open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тояма (ҡала)

— Японияның үҙәк ҡалаһы, Тояма префектураһының административ үҙәге. Япон диңгеҙе ярында, Хонсю утрауында, Токионан төньяҡ — көнбайышҡа 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1889 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалына. 2008 йылдан алып ҡаланың экологик моделе тип таныла.

Ҡала майҙаны — 1241,85 км², халыҡ һаны — 419 008 кеше (2014 йылдың 1 июленән), халыҡ тығыҙлығы — 337,41 кеше/км². 

Ҡалала порт, тимер юл станцияһы, халыҡ-ара аэропорты бар.

## Тарихи даталар

* 1583 йылда Полководец Наримаса Сацуса Эттюне берләштерә (Тояманың иҫке исеме)
* 1871 йылда Тоямала мәғариф префектура идаралығы булдырыла. 
* 1889 йылда Ҡаланың идара системаһын булдырыу.
* 1945 йылда Америка авиацияһының бомба һүғыуы ҡаланы ер битенән саҡ юйманы.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Тояма ҡалаһы Тояма префактураһының административ үҙәге, ул Япон диңгенҙенең ярында, Тюбу районында урынлашҡан (Хонсю утрауының урта өлөшө). Ҡала Тояма үҙәнендә урынлашҡан, өс яҡтан да -  көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыштан бейек тауҙар менән уратылған. Ә төньяҡтан ярҙы Япон диңгеҙенә ингән, Тояма ҡултығының һыуҙары  йыуалар. «Тояма» һүҙе иероглифтарҙан тәржемә итһәң «тауҙар менән бай» йәки «бай тауҙар» тип килеп сыға. Дзегандзи-гава, Дзиндзу - гава, Се - гава һәм башҡа йылғалар ике - өс мең метр тау бейеклегенән башланалар һәм Тояма үҙәнен барлыҡҡа килтерәләр. Ошондай географик үҙенсәлектәр Тояманың климат шарттарын билдәләйҙәр — йәйгеһен бында күп ямғырҙар яуа, ҡышын  ҙур ҡар яуыуҙары була. Япон диңгеҙенән өргән елдәр ямғырлы болоттарҙы килтерә, ә улар тау түбәләрен аша үтә алмай һәм Тояма үҙәненең  өҫтөнә  яуым-төшөм булып төшә, уны образлы амфитеатр тип атайҙар.

Был географик шарттар  ҡалаға һәм Тояма префектураһына тәмле шишмә һыуын һәм  дөгөнө уңышлы  үҫтереүҙә генә ярҙам итмәй, ә көслө гидроэнергетик ресурстар һәм хәҙерге замандың сәнәғәтен үҫтерергә мөмкинлек бирә. Традицион ауыл хужалығынан һәм  балыҡ тотоуҙан башҡа, бында  алюминь һәм пластмасса әйберҙәр етештереү буйынса заводтар бар, машина эшләү, фармацевтика һәм башҡалар. Тоямалағы фармацевтиканың оҙон традицияһы бар. XVII быуаттың 90-сы йылдарында  коробейниктар һатҡан дарыуҙар Японияның үткәнендә ҙур һорау менән файҙаланғандар. Хәҙер ҙә был традицион  өйҙәр буйлап йөрөп һатыу системаһы,ҡайҙа  препараттар ҡалдырылдыралар һәм аҡсаһын  аҙаҡ ҡулланылған дарыу өсөн генә алына, префектурала һәм ҡалала киң ҡуланыла.

Диңгеҙ порты һәм аэропорт ҡаланы икенсе япон ҡалалары менә генө түгел, ә Төньяҡ-Көнсығыш Азия, шул иҫәптән Владивосток менән дә бәйләй.

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Можа-дас-Крузис, Сан-Паулу штаты, Бразилия, 1979 йылдың 8 ноябренән алып.
*  Циньхуандао, Хэбэй, Ҡытай, 1981 йылдың 7 майынан алып.
*  Дарем, Төньяҡ Каролина, АҠШ, 1989 йылдың 13 июненән алып.
*  Веллингтон, Яңы Көньяҡ Уэльс, Австралия, 1992 йылдың 24 авгусынан алып.

## Иҫкәрмә

# Площадь указывается по данным сайта *Geospatial Information Authority of Japan* (яп.) с учётом изменений, опубликованных 1 октября 2011 года.
# ↑ －富山県人口移動調査結果（推計人口）－ (平成26年７月１日現在） (яп.). Toyama Prefecture (1 июля 2014). — Оценка населения префектуры Тояма. Проверено 29 августа 2014.

## Һылтанмалар

*
*  Викиһаҡлағыста Тояма(ҡала) буйынса Медиафайлдар бар.
* Рәсми сайт
Порт-Саид

**Порт-Саид** (, *Буп-Саид*) — Мысырҙың төньяҡ — көнсығышында урынлашҡан ҡала. Суэц каналының төньяҡ осонда Урта диңгеҙ порты. Порт-Саид губернаторствоһының административ үҙәге. Халыҡ һаны — 529 684 кеше (2004). Балыҡсылыҡты үҫтереү, химия, аҙыҡ — түлек һәм тәмәке сәнәғәттәре үҫешкән. Порты аша Мысыр мамыҡ һәм дөгө оҙата. Суэц каналын хеҙмәтләндереү, үткән карабтарға яғыулыҡ ҡойоу. Диңгеҙ курорты.

1859 йылда Урта диңгеҙҙе һәм тоҙло яр буйындағы Манзал күлен айырған ҡомло моронда ҡалаға нигеҙ һалына. Тәүҙә каналдың инфраструктура өлөшө булараҡ төҙөлә. Ирекле (duty-free) порт һымаҡ тиҙ үҫешә.

XIX быуатта төҙөлгән өйҙәр ҡалала күп һаҡланғандар.

АҠШ — ла урынлашҡан, әлее ваҡытта уның символы булып торған Азатлыҡ статуяһы, алдан ул *Азия Яҡтылығы* (*Light Of The Asia*) исеме аҫтында Порт -Саидта ҡуйылырға уйланыла, әммә ул саҡтағы ил хөкүмәте ҡарары буйынса, Франциянан конструкцияны алып килеүе һәм урынына ҡуйыу бик ҡиммәтле тип һанаған.

1956 йылда, Суэц һуғышы ваҡытында, Порт-Саид бер көн дауамында инглиз — француз дингеҙ десантының һөжүменә ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында дан ҡаҙана; быға бәйле, ҡаланы ҡайһы берҙә «Мысыр Сталинграды» тип атайҙар. 1962 йылда Порт — Саид һәм Волгоград туғандаш ҡалалар булалар.

## Билдәле шәхестәр
* Парфений III (1919—1996), Александрия һәм бөтә Африка Патриархы
* Скаленакис Георгиос (1926—2014) — билдәле чех һәм грек кинорежиссеры.

## Климат

## Шулай уҡ ҡара
* Порт — Саид стадиондағы ҡан ҡойош.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Нара (ҡала)

__БЕЗ_ОГЛАВЛЕНИЯ__

 —  Японияның үҙәк ҡалаһы, Нара административ профектураһының үҙәге, үҙ тарихы менән билдәле. Электән ҡалала куп һанлы ғибәҙәтханалар, ҡоролмалар һәм кумирнялар ҡалған.

Ҡала майҙанды -  276,84 км², халыҡ һаны — 362 611 кеше (2014 йылдың 1 августы), халыҡ тығыҙлығы — 1309,82 кеше/км². Ул 22 км төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған, һәм 34 км көнсығыштан көнбайышҡа һүҙылған.

## Тарих
710 йылдан 784 йылға тиклем Японияның баш ҡалаһы булып тора. Ул ваҡытта ҡала Хэйдзе-ке тип аталған. Шул ваҡыттағы Кытайҙың Чанъань исемле баш ҡалаһының  өлгөһө буйынса төҙөлә. «Нихон См»  тарихи йылъяҙмаларында ҡаланың нигеҙләнеуе тураһында мәғлүмәт   һаҡлана. Легенда буйынса, был нарҙар еренә Дзимме императоры беренсе булып аяҡ баҫҡан һәм шунда япон дәүләтселегенә нигеҙ һалған.

Нагаока-кеға (784) һәм (794) баш ҡаланы күсергәндән һуң, Нара ҡалаһының үҫешеүе яйлай. Ул будда мәҙәниәтенең үҙәге була. Урта быуаттар дауамында, Нара ҡалаһы баш бирмәгән самурайҙар һәм аристократтар урыны булған. XIX быуатта ул ҙур булмаған провинциаль ҡала булып ҡала. Икенсе XX быуат тың яртыһында [, бигерәк тә туризм иҫәбенә  ҡала әүҙем үҫешә башлай.

== Климат ==


== Иҫтәлекле урындар ==
Нарала бөтә донъянан һәм Япониянан килгән туристтарҙы күп һанлы боронғо ғибәҙәтханалар ҡаршы ала. Йәшендәр һәм ҡылыстар аллаһы Такэмикадзуки боланға ултырып,  баш ҡаланы һаҡларға килгән тип һанала. Касуга-тайся ғибәҙәтханаһына саҡырылған дүртенсе алла була. Наралағы изге боландар, шул боландың тоҡомдары тип ҡарала. Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтханалар һәм  парктар тирәләрендә боландар йөрөйҙәр, уларҙы туристар һыйлай,  улар өсөн аҙыҡ  бөтә ерҙә лә һатыла.

* Будда Ғибәҙәтханалары 
** Акисин-дэн ()
** Тодать-дзи ()  Нигац-до, Сангацу— павильондары, кэгон-сю мәктәбе
** Кофук-дзи () — Хоссо-сю, Кусяю-сю мәктәбе 
** Якусь-дзи () — Хоссо-сю мәктәбе
** Тоседать-дзи () — риссю мәктәбе
** Ганго-дзи () —  Тодай-дзи мәктәбенә буйһонған  кэгон-сю мәктәбе,элек санрон-сю, хоссо-сю һәм куся-сю мәктәптәренә ҡараған
** Сайдай-дзи () —  синг-сю мәктәбе
* Дзинзя синтоист кумирнялары
** Касуга-тайся ()
* Башҡа иҫтәлекле урындары
** Нара милли музейы
** Император Хэдзе һарайы   ()
** Сесо-ин () — император гәүһәрҙәре һаҡлағысы
** Нара-мати
** Нара паркы ()
**  Сарусава быуаһы
** Вакакус тауы ()

[Киото менән бер рәттән, (Японияның 794 йылдан 1868 йылға тиклем баш ҡалаһы) Нара ҡалаһы башланғыс  һәм сығырылыш синыфы уҡыусыларының сәйәхәте өсән яратҡан урындары булып тора. Нараның  тарихи ҡомартҡылары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Туғанлашҡан ҡалалар

* , Канберра

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
*  Викискладта Нара темаһы буйынса медиафайлдар бар 
* Рәсми сайтта
Тэджон

**Тэджон** (кор. 대전 ) — Көньяҡ Кореяның үҙәгендә туранан-тура ҡарамағындағы  ҡала,  Чхунчхон-Намдо провинцияһының административ үҙәге. Ҡаланың рәсми исеме  —  *Тэджон ҡала  метрополияһы* ( *Тэджон-гванъекси*). 1 564 мең халҡы менән ҙурлығы  буйынса Кореяла  бишенсе ҡала. Көньяҡ Кореяның фәнни-техник баш ҡалаһы тип һанала.

## Географияһы
Ҡаланың географик координаталары: 36° 10' ~ 36° 29' төньяҡ киңлектә. 127° 14' ~ 127° 33' көнсығыш оҙонлоҡта.

Тэджон Көньяҡ Кореяның урта өлөшөндә урынлашҡан, Сеулдан  167 км алыҫлыҡта, Пусандан  294 км һәм Кванджунан 169 километр алыҫлыҡта ята.

## Климаты
Тэджонда дымлы муссонлы климат. Ҡыш һалҡын һәм ҡояшлы, уның оҙайлығы яҡынса ике ай, йәй эҫе һәм ямғырлы,  уның оҙайлығы — биш ай.





## Тарихы
Тимер юлы үткәнгә тиклем был ҙур булмаған Ханбат ҡалаһы булған.  1905 йылда бында Сеулдан Пусанға тимер юлында тимер юлы вокзалы төҙөлә, һәм ҡала тиҙ үҫә башлай. 1932 йылда Чхуннам провинцияһының баш ҡалаһы Конджунан Тэджонға күсерелә. Корея һуғышы башында ҡала ҙур конфликт үҙәге була (Тэджон операцияһы).

## Административ бүленеше
Тэджон 5 районға бүленгән («ку»).

## Транспорты
Тимер юл вокзалы, ике тиҙ йөрөшлө Кёнбу һәм Хонам автомагистрале  бар. Ҡаланы Чхонджу халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә

Тэджонда  метрополитен эшләй.  2006 йылда эксплуатациялана башлай.

## Мәҙәниәте
1993 йылда ҡалала халыҡ-ара күргәҙмә үтә (бөтә донъя Экспо-1993 күргәҙмәһе). Был ваҡиғаға ҡарата EXPO Bridge күпере төҙөлгән.

Ҡалала К-Лигаһының  Daejeon Citizen футбол командаһы бар.  

Тунсан паркында урынлашҡан Тэджон сәнғәт музейы  үҙенең сәнғәт һәм технологиялар берләшкән экспонаттары менән билдәле. Ул 1998 йылда ойошторола.

## Фәндәре
1959 йылдың  1 мартында  ҡалала  Atomic Energy Research Institute (AERI) ойошторола,  1973 йылдың 17 февралендә Radiological Research Institute (RRI) һәм  Radiation Research Institute in Agriculture (RRIA) менән берләштерелгәс, Korea Atomic Energy Research Institute (KAERI тигән атама ала. 1990 йылда ҡалала  Корея Республикаһы фән һәм техникаһының милли музейы асыла.

## Туғандаш ҡалалар

*  Ода, Япония (1987)
*  Сиэтл, АҠШ (1989)
*  Будапешт, Венгрия (1994)
*  Нанкин, Ҡытай (1994)
*  Калгари, Канада (1996)
*  Гвадалахара, Мексика (1997)
*  Упсада, Швеция (1999)
*  Новосибирск, Рәсәй (2001)
*  Брисбен, Австралия (2002)
*  Кембридж, АҠШ (февраль 2005)
*  Биньзыонг провинцияһы, Вьетнам (2005)
*  Саппоро, Япония (2010)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Особые города Кореи

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт города
Опава

**Опава** (чех. Opava , пол. Opawa, сил. Uopawa), **Троппау** (нем. Troppau, һ. б.пол.  Tropawa, сил. Tropp) —   Чехияла  статуслы ҡала. Моравскосилез крайы территорияһында, Опава йылғаһыны ике яҡ ярында (Одра йылғаһының ҡушылдығы) урынлашҡан. Шул уҡ исемле райондың административ үҙәге. 

Халҡы — 57,8 мең кеше (2014). Майҙаны — 90,6 км² тәшкил итә.

## Тарихы
Опаваға 1224 йылда нигеҙ һалына. Опава кенәзлегенең үҙәге  (1348 йылдан чех короле хакимлығы аҫтында була) һәм чех Силезияһының баш ҡалаһы була. 1820 йылда бында  Троппаус конгресы үтә. 

Опава йылғаһы буйында торған боронғо ауылдың (X б.) Балтик диңгеҙенән алып Адриатик диңгеҙ юлында ятҡан географик уңайлылығын халҡы юғары баһалаған. Һуңыраҡ бында эре сауҙа үҙәге   барлыҡҡа килә, уны Опава йылғаһы исеме менән атайҙар, шулай уҡ сауҙа йорттары, складтар, сауҙагәрҙәр йорттары барлыҡҡа килә.

## Иҡтисады
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү, аҙыҡ-түлек, текстиль сәнәғәте.

## Иҫтәлекле урындары

* Готик стилдә Успения Девы Мария костёлы (XIV б.)
* Изге Вацлав костёлы
* Минорит  монастыры (XIII быуатта нигеҙ һалынған)
* Урта быуат базиликаһы
* Балалар (пионер) тимер юлы

## Туғандаш ҡалалар

*  Камышин, Рәсәй. Камышин ҡалаһында Опава ҡалаһына арналған ҡунаҡхана бар. Опавала шулай уҡ «Камышин» исемле ҡунаҡхана булған, әммә Бәрхәт революцияһынан һуң, , советтарға ҡаршы кәйеф менән бәйле,  ул ҡунаҡхана  KORUNA тип үҙгәртелә.
*  Рацибуж, Польша
*  Рот, Германия
*  Липтовски-Микулаш, Словакия
*  Катовице, Польша
*  Цукуба, Япония
*  Превеза, Греция
*  Делфт, Нидерланд
*  Хольстебро, Дания
*  Пойсдорф, Австрия
*  Эстели, Никарагуа

## Билдәле кешеләре

* Адлер  Август (1863—1923) — Австрия һәм  Чехия математигы.
* Мартин Опавский — йылъяҙмасы.
* Йозеф Мария Ольбрих (1867—1908) — Австрия архитекторы,   модерн оҫтаһы
* Джой Адамсон — натуралист
* Иоганн Пализа (1848—1925) — Австрия астрономы.
* Эдуард фон Бём-Эрмоли (1856—1941) — Австрия хәрби етәксеһе, фельдмаршал.
* Антон Шлоссар (1849—1942) — немец яҙыусыһы.

## Опава астрономияла
Опава исеме менән Опавия астероиды (255) аталған, ул 1886 йылдың 31 мартында  австрия астрономы Опавала тыуған Пализа Иоганн тарафынан Вена обсерваторияһында асылған. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Новости города Опава
Фульда

**Фульда** (нем. Fulda) — Гессен федераль еренең ҡалаһы, ҙурлығы  буйынса туғыҙынсы урында тора, Көнсығыш  Гессен төбәгенең үҙәге. Ҡала  үҙенең исеме менән унан аша аҡҡан Фульда йылғаһы исеменә бурыслы, Фульда аббатлығында барлыҡҡа килгән һәм ҡала хоҡуҡтарын 1114  йылда алған.

## Дине
Германияла Фульданы  «католицизм бишеге» тип атайҙар, сөнки бында немец тарихы өсөн мөһим булған монастырҙарҙың береһе— Фульда аббатлығы урынлашҡан, унда,  «юғары собор» тип аталған соборҙа «немецтәрҙең апостолының» —изге Бонифацийҙың мәйете ята. Фульда ҡалаһы кенәз-аббаттар (улар епископтар)  башлығында үҙенең сәйәси үҙаллылығын XIX быуат  башына  тиклем һаҡлаған.

2006 йылдың февраленән алып Фульдала Мәскәү патриархаты Рус православие сиркәүенең Берлин епархияһы мәхәлләһе эшләй, ул Сретение Господне байрамы хөрмәтенә аталған. Ғибәҙәт ҡылыу даими алып барыла
Файл:Fulda kir.jpg| Фульда аббатлығында Ҡотҡарыусы соборы
Файл:Fulda-Stadtschloss.png| Фульда аббаттары-кенәздәре һарайы


## Иҡтисады, инфраструктураһы һәм сәнәғәте

* Jumo — датчиктар һәм  автоматлаштырыу системаларын етештерә
* Йөк автомобилдәре өсөн   автомобиль шиндарын  етештерә (сауҙа маркаһы *FULDA*).
* Эре юғары уҡыу йорто  Фульда ғәмәли фәндәр университеты

## Билдәле кешеләре

* Адам Фульдский (1445—1505) — немец композиторы һәм  музыка  теоретигы.
* Георгий Адельман Викентьевич (1811—1888) — педагог һәм хирург.
* Альфред Дреггер — ХДС лидерҙарының береһе, 1956—1970 йылдарҙа Фульданың обер-  бургомистры.
* Карл Фердинанд Браун (1850—1918) — Нобель премияһы лауреаты.
* Вольфганг Драф (1940—2011) — немец оториноларингологы
* Себастьян Келя (1980 р-ны) — немец футболсыһы.
* Леблейн, Франц (1744—1810) — немец.
* Тобиас Саммет (1977) —композитор, Edguy һәм Avantasia төркөмдәренең  йырсыһы 
* Штеле хугыу (1826—1848) — немец композиторы.

## Туғандаш ҡалалар

*  Сергиев Посад (Рәсәй), 1991
*  Комо (Италия), 1960
*  Арль (Франция), 1964
*  Уилмингтон (Делавэр) (АҠШ), 1997
*  Литомержице (Чехия), 2001

## Һылтанмалар


* Официальная страница

## Әҙәбиәт

*
Әуәзов йорт-музейы

**М. О. Әуәзовтың әҙәби-мемориаль йорт-музейы** — Алма-Атала 1963 йылда М. О. Әуәзов һуңғы 10 йылда (1951—1961 йылдарҙа) йәшәгән йортта нигеҙ һалынған музей.

## Тарихы
1963 йылда Мөхтәр Ауэзовтың мемориаль йорт-музейы асылған. Музейҙың беренсе директоры яҙыусының ҡыҙы Л. М. Әуәзова булған. Бында яҙыусы «Абай юлы» эпопеяһын тамамлаған, бөгөнгө заман тураһында яңы роман өҫтөндә эш башлаған, ҡайһы бер сәнғәт әҫәрҙәрен (пьесаларын, очерктарын) һәм фәнни-тикшеренеү хеҙмәтетәрен. ижад иткән.

## Музей экспозицияһы
Музейҙың мемориаль өлөшө, атап әйткәндә, эш кабинеты ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Әуәзовтың шәхси архивы һәм китапханаһы менән бер рәттән музей фондтарында 150 меңдән ашыу экспонат, мемориаль әйберҙәр, сәнғәт әҫәрҙәре, фотоһүрәттәре һәм башҡалар бар. Музейҙа шулай уҡ яҙыусының һәм уның әҫәрҙәре геройҙары образдарын сағылдырған Е. Вучетич, М. Тельжанов, Т. Урманче, А Кастеев, С Мамбеев, Н. Нурмухамедов, Е. Сидоркин һәм башҡа сәнғәт оҫталарының әҫәрҙәре тупланған. Музей мәҙәни-ағартыу эше менән бер рәттән Әуәзов ижадын йыйыу, өйрәнеү һәм пропагандалау буйынса ҙур үткәрелгән фәнни-тикшеренеү эшен үткәрә.

## Музей бинаһы
1949 йылда Мөхтәр Әуәзов Сталин премияһына лайыҡ була, һәм шул аҡсаға ул ике уҡытыусынан ер участкаһы һатып алған.

1951 йылда Мөхтәр Әуәзов был участкала йорт төҙөгән. Бина архитекторы булып Георгий Герасимов сығыш яһай.

Был йортта яҙыусы ғаиләһе менән ғүмеренең һуңғы йылдарында (1951—1961 йылдар) йәшәгән. Әйтер кәрәк, 1952 йылда Әуәзов, ҡулға алыныу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, Алма-Атаны ташлап китергә мәжбүр булған. Сталин үлгәндән һуң ғына,1954 йылда, ул баш ҡалаға ҡайта алған.

Мөхтәр Әуәзов 1961 йылдың 27 июнендә вафат була. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң, 1961 йылдың 15 авгусында, уның музейын асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә .

1995—1997 йылдарҙа музей бинаһы архитектор С. Матайбеков проекты буйынса үҙгәртеп төҙөлгән. Реконструкциялау музейҙың экспозицияһын киңәйтеү кәрәклеге менән бәйле булған..

### Һәйкәл статусы
1979 йылдың 4 апрелендә (Әуәзовтың йорт-музей бинаһы ла күрһәтелгән) Алма-Ата ҡалаһы халыҡ депутаттары советы башҡарма комитетының «Алма-Ата ҡалаһы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» тигән 139-сы ҡарары ҡабул ителгән . Ҡарар һәйкәлде һаҡлау бурысын һәм уны реставрациялау проектын алдан күҙаллаған.

1982 йылдың 26 ғинуарында бина Ҡаҙаҡ ССР-ының республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дом-музей Мухтара Ауэзова (фоторепортаж)
Ботевград

**Ботевград** (болг.  Ботевград, 1934 йылға тиклем **Орхание** (**Орханиэ**), 1866 йылға тиклем **Самунджиево**) — Болгариялағы  ҡала, София өлкәһендә урынлашҡан, Ботевград общинаһына инә. Ҡаланың боронғо исеме (Болгария азат ителгәнгә тиклем)  — *Орхание*. Халҡы 22&nbsp;166 кеше тәшкил итә. Революционер һәм шағир Христо Ботев хөрмәтенә аталған. Ботевград Рәсәй ҡалаһы   Саранск  менән туғандаш.

## Халҡы

## Сәйәси хәле
Ботевград общинаһы кметы (мэры)   — Георги  Цветанов Георгиев  (партия коалицияһы:Яңы Болгария өсөн граждандар союзы,  «Икенсе Симеон» милли хәрәкәте(НДСВ), Болгария социал-демократияһы (БСД)) һөҙөмтәләре буйынса һайланған

## Мәҙәниәте
Ҡаланың  символы булып  30 метрлыҡ сәғәт манараһы тора, ул  1866 йылда төҙөлгән һәм Болгарияла иң бейек сәғәт башняһы һанала. Ҡалала шулай уҡ Иван Вазов исемендәге китапхана бар.

## Галереяһы

Файл:Botevgrad 2.JPG
Файл:Botevgrad clock tower.jpg|Сәғәт башняһы, ҡала символы
Файл:Botevgrad house of science.jpg


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Статистика населения
* Порталният сайт на Ботевград
* Сайт на Община Ботевград
* 360 градусова виртуална панорама от центъра на Ботевград
* Снимки от Ботевград.
Нәфис сәнғәттәр музейы (Ницца)

**Нәфис сәнғәттәр музейы** — Ницца (Франция) ҡалаһындағы муниципаль музей. Ул 1932 йылда Ниццала вафат булған билдәле рәссам һәм график, хәҙерге плакатҡа нигеҙ һалыусы Жюль Шере исемен йөрөтә. Унда уның әҫәрҙәренең мөһим коллекцияһы ҡуйылған.

