open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Конго уйпатлығы

**Конго уйпатлығы йәки соҡоро** — Үҙәк Африкала  (диаметры яҡынса 1000 км) яҫы түбәнәйеү, 300—500 метр бейеклектә. Киртләс яйла һәм яҫы таулыҡтар менән уратып алынған; Африка платформаһының  синеклизаһына тап килә.  Конго (Заир) йылғаһы менән дренажлана.

Үҫемлектәр:  тотош ҡаплаған дымлы ҡуйы мәңге йәшел һәм япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел тропик урмандар.

## Географияһы
Майҙаны яҡынса 1 миллион км² тәшкил итә; уның оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — яҡынса 1000 км. Төп йылға — Конго (Луалаба), уның   күп һанлы ҡушылдыҡтары — Ломами, Чуапа, Убанги, Касаи (Ква) бар. Шулай уҡ уйпат территорияһында күп  күл һәм һаҙлыҡтар бар.

## Геологияһы
Структураһы йәһәтенән Конго уйпаты үрге докембрияла урынлашҡан Африка платформаһының  синеклизаһына тап килә. Платформаның кристаллик фундаментының ер  аҫты (500—1000 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята.) сығынтыһы синеклизаны ике уйпатҡа  — төньяҡ һәм көньяҡҡа бүлә, уларҙың  үҙәк өлөшөндә фундамент 3000 м. ашыу тәрәнлеккә төшә. Синеклиза үрге протерозой, үрге палеозой һәм мезозой ултырма тоҡомдарының ҡеүәтле ҡатламы тарафынан башҡарылған, өҫкө йөҙөндә  сағыштырмаса ҡеүәтһеҙ  йомшаҡ кайнозой ултырмалары менән ҡапланған.

## Рельефы
Конго уйпатлығы яруслы төҙөлөш менән айырыла. Иң түбән (300-400 м) һәм йәш (голоценлы) ярус киң, күп осраҡта уйпаттың үҙәк өлөшөндә берҙәм яҫы,   әленән-әле һыу аҫтында ҡалған аллювиаль тигеҙлектәргә ағып төшкән күп йылғаларҙың  һаҙлыҡлы һыубаҫар үҙәндәрен  барлыҡҡа килтерә.  Юғарыраҡ   антропоген террасалар һәм плиоценантропоген киртләс һымаҡ яйлалар күҙәтелә, улар төньяҡ һәм көнбайышта 500 метрҙан ашыу бейеклектәге, көньяҡ һәм көнсығышта  1000 м ашыу булған ситтәге яҫы таулыҡтарға күтәрелә.

## Климаты
Уртаса айлыҡ температура 23-25 градустан алып   26-21°С тиклем, йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы 1500-2000 мм һәм  ашыуыраҡ.

## Иҫкәрмәләр
Зябловский Евдоким Филиппович

**Зябловский  Евдоким Филиппович** ( — ) — рус ғалимы-географы, статистик, атҡаҙанған профессор, Император  Санкт-Петербург  университетының (1821—1825) ректор вазифаһын төҙәтеүсе һәм  тарих-филология факультеты деканы (1828—1833). Тулы хоҡуҡлы дәүләт кәүәшсеһе

## Биографияһы
Зябловский Евдоким Филиппович Севский дини семинарияһын тамамлаған. Петербург уҡытыусылар семинарияһын тамамлағандан һуң (һуңғараҡ ул уҡытыусылар гимназияһы итеп үҙгәртелә), 1788 йылда Колывангә халыҡ училищеһы уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Үҙ аҡсаһына Колывань наместниклығы буйлап йөрөй һәм уның тасуирламаһын төҙөй. 

1797 йылда Зябловский тарих һәм география  профессоры, ә һуңынан һәм статистика профессоры итеп тәғәйенләнә; 1833 йылға тиклем  исемдәрен үҙгәрткән бер үк учреждениела: Петербург уҡытыусылар гимназияһы, 1804 йылда — Педагогия институты, 1816 йылдан — Баш педагогия институты, 1819 йылдан — Санкт-Петербург Император университеты. 1818 йылдан алып — атҡаҙанған профессор, 1846 йылдан — университеттың почётлы ағзаһы.

Зябловский шулай уҡ карап архитектураһы һәм урман училищеһында ла уҡыта һәм  «Начальные основания лесоводства»  (СПб., 1804) нәшер итә.  «Курс всеобщей истории» (СПб., 1811-1812) әсбабын яҙа. Бынан тыш, Зябловский немец теленән  «Всеобщее землеописание» эшен тәржемә итә һәм «Историческая повесть об Учительской гимназии и Педагогическом институте» (СПб., 1838) хеҙмәтен яҙа.

4-се дәрәжә  Изге Владимир һәм 2-се дәрәжә Изге  Анна ордендары менән бүләкләнә.

## Әҫәрҙәре

* «Статистическое описание Российской империи с обозрением Европы в статистическом виде» (СПб., 1808; 2 изд. 1815);
* «Российская статистика» (СПб., 1831 и 1835; нов. изд. СПб., 1837);
* «Краткое землеописание Российского государства» (СПб., 1787, 1807 и 1810),
* «Новейшее землеописание Российской империи» (СПб., 1807 и 1818);
* «Землеописание Российской империи для всех состояний» (СПб., 1810);
* «Курс всеобщей географии» (СПб., 1818—1819),
* «Всеобщая география» (СПб., 1831 и 1835; нов. изд. СПб., 1837);
* «География Российской империи» (СПб., 1831 и 1837);
* «Статистика Европейских государств в нынешнем их состоянии» (СПб., 1830—1831; изд. 2 и 3, 1837 и 1840).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* *Жуковская Та. Н.* Туңған Евдоким Филиппович // СПбГУ Биографика.
Егоров Игорь Владимирович

**Егоров Игорь Владимирович** (10 сентябрь 1940 йыл) — хужалыҡ эшәкәре. 1985 йылдан XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының баш инженеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
 
## Биографияһы
Игорь Владимирович Егоров 1940 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда слесарь булып башлай, һуңынан институтта лаборант булып эшләй.
1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафына хеҙмәт итергә саҡырыла.
1963—1958 йылдарҙа XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы, өлкән оператор, ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, производство начальнигы булып эшләй.

1985 йылдан XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында баш инженер.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 52-се Первомайский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональфайҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе» маҡтаулы исеме.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Жиганов Виктор Викторович

**Жиганов Виктор Викторович** (18 февраль 1964 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы аҡзаһы.
Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Жиганов Виктор Викторович 1964 йылдың 18 февралендә  Мәскәү ҡалаһында   тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1986 йылда  Өфө авиация институтын  тамамлаған. Эшһөйәр, тырыш егетте уҡып бөткәс институтты эшкә ҡалдыралар.
Хеҙмәт юлын 1986 йылда үҙе уҡығын Өфө авиация институтында ВЛКСМ комитетының секретарь урынбаҫары булып башлай. Эшенә тоғро егет партия һәм дәүләт эше буйынса өҫкә үрмәләй.
1987—1991 йылдарҙа Башҡортостан өлкә комитетының комсомол инструкторы, республика йәштәр үҙегенең директоры булып эшләй.
1991 йылдан «Выбор» инновация һәм яңы алымдарҙы индереү берекмәһеның директоры итеп тәғәйенләнә.

Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы.

 
Өйләнгән.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Журавлёв Вячеслав Васильевич

**Журавлёв Вячеслав Васильевич**  (30 май 1963 йыл ) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе.  
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты. Юғары Советтың йәштәр эше, физик культура һәм туризм буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Вячеслав Васильевич Журавлёв 1963 йылдың 30 майында  Ашхабад ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1989 йылда  Ленинград тимер юл инженерҙары институтын (хәҙерге исеме Петербургский государственный университет путей сообщения)  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1980 йылда Салауат нефтехимия комбинатында слесарь булып башлай.
1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
1985 йылда Стәрлетамаҡ станцияһы локоматив депоһында слесарь булып эшләй. Артабан машинист ярҙамсыһы, йөк ташыу тепловозы машинисы булып эшләй.
1992 йылдан пассажирҙар ташыусы тепловоз машинасы.

Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 130-сы Нагуманов һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм буйынса комиссия ағзаһы.

  
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул үҫтергәндәр.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Уралтау

**Уралтау** () — Көньяҡ Уралдағы иң оҙон һырттарҙың береһе. Көньяҡ Уралда — Башҡортостанда һәм Силәбе өлкәһендә төп һыу бүлеүсе һырт. .

## Дөйөм мәғлүмәт
Был тау Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Бөрйән, Әбйәлил, Белорет, Учалы райондары һәм Силәбе өлкәһе аша 290 км оҙонлоҡҡа һуҙылған. Һыртының киңлеге үҙәк өлөштә 10 — 20 км. Һырттың бейеклеге Уралдың көнбайыш һырттары менән сағыштырғанда ҙур түгел һәм уртаса 1000 метрҙан артмай.

Уралтау һыртының иң бейек түбәһе — Башҡортостандың Белорет районындағы Әрүәк-рәз тауы (1068 м), уның атамаһы тауҙың итәгенән ағып сыҡҡан Әрүәк һәм Рәз йылғалары исемдәренән ҡушылып барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ бейеклеге 1000 метрҙан ашҡан тауҙар — Ишәмбәт (1013 м) һәм Ҡурташ (1019 м)

Уралтау — Көньяҡ Урал йылғаларының төп һыу бүлеүсеһе, көнсығышҡа табан аҡҡандары — Яйыҡ йылғаһына һәм көнбайышҡа аҡҡандары Ағиҙел йылғаһына килеп ҡушыла, ә уныһы үҙ нәүбәтендә Чулманға (Камаға) ағып төшә.

Уралтауҙың тоҡом составы көнбайыш тауҙар составынан (мәҫәлән, Әүәләк, Ирәмәл һ.б.) шаҡтай айырылып тора. Тау нигеҙҙә метаморфик сланецтарҙан һәм кварциттарҙан тора, структураһы бөтә оҙонлоғонда даими. Тектоник яҡтан ул Уралтау антиклинорийы булып тора. Рельефы — тәпәш һәм уртаса бейеклектәге ҡалҡыулыҡтарҙан, талғын күтрелеп бейегәйгән түбәле тауҙарҙан ғибәрәт. Тау баштарында денудацион ҡая таштар ҡалдыҡтары — останецтар ҡалҡып сыҡҡан.

Тауҙарҙа вертикаль дифференциация күренеше һиҙелә. Һырттың төньяҡ, бейек өлөшөн аҡһыл-ылыҫлы ҡатнаш урмандар ҡаплаған . Үҙәк өлөшө ҡарағай һәм ҡайын урмандары менән айырылып тора, тупраҡтары көлһыу һәм һоро. Көньяҡта, тауҙың түбәнәйгән һәм тигеҙләнгән өлөшөндә, һоро урман тупраҡтарында ҡарағай, ҡайын һәм уҫаҡ урмандары өҫтөнлөк итә

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Урал

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. 2-е изд., перераб. и доп.— Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1990.

## Һылтанмалар
* Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*
Андреев Вадим Евгеньевич

**Андреев Вадим Евгеньевич** (17 август 1955, Өфө, БАССР) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тау инженеры, нефтсе. БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). А.А. Трофимук исемендәге премия лауреаты (2010).

## Биографияһы

Андреев Вадим Евгеньевич 1955 йылдың 17 авгусында Өфөлә тыуа.

1977 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Артабан шунда уҡ эшләй башлай.

1983 йылдан алып Вадим Евгеньевич — өлкән инженер, 1985 йылдан башлап — лаборатория мөдире, шул үк ваҡытта 1988 йылдан башлап «Нефть һәм газ сыҡҡан урындар геологияһы һәм разведкаһы» кафедраһының мөдире булып эшләй.

1989 йылдан башлап Вадим Андреев Ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ғилми тикшереү институтында сектор мөдире булып эшләй башлай. 1992 йылдан алып — лаборатория мөдире, 2001 йылдан директор булып эшләй.

1998 йылда Вадим Андреев техник фәндәре докторы исемен яҡлай. 2003 йылда профессор дәрәжәһен яулай.

2002 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стратегик тикшеренеүҙәр институтының Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәгенең директоры булып эшләй башлай.

2006 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре наградаһы менән бүләкләнә. 2010 йылда А. А. Трофимук исемендәге премияһына лайыҡ була.

Башҡортостан фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы, «Проблемы нефтегазодобычи» ғилми кәңәшмәһенең рәйесе.

