open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тирупати

**Тирупати** (Инглиз телендә: Tirupati, Телугу телендә: తిరుపతి) — Һиндостанның Андхра-Прадеш штатында Читтур даирәһендә ҡала.. Раяласима төбәгенең иң эре шәһәрҙәрҙең береһе. Көнсығыш Гхата тауҙары итәгендә Ченнайнан 100 км төньяҡта Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы Хайдарабадтан 550 км көньяҡҡа табан урынлашҡан.
Тирупати  Индуизм динендә рухи сәйәхәт ҡылыуҙың иң күренекле урындарының береһе булып тора. Тирупатинан 10 км төньяҡ-көнбайышҡа табан, Тирумала ҡалҡыулыҡтары диңгеҙ дәрәжәһенән 853 метр өҫтөндә, Тирумала Венкатешвара Ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, ул Вишну Хоҙайҙың иң төп формаларҙың береһенә - Венкатешвараға бағышланған. Уға йыл һайын миллиондарса дини сәйәхәт ҡылыусылар зиәрәт ҡылалар. Тирупати шулай уҡ Андхра-Прадештың ҙур иҡтисади һәм белем алыу үҙәге булып тора.
Тамил теленән тәржемә иткәндә, исеме "Лакшми Алиһәһенең ире" тигәнде аңлата. Тирупатины элекке беренсе алыу Тамил әҙәбиәтенең биш бөйөк эпосы "Шиллападикарам" һәм "Манимехалай"ла бар (беҙҙең эраның V-IV быуаттар).

## Халҡы
Һиндстан халҡының 2011 йыл санын ҡабул итеү буйынса Тирупатиның халҡы һаны - 459 985 кеше; 231 456 - һе ир-ат һәм 228 529 - ы ҡатын-кыҙҙар. 6 йәшкә тиклем балалар - 41 589. Уҡый-яҙа белеү дәрәжәһе - 85,22%..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Венкатешвара ғибәҙәтханаһының рәсми сайты  
* 
* Рус телендә Тирупати тураһында ентекле мәғлүмәт
Сафонов Александр Кононович

**Александр Кононович Сафонов** (, Ярославль — 27. 09. 1919, Мәскәү) — Липецкта совет власын формалаштырыуҙа актив ҡатнашыусы. 12-се Армияның Революцион Хәрби Советы ағзаһы. Партия ҡушаматы — Ефрем.

## Биографияһы
1875 йылда Кострома губернаһының Галич өйәҙе Фролово ауылында тыуған. 13 йәшлек малай сағында уны Мәскәүгә килтерәләр һәм буяусыға өйрәнсек итеп бирәләр. Ул экипаж фабрикаһында, Мәскәүҙә һәм Рига вагондар оҫтаханаһында эшләй. Белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнеп, ул өй уҡытыусыһы исеме өсөн имтихан тапшыра.

1904 йылдан большевиктар партияһы ағзаһы. Ул Ярославлдәге 1905 йылғы революцион ваҡиғаларҙа актив ҡатнаша, уны ҡулға алалар, һуңынан Архангель өлкәһенә ике йыл һөргөнгә ебәрәләр. Ул Петербургҡа каса (төрлө фамилиялар аҫтында дүрт тапҡыр ҡулға алынғандан һуң) һәм Мәскәүгә күсенә. Унда ул большевиктарҙың район комитетын ойошторусыларҙың береһе була.

1908 йылда Мәскәү район партия ойошмаһы уңышһыҙлығынан һуң, ул 1910 йылда «Сафонов и 33-и» суд барышында дүрт йыл ауыр хеҙмәткә хөкөм ителә. Февраль революцияһынан һуң ул Мәскәүгә ҡайта.

РСДРП(б)-ның VI съезы делегаты. Мәскәү өлкә партия комитетының инструктор-агитаторы булараҡ, ул Рязань һәм Тамбов губерналарында партия һәм совет эштәрен ойоштора.

Бөйөк Октябрь революцияһы көндәрендә — Мәскәүҙең Рогожкин районының Хәрби революция комитеты секретаре.

1917 йылдың ноябрендә Большевик партияһының Мәскәү бюроһы Сафоновты Липецка ебәрә, һәм ул барлыҡ **хакимлыҡты** эшселәр, һолдаттар һәм крәҫтиән депутаттары Советына күсереү яғында торған көстәрҙе берләштереүҙә мөһим роль уйнай. 1919 йылдың апрелендә — Көнсығыш фронттың 2-се армияһының Революцион хәрби советы ағзаһы.

Колчакты тулыһынса еңгәндән һуң — Көньяҡ фронттың 12-се армияһының Революцион хәрби советы ағзаһы. Деникин һөжүме ваҡытында ул Тамбов нығытылған районының оборона Советы ағзаһы итеп билдәләнә.

1919 йылдың 25 сентябрендә кис менән Мәскәү аша шул яҡҡа барғанда, Леоновский тыҡрығында Мәскәү РКП(б) Комитеты йортонда шартлауҙан 5 минут алда, ҡала партия комитетына (таныштарын күрергә) инә. Ул үлемесле яралана. Уны Кремль стенаһында шартлау ҡорбандары күмелгән туғандар ҡәберлегенә күмәләр.

## Хәтер
# Бөйөк Октябрь революцияһының 50 йыллығы уңайынан, Липецктағы Революция майҙанында һәйкәл-обелиск асыла, уның янында кәкре стелала Липецкта Совет хакимиәтен ойоштороуҙа актив ҡатнашҡан кешеләрҙең йөҙҙәренең рельефлы образы бар. Стела осонда уларҙың, шул иҫәптән Сафоновтың исеме яҙылған.
# 1967 йылдың 27 октябрендә Липецктың Яңы урамы Сафонов исеме менән аталған.

## Сығанаҡ
* *Лебединский Г. Н., Марков Н. В. * Липецк. Путеводитель. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кт. ид-во, 1984.
* Абрамов, Алексей. У-У-У Кремлевский стены. — М., Политиздат, 1988.стр.118-119, ISBN 5-250-00071-1.

## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы

**Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы** — мемориаль музей, Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында урынлашҡан. 1991 йылда асылған.

## Тарихы
Музей башҡорт мəғрифəтсе-шағиры Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы 1991 йылдың 7 сентябрендә асылған. Музей бинаһын төҙөүҙө шағирҙың исмен йөрөткән колхоз үҙ өҫтөнә ала, колхоз рәйесе Миңнулла Ғәтиәтулла улы Хәмзин. Колхоз бригадаһын хаҡлы ялда булған элекке уҡытыусы М.З. Мирхәйҙәров етәкләй. 

Башҡорт дәүләт университетында эшләп килгән ғилми түңәрәге эшмәкәрлеге музейҙы ойоштороуға башланғыс һала. Өмөтбаевтың тормошон һәм ижадын өйрәнеүге, йәмәғәтселеккә еткереүҙә ғалимдар Ғайса Хөсәйенов, Ғиниәтулла Ҡунафин, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Миңлеғәли Нәҙерғолов, Р.М.Булгаков күп эшләй. 

1991—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы булып тора.

2002 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы

### Музей директорҙары
* Ғәзизйән Ғәлимҡарам улы Ибраһимов
* Зөһрә Тәлғәт ҡыҙы Әхмәҙиева

## Музей фонды
Музей фондында 300-ҙән ашыу экспонат бар. Унда Өмөтбаевтың шәхси әйберҙәре, «Йәдкәр» китабы, ҡулъяҙмаларының күсермәләре һаҡлана. 

Йорт-музей шартлы өлөштәргә бүленгән ҙур иркен бүлмәнән тора. Бүлмә башҡорт кантоны йортоның көнкүрешен тасуирлай.

Ишектән һул яҡҡа ашхана урынлашҡан: унда боронғо буфет, кейем шкафы, урындыҡтар, ашъяулыҡ ябылған өҫтәлдә самауыр, шәкәр һауыты, һауыт-һаба ҡуйылған. Диуарҙа сигелгән таҫтамалдар эленгән. Шулай уҡ Өфө рәссаме Рәшит Зәйнетдинов төшөргән Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев портреты бар.

Ишектән уң яҡта эш өҫтәле ҡуйылған. Унда шағир үҙе ҡулланған ҡара һауыты тора. Диуарға Өфө рәссамдары һүрәттәре эленгән.

Бүлмә уртаһында Мөхәмәтсәлим Өметбаев бюсты тора, авторы — скульптор Р. Р. Фәттәхов. Бюст алдында иҙәнгә айыу тиреһе йәйелгән. Экспозицияларҙа шағир‑мәғрифәтсенең тормошо һәм ижады, фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге, уның тыуған ауылы тарихы тураһында фото һәм документаль материалдар ҡуйылған. Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премия лауреаттары тураһында мәғлүмәт күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы сайтында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы тураһында белешмә 
* Музей Уметбаева.  «Ватандаш» журналы. Эльвира Халиҡова. 
* «Вконтанкте» социаль селтәрендә Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы сәхифәһе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Чудаков Александр Павлович

**Чудаков Александр Павлович** (2 февраль 1938 йыл — 3 октябрь 2005 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-филологы, әҙәбиәтсе һәм яҙыусы, педагог, А. П. Чехов ижады буйынса белгес.

## Биографияһы
Александр Павлович Чудаков 1938 йылдың 2 февралендә хәҙерге Ҡазағстандың Щучинск ҡалаһында тыуған.
1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған. 1964 йылдан алып Бөтә донъя әҙәбиәте институтында эшләй, Мәскәү дәүләт университетында, Әҙәбиәт институтында уҡыта. Филология фәндәре докторы (1983). 1987 йылдан һуң АҠШ һәм Европа университеттарында рус әҙәбиәте курсын уҡыта. Халыҡ-ара Чехов йәмғиәте ағзаһы.

Александр Чудаковтың әҙәбиәт ғилеме буйынса «Поэтика Чехова» (1971, инглиз теленә тәржемә — 1983), «Мир Чехова: Возникновение и утверждение» (1986), «Слово — вещь — мир: от Пушкина до Толстого» (1992)хеҙмәттәре билдәле. Бынан тыш, ул рус әҙәбиәте тарихы буйынса ике йөҙҙән ашыу мәҡәлә баҫтырған, В. Б Шкловский, Ю Н. Тынянов әҫәрҙәре йыйынтыҡтарына аңлатмалар яҙған.

2000 йылда «Знамя» журналында ғалим-яҙыусының «Ложится мгла на старые ступеньки» романы баҫылып, 2001 йылда Букер премияһына тәҡдим ителә. 2011 йылда әҫәр «Русский Букер десятилетия» премияһына лайыҡ була. «Знамя» фонды премияһы 2000.

Билдәһеҙ шарттарҙа алынған баш мейеһе йәрәхәте эҙемтәләренән 2005 йылдың октябрендә 68 йәшендә вафат була. Мәскәүҙең Востряковский зыяратында ерләнгән.

Тол ҡатыны — әҙәбиәтсе һәм йәмәғәт эшмәкәре Чудакова Мариэтта Омаровна.

## Төп хеҙмәттәре
* Поэтика Чехова. — , 1971;
* Мир Чехова: возникновение и утверждение. М., 1986;
* Антон Павлович Чехов: книга для учащихся; [рец.: В. И. Коровин, Л. И. Соболев]]; ред. Л. А. Белова; худ. Б. Л. Рытман]. — : издательство «Просвещение», 1987. — 172 с. — (Биография писателя). — Доп. тираж 200 000 экз.
* Слово — вещь — мир: от Пушкина до Толстого. — , 1992;
* Ложится мгла на старые ступени: роман-идиллия. — , издательство «Время», 2012. — 638 с. — (Самое время!) — 13 000 экз. — ISBN 978-5-9691-0801-1.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Дневник А. П. Чудакова за январь — начало февраля 2005 г.
* *Кузечкин А.* ''Чудаков А.'' Ложится мгла на старые ступени.
Аммосов Николай Алексеевич

**Аммосов Николай Алексеевич** (1787—1868) — Рәсәй империяһы инженеры һәм уйлап табыусыһы, артиллерия генерал-майоры, Изге Георгий ордены кавалеры.

## Биографияһы
Аммосов Николай Алексеевич 2-се кадет корпусында тәрбиәләнә. 1805 йылда уҡыуын тамамлай һәм офицер званиеһында 10-сы артиллерия полкына тәғәйенләнә. 1808 йылғы төрөк кампанияһында һәм 1812, 1813, 1814, 1815 йылдарҙағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң хәрби поселениеларҙың хәрби департаментында ағза булып тора. 1834 йылда генерал-майор чины бирелә, 1840 йылда отставкаға сыға.

## Уйлап табыуҙары
Аммосов Николай Алексеевичтың үҙенсәлекле айырым ҡаҙаныштары булып биналарҙы пневматик ысул менән яғып йылытыу өсөн тәғәйенләнгән «аммосов» мейестәре ҡулайламаһын уйлап табыуы тора. 1835 йылда был мейестәр йәмғиәттә ҙур билдәлелек ала. Ҡышҡы һарайҙа был ҡулайлама-мейестәрҙе ҡороп ҡуйғаны өсөн рәхмәт йөҙөнән 2000 дисәтинә ер менән бүләкләнә.

## Ижады
Ғәмәли эштәре менән бер рәттән, Н. А. Аммосов 1840-1844 йылдар осоронда пневматик йылытыу ҡулайламалары-мейестәр менән етәкселек иттереү өсөн ике фәнни брошюра ла баҫтырып сығара: «Наставление, как обходиться с пневматическим отоплением» һәм «Краткое понятие о пневматическом отапливании и качествах воздуха, относительно здоровья».

Уның ҡәләме аҫтынан шулай уҡ хеҙмәтендә: «Описание устройства громоотводов» (СПб. 1850 й.), Кондильяк әҫәренең ике тәржемәһе: — «О выгодах свободной торговли» (СПб. 1817 й.) һәм «Фенелоновы избранные творения» (СПб. 1820 й.)бар, ул шулай уҡ «Иллюстрированая Газета» һәм «Воскресный Досуг» гәзиттәрендә үҙенең бер нисә ҙур булмаған повестарын урынлаштырып баҫтыра.

## Сығанағы

* «Иллюстр. Газета» 1868 г., № 7.
* «Иллюстр. Календарь» 1869 г.
* Словари: Старчевского, Венгерова и Брокгауза-Ефрона.

## Һылтанмалар

*
Свиридова Евгения Николаевна

**Свиридова Евгения Николаевна (Э' Женя )** (1 февраль 1986 йыл) — Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.

## Биографияһы
Евгения Николаевна Свиридова 1986 йылдың 1 февралендә Волгоградта тыуған.

Бала сағынан йыр менән мауыға һәм шөғөлләнә. 12 йәшендә Волгоград ҡалаһында «Маленькие звёздочки» вокалсылар конкурсында ҡатнаша. Шул уҡ йылда бард йырҙары фестивалендә лә сығыш яһай һәм Вадим Егоровтың «Панамка» йыры менән икенсе урынды яулай. 2003 йылда мәктәпте тамамлай һәм Мәскәүҙә Б. В. Щукин исемендәге Юғары театр училищеһына уҡырға инә. Уның кинолағы дебют роле Николай Лебедевтың «Волкодав из рода Серых Псов» яңы блокбастер-фэтезиһында ҡол ҡатын Ниилит була.

[2007 йыл]да] Юғары театр училищеһын П. Любимцев курсында тамамлай һәм [Мәскәү академия сатира театрында эшләй башлай

2017 йылда Мәскәү академия сатира театрынан китә, сөнки ул Санкт-Петербург ҡалаһына күсенә. 2018 йылдан алып Евгения  Свиридова А. Миронов исемендәге антреприза театрында  уйнай. «Instagram»да ҡыҫҡа юмористик роликтар төшөрә. .

