open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көмәрҙәк

**Көмәрҙәк ()** — Көньяҡ Уралда тау һырты. Башҡортостандың Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан.
## Көмәрҙәк тураһында
Тау һырты Башҡортостандың Йүрүҙән йылғаһының уң яҡ яры буйлап Оло Инйәр йылғаһы башынан алып Цыбров шишмәһе йылғаһына тиклем һуҙыла. Һырттың оҙонлоғо 17 километр тирәһе, киңлеге 4 километр, абсолют бейеклеге 1354 метр. Һырттың өс түбәһе бар, уларҙың бейеклеге 1000 метрҙан ашып китә. Оло Инйәр йылғаһы Көмәрҙәк һыртының көнсығыш битләүенән, Ямантауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 13 — 15 км алыҫлыҡта башлана. Шуға башланған ерҙә ул тау йылғаларына хас булғанса ашығып, шарлап аға.

Һырт урта рифейҙың егәлгә свитаһының (геологик термин) кварц-ҡомло ҡушымтаһынан тора. Оло Инйәр йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Йүрүҙән менән Тирлән ошо тау һыртынан башлана. Тау ландшафтының бейеклек бүлкәтлеге күренә. 

Һырттың көнбайыш битләүе «Көньяҡ Урал» ҡурсаулығына ҡарай. Шуға ла Көмәрҙәк Машаҡ (һырт), Егәлге, Нары тауҙары кеүек үк һаҡланған зонаға индерелгән. Унда ниндәй ҙә булһа хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу тыйыла.

## Атамаһы
Был тау һырты алыҫтан уҡ бер аҙ көмрөрәк булып һуҙылып күренеп ята. Шуға ла ул Көмәрҙәк (бер аҙ көмрөрәк) атамаһын йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 

## Сығанаҡтар
 

Башҡорт теленең академик һүҙлеге. IV том. Өфө. Китап. 2012.Т. 10 000 экз. 944 б.
Таҡталасыҡ мәсете (Аҡтаныш районы)

**Таҡталасык мәсете** — Татарстандың Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылында урынлашҡан дини ғибәҙәтхана (*[[мәсет]]*). Беренсе мәхәллә мәсете XIX быуат башынан, икенсе мәсет 1852 йылдан билдәле.

## Тарих
Тәүге ғибәҙәтхана гәрәй ырыуының аҫаба башҡорттары төпләнеп йәшәгән Таҡталасыҡ ауылында асыла. XVIII — XIX быуаттарҙа ауыл халҡы аҫаба башҡорттарға һәм типтәрҙәргә бүленә. Ауыл 1702 йылдан билдәле.

### Беренсее мәсет
1802 йылда ауылда беренсе мәхәллә («Земская больница яғы»нда) рәсми рәүештә теркәлә. Мәсеттең имам-хатибтары: 1807 йылдан — Нигмәтулла Аҙнағолов, 1837 йылдан — Әхмәт Ғәббәсов, 1874 йылдан — Ғәбделмәзин Ғәбделғәлләмов. 1879 йылда мәсеткә ремонт яһала.
1890 йылдан йәмиғ мәсете. Имам-хатиб — Мулләхмәт Арыҫланов.

### Икенсе мәсет
Икенсе мәсет 1852 йылда сафҡа инә. Әхмәт Ғәбделҡадиров унда имам-хатиб була.

### Мәҙрәсәләр
Ике мәсет янында ла мәҙрәсәләр эшләй: ир балалар беренсе мәсеттә 1827 йылда уҡый башлаһа, ә икенсе мәсет мәҙрәсәһе 1852 йылда эшләй башлай. 1913 йылда беренсе мәсет мәҙрәсәһендә 45, икенсе мәсет мәҙрәсәһендә 75 шәкерттең уҡыуы теркәлә. Мөхәммәтфатих Солтанов беренсе мөҙрәсә шәкеттәренә дини белем бирһә, икенсеһендә Баһауетдин Мутин мөҙәрис — имам-хатиб була. 1914 йылда ауылда көслә янғын сыға, һәм ике мәҙрәсә лә көл-күмергә әйләнә. Ауыл халҡы мәҙрәсәләрҙе тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша. Һәм белемгә ынтылған балалар ҡайтанан мәҙрәсәләрҙә уҡый башлай.

1918—1922 йылдарҙа мәсеттәрҙә мәҙрәсәләр ҡайтанан эшләй башлай.
1925 йылда мәҙрәсәләрҙә дин һабағын уҡытыу туҡтатыла. 1926 йылдан мәҙрәсәләр донъяуи фәндәр уҡытылған башланғыс мәктәпкә әйләнә.

1964 йылға тиклем элекке мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр биналарында мәктәптәр урынлаша.

## Әҙәбиәт
# *[[Амур Фәләх]]*. Такталачык. «Мәйдан». 2008 йыл, октябрь, 107-108-се бит.

## Иҫкәрмәләр
Томашйылға

**Томашйылға**, шулай уҡ *Томаш-Йылға* тип тә яҙыла () — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Калинин ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.
## Исеме
Томашйылға — ике һүҙҙең берләшмәһенән, «томаш» һәм «йылға» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Бер фараз буйынса «томаш» «ығы-зығы», «буталсыҡ» тигәнде аңлата, икенсе фараз буйынса атама Томаш/Томансы антропонимынан алынған.

## Географияһы
Томашйылға ауылы урманлы ерҙә, Томаш йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған.

### Географик урыны
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата алыҫлыҡта ята:

* район үҙәгенә тиклем (Бишбүләк): 27 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ермолкин): 9 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Аксенов): 12 км

## Тарихы
Исеме Томаш йылға гидронимынан (Томаш — антропоним, йылға). Ҡайһы бер һүлектәрҙә Томаш һүҙе эте-төртөш, ығы-зығы кеүек аңлатыла. Әйткәндәй, Томаш исемле ауыл Вологда өлкәһендә лә бар, унда ни бары бер кеше йәшәй. Ә Архангельск өлкәһендә Томаша исемле йылға аға.

21 быуатҡа Томашйылға ауылы халҡының район үҙәгенә һәм яҡындағы ауылдарға күсенеп ултырыуы сәбәпле ауыл ғәмәлдә юҡҡа сыға.

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрҙе күсереүгә бәйле рәүештә Башкортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Закондың 1 статьяһы хәбәр итә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 

11) Бишбүләк районында:

а) Михайловка ауыл Советындағы Сандалыҡ ҡасабаһын;

б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советындағы Весёлая Роща ауылын;

в) Сухоречка ауыл Советындағы Озеровка ҡасабаһын;

г) Каменка ауыл Советындағы Сергеевка ҡасабаһын;

д) Калинин ауыл Советындағы Томашйылға ҡасабаһын

2015 йылда шул уҡ урында Томаш ауылы барлыҡҡа. Яңы төҙөлә башлаған тораҡ пункт шулай уҡ Калинин ауыл Советы ҡарамағында ҡала. Район халҡына шәхси төҙөлөш өсөн 30 ер участкаһы бирелгән.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 109 кеше иҫәпләнгән; башлыса татарҙар йәшәгән.

## Әҙәбиәт

* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 430. С. 93.
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Томаш (ауыл)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Томаш_(ауыл))

## Иҫкәрмәләр
Ҡашҡабаш (тау)

**Ҡашҡабаш** () — Рәсәй, Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округындағы тау.
Урал Федераль округына инә. Төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы

## Географияһы
Ҡашҡабаш тауы Свердловск өлкәһеның Әртә ҡала округы биләмәһендә, Курки тигән мари ауылынан 2 км алыҫлыҡта Ҡариҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡала округы үҙәге Әртә ҡасабаһына тиклем араһы — 12 км.

