open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғизетдин (исем)

**Ғизетдин** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ғизетдин — башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән исем. Диндең бөйөклөгө тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы[2]. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.

Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы (1 апрель 1931 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, архивист, журналист, Рәсәй тарихсыһы, «Башҡорт энциклопедияһындағы» энциклопедик мәҡәләләр авторы. КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары (1982—1985), Башҡортостан республикаһы йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивының директоры (1985—1999). Тарих фәндәре кандидаты. «Башкортостан укытыусыһы» журналының баш мөхәррире (1966—1969 йылдар). КПСС ағзаһы, СССР журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинеты ҡарамағындағы архив эштәре буйынса идаралығының ғилми советы ағзаһы. Халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Фамилияла
Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы (25 май 1927 йыл — 10 июль 2006 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы (1902 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы (3 май 1951 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1972 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1990) һәм Татарстан Республикаһрының халыҡ артисы (1997). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Нәҙер (исем)

**Нәҙер** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

## Этимологияһы
Нәҙер исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Вәғәҙә, нәҙер тигәнде аңлата. Нәҙер исеменән Нәҙербай, Нәҙерғол, Нәҙерхан, Нәҙерша исемдәре, уларҙан Нәҙербаев, Нәҙерғолов, Нәҙерханов, Нәҙершин фамилиялары барлыҡҡа килгән.

## Фамилияла
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).

Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы (7 октябрь 1953 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).

Нәҙершин Мотаһар Закир улы (1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).

Нәҙершин Альберт Сәхәби улы (1951 йылдың 7 майы) — тау инженер-электригы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре, фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһыны Дәүләт премияһы лауреаты

Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы (1937 — ?) — башҡорт теле белгесе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Факил (исем)

**Факил** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

## Этимология
Факил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе — депутат, вәкил

## Билдәле кешеләр
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы (14 ноябрь, 1950, БАССР-ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылы) — яҙыусы, тәржемәсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Журналистар союзы ағзаһы (1979), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).

Факил Миңнемөхәмәт улы Сафин — псевдоним Факил Әмәк, 1954 йыл. 2 ғинуар, Әмикәй ауылы, Мөслим районы, Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, Рәсәй Совет Социалистик Республикаһы, СССР һәм Рәсәй, татар яҙыусыһы, шағир, журналист. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2021)

Әһлиуллин Факил Вәлиулла улы — урмансылыҡ белгесе, ауыл хуҗалығы фәндәре докторы (1983), профессор (1987), Мари Республикасының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урмансыһы (1999)

## Атаһының исемендә
Айытов Валерий Факил улы (26 ғинуар 1955, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғиззәтулла (исем)

**Ғиззәтулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғиззәтулла исеме бар.

## Этимологияһы
Ғиззәтулла — башҡорттарға һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән таралған исем. Хоҙаның даны, көсө тигәнде аңлата.

## Фамилияла
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2016), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).

Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы (19 март 1949 йыл) — ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).

Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы (15 сентябрь 1918 йыл — 13 май 1992 йыл) — башҡорт прозаигы, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. III дәрәжә Дан (1943), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1985) ордендары, хәрби миҙалдар менән наградланған, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке Советтар Союзында ла «Башҡорт Маресьевы» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес.

Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы (5 май 1904 йыл — 15 март 1945 йыл) — Совет һалдаты. Гвардия сержанты. Үҙәк фронттың 61-се армияһы составындағы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһында формалашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 60-сы гвардия кавалерия полкының отделение командиры, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған 78 яугиренең береһе.

Ғиззәтуллин Фәйзи Карам улы (; 18 март 1959 йыл) — спортсы, ғалим-хоҡуҡ белгесе. Тимераяҡта шыуыу спорты буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Юридик фәндәр кандидаты.

Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы (2 ноябрь 1958 йыл) — химик. Техник фәндәр докторы (2004).

Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы (1 июль 1936 йыл — 13 ноябрь 2011 йыл) — совет спортсыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Манап (исем)

**Манап** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Манап исеме ғәрәп теленән үҙләштерелгән, урынбаҫар, алмашсы (бала әсә-атаға ярҙамсы булһын, тигән теләк менән ҡушыла) тигәнде аңлата

## Билдәле кешеләр
Манап бей — легендар тарихи эшмәкәр, төньяҡ ҡырғыҙҙарҙың хакимы, ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ союзын ойоштороусыларҙың береһе. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, Манап бейҙең ставкаһы хәҙерге Орто Токой районында урынлашҡан.

## Фамилияла
Манапов Илдар Илдус улы (19 май 1983 йыл) — балет премьер—солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2016).

Манапов Ирек Усман улы (7 май 1947 йыл) — инженер-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). Почетлы моторҙар эшләүсе (2005), 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000), Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009).

Гусейн Манапов — эстрада йырсыһы, аранжировкалаусы, танылған автор һәм башҡарыусыһы. Дағстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. 1963 йылдың 5 июлендә Дағстан, Дағстан АССР-ында тыуған. Махачкалала, Дағстанда йәшәй.

## Ауылдар
Манап ауылы (1997 йылға тиклем Иҫке Талап) - Ҡаҙағстандың Ҡыҙылурҙа өлкәһенең Жанакорган районындағы ауыл. Манапск ауыл округының административ үҙәге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Манап — төньяҡ ҡырғыҙ араһында өҫтөнлөклө ҡатлам вәкиле. Нәҫелдәре һәр хәлдә 1840-сы йылдарҙа барлыҡҡа килә, көньяҡ ҡырғыҙҙарҙа улар датхиҙар һәм бек тап килә. Октябрь революцияһынан һуң манаптар баҫмасылыҡта әүҙем ҡатнаша, 1920-се йылдар аҙағында манап идаралығы юҡҡа сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Кирәй

**Кирәй** — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

## Этимолгияһы
Кирәй исеме монгол ырыуы атамаһына барып тоташа; шулай уҡ гәрәй фарсы телендә эйәреүсе тигәнде аңлата; «кирәй», «гәрәй» ир-ат исемдәре ялғауы булып йөрөй.

## Билдәле шәхестәр
Кирәй Мәргән (тулы исеме — Кирәев (Кирәйев) Әхнәф Нурый (Нурмөхәмәт) улы; 28 июнь 1912 йыл — 24 ғинуар 1984 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, фольклорсы ғалим, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). 1941 йылдан — КПСС һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

## Фамилияларҙа
Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы (28 октябрь 1948 йыл) — театр актёры. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1991) артисы.

Кирәев Шаймөхәмәт Шаһийыһан улы 5 июнь 1922 йыл — 26 февраль 1993 йыл) — урман хужалығы хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы (1971). Өпәле леспромхозының Почет китабына индерелгән (1966)

Кирәев Михаил Юрьевич (20 февраль 1970 йыл) — Башҡортостан Республикаһы торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры ().

Кирәев Олег Хөсәйен улы (6 февраль 1963 йыл) — Рәсәй музыканты, саксофонсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Мәғфирә исем

**Мәғфирә** — башҡорт хатын-ҡыҙ исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
 тигән  мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолманхатын-ҡыҙ исеме.

## Билдәле шәхестәр
Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы (24 декабрь 1928 йыл — 3 октябрь 2016 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), РСФСР-ҙың эстрада артистары конкурсы дипломанты, СССР халыҡтарының фольклор йыры конкурсы лауреаты.

## Фамилиялар

## Топонимдар
Баҡый (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.

Баҡый (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Рәғиб (исем)

**Рәғиб** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Рәғиб исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм теләп алынған тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы (1 ғинуар 1935 йыл — 29 ғинуар 2016 йыл) — (1 ғинуар 1935 йыл — 29 ғинуар 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1981—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1999), техник фәндәре докторы, профессор.

Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17 август 1945 йыл) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы (1931 йыл — 27 июль 2006 йыл) — комсомол, партия һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971, 1976). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.

Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17.8.1945, БАССР-ҙың Илеш районы Иҫәнбай ауылы.), Хеҙмәт Даны орд. тулы кавалеры. 1967—86 йй. «Октябрь» к‑зы комбайнсыһы, 1993 й. алып иген ырҙыны машинисы; 1986 й. — Илеш р‑нының «Сөн» с‑зы партия ком‑ты секретары, 1990—92 йй. дир. урынбаҫары. БАССР ЮС‑ының 11‑се саҡырылыш депутаты. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҙнай (исем)

**Аҙнай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

## Этимология
Аҙнай башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән, аҙна һүҙенән (аҙна, йома) һүҙеннә алынған исем.

