open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәмсетдин (күл)

**Шәмсетдин** (Шәмсетдин анропонимынан; Шамшагин) —  күл, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Ағиҙел йылғаһының һул яҡ яры туғайындағы иҫке үҙәне (старица), Башҡортостандағы Бөрө районының төньяғында, район үҙәге Бөрө ҡалаһынан көнбайышыраҡ 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күсәкәй ауыл советы һәм Бөрө ҡалаһы биләмәһенә инә.

## Дөйөм характеристикаһы
Күлдең оҙонлоғо 8,3 км тәшкил итә, киңлеге төрлө урындарында 150 метрҙан 400 метрға тиклем төрләнә, уртаса тәрәнлеге 6—7 м, максималь — 11,8 м. Күл оҙонса тулҡын формалы, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Ташҡын ваҡытында Ағиҙелгә төньяҡ ярҙағы протока аша һыу ағып төшә, шулай уҡ көньяҡ ярҙағы протока аша Баҡакүлдән даими һыу килеп тора. Шәмсетдин күле янында бик күп башҡа ваҡ күлдәр бар (Баҡакүл, Подворное, Оло Баҡакүл һ. б.). Күл тирәһендә ҡарама — имән урмандары, ереклек һәм туғайҙар таралған. Күлдә балыҡтарҙың 20 төрө һәм төрлө йөҙгөс ҡоштар йәшәй.

## Һаҡлау
1965 йылдың 17 авгусынан Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Һаҡлаулы тәбиғәт биләмәһе 320 га тәшкил итә.

*Һаҡлау объекттары:*

• Үҫемлектәрҙең һирәк осрай торған төрҙәре (кесе томбойоҡ, һары ирис, ябай гетеропедия (ылымыҡ) һ. б.) һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән хайуандар (мөншөгөр, балыҡсы ҡарсыға, аҡ ҡойроҡло орлан һ. б.).

Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре (ООПТ) тәғәйенләнеше:

• Бөтә тәбиғәт клмплексын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.

• Рекреацион тәғәйенлеше.

2007  йылда көнбайыш ярының һәйбәт күренгән морононда (УГАЭС «Ивушка» ял базаһы тулыһынса биләгән ерҙәр) боронғо ултыраҡ эҙҙәре асыла. Ултыраҡҡа «Шәмсетдин — 1» исеме һәм археологик ҡомартҡыһы статусы.

## Әһәмиәте

Фәнни, рекреацион, эстетик һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтендәге матур күл. Күл буйында ошо уҡ исемле ял йорто һәм бер нисә дауалау-һауыҡтырыу учреждениелары урынлашҡан (2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ВЦСПС-тың Ял йорто ауылы тип исемләнә) . Бөрө ҡалаһында йәшәүселәрҙең популяр ял итеү һәм һәүәҫкәр балыҡ тотоу урыны.

## Һылтанмалар
* 
*  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».
Алексеев Леонид Андреевич

**Алексеев Леонид Андреевич** (7 ноябрь 1915 йыл — 16 сентябрь 1980 йыл) — театр рәссамы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа Стәрлетамаҡ рус драма театры рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958).

## Биографияһы
Леонид Андреевич Алексеев 1915 йылдың 7 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 25 октябрендә) Псков губернаһының Остров ҡалаһында тыуған.
1940 йылда Һарытау ҡалаһында сәнғәт училищеһын тамамлай.

1937—1940, 1946—1960 йылдарҙа Камчаткалағы Петропавловск, Прокопьевск театрҙарында, Хакас драма театрында (Абакан) эшләгән.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

1961 йылдан алып Стәрлетамаҡ рус драма театрында эшләй. Йөҙҙән артыҡ спектаклде биҙәй. Леонид Андреевичтың декорациялары композиция берҙәмлеге, форма һәм төҫтәр гармонияһы менән айырылып тора. «Тымыҡ Дон» (М. А. Шолоховтың шул уҡ исемдәге романы буйынса), «Ун өсөнсө председатель» (Азат Абдуллин пьесаһы буйынса) кеүек реалистик стилдәге спектаклдәрҙә сәхнәне декоратив рәсем сәнғәте менән биҙәүҙе ҡулланһа, трагедиялы спектаклдәрҙә әҫәрҙең тулы образын кәүҙәләндергән сәхнә символикаһы ҡуллана: замок шәүләһе («Гамлет» У. Шекспир), мәмерйә көмбәҙе («Ҡон» И. Х. Йомағоловтың «Нәркәс» пьесаһы буйынса) һ.б.

Леонид Андреевич Алексеев 1980 йылдың 16 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Түбәндәге спектаклдәрҙе биҙәгән
* «Гамлет», (1962) Уильям Шекспир,
* «Много шума из ничего», (1965) У. Шекспир,
* «Ромео и Джульетта». (1967) У. Шекспир,
* «Бесприданница», Островский Александр Николаевич (1969),
* «Ивушка неплакучая», М. Алексеев (1978),
* «Мы, нижеподписавшиеся», Гельман Александр Исаакович (1979),
* «Соловьиная ночь», В. И. Ежов (1980),
* «Ун өсөнсө председатель», А. X. Абдуллин (1980).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://persons-info.com/index.php?p=8&geotranslit=SSSR&pid=65861
Алексеев Игорь Павлович

**Алексеев Игорь Павлович** (27 декабрь 1972 йыл) — Рәсәй ауыр атлеты, донъя чемпионы (1995), Олимпия уйындарында  ҡатнашыусы (1996). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1996).

## Биография
Игорь Павлович Алексеев 1972 йылдың 27 декабрендә Ҡурған өлкәһенең Притобольный районы Боровлянка ауылында тыуған.

1991—1998 йылдарҙа 91 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры Горулев Павел Сергеевич). 1993—1997 йылдарҙа — Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

20 йәшендә үҫмер спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Европа чемпионы була, ә бер йыл алда, 1991 йылда, Рәсәй чемпионы.

2007 йылдан алып Рәсәй Федерацияһының ҡатын-ҡыҙҙар үҫмер спортсылар командаһы тренеры, аҙаҡ өлкән тренер. «Рәсәй йыйылма спорт командаларын әҙерләү үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһында (ФГБУ ЦСП) эшләй, Өфө ҡалаһы.

## Һөҙөмтәләре
* Үҫмер спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты (1991) — 1 урын
* Үҫмер спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Европа чемпионаты (1992) — 1 урын
* Ауыр атлетика буйынса Европа чемпионаты (1993) — 5 урын (ырғым ауырлыҡты күтәреү ысулында 3 урын)
* Ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты (1993) — 1 урын
* Ауыр атлетика буйынса Европа чемпионаты (1994) — 5 урын (ырғымда 1 урын)
* Ауыр атлетика буйынса донъя чемпионаты (1995) — 1 урын (180,0 кг (ырғым) + 210,0 кг (күтәреү) = 390,0 кг)
* Йәйге Олимпия уйындарында ауыр атлетика (1996) (Атланта Олимпия уйындары) — 5 урын (ырғымда 2 урын, 182,5 кг (ырғым) + 205,0 кг (күтәреү) = 387,5 кг)
* Ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты (1997) — 1 урын
* Ауыр атлетика буйынса Рәсәй кубогы (1997) — 2 урын
* Ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты (1998) — 2 урын

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (1992)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1996)
* «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» билдәһе (1995).

