Жалайырҙар

**Жалайырҙар** —   - ҡаҙаҡтарҙың  Оло йөҙгә () ингән тайфаларының (ҡәбиләләренең) береһе. 

## Таралған ерҙәре
Төп таралып ултырған урындары башлыса -  Алатау, Алтынәмәл һәм Малайһары буйҙарында,  Етеһыу тау алды төбәгендә;  Или йылғаһы () буйы — Ҡараталы, Балҡаш, Арҡарлы тауҙары араһында. Жалайырҙарҙың бер өлөшө Иле йылғаһының  һул яры буйлап Иле Алатау итәгенә  һәм Шу йылғаһының урта ағымына тиклем урынлашҡан булған.

## Һаны

Статистика иҫәбе материалдары буйынса 19-20 бб. араһында һаны жалайырҙар  100-110 мең кеше самаһы булған. 1899 йылғы йәниҫәп буйынса 17 мең тирәһе    ғаилә тәшкил иткән. Мөхәммәтжан Танышбай улы Танышбаев () — күренекле ҡаҙаҡ сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре - мәғлүмәттәре буйынса уларҙың һаны 130 мең кешегә еткән. Темирғәлиев иһә  1911-1913 йылдарҙа 107 500 еншн тәшкил итә (ҡаҙаҡтарҙың 2.2% ). Ракишев иҫәбе буйынса Жалайыр һанының 485 мең булғандар

## Шәжәрәләр

Ҡаҙаҡ батыры Дикәнбайҙан урыҫ тарихсы-этнографы һәм шәрҡиәтсеһе *Аристов Николай Александрович* яҙып алған ҡаҙаҡ шәжәрәләре буйынса жалайырҙар  булған Жансаҡал тоҡомо Жалайыр исемле кешенән киткән. Жансакал менән Аҡсаҡал - Уйсин тоҡомо. Боронғо генеалогияларҙа иһә Жансакал менән  Жалайыр — бер үк кеше,  Майҡы бей тоҡомо. Шәжәрәгә ярашлы, уның ысын исеме  Ҡабылан.

## Ырыуҙары
Жалайыр  3 эре ырыуға бүленә: сырманаҡ, шуманаҡ, бирмәнәк ( Тынышпаевта - сиыршы -һыйырсы). Ораны — баҡтияр, ҡоблан, борибай (бүребай). Тамғаһы — III тараҡ.

* **Сырманаҡ:**
# арыкгыным, 
# байшегир, 
# балгалы, 
# кайшылы, 
# кушик; 

* **Шуманаҡ:** 
# андас, 
# мырза, 
# карашапан, 
# оракты, 
# акбуйым (арыкбуйым), 
# калпе, 
# сыпатай;

* **Бирмәнәк:**
# сиыршы (байбоген) - ҡайһы саө сырманаҡтарға индерәләр

## Тарихы

Жалайыр ҡәбиләһе ҡаҙаҡ халҡы составына ингәнгә тиклем Үҙәк Азияның төрлө төбәктәрендә, башлыса Монголияла йәшәгән. 13-сө быуатта улар Монгол империяһы составына инә һәм Сыңғыҙханадың яулап алыу һуғыштарында ҡатнаша.

Иң данлы шәхестәре - Мүҡали  (Муҡали-ғойон, Мухури,  — Сыңғыҙхан ғәскәре командующийы , Төньяҡ Ҡытайҙы яулап алыуға етәкселек итә.

Монгол империяһы барлыҡҡа килгәндән һуң, жалайырҙар, Тынышпаев һүҙҙәре буйынса, 4 төркөмгә бүленә: 
*1-сеһе Монголия һәм Ҡытайҙа ҡала; 
*2-сеһе Сыүғыҙхандың өлкән улы *Жучиҙың* биләмәһе (Алтын Урҙа) составына кергән һәм, риүәйәт буйынса, көнсығышта Шу (Шуманаҡ) йылғаһының урта ағымында  урынлашҡан; 
*3-сөһө *Шыршыҡ* (Чирчик) һәм Ангрен үҙәндәрен биләгән (сырманаҡ); 
* 4-сеһе Хүләгү - монголдарҙың Персиялағы әмире биләмәһенә инә.

Икенсе төркөм (шуманаҡтар)  14-15 быуаттарҙа Аҡ Урҙа составына инә  армияның төп өлөшөн тәшкил итә һәм Ырыҫ хан ғәскәренең төп өлөшөн тәшкил итә. 

Жалайырҙарҙың 16 быуат аҙағы - 17 быуат башындағы иң сағыу вәкиле ҡаҙаҡтарҙың Тәүәккәл ханы туғаны Ҡәҙерғәли Жалайыри ()  — ул Оло Нуғайҙар бейе Мөхәммәт Ураҙ бейҙең (1590—1598) кәңәшсеһе була.  Урыҫтарға әсирлеккә эләккәс, ул Дәште Ҡыпсаҡ һәм Ҡаҙаҡ ханлығы тарихы тураһында «Джәми әт-тауарих» (, ) әҫәрен яҙа. 

18 быуат уртаһында Жалайырҙар Ҡопал өйәҙе (Етеһыу - ) йәйләүҙәрен биләй.

Жалайырҙарҙың ҡаҙаҡтар составына инмәгән башҡа өлөшө үзбәктәр, ҡырғыҙҙар, ҡарағалпаҡтар һәм  (ихтимал, башҡорттар араһына) инеп ҡалған.

## ДНК
Жалайырҙар араһында С2-M217 гаплогруппаһы  38%, C2b1a2 - 2%, C2c1a1a1 - 1%, N1a1a - 22%. Шуманаҡтарҙа гаплогруппа С2-M217 йышыраҡ - 61%, ә сырманаҡтарҙа гаплогруппа N1a1a-M178 46% 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Султанов Т. И., Кочевые племена Приаралья в XV—XVI1 вв., М., 1982;
* Тынышпаев М., Великие бедствия…, А., 1992;
* Масанов Н. Э., Кочевая цивилизация казахов: основы жизнедеятельности номадного общества, М.—А., 1995;
* Apғынбаев X., Мұканов М., Востров В., Қазақ шежірісі хақында, А., 2000;
* Аристов Н. А., Труды по истории и этническому составу тюркских племен, Биш., 2003;
* Зардыхан Кинаятулы. Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: XI—XII г., Астана, 2001.
* Казахстан. Национальная энциклопедия (1998—2007)