open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дегәнәк

**Дегәнәк, дегәнәк япрағы** (,  — ике йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙғылт миләүшә төҫлө сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Дегәнәк әрһеҙ үҫемлек; ташландың ерҙә, юл, соҡор тирәһендә, баҡсаларҙа, торлаҡ эргәһендә үҫә. 
Скандинавиянан Урта диңгеҙгәсә, Британ утрауҙарынан Япония һәм Ҡытайға тиклем таралған. Төньяҡ һәм Көньяҡ америкаға килтерелгән.

Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.

## Ҡулланыу
Быуын һыҙлаһа, әрекмән япрағы ябалар.
Йәнә кибеттәрҙә тәмле еҫле  һатыла ине.  Дегәнәк майы () – сәс үҫтерә, тамырын нығыта торған шәп сара! Япраҡтарын төйөп, һутын сәс төптәренә һөртөү ҙә бик файҙалы. Шулай уҡ уның менән тире ауырыуҙарын дауалайҙар, бөжәктәр тешләгән урындарға һөртәләр.

Ашарҙан ярты сәғәт самаһы алдан ауырыуына күрә 1-2 аш ҡалағынан алып сынаяҡ тултырып һут эсеү ҙә яҡшы һөҙөмтә бирә: үтте, бәүелде ҡыуа, шәкәрҙе төшөрә, быуын һыҙлауын баҫа, бауыр-бөйөр эшмәкәрлеген яҡшырта, ҡанды таҙарта. Яман шештәр ҙурайыуын тотҡарлауы билдәле. Нимәнән нисек ҡулланыу хаҡында үләнсе-табибтар менән кәңәшләшергә кәрәк. Файҙалары бының менән генә сикләнмәй..

Япондар унан бик файҙалы ризыҡтар бешереп, ит, балыҡ менән йыш ҡуллана, ашҡа һала. Ҡафтау халыҡтары иһә тамырынан сейләй турама әҙерләй. Тик тәүге йыл үҫкәнен тотонорға кәрәк.

Ике йыллыҡ был үҫемлектең тамырын тәүге йылда ҡаҙып алалар, йә иһә иртә яҙҙа ҡаҙырға ла мөмкин. Уны йыуып киптергәндә оҙаҡ һаҡлана, шул килеш тә төрлө тоҙламаларҙа файҙаланырға ярай; тарттырып, онға ҡушып, күмәс менән дә һыйланалар. Мейескә тәгәрәтеп, йә духовкала бешерелгәненең ҡабығын әрсеп аҡ йә шыйыҡ май һалып ашайҙар.
Йәш япраҡтарын бер нисә минут ҡайнар һыуҙа бешекләп, турамаларға, ашҡа һалалар. 

Шешекләгәндә сәй итеп ҡайнатып эсергә кәңәш итәләр. Хатта тәмле ҡайнатма ла әҙерләргә була унан!.

### Дегәнәк ҡайнатмаһы
1 кг самаһы дегәнәк тамырын йыйып, таҙартып йыуып, ваҡлап турарға, 1,4 кг шәкәр һалырға. Бер лимонды орлоғон алып, турап, тамыр араһына һалырға. Көймәҫлек итеп һыу һалып, һүрән генә утта 2 сәғәт ҡайнатырға.

## Һылтанмалар
*  
*  
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1266. Arctium lappa L. — Лопух большой, или Репей // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 330. — ISBN 5-87317-163-7. 
## Иҫкәрмәләр
Тёрн

**Тёрн** (, ), йә **Күгән**  — ғаиләһенән 3-4 м бейеклегендәге ҡыуаҡ. март-май айҙарында аҡһыл йәшел сәскә ата, июль-августа емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Ҡырығай шарттарҙа Ҡаҙаҡстанда, Кавказда үҫә. Башҡортостанда — баҡса үҫемлеге.

## Һылтанмалар
* 

* }

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 757. Prunus spinosa L. (incl. P. stepposa Kotov.) — Слива колючая, или Тёрн // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 393. — ISBN 9-87317-128-9.
Туҡранбаш

**Туҡранбаш, туғай клеверы** (, ) —  ғаиләһенән ике йәки күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге ярты м-ға етә. Майҙан алып сентябргә тиклем алһыу көрән сәскә ата, сентябрь-октябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Европаның бөтә территорияһында, Төньяҡ Африкала, Көнбайыш Азияла, Урта Азияла таралған. Рәсәйҙең бөтә өлөшөндә лә осратырға мөмкин. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек. Малға ашатыу өсөн сәсеп тә үҫтерелә.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 829. Trifolium pratense L. — Клевер луговой // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 472. — ISBN 9-87317-128-9.
Фаягөл

**Тумыртҡа мышы, фаягөл** (, ,  ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 40-120 см. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата,  август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
## Таралыуы
Фаягөл Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Көнбайыш Серерҙә, Көнсығыш Себерҙең көньяҡ-көнбайышында, Кавказда таралған. Башҡортостандың күпселек райондарында осрай, әммә күп түгел. 
Үҫемлек ялан-туғайҙарҙа, йылға буйҙарында, урман ситендә үҫә.

## Һылтанмалар
* 
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1046. Polemonium caeruleum L. — Синюха голубая // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 79. — ISBN 5-87317-163-7.
Уймаҡ үлән

**Уймаҡ үлән** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120 см-ға етә. Икенсе йылында июнь-июль айҙарында һары сәскә ата.
## Таралыуы
Евразияла киң таралған. Үҫемлек һирәгәйгән урман ситендә үҫә. Башҡортостанда Балаҡатай, Белорет, Дыуан, Ҡыйғы, Салауат райондарында йышыраҡ күҙәтелә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1138. Digitalis grandiflora Mill (D. ambigua Murr.) — Наперстянка крупноцветковая // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 171. — ISBN 5-87317-163-7.
Тиле кишер

**Тиле кишер** (, ) — тиле кишер һымаҡтар ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 8-10 см. Июнден алып сентябргәсә ҡыҙғылт көрән сәскә ата.
## Таралыуы
Ташландыҡ ерҙә, юл буйында, баҡсаларҙа, яландарҙа үҫә. Бөтә Европаға урта диңгеҙ буйына, көнсығыш Себергә таралған. Башҡортостанда киң таралған.
[thumb|left|Тиле кишер. [Томе, Отто Вильгельм|О. В. Томе *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*, 1885 китабынан ботаник иллюстрация]]

