open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байрамғолов Баязит Байрамғол улы

**Байрамғолов Баязит Байрамғол улы** (1896 — ?) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
1896 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Ҡаратаулы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Малаяҙ ауылында) Байрамғол Исламовтың күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1915 йылдан 6-сы гренадер Таврия полкының 8-се ротаһы составында һуғыша. 1916 йылдың июлендә Рус экспедицион корпусына алына һәм уның составында Францияның Брест ҡалаһына килә, артабан Марсель ҡалаһына ебәрелә. Һуңынан 1918 йылға тиклем Грецияла Салонники фронтындағы алыштарҙа ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн сит ил наградаларына лайыҡ була.

1917 йылда Рәсәйҙә Октябрь революцияһынан һуң, корпуста хеҙмәт итеүселәргә ҡайтыу юлы өҙөлә һәм ул 20 йыл дауамында Францияла йәшәргә ҡала. Башта Бельфор ҡалаһында йәшәй, электромонтер һөнәрен үҙләштерә. Һуңынан яуҙашы Иван Иванов менән бергә ҡасмаҡ була, әммә улар тотола һәм өс айға төрмәгә ябыла. Туған яғына бер нисә тапҡыр хат яҙа, әммә бер тапҡыр ғына яуар ала — атаһы Байрамғол Исламов аслыҡ йылдары булыуына ҡарамаҫтан улына 730 франкка тура кигән аҡса ебәрә алған. 1927 йылда Париж янындағы Жувизи ҡалаһына күсә, бында подпольела эшләгән коммунистар ойошмаһы ағзаһы булып китә. 1935 йылда подпольенан сыҡҡан Францияның Коммунистар партияһы барлыҡ документтарҙы әҙерләп Баязит Байрамғоловты 38 яҡташы менән тыуған иленә пароходта ҡайтарып ебәрә. Францияла уның СССР-ға барырға теләмәгән ҡатыны, Нелли һәм Виктор исемле балалары тороп ҡала. Одессаға килеп еткәс, артабан поезд менән Башҡортостан АССР-ына килеп етә.

Бында йәнә кәләш ала, уның Вәғиз исемле улы тыуған. Баязит Байрамғолов Францияла эшселәрҙең тормошо беҙҙең илдәгенә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ булыуы хаҡында халыҡҡа хәбәр тарата. Һөҙөмтәлә 1941 йылда ҡулға алына, 7 йылға иркенән мәхрүм ителә, төрмәлә вафат була.

## Сығанаҡтар
* *[[Вәхитов Радик Шакир улы|Вәхитов Р.]]* Салауат Юлаев тоҡомдары // Ағиҙел, 2014. — № 6.
* *Данилова Г.* Затерянный след // Республика Башкортостан, 22 мая 2014. — № 114 (6386).
* Ҡан ҡойғос һуғыш // Башҡортостан, 6 август 2014.

;Видеояҙмалар
*
Рычков Николай Петрович

**Николай Петрович Рычков** (15 октябрь 1746 йыл — 1798 йыл) — сәйәхәтсе, географ, этнограф. Коллегия асессоры (1772). Петербург Фәндәр академияһы адъюнкты, Рәсәй Ирекле йыйылышы һәм Император Ирекле иҡтисади йәмғиәте ағзаһы. Рәсәй ебәкселеген ойоштороусыһы.

## Биографияһы
1746 йылдың 15 октябрендә Ырымбур ҡалаһында тыуған. Академик П. И. Рычковтың икенсе улы.

1760—1767 йылдарҙа Троицк һәм Ревель драгун, Пенза пехота полктарында хеҙмәт иткән.

1768—1770 йылдарҙа капитан Рычков академик Петер Симон Паллас етәкселегендәге Академик экспедицияларҙа ҡатнашҡан, Вятка, Ҡазан, Пермь, Өфө һәм Ырымбур губерналарын өйрәнгән. Тарихи Башҡортостандың тәбиғәтен, мәмерйәләрҙе (шул иҫәптән Ыҡ мәмерйәләрен); баҡыр рудниктарын һәм иретеү заводтарын, башҡорт, мишәр, татар һәм типтәрҙәрҙең көнкүрешен, йолаларын һүрәтләгәп сәйәхәте буйынса тасуирлама төҙөй. Ул 1770—1772 йылдарҙа Петербург Фәндәр академияһы тарафынан «Журнал или дневные записки путешествия капитана Рычкова по разным провинциям Российского государства» исеме аҫтында нәшер ителә. Ә 1772 йылда Петербург Фәндәр академияһы Рычковтың «Дневные записки путешествия в Киргиз-Кайсацкую степь в 1771 г.» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара.

1772 йылда коллегия асессоры чинын ала. 1772—1785 йылдарҙа Ахтуба йылғаһы буйында яңы ойошторолған ебәк заводы директор була. 1780 йылда надворный советник, ә 1784 йылда коллегия советнигы чиндарын ала.

1793 йылда академик Паллас Царицын ҡалаһы янында Рычков менән осраша һәм улар бергәләп Ахтуба үҙәнен өйрәнә. 1797 йылда Рычковты йәнә Ахтуба ебәк заводы директоры тип ҡуйырға ниәтләйҙәр, әммә 1797—1798 йылдар араһында ул вафат була.

## Хеҙмәттәре
* Журнал, или Дневные записки путешествия капитана Рычкова по разным провинциям Российского государства в 1769 и 1770 году. — СПб., 1770.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһе

**Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһе** — Нуғай даруғаһы Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы) Балыҡлы ауылында XVIII—XX быуат башында эшләгән мәҙрәсә.

## Тарихы
Мәҙрәсә Нуғай даруғаһы Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы) Балыҡлы ауылы йәмиғ мәсете ҡарамағында указлы мулла Бәшир Ғүмәров тарафынан асыла. XIX быуатта ауылда тағы бер мәҙрәсә менән йәмиғ мәсете барлыҡҡа килгәс, ул 1-се йәмиғ мәсете тип атала башлай һәм Ырымбур мосолман Диниә назараты ҡарамағында була.

1791 йылдың 11 июнендә Балыҡлы йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе итеп Мөхәмәтйән Бәширов тәғәйенләнә.

1814 йылдың 17 мартында Балыҡлы йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе итеп Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡунаҡҡол ауылы кешеһе Абдрахман Сәғитов тәғәйенләнә. 1831 йылғы документҡа ярашлы бында Мөхәмәтғәли Ишбулды улы Ишмәнов — мәзин (1815 йылдан) һәм мөҙәрис, ә Абдрахман Сәғитов — имам-хатиб, мөҙәрис һәм мөхтәсиб булған.

