open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фатимиҙар хәлифәлеге

**Фатимиҙар хәлифәлеге** (909—1171) — урта быуат шиғый (исмәғиллеләр) ғәрәп дәүләте. Баш ҡалаһы Ҡаһирә (972 йылдан). Үҙенең сәскә атыу осоронда Фатимиҙар хәлифәлеге үҙенең составына Мысыр, Мәғриб, Фәләстин һәм Сүриә территорияларын индергән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра.

## Тарихы
Исламдың шиғыйсылыҡ йүнәлешенән иң билдәле тармаҡтарының береһе — исмәғиллеләр — VIII быуатта барыҡҡа килгән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән имам Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра. 909 йылда исмәғиллеләрҙең ғәскәре Каруанды баҫып ала, бында Ғөбәйҙулла «әл-Мәхди» исеме аҫтында үҙен хәлифә тип иғлан итә һәм 934 йылға ҡәҙәр хакимлыҡ итә.

Фатимиҙар күп тапҡыр Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең уңдырышлы һәм бай өлкәһен — Мысырҙы яулап алырға маташалар.

914 йылда Фатимиҙар ғәскәре Мысырға үтеп инә һәм Александрияны биләй, әммә Ғәббәсиҙәр хәлифәһе армияһы тарафынан тар-мар ителә. 919 йылда Ғөбәйҙулланың Розетта ҡалаһы янында батырыла, ә йәнә Александрияны яулап алған ҡоро ер ғәскәрҙәре 920 йыл аҙағында Ғәббәсиҙәр армияһы тарафынан Мысырҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла.

936 йылда Ғөбәйҙулланың улы хәлифә әл-Ҡайым өсөн дә Мысырға яу уңышһыҙлыҡҡа тарый.

Ғөбәйҙулланың бүләһе — хәлифә әл-Муизз (954—975) Мысырҙы 969 йылда яулап ала. Ҡаһирә ҡалаһын нигеҙләп, уны үҙенең баш ҡалаһын итә.

996—1021 йылдарҙа хәлифә әл-Хаким хакимлыҡ итә, реформалар программаһын уҙғара, ул шул иҫәптән ғәмәлдә ҡол биләүселекте бөтөрә. Әл-Хаким Сүриәлә һуғыштар алып бара.

Хәлифәлек тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшкән сәлжүк юлбашсыһы Сәләхетдин тарафынан бөтөрөлә.

## Фатимиҙар хәлифәләренең исемлеге

## Әҙәбиәт

* С. де Саси, «Exposé de la rel. des Druzes» П., 1838, т. I;
* Фурнель. «Les Berbers» т. II;
* Гюйяр, «Un grand maître des Assassins» «Journ. Asiat.», 1877, и отд.);
* Р. Дози, «Essai sur l’hist. de l’islam.» П., 1879, гл. IX; печатается дополненный рус. пер. Крымского;
* Вюстенфельд, «Gesch. der Fatimiden-Cnalifen» Гёттинген, 1881;
* А. Мюллер, «История ислама» СПб., 1895, т. II, гл. III—IV.
Аджуран (дәүләт)

**Аджуран** — XV—XVII быуаттарҙа Уэби-Шабелле йылғаһы үҙәнендә (хәҙерге Сомали һәм Эфиопия биләмәләрендә) булған дәүләт (имамат).

## Тарихы

Дәүләт малсылыҡ менән шөғөлләнгән *аджуран* ҡәбиләһе *(хавия* ҡәбиләләре төркөмөнән) һәм өлөшләтә ярым ултыраҡ *джидду* (дигиль ҡәбиләләре төркөмөнән) тарафынан нигеҙләнгән. Илдең баш ҡалаһы Калаф (хәҙерге Эфиопияның Келлафо ҡалаһы), ул Могадишо һәм Меркенән Эфиопия таулығы өлкәһенә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашҡан.

Илдә каста-ҡәбилә идара итеү системаһы булған, ул аджуранға малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡа күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәм игенселек менән шөғөлләнгән Шебель этно-каста төркөмө өҫтөндә власты тәьмин иткән, улар тәбиғи яһаҡ түләгән. Һөнәрселәр түбәнге кастаны тәшкил иткән. Төп дин ислам тип иҫәпләнгән, дәүләт башлығы — имам (теократия). Ил йыш ҡына күрше хавия, шулай уҡ оромо ҡәбиләләре менән һуғыштар алып барған. XVII быуатта Аджуран сомали ҡәбиләләре тарафынан юҡ ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Формаль фәндәр

**Форма́ль фәндәр ** —  формаль системаларҙы өйрәнеүсе фәндәрҙең дөйөм атамаһы. Формаль фәндәр: математика, логика, кибернетика, теоретик информатика, мәғлүмәт (информация) теорияһы,  системалар теорияһы, ҡарар ҡабул итеү теорияһы, статистика,  лингвистиканың ҡайһы бер аспекттары.
## Тарих

Формаль фәндәр фәнни ысулдар барлыҡҡа килгәнсе үк беҙҙең эраға тиклемге  1800 йыл (Вавилон математикаһы), б.э.т. 1600 йыл (Боронғо Мысыр математикаһы) һәм б.э.т. 1000 йылдар (Һиндостан математикаһы) тирәһендә яҙылған математик текстарҙан башлана. Һинд, боронғо грек һәм ғәрәп  математиктары  математика үҫешенә бик ҙур өлөш индерә,  Ҡытай һәм Японияла уларҙан  айырым, үҙ  математика традициялары формалаша .

Логика,  математика кеүек үк, бик боронғо тарихы булған  формаль фән тип иҫәпләнә (История логики мәҡәләһен ҡарағыҙ). Боронғо Ҡытай, Боронғо Һиндостан, Боронғо Рим  һәм Боронғо Грецияла логик һығымта яһау ысулдарына анализ үҫешә башлай. Хәҙерге логикаға, башлыса, Боронғо Греция традициялары йоғонто яһай, ғәрәп логиктары эштәрендә (мантыҡ- логика) был традициялар ары үҫеш таба (әл-Фараби һәм башҡалар).

Башҡа формаль фәндәр күбеһенсә математикаға бәйле, йәки унан айырылып сыҡҡан.  XVII йыл башында ихтималлыҡ теорияһы (теория вероятностей) буйынса тәүге эштәр донъя күрә (статистика).  XX быуат уртаһынан башлап,   операцияларҙы тикшереү, мәғлүмәт теорияһы, теоретик мәғлүмәт һәм башҡа өлкәләр үҫешә башлай. Теоретик информатика   Алан Тьюринг, ҡай саҡ Чарльз Бэббидж, Лейбниц  һәм башҡа ғалимдар эшендә күренә башлай. Яңы фәндәр барлыҡҡа килеүе математиканың формаль фәндәрҙең береһе генә икәнен күрһәтә.

Тәбиғи һәм ижтимағи фәндәрҙән айырмалы, формаль фәндәр логика һәм методология  яғынан да эмпирик ысулдарға бәйле түгел. Формаль фәндәрҙә тикшерелеүсе объекттарға абстракт ҡараш хаким итә, шуға ҡарамаҫтан  уларҙың һөҙөмтәләре ысынбарлыҡты өйрәнеүҙең бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыш таба .

