open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары

**Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан зоология тәбиғәт ҡомартҡыһы (1986). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 591 гектар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

## Тасуирламаһы
Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Үрге Әүжән ауылынан көньяҡ—көньяҡ-көнбайышҡа табан 14 километр алыҫлыҡта, Әүжән участка урмансылығының биләмәһендә урынлашҡан.

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1986 йылдың 17 ноябрендәге 10-131-р һанлы бойороғона ярашлы, зоология тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында бөркөт оялары участкаларын һаҡлайҙар. Бөркөт — һирәк осрай торған ҡош төрө. Ул Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының ҡыҙыл китаптарына индерелгән. 

Ояһы ҡарағайҙа Көньяҡ Уралдың үҙәк райондары өсөн хас булған ҡарағай-ҡайын һәм ҡайын урмандары араһында, Ҡурғашлы йылғаһы үҙәненең битләүендә урынлашҡан. Ғәҙәттә, бөркөттәрҙең бер нисә ояһы була, йыртҡыс ҡоштар улар менән сиратлап файҙаланалар.

Ҡурғашлы йылғаһында европа бәрҙеһе йәшәй — ул Башҡортостан Республикаһының ҡыҙыл китабына индерелгән республикала һаҡланырға тейешле төр.

Һаҡлау режимы Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 26 февралендәге «Башҡортостан Республикаһында махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тураһындағы положениеларҙы раҫлау тураһында»ғы 48-се һанлы ҡарары менән билдәләнгән: тәбиғәт комплексының үҙенсәлектәренә бәйле тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә мал көтөү, бесән сабыу, ағас ҡырҡыу, ҡоштарҙы оя ҡороу осоронда тынысһыҙлау, ниндәй ҙә булһа ла төҙөлөш тыйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Лоскутова Н. М., Едренкина Л. А.* Опыт организации памятников природы многолетних гнезд крупных хищных птиц // Состояние и задачи охраны государственных памятников природы Башкирии. — Уфа, 1988. — С. 43-44.
* *Мулдашев А. А.* Гнезда хищных птиц в Авзянском лесничестве // Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан . – Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с. — С. 105.

## Һылтанмалар
*
Поткин Владимир Иванович

**Влади́мир Ива́нович По́ткин** (21 ғинуар 1938 йыл, СССР РСФСР, Алтай крайы, Калманка ауылы — 13 май 1999 йыл, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе, Түбәнге Тагил) — совет танктар конструкторы, Т-90 хәҙерге рәсәй танкын төҙөүсе.

Уйлап табыуға 13 таныҡлыҡ һәм 4 патент авторы.

## Биографияһы
1938 йылдың 21 ғинуарында  Алтай крайы Калманка ауылында тыуған.

Алтайҙа оҙаҡ йәшәмәй, ул беренсе класҡа Новосибирск ҡалаһындағы 49-сы мәктәпкә уҡырға бара. Уны тамамлағас, Ташкент танк училищеһына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, Поткин ете йыл взвод менән — башта Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмдәре частарының береһендә, һуңынан — Симферополдә командалыҡ итә.

1965-1970 йылдарҙа бронетанк ғәскәрҙәре хәрби академияһы тыңлаусыһы, хәрби инженер-конструктор. Ғәскәри хеҙмәтен Поткин батальон командирының техник часть буйынса урынбаҫары вазифаһында тамамлай.

1971 йылдан Владимир Иванович Оборона министрлығы сәнәғәтпенең Дзержинский исемендәге Урал вагондар эшләү заводындағы «520» бүлегенең өлкән инженер-конструкторынан алып Урал транспорт машиналары эшләү конструкторҙар бюроһының баш конструкторына тиклем юл үтә.

Т-72 танкын модификациялауҙа ҡатнаша. 1987 йылда Урал транспорт машиналары эшләү Конструктор бюроһының баш конструкторы һәм начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1993 йылда Рәсәй Армияһы ҡоралланыуына алынған Т-90 танкына нигеҙ һалыусы.

Бер үк ваҡытта Поткин етәкселегендә Уралвагонзаводта универсаль бәләкәй габаритлы ПУМ-500 тейәгес, бер сүмесле сылбырлы тәгәрмәсле универсаль гидравлик ЭО-5126 экскаваторы, тәгәрмәсле тулы боролошло ЭО-33211 гидравлик экскаваторы производствоға индерелә.

1999 йылдың 13 майында иртән эш өҫтәле артында йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була. «Пихтовые горы» зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исеме
Үлгәндән һуң III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.

## Хәтер
Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарары менән, Т-90 танкыһына «Владимир» исеме бирелде.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Поткин В. И.
* История Нижего Тагила
Танышһаҙ һаҙлығы

**Танышһаҙ һаҙлығы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2009). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 23,8 гектар.

## Тасуирламаһы
Танышһаҙ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы Ҡыҙғау ауылынан көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2009 йылдың 7 июлендәге «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» 259-сы ҡарарына ярашлы Танышһаҙ һаҙлығы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.

Краснокама районының башҡа һаҙлыҡтарынан айырмалы рәүештә, Танышһаҙ һаҙлығында киптереү эштәре башҡарылмаған, шуға күрә ул ярайһы уҡ ҡиммәткә эйә. Хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең ерлектәге һәм һирәк төрҙәренең йәшәү урыны (һаҙ мунсағы, һаҙ мүк еләге осрай), шулай уҡ үҫемлектәрҙең һаҙ төрҙәренең күп төрлөлөгө бар.

Һаҙлыҡ башлыса ауыл хужалығы биләмәләре менән уратып алынған. Һаҡ зонаһы сиктәрен һүрәтләү:
* төньяҡтан — 55°53'34,94* (төньяҡ киңлек), 54°2'22,19* (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 55°53'23,91* (төньяҡ киңлек), 54°2'37,02* (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнбайыштан — 55°53'17,92* (төньяҡ киңлек), 54°2'24,43* (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнсығыштан — 55°53'23,77* (төньяҡ киңлек), 54°2'3,32* (көнсығыш оҙонлоҡ).

Ағиҙел йылғаһының уң ярындағы киң һаҙланған үҙәнендә күсмә типтағы мезотроф һаҙлыҡ. Ситтә ҡамыш, тал-күрән, эре күрән, үҙәк өлөшөндә күрән-гипна, сфагнум-күрән, сфагнум-күрән, сфагнум-күрән-ҡайын эталон һаҙлыҡ үҫемлектәренең төрлө варианттары осрай.

Һаҡлау режимы 1999 йылдың 26 февралендәге 48-се һанлы Башҡортостан Республикаһында тәбиғәт ҡомартҡылары тураһындағы положение менән билдәләнгән. Танышһаҙ һаҙлығында тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре:
* һаҙлыҡ массивын киптереү;
* торф сығарыу;
* ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу;
* мал көтөү;
* бесән сабыу;
* мүк әҙерләү;
* үҫемлектәр йыйыу һәм әҙерләү;
* бысратыу, сүплектәр барлыҡҡа килтереү;
* Һаҙлыҡтың кибеүенә һәм үҫемлектәрҙең үҫеү шарттары насарайыуына килтереүе мөмкин булған һәр хужалыҡ эшмәкәрлеге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Красная книга Республики Башкортостан. Т. 1. Редкие и исчезающие виды высших сосудистых растений. — Уфа: Китап, 2001. — 280 с.
* *[[Кучеров Евгений Васильевич|Кучеров Е. В.]], [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. А.]], Галеева А. Х.* Ботанические памятники природы Башкирии. — Уфа, 1991. — 144 с.
* *Мартыненко В. Б.* Болото Таныч-саз // Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан . – Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с. — С. 241-242.
* *Мулдашев А. А., Мартыненко В. Б.* К охране редких видов растений болот в Республике Башкортостан // Известия Самарского научного центра РАН. — 2010. — Т. 12, №1 (5). — С. 1417-1420.

## Һылтанмалар
*
Ҡарашар һаҙлығы

**Ҡарашар һаҙлығы** — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Вознесенка ауылы эргәһендәге төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, 2005 йылдың 21 июленән Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

## Тасуирламаһы
**Ҡарашар һаҙлығы** — тәбиғи ыҙан, 2005 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дыуан районы Вознесенка ауылынан көнсығышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 63 га. Йәшел мүкле һаҙ ҡарағайлыҡтар, ереклектәр, ҡайынлыҡтар, шыршылыҡтар һәм болондар комплексынан торған карбонатлы күрән-гипна һәм ҡамыш һаҙлыҡтары. Черношарка й. (Әй й. басс.) инә. Төбәктең сығанаҡтары һәм шишмәләре буйында эзбизташлы туфтар формалашҡан, һыу сығанаҡтары йыуған урындарҙа бәләкәй күлдәр барлыҡҡа килгән. Рельефы убалы. Ландшафы болонло далалар урынында барлыҡҡа килгән урман-далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт

Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Ҡарашар йылғаһына һарҡый. Тәбиғи ыҙан шишмәләре һәм гөрләүектәре буйлап эзбизташ туфтары бар, һәм улар тарафынан йыуылған урындарҙа ҙур булмаған күлдәр барлыҡҡа килгән. Рельефы убалы. Ландшафы болонло далалар берләшкән урында барлыҡҡа килгән урман-далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт.

Дыуан урман хужалығына ҡараған Дыуан ауыл участка урман хужалығының 34-се кварталы составында.

## Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республиканың ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: һаҙ һаҙанағы, ысын кәкүк ситеге, ысын кәкүк ситеге, һаҙ баҙыҡайы, ваҡ мүк еләге, шулай уҡ реликт — тутыҡ схенус үҫә. Мышы һәм ҡабан йәшәй.

