open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Буганов Анатолий Алексеевич

**Буганов Анатолий Алексеевич** (21 август 1936 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй экологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1999), Рәсәй Фәндәр академияһыныъ мөхбир ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Буганов Анатолий Алексеевич 1936 йылдың 21 авгусында Хабаровскиҙа хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

1966 йыл — Әстерхан медицина институтының  дауалау факультетын тамамлай.

1975 йылда  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай  (фәнни етәксеһе — профессор И. Б Лихциер) һәм Тамбовта  Тамбов өлкәһе Табип-хеҙмәт экспертизаһы буйнса  (ВТЭ)  баш эксперт булып эшләй.

1981 йылда — конкурс буйынса СССР МФА ВКНЦ Томск филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре итеп  һайлана, 1983 йылда — Төмәнгә ебәрелә, унда СССР МФА ВКНЦ Төмән филиалының 220 койкалыҡ клиника менән Кардиология бүлеген етәкләй.

1991 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Ямал-Ненец автономиялы округының Надым ҡалаһында РСФСР юғары мәктәбе һәм  фән буйынса Дәүләт комитетының экология һәм профилактик медицина лабораторияһына нигеҙ һала, 1993 йылда лаборатория РМФА-на тапшырыла, 1994 йылда Алыҫ Төньяҡ медицина проблемалары ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә,  ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була.

1998 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

1999 йылда — РМФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана

2002 йылда — Рәсәй Тәбиғәтте өйрәнеү академияһының  академигы итеп һайлана

2014 йылда — РФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана

2019 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Алыҫ Төньяҡта экологияһы өлкәһендәге белгестәр.

Поляр медицинаһы ғилми мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

Уның етәкселегендә экология,  кардиология, эпидемиология, физиология һәм гигиена  проблемалары буйынса тикшеренеүҙәр үтә

Төньяҡ төбәктәрҙә интенсив иҡтисади үҫештәр шарттарында Алыҫ Төньяҡ халҡының сәләмәтлеген медик-экологик күҙаллау  буйынса киң масштаблы ғилми программаларҙы әҙерләү һәм индереү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә,   һәм экология менән бәйле  сирҙәрҙе күҙаллау, диагностикалау һәм коррекциялау сараларын һәм ысулдарын эшләп, Алыҫ Төньяҡ тирә -яҡ мөхитенең организмға йоғонтоһо механизмдарын өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә.

500-ҙән ашыу баҫмалар авторы, улар араһында 10-дан ашыу монографияһы бар.

Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Ландкоф Самуил Наумович

**Ландкоф Самуил Наумович** (1887—1970) — рус һәм совет ғалимы, юридик фәндәр докторы (1949), профессор (1926).

## Биографияһы
Ландкоф Самуил Наумович 1887 йылдың 6 ғинуарында (яңы стиль буйынса 18 ғинуар) Полтава губернаһы Кременчуг ҡалаһында тыуған.

1915 йылда Харьков юридик университетының (хәҙер В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты) юридик факультетына уҡырға инә, 1919 йылда уҡыуын тамамлай. Артабан ул присяжный ышаныслы ярҙамсыһы булып эшләй һәм Харьков ҡалаһы буйынса аҙыҡ бүлегендә (продотделда) юрисконсульт булып эшләй; Харьков губерна идаралығының тәфтиш бүлеге мөдире була.

Самуил Ландкоф 1920 йылда ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай. 1920-1930 йылдар дауамында ул Харьков халыҡ хужалығы институтының граждандар хоҡуғы һәм процесы кафедраһында уҡытыусы һәм профессор булып эшләй. 1931 йылда  Харьков халыҡ хужалығы институты тарҡалғандан һуң ойошторолған Харьков финанс-иҡтисади институтында (ХФЭИ, хәҙерге Харков милли иҡтисад университеты) һәм Идара итеүҙе рационалләштереү институтында эшләй.

1938 йылдан алып — профессор, Киев дәүләт университетының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире (КГУ, хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты). 1941 йылда Самуил Ландкоф  Һарытау ҡалаһына эвакуациялана, унда Һарытау юридик институты профессоры булып эшләй (ҺЮИ, хәҙерге Һарытау дәүләт юридик академияһы), ә 1942 йылдан  Ҡыҙыл Урҙала эвакуацияла булған Берләшкән украин дәүләт университетының хоҡуҡ тарихы һәм теорияһы кафедраһын етәкләй.  Киев азат ителгәндән һуң Киев дәүләт университетының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире һәм профессоры булып эшләй. «Основные проблемы советского изобретательского права» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлап юридик фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итә. 1958 йылда Киев (КИНХ, хәҙерге Вадим Гетьман исемендәге Киев иҡтисади милли университеты) халыҡ хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй башлай. 1970 йылда Харьков юридик институтында (ХЮИ, хәҙер Ярослав Мудрый исемендәге милли юридик университеты) профессор-консультант вазифаһын биләй.

Самуил Наумович Ландкоф хужалыҡ предприятиелары эшмәкәрлеген хоҡуҡи көйләү проблемалары, уйлап табыу мәсьәләләре, авторлыҡ һәм патент хоҡуғы мәсьәләләре өҫтөндә эшләй. Төрлө закондар ҡабул итеүҙе әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан, атап әйткәндә Украина һәм РСФСР граждандар кодексы проекттары (икеһе лә 1922 йыл) һәм УССР  Граждандар кодексы (1964 йыл). Бик күп хеҙмәттәр авторы һәм бик күп быуын юристары уҡыған «Основы советского гражданского права» дәреслегенең дә авторы. 18 фән кандидаты әҙерләнгән.

1970 йылдың 30 сентябрҙә Харьковта вафат була. Атаһы - совет математигы Ландкоф Наум Самойлович.

Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы. Рәсәй иҡтисады дәүләт архивында  С. Н. Ландкофҡа ҡараған документтар бар.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* ЛАНДКОФ Самуїл Наумович
* ЛАНДКОФ Самуїл Наумович
Ландкоф Наум Самойлович

**Ландкоф Наум Самойлович** (20 ғинуар 1915 йыл — 2004 йыл) — СССР һәм Израиль ғалим-математигы. Физика-математика фәндәре докторы (1967), профессор (1968).

Потенциалдар теорияһы буйынса эре белгес, вероятность мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Наум Самойлович (Самуилович) Ландкоф 1915 йылдың 20 ғинуарында Харьков ҡалаһында юрист Ландкоф Самуил Наумович һәм Анна Натановна Ландкоф (1890—?) ғаиләһендә тыуған.

1937 йылда Харьков дәүләт университетын уңышлы тамамлаған (хәҙер В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты), 1940 йылдан алып ошо уҡыу йортондағы аспирантурала уҡыуын дауам итә һәм унда доцент булып эшләй. Шул уҡ йылда «Некоторые свойства нерегулярных точек обобщенной задачи Дирихле» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1967 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1968 йылдан алып — Харьков университетының функциялар теорияһы кафедраһы профессоры. Артабан ПВО-ның Харьков хәрби академияһында (хәҙер Иван Кожедуб исемендәге Харьков һауа көстәре милли университеты) математика кафедраһы мөдире, профессор булып эшләй. Юғары математика кафедраһы мөдире булып 1978—1985 йылдарҙа Ростов инженер-төҙөлөш институтында (хәҙерге Ростов дәүләт төҙөлөш университеты) юғары математика кафедраһы мөдире булып эшләй, шунан һуң Израилгә эмиграцияға күсеп китә, унда Беер-Шева ҡалаһында йәшәй.

Наум Ландкоф бик күп юғары математика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Ул М. Келдыш һәм М. Лаврентьевтарҙың һөҙөмтәләре күрһәткестәрен таба, Дирихле дөйөм мәсьәләһенең иррегуляр нөктәләренең күплеген тикшерә. Бер нисә фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән, улар араһында Александр Эммануилович Еременко һәм Марченко Владимир Александрович бар.

Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында:
* О разрешимости обобщенной задачи Дирихле. // Изв. АН СССР. Сер. Математика. 1947. Т. 11.
* Аппроксимация непрерывных функций гармоническими. // Матем. сб. 1949. Т. 25.
* О преобразовании Фурье некоторых классов обобщенных функций. // Докл. АН СССР. 1962. Т. 147.
* Основы современной теории потенциала. Москва, «Наука», 1966. — 515 с.
* Введе­ние в теорию вероятностей. Харьков, 1968.

Израилда 2004 йылда вафат була.

## Әҙәбиәт
* *Рыжий В. С.* Из истории механико-математического факультета Харьковского университета. Хаьков, 2014.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наум ЛАНДКОФ Самийлович
* Профиль н Mathnet.ru
Мартынов Дмитрий Яковлевич

**Мартынов Дмитрий Яковлевич** (7 апрель 1906 йыл — 22 октябрь 1989 йыл) — совет педагогы һәм астрофизигы.

## Биографияһы
Дмитрий Яковлевич Мартынов 1906 йылдың 7 апрелендә Краснодар крайының Темрюк ҡалаһында тыуған.

Симферополь университетында уҡый, астрономияны тәрәнерәк өйрәнеү өсөн Ҡазан университетына күсә һәм уны 1926 йылда тамамлай. 1931—1951 йылдарҙа В. П. Энгельгардт исемендәге астрономия обсерваторияһы директоры, ә һуңынан 3 йыл Ҡазан дәүләт университеты ректоры була.

1954 йылда Мәскәү дәүләт университетының астрономия кафедраһы мөдире булып эшләй башлай, ә бер йылдан П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтын етәкләй (1976 йылға тиклем).

Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: ике ҡатлы системалар, планетология һәм үҙгәреүсе йондоҙҙар. «Астрономик циркуляр»ҙың баш мөхәррире (1941—1962) һәм «Земля и Вселенная» журналының баш мөхәррире (1965). «Курс общей астрофизики» дәреслеге (1988) һәм «Сборник задач по астрофизике» уҡыу әсбабы авторы(1986) .

Бөтә Союз астрономия-геодезия йәмғиәте (ВАГО) Президенты (1960, 1965, 1970—1975) һәм Халыҡ-ара астрономия союзының «Документация» 5-се Комиссия президенты (1955—1961).

1989 йылдың 22 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.

## Танылыуы
* 1977 йылда Н. С. Черных асҡан бәләкәй планета 2376 Martynov (2376 Мартынов) Мартынов исеме менән аталған .
* Халыҡ-ара астрономия союзы уның исемен Марстағы Martynov (Мартынов) кратерына биргән.
* 1945 йылда Д. Я. Мартыновҡа Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, ә 1966 йылда — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме бирелә.

* 1986 йылда «Курс практической астрофизики» һәм «Курс общей астрофизики» дәреслектәр йыйылмаһы өсөн Ф. А. Бредихин исемендәге премия бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* «40 лет открывая астероиды», статья о работах Черных
Эпштейн Давид Аркадьевич

**Эпштейн Давид Аркадьевич (Арье-Лейбович)**  (1898—1985) — совет ғалимы һәм педагогы, методист-химик, техник фәндәр докторы (1942), профессор (1933), СССР ПФА академигы (1968, 1959 йылдан алып РСФСР-ҙың ПФА академигы).

Химик технология теоретик нигеҙҙәре, бәйләнгән азот химияһы һәм технологияһы өлкәһендәге күп эштәрҙең авторы, шулай уҡ халыҡ мәғарифы көнүҙәк проблемаларын әҙерләү, политехник белем биреү, уҡытыу теорияһы, химия уҡытыу методикаһы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәр авторы.

## Биографияһы
Рәсәй империяһының Белосток ҡалаһында (хәҙер Польша) 1898 йылдың 28 мартында (яңы стиль буйынса йылдың 9 апрелендә) тыуған. Әсәһе — Эпштейна Надежда Соломоновна (1875-1943).

1922 йылда  Мәскәү юғары техник училищеһының (МВТ, хәҙер Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) химия факультетын тамамлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлап, педагогик эшмәкәрлеген 1920 йылда башлай, 1-се Мәскәү дәүләт университетының Покровский исемендәге  эшселәр факультетында уҡытыусы булып эшләй. 1925-1927 йылдарҙа давид Эпштейн РСФСР Халыҡ мәғарифы комиссариатының һөнәри белем биреү Баш идаралығында идарасы булып эшләй. 1930 йылдың МВТУ-ла уҡыта, 1932 йылдан алып — Химик һаҡланыу хәрби академияһында (хәҙер РХБ һаҡланыу Хәрби академияһы) студенттар уҡыта.

1951 йылдан РСФСР-ҙың педагогия фәндәре академияһы системаһында эшләй (1966 йылдан алып СССР педагогия фәндәре академияһы тип атала): в 1951-1959 йылдарҙа — уҡытыу методтары институты хеҙмәткәре; 1957 йылдан алып  академия президиумы ағзаһы була; 1965-1966 йылдарҙа —производствоға уҡытыу ғилми-тикшеренеү институтында уҡыта, 1967 йылдан башлап — уҡытыу саралары һәм методтары ғилми-тикшеренеү институтында уҡыта; 1975 йылда фән нигеҙҙәрен уҡытыуҙың политехник белем биреү фән лабораторияһы мөдире булып эшләй.

«Детская энциклопедия» һәм «Химия энциклопедияһы» редакция-нәшриәт советы ағзаһы була.

1985 йылдың 2 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Академик Милица Васильевна Нечкинға өйләнгән була һәм ҡатыны менән йәнәш Новодевичье зыяратында ерләнгән.

«Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм «1941-1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» мизалдары менән бүләкләнгән. Рәсәй Дәүләт архивында Д. А. Эпштейнға ҡараған документтар барРГАЛИ документтар бар.

