open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куркоткин Семён Константинович

**Куркоткин Семен Константинович** (31 ғинуар (13 февраль) 1917 йыл — 16 сентябрь 1990 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, Советтар Союзы маршалы, Советтар Союзы Геройы (1981). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1976—1989).

## Биографияһы
Куркоткин Семен Константинович 1917 йылдың 31 ғинуарында (13 февраль) Мәскәү өлкәһенең Раменское районында Запрудная ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1936 йылда Мәскәү индустриаль-педагогия техникумын тамамлай .

## Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте
Ҡыҙыл армия сафында 1937 йылдың 1 сентябренән. Үҙ теләге менән Мәскәү өлкәһенең Звенигород военкоматы аша инә. 1939 йылда Орел бронялы танкы училищеһын тамамлай. Әммә командалыҡ эше урынына 1939 йылдың сентябренән 1940 йылдың октябренә тиклем рота политругы итеп хәрби-сәйәси эшкә ҡушыла. Хәрби-сәйәси училищеға ебәрелә, уны 1941 йылда тамамлай.

## Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың авгусынан — Карелияла 7-се айырым армия уҡсылар дивизияһының айырым разведка батальонының танк ротаһы политругы була. 1942 йылдың ғинуарында военкомдарҙы әҙерләү курстарына йүнәлтелә, уны тамалағас, 1942 йылдың майында Воронеж фронтына ебәрелә. Унда — танк батальоны командиры, 1942 йылдың октябренән — айырым танк батальоны командиры, 1942 йылдың декабренән айырым танк полкы командиры урынбаҫары вазифаларында һуғыша.

1943 йылда Юғары офицерҙар составын камиллаштырыу ҡыҫҡа сроклы академик курстарҙы тамамлай. 1943 йылдың июненән — Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында танк бригадаһы командиры урынбаҫары, 1944 йылдың декабренән һуғыш аҙағына тиклем — шул уҡ танк бригадаһы командиры вазифаһын башҡарыусы. Бригада менән командалыҡты алыш барышында, командир сафтан сыҡҡас, үҙ яуаплылығына ала. Ғөмүмән, һуғыш йылдарында батыр алыша, бер нисә тапҡыр яралана, 6 хәрби орден менән бүләкләнә. Уның етәкселегендә бригада Ҡыҙыл Байраҡлы исемен ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. — М., 1996.
* «Где тыл, там вечный бой» // «Красная звезда», 31 октября 2007 г.

## Һылтанмалар
* Семён Константинович Куркоткин // Сайт Министерства обороны Российской Федерации
* 
* Могила С. К. Куркоткина.
Петров Василий Иванович (маршал)

**Петров Василий Иванович** (2 (15) ғинуар 1917 йыл — 1 февраль 2014, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР оборона министры урынбаҫары (1980—1985). СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1985—1986). Советтар Союзы маршалы (1983). Советтар Союзы Геройы (1982). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1976—1989).

## Биографияһы
Петров Василий Иванович 1917 йылдың 2 (15) ғинуарында Ставрополье губернаһының Чернополесское ауылында тыуа. 1935 йылда — урта мәктәптә 10-сы класты, 1937 йылда Орджоникидзе педагогия институтының 2-се курсын тамамлай.

Армияла 1939 йылдың 22 ноябренән, полк мәктәбендә хеҙмәт итә.

1941 йылда ике айлыҡ кесе лейтенанттар курстарын тамамлағас, кавалерия взводына командалыҡ итә башлай.

1942 йылдың декабренән 1943 йылдың мартына тиклем — автоматсылар батальон командиры, мотоуҡсылар бригадаһының штаб начальнигы урынбаҫары.

1943 йылдың мартынан 1944 йылдың декабренә тиклем уҡсылар бригадаһы штабының 1-се (оператив) бүлекәсһе начальнигы, һуңынан 38-сеи уҡсылар дивизияһы штабында шундай уҡ вазифала.

Одессаны, Севастополде һәм Кавказды обороналауҙа, Украинаны азат итеүҙә, Днепр һәм Днестр>ҙы аша сығыуҙа ҡатнаша, Румыния һәм Венгрияла һуғыша. Ҡырым, Төньяҡ Кавказ, Кавказ аръяғы, Степной, Воронеж, 2-се Украина, 1-се Украина фронттарында һуғыша. Һуғыш башланғанда йәш лейтенант булһа, уны майор дәрәжәһендә тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* Петров В. И. Проект «Солдаты XX века».
Ибраһимов Шамил Шамил улы

**Ибраһимов Шамил Шамил улы** (15 июль 1922 йыл — 20 апрель 1993 йыл) — хор дирижёры, композитор, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972), Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге ағзаһы (1958). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Шамил Шамил улы Ибраһимов 1922 йылдың 15 июлендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Шишмә ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) тыуа. Хәҙер был ҡасаба Башҡортостан Республикаһы Шишмә районының үҙәге булып тора.

Музыкаль һәләте кескәйҙән асыла. 1941 йылда ул П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы Башҡорт студияһының композитор бүлексәһен тамамлай. Мәшһүр музыкант Генрих Ильич Литинский класында уҡый. Шамиль Ибраһимов Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң музыкаль белем алыуын дауам итә.

Ибраһимов 1952 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһының хорға дирижерлыҡ итеү факультетын тамамлай һәм Өфөлә эш башлай.

Өфөлә ул ике профессиональ башҡорт хорына — Республика радиокомитеты хорына һәм Башҡорт дәүләт филармонияһы хорына етәкселек итә, бер үк ваҡытта Өфө музыка училищеһында уҡыта һәм унда хор класының етәксеһе була.

1958 йылда Шамил Ибраһимов Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлегенә ағза булып инә.

1972 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән исем бирелә.

Билдәле башҡорт композиторы, хор дирижер, педагог Шамил Ибраһимов 1993 йылдың 20 апрелендә 71-се йәшендә Өфөлә вафат була.

## Ижады
Шамил Ибраһимов 50-нән ашыу вокал-хор әҫәре ижад итә, шул иҫәптән Яҡуп Ҡолмой шиғырҙарына «Дан һиңә, Башҡортостан!» (1961), «Тыныслыҡты яуланыҡ!», «Һалдат тураһында поэма», Шәриф Бикҡол шиғырына «Илем, илкәйем» кантата һәм хор поэмаларын, хор миниатюралары ижад итә. «Дилә» (Ҡадир Даян шиғыры), «Уралым» (Яҡуп Ҡолмой шиғыры) кеүек лирик миниатюралары әһәмиәтле күренеш була. «Беҙҙең ауыл ҡыҙҙары», «Иркен Ағиҙел буйҙары» һ.б. шаян йырҙары популярлыҡ яулай. Башҡорт халыҡ йырҙары «Алты егет», «Ике йәш йөрәк», «Ҡолой кантон», «Сыбай ҡашҡа» һәм башҡаларҙы юғары профессоналлек менән хорға һалаhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/5506-ibra-imov-shamil-shamil-uly .

Ул етәкселек иткән хор коллективтары 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҙур уңыш менән сығыш яһай. Элгәрге профессионалдар тәжрибәһенә һәм халыҡ музыка традицияларына таянып, Шамил Ибраһимов башҡорт профессиональ хор музыкаһын тағы ла юғарыраҡ кимәлгә күтәреүгә үҙ өлөшөн индерә. Ул күп классик башҡорт хор әҫәрҙәренең авторы була. Улар һәүәҫкәр һәм профессиональ хор коллективтарының репертуарына инә.

