open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәүләт гимны

**Дәүләт гимны** (шулай уҡ **милли гимн**, **милли йыр**) — ил хөкүмәте тарафынан рәсми милли йыр булараҡ дәүләт символдарының береһе тип танылған тантаналы патриотик музыкаль композиция. Милли йырҙарҙың күпселеге марш йәки гимн стилендә яҙылған, ғорурлыҡ һәм ил тарихына ихтирам уята, үҙ халҡының традицияларын һәм көрәшен сағылдыра.

## Тарих

Иң боронғо милли гимн тип япон гимны «Кимигаё» һанала. Уның тексы Хэйан осорондағы шиғырҙар йыйынтығынан алынған (794—1185), әммә уның өсөн музыка яҡынса 1880 йылда яҙылған.

Милли гимндар Европала XIX быуатта, милли-дәүләттәр барлыҡҡа килеү менән барлыҡҡа килә, әммә ҡайһы бер гимндар күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә. Иң боронғо дәүләт гимны — Нидерланд гимны, уны «Вильгельм» тип атайҙар.

Иң билдәле дәүләт гимндарының береһе, Бөйөк Британияның дәүләт гимны *«Хоҙай, королеваны һаҡла»* беренсе тапҡыр 1619 йылда *«Хоҙай, королде һаҡла»* исеме аҫтында башҡарыла. Уны йәмәғәт һәм тантаналы сараларҙа, шулай уҡ монарх ҡатнашлығында башҡаралар. Был гимн рәсми рәүештә Бөйөк Британияның дәүләт гимны тип иғлан ителмәй, әммә ул йола һәм даими ҡулланыу арҡаһында шулай булып китә.

## Телдәр
Дәүләт гимны йыш ҡына илдең милли йәки киң таралған телендә башҡарыла. Берҙән ашыу милли телле дәүләттәрҙең үҙ гимнының бер нисә версияһы булыуы мөмкин, мәҫәлән:

* *«Швейцария мәҙхиәһе»*, Швейцария конфедерацияһының дәүләт гимны, илдең дүрт рәсми теленең һәр береһендә дүрт тексты бар (француз, немец, итальян һәм романш теле)

## Башҡарыу

Дәүләт гимндары төрлө осраҡтарҙа башҡарыла. Гимндың башҡарылыуы ғәҙәттә билдәле бер ритуал менән оҙатыла. Ғәҙәттә был хәрби хөрмәт, баҫып тороу, баш кейемдәрен алыу һ.б. Сит ил дәүләт эшмәкәрҙәре килгән саҡта уларҙың иленең гимнын башҡарыу дипломатик протокол менән билдәләнә.

Дәүләт гимндары милли байрамдарҙа һәм фестивалдәрҙә, шулай уҡ спорт саралары ваҡытында башҡарыла.

Ҡайһы бер илдәрҙә дәүләт гимны уҡыусылар мәктәп дәрестәре башланыр алдынан көн һайын башҡара. Бындай ритуал, мәҫәлән, Танзания мәктәптәрендә ҡабул ителә.

Күп кенә радио- һәм телевизион станциялар дәүләт гимнын иртән, тапшырыуҙар башланғандан һуң, һәм кис, тапшырыу тамамланғандан һуң башҡара.

## Ҡыҙыҡлы факттар
«**Marcha Real**» — Испанияның дәүләт гимны. Донъялағы дүрт дәүләт гимнының береһе — Босния һәм Герцеговина, Сан-Марино һәм Косово гимндары менән бер рәттән — рәсми һүҙҙәре юҡ. Элек һүҙҙәре булһа ла, улар хәҙер бөтөнләй ҡулланылмай. 

## Һылтанмалар

* nationalanthems.me/ - донъяның һәр иленең милли гимндары (аудио, текстар, мәғлүмәт)
* Донъя дәүләттәренең дәүләт гимндары  (mp3-файлдар)
* nationalanthems.info/ - милли гимндарҙың текстары һәм тарихы
* http://www.national-symbol.com/ (mp3-файлдар)

## Иҫкәрмәләр
Сел үләне (үҫемлек)

**Сел үләне**() — ырыу күп йыллыҡ үләндәр  ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Ләлә һымаҡтар.

Ҡырағай сел үләненең йөҙ илле төрө билдәле] .   

## Атамаһы
Латин телендә ырыу атамаһы *Fritillaria* һөйәк уйыны уйнағанда һөйәктәр ырғытыу һауыты мәғәнәһендә килеп сыҡҡан .

Башҡорт телендә был үләнде беҙ ҡыңғырау сәскәһе тип кенә йөрөтә инек. Тик ҡыңғырау сәскәләре бик күп. Һәр береһенең үҙ исеме булырға тейеш. Шулай итеп, был үҫемлектең китапҡа ингән исеме — сатраш сел үләне.

Нимәне аңлата икән ул? Сатраш тип шахмат, шашка уйынын әйтәләр. Сатраш тигән һүҙ шаҡмаҡлы тигәнде аңлата, урыҫса клетчатый. Ысынлап та, был сәскәнең 150 төрө араһында сатрашлылары ла бар. Төҙөлөшө менән дә сатрашҡа тап килеп тора. Ә һүҙҙең тәүге өлөшөн сатыр тип алғанда, сәскәнең төҙөлөшө сатырға (зонтикка) оҡшап тора. Ә ни өсөн сел үләне тип атауҙары аңлашылмай.

Был үлән — ағыулы. Араһында ашарға яраҡлылары ла бар. Камчаткалағы сатраш сел үләненең һарымһаҡҡа оҡшаған тамырын йыйып, епкә теҙеп киптергәс, күпләп Америкаға оҙатыр булғандар. Америка индеецтары уны себер дөгөһө тип атағандар. Сөнки уның тамыры крахмалға бай.
Рәсәйҙә лә, Башҡортостанда ла был үҫемлек Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Башҡортостанда күберәк Урал аръяғында үҫә.

Традицион медицинала был үләнде ҡулланмайҙар. Халыҡ арһында шифалы үлән һынала. Шулай ҙа, был үлән ағыулы булғаны өсөн генә түгел, ә юғалып барған үҫемлек булараҡ, дарыу үләне тип тә йыйырға ярамай.

## Ботаник яҙма
Сел үләне ҡышлаусы һәм өлөшләтә ер аҫты һуғандары ярҙамында үрсеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Һабағы бер нисә (ике—дүрт—алты һәм унан да күберәк) итле киң тәңкәләрҙән тора, ҡайһы бер төрҙәрҙә ҡушылмаған (ярым туникатлы), башҡаларында тотош йәки яртылаш ҡушылған (туникатлы); ҡайһы бер тәңкәләрҙә яңы һабаҡтарға үҫешкән бөрөләре бар. Улар типик эфемероидтар. Йыл һайын яңырып торған һуғандары, аҫҡы тәңкәләрҙән тора, ғәҙәттә, ҡаплау тәңкәләре юҡ. Ырыуҙың ҡайһы бер вәкилдәренең һуған һымаҡ, йомшаҡ, күп һанлы ваҡ тәңкәләре бар; камчатка сел үләненең  һәм башҡа көнсығыш азия урман төрҙәренең тәңкәләре ныҡ ҡабарынҡы һәм дөгө бөртөксәләренә оҡшаш. Улар төбөнән еңел айырыла һәм тиҙ тамыр йәйә.
Һуғанынан ер өҫтөндә һабаҡ үҫә,  һабағы буйлап  тар һыҙыҡлы япраҡтар сыға. Сәскә эргәһендәге япраҡтары төҙ.

## Һылтанмалар
* https://vk.com/wall-197676857_304
## Иҫкәрмәләр
Приуральский (Силәбе өлкәһе)

**Приуральский —** Силәбе өлкәенең  Агапов районындағы бөтөрөлгән ҡасаба. Приуральский ауыл биләмәһенең элекке административ үҙәге. 2004 йылда иҫәп мәғлүмәттәренән сығарылған.Магнитогорск ҡалаһы составына индерелгән.

## Географияһы
Завод быуаһының көньяҡ-көнбайыш осонда урынлашҡан.

## Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 2219 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 1054 ир-ат һәм 1165 ҡатын-ҡыҙ.

