open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дыуан районы

**Дыуан районы** () — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы. Свердловск өлкәһенең Красноуфим районы, Башҡортостандың Мәсетле, Ҡыйғы, Салауат, Нуриман, Ҡариҙел, Асҡын райондары менән сиктәш. Районда 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31068 кеше. Район 324,3 мең гектар майҙанды биләй, шуның 126,391-е — ауыл хужалығы ере.
Дыуан районында газ, нефть, балсыҡ, ваҡ таш кеүек файҙалы ҡаҙылмалар сығарыла. Ауыл хужалығы, урман эшкәртеү сәнәғәте ныҡлы үҫешкән.

## Билдәле шәхестәр
* Байышев Таһир Ғәлләм улы (15.08.1886—4.11.1974), башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1950). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949). Иҫке Хәлил ауылынан.
* Булатов Анатолий Павлович (14.09.1939—23.12.2017), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994). Ләмәҙ ауылынан.
* Ившин Аркадий Игнатьевич (24.03.1933—29.03.1988), ауыл хужалығы эшмәкәре, 1961—1988 йылдарҙа «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы  депутаты. Октябрь Революцияһы (1973), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Таҙтүбә ауылынан.
* Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы (1918—6.07.1944), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Ожегова Анастасия Васильевна (11.11.1922—18.12.1999), ауыл хужалығы алдынғыһы, 1958—1978 йылдарҙа Дыуан районы «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Пашков Алексей Фёдорович (17.03.1920—15.01.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Атавка ауылынан.
* Әхмәтов Радик Рәхимйән улы (3.03.1933—9.08.2008), ғалим-биохимик, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1985 йылдарҙа  Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты директоры. Биология фәндәре докторы (1976), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Өлкөндө ауылынан.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: урыҫтар — 63,9 %, башҡорттар — 20,4 %, татарҙар — 12,8 %, мордвалар — 1,6 %, башҡалар — 1,1 %.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**



Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 квадрат километрға 9 кеше.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
4 апрель

**4 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 94-се (кәбисә йылында 95-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 271 көн ҡала.

 
## 
* 1719: Рәсәй империяһында Ладога каналын төҙөү башлана.
* 1785: Бөйөк Британия уйлап табыусыһы Эдмунд Картрайт аяҡтар ярҙамында эшләүсе туҡыу станогына патент ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1780: Эдвард Хикс, АҠШ рәссамы.
* 1875: Пьер Монте, Франция дирижёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1929: Карл Бенц, Германия инженеры, уйлап табыусы, автомобиль эшләп сығарыуға нигеҙ һалыусы.
* 2012: Хәкимйән Зарипов, башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1999).

##
7 апрель

**7 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 97-се (кәбисә йылында 98-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 268 көн ҡала.

 
## 
* 1823: Регби тыуған көн.
* 1948: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы төҙөлә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1730: Губерт Паскаль Амельон (1730), Франция ғалимы, тарихсы.
* 1730: Уильям Вордсворт, Бөйөк Британия шағиры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
8 апрель

**8 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 98-се (кәбисә йылында 99-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 267 көн ҡала.
 
## 
* 1766: АҠШ-та янғын һүндереү баҫҡысына патент алына.
* 1820: Грецияның Милос утрауында бөгөн Венера Милосская исеме менән билдәлелек алған статуя табыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1795: Владимир Раевский, Рәсәй империяһы шағиры, публицист, декабрист.
* 1870: Александр Безредка, Франция микробиологы, иммунолог.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
5 апрель

**5 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 95-се (кәбисә йылында 96-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 270 көн ҡала.

 
## 
* 1722: Тымыҡ океандағы Пасха утрауы асыла.
* 1896: Афинала хәҙерге Олимпия уйындарының беренсеһе асыла, ул 6—15 апрелдә уҙа.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1820: Феликс Надар, Франция фотографы, фотожурналистикаға нигеҙ һалыусы, донъяла беренсе булып аэрофотосъёмка яһаусы.
* 1840: Газарос Агаян, Әрмәнстан яҙыусыһы, педагог.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1975: Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы (1903—1975), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
6 апрель

**6 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 96-сы (кәбисә йылында 97-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 269 көн ҡала.

 
## 
* 1748: Италияла боронғо Помпеи ҡалаһының емеректәре табыла.
* 1899: Мәскәүҙә беренсе трамвай йөрөй башлай. 
* 1923: Мәскәүҙә Моссовет исемендәге театр асыла.
* 1930: СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Ҡарары менән Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары булдырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1483: Рафаэль Санти, Италия рәссамы.
* 1605: Ларс Виваллиус (1605), Швеция шағиры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1971: Игорь Стравинский, Рәсәй империяһы композиторы.

##
9 апрель

**9 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 99-сы (кәбисә йылында 100-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 266 көн ҡала.

 
## 
* 1860: Франция уйлап табыусыһы Эдуар де Мартенвиль фоноавтограф ярҙамында тәүге тапҡыр тауыш яҙҙыра.
* 1937: Ауыл хужалығы культуралары сортын һынау дәүләт комиссияһының Башҡорт АССР-ы буйынса инспектураһы (хәҙерге  «Госсорткомиссия» федераль дәүләт учреждениеһының Башҡортостан филиалы) ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1770: Томас Иоганн Зеебек, Германия физигы.
* 1830: Эдвард Мейбридж, Бөйөк Британия фотографы, «Zoopraxiscope» кино күрһәтеү ҡоролмаһын уйлап сығарыусы.  

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
10 апрель

**10 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 100-сө (кәбисә йылында 101-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 265 көн ҡала.

 
## 
* 1633: Лондонда банандар тәүге тапҡыр һатыуға сығарыла.
* 1710: Англияла автор хоҡуҡтары тураһындағы донъялағы беренсе закон үҙ көсөнө инә. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1755: Самуэль Ганеман, Германия табибы, традицион медицинаға альтернатив булған гомеопатияға нигеҙ һалыусы.
* 1810: Бенджамин Генри Дэй, АҠШ журналисы, «Нью-Йорк Сан» гәзитен башлап сығарусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория: 10 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1994: Рәүеф Мортазин, композитор, башҡорт музыкаһында симфония жанрына нигеҙ һалыусы.
* 1974: Сосланбәк Тавасиев, скульптор, Өфөләге Салауат Юлаев һәйкәленең авторы.

##
11 апрель

**11 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 101-се (кәбисә йылында 102-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 264 көн ҡала.

 
## 
* 1147: Ипатьев йылъяҙмаһында тәүге тапҡыр Мәскәү телгә алына.
* 1832: Рәсәй империяһында «почётлы граждан» маҡтаулы исеме раҫлана.  

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1755: Джеймс Паркинсон, Бөйөк Британия табибы.
* 1770: Джордж Каннинг, Бөйөк Британияның сәйәси эшмәкәре.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1936: Ризаитдин Фәхретдинов, тарихсы, педагог, әҙип.
* 1996: Ғәбит Әхмәров, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
12 апрель

**12 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 102-се (кәбисә йылында 103-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 263 көн ҡала.

 
## 
* 1795: Бөрө өйәҙе Ҡыр-Танып улусы башҡорттары яһаҡлы мариҙарға хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы Туҡтай ауылына нигеҙ һалырға рөхсәт биргән *керҙәшлек килешеүенә* ҡул ҡуя.
* 1919: Совет Рәсәйендә беренсе Коммунистик субботник уҙғарыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1760: Жан-Франсуа Тома де Томон, Рәсәй империяһында эшләгән Франция архитекторы, рәсем төшөрөүсе.
* 1850: Князь Николай Голицын, дәүләт эшмәкәре. Рәсәй империяһы Министрҙар Советының һуңғы рәйесе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1912: Клара Бартон, АҠШ-тың Ҡыҙыл Тәре ойошмаһын ойоштороусы.

##
13 апрель

**13 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 103-сө (кәбисә йылында 104-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 262 көн ҡала.

 
## 
* 1830: Рәсәй империяһы закондарының тулы йыйылмаһы баҫылып сыға. 
* 1902: Санкт-Петербург ҡалаһында троллейбус йөрөй башлай. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1830: Эдуард Лассен, Дания композиторы, дирижёр һәм педагог.
* 1845: Рихард Ассман, Германия метеорологы, аэролог, психрометрҙы уйлап табыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1977: Александр Родимцев, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* 1994: Николай Афанасьевич Крючков, кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* 2001: Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы, «Башкирэнерго» йәмғиәте бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

##
14 апрель

**14 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 104-се (кәбисә йылында 105-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 261 көн ҡала.

 
## 
* 1618: Новокузнецк ҡалаһына нигеҙ һалына. 
* 1923: СССР-ҙа донъялағы иң эре булып танылған «Наука» фәнни нәшриәте эш башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1695: Пьетро Гварнери, Италияның скрипка яһау оҫтаһы.
* 1870: Виктор Борисов-Мусатов, Рәсәй империяһы рәссамы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1759: Георг Фридрих Гендель, барокко эпохаһында ижад иткән Германия композиторы.
* 1969: Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, башҡорт балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.

##
16 апрель

**16 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 106-сы (кәбисә йылында 107-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 259 көн ҡала.

 
## 
* 1905: Рәсәй империяһындағы тәүге профсоюз — Матбуғат эшселәре союзы ойошторола.
* 1929: КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты архивы ойошторола (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Милли архивы составында)

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1319: Иоанн II, Франция короле.
* 1495: Петер Апиан, Германия астрономы, математик һәм картограф.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
15 апрель

**15 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 105-се (кәбисә йылында 106-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 260 көн ҡала.

 
## 
* 1900: Париж күргәҙмәһендә Кәҫле суйын павильоны урынлаштырыла.
* 1924: АҠШ-та автомобиль юлдарының донъялағы тәүге атласы төҙөлә.  

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1710: Уильям Куллен, Шотландия табибы, организм функцияларының Нервыларға нигеҙләнеүен асыҡлаусы.
* 1730: Феличе Фонтана, Италия физигы, натуралист һәм химик.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1452: Леонардо да Винчи, Италия рассамы, скульптор, архитектор һәм ғалим.
* 1980: Жан-Поль Сартр, Франция философы, атеистик экзистенциализм вәкилы.

##
18 апрель

**18 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 108-се (кәбисә йылында 109-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 257 көн ҡала.

 
## 
* 1846: Телеграф аппаратына патет алына.
* 1902: Енәйәтсене асыҡлап-таныу өсөн тәүге тапҡыр дактилоскопия ҡулланыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1605: Джакомо Кариссими, Италия композиторы.
* 1795: Василий Плаксин, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, әҙәбиәт тарихын өйрәнеүсе, тәнҡитсе һәм педагог.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1945: Шәмғолов Ғәттәх Ғәфүрйән улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 1955: Альберт Эйнштейн, физик-теоретик, заман теоретик физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

##
17 апрель

**17 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 107-се (кәбисә йылында 108-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 258 көн ҡала.

 
## 
* 1928: Башҡортостан дәүләт китап палатаһы ойошторола.
* 1936: Кушнаренко район гәзите «Авангард»тың тәүге һаны донъя күрә.
* 1968: СССР-ҙа «В мире животных» телетапшырыуы тәүге тапҡыр эфирға сыға.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1745: Семён Щедрин, Рәсәй империяһы рәссамы, пейзажист.
* 1820: Александр Картрайт, АҠШ-тың спорт эшмәкәре, бейсбол ҡағиҙәләрен төҙөүсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1790: Бенджамин Франклин, АҠШ-тың дәүләт эшмәкәре, ғалим.
* 1945: Абдрахман Ғәйфуллин (1908—1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

##
20 апрель

**20 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 110-сы (кәбисә йылында 111-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 255 көн ҡала.

 
## 
* 1656: Рәсәй империяһында көмөш тәңкәләр урынына баҡыр аҡсалар индерелә. 
* 1901: Тантаналы шарттарҙа Мәскәү консерваторияһының Ҙур залы асыла.  

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1650: Феличе Бозелли, Италия рәссамы.
* 1745: Филипп Пинель, Франция табибы, илдә фәнни психиатрияға нигеҙ һалыусы. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
19 апрель

**19 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 109-сы (кәбисә йылында 110-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 256 көн ҡала.

 
## 
* 1925: СССР-ҙа рус телендәге көндәлек «Пионерская зорька» балалар радиогәзите тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* 1935: Советтар Союзында «Спартак» ирекле спорт йәмғиәте ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1795: Христиан Готфрид Эренберг, Германия биологы, микропалеонтологияға нигеҙ һалыусы. 
* 1845: Граф Михаил Муравьёв, дипломат, 1897—1900 йылдарҙа Рәсәй империяһының сит ил эштәре министры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1824: Байрон Джордж Гордон, Британияның шағир-романтигы.
* 1882: Чарльз Дарвин, Британия натуралисы, сәйәхәтсе.

##
23 апрель

**23 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 113-сө (кәбисә йылында 114-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 252 көн ҡала.

 
## 
* 1951: СССР-ҙың Олимпия комитеты ойошторола.
* 1964: Бөтә Союз грампластинкалар фирмаһы «Мелодия» эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1775: Уильям Тёрнер, Британия рәссамы, романтик пейзаж оҫтаһы.
* 1830: Владимир Жемчужников, Рәсәй империяһы шағиры, Козьма Прутков образын ижад итеүселәрҙең береһе. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1616: Уильям Шекспир, Британия драматургы, шағир.
* 1616: Мигель де Сервантес, Испания яҙыусыһы.

##
21 апрель

**21 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 111-се (кәбисә йылында 112-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 254 көн ҡала.

 
## 
* 1782: Таиландта Бангкок ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1939: Ленинградта СССР-ҙа тәүге өс заллы «Мәскәү» кинотеатры асыла. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар

### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1555: Лодовико Карраччи, Италия рәссамы.
* 1735: Иван Кулибин, Рәсәй империяһының үҙ алдына уҡыған механигы, уйлап табыусы. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1910: Марк Твен, АҠШ яҙыусыһы.
* 2015: Сергей Михалёв, СССР хоккейсыһы, тренер, СССР-ҙың спорт мастеры (1974).

##
25 апрель

**25 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 115-се (кәбисә йылында 116-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 250 көн ҡала.

 
## 
* 1901: Нью-Йоркта донъяла тәүге тапҡыр автомобиль номерҙары ҡулланыла.
* 1940: СССР-ҙа «КИМ-10» маркалы тәүге бәләкәй автомобиль эшләп сығарыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1883: Семён Михайлович Будённый, СССР-ҙың хәрби етәксеһе, тәүге Советтар Союзы Маршалдарының береһе, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* 1895: Стэнли Роуз, Британияның футбол функционеры, ФИФА-ның 6-сы президенты (1961—1974).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
22 апрель

**22 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 112-се (кәбисә йылында 113-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 253 көн ҡала.

 
## 
* 1832: Рәсәй империяһының Сит ил эштәре министрлығы ойошторола.
* 1945: Бөйөк Ватан һуғышы барышында совет ғәскәрҙәренең алдынғы частәре Берлинға инә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 571: Мөхәммәт, ислам Пәйғәмбәре.
* 1724: Иммануил Кант, немец классик философияһына нигеҙ һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 2001: Шамил Рәхмәтуллин, башҡорт театр актёры, РСФСР-ҙың (1991), Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Татарстан Республикаһының (2000) халыҡ артисы.

##
24 апрель

**24 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 114-се (кәбисә йылында 115-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 251 көн ҡала.

 
## 
* 1800: АҠШ-тың Конгресс китапханаһы ойошторола.
* 1833: Газландырылған һыуға патент алына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1620: Джон Граунт, Британия статистигы, демография фәненә нигеҙ һалыусы.
* 1815: Энтони Троллоп, Британия яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*

##
28 апрель

**28 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 118-се (кәбисә йылында 119-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 247 көн ҡала.

 
## 
* 1908: Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһы ойошторола.
* 1914: АҠШ-та кондиционерға патент алына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1545: Ли Сунсин, Корея диңгеҙ флоты эшмәкәре, донъялағы тәүге броненосецтарҙы төҙөүсе.
* 1665: Пьер Якопо Мартелло, Италия шағиры, драматург.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1920: Тимирязев Климент Аркадьевич, рус тәбиғәт фәндәре белгесе, физиолог, физик.

##
26 апрель

**26 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 116-сы (кәбисә йылында 117-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 249 көн ҡала.



## 
* 1960: Өфөлә дәүләт циркы эшләй башлай.
* 1960: Өфө тимер юл транспорты техникумы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 121: Марк Аврелий, Рим императоры, философ.
* 1575: Мария Медичи, 1600—1610 йылдарҙа Франция королеваһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1998: Булат Рафиҡов, СССР яҙыусыһы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990).

##
27 апрель

**27 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 117-се (кәбисә йылында 118-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 248 көн ҡала.



## 
* 1906: Рәсәй империяһы беренсе Дәүләт думаһының тәүге ултырышы үтә.
* 1922: Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1765: Николай Тучков (1765), Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы.
* 1791: Сэмюэл Морзе, электромагнит тулҡындарын яҙыусы телеграф ("Морзе аппараты"н) уйлап табыусы.

## 
''Категория:27 апрелдә вафат булғандар
* 1521: Фернан Магеллан, Португалия һәм Испания диңгеҙ сәйәхәтсеһе.
* 1972: Кваме Нкрума, Гананың беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966).

##
29 апрель

**29 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 119-сы (кәбисә йылында 120-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 246 көн ҡала.

 
## 
* 1770: Британияның диңгеҙ капитаны Джеймс Кук беренсе булып Австралия ярҙарына аяҡ баҫа.
* 1882: Берлинда донъялағы тәүге эксперименталь троллейбус линияһы төҙөлә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1686: Василий Татищев, Рәсәй империяһы тарихсыһы, географ, иҡтисадсы һәм дәүләт эшмәкәре.
* 1785: Карл Дрез, Германия инженер-уйлап табыусыһы (дрезина уның хөрмәтенә аталған).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1979: Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы, Советтар Союзы Геройы (1945).

##
30 апрель

**30 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 120-се (кәбисә йылында 121) көнө. Йыл аҙағына тиклем 245 көн ҡала.

 
## 
* 1893: Новосибирск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1905: Рәсәй императоры Николай II дин тотоу ирке тураһындағы указға ҡул ҡуя.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1870: Франц Легар, Венгрия композиторы, дирижёр.
* 1875: Илья Сац, Рәсәй империяһы композиторы, дирижёр һәм виолончелист.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 2010: Роберт Байымов, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).

##
Ҡара ҡарлуғас

Ҡара ҡарлуғас(, ) — ҡыйғас ҡара ҡанатлы, асалы ҡойроҡло, кәйелеп, шәп оса торған ҡош.

Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайырылып тора. Ҡойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғылт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан тигеҙ ҡара төҫлө булыуы менән айырылып тора.Сырылдаҡ тауыш сығара: "сриии-и-и, срии-и" Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, уны ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ояһының төҫө буй-ала. Ҡанатлы бөжәктәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. 2-3 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе аулап файҙа килтерә.

## Ҡарлуғастың төрҙәре
* Ҡара ҡарлуғас
* Ауыл ҡарлуғасы
* Ҡала ҡарлуғасы
* Яр ҡарлуғасы

Донъяла барлығы 75 төрө билдәле.

## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө, 50-се бит.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Деревенская ласточка
* Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web
* Ласточка деревенская
Һары томбойоҡ

**Һары томбойоҡ** *(Кубы́шка жёлтая, ( Núphar lútea)* — күп йыллыҡ, һыуҙа үҫкән ағыулы үлән үҫемлек. Тамырһабағының оҙонлоғо 10 метрға етә. Июнь- июль айҙарында һары сәскә ата, август- сентябрҙә орлоҡтары өлгөрә. Һары томбойоҡ күл, быуаларҙа, бик әкрен аҡҡан йылғаларҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.

## Халыҡ медицинаһы

Дауалау өсөн һары томбойоҡтоң тамырһабағы, япрағы һәм сәскәһе ҡулланыла. Уларҙың составында алкалоидтар, танин, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.Сәскәһендә бынан тыш гликозид табылған.
Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы

**Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы** (25 февраль 1936 йыл) — Башҡортостан радиоһының тәүге дикторҙарының береһе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

## Биографияһы
Лира Фәхри ҡыҙы Фәйзуллина (ҡыҙ фамилияһы Мәхмүтова) 1936 йылда Башҡорт АССР-ының хәҙерге Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Шул уҡ райондың Үтәк ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1956 йылда «Өфөлә башҡорт радиоһы һәм телевидениеһы булдырыла» тигән хәбәр ишетеп, дикторҙар конкурсында үҙен һынап ҡарарға була. Тиҙҙән уның тауышы радио аша бөтә Башҡортостанға яңғырай ҙа башлай.

Артабан Мәскәүҙә дикторҙар курсында уҡый, күренекле СССР дикторҙары — Юрий Левитан, Ольга Высоцкая, Людмила Кайгородоваларҙан һөнәр оҫталығына өйрәнә.
Өфө сәнғәт училищеһында Гөлли Мөбәрәкова, Абдулла Ғиләжевтан һабаҡ ала.

40 йылдан ашыу диктор булып эшләй, тиҫтәләгән рус телендәге фильмдарҙы башҡортсаға тәржемәләүҙә ҡатнаша. Рәсимә Кәримова, Әхәт Мортазин кеүек дикторҙар менән бер рәттән, уның тауышы тиҫтәләгән йылдар буйына көндән-көн Башҡортостан радиоһын танытып торған тауыш була.

Лира Фәхри ҡыҙы шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ та билдәле.

Әлеге ваҡытта ул хаҡлы ялда, ире Рәүил ағай менән тыныс ҡына тормош көтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан радиоһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Ашҡаҙар радиоһы сайтында Лира Фәйзуллина менән әңгәмә  (*24.02.2011. «Мәҙәниәт»* рубрикаһында)
Ҡуҡрауыҡ шарлауығы

**Ҡуҡрауыҡ** (халыҡ телендә *Күккүкерәүек*) () — Башҡортостандың Ишембай районы Маҡар ауылынан 7 км ситтә урынлашҡан шарлауыҡ 1965 йылдың авгусында Башҡортостандың геоморфогик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Геологтар, уның тирәһендә ер өҫтөнә сыҡҡан тау тоҡомдарының йәше 500 млн йылдан ашыу, тигән фекергә килгән. Шарлауыҡ Һикәҙе йылғаһына ҡойған Ҡуҡрауыҡ йылғаһында бейек ҡаялар, ҡара урмандар араһында урынлашҡан. Ҡаяларында (урыҫса бирәм) очиток гибридный, төньяҡ вудсия абағаһы, сәскәләре ярайһы уҡ эре булған уймаҡ сәскә кеүек Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр ҙә бар. Яҙғы ташҡындар ваҡытында шарлауыҡ бар үҙәнде тыуышы менән тултыра, йәй айҙарында тынып та ҡуя.

Шарлауыҡ 10-12 м бейеклегендәге бер нисә һикәлтәнән тора. Тирә яғындағы тауҙа йүкә, ерек, ҡарама, ҡайын ағастарынан торған урман үҫә.

Ҡаяларҙа бер нисә ваҡ мәмерйә бар. Ҡуҡрауыҡ һәм Һикәҙе йылғалары бер нисә урында ер аҫтына төшөп юғалған урындар бар.

Һикәҙе, Ҡуҡрауыҡ йылғалары буйлап борон Стәрлетамаҡ—Белорет тракты үткән. Уның күперҙәре әле лә һаҡланып ҡалған.

Рәсем:Кук-караук-водопад.jpg|Ҡуҡрауыҡ шарлауығы
Рәсем:Kalim-Uskan.jpg|Кәлимосҡан ҡаяһында Салауат Юлаев мәмерйәһе.
Рәсем:Белорецкий тракт. Ст. Екатерининский мост (2) - panoramio.jpg|Стәрлетамаҡ - Белорет юлында Екатерина күпере ҡалдыҡтары.
File:Водопад Кук-Караук в летний период.jpg|thumb|Ҡуҡрауыҡ шарлауығы йәйге осорҙа.


Һикәҙе йылғаһы ярында Кәлимосҡан тигән бейек ҡаяла Салауат Юлаев мәмерйәһе бар. Әммә бына ҡасандар Салауат Юлаев булып киткән урын түгел, «Салауат Юлаев» фильмын төшөргән урын.

## Транспорт
Шарлауыҡҡа Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы аша барырға мөмкин.

## Гидронимия
Шарлауыҡ тауышы күк күкрәүе тауышы сығарғанға күрә шулай аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*«Рәсәй-Башҡортостан» телеканалында фильм
*башҡорт телендәге сығанаҡтар*
* 
*урыҫ телендәге сығанаҡтар*
* Клуб путешественников 
* Удивительная Башкирия
* Управление Федеральной службы по надзору в сфере природопользования (Росприроднадзора) по Республике Башкортостан 
* Система охраняемых природных территорий Республики Башкортостан 
* http://speleo-ufa.ru/fotogallery/nasson/vod.jpg, http://speleo-ufa.ru/fotogallery/nasson/vod1.jpg, , http://rpnrb.ru/sopt/archiv/3/File0435.jpg  — фото
* картина В. П. Денисова, пейзаж
Кәлимосҡан ҡаяһы

**Кәлимосҡан ҡаяһы** — Башҡортостандың Ишембай районындағы ҡая. Һикәҙе йылғаһының иркен үҙәне буйлап һәм бейеклеге 90 метр тирәһе булған был текә ҡая янынан ғына Стәрлетамаҡ — Белорет автомобиль юлы үтә. Кәлимосҡан ҡаяһы таштары яҡынса 350 млн йылдар элек боронғо диңгеҙ төбө булған түбәнге карбон ултырмаларынан хасил булған.
[left|thumb|Кәлимосҡан ҡаяһында [Салауат Юлаев мәмерйәһе.]]
Был ҡая *[[Салауат Юлаев мәмерйәһе]]* менән берлектә 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡаһы тип иғлан ителде. Был мәмерйәлә Салауат Юлаев бер ҡасан да булмаған, был урында «Салауат Юлаев» фильмы төшөрөлгән. Ысын Салауат Юлаев мәмерйәһе Йүрүҙән йылғаһы буйында урынлашҡан.

Урыны: Маҡар ауылы, Маҡар урман хужалығы, Шихан лесничествоһы, 46-сы квартал.
 
Риүәйәт буйынса, Кәлим исемле егет, һөйгән ҡыҙының яуапһыҙ мөхәбәтенә үпкәләп, ҡаянан ташланған. Ҡаяның исеме шунан килә.

Һаҡлау өлкәһе:
# Мәмерйәһе булған матур ҡая.
# Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (*кәкре ҡылсыҡлы аҡтамыр, шиверекия үләне, клер астрагалы, [[кәзә һаҡалы]]*)
# Далала үҫкән ҡарағайлыҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
* Система охраняемых природных территорий Республики Башкортостан 
* Управление Федеральной службы по надзору в сфере природопользования (Росприроднадзора) по Республике Башкортостан
Аҙан

150px|thumb|right|Ҡаһирә ҡалаһында аҙан

**Аҙан**( – *иғлан итеү, саҡырыу*) мосолмандар өсөн фарыз һаналған биш ваҡыт намаҙҙың һәр ҡайһыһының башланыу ваҡытын белдереү. Аҙанды мөәзин () – аҙан әйтеүсе әйтә. 
Ҡатын-ҡыҙҙар аҙан әйтмәй. Аҙан ҡысҡырып, һуҙып әйтелә.
150px|thumb|right|Аҙан

## Аҙандың әйтелеше
**Аллааһһү әкбәр** - 4 тапҡыр

**Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ** - 2 тапҡыр

**Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ** - 2 тапҡыр

**Хәййә ғәләс саләәәһ** - 2 тапҡыр

**Хәййә ғәләл - фәләәәх** - 2 тапҡыр

**Аллааһу әкбәр** - 2 тапҡыр

**Ләә иләәһә илләллаааһ** - 1 тапҡыр

Иртәнге намаҙға саҡырғанда, *Хәййә ғәләл фәләәәх* тигәндән һуң, *Әс саләәтү хәйрум минән нәүм* тип 2 тапҡыр әйтеп өҫтәргә кәрәк.

## Аҙанды ишеткәс, әйтелгән һүҙҙәр
Аҙанды ишеткән кеше, *Хәййә ғәләс саләһ* тигәнгә тиклем, аҙан һүҙҙәрен үҙ алдына йәки эстән генә мөәзин артынан ҡабатлап барырға тейеш. *Хәййә ғәләл - фәләх* тигәс, * Ләә хәүлә үә ләә ҡуүәәтә илләәәһ*, - тип әйтер кәрәк.

## Аҙан доғаһы
Аллаһүммә раббә һәәҙиһид - дәғүәтит - тәәммәти үәс -саләәтил - ҡаааимәһ. Әәти Мүхәммәдәнил - үәсииләтә үәл - фадыыләтә үәд -дәражәтәл - ғәәлийәтәр - раафиғаһ. Үәбғәҫһү мәҡаамән - мәхмүүдәнил - ләҙии үәғәттәһ. Үәрзүҡүнәә шәфәәғәтәһү йәүмәл - ҡыйәәмәһ. Иннәкә ләә түхлифүл мииғәдд.

## Һылтанмалар
* Аҙан
Ҡорғаҙаҡ шишмәһе

**Ҡорғаҙаҡ** — Ҡаратауҙан ағып сыҡҡан шишмә, шифалы һыу сығанағы, Йүрүҙән йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965), «Янғантау» республика ҡурсаулығы биләмәһенә инә. Салауат районындағы Ҡаратау армыттарында, Янғантау шифаханаһынан 3 км алыҫлыҡта, Комсомол ауылы янында ағып сыға.

### Үҙенсәлеге
Дебит миҡдары 100—125 с/сек. Һыу температураһы даими (16—16,5С), ҡышын туңмай, радиоактивлы һәм минераллашҡан.

Сотавы: гидрокарбонатналы, магний-кальцийлы (НСО3 84—87 экв%, Са 57—60 экв%, Мg 34 экв. %), өс валентлы мышьяк кислотаһы (3,9 мг/л).

Ҡорғаҙаҡ шишмәһе Ҡаратауҙың ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана.

### Фоторәсемдәр

Файл:Кургазак, фото 1.JPG|Өфөнән килгән юл буйынан күренеш
Файл:Кургазак, фото 2.JPG|Дөйөм күренеш
Файл:Кургазак, фото 3.JPG|Шишмә башы
Файл:Кургазак, фото 5.JPG|Шишмә башы
Файл:Кургазак, фото 6.JPG|Мәғлүмәт таҡтаһы
Файл:Кургазак, фото 7.JPG|Мәғлүмәт таҡтаһы
Файл:Кургазак, фото 8.JPG|Махсус төҙөлгән шарлауыҡ
Файл:Кургазак, фото 9.JPG|Шифалы һыуға сират бер ваҡыт та өҙөлмәй 
Файл:Кургазак, фото 10.JPG|Шишмә башына үтеү тыйылған
Файл:Кургазак, фото 11.JPG|Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы
Файл:Кургазак, фото 12.JPG|Янғантау яҡтан килгән юл буйынан күренеш
Файл:Кургазак, фото 13.JPG|Шифалы һыу тултырыу цехы


## Һылтанмалар
* 
* Экология Урала 
* «Кургазак» — Живая вода Уральских гор
Ҡашҡабаш

**Ҡашҡабаш** (, ) — тартай һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған һыу ҡошо.

Евразия, Төньяҡ Америка, Австралияла киң таралған. Тотош ҡара төҫтә, аҡ суҡышы һәм маңлайындаға аҡ табы менән башҡа ҡоштарҙан айырыла.

Был ҡош яҡшы сума, йөҙгәндә башын һәм ҡойроғон бәүелтеп йөҙә. Осҡанда һыу өҫтөнән ауыр күтәрелә, аяҡтары һыуҙы ярып бара.

Һулҡылдап илаған тауышҡа оҡшаған тауыш сығара. Йылға буйҙарында, күлдәрҙә, ҡамыш һәм үлән баҫҡан яр буйҙарында йәшәй. Үлән, тамыр-томор, ваҡ балыҡтар, һыу бөҗәктәре менән туҡлана. Ояһын һыуҙа ҡамыш төптәрендә ҡора.

Был һирәк осрай торған ҡош.


Рәсем:Nesting_coots.jpg|
Рәсем:Common_Coots.jpg|
Рәсем:Common_Coot_with_Purple_Moorhen_I_IMG_9437.jpg|
Рәсем:Fulica atra JPG1a.jpg|
Fulica atra MHNT.ZOO.2010.11.67.11.jpg |Museum specimen



## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл, Өфө.
Ҡамәт

**Ҡамәт** (ғәрәпсә إقامة‎‎) — Исламда фарыз намаҙы алдынан уҡылыусы, аҙанға оҡшаған һүҙҙәр. Айырма шунда, ҡамәт аҙан кеүек һуҙып әйтелмәй, шәп- шәп итеп әйтелә. Ул фарыз намаҙҙары йәмәғәт менән уҡыр алдынан әйтелә. Ир - егеттәр әйтә. Яңғыҙ уҡыған осраҡта ла ҡамәт әйтеү хәйерле. Әммә ҡатын - ҡыҙҙар әйтмәҫтәр.

Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр

Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр

Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр

Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр

Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр

Ҡаде ҡамәтис - саләәһ - 2 тапҡыр

Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр

Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр

Ҡаде ҡамәтис - саләәһ тигәндә, имам ыңғайына тәҡбир әйтеп, намаҙ уҡырға тотоноу мөхтәсәб.

## Ҡарағыҙ
*Аҙан
Имам

**Имам** — Исламда мосолмандарҙың бергәләп намаҙ уҡыуына етәкселек итеүсе, намаҙҙы алып барыусы. Мәҙинәлә мосолман йәмғиәте ойошҡан ваҡытта (622—632 йылдар) имам вазифаһын Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе башҡарған.

Шәриғәт буйынса имам вазифаһын намаҙ тәртибен белгән бәлиғәт йәшенә еткән мосолман башҡара ала.
# Сөнниҙәрҙә *имам* мосолман мәхәлләһенең һәм мосолман дәүләтенең етәксеһе;бер ук ваҡытта ул имам да, хәлифә лә.Мәзһәбтәрҙе нигеҙләүселәрҙе *бөйөк имам* дип атағандар.
# Шиғыйҙарҙа *имам * һүҙе мосолман мәхәлләһенең, мосолман дәүләтенең Мөхәммәт һәм уның кейәүе Ғәли нәҫеленән килә торған башлығы.
# Мәсет имамы, йәғни мәсет муллаһы. Йәмиғ мәсеттәрҙә имамдар итеп тәғәйенләнгән, дин буйынса әҙерлеге, абруйы булған мосолмандар.

## Титулдар
Сөнни исламда иң ҙур дини абруйға эйә булған шәхестәрҙе имам тип атайҙар: улар — мәҙһәбтәргә (Әбү Хәнифә, Мәлик, әш-Шәфиғи, Әхмәт) һәм дини тәғлимәттәргә нигеҙ һалған (Әл-Әшғари, әл-Матуриди), оло ғалим-фаҡиһтар (әл-Бохари, Мөслим, ән-Нәүәүи, Ибн Кәсир), тәриҡәт башлыҡтары, оло дини-сәйәси эшмәкәрҙәр һ.б.

## Әҙәбиәт
Ислам белешмә һүҙлеге. 53-54-се биттәр
Штефуров

**Штефуров** (, ) - Словакиялағы Свидник окресында ауыл.

## Билдәле кешеләр
* Эмиль Кубек
Эмиль Кубек

**Эми́ль Ку́бек** (; 1847 йылдың 23 ноябрь (ҡырпағай) көнөндә Штефуров касабаһында тыуған, 1940 йылдың 17 июль (майай) көнөндә АҠШтағы Пенсильвания штатының Маганой-Сити ҡалаһында вафат) − русин яҙыусыһы, тел белгесе, публицисы, грек католик священнигы. Иң күренекле проза әҫәре — *Марко Шолтыс*, русин ерҙәрендә йәшәү тураһында роман. Әҫәрҙәге ваҡиғалар 1870-се йылдарҙан 1915 йылғаса Маковица () ерендә бара. Эмиль Кубек яҙған күренекле тел белеме әҫәре − 30 мең тирәһе һүҙ индергән дүрт телле «Иҫке славянса-венгерса−русинса-немецса һүҙлек» (). Был китап 1960 йылда Ужгород ҡалаһының УНІО нәшриәтендә баҫылған.
Кейәүөйгән

thumb|Елмерҙәк тауы. Белорет юлынан күренеш
**Кейәүөйгән** – Белорет районында урынлашҡан тау. Елмәрҙәк һыртында урынлашҡан түбә.
Бейеклеге 909 м. Бирйәндән ҡала  (921 м.)икенсе урында. Елмәрҙәктең икенсе
бейек  түбәһе. Ноҡат ауылынан 7 км йырыҡлыҡта,көньяҡ көнбайышта урынлашҡан.
## Тарихы
Тауҙа бесән эшләп ятҡан, яңы кәләш алған егет өс саҡрым түбәндә урынлашҡан йәүләүҙә йәшәгән кәләше эргәһенә көндә килеп йөрөгән. Килер алдынан көндә тауға таш күтәреп менеп бер ергә һала барған. Шулай итеп ҡорған барлыҡҡа килгән. Был Корған
әлегә тиклем һаҡланған.
 
Халыҡ был егет хөрмәтенә тауға Кейәүөйгән таш тип исем биргән.
Домен (биология)

Биологик таксономияла **домен** тип (ә ҡайһы берҙә супербатшалыҡ, империя) — организмдарҙың иң юғары таксономик рангты атайҙар, **[[Батшалыҡ (биология)|Батшалыҡтан]]** да юғарыраҡ. Карл Вёзеның (Carl Woese) домен системаһы шәжәрәһенә ярашлы (1990 йылдағы), тереклек шәжәрәһе өс өлөштән тора: **Архейҙар**, **Бактериялар** һәм **Эукариоттар**. Таксондарҙың урынлашыуы, геномдарҙың бер-береһенән фундаменталь рәүештә айрылып тороуын күрһәтә.

**Тереклекте  классификациялау төрҙәре бер нисәү**:

* Ике империянан торған система йәки супердомен системаһы, уҙ эсенә Прокариот һәм Эукариот группаларын ала.
* Алты Батшалыҡ (биология) системаһы уҙ эсенә Эубактерияларҙы (Eubacteria), Архебактерияларҙы (Archaebacteria), Протистарҙы (Protista), Бәшмәктәрҙе (Fungi), Үҫемлектәрҙе (Plantae) һәм Хайуандарҙы (Animalia) индерә.
* Өс империялы система — Эубактериялар (Eubacteria),  (Archaebacteria), Эукариоттар — Эукариоттар эсенә ингән биш супергруппа менән.

Был өс системаның береһе лә күҙәнәкһеҙ тереклекте индермәй (мәҫәлән, Вирустарҙы).

## Һылтанмалар
Ҡарағалпаҡтар

**Ҡарағалпаҡтар** () — ҡаҙаҡтар һәм нуғайҙарға яҡын төрки халыҡ. Теле — ҡарағалпаҡ теле, төрки телдәрҙән ҡыпсаҡ төркөмөнә инә. Ҡарағалпаҡса яҙыу өсөн латин әлифбаһы ҡулланыла. Ҡарағалпаҡ халҡының күпселеге Үзбәкстандағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһында йәшәй. Ҡарағалпаҡтар һаны − 600 мең тирәһе.


File:Flag of Karakalpakstan.svg
File:Замужня жінка. Каракалпаки. Хорезмська оаза. Поч. ХХ ст. Фонди РЕМ..jpg
File:Shamurat Ótemuratov.jpg
file:Small race in Takhtakupir.jpg
File:Dosnazarow Allajar.jpg
File:Karakalpak of Uzbekistan, before 1928.jpg
File:Karakalpak sawkele.jpg
File:Jańabaev Azizbek in WikiHogwarts, Tashkent.jpg
File:Международная конференция «Послы доброй воли Приаралья» 2024.jpg
File:Ibrayim Yusupov.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарағалпаҡ теле
* Ҡарағалпаҡстан Республикаһы
Ғәҙелша шарлауығы

**Ғәҙелша шарлауығы (Ибраһим, Төйәләҫ шарлауығы)** — Баймаҡ районында, Ирәндектең көнсығыш тармағы булған Яманташ тауында, Төйәләҫ йылғаһындағы шарлауыҡ. Диңгеҙ кимәленән 800 м бейеклектә. Өс киртләсле. Юғары киртләсенең бейеклеге 1,2 м, икенсе һәм өсөнсө киртләсе етешәр метр. Шарлауыҡ Башҡортостандағы иң бейеге һанала..

Тирә–яғында йәшмә таралған. Шарлауыҡ 1965 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән һәм дәүләт тарафынын һаҡлана. Был тәбиғәттең гидрологик, гидроморфологик, ботаник ҡомартҡыһы ғына түгел, ундағы тәбиғәт һирәк осрай торған үҫемлектәргә бай.

"Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы"на индерелгән үләндәр: *йомшаҡ [[әрем]] (полынь шелковистая), ҡаясатыр (бороздоплодник), казак артышы (можжевельник казацкий), ҡарға ҡуҙағы (чина Гмелина), Литвинов сырмалсығы (чина Литвинова), тау һарынаһы (горноколосник колючий), ебәк ҡаҙүлән (лапчатка шелковая), шиверекия үләне (шиверекия подольская), цицербита үләне (цицербита уральская), шырт еҙүлән (тонконог жестколистный), елемүлән (смолевка башкирская)*.

Ҡаяға йәбешеп үҫкән ағастарға оя ҡорған ҡоштарҙы һәр ерҙә лә осратып булмай.

Ғәҙелша шарлауығы — туристарҙың яратҡан урыны. Ҡояш нурҙарында йәйғор уйнай, һалҡынса саф һауа. Бында башҡаса моң, шуға ла Мәхмүт-сәсән, Ғата Сөләймәнов, Кәрим Дияров, Рәхмәтулла Бүләков кеүек башҡорт йырсылары, сәсәндәре, ҡурайсыларының тыуған төйәге.
300px|thumb|left|Ғәҙелша шарлауығы
## Географияһы
Административ яҡтан Ғәҙелша шарлауығы Башҡортостандың Баймаҡ районында, Баймаҡ урманхужалығы биләмәһендә урынлашҡан. Шарлауыҡтан көньяҡ-көнбайышҡарағ 5,6 км алыҫлыҡта шул исемле ауыл булған, хәҙер был ауыл бөткән. Шарлауыҡтан 4 км көньяҡ-көнбайышта Абҙаҡ ауылы бар. Бынан тыш 1.5 км алыҫлығта Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының ял итеү базаһы төҙөлгән..

Физик географияға нигеҙләнеп, Ғәҙелша шарлауығы Ирәндек тауының көнсығыш битләүендә Яманташ тау түбәһенән йыоаҡ түгел урынлашҡан. Был урындағы тауҙар Түбән һәм Урта Девон осорондағы, *Ирәндек свитаһы тип аталған*, вулкан (эффузия) тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Ғәҙелшаның һикәлтәләре кремний сланецтары, порфириттар, туф кеүек тау тоҡомдарынан тора..

## Гидрология
Шарлауыҡ Яйыҡ йылғаһының ҡушылдығы Төйәләҫ йылғаһында барлыҡҡа килгән. Шарлауыҡ каскад тибындағы шарлауыҡтарға керә һәм өс каскадтан тора. Шарлауыҡтың дөйөм бейеклеге 15 м-ҙан артыҡ, 20 м-ға етмәй. Был күрһәткес буйынса был Көньяҡ Уралдағы иң бейек шарлауыҡ. Шарлауыҡтың беренсе күтәрмәһе яҫы һәм бейеклеге 1,2 метрҙан артмай, һыу ялғаштан аҡҡан кеүек аға. Икенсе һәм өсөнсө күтәрмәләре 7-шәр метр бейеклектә һәм икеһе лә текә. Уларҙан ағып төшкән һыу айырым ағымдарға бүленә. Һыу ағымы йыл миҙгеленә ҡарап үҙгәрә. Ҡышын шарлауыҡ туңы. Яҙ көнө һыуҙың иң ҙур сығымы булған миҙгел. Был ваҡытта шарлауыҡ иҫ киткес матур була. Йәй һәм көҙ айҙарында һыу сығымы кәмәй, шулай ҙа бары бер 10 л/с һыу сығымы һаҡлана.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
*  
## Сығанаҡтар
* 
* 102 озера 
* Детский лагерь «Сармат»-Водопад Гадельша
## Иҫкәрмәләр
Күперле шарлауығы

**Күперле шарлауығы** — Башҡортостандың Мәләүез районында Нөгөш йылғаһы үҙенендәге Башҡортостан милли паркы биләмәһендә шарлауыҡ. Күперле инеше ҡаянан ағып төшкән урында шарлауыҡ хасил була. Был ерҙәрҙә карст тоҡомдарының һыуға иреүе һәм мәмерйә, ҡыуышлыҡ, соҡор яһалыуы менән бәйле күренештәр бихисап. Инеш аҡҡан юлында ер аҫтына кереп юғала, яҙ көнө һәм ямғырлы көндәрҙә һыу юлы тағы йәнләнә һәм 10 метрлы бейек ҡаянан аҫҡа тәгәрәй.

Инеш юлында ер аҫтынан йыуылып хасил булған күпер ҙә бар.

Рәсем:Күперле-күпере.jpg
Рәсем:Күперле-шарлауығы.jpg
Рәсем:Водопад Куперля.jpg


## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» милли паркы 
* Природное, культурное и историческое наследие РБ