open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арктика университеты

**Арктика университеты** — Арктика төбәгендә юғары белем биреү һәм тикшеренеү эшмәкәрлеге өлкәһендә эшләүсе университеттарҙы, колледждарҙы, ғилми-тикшеренеү институттарын һәм башҡа ойошмаларҙы берҙәм селтәргә туплаусы халыҡ-ара проект. 2001 йылда Арктика Советы ҡарары менән төҙөлә.

## Тарихы
Арктика университеты Арктика Советы инициативаһы буйынса ойошторола һәм Советтың бөтә ултырыштарында ла даими рәүештә ҡатнаша. Арктика университеты Советының беренсе ултырышы 2001 йылдың июнендә Рованиеми ҡалаһында үтә. Университет ойошторолған мәлдә унда 30 университет була, ә 2023 йылда уға 185 университет, политехник һәм тикшеренеү институттары инә. Университеттың төп маҡсаты булып, башҡалар араһында, белем биреүҙе тәьмин итеү, тикшеренеүселәр, студенттар һәм уҡытыусылар менән алмашыныу, шулай уҡ төньяҡ төбәктәрҙә климат үҙгәреү эҙемтәһе хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт алыу тора. Арктика университетында юғары белем биреү ойошмаларының үҙ-ара бәйләнеше сиктәрендә Арктика медицинаһы буйынса бергәләп тренинг эшләнә, һәм киләсәктә уҡытыу курстарына, мәҫәлән, арктика туризмы һәм хоҡуҡтар буйынса махсус курстар индереләсәк. Лапландия университеты Арктика университеты менән административ идара итеү һәм эшмәкәрлеген координациялау өсөн яуаплы.

## Финанслау
Ойошма ағзалар Арктика Университеты өсөн ресурстар бирәләр. Ҡайһы бер илдәр ҡатнашыусы ойошмалар менән бергә, шул иҫәптән Канада, Норвегия һәм Финляндия, 2011 йылда Канаданың федераль хөкүмәте финанслауҙы 75 процентҡа ҡыҫҡартырға ҡарар итһә лә, университет һәм уның төрлө программалары өсөн аҡса бирә. Шулай уҡ ағза ойошмаларҙан да ҙур булмаған ағзалыҡ взносы йыйыла.

## Рәсәйҙәге Арктика Университеты
Рәсәй территорияһында Арктика Университетының ике офисы эшләй: Архангельскиҙа Тикшеренеү офисы (САФУ- Төньяҡ Арктика федераль университеты базаһында) һәм Якутскиҙа Рәсәй мәғлүмәт үҙәге (СВФУ- Төньяҡ Көнсығыш федераль университет базаһында).

Архангельскиҙағы университеттың тикшеренеү офисы Арктика Университетының Рәсәй һәм сит ил университеттары араһындағы хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә булышлыҡ итә. Ул Рәсәй юғары уҡыу йорттары базаһында үткәрелгән берлектәге проекттар һәм саралар тураһында, шулай уҡ фән һәм мәғариф өлкәһендә грант ярҙамы мөмкинлектәре тураһында мәғлүмәт урынлаштыра. Бынан тыш, Халыҡ-ара Секретариатҡа ағзалыҡ иғәнәләре йыйыу мәсьәләһендә булышлыҡ итеү офистың функцияһына инә.

Якутскиҙағы Рәсәй мәғлүмәт үҙәге Арктика Университеты сайтының урыҫ телендәге версияһына актуаль мәғлүмәт тултырыу өсөн яуаплы, шулай уҡ Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында һәм Себерҙә урынлашҡан Арктика Университеты ағзалары араһында бәйләнеш тәьмин итә

## Иҫкәрмәләр
Братислава (порт)

**Братислава порты** () — Рейн-Майн-Дунай каналындағы һәм Дунай йылғаһындағы словак порты; ике өлөштән тора — йөк һәм пассажирҙар порты. Словакияның өс иң эре порты (Комарно һәм Штуровонан тыш) Словакия иҡтисадының төп элементы булып тора. Словакияның өс иң эре порты (Комарно һәм Штуровонан тыш). Транс-европа транспорт селтәре булған Балтик -Адриатик коридорына инә, Вена һәм Будапешт порттары менән йәнәш тора.

Дәүләт идара компанияһы — *Verejné prístavy, д.'s. (Ports Public, jsc.)*. Порт автомобиль һәм тимер юлдары, Slovnaft торба үткәргестәр менән тоташҡан. Порт территорияһын контролдә *prístavy Verejné, д.s.* компанияһы тота, ә порттың барлыҡ объекттары *a Plavba Slovenská Prístavy, д.s.* компанияһына ҡарай. Порт Дунай йылғаһының һул ярында 1867,29 һәм 1862 км билдәләре араһында тора.

## Тарих
XIX быуат аҙағында Братислава (Прессбург) яр буйында үҙгәртеп ҡороуҙар була: 1890 йылда Франц-Иосиф (Иҫке күпер) күпере төҙөлә, һәм тиҙҙән порт төҙөлә башлай. Хәҙерге Словак милли музейы зонаһынан алып Аполлон күперенә тиклем ер 250 йөк караптарын ҡабул итерлек порт төҙөү өсөн бирелә. Коммерция мәнфәғәте булған транспорт компаниялары һәм дәүләт порт төҙөлөшөн финанслай. Ҡышҡы пристандың төньяҡ өлөшө 1897 йылда тимер юл селтәрен киңәйтеү арҡаһында башланып китә. 1907 йылда көньяҡ өлөшө төҙөлә. Ҡышҡы пристань туңмай һәм унда бөтө караптар ҙа туҡтай алған. 1919 йылдан яңы дәүләт, Чехословакия, барлыҡҡа килгәндән һуң, 1922 йылдың июнендә порт Чехословак дунай суднолар компанияһына ҡарай. 1930 йылда порт Европаның иң яҡшы йылға порттарының береһе була. 1922 йылда портта 5 пар буксиры һәм 44 баржа була, 1938 йылда порт составында 167 ҡарап иҫәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта портта 221 карап бар.

Беҙҙең көндәргәсә порт тарихи биналары, машиналары һаман да Братиславала тора, 7-й, 14 һәм 17 складтар, иҫке боцман һыу күтәреү насосы йорто, шулай уҡ 2011 йылда бәләкәй катер-буксир «Штурец» милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып һанала. Был буксирҙың беренсе капитаны Юлиус Турзо булған. 1944 йылда «Штурец» америка авиацияһының Братиславаға һөжүм итеү ваҡытында мөғжизәле иҫән-һау ҡала, ә «Ваянский» һәм «Мойзес» караптары һыуға бата. «Штур» буксирында музей булдырыу, Ҡышҡы пристань янын йәйәүлеләр өсөн юл киңәйтеп һәм үҙгәртеп ҡороу ҡаралған.

## Структураһы

### Пассажирҙар порты

Братислава үҙәгендә урынлашҡан пассажирҙар порты Яңы һәм Файноров яр буйындағы Иҫке күпер араһындағы 2 йорт. Ул ҙур булмаған бинанан һәм 8 йөк платформаһынан тора. Башҡа порт хеҙмәттәренән тыш, бинала магазиндар, ресторан, туристик агентлыҡ бар. Порт Дунай йылғаһының 1870 км һәм 1867 км билдәләре араһында тора.

### Йөк порты
Йөк порты Ҡышҡы гавандан (1897 йылда төҙөлгән), Палениско (1975—1983 йылдарҙа төҙөлә) һәм карап ремонтлау доктарынан тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Транспорт Братиславы
* Экономика Братиславы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Карта порта 
* Карта пассажирских пристаней
* План реконструкции
* Quo vadis Zimný prístav v Bratislave?
Төп майҙан (Братислава)

**Төп майҙан** — Братислава Иҫке ҡалаһының үҙәк майҙаны, Братиславаның иң билдәле майҙандарының береһе.

Ҡала үҙәгендә Францискан майҙаны менән йәнәш урынлашҡан, Sedlarskа (Седларский/Шорна) һәм Radničná (Ратушный) урамдары араһында ята.