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Mario Bunge (1985). *Philosophy of Science and Technology*. Springer.
* Mario Bunge (1998). *Philosophy of Science*. Rev. ed. of: *Scientific research*. Berlin, New York: Springer-Verlag, 1967.
* C. West Churchman (1940). *Elements of Logic and Formal Science*, J.B. Lippincott Co., New York.
* James Franklin (1994). The formal sciences discover the philosophers' stone. In: *Studies in History and Philosophy of Science*. Vol. 25, No. 4, pp.&nbsp;513-533, 1994

## Һылтанмалар
* Interdisciplinary conferences — Foundations of the Formal Sciences — материалы конференций по формальным наукам
Радиотехника

**Радиоте́хника** — электромагнит тирбәлеш һәм радиодиапазон тулҡындарын,  генерация ысулдарын, көсәйеү, үҙгәртеү, нурланыш һәм ҡабул итеү, шулай уҡ уларҙы мәғлүмәт тапшырыу өсөн ҡулланыу өйрәнеүсе фән,  электротехниканың  радиотапшырыу һәм  радио ҡабул итеү техникаһын,  сигналдарҙы эшкәртеү, проектлау һәм  радиоаппаратураны булдырыуҙы эсенә алған бер өлөшө.

## Тарих
1832 йылда Англия ғалимы- физик Майкл Фарадей  электромагнит нурланыш булыуын теорияла күҙаллай.

1864 йыла Дж. К. Максвелл электромагнит ҡырҙың эволюцияһын һәм уның зарядтар һәм токтар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүен һүрәтләгән классик электродинамиканың төп тигеҙләмәләрен яҙа .

1888 йылда  ғалимы- физик Г. Герц электромагнит тулҡындар аша энергияны алыҫ араға тапшырып булғанын үҙ тәжрибәһендә күрһәтә:  «вибратор» тип атаған ҡоролма алыҫ араға сымһыҙ ғына  электромагнит ҡыр ебәрә .

1894 йылдың 14 авгусында   Оксфорд университетында Британия фән үҫешенә ярҙам итеү ассоциацияһы ултырышында Оливер Лодж менән Александр Мирхед тәүге тапҡыр радиотелеграфияның уңышлы сеансын үткәрә.  Морзе әлифбаһының радиосигналы күрше Кларендон корпусындағы лабораториянан ебәрелеп, 40 м алыҫлыҡта урынлашҡан аппарат тарафынан ҡабул ителә.

1895 йылдың 25 апрелендә (7 майында) Санкт-Петербургта Рус физика һәм химия йәмғиәте ултырышында  А. С. Попов  бер-бер артлы бирелгән телеграф сигналдарының (ҡыҫҡа һәм оҙон) электромагнит тулҡындарын ҡабул итеү аппаратын  эшләтеп күрһәтә.

1897 йылда Италия инженеры Г. Маркони тәүге (Британияла) патент ала һәм  Лондонда сымһыҙ телеграфты эшләтеп күрһәтә. Башҡа илдәрҙә  Г. Маркониға патент бирмәйҙәр , сөнки быға тиклем үк  А. С. Попов ошондай уҡ когерент приемникты һүрәтләгән мәҡәләһен баҫтырған була.

Радиотехниканы яңы кимәлгә күтәргән Рәсәй һәм cовет ғалимдары :
* профессорҙар М. А. Бонч-Бруевич, Б. Л. Розинг ( электрон телевидение уйлап сығарған);
* академик А. И. Берг (радиолокация);
* академик А. Ф. Богомолов (радиолокация, алыҫ космос элемтәһе);
* академик В. А. Котельников (ҡамасауҙарға ҡаршы тороу теорияһы).

## Радиотехника бүлектәре
Радиотехника бүлектәре:
* Радиопередающие устройства
* Радиоприёмные устройства
* Радиолокация
* Радионавигация
* Телевидение
* Мультимедийные и связные системы
* Системы радиоуправления
* Системы радиоэлектронной борьбы
## Ҡулланыш өлкәһе
Радиотехника фәндең  физика, астрономия, медицина, химия һәм башҡа өлкәләрендә ҡулланыш таба. Радиотехник ысулдар  мәғлүмәт биреү  системаларында, радиобәйләнеш, радиотапшырыуҙар, телевидение, радиолокация, радионавигация, радио  идара итеү, автоматика системаларында һәм хисаплау техникаһында ҡулланыла.

## Ҡарағыҙ
* Электротехника
* Электроника (радиоэлектроника)
* Антенно-фидерные устройства
* Электродинамика
* Радио
* Радиофизика

## Иҫкәрмә

## Һылтанма
* 
* ''Радиотехника'' — статья из Толкового словаря русского языка Ушакова
*
Ҡырһа

**Ҡырһа** () — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл, Ҡырһа ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 937 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 431 ир-ат һәм 506 ҡатын-ҡыҙ.

## Билдәле кешеләре
* Моисеева Светлана Алексеевна (19.12.1968) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Екатеринбургтағы Урал федераль университетының, фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
* Кирсинское сельское поселение
Рейнджерс (футбол клубы)

**«Рейнджерс» футбол клубы ** (, ) — Глазго ҡалаһының футбол буйынса Шотландия чемпионатында сығыш яһаусы профессиональ футбол клубы. 1872 йылда нигеҙләнгән клуб бөгөнгө көндә Шотландияның иң уңышлы професссиональ футбол командаһы булып тора.
Ҡырһа (мәғәнәләр)

**Ҡырһа** — төшөнсә.
* Ҡырһа — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл.
* Кирса — Рәсәй йылғаһы.
Оҙонлоҡ (координат)

**Оҙонлоҡ** — шарға оҡшаш координаттар системаһы рәтендәге координат.

## Оҙонлоҡто билдәләү проблемаһы

Диңгеҙ навигацияһы өсөн киңлекте билдәләү әллә ни ҙур проблема тыуҙырмай — ул Тимерҡаҙыҡ йондоҙоноң офоҡтан алып бейеклеге мөйөшөн үлсәү ярҙамында бик еңел иҫәпләнелә. Оҙонлоҡто үлсәү байтаҡҡа ауырыраҡ мәсьәлә булып сыға.. Алдынғы диңгеҙ державалары был проблеманы хәл итеү өсөн ҙур ғына премия вәғәҙә итә.

Бер нисә астрономик ысул тәҡдим ителә — Иоганн Вернер (ай алыҫлығы ысулы, 1514 йыл), Галилео Галилей (Юпитер юлдаштары торошо буйынса, 1612 год), — ләкин был ысулдарҙы ҡулланыу өсөн ҡатмарлы астрономик инструменттар һәм иҫәпләүҙәр талап ителә. Өҫтәүенә ябайыраҡ ысул табыла, уны Фризиус Гемма уйлап тапҡан тип иҫәпләнелә — урындағы ҡояш ваҡытын талап ителгән нөктәләге (порттағы) ваҡыт менән сағыштырыу — тик был осраҡта бик теүәл сәғәт талап ителә.

1714 йылда британ парламенты оҙонлоҡто билдәләү ысулын уйлап тапҡан кешегә бик ҙур премия тәҡдим итә — £10 000 (яңылышлыҡ 60 диңгеҙ миле булһа), £15 000 (40 миль) һәм £20 000 (30 миль). Көнбайыш Һиндостанға табан йөҙгәндә оҙонлоҡто бындай теүәллек менән билдәләү өсөн тәүлегенә уртаса 3 секунҡа алға киткән сәғәттең булыуы талап ителә (ул заманда минутты күрһәткән уғы булған сәғәт, теүәл ваҡытты күрһәтә, тип иҫәпләнә).

Балта оҫтаһы һәм үҙ алдына сәғәт йүнәтергә өйрәнгән Джон Гаррисон 1749 йылда ҡоро ерҙә ҡулланылған сәғәттәргә ҡарағанда диңгеҙҙә теүәлерәк ваҡытты күрһәткән сәғәт эшләй: уның сәғәте тәүлегенә уртаса 2 секунҡа алға китә, 45 көн йөҙгәндән һуң оҙонлоҡто билдәләүҙәге яңылышлыҡ 10 миль тәшкил итә. Әммә парламент был ваҡытҡа конкурс шарттарын үҙгәрткән була — хәҙер инде сәғәттең теүәл йөрөүе генә түгел, ә уның ҙурлығының ыҡсым булыуы талап ителә. Был талапҡа яуап итеп, Гаррисон 1760 йылда диаметры 12 сантиметр булған яңы моделде тәҡдим итә. Был сәғәт Көнбайыш Һиндостанға ике тапҡыр (1761 һәм 1764 йылдарҙа) барып ҡайтҡанда һынала — сәйәхәттең өс айы эсендә сәғәт 5 секундҡа алға китә. 1776 йылдың мартында Джон Гаррисонға премияны түләйҙәр.

Сәғәт-хронометр бик ҡыйбат тора, ғәмәлдә иһә оҙаҡ ваҡыт, 1766 йылдан Невил Маскелайн нәшер иткән "Диңгеҙ альманахы"нда баҫылып сыҡҡан таблицаларҙы файҙаланып, ай алыҫлығы ысулы ҡулланыла. 

XIX быуат аҙағында радионы уйлап табыу оҙонлоҡто билдәләүҙә ысын мәғәнәһендә революция яһай. Хәҙер билдәле оҙонлоҡ менән Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһендә теүәл ваҡыт сигналдарын ҡабул итергә була. Артабан радионавигация барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта навигация маҡсатында координаттарҙы билдәләү өсөн навигацияның спутник системалары ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Географик координаталар
* Географик киңлек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Дерек Хауз.'' Гринвичское время и открытие долготы
Изолиния

**Изоли́ния**, йәки **кимәл линияһы (функцияһы)** ( — «тигеҙ, тиң») — картала, һыҙмала, схемала йәки графикта линияны сағылдырған шартлы билдәләнеш, уның һәр нөктәһендә үлсәнеүсе дәүмәл бер үк төрлө мәғәнәлә һаҡлана. Изолиниялар — ике үҙгәреүсән дәүмәлдең яҫылыҡта һанлы функцияһын күрһәтеү ысулы.

## Изолиния төрҙәре

* Изоанемона — елдең бер төрлө уртаса йыллыҡ тиҙлеге линияһы. 
* Изобаза — картала амплитудалары тигеҙ булған нөктәләрҙе һәм яңы тектоник хәрәкәттәрҙең йүнәлештәрен берләштергән линия.
* Изобара — бер төрлө баҫымлы изолиния:
** термодинамикала изобара — изобара процесы графигы;
** метеорологияла изобара — картала баҫымдың теге йәки был сиге менән тоташҡан өлкәне билдәлгән линия.
* Изобата — картала, йәки планда һыу ятҡылығының (күлдәр, диңгеҙҙәр) бер төрлө тәрәнлектәге нөктәләрен тоташтырған линия.
* Изогалина — география картаһында һыуҙың тоҙлолоғо бер төрлө булған нөктәләрҙе тоташтырыған линия.
* Изогиета — атмосферала яуым-төшөмдөң бер төрлө яуыуы изолинияһы.
* Изогипса (горизонталь) — бер төрлө бейеклектәр изолинияһы (ғәҙәттә топографик картала рельефты һүрәтләү өсөн ҡулланыла).
* Изогона — ниндәй ҙә булһа физик дәүмәлдәрҙе ориентирлау өсөн изолиния.
* Изодинама (изо … һәм грексанан dynamis — көс) — магнит карталарҙа ерҙең магнит яланының йәки уның составындағыларҙың (горизонталь, вертикаль һ. б.) тулы көсөргәнеше изолинияһы.
* Изотерма — бер төрлө температуралар изолинияһы:
** термодинамикала изотерма — изотермик процесс графигы;
** метеорологияла изотерма — картала теге йәки был температура сиге менән тоташҡан өлкәне билдәләгән линия.
* Изокванта — етештереү факторҙарына бәйле бер төрлө күләмдә продукт етештереү изолинияһы.
* Изокоста — бер төрлө дөйөм аҡсаға һатып алырға мөмкин булған етештереү факторҙары комбинацияһын күрһәткән линия.
* Изопахита — тау тоҡомдары ҡатламының бер төрлө ҡеүәттәре изолинияһы.
* Изотаха — елдең бер төрлө тиҙлеге изолинияһы (максималь елдәр картаһында).
* Изохора — бер төрлө күләмдәр изолинияһы.

## Бергштрих
**Бергштрих** — изолинияға перпендикуляр рәүештә үткәрелгән һәм ирекле осо менән изолиниялар менән билдәләнгән дәүмәлдең кәмей барыу йүнәлешенә күрһәткән һыҙыҡса (изогипс һәм изобат өсөн — ауышлыҡтың ҡайһы йүнәлештә түбәнәйеүенә ҡарап). Тәүҙә бергштрих ерҙең рельефын горизонталь һыҙыҡтар менән күрһәтеү, ауышлыҡтың йүнәлешен еңелерәк билдәләү өсөн ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡара

* Градиент
* Изоповерхность
* Marching squares

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Contour lines
* *Воейков А. И.*&#x20;Изолинии&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* glossary.ru// Изолиния .
Шпыкивка (йылға)

**Шпыкивка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын һәм Немырив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 34 километр. Бассейн майҙаны — 385 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Федотов Владимир Валентинович

**Федотов Владимир Валентинович** (12 июнь 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй футболсыһы, тренер.

## Биографияһы
Влади́мир Валенти́нович Федо́тов 1966 йылдың 12 июнендә Свердловск өлкәһенең Түбәнге Һырға районының Михайловск ҡалаһында тыуған.

## Карьераһы
Уйын карьераһының күп өлөшөн Свердловск/Екатеринбург "Уралмаш"ында үткәрә (һуңғы сезонда — "Урал"да), Юғары лигала клуб үткәргән биш миҙгел рәттән команданың төп уйынсыһы була. Юғары кимәлдәге һәм Саратовтың "Сокол"ы өсөн уйнағанда яҡшы уйынсы булыуын раҫлай.

Уйынсы карьераһын тамамлағандан һуң, «Урал»ға тренер эшенә күсә. Оҙаҡ йылдар Александр Побегалов менән бергә эшләй, Побегаловтың отставка һорап яҙған ғаризаһынан һуң баш тренер вазифаһын башҡара. 2009 йылдың 16 июленән 2010 йылдың май айына тиклем рәсми рәүештә Екатеринбург клубына етәкселек итә. Шунан һуң клубтың тренер-селексыһы була. 2011 йылдың 12 ғинуарынан «Металлург-Кузбасс» клубына етәкселек итә. Уны беренсе дивизионға сығара, артабан команданы турнирҙа ҡалдыра (15-се урын), ләкин клуб, финанс-ойоштороу проблемалары арҡаһында, класлығын түбәнәйтә. 2013 йылдың 16 июнендә клубтан китә 2015 йылдың беренсе яртыһында — Каменск-Уральскийҙың өлкә кимәлендә сығыш яһаған Синара һәүәҫкәр футбол клубының баш тренеры. 2015 йылдың 28 июненән 2017 йылдың 5 июненә тиклем «Газсы/Ырымбур» клубының тренер штабында, 14 августан Мәскәү "Арарат"ында эшләй. Ике көндән һуң клубтан китә. 17 августа «Ырымбур» футбол клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә. «Ырымбур»ҙы 13-сө урындан (клуб 2017/2018 йыл беренселегенең һигеҙ турынан һуң биләгән урыны) беренсе урынға сығара, уны Премьер-лигаға индерә.

### Ҡаҙаныштары

#### Уйынсы булараҡ

* Беренсе дивизион еңеүсеһе: 2000 *(«Сокол»)*
* Интертот о Кубогы ярымфиналисы: 1996 *(«Уралмаш»)*

#### Баш тренер булараҡ

* Икенсе дивизион еңеүсеһе («Восток» зонаһы): 2011/12 *(«Металлург-Кузбасс»)*
* Футбол милли лигаһы Беренселеге еңеүсеһе: 2017/18 *(«Ырымбур»)*

#### Тренер булараҡ

* Футбол милли лигаһы Беренселеге еңеүсеһе: 2015/16 *(«Ырымбур»)*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на официальном сайте ФК «Урал» 
* Профиль на сайте ''FootballFacts.ru''
Датум

**Датум** (Datum) — референц-эллипсоидты локаль географик координаттарға күсереү һәм үҙгәртеү өсөн файҙаланылған параметрҙар йыйылмаһы.

«Датум» төшөнсәһе геодезия һәм картографияла аныҡ урында геоидҡа яҡшыраҡ алмаштырып ҡуйыу өсөн файҙаланыла. Референц-эллипсоидты күсәрҙәр буйлап күсереү өсөн датум бирелә: X, Y, Z, шулай уҡ координаттарҙың тура мөйөшлө системаһын күсәрҙәр киңлегендә rX, rY, rZ мөйөштәренә бороу өсөн. *А* һәм *f *референц-эллипсоидтың параметрҙарын белергә кәрәк, был осраҡта *а* — ҙур ярымкүсәрҙең үлсәме, *f* — эллипсоидты ҡыҫыу.

GPS-приемниктарҙа, ГИС-системаларҙа һәм ниндәй ҙә булһа локаль координат селтәрен файҙаланғанда картографияла датумдарҙы йышыраҡ ҡулланырға тура килә. Бындай системаларҙа координаттарҙы бер датумдан икенсеһенә үҙгәртеү, дөйөм алғанда, автоматик рәүештә башҡарылыуы ихтимал. Датумды дөрөҫ ҡуймау (йәки уны дөрөҫ итеп үҙгәртмәү) һөҙөмтәлә урынды билдәләгәндә, бер нисә метрҙан алып, хатта йөҙ метрға тиклем горизонталь һәм вертикаль хаталарға килтерә. .

## Һылтанмалар

* Подробная статья по материалам Яцека Гродецки в журнале Imaging notes, т. 14, № 6, ноябрь/декабрь 1999 г., т. 15, № 1, январь/февраль 2000 г. (копия)
Ҙур түңәрәк

**Ҙур түңәрәк ** () — шарҙы уның үҙәге аша үткән яҫылыҡ менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән түңәрәк. Теләһә ниндәй ҙур түңәрәктең диаметры сфераның диаметры менән тап килә, шуға күрә ҙур түңәрәктәрҙең бөтәһенең дә периметрҙары бер төрлө һәм үҙәктәре лә бер: шарҙың үҙәге менән тап килә. Ҡайһы берҙә «ҙур түңәрәк» терминын ҡулланғанда **ҙур әйләнәне (окружность)**, йәғни *[[сфера]]ны* уның үҙәге аша үткән яҫылыҡ менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән Әйләнәне күҙҙә тоталар.

Сфералағы бер-береһенә диаметраль рәүештә ҡапма-ҡаршы булмаған теләһә ниндәй ике нөктә өсөн улар аша үткән бер генә ҙур түңәрәк бар. Бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған ике нөктә аша бик күп ҙур түңәрәктәр һыҙып була. Ҙур түңәрәктең иң бәләкәй дуғаһындағы ике нөктә араһындағы юл — сфера яҫылығы буйлап һалынған иң ҡыҫҡа юл. Был осраҡта ҙур түңәрәктәр сферик геометрияла тура линиялар ролен үтәй. Был дуғаның оҙонлоғо Риман геометрияһында ике нөктә араһы тип алына. Ҙур түңәрәктәр сфераның геодезик линиялары булып тора.

Шулай уҡ ҙур түңәрәк — саҡ ҡына кәкрәйгән юл, ул —  \kappa = \frac{1}{R}.

Күк сфераһында ҙур түңәрәктәр миҫалына горизонтты, күк экваторын һәм эклиптиканы индерәләр.

## Ерҙең геодезик һыҙыҡтарҙы

Анығыраҡ итеп әйткәндә, Ерҙең формаһы — идеаль сфера түгел. ул — полюстар тирәһендә йәмшәйгән эллипсоид. Шуға күрә лә Ер өҫтөндәге ике нөктә араһындағы иң ҡыҫҡа юл (геодезик линия) әйләнәнең дуғаһы була алмай. Әммә Ерҙең формаһы шарҙан әллә ни айырылмай, шуға ла сфераны, бер проценттан кәмерәк кәмселек менән ер өҫтө, тип алырға була..

Меридиандар һәм экватор — Ерҙәге ҙур түңәрәктәр. Башҡа параллелдәр ҙур түңәрәктәр булып тормай, сөнки уларҙың үҙәктәре Ерҙең үҙәге менән тап килмәй, улар — бәләкәй түңәрәктәр. XVIII быуатта Жан-Батиста Деламбро мәғлүмәттәре нигеҙендә метр Париж меридианының 1/40’000’000 өлөшө булараҡ ҡулланыла башлай. Шуға ярашлы, планетаның ҙур түңәрәктәре яҡынса 4 метр тәшкил итә, тип иҫәпләргә була. Артабан экватор оҙонлоғо 40’075 км тип иҫәпләнелә.

Ағымдар һәм елдәр һиҙелерлек йоғонто яһамағанда ҙур түңәрәк киҫәктәре диңгеҙ һәм һауа караптары маршруттары булараҡ файҙаланыла. Осоу оҙонлоғо йыш ҡына ике аэропорт араһындағы ортодрома менән баһалана. Был осраҡта Төньяҡ ярымшарҙа континенттар араһынан көнбайышҡа табан осҡан самолеттар өсөн иң ҡулай юл ортодроманан төньяҡтараҡ ята, ярашлы рәүештә көнсығышҡа табан осҡандар өсөн ҡулай юл саҡ ҡына көньяҡтараҡ ята.

Оҙон авиация йәки диңгеҙ маршруттары ялпаҡ карталарҙа (мәҫәлән, Меркатор проекцияһында) йыш ҡына кәкре итеп һыҙыла. Әммә тура һыҙыҡ буйынса һалынған юл, кәкре булып күрегәненән, оҙонораҡ була. Сөнки был проекцияларҙа ҙур түңәрәктәр тура юлға тап килмәй. Гномоник проекцияла эшләнгән карталар юлды дөрөҫөрәк күрһәтә, сөнки унда тура һыҙыҡтар ҙур түңәрәктәрҙең проекциялары булып тора. 

## Шулай уҡ ҡара

* Локсодрома
* Ортодрома
*  (инг.)баш.

## Һылтанмалар

* (инг.).&#x20; MathWorld — A Wolfram Web Resource.&#x20;3 февраль 2014 тикшерелгән.
* Большой круг //&#x20;Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Иҫкәрмәләр
Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы

**Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы** (30 август 1933 йыл — 4 март 2005 йыл) — уҡытыусы, ислам белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. 1988—1992 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы

Үтәбаев Рауил Алексей улы (Үтәбай-Кәрими) 1933 йылдың 30 авгусында Татар АССР-ы Ҡазаҡлар ауылында тыуған.

1950—1952 йылдарҙа Мәскәү Шәрҡиәт институтында уҡый.

1956 йылда  Ҡазан педагогия институтын тамамлай. 

Хеҙмәт биографияһы 1956 йылда Омск өлкәһендә башлана,  урта мәктәптәрҙә уҡытыусы, халыҡ мәғарифы бүлегенең милли мәктәптәр инспекторы булып эшләй.

1960—1963 йылдар арауығында һәм 1980 йылдан башлап Өфөлә Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, 1963 — 1980 йылдарҙа Өфөлә һәм [Өфө районы] урта мәктәптәрендә эшләй.

1988 йылдан алып ТТӘИ‑лә өлкән ғилми хеҙмәткәр.

1992 — 1994 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә мөҙәрисе, директоры.

Башҡортостанда һәм Татарстанда Ризаитдин Фәхретдин тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе еткереүсе  булды. 1984 йылдың ғинуарында Башҡортстан Фәндәр академияһында сығыш яһап, күренекле шәрҡиәтсе уның исемен киң йәмғәтселеккә мәғлүм итте.  Рауил Үтәбай-Кәрими уның "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе" китабын кириллица менән сығарып, ҙур эш башҡарҙы.

1996 — 1997 йылдарҙа Төркиәлә, Истамбулдың әл‑Фәтих университетында уҡыта. Ислам тарихы, мәғрифәтселек, Р.Ф. Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһындағы һәм башҡа хеҙмәттәр авторы.  Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен башҡорт, урыҫ һәм татар телдәренә тәржемәләй.

Үтәбай-Кәрими 2005 йылдың 4 мартында Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Ғаилә хәле
Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы) тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе - Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы. Уларҙың бик милли рухлы ике балаһы - Зөһрә менән Салауат — ата-әсәһенең  беренсе ярҙамсыһы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Риза Фәхретдин. "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе". Ырымбур. 1917 - Ҡазан, 1995
* А. Черкалихин, Р. Краснова. Мне не выпало лишнего счастья — Журнал «Уфа», 2005 йыл, № 10
* Шәркыять илчесе: мәкаләләр һәм биобиблиографик мәгълүматлар җыентыгы.- Казан, 2008.

## Һылтанмалар
* Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.
* Уфада Равил Үтәбай-Кәриминең китабы туе үттеhttp://tatar-inform.tatar/news/2010/10/22/60470/
* Уфада Равил Үтәбай-Кәримине искә алалар http://adiplar.belem.ru/utebay.htm
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы

**Алишкина Клара Таһир ҡыҙы** (12 май 1933 йыл) — мәғариф ветераны, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Нуриман районының почётлы гражданы (2012).

## Биографияһы
Клара Таһир ҡыҙы 1933 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының хәҙерге нда уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда Клара  Нуриман районы Основый Лог ауылы ете йыллыҡ мәктәбенең 1-се класына уҡырға төшә. Дүрт класты тамамлағас, Ҡыҙылъяр урта мәктәбенә уҡырға бара. Ә 10-сы класты  1951 йылда Ҡыҙыл Шишмә урта мәктәбендә тамамлай. Шул уҡ йылды Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1955 йылда отличие менән тамамлай.

Республика Мәғариф министрлығы йүнәлтмәһе менән Покровка (хәҙерге Благовещен) районы Бедеево-Поляна урта мәктәбенә эшкә ебәрелә, 11 йыл математика уҡыта, биш йыл ошо мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса завучы була.

1966 йылда ата-әсәһе эргәһенә Ҡыҙылъярға ҡайта, урта мәктәпкә математика уҡытыусыһы булып урынлаша.

1967—1969 йылдарҙа кластан тыш һәм мәктәптән тыш эште ойоштороусы була.

1969—1980 йылдарҙа математика уҡыта.

1980 йылдың авгусында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса  завуч итеп тәғәйенләнә.

1991 йылдың 1 авгусында хаҡлы ялға сыға, әммә 1994 йылда ҡабат эшкә килә һәм  2008 йылдың 1 сентябренә тиклем эшләй.

Клара Таһир ҡыҙы Алишкинаның дөйөм педагогик стажы  47 йылдан ашыу.

Клара Таһир ҡыҙы Алишкинаның күп йыллыҡ емешле хеҙмәте лайыҡлы баһа алған. Ул, РСФСР Мәғариф министрлығының, Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы һәм Профсоюздар өлкә комитетының, партия район комитеты һәм район Советы башҡарма комитетының, район халыҡ мәғарифы бүлегенең Почёт грамоталары  менән бүләкләнгән. 1975 йылда уға «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исем бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://nuriman.bashkortostan.ru/about/honorary/276631/
* http://zakon-region3.ru/1/78267/
Көньяҡ поляр түңәрәк

**Көньяҡ поляр түңәрәк** — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе.

Көньяҡ поляр түңәрәк, көньяҡ киңлектың 60 градусынан түбәнерәк, Антарктика районының эсендә 66°33′44″ (66.5622°) урынлашҡан. Көньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа табан климаты уртаса булған көньяҡ билбау ята. Төньяҡ ярымшарҙағы шундай уҡ параллель Төньяҡ поляр түңәрәге тип атала.

Көньяҡ поляр түңәрәк поляр көн һәм поляр төн булған өлкәнең төньяҡ сиген билдәләй. Поляр түңәрәктән көньяҡҡа табан теләһә ниндәй урында Ҡояш йылына бер тапҡыо 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫтә тора һәм шулай уҡ йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫкә күтәрелмәй. Поляр түңәрәк өҫтөндә йылына берәр тапҡыр, ярашлы рәүештә декабрь һәм июнь айҙарында, ошо күренеш күҙәтелә.

Антарктиканың климаты ҡырыҫ булыу сәбәпле, поляр түңәрәк артында даими йәшәүселәр юҡ — ундағы бөтә халыҡ Антарктиданың фәнни тикшеренеү станцияларында эшләй.

## Шулай уҡ ҡара

* Поляр түңәрәк
* Төньяҡ поляр түңәрәк

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төньяҡ поляр түңәрәк

**Төньяҡ поляр түңәрәк** — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе.

Төньяҡ поляр түңәрәк экваторҙан төньяҡҡа табан 66°33′44″ (66,5622°) урынлашҡан. Төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа табан ятҡан өлкә Арктика тип атала, Рәсәйҙә шулай уҡ — поляр түңәрәктең аръяғы (Заполярье) тип атала, унан көньяҡҡа табан климаты уртаса булған төньяҡ билбау ята. Көньяҡ ярымшарҙағы шундай уҡ параллель Көньяҡ поляр түңәрәге, тип атала, ә унан көньяҡтараҡ ятҡан өлкә Антарктика тип атала. Поляр түңәрәктең оҙонлоғо 15948 километр.

Төньяҡ поляр түңәрәк поляр көн өлкәһенең көньяҡ сиген билдәләй. Унан төньяҡҡа табан теләһә ниндәй урында Ҡояш, исмаһам, йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан юғары һәм, исмаһам, йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫкә күтәрелмәй, ярашлы рәүештә июндә һәм декабрҙә ошондай ҡояш торошо күҙәтелә. Төньяҡҡараҡ ҡояш торошо оҙағыраҡ дауам итә, мәҫәлән, Мурманск киңлегендә поляр төн 40 тәүлек (поляр көн — 61 көн) дауам итә. Көньяҡ поляр түңәрәк өлкәһендә лә шундай уҡ күренештәр күҙәтелә.

Арктиканың климаты ҡырыҫ булыу сәбәпле, бик аҙ һанда ғына кешеләр поляр түңәрәк аръяғында йәшәй. Мурманск, Норильск, Воркута һәм Тромсё ҡалалары Төньяҡ поляр түңәрәк аръяғында урынлашҡан..

## Төньяҡ поляр түңәрәк үткән илдәр

* Дания (Гренландия)
* Исландия (Гримсей утрауы һәм төньяҡ яр буйындағы территориаль һыуҙар)
* Канада
* Рәсәй
* Норвегия
* АҠШ (Аляска)
* Финляндия
* Швеция

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Поляр түңәрәк
* Көньяҡ поляр түңәрәк
* Салехард — Поляр түңәрәктә ултырған донъялағы берҙән-бер ҡала.

## Иҫкәрмәләр
Көньяҡ тропик

**Көньяҡ тропик**, йәки **Кәзәмөгөҙ тропигы**, — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдең береһе. Экваторҙан көньяҡҡа табан 23°26′16″ киңлегендә урынлашҡан һәм иң көньяҡта урынлашҡан киңлекте билдәләй, унда ҡояш төш мәлендә зенитҡа күтәрелә ала. Был ҡышҡы ҡояш торошо мәлендә күҙәтелә. Сәбәбе — йыл барышында Ер Ҡояш тирәләй әйләнгәндә ауышлыҡ күсәре әйләнешенең максималь булыуы сәбәпле, Көньяҡ ярымшарҙың өҫтөнә Ҡояш нурҙарының төшөү мөйөшө үҙгәрә.

Көньяҡ тропиктың төньяҡ эквиваленты — Төньяҡ тропик. Көньяҡ тропиктан кәньяҡҡа табан ятҡан өлкәлә — субтропик һәм уртаса климат. Көньяҡ һәм Төньяҡ тропиктар араһындағы өлкә тропиктар тип атала.

Кәзәмөгөҙ тропигының атамаһы Кәзәмөгөҙ йондоҙлоғонан алына, сөнки 2 мең йыл элек ҡышҡы ҡояш торошо мәлендә ҡояш уның аша үтә. Хәҙерге ваҡытта ҡояш был осорҙа Уҡсы йондоҙлоғонда була, быны көн менән төн оҙонлоғоноң бер төрлө кимәлдә булыуы менән аңлатырға мөмкин, «*тропик*» һүҙе грексанан килгән:  (боролош), йәғни Ҡояш хәрәкәтенең ҡояш торошондағы «боролоу» процесын тасуирлай.

Көньяҡ тропиктың торошо бер төрлө генә түгел, сөнки ул планетаның әйләнеү күсәренең ҡояшҡа ҡарата ауышлығына бәйле. 2000 йылда ауышлыҡтың уртаса мөйөшө яҡынса 23°26′21″ тигеҙ булды, ләкин ер күсәренең нутацияһы, шулай уҡ төрлө осорҙарға эйә булған башҡа циклдар арҡаһында, тропиктарҙың торошо бер ни тиклем үҙгәрә (күпкә түгел һәм сағыштырмаса). Хәҙерге ваҡытта, ер күсәренең уның траекторияһына ҡарата ауышлығы яйлап кәмей барыуға бәйле, Кәзәмөгөҙ тропигы әкренләп экваторға табан күсә бара.

Тропик аша үтеп барғанда диңгеҙҙәге карапта Нептун байрамы үткәрелә (шулай ҙа йышыраҡ экваторҙы үткәндә был байрам ойошторола).

## Географияһы

Гринвич меридианынан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә Кәзәмөгөҙ тропигы түбәндәге билдәләрҙе үтә:

## Кәзәмөгөҙ тропигында урынлашҡан ҡалалар
* Алис-Спрингс 
* Рокгемптон 
* Эмералд 
* Сан-Паулу 
* Маринга 
* Можи-дас-Крузис 
* Итакуакесетуба 
* Убатуба 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Поляр түңәрәк
* Экватор
* Ҡыҫала тропигы

## Һылтанмалар
*  На Викимилектә Көньяҡ тропик темаһы буйынса медиафайлдар бар.
*
Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)

**Әлмөхәмәт ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районындағы ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — Сиҙәм ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы

**Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы** (8 март 1924 йыл — 21 апрель 2017 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Кама автомобиль заводы төҙөлөшө етәксеһе, Яр Саллы ҡалаһына нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Ленин, Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе», ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә Дан һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Зөфәр Сәҙертдин улы Сәҙертдинов Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында 1924 йылдың 8 мартында тыуа. 1940 йылдан ағас әҙерләүҙә эшләй.

1942 йылда танк ғәскәрҙәренә саҡырыла, һуғышта ҡатнашыусы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан һәм I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордендары, «Батырлыҡ өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа техникум тамамлай, Куйбышев өлкәһенең Ставрополь ҡалаһында «Электромонтаж-56» тресының 426-сы һанлы эштәр начальнигы идаралығында мастерҙан идаралыҡ начальнигы вазифаһына тиклем үрләй. Куйбышев индустриаль институтын тамамлай (1957).

Тольяттиҙа түбәндәге эре сәнәғәт объекттары төҙөлөшөндө ҡатнаша: Волга ГЭС-ы, синтетик каучук, химик, азот-тук, цемент машинлары эшләү заводтары, Волга автомобиль заводы.

1970 йылдан территориаль баш идаралыҡ начальнигы, СССР-ҙың Минмонтажспецстройының Яр-Саллыла Кама автозаводы төҙөлөшө буйынса коллегия ағзаһы.

Алдан төҙөлә торған объекттарҙағы төҙөлөш-монтаж эштәре уның етәкселегендә үтәлә, 14 идаралыҡ һәм 25 махсуслаштырылған участка булдырыла.

1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары, СССР-ҙың машиналар эшләү предприятиелары (шул иҫәптән «Атоммаш», «Ростсельмаш», Харьков трактор заводы) төҙөлөшөндә куратор була. 

2017 йылдың 21 апрелендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 3-сө дәрәжә Дан ордены 

## Сығанаҡтар
* http://www.tatar-inform.ru/news/2017/04/21/549586/ 
* http://tltgorod.ru/reporter/?theme=81&page=7&reporter=63495
Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)

**Асҡа́р ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Латипов Урал Рамдраҡ улы

**Латипов Урал Рамдраҡ улы** (; 28 февраль 1951 йыл) — юрист, хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Полковник (1991). Белоруссияның дәүләт һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).

## Биографияһы
* Урал Рамдраҡ улы Латипов Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Ҡатай (хәҙер Яңы Ҡатай) ауылында тыуған.
* 1973 йыл — Ҡаҙан дәүләт университетының юридик факультетын отличие менән тамамлай.
* 1974 йыл — Минскиҙа СССР Дәүләт именлеге комитетының Юғары курсын тамамлай.
* 1974—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарында хеҙмәт итә.
* 1988 йылдан — юридик фәндәр кандидаты. Диссертацияһының темаһы: «Дәүләт терроризмы менән халыҡ-ара хоҡуҡи көрәш».
* 1989—1994 йылдарҙа Беларусь Республикаһы Милли именлек институтының махсус дисциплиналар кафедраһы начальнигы, институт начальнигының ғилми эш буйынса урынбаҫары вазифаларын биләй.
* 1992 йылдан — юридик фәндәр докторы.
* 1994 йылдан — профессор.
* 1994 йылда — Беларусь Республикаһы Президенты ярҙамсыһы.
* 1995 йылдың 15 июленән — Беларусь Республикаһы Президенты секретариаты етәксеһе — Беларусь Республикаһы Президентының беренсе ярҙамсыһы.
* 1998 йылдың 4 декабренән 2000 йылдың 27 ноябренә тиклем — Беларусь Республикаһы сит ил эштәре министры — Беларусь Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары.
* 2000 йылдың 27 ноябренән — Беларусь Республикаһы Именлек Советының дәүләт секретары — Беларусь Республикаһы Президентының милли хәүефһеҙлек буйынса ярҙамсыһы.
* 2001 йылдың 12 сентябренән 2004 йылдың 29 ноябренә тиклем — Беларусь Республикаһы Президенты Хакимиәте башлығы.
* 2006 йылдың ғинуарынан — «Лукойл-Беларусь» ИП-һының консультация советы рәйесе.
* 2009 йылда «Директ Менеджмент» компанияһына етәкселек итә башлай.
* 2021 йылдың 7 декабрендә Беларусь Республикаһына рәсми визит барышында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров Урал Латиповҡа Халыҡтар дуҫлығы ордены тапшырҙы. 

Оттавкалағы полковник.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2021). 
* Беларусь Республикаһының Халыҡтар Дуҫлығы ордены (2004 йылдың 22 ноябре) — *дәүләт идараһы органдарында намыҫлы эшләгәне, әүҙем ижтимағи эшмәкәрлеге, дәүләттәр араһында дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға тос өлөш индергәне өсөн. *
* Беларусь Республикаһы Министрҙар Советының Почёт грамотаһы (1997 йылдың 22 сентябре).
* Беларусь Республикаһының Милли Йыйылышының Почёт грамотаһы (2000 йылдың 23 октябре)
* Беларусь Республикаһының Милли Йыйылышының Почёт грамотаһы (2001 йылдың 26 феврале).

## Өҫтәмә мәғлүмәт
Инглиз һәм француз телдәрендә яҡшы һөйләшә.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Урал Латиповтың ҡыҫҡаса биографияһы
Тульчын районы

**Тульчын районы** () — Украинаның Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Тульчын ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 54 727 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Тульчинська РДА 
* Тульчинська районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Курапов Николай Андреевич

**Курапов Николай Андреевич** (25 декабрь 1949 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған энергетигы, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Никола́й Андре́евич Кура́пов 1949 йылдың 29 декабрендә Новосибирск өлкәһенең Коченевский районы Буньково ауылында тыуған. Новосибирск электротехник институтын һәм Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник институтын тамамлаған.

### Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1968—1973 — «Башкирэнерго» берекмәһе подстанцияһының дежур инженеры
* 1975—1986 — станцияның смена начальнигы, «Башкирэнерго» РЭУ-һы Башҡорт биохимкомбинаты ТЭЦ-ының производство-техник бүлеге начальнигы.
* 1986—1988 — начальник производственно-технического отдела, главный инженер Уфимской ТЭЦ-1 РЭУ «Башкирэнерго» РЭУ-һы 1-се Өфө ТЭЦ-ының производство-техник бүлеге, баш инженеры.
* 1988—1994 йылдар — директор Уфимской ТЭЦ-4 ОАО «Башкирэнерго» ААЙ-һының 4-се Өфө ТЭЦ-ы директоры.
* 1994—2000 йылдар — «Башкирэнерго» ААЙ-һы генераль директорының капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
* 2000—2001 йылдар — Өфө ҡалаһының Денин районы хакимиәте башлығы.
* 2001—2001 — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
* 2001—2009 — «Башкирэнерго» ААЙ-һының Генераль директоры.
* 2009—2010 — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәте етәксеһе.
* 2010—2012 — Башҡортостан Республикаһы Президенты Кәңәшсеһе.
* 2012 йыл — «Башҡорт бәләкәй когенерация компанияһы» ЯСЙ-һы директоры.
* Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға депутат итеп һайланды.

«Башкирэнерго» ААЙ-һы Директорҙар советы рәйесе, «Урал» волейбол клубы президенты, «Салауат Юлаев» хоккей клубының Күҙәтеүселәр советы ағзаһы була.

2009 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостан Республиканың Волейбол федерацияһы рәйесе посын ҡалдыра, әммә «Урал» Волейбол клубы президенты булыуҙан туҡтамай.

60 йәшлек юбилейы алдынан, 2009 йылдың 25 декабрендә, Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән оҙоҡ йылдар һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн республиканың иң юғары наградаһы — Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Королтайҙың «Башҡортостан Республикаһының закондар сығарыу өлкәһенә һалған тос өлөшө өсөн» Почёт билдәһе менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған энергетигы
* Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2009)

## Иҫкәрмәләр
Горшков Василий Николаевич

**Горшков Василий Николаевич** (17 декабрь 1920 йыл — 31 август 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, кесе сержант (1943), курс тамамлағандан һуң кесе лейтенант (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Василий Николаевич Горшков 1920 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байгилде ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белемле. Байгилде трахоматоз медпунктында эшләй.

Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 3 майында саҡырыла.

1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

575-се уҡсылар полкының автоматсылар ротаһында отделение командиры (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, Воронеж фронты), ВКП(б) ағзалығына кандидат кесе сержант Василий Горшков 1943 йылдың 22 сентябрендә Украинаның Черкасск өлкәһе Канев районы Трахтемир ауылы эргәһендәге Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Дошман артиллерияһы һәм пулеметының аяуһыҙ уты аҫтында ул отделениеһы менән беренселәрҙән булып кәмәлә автоматсыларҙың штурмалаусы төркөмөн йылға аша сығара һәм плацдармда нығына. Һуңынан көнбайыш ярға икенсе төркөм яугирҙәрҙе сығара. Дошман контратакаһын уңышлы кире ҡағып, В. Н. Горшков шәхсән 15 гитлерсыны юҡ итә. Бынан һуң ул дошман уты аҫтында, балыҡсылар кәмәһендә йылға аша боеприпастар һәм яралыларҙы сығарып, тағы алты рейс яһай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы һәм командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн кесе сержант Василий Николевич Горшковҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2020) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1944 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай, ошо йылдың 31 авгусында һәләк була, Украинаның Ивано-Франковск өлкәһе Надворнянск районы Заречье ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943).
* Ленин ордены (1943).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (14.08.1944).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.09.1944).
* Миҙалдар

## Хәтер
* Дүртөйлө ҡалаһында (Башҡортостан) геройға бюст ҡуйылған, шунда уҡ уның исемен урам һәм йәштәр үҙәге йөрөтә.
* Тыуған ауылында В. Н. Горшковтың йорт-музейы асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Губарев Евгений Михайлович

**Губарев Евгений Михайлович** (13 декабрь 1903 йыл — 3 апрель 1963 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. 1934—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1936 йылдан — И. И. Мечников исемендәге Өфө эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. 1956—1959 йылдарҙа Ростов дәүләт медицина университеты ректоры. Биология (1940) һәм медицина (1942) фәндәре докторы, профессор (1935). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1954).

## Биографияһы
Евгений Михайлович Губарев 1903 йылдың 13 декабрендә Һарытау губернаһының Иҫке Жуковка ауылында тыуған. 1920 йылда Һарытау университетының медицина факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында биохимия кафедраһында лаборант булып эшләй. Институтты тамамлағандан һуң аспирантурала уҡый.

Артабан Башҡортостан медицина институтында эшләй, 1934 йылдан — биохимия кафедраһы бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, тылда булып, Өфөгә эвакуацияланған Фәндәр академияһының биохимик учреждениеларына ярҙам күрһәтә.

Һуғыштан һуң Дондағы Ростовҡа китә. 1945 йылдан Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, немецтар тарафынан емерелгән биналарҙы һәм ҡорамалдарҙы тергеҙә. Артабан институт директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта Ростов чумаға ҡаршы институтында лаборатория мөдире, Ростов дәүләт медицина институтының директоры булып эшләй (1956—1959).

Ғалим Губарев ике докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ике тапҡыр доктор — биология (1940) һәм медицина фәндәре докторы (1942).

Губарев Евгений Михайлович 80-гә яҡын ғилми эштәр авторы булып тора, шул иҫәптән бактериохимия буйынса өс монографияһы бар: «Бактериохимия» (1952), «Чума микробының биохимияһы» (1958), «Микробтарҙың матдәләр алмашыныуы» (1961). «Бактериохимия» монографияһы немец теленә тәржемә ителеп, Германияла нәшер ителә. 

Е. М. Губаревтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: микробиология, бактериохимия. Уның етәкселегендә булдырылған «Препарат РД» препараты СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарары буйынса лепраны дауалау өсөн ҡулланыла.

Е. М. Губарев етәкселегендә Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһында 3 докторлыҡ, 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 1959 йылда «Дифтерия бактерияларының липидтары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлаған Ростов дәүләт медицина институтының профессоры Е. К. Алимова уның уҡыусыһы була.

Е. М. Губарев Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперты, РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ғалимдар советы ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы микробиолог һәм биохимик ғилми йәмғиәттәре бюроһы ағзаһы, СССР I биохимиктар съезы һәм V Халыҡ-ара Конгресстың Ойоштороу комитеты ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

 
## Һылтанмалар
*  

* (1956—1959) ГУБАРЕВ ЕВГЕНИЙ МИХАЙЛОВИЧ 
* Профессор Евгений Михайлович Губарев
* Л. М. Пустовалов «МИХАЙЛОВИЧ ЕВГЕНИЙ ГУБАРЕВ — МӨДИРЕ. РОСТОВ ДӘҮЛӘТ МЕДИЦИНА ИНСТИТУТЫНЫҢ БИОХИМИЯ КАФЕДРАҺЫ»
Барсуков Анатолий Иванович

**Барсуков Анатолий Иванович** (12 ноябрь 1931 йыл — 27 февраль 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «Башавтотранс» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. РСФСР-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Анатолий Иванович Барсуков 1931 йылдың 12 ноябрендә хәҙерге Ырымбур ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Ғаиләгә ярҙам итеү өсөн 15 йәшенән совхозда төрлө эштәрҙә эшләй, аҙаҡтан слесарь була. 1948 йылда «Россовхозавтотранс»тың Чкалов автобазаһында йөк автомобиле водителе булып эшләй башлай. 

Һуңынан автомобиль техникумын тамамлай. Бөтә союз финанс-иҡтисади институтында ситтән тороп юғары белем ала. 

1954 йылдан — 11-се һанлы Күмертау автоконтораһында өлкән механик. 1955 йылда Кумертау ҡалаһында РСФСР-ҙың Минавтотранс янындағы Башҡортостан транспорт идаралығының 1518 һанлы автоколоннаның баш инженеры була. 1959 йылда предприятиены етәкләй. Бер нисә йылдан автоколонна РСФСР-ҙа тармаҡтың алдынғы предприятиеларының береһе була.

1973 йылда Башҡортостан транспорт идаралығының баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1978 йылда — идаралыҡ начальнигы, 1988 йылда — «Башавтотранс» территориаль берекмәһенең генераль директоры. Уның етәкселеге осоронда предприятиела автомобиль ташыуҙарҙың һөҙөмтәлелеге күтәрелә. Анатолий Барсуков башланғысы менән йөк ташыуҙың контейнер системаһын индерелә.

РСФСР халыҡ депутаты (1990—1993), РСФСР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 9-12-се саҡырылыш Юғары Советтары  депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш  Дәүләт йыйылышы - Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.

1999 йылдан хаҡлы ялда, дөйөм файҙаланыуҙағы автотранспорт ветерандарының республика советы рәйесе була.

Анатолий Иванович Барсуков 2016 йылдың 27 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* Октябрь революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Халыҡтар дуҫлығы ордены,
* II дәрәжәләге «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре

## Сығанаҡтар
* https://veteranrb.ru/anatolij-ivanovich-barsukov-dobraya-pamyat-o-veterane
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/anatolij-ivanovich-barsukov-dobraya/52214092/
* http://www.bashinform.ru/news/820906-v-ufe-skonchalsya-osnovopolozhnik-avtotransportnoy-sistemy-bashkirii-anatoliy-barsukov/?yn

## Һылтанмалар
*