open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Церетели

**Церете́ли** () — грузин фамилияһы (Цертелев тип урыҫлаштырыла). Билдәле кешеләр:
* Акакий Церетели (1840—1915) — грузин шағиры.
* Церетели Зураб Константинович (1934—2025) — СССР һәм Рәсәй скульпторы.
Сыңрау торна (мәғәнәләре)

**Сыңрау торна**:
* Сыңрау торна (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.
* Сыңрау торна — өс актлы беренсе башҡорт балеты.
Соломон II

**Соломон II** (, , Трапезунд) — һуңғы Имеретия батшаһы. 1789 йылдан 1790 йылдарға тиклем һәм тағы ла 1792 йылдан 1810 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Ул тәхеттән төшөрөлгәс, Имерети батшалығы, уға тиклем Картли-Кахетин батшалығы һымаҡ Рәсәй империяһы составына индерелә.

## Биографияһы
Соломон II батша улы Арчилдың улы була. Арчил (1775 йылдың 6 октябрендә вафат), Имеретин батшаһы Бөйөк Соломон Беренсенең һәм Картли-Кахетин батшалығының батшаһы Ираклий Икенсенең ҡыҙҙары Еленаның (1753—1786) ҡустыһы. Тыуғанда Давид тип исем бирәләр. 1784 йылда Соломон I үлә. Ул, улы Александр үлгәндән һуң, башҡа ир-ат вариҫтары ҡалмағанға, Давидты үҙенән һуң батша итеп ҡалдыра. Ләкин Давидтың ике туған ағаһы, Давид II, граждандар һуғышын башлап, тәхеткә менеп ултыра. Ираклий II ейәнен яҡларға була. Уның ебәргән ғәскәре Давид II армияһын 1789 йылдың 10 июнендә Матходжи янындағы яуҙа еңә. Давид, Арчилдың улы, Соломон II исеме аҫтында Имеретияның батшаһы булып ултыра. Әммә Давид II 1792 йылда еңелгәненә тиклем тәхет өсөн көрәште дауам итә.

Соломон II ҡартатаһы Ираклий Икенсегә арҡаланып батшалыҡ итә. Ул Соломон I сәйәсәтен дауам итеп, юғары ҡатламдың хакимлеген кәметергә тырыша. 1795 йылда Соломон II ҙур булмаған ғәскәре менән Ираклий армияһына ҡушылып Крцаниси янындағы Иран менән булған яуҙа ҡатнаша.

Ираклий 1798 йылда үлгәндән һуң Картли һәм Кахетия 1801 йылда Россия империяһының составына индерелә. Имеретияға буйһонған Мингрелия кенәзе Рәсәйҙең ҡул аҫтына күсергә була. Соломон Ғосман империяһы һәм Ирандан Рәсәйгә ҡаршы торорға ярҙам һорарға була, ләкин Грузиялағы Рәсәй ғәскәрҙәренең главнокомандующийы генерал Павел Цицианов 1804 йылдың 20 апрелендә Имеретияға ғәскәр индерә һәм Соломон Икенсенән Рәсәй империяһына буйһоноуы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙырта. Килешеүгә (Элазнаур конвенцияһы) 1804 йылдың 25 апрелендә ҡул ҡуйыла.

4 июлдә Александр I конвенцияны раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, Соломон Икенсенең Рәсәй империяһы менән булған мөнәсәбәттәре киҫкенләшә бара. 1809 йылда Соломон II Көнсығыш Грузияла туғандары башлаған ихтилалға ҡушыла. Бының өсөн Соломон II ҡулға алына һәм Тбилиси төрмәһенә ултыртыла.

1810 йылдың 11 майында Соломон II Ғосман империяһына ҡаса. 1810 йылдың 20 февралендә Рәсәй Имеретияны ҡул аҫтына алыр өсөн унда ғәскәрҙәр индерә. Соломон Икенсе Имеретияға кире ҡайтып, Россияға ҡаршы баш күтәрә. Ул Төркиә, Иран һәм Наполеон Францияһының ярҙам итәсәгенә өмөтләнә. Еңелгәндән һуң, 1810 йылдың сентябрендә ул Трапезундҡа ҡаса. 1815 йылдың 7 февралендә шунда үлә. Соломон Икенсе Трапезундта изге Григорий Нисскийҙың соборында ерләнә.

1990 йылда һуңғы грузин батшаһының кәүҙәһе Геласий монастыренә күсерелә. Канонизация 2005 йылдың 27 июнендә уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр
Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы

**Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы** (1 ғинуар 1942 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй педагогы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һәм халыҡ уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү мәктәбенең маҡтаулы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы» (2008).

## Биографияһы
Лиза Ҡыям ҡыҙы Әғәҙуллина (ҡыҙ фамилияһы Мөхәмәтдинова) 1941 йылдың 7 декабрендә, рәсми теркәү буйынса 1942 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Түбәнге Ҡыйғы ауылында тыуған.

1959—1961 йылдарҙа шул уҡ райондың Арыҫлан һәм Абзай урта мәктәптәрендә өлкән пионервожатый булып эшләй.

1966 йылдан, Бөрө педагогия институтын тамамлап, «химия һәм биология уҡытыусыһы» дипломын ҡулына алғас, Малаяҙҙа (Салауат районы, 1966—1968), Түбәнге Ҡыйғыла (1968—1970; бер үк ваҡытта — синыфтан тыш эштәрҙе ойоштороусы) уҡыта. 1970—1971 йылдарҙа Ҡыйғы районы мәғариф бүлегенең методика кабинеты мөдире була.

1971 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй: 27-се мәктәп уҡытыусыһы, 1996 йылдан — Октябрь районының айырым фәндәрҙе тәрәнәйтеп өйрәтеүсе 42-се мәктәптең химия уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып Республика башҡорт-төрөк лицейында (2003 йылдан — Республика Башҡорт лицей-интернаты)химия буйынса олимпиада дәрестәре алып бара.

### Ғаиләһе
* Тормош иптәше — Фәнил Ғабдулла улы Әғәҙуллин.
* Ҡыҙы (табип), улы (Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта).
* Бер туған ағаһы — Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» юбилей миҙалы (1970)
* БДБ илдәре Химик белем биреү буйынса ассоциацияһының «Мәктәптәрҙең химия олимпиадаларын үҫтереүгә индергән өлөшө һәм юғары педагогик оҫталығы өсөн» дипломы (1998)
* Башҡортостандың баш ҡалаһы йыл уҡытыусыһы (2002)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004)
* Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү мәктәбенең маҡтаулы хеҙмәткәре (2004)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2008)
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы (2016).

## Ваҡытлы матбуғатта
* Нәбиева Ғ. Өфө педагогы Рәсәй Президентына Мәскәүҙә Уҡытыусыға һәйкәл ҡуйырға тәҡдим итте.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*
Тансу Чилләр

**Тансу Пенбе Чилләр** (, 24 май 1946 йыл) — төрөк иҡтисадсыһы һәм сәйәсмәне. Әлегә Төркиә премьер-министры вазифаһын үтәгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.

## Вазифаларға килеүе

Роберт Колледждың Ҡыҙҙар иҡтисад мәктәбен тамамлай (Истанбул). Коннектикут университетында доктор дәрәжәһе ала, Йельс университетында постдоктор эҙләнеүҙәрен тамамлай. 1978 йылдан Босфор университетында уҡыта (Истанбул), 1983 йылдан — профессор (шунда уҡ). Шулай уҡ Истанбул банкыһында президент вазифаһын үтәй.

## Сәйәси карьераһы

Бер нисә университетта профессор вазифаһында эшләгәндән һуң, 1990 йылдың ноябрендә сәйәсәткә ныҡлы ылығып китә, консерватив Дөрөҫ юл фирҡәһенә (Партии верного пути) инә. 1991 йылда Төркиә парламентына Истанбулдан депутат итеп һайлана, С. Демирелдең коалиция хөкүмәтендә иҡтисад министры вазифаһын биләй.