## Һылтанмалар
*  
* Результаты
* Профиль на сайте Chidlovski.net
* День рождения Алексеева И. П.
Яҡут тоҙло сығанағы

**Яҡут** (Яҡуп) тоҙло һыу сығанағы — Ҡаҙлайыр йылғаһының һул яҡ ярындағы шишмә. Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Яҡут ауылындағы тәбиғәт ҡомарттҡыһы (1965 йылдан). Һыуы шифалы, үтә күренмәле, тоҙло, көкөрт водород еҫе килә. Урындағы халыҡ элек — электән сығанаҡтағы һыуҙы ревматизмдан, радикулиттан дауаланыу өсөн файҙалана.

Сығанаҡты тоҙло карст янындағы бик тәрән булмаған һыуҙар туйындыра. Ваҡ шишмәләр сыҡҡан ерҙә ҙур булмаған күл барлыҡҡа килгән.

Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре (ООПТ) тәғәйенлеше:

Минераль сығанаҡты һаҡлау.

Һаҡлау объекты: Мөһим фәнни һәм практик әһәмиәтендәге минераль сығанаҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Якутовский солёный источник
* http://www.rpnrb.ru/sopt/036.htm
Бөрө минераль сығанаҡтары

**Бөрө минераль һыу сығанаҡтары** — Башҡортостандың Бөрө районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан), Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы Костарев ауылы янында, Бөрө ҡалаһынан 5 км өҫкәрәк. 5 сығанаҡ төркөмө, бер-береһенән 10 — 70 м аралыҡта яталар. Дөйөм дебиты яҡынса 56-175 л/тәүлегенә. Дөйөм минераллышыуы — 5,85 г/л, газ составы буйынса — көкөртлө водород.

Һаҡлау объекты: минераль сығанаҡтар һәм уларҙың тирә-яғы.

Бөрө минераль һыу сығанаҡтары дауалы, шифалы ултырмалар барлыҡҡа килтерәләр. Бөрө минераль һыу сығанаҡтарының даими химик режимы хлорид — сульфат — натрий — калий составы менән айырылып тора. Тоҙло шишмәләр тимер, бор, фтор һәм бромға бай. Сығанаҡтың эргә-тирәләре бик йәмле: ҡарағай урмандары дала менән аралаша.

## Һылтанмалар
* Бирские минеральные источники
* Бирские минеральные источники: краткое описание  // geomem.ru
* 

## Иҫкәрмәләр
Андреев Григорий Александрович

**Андреев Григорий Александрович** (7 ғинуар 1976 йыл, Иҫке Ҡолсобай ауылы, Мишкә районы, Башҡорт АССР-ы)‎ — Рәсәй спортсыһы, алыҫ дистанцияға йүгереүсе. [2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003). Марафон дистанцияларына йүгереүҙә 2004 һәм 2008 йылдарҙа Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Словакияла уҙған халыҡ-ара марафон еңеүсеһе (Кошице ҡалаһы, 2003). Экиден буйынса Рәсәй чемпионы (2002).

## Ҡаҙаныштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* marathoninfo
Үзбәк Аҡмырҙин

**Үзбәк Аҡмырҙин** (1791—?) — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Үзбәк Аҡмырҙин сығышы менән Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бошман-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Кинйәабыҙ ауылы башҡорттарынан.

Рядовой Үзбәк Аҡмырҙин 1811 йылдың 10 майында армияға алына.

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан *1-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.

Үзбәк Аҡмырҙин 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә Гродно янындағы алышта батырсылыҡ күрһәтә.

1812 йылдың 1 июлендә — Мир, 5 июлдә — Несвиж, 18 июлендә — Романов янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Мир янындағы алыштан һуң яҡшы хеҙмәте өсөн урядник званиеһын ала.

12 августта — Смоленск, 1812 йылдың 3-5 сентябрҙә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1813 йылдың 13 ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа батырлыҡ күрһәтә. 1813 йылдың 12 мартында — Несвиж, мартта — Линбург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1813 йылдың 15-16 авгусында — Ютербок, 21-22 августта Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша һәм бында күрһәткән батырлығы өсөн 1813 йылдың 6 декабрендә киләһе чинға күтәрелә.

1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.

## Бүләктәре
* Изге Георгий хәрби орденының батырлыҡ билдәһе.
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Янош II Запольяи

**Я́нош II Жи́гмонд За́польяи** (, ; 18 июль 1540 Буда, Венгрия Короллеге — 14 март 1571 Дюлафехервар, Трансильвания, Венгрия Короллеге) —Венгрия короле (1540—1570) һәм Трансильвания кенәзе (1570—1571).

## Биография

Атаһының вариҫы булараҡ, Яноша I Запольяи, Венгрияның 1540 йылдан алып 1570 йылға тиклем короле була, ләкин уның әсәһе Изабелла Ягеллонка, үҙенең үлеменә тиклем (1559 г.), Бөйөк Сөләймән I ярҙамында, ил менән бер үҙе идара итә.
Янош II хәҙерге заман Европа тарихында Тордайский эдикт, беренсе динт отоу иреклеге декретын (1568) ҡабул итә һәм Трансильванияның Унитариан сиркәүен төҙөү идеяһын яҡлап сыға. Янош, бөтә дини яҡтар менән асыҡ һөйләшеүҙәр алып барғанлағы арҡаһында, ҙур билдәлелек ала. Ул католиктар, лютерандар, кальвинистар һәм унитаристарҙың публика алдындағы үҙ-ара дебаттарына спонсор ярҙамы күрһәтә.. 1571 йылда Тыргу-Мурешта үткәрелгән Трансильван Сеймы, кальвинистар, католиктар, униаттар һәм лютерандар өсөн Трансильвания кенәзлегендә дин тотоу иреклеген раҫлай. Сағыштырыу өсөн: алдынғы ҡарашлы трансильван депутаттарының был тарихи ҡарары Варфоломеев төнө тигән исем аҫтында ҡайғылы билдәлелек алған кальванистарҙың Париждағы һуйышына тиклем бер йыл алдан үткәрелә…
Башҡа дини төркөмдәр, шул иҫәптән, йәһүдтәр, мосолмандар һәм күп һанлы православ христиандары, толерантлыҡ ала, ләкин уларҙың дин тотоу иреклегенә законлы гарантиялары булмай.
Габсбурги файҙаһына Венгрия короле титулынан баш тартҡан Янош II Трансильванияның (1570—1571) кенәзе булып ҡала. Ул тәхетте үҙенең ҡаҙнасыһы Каспар Бекешҡа васыят итә, ләкин аристократия уның ҡарарын ҡабул итмәй һәм Стефан Баторийҙы кенәзлек башлығы итеп һайлай. Был әллә ни оҙаҡҡа һуҙылмаған граждандар һуғышына сәбәп була, әммә ул Баторийҙың еңеүе менән тамалана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Бона Сфорца. Аждаһалы король» Аудерская, Галина, китап

## Һылтанмалар
* 

Категория Алба-Юлияла ерләнгәндәр
Төньяҡ Македонияла ислам

**Төньяҡ Македонияла ислам** — ислам диненең Төньяҡ Македония Республикаһында таралышы. Төньяҡ Македония мосолмандары дине башлыса исламдың *сөнни* йүнәлешенә ҡарай. 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, республикала яҡынса 674 мең мосолман йәшәй, был ил халҡының 33,3 процентын тәшкил итә.

