open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Судец Владимир Александрович

**Судец Владимир Александрович** (10 (23) октябрь 1904 йыл — 6 май 1981 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы. Советтар Союзы Геройы (1945), Югославияның Халыҡ Геройы (1964), Монгол Халыҡ Республикаһы Геройы (1971). СССР Хәрби-Һауа көстәренең алыҫ осоусы авиацияһы баш командующийы (1955—1962), СССР-ҙың Һауа һөжүменән обороналау ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР оборона министры урынбаҫары (1962—1966). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР-ҙың 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы

Владимир Александрович Судец Нижнеднепровск (хәҙер Днепр ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуа. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы.

7 класс тамамлай. Запорожьела заводта эшләй. 1925 йылдан Ҡыҙыл Армияла. 1927 йылда — Хәрби-Һауа көстәренең хәрби-техник мәктәбен, 1929 йылда — осоусылар мәктәбен, 1933 йылда Хәрби-һауа инженер академияһы ҡарамағындағы команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1933—1937 йылдарҙа Монгол Халыҡ Республикаһында хеҙмәт итә, Монгол халыҡ-революцион армияһының авиация бригадаһы командирының инструктор-кәңәшсеһе була, РККА Хәрби-Һауа көстәренең авиация төркөмө менән командалыҡ итә. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдың авгусынан. 51-се армияның Хәрби-Һауа көстәре (ВВС), волга буйы хәрби округы ВВС-ы, алыҫ бомбардировка авиацияһының 4-се юомбардировка корпусы, 1-се бомбардировка авиация корпусы, 1-се бомбардировка һауа армияһы, 1943 йылдың мартынан 1946 йылдың апреленә тиклем — 17-се һауа армияһы менән командалыҡ итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Красовский С. А.* Маршал авиации В. А. Судец // Военно-исторический журнал — 1974. — № 10.
* Золотые звёзды. — Днепропетровск, 1967. — С. 333—335.
* Подвигом славны твои земляки. — Запорожье, 1962. — С. 283—285.
* 

## Һылтанмалар
* Маршал авиации В. А. Судец (К 110-летию со дня рождения)
* 
* Судец Владимир Александрович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Руденко Сергей Игнатьевич

**Руденко Сергей Игнатьевич** (ук. Сергій Гнатович Руденко; 20 октябрь 1904 йыл — 10 июль 1990 йыл) — совет хәрби етәксеһе. Һауа десанты ғәскәрҙәре командующийы (1948—1950). Авиация маршалы (1955). Советтар Союзы Геройңы (1944). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР Юғары Советының 2-се һәм 6-сы саҡырылыш депутаты. Профессор (1972).

## Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте

Руденко Сергей Игнатьевич 1904 йылдың 20 октябрендә Чернигов губернаһы Кролевецкий өйәҙе Короп ҡасабаһында (хәҙерге Украинаның Чернигов өлкәһе Короп районы) итексе ғаиләһендә тыуа, украин.

1923 йылдың сентябрь айында үҙ теләге менән Ҡыҙыл армияға инә. Ҡыҙыл Һауа флотының Киев хәрби училищеһына курсант итеп ҡабул ителә. Ул тарҡатылыу сәбәпле, 1924 йылдың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби-теоретик мәктәбе курсанты булып китә, уны 1926 йылда тамамлай. Ул ваҡыттағы уҡытыу тәжрибәһенә ярашлы самолет менән идара итеүҙе ғәмәлдә үҙләштереү өсөн һуңынан А. Ф. Мясников исемендәге 1-се хәрби летчиктар мәктәбенә ебәрелә, уны 1927 йылда тамамлай. Шул йылдың авгусынан Мәскәү хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 30-сы авиация эскадрильяһының кесе летчигы, ноябрҙән ошо уҡ округтың 22-се айырым авиаотрядында өлкән осоусы вазифаһынан алып отряд штабы начальнигы, звено командиры, отряд комиссары вазифаларын үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Руденко Сергей Игнатьевич//Советская военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Воениздат,1976-1980,том 7,С.156.
* Руденко Сергей Игнатьевич//Великая Отечественная война 1941—1945: энциклопедия /главный редактор генерал армии, профессор М. М. Козлов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985.-C.623
* Руденко Сергей Игнатьевич//Военный энциклопедический словарь. /Пред. Гл.ред.комиссии Н. В. Огарков .- М.: Воениздат, 1983.- 863 с. с ил,30 л.ил. — С.642
* Воздушно-десантные войска в лицах. Под ред. В. А. Шаманова. — Москва, 2010.
* Жизнь в авиации: Маршал авиации С. И. Руденко (Автор-составитель *Петров В. С.*). — Волгоград: Издатель, 2002. — 54 с. — ISBN 5-9233-0214-4.
* *Рыбалка В. В.* Командующие воздушными армиями. — М.: Патриот, 2006.
* *Телегин К. Ф.* Маршал авиации С. И. Руденко. — «Военно-исторический журнал», 1974. — № 9.
* Герои огненных лет. Кн.5. — М.: Московский рабочий, 1982.
* Созвездие полководцев. Кн.1. — Благовещенск, 1972.
* *Церковный М. Ф., Шиганов А. Д., Юрьев Б. Ю.* Героев подвиги бессмертны. — Киев, 1982.

## Һылтанмалар
* 
* Биографическая справка о С. И. Руденко на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Алёшин Иван Иванович

**Алешин Иван Иванович** (, Ивановка ауылы, Һарытау губернаһы — 27 февраль 1944) — ойоштороусыларҙың береһе партизан хәрәкәте Молдавияла Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Алешин Иван Иванович 1901 йылдың 14 (27) июлендә Һарытау губернаһының Ивановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1920 йылдан  алып —  РКП(б) ағзаһы.  1922—1933 йылдарҙа Совет Армияһында партия- сәйәси эшендә хеҙмәт итә. 1922 йылда хәрби-сәйәси мәктәпте тамамлай. 1933 йылда Молдавия АССР-ына ауыл хужалығын ойоштороу өсөн ебәрелә; Молдавия АССР-ы  Каменский районының Рашковской машина-трактор станцияһының политотдел начальнигы булып эшләй, 1937-1938 йылдарҙа — Украина (Молдавия АССР-ы) КП(б)-ның  Каменский район комитеты секретары .

1938 йылдың декабренән алып Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының өлкә комитеты аппаратында эшләй, һуңынан Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты аппаратында эшләй.  1938 йылда ВКП(б.) Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың  23 апрелендә Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты бюроһы ағзаһы һәм сәнәғәт буйынса секретары итеп һайлана.

Һуғыштың тәүге көндәренән үк Молдавияла партизан көрәшен ойоштороуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың аҙағында Украина партизандар хәрәкәте штабының Молдавия бүлеге начальнигы, 1943 йылдың  майынан алып Молдавия АССР-ының йәшерен партизан ойошмаларының һәм был территорияла партизандар хәрәкәте менән етәкселек итеүҙең тулы хоҡуҡлы вәкәләте. 1943 йылдың  июнь-сентябрендә — 1-се Молдавия партизандар отрядтары берләшмәһе комиссары. Был партизан берләшмәһе Молдавияның Каменский райлонының төньяҡ өлөшөн немец илбаҫарҙарынан азат итә. 1943 йылдың сентябренән алып — 2-се Молдавия партизандар берләшмәһенең комиссары.

1944 йылдың 27 февралендә дошман авиацияһының Тернополь өлкәһе Шумский районы Русская Гута ауылына һөжүме ваҡытында һәләк була.