Андреевтың ғилми эштәре ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ысулдарын геология-технологик нигеҙләүгә, прогнозлауға бағышланған. Андреев ҡарамағы аҫтында физик-химик, микробиологик һәм комплекслы ысулдарҙы файҙаланып эшләнгән ҡалдыҡ нефтте сығарыу технологияһын Башҡортостан һәм Көнбайыш Себер нефть ятҡылыҡтарында ҡулланыла башлана.

Вадим Андреев 300 тирәһе ғилми тикшереүҙәр һәм 29 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Геолого-технологические особенности разработки нефтяных месторождений южного региона Башкортостана. Санкт-Петербург, 2004 (авторҙ.)
* Прогнозирование применения новых методов увеличения нефтеотдачи при освоении трудноизвлекаемых запасов нефти. Өфө, 2007 (авторҙ.)
* Освоение трудноизвлекаемых запасов нефтяных месторождений с применением энерго- и ресурсосберегающих технологий. Өфө, 2011 (авторҙ.).

## Наградалары һәм бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006)
* А. А. Трофимук исемендәге премияһы (2010)

## Һылтанмалар

* «Башҡортостан» порталында Андреев Вадим Евгеньевич бите
Ғүмәр тораһы II

**Ғүмәр тораһы II** - Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел мәҙәниәте  б.э.т. 5—4‑се мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тарихы

### Асыш авторы
II Ғүмәр тораһын  археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю.А.Морозов тарафынан асылған. Башҡортостандың археологик ҡомартҡыларын тәрән өйрәнеп, ул 1977 йылда Мәскәүҙә «Ағиҙел-Яйыҡ йылғалары араһы бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең тарихы» () темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған. 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт яҙған.  300‑гә яҡын археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән  II Ғүмәр тораһын да асҡан.

### Тасуирламаһы
Ғүмәр тораһында кешеләр II б.э.т. 5—4‑се мең йыллыҡтарҙа йәшәгән тип фараз ителә.

Тора Мәсетле районы Ғүмәр ауылы янында Әй йылғаһы буйында, уның уң ярында урынлашҡан.

Археолог Ю.А.Морозов уны 1968 йылда аса һәм фәнни нигеҙҙә өйрәнә.

1972 йылда тора ҡабаттан тикшерелә. Ҡаҙыныу эштәре башҡарыла, 60 м² майҙанда тикшеренеү үткәрелә.

Ҡаҙып сығарылған тупраҡта керамика,  слюда һәм тальк ҡушып яһалған балсыҡ әйберҙәр ҡалдыҡтары,  батынҡы өсмөйөш семәрҙәр, тулҡынлы һыҙыҡтар төшөрөлгән түңәрәк төплө һауыттар табыла. Һауыттарҙы тешле штамп баҫып та биҙәгәндәр.

4 уҡ башағы, 117 бысаҡҡа оҡшаш пластина, 5 нуклеус, 14 ҡырғыс һәм шыршы биҙәге төшөрөлгән кәмә рәүешендәге тальк “үтек”  - йәмғеһе 447 таш әйбер табылған.

Табылған артефакттар бында йәшәгән халыҡтың балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәнен күрһәтә. Улар Урал аръяғы халҡы, шулай уҡ Суртанды мәҙәниәте вәкилдәре менән бәйләнештәр булыуын раҫлай.

Ғүмәр тораһы II материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

## Һылтанмалар
* Ғүмәр тораһы II//Башҡорт энциклопедияһы 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Л.А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Л.А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Морозов Ю.А. Материалы по каменному веку Уфимского плато //Материалы по археологии Южного Урала. Уфа, 1992.
Журин Николай Семенович

**Журин Николай Семенович** (25 октябрь 1939 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Журин Николай Семенович 1939 йылдың 25 октябрь Башҡорт АССР-ының  Стәрлебаш районы Раевка ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1977 йылда  Өфө нефть институтын   тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда, китапхана мөдире булып башлай. Артабан уҡытыусы, электромонер булып эшләй.
1962—1965 йылдарҙа Совет Армиһы сафтарына саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡалаһында бүлек мөдире булып эшләй, «Стәрлетамакстрой» тресында ВЛКСМ комитеты секретары, ошо уҡ треста профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары.
1977—1988 йылдарҙа «Стәрлетамаҡстрой» тресында прораб, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында төҙөлөш буйынса бүлек мөдире.
1988 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһы администрацияһы башлығының беренсе урынбаҫары.

Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы
Зиязов Нәзир Заһит улы

**Зиязов Нәзир Заһит улы** (; 9 июль 1946 йыл — 4 февраль 2022 йыл) — ауыл хужалығы, нефть сәнәғәте, партия, совет һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1992—2008 йылдарҙа Яңауыл район хакимиәте башлығы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 

## Биографияһы
Нәзир Заһит улы Зиязов 1946 йылдың 9 июлендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Иҫке Ҡоҙаш ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1969 йылда, Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Яңауыл районы «Урожай» колхозында инженер-механик булып башлай.

1969—1970 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтарылғас, бер ни тиклем ваҡыт Яңауыл районы «Сельхозтехника» берекмәһенең өлкән инженеры була.
1971—1981 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе Яңауыл технологик транспорт идаралығының ПТО начальнигы һәм баш инженеры. 

1981—1986 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһе идарасыһы.

1986—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе Советы рәйесе. 

1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары.

1991 йылдан Яңауыл районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 — 2008 йылдарҙа Яңауыл район хакимиәте башлығы.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы була.

Хеҙмәт ветераны 2022 йылдың 4 февралендә Яңауыл ҡалаһында вафат булды.
=Наградалары=
* Ленин ордены
*II дәрәжә Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн ордены
*Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығының атҡаҙанған эшмәкәре
*Башҡортостан Республикаһы дөйөм мәғарифының арҙаҡлы эшмәкәре
*Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлауы отличнигы 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Астауров Борис Львович

**Астауров Борис Львович** (14 октябрь (27) 1904 йыл, Мәскәү — 21 июнь 1974 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-биологы (цитогенетик, эмбриолог-экспериментатор), СССР Фәндәр академияһы академигы (1966 йылдың 1 июленән; 1958 йылдан ағза-корреспонденты).

## Биографияһы

Борис Львович Астауров 1904 йылдың 14 (27) октябрендә Мәскәүҙә тыуған. 1927 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, 1927—1930 йылдарҙа Фәндәр академияһының тәбиғи етештереүсе көстәр комиссияһында эшләй.

1955 йылда ул «Өс йөҙ хатына» ҡул ҡуя.

1966—1972 йылдарҙа — Н. И. Вавилов исемендәге генетиктар һәм селекционерҙар йәмғиәте (ВОГиС) президенты.

1967 йылдан Үҫеш биологияһы институтына (уның инициативаһы буйынса яңыртылған Кольцов эксперименталь биология институты) етәкселек итә.

Эксперименталь генетика һәм үҫеш биологияһы өлкәһендәге фәнни әҫәрҙәр йыйылмаһы өсөн И. И. Мечников исемендәге алтын миҙалға лайыҡ була (1970).

Астауров эксперименталь рәүештә төр билдәләре мираҫында ядроның ҙур ролен раҫлай һәм беренсе тапҡыр тут ебәге күбәләгендә 100 % бер енестәге затты маҡсатлы рәүештә алыу ысулдарын эшләй, шул рәүешле енесте айға һалыу теорияһына нигеҙ һала. Борис Львович беренсе булып ебәк күбәләгендә рентген нурҙары һәм гамма нурҙары килтереп сығарған мутацияны күҙәтә. Б. Б. Л. Астауровтың һәм уның хеҙмәттәштәренең яһалма партеногенез ысулдарын эшләүҙә ирешкән иҫ киткес уңыштары үҫеш биологияһының бер нисә актуаль проблемаларын хәл итергә яҡынлашырға мөмкинлек бирә, һәм шулай уҡ ебәкселек сәнәғатендә ҡулланылалар.

## Төп хеҙмәттәре
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ротт H. H., Детлаф Т. А., Верейская В. Н.* Борис Львович Астауров (К 60-летию со дня рождения) // Цитология. 1965. Т. 7, № 1. С. 133 (библиогр.)
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* [ Астауров Борис Львович] — ЗСЭАстауров Борис Львович] — ЗСЭ
* Номер журнала ''Природа'' No 10, 2004 г., посвященный Б. Л. Астаурову.
* *С. Г. Инге-Вечтомов, Н. П. Бочков* Выдающийся генетик и гражданин. К 100-летию со дня рождения академика Б. Л. Астаурова. // Вестник Российской академии наук, том 74, № 9, с. 837—842 (2004).
* Профиль Бориса Львовича Астаурова на официальном сайте РАН
* Биографические сведения  на сайте «Летопись Московского университета»
Астафьев Александр Иванович

**Александр Иванович Астафьев** (1816 йыл — 1863 йыл) — хәрби публицист, Рәсәй Император Армияһының генерал-майоры.
## Биографияһы
Александр Иванович Астафьев 1816 йылда Калуга губернаһының Кольск өйәҙендә Астафьевтарҙың дворян ғаиләһендә тыуған.

Ул Беренсе Мәскәү кадеттар корпусында курсты тамамлай, унан 1835 йылда 8-се артиллерия бригадаһына прапорщик булып сығарыла. 1844 йылда Николаев генераль штаб академияһын тамамлағас Генераль штабка ҡабул ителә.

1854 йылда полковник дәрәжәһендә Николаев академияһының штаб офицеры вазифаһына билдәләнә һәм 1863 йылға, сәләмәтлеге арҡаһында генерал-майор дәрәжәһендә отставкаға киткәнгә тиклем, унда ҡала.

«О современном военном искусстве» (т. 1-2, 1856—1861) китабы уның төп хеҙмәте булып тора. Был китапта уның шул осор өсөн прогрессив булған идеялары сағылдырыла. Нығынған академик ҡараштарға ҡарамаҫтан, Александр Иванович Астафьев бөйөк полководецтар иҫәбенә Көнбайыш Европа хәрби эшмәкәрҙәрен генә түгел, урыҫтарҙы ла индерә (Дмитрий Донской, Петр I, П. А. Румянцев, А. В. Суворов), хәрби эштә байтаҡ мөһим яңылыҡ индереүҙә уларҙың беренселеген иҫбат итә.
Александр Иванович Астафьев үҙ хеҙмәттәрендә тәжрибәнең төрлө әһәмиәтен кире ҡаға; хәрбиҙәрҙән универсаль теоретик белем, барлыҡ дөйөм фәндәр менән танышыуҙы талап итә, махсус хәрбиҙәр фәндәре тураһында кәмһетеүле ҡарашта була.

## Һайланма хеҙмәттәре
* Варшавская губерния : [по рекогносцировкам и материалам, собранным на месте, составлял Ген. штаба кап. Астафьев]. — СПб. : в тип. Деп-та Ген. Штаба, 1850. — 4+282+64+20 с. — (Военно-статистическое обозрение Российской империи / издаваемое по Высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального Штаба; т. 15, ч. 3)
* Воспоминания о Суворове. — СПб. : тип. Штаба Отд. корпуса внутр. стражи, 1856. — 2+32+2 с.
* Источники политической экономии и государственного хозяйства : 1-е прил. к Соврем. воен. искусству. Кн. 1-2. — СПб. : тип. Штаба Отд. корпуса внутр. стражи, 1862—1863. — 2 т.
* О современном военном искусстве: Ч. 1-2. — СПб. : тип. Почт. деп., 1856—1861.
** Ч. 1: Исследование начал военного искусства. — 1856. — 20+251+2 с.
** Ч. 2. — 1861. − 22+366+2+67 с.
** Критическое исследование современной системы финансов западных государств : Прил. 2 [к кн. «О современном военном искусстве»]. — СПб. : тип. Гл. арт. упр., 1863. — 2+38 с.
* Ответ на рецензию Военного сборника, о современном военном искусстве. — [СПб.] : Воен. тип., ценз. 1862. — 26 с.
* Полевая служба войск (совместно с капитаном Кенигом).
* Что такое военное хозяйство : Прил. 4 к [кн. А. И. Астафьева] Соврем. воен. искус. : (По поводу кн. подполк. Аничкова «Военное хозяйство»). — СПб. : тип. С. Н. Бекенева, 1861. — 49 с.

