Өс батшалыҡ (роман)

**Өс батшалыҡ** (**Троеца́рствие**; ҡытайса |三國演義|三国演义|Sānguó yǎnyì|Саньго́ яньи́) — XIV быуаттың тарихи романы, авторы булып *Ло Гуаньчжун* иҫәпләнә. Дүрт классик ҡытай романы иҫәбенә инә. Әҫәрҙәге ваҡиғалар Ҡытай цивилизацияһы тарихындағы ҡыҙыу дәүерҙә — Хань династияһы хакимлығының аҙағында һәм Өс батшалыҡ дәүерендә бара, беҙҙең эраның 169 йылынан башланып, 280 йылда Көнбайыш Цзинь дәүләтенең (265—420) ерҙәрҙе үҙенә ҡушыуы менән тамамлана.

Хикәйәләү — өлөшләтә тарихи, өлөшләтә легенда һәм өлөшләтә мифик формаға ҡоролған — һүнә барған Хань династияһын алмаштырырға йә уны тергеҙергә тырышҡан феодалдарҙың һәм уларҙың яҡындарының тормошо романтик һәм драматик планда һүрәтләнә. Романда йөҙҙәрсә персонаж булһа ла, Хань династияһы бүлендектәрендә барлыҡҡа килгән һәм һөҙөмтәлә өс дәүләткә — *Цао Вэй* батшалығы , *Шу Хань* батшалығы һәм *Көнсығыш У* батшалығына әйләнгән өс көс блогына төп иғтибар бүленә. Романда заговорҙар, шәхси һәм хәрби алыштар, интригалар һәм был дәүләттәрҙең 100 йыл дауамында хакимлыҡҡа өлгәшеү өсөн көрәше һүрәтләнә.

Өс батшалыҡ тураһындағы был әҫәр ҡытай әҙәбиәтенең дүрт бөйөк классик романдарының береһе тип танылған; уның 120 бүлегендә (главаһында) дөйөм алғанда 800 000 һүҙ һәм һүрәтләнгән ваҡиғаларҙа меңгә яҡын (башлыса тарихи) драматик персонаж ҡатнаша. Роман Көнсығыш Азияла иң яратып уҡылған әҙәби әҫәрҙәрҙең береһе һәм уның төбәктәге әҙәби йоғонтоһон инглиз әҙәбиәтендәге Шекспир әҫәрҙәренә тиңләйҙәр. Өс батшалыҡ, һуңғы империя осорондағы һәм хәҙерге Ҡытайҙа, моғайын, иң күп уҡылған тарихи роман. Британия дипломаты һәм Ҡытайҙы өйрәнеүсе *Герберт Джайлз* (8.12.1845—13.02.1935) әйтеүенсә, ҡытайҙарҙың үҙҙәре араһында был роман Ҡытай романдарының иң бөйөгө тип һанала.

## Авторы
Романдың авторы **Ло Гуаньчжун** тип фараз ителә (яҡынса 1330—1400 йылдар), һарай тарихсыһы *Чэнь Шоуҙың* Өс батшалыҡ тураһындағы йылъяҙмалары буйынса әҫәр ижад иткән.

## Сюжеты
Роман 120 бүлектән (главанан) тора.

### 1-се бүлек
Беренсе бүлектә ете һуғышыусы батшалыҡ осоронан (беҙҙең эраға тиклем V—III быуаттар) алып Хань династияһының аҙағы башланғанға тиклем (184 йыл) Ҡытай тарихы ҡыҫҡаса һүрәтләнә. Романдың төп геройҙары *Лю Бэй*, *Гуань Юй* һәм *Чжан Фэй* Шафталы (персик) баҡсаһында ағалы-ҡустылы булырға, дәүләткә хеҙмәт итергә һәм ябай кешеләргә тыныслыҡ алып барырға бер-береһенә ант итә.

### 2-се — 79-сы бүлектәр
.
Икенсе—етмеш туғыҙынсы бүлектәрҙә Хань династияһының аҙағы осорондағы (184—220 йылдар) власть өсөн көрәш, һуғыштар һәм дипломатик интригалар ентекле тасуирлана.

### 80-се —120-се бүлектәр
Һикһәненсе—йөҙ егерменсе бүлектәрҙә берҙәм Хань империяһының үҙ-ара дошманлашҡан өс батшалыҡҡа тарҡалыуы һәм Өс батшалыҡ дәүере (220—280 йылдар) һүрәтләнә:
* Вэй батшалығы, башында Цао Цао;
* Шу батшалығы, етәкселегендә Лю Бэй;
* У батшалығы, етәкселегендә Сунь Цюань.

Үҙ-ара һуғыштар 280 йылда батшалыҡтар Цзинь империяһына (265—420) берләшкәнгә тиклем дауам итә.

### Дөрөҫлөк
Романдағы тарихи канва ярайһы уҡ дәрәжәләге художестволы уйҙырма менән берләшеп бара.

Ло Гуаньчжун йыш ҡына үҙенең геройҙарын, ыңғай һәм кирегә ирекле бүлеп, уларға шәхси баһа бирә.

Персонаждарҙың образдары күп нәмәләрҙә үҙ прототиптарына тап килмәй, әммә романдың популярлығы тап уларҙың халыҡ хәтерендә аныҡ стереотиптар булараҡ нығыныуына килтерә. Быға «Өс батшалыҡ» сәхнәләрен ҡытай традицион театрында әүҙем ҡулланыу булышлыҡ итә.

## Романдың баҫмалары

### Ҡытайҙа
Ло Гуаньчжун романының ксилография ысулы менән донъя күргән беренсе баҫмаһы 1494 йылға ҡарай, һәм унан һуңғы биш быуат дауамында иң популяр әҫәр булып ҡала килә. Ҡытай әҙәбиәте барлыҡҡа килгәндән алып бер роман да ошондай күләмдә ҡабаттан баҫылыуға дусар ителмәй. Уны императорҙан башлап түбәнге социаль ҡатлам вәкилдәренә тиклем барыһы ла яратып уҡый.

### Европала
«Өс батшалыҡ» Европала тәржемә ителгән тәүге ҡытай романдарының береһе. Ҡытай мәҙәниәтен аңларға һәм Ҡытай тарихын өйрәнергә теләүсе сит ил кешеләре У-Цзиндың классик конфуциан баҫмаһы булып танылған «Пятикнижие»һы («Биш Китап») менән бергә, йыш ҡына тап ошо романға мөрәжәғәт итә.

### Рәсәйҙә
Романдың ксилографик баҫмаһын тәүге тапҡыр Рәсәйгә 1821 йылда Рәсәй империяһы Сит ил эштәре министрлығы Азия департаментының Ҡытайҙағы урыҫ дини миссияһына командировкаға ебәрелгән чиновнигы Егор Федорович Тимковский Пекиндан махсус рәүештә һатып алып ҡайта. Ул «Өс батшалыҡ тарихы» тип исемләнгән була".

«Өс батшалыҡ» романы тәүге тапҡыр урыҫ теленә 1954 йылда Владимир Андреевич Панасюк тарафынан тәржемә ителә һәм Ҡытайҙы өйрәнеүсе ғалим Борис Львович Рифтин комментарийҙары менән нәшер ителә.

### Рус телендәге баҫмалар
* *Ло Гуань-чжун*. Троецарствие: Роман в 2-х томах / Пер. В. А. Панасюка под ред. Колоколова Всеволода Сергеевича. Подгот. текста, предисл. и коммент. Б. Л. Рифтина. — М.: Государственное изд-во художественной лит-ры, 1954. — 1584 с. — Тир. 30 000 экз.
* *Ло Гуань-чжун*. Троецарствие / Пер. В. А. Панасюка под ред. С. Хохловой (с сокращениями). Подг. текста, предисл. и коммент. Б. Л. Рифтина. — М.: Художественная лит-ра, 1984. — 792 с. — Тир. 50 000 экз.
* *Ло Гуань-чжун*. Троецарствие: Роман в 2-х томах / Пер. В. А. Панасюка под ред. В. С. Колоколова. Предисл. Меньшикова Льва Николаевича. — Рига: Полярис, 1997. — 1580 с. — Серия «Новая библиотека китайской литературы». — Тир. 1 000 экз. — ISBN 5-88132-276-2.
* *Ло Гуань-чжун*. Троецарствие: Роман в 2-х томах / Пер. В. А. Панасюка под ред. В. С. Колоколова. Подгот. текста, предисл. и коммент. Б. Л. Рифтина. — СПб.: Издательство Наука, 2014. — 1664 с. — Серия «Библиотека китайской литературы». — Тир. 1 000 экз. — ISBN 978-5-02-038386-9.

## Экранлаштырыу
* «Повествование о трёх царствах» (сериал) — Ҡытай, 1990—1994.
* «Троецарствие» (сериал,  реж. Гао Сиси) —  Ҡытай, 2010.

### Айырым сюжеттар
* «Троецарствие: Возрождение дракона» — реж. Дэниэл Ли (Көньяҡ Корея, Ҡытай, Гонконг, 2008).
* «Битва у Красной скалы» (фильм) — реж. Джон Ву (Ҡытай, Гонконг, Көньяҡ Корея, Япония, 2008).
* «Потерянный мастер клинка» — реж. Алан Мак, Феликс Чун (Ҡытай, Гонконг, 2011).
* «Убийцы»  (фильм) — реж. Чжао Линьшань (Ҡытай, 2012).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Желоховцев Алексей Николаевич* Новые разыскания о Ло Гуаньчжуне // Проблемы Дальнего Востока. — 1999. — № 2. — С.132-140.
* *Рифтин Б. Л.* Историческая эпопея и фольклорная традиция в Китае: Устные и книжные версии «Троецарствия». — М.: Наука, 1970. — 482 с.
* *Рифтин Б. Л.* Теория китайского романа: «Правила чтения „Троецарствия“» Мао Цзун-гана // Памятники литературной мысли Востока. — М.: ИМЛИ РАН, 2004. — 464 с. — С.335-382. — ISBN 5-9208-0205-7
* *Рифтин Б. Л.* Эпопея «Троецарствие» в иллюстрациях XVI—XVII вв. // Слово и мудрость Востока. — М.: Наука, 2006. — 582 с. — С.365-388. — ISBN 5-02-033863-X

## Һылтанмалар
* Троецарствие на русском языке
* Аудиокнига (онлайн) — «Троецарствие» на русском языке (время воспроизведения — 34 часа)