шөгөр районы территорияһы 1920 йылға тиклем Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Бөгөлмә кантонында урынлашҡан.

1930 йылдың 10 августында элеккеге Бөгөлмә кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1959 йылдың 12 октябрендә Шөгөр районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Лениногорск һәм Беренсе Май райондарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1945 йылға районда 21 ауыл Советы булған: Керкәле, Кирлегәс, Ҡуаҡбаш, Ҡузай, Мордва Ивановкаһы, Мордва Ҡармалҡаһы, Мөкмин-Ҡаратай, Түбәнге Шыршылы, Яңы Иштирәк, Яңы Сережкино, Сарабиҡҡол, Спиридоновка, Иске Варваринка, Иске Иштирәк, Иске Ҡуаҡ, Суғышлы, Туҡтар Урдалыһы, Урмышлы, Федотов, Шөгөр Юлтимер. Район майҙаны 1800 км² тәшкил иткән.

## Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 39148 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 68%, мордва - 13,5%, урыҫтар - 13%.

## Һылтанмалар

* Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР
* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год. 
* [Шугуровский район.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ШӨГЕР_РАЙОНЫ_(Шугуровский_район))
Яңы Юл районы

**Яңы Юл районы** (, ) — 1957 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ-территориаль берәмлеге. 1935-1957 йылдарҙа исеме ― Ворошилов районы. Саллынан көньяҡ-көнсығышҡа 30 саҡрым йыраклыҡта, Татарстандың көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Теләнсе-Тамаҡ ауылы.

## Тарих
Яңы Юл районы территорияһы 1744 йылға тиклем Ҡазан губернаһында, 1765 йылда Өфө губернаһына бирелеп, 1920 йылға тиклем Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Нөркәй улусында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Минзәлә кантоны Нөркәй улусында, 1921 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантоны Нөркәй улусында, 1930 йылдан 1935 йылға тиклем өлөшләтә Минзәлә, Сарман, Саллы райондарына ҡушыла.

1935 йылдың 10 февралендә Ворошилов районы булараҡ Саллы районынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә. Район исеме совет дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы Т.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1880 йылдарҙа сәнәғәтсе Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1957 йылдың 29 ноябрендә исеме Яңы Юл районы итеп үҙгәртелә.

1959 йылдың 12 октябрендә район юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Минзәлә һәм Сарман райондарына тапшырыла.

1984 йылдың 4 майында Яңы Юл районына кергән бер нисә ауылды Минзәлә һәм Сарман райондарынан алып, Саллы районына (1976 йылдан районы Туҡай) ҡушалар (кире ҡайтаралар).

## Административ бүленеш
Әҫәрҙәре 1948 йылдың 1 ғинуарына районда 20 ауыл Советы булған. Район майҙаны 862 км² тәшкил иткән.

## Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 26868 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 88,7 %, урыҫтар - 9,7 %, сыуаштар - 1,2%.

## Сығанаҡтар

# Сарман районы энциклопедиясе. (*төзүчесе Дамир Гарифуллин*). Чаллы: Идел-йорт. 1 китап (*[[2000 йыл|2000]]*), 2 китап (*[[2006 йыл|2006]]*).
# Бишегем: Теләнче Тамак (*автор-төзүчеләр Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина*). Казан: Ихлас, 2012 ISBN 978-5-904735-69-2
# Зөфәр Дәүләтшин. Авылым-горурлыгым. Яр Чаллы, 2004. (*350 еллык тарихы булган Иске Абдул [[Ауыл|авылы]] белешмәлеге*).
# Зөфәр Дәүләтшин. Тормыш дулкыннары. Яр Чаллы, 2007.

## Һылтанмалар

* Краткая справка по истории административно-территориального РТ деления.
* Административно-территориальное деление Татарстана 
* [Яна-Юльский район](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯҢА_ЮЛ_РАЙОНЫ_(Яна-Юльский_район))
* [Ворошиловский район](http://www.millattashlar.ru/index.php/ВОРОШИЛОВ_РАЙОНЫ_(Ворошиловский_район))
* Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР
Залужье (Ырымбур өлкәһе)

**Залужье** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Залужье ҡасабаһы Яңы Уральск ауылынан 8 км түбәнерәк Яйыҡ йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

;Климаты
Залужье ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Залужье ауылы Октябрь революцияһына тиклем Аул N° 1, һуңғараҡ — Аул N° 8 тип аталып йөрөгән. 1960 йылғы исемлектәрҙә — «Приуральский» совхозының 3-сө фермаһы.
 
1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Приуральский» совхозының 3-сө фермаһы Залужье тип атала башлай.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, яҙғы ташҡында Яйыҡ йылғаһында һыу ҡасаба сигенә тиклем килеп етә, һуңынан был туғайҙарҙа күпереп һутлы үлән үҫә, шунда бесән сабалар, мал көтәләр. Бына шул туғайҙар аръяғында ултырған ауыл Залужье (Туғай аръяғы) тип атала ла инде.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Калинин районы (ТАССР)

**Калинин районы** (, ) — 1935 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмеге. Татарстандың көнсығышында, Минзәләнән көньяҡ-көнсығышҡа 30 саҡрым йыраклыҡта урынлашҡан. Административ үҙәге — Пусы ауылы.

