Призма (геометрия)

**При́зма** (  «бысып алынған нимәлер» һүҙенән) — ике ҡыры параллель яҫылыҡтарҙа ятҡан конгруэнт (тигеҙ) күпмөйөштәр, ә ҡалған ҡырҙары — был күпмөйөштәр менән уртаҡ яҡтары булған параллелограммдар булған күпҡыр.
Был параллелограмдар призманың **эргә ҡырҙары** тип аталалар, ә ҡалған ике күпмөйөш уның **нигеҙҙәре** тип аталалар.

Нигеҙендә ятҡан күпмөйөш призманың исемен билдәләй: өсмөйөш — өсмөйөшлө призма, дүртмөйөш — дүртмөйөшлө; бишмөйөш — бишмөйөшлө (пентапризма) һ. б. ш.

Призма цилиндрҙың дөйөм мәғәнәләге айырым осрағы булып тора (түңәрәк булмаған).

## Призманың төрҙәре
: Нигеҙе параллелограмм булған призма **[[параллелепипед]]** тип атала.
: **Тура призма** — эргә ҡабырғалары нигеҙе яҫылығына перпендикуляр булған призма, бынан бөтә эргә ҡырҙары тура дүртмөйөштәр булыуы килеп сыға. Башҡа призмалар ауыш тип аталалар.
: Тура тура мөйөшлө призма шулай уҡ *[[Тура мөйөшлө параллелепипед|тура мөйөшлө параллелепипед]]* тип атала. Символ Шлефли такой призмы — { }×{ }×{ }.
: **Төҙөк призма** — ул нигеҙе төҙөк күпмөйөш булған тура призма. Төҙөк призманың эргә ҡырҙары — тигеҙ тура дүртмөйөштәр.
: Эргә ҡырҙары квадраттар булған төҙөк призмалар (бейеклеге нигеҙенең яғына тигеҙ) **[[Ярым төҙөк күпҡыр|ярым төҙөк күпҡырҙар]]** булалар. Символ Шлефли такой призмы — t{2,p}.

Нигеҙҙәре төҙөк күпмөйөштәр, ҡабырғалары тигеҙ оҙонлоҡта булған тура призмалар ике сикһеҙ ярым төҙөк күпҡырҙар эҙмә-эҙлелегенең береһен төҙөй, икенсе эҙмә-эҙлелекте антипризмалар төҙөй.

**Киҫелгән призма** — ул нигеҙҙәре параллель булмаған призма .

## Призманың элементтары

## Призманың үҙсәнлектәре
* Призманың нигеҙҙәре тигеҙ күпмөйөштәр булалар.
* Призманың эргә ҡырҙары параллелограмдар булалар.
* Призманың эргә ҡабырғалары параллель һәм тигеҙ.
* ''Призманың күләме'' уның бейеклеге менән нигеҙенең майҙаны ҡабатландығына тигеҙ:
: V=S\cdot h
* Нигеҙе төҙөк *n*-мөйөш булған призманың күләме
: V = \frac{n}{4}hs^2 \mathrm{ctg}\frac{\pi}{n} (бында *s* — күпмөйөштөң яғы оҙонлоғо).
* Призманың тулы йөҙөнөң майҙаны уның эргә йөҙөнөң майҙаны менән икеләтелгән нигеҙенең майҙаны суммаһына тигеҙ.
* Ирекле призманың эргә йөҙөнөң майҙаны S=P\cdot l, бында P — перпендикуляр киҫелештең периметры, l — эргә ҡабырғаһының оҙонлоғо.
* Тура призманың эргә йөҙөнөң майҙаны S=P\cdot h, бында P — призманың нигеҙенең периметры, h — призманың бейеклеге.
* Нигеҙе төҙөк *n*-мөйөш булған призманың эргә йөҙөнөң майҙаны
: A = \frac{n}{2} s^2 \mathrm{ctg}{\frac{\pi}{n}} + n s h.-ҡа тигеҙ

* Перпендикуляр киҫелеш призманың бөтә эргә ҡабырғаларына перпендикуляры.
* Перпендикуляр киҫелештең мөйөштәре — ярашлы ҡабырғалар янындағы ике ҡырлы мөйөштәрҙең һыҙыҡлы мөйөштәре.
* Перпендикуляр киҫелеш бөтә эргә ҡырҙарына перпендикуляр.
* *Тура призманың*  икенсе төрлө күпҡыры бипирамида була.

## [[Шлегель диаграммалары]]

## Симметрия
Төҙөк нигеҙле тура *n*-мөйөшлө призманың симметрия төркөмө 4*n* тәртибендәге D<sub>''n''h</sub> төркөмө була, 48 тәртибендәге  симметрия төркөмө, аҫтөркөм сифатында өс D4h версияһы булған кубтан башҡа.  булып 2*n* тәртибендәге D*n* төркөмө тора, аҫтөркөм сифатында өс D4  версияһы булған, 24 тәртибендәге  боролош төркөмө торған кубтан башҡа.

D*n*h симметрия төркөмө үҙәк симметрияны *n* йоп булған осраҡта һәм тик шул осраҡта ғына үҙ эсенә ала.

## Призматик күпҡырҙар
*Призматик [[күпҡыр]]* — 4 һәм унан юғары үлсәмле арауыҡта призманы дөйөмләштереү ул. *n*-үлсәмле призматик күпҡыр артабанғы үлсәмгә күсерелгән ике ()-үлсәмле күпҡырҙарҙан төҙөлә.
Призматик *n*-үлсәмле күпҡырҙың элементтары ()-үлсәмле күпҡырҙың элементтарынан икеләтелә, аҙаҡ артабанғы кимәлдәге яңы элементтар булдырыла.

f_i элементтары (''i''-үлсәмле ҡыры, *i* = 0, …, *n*) булған *n*-үлсәмле күпҡыр алайыҡ. Призматик (n + 1)-үлсәмле күпҡырҙың *i* үлсәмле (f_{-1}=0, f_n=1 булғанда) 2f_i + f_{-1} элементы була.

Үлсәм буйынса:
* *n* түбәһе һәм *n* яғы булған күпмөйөш алайыҡ. 2*n* түбәле, 3*n* ҡабырғалы һәм 2 + n ҡырлы призма табабыҙ.
* *v* түбәһе, *e* ҡабырғаһы һәм *f* ҡыры булған күпҡыр алайыҡ. 2*v* түбәһе, 2e + v ҡабырғаһы, 2f + e ҡыры һәм 2 + f ячейкаһы  булған (4-үлсәмле) призма табабыҙ.
* *v* түбәһе, *e* ҡабырғаһы, *f* ҡыры һәм *c* ячейкаһы булған 4-үлсәмле күпҡыр алайыҡ. 2*v* түбәле, 2e + v ҡабырғаһы, 2f + e (2-үлсәмле) ҡыры, 2c + f ячейкаһы һәм 2 + c гиперячейкаһы булған (5-үлсәмле) призма табабыҙ.

### Бер төрҙәге призматик күпҡырҙар
Шлефли символы  *t*} менән күрһәтелгән төҙөк *n*-ҡыр, ике:  *t*}×{} Шлефли символының тура ҡабатландығы менән күрһәтелгән бер төрҙәге () үлсәмле призматик күпҡыр барлыҡҡа килтерергә мөмкин.

Үлсәм буйынса:
* 0-үлсәмле күпҡырҙан призма — ул буш Шлефли символы {} менән күрһәтелгән киҫек.
** 
* 1-үлсәмле күпҡырҙан призма — ул ике киҫектән алынған тура дүртмөйөш. Был призма {}×{} Шлефли символдарының ҡабатландығы һымаҡ күрһәтелә. Әгәр призма квадрат булһа, яҙыуҙы ҡыҫҡартырға мөмкин: 
** Миҫал: Квадрат, {}×{}, башҡа ике киҫек, *яҡтары* менән тоташтырылған ике параллель киҫек.
* Күпмөйөшлө призма — ул тура дүртмөйөштәр менән бәйләнгән ике күпмөйөштән (береһе икенсеһен параллель күсереп табылған) алынған 3-үлсәмле призма. {*p*} төҙөк күпмөйөштән {*p*}×{} ҡабатландығы менән күрһәтелгән бер төрҙәге *n*-мөйөшлө призма алырға мөмкин. Әгәр  булһа, призма куб була: 
** Миҫал: Бишмөйөшлө призма, {5}×{}, ике параллель бишмөйөш биш тура дүртмөйөшлө *яҡтары* менән бәйләнгән.
* 4-үлсәмле призма,  3-үлсәмле призматик ячейкалар менән бәйләнгән ике күпмөйөштән (береһе икенсеһен параллель күсереп табылған) алынған. {*p*, *q*} төҙөк күпмөйөштән {*p*, *q*}×{} ҡабатландығы менән күрһәтелгән бер төрҙәге 4-үлсәмле призма алырға мөмкин. Әгәр күпҡыр куб һәм призманың яҡтары ла кубтар булһа, призма тессеракт-ҡа әйләнә: {4, 3}×{} = 
** Миҫал: , {5, 3}×{}, 12 бишмөйөшлө призма (*яҡтары*) менән тоташтырылған ике параллель додекаэдр.
* …

Юғарыраҡ үлсәмле призматик күпҡырҙар шулай уҡ ике теләһә ниндәй күпҡырҙың тура ҡабатландыҡтары булараҡ бар. Призматик күпҡырҙың үлсәме ҡабатландыҡ элементтарының үлсәмдәре ҡабатландығына тигеҙ. Бындай ҡабатландыҡтың беренсе миҫалы 4-үлсәмле арауыҡта бар һәм дуопризмалар тип аталалар, улар ике күпмөйөштө ҡабатлап табылалар. Төҙөк дуопризмалар  {*p*}×{*q*} символы менән күрһәтеләләр.

## Ишелгән призма
**Ишелгән призма** — бер төрҙәге *q*-мөйөшлө призманан эргә ҡырҙарын диагонале менән бүлеү һәм өҫкө нигеҙен ғәҙәттә \frac{\pi}{q} радианға (\frac{180}{q} градусҡа), яҡтары уйынҡы булырлыҡ йүнәлештә ишеүҙән килеп сыҡҡан ҡабарынҡы булмаған призматик күпҡыр ул.

Ишелгән призманы яңы түбәләр индермәйенсә тетраэдрҙарға бүлеп булмай. Иң бәләкәй осраҡ Шёнхардт күпҡыры тип атала.

*Ишелгән призма* антипризмаға топологик оҡшаш, ләкин симметрияларҙың яртыһына ғына эйә: 2*n* тәртибендәге D*n*, [*n*,2]+. Был призманы, өсмөйөштәр парҙары араһындағы тетраэдрҙары алынған ҡабарынҡы антипризма тип ҡарарға була.

## Ҡушылмалы күпҡырҙар һәм мозаикалар

### Симметриялар
Призмалар топологик рәүештә бер төрҙәге конфигурациялы түбәле киҫелгән күпҡырҙар эҙмә-эҙлелегенең бер өлөшө булып торалар (3.2n.2n) һәм [n,3].

Призмалар топологик рәүештә ҡыйшайған түбәле фигуралы күпҡырҙар һәм гиперболик яҫылыҡта мозаикалар эҙмә-эҙлелегенең бер өлөшө булып торалар (3.4.n.4). Был фигураларҙың көҙгөләгесә симметрияһы бар (*n32).

### Көпҡырҙарҙы тоташтырыу

Өсмөйөшлө призмаларҙы 4 бер төрҙәге тоташтырыу бар:
: , , , .

### Кәрәҙҙәр
Өсмөйөшлө призма рәүешендәге күҙәнәктәре булған бер төрҙәге 9 кәрәҙ бар:
* ,
* ,
* боролған өсмөйөшлө призматик кәрәҙҙәр,
* ,
* өсмөйөшлө призматик кәрәҙҙәр,
* өсмөйөшлө-алтымөйөшлө призматик кәрәҙҙәр,
* киҫелгән алтымөйөшлө призматик кәрәҙҙәр,
* ромбоөсалтымөйөшлө призматик кәрәҙҙәр,
* яҫы танаулы алтымөйөшлө призматик кәрәҙҙәр,
* өсмөйөшлө призматик кәрәҙҙәр.

### Ҡушылмалы күпҡырҙар

Өсмөйөшлө призма  рәтендә беренсе күпҡыр булып тора. Һәр артабанғы  юғарылағы фигураһы сифатында алда килгән күпҡыр тора.  1900 йылда төҙөк күп үлсәмле күпҡырҙарҙың бөтә фасеталарын, бөтә симплекстарын һәм ортоплекстарын (өсмөйөшлө призма осрағында төҙөк өсмөйөштәрен һәм квадраттарын) үҙ эсенә алған  был серияны берҙәй тип таный. Коксетер нотацияһында өсмөйөшлө призма −121 символы менән бирелә.

### Дүрт үлсәмле арауыҡ
Өсмөйөшлө призма, түбәндәгеләрҙе лә индереп, дүрт үлсәмле  күмәклегендә ячейка булып хеҙмәт итә:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Параллелограмм
* Антипризма
* Параллелепипед

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* George Olshevsky. «Prismatic polytope». Glossary for Hyperspace.
* Nonconvex Prisms and Antiprisms 
* Surface Area MATHguide
* Volume MATHguide
* Paper models of prisms and antiprisms  Развёртки призм и антипризм
* Paper models of prisms and antiprisms Развёртки, созданные системой **.
* Stella: Polyhedron Navigator: Программы для создания 3D- и 4D-изображений, приведённых на этой странице.