## Сығанаҡтар
* Российская педагогическая энциклопедия: В 2 тт. / Гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», Т. 2, 1999, с. 623.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡумыҡ аш-һыуы

**Ҡумыҡ аш-һыуы** ( , ) — ҡумыҡтарҙың ҡәҙимге милли аш-һыуы.

Бөтә ислам доньяһындағы кеүек үк, ҡумыҡтарҙың да аш-һыу әҙерләгәндә айырым тыйыуҙары бар -  харам (ярамаған) һәм хәләл (рөхсәтле) ҡағиҙәләренә буйһоналар. Һуғымға салған хайуандарыҙы "Бисмил-ләһи Аллаһу әкбәр", тип, боғаҙлап ашайҙар.

## Тарихы
Ҡумыҡ аш-һыуы быуаттар дауамында үҫешә һәм үҙ сығанаҡтарын төрки ҡәбиләләрҙең аш-һыу традицияларынан  ала, уларға, үҙ сиратында, шулай уҡ Кавказ һәм башҡа төрки ҡәүемдәрҙең (һундар, хазарҙар һ.б.)  аҙыҡ-түлек әҙерләү ысулдары ҙур йоғонто яһай.

## Милли аш-һыу
;Икмәк

Икмәк () — ҡумыҡтарҙың милли икмәге. Уны бешереүҙең тиҫтәләгән ысулы бар. 
;Күмәстәр (сүрәктәр)

Күмәстәрҙе (), ҡумыҡтар бойҙай йәки кукуруз ононан баҫылған ҡамырҙы ҡуй майында ҡыҙҙырып бешерә. Сусҡа майы, харам һаналғанлыҡтан, ҡулланылмай.

;Аштар

Аш (һурпа) () — ҡумыҡ аштарының дөйөм атамаһы. Улар төрлөсә бешерелә: ит, йәшелсә һалып, шулай уҡ һөтлө аш та әҙерләйҙәр.

Фасоль ашы () — ҡумыҡтарҙың яратҡан аштарының береһе, уны һарыҡ ите һурпаһына фасоль, бәрәңге һәм туҡмас һалып бешерәләр. 

;Хинкал

Хинкал — Дағстандағы башҡа халыҡтарҙыҡы кеүек үк, ҡумыҡтарҙың  төп ризыҡтарының береһе. Уны ит һурпаһына ҡамыр киҫәктәре һалып бешерәләр. 

Халпама — ҡумыҡ хинкалы, кукуруз ононан әҙерләнә. Ғәҙәттә тултырма (колбаса) бешереп алынған һурпала бешереп алалар.

;Кюрза

Кюрза () — ҡумыҡ билмәне.

;Долма

Долма () — аналогы , көнсығыш традицион ашамлығы, йөҙөм япрағына ит фаршы төрөп бешерәләр. Ойоған һөткә һарымһаҡ иҙеп эшләнгән соус менән бирелә.

;Былау

Пилав — ҡумыҡ былауы. Кишер менән  һарымһаҡ һалып бешерелгән традицион һәм  киптерелгән емеш (киш-миш, күрәгә) менән бешерелгән аҡ былау төрҙәре бар.

Аш  — дөгөнән былау кеүегерәк бешерелгән ризыҡ.

;Шешлек

Чишмик — ҡумыҡ шешлеге.

;Бутҡалар

Чилав — дөгө, кукуруз һәм бойҙайҙан бешерелгән бутҡа. Уны һыуҙа ла, шулайуҡ һөттә лә бешерәләр.

Тахана — бойҙай онон аҡ майҙа ҡыҙҙыралар һәм һыу өҫтәп шыйығайталарң  

;Турамалар

Ҡумыҡ турамалары () сей йәшелсәнән  (помидор, ҡыяр, борос) һәм йәшел тәмләткес үләндәрҙән тора.  Ғәҙәттә, ҡаймаҡ һалып бирәләр.

;Пиццалар

Чуду — төрлө эслек менән йоҡа көлсә (күмәс). 

;Тултырмалар 

Сохта — һарыҡ бауыры, һуған, йөҙөм йәки күрәгә һалып эшләнгән йыуан тултырма. толстая колбаса из бараньей печени с луком и изюмом или курагой.

## Тәмле-татлы

Галива — ҡумыҡ хәлүәһе, уны айырыуса теләп файҙаланалар. Хәлүәнең рецептары бик күп. 

Гүләмә — хәлүә һалып бешерелгән  печенье.

## Һөт ризыҡтары
Ҡумыҡтар һөттө киң ҡуллана, һаумал килеш тә, ойотоп та файҙаланалар, эремсек һәм йогурттан тыш, аҡ май, ҡатыҡ, ҡорот, ҡаймаҡ етештерелә.

## Эсемлектәр
Цикнай — йөҙөм һутынан эшләнгән эсемлек.

## Һылтанмалар
* Кумыкская Кухня (рецепты) 
* Кумыкская Кухня (рецепт приготовление)
* Кумыкская Кухня (история, рецепты, разновидности блюд)

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Белякова Лидия Ивановна

**Белякова Лидия Ивановна** (18 ғинуар 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-логопеды, табип, педагог, медицина фәндәре докторы (1982), Мәскәү дәүләт педагогия университетының дефектология факультетында логопедия кафедраһы профессоры (1987). Мәскәү дәүләт педагогия университетының Почетлы профессоры, «Хеҙмәт ветераны», «Мәскәүҙең 850-йыллығына» миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Лидия Ивановна Белякова Татар АССР-ы Зеленодольск (Йәшел үҙән) ҡалаһында 1929 йылдың 18 ғинуарында тыуған. 

1952 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай. 1952—1955 йылдарҙа Авиация медицинаһы институтының психология бүлегендә эшләй. 1956—1960 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Юғары нервы эшмәкәрлеге институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1962 йылда «Сравнительное исследование действия люминала и гексамидина на высшую нервную деятельность детей, больных эпилепсией» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Лидия Ивановна Белякова СССР Медицина фәндәре академияһының Балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең юғары нервы эшмәкәрлеге лабораторияһында оҙаҡ йылдар буйынса хеҙмәт итә. Ул шулай уҡ Алжирҙың Оран ҡалаһында табип-психиатр булып та эшләй..

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,
* «Мәскәүҙең 850-йыллығына» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Беляков Лидия Ивановна
* Беляков Лидия Ивановна
* РГБ. Беляков, Лидия Ивановна
Буре Роза Семёновна

**Роза Семёновна Буре**  (13 май 1925 йыл — 7 март 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, педагогия фәндәре докторы (1987),  Мәскәү дәүләт педагогия университеты мәктәпкәсә педагогика һәм психология факультетының мәктәпкәсә педагогика кафедраһы профессоры (1990).

## Биографияһы
Роза Семёновна 1925 йылдың 13 майында Мәскәүҙә тыуған.  Мәскәү дәүләт педагогия институтының ситтән тороп мәктәпкәсә  факультетында юғары белем ала, уны 1962 йылда тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң  балалар баҡсаһында, аҙаҡ Мәскәү ҡалаһында мәктәпкәсә тәрбиә буйынса методик кабинетында эшләй. Роза Семёновна  РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының педиатрия һәм балалар хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. РСФСР Педагогия фәндәре академияһының мәктәпкәсә тәрбиә биреү ғилми-тикшеренеү институтында аспирантура тамамлай, семинарҙарҙа ҡатнаша. 1969 йылда «Развитие взаимоотношений детей старшего дошкольного возраста в процессе совместной трудовой деятельности»   темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай  (етәксеһе Е. Радина). 20 йыл тирәһе эшләй мәктәпкәсә тәрбиә биреү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып әхлаҡи тәрбиә лабораторияһы  мөдиренә тиклем юл үтә, был йылдарҙа  Л. Ф. Островская, Г. Н. Година менән авторҙашлыҡта Роза Семеновна Буреның   китаптары баҫылып сыға.  1986 йылда «Теория и методика воспитания у детей нравственно-волевых качеств в детском саду» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 20 йылдан ашыу  Мәскәү дәүләт педагогия университетында эшләй, мәктәпкәсә педагогика һәм психология факультетының мәктәпкәсә педагогика                кафедраһы профессоры була һәм   «балалар баҡсаһында педагогик процесты гуманлаштырыу»   йүнәлеше буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә.

Роза Семёновна 26  фән кандидаты һәм  (шул иҫәптә  сит илдән) бер фән докторы әҙерләгән.

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора, улар араһында: «Воспитание в процессе обучения на занятиях в детском саду» (1981), «Учите детей трудиться» (балалар баҡсаһы тәрбиәселәре өсөн ҡулланма, Г.Н. Година менән авторҙашлыҡта, 1983), «Воспитатель и дети» (балалар баҡсаһы тәрбиәселәре өсөн ҡулланма, Л. Ф. Островская менән авторҙашлыҡта, 1985), «Когда обучение воспитывает» (2002), «Дошкольник и труд. Теория и методика трудового воспитания» (2004), «Дружные ребята. Воспитание гуманных чувств и отношений у дошкольников» (2004), «Современные проблемы социального становления личности дошкольника» (2009), «Социально-нравственное воспитание дошкольников» (методик ҡулланма, 2011).

2012 йылдың 7 мартында Мәскәүҙә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* РГБ. Буре, Роза Семёновна
* Буре Роза Семеновна Година, Галина Николаевна Шатова, Анна Демьяновна и др. Воспитание нравственных чувств у старших дошкольников
Прозорова Наталия Сергеевна

**Прозорова Наталия (Наталья) Сергеевна** (; 1922—2006) — совет һәм украин ғалимы, юридик фәндәр докторы (1985), профессор (1986).

Сәйәси тәғлимәттәр тарихы һәм хоҡуҡи проблемаларҙы тикшереү менән шөғөлләнә. 60-тан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик эштәрҙең авторы.

## Биографияһы
Прозорова Наталия Сергеевна 1922 йылда СССР-ҙың Вологда ҡалаһында тыуған.

Ул 1940 йылда СССР Прокуратураһының Б бөтә союз юридик ситтән тороп уҡыу институтына уҡырға инә (ВЮЗЯ, хәҙер Мәскәү дәүләт юридик университеты). 1941 йылда икенсе курста уҡығанда, фронтҡа китә. Бөйөк Ватан һуғышында  ҡатнаша: Көнбайыш һәм 3-сө Белорус фронтында 173-сө Ҡыҙыл йондоҙло Орша уҡсылар дивизияһының 426 айырым элемтә батальонының радиостанцияһы начальнигы була, сержант, ВКП(б) ағзаһы. Хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

Бөйк Ватан һуғышынан һуң ул РСФСР Юстиция халыҡ комиссариатының Мәскәү юридик институтында (хәҙер Рәсәй Эске эштәр министрлығының Мәскәү университеты) уҡыуын дауам итә һәм 1948 йылда уны уңышлы тамамлай. Ошо уҡ юғары уҡыу йортоноң  аспирантураһын тамамлағандан һуң, ул Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында өлкән уҡытыусы булып эшләй (1951 йылдан алып), ә институт Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты менән ҡушылғандан һуң — был факультетта дәүләт һәм хоҡуҡ кафедраһы доценты була. Наталия Прозорова 1961 йылдан алып Киевта эшләй: СССР Эске эштәр министрлығының  Киев юғары мәктәбенең (КДУ, хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты) эҙмә-эҙлекле доценты, дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһы мөдире, профессоры була. 1991 йылдан алып Халыҡ-ара Соломон университетының юридик факультеты профессоры (), Иҡтисад һәм идара итеү, хужалыҡ хоҡуғы институты, М. П. Драгоманов исемендәге Милли педагогия университеты(бөтәһе лә Киевта) юридик факультеты профессоры була. Ул Шулай уҡ Запорожье милли университетының дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһында ла профессор булып эшләй.

1952 йылда «П. И. Пестелдең сәйәси ҡараштары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1985 йылда «Дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында марксистик тәғлимәт һәм Беренсе Интернационал» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 5 юридик фәндәр кандидаты әҙерләгән.

2006 йылдың 21 ноябрендә Киевта вафат була.

## Наградалары

* Советтар Союзының  2-се дәрәжә  Ватан һуғышы ордены  (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены шулай уҡ күп миҙалдары, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944, 1945) менән бүләкләнгән.
* Украина ордендары менән бүләкләнгән, шулай уҡ 3-сө дәрәжә  «Батырлыҡ өсөн»миҙалы менән (1999).

## Сығанағы

* *В. П. Горбатенко*. Прозорова. // Юридична енциклопедія: в 6 Т. / Під ред. Ю. С. Шемшученко. — Київ: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — Т. 5., С. 155—156.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Наталия Сергіївна ПРОЗОРОВ
Козель Арнольд Израилевич

**Козель Арнольд Израилевич** (9 ноябрь 1940 йыл, Һарытау, СССР — 18 июнь 2019 йыл, Силәбе, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй нейрохирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының һәм Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Арнольд Израилевич Козель СССР-ҙың Һарытау ҡалаһында 1940 йылдың 9 ноябрендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Һарытау медицина институтының «дауалау эше» факультетына уҡырға инә.

1965 йылда Арнольд Израилевия Козель Һарытау медицина институтын уңышлы тамамлап сыға.

1970 йылда — Силәбе ҡалаһының торба прокатлау заводы медицина санитар бүлегенең нейротравматология бүлексәһен етәкләй.

1981 йылдан алып А. И. Козель Силәбе ҡалаһының ашығыс ярҙам дауаханаһындағы нейрохирургия бүлегендә эшләй. 1982 йылда был дауахана уның етәкселеге аҫтында Силәбе ҡалаһының нейрохирургия үҙәге итеп үҙгәртелә, ә 1996 йылда — был медицина учреждениеһы Силәбе лазер хирургияһы институты үҙәге итип үҙгәртелә. А. И. Козель уның директоры була.

2000 йылда А. И. Козель Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2014 йыл — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы.

Рәсәй Федерацияһының Силәбе ҡалаһында 2019 йылдың 18 июнендә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Арнольд Израилевич Козель 25 патентлы нейрохирургия методтарын уйлап тапҡан, уларҙың 4-һе уның исемен йөрөтә:  («Умыртҡа бағанаһы остохондрозын А. И. Козелса дауалау ысулы», «Өсөнсөл нервы невралгияһын А. И. Козелса дауалау ысулы», «Аденогипофиз ауырыуын А. И. Козелса дауалау ысулы», «Наркоманиянан А. И. Козелса дауалау ысулы»).

Арнольд Израилевич Козель етәкселеге аҫтында өс медицина фәндәре докторы һәм дүрт медицина кандидаты әҙерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре ?һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1993)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Главный патент профессора Козеля. Журнал Миссия (Челябинск) № 012, Март 2004 (неопр.).  missiya.info. Дата обращения 5 декабря 2019.
Сүрәктәр

**Сүрәктәр** (, ), шулай уҡ **Корек**, **Козунак**, **Панарет** — Балҡан һәм Кавказ илдәрендәге татлы икмәк.

## Грек аш-һыуы
Грецияла цуректар — ҡәҙимге пасха икмәге, урыҫ халҡының кулич (*паска*) тип аталған ризығының аналогы, украиндар уны  лежень тип атай (ук.). 

Әсетелгән ҡамырҙан әҙерләнә. Апараһына аҡ май, һөт, шәкәр, цукат, йөҙөм өҫтәйҙәр. Ҡамырҙы баҫҡас, оҙонса таҫмаларға бүлеп, сәс кеүек үрәләр. Өҫтөнә кунжут йәки мәк  һибәләр. Ҡалайға үреп һалып, уртаһына ҡып-ҡыҙыл итеп буялған  пасха йомортҡалары һалып бешерәләр Һирәгерәк түңәрәк йәки тәре рәүешендә әҙрләйҙәр.Пасха цуректары шулай уҡ  *лабропсомо* йәки *лаброкулурас* тип атала.

Цуректың төрлө варианттары бар: раштыуа икмәге *христопсомо* () һәм яңы йыл икәмге — *[[василопита]]* ().

## Башҡа халыҡтарҙа
Ҡамырҙан бешерелгән был ашамлыҡ Кавказда, Урта Азияла - "чурек", "чүрәк", шулай уҡ башҡорт халҡында ла  "сүрәк" атамалары менән билдәле. Улар төрлө халыҡта бешереү технологияһы, тышҡы күренеше менән айырыла, әммә тап ҡамырҙан икмәк төрө итеп бешерелеүе һәм оҡшаш аталыуы уларҙы берләштерә . Башҡорт халҡында ул тандыр утта бешкән йоҡа икмәк тип аңлатыла .

## Ҡарағыҙ
* Паска
* Пасха в Греции
* Хала
* Казатьелло
* Фолар

## Иҫкәрмәләр
Матвеев Геннадий Константинович

**Геннадий Константинович Матвеев**  (; 1908 йыл—1996 йыл) — совет һәм украин ғалимы, юридик фәндәр докторы (1951), профессор (1953).

Граждандар, ғаилә һәм халыҡ-ара шәхси хоҡуҡ проблемаларын тикшерә. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар  авторы.

## Биографияһы
Матвеев Геннадий Константинович 1908 йылдың 8 авгусында  (яңы стиль буйынса 21 август)   Вятка губернаһы Пектубай ауылында, хәҙер Марий Эл Республикаһы  Новоторъял районында тыуған. 

1918 йылда атаһы үлгәндән һуң малай балалар йортона эләгә. 1925 йылда урта мәктәпте тамамлай, күпмелер ваҡыт төрлө эштәрҙә эшләй.

### Белем
1928 йылда Ҡазан университетының  юридик факультетына уҡырға инә, уны 1933 йылда тамамлай һәм ошо уҡ университеттың аспирантураһында уҡыуын дауам итә. 1935 йылда аспирантуранан Ҡазан юридик институтының граждандар хоҡуғы кафедраһы эшкә алына (1931 йылда Ҡазан университетының юридик факультеты Совет хоҡуғы институты итеп ойошторола, 1952 йылда тарҡатыла). 1939 йылда Бөтә Союз юридик институтында «Возмещение договорного убытка» темаһына кандидатлыҡ дисертацияһын яҡлай.  1951 йылда СССР  Фәндәр академияһы дәүләт һәм хоҡуҡ институтында «Вина как основание гражданско-правовой ответственности по советскому праву» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

### Эшмәкәрлеге
1938 йылдың сентябрендә Геннадий Константинович   Киев дәүләт университетына  эшкә күсерелә  (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты). Бөйөк Ватан һуғышы  сараларында ҡатнаша, унан 1946 йылда демобилизациялана. Ҡайтып Киев университетында эшен дауам итә, юридик факультет деканы була (1949).  КПСС  ағзаһы.  Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң, Киев дәүләт университеты 50 йылдан ашыу ғүмерен биреп, уҡытыу эшмәкәрлеген  профессор-консультант вазифаһында дауам итә. Яңы ойошторолған  халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетына күсә, унда сит ил студенттары менән шөғөлләнә.  Краков, Прага, Лейпциг, Рим, Флоренция лекциялар һәм докладтар уҡый,  Парижда һәм Гаагала халыҡ-ара конференцияларҙа ҡатнаша

Халыҡ-ара шәхси хоҡуҡтың Киев мәктәбенә нигеҙ һалыусы булып тора. СССР  союздаш республикаларҙың гражданлыҡ  закондар сығарыу нигеҙҙәре проекттарын, Украин ССР Гражданлыҡ кодексын һәм УССР Никах һәм ғаилә кодексын  төҙөүҙә ҡатнаша.

Г. К. Матвеев һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. 1947 йылда Украин ССР-ы Юғары судының граждандар коллегияһы ағзаһы итеп һайлана, уның составында уҡытыу эшмәкәрлеге менән бер рәттән  1952 йылға тиклем  эшләй. Миҙалдар менән, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1996 йылдың 23 ғинуарында Киевта вафат була. Улы — Юрий Геннадьевич Матвеев шулай уҡ ғалим-хоҡуҡ белгесе.  

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* МАТВЄ́ЄВ Геннадій Костянтинович
* МАТВЄЄВ Геннадій Костянтинович
* Профессор Г. К. Матвеев. 100 лет со дня рождения
* Истинный профессор от юриспруденции
Белоцерковский Борис Ефимович

**Белоцерковский Борис Ефимович** (16 апрель 1922 йыл — 12 апрель 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ПВО ғәскәрҙәре полковнигы. ғалим-инженер. техник фәндәре докторы (1974), профессор (1983), К. Э. Циолковский исемендәге Рәсәй Космонавтика академияһының почетлы академигы, (1993),

Ер тирәһендәге алыҫ йыһан объекттарын табыу буйынса теүәл оптик-электрон автоматлаштырылған сараларын төҙөүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Борис Ефимович Белоцерковский Сатанов ҡасабаһында (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе Городокский районы) 1922 йылдың 16 апрелендә тыуған

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хәрби хеҙмәтен рядовой булып башлай, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Сталинград, 1-се Украин һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттарында һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1951 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһының баллистика факультетын тамамлай (хәҙер Михайлов хәрби артиллерия академияһы).

1951 йылдан 1956 йылға тиклем Капустин Яр полигонында хеҙмәт итә (өлкән офицеры, өлкән инженер); 1956 йылдан 1964 йылға тиклем Оборона министрлығы 4-се Баш идаралығында хеҙмәт итә (өлкән инженер, бүлек начальнигы урынбаҫары, бүлек начальнигы). 1964 йылдан 1973 йылға тиклем Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында (ЦНИИ-45) хеҙмәт итә, унда Йыһан киңлеген күҙәтеү системаһы идаралығының начальник урынбаҫары була. 1973—1974 йылдарҙа СССР Приборҙар төҙөү министрлығының оргтехника Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.

1974 йылдан алып 1979  йылға тиклем СССР Оборона сәнәғәте министрлығының Ион һәм электрон оптикаһы ғилми-тикшеренеү институтында сектор начальнигы булып эшләй. 1979—1996 йылдарҙа сектор начальнигы, һуңынан СССР радио сәнәғәте министрлығының А. А. Расплетин исемендәге радиофизика ғилми-тикшеренеү институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1973 йылда запасҡа сыға. 2007 йылдың 12 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ҡаланың Троекуров зыяратында ерләнә (участка 7а). Ҡатыны — Зоя Александровна Белоцерковская, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.

## Ҡаҙаныштары
* СССР Ҡораллы Көстәр ветераны,ПВО ғәскәрҙәре ветераны, Рәсәй Федерацияһының айырым хәүеф подразделениеһы ветераны.
* 2-се һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн», «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* Е. Жаркова. И открылось второе дыхание. // Маяк (Пушкинский район Московской области). — 2008. — 2 апреля.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Космический мемориал :: Б. Е. Белоцерковский
* Борис Ефимович Белоцерковский. ПОЛИГОН
Морозов Платон Дмитриевич

**Платон Дмитриевич Морозов** (1906 йыл  — 1986  йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса белгес; Санкт-Петебург дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаусы;

## Биографияһы
Платон Дмитриевич  Морозов  1906 йылда Рәсәй империяһы ҡалаһы  Санкт-Петербургта тыуған;  юриспруденцияны үҙенең тыуған ҡалаһында өйрәнә —  Санкт-Петербург дәүләт университетының (СПбГУ) юридик факультетын тамалай, шул йылдарҙа был уҡыу йорто Ленинград дәүләт университеты тип атала. Юғары белем алғандан һуң Морозов 20 йыл самаһы  юрист булып эшләй: етәкселек вазифаларын биләй, СССР Генераль прокуратураһында юғары вазифалар биләй. Икенсе донъя һуғышы тамаланғандан һуң, 1946 йылда, Токио процесында суд ултырыштарында ҡатнашыусы совет делегацияһы ағзаһы була. Һуңынан, 1951 йылдан 1968 йылға тиклем осорҙа, СССР   сиктәрендә эшләй: кеше хоҡуҡтары буйынса БМО Комиссияһының совет вәкиле булып тора.  Шул уҡ ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығында  юридик бүлектең начальник урынбаҫары вазифаһын биләй. Бынан тыш, 1960 йылдан 1968 йылға тиклем, Морозов БМО Именлек Советында совет вәкиле урынбаҫары һәм, бер үк ваҡытта БМО ҡарамағында СССР даими вәкиленең урынбаҫары вазифаһын биләй.  

1969 йылда Платон Морозов БМО Халыҡ-ара судының судьяһы итеп һайлана; судта эшләгән йылдарында ул ете махсус, өс айырым фекерен () һәм бер  белдереү яҙа.  1985 йылдың август айында һаулыҡ торошо буйынса отставкаға китә; уның алмашсыһы булып судья Николай Тарасов тора.  Морозов 1986 йылда вафат була.

## Эштәре

* На страже революционной законности : (Участие общественности в расследовании преступлений) / П. Морозов, Д. Бродский ; Под общ. ред. П. Пальгова. — Ленинград : изд-во и 2 тип. Изд-ва Леноблисполкома и Ленсовета, 1936. — 28 с.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Дипломатический словарь. Том 2, С. 293.
* Platon Dmitrievich Morozov // The International Court of Justice 1946—1996 / Arthur Eyffinger. Kluwer Law International. Den Haag u. a. 1996, ISBN 90-411-0221-3, S. 309.
Наташев Алексей Емельянович

**Наташев Алексей Емельянович** (12 август 1928 йыл — юрист, совет енәйәт һәм енәйәт төҙәтеү хоҡуғы, шулай уҡ криминология белгесе; Ленинград дәүләт университетын тамамлаған (1951), юридик фәндәр докторы, диссертацияһын совет холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт ҡануниәте тураһында яҡлаған (1973);СССР Эске эштәр министрлығы академияһының яза башҡарыуҙы үтәүсе органдар менән идара итеү кафедраһының профессоры һәм начальнигы; криминология һәм енәйәт иҫкәртеү ойошмалары кафедраһы профессоры.

## Биографияһы
Алексей Наташев Оло Дьяконовский ауылында тыуған. Был ауыл Вологда өлкәһе Шекснинский районы территорияһында (шул йылдарҙа Вологда губернаһы) урынлашҡан. Урта белем алғас, ул А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1951 йылда тамамлай. Юғары белем алғас, Бөтә Союз юридик фәндәр институтының (бөгөн — Рәсәй ҡануниәтен һәм хоҡуҡ институты) аспирантураһына уҡырға инә.

1960 йылда Наташев аспирантураны тамамлай һәм ике йылдан һуң, РСФСР эске эштәр министрлығы Юғары мәктәбендә ғилми етәксеһе профессор Борис Утевский етәкселеге аҫтында «Наблюдательные комиссии и их роль в осуществлении советской исправительно-трудовой политики» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1973 йылда шулай уҡ Эске эштәр министрлығы Юғары мәктәбендә «Теоретические основы советского исправительно-трудового законодательства (задачи, сущность и применение)» темаһына докторлыҡ диссертацияһыяҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә.

ЙылдаСССР тарҡалғас, 1987—1993 йылдарҙа Наташев СССР Эске эштәр минстрлығы академияһында яза башҡарыуҙы үтәүсе органдар менән идара итеү кафедраһы начальнигы була (бөгөн — Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығы академияһы). Һуңғараҡ, 1993—1997 йылдарҙа, ул шул уҡ академияға ҡараған криминология һәм енәйәт иҫкәртеү ойошмалары кафедраһы профессоры булып тора. Эске хеҙмәт полковнигы була. 1999 йылдың 30 июнендә вафат була.

## Эштәре
Алексей Наташев йөҙ илленән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән бер нисә монографияларҙың авторы һәм авторҙашы булып тора; холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт (енәйәт-башҡарма), криминология мәсьәләләре менән шөғөлләнә , яза башҡарыу органдары эшмәкәрлеге менән идара итеү проблемаларын өйрәнә. Рәсәйҙең тәүге йылдарында, ул 1930-1950 йылдарҙа үткән совет сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау процесында ҡатнаша; иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡтың үтәлешен күҙәтә (енәйәт иҫкәртеү ойошмалары менән холоҡ төҙәтеү учреждениеларында):

* «Основы теории исправительно-трудового права» (1967);
* «Советская исправительно-трудовая система» (1983);
* «Управление органами, исполняющими наказания» (1983);
* «Советская исправительно-трудовая политика и ее реализации в деятельности органов внутренних дел» (1985).

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.
* Выдающиеся ученые-пенитенциаристы России второй половины XX века: Биографический сборник / Под общ. ред.: Селиверстов В. И. — М.: НИИ ФСИН России, 2009. — 144 c.

## Һылтанмалар
*
Власова Татьяна Владимировна

**Власова Татьяна Владимировна** (1915 йыл—2008 йыл) — совет физигы-географы, география фәндәре кандидаты, доцент, география фәндәре докторы (1970), Мәскәү педагогия дәүләт ниверситетының физик география һәм геоэкология кафедраһы профессоры (1970).

## Биографияһы
Власова Татьяна Владимировна 1905 йылда Мәскәү ҡалаһында тыуған. Мәктәпте тамамлап, артабан чертеж һыҙыусы булып  эшләй. 1934 йылда Татьяна Власова Мәскәү дәүләт университетының география факультетын уҡырға инә уны тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетында аспирантурала уҡыуын дауам итә, әммә тамамлай алмай,  Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Власова Иркутск ҡалаһында эвакуацияла була, унда Иркутск дәүләт педагогия институтының тәбиғәт-география факультетында уҡыта. Һуңынан туға Мәскәү  ҡалаһына  ҡайта, 1946 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай.

1947 йылда «Региональные особенности  природы Европы»  темаһы буйынса яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, һуңынан В.П. Птемкин исемендәге Мәскәү ҡала педагогия институтында география факультетының физик илде өйрәнеү кафедраһында доцент булып эшләй. «Материктарҙың физик географияһы»  дәреслеге  буйынса 1970 йылда Татьяна Владимировна  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ошо йылдан Мәскәү педагогия дәүләт университетының физик география һәм геоэкология кафедраһында профессор булып эшләй. Татьяна Владимировна арҡаһында «Региональные аспекты взаимодействия человека и природы» махсус семинар ойошторола, ул бер нисә өҙөклөк менән  20 йылдан күберәк эшләй. 

Фәнни эштәр менән шөғөлләнә, карта менән ҡоро Ерҙе комплекслы физик-географик районлаштырыу буйынса үҙенсәлекле системаһын төҙөй.

Власова Татьяна Владимировна СССР Мәғарифы министрлығы ҡарамағындағы ғилми-методик советтың физик географияһы буйынса комиссияның рәйесе булып тора, МДПИ -ның география факультетында ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Ғилми советтың рәйесе була, МДУ-ла география фәндәре докторлығы дәрәжәһен биреү буйынса совет ағзаһы булып тора.

Татьяна Владимировна түбәндәге  китаптар авторы булып тора: «Венгрия» (1948), «Физико-географическое районирование Венгрии» (1954), «Физическая география частей света» (1961), «Физическая география материков. Евразия. Африка» (1981), «Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). Северная Америка, Южная Америка, Австралия и Океания, Антарктида» (1983), «Физическая география материков и океанов» (2002)  һәм башҡалар.

2008 йылда Мәскәүҙә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* [Библиография на РГБ. Власова, Татьяна Владимировна](https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0))
* Власова, Татьяна Владимировна (1915—2008)
* НБ Удмурской республики. Власова, Татьяна Владимировна
* Власова Татьяна Владимировна
Спирин Юрий Леонидович (ғалим)

**Спирин Юрий Леонидович** (; 1930 йыл) — совет һәм украин ғалимы, химия фәндәре докторы (1972), профессор (1974).

100-ҙән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми эш, шулай уҡ 20 уйлап табыу һәм патент авторы

## Биографияһы
Спирин Юрий Леонидович 1930 йылдың 11 апрелендә  Иваново өлкәһенең Лух районы Порздни ауылында тыуған

Горький дәүләт университетының химия факультетын тамамлай (хәҙер Түбәнге Новгород дәүләт университеты) химик-тикшеренеүсе квалификацияһын алып  физик химия һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дзержинск ҡалаһы предприятиеһында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, һуңынан Л.Я. Карпов исемендәге физика-химия ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (НДФХИ, Мәскәү). 1955—1962 йылдарҙа НДФХИ полимеризация процестары лабораторияһында академик С.С. Медведев етәкселегендә мономерҙарҙың  анион полимеризацияһы механизмын тикшеренеүҙәрен үткәрә,  уның һөҙөмтәләрен ул  «Исследование полимеризации, инициированной литийэтилом в разных средах» темаһына 1962 йылда яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерә

1963 йылдан Ю.Л. Спирин УССР Фәндәре академияһының мономерҙар һәм полимерҙар химияһы институтында термосыҙамлы полимерҙар лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1965 йылда уға юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе бирелә. 1965  йылдан УССР ФА юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтының олигомерҙар бүлеге мөдире булып эшләй. 1972 йылда «Акцепторно-донорные эффекты в радикальной и координационно-анионной полимеризации»  темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай . 1974 йылда ғилми  профессор исеме бирелә.

Юрий Леонидович полимеризацияның анион  һәм радикаль реакциялары теорияһын  үҫтереүгә  ҙур өлөш индерә. Был йүнәлештә үткәрелгән тикшеренеүҙәр «Реакции полимеризации»  монографияһында  дөйөмләштерелә (1977), унда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһына хас булған миҫалдарҙа радикаль, анион, координацион-анион, катион һәм молекуляр реакцияларҙың механизмдары анализлана,  тирә-яҡ  мөхиттең уларҙың барышына йоғонтоһо ҡарала. Уның етәкселеге аҫтында олигомерҙар  бүлегендә олигомерҙарҙың,  функциональ төркөмдәре менән олигодиендарҙың, олигоуротанакрилаттарҙың  реакция һәләтлеге синтезы буйынса тикшеренеү,  уларҙың үҙенсәлектәрен һәм улар нигеҙендә композицион полимер материалдарҙың химик  барлыҡҡа килеү законлыҡтарын өйрәнеү үткәрелә.

Ю.Л. Спирин етәкселегендә 7 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Сығанаҡтар

* *Є Лебедєв. В* Інститут Н хімії України високомолекулярний сполук (50 років) 1958-2008. Київ, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль на Mathnet.ru
Стрелков Александр Александрович

**Стрелков Александр Александрович** (20 февраль 1903 йыл — 11 октябрь 1977 йыл) — СССР зоологы, паразитолог, диңгеҙ гидробиологияһы һәм протозоологияһы буйынса белгес, биология фәндәре докторы (1939).

## Биографияһы
1903 йылдың 20 февралендә Череповецта тыуған. 1922-1927 йылдарҙа Ленинград университетында  уҡый. Зоология кафедраһында  ғалим Догель Валентин Александрович етәкселеге аҫтында практика үткән. Диплом эше тупраҡ инфузорияларына арналған, Бохара тропик медицина институтында һәм Ленинград тәжрибә агрономияһы институтында эшләй. 1930 йылда Петербург биология институтында аспирантураны тамамлай. 1937 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.  1930-1948 йылдарҙа Ленинград педагогия институтында уҡыта. Умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһы мөдире буйынса 1941-1946 йылдарҙа умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһының мөдире була. 1939 йылда «Паразитические инфузории из кишечника непарнокопытных семейства Equidae» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1942-1944 йылдарҙа тәүҙә Кисловодскиҙа, һуңынан Ташкентта һәм артабан Ҡыштымда эвакуацияла була. 1944 йылдыңан алып ғүмеренең аҙағына тиклем СССР Фәндәр академияһының Зоология институтында эшләй. 1946 йылда Догель нигеҙ һалған протистология лабораторияһын етәкләй. 1948 йылда ВАСХНИЛ-дың сессияһынан һуң ,  «вейсманизм-морганизм» тәғлимәте яҡлы булған өсөн уны пединституттан эштән сығаралар. 1977 йылдың 11 октябрендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.

## Ғаиләһе
Атаһы Стрелков Александр Григорьевич, хәрби табип була, Хәрби-медицина академияһын тамамлаған. Ҡатыны, Стрелкова Ольга Степановна (Пигина тыумыштан) (1903-1995), ботаник, М. Н. Покровский исемендәге педагогия институтында эшләгән. Улдары Стрелков Юрий Александрович (1929-2016), паразитолог, биология фәндәре докторы һәм Стрелков Андрей Александрович (тыуған 1934), биология фәндәре кандидаты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ябай һәм ирекле йәшәүсе диңгеҙ паразиттарын (инфузориялар һәм радиолярийҙарҙы) өйрәнә. Инфузолрийҙарҙың сағыштырма анатомияһын өйрәнеүгә нигеҙ һалған һәм был төркөмдең эволюцион үҫеше йүнәлешен асыҡлаған. Морфологик планда ентекле анализ яһап ҡуйҙы һәм төҙөлөш отряды Entodontomorpha отрядының ентекле морфологик анализын өйрәнгән һәм уларҙың төҙөлөш планын билдәләгән. Инфузорийҙарҙың цито һөлдәһе гемицеллюлоза төркөмөндәге полисахаридтарҙан тора тип билдәләгән. XХ быуат башында иң ябайҙарҙың «нервы системаһы» аналогы булған тигән гипотезаны инҡар иткән. Инфузорийҙарҙың 90-ға яҡын төрөн, 24 ырыуын һәм 5 ғаиләһен һүрәтләп яҙған.

Күп һанлы экспедицияларҙа ҡатнаша: 1957-1959 йылдарҙа Курил утрауҙарында һәм Сахалинда, 1956 йылда "Витязь" карабындаТымыҡ һәм һинд океанында, 1965 йылда Кариб утрауында була.

150-гә яҡын фәнни монографияларҙың,  шул иҫәптән «Фауна СССР» һәм «Определитель по фауне СССР» томдарының мөхәррире була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике тапҡыр (1963 һәм 1971 йыл) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Һайланма әҫәрҙәре
Күп баҫмаларҙың авторы, шул иҫәптән:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Липатова Татьяна Эсперовна

**Татьяна Эсперовна Липатова** (, тыумыштан Соснина; 1924 йыл) — совет һәм украин  ғалимы, химия фәндәре докторы (1968), профессор (1969), Ижад академияһының мөхбир ағзаһы (1992).

юғары молекуляр ҡушылмалары өлкәһендә  белгес. СССР-ҙа яңы фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы — медицина өсөн полимерҙар, атап әйткәндә, эндопротезлау өсөн биологик яҡтан үҙ-ара ярашҡан полимер материалдар булдырыу. 400-ҙән ашыу хеҙмәт  авторы, шулай уҡ 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары бар.

## Биографияһы
Татьяна Эсперовна Липатова 1924 йылдың 23 апрелендә Мәскәүҙә тыуған.

1949 йылда Мәскәү нефть институтын  (хәҙер Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты) «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң   1949—1955 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының тармаҡ институттарында эшләй, 1955—1956 йылдарҙа Ленин-Сталин мавзолейы эргәһендә Ғилми-тикшеренеү институтында,  1957—1959 йылдарҙа СССР Фәндәре академияһының химик физика институтында эшләй. 1960—1965  йылдарҙа  Татьяна Липатова БССР Фәндәре академияһының органик булмаған һәм дөйөм химия институтында эшләй.  1954 йылда «Исследование совместной карбониевой полимеризации ненасыщенных соединений»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1965 йылдан Украинала эшләй. 1965—1976 йылдар дауамында — УССР Фәндәре академияһының юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтында, 1976—1984 йылдарҙа УССР ФА органик химияһы институтында эшләй. 1986—1987 йылдарҙа  Липатова Богомолец исемендәге Киев медицина институтында (хәҙер А.А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты).   1968 йылда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы өлкәһендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылдан — профессор.

Үҙенең  фәнни-педагогик эшмәкәрлеге осоронда  30 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләй. Һамар ҡалаһының Рәсәй дәүләт архивында Т.Э. Липатоваға ҡараған  документтары бар

Украина ССР-ының  Дәүләт премияһы лауреаты (1982, эше өсөн «Теоретическая разработка новых биодеструктивных полимеров медицинского назначения, их экспериментальная проверка, создание технологии производства и внедрения в клинику», авторҙашлыҡта),  Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Л.В.  Писаржевский исемендәге премия (1974), шулай уҡ СССР һәм Чехословакия Фәндәр академияларының иң яҡшы берлектәге эше өсөн премиялары (1972).

### Шәхси тормошо
УССР ФА академигы  Липатов Юрий Сергеевич менән никахта булған. Уларҙың улы Сергей  (1949).

Татьяна Эсперовна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, Киевта йәшәй. Шиғырҙар яҙа  «Минең тормошом ғаиләлә һәм фәндә» хәтирәләр авторы (Киев : Феникс, 2005, ISBN 966-651-195-9).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль на Mathnet.ru
* ЛІПА́ТОВА Тетяна Есперівна
* ЛІПАТОВА Тетяна Есперівна
* Цікава хімія. Блог учителя хімії Галатин Ольги Петрівни
* КОЛИ НАУКА ПІДНІМЕТЬСЯ НА СВОЮ ГОЛОВНУ ВЕРШИНУ, ВОНА ЗНАЙДЕ ТАМ РЕЛІГІЮ 
* КОГДА НАУКА ВЗОЙДЕТ НА СВОЮ ГЛАВНУЮ ВЕРШИНУ, ОНА НАЙДЕТ ТАМ РЕЛИГИЮ