## Тарих
Калинин районы территорияһы 1920 йылға тиклем Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Пусы улусында, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Минзәлә кантоны Пусы улусында, 1930 йылдан 1935 йылға тиклем Минзәлә районында һәм Аҡтаныш районының Пусы ауыл Советында урынлашҡан.

1935 йылдың 10 февралендә Минзәлә һәм Аҡтаныш райондарынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1954 йылдың 22 ноябрендә Калинин районына юҡ ителгән Матвеевка районы биләмәһенең бер өлөшө ҡушыла.

1959 йылдың 12 октябрендә район юҡ ителеп, уның территорияһы Аҡтаныш, Минзәлә һәм Мөслим райондары составына кергән.

## Административ бүленеш
1940 йылда район майҙаны 1086 км2 тәшкил иткән, ауыл советтары һаны - 31, торлаҡ пункттар - 66.

Район 1948 йылдың 1 ғинуарына 25 ауыл Советын үҙ составына индерә. Район майҙаны 969 км2 тәшкил иткән.

## Халыҡ

1939 йылда халыҡ һаны 37536 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 93,5 %, мариҙар - 3,5%, урыҫтар - 2,45 %.

## Һылтанмалар

* [Калинин районы](http://www.millattashlar.ru/index.php/КАЛИНИН_РАЙОНЫ_(Калининский_район))
* Актанышский район
* Административно-территориальное деление Татарской АССР в разные годы
* Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР
Шәбеҙ (инеш)

**Шәбеҙ** () — Шәбеҙ йылғаһының уң ҡушылдығы. Татарстандың Аҡтаныш районы биләмәләрендә аға. Йылға Шәбеҙ йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км. Ағымының йүнәлеше - төньяҡ-көнсығыш.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412211100026864. Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102686. Бассейн коды — 10.01.01.014. ГӨ буйынса томы — 11. ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Характеристика
Шәбеҙ инеше Аҡтаныш районы буйынса аға торған йылға.

Бассейны: Шәбеҙ / Ағиҙел / Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы / Кама / Волга / Каспий диңгеҙе.

Йылға башы Шәбеҙбаш ауылынан Көньяҡҡа 2 саҡрым, устье Иҫке Уразай күленә, Шәбеҙ йылғаһы тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 29 км, бассейнының майҙаны 0 км2.

Йылға башының абсолют бейеклеге 160-170 м тирәһе, тамағына – 63 м. Ауышы — ~350 см/км.

Шәбеҙбаш, Ҡыр-Ҡайын Түбә, Иҫке Ҡормаш, Иҫке Балтас, Яңы Балтас, Иҫке Жиәш, Иҫке Теләкәй, Мерәҫ ауылдары ҡырыйынан ағып үтә. Шулай уҡ йылға бассейнында Таҡталасыҡ, Уразай (икеһе лә өлөшләтә) һәм башҡа ауылдар ла бар.

Шәбеҙ инешенең төп 2 (уң) кушылдығы бар — Мерәҫ һәм Йүкәлекүл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Поиск по данным государственного водного реестра 
* [Милләттәшләр. Шабиз.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ШӘБЕЗ_(Шабиз)#.D0.A0.D0.B5.D0.BA.D0.B0_.D0.A8.D3.98.D0.91.D0.95.D0.97_.28.D0.A8.D0.B0.D0.B1.D0.B8.D0.B7.29)
Ямаш районы

**Ямаш районы** (, ) — 1944 йылдан 1954 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ район. Әлмәттән төньяҡ-көнбайышҡа 50 саҡрым, Татарстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Ямаши ауылы.

## Тарих
Ямаш районы территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе Ерыклы улусында, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Чистай кантоны Ерыклы улусында, 1930 йылдан 1944 йылға тиклем Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарында урынлашҡан. 1944 йылдың 19 февралендә Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1956 йылдың 7 декаберендә Ямаш районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы шул уҡ Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 йылдың 1 ғинуарына районда 23 ауыл Советы булған: Алексеевка, Багряж-Никольский, Оло Сосновка, Добромыш, Ырыҫби, Ерыҡлы, Кителгә, Кләмәнтәй, Красновидово, Кузай, Бәләкәй Ботрас, Яңы Елань, Яңы Троицкое, Олимпиадовка, Полянка, Ракаш, Тәуел, Тетвел, Төги, Өргәнсә, Утяшкино, Шөгөрсә, Ямаши. Район майҙаны 947 км2 тәшкил иткән.

## Һылтанмалар

* [Ямашинский район.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯМАШ_РАЙОНЫ_(Ямашинский_район))
* Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР.
* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год.
Орск (станция)

**Орск** —Ырымбур өлкәһенең Көньяҡ Урал тимер юлы ҡала менән бер төрлө исем йөрөткән Орск тимер юл станцияһы.

## Тарихы
**Орск станцияһы** Яйыҡ йылғаһы аша күпер менән бергә 1929 йылда асыла. Вокзал, Ырымбурҙан Орск ҡалаһына тиклем төҙөлә башлаған тимер юл менән бергә башланһа ла, 13 йылдан һуң ғына сафҡа баҫа.
1916 йылға станция бинаһы ысынбарлыҡта төҙөлөп бөткән була тиерлек, революция һәм граждандар һуғышы арҡаһында төҙөлөш 1926 йылға тиклем туҡтап ҡала.