## Спектаклдәре
* «Юбилей» — *Татьяна Алексеевна*
* «Иркутск тарихы» — *Валька*
* «Бесприданница» (А. Островский) — *Лариса*
* «Килемле урын» (А. Островский) — *Кукушкина Полина*
* «Мадмуазель Нитуш » (мюзикл) — *пансион уҡыусыһы*
* «Хомо Эректус» — «Кси»
* «Сикләнмәгән ҡатын-ҡыҙҙар» — «Маша»
* «Малай һәм ҡыйыҡта йәшәүсе Карлсон» — Астрид
* «Триумфальныйҙағы Триумф» (репертуарҙан сығарылған) — Балерина
* «Идеаль үлтереү» — Вики Уильямс
* «Һуҡырҙар йәмғиәтенең киске сығыуы» — Рюкзаклы ҡыҙ
* «Һаумы! Был мин! Андрюшаға-70!» (репертуарҙан сығарылған) — эстрада артисы / «һау бул, конферансье» спектакленән соло
* «PERDU Монокль» (репертуарҙан сығарылған) — Диана Джобер
* «Беҙҙе һайлаған юлдар» — Молли
* «Малиновкалағы туй» — Яринка

## Фильмографияһы

* 2006 — Волкодав из рода Серых Псов — *Ниилит*
* 2008 — Глухарь — *пассажирка кабриолета на посту*
* 2009 — Одна семья — Екатерина* Смирнова, дочь Андрея Смирнова*
* 2009 — Короткое замыкание — девушка, эпизод «Срочный ремонт»
* 2009 — Универ — *руководитель театрального кружка Елизавета*
* 2011 — Закрытая школа — *Мария Вершинина (в подростковом возрасте)*
* 2014 — Проводник — *Валерия Павлова*

## Соло карьераһы
Сәхнә псевдонимы — Э' Жени'.

Евгения Николаевна әлеге ваҡытта үҙенең тиражы сикләнгән «пилот» альбомына ингән тәүге түбәндәге йырҙарҙы сығарҙы:

* Время оступается
* Ангел моих снов
* Обманщик
* Когда ты проснёшься
* Ждала
* Ромео
* Зеркала

Е. Свиридова һүҙҙәре һәм музыкаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1998 йыл — 2-се урын, Финляндия халыҡ-ара йыр фестивале.
* 1998 йыл — 2-се урын, бард йырҙары фестивале.
* 2001 йыл — Грушинский фестиваленең «Открытие конкурса» призы.
* 2003 йыл — 2-се урын, бард йырҙары фестивале.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Евгения Свиридова на ''Rusactors.ru''
* Евгения Свиридова на ''Ruskino.ru''
Тальк

**Тальк** — Mg3Si4O10(OH)2 — силикаттар класы, ҡатлы силикаттар аҫкласына ҡараған минерал. Кристаллик матдә, тотҡанда майлы булып тойолған аҡ (һирәгерәк йәшел) төҫтәге онтаҡ.  Тальктың сифатын уның аҡлыҡ дәрәжәһенә ҡарап билдәләнә.  Сәнәғәт маҡсаттарында  онталған тальк, микротальк һәм башҡалар ҡулланыла.

## Үҙенсәлектәре
Төҫө  аҡтан алып йәшелгә тиклем. Майлы кеүек ялтырай,  ҡатламдары мәрүәтле.  Ҡатламдары бик камил. Талькты  ғалим Майкл Фарадей асҡан. Мосс шкалаһы буйынса минималь (1—2 балл) ҡатылыҡҡа эйә  — тырнаҡ менән сыйыла, гипс менән эшкәртеүгә бирелә.  Тотоп ҡарағанда майлы кеүек.

## Төрҙәре
* *миннесотаит* (Fe миҡдары 50—80 ат. %);
* *виллемсеит* — ярайһы уҡ никелле;
* *стеатит* (майлыҡас) — тығыҙ массив;
* *агалит* — йоҡа ҡатлаулы;
* *затлы тальк* — үтә күренмәле аҡһыл .

## Башҡа тоҡомдарҙа
* Талькохлорит — 40—50 процентҡа тальктан торған  тоҡом.

## Ҡулланыу
Балалар өсөн онтаҡ дарыу компоненты булып тора. Көнкүрештә бер-береһенә тейеп торған өҫлөктәрҙең ышҡылыуына ҡаршы ҡулланыла (резина бирсәткәлә, аяҡ кейемендә, камера менән вело/мото-покрышка араһында), шулай уҡ оҙаҡ һаҡлана торған резина әйберҙәрҙең йәбешеүен булдырмай.  

Тальк,ышҡылыуҙы кәметкәнлектән, ограниченно юғары ҡаҙаныштар спортында — ауыр  атлетикала, спорт гимнастикаһында һәм  ҡаяға үрмәләүҙә (тәү сиратта, спортта) ҡулланылғылай. Спортта тальк башлыса күнекмәләр ваҡытында (һөйәлдәргә һәм тире ышҡылыуҙарға юл ҡуймаҫ өсөн) тотонола, ә ярыш ваҡытында ҡул снаряд менән яҡшы  берекһен өсөн ҡоро йә шыйыҡ магнезиялы ҡатнашмалар — 4MgCO3*Mg(OH)2*4H2O файҙаланыла.

Косметикала пудра  ингредиенты булып тора.

Резина, ҡағыҙ, лак-буяу, медицина (таблеталарҙа), парфюмерия-косметика һәм башҡа сәнәғәт тармаҡтарында тултырғыс итеп ҡулланыла. 

Файҙаланыуҙың мөһим өлкәһе — керамика (айырыуса радиоизоляцион).

В аҙыҡ сәнәғәтендә *E553b*  аҙыҡ өҫтәмәһе сифатында теркәлгән. 

Пластмассалар сәнәғәтендә   нуклеатор (нуклеирлаусы өҫтәмә) итеп ҡулланыла, ул полимерҙарҙың кристаллашыу циклын ҡыҫҡарта һәм уларҙың физик-механик үҙенсәлектәрен яҡшырта. [источник не указан 1729 дней]

## Табыу һәм етештереү
СССР ваҡытында Урта Уралда Шаброво тальк-магнезият ятҡылығы  һәм Көньяҡ Уралда Мейәс талькит ятҡылыҡтары, стеатит тальктың  Онот ятҡылығы (Көнсығыш Саян), Учалы ҡалаһы янында  Кирәбе ятҡылығы эшкәртелә, Көнбайыш Байкал буйы тальклы провинцияһына  геологик разведка яһала. 

Тальктың эре ятҡылыҡтары —  Канадала (Мейдок), АҠШ-та (Гавернур), Францияла (Люзенак).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Джива

Индуизм динендә һәм Джайнизм динендә "'джива"' (Санскрит телендә: जीव, IAST:jīva) йәки “джив” (Һинди телендә:जीव, IAST:jīv),  ул тере мәхлүкәт, йәки тормош көсө булған теләсә ниндәй берлек.
Джайнизм һәм Индуизм яҙмаларында дживаның аҙаҡҡы маҡсаты төрлө ысулдар менән тасуирлана (конкрет фәлсәфәүи мәктәпкә ҡарап):
* матди булыуҙан «азат булыу» (мокша);
* Хоҙайға саф мәхәббәткә етеү (бхакти);
* матди донъяның бәхетенән һәм ҡайғыларынан арыныу (дживанмукти).
«Бхагавад-гита»ла яҙылғанса, джива үҙгәрмәүсән, даими һәм емереүлмәүсән итеп тасуирлана. Ул тыумай һәм үлмәй. Ул беркайчан да барлыҡҡа килмәгән һәм барлыҡҡа килмәй һәм барлыҡҡа килмәйәсәк. Ул тумаған, даими, һис тә булыусы һәм иң тәүҙә булыусы. Ул тән вафат булғас, вафат булмай. "Бхагавад-гита"ла әйтелгәнсә, джива матди дөньяныҡы түгел, ә "рухи" тәбиғәткә эйә. Реинкарнация процессы дауамында, физик тәндең үлеменән һуң, джива, үҙенең кармаһы һәм шәхси теләктәренә ярашлы рәүештә яңы материаль тән ала.

« Кеше иске кейемдәрен һалып, яңыларын кигән кеүек үк, джива иҫке һәм файҙаһы булмаған тәнде ҡалдырып яңы матди тәндәргә инә.[4] »

Һүҙ үҙе үк Санскрит "дживас"тан килеп сыҡҡан, тамыры "джив-" "һуларға" тигәнде аңлата. Ул Һинд-Европа тамыры латин һүҙе "vivus" - "тере" менән бер тамырлы.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Индуизм
*Һиндстан диндәре
*Атман (Индуизм)
*Брахман
*Аң
*Тиртханкара
*Веданта
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*["The Science of the Emotions" by Bhagavan Das](http://www.philaletheians.co.uk/Study%20notes/Constitution%20of%20Man/Das'%20Science%20of%20the%20Emotions%20(1908).pdf)
* 'Jiva' - usage in Bhagavata Purana
* Terms 'jiva' and 'soul' in Western and Eastern philosophy religion and
Блохин Николай Кондратьевич

**Николай Кондратьевич Блохин** (1841 йыл — 1918 йыл) — Өфө ҡалаһының почетлы гражданы, меценат, беренсе гильдия сауҙагәре, китап нәшерсеһе һәм китап сауҙагәре.