## Билдәле кешеләр
Аҙнай бей — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Фамилияла
Аҙнаев Вельмир Хәйбрахман улы (3 февраль 1948 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1997—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Төбәктәр һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2008).

Аҙнаев Салауат Сәйфулла улы (17 сентябрь 1939 йыл - 19 ғинуар 2012 йыл), инженер-химик, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тышҡы бәйләнештәр министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). «Почёт Билдәһе» (1981) һәм Дуҫлыҡ (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Айыусы ауылынан.

## Ауылдар
Аҙнай (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.

Аҙнай (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙнай улусы — Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР составына инә, 1922 йылдан Стәрлетамаҡ кантоны. Үҙәге — Кәҫәпҡол ауылы (хәҙер Ишембай ҡалаһы биҫтәһе). Аҙнай улыҫы ерҙәре хәҙерге ваҡытта — Башҡортостан Республикаһының Ишембай һәм Салауат ҡалалары, Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондары территорияһы.
Аҙнай улыҫы XIX быуат уртаһында Юрматы башҡорт улусының тораҡ пункттарынан хасил була. 1919 йылда Юрматы кантоны, 1922 йылда — Стәрлетамаҡ кантоны составына инә. 1930 йылда бөтөрөлә.
Был территорияла Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһе башҡорттары йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Кинйәбулат (исем)

**Кинйәбулат** — башҡорт, фарсы сығанаҡлы ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Кинйәбулат — «кинйә» (башҡортса төпсөк бала) һәм «булат» (фарсы) һүҙҙәренән яһалған ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Кинйәбулат Ҡаныҡаев (1788 йыл —?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилияларҙа
Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы (15 июль 1938 йыл — 2 июнь 2016 йыл) — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Зәйнәб Биишева (2000), Сергей Чекмарёв (2000), Рәми Ғарипов (2001), Фәтих Кәрим (2006), Мәжит Ғафури (2007), Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (2007) һәм Назар Нәжми (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
 
Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы (15 сентябрь 1920 йыл — 17 июнь 2012 йыл) — башҡорт балалар шағиры. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1991).

Кинйәбулатов Ғәзимулла Ғиҙиәтулла улы (27 июнь 1919 йыл — 23 август 1994 йыл) — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1986). Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

## Топонимдарҙа
Кинйәбулат (Ишембай районы) () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл.

Кинйәбулат (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кинйәбулат нефть ятҡылығы — 1943 йылдың сентябрендә Башҡортостандың Ишембай ҡалаһынан алыҫ түгел ятҡан Кинйәбулат ауылы янында асылған ҙур нефть ятҡылығы. Башҡортостанда нефть сығарыу һәм эшкәртеү сәнәғәтенә һиҙелерлек этәргес биргән ятҡылыҡ.

Кинйәбулат шоссеһы Ишембайҙы Ишембай районы менән берләштерғгән автомобиль юлы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Әбдрәхим (исем)

**Әбдрәхим** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Әбдрәхим исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән әбд+рәхим, рәхимле, мәрхәмәтле мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме .

## Билдәле шәхестәр
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891 йыл — ?) —  Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған. Атаһы Рәхмәтулла Мәһәҙиев 1916 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан Ғабдулла Сәиди тураһында китаптың авторы булараҡ билдәле.

Әбдрәхим Әбдекәев (1780 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилиялар
Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы (10 ғинуар 1961 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2001—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы директоры, 2009—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының почётлы автотранспортсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы ауылында тыуған.

Әбдрәхимов Рәиф Рамаҙан улы — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары.

Әбрәхимов Юнир Рәхим улы (1 март 1942 йыл — 29 март 1970 йыл) — инженер‑технолог, техник фәндәр докторы (1994), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф тармағы хеҙмәткәре (2017), Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында тыуған.