## Иҫкәрмәләр
Хәлүәтилек

**Хәлүәтилек** (; ) — суфыйҙар берләшмәһе (*[[тәриҡәт]]*), XIV быуат аҙағында Төньяҡ-Көнбайыш Иранда барлыҡҡа килгән. 12 туғандаш тәриҡәттең береһе, улары 50-нән ашыу үҙ аллы тармаҡ һәм тәриҡәт барлыҡҡа килтерә. Рухи сылбыр (силсилә) Әл-Жүнәйдә Әл-Бағдади аша Али ибн Әбү Талипҡа барып сыға. Тәриҡәт ағзаһының кейем элементы — дүрт мөйөшлө башлыҡ, башлыса йәшел йәки ҡара төҫтә була.

## Тарихы
Тәриҡәт башта төрки халыҡтар араһында ғына тарала. Ул Урта Азия төрки Әхмәт әл-Йәсәүи мистицизм мәктәбенең ҡайһы бер идеяларын ҡабул итә һәммәләмәтилек һәм ҡәләндарлыҡ тәриҡәттәре традицияларының көслө йоғонтоһон кисерә. Башта тәриҡәт тәғлимәте имами шиғыйлыҡ менән тығыҙ бәйле була, ваҡыт үтеү менән сөннигә үҙгәрә. Шиғыйлыҡ, күрәһең, йәшерен тәғлимәт формаһында һаҡланғандыр.

## Структураһы
Тәүге алты мөршид заманында ғына тәриҡәт берҙәм ойоштороу структураһына һәм үҙәкләштерелгән етәкселек системаһына эйә була. Тәриҡәттең төп хәнәкәһе (Хәнәкәһ Бағ-и шәмәл) Тәбриздә урынлашҡан була.

Хәлүәтиҙәрҙең һәм уның тармаҡтарының ойоштороу структураһы, дөйөм алғанда, башҡа суфый берләшмәләренең структураһын хәтерләтә, шул уҡ ваҡытта уларҙың эшмәкәрлек төбәгенә бәйле үҙенсәлектәре бар.

## Тәғлимәте
Тәриҡәт Ибн әл-Ғәрәбиҙең үәхдәт әл-вүжүд тәғлимәтте йоғонтоһон кисерә . Был тәғлимәткә мөнәсәбәт дәүергә һәм төбәккә бәйле, хатта бер үк тармаҡта ла үҙгәрештәр кисерә.

## Силсиләһе
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән алып тариҡәткә нигеҙ һалыусыға тиклем силсиләһе.

* Мөхәммәт Пәйғәмбәр
* Али ибн Әбү Талип
* Хәсән Әл-Басри
* Хәбиб әл-Аджами
* Дауыт әт-Тай
* Маруф әл-Кархи
* Сәри әс-Сакати
* Әл-Джунайд Әл-Бағдад
* Мимшад Динавари
* Мөхәммәт Әл-Бакри
* Ҡади Ваджихуддин Ғүмәр Әл-Бари
* Әбүдж-Нәжиб әс-Сухраварди
* Ҡотбуддин әл-Абхари
* Рөкнуддин Нәжәши
* Шихабуддин Тибр
* Хаджи Джамалуддин Ширази
* Ибраһим Заһид әл-Жилани
* Ахи Мөхәммәт Әл-Халвати
* Ғүмәр Әл-Халвати

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин О. Ф. Халватийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 267—268. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Торағай балсыҡ вулканы

**Торағай балсыҡ вулканы**(әз.Torağay palçıq vulkanı)- Әзербайжандағы иң ҙур батҡаҡ вулкандарының береһе. Баҡы ҡалаһы Ҡарадағ районы Ҡобустан ҡасабаһынан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был вулкан Чеилдағ ҡасабаһынан 12 км ситтәрәк ята. Уның кратерының диаметры 900 метр тирәһе. Бейеклеге— 402 метр. Ул әле лә әүҙем ҡала.
## Характеристикаһы
Лайлалы Торагай вулканы — Әзербайжандағы иң ҙур һәм иң матур вулкандарҙың береһе. Был вулкан әүҙемлеге 1841 йылдан башлап теркәлә, ә һуңғы бысраҡ атылыу 1988 йылда күҙәтелә, ә 1984—1988 йылдарҙа иң көсөргәнешле эшмәкәрлек осоро була, ул дүрт тапҡыр атыла. Вулкан дөйөм Кавказ һәм Кавказға ҡаршы ер ярылған урында урынлашҡан.

Вулкан конус формаһында, нигеҙенә табан киңәйә, вертикаль диуарҙар барлыҡҡа килә. Конустың өҫкө өлөшөндә- 500 квадрат метр ҙурлыҡтағы кратер.Батҡаҡ биш-ете ер ярығынан ара-тирә урғыла. Батҡаҡ башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә ағып төшә. Вулкан нигеҙе — 10 квадрат км, батҡаҡтың уртаса ҡалынлығы, ә атылыуҙың дөйөм күләме — 350 млн. кубик.м. Ҡайһы ваҡыт көслө шартлау,  ер аҫтынан көслө ут атылыуы күҙәтелә, уның бейеклеге 300 м тиклем етә.

## Әҙәбиәт
* Tələt Kəngərli. Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
## Һылтанмалар
 Грязевой вулкан Торагай.Извержение 
## Иҫкәрмәләр
Тбилиси этнография музейы

**Тбилиси этнография музейы** () Тбилисиҙағы музей. Триалет һырты битләүендә Ваке паркындағы Черепашье күле янында асыҡ һауала урынлашҡан.

## Экспозицияһы
Музей 52 гектар майҙанды биләй һәм ун бер зонала урынлашҡан, экспозицияһына яҡынса 70 бина һәм 8000-дән ашыу предмет инә, көнсығыш Грузия өсөн традицион дарбази тибындағы ҡоролмалар ҡуйылған, ҡыйығы көнбайыш Грузияланан килтерелгән һаламдан йәки таҡталарҙан ике яҡлап ябылған ажурлы ағас йорттар, Хевсурети, Пшави һәм Сванетия таулы провинцияларынан ҡарауыл башнялары, кахетин шарап етештереү һәм һыу тирмәндәре, шулай уҡ иртә христиан базиликаһы һәм саркофагы менән VI—VII быуат төрбәле ғаилә кәшәнәһе, шулай уҡ традицион көнкүреш әйберҙәре коллекцияһы — иләүестәр, бәйләү рамдары, кейем, келәмдәр, керамика һәм мебель.

## Тарихы
Күренекле грузин этнографы һәм тарихсы Г. Читая нигеҙ һалған (1966).

2004 йылдың 30 декабренән Грузияның милли музейы составына инә.

## Һылтанмалар
* Тбилисский этнографический музей им. Георгия Читая
* Этнографический музей Тбилиси
* Этнографический музей. Тбилиси
* Грузия для всех. Этнографический музей (Тбилиси)
* Тбилисский этнографический музей
* Грузия, Тбилиси: Этнографический музей

## Иҫкәрмәләр
Кипрҙа туризм

**Кипрҙа туризм** — Кипр Республикаһының иҡтисадының төп өлкәләренең береһе. Ул Кипр мәҙәниәтенә һәм уның үҫешенә күп йылдар дауамында йоғонто яһай.

2006 йылда туризм илдең эске тулайым продуктына 10,0 % өҫтәй, ә туризм өлкәһендә 113 мең кеше шөғөлләнә. Кипрға йылына 4 миллион турист килә. Популярлығы буйынса донъяла 40-сы һәм йән башына туристар һаны буйынса 6-сы урынды биләй. Кипр 1975 йылдан алып Бөтә донъя туристик ойошмаһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора.

## Тарихы
Вароша донъялағы иң популяр курорттарҙың береһе була, унда йыш ҡына Голливуд киноактерҙары килә. Төрөктәрҙең 1974 йылдың 20 июлендә Кипрға баҫып инеүенән һуң, квартал «шәүлә ҡалаға» әүерелә: хәҙер уның территорияһы ғәскәрҙәр тарафынан һаҡлана һәм инеү тыйыла.

## Иҫтәлекле урындары

* Кипр археология музейы
* Петра-ту-Ромиу
* Батша кәшәнәләре (Пафос)

## Конкурентлыҡ һәләте
Бөтә донъя иҡтисади форумының 2013 йылғы отчетына ярашлы, Кипрҙың туристик индустрияһы дөйөм конкурентлыҡ һәләте буйынса донъяла 29-сы урынды биләй. Туризм инфраструктураһы буйынса ул донъяла беренсе урынды биләй. Европаның иң популяр һәм иң таҙа пляждар менән бер рәттән Кипрҙың туристик индустрияһы туристарҙы йәлеп итеү өсөн диңгеҙ ҡояшына һәм ҡомона таяна. Был туристарҙың ҡайһы миҙгелдә килеүендә сағыла, уларҙың күп өлөшө йәйге айҙарҙа килә.

### Инвестициялар
2016 йылда Бөтә донъя туризм һәм сәйәхәттәр буйынса советы отчетына ярашлы, 2015 йылда сәйәхәттәр һәм туризм тармағына инвестицияларҙың дөйөм күләме 273,7 миллион евро тәшкил итә (инвестицияларҙың дөйөм суммаһынан 14 процент); 2026 йылға инвестицияларҙың үҫеше 384,6 миллион евроға тиклем күҙаллана.

### Зәңгәр флагтар
Зәңгәр флаг менән бүләкләнгән пляждарҙың күбеһе утрауҙың көнсығыш өлөшөндә.

### Тел һәм сервис
Утрау тормошо туризм менән бәйле булғанға, инглиз теле мөһим роль уйнай, әммә утрауҙа Рәсәй туристары һаны артыуы сәбәпле урыҫ теле лә тарала. Кипр гректары һәм кипр төрөктәре һөйләшкән төп тел булып грек һәм төрөк телдәре ҡала.

## Статистикаһы
Күпселек туристар Европаның башҡа илдәренән килә: килеүселәрҙең 80 проценттан ашыуы — Төньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш Европанан . улар араһында иң күбеһе — Британия туристары. Быға бер нисә фактор, шул иҫәптән киң таралған инглиз теле, шулай уҡ утрауҙың колониаль империя составында булыуы һәм Акротири һәм Декелияның Британия хәрби базаларының урынлашыуы булышлыҡ итә.

2008—2009 йылдарҙағы донъя иҡтисади көрсөгө осоронда туристар һаны кәмей, сөнки Кипр туристик индустрияһы Британия баҙарына бәйле. 2009 йылда башҡа илдәрҙән килеүселәрҙе йәлеп итергә тырышлыҡ һалына.

Хәҙерге геосәйәси ваҡиғаларға ярашлы, Рәсәй граждандары был илгә килеүселәр исемлегендә икенсе урында тора; был 2000 йылдар аҙағында башлана һәм шул ваҡыттан алып уларҙың һаны арта.

2018 йылда Кипрға туристик маҡсаттар менән 3,93 миллион кеше килә. Ҡыҫҡа ваҡытҡа килгән туристарҙың күпселеге түбәндәге илдәрҙән:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кипрҙың климаты
* Кипр иҡтисады
** Кипрҙа шарап етештереү

## Һылтанмалар
* 
* Кипр стал одним из самых доступных для россиян курортов Европы // 7 мая 2023

## Иҫкәрмәләр
Морат (Силәбе өлкәһе)

**Морат** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл. Юҡҡа сыҡҡан ваҡыттан алдараҡ Дәрбиш ауыл советы составына ингән. 1985 йылда иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән алынған.

## Географияһы
Арғаяш районының көньяҡ өлөшөндә, Ҡомкүл һәм Ҡорғо күлдәре араһында, Дәрбиш ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 5,5 км (тура һыҙыҡ буйлап) алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

## Тарихы
Морат — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.

1795 йылғы ревизияға ярашлы бында 14 йортта 80 кеше иҫәпкә алынған. Күрше Ишәле ауылында улдары һәм ейәндәре менән бергә иң оло кешеләрҙең береһе Морат Тәкәшев (1816 йыл ревизияһы буйынса уға 73 йәш булған) йәшәгән, шуға күрә уның Морат ауылына нигеҙ һалыуы ихтимал. 1816 йылғы ревизия буйынса 14 йортта 105 кеше йәшәгән. 1866 йылда 33 йорт иҫәпләнгән. «1916 йылғы Өйәҙ земствоһы исемлеге»нән («Списка Уездного земства 1916 г.») күренеүенсә, ауылда 42 йорт һәм 140 кеше (ир-егеттәр — 90, ҡатын-ҡыҙҙар — 50) иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 36 йортта 135 кеше теркәлгән.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

1925 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауыл Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Арғаяш улусы составында була һәм 22 хужалыҡтан торған.

1970 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Морат ауылы Дәрбиш ауыл советына ингән һәм унда Жданов исемендәге колхоз бригадаһы булған.

Силәбе өлкәһе башҡарма комитетының 1973 йылдың 30 декабрендәге 573-сө ҡарары менән иҫәптән алынған.

## Халҡы
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 137 кеше (68 ир-егет һәм 69 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, төп халҡы — башҡорттар. 1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ауылда 206 кеше йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Рача

**Рача** () — Амбролаури ҡалаһы үҙәге булған Риони йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан Грузияның тарихи таулы өлкәһе. Хәҙерге Грузияла административ планда Они һәм Рача-Лечхуми һәм Түбәнге Сванетия крайының Амбролаури районына тап килә.

Башлыса грузин рача халҡы йәшәй, Они ҡалаһында грузин-йәһүд общинаһы бар.

Рачала билдәле грузин шарабы «Хванчкара» етештерелгән Хванчкара ауылы урынлашҡан.

## Географияһы
Рачаны төньяҡ-көнбайыштан Сванетиянан һәм Лечхумиҙан Лечхум һырты, төньяҡ-көнсығыштан Рәсәй составындағы Төньяҡ Осетиянан Төп Кавказ һырты, көньяҡтан — Имеретиянан Рача һырты айыра, көнсығышта Рача Шида-Картли/Көньяҡ Осетия менән сиктәш.

## Тарихы
Рача эриставлығы Имеретин батшалығының вассалы булған. 1810 йылдан һуң Рәсәй империяһы составында. Өлкә территорияһы яҡынса Кутаиси губернаһы Рача өйәҙенә тап килгән. XVIII быуаттың 70-се йылдарында Грузияға килгән немец сәйәхәтсеһе Иоганн Антон Гюльденштедт Рача тураһында былай тип яҙған:
**Раджа округы хәле**
Әһәмиәтле Раджа округының үҙ хакимы еристав Раджа (Рача) булған. Һуңғыһы, Имеретин кенәзе булһа ла, Имеретин батшаһы Соломон I-нең дошмандары яғын сыҡҡанлыҡтан һәм улар кеүек үк, 1769 йылда тар-мар ителгәнлектән, батша уны властан мәхрүм итә һәм Раджаны үҙе яулап алған бәхәсһеҙ законлы ҡаҙанышы тип һанай.

Был округта йәшәүселәр ысын грузиндар һәм грек христиандары. Улар, бөтә Имерети кеүек үк, грузин теленең картель диалектынан айырылып торған грузин теленең имеретин диалектында һөйләшә. Грузиндар араһында әрмәндәр һәм осетиндар күп, шулай уҡ күп йәһүдтәр ҙә байтаҡ. Был округта һуғышҡа һәләтле 5600 ир-егет иҫәпләнә.  

## Рачаның билдәле эриставтары

### Кахаберидзе Йорто
* Кахабер I Кахаберидзе (1088 йылда вафат)
* Нианиа Кахаберидзе (1088—1120)
* Кахабер II (1175—1210)
* Кахабер III (1245—1278)

### Чхеидзе Йорто
* Иванэ Чхеидзе (1465—1485 йәки 1488—1497)
* Кахабер IV Чхеидзе (1485—1510 йәки 1497—1510)
* Бедиан (1510—1534)
* Шошита I (1534—1565 йәки 1534—1570)
* Папуна I (1651—1661)
* Шошита II (1661—1684)
* Папуна II, уның улы (1684—1696)
* Шошита III, уның улы (1696—1731 йәки 1696—1732)
* Григол, уның улы (1731—1741 йәки 1732—1743)
* Вахтанг, уның ҡустыһы (1741—1749 йәки 1743—1750)
* Ростом, Шошита III батшаның ейәне (1749—1769 йәки 1750—1769)
* Антон, уның ейәне (1784—1784)
* Гиорги (1784—1787)
* Антон (1787—1789) икенсе тапҡыр.

## Сәнғәттә
* «Самые быстрые в мире» кинофильмы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Никорцминда — XI быуат башындағы православие ҡорамы
* Рача Эриставлығы

## Сығанаҡтар
* Цуциев А. А. Атлас этнополитической истории Кавказа (1774—2004). — М.: «Европа», 2007. — 128 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9739-0123-3.
* Гюльденштедт Иоганн Антон. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг.: Путешествие и наблюдения в Грузии 1771 г. Петербургское Востоковедение, с. 189 ISBN 978-5-85803-213-7
## Һылтанмалар
* ГРУЗИЯ, РАЧА: ПУТЕШЕСТВИЕ В «ГРУЗИНСКУЮ ШВЕЙЦАРИЮ»
* Рача Грузия: Рача-Лечхуми 

## Иҫкәрмәләр
Көмөшбаев Булат Ишмөхәмәт улы

**Көмөшбаев Булат Ишмөхәмәт улы** (26 февраль 1942 йыл − 31 октябрь 1993 йыл) — агроном, дәүләт хужалығы эшмәкәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1980). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1979).

## Биографияһы
Булат Ишмөхәмәт улы 1942 йылдың 26 февралендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Өмөтбай ауылында тыуған. Ике йыл Темәс педагогия училищеһында уҡығандан һуң, ғаилә хәлдәре арҡаһында 1956 йылда «Һәүәнәк» совхозында тракторсы булып эш башлай, 1961 йылда Совет Армияһы сафына алына. Армиянан һуң Башҡорт ауыл хужалығы институтына уҡырға инә. Институттың агрoномия бүлеген уңышлы тамамлағандан һуң, «Фрүнзе» исемендәге колхозға агрoном итеп ебәрәләр (1969). 1970 йылдан «Ирәндек» совхозының баш агрoномы, ә 1979 йылдың авгусында «Ленин» исемендәге колхоздың рәйесе итеп һайлана. 1984 йылдың июлендә «Сибай» совхозы директоры итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдың апреленән Баймаҡ район агросәнәғәте берекмәһенең начальнигы булып эшләй. Районы өсөн көсөн, ваҡытын йәлләмәгән етәксене ҡайһы ерҙә эш һүлпәнерәк бара, шул хужалыҡҡа эшкә ебәрәләр.

1989 йылдың май айынан Баймаҡ совхозының директоры итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем ошо хужалыҡта эшләй. Ошо ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә Баймаҡ районы хужалыҡтарының иҡтисадын артабан нығытыу, производствоны үҫтереү, социаль-мәҙәни объекттарын төҙөү өсөн күп көс түгә. Аҡморон ауыл хакимиәте башлығы булып һайланғас, Б. И. Көмөшбаев ветерандарҙың һәм халыҡтың әҙ тәьмин ителгән ҡатламдарының ихтыяждарына, клуб, балалар баҡсалары, мәктәп мәсьәләләренә ҙур иғтибар бирә.

Ҡайҙа ғына эшләмәһен, Булат Ишмөхәмәт улы үҙен яҡшы белгес, дәртле һәм маҡсатҡа ынтылышлы етәксе, ихлас күңелле кеше итеп күрһәтә. Ауыл хужалығы өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн уға «БАССР-ҙың атҡаҙанған аграномы» (1980) исеме бирелә. Ике тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһына лайыҡ була. «Почет Билдәһе» ордены менән наградлана (1979).

1993 йылдың 31 октябрендә вафат була. Өмөтбай  ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1980)
* «Почет билдәһе» ордены кавалеры (1979)
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (ике тапҡыр)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймакская энциклопедия./гл.ред. И. Х. Ситдиков — Уфа: Баш.энцикл.,2013.-247с.:ил.карты, ноты. ISBN 978 — 5-88185- 084-5*
* И. Н. Бикметов,Г. И. Нигаматова, Р. З. Утяев Руководители- аграрии Баймакского района. Сибайская городская типография- филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан».
* ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫЕ И ПАМЯТНЫЕ ДАТЫ стр. 51 

## Һылтанмалар
* Ә. Мәжитова. Ауылым ғорурлығы. «Һаҡмар» гәзите, 2019,7 июнь
* Ә. Ә.Ниғмәтуллин, В. Ш.Шәрифуллин, К. П. Артемьев…Б. И.Көмөшбаев. «Һаҡмар» гәзите, 2019, октябрь.
Раевта преподобный Серафим Саровский сиркәүе

**Раевта преподобный Серафим Саровский сиркәүе** — Мәскәү ҡалаһының Төньяҡ-Көнсығыш административ округында урынлашҡан православие сиркәүе. Медведково метроһынан 10 минутлыҡ йәйәүле юлда урынлашҡан. Өс көмбәҙле кирбес ҡорам 1000 мәхәлләгә иҫәпләнгән. Ғибәҙәтхананың бейеклеге 43 метр. Ғибәҙәтхананың дөйөм майҙаны 1100 квадрат метр. Ғибәҙәтхана комплексы составына шулай уҡ административ һәм хужалыҡ корпустары, рухи-ағартыу үҙәге һәм сиркәү кибете менән ҡарауылсы инә. Ғибәҙәтхана эргәһендә китапхана эшләй, балалар һәм өлкәндәр өсөн йәкшәмбе мәктәбе асыла, хор түңәрәктәр, театр студияһы һәм изостудия ойошторола.

## Төҙөлөшө
Төҙөлөш 2005 йылда башлана. Сиркәү бинаһы XVI быуат рус ғибәҙәтхана архитектураһының иң яҡшы традицияларында төҙөлгән. Үрге.тәхет преподобный Серафим Саровский хөрмәтенә изгеләндерелгән, аҫҡы.  Изге Николай чудотворец, Архиепископ мир ликийский исеменә. 

Изге Николай Көнөндә, 2014 йылдың 19 декабрендә, тантаналы рәүештә изгеләндереү һәм сиркәү көмбәҙенә тәре ҡуйыу тантанаһы үтә.

2016 йылдың 30 июлендә изгеләндерелә.

2017 йылдың 15 февралендә сиркәүҙе Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Кирилл изгеләндерә.

## Әҙәбиәт
Мукузани (шарап)

**Мукузани** () ҡоро ҡыҙыл төҫтәге грузин шарабы, грузин шарап яһау оҫталығы «визит карточкаларының» береһе. 1888 йылдан алып етештерелә, СССР-ҙа 4-се һан аҫтында етештерелә. Һаҡланған шараптың 10,5—12,5 % спирт өлөшө һәм 6,07,0 % титрланған кислоталылығы бар.

Мукузани (Гурджаан муниципалитеты) кахетин ауылы районында саперави сортлы йөҙөмдән эшләнә. 2014 йылда был шараптың виноградар базаһы сиктәре (йәғни аппелласьон сиктәре) киңәйтелгән.

СССР тарҡалғандан һуң, Грузияның бөтә ҡыҙыл шараптары араһында мукузани сифатлы ҡоро шараптарға ҡарата хәҙерге донъя талаптарының иң өҫтөнлөклөһө тигән фекер барлыҡҡа килә. «Мукузаниҙа — яҡшы структуралы, юғары сыҙамлыҡ потенциалы булған тәрән шарап». Райондың үҙенсәлекле терруары Мукузаниҙы саперави йөҙөмөнән етештерелгән башҡа шараптарға ҡарағанда тәме ҡатмарлыраҡ, тип раҫлана.

Традиция буйынса, Мукузаниҙың Грузияның шул уҡ сорт виноградтан етештерелгән башҡа ҡоро шараптарынан принципиаль айырмаһы булып имән мискәләрҙә (барактар) өс йылдан кәм булмаған ваҡыт һаҡлау тора тип һанала. Әммә 2013 йылға ҡарата Грузияның шарап тураһындағы законы был атама менән шараптың имән мискәләрҙә генә түгел, хатта нейтраль һауыттарҙа һаҡлауҙың бер ниндәй ҙә минималь мөҙҙәте билдәләмәй. Һөҙөмтәлә, һатыуҙа ҡайһы берҙә бер йыл һәм унан кәмерәк ваҡыт тотолған «Мукузани» шарабын (йәғни маркалы түгел, ә ординар шарапты) осратырға мөмкин.

Имәндә һаҡланған мукузани шараптарына ҡуйы ҡыҙыл төҫ («ҡояш нурҙарын үткәрмәгән бордо») һәм йомшаҡ имән һәм еләк тәме, өҫтәүенә, имән һәм еләк тәме булыуы шундуҡ ҡына һиҙелмәй. Шарап ит менән яҡшы тура килә.

Мукузани етештереүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ өлгөләре менән төрлө халыҡ-ара конкурстарында, атап әйткәндә, Лондонда уҙғарылған IWSC (The International Wine & Spirit Competition) конкурсында даими ҡатнаша, 2014—2021 йылдар осоронда шараптарҙың иң юғары ҡаҙаныштары булып көмөш һәм бронза кимәлендәге наградалар тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Грузияла шарап яһау

## Һылтанмалар
* Мукузани в Викисловаре
* Грузинское вино Мукузани
* Карта аппелласьонов Кахетии 

## Иҫкәрмәләр
Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы

**Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы** (31 ғинуар 1954 йыл) — хаҡлы ялдағы уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), «АЛ ДА НУР СӘС ХАЛҠЫҢА» миҙалы (2021) эйәһе.

