Йонос торамаһы

**Йонос торамаһы** () — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡҡа — б.э.т. II быуатҡа ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Йонос торамаһы Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауылы көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.

Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ) — 23 км

### Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙаны 3500 м², 370 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.

Неолит—энеолит дәүеренә ҡараған аҫҡы ҡатламдарҙа таш әйберҙәр, керамика ҡалдыҡтары табылған. Тәүгеләре иҫәбендә — бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, ҡырғыстар, ярғыстар, керамика — ҡыя мөһөр баҫып биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.

Иткүл мәҙәниәтенә ҡараған өҫкө ҡатламда тальк һәм слюда ҡушып яһалған һәм һырҙар, ваҡ тешле штамп эҙе менән биҙәлгән, ауыҙы тышҡа ҡарай бөгөлгән түңәрәк төплө балсыҡ һауыттар табылған. Шулай уҡ Горохов мәҙәниәтенә ингән эре ҡом, слюда, тальк һәм шамот ҡушып яһалған шар йәки йомортҡа рәүешендәге, тешле мөһөр баҫылған кәкерсәктәр, ҡыя һыҙыҡтар һәм һырҙар менән биҙәлгән һауыттар килеп сыҡҡан; балсыҡ орсоҡбаштар, батырғыстар кеүек көнкүреш кәрәк-ярағы; бронза уҡ башаҡтары, таш ҡайраҡ; металлургия ҡоралдары — таш сүкеш, балсыҡ сопло, шлак; хайуан һөйәктәре табылған.

Усаҡ тирәләй 4 бағана соҡоро булған ярым ер өй рәүешендәге тура мөйөшлө торлаҡ асыҡланған.

;ерләү тәртибе

Торлаҡта ҡабыҡ менән ябылған ҡәбер табылған. Мәйет салҡан һалып, башы менән төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән.
 
; шөғөлдәре

Торама халҡы малсылыҡ, металл эшкәртеү менән шөғөлләнгән.

Ҡомартҡы таш быуат — иртә тимер быуат дәүерендә төньяҡ-көнсығыш Башҡортостан терр‑яһына халыҡтарҙың килеп ултырыу этаптарын сағылдыра.

Йонос торамаһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

### Асыш тарихы
Ҡомартҡы 1968 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1969, 1972, 1980 йылдарҙа өйрәнелә.

1982 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, варяг боронғолоғо буйынса белгес А. И. Лебедев тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Ю. А. Морозов'' Йонос торамаһы//Башҡорт энциклопедияһы
* Торама//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт
* Лебедев А. И. Новые памятники раннего железного века на северо-востоке Башкирии // Источники и источниковедение истории и культуры Башкирии. Уфа, 1984
* Морозов Ю. А. Материалы по каменному веку Уфимского плато // Материалы по археологии Южного Урала. Уфа, 1992
* Савельев Н. С. Население Месягутовской лесостепи в V—III вв. до н. э. Уфа, 1998.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

Ю. А. Морозов