open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхәммәт Али (рәссам)

**Мөхәммәт Али** — фарсы рәссамы, Исфаһанда 1630—1660 йылдарҙа ижад итә.

Мөхәммәт Али Ғәббәс II шаһ (1666—1642) идара иткән осорҙа иң популяр оҫталарҙың береһе була.

## Биографияһы
Мәлик Хөсәйен Исфаһан рәссам ғаиләһендә тыуған, атаһы 1648 йылғы «Шаһнамә» ҡулъяҙмаһына фронтисписы авторы булараҡ билдәле (Виндзор, Китапхана). Әммә әҫәрҙәренең стиленә ҡарағанда, Мөхәммәт Али атаһы юлынан китмәгән. Уның эштәре замандашы Ҡасим Мөхәммәт ижадына яҡын.

башҡа бер замандашы Муин Мусаүирҙан айыомалы рәүештә Мәхәммәт Али бер ниндә ҙә яңылыҡтар уйлап сығармаған. Тикшеренеүселәр бер тауыштан уның ижадын Риза -йи-Ғәььәстең һуңғы осор логик тамамлауы. Рәссам бер ниә манускрипт иллюстрациялауҙа ҡатнаша, атап әйткәндә, Хафиздың «Диван» поэма йыйынтығын (1640 йыл, Стамбул, Топкаптар Һарайы), әлеге йыйынтыҡҡа ул Мөхәмәҙиә ысулы менән бик күп һүрәттәр эшләй. Шулай уҡ ул «Суз үә Гудаз» поэмаһына һигеҙ һүрәт эшләй. Был поэманы шағир Мөхәммәт Риза могол императоры Әҡбәрҙең улы, принц Даниял үтенесе буйынса башҡара (Балтимор, Уолтерс йыйылышы).

Замандаштары араһында рәссамға иң ҙур популярлыҡты айырым биттәрҙәге һүрәттәр килтерә. Риза-йи-Ғәббәс һәм Мөхәммәт Ҡасим кеүек, ул да нәзәкәтле йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм дәрүиш шәйехтәр темаларына өҫтөнлөк бирә. Әлбиттә, был һүрәттәр башҡа рәссамдар һүрәттәренән айырмалы үҙенсәлектәргә эйә. Мәҫәлән, уның портреттарында егеттәрҙең бөҙрә сәс шәлкеме һәр саҡ ҡолаҡтың бер яғынан төшөп тора, ә икенсе яғынан битенең контурын ҡабатлап ҡабартылған була. Асыҡ күк йөҙө һәм тәбиғи үҫемлектәр урынына Мөхәммәт Али йыш ҡына персонаждарын урта һәм өҫкө регистрҙарында үҫемлектәр менән биҙәлгән аныҡ булмаған мөхиттә урынлаштыра.

Луврҙа һаҡланған уның әҫәрҙәре араһында йәнлек тиреһенән кәпәс кейгән егет һүрәте бар — был Мөхәммәт Алиҙың иң тәүге әҫәрҙәренең береһе — Эрмитажда (Санкт-Петербург) һаҡланған Риза-йи-Ғәббәстең «Йәнлек тиреһенән бүректә ҡыҙ» һүрәтенең күсермәһе. Әйтергә кәрәк, әлеге «Йәнлек тиреһенән бүректә ҡыҙ» һүрәтен ҡайһы берҙә «Йәнлек тиреһенән кәпәстә егет» тип атайҙар. Рәсәй тикшеренеүсеһе З. Н. Ворожейкина әйтеүенсә, фарсы мәҙәниәтендә поэтик образдың енесе әһәмиәтле түгел: «Табыныу предметы — кумир — шиғриәтендә йыш ҡына шәхси үҙенсәлектәрен күрһәтмәй, быға грамматик яҡтан ҡылым категорияһы булмаған фарсы теле үҙе лә булышлыҡ итә».

Мөхәммәт Алиҙың иң ҡыҙыҡ һүрәттәренең береһе — «Маймыл айыу өҫтөндә» (Эрмитаж , Санкт Петербург). XVII быуаттағы фарсы рәсем сәнғәтендә әлеге тема бер нисә вариантта һүрәтләнә. Оҡшаш сюжетты Риза-йи-Ғәббәс тә ҡулланған, ә Муин Мусаүир, мәҫәлән, һөнгө менән ҡалпаҡ кейгән маймылды арыҫлан өҫтөндә төшөргән. Әммә әлеге образдың символикаһы әлегә тиклем билдәһеҙ булып ҡала.

## Әҙәбиәт
* А. Т. Адамова. Персидская живопись и рисунок XV—XIX веков в собрании Эрмитажа. Каталог выставки. СПб 1996.
Бояршинов Михаил Иванович

**Бояршинов Михаил Иванович** (1904—1988) — совет ғалимы-металлургы, техник фәндәр кандидаты (1949), профессор (1959). 

Тимер йәйеү производствоһының теорияһы һәм технология буйынса 200-ҙән ашыу хеҙмәттәре, шул иҫәптән монографиялар, шулай уҡ бер нисә уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы  бар.

## Биографияһы
1904 йылдың 20 ноябрендә  Ырымбур губернаһы, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Сыростан ауылында , күп балалы ғаиләлә тыуған. 

Бала саҡта  Златоуст   ҡалаһында йәшәй, шунда мәктәпте һәм механика-металлургия техникумын тамамлай (1925 йыл). Һуңынан Златоуст металлуригия заводында  техник- конструктор булып эшләй һәм  эш юллмаһы буйынса Ленинград политехник институтына уҡырға ебәрелә (ЛПИ, хәҙер  Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты), 1930 йылда уны «металды ҡыҙыу эшкәртеү» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай.  Аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн ҡалдырыла һәм 1935 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ленинград политехник институтында эшен дауам итә, унда   ассистент һәм ҡара металл прокаты кафедраһының  доценты була.  1930 йылдарҙа  Бояршинов илдең металлургия предприятиеларын проектлау буйынса Дәүләт институтының ғилми-тикшеренеү секторында инженер булып эшләй һәм Магнитогорск металлургия комбинатын проектлауҙа ҡатнаша

1938 йылда М. И. Бояршинов Магнитогорск тау-металлургия институтына (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) металдарҙы баҫым менән эшкәртеү буйынса әле генә ойошторолған кафедра мөдире вазифаһына командировкаға ебәрелә. Артабан уның бөтә ғилми-педагогик эшмәкәрлеге ошо кафедра менән бәйле була, уны  ҡырҡ йылдан ашыу алмаштырғыһыҙ  етәкләй. Был осор эсендә Бояршинов   биш доктор һәм йөҙҙән ашыу техник фәндәре кандидаттары әҙерләй.

