open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куала-Лумпур

**Куа́ла-Лу́мпур** (, тәржемәһе: «бысраҡ тамаҡ»; *джави*كوالا لومڤور) — Малайзияның баш ҡалаһы.

2009 йылға ҡарата халҡы 1 809 699 кеше тәшкил итә.

## География
Куала-Лумпур ҡалаһы Малакка ярымутрауының көньяҡ-көнбайышында Кланг һәм Гомбак йылғалары араһындағы түбән таулы үҙәндә урынлашҡан.

## Климат
Куала-Лумпур экваториаль климат бүлкәтендә ята. Күп миҡдарҙа яуым-төшөм (йылына уртаса 2627 мм) күҙәтелә. Йыл әйләнәһенә эҫе һәм дымлы була. Ҡойма ямғырҙар тигеҙ дәүмәлдә йыл дауамында тиерлек яуа, июнь-август айҙарында уның күләме аҙыраҡ кәмей.

Ҡалала температура бер ваҡытта ла 38,5&nbsp;°C-тан юғары күтәрелмәй һәм 17,8&nbsp;°C-тан төшмәй. Уртаса тәүлек максимумдары 30—33&nbsp;°C кимәлендә, минимумдары — 23—25&nbsp;°C.




## Тарих
Куала-Лумпурға 1857 йылда нигеҙ һалына. 1880 йылдан алып 1978 йылға тиклем — Селангор провинцияһы (штаты) үҙәге. 1946—1957 йылдарҙа шул уҡ ваҡытта британия колонияһы үҙәге, 1957—1963 бойондороҡһоҙ Малайя Федерацияһының баш ҡалаһы.

#### Һуңғы модернизм һәм постмодернизм
* Петронас башнялары (452 метр, 88 ҡат — донъялағы иң бейек ҡоролмаларҙың береһе)


Файл:Torres Petronas Mayo 2004.jpg|Петронас башнялары төндә


### Башҡа иҫтәлекле урындары
* 5 ҙур парктар (иң әһәмиәтлеһе — «Үҙәк күлле парк» (): орхидеялар паркы, күбәләктәр паркы, ҡоштар паркы, Милли мәсет, Ислам сәнғәте музейы, Милли монумент, кәмә станциялары, спорт һәм балалар майҙансыҡтары, асыҡ эстрада менән) һәм бихисап скверҙар.
* ҡала янында «Zoo Negara» гигант зоопаркы.
* ҡайһы бер битләүҙәрҙә кеше аяғы баҫмаған һаҡланған урман участкалары (Bukit Nanas).
* ҡытай кварталы.
* музей менән һөнәрселек комплексы (Kompleks Kraf).
* *Royal Selangor* фабрикаһының туристик үҙәге.
* ҡала үҙәгендә Kampung Bahru малай ауылы.
* П. Рамли мемориаль музейы.


Файл:KL_Bird_park_net.jpg|Ҡоштар паркы өҫтөнән ауы
Файл:KLBP_free_fly_2.jpg|Ҡоштар паркындағы күренеш
Файл:KLBP_Flamingo_2.jpg|Фламинго менән быуа
Файл:Aratinga solstitialis on perch.jpg|Ҡояшлы аратинга
Файл:Toco_toucan_closeup.jpg|Токо тукан


## Туғандаш-ҡалалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Я познаю мир: Детская энциклопедия: Города мира. Автор Е. Чекулаева; — М.: ООО «Фирма „Издательство АСТ“»; ООО «Издательство „Апрель“», 1999—480 с.: ил.
* Pogadaev, Victor. Dari Kuala Lumpur ke Moscow //Dewan Bahasa. Mac 2004, 24—29.
Бәхет йәше

**ЯСЙ «Бәхет йәше»** — Рәсәй шәхси компанияһы, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге булған проект, ул актив тормош алып барырға теләгән оло йәштәге кешеләргә бағышланған. Ойошма лекциялар, семинарҙар, геронтолгик тематикаһына бағышланған өйрәтеү курстары үткәрә, китаптар баҫтырып сығара. 2012 билдәле медиа-эшҡыуар Владимир Яковлев был ойошманы нигеҙләй.

## Эшмәкәрлеге

2012 йылда билдәле Рәсәй журналисы Владимир Яковлев ойошманы нигеҙләй. Владимир Яковлев — «Коммерсантъ» матбуғат йортоноң һәм «Сноб» журналының нигеҙләүсеһе, өс йыл донъя буйлап сәйәхәт ҡылып, актив тормош алып барған 50 йәштән олораҡ кешеләрҙә эҙләй. Ул фекерҙәштәре менән «Бәхет йәше» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтен барлыҡҡа килтерәләр, шул уҡ ваҡытта ойошманың генераль директоры вазифаһында Анна Шарафиева эшләй башлай.

Ойошманың төп маҡсаты — «гайд-курстар» үткәреү. «Гайд-курстар» — уңыштарға өлгәшкән шундай уҡ проектың оло йәштәге ҡатнашыусыларҙың түләүле онлайн-семинарҙар үткәреүе. Лекторҙар клиенттары менән үҙҙәренең был йә икенсе өлкәлә тәжрибәһе менән таралышалар, консультациялар үткәрәләр, кәңәштәр бирәләр, өлгәшкән һөҙөмтәләре һәм масьәләләре тураһында фекер алышалар. Курстар тематикаһы төрлөсә була, мәҫьәлән, йүгереүгә, ябығыуға, арҡана төҙәйтеүгә һәм медитацияларға баҡышланған дәрестәр. Ә Яколев уҙе «Бабайға эшләүҙән туҡтарға ваҡыт етте» () тигән гайд-курс үткәрә. Ҡәғиҙәләр буйынса тәүге дәрес түләүһеҙ, әммә бер-нисә дәрестән торған курстың хаҡы 4500 һумға тигеҙ.

Проект «Әсәй, һин нимә һөйләйһең?» () специаль курстар, мейенең когнитив боҙолоуо һәм социализация мәсьәләләренән зыян күргән оло кешеләренә дөрөҫ һөйләшеү дәрестәрен үткәрә. Ҡайһы берҙә ойошманың эшселәре тереләй уҡыталар, Таиландта 12 көнлө лагерь үткәрелә, Нисек яҡшы күренергә һәм томоштан рәхәтлек алырға, тигән темаларға арнап, күсмә рәүештә мастер-курстар үткәрелә. Шундай лагерҙы Израилдә асырға уйлайҙар.

Проектың сиктәрендә «Манн, Иванов һәм Фербер» нәшриәте менән бергә бер нисә китап сығарыла: «Бәхет йәше», «Бәхетлек ҡағиҙәләре», «Теләнем һәм эшләнем», «Һауығыраҡ булырһың», «Икенсе эш», «Күпме тора бәхет», «Илленән һүң яҡшы». Китаптарҙа Владимир Яковлев донъя буйлап йыйған оло йәштәге ысын кешеләрҙең тарихтары килетрелә. «Бәхет йәше» фоторепортаждарын сит ил матбуғаттары ыңғай яҡтан билдәләй, улар араһында «Daily Mail», «The Telegraph», «Daily News», «People», BBC, MSN һәм башҡалар.

Яковлев һүҙҙәре буйынса, түләүле уңайлыҡтар биреүгә ҡарамаҫтан, компания коммерция өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшмәй һәм таҙа табыш алыуҙы төп маҡсат итеп ҡуймай, сөнки компания социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ориентирланған. 2015 йылда проект зыянһыҙ эшләүгә сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Бәхет йәше  — проектың рәсми сайты
Healthy Food

**ООО «Хэлси фуд»**, **Healthy Food** — Рәсәй шәхси компанияһы, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге проект. Дөрөҫ туҡланыу аҙыҡ-түлеге менән һатыу итеүсе, кафе һәм вендинг аппараттары селтәре. 2009 йылдан эшләй, Мәскәү эре бизнес-үҙәктәре территорияһында урынлашҡан, сәләмәт тормош яҡлы Дмитрий Пронин һәм Мария Колосова нигеҙ һала.

