open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы

**Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы**   , *Хәбибназар әл-Үтәки* (12 сентябрь 1862 йыл — 21 июнь 1921 йыл) — мәғрифәтсе, 20 быуат башындағы Башҡортостанда билдәле дин эшмәкәре. Әхмәтзәки Вәлиди Туған дың әсәһе Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы Вәлидованың бер туған ағаһы.

## Биографияһы
Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) 1862 йылдың 12 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәк ауылы мәсете имам-хатибы Мөхәммәтҡафи Ҡотлозаман улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) ғаиләһендә тыуған .

Атаһы тотҡан Үтәк мәҙрәсәһен тамамлағас, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Балыҡлыкүл мәҙрәсәһендә (хәҙерге Ауырғазы районы Балыҡлыкүл ауылы), һуңыраҡ Ҡазанда,Бохара һәм Хиуала уҡыған.

Ҡазандағы 1‑се Мәржәниәнең юғары кластарын тамамлағас, шунда уҡ уҡытыусыһы, мәғрифәтсе Шиһабетдин Мәржәни тәҡдиме менән уҡытырға ҡала. 

Һуңыраҡ тыуған ауылына ҡайта, 1889 йылдан башлап, Үтәк мәсетенең имам-хатибы, урындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе һәм мөғәллиме була. Мәҙрәсәлә донъяуи фәндәрҙе лә уҡытыуҙы индерә. Хәбибназар Һатлыҡов тырышлығы менән мәҙәрәсәлә китапхана һәм уҡыу бүлмәһе булдырыла.

Көнсығыш фәлсәфәһен, ислам тарихын, күренекле кешеләрҙең тәржемәи хәлен өйрәнә. Ҡайһы бер көнсығыш әҙәбиәте әҫәрҙәрен тәржемә итә, шиғырҙар, хикмәттәр яҙа, дәреслектәр төҙөй.

“Вакыт” гәзитендә һәм «Шура» журналында мәҡәләләре донъя күрә. Троицкиҙан Зәйнулла ишан Рәсүлев һәм А.Саиди менән таныш була.

Алты йыл буйы Хәбибназар бабаһы өйөндә йәшәп, уның мәҙрәсәһендә белем алған Әхмәтзәки Вәлиди  «Хәтирәләре»ндә былай ти:

«Мин Үтәк мәҙрәсәһендә ғәрәп теле һәм әҙәбиәтен өйрәндем. Олатайым (Хәбибназар бабаһы) «Фикһ» исемле мосолман юриспруденцияһын һәм «Ҡәлам» исемле Ҡөрьән әйтелеше ғилемен өйрәтте. Мин математика менән дә мәшғүл булдым һәм олатайым Истанбулдан килтерткән китаптарҙы уҡый инем. 18 йәшемә ҡәҙәр Үтәктә күп нәмәгә өйрәнә алдым...Минең олатайым (бабайым) Мәржәниҙең иң яҡшы шәкерттәренең береһе була. Ул да мине үҙ остазынан үҙләштергән алымдар һәм ысулдар менән тәрбиәләне».

1919 йылда, Әхмәтзәкиҙең йәрәшкән ҡыҙы Нәфисә менән ниҡахлашыу кисәһендә, Хәбибназар шәкертенең уңыштарына сикһеҙ һөйөнөп: «Һине үҫтереүем өсөн шатмын», — ти.

1919  йылда Хәбибназар Һатлыҡов Өфөлә Диниә назараты  мөхтәсибе булып эшләп ала.

## Ғаиләһе
Хәбибназар әл-Үтәкиҙең өс балаһы була. Өлкән ҡыҙы Рабиға 14 йәшендә генә сирләп донъя ҡуя. Әхмәт Хәбибназар улы  Ырымбур педтехникумында Сәғит Агиш менән бергә белем ала, артабан Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында мәктәптә уҡыта. 1937 йылда уны «халыҡ дошманы» тип ҡулға алалар һәм 1941 йылда атып үлтерәләр. Әсҡәт Хәбибназар улы  Һатлыҡов 1929 йылда уҡ хәҙерге Белорет районы биләмәһенә оҙатыла. 60-сы йылдарҙа аҡланғас ҡына, Һатлыҡовтар ғаиләһе тыуған яғына, Үтәккә, ҡайта.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская-энциклопедия.рф/…/6095-satlykov-khabibnazar-mukhammetkafievich.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010 - 72-се бит

## Һылтанмалар
*
Ференц Деак (сәйәсмән)

**Фе́ренц Де́ак** (; ,  — , ) — 19 быуат Венгрия сәйәсмәне. 1867 йылда төҙөлгән Австрия һәм Венгрия килешеүе «атаһы».

## Биографияһы
Ференц Деак Ференц Деак (атаһы) менән Эржебет Шибриктың алтынсы балаһы булып донъяға килгән. Ференцты тапҡанда әсәһе үлеп китә, 1808 йылға тиклем малай атаһының туғаны Йожеф Деактың ғаиләһендә Залатарнокта тәрбиәләнә, шунан һуң кесе ҡустыларын оло ағаһы һәм апалары үҙ тәрбиәһенә ала(Антал, Йозефа һәм Клара).

1817 йылда Ференц Деак Дьерҙағы Королдең фәндәр академияһына уҡырға инә. 1817—1819 йылдарҙа философия факультетында уҡый, үҙ аллы конституция һәм хоҡуҡ тарихын өйрәнә. Пешт ҡалаһында хоҡуҡ буйынса ике йыллыҡ практика үтә. 1823 йылда юрист дипломын ала. Деак әҙәбиәт ярата һәм Шандор Кишфалуди менән Михай Вёрёшмарти шиғырҙарын яратып уҡый. Вёрёшмарти менән Деак башта хат алыша, һуңыраҡ шәхсән танышып, уның менән дуҫлашып китә . 1839 йылда Венгрия фәндәр академияһының ағзаһы итеп һайлана, 1855 йылда уның президенты булып китә.

1824—1832 йылдарҙа Ференц Деак Зала зала комитатында адвокат һәм етемдәр эше буйынса комитет секретаре булып эшләй. 1833 йылда Ференц Деак ағаһы Анталдың урынына Братиславаға Венгрия сеймы вәкиле булып китә һәм оппозицияға ҡушыла. Ул крәҫтәиндәрҙең хоҡуғын яҡлай, һүҙ һәм дин һайлау азатлығы , үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшә. Оппозицияла булған эшмәкәрҙәрҙе ул Деак партияһына берләштерә һәм уның етәксеһе була. 1848 йылда тәүге Лайош Баттяни Венгр хөкүмәтендә Ференц Деак юстиция министры вазифаһына тәғәйенләнә.

Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция венгр халҡының азатлығы өсөн көрәшкә әйләнгәс, Деак Венгрия хөкүмәте менән Вена араһында аралашсы булырға тырышып ҡарай. Был һөйләшеүҙәр һөҙөмтә бирмәгәс, Деак Кехидакустандәге биләмәһенә ҡайтып китә. Революция еңелгәс, Деак Габсбургтарға ҡаршы пассив көрәш алып барырға өндәй. 1854 йылда ул ер- мөлкәтен һатып, Пештҡа күсеп килә. 1861 йылда вәкилдәр йыйылышына Деак Пешт ҡалаһы вәкиле булып һайлана. Деакка тәү сиратта Йожеф Этвёш һәм Иштван Сеченьи ярҙам итә.

1865 йылдың 15 апрелендә «Pesti Napló» гәзитендә Деактың киң билдәле булып киткән, Австрия менән Венгрия араһында килешеүгә тәүге юл ярған «Пасха мәҡәләһе»  сыға. 1867 йылдан һуң Деак Граждан кодексын әҙерләүгә ҙур өлөш индерә, һуңынан ҙур сәйәсәттә ҡатнашмай. 1876 йылдың 28 ғинуарында йөрәк сиренән вафат була. Деак Керепеши зыяратында ерләнгән.

