Юкагирҙар

**Юкаги́рҙар** (үҙ атамаһы *деткиль, одул, ваду, алаи*) — көнсығыш себер халҡы. Төньяҡ-көнсығыш Себерҙең бик боронғо төп халҡы (абориген) булып тора.

«Юкагир» атамаһының килеп сығышы билдәһеҙ. Бәлки, был исем халыҡҡа урыҫтар тарафынан бирелгәндер. Эвенктар (тунгустар) аша бирелеүе лә бик мөмкин. XX быуаттан был атама рәсми төҫ ала.

Электән килгән кәсептәре — балыҡсылыҡ (йылым ярҙамында), болансылыҡ, ҡырағай боландарға һунар, екке эттәр көтөү.

## Һаны һәм таралып урынлашыуы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса юкагирҙар 1509 кеше булған.
 
Халыҡтың төп өлөшө Колыма йылғаһы бассейнында, Саха Республикаһына тура килгән (1097 кеше).

Чукот автономиялы округында — 185 кеше, Магадан өлкәһендә 79 кеше йәшәгән.

Новосибирск өлкәһендә 2013 йылдағы иҫәп буйынса бер кеше булған.

Саха Республикаһында юкагирҙарҙың төп тупланышы «Олёринский Суктул» Түбәнге Колыма улусына тура килә.

** Юкагирҙарҙың тораҡтарҙағы һаны (2002 йыл)**

Саха Республикаһы:
* Андрюшкино ауылы 197
* Якутск ҡалаһы 189
* Нелемное ауылы 181

** Рәсәйҙә юкагирҙҙарҙың йылдар буйынса иҫәбе:**


ImageSize = width:400 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1800
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:443 width:15  text:443 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:440 width:15  text:440 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:593 width:15  text:593 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:801 width:15  text:801 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1112 width:15  text:1112 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1509 width:15  text:1509 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1597 width:15  text:1597 textcolor:red fontsize:8px


## Тел

Юкагирҙар ырыуҙарға бүленеп йәшәгән. Ырыуҙар араһында иң эреләре ходынецтар, анаулдар, чуванецтар. Һуңғылары бөтөнләй ассимиляцияланған һәм урыҫ теленә күскән.

Юкагир теле *төньяҡ юкагир (тундра)* һәм *көньяҡ юкагир (колыма)* теленә бүленә. Улар Урал-юкагир ғәиләһенә йәки йомоҡ юкагир ғәиләһенә ҡарай. 2002 йылғы иҫәп буйынса Сахалағы 1097 юкагирҙың 310-һе генә үҙ телен белә (28 %). Саха телендә 630 кеше һөйләшә (57 %). Урыҫ телен белеүселәр — 1046 кеше (95 %).

Йомоҡ (палеосебер) телендә һәм эргә-тирәләге ҡәбиләләрҙән айырымланыу сәбәпле, генетик яҡтан да йомоҡ (изолят) халыҡ булып торалар.

Антропологик ҡылыҡһырламаһы буйынса эргәләге генә күршеләре тунгусовтарҙан айырылалар. Антропологтар фекеренсә, поляр яны Себерендәге автохтон халыҡтың боронғо ҡатламы булып торалар..

Б. э. тиклем VII быуатта юкагирҙар Йәнәсәй йылғаһынан көнсығыштараҡ һәм Саянда йәшәгән. Урал телен йөрөтөүсе (финдар, самодийецтар) менән бер бөтөндө тәшкил иткәндәр. А. П. Окладников неолит осорона тура килгән Якутияның мәҙәниәте юкагирҙарҙың ата-бабаларыныҡы булған тип бара.
Шул уҡ фекерҙе күренекле совет тикшеренеүселәре М. Г. Левин, И. С. Гурвич, Ю. Б. Симченко яҡлап сығыш яһайҙар

XVII быуатта юкагир ырыуҙары (алайҙар, анаулдар, когимэ, лавренейтар, олюбенецтар, омоктар, онондалар, ходынецтар, хоромойҙар, чуванецтар, шоромба, янга, яндинецтар) урыҫ баҫып алғанға тиклем Лена йылғаһынан Анадырь йылғаһы тамағына тиклем араны биләгәндәр.

Юкагир ҡәбиләләре берҙәм этно-мәҙәни берлекте тәшкил итһәләр ҙә, бер-береһенән ныҡ айырылып торған ике диалектта һөйләшкәндәр — төньяҡ (тундра) һәм көньяҡ (тайга) телдәрендә.

XVII-XIX быуаттарҙа юкагирҙарҙың һаны эпидемиялар, үҙ-ара ниғаздар һөҙөмтәһендә ныҡ ҡыҫҡара. Уларҙың бер өлөшө сахалар, эвендар, урыҫтар, коряктар һәм чукчалар тарафынан йотола. Тик Колыма бассейынында, ареалдың үҙәгендәге әҙ генә өлөшө һаҡланып ҡала алған.

1897 йылда 754, 1970 йылда 600 тирәһе юкагир булған. Аҙаҡ һаны яйлап арта башлаған.

Юкагирҙар оҙаҡ ҡына матрилокаль никахты (ҡатын яғында йәшәү) һаҡлап килгәндәр.

XIX быуатта урыҫтар христиан динен урынлаштырһалар ҙа, юкагирҙар ырыу шамандарын һаҡлап ҡалғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Гурвич И. С. Этническая история северо-востока Сибири. М., 1966 год.
* 
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 517
* 
* Юкагиры (историко-этнографический очерк). Отв. ред. А. П. Окладников. М.: Наука, 1975.
* 
* Туголуков В. А. Кто вы, юкагиры? М.: Наука, 1979. — 152с.
* Документы по истории колымских юкагиров в середине 1660-х гг.