open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ата зат

**Ата зат** (**ир енесле**) — ваҡ ҡына, хәрәкәтсән гаметалар — сперматозоидтар етештереүсе тере организм формаһы. Ата заттар бер генә булһа ла түл күҙәнәге булмай тороп, үрсей алмай.

Енес сперматозоид йәки түл күҙәнәге етештереү тибына ҡарап билдәләнә.

Ата зат менән инә зат араһындағы айырма — енси диморфизм хайуандарҙа ғына осрамай. Улар үҫемлектәрҙә лә, спорофиттарҙа ла була.

## Енси диморфизм
Хайуандар батшалығында ата заты инә затынан енси системала айырманан тыш тышҡы ҡиәфәте менән дә айырыла.
* Абсолют күпселек биологик төрҙә инә зат ата заттан ҙурыраҡ була, һөтимәрҙәрҙә күп осраҡта — киреһенсә.
* Мускулдары үҫешкән булыуы һәм кәүҙә ҙурлығы ата затҡа үҙен һаҡларға һәм генофондын күберәк таратырға мөмкинлек бирә.
* Ата заттарҙа артыҡ сағыу тышҡы ҡиәфәте уҙаҡлашырға күберәк мөмкинлек бирә, миҫал — тауис, уларҙың ата заты сағыу ҡауырһынлы, ә инәһе күҙгә ташланмай, һоро ҡауырыйлы.
* Биологик ҡулайлама. Мөгөҙ, һуҡҡы һәм башҡа шундай ағзалары ата затҡа инә зат өсөн алышырға һәм тоҡомдарын яҡларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, болан йәки һарыҡ.

## Башҡорт телендә енси билдә буйынса хайуан атамалары
Башҡорт телендә хайуандарҙың төрөнә һәм енесенә хас атамалар ҡулланыла. Мәҫәлән:
* һарыҡ-кәзә: орғасы (инә зат) һәм тәкә (ата зат).
* Һыйыр малында — орғасы (инә зат) һәм үгеҙ (ата зат).
Термин малдың йәшенә ҡарап та енес буйынса айырып бирелә, мәҫәлән:
* йылҡы малында: айғыр (ата зат) — бейә (инә зат), дүнән (ата зат)- дүнәжен (инә зат), ҡонан (ата зат)-ҡонажын (инә зат).
* Ҡош-ҡортта тауыҡтар ғына енес буйынса айырым атамалы: тауыҡ — әтәс.
* Ҡаҙ, өйрәк, күркә «ата» һәм «инә» тип айырыла.
* Эттең ата заты — арлан, инә заты — кәнтәй

## Шулай уҡ ҡара
* Инә зат
* Ир
* Гермафродитлыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ильин Сергей Спиридонович

**Ильин Сергей Спиридонович** (5 апрель 1925 йыл — 5 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Сергей Спиридонович Ильин 1925 йылдың 5 апрелендә, Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Андреевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 7 класс тамамлай. «Ҡыҙыл юл» колхозында комбайнсы ярҙамсыһы булып эшләй.

1943 йылдың февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1944 йылда Әстерхан хәрби пехота училищеһын тамамлай. 

1944 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Лейтенант Сергей Ильин 1945 йылдың 2 февраленән 5 февраленә тиклемге осорҙа, Одер йылғаһының һул ярында (Германия), Врицен (Германия) ҡалаһынан көнсығыштараҡ  плацдармды  һаҡлап ҡалыу буйынса  һуғышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 

1945 йылдың 5 февралендә ауыр яраларҙан вафат була. Бад-Фрайенвальде (Көнсығыш Германия) ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
1945 йылдың 5 февралендә дошман батальоны совет ғәскәрҙәре подразделениеһы йүнәлешендә һөжүм итә. Дошман атакаһын кире ҡағып, лейтенант Ильин шәхсән үҙе ике немец танкыһын юҡ итә, һәм, ике тапҡыр яраланған көйө сафта ҡала, һуғыш менән етәкселек итеүен дауам итә. Сергей Ильин взводы яугирҙәре 120-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын, тағы бер танкты юҡ итә.

1945 йылдың 2 февраленән 5 февраленә тиклем Сергей Ильин взводы бөтәһе немецтың алты танкын, ике штурмлау орудиеһын һәм ике йөҙ һикһәнгә тиклем гитлерсыларын юҡ итә, бының менән Одер йылғаһының һул ярында плацдармды ныҡлы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә.

1945 йылдың 6 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн, лейтенант Сергей Ильин Спиридоновичкә үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, Советтар Союзы Геройы (06.04.1945).
* Ленин ордены.

## Хәтер
* Өфө районының Герой  уҡыған Яңы Жуковка мәктәбе бинаһына мемориал таҡтаташ ҡуйылған.
* Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Жуково ауылындағы муниципаль дөйөм белем биреү урта мәктәбе С. С. Ильин исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — 624 с. — ISBN 5-88185-062-9.
Васёв Григорий Тимофеевич

**Васёв Григорий Тимофеевич** (24 декабрь 1922 йыл — 31 декабрь 2004 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Совет Армияһы капитаны, СССР дәүләт именлеге полковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Григорий Тимофеевич Васёв 1922 йылдың 24 декабрендә Яңы-Самара ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостандың Әбйәлил районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлай, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1940 йылда Васёв Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. 1943 йылда Васёв осоусыларҙың Чкалов хәрби авиация мәктәбен (лётчиктарҙың Ҡыҙыл Байраҡлы Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы) тамамлай. Шул уҡ йылда Васёв Советтар Союзының Коммунистар партияһына инә. 1943 йылдың июленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың мартына гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёв 3-сө Украина фронты 17-се һауа армияһы 10-сы гвардия штурмлау авиация дивизияһы 165-се гвардия штурмлау авиация полкы звеноһы менән етәкселек итә.

Үҙенең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осоронда, 1943 йылдың июленән 1945 йылдың мартына тиклем, Васёв «Ил-2» штурмовигында бомба ташлау һәм дошмандың техникаһы һәм тере көстәре тупланмаһын разведкалау һәм штурмлау өсөн 143 хәрби осош яһай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы Указы менән, «командованиеның хәрби заданиеләрен өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән героизм һәм батырлығы өсөн», гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёвҡа Ленин ордены һәм 8830 номерлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» юғары исеме бирелә.

