open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәбиров Фәрит Барый улы

**Хәбиров Фәрит Барый улы** (1 ғинуар 1930 йыл — 29 июнь 2003 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән (1995).

## Биографияһы
Фәрит Барый улы Хәбиров 1930 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.

1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлаған. Шул уҡ йылда БАССР-ҙың Бүздәк районында хеҙмәт юлын башлаған.

1952 йылдан — Ишембай районының Йәнырыҫ урта мәктәбендә уҡыта.

1954—1955 йылдарҙа Сәлих тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы.

1955 йылдан КПСС-тың Маҡар райкомында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары булып эшләй.

1957—1959 Сәлих мәктәбе директорының уҡыу-уҡытыу буйынса урынбаҫары, ә 1959 йылдан Ишембай районы Һайран урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Унда эшләгән ваҡыт арауығында ул мәктәпкә кирбестән бина һалдыртып өлгөрә .

1962—1965 йылдарҙа «Коммунар» колхозы рәйесе.

1969 йылдан Ишембай район советының мәҙәниәт бүлеге мөдире.

1973 йылдың 25 майында Ишембай ҡалаһында 1-се һанлы махсус һөнәри училище асыла һәм бер йылдан, 1974 йылда, унда Фәрит Барый улы училище директорының тәрбиә эше буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1975—1995 йылдарҙа ул ошо уҡыу йортоноң директоры булып эшләй

Фәрит Барый улы училищены аяҡҡа баҫтырыуға, сифатлы белем һәм тәрбиә биреүгә бик күп көс һала.1988 йылдың 22 мартында БАССР-ҙың Һөнәри-техник белем биреү буйынса комитеты һәм Профсоюздарҙың мәғариф хеҙмәткәрҙәре, юғары мәктәп һәм фәнни учреждениелар өлкә комитеты училище коллективына «Юғары мәҙәниәт училищиһы» тигән маҡтаулы исем бирә.

Фәрит Барый улы Хәбиров 2003 йылдың 29 июнендә вафат булған һәм Ишембай ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1988).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991)
* Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991).
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1995)

## Китаптары
* Ф. Хабиров. Счастливые годы моей жизни. Уфа, 1991.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы менән өс ул үҫтергән. 
* Улы — Хəбиров Радий Фəрит улы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ХАБИРОВ Фарит Бариевич http://ishimbay-enc.ucoz.net/publ/znamenitye_ljudi_kraja/pedagogi/khabirov_farit_barievich/44-1-0-76 
* Учителя Радия Хабирова рассказали о его детстве https://rb7.ru/news/236963

## Һылтанмалар
* У истоков стояли люди с горячими сердцами
* История школы
Айдын

**Айдын** (Aydın, ) — Көнбайыш Төркиә ҡалаһы, Айдын провинцияһының административ үҙәге.

## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Ҡала боронғо Лидия батшалығы территорияһында урынлашҡан. V быуаттың икенсе яртыһында бында төҙөүсе Анфимий тыуған. Ул антик математигы Исидор Милетский менән бергә Консиантинополдә София соборын төҙөй.

Ҡала (хәҙерге Айдын тирәһе) антик осоронан алып Тралла (һ. б.-грек. ) исеме аҫтында билдәле. XIII быуаттан башлап ҡала *Гюзельхисар* (матур ҡәлғә) төрки атамаһы аҫтында билдәле. XIV быуат башында, византия ҡалаһын төрки ҡәбиләләре баҫып алғандан һуң, ҙур булмаған бейлек (кенәзлек) башлығы Айдын ҡаланы үҙ исеме менән атай.

Айдын башында әмир Умур торған көслө пират дәүләте була.

1912 йылда бында — 46 578 төрөк кешеһе, гректар — 982 19 кеше, йәһүдтәр — 1890 кеше йәшәй

1922 йылға тиклем гректар халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә (ҡара: Смирна ҡырылышы).

XIX быуат аҙағында Траллала хәҙер иң билдәле боронғо грек музыка һәйкәлдәренең береһе булған Сейкил сколийы (эпитафия) табыла.

## География

Айдын Оло Мендерес (элек — *Меандр*) йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан — ул Кесе Азияның көнбайышындағы мөһим йылға. Айдындан биш саҡрым көньяҡтараҡ Чина йылғаһы аға. Төньяҡта, ҡала янында, Айдын тауҙары урынлашҡан, уның иң бейек урыны диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә тора.

E87 (O31) автомобиль трассаһы ҡаланы Эгей диңгеҙе яр буйы ҡалалары менән тоташтыра һәм ҙурлығы буйынса Төркиәнең өсөнсө ҡалаһы Измир менән тоташтыра.
Трасса Айдын тауҙарын киҫеп үтә, унда заманса тоннель төҙөлгән. Көнсығыш йүнәлештә трасса Денизлиға һәм артабан Антальяға — төрөк Ривьераһына (курортына) алып бара.

## Климаты
Айдында йәй бик эҫе була, йыл әйләнәһенә тиерлек юғары температура һаҡлана.

## Иҡтисады
Һыу яҡынлығы арҡаһында төбәк боронғо замандарҙан уҡ муллыҡ менән данлыҡлы.
Бөгөнгө көндә киң таралған культураһы — дөгө, төбәк шулай уҡ башҡа ауыл хужалығы культураларын да үҫтерә, бында шулай уҡ еңел сәнәғәт үҫешкән.

Был районда баҡыр рудаһы, тимер, мышаяҡ, лигнит ятҡылыҡтары барлығы тураһында мәғлүмәт бар.

Айдын янында боронғо Тралла һәм Магнесия ҡалаларының емереклектәре бар. Төбәктә шулай уҡ туристар өсөн ҡыҙыҡлы башҡа тарихи һәйкәлдәр ҙә күп.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Бөгөлмә (Рәсәй)

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Айдына 
* Айдын // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Сидоренко Александр Филиппович

**Сидоренко Александр Филиппович** (15 ғинуар 1915 йыл — 20 июнь 1982 йыл) — Халхин-Гол йылғаһы буйындағы 1939 йылғы ҡораллы бәрелештә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, артиллерист, лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1944). Һуғыштан һуң — урман сәнәғәте хеҙмәткәре, 1956 йылдан Өфөләге ремонт заводының һәм артабан ағас эшкәртеү комбинатының директоры. 

## Биографияһы
Александр Филиппович Сидоренко 1915 йылдың 15 ғинуарында Томск губернаһының (хәҙер Алтай крайының Хабар районы)  Новосвободный  ҡасабаһында тыуған.

1924 йылдан Кемерово өлкәһенең Анжерке ҡалаһында, Чита өлкәһенең Халярте ҡасабаһында, Кемерово өлкәһенең Киселевск ҡалаһында  йәшәгән. 1936 йылдан — Иркутск өлкәһенең Вознесенский  ағас эшкәртеү хужалығында тракторсы. 

Сидоренко 1938—1939 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. Халхин-Голда һуғыштарҙа ҡатнаша.

1940 йылдың ғинуарына тиклем Сидоренко автотранспорт колоннаһы комиссары була. 1942 йылдың июнь айында  Черемховский район хәрби комиссариаты тарафынан йәнә  армияға саҡырыла. Һуғышта 1943 йылдың яҙынан үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһының механик-водителе булып хеҙмәт итә. Курск дуғаһында, Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша.

1893-сө үҙйөрөшлө артиллерия полкының механик-водителе (6-сы гвардия танк корпусы 3-сө гвардия танк армияһы, 1 Украина фронты),  кесе сержант. Ул Фастов ҡалаһына беренсе булып бәреп инә  (7.11.1943). Экипаж 2 ут нөктәһен, 3 зенит пушкаһын юҡ итә.

1944 йыл—1945 йылдарҙа Горький хәрби-сәйәси училищеһында уҡый. 1946 йылда демобилизациялана.

Демобилизациянан һуң Красноярск крайының  һәм Киров өлкәһенең урман сәнәғәтендә эшләй. 1956 йылдан  Өфөлә йәшәй, ремонтлау заводының һәм ағас эшкәртеү комбинатының директоры була.

1982 йылдың 20 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнә.

## Батырлығы
«Кесе сержант Сидоренко Фастов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның самоходы ҡалаға беренсе булып барып инә, уты һәм тәгәрмәс сылбыры менән дошмандың хәрби расчетын һәм ике ут нөктәһен юҡ итә. Дошмандың ҡаршы бер һөжүмендә фашист снаряды самоходтың моторына эләгә. А.Ф. Сидоренко килеп еткән пехотасылар менән гитлерсылар шартлатып өлгөрмәгән зенит пушкаһын хәрби хәлгә килтерә һәм дошманға ут аса. Дошмандың ҡаршы һөжүме килеп сыҡмай».

1944 йылдың 10 ғинуарында  Сидоренко Александр Филипповичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының  «Алтын Йондоҙ» миҙалы ,(10.01.1944);
* Ленин ордены (10.01.1944);
* Ике  «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (шул иҫәптән 27.10.1943);
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов.&nbsp;— М.: Воениздат, 1988.&nbsp;— Т.&nbsp;2 /Любов — Ящук/.&nbsp;— 863&nbsp;с.&nbsp;— 100 000 экз.&nbsp;— ISBN 5-203-00536-2.
* *Алешкин А. М.* Сердцем на амбразуру. — Иркутск, 1976.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 5. П-С. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.

## Һылтанмалар
* Сидоренко Александр Филиппович .
* Александр Филиппович Сидоренко.
Стариков Алексей Маркович

**Стариков Алексей Маркович ** (30 март 1909 йыл,  — 14 март 1984 йыл, Өфө) — төҙөүсе, дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. Башҡорт АССР-ының дүртенсе (1955—1959) һәм етенсе (1967—1971) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

1921—1945 йылдарҙа — Ҡаҙағстанда.

Уның етәкселегендә Башҡортостанда Өфө һәм Ишембай нефть эшкәртеү, Өфө химик һәм Өфө электр лампалары заводтарында цехтар һәм ҡоролмалар төҙөлә. «Ишембайнефть» һәм «Аксаковнефть» нефть промыслаһы идаралығы, торлаҡ йорттар төҙөкләндерелә. 

Өфө быяла-сүс заводы, Шаҡша ҡасабаһында кирбес заводы (хәҙер Өфө биҫтәһе), «Башжелезобетон» берекмәһенең индустриаль комплексы, Ҡарламан шәкәр заводы, Ҡыйғы ҡош комбинаты, Иглин май заводы, ауыл ерендә объекттар, балалар йорто, институт корпустары, мәҙәниәт һарайҙары, һаулыҡ һаҡлау объекттары төҙөлә. 

## Биографияһы
1921 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Барнаулда һыу ташыусы-батрак булып башлай. 1924—1925 йылдарҙа — Барнаул ҡала советының коммуналь хужалығында балта оҫтаһы уҡыусыһы. 1925—1929 йылдарҙа — Риддер ҡалаһында төрлө ойошмаларҙа балта оҫтаһы (1926 йылда — Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Риддер ҡалаһында «Полиметалл» комбинатының тау-металлургия төҙөлөш контораһы). 1930 йылда Риддер төҙөлөшө рәйесе урынбаҫары, 1933—1936 йылдарҙа Риддер төҙөлөшө комитеты рәйесе, 1936—1939 йылдарҙа — Риддер комбинатының торлаҡ төҙөлөшө начальнигы. 1939—1940 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ы урман сәнәғәтенең халыҡ комиссары урынбаҫары, 1940—1945 йылдарҙа — «Тонзаготсбыт» тресы идарасыһы, «Казахстаннефтестрой» (Гурьев) тресы идарасыһы . 1945—1946 йылдарҙа — «Башнефтезавод» 1-се тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы, 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. 1970 йылдан — Өфө нефть институтының капиталь төҙөлөш буйынса проректоры.

1931—1933 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Капиталь төҙөлөш буйынса ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 11 авгусындағы указы менән А. М. Стариковҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Өс Ленин ордены (1948, 1958, 1966), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944, 1957)  һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер
А. М. Стариков иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Өфөнөң Калинин урамындағы 5-се һанлы йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стариков Алексей Маркович в энциклопедии «Башкортостан»;
* Стариков Алексей Маркович  в Башкирской энциклопедии.
Ильичёв Валерий Дмитриевич

**Ильичев Валерий Дмитриевич** (28 август 1937 йыл — 18 май 2013 йыл) — ғалим-орнитолог. Биология фәндәре докторы (1968), профессор (1973). Мензбир орнитология йәмғиәтенең, Немец орнитология йәмғиәтенең һәм Америка орнитология союзының Почетлы ағзаһы, Рәсәй акустика йәмғиәтенең һәм Урыҫ экология йәмғиәтенең идара ағзаһы, Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология хәүефһеҙлеге халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы (МОАЭБП), Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм халыҡ-ара журналистар союзы ағзаһы, Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1970). Бөтә союз орнитология комитеты рәйесе (ВОК).

СССР-ҙа, һуңынан Рәсәйҙә орнитология ойошмалары барлыҡҡа килеүенә, Бөтә союз орнитология йәмғиәте булдырыуға (ВОО, хәҙер Мензбир орнитология йәмғиәте) күп көс һала. 1982 йылда Мәскәүҙә үткән XVIII орнитология конгрессын ойоштороу инициаторҙарының береһе. «Орнитология» йыйынтығын, В. Е. Флинт менән берлектә өҫтөндә эшләгән «СССР ҡоштары» мәғлүмәттәрен редакторлай һәм сығара.

## Төп хеҙмәттәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* *Зубакин В. А. и др.* Памяти Валерия Дмитриевича Ильичёва (1937—2013) // Русский орнитологический журнал. 2017. Т. 26. № 1539. С. 5281-5291.
* *Флинт В. Е.* В. Д. Ильичев как лидер российской орнитологии последних десятилетий ХХ века  // Мир птиц. № 25. С. 8-10.

## Һылтанмалар
* Скончался Валерий Дмитриевич Ильичёв  | Союз охраны птиц России
* Лаборатория экологии и управления поведением птиц  ИПЭЭ РАН
* Статья  на портале РУДН
* Материалы на сайте БашГУ
* Статья на сайте «Птицы Башкирии»
* Статья на сайте «Фоносемантика в лицах»
Иванов Пётр Игнатьевич

**Иванов Пётр Игнатьевич** (15 февраль 1904 йыл — 9 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия полкы командиры, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Пётр Игнатьевич Иванов 1904 йылдың 15 февралендә Өфө ҡалаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Ҡыҙыл Армия сафында 1918-1935 йылдарҙа һәм 1941 йылдан. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1924 йылда ВЦИК исемендәге командирҙар составы мәктәбен, 1933 йылда —Ленинградта командирҙар составы белемен камиллаштырыу бронетанк курсын, 1934 йылда — башланғыс мәктәпте һәм партия мәктәбен, ә 1936 йылда — Мәскәүҙә автодело уҡытыусылары мәктәбен тамамлай.

1941 йылдың июненән башлап Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

34-се гвардия кавалерия полкы командиры (2-се Украина фронтының 4-се гвардия кавалерия корпусы 9-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия майоры Иванов П. И. 1945 йылдың 28 мартында, Шурани (Чехия) ҡалаһынан көньяҡтараҡ Нитра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, дошмандың көслө артиллерия утына ҡарамаҫтан, йылғаны аша сығыуҙы ойоштора ала һәм көнбайыш ярында плацдарм яулай. Бынан һуң ул үҙ полкын ныҡ нығытылған Бано-Кеса пунктына һөжүмгә әйҙәй. Һөҙөмтәлә Бано-Кеса пункты яулап алына, ә плацдарм киңәйтелә. Был һуғышта майор П. И. Ивановтың полкы 340-ҡа яҡын гитлерсыны, 6 бронетранспортерҙы юҡ итә, 150-гә яҡын әсир ҡулға төшөрә.

1945 йылдың 9 апрелендә полк дивизияның төп йүнәлешендә — Бржецлав ҡалаһынан 7 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан Ланжгот тораҡ пунктына һөжүм итә. Траншеяларҙа һәм йорттарҙа нығынып алған гитлерсылар ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтә. Уларҙың көслө пулемёт уты һәм танктары полктың алға барыуына ҡамасаулай. Шул саҡ гвардия майоры Пётр Иванов хәрби сафтарҙың алдына сыға һәм, үҙенең яугирҙәрен илһамландырып, һөжүмгә эйәртеп алып китә. Был алышта ҡыйыу полк командиры батырҙарса һәләк була.. Малацки ҡалаһынан (Чехия) 25 саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Кути тораҡ пунктында ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән гвардия майоры Иванов Петр Игнатьевичкә, полк менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ленин ордены, 
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
Иванов Михаил Михайлович (инженер)

**Иванов Михаил Михайлович** (29 октябрь 1905 йыл — 29 сентябрь 1974 йыл) — механик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949). 

## Биография
Михаил Михайлович Иванов 1905 йылдың 16 (29) октябрендә Өфө ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы) тыуған.

Эш урыны: 1925—1940 йылдарҙа БАССР предприятиеларында эшләй, 1940—1942 йылдарҙа — «Башнефть» Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһында механик; 1942 йылдан 1968 йылға тиклем — өлкән инженер, Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире (БашНИПИнефть).

Михаил Иванов скважиналарҙы тәрәндә тикшереү өсөн прибор уйлап таба. Ул манометрҙар, термографтар, сығымдарҙы үлсәгестәр (расходомер), пьезографтар (МГА-3, ДЛПП-4, ГПП-3) уйлап сығара, барлығы 19 уйлап табыу авторы.

1974 йылдың 29 сентябрендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) — ҡатлам шарттарында нефттең физик үҙенсәлектәрен ентекле тикшереү өсөн яңы алымдар эшләгәне өсөн,
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия Урала 

## Иҫкәрмәләр
Иванов Антон Сергеевич

**Иванов Антон Сергеевич** 30 сентябрь 1983 йыл) — Рәсәй фехтовальщигы. Күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2000), фехтование буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006).

Рәсәйҙең үҫмерҙәр (1998—2000), үҫмер спортсылар (2001), милли (2004—2010) йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Антон Сергеевич Иванов 1983 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Республиканың 5-се спорт йүнәлешендәге мәктәп-интернат һәм Өфөнөң 19-сы олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (тренеры — Л. Р. Грушина) тәрбиәләнеүсеһе.

## Белеме
Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлай (2005).

## Спорт һөҙөмтәләре
Мәскәүҙә (1999), Оснабрюкта (Германия, 2002) халыҡ-ара турнир еңеүсеһе.

Рәсәй чемпионы (2001),

Үҫмер егеттәр араһында Рәсәй беренселегенең көмөш призеры (1999, 2000);

Европа чемпионатының бронза призеры (2001, 2002),

Донъя Кубогы этабының бронза призеры (Лежно, 2001),

Рәсәй чемпионы (2001, көҙ; 2002),

Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселегенең бронза призеры (2001, яҙ);

Рәсәй чемпионы (2005; 2006),

Ир-аттар араһында Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, 2003).

; Команда зачетында

Үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең көмөш (1999), бронза (2001) призеры;

Донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы (2002, 2003),

Европа чемпионы (2002),

Европа чемпионатының бронза призеры (2001);

Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселегенең Рәсәй чемпионы (2001, 2002), көмөш (2000), бронза (1999, 2001, көҙ) призеры;

Рәсәй чемпионатының Рәсәй чемпионы (2003; 2004), көмөш (2002; 2006; 2010), бронза (2005; 2008; 2009) призеры,

Ир-егеттәр араһында Бөтә донъя йәйге универсиаданыңбронза призеры (2005).

## Иҫкәрмәләр
Князев Иван Николаевич

**Князев Иван Николаевич** (12 июль 1924 йыл — 13 ноябрь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы бронебойщигы. Кесе лейтенант (1946). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Иван Николаевич Князев  1924 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс мәктәпте тамамлай. Өфөлә арматурасы-бетонсы булып эшләй.

1942 йылда Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.

1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 310-сы уҡсылар полкының бронебойщигы (Воронеж фронтының 13-сө армияһы 8-се уҡсылар дивизияһы) рядовой Н. И. Князев 1943 йылдың 11 сентябренән 15 октябренә тиклем һуғышта Десна, Днепр һәм Припять йылғаларын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң, 1946 йылдың авгусында кесе лейтенант Н. И. Князев инвалидлыҡ буйынса Ҡораллы Көстәр сафына сығарыла. Ставрополь крайының Светлоград ҡалаһында йәшәй.

1999 йылдың 13 ноябрендә вафат була.

## Батырлығы
«Украинаның Чернигов өлкәһе Коропский районы Оболонье ауылы янында Десна йылғаһы ярында плацдарм өсөн һуғышта дошман танкыһын, ә Белоруссияның Гомель өлкәһе Брагин районы Чикаловичи ауылы янында Днепрҙа — дошмандың ике бронетранспортерын емерә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрҙәге указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, ҡыҙылармеец Князев Иван Николаевичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7613) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы 1943
* Ленин ордены 1943
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7613)  . 1943
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* миҙалдар.

## Галерея

File:Knyazev memorial.jpg|Светлоградта Дан аллеяһында барельеф. 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Республика Хәрби Дан музейы: Князев Иван Николаевич.
Мөхәмәтшин Урал Ғүмәр улы

**Мөхәмәтшин Урал Ғүмәр улы** (27 февраль 1953 йыл — 1 ғинуар 2017 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006).

## Биографияһы
Урал Ғүмәр улы Мөхәмәтшин 1953 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 
Ағаһы менән һәр йәйҙе Ҡандра ҡасабаһында өләсәһе янында үткәрә. Һуңыраҡ ошонда уҡ «Иҫке Ҡандрала әбейҙәр сыуағы» һәм «Атай портреты» картиналарын ижад итә.

1980 йылда Өфө сәнғәт институтының художество бүлеген тамамлай.

Үҙенең вафатына тиклем Өфөлә йәшәй һәм эшләй.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

2017 йылдың 1 ғинуарында Өфөлә вафат була.

## Картиналары
«Крәҫтиәндәр һуғышы. Салауат һәм Пугачев», «Мифтахетдин Аҡмулла портреты», «Иҫке Ҡандрала әбейҙәр сыуағы» (2008), «Әсә портреты» (2010), «Крәҫтиәндәр һуғышы» (2008), «Яңы ай», «Ҡасим Девлеткильдеев портреты», «Атай портреты», «Ат — фронтҡа» — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына бағышлап һәм башҡалар.

## Күргәҙмәләре
1975 йылдан республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.shrb.ru/painting/muhametshin.htm
* http://hallart.ru/ourartists/faithful-historical-genre
Сухоруков Алексей Яковлевич

**Сухоруков Алексей Яковлевич** (20 июль 1916 йыл — 20 февраль 1973 йыл) — 1939–40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында, 1940 йылдағы Бессарабияла һәм Төньяҡ Буковинала хәрби хәрәкәттәрҙә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы яугир. Майор. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Алексей Яковлевич Сухороков 1916 йылдың 20 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы) Преображеновка ауылында тыуған. 

Стәрлетамаҡ районының «Ҡорос» колхозында эшләгән. 1937 йылдың октябрендә Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында, 1940 йылда Бессарабияға һәм Төньяҡ Буковинаға азатлыҡ походтарында ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1941 йылдың июненән. Бәйләнеш взводы командиры, артабан — артиллерия батареяһы командиры була. 1943 йылдың 18—19 ноябрендә Гомель-Речица һөжүм операцияһы барышында немец ғәскәрҙәренең ҡаршы һөжүмен кире ҡағыуҙағы ҡаты алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. 

Һуғыштан һуң А. Я. Сухоруков КПСС-тың Стәрлетамаҡ район комитетында инструктор була, Эске эштәр министрлығы органдарында эшләй, төҙөкләндереү контораһы начальнигы, инженер, «Салауатбыяла» производство берекмәһенең хужалыҡ цехы начальнигы булып эшләй. 

1945 йылда Юғары офицерҙарҙың артиллерия мәктәбен (Ленинград ҡалаһы), 1955 йылда — Эске эштәр министрлығының сәйәси училищеһын (Ленинград ҡалаһы) тамамлай.

Ленин ордены (1943), Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.09.1944), ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.10.1943, 09.08.1944), СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.

1973 йылдың 20 февралендә Салауат ҡалаһында вафат була, Чапаев урамындағы иҫке зыяратта ерләнгән. 

## Батырлығы
А. Я. Сухоруковты бүләкләү ҡағыҙынан: 1943 йылдың 18 ноябрендә өлкән лейтенант Сухоруковтың батареяһы Короватичи ауылының көньяҡ ситендә танкыға ҡаршы терәк пунктты биләй 16.00. сәғәттә дошман ике пехоталыҡ көсөндәге Т-4 һәм «тигр» танктары ярҙамы менән был районда ҡаршы һөжүм итә. Батарея дошмандың һөжүмен батырҙарса кире ҡаға башлай… Сухоруков тоҫҡаусы өсөн эш итеп, һөжүм итеүсе пехотаға һәм танктарға ата. Ул Т-4 тибындағы өс танкты яндыра, станоклы биш пулеметты, дошман пехотаһының өс взводҡа тиклем һалдатын юҡ итә. Ике сәғәт дауамында Сухоруков үҙенең батареяһының көсө менән дошмандың һөжүмен кире ҡаға. ..Был батырлығы өсөн уға 1943 йылдың 24 декабрендә Советтар Союзы Г еройы исеме бирелә.

## Хәтер
* Салауат ҡалаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейында А. Я. Сухоруковтың батырлығына арналған бүлек асыла.
* А. Я. Сухоруков хөрмәтенә ул йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ асылған.
* Салауат ҡалаһында бер урам А. Я. Сухоруков исеме менән аталған. 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының маршал Г. К. Жуков исемендәге скверҙа геройҙың бюсы ҡуйылған.
* Башҡортостандың Преображеновка ауылында батырҙың бюсы ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Газпром нефтехим Салават. Энциклопедия. Уфа. изд. башкирская энциклопедия, 2013.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Кобелев Александр Иванович

**Кобелев Александр Иванович** (5 март 1910 йыл — 14 октябрь 1975 йыл) — 3-сө Украина фронтының 17-се һауа армияһы 306-сы штурмлаусы авиация дивизияһы 951-се штурм авиация полкының эскадрилья командиры, подполковник, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Кобелев Александр Иванович 1910 йылдың 5 мартында Моторное ауылында (хәҙер Өфө һыҙатына инә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1932 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Ауыл мәктәбен, Ырымбур ҡалаһында шоферҙар һәм тракторсылар курсын тамамлай. Шофер булып эшләй. 1934 йылда Батайск граждандар һауа флоты пилоттары мәктәбен (ГВФ) тамамлай. Батайск һәм Тамбов граждандар һауа флоты пилоттары мәктәбендә инструктор-лётчик булып эшләй.

1940 йылда Тамбов ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.

1943 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1948 йылдан подполковник Кобелев А. И. — запаста, әммә граждандар авиацияһы самолеттарында осоуын дауам итә. Өфө ҡалаһында йәшәй.

1975 йылдың 14 октябрендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.

## Батырлығы
«951-се штурм авиация полкының эскадрилья командиры (3-сө Украина фронтының 17-се һауа армияһы 306-сы штурмлаусы авиация дивизияһы) капитан Кобелев А. И. 1944 йылдың майына хәрби объекттарҙы, оборона һыҙығын, дошман ғәскәрҙәре тупланмаһын штурмлауға 115 хәрби осош яһай, уға ҙур зыян килтерә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 2 августағы указы менән, командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, капитан Кобелев Александр Ивановичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3470) тапшырыла.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы , Советтар Союзы Геройы (02.08.1944);
* Ленин ордены (02.08.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.09.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.05.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (04.09.1944);
* Александр Невский ордены (18.03.1944);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — 624 с. — ISBN 5-88185-062-9.

## Һылтанмалар

* 5 марта состоялся митинг, посвящённый 100-летию со дня рождения Героя Советского Союза Кобелева Александра Ивановича.
Һинд-Ганг тигеҙлеге

**Һинд-Ганг тигеҙлеге** (*Һинд-Ганг уйһылығы*; ) — Һиндостан, Пакистан һәм Бангладеш дәүләттәренең территорияларында, төньяҡта Гималай тауҙары һәм көньяҡта Декан яҫы таулығы араһында урынлашҡан тигеҙлек. Һинд-Ганг уйһылығының оҙонлоғо яҡынса 3 мең километр тәшкил итә, ә уның киңлеге — яҡынса 250-350 километр. Был тигеҙлек донъя цивилизацияһының иң боронғо үҙәктәренең береһе булып тора.

## Рельефы һәм гидрографияһы
Һинд-Ганг тигеҙлегенең өҫтө яҫы, 270 метр бейеклектә урынлашҡан һыу айырғыс һыртынан көнбайышҡа — Һинд йылғаһы дельтаһына табан һәм көнсығышҡа — Ганг йылғаһы дельтаһына табан әкренләп түбәнәйә бара. Тигеҙлек рельефында кристаллик тоҡомдарҙың сығып торған урындарыһәм 60 метр бейеклеккә тиклемге йылға террасалар упҡындары менән йырғыланған инеп торған урындар күҙәтелә.

Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлап аҡҡан йылғалар бигерәк тә көнсығыш өлөшөндә күп һанлы һәм тулы һыулы булып тора. Тигеҙлектә һыу сығымының миҙгелдәр буйынса ҙур тирбәлеүҙәре күҙәтелә. Муссондар һәм тау ҡарҙарының иреүе йәйен һыу ағымы күләмен күпкә арттыра, был үҙ сиратында йыш ҡына емергес һыу баҫыҙарына килтерә.  Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан барғанда климат ҡорораҡ булып китә.

Һинд-Ганг тигеҙлегенең иң ҙур йылғалары — Панджнад ҡушылдығы (уға үҙ һыуҙарын Джелам, Чинаб, Биас һәм Рави йылғалары ҡоя) менән Һинд йылғаһы, һәм шулай уҡ Брахмапутра һәм Ганг Джамна һәм уларҙың иң ҙур ҡушылдыҡтары — Гомати, Гхагхра һәм Гандак йылғалары менән бергә.

## Климаты һәм үҫемлектәр донъяһы
Һинд-Ганг тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә — Брахмапутра һәм Ганг йылғаларының бассейнында субэкваториаль муссон клмат өҫтөнлөк итә, ә уның көнбайыш өлөшөндә — Һинд йылғаһы бассейнында тропик климаты өҫтөнлөк итә. Тигеҙлектең күп өлөшөндә июль айының уртаса температураһы 30°C-тан 36&nbsp;°C-ҡа тиклем барып етә, ғинуарҙы уртаса температраһы — яҡынса 20&nbsp;°C, төньяҡ-көнбайы өлөшөндә ул 12&nbsp;°C-ҡа тиклем түбәнәйә. Бик һирәк осраҡта ғына температура 0&nbsp;°C градусҡа барып етә.

Һинд-Ганг тигеҙлеге сиктәрендә 2 тәбиғи район айырымлана — ҡоро Һинд йылғаһы үҙәне һәм уға ҡарағанда күпкә нығыраҡ дымлы булған Ганг тигеҙлеге. Тигеҙлеккә борондан хас булған тәбиғи үҫемлектәр, бигерәк тә уның үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә бөтөнләй һаҡланмаған тиерлек тип әйтеп була. Ганг һәм Брахмапутра йылғаларының дельтаһы ҡуйы мангр һәм мәңге йәшел урмандары менән ҡапланып киткән, шул уҡ ваҡытта көнбайыш өлөшө солончактар менән сүлдәр менән ҡапланған. Һинд-Ганг тигеҙлегендә кульуралы саванна ландшафты өҫтөнлөк итә — айырым торған пальма һәм емеш-еләк ағастары сауҡаулыҡтары менән бергә дөгө, бойҙай, тары, кукуруз, мамыҡ һәм башҡа култураларҙың баҫыуҙары.

## Һылтанмалар

* 
*
Мукасей Елизавета Ивановна

**Мукасей Елизавета Ивановна** (29 март 1912 йыл — 19 сентябрь 2009 йыл — СССР-ҙың нелегал-разведчигы. Именлек хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре, подполковник. Совет нелегал разведчигы Мукасей Михаил Исааковичтың ҡатыны.

## Биографияһы
Елизавета Ивановна Мукасей 1912 йылдың 29 мартында Өфө ҡалаһында тыуған, ҡыҙ фамилияһы — Емельянова.

1917 йыл аҙағында ғаиләһе, аслыҡтан ҡасып, Ташкентҡа күсенә. 1929 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ленинград дәүләт университетының]] биология факультетына уҡырға инә. Юғары белем алғандан һуң тәүҙә фабрикала эшләй, һуңынан эшсе йәштәр мәктәбе директоры (1938—1939) була.

1939 йылдан 1943 йылға тиклем Елизавета Ивановна үҙенең ире — легаль булмаған разведчик Мукасей Михаил Исаакович менән АҠШ-тың Лос-Анджелес ҡалаһында махсуст командировкала була.

1943-1949 йылдарҙа Мәскәү художество академия театрының художество советы секретары булып эшләй.

Махсус әҙерлек үткәндән һуң, «Эльза» псевдонимы аҫтында 1955 йылдан 1977 йылға тиклем ире менән бергә сит илдә эшләй, иренә үҙәк менән ике яҡлы бәйләнеш тәьмин итә.

Үҙенең сит илдә эшләү дәүерендә, разведка мәғлүмәте алыу маҡсаты менән, ире менән бергә Европа илдәре буйлап йөрөй, уларҙың эше Үҙәктә юғары баһа ала.

1977 йылда СССР-ға әйләнеп ҡайтҡандан һуң Елизавета Ивановна разведканың йәш кадрҙарын әҙерләү менән шөғөлләнә. Ул — разведка мәктәбе өсөн күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары авторы.

Ире менән бергә үҙҙәренең 30 йыл дауамында сит илдәге тормошо һәм эше тураһында «Зефир һәм Эльза» исемле  хәтирәләр китабы яҙа.

Елизавета Ивановнаның улы — Мукасей Анатолий Михайлович, СССР һәм Рәсәй кинооператоры. Килене — артист һәм кинорежиссер Дружинина Светлана Сергеевна. Ейәндәре — кинооператор Мукасей Михаил Анатольевич.

Елизавета Ивановна 2009 йылдың 19 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре. 
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы,
* Александр Невский ордены,
* Юрий Андропов премияһы лауреаты (Рәсәй Федерацияһының именлеген тәьмин итеү эшенә ҙур өлөш индергәне өсөн).

## Библиография
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мукасей Елизавета Ивановна на сайте Службы внешней разведки России. Проверено 9 июня 2010.   7 апреля 2012 года.
* Легендарная разведчица-нелегал Елизавета Мукасей скончалась в Москве
Максимов Глеб Юрьевич

**Максимов Глеб Юрьевич** (13 октябрь 1926 йыл — 26 август 2001 йыл) — совет ғалимы һәм инженер-конструкторы, техник фәндәр кандидаты, донъяла беренсе Ерҙең яһалма юлдашын (Спутник-1) булдырғаны һәм осоуын тормошҡа ашырғаны өсөн Ленин премияһы лауреаты, уйлап табыусы.

## Биографияһы
Глеб Юрьевич Максимов 1926 йылдың 13 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1949 йылда Максимов Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтын тамамлай, һәм тамамлағандан һуң шунда уҡ, Михаил Клавдиевич Тихонравовтың тикшеренеү төркөмө составын киңәйтеү буйынса нигеҙләүе арҡаһында, Глеб ғилми-тикшеренеү институты-4-кә эләгә.

1956 йылда Глеб Юрьевич Максимов «Юлдаш-1» проектын эшләй, ул донъяла беренсе яһалма Ер юлдашы була. Һуңынан Глеб планета-ара проекттарға күсә, «Марс-1», «Венера-1», «Венера-2», «Венера-1» юлдаштарын проектлауҙа ҡатнаша.

1959 йылда Тихонравов етәкселегендә ОКБ-1 проект бүлегендә Глеб Максимов Марсҡа осоу өсөн караптар проектлау мөмкинлектәрен тикшереү буйынса конструкторҙар төркөмөнөң береһен етәкләй (икенсе төркөм етәксеһе Феоктистов Константин Петрович була). Максимовтың проектына ярашлы өс космонавттан торған экипажы менән массаһы буйынса ҙур булмаған карап төҙөү планлаштырыла, ә эшләнгән план Марсты, уның өҫтөнә ултырмайынса, осоп үтеү траекторияһында тикшеренеүҙәр менән урап сығыуҙы, йәки караптың Марс тирәләй орбитаға сыҡмайынса артабанғы Ергә әйләнеп ҡайтыуын һәм айырылып төшөрөү аппараты Ергә төшөүен күҙ уңында тотҡан була.

Марсҡа осоуға әҙерлек бик етди бара, КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 23 июнендәге 715—296 һанлы ҡарарына ярашлы, хатта старт датаһы тәғәйенләнә — 1971 йылдың 8 июне (астрономдарҙың иҫәпләүҙәре буйынса планеталарҙың бөйөк ҡаршы тороуы тип аталған иң уңайлы осор, Марс һәм Ер араһы минимумға тиклем ҡыҫҡара), ә триумф менән Ергә ҡайтыу 1974 йылдың 10 июненә планлаштырыла. 1964 йыл башына ОКБ-1 проект бүлегендә ауыр планета-ара карап төҙөү өсөн алты беркетеү модуленең проекты әҙер була һәм төп модулдең Ерҙәге макеты ҡоролған була, унда һынаусылар оҙаҡ ваҡыт ябыҡ арауыҡ шарттарында йәшәйҙәр (модулдәрҙең проекты 25 йылдан һуң ғына, «Салют» программаһы буйынса орбиталь станциялар төҙөгәндә тормошҡа ашырыла). «Аполлон» ай программаһы сиктәрендә Америка «Сатурн-1Б» ракета-йөрөтөүсеһен осорғандан һуң, СССР-ҙың бөтә Марс проекттары Ай файҙаһына ябыла.

1962 йылда Максимовтың төркөмө «Е-6» программаһы буйынса автоматик планета-ара станцияны Айға йомшаҡ ултыртыуҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эше менән шөғөлләнә.

Күренекле конструктор, донъя практик космонавтика пионерҙарының береһе, Глеб Юрьевич Максимов 2001 йылдың 26 авгусында вафат була.

Мәскәүҙә, Ваганьковский зыяратында ерләнгән (уч. № 2).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* *Е. Румянцев.* Глеб Юрьевич Максимов (рус.). Космический мемориал. Проверено 11 июня 2014.
Өфө мушкетёр полкы

**Өфө мушкетер полкы** — Павловтың хәрби реформаһы барышында Рәсәй император армияһынында формалаштырылған мушкетер полктарының береһе. 1811 йылдың 22 февралендә Өфө пехота полкы тип үҙгәртелә.

## Дислокация урыны
1820 йылда — Винница ҡалаһы. Полк 18-се пехота дивизияһы составына инә.

## Полк тарихы
Полкы 1796 йылдың 29 ноябрендә Өфө ҡалаһында 2-се һәм 3-сө Ырымбур ялан батальондарынан ойошторола. Павел I идара иткән ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә полктың шефы биш тапҡыр алмашына: П. А. Мансуров (1796—1797), А. Ф. Ланжерон (1797—1799), Л. Н. Энгельгардт (1799), Н. И. Вердеревский (1799—1800), И. Д. Цыбульский (1800—1801). Ланжерон полкының нисек итеп Өфөлә тороуын С. Т. Аксаков үҙенең «Багров-ейәндең бала сағы» китабында иҫкә ала. Полк командирҙары алмашыныу менән полктың атамаһы ла үҙгәрә:

* 1798 йылдың 31 октябренән генерал-лейтенант граф А. Ф. Ланжерон;
* 1799 йылдың 4 февраленән — генерал-майор Л. Н. Энгельгардт;
* 1799 йылдың 18 октябренән — генерал-майор Н. И. Вердеровский;
* 1800 йылдың 19 майынан — генерал-майор И. Д. Цыбульский исеме менән атала.

1798 йылда полк байраҡ ала һәм император Павел I Ҡазанда үткәргән Ырымбур инспекцияһы частары смотрында ҡатнаша.

1801 йылдың 31 мартында полкты Өфө мушкетер полкы тип атайҙар, ә 1811 йылдың 22 февралендә — Өфө пехота полкы.

Полк генерал-майор Г. П. Лихачевтың 24-се пехота дивизияһы ссотавында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1812 йылдың 26 авгусында Бородино һуғышында Өфө пехота полкы Н. Н. Раевский батареяһының контрһөжүмендә ҡатнаша.

Полк 1813, 1814 йылдарҙа сит ил кампанияларында була, Германияның Денневиц, Лейпциг, Францияның Краон, Лаон һәм Париж ҡалалары өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша.

1828—1829 йылдарҙағы төрөк кампанияһы өсөн 1830 йылдың 6 апрелендә «хәрби отличие өсөн» бүләкләнә.

1833 йылдың 28 ғинуарында полк тарҡатыла һәм тулы составында Бутырка пехота полкына ҡушыла

## Полк командирҙары
1820 йыл — подполковник Добровольский.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Энгельгардт Л. Н.* Записки. М., 1860.
* Записки А. П. Ермолова 1798—1826. М., 1991.
* *Рахимов Р. Н.* С именем города: К истории Уфимского пехотного полка //«Любезные вы мои…» Сост. А. З. Асфандияров. Уфа, 1992.
* 

## Һылтанмалар
*
Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев

**Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев** (1809 — 1872) — дин әһеле.

## Биографияһы
Ғәбделхәким бин Ҡорбанғәли әл-Сарҙаҡлы 1809 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе V башҡорт кантоны Әйле улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Исмәғил ауылында мулла Ҡорманғәли (Ҡорбанғәли) Хәмитовтың ғаиләһендә тыуған. Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән.

Ризаитдин Фәхретдинов буйынса, башта Орск өйәҙе Юлыҡ мәҙрәсәһендә Ғәбделлатиф бин Әҙеһәм Юлыҡи хәҙрәттә белем ала. Артабан Минзәлә өйәҙе XI башҡорт кантоны Бүләр улусы Симәк ауылына Шәйәхмәт бин Рафиҡ әс-Симәкигә уҡырға бара, әммә бында оҙаҡ булмай һәм Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһенә шәйех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлемаҡиға (?-1846) килә. Калифорния университеты профессоры Хәмит Алгар хәбәр итеүенсә, бында шәйех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлемаҡиҙың төп вариҫы була һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәтенә инеп иджаза ала.

XIX быуат уртаһында указлы мулла булып хеҙмәт итә, ошо осорҙа Ҡорбанғәлиевтар Исмәғил ауылынан Асҡарға күсә. 1852 йылда Асҡар ауылынан Миҙиәк ауылына указлы мулла итеп күсерелә. Бында 1860 йылда үҙ аҡсаһына мәктәп аса, был мәктәп 1883 йылда Миҙиәк мәҙрәсәһе булып китә. Ризаитдин Фәхретдинов, Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев вариҫтары-хәлифәләреен атап үтә: Зәйнулла бин Ғәлекәй әл-Арыҫлани әл-Эстәрле, Камалетдин бин Шәрәфетдин бин Зәйнетдин, Хисаметдин бин Ғәбделкәрим ән-Нәүфәзи, шәйех Зәйнулла бин Хәбибулла әл-Хәлиди һәм башҡалар.

1872 йылда вафат була.

## Әҙәбиәт
*
Өфөләге фенол һәләкәте

**Өфөләге фенол һәләкәте** — Өфө тарихында иң ҙур техноген һәләкәт. Фенол ағыуы ҡала халҡының күпләп ағыуланыуына килтерә. 1989 йылдың 22 ноябренән 1990 йылдың 23 апреленә Өфө халҡының яртыһынан ашыуына крандағы һыуҙы эсеү ҡулланыу тыйыла. 1990 йылдың 23 апрелендә СЭС һыуҙың эсергә яраҡлылығы тураһында иғлан итә..

## Ваҡиғалар хронологияһы
«Уфахимпром» сәнәғәт берекмәһендә техноген авария һөҙөмтәһендә Өфө ҡалаһының хужалыҡ һәм эсер һыу сығанағы булған Ҡариҙел йылғаһына ҡойоусы Шөгөр йылғаһына ҙур күләмдә фенол аға. Көньяҡ һыу алғысы районында һыуҙың бысраныу кимәле ПДК-нан 100 тапҡырға артып китә.

1990 йылдың 23 апрелендә СЭС һыуҙың эсергә яраҡлылығы тураһында иғлан итә.

Һуңынан предприятие банкрот тип иғлан ителә, әммә санация үткәрелмәй.

«„Уфахимпром асыҡ акционерҙар йәмғиәте“ территорияһында бысранған территорияны санациялау һәм зарарлы произзводствоны бөтөрөү, ГТС-ты консервациялау буйынса ойоштороу саралары планы»
на ярашлы, «Уфахимпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен санациялау буйынса эш проектын тормошҡа ашырыу күҙаллана, әммә әлегә тиклем был сара үтәлмәгән.

## Хәүеф
Эсәр һыуҙың фенол менән бысраныуы хәүефе шунда: һыуҙы таҙартыу өсөн хлор ҡулланыла, ә ул фенол менән бәйләнешкә инеп, хлорфенолдар ҡатышмаһы — тағы ла хәүефдерәк ағыулы матдәләр (ҡайһы берҙәре фенолдан 100—250 тапҡыр ағыулыраҡ) барлыҡҡа килтерә. Өфө халҡына торбаларҙан килгән һыуҙы эсеү хәүефе тураһында хәбәр ителә. Көньяҡ һыу алғыстың фенол менән бысранған һыуын ҡулланыусыларҙың дөйөм һаны 876 672 кеше тәшкил итә.

## Һылтанмалар
* Уфахимпром сегодня

## Иҫкәрмәләр
Суковатов Николай Иванович

**Суковатов Николай Иванович** (20 июнь 1921 йыл — 24 май 1992 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1943). 1961 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

## Биографияһы
Николай Иванович Суковатов 1921 йылдың 20 июнендә Томск өлкәһенең Кожевников районы Осиновка ауылында тыуған. Томск туҡланыу техникумын тамамлаған, Пермь өлкәһенең Менделеево станцияһында эшләгән.

1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1941 йылдың ноябрендә фронтта була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1942 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алынып, 1943 йылдың мартында фронтта була).Гвардия сержанты Суковатов 1943 йылдың көҙөндә Киевтан төньяҡтараҡ Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда Глебовка һәм Ясногородҡа ауылдары районында плацдармды баҫып алыуҙа һәм уны тотоуҙа батырлыҡ күрһәтә. 241-се гвардия уҡсылар полкының командиры подполковник Н. П. Бударин бүләкләүгә тәҡдим иткәндә былай тип яҙа:

Киев йүнәлешендәге һуғыштарҙа үҙен батыр һәм ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. 1943 йылдың 24 сентябрендә взвод составында беренсе булып Днепрҙы һуғышып аша сыға, Иҫке Днепр кисеүен аша сыға һәм кейенеп тә өлгөрмәй һан яғынан өҫтөн булған дошман менән алышҡа инә. Беренсе һуғышта уҡ взвод командиры яралана, һәм Суковатов взвод менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала. Днепрҙың көнбайыш ярындағы һуғыштар ваҡытында взвод тарафынан һан яғынан өҫтөнлөклө 19 дошман һөжүме кире ҡағыла, шул уҡ ваҡытта 57 немец һалдаты һәм офицеры, дошмандың ете пулемёт нөктәһе юҡ ителә. Ҡул һуғышында шәхсән ете гитлерсыны дөмөктөрә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрендәге Указы менән Киевтан төньяҡтараҡ Днепр йылғаһын уңышлы һуғышып аша сыҡҡаны, көнбайыш ярҙа плацдармды ныҡлы тотоп торғаны һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия сержанты Суковатов Николай Ивановичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Һуғыштан һуң Н. И. Суковатов Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1956 йылда Боровичи хәрби училищеһын тамамлай. 1961 йылда ойоштороу-штат саралары («Хрущев ҡыҫҡартыуы») менән бәйле гвардия подполковнигы дәрәжәһендә Ҡораллы Көстәрҙән отставкаға сыға.

Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһының Октябрь проспектында йәшәй. Магазин директоры, ДОСААФ техник мәктәбенең начальник урынбаҫары була, электр лампаһы заводында эшләй.

Ветеран 1992 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын йондоҙ» миҙалы, (1943 17 октябрь, № 1931);
* Ленин ордены (17.10.1943);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (03.10.1943);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Энциклопедия Томской области. — Т. 2. — Томск: Томский государственный университет, 2010.

## Һылтанмалар
*   
* 
* Суковатов Николай Иванович.
* Сегодня — 90 лет со дня рождения Героя Советского Союза Николая Суковатова .
Мельников Борис Васильевич

**Мельников Борис Васильевич** (23 август 1923 йыл — 7 декабрь 1951 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары. Гвардия капитаны (1947). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Борис Васильевич Мельников 1923 йылдың 23 авгусында Томск ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. ВКП(б) ағзаһы. Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә йәшәй, бында 9 синыфты һәм аэроклубты тамамлай.

Ҡыҙыл Армияға 1940 йылда Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһы Киров район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда Молотов хәрби авиация мәктәбен тамамлай.

Хәрәкәт итеүсе армияла 1942 йылдың февраленән. 143-сө гвардия штурм авиацияһы полкы составында һуғыша, эскадрилья командиры урынбаҫары була. Дошман ғәскәрҙәрен штурмлауға 231 хәрби осош яһай.

1948 йылдан капитан Б. В. Мельников — запаста. Донецк өлкәһенең Докучаевск ҡалаһында экскаватор машинисы булып эшләй.

1951 йылдың 7 декабрендә 29-сы йәшендә вафат була. Томск ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
«143-сө гвардия штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (8-се гвардия штурм авиацияһы дивизияһы, 1-се гвардия штурм авиацияһы корпусы, 2-се һауа армияһы, 1-се Украина фронты) гвардия өлкән лейтенанты Мельников Борис 1945 йылдың майына разведкаға һәм дошман ғәскәренә һөжүмгә 231 хәрби осош яһай. Уның иҫәбендә 48 яндырылған танк, йөк һәм тере көстәр менән 145 автомашина, техника һәм атыу кәрәк-яраҡтары менән шартлатылған тимер юл эшелондары, 10 артиллерия һәм 6 миномет батареяһы, аэродромда 5 самолет, шулай уҡ биш йөҙҙән ашыу дошман һалдаты һәм офицеры юҡ ителә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июнендәге указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Мельников Борис Васильевичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6575) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945) 
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (27.06.1945).
* Ленин ордены (27.06.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.09.1943).
* Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (06.03.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (25.04.1945).
* Александр Невский ордены (05.09.1944).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (20.07.1943).
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Летчик-штурмовиктың исеме Өфө аэроклубын тамамлаусыларҙың — Советтар Союзы Геройҙарының мемориал таҡтаһына индерелгән.
* Донецк өлкәһенең Докучаевск ҡалаһындағы урамға Б. В. Мельников исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

## Һылтанмалар
*
Мищенко Игорь Тихонович

**Мищенко Игорь Тихонович** (30 июль 1937 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—2012 йылдарҙа И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университетының нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1984), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997) һәм Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1987), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1990), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).

## Биографияһы
Игорь Тихонович Мищенко 1937 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған, урындағы геология-разведкалау техникумында һәм Өфө нефть институтында уҡыған.

1967 йылдан И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университетында уҡыта, 1988 йылдан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1989—2012 йылдарҙа нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү факультеты деканы.

Ғилми тикшеренеүҙәре нефть һәм газ скважиналарын эксплуатациялау өлкәһенә бәйле.

Рәсәйҙең тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1996).

Юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр, 350-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)
* Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998)
* СССР юғары мәктәбе отличнигы (1987)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1990)
* Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2000)
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985)
* Ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (1997, 2009).
* Өс тапҡыр И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1998, 2002, 2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биография на сайте РГУ нефти и газа