## Вокзал бинаһы
Проект һәм төҙөлөш эштәре менән немец әсирҙәре шөғөлләнгәнлектән, вокзал бинаһы немец классицизмы һәм урыҫ стилендә башҡарылған XX быуат архитектура һәйкәле булып тора.

1930-сы йылдарҙа Орск Мәскәү, Урта Урал, Себер һәм Рәсәйҙең көньяғы менән туранан-тура тимер юл бәйләнеше ала.

1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда станция аша көнбайыштан заводтар һәм кешеләр эвкуациялана, ә көнсығыштан меңәрләгән эшелондар фронтҡа үтә.

2000-2003-се йылдарҙа, тәүге элементтары тергеҙелеп, бина яңыртыла. Интерьеры тулыһынса үҙгәртелә. 22 апреля 2005 йылдың 22 апрелендә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығын билдәләр алдынан Орск станцияһы перронына һәйкәл-паровоз ҡуйыла.

## Станциянан алыҫ араға илтеүсе юлдар
2019 йылдыңа декабренә ҡарата станция аша алыҫ араға йөрөүсе поездар:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

### Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ырымбур (станция)

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Вокзал станции Орск
* станция Орск 

## Иҫкәрмәләр
Ворошилов районы (ТАССР)

**Ворошилов районы** (, ) — Татарстан АССР составындағы административ-территориаль берәмек. 1935—1957 йылдарҙа ғәмәлдә булған.

## Тарих
Ворошилов районы элекке Саллы кантоны территорияһы өлөшөндә 1935 йылдың 10 февралендә барлыҡҡа килгән. Район исеме совет дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы Т.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1880 йылдарҙа сәнәғәт эшмәкәрләре Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша.

1957 йылдың 29 ноябрендә Ворошилов районы исеме Яңы Юл районы тип үҙгәртелә.

1959 йылдың 12 октябрендә Яңы Юл районы (элекке Ворошилов районы) юҡҡа сыға, уның территорияһы Сарман районы составына керетелә.

## Административ бүленеш
1948 йылда Ворошилов районы 20 ауыл Советына бүленгән.

## Шәхестәр
1935 йылдан Ворошилов районы партия комитетының беренсе сәркәтибе булып *Ғариф Бакиев*, 1937-1938 йылдарҙа *Гәрәев*, һуғыш алдынан, һуғыш йылдарында һәм унан һуңғы 50-се йылдарҙа *Гали Садиков*, 1954 йылда *Вәли Ибраһим улы Фәттәхов* (һуңынан ТАССР аҙыҡ-түлек әҙерләү министры), 1955 йылдан *Үзбәк Закиров* эшләй. Район халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире булып һуғыш алдынан һәм унан һуңғы 1949-1959 йылдарҙа *Иван Кириллович Томеев* эшләй. Район хәстәханаһының баш табибы булып һуғыш алдында, һуғыш йылдарында, һуғыштан һуң *Зифа Рәшит ҡыҙы Ғәлләмова* эшләй. Теләнсе-Тамаҡ дарыуханаһын () һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа *Оха Зелиховна Рудковская* *(Шарипова)* етәкләй. Ветеринария хеҙмәте күрһәтеү 1937 йылдан башлана. Беренсе ойоштороусыһы рәйесе һәм *Нәжип Хужиәхмәт улы Зәйнуллин* була. 1940-1942 йылдарҙа баш ветврач булып *Салихйән Ахунов*, 1947 йылдан *Шәйех Йәләлетдин улы Мозафаров* эшләй. Район ҡулланыусылар йәмғиәте () менән 1938-1946 йылдарҙа *Сабир Кәлимуллин*, 1947 йылдан *Фатих Себеш* етәкселек итә. Район почта һәм элемтә бүлеге етәкселәре булып *Ғариф Ризатдин*, *Асбах Ахунов* эшләй. Райондың милиция бүлеге етәкселәре *Либерти*, капитан *Фәхриев*, *Макаров*, *Герасимов*, *Хәсәнов* була. Төрлө йылдарҙа прокурор булып *Баранов, Хөсәйенов, Раббани Галимов* эшләгән. Район халыҡ судында һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡаҙый () булып *Хәсәнов, Исрафилов* эшләй. Аэропорттың беренсе директоры *Анас Нәбиуллин* булған. Район юл төҙөлөшө бүлеге етәкселәре булып төрлө йылдарҙа *Печников, Садретдин Кәлимуллин, Газизов, Вәғиз Вәлиев, Гильметдинов* эшләй. МТС директорҙары булып *Бакинский, Хәйруллин, Иван Степанович Петров* эшләй. Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1929 йылда «Мәғариф» күмәк хужалығы ойошторола. Беренсе рәйесе *Сабир Мөхәммәтйән улы Кәлимуллин* (1896-1976). Район газетаһы «Ворошиловсы»ның беренсе (*1935 йылдан*) редакторы ― Акмал Шәйҙуллин.