## Хәтер
1994 йылда хор дирижерҙарының Шамил Ибраһимов исемендәге Асыҡ республика конкурсы булдырыла.

«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы фондында Шамил Ибраһимов етәкселегендәге хорҙар башҡарыуында башҡорт композиторҙары әҫәрҙәренең 70-тән ашыу яҙмаһы һаҡлана.

## Һылтанмалар
* 
* Большая биографическая энциклопедия. Шамиль Шамильевич Ибрагимов

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
**Бикмухаметов Ш.** Шамиль Ибрагимов: очерк жизни и творчества. Уфа, 1992.
Кулик Григорий Иванович

**Кулик Григорий Иванович** (; 28 октяюрь (9 ноябрь) 1890 йыл — 24 август 1950 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. ВКП(б) ағзаһы (1917—1945), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1942). СССР Юғары Советы депутаты. 1950 йылдың 24 авгусында «Совет власына ҡаршы көрәш өсөн ҡотҡо төркөмө ойоштороуҙа» ғәйепләнә һәм атыла. Сталин үлгәндән һуң, енәйәт составы булмағанлыҡтан, аҡлана.

## Биографияяһы
Кулик Григорий Иванович Полтава губернаһы Дудниково хуторында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә дүрт синыфты тамамлай. Украин.

## Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышы
1912 йылдың ноябренән Рус император армияһында хәрби хеҙмәттә. Артиллерия частары составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, 4-се дәрәжә, Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Ябай рядовойҙан фейерверкер (өлкән унтер-офицер) дәрәжәһенә тиклем юл үтә. Февраль революцияһынан һуң батарея, дивизион, бригада, дивизияның һалдат комитеты рәйесе итеп һайлана, Көнбайыш фронты частары вәкилдәре съезына делегат итеп ебәрелә. 1917 йылдың июнендә командование ойошторған һөжүмгә ҡаршы агитация алып барғаны өсөн ҡулға алына, әммә тиҙҙән, һалдаттар баҫымы аҫтында, азат ителә.

1917 йылда большевиктар партияһына инә, шул уҡ йылдың ноябрендә тыуған яғына әйләнеп ҡайтып, унда ҡыҙыл гвардия отряды төҙөй, Германия частары һәм гайдамактар меән һуғыша. Ошо отряд составында 1918 йылда К. Е. Ворошилов командалыҡ иткән 5-се Ҡыҙыл армияға инә. 5-се, һуңынанВорошилов артынан эйәреп, 10-сы һәм 14-се армияларҙың артиллерия командующийы итеп һайлана. Царицынды обороналауҙа ҡатнаша (уның барышында И. В. Сталин менән таныша), бер ни тиклем ваҡыт Харьков гарнизоны начальнигы һәм губерна хәрби комиссары булараҡ Белгород, Сумах, Харьковта советтатға ҡаршы сығыштарҙы бөтөрөүҙә ҡатнаша, Донда була. 1919 йылдың майында Григориий ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылдың июненән — 1-се атлы армияның артиллерия начальнигы, уның составында составында Деникин, Врангель ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда ошо постағы хеҙмәте өсөн икенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, Царицынды обороналауҙың юбилейына (1930) өсөнсө орденға лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Бортаковский, Тимур Вячеславович|Бортаковский Т.]]* Расстрелянные Герои Советского Союза. — М.: Вече, 2012. — ISBN 978-5-9533-6190-3
* 
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. В 2 тт. — М.: Воениздат, 1987.
* Печенкин А. И ордена, и тюрьма: Роковая карьера маршала Кулика. // «Родина». — 1996. — № 6. — С.55-60.

## Һылтанмалар
* Кулик Григорий Иванович // Сайт Министерства обороны Российской Федерации
* 
* *[[Пихоя, Рудольф Германович|Рудольф Пихоя]].* Генеральские разговоры // МИЖ № 6, ноябрь-декабрь 1999.
* Приказ НКО СССР № 069 от 12 апреля 1945 года «О снятии с работы в Главупраформе генерал-лейтенанта Кулика Г. И.»
Антонов Алексей Иннокентьевич

**Антонов Алексей Иннокентьевич** (15 (27) сентябрь 1896 йыл — 18 июнь 1962 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы, Баш командование ставкаһы ағзаһы, 1945—1946 йылдарҙа Генераль штаб начальнигы, Варшава Килешеүе Ойошмаһы илдәренең Берләшкән Ҡораллы Көстәре штабының беренсе начальнигы. Һәләтле штаб офицеры булараҡ дан ала. 1942 йылдың декабренән совет ғәскәрҙәренең Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы барлыҡ тиерлек мөһим операцияларын эшләүҙә ҡатнаша. Союздаштарҙың Ялта һәм Потсдам конференцияларында ҡатнаша.

«Еңеү» ордены менән бүләкләнгән һәм орден кавалеры булып та Советтар Союзы Геройы исеме бирелмәгән генерал дәрәжәһендәге берҙән-бер совет хәрби етәксеһе.

Өс тапҡыр — Ленин ордены, дүрт тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры

## Биографияһы
1896 йылдың 27 (15) сентябрендә Гродно ҡалаһында (Белоруссия) капитан, офицер-артиллерист Иннокентий Алексеевич Антонов (1859—1908) һәм хужабикә Тереза Ксавериевна Антонова (1862—1915) ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — керәшен татары.
Антоновтың олатаһы — Алексей — шулай уҡ офицер, Мәскәүҙең Александр хәрби училищеһын тамамлаған. Тереза Ксаверьевна — полька, 1863—1864 йылдарҙағы Польша ихтилалында ҡатнашҡаны өсөн Себергә һөргөнгә ебәрелгән кешенең ҡыҙы. Иннокентий Антонов Генераль штаб академияһына имтихандарҙы уңышлы тапшыра, әммә ҡатыны католик булыу сәбәпле, уҡыуға ҡабул ителмәй, уға ҡатынының православие динены күсеүен шарт итеп ҡуялар. Был тәҡдимдән баш тартҡас, Антоновты Гродно ҡалаһында урынлашҡан 26-сы артиллерия бригадаһына ебәрәләр, шунда улы Алексей тыуа. Алексей ғаиләлә икенсе бала була, апаһы — Людмила. Бала сағында Алексей рус телен дә, поляк телен дә белә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
### Рус телендә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Сит телдә
* *Harold Shukman*. Stalin’s Generals. — New York: Grove Press, 1993.
* *Bonn, Keith E.* Slaughterhouse: Handbook of the Eastern Front. — Aberjona Press, 2005.

## Һылтанмалар
* Генерал армии Алексей Иннокентьевич Антонов на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Биография Алексея Антонова на zamos.ru
* «Генерал армии Алексей Антонов». Статья на militera.lib.ru.
Михай I

**Михай I** (рум. I Mihai; 25 октябрь 1921 йыл, Синая, Румыния короллеге — 5 декабрь 2017, Обон, Швейцария) — 1927—1930 йылдарҙа һәм ҡабаттан 1940—1947 йылдарҙа Гогенцоллерннар-Зигмаринген династияһынан булған Румыния короле. Үҙенең икенсе тапҡыр батшалыҡ итеү ваҡытында Румынияны Гитлер коалицияһынан сығара (1944). 1947 йылдың 30 декабрендә Румыния короллеге тәхетенән баш тарта.

Совет хәрби «Еңеү» орденының иң йәш һәм иң һуңғы вафат булған кавалеры.

## Бала сағы. Беренсе батшалығы
Кронпринц Каролдең (буласаҡ Кароль II) һәм принцесса Елена Греческаяның берҙән-бер балаһы, Фердинанд I ейәне. Грецияның бөйөк княжнаһы һәм королева Ольга Константиновна менән бөйөк княжна Мария Александровнаның бүләһе. Әсәһе һәм атаһы яғынан инглиз королеваһы Викторияның тыуаһы. Әсәһе яғынан Эдинбург герцогы Филипптың (королева Елизавета II ире — Михайҙың әсәһе Филипптың ике туған апаһы) ике туған ҡустыһы һәм Елизаветаның үҙенең дүрт туған ҡустыһы (әсәһе яғынан да, атаһы яғынан да).

1925 йылда Кароль һөйәркәһе Елена Лупеску менән сит илгә юллана һәм ошо шау-шыуҙан һуң тәхеттән баш тарта. Шулай итеп, 4 йәшлек Михай олатаһының вариҫы булып ҡала ул 1927 йылда вафат булғас, алты йәше тулмаҫтан тәхеткә ултыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Гитлер всегда ненавидел меня… Беседовал Константин Эггерт // Russiahousenews.info
* Официальный сайт Королевской семьи
* Официальный блог Румынской королевской семьи
* «Bonny King Michael»  на обложке Time, 1 августа 1927 года
Монтгомери Бернард Лоу

**Бернард Лоу Монтгомери, 1-се виконт Аламейн Монтгомери** (; 17 ноябрь 1887 йыл — 24 март 1976 йыл, Бөйөк Британия) — Британия фельдмаршалы (1944 йыл), Икенсе донъя һуғышының ҙур хәрби начальнигы. «Еңеү» ордены кавалеры.

## Бала сағы
Лондонда валлий сығышлы рухани ғаиләһендә тыуа. 1889 йылда атаһы Тасмания утрауы епискобы итеп тәғәйенләнә һәм ғаиләһе менән шунда күсенә. 1902 йылда Бернард Лоу Монтгомери Англияла Изге Павел мәктәбендә уҡый. 1907 йылда Сандхерста Король хәрби училищеһына уҡырға инә. Үҙ хәтирәләре буйынса, бәйләнсеклеге менән айырыла, йыш ҡына курсанттарҙың һуғышында һәм уларҙы аяуһыҙ шаяртыуҙа ҡатнаша. Бының өсөн капралдан ябай курсантҡа төшөрөлә, һуңынан саҡ училищенан ҡыуылмай. Шунна һуң ғына уҡыуға етди тотона.

## Хәрби хеҙмәте башы
1908 йылда академия тамамлап кесе лейтенант дәрәжәһен ала. Үҙ теләге менән Уорикширск король полкына ебәрелә, полкта Британия Һиндостанында булған частарға ебәреүҙәренә өлгәшә (уның һайлауына колониаль ғәскәрҙәр офицерҙарының эш хаҡы юғары булыуы йоғонто яһай). Пешаварҙа хеҙмәт итә, 1910 йылдан — Бомбейҙа, взвод командиры була. 1914 йылда метрополия ғәскәрҙәренә күсерелә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Военная энциклопедия в 8 томах. — , Военное издательство, 1994—2004. — Т.5.
* Гордиенко А. Н. Командиры Второй мировой войны. Т. 1., Мн., 1997. ISBN 985-437-268-5
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* British Army Officers 1939–1945
* Generals of World War II
* 
* Viscount Montgomery of Alamein interview on BBC Radio 4 *Desert Island Discs*, 20 December 1969
Резяпов Виктор Семёнович

**Резяпов Виктор Семёнович** (29 декабрь 1940 йыл) — педагог, сәйәсмән, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының профессиональ белем биреү мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы  (2022).
## Биографияһы
Виктор Семен улы Резяпов 1940 йылдың 29 декабрендә Башҡортостан АССР-ы  Ивановка ауылында тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була, әсәһе өс балиғ булмаған ир балалар менән тороп ҡала.1948 йылда олатаһы вафат була, Викторға 7 йәш саҡ тулған була, ауылда хужалыҡ эштәрендә әсәһенең ышаныслы ярҙамсыһы булып үҫә.

Хеҙмәт юлын Дәүләкән районының Калинин исемендәге колхозда комбайнер булып башлай, уҡытыусы, ВЛКСМ-дың беренсе секретаре, СПТУ-ның директор ярҙамсыһы Әлшәй районы колхоз-совхоздар идараһының инспектор-ойоштороусыһы, ПМК № 9 начальнигы, унан һуң Рәсәйҙең иң эре «Башмелидводстрой» тресын етәкләй.

1984 −2001 йылдарҙа Өфөнөң ПТУ № 84 директоры, халыҡ хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй, был уҡыу йорто илдәге иң алдынғыларҙың береһе була.

1989 йылда уҡытыусыларҙың Бөтә союз сьезы делегаты. Башҡортостан Республикаһының Мәғариф  министрлығының коллегия ағзаһы.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, эшҡыуарлыҡ менән  шөғөлләнә.

Нагаево биҫтәһенең Ветерандар ойошмаһын рәйесе. Матбуғатта мәҡәләләре менән сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*  Рәсәй Федерацияһының профессиональ белем биреү мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002);
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2022) 

## Әҙәбиәт
* Моя судьба — в моих делах, в моих друзьях. — Уфа, 2017.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  

* «Асылкүль»Уроженец села Ивановки стал почетным гражданином города Уфы
Усман Хөсни

**Усман Хусни** (ысын исеме — *Хөснөтдинов Усман Хөснөтдин улы*; ) — совет тел белгесе.

## Биографияһы

Хөснөтдинов Усман Хөснөтдин улы 1895 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Илсенбәт ауылында (әлеге Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Иҫке Һынны ауылы) тыуа.

1910—1913 йылдарҙа ул Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Боҙаяҙ ауылының (әлеге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы) мәҙрәсәһендә шәкерт булып уҡый.

1921 йылдан алып Усман Хөсни Өфө педагогика техникумында уҡыта.

1934 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогика институтын тамамлай.

Киләһе йылдан алып 1948 йылға тиклем К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогика институтында уҡытыусы булып эшләй.

Хөсни Усман башҡорт теленең ғилеме мәсьәләләренә, башҡорт телен уҡытыу методикаһына бағышланған ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән урта мәктәптәр менән юғары уҡыу йорттарында уҡытыу өсөн дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы кеүек билдәле.

## Төп хеҙмәттәре
* Тел терминдары. — Өфө, 1935. (авторҙ.)
* Башҡорт теле. Грамматика һәм дөрөҫ яҙыу. — Өфө, 1938. (авторҙ.)

## Һылтанмалар
*
Язов Дмитрий Тимофеевич

**Язов Дмитрий Тимофеевич** (8 ноябрь 1924 йыл — 25 февраль 2020 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. СССР-ҙың оборона министры (1987—1991). Советтар Союзы Маршалы (1990 йылдың 28 апреле). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1987—1990). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1987—1991 йылдарҙа). СССР-ҙың Президент советы ағзаһы (1990). СССР-ҙың Именлек советы ағзаһы (1991). ГКЧП ағзаһы (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

Язов дәрәжә бирелеүе буйынса ла, беҙҙең заманға килеп етеү ваҡыты буйынса ла иң һуңғы Советтар Союзы Маршалы.

## Биографияһы
Дмитрий Тимофеевич Язов 1924 йылдың 8 ноябрендә Омск губернаһы Калачинск өйәҙе Крестинкс улусының Язово ауылында тыуа. Атаһы — Язов Тимофей Яковлевич (1902—1933(4?), әсәһе — Мария Федосеевна Язова (1904), крәҫтиәндәр. Ғаиләлә дүрт бала була.

### Бөйөк Ватан һуғышы

Ҡыҙыл Армияға үҙ теләге менән 1941 йылдың ноябрендә, урта мәктәпте тамамлап та өлгөрмәҫтән 17 йәшлек егет булып хеҙмәткә бара. Бының өсөн үҙенә бер йәш өҫтәп, 1923 йылда тыуғанмын, тип яҙҙыра һәм РСФСР Юғары Советы исемендәге Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡлы пехота училищеһына (1941 йылдың 2 декабренән 1942 йылдың 28 ғинуарына тиклем Новосибирскиҙа эвакуацияла була) уҡырға алына һәм уны 1942 йылдлың июнендә тамамлай. Мәктәпте тамамлау тураһындағы аттестатын 1953 йылда, майор дәрәжәһендә ала.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың авгусынан. Волхов һәм Ленинград фронттарында уҡсылар взводы командиры һәм 177-се уҡсылар дивизияһы 483-сө уҡсылар ротаһының уҡчылар ротаһы командиры, Ленинград фронтында кесе лейтенанттарҙың фронт курстары взводы командиры вазифаһында һуғыша. Ленинградты обороналауҙа, Балтика буйында совет ғәскәрҙәренең һөжүм операцияларында, немец ғәскәрҙәренең Курлянд төркөмөн блокадалауҙа ҡатнаша. 1944 йылда ВКП(б)-ға инә.

Ике тапҡыр яралана. Тәүгеһендә аяғы яралана һәм ике айҙан һуң ҡабат сафҡа баҫа. Икенсе тапҡыр 1943 йылда Ленинград блокадаһын өҙгәндә башы һәм йөҙө яралана. Һауығып сыҡҡас фронт курстары взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтары өсөн 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана. Һуғыш ваҡытында Волхов фронтының командирҙар составын камиллаштырыуҙың фронт курстарын тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
## Литература
* *[[Ивашов, Леонид Григорьевич|Ивашов Л. Г.]]* Маршал Язов. Роковой август 91-го. Правда о «путче». — Библиотечка журнала «Мужество», 1992.
* Последний маршал СССР Язов оценил реформы Горбачева, Сердюкова и Шойгу.// МК, 8-14 ноября 2013 год.
* 
* Маршал с прямой спиной.// Российская газета, 5.11.2004 год.
* Последний маршал империи.// Культура, 13.08.2014 год.

## Һылтанмалар

* Дмитрий Тимофеевич Язов на сайте Минобороны России
* 
* 
*  
*
Роля-Жимерский Михал

**Роля-Жимерский Михал** (, төп фамилияһы — **Лыжвиньский**, , псевдонимы — **Роля**, , 4 сентябрь 1890 йыл — 15 октябрь 1989 йыл) — Польша хәрби етәксеһе, Польша маршалы, СССР-ҙың «Еңеү» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Михал Жимерский 1890 йылдың 4 сентябрендә Краковта тыуа. 1910 йылда Ягеллон университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1911—1912 йылдарҙа — Австро-Венгрия армияһында ирекле хеҙмәт итеүсе сифатында хәрби хеҙмәт үтә, резерв офицерына имтихан тапшыра. 1914 йылда 1-се донъя һуғышы башланғас, Австро-Венгрия армияһы составындағы Поляк легионына инә. Көнсығыш фронтта һуғыша, подполковник ләрәжәһенә етә, полк командиры була.

1918 йылда, бойондороҡһоҙ Польша ойошторолғас, Польша армияһына инә. Полковник чинында пехота бригадаһы, артабан дивизия менән командалыҡ итә. Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң Францияла Сен-Сирҙа хәрби академияла уҡый. Франциянан ҡайтҡас генерал дәрәжәһен ала. Польша армияһы генштабында хеҙмәт итә.

1926 йылда маршал Ю. Пилсудскийҙың хәрби түңкәрелешен хупламай, хатта маршал яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша һәм хәрби трибунал тарафынан 5 йылға хөкөм ителә, рядовойға төшөрөлә. 1931 йылда азат ителгәндән һуң, Польша коммунистар партияһының йәшерен ағзаһы була. 1938 йылда Францияға күсә.

## Иҫкәрмәләр
Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы

**Абдуллин Айтмөхәмәт (Айтжан) Абдулла улы** (; 29 ноябрь 1924 йыл, Олотау ҡасабаһы, Петропавловск өйәҙе, Акмола губернаһы, Ҡырғыҙ АССР-ы, РСФСР — 12 июнь 2010 йыл, Алматы, Ҡаҙағстан) — геолог-эҙләүсе, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор (1973), Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы (1979). Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, запастағы полковник.

## Биографияһы
Айтмөхәмәт Абдуллин 1953 йылда Алматы ҡалаһында С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университетында геология факультетын тамамлай.

Шул уҡ йылда К. И. Сатпаев исемендәге геология фәндәре институтында инженер булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Ошонда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән институт директоры (1971—1995) һәм Ҡаҙағстан фәндәр академияһы вице-президентына (1988—1995) тиклем ғилми хеҙмәткәрлектең бөтә баҫҡыстарын үтә.

«Мугоджар комплекс тикшеренеүҙәре һәм Урал, Тянь-Шань менән Үҙәк Ҡаҙағстан тектоник структураларының бәйләнеше мәсьәләләре» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1979 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы милли фәндәр академияһының академигы исеменә лайыҡ була.

1951 йылдан алып 1991 йылға тиклем КПСС ағзаһы.

300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 монография авторы.

Башҡортостан Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

Айтмөхәмәт Абдулла улының фәнни тикшеренеүҙәре Ҡаҙағстан һәм уның менән сиктәш территорияларҙың геолологик төҙөлөшө проблемаларына арналған. Ҡомкүл нефть һәм газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнаша.

Ҡаҙағстан Республикаһы юғары советының 12‑се саҡырылыш депутаты.

Көньяҡ Каролина (АҠШ) һәм К. И. Сатпаев ис. Ҡаҙаҡ милли техник университеттарының профессоры, бер нисә сит ил ғилми ойошмаларының ағзаһы, Тараз, Ҡыҙылурҙа, Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт университеттарының почетлы профессоры.

## Ғилми хеҙмәттәре
* «Мугоджар комплекс тикшеренеүҙәре һәм Урал, Тянь-Шань һәм Үҙәк Ҡаҙағстан тектоник структураларының бәйләнеше мәсьәләләре» ), Алмата, 1978.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены (1984)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1978)
* Курмет ордены
* Отан ордены
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* Академик К. И. Сатпаев исемендәге премия лауреаты
* СССР-ҙың Дәүләт премиялары лауреаты (1978, 1985)
* Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреты (1978)
* Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979)
* Ҡаҙаҡстан Республикаһының геологтары милли комитеты президенты
* Ҡаҙағстандың почётлы инженеры
* Ҡаҙағстан ер аҫтын почётлы өйрәнеүсе
* Халыҡ-ара геология конгресының алтын билдәһе
* «Совет геологияһын үҫтергәне өсөн», «СССР ятҡылыҡтарын тәүге асҡан өсөн» дипломдары һәм билдәләре

## Һылтанмалар
* 
* Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографик энциклопедияһы. Алматы, 2008
Кожедуб Иван Никитович

**Кожедуб Иван Никитович** (; 8 июнь 1920 йыл — 8 август 1991 йыл, Мәскәү, ) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Авиация маршалы (1985), осоусы-ас. Өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы (04.02.1944, 1944, 1945). СССР Юғары Советы депутаты (1946—1961). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытынан осоусы-ас, союздаштар авиацияһының иң һөҙөмтәле летчик-истребителе (64 еңеү). Кореяла совет белгестәре төркөмө составында хәрби хәрәкәттәр мәлендәге псевдонимы — «Крылов».

## Биографияһы
Иван Никитович Кожедуб Чернигов губернаһы Глухов өйәҙе Ображиевка ауылында (хәҙерге Украинаның Шосткинск районы Сумы өлкәһендә) крәҫтиән — сиркәү старостаһы ғаиләһендә тыуа. Украин. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, совет осоусы-истребительдәрҙең икенсе быуынына ҡарай.

1934 йылда мәктәпте тамамлап Шостка ҡалаһында химик-технология техникумына уҡырға инә.

Авиацияла беренсе аҙымын Шосткин аэроклубыгда яһай. 1940 йылдың башында Ҡыҙыл Армия сафына баҫа һәм шул уҡ йылдың көҙөндә Чугуев хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай, һуңынан шунда уҡ инструктор вазифаһында хеҙмәтен дауам итә.

Һуғыш башланғас, авиашкола менән бергә Ҡаҙағстандың Чимкентҡалаһына эвакуациялана, унда инструктор вазифаһында фронтҡа летчиктар әҙерләү менән шөғөлләнә. 1942 йылдың 23 февралендә Кожедубҡа өлкән сержант званиеһы бирелә. 1942 йылдың ноябрендә Ивановола формалаштырылған 302-се истребителдәр авиация дивизияһының (1944 йылдың 2 июленән — 14-се гвардия истребителдәр авиация дивизияһы) 240-сы истребитель авиация полкына ебәрелә. 1943 йылдың мартында дивизия составында Воронеж фронтына оса.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бодрихин Н. Г.* Кожедуб. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03292-7
* *Окороков А.* Секретные войны СССР. Самая полная энциклопедия. — М.: Яуза; Эксмо, 2015. — С. 717—718. — ISBN 978-5-699-67679-8

## Һылтанмалар

* Иван Никитович Кожедуб // Сайт Министерства обороны Российской Федерации
* 
* Очерк о жизни и творчестве И. Кожедуба
* Биография Ивана Кожедуба // *Бодрихин Н. Г.* Советские асы. Очерки о советских лётчиках. — : ТАМП, 1998. — ISBN 5-89883-001-4
* Подробно обснятый Ла-7 Ивана Кожедуба в музее Монино (50 фото)
* Реконструкция реальной исторической окраски Ла-7 Кожедуба по фотографиям в 176 ГИАП
* *Кожедуб И.* Три сражения. — : Воениздат, 1945.
* *Кожедуб И. Н.* Верность Отчизне
* Биография Ивана Кожедуба // сайт Хронос
* Самолёт Кожедуба  // АвиаХобби
* Иван Кожедуб 
* Трижды Герой Советского Союза Кожедуб И. Н. и Кременчуг
* Советский ас Иван Кожедуб, две стороны одной медали
Новиков Александр Александрович (маршал)

**Новиков Александр Александрович** (19 ноябрь 1900 йыл — 3 декабрь 1976 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, РККА-ның Хәрби-һауа көстәре командующийы (1942—1946). Авиацияның баш маршалы (21 февраль 1944). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1945, 1945). СССР Юғары Советының 2-се саҡырылыш депутаты.

## Хеҙмәт башы
Алекса́ндр Алекса́ндрович Но́виков 1900 йылдың 19 ноябрендә Кострома губернаһы Нерехетск өйәҙенең Крюково ауылында тыуа (хәҙер Кострома өлкәһенең Нерехтск районы). 1915—1918 йылдарҙа Хренов уҡытыусылар семинарияһында уҡый, уны тамамлағас тыуған ауылы эргәһендәге Пешево ауылында уҡыта.

1919 йылдан Ҡыҙыл Армияла. Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1922 йылда «Выстрел» курстарын тамамлай, 1930 йылда — М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны. 1933 йылдан Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә. Совет-фин һуғышында ҡатнаша, Төньяҡ-көнбайыш фронттың Хәрби-Һауа көстәре штабы начальнигы. 1940 йылдан Ленинград хәрби округының Хәрби-Һауа көстәре командующийы.

## Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында Төньяҡ һәм Ленинград фронттарында Хәрби-Һауа көстәре менән командалыҡ итә. 1941 йылдың июнендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Финляндияға ҡаршы операцияһының төп инициаторы һәм етәксеһе.

1942-1943 йылдарҙа СССР-ҙың авиация буйынса Халыҡ комиссары урынбаҫары.

1943 йылдың майынан 1946 йылға тиклем хәрби һауа көстәре командующийы. Баш командование ставкаһы вәкиле булараҡ, төрлө фронттарҙа Сталинград һәм Курск дуғаһында алыштарҙа, Кенигсбергты штурмлауҙа, Берлин операцияһында авиацияның хәрби хәрәкәттәрен координациялай. 1943 йылда А. А. Новиковҡа СССР-ҙа беренсе булып «Авиация маршалы» исеме бирелә, 1944 йыл, шулай уҡ илдә беренсе булып «Авиация баш маршалы» исемен ала, ә 1945 йылдың апрелендә Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. 1945 йылдың сентябрендә «империалистик Японияға ҡаршы һуғышта операцияларҙы уңышлы башҡарған өсөн» уға икенсегә Советтар Союзы Геройы йондоҙо тапшырыла. 1945 йылдың 24 июнендә Еңеү Парады ваҡытында һауа парады менән командалыҡ итергә тейеш була, әммә ямғыр яуыу сәбәпле, һауа парады үткәрелмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Новиков Александр Александрович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
* Биография А. А. Новикова на сайте «Герои и подвиги».
* Страница памяти на сайте жертв репрессий
* https://marshal-sssr.ru/маршал-авиации-новиков/
Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы

**Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы** (19 февраль 1930 йыл — 27 февраль 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-фармакологы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

## Биографияһы
Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы Абдуллина 1930 йылдың 19 февралендә Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Арғаяш ауылында (әлеге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) тыуған.

1952 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын яҡшыға тамамлай һәм фармокология кафедраһы йүнәлешендәге аспирантураға уҡырға керә.

1955 йылда, «Оҙаҡ дарыуҙар ҡулланып йоҡлауҙың ашҡаҙандың эшмәкәрлегенә йоғонтоһо» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап, аспирантура тамамлай.

1955 йылдың сентябренән алып ассистент, ә 1966 йылдан алып фармакология кафедраһының доценты булып эшләй, уҡытыу хеҙмәткәрлеген интенсив ғилми хеҙмәте менән бергә алып бара.

1974 йылда ғалим «Региональ ҡан әйләнешенә төрлө гипотензив дарыуҙарҙың ҡатнаш йоғонтоһо үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1978 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була һәм был вазифала 1982 йылға тиклем эшләй.

1982 йылда педиатрия, санитар-гигиена, фармацевтика факультеттарының 2-се фармакология кафедраһын ойоштора һәм 1987 йылға тиклем уның мөдире, ә 1993 йылға тиклем –  профессоры булып эшләй.

Рәйлә Абдуллина БДМУ диссертация советы ағзаһы. Ул 106 фәнни хеҙмәт, 2 монография, автор тикшереүҙәрен баҫтырып сығара. Уның етәкселеге аҫтында 5 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 

Рәйлә Абдуллинаның ғилми эшмәкәрлеге гипотензив дарыуҙарҙың йөрәк-ҡан тамырҙары системаһына йоғонто яһау механизмын, ҡатнаш дарыуҙарҙың артериаль баҫымға, ҡан тамырҙары тонусына һәм региональ ҡан әйләнешенә йоғонто яһау үҙенсәлектәрен тикшереүгә, спазмолитик һәм бронхолитик тәьҫир итеүсе яңы биологик актив матдәләр эҙләүгә, бейек андыҙҙың һәм төрткөлө һары мәтрүштең дауалау үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бағышланға.

1989 йылда Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы Абдуллинаға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» почетлы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989)

## Хеҙмәттәре
* «Фармакологическая коррекция кининовой системы организма при сердечно-сосудистых заболеваниях». Өфө, 1997 (авторҙ.).

## Һылтанмалар
*    
* БДМУ мәғлүмәт архивында Р. Н. Абдуллина тураһында
Голованов Александр Евгеньевич

**Голованов Александр Евгеньевич** (7 август 1904 йыл — 22 сентябрь 1975 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе. Авиацияның баш маршалы (19 август 1944). СССР-ҙың алыҫ ара авиацияһы командующийы (1942—1944), 18-се һауа армияһы командующийы (1944—1946), СССР-ҙың алыҫ ара авиацияһы командующийы (1946—1948). СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы (1946—1950) депутаты.

РККА-ның ғәскәр төрҙәре тарихында иң йәш маршал.

## Биографияһы
### Йәшлеге һәм ОГПУ-ла хеҙмәте
Алекса́ндр Евге́ньевич Голова́нов 1904 йылдың 7 авгусында Рәсәй империяһының Түбәнге Новгород ҡалаһында опера йырсыһы һәм буксир пароходы капитан ғаиләһендә тыуа. Һигеҙ йәшендә уны Александр кадет корпусына бирәләр.

1917 йылдың октябрендә 13 йәшлек Голованов ҡыҙыл гвардияға инә — буйы ике мет рға яҡын булғас, ул 16 йәшлек булып күренә. 1918 йылдан Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариатының «Профсохлеб» контораһында курьер булып эшләй. 1919 йылдың майынан Ҡыҙыл армияла. Көнсығыш фронтта 28-се уҡсылар дивизияһының 59-сы уҡсылар полкында разведчик булып хеҙмәт итә, һуңынан шул уҡ полкта Көньяҡ фронттың 7-се уҡчылар дивизияһында разведчик була, 1920 йылдың сентябрендә контузия ала. 1920 йылдың октябрендә демобилизациялана. Һуңынан, үҙенең автобиографияһы һәм шәхси эше материалдарына ярашлы, Ҡыҙыл Армия һәм Флоттың Үҙәк идаралығында — курьер, Центропечаттә — агент, Волгосудстройҙа — урман ағыҙыуҙа, агент булып һәм Түбәнге Новгородта ГПУ-ның 5-се Волга полкында электромонтер булып эшләй. Ҡайһы бер мәҡәләләр буйынса, 1920 йыл һуңында махсус тәғәйенләнештәге частарға (ЧОН) инә. 1924 йылда Түбәнге Новгородта Я. М. Свердлов исемендәге урта мәктәпте тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* А. Е. Голованов послужил прототипом одного из главных героев — Александра Холованова (Дракона) в серии исторических романов Виктора Суворова: «Змееед» (2011), «Контроль» (1994), «Выбор» (1997).
* *[[Чуев, Феликс Иванович|Чуев Ф. И.]]* Несписочный маршал
* Главный маршал авиации Голованов: Сб. документов. — М.: Мосгорархив, 2001. — ISBN 5-7228-0089-9
* *[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]* Голованов, Александр Евгеньевич // Российская историческая энциклопедия в 18 томах / Глав. ред. А. О. Чубарьян. Т. 5. М.: ОЛМА Медиа Групп, 2017. С. 157—158.
* 
* Экштут С. Синусоида маршала Голованова. Взлёт и падение сталинского любимца // «Родина». — 2005. — № 5.
* Главный маршал авиации Голованов: Москва в жизни и судьбе полководца: Сборник документов и материалов. — М.: Мосгорархив, 2001.
* Решетников В. В. А. Голованов. Лавры и тернии. — М.: «Церера», 1998. — 88 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89710-004-7.

## Һылтанмалар
* Александр Евгеньевич Голованов на сайте Letopisi.ru
* Судьба Главного маршала
* *Валерий Лебедев.* Мусор и ветер // альманах «Лебедь»
Ворожейкин Григорий Алексеевич

**Ворожейкин Григорий Алексеевич** (16 март 1895 йыл — 30 ғинуар 1974 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).

## Биографияһы
Григорий Алексеевич Ворожейкин 1895 йылдың 16 мартында Смоленск губернаһы Березники ауылында тыуа. Крәҫтиән сығышлы. Гимназияның 4 класын эсктерн тамамлай. 1914 йылда башланған Беренсе донъя һуғышында Рус император армияһына саҡырыла. 1915 йылда Псков прапорщиктар мәктәбен тамамлай. Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Батша армияһындағы һуңғы дәрәжәһе — штабс-капитан.

Граждандар һуғышында Ҡыҙыл Армияла батальон командиры, бригада штабы начальнигы, уҡсылар полкы командиры була. Көньяҡ һәм Көнбайыш фронттарҙа һуғыша.

Һуғыштан һуң хеҙмәтен уҡсылар частарында дауам итә. 1924 йылда III Коминтерн исемендәге Уҡсылар-тактика мәктәбен тамамлай. 1927 йылда ВКП(б)-ға инә. 1930 йылда комсоставты камиллаштырыуҙың тактик курстарын үтә. 1931—1932 йылдарҙа 16-сы уҡсылар дивизияһы командиры була. 1932 йылда Хәрби-Һауа көстәренә күсерелеә һәм Хәрби-Һауа академияһына уҡырға ебәрелә. Уҡыуын тамамлағандан һуң 1934 йылда РККА-ның Хәрби-һауа көстәре начальнигы ярҙамсыһы була. 1936 йылда махсус тәғәйенләнештәге авиация бригадаһының командиры һәм комиссары, шул уҡ йылдың сентябрендә — Махсус Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ көнсығыш Хәрби-Һауа көстәре начальнигының хәрби әҙерлек буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

1938 йылда Хабаровскиҙа ОКДВА-ның Махсус бүлеге тарафынан ҡулға алына. Яҡынса тикшереҙәрү ткәрелгәндә ике йыл тиерлек тотҡонда була, туҡмалыуға һәм «интенсив һорау алыуҙарға» дусар ителә, хәрби-троцкистский заговорҙа ҡатнашыуын таный, һуңынан унан баш тарта. 1938 йылдың июлендә ҡулға алыныу сәбәпле РККА-нан сығарыла. 1940 йылдың 21 апрелендә енәйәте раҫланмағанлыҡтан, азат ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Пляченко П. Ф.* Дан приказ… — М.: ДОСААФ, 1984. — 271 с. — 100000 экз.
*
Скрипко Николай Семёнович

**Скрипко Николай Семенович** (5 декабрь (22 ноябрь) 1902 йыл, Лифляндия губернаһы, хәҙерге Латвияның Рига ҡалаһы ситендә Болдерая биҫтәһе, Больдераа ауылы, — 5 декабрь 1987, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (19 август 1944). КПСС-тың Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1966).

## Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияла 1919 йылдан. Граждандар һуғышында пехотала рядовой, һуңынан Алыҫ Көнсығышта артиллерияла кесе командир була, атаман Г. М. Семенов ғәскәрҙәренә, япон и нтервенттарына, Алыҫ Көнсығышта аҡ хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Спасскиҙы штурмлауҙа һәм Владивосток һөжүм операцияһында ҡатнаша, бының өсөн Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградлана.

## Һуғыштар араһындағы осор
Һуғыш бөткәндән һуң хеҙмәтен Алыҫ Көнсығышта дауам итә, элемтә хеҙмәте һәм гаубица артиллерия дивизионы разведкаһы начальнигы була. 1923 йылда хәрби күнекмәләрҙә самолетта күҙәтеүсе сифатында оса һәм шунан һуң авиацияға күсергә ҡарар итә. 1924 йылда күсеүгә өлгәшә һәм Ленниград хәрби-теоретик авиация мәктәбенә уҡырға ебәрелә. Уны 1925 йылда тамамлай һәм самолет менән идара итеүҙе үҙләштереү өсөн А. Ф. Мясников исемендәге 1-се осоусылар хәрби мәктәбенә ебәрелә. Унда 1927 йылға тиклем уҡый. Зиновьевскиҙа 7-се авиация бригадаһының 36-сы еңел бомбардировка авиация эскадртльяһында кесе осоусы булып хеҙмәт итә. 1928 йылдан — Борисоглебск 2-се осоусылар авиация мәктәбендә: инструктор, уҡыу звеноһы, отряд һәм эскадрилья командиры була. 1934 йылдан — Ырымбурҙа авиация мәктәбе осоусыларын әҙерләү буйынса бүлек начальнигы, һуңынан ошо бүлек базаһында Волга буйы хәрби округының Хәрби-Һауа көстәре авиация бригадаһы командиры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  ''Н. С. Скрипко'' «По целям ближним и дальним» на сайте «Военная литература» 
* Статья в «Красной Звезде» к 100-летию Н. С. Скрипко
* Советская военная энциклопедия в 8 томах. М.:Военное издательство, 1976—1981. — Т.7. — С.376-377.
Фалалеев Фёдор Яковлевич

**Фалалеев Фёдор Яковлевич** (19 (31) май 1899 йыл — 12 август 1955 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).

## Йәшлеге
Фёдор Яковлевич Фалалеев 1899 йылдың 19 (31) майында Вятка губернаһы Прлянское ауылында күп балалы (18 бала, шуларҙың 12-һе сабый сағында йәки бәләкәй ваҡытта вафат була) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләнең фәҡирлеге сәбәпле, ауылында башланғыс һәм Вавож ауылында ике класлы (4-5 кластар) мәктәп кенә тамамлай. Ата-әсәһенең хужалығында эшләй. 14 йәштән Большая Уча һәм Вятские Поляны ауылдарыныда сауҙагәрҙәр кибеттәренд йомошсо һәм һатыусы булып эшләй. 1917 йылдың яҙында Ижевск ҡорал заводында обоймалар ҡырҡыусы һәм конторщик булып эшләй. 1918 йылда Ижевск-Воткинск ихтилалы осоронда большевиктар яғын һайлай, ихтилалсылар баҫып алған Ижевскиҙан Можгаға ҡаса, унда Можга улус революция комитетында социаль тәьминәт бүлегендә эшләй. Шулай уҡ был ревком төҙөгән ҡораллы отрядҡа инә. 1918 йылдан РКП(б.) ағзаһы.

## Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияла 1919 йылдың майынан, ирекмән. Граждандар һуғышында Ҡазанда, Малоархангельск һәм Калугалағы, пулемет командаһының һәм 7-се запас батальондың пулемет взводы командиры була, 1919 йылдан Калугалағы һәм Мценсктағы запас полоктың пулемет мәктәбе комиссары, 1919 йылдың апреленән — Изюм ҡалаһындағы 13-сҡ армияның пехота инспекцияһы сәйәси бүлеге секретары. РККА-ның Көнсығыш фронтында А. В. Колчак армияһына ҡаршы һуғыша, 1920 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа күсерелә һәм генерал П. Н. Врангель, Көньяҡ Украиналағы күп һанлы бандаларға, бигерәк тә махновсыларға ҡаршы һуғыша.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Биографическая справка на сайте выпускников Качинского ВВАУЛ 
* Советская военная энциклопедия. — М.: Военное издательство, 1976—1981. — Т. 8. — С.246.
* Командный и начальствующий состав Красной армии в 1940—1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата Народного комиссариата обороны СССР, военных округов и общевойсковых армий: Документы и материалы. — М.; СПб.: Летний сад, 2005.
Худяков Сергей Александрович

**Худяков Сергей Александрович** (, төп исеме **Арменак Артемович Ханферянц**, ; 25 декабрь 1901 йыл (7 ғинуар 1902 йыл) — 18 апрель, 1950, Мәскәү, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).

## Биографияһы
Арменак Ханферянц 1902 йылдың 7 ғинуарында Елизаветпольск губернаһы Шушинский өйәҙе МецТаглар () ауылында (башҡа фараз буйынса, Вольский ҡалаһында) Артем Ханферянц һәм Гюляханум Ханферянц ғаиләһендә тыуа. Атаһы 1908 йылда, ҡатынын өс улы менән тол ҡалдырып, вафат була.

Арменак 15 йәшендә өйөнән сығып китә һәм Баҡы ҡалаһында нефть промыслаһына телефонист-монтер өйрәнсеге булып урынлаша. Унда И. В. Джугашвили (И. В. Сталин) менән таныша. 1918 йылда «Искра» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша, 1918 йылдың февралендә Ҡыҙыл армия сафына баҫа.

Баҡынан Әстерханға эвакуацияланған пароходта Арменак та була. Судноны инглиз канонер кәмәһе батыра һәм йөҙә белмәгән Арменакты дуҫы Сергей Александрович Худяков, атлы разведка отрядының командиры ҡотҡара. Һуңынан аҡ казактар тылына рейд ваҡытында үлемесле яраланған Худяков етәкселекте Арменакка тапшыра. Арменак Худяков ҡоралын ҡулына алып, уның кейемендә отрядты ҡамауҙан алып сыға. Һуңынан ул һәләк булған Сергей Худяковтың исем-шрифен үҙенә ала.

Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша — Царицынды яҡлай, взвод командиры була, Граждандар һуғышын совет власы урынлаштырылған Кавказ аръяғы фронтында эскадрон командиры булып тамамлай. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# *Саркисов А.* Судьба маршала. // «Коммунист», № 147, 22 июня 1988.
# *Мороз В.* Маршал Худяков: неразгаданная тайна. // «Красная звезда», 24 января 2007.
# АП РФ, оп. 57, д. 100, л. 61.
# 
# *Гурунц Л. К.* Наедине с собой или как докричаться до вас, потомки. — , 2002.
# *Вирабян А.* Знаменитые арцахцы. — , 1992. — С. 63—65.