Балыҡлы мәҙрәсәһенең сәскә атыуы Абдрахман Сәғитов мөҙәрислек итеү йылдарына (1814—1853) тура килә. 1828 йылдың ноябрендә мәсеткә яңы бина төҙөргә рөхсәт бирелә. Ризаитдин Фәхретдинов яҙыуынса, Абдрахман Сәғитов үҙ заманында иң уҡымышлы кешеләрҙең береһе тип иҫәпләнгән, уның шәкерттәре араһында билдәле суфый шағир Шәмсетдин Зәки һәм Әтәс мәҙрәсәһенең мөҙәрисе Ҡотлогилде Буҫтыбай улы Аҡманаев була.

1837 йылдың 14 ғинуарында Әбделҡәйүм Абдрахман улы Сәғитов (1806–1893) имам һәм мөҙәрис итеп тәғәйенләнә. Ризаитдин Фәхретдинов яҙыуынса, Әбделҡәйүм Сәғитов Балыҡлы мәҙрәсәһенең иң күренекле мөҙәрисе була, уның билдәле шәкерттәре араһында Сәхиулла бин Толонғужа, Мирсаяф бин Камалетдин, Заһирулла бин Хәбибулла һәм башҡалар бар.

1851 йылдың 20 апреленән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 июненән) Усман Ишбулды улы Ишмәнов мәзин һәм мөғәлим була. 1853 йылдың 5 декабренән Әбделғәзиз Абдрахман улы Сәғитов имам һәм мөҙәрис итеп тәғәйенләнә.

Уҡытыу‑тәрбиә эше менән йәмиғ мәсетенең имам‑хатибы һәм мөҙәрис етәкселек иткән. 7—10 йәшлек (ҡайһы осраҡта өлкәнерәк) ир балалар алынған. Уҡыу курсы — 7 йыл. «Башҡорт мәктәптәре тураһында мәғлүмәттәр» («Ведомости о башкирских школах»; 1867—1870) буйынса, 1867 йылда бында 150 шәкерт белем ала.

1868 йылдан Әбделвәли Әбделҡәйүм улы Сәғитов (1843–1901), имам-хатиб, мөғәлим итеп хеҙмәт итә. 1888 йылда 1-се йәмиғ мәсете бинаһы үҙгәртеп ҡорола.

1885 йылдың 5 июнендә Ғәбдрәүеф Әбделғәзиз улы Сәғитов (1857–1911) мәзин һәм мөғәлим итеп тәғәйенләнә.

1885 йылдың 5 июненән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1888 йылдың 5 июленән) Әхмәт Әбделҡәйүм улы Сәғитов (?—1914) имам-хатиб һәм мөҙәрис була. 1898 йылдың 20 июнендә ул Ырымбур өйәҙе Үрге Мөтәл мәсетенә күсерелә, ә 1900 йылдың 7 сентябренән йәнә Балыҡлы мәҙрәсәһендә мөҙәрис булып хеҙмәт итә.

1919 йылда мәҙрәсә ябыла. 1932 йылда 1-се йәмиғ мәсет бинаһында — мәктәп, ә 2-се йәмиғ мәсете бинаһында клуб асыла.

## Мөҙәристәре
* Бәшир Ғүмәров (1771—1791),
* Мөхәмәтйән Бәширов (1791—1814),
* Абдрахман Сәғитов (1814—1853),
* Әбделҡәйүм Абдрахман улы Сәғитов (1837—1885),
* Әбделғәзиз Абдрахман улы Сәғитов (1853—1864/1865),
* Әхмәт Әбделҡәйүм улы Сәғитов (1885—1898, 1900—1914).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Серетмә

**Серетмәле тупраҡ**, йәки **Тиреҫ серетмәһе**, —  баҡсасылыҡта, һауытта үҫтерелгән декоратив үҫемлектәргә органик ашлама сифатында ҡулланылған тупраҡ ҡатышмаһы.  Ул төрлө миҡдарҙа тупраҡ, серей торған башҡа органика ҡушылып етештерелә. Ул йылылыҡ, дым тота, тупраҡты таралып тороусан, әммә осоп тормаусан итә.  Ул микроорганизмдарға һәм биологик әһәмиәтле микроэлементтарға бай (pH 8 самаһы).

## Этимологияһы
Башҡорт телендә **серетмә** һүҙе "сереү" тигәндән килеп сыҡҡан.Был һүҙ менән серегән тиреҫте, тиҙәкте атайҙар. Уның оҡшаш варианты ла бар: *серемтә*. Серетмәнән айырмалы, ул тупраҡтың үҙендә ятып ҡалған үлән, хайуан ҡалдыҡтары сереүенән барлыҡҡа килгән ҡатлам - *Серемтәгә бай ҡара тупраҡ* 

## Төрҙәре
Йылҡы һәм мөгөҙлө эре мал тиҙәгенән барлыҡҡа килгән ике төрлө серетмә була .

Йыш ҡына баҡса хужалыҡтарында серетмәле тупраҡты *парник тупрағы*  тип атайҙар.  Серетмәле тупраҡ парникта серегән тиреҫтән килеп сыға. Ул башлыса үҫемлек ҡалдыҡтарынан тора һәм еңел, муртыҡ,  туҡлыҡлы матдәләргә бик бай. Уны кәҫле тупраҡҡа ҡушылма итеп һәм башҡа төрлө ҡатышмалар өсөн ҡулланалар. Бөтә осраҡта ла серетмә -иң туҡлыҡлы ҡатнашма, ул үҫемлектәрҙең ҡеүәтле үҫешен тәьмин итә. Серетмәне тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән компост менән алмаштырырға мөмкин .

## Шулай уҡ ҡара
* Тиреҫ
*Органик ашламалар

## Иҫкәрмәләр
Ҡалдыҡтар

**Ҡалдыҡтар** — етештереү процесында,  эш барышында, хеҙмәт күрһәткәндә  йә ҡулланған ваҡытта барлыҡҡа килгән предметтар. Уларҙы ташлайҙар,  йәки  ташлау өсөн тәғәйенләнгәндәр.

## Дөйөм мәғлүмәт

Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары һаны ХХ быуатта  йылдам арта бара, был ҙур ҡалаларҙа һәм етештереү предприятиеларында оло проблемаға әйләнде.

Тәбиғи фәндәр һәр матдәне ғәмәлдә теге йәки был рәүештә ҡулланырға мөмкин тип аңлата. Тик иҡтисади йәһәттән маҡсатҡа ярашлы булыу-булмауы тәбиғи рәүештә быны сикләп тора.