1993 йылдың 13 июненән — партия лидеры, Дөрөҫ юл фирҡәһе һәм Социал-демократик халыҡ фирҡәһенең коалиция хөкүмәтендә Төркиә премьер-министры була. Коалициянан социал-демократтар сыҡҡандан һуң, 1995 йылдың октябрендә, әҙселек хөкүмәте төҙөп ҡарай, әммә парламенттың яҡлауына өлгәшә алмай. Шунан һуң Социал-демократик халыҡ фирҡәһен «йотҡан» Республика халыҡ фирҡәһе ҡатнашлығында яңы кабинет төҙөүгә ризалаша.

1996—1997 йылдарҙа Төркиәнең сит ил эштәре министры һәм вице-премьеры вазифаһында эшләй. Күрд сепаратистары һәм Әрмәнстанды азат итеү әрмән йәшерен армияһына ҡаршы көрәшеү маҡсатында «Төпкөл дәүләт» тип аталған антидемократик енәйәтсел төркөмдәр менән эләмтәне көсәйтә. Был уның Сусурлук янъялынан һуң уның ультрамилләтсе бозкуртсы Абдулла Чатлыны маҡтап сығыуынан асыҡ күренә:

*Был илебеҙ, был милләтебеҙ, был дәүләтебеҙ хаҡына атҡан, яраланған кешеләрҙе беҙ һәр саҡ ололап иҫкә аласаҡбыҙ*.

1997 йылда хәрби түңкәрелештән һуң яңы кабинет төҙөп өлгөрмәҫтән вице-премьер вазифаһынан бушатыла.

Ул идара иткәндә Төркиә менән Евросоюз (ЕС) араһында таможня килешеүенә ҡул ҡуйыла.

Иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — Төркиә ғәскәрен заманса ҡоралланған армияға әйләндереү. Ул АҠШ-ты Күрд эшселәр фирҡәһен террор ойошма исемлегенә индереүгә күндерә, һуңғараҡ ЕС-ты ла ошондай ҡарар ҡабул иттереүгә өлгәшә.

## Коррупцияла ғәйепләнеүе

Чилләр хөкүмәт башлығы булғанда Төрөк парламенты уны коррупция менән шөғөлләнеүҙә ғәйепләп, етди тикшереүҙәр үткәрә. Чилләр һәм элекке премьер Месут Йылмаз һуңғараҡ процедураларға мәлдәренә һәм иммунитеттары булыға бәйле, эҙәрлекләүҙән ҡотҡарыла. 1998 йылда парламент комиссияһы ғәйепләүҙәр эшен яба.

2002 йылдың ноябрендә һайлауҙа еңелгәндән һуң сәйәсәттән китә.

## Ғаиләһе
Ире — Эзер Учуран Чилләр (Özer Uçuran Çiller). Ике балаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Фотографиялар

Prime Minister Tansu Çiller 

## Һылтанмалар
* Biyografi.net — ''Biography of Tansu Çiller''
* Who is Who — *Biographies* : ''Prof. Dr. Tansu Çiller''
Тайлер Пози

**Тайлер Пози** (, 18 октябрь 1991 йыл) — АҠШ актёры, музыкант. «Волчонок» телевизион сериалындағы (2011) *Скотт Макколл* роле менән танылыу алыусы.

## Биографияһы
Пози Тайлер Гарсиа 1991 йылдың 18 октябрендә АҠШ-тың Калифорния штатындағы Санта-Моника ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — шулай уҡ актёр Джон Пози, аҙаҡтан яҙыусы булып билдәлелек ала. Әсәһе Синди Пози Гарсиа, 2014 йылда яман шеш ауырыуынан вафат була.
5 сезон Волчонок сериалды бағышланды уға. Актёр карьераһы Тайлер баласаҡтан башланы, һигеҙ йылдан ул телевидениела һәм кинола әшләне. Актёр сәнғәте аша, Тайлер — йырсы, музыкаль автор композицияларҙын; ул батша һәм басист музыка төркөмендә Санта-Картала.

## Карьераһы
Ун дүрт йыл телевиденияла әшләй һәм үҙе киноларҙа төшә, Пози фронтмен "Lost In Kostko" төркөмдә була, унда ул йырлай һәм гитарала уйнай. Беренсе унын роли "Госпожа Горничная" ул унда горничныйҙын Мариса улын уйнаған, Марисанын ролин Дженнифер Лопес уйнай.

Унын иң яҡшы роли "Волчонок" сериалда. Скотт МакКол тип роль уйнаны. .

 2016 йылда  Halsey-«Colors» тип клипында төшөрөлдө..

## Тормош Юлы
9 йылда Майли Сайрус менән осрашырға. Хәҙерге ваҡытта Белла Торн менән осраша

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр






## Һылтанмалар

* Official fansite
* Tyler Posey on Twitter 
* Tyler Posey on Instagram
* Tyler Represent
Төньяҡ кавказ телдәре

**Төньяҡ кавказ ғаиләһе** — 1980 йылдарҙа С. А. Старостин тарафынан күҙалланған гипотетик ғаилә. Был атама аҫтында ике — абхаз-адығ һәм нахск-дағстан тел ғаиләләре берләшә. Берләшмәне күп ғалимдар инҡар итә. Беренсе төр менән С. А. Старостин — хатт, икенсе төркөм менән хуррито-урарт телен яҡынлаштыра. 

Гипотетик ғаилә телдәре Төньяҡ Кавказда, шулай уҡ Яҡын Көнсығыштағы күп һанлы диаспораға таралған. Уға 40 тере, 1 күптән түгел бөткән тел һәм 1 яҙма тел инә.

## Старостин гипотезаһы
Лексика кимәлендәге ҡайһы бер оҡшашлыҡтар күптән билдәләнһә лә, быны фәнни нигеҙләү ынтылышы яңы ғына, атап әйткәндә, С. А. Старостин тарафынан барлыҡҡа килә. Әммә уның оппонентары күп, бигерәк тә сит ил лингвистикаһында&#x5B;*кем?*&#x5D;.

Старостин нигеҙ һалған хәҙерге макроскомпаративистикала төньяҡ кавказ ғаиләһе син-кавказ макроғаиләһенә инә.

Элегерәк төньяҡ кавказ ғаиләһе картвель телдәре менән бергә «иберий-кавказ» берлеген барлыҡҡа килтерһә, хәҙер был ҡараш барлыҡ лингвистар тарафынан тиерлек инҡар ителгән. Атап үтелгән телдәр ғаиләләре араһында уртаҡ һыҙаттар булыуын оҙаҡ ваҡыт тығыҙ бәйлнештә йәшәү менән аңлатырға була. Был Кавказ тел берлеге тураһында һөйләү мөмкинлеген бирә.

Старостин С. А. етәкселегендәге лингвистар төркөмө түбәндәге һығымталар яһай:
* сино-кавказ макроғаиләһе беҙҙең эраға тиклем 8-се мең йыллыҡта тарҡала
* төньяҡ кавказ ғаиләһенең нахск-дағстан һәм абхаз-адығ телдәрнә тарҡалыуы яҡынса беҙҙең эраға тиклем 6-сы мең йыллыҡ уртаһына йәки 5-се мең йыллыҡ башына тура килә.
Лингвистарҙың һәм археологтарҙың (Сафронов, Чайльд, Монгайт, Брей-Трамп һ. б.) бер өлөшөнөң фекеренсә, төньяҡ кавказ тел ғаиләһе: Страчево-Криш, Кереш, Ҡаран, линия-лента керамикаһы, тимер (Көнсығыш Австрия), Альфельд (Марошанан алып Тиса буйлап Көнсығыш Словакияға тиклем), Бюкка (буковогорск, Үрге Тисы буйлапТөньяҡ Венгрияның Бюкка тауҙарында һәм Көнсығыш Словакияла), Тиса (Тиса бассейны), наколка-лента керамикаһы, трипольск, Боян, Буг-Денстр мәҙәниәттәренә йоғонто яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Diakonov I.M., Starostin S.A. Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian Languages. Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, R. Kitzinger, München 1986.
* Дьяконов И. М., Старостин С. А., Хуррито-урартские и восточнокавказские языки// Сб. «Древний Восток. Этнокультурные связи», стр. 164—208. Изд-во «Наука», Главная редакция восточной литературы, Москва, 1988.
* Дьяконов И. М. Языки древней Передней Азии. М. 1963.
* Дьяконов И. М. Алародии (Хурриты, урарты, кутии, чеченцы и дагестанцы) // Сб. Алародии: этногенетические исследования. Махачкала, 1995.
* Старостин С. А., Николаев С. Л. Севернокавказские языки и их место среди других языковых семей Передней Азии//Сб. Лингвистическая реконструкция и древнейшая история Востока. «Наука», Главная редакция восточной литературы, Москва, 1984.

## Һылтанмалар
* S. L. Nikolayev, S. A. Starostin. 1994. A North Caucasian Etymological Dictionary
Кәләпүш

**Кәләпүш**, *башкейем* (урыҫса *[[каляпуш]]*) — башҡорт ҡатын-ҡыҙының боронғо баш кейеме.  Байрамда һәм төрлө йола башҡарғанда кейгәндәр. 
## Тегелеше
Кәләпүш бейек ярымтүңәрәк көмбәҙләп тегелгән,  тирәсенең артҡы яғына яҫы арҡалыҡ беркетелгән. Түбәһен һәм көмбәҙен буҫтауҙан йәки туланан киндер эслек һалып теккәндәр. Уны ҡыҙыл йәки ҡомас кизе-мамыҡ туҡыма  менән  тышлағандар. Кәләпүште тулыһынса, көмбәҙ өлөшөн дә, "ҡойроғон" да ҡаплап еҙ йә көмөш тәңкәләр, мәрйендәр тағып сыҡҡандар . Арҡалыҡтың бер өлөшөнә бәрхәт туҡыма һәм мәрйен селтәр, суҡтар  теккәндәр. Ситтәрен мәрйен һәм йоморсаҡ аҡыҡ төймәләр менән биҙәгәндәр. Түбә өлөшөнөң уртаһын мәрйен  менән сигеп,  металл суҡы беркеткәндәр.

## Таралышы
19-сы быуат урталарына тиклем Урал аръяғында, Башҡортостандың урта һәм төньяҡ-көнбайыш райондарында киң таралған булған. Быға оҡшаш баш кейемдәре ҡайһы бер төрки һәм фин-уғыр халыҡтарында ла осраған.
### Кәләпүш кейгән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары һынлы сәнғәттә

Costumes de Differents Pays, 'Femme Baschkir' LACMA M.83.190.233.jpg| Жак Грассе де Сен-Совер (Франция, 1757-1810)
Femme Baschkirienne.jpg|Клод-Луи Десраз, 1787
Woman Bashkir.jpg|Билдәһеҙ рәссам, 1814
Башкирка.jpg|Иоганн Готлиб Георги (1738-1802)


## Сығанаҡтар
*http://www.баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10173-ma-laj-bi-est-re 
*https://vk.com/club114620260?z=album-114620260_237611400

## Иҫкәрмәләр
*https://vk.com/club114620260
* http://www.pr-j.ru/iskusstvo_i_kultura/bashkirskij_kostyum.html

## Әҙәбиәт
* *[[Авижанская София Александровна|Авижанская С. А.]], [[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев, Раиль Гумерович|Кузеев Р. Г.]]* Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964.
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Мәскәү: «Русский язык», 1993. 1-се том — 592-се бит.
* Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002.
* Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962.
* *Казбулатова Г. Х.* Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005.
* Костюм татар и башкир Урала //Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.
* *[[Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]]* Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
* *[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]* Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995.
Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы

**Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы** (1 сентябрь 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Хәмит Әбдрәхим улы Ирғәлин 1950 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Федоровка районының Юлдаш ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия  институтында, марксизм-ленинизм университетында, Мәскәүҙәге Надежда Крупская исемендәге  Халыҡтар университетының һынлы сәнғәт факультетында ситтән тороп  белем алған. Һөнәре буйынса биҙәүсе -рәссам.

## Әҙәби ижады
Үткән быуаттың 80-се йылдарында төртмә телле хикәйәсе булараҡ танылыу таба. Уның сатирик һәм юмористик хикәйәләрендәге һүрәтләүҙәр   тормошта булған хәл-ваҡиғаларға, ысынбарлыҡтағы кеше-ара мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән. Бындай әҫәрҙәре сюжет боролоштарының ҡапылғара булыуы, уҡыусы күҙлегенән көтөлмәгәнсә  тамамланыуҙары менән иғтибарҙы тарта. Хәмит Ирғәлиндың күңелсәк новеллаларының теле тапҡырлығы,  һүрәтләүҙәре урынлы булыуы һәм кәрәкле кешеһенә тоҫҡауҙа оҫталығы менән  айырылып тора.
90-сы йылдарҙың аҙағында Х.Ирғәлин драматургия өлкәһендә уңышлы эшләй. "Юғалма, өмөтөм"драмаһы 1997 йылда Салауат дәүләт драма театрын, "Инә бүре ҡарғышы" - 1998 йылда Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт театры сәхнәләрендә ҡуйыла."Сыңғыҙ хандың юғалған сардары" (2000 йыл), "Юғалған мөхәббәткә реквием"(2004 йыл) пьесалары драматургтарҙың республика конкурсында призлы урындар ала.

## Китаптары
* Йылмайыу хаҡы: Хикәйәләр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.- 208 бит.
* Синдбадтың һигеҙенсе сәйәхәте: Хикәйәләр. Өфө:"Китап" нәшриәте,2002 йыл.- 180 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

## Һылтанмалар
Маскат

**Маска́т** () — Омандың баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы. Маскат губернаторлығы үҙәге. Һинд океанының Оман ҡултығы яр буйындағы порт.

Халҡы — 650 мең кеше (2005 йыл).

## География
Маскаттың ҡала яны менән бергә территорияһы Баш ҡала районы тип атала, уның майҙаны яҡынса 1500 км².

## Климат




## Тарих
Борон ҡала «Ладан юлы»нда урынлашҡан бәләкәй торама булған. XVI быуатта португалдар тарафынан баҫып алына. 1649 йылда ҡалаға Оман ғәрәп шәйехе хужа була һәм уға баш ҡала статусын бирә. Оман хакимдарының биләмәләре көньяҡҡа ҡарай Мозамбикка тиклем һуҙылған булған, ил ҡолдар һатыу менән байыған.

1803 йылда Оман солтаны ваххабиттар һөжүмен кире ҡаға. XIX быуат уртаһына ҡарай ҡолдар менән сауҙа итеү тыйыла, ҡала бөлгөндөккә төшә, ә солтан үҙенең баш ҡалаһын Занзибар утрауына күсерә.

## Иҡтисад
1970 йылдан Оманда модернизация башланғас, Маскатта инфраструктура һәм урбанизация йылдам үҫешә бара. Эргә тирәләге торамалар аҡрынлап мегаполис составына керәләр.

Ҡаланың үҙәк өлөшөн өс төркөмгә бүлергә мөмкин:
* Көнбайыш Маскат: Әл-Сиб, Удхайаба, Баушер, Әл-Губра һәм Гала;
* Үҙәк Маскат: Әл-Хувэйр, Мединат Солтан Ҡабус, Шаты-аль-Курм, Курм һәм Рас-аль-Хамра;
* Восточный Маскат: Вуттайя, Руви, Матрах, Кальбух, Старый Маскат, Сидаб и Аль-Бустан.

## Транспорт
* Маскат халыҡ-ара аэропорты
* Маскат диңгеҙ порты

## Иҫтәлекле урындар
* Солтан Кабус мәсете — ҡаланың төп мәсете.

## Туғандаш-ҡалалар
*  Акхисар, Төркиә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Население
810 йыл

## Тыуғандар
* Иоанн Скот Эриугена
* Әл-Бохари

## Вафат булғандар
* Трисонг Децен
* Муарридж ас-Садуси, арабский географ и филолог.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Коди Кристиан

**Коди Аллен Кристиан** (инг.&nbsp;*<span lang="en">Cody Allen Christian</span>*; род. 15 апрель 1995, АҠШ) —  америка актеры. Иң популяр ролдәре — «Милые обманщицы» телесериалында Майк Монтгомери һәм роль «Волчонок» телесериалында Тео Рэйкен.

## Карьераһы
Кристиан Аринын Монтгомериның ҡустыһын уйнаған, Майк тип, телесериалда «Милые обманщицы», Freeform каналында күрһәтелә. Ул эпизод рольдарҙы уйнаған телесериалдарҙа «Вернуться к вам», «Настоящая кровь» и «Анатомия страсти». 2011 йылда «Ирландец» тип фильмда төшкән, ә 2013 йылда баш роль алды комеди-фильмда «Очень голодные игры». Коди 5-се сезонда «Волчонок» килеп сыҡты, Тео Рэйкен тип уйнаны.

