Торналар

**Торналар** () —торна һымаҡтар () отрядындағы  ҡоштар ғаиләһе. Был боронғо ғаилә. Уның барлыҡҡа килеүе динозаврҙар дәүеренең тамамланған саҡҡа, 40—60 миллион йыл элекке эоцен ваҡытына ҡарай тип һанайҙар. 

Торналарҙың иң яҡын туғандары булып арамалар (Aramidae) һәм Psophiidae һанала.  Ә тарихи тыуған  төйәге — Америка континенты. Унан тәүҙә торналар Азияға барып сығалар, артабан инде Африкаға һәм Австралияға таралалар. Торналар донъяла киң таралған, тик Антарктидала һәм Көньяҡ Америкала ғына юҡтар.

Борондан уҡ был ҡоштар менән кешеләр таныш булған, бының турала Африкала, Австралияла һәм Европала мәмерйә һүрәттәре рәүешендәге археологик дәлилдәр бар.

Ғаилә 15 төрҙө менән 4 ырыуҙы үҙ эсенә ала, шуларҙың 2 ырыуға ҡараған 7 төрө Рәсәйҙә оялайҙар.

## Тасуирламаһы
Был эре, оҙон аяҡлы һәм оҙон муйынлы ҡоштар, уларҙың бейеклеге — 90-155 см, ҡанат йәйеме — 150-240 см, ә ауырлығы — 2-11 кг. Иң бәләкәй торна — ҡара торна, иң ҙуры — Австралия торнаһы. 

Индияла төйәк иткән Австралия торнаһының G. a. antigone ярым төрөнөң бейеклеге 175 см-ға етә. Был уны донъялағы иң бейек осоусы ҡошҡа әйләндерә. Иң ауыр торна — япон торналары, көҙ ваҡытында уларҙың ауырлығы 11 кг-ға етеүе мөмкин.

Уларға оҡшаған һәм алыҫ туғанлыҡтары булған селәндәрҙән айырмалы рәүештә осҡан ваҡытта аяҡтарын һәм муйынын һуҙалар. Был уларҙы ҡауҙыларға оҡшата, әммә уларҙан айырмалы рәүештә торналар бер ҡасан да ағастарға ултырмай. 

Үткер төҙ суҡышлы башы бәләкәй. Күпселек төрҙәрҙең башында тиренең ҡауырһынһыҙ һәм сағыу төҫтәге участкалары бар. Ҡанаттарының өсөнсө дәрәжәләге ҡағыныу ҡауырһындары бер аҙ оҙонайған, шуға ла ҡош ерҙә баҫып торғанда ҡойроғо оҙон һәм ҡупшы күренә.  

Ҡауырһын ҡатламы йышыраҡ һоро йәки аҡ төҫтә була. Әгәр торналарҙы башҡа һаҙлыҡ ҡоштары менән визуаль рәүештә сағыштырғанда, селәндәрҙән сағыштырмаса уларҙың аяҡтары оҙонораҡ, ә муйыны һуҙылғаныраҡ; ҡауҙыларҙан айырмалы рәүештә тәне зифа, аяҡтары оҙонораҡ, ә суҡышы пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк.

Экологик мөхиткә ҡарап, төрлө төрҙәр үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә. Мәҫәлән, тажлы торналарҙың аяҡтарында артҡы эләктереү бармағының булыуы уларға ағас ботаҡтарында торорға мөмкинлек бирә. 

Ҡара торналарҙың менән Африка ҡара торналарының бармаҡтары туғаҙаҡтыҡы кеүек ҡыҫҡа, был уларға үләнле ерҙә тиҙ йүгереү мөмкинлеген бирә. Торналарҙың башҡа төрҙәре һыу мөхитенә нығыраҡ яраҡлашҡан: муйындары, суҡыштары һәм аяҡтары һиҙелерлек оҙонораҡ, аяҡ бармаҡтары киңерәк. 

Һыуҙағы тормошҡа иң яраҡлашҡаны — аҡ торна — уның суҡышы иң оҙоно, ә аяҡ төҙөлөшө ләмле тупраҡ буйлап тыныс хәрәкәт итергә мөмкинлек бирә. Тоҙло мангр һаҙлыҡтарында йәшәүсе Австралия торнаһының күҙ янында махсус тоҙ биҙҙәре бар.