Бөйөк Ватан һуғышына  тиклем Бояршиновтың фәнни хеҙмәттәре рельс һәм ҡалай прокатлау стандарының  технологияһын камиллаштырыуға һәм йыһазландырыуға арналған. Һуғыш йылдарында ул  уҡытыу эшмәкәрлеге менән һәм бер үк ваҡытта Магнитогрск металлургия комбинатында танк броняһын етештереүҙе ойоштороу менән шөғөлләнә Шуныһы ҡыҙыҡ,  Михаил Иванович бронялы ҡалайҙы блюмингта йәйеүҙе тәүге тапҡыр донъя практикаһында тәҡдим иткән Магнитогорск металлургия комбинатының төп механигы Николай Ряженконың идеяһын эшләп бөтөрә, ә комбинат директоры Григорий Носов был проектты хуплай.

Ғалимдың һуғыштан һуңғы тикшеренеүҙәре ҡалай етештереүгә ҡағыла һәм эҫе һәм ҡалайҙарҙы өҙлөкһөҙ стандарҙа һалҡын прокатлау менән бәйле була. 1958 йылда М. И. Бояршиновҡа ғилми профессор исеме бирелә.

1988 йылдың 1 сентябрендә  Магнитогорск ҡалаһында вафат була . Уң яр буйы зыяратында ҡатыны менән йәнәш ерләнә

«Почёт билдәһе» ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн», «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалдары бар. 1973 йылда уға «Магнит ветераны». тигән маҡтаулы исем бирелә

Магнитогорск металлургия комбинатының  85 йыллығы алдынан ҡалала  өс билдәле Магнитогорск кешеһенә  — Николай Рыженко, Григорий Носов һәм Михаил Бояршиновҡа һәйкәл асыла

## Иҫкәрмәләр
Арутунян Анжелика Ервандовна

**Анжелика Ервандовна Арутюнян** (18 июнь 1926 йыл - 2004 йыл) - әрмән совет йырсыһы (лирик сопрано). Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1977).

## Биографияһы
Анжелика Ервандовна Арутунян 1926 йылдың 18 июнендә Төньяҡ-Кавказ крайының Грозный ҡалаһында тыуған. 
1956 йылда Комитас исемендәге Ереван консерваторияһын (уҡытыусыһы Тагуи Шахназарян), һуңынан  аспирантураны тамамлай.  1958 йылдан Александр Спендиарян исемендәге опера һәм балет театры солисы була, унда төрлө характерлы партияларҙы башҡара 
Шулай уҡ концерт йырсыһы булараҡ сығыш яһай. Гастролдәр менән сит илдәргә  күп сәйәхәт итә. 1979 йылдан Ереван консерваторияһында уҡыта.

1963 йылдан КПСС ағзаһы.  2004 йылда Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда вафат була. 

1964 йылда Мусоргский исемендәге Бөтә союз конкурсы лауреаты була.

## Театр эштәре
Партиялары: 
* Олимпия (Чухачян «Аршак Б ")
* Шушан (Тигранян «Давид Бек ")
* Жемчуг (Фауст «Гуно»)
* Магда Сорел (Консул " Сенити)
* Венера (Вагнер «Танхойзер ")
* Микаэла (Бизе «Кармен ")
* Марфа (Римский -Корсаков, король кәләше)
* Иоланта (И.П. Чайковский, «Иоланта ")
* Тоска (Пуччини, "Тоска")

## Ҡаҙаныштары
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы
* М.П. Мусоргский исемендәге Бөтә союз йырсылар конкурсы лауреаты
## Бүләктәре

М.П. Мусоргский исемендәге Бөтә союз йырсылары конкурсының 2-се премияһы (1964).
## Библиография
* Вокально-энциклопедический словарь
* Восканян С. Солистка оперы//Комсомолец. Ереван. 1959. 24 мая.
* Егорова О. Первая ласточка//Сов. Татария. Казань. 1963. 20 марта.
* Маркосян К. Певцы//СМ. 1967. № 9. С. 44—49.
* Там же материал о А. Карапетяне, В. Миракян.
* Тер-Исраелян Т. Власть обаяния//Коммунист. Ереван. 1975. 1 июня.
* Арутюнян Анжелика Ервандовна//Муз. энциклопедия.— М., 1982. Т. 6. С. 666.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кто есть кто? Армяне. Биографическая энциклопедия, том первый, Ереван, 2005
* Анжелика Арутунян 
* http://ru.hayazg.info/Арутюнян_Анжелика_Ервандовна
Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы

**Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы** (24 апрель 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-инженер-электромеханигы, уйлап табыусы. 1980 йылдан Өфө нефть институтының (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университетының) Салауат филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор. 

## Биографияһы
Рәүф Ғибаҙулла улы Вилданов 1953 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. Ишембай ҡалаһында урта мәктәпте тамамлағас 1973 йылда Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда тамамлай. 

1980 йылдан УГНТУ-ның Салауат филиалының «Сәнәғәт предприятиеларының автоматикаһы һәм элктр ҡорамалдары» кафедраһында фәнни эш буйынса кафедра урынбаҫары фазифаһында эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Салауат ҡалаһында Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалында электр ҡорамалдары һәм сәнәғәт предприятиелары автоматикаһы кафедраһында профессор. Уның ҡатнашлығында өс фән кандидаты әҙерләнгән.

Фәнни эшмәкәрлеге, башлыса, газ тармағы өсөн ҡоролмаларҙы диагностикалау сараларын эшләүгә арнаған.

Рәүф Ғибаҙулла улы Вильданов көпләүсе ҡоролмаларҙа деформация һәм боҙолған урындарҙың туплана барыуы процесында металдарҙы яңынан магнитлауға киткән юғалтыуҙар үҙгәреүен һәм бүленеүен өйрәнә.

Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улының 130-ҙан ашыу ғилми эше нәшер ителгән һәм уның 25 уйлап табыуға авторлыҡ патенты (шул иҫәптән иң билдәлеһе МД-11ПМ магнит интроскопы) бар.

Ул эшләнгән магнитлы дефектоскоп, МД интроскоп-11 ПМ һәм башҡа ҡорамалдар Рәсәй Федерацияһы нефть химияһы сәнәғәте предприятиеларында киң ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* Вильданов Рауф Гибадуллович и др. Экономика электропотребления в промышленности. Уфа. 2004.

## Һылтанмалар
* Р. Вильданов. Преобразователь магнитлы дефектоскоп һыу баҫыу

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Вачаев Анатолий Васильевич

**Вачаев Анатолий Васильевич** (14 сентябрь 1936 йыл — 2000 йыл) — ғалим-инженер-металлург. 1978 йылдан Магнитогорск тау-металлургия институты һәм Магнитогорск дәүләт техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылға тиклем йылылыҡ-газ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997).

250-нән ашыу фәнни эш авторы, киң даирәле фәнни проблемалар буйынса: файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын эшкәртеү, металлургиянан алып квант техникаһына тиклем — тикшеренеүсе һәм яҙыусы.

