Нәсими

**Нәсими ** (ҡушаматы; ысын исеме **Сәйед Имадеддин**; , ; яҡынса 1369—1417 йыл, Һалеб) — XIV—XV быуаттың мәшһүр шағиры һәм мистигы, әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә ижад иткән.

Нәсими әзербайжан шиғриәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, «Ираника» энциклопедияһы уны беренсе әзербайжан шағиры тип атай.

Ғәзәл, робағи һәм тойуғ жанрҙарында яҙа. Әҫәрҙәре Яҡын Көнсығышта һәм Урта Азияла танылыу таба. Суфыйсылыҡтың бер тармағы булған хәрефселек эйәрсәне була.

## Сығышы
Нәсими 1369 йылда тыуған. Ҡайҙа тыуғанлығы аныҡ ҡына билдәле түгел: тыуған төйәге тип иҫәпләнгән урындар араһында Шәмәхә, Тәбриз, Диярбаҡыр, Бурса, Һалеб, Бағдадһәм Шираз бар. Нәсимиҙең ҡәрҙәше шағир Шаһандан (Шаһиҙә-һандан) Шәмәхәлә Шаһандан зыяратында ерләнгән, тип фараз ителә. Әзербайжан тикшеренеүсеһе Сәлмән Мумтаз билдәләүенсә, Шәмәхәләге Шаһандан зыяраты Нәсимиҙең ҡәрҙәше Шаһандан исеме менән бәйле. Мумтаз, ошоға таянып, Нәсими Шәмәхәлә тыуғандыр, тип һығымта яһай. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер фекеренсә, Нәсими сығышы менән Әзербайжандыҡы, ә Анатолия йә Хорасандыҡы түгел.

«Нәсими» тигән ҡушаматы ғәрәп һүҙе "нәсим"дән (еңелсә ел) яһалған.

Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Нәсими төркүмән сығышлы булған. Шағирҙың «сәйед» тигән титул йөрөтөүе уның ғәрәп сығышлы булып, Мөхәммәт пәйғәмбәр ырыуына ҡарау ихтималлығына ишаралай, Нәсими үҙе лә ҡайһы бер шиғырҙарында ошо хаҡта әйтә.

Совет төркиәтсеһе Афрасияб Вәкилев раҫлауынса, әзербайжан теле Нәсимиҙең туған теле булған.

## Тормошо
Нәсими шиғырҙарын әзербайжан, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙған.

Нәсими әзербайжан диванына башланғыс һалған (15 меңләп юл), бынан тыш ул фарсы телендә диван төҙөгән (5 меңләп юл). Нәсими әзербайжан шиғриәтенең тәүге шедерҙарын тыуҙырған, әзербайжан әҙәби теленә башланғыс һалған.

Нәсими һөнәрселәр араһында үҫә; математика, астрономия, логика һәм теология өйрәнә. Ижадының башында Нәсими, остазы Наими кеүек үк, суфыйсылыҡ ҡараштарында тора һәм данлыҡлы суфый шәйехе Шиблиҙең эйәрсәне була. Ул шулай уҡ Х быуаттың иран суфыйы һәм шағиры Хөсәйен Халлаж Мансур ижадын бик ярата, Мансур: «Мин — Аллаһ!» тип әйтер булған, шулай итеп, ул һәр кемдә Аллаһ йәшәүе, йәғни һәр кеше Аллаһтың бер өлөшө булыуы тураһындағы фекерҙе белдерә. Нәсими ҙә был фразаны шиғырҙарында ҡуллана. Шулай итеп, ул хәрефселек эйәрсәне булып китә.

Нәсими әҫәрҙәрендә Жәләлетдин Руми, Сәғҙи, Әбүғәлисина, Фәридәддин Аттар телгә алына. Шағирҙың ижадына фарсы әҙәбиәте классиктары Руми, Низами Гәнжәүи һәм Шәйех Аттарҙың йоғонтоһо көслө була. Шәмәхәлә Нәсими ғалимдар (мәжлис-үл-өләмә) һәм музыканттар (муғанниҙар) йәмғиәтен ойоштора, уларға талантлы кешеләр берләшә. Наими язалап үлтерелгәс, Нәсими Ширвандан китә һәм Бағдадҡа килә, Ираҡ, Төркиә ҡалаларында йөрөй, йөрөгән ерендә хәрефселек идеяларын тарата. Бының өсөн йыш ҡына йә ҡыуыла, йә зинданға ябыла.

Нәсими Сүриәгә юллана һәм Һалеб ҡалаһында туҡтай. Дин әһелдәренең ғәйепләүҙәре буйынса ул язалап үлтерелергә тейеш була. Үлем көткәндә Нәсими «хабсиә» («төрмәлә)» тигән дөйөм баш аҫтында бер нисә шиғыр яҙа, уларҙа хакимдарҙың ғәҙелһеҙлеге, хөкөмдарҙарҙың һатлыҡлығы тураһында әрнеүле фекерҙәрен белдерә, фетнәсел ҡарашта ҡалыуын раҫлай. Мысыр солтаны Мөәйәд уның тиреһен һыҙырып алырға һәм кәүҙәһен Һалебта бөтә кеше күрерлек итеп элек ҡуйырға бойора.

Шағир Һалебтағы зыяратҡа ерләнә. Нәсими ырыуы мәрхүмдәре лә шунда ҡуйыла. 1970-се йылдарҙа Нәсими ҡәберенә Әзербайжан ССР-ының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Гейдар Алиев килә.