## Тарихы
Компанияға хәлле эшҡыуарҙар Дмитрий Пронин һәм Мария Колосова нигеҙ һала, улар 2000 йылдар уртаһында «Территория здорового образа жизни» тигән бизнес-проект төҙөйҙәр. Әммә 2008 йылда булған экономик кризис булыу сәбәпле, тормошҡа ашырылмай ҡала.  2009 йылдың ғинуарында «Хэлси фуд» яуаплылығы сикләнгән ойошма асып ебәрәләр һәм Мәскәүҙә Дөрөҫ туҡланыу кафелар селтәрен асалар. Улар был проектҡа 10 миллионға яҡын үҙҙәренең аҡсаһын һалалар. Беренсе кафе «Крылатские холмы» бизнес-үҙәгендә асыла.

2010 йылға компанияның кереме ике тапҡырға арта, киләһе йылға тағы ла икеләтә арта. Компания халыҡ-ара Ernst & Young эшҡыуарлыҡ конкурсында ҡатнаша, тағы ла бөтә Рәсәй «Беҙҙең киләсәк» социаль эшҡыуарҙар конкурсында еңә һәм 5 миллион һум процентһыҙ биш йылға бурысҡа аҡса ала. Был аҡсаға вендинг аппараттары һатып алына, уларҙы эре «Легион», Baker Plaza, «Новоспасский двор», «Нахимовский» бизнес-үҙәктәрендә,  «Мега» һатыу-итеү үҙәктәрендә һәм башҡа эре офис биналарында урынлаштыралар.

2013 йылға ҡарата селтәрҙә 16 кафе һәм 30 вендинг аппараттары була, идарасылар һүҙҙәренсә һәр нөктәне асыр өсөн 450 мең һумдан 3,5 миллион һумғаса аҡса киткән. Бөтә ҡулланылған майҙансыҡтар ҡуртымға алынған. Ошо ваҡытта дөйөм йыллыҡ әйләнеш ике тапҡырға арта һәм 122 млн һумға етә, рентабеллелек 14 % була.

## Эшмәкәрлеге
Күпселек аҙыҡ-түлектәрҙә шәкәр, май һәм тоҙ бөтөнләй юҡ йә юҡ кимәлендә.

Аҙыҡ-түлек етештерү өсөн сеймал Мәскәү янындағы фермаларҙан һатып алына, унда егермегә яҡын предприятие инә. Бөтә ашамлыҡ тиҙ боҙола торған аҙыҡ-түлектән эшләнгәс, компанияла ҡатмарлы етештереү системаһы эшләнгән, унда тауарҙы ҙур юғалтыуҙарһыҙ һәм иҫәптән сығарыуһыҙ эшләү өсөн.

Компания дөрөҫ йәшәүҙе популярлаштырыу өсөн регуляр йәмғиәт акциялары үткәрә, квалификациялы белгестәр ярҙамында семинарҙар һәм тренингтар ойоштора. Healthy Food директорҙары Дмитрий Пронин һәм Мария Колосова актив спорт-һөйөүселәр, триатлон буйынса күп кенә бөтә Рәсәй һәм донъя ярыштарында ҡатнашалар, икеһе лә Ironman дәрәжәһә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Healthy Food  — компанияның официаль сайты
Изотова Галина Сергеевна

**Изотова Галина Сергеевна** (3 май 1960 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты (2007 
йылдан), «„Кредит гарантиялары агентлығы“ банкка ҡарамаған депозит-кредит ойошмаһы» АЙ идара рәйесе" (). Иҡтисад фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

## Биографияһы
Галина Сергеевна Изотова 1960 йылдың 3 майында РСФСР-ҙың Вологда өлкәһенең Череповец ҡалаһында тыуған.

1977 йылдан алып 1997 йылға тиклем банк сфераһында эшләй, шул иҫәптән 1992—1997 йылдарҙа Череповецтағы АКБ «Соколбанк» Идаралағы рәйесе була.

1983 йылда Н. А. Вознесенский исемендәге Ленинград иҡтисади-финанс институтын тамамлай.

1997 йылдан алып 2007 йылға тиклем Вологда өлкәһенең финанс департаментында хеҙмәт итә, хөкүмәт ағзаһы һәм өлкә губернаторының беренсе урынбаҫары вазифаларын башҡара.

2001 йылда Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлай. «Төбәк бюджет системаһының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү ысулдары» () темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2006 йылда Төньяҡ-Көнбайыш федераль округында Рәсәй Федерацияһы Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

2007 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Федерация эштәре һәм Дәүләт думаһының төбәк сәйәсәте буйынса комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары була.

Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ үҫтереүгә әүҙем булышлыҡ күрһәтә. 2010 йылда Социаль эшҡыуарлыҡ сфераһында төбәк проекттар конкурсының эскперт советына керә. 2012 йылдың ноябрендә «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды менән берлектә Түбәнге Новгород ҡалаһында Изотова «Социаль эшҡыуарлыҡ — Волга буйы федераль округында социаль мәсьәләләрҙе сисеү маҡсатындағы иҡстисади эшмәкәрлектең айырым төрө» () түңәрәк өҫтәл ултырышын ойоштора. Уның маҡсаты булып Волга буйының төбәктәренең, хужалыҡ итеүсе субъектарының, бизнес-элиталарҙың, йәмәғәттең иғтибарын социаль эшҡыуарлыҡҡа йүнәлтеү булып торған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Установка (компания)

**Установка** — тәү сиратта хужалыҡ иҫәбе нигеҙендә эшсе һөнәрҙәренә уҡытыу һәм әҙерләү өсөн, һәм тағы ла һөнәри консалтинг өсөн, ойошторолған трест формаһындағы совет акционерҙар йәмғиәте.

## Тарих
«Установка» акционерҙар йәмғиәте 1924 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1927 йылда) Алексей Гастев менән ойошторола. Тәүҙә компания 1920 йылда барлыҡҡа килгән һәм Гастев менән етәкләгән Үҙәк хеҙмәт институтының коммерция бүлендеге булараҡ эшләй.

«Установка» компанияһының маҡсаты булған хеҙмәтте ғилми ойоштороу принциптары идеяларын һәм таратыу пландарын Владимир Ленин 1921 йылдың 3 июнендә хуплаған.

«Установка» һүҙе Гастевтың хеҙмәттәренән килә, ул тура мәғәнәлә —  эш урынын әҙерләү, эш торошон ҡабул итеү, һәм күсмә мәғәнәлә — «иректе ҡуйыу», «сенсор установкаһы» һ. б тигәнде аңлата.

## Эшмәкәрлеге
Үҙәк хеҙмәт институты методикаһы буйынса эшселәрҙе әҙерләү 3—6 ай тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта профессиональ уҡыу йорттарынла быға 3—4 йыл сарыф ителгән.

«Установка» компанияһының уңышын билдәләп Гастев профессиональ белем биреүҙә оҙайлы ваҡыт уҡытыу формаларына ҡаршы булған.

1925 йылда Хеҙмәт халыҡ комиссариаты һәм металлургия сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренең профсоюзы ун мең металлургты әҙерләүҙе һорай, һәм бындай тәҡдимдәр илдең төрлө төбәгенән килгән. «Установка» текстиль, төҙөлөш, металл эшкәртеү сәнәғәте  өсөн эшсе кадрҙар, һәм тағы ла машина йөрөтөүселәр, лётчиктарҙы һ. б. әҙерләй.

«Установка» компанияһында өс типтағы курстар булған: «А» — квалификациялы эшселәрҙе әҙерләү өсөн, «Б» — Үҙәк хеҙмәт институты инструкторҙарҙы, производствоны ойоштороусыларҙы һәм нормалаусыларҙы әҙерләү өсөн, «В» — хеҙмәтте ғилми ойоштороу буйынса сәнәғәт администраторҙарын һәм консультанттарҙы әҙерләү өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  (доп).
Клаус Мартин Шваб

**Клаус Мартин Шваб** (; 30 март 1938 йыл) — Швейцария иҡтисадсыһы, 1971 йылдан алып Давос ҡалаһында уҙғарылған Бөтә донъя иҡтисади форумының нигеҙләүсеһе һәм алыштырғыһыҙ президенты.

## Биографияһы

Клаус Мартин Шваб 1938 йылдың 30 мартында Германияның Равенсбург ҡалаһында тыуған. Уның атаһы фабриканың директоры була. Гимназияла уҡыған.

Клаус Шваб Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбендә белем алған, машиналар төҙөүҙе өйрәнгән.
Юғары мәктәпте тамамлағас, Шваб инженер дипломын ала. 1965 йылда Клаус Шваб техник фәндәре докторы (Dr. sc. techn.) дәрәжәһен алыуға ирешә. Шулай уҡ Шваб Швейцарияның Фрайбург ҡалаһы университетында уҡый, бында сәнәғәт иҡтисадын өйрәнә. 1967 йылда иҡтисад докторы (Dr. rer. pol.) дәрәжәһен ала. Тағы ла Клаус Шваб Гарвард университетын тамамлай һәм дәүләтте идара итеү магистры (Master of Public Administration) дәрәжәһен ала.

1971 йылдан алып 2002 йылға тиклем Женева университетының профессоры була. 1972 йылдан алып шул уҡ университетта эш менән етәкселек итеүҙе уҡыта. Гарвард университетының һәм Массачусетс технологик институтының академик тормошонда әүҙем ҡатнаша. Джордж Сорос һымаҡ Карл Поппер идеяларын дауам итеүсе булып тора.

1971 йылда Клаус Шваб Европа менеджмент конференцияһын ойоштора, унда иҡтисади үҫештең иң яңы концепциялары хаҡында фекер алышалар һәм уларҙы үрләтәләр. 1979 йылдан алып Шваб  «Global Competitiveness Report» йыллыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара башлай, унда бөтә донъялағы иҡтисад, конкуренция һәм эшҡыуарлыҡ тәжрибәһе тураһында мәҡәләләр баҫылып сыға. Клаус Шваб ойошторған фонд алдынғы сәйәсмәндәр, иҡтисадсылар һәм интеллектуалдар менән глобаль мәсьләләр тураһында фекер алышыу өсөн берләштереүсе платформаға әүерелә. 1987 йылда был берекмә *Бөтә донъя иҡтисади форумы* () тип атала.

1998 йылда үҙенең ҡатыны менән «Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды»на () нигеҙ һала, ә 2004 йылда Клаус Шваб «Глобализацияның йәш лидерҙары форумы» () фондын ойоштора.

Клаус Шваб күп кенә попечителлек советтары һәм төрлө предприятиеларҙың директорҙар советтары ағзаһы булып тора. Ул байтаҡ дәүләт бүләктәре менән бүләкләнгән һәм күп университеттарҙың почётлы профессоры булып тора.

## Ғаилә

Клаус Шваб 1971 йылдан алып никахта тора, ике балаһы бар. Женева ҡалаһы янында йәшәй.

## Һылтанмалар
* Бөтә донъя иҡтисади форумының рәсми сайтында Клаус Мартин Швабтың тормош юлы
Уй районы

*Уй районы* — Рәсәй Федерацияһы субъекттары райондарының исеме.

* Уй районы (Силәбе өлкәһе) () — Силәбе өлкәһенең районы.
* Уй районы (Пермь крайы) () — Пермь крайының районы.
Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)

**Башҡорт энциклопедияһы** түбәндәге мәғәнәләргә эйә:

* Башҡорт энциклопедияһы — 2005—2011 йылдарҙа урыҫ телендә нәшер ителгән энциклопедия.
* Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы) — Башҡортостан Фәндәр академияһы составындағы дәүләт автоном учреждениеһы.
Грегори Диз

**Грегори Диз** (, ; 1950 йыл — 20 декабрь 2013 йыл, Дарем, Төньяҡ Каролина, АҠШ) — Америка ғалимы, профессоры, Дьюк университетының Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү үҙәгенең (CASE) нигеҙләүсеһе һәм директоры.

Грегори Диз 1990-сы йылдарҙа Социаль эшҡыуарлыҡты һөнәр һәм академик фән кеүек беренселәрҙән булып һанауы менән билдәле.

Грегори Диз ике китаптың ( һәм ), 60 тирәһе фән мәҡәләләренең, күп тикшеренеүҙәр һәм методик эштәрҙең авторы. Шунда ул эшҡыуарлыҡ практикаһын фәҡилектең, тирә-яҡтың бысраныуының һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡуллана алыуын күрһәтә.

Академик эшмәкәрлегенә өҫтәүенә Диз The Bridgespan Group, Inc. һәм башҡа ойошмаларҙың күҙәтеү кәңәшмәһендә эшләй ине; бөтә донъя экономика форумында социаль инновациялар секцияһында рәйес була; Journal of Social Entrepreneurship һәм Social Enterprise Journal матбуғаттарының мөхәррирҙәр кәңәшмәһенә инә; Kauffman Foundation фондында эшләй.

## Биографияһы
Грегори Диз 1950 йылда тыуа.

Диз Цинциннати университетында бакалавриат тамамлай, Йель университетында магистр дәрәжәһен, ә Джонс Хопкинс юғары уҡыу йортонда доктор дәрәжәһен ала.

Белем алғас McKinsey & Company ойошмаһында консультант булып эшләй башлай.

Диз Йель менеджмент мәктәбендә () үҙенең академик карьераһын башлай, ә аҙаҡтан Гарвард бизнес мәктәбендә уҡыта, шунда социаль сферала эшҡыуарлыҡ буйынса курс эшләү инициативаһы менән сығыш яһай.

1995 йылда Harvard’s Apgar Award for Innovation in Teaching премияһына лайыҡ була.

Эшҡыуарлыҡты үҫтергән ваҡыттан һуң, Стэнфорд университетында юғары бизнес мәктәбендә () академик эшмәкәрлегенә ҡайта, шунда бакалавриат, магистратура һәм бизнес курстарының программаларын эшләй һәм Стэнфорд социаль инновациялар үҙәген асыуҙа ярҙам итә.

1998 йылда ул «Социаль эшҡыуарлыҡ билдәләмәһе» () исемле мәҡәләһен баҫтырып сығара.

2001 йылда Фукуа бизнес мәктәбендә эшкә тотона.

Грег Диз һәм Бес Андерсон () Дьюк университетында Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү үҙәген (CASE) ойошторалар.

2007 йылда Аспен институты () һәм «Ашока» фонды уны социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн бүләкләйҙәр.

2012 йылда Халыҡ-ара үҫеш буйынса АҠШ агентствоһы Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү үҙәген бүләкләй һәм уның үҫешеүенә 10 миллион АҠШ долларға тиң булған грант бирә.

Грегори Диз 2013 йылдың 20 декабрендә 63 йәшендә Дьюк университетының дауаханаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Иҡтисади глобалләшеү

**Иҡтисади глобалләшеү** — бөтә донъяла милли дәүләттәр иҡтисадтарының бер-береһенә бойондороҡло бәйләнешенең көсәйеүе, ул тауарҙар, хеҙмәттәр, технологиялар һәм капиталдарҙың дәүләт сиктәре аша хәрәкәт итеү тиҙлеге һәм уларҙың күләмдәре артыуына бәйләнгән. Илдәр араһында иҡтисади интеграцияның көсәйеүе айырым баҙарҙарҙың бер бөтөн донъя баҙары булып ойошоуына килтерә. Иҡтисади глобалләшеүҙең ыңғай яҡтары ла, кире яҡтары ла бар.

Иҡтисади глобалләшеүгә етештереү ҡеүәттәренең, баҙарҙарҙың, конкуренцияларҙың, технологияларҙың, корпорацияларҙың һәм тармаҡтарҙың глобалләшеүе инә.

Иҡтисади глобалләшеү билдәләре халыҡ-ара сауҙа барлыҡҡа килгәндән алып бер нисә мең йыл һуҙымында күҙәтелә. Ләкин һуңғы 20-30 йылда был күренештең тиҙлеге йылдам арта. Был алдынғы илдәр иҡтисадының үҫештәге илдәр иҡтисадтары менән ҡушыла барыуының һөҙөмтәһе булып тора. Сит илдәрҙән туранан-тура инвестициялар индерелеү, сауҙа юлындағы кәртәләрҙең кәмеүе һәм үҫештәге илдәр иҡтисадтарының модернизацияланыуы ла ошоға этәрә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ирекле сауҙа
* Глобалләшеү
* Интернационалләшеү (иҡтисад)
* Мондиализм
* Донъя иҡтисады

## Иҫкәрмәләр
Сәйәсмән

**Сәйәсмән, сәйәси эшмәкәр** — сәйәси эшмәкәрлек менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнгән кеше.
Сәйәси эшмәкәрлек башҡарма (президент, премьер-министр, министрҙар кабинеты ағзаһы) һәм закондар сығарыу (төрлө кимәл парламенттарының, ҡала советтарының депутаттары һ.б.) власы органдарында, шулай уҡ сәйәси партиялар функционерҙары сифатында тормошҡа ашырыла ала. Сәйәсмәндең төп маҡсаты — власҡа килеү.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәйәсәт
* Сәйәси власть
* Сәйәси ораторҙар
* Сәйәси партия
* Политология
* Сәйәси клуб
* Дәүләт эшмәкәре

## Һылтанмалар
* Ракитянский Н. М. Личность политика: теория и методология психологического портретирования
* 
* 
*
МИНТ

**МИНТ** — Мексика, Индонезия, Нигерия һәм <nowiki/>Төркиәакронимы. Термин Fidelity Investments компанияһында индерелә һәм Джим О’Нил тарафынан популярлаштырыла.