## Һарай
1878 йылда кенәз Лев Викторович Кочубей, 1859 йылдан Рәсәй императоры Александр II тайный советнигы, ҡатыны, Елизавета Васильевна менән Ниццаға күсеп килә. Кенәз ҡатыны ер һатып алы һәм уның ҡушыуы буйынса 30 майҙа неоренессанс стилендә йорт төҙөлә башлай.

1881 йылда һарай төҙөлөшө тамамланмай әле. Бәлки, яй темптар хужабикәнең уны төҙөлөү стадияһында һатыуына ла сәбәп булғандыр. 1883 йылдың 18 апрелендә бинаны Америка сәнәғәтсеһе Джеймс Томпсон һатып ала. Төҙөлөштөң тамамланыу этабында эштәр менән итальян архитекторы Константин Скала етәкселек итә. Томпсон һарай үҙе теләгәнсә килеп сыҡһан өсөн байтаҡ аҡса һала. Ул 1897 йылдың 11 декабрендә вафат була. 1920 йылда һарай һатыла.

1925 йылда Ницца ҡалаһы властары, унда һынлы сәнғәт музейы ойощтороу маҡсатында, йортто һатып ала. 1928 йылда һарайҙа музейасыла..

Генуя маньеризм стилендәге фасадтар һәм ҡыйыҡ 1976 йылдың 17 декабрендә тарихи һәйкәл тип иғлан ителә.

## Музей
Франция императоры Наполеон III 1860 йылда, Ниццаның Францияға ҡушылыуы хөрмәтенә ҡалаға бер нисә картина бүләк иткәндән музей арихы башлана. Ул ваҡытта улар ҡала китапханаһында һәм префектура бинаһында урынлаша. Һуңынан, ҡала властары ла Томпсондоң йортон һатып алып, унда музей асҡанға тиклем тағы бер нисә урын алыштыралар.

Музей коллекцияһы шәхси коллекционерҙарҙың сәнғәт әйберҙәрен бүләк итеүе һөҙөмтәһендә тулылана.

## Коллекциялар
Музейҙа тупланған сәнғәт предметтарын ике ҡатта күрһәтелә. Беренсе ҡаттағы ике залда XVII—XVIII быуаттар әҫәрҙәре, шул иҫәптән Жан Оноре Фрагонар, Юбер Робер, Донато Крети кеүек рәссамдарҙың эштәре ҡуйылған. Өсөнсө залда Ван Лоо ғаиләһе оҫталарының картиналары урын алған. Уларҙың иң билдәлеһе, 1705 йылда Ниццала тыуған Шарль, батша һарайы рәссамы була. XIX быуаттың салон рәсемдәренә ҙур галерея бағышланған, унан ҡышҡы баҡсаға сығырға мөмкин. Унда Огюст Родендың «Бронза быуаты» скульптураһы урынлашҡан (1877 йыл).

Икенсе ҡатҡа алып менгән баҫҡыстар буйында Жюль Шереның плакаттары ҡуйылған һәм улар өс ай һайын алмашытырлып тора. Юғарғы ҡат XIX быуат — XX быуаттың банындағы һынлы сәнғәткә арналған, шулай уҡ ҡайһы бер скульптура өлгөләре бар. Унда урын алған рәссамдарҙан Пьер Боннар, Люк-Оливье Мерсон, Эжен Буденды, импрессионистар Клод Моне, Альфред Сислейҙы айырып күрһәтергә була. Шулай уҡ тулыһынса Жюль Шере эштәренә бирелгән зал да бар.

Шулай уҡ айырым зал Рауль Дюфи эштәренә бағышланған. Уның ҡатыны, сығышы менән Ниццанан булған Бриссон Эжени, иренең һуңғы эштәреннә торған ҙур коллекцияны тыуған ҡалаһына васыят итә. Унда 28 — майлы, 97 һүрәт һәм гравюра, керамика, туҡымаға төшөрөлгән картина бир.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт музея
* Conseil général des Alpes-Maritimes — Route des jardins : Musée Chéret
Лонг-Бич

**Лонг-Бич** (ингл. &nbsp;Long Сау) — АҠШ-та Калифорниялағы  ҡала. Лос-Анджелес окрунының көньяҡ өлөшөндә,  Тымыҡ океандың яры буйында урынлашҡан, Лос-Анджелестың эшлекле үҙәгенән  30 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡтан Лонг-Бич Ориндж округы менән сиктәш. Халҡы һаны буйынса АҠШ-та 38-се урында. Калифорнияла 6-сы урында, Лос-Анджелес округында  2-се урында тора. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡы  492  682 кеше тәшкил иткән. Сигнал-Хилл ҡалаһын тулыһынса Лонг-Бич ҡалаһы уратып алған.

Лон-Бич порты донъяла иң ҙур порттарҙың береһе. Ҡалала нефть сәнәғәте үҫешкән, нефть ер аҫтында ла, диңгеҙ төбөндә лә табыла. Ҡалала төрлө предприятиелар, самолет, автомобиль запас частары, электроника һәм йорт фурнитураһын етештереү буйынса заводтар урынлашҡан.

Ҡалала  Epson компанияһы бүлексәһенең  штаб-фатиры урынлашҡан. Ҡаланың барлыҡҡа килеүенә юғары технологияларҙың һәм аэрокосмос сәнәғәтенең    үҫеше  булышлыҡ итә.

## Географияһы

Лонг-Бич Лос-Анджелес  үҙәгенән яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың дөйөм майҙаны 170,7 км², тәшкил итә, шуларҙың 130,5 км²  ҡоро ер майҙаны,  һыу өҫтө майҙаны 40 км² (23,42 % дөйөм майҙандан). Океан бухтаһында   дүрт  яһалма утрау урынлашҡан, улар һәләк булған астроновтарҙың исемен йөрөтә: Фриман (1964 йылда авиакатастрофала һәләк була), Гриссом, Уайт һәм Чаффи — был өс астронавт 1967 йылда  Аполлон-1 карабында янғын ваҡытында һәләк була.  Ҡалаға шулай уҡ өлөшләтә Терминал утрауы ҡарай.

## Демографияһы
2010 йылда халҡы  462 257  кеше тәшкил итә.

Раса составы:

* 46,1 % — европеоид
* 13,5 % — афроамерикандар
* 12,9 % — азиаттар (4,5 % — филиппинлылар)
* 0,7 % — индеецтар
* 1,1 % — тымыҡ океан утрауҙарынан сығыусылар
* 20,3 % — башҡа расалар
* 5,3 % — ике йәки унан күберәк  раса

Төрлө расалы латиноамериканлылар халыҡтың 40,8 %  тәшкил итә.

## Спорты
Лонг-Бич ҡалаһында ҡала трассаһы  1976—1983 йылдарҙа   Формула-1  АҠШ-Көнбайыш Гран-при үткәреү өсөн ҡулланылған.  Шулай уҡ, был трассала америка уҙыштар серияһы ярыштары уҙғарыла: IndyCar (элек ChampCar), Америка Ле-Ман серияһы,   Formula DRIFT һәм Formula E

## Туғандаш ҡалалар
Лонг-Бич түбәндәге ҡалалар менән туғандаш  (2007 йылдың октябренә ҡарата):

*  Баколод (ингл. &nbsp;Bacolod), Филиппины
*  Валпараисо (исп.*Valparaíso*), Чили
*  Гвадалахара (исп.*Guadalajara*), Мексика
*  Измир (төр.  Izmir), Төркиә
*  Йоккаити (япон.四日市市), Япония
*  Калькутта (бенг.কলকাতা, ингл. &nbsp;Kolkata, ), Һиндостан
*  Манта (исп. *Манты*), Эквадор
*  Момбаса (ингл. &nbsp;Mombasa), Кения
*  Пномпень (кхмер.  ភ្នំពេញ), Камбоджа
*  Сочи, Рәсәй
*  Циндао (ҡыт.трад.  青岛, ябай.  青島, пиньинь: *Qīngdǎo*), Ҡытай

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Веб-сайт города
Монталегри

**Монталегри** (порт. Montalegre; []) — Португалияның ҡала тибындағы ҡасабаһы, шул уҡ исемдәге муниципалитеттың Вила-Реал округы составына ҡарай. Иҫке административ бүленеш буйынса Траз-уж-Монтиш һәм Алту-Дору провинцияһына ҡараған булған. Алту-Траз-уж-Монтиш иҡтисади-статистик субрегионына ҡарай, ә ул үҙ сиратында Төньяҡ төбәгенә инә. Халыҡ һаны 2001 йылға — 1,8 мең кеше (ҡасабала), 12,8 мең кеше (муниципалитеттарҙа). Ҡасаба 806 км². майҙанды биләй.

Ҡасабаның ҡурсалаусыһы тип Ииисус Христос (порт. Cristo) һанала.
Ҡасаба байрамы йыл һайын — 9 июнь.

## Урынлашыуы

Ҡасаба Вила-Реал ҡала округының административ үҙәге булған Вила-Реалдан төньяҡта 58 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Муниципалитет сиктәштәре:

* төньяҡта — Испания
* көнсығышта — Шавиш муниципалитетыш
* көньяҡ-көнсығышта — Ботикаш муниципалитеты
* көньяҡта — Кабесейраш-ди-Башту муниципалитеты
* көньяҡ-көнбайышта — Виейра-ду-Минью муниципалитеты
* көнбайышта -Терраш-ди-Бору муниципалитеты

## Тарих
Ҡасабаға нигеҙ 1273 йылда һалына.

## Халыҡ

## Муниципалитет составы
Муниципалитетҡа түбәндәге райондар инә :

# Кабрил
# Камбезеш-ду-Риу
# Сервуш
# Шан.
# Контин
# Ковелу-де-Жереш
# Ковелайнш
# Донойнш
# Феррал
# Фервиделаш
# Фиайнш-ду-Риу
# Гральяш
# Мейшеду
# Мейшиде
# Монталегре
# Моргада
# Морилье
# Негройнш
# Отейру
# Падорнелуш
# Падрозу
# Парадела
# Питойнш-даш-Жуньяш
# Пондраш
# Рейгозу
# Салту
# Санту-Андре
# Сарракиньюш
# Сезелье
# Солвейра
# Торен
# Венда-Нова
# Вьяд-де-Байшу
# Вила-да-Понте
# Вилар-де-Пердизеш

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вила-Реал (округ)
* Муниципалитеты округа Вила-Реал
* Районы округа Вила-Реал

## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Бакден һарайы

**Бакден һарайы** (ингл. &nbsp;Buckden Towers) —  XII быуатта төҙөлгән замок, Англияла, Кембриджширҙың  Бакден ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Күп сығанаҡтарҙа һарайҙың барлыҡҡа килеүе XV быуатҡа ҡараһа ла, ысынында беренсе ағас ҡәлғә   Линкольн ҡалаһы епископтарының резиденцияһы булараҡ 1175 йылда төҙөлгән. Һуңынан, 1475 йылда,   ағас конструкцияныңнигеҙен кирбес  менән алмаштыралар һәм диураҙар һәм йырын менән һаҡланып торған бейек кирбес манара төҙөйҙәр,  1832 йылда комплекс өлөшө  сиркәү вәкилдәре бойороғо буйынса һүтелә.

Рим-католик епископлығы  Нортгемптонға күскәндән һуң, 1956 йылда миссионер-кларетиндар замок биләмәһен  кесе семинария итеп итеп ҡуллана, унда кларетин булырға теләүсе балаларҙы алдан өйрәтәләр.  Кесе семинария  1965 йылдың июлендә ябыла, шунан бирле Бакден һарайы кларетиндарҙың конференц-үҙәге була. Шулай уҡ биләмәлә Линкольдан Изге Хью католик сиркәүенең мәхәлләһе урынлашҡан, ул урта быуат һарайы урынында тора һәм семинаря юниорҙары өсөн сиркәү булараҡ төҙөлгән. Башнялар килеүселәр өсөн тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында асыҡ, ммә эттәрҙе алып килеү тыйыла. 

1551 йылдың 16 июлендә, Генри, герцог Саффолк һәм уның ҡустыһы лорд Чарльз бында тире ауырыуынан вафат булалар. Улар Кембриджелағы эпидемиянан ҡотолоу өсөн Бакденға килгән булалар.

1630 йылдарҙа бында  епископ Уильямс йәшәй, ул Бакденды яҡшы хәлгә килтерә, ул  ҡунаҡсыллығы  менән айырылып торған.

Антиквар Эдвард Джон Раджа 1839 йылда  тарихи хеҙмәтен баҫтырып сығара, ул Бакден замогы тураһында ҙур булмаған очерк була

## Билдәле килеүселәре

* Генрих III 1248 йылда килә.
* Эдуард I 1291 йылда килә.
* Ричард III 1483 йылда килә.
* Екатерина Арагонская
* Маргарет Бофорт (  Генрих VII әсәһе) 1501 йылда килә.
* Генрих VIII һәм  Екатерина Говард 1541 йылда килә. 1541 йылда, тәхеткә ултырыр алдынан король һәм королева Англия буйлап сәйәхәт иткәндә  Бакден замогына туҡталалар.  Нәҡ ошо сәйәхәт ваҡытында Екатерина хыянатта ғәйепләнә һәм  1542 йылда  башын киҫеү юлы менән  үлтерелә
* Яков I 1619 йылда килә.
* Георг IV 1814 йылда килә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список замков Англии
* Замок

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Адриан Петтифер*, (2002) *[https://books.google.co.uk/books?id=47iheRUGKIEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false English Castles: a Guide by Counties].* Woodbridge, UK: Boydell Press. .

## Һылтанмалар

* Центр кларетинов
* Friends of Buckden Towers  A registered charity that assists in the preservation of the historic buildings collectively known as Buckden Palace in the County of Cambridgeshire, UK
* Buckden Village История деревни
* Detailed historic record for Buckden Towers About this monument
Кесе Колаба

**Кесе Колаба** (ингл. &nbsp;Woman ' s old Island) — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында  урынлашҡан  1838 йылда Колаба дамбаһы төҙөлә, ул Бомбейҙың бөтә  утрауҙарын бер-береһе менән тоташтырған.

## Географияһы

Кесе Колаба утрауы шулай уҡ  Әбей утрауы булараҡ билдәле, ул Һиндостанда  Мумбаи ҡалаһын тәшкил иткән ете утрауҙың береһе һәм Иҫке Бомбейҙың тарихи өлөшө булып тора.

Колаба исеме португалдар килгәнгә тиклем утрауҙа йәшәгән  ерле халыҡтың  *Kolabhat* колис телендәге һүҙҙән килеп сыҡҡан. Колаба тип аталған территория башта ике утрауҙан: Колаба һәм Кесе Колаба (йәки Әбей утрауы) утрауынан торған.  

Колаба утрауы Бомбейҙың ете утрауының береһе   булған, уның менән португалдар  идара иткән. Португалия Кесе Колаба утрауына бер нисә тиҫтә йыл, уны 1762 йылда Урта Колабала Изге Причастие сиркәүенә португал милеген һаҡлап ҡалыу шарты менән  инглиздргә  тапшырғанға тиклем  хужа була. 1838 йылда төҙөлгән Колаба дамбаһы һуңғы утрауҙы Бомбейҙың материк өлөшө һәм Колаба утрауы менән тоташтыра.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* History of Colaba and Cuffe Parade
* Bombay - History of Reclamation
Колаба

**Колаба** (ингл. &nbsp;Colaba) — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан. XVI быуатта португалдар хакимлығы ваҡытында утрау Кандил тип атала,  XVII быуат аҙағында утрауҙарҙы британлылар баҫып алғандан һуң, ул Колио булараҡ билдәле була

## Тарихы

Колаба исеме португалдар килгәнгә тиклем утрауҙа йәшәгән ерле халыҡтың *Kolabhat* колис телендәге һүҙҙән килеп сыҡҡан. Колаба тип аталған территория башта ике утрауҙан: Колаба һәм Кесе Колаба (йәки Әбей утрауы) утрауынан торған. Колаба утрауы Бомбейҙың ете утрауының береһе булған, уның менән португалдар идара иткән.

Португалдар был ерҙәрҙе Камбей солтанатынан Басей килешеүе буйынса ала (1534).  Утрау төркөмө Португалия тарафынан 1661 йылда Карл Икенсегә  Браганцанан Екатеринаға өйләнгән сағында бирнә сифатында бирелә. Бомбейҙы һәм уның күрше биләмәләрен биреү Гоа һәм Бомбейҙа  португал чиновниктары яғынан хуплау тапмай. Тотҡарлыҡ арҡаһында асыуы килгән Карл II был ерҙәрҙе британ Ост-Һинд компанияһына номиналь йыллыҡ ҡуртым хаҡына ҡуртымға бирә. Бомбейҙың икенсе губернаторы Джеральд Онье (1672 йыл) һәм инглиз Сурат  торағы президенты Колаба һәм Әбей утрауы биләмәләренә  1675 йылда компания  исеменән килеп инә.  Португалия Кесе утрауға әле бер нисә тиҫтә йыл хужа була, һуңынан утрауҙағы йортҡа португал хоҡуғын һаҡлап ҡалыу шарты менән  1762 йылда  инглиздәргә тапшыра.

1743 йылда британ Колабаһы Ричард Бротонға йылына  200 мең менән ҡуртымға бирелә, һәм ҡуртым  1764 йылда яңыртыла. 1796 йылға Колаба ҡаласыҡҡа әүерелә. Колаба балыҡтарҙың  төрлөлөгө  менән - бомбил (бомбей өйрәге),  хәлүә, гөбөргәйел, крабтар, креветкалар һәм омарҙар менән билдәле.

Колабаның метеоролгия обсерваторияһы 1826 йылда Үрге Колаба тигән ерҙә ойошторола. Колаба дамбаһы  1838 йылда тамамлана, һәм, шулай итеп, ҡалған ике утрау башҡалары менән  тоташтырыла. 1844 йылда Коттон Гринда мамыҡ биржаһы асылғандан һуң Колаба  коммерция үҙәге булып китә. Был районда күсемһеҙ милеккә хаҡтар арта. Колаба дамбаһы 1861 һәм 1863 йылдарҙа киңәйтелә. 

2008 йылдың 26 ноябрендә Колабаның төрлө урындарында  террористик акттар була. Һөҙөмтәлә һөжүмдәрҙән  100-ҙән артыҡ кеше һәләк була һәм   байтаҡ зыян килтерелә.

## Иҫкәрмәләр
Кросс-Айленд

**Кросс-Айленд** (ингл. &nbsp;Cross Island) — Һинд океанында Мумбаи (Һиндостан) гаванендәге кеше йәшәмәгән утрау

## Тасуирлама
Был кеше йәшәмәгән утрау Мумбаи гаванендә яр буйы һәм Гхарапури утрауы араһында урынлашҡан. Утрауҙа нефть эшкәртеү заводы һәм  бер нисә  газ һаҡлау урыны бар.  

Форт емереклектәре менән Кросс-Айленд Мумбаи көнсығыш яры буйындағы паром причалынан яҡынса 400 метрҙа урынлашҡан.  Утрау шулай уҡ Текди Чинал булараҡ билдәле.

Тәбиғи сөсө һыу сығанаҡтары булмаһа ла утрауҙа әленән-әле  балыҡсылар туҡтай. Форт нигеҙендә ҡайһы бер кирбес конструкциялар ярым емерек хәлдә.  Хәҙерге ваҡытта утрау менән даими  пассажирҙар  бәйләнеше юҡ. Утрауға  ташыуҙы урындағы балыҡсылар паром пристаненән алты кәмәлә тормошҡа ашыра.

Форт бөтә утрауҙы тиерлек  биләй һәм, бәлки, португалдар, ә һуңынан британлы күскенселәре тарафынан төҙөлгән. Фортта  бер нисә пушка,  шул иҫәптән бер эре калибрлы пушка бар.  Форттың түбәһе  бер ҙур ағас менән өйөмгә  оҡшаған.

Климат экваториаль. Уртаса йыллыҡ температура 26 °С.  Иң йылы ай — май (32 °С), иң һалҡын ай — июль (21 °С).   Яуым-төшөм күләме йылына уртаса 2412 мм.  Июлдә уртаса яуым-төшөм 908 мм, ә апрелдә барлығы 1 мм.

## Иҫкәрмәләр
Дортмунд опера театры

**Дортмунд опера театры** () 1966 йылда асыла һәм Дортмунд Театры ойошмаһы ҡарамағында тора. Хәҙерге бинаһы 1904 йылда асылған һәм Беренсе донъя һуғышында емерелгән бинаның алмашына төҙөлгән.

Архитекторҙар Генрих Роскоттен һәм Эдгар Триттхарт модернистик стилдә театр төҙөлөшөн проектлаған. Үҙ эсенә сәхнәне һәм техник зоналарҙан торған сәхнә йортон (), башлыса тура мөйөшлө һәм раковина формаһындағы таяу-тышлыҡ аҫтында урынлашҡан айырым тамаша залын индерә.
 
## Театрҙы асыу
Опера театрының яңы бинаһы 1966 йылдың 3 мартында асыла һәм опера, балет, концерт һәм постановкалар ҡуйыр өсөн тәғәйенләнгән бина. Уның стеналарында 1911 йылда Рихард Штраустың *Рауза кавалеры* опера спектакле беренсе тапҡыр башҡарылған. Вильгельм Шюхтер Дортмундтың Филармония оркестрына дирижёрлыҡ иткән. Тереза Жилис-Гара Октавиан, саҡырылған артистка Элизабет Грюммер — Маршальша һәм Курт Бёме — барон Окс партияларын башҡарған. Миҙгелдең ҡалған ҡыҫҡа өлөшөндә театр сәхнәһендә Азучена ролен Федора Барбьери уйнаған Джузеппе Вердиҙың *Трубадуры*, Моцарттың *һы*, Хиндемит*тың Рәссам Матис* һәм Иоһанн Штраустың **' ҡуйыла.

Брехт һәм Беккеттың '' йәки Жан Ануйҙың '' ''Ҙур йорттоң'' () тәүге постановкалары булған. ГДР-ҙың Росток ҡалаһындағы Халыҡ театры унда Петер Вайстың **' пьесаһын күрһәткән, һәм был «тимер шаршау» дәүерендә ғәҙәти булмаған күренеш тип ҡабул ителгән.

## Етәкселеге
1973 йылдан алып 1979 йылға саҡлы театрҙың генераль музикдиректоры Марек Яновский, булған унан һуңынан был вазифаны Моше Ацмон (1996—2000) , Антон Марик, Артур Фаген, 2008 йылдан алып 2013 йылға тиклем — Стин Як биләгән. 2002 йылдан Дортмунд Филармонияһы Опера театрын концерттар өсөн файҙаланған. Йенс-Даниэль Һерцог 2011 йылдың авгусынан театры директоры.

## Донъя премьералары һәм репертуары
1967 йылда Вильгельм Шюхтер, Дортмунд ҡалаһы заказы буйынса Нелли Закс драмаһы мотивтары буйынса Вальтер Штеффенстың *Илаи* операһы премьераһында дирижёрлыҡ иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Оперный театр Дортмунда на theoperacritic.com
* Театр Дортмунда  на theater-tv.com
«Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университеты

**«Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университеты** (, төр. Kirgizistan-Türkiye «Manas» Üniversitesi) — Бишкәк ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Легендар ҡырғыҙ геройы Манас хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Манас университеты 1997—1998 йылдарҙа, «Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһы — Бишкәктә «Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университетын ойоштороу тураһында» ике ил араһында килешеү төҙөлөгәндән һуң эш башлай. Был килешеүгә 1995 йылдың 30 сентябрендә Төрөк Республикаһы Хөкүмәте менән Ҡырғыҙ Республикаһы Хөкүмәте араһында Измир ҡалаһында ҡул ҡуйыла.

Университет Ҡырғыҙстандан Студенттарҙы йыйыу һәм уларҙы бүлеү үҙәге ойошторған имтихан һөҙөмтәләре буйынса йыя. Төркиә Республикаһы студенттарын үҙҙәренең дәүләте туплай. Башҡа төрки телле дәүләттәр һәм халыҡтар студенттары Төркиә Республикаһының Студенттарҙы йыйыу һәм бүлеү үҙәгенең төрки телле дәүләттәр өсөн уҙғарҙан имтихандары һөҙөмтәләре буйынса алына.

2011—2012 уҡыу йылының беренсе семестр аҙағында 9 факультетта, 4 юғары мәктәптәң, бер һөнәри мәктәптә 3809 бакалавриат студенты, 2 институтта 196 магистрант һәм аспирант дауам итә.

Университет юридик шәхес булып тора, Төркиәнең башҡа университеттары кеүек үк, ғилми автономияға эйә. Юғары уҡыу йортонда белем алыу бушлай, бынан тыш студенттарға стипендия бирелә, иң яҡшыларына академик өлгәш өсөн айырым стипендия ҡаралған. Университет шулай уҡ уҡыу әсбаптары менән тәьмин итә. Студент ашханаһында төшкө аш льготалы хаҡ буйынса бирелә. Университеттың үҙенең ятаҡтары бар. Уҡытыу теле — ҡырғыҙ һәм төрөк телдәре. Бынан тыш, инглиз һәм рус телдәре уҡытыла.

## Факультеттар
* Гуманитар факультет
* Тәбиғи фәндәр факультеты
* Сәнғәт факультеты
* Иҡтисад һәм идара итеү факультеты
* Коммуникациялар факультеты
* Химия-технология факультеты
* Ветеринария факультеты
* Ауыл хужалығы факультеты
* Юғары физик культура һәм спорт мәктәбе
* Консерватория (юғары мәктәп статусы)
* Туризм һәм ҡунаҡхана эше юғары мәктәбе
* Сит телдәр юғары мәктәбе
* Теология факультеты

## Наградалары
* «Достук ордены» (2017 йылдың 30 авгусы, Ҡырғыҙстан) — "Ҡырғыҙстан Республикаһының социаль-иҡтисади, рухи һәм интеллектуаль потенциалын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн ".

## Иҫкәрмәләр
Мазагаон

**Мазагаон** (порт.  Mazagão) — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан.

## Географияһы

Был Бомбейҙың ете утрауҙарының береһе. Ул Көньяҡ Мумбаиның  өлөшө булып тора, уға   тиклем үҙәк тимер юлы тармағының Byculla станцияһынан һәм  Harbour Railway тимер юлы тармағының  Dockyard Road  тимер юлы станцияһынан  барырға мөмкин. Мазагаонда Bombay Port Trust һәм Mazagaon Dock Ltd., Mazagaon Court  кеүек диңгеҙ компаниялары һәм инглиз-һинд мәктәптәре, шул иҫәптән Розария урта мәктәбе, Изге Петр  мәктәбе, Антонио Д'Суза урта мәктәбе һәм Изге Мария мәктәбе бар

## Тарихы
Утрауҙың исемен католиктар «мазгон»  йәки «маза-а-гон» тип әйтәләр,  ә   маратхи телендә һөйләшеүселәр —  мажгав тип әйтә. Был санскрит телендә «балыҡсылар ауылы» (һуңғараҡ маратхи телендә исеме «минең ауыл» һымаҡ аңлатыла) тигәнде аңлата. XVII быуат аҙағында — XVIII  быуат башында күпер төҙөлөп,  Умаркхади районы урамдарына юл һалғандан һуң Махаггаон Бомбей утрауы менән ҡоро ер менән тоташа.

Беренсе португал күскенселәре булып иезуиттар тора, улар XVI быуатта сиркәүгә нигеҙ һала.   Уларҙың дәғүәләренә ҡарамаҫтан, 1572 йылда португалия короле Себастьян I утрауҙы Соуз Лим ғаиләһенә мәңгелеккә файҙаланыуға бүләк итә. 1661 йылда португалдар утрауҙы инглиздәргә биргәндә, унда үҙҙәрен яҡшы танытҡан католиктар, башлыса балыҡсылар була. Евразиялылар шулай уҡ һирәк күренеш булмаған. Португалдар килтергән кафр булараҡ билдәле ҡайһы  бер ҡара тәнле  ҡолдар шулай уҡ этник ҡатышмаға ингән. Уларҙың традицион ағас йорттары әле лә һаҡланып ҡалған һәм мәҙәни мираҫ объекттары булып тора.   

### Ҡытай кварталы
1960 йылдарға тиклем Мазагаонда ҙур булмаған ҡытай кварталы була. 1962 йылда ҡытай-һинд һуғышынан һуң уның күпселек халҡы ҡаланы ҡалдыра. Әлеге ваҡытта Мумбаила  400 ғаиләнән торған ҙур булмаған этник ҡытай  халҡы йәшәй.

Мазагаонда ҡытай ғибәҙәтханаһы һәм  зыяраты бар. Dockyard Road тимер юлы станцияһы артындағы ҙур булмаған  Кван Гун  ҡытай ғибәҙәтханаһы Наваб Танк-роуд урамында урынлашҡан.  Был Мумбаила ҡыҙыл төҫкә буялған берҙән-бер  ғибәҙәтхана, тыныс урын булып тора, унда медитатив ҡытай музыкаһы уйнай. Ҡытай типик атрибуттары менән биҙәлгән,  шул иҫәпкә Фортуна төргәге, ҡағыҙ аҡсалар һәм хуш еҫле таяҡсалар инә, ҡорам ғәҙеллек һәм батырлыҡ аллаһы Гуаньт  Гунға ихтирам күрһәтә. Ҡорам ҡарауылсыһы Альберт Тэм була. Бынан тыш,бинаның беренсе ҡатында тағы бер ғибәҙәтхана төҙөйҙр, ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың аҡыл, тыныслыҡ алиһәһе Гуань Ингә арналған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Matharpacady Website Village
Ворли (Мумбаи)

**Ворли** —Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан. Ул Хажи Али мәсете менән дан тота, уға тик һыу ҡайтҡанда ғына барырға була.

## Тарихы

Башта Ворли   айырым утрау,  Бомбейҙың ете утрауҙарының береһе булған,  1661 йылда португалдар уны Англияға бирә.

Утрауҙа балыҡсылар ауылы була. Был районда мәҙәниәт мираҫы объекттары булған боронғо ҡомартҡыларҙың берҙән-бер ҡалдыҡтары —   дарга (монастырь),  изге суфый мавзолейы,  Хажи Али мәсете һәм Ворли форты.  Форт хәҙер хараба хәлендә, ул инглиздәр тарафынан төҙөлгән.

Дарга  1431 йылда Бохаранан бай сауҙагәр Сәид Пир Хажи Али ҡәберен урынлаштырыу өсөн төҙөлгән, ул Бомбейға күсеп килгән һәм шунда вафат булған. Бина ҙур булмаған утрауҙа урынлашҡан, ул һыу ҡайтҡанда Ворли менән    оҙонлоғо 500 метрлыҡ тәбиғи үтеү юлы менән тоташҡан. Ҡомартҡы Мумбаиның мөһим урыны булып тора һәм көнөнә унышар мең ғибәҙәт ҡылыусыларҙы йәлеп итә, бында мосолмандар ғына түгел башҡа дин вәкилдәре, шул иҫәптән индустар ҙа килә.  

1784 йылда Ворли Бомбейҙың төп утрауы менән дамба аша тоташа.  Дамба Хорнби Веллард проекты буйынса  төҙөлә һәм Бомбейҙың ете утрауын тоташтырыу буйынса беренсе була. Был эш  XIX быуат буйы бөтә  ете утрауҙы тулыһынса берләштергәнгә тиклем алып барыла.

## Иҫкәрмәләр
Гхарапури

**Гхарапури** (ингл. &nbsp;Elephanta Island) — Һинд океанында  Мумбаи  гаванендәге утрау (Һиндостан).

## Тарихы
Боронғо замандарҙа утрау Гхарапури булараҡ билдәле булған. «Элефант утрауы» исемен XVI быуатта португал тикшеренеүселәре биргән, улар мәмерйәгә яҡын инеү урында  базальт фил һынын күрәләр.  Улар уны үҙҙәре менән бергә алып ҡайтырға уйлайҙар, әммә һөҙөмтәлә диңгеҙгә ташлайҙар, сөнки уларҙың сылбырҙары етерлек ныҡлы булмай.  Һуңыраҡ был һынды британлылар Мумбаилағы Виктория һәм Альберт музейына күсерәләр (хәҙер  доктор Бхау Даджи Лада музейы).  Был утрау бер мәл урындағы ҡеүәтле короллектең баш ҡалаһы була. Леонардо да Винчиның йылъяҙмаһында (Францияның Милли китапханаһында һаҡлана) ошондай яҙма бар: «Һиндостандағы Элефант картаһына эйә булған Антонелло галантереясы». Кем булған ул Флоренция сәйәхәтсеһе  Антонелло билдәһеҙ.

Элефант утрауының  ҡаяларҙа уйып эшләнгән мәмерйә ҡорамдары арҡаһында утрау популяр туристик  йүнәлеш булып тора. 

Утрауға тиклем Мумбаинан паром менән еңел барып була, утрау-ҡаланың  көньяҡ-көнсығыш яры буйынан ул яҡынса 10 км алыҫлыҡта ята. Кәмәләр көн һайын Һиндостан Ҡапҡаларынан юлға сыға, юлдың ваҡыты бер сәғәт тирәһе. Билеттарҙы порттың үҙендә һатып алырға була. Беренсе паром иртәнге сәғәт туғыҙҙа, ә һуңғыһы көндөҙгө сәғәт икелә китә. Утрауҙа кәмәләр өсөн пристандән алып данлыҡлы мәмерйәләр баҫҡыстарына тиклем һуҡмаҡ һалынған. 

Шулай уҡ причалдан алып мәмерйәгә барыусы баҫҡыстарға тиклем тар колеялы тимер юлы маршруты бар (600 метр). Юл буйлап сувенирҙар, беләҙектәр, мунсаҡтар, күргәҙмә өлгөләре һатып торалар.  Ризыҡ һәм эсемлектәрҙе киосктарҙа һатып алырға мөмкин. Юл буйынса бәләкәй маймылдар   ваҡыты менән һатыусыларҙан, туристарҙан, сүп-сар контейнерҙарынан  әйберҙәр урлап  ҡасып, уйнап йөрөй.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Elephanta
* Elephanta caves
* UNESCO World heritage site
* Going'Gharapuri tough at ' s
Риволи-Веронезе

**Риволи-Веронезе** — Италияның коммунаһы, Венеция өлкәһенең Верона провинцияһында, Адидже йылғаһының уң яҡ ярында, Верона ҡалаһынан 20 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Коммунаның административ үҙәге— Риволи-Веронезе. Был коммуна Аффи, Брентино-Беллуно, Каприно-Веронезе, Кавайон-Веронезе, Костермано, Дольче һәм Сант'Амброджо-ди-Вальполичелла менән сиктәш. Туғандаш ҡалаһы —	Венерк.

Риволи-Веронезе коммунаһының халыҡ һаны − 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2182 кеше тәшкил итә, халҡының тығыҙлығы - бер квадрат километрға 110 кеше тәшкил итә. Риволи-Веронезе коммунаһы 18,45 км² майҙанды биләй. Коммуна дингеҙ кимәленән 191 метр бейеклектә ята. Почта индексы — 37010. Телефон коды — 045.

Риволи-Веронезе коммунаһының ҡурсалаусыһы — изге Бенедикт Нурсийский. Уның байрамы йыл 11 июлдә билдәләнә.

Риволи-Веронезе ҡалаһында билдәле еңел атлетика спортсыһы Сара Симеони тыуған.

1797 йылдың 17 ғинуарында Риволи янындағы һуғышта Наполеон Бонапарт Австрия ғәскәрен еңгән.

## Һылтанмалар
* Тораҡ пункты рәсми сайтында
Мегрелдар эше

**«Мегрелдар эше»** — Грузия ССР-ының Дәүләт именлеге органдары тарафынан 1951 йылдың ноябрендә Мегрелиянан (Мегрелия — Көнбайыш Грузиялағы тарихи һәм субэтник өлкә, , Самегрело, мегрел სამარგალო, Самаргальо) сығышлы булған етәксе хәҙмәткәрҙәренә ҡарата башланған эш. Улар (мегрелдар) милләтселектә һәм Төркиәгә ылығыу сәйәсәтен алып барыу буйынса ауыр ғәйеп тағыла. Лаврентий Берияғаҡаршы ойошторолған был эш Сталиндың шәхси ҡушыуы буйынса Акакий Мгеладзеға йөкмәтелә.

## Тарихы
1951 йылдың уртаһында Грузия ССР-ының дәүләт именлеге министры Н. М. Рухадзеға Грузия прокурор хеҙмәткәрҙәре яғынан (күпселегендә мегрелдар) ришүәт алыу факттары тураһында мәғлүмәт еткерелә һәм был турала Сталинға белгертелә. 1951 йылдың 9 ноябрендә үҙәк комитетының ҡарары сыҡты ВКП(б) Үҙәк Комитетының ГССР-ҙа «мегрел-милләтселек төркөмө» барлығы тураһында ҡарары сыға. Икенсе көндә үк Грузияла Берия тарафынан үрләтелгән юғары прокурор һәм партия эшмәкәрҙәре ҡулға алына:

* Барамия М.И. — Грузия ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының 2-се секретары
* Шония В.Я. — Грузия ССР-ы прокуроры
* Бзиава К. П. — ГССР-ҙың Эске эштәр министры урынбаҫары
* Рапава А. Н. — ГССР-ҙың Эске эштәр министры
* Шария П. А. — Грузия ССР-ының Фәндәр академияһы академигы

Артабан «мегрелдар эше» буйынса тағы ла яҡынса 500 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән Грузия компартияһы Үҙәк Комитетының 7 ағзаһы (барлығы 11 ағза), 427 өлкә, ҡала һәм район партия комитеттары секретарҙары.

Рухадзе һәм уның ҡул аҫтында эшләгән хеҙмәткәрҙәр, тыйылған тикшереү ысулдарын ҡулланып, улар араһынан ҡайһы берҙәрен сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса республикала етәкселек вазифаларын баҫып алыу, артабан Грузияны Советтар Союзынан айырып алыу маҡсатында емергес эшмәкәрлек алып барыуҙарын «танырға» мәжбүр итәләр. Иң тәүгеләрҙән үҙ вазифаһынан Грузия компартияһының беренсе секретары Кандид Чарквиани бушатыла. Ул этник сығышы яғынан мегрел булмай, әммә Грузия компартияһында «мегрел заговорсыларын» күрмәгәне өсөн ғәйепләнә.

## Сталин үлгәндән һуң

Сталиндың вафатынан бер ай үткәс тә, Л. П. Берия теләктәшлек күрһәткән мегрелдар реабилитациялана һәм үҙ вазифаларында тергеҙелә. Әммә уларҙың күбеһе (Рухадзе, Рапава һәм башҡалар) ярты йылдан ҡабаттан ҡулға алына һәм инде «Берия бандаһы» ағзалары сифатында атып үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* А. Авторханов Загадка смерти Сталина : заговор Берия. — 5-e изд. — Frankfurt/Main : Possev-Verlag, 1986. — 316 c. LCCN 92-157731 
: Переиздания: «Загадка смерти Сталина: заговор Берия: Главы из книги — журнальный вариант» — журнал «Новый Мир» (1991. № 5 С. 194—233); «Загадка смерти Сталина: заговор Берия» — онлайн-версия статьи в журнале «Новый мир». Онлайн-версия *[https://web.archive.org/web/20100507033938/http://moreandr.narod.ru/lib_ru/awtorhanov/awt_zsstalina.htm Загадка смерти Сталина. (Заговор Берия)]*
* Валерий Каджая *[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1078731360 Смерть вождя. Диагноз: убийство?]* Сталина убил Берия. Новые факты (страницы истории) Московский комсомолец 5 марта 2004
* Мингрельское дело
Монтелимар

** Монтелимар**(, ) — Франциялағы ҡала һәм коммуна.

## Географияһы
Монтелимар ҡалаһы илдең көньяҡ-көнсығышында, Рона-Альп төбәгенең Дром департаментында, Прованстың төньяҡ сигендә, урынлашҡан. Ул Ньон округы составына инә һәм 2-кантондан — *Монтелимар-1 һәм Монтелимар-2* кантондарынан тора. Ул Рона йылғаһының үҙәнендәге Валанс һәм Оранж ҡалалары араһында ята. Ҡаланың көнбайышында Рона йылғаһы менән тоташҡан Монтелимар каналында суднолар йөрөй. Каналға ҡала аша ағыусы Робион йылғаһы ҡоя.

## Тарих
Монтелимар XII быуатта Адемар аҡһөйәктәре төҙөгән замок тирәһендә барлыҡҡа килә. Был һарай, ҡаланың тарихи үҙәге булараҡ, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

Монтелимарҙа Францияның президенты Эмиль Лубе тыуған (уның президентлыҡ йылдары — 1899—1906 йылдар).

## Ҡыҙыҡлы факттар
Ҡала XVI быуаттан алып унда сығарылған «Монтелимар-нугаһы» менән билдәле.

## Ҡала-партнерҙар
*  Расин
*  Равенсбург
*  Риволи
*  Абердэр
*  Набуль
*  Манагуа
*  Сисиан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Stéphane Baumont (изд.): *Histoire de Montélimar*. Ed. Privat, 1992 Toulouse, 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт муниципалитета Монтелимара
Самоков

**Самоков** (болг.  Самоков) — Болгариялағы ҡала.  София өлкәһендә урынлашҡан, Самоков общинаһына инә. Халҡы 27 851 кеше тәшкил итә.

## Халҡы

## Сәйәси хәле
Самоков общинаһының  кметы (мэры)   — Владимир Георгиев (Болгар социалистик партияһы (БСП)) һайлау һөҙөмтәләре буйынса община менән идара итә. 

## Билдәле шәхестәре
Самоковта билдәле  болгар рәссамдары Димитр Христосв һәм Захарий Зограф, яҙыусы Константин Фотинов тыуған

## Туғандаш ҡалалар

* : Кострома

## Галереяһы

Файл:Nikola Obrasopissez 001.jpg|Ауыл байрамынан күренеш.   картина Никола Образописов картинаһы, 1892 й.
Файл:Nikola-Obrazopisov-Belyova-church-1892.jpg|Ауылдан алыҫ түгел сиркәү. Шул уҡ автор 
Файл:Samokov-mosque1.jpg| Байраҡлы мәсете
Файл:BASA-2072K-1-337-248-National costume of Bulgaria, Samokov.JPG|  Самоков ҡатын-ҡыҙҙары халыҡ кейемендә  
Файл:Samokov-Uspenie-Bogorodichno.jpg| Богородица Успения сиркәүе
Файл:Samokov-school-Konstantin-Fotinov-2.jpg| Константин  Фотиновтың мәктәп бинаһы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Малый Самоков

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Община Самоков 
* Страница на Бельова църква в rodenkrai.com
* Samokov.net
* Статистика населения