Әбдрәхимов Марат Сулпан улы (29 март 1970 йыл) — Рәсәй театр һәм кино актеры, Башҡортостан Республикаһы  Ейәнсура  районы Иҫәнғол ауылында тыуған.

## Топонимдар
Әбдрәхим (рус. Абдрахимово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғәлиулла (исем)

**Ғәлиулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа телдәрҙә лә ҡулланыла.

## Этимологияһы
Ғәлиулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, алланың бө­йөклөгө тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Вәлиев Ғәлиулла Ғәлимулла улы (1900 йыл — 19 декабрь 1978 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙыл Йондоҙ, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.

Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы (1919 — 20. 08. 1943), 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.

Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы (1904 йыл — 7 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы, ҡыҙылармеец.

## Фамилияла
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы (26 декабрь 1929 йыл — 28 март 2016 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1962—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Газ сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының (Газпром ВНИИГАЗ) яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977 йылдан — институт директорының беренсе урынбаҫары, 1994 йылдан — «Газ транспорты» бүлеге директоры. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1974). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1974). 

Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы (31 ғинуар 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1992), профессор (1997). 

Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы (22 июнь 1907 йыл — 1944 йыл), шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы (1901 йыл- сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. 

## Иҫкәрмәләр

## Ауылдар == >
Ғәлиулла () — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.

## Сығанаҡтар
Мисбах

**Мисбах** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Мисбах исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, яҡтыртҡыс, шәмдәл тигән мәғәнәгә эйә..

## Билдәле кешеләр
Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы () (1914 йыл — 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец.

Ғәйнетдинов Мисбах Фәхри улы (1925 йыл — 2 сентябрь 2011 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы (1972—1995).

Вәхитов Ҡасим Мисбах улы (1916 — 4 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир.

## Фамилияла һәм атаһы исемендә
Артур Мисбахов — «Спутник» командаһы хоккей уйынсыһы.

Бикбулатов Ренат Мисбах улы (1940 йыл — 29 май 1995 йыл) — ғалим-вирусолог, 1964—1995 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Д. К. Ивановский исемендәге Вирусология институтының ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1992). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1984).

Мисбахова Альбина Ғариф ҡыҙы — Ҡазан дәүләт медицина университетының дерматовенерология кафедраһы доценты, «Лучано» СПА комплексының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған табибы» (2015). Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрының Рәхмәт хатына эйә (2019).

## Мәҙәниәттә
Мисбахов — Мостай Кәримдең «Йәйәүле Мәхмүт» әҫәрендәге герой.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
{{Исемдәр донъяһында}
Ишембай (исем)

**Ишембай **— башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ишембай башҡорт һүҙе — ишем + бай һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ишем һүҙе шулай уҡ башҡорт һүҙе һәм дуҫым, иптәшем тигәнде аңлата. Ишембай — дуҫҡа, иптәшкә бай мәғәнәһен бирә. Ишембай исеменән Ишембаев (Ишембаева) фамилиялары барлыҡҡа килгән.

## Фамилия
Ишембаев Ринат Сәхиулла улы (5 август 1976 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).

Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы (8 март 1908 йыл — 18 октябрь 1991 йыл) — I Бөтә Союз колхозсы-ударниктар съезы делегаты (1933).

## Ауыл, район, ҡала
Ишембай (Салауат районы) () — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге.

Иҫке Ишембай (*халыҡ телендә — Һул яр*) — Ишембай ҡалаһындағы биҫтә, уның көнбайыш өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Уға яҡын биҫтә — Тимер юл биҫтәһе, унда Ишембай станцияһы урынлашҡан.

Ишембай районы () — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ишембай ҡалаһы. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишембай нефть эшкәртеү заводы (Ишембай НПЗ-һы, ИНПЗ) — Ишембай ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеһы. Башҡортостанда нефть эшкәртеүҙе беренсе булып юлға һалыусы, СССР-ҙың Көнсығышында тәүге нефть эшкәртеү предприятиеһы.

Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — тарихи-ағартыу эштәрен алып барыу һәм Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының тарихын өйрәнеү өсөн ойошторолған муниципаль учреждениеһы.

Ишембай картина галереяһы — Ишембай ҡалаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль учреждениеһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ирәндек (исем)

**Ирәндек** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Ирәндек — тау атамаһынан (борон бала ҡайҙа тыуһа, шул ерҙең атамаһын балаға исем итеп ҡушыу йолаһы булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ирәндек () — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы. Оҙонлоғо — 135 км. Иң юғары нөктәһе — Көҙгөнташ тауы (бейеклеге 987 м). Тау арҡаһы Башҡортостандан Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондарында урынлашҡан. Ирәндек тауы порфирит, диабаз, эзбизташ кеүек тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Төньяҡ өлөшөндә — урман менән ҡапланған тайга, көньяғында — бүтәгә-ҡылған үләнле дала. Ирәндек — Урал тауҙарының матур урыны. Бында боронғо ҡаласыҡтар, оҫтаханалар һәм ташланған ауылдар урыны табыла. Көнсығыш битендә Ибраһим шарлауығы урынлашҡан.

Ирәндек айыуы — Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауылында табылған 5 кг-лыҡ алтын киҫәге. thumb|right Хәҙер ул алтын Өфөлә Милли музейҙа һаҡлана һәм Башҡортостан республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының милли ҡаҙанышы булып һанала.

Ирәндек боҙ һарайы — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 500 урын, 2010 йылдың 30 декабрендә асыла. Төп функцияһы — шайбалы хоккей буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү.

«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле — Башҡортостандың Баймаҡ районы Мәҙәниәт йорто янында 1983 йылда ойошторолған ансамбль. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары һәм фестивалдәре дипломанты, лауреаты һәм еңеүсеһе. Б.Вәлид исемендәге район премияһы лауреаты.

Ирәндек кооперативы — 1957 йылдан алып — «Сибай» совхозының Ирәндек бүлексәһе, 1965 йылдан — «Ирәндек» совхозы, 1996 йылдан «Ирәндек» КПП-һы составында була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Моратша (исем)

**Моратша** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Моратша исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп, фарсы телдәре аша ингән, морат-шаһ; моратына тура килгән тигән мәғәнәгә эйә. Был исемдән Моратшин фамилияһы яһалған.

## Билдәле кешеләр
Моратша Сыртланов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

Моратша Алдаров — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.

Әхмәтшин Моратша Әхмәтша улы (1910 йыл — апрель 1944 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.

Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы (1915 йыл — 26 апрель 1945 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

## Фамилияла
Ғүмәр Моратшин — урядник, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

Моратшин Амран Миһран улы (1948 йыл) — ғалим-инженер-электрик, дәүләт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.

Моратшин Риф Вәли улы (1943 йыл) — баянсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2002), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977).

## Атаһы исемендә
Шаһиморатов Ғәлимйән Моратша улы (24 август 1933 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.

## Мәҙәниәттә
*Моратша* — Зәйнәб Биишеваның «Яҡтыға!» трилогияһы персонажы.

## Топонимика
Моратша () — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы башҡорт ауылы, Южный ауыл биләмәһенә керә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҡмырҙа (исем)

**Аҡмырҙа** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Аҡмырҙа башҡорт һәм фарсы телендәге аҡ һәм мырҙа һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем.

## Билдәле кешеләр
Аҡмырҙа (сәсән) — башҡорт халыҡ сәсәне. Йәшәгән осоро — 15-се быуат аҙағы- 16-сы быуаттың беренсе яртыһы. Үҫәргән ырыуы вәкиле. 

Аҡмырҙа — полковник, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсыларының береһе, Нуғай даруғаһы башҡорто.

Рөстәмбәков Аҡмырҙа Иса улы — ҡаҙаҡ архитекторы, Бәйтерек монументы проектының авторы.

## Фамилияла
Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы (; 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының кавалерист-миномётсыһы. Ҡыҙылармеец.
 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Аҡмырҙа сәсән менән Ҡобағош сәсәндең әйтешкәне» — башҡорт халыҡ ҡобайыры.