## Бүләктәре
— 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (1851) император тажы менән (1852)

— 15 йыл намыҫлы хеҙмәте өсөн айырым ихтирам итеү билдәһе (1854)

— 20 йыл намыҫлы хеҙмәте өсөн айырым ихтирам итеү билдәһе (1859)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

*
Зюрин Виктор Григорьевич

**Зюрин Виктор Григорьевич**  (10 март 1942 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Зюрин Виктор Григорьевич 1942 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының  Стәрлетамаҡ районы Барятино ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1966 йылда  Өфө нефть институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1960 йылда «Туймазынефть» нефть промыслыһы идаралығында контроль-үлсәү приборҙары цехында слесарь булып башлай. Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлағас, 1966 йылда оператор, участка начальнигы, «Южарланнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында цех начальнигы булып эшләй.
1976 йылдан «Южарланнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында КПСС-тың парком секретары.
1981—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында инструктор, Нефтекама ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

  
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

Өфө ҡалаһы, 103-сө Парк һайлау округы
Зарипов Риф Әхмәтнур улы

**Зарипов Риф Әхмәтнур улы** (; 25 март 1947 йыл) — ауыл хужалығы, комсомол, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. 1991—2012 йылдарҙа «”Нефтекама” теплица комбинатын төҙөү дирекцияһы» дәүләт унитар предприятиеһы директоры.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Риф Әхмәтнур улы Зарипов 1947 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Киҫәкҡайын ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1963 йылда Яңауыл районы «Ленин юлы» колхозында башлай. Юғары һөнәри белем алғас, ошо уҡ колхозда баш ветеринар врач булып эшләй.
1973—1983 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Яңауыл райкомының беренсе секретары, «Ленин юлы» колхозының партком секретары.
1983—1990 йылдарҙа Чапаев исемендәге колхоз рәйесе.
1990—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Яңауыл район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдан «Нефтекама» теплица комбинаты директоры.

Яңауыл районындағы 277-се Айбүләк һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы.
  
2006 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә, ә быға тиклем республиканың иң юғары бүләге һаналған Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2004)
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1978)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Мы гордимся Вами... Риф Ахматнурович Зарипов. КИСАК-КАИНСКАЯ СЕЛЬСКАЯ МОДЕЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА. Официальный сайт.
Киҫекбаш

**Киҫекбаш китабы**, **“Киҫекбаш”** (“Киҫелгән баш тураһындағы китап”) - төрки әҙәбиәте  ҡомартҡыһы, дастан. .

## Тасуирламаһы

"Киҫекбаш" XIII - XVI быуаттар ҡомартҡыһы, төрки телендә яҙылған. 

Әҫәрҙең авторы буйынса фараздар төрлө: И.В.Боролина, В.М.Коджатюрк һ.б. кеүек ғалимдарҙың фаразлауынса, XII быуат төрөк шағиры Кирдеджи Али яҙған. Әйткәндәй, был исем 1841—44 йылдарҙағы башҡортса күсермәһендә лә телгә алына. 

Жанр йәһәтенән икешәр юллап рифмалашҡан мәҫнәүи шәкелендәге, фәлсәфи-дидактик, романтик, героик әҫәр. Мажаралы ҡиссаға тартым. 

*Ғәли батыр* (Али ибн Әбү Талип — 4‑се тоғро хәлифә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 2 туған ҡустыһы һәм кейәүе) тураһындағы әҫәрҙәр  мосолман фольклорының (“Ҡисса‑и Ғәли”, “Ҡисса‑и Сәҡам” һәм башҡалар) циклына инә. 

### Йөкмәткеһе

Китаптың йөкмәткеһе — Ғәли батырҙың АллаҺы тәғәләне, исламды данлау хаҡына башҡарған ҡаһарманлыҡтары тураһында. Мөхәммәткә(Пәйғәмбәр) ҡасандыр ғәҙел хаким, хаҡ мосолман булған кешенең башы — Киҫекбаш мөрәжәғәт итә. Уның ҡалаһына дәү дейеү һөжүм итеп, улын ашағанын, ҡатынын урлағанын, үҙенең башын сабып өҙгәнен бәйән итә. 

Мөхәммәт Пәйғәмбәр уның ҡайғыларын тыңлағандан һуң Ғәли батырҙы саҡырып алып, Киҫекбашҡа ярҙам итергә ҡуша. Ғәли менән Киҫекбаш сүлгә юлға сыға һәм дейеү йәшенгән ҡоҙоҡто барып таба. Ғәли тәрән ҡоҙоҡҡа төшөп, дейеүҙе үлтерә. 

Мөхәммәт Пәйғәмбәр доғалар уҡып Киҫекбаштың кәүҙәһен тергеҙә һәм уның улын да терелтә. 

Әҫәрҙә фольклор һәм әҙәбиәт традициялары, донъяуи һәм дини мотивтар бер бөтөнлөк тәшкил итә.

## Башҡортостанда табылған күсермәләр

Башҡортостанда археографик экспедициялар ваҡытында “Киҫекбаш китабы”ның бер нисә ҡулъяҙма күсермәһе табыла.

1973 йылда яҡынса 1841—44 йылдарҙа яҙылғаны Саҡмағош районы Яңы Ҡаръяуҙы ауылында; 1837 йылғы күсермәһе — Илеш районы Һеңрән ауылында (1974) һәм 1881 йылғы күсермә Благовар районы Сатра ауылында (1986) һ.б. Улар Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Ғ.Б.Хөсәйенов исемендәге  ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Милли китапхананың һирәк китаптар бүлегендә һаҡлана.

## Киҫекбаш образы башҡа әҫәрҙәрҙә

Һөйләшеүсе баш тураһындағы сюжет Аттарҙың “Жөмжөмәнамә”, Хөсәм Кәтибтең “Жөмжөмә солтан” әҫәрҙәрендә осрай. Шул уҡ ваҡытта был образ совет фантаст-яҙыусыһы Александр Беляевтың Голова профессора Доуэля фәнни-фантастик романында ла төп герой булып тора

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Киҫекбаш китабы//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт

* Литература Востока в средние века. В 2 ч. Ч.2. М., 1970
* Булгаков Р.М. Описание восточных рукописей Института истории, языка и литературы. Ч. 1. Уфа, 2002.
Заяш Владимир Николаевич

**Заяш Владимир Николаевич** (16 апрель 1955 йыл) — инженер-төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Владимир Николаевич Заяш 1955 йылдың 16 апрелендә Новосибирск өлкәһенең Болотное ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1977 йылда Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда эшсе булып башлай. Инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса юғары белем алғас, «Туймазынефтестрой» трестында мастер була. эшләй.
1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында офицер булып хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Туймазы ҡалаһында «Туймазынефтестрой» трестында бүлек мөдире, төҙөлөш идаралығы начальныгы, ошо уҡ трест управляющийы урынбаҫары.
1990—1991 йылдарҙа «Башгражданстрой» төҙөлөш-монтаж берекмәһендә производство начальнигы урынбаҫары.
1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры.

Октябрьский ҡалаһындағы 106-сы Губкин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Байымов Илсур Әхтәр улы

**Байымов Илсур Әхтәр улы** (14 апрель 1974 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).

## Биографияһы
Илсур Әхтәр улы Байымов 1974 йылдың 14 апрелендә Баймаҡ районы Сәксәй ауылында тыуған. 1991 йылда Башҡорт интернат-мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарында уҡ ҡурайҙа уйнарға өйрәнә (уҡытыусыһы Әхиәт Ғәйетбаев). 1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай, ошо уҡ йылда ул академтеатрға эшкә саҡырыла. 1998-2000 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында конференсье, концерттарҙы алып барыусы булып эшләй.

## Театрҙағы ролдәре
"Маҡтымһылыу, Әбләй һәм ҡара юрға) — Әй яусыһы

«Бирнәһеҙ ҡыҙ» — Гаврило

«Аҡ пароход» — автолавка шоферы, ир-егет, ҡатын-ҡыҙ, аҡын, яугир ролдәре.

«Бер мәл санаторийҙа» — Хәсән, 1-се бабай

«Нәркәс» — Байназар

«Әхмәтзәки Вәлиди Туған» — : Фазулла

«Серле көршәк» — Хасбулат, Алихан батша

«Мулла» — Әмир

«Кәкүк ояһы» — 2-се санитар

«Ҡоҙаса» — Мөхәмәтша мулла

«Әбейүшкә@тущка.ру» — Әхмәҙей

«Итекле бесәй» — Король

«Зөбәржәт ҡала тылсымсыһы» — Кеше ашаусы

«Йософ һәм Зөләйха» — Дан

«Антигона» — Гемон

«Шәүрәкәй» — Малыбай

«Баллы, тирәкле балтирәк» — Ҡарт

«Мин — Марат» — Марат Ғәли улы

«Рөстәмдең сере»- Бабай

«Гөлбостан»- Юламан

«Урал батыр» — Үгеҙ

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Байымов Илсур Әхтәр улы 

Беҙ Баймаҡтар бит әле сайтынан. 21 апрель 2018 йыл. Байымов Илсур Әхтәр улы
Степанов Лев Борисович

**Степанов Лев Борисович** (26 декабрь 1908 йыл — 25 июнь 1971 йыл) — композитор. СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1939). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.  Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951). Беренсе башҡорт балеты «*Сыңрау торна*» авторҙарының береһе.

Әҫәрҙәре араһында опералар, балеттар, оркестр менән төрлө инструменттар өсөн концерттар, камерный вокаль һәм камерный инструменталь әҫәрҙәр, халыҡ йырҙарына эшкәртмәләр, кинофильмдарға музыка.

Күренекле композитор Л. Б. Степановтың исеме Башҡорт опера һәм балет театры менән бәйле: 1944 йылдың мартында Өфөлә «Сыңрау торна» («Журавлиная песнь») беренсе башҡорт балетының премьераһы уҙа (Л. Степанов һәм З. Исмәғилев музыкаһы, балетмейстеры Н. А. Анисимова).

## Биографияһы
Лев Борисович Степанов 1908 йылдың 26 декабрендә Томск ҡалаһында тыуған. Пианист булараҡ музыкаль белем ала. 1930—1932 йылдарҙа Мәскәү эстрадаһында һәм Радиоүҙәктә — пианист-аккомпаниатор, бер үк ваҡытта 1931—1933 йылдарҙа П. И. . Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында опера класы концермейстеры булып эшләй. 1933 1935 йылдарҙа Коммунистик көнбайыш милли аҙсылыҡтар универстетының агитация коллективы художество етәксеһе була. 1935—1937 йылдарҙа Дәүләт академия Ҙур театр (ГАБТ) концертмейстер . 1937—1941 йылдарҙа СССР халыҡ бейеүҙәре ансамбленең музыкаль етәксеһе.

1938 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлаған (Н. Я. Мясковский класы) тамамлай. Студент йылдарында уҡ опералар яҙа башлай.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.

1946 йылдан алып СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре буйынса музыкаль учреждениелар идаралығының Баш репертуар комитетында эшләй.

Лев Борисович Степанов Мәскәүҙә 1971 йылдың 25 июнендә вафат була. Дон зыяратында ерләнгән.

## Әҫәрҙәре

#### Опералар
* «Аэлита» (А. Толстойҙың повесы буйынса, үҙ либреттоһы, 1930)
* «Дуня бәхете» (1937)
* «Дарваз тарлауығы» (диплом эше, либреттоһы Я Гольденберг менән берлектә, 1939)
* «Сик һаҡсылары» (үҙ либреттоһы, 1939)
* «Гвардеецтар» (үҙ либреттоһы, 1947)
* «Иван Болотников» (либреттоһы Добржанский менән берлектә, 1950)
* «Йәшәү хаҡына» (үҙ либреттоһы,, 1952)
* «Чекист» (либреттоһы Дубравин В. менән берлектә, 1954)
* «Голсан» (1959)
* «Кешеләр һәм йылдар» (Горький, 1967)

#### Балеттар
* «Юрочка» (1939)
* «Тыуған яр» (1941)
* «Аҡҡош йыры» (Заһир Ғариф улы Исмәғилев менән берлектә, 1941)
* «Дуҫлыҡ юлы» (1960)
* «Скоморох» (1965)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — «Иван Болотников» операһы өсөн (1950).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Степанов Лев Борисович
Барков Лев Митрофанович

**Барков Лев Митрофанович** (24 октябрь 1928 йыл — 9 февраль 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физик. 1984 йылдан СССР Фәндәр академияһы, 1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

## Биографияһы
Лев Митрофанович Барков 1928 йылдың 24 октябрендә  Мәскәү ҡалаһында тыуған.
* 1952 — Мәскәү дәүләт университетының физика-техника факультетын (хәҙерге MIPT) тамамлай.
* 1952 йылдан — Атом энергияһы институтында эшләй.
* 1967 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының атом физикаһы институтында эшләй.
* 1967 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта (1973 йылдан профессор).
* 1972 — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
* 1976—1979 йылдарҙа ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультеты деканы, һуңынан 20 йыл дауамында ядро физикаһы (элементар киҫәксәләр физикаһы) кафедраһын етәкләй
* 1984 — СССР Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы).

Ғалим 2013 йылдың 9 февралендә Новосибирск ҡалаһында вафат була, «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эштәре уран-һыу системаларында нейтрондарҙы әкренләштереү һәм **ишәйтеү** процесстарын өйрәнеү буйынса. Ул пиондарҙың барлыҡҡа килеү һәм уларҙың матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеү процестарын тикшерә. Элементар киҫәксәләр үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн ҡеүәтле импульслы магнит ҡырҙары булған яйланмалар булдырыу буйынса байтаҡ эш башҡара. М. С. Золотарев менән бергә эксперимент ойоштора, унда атомар бисмут парҙарында яҡтылыҡтың полярлаштырыу яҫылығы әйләнеше асыла, был иһә электрондарҙың көсһөҙ нейтраль тоҡтарға бәйле булған нуклондар менән үҙ-ара бәйләнеше барлығын күрһәтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1982)
* СССР Дәүләт премияһы (1989)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1998)
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наш юбиляр. Семьдесят пять лет академику Льву Митрофановичу Баркову // Журнал «Философия науки»
* Лев Митрофанович Барков (к 80-летию со дня рождения), УФН, том 178, выпуск 12, декабрь 2008
* Профиль Льва Митрофановича Баркова на официальном сайте РАН
* Лев Митрофанович Барков в журнале «Успехи физических наук»
* Выпускники МГУ в ННЦ СО РАН. 1957—2007 — Персоналии: Физический факультет. А-З — Барков Лев Митрофанович 
* Персональная страница на сайте фотоархив СО РАН
* Храмов, Ю. А. Барков Лев Митрофанович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 24. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G).
Левинсон-Лессинг Владимир Францевич

**Владимир Францевич Левинсон-Лессинг** (, Юрьев — 27 июнь1972 йыл, Ленинград) — Рәсәй сәнғәт тарихсыһы, уҡытыусы, музей хеҙмәткәре. Левинсон-Лессинг Франц Юльевич улы. Рәсәй фәне белемселегенең төп вәкилдәренең береһе; Көнбайыш  Европа сәнғәте буйынса белгес.

## Биографияһы
Владимир Францевич Левинсон-Лессинг    Лифлянд губернаһының Юрьев ҡалаһында (хәҙерге Тарту, Эстония) 1893 йылдың 1 мартында тыуған  (башҡа сығанаҡтар буйынса — 2 март. 1902 йылда ғаилә  Петербургҡа күсенә.  Владимир  унда  Урман һәм Тенишевский училищеһында уҡый. 1903—1913 йылдарҙа атаһы менән Европа илдәрендә була, музей һәм һынлы сәнғәт  әҫәрҙәре менән таныша. 1916 йылда Петербург университетының тарих-филология факультетын тамамлай һәм  дөйөм тарих кафедраһында   профессураға әҙерләү өсөн ҡалдырыла. Һуңынан И.М.Гревс етәкселегендә кафедрала  эшләй.

1918 йылдың Левинсон-Лессинг һәм сәнғәт һәм боронғо ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса комиссияла эшләй  (буласаҡ Дәүләт музей фонды); 1919 йылдан 1923 йылға тиклем  — Дәүләт рус музейы. 1921 йылдан  Эрмитажда картиналар галереяһының ғилми хеҙмәткәре була. 1936 йылдан Көнбайыш Европа сәнғәте бүлеге мөдире, 1956 йылдан алып 1967 йылға тиклем  фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, ә 1967 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем —  Эрмитаж дирекцияһы ҡарамағындағы ғилми консультант. Бының менән бер рәттән Левинсон-Лессинг  1924 йылдан алып 1926 йылға тиклем,   Ораниенбаумской һарай-музейы һаҡсыһы, 1928 йылдан алып 1933 йылға тиклем «Антиквариат» берекмәһе янында   эксперт-һатып алыу комиссияһы ағзаһы, ә 1936 йылдан  1938 йылға тиклем — Ғилми-тикшеренеү институтында  Рәсем сәнғәте, графика һәм скульптура сәнғәт академияһының ғилми хеҙмәткәре.

Бөйөк Ватан һуғышы  осоронда 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем, Левинсон-Лессинг Свердловск ҡалаһында Эрмитаж  директоры була;  эрмитаж  коллекцияларын эвакуациялау һәм  реэвакуациялау  менән  етәкселек итә. Ленинградҡа ҡайтҡас, Ленинград дәүләт университетының Репин исемендәге институтында  һәм сәнғәт академияһында уҡыта.

В. Ф. Левинсон-Лессинг — Нидерланд, Голландия, Германия, Франция сәнғәте буйынса байтаҡ эштәр авторы.  Уның мөхәррирлеге аҫтында Көнбайыш Европа һынлы сәнғәтенең эрмитаж йыйылмаһы каталогы баҫтырылып сыға. Уның төп хеҙмәте —  «История картинной галереи Эрмитажа», 1977 йылда сыға. Эштәре буйынса фән кандидаты ғилми дәрәжәһен ала. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеменә эйә.  В.Ф. Левинсон-Лессинг  ЮНЕСКО янындағы  Халыҡ-ара музейҙар советы ағзаһы һәм мәҙәни ҡиммәттәҙе  реставрациялау һәм консервациялау буйынса комиссияһы ағзаһы булып һайлана.

В. Ф. Левинсон-Лессинг  1972 йылда Ленинградта вафат була һәм Әҙәби күпер зыяратында  ерләнә. 1993 йылдан  Эрмитажда йыл һайын уның иҫтәлегенә арналған фәнни конференциялар үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

*
Смолич Николай Васильевич

**Смолич Николай Васильевич** (; 24 июнь 1888 йыл Санкт-Петербург — 31 июль 1968 йыл) — СССР актеры, театр режиссеры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944).

1938—1947 йылдарҙа Т. Шевченко исемендәге Киев опера һәм балет театрының художество етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда театр Өфө ҡалаһында эвакуацияла була.

## Биографияһы
Николай Васильевич Смолич 1888 йылдың 24 июнендә (ҡәберлек ташында 28 июнь тип яҙылғанкария хаҡы мавсол тыуыу датаһын күрһәтергә һәйкәл — 28 июндә 1888). Санкт-Петербургта тыуған.

1905—1908 йылдарҙа Санкт-петербург университетының тарих-филология факультетында уҡыған 1911 йылда Санкт-Петербургта Император театр училищеһының (хәҙер Санкт-петербург дәүләт театр сәнғәте академияһы) драматик курсын тамамлай (педагогтары С. И. Яковлев, В. Н. Давыдов).

1911—1917 йылдарҙа — актер, 1916 йылдан алып — Александрин театры режиссеры. 1917 йылдан һуң театрҙы етәклән Ваҡытлы комитетҡа инә. 1920 йылда художество бүлегенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1922 йылдан алып бер үк ваҡытта дәүләт опера һәм балет театрында (хәҙер Мариин театры) опера режиссеры булып хеҙмәт итә.

1924—1930 йылдарҙа Бәләкәй опера театрының директоры һәм художество етәксеһе — (хәҙерге Михайлов театры) (барыһы ла — Санкт-Петербургта).

1930—1938 йылдарҙа — баш режиссер, 1947—1948 йылдарҙа — Ҙур театр режиссеры (Мәскәү).

1938—1947 йылда — Т. Шевченко исеммендәге Киев опера һәм балет театры баш режиссеры, художество етәксеһе һәм директоры. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театр Өфө ҡалаһында эвакуацияла була, һуңынан Иркутск ҡалаһына күсерелә.

Витебск өлгөлө, Ленинград музыкаль комедия , Мәскәү оперетта , Грузин опера һәм балет (Тбилиси), Әрмән опера һәм балет (Ереван), Карел АССР-ының Музыкаль-драма (Петрозаводск) театрҙарында спектаклдәр ҡуя.

1961—1963 йылдарҙаП. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында уҡыта.

1946 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Н. В..Смолич 1968 йылдың 31 июлендә Мәскәүҙә вафат була. Киевтағы Байков зыяратында улы янында ерләнгән.

### Ғаиләһе
* Улы — Дмитрий Николаевич Смолич (1919—1987) — опера режиссеры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1979).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Украин ССР-ының халыҡ артисы
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1944)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.09.1959)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар

## Хәтер
* 1992 йылда Киевта йәшәгән йортонда (Пушкинская урамы, 20) бронза мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (барельеф; скульпторы О. Родионов, архитекторы Д. Антонюк).

## Иҫкәрмәләр
Грицай Сергей Иванович

**Грицай Сергей Иванович** (14 февраль 1951 йыл) — Рәсәй хореографы, режиссер, пластика буйынса педагог. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984, 1988), Бөтә Союз балетмейстерҙар конкурсы лауреаты (1984, 1988). Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2004). Башҡорт опера һәм балет театры хореографы.

## Биографияһы
Сергей Иванович Грицай 1951 йылдың 14 февралендә Ленинград ҡалаһында тыуған. А. Я. Ваганова исемендәге хореография училищеһын тамамлағандан һуң, 1984 йылда, Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград дәүләт консерваторияһының балетмейстерҙар бүлеген (педаготары: проф. И. Бельский, Н. Боярчиков, А. Макаров) тамамлай. 1986 йылда мәҙәниәт министрлығы эргәһендәге юғары режиссерҙар курсында белемен камиллаштыра. Л. Якобсондың «Хореографик миниатюралар» Ленинград дәүләт балет труппаһында стажировка үтә.

Дебюты: С. Рахманиновтың «Алеко» операһында бейеүҙәр.

С. Спивак, В. Фокин, А Калягин, Г. Козлов, Г. Дитятковский, А Галибин, В Фильштинский кеүек режиссерҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Мариин театрында А. Кончаловский, Ю Александров һәм дирижер В. Гергиев һәм башҡа күп кенә театр эшмәкәрҙәре менән эшләй.

Рәсәй, Германия, Нидерланд, Швейцария, Бельгия, Англия, Италия,Испания, АҠШ театрҙарында эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре;
* Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984, 1988);
* «Алтын битлек» Рәсәй Милли театраль премияһы лауреаты («Потерянные в звездах» спектакле өсөн).
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2015).
* Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты — «Ревизор» спектакле өсөн (2004)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Александринского театра
* Биография на сайте Театра Ленсовета
Спасский Борис Васильевич

**Спасский Борис Васильевич** (30 ғинуар 1937 йыл) — СССР һәм Франция спортсыһы, шахмат буйынса унынсы донъя чемпионы (1969—1972). Халыҡ-ара гроссмейстер (1955), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). Ике тапҡыр СССР чемпионы (1961;  1973), ун тапҡыр шахмат олимпиадаһында ҡатнашыусы.

Спасский 1955 йылда егеттәр араһында дәғүәселәр турнирына һайлап алыуҙа еңеп үҙе тураһында белдерә. Әммә һуңынан ул дәғүәселәр циклына ике тапҡыр рәттән һайлап алыуҙан үтә алмай. 1966 йылда ҡаршы Тигран Петросянға ҡаршы донъя беренселеге уйындарында ҡатнашыу хоҡуғы ала, әммә еңелде. Өс йыл үткәс, ошо уҡ дәғүәсегә араһындағы уйында Спасский таж яулай. 1972 йылда ул Роберт Фишерҙан еңелә. 1976 йылда гроссмейстер Францияға эмиграциялана, 2012 йылда Рәсәйгә ҡайта. 1980 йылдар аҙағында тиклем юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә. 2010 йылда Василий Смыслов вафат булғандан һуң Борис Спасский — шахмат буйынса иҫән булған донъя чемпиондары араһында иң олоһо.

Тәүге осорҙарҙа Спасский уйынын һөжүм итеүсе ҡатнаш стиле менән айырылып тора. Ваҡыт үтеү менән ул дебют репертуарын, позиция оҫталығын һәм эндшпиль техникаһын камиллаштыра һәм билдәле булған осоронда уйындың барлыҡ компоненттарында ла көслө универсаль уйынсы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* 
* 60 позиций из партий Спасского