## Биография
Анатолий Васильевич Вачаев 1936 йылдың 14 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының Логовка ауылында тыуған.

1964 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын ер аҫты эшкәртеүе» һөнәре буйынса тамамлай. 1972 йылда аспирантурала уҡырға ҡала һәм ошо уҡ юғары йортонда «Рациональные параметры разработки тонких жил» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның ғалим булараҡ формалашыуында техник фәндәр докторҙары профессорҙар П. Э. Зурок һәм Н. И. Иванов мөһим роль уйнай.

А. В. Вачаев Магнитогорск ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларының үҫешенә ҙур өлөш индергән. Ул материалдарҙы һәм мейестәрҙе ультра тауышлы генераторҙар менән диагностикалау, йылылыҡты интенсификациялау һәм массаны ультра тауыш менән күсереү, коксһыҙ киптереү-конденсациялау ысулы менән суйын һәм ҡорос етештереү авторҙарының береһе була. Бер нисә авторлыҡ таныҡлығы һәм патенттар алған.

Күп йылдар дауамында тау инженеры булып эшләгәндән һуң, Анатолий Васильевич Магнитогорск тау-металлургия институтына эшкә килә, унда 1978-1981 йылдарҙа йылылыҡ менән тәьмин итеү һәм елләтеү кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 1981 йылда йылылыҡ техникаһы һәм энергетика системалары кафедраһында профессоры булып эшләй, унда бер нисә фән кандидатын тәрбиәләй. 1997 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

Шуныһы ҡыҙыҡ, 1994—2000 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт техник университетында Николай Иванович Иванов һәм Анатолий Васильевич Вачаев, байтаҡ көнбайыш ғалимдарынан күпкә алданыраҡ, һалҡын ядро синтезы буйынса эш алып бара. Һыуыҡ ядро синтезы ҡоролмаларының («Энергонива» һәм «Энергониво-2») тәжрибә өлгөләре үҙҙәрен шундай уңышлы күрһәтә, шуның арҡаһында Магнитогорск ҡалаһында уларҙың ике тәжрибә-сәнәғәт өлгөләре төҙөлә башлай, шуларҙың береһе — Магнитогорск металлургия комбинатында. Иванов һәм Вачаевтарҙың эштәре шул тиклем көтөлмәгән, революцион була, шунлыҡтан уларҙың хеҙмәтен бер генә етди фәнни нәшриәт тә баҫтырыу яуаплылығын үҙ өҫтөнә алмай, уларҙы бары тик фәнни сенсация тип кенә донъяға хәбәр итә. 2000 йылда Вачаев вафат булғандан һуң, финанслау туҡтатыла, лабораториялар ябыла, техник материалдар баҫылмай ҡала.

А. В. Вачаев «Юғары мәктәп отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Не удержали «Жар-птицу»…
* ВЗАИМОПРЕВРАЩЕНИЯ ХИМИЧЕСКИХ ЭЛЕМЕНТОВ 
* «Переработка радиоактивных отходов с помощью реактора А. В. Вачаева на базе LENR»
* Энергонива Вачаева — исторический обзор, материалы, рукописи, эксперименты
Кабаков Борис Дементьевич

**Борис Дементьевич Кабаков**  (17 август 1923  йыл, Псков өлкәһе, СССР — 11 май 1979) — СССР стоматологы, медицина фәндәре докторы, СССР-ҙың медицина академияһы фәндәре ағза-корреспонденты РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина хеҙмәте полковнигы. КПСС  ағзаһы

## Биографияһы
1923 йылдың 17 авгусында Псков өлкәһенең Кевники ауылында тыуған. 1946 йылда Хәрби-медицина академияһын алтын миҙал менән  тамамлай. Шунда уҡ кафедра  яңаҡ-йөҙ хирургияһы һәм стоматология  кафедраһында эшләй. Ординаторҙан алып  кафедра начальнигына тиклем юл үтә (1969—1979 йылдар).

Кабаков 180 ғилми хеҙмәт,  шул иҫәптән биш монография, биш дәреслек һәм дүрт ҡулланма авторы. Йөҙ һәм яңаҡ  йәрәхәттәрен тергеҙеү мәсьәләләрен өйрәнеүҙә, пародонтозды һәм башҡа пролемаларҙы дауалағанда үҙ өлөшөн индерә. 1954—1960 йылдарҙа аҫҡы яңаҡ һөйәгендәге  пуля яраһы һәм эренле яра дефекттарын  һөйәк трансплантат менән алмаштырыу  мөмкинлектәрен өйрәнеү буйынса ҙур эксперименталь эш башҡара. Кабаков организм туҡымаһын  пластик хирургияла ҡуллана. СССР Оборона министрлығы сиситемаһында  уның етәкселеге аҫтында  Хәрби-медицина академияһының яңаҡ-йөҙ хирургияһы кафедраһы  стоматология һәм яңаҡ-йөҙ хирургияһы проблемалары буйынса фәнни-методик үҙәк була.

Кабаков 1951 йылда «Огнестрельные ранения и повреждения мягких тканей лица и их лечение по опыту Великой Отечественной войны»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1961 йылда  «Костная пластика нижней челюсти в свежей огнестрельной и гнойной ране» тигән темаға  докторлыҡ  диссертацияһын яҡлай. Кабаков етәкселеге аҫтында11 докторлыҡ һәм 14 кандидатлыҡ диссертациялары әҙерләнә.

Кабаков 1968 йылдан 1979 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының төп стоматологы, шулай уҡ  Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй стоматологтарының ғилми йәмғиәте президиумдары ағзаһы, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының "«Стоматология ауырыуҙары» проблемалы комиссияһы ағзаһы, Ленинград ҡалаһы һәм өлкәһенең стоматологтар ғилми йәмғиәте ағзаһы,  Н.И. Пирогов исемендәге Хирургия йәмғиәтенең пластик хирургия секцияһы рәйесе,  «Вестник хирургии имени И. И. Грекова» һәм  «Стоматология» журналдары редколлегияһы ағзаһы булып тора. Ҙур медицина энциклопедияһының өсөнсө баҫмаһының «Стоматология» бүлеге мөхәррире була

## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар

## Хеҙмәттәре

* Опыт советской медицины в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг., т. 6, М., 1951 (авт. ряда глав)
* Костная пластика нижней челюсти в свежей огнестрельной и гнойной ране, дисс., Л., 1960
* Костная пластика нижней челюсти, Л., 1963
* Вопросы иммунологии пародонтоза, Л., 1972 (совм. с Бельчиковым Э. В.)
* Краткий курс военной стоматологии, Л., 1973 (совм. с др.)
* Клиническая оперативная челюстно-лицевая хирургия, под ред. М. В. Мухина, Л., 1974 (авт. ряда глав)
* Учебник военной челюстно-лицевой хирургии, Л., 1976 (ред.)
* Питание больных с травмой лица и челюстей и уход за ними, Л., 1977 (совм. с Руденко А. Т.).
* Переломы челюстей, М., 1981 (совм. с Малышевым В. А.).