## Тарихы

Хәҙерге Македония Республикаһы территорияһында XIV—XV быуаттарҙа Ғосман империяһы киңәйеүе менән бергә ислам дине ныҡ таралыу ала башлай. Урта быуат Сербияһы Ғосман империяһына ҡушылғандан һуң, ислам динен халыҡтың яртыһы тиерлек тота. Күп кенә славяндар, сиғандар һәм албандар ислам динен ҡабул итә, шулай уҡ бында көнсығыштан төрөктәр һәм башҡа мосолман халыҡтары күсеп килә.

XIX быуатта көньяҡ славяндарҙың Ғосман империяһы хакимлығынан азат ителеүе барышында күп кенә мосолмандар Македония ташлап китергә мәжбүр була, шулай ҙа албан халҡының тәбиғи артымы мосолмандар һанын тулыландыра.

### Иҫәбе

1904 һәм 1961 йылдар араһында республикала мосолмандар кәмеһә лә, артабан диндарарҙар арта башлай һәм 2002 йылда улар халыҡтың 33,33 процентынына етә.

;Македония мосолмандарының этник составы

## Иҫкәрмәләр
Анисифорова Нина Николаевна

**Анисифорова Нина Николаевна** (24 декабрь 1914 йыл — 27 февраль 1989 йыл) — рәссам. 1944 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған рәссамы (1977). 

## Биографияһы
Нина Николаевна Анисифорова 1914 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1937 йылда Өфө сәнғәт техникумының (Өфө сәнғәт училищеһы) художество бүлеген РСФССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. Э. Тюлькин һәм БАССР-ҙың халыҡ рәссамы И. И. Урядов класы буйынса тамамлай.

«Башхудожник» берекмәһенең рәссам — биҙәүсеһе. 1943 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1977.

## Төп эштәре
Мать, х. м., 1946. Пионерка, х. м., 1947. Башкирский охотник, х. м., 1948. Стадо коров, х. м., 1948. Иван Якутов, х. м., 1949. Портрет моряка, х. м., 1949. Рыбаки, х. м., 1953. Вечер на р. Белой, х. м,, 1953. На Южном Урале, х. м., 1956. Цветы и фрукты, х. м., 1961. Колхозные будни, х. м., 1960. В. И. Ленин и Н. К. Крупская в Шушенском, х. м., 1970. Женский портрет, х. м., 1976. Вечер на р. Ай, х. м., 1976.

## Күргәҙмәләре
* 1939 йылдан башлап бөтә республика күргәҙмәләре, Өфө, (1962, 1972, 1977 йылдарҙағы йәштәр күргәҙмәләренән тыш).
* Өлкә-ара күргәҙмә, Каҙан, 1947.
* Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1950.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәренең декада күргәҙмәһе, Мәскәү, 1955.
* Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар йылына арналған Республика күргәҙмәһе, Өфө, 1975.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (1955)
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған рәссамы (1977). 

## Әҙәбиәт
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
* Ж. «Художник», 1959, Т. Нечаева: Художники БАССР.
* Г. Пикунова; Буклет «Н. Анисифорова». Башкирское книжное изд., Уфа, 1974.
* Л. Сухова: Союз двоих. Газ. «Вечерняя Уфа», 1977 от 20 мая.
* Г. Пикунова: Ленинская Юбилейная. Газ. «Советская Башкирия», 1970, от 20 апреля

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Autosan

**Autosan** — Jelcz фирмаһы менән бергә Polskie Autobusy компанияһына ингән поляк автобус етештереү фирмаһы. Фирма продукцияһы Бөйөк Британия, Швеция, Румыния, Венгрия кеүек илдәргә сығарыла. Autosan башлыса ҡала-ара һәм туристик автобустар етештерә ине. 2009 йылдан алып ҡала автобустары ла етештерә башлай — Sancity автобустары төркөмө булдырылды

Аutosan автобустарында ҡулланылған двигателдәр Евро-5 һәм EEV нормаларына яуап бирә.

2008 йылға тиклем танылған марка булып 12- метр оҙонлоғондағы, Cummins (344 л.с.) (Евро-4) двигателле, бейек түбәле, 47 урынлыҡ A1112T Ramzes туристик автобусы булды.

## Продукцияһы
**Ҡала автобустары**
* 9 Sancity
* 10 Sancity LE
* LF Sancity 12/LE
* 18 Sancity LF — «гармошкалы» автобус.
* Wetlina City
**Ҡала яны автобустары**
* 10 Lider
* 13 LE Eurolider
* 15 Eurolider LE
**Ҡала-ара автобустар**
* Eurolider 12
* Eurolider 13
* Lider 9 eco
* Gemini
* Lider
**Туристик автобустар**
* Gemini Lux
* Lider 9 eco
* Lider
* Ramzes
2009 йылға тиклем автобустар етештереү:
* A10-10T Lider — 6-цилиндрлы Renault двигателе менән (Euro-5) туристик автобус.
* A1012T «Lider» — ҡала-ара автобус
* A08-08T Gemini — Cummins (Euro-5) дизель двигателле туристик автобус.
* A1112T «Sanman» — ҡала-ара автобус
* A0909L «Tramp 2» — ҡала-ара автобус
* H7-10 «Traper» — ҡала-ара автобус
Һуңғы моделдәр:
* Sancity төркөмө — тәпәш иҙәнле ҡала автобусы 
* Eurolider төркөмө — туристик һәм ҡала-ара автобус
* Lider 9 eco — ҡала-ара/туристик автобус
Рәсәйҙә Аutosan етештергән автобустарҙы Ырымбур ҡалаһы һатып алған.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт производителя — компании Autosan 
* История Autosan 
* Официальный сайт производителя — компании Polskie Autobusy
Тоҙ шахтаһы (Бохня)

**Бохнялағы тоҙ шахтаһы** (XIII быуаттан 1772 йылға тиклем Краков жупаһы өлөшө) Польшаның көньяғында урынлашҡан — донъялағы һәм Европалағы иң боронғо һәм иҫке тоҙ шахталарының береһе. Польшаның Малополь воеводствоһындағы Бохня ҡалаһында. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы. Малополь воеводствоһының мәҙәни ҡомартҡыһы.

 
Президент Александр Квасьневскийҙың 2000 йылдың 26 сентябрендәге Указы менән тарихи һәйкәл статусы бирелә.
## Тарихы
Шахтаға 1248 йылда, бында таш тоҙҙары запастары булыуы асыҡланғас, һәм ошо районда тоҙ запастарын асыуға (ул ваҡытта тоҙҙо ҡайнатып табалар) яҡынса 2000, хатта 3500 йыл үткәс, нигеҙ һалына. Асылғандан һуң шахта Король тоҙ компанияһының өлөшөнә әйләнә. 

1368 йылда Бөйөк Каземир тоҙ шахталары уставын нәшер иткндән һуң, тоҙҙо Рускә һәм Венгрияға экспортлау башлана. XIV быуатта шахтала эшләүселәр һаны 120-нән 150-гә тиклем етә, XV — XVI быуаттарҙа 500-гә тиклем арта. 1772 йылда Речь Посполитая беренсе тапҡыр бүленгәс, шахта Австрия империяһы составында ҡала һәм уның XVII быуатта уҡ башланған бөлгөнлөккә төшөү осоро, капиталь ремонт үткәрелгәндән һуң туҡталып, 1785 йылдан күтәрелеш ваҡыты башлана. 1794 йылда бында яңы тоҙ ятҡылығы асыла. Шахта 1918 йылға тиклем Австрия контроле аҫтында була, һуңынан Польша составына күсә.

Шахтала тоҙ сығарыу 1964 йылға тиклем дауам итә, һуңынан ябыла. 1981 йылдың 11 декабрендә тоҙ шахтаһы Малополь воеводствоһының һаҡланыусы һәйкәлдәре исемлегенә индерелә (№ А-238). 2000 йылдың 26 сентябрендә Польша президенты Александр Квасьневский тоҙ шахтаһын милли тарихи һәйкәл тип иғлан итә, ә 2013 йылдан ул, 20 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан Величкалағы тоҙ шахтаһы менән бер объектҡа берләштерелгәндән һуң, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булып һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница
Анпилогов Поликарп Иванович

**Анпилогов Поликарп Иванович** (12 март 1923 йыл — 7 июнь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар дивизияһының разведка отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Поликарп Иванович Анпилогов 1923 йылдың 12 мартында Ырымбур өлкәһе Абдулла районының Баклановка ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Рус. 1933 йылда башланғыс мәктәптең өс класын тамамлай. 1935—1939 йылдарҙа колхозда ябай колхозсы булып эшләй. Комбайнсылар курсын тамамлағандан һуң 1939 йылда штурвалсы, ә аҙаҡ комбайнсы булып эшләй.
Өйләнгән. 3 балаһы булған: ҡыҙы Валентина, улы Николай һәм ҡыҙы Лидия.

1942 йылдың мартында Поликарп Анпилоговты Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡыралар. Унда ул миномётсылар расчеты командирына уҡып сыға. Уның расчеты Ржев ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һуғышҡа инә.

1945 йылдың апрелендә старшина Поликарп Анпилогов демобилизациялана. Колхоз рәйесе урынбаҫары, бригадир булып эшләй. Аҙаҡ Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһына күсеп килә. 2007 йылдың 7 июнендә ошонда вафат була..

## Батырлығы
463-сө айырым разведка ротаһы разведчигы (2-се Украина фронтының 7-се гвардия армияһы 409-сы уҡсылар дивизияһы) сержант Анпилогов 1944 йылдың 19 декабрендә Вац ҡалаһының (Венгрия) төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан халыҡ йәшәгән Кишполак пункты эргәһендә разведкаға бара. Дошман тураһындағы разведка мәғлүмәттәрен дивизия командалағына алып барып еткерә. Халыҡ йәшәгән пункт өсөн барған һуғышта гранаталар ташлап расчеты менән дошман пулемётын юҡ итә. 1945 йылдың 21 ғинуарында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 6 ғинуарында Штурово ҡалаһының (Словакия) төньяҡ-көнбайышында Анпилогов үҙенең төркөмө менән дошман тылына үтеп инә һәм «тел» алып ҡайтыуға өлгәшә. Яралана. 1945 йылдың 13 февралендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1956 йылдың 31 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән алмаштырыла.

1945 йылдың 23 ғинуарына ҡарай төндә Анпилогов Нове-Замки ауылынан (Словакия) 20 км көньяҡ-көнсығышта ятҡан Нова-Ввеск халыҡ йәшәгән пункт эргәһендә төркөмө менән дошман тылына үтеп инә. Разведка төркөмө ике гитлерсынан торған дошман дозорын ҡулға төшөрә. Кире ҡайтҡанда разведка төркөмөн ҡаплап 6 немец һалдатын юҡ итә.

1945 йылдың 28 ғинуарында Антальхаз (Словакия) пунктының төньяҡ-көнсығышында төркөм менән ике «тел» ала. Төркөмдөң кире юлын ҡаплап Анпилогов 8 дошман һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 10 мартында 2-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана.

## Наградалары
* 1-се дәрәжә Дан ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* 1-се, 2-се, 3-сө дәрәжәләге Дан ордендары
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында Анпилогов Поликарп Иванович исеме менән аталған урам бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Анпилогов Поликарп Иванович    
* Венский вальс сержанта Анпилогова
Щецин (порт)

**Щецин диңгеҙ порты** () — Польшаның , Түбәнге Одер үҙәнендә Одер һәм Регалица йылғаларында торған Щецин ҡалаһында (Көнбайыш Померания воеводствоһы) урынлашҡан диңгеҙ һәм йылға сауҙа порты. Йөк ташыу менән шөғөлләнә (контейнерҙар, ҡорос изделиелар, ҙур күләмле, ҡоро бөртөклө һәм шыйыҡ йөк), шулай уҡ ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек продукттарын һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса хеҙмәттәр тәҡдим итә. Щецин порты ZMPSiŚ SA компанияһы ҡарамағында, ул күп йылдар дауамында Европа сою́зы аҡсаһы иҫәбенә капитал һалыуҙарҙың киң спектрын тормошҡа ашыра һәм Көнбайыш Поморьела алдынғы урында тора. 2007 йылдан 2013 йылға тиклем 650 миллионға яҡын злотый аҡса һалынған, яңы стратегия 2027 йылға тиклем тағы ла 1,3 млрд злотый һалыуҙы күҙ уңында тота.

Порт урта быуаттарҙа барлыҡҡа килә, ә судоходство рәсми рәүештә Версаль килешеүе төҙөгәндән һуң, уның 364 һәм 363-сө статьялары буйынса Чехословакия үҙ зонаһын (Штеттин ҡалаһы) булдырғас, халыҡ-ара килешеүҙәр объекты булып китә. 1929 йылдың 16 февралендә Германия һәм Чехословакия 99 йылға портты ҡуртымға алыу хаҡында килешеүгә ҡул ҡуя, әммә 1945 йылда Чехословакия был килешеүҙе юҡҡа сығара.

Щецин порты Свиноуйсьце порты менән бергә Балтиҡ диңгеҙенең көньяғында эре порт комплексы барлыҡҡа килтерә; 1996 йылдың 20 декабрендәге порттар һәм гавандәр тураһындағы законға ярашлы, Щецин порты милли иҡтисадтың мөһим стратегик элементы булып тора; шулай уҡ был ирекле сауҙа зонаһы. 2015 йылда йөк әйләнеше 23,1744 млн тонна тәшкил итә. Порт аша Скандинавиянан Үҙәк һәм Көньяҡ Америкаға иң ҡыҫҡа маршрут үтә, порттың базалары Балтика — Адриатика (Щецин — Познань — Вроцлав — Острава) халыҡ-ара транспорт коридорының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Портҡа DK 3/S3 һәм A6 автомобиль юлдары һәм CE 59 и E59 тимер юлдары, шулай уҡ E30 йылға маршруты илтә.

## Статистика
2006 йылда йөк әйләнеше 9,965 млн тонна тәшкил итә (Польша порттарының бөтә йөк әйләнешенең 16,5%-ы). 2007 йылда портта һәр береһенең ауырлығы 100 тоннанан ашыу булған 2895 карап булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Официальный сайт (польск.) (англ.)
Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы

**Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы** (22 апрель 1924 йыл — 9 ғинуар 2020 йыл) — партия һәм совет органдары ветераны, юғары мәктәп уҡытыусыһы, яҙыусы. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан отставкалағы подполковник. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Рамаҙан Нурғәли улы Ҡотошов 1924 йылдың 22 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Ҡарайған ауылында тыуған.

