Рус-япон һуғышы

**Ру́с-япо́н һуғышы** (яп. 日露戦争 *нити-ро сэнсо:* 27 января (9 февраля) 1904 — 23 августа (5 сентября) 1905) — Рәсәй һәм Япон империялары араһында Маньчжурия менән Кореяны контролдә тотоу өсөн барған һуғыш. Бер нисә тиҫтә йылдар тыныс торғандан һуң яңы ҡоралдар : йыраҡҡа атыусы артиллерия, броненосецтар, миноносецтар — ҡулланып башланған иң ҙур һуғыштарҙың береһе.

Рәсәй Императоры Николай II батшалыҡ итә башлау менән үк Алыҫ Көнсығыш мәсьәләһенә үҙенең иғтибарын ныҡ йүнәлткән. Ревелдә император Вильгельм осрашыуҙа рус императоры, Рәсәйҙең Көнсығыш Азияла нығыныуы һәм уға йоғонто яһау- ил сәйәсәтенең төп бурысы булып тора тип, туранан -тура әйткән

Алыҫ Көнсығышта рус йоғонтоһона ҡаршы булып Япония торғанлыҡтан, Николай II Япония менән бәрелешеүҙе алдан күҙаллаған һәм уға дипломатик һәм хәрби саралар менән алдан әҙерләнгән. Бының өсөн ул Рәсәйҙең ышаныслы тылын булдырыу маҡсатында Австрия һәм Германия менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртҡан, Себер тимер юлын төҙөткән һәм флотты көсәйткән. Тик рус хөкүмәтендәге ҡайһы бер кешеләр Рәсәйҙән ҡурҡып, Япония беер ваҡытта ла туранан-тура һуғыш башламаясаҡ тигән фекерҙә торған.

1868 йылда үткәрелгән Мэйдзи реставрацияһынан һуң Япония ил иҡтисадында ҙур күләмле модернизация башлаған. Ә 1890-сы йылдарҙа тышҡы сәйәсәттә экспансияға күскән, беренсе сиратта, үҙенә яҡын торған Кореяла экспансияға күскән. 1894—1895 йылдарҙағы япон-ҡытай һуғышында Ҡытайҙы бөтөнләй тармар иткән. Һуғыштан һуң уның һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән Симоносек килешеүе Ҡытаҙы Кореяға булған барлыҡ хоҡуҡтарынан баш тарттырған һәм Маньчжурия ерҙәрен, Ляодун ярымутрауҙарын үҙенә тартып алған. Был ҡаҙаныштарыЯпонияның ҡеүәтен һәм был тирәгә йоғонтоһон ныҡ күтәргән, тик был европа державаларының мәнфәғәттәренә тура килмәгән, Шунлыҡтан Германия, Россия һәм Франция был шарттарҙың үҙгәрелеүенә ирешәләр: уларҙың Японияға өсәүләп интервенция яһауы арҡаһында Япония Ляодун ярымутрауынан баш тартҡан, ә һуңынан ул 1898 йылда Рәсәйгә арендаға биргәндәр. Рәсәй һуғыш барышында Ляодун ярымутрауын Япониянан фактик рәүештә баҫып алғанлығын аңлаған япон хөкүмәте яңы милитаризация тулҡынын башлап ебәргән һәм уны Рәсәйгә ҡаршы йүнәлткән.

## Тәү тарих

### Рәсәй империяһының Алыҫ Көнсығышҡа йоғонтоһо
1850 йылдар уртаһында Крым һуғышы Рәсәйҙең Европалағытерриториаль экспансияһының сиктәрен билдәләне .1890 йылда, Афғанстан һәм Персияның сиктәренә сыҡҡас, рәсәйҙең Үҙәк Азияға потенциаль экспансияһы тамамлана: алға табан барыу Британия империяһы менән конфликтҡа килтереүе мөмкин. Шунлыҡтан Рәсәй үҙ иғтибарын Алыҫ Көнсығышҡа табан йүнәлткән, сөнки был ваҡытта Цинь Ҡытайы1840—1860 йылдарҙағы опиум һуғышында һәм тайпиндәрҙең ихтилалында ныҡ тармар ителгәндән һуң бик көсһөҙләнгәнгә күрә үҙенең төньяҡ-көнсығыш ерҙәрен ҡул аҫтында тота алмай. 1858 йылда Рәсәй менән Ҡытай араһындағы Айғун килешеүе буйынса Рәсәйгә хәҙерге Приморский крайы бирелә.1860 йылда бында Рәсәй Владивосток ҡалаһына нигеҙ һала.

Япония менән 1855 йылда Симод трактаты нигеҙендә нигеҙендә Итуруп утрауының төньяғындағы Курил утрауҙары Рәсәй биләмәләре тип иғлан ителә, ә бына Сахалин ике илдең уртаҡ биләмәһенә әйләнә. 1875 йылда Петербург килешеүе буйынса Сахалин Рәсәйгә бирелә, ә барлыҡ 18 Курил утрауҙары Японияға ҡарай.

Рәсәйҙең был территорияларҙа нығыныуына Рәсәй халҡының бында әҙ булыуы бик ныҡ ҡамасаулап торған. Мәҫәлән, 1885 йылда Рәсәй Байкал аръяғында барлығы 18 меңхәрби контингенттотҡан. Әгәр Рәсәйҙең Европа өлөшөнән бында поход тәртибендә хәрби батальондар ебәрелһә, улар бары тик 18 айҙан һуң ғына килеп етә алған.

Юлдағы ваҡытты ҡыҫҡартыу маҡсатында 1891 йылда башланған төҙөлөшө Транс Себер магистрален төҙөй башлағандар. Силәбенән Владивостокҡа тиклем ете мең километр оҙонлоғонда тимер юл һуҙғандар. Был юл Рәсәйҙең Европа өлөшөн Алыҫ Көнсығыш менән тоташтырып торған һәм бер ҡасан да туңмай торған Һары диңгеҙ һәм Порт-Артурҙың порттарына сығып сит илдәр менән сауҙа итергә мөмкинлек биргән.

### Японияның Кореяла өҫтөнлөк итеү өсөн көрәше

## Һуғыштың төп сәбәптәре

### Өс ил интервенцияһы

### Рәсәйҙең Маньчжурияны яҡлап сығыуы һәм англо-япон союзының төҙөлөүе

### Рус-япон конфронтацияһының үҫеше

### Рәсәй империяһы

#### Армия

#### Флот

### Император Японияһы

#### Армия

##### Уҡлы ҡорал

##### Структура

#### Флот

## Һуғыш барышы

### 1904 йылғы кампания

#### Һуғыштың башы

##### Рус йәмәғәтселегенең Япония менән һуғышҡа ҡарашы

##### Донъя йәмәғәслеге реакцияһы

#### Порт-Артурҙы блокадалау

#### Япондарҙың Маньчжурияға табан барыуы, Порт-Артурҙың обороналауы һәм дошманға бирелеүе

#### Ляоян һәм Шахэ

#### Крейсерҙар операцияһы

### 1905 йылдағы кампания

#### Инкоуға баҫҡын яһау

#### Сандепу янындағы алыш

#### Мукден

#### Цусима

#### Сахалинға бәреп инеү

#### Һуғыштың тамамланыуы

### Әсирҙәр

#### Рәсәй

#### Япония

## Һуғыш һөҙөмтәләре

## Килешеүҙәр төҙөгәндән һуң ҡаршы яҡтарҙың позициялары

## Фекерҙәр һәм баһалар

## Башҡа факттар

## Ваҡиғалар хроникаһы: тәүшарттар һәм хәрби хәрәкәттәр

## Рус-япон һуғышы сәнғәттә

### Һынлы сәнғәт

### Нәфис әҙәбиәт

### Нәфис фильмдар

* Художественный фильм «Порт-Артур» 1936 г.
* Художественный фильм «Крейсер „Варяг“», снят в 1946 г.
* «Высота 203» (яп. 二百三高地 *Нихяку-сан ко: ти*, «Высота 203», в неофициальных переводах — «Порт-Артур») — художественный фильм компании Toei об осаде Порт-Артура, снятый в 1980 году. Высота 203 — японское название горы Высокой, господствовавшей над Порт-Артуром.
* «Битва в японском море» (яп. 日本海大海戦 *Нихонкай дайкайсэн*) — художественный фильм о войне между Российской империей и Японией, снят в 1969 году.
* «Тучи над холмами» (яп. 坂の上の雲 *Сака но Уэ но Кумо*) — сериал, повествующий о событиях эпохи Мэйдзи (с 1886 года до русско-японской войны) через жизнь братьев-офицеров Акиямы Ёсифуру и Акиямы Санэюки, а также поэта Масаоки Сики.

### Һуғыштың музыкала кәүҙәләнеше
* Вальс Ильи Шатрова «На сопках Маньчжурии» (1907).
* Песня неизвестного автора «Раскинулось море широко» (1900-е) о 2-й Тихоокеанской эскадре: Л. Утёсов, Е. Дятлов, ДДТ.
* Песня «Наверх вы, товарищи, все по местам» (1904), посвящённая гибели крейсера «Варяг»: кадры из фильма «Варяг», http://www.sovmusic.ru/download.php?fname=varyag, М. Трошин.
* Песня «Плещут холодные волны» (1904), также посвящённая гибели крейсера «Варяг»: Ансамбль Александрова, 1942, О. Погудин.
* Песня о Цусиме (1939) Музыка: обр. Ю. Милютин Слова: Богораз и Лебедев-Кумач.
* Песня на стихи Александра Блока «Девушка пела в церковном хоре» (1905): Л. Новосельцева, А. Кустова и Р. Стансков.
* Песня Олега Митяева «Чужая война» (1998) с точки зрения матроса 2-й Тихоокеанской эскадры — жителя Тобольска.
* Черкесская народная песня «Япон зауэм и уэрэд», сочинённая кабардинцами, участвовавшими в войне: http://www.elot.ru/main/index.php?option=com_docman&task=doc_details&gid=746&Itemid=57 .
* Башкирская народная песня «Порт-Артур», рассказывающая о событиях 1904 года.
* Японская песня  о солдате, у которого погиб друг (1905).

### Һәйкәлдәр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Литература

## Һылтанмалар
* по страницам художественного альбома «Манджурiя». Русско-японская война, 1906 г. на YouTube
* Русско-японская война — неопубликованные фотографии 
* История Цусимского сражения
* Русско-японская война 1904—1905 гг.  на сайте «Руниверс» 
*  
* 
* 
*  
*  
* 
*  (инг.). Тәүге сығанаҡтан  архивланған 23 август 2011. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
* 
*  
* 
*  
* 
* 
* 
*  
* 
*