## Иҫкәрмәләр
Калоев Борис Александрович

**Калоев Борис Александрович** (15 февраль 1916 йыл, Рәсәй Федерацияһы, Төньяҡ Осетия Байком ауылы  — 23 октябрь 2006 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй этнографы, тарих фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының Кавказ бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
1916 йылдың 15 февралендә  Байк Закин тарлауығы Байком ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Коста ауылында Борис Александрович ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1931 йылда рабфакка уҡырға инә (Дондағы Ростов), 1936 йылда рабфакты уңышлы тамамлап  Ростов дәүләт университетының тарих  факультетына уҡырға инә. 1937 йылда Төньяҡ-Осетия дәүләт педагогия институтының тарих факультетына күсә. 1940 йылда уңышлы тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң армия сафына алына, 1941 йылдың февралдә — Кавказ аръяғы хәрби-сәйәси училище курсанты була. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында  ҡатнаша, ауыр һуғыш йылдарында Дондағы Ростов, Таганрог, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм 15 миҙал менә наградлана.

1945 йылдың 24 июнендә Борис Александрович  Мәскәү ҡалаһында Еңеү Парадында ҡатнаша.

1948 йылда Мәскәүҙә аспирантурала уҡый (СССР ФА этнография институты). Диссертация яҡлап: 1951 йылда  «Моздок осетиндары (тарихи-этнографик тикшеренеүҙәр)» тигән темаға кандидат диссертацияһы, 1969 йылда  «Осетиндар. Этнографик характеристикаларын һәм этногенез проблемалары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1950-2006 йылдарҙа А. Калоев СССР Фәндәр академияһының этнография институтының Кавказ секторында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе һәм төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы;
* Осетия даны һәм башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РГБ. Калоев, Борис Александрович — Записки кавказоведа
* 	Государственная публичная историческая библиотека России Калоев, Борис Александрович (1916—2006)
* Л. А. Чибиров. Б. А. КАЛОЕВ КАК НАРТОВЕД
* Патриарх этнографического кавказоведения
Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)

**Лаврентьев Сергей Николаевич** (19 апрель 1952 йыл) — комсомол һәм партия органдары ветераны, ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982  йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 1992 йылдан (өҙөклөк менән) — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан фән буйынса беренсе проректор, 2011 йылдан — ректор, 2016 йылдан — политология, социология һәм философия кафедраһы профессоры. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008).

## Биография
Сергей Николаевич Лаврентьев 1952 йылдың 19 апрелендә Өфөлә тыуған.

1970—1972 йылдарҙа әрме сафтарында хеҙмәт итә.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Һөнәре буйынса — тарихсы. Университеттың ВЛКСМ комитеты секретары булараҡ күп йылдар студенттарҙың төҙөлөш отрдятары хәрәкәтендә ҡатнаша һәм был эшкә етәкселек итә.

1978 йылдан 1982 йылғаса Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.

Эш урыны: 1969—1970 йылдарҙа «Йәшен» исемле Өфө агрегат конструкторлыҡ бюроһы слесаре.

1978 йылдан 1977 йылға тиклем, 1977—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты кафедраһы ассистенты; 1982 −1992 йылдарҙа — философия кафедраһы ассистенты, ғилми коммунизм кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, политология кафедраһы доценты, шулай уҡ ВЛКСМ комитеты секретары итеп һайлана, аратабан Башҡорт дәүләт университетының партком секретары була;

1992 йылдан 1996 йылға тиклем — Дәүләт менән идара итеү факультеты деканы, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының политология кафедраһы мөдире;

1996 йылдан 2008 йылға тиклем — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының ғилми эштәр буйынса беренсе проректоры; 2008—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт кәңәшсеһе.

2011 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры, Ғилми совет рәйесе.

2015 йылдың 10 майында БАГСУ ректоры вазифаһынан үҙ теләге буйынса ебәреүҙәрен һорап яҙған ғаризаһы сәбәпле, был бурыс уҡыу һәм тәрбиә эше буйынса проректор, граждандар хоҡуғы һәм процесы кафедраһы мөдире Гүзәл Колобоваға йөкмәтелә.

«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы, Төбәк «Берҙәм Рәсәй» партияһыны йәмәғәт ойошмаларының консультатив кәңәшмәһе рәйесе.

С. Н. Лаврентьевтың фән өлкәһендәге ҡыҙыҡһыныуҙары: сәйәси регионалистика, электораль технологиялар, яңы элиталы сәйәси институализация төркөмдәре проблемаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамоталары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһының юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986)

## Хеҙмәттәре
* 100-гә яҡын ғилми публикациялар һәм өс монография авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — Лаврентьев Сергей Николаевич
Мөлөков Әнүәр Бәхти улы

**Мөлөков Әнүәр Бәхти улы** (25 август 1923 йыл — 8 ғинуар 2008 йыл) — уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Башҡорт АССР-ының уҡытыусылар съезы делегаты.

## Биографияһы
Мөлөков Әнүәр Бәхти улы 1923 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Иҫке Супты ауылында тыуған.

Саҡмағош 1-се урта мәктәбен тамамлағас, Рапат урта мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эш башлай.

1942 йылдың февралендә Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хәрби әҙерлекте Ғафури районынын Красноусол ауылында яңы төҙөлгән 219-сы дивизияла үтә.

1943 йылда Өфө хәрби йәйәүлеләр училищеһына ебәрелә. Пулеметчиктар взводы командирына уҡый.

1944 йылдың йәйендә 300 курсант менән бергә 4-се Украина фронтына ебәрелә. 18-се армия составында өлкән лейтенант дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Житомир, Львов, Ивано-Франковск, Мукачево, Ужгород, Кошице янындағы хәрби операцияларҙа ҡатнаша.

1945 йылдың февраль башында Прагала Бейек Татр янында ауыр яралана. Еңеү көнөн Мәскәүҙә ҡаршы ала.

1945—1971 йылдарҙа Яңы Ҡото урта мәктәбендә математика уҡытыусыһы, уҡытыу һәм тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, директор булып эшләй.

1958 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетында уҡытыусы һөнәрен үҙләштерә.

1971 йылдан Саҡмағош 1-се урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.

1985—1988 йылдарҙа — Саҡмағош 1-се урта мәктәбендә уҡытыу һәм тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, математика уҡытыусыһы булып эшләй.

1988 йылдан хаҡлы ялда.

Дөйөм педагогик стажы: 44 йыл.