Аҡмырҙа — Баязит Бикбайҙың «Шәүрә» башҡорт халыҡ йырының легендаһына нигеҙләнеп яҙылған поэмаһындағы төп образ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғиләж (исем)

**Ғиләж** — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

## Этимология
Ғиләж башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, «әмәл», «сара», «дауа» мәғәнәһендәге ир-ат исеме

## Фамилия
Хәким Ғиләжев, Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы (1 март 1923 йыл — 14 ноябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973).>

Ғиләжев Ғабдулла Ғабдрахман улы (1 февраль 1930 йыл — 7 ғинуар 1997 йыл) — актёр, театр режиссёры, педагог. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973). СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1952).

Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы (1 июль 1938 йыл — 22 апрель 2021 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987).

Ғиләжев Илшат Фәрит улы (1 ғинуар 1960 йыл) — скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012). 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзы ағзаһы. Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы (1 ғинуар 1959 йыл) — башҡорт рәссамы, уҡытыусы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013).

Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы (17 май 1933 йыл) — журналист һәм яҙыусы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1986 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Ғилемдар Рамаҙанов (2008) исемендәге премиялар лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Вәғиз

**Вәғиз** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Вәғиз исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, вәғәз һөйләүсе тигән мәғәнәгә эйә..

## Билдәле кешеләр
Аҡанаев Вәғиз Хәлил улы (; 1917 йыл-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының медпункты санитары. Гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән Стәрлебаш районы Һарайҫа ауылынан.

Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы (14 декабрь 1929 йыл — 10 июль 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы (8 март 1955 йыл) — Рәсәй рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012), СССР Рәссамдар союзының йәштәр бүлеге ағзаһы (1986), РФ Рәссамдар союзы ағзаһы (1995).

Рауилов Вәғиз Мөхлис улы (1924 йыл — 2014 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1968—1984 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Дәүләкән район Советы башҡарма комитеты рәйесе. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Дәүләкән ҡалаһы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы.

Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы (24 ноябрь 1938 йыл — 25 апрель 2003 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983).

Кәлимуллин Вәғиз Хәлим улы (1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1992 йылдан Миәкә районының хәҙерге торлаҡ-коммуналь хужалығы муниципаль предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003).

Яҡупов Вәғиз Ниғмәтйән улы (1935 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1978—1990 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981), райондың почётлы гражданы (2010).

## Атаһы исемендә
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).

Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).

## Мәҙәниәттә
Вәғиз — «Тормош ағасы» спектаклендәге герой.

«Мал ҡараусы Вәғиз» — Зәйнетдинов Рәшит Сәйфетдин улы картинаһы (1988 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Кәүсәриә (исем)

Глафира Фәйершина 30.09.2021 

**Кәүсәриә**
Кәүсәриә - башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме
## Этимология == <КӘҮСӘРИӘ фарс. — йәннәт шишмәһе; муллыҡ, байлыҡ символы >

## Билдәле кешеләр == <[[Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы]] (3 ғинуар 1949 йыл — 4 май 2017 йыл) — башҡорт шағиры, йырҙар авторы. 199 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, Яңауыл районының почётлы гражданы.>

## Фамилия

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Байыҡ (исем)

**Байыҡ** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Байыҡ — башҡорт исеме. Тоғро, ысын, изге мәғәнәләренә эйә.

## Билдәле кешеләр
Байыҡ Айҙар (1 декабрь 1710 йыл — 10 октябрь 1814 йыл) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе. Ул Айҙар сәсән, ысын исеме Байыҡ Аблаев, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Баймөхәмәт Байназаров 1734 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1710 йылда Себер даруғаһы Мырҙалар улусы Монай ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында), башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың Мәхмүт ауылында — яҡынса 1815 йылда вафат булған, сәсән. Сәсән исеменең 2‑се өлөшө «айҙар» (хөрмәтле, ихтирамлы) халыҡ тарафынан бирелә.

## Ауылдар
Бәләкәй Байыҡ () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.

Оло Байыҡ () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.

