Шишкин Иван Иванович

**Иван Иванович Шишкин** — (*[[1832 йыл|1832 йылдың]] [[13 ғинуар|13]] ([[25 ғинуар|25]]) [[ғинуар]]ы, [[Вятка губернаһы]], [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] — [[1898 йыл|1898 йылдың]] [[8 март|8]] ([[20 март|20]]) [[март]]ы, [[Санкт-Петербург|Петербург]]*) — рәссам-пейзажсы, гравюра, литография һәм офорт оҫтаһы. Һынлы сәнғәттә Дюссельдорф мәктәбе вәкиле. Академик, профессор, Сәнғәт академияһында пейзаж оҫтаханаһы рәйесе (*[[1894 йыл|1894]]-[[1895 йыл|1895]]*). *[[1895 йыл|5]]*). Ижадында романтизм һәм реализм ысулдарын ҡуллана. Тәбиғәт матурлығына, бөйөклөгөнә дан йырлай.

## Биография

Иван Шишкин 1832 йылдың 13 (25) ғинуарында Вятка губернаһы Алабуға ҡалаһында тыуған. Бала саҡ һәм үҫмер йылдарын шунда уҙҙырған. Тыуған төбәктең көслө табигате, Кама ярҙары буйлап йәйелгән ҡуйы урмандар уға ижадында илһам сығанағы булған.
Рәссамдың атаһы,2-се гильдия сауҙагәр Иван Васильевич Шишкин (*[[1792 йыл|1792]]—[[1872 йыл|1872]]*) иген менән сауҙа иткән предприятие хужаһы, инженер, археолог һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе лә була. И. В. Шишкин бер нисә йыл рәттән Алабуғала ҡала головаһы булып һайлана. Үҙ проекты буйынса һәм үҙ аҡсаһына ҡалала ағастан һыу үткәргес һуҙа. Болгар ханлығы иҫтәлеге булған "Шайтан ҡаласығы"н төҙәттерә. Ананьин мәҙәниәтенә нигеҙ һалған Ананьин ҡәберлеген асыуҙа ҡатнаша (*[[1855 йыл|1855]]*), шуның өсөн Мәскәү археология йәмғиәтенә мөхбир-ағза итеп һайлана. И. В. Шишкин "Алабуға ҡалаһы тарихы"н (*[[1871 йыл|1871]]*) яҙған. Улының һынлы сәнғәт менән ҡыҙыҡһыныуын белгәс, атаһы уның өсөн сәнғәт буйынса китаптар, рәссамдарҙың биографияларын яҙҙырып ҡайтарта.
И. И. Шишкин Вятка гимназияһын, Беренсе Ҡаҙан ирҙәр гимназияһын, Мәскәү һынлы сәнғәт училищеһын (*[[1856 йыл|1856]], А.* *Мокрицкий класы*), Петербург сәнғәт академияһын (*[[Йыл|1860]], С. Воробьев курсы*) тамамлағас, сәнғәт академияһы пенсионеры булараҡ, 1862-1865 йылдарҙа Германияла һәм Швейцарияла йәшәй, швейцария рәссам-пейзажсылар Р. Коллер һәм А. Калам оҫтаханаһында шөғөлләнә.
Германиянан ҡайтҡас, күпселек ваҡыт Петербургта йәшәй һәм ижад итә. Уның ижадында тыуған яғы — Алабуға ҡалаһы һәм Кама һыу буйҙары тәбиғәте, Валаам утрауы, Мәскәү һәм Петербург ҡалаларының тирә-яғы тәбиғәтен һүрәтләү ҙур урын алып тора.

## Ижады

#### Башланғыс ижады
Иң беренсе төшөргән картинаһы — «*Урып йыйыу*». «*Валаам утрауындағы күренеш*» (*[[1858 йыл|1858]]*), «*Урман ҡырҡыу*» (*[[1867 йыл|1867]]*) картиналары кеүек беренсе хеҙмәттәрендә рәссам образдың берҙәмлегенә өлгәшә алмай әле, формаларҙың тарҡаулығы күҙгә ташлана. «Көндөҙ*. Мәскәү ситендә*» (*[[1869 йыл|1869]]*) картинаһында күк һәм ер, тупраҡ берҙәмлегенә өлгәшә.

#### Өлгөрөү осоро ижады

1870 йылдарҙа рәссам ижадында өлгөрөү осоро башлана. «*Ҡарағай урманы. Вятка губернаһында мачта урманы*» (*[[1872 йыл|1872]]*) һәм «*Арыш*» (*[[1878 йыл|1878]]*) картиналарында йәйге көндөҙгө яҡтылыҡты теүәл күрһәтеүгә өлгәшә. Тәбиғәттең монументаль-романтик образын барлыҡҡа килтерә. Һәр ағасты, урман йәки баҫыу-ялан киҫәген, ер-тупрағын ентекләп тасуирлауҙа реализм билдәләре күренә. Уны тупраҡ һәм ағас һүрәтләүсе рәссам тип атарға була. Ул бик йыуан ағас тоҡомдарын, бигерәк тә ҡарағай, имән ағастарын, үҫеп етеү, ҡартайыу, сереп ауыу стадияларында күрһәтеп, кинәнеп яһай. «*Арыш*», «*гел бер төрлө араларында*» (*[[1883 йыл|1883]]*), «*Урман киңлектәре*» (*[[1884 йыл|1884]])* кеүек картиналарында классик Рәсәйҙең дөйөмләштерелгән эпик образын бирә. «*Ҡояш яҡтыртҡан ҡарағайҙар*» (*[[1886 йыл|1886]]*), «*Ҡарағай урманында иртә*» (*[[1889 йыл|1889]]*) кеүек картиналарында урман интерьерын оҫта һүрәтләй.
Саврасов һәм Левитандың «кәйефкә ярашлы рәүештә яһалған» пейзаждарынан айырмалы булараҡ, Шишкин пейзаждарында бер төрлө лә психологизм юҡ.
И. И. Шишкин оҙон ижад ғүмерендә ун меңдән артыҡ рәсем, мең офорт (*баҡырҙа гравюрлау*), 68 литография, 39 цинкография яһаған.

* Педагогик эш менән аҙ шөғөлләнә. 1894-1895 йылдарҙа Петербург сәнғәт академияһының пейзаж оҫтаханаһына етәкселек итә. Танылған шәкерттәре — рәссамдар Ф. А. Васильев, Г. И. Чорос-Гуркин.
* Күсмә сәнғәт күргәҙмәләре ширҡәтендә ағза булып тора.
* Урыҫ шағиры А. А. Блок И. И. Шишкинды шағиранә ижады өсөн «*үҙенең иң яратҡан рәссамы*» тип атаған.

## Музей-йорто
1962 йылда атаһы Иван Васильевич Шишкиндың Тойма йылғаһының бейек ярына һалынған ике ҡатлы таш йортонда И. И. Шишкиндың мемориаль музей-йорто асыла.
Музей экспозицияһы йорттоң ике ҡатында ла урынлашҡан.
Музей фондында 50-нән ашыу офорттың төп нөсхәһе һаҡлана. Экспозицияға 15-е ҡуйылған
Рәссамдың ижади мираҫының бик аҙ өлөшө генә Алабуғалағы йорт-музейында һаҡлана, ҡалғандары донъяның иң эре музейҙарында (Третьяков галереяһы һ.б.) ҡуйылған.

## Хәтер
* 1972 йылда Яр Саллының Автозавод районындағы ҙур булмаған урамға исеме бирелгән.
* 1991 йылдың 3 октябрендә музей ҡаршыһына, Алабуғаның Яр буйы урамында рәссамдың бөтә буйына һурәтләнгән һәйкәле ҡуйылған. Скульптор — Ю. Г. Орехов (*[[Мәскәү]]*), архитекторҙар — А. В. Степанов һәм С. Н. Куприянов (*[[Алабуға (ҡала)|Алабуға]]*).
* 2007 йылда «Шишкин быуалары» тип йөрөтөлгән быуалар теҙмәһе (*тирә-яҡтағы ландшафты менән*) Алабуға ҡалаһының 1000 йыллығына тергеҙелә.

## Ғаиләһе
* Беренсе ҡатыны — Евгения Александровна (*[[1847 йыл|1847]]—[[1874 йыл|1874]]*)
* Икенсе ҡатыны — Ольга Антоновна (1850—1881)

Ике улы (*иртә вафат булалар*), ҡыҙҙары Лидия (*[[1869 йыл|1869]]—[[1931 йыл|1931]]*), Ксения (*[[1881 йыл|1881]]-?*)

## Галерея

Файл:Utro v sosnovom lesu.jpg|*[[Нарат урманында иртә|Ҡарағай урманында иртә]]*
Файл:Ivan Shishkin - Рожь - Google Art Project.jpg|*Арыш баҫыуы*
Файл:Iwan Iwanowitsch Schischkin - Rain in an Oak Forest.jpg|*Имән урманында ямғыр*
Файл:1889 Shishkin Felsige Landschaft anagoria.JPG|*Ҡаялы пейзаж*
Файл:Shishkin na severe dikom1.jpg|*Ҡырағай төньяҡта*
Файл:Иван Шишкин После шторма в Мери-Хови 1891.jpg|*Мери-Ховила штормдан һуң*
Файл:Ivan Shishkin - Winter.JPG|*Ҡыш*
Файл:Ivan Ivanovich Shishkin - Forest distant views, 1884.jpg|*Урман киңлектәре*
Файл:Ivan Shishkin - View on the Outskirts of St. Petersburg.JPG|*Петербург ситендәге күренеш*


## Сығанаҡтар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН Т, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әҙәбиәт
# Елабуга. Путеводитель. СПб.: Издательство «Маматов», 2015. ISBN 978-5-91076-065-7
# Алабуғала Иван Иванович Шишкин музей-йорто. Юл күрһәткес (*төҙөүсе* Н. И. Курылева). Алабуға, 2009.
# Елабуга купеческая на старинных фотографиях (*төҙөүсе* Н. М. Вәлиев). Ҡазан, 1995.

## Һылтанмалар
* Музей-йорто сайты
* Алабуғала Шишкин урындары
* И. И. Шишкин йорт-музейы. Фотолар 
* И. И. Шишкин «Музеи мира» сайтында

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Картиналарын ҡарарға 
* Кама буйлап табигате И. И. Шишкин картиналарында

## Иҫкәрмәләр