## Ижады
Нәсими әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан телендә лирик мөхәббәт шиғырҙары — ғәзәлдәр — яҙған беренсе шағир була. Нәсими ижадының башы Әзербайжанда хәрефселек таралыу ваҡытына тап килә. Нәсими хәрефселектең башлығы булған Наими йоғонтоһона бирелә. Нәсими ижады һәм Анатолияла уның эйәрсәндәренең күп булыуы был төбәктә хәрефселектең киң таралыуына сәбәпсе була. Лирикала Нәсими ғәзәл, робағи, тойуғ кеүек жанрҙар оҫтаһы булып таныла.

Нәсимиҙең шиғри мираҫы уның ҡараштарының киңлеген һәм тәрәнлеген дәлилләгән лирик-философик шиғырҙарға бай.


Миңә ике донъя ла һыйыр, тик был донъяға мин һыймам.
Мин — асыл, минең урыным юҡ, йәшәйешкә мин һыймам.
Бөтә булған, бар һәм буласаҡ — һәммәһе лә миндә кәүҙәләнә.
Һорама. Артымдан эйәр. Аңлатмаларға мин һыймам.

Шағирҙы тәбиғәт, тирә-йүндең күркәмлеге һоҡландыра һәм тормошто, йыһанды өйрәнеүгә илһамландыра.

Һөйгәнен ул алиһәгә тиңләй, был үҙе үк дин әһелдәренә Аллаһты хурлау булып күренә.

Нәсими ҡарашынса, хәҡиҡәттең ни икәненә төшөнөргә теләгән кеше кешене, уның матурлыҡҡа, изгелеккә ынтылыштарын аңларға тырышырға тейеш, сөнки Нәсими өсөн кеше — донъя үҙәге, йәшәйеш тажы.
Эй һин, таштар һәм мәғдәндәр араһында хазина эҙләүсе,
Кешенән дә зиннәтлерәк хазинаның булғаны юҡ әле!

 Нәсими гуманизмы кешенең бөйөк тәғәйенләнешен, сикһеҙ мөмкинлектәрен аңлау менән бәйләнгән.

Нәсими ижадына фетнәселек кәйефтәре хас була, ул социаль ғәҙелһеҙлек, шәхесте ирекһеҙләү, хакимдарҙың ҡанһыҙлығы һәм тиранлығы менән көрәшкә әйҙәй. Уның шиғырҙары кеше матурлығын һәм аҡылын данлай, һәр төрлө ҡалыптарҙан, шартлылыҡтарҙан, дини догмаларҙан азат булырға саҡыра.

## Әҫәрҙәренең ҡулъяҙмалары
Истанбулдағы Баязит китапханаһында 3353-сө һан һуғылған Имаметдин Нәсими диваны әҙиптең иң тулы ҡулъяҙмалар йыйынтығы һанала. Датаһы ҡуйылмаған был "Диван"да 1 мәснәүи, мөнәжәт, 582 ғәзәл, 4 мүстәзад, 3 тәрджибәнд, 302 тойуғ бар.

Баҡының Ҡулъяҙмалар институтында датаһы ҡуйылмаған «Диван-и Нәсими» һаҡлана (шифры М-227). Палеографик бирелмәләренә ҡарағанда ҡулъяҙма XVI быуатҡа ҡарай. Институтта тағы М-188 шифры аҫтындағы «Диван-и Нәсими» бар.

Нәсими әҫәрҙәре шулай уҡ Матенадаранда (Әрмәнстан), Үзбәкстан Фәндәр академияһы Көнсығышты өйрәнеү институтында (Р-1794 шифры) һаҡлана.

## Хәтер

Нәсими исеме бирелгән:
* Әзербайжан Фәндәр академияһы Нәсими исемендәге Тел белеме институты
* Баҡы ҡалаһында Нәсими районы
* Баҡыла Нәсими — метро станцияһы
* Нәсими исемендәге 2-се ҡала урта мәктәбе (Балакен, Әзербайжан)
* Ағжабедиҙа, Худатта һәм Баҡыла урам исемдәре
* Әзербайжандың Сабирабад һәм Биләсүвәр райондарында Нәсими ауылдары, Саатлы районында Нәсимикенд ауылы.
* Каспий Дәүләт диңгеҙ пароходсылығының «Нәсими» ҡоро йөк теплоходы.
1973 йылда Нәсимиҙең тыуыуына 600 йыл тулыу уңайынан әзербайжан режиссёры Хәсән Сәйетбейле «Нәсими» тигән фильм төшөрә. Төп ролде Рәсим Балаев башҡара. Шул уҡ йылды әзербайжан композиторы Фикрәт Әмиров «Нәсими хаҡында дастан» хореографик поэмаһын (балет) яҙа.

1980 йылда Баҡыла Нәсимигә һәйкәл ҡуйыла. Скульпторҙары — Т. Мәмәдов һәм И. Зәйнәлов; архитекторҙары — А. Гусейнов һәм Г. Мөхтәров (бронза, гранит).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Жизнь и смерть Имадеддина Насими 
* Имадеддин Насими 
* Насими, Несими (Nəsimi) (псевдоним; настоящее имя Сеид Имадеддин)
* книга «Азербайджанская литература», Гасан Гулиев, 2005 год

## Әҙәбиәт
* Каграманов Дж. В. Научные поиски наследия азербайджанского поэта XIV Сеййида Имадеддина Насими // Из истории средневековой восточной философии. Баку, 1989. С.139-147.
*