## Топонимдар
Оло Байыҡ () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

Кесе Байыҡ — () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

## Халыҡ ижадында
«Байыҡ» йыры — башҡорт халҡының ауыҙ-тел хазинаһы, был көйгә бейеү ҙә һалынған. Халыҡ йырына әйләнһә лә, уның конкрет авторы ла бар. Ул — Байыҡ Аблаев.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Байыҡ» — башҡорт бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың республика телевизион конкурсы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ишмулла (исем)

Глафира Фәйершина 30.09.2021

**Ишмулла**
Ишмулла - башҡорт ир-ат исеме.
## Этимология == <ИШМУЛЛА баш., ғәр. — иш + мулла; уҡымышлы дуҫ, иптәш >

## Билдәле кешеләр == <[[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы]] (15 сентябрь 1928 йыл — 19 октябрь 1984 йыл) — башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. [[Дилмөхәмәтова-Әхмәҙуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы]] (23 сентябрь 1961 йыл) — театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. >

## Фамилия

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Гүзәлиә

**Гүзәлиә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Гүзәлиә неологизмдан алынған исем: гүзәл, матур, һылыу тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы — «Башҡортостан» гәзитенең социаль проблемалар бүлеге мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре

Тимершина Гузәлиә Мөхәмәтриза ҡыҙы — шағирә, Ғаян Лоҡманов исемендәге премия лауреаты.

Гүзәлиә Вәлиева — башҡорт эстрада йырсыһы.

Гүзәлиә (йырсы) — Татарстандың популяр йырсыһы, композиторы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ҡотош (исем)

**Ҡотош** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Ҡотош башҡорт һүҙе — ҡотло иш, иптәш; исемдән Ҡотошов фамилияһы яһалған.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.

Ер-һыу атамаһы булараҡ та киң таралған

## Билдәле кешеләр
Ҡотош Иҫәкәев — Салауат Юлаевтың көрәштәше, Пугачев ихтилалында ҡатнашыусы.

Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи (1763 йыл — 1849 йыл) — башҡорт суфый шағиры.

## Фамилияла
Ҡотошов Наил Муллайән улы (1926 йыл — 2007 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981).

Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы (22 апрель 1924 йыл — 9 ғинуар 2020 йыл) — партия һәм совет органдары ветераны, юғары мәктәп уҡытыусыһы, яҙыусы. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан отставкалағы полковник. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 

Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы (7 август 1948 йыл) — тарихсы, ғилми хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. 1975—1994 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017).

Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы (1976 т.) — (13 февраль 1976 йыл) — юрист, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй граждандар авиацияһы топ-менеджеры, илдең аэропорт һәм аэродромдар селтәре үҫеше инициаторы. 2008—2011 йылдарҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортының, 2014 йылдан «Калуга» халыҡ-ара аэропортының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2019).

Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы (2 октябрь 1900 йыл — 26 июнь 1973 йыл) — журналист, тәржемәсе, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт алфавитын латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949)

Наил Муллайән улы Ҡотошов [2007 — дәүләт эшмәкәре, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.

## Ауылдар
Ҡотош (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.

Ҡотош (Мәсетле районы) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл

Ҡотош (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Бәләкәй Ҡотош» — Дауыт Юлтый хикәйәһе. .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Бүләк (исем)

**Бүләк** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Бүләк башҡорт исеме, атанан йәки әсәнән бүләк булып ҡалған бала тигәнде аңлата. Боронғо йола буйынса, бала тыуғанда атаһы йәки әсәһе иҫән булмаһа, балаға Бүләк, Йәҙгәр, Мираҫ, Һәҙиә һәм башҡа исемдәр ҡушҡандар.

## Фамилияла
Бүләков Флорид Миңнулла улы (23 февраль 1948 йыл — 18 ғинуар 2015 йыл) — башҡорт драматургы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2013). Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).

Бүләков Динис Мөҙәрис улы (18 май 1944 йыл — 14 март 1995 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылдағы вафатына тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1993), шулай уҡ Ғәлимов Сәләм (1980), Фәтих Кәрим исемендәге (1999) премиялар лауреаты.

Бүләков Фәнил Нил улы (5 июль 1980 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир һәм йәмәғәтсе. Учалы районы Иманғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы (Бәләбәй, 2009), «Йәшлек» гәзитенең Рәйес Түләк исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), Силәбе өлкәһе Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (2016). Өфө ҡалаһының 140-сы башҡорт гимназияһы директоры (2020).

Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы (11 апрель 1957 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012).

Бүләков Илдус Ҡасим улы (29 июнь 1940 йыл — 18 сентябрь 2016 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000).

## Ауылдар
Бүләк  — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.

Бүләк () — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.

Бүләк() — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.

Бүләк () — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.

Бүләк , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

Бүләк (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы) () — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.

Бүләкәй (Федоровка районы) () — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ярулла (исем)

**Ярулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

## Этимология
Ярулла башҡорт теленә фарсы һәм ғәрәп телдәренән үҙләштерелгән: яр (йәр) һәм улла (алла) һүҙҙәренән ҡушылып яһалған исем.

## Билдәле кешеләр
Вәлиев Ярулла Носратулла улы (10 март 1921 йыл — 6 ғинуар 1981 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).

## Фамилияла
Яруллин Ғималетдин Минһаж улы (1957) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).

Яруллин Хәмит Ғатаулла улы (1935—2015) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.

Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы (20 сентябрь 1951 йыл) — уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа Салауат районының башҡорт телендә нәшер ителгән «Йүрүҙән» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.

Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы (12 июль) 1938 йыл — 6 апрель 2009 йыл) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ҡарағалпаҡ АССРр-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСРр-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. М. Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премия лауреаты.

Яруллин Хәйбулла Ярулла улы (1908 йыл — 6 июль, 1942 йыл) — өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

Яруллин Рауил Рафаэль улы (12 апрель 1961 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1993 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан — финанстар кафедраһы мөдире. 2010 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҙнаҡай (исем)

**Аҙнаҡай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Аҙнаҡай — башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән, башҡортса — аҙна, йома көн тыуған тигәнде аңлата

## Фамилияла
Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы (18 октябрь 1952 йыл) — йырсы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992 йыл).

Алмаҡай Аҙнаҡаев (1786 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Ауыл, район, ҡала
Аҙнаҡай (, ) — Татарстандың көньяҡ-көнсығышында Стәрле йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала (1987 йыл), Аҙнаҡай районының үҙәге.

Аҙнаҡай районы () — Татарстандағы муниципаль район, 1931 йылдың 30 октябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҙнаҡай ҡалаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Аҙнаҡай» шифаханаһы-профилакторийы — Волга-Кама аръяғы урман-дала зонаһында Татарстан Республиканың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан шифахана-профилакторий

Аҙнаҡай тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Аҙнаҡай районында урынлашҡан музей.

Аҙнаҡай күле () — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Нарыҫтау ауылындағы күл. Атамаһы Аҙнаҡай антропонимынан алынған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Харрас (исем)

**Харрас** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Харрас исеме башҡорт теленәдә һаҡлаусы мәғәнәһен аңлата мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).

## Фамилиялар
Харрасов Рауил Ғүмәр улы (7 октябрь 1961 йыл) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Халыҡ-ара һәм Республика вокал конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2017).

Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы (18 сентябрь 1948 йыл) — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), Чечен Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).

Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы — (1 ғинуар 1949 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Харрасов Әсҡәт Мәсғүт улы (1927—2015), банкир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1988 йылдарҙа СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Игебай (исем)

**Игебай** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланыла.

## Этимологиһыя
Игебай боронғо башҡорт исеме: иге, яҡшы һүҙенә + бай (ир-ат исеме ялғауы) һүҙе ҡушып яһалған

## Билдәле кешеләр
Игебай Таңғатаров — Бөрйән районы Аҫҡар ауылына нигеҙ һалған Түңгәүер волосы аҫабаһы, старшина ярҙамсыһы Аҫҡарҙың икенсе улы Таңғатар Аҫҡаровтың улы.

## Фамилияла
Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы (2 июль 1930 йыл — 27 сентябрь 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2010). 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1980) һәм РСФСР-ҙың (1991) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1990) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.

Игебаева Фәниә Абдулхаҡ ҡыҙы — философия фәндәре кандидаты, доцент, эш урыны: Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы

## Атаһы исемендә
Абдрахманов Ғатау Игебай улы (1927) — Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡйегет ауылында тыуған, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.

## Ауылдар
Игебай () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Игебай уҡыуҙары» — Башҡортостандың халыҡ шағиры, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Абдулхаҡ Игебаев исемендәге һәм Халыҡ-ара туған тел көнөнә арналған республика ғилми-ғәмәли конференция.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар