Тбилиси

**Тбили́си** ( tʰ'biliˌsi  — «йылы сығанаҡ», урыҫса «тёплый источник») — Грузияның баш ҡалаһы. *Кура* йылғаһы буйында урынлашҡан һәм 1,5 миллионға яҡын халҡы менән илдең иң ҙур ҡалаһы һанала. Уға V быуатта нигеҙ һалынған. Европа менән Азия сигендә урынлашыуы арҡаһында Тбилиси күп тапҡыр Кавказдағы төрлө көстәрҙең үҙ-ара бәхәсенә сәбәпсе була. Ҡаланың күп ҡырлы һәм бай тарихы уның архитектураһында сағылыш тапҡан: Руставели һәм Давид Агмашенебели проспекттарынан башлап, Нарикала районындағы иртә урта быуаттар осоронан һаҡланып ҡалған тар урамдарға хәтлем — барыһы ла үҙенсәлекле күренеште тәшкил итә.   

Тбилиси — дәүләт әһәмиәтендәге ҡала, Грузияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы,  илдәге крайҙарға тиңләштерелгән * Тбилиси муниципалитетын* тәшкил итә. Майҙаны , халҡы  кеше (2016 йыл).

## Атамаһы
«Тбилиси» атамаһы тәүге тапҡыр IV быуатта телгә алына; уның килеп сығыуын ҡалала булған йылы көкөртлө сығанҡтар менән бәйләйҙәр (грузинса ტფილისი, [Тпилиси]; тбили — «йылы»); урыҫ телендә 1936 йылға тиклем грек әҙәбиәте аша үҙләштерелгән *Тифли́с* һүҙе ҡулланыла. 1936 йылдың 20 авгусынан рәсми нигеҙҙә атама милли яңғырашҡа яҡыныраҡ булған *Тбилиси* формаһында алына.

## Символика
Ҡаланың символдары: асҡыс, флаг, герб һәм мисәт.

### Флаг
Тбилиси флагы тура мөйөшлө формала, дүрт төҫтән тора: аҡ фонда асыҡ күк, алтын һәм ҡара-ҡыҙыл төҫтәге элементтар урынлашҡан: киң асыҡ күк һәм сағыштырмаса нәҙек алтынса һыҙаттар бер-береһенә перпендикуляр булып киҫешә. Нәҡ ошо киҫешеү нөктәһендә ҡара-ҡыҙыл фонда ҡала гербының график һүрәтләнеше, ә уны түңәрәкләп алтын төҫтәге ете мөйөшлө ете йондоҙ урынлаштырылған. Һыҙаттарҙың ошолай киҫелеше символик әһәмиәткә эйә. 

### Герб
Ҡала гербы яҙыулы түңәрәк формалағы композициянан ғибәрәт: баш «тан» хәрефенең ҡарсыға менән фазан формаһында график һүрәтләнеше һәм хәрефтәрҙең бер-бер артлы урынлашыуы баш ҡала тураһындағы легенданың асылын сағылдыра.  
Гербтың өҫкө ярым түңәрәге буйлап ете мөйөшлө ете йондаҙ урынлашҡан. Төп һүрәт мәңгелек һәм көс символы булған имән ботағы менән уратып алынған, уның нигеҙен «Тбилиси» тигән яҙыулы әүернә рәүешле һүрәт (крестообразное изображение) тәшкил итә. Гербтың үҙәк булмышы һыу темаһына бағышланған.

### Мисәт
Тбилиси ҡалаһының мисәте уҙған быуаттың 80-се йылдары аҙағында эшләнә, ә 2005 йылдың 5 июнендә рәсми раҫла-на. Ҡала гербының һәм мисәтенең авторы — Эмир Бурджанадзе.

## Билдәле шәхестәре
* Агаронов Ашот Моисеевич (4.11.1895—21.08.1962), СССР-ҙың ғалим-табибы, акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе.  Башҡорт дәүләт медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһын ойоштороусы һәм уның тәүге мөдире (1935—1945). Бөтә Рәсәй акушер-гинекологтар йәмғиәте Башҡортостан филиалының 1935—1945 йылдарҙағы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). Башҡорт АССР-ының (1945) һәм Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).

## Физик-географик характеристика

### Ҡаланың географик урыны
Тбилиси, Ҡура йылғаһы үҙәнендә һәм уны өс яҡтан уратҡан тауҙар биттәрендә 30 саҡрымға тиерлек тар һыҙат булып һуҙылып, Тбилиси соҡоронда урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 380—770 метр. Ҡаланың тирә-яғында 6-, 7- һәм 8-баллы ер тетрәүҙәр булырлыҡ участкалар бар. Көнсығыштан, көньяҡтан һәм өлөшләтә көнбайыштан Тбилиси Гардабан районы, төньяҡтан һәм ҡалған көнбайыш яҡтан — с Мцхет районы менән сиктәш.

### Климат
Ҡала климаты уртаса континенталь: оҙайлы эҫе йәй, ҡыҫҡа йылы яҙ һәм йомшаҡ, бер үк ваҡытта ҡоро ҡыш.
* Уртаса йыллыҡ температура: +13,3 °C
* Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге: 1,5 м/с
* Һауаның уртаса йыллыҡ дымлығы: 67 %
* Температураның экстремаль (һуңғы сиктәге — иң түбән һәм иң юғары) күрһәткестәре: минимум −24,4° (21 ғинуар 1883 йыл); максимум +42,0° (17 июль 1882 йыл)

## Туғанлашҡан ҡалалар

Тбилиси менән туғанлашҡан ҡалалар:

*  Саарбрюккен (), Германия (1975)
*  Ереван (), Армения
*  Нант (), Франция (1979)
*  Любляна (), Словения (1975)
*  Инсбрук (), Австрия (1982)
*  Атланта (), АҠШ (1987)
*  Сан-Антонио (), АҠШ (1994)
*  Палермо (), Италия (1987)
*  Бристоль (), Бөйөк Британия (1988)
*  Бильбао (, ), Испания (1989)
*  Киев (), Украина (1999)
*  Астана (), Ҡаҙағстан (2005)
*  Вильнюс (), Литва (2009)
*  Варшава (), Польша (2010)
*  Кишинёв (), Молдавия (2011)
*  Томск, Рәсәй (2002)
*  Грозный (), Рәсәй
*  Доха (), Катар (2012)


## Иҫкәрмәләр

## Топографик карталар
* 
* 

## Һылтанмалар

* Мэрия города Тбилиси 
* Символика, история, информация и многое другое о Тбилиси  
* Тбилиси в энциклопедии «Кругосвет» 
* Путеводитель «Тифлисъ и его окрестности» 1913 г. 
* Tbilisi.fm