## Фильмографияһы

###### Фильмдар

##### Телевидениеһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (англ.) на сайте Internet Movie Database
* 
* Коди Кристиан на сайте Instagram
Бохари

**әл-Боха́ри** (), **Бохари́** () — кешенең Бохара ҡалаһынан икәнен күрһәтеүсе нисбә, аҙаҡтан фамилияға әйләнә.

;Нисбә
* Әл-Бохари (810—870) — ислам дин белгесе, «Сахих әл-Бохари» ҡануни сөнниселәр риүәйәттәре йыйынтығы авторы.
* Шамсуддин әл-Бохари (XIII б. аҙағы) — фарсы математигы, астроном һәм философ.
* Абдул-Кәрим Бохари (XVIII б. икенсе яртыһы—1830) — сәйәхәтсе, тарихсы.

;Фамилия
* Бохари Мөхәммәду (1942 й. тыуған) — нигерия дәүләт эшмәкәре, 1983-1985 йылдарҙа һәм 2015 йылдан президент.
* Бохари Насухи (1881—1961) — сүриә хәрби һәм сәйәси эшмәкәре, Сүриәнең президент вазифаһын башҡарыусы, Сүриәнең премьер-министры.
* Бохари Нурдин (1980 й. тыуған) — Марокконан сыҡҡан нидерланд футболисы.

;Башҡа
* Бухори — йәһүд-тажик диалекты.
Шейх Хасина Вазед

**Шейх Хасина́ Вазе́д** (28 сентябрь 1947 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1996—2001 йылдарҙа Бангладештың премьер-министры, 2009 йылдан — «Авами Лиг» партияһы етәксеһе.

## Ғүмер юлы
Фаридпур округында тыуған. 1971—1975 йылдарҙа бойондороҡһоҙ Бангладеш башлығы, «милләт атаһы» тип йөрөтөлгән Шейх Муджибур Рахман ҡыҙы. 1969 йылда Даккалағы стунеб болғаныштарында ҡатнаша. 1971 йылда Бангладештың бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта баҫҡынсы Пакистан армияһы тарафынан ҡулға алына. 1975 йылдың 15 авгусында атаһы һәм ғаилә ағзаларынан 20 кеше фетнәселәр тарафынан үлтерелә. Бар ғаиләнән һеңлеһе һәм үҙе генә тороп ҡала, сөнки был ваҡытта улар Бангладешта булмай. 1981 йылда сит илда көйө уны Авами Лиг партияһы етәксеһе итеп һайлайҙар. Шул йылда уҡ Бангладешҡа ҡайта. Ил башлығы Эршад Хөсәйен Мөхәммәт режимына ҡаршы сыға. 1991 йылда Эршад хакимиәттән киткәндән һуң идара итеүҙең демократик системаһын тергеҙеләю Парламентҡа һайлау барышында уның партияһы Бангладеш милли партияһынан еңелә. 1990-сы йылдарҙан хакимиәт өсөн көрәш ошо ике партия араһында бара.

## Премьер-министр (1996—200)

1996 йылдың мартындаа Шейх Хасина сираттағы һайлауҙарға бойкот белдерә һәм Бангладеш милли партияһы рәйесе Халед Зиа яңынан һайлау иғлан итергә мәжбүр була. Хасина унда еңеп сыға. Бангладештың биш йыллыҡ мөҙҙәтте тулыһынса тултырып эшләгән беренсе премьер-министры булып сыға. Ул эшләгән осорҙа Һиндостан менән мөнәсәбәттәр яҡшыра, Ганг йылғаһын бүлешеү буйынса килешеү төҙөлә. Ул эшләгән осорҙа иҡтисади үҫеш әкренәйә, етмәһә, бер нисә тапҡыр илдә һыу баҫыуы ҙур зыян килтерә. 1999 йылда Бангладеш милли партияһы ил буйынса сәйәси стачка ойоштора, мәгәр Шейх Хасина хакимиәттән мөҙҙәтен тултырмай китеүҙән баш тарта.

## Оппозицияла эшмәкәрлеге (2001—2008)

2001 йылғы һайлау бик ҡатмарлы шарттарҙа үтә, теракттарҙа йөҙҙән ашыу кеше һәләк була. Бик түбән күрһәткестәр менән еңелгәс, Шейх Хасина БМ-ны фальсификацияла ғәйепләй, әммә хакимиәттән китә. 2004 йылда сығыш яһаған ваҡытында уға һөжүм итәләр, һөҙөмтәлә 19 кеше һәләк була, үҙе яралана. БМП теракт ойоштороуҙа ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. 2007 йылғы һайлау алдынан хәрбиҙәр тарафынан ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, Хасина Вазед ҡулға алына, ләкин 2008 йылдың июнендә АҠШ-ҡа сығып китә ала.

## Хакимиәткә ҡайтыу

2008 йылдың ноябрендә Хасина Вазед иленә ҡайта. Шул йылды 29 декабрҙә парламентҡа һайлауҙа ҡатнаша. «Авами Лиг» күпселек тауыш йыйып еңеп сыға һәм ил хөкүмәтен төҙөй. 2009 йылдың 6 ғинуарынан Хасина илдең премьер-министры булып эшләй.

## Һылтанмалар
* http://www.albd.org/ 
* http://banglapedia.search.com.bd/HT/H_0081.htm 
* http://www.shmpi.org/about-sheikh-hasina.html 
* http://www.shmpi.org/ 
* Успех демократии прост: достаточно быть честным с народом — Шейх Хасина  Интервью на сайте ИТАР-ТАСС
Дан Кинельский

**Дан Кинельский** (төп исеме — **Абдулла Мәхмүтйән улы Иҙрисов**; 15 декабрь 1896 йыл — 5 ноябрь 1982 йыл) — педагог. Ҡөрьәнде башҡорт теленә тәржемә итеүсе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1956). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Абдулла Мәхмүтйән улы Иҙрисов (Дан Кинельский) Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы) Иҫке Ҡолшәрип ауылында тыуған. Атаһы Мәхмүтйән сығышы менән күрше Тархан ауылынан, ҡыпсаҡ ырыуы башҡорто, Иҫке Ҡолшәрип ауылының икенсе мәхәлләһендә имам-хатип булған.

Ауыл мәсете янындағы мәктәптә уҡый. 1912 йылда Һамар ҡалаһында Манашевтарҙың мәҙрәсәһен тамамлай. 1912—1915 йылдарҙа Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы) Иҫке Мөьмин ауылында мәхәллә мәктәбе мөдире вазифаһын башҡара. 1916 йылдың 1 ғинуарынан Тархан ауылында уҡытыусы һәм мәктәп мөдире булып эшләй башлай.

1918 йылдан Архангел губернаһы һәм Урта Волга крайының (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең) ауыл мәктәптәрендә уҡыта. 1930—1956 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Иглин районы Рәсмәкәй ауылы, Ҡаҙаяҡ разъезы ҡасабаһында, Оло Теләк ауылында уҡыта. 1938 йылда Өфө уҡытыусылар институтын тамамлай.

Ҡөрьәнде башҡорт теленә тәржемә итә.

1982 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Иглин районы Рәсмәкәй ауылында вафат була, Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949)
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1956)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* Салауат Юлаев исемендәге премия (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

]
Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы

**Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы** (27 ғинуар 1928 йыл — 19 март 2003 йыл) — уҡытыусы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Биографияһы
Әҙеһәм Динислам улы Исҡужин 1928 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Темәс ауылында тыуған. 1945 йылда Темәс педагогия училищеһын, 1954 йылда Уман летчиктар әҙерләү училищеһын, 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1961—1996 йылдар — Рәми Ғарипов исемендәге Башҡорт гимназияһында уҡыта. Ҡурай түңәрәктәре алып бара.

Уҡыусылары: Азат Айытҡолов, Юлай Ғәйнетдинов, Роберт Юлдашев һ.б.

2003 йылдың 19 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — башҡорт тел белгесе, антропонимист, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы (1927—1999)

## Әҙәбиәт
* Ю. И.Ғайнетдинов, Ф. Ш. Ҡоҙаҡаев. «Әҙеһәм ҡурайы» китабы (2003)

## Хәтер
* Режиссёр Булат Йосопов Әҙеһәм Исҡужинға арналған «Связь времен» тигән документаль фильм төшөргән. 
* Баймаҡ ҡалаһындағы һәм Баймаҡ районының Темәс ауылындағы урамдар Әҙеһәм Исҡужин исемен йөрөтә.
* Республика кимәлендә Ә. Исҡужин исемендәге ҡурайсылар бәйгеһе уҙғарыла.
* Өфө ҡалаһының 9-сы балалар музыка мәктәбенә Әҙеһәм Исҡужин исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сыуал

**Сыуал** — Себер, Волга буйы, Кавказ халыҡтарында аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланылған тура мөрйәле мейес. Камин төрө .

## Тасуирләмә

Сыуал өй эсендә, аласыҡта, бурамала сығарылған һәм торлаҡтың интерьеры булып торған. Сыуалды шулай уҡ тышта ҡыйыҡ аҫтында, йәйге аш-һыу әҙерләү урыны тип тә ҡорғандар.

Мейес урына ситен дүрт яҡлап кәртәләп, эсенә балсыҡтан нигеҙ ҡорғандар. Һуңынан уның өҫтөнә ағас, балсыҡ, таш, кирбес кеүек төҙөлөш материалдарынан мейес һалғандар. Сыуал вертикаль рәүештә тарайып мөрйәгә барып тоташҡан. Алдында яҫы майҙан — көлдөксә эшләп ҡуйғандар.

Сыуалдың ауыҙы бейек һәм асыҡ булған. Эсендә утын сатыр һымаҡ өйөлөп, тура һөйәп яндырылған. Сыуалдың төп тәғәйенләнеше -торлаҡты тиҙ генә йылытыу, кистәрен сыуал яҡтыһында өй эштәре менән булышыу. Шулай уҡ, йыуылған йәки еүешләнгән кейем һалымды ла тиҙ генә киптереп алырға мөмкинлек биргән.

Ә аш-һыу әҙерләү, икмәк бешереү өсөн мейестең икенсе төрөн- усаҡ эшләгәндәр. Усаҡтың ҡаҙан беркетелеп эшләгән һәм икмәк бешерә торған өлөштәре була. Ҡаҙан беркетелгән усаҡтың да ауыҙы асыҡ ҡалдырыла. Ҡаҙан аҫтына яғылған утындың бер осо көлдөксәлә ята. Мейес эсендәге осо янған һайын, утынды эскә этә баралар. Был усаҡта утынды самалап (экономлап) һәм кәрәгенсә тотонорға мөмкинлек бирә:көсәйтергә кәрәкһә -утынды эскә нығыраҡ этәләр, тандыр ут кәрәкһә — кирегә тарта бирәләр.

Усаҡтың икмәк бешереү өсөн өлөшөн эшләгәндә, диуарҙарын ҡалыныраҡ итәләр. Ауыҙын ябыу өсөн тотҡалы тимер ҡапҡас эшләйҙәр. Бындай мейестәр икмәк күп итеп кәрәккәндә һәм ҡалын итеп бешергәндә ҡулланылған. Ә тиҙ генә бешереп алырға кәрәк булғанда, ҡамырҙан йоҡа ғына йәймә эшләп, ҡаҙанлы усаҡ эсендәге ҡайнар көлгә күмгәндәр. Бешеп сыҡҡас, өҫтөнә йоҡҡан көл һөртөп төшөрөлгән.

Сыуылдың да, усаҡтың да алдында мотлаҡ көлдөксә булған. Ул күмер иҙәнгә төшөп, янғын сығыу хәүефенән һаҡлаған. Усаҡ алдына күмерен тартып, өйҙө тиҙ генә йылытып булған. Көлдөксәлә йәйге эҫе көндәрҙә, селләләрҙә ут яҡмай ғына самауыр ҡайнатыу өсөн күмер һундереп булған. Унан тыш күмерҙе ҙур көршәктәрҙә йәки аяҡлы тимер һауыттарҙа ла һүндереп, запаслап ҡалдырғандар.

Сыуал Башҡортостандың Урал аръяғында, көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш, таулы-урманлы, үҙәк райондарында таралған булған.

Башҡорт мифологияһында ҡаҙан, усаҡ һәм башҡа мифлаштырылған әйберҙәр булып тора. Ҡаҙан аш-һыу әҙерләү өсөн генә түгел, ҡорбан килтереү йолаларын үткәреү, табын ашы үткәреү йолалары менән бәйле. Ҡаҙан — ҡунаҡсыллыҡ, етешлек, берҙәмлек, ғаилә усағы символы булып тора. Башҡорт мәҙәниәтендә шулай уҡ усаҡ, мейес менән бәйле йолалар, тыйыуҙар, ғөрөф-ғәҙәттәр бихисап. Усаҡ, уның урыны, ялҡыны, төтөнө, көлө, күмере, торомбашы төрлө һүҙбәйләнештәрҙә, мәҡәлдәрҙә ҡулланыла. Ә усаҡтың ташы ҡурсалау һәм һаҡлау көсөнә эйә икән.

Ут, усаҡ менән бәйле тыйыуҙар, ырымдар яҡут, алтай, хаҡас һәм башҡа төркиҙәрҙә бар. Улар торлаҡ эсендәге усаҡты төрлө ҡара көстәрҙән һаҡлаусы, ҡурсалаусы тип ҡабул иткәндәр.

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* Хисамитдинова Ф.Ғ. Башҡорт мифология һүҙлеге. — Өфө, 2015. —412 б. ISBN 978-5-591608-125-1

## Иҫкәрмәләр
Бөйөк Александр I

**Бөйөк Александр I** (груз. ალექსანდრე I დიდი, 1389—1443) — Грузия батшаһы (1412—1442). Батша Константин I һәм Натия Амиреджибиның улы. Багратиондар династияһынан.

Өләсәһе Русудан тәрбиәләп үҫтергән.

## Илде яңынан төҙөү
Хакимлек иткеүҙең тәүге йылдарында төрөкмәндәр яуында ҡатнашырға мәжбүр була. 1415 йылда тыныслыҡ урынлашҡас ҡына, Тамерлан яуынан ҡалған емеректәрҙе төҙәтә башлай. Бушаған ҡазнаны тулыларндырыу өсөн 1425 йылда һәр йорт башына һалым индерелә (1440 йылда бөтөрөлө). Алынған килемгә Свеицховели, Руиси, һәм башҡа монастырь һәм крепостар төҙөкләндерелә.

Грузияны элекке сиктәренә кире ҡайтарыу өсөн тырышлыҡтар була. 1431 йылда Лоре тигән әрмән ҡәлғәһен Грузияға ҡуша, төркмәндәр власында ҡалған Лоре үҙәнен баҫып ала. Был ерҙәр иҫәбенә Грузия армияһы 6000 мең ғаиләгә арта. Сюниктан әрмән ҡасҡындарына киренән Грузияға ҡайтарырға булышлыҡ итә.

Һуғыштар ваҡытында ҡаҡшаған Грузин сиркәүе ер биләүселеген кире ҡайтара, сит илдәрҙәге грузин монастырҙарын яңырта. 

## Эске сәйәсәте
Александр I Хакимлек итеүҙең тәүге йылдарында уҡ (1412—1415) Дадиани, Шарвашидзе, атабаг Самцхе кеүек фетнә күтәреүсе кенәздәрҙе баҫтыра. Ҡайһы бер төбәктәрҙең башлыҡтарын алыштыра, уларҙың урынына улдарын —Вахтангды, Дмитрийҙы һәм Георгийҙы тәғәйенләй. Тик был кире һөҙөмтә бирә. Илдең сәйәми тормошонда уларҙың роле күтәрелә. Аталары иҫән ваҡытта уҡ уларҙы батша тип йөрөтәләр, улырҙың төп маҡсаты — феодалдарҙың мәнфәғәтенә лоббирлыҡ итеү.

Батшалыҡ иткән дәүерҙә батша улдарының һәм ғаиләһенең башҡа вәкилдәренең теләктәрен иҫәпкә алырға мәжбүр була. Батша документтары батша исеменән генә түгел, ғаиләһе исеменән иғлан ителә. Был үҙәк властың өаөшауына килтерә.

Был ҡатмарлы хәлдән сығыу өсөн Александр I тәхетән баш тарта һәм сәсен ҡырҙырып алдырып монах Афанасий булып йөрөй (1442).

## Ғаиләһе
Беренсе никахта Бешкен кенәзе Орбелян ҡыҙына өйләнгән була. Никахта тыуған балалары:
* ҡыҙы (1412—1438 йылдан һуңыраҡ), батша ҡыҙы. Трапезунд императоры .Иоанном IV-сегә (Калоиоанн) кейәүгә сыға.
* **Вахтанг IV** (1413—1446), Грузия батшаһы (1442—1446)
* Деметр (1413—1453), «провинция батшаһы».
Икенсе никахта Көнбайыш Грузия батшаһы ҡыҙы Тамараға өйләнә. Никахта тыуған балалары:
* **Георгий VIII** (1415/17 — 1476) Грузия батшаһы (1446—1466), 1466—1476 йылдарҙа Кахети батшаһы **Георгий I**.
* Давид II (1417—1457) Грузияның католик-Патриархы (1426—1430).
* Заал (1428—1442 йылдан һуңыраҡ), батша улы.

## Иҫкәрмәләр
Химэдзи һарайы

— Японияның һаҡланып ҡалған иң боронғо һәм туристар араһында иң популяр һарайҙарының береһе. 1993 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Һарай комплексына бөтәһе 83 бина инә,  ғәмәлдә улар бөтәһе лә ағастан эшләнгән. Һарайҙың нигеҙе эргәһенән шул уҡ исемле ҡала һуҙылып киткән.

## Тарихы
Химэ (Хиого префектураһы, Харима өлкәһе) тауы итәгендә һарай төҙөү XIV быуат уртаһында (Муромати осоро) башлана. «Исемен ул бик матур ап-аҡ ҡошто хәтерләтеп эшләнгән үҙенә бер төрлө формаһы һәм ҡупшылығы өсөн алған» (ср. Ҡарға һарай). Химэдзи күп һандағы артабанғы быуын һарайҙар өсөн матур өлгө булып тора. Уның бейек таш фундаменты, ентекләп ағартылған стеналары, бойницалары, амбразуралары япон архитектураһы ысулдары арсеналына ныҡлап инә.
1333—1346 йылдарҙа төҙөлгән тәүге һарай бер самурай кланынан икенсеһенә, бигерәк тә 1467—1477 йылдарҙағы граждандар һуғышы осоронда, бер нисә тапҡыр күсә. XVI быуат аҙағына, хәрби башлыҡ Тоётоми Хидэёси ҡулына килеп эләккәндә, һарай үҙ-ара талаштарҙан шаҡтай туҙған була һәм капиталь ремонт үткәреү талап ителә. Тап 1601 һәм 1609 йылдар арауығында, өҫтәренән 45 метр бейеклеккә олғашып торған ете яруслы төп башняһы булған, хәҙерге бөтә ҡоролмалары барлыҡҡа килә.  
Тоётоми ғаиләһе ниәтләп башлап ебәргән һарайҙы яңыртыу 1618 йылға тамамлана һәм ярҙамсы башняларҙың ҙур шәлкеме барлыҡҡа килеүгә һәм эргә-тирәләге территорияны үҙгәртеп ҡороуға килтерә. Һарай тирәләп киң баҡса бик күп тупиктары булған спираль рәүешендәге лабиринттарға бүленгән. Был һөжүм итеүселәрҙе сәғәттәр буйына түңәрәк буйлап аҙашып йөрөргә мәжбүр итеү өсөн эшләнгән, ә был ваҡытта улар өҫтөнән тэнсюҙан атыш барасаҡ. 
Был уйлап сығарылған хәйлә бер ҡасан да һуғышта тикшереү үтмәгән, сөнки төҙөлөш тамамланыуға Японияның был өлөшөндә сағыштырмаса тыныс осор башлана. Артабанғы ике быуат эсендә һарайҙың ышығында Химедзи ҡалаһы үҫеп сыға. 1871 йылда Аҡ селән һарайы хужаларынан тартып алына һәм 23 иенгә һатыла. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына һарайҙың эргә-тирәһе америка авиацияһы бомбаға тотоуҙан зыян күрә, ләкин һарай үҙе имен ҡала.

## Химэдзи һарайы кинола
Һарай территорияһында күп кинотаҫмалар төшөрөлә. Тәүге фильмдарҙа («бондиандар», «Ике тапҡыр ғына йәшәйһең»), ул ракета ҡоралы эшләнгән серле ниндзя мәктәбе итеп күрһәтелә. Акира Куросава бында «Һуғышсы шәүләһе» һәм «Ран» фильмдары кеүек шедеврҙар төшөрә. 2003 йылда Химэдзиҙә төп ролдә Том Круз уйнаған «Һуңғы самурай» тарихи кинофильмы төшөрөлә. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Химэдзи һарайы «Ниппония» журналының урыҫ телендәге версияһында, № 17, 2001 йыл
*
Ҡыҙыл форт (Дели)

**Лал-Кила** () или **Ҡыҙыл форт** — Делиның Бөйөк Моголдар эпохаһы тарихи цитаделе. 1639 йылдың 16 апрелендә Шах-Джахан тарафынан нигеҙ һалына. Ул Агранан бында, Шахджаханабадҡа дәүләттең баш ҡалаһын күсерә. Төҙөлөш 1648 йылдың шул уҡ көнөндә, 16 апрелдә тамамлана.
«Әгәр ерҙә ожмах булһа, ул саҡта ул бында, ул — бында» — тип әйтелә Кал-а-Мөбәрәк залы аркаһындағы яҙыуҙа. Фарсы шағиры Әмир Хосровтың был һүҙҙәрендә Шах-Джехан — залдың аркаһы архитекторҙарының төп идеяһы — Ҡөрьәндә һүрәтләнгән ожмахҡа оҡшаш һәм шуның өлгөһөндә, Ирандағы Исфаханға ла оҡшашлығы булған цитадель төҙөү ниәте сағылыш таба (Исфахан үҙенең күркәм ислам архитектураһы өсөн Иранда «Несф-е джехан» — «Донъяның яртыһы» ҡушаматы алған).
Төньяҡ-көнбайыштан Лал-Кила иҫкерәк нығытма Салимгархҡа килеп тоташа. Нығытмаға исем биргән кирбесле-ҡыҙыл стенаның периметры 2500 м. Бейеклеге Ямуна йылғаһы яғынан 16 метрҙан алып, ҡала яғында 33 метрға тиклем тирбәлә.
1783 йылдың мартында нығытманы сикхтар баҫып ала, 1857 йылда — сипайҙар. Һиндостандың премьер-министры бойондороҡһоҙлоҡ көнөндә форт стенаһында халыҡҡа һәр йыл һайын мөрәжәғәт уҡый.
Шах-Джахан осоронда "Ҡыҙыл фортта" 3000 һарай кешеһе урынлашҡан була. Ҡоролма Моголдар эпохаһының төҙөк булмаған һигеҙмөйөш формаһында эшләнгән беренсе цитаделе була. Аҙаҡ был Моголдар династияһы осороноң архитектура стиле үҙенсәлеге булып китә. Керамика йәки ҡыҙыл мәрмәр менән көпләнгән кирбестәр төҙөлөш материалы булып тора. Уның архитектураһында фарсы, тимурид һәм индуист өлөштәре гармониялы тап килгән. Ҡоролманың ҡатмарлы геометрик композициялар хас булған стиле император исеме менән — шахджехани тип атала.
Һиндостан территорияһында уның элекке сиге эсендә Бөйөк Моголдар осоронда төҙөлгән һәм «Ҡыҙыл форт» тип аталған бер нисә тарихи ҡоролма бар, уларҙы ҡайһы берҙә бутайҙар. Дели ҡалаһындағы Ҡыҙыл форттан башҡа, Аграла Ҡыҙыл форт (Тадж-Махал менән күрше) һәм Лахорҙағы Ҡыҙыл форт (хәҙерге Пакистанда).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дели ҡалаһының иҫтәлекле урындары
* Салимгарх — нығытма; хәҙер Ҡыҙыл форт комплексы өлөшө.
* Дели ҡалаһындағы Ынйылы мәсет

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ҡыҙыл форт Бөйөк Моголдар династияһы тарихы һәм Моголдарҙың Һиндостан сәнғәтенә дөйөм йоғонтоһо фонында
Сингапур тарихы

**Сингапур тарихын** б. э. III быуатынан, Пулочжун аисеме аҫтында ҡытай ҡулъяҙмаларында осрағас, күҙәтеп була. VIII быуатта утрауҙа Темасек порты — Шривиджая дәүләтенең диңгеҙ сауҙаһы үҙәге барлыҡҡа килә. 1025 йылда Чола династияһы батшаһы Раджендра баҫып ала.

Утрау мөһимлеге XIV быуатта, Шривиджаяла принц Парамесвар хакимлыҡ иткәндә, арта: бында әһәмиәтле портҡа нигеҙ һалына. 1613 йылда портты ачех мародёрҙары юҡ итә.

Сингапурҙың хәҙерге тарихы 1819 йылда, инглиз дәүләт эшмәкәре Стэмфорд Раффлз утрауҙа британия портын төҙөгәс, башлана. Британияның колониялы хакимлығы ваҡытында ҡытай-һинд сауҙаһы үҙәге һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның порты булғас, әһәмиәте арта. Ултыраҡ тиҙ генә ҙур порт ҡалаһы булып китә.

Икенсе донья һуғышы ваҡытында Сингапурҙы Япон империяһы яулап ала, оккупация 1942-1945 йылдарҙа дауам итә. Һуғыштан һуң Сингапур Британия ҡулы аҫтына кире ҡайта, әммә үҙидаралыҡ мөмкинселеге арта, ул Сингапур менән Малай Федерацияһының ҡушылыуына һәм 1963 йылда Малайзияның барлыҡҡа килеүенә килтерҙе. Әммә халыҡ сыуалыштары Сингапурҙың айырымлауына алып килә, һәм 1965 йылдың 9 авгусында Сингапур мөстәҡил дәүләт була.

Ауыр иҡтисади шарттарҙа булһа ла, яңыртыу программаһын башлап, сәнәғәт өлкәһен үҫтерәләр. Ҙур күләмдә социаль торлаҡ төҙөлә, мәғарифҡа ҙур финанслау бүленә. Үҙаллылыҡ осоронан иҡтисад йылына уртаса туғыҙ процентҡа арта, 1990-сы йылдар аҙағына үҫешкән сауҙа иҡтисадлы, ныҡлы халыҡ-ара бәйләнешле һәм Япониянан һуң юғары эске тулайым продуктлы илгә әйләнә.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА-общая история-краткая компилятивная история стран мира. Сингапур
Сундарбан (милли парк)

**Сундарба́н милли паркы** (, ) — Һиндостандың Көнбайыш Бенгал штатындағы һәм Бангладештағы милли биосфера һәм юлбарыҫтар ҡурсаулығы.

## Исем
Милли парк Ганг, Брахмапутра һәм Мегхна йылғаларының дөйөм дельтаһының тышҡы өлөшөндә урынлашҡан Сундарбан регионында урынлашҡан. Дөйөм майҙаны яҡынса 1 млн га тәшкил итә. Майҙанының яртыһынан күбеһе Һиндостан биләмәләренә керә, ҡалғаны — Бангладештыҡы. Сундарбан донъялағы иң киң мангр әрәмәлектәре булып иҫәпләнгән ҡуйы мангр урмандары менән ҡапланған. Сундарбан — бенгал юлбарыҫының һәм башҡа һирәк осраған һәм юғалып барған хайуан төрҙәренең тәбиғи йәшәү мөхите булып тора. Паркта шулай уҡ ҡоштарҙың, һөйрәлеүселәрҙең һәм умыртҡаһыҙҙарҙың күп төрҙәре, шул иҫәптән диңгеҙ крокодилы йәшәй.

Британ колониаль идараһы осоронда 1911 йылда Сундарбан регионы үткеһеҙ һәм үҙләштерелгән джунглиҙар һымаҡ тасуирлана, был регион Хугли йылғаһы тамағынан 266 километрға Мегхна йылғаһы тамағына тиклем һуҙылған һәм уның дөйөм майҙаны 16 902 км² тәшкил итә. Сундарбан милли паркы 1973 йылда бенгал юлбарыҫтары популяцияһын һаҡлау маҡсатында юлбарыҫ ҡурсаулығы булараҡ асыла. 1977 йылда тәбиғи ҡурсаулыҡ, ә 1984 йылдың 4 майында — милли парк статусы бирелә. 1987 йылда Сундарбан милли паркы ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 1989 йылда паркка биосфера ҡурсаулығы статусы бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Sundarban National Park
* Official UNESCO website entry
* Project Tiger Reserves in India — Sundarbans
* IndianTiger.org Sundarbans National Park 
* Indian Wildlife Tours Sundarbans National Park
* Web123India: Sundarbans
Ширғәзина-Криулина Рәзилә Нурлығаян ҡыҙы

**Ширғәзина Рузилә Нурлығаян ҡыҙы** — (1966) спорт мастеры, еңел атлетика буйынса СССР чемпионы.

## Биографияһы
Рәзилә Ширғәзина 1966 йылда Әлшәй районының Раевка ҡасабаһында Мөнирә Дәүләт ҡыҙы менән Нурлығаян Нурмөхәмәт улының ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа. 14 йәшендә илдең иң шәп йүгереүселәре тип таныла. 4-се синыфта уҡығанда апаһы менән спорт мәктәбенә йөрөй башлай. Ике йылдан республика беренселегендә сығыш яһағанда иһә ҡыҙҙың йәшендәй тиҙлеге Өфө тренерҙарын таң ҡалдыра. Артабан ҡыҙ Республика Олимпия резервы мәктәбендә шөғөлләнә башлай.
Әлеге ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университетының физкультура уҡытыусыһы.

## Ҡаҙаныштары
* 1980 йыл, Кисловодск, 1 километр араға йүгереүҙә чемпионат еңеүсеһе. Шул уҡ йылда СССР йыйылма командаһына индерелә һәм бер-бер артлы яңы еңеүҙәр яулай.
* 1984 йыл, СССР чемпионаты еүеңсеһе.
* 1985, 1986 йылдар, СССР беренселеге — көмөш миҙалдар.
* 1988 йыл, РСФСР Кубогы — беренсе урын.
* 1993 йыл, Пекин — ике көмөш миҙал.
* 1994 йыл, Франциялағы халыҡ-ара ярыштар — көмөш миҙал, Словакия — алтын миҙал.

## Ғаиләһе
Ире — еңел атлет Валерий Криулин (СССР-ҙың иң шәп йүгереүсеһе, хәҙер мәрхүм), ҡыҙы Виктория — Мәскәүҙә фитнес-инструктор.

## Һылтанмалар
Мең (мәғәнәләр)

**Мең** — 1000 һанының атамаһы.

* Мең — башҡорт ҡәбиләһе.
* Мең (һан) — һан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Меңле — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Меңнәр — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Өршәк (мәғәнәләр)

**Өршәк** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Өршәк — Башҡортостанда йылға, Ағиҙел ҡушылдығы.
* Өршәк (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Өршәк (Өфө ҡалаһы ҡала округы) — Башҡортостандың Өфө ҡалаһы ҡала округындағы ҡасаба.
* Өршәк (Өфө районы) — Башҡортостандың Өфө районындағы ҡасаба.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өршәк һөйләше — башҡорт теленең көньяҡ диалекты һөйләше.
* Өршәкбаш-Ҡарамалы — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
Шырҙы

**Шырҙы** — йылға, Һаҡмарҙың һул яҡ ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән һәм Баймаҡ райондары буйлап аға. Оҙонлоғо — 29 километр, шул иҫәптән Баймаҡ районында − 21 км тирәһе.

Йылға башы — Буҙырташ тауында. Ағымының төп йүнәлеше — көньяҡ. Темәс ауылы аша аға, ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Талашты йылғаһына һыуҙарын ҡоя.

Ҡушылдыҡтары:
* *һул*: Ялан-Айры;
* *уң*: Бишбаш, Киржамъелга.

Йылға ярҙарында ҡайын урмандары үҫә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуғарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004815.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы

**Әбдрәхим Рәхмәтулла улы Исҡужин** (1891—1930) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.

## Тормош юлы
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы 1891 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған. Атаһы *Рәхмәтулла Мәһәҙиев* 1916 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан Ғабдулла Сәиди тураһында китаптың авторы булараҡ билдәле.

Әбдрәхим Исҡужин бик йәшләй башҡорт йырҙарын оҫта башҡарыусы йырсы һәм ҡурайсы булып таныла. Ул йырлағанда моңло тауышы бер йәйләүҙән икенсеһенә ишетелер булған. Шуға ла 1923 йылдың йәйендә Мәскәүҙә беренсе тапҡыр уҙғарылған СССР ауыл хужалығы һәм кустар сәнәғәт күргәҙмәһендә йырсы булараҡ Башҡортостан вәкилдәре составында ҡатнаша.

1923—1929 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. 1924 йылда Х. Ғ. Ғәбитовтың «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» спектакелендә уйнай.

1927 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән театрҙар декадаһында Әбдрәхим Исҡужин Башҡорт дәүләт драма театры коллеективы составында  ҡатнаша һәм Хәбибулла Ғәбитовтың "Ынйыҡай һәм Юлдыҡай" пьесаһында ҡурайсы һәм йырсы ролен башҡара.

1929 йылдың 21 октябрендә репрессиялана. 1930 йылдың 21 майында атыла. 1989 йылдың апрелендә аҡлана.

## Хәтер
Баймаҡ районында Әбдрәхим Искужин исемендә Оҙон көй бәйгеһе үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр
Сулавеси

**Сулаве́си** ( — бәлки sula (*утрау*) һәм besi (*тимер*) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән; традицион европа атамаһы — **Целебес**, ) — Индонезиялағы ҙур утрау, Ҙур Зонд утрауҙарына ҡарай. Майҙаны 174 600 км², ҙурлығы буйынса донъяла 11-се урынды биләй. Макасар боғаҙы, Сулавеси (Целебес) һәм Банда диңгеҙҙәре менән уратып алынған.

## География
Ғәҙәти булмаған формаға эйә: дүрт аныҡ билдәләнеп торған ярымутрауҙарҙан тора, уларҙы тоташтырған үҙәк өлөшө таулы, шунлыҡтан ярымутрауҙар халҡы традицион рәүештә бер-береһе менән башлыса диңгеҙ аша бәйләнеш тота.

## Флора һәм фауна
Утрау фаунаһы бик бай, бер нисә эндемиктар, шул иҫәптән юҡҡа сығыу янауында тороусы аноа буйволы һәм бабирус сусҡаһы бар.

## Тарих
Европалыларға 1512 йылдан билдәле (португалдар тарафынан асылған).

## Халҡы
Халҡы 16 475 600 кеше (2007), башлыса бугистар һәм макасарҙар йәшәй. Шулай уҡ башҡа милләт вәкилдәре бар: тораджи, горонтало, болаанг-монгондоу, минахастар, мори һ.б. Сулавеси телдәрендә һөйләшләр.

80 % мосолмандар, 18 % христиандар. Иң ҙур ҡала — Макасар (Уджунгпанданг).

## Административ бүленеше

Административ яҡтан алты провинцияға бүленә:
* Горонтало
* Көнбайыш Сулавеси
* Төньяҡ Сулавеси
* Үҙәк Сулавеси
* Көньяҡ Сулавеси
* Көньяҡ-Көнсығыш Сулавеси

## Вулкандар
Утрауҙа Амбанг вулканы урынлашҡан.

## Һылтанмалар

* Tauchen in Nord-Sulawesi
* Vegetation
Ява теле

**Ява теле** () — һөйләшеүселәр иҫәбе (75&nbsp;млн. ашыу) буйынса иң ҙур австронезия теле. Ява утрауында (көнбайыш осонан башҡа) һәм Индонезияның башҡа утрауҙарында таралған.
 
Көнкүрештә ява телен әүҙем рәүештә Индонезия халҡының яртыһы тиерлек  ҡулланыуға ҡарамаҫтан, илдең башҡа төбәк телдәре һымаҡ, уның рәсми статусы юҡ (индонезия теле  — Индонезия Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле булып тора).  XIX быуат аҙағында — XX быуаттың беренсе яртыһында, нидерланд теле менән бергә Голландия Ост-Һиндостанының рәсми теле булған. 

Төрлө жанрлы шиғриәт һәм прозалы бай әҙәби традицияһы, күп төрлө театр жанрҙары бар. Ява телендә ҡайһы бер мәктәптәрҙең өс башланғыс класстарында уҡытыла, радиотапшырыуҙар алып барыла,  ваҡытлы матбуғат баҫмалары нәшер ителә.

## Морфология
Һүҙҙең морфема төҙөлөшө үҙенең ябайлылығы менән айырыла. Бик күп тамыр һүҙҙәр бар. Һүҙъяһалыш ысулдары араһында — аффиксация, нигеҙҙең тулы йәғни өлөшләтә икәүләнеү күҙәтелә. Морфологик төҙөлөшө грамматик категорияларының әҙ булыуы менән характерлана (род, зат, килеш, ваҡыт категориялары юҡ). 

## Синтаксис
Һөйләм ағзалары араһында бәйләнеш һүҙҙәр тәртибе һәм хеҙмәтсе һүҙҙәр ярҙамында булдырыла.

Ява теленең үҙенсәлеге— уның өсәүлеге, һәр бер төшөнсәгә телмәр стиленә ҡарап өс һүҙ тап килә. Ғаилә һәм урам (нгоко) өсөн, нейтраль тел (мадья) һәм банкеттар һәм дипломатия телдәре (краме) бар. Мәҫәлән, «юл» (малай телендә  jalan) һүҙе нгокола —dalan, мадьяла —margi, ә крамелә  — radosan тип әйтелә. «атай» һүҙе нгокола һәм мадьяла, шулай уҡ малай телендә bapak тип,  ә крамелә Rama тип әйтелә. 
## Социаль тарихы
Иртә Урта быуаттар дәүерендә, Индонезияла иң боронғо һәм бай ява телендәге әҙәбиәт формалаша башлай. Ява теленең тарихы 3 осорға бүленә: XII—XIII быуаттарға тиклем — боронғо ява теле; XII—XIII быуаттарҙан XVII быуатҡа ҡәҙәр — урта ява теле; XVII быуаттан —хәҙерге ява теле.  Иң боронғо яҙма 732 йыл менән, иң боронғо яҙма ҡомартҡы — 809 йыл менән билдәләнә.

## Яҙыу
Традицион рәүештә яҙыу булараҡ ижекле имлә (кави, паллава, ява яҙыуы йәки чаракан) ҡулланылған, аҙаҡ параллель рәүештә ғәрәп яҙыуы, ә XX быуат уртаһынан — латиница ҡулланыла. XX быуатта *чара́кан* яҙыуы айырым нәфис әҙәбиәт һәм тарихи әҫәрҙәр нәшер итеүҙә ҡулланылған.

Хәҙерге заманда бөтә урындарҙа тиерлек латин алфавитына күсеү күҙәтелә, шул уҡ ваҡытта Үҙәк һәм Көнсығыш Ява провинцияларының бер нисә ҡалаларында әле ике яҙыу йәнәш һаҡланған, айырым әйткәндә юл күрһәтмәләрендә, урам атамаларында, һирәгерәк — төбәк баҫма киң мәғлүмәт сараларында барыһы ла ҡулланыла.

## Диалекттар
Көнсығыш Ява халҡының бер өлөшө ҡулланған ява теленең баньюмасан диалекты йыш ҡына айырым тел булараҡ ҡарала, сөнки уның лексикаһында һәм фонологияһында ҙур ғына айырмалыҡтар барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* HumboIdt W. von. Uber die Kawi-Sprache auf der Insel Java. Bd. III. Berlin, 1839.
* Тесёлкин А. С. Яванский язык, М., 1961.
* Тесёлкин А. С. Древне-яванский язык (Кави). М., 1963.
* Оглоблин, А. К. Очерк диахронической типологии малайско-яванских языков. Издательство: Либроком, 2009. ISBN 978-5-397-00472-5