## Һылтанмалар
* «Азат Арцах»: Маршал авиации Арменак Ханферянц (Сергей Худяков)
* «Красная звезда»: Александр Кочуков. Судьба маршала
* Худяков, он же Ханферянц, маршал авиации… 
* Дубровин Леонид Алексеевич. Пикировщики. «Родина, помни: я твой!»
Жаворонков Семён Фёдорович

**Жаворонков Семен Федорович** (11 (23) апрель 1899 йыл — 6 июнь 1967 йыл, Мәскәү) — совет хәрби начальнигы, авиация маршалы (1944). СССР Хәрби-Диңгеҙ Флоты командующийы (1939—1946 йылдар). Һуғыштан һуң Советтар Союзының граждандар авиацияһы менән етәкселек итә.

## Биографияһы
; Бала сағы һәм үҫмер йылдары

Семен Федорович 1899 йылдың 11 (23) апрелендә Кострома губернаһы Кинешемский өйәҙе Сидоровская ауылында (1930 йылда Иваново өлкәһенең Вичуги ҡалаһы составына инә) тыуа. Ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. 1910 йылдан (11 йәштән) Вичугала туҡыу фабрикаһында эшләй. 1917 йылда РСДРП(б) сафына инә, июлдә Вичуга Эшсе йәштәре союзын ойоштора һәм етәкләй.

; Граждандар һуғышы

1917 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл гвардияға инә. Кинешемский ҡыҙыл гвардия коммунистик отряды составында 1918 йылдың июлендә большиктарға ҡаршы булған Ярославль ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1918 йылдың сентябрендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл армия сафына инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша: 1-се Кинешемск совет полкы ҡыҙыл армеецы, Кинешемск гарнизон ҡыҙыл армия клубының агитация секцияһы мөдире, 1918 йылдың ноябренән — 7-се уҡсылар дивизияһы 29-сы уҡсылар полкының батальон комиссары, 1919 йылдың мартынан — ошо дивизияның айырым элемтә батальоны хәрби комиссары. Көнсығыш фронтта Воткинск һәм Ижевск райондарында адмирал А. В. Колчактың Себер армияһына, 1919 йылдың йәйенән Көньяҡ фронтта генерал А. И. Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, 1920 йылда — Совет-поляк һуғышында ҡатнаша, 1920—1921 йылдарҙа һуғыш тамамланғас — Белоруссияла С. Н. Булак-Балахович һәм Украинала Н. И. Махно отрядтарына ҡаршы һуғыша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Барсуков И. И., Йолтуховский В. М., Кондрашов А. В. Адмиралы и генералы Военно-морского флота: руководители структур политической и воспитательной работы. Биографические хроники (1917—2013). — Москва: Кучково поле, 2014. — 430 c. — (Библиотека Клуба адмиралов).; ISBN 978-5-9950-0408-0. — С.128.
* Полководцы и военачальники Великой Отечественной. / Сост. и науч. ред. полк. А. Н. Киселев. 2-е изд., испр. — Москва: Молодая гвардия, 1971. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий). — С.186—220.

## Һылтанмалар
* Жаворонков Семён Фёдорович на сайте Министерства обороны Российской Федерации.
Астахов Фёдор Алексеевич

**Астахов Федор Алексеевич** (27 ғинуар (8 февраль) 1892 йыл — 9 октябрь 1966 йыл, Мәскәү) — совет хәрби начальнигы, авиация маршалы (1944).

## Йәшлеге
Фёдор Алексее́вич Аста́хов 1892 йылдың 27 ғинуарында (8 февраль) Тула губернаһы Кашир өйәҙе (хәҙер Мәскәү өлкәһенең Кашир районы) Ледовые Выселки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1910 йылда Каширҙа реаль училище тамамлай һәм Мәскәү предприятиеларында эшләй. 1913 йылда Рәсәй армияһына саҡырыла, һауала осоу ротаһында хеҙмәт итә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылда — 3-сө Мәскәү прапорщиктар мәктәбен 1916 йылда Севастополь хәрби авиация мәктәбен тамамлай. Астахов мәктәптә инструктор итеп ҡалдырыла һәм унда 1918 йылға тиклем хеҙмәт итә, прапорщик була.

## Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияла 1918 йылдан. Граждандар һуғышын Көнсығыш фронтта үтә, А. В. Колчак армияһына, Алыҫ Көнсығышта япон интервенттарына һәм күп һанлы аҡ формированиеларға ҡаршы һуғыша. 1918 йылдан 5-се армияла, 1-се Тула һәм 1-се Калуга авиагруппаларында подразделениелар менән командалыҡ итә, 1919 йылда авиаотряд командиры һәм Көнсығыш фронттың 1-се Себер авиация төркөмөнөң авиация начальнигы була. 1920 йылдан — Себер авиацияһы, авиация һәм 5-се һауала осоу армияһы начальнигы ярҙамсыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Биографическая справка на сайте Минобороны России
* Передача гражданского воздушного флота СССР в состав Министерства вооруженных сил СССР
Вершинин Константин Андреевич

**Вершинин Константин Андреевич** (21 май (3 июнь) 1900 йыл — 30 декабрь 1973 йыл, Мәскәү) — хәрби эшмәкәр. СССР Хәрби-һауа көстәре баш командующийы, Авиацияның баш маршалы (1959), Советтар Союзы Геройы (1944). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1971). СССР-ҙың II (1946—1950) һәм IV—VII (1954) саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.

## Биографияһы
Константин Андреевич сығышы менән Вятканың боронғо Вершининдар ырыуынан. Яранск өйәҙенең Боркино ауылында (хәҙер Киров өлкәһенең Санчурск районы) тыуа. Урыҫ.

1915 йылдан башлап бер нисә йыл Вятка губернаһы бригадаһы составында миҙгелле эшсе булараҡ Звениговск затонында балта оҫтаһы булып йөрөй.

Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында 1919 йылдан. Сембер пехота команда курстарын (1920), «Выстрел» Коминтерны исемендәге РККА команда составының Юғары тактик-уҡсылар мәктәбен (1923), профессор Н. Е Жуковский исемендәге РККА Хәрби-һауа академияһын (1932) тамамлай.

### Граждандар һуғышы
Граждандар һуғышында ҡатнаша. РККА-ла беренсе вазифаһы — Сембер пехота хапас полкы ҡыҙылармеецы, уның составында Воронеж губернаһында крәҫтиән ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. Курстарҙы тамамлағандан һуң (1920) — Смоленск губернаһы Дорогобуж ҡалаһында марш пехота полкындағы уҡсылар ротаһы командиры, Польша менән сиктәш губерналарҙа Булак-Балахович формированиеларына ҡаршы көрәшә. 1921 йылда полк Тамбов губернаһына күсерелә, унда Тамбов ихтилалын баҫтырғанда аяуһыҙ хәрби хәрәкәттәр алып бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Советская военная энциклопедия.
* *Киселёв А. Н.* «Главный маршал авиации К. А. Вершинин». В сб. «Полководцы и военачальники Великой Отечественной войны», выпуск 3. : Молодая гвардия. 1985. Серия «Жизнь замечательных людей».
* Герои Советского Союза.
* Энциклопедия РМЭ. Вершинин Константин Андреевич.
* История Марийского края в лицах. 1941—1945 гг. Вершинин Константин Андреевич
* 
* Марийская биографическая энциклопедия: Вершинин Константин Андреевич.

## Һылтанмалар
* 
*