Координаттары: оҙонлоҡ — 58.44, киңлек — 56.49 (градустар)

## Тарихы
1983 йылда тау әртә ҡатламының ҡеүәте 30 м самаһы тәшкил иткән стратотибы өсөн Свердловск өлкәһе Хөкүмәте тарафынан Төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Тауҙы өйрәнеү күптән башланған, 1874 йылда уҡ Ҡашҡабаш тауын геологик йәһәттән геолог, академик А. П. Карпинский беренсе булып һүрәтләгән, бында ул пермь системаһына ҡараған ҡатламды тикшергән һәм уға әртә ҡатламы тип исем биргән ултырмаларҙы тапҡан.

## Тасуирламаһы
Тау ултырмалары А. П. Карпинский һүрәтләгән башаяҡлы моллюскыларҙың — аммониттарҙың ҡалдыҡтары һаҡланған тығыҙ ҡомташ ҡатлауынан ғибәрәт. Өҫтәрәк киҫелеш буйынса конгломераттар күсә барған муртыҡ ҡомташ өйөмдәре ята. Геология йәһәтенән стратиграфик тип (төр) булараҡ баһалана һәм йәше буйынса пермь дәүеренең түбәнге бүлегенә индерелә.

Тәбиғи геологик ҡомартҡы диңгеҙ кимәленән бейеклеге 600—700 м булған бер яҡлы текә тау битенән ғибәрәт. Ҡыра бер-береһе өҫтөнә ҡуйылған ҙур таш блоктарҙан һалынған нығытма диуарына оҡшаған. Геологик киҫем йәшкелт-һоро ҡомташтарҙан, палеозойҙың балсыҡлы һәүерташтарынан, бик ҡеүәтле булмаған мергелдәр һәм эзбизташтарҙан тора.

## Этимологияһы
Ҡашҡабаш тауының халыҡ телендә икенсе исеме — *Романов вал*. Тарихи башҡорт ерҙәренә ингән ҡошсо ырыуы башҡорттары йәшәгән төбәктәге Ҡашҡабаш тауының атамаһы *ҡашҡа* һәм *баш* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан һәм тауҙың тышҡы күренешен һүрәтләй. Төрки телдәрҙә *ҡашҡа* һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла, уның бер мәғәнәһе — *ялтас*.

Әүәлге сығанаҡтарҙа тауҙы урыҫса Точильная гора тип тә атағандар, сөнки тау итәгенән тирмән таштары, беләү, игәү эшләр өсөн ҡомташ ала торған булғандар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Кашхатау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* А. К. Матвеев. «Географические названия Урала. Топонимический словарь». — Екатеринбург: «Сократ», 2008
* Карпунин А. М. Геологические памятники природы России: Природное наследие России. / А. М. Карпунин, С. В. Мамонов, О. А. Мироненко, А. Р. Соколов / Под ред. академика РАЕН Орлова В. П. — СПб.: изд-во «ЛОРИЕН», 1998. — 356 с.

## Һылтанмалар
* Сайт Министерства природных ресурсов и экологии
* Природа и история Артинского района .
Ҡыштым (станция)

**Ҡыштым** — Көньяҡ Урал тимер юлының Силәбе төбәге йөк-пассажир тимер юл станцияһы, Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Станция Силәбе — Ҡыштым — Үрге Өпәйле — Полевской — Екатеринбург электрлаштырылмаған тармаҡта урынлашҡан (тармаҡ 1896 йылда төҙөлгән һәм Урал тимер юлы менән Һамар-Златоуст тимер юлы менән тоташтырған). 1896 йылдың 28 (15) октябрендә Ҡыштымға беренсе паровоз килә.
Тәүҙә  тораҡ пункттары сиктәре станциянан:  *Үрге Ҡыштым заводының* яҡынса 2 км, *Түбәнге Ҡыштым заводының* яҡынса 1 км алыҫлыҡта була. Станцияның тәүге исеме — Ҡыштымѣ.

## Этимологияһы

Тикшеренеүселәр *[[Ҡыштым]]* атамаһының ике вариантын килтерә: бер версия буйынса, боронғо башҡорт теленән Ҡыштым «тыныс ҡышлау» тигәнде аңлата, Икенсе версия буйынса ҡыштымдар (һалым түләүселәр)  8 быуатта көслө халыҡтарға яһаҡ түләргә тейешле кешеләрҙе атаған

2003 йылға тиклем тимер юл вокзалы станцияһы ағастан була, 2005 йылдан һуң иҫке бина һүтеп алына, уның урынына яңы бина сафҡа индерелә. Шулай уҡ электрлаштырылған махсус пост йыһазландырыла.

## Пассажирҙар ташыу
Станцияла пассажирҙар ташыу ҡала яны поездарының хәрәкәт составы менән башҡарыла (РА2).

### Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте

### Станция буйлап алыҫҡа йөрөү
2019 йылдың июненә ҡарата станция аша алыҫ араға түбәндәге поездар йөрөй:

2008 йылдан башлап йыл һайын 9 май алдынан ветерандар менән Еңеү байрамына арналған Көньяҡ Урал тимер юлдарының дүрт ретро-поездарының береһе станцияға килә. Л-4429 паровозы йөрөткән поезд Силәбе- Төп станцияларынан килә һәм кире китә.

## Йөк эше
Станцияла 2 парк бар: «Көньяҡ» һәм «Төньяҡ»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кыштым
* Көньяҡ Урал тимер юлы

## Иҫкәрмәләр
Буҡтыкүл

**Буҡтыкүл** () — Рәсәй, Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡала округы биләмәһендә урынлашҡан.

## Географияһы
Буҡтыкүл Силәбе өлкәһенең 1957 йылда нурланыу фажиғәһе менән донъяға билдәле булған Ҡыштым ҡалаһынан саҡ ҡына төньяҡтараҡ, Дальняя дача шифахана ҡасабаһынан йыраҡ түгел, ҡарағай урманы эсендә урынлашҡан.
 
Координаттары — N 55° 45.213' E 60° 34.521'

## Тасуирламаһы
18-се быуатта, «Уралды буйһондороу» тип аталған тарихи осорҙа, сәнәғәтсе Никита Демидов Силәбе йылғалары буйында металлургия заводтары төҙөй. Техник ихтыяждарға һыу күп кәрәк була, шуға күрә йылғаларҙы ғына түгел, күлдәрҙе лә каналдар менән тоташтырып, быуаларға һыу ебәрәләр Түбәнге Ҡыштым быуаһында һыуҙы күтәреү өсөн Буҡтыкүл менән Выпущенное күле араһында ла яһалма ҡылымыҡ ҡаҙылған булған. Каналдың ҡалдығы хәҙер ҙур булмаған күлдә тәрән урыны булыуы менән билдәле.

1877 йылғы карталарҙа күл *Буктыкуль* атамаһы менән теркәлгән

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡортса «буҡлы» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан. Силәбе башҡорттары һөйләшендә ул *-ты* һүҙ яһаусы суффиксы менән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
*Буктыкуль, озеро, территория города Кыштыма. В переводе с башкирского «навозное озеро», где букты — «навозный», кул — «озеро»*.

Әйткәндәй, Шувалов Н. И. күлдең 1877 йылғы карталарҙа күрһәтелгән боронғо атамаһын теркәп ҡалдырған, сөнки хәҙер күлде Островко тип атап йөрөтәләр. Был атамаһы уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған утрау булғанлығы арҡаһында бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
* Озеро Островко

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Ҡырман

**Ҡырман ( Ҡырман ҡаялары)** — Рәсәйҙәге Свердловск өлкәһенең шул уҡ исемдәге түбәләге ҡаялары һәм битләүҙәре менән Уралдағы тау.Тау Екатеринбургтан төньяҡтан Аят ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан. Геоморфология, геология,археология һәм ботаника тәбиғәт ҡомартҡыһы. Туризм һәм популяр ял итеү урыны.

## Этимологияһы
Ҡыр - арҡаһы тар ғына булып һуҙылған тау,һырт; Ман -( иҫкесә) - тау тигән мәғәнәлә.(Башҡорт теленең һүҙлеге 

## Географик урыны
Ҡырман «Невьян ҡала округы» муниципаль берәмек территорияһында, Аят ҡасабаһынан көнбайышта дүрт саҡрым алыҫлыҡта, Ҡырман йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Йылғаның уң ҡушылдығы Черная, Исәт күле бассейнына инә.. Тау 335,0 метр бейеклектә тотош урман менән ҡаплаған, ә түбәһендә матур гранит ҡая теҙмәләре көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған.

## Тасуирлама
Ҡырман тауы тотош ҡатнаш урман: ҡайын,уҫаҡ,ҡарағай урмандары менән ҡапланған. Һөҙәк битләүҙәре бар.Тауҙа Ҡырман ҡаяларының теҙмәһе бар Ҡаялар гранодиориттарҙан түшәлгән, уларҙың бейеклеге 20 метрға етә, көньяҡ - көнбайыштан төньяҡ - көнсығышҡа һуҙылғандар.Ҡаялар тауҙар теҙмәһе уртаһында бер нисә метрға бейегерәк.Иң бейеге елдән ашалып бөткән ғәжәйеп бер башня формаһын хәтерләтә. Уйымдары һәм кәштәләре менән ҡыҙыҡлы.Ситке ҡаялар тәпәшерәк.                                                                                           Ҡырман ҡаялары ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ҡырман йылғаһы өҫтөнә һәленеп тора. Һул яҡтан ҡаялар Аят ҡасабаһына илтеүсе арба юлынан күренеп тора.Тау түбәһенән һәм ҡаяларҙан тирә- яҡ яҡшы күренә: урмандар,тауҙар, Аят ҡасабаһының коллектив баҡсалары.Көнсығышта Стожок тауы бөтәһенән дә яҡшыраҡ күренә.600 метр алыҫлыҡта урынлашҡан урман эсендәге ҡая теҙмәһе  Бейә Башы.

## Археологик табылдыҡтар
Ҡырман ҡаялары 1880 йылда беренсе булып УОЛЕ ағзаһы А.Е.Теплоухов тарафынан тикшерелгән. Һөҙөмтәләре «УОЛЕ яҙмаларында» баҫылып сыҡҡан. 1980 йылда Ҡырман ҡаяларында археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелгән, уның барышында боронғо цивилизация билдәләре табылған.Ҡырман ҡаяһының яҫы түбәһендә археолог В.М.Морозов ҡорбан килтереү урынын тапҡа..Ул урын 1985,1990 һәм 1991 йылдарҙа тикшерелгән. Археологтар тарафынан  оҙайлы ваҡыт дауамында ( Бронза быуатынан Тимер быуатҡа тиклем) Ҡырман ҡаяларында мәжүсилек ҡорбан килтереү урыны булған.Ҡаяның ярыҡтарында,киртләстәрендә беҙҙең эраның II меңенсе йылдарындағы ҙур булмаған иретеү мейестәренең ҡалдыҡтары табылған.Боронғо усаҡтың ситтәрендә кипкән балсыҡ ҡалдыҡтары һаҡланған.Ҡырман ҡаяларында 186 дана балсыҡтан,һөйәктән,бронзанан һәм тимерҙән эшләнгән әйберҙәр табылған.Бик һирәк металлургия шлактары осрай.Ҡырман ҡаяларының коллекция артефекаттары Свердловск өлкә крайҙы өйрәнеү музейында һаҡлана.Әйберҙәр туранан- тура ҡая өҫтөндә һәм уның ярыҡтарынан табылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

# ↑ *Рундквист Н., Задорина О.* Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия. — Екатеринбург: Квист, 2009. — 456 с. — .
# ↑ *Павел Распопов.* Кырманские скалы и Кобылья голова // UraloVed.ru. — 11.01.2014.
# ↑ *Щетинин О.* Каменные останцы верх-исетского гранитного массива. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2004. — 100 с. — .
Һәүәҙе

**Һәүәҙе** (*урыҫ. Хауазе*) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау. Туристар өсөн иҫтәлекле урын. Маҡар ауылы эргәһендә, Маҡар — Ҡолғона юлында урынлашҡан (Р316-сы участка). 1-се һәм 3-сө километрҙар араһында туристар өсөн иҫтәлекле урындар — Салауат Юлаев мәмерйәһе, Кәлим осҡан ҡаяһы, тап шул урында Һикәҙе йылғаһы карст ҡатламынан урғылып сыға ла, йәй етһә, ер аҫтына кире инеп китә. Ошо ҡаяға ҡапма-ҡаршы ғына  Күк-Ҡарауыҡ шарлауығы шарлап ағып ята. Был шарлауыҡ  яҙын мул һыуҙарын тирә-йүнгә 10-15 метрға тиклем атып аға. Ошо тирәлә үк Ҡыҙылташ әрәмәлеге урынлашҡан.

Һәүәҙенең төньяҡ итәгенән Һыуалған йылғаһы аға, йылға ярынан ғына урман юлы үтә. Ә көнбайыш битләүенән Һикәҙе йылғаһы аға.

## Исеме
Тауҙың атамаһы буйынса бер нисә фараз бар. Тау, башлыса, онталырға торған һәүерташтарҙан тора, шуға ла урындағы халыҡ, *һәүерташ* (тимгелләнеп, ҡатланып онталырға торған мурт таш) һүҙенән алынған, тип иҫәпләй. Тауҙың яҙ башында уҡ ҡарҙан әрселә башлауын иҫәпкә алып, уның атамаһын *һәүер* һүҙе менән дә бәйләйҙәр (ҡояш календары буйынса икенсе айҙың ғәрәпсә исеме).

## Топографик картаһы

Картаға яҙылмаған.

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20160310054904/http://www.panoramio.com/photo/52507465 г. Хауазе, вид с водопада Кук-Караук
* https://web.archive.org/web/20161020192803/http://www.panoramio.com/photo/52507457 г. Хауазе
* https://web.archive.org/web/20161020192801/http://www.panoramio.com/photo/52507455 г. Хауазе

## Иҫкәрмә

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. Мәскәү. "Русский язык". 1993. Т. 6060. 814 б.
Туғылым (йылға)

**Туғылым** ( урыҫ. Тугулым)— Рәсәй йылғаһы, Свердловск өлкәһе территорияһы буйлап аға. Йылға тамағы Пышма йылғаһының һул яҡ яры буйлап 225 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 33 км тәшкил итә. Йылға буйында Ошкуково, Журавлев, Туғылым тораҡ пункттары.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәр буйынса Туғылым Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Пышма йылғаһындағы Белоярск һыуһаҡлағысынан йылға тамағына тиклем, Рефт йылғаһынан тыш башланған урынынан алып Рефт һыуһаҡлағысына тиклем, Тубыл йылғаһы бассейны. Иртыш йылғаһы һыу бассейны.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502212111200008263.

## Иҫкәрмәләр
Байғужа улусы

**Байғужа улусы** — Өфө губернаһының Бөрө өйәҙендәге территориаль улус.

## Тарихы
1866 йылда ҡан-ҡәрҙәш башҡорттарҙың Уран улусы биләмәһенең бер өлөшөндә ойошторолған. 1896 йылда улус IV станға инә һәм 39 ауылды, 2 айырылып күсеп ултырған яңы ауылды, бер яңы барлыҡҡа килгән ауылды, шулай уҡ 27 тирмәнде (шул иҫәптән Шмельковтың), һәм Дубовова утарын үҙ эсенә ала. Шиңгәнкүл ауылы, Аҡылбай һәм Ушъятау бүленеп сыҡҡан ауылдары, яңы барлыҡҡа килгән Актау ауылы һәм 2 тирмән Пермь губернаһының Уҫы өйәҙе биләмәһендә урынлашҡан булалар һәм һуңғараҡ Уҫы өйәҙенә индерелә. Әмзебаш ауылы шулай уҡ Калегинск улусы составына тапшырыла.

1912 йылда улус ун бер ауыл йәмғиәтенән тора:

- Айбүләк (Айбүләк, Гөтбөр, Султый),

- Бәҙрәш (Бәҙрәш, Кесеҡор, Киҫәкҡайын, Ҡызылъяр, Иҫке Артауыл, Тартар, Янбарис),

- Байғужа (Байғужа, Ураҡай),

- Иванаево (Яңауыл, Иванаево, Эткенә, Костин, Яңғыҙнарат),

- Истәк (Ахтиял, Исмәт, Истәк, Көйөк, Юсыҡ),

- Ҡарман (Ҡарман, Үрҙәк),

- Ҡом (Ҡом),

- Можға (Кониг, Можга, Ноҡрат, Шудек),

- Яңы-Ҡоҙаш (Яңы-Ҡоҙаш),

- Иҫке Ҡоҙаш (Ҡомалаҡ, Иҫке Ҡоҙаш),

- Иҫке Уръябаш (Ведресев, Яңы Уръя, Яңы Уръябаш, Иҫке Уръя, Иҫке Уръябаш).

1914 йылда Яңауыл станцияһы яны ҡасаба барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Яңауыл һәм Иванаево ауылдарын үҙ эсенә ала һәм район үҙәге булып китә). Шул уҡ осорҙа Ҡарман станция ҡасабаһы үҫеп сыға.

1920 йылда йорт буйынса иҫәпләү мәғлүмәттәре буйынса улуста 26134 кеше иҫәпләнә, шуларҙан 13522 (51,7 %) башҡорт, 8226 (31,5 %) типтәр, 2031 мари, 1121 удмурт, 790 урыҫ һәм 444 башҡа милләт кешеһе була. Шулай уҡ 29 кеше килмешәк халыҡ (хеҙмәткәрҙәр, йәшәүселәр) булған.

1922 йылда улус Бөрө кантоны составына инә. 1926 йылға ҡарата уның бөтә тиерлек тораҡ пункттары эреләтелгән Яңауыл улусы составында була, хәҙер Яңауыл районы составындалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Полный список населенных мест Уфимской губернии
* [Крестьянское хозяйство Уфимской губернии: Подворная перепись 1912-1913 гг.] / Стат. отд. Уфим. губ. управы. — Уфа, 1914. — С. 1102—1117. — 1846 с. 
* НАСЕЛЕНИЕ УФИМСКОЙ ГУБЕРНИИ ПО ПЕРЕПИСИ 1920 ГОДА:ЭТНИЧЕСКИЙ СОСТАВ (Бирский, Златоустовский и другие уезды) — М.: Институт этнологии и антропологии РАН, 2014. — С. 35—38. — 178 с. — ISBN 978-5-4211-0106-2.
* [Населённые пункты Башкортостана. Часть III, Башреспублика, 1926] / А. А. Хисматуллин. — Уфа: Китап, 2002. — С. 105—107. — 400 с. — ISBN 5-295-03091-1.
Минйәр (станция)

**Минйәр** — () Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлеге тимер юлы станцияһы, Силәбе өлкәһенең Минйәр ҡалаһында Вокзал урамында урынлашҡан.

## Этимологияһы

Бер фараз буйынса атама үҙенең исемен Минйәр йылғаһының төрки исеменән алған. Минйәр — текә яр, соҡор («мең» — «яр» — соҡор, текә яр). Минйәр ҡалаһы 7 тау араһында урынлашҡан һәм теләһә ҡайһы тауҙан ҡала соҡорҙа һымаҡ күренә. Икенсе фараз буйынса, топоним башҡорттарҙың меңдәр (меңнәр) этнонимынан килеп сыҡҡан тип бәйән ителә.

## Мәғлүмәт
Станцияға 1890 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы төҙөлөшө барышында нигеҙ һалына. Был станция 3-сө класҡа ҡарай. Минйәрҙән поезда ғына түгел, электричкала ла китергә мөмкин. Электричкалар станцияға көн һайын килә. Поездар йышыраҡ иртәнсәк килә. Вокзалы — бер ҡатлы бина. Ике платформа, шулай уҡ 7 юл бар. Минйәрҙән Силәбегә тиклем ара 357 километр тәшкил итә.

Станцияла бөтә төр пассажирҙар һәм йөк эштәре башҡарыла: инеү юлдарында йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү, склад операцияларына вагонлы хеҙмәт күрһәтеү, урындағы һәм алыҫ араларға йөрөүсе поездарға билет һатыу, багаж операциялары.

1969 йылда станцияны реконструкциялау үткәрелә, уның барышында уҡтарҙы һәм сигналдарҙы электрлаштырыу үҙәкләштереүе һәм пассажирҙарҙы радиомәғлүмәт менән тәьмин итеү, маневрҙарҙа радиоэлемтә; тауар контораһында телетайп ҡуйыу эштәре үтә; пассажирҙарҙы капиталь ремонт үткән вокзалда хеҙмәтләндерә башлайҙар.

## Алыҫ араға хәрәкәт
2020 йылғы график буйынса станция аша алыҫ араға түбәндәге поездар йөрөй:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

### Миҙгелле поезд хәрәкәте

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

Минйәр
Һарыҡай

**Һарыҡай** — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыныу датаһы билдәлмәгән, ул 19 быуат карталарында күрһәтелмәгән, 1937 йылдағы документтарҙа телгә алына.

## Географияһы
Райондың төньяҡ өлөшөндә, Ҡараболаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклемге ара 25 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Дружный ҡасабаһы) тиклем 5 км. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш.-Себер уйһыулығы). Ландшафты урманлы дала. Ауылдан йылға буйлап үрҙә быуа урынлашҡан. Һарыҡай ауылы күрше тораҡ пункттар менән арба юлы менән бәйләнеш тота. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ауыл Бүре районының Күлмәк ауыл Советына ҡарай. 1956 йылда егерме өс, 1959 йылда егерме алты хужалыҡтан тора. Совет осоронда ауыл биләмәһендә «Дружный» совхозының 1-се бригадаһы урынлашҡан була. Әлеге ваҡытта ауыл хужалығы предприятиеһы «Уралнатурпродукт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (үҙәк усадьбаһы Дружный ҡасабаһында). Ауылға яҡын күлдәр Ҡайынкүл, Ҡарағайкүл, Скайлы (Цкайлы), Орокүл.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һауаһы дла, ҡыҙыу Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Шуларҙың һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

## Сәғәт поясы
Һарыҡай Екатеринбург ваҡыты (Yekaterinʙurg Time Zone, YEKT) сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +2 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+2 итеп күрһәтелә.

## Халҡы
(1956 — 82, 1959—112, 1970—105, 1983—254, 1995—188)

## Иҫкәрмәләр
Эҫем (станция)

**Эҫем** — () Куйбышев тимер юлының Башҡорт төбәгендәге тимер юл станцияһы, Силәбе өлкәһенең Эҫем ҡалаһында Линейная урамында урынлашҡан.

## Атамаһының килеп сығышы
Станцияның исеме Эҫем йылғаһының атамаһы менән бәйле. 
А. К. Матвеев Эҫем атамаһын фарсы теленән ингән «сим» — көмөш һүҙе менән аңлата. Һуңынан уның фаразы Н. Д. Ғарипова, Т. М. Ғарипов һәм Ж. Кейекбаев тикшеренеүҙәрендә раҫлана.
Башҡорт телендә «*сим»* һөйләштәге «*сөм»* (йылғалағы тәрән, сөмгөл урын) тигәнгә яҡын. Ғәбделәхәт Вилданов «*эсемлек»* тигән менән яҡынайта, ваҡыт уҙыу менән ҡыҫҡарып «эҫем» рәүешендә ҡалған, тип аңлата. Рәил Кузеев фин-уғыр телдәренә яҡынлыҡ күрә. Оло Иҙел буйы башҡорттары һәм сыуаштары аралашып, уртаҡ атама барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә булған. Сыуаштарҙа ла «*сим»* боронғо эсемлек Татарҙың «үҫәм» (һыу үләне) тигәненән килеп сыҡҡан тиеүселәр ҙә бар.

## Мәғлүмәт
Станцияға 1890 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы төҙөлөшө барышында нигеҙ һалына. Был станция 3-сө класҡа ҡарай.Эҫем станцияһынан алыҫ алараға йөрөүсе поездарында ғына түгел, ҡала яны поездарында ла китергә мөмкин. Вокзалы — бер ҡатлы бина. Станцияның 5 юлы, 2 платформаһы бар. Эҫемдән Силәбе ҡалаһына тиклем ара 343 км тәшкил итә.

Станцияла бөтә төр пассажирҙар һәм йөк эштәре башҡарыла: инеү юлдарында йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү, склад операцияларына вагонлы хеҙмәт күрһәтеү, урындағы һәм алыҫ араларға йөрөүсе поездарға билет һатыу, багаж операциялары.

Станция Эҫем заводы менән тимер юлы конкаһы ярҙамында тоташа. 1930 йылдарҙа реконструкциялау һөҙөмтәһендә икенсе юл һалына. 1954 йылда электрлаштырыуҙан һуң ВЛ электровоздары йөрөй башлай. 1959—1960 йылдарҙа юл эшселәре һәм машинистарҙың станция менән электр бәйләнеше яйға һалына, станция радиотапшырыу системаһы менән йыһазландырыла. 1962—1963 йылдарҙа юлдарҙы оҙонайтыу менән станцияла реконструкция үтә, 1969 йылда дежур хеҙмәтенең яңы бинаһы төҙөлә. Хәрәкәттәр Минйәр станцияһынан саҡырылған тепловоз тарафынан башҡарыла.

## Алыҫ араға йөрөү
2020 йылғы график буйынса станция аша түбәндәге алыҫҡа барыу поездары йөрөй:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*[Эҫем (Силәбе өлкәһе)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Эҫем_(Силәбе_өлкәһе)#.D0.93.D0.B5.D0.BE.D0.B3.D1.80.D0.B0.D1.84.D0.B8.D1.8F.D2.BB.D1.8B)

## Һылтанмалар
*ЖД станция Симская
Архимандрит

**Архимандрит** —  Ағиҙел йылғаһы бассейынына ҡараған күл.Өфө районындағы Чесноковка ауылынан төньяҡта дүрт саҡрым алыҫлыҡта ята.Ағиҙел йылғаһының һыу һаҡлау зонаһына инә.  Өфө халҡы өсөн иң популяр ял урындарының береһе. Төньяҡ-көнсығыштан, Архимандрит һәм Тубал күлдәренең араһында, ике санаторий-профилакторий: «Элемтәсе» һәм «Химик» (ОАО УЗЭМИК), турбазалар «Черемушки», « Тубал»   , «Авангард»,«Ясная Поляна»  урынлашҡан. Инеү юлы — Өфөнән сыҡҡанда  магистрале Р −314 трассаһы менән киҫешкән эргәлә. Күл менән йәнәшә Ағиҙелдә пристань Мелькомбинат урынлашҡан.

Өлөшләтә Ағиҙелдең иҫке  йырҙаһынан, өлөшләтә (көньяҡтан) — ҡом сығарыу карьерынан барлыҡҡа килгән. Ураҡ формаһында. Күл дүртенсел осор тоҡомдары -   гравий, ҡырсынташ, ҡом, балсыҡлы ҡом һәм балсыҡтан барлыҡҡа килгән. Төбө ҡомло-ләмле һәм ләмле. Ағар күл булып иҫәпләнә.Яҙ көндәрендә ҡылымлығы аша Бәрҫеүән йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы )менән ҡушыла.Яуым -төшөм,ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары менән туйына.Күл эвтрофлы,ҡышын ныҡ туңыусан.
Архимандрит күленең  ике ике инеше бар: тәүгеһе — үргеһе Ҡалмыҡ утрауы өҫтөндә,ә икенсеһе — түбәнгеһе — «Алтын ҡом» пляжы ҡаршыһында.
Өҫкө майҙаны — 0,78 км2, оҙонлоғо 6,1 км, киңлеге 0,13 км, уртаса тәрәнлеге — 2,9 м (максималь тәрәнлеге — 4,5 м), һыу күләме — 2,3 млн м3.
## Флораһы
* Һыубаҫар туғай урмандарында ерек,күк тирәк,ҡарама,муйыл,тал ағастары үҫә.
* Болондарында еҫле һарымһаҡ,ҡала ҡыҫыр сәскәһе,ҡарамаяпраҡ  ерек ҡураһы,урман шыма  ҡурайы, ябай кесерткән үҫә. Яр буйҙарын ,күрән,уҡъяпраҡ,һаҙ ҡырыҡбыуыны һәм башҡа төрлө үҫемлектәр биләй.
## Фаунаһы
Күлдә 20 -гә яҡын балыҡ төрө - ҡыҙылғанат,опто,сабаҡ, суртан,һаҙан һ.б. йәшәй. 
## Этимологияһы
Архимандрит*.* [греч. archi — главный и mandra — стойло] (церк.). Монахтыҡлағы руханиҙың иң юғары дәрәжәһе Күл Өфөнөң ирҙәр монастырына ҡараған Монахтар күлде ҡарап торғандар.Һыу ятҡылығының исеме ошоға бәйле - Архимандрит булып ҡалған.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Өфө күлдәре
## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Озеро Архимандритское
Туғайлы

**Туғайлы** (һыу баҫҡан туғайы бар мәғәнәһендә)— Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) Мәләүез районы Мәләүез ауыл Советының бөтөрөлгән тораҡ пункты (башта ҡасаба, аҙаҡ — ауыл). Хәҙер Туғайлы Мәләүез ҡалаһының биҫтәһе. Иҫкергән почта индексы — 453310, хәҙер — 453853.

## Тарихы
1983 йылда ойошторола (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1983 йылдың 20 октябрендәге «Мәләүез районы Мәләүез ауыл советы территорияһындағы яңы барлыҡҡа килгән торама пунктты теркәү тураһында» 6-3/104 номерлы ҡарары). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Мәләүез районы Мәләүез ауыл Советы территорияһында яңы барлыҡҡа килгән ҡасабаны теркәргә һәм уға Туғайлы исеме бирергә ҡарар итә.

1997 йылда ҡасаба Мәләүез ҡалаһы составына индерелә

2000 йылда әле тораҡ пункты дәүләт кимәлендә Мәләүез районының бер өлөшө итеп һанала (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2000 йылдың 20 июнендәге «Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районының Туғайлы, Ҡаран, Кузьминсий, Тамъян һәм Ташлыкүл тораҡ пункттарына тәбиғи газ биреү өсөн төҙөлгән газ үткәргес торбаларҙы һәм газ көйләү пунктын Башҡортостан Республикаһы дәүләт милкенә тапшырыу тураһында» 594-р номерлы ҡарары)

## Географияһы
; Урам селтәрҙәре

Ҡасабала тәүҙә бер генә урам — Вәлиди урамы була. 1996 йылда элекке Туғайлы ҡасабаһы биләмәһендә Башҡортостандың халыҡ шағиры Баязит Бикбай, ХІХ быуаттың татар-башҡорт һәм ҡаҙаҡ мәғрифәтсеһе Аҡмулла, автономия өсөн башҡорт хәрәкәтен ойоштороусы, ғалим-төркиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди, урыҫ әҙәбиәте классигы Сергей Аксаков исемендәге урамдар барлыҡҡа килә

2008 йылда Башҡортостан Республикаһының муниципаль район Мәләүез район Советының 2008 йылдың 5 декабрендәге «Яңы барлыҡҡа килгән урамдарҙың атамаһы тураһында» 30 номерлы ҡарары менән Туғайлы-4 шәхси торлаҡ төҙөлөшө микрорайонында яңы барлыҡҡа килгән урамдарға ошондай исемдәр бирелә: Әминев урамы, Банников урамы, Немчинов урамы, Үтәғолов урамы.

## Транспорт
 Өфө — Ырымбур федераль автомагистраленә сығыу юлы. Унда Туғайлы автобус туҡталышы.

Туғайлы — Рассвет автомобиль юлы

## Иҫкәрмәләр
Туҡтаным (күл)

**Туҡтаным** — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл. Силәбе ҡалаһынан 80 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығышта, Хәлит ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы борон киң таралған башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан: Тукта, Тукталы, Туктабай, Туктамыш, һүҙҙең тамыры **тукта** — « аҙаҡҡы булып тыуған» мәғәнәһендә. Үтенеү-исемдәр, ата-әсәнең ғаиләлә артабан бала тыуыуын туҡтатыу теләген сағылдыра.

Икенсе фараз буйынса күл исеме «Туҡтайбыҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәнәһе күл янында туҡтаған башҡорттар шулай тип әйткәндәр, һәм исем ваҡыт үтеү менән үҙләшеп киткән.

## Географияһы
Күлдең көнбайыш ярында Хәлит ауылы, төньяҡ-көнбайышта — Таҡталым станцияһы урынлашҡан.

**Географик координаталары:** Киңлеге: 55°51′45.15″N (55.862541), оҙонлоғо: 61°46′37.7″E (61.777139).

Һыу өҫтө майҙаны — 4,8 км². Күлдең оҙонлоғо 3 км, киңлеге 2 км, максималь тәрәнлеге-2,6 м, уртаса тәрәнлеге 1,8 м. Һыу күләме — 8,64 млн м³. Күлдең һыуы сөсө, минераллашыуы 200-ҙән 800-гә тиклем мг/л, ҡатылығы — 1,65-тән алып 7,52-гә тиклем мг-экв/л. Күл яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана.

Күл соҡоро ер ҡабығы түбәнәйеүҙән барлыҡҡа килгән, йәйкә формаһында. Төньяҡ-көнбайышта һаҙлыҡлы ҡултығы бар. Ташҡын ваҡытында һыу һаҙлыҡлы ер буйынса 4 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан күршеләге Әйҙекүл күленә ағып төшә. Яҡын ятҡан күлдәр: Теләгәнде, Өйәлге, Тәрәнкүл, Әйҙекүл, Көнтыуҙы, Сосновое.

Иондар нисбәте буйынса һыуы гидрокарбонатлы класҡа, магнийлы төркөмгә ҡарай. Төбө тигеҙ, ләм ултырмаһы менән ҡапланған; ярҙары түбән, һөҙәк.

Яр буйын ҡаты үҫемлектәр (күрән, екән, ҡамыш) биләй; үҫемлектәр менән яҡынса 15%-ы ҡапланған.

Күлдә табан балыҡ, сабаҡ, алабуға балыҡтары бар. Халыҡтың яратҡан балыҡ тотоу урыны. Тотороҡһоҙ кислород режимы арҡаһында йыш ҡына балыҡтар тонсоғоп үләләр. Һыу көнкүреш һәм малсылыҡ ҡалдыҡтары, баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу менән бысрана. Биогенлы һәм органик мәтдәләрҙең күп булыуы күлдең үҫемлектәр менән ҡапланыуына һәм газ режимының насарайыуына килтерә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡойғанға тиклем (6). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500611111200015844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201584
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html Тахталым
* http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym Озеро Тахталым
Көңгөр округы

**Көңгөр округы** () — 1923—1929 йылдарҙа ғәмәлдә булған Урал өлкәһенең административ-территориаль берәмеге.

## Тарихы
1923 йылдың ноябрь айында Көңгөр округы ойошторола. Округ үҙәге итеп Көңгөр ҡалаһы тәғәйенләнгән булған. Хәҙерге көндә ул Пермь крайындағы ҡала, Көңгөр районының административ үҙәге.

Башта округ 13 районға бүленә: уның составына Әртә районы, Әшит районы, Берёзово районы, Богородск районы, Кишертетамаҡ районы, Красноуфимск районы, Көңгөр районы, Манчаж районы, Ординск районы, Һыуыҡһыу районы, Уй (Судино) районы, Шәмәр районы һәм Көньяҡ Осокино районы инә.

1925 йылдың 30 сентябрендә Кишертамаҡ районына Кишерте районы тигән исем бирелә.

1926 йылдың 15 сентябрендә Судино районы Уй районы тип үҙгәртелә һәм Алмас () районы тип аталған яңы район ойошторола.

1929 йылда Көңгөр округы бөтөрөлә. Уның райондары Урал өлкәһенең Пермь, Свердловск, Сарапул округтары ҡарамағына күсә.

## Географияһы
Көңгөр округы Кама буйының көньяҡ-көнсығыш өлөшөнә ингән. Көньяҡтан ул Башҡорт АССР-ы , көнсығыштан Свердловск һәм Тагил округтары менән сиктәш булған. Төньяҡтан Пермь округына күрше. Көнбайыштан Сарапул округы менән сикләшкән.

## Халҡы
1926 йылда округ халҡы 479,9 мең кеше тәшкил иткән. Милләттәре буйынса урыҫтар — 87,9%; татарҙар — 7,7%; мариҙар — 3,2% булған.

## Этимологияһы
Был төбәктең топонимдарын өйрәнгән СССР һәм рәсәй географы, топонимика, картография буйынса белгес, профессор *Евгений Михайлович Поспелов* фараз итеүенсә, *Көңгөр* атамаһы *ункур* йәки *унгур* (мәмерйә, тарлауыҡ, ҡая тишектәре) тигән төрки һүҙенән алынған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Көңгөр мәсете

**Көңгөр йәмиғ мәсете (мәхәллә)**  — Көңгөр ҡалаһы үҙәге  Ситников урамында урынлашҡан.

## Тарихы
1932 йылдың архив мәғлүмәттәре буйынса, Көңгөр ҡалаһында дүрт мосолман йәшәгән. Уларҙың Шавкунова урамында ғибәҙәт ҡылыу йорто булған. 1930 йылда Көңгөр мосолман ойошмаһы ағзалары репрессияланған һәм мәжбүри эштәргә ебәрелгән, ә уларҙың ғибәҙәт йорто дәүләт файҙаһына тартып алынған.

1993 йылдың 4 сентябрендә Көңгөр мосолман йәмғиәте тергеҙелә,ә намаҙ уҡыу өсөн авария торошондағы мәктәп бинаһынан файҙаланғандар. 1996 йылдың 18 октябрендә мосолман йәмғиәте дөйөм йыйылышта яңы мәсет төҙөлөү ҡарарын ҡабул итә. Уның тәүге нигеҙ ташын 1997 йылдың 16 авгусында Рәсәй мосолмандарының Юғары Мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин һала.

Мәсет Пермь архитекторы Р. З.Яҡупов проекты буйынса ун йылға яҡын граждандарҙың һәм төрлө ойошмаларҙың күсерелгән аҡсаһына төҙөлгән. 1997 йылдан 2004 йылға тиклем тик нигеҙен төҙөү эштәре генә башҡарыла. 2005 йылда,Көңгөр ҡалаһы башлығы Әмир Нариман улы Мәхмүтовтың әүҙем ярҙамы менән төҙөлөш объекттары яңы импульс ала. Мәсет бинаһы ике йыл эсендә төҙөлөп бөтә. 2006—2007 йылдарҙа мәсетте төҙөүгә иң ҙур өлөш индергән. ЛУКОЙЛ — Пермь компанияһы 2,5 миллион һумдан ашыу аҡса һала.

Ҙурлығы — 9 х 18 метр, манараларының бейеклеге — 26 метр. 1,5 миллион һум планлаштырылған сығым урынына төҙөлөш тотоноуҙары 4 миллион һум тәшкил итә. Мәсеттең имам- мөхтәсибы итеп Ғабдурәфит Ғабдурәхимов тәғәйенләнә.

