open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ыштандыр

**Ыштандыр** () — туп менән уйналыусы балалар уйыны.

## Әҙерлек
Балалар түңәрәк яһап баҫа, һанашмаҡ әйтеп, көтөүсе һайлана. Көтөүсе бәләкәй туп менән түңәрәк уртаһында ҡала.

## Уйындың аңлатмаһы

Көтөүсе тупты һауаға сөйә лә түңәрәктә тороусы берәй баланың исемен әйтә. Исеме сыҡҡан бала һауаға сөйөлгән тупты ергә төшөрмәйенсә тотоп алырға тырыша, ә башҡалар (шул иҫәптән көтөүсе лә) түңәрәктән ситкә йүгерәләр. Исеме әйтелгән бала һауанан төшөп килгән тупты ергә төшөрмәй тотоп алһа, ситкә йүгергән балалар кире урындарына баҫа, көтөүсе тупты яүынан сөйә.
Ә инде исеме әйтелгән бала тупты һауанан тотоп алмаһа, ергә ҡаҡсылғас та, ул уны тота һәм: "Ыштандыр", - тип ҡысҡыра. Ситкә йүгерешкән балалар туҡтап ҡала. Тупты  тотҡан уйынсы урынынан  иптәштәре яғына 3 аҙым атлай һәм үҙенә яҡын торған уйнаусының аяғына бәрә. Уйнаусы тупты ҡулы менән тоторға тырыша. Тупты  ул тотһа йәки үҙенә тейҙермәһә, исеме әйтелгән бала көтөүсе булып ҡала, ә инде тупты тота алмай, аяғына тейҙертһә - үҙе көтөүсе булып ҡала. Уйын шулай дауам итә.

## Әҙәбиәт
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.
*Т.Х.Аслаев. Ы.Ә. Исламғолова. Уйнат, уйлат баланы. Өфө 1987 й.
* Балалар фолклоры. Ике китаптан тора. 1994йыл Өфө.
Беренсе китап.   – ISBN 5-295-01280-8.           
Икенсе китап.    – ISBN  5-295-01534-3
Һан (һүҙ төркөмө)

**Һан** () — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ. Нисә, күпме, нисәү, нисәшәр, күпмешәр һорауҙарына яуап бирә. *Ун йыл (нисә йыл?), йөҙләп өй (күпме өй?),биш бала (нисә бала?), 5-се автобус (нисәнсе автобус?).*

## Ябай һәм ҡушма һандар

Һандар ике төркөмгә бүленә. Бер генә һүҙҙән торған  һан ябай һан тип атала. Ябай һандарға унға тиклем һан һәм түңәрәк һандар инә.

Бер нисә һүҙҙән торған һандар ҡушма һан тип атала. Ҡушма һандар һүҙҙәрҙе бәйләү, парлау юлдары менән яһала. Ҡушма һандарҙың һәр һүҙе айырым яҙыла.

## Һан төркөмсәләре

Төп һандар, рәт һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, үлсәү һандары, кәсер һандары була. 

## Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф.Башҡорт теле. Өфө. "Китап" 2000 й. ISBN 5-295-02619-1
* Ғ.В. Псәнчин. Әсә теле дәреслеге. 6 класс

*
Байт

**Байт**— компьютерҙа мәғлүмәттәрҙе һаҡлау һәм тапшырыу берәмеге. Байт 8 биттан тора, 1 һәм 0-дән 256 төрлө комбинация алырға рөхсәт итә. Был бер байтта башҡорт һәм инглиз алфавитындағы хәрефтәрҙе, һандарҙы һәм башҡа символдарҙы кодларға мөмкинлек бирә. Байттарҙа һәм унан да эрерәк берәмектәрҙә — килобайттарҙа(КБ,1024 байт, мегабайттарҙа (Мб, 1024 Кб), гигабайттарҙа (Гб,1024 Мб) файлдарҙың үлсәмдәрен һәм хәтерҙә ҡалдырыусы ҡоролмаларҙың һыйҙырышлығын үлсәйҙәр.
Ą̊ (латин хәрефе)

**Ą̊, ą̊** — швед теленең эльвдаль диалектында ҡулланылған хәреф. Назаль  өнөн билдәләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ą (латин хәрефе)
* Å (латин хәрефе)

## Иҫкәрмәләр
Янка Купала

**Я́нка Купа́ла** (, ысын исеме — **Ива́н Домини́к улы Луце́вич** (; 7 июль 1882 йыл — 28 июнь 1942 йыл) — белорус әҙәбиәте классигы, шағир, драматург, публицист, 20-се быуаттағы күренекле белорус мәҙәниәте эшмәкәре. Беларус ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1928), Украин ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1929). 1941 йылда 1-се дәрәжәле Сталин премияһына лайыҡ була.

## Тормош юлы
Янка Купала 1882 йылдың 7 июль көнөндә тыуған. Тыуған урыны — Минск ҡалаһы янында Вязынка фольваркы (фермаһы).

### Тәүге публикациялары
Купаланың беренсе әҫәрҙәре — 1903—1904 йылдарҙа «Ziarno» журналында баҫылған поляк телендәге бер нисә лирик шиғыр. Белорус телендә беренсе әҫәре — «Мая доля» (1904 йылдың 15 июлендә яҙылған, тип иҫәпләй).

## Иҫкәрмәләр
Төйлөгән

**Төйлөгән** (черный коршун)- йыртҡыс ҡош

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осоп барған ҡоштоң ҡанаттары ҙур күренә, оҙон ғына ҡойроғоноң осо икегә айырылған. Дөйөм төҫө ҡара көрәнһыу . Ҡауырһындары аҡ һәм ҡара сыбар. Башҡа үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан айырсалы ҡойорғо меән айырыла.

## Тауышы
Көслө генә ҡалтырауыҡлы һыҙғыра:"Фюрлюрлюрр" яңғырауыҡлы ҡысҡыра:"ҡый-ҡый-ҡый"
## Йәшәү рәүеше
Һыуға яҡын урындарҙа йәшәй. Үләкһә, кимереүселәр, ҡош себештәре менән туҡлана. күсәм ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас башында була. Көрән таплы 2-3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙаһы ҙур.

## Топономика, география исемдэре
* Төйлөгән районы
*Төйлән - Әлшәй, Дәүләкән райондарындағы йылға, Димдең һул ҡушылдығы 
*



## Әҙәбиәт

* Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
* Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.
Диңгеҙ бөркөтө

**Диңгеҙ бөркөтө, балыҡ бөркөтө, аҡҡойроҡ бөркөт, аҡкүт **(, )— ҡарсығалар ырыуынан булған йыртҡыс ҡош. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл Китабына индерелгән.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары бармаҡ һымаҡ күренә. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, башы һәм муйыны һарғылт аҡ, ҡойроғо ап-аҡ. Беҙҙәге башҡа ҙур йыртҡыс ҡоштарҙан аҡ төҫтәге ҡойроғо менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыййй-ҡыййй-ҡыййй» йәки ҡалын һәм тоноҡ: «ҡроҡ-ҡроҡ».

## Йәшәү рәүеше
Ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй Төп аҙығы — балыҡ. Ваҡ йәнлек һәм ҡоштарҙы ла аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ағас баштарында була. Ерәнһыу таплы 1—3 (күберәк 2) бөртөк аҡ йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Ҡоштар
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Ҡамышҡара

**Ҡамышҡара** (, )

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурырраҡ. Осҡанда киң осло ҡанаттары, оҙон ғына ҡойроғо күҙгә салына. Ғәҙәттә һыу, ҡамыш өҫтәрендә түбәндән генә осоп йөрөй. Дөйөм төҫө ҡара көрән. Башы, һырты, кәүҙәһенең аҫ яғы һоро төҫтә, өҙөк- өҙөк буй ала һыҙаттар менән сыбарланған. Башҡа көйгәнәктәрҙән айырмалы яғы, ҡауырһындарында аҡ төҫ булмауы. 

## Тауышы
Тауышы яүғырауыҡлы:"көйөөү-көйөөү-көйөөү"

## Йәшәү рәүеше
Һаҙлы, һыуға яҡын болон һәм туғайҙарҙа йәшәй. Ваҡ һыу ҡоштары, тәлмәрйен, көшөлддәрҙе аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Күбәйеп китһәләр, һыу ҡоштарын ҡырып бер аҙ зыян килтерәләр.

## Әҙәбиәт
* Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
* Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.
Таҙғара

**Таҙғара**(урыҫ. черный гриф) () — ҡарсығалар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Яңғыҙ ҙа , күмәкләшеп тә йөрөйҙәр.
## Тауышы

## Йәшәү рәүеше

## Галерея

Рәсем:Vautour moine MHNT.jpg|
Рәсем:Aegypius monachus.jpg|портрет
Рәсем:Black_Vulture_in_flight.jpg| осҡан саҡта
Рәсем:Coin_of_Ukraine_Grif_r.jpg| украина тәңкәһендә


## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* База данных «Позвоночные животные России»: чёрный гриф 
* «Птицы Казахстана»: чёрный гриф
Дала бөркөтө

**Дала бөркөтө** () — Ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Һирәк осрай торған ҡош, һирәк ағаслы асыҡ урмандарҙа, яңғыҙ ағастарҙа оя ҡора. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡтарға оҡшағандай була. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Түбәһе ҡара-көрән төҫтә, елкәһе һарғылт ерән, яурындарында аҡ тап бар. Бөркөттән ҡара төҫтәге ҡойроғо, яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡъяҡ-ҡъяҡ-ҡъяҡ». Төрлө вак йәнлекте, ҡоштарҙы аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас башында оялай. Ике-өс ояһы була, уларҙың диаметры 1,5 метрға етеүе ихтимал. Ике-өс аҡ йомортҡа һала.

Төçө ҡара-көрән. Түбәһе елкәһе һарғылт ерән, яурынында аҡ тап бар. Төрлө кимереүселәр — йомран, һыуыр, ҙур булмаған ҡуяндар, бәләкәй ҡоштар менән туҡлана.

Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа ҡарағоштоң ояһы Ейәнсура, Хәйбулла, Бөрйән һәм Белорет райондарында ғына теркәлгән.

Дөйөм оҙонлоғо 60 — 85 см, ҡанатының оҙонлоғо 51—65 см, ауырлығы 2,7—4,8 кг. Инә ҡоштар ата ҡоштарға ҡарағанда эрерәк була.
Ҡаҙ ҙурлыҡ. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ. Дөйөм төҫө ерәнһыу көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт көрән. Башҡа ҡарағоштарҙан ерәнһыу төҫө менән айырыла.

## Тауышы

Тауышы көслө, яңғырауыҡлы: «ҡыйҡ-ҡыйҡ-ҡыйҡ»

## Йәшәү рәүеше
Асыҡ урындарҙа, яландарҙа, тау-таш араларында йәшәй. Ирлән, йомран, ялман, сысҡандар, һирәкләп ҡош-ҡорт аулай .

Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас баштарында, ҡая таш һикәлтәләрендә оялай. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡос кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Статус
Һирәк осрай торған төр. Яйлап бөтөүгә бара..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Красная книга Республики Башкортостан: в 2 т. Т. 2: Животные. — 2-е изд., доп. и перераб. — Уфа: Информреклама, 2014. — 244 с. — C. 118—119. — ISBN 978-5-904555-77-1
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Башҡортостан. 3 сентябрь 2013 й. № 173 (26523)

## Һылтанмалар
* http://www.nature.ok.ru/doc/birds/2_40.htm 
* Степной орёл в Казахстане
Алмаш (һүҙ төркөмө)

**Алмаш** — сифат, һан һәм башҡа һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр урынында ҡулланыла алған һүҙҙәр алмаш тип атала.
thumb|250px|right|Алмаш төркөмсәләре
Алмаштарҙың мәғәнәләре дөйөм була.Ул айырым торғанда конкрент төшөнсәне белдермәй. Алмаштарҙың мәғәнәһе телмәр ағышында йәки кониекста ғына асыҡлана. Уларҙың үҙҙәренә генә хас айырым һорауҙары ла юҡ. Ниндәй һүҙ төркөмө урынында килһә, шул һүҙ төркөмөнөң синтаксик һәм морфологик формаларын ҡабул итә.

Айҙар бүлмәгә инде. *Уның* ҡулында ҙур ҡағыҙ ине. *Бөтәһе* лә *уға* табан боролдо.
		 
## Алмаш төркөмсәләре
* Зат алмаштары- берлектә: мин, һин, ул; күплектә: беҙ, һеҙ, улар.	 
* Күрһәтеү алмаштары- теге йәки был предметҡа, уның сифатына, эш-хәрәкәттең үтәлеү рәүешенә күрһәтә. Улар өс төргә бүленә:	 
		 
а)Төп күрһәтеү алмаштары-*был, ошо, теге, ул, анау, бынау.*	 
		 
б)Сифат урынында ҡулланыла торған алмаштар- *бындай, тегендәй, шундай, анауындай, бынауындай.*	 
		 
в)Рәүеш урынында ҡулланыла торған алмаштар- *былай, тегеләй, ошолай, шулай.*	 
* Һорау алмаштары	 
* Билдәләү алмаштары	 
* Билдәһеҙлек алмаштары	 
* Юҡлыҡ алмаштары	 
* Эйәлек алмаштары	 
−		 
## Алмаштарҙың һан, килеш менән үҙгәреше
* Төп килеш	 
* Эйәлек килеш	 
* Төбәү килеш	 
* Төшөм килеш	 
* Урын-ваҡыт килеш	 
* Сығанаҡ килеш	 
## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Исем (һүҙ төркөмө)

**Исем** (урыҫ имя существительное) — төрлө предмет, күренеш, төшөнсә атамаларын (кеше, әйбер, үҫемлек, хайуан, тәбиғәт күренештәре һ.б.) белдергән үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ул кем, нимә, ни, кемдәр, нимәләр һорауҙарына яуап бирә. Мәҫәлән: Ҡар яуа (нимә яуа? ҡар. Ҡар -исем). Бала йоҡлай (кем йоҡлай? бала. Бала — исем).

## Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр була. Яңғыҙлыҡ исемдәргә кешеләргә ҡушылған исем, фамилиялар, ҡушаматтар, хайуан, китап-журнал исемдәре, географик атамалар инә. Улар баш хәреф менән яҙыла.

Ҡалған исемдәр уртаҡлыҡ исемдәргә керә. Улар, әгәр һөйләм башында килмәһә, бәләкәй хәреф менән яҙыла.

## Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше
Исемдәр һан буйынса берлектә һәм күплектә торалар.

## Исемдәрҙең эйәлек заты
Исемдәрҙең эйәлек заты теге йәки был предметтың кемгә йәки нимәгә ҡарағанлығын аңлата. Миҫалдар: туғаным, минең туғаным, балаларыбыҙ, һинең олатайың, уның күлдәге, ағайымдың машинаһы, был ҡәләм һеңлемдеке һ.б.

Эйәлек заты ишетелгәнсә яҙыла.

Иҫкәрмә:
# Тороу-ым, тороу-ың, тороу-ы; көлөү-ебеҙ, көлөү-егеҙ, көлөү-е.
# Ирек- ирк-ем, ирк-ең, ирк-е.
# Ойоҡ, ойо**ғ**-ом; көсөк, көсө**г**-өм
# Поезд- поез-ым, поез-ығыҙ, автомобиль- автомобил-ең, автомобил-дәре.

## Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше
Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.

## Исемдәрҙең хәбәрлек заты
Башҡорт телендә исемдәр хәбәр булып та килә. Һөйләмдең хәбәре функцияһын үтәгән исемдәр ҡылымдарҙың зат ялғауҙарын ҡабул итеүе лә, итмәүе лә мөмкин. **Мин 5-се класс уҡыусыһымын**
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
* В. Ш. Псәнчин, Ю. В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8

## Һылтанмалар
Махсус электрон ҡулайлама: Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше 

## Иҫкәрмәләр

*
Тафта

**Тафта (Тафтица)** — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Царева йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000810
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Башҡортостандың халыҡ шағиры

**Башҡортостандың халыҡ шағиры** — Башҡорт АССР-ы, Башҡорт ССР-ы, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме.

## Тарихы
*Башҡорт АССР-ның халыҡ шағиры* рәсми атамаһында Башҡорт АССР-ы Юғары Совет Президумы Указы менән 1939 йылдың 22 октябрендә раҫланған) 

1991 йылдан *Башҡорт ССР-ның халыҡ шағиры*, 1992 йылдан *Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры* тип атала.

1996 йылдың 18 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән *Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры* рәсми исеме раҫлана.

## Башҡорт АССР-ның халыҡ шағирҙары
# Мәжит Ғафури — 1923 йыл
# Рәшит Ниғмәти — 1959 йыл
# Мостай Кәрим — 1963 йыл
# Сәйфи Ҡудаш — 1964 йыл

## Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағирҙары
# Рәми Ғарипов — 1992 йыл
# Рауил Бикбаев — 1993 йыл
# Назар Нәжми — 1993 йыл
# Әнғәм Атнабаев — 1997 йыл
# Тимер Йосопов — 2003 йыл
# Марат Кәримов — 2003 йыл
# Александр Филиппов — 2004 йыл
# Абдулхаҡ Игебаев — 2010 йыл
# Ҡәҙим Аралбаев — 2011 йыл
# Факиһа Туғыҙбаева — 2014 йыл
# Гөлфиә Юнысова — 2015 йыл
# Хәсән Назар — 2017 йыл
# Тамара Ғәниева — 2019 йыл
# Рауил Шаммас — 2021 йыл
# Рәшит Шәкүр — 2021 йыл
# Роберт Паль — 2021 йыл
# Гүзәл Ситдиҡова — 2022 йыл

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары
* Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Закон о государственных наградах и почётных званиях Республики Башкортостан
Агрия (йылға)

**Агрия** — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лопси-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023768
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302376
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Рәүеш

thumb|350px|right|Рәүеш таблицала
**Рәүеш** — ҡылым менән сифатты билдәләп, аныҡлап килгән, морфологик яҡтан үҙгәрмәй торған үҙ аллы һүҙ төркөмө. Эш-хәлдең билдәһен, уларҙың нисек, ҡасан, ни рәүешле үтәлеүен аңлатҡан һүҙҙәр рәүеш тип атала. Рәүеш, ғәҙәттә, ҡылымдан алда килә.Ялғауҙар ҡабул итмәй.

## Рәүеш төркөмсәләре
Төп, ваҡыт, урын, оҡшашлыҡ, күләм дәрәжә, сәбәп-маҡсат.

## Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары
Оҡшаш: 
1) Рәүеш тә, сифат та билдәне аңлата,
2) Үҙҙәренең бәйләнеп килгән һүҙҙе асыҡлай, 
3) Үҙгәртеүсе ялғауҙар ҡабул итмәй.

Айырмалы: 
1) Рәүештәр ҡылымды асыҡлап килә, 
2) Рәүештәр ҡылымға бәйләнеп килә һәм нисек, ҡасан, күпме, ниңә һорауҙарына яуап була, сифат исемгә бәйләнеп уны асыҡлай һәм ниндәй һорауына яуап бирә.

## Рәүеш төркөмсәләре менән текст
Башҡортостан

1.Башҡортостан Рәсәйҙең ……. урынлашҡан. …….. ул — алға киткән республика. Башҡортостандың даны …… таралған.

2.Өфө — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ул ……. балҡып тора. Килгән ҡунаҡтарҙы С. Юлаев һәйкәле ……. ҡаршы ала.

3. …… төрлө милләт халыҡтары ғүмер итә. Улар үҙ-ара ….. йәшәй. Ошондай матур төбәктә йәшәүем менән ғорурланам.

Белешмә өсөн һүҙҙәр: Бында, бөгөн, уртаһында, алыҫтарға, татыу, ғорур, йыраҡтан

Текстың дөрөҫлөгөн тикшереү:

Башҡортостан

1.Башҡортостан Рәсәйҙең уртаһында урынлашҡан. Бөгөн ул — алға киткән республика. Башҡортостандың даны алыҫтарға таралған.

2.Өфө — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ул йыраҡтан балҡып тора. Килгән ҡунаҡтарҙы С. Юлаев һәйкәле ғорур ҡаршы ала.

3. Бында төрлө милләт халыҡтары ғүмер итә. Улар үҙ-ара татыу йәшәй. Ошондай матур төбәктә йәшәүем менән ғорурланам.

## Рәүеш дәрәжәләре
Төп: тиҙ, йыш, һирәк, ары, бире

Сағыштырыу: тиҙерәк, йышыраҡ, һирәгерәк, арыраҡ, бирерәк

Артыҡлыҡ: бик тиҙ, йып-йыш, бигерәк һирәк, ныҡ ары, үтә бире

## Рәүештәрҙең яһалышы
Яһалмай

## Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы
1. Рәүеш яһаусы ялғауҙар һәр саҡ ҡушып яҙыла. Мәҫәлән: уларса, һинеңсә,сейләй, кисен, аҡсалата.

2.Ике һүҙҙән торған ҡушма рәүештәр бергә яҙыла. Мәҫәлән: барыбер (бары+бер), быйыл (был+йыл), бөгөн (был+көн).

3. Парлы рүштәр һәм ҡабатлаулы рәүештәр һыҙыҡса аша яҙыла. Мәҫәлән: һүнер-һүнмәҫ, әйләнә-тулғана, ара-тирә, яныр-янмаҫ, алпан-толпан, йәһәт-йәһәт, ҡыҙыу-ҡыҙыу.

4.Рәүеш яһаусы -лата,-ләтә ялғауҙары дүрт бөгөлөштә килмәй, яһаусы һүҙ ниндәй генә өнгә бөтһә лә, ялғау һәр ваҡыт «л» менән башлана. Мәҫәлән: икеләтә, онлата (ондата, игендәтә түгел) һ.б.

ИҪКӘРМӘ. Ике һүҙҙән торған һәм һәр береһе үҙ мәғәнәһен һаҡлаған рәүештәр айырым яҙыла. Мәҫәлән: баш түбән, йөҙ түбән, аяҡ өҫтө.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Оло Бургуста

**Оло Бургуста** — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кундрючья йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылға Калитва йылғаһы ҡушылған урындан башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400712107000014810
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001481
* Бассейн коды — 05.01.04.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Арғауыҙ

**Арғауыҙ** () — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101922
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Теркәүес

**Теркәүес** — Һөйләм киҫәктәрен, һөйләмдәрҙе бер-береһенә теркәү өсөн ҡулланылған ярҙамсы һүҙ; һөйләм эсендә һөйләм киҫәктәрен йә ябай һөйләмдәрҙе бер ҡушма һөйләм итеп төҙөүсе ярҙамсы һүҙ төркөмө.

Төҙөлөшө яғынан теркәүестәр ябай һәм ҡушма була.

1. Ябай теркәүестәр: әммә, ләкин, йәғни, шуға, бәлки, тимәк, хатта һәм башҡалар.

2. Ҡушма теркәүестәр: әгәр ҙә, шулай уҡ, шуның өсөн, шуның арҡаһында һәм башҡалар.

## Теркәүестәрҙең бүленеше

1. Теҙеү теркәүестәре һөйләм эсендә тиң киҫәктәрҙе, шулай уҡ ҡушма һөйләм эсендәге тиң мәғәнәле һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәп килә. А) йыйыу теркәүестәре, Б)ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре, В) бүлеү теркәүестәре, Г) аныҡлау теркәүестәре

2. Эйәртеү теркәүестәре эш-хәлдең булыуы йәки булмауының сәбәптәрен, шартын, шулай уҡ уларҙың оҡшашлығын һәм һөҙөмтәһен аңлатып, бер-береһенә эйәреп килгән һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәй.

## Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф.* Башҡорт теле. — Өфө, 2000. — ISBN 5-295-02619-1
* *Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В.* Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. — Өфө, 2008. — ISBN 978-5-295-04288-1

## Һылтанмалар
* 

*
Байтермишка

**Байтермишка** — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/259 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100570
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Антипинский Исток

**Антипинский Исток (Матюшина)** — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапча йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201031
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бурновка

**Бурновка** — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000778
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бәйләүес

**Бәйләүес** (урыҫ.послелог)— һөйләмдәге эйәреүсе һүҙҙе эйәртеүсе һүҙгә, шулай уҡ эйәрсән һөйләмде баш һөйләмгә бәйләй торған ярҙамсы һүҙ төркөмө .

Бәйләүестәрҙең бүленеше

▲  Бәйләүестәр   үҙҙәренән   алда   килгән   һүҙҙең   билдәле   бер килештә тороуын талап итә һәм улар өс төркөмгә бүленә:

1.  **Төп йәки эйәлек килеште талап итеүсе бәйләүестәр**: өсөн, менән, кеүек, һымаҡ, шикелле, төҫлө, һайын, арҡыры, аша, хаҡында, буйы, буйынса, арҡаһында, тураһында.
*Шофер *менән* икәүҙән-икәү генә ҡалғанбыҙ. (Р. Н.) Беҙ һинең *өсөн* тырышабыҙ. (Я. Х.) Минут һайын күңеле халҡым менән, халҡым *өсөн* генә һыҙлана. (Т. И.)*

2.  **Төбәү килеште талап итеүсе бәйләүестәр**: тикле, саҡлы, хәтле, хәтлем, ҡәҙәр, ҡәҙәре, ҡаршы, табан,  ҡарай, ҡарамаҫтан, ҡарағанда, ҡарата.
*Төшкә табан Гөлйөҙөм ҙур өйҙә бер үҙе тороп ҡалды(Ф. И.) Хашимовтың был тәҡдимгә ҡаршы төшәсәген һиҙҙе ул. (Б. Б.)*

3.  **Сығанаҡ килеште талап итеүсе бәйләүестәр**: бирле, башҡа, бүтән, һуң, элек, борон, әүәл, башлап, алып, тыш.
Төштән *һуң* Тимертауҙағы өләсәй ҙә килеп етте. *(М. К Был йәйләү — элекке замандарҙан бирле маҡталып килгән йәйләүҙәрҙең береһе, (һ. Д.)
*
## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Белготой-ясси

**Белготой-ясси (Ун-кубутли)** — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы/ Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аксай йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, Чиркей гидроузеленән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000212109300000130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300013
* Бассейн коды — 07.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Диди-хеви

**Диди-хеви** () — Грузия йылғаһы. Грузияның төньяҡ-көнсығышындағы тарихи һәм географик Тушетия өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пирикительская Алазань йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Киҫәксә

Башҡорт телендә айырым һүҙҙәргә, шулай уҡ бөтә һөйләмдең йөкмәткеһенә өҫтәлмә мәғәнә биҙәктәре биреүсе ярҙамсы һүҙҙәр бар. Улар **киҫәксә** тип атала.
## Киҫәксә тураһында төшөнсә
Улар айырым һүҙгә йәки бөтә һөйләмгә көсәйтеү, раҫлау, сикләү, һорау, икеләнеү һ.б. мәғәнә биҙәктәре бирәләр.

## Киҫәксәләрҙең бүленеше
Мәғәнә үҙенсәлектәренә ҡарап, киҫәксәләр түбәндәге төркөмсәләргә бүленеп йөрөтөлә.

### Көсәйтеү, раҫлау
ла/лә(варинттары: та/тә, да/дә, ҙа/ҙә), таһа/тәһә(варианттары: даһа/дәһә. ҙаһа/ҙәһә, лаһа/ләһә), та баһа/тә баһа(варианттары: ҙа баһа/ҙә баһа, да баһа/дә баһа), бит, тағы, иң, ап-, һап-, йәп-, йәм-, сы/се, со/сө, һ.б. Мәҫәлән: *Аһа, Байрасты бөтөнләй алып китмәйҙәр ҙә баһа*! (З.Биишева.)
### Сикләү
ғына/генә, ҡына/кенә, уҡ/үк. Мәҫәлән:Һыу ярҙың ситенә үк күтәрелгән. (Ф. Иҫәнғолов.)
### Икеләнеү
-тыр/-тер(-дыр/-дер,-ҙыр/-ҙер, -лыр/-лер). Мәҫәлән: Аҡтарҙыр... Ыласындарымдың башын ашар өсөн килгәндәрҙер...(З,Биишева.) 
### Һорау
-мы/-ме(-мо/-мө),-мы ни/-ме ни(-мо ни/-мө ни), -мы икән/-ме икән(-мо икән/-мө икән). Мәҫәлән: Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, ошо үҙе батырлыҡ түгелме ни?(Н.Мусин.)
### Иҫкәрмәләр
Киҫәксәләрҙең бер нисә мәғәнәһе булыуы мөмкин, уларҙың мәғәнә биҙәктәре телмәр ағышында ғына асыҡлана. Мәҫәлән:Һай, иҫәүән, һорамай ҙа ҡалдымсы...(З.Биишева.)-ғәжәпләнеүҙе көсәйтеү; Бирешмәсе, зинһар, бирешмәсе...(М.Кәрим.)- үтенеүҙе көсәйтеү. "Әлләсе, тине Бибеш, ҡыҙарынып.-Белмәйемсе"(З.Биишева.)-икеләнеү һ.б.

## Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы
* *да/дә, ҙа/ҙә, ла/лә, та/тә* киҫәксәләре һәр ваҡыт айырым яҙыла.

Был киҫәксәләрҙе урын-ваҡыт килеш ялғауы менән бутарға ярамай. Килеш ялғауҙары кемдә? нимәлә? ҡайҙа? һорауҙарына яуап бирәләр һәм ҡушылып яҙылалар. Был һорауҙарға яуап бирмәгәндә, улар киҫәксә булып киләләр һәм айырым яҙылалар.
* *да баһа/ҙа баһа, та баһа/ ла баһа, даһа/таһа, ҙаһа/лаһа, ғына/генә, ҡына/кенә, уҡ/үк* киҫәксәләре айырым яҙыла.

Түбәндәге осраҡтарҙа ҡайһы берҙәре бергә яҙыла.

1.*ғына/генә, ҡына/кенә* киҫәксәләре иркәләү-кесерәйтеүҙе белдереп, зат ялғауҙары менән ҡулланғанда:**малғынам, бергенәм һ.б**.

2*.-уҡ/-үк* киҫәксәһе әйҙә, иртә, бер һүҙҙәре менән килгәндә: **әйҙүк, иртүк, берүк**.

3. *ап-, һап-, йәп-, йәм-, ҡап-, көп-*, һ.б. көсәйтеү киҫәксәләре һыҙыҡса аша яҙыла: **ап-аҡ, көпә-көндөҙ, һап-һары.**

4.Түбәндәге киҫәксәләр ҡушып яҙыла:

а)һорау киҫәксәһе:*һөйләйме? хатамы?*;

б)*-сы/се* киҫәксәһе:**килсе, ҡуйсы;**

в) икеләнеү киҫәксәһе: **ҡайтҡандыр, аттыр.**

5. *-мы ни, -мы икән,-ме ни, -ме икән* формаларында килеүсе киҫәксәләрҙең икенсе өлөшө айырым яҙыла: *барҙыңмы ни, барғанмы икән һ.б* 
### Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Пирикити Алазане

**Пирикити Алазане (Квахидис-цкали)** () — Грузия йылғаһы. Грузия биләмәләрендә аға. Йылға Ғанди Ҡуйһыуы йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

## Иҫкәрмәләр
Тушетия Алазане

**Тушетия Алазане (Тушетис Алазани)** () — Грузия йылғаһы. Йылға Андийское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

## Иҫкәрмәләр
Чанчахованис-цкали

**Чанчахованис-цкали** () — Грузия йылғаһы. Йылға Тушинская Алазань йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

## Иҫкәрмәләр
Андаки

**Андаки (Андакис-Цкали)** () — Грузия йылғаһы. Грузия биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

## Иҫкәрмәләр
Гуро-Цкали

**Гуро-Цкали (Акнехи-Цкали)** () — Грузия йылғаһы. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Иҫкәрмәләр
Кхонис-Цкали

**Кхонис-Цкали (Харокис-Цкали)** — Грузия йылғаһы. Йылға Андаки йылғаһының уң ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Иҫкәрмәләр
Маисты-Хи

**Маисты-Хи** — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200587
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Мөнәсәбәт һүҙҙәр

**Мөнәсәбәт һүҙҙәр** — һөйләүсенең теге йәки был предметҡа, күренешкә, эш-хәрәкәткә, уй-фекерен, ҡарашын, теләген, мөнәсәбәтен, шулай уҡ предметтың барлығын, юҡлығын белдергән һүҙҙәр.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Чанчахис-Цкали

**Чанчахис-Цкали** () — Грузия йылғаһы. Йылға Андаки йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Иҫкәрмәләр
Абамза

**Абамза** — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003768
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ымлыҡтар

**Ымлыҡтар** — башҡорт телендә кешеләрҙең хис-тойғоларын, кисерештәрен, йән эйәләренең, предметтарҙың тауыштарын сағылдырыусы, шулай уҡ ҡош-ҡорттарҙы саҡырыу йәки ҡыуыуҙы белдереүсе һүҙҙәр.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Омоним

**Омоним** — әйтелештәре һәм яҙылыштары бер төрлө булып та, төрлө мәғәнә аңлатыусы һәм килеп сығышы менән төрлө сығанаҡтан булған һүҙҙәр.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Синоним

**Синоним** — мәғәнәләре яғынан бер- береһенә тап килгән йәки яҡын булған һүҙҙәр. Синоним һүҙҙәрҙе һөйләмдә бер- береһе менән алмаштырып була.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Антоним

**Антоним** — ҡапма-ҡаршы мәғәнә аңлатҡан һүҙҙәр. Мәҫәлән: аръяҡ — бирьяҡ; ҡыйын — рәхәт; тиҙ, шәп — әкерен; шатлыҡ —ҡайғы; һуң — башта.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1

Төркөм:Лексика
Төп башҡорт һүҙҙәре

**Төп башҡорт һүҙҙәре**нең күбеһен дөйөм төрки сығанаҡлы, бөтә төрки халыҡтары өсөн дә тарихи уртаҡ булған һүҙҙәр тәшкил итә. Ул һүҙҙәрҙең күбеһен тормош-көнкүрештә иң кәрәкле төшөнсәләрҙе белдереүе менән айырылып тора. *Ағас, ағыу. аяҡ, бар. баҫыу, муйын һ.б.*

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр

Башҡорт телендә күп һүҙҙәр бер генә мәғәнәне белдерә. Улар бер мәғәнәле һүҙҙәр тип атала. Ә ҡайһы бер һүҙҙең бер нисә мәғәнәһе була. Улар күп мәғәнәле һүҙҙәр тип йөрөтөлә.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Интернациональ һүҙҙәр

**Интернациональ һүҙҙәр** — башҡорт теленә урыҫ теле аша башҡа телдәрҙән килеп ингән һүҙҙәр. Уларҙың күбеһе халыҡ-ара һүҙҙәргә ҡарай, сөнки улар башҡорт теленән башҡа бик күп телдәрҙә актив ҡулланыла. *Директор, опера. клуб, факультет һ. б*

## Әҙәбиәт
* Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. — Өфө, 2000. — ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. — Өфө, 2008. — ISBN 978-5-295-04288-1
Профессиональ һүҙҙәр

**Профессиональ һүҙҙәр** - билдәле бер һөнәр кешеләре тарафынан ҡулланылған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр. Мәҫәлән:*табип, диагноз, наркоз, укол, поликлиника, рецепт* һүҙҙәре медицинаға; *катет, биссектриса, алгебра, геометрия, тамыр, радикал*- математикаға ҡарай.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Архаизмдар

Телдең һ-ҙлек составы туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Уның үҙгәреүе, артыуы йә кәмеүә туранан - тура йәмғиәттең, фәндең, техниканың, мәҙәниәттең торошо, үҫеше, алға китеше менән бәйләнгән.
Телдә яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе **неологизмдар** тип атайҙар. Неологизм- грек һүҙе, урыҫ теле аша башҡорт теленә килеп ингән. Неос-яңы, логос- һүҙ.
Ваҡыт үтеү менән һөйләштән төшөп ҡала барған һүҙҙәрҙе **архаизмдар** тип йөрөтәләр.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1

Төркөм:Лексика
Ватьма

**Ватьма** — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вадок йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003979
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Диалект һүҙҙәр

Һәр телдә диалекттар бар. Һәр диалект һөйләштәрҙән тора. Диалекттағы һүҙҙәрҙең күбеһен дөйөм башҡорт теленә хас һүҙҙәр тәшкил итә. Бер диалект вәкиле икенсе диалект вәкиле менән иркен аралаша ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт теленең диалекттары

## Әҙәбиәт
* Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. — Өфө, 2000. — ISBN 5-295-02619-1 
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. — Өфө, 2008. — ISBN 978-5-295-04288-1
Горькая Балка (йылға)

**Горькая Балка** — Рәсәй йылғаһы. Ставраполье крайы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға йылға — ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 183 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сухая Кума. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон, Волга араһындағы ағымһыҙ һыу ятҡылыҡтары.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010001112108200002491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200249
* Бассейн коды — 07.01.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ардовать

**Ардовать (Ордовач)** — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канадейка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100009035
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100903
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Әгерже (Березовка ҡушылдығы)

**Әгерже** — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012623
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101262
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Азанка (Тавда ҡушылдығы)

**Азанка** — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013103
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201310
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ай-Вонт-Игол

**Ай-Вонт-Игол** — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вонт-Канын-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064324
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306432
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Фразеологик берәмектәр

**Фразеологик берәмектәр** - лексик яҡтан өлөштәргә бүленмәгән, бер нисә һүҙҙән тороп, бер генә мәғәнә аңлатыусы һүҙҙәр ҡушылмаһы.  Мәҫәлән: *тамаҡ ялғау, күҙ терәү, билбау аҫты бушау, һөрән һалыу.*

Фразеологик берәмектәр ике йәки унан күберәк һүҙҙәрҙән тора. Ул һүҙҙәр бер-береһенә мәғәнәләре яғынан ныҡ бәйләнгән була. Уларҙы башҡа һүҙҙәр менән алмаштырып булмай. Мәҫәлән: *төп башына ултыртыу* фразеологик берәмегенә ингән һүҙҙәрҙе айырып алһаҡ, уларҙың һәр береһе үҙенең төп мәғәнәһен аңлата: *төп*-ағасты киҫеп алғандан һуң ҡалған өлөшө, *ултырыу*-берәй әйбер өҫтөнән урын алыу. Был һүҙҙәр бер нисек тә алдау мәғәнәһен бирмәй. Ә уларҙы бергә әйтһәң, тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙҙәр килеп сыға. Шуға ла фразеологик берәмектәр күсмә мәғәнәлә ҡулланыла. Улар һөйләү йәки яҙыу телмәренең тәьҫирен көсәйтә. 

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Кистинка

**Кистинка** () — Грузия йылғаһы. Йылға Терек йылғаһының уң ярына тамағынан 566 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

## Иҫкәрмәләр
Гусевка (Елань ҡушылдығы)

**Гусевка** — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елань йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000875
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Оло Вязовка (йылға)

**Оло Вязовка (Вязовка)** — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илашты () күленә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 27 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200314
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһендә *вяз* һүҙе менән бәйле атамалар күп. Өлкәнең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *Вязовая, Вязовый, Вязовка — название целого ряда речек, гор, островов в разных районах области; Вязовая, железнодорожная станция, Катав-Ивановский район. Одни именования — по вязовым рощам тех мест, другие от народного географического термина вяз — «топь, болото».* тип яҙа .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡыштым (йылға)

**Ҡыштын** (урыҫ.*[[:ru:Кыштым_(река)|Кыштым]]*)— Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡорған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыштын қалаһындағы №745 ҡала торғаны йылғаһы  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

## Һыу реестры биремтәләре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртеш һыу бассейны тирә-яғында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теча. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртеш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200309
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Кесе Мауыҡ

**Кесе Мауыҡ** —  - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Маук йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200313
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Башҡорт телендә хәҙер ҡулланылған *зәңгәр* һүҙе фарсы теленән алынып, ХХ быуатта ғына килеп ингән. Шуға тиклем иҫке китапса ғәрәп теленән алынған *мауи* һүҙе ҡулланышта булған. Мауыҡ - мауи+ыҡ, йәғни, *зәңгәр йылға* тигәнде аңлатҡан булыуы ихтимал  

Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә *Мауыҡ - күңелдәге көслө тартылыу, теләк* мәғәнәһе лә бар. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 792-се бит
Мешәлек

**Мешәлек** —  - Рәсәй йылғаһы. Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләрендә аға. 

## Географияһы
Мешәлек йылғаһы Олағас йылғаһынан баш ала, Тинес йылғаһының уң ҡушылдығы, уға тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 21 км.

Мешәлеккә ғүмер биргән күл - Олағас - сөсө һыулы, тоҙлолоғо 0,5 г/л. Тоҙ составы буйынса һыуын гидрокарбонатлы-натрийлы тип билдәләйҙәр. 

### Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200316
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Экологияһы

Йылғаның экологик торошо 1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында шартлау булғандан һуң бик хөртәйә.Был хаҡта шул төбәктә йәшәгән автор  В.В. Устюжанин үҙенең "Протоки , ручьи, речки нашего округа" тигән мәҡәләһендә Мешәлек йылғаһын да телгә ала: 

" АТЭЦ (атомная теплоэлектроцентраль) һәм Новогорныйҙы төҙөгәнгә тиклем йылға тыныс ҡына Олағас йылғаһынан ағып сығып ята ине. Уның ярҙарында  Ҡурҡасыҡ, Оло һәм Кесе Мылари,  Соловьёв, Монашки үҙәндәре көн итә ине.  Метлиноға 1 км ҡалараҡ  ул Тинес йылғаһына ҡоя ине.

Хәҙер Олағас йылғаһы күтәрелгәндә өлөшләтә генә юл аҫтынан сығып, Новогорныйҙың йыуынты һыуҙары менән ҡушылып, Уң яр каналына төшә.

Йылға тулыһынса тиерлек «Маяҡ» етештереү берекмәһенең санитар зонаһына инә. Уның юлында өс дамба,  алтын сығарыу соҡоро 

## Этимологияһы
Мешәлек - башҡорт телендәге диалект "мешә" һүҙенән яһалған атама.Әҙәби телдә мешә - бешә, йәғни йәш ҡарағай., мешәлек иһә - йәш ҡарағайлыҡ .

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡыштым аварияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
*В.В. Устюжанин. Протоки , ручьи, речки нашего округа http://www.ozersk74.ru/news/city/388639.php