open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Круглов Григорий Михайлович

**Круглов Григорий Михайлович** (8 август 1927 йыл — 26 август 2018 йыл) — совет рәссамы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996), БАССР‑ҙың атҡаҙанған рәссамы (1990). СССР-ҙың рәссамдар союзы ағзаһы (1968). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Круглов Григорий Михайлович 1927 йылдың 8 авгусында Татар АССР-ының Алексеевское районы Сакон ауылында тыуған.

Махсус белемгә эйә түгел. 9 йыл мәктәптә уҡыған осорҙа, Пионерҙар йортона йөрөп сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Хеҙмәт иткән осорҙа Алыҫ Көнсығыш хәрби округының һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Маньчжурия һәм Кореяның азат итеп, Япония менән һуғышта ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 18-се запас уҡсылар полкы элемтә батальонының радист-уҡсыһы булып хеҙмәт итә.

1950 йылдан алып Өфөлә йәшәй һәм эшләй.

1951—1985 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, бер үк ваҡытта рәссам-педагог Владимир Степанович Сарапулов етәкселеге аҫтында һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә.

1953 йылдан башлап сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Картиналары Башҡорт дәүләт художество музейы, Хәрби дан музейы, эске эштәр министрлығы музейы, Рәсәй һәм сит илдәр музейҙары һәм шәхси тупланмалар коллекцияларында һаҡлана.

## Ижады
«БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы А. В. Храмов» (1960), «Дан орденының тулы кавалеры Г. М. Подденежный» (1975), «Партизан» (2002), ҡатынының (1956), атаһының (1970), әсәһенең (1971) портреттары. Жанрлы эштәре: «М. Горькийҙың И. Поддубный менән осрашыуы» (1959), «Мостай Кәримдең яҡташтар менән осрашыуы» (1989), «Ҡаҙ ҡанаты байрамы» (1984). М. М Шайморатовҡа арналған картиналары: «М. Шайморатов дивизияһы штабында» (1989), «Генерал Шайморатовтың һуңғы алышы» (2006), натюрморттар һәм пейзаждар: «Күпер» (1987), «Балыҡтар» (1999) һәм башҡалар.

## Күргәҙмәләре
Өфөләге шәхси күргәҙмәләре (1961, 1993, 1999, 2003, 2004).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996)

БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1990).

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

«Японияны еңгән өсөн» (1946), «Кореяның азат иткән өсөн» (1946), «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» (1948), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» (1965), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» (1975), «СССР ҡораллы көстәренә 60 йыл» (1978), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә ҡырҡ йыл» (1985), «Хеҙмәт ветераны» (1987), «СССР ҡораллы көстәренә 70 йыл» (1988), «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә илле йыл», Г. Жуков миҙалдары (1995), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә алтмыш йыл» (2005), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә алтмыш биш йыл» (2010) миҙалдары.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы (1962).

«Ауыл өҫтөнән мәҙәни шефлыҡ алдынғыһы» (1972).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20140225031646/http://pchyolkaco.com/pamyat-zhivykh-grigorijj-mikhajjlovich-kruglov.html/
* https://web.archive.org/web/20140222062902/http://artru.info/ar/9323/
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=15795
* http://www.agidel.ru/?param1=10135&tab=7
Саушин Александр Захарович

**Саушин Александр Захарович** (20 апрель 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, эшҡыуар, сәйәсмән. Техник фәндәр докторы. Профессор. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2002).
 
## Биографияһы
1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1989 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институты ҡарамағындағы менеджрҙар әҙерләү Үҙәгендә уҡый, «Хозрасчет шарттарында персонал менән идара итеү» программаһын әҙерләй.
1971-1981 — «Оренбурггазодобыча» берекмәһенең  газ сәнәғәте идаралығы операторы, мастеры, начальник урынбаҫары; СССР газ сәнәғәте министрлығының газ етештереү буйынса бүлеге начальнигы, 1981-1995 — «Астраханьгазпром» ПБ-ның баш инженеры. .
1995 йылдан  — газпром системаһында.
«Газпром Рәсәй акционерҙар йәмғиәтенең «Астраханьгазпром» ДП-ның генераль директоры урынбаҫары (1995 йылдан).

## Сәйәси эшмәкәрлеге
Сәйәси эшмәкәрлеген  С. Шахрайҙың Рәсәй берҙәмлеге һәм татыулығы партияһынан (ПРЕС) Дәүләт думаһына һайлауҙарҙан башлай. Владислав Виноградовтан ҡалышып, икенсе урынды яулай.

Әстерхан Думаһының бер нисә саҡырылыш депутаты,,.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Техник фәндәр докторы, профессор,, Әстерхан дәүләт техник университетының «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» кафедраһы мөдире. АГН-дың  хоҡуҡлы ағзаһы. Фәнни эшмәкәрлеге тематикаһы — газ-конденсатлы сероводород ятҡылыҡтарҙың эксплуатациялау һәм эшкәртеү проблемалары  (Дәүләт премияһына лайыҡ була). 6 ғилми хеҙмәт, 15 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Газ сәнәғәтенең почетлы хеҙмәткәре;
* СССР-ҙың почетлы радисы һәм уйлап табыусыһы; 
* Рационализация һәм уйлап табыу алдынғыһы.
* «Рәсәй флотына -  300 йыл» миҙалы 

## Иҫкәрмәләр
Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы

**Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы** (27 май 1966 йыл) — ғалим-ботаник. 2007 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы,  физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре докторы (2004), профессор (2011). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 

## Биографияһы
Майя Мөнир ҡыҙы Ишморатова 1966 йылдың 27 майында Өфө ҡалаһында тыуған. 1983—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын юғари һөнәри белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1989 йылда Ботаника баҡса-институтында башлай һәм тиҫтә йыл тиерлек шунда эшләй (өҙөклөк менән), шул иҫәптән 1998 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2005 йылдан — лаборатория мөдире. 

