open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Глиптика

**Гли́птика** ( — киҫәм, уйып алам) — төҫлө аҫылташтарҙы һәм ярым аҫылташтарҙы биҙәкләү сәнғәте; таш өҫтөнән семәрләү сәнғәте . Боронғо сәнғәтәрҙең береһе.

Уйып киҫелгән аҫылташтар элек-электән биҙәгестәр, бетеүҙәр ролен уйнаған, мөһөр йә иһә тамға сифатында ҡулланылған. Рәсемде махсус киҫкес менән уйғандар, таш өҫлөгөн игәү менән эшкәрткәндәр, һуңынан шымартып ялтыратҡандар. Эшмәкәрлектә аҡыҡ, фирүзә, йәшмә, гәрәбә, яҡут, халцедон, мәрйән ҡабырсыгы һ.б. ташлы ҡаштарҙа эйәһенең исеме, геометрик биҙәк, үҫемлек һәм йәнлек рәсеме рәүешендәге глиптика ҡулланылған. XVIII быуат — XX быуат башында яһалма таштарҙа (күберәк яндырылған балсыҡ төҫөндә) глиптика башҡарыу таралыш ала. Силикаттар ҡатнашмаһын һ.б. ҡушылмаларҙы эретү юлы менән алынган мастика, һыуынып, ҡаты халәткә кергәндән һуң тоноҡ төҫ ала һәм структураһының йомшаҡлығы менән айырылып тора, был иһә рәсемде асыҡ һәм теүәл башҡарыу мөмкинлеген бирә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа мастикаға биҙәк һәм яҙыуҙар махсус ҡалып ярҙамында төшөрөлгән. 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
## Иҫкәрмәләр
Гармун

**Гармун** (гармошка,  — матур яңғырашлы, ауаздаш) — баҫмаҡлы, күрекле музыка ҡоралы.

Гармун төрлө конструкциялы һәм көйләнешле телле-клавишалы, пневматик музыка уйын ҡоралы. Европала барлыҡҡа килгән. Беренсе конструкцияһын 1822 йылда немец оҫтаһы К. Ф. Л. Бушман эшләгән. Барлыҡ гармундарга тартып уйнау принцибы һәм тауыш сығанағының конструктив үҙенсәлектәре уртаҡлығы хас. Тауыш сығанағы — металл планкаларының махсус ярыҡтары («тәҙрәләре») өҫтөнә беркетелеүсе, иркен дерелдәүсе металл телдәр. Корпусы һул һәм уң клавиатураларҙан тора, уртаһында күрек урынлашҡан. Күрек ҡыҫылғанда һәм тартылганда һауа ағымы тәҫирендә тауыштар барлыҡҡа килә. Уң клавиатураһы — көй башҡарыу, һулы — бас-аккордтар өсөн тәғәйенләнгән.

XIX быуатта уйлап табылғандан һуң уҡ Рәсәйҙә тарала башлай. Башҡорттарҙың музыка мәҙәниәтендә XIX быуат аҙағында ҡулланыла башлай. Гармундың башҡорт йәмғиәтендә ярайһы уҡ киң таралған музыка ҡоралы булыуы тураһында А. П. Чеховтың яҙмаларында, С. Г. Рыбаковтың «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһында очерк менән» китабында һөйләнә.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Татар энциклопедияһы  

## Иҫкәрмәләр
Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы

**Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы** (15 август 1931 йыл — 23 октябрь 2020 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1959—1985 йылдарҙа Мәләүез районының В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 

## Биографияһы
* Сәлих Насретдин улы Зәйнәғәбдинов 1931 йылдың 15 авгусында БАССР-ҙың Мәләүез районы Әлмәкәй утарында тыуған.
* 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтытын тамамлай.
* 1957 йылдан алып Мәләүез районының В. И. Ленин исемендәге колхозында эшләй.
* 1959 йылдан башлап шул уҡ хужалыҡта рәйес.
* 1985—1998 йылдарҙа Мәләүез районы әҙерләүҙәр һәм ауыл хужалығы продукцияһы сифаты буйынса дәүләт инспекцияһы начальнигы.
С. Н. Зәйнәғәбдинов етәкселегендә В. И. Ленин исемендәге колхоз етештереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: иген культураларының уңдырышлылығы — гектарынан 20 центнер, көнбағыштыҡы (орлоғо) — гектарынан 14 центнер; бер һыйырҙан ураса йыллыҡ һауым — 2780 кг; дәүләткә иген һатыу — 3760 тонна; ит 260 тонна тәшкил итә.

Хеҙмәт ветераны 2020 йылдың 23 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1965)
* Ленин ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* М. А. Агафонов. Аромат хлеба // Герои труда Башкирии: очерки о Героях Социалистического Труда. — Уфа, 1973;
* Герои труда. — Уфа, 2011.

## Һылтанмалар
*
Дәүләтҡолов Әхмәт Хажмөхәмәт улы

**Дәүләтҡолов Әхмәт Хажмөхәмәт улы** (17 июль 1944 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2014).

## Биографияһы
* Әхмәт Хажмөхәмәт улы Дәүләтҡолов 1944 йылдың 17 июлендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Муллаҡай ауылында тыуған.
* 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1970—1982 йылдарҙа Архангел һәм Стәрлетамаҡ райондары мәктәптәрендә уҡыта, педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
* 1982 йылдан алып Өфө районының «Правда» колхозында эшләй.
* 1985 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
* 1992 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.
* 2004—2009 йылдарҙа шул уҡ юғары уҡыу йортоноң башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһы мөдире.

## Ғилми эшмәкәрлеге

Әхмәт Дәүләтҡоловтың ғилми эшмәкәрлеге башҡорт эпик хикәйәттәренең философик һәм донъяға ҡараш аспекттарын өйрәнеүгә бәйле. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шцл иҫәптән:
* Проблемы художественно-эстетического осмысления истории этноса в башкирском эпосе: опыт социально-философского анализа. Уфа, 1998;
* История этноса и его социально-духовная жизнь в эпической поэзии башкир (социально-философской анализ). Уфа, 2012.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2004).
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012).
* Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2014).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Аҡмулла шишмәһе
Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы

**Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы** (1 ғинуар 1948 йыл — 10 октябрь 2015 йыл) — башҡорт теле белгесе, шәрҡиәтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), филология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2008).

## Биографияһы
* Ишмөхәмәт Ғилметдин улы Ғәләүетдинов 1948 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Сораман ауылында тыуған. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* Шул уҡ йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1992 йылдан — бүлек мөдире.
* 1993 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының баш ғилми секретары вазифаһын башҡара.
* 1996—2006 йылдарҙа Гуманитар фәндәр бүлегенең академик-секретары вазифаһын башҡара.
* 2000—2010 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт академияһы ректоры, бер үк ваҡытта 2001 йылдан алып башҡорт, рус һәм сит телдәр кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.
* 2011 йылдан башлап «Проблемы востоковедения» журналы мөхәррире.

Ишмөхәмәт Ғилметдин улы Ғәләүетдинов 2015 йылдың 10 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ишмөхәмәт Ғәләүетдиновтың археография, текстология, әҙәби башҡорт теленең тарихи үҫешен өйрәнеү проблемалары, башҡорт балалар фольклоры менән бәйле. «Башҡорт әҙәби теленең ике быуаты» («Два века башкирского литературного языка; 2000»)монографияһында автор XIX быуат — XX быуат башы яҙма ҡомартҡылары нигеҙендә башҡорт әҙәби теленең үҫешен яҡтырта, уның телдән тыш сәбәптәрен күрһәтә. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Рәсәй Фәндәр Академияһының Шәрҡиәтселәр йәмғиәте президенты (2004—2006).

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө, 1993 (авторҙ.);
* «Тарих нама-и булгар» Таджетдина Ялсыгулова. — Уфа, 1990;
* Башкирские народные детские игры. — Уфа, 2002.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) 
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008)

## Балалар фольклорын өйрәнеүе
Ишмөхәмәт Ғәләүетдиновтың «Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ» йыйынтығында Һынамыштар, Һанашмаҡтар, Тиҙәйткестәр, Үсекләшеүҙәр, Уйындар һ. б. балалар өсөн халыҡ ижады үрнәктәр урын алған  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ғәләүетдинов И. Ғ. һәм башҡалар. Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ (баш.). — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1994. — ISBN 5-295-01280-8.

## Һылтанмалар
* ГАЛЯУТДИНОВ Ишмухамет Гильмутдинович
* А. Р. Абдуллин. Востоковед из Уфы // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 1997. Т. 2. № 4.
* М. Ямалетдинов. Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов = Ишмухамет Галяутдинов: документальная повесть. — Өфө, 2009.
Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы

**Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы** (20 декабрь 1934 йыл — 24 май 2019 йыл) — ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1990), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).

## Биографияһы

Эрнст Фәйзрахман улы Ишбирҙин 1934 йылдың 20 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигы ҡасабаһында тыуған.

1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1963—1966 йылдарҙа Баймаҡ мәктәп-интернатында эшләй.

1970—1976 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта.

1969—1976 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан бүлек мөдире.

2000 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

Ғалим оҙайлы ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 24 майында Өфөлә вафат булды. 

## Ғилми эшмәкәрлеге
Эрнст Ишбирҙиндең фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт әҙәби теле тарихына, башҡорт теле лексикаһын тасуирлауға, шулай уҡ диалектология мәсьәләләренә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө, 1993 (авторҙаш);
* Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986;
* Башҡорт теленең игенселек һәм баҡсасылыҡ терминдары. — Өфө, 2002;
* Историческое развитие лексики башкирского языка. — М., 1986.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вәлиев Дамир Жәүәт улы

**Вәлиев Дамир Жәүәт улы** (2 ғинуар 1940 йыл — 28 май 2002 йыл) — башҡорт ғалим-философы, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), философия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).

## Биографияһы
Дамир Жәүәт улы Вәлиев 1940 йылдың 2 ғинуарында Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Этбай ауылында тыуған.

1965 йылда Свердловск юридик институтын тамамлай.

1970 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: этика, эстетика һәм культурология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1986—1987 йылдарҙа — тарих факультеты деканы.

2002 йылдың 28 майында Өфөлә вафат була. Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Яңы Субыл ауылында ерләнгән.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалим-философтың фәнни тикшеренеүҙәре этикаға, Башҡортостаның йәмәғәтселек фекере тарихына, суверенитет һәм федерализм проблемаларына арналған. Ул 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Дамир Вәлиев «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәген, Башҡортостан халыҡтары партияһын төҙөү инициаторҙарының береһе.

## Хеҙмәттәре
* Этика. Уфа, 2004;
* История башкирской философской и общественно-политической мысли; основные тенденции развития. Уфа, 2010;
* Нравственная культура башкирского народа: прошлое и настоящее. Уфа, 2010.

## Маҡтаулы исемдәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990)

## Һылтанмалар
*
Аҙнабаев Булат Әхмәр улы

**Аҙнабаев Булат Әхмәр улы** (7 март 1966 йыл) — ғалим-тарихсы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — БДУ-ның Нефтекама филиалының тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2007).

## Биографияһы
Булат Әхмәр улы Аҙнабаев 1966 йылдың 7 мартында Өфөлә тыуған. Атаһы Әхмәр Аҙнабаев — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре.

1988 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай һәм 1992 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда эшләй, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — университеттың Нефтекама ҡалаһындағы филиалында тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире.

## Ғилми эшмәкәрлеге

Булат Аҙнабаевтың фәнни тикшеренеүҙәре Өфө өйәҙе халҡының этник составы һәм социаль структураһы формалашыуы, күсмә һәм ярым күсмә халыҡтарҙың Рус дәүләте составына ҡушылыуы проблемаларына, сығанаҡтар өйрәнеүҙең теоретик һәм методологик мәсьәләләренә арналған. 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Уфимское дворянство в конце XVI — первой трети XVIII вв.: землевладение, состав, служба. — Уфа, 1999.
* Интеграция Башкирии в административную структуру Российского государства (вторая половина XVI — первая треть XVIII вв.). — Уфа, 2005.
* Копия жалован­ной грамоты Иоанна Василье­вича башкиру Уранской волос­ти Авдуаку Санбаеву //Вестник Баш­кирского университета. 2009. Т.14. №3.

## Һылтанмалар
*    
*
Аҡманов Айтуған Ирек улы

**Аҡманов Айтуған Ирек улы** (16 май 1966 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2003), профессор (2005).

## Биографияһы
* Айтуған Ирек улы Аҡманов 1966 йылдың 16 майында Өфөлә тыуған. Ғалим Ирек Аҡмановтың улы.
* Өфөнөң 31-се мәктәбендә белем һәм тәрбиә ала.
* 1988 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын яҡшы билдәләр менән тамамлай.
* 1988—1992 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты аспирантураһында уҡый һәм тарих фәне буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
* 1993 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, 2005 йылдан башлап Ватан тарихы кафедраһы мөдире.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Айтуған Аҡмановтың фәнни тикшеренеүҙәре башҡорттарҙың ер биләү һәм ерҙе файҙаланыу, XVI быуат уртаһы — XX быуат башында Рәсәй Хөкүмәтенең Башҡортостандағы ер сәйәсәте проблемаларына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Земельная политика царского правительства в Башкирии в середине XVI — начале XX вв. Уфа: «Китап», 2000;
* Башкирское землевладение в XIX — начале ХХ вв. Уфа: РИЦ БашГУ, 2000;
* Земельные отношения в Башкортостане и башкирское землевладение во второй половине XVI — начале XX в. Уфа, «Китап», 2007;
* Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан. Главный редактор Акманов И. Г. Уфа-Москва, 2007.

## Сығанаҡтар
* Кто есть кто в Республике Башкортостан, 1995.
Ихсанов Зәйнулла Әмин улы

**Зәйнулла Әмин улы Ихсанов** (26 ноябрь 1906 йыл — 25 декабрь 1997 йыл) — ғалим-физиолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының уҡыу эштәре буйынса проректоры, 1965—1973 йылдарҙа — ректоры, бер үк ваҡытта 1968 йылдан башлап нормаль физиология кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1958), профессор (1964). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Октябрь Революцияһы, ике «Почёт Билдәһе» һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Зәйнулла Әмин улы Ихсанов 1906 йылдың 26 ноябрендә Өфө губернаһы Силәбе өйәҙе Мәтәл ауылында тыуған.

1932 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын тамамлай.

1932—1934 йылдарҙа һәм 1939 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта.

1941 йылдан башлап Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хәрби табип.

1944 йылдан — Иванов медицина институты уҡытыусыһы.

1946 йылдан алып СССР Медицина Фәндәре Академияһының Педиатрия институтында (Мәскәү) эшләй: өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1955 йылдан башлап лаборатория етәксеһе.

1963—1973 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыу эштәре буйынса проректор, 1965 йылдан алып ректор, бер үк ваҡытта 1968 йылдан башлап нормаль физиология кафедраһы мөдире.

1997 йылдың 25 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
З. Ә. Ихсановтың фәнни тикшеренеүҙәре үҙәк нервы системаһы физиологияһын өйрәнеүгә һәм бактериаль интоксикациялар патогенезында һәм терапияһында уның ролен асыҡлауға, иртә ҡартайыуҙың үҫеш механизмдарын тикшереүгә һәм уны иҫкәртеү сараларын эшләүгә, онтогенетик үҫеш процесында диалектика закондарының сағылыу үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966);
* Октябрь Революцияһы ордены (1971);
* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1966, 1979);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Акварель

**Акваре́ль** ( — һыулы; ) — һыуҙа иҙелә торған буяуҙар, шул буяуҙар менән яһалған һүрәт. 

йомшаҡ пигментны үҫемлек елемендә иҙеп яһалған, һыуҙа иҙелә һәм уның менән йыуыла торған буяу, шул төр буяу менән төшөрөлгән рәсем. Акварельдә графика һәм рәсем сәнғәтенә хас сифаттар бергә ҡушыла. Ул күп төҫлө һәм бер төҫлө төрҙәргә бүленә. Боронғо Мысыр, [Греция], [Боронғо Рим|Рим, шулай уҡ урта быуаттарҙа Европа һәм Азия дәүләттәре сәнғәтендә акварель тос урын алып тора. XVII быуатҡа тиклем ул ҡулъяҙмаларҙы иллюстрациялаү, гравюралар, архитектура һыҙымдарын биҙәү кеүек ғәмәли маҡсаттарҙа ҡулланыла, был ҡулланыш хәҙер ҙә бер ни ҡәҙәр дауам итә. XVIII быуатта бик күп илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, профессиональ акварельсы рәссамдар үҫеп сыға.
Пейзажсы А.Н. Ракович провинциаль романтизм алымдары кергән академик пейзаж традицияларында ижад итә. Л.Д. Крюков, Р.А. Ступиндың портрет акварельдәре форманы бер төҫлө фонда ваҡ штрихтар һәм нөктәлар ярҙамында виртуоздарса модельләштереү менән үҙенсәлекле.

XX быуатта акварельгә жанрҙар (архитектура проекттары эскиздары, сәхнә биҙәлеше, китап иллюстрациялаү, журнал һәм сәнғәт графикаһы, ғәмәли графика) һәм техник ысулдар (гуашь, темпера, пастель, күмер, бронза буяу, карандаш) төрлөлөгө хас. XX быуат башында станлы акварельгә импрессионизм һәм символизмдан алып супрематизм һәм конструктивизмға тиклем булған күп төрлө стиль юнәлештәрен берләштерә.
## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* Башҡорт энциклопедияһы
Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы

**Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы** (29 март 1937 йыл) — башҡорт педагог-методисы, педагогия фәндәре кандидаты (1988).

## Биографияһы
Флүрә Фәтхи ҡыҙы Аҙнабаева 1937 йылдың 29 мартында Силәбе өлкәһе Сосновка районы Туҡтыбай ауылында тыуған.

1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1961—1962 йылдарҙа Белореттың 1-се урта мәктәбендә уҡыта.

1962 йылдан алып «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы хеҙмәткәре, «Русский язык в башкирской школе» журналының яуаплы секретары.

1986 йылдан башлап Рәсәй Федерацияһының Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — мөдир, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусыһы.

## Ғилми эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт мәктәптәренең башланғыс кластарында рус телен уҡытыуҙың яңы технологияларына, үҫтереүсе белем биреү проблемаларына арналған. 70-тән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән башҡорт мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн рус теле дәреслектәре авторы.

## Хеҙмәттәре
* Русский язык: учеб. для 1 класса башкир.шк. — Уфа, 2000;
* Русский язык: учеб. для 4 класса башкир. шк. — Уфа, 2000;
* Русский язык; учеб. для 3 класса башкир. шк. по системе развивающего обучения Д. Б. Эльконина — В. В. Давыдова. — Уфа, 2009 (авторҙ.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1993).

## Һылтанмалар
*
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы

**Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы** (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы  хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Әхмәр Мөхәмәтдин улы Аҙнабаев 1934 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡобағош ауылында тыуған.

1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1960—1962 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡыта.

1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй.

1971 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты аппаратына үрләтелә, ә 1976 йылдан фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире була.

1989 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм артабан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының фән буйынса проректоры. 2001 йылдан шул уҡ уҡыу йортонда башҡорт теле кафедраһы мөдире, 2009 йылдан — уҡытыусы.

Ғалим 2021 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре синтаксис, башҡорт теленең тарихи грамматикаһы проблемаларына арналған. 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән урта махсус һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. 

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. Өфө, 1965;
* Башҡорт теленең ҡушма һөйләм синтаксисы. Өфө, 2007;
* Сопоставительная грамматика русского и башкирского языков. Уфа, 2006 (авторҙ.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007)
* Дуҫлыҡ ордены
* Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты

## Ғаиләһе
Улы: Булат (7.03.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғайсин Усман Барый улы

**Ғайсин Усман Барый улы** (12 ғинуар 1954 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2005).

## Биографияһы
Усман Барый улы Ғайсин 1954 йылдың 12 ғинуарында Төрөкмән ССР-ы Байробан ауылында тыуған. Бала, үҫмер һәм йәшлек йылдары Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Смаҡ ауылында үтә. 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1985—1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2002 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының тарих һәм культурология кафедраһы мөдире.

## Ғилми эштәре
Фәнни тикшеренеүҙәре совет дәүләтенең йәштәр сәйәсәтенә, Урал йәштәренең Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәте
* Вклад молодежи Урала в Великой Отечественной войне. — Уфа, 1999.

## Сығанаҡтар
*
Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы

**Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы** (1 ғинуар 1939 йыл) — башҡорт ғалимы һәм педагог-методисы. Педагогия фәндәре кандидаты (1988). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980).

## Биографияһы
Роза Ғаҡил ҡыҙы Ишемова 1939 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йомаш ауылында тыуған.

1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1964 йылдан алып Өфөнөң 91-се, 20-се урта мәктәптәре уҡытыусыһы.
 
1973—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалындағы ғилми хеҙмәткәр.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт мәктәптәрендә рус телен уҡытыу методикаһына арналған. Р. Ғ. Ишемова дәреслектәргә тауышлы ҡушымта (35 грампластинка) эшләй, улар башҡорт мәктәбе уҡыусыларының русса һөйләү кимәлен үҫтереүгә йүнәлтелгән. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы.

## Хеҙмәттәре
* Развитие русской речи учащихся IV класса башкирской школы с применением технических средств обучения. М., 1980;
* Методика преподавания русского языка в 5-9 классах башкирской школы. Уфа, 1996 (авторҙ.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡармыш бей

**Ҡармыш бей** — XVI быуатта йәшәгән башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһе ырыу башлыҡтарының береһе.

## Биографияһы
«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: *«оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня»*. Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.

Ҡәбилә башлығы Тәтегәс бей, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән. Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Байғоштар

**Байғоштар** - башҡорт йәмғиәтенең социаль структураһында ирекһеҙ кешеләр төркөмө. Үҙ хужалығы (ере, малы, эш ҡоралы һ.б.) булмаған аҫаба башҡорттар байғошҡа әйләнгән. Арзан ғына хаҡҡа байҙарға эшкә (ваҡытлыса йәки даими) ялланған. XIX быуатта батрактар составына ингән. XX быуаттың 30-сы йылдары башында коллективлаштырыу барышында юҡҡа сыға. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында ғаиләһе һәм торлағы булмаған, осраҡлы эштәрҙә эшләп көн күргән урта йәштәрҙәге ирҙәрҙе байғош тип йөрөткәндәр.
Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы

**Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы** (7 ғинуар 1941 йыл) — ғалим-тарихсы, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2011 йылдарҙа тарих факультеты деканы, 2007—2016 йылдарҙа Башҡортостан тарихы, археология һәм этнология кафедраһы мөдире. 1991—1996 йылдарҙа «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге (2002), Р. Ғ. Кузеев исемендәге (2014) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).

## Биографияһы
* Марат Мәхмүт улы Ҡолшәрипов 1941 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Ерекле ауылында тыуған.
* 1967 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1971 йылдан шул уҡ уҡыу йортонда эшләй: 1999—2011 йылдарҙа тарих факультеты деканы.
* 2007 йылдан — Башҡортостан Республикаһы тарихы һәм этнология кафедраһы мөдире.
* 1991—1996 йылдарҙа «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге рәйесе.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Марат Ҡолшәриповтың фәнни хеҙмәттәре Башҡорт ғәскәрен, Башҡорт милли хәрәкәтен, ХХ быуат Башҡортостан тарихын һәм историографияһын өйрәнеүгә, милли дәүләт ҡоролошо мәсьәләләренә арналған. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* З. Валидов и образование Башкирский Автономной Советской Республики (1917—1920 гг.). — Уфа, 2000;
* Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.). — Уфа, 2000;
* Политика царизма в Башкортостане (1775—1800 гг.). — Уфа, 2003.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001);
* Башҡортостан Фәндәр Академияһының Зәки Вәлиди исемендәге премияһы лауреаты (2002);
* Салауат Юлаев ордены (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Н. Ҡалмантаев. Тарихҡа ғашиҡ күңел. — «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 15 ғинуар.

## Һылтанмалар
*
Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы

**Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы** (25 апрель 1934 йыл) — педагог-методист һәм тел белгесе, мәғариф һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976–1989 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты ректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), СССР‑ҙың мәғариф (1976) һәм юғары мәктәбе отличнигы (1988), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1967) һәм  Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).

## Биографияһы
Рәшит Вәлиәхмәт улы Әлмөхәмәтов 1934 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Бикбау ауылында тыуған.

1948—1952 йылдарҙа Мораҡ педагогия училищеһында белем ала.

1952—1954 йылдарҙа Маҡар районының Көҙән 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы.

1959 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1959 йылдан Йомағужа районы Йомағужа урта мәктәбе директоры.

1961—1976 йылдарҙа РСФСР-ҙың Педагогия Фәндәре академияһы Милли мәктәптәр институтының Башҡортостан филиалы менән етәкселек итә.

1976—1989 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының ректоры була.

1989—1996 йылдарҙа — Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институты ректоры, шул уҡ ваҡытта рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй.

1997 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге

Р. В. Әлмөхәмәтовтың фәнни хеҙмәттәре рус телен рус булмаған мәктәптәрҙә һәм башҡорт мәктәптәрендә уҡытыу методикаһына арналған. 180-дән ашыу фәнни, уҡытыу-методик, шул иҫәптән дәреслектәр авторы.

## Хеҙмәттәре

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994);
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980);
* СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1976);
* РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы (1967);
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1994);
* Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәри белем биреү мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре;
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981);
* К. Д. Ушинский миҙалы;
* Н. К. Крупская миҙалы;
* В. А. Сухомлинский миҙалы.

## Сығанаҡтар
* Ф. Санъяров. Халҡыбыҙҙың аҫыл улы. — «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 2 май;
* Д. Мәжитов. Кесе Һүрәмдән башланған оло юл. — «Башҡортостан», 2014 йыл, 25 апрель.
Ғиззәтуллина-Волжская Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы

**Ғиззәтуллина-Волжская Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы** (15 май 1892 йыл — 6 апрель 1974 йыл) — театр актёры, режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966).

## Биографияһы
Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы Ғиззәтуллина-Волжская 1892 йылдың 15 майында Рәсәй империяһының Ҡазан ҡалаһында тыуған.

1907 йылдан Ильясбәк Батыргәрәй улы Ашҡаҙарскийҙың «Фажиғә вә мөсәккин исламия» (Мосолман драмаһы һәм мелодрамаһы; «Сәйяр») труппаһы актёры. 1912 йылдан Өфөлә профессиональ «Нур» театр труппаһын ойоштора. Граждандар һуғышы йылдарында Көнсығыш фронттың 2‑се армияһы ҡарамағындағы 6‑сы фронт труппаһына етәкселек итә. 20‑се йылдарҙа Ижевскиҙа, Ҡазанда һ. б. урындарҙа драма театрҙарында эшләй. Реалистик йүнәлештә ижад иткән актриса. Милли сәхнәлә тәү башлап сит ил классикаһы әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә ролдәр башҡара.
 
1923 йылдан Башҡорт драма театры сәхнәһендә сығыш яһай һәм сағыу Зөләйха («Йософ һәм Зөләйха», К. Ғ. Тинсурин) менән Сәрби («Йәш йөрәктәр», Ф. Бурнаш) образдарын кәүҙәләндерә. Режиссёр булараҡ, героик-романтик һәм трагик сюжеттарҙы, ҙур, көслө тойғоларҙы сағылдырыуға ынтыла: Ф. Әмирхан «Йәштәр», «Тигеҙһеҙҙәр», Ғ. Исхаҡи «Зөләйха» һ. б. Н. Иҫәнбәттең «Гөльямал» пьесаһы Ғ.‑В. тормошона һәм ижадына арналған.

Театр оҫтаһы 1974 йылдың 6 апрелендә Татар АССР-ының Чистай ҡалаһында вафат була, Ҡазанда ерләнә.

## Ролдәре
* Луиза («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Ф. Шиллер)
* Трильби (Дж. Дюморьеның «Трильби» романы буйынса Г. Г. Ге яҙған шул уҡ исемдәге пьеса)
* Мариана («Һаран» — «Скупой», Ж.‑Б. Мольер).
* Шафиҡа («Ҡыҙғаныс бала», Н. Кемал; дебют, 1907)
* Сәрби («Уйнаш», Ғ. Камал), Биби («Бисара Бибийыһан», З. Сәйетзада)
* Катерина («Йәшен» — «Гроза», А. Н. Островский)
* Зөбәйҙә («Йәшә, Зөбәйҙә, мин дә йәшәрмен», С. Л. Рәмиев)
* Ғәлиә («Алдым-бирҙем»), Фатима («Мөғәллимә»; икеһе лә — Ғ. Исхаҡи) .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966).

## Хәтер
* 2022 йылдың майында Өфөлә «Нур» татар театрына нигеҙ һалыусы Сәхибъямал Ғиззәтуллина-Волжскаяның юбилейы билдәләнде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аҡманов Ирек Ғайса улы

**Аҡманов Ирек Ғайса улы** (19 август 1933 йыл — 21 март 2026 йыл) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының  Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008) кавалеры.

## Биографияһы
Ирек Ғайса улы Аҡманов 1933 йылдың 19 авгусында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ырыҫҡол ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

1957 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1962 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта (1981—1986 йылдарҙа тарих факультеты деканы, 1982—2005 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире).

## Ғилми эшмәкәрлеге
И. Ғ. Аҡмановтың фәнни тикшеренеүҙәре XVI—XVIII быуаттарҙағы Башҡортостандың сәйәси һәм социаль-иҡтисади үҫеше проблемаларына, башҡорт ихтилалдары (XVII—XVIII быуаттар) тарихына арналған. 300-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* XVII быуатта — XVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре. Өфө, 1998;
* Социально-экономическое развитие Башкортостана во второй половине XVI- первой половине XVIII в. Уфа, 1981;
* Башкирия в составе Российского государства в XVII- первой половине XVIII века. Свердлоаск, 1991;
* Башкирские восстания XVII — начале XVIII вв. Уфа, 1993.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985);
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998);
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008);
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Ә. Сөләймәнов. Хәҡиҡәтте яҡлаған — ғалимлығын аҡлаған. — «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, № 173—174.

## Һылтанмалар
* Ирек Гайсеевич Акманов : библиогр. указ. / М-во культуры Респ. Башк. Нац. б-ка Респ. Башк. Библиогр. отд.; [сост. Т. А. Карманова; под ред. Р. Х. Тимергалиной] .— Уфа : Город. тип., 1992 .— 20 с. .— (Ученые Башкортостана) .— Имен. указ.: с. 17 .— ISBN , 300 экз..
Сәфәрғолова Наилә Абдулхай ҡыҙы

**Сәфәрғолова Наилә Абдулхай ҡыҙы** (10 март 1963 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).

## Биографияһы
Наилә Абдулхай ҡыҙы Сәфәрғолова (Байкова) 1963 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы, Үрге Шәкәр ауылында тыуған.

1985 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған (Л. В. Вәлиев курсы). Шул уҡ йылда йүнәлтмә буйынса Салауат ҡалаһының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайында хеҙмәт юлын башлай. 1988 йылдан алып «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының драма түңәрәге етәксеһе. 1989 йылда конкурс нигеҙендә халыҡ депутаттарының Салауат ҡала башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1998 йылдан башлап Салауат башҡорт дәүләт драма театры директоры.
2014 йылда Өфө ҡалаһына күсә, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә Салауат драма театрында иң яҡшы спектаклдәр яңыртыла, актёрҙарҙың ижад кисәләре үткәрелә. Уның башланғысы менән йыл һайын тапшырыла торған «Йылдың иң яҡшы актёры» (1993 йылдан алып), «Дебют» (2003 йылдан алып) премияһы булдырыла. Театр сәхнәһендә М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» пьесаһы буйынса «Салауат», Нәжиб Асанбаевтың «Көҙән башҡорто» спектаклдәре ҡуйыла. А. Н. Островскийҙың «Һуңлап килгән мөхәббәт» («Поздняя любовь»), Мольерҙың «Һаран» («Скупой»), Л. Я. Станкованың «Үтте минең аҡ йәйем» («Ушло моё белое лето») һәм «Парижда апрель» («Апрель в Париже») пьесаларының башҡортсаға тәржемәләре авторы.

### Әйтер һүҙем бар
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында 2015 йылда әҙәбиәт йылына бағышланған «…Әйтер һүҙем бар!» — «…Мне есть вам что сказать!» исемле ижади тапшырыу авторы. Республиканың билдәле шәхестәре үҙҙәренең халыҡҡа әйтергә теләгән уй-хистәрен шиғыр аша башҡорт һәм рус телендә еткерә. Улар араһында иң кесеһе беренсе клас уҡыусыһы булһа, иң өлкәненә 92 йәш.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* БЮТ. Рәйсә Абуллина. Автограф — Наилә Байкова-Сәфәрғолова
* «...Әйтер һүҙем бар» тапшырыуы «Башҡортостан» дәүләт телерадио-компанияһы сайтында 
* УФА, 17 мар 2015. /ИА «Башинформ», Лейла Аралбаева/. ГТРК «Башкортостан» готовит новый поэтический проект «...Мне есть вам что сказать!»
Ҡабарынҡылыҡ анализы

**Ҡабарынҡылыҡ анализы** — математиканың ҡабарынҡылыҡ күмәклектәре һәм ҡабарынҡылыҡ функциялары үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. 

## Мәғлүмәт
Математик анализдың һәм геометрияның элементтарын берләштерә. Ҡабарынҡылыҡ анализы төшөнсәләре һәм ысулдары функциональ анализда, функциялар теорияһында, оптималләштереү теорияһында (ҡабарынҡылыҡ һәм һыҙыҡлы программалау, вариациялы иҫәпләмә), хисаплау математикаһында, математик физикала, ихтималлыҡ теорияһында, математик статистикала, потенциалдар теорияһында һ.б. ҡулланыла. 

## Тикшеренеүҙәр
Башҡортостанда Ҡабарынҡылыҡ анализы  өлкәһендә тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдарында СССР ФА БФ‑тың Физика һәм математика бүлегендә ( Математика институты) һәм Башҡорт дәүләт университетында башлана. Ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең терәк функциялары һәм ҡабарынҡылыҡ анализы башҡа объекттары бөтөн функцияларҙың үҫеш тиҙлеген баһалау өсөн (А.Ф.Леонтьев); махсус үҙгәреүҙәр, ҡабарынҡылыҡ конустары — төрөлөү тигеҙләмәләрен тикшергәндә, голоморф функцияларҙың арауыҡтары м‑н эйәртеүле булған арауыҡтарҙы тасуирлағанда (И.Ф.Красичков-Терновский, А.С.Кривошеев, В.В.Напалков, Р.С.Юлмөхәмәтов һ.б.); ҡатнаш күләмдәр — бөтөн һәм голоморф функцияларҙың арауыҡтары өсөн берҙән-берлек күмәклектәрен һәм нуль күмәклектәрен тасуирлағанда (Б.Н.Хәбибуллин) ҡулланыла. Авиация техник университетында ҡабарынҡылыҡ есемдәрен ҡабарынҡылыҡ күпҡырҙары аша аппроксимациялау һөҙөмтәләре алына (Е.М.Бронштейн, Л.Д.Иванов); типик компактлы ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең үҙенсәлектәре, ҡабарынҡылыҡ компакттары сиктәренең топологик үҙенсәлектәре тикшерелә (Бронштейн); финанс математикаһында ҡабарынҡылыҡ анализы ҡушымталары тасуирлана (Бронштейн, С.И.Спивак).

## Әҙәбиәт
* Бронштейн Е.М. Аппроксимация выпуклых множеств многогранниками //Современная математика. 
Фундаментальные направления. 2007. Т.22.
Алтай телдәре

**Алтай телдәре** — төрки телдәрҙе, монгол телдәрен, тунгус манжур телдәрен, шулай уҡ корей һәм япон телдәрен берләштереүсе, телдәрҙең гипотезаға нигеҙләнгән ҙур ғаиләһе. Алтай телдәре генетик ҡәрҙәшлеге тураһындағыдағы гипотеза Н.А. Баскаков, З.Гомбоц, М.З. Зәкиев, Ж.Ғ. Кейекбаев, Е.Д.Поливанов, Н.Н. Поппе, Г.И.Рамстедт, М. Рясянен һ.б. хеҙмәттәрендә урын алған. Был телдәрҙең дөйөм лексик, фонетик һәм морфологик оҡшашлыҡтары (сингармонизм, агглютинация), зат категорияларының, предлогтарҙың юҡлығы, затһыҙ ҡылым формаларының (сифат ҡылым,хәл ҡылым) ҡулланылышы, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы, эйәлек категорияһының булыуы, бәйләүестәрҙең ҡулланылыуы алда аталған телдәрҙе берләштереүгә нигеҙ булып һанала. Һөйләмдә һүҙ тәртибе дөйөм ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәрсән һүҙ эйәртеүсе һүҙҙең алдынан; эйә һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә һ.б. Тәү тел системаһы тулыһынса асыҡланмау сәбәпле,гипотеза иҫбатланмай ҡала килә.

Алтай телдәре лексикаһында, һүҙҙең фонетик төҙөлөшөндә (сингармонизм) һәм күп кенә грамматик категорияларҙың (агглютинация, тартым, һөйләм төҙөлөшө) уртаҡлығында типологик оҡшаш билдәләр күҙәтелә. Алтай телдәрендә һүҙҙең тамыры тотороҡло ауаз составы һәм мөстәкиллеге менән айырылып тора. Һүҙ яһалышы һәм үҙгәреше тамырһа берҙәй ҡушымталар ялғау юлы менән (агглютинация) башҡарыла. Алтай телдәре өсөн ал ҡушымталар характерлы түгел. Барлыҡ алтай телдәренә дә тиәрлек сингармонизм хас. Алтай телдәрендә зат категорияһы юҡ, уларҙың күпселегендә тартым категорияһы бар. Затланышһыҙ ҡылым формалары (сифат ҡылым, хәл ҡылым һ.б.) йыш ҡулланыла. Алтай телдәрендә эйә - һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә. Һөйлемдә һүҙ тәртибе ғөмөми ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәреп килеүсе һүҙ алдағы һүҙгә бәйле. Шуға күрә алтай телдәрендә предлогтар түгел, ә бәйлектәр файҙаланыла. Алтай халыҡтарының телен, тарихын, этнографияһын һәм фольклорын өйрәнә торған фән тармағы *алтаистика* тип атала. 
## Әҙәбиәт
* Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание. Морфология. М., 1957; 
* Котвич В.Л. Исследование по алтайскәм языкам. М., 1962; 
* Киекбаев Дж. Г. Введение в урало-алтайское языкознание. Уфа, 1972; 
* Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и её изучение. М., 1981.
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* Башҡорт энциклопедияһы

## Һылтанмалар
* Monumenta Altaica — алтайское языкознание
* Алтайская этимологическая база данных на сайте «Вавилонская башня» С. А. Старостина.
Төймәбаш

**Төймәбаш** (, ) —  400 төрҙө берләштергән астралар ғаиләһе; ҡый үләне.

Ҡарағай  урмандарында, баҫыуҙарҙа, һөҙәклектәрҙә, сүпле ерҙәрҙә үҫәләр. 10-80 см оҙонлоҡтағы үҫемлектәр. Һабағы тура, ҡаты төклө. Япраҡтары сиратлашҡан, ҡырҙары шыма йәки тешле ситле. Сәскәләре тоноҡ зәңгәр, аҡһыл шәмәхә, алһыу төҫтә, кәрзиндәрендә, суҡ һамаҡ йәки һепертке һамаҡ сәскә төркөмөнә йыйылған; ҡырыйҙағы сәскәләре – тел һамаҡ, урталағылары – көпшә һамаҡ. Емеше - орлоҡса. Июнь-августта сәскә аталар. Орлоҡтан һәм вегетатив юл менән үрсейҙәр. Баллы үҫемлектәр.
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
## Иҫкәрмәләр
Йәбешкәк

**Йәбешкәк** — йәшел һырлан (Agrimonia), роза һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 

## Таралышы
Яҡынса 12 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. 
Республиканың бөтә биләмәһендә урмандарҙа һәм уның ситтәрендә, сағыл болондарҙа, аҡландарҙа, юл буйҙарында (азия йәбешкәге, төклө йәбешкәк, шулай уҡ һыу ятҡылыҡтарының ярҙары буйлап) үҫә.
## Ботаник яҙма
Йыуан ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, биҙле, төклө, оҙонлоғо 30—80 см тиклем. Япраҡтары ябай, өҙөк‑ишһеҙ ҡанатлы, ғәҙәттә төклө, өҫ яҡтан ҡарағусҡыл йәшел, аҫтан — аҡһыл (азия йәбешкәге — һорғолт), өҫкө һабаҡ япраҡтары һирәк, аҫҡылары — розетка һымаҡ, яҡынайтылған. Сәскәләре ваҡ, һары, ике өс бүлемле сәскә ҡолаҡсыны булған ҡыҫҡа сәскә һаптарында, оҙон башаҡ һымаҡ, өҫкө өлөшөндә ҡуйыраҡ тәлгәштәргә йыйылған. Июнь—август сәскә ата. Емеше — осонда ырғаҡ һымаҡ бөгөлгән сәнскеле сәтләүек (1—2), июль—сентябрь өлгөрә.

## Составы һәм ҡулланылышы
Составында әсе матдәләр, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ябай йәбешкәк — дарыу үҫемлеге, баллы үҫемлек. Төклө йәбешкәк — маралдар, боландар, селдәр өсөн мал аҙығы үҫемлеге. Ер өҫтөндәге өлөшөн туҡымаларға йәшел һәм һары буяу алыу өсөн ҡулланғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ''Agrimonia'' Linnaeus // *Flora of China* 9: 382–383. 2003.

## Һылтанмалар
*
Йондоҙҡай

**Йондоҙҡай** (Stellaria) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 
## Таралышы
Яҡынса 120 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 8 төрө үҫә: һаҙ йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы, фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы  һ.б. 
Һаҙлыҡтарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, урмандарҙа үҫә. Туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы республиканың бөтә биләмәһендә; фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған. Бунге йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында, ҡалын япраҡлы йондоҙҡайы Йәрмәкәй һәм Ҡалтасы райондарында осрай.
## Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ, һирәгерәк бер һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары 4 ҡырлы йәки йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 5—60 см. Япраҡтары таҫма‑ланцет йәки йомортҡа формаһында, ултырма йәки һаплы, ҡапма‑ҡаршы урынлашҡандар. Сәскәләре аҡ төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскәлектәре — дихазиялар. Май—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — тумалаҡ йәки йомортҡа формаһындағы ҡумта, июнь—октябрҙә өлгөрә.  

## Ҡулланылышы
Бунге йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы — мал аҙығы һәм баллы үҫемлек, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, тәкәрлек йондоҙҡайы — ағыулы үҫемлек. Йорт йондоҙҡайы йәки йорт үләне — ҡыйүләне, составында С витамины, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* Edible and Medicinal Plants of the West, Gregory L. Tilford, ISBN 0-87842-359-1
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ''Звездчатка'' на сайте USDA NRCS Проверено 4 февраля 2009 г.
*  Проверено 10 октября 2009 г.
*  Проверено 4 февраля 2009 г.
* Звездчатка в Энциклопедии декоративных садовых растений
Лағыр һаҙлығы

**Лағыр һаҙлығы** — Лағыр ауылынан (Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта ятҡан уйһыу һаҙлығы, айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 1600 гектар. Торф ҡатламының уртаса ҡеүәте — 5,3 метр.

Ҡатнаш туҡланыу характерына эйә. Һаҙлыҡ көҙгөһө бейек булмаған ялбыр ҡайын, тал, ҡара ерек ботаҡтары, шулай уҡ мүк менән ҡапланған. Бында төбәк ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк үҫемлектәр төрҙәре осрауы билдәле: тутыҡ схенус, хуш еҫле кокушник, һаҙанаҡ һәм башҡа үҫемлектәр. Фауна төрҙәре тереклеге араһында йылға ҡондоҙо, мышы, һоро торна, көйөлдөләр көн күрә.

Һаҡлау майҙаны — 200 гектар тирәһе. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы статусы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р-сы (22-се пункт) Ҡарарына ярашлы бирелгән.

## Һылтанмалар
* 
* 
## Әҙәбиәт
* УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
*  

## Иҫкәрмәләр
Ҡәрипов Кәшфи

**Кәшфи (Кәшфеласрар) Мәғҙәннур улы Ҡәрипов** (1892 йыл, элекке Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе Байталлы ауылы — 1918 йыл, Бөрө ҡалаһы) — башҡорт шағиры һәм драматургы.

## Биографияһы

* Кәшфи Мәғҙәннур улы Ҡәрипов (псевдонимы — Кәшфи Ҡәрипов) 1892 йылда элекке Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Байталлы ауылында тыуған.
* 1915 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһен тамамлай.
* 1915 йылда шунда уҡытыусы итеп ҡалдырыла.
* «Тормош», «Алға» гәзиттәрендә эшләй.
* 1918 йылда Бөрө ҡалаһында вафат була.

## Ижады

Кәшфи Ҡәрипов ижадында мөхәббәт һәм тәбиғәт лирикаһы төп урынды алып тора. («Һағынам», «Һөйәм», «Тәбиғәт», «Яҙ килә» шиғырҙары һ. б.). «Мөхәббәт шиғырҙары» (1914) китабының авторы. К. Ҡәрипов тарфынан Бөрө һәм Өфө театрҙарында ҡуйылған «Йософ-Зөләйха», «Таһир-Зөһрә» драмалары, шулай уҡ «Ҡарт әтәс» комедияһы (әҫәрҙәренең текстары һаҡланмаған) яҙылғанлығы билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 2 китапта. 1-се китап. Поэзия. — Өфө, 1983.
Кинйәбулат

**[[Кинйәбулат (исем)|Кинйәбулат]]** — Ир-егет исеме.
## Кешеләр
* Кинйәбулатов
## Ауылдар
*Кинйәбулат (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 
*Кинйәбулат (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
## Йырҙар
Кинйәбулат. Артур Туҡтағолов башҡарыуында
## Башҡа
Кинйәбулат. Әкиәт 
Кинйәбулат. Әйтелеше