2007 йылдың 10 авгусында мәсет асыу тантанаһы үтә. Ул Көңгөр мөхтәсибы составына ингән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Барҙы йәмиғ мәсете
*Пермь йәмиғ мәсете

## Һылтанмалар
*  
*  
*
Туғылым (тимер юл станцияһы)

**Туғылым** (урыҫ. Тугулым)— Свердловск тимер юлы 
Богданович — Төмән участкаһындағы тимер юл станцияһы. Ул 1885 йылда асыла. Свердловск тимер юл хәрәкәте идаралығы дирекцияһының Төмән тимер юл станциялары эштәрен ойоштороу үҙәгенә ҡарай. Транссебер магистраленең төп юлының 2078-се километрында, Туғылым ҡасабаһында, Туғылым район үҙәгенән көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе Туғылым ҡала округында урынлашҡан.

Был станциянан Себер тракты сығырға мөмкин.

## Коммерция операциялары
Вагонлап һәм ваҡ-күмәртәләп тейәлгн йөктәрҙе ҡабул итеү һәм оҙатыу туранан-тура тимер юлында һәм дөйөм ҡулланылышта булмаған урындарҙа ғына башҡарыла.

Брутто массаһы 20 һәм 24 тоннаға еткән универсаль контейнерҙарҙағы йөктәр инеү һәм сығыу юлдарында ҡабул ителә һәм тапшырыла.

Бөтә пассажирҙар поездарына билеттар һатыла. Багаждар ҡабул ителә һәм хужаларына тапшырыла.

## Шулай уҡ ҡара

* Свердловск өлкәһенең Тимер юл станциялары, туҡталҡалар һәм урап үтеү юлдары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Туғылым вокзалы буйынса электричкалар теҙмәһе
* https://wikimapia.org/12069199/ на Викимапии
Еләктау (һырт)

**Еләктау** () — Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһындағы тау һырты.

## Географияһы
Еләкле һырт күрше субъекттар — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһенең , Ҡытау-Ивановск районының көньяҡ-көнсығыш биләмәһендә, Кама һыу бассейны округына ҡараған Төлөк йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Башҡортостандың Учалы һәм Белорет райондарында ятҡан Әүәләк һыртының төньяҡ өлөшөнә параллель рәүештә, шулай уҡ Башҡортостандың Кесе Ирәмәл һәм Силәбе өлкәһендәге Үренге тау һырты араһынан һуҙылып киткән, дөрөҫөрәге, орографик йәһәттән ул Үренгенең өлөшө булып тора һәм Ирәмәл тауы менән бәйләй. Еләктау һыртының көнбайышын һәм төньяҡ-көнбайышын Береҙек йылғаһы аймай, унан ары Нөргөш тауы һырты ята.

## Тасуирламаһы
Еләктауҙың оҙонлоғо 16 км самаһы, киңлеге 2,5 км тирәһе. Тау нигеҙе майҙаны — яҡынса 32 км2. Иң бейек нөктәһе Балтик системаһы буйынса — 1132,9 м.

Һырт битләүҙәре ағаслыҡтар менән ҡапланған, урта йәштәге ҡайын, шыршы, өлгөргән ҡарағай һәм һәм ҡырҡындыларҙа яңы ҡалҡып килгән сауҡалыҡтар үҫә. Субальп болондар ҙа осрай.

Һырт массивын филлит, аргиллит һәм күмерле һәүерташтар, алевролиттар һәм үрге протерозой ҡомташтары тәшкил итә.

Тау үңерҙәре һаҙмырт; Бында Әй, Береҙек, Төлөк йылғалары баш ала. Итәктәрендә артыш ҡыуаҡтары йәйелеп ята, ҡыҙыл һәм күк көртмәле, ҡурай еләге һәм башҡа еләктәр күп. Атамаһы ла шунан сыҡҡан

## Этимологияһы
Урыҫ телендәге *Ягодный хребет* атамаһы башҡорт телендәге Еләктау тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бар Силәбе өлкәһе топонимдары белгесе, географы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә шундай уҡ аңлатма бирә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Субальпийский пояс

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочная статья. Хребет Ягодные горы. Сайт Весь Южный Урал
Үтәнеш

**Үтәнеш** — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Мәләүез районында урынлашҡан.
## Үтәнеш һырты тураһында
Үтәнеш һырты Башҡортостандың Мәләүез районында урынлашҡан Башҡорт (Көньяҡ) Урал һырттарына ҡарай.

Һырт Нөгөш һәм Ағиҙел араһында меридиан буйлап һуҙылған.  Үтәнеш тауы төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 9,5 км, көньяҡ өлөшөнөң — 9 км, киңлектәре яҡынса төнбяҡ өлөшө3,5 һәм көньяҡ өлөшө 3,5—4 км. Тауҙың абсолют бейеклеге — 602 м, 415— 602 метрға еткән ете түбәһе бар. Тау түбәләре яҫы, ә тау битләүҙәре текә. Тауҙың көньяҡ өлөшөндәге ҡалдыҡ тауҙар бар, Ағиҙел йылғаһы яры текә ишелмәле.

Тау тоҡомо вендтың әшә свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарҙан тора.

Тау һырты битләүҙәре Уғоя, Үтәш (Нөгөш ҡушылдыҡтары) һәм Ҡарамалы, Ҡыҙылъяр, Һарғай (Ағиҙел ҡушылдыҡтары) йылғаларына башланғыс бирә.

Ландшафы төрлөсә, һоро урман тупрағы менән ҡапланған төньяҡ өлөшөндә киң япраҡлы ағастар урманы үҫә. Тауҙың көньяҡ өлөшө һоро тау‑урман һәм кәҫле көлһыу тупраҡтарҙағы йүкә, имән, саған ҡатыш дала үләнле үҫкән киң япраҡлы урмандарҙан тора.

Үтәнеш һырты Башҡортостан" милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Никольское (Силәбе өлкәһе)

**Никольское** (*Килмәк, Төхвәт)* — Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Соколовка ауыл биләмәһе срставына инә.

## Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Кесе Уйылға йылғаһының уң яғында, Уй ауылынан төньяҡ-көнсығышыҡа яҡын 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге - диңгеҙ кимәле өҫтөндә 331 метр.

; Сәғәт бүлкәте

## Халыҡ

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ир-егеттәр - 47,8%, ҡатын-ҡыҙҙар 52,2% тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында рустар - 77 %, башҡорттар - 17 %, татарҙар - 4 %, ҡаҙаҡтар - 2 % тәшкил иткән.

## Урам
Ауылдың урам селтәре дүрт урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Ҡараһыу (ауыл, Шумиха районы)

**Ҡараһыу** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Шумиха районындағы ауыл. Галкин ауыл Советы составына инә.

## Топонимикаһы
Ҡурған өлкәһенең Силәбе менән йәнәш урынлашыуын, Ҡараһыу атамаһы бик йыш осрауын иҫәпкә алып, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Ивановичтың «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә «Караси» топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге «ҡара һыу» — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙғанынан сығып аңлатырға мөмкин. Башҡорт телендә «ҡаран» тигән һүҙ ҙә бар. Шулай уҡ ғалим топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа

## Географияһы
Ҡурған өлкәһенең көнбайышында ауылда, урман зонаһында, көнсығышта автомобиль  (Карачельское — Прошкин — Ленинка) автомобиль юлынан (туранан-тура), райондың административ үҙәге Шумиханан төньяҡ-көнбайышҡа яҡынса 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 161 метр.

; Климаты

Климаты континенталь, аҙ ҡарлы һалҡын ҡышы һәм ҡыҫҡа йылы йәйе менән ҡылыҡһырлана. Иң йылы ай (июль) айыныың уртаса температураһы 18,5&nbsp;°C (абсолют максимумы — 39&nbsp;°C) тәшкил итә; иң һыуыҡ айы (ғинуары) — −16,8&nbsp;°C (абсолют минимумы — −48&nbsp;°C). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 429 мм, шуның 323 миллиметры йылы осорға тура килә.

; Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр халыҡтың 50 %, ҡатын — ҡыҙҙар 50%-н тәшкил итте.

; Милли составы

2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡ структураһында 6 кешенең милләте урыҫ, йәғни 100 % тәшкил итте

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 б. — ISBN 5-7688-0157-7.

## Иҫкәрмәләр
Сибай һыу объекттары

**Сибай һыу объекттары** — Сибай ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан тәбиғи һәм яһалма сығышлы һыу ятҡылыҡтары.

Сибай ҡалаһы биләмәһе буйлап өс йылға — Худолаз (Төйәләҫ), Ҡарағайлы һәм Ҡамыш-Үҙәк аға. Бөтә йылғалар ҙа бысранған, айырыуса Ҡарағайлы. Бында быуа (Балыҡсы йорто), һыуһаҡлағыс, ике дамп, Төйәләҫ ауылында Худолаз күле бар.

Худолаз, Урал йылғаһының уң яғындағы ағымы, көнсығыш ситтә һәм Төйәләҫ ауылы аша аға.

Ҡала биләмәһе буйлап Ирәндек һыртының көнсығыш ситендә башланған Ҡарағайлы йылғаһы аға. Һыу ағымының оҙонлоғо 28 км. Бынан яҡынса 10 км алыҫлыҡта йылға ике ҡултыҡҡа бүленә, улар ҡала ситендәге Төйәләҫ йылғаһына барып тоташа. Ҡултыҡтарҙың береһе Ҡамыш-Үҙәк исемен йөрөтә.

Сибай ҡалаһы ҡала округының һыу менән тәьмин итеү сығанағы булып, Ҡыҙыл һәм Ҡарағайлы йылғалары ер аҫты һыуҙары тора. Кизильский һыу ятҡылығы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районында урынлашҡан.

Һыу ҡоймаларын санитар һаҡлау зонаһында ҡырсынташ сығарыу буйынса карьер, ауыл хужалығы малдары өсөн фермалар, коллектив баҡсалар урынлашҡан. Ҡарағайлы санитар-һаҡлау зонаһында торлаҡ йорттар, һарайҙар, иҫке үәм яңы ерләү зыяраты, сүп-сар урындары урынлашҡан

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* uniimtech.ru/arh/2016/2016.2/09.pdf Сибай ҡалаһы эсендә йылғаларҙың техноген бысраныуы
* Ю. С. Рафиҡов, Н. И. Семенов. Башҡортостан Республикаһының тау-мәғдән райондары һыу ресурстарының экологик торошо // Халыҡ-ара ғәмәли һәм фундаменталь тикшеренеүҙәр журналы. — 2010. — № 9. — С. 72-73;
* bash.news/news/25031_zhiteli_sibaja_obespokoeny_zagrjazneniem_reki Сибай халҡы йылғаның бысраныуына борсола

Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте: Сибай ҡалаһы һыу объекттары буйлап рейд үткәрелде, 04.07.2018

Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте Ҡарары 24.05.2018 № 863 «Ҡала округында күмәк ял итеү урындарын ойоштороу һәм халыҡтың именлеген тәьмин итеү тураһында»
Ләмәҙ (Силәбе өлкәһе)

**Ләмәҙ** — Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районындағы ҡасаба. Белрыш ауыл биләме

## Географияһы
Ҡасаба аша шул уҡ исемдәге йылға аға. Район үҙәге Ҡытав-Ивановскка тиклем 45 км.

## Халыҡ
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: рустар - (65%), башҡорттар - (24%), татарҙар - (6%), сыуаштар - 5%)

; Гендер состав

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасаба халҡы 80 кеше тәшкил иткән (43 ир-егет һәм 37 ҡатын-ҡыҙ).

## Урам
Ҡасаба урамының урам селтәре 3 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Тумһаташ

**Тумһаташ** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы тау түбәһе.

## Географияһы

Тумһаташ түбәһе Көньяҡ Уралдың Белорет районына ингән өлөшөндә урынлашҡан. Мөхәмәт ауылынан был тауға 10 км, ә Абҙаҡтан—12 км. Әрүәкрәз тауына тапҡырҙан 6-7 саҡрым ғына. Туристар өсөн ылыҡтырғыс урын, әммә киң билдәле түгел. Был тау матур ҡаялары менән йәлеп итә. Ҡаялары Ҡурташтау (Ҡурташ) тауыныҡына оҡшағандар һәм ҡатҡан лаваны хәтерләтәләр. Тумһаташ түбәһе һүнгән вулканға ла оҡшаған. Был тауҙың башынан Мөхәмәт ауылы, Ҡырҡтытау, Көркәк һырттары күренә.

Тумһаташ ҡуйы урмандар менән ҡапланған. Күбеһенсә бында ҡарағай, ҡайын һәм ҡарағас ағастары үҫә. Емеш-еләккә лә бай: ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡайын еләге, ҡурай еләге һәм башҡалар бар. Тауға яңғыҙ барыу бик хәүефле, сөнки был яҡта йыш ҡына айыуҙар осрай һәм аҙашыу ҙа мөмкин.
Был урындан йыраҡ түгел Тумһа һәм Урҙы йылғалары баш ала.
Йәйге һәм ҡышҡы туризм өсөн яҡшы вариант булып тора. Бында туристар һирәк килә, шуға күрә һуҡмаҡтар ҙа, сүп-сар ҙа юҡ.

## Этимологияһы

Атамаһы Тумһа йылғаһы исеменән һәм *таш* һүҙенән алынған.

## Иҫкәрмәләр
Красная Башкирия (станция)

**Красная Башкирия** — Көньяҡ Урал тимер юлы станцияһы, Силәбе регионына ҡарай. Ауыл Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡыҙыл Башҡортостан ауылында урынлашҡан .

## Тарихы

1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында  Белорет - Ҡарлыман  тимер юлын төҙөү буйынса  проект ғәмәлгә ашырыла башлай.  Юл Кесе Инйәр һәм Инйәр йылғаларының тау үҙәндәре буйлап һуҙыла.

Юл төҙөлөшө 1972 йылдың 17 июленән 1977 йылдың декабренә тиклем алып барыла.  Халыҡ телендә был юл Башҡорт БАМ-ы тип атала. Тимер юл  Башҡортостандың көнбайыш һәм көнсығыш өлөшөн ҡыҫҡа юл менән тоташтыра, шуға тиклем Өфөнән Магнитогорскиға һәм Белоретҡа тиклем Силәбе йәки Ырымбур ҡалалары аша урау юл менән генә барып етергә мөмкин була. Өфө менән Белорет араһындағы аралыҡ ул саҡта 989 саҡрым тәшкил иткән.

1979 йылда Белорет — Ҡарлыман тимер юл линияларын төҙөү тамамлана. Ошо уҡ йылда Өфө — Сибай поезы йөрөй башлай, ул бөгөнгө көнгә тиклем йөрөй.

## Географияһы
Магнитогорск - Сибай тимер юлының  Красная Башкирия станцияһы шул исемдәге ауылдың көнсығыш ситендә төҙөлгән.

Ауыл Башҡортостандың көнсығышында, район үҙәге Асҡар ауылынан 22 км төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм Өфөнән көньяҡ-көнсығыштараҡ 240 км алыҫлыҡта урынлашҡан .

## Хеҙмәтләндереү
675/676 һанлы Өфө-Сибай пассажир поезын йөрөтөү " Федераль пассажирҙар компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Куйбышев филиалы тарафынан бойомға ашырыла. 6531 / 6532-се Магнитогорск — Сибай ҡала яны поезы 2013 йылдың 1 ғинуарында туҡтатылған.

Станцияла вагонлап һәм  ваҡлап йөктәрҙе ҡабул итеү һәм оҙатыу башҡарыла  (инә торған юлдар, дөйөм файҙаланыуҙа булмаған урындар хеҙмәтләндерелә)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Куйбышев тимер юлы
* Башҡортостанда транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Красная Башкирия
* Красная Башкирия
* Из Сибая в Уфу прибыл первый пассажир