open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гетти музейы

**Гетти музейы** (*J. Paul Getty Museum*) — Калифорнияла иң ҙур художестволы музей. 1997 йылдан музей Лос-Анжелеста урынлашҡан. Хәҙерге заман Гетти үҙәген төҙөү 1.2 млрд долларға төшкән. Архитекторы Ричард Мейер. Музейҙың антик осор коллекциялары Малибула күрһәтелә. Музейға инеү бушлай.

Музейҙы нефть магнаты Дж. Пол (1892—1976) нигеҙләгән. Ул ваҡытта ул донъялағы иң бай кеше булған. Музей кәрәк-яраҡтарына тип ҡалдырған күп миллиардлы мөлкәт музейҙы Лондон һәм Нью-Йорк аукциондарында иң хәлле һатып алыусы итә.

Музей етәкселәре бөйөк художниктарҙың картиналарын дәртләнеп һатып алалар, 1980 йылдарҙа уларҙы сәнғәт әҫәрҙәре баҙарында яһалма рәүештә хаҡ күтәреүҙә ғәйепләйҙәр. Гетти үҙәге Италия һәм Грециянан контрабанда ысулы менән антик сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алыуҙа ғәйепләйҙәр. Италия хөкүмәте музейҙан законһыҙ сығарылған мөлкәтте кире ҡайтарыуҙы талап итә.

2013 йылда музей 4600-ҙән артыҡ экспонатың һанлы рәсемен йәмәғәт милкенә тапшырҙы.

## Коллекция хазиналары

Image:Akhilleus Aias Getty Villa 86.AE.81 full.jpg|Боронғо грек кратеры (Б.Э.Т 510 йылдар)
Image:Cybele Getty Villa 57.AA.19.jpg|Кибел статуяһы (Б.Э 50 й)
File:Joris hoefnagel, guida per la costruzione delle lettere k, l, m e n, 1591-96.JPG|XVI быуаттағы ҡулъяҙма
File:Pontormo (Jacopo Carucci) (Italian, Florentine) - Portrait of a Halberdier (Francesco Guardi?) - Google Art Project.jpg|Понтормо. Алебарда менйн йәш егет.
Image:Georges de La Tour 058.jpg|Латур. Һуҡыр музыкант.
Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn (Dutch - St. Bartholomew) - Google Art Project.jpg|Рембрандт. Изге Варфоломей
Image:Pierre Auguste Renoir - La Promenade.jpg|Ренуар. «Ял итергә сығыу».
Image:Irises by Vincent Van Gogh in GettyCenter.jpg|Ван Гог. «Ирис».


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Фонда Гетти
* Коллекция живописи музея Гетти
Ай пирамидаһы

**Ай пирамидаһы** — Теотиуакан ҡалаһында ҙурлығы буйынса, Ҡояш пирамидаһынан ҡалышып, Месоамерикала икенсе урындағы бина. Теотиуакан ҡалаһының төньяғын урынлашҡан, үҙенең контурҙары менән Серро-Гордо тауын ҡабатлай.

Ай пирамидаһы б. э. 200—400 йылдарында төҙөлгән. Пирамида антик ғибәҙәтхананың симметрия итеп тамамлай. Пирамиданың баҫҡыстары Үлеләр Һуҡмағы (Calzada de los Muertos) менән тоташа, пирамиданың түбәһендәге майҙансыҡта Ай һәм һыу алиһәһенә арналған ритуаль цереманиялар үткәрелә.

## Тарихы
Б. э. 100—500 йылдарында боронғо индейцтар хәҙерге Мехико-Ситинан 40 км алыҫлыҡта Теотиуакан ҡалаһын төҙөгән. Ул заманда Теотиуакан үҙенең 15 монументаль пирамидалары һәм сауҙа маәҙаны менән Европа ҡалаларынан ҙурыраҡ булған. Уның майҙаны 13 км², халҡы 200 000 кеше булған. Теотиуакан, ацтектар Теночтитлан тигән баш ҡалаһын нигеҙләгәнсе, 700 йыл элек төҙөлгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Теотиуакан
* Ҡояш пирамидаһы
Ҡояш пирамидаһы

**Ҡояш пирамидаһы **— Мезоамерикала һәм Теотиуакан ҡалаһында иң ҙур төҙөлгән ҡоролма. Ул Серро-Гордо тауы күләгәһендә Ай пирамидаһы һәм Цитадель араһында Үлеләр Һуҡмағында урынлашҡан һәм ҙур храм комплексының өлөшө булып тора. Пирамида Мексиканың баш ҡалаһы Мехиконың төньяҡ-көнсығышында 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паримида бейеклеге 64,01 метр (200 фут).

## Тарихы
Ҡояш пирамидаһы исемен XIII быуатта ташландыҡ булған Теотиуакан урынына күсеп килгән ацтектар биргән. Улар йыһанды көс менән байытыу өсөн ошо урында аллалар йыйылған тип уйлаған. Теотиуакан атамаһы «кешеләр аллаға әйләнгән урын» тигәнде аңлата. Теотиуакан кешеләре пирамиданы нисек атағаны билдәһеҙ.

## Пирамиданың төҙөлөшө һәм ориентацияһы
Пирамида ике кимәлдән тора. Беренсе ҡаты яҡынса Б. Э.Т 100 йылда төҙөлгән һәм Египет Гизаһындағы Хеопс пирамидаһынан нигеҙе ни бары 3 %-ҡа бәләкәйерәк. Нигеҙе 225×225 м, ә бейеклеге 64 м. Был, Египеттағы Хеопс пирамидаһынан һәм Мексикалағы Чолулу пирамидаһынан ҡалышып, ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө пирамида булып тора. Икенсе ҡатында III быуатта төҙөлгән миһрап (алтарь) ҡуйылған булған, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Пирамиданың түбәһендәге храм тәбиғи рәүештә йәки кеше тарафынан емерелеүе ниндәй аллаға бағышлап төҙөлгән икәнен белдертмәй.

1906 йылда президент Порфирио Диас указы буйынса пирамиданы тикшереү башлана. Мексиканың Колумбҡа тиклем осорон өйрәнеү һәм Мексиканың 100 йыллыҡ бойондороҡһоҙлоғон билдәләү маҡсат итеп ҡуйыла.

1971 йылғы ҡаҙыу эштәре барышында пирамида аҫтында яһалма туннель булыуы асыҡлана. Тунелль пирамида уртаһында 6 метр тәрәнлектәге «мәмерйә» менән тоташҡан. Быға тиклем туннель лава ағымы барлыҡҡа килтергән тәбиғи туннель тип иҫәпләнгән булһа, ҡаҙыу эштәре туннельдең яһалма булыуын иҫбатлай.

Пирамиданың эсендә һәм тирә яғында бер нисә артефакт табыла. Обсидиан (вулкандан барлыҡҡа килгән быяла) уҡ баштары һәм кеше фигуралары күрше Ай пирамидаһында һәм Ҡанатлы Йылан храмында табыла. Пирамиданың мөйөштәрендә ерләнгән балалар мәйете табыла, балалар ҡорбанға килтерелгән тип иҫәпләнә.


## Рәсемдәр

Файл:Teonate.JPG|Ҡояш пирамидаһы
File:Пирамида_Солнца_и_Дорога_Мертвых.JPG|Ҡояш пирамидаһы һәм Үлеләр Һуҡмағына Ай пирамидаһынан күренеш 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ<span class="cx-segment" data-segmentid="96"></span>
* Теотиуакан
* Ай пирамидаһы

## Иҫкәрмәләр
Борну

**Борну** (*Борно*) — Сахараның Сахель зонаһында, Африкала хәҙерге Нигерия, Нигер һәм Чад илдәренең сиктәре тоташҡан урында урынлашҡан урта быуаттағы дәүләт.

Тәүге тапҡыр XIV быуатта ғәрәп хроникаларында телгә алына. Борну дәүләте Чад күлен ике яҡтанда уратып, яҡынса 250 мең км² майҙанды биләгән. Чад күленең көнсығышынан көнбайышҡа күскән канури ҡәбиләләре Борну дәүләтенә нигеҙ һалғандар. Илдең баш ҡалаһы булып Кука (Кукава) ҡалаһы булған, уның халҡының һаны XIX быуат уртаһында 60 меңгә барып еткән. Борну дәүләтенең халҡы ислам динен тотҡандар.

Бер нисә быуат осоронда Борну дәүләте ҡол, мал һатҡан, һәм металл, шәкәр, тоҙ, иген һатып алған.

1893 йылда Борну дәүләтен Судан ҡол биләүсеһе Рәбих әз-Зөбәйер менән баҫып алына. 1900 йылда француз ғәскәрҙәре уның отрядттарын тар-мар итәләр һәм был дәүләт йәшәүҙән туҡтай. Илдең территорияһы 1901 йылда Англия, Франция һәм Германия дәүләттәре араһында бүленә.

Хәҙерге ваҡытта (1976 йылдан алып) Борно атамаһын Нигерияның төньяғындағы федераль штаттарының береһе йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ольдерогге Д. А.* «Западный Судан в XV—XIX вв. Очерки по истории и истории культуры», Москва — Ленинград, 1960.
Әл-Әндәлүс

**Әл-Әндәлүс** () — Мосолман Испанияһының атамаһы, урта быуаттарҙа (711—1492) Пиреней ярымутрауының мосолмандар хакимлығы осорондағы территорияһы. Ҡайһы саҡта был атама дини-сәйәси ҡоролоштарына ҡарамайынса төбәктең барлыҡ илдәренә ҡарата ҡулланылған. Был атаманан көньяҡ Испания ерҙәренең атамаһы — *Андалусия* һаҡланып ҡалған. Пиреней ярымутрауы территорияһында иң һуңғы мосолман дәүләте Гранада әмирлеге 1492 йылда католиктар менән баҫып алына.

## Тарих

711 йылда Пиреней ярымутрауын ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр яулап алғас, Әл-Әндәлүс Өмәүиҙәр хәлифәлеге составында була. Һуңыраҡ бында бойондороҡһоҙ Кордова хәлифәлеге барлыҡҡа килә. 1031 йылда хәлифәлек күп кенә бәләкәй дәүләттәргә (тайфаларға) тарҡала. Төньяҡта христиан короллектәре көсәйә барыу менән улар мосолман дәүләттәрен яулап ала башлағандар. 1492 йылда Гранада әмирлеге баҫып алынғас, ярымутрауҙа мосолман дәүләттәре ҡалмай. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла. XVII быуат башында суҡындырылған һәм суҡындырылмай ҡалған ғәрәптәрҙең нәҫелдәре илдән тулыһынса ҡыуылғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мусульманская Испания (VIII—XV вв) на сайте «Руниверс» 
* 
* Darío Fernández-Morera: «The Myth of the Andalusian Paradise», *The Intercollegiate Review*, 2006
Корё

**Корё** — Корея ярымутрауындағы дәүләт, 935 йылда Силла дәүләте ҡолағандан һуң барлыҡҡа килгән һәм 1392 йылда Чосон династияһы хакимлыҡ итә башлауына тиклем йәшәгән дәүләт.
Юрматы (мәғәнәләр)

**Юрматы** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Юрматы — башҡорт ҡәбиләһе.
* Юрматы (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
* Юрматы (хоккей клубы) — Салауат ҡалаһындағы хоккей клубы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юрматы кантоны — Башҡортостан кантоны (1917—1922).
Солтанәхмәт мәсете

**Зәңгәр мәсет** йәки **Солтанәхмәт мәсете** () — әһәмиәте буйынса Истанбулдың беренсе мәсете. 6 манаралы Истанбулдағы иң ҙур мәсет. Дүрт манараһы ғәҙәттәгесә: яҡтар буйлап, ә ике бәләкәйерәге — тышҡы мөйөштәрендә. 1609—1616 йылдарҙа ғосман солтаны Әхмәт I күҙәтеүе аҫтында архитектор Седефкадар Мәхмүт Аға проекты буйынса төҙөлгән. Ислам һәм донъя архитектураһының күренекле өлгөһө һанала. Мәсет Мәрмәр диңгеҙ буйында, Истанбулдың тарихи үҙәгендә, Солтанәхмәт районында, Айя Суфия мәсете ҡаршыһында урынлашҡан. Мәсет баш ҡала символдарының береһе булып тора.

## Төҙөлөш тарихы
Әхмәт I хакимлығы башында Ғосман империяһы бер үк ваҡытта ике - Австрия һәм Иран менән  һуғыш алып барған. 1606 йылдың 11 ноябрендә Австрия менән Житваторок килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы, йыл һайын Австриянан һалым түләүҙе талап итеүҙән ғосмандар баш тартҡан һәм Габсбургтарҙың императорлыҡ титулын таныған. Был еңелеү һәм башҡа ваҡиғалар Төркиәнең абруйын төшөрөүгә килтерә, һәм солтан Әхмәт I мәсет төҙөргә һәм шул рәүешле Алла ярлыҡауын һорарға ҡарар итә. Өҫтәүенә, төрөк солтандары ҡырҡ йыл дауамында бер яңы мәсет тә төҙөмәгән. Төҙөлөш 1609 йылдың авгусында, солтанға 19 йәш булғанда, башланған. Әхмәттән алдараҡ хакимлыҡ иткән солтандар мәсеттәрҙе һуғыштар барышында алынған аҡсаға төҙөгән, ләкин Әхмәт бер һуғышта ла әһәмиәтле еңеү яуламағанлыҡтан, уға үҙенең хазинаһындағы аҡса тотонорға тура килгән. Эштәрҙе ойоштороу һәм барышын тасуирлау алты томға ентекле яҙылған, әлеге ваҡытта улар Топҡапы һарайының китапханаһында һаҡлана. Ипподром майҙанында мәсет төҙөү маҡсатында византия һәм иртә ғосман осоро биналары емерелтелгән. Улар араһында Византияның Оло һарайы (Константинополь), Ипподромдың тамашасы урыны ҡалдыҡтары һәм юғары ҡатламдарҙың һарай ҡаралтылары ла бар ине.

Мәсеттең архитекторы - Седефкар Мехмет Аға, ул Синан архитекторының уҡыусыһы һәм баш ярҙамсыһы, үҙенең уҡытыусыһынан да уңышлыраҡ булырға ҡарар иткән. Мехмет Аға, архитектура һәләте асыҡлағанға тиклем, янычар полкында хеҙмәт иткән, унда һыу менән тәьмин итеүгә бәйле ҡоролмалар өсөн яуап биргән.

## Архитектураһы

## Галерея

## Һылтанмалар
* күк мәсете 
* Мечеть Ахмедие 
* Почему Голубая мечеть так называется? 
* Голубая мечеть на WikiMAPIA
* Вид на Голубую мечеть на сервисе Яндекс. Панорамы.
Биксурин Алик Сәлих улы

**Биксурин Алик Сәлих улы** (21 сентябрь 1937 йыл) — балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы директоры.Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969).

## Биографияһы
Алик Сәлих улы Биксурин 1937 йылдың 21 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

Башҡорт дәүләт университетында уҡып, хоҡуҡ фәндәре буйынса белгес булып сыҡҡан, Ленинград хореография училищеһын тамамлаған.

1956—1976 — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эшләй.
1976—1985 — төҙөлөш эшселәре профсоюзы өлкә комитетында ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире.
1988—1990 йылдарҙа опера һәм балет театры директоры.
1985 йылдан хаҡлы ялға киткәнсә Башҡортостан Республикаһының Р. Нурыев исемендәге хореография училищеһы директоры булып эшләй.
Был училище Али Сәлих улының тырышлығы менән барлыҡҡа килә.
Атаҡлы балерина Элеонора Ҡыуатова үҙенең «Культура» гәзитенә биргән интервьюһында: «80-се йылдар уртаһында уҡ Биксурин Өфөлә хореографик училище асыу хыялы менән йәшәй башлай. Шул ваҡытта уҡ ул мәктәбе булмай тороп театрҙың (Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының — **иҫк.**) юҡҡа сығасағын аңлай. Ысынлап та, 90-сы йылдарҙа артистар сит илдәргә китә башланы, бейер кеше лә ҡалманы тиерлек. Биксурин юллап ныҡышмал йөрөнө, төҙөнө. Һәм ниәтенә иреште», — тип хәтерләй.

## Әҙәбиәт
* Бикчурин Алик Салихович. — Башкирская энциклопедия, т.1, с.472 — Уфа, НИ «Башкирская энциклопедия», 2005.
* Елена Федоренко. Леонора Куватова: «Своих первоклашек я различала по ногам, а не по лицам…» -Газета «Культура» № 23 (7783) 7 — 13 июля, 2011 г.

## Һылтанмалар
*
Зәңгәр мәсет (мәғәнәләр)

**Зәңгәр мәсет** — киң таралған мәсеттәр атамаһы.

* Зәңгәр мәсет (Әхмәт-солтан мәсете) — Истанбул ҡалаһындағы мәсет.
* Зәңгәр мәсет (Ереван) — Ереван ҡалаһындағы мәсет.
* Зәңгәр мәсет (Ҡазан) — Ҡазан ҡалаһындағы мәсет.
Һал

**Һал** — һыу өҫтөндә йөҙөү, йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән яҫы ҡоролма. Корпусы булмаған кәмәләрҙең төп өлөшө. Ошо төшөнсәгә тура килгән кәмәләрбулыуға ҡарамаҫтан, ғәҙәттәге һал ағас, герметик ябылған мейескәләр, һауа менән тултырылған камералар (пантондар) кеүек ғәҙәттәге һыуҙа йөҙә торған материалдарҙан эшләнә, һәм йөҙөү өсөн двигателе булмай.

## Кеше эшләгән һалдар

Ғәҙәттә иң ябай һалдар ағастан һәм ҡамыштан эшләнә. Хәҙерге заманда пантон, мейескәләр, полистирол блоктар ҡалланалар. Һауа менән тултырылған һал эшләү өсөн ныҡлы, күп ҡатлы, резиналы туҡыма ҡулланалар. Тәғәйенләнеше һәм ҙурлығына ҡарап өҫкө ҡоролма, мачта, руле булырға мөмкин. Урман ағыҙыу эшендә бүрәнәлерҙе бергә бәйләп һал эшләйҙәр һәм йылға ағышы буйынса ағыҙалар йәки йылға ағышына ҡаршы тарталар. Был ысул 20 быуат урталарына тиклем киң ҡулланылған, хәҙер һирәк ҡулланыла.

Ял итеү өсөн һығылмалы материалдарҙан эшләнгән, көслө ағымлы һыуҙа йөҙә торған һал ҡулланалар.

## Тәбиғи һалдар
Биологияла, бигерәк тә утрау биогеграфияһында кеше ҡулы менән эшләнмәгән һалдар мөһим төшөнсә. Бындай һалдар шторм, цунами, ер тетрәүваҡытында ҡоро ерҙән айырылған буталсыҡ үҫемлектәрҙән, хәҙерге ваҡытта һәләкәткә осораған корабль ҡалдыҡтарынан, пластик контейнерҙарҙан тора. Һыуҙа батмай торған үҙенсәләге булғанға улар йөҙҙәрсә, хатта меңдәрсә миль ара үтәләр, тулҡындарҙа тарҡалып емерелеп бөтөлөр, ҡайһы саҡта ҡоро ярға килеп туҡтайҙар.

Тәбиғи һалдарҙа йөҙөү осмай торған хайуандар өсөн океанда таралыу сараһы булып тора. Ошондай һалдарҙа һөтимәрҙәр, ер-һыу хайуандары, һөйрәлеүселәр, шулай уҡ умыртҡаһыҙҙар һәм үҫемлек орлоҡтары, бәхетле осраҡ тура килһә, утрауҙарға күсенеп таралған һәм үрсегән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Сөләймәниә мәсете

**Сөләймәниә мәсете** () — Истанбулдың Вефа районында урынлашҡан мәсет.

Сөләймән I тарафынан Синан архитекторы проекты буйынса 1550—1557 йылдарҙа төҙөлгән. Мәсеттең 4 манараһы бар.

## Фотогалерея


Image:Detail of woodwork in a door at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 07.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 05.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 03.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 15a.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 14b.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 14.jpg
Image:Interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Stained glass window at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Oculi of the dome of Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Detail of the interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Süleymaniye Camii İstanbul IKalligraphie.jpg
Image:Calighraphic detail at Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:İstanbul 5622.jpg
Image:Istanbul - Mesquita de Solimà - Porta de Muvakkithane.JPG
Image:Süleymaniye Kuppelsystem 1.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii dal Corno d'oro - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg
File:Süleymaniye-moskee wza.jpg
File:Courtyard of the Süleymaniye Mosque in Istanbul, Turkey 001.jpg
Image:Süleymaniye Camii - İstanbul Üniversitesi - Aerial view.jpg

## Һылтанмалар
* Архитектурный ансамбль Сулеймание в Стамбуле на Искусство ислама
* Мечеть Сулеймание 
* Мечеть Сулеймание на turkey-info
* Сулеймание на WikiMAPIA
Көнбайыш конференцияһы (КХЛ)

**Көнбайыш конференцияһы** — Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан командаларҙы географик принцип буйынса бүлеү өсөн ҡулланған ике конференцияның береһе.

Көнбайыш конференцияһы 2009 йылда төҙөлә. Көнбайыш конференцияһы составында ике дивизион бар: Бобров һәм Тарасов дивизиондары.

## Конференция составы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Көнсығыш конференцияһы (КХЛ)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КХЛ рәсми сайты
Эски Эмарет

**Эски Эмарет** — Истанбулдағы мәсет.

1970 йылдарҙа Фиктрет Чухадароглу (*Fikret Çuhadaroglu*) менән реставрацияллана.

## Тарихы

## Әҙәбиәт
* 

* 

*
Шах Солтан мәсете

**Шах Солтан мәсете** () — Истанбулдын Әйүп районында урынлашҡан мәсет.

Сөләймән I апаһы — Шах Солтан тарафынан, Синан архитекторы проекты буйынса төҙөлгән.

## Һылтанмалар
* Константин Филиппович, Путеводитель : мечеть Шах Султан в Стамбуле

## Иҫкәрмәләр
Мәхмүт-паша мәсете

** Зал Мәхмүт паша мәсете ** () — Сөләймән I-нең вәзире Зал Мәхмүт паша  һәм уның ҡатыны Шаһ Солтан (Сөләймән I ейәнсәре, Сәлим II ҡыҙы) тарафынан, архитектор Синан проекты буйынса, 1574—1580 йылдарҙа төҙөлгән мәсет.

Миһримаһ Солтан мәсетенә оҡшаш.

Истанбулдың районында, Дәфтәрдар () һәм Зал Паша () урамдары араһында урынлашҡан. Комплекс составында мәсет, мәҙрәсә, төрбәләр һәм фонтан бар.

## Һылтанмалар
*  

## Иҫкәрмәләр
Әйүп Солтан мәсете

**Әйүп Солтан мәсете** () Истанбулдын Әйүп районында урынлашҡан мәсет. Османдар Константинопольды баҫып алғас беренсе төҙөлгән мәсет. 1458 йылда төҙөлгән. Мәсеттә Абу Айюб аль-Ансари ҡәбере, Мөхәммәдтен әйверҙәре һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотографии мечети Эйюп Султан 
* круговая панорама мечети Эйюп Султан
Миһримаһ Солтан мәсете

**Миһримаһ Солтан мәсете** () — XVI быуатта төҙөлгән Истанбулдағы мәсет.

Архитектор Синан проекты буйынса Сөләймән I ҡыҙы Миһримаһ өсөн төҙөлә. 1562 −1565 йылдарҙа төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сәлимиә мәсете

**Сәлимиә мәсете** () — Әдирнә (Әдирнә иле) ҡалаһында урынлашҡан мәсет.

Сәлим Cолтан тарафынан, Синан архитекторы проекты буйынса, 1569—1575 йылдарҙа төҙөлгән. Осман империяһының эллеке баш ҡалаһында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Всеобщая история искусств. Том 2, книга вторая. Искусство Турции.
Рөстәм Паша мәсете

**Рөстәм Паша мәсете** () — Истанбулдың мәсете.

Сөләймән I кейәүе Рөстәм Паша тарафынан, архитектор Синан проекты буйынса, 1561 йылда төҙөлгән. Мәсеттең 1 манараһы бар.

## Һылтанмалар
* Мечеть Рустем Паши и Египетский Базар
Шам Сөләймәниә мәсете

**Сөләймәниә мәсете**, Сөләймән I тарафынан 1554—1559 йылларда Дамаск ҡалаһында (төрөксә Шам) Синан архитекторы проекты буйынса төҙөлгән мәсет. Мәсеттә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI ҡәбере бар.
Пародия

**Пародия** — махсус әҙәби **[[Сәнғәт|әҫәр]]**. Пародия башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙән көлә, үсекләй.

Пародия төп нөсхә әҫәргә оҡшатып эшләнә, әммә төп ҡалыпты, көлкөлө итеп файҙаланып, ҙурайтып күрһәтә, шулай уҡ йәмғиәт мәсьәләләрен күтәрә.

Мәҫәлән, көнбайыш киноһында ыңғай герой тиҫкәре геройҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, төҙөрәк һәм тиҙерәк ата. Ыңғай герой бер мәртәбә атһа, бер нисә кире герой аттан ҡолап төшә, көнбайыш пародияһында ошондай күренеш арттырып күрһәтелә.

Мэл Брукс (Mel Brooks) бик күп фильмдарға пародия эшләгән директор. Улар араһында:
* *Blazing Saddles* (Ялтыр эйәрҙәр) көнбайыш киноларына дөйөм пародия,
* *Spaceballs* (Космос шарҙары) йондоҙҙар һуғышына (*Star Wars) һәм фәнни фантастикаға пародия,*
* *Men in Tights* (Колготка кейгән ирҙәр) Робин Гуд *(Robin Hood*) фильмына пародия,
Uncyclopedia вебсайты Википедияға пародия.

Пародия йырға, поэмаға, китапҡа һәм фильмға булырға мөмкин.

Газеталарҙағы яңылыҡтар йәмәғәт фекеренә тәьҫир итерлек мәҡәләләре менән билдәле, улар араһында пародия — күптән түгел үткән финанс кризисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сатира

## Һылтанмалар
* Статья «Пародия» в «Литературной энциклопедии» 1934 года
Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр

**Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр** — Ер планетаһын өйрәнеүсе фәндәрҙең дөйөмләштерелгән исеме.

Был геологияға ҡарағанда киңерәк термин, сөнки астрономия фәне кеүек Ерҙе планета булараҡ өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр атмосфера, океандар, биосфераны, һәм шулай уҡ ҡоро ерҙе лә өйрәнә. Ерҙе өйренеүсе ғалимдар Ерҙең беҙҙең көндәргә тиклем үҫешен өйрәнеү өсөн физика, химия, биология, хронология һәм математика кеүек фәндәр менән эш итә.

Ерҙе өйрәнеүсе фәндәрҙең нигеҙе булған бәхәсһеҙ бер факт бар: Ер һәр ваҡыт үҙгәреп тороусы боронғо планета. Ерҙең үҙгәреү мөмкинлектәре кешеләр күҙ алдына килтерә алғандан да киңерәк.

## Тикшереү өлкәһә

Ҡағиҙә булараҡ, түбәндәге фәндәр ерҙе өйрәнеүсе фәндәргә керә:
* Геология ер ҡабығының ташлы урындарын (йәғни литосфераны) һәм уның тарихын өйрәнә. Минералогия һәм петрология, геохимия, геоморфология, палеонтология, стратиграфия, инженер геологияһы һәм седиментология — геологиянан барлыҡҡа килгән фәндәр.
* Геофизика һәм геодезия Ерҙең формаһын һәм уға магнит һәм гравитация көстәре тәьҫир итеүен өйрәнә. Геофизика Ерҙең ядроһын һәм мантияһын, шулай уҡ литосфералағы тектоник һәм сейсмик әүҙемлекте өйрәнә. 
* Тупраҡты өрәнеү фәне Ерҙең тышсаһын һәм тупраҡ барлыҡҡа килеү процессын өйрәнә.
* Океанология һәм гидрология океан һыуҙарын һәм Ерҙең сөсө һыу өлөшөн (йәғни гидросфераны) өйрәнә. Диңгеҙ биологияһын үҙ эсенә ала.
* Гляциология Ерҙең боҙ менән ҡапланған өлөшөн (криосфераны) өйрәнә.
* Атмосфераны өйрәнеүсе фәндәр Ерҙең һауа ҡатламын (атмосфераны) экзосфераға (1000 км-ға) тиклем өйрәнә. Бүлендек фәндәре: метеорология, климатология, атмосфера химияһы һәм физикаһы.
* Ерҙе өйренеүсе фәндәр физик география һәм биология менән тығыҙ бәйләнгән.

## Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр

### Атмосфера
* Атмосфера химияһы
* Климатология
* Метеорология
* Палеонтология

### Биосфера
* Биогеография
* Палеонтология
** Миктопалеонтология

### Гидросфера
* Гидрология
** Лимпология
* Гидрогеология
* Океанология
** Диңгеҙ биологияһы
** Paleoceanography
** Физик океанография

### Литосфера һәм геосфера
* Геология
* География
* Геофизика
* Петрология
* Вулканология

### Педосфера
* Тупраҡты өйрәнеү

### Башҡалар
* Картография
* Геостатистика
* Геодезия

## Иҫкәрмәләр
Зоопарк

**Зоопарк, хайуандар баҡсаһы, хайуандар паркы** — хайуандарҙың күп төрҙәрен кешеләр күрерлек һәм күҙәтерлек итеп аҫрай торған урын.

Зоопарктар күңел асыу урыны булыу менән бергә өҫтәмә белем биреү, фәнни тикшеренеүҙәр һәм юҡҡа сығыусы хайуандарҙы һаҡлау урыны ла. Юғалыу хәүефе янаған һирәк осрай торған хайуандар зоопарктарҙа аҫырала. Йәнлектәр үҙҙәрен һәйбәт тойһон өсөн хәҙерге зоопарктарҙа уларға тәбиғи шарттар булдырыла. Был кешеләргә хайуандарҙың тәбиғәт ҡосағында нисек йәшәгәнен күрһәтеү өсөн дә эшләнә.

Донъялағы хайуандарҙың күп төрлөлөгөн йәмғиәткә белдереү өсөн зоопарктарҙы тейешле кимәлдә финансларға кәрәк. Кешеләрҙең ҡырағай тәбиғәт менән берлектә йәшәүенә махсус фондтар булышлыҡ итә. Тәбиғәт ресурстарын һаҡлау менән бер рәттән, тәбиғәтте өйрәнеү һәм тәбиғәт тураһында белем биреү бөгөнгө көн талабы булып тора. Фондтар шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең ҡырағай тәбиғәтен һаҡлау өҫтөндә лә эшләй.

Хәҙерге заман талаптарына яуап бирмәгән һәм бар яҡтан да иҫкергән зоопарктар ҙа күп әле. Унда хайуандар бик насар шарттарҙа аҫырала. Ҡыҫыҡ ситлектәр эсендә йәнлектәргә ҡыйын, шуға ла улар йыш ауырый.

## Pictures

Image:Giraffa camelopardalis Schoenbrunn01.jpg|Giraffes in the Tiergarten Schönbrunn, Vienna.
|Penguins at London Zoo.
Image:04-01-05 London Zoo 148.JPG|Giant Pandas in Chiang Mai Zoo.
Image:Panda enclosure at Chiang Mai zoo-KayEss-2.jpeg|Toucans at Bronx Zoo.
Image:Ramphastos toco in the Bronx Zoo.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы

**Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы** (15 июль 1916 йыл — 10 декабрь 1944 йыл) — совет-фин һуғышында 1939—1940) ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танкист, үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Ғәтиәт Абдулла улы Ишҡолов 1916 йылдың 15 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Яңы Яуыш ауылында тыуған. 4 класс тамамлай, артабан — автомеханиктар мәктәбендә уҡый.

1935—1937 йылдарҙа ауылда башта тракторист, һуңғараҡ Пугачев МТС-да механик булып эшләй. 1941 йылдан — ВКП(б)-ның ағзаһы.

1937 йылда Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1939—1940 йылдарҙа Советтар Союзының Финляндия менән һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң тыуған яғына ҡайтып, 1940—1942 йылдарҙа Федоровка районында Пугачев машина-трактор станцияһында уҡытыусы булып эшләй. 1942 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1666-сы үҙйөрөшлө артиллерия полкының үҙйөрөшлө артиллерия установкаһы командиры (4-се Украина фронтының 18-се армияһы).
И В. Сталин исемендәге Харьков броня-танк училищеһын тамамлай (Ташкент, 1944).

## Батырлығы
Ишҡолов Ғәтиәт 1944 йылдың 9-10 декабрендә үҙенең установкаһында беренсе булып Челёвцы (Чехословакия) торама пунктына бәреп инә һәм көслө, тотҡарлыҡ итеүсе артиллерия уты аҫтында өс тапҡыр дошманға һөжүм итә, танкыға ҡаршы орудиены, миномёт батареяһын, һигеҙ пулемёт нөктәләрен, ҡырҡҡа яҡын һалдатты юҡ итә.Ошо алышта батыр офицер һәләк була.

Өлкән лейтенант Ишҡолов 1944 йылдың 10 декабрендә Чехословакияла Челёвце торама пунктты киңәйтеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Чехословакияла Плехотице ауылы (Требишов ҡалаһы янында) ерләнғән.

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Военная история башкир. Энциклопедия.Уфа, "Башкирская энциклопедия", 2013, 189 бит.

## Һылтанмалар

* 
* 
* Ирҙәр үлә, башын һала, бөтмәҫ дандары ҡала...
Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы

**Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы** (15 август 1923 йыл — 11 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Ғәзиз Ғәбиҙулла улы Мырҙағәлимов 1923 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Наҡай ауылында тыуған. Башҡорт.

1942 йылдан Ҡыҙыл Армияла. Ялан, 2‑се һәм 3‑сө Украина фронттарында хеҙмәт итә.

Ялан фронтында 37‑се армияның 1‑се механизацияланған корпусы 75‑се танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкының орудие командиры кесе сержант Ғәзиз Мырҙағәлиев 1943 йылдың 17 авгусында Харьков өлкәһе Дергачёв районы Полевая ҡасабаһы янындағы алышта артиллерия уты менән һөжүм итеүсе дошман рәттәрен тарата. Шул уҡ йылдың 2 октябрендә Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровск районы Мишурин Рог ауылы тирәһендә Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда, дошман танкыһын юҡ итеп, фашист пехотаһының һәм 12 танкыһының контрһөжүмен кире ҡаға. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралдәге Указына ярашлы, «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

Һуғыштан һуң 1945—1973 йылдарҙа Сәмәрҡәнд ҡалаһының «Ҡыҙыл двигатель» заводында суйынсы булып эшләй. 1946 йылдан КПСС ағзаһы.

1973—1990 йылдарҙа Силәбе ҡалаһында йәшәй, Силәбе трактор заводының тимер иретеү цехында эшләй.

1990 йылдың 11 июнендә вафат була. Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Дәрбиш (Дәрүиш) ауылында ерләнгән

## Мактаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (22.02.1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (29.08.1943)

## Хәтер
* Арғаяш районы Илембәт ауылы урамдарының береһе һәм Дәрбиш мәктәбе Ғәзиз Мырҙағәлиевтың исемен йөрөтә.
* Силәбе ҡалаһында, 1982—1990 йылдарҙа Ғәзиз Мырҙағәлиев йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бессмертен подвиг их высокий: Библиогр. указ. / Сост. Л. И. Булатова. Ч., 1985.
* *Гантов В. А.* Кавалер Золотой звезды // Победа во имя мира: Сб. Ч., 1980.
* Герои Советского Союза: Крат. биогр. слов. Т. 2. М., 1988.
* Мурзагалимов Газиз Габидуллович // Победа века: Челяб. обл. в Великий Отечеств. войне: Попул. воен. энцикл. Ч., 2000.

## Һылтанмалар
* 
* Башкирская энциклопедия — МУРЗАГАЛИМОВ Газис Габидуллович  
* 
* Силәбе энциклопедияһы
Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы

**Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы** (3 апрель 1924 йыл — 27 июль 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Ғабдулхай Сәйет улы Сәйетов 1924 йылдың 3 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Текән ауылында тыуған.

1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1943 йылдан башлап Көньяҡ, 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.

2000 йылдың 27 июлендә Тәтешле районы Сорғолдо ауылында вафат була.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 31 майында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (31.05.1945)
* Ленин ордены (31.05.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* III дәрәжә Дан ордены (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сәйетов

**Сәйетов** — фамилия.

*  Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы (1924—2000) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Сәйетов Илдар Ширҡәт улы (1957—2020) — актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).
* Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы (1907—1986) — башҡорт актёры, режиссёр. БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1966). 
* Сәйетов Уйылдан Ғилман улы (1951 т.) — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы директоры.
* Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (1934—2020) — театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1981).
* Сәйетов Эрнст Миңләхмәт улы (1936—2004) — БАССР-ҙың халыҡ рәссамы (1990).
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы

** Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы ** (1921 — 28 октябрь 1943, ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1921 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Балаҡ ауылында тыуған.

1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1943 йылдың 28 октябрендә Украин ССР-ы, Вишнёвый утары .афат булған 
## Батырлығы

Өлкән сержант Ғәлимов 1943 йылда 28 октябрендә Укураинала Вишнёвый утрары янындағы плацдармды киңәйтеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була.

Украинала Днепропетровск өлкәһенең Днепровское а. ерләнғән.

Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (17.09.1942)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы

**Дәүләтов Әбдрәүеф (Ғәбдрәүеф) Ғәни улы** (27 март 1916 йыл — 27 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир-кавалерист, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Әбдрәүеф (Ғәбдрәүеф) Ғәни улы Дәүләтов 1916 йылдың 27 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Хәлил ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Ете класс тамамлай. 1937—1938 йылдарҙа — янғындан һаҡлау начальнигы, һуңынан — шахтер булып эшләй.

1938—1940 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла.

1943 йылдан Үҙәк һәм Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.

РККА-ның поляк походында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң всеобуч инструкторы булып эшләй, артабан — Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы хәрби комиссариаты инструкторы. 1942 йылдың октябрендә РККА-ға ҡабаттан саҡыртыла. Өфөлә «Выстрел» курсы филиалын тамамлай. 1943 йылдың мартынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренән гвардия лейтенанты Дәүләтов — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының пулемёт взводы командиры (Үҙәк фронты, 61-се армия. 7-се гвардия кавалерия корпусы). Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

## Батырлығы
1943 йылдың 26 сентябренән 27 сентябренә ҡараған төндә Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, бБагин районы) беренселәрҙән булып Днепр аша сыға. Ҡаршы ярға сыҡҡан саҡта пулемёт расчеты сафтан сыға һәм Дәүләтов яңғыҙ ҡалып, дошман һалдаттарына ут аса һәм уларҙы траншеяла йәшенергә мәжбүр итә.  Яугирҙар менән артабанғы кәмә килеп еткәс, улар менән бергә дошман траншеяһына бәреп инә һәм шәхсән үҙе 6 немец һалдатын юҡ итә, ә берәүһен әсирлеккә ала.

1943 йылдың 27 октябрендә алышта батырҙарса һәләк була. Асаревичи ауылында (Белоруссия, Гомель өлкәһе) Туғандар ҡәберлегендә ерләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы, немец баҫҡынсылары менән көрәштә фронт командованиеһының хәрби заданиеларын өлгөлө башҡарғаны һәм уны үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улына «Советтар Союзы Геройы» исеме. менән бергә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы бирелгән (үлгәндән һуң).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы  (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.10.1943)

## Хәтер
* Хәлил ауылында (Башҡортостандың Әбйәлил районы) Герой хөрмәтенә мәктәп кә уның исеме бирелгән[2].
* Ғ. Ғ. Дәүләтовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*    
*
Ирекле сауҙа (фритредерлыҡ)

**Фритредерлыҡ** ( — ирекле сауҙа), **манчестерлыҡ** (Манчестер мәктәбе атамаһынан) — иҡтисад теорияһында, сәйәсәттә һәм хужалыҡ итеүҙә сауҙа иркен һәм шәхси эшҡыуарлыҡҡа дәүләттең ҡыҫылмауын алға һөрөүсе йүнәлеш.

Ғәҙәттә сауҙа ирке юғары экспорт һәм импорт пошлиналарының, сауҙаға монетар булмаған сикләүҙәрҙең, мәҫәлән, теге йәки был тауарҙы импортлауға квоталарҙың һәм урындағы етештереүселәргә субсидиялар булмауын күҙҙә тота. Либераль партиялар һәм ағымдар ирекле сауҙаны яҡлай, ә һул партияларҙың һәм хәрәкәттәрҙең күпселеге, кеше хоҡуҡтарын һәм тирә-яҡ мөхитте яҡлаусылар, шулай уҡ профсоюздар уға ҡаршы сыға.

Европала XVI быуатта барлыҡҡа килгән меркантилизм иртә сауҙа теорияларының береһе була. XVIII быуатта ирекле сауҙаның теоретик нигеҙен хасил иткән тәғлимәттең авторы Адам Смит тарафынан протекционизм ҡаты тәнҡитләнә. XIX быуатта Смиттың ҡараштары Давид Рикардо хеҙмәттәрендә үҫтерелә. Иҡтисади либерализм концепцияһын Манчестер мәктәбе бөгөнгө шарттарға яраҡлаштыра.

## Оппозиция
Ирекле сауҙаның социаль эҙемтәләре тураһында ғалимдар, хөкүмәттәр һәм башҡа ҡыҙыҡһынған төркөмдәр баш вата.

Ирекле сауҙа битлек кейгән колониализм һәм империализм тип ҡарала. Әхләҡи категория түбәндәге проблемаларҙы эсенә ала: табыштарҙың тиң түгеллеге, тирә-яҡ мөхиттең боҙолоуы, балаларҙы эшләтеү, ауыр эш шарттары, йән аҫрау өсөн көрәш, ялланма ҡоллоҡ, фәҡир илдәрҙә ярлылыҡ көсәйеү, милли оборонаға зыян килеү, мәҙәни үҙгәрештәргә дусар булыу. Рациональ һайлау теорияһына ярашлы, кешеләр йыш ҡына тик үҙҙәренең сығымдарын ғына һанай, ә башҡаларға төшә торған сығымдарҙы иҫәпкә лә алмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Савельев Н. Н.* Река времени: История глобализации мирового развития (Краснодар: Пересвет, 2002. — 260 с.: ил.)
* *Ведута Е. Н.* Стратегия и экономическая политика государства.  — М.: Академический проспект, 2004. — 456 с.
* *Ведута Е. Н.* Государственные экономические стратегии  / Рос. эк. акад. М., 1998. 440 с.
* История экономических учений / Под ред. В. Автономова, О. Ананьина, Н. Макашевой. — М.: ИНФРА-М, 2010. — 784 с.
* *Сутырин С. Ф.* История экономических учений / С. Ф. Сутырин, М. В. Шишкин, Г. В. Борисов. — М.: Эксмо, 2010. — 368 с.
* *Холопов А. В.* История экономических учений — М.: Эксмо, 2009. — 464 с.
* *Холопов А. В.* История экономических учений — М.: Эксмо, 2009. — 464 с.
* *Бастиа Ф.* Кобден и Лига. Движение за свободу торговли в Англии / Пер. с франц. Ю. А. Школенко. — Челябинск: Социум, 2003. — 732 с. — ISBN 5-901901-10-X.
Дәүләтов Бәкер Рәхим улы

** Дәүләтов Бәкер Рәхим улы ** (23 май 1915 йыл, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Иҫке Әмир ауылы — 31 март 1982 йыл, Тажик СССР-ы, Турсунзаде) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1915 йылдың 23 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Әмир ауылында тыуған.

1937—1939 һәм 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1942 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Үҙәк, Белоруссия, 2-се һәм 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.10.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.12.1942)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Йәнекәев

**Йәнекәев** — фамилия.

* Йәнекәев Айрат Рафаэль улы (1966 т.) — травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы (2007).
* Йәнекәев Булат Һиҙиәт улы (1942 т.) — халыҡ музыканты, йырсы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
* Йәнекәев Вил Ғүмәр улы (1936 т.) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1985).
* Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы (1864—1931) — уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф, Ҡазан һәм Ырымбур губерналарынан III һәм IV Дәүләт Думаһы депутаты (1907—1917).
* Йәнекәев Дамир Әхмәт улы (1939 т.) — патофизиолог. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989).
* Йәнекәев Дәрд Ғәли улы (1925—2016) — психиатр. Медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980).
* Йәнекәев Заршат Дәүләтша улы (1932—2011) — хоҡуҡ белгесе, 1994-2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының кафедра мөдире, профессор (1992), юридик фәндәр докторы (1992), Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған юрисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997).
* Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы (1951 т.) — хоҡуҡ белгесе, юридик фәндәр докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001).
* Йәнекәев Ҡасим (?—?) — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы штабс-капитаны, Башҡорт армияһы подполковнигы (1918—1919), 4-се Башҡорт пехота полкының командиры.
* Йәнекәев Рафаэль Ғизетдин улы (1942—1993) — педиатр. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992).
* Йәнекәев Рафаэль Исхаҡ улы (1962 т.) — травматолог-ортопед. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997).
* Йәнекәев Рафаэль Сәлихйән улы (1932—2007) — селекционер. Башҡорт ССР-ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992).
* Йәнекәев Ринат Радик улы (1984 т.) — спортсы. Башҡортостандың күренекле спортсыһы (2007).
*  Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы (1924—2000) — хужалыҡ әшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Йәнекәев Таң Ғүмәр улы (1948 т.) — сценограф. РФ-тың (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1980) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Йәнекәев Фәрит Усман улы (1960 т.) — инженер-физик. Техник фәндәре докторы (2000).
* Йәнекәев Хәсән Кәрим улы (1910—1984) — селекционер. Биология фәндәре докторы (1958), профессор (1960).
* Йәнекәев Әбүбәкер Әбделкәрим улы (1897—1983) — педагог. Педагогия фәндәре кандидаты (1945).
* Йәнекәев Әмирхан Ниғмәтйән улы (Еники Әмирхан) (1909—2000) — яҙыусы, Татар АССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1989).
* Йәнекәев Әхмәт Сафиулла улы (1903—1989) — башҡорт совет дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
----
* Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы (1951 т.) — Рәсәйҙең ғалим-психиатры, медицина фәндәре кандидаты (1981), яҙыусы.
* Йәнекәева Зәриә Муса ҡыҙы (1940 т.) — педиатр. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000).
* Йәнекәева Светлана Әхмәт ҡыҙы (1946 т.) — аллерголог-иммунолог. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1996).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәнекәй — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
* Йәнекәевтәр — кенәз һәм дворян нәҫелдәре.
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы

** Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы ** (21 сентябрь 1916 йыл — 21 июль 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1916 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Мулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  ҡалаһы эсендә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

Башланғыс белем алған. Колхозда, «Туймазыбурнефть» тресының 1-се быраулау контораһында эшләгән.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған.

1942 йылдың 26 апреленән Бөйөк Ватан һуғышының Брянск, Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Үҙәк, Белоруссия, 2-се һәм 1-се Белоруссия фронттарында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) составында хеҙмəт итə.

1943 йылдың 27 сентябрендә 58-се гвардия полкының ҡылыс взводы командирының ярҙамсыһы, өлкән сержант Шакир Ғәтиәтуллин үҙенең взводы менән Белорус ССР-ның Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы тирәһендә тәүгеләр рәтендә Днепр йылғаһы аша сыға. Ҡул алышында взвод дошман траншеяһын биләгән һәм йылғаның уң ярында нығына. Йылғаның үрге ағымындағы яр буйында ҡыуаҡлыҡтарҙа ултырған немец пулемётсыһы совет подразделениелары йылға аша сыҡҡан урынды бер туҡтауһыҙ утҡа тотоп уларға яр буйына төшөргә мөмкинлек бирмәй. Командир приказына ярашлы, Ғәтиәтуллин немец оборонаһы һыҙығы аша шыуышып үтә, тартып алынған пулемёттан атып дошман пулемёт расчётын юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы, немец баҫҡынсылары менән көрәштә фронт командованиеһының хәрби заданиеларын уңышлы башҡарғаны һәм уны үтәгәндә күрһәткән батырлығы, ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улына «Советтар Союзы Геройы» исеме менән бергә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3011-се һанлы) бирелә.

Һуғыш тамамланғандан һуң «Туймазыбурнефть» тресының 1-се һанлы быраулау контораһында — быраусы, бырау эштәре идаралығының өлкән механигы була.

1972 йылдың 21 июлендә вафат була. Октябрьский ҡалаһы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (03.12.1943)

## Хәтер
* Октябрьский ҡалаһының урамына (Мулла ҡасабаһы) һәм урта мәктәбенә уның исеме бирелгән, 11-се урта мәктәбенең скверында уға бюст ҡуйылған.
* Ш. Й. Ғәтиәтуллиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ғәтиәтуллин

**Ғәтиәтуллин** — фамилия.

* Ғәтиәтуллин Радик Фиҙағый улы (1959 т.) — педиатр, аллерголог-иммунолог, медицина фәндәре докторы, профессор.
* Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы (1982) — дизайнер, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре.
*  Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы (1916—1972) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Ғәтиәтуллин Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы (1891—1969) — башҡорт импровизатор-шағиры, сәсән.
Ураҙа байрамы

**Ураҙа́ байра́мы** (**Ғәйет әл-Фитр**; () — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Рамаҙан айы дауамында башҡарылған ураҙа тотоу тамамланып, Шәүүәл айының тәүге өс көнө буйы билдәләнә.

## Тарих
Ураҙа байрамы мосолмандарҙың төп ике байрамдарының береһе булып тора. Был байрамды билдәләү Мөхәммәт пәйғәмбәр заманынан, 624 йылдан алып башлана.

## Тәртибе
Диндарҙар бер-береһен «Ғәйет мөбәрәк булһын» тип сәләмләйҙәр. Байрам көнө алдынан һәм шул көндө мотлаҡ рәүештә саҙаҡа — Фытыр йыйыла. Йыйылған саҙаҡа мохтаждарға таратыла.

Байрам көнөндә мосолмандар ғәйет (байрам) намаҙын ҡылалар, иң яҡшы кейемдәр кейәләр, традицион аш-һыуҙар әҙерләп байрам табыны ҡоралар, күршеләрен, туғандарын һәм дуҫтарын ҡунаҡҡа саҡыралар, күңел асалар.

Балалар был көндө төрлө уйындарҙа ҡатнашалар, күршеләрен тәбрикләйҙәр — улар яуап итеп балаларға тәм-том тарата. Был көндө шулай уҡ ярлыларға хәйер-саҙаҡа биреү, бүләктәр тапшырыу һәм бер-береһенән ғәфү үтенеү йолаһы бар.

Байрам көнөндә мәсеттә ике рәкәғәт ғәйет намаҙы уҡыла, унан һуң өгөт-нәсихәт итеп, халыҡҡа хөтбә әйтелә. Ғәйет намаҙын Мөхәммәт пәйғәмбәр мәсеттән ситтә — ҡырҙа уҡыған.

## Байрам көндәре
Байрам көнө тип Шәүүәл айының беренсе көнө тип иҫәпләнә, әммә йола буйынса мосолман илдәрендә мәктәптәр, учреждениелар һәм кибеттәр ике йәки өс көн дауамында эшләмәй.

Григориан календарына ярашлы, төрлө йылдар буйынса байрам (1-се Шәүүәл) төрлө көнгә тура килә.

## Хәҙистәр
Пророк Мухаммад (да благословит его Всевышний и приветствует) говорил: «Кто выстаивал ночную молитву в ночь на ‘Идуль-фитр (Ураза-байрам) и в ночь на ‘Идуль-адха (Курбан-байрам), веря в воздаяние от Всевышнего, сердце того не умрет в день, когда сердца [многих] умрут»

Рассказал нам Муса ибн Исмаил, рассказал нам Хаммад ибн Хумейд от Анаса, что он сказал: "Когда прибыл посланник Аллаха, мир ему и благословение Аллаха, в Медину, у её жителей было два (праздничных) дня, которые они отмечали играми. Он спросил их: «Что это за два дня?» Ему ответили: «Эти два дня мы отмечали играми ещё во времена язычества». Тогда сказал посланник Аллаха, мир ему и благословение Аллаха: «Поистине, Аллах заменил их двумя лучшими днями: днем Жертвоприношения и днем Разговения»

От Укбы ибн Амира сообщается, что посланник Аллаха (мир ему и благословение Аллаха) сказал: «День Арафа, день Жертвоприношения и три дня ташрика — это наши дни Ида (праздники), о мусульмане».

## Рәсәйҙә
Ураҙа ғәйетенең беренсе көнө Адыгея, Башҡортостан (1992 йылдан алып), Дағстан, Ингушетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкес, Татарстан, Чечен һәм Ҡырым республикаларында рәсми рәүештә ял байрам көнө тип билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *А. Мец.* Мусульманский ренессанс. 2-е изд., М., 1977. — С.186.
* *Э. У. Лэйн.* Нравы и обычаи египтян в первой половине XIX в. М., 1982. — С.373—379.
* *G. E. Griinebaum.* Muhammadan Festivals. N.Y., 195. — pp.&nbsp;62–65.
* *Е. М. Mittwoch.* 'Id al-Fitr // The Encyclopaedia of Islam. New ed. Leiden-London. —3, 1008.

## Һылтанмалар

* 
*
Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы

**Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы** (16 сентябрь 1913 йыл — 5 февраль 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Ғилемхан Иҙрис улы Иҙрисов 1913 йылдың 16 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Абзан ауылында тыуған.

1932 йылдан 1936 йылғаса Ленинград ҡалаһында заводта эшләй. 1937—1939 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби хеҙмәттә була. Артабан эшләүен Стәрлетамаҡ ҡалаһында дауам итә.

Бөйөк Ватан һуғышына 1942 йылда китә, Дон, Дала, 2-се һәм 1-се Украина фронттарында хеҙмəт итə. Сталинградты обороналауҙа, Польшаны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша.

Һуғыштан һуңғы тыныс йылдарҙа үҙенең тыуған Благовар районында йәшәй һәм ауыл Советы рәйесе булып эшләй, артабан Чемкент ҡалаһында ғүмер кисерә.

Ғилемхан Иҙрис улы 1977 йылдың 5 февралендә Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында вафат була.

## Батырлығы
Гвардия өлкән сержанты Ғилемхан Иҙрисов 5-се гвардия армияһының 290-сы уҡсылар полкында орудие командиры булып хеҙмәт итә. Польша биләмәләрен фашистарҙан азат иткәндә, Нида йылғаһы аша сыҡҡанда һәм Кронштадт ҡалаһын штурмлағанда күрһәткән батырлыҡтары өсөн
ҡыйыу яугиргә 1945 йылдың 10 апрелендә Советтар Союзы Геройы тигән маҡтаулы исеме бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10.04.1945)
* Ленин ордены (10.04.1945)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.10.1943)
* III дәрәжә Дан ордены (07.04.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (03.01.1943)
* «Сталинград обороналаған өсөн» миҙалы (1943)

## Хәтер
* Благовар районының Иҫке Күсербай һәм Языков ауылдарында Геройға һәйкәлдәр ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Иҙрисов

**Иҙрисов, Иҙрисова** — фамилия.

* Иҙрисов Абдулла Мәхмүтйән улы (Дан Кинельский) (1896—1982) — педагог. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1956).
*  Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы (1913—1977) — Советтар Союзы Геройы (1945).
* Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы (1948 т.) — актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
* Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы (1920—2012) — бейеүсе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1953).
* Иҙрисов Фәрит Фәтих улы (1954 т.) — дирижёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
--------------------
* Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы (11 июль 1995 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. 2017 йылғы донъя чемпионатының бронза призёры, Европаның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016).
* Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы (1 февраль 1989 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы (сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Донъя опера майҙансыҡтарында төп партияларҙа даими сығыш яһай.
* Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы (24 май 1963) — табип-ғалим, невролог, физиотерапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
* Иҙрисова Миләүшә Абрар ҡыҙы (28 декабрь 1961 йыл) — музыка белгесе, журналист, педагог. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2014). Журналистар союзы (2002), Композиторҙар союзы (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).