Аббревиатура нигеҙҙә иҡтисад һәм финанс өлкәләрендә, шулай уҡ академик даирәлә йыш телгә алына. Инвестициялар өлкәһендә йыш ишетелә, уны ошо илдәр сығарған облигациялар тураһында һүҙ барғанда файҙаланалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БРИКС
* Ун бер ил төркөмө
* Үҫештәге баҙарҙар
* КИВЕТС
* ВИСТА
* G20
* 77 ил төркөмө
* G8
ВИСТА

**ВИСТА/VISTA** **төркөмө **— йылдам үҫеүсе баҙарлы ҡайһы бер илдәрҙе билдәләү өсөн ҡабул ителгән аббревиатура.

**VISTA**=**V**ietnam+**I**ndonesia+**S**outh Africa+**T**urkey+**A**rgentina

## «ВИСТА» төркөмө илдәренең милли иҡтисад параметрҙары
*  **[[Вьетнам]]** — милли иҡтисады түбән килемле ил°, аҙ үҫешкән баҙарлы ил°°, уртаса белем кимәлле ил, авторитар сәйәси режимлы ил, АСЕАН<nowiki/>ағзаһы.
*  **[[Индонезия]]** — милли иҡтисады уртасанан юғарыраҡ килемле ил°, уртаса белем кимәлле ил, үҫешеүсе демократиялы ил, G20 ағзаһы, АТЭС ағзаһы, <nowiki/>АСЕАНағзаһы.
*  '''КАР'''<nowiki/>— милли иҡтисады уртасанан юғарыраҡ кимәлле ил°, алдынғы баҙарлы ил°°, уртаса белем кимәлле ил, үҫешкән демократиялы ил, G20 ағзаһы.
*  **[[Төркиә|<nowiki/>]][[Төркиә|<nowiki/>]][[Төркиә ]] **<nowiki/><nowiki/>— милли иҡтисады уртасанан юғарыраҡ килемле ил°, 2-се кимәлдә үҫешеүсе баҙарлы ил°°, уртаса белем кимәлле ил, ике полюслы сәйәси системалы ил, ОЭСР ағзаһы, G20 ағзаһы, <nowiki/>ЕСпартнеры, ОЭС ағзаһы.
*  **[[Аргентина]]** — милли иҡтисады уртасанан юғарыраҡ кимәлле ил°, 1-се кимәлдә үҫешеүсе баҙарлы ил°°, юғары белем кимәлле ил, үҫешеүсе демократиялы ил, G20 ағзаһы.
°Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәренән

°°FTSE Group мәғлүмәттәренән

## Төбәктәрҙең сәйәси һәм иҡтисади блоктарын сағыштырыу

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Үҫеш облигацияһы

**Үҫеш облигацияһы** (ингл. *<span lang="en">Development Impact Bonds</span>* йәки *<span lang="en">DIB</span>*) — үҫештәге илдәрҙә әһәмиәтле проекттарҙы финанслауға тәғәйенләнгән социаль облигациялар төрө. Үҫеш облигацияһы бер-береһе менән үҫеш маҡсаты тураһында килешеүгә килгән шәхси инвесторҙар, донорҙар йәки хөкүмәттәр, хәйриә ойошмалары йәки социаль предприятиелар һәм провайдер араһында контракт булып тора. Инвесторҙар һыналған үҫеш маҡсаттарына бәйлелектә финанс килеме килтерә торған программаларҙы алға әйҙәй. Үҫеш облигациялары һуңғы һөҙөмтәгә бәйле, шулай уҡ коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға һәм <nowiki/>социаль эшҡыуарҙарға алынған аҡсаны ирекле тотонорға мөмкинлек бирә.

Тәүге социаль облигациялар Social Finance UK тарафынан 2010 йылда сығарыла һәм Рокфеллер фонды тарафынан хуплана (улар рецидивтарҙы кәметеүгә һәм Питерборо төрмәһе тотҡондарын реабилитациялауҙа ярҙам күрһәтеүгә тәғәйенләнә). 2014 йылда Educate Girls тигән һинд белем биреү ойошмаһы халыҡ-ара консорциум составында (UBS Optimus Foundation һәм Children’s Investment Fund Foundation) үҙ программаларын финанслау өсөн донъяла беренсе булып үҫеш облигацияларын сығара, ул инвесторҙарҙан 238 мең доллар ала.

Үҫеш облигациялары хәйриә иғәнәләренең һәм социаль инвестицияларҙың тәьҫирлелеген үлсәү, шулай уҡ «инвестицияларҙың ҡайтарылыуын» билдәләү өсөн индерелә. Швейцария UBS'-ы облигацияларҙы ирекмәндәр хеҙмәтенә түләү һәм социаль инвесторҙарҙы дәртләндереү өсөн финанс инструменты сифатында әүҙем ҡуллана. Инвесторҙар тышҡы финанслауҙы тәьмин итә һәм, алдан килешелгән һөҙөмтәләргә өлгәшелһә, һалынған аҡсаны ҡайтарып ала. Инвесторҙарҙың финанс килеме туранан-тура социаль проекттың уңышына бәйләнгән. Бойондороҡһоҙ баһалаусы һөҙөмтәләрҙе тикшерә, уңышты һәм түләүҙәрҙе билдәләй.

Educate Girls менән финанс схемаһында UBS Optimus Foundation социаль инвестор сифатында сығыш яһаны, ә Children’s Investment Fund Foundation гарант булды, ул һалынған инвестицияларҙы Educate Girls’тың эш һөҙөмтәһенә бәйле түләйәсәк. Үҫеш облигациялары моделе социаль һөҙөмтәлелекте тәьмин итергә теләгән инвесторҙар өсөн финанс йәһәтенән ылыҡтырғыс инструмент булып тора. Инвесторҙарға социаль инвестицияларҙың уңышҡа өлгәшкәс ҡайтарыласағын иҫбатлап, облигациялар активтарҙың яңы ҡатламын барлыҡҡа килтерә, инвесторҙар венчур капиталын социаль проекттарҙа ҡуллана һәм инвестицияларының кире ҡайтарылыуын күрә.

2014 йылда GRM Futures Group үҫеш облигацияларын үҫеүсе илдәрҙә файҙаланыуҙы киңәйтеү буйынса конференция үткәрә. Center for Global Development эш төркөмө төҙөй һәм үҫеш облигацияларын ҡулланыу буйынса публикациялар сығара башлай.

## Иҫкәрмәләр
Көнгөрә.про

** Көнгөрә.про ** — асыҡ һауалағы майҙансыҡтарға спорт ҡоролмалары (воркаут өсөн) эшләп ҡуйыу буйынса махсуслашҡан Рәсәй компанияһы. 2011 йылда Мәскәүҙә Максим Попов һәм Максим Неверов тарафынан ойошторола. «Беҙҙең киләсәк» һәм «<nowiki/>Яҡшылыҡ импульсы» Бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарлыҡ конкурстары лауреаты.

## Тарихы
2010 йылда <nowiki/>Австралияла Максим Попов воркаут — асыҡ һауала турниктарҙа һәм брустарҙа башҡарыла торған күнегеүҙәр системаһы — менән таныша.

2011 йылда Мәскәүгә ҡайтҡас, ул ошондай майҙансыҡтар өсөн ҡорамалдар етештереү менән шөғөлләнергә була. Был бизнестың идеяһы үҙ комплексын барлыҡҡа килтереүҙән һәм ҡала властарын уны һатып алырға күндереүҙән тора.

Беренсе майҙансыҡ проектын эшләүгә 150 000 һум кредит алына. Инженерҙар менән бергә майҙансыҡтың 22 элементы — ҡулда йөрөгөстәр, швед стенкалары, турниктар, брустар, эскәмйәләр яһала. Асыуға әҙерлек ярты йылға һуҙыла. Бығаса күрелмәгән продуктты бер кем дә алырға ашығып тормаҫын аңлап, тәүге майҙансыҡты Сокольники паркына бүләк итәләр.

Һөҙөмтә ике яҡты ла ҡәнәғәтләндерә, парк заманса спорт майҙансыҡлы була, ә Көнгөрә.про компанияһы парк администрацияһынан рәхмәт хаты һәм тормошҡа ашҡан проектты фотоға төшөрөү мөмкинлеген ала. Артабан, дизайнерҙарға башҡа майҙансыҡтарҙың 3D-моделен эшләргә заказ биреп, компания вәкилдәре ҡаланың төрлө структураларына мөрәжәғәт итә, социаль проектҡа иғтибар йәлеп итә, һөҙөмтәлә Мәскәүҙең көньяғында тағы өс майҙансыҡ йыһазландырыла.

2012 йыл башында компания мэрияла ҡаланы төҙөкләндереү буйынса күргәҙмәлә ҡатнашыу мөмкинлеген ала. Күргәҙмәнән һуң ҡала муниципалитеттарынан ҙур заказдар килә башлай.

## Финанс күрһәткестәре
2012 йылда 100-ҙән ашыу майҙансыҡ һатыла, айырыуса ҙурҙары (600 кв. м) — Горький паркында, Лужникиҙа һәм Тушино паркында. Шул уҡ йылды компания Можайск эргәһендә бәлиғ булмағандар өсөн колонияға үҙ аҡсаһына майҙансыҡ йыһазлап бирә.

2013 йылда тағы ла 100-ҙән ашыу майҙансыҡ һатыла, компания төбәк кимәленә сыға.

2014 йылда компания халыҡ-ара баҙарға сыға, үҙ бренды аҫтында Әрмәнстанда, Францияла һәм <nowiki/>Төркиәләмайҙансыҡтар йыһазлай.

Компания килемдәренең 20%-ы — тура дәүләт заказдарынан, ҡалған 80%-ы ҙур ҡала майҙандарын комплекслы йыһазландырыуға тендер отҡан компанияларҙың субподрядтарынан килә. Компания һатҡан бер майҙансыҡтың уртаса хаҡы — 350 000 һум. Компанияның йыллыҡ әйләнеше 10 миллион самаһы тәшкил итә.

Көнгөрә.про Мәскәү өлкәһенең воркаут федерацияһын финанслай, шул юл менән спортсыларҙы берләштерергә, майҙансыҡтарға яңы кешеләрҙе йәлеп итергә тырыша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Root Capital

**Root Capital** — Африканың һәм Латин Америкаһының ярлы һәм экологик яҡтан насар булған райондарҙа эшләгән коммерциялы булмаған Америка социаль инвестициялар фонды. Ҙур булмаған фермерҙар һәм уларҙың берләшмәләре өсөн оҙайлы социаль, экономик һәм экологик тотороҡлоҡто башҡарған ауыл хужалыҡ компанияларыны инвестициялар яһауҙа шөғөлләнә. Root Capital фермер ассоцияцияларына һәм кооперативтарға, үҫеп барған һәм ҙур булмаған агросәнғәт компанияларына оҙайлы һәм ҡыҫҡа ваҡытлы кредиттар бирә, әлеге һәм киләсәк клиенттарҙы уҡыта, фермарҙарҙы эштең экологик ысулдарына этәрә, уларға үҫтергән уңышты яҡшы һатырға ярҙам итә.

Root Capital 1999 йылда Ecologic Finance (Ecologic Development Fund филилалы) кеүек нигеҙләнә, 2000 йылда ҡәһүә һәм кардамон үҫтергән Гватемалағы кооперативҡа тәүге ссуда бирә. Оҙаҡламай Коста-Рика, Мексика һәм Панама илдәре фермерҙары был фондтың клиенттары була. «Starbucks» корпорацияһы — Root Capital кредиттарын гарантиялаған тәүге компния, ә абруйлы *«The Wall Street Journal»* гәзите фонд тураһында тәүге битендә яҙа. 2002 йылда Root Capital Перу ҡәһүә кооперативына кредит биреп, Көньяҡ Америка баҙарына сыға, «Green Mountain Coffee Roasters» корпорацияһы фондтың тәүге корпоратив инвесторы була.

2004 йылда Root Capital Руанда ҡәһүә кооперативына кредит биреп, Африка баҙарына сыға, 2006 йылда Мексика һәм Үҙәк Америка фермерҙары өсөн уҡытыу программаһын башлай, шулай уҡ коммерциялы булмаған ойошма кеүек рәсми рәүештә теркәлә (фондтың исеме EcoLogic Finance-тан Root Capital-ға үҙгәрә). 1999 һәм 2012 йылдар араһында Root Capital 2,6 миллиондан артыҡ хужалыҡ өсөн 436 миллион долларға тиң булған кредиттар бирә (2015 йылға ҡарата ойошманың кредит портфеле 740 миллион долларҙан аша).

2007 йылда Уильям Фут Ashoka Global Fellowship ойошмаһынан йәш социаль эшҡыуар премияһын еңә, 2008 йылда Social Venture Network компанияһынан социаль инвестициялар өсөн премия ала. 2009 йылда Root Capital *Financial Times* гәзитенән һәм Халыҡ-ара финанс корпорацияһынан премия ала. Root Capital ойошмаһын айырым кешеләр һәм ҙур социаль фондтар (Билл һәм Мелинда Гейтс фонды, Шәхси сит ил инвестициялар корпорацияһы, Mulago Foundation, Jasmine Social Investments һәм Peery Foundation) финанслай. Charity Navigator тикшереү ойошмаһы Root Capital компанияһын дүрт йондоҙға (максималь рейтинг) билдәләй.

Root Capital 2012 йылда Латин Америкаһының һәм Африканың ауыл төптәрендә ҡатын-ҡыҙҙарға алға барырға ярҙам иткән Women in Agriculture Initiative программаһын башлап ебәрә.

## Иҫкәрмәләр
Горький Хостел

**АЙЙ «Горький Хостел»**, **Gorkiy Hostel** — рәсәй шәхси компанияһы, йәштәр өсөн арзанлы ятаҡтар — хостелдар селтәре. 2011 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһында Екатерина Смирнова һәм Вячеслав Архипов менән нигеҙләнгән. Социаль эшҡыуарлыҡ проекты булараҡ Рәсәйҙә йәштәр туризмының иң төп проблемаларҙың береһен — күп сығымдар талап итмәйенсә сәйәхәт итергә мөмкинлек биреүсе үҫешкән арзанлы ҡунаҡханалар һәм хостелдар селтәрен булмауын хәл итә.

## Тарих

### Горький Хостел
Компанияға 2011 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһында йәш эшҡыуарҙар Екатерина Смирнова һәм Вячеслав Архипов менән нигеҙ һалына. Улар төбәк әһәмиәтендәге йәштәр ойошмаһы етәкселәре булалар һәм Түбәнге Новгородта тәүге европа тибындағы арзанлы отель ойошторорға ҡарар итәләр. Тәүге хостел өсөн ҡаланың үҙәгендә Оло Покровка урамындағы бина һайлана. Бинала ремонт үткәрәләр һәм уны бөтә кәрәкле ҡоролмалар менән йыһазландыралар. «Горький Хостел» исеме яҙыусы Максим Горькийға арнап аталған, уның менән оҙаҡ ваҡыт буйы Түбәнге Новгород ассоциацияланған. Ҡунаҡхана 2012 йылдың мартында асыла һәм унда дүрт уртаҡ номер (14 урынлы, 10 урынлы, 8 урынлы һәм 2 урынлы), аш-һыу бүлмәһе, Wi-Fi селтәренә бушлай инеү һәм ҡала телефоны менән ял итеү бүлмәһе була. Хостелдың дөйөм һыйҙырышлығы 40 кеше тәшкил итә.

Стартапҡа эшҡыуарҙар тик үҙ аҡсаларын, шул иҫәптән банктарҙан алған кредиттарын, һалғандар. Инвестицияларҙың дөйөм күләме яҡынса 1,5 миллион һум тәшкил иткән. Тәүге йыл дауамында компания төшөмһөҙ була, әммә икенсе йылға ҡарай үҙ сығымдарын ҡаплай ала башлай.

### Татлы Хостел

2013 йылда компания «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фондының бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарҙары конкурсында еңеүсе тип табыла һәм ете йыл ваҡытҡа 6,2 миллион һум суммаға заём ала. Бынан тыш Түбәнге Новгород өлкәһенең бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа, көнкүреш баҙарға һәм хеҙмәттәргә булышлыҡ күрһәтеү һәм үҫтереү министырлығы менән ойошма 300 мең һумлыҡ грант менән бүләкләнә. Был аҡсаларға 2014 йылдың мартында «Татлы Хостел» () исемле икенсе ҡунаҡхана асалар. Ул тәүгеһенә ҡарағанда ҙурыраҡ бинала урынлашҡан һәм күп һанлы ике урынлы номерҙар менән тәү сиратта инвидуаль туристар өсөн йүнәлтелгән. Был хостелдың дөйөм һыйҙырышлығы 60 кешегә барып еткән.

### Тоҙло Хостел
2015 йылға ҡарата компания менән өсөнсө хостел асыу буйынса эштәр башҡарыла, Екатерина Смирнова ниәте буйынса уның менән бергә ҡунаҡханалар селтәренең дөйөм һыйҙырышлығын 150-гә барып еткерергә тейеш. Буласаҡ ҡунаҡхананың эш исеме — «Тоҙло Хостел» ().

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Горький Хостел  — рәсми сайт
Сураҡай

**Сураҡай** — топоним.

## Мәҡәләләр

* Сураҡай (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Сураҡай (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Сураҡай (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сураш (мәғәнәләр) — күп мәғәнәле һүҙ.
* Сурай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Ирекле дебют

**«Ирекле дебю́т»** — социаль һәм коммерция проекты, төрмәлә ултырып сыҡҡан кешеләр уйнаған театр-студия.

## Тарихы

Театрҙы «Еврей Хәйриә Комитеты» фондындағы «Тотҡондарға ярҙам» проектының етәксеһе Аркадий Барановский төҙөй. Элекке тотҡондар менән социаль-психологик реабилитация үткәреүсе, «Возвращение» проекты базаһында төҙөлә. Тәүҙә теарт коммерцияны күҙ уңында тотмай, әммә һуңыраҡ социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә эшләргә булалар. Ҡуйылған кэшбокстарҙа аҡса ҡалдырып булған — «Pay What You Want» ирекле түләү селтәре буйынса эшләйҙәр. Шундай ысул менән хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡына аҡса йыйнайҙар.

Теартҙың репертуарында өс спектакль: «Хаттан хатҡа тиклем», «Мимореальность» (Евгений Клюев пьесаһы буйынса) һәм «Маскалағы этюдтар» (Аркадий Аверченко, Тэффи һәм Даниил Хармс әҫәрҙәре буйынса). «Ирекле дебют» Мәскәүҙең төрлө майҙандарында спектакль ҡуя, Марк Розовскийҙың «У Никитских ворот» театрында ла күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Документальный фильм телеканала Russia Today
* Программа PROнас о театре «Вольный дебют» и проекте «Возвращение»
Квартал Луи

**«Квартал Луи»** — ҡараусыһы менән бергә йәшәү моделе буйынса төҙөлгән Пензалағы реабилитация үҙәге. Үҙәктең базаһында ата-әсәйһеҙ ҡалған йәш инвалидтарҙы, үҙ-аллы ҙур тормошҡа әҙерләйҙәр. Джаз музыканты Луи Армстронгҡа бағышлап аталған. Өлөшләтә сығымдарҙы коммунала йәшәүселәр үҙ өҫтөнә ала.

## Тарихы
Үҙәк 2014 йылдың 1 ноябрендә Пензаның Берёзовский тыҡрығында асыла. Уға нигеҙ һалыусы «Благовест» региональ йәмәғәтсел ойошмаһы була. «Минута славы» шоуында еңеүсе Даниил Анастасьин һәм «Мы вместе» инвалидтар ойошмаһы президенты Санкт-Петербуртан йәмәғәт эшмәкәре Юрий Кузнецов проекттың ойоштороусылары булалар. Рәсәй хеҙмәт министрлығы үҙәккә махсус техника алыу өсөн 400 мең һум аҡса бүлә.

Үҙәк Пенза һәм Нижнелома митрополиты Серафим фатихаһы менән изгеләштерелә.

Үҙәктең беренсе йәшәүселәр Нижнеломовский интернатының һәм Сердобский ветерандар өйөнөң 4 сығарылыусылары була.

Ошо уҡ йылдың декабрендә Социальных технологиялар теплицаһы юрауы буйынса үҙәк йылдың иң яҡшы социаль проекты тип табыла, Рәсәйҙә гражданлыҡ активизм ҡарашын үҙгәртеү буйынса.

## Үҙәктең эшмәкәрлеге
Үҙәккә легендар джаз музыканты Луи Армстронг хөрмәтенә исем бирелә. Идеяның төбөндә тормош джазға оҡшаған тигән уй ята.

Идея күптән тыуҙы. Түбәнге Ломовола өй-интернатта физик етешһеҙлектәре булған балалар менән эшләүҙең файҙаһы юҡ, сөнки 18 йәштән һуң уларҙың бер ниндәй ҙә киләсәге юҡ.

Үҙәк йәшәү, уҡыу, хеҙмәт формулаһы буйынса эшләй. Коммуна-ятаҡта һәр инвалидҡа индивидуаль үҫеш картаһын тәҡдим итәләр, уның ҡыҙыҡһыныуҙарына ҡарап, уҡытыу һәм эшкә урынлаштырҙы һайлай алалар. Йәшәүселәрҙе «Квартале Луи» базаһына 3-4 йылға йәшәргә алалар, уларға айырым комната һәм эш урыны бирәләр. Проекттың авторҙары әйтеүенсә, үҙәктән сыҡҡанда инвалидтар реаль тормошҡа әҙер булып сығалар, үҙҙәрен торлаҡ һәм эш менән тәҡмин итә алалар.

Үҙәктең беренсе көндәренән алып йәшәүҙе өлөшләтә ҡаплау өсөн инвалидтар үҙ өҫтөнә ала. Улар үҙҙәренең пенсияһының 50 процентын проектҡа биреп барҡандар, яҡынса 6 мең һум. Өйҙә үҙҙәренең фотоға (ҡағыҙға) төшөрөп баҫтырыу лабораторияһы барлыҡҡа килә. Һатыу итеүгә беренсе сығарған әйберҙәр кружкалар була, уларға һүрәтте коммунала йәшәүселәр үҙҙәре уйлап таба. Һуңғараҡ матурлыҡ салоны, фотостудия, флористик магазин һәм инвалиттар өсөн кафе асыу планлаштырыла. Авторҙар уйлауынса, ваҡыт үтеү менән инвалидтар өйҙә йәшәүҙе үҙҙәре ҡаплай аласаҡ һәм үҙҙәренең бизнесын асыу өсөн оҫталыҡ аласаҡтар. 2014 йылда үҙәктә йәшәүселәрҙе ҡарау өсөн айына 65 мең һум аҡса кәрәк булған.

### Типография
Беренсе эш урыны «Благовест» хәйриә фондының типографияһында була, унда эш булһын өсөн «Касперский Лабораторияһы» 15 компьютер бирә. Әммә һуңғараҡ ойошманың типографияһын Пенза и Нижнеломовский епархияһы типографияһына берләштерәләр. Этештереүҙе епархия идаралығының буш торған урындарына күсерәләр. Был эш урынын яҡшыртыуға килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сюжет о центре на ГТРК «Пенза» 
* Начали новуюжизнь 
* Сюжет на ТРК «Экспресс» 
* Сюжет на Первом канале
* Инвалидам помогают начать новую жизнь 
* Удивительный квартал 
* Кварталы без Луи 
* Русская Планета — Они больше года будут жить на эмоциях
Эйә

**Эйә** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Эйә (һөйләм киҫәге) — һөйләм киҫәге.
* Эйә (мифология) — мифологик персонаж.
Friends-International

**Friends-International** — 1994 йылда Камбоджала барлыҡҡа килгән халыҡ-ара коммерциялы булмаған ойошма һәм социаль предприятие. Friends-International Камбоджа, Индонезия, Лаос, Таиланд, Филиппин, Мьянма, Гондурас, Мексика һәм Мысыр илдәренең ярлы ғаиләләренән булған маргинализацион балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе комплекслы һаҡлау һәм уларға белем алыу мөмкинселеге һәм социаль бизнес-моделдәрҙе ҡулланып эшләү аша яраҡлы уңайлыҡтар менән тәьмин итеү менән шөғөлләнә. Барлыҡҡа килеү ваҡытынан бирле ҡалала ҡарауһыҙ йөрөгән балалар, етемдәр, наркомандар, токсикомандар, ҡасаҡтар, легаль булмаған мигранттар, йорт көсләүенән зарарланғандар һәм секс-индустрияһының эшселәре араһынан булған 300 мең кеше өсөн ойошма белем биреү, мул тормош һм йәмғиәткә интеграция өлкәһендә программаларҙы башҡарған. Балаларҙы һаҡлау һәм уларҙың мөмкинселектәрен ҙурайтыу бер береһе менән бәйләнгән дүрт программа (Friends Programs, ChildSafe International, CYTI Alliance и Friends Social Business) аша эшләнә.

2001 йылда башланғай Friends Social Business программаһы балаларҙы уҡытыуҙан һәм үҫмерҙәргә яҡшы эш табыуҙан башҡа, үҙенең һәм уның күп партнерҙарың тотороҡлоғо өсөн финанс ресурстар эшләп сығара (шулар араһында яҡшы социаль бизнестарҙың франчайзингы ярҙамында эшләү). Friends-International туризм, ҡунаҡханалар һәм ресторандар бизнесе, берәмләп һатыу, пассажирҙарҙы ташыу (такси хеҙмәте), интернет-кафе, һөнәрҙәр (Home Based Production Project) һәм профессиональ белем биреү (Vocational Training Project) өлкәһендә эшләгән һәм ауыр үҫмерҙәргә ярлылыҡ менән криминоген аранан сығыуҙа ярҙам иткән күп предприятиеларҙа етәкләй һәм улар менән идар итә. 2007 йылда Friends-International Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өсөн бүләк алһа, ә 2009 йылда — Шваба фондынан.

2014 йылға ҡарата Friends-International биш уҡыу ресторандарын һәм Камбоджа менән Лаос илдәрендә VT shops магазиндар селтәрҙәрен етәкләй. Шулай уҡ план буйынса, Камбоджала, Лаоста һәм Таиландта өс уҡыу рестораны асасаҡтар. Friends-International йыл һайын Камбоджала социаль эшҡыуарлыҡ буйынса конференциялар үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты 
* YouTube сайтында бите
* Facebook сайтында бите
Кристоф Саттер

**Кристоф Саттер** (; 20 март 1973 йыл) — Швейцария эшҡыуары һәм менеджеры, *South Pole Group* компанияһының нигеҙләүселәренең береһе һәм етәксеһе; парник газдары (Киото протоколы һәм Эмиссион квоталары менән сауҙа итеү) буйынса эксперт.

## Биографияһы
Кристоф Саттер 1973 йылдың 20 мартында Швейцарияның Базель ҡалаһында тыуған.

1993 йылдан алып 1999 йылға тиклем Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбендә белем ала, бында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә фән магистры дәрәжәһен ала.

Цюрихта Ernst Basler & Partner консалтинг компанияһында эшләгәндән һуң, 2002 йылда Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбенән бүленеп сыҡҡан һәм климаттың үҙгәреүе өлкәһендә ысулдар һәм стандарттар төҙөү менән шөғөлләнгән *[[:en:myclimate|myclimate]]* коммерция булмаған ойошманың нигеҙләүселәренең береһе була. Ойошма эшмәкәрлегенең нигеҙе булып башлыса Кристоф диссертацияһының һығымталары булып торған.

Климаттың үҙгәреүе тураһында БМО-ның рамлы конвенцияһы сиктәре өҫтөндәге эшкә йәлеп ителә һәм унда өс йыл дауамында эшләй.

2003 йылда «Киото протоколы сиктәрендә CDM проекттарының тотороҡлоғон баһалау» () темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ул иң яҡшы хеҙмәт булараҡ миҙал менән билдәләнә.

2005 йылдың йәйендә Канаданың Торонто ҡалаһында MBA дәрәжәһен алыуға ирешә.

2006 йылда Патрик Бюрги (), Томас Камерат () һәм Ренат Хойбергер менән берлектә *South Pole Carbon Asset Management, Ltd.* (хәҙерге *South Pole Group*) компанияһына нигеҙ һала һәм уның етәкселәренең береһе була. Был компания парник газдарын сығарыуҙы кәметеү буйынса проектарҙа, эмиссион квоталар менән сауҙа итеү һәм үҙ өлкәһендә консалтинг хеҙмәттәрен күрһәтә. 2012 йылда башҡа оҡшаш йүнәлештәр буйынса эшләр өсөн компания менән етәкселек итеүҙе ҡалдыра.

## Бүләктәре һәм премиялары
2009 йылда Кристоф Саттер Йәш глобаль лидер () тип атала.

2011 йылдың 13 декабрендә *South Pole Carbon Asset Management, Ltd.* компанияһында эшмәкәрлектәре өсөн Ренат Хойбергер менән берлектә Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды менән йыл социаль эшҡыуары тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Curriculum Vitae: Christoph Sutter, Ph.D. 
* Teilzeit arbeiten mit Strategie  .
* Интервью:
** Klimamarkt braucht klare Signale .
** Social Entrepreneurs @ Work : Dr. Christoph Sutter (South Pole Carbon).
Каэт

**Ка’эт** ( — «сейчас») — социаль эшҡыуарлыҡ буйынса еврей мәктәбе, 2011 йылдан Мәскәүҙә эшләй. Перспективалы социаль проекттары булған эшҡыуарҙарҙы һайлау, уларҙың проекттарын еренә еткерергә һәм буласаҡ инвесторҙар менән осраштырыуҙар үткәрә. Мәктәпте финанслауҙа «Джойнт» хәйриә фонды һәм PresenTense халыҡ-ара уҡытыу төркөмө ярҙам итә.

## Тарихы
Мәктәп 2011 йылда Мәскәүҙә «Джойнт» еврей хәйриә ойошмаһы, PresenTense төркөмө партнерлығы ярҙамы менән асыла, улар быға тиклем ун ике илдә оҡшаш бизнес-инкубаторҙар ебәргән булалар. Беренсе йыл биш айлыҡ курсты 15 кеше үтә, программа ҙур халыҡ өсөн асыҡ сара — ҡатнашыусыларҙың проекттарының презентацияһы һәм буласаҡ меценаттар һәм инвесторҙар ҡабул итеү менән тамамлана. «Большой город» журналы тыуып килгән ойошманы «Сколково» бизнес-мәктәбе менән сағыштыра.

Сығарылыусыларҙың күбеһе үҙҙәренең стартаптарын уңышлы башлап ебәрәләр, инвесторҙарҙан ярҙам алалар һәм эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлайҙар. Мәҫәлән, «Ирекле дебют» төрмәлә ултырып сыҡҡан еврейҙарҙың театр студияһы Мәскәү мәҙәниәт майҙандарында актив сығыш яһай, «Еврей әсәләре» ҡатын-ҡыҙҙар онлайн-порталы, «Хәтер» еврей зыяраттарын ҡарау проекты, яңы форматтағы музыкаль мәктәп, өлкән йәштәгеләр менән эшләүсе үҙәк, синагогала йәштәр еврей хостеле һәм башҡалар эшләй

2014 йылда «Эксперт» журналы "Каэт"ты Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ буйынса мөһим мәктәптәрҙең береһе тип атай.

## Программа
Уҡыу программаһын Колумбия университетының бизнес-мәктәбе сығарылыусылары PresenTense халыҡ-ара ойошма ярҙамы менән төҙөгән, улар 10 илдә 160 артыҡ социаль проект эшләтеп ебәргән. Һәр уҡыу ике өлөштән тора: теоретик һәм практик. Беренсеһе — бизнес-мәктәптең тикшеренеүҙәр һәм кейстар менән ҡыҫҡаса программаһы, икенсе өлөшө практик күнекмәләргә бағышланған һәм файҙалы бик күп мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә ала, сайттар, системалар, таблицалар һәм башҡалары. Алты ай уҡыу тамамланғас, КАЭТ STARTUP MARKET халыҡ өсөн асыҡ сара була, унда сығарылыусылар үҙҙәренең проекттарын буласаҡ инвесторҙарға презентация эшләйҙәр.

Мәктәптә теоретик һәм практик дәрестәрҙе волонтёрҙар үткәрә — менторҙар, тренерҙар, белгестәр һәм уңышлы эшҡыуарҙар, студенттарға үҙҙәренең тәжрибәһе менән уртаҡлашыр өсөн буш ваҡыттарында дәрестәр үткәрәләр.

Уҡыуға түләү хаҡы 85 мең һум тора, әммә ләкин программаның төп спонсоры «Джойнт» Америка еврей бүлгес комитеты, әгәр проект еврей ойошмаһының мәсьәләһен хәл итергә йүнәлтелгән булһа сумманың 90 % түләй һәм түләү 8,5 мең һумға тиклем әҙәйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Каэт — мәктәптең официаль сайты
Фред Суоникер

**Фредерик Кеннет Суоникер** (; 1976 йыл) — Гана социаль эшҡыуары. Африка илдәре өсөн ҙур квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә шөғөлләнгән «African Leadership Academy» ойошманың нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе.

## Биографияһы

Фред Суоникер адвокат һәм уҡытыусы ғаиләһендә 1976 йылда тыуа. Суоникер ғаиләһе менән күп күсеп йөрөй, ун һигеҙ йәшенә Фред дүрт төрлө африка илдәрендә йәшәп өлгөрә. Миннесотала Макалистер колледжында уҡый, бер-нисә ваҡыт Йоханнесбург ҡалаһында урынлашҡан «McKinsey & Company» фирмаһында эшләй. Аҙаҡтан Фред Стэнфорд университетының бизнес-мәктәбендә уҡыуын дауам итә.

Күп аҡса түгеп, балаларын сит илгә уҡырға ебәргән африкандар ғаиләләре менән Суоникер эш ваҡытында күп һөйләшә. Стэнфорд университетында Фредтың уҡыуын «McKinsey & Company» фирмаһы түләй, тик Фред уҡыуҙы тамамлғас Африкаға ҡайтырға тейеш була. АҠШ һәм Бөйөк Британия илдәренең институттарына күп аҡса түләмәйенсә талантлы африкандар уҡый алған сифатлы юғары уҡыу йортон асыу хыялы килеп тыуа. 2004 йылда Калифорниялағы бәйләнештәрен ҡулланып, һәм «McKinsey & Company» фирмаһынан булған хеҙмәттәштәре ҡатнашыуында Йоханнесбургта African Leadership Academy уҡыу йортон аса. Әгәр африканан студенттар академияны тамалауҙан һуң Африкала ҡала икән, тулар субсидиялар һәм уҡыуҙа льготалар ала.

Суоникер эшмәкәрлеге донъя буйынса танылыу ала, хатта Барак Обама билдәләп китә. 2010 йылда уның менән Аҡ йортта осрашыуҙа ҡатнашҡан 115 йәш африка лидерҙарының береһе Фред була. 2011 йылда «Forbes» журналы Фред Суоникерҙы Африканың иң абруйлы 10 йәш кешһе исемлегенә керетә.

## Иҫкәрмәләр
Ма Цзюнь

**Ма Цзюнь** (, , 1968 йылда тыуа) — Ҡытай журналисы, яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, тирә-яҡты һаҡлаусыһы, экологика буйынса консультант; Пекинда урынлашҡан, тотороҡло үҫешеүҙең программаларын һәм моделдәрен Ҡытайҙа индергән һәм иң үҫешкән, экологик, дәүләттеке булмаған ойошмаларҙың береһе Йәмәғәт һәм экологика эштәре институтының ойоштороусыһы һәм етәксеһе.

## Биографияһы

1968 йылда Циндао ҡалаһында тыуа, оҙағламай ғаилә Пекинға, әсәһенең тыуған яғына, күсә. 1993 йылда Ма «South China Morning Post» гонконг гәзитендә эшләй башлай һәм ул Ҡытайҙа иң тәүгеләрҙән булып экологик темаларға яҙған хәбәрселәрҙең береһе булыуы менән билдәләнә. 1999 йылда ил буйлап күп сәйәхәт ҡылған Ма Цзюнь «Ҡытайҙа һыу кризисы» (China’s Water Crisis, Zhongguo shui weiji) китабын баҫтыра. Шул китап Ҡытайҙың экологик торошо тураһында булған тәүге иң мөһим баҫтырылып сыҡҡан әҫәр була (уны йыш Рэйчел Карсондың «Тып-тын яҙ» китабы менән сағыштыралар).

2004 йылда Ма «Yale World Fellow» кеүек Америка Ҡушма Штаттарында экология ҡануниәтен һәм башҡа оҡшаш дисциплиналарҙы өйрәнә. 2006 йылда Пекинда, Ҡытайҙың баш ҡалаһында, коммерциялы булмаған Йәмәғәт һәм экология эштәре институты ойошмаһын нигеҙләй. Шул уҡ йылда «*Time*» АҠШ журналы уны 100 иң абруйлы кешеләрҙең исемлегенә керетә (уның турала мәҡәләне актёр Эдвард Нортон яҙа). 2008 йылда «Wal-Mart Stores» магазиндары институттың мәғлүмәттәр базаһынд булған, АҠШ-тың тәүге ҙур корпорацияһына әүерелә.

2009 йылда Ма престиж булған Ramon Magsaysay Award (Нобель премияһының азият эквиваленты) буләген ала. 2010 йылда Ма инициативаһы буйынса Ҡытайҙа тирә-яҡты бысратҡан ҙур технологик компанияларға ҡаршы компания башлана. 2011 йылда институттың отчётында «Apple» компанияһының Ҡытайҙағы насар эшмәкәрлеге яҡтыртыла. 2012 йылда Ма Goldman Environmental Prize еңеүсеһе була.

2015 йылда Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өсөн премия ала.

## Иҫкәрмәләр
Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы

**Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы** (15 сентябрь 1937 йыл — 1 ғинуар 2022 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).

## Биографияһы
Дәүләтбай Абдрахман улы Рәхмәтуллин 1937 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Нәби ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бәләкәйҙән етем ҡала һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күп ауырлыҡтар кисереп буй еткерә. 1955 йылда тыуған ауылындағы колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген йылҡы көтөүсеһе булып башлай. Үҙ бурыстарын намыҫ менән башҡара, бер нисә йыл эсендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә.

Билдәле ҡурайсы 2022 йылдың 1 ғинуарында тыуған ауылында вафат булды.

## Ижади эшмәкәрлеге

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)
* 2015 йылдың июнендә Октябрьский ҡалаһында үткән Ҡурай байрамында Гран-при яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кутлугаллямов М. Будьте счастливы, горцы. Бурзянские этюды. Этюд десятый. Дорогое наследство. — Уфа: Слово, 2000. — 120 с., с илл. — ISBN 5-87308-204-9
* Гран-при республиканского праздника Курая в Октябрьском стал 77-летний Давлетбай Рахматуллин
* Шәрипов М. Моңло ҡурай йыйҙы дуҫтарын. «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015 йыл, 9 июнь.
*
MYC4

**MYC4** — Дания компанияһы һәм интернет-сервисы. Интернет-сервис аша Африканың үҫешеп барған илдәрҙәге бәләкәй бизнес компанияларына инвесторҙар микрокредитлау бирә ала.

## Тарихы

MYC4 компанияһын 2006 йылда Эфиопиялағы Данияның Почётлы консулы һәм «Kjær Group» ойошмаһының башҡарыу директоры Мадс Кьер һәм уның бизнес-партнеры Тим Ванга нигеҙләй. Компанияның баш офисы Копенгагенда урынлашҡан, шулай уҡ компанияның Кенияның баш ҡалаһында, Найробила, региональ вәкиллеге бар.

Үҫешеп барған илдән бизнесменға MYC4 ярҙамы менән кредит алыр өсөн интернет-сервис менән эшләгән һәм бизнесменды проекта ҡатнаша алыуына тикшергән (Социаль эшҡыуарлыҡҡа һәм бер мең долларҙан әҙерәк заём һораған компанияларға өҫтөнлөк бирелә) урындағы компанияға өндәшергә кәрәк. Аҙаҡтан инвесторҙар сайт ярҙамында уларға тура килгән бизнес һайлайҙар, голланд аукционы барышы ваҡытында займ ҙурлығы билдәләнә. Займды кире ҡайтарыу ваҡыты, ҡәғиҙә буйынса, алтынан ун ике айға етә ала. MYC4 үҙенең хеҙмәте өсөн комиссия ала.

MYC4 эшләгән ваҡытында 115 илдән булған 20 мең инвестор африканың ете илендә 8300 бәләкәй бизнесҡа 15 миллион евро аҡса күсерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт