open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галина Петрова һәйкәле (Новочеркасск)

**Галина петрова һәйкәле** —Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Советтар Союзы Геройы, Ҡара диңгеҙ флотының Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһындағы 386-сы айырым диңгеҙ пехотаһы батальонының шәфҡәт туташы, главстаршина Петрова Галина Константиновнаға ҡуйылған һәйкәл.

Һәйкәлдең адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Мәғариф урамы, 126.

## Тарихы
Советтар Союзы Геройы, диңгеҙ пехотаһы батальоны санинструкторы Галина Петроваға һәйкәл 1963 йылда ул 1940 йылда урман хужалығы факультетында уҡыған Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университетының (ЮРГТУ (НПИ) тҡп корпусы алына ҡуйыла. Һәйкәл ҡала мәктәптәре уҡусылары, урта һәм юғары уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары йыйған аҡсаға төҙөлә. Бюст пьедесталы Новороссийск политехник институты архитекторы В. П. Котелевский проекты буйынса эшләнә.

Ҡара диңгеҙ флотының Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһындағы 386-сы айырым диңгеҙ пехотаһы батальонының шәфҡәт туташы Галина Константиновна Петрова Николаев ҡалаһында 1920 йылдың 9 сентябрендә тыуа. 1940 йылда ҡала мәктәбен отличие менән тамамлап, Новочеркасск инженер-мелиорация институтының (хәҙер ЮРГТУ) урман хужалығы факультетына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Краснодарҙа шәфҡәт туташтары курсында уҡый. 

Уҡыуын тамамлағас, диңгеҙ пехотаһының айырым батальонында (Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһы, Ҡара диңгеҙ флоты) хеҙмәт итә. 1943 йылдың көҙөндә Керчь-Эльтиген десант операцияһында ҡатнашып, шәфҡәт туташы Петрова Г. К. дошман уты аҫтында батальон менән бергә Ҡара диңгеҙҙең Ҡырым ярындағы Эльтиген ҡасабаһына (хәҙер Героевск ҡасабаһы, Ҡырым) килеп төшә. Ултырғандан һуң, сәнскеле сым һәм мина яланын үтеп, үҙе артынан һадаттарҙы һөйрәп, алға ташлана. Бер төн эсендә ул һуғыш яланынан ике тиҫтә самаһы яралыны алып сыға.

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1943 йылдың 17 ноябрендә командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн главстаршина Петрова Галина Константиновнаға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Артабан Г. К. Петрова дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша, 1943 йылдың 3 декабренә яраланып, медсанбатҡа эләгә. 1943 йылдың 4 декабрендә медсанбатҡа бомба төшә. Һәләк булыусылар араһында шәфҡәт туташы Г. К. Петрова ла була. Ул Ҡырымда, Героевск ҡасабаһында ерләнә. 

Г. К. Петрованың ЮРГТУ бинаһы алдында ҡуйылған һәйкәле бейек постаментҡа урынлаштырылған бюстан ғибәрәт. Постаментҡа: « Галина Петроваға. 1920—1943. Студенттар» тип яҙыла. 2015 йылда һәйкәл реставрациялана.

## Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.
## Һылтанмалар
* Памятник Галине Петровой 
* Петрова, Галина Константиновна
Роза Люксембург урамы (Таганрог)

**[[Роза Люксембург]] урамы** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге урам.

## Географияһы
Роза Люксембург урамы Некрасов тыҡрығы һәм Виноград урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4760 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Некрасов тыҡрығынан башлана.

## Тарихы
Тәүҙә урам 6-сы Буй урамы тип атала. Унан һуңғы Контора исемен, күрәһең, бында бик күп һанда клерктар (контора хеҙмәткәрҙәре) йәшәү сәбәпле биргәндәрҙер. Елизавета урамы исеме буйынса икенсе бер версия бар: Таганрогҡа Александр I килгән саҡта, император ҡатыны Елизавета Алексеевна, Карантин баҡсаһына барғанда, ошо урам буйынса барған. Роза Люксембург, һуңынан уның исемен йөрөткән урамда 48 йыл йәшәй. Империализмға ҡаршы ялҡынлы көрәшсе булараҡ, 1919 йылда контрреволюционерҙар тарафынан йыртҡыстарса үлтерелә.

## [[Роза Люксембург]] урамында урынлашҡан биналар
* Көньяҡ Федераль университеттың инженер-технология академияһының (ЮФУ ИТА) 7-се студент ятағы — Роза Люксембург урамы, 38 (Роза Люксембург урамы һәм Тургенев тыҡрығы мөйөшө)
* Кравченко йорто — Роза Люксембург урамы, 52.
* Захаров йорто — Роза Люксембург урамы, 65.
* Чеховтар ғаиләһенең ырыу усадьбаһы — Роза Люксембург урамы, 77 (иҫке нумерацияла — 67).
* Блонскийҙәр усадьбаһы — Роза Люксембург урамы, 91.
* И. С. Блонская исемендәге Таганрог балалар сәнғәт мәктәбе — Роза Люксембург урамы, 153.

## Сығанағы
Октябрь урамы (Таганрог)

**Октябрь урамы** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге урам,.

## Географияһы
Октябрь урамы Мечников тыҡрығы һәм Транспорт урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4 090 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Мечников тыҡрығынан башлана.

## Тарихы
Элекке Гимназия урамы. Исемен был урамда урынлашҡан, 1806 йылда, шул саҡтағы Таганрог ҡала башлығы барон Б. Б Кампенгаузен юлламаһы буйынса асылған, Таганрог коммерция ирҙәр гимназияһы менән бәйле алған.

1923 йылда исеме Октябрь революцияһы урамы тип үҙгәртелә. Һуңыраҡ исеме Октябрь урамына әйләнә.

## Октябрь урамында урынлашҡан
* 3-сө ҡала дауаханаһы (В. В. Зактың элекке хирургия дауаханаһы) — Октябрь урамы, 7;
* А. П. Чехов исемендәге 2-се гимназия — Октябрь урамы, 9;
* А. П. Чеховтың әҙәби музейы — Октябрь урамы, 9.
* «Йәйғор» стадионы
* Таганрог һөт заводы— Октябрь урамы, 31.
* Рафтопуло ҡунаҡханаһы — Октябрь урамы, 35.

## Һәйкәл
 
* Советтар Союзы Геройы И. К. Голубец бюсы. А. П. Чехов исемендәге 2-се гимназияға инеү ишеге алдында урынлаштырылған. Октябрь урамы, 9.

## Иҫкәрмәләр
Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)

**Антон Глушко** тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тыҡрыҡ.

## Географияһы
Антон Глушко тыҡрығы Грек һәм Шевченко урамдары араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 2040 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Грек урамынан башлана.

## Тарихы
РСДРП(б)-ның Таганрог ҡала комитеты беренсе рәйесе, революционер-большевик А. К. Глушко хөрмәтенә 1929 йылда исеме Антон Глушко тыҡрығы тип үҙгәртелгән.

Башта тыҡрыҡ Етенсе арҡыры тип аталған, аҙаҡ — Полиция тыҡрығы, һуңынан — Полтава тыҡрығы.

## Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан

### Биналар һәм ҡоролмалар
* № 8 — Слученко йорто. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 13 — Таганрог тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Алфераки һарайы). Антон Глушко тыҡрығы һәм Фрунзе урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Музей бинаһы федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә.
* № 15 — Лукиндар йорто (Таганрог) торлаҡ йорт (1827 йыл). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы. Был йортта 1-се атлы армияны ойоштороу буйынса идаралыҡ урынлашҡан була.
* № 19 — «Октябрь» кинотеатры (элекке) — Антон Глушко тыҡрығы һәм Александр урамы мөйөшө. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 40 — Н П Маркевич-Евтушевский торлаҡ йорто (1861—1863 йылдар). Был йортта Чеховтар ғаиләһе йәшәгән. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 44 — А. А. Дуров музейы.
* № 46 — торлаҡ йорт. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 66 — торлаҡ йорт (1885—1886 йылдар). Бында «Народная воля» йәшерен типографияһы урынлашҡан була. Урындағы әһәмиәткә эйә тарих ҡомартҡыһы.
* № 74 — торлаҡ йорт (1882—1883 йылдар). Унда ҡаланың үҙәк народоволецтар түңәрәге йыйыла торған булған. Урындағы әһәмиәткә эйә тарих ҡомартҡыһы.
* № 101 — торлаҡ йорт. Бында эшсе һәм һалдат депутаттары советының беренсе рәйесе А. К. Глушко йәшәгән. Урындағы әһәмиәткә эйә тарих ҡомартҡыһы. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

### Һәйкәл
* К. А. Глушко һәйкәле (1958 йылда ҡуйылған). Антона Глушко тыҡрығы һәм Чехов урамы мөйөшөндә урынлашҡан .Урындағы әһәмиәткә эйә монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы.