1946 йылда капитан хәрби дәрәжәһендә Васёв запасҡа ебәрелә. 1947—1949 йылдарҙа ул Магнитогорск ҡалаһында комсомол эшендә була, аҙаҡ СССР дәүләт именлеге органдарында эшләй, отставкаға полковник званиеһендә сыға. Краснодар крайының Ейск ҡалаһында йәшәй, 2004 йылдың 31 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* Ленин ордены 
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены 
* Өс I дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* миҙалдар .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* *Ваинруб М. Г.* Фронтовые судьбы. Киев, 1985.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Печищев П. Крылья Родины //Славные сыны Башкирии. Кн.3. Уфа, 1968.

## Һылтанмалар
*
Чулошников Александр Петрович

**Чулошников Александр Петрович** (8 август 1894 йыл — 1941 йыл) — СССР тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ҡаҙағстан, Урта Азия һәм Башҡортостан тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре кандидаты (1935).

## Биографияһы
Александр Петрович Чулошников 1894 йылдың 8 авгусында Подольск губернаһы Чёрный Остров ауылында тыуа.

1911 йылда Санкт-Петербург университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. 1916 йылда университетты тамамлай һәм ундағы урыҫ тарихы кафедраһында уҡытыусы булып ҡала. 1919—1921 йылдарҙа Ырымбурҙағы Ҡаҙаҡ университетында уҡыта һәм Кирвоенкоматтың штабында тарих-статистика бүлексәһен етәкләй. 1920 йылда Ҡырғыҙ крайын өйрәнеү йәмғиәтенең беренсе рәйесе була. 1921 йылда Петроградҡа әйләнеп ҡайта. 1921—1931 йылдарҙа Ленинград университетында уҡыта. 1921 йылдан алып Тау институтында, Петроград университетының тарих ғилми тикшеренеүҙәр институтында, 1923 йылдан алып — РСФСР-ҙың Үҙәк архивында эшләй. 1930 йылда Тарих-археография институтында штаттан тыш ғилми хеҙмәткәр булып тора. 1935 йылда ғилми эштәренең дөйөм күләме арҡаһында тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен яулай. 1936 йылдан алып — СССР Фәндәр академияһы Тарих институтының Ленинград бүлексәһендә өлкән ғилми хеҙмәткәре.

Уның ғилми эштәре араһында иң әһәмиәтлеһе- «Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен» монографияһы. Был эшендә ул ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ халыҡтарының тарихын яҙа. Чулошников шулай уҡ Ҡазағстанда феодал милектең үҫешенә лә ҙур иғтибар бирә, ҡаҙаҡтарҙың пугачевсылыҡта һәм 1916 йылғы Урта Азия ихтилалында ҡатнашыуын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Башҡортостандың XVIII—XIX быуаттар тарихын һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын өйрәнә. «Материалы по истории Башкирской АССР» баҫмаһын нәшергә әҙерләүҙә ҡатнаша. 1941 йылдың аҙағында блокадалағы Ленинградта аслыҡтан вафат була.

## Хеҙмәттәре
* Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племён. Оренбург, 1924. Ч. 1;
* К истории восстания киргиз в 1916 г. Красный архив. 1926. Т. 3 (16).
* Казах-киргизские кочевые орды и пугачевщина (1773—1774). Новый Восток. 1929. Т. 25.
* К истории феодальных отношений в Казахстане в XVII—XVIII вв. Известия АН СССР. Отделение общественных наук. 1936, № 3.
* Восстание 1755 г. в Башкирии. М.; Л., 1940.

## Иҫкәрмәләр
Батталов Булат Фәсхетдин улы

**Батталов Булат Фәсхетдин улы ** (шулай уҡ *Булат Баттал* булараҡ билдәле; 19 апрель 1928 йыл — 21 июль 2011 йыл) — инженер-металлург, шағир һәм дини хеҙмәткәр. Силәбе өлкәһе башҡорт һәм татар яҙыусыларының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге әҙәби берекмәһе ағзаһы.

## Биографияһы
Булат Фәсхетдин улы Батталов 1928 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. 

Асҡар урта мәктәбенең туғыҙ класын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхозда эшләй.

1946—1952 йылдарҙа — Магнитогорск тау-металлургия институты студенты. Уҡыуын тамамлағандан һуң Түбәнге Тагил ҡалаһында эшләй. 1957 йылдан алып пенсияға сыҡҡанға тиклем Силәбе металлургия заводында инженер була.

1980 йылдар аҙағында һәм 1990 йылдар башында Силәбе ҡалаһы янындағы Мейәс утарында мәҙрәсәлә уҡый. 1994 йылда Өфөлә Европа һәм Себер мосолмандарының Диниә назаратында уңышлы имтихан тота һәм имам-хатиб дәрәжәһе ала. 1990-сы йылдарҙа Силәбе ҡалаһының Металлургия районындағы мәсет мәҙрәсәһендә уҡыта.

Тәүге шиғри өлгөләре «Солнце на ладони» коллектив йыйынтыҡта урыҫ теленә тәржемәләп баҫыла (1970). Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫтырып сығарылған «Тау һуҡмағы» исемле тәүге шиғри китабы «Осенее полноводье» коллектив йыйынтығына индерелгән (1997). Икенсе «Һағыш» исемле шиғри йыйынтығы 2008 йылда Өфөлә баҫтырыла. Булат Батталовтың шиғырҙары «Силәбе шишмәләре» (Силәбе, 2002), «Мировая антология тюркоязычных народов» (Анкара, 2005), «Гәүһәрҙәрҙе йыйыр ваҡыт» (Учалы, 2006), «Мелодии Челябинска» (Ҡаҙан, 2006), «Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы» (Өфө, 2011) кеүек әҙәби йыйынтыҡтарға ингән.

2011 йылдың 21 июлендә Силәбе ҡалаһы мосолмандары Зәйнулла Ишан Рәсүлевтың бүләһен, имам-хатиб һәм шағир Булат Батталовты һуңғы юлға оҙата.

## Ғаиләһе
Булат Батталов билдәле ишан Зәйнулла Рәсүлевтың ейәне. Уның атаһы Фәсхетдин бин Исмәғил Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә белем алған һәм унда мөғәллим булған, ә совет власы йылдарында Әбйәлил районында уҡытыусы булып эшләгән һәм Ленин ордены менән бүләкләнгән.

## Китаптары
* Һағыш. — Өфө : Китап, 2008. — 70, [2] с. : ил.; 16 см; ISBN 978-5-295-04403-8
* «Тау һуҡмағы», Батталов, Булат.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Камса Муртазин, Руководитель Челябинского областного литобъединения имени Акмуллы. Башкирский поэт и имам-хатыб// газ. ХИЛЯЛ, №o 8 (63), 2011. С.8
* Журнал «Ҡазан утлары», № 6, 1966.
Гайдым Иван Яковлевич

**Гайдым Иван Яковлевич** (11 ноябрь 1916 йыл — 24 июнь 1944 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).  

## Биографияһы
Иван Яковлевич Гайдым 1916 йылдың 11 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Писаревка ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Әлшәй районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптең ете класын тамамлай, колхозда тракторист булып эшләй. 

1936 йылда Гайдым Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Запасҡа сыҡҡас, Минск ҡалаһында милиция органдарында эшләй.

1942 йылдың 12 ғинуарында Һарытау өлкәһенең Марксштадт районы хәрби комиссариаты тарафынан ҡабаттан армияға алына. Шул уҡ йылдың февраленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылда Гайдым политсостав курсын, 1943 йылда — рота командирҙары курсын тамамлай. 1944 йылдың июненә гвардия капитаны Иван Гайдым 1-се Балтик буйы фронты 6-сы гвардия армияһы 71-се гвардия уҡсы дивизияһы 213-сө гвардия уҡсы полкы ротаһы менән командалыҡ итә. Белоруссия ССР-ын азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 22 июнендә Гайдым ротаһы Белоруссия ССР-ы Витебск өлкәһенең Шумилино ҡасабаһы эргәһендә һуғышта, дошмандың ике контратакаһын кире ҡағып, немец оборонаһын өҙә һәм Ильницы ауылын ала. 24 июндә рота Көнбайыш Двина йылғаһы аша сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдармды яулап ала. Немец ғәскәрҙәре бер нисә тапҡыр контратакаға күтәрелә, ләкин, ҙур юғалтыуҙар кисереп, сигенергә мәжбүр була. Был көндәге һуғыштарҙың береһендә Гайдым һәләк була. Белоруссияның Витебск өлкәһе Бешенкович районы Загромадино ауылында ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 июлендәге Указы менән, «рота менән оҫта командалыҡ иткәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн», гвардия капитаны Иван Гайдым үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була. Шулай уҡ Ленин, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән. 

## Хәтер
* Иван Гайдым хөрмәтенә Әлшәй районының Раевка ҡасабаһында урам уның исеме менән аталған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы,
* Ленин ордены, 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Лицом на запад. — Уфа, 1972.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 3. — Уфа, 1968.

## Һылтанмалар
*
Демичева Раиса Николаевна

**Демичева Раиса Николаевна** (20 ғинуар 1928 йыл — 9 август 1995 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1963—1978 һәм 1981—1987 йылдарҙа Дәүләкән районының «Коммунар» колхозы бригадиры. РСФСР-ҙың туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Раиса Николаевна Демичева 1928 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Константиновка ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда Дәүләкән районының «Новый быт» колхозында башлай. 1951—1953 йылдарҙа «Дружба» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1953—1968 йылдарҙа — «Коммунар» колхозында комплекслы бригада бригадиры, 1968—1969 йылдарҙа — колхозсы, клуб мөдире, 1969 йылда ҡабат Дәүләкән районының «Коммунар» колхозы комплекслы бригадаһын етәкләй.

Колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры булып эшләгәндә, Р. Н. Демичева малсылыҡ һәм игенселек культураһын күтәреү мәсьәләһенә, ауыл хужалығы ерҙәренең һәр гектарын рациональ ҡулланыуға ҙур иғтибар бүлә. Фән, техника һәм алдынғы тәжрибә ҡаҙаныштарын киң ҡулланып, ауыл хужалығы эштәрен юғары агротехник кимәлдә үткәреп, Р. Н. Демичева етәкләгән бригада ауыл хужалығы культураларынан йылдан-йыл юғары уңыш алыуға өлгәшә, һигеҙенсе биш йыллыҡ осоронда (1966—1970) планда ҡаралған 48 219 центнер урынына 69 936 центнер иген етештерә һәм дәүләткә планда ҡаралған 24 000 центнер урынына 38 051 центнер иген һата.

1969 йылда иген культураларының уңышы гектарынан 20 центнерҙан артып китә, ферма буйынса һәр фураж һыйырынан 3126 килограмм һөт һауыла, һәр тауыҡтан 152 йомортҡа алына. 1970 йылда бригада дәүләткә план буйынса 5 000 центнер урынына 9111центнер иген һата, һөт — план буйынса 2 233 центнер урынына 3 531 центнер һатыла. Биш йыл эсендә һәр һыйырҙан уртаса һауым план буйынса 2 125 килограмм урынына 2 858 килограмм тәшкил итә, ә 1970 йылда һәр һыйырҙан 3 217 килограмм һөт һауыла. Р. Н. Демичеваның хеҙмәте һәм ул етәкләгән бригада эше, «Коммунар» колхозына 1966—1970 йылдарҙа иген етештереү буйынса бирелгән планды 130 процентҡа, ит етештереү планын — 120 процентҡа, һөттөкөн — 112 процентҡа, йомортҡаны — 140 процентҡа һәм һатыу буйынса ярашлы рәүештә 135, 119, 112, 158 процентҡа үтәргә булышлыҡ итә.

Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, Р. Н. Демичеваға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1978 йылдан алып 1983 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Башҡортостандың Дәүләкән районы Сергиополь ауыл Советы рәйесе булып эшләй.

1995 йылдың 9 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены

## Хәтер
* Дәүләкән районының Дорошевка ауылында Р. Н. Демичева йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*  
*
Һөңгө

**Һөңгө** (урыҫ. *копьё*) — ағас һаплы, сәнселә йәки ҡырҡып яралай торған торған  ҡорал.

Һөңгөнең ике төрө була: ырғытыу  һәм яҡын алыш өсөн. Ябай һөңгө ағас һаплы, башағы металл һәм  төрлө рәүешле булыуы мөмкин.

## Һөңгө символ булараҡ
Һөңгө — скандинав мифологияһында һуғышсанлыҡ, агрессив ҡылыҡ символы,   Один дошман ғәскәре  яғына һөңгө ташлап илаһтар араһында һуғыш сығара. Шулай уҡ ул фаллос символы. Ведаларҙың космогоник мифында Һөңгө менән һөт океанын болғатыу йәки һөңгө ватҡан йомортҡа тап ошо юҫыҡта һынландыра.  Угарит (йәшен илаһы) һәм Баал (уңдырышлылыҡ алиһәһе) уҙаҡлашыуы йәшен-һөңгө менән һүрәтләнә. Индуизмда Индра Һөңгөһө -  еңеү эмблемаһы  булып хеҙмәт итә. — һуғыш аллаһы индуистар.  Ҡытайҙа икенсе дәрәжәләге илаһтар атрибуты булып тора.

Һөңгө — донъя күсәре символдарының береһе.

Христиандарҙа һөңгө  — Христос ғазаптары, ғәҙелһеҙ хөкөм һәм шулай уҡ тәрегә ҡаҙаҡлау символы .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Копьё // Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах. — М.: Центрполиграф. В. Д. Гладкий. 1998.
Сырлыбаев Рим Әшрәф улы

**Сырлыбаев Рим Әшрәф улы** (6 июнь 1938 йыл) — хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1982—1988 йылдарҙа Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988—1990 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 11-се һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре (1997). Башҡортостандың, РСФСР һәм СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Баймаҡ районы һәм ҡалаһының почётлы гражданы (2011).

## Биографияһы
Рим Әшрәф улы Сырлыбаев 1938 йылдың 6 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Торф ауылында тыуа. Бер йылдан ғаилә Мерәҫ ауылына күсенә, ошо ауылда Рим Әшрәф улы башланғыс мәктәптә уҡый, артабан уҡыуын Баймаҡта дауам итә. Өлгөргәнлек аттестатын алғандан һуң, Стәрлетамаҡ педагогия институтына ингәнгә тиклем, бер аҙ «Навил» ауыл артелендә колхозсы булып эшләп ала. 1962 йылда йәш математик Түбә мәктәбендә хеҙмәт юлын башлай, артабан ул Сосновка мәктәбендә — директор (1965—1968), Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбендә — директор урынбаҫары (1968—1972), һуңынан ҡабаттан Түбә мәктәбендә уҡыта (1973 йылға тиклем).

Ойоштороу һәләттәре һәм педагогик тәжрибәһе уға Баймаҡ партия район комитетында — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире (1973—1980), Баймаҡ район башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары булып эшләгәндә ныҡ ярҙам итә (1980—1988).

1988 йылда Рим Сырлыбаев район партия комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1990 йылда Өфөлә Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Комиссияһын (мәғариф, мәҙәниәт, милли һәм интернацтиональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса) етәкләй.

Ҡабаттан тыуған яҡтарына ҡайтҡандан һуң Сибай ҡалаһындағы «Башресурстар» акционерҙар йәмғиәтенең «Регион» предприятиеһы директоры эшләй (1991). 1996 йылдың апрель айынан алып Баймаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып эшләй башлай. Төҙөлөш, газ үткәреү, йәшелләндереү һәм ҡала-районды төҙөкләндереү эштәре ҙур иғтибар талап итә. 2001 йылдан — Баймаҡ районы хакимиәтенең газ үткәреү буйынса бүлек мөдире, 2006 йылдан — «Баймаҡ — Күсермәле механизацияланған колонна» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең, 2009—2011 йылдарҙа — «Толпар» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең белгесе.

2011 йылдың 1 июнендә Баймаҡ ҡалаһының һәм районының социаль-иҡтисади үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почетлы гражданы исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре (1997);
* Башҡортостандың, РСФСР һәм СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы;
* Баймаҡ районы һәм ҡалаһының Почётлы гражданы (2011);
* БАССР-ҙың Юғары Советы (1981, 1988), Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайҙың почетлы грамоталары (2013).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Сказание о земле Баймакской. Уфа, издательство «Слово», 1998.
* https://baimak.bashkortostan.ru/about/honorary/310267/Сырлыбаев Рим Ашрафович.

## Видеоматериалдар
* https://www.youtube.com/watch?v=3Q6HY9_A86c80 летний юбилей отмечает Рим Ашрафович Сырлыбаев
Иванов Леонид Александрович (сәйәсмән)

**Иванов Леонид Александрович **(1904 йыл,  Булатный ҡасабаһы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы, хәҙерге Башҡортостан — 1968) — совет  партия һәм дәүләт эшмәкәре, Ҡурған өлкә Советы башҡарма комитеты рәйесе   (1947—1950).

## Биографияһы
Фабрика хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белемде (2 класс) фабрика ҡасабаһындағы юғары башланғыс училищела ала.

* 1917 йылда  хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Нуриман районындағы «Ҡыҙыл шишмә» ҡағыҙ фабрикаһында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Шунда уҡ  1919 йылда  комсомол  ячейкаһын ойоштороуҙа ҡатнаша, һуңыраҡ уның рәйесе итеп һайлана.  
* 1920 йылда  РКСМ Үҙәк комитеты саҡырыуы буйынса  Ҡыҙыл Армия сафына баҫа һәм Пенза ҡалаһына комсоставтың хәрби-пулемётсы мәктәбенә уҡырға ебәрелә, әммә 1921 йылдың ноябрендә бәлиғ булмаған сифатында унан демобилизациялана.   
* 1921 йылда Бөрө ҡалаһына килә,   фабрикала эшләй һәм урындағы  комсомол  ойошмаһына етәкселек итә.
* 1924 йылда эшселәр коллективы тарафынан  фабрика-завод  комитеты составына тәҡдим ителә,  башта ойошманың секретары, унан һуң рәйесе була. 
* 1925 йылдан  ВКП(б), КПСС ағзаһы.
* 1929—1931 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан советында етәксе вазифаларҙа эшләй, артабан ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә комитетына эшкә күсерелә.
* 1932—1934 йылдарҙа —  Урал-Ҡаҙағстан сәнәғәт академияһында уҡый (1-се курсты тамамлай). Партия сафтарын таҙартыу буйынса комиссияла эшләргә саҡырып ҡайтарыла.  
* 1934—1935 йылдарҙа  —  ВКП(б)-ның  Петухово район  комитетының беренсе секретары  (Силәбе өлкәһе, хәҙерге Ҡурған өлкәһе).
* 1935—1937 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ында партия, совет  эшендә: ВКП(б)-ның Боҙаяҙ  район комитеты секретары, ВКП(б)-ның Благовещен  район комитеты секретары.
* 1937—1940 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт халыҡ комиссары,  СССР Әҙерләүҙәр халыҡ комиссариатының Башҡорт АССР-ы буйынса вәкиле,  Башҡорт АССР-ының урман сәнәғәте халыҡ комиссары.
* 1940—1947 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы — Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары.
* 1938, 1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының  I һәм II саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана (Шаран округы, Шаран  районы һәм 112-се Нуриман  округы, Нуриман районы).
* 1947 йылда —  ВКП(б) Үҙәк Комитеты эргәһендәге Ҡабаттан әҙерләү курсы тыңлаусыһы.
* 1947 йылда Ҡурған өлкәһенә эшкә күсерелә һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының II саҡырылыш Ҡурған өлкә Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
* 1950 йылдың апрелендә Ҡурған өлкә Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп күсерелә,  1959 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем ошо вазифала эшләй.

12 йыл тирәһе Леонид Александрович Иванов хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ҡурған өлкә Советының һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ҡурған ҡала Советының  депутаты була.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Ленин ордены (1943) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944, 1956),   «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» һәм «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Сығанаҡтар

* Представительная власть в Зауралье: история и современность. — Челябинск: Авто Граф, 2009.
Абдул ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Абдул ауыл Советы **— Көйөргәҙе  районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453352. ОКАТО коды— 80 239 800 000.

Свобода ауыл Советы һәм Яҡшембәт ауыл Советы  ауыл биләмәләре менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Абдул ауылы — административ үҙәк.

Кинйәабыҙ,  Тимербай ауылдары Свобода ауыл Советы составына, Абдул, Яҡуп, Ҡарай ауылдары Яҡшембәт ауыл Советы составына индерелә.  

1989 йылда рәсми рәүештә 1-се Кинйәабыҙ ауылы бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының  «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәрҙән алып ташлау тураһында» 1989 йылдың 17 июнендәге 6-2/214 һанлы указы)

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Көйөргәҙе районы буйынса:
Абдул ауыл Советы ауыл биләмәһенең Тимербай, Кинйәабыҙ ауылдарын Свобода ауыл Советы ауыл биләмәһенә тапшырып, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының Свобода ауыл Советы һәм Абдул ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Абдул ауыл Советы ауыл биләмәһенең Абдул, Яҡуп, Ҡарай ауылдарын Яҡшембәт ауыл Советы ауыл биләмәһенә тапшырып, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының Яҡшембәт ауыл Советы һәм Абдул ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының Абдул ауыл Советын алып ташларға.

## Географик урыны
2008 йылда  Молокан ауыл Советы, Шәбағыш ауыл Советы, Свобода ауыл Советы, Яҡшембәт ауыл Советы менән сиктәш.

## Географияһы
Ауыл Советының сиктәре Оло Көйөргәҙе, Санйын, Шайтан йылғалары буйлап үтә.  

## Иҫкәрмәләр
Нәҡиев Әғлә Рахман улы

**Наҡыев Әғләм Рахман улы** (11 июль 1908 йыл — 4 июнь 1976 йыл) — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).

## Биографияһы
Наҡыев Әғләм Рахман улы 1908 йылдың 11 июлендә Ниғмәтулла ауылында тыуған.
Белеме — юғары, 1932 йылда Ҡаҙан дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1932 йылда Башҡорт АССР-ы игенселек Халыҡ комиссариатының техник культуралар буйынса агрономы булып эшләй башлай. 1932—1935 йылдарҙа бүлексә агрономы, агроном-плановик, Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр игенселек совхозының өлкән агрономы булып эшләй.

1935—1936 йылдарҙа Ленинградта совхоз агрономдарының квалификация күтәреү курстарында уҡый. 

1936—1939 йылдарҙа —Башҡорт АССР-ы Благовар районының БашЦИК исемендәге игенселек совхозы өлкән агрономы,1939-1945 йылдарҙа — Әбйәлил районының «Ҡыҙыл Башҡортостан» игенселек совхозы өлкән агрономы, 1945—1946 йылдарҙа — Башҡортостан совхоздар тресының өлкән агрономы, 1946—1952 йылдарҙа — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары.

1952 йылда Ә. Р. Наҡыев Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхозы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның совхоз етәксеһе булып эшләү осоронда хужалыҡ 15 миллион 300 мең һум саф табыш ала. Алдағы йылдар менән сағыштырғанда, икмәк етештереү 3,5 тапҡыр, ит етештереү — 3,5 тапҡыр, һөт етештереү — 13,5 тапҡыр, йөн етештереү — 2 тапҡыр арта. Совхоз 7000 гектарҙан ашыу сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштерә.

Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндә айырым ҡаҙаныштары, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы үткәргәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында Ә. Р. Наҡыевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1964 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ауыл хужалығы бүлеге инструкторы булып эшләй, пенсияла «Скотопром» Башҡортостан тресы кадрҙар бүлегендә хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).

Наҡыев Әғләм Рахман улы 1976 йылдың 4 июнендә вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957),
* Ике Ленин ордены, 
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Баймакского района: Накеев Аглям Рахманович
* Бельские просторы № 06/2008: Даты
Иван-Казанка ауыл Советы (Иглин районы)

**Иван-Казанка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Молокан ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Молокан ауыл Советы **— Көйөргәҙе районысоставында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453357. ОКАТО коды — 80239830000. ИФНС коды: 262

Ермолаевка ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Молокан ауылы — административ үҙәге. Ҡунаҡбай, 2-се Санйын ауылдары, Дедов, Санйын утарҙары.

1985 йылда Көйөргәҙе ауыл Советына <nowiki/> 2-се Санйын ауылы күсерелә («Күмертау районы составында Көйөргәҙе ауыл Советын ойоштороу тураһында» Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 19 декабрендәге Н 6-2/380 һанлы указы)

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:32) Көйөргәҙе районы буйынса:
а) Ермолаевка ауылында административ үҙәге менән, «Ермолаевка» атамаһын һаҡлап, Ермолаевка һәм Молокан ауыл Советтарын берләштерергә.
Молокан ауыл Советының Ҡунаҡбай, 2-се Санйын ауылдарын, Дедов, Санйын утарҙарын Ермолаевка ауыл Советы составына индерергә.  
Ермолаевка ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

## Географик урыны
2008 йылға Кумертау ҡалаһы, Абдул ауыл Советы, Мораптал ауыл Советы, Шәбағыш ауыл Советы, Отрада ауыл Советы, Ермолаевка ауыл Советы, Яҡшембәт ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш.

## Географияһы
Ауыл Советының сиктәренән Оло Көйөргәҙе, Санйын, Табылды, Ҡунаҡбай йылғалары, Имәнбүләк шишмәһе аға. .

## Иҫкәрмәләр
Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы

**Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы** (15 октябрь 1936 йыл) — удмурт тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Удмурт Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Биографияһы
Риф Шәхрислам улы Нәсибуллин 1936 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Сытырман ауылында тыуған.

1960 йылда Бөрө педагогия институтын, 1972 йылда СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты аспирантураһының көндөҙгө бүлеген  тамамлаған. Диссертациялары: 1) «Кама аръяғы удмурт теле һөйләше» — филология фәндәре кандидатлығына диссертация. Тарту, 1972. БАССР-ҙың төньяҡ-көнбайышына һәм Пермь губернаһы Көйәҙе районына килеп урынлашҡан удмурт халҡының теле нигеҙендә формалашҡан диалектты өйрәнеүгә арналған. 2) «Русские заимствования в удмуртском языке (октябргә тиклемге осор)». Филология фәндәре докторлығына диссертация. Ҡазан, 1999.

Удмурт дәүләт университетында математик лингвистика һәм лингвистик картография лабораторияһы мөдире булып эшләй. Европа Лингвистик атласының (ЛАЕ) Рәсәй комиссияһы ағзаһы. «Диалектологический атлас удмуртского языка» күп томлығын булдырыу буйынса эште ойоштороусы һәм етәксеһе. Удмурт теленең диалект лексикаһын өйрәнеүсе, күп һандағы һүҙлектәрҙең автор-төҙөүселәренең береһе. Удмурт, татар һәм башҡорт телдәренән тәржемәсе, әҙәби тәнҡитсе.

Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге Удмурт Республикаһы Хөкүмәтенең (1996), Удмурт Республикаһы халыҡ мәғарифы Министрлығының (1996), Удмурт Республикаһы Президентының (2006) Маҡтау ҡағыҙҙары менән билдәләнгән.

### Ғилми хеҙмәттәре
* Биобиблиографический указатель

### Һүҙлектәре
* Обратный словарь удмуртского языка (1992)
* Краткий удмуртско-русский, русско-удмуртский словарь (1995)
* Системно-тематический русско-удмуртский словарь (2004, 2006)
* Сравнительный словарь пермских языков (2004)
* Системно-тематический русско-удмуртско-коми словарь (2005, 2007)
* Англо-удмуртский, удмуртско-английский словарь
* Русско-удмуртско-татарский словарь, многотомный
* Историко-хронологический словарь русских заимствований в удмуртском языке (по письменным источникам 1726—2006 гг.), многотомный
* Словарь антонимов удмуртского языка

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Публикации по диалектологии в интернете // Удмуртология
* Выпуск журнала «Иднакар: методы историко-культурной реконструкции», посвящённый 70-летию проф. Р. Ш. Насибуллина
* Юбилей создателя первого удмуртского диалектологического атласа 
* Мост к языкам (к 70-летию Р. Ш. Насибуллина)
Енси диморфизм

**Енси диморфи́зм** (  — ике,  — форма, рәүеш) — бер үк биологик төрҙәге анатомические различия между инәләре һәм аталары араһында  айырма. Енси диморфизм  төрлө  физик билдәләрҙә сағыла ала.

* "Үлсәмдәре". Күпселек һөтимәрҙәрҙең һәм ҡоштарҙың күп кенә төрҙәрендә ата заттары инәләренән ауырыраҡ һәм ҙурыраҡ.Ер-һыу хайуандарында һәм быуынтыҡ аяҡлыларҙа инә зат, ҡағиҙә булараҡ,  аталарынан эрерәк. Ташбаҡа  һәм йыландарҙа инә заты ата заттан ҙур  була; кеҫәрткеләрҙә, киреһенсә, ҡағиҙә булараҡ, аталары ҙурыраҡ; геккондарҙа ғына, киреһенсә, инәләре эрерәк. 

* "Төклөлөк". Һаҡал - ирҙәрҙә, арыҫландарҙа йәки бабуиндарҙа - ял .

* "Төҫ". Ҡоштарҙың  ҡауырһын төҫө, бигерәк тә өйрәктәрҙә айырыла.

* "Тире".  Өҫтәмә оро йәки ҡатлам, мәҫәлән, боландарҙа - мөгөҙ, әтәстәрҙә - кикрек .

* "Теш".  ата  һинд филдәрендә - һуҡҡы, ата морж һәм ҡабандарҙа - сығып торған ҡаҙыҡ тештәр.

Ҡайһы бер хайуандарҙа, бөтәһенән элек балыҡтарҙа,  енси диморфизм парлашыу ваҡытында ғына күренә. Бер теорияға ярашлы,  енси диморфизм тоҡомон тәрбиәләүгә күберәк көс һалған биологик төрҙәрҙә нығыраҡ сағыла. Уның кимәле күрһәткесе булып тора, Шулай уҡ ул полигамия күрһәткесе лә булып тора.

## Нимә ул - енси диморфизм?

Енси диморфизм — дөйөм биологик күренеш, хайуандар һәм үҫемлектәр араһында киң таралған енси айырма. Енси диморфизм  ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай сифаттарҙың хужаһы өсөн зарарлы булып сыға. Мәҫәлән, ата ҡоштарҙың  сағыу ҡауырыйы һәм  төҫө, ата тауистарҙың, ожмах ҡоштарының оҙон ҡойроғо осоуға ҡамасаулай. Көслө ҡысҡырыуҙары,  йырлауҙары, киҫкен еҫтәре йыртҡыстар иғтибарын да йәлеп итә ала. 1871 йылда быны аңлатыу өсөн  Дарвин енси һайланыш теорияһын тәҡдим иткән.Тик был теория Дарвин үҙе иҫән сағында уҡ күп бәхәстәр тыуҙырған. Кешеләрҙә енси диморфизм  гендер айырмалыҡтарҙа сағыла. 

## Енси диморфизм һәм популяцияның репродуктив структураһы

Енси диморфизм популяцияның репродуктив структураһы менән бәйле булырға тейеш : ул ҡәтғи моногамдарҙа минималь, сөнки моногамдар популяция түгел, ә организм  кимәлендә генә енси айырма яһай,  ә панмикттарҙа һәм полигамдарҙа дифференциация арта.

## Полиандрияла  енси диморфизм реверсияһы
Полиандрияла инә зат бер нисә ата зат менән уҙаҡлаша. Был умыртҡаһыҙҙарҙа, балыҡтарҙа, ҡоштарҙа, һөтимәрҙәрҙә осрай. Был осраҡта йыш ҡына енси диморфизм реверсияһы күҙәтелә  (инә ҡоштар ҙурыраҡ, сағыуыраҡ, ата ҡош оя ҡороп, йомортҡаға ултыра һәм тоҡомо тураһында хәстәрлек күрә, инә өсөн көрәш юҡ). Бындай күренеште эмуларҙа, төҫлө һаралйындарҙа, *Phoreticovelia disparata* һыу ҡандалаларында күҙәтергә була.

## Шулай уҡ ҡара

* Половой отбор
* Диморфизм
* Полиморфизм (биология)|Полиморфизм
* Гермафродитизм
* Гендерные различия

## Иҫкәрмәләр
Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

**Әбделкәрим ауыл Советы** — Йәрмәкәй районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452190. ОКАТО коды — 80225801000.  Йәрмәкәй ауыл Советы менән берләштерелә

Рә йылғаһы аға.

## Ауыл Советы составы
Әбделкәрим ауылы— административ үҙәк,  2008 йылда Алғазы, Ҡыуат ауылдары инә.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Йәрмәкәй районы буйынса:
Йәрмәкәй ауылында административ үҙәге менән, «Йәрмәкәй» атамаһын һаҡлап, Йәрмәкәй, Семен-Маҡар һәм Әбделкәрим ауыл Советтарын берләштерергә.
Семен-Маҡар ауыл Советының Семен-Маҡар ауылын, Әбделкәрим ауыл Советының Әбделкәрим ауылын Йәрмәкәй ауыл Советы составына индерергә.
Йәрмәкәй ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Семен-Маҡар һәм Әбделкәрим ауыл Советтарын алып ташларға

## Географик урыны
2008 йылға Ҡыҙылъяр ауыл Советы,Иҫке Сүлле ауыл Советы, Йәрмәкәй ауыл Советы, Түбәнге Олойылға ауыл Советы,  Урта Ҡарамалы ауыл Советы, Рәтамаҡ ауыл Советы  муниципаль берәмектәре менән сиктәш  («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы

**Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы** (10 ғинуар 1961 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2001—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы директоры, 2009—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының почётлы автотранспортсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.

Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр Академияһының социаль-иҡтисади институтын тамамлаған.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1976—1980 — Ишембай нефть техникумы студенты;
* * 1980 — Стәрлетамаҡ «Каустик» 4-се фильтрләү цехы аппаратсыһы;
* 1980—1982 — Совет Армияһында хеҙмәт итә;
* 1982—1986 — Стәрлетамаҡ ҡалаһының 1576-сы Автоколонна автослесары, монтаж участкаһы мастеры, шоферы;
* 1986—1994 — 1576-сы Автоколонна профсоюз комитеты рәйесе;
* 1994 — Стәрлетамаҡ йөк автотранспорты предприятиеһының бүлек етәксеһе;
* 1994—1998 — Стәрлетамаҡ йөк автотранспорты предприятиеһының йөк ташыу буйынса директор урынбаҫары;
* 1998—2001 Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһының йөк ташыу буйынса директор урынбаҫары;
* 2001—2004 — Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы директоры;
* 2004—2009 — Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы — «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятие филиалы директоры;
* 2009 йылдан 2010 йылдың 28 сентябренә тиклем  —  Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы — Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы.

## Иҫкәрмәләр
Исламбаҡты ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

**Исламбаҡты ауыл Советы** — Йәрмәкәй районы составында   2008 йылда бөтөрөлгән  административно-территориаль берәмек һәмауыл биләмәһе (муниципаль берәмек  тибы). Почта индексы — 452187.  ОКАТО коды — 802258000. 1994 йылда ойошторолған. Тарҡаҙы ауыл Советы менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Исламбаҡты ауылы— административ үҙәге, Ык ауылы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумының 1994 йылдың 16 декабрендәге "Йәрмәкәй районында ҡайһы бер административ-территориаль ҡоролоштағы үҙгәртеүҙәр тураһында"  6-2/189 һанлы укзы ҡарар итә:
"1. Йәрмәкәй районының Әбделкәрим ауылында административ үҙәк менән Әбделкәрим ауыл Советы ойошторорға.

2. Йәрмәкәй ауыл Советынан Әбделкәрим ауылын сығарып, Әбделкәрим ауыл Советы составына индерергә. 

3. Әбделкәрим һәм Йәрмәкәй ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
  "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Тарҡаҙы ауылында административ үҙәге менән, «Тарҡаҙы» атамаһын һаҡлап, Тарҡаҙы һәм Исламбаҡты ауыл Советтарын берләштерергә.
Исалмбаҡты ауыл Советының Исламбаҡты һәм Ыҡ ауылдарын Тарҡаҙы ауыл Советы составына индерергә. 
Тарҡаҙы ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Исламбаҡты ауыл Советын алып ташларға.

## Географик урыны
2008 йылға сиктәре киҫелешендә Бәләбәй, Бишбүләк райондары, Ырымбур өлкәһе сиктәре буйлап Һигеҙенсе Март ауыл Советы, Тарҡаҙы ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы

**Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы** (13 апрель 1957 йыл — 21 октябрь 2020 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог, менеджер, сәйәсәт фәндәре кандидаты. 2019 йылдан Башҡортостан йәбештереү-монтаж һәм сәнәғәт етештереүе колледжы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Рәмил Ғиниәт улы Мәжитов 1957 йылда Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуған. 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай, «физика һәм математика уҡытыусыһы» һөнәре ала.

* 1974—1975 — Күгәрсен районы Мәҡсүт ауыл мәҙәниәт йорто директоры;
* 1975—1977 — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеү;
* 1977—1978 — Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы;
* 1977—1983 — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты студенты;
* 1983—1985 — Күгәрсен районындағы Яңы Николаевский һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары;
* 1985—1996 — Күгәрсен районы Волостновка ауылы урта мәктәбе директоры;
* 1996—1997 — Күгәрсен район мәғариф бүлеге мөдире;
* 1997—2003 — Күгәрсен районы халыҡ мәғарифы идаралығы начальнигы;
* 2003 — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең гуманитар мәсьәләләр һәм милләт эштәре буйынса бүлегенең баш белгесе;
* 2003—2005 — Күгәрсен районы хакимиәте башлығы;
* 2005—2008 — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы хакимиәте башлығы;
* 2008—2010 — Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе;
* 2010—2018 —  Башҡортостан Республикаһы мәғарифты үҫтереү институты ректоры.
* 2019—10.2020 — Башҡортостан йәбештереү-монтаж һәм сәнәғәт етештереүе колледжы директоры.

Рәмил Ғиниәт улы ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 21 октябрендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһы Почёт Грамотаһы

## Цитата
* Молодежь — вот настоящий индикатор положения дел в обществе [2].

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=955570 
* http://www.agidel.ru/?param1=7368&tab=5  (мөрәжәғәттәрҙең датаһы: 19.05.2014).
Мөгөҙ

**Мөгөҙ** — ҡуш тояҡлыларҙан мөгөҙлө һөтимәрҙәрҙең баштарындағы  оро, сығынты.   Был ғаиләгә  ҡыуыш мөгөҙлөләр, һәнәк мөгөҙлөләр, боландар һәм жирафтар, шулай уҡ  мөгөҙморондар инә. Бынан тыш,  юҡҡа сыҡҡан бик күп башҡа һөтимәрҙәр бар: диноцерат, протоцератид, бронтотерий һәм башҡалар. Киң мәғәнәлә был һүҙ  башҡа хайуандарҙың тәнендәге мөгөҙгә оҡшаш сығынтыларҙы атарға мөмкин, мәҫәлән, һөйрәлеүселәр (өс мөгөҙлө хамелеон, трицератопс) һәм ҡуңыҙ.

## Мөгөҙҙәрҙең үҙенсәлектәре
Бөтә төр мөгөҙҙәр тире  сығарылмаһы булып тора. Күпселек тояҡлыларҙың мөгөҙҙәре эпидермис эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (тырнаҡтар, сәс кеүек).   Ҡыуыш мөгөҙлөләр (Bovidae) ғаиләһендә мөгөҙ - мөгөҙ тышлыҡ менән ҡапланған һөйәк сығынты.Был мөгөҙҙәр төшмәй, ғүмерлек була. Ҡыуыш мөгөҙлөләрҙең инәләре лә, аталары ла мөгөҙлө була. 

Боландарҙың (Cervidae) мөгөҙө үҙенә башҡа, улар кутистан сыға һәм һөйәк матдәнән тора. Улар йыл да төшә һәм яңынан үҫә. 

Мөгөҙморондарҙың (Rhinocerotidae) мөгөҙө ҡатламлы, йәбештерлгән ҡылдарҙан торған кеүек. Әммә структураһы буйынса был мөгөҙҙәр тояҡ матдәһенә оҡшаш. Мөгөҙҙәре шифалы тигән  легенда арҡаһында был хайуандар вәхшиҙәрсә ҡырыуға дусар..

Нарвалдарҙың мөгөҙ һымаҡ сығынтыһы ғәмәлдә һуҡҡы булып тора.

Мөгөҙ төрлө көнкүреш әйберҙәре эшләгәндәр һәм әле лә эшләйҙәр: тараҡ, мөштөк, дары һауыты, тәмәке һауыты, төймә һәм башҡалар.

## Башҡорттарҙа мөгөҙ

Башҡорттарҙа мөгөҙ сакраль мәғәнәһе булған әйбер – ул ямғыр, муллыҡ, күп балалылыҡ, байлыҡ символы. 

Оҙаҡ балаға уҙмаған ҡатынды енси ағзаһы өҫтөнә мөгөҙ ҡуйып имләү булған .  

## Ауыҙ-тел ижадында

*Үгеҙгә сыҡҡан мөгөҙ ишәккә сыҡһа, йыҡмаған затты ҡалдырмаҫ ине
*Берәү һыйыр һауа, берәү мөгөҙөн тота.
* Боландың мөгөҙө, сәсәндең һүҙе, филдең теше, оҫтаның эше ҡиммәт.
*Үгеҙ — үгеҙгә, үгеҙ — мөгөҙгә.
*Һыйырҙың йәше мөгөҙ һырынан билгеле .
(*Башҡорт халыҡ әйтемдәре*)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
*Рог для вина
*Рожок — музыкальный инструмент
*Рог охотничий — музыкальный инструмент, служит для подачи сигналов во времяохота|охоты
*Роговой оркестр — музыкальный коллектив
*Рогоносец
*Панты
*Оссиконы

## Әҙәбиәт
* Краснова Е. Венцы природы // Вокруг света, 2005, № 11 (2782).
* Ричард Онианс. Рог в представлении древних греков  // Онианс Р. На коленях богов. М.: «Прогресс-Традиция», 1999, с. 235—240
* А. Калашников. Об этимологии русского диалектного 'рог'  // Этимологические исследования. Вып. 8. Екатеринбург, 2003, с. 6-8
* Жизнь Животных под ред. Наумова. Том 6 Млекопитающие, или Звери. Москва, 1971, Просвещение
Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)

**Киров ауыл Советы** — Күгәрсе районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек типтарының). Почта индексы — 453331. ОКАТО коды — 80238835000.
Мораҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә

## Ауыл Советы составы
Яңы Николаевский ауылы— административ үҙәк, Ҡанаҡас ауылы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:Күгәрсе районы буйынса:
Мораҡ ауылында административ үҙәге менән, «Мораҡ» атамаһын һаҡлап, Мораҡ һәм Киров ауыл Советтарын берләштерергә. 
Мораҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Киров ауыл Советын алып ташларға

## Географик урыны
2008 йылға Ибрай ауыл Советы, Мораҡ ауыл Советы, Яңы Петровка ауыл Советы, Теләүембәт ауыл Советы, Чапаев ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Закон Республики Башкортостан от 17.12.2004 N 126-з (ред. от 19.11.2008) „О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан“»).

## Географияһы
Ауыл Советы сигенән  Ерек-Солоҡ, Оло Эйек,  Суражҡа, Наҡаҫ йылғалары аша үтә

## Иҫкәрмәләр