## Сығанаҡтар

# Сарман районы энциклопедияһы. 1 китап (төҙөүсеһе Дамир Гарифуллин). Челнинка: Волга-ихата, 2000.
# Сарман районы энциклопедияһы. 2 китап (төҙөүсеһе Дамир Гарифуллин). Челнинка, 2006.
# Бишегем: Хәйерсе Тамаҡ (автор-төҙөүселәр Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина). ↑ : Ысын күңелдән, 2012 ISBN 978-5-904735-69-2

## Иҫкәрмәләр
Баҡыр Тау

**Баҡыр Тау** (, Сарман баҡыр руднигы) — тау тоҡомдарын эшкәртеү сәнәғәте тарихи иҫтәлеге. Сарман районы үҙәге йәнәшәһендә урынлашҡан туристик объекты. ХVIII быуаттан ҡалған, тикшерелгән һәм әле лә һаҡланған иң боронғо рудниктарҙан һанала. Мәмерйә оҙонлоғо 2 000 метрға етә. Эсендә боҙолмай торған, таҙа һыулы күл бар. Һауа температураһы +7 С.

## Тарих
Баҡыр сығарылған мәмерйәләрҙең бүгенге тиклем бик азы ғына һаҡланып ҡалған. Белгестәр аңлатыуынса, моның сәбәбе элеккеге ваҡытта ҡулланылған технологияларға бәйле. Сарманда рудниктарҙа ер аҫты юлдарын көмбәҙ рәүешендәге итеп ҡаҙығандар, ҡаҙығандарын исә күп осраҡта ағас менән терәткәндәр. Ваҡыт уҙғас, ағас сереғән һәм мәғәрәлә ишелә барған. Сармандағыдарының үҙенсәлеге уларҙы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡлап ҡалған.

## Туристик объекты

2013 йылда 13 000 турист килгән. Мәмерйәгә кескенә генә тишектән эскә үтеү өсөн бер ни тиклем тырышырға тура килә. 15-20 метр аралыҡ уҙғас, инеү юлы киңәйә һәм унда баҫып йөрөргә мөмкин. Киләсәктә үҙеңде ниндәй көтәһен белмәйһең. Ләкин барыбер ниндәйҙер серлелек ымһындыра. Сарманлыларның хыялы – был яҡҡа туристтарҙы йәлеп итеү. Дөрөҫ, бер мәмерйә менән генә туристарҙы ҡыҙыҡтырып булмай. Сарманда тарихи рудниктарҙы оло туристик маршруттың бер өлөшө итеп тәҡдим итергә мөмкин. Бында комплекс асыу белгестәргә лә кәрәк. Улар үҙҙәре лә был мәғәнәләрҙе тикшереп бөтөрмәгән. Улар фекеренсә, тәүҙә баҡыр сығарылған урында музей ойоштороу, унда туристтарҙы йәлеп итеү тарих өсөн дә файҙалы, иҡтисади яҡтан да отошло. Болгар һәм Свияжск, Ҡазандағы Иҫке татар биҫтәһендә эштәр башланған бизнес әһелдәре өсөн райондарға иғтибар бирергә етди стимул тигән өмөт бар.

## Ҡыҙыҡ факт
Яҙыусы Хәниф Хәйруллин 1950 йылдар башында «Ялҡын» журналында балалар өсөн «*Баҡыр базы серҙәре*» әҫәрен баҫтыра.

## Һылтанмалар

* Бакыр Тау сайты 
* Илнар Хөснуллин. Җир астында ниләр бар 
* Дамир Гарифуллин.  Бөек Паллас эзеннән
* Күчмәннәр командасы сайты

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Фотолар һәм ентекле аңлатма

## Иҫкәрмәләр
Синявская Ольга Александровна

**Синявская Ольга Александровна** (1924—2006) — СССР һәм Рәсәй табип-педиатры, ғалим һәм педагог; медицина фәндәре докторы, профессор.

300-ҙән ашыу фәнни эштәр, шул иҫәптән 3 монография  авторы

## Биографияһы
Ольга Александровна Синявская 1924 йылдың 14 декабрендә тыуған.

Юғары уҡыу йортон тамамлау менән Свердловск дәүләт медицина институтында (хәҙер  Урал дәүләт медицина университеты, УГМИ)  илле йыл дауамында эшләй, унда утыҙ йылдан ашыу госпиталь педиатрия кафедраһы мөдире, ул артабан педиатрия факультетының балалар ауырыуы кафедраһы тип атала .  1964—1968 йылдарҙа, доцент, медицина фәндәре кандидаты булараҡ, балалар ауырыуҙары пропедевтикаһы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1968 йылда «Материалы по изучению этиологии, патогенеза, клиники и терапии экссудативного диатеза у детей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

О. А. Синявская  етәкселегендә кафедрала аллергия, гастроэнтерология, нефрология, эндокринология, иммунология, иртә йәштәге балаларҙа дистрофия һәм анемия, балаларға махсуслаштырылған ярҙам ойоштороу проблемалары буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары планында  фәнни-тикшеренеү эштәре башҡарыла. Уның етәкселеге аҫтында бөтәһе  30 кандидатлыҡ һәм  6 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана

Урал дәүләт медицина университетының  ғалим-педиатрҙарының берлектәге  фәнни  һәм практик эшмәкәрлеге  Уралда һәм илдә  аллергодерматоз  балаларға махсуслаштырылған ярҙамды ойоштороуҙы камиллаштырыуҙа сағылыш таба. Аллергодерматоз балаларға Свердловск махсуслаштырылған үҙәгенә оҡшаш  -үҙәктәр Новосибирск, Тверь, Калиниград, Мурманск, Норильск, Владтвосток һәм Иркутск ҡалаларында ойошторола.  