## Һылтанмалар
*  
*  
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 627. Fumaria officinalis L. — Дымянка лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 253. — ISBN 9-87317-128-9.
Туғай яраны

**Туғай яраны, муллаян үләне** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 20-80 см. Июнь-август айҙарында зәңгәр көрән сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Евразияның уртаса климат зонаһында, Испаниянан Ҡытайға тиклем, Скандинавиянан Һиндостанға тиклем таралған. Үлән туғайҙарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, йырғанаҡтар буйында үҫә. Башкортостанда киң таралған.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 850. Geranium pratense L. — Герань луговая // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 505. — ISBN 9-87317-128-9.
Укроп

**Укроп** (, ) — сатырлылар ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120 см-ға етә. Июль-август айҙарында ваҡ һары сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Урта диңгеҙ ярҙарындағы илдәрҙә һәм Урта Азияла үҫә.
Башҡортостанда тәмләткес булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Һылтанмалар

* 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
Үгәй инә үләне

**Үгәй инә үләне** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Апрельдә һары сәскә ата, май башында орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Үгәй инә үләне юл буйҙаранда, ташландың ерҙә, йылға ярҙаранда һ.б. ерҙәрҙә үҫә. Үҫемлек төньяҡ ярымшарҙа: Евразияла, төньяҡ Африкала һәм күсерелгән үҫемлек булараҡ Төньяҡ Америкала таралған.

thumb|left|180px|Үгәй инә үләне.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1441. Tussilago farfara L. — Мать-и-мачеха обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 505. — ISBN 5-87317-163-7. 

## Һылтанмалар

* 
* 
*
Фасоль

**Фасоль** (, ) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бармалы һабағының оҙонлоғо 3 метрға етә. Июль-августа миләүшә йәки аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Фосолдең тыуған яғы Көньяҡ Америка. Башҡа илдәрҙә ул сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* vashsad.ua 
* medicalplant 
* folkmed.info  
* travnick.info
Һаҙанаҡ

**Һаҙанаҡ** (, ) — арса сәскәлеләр ғаиләһенән йыл буйы йәшел төҫлө, иҫкиткес һаҫыү еҫле, бик ағыулы ҡыуаҡ. Бейеклеге 1 метрға етә. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Һаҙанаҡ һаҙлыҡтарҙа һәм һаҙлыҡ тупраҡлы ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
*
Һары мәтрүшкә

**Һары мәтрүшкә** (, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-100 см. Июндән алып авгусҡа тиклем һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Европала Атлантик океандан алып Себер, Монголия, Ҡытайға тиклем таралған. Төньяҡ Африкала осрай. Күсерелгән үҫемлек булараҡ Яңы Зеландия, Япония, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала үҫә.
Үҫемлек урман ситендә, туғайҙарҙа, урман яландарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған, бигерәк тә Көньяҡ Уралда күпләп осрай.

### Дауалау үҙенсәлектәре
Дауаға ярағаны борондан билдәле.

Дарыуға уның япрағы ваҡ ҡына тишеклеһен ҡулланалар. Уның составында  дуплау матдәләре, эфир майы, β-ситостерин, тритерпен (сапонин), С витамины, E, флавоноид (гиперозид, рутин), антрахинон, макро- һәм микроэлемент һәм башҡа биологик актив матдәләр,  гиперицин буяу матдәһе бар.

Төнәтмәһен, настойкаһын ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын, бауыр һәм үт ҡыуығын дауалағанда ҡулланлар, тамаҡ шешкәндә һарҡынтыһы менән сайҡаталар. Бөйөр, артрит, радикулит булғанда ла ҡулланалар.  Ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙары, балаларҙа диатез булғанда файҙаһы тейә. Үпкә туберкулеҙы булғанда ыңғай йоғонтоһо күҙәтелә. Халыҡ медицинаһында башҡа бик күп сирҙәргә ҡаршы ла файҙаланалар. 

Һары мәтрүшкәне башҡа төр дарыуҙар эскәндә бик һаҡ ҡулланырға кәрәк. Беренсе сиратта  иммуносупрессанттар менән бер ваҡытта эсеү тыйыла.

## Галерея

Image:StJohnswort-leaves.jpg
Image:Hypericum perforatum NRM.jpg
Image:Hypericum perforatum flowers belair park.jpg


## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 904. Hypericum perforatum L. — Зверобой продырявленный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 559. — ISBN 9-87317-128-9.

## Һылтанмалар
* 
*
Һары туманаҡ

**Һары туманаҡ** (, ) — сатырлылар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 150 см-ға етә. Июль айында һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә.
## Таралыуы
Нигеҙҙә ҡайын, уҫаҡ, һәм ҡарағай-ҡайын ҡатнаш урмандарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Neves, S. S. & M. F. Watson. Phylogenetic relationships in Bupleurum (Apiaceae) based on nuclear ribosomal DNA ITS sequence data // Ann. Bot. — Oxford: 2004. — В. 93. — С. 379—398. 
## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* ''Володушка'' в Энциклопедии декоративных садовых растений
Һарыгүҙ

**Һарыгүҙ** (, ) —  ғаиләһенән ике йәки бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 30 см-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Һарыгүҙ әрәмәлектә, һыу баҫҡан болондарҙа, һаҙлыҡ ситтәрендә, тоҙло тупраҡта үҫә.
Үҫемлек Европаның уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостанда бик һирәк осрай. Шуға күрә был үҫемлекте һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1029. Centaurium erythraea Raf. (C. umbellatum Gilib., C. minus Moench) — Золототысячник обыкновенный //Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 43. — ISBN 5-87317-163-7. 

## Һылтанмалар
*
Фенхель үләне

**Фенхель** (, ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-2 м-ға етә. Июнь-август айҙарында һары сәскә ата, йәй аҙағанда орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Урта диңгеҙ ярҙарындағы илдәрҙә һәм Урта Азияла үҫә.
Башҡортостанда тәмләткес булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
* Лекарственные травы: фенхель обыкновенный 
* Фенхель обыкновенный на сайте Плантариум
Һабын үләне

**Һабын үләне, эт баҡраһы** (, , от  — ҡәнәфер сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 90 см-ға етә. Июнь-август айҙарында алһыу йәки аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Үҫемлек Европала, Кавказда, Көнбайыш Серерҙә таралған. Башҡортостанда Белорет, Баймаҡ, Ейәнсура районының туғайҙарында, әрәмәлектә, урман ситтәрендә осратырға мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 545. Saponaria officinalis L. — Мыльнянка лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 154. — ISBN 9-87317-128-9.

## Һылтанмалар

Төркөм:Евразия флораһы
Төркөм:Дарыу үҫемлектәре
Төркөм:Ағыулы үҫемлектәр
Һуған

**Һуған** (, ) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек. Июль-август айҙарында аҡһыл сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.Һуған 5 мең йылға яҡын сәсеп үҫтерелә. Тәбиғәттә башлы һуған осрамай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Neves, S. S. & M. F. Watson. Phylogenetic relationships in Bupleurum (Apiaceae) based on nuclear ribosomal DNA ITS sequence data // Ann. Bot. — Oxford: 2004. — В. 93. — С. 379—398.
Бауырһаҡ

thumb|330px|Бауырһаҡ төрҙәре
**Бауырһаҡ** (сәк-сәк, моҡом) — йомортҡаға ғына баҫып бәләкәй шар рәүешендә майҙа бешерелгән ашамлыҡ.

Бауырһаҡ әҙерләү:

Он 600 г,
йомортҡа 5 шт,
шәкәр ҡомо 1 аш ҡалағы,
һөт 50 мл,
һары май 1 аш ҡалағы,
тоҙ.

600 г май бешереү өсөн.
Юғары сортлы он, яңы йомортҡа, һөт, май, шәкәр ҡомо, тоҙ ярҙамында сөсө ҡамыр әҙерләнә. Ул йомшаҡ ҡына булырға тейеш. Ҡамырҙы өлөштәргә бүлеп, ҡабарһын өсөн әҙерәк көтәбеҙ. Артабан уны оҙонса итеп йәйәбеҙ, киҫәктәргә киҫәбеҙ. Улар уртаса 1,5—3 см оҙонлоғонда булырға тейеш. Ҡаҙанға, ҡыҙҙырылған һары майға һалып, даими болғатып, алтынһыу төҫкә кергәнсе бешереп алабыҙ ҙа, тишекле сүлмәк аша һөҙөп, һыуытырға ҡуябыҙ.

Әҙер бауырһаҡты баллауҙы йәки эретелгән шәкәргә бутауҙы кәрәк тапһағыҙ, балда әүәләп алырға, ә шәкәр онтағын (пудра) өҫтөнә һибеп сығырға була.

Һыуынғас, сәйгә бирергә мөмкин.

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* М. И. Баһауетдинова. Этнографик терминдар һүҙлеге. — Өфө, 1994. — 52 б.
Терпекәй үлән

**Терпекәй үлән**(урыҫ. Мордовник) - аҡһыл миләүшә төҫөндәге йөҙләгән ваҡ сәскә өйкөмөнән торған тумалаҡ башлы, баллы үҫемлек.35-40 көн буйына  шау сәскәлә ултыра, ҡорттар уның татын һәм һеркәһен яратып йыйалар, шәкәрлелеге 100кг/га.
Шулай уҡ дарыу үҫемлеге лә.
[thumb|left|[Терпекәй үлән — ябай төр Терпекәй үләндәр ғаиләһе. ]]

## 
## Әҙәбиәт

* Г.Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. 255 бит. Өфө-2001 йыл. Рецензенттары Э.Ф. Ишбирҙин,М.И. Дилмөхәмәтова.ISBN 5-295-02 844-5

## Иҫкәрмәләр
Әсе борсаҡ

**Әсе борсаҡ***(урыҫ. Люпин)* — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған был ырыуҙың 400-гә яҡын төрө бар. бактерияры *[[Rhizobium lupini]]*, һауанан азотты йотоп, азотлы берләшмәләр барлыҡҡа килтерә.  Үҫемлек менән бүлбе бактериялары араһындағы симбиоз күренеше был. Үҫемлек — бүлбе бактериялары өсөн йәшәү мөхите һәм органик матдәләр сығанағы. Үҙ сиратында, улар үҫемлекте  азот менән тәьмин итәләр. 
left|thumb| япраҡтары аҫ яҡтан
thumb|''Lupinus polyphyllus ''

Һабағы  үлән  йәки ағасланған була. Ботаҡтары тура, йәки тәрмәшеүсе булып  тора.

Япраҡтары һабаҡта сиратлап урынлашҡан. Бармаҡ һымаҡ телгеләнгән ҡатмарлы япраҡтар.
Бесәй тырнағы

**Бесәй тырнағы**(урыҫ.мальва)- күкһел көрән йәки алһыу төҫтәге эре сәскәле, бейек һабаҡлы дарыу үләне; бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә йыя; шәкәрлелеге 50-60 кг/га

## Әҙәбиәт
* Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. — Өфө, 2001. — 155 бит. — ISBN 5-295-02 844-5
* Котов В. Шток-роза. // Цветоводство, 2007, № 4. — с. 30—31.
* М. А. Носаль, И. М. Носаль. Лекарственные растения и способы их применения в народе //Под ред. акад. АН УССР В. Г. Дороботько. — К.: Госмедиздат УССР, 1959. — с. 182—184.

## Һылтанмалар
*  Информация о растении — Мальва
Сүл боросо

**Сүл боросо**(урыҫ. Очиток) () — ике өйлөләр ғаиләһенә ингән йыуан итләс һабаҡлы, һутлы япраҡлы, ҡыҙыл йәки аҡ сәскәле ағыулы үҫемлек; шәкәрлелеге 114кг/га

## Таралышы
Евразила, Африкала, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Туғайлыҡтарҙы, ҡоро битләүҙәрҙе үҙ итә.

## Ботаник яҙма

## Төрҙәре
Барлығы 54 төрөбилдәле:
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Шайтан таяғы

**Шайтан таяғы** (, )— ойошма сәскәлеләр ғаиләһенә ингән сәнскәк япраҡлы, алһыу йоморо сәскәле ҡый үләне.

## Төрҙәре
Барлығы 40 төрҙө эсенә ала:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* *Г.Д.Зәйнуллина.*Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит.ISBN 5-295-02 844-5
* 
* * Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
*  
* 
## Иҫкәрмәләр
Шыма көпшә

**Шыма көпшә, айыу көпшәһе** (дягиль лекарственный) - дымлы ерҙә үҫә торған үҫемлек; бал ҡорто татын да, һеркәһен дә йыя; нигеҙҙә, һыуыҡ тейгәндә, ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары булғанда дауа биреүсе шифалы үҫемлек. Парфюмерияла мускустың үҫемлек аналогы булараҡ ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Һырғанаҡ

**Һырғанаҡ** (, ) — ғаиләһенән ике өйлө ҡыуаҡ. Бейеклеге 4-6 м-ға етә. Май айында һарғылт сәскә ата,  сентябрьҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Һырғанаҡ Евразияның уртаса климатында үҫә. Тәбиғәт шарттарында Урта Азияла, Кавказда, Себерҙә, Молдавияла осрай. Башҡортостанда емеше өсөн үҫтерелә. 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. 
## Һылтанмалар
* Облепиха. Ботанический портрет, посадка и уход. Журнал «Садовник» № 10, 2006  
* 
* 
* Французский сайт об ''облепихе'' 
* Облепиха крушевидная в народной медицине 

Төркөм:Евразия флораһы
Төркөм:Емеш биреүсе ҡыуаҡтар
Төркөм:Декоратив ҡыуаҡтар
Төркөм:Дарыу үҫемлектәре
Һыу боросо

**Һыу боросо** (, ) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-60 см. Майҙан алып сентябргә тиклем аҡ-алһыу һәм йәшкелт сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм тропик зонаһында таралған. 
Һыу боросо һаҙлыҡта, дымлы туғай-болондарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек. Ғафури, Иглин, Ишимбай, Нуриман райондарында йышыраҡ осрай.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. 
## Һылтанмалар
*  
*
Шиңмәҫгөл

**Шиңмәҫгөл**  (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-40 см Июль-август айҙарында аҡ һәм һарғылт сәскә ата,  июнь-октябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Шиңмәҫгөл ташлы, ҡомло урындарҙа үҫә. Башҡортостанда был үҫемлек бик һирәк осрай. Шуға ла һаҡсыл файҙаланыу дауам итә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. 
## Һылтанмалар
*  
*  
* ''Бессмертник'' в Энциклопедии декоративных садовых растений.
Шифалы ромашка

**Шифалы ромашка** (, ) — астра һымаҡтар ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50 см-ға етә. Май-сентябрь айҙарында аҡ һәм һарғылт сәскә ата, июнь-октябрь айҙарында емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Шифалы ромашка сәсеүлектәрҙә, баҡсаларҙа, юл буйҙарында үҫергә мөмкин.
Евразияла һәм Төньяҡ Америкала таралған. Шифалы ромашка Башҡортостанда һирәк осрай. Шуға ла һаҡсыл ҡулланыу талап ителә.
thumb|left| Шифалы ромашка.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. 

## Һылтанмалар

* Chamomile for IBS 
* Herbal Supplements in Pregnancy  — Lists active chemical components of chamomile
* Ромашка аптечная 
* Ромашка аптечная — противопоказания и последствия передозировки
Айыу баланы

**Айыу баланы**(урыҫ.жимолость настоящая)- ҡыҙыл сәскәле, ваҡ ҡына ҡыҙыл емешле ҡыуаҡ үҫемлек.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Г.З. Зәйнуллина.Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл.ISBN5-295-02 844-5
* 
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1226. Lonicera xylosteum L. — Жимолость лесная, или обыкновенная, Волчьи ягоды // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 265. — ISBN 5-87317-163-7.
 

Image:Lonicera xylosteum ziedas resize.JPG|Айыу баланы емеше
Image:1009 - Obertraun-Winkle - Berries.JPG|Емеше һәм япрағы
Image:65 Lonicera xylosteum.jpg|}
Һуҡыр кесерткән

**Һуҡыр кесерткән** (, ) — баллыбабай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Май-август айҙарында аҡһыл-һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Һуҡыр кесерткән — баҡсаларҙа, ҡойма тирәһендә, юл буйында үҫеүсе сүп үләне.
Башҡортостандың бөтә райондарында ла осратырға мөмкин.
thumb|left| Һуҡыр кесерткән. Штурм Якоб. ''Deutschlands Flora in Abbildungen'', 1796 китабынан ботаник иллюстрация

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* * *Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.* Иллюстрированный определитель растений Средней России. Т. 3. — М: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований. — 2004. — С. 125. ISBN 5-87317-163-7.. 

## Һылтанмалар
* 
* 
* ''Яснотка белая'' на сайте USDA NRCS
*
Ынйы сәскә

**Ынйы сәскә** (, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см. Апрель-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Ынйы сәскә урманда, урман ситендә, ялан-туғайҙарҙа үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 345. Convallaria majalis L. — Ландыш майский // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 455. —ISBN 8-87317-091-6.

## Һылтанмалар

* 
* 
* ''Ландыш'' на сайте USDA NRCS
* ''Ландыш'' в Энциклопедии декоративных садовых растений
* ''Ландыш'' на сайте НарМед
* 
*
Шифалы юшан

**Шифалы юшан** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, һабағының оҙонлоғо 50 см-ға етә. Июндән алын көҙгә тиклем аҡһыл зәңгәр сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Европаның бөтә территорияһында, Төркиә һәм Кавказ артында таралған. Башҡортостанда киң тарлған үҫемлек. Урманда һәм урман ситтәрендә үҫә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1179. Veronica officinalis L. — Вероника лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 212. — ISBN 5-87317-163-7.
Ҡара эт ҡарағаты

**Эт ҡарағаты**  (, ) — бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 70 см-ға ете ала. Июнь-сентярь айҙарында йәшкелт сәскә ата,  июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Бешеп етмәгән емеше ағыулы, яҡшы бешкәненең ағыуы юҡ. 
## Таралыуы
Үҫемлек Евразияла таралған, Төньяҡ Америка һәм Автралияға күсереп таратылған. Эт ҡарағаты баҡсаларҙа, йырғанаҡтарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
 [thumb|left| [Штурм, Якоб|Якоба Штурма *Deutschlands Flora in Abbildungen*, 1796 китабынан ботаник иллюстрация]]
left|thumb|170px|Эт ҡарағаты емеше

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* убанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1136. Solanum nigrum L. — Паслён чёрный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 169. — ISBN 5-87317-163-7. 
## Һылтанмалар
* Solanum nigrum (Purdue University)
*  
*
Этҡолаҡ

**Этҡолаҡ** (, ) —  ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 70 см-ға етә ала. Июнь-сентябрҙә сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Бешеп етмәгән емеше ағыулы, яҡшы бешкәненең ағыуы юҡ.

## Таралыуы
Алыҫ Себерҙән юашҡа Рәсәйҙең дала һәм урман зонаһында таралған. Шулай уҡ Кавказ, Көнбайыш Себер, Урта Азияла, Ҡаҙаҡстанда үҫә.
Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1073. Symphytum officinale L. (incl. S. tanaicense Stev.) — Окопник лекарственный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 106. — ISBN 5-87317-163-7.

## Һылтанмалар
* 
* 
* В. П. Махлаюк. Дарыу үҫемлектәре в народной медицине: Окопник лекарственный
Ысыҡ үләне

**Ысыҡ үләне** (, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тупраҡ өҫтөндә һуҙылған һабағы 1-4 см. Ибнь-август айҙарында аҡ сәскә ата,  август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың күпселек төбәктерендә таралған. Ысыҡ үләне һаҙлыҡтарҙа һәм дымлы ҡомлоҡта үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә. 
[thumb|left|''Ысыҡ үләне''. [Хромолитография,  *Wild Flowers of America*, 1894]]
thumb|Япрағы
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 343. — ISBN 5-87317-128-9. 
## Һылтанмалар
* 
* Росянка круглолистная на сайте www.ecosystema.ru
* Росянка круглолистная на форуме http://molbiol.ru
* ''Росянка круглолистная'' на сайте USDA NRCS
Энәлек

**Энәлек, мәмешкәк, энәте, еҙәй, дунала, ҡамыраш** (, ) — ғаиләһенән энәле ҡыуаҡ йәки ағас. Бейеклеге 4 м-ға етә. Май айында аҡһыл һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Энәлек йылға буйҙарындағы урман ситендә үҫергә ярата. Таралыу ареалы көнбайыштан көнсығышҡа 5 мең км-ға етә: Рәсәйҙең көнсығышынан Көнбайыш Себергә тиклем, Байкал арты, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Ҡытай, Монголия.
Башҡортостандың күпселек райондарында осратырға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.

## Һылтанмалар
* ''Боярышник кроваво-красный'' на сайте USDA NRCS
* ''Выращивание боярышника кроваво-красного''
Этмуйыл

**Этмуйыл** (, ), или **жостер ломкий** () — бейеклеге 1,5-3 тирәһендә булған ҡыуаҡ йәки ағас; аҡ, күгелйем сәскәле, сәнскеле, ҡара ҡабыҡлы, йомшаҡ ҡына ҡара емешле туғай ҡыуағы. Май-июнь айҙарында йәшкелт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Европа, Көнбайыш Себерҙә, Кесе Азия, Кавказ һәм Крымда урман һәм урманлы дала зонаһында таралған.
Этмуйыл йылға буйҙарында, күл, һаҙлыҡ тиәһендә, әрәмәлек араһында урманда үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, Дыуан, Мәсетле, Балаҡатай, Салауат райондарында бигерәк тә күп осрай.

## Һылтанмалар
* Крушина ломкая (крушина ольховидная, крушинник, сорочьи ягоды, волчьи ягоды, черемуха) — Frangula alnus Mill 
* Крушина ломкая — Frangula alnus Mill.: фотографии и описание
* Крушина ольховидная. (Аналитический обзор)

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
Әрем

**Әрем, әсе әрем** (, ) — астра сәскәлеләр ғаиләһенән ағыулы үлән үҫемлек. Июль — август айҙарында һары сәскә ата, август — октябрҙә орлоғо өлгөрә.
[thumb|left|250px|Әрем. [Köhler's Medizinal-Pflanzen, 1887 китабынан ботаник иллюстрация]]

## Таралыуы
Европа, Төньяҡ Африка, Көнбайыш Азияла таралған. Төньяҡ Америкала күсерелгән үҫемлек булараҡ таралған.

Әрем юл буйҙарында ташландыҡ ерҙә, канауҙарҙа, баҡса тирәһендә үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1271. Artemisia absinthium L. — Полынь горькая // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 335. — ISBN 5-87317-163-7.

## Һылтанмалар
* Полынь горькая
* Полынь горькая — лечебное применение  .
Әнис үләне

**Әнис үләне** (, ) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 60 см-ға етә ала. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Әнистең тыуған яғы Кесе Азия. Рәсәйҙә тәмләткес һәм дарыу үләне булараҡ сәсеп үҫтерелә.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. 
## Һылтанмалар
* 
* Спиртные напитки на основе '''аниса'''
Таҡыябаш

**Таҡыябаш** (, )— лютиктар ғаиләһенә ингән күгелйем алһыу сәскәле болон үләне; декоротив сорттары төрлөсә сәскә ата.

thumb|220px| Таҡыябаш сәскәһе биш зәңгәр тажлы һәм аҡ күҙле.

### Таксономик хәле
Таҡыябаш ырыу яғынан  һәм  яҡын тора: был өс ырыу бер трибты тәшкил итә.  ғаиләлеге  ғаиләһе :

 

## Һылтанмалар

*
Тиле шалҡан

**Тиле шалҡан** (, )— әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ингән һары сәскәле ҡый үләне.
Баҫыу билсәне

**Баҫыу билсәне** (урыҫ.Бодя́к полево́й, йәки Ро́зовый осо́т, лат. Cirsium arvense)- ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә ингән сәнскәк япраҡлы ҡый үләне. Бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя.
[thumb|left|200px|Баҫыу билсәне [Сәскә атыу|сәскә ата, мамыҡлы орлоҡтары ла күренә]]

thumb|left|200px|Баҫыу билсәне үҫкән ер

## Әҙәбиәт
* Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001йыл. ISBN 5-295-02 844-5
* Растения полей и лесов. — Прага: Артия, 1987.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аҡ туҡыранбаш

**Аҡ туҡыранбаш** (урыҫ. Клевер ползучий) (лат. Trifolium repens) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған тумалаҡ сәскәле, өсәрләп торған түңәрәк яараҡлы үлән. Бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя.

## Ботаник яҙма

Аҡ туҡыранбаш үрмәләүсе күп йыллыҡ үлән үҫемлек.

Тамыр системаһы тармаҡлы, күп яҡлы, төп тамыры ҡыҫҡа.

Һабағы урмәләүсе, ергә йәйеләгн, төйөндәрендә тамырҙары бар, ботаҡлы, яланғас, күп осраҡта ҡыуыш.

Япраҡтары оҙонса, өс тармаҡлы, япраҡсалары киң оҙонса түңәрәк, осонда эскә кереп тора. һабаҡтары 30 см оҙонлоғонда.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. — Өфө, 2001. — ISBN 5-295-02 844-5
* 

## Һылтанмалар
* 
* Клевер ползучий
* Клевер ползучий на сайте USDA NRCS
*  
* Ареал клевера ползучего
Күбаяҡ

**Күбаяҡ** (, )— бал ҡорто ҡарышлауыҡтары менән туҡланған быуынтыҡ аяҡлы төнгө бөжәк. 

## Әҙәбиәт
* Г.Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001йыл. ISBN 5-295-02 844-5
* Клюге Н. Ю. 2000. *Современная систематика насекомых. Принципы систематики живых организмов и общая система насекомых с классификацией первичнобескрылых и древнекрылых.* СПб.: Изд-во «Лань». — 336 с.
* Кузнецов Н. Я. 1951. «Класс многоножек (Myriopoda)» *Руководство по зоологии.* Т. 3, ч. 2. М.: Советская наука. С. 124—166.
* Barnes, R.D. 1968. *Invertebrate Zoology*. W.B. Saunders Co., Philadelphia. 743 p.
* *Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. (том посвящен сухопутным членистоногим)*. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с.

## Һылтанмалар
* 
thumb|300px|left|Күбаяҡ филогенияһы  (Клюге буйынса, 2000).

*
Гватемала

**Гватема́ла** (**, Гватема́ла Республикаһы** ( ) — Үҙәк Америкала халыҡ һаны буйынса иң ҙур дәүләт. Халыҡтың күпселеге метистар (58 %) һәм индейҙар (40 %) тәшкил итә.

XX быуат башында Гватемалының төп халҡын индейҙар тәшкил иткән (1920 йылда — 65 %). Индейҙар һәм метистар ҡушылыу нәтижәһендә «латино» тоҡомо барлыҡҡа килә.
Кеблә

**Кебләләр** (, ) — үлән бете, үҫемлектәрҙең һутын ҡорота торған йәшел төҫтәге ваҡ ҡына ҡанатһыҙ бөжәк; өҫғаилә бөжәктәр  ярым ҡаты ҡанатлылар отрядынан (*Hemiptera*). Элегерәк тигеҙ ҡанатлыларға  керетелгән булған (*Homoptera*). Кебләләрҙең 4000 төрө билдәле.

## Туҡланыуы
Кебләләр аминокислоталарға бай булған һуттар менән туҡлана һәм татлыҡай бүлеп сығаралар. Бал ҡорттары уны йыя. Ул балды япраҡ балы тип йөрөтәләр.

## Үрсеүе ҙәм һауа юлы менән таралышы
thumb|200px|left|Кебләләрҙең терек хәлдә тыуыуы
thumb|Кебләләрҙең стадялы үҫеше

## Кебләләрҙең систематикаһы
thumb|right|200px|Үҫемлек һабағына һырышыусы кебләләр
Кебләләр күп төрлө таксондар тәшкил итәләр һәм ун ғәиләгә керәләр.Phylloxeroidea (филлоксерҙар аҫ ғаиләһе кебләләре айырым төркөм тәшкил итә).
* *[[Anoeciidae]]*
* *[[Aphididae]]* Latreille, 1802 (Настоящие тли)
* *[[Drepanosiphidae]]*
* *[[Greenideidae]]*
* *[[Hormaphididae]]*
* *[[Lachnidae]]*
* *[[Mindaridae]]*
* *[[Pemphigidae]]*
* *[[Phloeomyzidae]]*
* *[[Thelaxidae]]*

## Үҙенсәлектәре
Уларҙың ҡырмыҫҡалар менән симбиоз бәйләнешеә бар. Ҡайһы бер ҡырмыҫҡалар уларҙы ҡарай, көтөүлектәрен көтә, һәм уларҙың шәкәрле һуттарын аҙыҡ булараҡ ҡуллана.

## Әҙәбиәт
thumb|250px| Oсматау кебләләрҙең төп дошманы

* Г.Д.Зәйнуллина.Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит.ISBN 5-295-02 844-5
* Мордвилко А. К. *Насекомые полужесткокрылые (Insecta Hemiptera). Aphidodea. Фауна России и сопредельных стран, преимущественно по коллекциям Зоологического Музея Императорской Академии Наук.* Том 1. Выпуск 1. (С 93 рисунками в тексте). Петроград. Типография Российской Академии Наук. 1914. 276 с.
* Мордвилко А. К. *Насекомые полужесткокрылые (Insecta Hemiptera). Aphidodea. Фауна России и сопредельных стран, преимущественно по коллекциям Зоологического Музея Императорской Академии Наук.* Том 1. Выпуск 2. (С 55 рисунками в тексте). Петроград. Типография Российской Академии Наук. 1919. 276 с.
* Heie, O. E. 1980. The Aphidoidea (Hemiptera) of Fennoscandia and Denmark. 1. Fauna Entomologica Scandinavica, 9.
* Heie, O. E. 1987. Palaeontology and phylogeny. Aphids: Their biology, natural enemies, and control, vol 2A. Eds. A. K. Minks and P. Harrewijn. Elsevier, Amsterdam.
* Heie, O. E. 1994. Why are there so few aphid species in the temperte areas of the southern hemisphere? European Journal of Entomology 91:127-133.
* Heie, O. E. 1994. Aphid ecology in the past and a new view on the evolution of Macrosiphini. In Individuals, Population and Patterns in Ecology. Eds. S. R. Leather et al. Intercept, Andover. pp.&nbsp;409–418.
* Minks, A. K. and P. Harrewijn, eds. 1987. Aphids: Their biology, natural enemies and control. Elsevier, Amsterdam.
* Moran, N. A. 1992. The evolution of aphid life cycles. Annual Review of Ecology and Systematics 37:321-348.
* von Dohlen, C. D. and N. A. Moran. 1995. Molecular phylogeny of the Homoptera: a paraphyletic taxon. Journal of Molecular Evolution. 41:211-223.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Трофобиоз
* Мирмекофилия

## Һылтанмалар
 
* http://www.sel.barc.usda.gov/aphid/aphids.htm  Aphidoidea на сайте US Department of Agriculture
* http://tolweb.org/Aphidoidea/11009/1995.01.01  Aphidoidea на сайте The Tree of Life
Өсҡат

**Өсҡат**(, ) — аҡлы -аллы ваҡ ҡына сәскә атҡан, ҡыҙыллы — һарылы ҡушар — ҡушар емеш биргән, ҡубырсып торған аҡһыл ҡабыҡлы үҫемлек.

## Әҙәбиәт

* Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
* 
* 
* 
*
Алса

**Алса **(урыҫ. алыча) — гөлйемеш һымаҡтар ғаиләһенә ингән аҡ сәскәле, сейә һымаҡ емешле көньяҡ ағасы; март- апрель айҙарында япраҡ ярыу менән бергә сәскә ата; бал ҡорттары уның һеркәһен дә, татын да йыя.

## Культура булараҡ эшкәртеү
Алсаны үҫентеләр, привикалау һәм орлоҡтар менән үрсетәләр.

Яҡшы һеркәләнһендәр өсөн баҡсаға 2-3 төрлө (сорт) ултыртырға кәңәш ителә.

## Ҡайһы бер сорттары
* Анастасия
* Гек
* Геогджа
* Глобус
* Десертная (Никитская красная 804, Консервная 804, Десертная консервная)
* Дынная
* Евгения
* Жемчужина
* Злато скифов
* Июльская роза (Июньская роза, Комета ранняя)
* Карминная
* Клеопатра
* Колонновидная
* Комета поздняя
* Кремень
* Крупноплодная
* Крупноплодная 9-114
* Крупноплодная рубиновая
* Кубанская комета
* Куркудуш
* Кутаиси
* Мара
* Найдёна
* Небеджаевская ранняя
* Несмеяна
* Никитская жёлтая
* Обильная
* Оленька
* Пионерка
* Подарок сад-гиганту
* Подарок Санкт-Петербургу
* Пурпуровая
* Путешественница
* Румяное яблоко
* Риони
* Саконсерво
* Сарматка
* Сигма
* Субхи ранняя
* Фиолетовая десертная
* Шатёр

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Информация на начало XX века: 

## Әҙәбиәт
* **Г.Д.Зәйнуллина.**Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит.ISBN 5-295-02 844-5
* *Костина К. Ф.* Культура сливы. — Симферополь, 1951.
* *Ковалёв Н. В.* Алыча в природе, культуре и селекции. — Ташкент, 1955.

## Һылтанмалар
* Подробное ботаническое описание в базе данных «Флора сосудистых растений Центральной России»
Йондоҙ сәскә

[thumb|250px|right|[Бал ҡорто йондоҙ сәскәлә]]

**Йондоҙ сәскә** (А́стра) (лат. Aster) — ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә кергән еҫһеҙ, эре сәскәле үҫемлек; июль- сентәбрь айҙарында сәскә ата; бал ҡорто өсөн иң һуңғы өҫтәмә аҙыҡ биреүселәр рәтенә инә.

## Төрҙәре
На территории бывшего СССР произрастает 26 видов астр. В средней полосе России можно встретить следующие виды:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Астра в Энциклопедии декоративных садовых растений
* Астра многолетняя
Тәкә һаҡалы

**Тәкә һаҡалы** (ва́йда) () — ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа ғына шау япраҡлы. һары суҡ сәскәле үҫемлек; бал ҡорттары уның татын йыя.

ref>.

## Ҡайһы бер төрҙәре
*
*
*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Балдаҡ атыш

**Балдаҡ атыш** *(урыҫ.стрельба в кольцо)* — башҡорт балалар уйыны. Башҡорт халҡы борондан уҡ балаларҙы кесе йәштән үк мәргәнлеккә өйрәткән. Был уйын шуларҙың береһе.
## Уйын урыны
Ауыл ситендәге тигеҙ ялан.

## Әҙерлек

Уйнарға теләүселәр 4-5 баланан артып китһә, был уйынды уҙаҡлашып (ишләшеп) ике тигеҙ төркөмгә бүлергә мәмкин.

Һәр бер уйнаусыла йәйә йәки уғатар мылтыҡ һәм бер нисә башаҡлы уҡ булырға тейеш. Сәп урынына бүрәнә ағастан бысылған тәгәрмәсте алалар. Уның диаметры 15-20 см, ҡалынлығы 3 см тирәһе. Ул тәгәрмәсте ергә ныҡ итеп ҡаҙап ҡуйылған ағастың осона беркетәләр. Атыу һыҙығы сәптән 10 м самаһы алыҫлыҡта булырға тейеш.

Яҡтарға бүленеп уйнаған саҡта, ике сәп яһарға һәм уларҙың араларын 3-4 м ҡалдырып,йәнәш итеп ергә ҡаҙап ҡуйырға кәрәк. һәр яҡтың үҙенең бер баш уҡсыһы була.Йәш ағастан бысып алынған тәгәрмәстең йөҙөндәге ысын сәпкә оҡшаған түңәрәк һыҙыҡтар-бүлкәттәр бар. Ошо түңәрәк бүлкәттәрҙе өлөштәргә бүлеп сығырға кәрәк. Ул саҡта унынсы өлөш ағас үҙәгенә тура килергә тейеш. Сәпте түңәрәк бүлкәттәргә бүлеү ике тигеҙ төркөмгә бүленеп уйнағанда кәрәк.Сөнки был осраҡта яҡтар араһындағы ярыштың һөҙөмтәһе мәрәй иҫәбе менән билдәләнәсәк.

## Уйындың аңлатмаһы
Уҡсыла, билдәләнгән урындан тороп, ағас тәгәрмәстең үҙәгенә төбәп, тейгеҙергә тырышалар. Кемдең уғы сәптең иң үҙәгенә барып ҡаҙала, шул иң мәргән атыусыларҙан һанала. Ә үҙәктән ситәрәк тейгеҙгәндәре уртансылар була. Бөөтөнләй яҙа атҡандары насар уҡсылар була.

## Ҡағиҙәләр
Ярыш башланғанда бөтә уҡсылар ҙа уҡ атҡан һыҙыҡ янына туплана.Сәптең арт яғында бер йән эйәһелә булырға тейеш түгел. Уҡтарҙың барыһы ла атылып бөткәс кенә, сәп янына барырға рөхсәт ителә. Һәр уҡсы үҙ уҡтарын таный белергә тейеш. Бер атҡанда нисәшәр уҡ атыуҙы алдан билдәләргә кәрәк. Яҡтарға бүленеп уйнағанда,уҡ атыуҙы сиратлап уҙғарырға кәрәк.Уҡ атыуҙар тамамланғас, ярыш һөөҙөмтәһен һәр яҡтың баш уҡсылары бергәләп тикшерә.

## Уйындың әһәмиәте
Ҡул мускулдарын көсәйтә, мәргәнлекә өйрәтә, күҙҙең осҡорлоғон яҡшырта, ғәйрәтлек, үҙ көсөнә ышаныу тәрбиәләй.

## Әҙәбиәт
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
Кем алда өлгөрә?

**Кем алда өлгөрә?** *(урыҫ. Кто успеет опередить?)*— башҡорт милли балалар уйыны.
Ике бала, ҡара-ҡаршы тороп, бауҙың остарын тота. Уларҙың һәр береһе яғында, ике метр алыҫлыҡта, берәр түмәр ултыртыла.

Сигнал булыу менән, уйнаусылар икеһе лә бер-береһен үҙ яғына тарта башлай һәм һыңар ҡулы менән түмәрҙе тотоп алырға тырыша. Кем үҙ яғындағы түмәрҙе элегерәк тотоп өлгөрә, шул еңеүсе була. Бау тартышырғә йәнә ике кеше сыға.

## Әҙәбиәт
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
Әбәк-көбәк

**Әбәк-көбәк** (урыҫ. Абак-кубяк)— башҡорт милли балалар уйыны.

Уйнаусылар араһынан көтөүсе һайлана. балалар бер-бер артлы теҙелешеп тора. көтөүсе алда торған баланың усына һуғып:

*Әбәк-көбәк, алтын табаҡ,*

*Етә алһаң, көмөш ҡалаҡ,*

*Етә алмаһаң, артыңа*

*Етмеш көрәк көл!-*

ти ҙә йүгереп ҡаса, ә тегенеһе уны баҫтыра. көтөүсе, ҡасып барып, теҙелгән төркөмдөң артына баҫа алһа, баҫтырылған бала көтөүсе була. Ә инде ҡаса алмай баҫтырған балаға тотолһа, яүынан үҙе көтөүсе була; баҫтырып тотҡаны төркөмдөң артына барып баҫа. Уйын шул тәртиптә дауам итә.

## Әҙәбиәт
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 й. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
Айыутабан

**Айыутабан** (, ) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.

thumb|250px|
## Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

## Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.

Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.

## Төрҙәр теҙмәһе
Ырыу үҙенә 250—300 төрҙө берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа  таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Г. Д.Зәйнуллина.*Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
* *Агапова Н. Д.* Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* 
* 
* 
* *Gardeners’ Encyclopedia of Plants & Flowers*. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.

## Һылтанмалар
*  
*  
* Аконит на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений
* Забелина Н. Аконит — красивый, строгий, ядовитый. Часть 1.  Часть 2.  На сайте Мир увлечений 

Төркөм:Баллы үҫемлектәр

Төркөм:Умартасылыҡ
Сәрүәр

**Сәрүәр**  йәки бохар селеге (урыҫ. Акация, лат. Acacia)  ҡуҙаҡлылар (Fabaceae) ғаиләһенә ҡараған ҙур  ырыуҙарҙың береһе. 

Башлыса Австралияла, Африкала, Мексикала һәм Азияла үҫә. Йыш ҡына Европа оранжереяһын һәм теплицаһын биҙәй
Мәңге йәшел ағастар.  25 м тиклем бейеклеккә һәм  1,2 метрға тиклем диаметрлы ағастар  йәки ҡыуаҡлыҡтар. Сәнскеләре  булырға мөмкин. Йәш үҫемлектәрҙең ҡабығы  ғәҙәттә йәшел, шыма, һуңыраҡ ныҡ ярғыслана,  йәшел, һоро йәки көрән төҫтә була. 

Тамыр системаһы ҡеүәтле, төп тамыры ныҡ үҫешкән һәм тупраҡтың өҫкө ҡатламында  горизонталь йүнәлештә ныҡ тармаҡлана.

### Таксономия
**Сәрүәр ағасы** ырыуы Ҡуҙаҡ сәскәлеләр тәртибе (*Fabales*). Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе (*[[Fabaceae]]*)   кесе ғаиләһенең  трибаһына инә.

## Әҙәбиәт
* Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. — Өфө, 2001. — 255 бит. — ISBN 5-295-02 844-5
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Бәшмәк йыйыу (уйын)

**Бәшмәк йыйыу** () — башҡорт милли балалар уйыны. 

Балалар түңәрәккә баҫа. Уйынды ойоштороусы ике уйынсыны түңәрәк эсенә саҡырып сығара һәм уларҙың күҙҙәрен бәйләй. күҙе бәйләнгәндәрҙең аяҡ аҫтына "бәшмәк" рәүешендәге бер нисә әйбер ҡуйыла.

уйынды ойоштороксы күҙе бәйләнгәндәргә бер минут эсендә "бәшмәктәр"ҙе йыйып бөтөрөргә ҡуша. Түңәрәк эсендәгеләр төртөшә-төртөшә "бәшмәк" йыя башлайҙар. Кем билдәләнгән ваҡытта күп "бәшмәк" йыйып өлгөрә, шул еңе-се тип иғлан ителә. Түңәрәк эсенә башҡа уйнаусылар сыға.

Был уйынды ике тигеҙ төркөмгә бүленеп тә уйнарға була.

## Әҙәбиәт
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
* Балалар фольклоры. Өфө-1997 й