## Тыйыуҙар
— һаҙлыҡ массивын киптереү;

— ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу;

— торф, һаҙ эзбизташын сығарыу;

— ерҙәрҙе һөрөү;

— мүк әҙерләү, үҫемлектәр йыйыу;

— һаҙ массивында мал көтөү;

— яҙғы-йәйге һунар;

— һәр төрлө төҙөлөш эштәре;

— биләмәнең бысраныуы һәм сүпләнеүе, сүплектәр барлыҡҡа килеүе;

— һаҙлыҡтың кибеүенә, үҫемлектәрҙең үҫеү һәм хайуандарҙың йәшәү шарттары насарайыуына килтереүе мөмкин булған һәр төрлө хужалыҡ эшмәкәрлеге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II.
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан отв ред АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413

## Һылтанмалар
* 
* Черношарское болото 

## Иҫкәрмәләр
Комиҙың тәбиғи хәлендәге урмандары

**Коминың тәбиғи хәлендәге урмандары** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Коми Республикаһында Төньяҡ һәм Поляр буйы Уралының көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Был Рәсәйҙә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя тәбиғәт мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән тәүге объект. Тәбиғәт объекты тигеҙлек һәм тау тундраларын, Европала тейелмәй ҡалған иң ҙур бореаль урмандар массивын, һыу-һаҙлыҡ системаһын үҙ эсенә ала. Майҙаны буйынса (32 800 км²) Европалағы иң ҙур тәбиғи хәлендәге урмандар.

Коминың тәбиғи хәлендәге урмандары Урал тайгаһы экотөбәгенә инә. Улар Печора-Илыч ҡурсаулығы һәм «Югыд ва» милли паркы биләмәһендә урынлашҡан. Урын 1995 йылда Бөтә донъя мираҫы тип таныла. Көнбайыш өлөшө — тау алды һыҙатында, көнсығышы Урал тауҙарында урынлашҡан. Урман массивында бер нисә йылға аға. Урман фаунаһына 200-ҙән ашыу ҡош төрө, шулай уҡ балыҡтарҙың һәм һөтимәрҙәрҙең һирәк төрҙәре. Ә флораһына йөҙләгән үҫемлек төрө, шул иҫәптән һаҡланыусы үҫемлектәр инә. 

## Янаған хәүефтәр
«Югыд ва» милли паркы биләмәһендә халыҡ-ара һәм Рәсәй закондарын боҙоп алтын сығарыу алып барыла. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса комитет ҡарарына ярашлы, законһыҙ эшмәкәрлеккә тотонған был компаниялар милли паркта геология-разведкалау эштәрен туҡтатырға тейеш. Әммә алтын приискылары һаман үҙ эшмәкәрлеген дауам итә.

Коми Республикаһының Юғары суды республика башлығының милли парк сиктәрен күсереү тураһында ҡарары законһыҙ булыуын таныны. Был ҡарарға ярашлы, алтын табыу районы милли парк, шулай уҡ бөтә донъя мираҫы биләмәләренән сығарылды. Шулай ҙа сикте күсерергә маташыуҙар әле булһа дауам итә һәм республика башлығы Гайзер һәм Гапликов тарафынан күрелә, быны милли һәм халыҡ-ара экологик ойошмалар ҡырҡа ғәйепләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)

## Һылтанмалар
* 
* Девственные леса Коми  на сайте Greenpeace 
* Объект Всемирного наследия ЮНЕСКО «Девственные леса Коми» на сайте Фонда «Охрана природного наследия»
* Гринпис России: Комитет всемирного наследия отмечает угрозу российским объектам
Ҡасҡарҙы һаҙлығы

**Ҡасҡарҙы һаҙлығы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәһендә урынлашҡан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Һаҙлыҡ майҙаны — 668,1 гектар, ә һаҡлау зонаһының майҙаны — 1053,7 гектар.

## Тасуирламаһы
Ҡасҡарҙы һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Һөйөндөк ауылынан 1 км көньяҡ-көнсығышта, Һөләймән ауылының төньяҡ осона яҡын урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрҙәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын һәм тәбиғәт ҡомартҡыларын иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарарына ярашлы Иҫке Балбыҡ һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы — күл-һаҙлыҡ сығышлы ҡатмарлы киртләс-һыубаҫар һаҙ массивы. Һаҙлыҡ массивы Мейәс йылғаһыны киң һыубаҫар туғайында тау-ара соҡорҙа формалашҡан. Башҡортостан Республикаһы Торф фондына ярашлы торф ятҡылығының уртаса тәрәнлеге 368 см күрһәтелгән. Торф ныҡ һыулы.

Һаҙлыҡ флораһы бик бай һәм 80-гә яҡын көпшәле үҫемлекте үҙ эсенә ала. Көньяҡ Себер сығышлы плейстоцен реликттары — ҡоба тал һәм ваҡ сәскәле соссюрея. Урман-дала зонаһы шарттарында арктобореаль төрҙөң — тәпәш ҡайындың айырым урынлашыуы реликт булып тора.

Һаҙлыҡта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж төрҙәре осрай: ҡоба тал, ваҡ сәскәле соссюрея, бейек бетүлән, ваҡ ҡыуыҡлы үлән, Альп йөнтәҫ күрәне.

Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, ләкин республика территорияһында уларҙың тәбиғәт мөхитендәге торошона айырым иғтибарға мохтажлыҡ кисергән үҫемлектәр үҫә — телле лютик, ҡыуыҡлы үлән.

## Әһәмиәте
Ҡасҡарҙы һаҙлыҡ комплексы Башҡортостан Урал аръяғының бөтә төньяҡ-көнсығыш өлөшө, шулай уҡ, Силәбе өлкәһенең сиктәш райондары өсөн ҙур һыу һаҡлау һәм һыу көйләү әһәмиәтенә эйә. Ул һирәк осрай торған үҫемлек төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ тәбиғәтте һаҡлауҙа ҙур әһәмиәткә эйә. Шшулай уҡ Урал аръяғы урман-далаһында һаҙлыҡ барлыҡҡа килеү процестарын өйрәнеү өсөн фәнни әһәмиәткә эйә.
 

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Канонников тауы

**Канонников тауы** (урыҫса: *Канонников (гора)*) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендәге дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Башҡортостандың Ейәнсура районында урынлашҡан фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә булған был тәбиғәт ҡомартҡыһы 2003 йылдың июнендә ойошторола. Дөйөм майҙаны 125 гектарға етә. Һаҡлана торған төп объекттар түбәндәгеләр: эверсман ҡаҙ үләне, урыҫ сыбар сәскәһе, биберштейн тюльпаны, шулай уҡ йәнлектәрҙән һыуыр-байбаҡ. Әлеге көнгә тиклем бында үҙенсәлеген юғалтмаған һәм төрлө ҡырағай йәнлектәргә бай булған дала мөхите хөкөм һөрә.

Биләмә Түбәнге Аҡбирҙе ауылынан 1 км алыҫлыҡта ята. Эзбиз таштарынан хасил булған һыртҡа оҡшаш арҡа. Абсолют бейеклеге — 402,4 метр, Аҡбирҙе йылғаһы кимәленә ҡарата бейеклеге — 180 метр. Бында, нигеҙҙә, дала үҫемлектәре киң таралған. Һырттарын ҡатнаш киң япраҡлы урман ҡаплаған, тау битләүҙәрен Көньяҡ Уралдың эндемигы эверсман ҡаҙ үләне, Ҡаҙағстан тәбиғәтенә хас ваҡ сопочник үләне үҫә. Ошонда уҡ Коржинский ҡылғаны, матур ҡылған, энәле ҡәнәфер һәм башҡа дала үҫемлектәре осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Постановление кабинета Министров Республики Башкортостан от 26.02.1999 № 48.
Об утверждении положений об особо охраняемых природных территориях в Республике Башкортостан 26.02.1999 48.
* Постановление правительства Республики Башкортостан от 19.06.2003 №146
Об объявлении природных объектов и комплексов памятниками природы республиканского значения	19.06.2003	146
* 
*
Назрань

**Назрань** (); , 1944—1957 йылдарҙа — *Коста-Хетагуров*) — Рәсәй ҡалаһы, Ингушетияның иң ҙур ҡалаһы, Назрань районының административ үҙәге.

Республика әһәмиәтендәге ҡала. *Назрань ҡалаһы* ҡала округын барлыҡҡа килтерә.

## Этимологияһы
XIX быуат уртаһында *Назрань* ауылы булараҡ телгә алына. Топонимды антропонимдан сыҡҡан тип фаразлайҙар — халыҡ риүәйәттәрендә тәүге төпләнеүсенең исеме *Нясара* тип телгә алына.

## Географияһы
Ҡала Сунжа йылғаһының һул ярында, республиканың көнбайыш өлөшөндә, Төньяҡ Осетияның административ сиге буйында урынлашҡан. Баш ҡаланан— Магастан — төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1781 йылда нигеҙләнгән. Рәсми документтарҙа 1810 йылда телгә алына.

1863 йылда бында Ингушетияла иң беренсе дини булмаған уҡыу йорто асылған. 1893 йылда вокзал асылған.

1944 йылда, ингуш халҡы депортацияһынан һуң Чечен-Ингуш АССР-ы бөтөрөлөүе менән ауыл Төньяҡ Осетия составына индерелә, һәм осетин шағиры К. Л. Хетагуров исеме хөрмәтенә *Коста-Хетагуров тип* үҙгәртелә. Чечен-Ингуш АССР-ы тергеҙелгәндән һуң 1957 йылда ауылға *Назрань* исеме кире ҡайтарыла.

1967 йылда ҡала статусы бирелә. .

