Империя

**Импе́рия** ( — *власть*) — башында император торған монархик йә колониаль дәүләт, йә халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған, эске һәм тышҡы сәйәсәтендә хәрби сословиеларға (армияға) таянған һәм хәрби сословиелар мәнфәғәтендә эш иткән держава. Ҡағиҙә булараҡ, империя төрлө халыҡтарҙы һәм территорияларҙы берҙәм сәйәси үҙәкле берҙәм дәүләткә берләштерә. Төбәктә, хатта донъяла һиҙелерлек роль уйнай. Иң билдәле империялар — Рим, Изге Римс, Монгол, Ғосман, Рәсәй һәм Британ империялары. Хәҙерге заманда тик япон монархы ғына император титулын йөрөтә, ләкин был нигеҙҙә генә Японияны империя тип атап булмай, сөнки был илдең үҙатамаһы Япон дәүләте тип тәржемә ителә, ә Япон империяһы түгел, шулай уҡ Конституция буйынса япон императоры дәүләттең һәм халыҡтың берҙәмлеге символы ғына булып тора.

Даль һүҙлегендә империя «саны буйынса сикһеҙ, иң юғары торған император санын йөрөткән хакимлы дәүләт» тип билдәләнә.

## Империяның формалары
Геосәйәсәт классиктары Карл Шмитт һәм Хэлфорд Маккиндер экспансия формаһы буйынса империяның ике төрөн айыра, геосәйәсәт буйынса бөтә дәүләттәрҙе теллурократик һәм талассократик дәүләттәргә бүлеп, уларға хас формаларҙы аныҡлай.

Теллурократия: Континенталь империялар күрше ерҙәрҙе үҙҙәренә ҡушҡанда һәм үҙҙәренең сиктәренә индергәндә хәүефһеҙлек маҡсатында уларҙы шунда уҡ үҙ провинцияһына әйләндерергә, империя закондарының үтәлеүен һәм империя валютаһы әйләнешен гарантияларға мәжбүр була. Был саралар элиталарҙы һәм йәмәғәтселекте империя төҙөлөшөнә ярайһы уҡ еңел ылыҡтыра алған.
Континенталь империяларҙың сәскә атыуының ике периоды була: боронғо римса һәм «наполеонса».

Талассократия: Бында Британ, Испан, Португал, Нидерланд һәм Япон колониаль империялары ҡарай. Колонияларҙың иҡтисади маҡсатҡа ярашлылығы кәмегәс тә империяның ғүмере тамамлана, колониаль империялар колонияларынан баш тартып бөттө инде, тигән ҡараш йәшәй. ХХ быуат башына колониаль диңгеҙ империялары ғәмәлдә тарҡалып бөттө. 

## Империяларҙың тарихы

Тарихта тәүге империя булып Аккад һанала, уны Саргон батша б.э.т. III мең йыллыҡта нигеҙләй. Киләһе империя — Боронғо Бабил батшалығы, ул Хаммурапи i осоронда б.э.т. II мең йыллыҡта күтәрелә. Бабил ҡатнаш халыҡлы һәм бейек башнялары булған классик империя ҡалаһы булып тора. Империяның төрлө өлөштәре араһында юлдар төҙөлә, почта хеҙмәте булдырыла. Йәмәғәт тормошо Хаммурапи ҡанундары йыйынтығы менән көйләнә. Хеттар империяһы Бабил империяһының көнәркәше була. Бөтә ҡатмарлы ҡоролмалар кеүек, империялар ҙа емерелә, тарҡала, үҙәк власть көсһөҙләнә, аҡһөйәктәрҙең республикасы идараһы менән алмаштырыла.

Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта яңы этап башлана, Ассирия империяһы барлыҡҡа килә. Ҡәбиләләрҙең йыйылма ғәскәрҙәре урынына профессиональ регуляр армия ойошторола. Халыҡтарҙы күсереү юлы менән халыҡты унификациялау саралары күрелә. Сираттағы бөйөк империя булып Фарсы империяһы тора, ул сатраплыҡтарға бүленә, сиктәрендә өс ҡитға (Европа, Азия, Африка) илдәре берләшә. Гректар уны һүрәтләү өсөн деспотия һүҙен ҡуллана. Уға алмашҡа ҡыҫҡа ғүмерле Македон империяһы килә, ул империя идеяһын Европаға индерә.

Македон империяһы тарҡалғандан һуң Һиндостанда Маурҙар империяһы хасил була. Б.э.т III быуатта Ҡытайҙа Цинь Ши Хуан Цинь империяһын төҙөй. Б.э.т. I быуатта Европала Цезарь Рим империяһын нигеҙләй. Рим империяһы провинцияларға бүленә.

Унан Франк империяһы, Византия империяһы һәм Изге Рим империяһы (Австрия империяһы) баш ала.

Наполеон осоро XVII быуат — ХХ быуат башына тура килә. Был ваҡытта сәскә атҡан империялар: Рәсәй империяһы, Наполеон Францияһы, Герман империяһы, Япон империяһы, Ғосман империяһы, Дат-Норвег унияһы, Фарсия һәм башҡалар. Бонапарт Наполеон идараһы был периодтың сәскә атҡан сағына тура килгәнлектән Наполеон периоды тип атала.

## Иң билдәле империялар

* Ғәрәп хәлифәлеге (VII б.)
* Ассирия империяһы (б.э.т. X—VI бб.)
* Британ империяһы (1606—1997)
* Бөйөк Моголдар империяһы (1526—1858)
* Испан империяһы (1492—1976)
* Инкалар империяһы (XV быуат башы — 1532)
* Тимериҙәр империяһы (1370—1507)
* Ҡытай империяһы (б.э.т. 221 — 1912)
* Македон империяһы (б.э.т. яҡ. 338 — б.э.т.)
* Монгол империяһы (1206—1368)
** Алтын Урҙа (1224—1483)
* Ғосман империяһы (1299—1922)
* Португал колониаль империяһы (1415—1999)
* Фарсы империяһы (б.э.т. яҡ. 550—330)
* Рим империяһы (б.э.т. 27 — 395)
** Көнбайыш Рим империяһы (395—476 (480))
** Византия (Көнсығыш Рим) империяһы (395—1204; 1261—1453)
*** Латин империяһы (1204—1261)
*** Никей империяһы (1205—1261)
*** Трапезунд империяһы (1204—1461)
* Рәсәй империяһы (1721—1917)
* Франк империяһы (Бөйөк Карлдыҡы) (800—843)
* Изге Рим империяһы (962—1806)
** Габсбургтар империяһы (Австрия империяһы) (1804—1867)
*** Австро-Венгрия империяһы (1867—1918)
* Герман империяһы (1871—1918)
** Өсөнсө рейх (1933—1945)
* Француз империяһы
** Беренсе француз империяһы (1804—1815)
** Икенсе француз империяһы (1853—1871)
** Француз колониаль империяһы (яҡ. 1605—1960-сы йылдар)
* Япон империяһы (1868—1945)

## Империялар хронологияһы

ImageSize = width:1350 height:550
PlotArea  = width:1250 height:450 left:50 bottom:50

DateFormat = yyyy
Period   = from:-550 till:2009
TimeAxis  = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-500

# there is no automatic collision detection,
# so shift texts up or down manually to avoid overlap

Colors=
 id:red value:red

Define $dx = 25 # shift text to right side of bar
Define $dy = -5 # adjust height

BarData=
 bar:Persian text:Персия
 bar:Alexandrian text:Македония
 bar:Mauryan text:Индия
 bar:China text:Китай
 bar:Roman text:Рим
 bar:Byzantine text:Византия
 bar:Arabian text:Арабы
 bar:Holy-Roman text:Св. Римская
 bar:Ajuran text:Монголия
 bar:Ottoman text:Турция
 bar:Spanish text:Испания
 bar:Russian text:Россия
 bar:Swedish text:Швеция
 bar:French text:Франция
 bar:Austrian text:Австрия
 bar:German text:Германия
 bar:British text:Британия

PlotData=
 bar:Persian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:-550 till:-330 shift:($dx,-2)  color:red

 from:226 till:651 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:Alexandrian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7
 from:-336 till:-323 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:Mauryan color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7
 from:-321 till:-185 shift:($dx,-2)  color:red

 from:1674 till:1820 shift:($dx,-2)  color:red

 bar: China color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize: 7
 from:-221 till: 220 shift:($dx,-2) color: red
 at:206 mark:(line,white)

 from:265 till: 420 shift:($dx,-2) color: red
 at:280 mark:(line,white)
 
 from:581 till: 907 shift:($dx,-2) color: red
 at:589 mark:(line,white)
 at:618 mark:(line,white)
 at:907 mark:(line,white)

 from:960 till: 1279 shift:($dx,-2) color: red
 at:960 mark:(line,white)
 at:907 mark:(line,white)
 at:1125 mark:(line,white)
 at:1279 mark:(line,white)
 at:1271 mark:(line,white)

 from:1368 till: 1911 shift:($dx,-2) color: red
 at:1644 mark:(line,white)

 bar:Roman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:-27 till:476 shift:($dx,-2)  color:red
 at:68 mark:(line,white)
 at:69 mark:(line,white)
 at:96 mark:(line,white)
 at:192 mark:(line,white)
 at:235 mark:(line,white)
 at:284 mark:(line,white)
 at:364 mark:(line,white)
 at:392 mark:(line,white)
 at:455 mark:(line,white)

 bar:Byzantine color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:306 till:1204 shift:($dx,-2)  color:red
 at:363 mark:(line,white)
 at:364 mark:(line,white)
 at:457 mark:(line,white)
 at:518 mark:(line,white)
 at:602 mark:(line,white)
 at:610 mark:(line,white)
 at:711 mark:(line,white)
 at:717 mark:(line,white)
 at:803 mark:(line,white)
 at:813 mark:(line,white)
 at:820 mark:(line,white)
 at:867 mark:(line,white)
 at:1056 mark:(line,white)
 at:1057 mark:(line,white)
 at:1059 mark:(line,white)
 at:1081 mark:(line,white)
 at:1185 mark:(line,white)
 from:1261 till:1453 shift:($dx,$dy)  color:red

 bar:Arabian text:Арабы:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7
 from:632 till:945 shift:($dx,-2)  color:red

 from:1124 till:1258 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:Holy-Roman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:962 till:1024 shift:($dx,-2)  color:red
 from:1027 till:1125 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1133 till:1137 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1155 till:1197 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1209 till:1215 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1220 till:1250 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1312 till:1313 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1328 till:1347 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1355 till:1378 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1433 till:1437 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1452 till:1740 shift:($dx,$dy)  color:red
 from:1742 till:1806 shift:($dx,$dy)  color:red
 at:1745 mark:(line,white)
 at:1765 mark:(line,white)

 bar:Ajuran color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1206 till:1368 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:Ottoman color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1453 till:1918 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:Spanish color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1492 till:1898 shift:($dx,-2)  color:red
 at:1808 mark:(line,white)
 at:1809 mark:(line,white)
 at:1810 mark:(line,white)
 at:1811 mark:(line,white)
 at:1812 mark:(line,white)
 at:1813 mark:(line,white)

 bar:Russian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1547 till:1917 shift:($dx,-2)  color:red
 at:1605 mark:(line,white)
 at:1606 mark:(line,white)
 at:1610 mark:(line,white)
 at:1611 mark:(line,white)
 at:1612 mark:(line,white)

 bar:Swedish color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1611 till:1718 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:French color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1804 till:1814 shift:($dx,-2)  color:red
 at:1815 mark:(line,red)
 from:1852 till:1870 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:Austrian color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1804 till:1918 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:German color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1871 till:1918 shift:($dx,-2)  color:red

 bar:British color:red width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 from:1707 till:1998 shift:($dx,-2)  color:red



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Империализм
* Колониализм
* Бойондороҡло территориялар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Мифы и заблуждения в изучении империи и национализма. М., 2010.
* Егор Гайдар Гибель империи. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2006 (2-е изд., 2007). — 448 с. — ISBN 5-8243-0759-8.

## Һылтанмалар
* *Георгий Федотов* «Судьба империй»
* *Доминик Ливен* Империя, история и современный мировой порядок
* *Доминик Ливен* «Российская империя и её враги»
* *Сергей Гавров* Модернизация во имя империи. Социокультурные аспекты модернизационных процессов в России