### Юҡҡа сыҡҡан биналар һәм ҡоролмалар
* «Победа» йәйге кинотеатры (1946 йылдың 4 июлендә асылған. 1980-се йылдарға тиклем йәшәй.) — А. Глушко тыҡрығы, 9.
* Петр һәм Павел сиркәүе — Мясниницкая майҙаны. 1935 йылда юҡ ителгән.

## Иҫкәрмәләр
Театр урамы (Таганрог)

**Театр урамы** — Таганрогтың Көнбайыш микрорайонындағы урам.

## Географияһы
Театр урамы Транспорт урамынан башланып китә һәм хәрби аэродромға барып терәлә. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Транспорт урамынан башлана.

## Тарихы
Һуғыштан алдағы йылдарҙа был район дала булған. Унда 1947 йылда күсеп ултыра башлайҙар. Барлыҡҡа килгән ҡасаба, үҙенең иҫке Таганрогҡа ҡарата урынына ярашлы, Көнбайыш исемен ала.

1957 йылда Ковпак исемендәге урамда «Рәсәй» кинотеатры төҙөлә. Был район халҡы өсөн оло ваҡиға була. Кино улар өсөн берҙән-бер күңел асыу була. Тамаша залы көн һайын шығырым тулы була. Балалар йыш ҡына экран алдында иҙәнгә урынлашалар. Шул ваҡытта ул Ковпак урамын Театр урамы тип үҙгәртәләр.

## Театр урамында урынлашҡан
* Изге Сергий Радонежский сиркәүе

## Һәйкәлдәр
* Совет летчиктары һәйкәле.
* Яугир-таганроглылар һәйкәле.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Изге Сергий Радонежский сиркәүе элекке «Рәсәй» кинотеатры бинаһында урынлашҡан. Унда бер ваҡыт «Рәсәй һаҡлыҡ банкы» филиалы урынлашҡан була, һуңынан шина монтажлау оҫтаханаһы эшләй, ә һуңыраҡ сиркәү итеп яраҡлаштыралар.

## Сығанаҡтар
Каруанһарай (йыр)

«**Каруанһарай**» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр М. И. Солтанов XX быуаттың 10-сы йылдарында яҙып ала һәм үҙенең «Башҡорт һәм татар мотивтары» йыйынтығында баҫтыра. Йырҙың артабанғы варианттары Сәғит Агиш, Мөхәмәтша Буранғолов, Заһир Исмәғилев, Л. Н. Лебединский, И. В. Салтыков, А. А. Эйхенвальд, Хөсәйен Әхмәтов тарафынан яҙып алына. Лирик-эпик характерҙағы йыр. Шиғри текстың бер нисә варианты бар, төп темаһы — мөхәббәт.

## Тарихы
«Каруанһарай» йыры Каруанһарай төҙөлөүгә бәйле ижад ителгән.

XIX быуаттың беренсе яртыһында, Ырымбурға йомош менән килгән башҡорттар һәм мишәрҙәргә туҡталыу урынын булдырыу өсөн, Ырымбурҙа
Каруанһарай һалырға ҡарар ителә. Уны хәрби губернатор В. А.
Перовскийҙың инициативаһы менән А. П. Брюлловтың проекты
буйынса 1838—1844 йылдарҙа төҙөйҙәр. Каруанһарайҙың бер өлөшөндә башҡорт балаларын төрлө һөнәргә
өйрәтә торған мәктәп асыу маҡсаты ҡуйыла. Шуға күрә был
йортто һалыу сығымдары дәүләт иҫәбенә түгел, ә башҡорт
халҡының үҙенә йөкмәтелгән.
Ләкин, төҙөлөп бөткәс, Каруанһарай бөтөнләй башҡа
маҡсатҡа файҙаланыла башлай: бер өлөшөнә башҡорт ғәскәрҙәре
командующийының канцелярияһы урынлаштырыла, ҡалған өлөшө
казарма ителә.

Халыҡтың үҙ
көстәре менән һалынған йорттоң башта иғлан ителгәнсә
файҙаланылмауы уларҙа ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Урындағы
власть, халыҡтың тулҡынланыуынан ҡурҡып, бер нисә йыл буйына
«Каруанһарай әҙер түгел әле, тиҙҙән асыласаҡ» тип алдап килә.
Ул 1846 йылдың 30 авгусында ғына Николай I батшаның тыуған
көнөнә тура килтереп асыла. Каруанһарайҙа башҡорттар менән
етәкселек итеүсе учреждение, килгән-киткән кеше өсөн ҡунаҡхана,
оҫтахана, башҡорт балалары өсөн мәктәп урынлаштырыла.
1865 йылдың 14 май указы буйынса, башҡорт
атлы ғәскәрҙәрен тотоу бөтөрөлгәс һәм тағы 2 йылдан һуң
башҡорттар крәҫтиән хәленә күсерелгәс, Каруанһарай
башҡорттарҙан тартып алына һәм унда губерна һәм ҡала
управлениеһының бөтә административ аппараты урынлаштырыла.
Башҡорттарҙың Каруанһарайҙы халыҡ йорто итеп файҙаланырға
тырышып «эш ҡуҙғатып», губернаторға ризаһыҙлыҡ белдереү ҡағыҙҙары яҙып
йөрөүҙәре бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй.

«Каруанһарай» йырында халыҡ ана шул вәғәҙә ителгән йәмәғәт бинаһының
аяныслы тарихын күрһәтә. Йыр ике вариантта йөрөй. Икенсе вариантында йыр социаль-героик йөкмәткенән
лирик темаға күсә.
Көйө аҙ биҙәлгән, уртаса диапазонлы, үҙгәреүсән метроритмик төҙөлөшкә эйә.

Йырҙы А. К. Березовский фортепиано өсөн, М. М. Вәлиев хор һәм оркестр өсөн, А. Т. Кәримов тауыш һәм фортепиано өсөн, А. В. Фере хор (a capella) өсөн эшкәрткән. Көйө А. С. Ключаревтың «Каруанһарай» темаһына симфоник оркестр өсөн Фантазияһында, Й. З. Бикбирҙин тарафынан һалынған шул уҡ исемле бейеүҙә ҡулланылған.

## Башҡарыусылар
«Каруанһарай» йырын Флүрә Килдейәрова, Ғилман Сәфәрғәлин,Мәғәфүр Хисмәтуллин, «Каруанһарай» фольклор-эстрада төркөмө башҡара.

## Йырҙың тексы

## Әҙәбиәт
Башкирское народное творчество. том 8. Песни. Уфа, 1995; Камаев Ф.Х, Шонкаров Н. Д. 400 башкирских народных песен. Уфа, 2011.
Смирнов тыҡрығы (Таганрог)

**Смирнов тыҡрығы** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ. Фрунзе урамынан башлана (Ихтилал майҙаны) һәм ҡала буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, диңгеҙ ярына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 2580 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Фрунзе урамынан башлана. Трамвай юлы Фрунзе урамынан Инструмент урамына тиклем һалынған.

## Тарихы
Тыҡрыҡҡа исемде 1922 йылда, эшсе-большевик В. С. Смирнов хөрмәтенә биргәндәр. *Унан алдағы Кладбищенский* исеме менән тыҡрыҡ, унан алыҫ түгел урынлашҡан Боронғо ҡала зыяраты менән бәйле аталған (1971 йылда ерләү өсөн ябылған). Элегерәк тыҡрыҡ Барьер тип аталған, ә немец оккупацияһы ваҡытында — *Севастополь* тыҡрығы.

## Тыҡрыҡ буйынса урынлашҡан
* «Йәйғор» әйбер баҙары.
* «Йәйғор» стадионы.
* Таганрог һөт заводы.
* Түңәрәк йорт — Александр урамы, 107 (Смирнов тыҡрығы һәм Александр урамы мөйөшө).
* Трамвай-троллейбус идаралығы — Смирнов тыҡрығы, 52.
* Кирбес заводы — Смирнов тыҡрығы, 118.

## Һәйкәл
* Смирнов тыҡрығы һәм Александр урамы киҫешкән урында В. С. Смирнов бюсы ҡуйылған. Һәйкәлдең беренсе варианты 1958 йылдың ғинуарында, ҡалала совет власы урынлаштырылыуҙың 40-йыллығына арнап асыла. Бюстың авторы — скульптор В. В. Руссо. 1980 йылда бюсты яңыһына, скульптор Б. Чаркин эшләгәненә алмаштыралар.

## Сығанаҡтар
Албан теленең тоск диалекты

**Албан теленең тоск диалекты **(албан. *toskërisht*) —  Албанияның көньяғында тосктар тарафынан ҡулланылған албан теле диалекты.  Икенсе диалект — гег —  Шкумбини йылғаһынан төньяҡта ҡулланылышта йөрөй.  Албан әҙәби теле тоск диалектына нигеҙләнгән. 

## Һылтанмалар
*
Албан теленең гег диалекты

**Албан теленең гег диалекты **(алб. *Gegë*) — албан теленең ике төп диалектының береһе, икенсеһе — тоск диалекты.  Был диалекттар Албанияның уртаһынан ағып ятҡан  Шкумбини йылғаһы менән бүленә. Гег диалектында  Албанияның төньяғында, Косовола, Македония менән Черногорияла һәм  Сербияның көньяғында һөйләшәләр. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Албан теле
* Албан теленең тоск диалекты

## Һылтанмалар
*
Арберештар

**Арберештар** йәки **Итальян албандары** (алб. Arbëreshët, Арбёрешёт, , Арберески) — Урта быуаттарҙа Балкандағы албан этносынан айырылып сыҡҡан албан (иллирий) тамырлы  ике эре  субэтник эксклав төркөмдөң  береһе.  Албандарҙың икенсе эксклав төркөмө  — арнауттар. Хәҙерге арберештар башлыса Италия Республикаһы ауылдарында, айырыуса илдең көньяғында күпләп йәшәй. Диндәре буйынса — католиктар.  Арбереш үҙаңын һаҡлаған кешеләрҙең һаны —  40—80 мең (2008 йыл, баһалау буйынса).  Италияла тулы йә өлөшләтә албан арберешы сығышлы  кешеләрҙең дөйөм һаны — 2 миллиондан ашыу кеше, улар нигеҙҙә илдең көньяғында һәм ҙур ҡалаларҙа йәшәй.  Туған телдәре — арбереш теле, халыҡтың күпселеге ике телле, итальян телен һәм уның төбәк диалекттарын файҙалана. 

## Тарихы
XIII—XVI быуаттарҙа Балкандағы шаулы сәйәси ваҡиғалар  — тәре  яуҙары,  православиелы Византия империяһының көсһөҙләнеүе, мосолман Ғосман империяһының нығыныуы арҡаһында ҡатмарлы миграция хәрәкәттәре барышында  албан  этносынан ике эре субэтник эксклав төркөм айырылып сыға, улар яйлап үҙ аллы халыҡтар булып үҫешә һәм әлеге ваҡытта тарихи ватандары менән ныҡлы бәйләнмәгәндәр. Уларға түбәндәгеләр инә:
* Арнауттар (арваниттар) —  Грецияның  (Пелопоннес, Аттика, Беотия, Афины, Эвбея, Андрос утрауҙары һ. б.) православиелы албандары. Туған телдәре — арнаут теле, күпселек ныҡлы эллинлашҡан. 
* Арберештар һуңғараҡ барлыҡҡа килә. Улар  Италияға XIV—XVII быуаттарҙа миграциялаған. 1453 йылда Константинополдең ҡолауы, Скандербег ихтилалы һәм ҡайһы бер албандарҙың исламға күсеүе менән ризалаша алмау Италияға күсенеүгә сәбәпсе булған. Айырыуса страдиот албандар (Венеция ялланмалары) һәм Латин империяһында итальян теле һәм мәҙәниәте менән даими бәйләнештә булған арнауттар Италияға күпләп ағылған. Италияла күптәре  православиенан католиклыҡҡа күскән.

## Традициялары
Албандар башлыса Көньяҡ Италияла һәм Сицилияла ауыл ерҙәрендә төпләнә. Быуаттар буйына арберештар ғөрөф-ғәҙәтен, телен һәм мәҙәниәтен һаҡлай. Ләкин уларҙың ҡалаларға күскән тоҡомдары ныҡлы итальянлашыуға бирелә. Арберештарҙың Италияла күптән төйәкләнеүен төбәктең күп ауылдарындағы ике телле (итальян-албан) топонимика дәлилләй. Арбереш теле әлеге ваҡытта башлыса өйҙә ҡулланыла,  федератив кимәлдә уның статусы ил конституцияһында нығытылмаған, ләкин төбәк кимәлендә, сикләнгән булһа ла, рәсми танылған ҡулланылыш алған.

## Иҫкәрмәләр
Балтик шведтары

**Балтик шведтары** (шулай уҡ эстон шведтары) — урта быуатта Эстония тарихында мөһим роль уйнаған һәм Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына тиклем һиҙелерлек этно-тел аҙсылыҡ тәшкил иткән, Эстониялағы швед аҙсылығының йыйылма атамаһы.

## Тарихы

Эстон (яр буйы) шведтары — боронғо, ә аҙаҡ унан һуңғы, аҙ һанлы, әммә бик абруйлы, Скандинавия күскенселәре герман нәҫелдәре (X-XI быуатта бында викингтар төпләнгән, аҙаҡ шведтар, даттар һәм бер ни тиклем немецтар), улар X—XVIII быуаттарҙа Эстонияның яр буйы территорияһын контролдә тоталар.

1561—1721 йылдарҙа эст ерҙәренә (хәҙерге Эстония) Швеция хужа була. Шуға күрә XVII быуат уртаһында эстон шведтарының һаны иң ҙур ҡиммәтенә етә — яҡынса 12 мең кеше. Шул уҡ ваҡытта улар аҙ һанлы Эстония халҡының һиҙелерлек өлөшөн тәшкил итә — 5 проценттан 10 процентҡа тиклем.

Хәҙерге Эстония территорияһын Рәсәй империяһына ҡушҡандан һуң, герман әҙселеге төбәктә башлыса үҙенең өҫтөнлөклө иҡтисади-социаль хәлен һаҡлай, әммә Рәсәй империяһы составында автономиялы бөйөк кенәзлек статусына эйә Финляндиянан айырмалы рәүештә, шведтар һәм швед теле статусы рәсми рәүештә нығытылмаған була, һәм улар урындағы халыҡ менән ассимиляцияға бирелеүен дауам итә. Бөйөк Екатерина бөтә швед халҡын, ышанысһыҙ халыҡ булараҡ, Хийумаа утрауынан (1800 самаһы кеше) Украинаға (унда улар Старошведское ауылына нигеҙ һалалар) күсереп ултыртыу тураһында указ сығара.

1934 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, инде ул саҡта бойондороҡһоҙ Эстон республикаһында, швед телен туған тел тип иҫәпләгән 7641 кеше йәшәй (ил халҡының 0,7%-ы). Балтик диңгеҙенең күп утрауҙарында шведтар халыҡтың абсолют күпселеген тәшкил иткән (мәҫәлән, Рухну һәм Вормси), шуның менән бергә швед халҡының һаны даими рәүештә кәмей.

## Балтик шведтары XXI быуатта
Әлеге ваҡытта Эстонияла йәшәүсе шведтар, швед компанияһына, башлыса банк секторында (күсемһеҙ милек, кредит) эшләүсе, нигеҙҙә экспатриант булып торалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй немецтары
* Финляндия шведтары
* Кола норвегтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Подробный доклад об истории и культуре шведского населения Эстонии
*  Ляанемааский Музей в Хаапсалу (эст.) (рус.) (англ.) 
*  Музей береговых шведов в Хаапсалу (эст.) (швед.)
*  сайт шведской церкви St Michaels в Таллине (эст.) (швед.) (нем.)
Шкумбини

**Шку́мбини** (алб. Shkumbini) — үҙәк Албания буйлап ағып,  Адриатик диңгеҙгә ҡоя торған йылға. Был йылға Албания халҡын ике төрлө диалектта һөйләшеүсе ике төркөмгә айыра: йылғаның төньяғында — албан теленең гег диалекты, көньяғында  тоск диалекты таралған.

Йылға Охрид күленән көньяҡ-көнбайышта, Поградец районының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә тауҙарҙа башлана. Йылға тәүҙә төньяҡҡа ҡарай, унан һуң төньяҡ-көнбайышҡа табан аға, артабан Либрадж ҡалаһы эргәһендә көнбайышҡа борола, шунан Эльбасан ҡалаһы янында тигеҙлеккә сығып, Адриатик диңгеҙгә ҡоя.

Һыуҙың уртаса ағымы — 70 м³/сек, көҙ һәм ҡыш ташҡын була, йәй һыуы — уртаса кимәлдә. Йылғаның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн тотонола.
Крашенинников Фёдор Павлович

**Крашенинников Фёдор Павлович** (27 ғинуар (8 февраль) 1898 йыл — 16 февраль 1979 йыл) — театр актёры. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1937—1963 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы Республика Рус драма театры актёры һәм бер үк ваҡытта 1947 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949, 1955). 

## Биографияһы
Фёдор Павлович Крашенинников 1898 йылдың 27 ғинуарында (яңы стиль буйынса 8 февралендә) Өфө губернаһының Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) Кувыков ауылында тыуған. 

1926 йылда А. В. Луначарский исмендәге дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС) тамамлай. Артабан 1937 йылға тиклем Мәскәү һәм Ташкент ҡалаларындағы Ленсовет исемендәге театрҙарҙа эшләй.

1937—1963 йылдарҙа — Өфөләге Республика рус драма театрында эшләй.

1947 йылдан алып Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыта.

Фёдор Крашенинников 1979 йылдың 16 февралендә Ленинград ҡалаһында вафат була.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Мальволио («Двенадцатая ночь», У.Шекспир);
* Вурм («Коварство и любовь», Ф.Шиллер);
* Скалозуб («Горе от ума», А. С. Грибоедов);
* Паратов («Бесприданница», А. Н. Островский);
* Стива («Анна Каренина», Л. Н. Толстой романы буйынса);
* Окаёмов («Машенька», А. Н. Афиногенов);
* Забелин («Кремлёвские куранты», Н. Ф. Погодин);
* Доктор («Всеми забытый», Н.Хиҡмәт) һ.б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1979)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1955)

## Һылтанмалар
* http://www.gasrb.ru/shegere850.html
Тургенев тыҡрығы (Таганрог)

**Тургенев тыҡрығы ** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тыҡрыҡ.

## Географияһы
Тургенев тыҡрығы Шевченко һәм Грек урамдары араһында урынлашҡан. Энгельс урамын, Карл Либкнехт урамын, Чехов урамын, Александр урамын, Фрунзе урамын, Петр урамын киҫеп үтә. Азов диңгеҙенә алып төшөүсе Таш баҫҡысҡа алып бара. Оҙонлоғо 1685 метр. Йорттарға номрҙар ҡуйыу Грек урамынан башлана.

## Тарихы
Тыҡрыҡ башта Дүртенсе Арҡыры тыҡрыҡ тип атала. Унан һуң билдәле Таганрог меценаты һәм сауҙагәре Герасим Федорович Депальдо хөрмәтенә Депальдо тыҡрығы тип атала.1923 йылда яҙыусы И. С. Тургенев хөрмәтенә яңынан исеме үҙгәртелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, яҙыусының Таганрог менән бер нисек тә бәйләнеше юҡ.

## Тургенев тыҡрығында урынлашҡан
* Скизерл йорто — Тургенев тыҡрығы, 3.
* Лакиер йорто (Таганрог прокуратураһы) — Тургенев тыҡрығы,5.
* Багдасаровтар йорто — Тургенев тыҡрығы, 7.
* Рубанчик йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Тургенев тыҡрығы, 12.
* Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты — Тургенев тыҡрығы, 13.
* Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты — Тургенев тыҡрығы, 18.
* «Фрекен Бок» кафеһы — Тургенев тыҡрығы, 24.
* Педагогия институты — Тургенев тыҡрығы, 32.
* Петруцци йорто — Тургенев тыҡрығы, 35.
* М. В. Петляков исмендәге Таганрог авиация колледжы . — Тургенев тыҡрығы, 44.

## Һәйкәл
* Ҡояш сәғәте — Таш баҫҡыстың өҫтәге майҙансығында урынлашҡан

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Таганрога. Таганрог: Антон, 1998. — 624 с. — ISBN 5-88040-017-4.
Адмиралтейство биҫтәһе (Таганрог)

**Адмиралтейсство биҫтәһе**, шулай уҡ *Диңгеҙ кварталдары* — элекке балыҡ эшкәртеү заводының ҡомло яр буйы территорияһы, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Некрасов тыҡрығы менән Пушкин, Шевченко урамдары киҫешкән урындың исеме.

## Тарих
1775 йылдың 4 декабрендәге документаль сығанаҡтарға ярашлы, Таганрог ҡалаһында Адмиралтейство эшләгән. Император ҡатын Екатерина II ваҡытында ҡомло морон территорияһында 20 тимерлек эшләгән. Уның янында слесарь һәм фонарь эшләүсе оҫтахана урынлашҡан, машиналар бүлмәһе һәм йәшерен бүлмәләр булған.

Адмиралтейство биҫтәһендә махсус мачталар һарайы һәм башҡа биналар була, улар төрлө кәрәк-яраҡтар, пушка станоктары һәм такелаж өсөн ҡулланылған. Яр өҫтөндә шлюпкалар эшләү оҫтаханалары торған. Улар шлюпкалар һәм башҡа төр диңгеҙ караптарын һаҡлау өсөн файҙаланылған. Ағас һаҡлай торған махсус биналар ҙа булған. Шулай уҡ елкән эшләү махсус оҫтаханаһы эшләгән, унда диңгеҙ провизияһы һаҡлай торған урын да булдырылған. Диңгеҙгә төшә торған ярҙың һул яғында баш командир йорто төҙөлгән, уң яғында порт конторы урынлашҡан, семәр яһау оҫтаханаһы, гауптвахта һәм ҡарауыл йорто торған.

## Иҫкәрмәләр
Украина тыҡрығы (Таганрог)

**Украина тыҡрығы** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ.

## Географияһы

Украина тыҡрығы Порт урамы һәм Пушкин урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 1500 метр. Йорттарға номерҙар ҡуйыу Порт урамынан башлана.

## Тарихы
Элекке исемдәре — Өсөнсө Арҡыры тыҡрыҡ, Коммерция тыҡрығы. Исеме 1923 йылда үҙгәртелә.

XX быуат башында Украина тыҡрығы һәм Петр урамы киҫешкән урындағы бина һүрәте төшөрөлгән почта открыткалары сығарыла. Бинала Таганрог сауҙагәре И. Б. Герасимовтың мануфактура тауарҙары магазины урынлашҡан була. 1990 йылда бинаны һүтәләр.

Хәҙерге Фрунзе урамы һәм Украина тыҡрығы мөйөшөндәге күп ҡатлы йорт урынында, 1873 йылдан алып телгә алынған, австрия кшеһе Г . П. Збиздың айырым йорто тоған була. Йорт һүтелгән.

## Украина тыҡрығында урынлашҡан биналар
* П. И. Чайковский исемендәге балалар музыка мәктәбе — Украина тыҡрығы, 8.
* Плотниковтарҙың ҡунаҡ йорто — Украина тыҡрығы һәм Петр урамы мөйөшө, 37.
* Үҙәк балалар майҙансығы — Петр урамы һәм Октябрь майҙаны араһындағы бульвар.

## Һәйкәлдәр
* Королев һәм Гарин һәйкәле — 1979 йылда Ленин урамы һәм Украина тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан була. 2002 йылда, радиоуниверситет 50-йыллығын билдәләгәндә, һәйкәлде Таганрог радиотехника институтының «А» корпусы эргәһенә күсереп ҡуялар, ә хәҙер иҫке урынында Үҙәк балалар майҙансығы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Албания сәнғәт университеты

**Албания сәнғәт университеты** (алб. Universiteti i Arteve) — албан университеты (**элек сәнғәт академияһы булараҡ билдәле булған**, алб. Akademia e Arteve); илдәге сәнғәт өлкәһендә юғары белем биреүсе төп уҡыу йорто.

## Тарихы
Уҡыу йортона 1966 йылда, өс институтты (Тирана дәүләт консерваторияһын (алб. Konservatorin Shtetëror të Tiranës), Һынлы сәнғәттең юғары мәктәбен (алб. Shkollën e Arteve të Bukura) һәм Актёрлыҡ мәктәбен (алб. Shkollën e Lartë të Aktorëve «Aleksandër Moisiu») берләштереп, Юғары сәнғәт институты (алб. Instituti i Lartë i Arteve) булараҡ нигеҙ һалына. Албания һәм СССР-ҙың коммунистик хеҙмәттәшлеге осоронда был уҡыу йортоноң уҡытыу процесында рус классик музыкаһы һәм балеты традицияларын файҙаланылған. 1991 йылда сәнғәт академияһы "Һынлы сәнғәт институт"ы итеп үҙгәртелә. 2009 йылдың 12 октябрендә ул «Бөйөк магистр» («Великий магистр») ордены менән бүләкләнә. 2011 йылдың 23 мартында Албания министрҙар советы ҡарары менән Һынлы сәнғәт академияһының исеме «сәнғәт университеты» итеп үҙгәртелә. Сәнғәт университеты 2011/2012 уҡыу йылынан алып үҙенең эшмәкәрлеген башлай. Университет әле лә рус классик музыкаһы һәм балет мәктәптәре менән бәйләнеш тота.

## Эшмәкәрлеге
Университеттың өс факультеты бар:
* **Музыка факультеты:**
** музыка фәне, композиция һәм дирижерлыҡ итеү кафедраһы
** йырлау кафедраһы
* **Визуаль сәнғәт факультеты:**
** һынлы һүрәт сәнғәте кафедраһы
** скульптура кафедраһы
* **Сәхнә сәнғәте факультеты:**
** актёр оҫталығы кафедраһы
** режиссура, эстрада, дизайн һәм бейеү сәнғәте кафедраһы

### Ректорҙары
* 1966—1969 йылдарҙа − *Kilica Vilson*
* 1969—1973 йылдарҙа − *Çaushi Tefik*
* 1973—1978 йылдарҙа − *zhamo lili*
* 1978—1981 йылдарҙа − *Madhi Ibrahim*
* 1981—1988 йылдарҙа − *Jorgji Kristo*
* 1988—1991 йылдарҙа − *Mato Jakup*
* 1991—1992 йылдарҙа − *Hysi Fatmir*
* 1992—1995 йылдарҙа − *Kapexhiu Bujar*
* 1995—1997 йылдарҙа − *Zheji Gjergj*
* 1997—2008 йылдарҙа − *Çaushi Kastriot*
* 2008—хәҙерге ваҡытта − *Malaj Petrit*

### Тамамлаусылар
Албания сәнғәт университетын тамамлаусылар Албанияла ғына түгел, ә сит илдәрҙә лә билдәлелек яулайҙар. Улар араһында:
* Кадиу, Клеть — бейеүсе
* Кастрать, Венера — рәссам
* Мула, Инва — опера йырсыһы
* Рамаҙан, Эди — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре
* Сало, Анри — рәссам
* Яхо, Эрмонел — опера йырсыһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт (алб.)
Ref-sqRef-sq
* Официальный сайт (алб.)
Ref-sqRef-sq
* Albania | Ranking Web of Universities (инг.)
Ref-enRef-en
Малая Черепаха йылғаһы

**Малая Черепаха ** — бәләкәй йылға ,Таганрог ҡултығы аша Азов диңгеҙенә ҡоя.

## Йылға тураһында
Малая Черепаха йылға үҙәне шул исемдәге йырында урынлашҡан. Йылғаның оҙонлоғо — 3 километр.. Малая Черепаха йылғаһы Азов диңгеҙенә Таганрог күн заводы территорияһы аша ағып сығып диңгеҙгә ҡоя..

Йырындың күп өлөшө балсыҡ менән күмелгән, соҡор төбөндә ағым һыуҙар үткәреүсе коллектор ҡуйылған. Коллектор иҫке тимер юл вокзалы маневр юлдары районында урынлашҡан — бейеклеге яҡынса 2 метр, боронғо диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан эшләнгән. Коллектор торбаһы диаметры айырым өлөшөндә 2 метрға тиклем етә.

Малая Черепаха йылғаһы үҙәне ләм менн ҡапланған, ярҙары йыуылған һәм көнкүреш суп-сары менән ҡапланған. Йылға төбөндәге ләм ҡатламының тәрәнлеге 4 метрға етә.

2005 йылда үткәрелгән һыу сифатын мониторлау мәғлүмәттәре буйынса йылға һыуы составында аммоний (ПДК 1,4 тиклем), нитриттар (ПДК 47,8 тиклем), фосфат (ПДК 1,7 тиклем), марганец (ПДК 6,3 тиклем), тимер (ПДК 2,4 тиклем), нефть продукттары (ПДК тиклем 3,2), никель (ПДК тиклем 2,3), ванадий (ПДК 18,9 тиклем), молибден (ПДК 8 тиклем) тапҡыр артыҡ булған. Шулай уҡ ундағы ләм дә ауыр металдар менән ныҡ бысранған.

Таганрогтың Малая Черепаха йылғаһы үҙәне территорияһында һыу һәм һаҙ баҫыу ҡурҡынысы янаған урындар бар : <nowiki/> Октябрь урамы, Социалистик урамы.

2015 йылдың февралендә Таганрог диңгеҙ приборҙары эшләү колледжы студенттары, студенттарҙың халыҡ-ара enactus программа проекттарында ҡатнашыусылар һәм кураторҙар Малая Черепаха йылғаһы үҙәнен таҙартыу инициативаһын күтәреп сығалар.

2015 йылда остов өлкәһе тәбиғәт министрлығы инициативаһы буйынса Таганрог № 2 профтехучилищеһы уҡыусылар өмә үткәрәләр һәм Малая Черепаха йылғаһы үҙәнен сүп-сарҙан таҙарталар. Өмә барышында 60 уҡыусы барлығы дүрт йөк машинаһы сүп-сар йыйып түккән.>*Собств. корр.* http://bloknot-taganrog.ru/news/v-taganroge-pochistili-maluyu-cherepakhu // bloknot-taganrog.ru. — 2015. — 7 окт...

## Һылтанмалар
* Малая Черепаха на сайте '''intagan.ru''' 
* Коллектор Малой Черепахи в блоге '''«Индустриальный туризм Ростовской области»'''

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Большая Черепаха (река)

## Сығанағы
Тимерсе урамы (Таганрог)

**Тимерсе урамы** — Таганрогтағы урам. Гоголь тыҡрығынан Галицкий урамына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 6160 метр.

## Тарихы
Тимерсе урамы үҙенең исемен XIX быуат урталарында уҡ, был урамда урынлашҡан тимерсе оҫтаханалары арҡаһында ала.
Тимерсе урамында бөгөнгө көнгә тиклем боронғо ҡоролмалар һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, 1-се йорттоң 1870 йылда төҙөлгән булыуы һәм Таганрог сауҙагәре Константин Письменскийҙыҡы булғанлығы бик яҡшы билдәле. 3-сө, 15-се, 16-сы йорттарҙа ярлылар өсөн ҡуналҡа булған. Был урамдағы күп йорттар мещан ҡатламы кешеләренеке булған.

П. П. Филевский хәтирәләре буйынса, 1918 йылдың ғинуар айында Тимерсе урамында, 3-сө Киев прапорщиктәр мәктәбенең юнкерҙарын боҫҡондан пулеметтан аталар. Улар большевиктар менән килешеү төҙөргә мәжбүр булалар һәм, килешеүгә ярашлы, ҡаланы ташлап китергә тейеш булалар.

2003 йылдың февралндә ҡала хакимиәте Тимерсе урамын, Транспорт урамының 144 һәм 167/3 йорттарынан (уларҙы ла керетеп) Галицкий урамына тиклемге араһын С. И. Шило урамы тип атарға ҡарар итә, урамдың ҡалған тарихи өлөшөнөң исеме һаҡлана— Тимерсе урамы.

## Тимерсе урамында урынлашҡан
* «Каравай-Юг» икмәк заводы — Тимерсе урамы, 33
* 38-се мәктәп — Тимерсе урамы, 182;
* 5-се ҡала дауаханаһы — Тимерсе урамы,157-159;
* 5-се мәктәп — Тимерсе урамы, 162

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Тәүҙә бөтә Тимерсе урамының исемен С. И. Шило исемендәге урам итеп үҙгәртергә уйлайҙар. Ләкин ҡала халҡының көтөлмәгән ҡаршылығына осрайҙар. Хакимиәт К. А. Семериков етәкселегендә урамдың бер өлөшөнөң генә исемен үҙгәртергә ҡарар ҡабул итә.

## Сығанаҡтар
Люра

**Люра** — Албанияның төньяҡ-көнсығышында Дибер (Dibër) муниципалитетында урынлашҡан милли парк. Милли парк 1966 йылда барлыҡҡа килгән. Парк Люра тауҙанының иң бейек түбәһе Кунора тауының көнсығыш яғында урынлашҡан һәм 1280 гектар ер биләй. Диңгеҙ кимәленән тауҙың бейеклеге 2119 метр. Парк ҡырағай тәбиғәте һәм ун ике күле булыуы менән билдәле, былар барыһы ла  йыл әйләнәһенә паркка килеүселәрҙе йәлеп итә.

2014 йылда албан хөкүмәте паркта урман ултыртыу һәм юлдар төҙөү эштәрен башланы. Капитализмға күскән осорҙа паркта урман күпләп ҡырҡыла, янғандар ҙа йыш була. Парктың экосистемаһы зыян күрә.

## Географияһы

Люра милли паркы Люра тауының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Паркта ҡырағай тәбиғәттең һирәк төрҙәре тереклек итә.

Боҙлоҡ осоронда ун ике боҙлоҡ күлдәре барлыҡҡа килгән. Уларҙың дөйөм майҙаны 100 га. Күлдәр илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дибре районында 1200 - 1500 метр бейеклектә урынлашҡан. Йәй көндәрендә күл аҡ тонбойоҡтар менән ҡаплана.

Парктағы төп биш күл:
* Бөйөк күлдәр (Алб.: *Мин Liqeni Madh*),  32 га;
* Ҡарағай күле, 13 га;
* Ҡара күл (Алб.: *Зи мин Liqeni*), 8 га;
* Төҫлө күл (Алб.: *Мин Liqeni Luleve*), 4 га;
* Һыйыр күле (Алб.: *Lopeve Liqeni мин*)

## Флора һәм фауна
Бук — паркта иң күп таралған ағас. Бук  900 - 1000 метрҙан алып (2953 - 3281 фут) д 1900- 2000 метрға тиклем (6234 - 6562 фут) бейеклектә үҫә. 1600 - 1700 метр бейеклектә ҡара ҡарағай үҫә. 1600 - 1700 метр бейеклектә, ташлы битләүҙәрҙә ҡыҙыл ҡарағыйҙар осорай. Урмандарҙа һоро айыу, һеләүҙен, европа бүреһе, урман һыуһары, европа ҡоралайы, һуйырҙар тереклек итә. 

Парк экотуризм, спорттың ҡышҡы төрҙәре, һыбай йөрөү өсөн мөмкинлектәр бирә.

## Һылтанмалар
*  Национальный парк Люра, туристическая информация 
* Албания 7 озер. Экскурсия 
* Люра перед уничтожением. 90-е годы. Видео

## Иҫкәрмәләр
Паласов йорто

**Паласов йорто** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Украина тыҡрығы һөҙәклегендә урынлашҡан бер һәм бер ярым ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарар).

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 61.

## Тарихы
Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы ярым подваллы бер ҡатлы 61-се йорт, XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлгән. Йорт тулы хоҡуҡлы статский советник Николай Дмитриевич Алфераки милеге була, ә Николай Дмитриевич үлгәндән һуң уның улдарына — композитор Ахилес, камергер Михаил, зоология белгесе Сергейға ҡала. Йорт бинаһы Украина тыҡрығы һөҙәклегендә, тыҡрыҡтың Грек урамы менән киҫешкән урынында төҙөлгән.

1880-се йылдар аҙағында йортто грек подданныйы Номикос Антон һатып ала. Уның вафатынан һуң васыятнамә буйынса йорт уның вариҫтарына күсә. 1910-сы йылдарҙан алып 1925 йылға тиклем йорт, йөҙ башы Иван Иванович Минаев һәм ҡатыны Екатерина Петровна милегендә була.

Ҡыҙыл кирбестән һалынған бер ярым ҡатлы йорт корпусы, мөйөштәге йорттоң дауамы булып тора һәм унан һуңыраҡ, ләкин шулай уҡ XIX быуаттың 3-сө сирегендә төҙөлгән. Корпустың хужаһы сауҙагәр ҡатын Александра Анастасьева була.

Йорт бер ярым ҡатлы була, сөнки Украина тыҡрығы Грек урамы яғына ҡарай һарҡыу. 1842 йылда Александра Анастасьева Таганрог сауҙагәре Ставро Анастасьевич Анастасьевҡа кейәүгә сыға. 1880-се йылдарҙа уларҙан йортто, был ваҡытҡа вафат булған сауҙагәр, төрөк подданныйы Савва Егорович Паласовтың ғаиләһе һатып ала. Паласовтар тәмәке һәм тәмәке изделиелары менән сауҙа итәләр, уларҙың Таганрогтың төрлө райондарында тағы бер нисә йорто була. Паласовтар йортоноң подвал ҡатында генерал Аракиндың, хәрби прокурорҙың ғаиләһе йәшәгән.

XX быуат башында йортто Сумы сауҙагәре, ер биләүсе Дмитрий Васильевич Черевков һатып ала, ул Таганрогтың Александр урамындағы сауҙа рәттәрендә бер нисә магазин тота. Дмитрий Васильевич 1906 йылдың 28 декабрендә, 62-се йәшендә вафат була, васыятнамә буйынса ярлы уҡыусыларға стипендия өсөн 60 мең һум иғәнә ҡалдыра.

Дмитрий Васильевич үлгәндән һуң, йорт грек подданныйҙары бер туғандар Харлампий һәм Спиридон Иванович Муссуриҙарға күсә. Улар 1925 йылға тиклем йортҡа хужа булалар. 1910-сы йылдарҙа был йортта Рус пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәте вәкиле М. Е. Смольников һәм Таганрог коммерция училищеһының немец теле уҡытыусыһы Матвей Иванович Шмидт фатирҙа торалар.

## Архитектураһы
Ҡыҙыл кирбестән һалынған йорттоң тура дүртмөйөшлө тәҙрәләрен өсмөйөшлө кәрниздәр һәм фронтондар биҙәй. Корпустың парад ишектәре Грек урамы яғынан эшләнгән, улар кәрниздәр һәм колонналар менән биҙәлгән.

Совет власы йылдарында бина дәүләт милкенә күсерелә. Әлеге ваҡытта был биналар торлаҡ йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып торалар.

## Әҙәбиәт
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .

## Һылтанмалар
* Таганрог Грек урамы, 61
Николай Паниндың торлаҡ йорто

**Николай Паниндың торлаҡ йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы йорт, 1910 йылда модерн стилендә төҙөлгән.

Ульянов урамы, 39-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Бина архитектор Е. М. Гулин проекты буйынса сауҙагәр Н. А. Панин аҡсаһына төҙөлгән. Йәнәш торған иҫке йола Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе менән берҙәм архитектура комплексы төҙөй. Панин йортонда иҫке йоласы ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йорто урынлашҡан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — причт йорто). Николай Панин үлеменән һуң үҙенең йортон храмға ҡалдырған. 1920-се йылдарҙа бина дәүләт милкенә күсерелгән. Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарары менән, Николай Паниндың торлаҡ йорто, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.

## Архитектураһы
Николай Паниндың торлаҡ йорто Ульянов урамында, иҫке йола Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе апсиды ҡаршыһында урынлашҡан. Ике ҡатлы бина планда тура мөйөшлө конфигурациялы. Төп фасады ҡабырғаларҙағы сығынтылары менән иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Бинаның көньяҡ-көнсығыш мөйөшө манаралы көмбәҙ менән осланған. Архитектура-художество йөҙөн штукатуркалы декор формалаштыра. Беренсе ҡатында тәҙрәләр тура мөйөшлө, ә икенсе ҡаттағылары өҫтән ярым түңәрәк булып тамамлана. Икенсе ҡатта тәҙрә аҫтында стеналағы уйымдар йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар йәбештереп көпләнгән. Ә тәҙрә өҫтөндә стеналағы уйымдар ҡатмарлы конфигурациялы профилле. Ике яҡҡа асмалы парад ишеге фасадтың уң яғында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Тирана университеты

**Тирана университеты** (алб. Universiteti i Tiranës) — Албанияла иң ҙур һәм иң әһәмиәтле уҡыу йорто . 1957 йылда Фәндәр институты һәм тағы дүрт юғары уҡыу йорто нигеҙендә ойошторолған. 1985 йылдан 1992 йылға тиклем Әнүәр Ходжа исемен йөрөткән (*Universiteti i Tiranës «Enver Hoxha»*).

## Факультеттары
* Медицина факультеты — иң юғары конкурслы иң билдәле факультет. Һуңғы ваҡытта үҙ аллы юғары уҡыу йорто булып айырылып сығырға тырыша
* Социаль фәндәр факультеты
* Тәбиғәт фәндәре факультеты 
* Тарих һәм филология факультеты
* Хоҡуҡ факультеты
* Иҡтисад фәндәре факультеты 
* Сит телдәр факультеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* University of Tirana
* University of Tirana Polytechnic 
* Student City (Studenti Qyteti) 
* University of Tirana news 
* University of Tirana news
Ева Шпильрейндың утар йорто

**Ева Шпильрейндың айырым йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамында урынлашҡан торлаҡ йорт (83-сө йорт). Айырым йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Килем йорто 1897 йылда төҙөлә. Был йортта өс ҡыҙы менән ирле-ҡатынлы Шпильрейндәр йәшәгән. Йорт теш табибы Ева Марковна Шпильрейн (1863—1922) милкендә була, йортта шулай уҡ теш табибы кабинеты урынлашҡан була. Уның ҡыҙы Сабина Николаевна Шпильрейн ошо йортта балалыҡ һәм үҫмер йылдарын үткәрә. Сабина Николаевна Шпильрейн киләсәктә билдәле психоаналитик булып китә.

1914 йыл мәғлүмәттәр буйынса, Шпильрейн килем йортонда Бельгия консуллығы урынлаша, фатирҙарҙың береһен Төркиә консулы ҡуртымға ала. Башҡа фатирсылары присяжный поверенныйҙар, инженерҙар, коммерсанттар була.

Совет власы урынлашҡандан һуң, килем йорто национализациялана. Ева Шпильрейн балалары менән сит илгә күсеп китә. Уның иренә парад баҫҡысы аҫтында бәләкәй генә бүлмә ҡалдыралар, ул үлгәнгә тиклем шунда йәшәй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында килем йортоноң ҡыйығы өлөшләтә емерелә. Һуғыш тамамланғандан һуң шунда уҡ йортто яңынан тергеҙәләр һәм фатирсылар йортҡа инәләр.

## Архитектура
Өс ҡатлы бина планда П-рәүешле конфигурациялы. Пушкин урамының ҡыҙыл һыҙығы буйынса урынлашҡан. Бинаның ихатаға сыҡҡан эске ҡабырғаларында, иң тәүҙә ҡуртымға бирелгән торлаҡ бүлмәләре була. Ихатала шулай уҡ лапаҫ, ҡар баҙы, ат һарайы урынлашҡан була.

Архитектурала һәм бина фасадтарын биҙәүҙә архитектор ренессанс, барокко һәм классицизм элементтарын тәбиғи рәүештә берләштерә. Төп фасадтың үҙәк өлөшө, ҡабырғаларында дүрт ҡырлы ярым колонналар булған, ике яруслы лоджиялы сығынтылары менән иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Фасадының ҡабырға өлөштәрендә тәҙрә аралыҡтарында көнсығыш орнаменты менән биҙәлгән вертикаль сығынтылар бар. Беренсе ҡаты йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар йәбештереп көпләнгән. Уртала йоҙаҡ ташы һәм арыҫлан маскаһы менән биҙәлгән ике арка урынлашҡан (парад ишеге һәм ихатаға инеү өсөн). Бынан тыш, фасадтың биҙәлешендә семәрле йөҙлөктәр, аркалы уйымдарҙың тирәстәре, декоратив кронштейндар ҡулланылған.

## Мемориаль таҡтаташ
2002 йылда бинаның фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, унда ошондай текст бар:
 «Был йортта 1885—1942 йылдарҙа К. Г. Юнг һәм З. Фройдтың данлыҡлы уҡыусыһы, психоаналитик Сабина Шпильрейн йәшәгән».

Мемориаль таҡта Ростов скульпторы Б. Н. Кондаков тарафынан эшләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Песчанокопское ауыл биләмәһе

**Песчанокопский ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Песчанокопский районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Песчанокопское ауылы.

## Географияһы

## Тарих
1777 йылда Екатерина II 24 апрелдә Аҙау-Моздок нығытылған линияһын төҙөү тураһында указ яҙған.

СССР осоронда ауыл территорияһында «Рассвет» миллионер-колхоз булған, ул төбәкте иген, ит-һөт продукттары, бал, мал аҙығы, көнбағыш майы менән тәьмин иткән. «Колхоз ваҡытында» ауылда ит комбинаты, май-һөт заводы, икмәк заводы, сейә, абрикос, грек сәтләүеге баҡсалары, балыҡ хужалығы, умарталыҡ, аэродром, район дауаханаһы, 2 кинотеатр(шул иҫәптән ҡыйыҡһыҙ йәйге), 2 ял паркы, 2 баҙар ,2 кооператив магазин, стадион, мунса, телефон, телеграф, Волгоградҡа йөктәр үткәреүсе ҙур тимер юл үҙәге булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Административное деление Ростовской области
* Населённые пункты Ростовской области

## Иҫкәрмәләр
Байбородов Фёдор Михайлович

**Байбородов Фёдор Михайлович** (17 ноябрь 1929 йыл — 19 июнь 1985 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1982 йыддарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының синтетик каучук заводы аппаратсыһы, өлкән аппаратсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы(1974).

## Биографияһы
Фёдор Михайлович Байбородов 1929 йылдың 17 ноябрендә хәҙерге Киров өлкәһенең Суна районы Суна ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. рус.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһында итексе булып башлай. 1947—1950 йылдарҙа быраулаусы ярҙамсыһы, 1950—1954 йылдарҙа — Октябрьский ҡалаһында «Башнефтеразведка» тресы быраулаусыһы булып эшләй. 1954 йылдың октябрендә «Башзападнефтеразведка» тресы быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә. 

1960 йылда Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводына эшкә күсә, тәүҙә машинист, артабан Д-5-6 цехы аппаратсыһы булып эшләй. 1965 йылда инде етенсе эшсе разрядҡа эйә була, Д.-6 бүлегенең өлкән аппаратсыһы итеп тәғәйенләнә. Производствоны тәрән өйрәнеп, коллективҡа социалистик ярышта һиҙелерлек һөҙөмтәләргә өлгәшеү мөмкинлеге биргән бер нисә мөһим тәҡдим индерә. Ф. М. Байбородов индергән тәҡдимдәрҙең иҡтисади эффекты 1971—1973 йылдарҙа 30,4 мең һум тәшкил итә. 1973 йылдың 11 айлыҡ эш планын алдынғы эшсе 105,6 процентҡа үтәй. Цехта эшләгән йылдарында коллективтың 11 йәш ағзаһын үҙ һөнәренә өйрәтә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән, 1973 йыл планын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәһен үтәүҙә һәм арттырып үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн, Байбородов Федор Михайловичкә Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

## Хәтер
2010 йылдың 6 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында, маршал Г. К. Жуков исемендәге скверҙа, тыл хеҙмәтсәндәренә арналған мемориаль комплекс асыу тантанаһы ойошторола. Унда Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының, һәм шул иҫәптән Ф. М. Байбородовтың бюсы ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
* ике Ленин ордены (1971, 1974), 
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Хеҙмәт геройы. Башҡортостан дәрәжә хеҙмәт даны ордены тулы кавалерҙары тураһындағы белешмә һәм өс социалистик хеҙмәт геройы. / Сост. Р. а. Валишин [и др.]. — Өфө : Китап, 2011. — 432 б. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
*  БӨЙӨК ЕҢЕҮГӘ — 65 ЙЫЛ / Еңеүгє — стєрлетамаҡтар өлөшө / Ҡалала тыл эшсєндєренє республикала беренсе мемориаль комплекс асылды (башк.)
* Традиции трудолюбия закалились в горниле войны
Эстония Олимпия уйындарында

1920 йылда Антверпен ҡалаһында Олимпия уйындарында эстонияның командаһы беренсе тапҡыр ҡатнаша. 1940 йылдың июнендә Эстония СССР-ға ҡушылған ине. 1952—1988 йылдарҙа Олимпия уйындарында эстон спортсылары СССР-ҙың командаһы өсөн сығыш яһаған.

Олимпия уйындарында эстон спортсылары 40 миҙалдар яуланы: 13 алтын, 11 көмөш и 16 бронза.

## Миҙалдар

### Йәйге Олимпия уйындары

### Ҡышҡы Олимпия уйындары

### Миҙалдар йәйге Олимпия уйындарында

### Миҙалдар ҡышҡы Олимпия уйындарында

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 

## Сығанаҡтар
* Статистика на Sports-reference.com 
* Эстония на официальном сайте Олимпийского движения
* 
* Эстония Олимпия комитеты
Сан-Томе (ҡала)

**Сан-Томе́** () — Сан-Томе һәм Принсипи дәүләтенең баш ҡалаһы. Апостол Фома (*São Tomé*) хөрмәтенә аталған. Сан-Томе провинцияһының һәм Агуа-Гранде округының административ үҙәге булып тора.

## Тарихы
1485 йылда португалдар тарафынан нигеҙләнә. Ҡала янында шәкәр ҡамышы плантациялары булған, унда Конго короллегенән килтерелгән ҡолдар эшләгән. 1525 йылда Португалия короле Жуан II ҡала статусын бирә XVI быуатта бында католик собор төҙөлә. 1575 йылда ҡалала Сан-Себастьян форты ҡорола (хәҙерге ваҡытта бында Сан-Томе милли музейы урынлашҡан). 1599 йылда, һәм йәнә 1641—1648 йылдарҙа Голландия ҡулы аҫтында була. Оҙаҡ ваҡыт дауамында Сан-Томе һәм Принсипи португал колонияһының үҙәге булып тора. 1975 йылда Сан-Томе һәм Принсипи бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә Сан-Томе уның баш ҡалаһы булып китә.

## Географияһы
Ҡала Сан-Томе утрауының төньяҡ-көнсығышында, Кабраш утрауы янында урынлашҡан. Ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан — Триндади, төньяҡ-көнбайышҡа табан — Гвадалупе, көньяҡ-көнсығышҡа табан — Сантана ҡалалары урынлашҡан, уларҙы үҙ-ара шоссе юлдары тоташтыра. Аҙнаһына бер тапҡыр Кабо-Верде ҡалаһынан Сан-Томеға паром йөрөй. Халыҡ-ара аэропортта Ангола, Габон, Португалия илдәренә һәм күрше Принсипи утрауына даими рейстар башҡарыла.

Ҡаланың иҫтәлекле урындарына президент һарайы, собор һәм кинотеатр керә. Ҡалала төрлө мәктәптәр, лицейҙар, политехник институты, ике баҙар, өс радиостанция урынлашҡан. Сан-Томела *TVSP* коммерция булмаған телевизион станцияһы, халыҡ-ара аэропорт, клиникалар һәм дауаханалар эшләй, бер нисә ҡала майҙаны бар.

## Халҡы

## Климаты
Сан-Томела оҙайлы ямғырҙар миҙгеле (октябрҙән майға тиклем) һәм ҡыҫҡа ҡоро миҙгел (июнь—сентябрь) менән саванналарҙың тропик климаты өҫтөнлөк итә. Яуым-төшөмдәр миҡдары — йылына 1000 мм-ҙан саҡ ҡына аҙыраҡ. Ҡалала сағыштырмаса даими температура күҙәтелә.

## Фотографии

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Sao Tome and Principe  at the Open Directory Project
* **Карталар һәм аэрофотографиялар**:
** Street map: Street map from Mapquest, MapPoint  or Google or Yahoo! Maps 
** Satellite images: Google or Microsoft Virtual Earth — image not yet available
* www.saotome.st — Facts about the country, how to get there, where to stay, what do to, images etc.
* Local travel agency Navetur-Equatour — information&pictures http://www.navetur-equatour.st/
Йәшел утрау (Дондағы Ростов)

**Йәшел утрау** — Ростов өлкәһендәге Дон йылғаһының түбәнге ағымындағы бәләкәй утрау. Оҙонлоғо 4 км (көнбайыштан көнсығышҡа),иң киң урыны — 1,5 км. Административ яҡтанДондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районына ҡарай. Көньяҡтан Дон ,ә төньяҡтан йылғаның Нахичеван ҡылымығы менән йыуыла.Унан ары ҡала йорттары башлана.   Йәшел утрауҙан йыраҡ түгел Дон йылғаһында бәләкәйерәк тағы бер утрау- Быстрый утрауы бар.

Йәшел утрауҙа  ағастар һәм болон үҫемлектәре үҫә . Бында тирәк һәм дардар ағасы, аҡландарҙа бөрлөгән осрай. Күрән  ҡаплап киткән ярҙары  күбеһенсә ҡомло,әҙерәк төҙөкләдерелгән  йәмәғәт пляжы , ял итеү базалары, балалар лагерҙары бар, уларға юлдар һалынған.

Төньяҡтан көньяҡҡа табан утрауҙы киҫеп, бер линиялы электрләштерелгән Батайск — Нахичеван тимер юл линияһы үтә. Нахичеван ҡылымығы һәм Дон йылғаһы аша  ике тимер юл күпере һалынған.

Нахичеван ҡылымығы аша, 29-сы линия башында - понтон күпер. Шул понтон күпер аша утрауға сығып йөрөйҙәр. Йәшел утрауға үтеү түләүле. Күпергә үтеү урынында шлагбаум ҡуйылған, ләкин йәйәү һәм велосипедта килеүселәр өсөн утрауға инеү бушлай.

## Фотогалерея

File:Понтонный мост на Зеленый остров.JPG|Утрауға понтон күпер, ҡала яғы күренеше 
File:Зеленый остров. Дикий пляж.jpg|Көнбайыш өлөштә ҡырағай пляж 
File:Зеленый остров. Болота.jpg|Үҙәктәге типик урын 


## Иҫкәрмәләр
Гремучий (Тацин районы)

**Гремучий** — Ростов өлкәһе Тацин районы утары.

 Михайлово ауыл биләмәһенә составына инә.

444 кеше йәшәй.

## Географияһы

### Урамдары
* А. Швыдков урамы,
* Яр буйы урамы,
* Щорс урамы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй буйынса сәйәхәт  
* Гремучийҙа һауа торошо. 
* Спутник картаһы 
* Гремучий (утар)