open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
C2C

**C2C** (от , һүҙмә-һүҙ — «Ҡулланыусы ҡулланыусы өсөн») — һуңғы ҡулланыусы (consumer) менән һуңғы ҡулланыусының  электрон сауҙаһын аңлатҡан термин, йәғни һатыусы ла, һатып алыусы ла юридик мәғәнәләге эшҡыуар түгел.  

Ғәҙәттә, бындай коммерция мөнәсәбәттәрендә өсөнсө яҡ булараҡ аралашсы ҡатнаша, ул   сауҙа майҙансығын, мәҫәлән, интернет-аукциондарҙы,  һатыу/һатып алыу иғландары сайтын һ. б. ойоштора. Аралашсы шулай уҡ түләүҙең үтеүен башҡарыусы йә гарантиялаусы булырға мөмкин. Аралашсы тауарҙың алыныуын гарантияламай, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа бәхәстәрҙе хәл итеүҙә ҡатнаша. Шулай уҡ аралашсы тауарҙың һатылыуын әүҙемләштереүҙә ҡатнашмай, бының менән һатыусы үҙе шөғөлләнә.  С2С схемаһының үҙенсәлектәренә трансакция сығымдарының бәләкәй булыуын, тауар хаҡының сағыштырмаса арзанлығын индерергә була. Кире яғы — мутлашыуҙар ихтималлығы. Улар менән көрәш сараһы итеп майҙансыҡтар абруй (репутация) системаһын индерә.

## Миҫалдар
C2C моделен уңышлы ҡулланыу миҫалдары: онлайн аукциондар (EBay), ҡулланыусылар иғландары сайттары   (мәҫәлән, Craigslist һәм Gumtree).

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* B2B
Квадрат

**Квадра́т** — төҙөк дүртмөйөш, йәғни бөтә мөйөштәре тигеҙ һәм бөтә яҡтары тигеҙ булған дүртмөйөш.

## Квадраттың үҙсәнлектәре
# Яҡтарының оҙонлоҡтары тигеҙ.
# Квадраттың бөтә мөйөштәре лә тура.
# Квадраттың диагоналдәре тигеҙ, үҙ-ара перпендикуляр, киҫешеү нөктәһендә урталай бүленәләр һәм мөйөштәренең биссектрисалары булып торалар.

## Үҙсәнлектәре
* t — квадраттың яғы, R — ҡамаусы әйләнәнең радиусы, r — ҡамалған әйләнәнең радиусы булһын. Ул саҡта ҡамаусы һәм ҡамалған әйләнәләрҙең үҙәге уның диагоналдәре киҫешкән нөктә менән тап килә һәм
** квадратҡа ҡамалған әйләнәнең радиусы квадрат яғының яртыһына тигеҙ:
**: r = \frac{t}{2},
** квадратты ҡамаусы әйләнәнең радиусы квадрат диагоналенең яртыһына тигеҙ:
**: R = \frac{\sqrt 2}{2} t,
* Квадрат бөтә дүртмөйөштәр араһында иң күп симметрияға эйә. Уның
** дүртенсе тәртиптәге бер симметрия күсәре (квадрат яҫылығына перпендикуляр һәм уның үҙәге аша үтеүсе күсәр);
** икенсе тәртиптәге дүрт симметрия күсәре бар (яҫы фигура өсөн сағылышҡа эквивалентлы), шуларҙың икәүһе квадраттың диагоналдәре буйлап үтә, ә ҡалған икәүһе — яҡтарына параллель үтә.
* Квадраттың диагоналдәре тигеҙ, үҙ-ара перпендикуляр, киҫешеү нөктәһендә урталай бүленәләр һәм мөйөштәренең биссектрисалары булып торалар.

## Квадраттың периметры
** Квадраттың периметры тигеҙ:
**: P = 4 t = 4 \sqrt 2 R = 8 r,

## Квадраттың майҙаны
: *Бында тап квадратҡа хас булған формулалар килтерелгән. Шулай уҡ ҡара
[[Дүртмөйөш#Майҙан|ирекле дүртмөйөштәрҙең майҙандары]] өсөн формулалар.*
** Квадраттың майҙаны S
**: S = t^2 = 2 R^2 = 4 r^2 тигеҙ.

## Евклид булмаған геометрия
Евклид булмаған геометрияла квадрат (киңерәк) — дүрт тигеҙ яғы һәм тигеҙ мөйөштәре булған күпмөйөш.

## Квадраттарҙың күп төрлөлөгө
Биш төҙөк күпҡырҙарҙың береһе — кубтың ҡырҙары квадрат була.

Графтар:
K4 тулы граф йыш ҡына алты ҡабырғалы квадрат рәүешендә һүрәтләнә.

Шахмат таҡтаһы квадрат формаһында һәм ике төҫтәге 64 квадратҡа бүленгән. Халыҡ-ара шашка өсөн квадрат таҡта ике төҫтәге 100 квадратҡа бүленгән. Боксёр рингы квадрат формаһында, уйын өсөн майҙансыҡ квадрат.

Лим флагы квадраты икеҡара һәм ике һары квадратҡа бүленгән, гавандә карапта күтәрелгәндә, карап карантинда тигәнде аңлата. 

## Шулай уҡ ҡара
* Дельтоид
* Берәмек квадрат
* Квадрат тип 2-се дәрәжәгә күтәреү атала
* Түңәрәк квадратураһы
* Квадратты квадратлау
* Тура дүртмөйөш
* Ромб
* Вариньон параллелограмы
* Тебо теоремаһы 1
* Трапеция
* Өсмөйөш
* Дүртмөйөш
* Marching squares

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
В2В

**«Бизнес бизнес өсөн» («B2B»)** ( — , ҡыҫҡаса — «би ту би») — эш итешеүсе субъекттарҙың мәғлүмәти һәм иҡтисади мөнәсәбәтләшеү төрө, был осраҡта — ҡәҙимге һуңғы ҡулланыусыға түгел, ә компанияларға, йәғни башҡа бизнесҡа, эшләгән юридик шәхестәртәр күҙҙә тотола.

## Тасуирлама
Көнбайыш илдәрендә «В2В» термины аҫтында ғәҙәттә бер компанияларҙың икенсе компанияларҙы оҙатыусы хеҙмәттәр, өҫтәмә ҡорамалдар, етештереү өсөн кәрәкле тауарҙар (етештереү саралары), профессиональ файҙаланыу тауарҙары һ. б. менән тәьмин итеүе аңлана. 

«B2B» теминына «FMCG» (, көндәлек ҡулланыу тауарҙары), йәғни һуңғы ҡулланыусыға йүнәлгәнлек, ҡаршы ҡуйыла. Мәҫәлән, көндәлек ҡулланыу тауарҙары етештереүсе компания менән һөйләшеүҙәр алып барыу, ул юридик шәхес булһа ла, «FMCG» өлкәһенә ҡарай.

## B2B системаһында электрон коммерция
Хәҙерге ваҡытта B2B системаһында электрон коммерция инструменттарын ҡулланыу киң таралыу алды. 

B2B майҙансығы продукция поставкалаусыларҙы һәм һатып алыусыларҙы үҙәк портал базаһында берҙәм системаға бәйләп, улар өсөн ҡулай шарттар тыуҙыра. Сауҙа майҙансығы тибына бәйле, уның уңышлы эш өсөн мөһим яҡтарын күҙҙә тотоу мөһим:
# яңы ҡатнашыусылар өсөн инеү еңеллеге;
# киң күләмле һәм ышаныслы платформа (яңы ҡатнашыусылар инеүе йә башҡа сәбәптәр майҙансыҡтың көйлө эшен боҙорға тейеш түгел);
# мәғлүмәткә идара итеү (сифатлы мәғлүмәт ҡулланыу, уның ваҡытында яңыртылып тороуы);
# интеграция мөмкинлектәре (уңайлы булһын өсөн майҙансыҡ электрон коммерцияның бөтә төрҙәрен солғарға тейеш);
# хәүефһеҙлек тәьмин ителеүе;
# аналитика;
# өҫтәмә сервистар (мәҫәлән, аукциондар йәки башҡа төрлө финанс хеҙмәттәре).

## Иҫкәрмәләр
Ханов Закирйән Хан улы

**Ханов Закирйән Хан улы** (7 февраль 1920 йыл — 9 август 1990 йыл) — театр актёры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937—1940 йылдарҙа һәм 1946 йылдан Ҡыйғы колхоз-совхоз театры, 1952—1987 йылдарҙа Сибай драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1971) һәм халыҡ (1978) артисы.

## Биографияһы
Закирйән Хан улы Ханов 1920 йылдың 7 февралендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.
 
1935—1937 йылдарҙа Мәсәғүт педагогия училищеһында уҡый.
 
1937 йылда Ҡыйғы колхоз-совхоз театрына уҡыусы булып алына (1937—1940, 1946—1952).

1952—1987 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз театрында, Сибай драма театрында эшләй.

## Театрҙағы ролдәре
Закирйән Хановтың сәнғәте халыҡ йола фольклоры традицияларына барып тоташа. Милли сәхнә сәнғәте рус классик театр мәктәбенең һәм башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадының синтезынан барлыҡҡа килгән. Иң мөһим ролдәрен артист Сибай театры сәхнәһендә башҡарҙы.

Был Ф. Шиллерҙың "Мәкер уй һәм мөхәббәт"ендәге Миллер, Жан-Батист Мольерҙың «Тартюф» пьесаһында Тартюф, Н. В. Гоголдең "Ревизор"ында Сквозник-Дмухановский;

Үҙ заманы темаларына арналған рус совет һәм башҡорт милли ерлеккә бағышланған драма әҫәрҙәрендә: Александр Фадеевтың «Йәш гвардия»һында Сергей Тюленин, Сәғит Мифтаховтың «Һаҡмар» әҫәре буйынса ҡуйылған «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» пьесаһында Юлай, С. Джемалдең «Фатима Сабри»һында Хәмид, Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» пьесаһында Тимербулат, Нәжиб Асанбаевтың «Зәйтүнгөл»өндә Ризуанов, Асанбаев һәм Фәнил Әсәновтың «Ихлас һөйләшеүҙәр» әҫәрендә Борханов, А. Вампиловтың "Өлкән ул"ында Сарафанов ролдәрен уйнаны.

Фольклор-этнографик әҫәрҙәрҙә ырыу аҡһаҡалдары ролдәрен башҡарҙы: Мөхәмәтша Буранғоловтың "Башҡорт туйы"нда Әдил, Мәжит Ғафуриҙың "Ҡыҙыл йондоҙ"ында Ғәлим, Төхфәт Ғиззәттең "Ҡыйыу ҡыҙҙар"ында Бәхтийәр, Джемалдең шундай уҡ атамалы романы буйынса В. Ғәлимов ижад иткән "Ҡара раузалар"ында Сәйедбаба ролдәрен онотолмаҫлыҡ әһаң менән уйнаны.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1978)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971)
* Салауат районының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Виртуальный музей Лагеревской школы. Знаменитые люди села Лагерево. Галимов Хабир Латифович
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре.Минераль тоҙҙар.

**Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре.**
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләренә һыуҙан тыш, шулай уҡ, тоҙҙар ҙа инә. Тереклек эшмәкәрлеге процестары өсөн тоҙҙар составына ингән катиондарҙан К+, Na+, Са2+, Мg2+ һәм аниондарҙан: CO32- — карбонат, НCO3- — гидрокарбонат, НSO4- — гидросульфат, Cl- — хлорид, НРO42- —гидрофосфат, H2РO4- — дигидрофосфат
иң мөһимдәр булып һанала.

## Минераль тоҙҙарҙың әһәмиәте
Күҙәнәктә һәм ул йәшәгән мөхиттә катиондар һәм аниондар концентрацияһы, ғәҙәттә, ныҡ айырыла. Мәҫәлән, күҙәнәк эсендә һәр ваҡыт калий иондарының ярайһы уҡ юғары концентрацияһы һәм натрий иондарының бәләкәй концентрацияһы һаҡлана.

Күҙәнәкте уратып алған тирә-яҡ мөхиттә, киреһенсә,— ҡан плазмаһында, диңгеҙ һыуында — калий иондары аҙ, ә натрий иондары күп.

Күҙәнәк тере саҡта, күҙәнәк эсендәге һәм тышындағы иондарҙың был нисбәте ныҡ һаҡлана. Күҙәнәк үлгәндән һуң, күҙәнәк эсендәге һәм тышындағы иондар һаны тиҙ тигеҙләшә.

Күҙәнәк эсендәге иондар күҙәнәктең нормаль эшләп тороуы, шулай уҡ күҙәнәк эсендәге реакцияларҙың өҙлөкһөҙ барыуы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә.

Тереклек эшмәкәрлеге процесында өҙлөкһөҙ кислота һәм һелте барлыҡҡа килеп тороуына ҡарамаҫтан, нормаль осраҡта күҙәнәк реакцияһы саҡ ҡына һелтеле, нейтраль тип әйтерлек. Был күҙәнәк составында булған көсһөҙ кислоталар аниондары (CO32-,НРO42-) һәм водород иондарын тотоп тороусы һәм биреүсе көсһөҙ кислоталар (Н2СО3) тарафынан тәьмин ителә, һөҙөмтәлә күҙәнәк эсендәге мөхит реакцияһы үҙгәрмәй тиерлек.

Күҙәнәктә органик булмаған матдәләр эрегән хәлдә генә түгел, ҡаты хәлдә лә һаҡлана. Мәҫәлән, һөйәк туҡымаларының ҡатылығы һәм ныҡлығы кальций фосфаты тарафынан, ә моллюскыларҙың ҡабырсағы ныҡлығы — кальций карбонаты менән тәьмин ителә.

Минераль матдәләр, тоҙҙар һәм иондар күҙәнәк тереклегендә алыштырғыһыҙ әһәмиәткә эйәләр.

## Минераль матдәләрҙең, тоҙҙарҙың һәм иондарҙың төп үҙсәнлектәре

# Тоҙҙар аниондарға һәм катиондарға диссоциицияланып, күҙкнәктең осмотик баҫымын һәм кислота-һелте тигеҙләнешен көйләйҙәр.
# Органик булмаған иондар ферменттарҙың әүҙемлеген көйләй торған кофакторҙар булып торалар.
# Органик булмаған фосфат күҙәнәк тереклеге өсөн энергия запаслаусы аденозинтрифосфатты (АТФ) синтезлау өсөн кәрәк матдәләрҙең береһе.
# Кальций иондары ҡанда һәм күҙәнәктә бик күп функциялар үтәйҙәр. Һөйәктәрҙә улар фосфат һәм и карбонат иондары менән бәйләнеш төҙөп кристаллик структура барлыҡҡа килтерәләр.
# Ҡайһы бер минераль компоненттар күҙәнәктә ион булмаған хәләттә була. Мәҫәлән, углерод менән бәйле тимер гемоглобинда, ферритинда, цитохромда һәм башҡа ферментар составында бар. Был матдәләр күҙәнәккә тереклек эшмәкәрлеген көйләү, әүҙемлеген тейешле кимәлдә тотоу өсөн хеҙмәт итәләр

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г
Тура дүртмөйөш

**Тура дүртмөйөш** — бөтә мөйөштәре лә тура (90 градусҡа тигеҙ) булған дүртмөйөш.

Евклид геометрияһында дүртмөйөш тура дүртмөйөш булһын өсөн. уның өс булһа ла мөйөшөнөң тура булыуы етә, ул саҡта дүртенсе мөйөшө лә, күпмөйөштөң мөйөштәре суммаһы тураһындағы теорема буйынса, шулай уҡ 90° тигеҙ була. Дүртмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 360°-ҡа тигеҙ булмаған Евклидтыҡы булмаған геометрияла тура дүртмөйөштәр булмай.

## Үҙсәнлектәре
* Тура дүртмөйөш параллелограмм була — уның ҡапма-ҡаршы яҡтары пар-пар параллель.
* Тура дүртмөйөштөң яҡтары уның бейеклектәре була.
* Тура дүртмөйөштөң диагоналенең квадраты уның ике эргәләш яҡтарының квадраттары суммаһына тигеҙ (Пифагор теоремаһы буйынса).
* Теләһә ниндәй тура дүртмөйөштө ҡамаусы әйләнә төҙөргә мөмкин, шуның менән бергә тура дүртмөйөштөң диагонале ҡамаусы әйләнәнең диаметрына тигеҙ (радиус ярым диагоналгә тигеҙ).

## Майҙаны һәм яҡтары
* Тура дүртмөйөштөң оҙонлоғо тип уның яҡтары парының оҙонорағының оҙонлоғо атала, ә киңлеге — яҡтары парының ҡыҫҡарағырағының оҙонлоғо атала.
* Тура дүртмөйөштөң майҙаны уның оҙонлоғо менән киңлегенең ҡабатландығына тигеҙ.
* Тура дүртмөйөштөң периметры уның оҙонлоғо менән киңлегенең икеләтелгән суммаһына тигеҙ.

## Тура дүртмөйөштөң диагонале

* Тура дүртмөйөштөң диагоналдәре тигеҙ.
* Тура дүртмөйөштөң диагоналдәре киҫешеү нөктәһе менән урталай бүленәләр.
* Тура дүртмөйөштөң диагонале оҙонлоғо Пифагор теоремаһы буйынса иҫәпләнә һәм уның оҙонлоғо менән киңлегенең квадраттары суммаһынан квадрат тамырына тигеҙ.

## Билдәләре
Параллелограмм тура дүртмөйөш була, әгәр түбәндәге шарттарҙың теләһә ҡайһыһы үтәлһә:
* Әгәр параллелограмдың диагоналдәре тигеҙ булһа.
* Әгәр параллелограмдың диагоналенең квадраты уның эргәләш яҡтарының квадраттарының суммаһына тигеҙ булһа.
* Әгәр параллелограмдың мөйөштәре тигеҙ булһа.

## Шулай уҡ ҡара
* Күпмөйөш
* Дүртмөйөш
* Параллелограмм
* Трапеция
* Дельтоид
* Квадрат
Плазмон (биология)

**Плазмон** — иҫкергән термин. Был төшөнсә аҫтында ядронан ситтә ятҡан гендар йыйылмаһын күҙ уңында тоталар. Улар иҫәбенә митохондрияларҙың (митохондрияларҙың гендар тупланмаһын хондриом тип тә атайҙар) һәм пластидтарҙың (хлоропластар) геномы инә. Хәҙерге хәҙерге ваҡытта күҙәнәк биологияһында иҫкергән плазмон урынына «цитоплзматик гендар» төшөнсәһе ҡулланыла. Йәғни, яңы атама ядро геномы менән плазмон араһында айырма асыҡ күренеп торһон өсөн индерелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, хәҙерге ваҡытта ла фәнни әҙәбиәттә плазмон термины һаман да ҡулланыла.
Башлап фәнгә ядронан ситтә ятҡан геном һәм ундағы гендар тураһында мәғлүмәт 1908 йылда Корренс биргән һүрәтләмә аша килеп инә.

## Иҫкәрмәләр
Нуклеоид

**Нуклеоид** (*ядроға оҡшаш*, шулай уҡ **ядро өлкәһе**) — прокариот күҙәнәк эсендә, дөрөҫ булмаған формалағы компартмент. Уның төп эстәлеге булып генетик материал тора.

Нуклеоид ДНК молекулаһы йомоҡ түңәрәк формаһында була (ҡулса шәкелендә). Бындай ысул нәҫел мәғлүмәтен һаҡлау юлы булырға мөмкин. 

Был эукариоттарҙа ДНК молекулаларын хромосома хәләтенә килтереп ядро мембранаһы ярҙамында цитоплазманан сикләү осрағына оҡшаш осраҡтыр.

Нуклеоид электрон микроскопия ярҙамында еңел генә таныла. Уның даими формаһы булмауға ҡарамаҫтан цитоплазма фонында бик асыҡ күренә. Шулай уҡ,  махсус буяу ҡулланғанда нуклеоидты яҡтылыҡ микроскобы аҫтында ла айырырға мөмкин.

## Составы
Тәжрибә күрһәтеүенсә, нуклеоид күбеһенсә ДНК-нан (яҡынса 60 %)тора. Шулай уҡ составында РНК һәм аҡһымдар ҙа була. Һуңғы ике компоненты нигеҙҙә матрицалы РНК һәм бактериаль геномдағы гендарҙы экспрессиялауҙы көйләүсе аҡһымдар булып тора. 

Шулай уҡ,  нуклеоид составына структур аҡһымдар инә. Улар ДНК молекулаһын көпләү, йыйнаҡлау, һаҡлау функцияһын башҡара. Йәғни, эукариот күҙәнәктәрҙә гистондарға оҡшаш функция үтәйҙәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бактериялар
* Архейҙар

## Һылтанмалар
* Prescott, L. (1993). Microbiology, Wm. Brown Publishers C., ISBN 0-697-01372-3
Азотлы нигеҙҙәр

**Азотлы нигеҙҙәр** — гетероциклик органик берләшмәләр. Пиримидин һәм пурин нигеҙендә барлыҡҡа килгән матдәләр.

Нуклеин кислоталарын төҙөүсе нуклеотидтарҙың состав өлөшө булып тора. Уларҙы ҡыҫҡартып билдәләү өсөн ҙур латин хәрефтәре ҡулланыла.

Азотлы нигеҙҙәр араһынан аденин (A), гуанин (G), цитозин (C) ДНК-ың да, РНК-ың да составына инә. Тимин (T) ДНК-ның составына ғына инә, ә урацил (U) РНК-ла ғына осрай.

Аденин менән гуанин пурин төркөмөнә инә. Цитозин, урацил һәм тимины — пиримидин төркөмөнән.

Тимин (ДНК-ла) менән урацил (РНК-ла) химик төҙөлөшө буйынса оҡшаш була. Урацил тиминдан 5 - углерод атомында метил төркөмө булмауы менән айырыла.

Азотлы нигеҙҙәр рибоза йәки дезоксирибозаның 1' атомы аша ковалент бәйләнеш менән N-глюкозидтар барлыҡҡа килтерәләр. Уларҙы нуклеозидтар тип атайҙар.

Нуклеозидтар составындағы шәкәрҙең 5'- гидроксиль төркөмөнә бер йәки бер нисә фосфат төркөмө берләшеп, нуклеотидтар барлыҡҡа килә.

Нуклеотидтар нуклеин кислоталары — ДНК һәм РНК өсөн төҙөлөш материалы булып торалар (мономерҙар).

Нуклеин кислоталары составына ингән азотлы нигеҙҙәр ферменттар йәки тышҡы мөхиттең төрлө факторҙары тәьҫирендә химик реакцияларға инергә мөмкиндәр. Шулай итеп, йыш ҡына нуклеин кислоталары составында үҙгәреш кисергән азотлы нигеҙҙәр була. Бындай модификацияға типик миҫал булып метилләшеү реакцияһы (метилирование) тора.

## Структураһы
Таблицала төп азотлы нигеҙҙәрҙең структур формулаһы килтерә.

## Иҫкәрмәләр
Алтымөйөш

**Алтымөйөш** — алты мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы теләһә ниндәй нәмә алтымөйөш тип атала.

## Үҙе менән киҫешмәүсе алтымөйөш майҙаны
Түбәләренең координаталары менән бирелгән эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән алтымөйөштөң майҙаны күпмөйөштәр өсөн дөйөм булған формула буйынса иҫәпләнә.

## Ҡабарынҡы алтымөйөш
**[[Ҡабарынҡы күпмөйөш|Ҡабарынҡы]] алтымөйөш** тип, бөтә нөктәләре лә уның ике күрше түбәһе аша үтеүсе теләһә ниндәй тура һыҙыҡтан бер яҡта ятҡан алтымөйөш атала.

Ҡабарынҡы алтымөйөштөң эске мөйөштәренең суммаһы 720°-ҡа тигеҙ.
:  \sum_{i=1}^6 \alpha_i = (6 - 2) \cdot 180^\circ = 4 \cdot 180^\circ = 720^\circ

## Төҙөк алтымөйөш

Бөтә яҡтары ла тигеҙ, ә бөтә эске мөйөштәре лә 120°-ҡа тигеҙ булған алтымөйөш төҙөк алтымөйөш тип атала.
 

## Йондоҙ һымаҡ алтымөйөштәр

Бөтә яҡтары һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ булған, ә түбәләре төҙөк күпмөйөштөң түбәләре менән тап килгән күпмөйөш йондоҙ һымаҡ күпмөйөш тип атала. Төҙөк алтымөйөштән башҡа тағы ла бер йондоҙ һымаҡ алтымөйөш бар, ул ике төҙөк өсмөйөштән тора — гексаграмма йәки Давид йондоҙо.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бал ҡорттары кәрәҙе
* Паскаль теоремаһы һәм Брианшон теоремаһы
* Птолемей тигеҙһеҙлеге
* Гексагональ шахмат
* Гигант гексагон
* Задача со счастливым концом

## Иҫкәрмәләр
Малакка (штат)

**Малакка** (, джави:ملاك, ) (Код : **MK**) — Малакка ярымутрауының көньяғында ятҡан Малайзияның бер штаты.

Административ үҙәге — Малакка ҡалаһы. Малакка боғаҙы ярында урынлашҡан.

Малакка Малайзиялағы тәүге солтанлыҡ үҙәге булһа ла, хәҙрге ваҡытта унда солтанлыҡ юҡ, идара итеү губернатор тарафынан тормошҡа ашырыла.

## Тарих

### Солтанлыҡ
Мелакка 1396 йылда Маджапахит империяһы менән дошманлашыу сәбәпле Суматра утрауын ташлап киткән Шривиджая шаһзадаһы Парамешвара тарафынан нигеҙләнгән. Легендалар буйынса,  һунарға сыҡҡан ваҡытта бер ағас төбөндә ял иткән. Шул ваҡыт ул эт ташланған болан күреп ҡала. Болан, эттән ҡотолоу өсөн, уны йылғаға төкөп төшөрә. Шаһзада быны изгелек билдәһе тип ҡабул итә. Һәм ошо ерҙе үҙенең буласаҡ империяһы үҙәге итеп һайларға ҡарар итә. Ил исеме итеп төбөндә ял иткән ағастың исемен "Мелакка"ны ала.

1414 йылда Параментана ислам ҡабул итә һәм исемен «Солтан Искәндәр Шаһ» тип үҙгәртә. Ява, Һиндостан, Ҡытай юлдары киҫелешендә ятҡан балыҡсылар ауылы тора-бара сауҙа портына әүерелә. Бик күп ҡытайлылар был урында уңайлы күрә һәм үҙҙренең ауылдарын төҙөй. 1446 йылда Малаккаға сиамдар һөжүм итә. Тик баҫҡынсылар ҡыуып ебәрелә. Сиам баҫҡынсыларынан һаҡланыу өсөн Малакка Ҡытай менән килешеү төҙөй.

Ҡытай сәйәхәтсеһе Чжэн Хэ Малакканы Һинд океаны буйлап гиҙгән саҡта килеп күрә.

Ҡытай-малай мәҙәни аралашыуҙары һөҙөмтәһендә Перанкан цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Ул тора-бара бар ярымутрауға тарала.

### Колонизация

1511 йылдың 24 авгусында Малакканы Һиндостандағы Португалия вице-короле Афонсу ди Албукерке ғәскәре баҫып ала. Ҡала португалия Ост-Һиндостан экспанцяһының терәк пунктына әүерелә.

Солтан Мәхмут Шаһ йәшеренеп, аҙаҡ Малаккаға диңгеҙҙән дә, ҡоро ерҙән дә һөжүмдәр ойошторған. 1526 йылда Португалияның оло флоты солтандың базаһын ҡыйратҡан. Солтан Суматру утрауына ҡасып өлгөргән. Ул шул утрауҙа ике йылдан һуң үлеп ҡалған

Миссионер Франсис Ксавье 1545, 1546 һәм 1549 йылдарҙа Малаккала бер нисә ай булып киткән.

1641 йылда голландлылар португалдарҙы еңә һәм Малакканы яулай. Уларға Джохор солтаны ярҙам иткән.

Голландлылар Малакка менән 1641 йылдан 1795 йылғаса хакимлыҡ иткән, әммә улар Малаккала сауҙаның үҫеше менән ҡыҙыҡһынмаған. Бар көстәрен Индонезиялағы Батавия (хәҙерге Джакарта) өсөн һала. Ул аҙағыраҡ административ үҙәккә әүерелә.
1824 йылда Малакка инглиздәр менән голландтарҙың килешеү һөҙөмтәләре буйынса Бенкоэен районы Суматраға алмаштырыла, шуға ла биләмәлә инглиздәр хужалыҡ итә. 1826 йылдан 1946 йылғаса Малакка Британияның Ост -Һинд компаниеһының колонияһы булған. Малаккала һәм Менпгта король колонияһы бөтөрөлгәс, Малай Берләшмәһенә керәләр. Аҙаҡтан Малайзияға керетелә.

## Административ бүленеш
Штат 3 районға бүленә:

## Штат халҡы
Штаттың халҡы 821 110 кеше (2010) тәшкил итә.

Шуларҙан:
* Малайлылар: 50 %;
* Ҡытайҙар: 40 %;
* Һиндтар;
* Башҡа халыҡтар.

## Һылтанмалар

* Official Malacca government website 
* Malacca’s Colonial Past 
* Portuguese rule in Malacca 
* Dutch rule in Malacca 
* Pictures of Malacca — Malaysia
Бишмөйөш

**Бишмөйөш** — биш мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы һәр нәмәне бишмөйөш тип атайҙар.

## [[Үҙ-үҙе менән киҫешеү (геометрия)|Эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән]] бишмөйөштөң майҙаны
Түбәләренең координаталары менән бирелгән, эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән бишмөйөштөң майҙаны, күпмөйөштәр өсөн дөйөм булған формула буйынса иҫәпләнә.

## [[Ҡабарынҡы күпмөйөш|Ҡабарынҡы]] бишмөйөш
**Ҡабарынҡы бишмөйөш** тип, бөтә нөктәләре лә уның ике күрше түбәһе аша үтеүсе теләһә ниндәй тура һыҙыҡтан бер яҡта ятҡан бишмөйөш атала.

Ҡабарынҡы бишмөйөштөң эске мөйөштәренең суммаһы 540°-ҡа тигеҙ.
:  \sum_{i=1}^5 \alpha_i =(5 - 2) \cdot 180^\circ = 3 \cdot 180^\circ = 540^\circ

## Төҙөк бишмөйөш

Пентагон йәки төҙөк бишмөйөш тип, бөтә яҡтары һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ булған бишмөйөш атала.

Әгәр пентагонда диагоналдәрен үткәрһәң, ул:
* бәләкәйерәк пентагонға (диагоналдәренең киҫешеү нөктәләре менән яһала) — үҙәктә
* бәләкәйерәк пентагон эргәһендә — ике төрҙәге биш тигеҙ эргәле өсмөйөшкә (эргә яғының нигеҙенә сағыштырмаһы алтын пропорцияға тигеҙ булған):
** 1) тубәһендәге ҡыҫынҡы мөйөштәре 36° һәм нигеҙе эргәһендәге ҡыҫынҡы мөйөштәре 72°
** 2) түбәһендәге йәйенке мөйөшө 108° һәм нигеҙе эргәһендәге ҡыҫынҡы мөйөштәре 36°
бүленә.

Беренсе ике һәм икенсе ике өсмөйөштәрҙе уларҙың нигеҙҙәре менән тоташтырғанда, ике «алтын» ромб (беренсеһенең ҡыҫынҡы мөйөшө 36° һәм йәйенке мөйөшө 144°) барлыҡҡа килә. Роджер Пенроуз «алтын» ромбтарҙы «алтын» паркет (Пенроуз мозаикаһы) төҙөү өсөн ҡулланған.

## Йондоҙ һымаҡ бишмөйөштәр

Бөтә яҡтары һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ булған, ә түбәләре төҙөк күпмөйөштөң түбәләре менән тап килгән күпмөйөш йондоҙ һымаҡ күпмөйөш тип атала. Төҙөк бишмөйөштән башҡа тағы ла бер йондоҙ һымаҡ бишмөйөш бар — пентаграмма.

Пентаграмма, Пифагор уйлағанса, математик камиллыҡ булып тора, сөнки алтын киҫелеште (φ = (1+√5)/2 = 1,618…) күрһәтә. Әгәр теләһә ҡайһы төҫлө киҫектең оҙонлоғон ҡалған ҡыҫҡараҡ киҫектәрҙең иң оҙононоң оҙонлоғона бүлһәң, алтын киҫелеш φ килеп сыға.

: \varphi = \frac{\mathrm{\color{red}red}}{\mathrm{\color{Blue}blue}} = \frac{\mathrm{\color{Blue}blue}}{\mathrm{\color{Green}green}} = \frac{\mathrm{\color{Green}green}}{\mathrm{\color{Magenta}magenta}}

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Төҙөк бишмөйөш
* Пентагон
* Пентаграмма

## Иҫкәрмәләр
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы

**Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы** (1942 йылдың 7 ғинуарында тыуған) — башҡорт шағиры, иҡтисадсыһы.

## Биографияһы
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы I Дәүләтҡол ауылында тыуған. 3 айлыҡ сағында атаһының тыуған яғына Ейәнсура районы Таҙлар ауылына күсеп китәләр.

Таҙлар урта мәктәбен тамамлағандан һуң, механизатор булып эшләй.

1962—1965 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1973—1976 Мәскәүҙә аспирантурала уҡый.

## Ижади эшмәкәрлеге

Оҙаҡ йылдар фәнни-тикшеренеү институттарында эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент. Хәҙерге көндә Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

1990-сы йылдарҙа шиғыр китаптары баҫылып сыға башлай.
Бәхтейәр Хәлитовтың ижадына тематика төрлөлөгө хас, шиғырҙарында фекер һәм хис-тойғолар хәрәкәте тойола. Шағир-пропагандист булараҡ, Бәхтейәр Әсфәндиәр улы үҙ милләте, үҙ халҡы, уның үткәне һәм хәҙергеһе өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисерә.

## Шиғри йыйынтыҡтары

* 2001 — «Аҡ урман»
* 2003 — «Рухым ҡанаттары минең»
* 2004 — «Аҡ ҡаяла»
* 2005 — «Дарман»
* Хәлитов Б. А. Аҡ ҡаяла: Шиғырҙар. — Уфа: Китап, 2009. — 140 б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 417 с.

## Һылтанмалар
*  Халитов Бахтияр Асфандиярович
*  Халитов Бахтияр Асфандиярович
Алыҫлыҡ

**Алыҫлыҡ**, киң мәғәнәлә, объекттарҙың бер-береһенән алыҫ булыу дәрәжәһе. Алыҫлыҡ геометрияның фундаменталь төшөнсәһе булып тора. Термин йыш ҡына башҡа фәндәрҙә һәм уҡыу фәндәрендә ҡулланыла: астрономия, география, геодезия, навигация һ. б.

## Алыҫлыҡ математикала
*«Алыҫлыҡ»* термины йөкмәткеһе математикала метрика һәм метрик арауыҡ төшөнсәләре менән бәйләнгән.

## Алыҫлыҡ техникала
Объекттар араһындағы алыҫлыҡ — ике объектты тоташтырыусы тура һыҙыҡ киҫегенең оҙонлоғо. Алыҫлыҡ был мәғәнәлә оҙонлоҡ үлсәнешле физик дәүмәл була, алыҫлыҡтың ҡиммәте оҙонлоҡ берәмектәрендә күрһәтелә.

## Алыҫлыҡ физикала
Алыҫлыҡтың ваҡыт буйынса сығарылмаһы (dl/dt) тиҙлек (v) була.

## Башҡа ҡулланыштары
Проксемикала алыҫлыҡ төшөнсәһен кешенең шәхси арауығын тасуирлау өсөн ҡулланалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Левенштейн алыҫлығы
* Аралыҡ (математика)
* Киҫек
* Интервал
* Юл
Эукариоттар

**Эукарио́ттар** (арх. *эвкарио́ттар*;  «яҡшы» + «ядро»), йәки **я́дролылар** — күҙәнәктәрендә ядролары булған тере организмдарҙың домены (өҫбатшалыҡ). Бактерияларҙан һәм архейҙарҙан башҡалары барыһы ла эукариоттар.

Хайуандар, үҫемлектәр, бәшмәктәр, шулай уҡ, протистар тигән төркөмдәгеләр — барыһы ла эукариот организмдар.
Улар бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр булырға мөмкиндәр.

Әммә бөтәһенең дә төҙөлөш планы оҡшаш. Бөтәһенең дә цитоплазма эсендә мембраналар системаһы ныҡ үҫешкән. Нәҫел материалы цитоплазманан ике ҡатлы мембрана менән айырылған.

**Бынан тыш мембраналы төҙөлөшлө органоидтар системаһы барлыҡҡа килгән**:
* **ике ҡат мембраналылар**: митохондриялар, пластидтар
* **бер мембраналылар**:лизосомалар, Гольджи аппараты, эндоплазмаретикулумы (ЭПС).
Айырмалары ҙур булыуға ҡарамаҫтан, ядролылар юғары рангҡа ҡараған монофилетик таксон тип һанала.

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Киң таралған фараздарҙың береһе булып, эукариоттар 1,6—2,1 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекер һанала.
Нуленсе километр (Өфө)

**«Нуленсе километр» билдәһе**— Өфөләге символик геодезия тамғаһы. Ул Өфө һәм Рәсәй Федерацияһы, шулай уҡ донъя ҡалалары араһындағы юлдың оҙонлоғон иҫәпләүҙә башланғыс нөктә булып тора.

## Тарихы
«Нуленсе километр» тамғаһы 2007 йылдың 14 сентябрендә сәғәт 12-лә Ленин урамындағы Почтамт эргәһендә ҡуйыла. Диск рәүешендәге бронза билдәнең диаметры 1,5 метр, ауырлығы 700 килограмм. Ул Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең ҡойоу цехында ҡойола. Тамғала Башҡортостан Республикаһының милли символикаһы, «0» һаны һүрәтләнә һәм «Башҡортостан Республикаһының автомобиль юлдарының нуленсе километры» тигән һүҙҙәр яҙылған.

Баш почтамтың фасадына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла, унда Мәскәү, Калининград, Владивосток, Мурманск һәм Сочиға тиклемге арауыҡ күрһәтелгән. Шулай уҡ Нуленсе километр билдәһенең Башҡортостандың Рәсәйгә инеүенә 450 йыл тулыуға бағышлап ҡуйылыуы ла бәйән ителә.

Рәсми билдәне ҡуйыу тантанаһында Өфө ҡалаһы мэры Павел Качкаев, "Рәсәй почтаһы"ның Өфө филиалы директоры Альберт Дүсәлимов, Өфө почтамты начальнигы Айрат Минасов, Өфө мотороҙар эшләү предприятиеһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Александр Артюхов, Өфө почтамты коллективы исеменән «Мисс Рәсәй почтаһы» титулын яулаусы Наталья Сарычева ҡатнаша.

Тантана барышында «Нуленсе километр»ҙан Мәскәү һәм алыҫ сит илгә (Нигерияға һәм Һиндостанға) хаттар һәм посылкалар ебәрелә. Ебәрелгән хат һам посылкаларҙың почта маркаһына махсус һәм Өфө почтамты һүрәтләнгән штемпель баҫыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың географик үҙәге
## Һылтанмалар
*  
* 
*
Дәште Ҡыпсаҡ

**Дәште Ҡыпсаҡ**, йәки , , , , , ; ; ; төркисәнән — «ҡыпсаҡ далалары» — Евразияның Дунай тамағынан алып Балхаш күленә тиклем йәйрәп ятҡан тарихи Бөйөк Даланы тәшкил итә.

«Дәште Ҡыпсаҡ» термины тәүге тапҡыр фарсы авторы Насир Хосров XI быуатта яҙған әҫәрҙә осрай. Тап шул мәлдә ҡыпсаҡтар Иртыш буйҙарынан килеп, 1030 йылдан Хорезмшаһтар дәүләтенә күрше булып урынлашалар, хәҙерге Ҡаҙағстан, һуңғараҡ Төньяҡ Кавказ, Аҙау диңгеҙе тирәһенә һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяғына таралалар.

Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарында XI—XVI быуаттарҙа *Кибчак, Хихчак, Киччак, Кепчак, Хифчак* атамалары менән телгә алына.

Хәҙерге заманда *Дәште Ҡыпсаҡ* ерҙәре төрлө дәүләттәр: Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Молдавия, Румыния һәм Белоруссия биләмәләрендә ҡалған.

## Бүленеше
Дәште Ҡыпсаҡ ғәҙәттә Көнсығыш (Алтайҙан Каспийға) һәм Көнбайыш (Каспийҙан Дунайға тиклем) Ҡыпсаҡ тип атап йөрөтөлә. Көнбайыш Ҡыпсаҡ ерҙәре боронғо Русь йылъяҙмаларында «Половецкая земля» йәки «Половецкая степь» тигән атама менән телгә алына, ә Византия һәм европа урта быуат анналдарында — под названием Комания (Кумания) тип аталған.

XVI—XVIII быуаттарҙа «Дәште Ҡыпсаҡ» термины Урта Азия тарихи сығанаҡтарында Көнсығыш Ҡыпсаҡ ерҙәренә ҡарата ҡулланылған (хәҙерге Ҡаҙағстан).

## Халҡы
Монгол осорона тиклем Ҡыпсаҡ далаһы халҡы берҙәм этник-сәйәси бөтөнлөк тәшкил итмәгән. Төрлө тәбиғәт, климат шарттарында йәшәгән Дәште Ҡыпсаҡ ҡәүемдәре һәм ҡәбиләләре йәмғиәт ҡоролошо, сәйәсәт һәм хужалыҡ итеү ысулдары буйынса үҙ-ара айырылған.

XIII быуатта Дәште Ҡыпсаҡты Дешт-и-Кипчак монгол-татарҙар яулап ала, һәм ул Алтын Урҙаның төп өлөшөнә әйләнә.

Урта быуаттар ахырында һәм Яңы заманда Дәште Ҡыпсаҡ далаһында йәшәгән ҡыпсаҡ төркөмө халыҡтары: татарҙар, башҡорттар, нуғайҙар, ҡаҙаҡтар, ҡумыҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм башҡалар. Ҡыпсаҡтар XIV быуаттан һуң татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, башҡорт, ҡарасай, ҡумыҡ һәм башҡа халыҡтар араһына инеп ҡалған тип һанала. Урта йөҙ ҡаҙаҡтарының бер ырыуы ҡыпсаҡ атамаһы йөрөтә. Башҡорттар араһында ла ҡыпсаҡ ырыуы, Илеш районында Ҡыпсаҡтигән ауыл бар.

## Шулай уҡ ҡара
* Мәфәзәт әл-ғүзз
* Ҡыпсаҡтар
* Нуғайҙар
* Сальские степи

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. — М., 2006.
* Добролюбский А. О. Кочевники на западе причерноморских степей в X—XVIII веках (историко-археологическое исследование). — Автореферат дисс. … доктора исторических наук. — СПб.: ИИМК РАН, 1991. — 34 с.
* Дешт-и-Кипчак
* Кудряшов К. В. Половецкая степь: Очерки исторической географии. — М.: ОГИЗ-Географгиз, 1948. — 170 с. — (Записки Всесоюзного географического общества. Новая серия. Т. 2).

* 
*
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы

**Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы** (КБСР,  ) — РСФСР составында башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың милли дәүләтселек проекты.

## Проекттың тарихы
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙары — Әҙеһәмов А. К., Ә. И. Бикбауов, Ә. Ә. Вәлиди, Й. Х. Йомағолов тарафынан РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Ленинға һәм РСФСР милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының 1-се халыҡ комиссары И. В. Сталинға 1919 йылдың 4 июнендә ебәрелгән хатта, шулай уҡ Ә. З. Вәлидовтың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — А. К. Әҙеһәмовтың) — 1919 йылдың 13 декабрендә В. И. Ленинға доклад яҙмаһында тәҡдим ителә. Һуңғыһына «Ҡырғыҙ һәм Башҡорт совет республикаларын берләштереү проекты» ҡушып бирелә.

Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаларының II съезы үткән ваҡытта — 1919 йылдың ноябрь—декабрь айҙарында, Н. Т. Таһиров, И. Рәхмәтуллин, Ә. Ә. Каспранский өс республиканы — Башҡорт, Ҡырғыҙ, һәм күҙ уңында тотолған Татар-Башҡорт республикаларын ҡушыу тураһында тәҡдим индәрәләр.

Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты 1919 йылдың декабрендә Мәскәүҙә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһынан (А. К. Әҙеһәмов, Ә. Вәлиди, Ә. Ә. Каспранский, Ф. М. Сөләймәнов), Өфө губернаһынан (Б. М. Эльцин), Ҡырғыҙ крайынан, Ырымбур губернаһынан, Төркөстан АССР-ынан, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитетынан, Көнсығыш коммунистары Үҙәк бюроһынан 7 делегация ҡатнашлығында үткән кәңәшмәлә тикшерелә.

Проект 14 пункттан тора һәм территорияһын, республиканың иҡтисади һәм сәйәси нигеҙҙәрен билдәләй. Ҡазак-Башҡорт Совет Республикаһын Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан нигеҙендә булдырыу ҡарала, баш ҡалаһы Ырымбур тип уйланыла. Башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың республика власть органдарында вәкәләттәре тигеҙ булыу принцибы иғлан ителә. Республикаға киң вәкәләттәр бирелергә тейеш була:
* иҡтисади эшмәкәрлектә —иҡтисад һәм финанстың бөтә тармаҡтары республика органдары ҡарамағында тупланыу;
* сәйәси сферала — үҙәк һәм республика власть органдарында үҙ-ара вәкиллек;
* хәрби эшмәкәрлектә — күҙ уңында тотолған республика территорияһында милли башҡорт һәм ҡаҙаҡ хәрби формированиелары төҙөү, башҡорт һәм ҡаҙаҡ булмаған халыҡтарҙы республиканың хәрби комиссариатына буйһоноуҙан алып ташлау.
1919 йылдың 16 декабрендә Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты кире ҡағыла.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *[[Ҡасимов Салауат Фитрат улы|Ҡасимов С. Ф.]]* Киргизо-Башҡорт Совет Республикаһы.//Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә.
*
Вәлиев Ильяс Иштуған улы

**Вәлиев Ильяс Иштуған улы** (25 ғинуар 1949 йыл) — педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (2010), Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Халыҡ-ара педагогия академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2009), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1998).

## Биографияһы
Ильяс Иштуған улы Вәлиев 1949 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Тайыш ауылында тыуған. 
Гурьев дәүләт педагогия институтын (Ҡаҙағстан) тамамлай, тарих уҡытыусыһы.
* 1969—1973 — Гурьев дәүләт педагогия институты студенты;
* 1972—1973 — Гурьев өлкәһе Макат районы Досорский һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең география уҡытыусыһы;
* 1973—1975 — Макат район «Белем» йәмғиәтенең яуаплы сәркәтибе;
* 1975—1978 — Ҡаҙаҡ ССР-ы Гурьев өлкәһенең Макат район партия комитетының сәйәси ағартыу кабинеты мөдире;
* 1978—1982 — Өфө ҡалаһының 5-се урта мәктәбе директоры;
* 1982—1984 — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы;
* 1984—1991 — Өфө ҡалаһындағы 1-се мәктәп-интернат директоры;
* 1991—2000 — 124-се урта мәктәп директоры;
* 2001 йыл — Башҡорт дәүләт аграр университетының тарих һәм культурология кафедраһы профессоры.
* 2002—2004 — фәнни-педагогик кадрҙары әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса проректор, Башҡорт дәүләт аграр университеты лицейы директоры.
* 2005—2009 — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының (УГАЭС) педагогика һәм психология кафедраһы мөдире.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың мәғариф отличнигы;
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы;
* ГДР-ҙың мәғариф алдынғыһы;
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы;
* СССР Мәғариф министрлығының рәхмәт хаты.
* Педагогия фәне ҡаҙаныштары өсөн ул К. Д. Ушинский миҙалы 
* Этнопедагогик тикшеренеүҙәр циклы өсөн ул академик Г. Н. Волков исемендәге Халыҡ-ара премияһы
* Йәштәрҙе патриотик тәрбиәләү буйынса хеҙмәте өсөн М. М. Йәлил миҙалы 
* «XX быуатта Рәсәй ауылы» монографияһы өсөн Т. С. Мальцев миҙалы 
* «Патриотизм һәм халыҡтар» монографияһы өсөн Степан Злобин исемендәге премия

300 ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр авторы.

## Хеҙмәттәре
* Милли һәм дөйөм кешелек: тарихи-педагогик аспект. -Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2003. — 224 с.
* Мостай Кәрим: яугир, шағир, граждан. — М.: Ватан Геройҙары, 2004. С −584
* Йәмғиәт һәм инновацион мәктәп. — М.: Наука, 2005. — С. 217
* XX быуатта Рәсәй ауылы.- Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2006. — С. 312
* Мостай Кәрим — донъя мәҙәниәте күренеше: ике томда. Т.I —Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2007. С −480
* Мостай Кәрим — донъя мәҙәниәте күренеше: ике томда. Т.II. — Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2007. — 528 б.

## Әҙәбиәт
* Башкортостан: краткая энциклопедия. Уфа: башкирская энциклопедия, 1996.
* Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы: энциклопедия / Редкол.: Солтанов Ю. Ю. (баш мөхәррир), Н. ф. Ахкамова (төҙөүсе), Бикташева Г. К. (яуаплы мөхәррир) һ. б. — Өфө: матбуғат Донъяһы, 2010. — С. 284:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы

**Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Тарихы
1918 йылдың яҙында Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендә Верхнеурал өйәҙендә Тамьян-Ҡатай партизан отряды булараҡ булдырыла, июль айында 1-се Башҡорт кавалерия полкы тип үҙгәртелә.
 
1918 йылдың ғинуарында Башҡорт хөкүмәтенең ҡушыуы буйынса Ғ. Иҙелбаев һәм Ғ. Мағазов һәм башҡа офицерҙар менән берлектә 1-се Башҡорт полкын ойоштороу буйынса Башҡортостан автономияһының Бөрйән-Түңгәүер кантоны Баймаҡ ауылында (хәҙер Баймаҡ ҡалаһы) эш алып бара. Ырымбурҙа Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғандан һуң Орскиҙан килеп еткән ҡыҙылгвардиясылар отряды башҡорт отрядын тарҡатып ебәрә, Ҡарамышев таулы ерҙәрҙә башҡорт партизан отрядтарын йыйыу менән мәшғүл була.

Июль айында Ә. Б. Ҡарамышев полк командиры итеп тәғәйенләнә.
  
1918 йылдың сентябренә полк составына дөйөм һаны 400 ҡылыстан торған 4 эскадрон инә. Полк Башҡорт айырым корпусы составына индерелә, корпус бөтөрөлгәндән һуң — Башҡорт хөкүмәте, декабрь айынан — «Стәрлетамаҡ фронтының Башҡорт көстәре» оператив хәрби төркөмө ҡарамағында була.

1919 йылдың ғинуарынан полк 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының Башҡорт корпусына инә, Башҡорт хөкүмәтенең Советтар яғына күскәненән һуң 20-ce Пенза уҡсылар дивизияһы командующийы буйһоноуында була.

1919 йылдың март айы аҙағында Ҡыҙыл армияһы яғынан Башҡорт корпусы һәм башҡорт халҡы репрессияларға дусар булғандан һуң, аҡтар яғына күсә. Граждандар һуғышы барышында 1918 йылдың йәй көндәрендә Верхнеурал фронтында — В. К. Блюхер етәкселегендәге берләшкән Урал отрядына, 1918 йылдың декабрендә Стәрлетамаҡ фронтында РККА-ның 1-се армияһы частарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1919 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына инә, 1919 йылдың авгусынан ҡабаттан РККА составына ҡайтарыла.

Әмир Ҡарамышев вафат булғандан һуң (август башында үпкә ауырыуы көсәйеүе арҡаһында Мейәс ҡалаһы госпиталенә һалалар, 1918 йылдың 7 авгусында шунда вафат була) 1918 йылдың октябрендә Башҡорт ғәскәри идаралығының фарманы менән 1-се Башҡорт кавалерия полкына ҡаһарман сардарҙың исеме бирелә. Уның урынына полк командиры итеп ҡустыһы Мөхтәр Ҡарамышев тәғәйенләнә. 1918 йылдың аҙағындағы — 1919 йылдың башындағы документтарҙа 1-се кавалерия полкы «Ротмистр Ҡарамышев исемендәге Башҡорт кавалерия полкы» («1-й Башкирский кавалерийский имени ротмистра Карамышева полк»), — тип телгә алына.

### Полк командирҙары
* ротмистр Ә. Б. Ҡарамышев (июль 1918);
* хорунжий Ганага (август 1918);
* ротмистр М. Б. Ҡарамышев (сентябрь 1918);
* корнет М. Л. Мортазин (ғинуар-июнь 1919);
* Полк муллаһы Бәхтийәров (ноябрь 1918).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, 205—206, 286 бит.
* http://kitaptar.bashkort.org/files/avtonomiyaly_bashqortostan_bajraghy_astynda._ofo._2009.pdf 37 - 45 бит.
Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы

**Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы** (халыҡ араһында **Мөжәүир хәҙрәт** булараҡ билдәле; 21 ғинуар 1876 йыл — 28 июль 1967 йыл) — башҡорт дин эшмәкәре, халыҡ табибы, диндар.

## Биография
Мөжәүир Уйылдан улы Сиражетдинов 1876 йылдың 21 ғинуарында Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән волосының  Бәхтегәрәй (Манһыр) ауылында тыуған. 

1886 йылда Мөжәүир хәҙрәттең атаһы йортона Зәйнулла имам Рәсүлев килә, ул бәләкәй Мөжәүирҙе уҡытырға кәңәш бирә. Егет Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем ала.

1939 йылда фашистик Германия менән буласаҡ һуғыш тураһында әйткәс, НКВД тарафынан ҡулға алына. Һорау алғанда, һүҙҙәрен ҡабатлай һәм «халыҡ дошманы» һаналып, иң юғары хөкөмгә ебәрелә. Әммә ауылдаштары судта уны яҡлап сыға. Мөжәүир хәҙрәт 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. Алты йыл ултырғандан һуң, 1945 йылда төрмә администрацияһы һорауы буйынса ваҡытынан алда сығарыла. Төрмә хужаларын, уларҙың туғандарын һәм һаҡсыларын дауалаған була. Үҙенең ауылына кире ҡайта ла, унан бүтән бер ҡайҙа ла китмәй. Һуңғы көнөнә тиклем дауалауға һәм кәңәшенә мохтаж булғандарҙы ҡабул иткән.

## Ҡыҙыҡлы факт
* Мөжәүир хәҙрәт үҙен фотоға төшөрөргә бер ҡасан да рөхсәт итмәй. Был тыйыуҙы уның улы берҙе генә боҙа, атаһын йәшерен төшөрә. Хәҙрәттең берҙән-бер фотоһүрәте уға бағышланған китап тышлыҡтарына урынлаштырыла.

## Фотогалерея

File:Село Бахтигареево (Мансырово) Баймакского района. Река Ургаза.jpg|thumb|Урғаҙа йылғаһы. Аттар.
File:Село Бахтигареево (Мансырово) Баймакского района.jpg|thumb|Мәсет ишектәре һәр ваҡыт асыҡ.
File:Село Бахтигареево (Мансырово) Баймакского района. Внутри мечети.jpg|thumb|Мәсеттең эске күренеше.
File:Село Бахтигареево (Мансырово) Баймакского района. Дорога к роднику.jpg|thumb|Баҫма шишмәгә алып бара.
File:Село Бахтигареево (Мансырово) Баймакского района. Родник Мужавир-хазрата.jpg|thumb|Мөжәүир хәҙрәт шишмәһе.
File:Село Бахтигареево (Мансырово) Баймакского района. Дом Мужавир-хазрата.jpg|thumb|Мөжәүир хәҙрәт йәшәгән өй.


## Әҙәбиәт
* Якшибаева Лира. Мужавир хазрет . Уфа: Китап, 2008. 348 стр. (На башкирском языке). ISBN 978-5-295-04611-7.
* Кульмухаметова Альфия. Сказание о Мужавире-хазрате: по следам великого целителя . Статья в газете Республика Башкортостан. 8 сентября 2007 г.
* Лира Ахмат-Якшибаева. Сказание о целителе Мужавире . Перевод на рус. яз. Танзили Ишкиной. — Уфа: ИП Поляковский Ю. И., 2011. — 228 стр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мужавир-хазрат предсказал нападение Германии еще в 39-м
Кобзарь, милли мәҙәни үҙәк

**Кобзарь** — Башҡортостан украиндарының республика милли-мəҙəни үҙəге. Республикала украиндарҙың телен, мәҙәниәтен һәм милли традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, украин телен, милли традицияларҙы, йолаларҙы, Украинаның тарихын һəм мəҙəниəтен өйрəнеү маҡсатында булдырылған йəмəғəт ойошмаһы. 1990 йылдан — «Кобзарь» Республика милли-мәҙәни үҙәге, 1996 йылдан — «Берегиня» Украин ҡатын-ҡыҙҙары берлеге, 1998 йылдан «Беркут» Украин йәштәре берлеге ойошторолған. Йәмәғәт ойошмаһы Өфөлә урынлашҡан.
Украин бөтə донъя координацияһы радаһы, Рəсəй украиндары берекмəһе, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы ағзаһы булып тора.

«Кобзарь» булышлығында украин телен өйрəнгəн 4 дөйөм белем биреү һəм 3 йəкшəмбе мəктəбе эшлəп килә, балалар өсөн «Кобзарик» республика йəйге лингвистик лагеры булдырылған. Башҡортостанда 20-гə яҡын украин художестволы үҙешмəкəрлек коллективы ойошторолған.

1739 йылда императрица Анна Иоанновнаның украин казактарына Ырымбур губернаһына күсергə рөхсəт иткән Указ сығара. Ошо указға ярашлы украиндар, бынан 270 йыл элек күберәк хәҙерге Башҡортостан территорияһы ҡараған Ырымбур губернаһы күсеп килә. Күскенселәр сығыштары менән башлыса Полтава, Чернигов, Киев, Харьков, Екатеринослав, Херсон өлкәләренән була. Казактар күберəк Ырымбур сик һыҙығы буйында ҡарауыл хеҙмəте үтəргә, ҡəлғəлəр төҙөү һәм башҡалар менән шөғөлләнергә тейеш булған. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Башҡортостанды 55249 украин йәшәй.

## Сығанаҡтар
* 
* Республиканский национально-культурный центр украинцев Республики Башкортостан 

## Әҙәбиәт
* Украина—Башкортостан: годы испытаний и сотрудничества. Уфа, 1992; Украина—Башкортостан: связь времён. Уфа, 2001. В. Б. Дорошенко.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Уралы

**«Башҡортостан Уралы»** — Башҡортостан Республикаһына ҡараған Көньяҡ Урал макроһыртындағы ЮНЕСКО иҫәбендәге комплекслы биосфера резерваты. Рәсәйҙә был 41-се биорезерват.

«Башҡортостан Уралы» комплекслы биосфера резерваты составына «Шүлгәнташ ҡурсаулығы» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, «Башҡортостан» милли паркы, «Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт паркы, «Алтын-Солоҡ» тәбиғәт зоология заказнигы һәм «Эйек» зоологик заказнигы инә. Был комплекслы биосфера резерваты Күгәрсен, Мәләүез һәм Ишембай райондары территорияһын биләй һәм уның дөйөм майҙаны 346 мең гектар тәшкил итә. Территория өс зонаға бүленә: төп өлөшө 48 мең га, төп өлөштө уратып торған буфер зонаһы 90 мең га һәм хеҙмәттәшлек йәки күсеү зонаһы 207 мең га.

## Флора һәм фауна
Биорезерват территорияһында 1600 үҫемлек (үҙ эсенә эндемик, реликт төр үҫемлектәрҙе, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән 63 төр үҫемлек, шуларҙың 14-е Рәсәй Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр төрө теркәләгән.

Биорезерватта йәшәгән 2157 хайуан төрө, шуларҙың 84-е Башҡортостандың, ә 40 төр хайуан — Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ошо хайуандарҙың 177 төрө Берн конвенцияһының европа исемлегенә индерелгән.

Биорезерватта европа әһәмиәтле ике мөһим орнитология территорияһы бар — һирәк осраусы ҡоштар оялаған Ағиҙел-Нөгөш йылғалары аралығы һәм Өрөк йылғаһы тирәһе.

## Туризм
Биорезерваттың төп өлөшөндә хужалыҡ алып барыу эшмәкәрлеге тулыһынса тыйылған. Буфер зонаһында экологик туризм һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыуға рөхсәт бирелә. Күсеү йәки хеҙмәттәшлек зонаһында тәбиғәтте ҡырмайынса, уға зыян килтермәйенсә файҙаланыу, ауыл хужалығы ерҙәрен ҡулланыу, туризм инфраструктураларын (юлдар, ҡунаҡханалар) булдырыу рөхсәт ителә.

## Логотип
2013 йылдың 11 декабрендә үткән биосфера резерваты менән идаралыҡ итеүҙең Координация советында "Башҡортостан Уралы"ның логотибы раҫлана. Был логотипты ЯСЙ «Юнона» халыҡ-сәнғәт һөнәрҙәре ижади берләшмәһе дизайнеры Анастасия Бочкарёва эшләгән. 2013 йылдың 5 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Экология министрлығы иғлан иткән иң яҡшы логотип конкурсына үҙ эштәрен 30 ижади берләшмә коллективтары һәм айырым дизайнерҙар килтергән.

## Эре себер боландары
2013 йылда Ишембай районы территроияһындағы «Олений парк (Болан паркы)» вольер хужалығында эре себер боландарының популяцияһы тергеҙелә башлай. 2013 йылда хужалыҡ территорияһына 28 баш эре себер боланы килтерелә. Башҡортостан тәбиғәт шарттарына һәм аҙыҡ базаһына хайуандар бик уңышлы өйрәнеп китә. 2014 йылда уларҙан 8 эре себер болан балаһы тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы

**Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы** (7 ноябрь 1887 йыл — 17 ғинуар 1921 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һуғышында, Рәсәйҙә Граждандар һуғышында һәм Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы Унасов 1887 йылдың 7 ноябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Байыш ауылында тыуған.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан.

1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә каптенармус дәрәжәһендә хеҙмәт иткән.

1920 йылда Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе була. Июль-август айҙарында Хажиәхмәт Унасов большевиктарға ҡаршы ҡораллы отряд ойоштора, ул сентябрҙә башҡа баш күтәреүселәр менән бергә *Башҡорт Ҡыҙыл Армияһына* берләштерелә. Башҡорт Ҡыҙыл Армияһы командующийы итеп Ф. Б. Мәғәсүмов, ә 1-се дивизия начальнигы итеп Х. Ғ. Унасов һайлана. Уның дивизияһы һаны 3 мең кешегә етә. Ноябрь айында властарҙың баш күтәреүселәр менән һөйләшеүе барышында ҡорал һалыуҙан баш тартып, арҡаҙаштары Мәғәсүмов һәм Зәйнуллин менән бергә Бөрйән-Түңгәүер кантонында ҡораллы көрәште дауам итә.

Декабрҙә С. Ш. Мырҙабулатов һәм башҡалар аралашлығында Хажиәхмәт Унасов һәм совет власы араһында ихтилалды туҡтатыу, уның отрядындағы бөтә командирҙарҙың Стәрлетамаҡҡа килеүе тураһында килешеү төҙөлә. Темәстә Ш. А. Хоҙайбирҙин, Унасов һәм баш күтәреүселәр ҡатнашлығында митинг ойошторола, унда Унасов Хажиәхмәт тағы ла бер тапҡыр баш күтәреүселәрҙең талаптарын әйтеп ишеттерә:
* аҙыҡ развёрсткаһын бөтөрөргә;
* ирекле баҙар;
* Бөтә башҡорт булмаған халыҡтар отрядтарын Башҡортостан Республикаһынан ситкә сығарырға.
1921 йылдың 16 ғинуарында комиссар Чирков командаһы баш күтәреүселәр отряды командирҙары менән Стәрлетамаҡҡа китә. Темәстән сыҡҡандан һуң, комиссар Чирков бойороғо буйынса, ҡыҙылармеецтар уларҙы атып үлтерәләр. 17 ғинуарҙа С. Ш. Мырҙабулатов, Г. И. Симонов һәм Х. Г. Унасов Стәрлетамаҡҡа сыға, ләкин үҙенең командирҙары кеүек үк, Х. Г. Унасов та эске һаҡ ғәскәрҙәренең 68-се бригадаһы командиры Г. И. Симоновтың йәшерен бойороғо буйынса үлтерелә

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии
* ''Маннапов М. М.'' К вопросу об изучении родословной Юлый тархана и родового подразделения «бүреләр» д. Баишево Баймакского района // Историческое, политико-правовое, и социокультурное развитие Уральского региона: история и современность: материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Сибай: издательство ГУП РБ «СГТ», 2011. — 384 с. — С.68 — 77.
* ''Маннапов М. М.'' Гибель одного из руководителей повстанческого движения башкир Хажиахмета Унасова и ситуация в башкирском крае после его смерти // Краеведческие записки Сибайского музея. Вып. 4: Сборник статей. Сибай: Сибайский информационный центр — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан», 2017. 120 с. С.43-52.