Ольга Синявская  «Вестник педиатра» журналының редколлегия ағзаһы булып тора, съездарҙа, конгрестарҙа, балалар проблемаһы буйынса конференцияларҙа, шул иҫәптән халыҡ-ара  конференцияларҙа ҡатнаша. Ул   лекциялар уҡый һәм практик дәрестәр үткәрә  — йәш ғалимдар һәм студенттар менән  белемен уртаҡлаша. Педиатрия факультеты деканы була, һәм күп йылдар дауамында педиатрия һәм кардиология буйынса диссертация  советы рәйесе, педиатрия буйынса проблема комиссияһының рәйесе, шулай уҡ балалар табиптары йәмғиәтенең рәйесе булып тора

2006 йылда Екатеринбургта вафат була.

Ольга Александровна Синявская  «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы» өсөн миҙалы менән бүләкләнә.

11 декабрҙә  1-се Свердловск Өлкә балалар клиник дауаханаһында О.А.Синявскаяның  тыуыуына 90-йыллыҡ уңайынан мемориаль таҡта асыу тантанаһы үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Знаменитые екатеринбурженки и свердловчанки
Мила Гойсалич

**Мила Гойсалич** (, Костанье, ? — Подградач (Гата), 1530) — ыҙа сигеүсе  һәм хорват халҡы героиняһы. Михаил Девлеткамов уны «Хорват Юдифы», ә Иван Мештрович  «Полица кенәзлегенең легендар ҡыҙы» тип атаған.

## Биографияһы
Мила Гойсалич Далматин Загорьеһының Костанье ауылынан.  Традицияға ярашлы, ул хорват короле Гоиславтың  алыҫ нәҫеле  тип һанала. Гойсалич фамилияһы (Гоесалич) Полица статутында кенәз фамилияһы булараҡ телгә алына.

Мила Гойсалич Полица республикаһы һәм Ғосман батшалығы араһында көрәш ваҡытында йәшәй. 1530 йылда төрөк пашаһы Әхмәт, 10 меңлек ғәскәре менән, Полицаны оккупациялай һәм  Подграц сигендә  (Podgrac, Podgrađe) табор булып урынлаша.  Паша урындағы хорват ҡатын-ҡыҙҙарын сексуаль ҡоллоҡта тоторға  ниәтләй.  Мила Гойсалич Әхмәт-паша сатырына эләгер өсөн ғиффәтлелеге менән фиҙа ҡыла. Уңайлы мәлде  көтөп, ул дары һәм  боеприпастар келәтен һәм бергә үҙен дә, Әхмәт-пашаны ла һәм уның ғәскәрен дә юҡ итеп, шартлата. Төрөк көстәренең ҡалдыҡтарын Полица яланында Полица кешеләре юҡ итә.  

## Хәтер
Иван Мештрович Омиш ҡалаһында уның һынын яһай, ә  Яков Готовац  уның хөрмәтенә опера ижад итә. Август Шеноа уның тураһында повесть яҙа. 

## Сығанаҡтар

* http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kroatien/Polica_statut/frametext.htm
Ясмила Жбанич

**Ясмила Жбанич** (, 19 декабрь 1974, Сараево, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы) — Босния һәм Герцеговина кинорежиссёры. Жбанич үҙенең «Грбавица» фильмынан һуң донъяла билдәлелек яулай, кинокартина 2006 йылда 56-сы Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә «Алтын айыу» наградаһына эйә була. Шулай уҡ уның 2010 йылда сыҡҡан «Юлда» («На пути») фильмы 2010 йылғы Берлин кионофестиваленең конкурс программаһында ҡатнаша.

## Биографияһы
Ясмила Жбанич 1974 йылда Югославия Социалистик Федератив Республикаһының Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы Сараевола босний мосолман ғаиләһендә тыуған.

Ясмила Жбанич Сараевола сәхнә сәнғәте академияһының театр һәм кино режиссураһы бүлеген тамамлай. Күпмелер ваҡыт дауамында АҠШ-та Вермонт штатында «Икмәк һәм ҡурсаҡ» ҡурсаҡ театрында эшләй, Ли Ди Лонг эш төркөмөндә клоун булып эшләй.

Босния һәм Герцеговинаға ҡайтҡас, 1997 йылда «Деблокада» художестволы ассоциацияһына нигеҙ һала һәм документаль һәм ҡыҫҡа метражлы фильмдар төшөрә башлай. «Деблокада» ассоциацияһы менән бихисап документаль фильмдар, художестволы видео эштәр һәм ҡыҫҡа метражлы төшөрә һәм әҙерләй. Уның эштәре бөтә донъя буйынса күп кенә кинофестивалдә һәм күргәҙмәлә күрһәтелә: «Манифеста 3» 2000 йылда Словенияла, «Kunsthalle Fridericianum» 2004 йылда Касселдә, 2003 йылда Истанбул биенналеһында.

Ясмила Жбаничтың «Грбавица» фильмы 2006 йылда 56-сы Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә «Алтын айыу» наградаһына эйә була һәм «Европаның иң яҡшы фильмы» һәм «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙҙар роле» категорияларында 2006 йылғы Европа киноакадемияһы премияһына номинант була.

## Фильмографияһы

## Бүләктәре
* «Грбавица» фильмы өсөн 2006 йылда 56-сы Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә «Алтын айыу» наградаһы.
* «Грбавица» фильмы өсөн 2006 йылда 56-сы Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә экуменик (христиан) жюриһы призы
* «Грбавица» фильмы өсөн 2006 йылда 56-сы Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә Peace Film Award призы
* «Картинки из угла» («Мөйөштән һүрәттәр») фильмы өсөн ZagrebDox премияһының «Бөйөк мисәте»
* «Автобиография» фильмы өсөн Сорос-үҙәге премияһы
* «После, после» («Һуңынан, һуңынан») фильмы өсөн Сорос-үҙәге премияһы
* «Noć je, mi svijetlimo» фильмы өсөн махсус приз
* «Noć je, mi svijetlimo» фильмы өсөн New York Expo Film Festival жюриһы премияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
*Интервью с Ясмилой Жбанич в 2004 году
Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)

**Новоуральск** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Жангызагашсай йылғаһы Яйыҡ йылғаһына ҡойған урында ,Ҡыуандыҡтан көньяҡ-көнбайыштараҡ 27 саҡрым, Орскиҙан көнбайышҡа табан 90 саҡрым, Ырымбурҙан көньяҡ-көнсығышҡа табан 160 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауылдың көньяҡ сигенән Ырымбурҙан Урал һәм Маяҡлы ҡасабаларына тиклем автомобиль юлдары үтә (Беляевка аша). Ауыл эргәһендәге күпер аша йылғаның уң ярынан Ҡыуандыҡҡа юл китә. Иң яҡын урынлашҡан Краснощёково ҡасабаһы янында Ырымбур — Орск автомобиль юлына йүнәлеш алына.

;Климаты
Новоуральск ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ауыл ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йыллығында барлыҡҡа килгән. 1960 йылғы исемлектәрҙә Ново-Уралец тип аталған — был хаҡта Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында яҙған.

Ҡыуандыҡ районынан Ҡыуандыҡ ҡала округына күсерелгәнгә тиклем *Новоуральский ауыл Советы* үҙәге булып торған.

## Этимологияһы
Ауылға исем Урал (Яйыҡ) йылғаһы буйынса бирелгән, сөнки шул йылға буйында ултыра. Элгәре уны  тип тә йөрөткәндәр. «Приуральский» совхозының үҙәк усадьбаһы булып торғанлыҡтан, халыҡ телендә Приуральск тигән исеме лә булған.

## Инфрастуктураһы
Ауылда икмәк пекарняһы, почта бүлексәһе, дауахана, магазиндар бар.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Матей Казар

**Матей Казар** (словакса Matej Kazazir; 1983 йылдың 10 майында, Кошице, ЧССР-ҙа) — Словакия биатлонсыһы, Туринда һәм Сочиҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Йәйге биатлон буйынса донъя чемпионы. Карьераһын 2019 / 2020 йылдар миҙгелендә тамамланы.

## Карьераһы
Биатлон менән 1993 йылда шөғөлләнә башлай — 2001 / 2002 йылдар миҙгелендә биатлон буйынса донъя кубогында дебют яһай. Мәрәйҙәрҙе 2007 / 2008 йылдар миҙгелендә йыйған. Бик күп донъя чемпионаттарында ҡатнаша. Сочиҙа Олимпия уйындарында масс-стартта 15-се урын алды, был спортсы өсөн иң яҡшы ҡаҙаныш булып тора.

Донъя кубогы этаптарында спортсының берҙән-бер подиумы 2011 / 2012 йылдар миҙгеленә тап килә. 2012 йылдың 10 февралендә Контиолахти ҙа Казар партнерҙары менән бергә ҡатнаш эстафетала өсөнсө булды. 

Туғаны Матея Петер  шулай уҡ биатлонсы булып тора һәм Словакия йыйылмаһына инә.

## Һөҙөмтәләре

### Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

### Донъя кубогы

* 2007-2008 — **84-се урын**
* 2010-2011 — **83-сө урын**
* 2011-2012 — **55-се урын**
* 2012-2013 — **48-се урында**
Васильевка (Ҡыуандыҡ ҡала округы)

**Васильевка** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан туранан яҡынса 11 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Элек ауыл советы үҙәге булған Ҡыҙыл Һаҡмар ауылынан алыҫлығы — 10 км. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 192 метр өҫтәрәк.

; Климаты

Васильевка климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Ҡыҙыл Һаҡмар ауыл советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Ауылдың халыҡ телендәге атмаһы — Васильевск, һирәкләп — Васильевский. 1911 йылда ауыл урынында 1 генә землянка торған, унда Волынцев тигән кеше ғаиләһе менән йәшәгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Күрәһең, ауыл шул кеше исеме менән атала башлағандыр. Икенсе ғаилә булып Парфеновтар күсенгән. Өсөнсөһө иһә ер эҙләп Сембер губернияһы яғынан күсеп килгәнлеге билдәле..

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 44,9 %, ҡатын-ҡыҙҙар 55,1 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 163 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 53 % урыҫтар тәшкил иткән,башҡорттар — 33 %

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Петер Казар

Петер Казар (словакса Peter Kazar); 1989 йылдың 29 мартында тыуған, Брезно, Урта Словакия крайы — словак биатлонсыһы.

2013/2014 йыл миҙгелендә карьераһын тамамлай.

## Карьераһы
Биатлон буйынса Словакия йыйылмаһы составына инә. Ике Европа чемпионатында ҡатнаша. Йәйге биатлон буйынса донъя беренселектәрендә сығыш яһаған. Биатлон буйынса Словакия чемпионы.

Биатлонсы Матея Казарҙың ҡустыһы.

## Һылтанмалар
* Петер Казар — IBU на сайтында профиль (ингл.)
Мартин Отченаш

**Мартин Отченаш** (( 25 август 1987, Попрад) — словак биатлонсыһы һәм саңғысыһы, Туринда, Сочила Пхёнчханда Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

2019/2020 йыл миҙгелендә карьераһын тамамлай.

## Карьераһы
Үҙенең спорт карьераһын саңғы спортында башлай. 2006 йылда Отченаш Туринда үткән Олимпия уйындарында ҡатнаша. Саңғы спринтында ул 49-сы урынды алған. Бер йылдан һуң словак Японияның Саппорола саңғы спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионатында ярыша. Биатлон менән 2007 йылдан шөғөлләнә башлай.

2007 йылда 20 йәш булғас, Мартин Отченаш биатлонға күсә. Ә 2009 йылдан ул даими рәүештә Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай. Спортсы биатлон буйынса донъя һәм Европа чемпионаттарында ҡатнаша.

2014 йылда Сочила Олимпия уйындарында спринтта 68-се урынды алған.

2015 йылда спортсы Румынияның Кейле-Градиштейнында үткәрелгән йәйге биатлонда эҙәрлекләү ярышында донъя чемпионы була.

2016 йылда Эстонияның Отепя ҡалаһында Отченаш йәйге биатлон буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы булды: спринтта һәм дөйөм стартта.

Ҡатыны — украин-биатлонсыһы Наталья Бурдыга . Ул иренең фамилияһын алған.

### Донъя Кубогында урыны
* Биатлон буйынса донъя чемпионаты. 2014/2015|2014/2015 — **74-се урын** (21 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя чемпионаты. 2015/2016|2015/2016 — **64-се урын** (49 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя чемпионаты. 2016/2017|2016/2017 — **75-се урын** (29 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя чемпионаты. 2017/2018|2017/2018 — **66-се урын** (35 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя чемпионаты. 2018/2019|2018/2019 — **68-се урын** (33 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя чемпионаты. 2019/2020|2019/2020 — **61-се урын** (47 мәрәй)

### Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

### Донъя чемпионаттарында ҡатнашыуы

Ярым ҡалын шрифт менән карьералағы иң яҡшы һөҙөмтә билдәләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мартин Отченаш  — спортсының профиле һәм һөҙөмтәләре
Паулина Фиалкова

**Паулина Фиалкова** (словакса Paulina Fialkovram), 25 октябрь 1992, Брезно, Чехословакия) — Словакия биатлонсыһы, Донъя кубогы этаптары призеры. Йәйге биатлон буйынса донъя чемпионы һәм күп тапҡыр йыл призёр. Словакияның иң яҡшы биатлонсыһы (2016—2017).

## Карьераһы
Словакияның төп йыйылма командаһына 19 йәшендә ҡабул ителә. 2011/2012 йылдар миҙгеленән Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай. 2012 йылда Рупольдингта донъя чемпионатында тәүге тапҡыр сығыш яһай, унда спринтта 86-сы урын ала. Сочиҙағы Олимпиадала ҡатнаша, әммә унда уңыштар юлдаш булмай.

2014 йылдың 13 мартында Финляндияның Контидиолахти ҡалаһында Фиалкова Донъя кубогы спринты этабында тәүге тапҡыр иң көслө унау иҫәбенә инә. Ошо мәлгә тиклем ул Кубокта мәрәй йыймай.

2018 йылдың 25 мартында Паулина Төмәндә масс-стартта икенсе булып килде.

Һеңлеһе спортсы Ивона шулай уҡ биатлонсы булып тора. Паулина өс телде: словак, рус һәм инглиз телдәрен белә.

2018 / 19 йылдар миҙгелен Паулина уңышлы үткәрҙе, Донъя кубогының төрлө этаптары призеры була. Эстерсунд ҡалаһындағы донъя чемпионатында, штрафһыҙ өс сикте үтеп, шәхси ярышта еңеүгә реаль мөмкинлек була. Ләкин 4-се рубежда бер тапҡыр яҙа ата (Паулина ярышта беренсе 8 урынды алған спортсыларҙан) һәм һөҙөмтәлә, чемпиондан 45 секундҡа ҡалышып, бишенсе урынды алған. Миҙгелде норвег Холменколленда 12,5 саҡрымға дөйөм стартта 6-сы урын менән тамамлай.

## Һөҙөмтәләр

### Юниор донъя чемпионаты

### Донъя чемпионатында ҡатнашыуы

### Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

## Атыу

## Һөҙөмтәләре
Никольский (Ҡыуандыҡ районы)

**Никольский** —Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 19 километр алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Ауылдың климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Никольский редуты XVIII быуатта Ырымбур сик һыҙығы нығытмаларының береһе булараҡ барлыҡҡа килгән. 1769 йылда уның был урында көн иткәнлеге билдәле. Риүәйәттәр буйынса, 1801 йылда бында Татар Ҡарғалыһы ауылынан 105 ғаиләне күсереп килтергәндәр. 1871 йылда Никольский казак отряды булараҡ телгә алына.

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Краснознаменка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса даими йәшәгән — 587 кеше (татарҙар 94 %) , 2010 йылда — 490.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Оноприеновка

**Оноприеновка** — Рәсәй ФедерацияһыЫрымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Тарихы
Күскенселәр нигеҙ һалған ауылдарҙың береһе. Рәсми сығанаҡтарҙағы мәғлүмәттәр буйынса, Оноприеновка Полтава губернаһынан күсеп килгән украиндар тарафынан нигеҙләнгән, даталар буйынса мәғлүмәттәрҙе ситләтеп репрессияланғандар исемлеге аша белеп була. Оноприеновка ауылының тарихы В. Г. Кулинич, С. М. Стрельников авторлығында 2001 йылда сыҡҡан «Оноприеновка ауылы тарихы» китабында һүрәтләнгән. Нигеҙләнеү датаһы мәғлүмәттәре буйынса айырмалар бар, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса был 1896 йәки 1898 йылда, икенсе берәүҙәрендә 1901 йыл тип күрһәтелә.

Халыҡ хәтерендә йәшәгән риүәйәттәрҙең береһе буйынса, Оноприеновка ауылы урынлашҡан урында үрҙә күрһәтелгән даталарға тиклем үк йәшәгәндәр, Новомихайловский (1892 й.) тигән утар булған.Әммә ХХ быуат башында башҡорттарҙың йылҡы өйөрө ерҙе тапау менән бәйле низағ килеп сыҡҡан. Новомихайловский крәҫтиәндәре башҡорттарҙың бер атының телен ҡырҡҡан, ә тегеләре, үҙ сиратында, уларҙың утарын яндыра. Утар кешеләренә күсеп китергәтура килә. *Риүәйәттең дөрөҫлөгөн тикшереү мөмкин түгел, тип яҙа авторҙар.*.

;Ҡурғандар
Ауыл эргәһендә 5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ҡурғанлы ҡәберлектәр урынлашҡан. Нигеҙендә иҫәпкә ҡуйылған был -Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышының 1998 йылдың 16 сентябрендә ҡабул иткән 118-се Ҡарары буйынса археологик ҡомартҡы сифатында иҫәпкә ҡуйылған. Ҡыуандыҡ районы күләмендәархеологик тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән.

## Климаты

Оноприеновка ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

## Этимологияһы
Ауылдың «Оноприеновка» тип аталыуы башҡорттарҙан урындағы ерҙе һатып алыған күскенсе  — Оноприенко фамилияһы менән бәйле. Оноприеновка ауылынан тыш, Петр Андреевич Оноприенко Беләү утарын да (Блявкий) ойошторған.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мартина Храпанова

**[[Мартина Храпанова]]** (; 14 декабрь, 1989) — словак биатлонсыһы, донъя кубогы этаптарының Словакия йыйылма командаһы составында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Мартина Храпанова 1989 йылдың 14 декабрендә тыуған.  Храпанова биатлон менән 10 йәштән шөғөлләнә башлай. 2006 йылда йәш спортсы IBU кубогында тәүге тапҡыр сығыш яһай. 2008 йылда Германияның Рупольдинг ҡалаһында йәштәр кимәлендә үткән юниорҙар чемпионатында спринтта 11-се урын иң яҡшы һөҙөмтәһе була. 2009 йылда Өфөлә уҙғарылған Европа чемпионатында Мартина эстафета йыйылмаһы составында пьедесталға яҡын 5-се урынға күтәрелә.

## Донъя кубогы
2008 / 2009 йылдар миҙгелендә Храпанова Донъя кубогында тәүге тапҡыр дебют яһай, унда ул эстафета ярышында, шулай уҡ спринтта сығыш яһай. Киләһе Донъя кубогында словачка 2010 / 2011 йылдар миҙгелендә генә стартҡа сыға ала. Тәүге кубок мәрәйҙәрен Храпанова 2012 / 2013 йылдар миҙгелендә генә яулай. Тәүҙә Эстерсундтағы 1-се этапта ул шәхси уҙышта 39-сы, һуңынан Хохфильцендағы 2-се этапта 37-се урынды ала. 2015 / 2016 йылдар миҙгеленән һуң Мартина Храпанова спорт карьераһын тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*