## Биографияһы
Николай Кондратьевич Блохин Өфөлә 1841 йылда тоҡомло I гильдия сауҙагәре Кондратий Николаевич Блохин ғаиләһендә тыуа.

1863 йылда Рәсәйҙә көслө спиртлы эсемлектәрҙе һатыуҙың откуп системаһын бөтөрәләр һәм Блохиндар Ҡунаҡһарайҙағы кибеттәрҙе һатып ала. Ошо уҡ йылда Николайҙың атаһы Кондратий Игнатьевич совет заманында Резина-техник изделиелар заводы нигеҙләнгән урында (1993 йылда «УЗЭМИК» тип үҙгәртелә) һыра заводы төҙөй. Блохиндар фирмаһы Өфөлә 16 эске йорто тота.

1867 йылда Блохиндар быуалы Аксаков усдьбаһын (хәҙер — Аксаков исемендәге мәҙәниәт һәм ял баҡсаһы) һатып ала, шунда уҡ араҡы заводы эшләй.

Өфөләр «Блохиндарҙыҡы» тип атаған китапхана 1869 йылда асыла һәм 7 йылдан унда 3 меңләп китап иҫәпләнә. Рус телендәге барлыҡ тиерлек билдәле журналдар (100-ҙән ашыу комплект) һәм популяр гәзиттәр алдырыла.

1871 йылда әсәһе вафат булғас, Николай Блохин ата-әсәһенән мираҫҡа барлыҡ типография эшен алып ҡала. Өлкән ағаһы Александр Кондратиевич алкоголь продукцияһын етештереү заводтарына эйә була.

1872 йылдың 4 октябрендә Спасс сиркәүендә 30 йәшлек Николай Кондратиевич билдәле 2-се гильдия сауҙагәре Николай Лаврентьевич Пеннаның ҡыҙына өйләнә.

1874 йылда Н. К. Блохиндың нишриәте асыла, ул Өфөлә тәүге ҙур шәхси типография була. Бында китаптар, брошюралар, плакаттар, листовкалар, календарҙар, ҡала күренештәре төшөрөлгән открыткалар тиражлана.

1880 йылдың 11 ноябрендә Өфөнәң 2 гильдия сауҙагәре, Николай Кандратьевичтың ағаһы Александр Блохин сауҙагәр Владимир Хрисанфович Тушновтан йылына 10 процент түләү иҫәбенән 18000 һум кредит ала. Залогҡа һыра заводын һәм хәҙерге Аксаков баҡсаһындағы усадьбаны һала.

1884 йылда Александр Блохиндың банкротлығы буйынса аукционда барлыҡ мөлкәтте Минзәләнең уңышлы эшҡыуары Василий Ильич Видинеев һатып ала.

1912 йылда Николай Блохин китапханаһын ҡалаға бүләк итә. Ул хәҙерге Сочи урамындағы 2-се китапхана фондының һиҙелерлек өлөшөн алып тора.

Николай Блохиндың ҡасан вафат булыуы билдәле түгел. 1989 йылда уның туғаны Антонина Исаевна Блохина, революцияның тәүге йылдарында Николай Кондратьевичты йортонан урамға ҡыуып сығаралар, һуңынан төрмәгә ултырталар, унда ул үпкәһе шешеүҙән вафат була, тип һөйләй.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Николай Блохин Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһын (хәҙерге 3-сө мәктәп) төҙөүгә ҙур суммалар бүлә, Кесе Усолка урамы (хәҙер Усолка) һәм 3-сө Усолка тыҡырығы (Йылайыр урамы) сатындла 24 урынға иҫәпләнгән бушлай дауахана төҙөй.

2016 йылда Н. К. Блохиндың беренсе типографияһына төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусы бирелә.

Үрге сауҙа майҙанында ғибәҙәтхана төҙөүгә ҙур сумма бүлә. Хәҙер был урында фонтан һәм һуҫарға һәйкәл тора.

Өфөнәң Киров районындағы Кавказ урамы киров 1930 йылға тиклем Блохин урамы тиа аталып йөрөтөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Эсхин

**Эсхин** (; б.э.т. 389 — б.э.т. 314 йылдар) — боронғо грек дәүләт эшмәкәре, ун аттик ораторҙың береһе.

## Биографияһы
Афинала тыуа, ата-әсәһе бай булмаһа ла, абруйлы кешеләр була. Атаһы Атромет таҙа яҙыу фәнен уҡыта, әсәһе Глаукотеа фәҡирҙәр өсөн дини йолаларҙа ярҙамлаша. Башта Эсхин мәктәптә атаһының ярҙамсыһы була, шунан актёрлыҡта һәләттәрен һынап ҡарай, артабан армияла хеҙмәт итә, хеҙмәткәр була. Бер нисә хәрби кампанияла ҡатнаша, үҙен шәп ойоштороусы һәм оратор итеп таныта. Олинфты ҡамағандан һуң Пелопоннеста илселек составында була, Филипп Македонскийға ҡаршы кампания ойоштора.

Б.э.т. 347 йылдың яҙында Эсхин Аркадияла Мегалополистағы ун мең кешелек йыйын алдындағы сығышы менән уларҙы Филиппҡа ҡаршы берләшергә күндерә. Б.э.т. 347 йылдың йәйендә Филиппҡа барған тыныс илселек ҡатнашыусыһы була һәм уны илселәрҙең тәҡдимдәрен ҡабул итергә күндерә. Икенсе илселек ваҡытында (б.э.т. 346 йыл), солох килешеүен ратификациялағанда, уның һүлпәнлеге Демосфен менән Тимархты сығырҙан сығара һәм хыянатта ғәйепләүгә нигеҙ бирә. Эсхин үҙен оҫта оратор итеп күрһәтә һәм Демосфен таҡҡан бөтә ғәйептәрҙе кире ҡаға. Б.э.т. 343 йылда Демосфен уға һөжүмде яңырта, һәм Эсхин йәнә сағыу телмәр менән яуап бирә.

Үҙ сиратында Эсхин Демосфенға ҡаршы бер нисә етди ғәйепләү ҡуя, әммә был юлы Демосфен еңә. Ҙур штраф түләүҙән ҡотолоу өсөн Эсхин Родосҡа һөргөнгә китә, унда риторика мәктәбе аса, һуңыраҡ Самосҡа күсә, ошонда етмеш дүрт йәшендә вафат була.

Эсхиндың өс телмәре һаҡланған, борон уларҙы «Өс грация» тип атағандар.

Шулай уҡ Эсхиндың 12 фиктив хаты йыйынтығы ла һаҡланған, йыйынтыҡ һуңғы антиклыҡ осоронда төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Текстар һәм тәржемәләр
* *Эсхин*. Речи против Ктесифонта (III). / Пер. К. Нейлисова. СПб., 1887. 119 стр.
* *Оратор Эсхин*. Речь II. / Пер. и примеч. Курс проф. Н. И. Новосадского. М., 1912. 86, 79 стр.
* *Эсхин*. Речи. / Пер. Л. М. Глускиной (III), Н. И. Новосадского (II), Э. Д. Фролова (I). // Вестник древней истории. 1962. № 3-4.
* *Эсхин*. О предательском посольстве (II). / Пер. С. Ошерова. Против Ктесифонта о венке (III). / Пер. С. Ошерова, М. Гаспарова. // Ораторы Греции. М., 1985. С. 127—210.
* В серии «Loeb classical library» сочинения изданы под № 106.
* В серии «Collection Budé» сочинения опубликованы в 2 томах: Eschine. Discours:
** Tome I: Contre Timarque. — Sur l’Ambassade infidèle. Texte établi et traduit par G. de Budé et V. Martin. 5e tirage 2002. XXIX, 307 p. ISBN 978-2-251-00113-5
** Tome II: Contre Ctésiphon. — Lettres. Texte établi et traduit par G. de Budé et V. Martin. Index. 5e tirage 2002. 276 p. ISBN 978-2-251-00114-2

## Һылтанмалар
* Греческие тексты и английские переводы речей
* 
* Речи и письма в Викитеке
* Против Тимарха. Пер. Э. Д. Фролова.
* http://evartist.narod.ru/text4/43.htm#з_05

## Әҙәбиәт
* 
* БРЭ https://bigenc.ru/world_history/text/4916591
Морони Джованни Баттиста

**ДжованниБаттиста Морони**, шулай уҡ *Джамбаттиста Морони*  (, яҡынса1522, Альбинос, Бергамо провинцияһы — 5 февраль 1578, Бергамо) — италияның XVI быуаттағы иң эре портреттар төшөрөүсе рәссамы

## Биографияһы
Джованни Баттиста Морони Брешиялағы архитектор Алессандро Бонвичино (Моретто) уҡыусыһы. Тренто, Бергамо (1540-сы йылдар аҙағында), Альбино, Верона, Миланда эшләй. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә  Морониҙың Трентола ике тапҡыр булыуы Трентоның ике Тридент соборы йыйылышы менән тап килә (1546—1548 һәм 1551—1553), рәссамдың Бергамолағы Санта-Мария Маджоре соборының миһрабын яҙыу эштәре ошо осорға ҡарай. Шунда уҡ ул Тициан менән таныша (уның Тициандың уҡыусыһы булыуы хәҙерге ваҡытта инҡар ителә). Мирони рәссамдар Лоренцо Лотто һәм Джироламо Савольдоның йоғонтоһо аҫтында була. Бергамола портреттар төшөрөүсе рәссам булараҡ ҙур популярлыҡ яулай. Рәссам портреттарында үҙ моделдәренең тормош хәрәкәтен баш боролоштары, тере ҡараштары, ым-ишараһы аша күрһәтә, һуңынан XVII  быуатта европа портреты сәнғәтендә уның был алымдары киң ҡулланыла.

## Уҡыусылары һәм йоғонтоһо
Уның уҡыусылары араһында — Джованни Паоло Каванья, ул фра Гальгарио һәм  Пьетро Лонгиға йоғонто яһай.

## Мираҫы
Морониҙың иң яҡшы эштәре коллекциялары Лондондың Милли галереяһында һәм Уффици галереяһында урынлашҡан, уның бик күп әйберҙәре донъяның башҡа музейҙарында һаҡлана. 

### Полотнолары

* «Ир кеше портреты», 1550-се йылдар башы, Эрмитаж, Санкт-Петербург;
* «Скульптор Алессандро Витториа», 1552-1553, Сәнғәт тарихы музейы, Вена;
* «Граф Секко-Суарди», 1563, Уффици галереяһында, Флоренция;
* «Ҡара кейемдәге ир-ат», 1576, Музей, И.Гарднер, Бостон;
* «Ир кеше портреты», 1558 тирәһе, Милли галерея, Лондон;
* «Ирле-ҡатынлы Спиноларҙың портреты», 1570 йылда, Каррара академияһы галереяһы, Бергамо.

## Галереяһы

Файл:Giovanni Battista Moroni - The Tailor (1565-1570).jpg|*Тегенсе*, 1570-1575 тирәһе, Лондон милли галереяһында
Файл:Giovanni Battista Moroni - A Gentleman in Adoration before the Madonna - National Gallery of Art.jpg|*Донатор Богоматерға доға ҡыла*, 1560 тирәһе, Милли художество галереяһында, Вашингтон
Файл:Giovanni_Battista_Moroni_004.jpg|*Джованни Маффея Пьетро (1533-1603), Генуя университетының риториканан уҡытыусыһы*, 1560-65 тирәһе, Бергамо
Файл:Giovanni Battista Moroni - The Sculptor Alessandro Vittoria - Google Art Project.jpg|*Алессандро Виттори*, 1552, Бергамо


## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Giovanni Moroni Battista: 400th exhibition Anniversary. London: The Gallery, 1978
* Gregori Moroni Giovan Battista M.: tutte opere le. Bergamo: Bolis Poligrafiche, 1979
* P. Humfrey, J. Battista Bridgeman Moroni Giovanni: Renaissance portraitist. Worth Fort: Art Kimbell Museum, 2000
* Moroni Giovan Battista: itinerari bergamaschi/ A e Lucia cura Frangi di Della. Cinisello Balsamo: Silvana, 2004

## Һылтанмалар

* Работы on line 
* Работы в музеях мира
Моррас Шарль

**Шарль Моррас** (; 24 апрель 1868 йыл, Мартиг, Буштан-дю-Рон — 16 ноябрь 1952 йыл, Тур) — Франция публицисы тәнҡитсе, шағир. Француз Академияһы ағзаһы (1938—1945, Лион суды ҡарар буйынса тыуған ил хыянатсыһы тип был исемдән мәхрүм ителгән).

Шарль Моррас Прованс бай буржуаз ғаиләһендә тыуған. Моррас һуғыш алдынан Францияла милли ренессанс лозунгтар иғлан иткән һуғышсан милләтселек вәкилдәренең береһе булып тора. Француз әҙәбиәте эсендә был ағым «роман мәктәбе» тип аталған, реакцион теориялы, капитализм һәм буржуаз демократия кризисы тураһында һөйләгән, парламентаризмға һәм фәнгә динде ҡапма-ҡаршы ҡуйған әҙәби ағым 1899 йылда Шарль Моррас «Франсэз Аксьон» («Француз хәрәкәттәре») монархия төркөмөн, ә 1908 йылда — Леон Доде менән шул уҡ исеме аҫтындағы гәзитте ойоштора.

Моррас нәҫелдән мираҫ булып килгән монархияны һәм шулай уҡ католиклыҡты  ойошма булараҡ яҡлай,  өҫтөнлөгөн раҫлай «латин расаһының» башҡа расаларҙан өҫтөнлөгөн хәҙерге заман мәғәнәләре буйынса түгел, ә XVII быуат классик һүҙҙәр мәғәнәһе буйынса яҡлай. Үҙе агностик була.

Икенсе донъя һуғышы йылдарында донъяла булған хәлдәргә ҡарата һаңғырау булып ҡала, Вишист режимы политикаһын формалаштырған маршал Петенды хуплай. Дуҫтары араһындаантисемит һәм бер үк ваҡытта  антигерманист булараҡ сығыш яһай,әммә Өсөнсө Рейх юҡҡа сығарылғанға тиклем был хаҡта өндәшмәй тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Maurras.net online library : of Charles Maurras works
* Charles Maurras, Age of an Shaper
*
Анисимов Иван Иванович

**Анисимов Иван Иванович** (16 февраль 1899 йыл—10 июнь 1966 йыл) — совет әҙәбиәт белгесе, Көнбайыш Европа әҙәбиәтен өйрәнеүсе. «И. И. Анисимов классик әҙәби мираҫты  пропагандалаусы була».

## Биографияһы
Анисимов Иван Иванович 1899 йылдың 4 (16) февралендә Смоленск губернаһы Глотовка ауылында тыуа. 1918 йылда Ельня гимназияһын тамамлай һәм белем алыуын М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының йәмәғәт фәндәре факультетында дауам итә. 1925 йылда — МДУ-ны, 1928 йылда Йәмәғәт фәндәрен фәнни-тикшеү институттарының Рәсәй ассоциацияһының Әҙәбиәт һәм тел институтын тамамлай. 1927 йылдан баҫыла башлай. 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар берлеге ағзаһы. 1933—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл профессура институтының Дөйөм әҙәбиәт кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта Гослитиздаттың сит ил әҙәбиәте редакцияһы мөдире була 1934—1938 Гослитиздат. 1939 йылдан менән ИМЛИ-ҙа. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Һуғыш ваҡытында ғәмәлдәге армияның батальон комиссары була. Һуғыштан һуң сәнғәт эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, «Советская литература» журналының баш мөхәррире.

1952—1966 йылдарҙа М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты директоры. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (10.06.1960).

Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.03.1954)
* миҙалдар
* СССР Дәүләт премияһы (1978, үлгәндән һуң) — 200 томлыҡ «Бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһын» әҙерләүҙә һәм сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн
* В. Г. Белинский исемендәге премия (1967) — «Новая эпоха всемирной литературы» китабы өсөн.

## Төп эштәре

* Всемирная литература и социалистическая революция // «Вопросы литературы», 1957, № 8; 1959, № 8;
* Социалистический реализм и новый облик писателя // Проблемы социалистического реализма, М., 1959;
* Классическое наследство и современность, М., 1960;
* Новая эпоха всемирной литературы. М., 1966;
* Мастера культуры. М., 1968 (2-е изд. 1971);
* Живая жизнь классики. М., 1974;
* Французская классика со времён Рабле до Ромена Роллана: статьи, очерки, портреты. М., 1977.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Книпович Е.* История и современность // «Знамя», 1960, № 12;
* Памяти И. И. Анисимова // «Иностранная литература», 1966, № 7;
* *Трущенко Е. Ф.* По пути, открытому Октябрём // «Вопросы литературы», 1967, № 7;
* Иван Иванович Анисимов. — М.: Наука, 1976 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Сер. литературы и языка; вып. 10).
* 
* 

## Һылтанмалар

* Анисимов, Иван Иванович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
* 
* Статья на сайте серии «Литературные памятники»
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* *Огрызко В. В.* Влиятельный и агрессивный гангстер // Литературная Россия. — 2012. — № 4.
Йосоп Надиров

**Йосоп Надиров** (*Йософ Надиров*) — башҡорт тарханы. Прапорщик (1776).

## Биографияһы
Йосоп (Йософ) Надиров сығышы менән Ҡазан даруғаһы Надир улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһы Әлмәт районы) Яңы Надир ауылы башҡорттарынан. Тархан Надир Ураҙмәтовтың улы.

Атаһы менән бергә 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1737 йылда властар яғында булғаны өсөн батыр Көҫәп Солтанғолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр уның биләмәләрен «туҙҙыралар». Надир Ураҙмәтов ғаиләһе менән Шешминск ҡәлғәһендә ышыҡ таба. Риүәйәттәр буйынса, Надир Ураҙмәтов һәм уның ҡоралланған отрядтары үҙ биләмәләрен яҡлап рус ғәскәрҙәренә лә ҡаршы көрәшкән

1746 йылда Надир Ураҙмәтов рәсми рәүештә Надир улусы старшинаһы вазифаһын улы Йосоп Надировҡа тапшыра. 1751 йылда уның үтенесе буйынса Надир улусының ерҙәрен межалағанадар һәм капитан Ляхов һәм геодезист Веселков тарафынан улус картаһы төҙөлгән.

1752 йылда Суҡ йылғаһы буйында нефть ятҡылыҡтарын таба. 1753—1754 йылдарҙа үҙ биләмәләрендә файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙе тамамлай. 1753 йылда Берг-коллегияға нефть эшкәртеү заводы төҙөү тураһында үтенес ҡағыҙын яҙа. 1754 йылдың 16 июндәге императрица Елизавета Петровнаның указына ярашлы («Определение Берг-коллегии о разрешении башкирам Казанской дороги старшине Уразметову с сыном построить нефтяной завод»), Надир Ураҙмәтов улы Йосоп Надиров менән берлектә килеменең бер өлөшөн ҡаҙнаға биреү һәм Рәсәй империяһы биләмәләрендә кәрәсинде ирекле хаҡҡа һатыу шарты менән нефть заводы һалырға рөхсәт ала. 1754 йылда Суҡ ҡушылдығы Ҡамышлы буйында завод төҙөлөшө башлана. Ләкин Надир Йосопов ауырып китеү сәбәпле был эш тотҡарлана.

1756 йылда төбәктәге властар нефть заводы төҙөлөшө барышын тикшерәләр, һәм шул уҡ йылдың 19 декабрендә Берг-коллегияға *«Доношение Оренбургского горного начальства Берг-коллегии об обследовании строящихся заводов башкира Надыра Уразметова с сыном»* ҡағыҙын ебәрәләр. 1757 йылда Надир Ураҙмәтов һәм уның улы Йосоп Надиров нефть эшкәртеү хоҡуғынан мәхрүм ителә.

1773 йылдың ноябрендә Бөгөлмә ведомствоһының Дүсмәт ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Пономарёвка районы) 57 кешелек отряды менән генерал-майор Василий Кар етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡушыла, улар Пугачев ихтилалын баҫытырыуға ебәрелә. 1773 йылдың декабренән — 1774 йылдың февраленә ҡәҙәр майор И. Шишкин командаһында Бөгөлмә биҫтәһендә була. Баш күтәреүселәргә әсирлеккә эләгә, 29 декабрҙә ҡаса.

1780 йылда Надир улусы старшинаһы булараҡ телгә алына.

## Бүләктәре
Батша хөкүмәтенә тоғро хеҙмәте өсөн алтын (1776), көмөш (1774) миҙалдар һәм ҡылыс менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]* Башкирские рудоискатели и рудопромышленники в XVIII в. // Социально-экономическое развитие и классовая борьба на Южном Урале и в Среднем Поволжье. — Уфа, 1988.
*
Моррис Чарлз Уильям

**Чарлз Уильям Моррис** (; 1901—1979) — америка философы, семиотикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Прагматика» терминын индереүсе.

Чарльз Уильям Моррис бер аҙ ваҡыт Висконсин университетында уҡый, ә артабан Төньяҡ-Көнбайыш университетында инженер эштәрен һәм психологияны өйрәнә. Был Төньяҡ-Көнбайыш университетын бакалавр дипломы менән 1922 йылда тамамлап сыға. Шул уҡ йылда ул Чикаго университетына уҡырға инә. Артабан Чикаго университетында философия буйынса докторлыҡ дәрәжәһенә Герберт Джордж Мид етәкселеге аҫтында дәғүә итә. 1925 йылда Чикаго университетында Моррис психиканың символик моделе темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм философия докторы дәрәжәһен ала.

## Морристың философияһы
Семиотика (билдәләр, тамғалар тураһындағы фән) Моррисом тарафынан мета фән һәм фәндәр инструменты сифатында ҡарала. Билдәләрҙең (тамғаларҙың) формалашыу процесын ул семиозис тип, ә билдәнең үҙен дүрт элементтан торған структура тип һанай: билдәнең (тамғаның) үҙе, мәғәнәһе (интерпретацияһы), (десигнат), мәғәнә аңлатыусы тип билдәләнә. Реаль булған десигнатты Моррис денотат тип атай.

Моррис билдәләрҙең (тамғаларҙың) бихевиорист теорияһын бер яҡтан логик позитивлыҡ менән, икенсе яҡтан бихевиористик эмпиризм һәм прагматизм менән берләштерергә тырыша. Был синтездың нигеҙҙәре булып символдарҙың 1) объект менән, 2) шәхес менән һәм 3) башҡа символдар символы менән синтезда булыуы тураһындағы тезис тора.

Семиотика өс бүлеккә бүленә:

* Семантика — билдәләрҙең (тамғаларҙың) объектҡа мөнәсәбәте (тәбиғәтте өйрәнеүҙә).
* Синтаксис — билдәләрҙең (тамғаларҙың) үҙ-ара мөнәсәбәте (лингвистикала, логикала).
* Прагматика — билдәләрҙең (тамғаларҙың) субъектҡа мөнәсәбәте (психология).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Чарльз Уильям Моррис. Основания теории знаков
Рәсәй Фәндәр академияһының Диңгеҙ гидрофизик институты

**Диңгеҙ гидрофизик институты** — ғилми институт.

## Тарих
1948 йылда СССР Фәндәр академияһының Ҡара диңгеҙ гидрофизик станцияһы һәм  Диңгеҙ гидрофизик лабораторияһы базалары нигеҙендэ Рәсәф Фәндәр академияһының Диңгеҙ гидрофизик институты булдырыла. 1961 йылдың август айында Диңгеҙ гидрофизик институты УССР Фәндәр академияһының системаһына тапшырыла һәм 1963 йылда ул Севастополь ҡалаһына  күсерелә. Диңгеҙ гидроофизик институты диңгеҙәрҙе тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Шулай уҡ был институт космос аппараттарын төҙөүҙә ҡатнаша. Диңгеҙ гидрофизик институтында океанограф платформалар төҙөлә. 1991-2014 йылдарҙа Диңгеҙ гидрофизик институты Украинаның Милли фәндәр академияһы составына, һуңынан Рәсәй Федерацияһына Ҡырым ҡушылығандан һуң Севастополь властары ҡарамағына күсә. 2015 йылда был Диңгеҙ гидрофизик институтын Көньяҡ диңгеҙ биология институты менән берләштереү планлаштырылған була, әммә һуңынан был процесты туҡтатып торорға булалар, ә артабан ике институтты ла Рәсәй Фәндәр академияһы составына индерәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Шулейкин, Василий Владимирович
* Кулешов, Станислав Вячеславович

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Распоряжение правительства России о создании «Морской гидрофизический институт РАН»
Прасат Пһном Кром

**Прасат Пһном Кром** (*Кхмер теле*ндә: ប្រាសាទភ្នំក្រោម) ул Камбоджала Сием Реап провинцияһында Пном Кром түбәһендә урынлашҡан Ангкор ғибәҙәтханаһы.  Ғибәҙәтхана 9-ынсы быуат аҙағында Батша Ясоварман I хөкөмө ваҡытында (беҙҙең эраның 889 йылы – беҙҙең эраның 910 йылы)  төҙөлгән булған һәм Шива, Вишну һәм Брахмаға бағышланған.

Көнсығышҡа табан йүнәлгән булып, уба түбәһе ғибәҙәтханаһы тирәләй латерит блоктарҙан төҙөлгән стена. Стеналар түбәһе кәрниз буйлап бара. Ҡапҡалар стеналарҙы дүрт кардиналь йүнәлештәрҙең һәрбереһен икегә бүлә. Атап әйткәндә көнсығыш ҡапҡа эсендә ҙур булмаған дүрт йорт, улар төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә рәт итеп төҙөлгән, ул фараз ителгәнсә крематорий булараҡ ҡулланылған. Стеналар эсендә төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙа өс зал, улар хәҙер емерек.
Ғибәҙәтхананың өс манараһы бар, шулай уҡ улар төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙыла. Улар платформа өҫтөндә, уға ете дәрәжәле баҫҡыс  аша барырға була. Көньяҡ манара Брахмаға бағышланған, үҙәге Шиваға һәм төньяғы Вишнуға.  Уның планы Пном Бокҡа идентик, ул фараз ителгәнсә шул уҡ ваҡытта төҙөлгән булған.
Улар ҡомташтан төҙөлгән булған; уларҙың киҫелешенең һәм детализацияһе тоташтырғыстарҙың эрозияһына күрә юғалтылған булған булырға мөмкин, бик насар хәлдә, унда гирляндалар һәм эскә табан ҡарай торған макаралар бар. Октагональ колонкалар ишек юлдарын биҙәйҙәр.
Пһном Кром Ангкор төбәгендә Ясоварман хөкөмө ваҡытында төҙөлгән өс уба өҫтөндәге ғибәҙәтханаларҙың береһе. Башҡа икеһе өҫтәрәк Пһном Бахет һәм Пһном Бок тора.
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Пһном Кром
## Иҫкәрмәләр
Моррис Джек

**Джон Скот «Джек» Моррис** (, тыуған 1955 йылдың 16 майы) — америка профессиональ бейсболсыһы, Төп бейсбол лигаһында 1994-1977 старт питчеры позицияһында уйнай. МЛБ-да (Халыҡ-ара бейсбол лигаһында) Моррис «Детройт Тайгерс», «Миннесота Твинс», «Торонто Блю Джейс» һәм «Кливленд Индианс» командаларында уйнай. Халыҡ-ара бейсбол лигаһы йондоҙҙары уйындарында Моррис биш тапҡыр ҡатнаша, дүрт тапҡыр Донъя серияһының еңеүсеһе була (1984 йылда «Тайгерс», 1991 йылда «Твинс» һәм 1992—1993 йылдарҙа «Джейс Блю» командалары өсөн уйнай). 1980-се йылдарҙа Джек Моррис лиганың иң яҡшы питчерҙарының береһе була һәм был тиҫтә йылдар эсендә старт башындағы состав уйынсылары араһында Халыҡ-ара бейсбол лигаһының еңеү менән тамамланған уйындар иҫәбе буйынса лидеры була. Әммә шул уҡ ваҡытта ул хиттарҙы, мәрәйҙәрҙе һәм хоум-рандарҙы юҡҡа сығарыусы ла була.

Спорт карьераһын тамамлағас, Джек Моррис Fox Sports Detroit теле каналында «Детройт Тайгерс» клубының комментаторы, ә һуңғараҡ Fox Sports Oneтелевизион каналында теле-аналитик булып эшләй.

## Бейсболдың Дан залына һайланыуы
2000 йылда Моррис Бейсбол Милли Дан залына һайланыу мөмкинлегенә эйә була. 2000- 2003 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ул бер тапҡыр ҙа 30 %-тан ашыу тауыштар алыуға ирешә алмай һәм бары тик 2004 йылда ғына 40 % тауыш йыя. 2010 йылда ул 52,3 %, 2012 йылда — 67 % тауыш йыя  2014 йылдың 8 ғинуарында, һуңғы тапҡыр һайланғанда ғына, 61,5 % тауыш ала һәм хәҙер инде Дан залына Ветерандар комитеты аша ғына эләгә ала.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Соловьёв Сергей Леонидович

**Сергей Леонидович Соловьев** (12 апрель 1930 йыл — 9 март 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй геофизигы, сейсмолог, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991).

## Биографияһы
1930 йылдың 12 апрелендә Новгородтатыуа.

1953 йылда Ленинград университетының физика факультетын тамамлай.

1956 йылда СССР Фәндәр академияһының Геофизика институты аспирантураһын тамамлай. Был институт тарҡатылғас, СССР Фәндәр академияһының Физика институтында эшләй. Е. Ф. Саваренский етәкселегендә кандидатлыҡ һәм 1970 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1961 йылдан СССР фәндәр академияһының Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтының сейсмология бүлеген етәкләй (1965 йылдан шунда уҡ директор урынбаҫары була).

1968 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының Ер физикаһы институты лабораторияһында эшләй башлай.

1971 йылдан СССР Фәндәр академияһының Саха ғилми-тикшеренеү институты етәксеһе.

1978 йылдан СССР Фәндәр академияһы Океанология институтының сейсмология лабораторияһы мөлире (1985 йылдан шулай уҡ геофизика бүлеге мөдире).

Төп хеҙмәттәпе ер тетрәү, сейсмологиялылыҡ һәм сейсмология райондарына бүлеүҙе, Курил-Камчатка дуғаһының һәм яҡын-тирәләге акваторияның тәрән ҡоролошон, ер аҫты тетрәүҙәренең гидроаккустик тулҡынын классификациялауға бағышлана. Йыл әйләнәһенә Куриль утрауҙарында цунами тураһында күҙәтеү һәм иҫкәртеү хеҙмәтен, Охот диңгеҙенең, Сахалин шельфының һәм Курил-Камчатка тәрән һыу улағының комплекслы геологик-геофизик съемкаһын ойоштороусы. Тәрән һыу төбөнән сығыусы сейсмографтарҙы эшләүсе, «Атлас землетрясений в СССР» (1962), «Каталог цунами на западном побережье Тихого океана» (1974) һәм «Каталог цунами на восточном побережье Тихого океана» (1975) баҫмаларын төҙөүҙә ҡатнаша.

1 фән докторы һәм 12 фән кандидаты әҙерләнгән. 500-ләп фәнни эш, шул иҫәптән 10 монография, шулай уҡ 30 уйлап табыу авторы.
1994 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә вафат була, Дон зыяратында ерләнгән..

## Наградалары һәм премиялары
* ВДНХ-ның алтын миҙалы (1974, 1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы (1978)
* «Изобретатель СССР-ҙың уйлап табыусыһы» почет билдәһе (1985)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1988)
* Тәбиғәт һәләкәттәрен өйрәнеү буйынса халыҡ-ара йәмғиәттең Адамс премияһы (1988) — *за многолетний выдающийся вклад в изучение землетрясений, цунами и систем предупреждения о цунами*
* СССР Фәндәр академияһының һәм Халыҡ мәғарифы һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзы президиумының Маҡтау ҡағыҙы (1990).

## Хәтер
1996 йылда Европаның Ер тураһындағы фәндәр союзы Сергей Соловьев исемендәге миҙал булдыра. Уның менән тәбиғәт һәләкәттәрен өйрәнеүгә өлөш индергән ғалимдар бүләкләнә.

Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш округы президиуиы тәбиғәт һәләкәттәре өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн академик С. Л. Соловьев исемендәге премия булдыра.

2011 йылдың 8 июнендә Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш округ Диңгеҙ геологияһы һәм геофизика институтына С. Л. Соловьевҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* .
*  .
* Библиография в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН.
Чаусатхи Йогини Мандир, Хирапур

*Чаусатхи Йогини Мандир, Хирапур* (64 Йогини Ғибәҙәтханаһы) (Орисса телендә:ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର, "'ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର"') Хирапур тигән ауылда урынлашҡан, хәҙерге Һиндостандә, Орисса штатының баш ҡалаһы Бхубанешвардан 20 км ҙа урынлашҡан.
Ышаныу буйынса йорт Брахма династияһы батшабикәһе Хирани тарафынан 9-нсы быуатта төҙөлгән булған.
Ул түңәрәк итеп төҙөлгән, дөйөмеһе лә ҡомташ кирбестәренән яһалған. Түңәрәк стенаның эсендә ҡыуышлыҡтар бар, һәрбереһендә Алиһә муртиһы бар. Бындай поттар 56 тирәһе, улар ҡара граниттан яһалған, ҡыуышлыҡтарҙа яҙмалар бар, үҙәгендә төп пот булып Кали Алиһәһе тора, ул аҡылдың йөрәк өҫтөнән символы булған кеше башында тора. Ғибәҙәтханала үҙәк алтарь бар (Чанди Мандап), уның дүрт яғында ҡалған 8 Алиһә пото. Ҡайһы бер тарихсылар ышаныуынса Санди Мандапала Маһа Бхайрава пото ҡушыла.
64 Йогини Мандир тантрик мандир булып тора, уның гипер архитектураһына доға булараҡ тантрик "бһумандала" инә (тәбиғәттең 5 элементынан торған тирә-яҡ - ут, һыу, ер, күк һәм эфир).
Биреләге ҡаһиндар һөйләгән риүәйәт буйынса Дурга Алиһәһе шайтанды еңәр  өсөн 64 ярым - Алиһә формаһын алған. Һуғыштан һуң64 Алиһә (Йогини) Дургады йорт ҡоролмаһында иҫтәлектәрен ҡалдырырға һораған.
Йогини поттар ғөмүмән алғанда хайуанда, шайтанда кеше йәки башында баҫып тороусы ҡатын-ҡыҙ фигураһын сағылдыра, был Шакти (ҡатын-ҡыҙ көсөнең) еңеүен һүрәтләй. Поттар ярһыу, моңланыу, тыныслыҡ һәм шатлыҡҡа тиклем халәттәрҙе сағылдыра.
Бындай ғибәҙәтханалар шулай уҡ Одишаның Балангир районының Ранипур - Жхариал ҙа һәм Һиндостандың башҡа урындарында ла бар.
64 һаны Индуизм риүәйәттәрендә сағылышын таба, атап уҡ әйткәндә, ваҡыт өсөн Кала, сәнғәт менән шөғөлләнеү өсөн Кала.
Мандир комплексын Һиндостан Археологик Өйрәнеүе тәьмин итә.

## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* :en:Chausath Yogini Temple, Jabalpur
## Иҫкәрмәләр
## Галерея

File:Prayer offered at Yogini Temple.JPG| Йогини поттары
File:Yoginis in a circular format.JPG|Түңәрәктә Йогинилар

## Һылтанмалар
* Detail Study
* 8-1 The Chausathi Yoginis of Hirapur:from Tantra to Tourism by Dr. Adyasha Das
АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы

**АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы** () — астрономик обсерватория, 1893 йылда Вашингтонда (Колумбия округы), АҠШ-та нигеҙләнгән. 1974 йылдан алып обсерватория вице-президенттың рәсми резиденцияһы булып тора.

## Обсерваторияның етәкселәре
* en:Louis Goldsborough M.
* en:Taylor Pollock Edwin
* 1963—1977 — Стрэнд, Кай — обсерваторияның ғилми етәксеһе
* 1977—1993 — Вестерхут, Гарт — обсерваторияның ғилми етәксеһе

## Обсерватория тарихы
Обсерватория навигация приборҙарын ремонтлау урыны булараҡ 1830 йылдың 6 декабрендә булдырыла. 1842 йылда конгресс Милли обсерватория төҙөү өсөн 25 000 аҡш долларын бүлә. 1843 йылда **[[АҠШ]] хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының иҫке бинаһы** төҙөлә, Был урында күҙәтеүҙәр 1893 йылда обсерватория өсөн заманса бина төҙөлөп бөткәнсе алып барыла. 1955 йылда Вашингтонда АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының **Флагстафф станцияһы** төҙөлә. Был обсерваторияның төп маҡсаты булып диңгеҙ караптарына һәм ил халҡы өсөн теүәл ваҡыт сигналдарын тапшырыу бурысы тора. Шулай уҡ АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы Андерсон-Меса күҙәтеү станцияһын төҙөү эштәрендә лә ҡатнаша. Күк йөҙөнөң көньяҡ өлөшө каталогы өсөн Аргентиналағы Феликс Агилар исемендәге АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының меридианаль түңәрәгенән күҙәтәләр.

## Обсерватория ҡорамалдары
* 66 см-лы Кларк рефракторы(F=13м) — иҫке обсерваториянан күсерелгән
* 40 дюймлы Ричи телескобы(1934 йыл) — Флагстафф станцияһынан килтерелгән
* 12 дюймлы рефрактор

## Тикшеренеүҙәр йүнәлеше
* Позицион үҙгәрештәр (астрономик навигация)
* GPS-ваҡыт
* Инерциональ системаны иҫәпләүҙе булдырыу өсөн квазарҙарҙы РСДБ аша күҙәтеү
* Ер әйләнеүенең параметрҙары
* Астрометрия
* Йондоҙҙар каталогын төҙөүҙ (USNO)

## Төп ҡаҙаныштары
* 1913 йылдың ноябрендә, Эйфель башняһын антенна итеп ҡулланып, Париж обсерваторияһы һәм Хәрби-диңгеҙ обсрваторияһы географик оҙонлоҡтар айырмаһын аныҡ билдәләү өсөн тотороҡло радио сигналдары менән алмаша.
* Астероидтарҙы асыу. Бына уларҙың ҡайһы берҙәре: (536) Мерапи, (886) Вашингтония һәм (980) Анакостия

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре

* 1884 (?) — 1923 — Таттл, Хорас Парнелл
* Кристи, Джеймс Вальтер
* Питерс, Джордж Генри
* Гулд, Бенджамин Апторп
* Си, Томас Джефферсон Джексон
* :de:Christian de Vegt
* :de:Webster Clay Ball
* :en:James L. Hilton
* :en:Steven J. Dick
* :en:Benjamin Boss
* :en:Tom Van Flandern
* :en:Charles Howard Hinton
* Клеменс, Джералд
* :en:George C. Day
* Уолкер, Сирс Кук

## Адресы
* Ave Massachusetts 3450, NW, Washington, DC 20392-5420

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Станция Флагстафф военно-морской обсерватории США
* Старая военно-морская обсерватория США
* Список астрономических инструментов
* Список кодов обсерваторий

## Һылтанмалар
* 1986 йылда обсерваториялар коды исемлеге
* Астероидтар исемлеге (архив файлдарында обсерваторияны тәүләп асыусылар күрһәтелгән)
* Кесе планеталарҙы астрометрик күҙәтеүҙәр
* Кесе планеталарҙы астрометрик күҙәтеүҙәр 
* Обсерваторияның MPC мәғлүмәт базаһындағы күрһәткестәрендә астрометрик күҙәтеүҙәр
* «United States Lamont Naval» һүҙе буйынса эҙләү
* Күҙәтеүҙәр архивы, MPC