Ференц Деак исеме Венгрия баш ҡалаһының бер үҙәк майҙанына бирелгән, унан йыраҡ түгел урынлашҡан Будапешт метроһының үҙәк станцияһы Деак Ференц исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Budapest Pocket Guide
* Dario Castiglione, Ian Hampsher-Monk. The history of political thought in national context
Картлос

**Картлос** () — грузин халҡының легендар ата-бабаһы, Картлиға нигеҙ һалыусы, Фогарма ырыуынан. Әрмәндәрҙең легендар ата-бабаһы Хайостың ҡустыһы.

## Иң баштағы таралып ултырыу
Леонти Мровели «Картли батшалары тормошо» йылъяҙмаһында былай тип яҙа:

## Картлос Вариҫтары
Мровели Картлостың түбәндәге вариҫтарын телгә ала:

* Мцхетос — Мцхетаға нигеҙ һалыусы
** Уплос «хаким»
** Одзрхос — тарихи Грузияның көньяҡ өлкәһе — Самцхе эпонимы
** Джавахос — Джавахетия эпонимы
* Гардабос
* Кахос — Кахетия эпонимы
* Кухос
* Гачиос

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ქართლის ცხოვრება — Картлис Цховреба (груз.)
* ДАВИД БАГРАТИОНИ. ИСТОРИЯ ГРУЗИИ
Пик Сегед

**Pick Szeged** — күп төрлө ит ризыҡтарын, шул иҫәптән киң билдәле ҡышҡы салями  етештереүсе венгр компанияһы. Компания 1869 йылда Сегед ҡалаһында асыла. Ул — «Пик Сегед» венгр гандбол клубы спонсоры.

## Тарихы
Венгрияла салями етештереүҙе йәһүд итсеһе Марк Пик асып ебәрә, ул 1869 йылда Сегедта салями етештергән фабрикаға нигеҙ һала, артабан бөтә ил буйынса колбаса етештереүҙе үҫтерә башлай. 1883 йылда итальян эшселәрен эшкә саҡыра, ә 1885 йылда колбаса күпләп етештерелә башлай. 1892 йылда, Пик вафатынан һуң, уның ҡатыны һәм ҡустыһы идаралыҡ итеүҙе үҙ ҡулдарына ала. 1906 йылда өлкән улы Енё предприятиела эшләй башлай һәм бөлгөнлөккә төшкән «Тиан» фабрикаһын һатып ала, бының менән ул ғаиләгә ҙур ғына ер участкаһын биләү мөмкинлеген бирә. Енё Пик, етештерелгән ризыҡтарға әүҙем реклама булдырып һәм салямины халыҡ ҡулланыусы төп ризыҡҡа әйләндереп, етештереү технологияһына үҙгәрештәр индерә. Енё Пик фабрикаға 1934 йылдан алып уны националләштергәнгә тиклем етәкселек итә.

## Продукция
Сегеданың тирә яғы ауыл хужалығы һәм мал аҫырау өсөн бик ҡулай: географик урынлашыуы һәм тейешле эксперизалар был төбәктә эре сусҡаларҙы аҫырарға мөмкин булыуын күрһәтә, улар итенән салями эшләй башлайҙар. Аҡ салями майһыҙ сусҡа итенә уның эс майын ҡушып, йәшерен рецепт буйынса тәмләткестәр һалып әҙерләнә. Был ҡушылма таҙартылған мал эсәгенә тултырыла, артабан — һыуыҡ ыҫлау, киптереү һәм өлгөргәнен көтөргә генә ҡала. Бына салямины үңәҙ ҡаплай. Тәүҙәрәк ҡышҡы салями сусҡа итенән түгел, ә ишәк итенән әҙерләнә, Венгрияла бөтә ишәктәрҙе лә иткә тотоноуға бәйле, колбасаны сусҡа итенән етештерә башлайҙар, уның тәме элеккеһенән бер нисек тә айырылмай.

Pick компанияһы салямиһының төп һыҙаттарының береһе — уны киптереү һәм өлгөртөү ваҡытында үңәҙ ҡатламының барлыҡҡа килеүе. Үңәҙгә һалҡынлыҡ һәм тынысландырыу өсөн тейешенсә дымлылыҡ талап ителә, шуға ла колбаса эшләү заводтары йылға буйҙарына (әйтәйек, Тиса йылғаһы буйына) урынлаштырыла. 1950-се йылдарҙа ҡулланыуға индерелгән һыуытыу технологияһы ризыҡтың оҙаҡ һаҡланыуын тәьмин итә. Хәҙерге ваҡытта Сегедта етештерелгән салями, үҙенсәлекле материалдары, традицион технологиялары арҡаһында бөтә донъяға билдәле. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт (венг.) 
* Официальный сайт музея компании Pick Szeged
Нафиҡов Марат Зәки улы

**Нафиҡов Марат Зәки улы** (22 февраль 1948 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор.  

## Биографияһы
Марат Зәки улы Нафиҡов 1948 йылдың 22 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 1966 йылда Өфөнөң 11-се урта мәктәбен көмөш миҙал менән тамамлай. Йәш сағында спорт менән шөғөлләнә, самбо көрәше буйынса Башҡортостан чемпионы була.

1971 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына (БДУ) эшкә йүнәлтмә ала, һәм әлеге көнгә тиклем шунда эшләй. Аспирантурала уҡый, 1982 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2010 йылда «Автотрактор деталдәрен электроконтакт ярҙамында иретеп металл йүгертеп тергеҙеү техник сараларын эшләү һәм технологик процестарҙы нигеҙләү» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе ала.  Профессор.

2012—2015 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире вазифаһын биләй.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: металдарҙы иретеп йәбештереү (ямау), иретеп тоташтырыу, машиналарҙың һәм ҡорамалдарҙың туҙған деталдәрен иретеп металл йүгертеп тергеҙеү. Нафиҡов Марат Зәки улы ҡатнашлығында университетта Башҡортостан Республикаһының агросервис предприятиеләренә индерелгән технологик процестар һәм ҡулайламалар эшләнгән.

Марат Зәки улы Нафиҡов 35 уйлап табыу, 170-кә яҡын фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Уның етәкселегендә университетта өс кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана (И. И. Заһиров һәм А. А. Зәйнуллин һәм башҡалар).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» тамғаһы

## Хеҙмәттәре
* Нафиков М. З. Параметры электроконтактной наплавки Текст. / М. З. Нафиков // Технология металлов. 2005. № 7. С. 29-31.
* Нафиков М. З. Влияние износа ролика-электрода на качество сварного соединения при электроконтактной наплавке Текст. / М. З. Нафиков, И. И. Загиров // Ремонт, модернизация, восстановление. 2006. № 5. С. 30-31.
* Нафиков М. З. Разборные образцы для исследования электроконтактной наплавки. / М. З. Нафиков, И. И. Загаров, Р. Н. Сайфуллин // Ремонт, восстановление, модернизация. 2008. № 5. С. 41.
* Нафиков М. З. Формирование сплошного металлопокрытия при электроконтактной наплавке валов. / М. З. Нафиков // Упрочняющие технологии и покрытия. 2006. № 9. С. 24-29.
* Нафиков М. З. Электроконтактная наплавка эффективный способ восстановления валов. / М. З. Нафиков // Упрочняющие технологии и покрытия. 2007. № 11. С. 21-24.
* Нафиков М. З. Защита шпоночных пазов при восстановлении изношенных валов Текст. / М. З. Нафиков, Н. С. Юдин // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 1990. № 4. С. 52.

## Һылтанмалар
* Марат Закиевич Нафиков . Башкирская энциклопедия.
* Марат Закиевич Нафиков . БГУ.
* Марат Закиевич Нафиков
Дәүләтбаевтар

Ағалы-ҡустылы **Дәүләтбаевтар** (*Девлетбаевы*) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусылар. Тархандар.

Ағалы-ҡустылы Ишмөхәмәт, Дәүләткилде һәм Ҡонҡас Дәүләтбаевтар — Нуғай даруғаһы Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары.

**Ишмөхәмәт (Ишембәт, Ишмәт) Дәүләтбаев** 1662 йылдың көҙөндә Минзәләлә ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән Ҡаҙан воеводаһы кенәз Ф. Ф. Волконскийҙың ғәскәренә ҡушыла. Өфөгә килеп еткәс, Ф. Ф. Волконский Ишмөхәмәт Дәүләтбаев ярҙамында башҡорттарҙы уның алдында ғәйептәрен танырға саҡыра. Һөҙөмтәлә Ҡаҙан һәм Нуғай даруғаларының баш күтәреүселәре ғәйептәрен таный, Ф. Ф. Волконскийҙың приказы буйынса бер нисә юлбашсы (шул иҫәптән Ғәүер Аҡбулатов һәм Үләкәй) язалана, башҡорттар баш күтәреүселәр араһынан абруй менән файҙаланған 40 кешене Өфөгә аманат итеп тапшыра.

1663 йылдың яҙында Ишмөхәмәт баш күтәргән башҡорттар яғына сыға һәм Нуғай даруғаһы биләмәһендә баш күтәреүселәр юлбашсыларының береһе булып китә. Өфө һәм Кама аръяғы сиге крепостары янында үҙ отрядтары менән һуғыш хәрәкәттәрен алып бара. 1663 йылдың көҙөнә Нуғай, Ҡаҙан һәм Себер даруғалары баш күтәреүселәренең Өфөгә берлектәге яуы күҙаллана, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында күрһәтелгән урынға (Ағиҙелдең урта ағымы тирәһе) Себер даруғаһынан Күсем етәкселегендәге отряды килмәй, һәм был план тормошҡа ашмай ҡала. Нуғай даруғаһы башҡорттары көрәште туҡтатырға ҡарар итә, ә Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Өфө воеводаһы кенәз А. М. Волконский менән һөйләшеүҙәр алып бара. Һөйләшеүҙәр бер ай тирәһе дауам итә һәм яҡтарҙың үҙ-ара килешеүе, башҡорт илселәрен Мәскәүгә оҙатыу менән тамамлана, ә улары 1664 йылдың февралендә батша грамотаһы менән кире әйләнеп ҡайта. Нуғай даруғаһында ихтилалдар туҡтағандан һуң, Ишмөхәмәт Ҡаҙан даруғаһының баш күтәргән башҡорттары менән тыныс һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итә. 1675 йылдың мартында Мәскәүҙә тархан Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Нуғай даруғаһы башҡорттарының Ҡырым ханлығына ҡаршы походта ҡатнашасаҡтары тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя.

**Дәүләткилде (Дәүәнәй) Дәүләтбаев** 1663 йылдың яҙында башҡорт ихтилалына ҡушыла, Ишмөхәмәт Дәүләтбаев менән бергә Өфө янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1664 йылдың мартында ҡустыһы — Ҡонҡас Дәүләтбаев урынына аманатҡа алына, аҙаҡ азат ителә. 1675 йылдың йәйендә Дәүләткилде Дәүләтбаев ҡалмыҡтарға әсиргә төшә.

**Ҡонҡас Дәүләтбаев** 1662 йылда аманат сифатында Өфөгә ебәрелә, ә 1664 йылда азат ителә. 1675 йылда Мәскәүҙә ағаһы Ишмөхәмәт Дәүләтбаев менән бергә Нуғай даруғаһы башҡорттарының Ҡырым ханлығына ҡаршы походта ҡатнашасаҡтары тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Әҙел Биғәшев

**Әҙел (Аҫыл) Биғәшев** — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёвтың баш атаманы.

## Биографияһы
Әҙел (Аҫыл) Биғәшев — Себер даруғаһының улус муллаһы.

Рәсәй империяһы хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә, капрал званиеһына тиклем барып етә.

1773 йылдың көҙөндә Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға ҡушыла. 1773 йылдың декабрендә Пугачев полковнигы Әбделйәлил Ырыҫҡолов һәм баш полковник Бәхтийәр Ҡанҡаев менән Ҡазан даруғаһында баш күтәреүселәр отрядтарын туплай.

Себер даруғаһы биләмәһенә ҡайтҡас, Салауат Юлаевҡа ҡушыла. Уның ғәскәре составында Красноуфимскиҙы алыуҙа, шулай уҡ Көңгөр янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың ғинуарында — Салауат Юлаевтың поход канцелярияһында «ғәскәр етәксеһе һәм тәржемәсеһе».

1774 йылдың 4 июнендә Әҙел Биғәшев, Ҡыр-Танып улусы старшинаһы Әһлетдин Биктуғанов һәм Һыу-Унлар улусы старшинаһы Бүләк Яҡупов етәкселегендәге башҡорт отрядтары Бөрөнән майор Отто фон Дуве отрядын ҡыҫырыҡлап сығара һәм ҡаланы баҫып ала.

Аҙағыраҡ Арыҫлан Ранғолов һәм Бүләк Яҡупов менән бергә Бөрө һәм Әңгәсәк вино заводы араһындағы районда ихтилалға етәкселек итә, баш күтәреүселәр отрядтарына ауылдарҙан башҡорт, мишәр һәм рус кешеләрен йыйыу менән шөғөлләнә.

1774 йылдың сентябрендә Салауат Юлаев ғәскәре составында Иван Рылеев командалыҡ иткән хөкүмәт ғәсҡәрҙәре менән һуғышта ҡатнаша.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр
Амиранашвили Пётр Варламович

**Амиранашвили Пётр (Петре) Варламович** (; 1907—1976) — грузин опера йырсыһы (баритон), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1950).

## Биографияһы
Петр Аминарашвили 1907 йылдың 3(16) ноябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1906 йылда) Нигоити ауылында (хәҙер Грузияның Гурия крайы) тыуа.

1930 йылда Тбилиси консерваторияһын тамамлай (О. А. Бахуташвили-Шульгина класы).

1930 йылдан — Палиашвили исемендәге Тбилиси опера һәм театры солисы.

1955 йылдан сит илдәрҙә гастролдә йөрөй (ҠХР, Иран, Төркиә, Чехословакия, Польша).

1962—1976 йылдарҙа Тбилиси консерваторияһында уҡыта.

Пётр Аминарашвили 1976 йылдың 26 ноябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 26 декабрҙә) Тбилисиҙа вафат була. Дидубе пантеонында ерләнгән.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Надежда Цомая (1904—1973), опера йырсыһы, Грузин ССР-ының халыҡ артисткаһы (1943)
* Ҡыҙы — Медея Амиранашвили (1930), опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1976)
* Ейәнсәре — Маринэ Парулава, йырсы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1943)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1950)
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1974)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1947)
* Грузин ССР-ының З. П. Палиашвили исемендәге дәүләт премияһы (1971)
* Ленин ордены (10.11.1950)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.01.1937; 24.02.1946; 17.04.1958)
* тағы бер орден
* миҙалдар

## Ижады

### Опера партиялары
* «Сказание о Тариэле», Ш. М. Мшвелидзе — *Автандил*
* «Абесалом и Этери», З. П. Палиашвили — *Мурман*
* «Даиси», З. П. Палиашвили — *Киазо*
* «Латавра», З. П. Палиашвили — *Энгичар*
* «Дареджан Коварная», М. А. Баланчивадзе — *Гоча*
* «Разбойник Како», А. К. Андриашвили — *Како*
* «Хевисбери Гоча», Ш. И. Азмайпарашвили — *Гоча*
* «Миндия», О. В. Тактакишвили — *Чалхи*
* «Евгений Онегин», П. И. Чайковский — *Онегин*
* «Пиковая дама», П. И. Чайковский — *Томский*
* «Демон», А. Г. Рубинштейн — *Демон*
* «Аида», Дж. Верди — *Амонасро*
* «Риголетто», Дж. Верди — *Риголетто*
* «Травиата», Дж. Верди — *Жермон*
* «Трубадур», Дж. Верди — *ди Луна*
* «Тоска», Дж. Пуччини — *Скарпиа*
* «Фауст», Ш. Гуно — *Валентин*
* «Кармен», Ж. Бизе — *Эскамильо*
* «Паяцы», Р. Леонкавалло — *Тонио*
* «Богдан Хмельницкий», К. Ф. Данькевич — *Богдан Хмельницкий*
* «Князь Игорь», А. П. Бородин — *Князь Игорь*
* «Отелло», Дж. Верди — *Яго*
* «Севильский цирюльник», Дж. Россини — *Фигаро*
* «Царская невеста», Н. А. Римский-Корсаков — *Грязной*

### Кинолағы ролдәре
* 1948 — Кето һәм Котэ — *князь Леван*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Данные на сайте «Яндекс. Словари»(недоступная ссылка с 14-06-2016 (661 день))
Панков Гений Викторович

**Панков Гений Викторович** (29 май 1924 йыл — 26 ноябрь 1994 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974–1986 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1976), ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1966) ордендары кавалеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1979) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1982) лауреаты. БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), почётлы авиатөҙөүсе (1984).

## Биографияһы
Гений Викторович Панков 1924 йылдың 29 майында Өфөлә тыуған.

1949 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм 1964 йылға тиклем Өфөләге 161-се заводта эшләй.

Артабанғы эш урындары: 1959—1963 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы, 1964—1986 йылдарҙа — Өфө приборҙар эшләү заводында баш инженер, 1974 йылдан алып — директор, 1960—1988 йылда Өфө авиация институтында уҡыта. 1956—1958 йылдарҙа Ҡытайҙа эшләй.

Өфө приборҙар эшләү заводында Г. Панков етәкселегендә борт цифрлы хисаплау машиналар серияһы, самолеттар, вертолеттар өсөн пилотаж-навигация комплекстары үҙләштерелә, «Мир» космос станцияһының борт комплексы идара итеү системаһы булдырыла, Конструкторлыҡ Бюро төҙөлә.

## Хеҙмәттәре
Панков Гений Викторович — яҡынса 90 фәнни хеҙмәт һәм 16 уйлап табылған нәмәләр авторы.

Машиналар эшләү заводтарын проектлау. Өфө, 1970;

Дөйөм завод хеҙмәттәрен һәм сәнәғәт биналарҙы технологик проектлауы. Өфө, 1983.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР дәүләт премияһы (1979)
* Ленин ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1976)
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943, 1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1957, 1966)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1983)
* СССР-ҙың граждандар оборонаһы отличнигы (1980)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979)
* Почётлы авиатөҙөүсе (1984).

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Урал энциклопедияһы 
* http://1biografia.ru/tehnika/aviator/3542-pankov-geniy-viktorovich.html
Бөрйән районы гербы

**Бөрйән районы гербы** — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы символы. Авторы — Ғиләзетдинов Салауат.

## Тасуирлама
Йәшел ерлектә алтын тура алтымөйөш, өҫкө һәм аҫҡы яҡтары ҡалҡандың өҫкө ҡырына тура килә, атлап китеп барған көрән айыу менән һалмаҡлана. Ҡалҡандың ҡабырға яҡтарына ҡараған алтымөйөштөң мөйөштәренә бәләкәй ситләштерелгән асамай ҡиәфәтендәге алтын тамғалар сиктәш була: уң һәм һул, ә өҫкө һәм аҫҡы яҡтарҙың урталарында — алтымөйөшкә уҡтарҙың осо менән атыусы ике башҡа алтын тамға тора. Алтымөйөш өҫкө һәм аҫҡы мөйөштәрҙә ситләштерелгән бәләкәй ағастар менән бирелә.

## Әһәмиәте
Гербтың төҙөлөшө нигеҙенә Бөрйән районының тарихи үҫеше һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре алына.
Район үҙенең тәбиғи байлыҡтары — уникаль тәбиғәт һәм боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары менән билдәле. Был Башҡорт дәүләт тәбиғәт заповеднигы һәм Шүлгәнташ Башҡорт заповеднигы. Шүлгәнташ мәмерйәһе — таш быуат ваҡытында буялған рәсем өлгөләренең һәйбәт һаҡланыуы менән Көнсығыш Европала берҙән-бер мәмерйә.
Яҡтың быуаттар буйына килгән тарихын һаҡлап, гербтың төп фигураһы сифатында Бөрйән, Ҡыпсаҡ,Тәңгәүер башҡорт ырыуҙарының тамғалары ҡулланыла — был борондан бай төбәктә йәшәгән быуындарҙың ата-бабалары иҫтәлегенә ихтирам символы.

Стилләшкән һәм бер композицияға берләшкән тамғалар ҡорт кәрәҙен барлыҡҡа килтерә, был бөтә донъяға билдәле бал ҡорто — бөрйән солоҡ ҡортон символик күрһәтә, солоҡ ҡорто төр булараҡ тик бында ғына һаҡланып ҡалған. Солоҡсолоҡтоң һәм ҡортсолоҡтоң уникаль аҙыҡ һәм дарыу продукты — бал, гербта алтын менән тулған кәрәҙ рәүешендә һүрәтләнә.
Районда көн күргән күп хайуандар араһында айыу айырым урын алып тора. Башҡорттарҙың йәшәп килгән ышаныуҙары буйынса айыу — изге хайуан. Ул халыҡтың көсөн, юғары рухилығын, тыныслыҡ һөйөүен, киң күңеллелеген кәүҙәләндерә.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы батшалығы гербта ерлектең ҡуйы йәшел төҫтә булыуы менән һәм башҡорт милли орнаментына стилләштерелгән өс ҡусҡар ағас менән бирелә. Йәшел төҫ шулай уҡ уникаль бөрйән тәбиғәтенең матурлығын, байлығын, яҡтың уңдырышлылығын, шатлыҡ-ҡыуаныстарын, тыныслығын, азатлығын кәүҙәләндерә.
Алтын төҫөндәге гербтың элементтары — ҡояш һәм бал төҫө, эш һөйөүсәнлектең, байлыҡтың, сәскә атыуҙың символы булып тора.

## Теркәлеү
Бөрйән районы гербы Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы муниципаль район Советы 2006 йылдың 11 июлдәге № 1-10/113 ҡарары менән раҫлана һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3207 һаны аҫтында индерелә

## Сығанаҡтар
Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан
«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы

**«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы** урыҫ ғәскәрҙәре 1814 йылдың 19 (30) мартында Парижды алыуы хөрмәтенә Александр Беренсенең 1814 йылдың 18()30 авгусындағы манифесы менән булдырыла.

Миҙалдың алғы яғында Александр Беренсенең билгә тиклемге, уң яҡҡа ҡарап торған һүрәте лавр тажы эсенә ҡуйылған һәм өҫтәрәк урынлаштырылған «бөтә нәмәне лә күрә торған күҙ» уны нурға ҡойондора. Артҡы яғында миҙалдың сите буйлап ҡуйылған лавр тажы эсенә биш юллыҡ яҙыу урынлашҡан: «ЗА — ВЗЯТIЕ — ПАРИЖА — 19 МАРТА — 1814».

Миҙал француз баш ҡалаһын алыуҙа ҡатнашҡан бөтә яугирҙарҙы — һалдаттан генералға тиклем — наградлау өсөн тәғәйенләнә. Ләкин ул бер кемгә лә тапшырылмай: Бурбондар династияһы аяҡҡа баҫтырылыуға бәйле, урыҫ императоры был миҙалды сығарыу ҡасандыр баш ҡалаларының емертелеүе тураһында француздарҙың иҫтәренә төшөрөү кеүек ҡабул итерелер һәм был миҙалды сығарыу дипломатикаға тап килмәй, тип уны сығарыуҙы туҡтата.

Тик 12 йыл үткәндән һуң ғына император Николай Беренсе «…урыҫ ғәскәрҙәренең Парижға бәреп инеүе йыллығы алдынан, 1826 йылдың 18 мартында, был миҙалды ағаһы (Александр Беренсенең) кәшәнәһендә изгеләндерергә ҡуша», һәм миҙал 1874 йылда һуғыш кампанияһында ҡатнашыусыларға таратып бирелә.