### Административ бүленеше
Назрань ҡалаһы дүрт административ округҡа бүленә:

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәр буйынса

; Милли составы
2010 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәр буйынса:

## Климаты

## Галереяһы

Nazran 4.jpg| Назрань ҡалаһы быуаһы.
Файл:Nazran (memorial; 2010; 01).PNG|Бөйөк Ватан һуғышы шәһиттәре иҫтәлеге Мемориалы, 2010 йыл.
Файл:Memorial-Nazran.jpg|Сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлеге Мемориалы, 2003 йыл]].
Файл:Nazran (memorial; 2011; 01).jpg|Бөйөк Ватан һуғышы шәһиттәре Мемориалы, 2011 йыл.
Файл:Жд вокзал Назрань.jpg|Тимер юлы вокзалы. Вокзал яны майҙаны.
Nazran (station; 02).png|Тимер юлы вокзалы. Перрон яғынан, 2011 йыл.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Ҡотлоғужа яланғаслыҡтары

**Ҡотлоғужа яланғаслыҡтары** () — республика әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы
Ғафури районы Ҡотлоғужа ауылы тирә-яғы геологияла өҫкө аҡбур осороноң фаунистик һүрәтләнгән диңгеҙ ултырмалары (сантон быуаты) ятыуы менән билдәле. Ағиҙел йылғаһының үҙәнендә, Красноусол быяла заводының элекке ҡом карьерында урынлашҡан.  Майҙаны — 18 гектар. Башҡортостандың Урал алдында өҫкө аҡбур ултырмалары киң таралған. Өҫкө аҡбур тоҡомдары яланғаслыҡтары — акбурҙың сантон ярусының төп геологик киҫелештәренең береһе, ҡалынлығы 18—20 метр. Кәүшәк конгломераттарҙан һәм глауконит ҡомташтарынан тора. Өҫкө ҡатламында төрлө формала һәм ҙурлыҡтағы спонгиолит ҡомташтарының ҡушымталары күҙәтелә. Уларҙың өҫтөндә неоген осороноң аллювиаль һәм делювиаль ултырмалары ята. Ер ҡабығының түбәнәйеүе арҡаһында диңгеҙ үтеп ингән. Ләкин палеогенда һәм неогенда барған ныҡ йыуылыу арҡаһында улар айырым «утрауҙар» рәүешендә генә һаҡланған. Карст күп осраҡта йыуылыуҙан һаҡланыуға булышлыҡ итә. Өҫкө аҡбур ултырмаларын өйрәнеүҙә Ҡотлоғужа киҫелеше терәк һыҙыҡ булып тора. Был киҫелеште Башҡортостандың әһәмиәтле геологик тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерергә мөмкинлек бирә.

Ҡотлоғужа яланғаслыҡтары тәүге тапҡыр 1940 йылда Вахрушев Георгий Васильевич тарафынанан тасуирлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* /Уникальные геологические объекты России// Кутлугизинские обнажения верхнемеловых пород
*
Мағас

**Мағас** () — Рәсәй Федерацияһы, Ингушетия Республикаһының баш ҡалаһы.

Рәсәй Федерацияһы субъектының административ үҙәге булған иң бәләкәй һәм иң йәш тораҡ пункты.

Республика әһәмиәтендәге ҡала, ҡала округы статусына эйә булған шул уҡ исемдәге Магас ҡалаһын уның составында берҙән-бер тораҡ пункты булараҡ барлыҡҡа килтерә.

## Сәғәт поясы
Ҡалала Мәскәү ваҡыты ҡулланыла. Сәғәт бүлкәте — UTC+3.

## Этимологияһы
Ингушетияның яңы баш ҡалаһына « Мағас» атамаһы фәнни- тарихи, археологик һәм лингвистик мәғлүмәттәрҙән, шулай уҡ урындағы топонимиканың географик атамалары нигеҙендә бирелгән. Уларға ярашлы, Төньяҡ Кавказда урта быуат полиэтник дәүләте боронғо Аланияның баш ҡалаһы тап шулай тип аталған.

«Мағас» һүҙе «ер, ҡояш урыны» тип этимологиялаштырыла, ә ҡала исеме булараҡ — «ҡояш ҡалаһы» тигәнде аңлата.

## Халҡы

2010 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

* ингуштар — 1961 кеше (78,38 %)
* урыҫтар — 406 кеше (16,23 %)
* аварҙар — 26 кеше (1,04 %)
* башҡалар-109 кеше (4,36 %)

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:Vovnushki-arkhitekturnoe.jpg|Мағас, төҙөлөш башы
Файл:Magas001.jpg|Президент Һарайы
Файл:Magas-1.PNG|Республика Аллеяһы (һулда — Никита Хрущёв урамы). 2010 йыл
Файл:Magas-2.PNG|Республики Аллеяһы ( ингуш дәүләтселегенең  80 йыллығы айҡанлы булдырылған). 2010 йыл
Файл:Magas-4.PNG|Ингушетия Хөкүмәте бинаһы. 2010 йыл
Файл:Magas-3.PNG|Мағас ҡала хакимиәте бинаһы . 2010 йыл
Файл:Магас_(Magas)_2.jpg| Иҙрис Зязиков проспекты күренеше. Мағас


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Магас ҡалаһы хакимиәте
* Магас ҡалаһы сайты 
* Магас "Минең Ҡалам"энциклопедияһында
* Магас ҡалаһының хәҙерге заман фотоһүрәттәре
Малғабәк

**Малғабәк** ( — Мағалбике);  — Рәсәй Федерацияһы Ингушетия Республикаһындағы ҡала.

Малғабәк муниципаль районы административ үҙәге, әммә үҙе унда инмәй. Республика әһәмиәтендәге ҡала.

## Этимологияһы
«Малгобек» топонимы Терек һыртының көнбайыш өлөшө өсөн беренсел һанала һәм бер фараз буйынса ҡабарҙы теленән сығарыла. Үҙенсәлекле ҡабарҙы-черкес лөғәтендә — *мэл* — «һарыҡ», префикс- каузатив *гъэ-*(ғә) һәм *бэг* (үләндән шешенгән, ағыуланған) ҡылымынан торған ҡушма һүҙ. Икенсе версия буйынса, ҡала исеме *Магиал-Бек* төбәге исеменән килеп сыҡҡан (уның урынында, йәнәһе лә ҡала барлыҡҡа килгән). Ингуш теленән был топоним «ғәскәрҙең юғары башлығы» тип тәржемә ителә һәм был ерҙәрҙең элекке хужаһы титулына бәйле тип һанала. 1927 йылдағы ингушса-урыҫса һүҙлектә *Moghilbike -* Моздок янындағы ер.

## Тарихы
1934 йылда Вознесенское ауылы Малғабәк ҡала тибындағы ҡасабаһына үҙгәртеп ҡорола. 1939 йылдан — ҡала.

Бөйөк Ватан һуғышы барышында (1942 йылдың 12 сентябре) ҡала немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1943 йылдың 3 ғинуарында азат ителә

2007 йылда ҡалаға "Хәрби дан ҡалаһы"почетлы исем бирелә.

## Халҡы
2002 йылғы һәм 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

;*Малгобекта тыуғандар:*

* *Аушев Мөхәрбәк Измаил улы* — икенсе һәм дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
* *Серебряков Борис Ефимович* — совет осоро сериялы маньяк-үлтереүсеһе.
* *Шестопалов Владимир Алексеевич* — 2004—2006 йылдарҙа Пятигорск ҡалаһы мэры.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* Брест

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мичурин шыршыһы һәм ҡарт ҡарағас ултыртмалары

**Мичурин шыршыһы һәм ҡарт ҡарағас ултыртмалары** () — төбәк әһәмиәтендәге Бәләбәй ҡалаһындағы дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005).
## Тасуирламаһы
Ултыртылған ағастар Төньяҡ Америка шыршыһының ике ағасынан (зәңгәр йәки «күк шыршы» формаһы), Сукачев ҡарағасынан тора. Шыршыны ағалы-энеле баҡсасылыҡ менән шөғөлләнгән Максимовтар йәшәгән йорт ихатаһына урыҫ селекционеры Мичурин Вениамин Николаевич иҫтәлеккә ултыртҡан, тип фаразлана. Ул 1907 йылда Башҡортостанға селекция эшендә кәрәкле ҡырағай сейә һөйәктәрен эҙләп килә. Әлеге ваҡытта ағастың бейеклеге 19 метр, олононоң диаметры 30 сантиметр самаһы. Уның эргәһендә яҡынса шундай уҡ йәштәге 2 ҡарағас үҫә. Уларҙың бейеклеге 18 метр, олонононоң диаметры 50 сантиметр. Майҙаны — 0,005 га. Һаҡланған ағастар Бәләбәй ҡалаһы үҙәгендә, Чапаев урамы, 43 һәм Шапошников урамы, 54 адрестары буйынса шәхси ихаталарҙа урынлашҡан.

Шыршы һәм ҡарағас ултыртмалары фәнни һәм тарихи әһәмиәткә эйә.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 161-се Ҡарары менән ағастарҙы ҡырҡыу һәм уларҙың үҫеү шарттарын насарайтыусы хужалыҡ эшмәкәрлек төрҙәре тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* /Реестр памятников природы Республики Башкортостан
*
Терек һырты

**Терек һырты** (, , ; ) — Кавказ алды тау һырты, Терек йылғаһының уң ярында урынлашҡан Терек-Сунжа ҡалҡыулығы системаһындағы һырт. Административ яҡтан Чечня, Ингушетия, Төньяҡ Осетия һәм Ҡабарҙы-Балҡар республикалары территорияларында урынлашҡан. Һырттың Курп йылғаһы менән айырылған көнбайыш осо Арик һырты исеме менән йөрөтөлә.

Һырттың оҙонлоғо 165 (120) Һырттың көнбайыш өлөшөндә Курп йылғаһы үҙәненән алып *Зәбир-Йорт* ауылына тиклем киңлек йүнәлешенә табан бара. Артабан һырт көньяҡ-көнсығышҡа борола, унан төньяҡ-көнбайышҡа тәпәшерәк Эльдар һырты тармаҡлана. Терек һәм Эльдар һырттары араһында Калаус үҙәне урынлашҡан. Терек һыртының үҙәк һәм көнсығыш өлөштәренең максималь бейеклеге 515 метрҙан артмай. Һырттың көньяҡ-көнсығыш йүнәлеше Хаян-корт тауына тиклем һаҡлана, унан һуң ул йәнә киңлек йүнәлешенә үҙгәрә. Бейек түбәләре: Токарев (707 м), Малғабәк (652 м).

Һырт лёсс рәүешле мәте менән ҡапланған ҡомло балсыҡ ҡатламдарынан тора. Битләүҙәрендә — кәҫле ҡыяҡлы дала. Эҫе көкөртлө-углекислоталы сығанаҡтар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
«Сик» реликт ҡарағайы

**«Сик» реликт ҡарағайы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы биләмәһендәге ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы. Майҙаны  0,1 гектар.

## Этимологияһы
Ҡарағайҙың исеме ҡарағай урынлашҡан урындан килеп сыға - Дыуан менән Ҡариҙел райондарының сиктәре (грань).

## Тасуирламаһы
«Сик» реликт ҡарағайы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районының Таҙтүбә ауылынан көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта, Ҡариҙел һәм Дыуан райондарын айырып торған автомобиль юлынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 600 км алыҫлыҡта, Дыуан урмансылығының 15-се кварталында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһының сиктәре һаҡланған ағастан 18 метр радиустағы түңәрәк рәүешендә билдәләнгән. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдң 21 июлендәге 673-р ҡарарына ярашлы «Сик» реликт ҡарағайы ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.

Өфө яйлаһындағы боронғо ҡарағайҙарҙың береһе. Ҡарағай  аҡланлы, һирәк ваҡ япраҡлы урманда үҫә. Тирә-яҡтағы урман үҫентеләре составы - 8ОС2Б ЕедС. Йәш шыршы, ҡайын, ҡарағай үҫнтеләре, ваҡ ағаслыҡта муйыл, миләш, ҡурай еләге теркәлгән. Яҡынса ҡарағайҙың йәше - 200-300 йыл тирәһе. Олононоң әйләнәһе - 4 м 68 см, бейеклеге яҡынса 15 - 18 м. 10-12 метр бейеклектә ике яһалма солоҡ бар, уларға әлеге ваҡытта  бөтәшеп барған бәләкәй баҫҡыс уйылған. Был солоҡ ағасы күптән түгел заманда, Өфө яйлаһындағы ҡарт урмандарҙы юҡ иткәнгә тиклем, был төбәктә солоҡсолоҡ булғанлығын раҫлай, ул бөгөнгө көндә тик Бөрйән районында ғына һаҡланып ҡалған.

## Әһәмиәте
Был ҡарағай фәнни (дендрохронологик), тәбиғәтте һаҡлау һәм тарихи-мәҙәни әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
*  
* В Башкирии обнаружена сосна, которой 400 летПодробнее: https://www.ekzotika.com/novosti_jivotnogo_mira/flora_i_fauna/v-bashkirii-obnarujena-sosna-kotoroy-400-let.html

## Иҫкәрмәләр
Моздок

**Моздок, Мәздәк** (, , ) — Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһы республикаһындағы ҡала, Моздок районының административ үҙәге.

Ҙурлығы буйынса республиканың икенсе ҡалаһы.

Моздок муниципаль районы административ үҙәге. Моздок ҡала биләмәһе муниципаль берәмеге барлыҡҡа килтерә.

## Этимологияһы
Ҡала исеме ҡабарҙы-черкес «*мэз дэгу*» (*мэз* — «урман», *дэгу* — «ҡара, ҡуйы») һүҙҙәренән алынған һәм тәржемәлә "ҡара урман"тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Тирәктең һыубаҫар туғай урмандарының күпселеге юҡҡа сыҡҡан.

## Географияһы
Ҡала Тирәк йылғаһының һул ярында, Моздок районының үҙәк өлөшөндә, Владикавказдан 95 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡала православие динен ҡабул иткән ҡабарҙы кенәзе Кургока Коночкин (суҡынғандан һуң — Андрей Иванов) тарафынан 1763 йылда нығытма булараҡ нигеҙләнгән.

1785 йылдан — Кавказ наместниклығының өйәҙ ҡалаһы. 1822 йылдан — Кавказ (1847 йылдан — Ставрополь) өлкәһенең Моздок өйәҙе үҙәге. 1863 йылда Терек өлкәһе составына күсерелә. 1897 йылда — Терек өлкәһе округының Пятигорск өйәҙ үҙәге булмаған ҡала.

19-20 быуаттар сигендә — биҫтә, 1920-йылдарҙан яңынан ҡала. 1944 йылда Ставрополь крайы составынан Төньяҡ Осетияға күсерелә.

Бөйөк Ватан һуғышы барышында (1942 йылдың 25 августа) ҡала немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1943 йылдың 3 ғинуарында азат ителә.

## Халҡы
2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһындағы 1117 ҡалаһы араһында 417-се урында була.

; Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.