## Ҡалдыҡ кластары
Ҡалдыҡтар ошолай айырыла -

**килеп сығышы буйынса**:
*етештереү ҡалдыҡтары (сәнәғәт ҡалдыҡтары)
*ҡулланыу ҡалдыҡтары (коммуналь-көнкүреш)[
*хәрби  ҡалдыҡтар
**составы буйынса:**
*биологик сығышлы ҡалдыҡтар
*техноген ҡалдыҡтар
**агрегат хәле буйынса:**
*ҡаты
*шыйыҡ
*газ хәлендә
* хәүефлелеге буйынса (кеше  һәм/йәки тирә-яҡ мөхит өсөн)
Рәсәйҙә  Ҡалдыҡтарҙың федераль классификация каталогы (ФККО) бар, унда ҡалдыҡтарҙың килеп сығышына бәйле код бирелә.

## Рәсәйҙә ҡалдыҡтарға бәйле проблемалар
Рәсәй иҡтисадында йыл да  3,4 млрд. тонна ҡалдыҡтар барлыҡҡа килә, шул иҫәптән 2,6 миллиард тоннаһы — сәнәғәт ҡалдыҡтары, 700 миллион тоннаһы — ҡошсолоҡ һәм малсылыҡтың шыйыҡ ҡалдыҡтары, 35-40 млн тонна — ТБО, 30 млн т  —  таҙартҡыс ҡоролмалар ҡалдыҡтары. Уны уртаса ҡулланыу кимәле  яҡынса 26 процент тәшкил итә. 

Ҡалдыҡтарҙы рациональ ҡулланмау — технологиялар юҡлыҡтан түгел, ә икенсел сеймал сифатында ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү күп осраҡтарҙа  рентабелле булмауынан килә .

Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә  ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм эшкәртеү өсөн тәүшарттар барлыҡҡа килгән:

*сит илдәрҙә ҡалдыҡтарҙы йыйып эшкәртеү буйынса үҙәкләштерелгән идара итеү милли системалары тәжрибәһе бар, улар экологик түләүҙәр иҫәбенә эшләнә, йәғни бюджеттан маҡсатлы финанслау  юҡ (байырым махсус дәүләт программаларынан тыш);
*  70-80 йылдар икенсел сеймал йыйыуҙы һәм эшкәртеүҙе ойоштороу буйынса совет осоро тәжрибәһе бар, был территориаль принцип буйынса эшләнә ине. Уның  айырым система элементтары килеп тыуған иҡтисади шарттарҙа ла эшләүен дауам итә;
* Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә  иң ҙур ҡалаларҙа (Мәскәү, Санкт-Петербург һ. б.) уларҙың административ органдарының финанс ярҙамында  ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һәм локаль йыйыу системаларын булдырыу тәжрибәһе бар.

## Шулай уҡ ҡара
* Твёрдые бытовые отходы
* Гарбология
* Туалет
* Система управления отходами
* Мусоровоз
* Зелёная химия
* Ядерные отходы
* Свалочный газ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Экологическая проблема отходов  / ecologyproblems.ru 
* Законодательные акты Российской Федерации, регулирующие классификацию, сбор, хранение, транспортировку и переработку отходов.
* Отраслевой портал Отходы. Ру 2003—2017
* Отраслевой сайт — Отходы и вторсырьё  (Украина)
* ИММ-технология против отходов
* Базельская конвенция о контроле за трансграничной перевозкой опасных отходов и их удалением (1989), Беллона, 2007
* Старший прокурор отдела по надзору за соблюдением федерального законодательства прокуратуры Тюменской области советник юстиции О. М. Копьева, Снижение у предпринимателей и организаций объёма документации по отходам — это реальность  / Портал kultura-prava.ru, 18 ИЮЛЬ 2010
Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы

**Сәйетгәрәйев Риф Рәйес улы** (23 август 1960 йыл — 18 июнь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй спидвей спортсыһы, мотоциклда уҙышыусы. Мотоуҙыш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси һәм команда зачетында СССР һәм Рәсәй чемпионы, үләндә үткәрелгән спидвейҙа Европа чемпионы.

## Биографияһы
Өфөлә тыуа һәм ошо ҡалала спидвей менән шөғөлләнә башлай. Беренсе тренеры — Рәил Ҡәүей улы Сәфәров. «Башҡортостан» командаһы составында СССР-ҙың чемпионат кубогын 5 тапҡыр яулай, тағы ла бер тапҡыр Львов армия спортклубы составында ла еңеүсе булып, кубок яулай. Шулай уҡ ике тапҡыр СССР-ҙың шәхси чемпионатында еңеп сыға һәм 1990 йылда үләндәге спидвей буйынса Европа шәхси чемпионатында чемпион була.

1994 йылда Польшаның «Искра» (Острув-Велькопольский), «ЗКЖ» (Зелена-Гура), тағы ла «Искра» (Острув-Велькопольский) командаларында сығыш яһай. 1996 йылдың 6 июненда «Искра» менән «Уния» командаларынан Лешно (Анджей Шиманьский-Роберт Миколайчак, Павел Ленцкий-Риф Сәйетгәрәев аварияға эләгеп ауыр баш-баш мейе йәрәхәте ала. 12 көндән һуң Риф Сәйетгәрәев Острувский дауаханаһында вафат була.

Оструве стадионында спортсы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ асыла, шулай уҡ Риф Сәйетгәрәев мемориалы ойошторола.

## Ярыштаының уртаса һөҙөмтәләре




## Ҡаҙаныштары

## Хәтер
Спортсы иҫтәлегенә йыл һайын Риф Сәйетгәрәев мемориалы йәки спидвей буйынса ярыштар уҙғарылып килә.

## Һылтанмалар
* Последний заезд Рифа Саитгареева

## Иҫкәрмәләр
Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы

**Халиҡов Ғабдулхак Әбйәлил улы** (9 февраль 1931 йыл — 30 сентябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика, 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1993 йылдарҙа физика факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

## Биографияһы
Ғабдулхак Әбйәлил улы Халиҡов 1931 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Ҡормантау ауылында тыуған.
 
1956 йылда Өфө нефть институтын, 1979 йылда — Удмурт дәүләт университетын тамамлай.

Техник фәндәр докторы, профессор; Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991).

Башҡорт дәүләт университетының гидродинамика кафедраһы мөдире, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының минераль сеймалды комплекслы үҙләштереү лабораторияһы етәксеһе, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан йәштәр физика-техник институты генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре,  СССР юғары белем биреү алдынғыһы. 
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының нефть һәм газ бүлексәһе ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* http://www.anrb.ru/blog/alias/halikov
Рутман Григорий Иосифович

**Рутман Григорий Иосифович** (22 февраль 1929 йыл — 21 июнь 2001 йыл) — ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1989), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Григорий Иосифович Рутман 1929 йылдың 22 февралендә Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Стрешино ауылында тыуған.

1951 йылда  Днепропетровск химия-технология институтын тамамлай.

Эш урындары һәм вазифалары: 1951 йыл Салауат ҡалаһындағы 18-се комбинатта эшләй. 1961 йылдан алып — Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының баш механигы, 1965 йылдан алып — Стәрлетамаҡ тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы (СОПНХЗ) директоры, 1995 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһы Инженерлыҡ Академияһының Стәрлетамаҡ бүлексәһе рәйесе, 1997 йылдан алып СДПИ-да уҡыта.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: полимерҙар алыу технологияһы, бәләкәй тоннажлы химия продукттары. 

Уның ҡатнашлығында синтетик гуттаперча, антиоксиданттар етештереү; полиизопрен, олигопиперилен, түбән молекулалы полиуретановый синтетик каучуктар, универсаль ҡатырыусы уйлап табыла һәм эшкәртелә, каталитик крекинг регенераторы, бутанды дегидрирлау реакторы, спорт ҡоролмалары өсөн һығылмалы яплауҙар полимеры булдырыла.

## Хеҙмәттәре
22 фәнни хеҙмәт, 220 уйлап табыу авторы 
* Превращения фенольных оснований Манниха //Журнал прикладной химии. 1991. Т.64. № 1 (соавт.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы (1977)
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976), 
* СССР Минтехпромының иң яҡшы уйлап табыусыһы (1989), 
* БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы (1989),
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986, 1971),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971),
* миҙалдар.

## Һылтанмалар
* 
* Уральская энциклопедия
Варфоломеев Дмитрий Фёдорович

**Варфоломеев Дмитрий Фёдорович** (24 сентябрь 1918 йыл — 7 май 1992 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966—1977 йылдарҙа КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы, 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). РСФСР‑ҙың (1981) һәм БАССР‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1978). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Дмитрий Фёдорович Варфоломеев 1918 йылдың 24 сентябрендә Тамбов губернаһының Елатьма өйәҙе Заболотье ауылында тыуған.

1948 йылда С. М. Киров исемендәге Урал индустриаль институтын тамамлай.

1955—1963 йылдарҙа — Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1964—1966 йылдарҙа — Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры; 1966—1977 йылдарҙа — КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1977—1988 йылдарҙа — Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры була.

Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Химия фәндәре кандидаты (1966). «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы буйынса доцент ғилми вазифаһына раҫлана (1971). 1972 йылдан — Өфө нефть институты профессоры; техник фәндәр докторы (1975).

Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү ҡорамалдарын коррозиянан һаҡлау проблемалары, катализаторҙар булдырыу, электродлы нефть коксы, төрлө тәғәйенләнешле битумдар алыу менән бәйле. Уның етәкселегендә, КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында айырым ароматик углеводородтар, синтетик май кислоталары, олеум, алкилфеноллы присадкалар, пиромеллит диангидридын етештереү үҙләштерелә; парафиндарҙы адсорбцион таҙартыу, сәнәғәт ағынты һыуҙарын биологик таҙартыу процесы индерелә.

Варфоломеев Дмитрий Федорович 1992 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
Профессор Д. Ф. Варфоломеев — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, яҡынса 100 уйлап табыуға авторлылыҡ таныҡлығы эйәһе.
* *Варфоломеев Д. Ф.* Химия нефти и газа. — Уфа, 1977. (авторҙашлыҡта)
* *Варфоломеев Д. Ф.* Рациональное использование вторичных ресурсов нефтехимии и охрана окружающей среды. — Уфа, 1979. (авторҙашлыҡта)
* *Варфоломеев Д. Ф.* Расширение ресурсов среднедистиллятных топлив и повышение рентабельности процесса коксования. — М., 1985. (авторҙашлыҡта)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены (1971),
* Октябрь Революцияһы ордены (1975),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1959),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), 
* СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1967),
* СССР-ҙың почетлы нефтехимигы (1978).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Морев Николай Николаевич

**Морев Николай Николаевич** (25 июль 1917 йыл — 5 август 1997 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышы яугире, кесе сержанты, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Морев Николай Николаевич 1917 йылдың 25 июлендә Петроград губернаһының Павлов ҡалаһында тыуған.

Урыҫ. Рыбинск авиация техникумын тамамлаған. 1946 йылдан алып КПСС ағзаһы. 1939 йылдан Рыбинск мотор заводында эшләгән. Эвакуацияланғандан һуң 1941 йылдан  Өфө моторҙар заводында эшләй.

1942 йылдың февралендә Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Әстерхан хәрби пехота училищеһында уҡый.
1943 йылдың июненән хәрәкәт иитеүсе армияла.

Кесе сержант Н. Н. Морев 1943 йылдың  22 сентябрендә Зарубинцы ауылы янында  Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда (Черкассы өлкәһе Канев районы) батырлыҡ күрһәтә.  

1944 йылда ауыр яраланғандан һуң Н.Н.  Морев демобилизациялана.

1944—1955 йылдарҙа Өфө агрегат заводында цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй; 1955—1957 йылдарҙа — Рыбинск механик заводының баш инженеры. Аҙаҡ Өфөгә ҡайта.

1957—1967 йылдарҙа  Өфө «Гидравлика» заводында цех начальнигы урынбаҫары; 1967—1973 йылдарҙа — Өфө агрегаттар, машиналар төҙөү заводында эшләй. 1973 йылдан 1977 йылға тиклем Өфө приборҙар  заводында пенсияға киткәнгә тиклем эшләй.

1997 йылдың 5 авгусында вафат була. Өфөлә ерләнгән.

## Батырлығы
« 69-сы механизацияланған бригаданың миномет расчеты командиры (9-сы механизацияланған корпус,  3-сө гвардия танк армия, Воронеж фронты) кесе сержант Н. Н. Морев 1943 йылдың 22 сентябрендә ҡулдан яһалған һалда  беренселәрҙән булып Зарубинцы ауылы районында  Днепрҙы һуғышып аша сыға  һәм шунда уҡ үҙенең миномет уты менән беҙҙең частәрҙең кисеүен тәьмин итә. Һөжүм иткәндә пехотаның хәрби тәртибендә эш итеп, үҙенең миномет уты менән һөжүм итеүеләргә юл аса.  

1943 йылдың 29 сентябрендә  плацдармды киңәйткәндә һәм нығытҡанда дошмандың танк һәм пехота һөжүме ваҡытында Н.Н. Морев миномет ротаһының сафтан сыҡҡан командирын алмаштыра һәм көслө ут менән һөжүмде кире ҡаға. Дошмандың ете ут нөктәһен һәм  200-гә яҡын гитлерсыһын юҡ итә».

1943 йылдың 17 ноябрендә  Н. Н. Моревҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (17.11.1943).
* Ленин ордены.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.10.1943).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Т. 4: Л-О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.

## Һылтанмалар

* 

WarheroesИдентификатор1801
* Республиканский музей Боевой Славы: Морев Николай Николаевич .
Полак Алексей Филиппович

**Полак Алексей Филиппович** (4 июнь 1911 йыл — 31 июль 1990 йыл) — инженер‑төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984). РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Алексей Филиппович Полак 1911 йылдың 4 июнендә Рәсәй империяһының Тифлис ҡалаһында тыуған. 1934 йылда Вена политехник институтын тамамлаған.

### Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1935—1937 — Брянск цемент заводы төҙөлөшөндә инженер;
* 1941—1947 — Ишембай нефть промыслаларында;
* 1947—1956 — «Башнефтезаводстрой» тресы;
* 1956—1980 — Башҡорт төҙөлөш ғилми-тикшеренеү институты директоры (Өфө);
* 1971—1990 йылдарҙа — Өфө нефть институты профессоры, «Төҙөлөш конструкциялары» кафедраһы мөдире.
Бәйләүес материалдар, бетон һәм тимер‑бетон коррозияһы проблемалары өлкәһендәге белгес. Уның етәкселеге аҫтында Башҡорт төҙөлөш ғилми-тикшеренеү институты (БашНИИстрой) свай өҫтөнә фундамент төҙөү өлкәһендә илдә алдынғылыҡҡа сыға. Свай ҡатыу техникаһы (С-878, СП-49, КО-8, КО-16 агрегаттары); тупраҡты, ҡоролмалар аҫтында тупраҡ нигеҙҙең күтәрә алыу һәләтен иҫәпләү өсөн алдан тикшереп ҡарау техникаһы; элгәре-көсөргәнешле тимер конструкциялар; яңы төҙөлөш технологиялары, төҙөлөштө ойоштороу һәм идара итеү ысулдары эшләнә һәм производствоға индерелә. Төҙөлөш материалдарын етештереүҙә күп тонналы сәнәғәт ҡалдыҡтарын файҙаланыу, төҙөлөш конструкцияларын коррозиянан һаҡлау ысулдары буйынса асыштар яһалған.

Фальсификацияланған ғәйепләү буйынса 1937—1939 йылдарҙа төрмәлә була. 1990 йылдың 31 июлендә, 79 йәшендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында вафат була.

Алексей Филипповичтың уҡыусылары араһында — Валерий Марказович Латыпов.

Полак Алексей Филиппович 250-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы, 17 уйлап табыуға таныҡлыҡ эйәһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984),
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1980),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 695 с. — С. 437.

## Иҫкәрмәләр
Рехмуков Фарид Измайлович

**Рехмуков Фәрит Измаил улы**(1926—2005) — СССР, Рәсәй архитекторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974).

## Биографияһы
1948 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлағандан һуң, Карел-Фин Совет Социалистик республикаһының Петрозаводск ҡалаһына республика проект контораһына (һуңғараҡ — «Карелпроект») эшкә ебәрелә.

1950 йылдар башында фәрит Рехмуков ВДНХ-лағы Карел-Фин Совет Социалистик республикаһының павильоны бинаһын проектлау буйынса Бөтә союз конкурсында еңеүсе була. Бина 1954 йылда төҙөлә, әлеге ваҡытта — Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты.

1954 йылдан алып Ф. И. Рехмуков — СССР архитекторҙар союзы ағзаһы, СССР-ҙың архитекторҙар союзы карел бүлексәһе идараһы рәйесе (1954—1956).

1955 йылдан алып — «Карелпроект» проектлау ойошмаһы директоры.

Төп эшенән айырылмайынса Петрозаводск архитектура-төҙөлөш техникумында һәм Петрозаводск дәүләт университетының сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшө факультетында уҡыта.

1962 йылдан алып Өфөлә «Башпроект» проектлау институтында баш архитектор булып эшләй. 1965—1986 йылдарҙа — Өфөнөң баш архитекторы.

Өфө һәм Петозаводскиҙың иң әһәмиәтле биналары проекттарының авторы йәки авторҙашы..

## Ҡыҙыҡлы факттар
Өфөлә Рехмуков хөрмәтенә урам аталған.

## Фәрит Рехмуков проекттары буйынса төҙөлгән ҡайһы бер биналар

## Әҙәбиәт
* Донгузов К. А. Союз архитекторов Республики Башкортостан: история и современность. — Уфа, 1998
* Строители Башкортостана. — Уфа, 2001
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. С. 25—384 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0127-8 (т. 3)

## Һылтанмалар
* Ф. И. Рехмуков 
* Созидатель, учитель и зодчий 
* Город, который построил Фарид
Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы

**Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы** (16 июль 1924 йыл — 19 февраль 2002 йыл) — совет мәғдән табыу сәнәғәте алдынғыһы. 1951—1979 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), СССР-ҙың Почётлы таусыһы (1979).

## Биографияһы
Рамаҙан Муллағәли улы Ниғмәтуллин 1924 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Иманғол ауылында тыуа. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда «Башзолото» тресы Учалы руда идаралығының тау цехында башлай.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Демобилизациянан һуң 1950 йылда машинисы ярҙамсыһы, 1951 йылдан — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында экскаватор машинисы булып эшләй.

Ете йыллыҡта (1959—1965) мәғдән сығарыу нормаларын 108,3 процентҡа үтәй һәм пландан тыш 291 мең тонна мәғдән таба, ә 1965 йылда рудник буйынса 103 һәм 105 %-ҡа план үтәлһә, Нәғмәтуллин планды 110,6 %-ҡа үтәй һәм пландан тыш 73 мең тонна мәғдән сығара. Мәғдән сығарыу буйынса ете йыллыҡ йөкләмәне 6,5 йылда үтәй.

Социалистик ярышта үҙ экскаваторының ремонт арауығы ваҡытын оҙайтып, нормала ҡаралған 4 йыл урынына 4 йыл 9 ай дауамында капремонтһыҙ эшләй. Ауыр тау-геология шарттарында быраулаусылар, шартлатыусылар һәм геологтар менән хеҙмәттәшлек итеп, ҡиммәтле мәғдәндең юғалтыуҙарҙын 1960 йылда 4,5 %-ҡа тиклем, 1965 йылда 2,5 процентҡа тиклем әҙәйтә. Мәғдәндең буш тоҡомдар менән ҡатнаш сығарылыуын кәметә һәм 524 мең һум экономия яһай.

1963—1965 йылдарҙа уның рационализаторлыҡ тәҡдимдәре арҡаһында 8910 һум экономия алына. Ниғәмәтуллин үҙенең бай тәжрибәһенә 20 экскаватор машинисын өйрәтә, шунлыҡтан рудник 1965 йылда мәғдән сығарыуҙы 5 %-ҡа арттыра һәм өҫтәмә 165 мең кубометр тау массаһын бирә.

Төҫлө металлургияны үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 20 май 1966 йылдың 20 майында Рамаҙан Муллағәле улы Ниғмәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

1967—1975 йылдарҙа РСФСР-ҙың етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.

1979 йылдан алып 1980 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Учалы байыҡтырыу комбинатының уҡыу комбинатында производство инструкторы булып, Учалы ҡалаһы № 30 һәм № 45 урта һөнәри-техник училищеһында производствоға уҡытыу мастеры булып эшләй. Таусылар 1979 йылда уға СССР-ҙың Почётлы таусыһы исеме бирелә.

2002 йылдың 19 февралендә 78-се йәшендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* Рәсәй Федерацияһы һәм СССР миҙалдары
* СССР-ҙың Почётлы таусыһы (1979)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин и др. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с.: ил. —ISBN 978-5-295-05228-6.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
* 
* Как начиналась добыча руды // Сайт городского поселения Межозёрный
Мушников Георгий Иустинович

**Мушников Георгий Иустинович** (7 декабрь 1923 йыл — 3 февраль 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, гвардия подполковнигы (1958). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Георгий Иустинович Мушников 1923 йылдың 7 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрө кантонының Айбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда урта мәктәптә уҡыуынан айырылмай Өфө аэроклубын тамамлай. Аэроклубты тамамлағандан һуң үҙ теләге менән Пермь авиация лётчиктар училищеһына уҡырға инә.

Училищены тамамлағандан һуң, хәрәкәт итеүсе армияға фронтҡа ебәрелә. Воронеж, Дала, 1-се Украина, 2-се Украина фронттары ғәскәрҙәре составында немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта осоусы-штурмовик, звено командиры, эскадрилья командиры урынбаҫары, эскадрилья командиры сифатында ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда «Ил-2» самолет-штурмовигында 185 хәрби осош яһай. Белгород, Курск, Харьков, Кировоград, Львов, Краков, Сандомир, Корсунь-Шевченко, Прага, Берлин һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

111 хәрби осош осоронда шәхсән дошмандың күп тере көстәрен һәм хәрби техникаһын юҡ иткәне өсөн Мушников Георгийға Ленин ордены менән Алтын Йондоҙ миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң 1958 йылдың апреленә тиклем СССР-ҙың Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. Совет Армияһының Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт итеү осоронда 16 типтағы самолеттарҙа, шул иҫәптән реактив самолет-истребителдәрҙә оса, йәш осоусыларҙы өйрәтә.

1958 йылда, армия ҡыҫҡартылғас, подполковник дәрәжәһендә запасҡа китә. Запасҡа киткәндән һуң 20 йыл Өфө машиналар эшләү заводында контролер, технолог, инженер вазифаһында эшләй, шуларҙан 13 йыл техник контроль бүлегенең партбюро секретары була.

1984 йылдың 3 февралендә вафат була, Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Хәтер
* Өфө ҡалаһы Калинин районының Инорс биҫтәһендәге урамға Георгий Мушников исеме бирелгән.
* Уның исемен Бөрө ҡалаһы мәктәбенең пионер дружинаһы йөрөтә.
* 2001 йылда Өфөнөң 74-се урта мәктәбендә Бөйөк Ватан һуғышына арналған музей асыла. Ул Советтар Союзы Геройы Г. И. Мушников исемен йөрөтә.
* 2006 йылда Өфөнөң 74-се урта мәктәбенә патриотик тәрбиә биреүҙә уңыштары өсөн Советтар Союзы Геройы Г. И. Мушниковтың исеме бирелә.
* Советтар Союзы Геройы Г. И. Мушниковҡа Өфөлә мемориаль таҡтаташ асыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Георгий Иустинович Мушниковҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6074) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында командование заданиеларын уңышлы үтәгәне өсөн ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Александр Невский ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Исполнилось 85 лет со дня рождения Героя Советского Союза Георгия Мушникова.
* Мушников Георгий Иустинович .
Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы

**Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы** (1 декабрь 1958 йыл) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). Рәсәй Федерацияһының мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).

## Биографияһы
Флүрә Булат ҡыҙы Ситдиҡова БАССР-ҙың (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Октябрьский ҡалаһында 1958 йылдың 1 декабрендә тыуған.

1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған.

1987 йылда Ҡаҙан консерваторияһында ассистентура-стажировка үткән.

1983—85 һәм 1987 йылдарҙан -  концертмейстер.

1992 йылдан уҡыта башлай, 2001 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҡыллы инструменттар кафедраһы мөдире. 

Бер үк ваҡытта Өфө ҡалаһында 1982-1992 йылдарҙа "Башҡортостан" камера оркестры артисы. 1992-93 — "Башҡортостан солистары" ансамблендә, 1996-98 — Боронғо музыка ансамблендә эшләй, 2000 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының  ҡыллы квартетында, 2012 йылдан — “Пьяццолла‑трио” ансамблендә ҡатнаша. 

Уның репертуарында сит ил камера музыкаһы (И.С.Бах, Л.Бетховен, И.Брамс, К.Дебюсси, Р.Шуман һәм башҡалар), башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре (Р. Х. Ғәзизов,Н. Ә.Дауытов, Х. Ш. Заимов, З. Ғ. Исмәғилев, Н.Г.Сабитов, С.Ғ. Шаһиәхмәтов  һ. б.) була. 

Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй.

25 фәнни һәм уҡытыу-методика буйынса хеҙмәттәр авторы 

## Ижади ҡаҙаныштары
*Төбәк йәш музыканттар конкурсы лауреаты (Өфө, 1976).
*Халыҡ-ара “ХХI быуат сәнғәте” конкурсы лауреаты (Киев, 2004)
*Халыҡ-ара симфоник һәм  камера музыкаһы фестивале дипломанты(2005)
*Халыҡ-ара классик музыка фестивале лауреаты (Испания, 2008)
*“Талант ҡанаттарында”  конкурс‑фестиваляе дипломанты (2014)
*Республика аккомпаниаторлыҡ сәнғәте фестивале дипломанты (2016)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
* «Русское исполнительское искусств» Фонды премияһы лауреаты

## Ғилми әҫәре
*Скрипичный текст в сольных и ансамблевых сочинениях западноевропейского барокко. Уфа, 2015 (соавт.).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башкирская энциклопедия — СИТДИКОВА Флюра Булатовна  

## Һылтанмалар
* Уфимский государственный институт искусств имени Загира Исмагилова. СИТДИКОВА Флюра Булатовна 
* Преподаватели образовательных учреждений культуры и искусства продемонстрировали своё мастерство
* Управление по культуре и искусству Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан. В Уфе прошел V Открытый региональный конкурс юных музыкантов им. М.Г. Файна

.
Шәймәрҙәнов Наил Әхмәт улы

**Шәймәрҙәнов Наил Әхмәт улы** (2 декабрь 1958 йыл) — йырсы һәм композитор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019).

## Биографияһы
Наил Әхмәт улы Шәймәрҙәнов 1958 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районының Шафран ҡасабаһында  тыуған.

Шафран тимер юл станцияһындағы 43-сө урта мәктәпте тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Башҡортостан республика мәҙәниәт-ағартыу училищеһына уҡырға инә.

2019 йылдың 8 октябрендә, Республика көнө алдынан, Наил Шәймәрҙәнов «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019). 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Официальный сайт Муниципального казенного учреждения Отдел Культуры администрации муниципального района Альшеевский район Республики Башкортостан. ШАЙМАРДАНОВ НАИЛЬ АХМЕТОВИЧ 

## Һылтанмалар
* Инстаграм @nail_shaimardanov_official Наиль Шаймарданов
* Наиль Шаймарданов приглашает на свой первый творческий вечер. Сайт «Tatpressa.ru» Новости Татарстана и новости Казани. 13.09.2013 Шоу-бизнес
Оболенцев Роман Дмитриевич

**Оболенцев Роман Дмитриевичв** (1 ноябрь 1906 йыл — 27 октябрь 1968 йыл) — СССР нефтехимигы, химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). РСФСР-ҙың (1964) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Роман Дмитриевич Оболенцев Харьков губернаһы (хәҙер Украинаның Харьков өлкәһе Первомайский районы) Алексеевка ауылында 1906 йылдың 1 ноябрендә тыуған.

1936 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай. 1935-1941 йылдарҙа Ленинградтың «Химгаз» заводында эшләй. 1941-1951 йылдарҙа — Һарытау дәүләт университетының нефть һәм газ эшкәртеүҙе химик ойоштороу кафедраһы мөдире. 1951 йылдан алып — химия бүлеге мөдире, 1961 йылда — Органик химия институты директоры. Бер үк ваҡытта 1956-1964 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы президиумы рәйесе , 1960-1968 йылдарҙа — «Көкөрт органик берләшмәләр химияһы һәм технологияһы» проблемалары буйынса СССР Министрҙар Советының фән һәм техника буйынса Хөкүмәт комитеты ҡарамағындағы ғилми совет рәйесе. 1968 йылда Украина ССР-ы Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләр химияһы институтына күсә.

Киевта 1968 йылдың 27 октябрендә Киевта вафат була. Ҡаланың иҫке өлөшөндәге Байковый зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Нефтехимияның яңы тармағына — нефттең көкөрт органик тәбиғи берләшмәләре химияһына — нигеҙ һалыусы. Урал-Волга буйы, Көнсығыш Себерҙең көкөртлө һәм юғары көкөртлө нефтен эшкәртеүҙе теоретик нигеҙләй. Уның етәкселегендә 200-ҙән ашыу юғары дәрәжәле таҙа индивидуаль берләшмәләр синтезлана. Был берләшмәләр нефть көкөрт берләшмәләре компонентын моделләштереүгә килтерә, уларҙың ярҙамы менән СССР-ҙың көнсығыш райондарының нефть компоненттары классификацияһы барлыҡҡа килә. Р. Д. Оболнецев 180-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында:

* Физические константы углеводородов жидких топлив и масел. Москва, 1953;
* Гидрогенолиз сераорганических соединений нефти. Москва, 1961 (в соавторстве);
* Сераорганические соединения нефтей Урало-Поволжья и Сибири. Москва, 1973 (в соавторстве).

## Һылтанмалар
*
Никифоров Юрий Никифорович

**Никифоров Юрий Никифорович** (16 ноябрь 1934 йыл — 27 ноябрь 2012 йыл) — ғалим-политолог, тарихсы, юғары мәктәп уҡытусыһы. Тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980), Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999).

## Биографияһы
Юрий Никифорович Никифоров 1934 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Аделькин ауылында тыуған.

1956 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, юғары уҡыу йортоноң ВЛКСМ комитеты секретары булып эшләй.

1957—1960 йылдарҙа Салауат ҡалаһында мәктәп директоры була. Артабан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһында уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

1963 йылдан алып уҡытыусы, 1969 йылдан алып — Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире.

1991 йылдан алып 2012 йылда вафат булғанынса Башҡорт дәүләт университетының политология кафедраһы мөдире булып эшләй. Рәсәй сәйәси фәндәр ассоциацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе етәксеһе була.

2009 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» маҡтау билдәһе менән бүләкләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Юрий Никифорович Никифоров ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — сәнәғәт тарихы, йәшәү рәүеше, сәйәси система һәм сәйәси мәҙәниәт. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәте баҫыла, шул иҫәптән, 7 монографияһы.

### Нәшер ителгән хеҙмәттәре
* XXVI съезд КПСС о проблемах совершенствования социалистического образа жизни: Межвуз. науч. сб. — Уфа: БГУ, 1982. — 171 с. (соавт.);
* Опыт исследования политической культуры сельского труженика. Уфа, 1985;
* Политология. Уфа, 1993 (соавт.);
* Основы политологии. Уфа, 1994;
* Политология: Курс лекций. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2008. — 151 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мосиевич Борис Михайлович

**Мосиевич Борис Михайлович** (21 май 1921 йыл — 28 март 1981 йыл) — СССР тренеры һәм спорт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бөтә Союз категорияһындағы судья (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961).

## Биографияһы
Борис Михайлович Мосиевич 1921 йылдың 21 майында Украина ССР-ының Коростендә тыуа .

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ҡара диңгеҙ флотының «Непорочное» эскадра миноносецында моряк булып хеҙмәт итә, «Одесса оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән(24.07.1943).

Демобилизациянан һуң Башҡорт АССР-ына килә. Мосиевич, Өфөлә йәшәй. 1947 йылда БАССР-ҙың Физик культура һәм спорт эштәре буйынса комитетының уҡыу-спорт бүлегендә өлкән инспектор булып эшләй. 1952 йылдан алып — «Спартак» ДСО-һының Башҡортостан өлкә советы тренеры , 1963—1964 йылдарҙа — ДСО «Локомотив» тренеры (барыһы ла — Өфө). 1947 йылдан алып бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә тренер була. Борис Мосиевич 1965 йылдан алып Башҡорт АССР-ының ауыр атлетика федерацияһы рәйесе була.

Үҙенең тренер эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ билдәле спортсылар тәрбиәләй — В Чикишев, М. Шабаев, В Агибалов, Г Аферин, Владимир Вагин, Е. Гирко, Рәфил Ханов. Уларҙың ҡайһы берҙәре — донъя рекордсмены.

1981 йылдың 28 мартында Мәскәү өлкәһе Калининград (хәҙер Королев) ҡалаһында вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ христиан зыяратында ерләнә.

## Әҙәбиәт
* *В Русев* батыр Остазы. / Башҡортостанда спорт. Өфө, 1971.

## Иҫкәрмәләр
Орсаев Егор Орсаевич

**Орсаев Егор Орсаевич** (12 июнь 1910 йыл — 25 сентябрь 1951 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Егор Орсаевич Орсаев 1910 йылдың 12 июнендә Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының  Мишкә районы) Камай ауылында тыуған.

Мари. Башланғыс белемле. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда бригадир булып эшләй.

Егор Орсаевич 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

683-се артиллерия полкының орудие командиры (214-се уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 1 Украина фронты) сержант Орсаев Егор 1945 йылдың 26 ғинуарында Одра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң, Е. О. Орсаев Камай ауылында колхоз рәйесе булып эшләй.

1951 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Мишкә районы Камай ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«683-артиллерия полкының орудие командиры (214-се уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 1 Украина фронты) сержант Орсаев Егор  1945 йылдың 26 ғинуарында поляк ҡалаһы Олау (Олав) районында Одра йылғаһы буйындағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Одра йылғаһына яҡынлашып килгән уҡсылар ротаһын һаҡлап, ул дошмандың ике пулеметын юҡ итә. Орудиеһын йылғаның ҡаршы яғына күсереп, ҡыйыу артиллерист өҫтәмә көстәр килгәнгә тиклем баҫып алған  сик һыҙыҡтарын тотоп тора».

СССР  Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлыҡы өсөн сержант Орсаев Егор Орсаевичҡа Ленин ордены менән  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6220) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Хәтер
Мишкә ауылында урта мәктәп һәм урам Герой исемен йөрөтә. 

Камай ауылында Герой йәшәгән йортта  Е.О. Орсаевҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының  «Алтын Йондоҙ» миҙалы  (10.04.1945).
* Ленин ордены (10.04.1945).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (10.06.1944).
* Iii дәрәжә Дан ордены (26.02.1945).
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы(09.08.1943).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы.
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.

## Һылтанмалар

* 

* Республиканский музей боевой Славы: Орсаев Егор Орсаевич .
Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы

**Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы** (15 ғинуар 1965 йыл) — йырсы. 2000 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы , «Яҙғы тауыштар» республика йыр конкурсы лауреаты. 

## Биографияһы
Миңзифа Усман ҡыҙы Исҡужина 1965 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. Урта белемде Темәс мәктәбендә ала. Бала саҡтан йыр-моңдо һөйгән, гармунда өҙҙөрөп уйнаған ҡыҙҙың сәнғәткә юлы ҡатмарлы ғына була. Башта Баймаҡ һөнәрселек училищеһында һатыусы һөнәрен үҙләштереп, Темәстә һатыусы булып эшләй. Артабан Өфө моторҙар эшләү заводында токарь була. 21 йәшендә генә Өфө сәнғәт училищеһына килә, Фәрзәнә Сәғитова класында уҡый. Артабан Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

Йырсы бер нисә тапҡыр үҙ тамашасылары өсөн соло концерттары менән сығыш яһаны. Ул башҡорт композиторҙарының йырҙарын (З. Исмәғилев, «Былбылым»; Х.Әхмәтов, «Тыуған ауылым»; Б.Ғайсин, «Ике аҡҡош»; А.Туҡтағолов, «Мөхәббәт») һәм башҡорт халыҡ йырҙарын («Бала ҡарга», «Шәүрә», «Һандуғас» һәм башҡалар) бер рәттән ҙур оҫталыҡ менән йырлай.

Миңзифа Исҡужинаның концерт программалары һәр ваҡытта бай һәм масштаблы, үҙенең йырҙарын «Далан» эстрада төркөмө, Башҡортостан Республикаһының халыҡ инструменттары милли оркестры, филармонияның эстрада-джаз оркестры һәм Башҡортостан Республикаһының академия хор капеллаһы оҙатыуында йырлай.

«Далан» эстрада төркөмө вокалисткаһы булараҡ Төркиә Республикаһында Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (Истанбул, 2006—2008), Һарытауҙа, Мәскәүҙә, Ырымбурҙа (2007), Санкт-Петербургта (2008) лайыҡлы сығыш яһаны.

«Рәсәй Федерацияһы башҡорттары» Федераль программаһы сиктәрендә Рәсәй төбәктәре буйынса һабантуйҙарҙа ҡатнаша һәм гастролдәргә сыға.
Тәбиғәттән бирелгән абсолют ишетеү һәләте уға вокаль материалды ҡыйынлыҡһыҙ үҙләштереү, башҡарылған әҫәрҙе тамашасыларға түкмәй-сәсмәй еткереү өсөн ҙур мөмкинлектәр бирә, ул һәр ваҡыт репертуарын яңыртып тора, үҙ оҫталығы өҫтөндә даими эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы
* «Яҙғы тауыштар» республика конкурсы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ еренең күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 63 бит.
* Минзифа Искужина выступит с сольной программой
* ИСКУЖИНА Минзифа Усмановна
* Искужина Минзифа Усмановна

## Видеояҙмалар
* Автограф. Заслуженная артистка Башкортостана Минзифа Искужина
* Минзифа Искужина - Ауылым тирэктэре 
* Миңзифа Исҡужина - Балаларыма
Минһажетдинов Марат Хәләф улы

**Минһажетдинов Марат Хәләф улы** (18 май 1934 йыл — 2 июль 1972 йыл) — башҡорт совет фольклорсыһы һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1964).

## Биографияһы
Марат Хәләф улы Минһажетдинов 1934 йылдың 18 майында Башҡорт АССР‑ының Учалы районы Ҡобағош ауылында Минһажетдинов Хәләф менән Минһажетдинова Мәүзифа ғаиләһендә тыуған. Ғаиләһендә башҡорт йолаларын белеп, туған телде ҡәҙерләргә өйрәнеп үҫә ул. Әсәһе танылған әкиәт һөйләү оҫтаһы, атаһы ла һөнәр-кәсеп белгән кеше була.

Өс томлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» әкиәттәр йыйынтығын төҙөүсе «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» (2-се киҫәк, Өфө, 1966) китабының авторҙашы, бер нисә уҡыу программалары, юғары уҡыу йорттары һәм мәктәптәр өсөн башҡорт әҙәбиәте курсы китаптарының авторҙашы.

1977 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүгә тәҡдим ителгән, тик уны ала алмай.

1962 йылдан алып 1972 йылда вафат булғанына тиклем Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы булып эшләй.

## Белеме
* 1959 — Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлаған.

## Хәтер
1994 йылда Учалы районы һәм Башҡортостандың Учалы ҡала хакимиәте ҡарары буйынса иң яҡшы уҡытыусы өсөн М. Х. Минһажетдинов исемендәге йыл һайын тапшырылыусы премия булдырыла

## Һылтанмалар
* 
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=142 
* 

* http://ufa.bezformata.ru/listnews/folklorist-i-pedagog/4653257/