Енси диморфизм бөтә төрҙәрҙә лә күренмәй тиерлек, тик ата торналар инә торналарҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ була.

## Йәшәү рәүеше

Төньяҡта үрсегән төрҙәр ҡышын көньяҡҡа табан алыҫ юлға күсенә, ҡалғандары ултыраҡ тормош алып бара. Ерҙән 900-1500 метр бейеклектә осалар, шул уҡ ваҡытта йылы һауаның өҫкә табан ағымын файҙаланырға тырышалар, тик елдең уңайһыҙ йүнәлеше булған осраҡта ғына өсмөйөш формаһын ҡоралар. 

Шулай уҡ миҙгелле миграция ваҡытында  өсөн бер нисә аҙна хәл алыу өсөн бер-ике даими туҡталыштары була. Йәш ҡоштар күсеү һәм тәүге ҡыш ваҡытында  ата-әсәләре янында ҡала, әммә яҙ үрсеү урынына иртәрәк оса алалар.

Үрсеү осоронда торналар парлашып торалар, миграция алдынан (күсәр төрҙәрҙә) йәки ҡоро миҙгел ваҡытында (ултыраҡ төрҙәрҙә) туптарға йыйылалар. Һыйыныу урынында төркөмләп төн үткәрәләр, шул уҡ ваҡытта бер аяғы менән һыуҙа тороп йоҡлайҙар. 

Туҡланыу рационы бик киң, әммә үҫемлек аҙыҡтары өҫтөнлөк итә — орлоҡтар, үренделәр һәм тамырҙар. Бынан тыш бөжәктәр, һирәгерәк баҡалар һәм ваҡ кимереүселәр менән туҡланалар. Себештәре башлыса бөжәктәр менән туҡлана, сөнки уларҙа бик күп кәрәкле аҡһым була.

Өлкән ҡоштарҙың күбеһе йылына кәмендә бер тапҡыр, үрсеү миҙгеле тамамланғандан һуң, төләйҙәр. Яңы сыҡҡан себештәр асыҡ көрән төҫлө йөн менән ҡапланғандар, ул яҡынса 2 айҙан һуң ҡауырһындар алмашына. Төләү ваҡытында 15 төр торналарҙың 10-ы оса алмай, сөнки бер юлы бөтә  ҡағыныу ҡауырһындарын ташлай.

Үрсеү ваҡытында бөтә торналар ҙа үҙ территорияһында ныҡлы торалар  һәм уны башҡа ҡоштарҙан һаҡлайҙар. Территория ярайһы уҡ ҙур булыуы һәм бер нисә квадрат километрҙы биләүе мөмкин. Башлыса көндөҙ әүҙем булалар, йышыраҡ иртән йәки төштән һуң туҡланалар. Йыш һәм оҙаҡ ҡына ҡауырһындарын ҡарайҙар.

Торналар бик оҙаҡ йәшәй. Күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, ҡырағай тәбиғәттә торналар кәмендә 20 йыл йәшәй, ә зоопарктарҙа уларҙың йәше 80-гә етергә мөмкин.

## Үрсеү

Торналар моногам, әммә парҙар ғүмер буйы һаҡлана тигән халыҡ ышаныуҙарын дөрөҫ тип әйтеп булмай. Орнитологтарҙың һуңғы тикшеренеүҙәренә ярашлы, улар ваҡыты-ваҡыты менән үҙгәреп тора. Әгәр ата йәки инә зат үлһә, икенсе ҡош яңы тормош иптәшен табыуы ихтимал.

Ултыраҡ торналарҙың үрсеү миҙгеле ямғырҙар миҙгеленә тура килә. Күсәр төрҙәрҙә парҙар ҡышҡы туҡталҡала барлыҡҡа килә, буласаҡ оя янында ҡоштар йыры менән оҙатылған характерлы бейеүҙәр ойошторалар. Бейеүгә һикереү, ҡанаттар ҡағыуы һәм йөрөш инә ала. 

Ҙур оялары (диаметры бер нисә метр булыуы мөмкин) һаҙлыҡтың ситендә йәки эргәһендә ҡорола, ҡайһы берҙә ҡамыш кеүек яр буйы тығыҙ үҫемлектәрендә йәшерелгән була. Төҙөлөш материалы сифатында ҡоро үлән менән бәйләнгән таяҡтар, ботаҡтар һәм үҫемлектәрҙең башҡа өлөштәре ҡулланыла. Йәш торналар беренсе йылда йомортҡа һалмайынса бер нисә оя төҙөй ала. Киләһе йыл тағы бер нисә оя ҡоралар, тик береһен генә ҡулланалар. Өлкән ҡоштар бер оя менән генә сикләнәләр.

Инә торна ғәҙәттә ике йомортҡа һала, әммә тажлы торналарҙың бер ояһында 5 йомортҡаға хәтлем булыуы мөмкин. Торна ҙурыраҡ һайын йомортҡалары ҙурыраҡ була — ҙур төрҙәрҙә уларҙың оҙонлоғо 11,5 см-ға етә. Күпселек төрҙәрҙә йомортҡа пигмент таптары менән ҡуйы ҡапланған була. Тропиктарҙа йәшәгән төрҙәрҙә тажлы торналарҙағы кеүек улар асыҡ зәңгәр төҫтә, йә Австралия йәки Һиндостан торналарҙағы кеүек аҡ төҫтә. Аҡ торна, ҡара муйынлы йәки Канада торналары кеүек төньяҡ райондарҙа үрсегән ҡоштарҙың йомортҡалары ҡарараҡ — һоро таплы һары-көрән төҫтә.

Күп төрҙәрҙә бер генә себеш тере ҡала, тик яҡшы уңышлы йылындарҙа ғына ата-әсә икәүҙе аҫрай ала. Әгәр йомортҡаны инә заттан алһалар, ул тағы бер йомортҡа һалыуы мөмкин. Орнитологтар күҙәтеүе аҫтында, мәҫәлән, АҠШ-тың Висконсин штатындағы Халыҡ-ара торналарҙы һаҡлау фонды питомнигындағы кеүек, ҡоштарҙың тәүге һалынған йомортҡалары һайлап алына һәм артабан яһалма бәпкә сығарыу өсөн инкубаторға урынлаштырыла. 

Ата-әсәнең икеһе лә йомортҡа баҫыуҙа ҡатнаша. Инкубация осоро төрҙәрҙән төрҙәргә тиклем үҙгәрә, ләкин, ҡағиҙә булараҡ, 27 көндән (аҡ һәм ҡара торнала) 36 көнгә тиклем (һырғалы торнала) дауам итә. Себештәре сыҡҡандан һуң ояны бер нисә көн үткәс тә ҡалдырырға һәләтлеләр. Яңы тыуған бәпкәләре йөн менән ҡапланған, тулы ҡауырһын ҡатламы төрөнә ҡарап 55-150 көн эсендә барлыҡҡа килә. Бик тиҙ үҫәләр, 3 айҙан һуң 150 см-ға тиклем бейеклеккә етәләр. Йәш торналарҙа енси өлгөрөү зоопарктарҙа өс йылдан һәм ҡырағай тәбиғәттә 4-5 йылдан һуң барлыҡҡа килә. Аҡ торналарҙа енси өлгөрөү 6-7 йылдан һуң да барлыҡҡа килеүе мөмкин.

## Тәбиғи дошмандары
Торналар төрлө климат шарттарында киң таралған, шуға күрә дошмандары ла төрлөсә. Уртаса зонала торна йомортҡалары менән айыуҙар, төлкөләр, януттар туҡлана. Әле ҡауырһынһыҙ себештәргә бүреләр һунар итә. Өлкән торналарҙың төп дошмандары — бөркөт кеүек эре йыртҡыс ҡоштар.

## Хәүефтәр һәм һаҡлау
Күпселек төрҙәр һаны кәмей бара, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй юҡҡа сығыу алдында тора. Америка торнаһының (Grus americana) бөтөнләй юҡҡа сығыу хәүефе ныҡ ҙур була, 1941 йылда был ҡоштар һаны ни бары 15 зат була. 2000 йылға торналар һанын тергеҙеү буйынса тырышлыҡтар  һөҙөмтәһендә зоопарктарҙа йәшәгәндәрҙе бергә иҫәпкә алып 350 ҡошҡа тиклем арталар. Юғалыу хәүефе янаған тағы бер төр — япон торнаһы (Grus japonensis), 2000 йылда был ҡоштар һаны көнсығыш Азияның ике популяцияһында яҡынса 1800 зат тәшкил иткән.

Популяцияның ҡырҡа кәмеүенең төп сәбәбе булып был ҡоштарҙың йәшәү мөхитенең кәмеүе, һаҙлыҡтарҙы киптереү һәм урбанизация тора.

Ете төр — шул иҫәптән аҡ торна, япон торнаһы —
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының Ҡыҙыл китап исемлегенә индерелгән; шулай уҡ даур торнаһы һәм ҡара торна һаҡлана. 1973 йылда АҠШ-та Халыҡ-ара торналарҙы һаҡлау фондына нигеҙ һалына.

## Таралыуы
Торналар бөтә континенттарҙа киң таралған, тик Антарктидала һәм Көньяҡ Америкала ғына юҡ. Һыу объекттарында йәки һаҙлыҡлы урындарҙа йәшәйҙәр. Йәйгеһен күп төрҙәр сөсө һыулы урман һаҙлыҡтарын һайлай, ә ҡышын тоҙло һыулы яр буйы һаҙлыҡлы ерҙәренә күсә. Ике төр — ҡара торна һәм Африка ҡара торнаһы — һыу объекттарынан алыҫ урында һәм арид дала зонаһында йәки саваннала йәшәргә яраҡлашҡандар.

## Торна донъя халыҡтары мәҙәниәтендә

Тәбиғи матурлығы һәм һоҡланғыс парлашыу бейеүҙәре арҡаһында торналар төрлө тарихи дәүерҙәрҙә күп халыҡтарҙың мәҙәниәтендә һиҙелерлек эҙ ҡалдырған. Эгей диңгеҙе төбәгендә, Сәғүд Ғәрәбстанында, Ҡытайҙа, Японияла,Төньяҡ Америка индеецтары араһында торналар менән бәйле мифтар һәм легендалар табылған.

Японияның Хоккайдо утрауының төньяғында, мәҙәни традициялары Японияныҡына ҡарағанда Себер менән тығыҙ бәйләнгән Айна ҡәбиләһе ҡатын-ҡыҙҙары махсус «торна бейеүе» башҡарғандар, уны 1908 йылда немец сығышлы билдәле америка фотографы Арнольд Генте () фотоға төшөрөп ала. Кореяла торна бейеүе Силла династияһы ваҡытынан (б.э.т. 646 йыл) алып Тонгдоса будда ғибәҙәтханаһы ихатаһында башҡарыла. Яҡутстанда беҙҙең көндәргә тиклем торнаны осраҡлы рәүештә үлтереү ҙә, ояһын емереү ҙә һис шикһеҙ бәхетһеҙлек килтерә тигән ышаныс һаҡланған.

Мәккәлә, исламға тиклемге осорҙа, Аллаһы Тәғәләнең ҡыҙҙары булараҡ хөрмәт ителгән Алла, Узза һәм Манат алиһәләрен «өс аҫыл торналар» тип атағандар.

Яран гөлөнөң () атамаһы   «торна» тигәндән килә. Атамаһы торна суҡышын хәтерләткән яран емештәре арҡаһында барлыҡҡа килгән.

Легендалар буйынса, боронғо грек сәйәхәтсе шағир Ивикты талаусылар тарафынан үлтерелеүе торна-шаһиттар ярҙамында асыҡлана. Фридрих Шиллер һуңыраҡ ваҡиғаны ошолай һүрәтләй:

«И он боролся уж с кончиной…
Вдруг… шум от стаи журавлиной;
Он слышит (взор уже угас)
Их жалобно-стенящий глас.
„Вы, журавли под небесами,
Я вас в свидетели зову!
Да грянет, привлеченный вами,
Зевесов гром на их главу“.»


Ҡышын көньяҡҡа осҡан Стримон торналары латин шиғриәтендә тәүге тапҡыр Виргилий тарафынан латинса «Георгики»ла Strymoniaeque grues һәм «Энеида»ла Strymoniae grues тип телгә алына. Борон торналар ҡоротҡос булып һаналалар, сөнки сәсеү ваҡытында ауыл хужалығы ерҙәрендә игенде ашағандар. Римлеләр торналарҙы ҡош-ҡорт итеп тотҡан.

«Энеида»ла Виргилий Троя стеналарынан дардандарҙың ҡысҡырыуҙарын һәм уҡтарының осоуын Стримон торналарының (Strymoniae grues) ҡысҡырыуҙары һәм осоуҙары  менән сағыштыра. Гомер шулай уҡ аргостарҙың һәм трояндарҙың ҡысҡырыуҙарын һәм хәрәкәтен Кайстр йылғаһы буйындағы торналар ҡысҡырыуҙары, хәрәкәттәре менән сағыштыра.

Боронғо рим яҙыусыһы Өлкән Плиний, таш тотоп, яңғыҙ ҡарауылсы крандың йоҡлап ятҡан көтөүҙе нисек һаҡлағанын һүрәтләгән. Кран йоҡлаһа, ҡолаған таш, һис шикһеҙ, уны уятыр.

Аристотель үҙенең «Хайуандар тарихы» трактатында  торналарҙың күсенеүен һүрәтләй һәм уларҙың Нил яры буйында ҡышҡы ял ваҡытында пигмейҙар менән һуғыш алып барыуҙары тураһында  һөйләй. Ул шулай уҡ торна һәр ваҡыт ашҡаҙанында алтынды билдәләгәндә ҡулланылырға мөмкин булған прибор таш йөрөтә тигән мәғлүмәтте ялған тип атай.

Мысыр иероглифтарында торна һүрәте «Б» хәрефен билдәләү өсөн ҡулланыла. Инглиз телендәге ««Pedigree» (шәжәрә) һүҙенең килеп сығышы боронғо француз телендәге «pie de grue» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, ул һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «торна аҙымы» тигәнде аңлата.

Ҡытайҙа, Японияла һәм Вьетнамда торналар оҙон ғүмер символы булып һанала, һәм уларҙың һүрәттәре йыш ҡына башҡа оҙон ғүмер символдары (ҡарағай, бамбук һәм ташбаҡа) менән бергә торалар. Аждаһа менән бер рәттән вьетнамдар торнаны ла үҙ мәҙәниәтенең символы тип һанайҙар. Феодаль Японияла торнаны хакимлыҡ итеүсе класс һаҡлай һәм крәҫтиәндәр уларҙы ашатҡан булған. XIX быуатта феодаль система бөтөрөлгәс, торналарҙы һаҡлау юғалтыла һәм тик ҙур тырышлыҡ менән генә торналарҙы юҡҡа сығыуҙан ҡотҡарып ҡалалар.

Япония үҙенең спутниктарының береһен «tsuru» тип атай, йәғни торна тигәнде аңлата. Японияла ырым бар — кем 1000 ҡағыҙ торна бөкләп эшләй, шул үҙен яҡшы сәләмәтлек менән тәьмин итә. 1955 йылда Хиросимаға атом бомбалары төшөрөү эҙемтәләренән 12 йәшлек япон ҡыҙы Садако Сасаки һәләк булыуы менән ҡағыҙ торналар тыныслыҡ символына әйләнә — бөтә донъянан балалар Японияға Садако эшләп өлгөрмәгән торналар ебәрә.

Ҡытай "tian-he" (изге торна) һәм "xian-he" (фатихалы торна) сәләмләүе аҡыллылыҡ теләүе тип һанала. Легендар даоизм сагалары күктән торналарҙың арҡаларында килтерелгән.

Рәсәйҙә бейеүсе торналар бик күп әйберҙәрҙән — беләҙектәрҙә, балдаҡтарҙа һ. б. һүрәтләнгән. Яҙ көнө торна бейеүен кем беренсе күрә, шуға бәхет һәм уңыш төшәсәк тигән ышаныс бар булған (Рыбаков, 1987).

Әрмәнстанда торна () илдең милли символы тип һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Hayes, M.A. 2005. Divorce and extra-pair paternity as alternative mating strategies in monogamous sandhill cranes (MS thesis). Vermilion, S.D.: University of South Dakota. 86 p.
* Greshnvikov, Anatoliy. (2001) Save the Cranes, Pensoft Publishing, Sofia. 79pp ISBN 954-642-140-5
* Сайт Международного фонда охраны журавлей
* Журавли на сайте www.ecosystema.ru
* Журавли на сайте www.answers.com
* Сравнение журавлей на сайте www.earthlife.net

* IUCN/SSC: Обзор состояния и план по охране журавлей

* Об Архаринской станции реинтродукции даурских и японских журавлей