## Биографияһы
Таңһылыу Зәки ҡыҙы Ҡыуандыҡова 1954 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында, райондың абруйлы шәхесе, уҡытыусы-новатор Зәки Хаммат улы Сәғитов ғаиләһендә тыуған.

Урындағы 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урта белем ала. 1972 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны 1977 йылда математика һәм физика уҡытыусыһы квалификацияһы алып, тыуған яғына ҡайта. Хеҙмәт юлын Яңы Собханғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып башлай. 1978 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбенә эшкә күсә һәм, хаҡлы ялға сыҡҡансы, ошо мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләй. 37 йыл хеҙмәт стажының 11 йылында уҡытыу һәм тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Ҡыуандыҡов Рафаил Афзал улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Өлкән ҡыҙҙары Гөлназ, райондың иң ҙур Сәғитовтар уҡытыусылар династияһын тулыландырып, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һөнәре ала һәм тыуған мәктәбендә эшләй. Икенсе улы Рәфил шофер һөнәре ала, кесе улдары Ринат информатика уҡытыусыһы һәм экономист һөнәрҙәренә уҡый. Таңһылыу Зәки ҡыҙы әлеге көндә һигеҙ ейән-ейәнсәргә өләсәй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Таңһылыу Зәки ҡыҙы төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ауыл Советы депутаты, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, мәктәптә профсоюз ойошмаһы рәйесе итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ауылдың ветерандар советы ағзаһы, ауыл мәсетендә мәхәллә советы ағзаһы, 2016 йылдың 14 майынан Башҡорт Википедияһы ирекмәне, Бөрйән викиклубы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990 йыл, Ҡарар № 137, 19.07.1990).

* «АЛ ДА НУР СӘС ХАЛҠЫҢА» миҙалы (2021 йыл, Ҡарар № 380, 14.01. 2021).

* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙы («Башҡорт тарихы йылы» википроекты сиктәрендә ойошторолған сараларҙа, конкурстарҙа ҡатнашҡаны, интернет киңлегендә башҡорт телендәге сифатлы мәғлүмәттең күләмен арттырыу йәһәтенән әүҙем эшмәкәрлеге өсөн, Бойороҡ № 11 107, 13.12.2021).

* Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (28 июнь 2019 йыл, әүҙем гражданлыҡ позицияһы, күп йыллыҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн).
Чихиртма

**Чихиртма** () — грузин милли ризығы, сығышы менән Көнсығыш Грузиянан, тауыҡ йәки йәш һарыҡ ите нигеҙендә тупланған итле бульоны тәмләткестәр менән байытылған, он һәм йомортҡа-кислота менән ҡуйыртылған һурпа. Чихиртмала йәшелсә йәки ярма гарнирҙары юҡ. Чихиртманың тәмле еҫе һәм тәме башҡа грузин һурпаларынан ҡырҡа айырыла. Грузин һурпаһының «чихиртма» тип аталған рецептын 1875 йылда «Полная поваренная книга русской опытной хозяйки» баҫмаһында билдәле кулинарка Е. А. Авдеева килтерә.

Туғып күпертелгән йомортҡа һарыһына бер аҙ он, йылы бульон һәм лимон, гранат һуты йәки йөҙөм уксусы ҡушып әҙерләнгән йомортҡа-әселек тәмләткесен ондан һуң һарҡытылған бульонға өҫтәйҙәр . Йомортҡа ҡатнашмаһындағы кислота аҡһым йәмһеҙ һоро төҫтәге төйөндәр булып эремәһен өсөн кәрәк. В. В. Похлёбкинмәғлүмәттәре буйынса, бындай кулинар алым беҙҙең эраға тиклем бер нисә быуат элек хәҙерге Иран, Кавказ Аръяғы һәм Төркиә территорияһында һурпа бешергәндә ҡулланылған. Һуңғы этапта чихиртмаға ҡыҙҙырылған һуған һәм күп һанлы тәмләткестәр өҫтәлә, уларҙан айырыуса имеретин шафраны төнәтмәһе, бөтнөк (мята) һәм тклапи айырылып тора. Хмели-сунелиҙы чихиртмаға өҫтәмәйҙәр. Ҡайһы бер рецепттарҙа аҡ майҙа пассерланған һуған онло аҡ соус, йомортҡа тәмләткесен (запрака) ҡырҡылған йәшелсәгә ҡайнатылған уксус ҡушылып, бульонға һалына. Чихиртманы туралған ит менән бирәләр. Уны сухариктар менән ашайҙар, тәрилкәгә бер нисә тамсы лимон һуты ла өҫтәргә мөмкин.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Похлёбкин В. В. Чихиртма // О кулинарии от А до Я: Словарь-справочник. — Мн.: Полымя, 1988. — С. 204—205. — 224 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-345-00218-5</.
* Похлёбкин В. В. Чихиртма // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 403. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3.
* 
* 
* 
* Чихиртма // Культура питания. Энциклопедический справочник / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-е издание. — Мн.: «Белорусская энциклопедия имени Петруся Бровки», 1993. — С. 408. — 540 с. — ISBN 5-85700-122-6.
* 
* 
* Sinclair C. G. chikhirtma // Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z. — Second Edition. — London: A & C Black[en], 2004. — P. 128. — 632 p. — ISBN 978-1-4081-0218-3.

## Һылтанмалар
* Чихиртма (Грузинская Кухня)
* Вкуснейший и очень сытный, знаменитый грузинский суп Чихиртма из курицы
* Чихиртма

## Иҫкәрмәләр
Аҡ Георгий

**Аҡ Георгий** () —Христиан изге Георгийының Грузияла, айырыуса илдең төньяҡ-көнсығыш бейек таулы райондарында, таралған исемдәренең береһе.

Аҡ Георгий милли символ итеп, 1918—1921 һәм 1991—2004 йылдарҙа Грузия гербының бер өлөшө булараҡ, ҡулланылған. Аҡ Георгий исеме бер нисә сәйәси һәм башҡа ойошмаларға, атап әйткәндә, Европалағы советтарға ҡаршы грузин эмигранттары төркөмөнә һәм 1990-сы йылдарҙағы грузин хәрбиләштерелгән формированиеларына бирелгән.

## Тарихы
Изге Георгий Грузияла бик боронғо замандарҙан уҡ хөрмәт ителә. «Георгий» экзонимы уға ҡарата XI йәки XII быуаттан, халыҡ этимологияһына һәм был изгенең ҙур популярлығына нигеҙләнеп, бәлки, хаталы рәүештә, ҡулланыла.

Аҡ Георгий культы, атап әйткәндә, Кахетия территорияһы менән бәйле. Ул синкретик, йәки үҙендә христиан изгеһен урындағы ай аллаһына табыныу менән берләштерә, айырым аңлатмай.

Аҡ Георгий Байрамын (*тетригиоргоба*) элек, көнсығыш грузин райондарынан күп кенә хажиҙар, христиан изге Георгий байрамынан айырым, ул саҡта Аҡ Георгийға табыныуҙың төп урынында, XIV быуатта, Ахметтағы (Кахетия) Алаверди монастырында, йыл һайын 14 августа уҙғарылған төнгө тантанала билдәләй.

## Геральдикала
1918 йылдың майында күптән түгел Рәсәй империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алған Грузин демократик республикаһы властары Аҡ Георгийҙың атлы һүрәтен гербтың үҙәк элементы итеп һайлайҙар. Реваз Габашвили хәтирәләренә ярашлы, был образ донъяуираҡ була, Грузияның социал-демократик хөкүмәте, уның христиан символикаһын кире ҡаҡҡанлыҡтан, был образ диндән айырылып (секулярный) күрһәтелгән. Был һүрәттә Аҡ Георгий ҡораллы һыбайлы рәүешендә «ете күк яҡтыртҡысы» (ете классик планета) аҫтында һүрәтләнгән.

Был герб Грузия советтарға 1921 йылда ҡушылғанға һәм 1991—2004 йылдарҙа советтарҙан һуңғы Грузияла ҡулланылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Георгий Победоносец

## Һылтанмалар
* Тетри Гиорги, «Белый Георгий». История символа Грузии

## Иҫкәрмәләр
Ркацители

**Ркацители** ( <«ҡыҙыл мөгөҙ/һабаҡ») — грузин аҡ төҫтәге техник (шарап) йөҙөм сорты, уртаса өлгөрөү мөҙҙәтенә эйә. Элекке СССР (шул иҫәптән Рәсәй) территорияһында виноградтың иң киң таралған техник сорты. Ҡоро шараптан алып нығытылған һәм бренди шараптарын етештереүҙә ҡулланыла.

## Географияһы
Элекке СССР-ҙың урта һәм көньяҡ виноградсылыҡ зоналарының (уның өсөн бик ҡоро Төркмәнстандан башҡа) бөтә райондарында таралған. Грузияла 2016 йылға ҡарата ркацителиға дөйөм майҙаны 25 000 гектарҙан кәм булмаған йөҙөм баҡсалары бирелгән, Рәсәйҙә — 6500 гектар самаһы
. Ҡырымда был сорт бөтә йөҙөм баҡсаларының өстән бер өлөшөндә ултыртылған. Уны йыш ҡына Кизляр һәм Дербент (Алиев исемендәге совхоз, «Геджух» ДУП-ы, «Чинар» агрофирмаһы) янында осратырға мөмкин. Болгарияла биләгән майҙандары буйынса Оттонель мускатынан ғына бер аҙға ҡалыша. 1980-се йылдарҙағы алкоголгә ҡаршы кампанияға тиклем ркацители йөҙөм баҡсалары майҙаны буйынса донъяла беренсе урында торған тигән фекер бара.

## Характеристикаһы
Япрағы уртаса, ҡараһыу йәшел, йомро, көсһөҙ теленгән. Тәлгәше уртаса. Еләктәре уртаса ҙурлыҡта, йомро. Был сорттың уңышы шарттарға ныҡ бәйле, әммә, ҡағиҙә булараҡ, юғары уңыш бирә. Сорт ярайһы уҡ һыуыҡҡа сыҙамлы (был үҙ ваҡытында беренсе тулҡын эмигранты Константин Франкты (Konstantin Frank) уны Фингер күле районында ултыртыуға этәрә). Ҡоролоҡто насар кисерә. Ҡыуаҡтың үҫеү көсө юғары.

## Ҡулланылыуы
Ркацителиҙән ашхана һәм десерт шараптары, көслө шараптарға һәм коньяктарға шарап материалдары, шулай уҡ йөҙөм һуты етештерелә. Ркацители еләген эшкәртелмәгән килеш тә ҡулланырға мөмкин. Ркацители шараптары юғары әселек (кислотность) һәм алкоголь кимәле менән айырылып тора (хатта уңыш октябрҙә йыйылғанда ла— 9 г/л-ҙан кәм түгел). Кахетин шарап етештереүселәре ркацителиҙы традицион рәүештә көршәктә (квеври) гәрәбә (ҡыҙғылт-һары) шарап етештергәндә ҡулланған. Хәҙерге Грузияла ркацителиҙан «Цинандали», «Гурджаани» һәм «Вазисубани» шараптары етештерелә:

Ркацители аҡ йөҙөмдөң хуш еҫле сорттарына ҡарамай. Стандарт шараптар хуш еҫе буйынса нейтраль, ә гәрәбә шараптары «күрәгә, йөҙөм, ҡоро үлән һәм әфлисун кедраһы төҫмөр-тәмдәре менән асыла». Ғәҙәттә, ркацители шараптарын сығарылғандан һуң тәүге йылдарҙа, уларҙың хуш еҫе һүрелмәҫ элек, ҡулланырға кәңәш ителә. Гәрәбә шараптары иһә танинлы структураға эйә һәм шуға күрә күпкә оҙағыраҡ һаҡлана ала.

## Әҙәбиәт
* Ркацители // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1959. — Т. VII. — Стб. 778.

## Һылтанмалар
* Ркацители — сорт винограда
* Ркацители. Еще одна грузинская легенда
* Ркацители — популярное белое грузинское вино

## Иҫкәрмәләр
Пхали

**Пха́ли** (ҡайһы берҙә: **мхали**) () — грузин аш-һыуы, иң популяр һәм арзан ризыҡтарҙың береһе, унда вариативлыҡ принцибы ҡулланыла (бер рецепт төрлө ингредиенттар).

## Әҙерләү

Пхали нигеҙе теләһә ниндәй йәшелсә йәки үлән: кесерткән япраҡтары, экала (һүҙмә-һүҙ сәнскеле, сассапариль булараҡ билдәле); йәш редис ботваһы, сөгөлдөр һабаҡтары, төҫлө кәбеҫтә; япраҡлы сөгөлдөр, йәки мангольд, шулай уҡ ит, балыҡ йәки субпродукттар.

Төп ингредиент ваҡ итеп ҡырҡыла, ҡайнатыла, турағыс аша үткәрелә, бланшировкалана йәки йылы эшкәртеүһеҙ алына (мәҫәлән, үләндәр, ҡайһы бер йәшелсәләр). Пхалиға грек сәтләүеге, әсе борос, һарымһаҡтан әҙерләнгән ҡырҡыу тәмле соус өҫтәлә, кинза, һуған, хмели-сунели, тоҙ һәм шарап уксусы.

Пхали сифатында бирелә ит ризыҡтарына ҡабымлыҡ (закуска) йәки гарнир сифатында бирелә. Йәшелсә һәм үлән нигеҙен минималь йылылыҡ менән эшкәртеү уның бөтә витаминдарын тиерлек һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Соус башланғыс продукттың тәм характеристикаһын яҡшы яҡҡа үҙгәртергә мөмкинлек бирә.

Тау формаһында өйөлгән пхали салатникта йәки тәрилкәлә йәки «кәтлит» рәүешендә бирелә. Байрам өҫтәле өсөн массанан соҡорайтылған ҙур булмаған шарҙар барлыҡҡа килә, уларға гранат емештәре һалына һәм сәтләүек майы ҡойола.

## Варианттары
Бер нисә продукттан торған һәм сәтләүек ҡабымлығынан торған пхали ассорти варианты— *пхалиулиҙар* таралған. Шулай итеп, тиҙ арала бер нисә ризыҡ әҙерләнә, өҫтәлдә улар эффектлы күренә.

Гурияла пхали, аджар аш-һыуынан үҙләштернелгәнлектән, дөгө менән әҙерләнә. Хевсурети районында пхалиули төрлө үләндәрҙән әҙерләнә һәм һарымһаҡ, һуған, тәмләткестәр һәм үткер тәмләткестәр менән тулыландырыла.

## Атамалары
XIX быуат уртаһында Тифлис ресторандарында күп һанлы урыҫ килеүселәре өсөн, боронғо «пхали» атамаһының яңғырашын ауырлыҡ менән әйткәнлектән, ризыҡтың исемен «мхали» тип үҙгәртәләр.

## Әҙәбиәт
* Похлёбкин В. В. Мхали // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 236. — 456 с. — 4000 экз. — .
* Мхали // Культура питания. Энциклопедический справочник / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-е издание. — Мн.: «Белорусская энциклопедия имени Петруся Бровки», 1993. — С. 192. — 540 с. — .
* 

## Һылтанмалар
* Пхали. От Лазерсон, Илья Исаакович
* Готовим настоящие грузинские пхали
* Что такое пхали и каким оно бывает

## Иҫкәрмәләр
Хажи-мөридилек

**Хажи-мөридтәр** (; ) — Чечняла һәм Ингушетияла, шулай уҡ Дағстандың көнбайыш райондарында, анди-цез халыҡтары тығыҙ йәшәгән урындарҙа, башлыса чечендар һәм ингуштар араһында таралған суфыйҙар дини ағымы.

## Нигеҙе
Тәғлимәткә нигеҙ һалыусы-остаҙ (уҡытыусы) Кунта-Хажи Кишиев — Иласхан-Юрт чечен ауылынан. 1848 йылда уның миссионер эшмәкәрлеге арҡаһында ингуштарҙың күпселеге ислам динен ҡабул итә. Кунта-Хажиҙың эйәрсендәре Хажи-мөриттәр тип атала, уларҙың үҙенсәлеге булып Аллаһты һәм уның пәйғәмбәрҙәрен маҡтап, түңәрәктә йөрөп ҡысҡырып зекер башҡарыу тора. Хажи-мөриттәр ингуштар араһында (400 меңгә тиклем кеше) 80 процент һәм чечендар араһында (1,1 миллиондан ашыу кеше) 65 процент кеше тәшкил итә.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Видеозапись кунта-хаджийскийского зикра на Youtube.
Черногорияла мәғариф

**[[Черногория]]ла** мәғариф Черногрия хөкүмәте ҡарамағындағы мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан көйләнә. Черногорияның мәғариф системаһы түбәндәгесә ойошторолған: 1) мәктәпкәсә тәрбиә һәм белем биреү, 2) төп белем биреү һәм тәрбиә (), 3) урта дөйөм белем биреү (гимназия), 4) махсус белем биреү, 5) махсус белем һәм айырым белем биреү ихтыяждары булған кешеләрҙе тәрбиәләү, 6) өлкәндәргә белем биреү һәм 7) юғары белем биреү. Белем биреүҙең һәр кимәле айырым закондар менән көйләнә, шул уҡ ваҡытта дөйөм белем биреү һәм тәрбиә тураһындағы закон бөтә белем биреү системаһына ҡағыла.

## Тарихы
1875 йылда Даниловградта ауыл хужалығы училищеһы асыла, ике йылдан һуң Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) башланыуы арҡаһында ябыла. 1880 йылда V—VIII кластар өсөн беренсе классик гимназия, ә 1893 йылда Подгорицала тағы ла бер ауыл хужалығы училищеһы асыла. 1902 йылда беренсе черногор гимназияһы IX—XII кластар өсөн гимназияға әйләнә. 1899 йылға Черногорияла 75 дөйөм белем биреү һәм 26 шәхси мәктәп иҫәпләнә.

## Мәғариф системаһы
Бөтә ил буйынса мәғариф системаһы бер төрлө. Уҡыу программаһына бөтә ерле халыҡтарҙың тарихы һәм мәҙәниәте буйынса курстар инә. Уҡытыу черногор телендә (серб телендә, босния телендә йәки хорват телендә) үткәрелә. Ә күпселекте этник албандар тәшкил иткән ҡайһы бер мәктәптәрҙә албан телендә лә. Уҡыусылар урта белемде дәүләт иҫәбенә финансланған дәүләт мәктәптәрендә ала. Уҡытыу, законға ярашлы, черногор телендә алып барылырға тейеш: 2008 йылдың декабрендә мәғариф министры Сретен Шкулетич бөтә мәктәп дәреслектәрен һәм һүҙлектәрен черногор телендә баҫтырыуҙы талап итә.

### Башланғыс мәктәп
Башланғыс мәктәптә балалар 6 йәштән 14 йәшкә тиклемге уҡый, белем биреү бушлай (туғыҙ йыллыҡ уҡыу программаһы).

### Урта мәктәп
Урта мәктәптәр өс төргә бүленә. Балалар, үҙҙәренең баһаларына һәм теләктәренә ҡарап, уларҙың береһен һайлай:

* Гимназия (серб. gimnazija) — 4 йыллыҡ уҡыу, дөйөм белем биреү. Колледжға уҡырға инеү өсөн әҙерлек этабы, иң абруйлы мәктәп.
* Мәктәп (серб. stručna škola) — 3 йәки 4 йыл уҡый, уҡыусылар билдәле бер һөнәр буйынса белем ала, әммә дөйөм белем ала.
* Һөнәри училище (серб. zanatska škola) — 3 йыллыҡ уҡыу, тар махсуслашҡан белем ала.

### Юғары белем
Юғары белемде университеттар һәм сәнғәт академиялары бирә. Унда «юғары» («*высшего*»)(серб. *više obrazovanje*) һәм «бейек» («*высокого*») (серб. *visoko obrazovanje*) программаһы эшләй.бар. Уҡыу 4 йылдан 6 йылға тиклем дауам итә, тамамлаусы гуманитар йәки тәбиғи фәндәр бакалавры дәрәжәһен ала.

Тамамлаусыларға шулай уҡ тейешле һөнәрҙәр буйынса магистратура һәм аспирантура программалары тәҡдим ителә.

## Квалификация
* Урта мәктәпте тамамлау тураһындағы диплом ()
* Бейек белем дипломы (), бакалавриат
* Фән магистры (), магистратура
* Фән докторы ()

## Университеттар
* Черногория университеты (дөйөм)
*  (шәхси)
*  (шәхси)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* University of Montenegro Website
* University «Mediterranean»  — official web presentation
* UDG University Website
Абхазия географияһы

Абхазия Кавказ аръяғы төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Псоу һәм Ингур йылғалары араһында урынлашҡан, көньяҡ-көнбайышта Ҡара диңгеҙ менн йыуыла. 210 км оҙонлоҡтағы яр буйы аҙ йырғыланған, йыш ҡына киң ҡырсынташлы пляждар осрай. Төньяҡта Рәсәй менән, көнсығышта — грузин властары контроле аҫтындағы Грузия төбәктәре менән сиктәш.

Абхазияның климаты уникаль һәм яр буйында урынлашыуы һәм бейек тау һырттары булыуы менән бәйле.

Яр буйында дымлы субтропик климат. Ғинуарҙың уртаса температураһы +10 °C. Августтың уртаса температураһы +26-нан +30-ға тиклем. Уртаса яуым — төшөм йылына 1500 мм тирәһе.

Тауҙарҙа бейеклек билбауы аныҡ сағыла, был төрлө таулы урындарҙың климатында ҙур айырмаларға килтерә. Субтропик климат тауҙарҙа яҡынса 400 м билдәһенә тиклем һуҙыла. Мәңгелек ҡар 2700-3000 м бейеклектә ята.

Республика территорияһының күпселек өлөшөн (яҡынса 75 %) Абхазияны төньяҡтан сикләгән Төп Кавказ һырты армыттары — Гагра, Бзыб, Абхаз һәм Кодор һырттары биләй. Һырттың иң бейек нөктәһе — тау Домбай-Үлгән тауы (4046 м). Төп һырт аша Абхазияға үткәүелдәр— Клухорский (2781 м), Марух теле (2739 м) һәм башҡалар алып бара.

Көньяҡ-көнсығыштан Абхазияға, яйлап тарая барып, Колхида уйһыулығы инә. Үҙәнлектең тар һыҙаты Кодор йылғаһы ярынан төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙыла. Тауҙар һәм уйһыулыҡтар араһында — убалы тау алды бүлкәте. Абхазияла карстлы күренештәр (Воронья, Абрскил, Анакопийский һ.б. мәмерйәләр) үҫешкән. Абхазияла донъялағы иң тәрән карст мәмерйәһе — Гагранан алыҫ түгел урынлашҡан Крубер-Воронья ҡыуышлығы (тәрәнлеге 2080 метр). Гагранан алты километр алыҫлыҡта матур Мамзышха тауы бар.

Йылғалар Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Уларҙың иң әһәмиәтлеләре — Кодор (Кудры), Бзыбь, Кяласур, Гумиста — күп һыулы, гидроэнергияға бай (потенциаль гидроэнергетика ресурстары 3,5 млн квт-тан ашыу). Йылғалар башлыса ямғыр һәм ҡар менән туҡлана; яҙғы-йәйге ташҡын була. Тауҙарҙа Рица һәм Амткял күлдәре урынлашҡан.

Абхазия флораһы 2000 төрҙән ашыу үҫемлек инә. Республика майҙанының 55%-тан ашыу урман менән ҡапланған

.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Абхазияла туризм

## Әҙәбиәт
* Басария С. П. Абхазия в географическом, этнографическом и экономическом отношении. — Сухум: Изд. Наркомпроса ССР Абхазии, 1923.
* Пачулиа В. П. По туристским маршрутам Абхазии. — М.: Профиздат, 1962.
* Кварчия В. Е. Историческая и современная топонимия Абхазии. — Сухум: АбИГИ, 2006.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Польша хоккейсылары Олимпия уйындарында

Олимпия уйындарында ир-егеттәр араһында хоккей турнирҙары 1920 йылдан алып үткәрелә. Ир-егеттәр турниры 1920 йылғы йәйге Олимпия уйындарында күргәҙмә спорт төрө булараҡ ойошторола һәм 1924 йылда үткән тәүге ҡышҡы Олимпия уйындарында даими спорт төрөнә әйләнә. Шайбалы хоккей буйынса Польша йыйылма командаһы ун өс турнирҙа ҡатнаша, беренсе тапҡыр 1928 йылда һәм һуңғы тапҡыр 1992 йылда. Дөйөм алғанда, Олимпия уйындарында Польша данын 18 ҡапҡасы һәм 136 уйынсы яҡлай.

Польша бер ҡасан да Олимпия уйындарында дүртенсе урындан юғарыраҡ урын яуламай. 1932 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында улар иң яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә, бында дүрт команда ҡатнаша. Польша йыйылма командаһының иң насар һөҙөмтәһе — 1992 йылда ун ике команда араһында ун беренсе урын. 1992 йылдан Польша команда олимпия һайлап алыу турнирҙарында сығыш яһаһа ла, Олимпия уйындарында ҡатнашмай.

Олимпия уйындары башта һәүәҫкәр спортсылар өсөн була, шуға күрә Милли хоккей лигаһы (НХЛ) һәм башҡа профессиональ лига уйынсылары ярышырға рөхсәт ителмәй. Был йәһәттән Көнсығыш Европалағы совет блогы илдәре ота, сөнки унда иң яҡшы спортсыларҙың бағыусыһы дәүләт була, шул уҡ ваҡытта үҙ һәүәҫкәр статусын һаҡлап ҡала. 1986 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) 1988 йылғы уйындарҙан башлап бөтә спортсыларға Олимпия уйындарында ҡатнашырға рөхсәт итеү өсөн тауыш бирә.

Иң күп голды Хилари Скаржиньский индерә (туғыҙ), ә иң яҡшы ассистенттар — Анджей Фонфара һәм Анджей Забаба (һәр береһе етешәр). Забава һәм Вислав Джобчик һәр береһе ун дүрт мәрәй йыя, был польша уйынсылары араһында иң юғары күрһәткес булып тора. Хенрик Грут һәм Ежи Поц, дүрт турнирҙа ҡатнашып, Олимпия уйындарында иң күп ҡатнашыусы булып иҫәпләнә, шул уҡ ваҡытта Грут майҙан уйынсылары араһында барлыҡ уйынсыларҙан да күберәк — егерме дүрт уйында ҡатнаша. Владислав Пабиш Польша өсөн иң күп (биш) уйында еңә, ә ҡапҡасылар араһында Габриэль Самолеж һәм Юзеф Стоговский унар уйын үткәрә. Грут — Халыҡ-ара хоккей федерацияһының Дан залына ингән берҙән-бер поляк.

## Ҡапҡасылар

## Ялан уйынсылары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Медведково (метро станцияһы)

**Медведково** — Мәскәү метрополитены станцияһы, Калуга-Рига линияһының төньяҡ осо. Бабушкинская станцияһы артынан килә. Төньяҡ Медведково районында урынлашҡан. 1978 йылдың 29 сентябрендә ВДНХ Медведково участкаһы составында асыла.  

## Вестибюлдәр
Ике ер өҫтө вестибюле бар: төньяҡ һәм көньяҡ, улар Широкая һәм Греков урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Төньяҡ вестибюль станция менән өс эскалатор, көньяҡ баҫҡыс менән тоташтырылған.

## Архитектураһы һәм биҙәлеше
Медведково станцияһы архитекторҙар Н. А. Алешина һәм Н.К. Самойлованың проекты буйынса йыйылма конструкцияларҙан төҙөлгән. Биҙәү темаһы — Төньяҡты үҙләштереү.

Стеналары ҡыҙыл мәрмәр һәм металл пирамидалар менән көпләнгән, улар асыҡ бронза төҫөнә анодланған алюминийҙан штампланған, улар боҙ киҫәктәре символы булып тора.

Стеналарға станция исеме яҙылған ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән өҫтәмәләр беркетелгән. Шулай уҡ стеналар М. Н. Алексеевтың төньяҡ тәбиғәте темаһына анодланған алюминийҙан һигеҙ декоратив панно менән биҙәлгән (панно сюжеттары боҙҙағы аҡ айыу, поляр ҡаҙҙарҙың осоуы, поляр ҡаҙҙарға һунар итеү, һаңғырауҙар, төньяҡ болан һөйрәп йөрөткән нарттар, боҙ киҫәктәре һәм башҡалар).

Станцияла 26 колоннанан торған ике рәт ҡуйылған (колонналар араһындағы ара 6,5 метр), улар һарғылт алһыу мәрмәр менән көпләнгән һәм тутыҡмай торған ҡоростан эшләнгән өҫтәмәләр менән биҙәлгән. Иҙән ҡара һәм һоро гранит менән түшәлгән, юл стеналарының аҫҡы өлөшө һоро гранит менән түшәлгән.

## Һылтанмалар
Греков урамы (Мәскәү)

**Греков урамы** — Мәскәүҙең төньяғындағы урам, Төньяҡ Медведковола (Төньяҡ-Көнсығыш административ округы) урынлашҡан. Күренекле тарихсы Борис Дмитриевич Греков хөрмәтенә аталған. Ул СССР Фәндәр академияһының Тарих институтын ойоштороусы һәм директоры. Урам 1968 йылда Медведково тарихи районында күпләп бейек йорттар төҙөлөүе ваҡытында барлыҡҡа килә.

## Урынлашыуы
Урам Төньяҡ-Көнсығыш административ округында, Төньяҡ Медведково районында урынлашҡан. Шокальский (башланғыс) үткәүеле һәм Студенный үткәүеле араһында Киң урам менән киҫешә.

Ике яҡлы (һәр йүнәлештә бер һыҙаттан) хәрәкәт бар. Урам юлы асфальт менән ҡапланған. Урамдың оҙонлоғо бер километр самаһы. Киң урам менән киҫешкәнсе, ҡала яны автобустары һәм маршрут таксиҙары күпләп йыйылғанлыҡтан, пик сәғәттәрендә күп һанлы тығындар барлыҡҡа килә.

Урамда, Медведково метро станцияһы янында ҡала яны транспортының күп маршруттарының һуңғы станцияһы урынлашҡан. Шуға күрә унда хәрәкәт бик ҡатмарлы.
Төньяҡ Медведково

**Төньяҡ Медведково** — Мәскәүҙең Төньяҡ-Көнсығыш административ округында урынлашҡан административ район. Шулай уҡ Мәскәүҙә шул уҡ исемле ҡала эсендәге муниципаль берәмек.

## Территорияһы һәм сиктәре
Район Мәскәүҙең төньяҡ-көнсығышында, Төньяҡ-Көнсығыш административ округы составында урынлашҡан. Уның сиге ЛЭП-500 күсәре буйлап, артабан Мәскәү ҡалаһының ҡала һыҙаты буйлап (Мәскәү ҡулса автомобиль юлының тышҡы сиге, урамдарҙың һәм юлдарҙың бөтә транспорт сиселештәрен дә индереп), Яуза йылғаһы күсәре, Молодцов урамы, Поляр урамы, Чермянская урамы күсәрҙәре, Чермянка йылғаһы  күсәре булап ЛЭП-500 тиклем үтә. Көньяҡта Көньяҡ Медведково районы, көнбайышта Бибирево районы, көнсығышта һәм көньяҡ — көнсығышта Лосиноостровский һәм Бабушкинский райондары менән сиктәш. Район сиктәрендә Өс йылға — Яуза, Чермянка һәм Козеевский шишмәһе аға.

## Гербы һәм флагы

Райондың гербы һәм флагы раҫлана һәм Мәскәү ҡалаһының Геральдик реестрына 2004 йылдың 28 октябрендә теркәлеү номеры менән индерелә. Герб Мәскәү формаһындағы зәңгәр ҡалҡандан ғибәрәт, флаг шул уҡ төҫтәге туҡыманан ғибәрәт, уның яҡтары нисбәте 2:3. Уларҙа һүрәтләнгән көмөш айыу һәм уның өҫтөндәге поляр йондоҙ муниципалитет исемен символлаштыра.

## Һылтанмалар
Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы

**Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ (Мөхәмәтйософ) улы** — уҡытыусы.

## Биографияһы

Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (Хәҙерге Башҡортостанҙың ) Маҡар ауылында кантон башлығы Мөхәмәтйософ Ҡарамышев ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән Ҡарамышевтар башҡорт дворяндары нәҫеленән. 

Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған. Өфө губернаһы урыҫ-башҡорт училищеларында, һуңыраҡ Маҡар мәктәбендә белем бирә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — *Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова* — Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовтың һеңлеһе.

Улдары:
* Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Ҡарамышев (1888—1922) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Әмир Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Мөхтәр Ҡарамышев (1895—?) — Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Сөләймән Ҡарамышев (?—1919) — офицер, Башҡорт корпусында хеҙмәт итә. Петроградты Юденич ғәскәрҙәренән обороналағанда һәләк була.

Ҡыҙҙары *Рүзидә* —  112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы хәрби табибы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*