## Тарих
Хәҙерге майҙан урынында ҡасандыр баҙар торған булған.

Майҙандың ошо исемдәре документаль теркәлгән: 1370 й. — Баҙар майҙаны (*круп Markt Platz*), й 1373 — Форум (*Forum*), 1404 йылда (1406 й.) — Маркхт (*Markcht*), 1434 й. (йәки 1436 й.) — Ринг (*Ring*), 1668 й. — Граждандар форумы (цивитатис Форумы, *Forum civitatis*), 1850 й. — Франц-Иосиф майҙаны (*Franz Josef-Platz*), 1879 й. — Төп майҙан йәки Төп ратуша майҙаны (*йәки Hauptplatz Haupt-Rathaus-Platz*, *tér Fő*), 1914 й. — Франц-Иосиф майҙаны (*tér József Ferenc), Масарик майҙаны (Masaryk-Platz, Чехословакия Республикаһының тәүге осоронда), * 1939, 1945 йылдарҙас(Беренсе Словак республикаһы) Һитлер майҙаны тип атала. Социализм ваҡытында (1948—1989) *4 апрель майҙаны *(1945 йыл 4 апрель — Братиславаны совет армияһы ғәскәрҙәре азат итеү көнө) тип аталған

Хәҙерге исеме 1989 йылдың аҙағындағы бәрхәт революцияһынан һуң барлыҡҡа килә.

## Әһәмиәтле объекттары
Майҙан тарихи һәм мәҙәни һәйкәлдәргә бай, унда бер нисә һарай бар. Иң билдәле тарихи объекттар Иҫке ратуша бинаһы, майҙанында урынлашҡан Япония, Греция һәм Францияның илселектәре биналары.

Венгр вексель- аҡса алмаштырыу банкы, Роланд Һарайы, Палудяй Һарайы, Апонь һарайы, Иҫке ратушаның өлөшө булған Кучерфельд һарайы, Губернатор һарайы, Роланд фонтаны (Максимилиан фонтаны). Майҙанда Майер кафеһы бар.

## Хәҙерге заман
Төп майҙанда ХХ быуаттан башлап йыл һайын төрлө мәҙәни саралар, Раштыуа, Пасха байрамдары һәм баҙар-йәрминкәләр үткәрелә.

## Галереяһы

Файл:rolandova fontana.jpg|Fontána námestí na Rolandova
Файл:Hlavní náměstí in summer 2009 in Bratislava, Bratislava I District.jpg|Hlavné dňa námestie počas
Файл:Bratislava Silvester 2006.jpg|2006 námestie na Hlavné Silvestra
Файл:Danko pano1.jpg|Hlavné námestie - panoráma
Файл:Hlavné námestie v Bratislave počas dňa.JPG|V Hlavné námestie počas Bratislave dňa
Файл:"Zelený dom" na Hlavnom námestí v Bratislave.JPG|"Zelený dom" v Hlavnom na Bratislave námestí
Файл:Center of Bratislava.jpg|Okolie
СНП күпере (Братислава)

**СНП күпере** (, Яңы күпер, ) — Дунай йылғаһы аша күпер, Братислава ҡалаһында урынлашҡан.

СНП күпере — веер дизайнлы бер пилонлы ҡорос күпер. Был Братиславаның дунай йылғаһында бер ниндәй таяуһыҙ берҙән-бер иң ҙур күпере. Был күпер төҙөлөшө 2001 йылда Словакияла быуат төҙөлөшө тип иғлан ителә. Күпер Бөтә донъя федерацияһының иң бейек башняларына ҡарай, шулар араһында 28-се урында тора һәм Федерация төҙөлөшөнөң иң түбән ҡоролмаһы −100 метр- булып тора. Әлеге мәлдә Яңы күпер — берҙән-бер бер таяулы ҡоролма, ул таяу күпер терәге булып тора.

## Тарих
Күпер 1967—1972 йылдарҙа «Допрастать Братислава» һәм «Гутне монтаже Острава» ойошмалары тарафынан архитекторҙар Йозеф Лацко, Ладислав Кушнир, Иван Сламеня, Йозеф Звара һәм Арпад Тесар проекты буйынса төҙөлә Файҙаланыуға 1972 йылдың 26 авгусында тапшырыла.
Уны төҙөү өсөн Братиславаның Подградьяһының байтаҡ өлөшө биналары, атап әйткәндә, бөтөн йәһүд кварталдары биналары тиерлек емерелә, был Братислава кешеләре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Шуға ҡарамаҫтан, транспорт хәле күпкә яҡшыра.
2005—2006 йылдарҙа күперҙең йәйәүлеләр һәм велосипед юлдары артыҡ бысраныу сәбәпле улар яһалма һаҡлағыс япма менән ҡаплана. 2006 йылда шулай уҡ бындағы таяуҙар ҙа һаҡлағыс япма менән ҡаплана.

## Параметрҙары

Ҡорос күпер, ул бер 84,6 метр бейеклегендәге бер таяулы аҫылмалы күпер. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо бер 430,8 метр, массаһы — 7537 тонна. Дөйөм нигеҙенән түбәһенә тиклем бейеклеге — 95 м көмбәҙҙең диаметры — 32 м.. Шулай итеп, күперҙең дөйөм һыҙат киңлеге 21 метр тәшкил итә, был автотранспорт хәрәкәте өсөн дүрт юл булдыра, күперҙең ике яғында ла йәйәүлеләр юлы һәм велосипед юлы урынлашҡан. Тротуарҙарҙың киңлеге — 3,2 м.
СНП күпере 1972 йылда асыла һәм аҫылмалы күперҙәр араһында донъяла 4-се урынды биләй. .

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Мост СНП в Братиславе
* Сайт ресторана «UFO» расположенного на обзорной площадке моста  (слов.)
* Статья «Новый мост в Братиславе» 

## Әҙәбиәт
* Cable Construction of and design-stayed bridges. W. Podolny, J. Scalzi. 1989
Кесе Һарыкүл

**Кесе һарыкүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.

## Географияһы
Кесе Һарыкүл Силәбе өлкәһенең Эткүл районында урынлашҡан, Ҡаратабан ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта. Был төбәк Көнбайыш Себер уйһыулығының көнбайыш сиге, урман-дала зонаһына инә.

Географические координаттары: киңлеге - 54°41′58″N (54.699534), оҙонлоғо - 61°36′49″E (61.61351)

Ярындағы тораҡ пункт - Һарыкүл ауылы .

## Тасуирламаһы
Кесе Һарыкүл оҙонса соҡорло, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған.

Уртаса тәрәнлеге - 0,5 м. Максималь тәрәнлеге - 2м. Майҙаны - 24,4 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһендә - 205,5 м). Һыу массаһы күләме 12,1 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны ҙур ғына - (219 км²).

Һыуы бик үтәҙек түгел, болғансығыраҡ.

Ярҙары түбән һәм һөҙәк, ситтәре һаҙмырт. Һыу көҙгөһөнөң күпселек өлөшөн (95%) менән ҡапланған бата төшкән үҫемлектәр менән ҡапланған.

Торғон күл, һыу балансы буйынса ямғыр менән тулыланып, һыуы быуланып китеп торған ятҡылыҡтарға ҡарай.

Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы 6,5 г/л), хлоридлы-натрийлы, бик ҡаты. Рыбалка на озере: карась, карп, чебак, окунь, щука, пелядь

Тупрағы — һелтеле һәм ябай ҡара тупраҡ, тоҙло урындар бар.

Төбө тигеҙ, ҡеүәтле сапропель ятҡылыҡтары менән ҡапланған, органик һәм минераль матдәләргә бай. Улар медицинала, ветеринарияла, аҙыҡ өҫтәмәләре, ашлама сифатында ҡулланыла ала.

## Флораһы һәм фаунаһы
Күл тирәһен дала үҫемлектәре һәм уның ҡайын урмандары ҡаплаған. Күл ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡ менән ҡапланған.

Күлдә һыу ҡоштары, шул иҫәптән күсеп йөрөй торған төрҙәре күп - һунар рөхсәт ителгән. Бай орнитофаунаһы иҫәбенән - өйрәктәр, ҡаҙҙар, аҡсарлаҡтар, көйөлдөләр һәм башҡа һыу ҡоштары оя ҡора.

Күлдә алтынһыу табан, сабаҡ үрсетелә; алабуға, суртан тереклек итә.

## Этимологияһы
Һарыкүл - башҡорт тамырлы икәне күренеп тора - "һары" һәм "күл" һүҙҙәренән яһалған. Урыҫ телендә *Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское* тигән боҙолған варианттары ла осрай, тип яҙа Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
* Озеро Малый Сарыкуль//Энциклопедия Челябинской области http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-sarykul/t/10037
Татра милли паркы

**Татра милли паркы** () — милли паркы, Польшаның көньяҡ өлөшөндә, Словакия сигендә урынлашҡан. Словакияның шул уҡ исемле милли паркы менән берҙәм тәбиғәтте һаҡлау территорияһынн барлыҡҡа килтерә.

## Тарих
Милли парк 22 мең гектар майҙанда 1954 йылда үҙенсәлекле Татра тауҙары ландшафтын һаҡлау өсөн булдырылған. 1993 йылда Татржан милли паркы уның менән сиктәш Словак милли паркы менән бергә ЮНЕСКО-ның биосфера ҡурсаулығы статусын алған.

## Географияһы
Милли парк территорияһында Польшаның иң юғары тау түбәһе — Рысы урынлашҡан, уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2499 метр тәшкил итә. Паркта 650-гә яҡын мәмерйә бар, уларҙың араһында Велка-Снежка мәмерйәләр системаһы иң оҙоно (яҡынса 18 км) һәм донъяла иң тәрәне (814 м тиклем). Парк биләмәләрендә бер нисә йылға һәм яҡынса 30 тау күлдәре урынлашҡан, шуларҙың иң эреһе — Морске-Око (0,349 км2). Иң ҙур шарлауыҡ — Велка-Сиклава, бейеклеге 70 метр тәшкил итә.

## Флора һәм фауна
1250 метр бейеклектә пихта һәм ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә, ә уларҙан бейектә — шыршы урманы. 1800 метр билдәһенән юғарыраҡ альп туғайҙары. Паркта альп байбағы, серна, бөркөт, өкө йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Татра милли паркы (Словакия)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Изге Мартин соборы (Братислава)

**Изге Мартин соборы** (, , ) — Братиславаның ҙур готика ҡорамы. Изге Мартин сиркәүе Братислава архиепархияһының кафедраль соборы. Словакия милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә инә.

## Тарих

Сиркәү төҙөү XIII быуатта башланған. Бөгөнгө ҡиәфәтен 1849 йылда алған.

1563 — 1830 йылдар дауамында Изге Мартин соборында Изге Рим империяһы императорҙарын һәм Австро-Венгрияның Венгрия королдәрен тәхеткә ултыртыу, иҫәптән Максимилиан II (1563), Мария Терезия (1741) короллеккә ҡуйыу байрамы үткәрелгән.

Собор эсендә шуныһы иғтибарға лайыҡ: был Изге Мартин скульптура төркөмө, уны Рафаэль Георг Доннер эшләгән. Композицияның стиле- барокко, соборҙа шулай уҡ урта быуаттың готика ҡәбер таштары һәм төҫлө витраждар ҡуйылған.

Сиркәү катабомбаларында күренекле дворяндар ырыуы вәкилдәре һәм руханиҙар ҡатламы вәкилдәренең ҡәберҙәре тора. Соборҙа Йозеф Игнац Байзы, беренсе словак романының авторы кәшәнәһе бар.

## Һылтанмалар
* Собор рәсми сайты
Андрей Первозванный һәйкәле (Батайск)

**Изге  Андрей Первозванный һәйкәле ** —  Батайск ҡалаһының тарихи үҙәгендә, ун ике апостолдың береһе булған Андрей Первозванный һәйкәле. 2003 йылдың 27 сентябрендә асыла. Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы һәм скульпторы Сергей Исаковтың алты метрлы скульптураһын әҙерләүҙе һәм ҡуйыуҙы Изгеләндереүсе Николай Чудотворец хәйриә фонды финанслай. Хаҡтың бер өлөшө Дон Ғәскәр идаралығы һәм шәхси иғәнәләр ҡаплай. Һәйкәлде Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий изгеләндерә. Монумент Рәсәйҙең көньяғында изге Андрей Первозванныйға ҡуйылған беренсе һәйкәл була.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Дон йылғаһынан 10 километр алыҫлыҡтағы апостолдың сиркәү рясаһын кейгән һәм  урам өҫтөнән дүрт ҡырлы тәрене күтәргән бронза һын   6 метр бейеклеккә күтәрелә. Андрей Первозванный — ун ике апостолдың береһе, ул боронғо Рускә реаль барған тип иҫәпләнә. Һәм был  сәйәхәт бөтә ваҡыттарҙа ла телдәр һәм диндәр буталған ваҡытта  тап   көньяҡ сиктәрҙән башлана.

Скульптура ҡара лабрадориттан төҙөлгән постаментта тора. Уның дүрт яғын изгеләрҙең йәшәйешенән соҡоп яҙылған һүҙҙәр  нарыҡлай. Постамент үҙе ете мөйөшлө формалы ҡалҡыулыҡта тора, периметры буйлап биш баҫҡыстан торған күтәрмә бар. Һәйкәл тирәләй майҙан плитка менән түшәлгән, эскәмйләр ҡуйылған. Был Октябрҙең 50-йыллығы һәм Куйбышев урамдары киҫелешендәге урын Андрей Первозванный майҙаны тип атала башлай. Батайск халҡы махсус монумент өсөн йәнәшәлә торған   Изге Троица ҡорамы менән ҡаланың иң матур урынын төҙөкләндерә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Памятник Святому Андрею Первозванному
Бөйөк Владимир һәйкәле (Батайск)

**Бөйөк Владимир һәйкәле** —  Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында  яңы үҫешеп килгән «Йәйғор» биҫтәһендәге  2015 йылда ҡуйылған һәйкәл. Авторы — скульптор Сергей Исаков.

## Тарихы
Монументты төҙөү буйынса эште башлар алдынан,   күҙәтеү майҙансығы  менән ҡурған булдырыла. Кенәз Владимир һәйкәле менән йәнәш Кенәз Владимир ғиәбҙәтханаһы ла төҙөлә.  2015 йылдың 13 июнендә   тантаналы шарттарҙа нигеҙгә тәүге таш һалына.  Урындағы Батайск йолаларына ярашлы ғибәҙәтхана  төҙөр алдынан һәйкәл ҡуйыр кәрәк, был юлы ла йолаға эйәрергә ҡарар итәләр.

Батайск ҡалаһында һәйкәл асыу тантанаһы 2015 йылдың 16 октябрендә үтә. Тантанала Батайск ҡалаһы башлығы Валерий Путилин, ҡала халҡы һәм руханиҙар ҡатнаша. Кенәз Владимир һәйкәлен Батайсктағы Дон митрополияһы башлығы Меркурий изгеләндерә.

## Тасуирламаһы
Һәйкәлдең бейеклеге   4 метр тәшкил итә, ул өс метр бейеклектәге постаменҡа ҡуйылған. Төҙөлгән постамент периметрында ике башҡа скульптура   —   5 изге урынлашҡан: изгеләндереүсе Владимир Феодоры, Кронштадтан ғәҙел Иоанн , княгиня  Ольга,  Сергий Радонежский һәм Мәскәү Матронаһы.

## Иҫкәрмәләр
Паровоз-һәйкәл (Батайск)

** Паровоз-һәйкәл** — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында урынлашҡан. 

1987 йылда Батайск ҡалаһында Вокзал яны майҙанында   Су 252-20 паровоз-һәйкәл ҡуйыла. Был 1-3-1 төрөндәге пассажирҙар  паровозы СССР-ҙа 1924 йылдан алып 1951 йылға тиклем сығарыла. Паровоз  Түбәнге Новгородта 1949 йылда Сормовский заводында етештерелгән. Унда яҙыуҙар менән ҡара табличка  беркетелгән: *«Батайск тимер юлсыларының   хәрби һәм хеҙмәт батырлығы тураһындағы иҫтәлек өсөн. 1987»*.

Паровозды ҡуйыу 1987 йылда Тимер юлсыларҙың байрамына тап килә. Батайск тимер юлы узелының ветерандар советы инициативаһы менән ҡуйыла. Яңы һәйкәлде ҡуйыу өсөн халыҡ депутаттарының Батайск ҡала Советы башҡарма комитеты аҡса бүлә.  

Паровозды Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы начальнигы Ф.М. Котляренко бирә.   Паровозды урынлаштырыу өсөн майҙанға тиклем ваҡытлыса тимер юлы төҙөлә һәм ошо юл буйлап паровозды алып киләләр. 

Паровоздың һуңғы машинисы  Н. И. Сороченко була, һуңынан ул юлдың Батайск дистанцияһы начальнигы урынбаҫары була.

2015 йылда  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының етәкселеге паровозды пьедесталдан алып  төҙөк хәлгә килтерергә ҡарар итә.  2015 йылдың декабрь айында паровозды тергеҙеү өсөн Тихорецкая станцияһының депоһына алып китәләр. Уның урынына Л-3155 серияһы паровозын ҡуялар.

## Әҙәбиәт

* Баленко Г. В защиту паровоза и не только: [о Батайском памятнике железнодорожникам] / Г. Баленко // Газета Вперед. – 2007. – 21 сент.
* Цветкова К. Паровоз на пьедестале: [о памятнике батайским железнодорожникам] / К. Цветков // Вперед. – 1999. – 15 сент.

## Һылтанмалар

* День железнодорожника
* Батайский паровоз-памятник обрел новую жизнь
* Паровоз с постамента возле железнодорожного вокзала Батайска вышел в рейс
Быуындар анты һәйкәле (Батайск)

**Быуындар анты  һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында мемориал.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы  йылдарында  1943 йылдың 7 февралендә Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре немецтар оккупациялаған Батайск ҡалаһына яҡынлаша. Төндә ҡала үҙәге һәм тимер юл станцияһы өсөн алыштар бара. Беҙҙекеләр тиҙ һөжүм итә, һәм немецтар  аҙыҡ-түлек менән тиҫтәләгән эшелондарын,  хәрби техникаһын, ҡорамалдарын  ташлап сигенә. Батайск станцияһында улар бөтәһе 17 эшелонын ҡалдыра. Сигенеп, немецтар   ҡоролмалар  һәм биналарҙы шартала, йорттарҙы яндыра, кешеләрҙе үлтерә.

Һуңынан немецтар ҡалаға яңы көстәр ташлай.  «Ҡыҙыл Баҡса» районында яңы һуғыштар ҡыҙа. Көн уртаһында совет ғәскәрҙәре Көнбайыш Батайск үҙәген азат итә.   159-сы айырым уҡсылар бригадаһы яугирҙәре Дмитрий Клачко, Сергей Чевардов һәм Николай Дуденко  тимер юл вокзалы стенаһына  ҡыҙыл флаг ҡаҙай. Немец командованиеһының Ростов аша   1-се танк армияһын төньяҡҡа сығарыу планы килеп сыҡмай.

Батайск ҡалаһын азат итеүгә күп совет һалдаттары ғүмерен бирә.  

1958 йылда ҡалала урындағы властар инициативаһы менән  кинотеатрҙан алыҫ түгел, яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә   Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Батайскты азат итеүҙә ҡатнашҡандар өсөн һәйкәл ҡуйыла, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Унда был һуғышта һәләк булған  996 яугир ерләнгән.  Был гипстан торған һәйкәлдең бейеклеге  ике метр самаһы  булған.

70-се йылдарҙа Батайскта  бер нисә яугирҙең  ҡәберен  туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләйҙәр.  Шунда, ике мәрмәр плита аҫтында  1044 ике яугирҙың кәүҙәһе ята, унда    Иҫтәлек Стенаһы  Мемориалы асыла

Быуындар анты мемориалы 1975 йылдың 8 майында асыла. Һәйкәлдең авторҙары:  скульпторҙар В. Д. Батяй, архитекторы Я. С.  Занис һәм П. И. Оноколов.

## Һылтанмалар

* Памятник «Клятва поколений»
* Клятва поколений
* Мемориал Клятва поколений
Братислава паркы

**Братислава паркы** — Мәскәүҙең Көньяҡ-Көнсығыш административ округының Марьино районындағы биш парктың береһе. Новомарьино һәм Мячков булвары киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарих
1995 йылда Марьино урамында  Братислава паркы барлыҡҡа килә, ул Мәскәүгә Словакияның , иң юғары вазифалы кешеләре сәфәргә килгәненән һуң Словакия дәүләтенең баш ҡалаһы хөрмәтенә  булдырыла. Бер йылдан һуң районда был исемле метро станцияһы асыла, ә 1998 йылда — Словакия һәм Рәсәй дуҫлығын символлаштырыусы Братислава паркы булдырыла.. Уның биләмәһендә иҫтәлекле таш ҡуйылған, унда парк төҙөү инициаторы-Словакияның мәҙәниәт министрлығы, тип яҙылған.

*Братислава урамы көнөн* 2011 йылдың 2 сентябрендә байрам иткән саҡта Словакия баш ҡалаһы мэры Милан  Фтачник Милан Братислава паркында йүкә ултырта. 2012 йылдың 1 сентябренән бында «Аҡҡош»   эскәмйәләре ҡуйылған  — был Словакия халҡының Мәскәү халҡына бүләге була..

## Реконструкция һәм ландшафт
Братислава паркы 5,6 гектар майҙанды биләй. Унда 2000 ағас һәм ҡыуаҡ үҫә . Парктың йәшеллек майҙанының. дөйөм һаны 35 меңдән ашыу квадрат метр тәшкил итә, шуларҙың яҡынса 300-ө — клумбалар.

Парк биләмәһе тимер рәшәткәле ҡойма менән торлаҡ йорттрҙан айырылып тора, уның дүрт ҡапҡаһы бар. Парк уртаһында оҙонса утраулы яһалма быуаурынлашҡан (2018 йылда реконструкцияланған) һәм ташып күтәртелгән тау яһалған, тау башын ослап беседка-ротонда тора.

27 июндә, 2017 йылда,  парк етәкселеге парктың ваҡытлыса реконструкцияға ябылыуы тураһында хәбәр итә, йәшел зонала реконструкция алып барыла, футбол яланы булдырыла, быуа янында ял итеү урыны тәртипкә килтерелә. Мәғлүмәттәр буйынса, Братислава паркын тергеҙергә яҡынса141,8 миллион һум аҡса бүленгән. 2017 йылдың икенсе яртыһында реконструкция эштәре башҡарыла.

Реконструкцияның техник -иҡтисади параметрҙары:

** Юл-һуҡмаҡ селтәре: 39 815 м².
* Балалар һәм спорт майҙансыҡтары: 11/12 дана.
* Велосипед юлы: 620 м².
* Стена терәүҙәре: 220 дана.
* Баҫҡыстар: 195 м².
* Тәбиғи газон: 5045 м².
* Яһалма газон: 5400 м².
* Ағас һәм ҡыуаҡ ултыртыу :18/ 510 дана.
* Тышҡы яҡтыртыу терәге: 117 дана.

## Ял
Братислава ҡала паркында Марьино районының байрамдары, мәҙәниәт, саралары һәм акциялар үткәрелә . Парк балалар һәм өлкәндәр өсөн спорт-уйын комплекстары менән йыһазландырылған. Бында «Боҙ һарайы» һәм футбол яланы, төрлө аттракциондар бар. Кафе һәм һырғалаҡ ҡышын эшләй, шулай уҡ  ҡышын фигуралы шыуыу һәм хоккей мәктәбе  эшләй.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Bratislavskiy_park_vhod.jpg|Көньяҡ-көнсығыш паркы ингән.
Файл:Bratislavskiy park 03.jpg|Быуа һәм братислава көмбәҙ рәүешендә беседка
Файл:Bratislavskiy park 05.jpg|Клумбалар
Файл:Bratislavskiy park 06.jpg|Яһалма утрауҙар
Файл:Bratislavskiy park 09.jpg|Балалар уйын майҙансығы
Файл:Bratislavskiy park 10.jpg|Аттракцион паркында баланы (балаларҙы уйын майҙансығы хәҙер бында)


## Нисек барырға

* Марьино ?әм Братислава метро станцияһының 10 минут самаһы йәйәү.
* Марьино метро станцияһынан  С9 (7:50 тиклем 19:30), 55 (кире генә), 81, 326, 413, 619, 762 (тик кире) автобустарында «3-сө м/р-н Марьин Парк» туҡталышына тиклем.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Положение Братиславского парка на карте Wikimapia.
Танкистар скверы (Орёл)

**Танкистар скверы** — геройҙар — Орёл ҡалаһын немец оккупанттарынан азат иткәндә ҡалаға беренсе булып бәреп ингән танкистар ҡаһарманлығы хөрмәтенә мемориал сквер. Железнодорожный районында Пушкин һәм Мәскәү урамдары араһында урынлашҡан.

1943 йылдың 4 авгусында ҡаланы азат иткәндә, маҡтаулы Орловская исеме бирелгән 17-се Гвардия танк бригадаһы танкистары беренсе булып Орел ҡалаһына бәреп инәләр. 6 августа Первомайский скверында ҡайғылы митинг һәм яугирҙәрҙе — ҡаланы азат иткәндә һәләк булған танкистарҙы туғандар ҡәберлегендә ерләү үтә. 7 августа өлкән лейтенант Сергей Марченко ротаһының ватылған «Т-70» танкы тупраҡ убаға ҡуйыла. Ошо мәлдән башлап сквер Танкистар скверы тип атала башлай.

## Тарихы
XVIII быуатта был урын «Ильин майҙаны» тип аталған. Бөгөнгө көндә Мәскәү урамы булған урында ҙур булмаған бер нисә тиҫтә генә өй ултыра, ә Курск урамы яғында урман үҫә. «Орёл» ҡунаҡханаһы урынында асыҡ язалауҙар өсөн дар ағасы тора, һуңғараҡ уны эшафот менән алмаштыралар. Үлем язаһын юҡҡа сығағандан һуң эшафотты алып ташлайҙар, ағастарҙы бысалар һәм бында ҙур булмаған буш майҙансыҡ барлыҡҡа килә, уны йүнсел сауҙагәрҙәр «ҡулдарына төшөрәләр». Кибеттәр, лабаз, сауҙа тартмалары төҙөлә, майҙан ҡаланың кеше иң күп йөрөгән, әммә иң бысраҡ урынына әйләнә. Танк ҡуйылған урында Ильин часовняһы тора. 1853 йылда сауҙа майҙаны киңәйә һәм тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Байрам көндәрендә балагандар ҡуйыла һәм тамашалар ойошторола. 90-сы йылдар башында йәмәғәт халыҡ театры асыла, әммә 1900 йылда уны властар яба.

1920 йылда апрель өмәһендә майҙанды иҫке ағас ҡаралтыларҙан таҙарталар һәм ағастар ултырталар. Был Первомайский тип аталған беренсе ҡала скверы була. 1963 йылда Орел ҡалаһын азат итеүҙең 20-йыллығы алдынан бөтә мемориаль комплексты киренән планлаштырыу һәм төҙөкләндереү үткәрелә, Советтар Союзы маршалы И. Х. Баграмян һәм Дан орденының тулы кавалеры, Орел эшсеһе М. Бычков Мәңгелек ут тоҡандыралар. 1968 йылда хәрби танк «Т-70» «Т-34» танкына алмаштырырыла (1985 йылда «Т-70» танкы Орел хәрби-тарихи музей ҡаршыһына ҡуйыла). 2016 йылдың 20 майында скверҙа 11-се армия командующийы, «Кутузов» исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһында ҡатнашҡан маршал Баграмянға һәйкәл асыла. Бөгөн был сквер фронтташ дуҫтарҙың осрашыу урыны булып тора, яңы өйләнешкән йәштәр Мәңгелек утҡа сәскәләр менән киләләр, танктың ике яғында Орел мәктәптәренең һәм училищеларының иң яҡшы уҡыусылары почетлы ҡарауылда тора.
## Иҫкәрмәләр
Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле (Батайск)

**Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы скульптура әҫәре.   Рәсәй территорияһында Петр һәм Февронияға ҡуйылған 10-дан ашыу һәйкәл бар  .

## Тарихы
Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле 2011 йылдың 3 ноябрендә  асыла.   Риүәйәткә ярашлы, Петр  һәм Феврония ҡатмарлы бәхетле тормош өсөн ҡатмарлы юл үтә.

Улар  изгеләр рәтенә индерелгән. Һәйкәл Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий фатихаһы һәм Ростов өлкәһе губернаторы Василий Голубев ярҙамы менән ҡуйыла.

Һәйкәлде эшләү өсөн бронза ҡулланылған. Монумент  ҡала мәҙәни-ял итеү үҙәгенең инеү урынында тора. Скульптура авторы Сергей Исаков. Һәйкәл өҫтөндә ул 6 йыл тирәһе эшләй. Скульптураның ауырлығы 2 тонна тәшкил итә, постамент менән бергә бейеклеге — 4 метр тирәһе. Кенәз Петр һәм Феврония  күк йөҙөнә күгәрсен ебәреп тороусы итеп һүрәтләнә. Күк йөҙөнән йәштәргә фәрештә ҡарап тора, авторҙың ниәте буйынса был уларҙың никахының һаҡланғанлығын аңлата.

2015 йылда июлендә Петр һәм Феврония һәйкәле янында беренсе тапҡыр ғибәҙәт ҡылына. Уны  ғаиләне һәм никахты ҡурсалаусы Муром акафисы үткәрә. Сарала  25-тән  ашыу Аҙау сиркәүенең  дин әһелдәре ҡатнаша.  Ә ғибәҙәттең үҙендә  100-ҙән ашыу православие динен тотоусы граждандар   ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Аджиҡабул (күл)

**Аджиҡабул** йәки **Аджиҡабул** күл, республика буйһоноуындағы Ширван ҡалаһы һәм Аджиҡабул районы сигендә урынлашҡан.

Кура йылғаһының түбәнге ағымының һул яҡ ярында, Баҡынан 120 км көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан. Күлдең көнсығыш яры буйлап тимер юл үтә. Майҙаны 1668 гектар самаһы, оҙонлоғо 6 км, максималь киңлеге — 3 км, тәрәнлеге 5 метрға тиклем. Күл махсус каналдар буйлап Кураны һыу менән тәьмин итә. Һыу температураһы −5° тиклем 28,5° үҙгәреп тора, һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 0,06—2,5 м сиктәрендә. Мыйыҡлы балыҡ, һаҙан, йәйен, суртан, һыла, аҡ амур — промысла балыҡтары. Һыу үҫемлектәре араһында екән, ҡамыш, күл ҡамышы, һыу лютигы, роголистник осрай.

Күл Ширван тигеҙлегенең көнсығыш ситендә урынлашҡан. {{нет АИ 2| Билдәле бер геологик осорҙа Каспий диңгеҙе тәбиғи рәүештә ярҙарынан сигенә башлауы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кура йылғаһы яҙын ташҡанда күлдең майҙаны ла киңәйә.

Ҡышын туңмай. Күсмә ҡоштар ҡышлай торған урын булараҡ бик ҙур әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр
Франц де Воллан һәйкәле (Новочеркасск)

**Франц де Воллан   һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында  Г.А.Потемкин һәм А.В. Суворов армияларында беренсе инженер, Вознесенк, Новочеркасск, Одесса, Тирасполь, Овидиополь ҡалаларының беренсе архитекторы Франц Павлович де Воллан һәйкәле. 2003 йылда ҡуйылған. Һәйкәлдең авторы скульптор Сергей Исаков.

## Тарихы
Франц Павлович де Воллан  һәйкәле Новочеркасскт  ҡалаһында  2003 йылдың 6 июнендә асыла.

1805 йылға тиклем Дон казкатары Старочеркасская станицаһында   урынлашҡан.   Ваҡыт үтеү менән баш ҡаланы күсереү зарурлығы тыуа, был төрлө иҡтисади һәм социаль-сәйәси сәбәптәр менән бәйле була. Төп сәбәбе булып Черкасстың даими яҙғы Дон ташҡыны һыуы аҫтында ҡалыуы тора.  . Ҡаланың планын төҙөүгә тәжрибәле архитектор Франц де Воллан йәлеп ителә.   Үҙ заманында  Деволан Голландия Гвианаһында хеҙмәт итә,   топографик тикшереүҙәр үткәрә , карталар төҙөй. 1784 йылда Голландияға ҡайтып, Голландияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң атласын төҙөй.   

Император Александр I күрһәтмәләренә ярашлы  1804 йылдың декабрендә Новочеркасск ҡалаһы төҙөлөшөнөң проекты булдырыла. Ҡала  европа ҡалаларының төҙөлөш  традицияларына ярашлы  ҙур майҙандар, киң урамдар һәм йәшел бульварҙар менән проектлана. Де Воллан буласаҡ Новочеркассты «бәләкәй Париж» тип атай.    Александр I яңы планды раҫлап, уны ғәскәри атаман  Матвей Иванович Платовҡа ебәрә һәм ҡаланы ҡәтғи ошо планда ғына төҙөргә тигән күрһәтмәләр бирә. Һәм Новочеркасск Де Воллан проекты буйынса   төҙөлә.  

Һәйкәл Франц Павлович де Волландың бейек постаментҡа ҡуйылған бюсынан ғибәрәт. Постаментта яҙыу: «Новочеркасск ҡалаһын төҙөүсе Франц   де Волланға.  1752—1818». Франц де Воллан эполеттар һәм ордендар менән мундирҙа һүрәтләнгән

## Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. .

## Һылтанмалар

* Описание Памятник Францу Павловичу де Волану 
* Памятник Францу Павловичу де Волану
* Памятник градостроителю Новочеркасска Францу де Воллану
Хоупвелл мәҙәниәтенең милли тарихи паркы

**Хоупвелл мәҙәниәте** м**илли тарихи паркы** (ингл. &nbsp;National Park Hopewell Culture Historical, элегерәк милли монумент Маунд-Сити-Груп булараҡ билдәле) —  АҠШ-тың милли тарихи паркы. Парк Росс округында  5 айырым участкаларҙан тора    АҠШ милли парктары  хеҙмәте идара итә.

2008 йылдың ғинуарында АҠШ эске эштәре  департаменты Хоупвелл-паркты   Хоупвелл мәҙәниәте  ҡоролмаларының өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы статусы исемлегенә индерә.

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 200 — 500 йылдарҙа  Огайо йылғаһы үҙәне  «Хоупвелл мәҙәниәте» (фермер фамилияһы буйынса, ҡурған комплекстарының береһе уның ерендә урынлашҡан) хәҙерге АҠШ-тың көнсығыш биләмәләрендәге индеецтарҙың төрлө этник төркөмдәре араһында таралған йолаларының, ышаныуҙарының, практикаһының киң селтәренә ҡарай.   Хоупвеллсылар өсөн    тупраҡтан  вал-кәртә ҡоролмалары хас, уларҙың бейеклеге 3-4 метрға етә, шулай уҡ төрлө формалағы ҡурғандар ҙа бар. Ҡайһы берҙәренең бейеклеге  9-10 метрға етә.  

Маунд-Сити Чилликоти ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай   6 км  алыҫлыҡта   Сайото.йылғаһының үҙәнендә ята.  Ул Хоупвелл дәүерендә төҙөлгән 23 тупраҡ ҡурғандан тора. Һәр ҡурғандың өҫтөнә кәшәнә  менән мәрхүмдең  бергә яндырылған ҡалдыҡтары һибелгән. Йыш ҡына ҡурғандарҙа  артефакттар бәлләүер таш һәм баҡыр фигуралар, уҡ башаҡтары, ҡабырсаҡ, тәмәке көпшәләр табылған

Археологик ҡомартҡы беренсе тапҡыр 1840 йылда картаға төшөрөлгән, әммә Беренсе донъя һуғышында уның биләмәһендә хәрби лагерь төҙөү арҡаһында  емерелгән.  1920 йылдар башында   лагерь һүтеп алына, ә кургандар тергеҙелә. 1923 йылда  Маунд-Ситины  АҠШ эске эштәр департаменты АҠШ-тын федераль хөкүмәт ҡарамағындағы  милли ҡомартҡыһы тип иғлан итә.

1992 йылда Маунд-Сити Хоупвелл мәҙәниәтенең Милли тарихи паркы  исеменә лайыҡ була. Уға өҫтәмә дүрт тупраҡ ҡоролма һәм ҡурған системаһы инә. Ҡайһы бер ҡурғандар ҡаҙыныу эштәре менән бәйле килеүселәр өсөн ябыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Огайолағы ҡурғандарҙың бер  өлөшө  ауыл хужалығы эштәре арҡаһында юҡҡа сыҡҡан. 

Паркта музей бар, унда ҡурған табылдыҡтары ҡуйылған, экскурсиялар үтә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Squire, and G. Ephraim Davis, H. Edwin, *Ancient Mississippi Monuments of the Valley*, D. C. Washington: Smithsonian Press Institution, 1998. (book of reprint 1848)
* Woodward, L. McDonald and Susan, Jerry N., *the Middle of Ohio Mounds Indian Valley*, Blacksburg, VA: McDonald & Woodward Publishing, 1986.

## Һылтанмалар

* Hopewell Culture National Historical Park
Һирәк китаптар музейы

**«Ғылым Ордасы» һирәк китаптар музейы** — *Ғылым ордасы* (Ҡаҙағстан, Алма-Ата) комплексында урынлашҡан Ҡаҙағстан Фәндәр Милли академияһы музейы.

## Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғариф министрлығының фән буйынса комитеты 2010 йылдың 1 июнендәге 35-ПР һанлы бойороғона ярашлы, музей һәм коллекцияларҙы һаҡлау, өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу, «Ғылым ордасы» үҙәге ҡарамағында ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эше алып барыу маҡсаты менән Һирәк китаптар музейы асылған.

Коллекция ике йыл дауамында формалашҡан. Музей фондына 500-гә яҡын экспонат ҡарай, баҫманың булып ғалим-мәғрифәтселәр хеҙмәттәренең һәм ҡаҙаҡ ауыҙ-тел ижадының беренсе баҫма китаптары бар. Ул 2012 йылда Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһында .үҙ ишектәрен аса.

Һирәк китаптар музейы хеҙмәткәрҙәре ҡулъяҙма мираҫ һәм рухилыҡ, ҡулъяҙма китаптар һәм XX быуаттың беренсе яртыһы ҡаҙаҡ әҙәбиәте мәсьәләләре буйынса заманса тикшеренеүҙәр алып бара. Һирәк китапар фондтары менән эш тәжрибәһен өйрәнеү маҡсатында музей хеҙмәткәрҙәре 2012 йылдың ноябрендә Германияға барҙылар, Берлин Милли һәм Лейпциг дәүләт китапханаһында булдылар.

## Экспозицияһы
Музей экспозицияһы Үҙәк ғилми китапханаһының боронғо ҡулъяҙмалар һәм раритеттар фондына нигеҙләнеп ойошторолған. Ул ҡаҙаҡ дала киңлектәре һәм унан ситтә барлыҡҡа килгән тарихи, мәҙәни һәм ғилми китаптар һәм ҡулъяҙмаларҙы үҙ эсенә ала. Маҡсаты — XIII—XX быуаттарҙағы социаль-тарихи әһәмиәткә эйә мәҙәни-тарихи мираҫты күрһәтеү. Музейҙа шулай уҡ интеллигенция тәүге «Алаш» баҫмаһының китаптары бар.

## Иҫкәрмәләр
Ратинген

**Ратинген** () — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә урынлашҡан.

Дюссельдорф  административ округына буйһона. Меттман районы составына инә. Халыҡ һаны 91,7 мең кеше (2009); 2000 йылда — 91,0 мең. 88,72 км² майҙанды биләй. Ратинген ҡала статусын 1276 йылда герцог фон Берг талабы буйынса ала. Ратинген ҡалаһының музейы үҙенең ҡурсаҡтар йыйылмаһы менән киң билдәле. Ҡаланың китапханаһы ҡаланың үҙәгендәге медиаүҙәге һәм ҡаланың башҡа райондарындағы бүлексәләре менән юғары класлы мәҙәни саралар үткәреп тора. Ратингенда «Cromford» (Кромфорд) индустриаль музей – донъяла берҙән-бер эшләүсе еп иләү машинаһы (18 быуат моделе!) булған Европа континентындағы иң бороңғо механизацияланған еп иләү фабрикаһы бар. Ҡаланың рәсми коды — 05158028.

Ҡала 6 ҡала районына бүленгән.

## Иҫтәлекле урындары

* Изге Апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе
* Линнеп замогы
* Ландсберг замогы
* Хауз замогы.

## Партнер-ҡалалар

*  Мобеж, Франция (1958)
*  Ле-Кенуа, Франция ( Хёзел менән, 1963 йылдан)
*  , Бөйөк Британия (1967)
*  Вермиллион (Көньяҡ Дакота), АҠШ (1969)
*  Коккола, Финляндия (1989)
*  Белиц, Германия (1990)
*  Гагарин, Рәсәй (1998)
*  Уси, Ҡытай, (2007)

## Һылтанмалар

* Официальная страница
* Официальная страница, русскоязычная версия
Шахтёр (спорт һарайы)

**«Шахтер» спорт һарайы** () — Донецктағы архитектура һәйкәле. 1952—1953 йылдарҙа, ҡалдыҡтары 1947 йылда алынған элекке кирбес заводы урынында төҙөлә. Архитекторы — Георгий Иванович Навроцкий һәм О. К. Терзян.

Был Украинала беренсе ябыҡ спорт залы һәм Советтар Союзында тәүге ябыҡ спорт залдарының береһе. Быға тиклем стена буйлап кибеттәр урынлашҡан спорт залдары төҙөлгән, ә Навроцкий спорт һарайы трибуналары менән күп функциялы ҡоролма һәм үҙенсәлекле архитектураға эйә була.

Бина заманса күп функциялы спорт залдарының өлгөһө булып тора, яңы типтағы йәмәғәт биналарының формалашыуында ҙур роль уйнай. Советтар Союзының беренсе типовой махсуслаштырылған спорт комплексы була, шулай уҡ бындай ҡоролмалар серияһының башланғысы була.
Төп залдың үлсәмдәре — 30×30 м, шулай уҡ комплексҡа ауыр атлетика, фехтование , бокс менән шөғөлләнеү өсөн залдар инә. Залда 600 тамашасы өсөн трибуналар ҡаралған. Трибуна аҫтында сисенеү бүлмәһе, душ бүлмәһе, инструкторҙар өсөн, массаж яһау һәм башҡа ярҙамсы бүлмәләр урынлашҡан.

Бында «Шахтер» ирекле спорт йәмғиәтенең гимнастика залы урынлашҡан булған.

Авторҙар коллективы 1952 йылдағы иң яҡшы бина өсөн Бөтә Союз премияһы ала. Әлеге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт тарафынан һаҡлана.

1952 йылда бина төҙөлгән ваҡытта спорт һарайының фасады Пушкин бульварына ҡарай, ә бинаның арт яғында сәнәғәт складтары урынлашҡан була. 1960-сы йылдарҙа Университет урамы барлыҡҡа килә һәм бинаның бик үк матур күренештә булмаған арт яғы Донецктың әһәмиәте буйынса икенсе урамына ҡарай булып сыға.

2011 йылдың 31 октябрендә бинаның Пушкин бульвары яғынан стенаһына, Донецк рәссамы Геннадий Грибов эшләгән, ун бер йыл дауамында спорт һарайында күнекмәләр яһаған совет гимнасткаһы, Олимпия чемпионы Полина Григорьевна Астахова хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйыла. Асыу тантанаһында Лилия Подкопаева — олимпия чемпионы, Астахованың уҡыусыһы, спортсы-ветерандар һәм ҡала спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре ҡатнаша.

Мемориаль таҡтала ошолай тип яҙылған:


Файл:Donetsk ds shakhtyor.jpg|«Шахтер» спорт һарайының фасады 
Файл:Donetsk ds shakhtyor 03.jpg|Донецк гербы«Шахтер» спорт һарайының фасадында
Файл:Shakhtyor sport palace nameboard.jpg|Архитектура ҡомартҡыһы статусы тураһында табличка
Файл:Дворец спорта Шахтёр 003.jpg|Бинаның Университет урамына ҡараған арт яғы


## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* 
* 
*
Нитра

**Нитра** (, ) — Словакияның ҡалаһы, Нитра крайының административ үҙәге.

Илдең көнбайышында, Трибеч тауҙары армытындағы Нитра йылғаһы буйында, Братиславанан 90 км тирәһе төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Халҡы (2013 йылдың 1 ғинуарында) — 81 351 кеше, ҙурлығы буйынса илдә бишенсе ҡала.

Словакияның иң боронғо ҡалаларынан иҫәпләнә. Йылъяҙмаларҙа ул тәүге тапҡыр 828 йылдарҙа телгә алына. Ҡала хөрмәтенә 9543 астероиды Нитра тип аталған.

## Тарих
V быуаттың аҙағында Нитра территорияһына беренсе славяндар килгән. VII быуатта был территория Само дәүләтенең өлөшө булып торған. Һуңынан бында Нитран кенәзлеге барлыҡҡа килгән, аҙаҡтан ул Моймир тарафынан Бөйөк Моравия составына индерелгән.

Тап Нитра словак христианлығының нигеҙе була, 829—833 йылдарҙа мәжүси Прибина Зальцбург архиепискобын беренсе сиркәүҙе изгеләндерергә саҡырған. Ошонда уҡ Кирилл һәм Мефодий туҡтап торған. Бөйөк Моравия ҡолатылғандан һуң Нитра Венгрия короллегенә инә һәм ундағы жупаның үҙәгенә әйләнә.

1248 йылда Нитра ирекле ҡалаға әйләнә һәм Венгрия короллегенең иң бай ҡалаһы булып иҫәпләнә. XIX быуаттың башында бында 10 меңдән ашыу кеше йәшәй.

Яңы Чехословакия составында Нитра тағы жупа үҙәге була. Хәҙер Нитра көнбайыш Словакияның сәнәғәт үҙәге.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

### Ҡала райондары
Чермань, Түбәнге Кршкан, Дражовцы, Үрге Кршкан, Кинек, Млинарцы, Паровски Гров, Иҫке ҡала, Зобор

### Биҫтәләре
Делы, Хренова, Клокочина, Паровцы

### Гидрография
* Нитра йылғаһы
* Ҡушылдыҡтары: Добротка, Селенец, Радошинка
* Кесе Нитра ҡултығы

## Халыҡ
2001 йылдағы мәғлүмәт буйынса халҡының этник составы:

* 95 % — словак
* 1,7 % — венгрҙар
* 0,7 % — чехтар
* 0,55 % — сиғандар
* 0,1 % — украиндар
* 1,2 % — башҡалар

## Архитектура

* Изге Эммерам базиликаһы
* Нитран замогы
* Костелдар һәм күп һанлы һарайҙар

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Гвадалахара (Испания)
*  Кельце (Польша)
*  Бачки-Петровац (Сербия)
*  Ческ-Будеевице (Чехия)
*   (Австралия)
*  Кромержиж (Чехия)
*  Нэпервилл (АҠШ)
*  Осиек (Хорватия)
*  Спишска-Нова-Вес (Словакия)
*  Зелена-Гура (Польша)
*  Зутермер (Нидерланд)

## Шәхестәр
* Прохазка, Оттокар (1858—1927) — рим-католик сиркәүе епискобы
* Шварц, Штефан (1851—1924) — австрия скульпторы, медальер, Вена художество академияһы профессоры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Corgoň — урындағы һыра етештереүсе
* Нитра (өлкә)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* R. Charles Bowlus, "Nitra: part of the when it Moravian realm become a did? Evidence sources in the Frankish, " *Early Medieval Europe*, 17,3 (2009), 311—328.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Нитры
* Нитранский Град
Тәмәке фабрикаһы

**«Тәмәке фабрикаһы»** —Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә  заман сәнғәте үҙәге,  Красноармейский урамы, 170 йорт адресы буйынса уырнлашҡан, 2010 йылда Беренсе хәҙерге заман сәнғәтенең Көньяҡ-рәсәй  биенналеһын үткәреү ваҡытында асылған.

## Тарихы
«Тәмәке фабрикаһы» тарихы  2009 йыл аҙағында башлана, Беренсе   хәҙерге заман сәнғәтенең Көньяҡ-Рәсәй биенналеһы әҙерлеге этабында  бизнес хужалары менән  1,5 мең квадрат метрлыҡ  Дон тәмәке фабрикаһында «С-В-Я-З-И connection» һәм «Waterлиния» биеннале секцияларын урынлаштырыу буйынса килешеү төҙөлә. Саҡ ҡына һуңыраҡ   матбуғата «Тәмәке фабрикаһы» заман сәнғәте  үҙәге тип аталған иҫке цехтарҙың майҙандарында Беренсе Көньяҡ-рәсәй биенналеһының махсус проекттары күргәҙәмәһе ҡуйыла тигән мәғлүмәт сыға 

«Тәмәке фабрикаһы» заман сәнғәте үҙәге   24 майҙа хәҙерге заман сәнғәтенең Беренсе Көньяҡ-Рәсәй биеннале сиктәрендә асыла . РФ дәүләт думаһы депутаты Иван Саввиди, бина хужаһы, үҙ  сығышында былай тип белдерә: «был билдәле дәрәжәлә тирә-яҡ мөхиттең һәм кеше күңеленең  санацияһы. Беҙ, профессиональ тәмәке етештереүселәр, кешенең һаулығына зыян килтергәнгә был ваҡиғаны физик зыян өсөн компенсация тип һанайбыҙ».

Биеннале асылғандан һуң, матбуғатта «АГРОК төркөмө» элекке тәмәке фабрикаһы бинаһын заман сәнғәте стационар үҙәгенә бирергә ниәтләй тип  хәбәр ителә. Улай ғына түгел,  «Агрок» төркөмөнөң 2010 йылдың  4 июнендәге рәсми сайтында ошондай хәбәр барлыҡҡа килә: «Бөгөн „тәмәкенең“ иҫке бинаһы яңынан тыуҙы.  Биеннале тамамланыу менән цехтарҙа даими эшләп килгән заманса сәнғәт үҙәге урынлашасаҡ.  Әһәмиәтле ҡала һәм төбәк проекттарында ҡатнашыу  —„Агрок төркөмөнөң“ төп йүнәлештәренең береһе булып тора».

Тәмәке фабрикаһының  өсөнсө ҡатында   хәҙерге заман сәнғәтенең Беренсе Көньяҡ- рәсәй биенналеһының 12 проектынан бишәүһе урынлаша: «Йоҡо районы — 2», «С. -.-Я-З-И-Connection», «Сикләнгән зона. Видео-арт», «Ҡыҙыл мөйөш», «Йәш мумиелар».

2010 йылдың октябрендә «Тәмәке фабрикаһы»   заман сәнғәте үҙәге территорияһында  Дондағы Ростовта «Германия Көндәре» сиктәрендә немец рәссамы Кристина Шнаппенбургтың  «Яҡтылыҡ скульптуралары»  күргәҙмәһе үткәрелә.

Заман сәнғәте үҙәге төҙөү инициативаһы артабан дауам итмәй.


* 2011 йылда Пермь «Астра» «Тәмәке фабрикаһы»  территорияһында «Пермь аҡ төндәр» фестивале сиктәрендә   Санкт-Петербургта, Һамар, Пермь, Тверь, Түбәнге Новгород рәссамдарының арт-проекттары тормошҡа ашырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Винзавод (выставочный центр)
* Центр современной культуры «Гараж»

## Сығанаҡтар
Боржоми-Харагаули милли паркы

**Боржоми-Харагаули милли паркы** - () () — Кесе Кавказ биләмәһендә Грузияның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан милли парк.

## Географияһы
Европалағы иң ҙур милли парктарҙың береһе,  алты административ районы бар, ул Боржоми курортынан  Харагаули ҡалаһына тиклем ерҙәрҙе биләй. Уның майҙаны  85 083 гектар

## Тасуирламаһы
Боржоми-Харагаули милли паркының  уникаль үҙенсәлеге - географияһы һәм  экологияһы, ландшафттары, тарихи ҡомартҡылары төрлөлөгөндә, бай фауна һәм флораға эйә булыуында.

Был урындар таулы – диңгеҙ кимәленән 800-ҙән 2200 метрға тиклем бейеклеккә етә. Климаты уртаса.

Дөйөм парк тураһында әйткәндә, бында уртаса һәм һәм дымлы субтропик һауалы урындар ныҡ яҡын урынлашҡан. Урмандарҙан тыш ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары, шишмәләр һәм шарлауҙар бар, уларға төп ҡурсаулыҡ - Кура йылғаһы йоғонто яһай

Парк биләмәләрендә 1 200 төрлө үҫемлек үҫә.

Паркта һәм һаҡлаулы зоналарҙа, һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, даими рәүештә 60 төр йәнлек йәшәй, уларҙың 8 төрө илдең Ҡыҙыл Китабына индерелгән

## Тарихы
Грузияла Боржоми-Харагаули милли паркы барлыҡҡа килеү тарихы Урта быуаттарҙа башлана. Был ер биләмәләре феодалдарҙың шәхси ерҙәре булып тора һәм  башлыса һунар өсөн ҡулланыла.

Грузияның Рәсәй империяһына инеүе осоронда  төбәк яҙмышына  Александр II батшаның туғаны бөйөк кенәз Михаил Николаевич ҙур йоғонто яһай, ул Кавказ аръяғының генерал-губернаторы итеп тәғәйенләнгән була. Михаил Николаевич парктың матурлығына һоҡланып, унда йәйге резиденцияһын төҙөргә ҡарар итә.

 Артабан ул бик ҙур майҙанды биләп ала һәм махсус рөхсәтһеҙ һунарға сығыуҙы тыя. Ошо рәүешле буласаҡ паркҡа нигеҙ һалына.

Ҡурсыулы тәбиғәт зонаһы 1929 йылда Аджария-Имеретия һырты армыттарында билдәләнгән, рәсми рәүештә ҡурсаулыҡ тип ул 1935 йылда ғына атала башлай

## Хәҙерге тарихы

Паркҡа 1995 йылда Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды (WWF) һәм Германияның федераль хөкүмәте ярҙамында нигеҙ һалына, әммә 2001 йылда ғына рәсми рәүештә асыла.

Баҡы-Тбилиси-Джейхан нефть үткәргесенең бер өлөшө милли парк сигенән үтә, был ризаһыҙлыҡтар тыуҙыра, сөнки ер эштәре тупраҡтың шыуыуына килтереүе ихтимал тигән фекерҙәр бар .

2008 йылдың  авгусында милли паркта 3 км² урман яна, Грузия бынан һуң Рәсәй экосистемаһы һаҡланыу сараларын ҡулланасағын белдерҙе

## Галерея

Файл:Borjomi Kharaguli National Park - Georgia.jpg
Файл:Borjomi Kharaguli National Park - Georgia (1).jpg
Файл:Borjomi Kharaguli National Park - Georgia (2).jpg
Файл:Borjomi Kharaguli National Park - Georgia (3).jpg
Файл:Borjomi Kharaguli National Park - Georgia (5).jpg
Файл:Borjomi's Park.JPG
Файл:Borjomi-Kharagauli national park.jpg
File:268A6825.jpg
File:Autumn in Dabadzveli.jpg
File:Borjomi Kharagauli National Park (12).jpg
File:Borjom-Kharagauli National Park.jpg
File:დათვის ბელი ბორჯომ ხარაგაულის ერ. პარკი.jpg


## Шулай уҡ ҡара
* Список национальных парков Грузии
* Лесные пожары в Боржоми

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Статья о парке
Суворов һәйкәле (Аҙау)

**Суворов һәйкәле** — Ростов өлкәһенең  Аҙау ҡалаһындағы рус полководецы, генералиссимусы Суоворов һәйкәле. 2014 йылда ҡуйылған

## Тарихы
Ростов өлкәһендә  тиҫтәгә яҡын полководец В.А. Суворов   һәйкәле ҡуйылған. Уның исеме менән урамдар, уҡыу йорттары аталған. Суворов исеме Аҙау  ҡалаһы тарихы менән бәйле.  Ул 1778—1779 йылдарҙа  Аҙау-Моздок  оборона һыҙығы ҡоролмаһы төҙөлөшө менән контроллек итә.  Бер нисә тапҡыр  Азов ҡәлғәһенә килә уның. Рус-төрөк һуғышындағы төп операциялар Суворов етәкселегендә үтә.

А.  В. Суворовтың  императрица Екатерина II алдында юлламаһы буйынса  ҡырым әрмәндәре Донда  төпләнә. Бында улар Дондағы Нахчиванға, Ҡырым ауылына,  Чалтырь, Оло Салы, Солтан-Салы, Несветай ауылдарынпа нигеҙ һала.

2014 йылдың 19 июлендә Аҙау  ҡалаһында   рус полководецы Суворовҡа хөрмәт йөҙөнән  һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлда асыу  датаһы Аҙау ҡалаһының Рәсәй империяһына ҡушылыуы менән тап килә.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл тура мөйөшлө постаментҡа ҡуйылған Сувровотың бюсынан ғиәбәрәт. Бюст менән һәйкәл 18 быуат хәрби-инженер сәнғәте һәйкәле   — дары мөгәрәбе менән йәнәшәлә урынлашҡан. Дары мөгәрәбе эргәһендә үҙ ваҡытында Суворов туҡталып киткән йорт тора. Монумент ҡабырғаларында Суворовтың эшмәкәрлеген һүрәтләгән яҙыу менән таҡта беркетелгән. Һәйкәлә янында ике пушка ҡуйылған. 

Суворов һәйкәле Кропоткин ҡалаһында эшләнгән һәм Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығына бүләк ителгән.

## Әҙәбиәт

* Агуренко Б. Александр Суворов, гениальный полководец/ Б. Агуренко// Вечерний Ростов.- 2002.- 4 февр.-С. 2.
* Бормотов В. «Потомство мое прошу брать мой пример»/ В. Бормотов// Резонанс.- 1999.- № 10.
* Вартанов Э. Он был необъяснимым чудом/ Э. Вартанов// Наше время.- 2010.- 22 янв.
* Корольченко А. В крепости Ростовской/ А. Корольченко//Приазовский край.- 1993.- 19 авг.
* Рудик Ю. Из фельдмаршалов – в генералиссимусы/Ю. Рудик// Вечерний Ростов.-1999.- 1 марта.
* Чеботарев В. Александр Суворов на Дону и Северном Кавказе/ В. Чеботарев// Приазовский край.- 2005.- 24 нояб.

## Һылтанмалар

* Открытие памятника Суворову в Азове 21 07 14
* А. В. Суворов в Азове. Торжественное открытие бюста А.В. Суворова. 
* В Азове установили бюст Суворову