1998—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында, 2007 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге популяциялар биологияһы, геоботаника, интродукция, күҙәнәктәр һәм туҡымалар культураһы менән бәйле. Ишморатова М. М. ҡайһы бер һирәк осраусы һәм ресурс төрҙәрҙе in vitro шарттарында клональ микроүрсетеү технологияларын, заттарҙың үлсәнеш спектры буйынса үҫемлектәрҙең һәм уларҙың популяцияларының йәшәү һәләтен, популяцияларҙың торошон һәм тәбиғәтте һаҡлауҙағы әһәмиәтен баһалау ысулдарын, уларҙы комплекслы тикшереү методикаһын эшләй. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Родиола иремельская на Южном Урале. М., 2006;
* Семена травянистых растений: особенности латентного периода, использование в интродукции и размножении in vitro. Уфа, 2009 (авторҙаш);
* Орхидеи Башкирского заповедника и сопредельных территорий. Уфа, 2010 (авторҙаш);
* «Математическое моделирование динамики численности биологической популяции при изменяющихся внешних условиях на примере бурзянской бортевой пчелы (Apis mellifera L., 1758)», Матем. биология и биоинформ., 12:1 (2017) (авторҙаш).

Ишморатова М. М. түбәндәге ғилми йәмғиәттәр ағзаһы:
* Бөтә Рәсәй Анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар ғилми йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе;
* Халыҡ-ара морфологтар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе һәм Халыҡ-ара физиологтар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе
.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре;
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф отличнигы;
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы;
* Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы
* Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы 
* Сотрудники кафедры физиологии и общей биологии
Аҡһаҡ ҡола (ҡобайыр)

**«Аҡһаҡ ҡола»** — киң билдәле башҡорт халыҡ ҡобайыры.                           

Шүлгән күленән сыҡҡан йылҡы нәҫеленән бер бейә ҡолонлар ваҡыты етһә, юғала икән. Эйәһе уны тотмаҡ булған. Артынан эйәреп барһа, бейә Шүлгән күленә төшөп юғалған, ти. Ҡолонлау өсөн йәнтөйәгенә ҡайтып йөрөй икән был. Оҙаҡ ҡына ваҡыт үткәс, бейә ҡолонон эйәртеп кире сыҡҡан. Эйәһе уның ҡаршыһына килеп сыҡҡанға өркөп кире күлгә сумған. Ҡолоно ҡапыл боролғанға аяғын имгәткән. Уны тотҡандар, ябып ҡуйғандар. Ҡолон үҫкән, бер аяғына аҡһағанға уға Аҡһаҡ ҡола тигән исем биргәндәр. Уны өйөргә ебәрмәй, төрлө эшкә тотҡандар. Хужаның йортонда туй барғанда Аҡһаҡ ҡола ҡасып киткән, өйөрҙө лә эйәрткән. Хужа, Ҡарағол исемле ҡолонон эйәртеп, өйөрҙө ҡыуа төшкән. Барып тапҡас, бай улы Аҡһаҡ ҡоланы ҡайтырға өндәгән. Аҡһаҡ ҡола: "Ыҙалатмаһаң ғына ҡайтабыҙ", - тигән. Бай ер ашап ант иткән. Ләкин ҡайтырға сығырға торғанда, антын боҙоп, Аҡһаҡ ҡолаға атҡан. Аҡһаҡ ҡола хужаһын тибеп осорған. Хужаһы шунда уҡ үлгән, сөнки анты башына төшкән.

Иртән дә тороп ҡараһам, ти,

Аралап йөрөп байҡаһам, ти,

Мундаһы бейек күк ат юҡ, ти,

Алма ла сыбар дүнән юҡ, ти.

Ҡарлуғас бот ҡара ат юҡ, ти,

Балауыҙ төҫлө һары ат юҡ.

Атҡа ла менеп сабырға, ти,

Эҙләп тә йөрөп табырға, ти.

Һолло ла атым, мал ҡотом, ти,

Аҡһаҡ та ҡолам янда юҡ.

Аҙҙырған да һин, аҡһаҡ, ти,

Туҙҙырған да һин, аҡһаҡ, ти.

Аҡһаҡ та ҡоланы тапҡан һуң,

Асыуҙан уҡты тартҡан һуң,

Һыртынан башаҡ үткән һуң,

Аттың хәле бөткән һуң,

Аҡһаҡ та ҡола тигән, ти,

Былай ҙа тиеп әйткән, ти:

Һыртымды ярып хур иттең,

Ҡолағым ярып ин иттең,

Инле лә ҡолаҡ, ярыҡ һырт,

Йөрөп тә булмаҫ, мин ҡайттым.

## Әҙәбиәт

* Кирәй Мәргән Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. — Өфө, 1961;
* Сәғитов М. М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. — Өфө, 1987;
* Галин С. Ә. Тарих һәм халыҡ поэзияһы. — Өфө, 1996.
* Сәғитов М. М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. — Өфө, 1987;
* Киреев А. Н. Башкирский народный героический эпос. 0 Уфа, 1970;
* Галин С. А. Башкирский народный эпос. — Уфа, 2004.
* Юматов В. С. Древние предания у башкирцев Чубиминской волости. // Башкирия в русской литературе. Том 1. Составление, предисловие и комментарии М. Г. Рахимкулова. — Уфа, 1961. С. 250.

## Һылтанмалар
*  
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=907 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/akhak.html
Зәйнуллин Радик Әнүәр улы

**Зәйнуллин Радик Әнүәр улы** (2 апрель 1961 йыл) — ғалим-химик-органик. 1983 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты ғилми хеҙмәткәре; 1990 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998—2006 йылдарҙа аспирантура бүлеге мөдире, 2007 йылдан — сифат бүлеге начальнигы. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). 

## Биографияһы
Радик Әнүәр улы Зәйнуллин 1961 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР‑ының Ғафури районы Красноусол ҡасабаһында тыуған. 1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Химия институтында хеҙмәт юлын башлай. 1990 йылдан алып Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис институтында эшләй: уҡытыусы, бер үк ваҡытта 1998—2006 йылдарҙа аспирантура бүлеге мөдире, 2007 йылдан башлап сифат бүлеге начальнигы. Фәнни хеҙмәттәре циклик олефиндарҙың озонолизы ярҙамында түбән молекуляр биорегуляторҙарҙы (феромондар, ювеноидтар һ.б.) йүнәлешле синтезлауға арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 15 уйлап табыу авторы.

**Белешмә**: 1991 йылдың майынан Өфө Иҡтисад һәм сервис институтының «Теген изделиелары технологияһы» кафедраһы эргәһендә «Текстиль һәм тире изделиеларын эшкәртеү производствоһының химик технологияһы» секцияһы булдырыла, ярты йылдан һуң ул махсус химик технологиялар кафедраһына әйләнә. 1991 йылдың сентябренән был кафедрала башҡа доценттар менән бер рәттән Р. Ә. Зәйнуллин да эшләй башлай.
 
1994 йылда Өфө Дәүләт иҡтисад һәм сервис технологик институтының Ғилми советы ҡарары менән ике кафедра булдырыла, артабан уларҙы берләштереү нигеҙендә "Химия һәм химия технологияһы" кафедраһы барлыҡҡа килә. Был институт үҙгәртеп ҡоролғанда һәм ул Өфө нефть-техник университеты составына ингән ваҡытта "Химия һәм химия технологияһы" кафедраһы «Махсус химик технология» кафедраһы составына ҡушыла.

## Һайланма фәнни хеҙмәттәре
* Семиохемики в защите зерна и продуктов его переработки от вредных насекомых. Уфа, 2005 (авторҙаш);
* Производство бальзамов и сиропов. СПб., 2011 (авторҙаш);
* Chemical and Physical Methods for Protecting Biopolimers Against Pests. New York, 2008 (авторҙаш).
* Влияние условий культивирования чайного гриба (Сombucha) на его функциональные свойства в пищевых профилактических напитках (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зәйнуллин Радик Әнүәр улы
*    
* Зәйнуллин Радик Әнүәр улы 
* Зәйнуллин Радик Әнүәр улы
Гончарова Татьяна Ивановна

**Гончарова Татьяна Ивановна** (1934—1998) — педагог, методист, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982). КПСС-тың XVII съезы делегаты(1986).

## Биографияһы
Татьяна Ивановна 1934 йылдың 4 ноябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған. А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтының тарих факультетын 1962 йылда тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, Татьяна Ивановна Камчаткала 1963 йылда башланғыс мәктәп мөдире булып эшләй. Шунан үҙенең тыуған ҡалаһы Ленинградҡа ҡайта һәм 2-се һанлы нтернат та эшләй. 1965 йылдан алып 536-сы мәктәптә тарих уҡытыусыһы була. Татьяна Ивановна йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Ленинград өлкә партия комитетының ревизия комиссияһы ағзаһы , 1986 йылда — КПСС-тың XVII съезы ағзаһы.

Е. И. Гончарованың урта мәктәптә тарих уҡытыу методикаһы һәм уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса методикаһы китабы 1962 йылда баҫыла, ул «Уроки истории — уроки жизни: Из опыта работы учителя» (1986), «Большая перемена» (1987), «Когда учитель — властитель дум» (1991, ире- профессор Иван Федорович Гончаров менән авторҙашлыҡта), «Исторические вечера в школе: Книга для учителя» (1992) китаптарының һәм «Светочи России. Русский национальный пантеон» махсус курсының авторы.

Гончарова Татьяна Ивановна Санкт-Петербургта 1998 йылдың 10 ғинуарында вафат була һәм Богословский зыяратында ерләнә.

1998 йылдың 30 сентябрендә Санкт-Петербургтың 536-сы урта мәктәбенә унда 30 йылдан ашыу эшләгән СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы Гончарова Татьяна Ивановнаның исеме бирелгән, мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

1999 йылда Санкт-Петербургтың 536 -сы урта мәктәбендә СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы Т. И. Гончароваға арналған музей бүлмәһе асыла, 2007 йылдың 18 майында музей бүлмәһенә музей статусы бирелә. Был музейҙа уның әйберҙәре, фотографиялары, документтары һәм башҡа күп нәмәләре бар.

### Ғаиләһе
Т. И. Гончарованың ире — Иван Гончаров Федорович, педагогия фәндәре докторы, А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты ЮНЕСКО кафедраһының почетлы профессоры, РФ юғары мәктәптәренең атҡаҙанған хеҙмәткәре, К. Д. Ушинский миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* РГБ. Гончарова, Татьяна Ивановна — Большая перемена
* Гончарова, Татьяна Ивановна — Электронный каталог
* Гончарова Татьяна Ивановна 
* Гончарова Татьяна Ивановна (1934—1998)
Чариков Владимир Петрович

**Чариков Владимир Петрович** (23 октябрь 1949 йыл — 17 ғинуар 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры.

## Биографияһы
Владимир Петрович Чариков 1949 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
1977 йылда ул П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай. Ул «Салауат Юлаев» (1967-70) һәм СКА (Куйбышев) (1970-72) спорт клубтары командалары өсөн уйнай.

1972 йылдан алып «Салауат Юлаев» олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер — уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1987 йылда — «Зенит» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк советының үҫмерҙәр йыйылма командаһы өлкән тренеры, 1991 йылдан — баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — «Салауат Юлаев» хоккей клубы етәксеһе. Уның етәкселеге аҫтында «Салауат Юлаев» СДЮСШОР-ының үҫмерҙәр командаһы СССР беренселегенең көмөш призеры була (1988), «Салауат Юлаев» хоккей клубы — Рәсәй чемпионы (2008), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995-96), Рәсәй (1997) һәм континенталь хоккей лигаһы (2010) чемпионаттарының бронза призеры. Чариков Владимир Петровичтың тәрбиәләнеүселәре араһында А. А. Емелин, шулай уҡ 10 СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙары.
Владимир Петрович  2015 йылдың 17 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998).

## Сығанаҡтар
* https://web.archive.org/web/20150119204342/http://hcsalavat.ru/salavat-yulaev/news/ne_stalo_vladimira_charikova_/
* http://www.mmpsrb.ru/press-centr/novosti/ne-stalo-zasluzhennogo-trenera-rossii-po-hokkeyu-s-shajboj-vladimira-charikova
Чудновский Вадим Максович

**Чудновский Вадим Максович** (1 сентябрь 1958 йыл) — хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм тренеры.  2011—2018 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһы йыйылма командаһының хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса өлкән тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005).

## Биографияһы
Вадим Максович Чудновский 1958 йылдың 1 сентябрендә Мәскәү өлкәһенең Богородский ҡала округы Электроугли ҡалаһында тыуған. Мәскәү өлкә дәүләт физик культура институтын (МОГИФК) тамамлай (1984), тренер-уҡытыусы. СССР-ҙың спорт мастеры (1978). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005). «Динамо» Үҙәк Советы беренселеге еңеүсеһе һәм призеры. 1978—1983 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының йыйылма командаһы ағзаһы.

1983 йылдан алып хәҙерге заман бишбәйгеһе һәм ат спорты буйынса Өфө ҡалаһының олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры булып эшләй. Бер нисә билдәле спортсы әҙерләй, шулар араһында — донъя һәм Европа чемпионы, Афинала олимпия уйындарында ҡатнашыусы (2004) Рөстәм Сабирхужин, РСФСР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы Сергей Петров, Рәсәй чемпионаттарында шәхси һәм команда беренселегендә күп тапҡыр еңеүсе Павел Ильяшенко. 1997—2000 йылдарҙа Евдокия Гречишникованың шәхси тренеры була.

2011 йылда үҙенең уҡыусылары Р. Сабирхужин һәм П. Ильяшенко менән бергә Ҡаҙағстанға күсеп китә. 2011—2018 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһы йыйылма командаһының хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса өлкән тренеры булып эшләй. Контракт тамамланғандан һуң Рәсәйгә ҡайта.

Әлеге ваҡытта «Башҡортостан Республикаһының ат спорты һәм хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе» дәүләт бюджет учреждениеһы директоры.

## Ғаиләһе
Өйләнгән (икенсе никах), өс балаһы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-572 10.11.2004).
* Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса спорт мастеры (1978).

## Һылтанмалар
* Казахстанская федерация современного пятиборья 
* Федерация современного пятиборья Республики Башкортостан
Шейко Борис Иванович

**Шейко Борис Иванович** (5 июнь 1949 йыл) — пауэрлифтинг буйынса совет, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан тренеры; Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған тренеры(1983, ауыр атлетика), Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған тренеры (1995, пауэрлифтинг), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1999, пауэрлифтинг).

Пауэрлифтинг темаһына 150-нән ашыу мәҡәлә һәм 15 китап авторы.

## Биографияһы
Борис Иванович Шейко 1949 йылдың 5 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Аҙаҡ бөтә ғаилә Днепропетровск ҡалаһына күсеп килә, унда Борис урта мәктәпте тамамлай.

1973 йылда Киев дәүләт физик культура институтын тамамлай (хәҙер Украинаның Милли физик тәрбиә һәм спорт университеты). Юғары уҡыу йортон тамамлағас, Ҡаҙағстанда Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, 1975 йылдан алып шунда йәшәүен дауам итә. 1997 −1979 йылдарҙа Ҡарағанда Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә эшләй. Бер үк ваҡытта 1982—1986 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ының үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры була. Шулай уҡ 1984—1986 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса СССР үҫмерҙәр йыйылма командаһында эшләй.

1990 йылда Шейко пауэрлифтингта эшләүгә күсә, 1997—1991 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының пауэрлифтинг буйынса баш тренеры булып тора. Ҡаҙағстанда эшләү дәүерендә 47 Республика чемпионын, 3 СССР Кубогы еңеүсеһен, 14 Азия беренселеге  чемпионын  һәм 8 призёрын, донъя чемпионатының 6 чемпионын һәм 3 призёрын әҙерләй; улар араһында ике атҡаҙанған спорт мастеры һәм һигеҙ халыҡ-ара класлы спорт мастеры бар. 1992 йылда Борис Шейкоға 2-се категория халыҡ-ара судья, ә 1995 йылда — 1-се категория халыҡ-ара судья исеме бирелә. 1995 йылда уға «Темиртау ҡалаһының почетлы гражданины» исеме бирелә.

1997 йылда Шейко Рәсәйгә ҡайта, Башҡортостан Республикаһына күсә һәм ошо йылдан башлап республиканың пауэрлифтинг буйынса баш тренеры булып эшләй башлай. Тәрбиәләнеүселәре араһында 15 чемпион һәм Рәсәй Кубогын яулаусы, 25  Европа чемпионы һәм 9 Европа призёры, 40 донъя чемпионаты чемпионы һәм 26 донъя чемпионаты призёры тәрбиәләй; улар араһында 4 атҡаҙанған спорт мастеры һәм 15 халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

Шейко Борис Ивановичтың иң яҡшы уҡыусылары араһында — Алексей Сивоконь, Надежда Мир, Сергей Мор, Максим Подтынный, Виктор Фуражкин, Николай Асабин, Серик Кужахметов, Фәнил Мөхәмәтйәнов, Руслан Востриков, Рауил Казаков, Юрий Федоренко.

1999 йылдан башлап Борис Иванович Шейко пауэрлифтинг буйынса Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры. 2000 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1983, ауыр атлетика),
* Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған тренеры (1995, пауэрлифтинг),
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1999, пауэрлифтинг)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000),
* «Темиртау ҡалаһының почетлы гражданины» исеме (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шейко Борис Иванович
* Программа Шейко Б. И. Жим лежа для любителей «пахать»
Лабунский Леонид Вячеславович

**Лабунский Леонид Вячеславович** (4 октябрь 1934  йыл — 21 март 2014  йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1970), иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2008).

50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән методик әсбаптар һәм монографиялар, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.

## Биографияһы
Леонид Вячеславович Лабунский1934 йылдың 4 октябрендә Кемерово өлкәһенең Новокузнецк ҡалаһында Лабунский Вячеслав Адольфович һәм уның ҡатыны Ерохина Анастасия Ивановнаның ғаиләһендә тыуған.

### Белеме
1958 йылда Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «тау инженеры-геологы» һөнәре буйынса тамамлай. 1970 йылда Днепропетровск тау институтында (хәҙер Днепр политехникаһы) «Условия формирования и закономерности распределения конкреционных образований во вскрышной толще Бородинского месторождения Канско-Ачинского бассейна» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда ЦНИЭИкүмерҙә (Мәскәү) «Методология развития компетенций персонала горнодобывающего предприятия» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай . 2008 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. Леонид Лабунский үҙенең уҡытыусыһы тип геология-минералогия фәндәре докторы Я М. Черноусов, техник фәндәр докторы В. А. Галкин һәм иҡтисад фәндәре докторы А. С. Астаховты иҫәпләй.

### Эшмәкәрлеге
Институтты тамамлағас Красноярск геология идаралығының Иванов экспедицияһында эшләй. 1966—1996 НИИОГР-ҙа (Силәбе) йылдарҙа тау тоҡомдарының карьер геологияһы һәм физикаһы лабораторияһы мөдире, төп ғилми хеҙмәткәр була. Леонид Вячеславович 2003 йылдан Силәбе дәүләт университетында эшләй, унда 2004 йылдан алып идаралыҡ факультетының менеджмент кафедраһында профессор була, «Менеджмент нигеҙҙәре» курсын уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Магнитогорск дәүләт техник университетының сәнәғәт транспорты кафедраһында профессор булып эшләй.

Л. В. Лабунский СССР һәм СЭВ илдәренең күмер ятҡылыҡтары проблемаларын хәл итеү менән шөғөлләнә, шул иҫәптән уларҙың геологик төҙөлөшөн өйрәнә, шулай уҡ киҫелештәрҙә тау эштәрен алып барыуҙы ҡатмарлаштырған участкаларҙы асыҡлау технологиялары һәм гео-физик ысулдарҙы эшләү менән шөғөлләнә. Кана-Ачин күмер бассейнындағы Бородин, Переяславль, Абан һәм Березовский ятҡылыҡтарын, шулай уҡ Көньяҡ-Саха күмер бассейнындағы Эльгин ятҡылыҡтарында геология-разведка эштәрен үткәреүҙә һәм уларҙы үҙләштереүҙә инженер-геологик эштәр менән тәьмин итеүҙә ҡатнаша һәм етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

2014 йылдың 21 майында вафат була.

Бөтә дәрәжәләрҙә «Шахтер даны» билдәһе, «Шахтер көнөнә 60 йыл» (2007) иҫтәлекле билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
Морозов Юрий Ионович

**Морозов Юрий Ионович** (5 август 1949 йыл) — СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре. 2005—2008 йылдарҙа Көньяҡ Осетия премьер-министры.

## Биографияһы
Юрий Ионович Морозов 1949 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 

Өфө нефть институтын тамамлаған. 2005 йылда Курск яғыулыҡ компанияһының коммерция директоры булып эшләй. 

2005 йылдың 4 июлендә Көньяҡ Осетия парламенты Ю. И. Морозовты премьер-министр итеп тәғәйенләй, уның кандидатураһын республика президенты тәҡдим итә. Рәсәй гражданын Көньяҡ Осетия Республикаһы премьер-министры итеп тәғәйенләнеүен Грузия етәкселеге ҙур ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә. 2006 йылда Көньяҡ Осетия Республикаһы Президентын ҡабаттан һайлағандан һуң Ю. И. Морозов үҙ вазифаһын һаҡлап ҡала.

2008 йылдың 18 авгусында президент Эдуард Кокойты хөкүмәтен отставкаға ебәрә һәм премьер-министры вазифаһын башҡарыусы итеп Борис Чосыевты тәғәйенләй.

2008 йылдан алып «Стройпрогресс» комапниялар төркөмөнөң өлкән вице-президенты вазифаһын биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы

**Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы** (10 сентябрь 1953 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты (1997), Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү почетлы хеҙмәткәре (2005); Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2007).

## Биографияһы
Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы Баһауетдинова 1953 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Юлыҡ ауылында тыуған.

1961 йылдан Юлыҡ урта мәктәбендә, 1969—1971 йылдарҙа Ишембайҙың 2-се интернат-гимназияһында уҡый. 1976 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.

1976-79 йылдарҙа Башҡортостандың Стәрлебаш районы Ҡалҡаш урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1980 йылдан Стәрлебаш ауылының 1-се мәктәбендә уҡыта, 1986 йылда директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1993 йылдан — мәктәп директоры. 

2008 йылдан алып Өфөлә БР‑ҙың Мәғарифты үҫтереү институтының экспертиза һәм аттестация бүлеге мөдире вазифаһында, бер үк ваҡытта 2008 йылдан ошо институтта, 2011 йылдан — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы 47 фәнни мәҡәлә, 15 уҡытыу-методик әсбап авторы. «Мәҙәниәттәр диалогы» нигеҙендә башҡорт телен уҡытыуға айырым иғтибар бирә. Ижади фекерләүҙе үҫтереү кеүек төшөнсәләрҙе үҙләштереүҙе нигеҙҙә асыҡ реаль мәғәнәләрҙә бирә.

Уҡыусыларҙың этнолингвокультурологик компетенцияһын формалаштырыу буйынса үҙенең фәнни эшмәкәрлеге бар. Баһауетдинова 25 йылдан артыҡ уҡыусылары менән бергә Стәрлебаш районы фольклорын, тыуған яҡ топонимикаһын өйрәнә һәм йыя.

Рәсәй мәҙәниәте программаһы сиктәрендә нәшер ителгән «Башҡорт теленең этнографик лексикаһы» монографияһы, «Башҡортса-русса һүҙлек», «Башкорт теле һем әҙәбиәте буйынса традицион булмаған дәрестәр» методик ҡулланмаһы — күп йыллыҡ хеҙмәт емеше.

## Иҫкәрмәләр
Вдовин Сергей Иванович

**Вдовин Сергей Иванович** (28 ғинуар 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989).

100-ҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән монографиялар, космос ракетаһы етештереү технологиялары буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары (авторҙаш), шулай уҡ 20-гә яҡын уйлап табыу авторы.

## Биографияһы
Сергей Иванович Вдовин 1935 йылдың 28 ғинуарында Алтай крайының Кытманово ауылында тыуған.

1958 йылда Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ, хәҙер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) тамамлай. Йүнәлтмә буйынса 1958—1972 йылдарҙа «Южмаш» (Днепропетровск, Украина ССР-ы) производство берекмәһендә бүлектең баш технологы булып эшләй.

Һуңынан ғилми-уҡытыу эшмәкәрлегенә ҡушыла. 1972—1994 йылдарҙа Днепропетровск дәүләт университетының (хәҙер Олесь Гончар исемендәге милли Днепр университеты) физика-техник факультетында етештереү технологияһы кафедраһында эшләй; 1995 йылдан — Орёл техник университеты профессоры.

Хәҙерге ваҡытта «Машиналар һәм ҡорамалдарҙың технологик процестары», «Автопласт» секцияһы кафедраһы профессоры булып тора (2016 йылға тиклем үҙ аллы кафедра була), «табаҡлы штамповка технологиялары», «Һығылмалылыҡ теорияһы» һәм «Компьютер графикаһы» предметтарын уҡыта. С. И Вдовиндың фәнни эшмәкәрлеге металдарҙы баҫым менән эшкәртеү һәм технологик процестарҙы ЭВМ ҡулланып автоматлаштырыу менән бәйле.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы һәм академик М. К. Янгель исемендәге СССР космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән.
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002, юғары профессиональ белем биреү уҡыу йорттары өсөн «Повышение качества инженерно-технического образования на основе преемственности и межвузовской интеграции научных школ технологов-машиностроителей» фәнни-ғәмәли эшләнмәһе өсөн).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сергий Іванович ВДОВІН
Лемаев Николай Васильевич

**Лемаев Николай Васильевич** (14 ноябрь 1929 йыл — 24 декабрь 2000 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре, СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры (1985—1989), СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры (1989—1990). Техник фәндәре докторы (1983). Социалистик Хеҙмәт Геройы.
РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР‑ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998).

## Биографияһы
Николай Васильевич Лемаев Урта Волга крайында Һамар округы Ҡыҙыл Яр ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1956 йылда ситтән тороп инженер-технолог һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай. Техник фәндәре докторы (1983).

1950 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй, башта өлкән оператор, һуңынан дежур инженер, ҡоралма начальнигы, өлкән инженер, цех начальнигы, завод баш инженеры урынбаҫары.

1960 йылдан — Татар совнархозының химия сәнәғәте идаралығы начальнигы урынбаҫары.

1963 йылдан — Түбәнге Кама химик комбинаты директоры.

1969 йылдан — Түбәнге Кама нефть химияһы комбинатының генераль директоры.

1977 йылдан Түбәнге Кама «Нижнекамскнефтехим» производство берекмәһе генераль директоры.

1985 йылдың мартынан СССР нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министры урынбаҫары, ә шул уҡ йылдың октябрь айынан — министры.

1989 йылдан — СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры.

1955 йылдан — КПСС ағзаһы, КПСС Үҙәк комитетының ағзаһы (1986—1990).

1990 йылдың сентябренән — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

1991 йылдан алып «Нефтек‑техно» (Мәскәү) АЙ президенты, бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып «Нижнекамскнефтехим» ААЙ директорҙар советы рәйесе.
 
РСФСР Юғары Советының 8, 11-се саҡырылыш депутаты. ТАССР Юғары Советының 7‑се саҡырылыш депутаты.

Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү проблемаларын тикшереүгә арналған. Н. В. Лемаев етәкселегендә Яңы Өфө НЭЗ‑ында каталитик крекинг ҡоролмалары реконструкциялана, ароматик углеводородтар етештереү үҙләштерелә.

100‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 68 уйлап табыу авторы.

2004 йылдың 24 декабрендә Түбәнге Камала вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980)

4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2004)

Ике Ленин ордены (1971, 1980)

Октябрь Революцияһы ордены (1974)

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)

СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1993)

РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985)

СССР‑ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979)

СССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982)

Татарстан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Маркин Пётр Яковлевич

**Маркин Пётр Яковлевич** (10 ноябрь 1927 йыл — 16 сентябрь 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы, уролог, хирург. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986) кавалеры. Һаулыҡ һаҡлау ветераны (1981) һәм Магнитка ветераны (1983).

Магнитогорск ҡалаһында урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы, Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының урология бүлеге етәксеһе.

## Биографияһы
Пётр Яковлевич Маркин 1927 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Гусев ауылында тыуған.

1944—1947 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатында эшләй. 1953 йылда Силәбе дәүләт медицина институтын (хәҙер Көньяҡ-Урал дәүләт медицина университеты) тамамлай; һуңынан Ленинград, Мәскәү һәм Ереван медицина институттары ҡарамағындағы табиптарҙың квалификацияһын камиллаштырыу курстарында белемен арттыра.

Институтты тамамлағас, 1953 йылдан алып «Магнитострой» тресының медик-санитар часында хирург булып эшләй. 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан алып — урология бүлеге мөдире, ә 1994 йылдан алып — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — Магнитогорск ҡалаһының штаттан тыш урологы. Ҡалала беренсе булып бер нисә уникаль һәм ҡатмарлы операция яһай.

Табиплыҡ эше менән бер рәттән йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә: Магнитогорск ҡала урология хеҙмәтен ойоштора. Урологтарҙың үҙ мәктәбен булдыра, бер нисә уҡыусы тәрбиәләй, улар иҫәбендә юғары квалификациялы табиптар: В. П. Байкин, Г В. Мингалев, В Г. Новиков һәм ҡаланың штаттан тыш урологы А. П. Мамаев.

2001 йылдың 16 сентябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Ҡатыны Надежда Макаровна эргәһендә һул яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1972).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986) һәм миҙалдар, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1970).
* Һаулыҡ һаҡлау ветераны (1981)
* Магнитка ветераны (1983).

## Хәтер
2019 йылдың 23 ноябрендә Магнитогорск ҡалаһының Горький урамындағы П Я Маркин йәшәгән 27-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

Бер нисә йыл П. Я. Маркин менән бер дауаханала эшләгән Краузе Оскар Фридрихович уның тураһында былай тип һөйләй:

«Пётр Яковлевич Маркин иҫ киткес оҫта уролог ине; уның һымаҡ башҡа берәүҙе мин бер ваҡытта ла осратманым. Виртуоз, башҡа һыймаҫлыҡ диагноз ҡуйыусы. Мәскәү урологтарының күсмә циклында Мәскәү доценты оҙаҡ ҡапшап таба алмаған һәм Петр Яковлевич менән бәхәсләшергә маташҡан ярайһы уҡ һимеҙ ауырыуҙың даға һымаҡ бөйөрөн ул еңел генә пальпациялауын бер ваҡытта ла онотмайым. Иҫ киткес яҡшы кеше һәм бик иғтибарлы һәм әҙәпле иптәш ине».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Здесь жил известный врач
* Чтобы знали потомки. На церемонии открытия памятной доски присутствовали коллеги и ученики врача.
Сәғитов Ринат Шәйхимансур улы

**Сәғитов Ринат Шәйхимансур улы** (27 март 1955 йыл — 24 август 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй производство ойоштороусыһы һәм дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2007—2011).

## Биографияһы
Ринат Шәйхимансур улы Сәғитов 1955 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
1972 йылда Өфө дәүләт нефть институтын «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1972 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай, слесарь-йыйыусы булып эшләй. 1973-1975 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1975 — 2002 йылдарҙа Өфө эре панелле йорттар төҙөү тресында эшләй, ташсы-монтажсынан генераль директорҙың беренсе урынбаҫарына тиклем юл үтә.

2002—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм юл комплексы министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 2005—2007 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрының беренсе урынбаҫары.

2012 йылдың 8 февраленән — Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, был вазифала бер йыл самаһы эшләй.

2007 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана, Ер мөнәсәбәттәре һәм төҙөлөш буйынса комитет ағзаһы була.

2017 йылдың 24 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе,
* Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Вдовина Нина Павловна

**Вдовина Нина Павловна** (11 декабрь 1918 йыл — 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, Карелия АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Нина Павловна Вдовина 1918 йылдың 11 декабрендә Ярославль губернаһының (хәҙерге Вологда өлкәһе) Пошехонск өйәҙе Спас-Мякса улусы Петряево ауылында тыуған.

Кулак ҡыҙы булғанлыҡтан 1931 йылда Мякса РИК-ы ҡарары менән «синфи яҡтан социаль хәүефле» тип таныла һәм Мурманск өлкәһе Кандалакша районы Нивастрой махсус ҡасабаһына һөрөлә. 

1936 йылда Беломорск ҡалаһы 1-се урта мәктәбенең 10 класын тамамлай, А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтына (хәҙерге А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты) уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алғас, 1941 йылдың авгусынан йүнәлтмә буйынса 1-се урта мәктәптә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай, 1941 йылдың декабренән (хәҙер инде эвакуацияла) — Свердловск өлкәһе Слободо-Турин районы Сладково ауылының тулы булмаған урта мәктәбендә география уҡытыусыһы һәм уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй.

1944 йылда Карелия Мәғариф министрлығы Нина Павловнаны эвакуациянан саҡырып ала һәм ошо йылдың авгусынан Беломорск ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә география уҡытыусыһы һәм уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй башлай. 1953 йылдың июнендә был урта мәктәптең директоры итеп тәғәйенләнә, унда 1974 йылдың 5 майында хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.

Вологда өлкәһе Эске эштәр идаралығы тарафынан 1992 йылдың 9 майында аҡлана.

Беломорск ҡалаһында 2004 йылда вафат була.

Нина Павловна Вдовина тыуыуының 100-йыллығы менән бәйле Беломорск 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уның иҫтәлегенә бағышланған дәрес үткәрелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Өлгөлө хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны», «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалдары, шулай уҡ юбилей миҙалдары менән бүләкләнгән.
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «ВЛКСМ-ға 70 йыл» юбилей билдәһенә лайыҡ була.
* Карелия АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* 1988 йылда «Беломорск ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була (йәш быуынды уҡытыуға һәм тәрбиәләүгә ҙур шәхси өлөш индергәне, әүҙем тормош позицияһы өсөн).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Вдовина Н. П. // Почетные граждане Беломорска : биобиблиогр. справ. — Беломорск, 2008. — С. 10.
* Вдовина Н. П. // Почетные граждане Беломорска : биобиблиогр. справ. — Беломорск, 2016. — С. 18.
* Н. П. Вдовина // Времена и судьбы : хронограф памят. дат Беломор. р-на на 2013 год. — Беломорск, 2013. — С. 115—116.

## Һылтанмалар
* Памяти Нины Павловны Вдовиной
* Беломорская средняя общеобразовательная школа № 1. Страницы истории
Сапронов Николай Сергеевич

**Сапронов Николай Сергеевич** (11 сентябрь 1937 йыл — 29 июнь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй фармакологы, ИЭМ почетлы докторы, РМФА ағза-корреспонденты (1999), РФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Николай Сергеевич Сапронов Владивостокта 1937 йылдың 11 сентябрендә тыуған.

1962 йылда Ленинград санитар-гигиена медицина институтын тамамлай, аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең бер сиҙәм районында 2 йыл баш санитар врачы булып эшләй.

1964 йыл — Эксперименталь медицина институтының аспирантураһына уҡырға инә (ғилми етәксеһе — фармакология академигы, СССР МФА академигы С. В. Аничков), ә 1968 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ИЭМ фармакология бүлегендә эшкә ҡалдырыла, бында кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып эксперименталь фармакология лабораторияһы етәксеһенә тиклем юл үтә (1985 йыл) һәм артабан институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1990), ә 1995 йылдан алып — академик С. В. Аничков исемендәге нейрофармакология бүлеге етәксеһе, 2009 йылдан алып 2010 йылға тиклем — институт директоры вазифаһын башҡарыусы, 2011 йылдан алып тормошоноң аҙағына тиклем — нейрофармакология бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре.
* 1980 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
* 1992 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
* 1999 йылда — РМФА ағза-корреспонденты.
* 2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты.

2019 йылдың 29 июнендә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Нейроэндокринология һәм нейрофармакология өлкәһе белгесе.

Нервы системаһын һәм эске ағзалар ауырыуҙарын коррекциялау өсөн яңы нейротроп саралар эҙләй һәм тикшерә.

520-нән ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында 11 монография һәм китаптар авторы, төрлө ауырыуҙарҙы дауалауҙа яңы ысул һәм дарыу препараттарына 16 патент алған.

Уның етәкселегендә 5 фән докторы һәм 16 фән кандидаты әҙерләнгән.

**Монографиялары**:

* «Фармакология гипофизарно-надпочечниковой системы» (1998);
* «Гормоны гипоталамо-гипофизарно-тиреоидной системы и мозг» (2002);
* «Гормоны гипоталамо-гипофизарнонадпочечниковой системы и мозг» (2005).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Росляков Андрей Григорьевич

**Росляков Андрей Григорьевич** (9 октябрь 1927 йыл — 24 декабрь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, ХДМИ ректоры (1972—1994), СССР МФА ағза-корреспонденты (1986), РМФА ағза-корреспонденты (1991), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Амур өлкәһе Тамбовка ауылында 1927 йылдың 9 октябрендә тыуған.

Совет-япон һуғышында ҡатнашыусы.

1954 йылда Хабаровск дәүләт медицина институтын (хәҙер — Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты) һәм П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград институтын (ситтән тороп) тамамлай.

1954 йылдан алып — Хабаровск дәүләт медицина институтында эшләй, уның хирургия факультеты кафедраһында ординатор була (1954—1957), ассистент (1957—1964), шул уҡ кафедрала доцент, педиатрия факультеты деканы (1964—1972) һәм институты ректоры (1972—1994), ә 1994 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — профессор-консультант була

1963 йылда кандидатлыҡ, ә 1972 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.

1986 йыл — СССР МФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1991 йыл — РМФА ағза-корреспонденты.

2014 йыл — Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.

2015 йылдың 24 декабрендә вафат була.

2019 йылдың сентябрендә университет бинаһында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре аҙыҡ эшкәртеү органдары системаһы патологияһын, эренле үпкә һәм плевра ауырыуҙарын, артериаль гипертонияны дауалау менән бәйле.

А. Г. Росляков етәкләгән кафедра симптоматик гипертонияны хирургик юл менән дауалау өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара: аритмия һәм йөрәк ауырыуҙарын, плевра һәм үпкә ауырыуҙары эренләүе, ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын дауалау, анестезиология һәм реаниматология мәсьәләләре менән шөғөлләнә.

120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 3 монография: «Последствия обширной резекции кишечника» (1954), «К эпидемиологии рака желудка на Дальнем Востоке — регионе интенсивного освоения» (1984), «Неотложная релапаротомия» (1989)- яҙған.

## Наградалары
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980)
* "Почет Билдәһе"ордены (1989)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1995)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* АКДМУ почетлы профессоры

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*
Герасимова Мария Иннокентиевна

**Герасимова Мария Иннокентиевна** (тыуған 10 октябрь 1940, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй тупраҡ белгесе, тупраҡ географияһы һәм классификациялау буйынса белгес, биология фәндәре докторы (1992), Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Рәсәй тупрағының яңы классификацияһын эшләүселәрҙең береһе.

## Биографияһы
1940 йылдың 10 октябрендә Мәскәүҙә тыуған. Уның ата-әсәһе икеһе лә тупраҡ белгесе: атаһы, Иннокентий Петрвич Герасимов (1905-1985), СССР Фәндәр академияһы академигы, әсәһе, Лобова Елена Всеволодовна (1902-2000), ауыл хужалығы фәндәре докторы. Мария Иннокентиевна 1963 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамамлай. Тупраҡ буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 1967 йылда Карпат алды (Предкарпатье) тупраҡтары тураһында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, МДУ тупраҡ географияһы һәм ландшафттар геохимияһы кафедраһында эшләй башлай. 1993 йылда «Интегральная микроморфологическая диагностика почв» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1994 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Герасимова ғилми эшмәкәрлеге география, тупраҡ генезисы һәм картографияһы менән бәйле. Күп кенә сит илдәрҙә һәм Рәсәй төбәктәре һәм уның бөтә тәбиғәт зоналарында тиерлек тикшеренеүҙәр үткәрә. Тупраҡ микроморфологияһы буйынса ҙур белгестәрҙең береһе булып тора. Хәҙерге ваҡыттағы Рәсәй тупрағын классификациялауҙә эшкәртә һәм уның ҡатнашлығында СССР, Рәсәй тупраҡ картаһы төҙөлә, шулай уҡ бик күп тупраҡ-геохимия һәм ландшафт-геохимия карталары төҙөлә. Ул шулай уҡ тупраҡтың антропоген һәм техноген трансформациялары менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү менән шөғөлләнә. Биш тапҡыр тупраҡ микроморфология һы буйынса Халыҡ-ара ғилми кәңәшмәләрҙә ҡатнаша һәм бер нисә тапҡыр ошо ғилми комитеттың ағзаһы була. «Почвоведение» журналының мөхәрририәтенең сәркәтибе. МДУ һәм Тупраҡ институтының  диссертация советы составына инә.

## Наградалары
1996 йылда И. П. Гаврилов һәм М. Д. Богданова менән бергә, Рәсәй һәм уның менән сиктәш илдәрҙең турпаҡ картаһын төҙөгән өсөн Д. Н. Анучин исемендәге премияға лайыҡ була. Почетлы ағзаһы булып тороуы менән 2016 йылдан алып Халыҡ-ара тупраҡ белгестәре союзының почетлы ағзаһы, 2018 йылда ул Вальтер Кубиена йәмәғәтенең миҙалы менән бүләкләнә.

## Баҫмалары
200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Мария Иннокентиевна Герасимова (профиль в системе ИСТИНА)
* Классификация почв России
Литовченко Никита Васильевич

**Литовченко Никита Васильевич** (30 май 1918 йыл — 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.

Прокат етештереү теорияһы, техникаһы һәм технологияһы өлкәһендә белгес. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.

## Биографияһы
1918 йылдың 30 майында СССР-ҙың Акмолинский өлкәһе Новопетропавловка (һуңыраҡ — Каражар ауылы, хәҙер юҡ) ауылында тыуған.

### Белеме
1942 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1958 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында Литовченко «Исследование процесса прокатки периодических профилей арматурной стали» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда уға фәнни хеҙмәттәре йыйылмаһы буйынса техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһе ала. Н. В. Литовченко академик И. М. Павловты, шулай уҡ профессорҙар М. И. Бояршиновты һәм Н. Е. Скороходовты үҙенең остаздары тип һанай.

### Эшмәкәрлеге
Никита Васильевич Литовченко 1946 йылдан алып Магнитогорск тау-металлургия институтында эшләй: тәүҙә ассистент вазифаһында, һуңынан доцент һәм 1963 йылдан — металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры вазифаһында (1975—1976 йылдарҙа был кафедраның мөдире була). 1976 йылда Липецк политехник институтына (ЛПИ, хәҙер Липецк дәүләт техник университеты) эшкә саҡырыла һәм ғүмеренең аҙағына тиклем металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры булып эшләй

Үҙенең фәнни-техник эшмәкәрлеге осоронда ҡалын ҡорос табаҡ прокатлау, прокат стандарын көйләү, прокатлау һәм өҙлөкһөҙ ваҡ сортлы һәм сым стандары эшенең техник-иҡтисади күрһәткестәрен анализлау технологиялары, арматура ҡоросоноң төрлө киҫемдәрен прокатлау технологиялары мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның тикшеренеүҙәре нигеҙендә бер нисә прокатлау станы проектлана, был стандар ил эсендә — Магнитогорск, Кривой Рог, Череповец һәм Силәбе заводтарында, шулай уҡ сит илдәрҙә — Польша, Ҡытай, Болгария һәм Һиндостан заводтарында урынлаштырыла. Бер нисә тапҡыр сит илдә командировкала була, Болгарияла Кремиковский металлургия комбинатында (1965), ГДР һәм Чехословакияла металлургия заводтарында (1968), шулай уҡ Швецияла (1970). КПСС ағзаһы була.

1992 йылда Липецк ҡалаһында вафат була.

«Почет билдәһе» ордены һәм миҙалдар, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова