open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азаматов Марат Мостафа улы

**Азаматов Марат Мостафа улы** (16 ноябрь 1941 йыл — 4 апрель 2002 йыл) — СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1978).

## Биографияһы
Марат Мостафа улы Азаматов 1941 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

Шайбалы хоккей буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанғаң тренеры (1978). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Д. М. Азаматовтың — ҡустыһы. П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлаған (1972). «Локомотив» ДСО-һы тәрбиәләнеүсеһе (1953—60). Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командалары (1961—63), армияның спорт клубы (Куйбышев, 1963—65) өсөн уйнай. 1969—75 йылдарҙа «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы директоры, 1983—92 йылдарҙа — тренеры. 1979—83 йылдарҙа һәм 1990—91 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы командаһының баш тренеры. 1993 йылда алып Өфөнөң «Локомотив» клубының баш тренеры, 1997 йылда — Өфөнөң 3-сө ДЮСШ директоры. Уның етәксеһе СДЮШОР командаһы үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1973, 1984), йәштәр араһында СССР беренселегенең көмөш призёры (1975) була. 1983—95 йй. СССР, БДБ, Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командалары тренеры. Тағы ла бер етәксеһе СССР командаһы Европа чемпионаты (1984), ГФР-ҙа, Швейцарияла (икеһе лә — 1983), Финляндияла (1984, 1987, 1990), СССР-ҙа (1987, 1990) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, Европа чемпионатының көмөш призёры (1991) була, Рәсәй командаһы — Канадала (1993), Тверҙа (1993) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Тәрбиәләнеүселәре араһында Ш. Ф. Ғимаев, шулай уҡ 35-тән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры.
2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнгән (1996).
Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Карьера

### Хоккейсы булғанда
* 1961—1963  Салауат Юлаев
* 1963—1965  СКА Куйбышев

### Тренер булғанда
* 1979—1983  Салауат Юлаев
* 1983—1995 / СССР, СНГ һәм Рәсәй юниор йыйылма командаһы
* 1990—1991  Салауат Юлаев
* 1993  Локомотив

## Спорт ҡаҙаныштары

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы  (1996);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1978);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994).

## Хәтер
* Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
* 3-сө ДЮСШ-ға уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Салауат Юлаев» клубының рәсми сайты
*
Кендектең һығылмалылығы

**Кендектең һығылмалылығы** — кендектең расчёт оҙонлоғо l_0 минималь инерция радиусҡа i бүлеме.

Кендектәрҙең тоторолоҡлоғона мөһим.

Ҙур һығылмалылыҡ менән кендектең ныҡлығы әҙ була.
Патрик Торесен

**Патрик Торесен** (; 7 ноябрь 1983 Хамар Норвегия) — Норвегиянең хоккейсы. Сит яҡ һөжүмсе. 2017 йылдан СКА клубы уйынсыһы. Ике тапҡыр Гагарин кубоктың эйәһе (2011, 2015).

## Биографияһы
1983 йылдың 5 ноябрдә Хамар тыуған. Һөжүмсе. Үҙ карьераһында Сторхамар, Монктон Уайлдкэтс, Бе-Комо Драккар, Юргорден, Ред Булл, Эдмонтон Ойлерз, Филадельфия Флайерз, Лугано, Салауат Юлаев һәм СКА командаларында нығынып өлгөрә. Спорт карьераһын 2003 йылда Швецияның «Юргорден» клубында башлай. Унда өс миҙгел уйнағандан һуң, көсөн НХЛ-да һынап ҡарамаҡсы булып, башта «Эдмонтон» командаһында сығыш яһай, һуңынан "Филадельфия"ла ла уйнап өлгөрә. Унда ике миҙгел эсендә 106 уйын уҙғарып, 24 (6+18) мәрәй йыя. Бына шундай күрһәткес менән Торесен, үҙе әйтмешләй, көтмәгәндә КХЛ беренселегенә килеп эләгә. Башта уға Мәскәүҙең «Спартак» клубы күҙ һала. Тик уртаҡ фекергә килә алмай, һөйләшеүҙәр өҙөлә һәм былтыр Швейцарияла уҙған донъя беренселегенән һуң «Салауат Юлаев» командаһы етәкселеге уға Өфөгә килергә тәҡдим яһай. Патрик, контракттың бар тәҡдимдәренә риза булып, Рәсәйҙе яуларға, дөрөҫөрәге, Өфөгә юллана. Әлбиттә, башта Рәсәй хоккейын күҙаллаған таныш-белештәренән һораша, уның кимәле менән таныша. Күптәр, НХЛ менән бер рәттән сағыштырмаһа ла, беҙҙең илдә хоккейҙың Европанан күпкә көслөрәк икәнен иҫбатлағас, легионер үҙен Башҡортостан командаһында һынап ҡарарға ниәтләй. Шулай уҡ хыялы, көслө чемпионатта уйнап, үҙен яҡшы яҡтан күрһәтеү була. Сөнки НХЛ-да, күпме генә тырышмаһын, уйнарға ирек бирмәй­ҙәр, клуб етәкселеге уны күберәк запас эскәмйәһенә ултыртыуҙы хуп күрә. Белгестәр, Патрик бик тырыш булһа ла, уйнау кимәле түбән, тип һанай. Ә инде Торесен, уларҙың фекерен инҡар итеп, үҙенең файҙалы хоккейсы икәнен иҫбатламаҡсы булып, КХЛ-ға юллана. 2011 йылда «Салауат Юлаев» составында Гагарин Кубогына эйә була. СКА командаһы составында 2014/15 сезонда үҙ икенсе Гагарин кубогын яулай. 2015 йылда Юргорден командаһы менән контракт төҙөгән.

Өйләнгән. Ҡатыны менән ҡыҙ (Матильда) һәм ул (Фабиан) үҫтерә.

## Карьера
* 1999—2001  Сторхамар
* 2001—2002  Монктон Уайлдкэтс
* 2002—2003  Бе-Комо Драккар
* 2003—2006  Юргорден
* 2006  Ред Булл
* 2006—2008  Эдмонтон Ойлерз
* 2008  Филадельфия Флайерз
* 2008—2009  Лугано
* 2009—2011  Салауат Юлаев
* 2011—2015  СКА
* 2015—2016  Юргорден
* 2016—2017 Цюрих Лайонс
* 2017  Сторхамар
* 2017—...  СКА

## Спорт ҡаҙаныштары
*  Гагарин Кубогы призеры (Салауат Юлаев 2010).
*  Гагарин Кубогы эйәһе (Салауат Юлаев 2011).
*  Рәсәй чемпионы (Салауат Юлаев 2011).
*  Гагарин Кубогы призеры (СКА 2013).
*  Гагарин Кубогы эйәһе (СКА 2015).

## Статистика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев рәсми сайт
* Патрик ТОРЕСЕН: «Бында балды шул тиклем яраталар, хатта мискәләп ашайҙар…»
* КХЛ рәсми сайт
Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы

**Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы** (2 август 1952 йыл) — СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм СССР‑ҙың спорт мастеры (1977). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996).

## Биографияһы
Рафаил Ғәзиз улы Ишмәтов
1952 йылдың 6 авгусында Силәбе ҡалаһында тыуған. Башҡорт. П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын (1980), Рәсәй физик культура академияһы Юғары тренерҙар мәктәбен (Мәскәү, 1985) тамамлаҡан. «Трактор» спорт клубы (Силәбе) тәрбиәләнеүсеһе. Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы (1971—72, 1975—83), армия спорт клубтары (Куйбышев 1972—73, Ленинград 1973—74) командалары өсөн уйнай. «Шахтёр кубогы» (Польша, 1972), Бухарест (Румыния, 1973) һәм «Алтын башаҡ» (Чехословакия, 1976) кубоктарының халыҡ-ара турнирҙары еңеүсеһе.

1985 йылдан алып Авангард командаһы (Өфө) тренеры, өлкән тренеры, 1991 йылда — Салауат Юлаев хоккей клубының, 1999—2000 йй. — армия спорт клубының (Санкт-Петербург), 2003 йылда — Рәсәй йәштәр йыйылма командаһының, 2004-05 йй. Салауат Юлаев хоккей клубының баш тренеры. 2006 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университетында уҡыта, бер үк ваҡытта армия спорт клубы СДЮШОР-ының спорт директоры (икеһе лә — Санкт-Петербург). Етәксеһе башҡарыу Салауат Юлаев хоккей клубы Халыҡ-ара хоккей федерацияһы Кубогы (1994), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995—96) һәм Рәсәй (1997) чемпионаттарының броза призын яулай, Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы донъя чемпионаты була (2003). Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнгән (1996).

## Карьера

### Хоккейсы булғанда
* 1971—1972  Салауат Юлаев
* 1972—1973  СКА Куйбышев
* 1973—1974  СКА
* 1973—1985  Салауат Юлаев

### Тренер булғанда
* 1985—1991  Авангард Өфө
* 1992—1999  Салауат Юлаев
* 1999—2002  СКА
* 2004—2005  Салауат Юлаев
* 2003 Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы

## Спорт ҡаҙаныштары
*  Баш тренер булғанда Рәсәй чемпионатының өс тапҡыр бронза призеры (1994/1995, 1995/1996, 1996/1997).
*  Баш тренер булғанда Йәштәр донъя чемпионаты еңеүсеһе (Канада 2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев рәсми сайт
*
Рәсәй Федерацияһының Төньяк Кавказ эштәре буйынса министрлығы

**Рәсәй Федерацияһының Төньяк Кавказ эштәре буйынса министрлығы** —  Рәсәй Хөкүмәтенең, башҡарма федераль власының Төньяк Кавказ  төбәктәре инфрастураһы, иҡтисады, социаль үсеше буйынса дәүләт органы.

2014 йылды 12 майында 321-се һанлы «О Министерстве Российской Федерации по делам Северного Кавказа» Рәсәй Президенты Указы буйынса төҙөлдө.

## Министр
* Лев Владимирович Кузнецов 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указ «О Министерстве Российской Федерации по делам Северного Кавказа» // Президент России
Козлов Виктор Николаевич

**Козлов Виктор Николай улы** (14 февраль 1975 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, тренер. Үҙәк һөжүмсе. 2017 йылдың 2 ноябренән «Металлург» баш тренеры вазифаһын башҡара. Ике тапҡыр Гагарин кубогын яулай.

## Биографияһы
Виктор Козлов 1975 йылдың 14 февралендә Тольяттиҙа тыуған. Буйы 193 см, ауырлығы 103 кг. Үҙәк һөжүмсе. 1993 йылда Мәскәүҙең «Динамо» командаһы составында Рәсәй чемпионы исемен яулай. Шул уҡ йылда НХЛ-дың «Сан-Хосе» клубы менән контракт төҙөй. Унда 1997 йылға тиклем уйнағас, ете йыл «Флорида»ға ярҙам итә. Һуңынан «Нью-Джерси», «Айлендерс» һәм «Вашингтон» командаларында ла уйнап өлгөрә. Өйләнгән. Ҡатыны менән ҡыҙ үҫтерә. 2011 йылда «Салауат Юлаев» составында Гагарин Кубогына эйә була. 2014 йылдан Автомобилист уйынсыһы.

## Карьера
* 1991—1992  Лада
* 1992—1994  Динамо Мәскәү
* 1994—1997  Сан-Хосе Шаркс
* 1997—2004  Флорида Пантерз
* 2004—2005  Нью-Джерси Девилз
* 2004—2005  Лада
* 2005—2006  Нью-Джерси Девилз
* 2006—2007  Нью-Йорк Айлендерс
* 2007—2009  Вашингтон Кэпиталз
* 2009—2012  Салауат Юлаев
* 2012—2013  Локомотив
* 2013—2014  ЦСКА Мәскәү
* 2014—2015  Автомобилист

## Спорт ҡаҙаныштары
*  МХЛ чемпионы (Динамо Мәскәү 1993).
*  Донъя чемпионатты бронза призеры (Австрия 2005).
*  Гагарин Кубогы призеры (Салауат Юлаев 2010).
*  Донъя чемпионатты бронза призеры (Германия 2010).
*  Рәсәй чемпионы һәм Гагарин Кубогы эйәһе (Салауат Юлаев 2011).
* Бөтө йондоҙҙар ярышы (КХЛ) ике тапҡыр ҡатнашыусы.

## Статистика

## Халыҡ-ара карьера

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев рәсми сайт
* Виктор Козловтың кумиры Владимир Крутов булған
Рональд Рейган

**Рональд Рейган** (; 6 февраль 1911 йыл — 5 июнь 2004 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 40-сы президенты.

## Иҫкәрмәләр
Фрадков Михаил Ефимович

**Фрадков Михаил Ефимович** (1 сентябрь 1950 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 

## Биографияһы
Михаил Ефимович Фрадков 1950 йылдың 1 сентябрендә хәҙерге Һамар өлкәһе Красноярский районы Курумоч ауылында тыуған. 

* 1972 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса Мәскәү станок-инструменталь институтын (хәҙер «Станкин» Мәскәү дәүләт технологик университеты) тамамлаған.
* 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.
* 09.10.2007 — 04.10.2016 — Рәсәй Федерацияһының Тышҡы разведка хеҙмәте директоры.
* 2017 йылдың 4 ғинуарынан — Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты директоры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Формирование нового правительства России 
* Фрадков Михаил Ефимович — Директор Службы внешней разведки Российской Федерации 
* Биография на сайте Президента России
* Биография на сайте Правительства Российской Федерации
Келоуна

**Кело́уна** () — Канаданың Британия Колумбияһында ҡала, муниципалитет. Оканаган күлендә ята. Халыҡ 117 312 кеше. Ҡаланың исеме урындағы индейҙар телендә «гризли айыу» тип тәржемә ителә.

Файл:Kelowna 1909.jpg|Келоунa, 1909
Файл:Kelowna 1920.jpg|Келоунa, 1920


Ҡалала Британия Колумбияһы Университетының Оканаган корпусы урынлашҡан.

## Климат




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Келоны
* Школьный портал
* Университет BC — Okanagan 
* Картинная галерея Келоны
* Пожар в Келоне в 2009 году
Монорельс

**Монорельс** — ер өҫтөндә эстакада транспорты, рельс  транспорты.  Өфө метрополитены альтернативаһы булып тора.

## Яҡшы яҡтар
* Традицион метрополитен һымаҡ автомагистралдәрҙә урын алмай
* Монорельс юлдың ҡапыл боролошо яҡшы үтә (башҡа рельс транспорты менән сағыштырғанда)
* Ҙур тиҙлек (теорияла)
* Яҡшы күренеш. Туристарҙы йәлеб итеү өсөн
* Түбән тауыш сығарыу
* Тиҙ төҙөү һәм ғаҡы арҙан (метрополитен менән сағыштырғанда)

### Насар яҡтар
* Ысын барлыҡта монорельс яй бара. Айырма: ALWEG, Hitachi һәм Bombardier, H-Bahn монорельстары
* Монорельстарға стандарттар юҡ. Айырма: Япония
* Монорельс стрелка күсеү ҡыйынлыҡтар тулдыра
* Ҙур бейектән төшөү
* Авария вакытында пассажирҙар вагондан сығыу сикләнгән
* Рельс ныҡ ныҡлыҡты ала
* Сайҡалыу
* Ҡыш ваҡытында тәртиптә тотоу (ер аҫстындағы метрополитен менән сағыштырғанда)

## Иҫкәрмәләр

## Японияла монорель


Файл:KitakyushuUrbanMonorail.jpg|Монорельс Kitakyūshū.
Файл:Okinawa Monorail 1000 series at Kencho-mae Station 20040719.jpg|Монорельс Окинавала (Япония), Kenchō-mae станцияһы.
Файл:UenoZooMonorail1280.jpg| Ueno Zoo зоопарктағы монрельс
Файл:TamaToshiMonorail6061.jpg|Tama Toshi Monorail.
Файл:Mono-shibaura.jpg|Монорельс  Токиола, Япония.
Файл:Chiba monorail 1000.jpg|Chiba Urban Monorail.
Файл:Shonan monorail type 500.JPG|Shōnan Monorail , Ōfuna станцияһы.
Файл:Skyrail-car.jpg|Skyrail Midorizaka Line.
Файл:Odakyu-500.jpg|Odakyū Mukōgaoka-Yūen Monorail. 1990 йыл. Хәҙер ябыҡ.
Файл:Himeji monorail Daishogun stn.jpg| Химедзи монорельс юлы, 1966 – 1974 йй. Хеҙмәт иткән.
Файл:Slope car Muya.jpg|Slope car at Muya Bus Stop, Naruto, Tokushima.
Файл:VistaLiner.jpg|Vista Liner at Expo Land, Suita, Osaka.


## Һылтанмалар

* Монорельсовое общество
* Критика монорельса
* Сайт «Неизвестный отечественный монорельс»
* «Сапсан Москва-Санкт-Петербург: назад в будущее или вперед в прошлое? Исторические хроники.»
* Масштабная модель монорельса навесного типа (видео)
* История монорельсовых поездов
Ҡарсыға (журнал)

**«Ҡарсыға»** — рәсемле сатирик журнал. Нәшер итеүсе-мөхәррире — Ш. М. Мөхәммәтов. 1906 йылдың сентябренән 1907 йылдың июненә тиклем Ырымбур ҡалаһында төрки телендә сыға. Барлығы 9 һаны донъя күрә. Журнал биттәрендә революцион-демократик идеялар пропагандалана, памфлет, фельетон, карикатуралар һ.б., шулай уҡ ҡыҫҡа мәҡәләләр рәүешендә уҡыусыларҙың хаттары баҫыла.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ҡыҙыл донъя (гәзит)

**«Яңы көс», «Ҡыҙыл донъя»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Волга аръяғы хәрби округының сәйәси идаралығы һәм РКП(б)-ның Һамар губерна комитеты эргәһендәге татар-башҡорт бюроһы органы. Һамар ҡалаһында аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке төрки телендә сыға. 1918 йылдың октябренән алып «Яңы көс», 1920 йылдың июль-декабрендә «Ҡыҙыл донъя» исеме менән нәшер ителә. Гәзит битендә төбәктең һәм Көнсығыш халыҡтарының сәйәси, социаль-иҡтисади мәсьәләләре яҡтыртыла.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ҡыҙыл ҡурай (гәзит)

**«Ҡыҙыл ҡурай»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты органы. 1921 йылдың 18 февраленән 23 мартҡа тиклем, «Башҡортостан хәбәрҙәре» гәзитен нәшер итеү туҡталып торған саҡта, Стәрлетамаҡ ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Барлығы 5 һаны донъя күрә. Гәзиттә РКП(б) органдарының эшмәкәрлеге яҡтырьыла, сәйәси, иҡтисади һ.б. темаларға мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — Дауыт Юлтый.

## Сығанаҡтар
* 
* Энциклопедия Башкортостана
За коммунизм (гәзит)

**«За коммунизм»** (*Коммунизм өсөн*) — ижтимағи-сәйәси гәзит. КПСС-тың Оло Теләк районы комитеты һәм Хеҙмәтсәндәр депутаттары советы органы. 1940 йылдың 17 февраленән алып 1956 йылдың 2 июненә тиклем Оло Теләк ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға.
Каруанһарай (гәзит)

**«Каруанһарай»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Ырымбур өлкәһе хөкүмәте, «Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы ижтимағи хәрәкәте. 1993 йылдың мартынан Ырымбур ҡалаһында аҙна һайын башҡорт һәм урыҫ (айырым материалдары) телдәрендә сыға. Ырымбур башҡорттарының ижтимағи һәм мәҙәни тормошон яҡтырта.

## Һылтанмалар
*
Ҡармаҡ (журнал)

**«Ҡармаҡ»** — рәсемле сатирик журнал. Нәшер итеүсе-мөхәррире — М. Ғ. Мәржәни. 1915 йылдың ғинуарынан 1917 йылдың сентябрендә тиклем Ырымбур ҡалаһында айына 2 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Барлығы 60 һаны донъя күрә. Журнал биттәрендә дини фанатизмды, наҙанлыҡты фашлаған фельетондар, шиғырҙар, шулай уҡ әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, башҡорт һәм татар яҙыусыларының художестволы әҫәрҙәре баҫыла.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы

**Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы** (**ГК РФ**) — граждандар араһында мөнәсәбәттәр көйләү иткән кодекс, Рәсәй Федерацияһының федераль закон. 

## Ҡоролош
Кодекс 1 551 статьянан тора, 4 бүлеккә бүленә.

### Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы
* Раздел I. Дөйөм положениялар. (статьи 1—208)
** Подраздел 1. Нигеҙ положениялар.
** Подраздел 2. Лица
** Подраздел 3. Граждан хоҡуғы объекттар.
** Подраздел 4. Сделкалар. Йыйылыштарҙын ҡарарҙары. Вәкиллек.
** Подраздел 5. Сроктар. Исковая давность.
* Раздел II. Мөлкәт хоҡуғы һәм башҡа әйвер хоҡуҡтары (209—306)
* Раздел III. Дөйөм положениялар. (статьи 307—453)
** Подраздел 1. Общие положения об обязательствах
** Подраздел 2. Килешеү.

### 2-се бүлек
* Раздел IV. Отдельные виды обязательств (статьи 454—1109)

### 3-сө бүлек
* Раздел V. Наследственное право (статьи 1110—1185)
* Раздел VI. Халыҡ-ара шәхси хоҡуғы. (статьи 1186—1224)

### 4-се бүлек
* Раздел VII. Права на результаты интеллектуальной деятельности и средства индивидуализации (статьи 1225—1551)

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы
* [ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы, анализ
* http://www.conventions.ru/gk/ Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы (ГК РФ) 
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 1-се бүлек
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 2-се бүлек
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 3-сө бүлек
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы 4-се бүлек
* Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы иллюстрациялар менән  — М.: «Манн, Иванов и Фербер», 2013. — С. 654. — ISBN 978-5-91657-849-2
Иҙеркәй Баймәков

**Иҙеркәй Баймәков** (18-се быуаттың сиреге — 1780 йылдарҙан һуң) — атаман, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы,Е.Пугачёвтың кәңәштәше, тәржемәсеһе, Йәшерен совет ағзаһы, полковнигы.

## Биографияһы
Иҙеркәй Баймәков — 20-ләп кешене эйәртеп, Пугачёвҡа ҡушылған беренсе Ырымбур башҡорто. Крәҫтиәндәр һуғышының тәүге көндәренән үк урыҫ булмаған халыҡтарҙы ихтилалға йәлеп итеүҙә ҙур роль уйнай. Отставкаға сыҡҡан Яйыҡ казагы. Күп йылдар эсендә казактар араһында йәшәгәнгә, уларҙың тормошон һәм ихтыяждарын яҡшы белгән, ҙур тормош тәжрибәһен туплаған, тәүәккәл һәм ҡыйыу кеше булған. Пугачёвтың башҡорттарға төбәгән указын да үҙе төркиәгә әйләндерә, үҙе тарата. Бер данаһын Бошман-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы Кинйә Арыҫлановҡа алып бара. Ҡалмыҡтар, ҡаҙаҡтар араһында ла ихтилалға ҡушылырға өгөт-нәсихәт эштәре алып бара. Уның йоғонтоһо арҡаһында Кинйә Арыҫланов Пугачёвҡа ҡушыла. Иҙеркәй Баймәков, баш күтәреүселәрҙең баш полковнигы Кинйә Арыҫланов менән бер рәттән, Пугачёвтың Йәшерен советына инә. Был совет Пугачевтың Хәрби коллегияһы менән бер дәрәжәлә йөрөй.

1773 йылдың октябрь айында ул Пугачёв ҡушыуы буйынса ҙур ғына ғәскәр туплай һәм уны Ырымбур эргәһенә килтерә. Ырымбурҙы ҡамауҙа ҡатнаша.

1773 йылдың 8-9 ноябрендә Бөгөлмә ведомствоһының Йүҙәй ауылы янында И. Н. Зарубин һәм А. А. Овчинников менән бергә В. А. Кар етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Пугачёвтың Төп ғәскәре менән Түбәнге Волга буйына барып етә.

1774 йылдың 23 авгусында Ҡара Яр ҡәлғәһе эргәһендә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәре менән алышта ҡатнаша. Иҙеркәйҙең аҫрау улы Балтай Иҙеркәев була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
* Кинйә Арыҫланов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Ә.Әсфәндиәров «Олатайҙарҙың да бар тарихы» стр.25
Кармаскалинская новь (гәзит)

**«Кармаскалинский новь»** (*«Ҡырмыҫҡалы яңылығы»*) — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Хеҙмәт даны» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы. 

Ҡырмыҫҡалы районы Ҡырмыҫҡалы ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ һәм татар («Үҙән») телдәрендә сыға. 1930 йылдың мартынан «Ҡырмыҫҡалы колхозсыһы» исеме менән башҡорт һәм «Колхозник» («Колхозсы») исеме менән урыҫ телдәрендә нәшер ителә; 1932 йылдан — татар телендә «Колхоз юлы» (1959 йылға тиклем), 1945 йылдан элекке исеме менән урыҫ телендә яңынан нәшер ителә башлай («Колхозный путь»); 1960 йылдан — «Трудовая слава» («Хеҙмәт даны») исеме менән урыҫ һәм татар телдәрендә, 1994 йылдан — «Хеҙмәт даны» исеме менән башҡорт телендә сыға; 2006 йылдан — башҡорт телендә «Даирә» (2007 йылдан үҙ аллы гәзит) исеме менән нәшер ителә, хәҙерге исеме менән урыҫ һәм татар телдәрендә (2007 йылдан алып) сыға. 1962—1963 йылдарҙа нәшер ителмәй.
## Сығанаҡтар
*https://dayr.rbsmi.ru/ob-izdanii/
Атайсал (гәзит)

**«Атайсал»** — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында башҡорт телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. 

## Баҫма хаҡында
Гәзиттең ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.

«Атайсал» 1990 йылдан «Сибайский рабочий» гәзитенә ҡушымта булараҡ «Йәншишмә» атамаһы менән сыға башлай, 1991 йылдан алып хәҙерге исемендә үҙ аллы баҫма булараҡ аҙнаға бер тапҡыр нәшер ителә. Сибай һәм Баймаҡ ҡалаларында, Баймаҡ, Хәйбулла Һәм Йылайыр райондарында тарала. 

## Гәзиттәге рубрикалар

## Сығанаҡтар
* «Атайсал» гәзитенең рәсми сайты  
* «Атайсал» — Башҡорт энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Газета «Атайсал» является важным составляющим информационного поля города Сибай Официальный сайт городского округа город Сибай Республики Башкортостан
* Энциклопедия Башкортостана
Ауыл (гәзит)

**«Ауыл»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Һамар губернаһы башҡарма комитеты эргәһендәге асығыусыларға ярҙам бүлеге һәм башҡорт-татар бюроһы, 1923 йылдан алып РКП(б)-ның Һамар губерна комитеты эргәһендәге башҡорт-татар бюроһы һәм губерна халыҡ мәғарифы бүлеге эргәһендәге татар-башҡорт секцияһы органы. 1922 йылдың мартынан башлап 1924 йылдың июненә тиклем Һамар ҡалаһында төрки телендә нәшер ителә. 1922 йылда 18 һаны сыға, 1923 йылда — 27, 1924 йылда — 6. «Ауылда» совет хөкүмәте документтары, ил һәм сит илдәр яңылыҡтары баҫтырыла, ауыл халҡының тормошон яҡшыртыу мәсьәләләре яҡтыртыла, әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр бирелә.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ауыл газетаһы (гәзит)

**«Ауыл газетаһы»** — ижтимағи-сәйәси гәзит, Өфө губернаһы халыҡ мәғарифы бүлеге органы. 1921 йылдан Өфөлә аҙнаһына 1 тапҡыр төрки телендә сыға. Гәзит биттәрендә илдәге сәйәси, иҡтисади һәм хәрби хәл, ауылда наҙанлыҡты бөтөрөү проблемалары яҡтыртыла.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ауыл көнкүреше (журнал)

**«Ауыл көнкүреше»** — «Уфимский сельскохозяйственный листок» баҫмаһының тәржемәүи ауыл хужалығы журналы. Өфө губернаһы земствоһы органы. 1914 йылдың ғинуарынан алып 1917 йылдың февраленә тиклем Өфөлә айына 2-3 тапҡыр төрки телендә сыға. «Шәреҡ» типографияһында нәшер ителә. Журналда ауыл хужалығы, сауҙа, сәнәғәт проблемалары буйынса мәҡәләләр, шулай уҡ Өфө губерна земствоһының протоколдары, уставтары, отчеттары баҫыла. Мөхәррире — П.Ф. Коропачинский, тәржемәсеһе — С.Л. Рәмиев.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ауыл халҡы (гәзит)

**«Ауыл халҡы»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Өфө губерна крәҫтиән депутаттары советы органы. 1917 йылдың июне-сентябре. Өфөлә төрки телендә сыға. «Шәреҡ» һәм «Тормош гәзиттәре» типографияларында баҫыла. «Ер һәм ирек өсөн көрәшкәндә генә үҙ хоҡуғыбыҙҙы алырбыҙ!» лозунгыһы менән нәшер ителә. Ауыл хужалығы, хәрби һәм халыҡ-ара темаларға мәҡәләләр баҫыла. Сентябрҙә «Ирек» һәм «Һалдат теләге» гәзиттәре менән берләшә һәм «Беҙҙең юл» исеме менән сыға башлай.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ашҡаҙар (гәзит)

**«Ашҡаҙар»** — Стәрлетамаҡ ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусыһы — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң күләм мәғлүмәт саралары агентлығы, "Башҡортостан Республикаһы нәшриәт йорто" дәүләт унитар предприятиеһы.

Стәрлетамаҡ  ҡалаһында 1990 йылдан алып аҙнаһына бер тапҡыр башҡорт телендә сыға. Тәүге исеме - «Стәрле таңдары». Тиражы - 1500 дана.

Рәсми сайты: https://vk.com/ashkadarstr

https://ashkadar.com/ 

https://t.me/strbash

Гәзиткә артбанғы һылтанма аша яҙылып була: https://rbsmi.ru/catalog/podpiska/1008/

Редакция телефоны: 8(3473)25-18-57.

Баш мөхәррир - Рәмил Ғәбдрәшит улы Мансуров, яуаплы сәркәтип (баш мөхәррир урынбаҫары) - Эльдар Мөнир улы Фәттәхов, хәбәрселәр: Гөлкәй Илһам ҡыҙы Ҡыуатова, Роза Миңлеәхмәт ҡыҙы Сафина, Римма Ғаяз ҡыҙы Ғәлимова.

Теркәү һаны - ПИ № ТУ02-01679

Гәзиттә төрлө темаларға мәҡәләләр донъя күрә, редакция шулай уҡ китап баҫтырыу, русса текстарҙы башҡортсаға тәржемә итеү менән дә шөғөлләнә.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ленин юлы (журнал)

**«Ленин юлы»** — ижтимағи-сәйәси журнал. ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә Комитеты органы. Өфөлә ай һайын башҡорт телендә сыға. 1928 йылдың апреленән 1930 йылдың июленә, 1932 йылдың декабренән алып 1937 йылдың декабренә тиклем нәшер ителә. Журнал биттәрендә республика партия ойошмаларының эшмәкәрлеге яҡтыртыла, үҙәк һәм өлкә партия комитетының ҡарарҙары, бойороҡтары, ижтимағи-сәйәси темаларға мәҡләләр баҫыла.
Альшеевские вести (гәзит)

**«Альшеевские вести»** *(«Әлшәй хәбәрҙәре»)* — ижтимағи-сәйәси гәзит. 

Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Әлшәй хәбәрҙәре» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы. Әлшәй районы Раевка ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ, башҡорт («Әлшәй хәбәрҙәре»), татар («Әлшәй хәбәрләре») телдәрендә сыға. 1935 йылдың февраленән урыҫ («Сталинец») һәм татар («Сталинчы», икеһе лә — «Сталинсы») телдәрендә сыға башлай, 1960 йылдан «Путь Ильича» һәм «Ильич юлы» (икеһе лә «Ильич юлы»), 1963 йылдан — башҡорт һәм татар телдәрендә «Дим», урыҫ телендә «Дема», 1965 йылдан «Ленин байрағы», «Ленин байрагы» һәм «Знамя ленинизма»; 1992 йылдан башлап хәҙерге исемдәре менән баҫыла башлай. 1962—1963 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Ашкадарские зори (гәзит)

**«Ашкадарские зори»** («Ашҡаҙар таңдары») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Еңеүгә» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы. Фёдоровка районының Фёдоровка ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ, башҡорт («Ашҡаҙар таңдары»), татар («Ашкадар таңнары») телдәрендә сыға. 

1935 йылдың мартынан урыҫ телендә «Вперёд» («Алға») исеме аҫтында сыға башлай, июненән «К победе», 1967 йылдан алып шулай уҡ татар телендә «Жиңүгә», 1997 йылдан башлап башҡорт телендә «Еңеүгә» исемдәре аҫтында баҫыла; 2007 йылдың июненән хәҙерге исемдәрҙә сыға. 1963—1964 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Алтай Республикаһы

** Алтай Республикаһы ** (Республика Алтай) — Рәсәй төбәге.

Төбәктең баш ҡалаһы — Горно-Алтайск. 

## Ҡоролош

## Галерея

Файл:Berg Belucha.jpg|Белуха тауы
Файл:Altai Kutscherla-See.jpg|Кучерлинское күле


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Республики Алтай 
* Туристический путеводитель по Республике Алтай
Бүрәт Республикаһы

**Бүрәт Республикаһы**, **Бүрәтстан** () — Рәсәй субъекты.

Халыҡ һаны — 973 860 кеше.

## Милли состав

## Административ ҡоролош

### Муниципаль райондар

## Арҙаҡлы шәхестәр

### Советтар Союзы Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Всероссийская перепись населения 2002 йыла. Национальный состав населения по регионам России
* Официальный сайт Администрации ҡалаа Улан-Удэ — Столицы Республики Бурятия 
* Официальный сервер органов государственной власти Республики Бурятия
* Министерство культуры и массовых коммуникаций Республики Бурятия 
* Законодательство Республики Бурятия
* Республика Бурятия в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* «Культурный туризм в Бурятии» — сайт для туристов, интересующихся культурным наследием республики
* Фотографии Бурятии — природа, люди, деревни 
* Бурятия в фотографиях — события, люди, история, достопримечательности
* Документы по истории Бурятии XVII век
* Исторические сведения о Бурятии
* Виртуальный тур по Бурятии (3D-панорамы Бурятии)
Шафиҡов Денис Фуат улы

**Шафиҡов Денис Фуат улы** (3 июнь 1985 йыл) — Рәсәй спортсыһы, еңел һәм беренсе ярымурта ауырлыҡ категорияларында сығыш яһаусы боксёр. Донъя чемпионы (2009).

## Биографияһы
Денис Фуат улы Шафиҡов 1985 йылдың 3 июнендә Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһында тыуған. 

IBO версияһы буйынса 2009 йылда донъя чемпионы титулын яулай. 2003 йылда Ульяновск ҡалаһында уҙғарылған Рәсәй чемпионатында бронза миҙал яулауға өлгәшә.

Милләте башҡорт, рингҡа башҡорт халыҡ кейемендә сыға. Сыңғыҙхан ҡушаматы аҫтында сығыш яһай.
P3 Boxing фин промоутер компанияһы эгидаһы аҫтында сығыш яһай.

## Спортсының ярыш таблицаһы

## Иҫкәрмәләр
Протекционизм

**Протекциони́зм** — дәүләттең милли иҡтисадын сит ил конкуренцияһынан һаҡлауға йүнәлтелгән иҡтисади сәйәсәте; сит илдәрҙән индерелә торған тауарға ҙур пошлина һалып, үҙ милли иҡтисадын һаҡлау сәйәсәте; дәүләттең үҙ етештереүселәрен конкуренциянан иҡтисади ҡурсалау сәйәсәте.

## Иҫкәрмәләр
Ректификация

**Ректификация** (син. **дистилляция**) — шыйыҡсаны төрлө фракцияларға бүлеү процессы.

Ректификация XIX быуаттан  спирт һәм нефть сәнәғәтенең төп технологик процессы тип һанала. Хәҙер ул бөтә донъяла органик синтез, изотоптар, полимерҙар алыу өсөн ҡулланыла.

## Һылтанмалар
* Мала гірнича енциклопедія : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004—2013.
Томск

**Томск** — Томск өлкәһенең  административ үҙәге. Томь ярында ята. 574 002 кеше йәшәй (2018).

## Тарихы
### XVII—XIX
160 йылда Мәскәүгә Борис Годунов һарайына  Урыҫ дәүләтенә инеү тураһындағы ғариза менән кенәз Тоян етәкселегендә Себер татарҙары вәкилдәре бара.

### Совет осоро
2006 йылда Томскиҙа  Ангела Меркель һәм Владимир Путин осраша.

## Фән һәм мәғариф
# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте  академияһы(РАНХиГС) филиалы.
# Томск политехник университеты
# Томск медицина университеты

## Билдәле шәхестәре
* Готман Альфред Леонидович (2.10.1947), ғалим-инженер-төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре докторы (1995), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008).
* Жеравина Әнисә Нурылғаян ҡыҙы (22.05.1932), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1965 йылдан Томск дәүләт университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). 
* Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы (18.07.1928—1.07.2013), нефтсе геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1972), Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (1991), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының почётлы ағзаһы, Рәсәй Экология академияһы һәм Урал Геология академияһы академигы.
* Мельников Борис Васильевич (8.08.1923—6.12.1951), 1939 йылда Өфө аэроклубын тамамлаған һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Степанов Лев Борисович (26.12.1908—25.06.1971), композитор. 1939 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Беренсе башҡорт балеты «Сыңрау торна» авторҙарының береһе. Сталин премияһы лауреаты (1951).

## Климат

## Халҡы
Караидель (гәзит)

**«Караидель»** *(«Ҡариҙел»)* — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Ҡариҙел» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы.

Ҡариҙел районының Ҡариҙел ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ һәм татар («Караидел хәбәрләре») телдәрендә сыға. 1933 йылдың авгусынан алып  «Алға» исеме менән башҡорт (1934 йылдан татар телендә) һәм «Вперед» исеме менән урыҫ телдәрендә, 1956 йылдан — «Ленинец» («Ленинсы»), 1990 йылдан — «Караидель», 2006 йылдан башлап хәҙерге исемдәре менән урыҫ һәм татар телдәрендә сыға. 2003 йылдан алып айына 2 тапҡыр башҡорт телендә «Хазина» ҡушымтаһын сығара. 1962—1963 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Лаврентьев Пётр Денисович

**Лаврентьев Пётр Денисович** (11 ғинуар 1905 йыл — 4 октябрь 1979 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1941—1947 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең баш инженеры һәм директоры. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Испаниялағы Граждандар һуғышында (1936—39) ҡатнашыусы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945). Өс Ленин (1939, 07.1945, 09.1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1941) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Пётр Денисович Лаврентьев 1905 йылдың 11 ғинуарында Дон ғәскәре (хәҙер Ростов) өлкәһенең Таганрог ҡалаһында тыуған. 
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Харьков политехник институтын тамамлағандан һуң 26-сы Рыбинск мотор заводында башлай.

1941 йылдан алып Өфөгә эвакуацияланған 26-сы Дәүләт союз заводында баш инженер булып эшләй, 1946 йылдан — директор. 1947 й. алып 32-се почта йәшниге ойошмаһында (Куйбышев ҡ.); 1961 й. башлап Куйбышев, 1969—78 йылдарҙа. Мәскәү авиация институтында уҡыта. Л. етәкс. авиамоторҙарҙы конвейер ысулы менән йыйыу эшләнә һәм индерелә. 

Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Пётр Лаврентьев 1979 йылдың 4 октябрендә Мәскәү өлкәһенең Химки ҡалаһында вафат була.

## Наградалары
* Сталин премияһы лауреаты 2 ст. (1952).
* Ленин ордены (1939, 1945, 1945).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1941).

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сәк-сәк

**Сәксәк** (, , , , ; сыб. *цәк-цәк*) — башҡорт халҡының милли татлы ризығы. Башҡорт милли кухняһынан башҡа сәксәк ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, татар, үзбәк, сыбыр милли кухняларының татлы ризыҡтары рәтенә керә.

## Бешереү ысулы
### Ҡамыр өсөн кәрәкле аҙыҡтар
* өс йомортҡа (йылы булырға тейеш),
* бер сәй ҡалағы — эретелгән аҡ май,
* бер стакан — иләнгән он,
* бер семтем — сода,
* 300 гр.  — бал.

### Сироп өсөн кәрәкле аҙыҡтар
* 100гр. — шәкәр ҡомо,
* 60 гр. — бал,
* 1 аш ҡалағы — hыу.

### Ҡамырҙы әҙерләү ысулы
Йомортҡаларҙы һәйбәтләп бутап, тоҙ, сода, эретелгән аҡ май ҡушығыҙ, hуңыраҡ иләнгән он ҡушып, йомшаҡ ҡамыр баҫығыҙ. Ҡамырҙы дымлы туҡыма менән ябып 1 сәғәт тотоғоҙ.

Сәк-сәкте төрлө яҡтарҙа төрлөсә эшләйҙәр. Шуның өсөн сәк-сәктең ҡамырын эре, ваҡ, йоморо, оҙонса итеп киҫергә мөмкин.

Ҡамырҙы йоҡаҡ итеп 5 мм ҡалынлығында йәйегеҙ, йәймәне 5—7 мм ҡалынлыҡта таҫмалар итеп киҫегеҙ. Ул таҫмаларҙы ҡәләм ҡалынлығына тиклем ҡул менән тәгәрәтегеҙ. Әҙерәк кипкәндән hуң (5 минут тирәhе) вак ҡына итеп бармаҡ быуынындай ҙурлыҡта турағыҙ. Сәк-сәкте ҡалын, төплө hауытта (ҡаҙанда) ҡайнаған майҙа сильпәк менән hалам төҫөнә тиклем бешерегеҙ. Сәк-сәктең бөтә яҡтары бер төҫтә бешhен өсөн, уны бешергәндә болғатып торорға кәрәк. Бешкәндән hуң, ҡайнап торған майҙан алып, артыҡ майы ағып төшhөн өсөн сәк-сәкте дуршлагҡа hалығыҙ.

### Сиропты әҙерләү ысулы
Шәкәр ҡомона hыу ҡойоғоҙ, утҡа ҡуйып эретегеҙ, болғата-болғата ҡайнатып сығарығыҙ hәм бал өҫтәгеҙ. Сироп ҡуйыра башлағансы яй утта 30 минут болғатып ҡайнатығыҙ.

Сәк-сәк hыуынғас, ризыҡты айырым hауытта балдан эшләнгән сироп менән бутағыҙ.

Аҙаҡ hауыттарға өйөп hалығыҙ, ҡулдарҙы hыуыҡ hыуға манып, сәк-сәкте формаларға килтерегеҙ. Сәк-сәкте шулай уҡ йөҙөм һәм борсаҡ кәнфиттәр менән биҙәргә була.

## Сәк-сәк менән саралар
* 2018 йылдың авгусында Испанияның Мьяхадас ҡалаһында уҙған традицион 32-се Халыҡ-ара мәҙәниәт фестиваленда ҡатнашыусылар үҙ милли аш-һыу өлгөләрен күрһәтте. Башҡортостан вәкилдәре йыйылғандарҙы сәк-сәк менән таң ҡалдырҙы. Был татлы ризыҡты тамашасылар күҙ алдында Йәштәр театры актёры Зөлмәрә Ҡарабулатова әҙерләне.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сәк-сәк. Башҡорт кухняһы
Криминальный спектр (гәзит)

**«Криминальный спектр»** — ижтимағи-хоҡуҡи гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығы, Башҡортостан Эске эштәр министрлығының «Ф.Э. Дзержинский исемендәге типография» нәшриәт-полиграфия комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы, Рәсәй Федерацияһы Эске Эштәр министрлығының Өфө юридик институты. 1999 йылдың октябренән Өфөлә аҙна һайын урыҫ телендә сыға.
Звезда (гәзит)

**«Звезда»** (*«Йондоҙ»*) — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районының ижтимағи-сәйәси гәзите. 

## Тауисирлама
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Йондоҙ» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы. Ғафури районы Красноусол ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 

## Тарих
1931 йылдың октябренән алып «Ударник хлебозаготовок» («Иген әҙерләү ударнигы»), 1932 йылдан «Ударник», 1957 йылдан «Еңербеҙ» гәзите (1935 йылдан алып башҡорт телендә сыға) менән берләшкәндән һуң, урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Знамя коммунизма» исеме менән, 1965 йылдан башлап урыҫ телендә хәҙерге исеме менән һәм башҡорт телендә «Йондоҙ» булып сыға. 1963—1965 йылдарҙа нәшер ителмәй.

Башҡорт телендәге «Йондоҙ» гәзите 1991 йылдан алып үҙ аллы баҫма — «Табын» гәзите булып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы

**«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт унитар предприятеһы. Төбәктең иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, фәнни һәм спорт яңылыҡтарын, республика халҡының рухи тормошон һәм көндәлек эшмәкәрлеген зәңгәр экрандарҙа яҡтыртыусы медиа-холдинг.

«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы составына үҙаллы йүнәлештә эшләгән ете ижади коллектив, дүрт телевидение каналы һәм өс радиостанция инә:

* «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» — республиканың төп телевизион каналы;
* «Ҡурай-ТВ» музыкаль телеканалы;
* «Ҡурай-HD» музыкаль телеканалы; 
* «Тамыр» балалар телеканалы;
* «Юлдаш» радиостанцияһы;
*"Юлдаш +" интернет радиоһы;
* «Спутник ФМ» радиостанцияһы;
* «Ашҡадар» радиостанцияһы.

## Тарих
1924 йыл. Илдә Бөтә Союз дәүләт радио тапшырыуҙары башлана.

1927 йылдың 7 ноябрендә Башҡортостандың төрлө мөйөштәрендә: майҙандарҙа, клубтарҙа һәм китапханаларҙа репродукторҙарҙан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Алло — алло! Өфө һөйләй!» тигән һүҙҙәр яңғырай. Был Өфө радиостанцияһын асыу көнө була. Шулай итеп, республика ҡалаларында һәм ауылдарында Өфөнән радиотапшырыуҙар тыңлау мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Тәүге башҡорт радиотапшырыуҙар станцияһы 8 айға яҡын һынау үтә.

1928 йылдың 1 авгусынан Башҡорт АССР-ында радиотапшырыуҙар даими сыға башлай. Был көн Башҡортостан радиоһының тыуған көнө булып иҫәпләнә.

1 август 1928 йыл. Башҡорт АССР-ында даими радиотапшырыуҙар эфирға сыға башлай.

20 апрель 1931 йыл. СССР-ҙа тәүге һынау телевизион тапшырыу сыға.

1 март 1959 йыл. Башҡортостан телевидение студияһының даими тапшырыуҙары башлана.

1992 йыл. Тура эфирҙа тамашасылар ҡатнашлығында тәүге ток-шоу барлыҡҡа килә.

2001 йыл. Декабрҙә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимовтың «Башҡортостан юлдаш телекоммуникациялары» ААЙ ойоштороу тураһында" Указын тормошҡа ашырыу маҡсатында Башҡортостан Республикаһы «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы булдырыла.

26 август 2002 йыл. «БЮТ» республика юлдаш телевидение каналы тәүлегенә 18 сәғәт күрһәтә башлай.

2011 йыл. БЮТ яңы программалары, концепцияһы һәм алып барыусылары булған «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» тип үҙгәртелә.

2023 йылдың февралендә "Башҡортостан" телерадиокомпанияһы хоҡуҡи-ойошма формаһын  Дәүләт унитар предприятиеһынан Акционерҙар йәмғиәте формаһына күсерелде.

## Компания хаҡында
* Аралбаева Л. Баш ҡалала Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы музейы ойошторола. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 18 ноябрь.

## Иҫкәрмәләр
Калтасинская заря (гәзит)

**«Калтасинская заря»** — Ҡалтасы районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм "«Заря» редакция-нәшриәт комплексы" дәүләт-унитар предприятиеһы. Ҡалтасы районының Ҡалтасы ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ һәм мари («Калтаса ужара») телдәрендә сыға. 1932 йылдың мартынан «Ленинский путь» исеме менән мари телендә; 1958 йылдан «Колхозный путь» («Колхоз юлы») гәзите (1945 йылдан алып урыҫ телендә сыға) менән ҡушылғандан һуң «Ленинский путь» («Ленин юлы») исеме аҫтында урыҫ һәм мари телдәрендә, 1965 йылдан башлап «Заря». 2007 йылдан алып хәҙерге исеме менән нәшер ителә. 1962—1965 йылдарҙа гәзит нәшер ителмәй. 

## Ҡаҙаныштары
* Башҡортостандың ете баҫмаһы, шул иҫәптән «Калтасинская заря» гәзите лә, социаль әһәмиәтле киң мәғлүмәт сараһы исемлегенә инде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 23 октябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Гәзиттең рәсми сайты
Лаготис

**Лаготис** () — һаҫығүлән һымаҡтар (Юл япраҡтары) ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Һылтанмалар
Омск өлкәһе

**Омск өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяғында Иртыш йылғаһы бассейны урынлашҡан. Себер федераль округы составына инә.

Төмән, Новосибирск, Томск өлкәләре, Ҡаҙағстан менән сиктәш. 1934 йылда ойошторолған, 1943 йылдан алып хәҙерге сиктәрҙә. Составында 32 район, 6 ҡала һәм 21 эшселәр ҡасабаһы бар. Майҙаны — 141,1 мең км².

Административ үҙәк — Омск ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Шестаков Борис Иванович (1936–21.01.2011), хормейстер, дирижёр, композитор. 1968 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Называйск ҡалаһынан.

## Халҡы
Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе  кеше тәшкил итә. (). Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2.

1989 йылда — 2289, 2002 йылда — 1183, 2010 йылда — 966 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Ҡоролош
# Азов немец милли районы
# Большереченский район
# Большеуковский район
# Горьковский район
# Знаменский район
# Исилькульский район
# Калачинский район
# Колосовский район
# Кормиловский район
# Крутинский район
# Любинский район
# Марьяновский район
# Москаленский район
# Муромцевский район
# Называевский район
# Нижнеомский район
# Нововаршавский район
# Одесский район
# Оконешниковский район
# Омский район
# Павлоградский район
# Полтавский район
# Русско-Полянский район
# Саргатский район
# Седельниковский район
# Таврический район
# Тарский район
# Тевризский район
# Тюкалинский район
# Усть-Ишимский район
# Черлакский район
# Шербакульский район

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Руководящий состав Омской области 1934—1991
* Омская губерния. Правительственный портал.
* Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Омской области 
* Состав Омской области по ОКАТО
* Омская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Омская область на карте
* Общая информация о г. Омске и Омской области 
* Памятники культового зодчества Омского Прииртышья 
* Культурная политика в 1970—1990-х гг. (на примере Сибирского региона): Монография
Лазарева Дина Наумовна

**Лазарева Дина Наумовна** (11 сентябрь 1922 йыл — 11 сентябрь 2019 йыл) — ғалим-фармаколог, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1963). 1946—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты (1995 йылдан — университет) уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986). 

## Биографияһы

Дина Наумовна Лазарева 1922 йылдың 11 сентябрендә  Силәбе губернаһының Мейәс заводы ҡасабаһында тыуған.

1943 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай.

1946—2002 йылдарҙа Башҡорт медицина институтында эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре (1976)
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002)
* Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1993)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)

## Хеҙмәттәре
* Клиническая фармакология в онкологии. М., 2007 (авторҙ.);
* Лекарственные растения Башкортостана. Уфа, 2011 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Выбор (гәзит)

**«Выбор»** — Салауат ҡалаһының аҙнаһына ике тапҡыр урыҫ телендә донъя күргән ижтимағи-сәйәси гәзите.

Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «„Башҡортостан Республикаһы“ Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.

Гәзит ҡаланың социаль, иҡтисади, мәҙәни һәм спорт тормошо хаҡында дөрөҫ һәм ышаныслы мәғлүмәт кенә биреп ҡалмай, уларға төплө анализ яһай. Баҫма биттәрендә төрлө факттарға аңлатмалар, уҡыусыларҙың уй-фекерҙәре, уларҙан килгән хаттар даими урын ала. «Выбор» шулай уҡ ҡала Советының һәм ҡала хакимиәтенең рәсми документтарын баҫтырып сығара.
  

## Тарихы
Совет хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1948 йылда «18-се комбинат»ҡа (хәҙер Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе) нигеҙ һалынғас, унда эшләүселәр өсөн махсус ҡасаба төҙөү планлаштырыла. Ошо йылдың июнь айында тәүге барак ҡалҡып сыға, ә көҙгә инде тәүге урам барлыҡҡа килә. 1949 йылда был нефтехимиктар ҡасабаһына башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев хөрмәтенә «Салауат» исеме бирелә, һәм ул яҡындағы Ишембай ҡала Советына бойһондорола. Нәҡ ошо Салауат эшселәр ҡасабаһында 1952 йылдан *«Сталинская новостройка»* исемле гәзит сыға башлай.

1954 йылдың 12 июнендә ҡасаба «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. Быға тиклем донъя күреп килгән баҫма ошо йылдың 3 октябренән *«Ленинский путь»* исеме аҫтында ҡала гәзите булып нәшер ителә. Уның беренсе һаны 4000 дана тираж менән баҫыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Выбор», гәзит — Башҡорт энциклопедияһы 

## Һылтанмалар
* «Выбор» гәзитенең рәсми сайты 
* Администрация городского округа город Салават Республики Башкортостан. Город > СМИ города > Газета «Выбор»
Ҡасҡын Һамаров

**Ҡасҡын Һамаров** — поход старшинаһы (1773). 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы

Нуғай даруғаһы Тамъян улусы Мостафа (Һәйет) ауылы башҡорто, XVI быуатта йәшәгән башҡорт кенәзе һәм тарханы, Тамъян ҡәбиләһе бейе Шәғәле Шаҡман вариҫы.

1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Ҡасҡын Һамаров 10-сы партия менән командалыҡ итә.

Баш күтәреүселәргә 1773 йылдың октябрендә ҡушыла. 12 октябрҙә Ҡасҡын Һамаров отряды Воскресенка заводын (баш күтәреүселәр армияһына 600-гә яҡын завод крәҫтиәне йәлеп ителә), 19 ноябрҙә Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристанен (баш күтәреүселәргә 600-гә яҡын башҡорт һәм мишәр ҡушыла), һуңыраҡ Табын ҡәлғәһен баҫып ала. Декабрҙән алып Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе. Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша, 6 декабрҙә Ҡазан даруғаһы Аҡбаш ауылы янында Речь Посполитаянан ҡайтҡан 400-гә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 700-гә) яҡын башҡортто баш күтәреүселәр яғына ауҙара. 1774 йылдың март аҙағында ғәйебен танып И. И. Михельсонға, октябрҙә И. А. Тимашевҡа килә; май-сентябрҙә Ҡаранай Моратов, Ҡәнзәфәр Усаев һәм Салауат Юлаев менән берлектә Нуғай даруғаһында көрәшен дауам итә. Ҡазан йәшерен комиссияһында һәм Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. 1775 йылдың мартында азат ителә.

1777 йылдан Тамъян улусы старшинаһы була.

Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Вохотница

**** (, әйтелеше: ) — Польшалағы бер ауыл, Любель воеводалығындағы ның үҙәге. Халыҡ һаны — яҡынса 1,500 кеше (2010).

## Һылтанмалар
* http://www.bochotnica.pl/
Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы

**Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы** (15 июль 1931 йыл — 4 ноябрь 2000 йыл) — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһының флотаторҙар бригадаһы етәксеһе (1968—1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
* Нурия Камалетдин ҡыҙы Муллаҡаева БАССР-ҙың Баймаҡ районы Яңы Сибай ауылында — хәҙерге Сибай ҡалаһында — 1931 йылдың 15 июлендә тыуған.
* 1954—1982 йылдарҙа Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһында эшләй, шунда данлыҡлы металлургтарҙың береһе булып таныла. Флотатор була, 37 йәшендә флотаторҙар бригадаһына етәкселек итә.
* 2000 йылдың 4 ноябрендә Сибайҙа вафат була.

## Хеҙмәт юлы
Н. К. Муллаҡаева бригадаһы мәғдәндән баҡыр, цинк, көкөрт айырыуҙа һәйбәт күрһәткестәргә өлгәшә. Ҡайһы металдың мәғдәндән күпме сығасағы фәнни асыҡланып, технологик норма аныҡ билдәләнһә лә, Нурия Муллаҡаева бының менән генә сикләнмәй, һәр тонна мәғдәндән күберәк файҙа алырға тырыша.

Унан һуң, үҙ уңышы менән генә ҡәнәғәтләнмәй, артта ҡалған секцияға эшкә күсә. Ярты йыл да үтмәй, был секция ла алдынғылар сафына баҫа.

Тырыш хеҙмәте өсөн уңған таусы 1970 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1976 йылда уға Ленин ордены тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Башҡорт АССР-ының 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советының депутаты була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1970);
* Ленин ордены (1976);
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Һылтанмалар