Өфөгә эвакуацияланған Севастополь зенит артиллерияһы училищеһын тамамлай һәм 19 йәшендә офицер дәрәжәһендә фронтҡа ебәрелә, Орел-Курск дуғаһында һуғыша. Артабан Брянск һәм 1-се Белоруссия фронттары ғәскәрҙәре сооставында Берлинға тиклем хәрби юл үтә. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Хәрби наградаларға лайыҡ була.

Һуғыштан һуң ике йыл Берлинда хеҙмәт итә. 1947 йылда подполковник дәрәжәһендә демобилизациялана, шул уҡ йылда тыуған яғына ҡайта.

Өфөлә Юғары Советы Президиумына эшкә урынлаша. Һуңынан совет, партия органдарында, республика гәзиттәре редакцияларында, Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй.

1964 йылдан Өфө авиация институтының философия кафедраһында уҡыта. Ассистенттан һәм уҡытыусынан башлап философия кафедраһы доцентына тиклем баҫҡыстарҙы үтә. СССР Фәндәр академияһының Философия институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Өфө дәүләт авиация-техник университетында Ҡотошов утыҙ йыл самаһы эшләп хаҡлы ялға китә.

Оҙаҡ йылдар Рамаҙан Нурғәли улы Ҡотошов радио һәм телевидениенан сығыш яһай, «Белем» йәмғиәтенең лектор составында республика буйынса йөрөй. Етмеш биш йыл самаһы республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә Рамаҙан Ҡотошов ҡултамғаһы менән мәҡәләлр яҙа. Уның һуңғы «Яугир хәтирәләре» повесы 2015 йылда «Ватандаш» журналында баҫыла.

Хәҙерге ваҡытта ла ул әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә. Ете әҙәби китап, шул иҫәптән "Зенитчик"тар романы авторы.

Башҡорт энциклопедияһында ла уның күп мәҡәләләре урын алған.

## Наградалары
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Ватан һуғышы ордены
* «1941 — 1945 йылдарҙағы һуғышта Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Белоруссияны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы.

## Һылтанмалар
* http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=793 
* http://ufacity.info/press/news/164239.html
* http://voshod-news.ru/numbnews/396-boevymi-i-literaturnymi-tropami.html 

## Иҫкәрмәләр
Органик регламент

**Органик регламент** (, ) — органик закон Дунай кенәзлектәре (Валахия һәм Молдавия) беренсе конституция, ул 1828—1829 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышының тамамланыуын белдереүсе Адрианополь тыныслыҡ килешеүе буйынса, 1831—1832 йылдарҙа үҙ көсөнә инә.

Регламент ул ерҙәрҙә урыҫ администарцияһы башлығы булған Павел Дмитриевич Киселёв тарафынан индерелә. Килешеү шарттары буйынса, закон сыҡарыусы власть һәр кенәзлектә боярҙарҙан һәм бай ер биләүселәрҙән торған депутаттар йәмғиәте йыйылыштарына буйһона. Башҡарыусы власть руханиҙар, боярҙар һәм ер биләүсе депутаттарҙан торған үҙенсәлекле йыйылыш ҡулында була. Етәксе административ постар боярҙарға бирелә. Шулай уҡ эске таможня системаһы бөтөрөлә, администация Судтан айырыла һәм язалауҙар рөхсәт ителмәй.

## Иҫкәрмәләр
Антипин Филипп Лукьянович

**Антипин Фили́пп Лукья́нович** (1900 йыл — 26 март 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы (3.06.1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 3-сө Украина фронтының 57-се армияһы, 93-сө уҡсылар дивизияһы, 107-се сапер батальонының 1-се ротаһында отделение командиры, сержант.

## Биографияһы
1900 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Ямаш ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрө районы). рус. Башланғыс белемле. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1922 йылдан алып кәсепселек артелдәрендә эшләгән. 1931 йылдан — Бөрө районының Лежебоково промартеле председателе.

1942 йылдың октябрь айында Бөрө районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына саҡырыла.

1944 йылдың 22 мартында сержант Ф. Л. Антипин Николаев өлкәһе Вознесенск ҡалаһы тирәһендә беренсе булып штурм төркөмө яугирҙәрен Көньяҡ Буг йылғаһының уң ярына сығара. Расчет башлығы булараҡ ул бөтәһе 37 кешене икенсе ярға сығара. Көслө ағымда һауа тултырылған бәләкәй генә кәмәләрҙә ауыр йөктө икенсе ярға сығарыу ҙур таҫыллыҡ талап итә, ләкин Антипиндың оҫта ҡулдарында кәмә ышаныслы йөҙә. Уның оҫталығы, ҡыйыулығы арҡаһында ҡуйылған бурыс теүәл үтәлә. 1944 йылдың 24-нән 25-нә ҡарай төнөндә бөтә һыу аша сығыу ҡулайламаларынан бары тик пулялар менән тишкеләнеп бөткән бәләкәй генә ике кеше һыймалы кәмә тороп ҡала. Ишкәктәр артына сержант Антипин ултыра. Кәмә менән бергә һыу төбөнә китеү ҡурҡынысы янауына ҡарамаҫтан, ул берешәрләп кенә һалдаттарҙы икенсе ярға сығарыуын дауам итә. Ашығыс рәүештә командалыҡ итеү төркөмөн һәм радистарҙы икенсе ярға сығарырға кәрәк була, Ф. Л. Антипин был бурысты ла уңышлы атҡарып сыға — бер төн эсендә биш кешене һәм рацияны имен-һау икенсе ярға алып сыға. Кире һул ярға ҡайтҡанында Ф. Л. Антипин 4 ауыр яралы яугирҙе үҙебеҙҙекеләр яғына сығара.

Һуңғы тапҡырында яралы иптәшен тейәп, кире әйләнеп ҡайтып килгәнендә, кәмә көслө ағымға эләгә. Кәмә тулҡын менән ҡаплана, көслө ағым уны тирмән плотинаһына ағыҙып алып китә. Улар икеһе лә шунда һәләк була. 1944 йылдың 25 мартында сержант Антипин һәләк була.. Ул Николаев өлкәһе Арбузинский районында ҡала тибындағы Константиновка ҡасабаһында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән..

Советтар Союзы Геройы исеме Антипин Филипп Лукьяновичкә үҙе үлгәндән һуң 1944 йылдың 3 июнендә бирелә..

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (03.06.1944)
* Ленин ордены (03.06.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены(13.10.1943)
* Миҙалдары:
:: «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (03.01.1943)

## Хәтер
* Бөрө ҡалаһында Герой исеме менән аталған урам бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы

**Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы** (башҡа мәғлүмәттәр буйынса *Ғибәҙәтов Таһир Ғибәт улы*; 29 декабрь 1898 йыл — 19 апрель 1982 йыл), әкиәтсе. Беренсе донъя, Граждандар һуғыштарында, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Миңлетаһир Ғибәҙулла улы Ғибәҙуллин 1898 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы) Абзай ауылында тыуған.

Троицк мәҙрәсәһендә белем алған. Төрки, ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән.

Беренсе бөтә донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең әүҙем эшмәкәре.

1937 йылда ҡулға алына һәм репрессияға дусар ителә. 1947 йылға тиклем төрмәлә була. 1989 йылда аҡлана.

## Ижады
Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы сәсән легенда хәтирә әкиәттәр һөйләүсе була.

1970 йылдарҙа Ә. М. Сөләймәнов М. Ғ. Ғәбиҙуллиндән 30-лап әҫәрен яҙып ала. «Башкорт халык ижады» томдарында баҫтыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Уфа, 2005.
Антипин Юрий Викторович

**Антипин Юрий Викторович** (30 июнь 1939 йыл — 6 июль 2014 йыл) — ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995)). СССР‑ҙың юғары мәктәп (1989), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998).

## Биографияһы
Юрий Викторович Антипин 1939 йылдың 30 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1962 йылда Өфө нефть институтының «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» бүлеген тамамлай.

«Ишембайнефть» фәнни-производство идаралығы мастеры булып эш башлай (1962—1963), инженер, артабан ӨНИ-ӨДНТУ-ла: ассистент, доцент була. 1995 йылдан — профессор.

Ғилми-тикшеренеү эше нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм нефть сығарыу менән бәйле бер нисә мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүгә арналған. Эшенең төп йүнәлеше нефть скважиналарын эксплуатациялауҙың ҡатмарлы шарттарында нефть сығарыу процестарын өйрәнеү, нефть сығарыу ҡорамалдарында органик булмаған тоҙ ултырмалары барлыҡҡа килеүҙе тикшеренеү менән бәйле була. 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары авторы, тоҙ ултырмалары зоналарын табыу һәм уларҙың барлыҡҡа килеүен күҙаллау ысулдарын уйлап таба . 120-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Диссертация тикшеренеү темалары: « Баҫым градиенты бәләкәй саҡта фильтрация үҙенсәлектәрен өйрәнеү» (1970), «Нефть сығарғанда тоҙ ҡатламдары барлыҡҡа килеү сәбәптәре, шарттары, уны күҙаллау һәм улар менән көрәш ысулдарын эшләү» (1993).

Ғалим 2014 йылдың 6 июлендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Почётлы нефтсеһе (1998)
* «Социалистик ярыш еңеүсеһе» 
* «Юғары мәктәп отличнигы»
* СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт грамотаһы 
* ӨДНТУ Почёт грамотаһы

## Әҙәбиәт
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С. 27

## Библиография
* Антипин Юрий Викторович. «Нефть сығарғанда тоҙ ҡатламдары барлыҡҡа килеү сәбәптәре, шарттары, уны күҙаллау һәм улар менән көрәш ысулдарын эшләү»: техник фәндәр докторы диссертацияһы: 05.15.06. — Б. м., 1993. — 379 бит

## Һылтанмалар
* 
* Свободная энциклопедия Урала
Мәмерйә эсендә һыу инеү урыны

**Мәмерйә эсендә һыу инеү урыны ** () — Венгриялағы Мишкольц ҡалаһының бер өлөшө булған Мишкольц-Тапольца курортының тәбиғи мәмерйәһендәге термаль ванналар. Шуға оҡшаш мәмерйә эсендәге һыу инеү урыны тик Словакияның Склена-Теплица ҡалаһында ғына бар.

Термаль һыуҙар (температура 30 °C), быуындар һыҙлағанда ярҙам итә, тип һанала. Ҡалған күпселек термаль һыуҙар менән сағыштырғанда, тоҙ күләме бик аҙ (1000 мг/л-ға яҡын) булғанлыҡтан, кешеләр был ванналарҙа күпкә оҙағыраҡ, ғәмәлдә сикләнмәгән ваҡыт һыу инә ала. Мәмерйә эсендә һыу инеү урынына, ғинуар айын иҫәпләмәгәндә, йыл әйләнәһенә йөрөргә була.

## Тарихы

Мәмерйәләр һәм термаль сығанаҡтар боронғо замандарҙан бирле билдәле булған, тик Венгрияны Ғосман оккупацияһынан азат ителгәндән һуң ғына (16-17 быуаттар), Тапольца һыу инеү урынына әйләнгән. Был ваҡытта территория грек православ аббатлығы Гёрёмбёйға ҡараған; 1711 йылда Тапольцаны һыу инеү урыны тип иғлан итеү идеяһы менән ирҙәр монастыры башлығы (настоятель) сығыш яһаған. Шулай уҡ ул Каша ҡалаһынан, (хәҙерге Словакиялағы Кошице) һыуҙың сихәтле көсөн өйрәнеү маҡсатында табиптар алып килгән. 1723 йылда өс бассейн һәм ҡунаҡхана төҙөлгән. Башта мәмерйә файҙаланылмаған, бассейндар тышҡы яҡта булған. Һыу хәҙерге көндәгегә ҡарағанда һалҡыныраҡ булған, сөнки ул саҡта Тапольцының һыуыҡ шишмәләре лә (хәҙер улар Мишкольц ҡалаһын эсәр һыу менән тәьмин итеүҙә мөһим роль уйнай) һыу ингән урында файҙаланылған булған. 18 быуат уртаһына уларҙың ҡыҫҡа ваҡытлы популярлығы кәмегән, аҡрынлап һыу инеү урындары онотолған, һәм 19 быуатта биналар емерек хәлгә килгән.

1837 йылда Гёрёмбёй аббатлығының ирҙәр монастырының яңы башлығы (настоятеле) ҡаралдыларҙы тергеҙгән һәм киңәйткән. Шул осорҙа бай ял итеүселәр өсөн тәғәйенләнгән ябыҡ йөҙөү бассейны (ул һаман да мәмерйә тышында булған) төҙөлгән.

XX быуат башында үҫә барған Мишкольц ҡалаһының грек православ сиркәүе был участканы, термаль һыуҙары өсөн генә түгел,, эсәр һыу сығанағы булараҡ (хәҙер ярты ҡала шул сығанаҡтарҙан һыу менән тәьмин ителә) һатып алған.

Һуңғараҡ бында йәмәғәт мунсалары төҙөлгән. 1934 йылда Тапольца рәсми рәүештә курорт ҡалаһы тип танылған. 1939 йылда яңы һыу инеү өйөн төҙөү эштәре башланған. Төҙөлөш барышында ҡайһы бер археологик асыштар яһалған, һәм температураһы +31.5°С-лы электән билдәле булмаған яңы сығанаҡ асылған. Термаль һыу инеү урыны 1941 йылда асылған, ә ысын мәмерйә эсендә һыу инеү урыны тик 1959 йылдың 14 майында ғына асылған.

Шул замандан бирле һыу инеү комплексы бер нисә тапҡыр киңәйтелгән. Мәмерйә алдындағы асыҡ бассейн һәм ҡабырсаҡ (раковина) формаһындағы үҙенсәлекле ҡыйығы 1969 йылда төҙөлгән. 1980-се йылдарҙа йылыраҡ һыулы (34 °C һәм 36 °C) яңы биналар һәм яңы бассейндар төҙөлгән. Мәмерйә эсендә һыу инеү комплексы 1998 йылда һуңғы тапҡыр киңәйтелгән.

## Галерея

Barlangfurdooutside.jpg|
Barlangfurdo2014-nyar (KCS) (1).JPG|
Barlangfurdo2014-nyar (KCS) (35).JPG|
Inthecavebath.JPG|
Emblemofcavebath.jpg|


## Һылтанмалар
* Официальный сайт (венг.)(инг.)(нем.)(пол.)(словак.)
* Пещерная купальня на официальном туристическом сайте Мишкольца (венг.)(инг.)(нем.)(пол.)(урыҫ.)(словак.)
Джордже Константинеску

**Джордже «Гогу» Константинеску** (ҡайһы саҡ **Константинеско**; ; 4 октябрь 1881 йыл — 11 декабрь 1965 йыл) — румын ғалимы, инженер һәм уйлап табыусы; 130 уйлап сығарылған әйбер рәсми рәүештә уның иҫәбенә теркәлгән. Ул тоташ тирә-йүн механикаһы бүлектәренең береһе булған "тауыш тулҡындары теорияһы"ның төҙөүсеһе булып һанала (), уның сиктәрендә механик энергияның вибрация юлы менән тапшырылыуын аңлата ала. .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Румынияла 2013 йылдағы протестар

** Румыниялағы социаль протестар** — ил предприятиеларында эш хаҡын түләмәү һәм  хеҙмәт шарттарының ауырлығыарҡаһында 2013 йылдың ғинуар урталарында башланып киткән митингылар һәм хәрәкәттәр серияһы. Ризаһыҙлыҡ белдереүселәр хөкүмәттең эштән китеүен талап итә, улар хөкүмәтте шулай уҡ һалҡын ҡарашлы булыуҙа,  үҙ эштәрен белмәүҙә һәм 2012 йылғы һайлауҙарҙа биргән вәғәҙәләрен үтәмәүҙә ғәйепләй. .

## Иҫкәрмәләр
Фынтынеле-Коджалак ел электр станцияһы

**ВЭС Фынтынеле-Коджалак** () Румыния территорияһындағы Констанца жудецындағы ике коммуна — Фынтынеле һәм Коджалак биләмәләрендә урынлашҡан ел электр станцияһы. Уның яҡынса 2,5 МВт ҡеүәтле 240 ел генераторы бар һәм дөйөм номиналь ҡеүәте — 600 МВт. Ҡулланыуға сығарылған мәлендә ул Румынияла иң эре ел электр станцияһы һәм бөтә донъяла ҙур ел электр станцияларының береһе була. Электр станцияһының операторы — «ČEZ» чех энергетика компанияһы.

## Тасуирлама
Ел генераторы 12 км × 6 км ер биләмәһендә урынлашҡан. Электр станцияһының ҙур өлөшө (139 елгенераторы) Фынтынеле коммунаһы территорияһында урынлашҡан. Ҡалған 101 ел генераторы Коджалак коммунаһы территорияһында тора. Ел электр станцияһын төҙөлөшөнөң дөйөм хаҡы, шулай уҡ уның инфраструктураһы — 1,1 млрд евро.

## Тарих
Ел электр станцияһы Америка Ҡушма Штаттарының *Continental Wind Partners* компанияһы тарафынан проектлана. 2008 йылда ул үҙ проектын ČEZ чех энергетик компанияһына һата. 2007 йылда төҙөлөшкә рөхсәт бирелә, ә электр станцияһы ҡоролмаларын күтәреп ҡуйыу эше 2008 йылдын ноябрендә башлана.. Проект ике этапта атҡарыла: башта — Фынтынелдә, ә аҙаҡ Коджалакта турбиналар төҙөлә. 2010 йылдың июнендә беренсе турбина электр селтәренә тоташтырыла, 2012 йылдың ноябрь айында электр станцияһы тулыһынса ҡулланылышҡа индерелә.

## Техника
Электростанция General Electric 2.5 XL тибындағы мощностью около яҡынса 2,5 МВт ҡеүәтле 250 ел генераторы менән ҡоралландырылған. Уның һәр тәгәрмәс көпсәгенең бейеклеге — 100 м и ротор диаметры- 99 м. Шулай итеп, ҡоролмаларҙың бейеклеге яҡынса 150 метрға барып етә. Ел генераторҙарының омпоненттары төрлө илдәрҙә: Бразилиялағы Лопастта, Испанияла һәм Германияла; мотогондолар — Германияла; башняларҙың сегменттары Германия һәм Ҡытайҙа; күпселек эске электр компоненттары АҠШ-та етештерелә.

Етештерелгән электр энергияһы ел станцияһы өсөн махсус төҙөлгән биш подстанция аша электр тапшырыусы линияға (ЛЭП-ҡа) бирелә.

## Һылтанмалар
* Фынтынеле-Коджалак ел электр станциялары сайтында ČEZ операторы 

## Иҫкәрмәләр
Асҡаров Сәлимгәрәй Сәхибгәрәй улы

**Асҡаров Сәлимгәрәй Сәхибгәрәй улы** (12 декабрь 1936 йыл — 8 март 1991 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1991 йылдарҙа Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы аппаратсыһы, смена начальнигы, инженер-технологы, 1979—1987 йылдарҙа бүлек начальнигы.. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
Сәлимгәрәй Сәхибгәрәй улы Асҡаров 1936 йылдың 12 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған. 1953 йылдың октябренән Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхозында эшләй башлай. 1955 йылдың ноябрендә Совет Армияһы сафына саҡырыла. 1958 йылда хәрби хеҙмәттән запасҡа ҡайтарылғас, «Стәрлетамаҡстрой» тресының 6-сы төҙөлөш-монтаж идаралығында (СМУ-6) электрослесарь булып хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә. 1960 йылдың ғинуарында Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводына эшкә күсә, артабан Е-2 цехында аппаратсы, өлкән аппаратсы була.

Заводта эшләгән осорҙа Сәлимгәрәй Асҡаров үҙенең квалификацияһын юғары разрядлы белгес кимәленә күтәрә, цех аппаратсыларының бөтә эш урындарын үҙләштерә. Производство заданиеһын үҙенең ярҙамсыһы менән бергә 110—115 %-ҡа үтәй. Тик юғары сифатлы ғына продукция сығара. Туғыҙынсы биш йыллыҡ социалистик йөкләмәләрен (1971—1975 йылдар) ваҡытынан алда — 1975 йылдың июленә үтәй. Биш йыллыҡ эсендә хеҙмәт етештереүсәнлеген 90 %-ҡа арттыра.

1974 һәм 1975 йылдарҙа Сәлимгәрәй Асҡаровтың — «Иң яҡшы контроль — эшсе намыҫы», «Сеймалдан алып сифат билдәһе менән әҙер продукцияға тиклем», «КПСС-тың XXV съезды хөрмәтенә 25 стахановсы вахтаһы» башланғыстары — завод һәм цех коллективында киң яҡлау таба. Смотр барышында һаҡсыллыҡ һәм экономиялау буйынса уның индергән тәҡдимдәре 1975 йылда ғына ла 15,4 мең һум аҡса экономияларға мөмкинлек бирә.

С. С. Асҡаров үҙенең бай тәжрибәһен йәштәргә теләп тапшыра. Эшләгән осорҙа 23 аппаратсы әҙерләй, 9 йәш эшсегә квалификацияһын күтәрергә ярҙам итә.

Туғыҙынсы биш йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә күрһәткән ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм эшендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 мартындағы Указы менән С. С. Асҡаровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1976 йылдан алып 1991 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының изопрен каучук цехында алмаш инженер булып эшләй.

## Белеме
1969 йылда Стәрлетамаҡ химия-технология техникумын тамамлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.03.1976).
* Ике Ленин ордены (1966, 1976)
* Миҙалдар.

## Хәтер
2010 йылдың май айында Стәрлетамаҡ ҡалаһының тыл хеҙмәтсәндәренә бағышланған мемориаль комплексында Сәлимгәрәй Асҡаровҡа бюст ҡуйыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -.

## Һылтанмалар
*  
* К 65-летию Победы в Стерлитамаке открылся комплекс труженикам тыла
* Аскаров, Салимгарей Сахибгареевич. Сайт «Герои страны».
Атанова Людмила Петровна

**Атанова Людмила Петровна** (21 февраль 1920 йыл — 6 ғинуар 1994 йыл) — музыка белгесе, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1970). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1964). СССР-ҙың Композиторҙар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Людмила Петровна Атанова 1920 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантоны Сабатар ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районында) тыуған.

1936 йылдан Өфөлә Башҡорт музыка училищеһында фортепианола уйнау буйынса (С. Т. Гербст һәм М. А. Зайдентрегер класы) уҡый.

Училищены тамамлағандан һуң, 1941—1942 йылдарҙа Өфө 1-се балалар музыка мәктәбендә музыкаль-теоретик дисциплиналарҙы уҡыта.

1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1952 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтының тарих-теория факультетын (М. Э. Риттих һәм М. С. Пекелистың музыка тарихы класы, В. О. Берковтың гармония, К. К. Ровеншильдтың махсус класы) тамамлай.

1952—1954 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының нәфис әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге инструкторы.

1954 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында лектор һәм Өфө музыка училищеһында музыкаль-теоретик дисциплиналар уҡытыусыһы булып эшләй.

1961—1965 йылдарҙа Өфө Дәүләт музыка-педагогия институтының (ГМПИ) уҡыу-консультация пунктында эшләй. 1963 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.

1964—1978 йылдарҙа — СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы тарих, тел һәм әҙәбиәт Институтында ғилми хеҙмәткәр.

1992 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Атанова Людмила Петровна — 50-нән ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәт авторы. Улар араһында монографиялар, башҡорт профессиональ һәм халыҡ музыкаһы мәсьәләләре буйынса фәнни һәм музыка буйынса тәнҡит мәҡәләләре.

Хеҙмәттәре:
* Рәүеф Муртазин. Өфө, 1967.
* Халиҡ Заимов. Өфө, 1967.
* Мәсәлим Вәлиев. Өфө, 1970.
* Тормошо йыр кеүек (Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың ижади портреты). Өфө, 1973.
* Башҡорттарҙан тәүге музыкант-тикшеренеүсе //Башҡорт халыҡ ижады. Өфө, 1976.
* Башҡорт уйындарында йыр// Башҡорт йолалары һәм мәҙәни-көнкрүреш традициялары. Өфө, 1980. 117-128 биттәр.
* Башҡортостан композиторҙары. Өфө, 1982.
* Башҡорт музыка фольклорын йыйыусы һәм өйрәнеүселәр. Өфө, 1992.

## Әҙәбиәт
* Композиторы и музыковеды Башкортостана: Очерки жизни и творчества. Уфа, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статьи Атановой в книгах, сборниках  (перечень статей и слайды со статьями)
* Статья в ''башкортостан: краткая энциклопедия''
* Статья в Башкирской энциклопедии
Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы

**Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы** (25 декабрь 1940 йыл — 26 апрель 2017 йыл) — ғалим-философ һәм дәүләт эшмәкәре. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1992 йылдарҙа философия кафедраһы мөдире. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире. Философия фәндәре кандидаты (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Фәндәр академияһының Зәки Вәлиди исемендәге премияһы лауреаты (2010).

## Биографияһы
Әмир Мырҙағәли улы Юлдашбаев 1940 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған.

1959—1961 йылдарҙа техник станция слесары, район башҡарма комитеты ҡарамағындағы төҙөлөш бүлеге мастеры була.

1961—1963 йылдарҙы комсомол эшендә, «Знамя труда» район гәзите редакцияһы хеҙмәткәре.

1963—1967 — Мәскәү дәүләт университетында уҡый, 1968—1971 йылдарҙа Мәскәү дәүләт педагогия институты аспиранты.

1971—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, 1991—1992 йылдарҙа уҡыу йортоноң философия кафедраһы мөдире була.

1994—2010 йылдарҙа— Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтендә эшләй, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире. 

Әмир Мырҙағәли улы Юлдашбаев 1917 йылдың 26 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Хеҙмәттәре
30-ҙан ашыу фәнни, шул иҫәптән Ә. -З. Вәлиди Туғандың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында хеҙмәттәр авторы. Төрөк теленән Вәлидиҙең «Хәтирәләрен», «Башҡорттар тарихын» башҡорт һәм рус теленә тәржемә итә.

## Иҫкәрмәләр
Жвелгайтис

**Жвелгайтис** (, ; һүҙмә-һүҙ: *тирә-яҡҡа ҡараусы*; ?—1205) ― литва кенәзе. Хәҙерге ваҡытта тикшерелгән сығанаҡтарҙан исеме билдәле булған иң тәүге литва кенәзе булып тора. Уның хәрби походы һәм үлеме тураһында тасуирлама немец юлъяҙмасыһы *Генрих Латвийский* авторлығындағы хроникала бирелә. Автор үҙенең хеҙмәттәре өҫтөндә XIII быуат башында эшләй, бында 1186 йылдан 1227 йылға ҡәҙәр осорҙағы Латвия тарихы хаҡында бәйән ителә. Жвелгайтис «бай һәм көслө» хаким булараҡ һүрәтләнә, әммә шул уҡ ваҡытта юғары кенәз булмай, ә тик ошо көслөрәк кенәздең армияһы менән етәкселек итә.

1205 йылда Жвелгайтис Эстония ерҙәренә һөжүм итеү һәм талау өсөн Литванан үҙе менән бер нисә мең һыбайлыларҙы Рига аша төньяҡҡа алып бара. Эстониянан ҡыш уртаһында хәрби табыш һәм эстон ҡолдары менән бергә ҡайтып барышлай, билгә еткән көрттәр аша үткәндә Жвелгайтистың ғәскәрҙәре ҡамауға эләгә. Уларға Рига халҡының ливондарҙан һәм немецтарҙан торған земгалдарҙың хакимы *Виестартс* командалығындағы отряд һөжүм итә. Виестартс үҙе алышта ҡатнашмай, ә тик санала ултырып һөжүмдәрҙе координациялай. Жвелгайтис немец *Теодор Шиллинг* тарафынан ташланған һөңгөнән һәләк була. 1200 литва яугирҙары һәләк була. Улар менән бергә эстон ҡолдары ливондарға ҡаршы «элекке енәйәттәре» өсөн үлтерелә. Литвала күптәр Жвелгайтистың үлеменә ҡайғыралар. Шулай уҡ сығанаҡтар һөйләүенсә литва яугирҙарының илле ҡатындары ҡайғынан, тиҙерәк ирҙәре янында булыу , үҙ-үҙенә ҡул һалалар.

## Әҙәбиәт
*  
*