Миҙал һуғышта ҡатнашыусыларға 1826 йылдың 19 мартынан алып 1832 йылдың 1 майына тиклем таратып бирелә. Бөтәһе 160-тан ашыу миҙал тапшырыла. Әлбиттә, 1812 йылдың Ватан һуғышы геройҙарының 1826 йылға тиклем яҙылған портреттарында башҡа наградалары араһында был миҙал юҡ.

Миҙал көмөштән ҡойола. Үлсәме буйынса ул өс төрлө була: дөйөм ғәскәри — диаметры 28 һәм 25 мм һәм кавалеристарҙы наградлау өсөн — 22 мм. Награданы таҫмаға тағыу өсөн өҫкө яҡҡа ҡолаҡсын ҡуйыла. 1812 йылдың атаҡлы партизаны Денис Давыдовҡа тапшырылған миҙал Петербург хәрби-патриотик музеенда һаҡлана.
Был миҙалдың бәләкәйләтелгән төрҙәре лә була — 12, 15, 18 мм, улар граждандар кейеменә тағыу өсөн махсус эшләнә.

Миҙалды беренсе тапҡыр ҡабул ителгән Әндерәй-Георгий таҫмаһына тағыу күҙаллана: Әндерәй таҫмаһы — зәңгәр төҫтә һәм Георгий таҫмаһы — дүрт ҡара һыҙатлы һары-ҡыҙыл төҫтә.

## Миҙалдың һүрәттәре

File:Paris 1824 avers.jpg|Аверс
File:Paris 1824 revers.jpg|Реверс


## Миҙал менән бүләкләнгән ҡайһы берәүҙәр
1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыу өсөн хәҙерге Баймаҡ районының Сибай ауылы янында 15-се башҡорт полкы төҙөлә. Был хаҡта Баймаҡ районынан крайҙы өйрәнеүсе Рамаҙан Үтәғолов яҙып сыға («Атайсал» гәзите, 17.01.2012 йыл). Рәсәй армияһы составында 15-се башҡорт полкы яугирҙары ла Париж урамдарына беренселәрҙән булып бәреп инә. Ошо полктан зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, яугирҙар Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Мөхәмәтша Ҡотанов һәм зауряд-хорунжий Ишбирҙе Юлдашбаев һәм урядник Иҫәнғол (фамилияһы аталмаған) күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ***Некоторые награждённые медалью***
* Мәҡәлә «Ишбирҙиндарҙың данлы шәжәрәһе» («Атайсал» гәзите, № 4, 17.01.2012).

## Һылтанмалар
Паравани

**Паравани** ( pʰɑˈrɑvnis tʰbɑ) — Грузияның көньяғында Самцхе-Джавахети крайындағы күл, Ниноцминд муниципалитеты биләмәһендә, Джавахет һәм Самсар һырттары араһында ята. Илдәге иң ҙур күл.

## Географияһы һәм гидрографияһы
Күл диңгеҙ кимәленән 2073 м бейеклектә ята, майҙаны — 37,5 км², уның максималь һәм уртаса тәрәнлеге ярашлы рәүештә 3,3 метрҙан 2,2 метрға тиклем. Күлдең күләме — 91 млн кубометр һыу. Иң юғары һыу кимәле октябрҙә һәм ноябрҙә, ә иң түбәне — май һәм июнь айҙарында. Ҡышын күл туңа һәм боҙ ҡалынлығы 73 см-ға барып етә.

Ул Шаора, Сабадосцкали һәм Родионовскисцкали йылғалары, шулай уҡ ер аҫты һыуҙары ярҙамында тулылана.

Күлдән Паравани йылғаһы — Кура йылғаһының уң ҡушылдығы ағып сыға.

## ГЭС
2010 йылдың 9 апрелендә Грузия президенты Михаил Саакашвили меморандумға ҡул ҡуя, уның маҡсаты — Самцхе-Джавахети крайында, Ахалкалаки ҡалаһы янында яңы Параван ГЭС-ын төҙөү.

## Һылтанмалар
Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы

**Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы** (1984) — . М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — Әхмәтзәки Вәлиди Туған ролен башҡарғаны өсөн (2011).

## Биографияһы
Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы 1984 йылдың 4 октябрендә Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында тыуған. 2007 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театраль училищеһын тамамлай һәм шул уҡ йылда М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, Артур Ҡунаҡбаевтың исеме театр сәнғәтен һөйөүселәр араһында киң билдәле, уның үҙ тамашасыһы бар. Артур шул уҡ ваҡытта йырлаусы актёр, йырҙарҙы ул спектаклдәрҙә генә түгел, эстрадала ла башҡара.

## Театрҙағы ролдәре

* «Мыҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара Юрға» (Әбләй)
* «Бирнәһеҙ ҡыҙ» (Юлий Капитоныч Карандышев)
* «Бәхет хаҡы» (Йәш Зариф)
* «Аҡ пароход» (Хикәйәсе)
* «Нәркәс» (Аҙнай)
* «Ут - уйынсыҡ түгел» (Вадим)
* «Әхмәтзәки Вәлиди Тоған» (Әхмәтзәки Вәлиди Тоған)
* «Ҡаһым түрә» (Фольгнер)
* «Йүгер, харис, йүгер…» (Фидан)
* «ВОЛШЕБНИК ИЗУМРУДНОГО ГОРОДА» (Гудвин)
* «Йософ һәм Зөләйха» (Йәһүд)
* «Ул бит кисә ине» (Зөлфәт)
* MOUSE STORY (Сысҡандар тарихы) (Альбин)
* НА КИСЕЛЬНОМ БЕРЕГУ (Алик, Президент)
* «Алтын асҡыс-REMAKE» (Сиңерткә, Баҡалар, Ҡурсаҡтар)
* Прометей (Зевс)
* «Һөйәйеңме-һөймәйһеңме…» (Абдулла, Козел)
* «Зөләйха күҙҙәрен аса» (тимерсе Зиновий)

## Кинолағы ролдәре
* «Минең йондоҙом» (реж. Таңсулпан Бураҡаева, 2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кунакбаев Артур Равилович 
* Cпектаклдәр

## Видеояҙмалар
* Хәйерле иртә, республика! — Артур Ҡунаҡбаев
* Һин бит минең берҙән-берем
* АРТУР ҠУНАҠБАЕВ һәм ФИРҮЗӘ ПАРИЖ — МӨХӘББӘТ ЙЫРЫ (КОМП. УРАЛ ИҘЕЛБАЕВ) 2011 йыл
* Минең йондоҙом
Гагарин урамы (Ишембай)

**Гагарин урамы** — Ишембай ҡалаһының иң мөһим магистрале. Чкалов урамын ҡаланың үҙәк өлөшө менән тоташтыра (Ленин проспекты, Геология һәм Бульвар урамдары менән). Урамды Юрий Гагарин хөрмәтенә атау осраҡлы түгел. Урам Гагарин скверы аша үтә (|Н 53.45925,|E 56.035305), унда беренсе космонавҡа һәйкәле ҡуйылған.

1961 йылдың 12 апрелендә йыһанға беренсе «Восток» карабы ебәрелә, 1961 йылдың 8 июнендә Ишембай ҡала башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Баҡса урамын Ю. А. Гагарин урамы тип үҙгәртергә тигән ҡарар сығара.

1967 йылдың 12 октябрендә Ишембай ҡала башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр депутаттары советы ултырышында 19-сы һанлы протоколына ярашлы 1-се биҫтәләге скверға Ю. Гагарин исеме бирелә һәм унда Гагариндың скульптураһы ҡуйыла.

## Тасуирлама
Урам башта бик йәшел була.

ОКАТО коды 8388607.

Почта индекстары: 453203 (Таҡ йорттар (11-35), йоп (16-20)), 453215 (таҡ (1-9), йоп(2-14)), 453205 (таҡ (87-107), йоп (66-108)), 453200 (йоп йорттар (52-64)).

## Мөһим объекттар
Бөгөн Гагарин урамында урынлашҡан:

* **Дәүләт учреждениелары**: Ишембай мәғариф бүлеге (Гагарин урамы, 1), Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй ҡулланыусылар күҙәтеү идаралығының территориаль бүлеге Салауат ҡалаһында, Ишембай районында һәм Ишембай ҡалаһында (Гагарин урамы,19).
* **Сәнәғәт предприятиелары**: Ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең бәйләү цехы «Ишембай ойоҡ фабрикаһы» (Гагарин урамы, 5 һәм 7).
* **Медицина учреждениеһы**: Ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы (Гагарин урамы, 65), ҡала дауаханаһы (балалар дауаханаһы (Гагарин урамы, 48), «Башҡортостан Республикаһында Гигиена һәм Эпидеминология үҙәге» ФГУЗ филиалы (Гагарин урамы, 19)).
* **Белем биреү учреждениеһы**: 18-се һанлы «Аҡсәскә» балалар баҡсаһы (Гагарин урамы, 14).
* **Парктар**: Еңеү паркы, Ю. А. Гагарин исемендәге сквер

## Әҙәбиәт
Прогулки по улицам Ишимбая: указатель-путешествие / Сост. Вахитова Г.-2011. — Ишимбай: МБУК ИЦБС ИКБ, 48с.<br />
http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&bold=31 

## Иҫкәрмәләр
Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы

**Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы** (24 октябрь 1924 йыл — 2016 йыл) — табип. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1969). «Почёт Билдәһе» ордены (1961) кавалеры, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). Ишембай ҡалаһының почётлы гражданы (1999).

## Биографияһы
Гөлсирә Булат ҡыҙы Дәүләтшина 1924 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Дәүләтҡол ауылында тыуған. 

1941 йылда Ишембай 3-сө урта мәктәбен (хәҙер Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) тамамлаған. 1941 йылдың 22 июнендә, мәктәптә сығарылыш кисәһе булырға тейеш көндө, Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Мәктәп директоры уҡытыусылар һәм уҡыусыларҙың күбеһенең яуға китерен аңлап «Кисәне үткәрергә!» тип ҡарар итә. Гөлсирә Дәүләтшинаның 15 класташ егетенең алтыһы һуғыштан ҡайтмай. Уҡырға теләге көслө булһа ла, Гөлсирәгә уҡыуын кисектереп тороға тура килә.

1948 йылда ул Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлап, Ишембайға табип булып ҡайта, ҡала дауаханаһы амбулаторияһы мөдире вазифаһында эш башлай.

1950—1960 йылдарҙа ул Ишембай нефть эшкәртеү заводы здравпункты мөдире,

1960—1962 йылдарҙа НГДУ «Ишембайнефть» идаралығы медсанчасы баш табибы урынбаҫары,

1962—1983 йылдарҙа НГДУ «Ишембайнефть» идаралығы медсанчасы баш табибы,

1983—1986 йылдарҙа баш табиптың поликлиника эштәре буйынса урынбаҫары,

1986—2008 йылдарҙа Ишембай үҙәк район дауаханаһының физиотерапевты булып эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия,Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, стр.179.

## Һылтанмалар
Буҙайғыр

**Буҙайғыр** () — Башҡортостандың Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы биләмәләрендәга шишмә (башҡа сығанаҡтарҙа, мәҫәлән, Ишембай ҡалаһы район кадастрының кадастр кварталдары биләмәләренең сиктәрен тасуирлағанда — йылға, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте документтарында йылға тураһында йылғаның атамаһы һөйләй. Ағиҙел йылғаһына ҡойоуы алдынан Тәйрүк йылғаһының һуңғы уң ҡушылдығы. Ишембай ҡалаһының Смаҡай ҡасабаһы аша аға. Сығанағы урманда, алыҫ булмаған Арҡауылтау түбәһендә. Ҡушылдығы — Һалҡын шишмә.

Йылғаның теүәл оҙонлоғо — 7,329 км.

Шишмә йырындар барлыҡҡа килтерә.

Йылға эргәһендә Богдановка һәм Смаҡай ауылдары урынлашҡан.

## Смаҡай тормошондағы роле
2011 йылда Буҙайғыр шишмәһе эргәһендә таҙалау эштәре башҡарыла, шишмә башы кәртәләнеп алына.

2002—2004 йылдарҙа ғәмәлдә булған Ишембай ҡалаһының Көньяҡ муниципаль берәмеге сиге. 2002 йылдың 25 декабрендә ҡабул ителгән «Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһы „Көньяҡ“ муниципаль берәмек сигенең тасуирламаһы» Законының 426-з һанлы күсермәһенән:

Төньяҡ-көнсығыш өлөштә Ишембай-Салауат автомобиль юлы, артабан Индустриаль шоссе буйлап, Ағиҙел йылғаһын киҫеп үтә, Бульвар урамы буйлап Тәйрүк йылғаһына етә, йылғаны киҫеп үтә, Ишембай ҡалаһының «Тәйрүк-1» баҡсасылар йәмғиәтенең сиге һәм Ишембай урмансылығының дәүләт урман фонды сиге буйлап килә (62-се квартал), һуңынан 62, 68, 61, 59-сы кварталдар ҡырҡынтыһы араһынан Ишембай районының Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы муниципаль берәмеге сигенә тиклем, көнсығышҡа ҡарай борола һәм дәүләт урман фонды сиге буйлап (59-сы квартал) Буҙайғыр шишмәһенә тиклем;
Көнсығыш өлөштә сик Буҙайғыр шишмәһе буйлап Смаҡайға килә, артабана Ишембай районының Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы муниципаль берәмеге сиге буйлап Тәйрүк йылғаһына тиклем, һуңынан Ишембай районының Байғужа ауыл советы муниципаль берәмеге сиге буйлап Ишембай ҡалаһының көньяҡ сигенә тиклем.

## Иҫкәрмәләр
Низамова (Рузе) Александра Александровна

**Низамова (Рузе) Александра Александровна** (20 апрель 1903 йыл — 1982 йыл) — хеҙмәткәр, бухгалтер-иҫәпсе, ревизор. Үҙенсәлекле яҙмышлы ҡатын-ҡыҙ.

## Биографияһы
Александра Александровна 1903 йылдың 20 апрелендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һарт улусы биләмәһендә урынлашҡан Иҫке Хәлил ауылы янындағы утарҙа (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуған — 1982 йылда вафат булған, Мөрсәлимдә ерләнгән.

* 1915—1918 йылдарҙа Мәсәғүт ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыған, 4 класс тамамлаған. Уны Ҡалмаҡол мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр. Әммә мәктәптә урын булмағас, уны Сүрәкәй ауылында эшләгән аслыҡтан интегеүсе халыҡты ашатыу маҡсатында ойошторолған йәмәғәт ашханаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр.
* 1920 йылдар башында Александраның ата-әсәһе лә Салауат районына, Ҡалмаҡол ауыл советына ҡараған Мөрсәлим станцияһына күсеп килә.

## Ғаиләһе, туғандары
* Олатаһы Иван Николаевич Рузе — сығышы менән Эстляндиянан.
* Атаһы Александр Иванович Рузе Кавказда хәрби хеҙмәттә йөрөгәндә,  сире менән ауырый. Һауыҡҡас, Һамара губернаһы алпауыты, дворян полковник Кленовскийҙың адъютанты булып хеҙмәт итә. Унда полковник ғаиләһендә тәрбиәләнеп үҫкән Дарьяның ҡыҙы Евдокияға өйләнә. Столыпиндың аграр реформаһы йылдары алдынан Александр Рузе Башҡортостанға күсеп килә. Хәҙерге Дыуан районының Мәсәғүт һәм Иҫке Хәлил ауылдары эргәһендә Мөхәмәҙиә исемле башҡорт уҙаманынан арзанға ғына 70 дисәтинә ер һатып ала. Ләкин был ерен эшкәртеп, шунда төпләнеп оҙаҡ йәшәргә насип булмай Рузелар ғаиләһенә. Революция ваҡиғалары, Граждандар һуғышы ғаиләнең тормошон ныҡ үҙгәртә.
* Өлкән ағаһы Николай, батша Рәсәйе офицеры, Аҡтар яғында һуғыша, уны һуңғараҡ Екатеринбург төрмәһендә атып үлтерәләр.
* Икенсе ағаһы Александр Ҡыҙылдар яғында хеҙмәт итә. Улар, атай йортона ҡайтып осрашҡан саҡта, ыҙғышмаған, татыу булған.
* Александранан тыш, ғаиләлә тағы апалары Ольга, Валентина һәм һеңлеһе Елизавета булған.
* Ире *Мөфтәхетдин Низаметдин улы Низамов* Сүрәкәй ауылы башҡорт егете. Беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы, немец әсирлегенән ҡотолоп ҡайтҡан, үҙенән 15 йәшкә өлкәнерәк. Был ваҡытта Мөфтәхетдин Ҡалмаҡол ауыл советы сәркәтибе булып эшләгән. Ул Шураның апаһы Ольганың Клецко менән никахын теркәгәндә буласаҡ кәләше менән таныша.

Мөфтәхетдин заманына күрә грамоталы, рус телен генә түгел, немец телендә һәйбәт һөйләшкән, киң яурынлы, бәһлеүәндәй ир-егет була.

Мөфтәхетдиндең атаһы Низаметдиндың тәүге ҡатынынан тыуған улы Камалетдин ҡыҙы Һәҙиә — Тирмән егете, шағир Сафуан Әлибаевтың әсәһе.

Мөфтәхетдин Низаметдин улы Низамов шулай уҡ 1918 йылда 25-се Тимер кавалерия дивизияһының 28-се кавалерия полкы составында Петроград фронтында Юденичҡа ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Полк командиры Усман Ғайнанов була. Кронштадт болаһын баҫтырыуҙа ла ҡатнаша Мөфтәхетдин.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Абдуллина М. Ф. Һөйкөмлө кешеләр. Йөрәктәрендә Башҡортостанға оло һөйөү йөрөтә Рузелар нәҫеле — Йәшлек, 2011, 4 июнь, 12-се бит.
* Ахметшин Шамиль. Прадед был родом из Эстонии (в Мурсалимкино живёт женщина с прибалтийскими корнями) — На земле Салавата, 2011, № 84, 19 октября.
Лиси (күл)

**Лиси** () — Грузиялағы ҙур булмаған күл,Тбилисинан көнбайыштараҡ Кура йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Үлсәме — 800 метрға 550 метр. Күлде бер аҙ үлән менән ҡапланған ташлы дала уратып алған. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 624 м.

2007 йылда күлде аукционда GRDC Group грузин компанияһына 182 миллиона долларға һата. Биләмәне үҫтереү планы туристик-һауыҡтырыу комплексын төҙөүҙе күҙаллай.

## Фаунаһы
Лиси күле төрлө типтағы һыуҙа йөҙөүсе ҡоштарҙың — һуна өйрәк һәм өйрәктең башҡа төрҙәре, һоро селән, бәләкәй мөншөгөр һәм сыпҡайҙарҙың йәшәү урыны. Күлдә йәшәгән йыртҡыс ҡоштар — һаҙ көйгәнәге, ғәҙәти һар һәм чеглок.

## Климаты
Күлдең климаты йомшаҡ, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ уртаса нормаһы яҡынса 400 мм тәшкил итә, ҡойма ямғырлы көндәр 30-ҙан артмай. 10-20 көн тирәһе күл ҡар менән ҡаплана. Һыуҙың уртаса температураһы ғинуарҙа Цельсий буйынса 0 градус булһа, июлдә 23 градусҡа тиклем күтәрелә. Теркәлгән максималь температура 37 °C була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Caucasus Birding — Mtkvari Valley — Lake Lisi
Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы

**Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы** (16 август 1923 йыл) — ғалим-табип, балалар хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963). С. Д. Терновский исемендәге премия лауреаты (2008).

## Биографияһы
Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы Мәүлитова 1923 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Урзайбаш ауылында тыуған.

1940 йылда Бүздәк районы Арыҫлан ете йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы, 1942—1944 йылдарҙа ошо мәктәп директоры булып эшләй.

1944—1945 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бүздәк район комитеты секретары.

1945—1950 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында белем ала.

1950—1953 йылдарҙа Ишембай ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире һәм Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары.

1956 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында эшләй башлай, 1959 йылдан — бүлек мөдире.

1964—1966 йылдарҙа — Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге хирургы, шул уҡ ваҡытта, 1964—1967 йылдарҙа, 1-се һәм 2-се Өфө ҡала дауаханалары табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире.

1966 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡытыусыһы.

1966—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының баш балалар хирургы. Республикала балалар хирургияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән.

1970—1989 йылдарҙа — балалар хирургияһы кафедраһы мөдире.

2001 йылдан башлап Республика балалар клиник дауаханаһында эшләй.

Балалар хирургияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Медицина фәндәре академияһының С. Д. Терновский исемендәге премияһы менән бүләкләнә (2008).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге киҫкен һәм хроник деструктив пневмонияны диагностикалау һәм дауалау ысулдарын яҡшыртыу, аппендикуляр перитонитты, гематогенлы остеомиелитты киҫәтеү һәм дауалауға бәйле.

Профессор Мәүлитова етәкселегендә балаларға хирургик ярҙам күрһәтеү өсөн нормативтар, ҡалҡан биҙен хирургия юлы менән дауалауҙы нигеҙләү, балаларҙа бронхоэктатик сирҙе иртә диагностикалау һәм уларҙы диспансеризациялау буйынса тәҡдимдәр эшләп сығарыла.

Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы Мәүлитова — 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Профилактика инфекционных осложнений и комплексное лечение детей с сочетанной и комбинированной термической травмой, пострадавших на катастрофе. Уфа, 2004 (соавт.);
* Организация, развитие и становление детской хирургии в Республике Башкортостан. Уфа, 2011.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963),
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989),
* Рәсәй Федерацияһы Медицина фәндәре академияһы Президумының С. Д. Терновский исемендәге премияһы лауреаты (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әйүпова Зилара Ғайса ҡыҙы

**Әйүпова Зилара Ғайса ҡыҙы** (15 июнь 1933 йыл — 20 сентябрь 2014 йыл) — бейеүсе, 1955—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1959). «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры.

## Биографияһы
Зилара Ғайса ҡыҙы Әйүпова 1933 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының  Мәсетле районы Абдулла ауылында тыуған.

1953 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен тамамлаған. Мәктәп йылдарында уҡ ауыл клубы сәхнәһендә сығыш яһай башлай. Мәктәпте тамамлау менән Мәсетле район башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Нурый Мирсаев саҡырыуы менән район мәҙәниәт йортонда бейеүсе булып эш башлай. 1955 йылда Өфөлә сығыш яһағандан һуң Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе Фәйзи Ғәсҡәров Зилара Әйүпованы баш ҡалала алып ҡала.

1955—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле (хәҙерге ваҡытта Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле тип атала) солисы була.

1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында сығыш яһай. Ҙур театр сәхнәһендә үткән декаданы йомғаҡлау концертында «Бишбармаҡ» бейеүен башҡара. Был концертты ил етәкселәре Н. А. Булганин, К. Е. Ворошилов, Л. М. Каганович, Г. М. Маленков, А. И. Микоян, В. М. Молотов, М. Г. Первухин, М. З. Сабуров, Н. С. Хрущев, П. Н. Поспелов, М. А. Суслов ҡарай. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһын уңышлы ойошторған һәм үткәрәгән өсөн СССР-ҙың оло наградалырына лайыҡ булыусылар исемлегендә беренсе булып Зилара Әйүпова фамилияһы тора. Уға «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.

1955 йылда Варшавала бишенсе һәм 1959 йылда Венала етенсе Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша. Венала сығыш яһағанда «Кейәү егет» бейеүендә «кәләш» партияһын башҡара. Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле фестивалдең Икенсе дәрәжә дипломы һәм көмөш миҙалы менән, Зилара Әйүпова һәм уның партнерҙары Хисбулла Зөбәйҙуллин и Рим Бакиров көмөш миҙалы менән бүләкләнә.

1975 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң тормошон ғәиләһенә бағышлай.

2014 йылдың 20 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ижады
;Зилара Әйүпова тураһында цитаталар:

;Бейеүҙәре
* «Бишбармаҡ»
* «Гөлнәзирә»
* «Кейәү егет»
* «Өс туған» ()
* «Шаян ҡыҙҙар» ()
* «Лао»
* «Һинд бейеүе»
* «Кәҙрил»

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1959)
* Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестиваленең көмөш миҙалы һәм диплом (1959, Вена)

## Ғәиләһе
Тормош иптәше — Хәмит Яруллин

## Һылтанмалар
* 
* 13.11.2008. «Республика Башкоротостан» гәзите, Алла ДОКУЧАЕВА. Счастливый «Бишбармак» Зилары Аюповой. Коллеги поздравляют заслуженную артистку Башкортостана с 75-летием  
* 22.09.2014. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева. Ғәскәров исемендәге бейеүҙәр ансамбле солисы Зилара Әйүпова яҡты донъянан китте
* 11.03.2014. «Башҡортостан» гәзите, Рөстәм Нурыев. «Беҙ — Мәсетле!» йырының тарихы (башы) 
* 12.03.2014. «Башҡортостан» гәзите, Рөстәм Нурыев. «Беҙ — Мәсетле!» йырының тарихы (дауамы)
Советтар Союзы Геройҙары исемлеге (башҡорттар)

Был алфавит буйынса төҙөлгән исемлектә милләте башҡорт булған «Советтар Союзы Геройы» исемен алған шәхестәр күрһәтелгән. Исемлектә ҡаһармандарҙың маҡтаулы исем тапшырыу тураһында указ датаһы, ғәскәр төрө, вазифа һәм хәрби званиелары, йәшәү йылдары тураһында мәғлүмәт бирелгән.

## Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы

## Советтар Союзы Геройы
* 

## Өҫтәмә исемлек
* 
} — 
||
|| 
||
||
| align=center |
|-
|| 
|| **[[]]**
||  — 
||
|| 
||
||
| align=center | []
|-
|| 
|| **[[]]**
||  — 
||
|| 
||
||
| align=center | []
|-
|| 
|| **[[]]**
||  — 
||
|| 
||
||
| align=center | []
|-
|| 
|| **[[]]**
||  — 
||
|| 
||
||
| align=center | []
|-
|}

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)
* Рәсәй Федерацияһы Геройҙары исемлеге (Башҡортостан)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Башкирская АССР в Великую отечественную войну
* Советтар Союзы Геройҙары исемлеге
Эстонияла мәғариф

Эстонияла мәктәп белеме тарихы XIII—XIV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән тәүге монастырь һәм собор мәктәптәренән башлана.

Эстон телендә тәүге әлифба 1575 йылда нәшер ителә. Швеция короле Густав II Адольф тарафынан 1632 йылда нигеҙләнгән Тарту университеты — Эстонияның иң боронғо университеты булып тора. 1919 йылда университет курстары беренсе тапҡыр эстон телендә уҡыла башлай.

Эстонияның хәҙерге мәғарифы төп, һөнәри һәм өҫтөмә белемгә бүленгән. Мәғариф системаһы үҙ эсенә мәктәпкә тиклемге, башланғыс, урта һәм юғары белемле дүрт кимәлдәге системала нигеҙләнгән. Мәктәптәрҙең һәм институттарҙың киң селтәре бар. Эстония мәғариф системаһы дәүләт, муниципаль, публик һәм шәхси уҡыу йорттарынан тора.

Хәҙерге ваҡытта Эстонияла 589 мәктәп иҫәпләнә.

## Юғары белем
Эстонияла юғары академик белем өс кимәлгә бүленә: бакалавриат, магистратура һәм докторантура. Ҡайһы бер һөнәрҙәрҙә (төп медицина белеме, ветеринария, фармацевтика, стоматология, инженерия архитектураһы һәм мәктәп уҡытыусыһы программаһы) бакалавр һәм магистр дәрәжәләре бер дәрәжәгә берләшкән. Эстонияның асыҡ (публик) университеттары прикладной юғары уҡыу йорттарынан айырмалы рәүештә ҙур үҙ аллылыҡҡа эйә. Университеттар яңы уҡыу программаларын төҙөү, ҡағиҙәләр һәм шарттар раҫлаү, бюджетты раҫлау, үҫеш планын раҫлау, ректор һайлау һәм активтарға бәйле һорауҙарҙы сикләү хоҡуҡтарына эйә. Эстонияла бер нисә асыҡ һәм шәхси университет бар. Илдең иң ҙур асыҡ университеттары: Тарту университеты, Таллин техник университеты, Таллин университеты, Ғүмер тураһында фән Эстония университеты, Эстония художестволы академияһы. Audentes халыҡ-ара университеты — иң ҙур шәхси университет булып тора.

Эстония Фәндәр академияһы дәүләт ҡарамағында тора. 1950-се йылдар аҙағында Тарту һәм Таллинда тәүге компьютер үҙәктәре асылғас Эстонияла IT-индустрия барлыҡҡа килә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эстонияла мәғариф 
* Как поступить в эстонский вуз?
Гейдар мәсете

**Гейдар мәсете** () — Әзербайжандың элекке президенты Гейдар Алиев исемендәге мәсет, Баҡының Бинагадин районында урынлашҡан.

## Тарихы
Гейдар мәсетен төҙөү тураһында ҡарарға Гейдар Аливетың улы, Әзербайжан Республикаһының президенты Илһам Алиев тарафынан 2012 йылдың уртаһында ҡул ҡуйыла. 2012 йылдың сентябрендә төҙөлөш башлана һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә — 2014 йылдың аҙағында төҙөлөш тамамлана.

2014 йылдың 26 декабрендә мәсетте рәсми рәүештә асыу тантанаһы була, бында Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев һәм уның ҡатыны Мехрибан Алиева, Төньяҡ Кавказ мөфтөйҙәре координацион советы рәйесе Ҡарасай-Черкесияның мөфтөйө Исмаил Бердыев, Рус православие сиркәүенең Баҡы һәм Әзербайжан епархияһы башлығы Александр, Тау йәһүдтәренең Баҡы дини общинаһы рәйесе Мелих Евдаев, Рәсәй Федерацияһы Кавказ мосолмандары диниә назаратының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ мосолмандары диниә назаратының рәйесе шәйех-уль-ислам Аллахшукюр Пашазаде ҡатнаша

## Архитектураһы
Мәсеттең эргә-тирәләге территория менән бергә майҙаны 12 мең квадрат метрҙы биләй. Мәсет бинаһының майҙаны — 4200 квадрат метр. Фасады Ширван-Абшерон архитектураһы стилендәге махсус таш менән тышланған. Һәр бер дүрт манараның бейеклеге 95 метр тәшкил итә. Мәсет эсендә махсус биҙәү элементтары ҡулланылған, ә көмбәҙ ситтәрендә изге Ҡөрьәндән аяттар киртеп яҙылған. Төп көмбәҙҙең бейеклеге 55 метр, икенсеһенеке — 35 метр тәшкил итә.

## Адресы
Мәсет артабанғы адрес буйынса урынлашҡан: Әзербайжан, Баҡы ҡалаһы, Бинагадин районы, Гамза Бабашов урамы, AZ 1107.

## Галерея

|Мәсеткә күренеш
| 
| 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* В Баку открыли мечеть Гейдара
* Мечеть Гейдара в объективе режиссёра-фотографа Агаева Мехти — ФОТО