## Бүләктәре

* Ленин Ордены
* миҙалдар.

## Хәтер
Алешин хөрмәтенә Кишинев ҡалаһының Рышкановка секторындағы бер урам аталған. СССР тарҡалғандан һуң  был урам Молдаван кенәзлегенә нигеҙ һалыусы «Богдан Воевода» хөрмәтенә тип яңы исемгә күсерелгән.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* *Андрунакиевич В. А., Вартичан И. К.* Советская Молдавия : краткая энциклопедия. — Глав. ред. Молдавской Сов. энциклопедии, 1982.

## Һылтанмалар

*
Жигарев Павел Фёдорович

**Жигарев Павел Федорович** (6 (19) ноябрь 1900 йыл — 2 октябрь 1963 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — хәрби етәксеһе, Авиация баш маршалы (1955). СССР-ҙың хәрби-һауа көстәре баш командующийы, (1949—1957). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1961). СССР Юғары Советының 3-сө саҡырылыш Милләттәр советы депутаты (1950—1954).

## Һуғыш алды йылдары
Жигарев Павел Федорович 1900 йылдың (6 (19) ноябрендә Тверь губернаһы Бриково ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1919 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1919—1920 йылдарҙа Тверҙә запастағы кавалерия полкында хеҙмәт итә, Граждандар һуғышының төп хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашмай.

1922 йылда РККА комсоставының 4-се кавалерия мәктәбен тамамлай, һуңынан кавалерия взводы менән командалыҡ итә. 1925 йылдан үҙ теләге менән авиацияға күсә һәм уҡырға ебәрелә. 1927 йылда Ленинград осоусы-күҙәтеүселәрҙең хәрби мәктәбен тамамлай. Бер нисә йыл хәрби-авиация уҡыу йорттарында уҡыта. 1932 йылда — РККА-ның профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһын, 1933 йылда уның ҡарамағындағы адъюнктураны тамамлай. Шул уҡ йылдан — Качи осоусылар юғары авиация мәктәбе штабы начальнигы, шул уҡ ваҡытта үҙе лә хеҙмәт бурысын үтәүе менән бер рәттән ошо мәктәпте тамамлай.

1934—1936 йылдарҙа авиация частары — айырым эскадрильянан алып авиабригадаға тиклем — менән командалыҡ итә. 1937—1938 йылдарҙа совет осоусылары-ирекмәндәр төркөмөн етәкләп Ҡытайҙа командировкала була. Япон-Ҡытай һуғышында Чан Кайши хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, япон авиация һөжүмен кире ҡағыуҙы, һауа һөжүменә ҡаршы оборона ойоштора, Ҡытай осоусыларын совет самолеттарында күнектерә.

Жигаревтың Ҡытайҙағы эшмәкәрлеге юғары баһалана һәм унан ҡайтҡас, 1938 йылдың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби әҙерлек идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдан — 2-се айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы Хәрби-Һауа көстәре командующийы. 1940 йылдың декабренән — РККА Хәрби-Һауа кәстәренең Баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, ә 1941 йылдың апреленән — начальник. Авиация генерал-лейтенанты (4.06.1940).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Жигарев Павел Фёдорович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Проект «Хронос».
* Как генерал Жигарев лгал на приеме у Сталина, и чем это для него кончилось.
Красовский Степан Акимович

**Степан Акимович Красовский** (8 (20) август 1897 йыл — 1983 йыл) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы (1945). КПСС-тың Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1966).

## Биографияһы
Степан Акимович Красовский 1897 йылдың 8 (20) авгусында Могилев губернаһының Глухи ауылында (хәҙергеБелоруссияның Могилев өлкәһе Быховск районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Белорус. 1915 йылда башланғыс училище тамамлай.

## Рус император армияһында
1916 йылдың майында рус армияһына саҡырыла. Сымһыҙ телеграф механиктары курсын тамамлай, унтер-офицер дәрәжәһен ала, Көнбайыш фронттағы корпус авиаотрядын радиостанцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.

## Граждандар һуғышы
Граждандар һуғышы башланғанға тиклем 1917 йылдың Октябрь революцияһы ваҡиғалары ваҡытында уҡ Ҡыҙыл гвардия сафына инеп үҙенең яҙмышын билдәләй. 1918 йылдан Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә, авиамоторист, һуңынан Көнсығыш фронтта 33-сө авиаотрядтың бәйләнеш начальнигы була. Фронтта кадрҙар етмәү сәбәпле летчик-күҙәтеүсе һөнәрен дә үҙләштерә, тиҫтәләгән хәрби осош яһай. 1919 йылдың октябренән —4-се армия составындағы авиация отряды комиссары, 1920 йылдың майынан — 11-се армия Хәрби-Һауа көстәренең 1-се Әзербайжан авиаотряды комиссары. Адмирал А. В. Колчак армияһына ҡаршы һуғыша, Кавказ аръяғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Красовский Степан Акимович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
* Иваново воспитало десятки боевых лётчиков. Аргументы и факты. Владимир.
Убыр

**Убыр**  — мифик зат, әкиәт персонажы. Мәскәй менән тиң яуыз йән. Төрки халыҡтар — башҡорт, татар, мишәр, себер татарҙары мифлогияһында осрай. 

## Этимология
Дөйөм төрки телдәге *оbur* һүҙенә барып тоташа, *оp* ‘һурыу’, ‘йотоу’.

## Ҡылыҡһырлама

Хөрәфәттәргә ярашлы, убырҙың арты булмай, алды ғына була; убыр кешегә эт, бесәй, сусҡа, утлы йомғаҡ, шар, тәгәрмәс, күбә, әҙәм булып күренә.

Башҡорт телендә убырға бәйле сырхау атамалары бар, мәҫәлән, убыр сарпыуы. «Һейҙек тотмауҙы убыр сарпыуынан, тиҙәр». Убыр күңеле (төшөү) — Убыр ҡағылыуҙан сиргә тарыу. «Убыр күңеле төшкән баланың күлдәген һыуҙа сайҡап кейҙерәң». Убыр ауыры — кәүҙә ауырайыу, хәлһеҙлек.

Осоп йөрөгән утты убыр уты тигәндәр: «Убыр уты күрһәләр, уҡыналар: „Кит, юғал, мәлғүн!“, — тип төймәләрен, иҙеүҙәрен ысҡындыралар». «Убыр уты ҡағылһа, тоҙ өшкөртәләр ҙә, шуны семтеп ҡояш байышына һибеп, ишекте бикләп яталар». 

Хөрәфәттәр буйынса, үҙ-үҙен үлтергән йәки ерләү йолаларын үтәмәй ерләнгән кеше убырға әйләнә. Убыр сихырсының (ул йәнен үҙен сихырға өйрәткән өсөн шайтанға һата) йәки хәрәмде боҙған кешенең йәнен алмаштыра, һуңынан тормошта уларға идара итә. Убыр эйәләшкән кешене «убырлы ҡарсыҡ», «убыр әбей», «убырлы кеше» тип атайҙар.

Хужаһы үлгәс, убыр ухужаның ҡәберендә йәшәй, ҡайһы саҡ төндәрен ҡәбер тишегенән сығып йөрөй. Кешеләргә убыр утлы шар, артында кәүҙәһе булмаған сусҡа, кеше, эт, бесәй (ғайһы берәүҙәргә ҡотһоҙ ҡарт йәки ҡарсыҡ) булып күренә.

Ҡайһы бер хөрәфәттәргә ярашлы, убыр кис көнө ярғанатҡа әүерелә. Убыр кешеләргә ауырыу йәки үлем килтерә ала, йөклө ҡатындарҙың эсенән балаларын урлай.

Убыр йорт хайуандарының да балаларын урлай, һыйыр һәм бейәләрҙең һөтөн имә, ҡанын эсә, бынан һуң хайуандар ауырый, ҙур зыян килә. Убыр хатта болоттарҙы йотоп, ҡоролоҡ килтерә.

Убыр менән осрашҡанда, өҫкө төймәләрҙе ысҡындырып, доға уҡырға; тоған ерҙә үҙең тирәләй уратып һаҡ түңәрәге һыҙырға кәрәк. Убырҙы еңеү өсөн ҡултыҡ аҫтындағы тишегенән йөрәген тартып алырға, табанына энә сәнсергә йәки ҡәберенә имән ҡаҙыҡ ҡағып үлтерергә кәрәк.

«Алырымҡош», «Күрәҙә» кеүек уйындарҙаа убыр менән алыш һынландырыла.

Убыр «Ҡамыр батыр менән убырлы ҡарсыҡ», «Убырлы ҡәйнә менән бахыр килен», «Убыр әбей» һәм башҡа әкиәттәрендә йыш ҡына мәкерле кеше ашаусы, ҡан эскес образында һүрәтләнә. .

Башҡорт телендә «ҡарт убыр» (ҡартлас), «убыр уты» (яныр‑янмаҫ ут), «төн убыры» (төнөн йоҡламаған кеше тураһында) һәм башҡа әйтемдәр һаҡланған.

Күп халыҡтарҙың мифологияһында убырға оҡшаш персонаждар бар.

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Ҡурҡытҡыстар

## Әҙәбиәт
* *Хисамитдинова Ф. Г.* Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010. — 452 с. — I5ВN 978-5-02-037580-2, мягк., тир. 1000 экз. с. 341—343
* 
* Нәҙершина Ф. А. Халыҡ хәтере. Өфө, 2006
* Руденко С. И. Башкиры: историко‑этнографические очерки. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Ҙур Ларусс энциклопедияһы

**Ҙур Ларусс энциклопедияһы** () — француз телендәге универсаль энциклопедик һүҙлек, Ларусс нәшриәте тарафынан 1960 йылдың феврале менән 1964 йылдың авгусы араһында нәшер ителә (артабанғы ике өҫтәлмәне һанамағанда).

Энциклопедия өс версияла йәшәй: *Prestige* («элита»), *Intégrale* («тулы») һәм *Essentielle* («база»). *Prestige* версияһы 150 мең статьянан, 12 мең иллюстрация һәм картанан тора.

## Мөхәррирҙәре
Энциклопедияны төҙөүҙә редакция комитетындағы 70-тән ашыу кеше һәм 790 «сит» мөхәррир ҡатнаша, улар араһында мәшһүр шәхестәр һәм төрлө өлкәлә билдәле белгестәр бар: Франсуа Альбер-Буисон, Поль Бельмондо (скульптор), Марк Бенье, Ив Брейер, Джером Каркопино, Рене Кассен, Жак Шастене, Жак-Ив Кусто, Кристиан Дерош-Ноблекур, Жорж Дюби, Альбер Дюкрок, Жорж Дюамель, Рене Дюмон, Андре Франсуа-Понсе, Макс Галло, Пьер Гаксот, Жан Гитон, Эмиль Анрио, Мариель Жан-Брюнес Деламар, Фредерик Жолио-Кюри, Дидье Жулиа, Жакоб Каплан, Ив Лакост, Луи Лепринс-Ринке, Андре Леруа-Гуран, Антуан Леви-Мирепуа, Андре Моруа, Морис Надо, Жозе Луи Пастер Валлери-Радо, Режин Перну, Огюст Пиккар, Рене Ремон, Жюль Ромэн, Жан Ростан, Клод Сантелли, Альфред Сови, Һарун Тажиев, Эльза Триоле, Максим Вейган һәм башҡалар.

## Онлайн-проект
2008 йылдың 13 майында *Ларусс* нәшриәте энциклопедик онлайн-проект аса, уның маҡсаты Француз Википедияһына конкуренция яһау була.

Был сайтҡа энциклопедиялағы бөтә статьялар һәм баҫылмаған 10 000 иллюстрация ҡуйыла, улар Ларусс нәшриәте командаһының хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Был проектта мәғлүмәт Википедияла интернет ирекмәндәре яҙғандан айырылып торорлоҡ итеп төҙөлгән. Теркәлгән интернет-файҙаланыусы үҙ статьяһын яҙа ала. Оригиналь автор, авторлыҡ хоҡуғы яҡланғанға күрә, үҙ статьяһының тулы хоҡуҡлы авторы булып тора (статья *larousse.fr* сайтынан башҡа урындарҙа авторҙың яҙма рөхсәтенән тыш ҡулланыла алмай), ул шулай уҡ мөхәррирләү хоҡуғына ла эйә: үҙ статьяһына төҙәтеүҙәр индерә йә тексын тулыһынса юйҙыра ала.

Сайттың иң яҡшы авторҙарын дәртләндереү маҡсатында нәшриәт шулай уҡ «интернет-эксперт» исемен бирә ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҙур Рәсәй энциклопедияһы
* Британ энциклопедияһы
* Брокгауз энциклопедияһы

## Иҫкәрмәлр

## Һылтанмалар
* Словари и энциклопедии Ларусс (фр.)
Агальцов Филипп Александрович

**Агальцов Филипп Александрович** (8 ғинуар 1900 йыл — 29 июнь 1980 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (28.04.1962), Польша Халыҡ Ғәскәрҙәре бригадаһы генералы. Советтар Союзы Геройы (21 февраль 1978 йыл).

## Биографияһы
Филипп Александрович Агальцов 1900 йылдың 8 (20) ғинуарында Тула губернаһы Ефремов өйәҙе Солдатское ауылында (Тула өлкәһе Ефремов районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

## Хәрби хеҙмәте
### Граждандар һуғышы
1919 йылдың июлендә РККА сафына саҡырыла һәм 1-се айырым Коммунистик батальонға пулеметсы итеп ебәрелә. Шул уҡ йылда РКП(б)ға алына. 1920 йылдың июлендә 487-се уҡсылар полкы (Көнбайыш фронт, 24-се уҡсылар дивизияһы) пулемет отделениеһы командиры итеп тәғәйенләнә. Польша армияһына, шулай уҡ атаман С. Петлюра һәм генерал С. Н. Булак-Балахович ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

### Һуғыштар араһында
1923 йылдың ғинуарында 24-се уҡсылар дивизияһының 72-се уҡсылар полкының рота политругы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың майында Киев хәрби-сәйәси мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң, 1925 йылдың июленән полк мәктәбе политругы, Украина хәрби округының Конотопта дислокацияланған 7-се уҡсылар дивизияһының 7-се артиллерия полкының партия бюроһы секретары вазифаларында хеҙмәт итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Логинов Евгений Фёдорович

**Логинов Евгений Фёдорович** (10 (23) октябрь 1907 йыл — 7 октябрь 1970 йыл) — хәрби эшмәкәр, авиация маршалы (1967), СССР-ҙың атҡаҙанған осоусыһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1967—1970). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш  Юғары Советы депутаты (1966—1970).

## Биографияһы
Евгений Фёдорович Логинов 1907 йылдың 10 (23) октябрендә Гельсингфорс ҡалаһында (хәҙер Хельсинки) тыуа.

Ҡыҙыл Армияла 1926 йылдың февраленән. Шул уҡ йылда — Ленинградта Осоусыларҙың хәрби-теоретик мәктәбен, 1928 йылда Борисоглебскиҙа Осоусыларҙың хәрби мәктәбен тамамлай. Хеҙмәтен Ленинград хәрби округының 1-се авиация бригадаһы 58-се авиаэскадрильяһында башлай, кесе летчик, өлкән осоусы, звено командиры була. 1931 йылдың майынан — Ленинград хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 3-сө авиация бригадаһы 57-се авиаэскадрилья карабы командиры. 1931 йылдың июненән — Балтик диңгеҙенең Диңгеҙ көстәренең 87-се айырым авиация отряды инструкторы һәм командиры. 1932 йылдың октябренән — Мәскәү хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 28-се авиабригадаһы 112-се эскадрильяһы авиаотрядының командиры, 1938 йылдың апреленән — ошо эскадрилья командиры. 1938 йылдың сентябренән — 1-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ көнсығыш армияһы Хәрби-Һауа көстәренең 5-се авиация бригадаһының осоу техникаһы буйынса инспекторы, 1938 йылдың ноябренән — ошо авиабригада командиры ярҙамсыһы. 1940 йылдың сентябренән — Ивановола РККА ВВС-ының 2-се юғары хәрби штурмандар мәктәбе начальнигы ярҙамсыһы.
1941 йылдың авгусынан 1945 йылға тиклем немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Великая Отечественная война. Комкоры. — Т. 2. — С. 396—397.
*
Савицкий Евгений Яковлевич

**Савицкий Евгений Яковлевич** (11 (24) декабрь 1910 йыл — 6 апрель 1990 йыл) — совет хәрби осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышының ас-истребителе. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945). Авиация маршалы (1961). Ленин премияһы лауреаты (1978). СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1965). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.

## Биографияһы
Евгений Яковлевич Савицкий Ҡара диңгеҙ губернаһы Новороссийск ҡалаһында (хәҙерге Краснодар крайы) 1910 йылдың 11 (24) декабрендә тыуа. Атаһы тимер юлда стрелочник булып эшләй. Ете йәшендә атайһыҙ ҡала. Бер ни тиклем ваҡытта ҡарауһыҙ йөрөй, һуңынан балалар йортонда тәрбиәләнә. ФЗУ мәктәбен тамамлай һәм бер нисә йыл «Пролетарий» цемент заводында дизелсы һәм шофер булып эшләй. Комсомол булараҡ, урындағы ОГПУ-ла ярҙам итеү отрядында тора.

Урыҫ. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.

Ҡатыны — Лидия Павловна Савицкая (Лазаренкова, 1924—1986), һуғыш йылдарында 3-сө истребитель авиация корпусының штабында авиация диспетчеры була. Ҡыҙы — Светлана Савицкая (1948), летчик-космонавт, ике тапҡыр йыһанға осош яһай һәм шулай уҡ ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Бодрихин Н. Г. Великие советские асы. — М.: Центрполиграф; СПб.: Русская тройка-СПб, 2011. — 283 с. — ISBN 978-5-227-02656-9.
* Бодрихин Н. Г. Величайшие воздушные асы XX века. — Москва: Яуза, 2011. — 509 с. — (Война и мы. Военное дело глазами гражданина) — ISBN 978-5-699-50391-9.
* Сомов Г. А. Маршал авиации : О дважды Герое Советского Союза Е. Я. Савицком. — М.: Политиздат, 1990. — 222 с. — ISBN 5-250-00841-0.
* Тищенко А. Т. «Дракон» идет на цель. — Краснодар: Книжное издательство, 1969. — 240 с.

## Һылтанмалар
* 
* Маршал Савицкий на сайте «Красные соколы».
* Е. Я. Савицкий на сайте «Советские асы».
Абрамзон Леонид Семёнович

**Абрамзон Леонид Семёнович** (21 февраль 1934 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — СССР-ҙың ғалим-инженер-механигы. Техник фәндәре докторы (1985).

## Биографияһы

Леонид Семёнович Абрамзон 1934 йылдың 21 февралендә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында тыуа.

1957 йылда Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге нефть институтын тамамлай.

Шул йылдан алып 1971 йылға тиклем Леонид Семёнович Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми тикшеренеүҙәр институтында эшләй.

1971—1986 йылдарҙа ул Өфө нефть институтының «Гидравлика һәм гидромашиналар» кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй.

1985 йылда Леонид Семёновичҡа Техник фәндәр докторы исеме бирелә.

Леонид Абрамзондың ғилми эшмәкәрлеге үҙле һәм ҡатыусан нефть һәм нефть продукттарын ҡыуыу гидромеханикаһына, йылылыҡ алмашыныу мәсьәләләрен тикшереүгә, шуларҙы йөрөтөү һәм һаҡлауҙың иң ҡулай технологияларын уйлап табыуға бағышланған.

140‑тан ашыу ғилми хеҙмәт (шулар араһында 6 монография) һәм 5 уйлап табыу авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Эжекторная выкачка нефтепродуктов с высокой упругостью паров. Мәскәү, 1961 (авторҙ.)
* Трубопроводный транспорт высоковязких и высокозастывающих нефтей. Мәскәү, 1968 (авторҙ.)
* Динамика вязкой несжимаемой жидкости. Расчёт простых и сложных трубопроводов. Өфө, 1980 (авторҙ.)

## Һылтанмалар
*
Кутахов Павел Степанович

**Кутахов Павел Степанович** (3 (16) август 1914 йыл — 3 декабрь 1984 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, Авиацияның баш маршалы (1972), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1 май 1943 йыл, 12 август 1984 йыл), Ленин премияһы лауреаты(1983), СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1966). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1971—1984). СССР Юғары Советының 8-11-се саҡырылыш Союз Советы депутаты (1970—1984).

## Биографияһы
1914 йылдың 16 авгусында Дон ғәскәре өлкәһенең Таганрог округында Малокирсановка ауылында (Ростов өлкәһе, Матвеево-Курган районы) фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә дүрт малай һәм бер ҡыҙ була. 1919 йылтифтан аталары вафат була.

Ул ваҡытта Малокирсановкала башланғыс мәктәп кенә була, Павел 18 километр ситтә ятҡан Федоровка ауылына уҡырға йөрөй. 1930 йылда Федоровканың ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылда Таганрогға килә. Бер ни тиклем ваҡыт Яңы баҙар эргәһендәге урта мәктәптә (хәҙер 9-сы урта мәктәп, унда Кутахов музейы ойошторолған) уҡый.

Аҙаҡ трамвайсыларҙың фабрика-завод уҡыусылыҡ мәктәбенә инә һәм уны 1933 йылда тамамлай. Һуңынан Таганрогта Димитров исемендәге 31-се авиация заводында слесарь булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта Павел Таганрог индустриаль институтының киске рабфагына уҡырға инә һәм уны 1935 йылда тамамлай.

1935 йылдың авгусында Ҡыҙыл армия сафына инә, комсомол саҡырыуы буйынса Сталинград хәрби осоусылар мәктәбенә инеп, уны 1938 йылда таммалай. «У-2» самолетында оса башлай.

1938 йылда Ленинград хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең истребитель авиация полкына килә. Тиҙҙән истребителдәр звеноһы командиры була. Польшаға баҫып инеү ваҡытында бер нисә осош яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Дейнекин П. С. Главный маршал авиации П. С. Кутахов. К 80-летию со дня рождения // Военная мысль. — 1994. — № 7. — С. 66-72.
* Штокало В. К. Главком П. С. Кутахов. — М., 2019.

## Һылтанмалар
* 
* Павел Степанович Кутахов на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Фотографии Павла Кутахова в 19 ГИАП, сайт «Полки и самолёты»
* Герои Советского Союза — уроженцы Дона .
* https://marshal-sssr.ru/кутахов-павел-степанович/
Алисов Михаил Иванович

**Алисов Михаил Иванович** (30 май 1830 йыл, Панки ауылы, Курск губернаһы — 1898, Ҡырым) — полиграфия өлкәһендә уйлап табыусы, йыйыу-яҙыу машинаһын һәм гектографты булдырыусы.

## Биографияһы

Тыуған 30 майҙа 1830 йылда курск губернаһы Старооскольский өйәҙенең Панки ауылында дворян ғаиләһендә тыуған.

Курск гимназияһын тамамлағандан һуң, Харьков университетының физика-математика факультетын тамамлай.

Артабанғы йылдарҙа уйлап сығарыу менән шөғөлләнә, 1869 йылда күбәйтеүсе (множительный) аппараттың конструкцияһын (гектограф) төҙөй, уны «Полиграфия» тип атай. Аппарат бик ябай була һәм урыҫ революционерҙары унда прокламацияларын күбәйтеп сығара.

1870 йылда ул «Скоропечатник» тип аталған тәүге Рәсәй йыйыу (наборный) машинаһын уйлап сығара. Беренсе тапҡыр был машина 1873 йылда Венала, Бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә, әммә бары тик 1876  йылда ғына Рәсәйҙә уйлап табыу патентын ала. Артабанғы Бөтә донъя күргәҙмәләрендә АҠШ (Филадельфия, 1876) һәм Францияла (Париж, 1878) «Скоропечатник» донъя полиграфсыларының иң яҡшы баһаһын ала һәм миҙалға лайыҡ була. Алисовҡа Рус император техник йәмғиәте лә уйлап табыуы өсөн миҙал бирә. Шулай уҡ Михаил Иванович 1879 йылда текстарҙы, һүрәттәрҙе, һыҙмаларҙы махсус ҡара һәм ҡағыҙҙар ярҙамында күбәйтеүсе полиграфия тип аталған ҡулланмаға Рәсәйҙә патент ала.

Күбәйтеүсе (множительный) «Полиграфия» аппаратының 1870 йылда уҡ һүрәтләнеше яҙылған брошюра цензураны үтә һәм 20 000 дана тираж менән баҫылып сыға, уларҙы 1878 йылда Париж тамашасыларына Алисов үҙе тарата; 1879 йылда немец эшҡыуарҙары Квайсер һәм Гусак немец Алисовтың уйлап табыуын үҙ исемдәре менән атап патент ала

М. И. Алисов 1898 йылда Ҡырымда, Ялта янында вафат була. Коллеж сәркәтибе чинында була.

## Уйлап табыуҙары
* «Скоропечатник». Привилегия России № 1836 от 15 октября 1876.
* «Способ размножения текста, рисунков, чертежей и т. п. при помощи особо приготовленных для сего чернил и бумаги, названный полиграфиею». Привилегия России № 2207 от 20 июня 1879.

## Бүләктәре
* Рус техник йәмғиәтенең миҙалы.

## Хәтер
Башлығы урындағы үҙидара ҡарамағына ҡала . Губкин һәм районы Губкинский районының урындағы үҙидара башлығы А. А. Кретовтың 28.12.2001  ҡарарына ярашлы Алисов исеме Раевский урамынан Теплый Колодезь ауылына табан йүнәлештәге урамға бирелә.

## Әҙәбиәт
* Полиграфия или новый способ размножения текста, рисунков, чертежей и проч., изобретенный М. И. Алисовым, СПБ, 1879; Пишущая машина. С приложением описания машины, СПБ. 1878.
* Буринский. Пишущая машина г. Алисова, «Всемирная иллюстрация», 1878, № 484;
* Объяснительная записка к «Скоропечатнику» М. И. Алисова, СПБ, 1874 (гектографированное издание);
* Виноградов Г. А., Наборные машины русских изобретателей, М., 1949.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Зимин Георгий Васильевич

**Георгий Васильевич Зимин** (6 май (23 апрель) 1912 йыл — 29 март 1997, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы. СССР Юғары Советы депутаты (1958—1966).

## Биографияһы
Георгий Васильевич Зимин 1912 йылдың 6 майында (иҫке стиль буйынса — 23 апрелдә) Санкт-Петербургта тыуа. Атаһы заводтағы забастовка ваҡытында жандармдар ҡулынан һәләк була, был ваҡытта малайға бер йәш тулмай. Әсәһе яңғыҙ ҙур ғаиләне ҡарай алмағас, Георгийҙы Калугалағы балалар йортона урынлаштыралар. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. Урта мәктәпте тамамлай. Урыҫ. 1930 йылдың июненән Калугала электротехник тимер юлы оҫтаханаларында слесарь-электрик булып эшләй, рабфакта уҡый. Бынан тыш, өс йыллыҡ мәктәп-изостудия тамамлай.

### Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте
Ҡыҙыл армияға хәрби хеҙмәткә 1931 йылдың декабрендә саҡырыла. 1933 йылда — Ленниградта Осоусыларҙың хәрби-теоретик мәктәбен, 1935 йылда Энгельс ҡалаһында Осоусыларҙың 14-се хәрби мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылдың декабрендә Алыҫ көнсығышта ОКДВА ВВС-ында 31-се айырым истребитель эскадрильеһында кесе лейтенант булып хеҙмәт итә. 1938 йылдың июленән — 48-се айырым истребителдәр авиация полкының истребитель эскадрильяһы командиры ярҙамсыһы, полк составында Хәсән күле янындағы низағта ҡатнаша, Ленин ордены менән бүләкләнә. 1937 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1938 йылдың көҙөнән — истребитель эскадрильяһы командиры, 1940 йылдың февраленән — 1-се Ҡыҙыл байраҡлы армия ВВС-ының 53-сө истребитель авиаполкы командиры урынбаҫары.

1940 йылдың авгусында Команда һәм штурман составының хәрби академияһына уҡырға инә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* *Бодрихин Н. Г.* Советские асы. — М., 1998.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Биография Г. В. Зимина на сайте «Советские асы»
* Биография на сайте «Красные соколы».
* Г. В. Зимин на сайте Маршалы СССР
Борзов Иван Иванович

**Борзов Иван Иванович** (8 (21) октябрь 1915 йыл — 4 июнь 1974 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында диңгеҙ торпедо йөрөтөүсе авиация осоусыһы һәм хәрби етәксе, авиация маршалы (1972), Советтар Союзы Геройы (22.07.1944), 1962 йылдың майынан ғүмеренең ахырына тиклем — СССР Хәрби-диңгеҙ флоты авиацияһы командующийы.

## Биографияһы
Борзов Иван Иванович 1915 йылдың (8 (21) октябрендә Рязань губернаһы Егорьев өйәҙе Старое Ворово ауылында (хәҙер Мәскәү өлкәһе Шатура районы Дмитровское ауыл биләмәһе составындағы Ворово ауылы) тыуа. Мәскәүҙә ете йыллыҡ мәктәп, фабрика-завод училищеһын тамамлай, төҙөлөштә эшләй. Бер үк ваҡытта Мәскәү авиация техникумын тамамлай, Осоавиахим аэроклубында шөғөлләнә.

### Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте
Хәрби хеҙмәткә 1935 йылда Осоавиахим саҡырыуы буйынса Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Флотына махсус төркөмгә алына. 1936 йылда И. В. Сталин исемендәге РККА ВВС-ы күҙәтеүселәре — Кйск диңгеҙ осоусылары һәм осоусылар хәрби мәктәбен тамамлай. 1936 йылдың ноябренән Ҡара диңгеҙ флотының Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә: старшина-летчик, 1937 йылдың декабренән — флот ВВС-ының 43-сө тиҙ йөрөшлө бомбардировка эскадрильяһының өлкән летчигы була. 1939 йылдың мартынан Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә: 4-се мина-торпедо авиация полкының өлкән летчигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар һәм сығанаҡтар
* 
* На сайте «Ленинград. Блокада. Подвиг» 
* Биографическая справка на сайте Министерства обороны РФ
* Книга М. Л. Львова «Пароль — Балтика» о боевом пути И. И. Борзова на сайте «Военная литература»
* *Лурье В. М.* Адмиралы и генералы Военно-морского флота СССР, 1946—1960. — : Кучково поле, 2007.
* Историко-краеведческий музей школы имени Героя Советского Союза И. И. Борзова в селе Середниково Шатурского муниципального района Московской области http://serednikovo.ucoz.ru/index/shkolnyj_muzej/0-37
* Статья «Вы что, решили быть умнее прокуратуры флота?!», автор Александр Пилипчук
Бугаев Борис Павлович

**Борис Павлович** **Бугаев** (29 июль 1923 йыл — 13 ғинуар 2007 йыл, Мәскәү) — совет осоусыһы, хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, Авиацияның баш маршалы (28 октябрь 1977), ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966, 1983).

1992 йылда А. И. Колдунов вафат булғандан һуң Баш маршал совет хәрби исемен һуңғы йөрөтөүсе була (бөтә ғәскәр төрҙәренән, көс һәм махсус ғәскәрҙәр төрҙәренән). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1971—1990), Әзербайжан ССР-ынан СССР Юғары Советының 8-10-сы саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1970—1989).

## Биографияһы

Бори́с Па́влович Буга́ев 1923 йылдың 29 июлендә Украина ССР-ының Киев губернаһы Усман өйәҙе Маньково ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.

1941 йыл—1942 йылдарҙа — күнекмә авиация эскадрильяһы курсанты.

1942 йыл—1943 йылдарҙа — Торангылы авиация мәктәбенең пилот-инструкторы.

1943—1947 йылдарҙа — пилот, 215-се авиаотряд звеноһы командиры. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Партизандар хәрәкәте үҙәк штабының заданиеларын үтәй.

1947—1948 йылдарҙа Граждандар һауа флотының осоу үҙәгендә һәм һәм юғары осоу әҙерлеге мәктәбендә уҡый.

1948—1957 йылдарҙа — Внуково аэропортында һауа судноһы командиры, пилот-инструктор. 1951 йылдан «Аэрофлот»өсөн күп дәүләттәр күп һәм илдәр, шул иҫәптән Англия, АҠШ, Һиндостан, Индонезияға, Кубаға беренсе оҙон трассалар яра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник / Сост. В. И. Ивкин. — , 1999. — ISBN 5-8243-0014-3
* В соответствии с приказом ФАВТ от 25.12.2015 № 870, Ульяновское высшее авиационное училище гражданской авиации (УВАУГА) и его филиалы меняют своё наименование на Ульяновский институт гражданской авиации им. Главного маршала авиации Б. П. Бугаева.

## Һылтанмалар
*
Ефимов Александр Николаевич

**Ефимов Александр Николаевич** (6 февраль 1923 йыл — 31 август 2012 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышында штурм авиациаһының осоусы-асы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (26.10.1944, 18.08.1945), СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (17.08.1970), авиация маршалы (29.04.1975), , профессор (1968). Рәсәй Федерацияһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2006—2010). Ҡырғыҙ ССР-ынан СССР-ҙың 2-се (1946—1950) һәм  9-11-се (1974—1989) саҡырылыш Юғары Советының Милләттәр Советы  депутаты. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1986—1990).

## Биографияһы
Александр Николаевич Ефимов 1923 йылдың 6 февралендә Воронеж губернаһы Кантермировка ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһе Кантемир районы ҡала тибындағы Кантемиро ҡасабаһы) тимер юлсы ғаиләһендә тыуа.

Бала сағы һәм үҫмер осоро Миллерово ҡалаһында үтә. 1940 йылда мәктәпте тамамлай. 1938 йылдан Осоавиахимдың Миллерово планеристар мәктәбендә шөғөлләнә. 1941 йылда С. А. Леваневский исемендәге Ворошиловоград аэроклубын тамамлай.

Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында 1941 йылдың майынан. 1942 йылда ул ваҡытта Уральск (Ҡаҙаҡ ССР-Ы) ҡалаһына эвакуацияланған Донбасс Пролетариаты исемендәге Луганск хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышында 594-сы штурм авиация полкы осоусыһы. Беренсе «Ҡыҙыл Байраҡ» орденына награда ҡағыҙында: «198-сы штурм авиация полкы звеноһы командиры, кесе лейтенант Александр Николаевич Ефимов Ватан һуғышында пилот вазифаһында 1943 йылдың 14 ноябренән 1943 йылдың 5 майына тиклем, артабан звено командиры вазифаһында ҡатнаша», — тип яҙыла. 1943 йылдан ВКП(б.) сафында.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Воронежцы: известные люди в истории края. — Воронеж: Кварта, 2011. — С.60-62.
* *Гринько А. И., Улаев Г. Ф.* Богатыри земли Воронежской. — Воронеж, 1965.
* Дважды Герои Советского Союза / сост. В. С. Вуколов. — М.: Воениздат, 1973.
* 
* 100 знаменитых воронежцев. — Воронеж: ЦЧКИ, 2011. — С.101.
* Сто сталинских соколов в боях за Родину. — Москва: «ЯУЗА-ЭКСМО», 2005.

## Һылтанмалар
* 
* Юрий Авдеев, Александр ЕФИМОВ: «Боем живёт штурмовик». ч. 1, ч. 2 интервью газете «Красная Звезда», 6 мая 2006 года.
* Сайт Общероссийской общественной организации ветеранов войны и военной службы.
* Герои Советского Союза, проживавшие на Дону до Великой Отечественной войны .
* Всё о Ярцеве: Исторические личности — Александр Николаевич Ефимов.
* Биография на сайте «Ассоциации почётных граждан, наставников и талантливой молодёжи».
* На сайте «Книга памяти Миллеровского района» (имеется парадное фото А. Н. Ефимова со всеми наградами).
Абрамов Виталий Константинович

**Абрамов Виталий Константинович** (5 май 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй инженеры һәм хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Виталий Константинович Абрамов 1947 йылдың 5 майында Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (әлеге Луганск өлкәһе) Изварино ҡасабаһында тыуа.

1977 йылда Өфөлә Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын иҡтисадсы һөнәре буйынса тамамлай.

1964 йылдан башлап Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә (ӨПЭПБ) эшләй башлай: 1980 йылдан алып цех һәм бүлек начальнигы, 1983 йылдан — директор урынбаҫары, 1989 йылдан — етештереү буйынса генераль директор урынбаҫары, ә 1992 йылдан генераль директор вазифаһын башҡара.

1985 йылда Виталий Константинович «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1989 йылда Советтар Союзының Дәүләт премияһы лауреаты исеме бирелә.

1994—1996 йылдарҙа Виталий Абрамов Өфө агрегат производство берекмәһендә генераль директор урынбаҫары булып хеҙмәт юлын үтәй.

Виталий Абрамов ҡарамағы аҫтында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә ракета техникаһы өсөн цифрлы борт иҫәпләү машиналары, самолёттар өсөн навигация комплекстары (Авионика), «Мир» орбиталь станцияһы һәм «Прогресс‑М» йөк карабы өсөн приборҙар, Ка‑50 вертолёты өсөн аппаратура эшләү ҙур кимәлгә күтәрелә; нефть сығарыу сәнәғәтенең таралып урынлашҡан объекттары өсөн Рәсәй Федерацияһында тәүге «Скат» мәғлүмәт-идара итеү системаһы эшләп сығарыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1985)
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989)

## Һылтанмалар
*
Скориков Григорий Петрович

**Скориков Григорий Петрович** (13 март 1920 йыл — 6 сентябрь 2000 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1980).

## Биографияһы
Григо́рий Петро́вич Ско́риков 1920 йылдың 13 мартында Дон Ғәскәрҙәре өлкәһенең Үрге Дон округы Мигулинск юртаһында дон казагы ғаиләһендә тыуа Урыҫ.

1937 йылдан Ҡыҙыл Армияла. 1939 йылда — Тамбов хәрби кавалерия училищеһын, 1942 йылда Харьков штаб командиры хәрби авиация училищеһын тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — ғәмәлдәге армияла штаб вазифаларында эшләй. Штабтың оператив бүлеге начальнигы ярҙамсыһы, 2-се һауа армияһының 8-се гвардия бомбардировкалаусы Черкассы Ҡыҙыл Байраҡлы Суворов орденлы авиация дивизияһы штабының оператив-разведка бүлеге начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ армияның 6-сы гвардия бомбардировкалаусы Львов Ҡыҙыл Байоаҡлы Суворов орденлы авиация корпусы штабы офицеры була. 1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы. менән Һуғыш йылдарында экипаж штурманы сифатында дошман тылына 56 разведка осошо яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Военное издательство, 1994—2004. — Т.7.

## Һылтанмалар
* Скориков Г. П. (о нём) // На портале ВВИА им. Н. Е. Жуковского.
Силантьев Александр Петрович

**Силантьев Александр Петрович** (23 август 1918 йыл — 10 март 1996, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Силантьев Александр Петрович 1918 йылдың 23 авгусында Екатеринбург ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Урта мәктәптең 7 класын тамамлай. 1934 йылдан Свердловскиҙа «Металлист» заводында слесарь булып эшләй. Бер үк ваҡытта авиация спорты менән шөғөлләнә: 1935 йылдың сентябренән — Первоуральск планер станцияһының инструктор-планерисы, 1937 йылдың апреленән — Свердловск аэроклубы инструкторы.

### Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте
1938 йылда Ҡыҙыл армияға хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1940 йылда Сталинград хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай. Көнбайыш Айырым хәрби округында 153-сө истребитель авиация полкында хеҙмәт итә. И-153 истребителендә оса.

### Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында беренсе көндән үк, 1941 йылдың 22 июнендә бер нисә хәрби осош яһай. Көнбайыш фронтта һуғыша. 1941 йылдың 23 июнендә беренсе еңеүгә өлгәшә. 1941 йылдың авгусында 160-сы истребитель авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары итеп күсерелә, һуңынан ошо полктың штурманы була. Полк составында Лагг-3 истребителендә Ленинград һәм Волхов фронттарында һуғыша. Һуғыштың тәүге айҙарында тигеҙ булмаған һауа һуғыштарында үҙен яҡшы күрһәтә. 1941 йылдың 29 октябрендә бер алышта ике ике Ju-88 немец бомбардировщигын бәреп төшөрә. 1941 йылдың декабренә 203 хәрби осош яһай, уларҙа шәхсән дошмандың 7 самолетын бәреп төшөрә. Был батырлығы өсөн СССР Юғары Советы президиумы указы менән Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Биография на сайте «Красные асы».
* Биография.
Колдунов Александр Иванович

**Александр Иванович Колдунов** (20 сентябрь 1923 йыл — 7 июнь 1992 йыл, Мәскәү) — совет дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, СССР Авиацияһының Баш маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1990). СССР Юғары Советының 9-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1974—1989).

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында иң яҡшы совет истребитель-астарҙың береһе. Ас һуғышыр араһында иң һөҙөмтәле истребителе "Як"дарҙың араһынан иң һөҙөмтәле ас.

## Биографияһы
Алекса́ндр Ива́нович Колдуно́в 1923 йылдың 20 сентябрендә Смоленск губернаһы Мощиново ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Мәскәү өлкәһе Электроугли ҡалаһында урта мәктәпте тамамлай. Реутовта аэроклубта уҡый.

## Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1943 йылдың мартында Мясников исемендәге Качинск Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби авиация мәктәбен тамамлай. Запастағы авиаполкка ебәрелә, әммә ғәмәлдәге армияға алыныуға өлгәшә. 1943 йылдың майынан фронтта 594-се штурмлаусы авиация полкы осоусыһы вазифаһында. 1943 йылдың 21 июнендә Северский Донец йылғаһы өҫтөндә беренсе еңеүгә өлгәшә. Тиҙ арала хәрби иҫәбен арттыра, шул уҡ ваҡытта вазифаларында ла үҫә бара: 1943 йылда кесе летчик, летчик, звено командиры, эскадрильяһы командиры урынбаҫары була. 1943 йылдың көҙөнән һуғыштың аҙағына тиклем эскадрильяға командалыҡ итә. Днепр өсөн алышта, Украинаның уң ярын азат итеүҙә, Яссы-Кишинев операцияһында, Будапешт операцияһында, Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия, Чехословакия һәм Австрияны азат итеү операцияларында айырылып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Статья об А. И. Колдунове.
* Биография А. И. Колдунова и рассказ о воздушном бое с американцами.
* Обстоятельства снятия А. И. Колдунова с поста Главкома.
Кирсанов Пётр Семёнович

**Кирсанов Пётр Семёнович** (1 ғинуар 1919 йыл — 7 ноябрь 1991 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында истребителдәр авиацияһының летчик-асы, авиация маршалы (1982).

## Хәрби хеҙмәт башы
Ҡыҙыл Армияла 1936 йылдың авгусынан. 1938 йылда Мясников исемендәге Качинск Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби авиация мәктәбен тамамлай. Совет-фин һуғышында ҡатнаша.

## Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында лейтенант Петр Кирсанов беренсе көндән үк истребитель эскадрильяһы командиры урынбаҫары. Беренсе еңеүен 1941 йылдың 23 июнендәЛенинград районында яулай. 1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1941 йылда хәрби задание үтәгән ваҡытта ориентировканы юғлатыуы һөҙөмтәһендә мәжбүри ултырыш яһауы һәм яғыулыҡтың тулыһынса бөтөүе сәбәпле 6 истребителде юғалтҡаны өсөн ҡулға алына. Уның эше хәрби трибуналға ебәрелмәй. Кирсановтың хәрби ҡаҙаныштары, мәжбүри ултырыуҙарҙа үлеүселәр булмауы һәм әҙерлекле осоусыларға ихтыяждың ҙур булыуы сәбәпле командование уны вазифаһынан бушатып икенсе полкка ебәреү менән сикләнә.

1942 йылда Воронеж фронтында 153-сө истребителдәр авиация полкында һуғыша (1942 йылдың 22 ноябренән хәрби айырмалығы өсөн 28-се гвардия истребитель авиация полкы тип үҙгәртелә), эскадрилья командиры урынбаҫары, һуңынан эскадрилья командиры вазифаһында тергеҙелә. 1943 йылдан һуғыш аҙағына тиклем майор Кирсанов — РККА Хәрби-Һауа көстәренең Баш инспекцияһының инструктор-осоусыһы. Хәрби ҡаҙаныштары буйынса мәғлүмәттә айырыла: бер мәғлүмәттәр буйынса, 216 хәрби осош яһап, дошмандың 8 самолетын шәхсән бәреп төшөрә, 6-һын — төркөмдә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 323 хәрби осош яһай, һауа һуғышында шәхсән 7 дошман самолетын бәреп төшөрә, төркөмдә — 3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар һәм сығанаҡтар
* Военная энциклопедия в 8 томах. — : Военное издательство, 1994—2004. — Т. 4.
* *Рыбалка В. В.* Командующие воздушными армиями. — : 2006.
Константинов Анатолий Устинович

**Константинов Анатолий Устинович** (12 июнь 1923 йыл — 22 октябрь 2006 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы. КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1981—1986). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1986—1989). СССР-ҙың 9-11-се саҡырылыш (1974—1989) Юғары Советы депуутаты.

## Биографияһы
Мәскәү ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Урта мәктәптең 9 класын, аэроклуб тамамлай.

## Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте
Хәрби хеҙмәткә 1940 йылда Мәскәү ҡалаһының Бауман РВК-һы тарафынан комсомол путевкаһы буйынса Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1941 йылда Тбилиси пилоттарҙың хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 1941 йылда Һарытау эргәһендәге 8-се запастағы истребитель аыиация полкына ебәрелә.

## Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың авгусынан. Көньяҡ, 1-се Украина, 2-се Украина, 4-се Украина фронттарында һуғыша. Сталинград һуғышында, Ҡырым һөжүм итеү операцияһында, Польша, Румыния, Чехословакия, Венгрия һәм Австрияны азат итеүҙә ҡатнаша. 85-се гвардия истребитель авиация полкында летчик, звено командиры һәм истребитель эскадрильяһы командиры була. Ил-2 штурмовиктарын һауала оҙатып барыу оҫтаһы булып дан ала, уның оҙатыуында бер ваҡытта ла тиерлек дошман авиацияһынан зыян күрмәйҙәр.

Һуғышта А. С. Яковлев истребителдәрендә оса. 1945 йылдың февраленә 294 хәрби осош яһай, 90 һауа һуғышы үткәрә, шәхсән үҙе дошмандың 19 чсаморлетын бәреп төшөрә. Ошо ҡаһарманлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. СССР Юғары Советы Президиумының тейешле Указы бары тик 1946 йылдың 15 майында ғына сығарыла. Ә гвардия капитаны Константинов һуғыштың һуңғы көндәренә тиклем һуғышыуын дауам итә. Еңеү көнөнә тиклем ул 327 хәрби осош яһай, 96 һауа һуғышында ҡатнаша, уларҙа дошмандың 22 самолетын бәреп төшөрә. Бер нисә тапҡыр яралана, бер тапҡыр самолетын мәжбүри ултырта. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* https://marshal-sssr.ru/константинов-анатолий-устинович/
Шапошников Евгений Иванович

**Шапошников Евгений Иванович** (3 февраль 1942 йыл — 8 декабрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хәрби етәксеһе, авиация маршалы (1991), СССР-ҙың һуңғы оборона министры (1991 август — февраль 1992). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1990—1991).

Хәҙер Рәсәйҙә тере берҙән-бер ғәскәр төрө маршалы. СССР тарихында һуңғы (дата буйынса), «маршал» һүҙе булған хәрби дәрәжә бирелгән кеше.

## Биографияһы
Евгений Иванович Шапошников 1942 йылдың 3 февралендә Ростов өлкәһе Аҡсай районы Большой Лог хуторында тыуған. Урыҫ.

1963 йылда ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы С. И. Грицевец исемендәге Харьков юғары хәрби-авиация летчиктар училищеһын тамамлай. Карпат буйы хәрби округында хеҙмәт итә. 1966 йылда Ю. А. гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһына уҡырға инә, уны 1969 йылда тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа авиация полкы командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, һуңынан полк командиры була. 1975 йылда Капрат буйы хәрби округына авиация истребитель дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһына кире ҡайта, һуңынан дивизия командиры урынбаҫары, артабан дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1979 йылда Карпат буйы хәрби округының хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

Евгений Иванович Шапошников 2020 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат булды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шапошников Евгений Иванович на сайте Министерства обороны России
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/118359/Шапошников
* Шапошников Евгений Иванович
* Маршал авиации Евгений Шапошников: «Инструктор говорил нам, курсантам: „Изменила жена или девушка — радуйся, что тебе, а не Родине“»
* ШАПОШНИКОВ Евгений Иванович в базе данных «Лабиринт»
* Маршал Империи
Скоморохов Николай Михайлович

**Скоморохов Николай Михайлович** (19 май 1920 йыл — 14 октябрь 1994 йыл, Монино) — Бөйөк ватан һуғышының совет осоусы-истребителе, авиация маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1971), , . СССР Юғары Советының 6-8-се саҡырылыш депутаты (1962—1974).

## Биографияһы
Скоморохов Николай Михайлович 1920 йылдың 19 майында Һарытау губернаһы Лапоть ауылында (хәҙер — Һарытау өлкәһе Красноармейск районы Белогорское ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — урыҫ.

1930 йылдан Әстерханда йәшәй. 1935 йылға тиклем урта мәктәптә уҡый, һуңынан ФЗУ мәктәбен тамамлай, III Интернационал исемендәге заводта токарь һәм слесарь булып эшләй, китапхана техникумын тамамлай. 1939 йылдан техникумда һәм аэроклубта уҡый.

1940 йылдың декабрендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға китә. 1942 йылдың мартынан Батайск хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай.

Ҡатыны — Мария, ҡыҙы — Светлана.
## Бөйөк Ватан һуғышы осоро
Скоморохов 1942 йылдың декабрендә рядовой осоусы булып һуғыша башлай, Адлер аэродромынан оса. 1943 йылдың ғинуарында беренсе еңеүен яулай. Кавказ аръяғы, Төньяҡ Кавказ, Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина фронттарында 5-се һәм 17-се һауа армияһы составында һуғыша.  Кавказды обороналауҙа һәм азат итеүҙә, Украинаны, Молдованы, Румынияны, Болгарияны, Югославияны, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә, дошманды Австрия территорияһында тар-мар итеүҙә ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  
* 

## Һылтанмалар
* Фотографии Н. М. Скоморохова в 31-м иап
* Скоморохов Николай Михайлович // Герои Дона : биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека; сост. Н. Н. Зайцева. Ростов-на-Дону, 2017 — .
Пищанка районы

**Пищанка районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Пищанка ҡала тибындағы ҡасаба.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 678 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Піщанська РДА  
* Піщанська районна рада  

## Иҫкәрмәләр