2006 йылдың 8 ғинуарында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәр
* Юғары категориялы уҡытыусы
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) 
* Ленин ордены (1971)
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ЛУЧШИЕ УЧИТЕЛЯ И ШКОЛЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН Проект БГПУ им. М. Акмуллы 
*  Ветераны
Абрамова Лариса Михайловна

**Абрамова Лариса Михайловна** (14 сентябрь 1957 йыл) — геоботаник. Биология фәндәре докторы (2005), профессор (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2013).

## Биографияһы
Лариса Михайловна Абрамова 1957 йылдың 14 сентябрендә БАССР-ҙың Маҡар районы Мебельный ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Бельское ауылы) тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлай, артабан шунда уҡ эшләй, 1988 йылдан алып — ғилми хеҙмәткәр. 20 йылдан ашыу БДУ-ла эшләй. Уның етәкселеге аҫтында 14 кандидатлыҡ диссертация яҡланды. 

Аспирантураны (1983—1986) һәм докторантураны (1999—2002) тамамлай. Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Сегетальная растительность Башкирского Предуралья (опыт ординационно-классификационного анализа)». Докторлыҡ диссертацияһы: «Синантропизация растительности: закономерности и возможности управления процессом (на примере Республики Башкортостан)». 

Геоботаник. 2002 йылдан алып Ботаника баҡса институтының лаборатория мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге үҫемлектәрҙең юғалып барыусы һәм һирәк төрҙәренең күп төрлөлөгөн өйрәнеүгә һәм һаҡлауға, төбәк флораһының һәм үҫемлектәренең антропоген трансформацияһы проблемаларына, республика өсөн традицион булмаған декоратив, дарыу һәм тәмләткес хуш еҫле үҫемлектәр интродукцияһына арналған. Л. М. Абрамова ҡый үләндәренең 150-нән ашыу үтеп инеү сығанағын асыҡлай, экосистемаларҙа уларҙың һанын һәм таралыуын контролдә тотоу ысулдарын эшләй. 450-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 монография авторы.

## Төп ғилми эштәре
Синантропизация степей: методы оценки и возможности управления процессом / Л. М. Абрамова [и др.] // Вопросы степеведения. — Оренбург, 2000. — С. 62-69.

Хасанова Г. Р., Абрамова Л. М. Возможности восстановления биоразнообразия степной растительности: посевы многолетних трав // Экология. — 2000. — № 6. — С. 473—475.

Абрамова Л. М., Юнусбаев У. Б. Опыт изучения синантропизации при пастбищной дигрессии степей Зауралья методом трансект // Экология. — 2001. — № 6. — С. 474—477.

Абрамова Л. М. Основные закономерности синантропизации разных типов растительности Республики Башкортостан // Экология. — 2010. — № 3. — С. 168—172.

Абрамова Л. М., Мустафина А. Н., Андреева И. З. Современное состояние и структура природных популяций Dictamnus gymnostylis Stev. на Южном Урале // Бюл. МОИП. Отд. биол. — 2011. — Т. 116, вып. 5. — С. 32-38.

Абрамова Л. М. Экспансия чужеродных видов растений на Южном Урале: анализ причин и экологических угроз // Экология. — 2012. — № 5. — С. 1-7.

Продромус растительных сообществ Республики Башкортостан / С. М. Ямалов, В. Б. Мартыненко, Л. М. Абрамова [и др.]. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2012. — 100 с.

Уникальные памятники природы — шиханы Тратау и Юрактау / Л. М. Абрамова [и др.]. — Уфа: Гилем, 2014. — 333 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Абрамова Аариса Михайловна
Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы

**Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы** (12 ноябрь 1922 йыл — 24 декабрь 1997 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1959), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).

## Биографияһы
Суфия Мирғәлим ҡыҙы Китапова 1922 йылдың 12 ноябрендә БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны Иҫке Сабай ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районының Сабай ауылы) тыуған. Урта мәктәпте үҙ ауылында тамамлай.

1948 йылда ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ өлкә партия мәктәбен, 1951 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын, 1959 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр акададемияһын  тамамлай. 

1940 йылдан алып партия эшендә, 1959 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Өфө юғары партия мәктәбендә, 1960—1991 йылдарҙа Өфө нефть институтында экономика фәнен уҡыта. 

1962—80 йылдарҙа Өфө нефть институтының сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй.

1980 йылда Китабоваға республика әһәмиәтендәге шәхси пенсия тәғәйенләнә.

Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы 1997 йылдың 24 декабрендә 75 йәшендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.

Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығы һәм аграр сәйәсәт проблемаларына арналған.

## Хеҙмәттәре
Китабова, Софья Миргалимовна.Опыт работы совхозов, созданных на базе экономически слабых колхозов: Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата экономических наук / Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Кафедра полит. экономии. - Москва : Изд-во ВПШ и АОН, 1959. - 17 с.; 22 см.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Талалаев Владимир Тимофеевич

**Талалаев Владимир Тимофеевич** (17 май 1886 йыл — 1 сентябрь 1947 йыл, Мәскәү) — совет патологоанатомы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1942). 1946 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Дон губернаһының Нижнекундрюченская станицаһы казактары ғаиләһендә тыуған. 1907 йылда Талалаев Одесса гимназияһын, 1912 йылда — Император Новороссийск университетының медицина факультеты тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәү университетының медицина факультетына инә, патологик анатомия кафедраһы прозекторының өлкән ярҙамсыһы була, 1915 йылда — өлкән ассистент, 1926 йылда 1-се Мәскәү дәүләт университеты медицина факультетының патологик анатомия кафедраһында приват-доцент була.

Бер үк ваҡытта Иҫке-Екатерина дауаханаһында эшләй. 1918 йылда был дауаханаһының патоморфологик бүлексәһе мөдире була (артабан М. Ф. Владимирский исемендәге Мәскәү өлкә ғилми-тикшеренеү клиника институты). Шулай уҡ 1930 йылдан 1941 йылға тиклем Врачтарҙың белемен камиллаштырыу буйынса үҙәк институтта патологик анатомия кафедраһы мөдире була.

Талалаевтың төп хеҙмәттәре ревматизмға арналған, ул йөрәк тышсаһындағы ревматик гранулёманы өйрәнә (Ашофф — Талалаев гранулемаһы). 1929 йылда «Киҫкен ревматизм» монографияһын баҫтырып сығара, уның өсөн 1936 йылда Халыҡ-ара антиревматик лиганың премияһын ала. Шулай уҡ Талалаевтың эштәре упкә шешеүенә, сенсибилизацияға һәм аллергияға, сепсис морфологияһына, үт ҡыуығында таш ауырыуҙарына һәм башҡа проблемаларға арналған. 1923 йылда ул анатомик препараттарҙы әҙерләүҙең пластинкалы ысулын эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Талалаев Фирғәнәлә 4-се Мәскәү институтын ойоштороуҙа ҡатнаша, патологик анатомия һәм патологик физиология кафедраһын еткәләй, прозектор сифатында эвакуация госпиталдәрен хеҙмәтләндерә. 1943 йылда Мәскәүгә кире саҡыртып алына һәм Мәскәүҙең эвакуация госпиталдәренең баш патологоанатомы итеп тәғәйенләнә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһенең баш патологоанатомы урынын биләй

Новодевичье зыяратында ерләнгән. 1949 йылда М. Ф. Владимирский исемендәге Мәскәү өлкә ғилми-тикшеренеү клиника институтының патологоанатомия корпусына Талалаев исеме бирелә, унда уның бюсы ҡуйылған. Шулай уҡ Талалаев исемендәге ике премия булдырылған: РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Мәскәү медицина институтында һәм Мәскәү өлкә ғилми-тикшеренеү институтында аспиранттар өсөн. 1953 йылда Талалаевтың һайланма фәнни хеҙмәтәре нәшер ителгән

## Наградалары
* «Почет билдәһе» ордены (1943)
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы»
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтшин Борис Ғайса улы

**Әхмәтшин Борис Ғайса улы** (22 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы, университет уҡытыусыһы, ғалим. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы лауреаты (1997)

## Биографияһы
Борис Ғайса улы Әхмәтшин 1938 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Муса ауылында тыуған.

1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

## Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1967—1985 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта

1985—1987 — Ханой сит телдәр институтының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. (Вьетнам).

1987 йылдан ҡабатан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

1992 йылдан Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы кафедраһы мөдире.

1960 йылдан Башҡортостан буйлап фольклор-этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша. (2011, 2015 й. етәксе)

## Ғилми эшмәкәрлеге
«Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелгән башҡорт риүәйәттәрен, әкиәттәр һәм легендаларын рус теленә тәржемә итә. Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия, Башҡорт энциклопедияһы мәҡәләләре авторы.

Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа башҡорт һәм рус халҡының этник-ара бәйләнештәрен өйрәнеүгә арналған 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән биш монография авторы, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы лауреаты (1997)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000)
* Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2001)

## Библиография
* Горнозаводской фольклор Башкортостана и Урала / Б. Г. Ахметшин. — Уфа : Китап, 2001. — 287, [1] с., [1] л. портр. — Библиогр. в конце гл. и на с. 276—286. — Указ. авт. имен: с. 272—275.
* Современное состояние русской народной поэзии северо-восточной Башкирии [Текст] / Б. Г. Ахметшин // Вестник Российского гуманитарного научного фонда. — 2015. — № 2 (79). — С. 237—245 . — ISSN 1562-0484

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәтшин Борис Ғайса улы
Томилов Михаил Иванович

**Томилов Михаил Иванович** (18 ноябрь 1929 йыл — 15 июль 2008 йыл) — агроном, СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. 1967—2000 йылдарҙа Мәсетле районы Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), «Почёт билдәһе» (1973) ордендары, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (1948) миҙалы менән бүләкләнгән. Райондың почётлы гражданы.

## Биографияһы
Михаил Иванович Томилов 1929 йылдың 18 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ямаш волосы Кесе Ыҡтамаҡ ауылында тыуған.

Рәсми хеҙмәт юлын 1946 йылда колхозда тракторист булып башлай.

1958 йылдан Мәсетле районы Ленин исемендәге колхозда бригадир, партия ойошмаһы сәркәтибе (секретаре) булып эшләй.

1967 йылда Силәбеләге Юғары партия мәктәбен тамамлаған (хәҙерге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһының Силәбе филиалы тип атала).

1967 йылда Ленин исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана һәм 2000 йылда хаҡлы ялға киткәнсе шул вазифала эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989) 
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997)  
* Мәсетле районының почётлы гражданы.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1973) 
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1948)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Готлиб Арнольд Давидович

**Готлиб Арнольд Давидович** (12 март 1895 йыл — 7 октябрь 1968 йыл) — СССР-ҙың ғалим-металлургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1944), профессор (1945). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1965), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

Домнала суйын етештереү буйынса күренекле ғалим, йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Советтар Союзында беренсе булып домнала суйын етештереүҙе автоматлаштырыу менән шөғөлләнә башлай, уның етәкселеге аҫтында донъя практикаһында тәүге тапҡыр домна мейесе эшен йылылыҡ менән көйләү эштәре башҡарыла.

## Биография
Арнольд Давидович Готлиб Рәсәй империяһының Херсон ҡалаһында 1895 йылдың 28 февралендә (яңы стиль буйынса 12 мартында) тыуа.

1914 йылда Екатеринослав икенсе коммерция училищеһын тамамлай. 1925 йылда — Днепропетровск тау институтын (хәҙерге Днепр политехник институты), «инженер-металлург» квалификацияһын ала. 1931—1938 йылдарҙа Днепропетровск ғилми-тикшеренеү институтының домна бүлегенең мөдире була. 1938 йылдан алып Днепропетровск металлургия институтында (хәҙер Украинаның Милли металлургия академияһы) эшләй: 1939 йылға тиклем — металлургия факультеты деканы; 1939—1947 йылдарҙа — уҡыу эштәре буйынса директор урынбаҫары; 1942 йылдың ноябренән 1943 йыл буйынса — суйын металлургияһы кафедраһы мөдире.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институт Магнитогорск ҡалаһына эвакуациялана. Арнольд Давидович Магнитогорск тау-металлургия институтының домна производствоһы технологиялары ғилми-тикшеренеү секторында (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, ВКП(б) ҡала комитеты ҡарамағындағы фронтҡа ярҙам комитеты ағзаһы була. 

Уның был осорҙағы төп фәнни эштәре:

* Домна мейесенең тиҙләтелеп һәм тигеҙ эшләүе өсөн шарттар тыуҙырыу маҡсатында материалдарҙы һәм газды бүлеү. (Распределение материалов и газов с целью создания условий форсированной и ровной работы доменных печей (Монография. Магнитогорск, 1942).
* Домна эшенең етештереү һәм тикшеренеү күрһәткестәрен анализлауҙа ҡайһы бер математик статистиканы ҡулланыу. (Некоторые применения математической статистики к анализу производственных и исследовательских данных в доменном деле). (Монография. Магнитогорск, 1943).

1943 йылдың аҙағында А. Д. Готлиб Днепропетровскиға ҡайта, бында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Днепропетровск металлургия институтының суйын металлургияһы кафедраһында мөдир һәм институт директоры урынбаҫары булып эшләүен дауам итә. Бер нисә дәреслек һәм уҡыу әсбаптары яҙа. Ғалимдар тәрбиәләп үҫтергән, улар иҫәбендә Владимир Александрович Смоляк та бар.

1968 йылдың 7 октябрендә Украина ССР-ының Днепропетровск ҡалаһында вафат була.

«Украина ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеменә лайыҡ була (1965), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» орден ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Ю. М. ПОТЕБНЯ — ЗАСНОВНИК НАУКОВОЇ ШКОЛИ ЗДІА
Йосопов Ҡасим Нәзиф улы

**Йосопов Ҡасим Нәзиф улы** (26 ноябрь 1935 йыл) — мәғариф, комсомол органдары, юғары мәктәп һәм фән ветераны, ғалим-иҡтисадсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы шул иҫәптән 2011 йылға тиклем милли иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1991), Рәсәйҙең (2006), Башҡорт АССР‑ының (1985) һәм Татарстандың (2007) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Ғилемдар Рамаҙанов (2005) һәм М. И. Тоҡомбәтов (2006) исемендәге премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Ҡасим Нәзиф улы Йосопов 1935 йылдың 26 ноябрендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Сыйрышбаш ауылында тыуған.

1959 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Саҡмағош районының Митрәй-Әйүп урта мәктәбендә директорҙың уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй. 1961—65 йылдарҙа ВЛКСМ‑дың Саҡмағош районы һәм Башҡортостан өлкә комитетарында эшләй. 1968 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан Фәнни үҙәгенең иҡтисад тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй.

1971 йылда Фәнни үҙәктә ғилми хеҙмәткәр, 1972 йылда сектор мөдире вазифаһында була.

1990 йылдан башлап Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисади институтында, 1995 йылдан 2011 йылға тиклем БДУ‑ла милли иҡтисад кафедраһы мөдире вазифыһын башҡара. Фәнни эшмәкәрлеге төбәк иҡтисады һәм төбәктең яңыртып етештереү потенциалы мәсьәләләренә арналған. Йосопов тарафынан халыҡ хужалығы комплексын баланс ысулы нигеҙендә тармаҡ‑ара һәм төбәк‑ара анализлауҙың фәнни йүнәлеше эшләнә. Йосопов төбәкте милли иҡтисадтың функциональ һәм бүлек системаһы өлөшө булараҡ комплекслы һәм системалы анализлауҙың теоретик‑методологик принциптарын булдыра.

425‑кә яҡын фәнни хеҙмәт, 23 монография, 10 уҡыу әсбәбе авторы.

Татар телендә «Имәндәр» (1995), «Сыйрышбаш хикмәттәре» (2001), «Тамырҙар» (2006), «Моңаймаҫ та инде, hай, был бала …» (2014; бөтәһе лә — татар телендә) китаптар авторы.

Хеҙм.: Автономная республика в системе общественного воспроизводства. М., 1980; Макроэкономический анализ регионального продукта. Уфа, 2003 (авторҙ.); Региональная экономика. М., 2017 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Правдин Фёдор Николаевич

**Правдин Фёдор Николаевич** (31 май 1908 йыл, Мәскәү — 5 март 1988 йыл, шунда уҡ) — СССР-ҙың ғалим- энтомологы, биология фәндәре докторы, профессор, тура ҡанатлыларҙың систематикаһы буйынса белгес. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
1908 йылдың 31 майында Мәскәүҙә тыуған. 1926—1930 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының  биология бүлегендә уҡый. Үлән ашаусыларҙең баш төҙөлөшө тураһында диплом эше Эрнест Георгиевич Беккер етәкселеге  аҫтында башҡарыла, был эше 1932 йылда Зология журналында баҫылып сыға. Университеттан һуң каучук һәм гуттаперчаның Бөтә союз  институтында эшләй.  1938 йылда Мәскәү дәүләт университетында  «Насекомые как биологический фактор в жизни тау-сагыза в Кара-Тау» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.  1940—1941 йылдарҙа РСФСР-ҙың ҡурсаулыҡтары буйынса Баш идаралыҡта эшләй. РСФСР-ҙың ҡурсаулыҡтарында  бөжәктәр тикшереүҙе ойоштора.   Һуғыш йылдарында артиллерия полкының химия хеҙмәте начальнигы була. 1943 йылда каучуклы үҫемлек  институтында эшләү өсөн кире ҡайтарып алына. 1944 йылдан 1952  йылға тиклем институтта үҫемлектәрҙе һаҡлау  бүлеген етәкләй. 1949 йылда «Насекомые и сложноцветные растения» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1952  йылдан алып 1973 йылға тиклем В.И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында зоология һәм дарвинизм кафедраһы профессоры булып эшләй. 1973 йылдан алып 1985 йылға тиклем  Эволюцион морфология һәм хайуандар экологияһы институтында  эшләй. 1988 йылдың 5 мартында Мәскәүҙә вафат була.

## Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Урта Азия буйлап Малые Барсуки, Семиречье сүллегендә, Ҡаратау һыртында һәм Төркөстан һыртында экспедицияларҙа ҡатнаша, ҡоротҡостарҙың һәм һеркәләндереүселәрҙең комплекстарын өйрәнә. Был тикшеренеүҙәр барышында Азия асалығойроғоноң (тау-һағыҙ ҡоротҡосоноң) үҫемлек  сәскә атыу ваҡытында миграцияһы ландшафтың геологик үҙгәрештәре менән бәйле булыуын фараз итә. Ул каучуклы үҫемлек  орлоҡтарының карантины системаһын төҙөй. Бөжәктәрҙең ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһе үҫемлектәре менән трофик бәйләнештәренең анализын үткәрә. 1950  йылдарҙан экологияны һәм тура ҡанатлылар систематикаһын тикшереү буйынса махсуслаша. Мәскәү ортоптерологтар мәктәбен ойоштора.  

Правдин лекциялар курсы әҙерләй һәм дарвинизм буйынса беренсе булып лаборатория дәрестәре циклын төҙөй, улар педагогия юғары уҡыу йорттары дәреслектәрендә  һәм уҡытыусылар өсөн ҡулланмаларҙа дөйөмләштерелә. Уның етәкселеге аҫтында 20 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 1957—1958 йылдарҙа Тиран университетын (Албания) ойоштороуҙа ҡатнаша. Юғары аттестация комиссияһы  эшендә эксперт сифатында ҡатнаша. Бюллетень МОИП» һәм «Научные доклады высшей школы, биологические науки» журналдары редколлегияһының ағзаһы була. 

### Правдин һүрәтләгән таксондар
Фән өсөн тәүге тапҡыр Правдин бөжәктәрҙең бер нисә таксонын тасуирлай, шул иҫәптән:
* 
* 
* 
* 
* 

## Правдин хөрмәтенә аталған таксондар
Правдин хөрмәтенә бөжәктәрҙең түбәндәге таксондары аталған:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һайланма баҫмалары
100-гә яҡын публикациялар, шул иҫәптән дәреслек һәм монографиялар авторы

### Китаптары
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләре
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Усманов Йософ Абдрахман улы

**Усманов Йософ Абдрахман улы** (8 июнь 1903 йыл — 1 февраль 1993 йыл) — ғалим-агрохимик, йәмәғәтсе. 1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1931 йылдан агрохимия һәм тупраҡ ғилеме лабораторияһы мөдире, 1934—1935 һәм 1947—1949 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1950—1978 йылдарҙа агрохимия кафедраһы мөдире. Башҡорт АССР-ының 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1968), профессор (1961). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1944, 1966) ордендары кавалеры. РСФСР‑ҙың (1971) һәм Башҡорт АССР‑ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре,  СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1971).

## Биографияһы
Йософ Абдрахман улы Усманов 1903 йылдың 8 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Килем ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы Килем ауылында) тыуған. Урта мәҡтәпте тыуған ауылында тамамлай.

1930 йылда  К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы акададемияһын тамамлағандан һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтына эшкә килә.

Хеҙмәт юлын лаборатория мөдире вазифаһында башлай. 1931 йылдан алып агрохимия һәм тупраҡ ғилеме лабораторияһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 

1934—1935 һәм 1947—1949 йылдарҙа агрономия факультеты деканы булып эшләй.

1950—1978 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында агрохимия кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 

Башҡорт АССР-ының 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1993 йылдың 1 февралендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Усманов — Башҡортостандың агрохимия үҫешенә ҙур өлөш индергән шәхес. Уның фәнни эшмәкәрлеге тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыу мәсьәләләренә, үҫемлектәрҙе азот һәм фосфор минералдары менән туҡландырыу, тупраҡҡа гипс индереү, тупраҡҡа эзбиз индереү проблемаларына һәм башҡаларға арналған. Минераль һәм органик ашламалар, йәшел ашлама файҙаланыу системаһын эшләгән. 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957),
* Халыҡтар Дуҫлығы одены (1980),
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1944, 1966).

## Ғаиләһе
* улы — Усманов Искәндәр Йософ улы — ғалим-үҫемлектәр физиологы, эколог. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991).

## Хәтер
* Усманов Йософ Абдрахман улы исеме менән Бүздәк районыны Килем аулында урам аталған.

## Һылтанмалар
*   
* СЛАВНЫЙ ПУТЬ ПРОФЕССОРА ЮСУФА АБДРАХМАНОВИЧА УСМАНОВА. Тип: тезисы доклада на конференции Язык: русский Год издания: 2013 Страницы: 11-13 УДК: 63-051 (470.57)
Фәхретдинов Ривал Нуретдин улы

**Фәхретдинов Ривал Нуретдин улы** (3 март 1946 йыл) — ғалим-биолог. 2010 йылдан Мәскәү ҡалаһындағы  «“ХимСервисИнжинирг” киң профилле компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Ленин комсомолы (1979) һәм Рәсәй нефть һәм газ инженерҙарының «Золотой РОСИНГ» йәмғиәте премияһы лауреаты (2004).

## Биографияһы
Ривал Нуретдин улы Фәхретдинов 1946 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Миәкә районыны Иҫке Елдәр ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Елдәр ауылында тыуған. Урта мәҡтәпте тыуған ауылында тамамлай.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Артабан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Химия институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1987 йылда ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ғилми тикшереү институтында директор урынбаҫары, 1993 йылда директор итеп тәғәйенләнә. 1998 йылдан алып «КогалымНИПИнефть» ААЙ директор урынбаҫары итеп һайлана, 2000 йылда «Венсис» мәғлүмәттәр системаһы лабораторияһы президенты (Һамар ҡалаһы) вазифаһында эшләй.

2009 йылдан алып Бөтә Рәсәй Үткәргес торбалар төҙөү һәм эксплуатациялау буйынса ғилми-тикшеренеү институтынының, 2010 йылдан — «„ХимСервисИнжинирг“ киң профилле компанияһы» ЯСЙ‑ның генераль директоры. Фәнни хеҙмәттәре нефттең металл‑порфирин комплекстарын өйрәнеүгә, юғары аминдарҙы синтезлауға һәм уларҙы нефть сәнәғәтендә химик реагенттар сифатында файҙаланыу, нефть сығарыу ятҡылыҡтарын проектлау буйынса программа менән тәьмин итеүҙе булдырыуға арналған. Фәхретдинов тәҡдиме буйынса нефть табыуҙы интенсификациялау, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу өсөн реагенттар һәм технологиялар эшләнә, нефть ятҡылыҡтарын мониторингылау өсөн ТРИАС һәм ЕОR программалары уйлап табыла.

Ривал Нуретдин улы билдәле ғалим булып танылды, 350-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм мография, 140 автор таныҡлығы һәм патент авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1979)
* Рәсәй нефть һәм газ инженерҙары «Золотой РОСИНГ» йәмғиәте премияһы лауреаты (2004)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Рәсәй Энергетика министрлығының почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы

**Байрамғолов Юлай Ейәнғәле (Жыянғале) улы** (15 декабрь 1937 йыл) — 2015 йыл — ғалим-инженер-механик, уйлап табыусы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994), Башҡортостан Республикаһының инженерҙар академияһы академигы (1995). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999).

## Биографияһы
Юлай Ейәнғәле улы Байрамғолов 1937 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Тимерәк ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Йонос ауыл Советына ҡарай).

1965 йылда Силәбе политехник институтын (хәҙерге Көньяҡ Урал дәүләт университеты) тамамлаған. Йәш белгес булараҡ Брянск автомобиль заводына эшкә ебәрелә.

1966 йылда Өфөгә ҡайта һәм Өфө моторҙар эшләү заводында эш башлай.

1970 йылдан Өфө авиация техникумында, 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (хәҙергә Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡыта.

1983—1993 йылдарҙа хеҙмәтте һаҡлау, 1995 йылдан — ауыл хужалығын электрлаштырыу һәм автоматлаштырыу, 1998—2005 йылдарҙы электр энергияһы менән тәьмин итеү һәм электр энергияһын ауыл хужалығында ҡулланыу кафедралары мөдире.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Юлай Байрамғолов 120-нән ашыу фәнни хеҙмәт нәшер иткән, 40 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы алған.

Ғилми эҙләнеүҙәре электр энергияһын тапшырыу һауа линияларының ауыл ерендә ышаныслылығын арттырыуға, бәләкәй йылғаларҙа гидроэлектростанциялар төҙөүҙе нигеҙләүгә арналған.

Ғалим уйлап тапҡан ҡоролмалар һәм яйламалар Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы төбәктәре һәм Берләшкән дәүләттәр берләшмәһе илдәре предприятиеларында ҡулланыла. 

;Хеҙмәттәре
* Теоретическаая основа электротехники — электрические цепи постоянного тока. Ч.1,2. Уфа, 1999 (авторҙ.);
* Электрические источники оптического излучения. Уфа, 2003 (авторҙ.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999)

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*