## Климаты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Моздок в энциклопедии «Мой город»
* Храм Успения Божьей матери в городе Моздок
Асҡар ауылы эргәһендә һары умырзая популяцияһы

**Асҡар ауылы эргәһендә һары умырзая популяцияһы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Майҙаны 100,0 гектар.

## Тасуирламаһы

Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1970 йылдың 22 майындағы 234-се «Башҡорт АССР-ында ҡиммәтле дарыу үҫемлектәренең ҡыуаҡлыҡтарын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары менән айырым һаҡланыусы ботаник тәбиғәт заказнигы статусы бирелә.

Һаҡ зонаһы сиктәре:
Заказник Әбйәлил урман хужалығы дәүләт учреждениеһының Ҡаҙмаш участка урмансылығының 17-се кварталын биләй.
* төньяҡтан — 53°22’32,35’’ (төньяҡ киңлек), 58°23’23,99’’ (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 53°22’26,23’’ (төньяҡ киңлек), 58°25’2,78’’ (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнбайыштан — 53°21’53,58’’ (төньяҡ киңлек), 58°24’58,93’’ (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнсығыштан — 53°21’57,64’’ (төньяҡ киңлек), 58°23’18,70’’ (көнсығыш оҙонлоҡ).
Мәскәү ботанигы А. П. Пошкурлат тәҡдиме буйынса ҡиммәтле дарыу үҫемлеген — яҙғы умырзаяны һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Заказник теҙемле-убалы рельефлы, һирәк осрай торған йылға селтәре булған, йоҡа ҡатламлы ташлы һәм эрозияланған тупраҡлы Ҡырҡтытау һыртының түбәһендә һәм көнбайыш макробитләүендә урынлашҡан. Районда күлдәр күп, улар араһында заказникка иң яҡыны — Сыбаркүл. Ландшафы ҡайын урман-далаһынан ғибәрәт, уның күпселек өлөшө болонло һәм төрлө үлән-ҡылған-типсәкле далаларға тура килә. Ҡайын сауҡалыҡтары һырттарҙың төньяҡ битләүҙәренә, шулай уҡ үҙән төбөнә тура килә, уларҙа ҡайынлыҡтар төрлө үләнле-ҡыяҡлы болондар, күрәнле-ҡыяҡлы һаҙлыҡтар менән аралаша һәм өҙөк-өҙөк ерек урманы менән оҙатыла. Дала участкаларының төрлө үләндәре составында яҙғы умырзая — популяцияһы яҡшы торошта булған ҡиммәтле дарыу үҫемлеге бар, быға бындағы уртаса кимәлдә йылҡы көтөү ныҡ булышлыҡ итә.

Яҙғы умырзая менән бер рәттән бында был зоналағы ғәҙәти башҡа дарыу үләндәре лә үҫә: мәтрүшкә, кейәү үләне, Һары мәтрүшкә һәм башҡалар. Бынан тыш, заказник биләмәһендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән Залесский ҡылғаны, ҡаурый ҡылған һәм башҡа һирәк осраған үҫемлек төрҙәре лә осрай.

## Әһәмиәте
Ботаник тәбиғәт заказнигы ресурс һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Һыйыр малы һәм һарыҡ көтөү, яҙғы умырзая үҫкән урындарҙа ағас ултыртыу, дарыу үҫемлектәрен сәнәғәт йыйыу, яҙғы умырзая әҙерләү, шул иҫәптән шәхси кешеләргә лә тыйыла. Шулай уҡ яҙғы умырзая популяцияһы торошоноң насарайыуына килтереүсе һәр төрлө башҡа хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.

## Һылтанмалар
* 
* 
 

## Иҫкәрмәләр
Уйташ (тау)

**Уйташ, тау** () — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Аҙнаш ауылы эргәһендә урынлашҡан тау, комплекслы геологик (стратиграфик, геоморфологик), ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы

Уйташ тауы — Оло Урал һыртының көнсығыш армыты, Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Аҙнаш ауылы эргәһендә урынлашҡан. Ул республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Дөйөм майҙаны — 15,8 га. Бейеклеге 874,5 метрға етә. Формаһы конус рәүешендә Уның төп түбәһендә ашалыу һөҙөмтәһндә бик күп ҡаялар урынлашҡан, шуларҙан «Шайтан бармағы» («Чертов палец») — урындағы халыҡ телендә «Әбей ташы» ҡаяһы айырыуса билдәле. Өҫкө рифейҙың ҡурташ свитаһы кварциттарынан, мусковит-кварцлы һәүерташтарынан тора. Ландшафын ҡараһыу һоро урман тупрағындағы уҫаҡ, ҡарағай ҡатыш ҡайын урманы һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болонло далалар тәшкил итә.

Пермь аҡ умырзаяһы, урал ҡамғағы, Гмелин һыйыр теле кеүек эндемиктар һәм реликттар — гибрид кәрләс һәм ялған яран осрай. Тау башынан Алабуға, Нәрәле, Ирәндек һырттарына, тигеҙлеккә һәм Уйташ тирәләй бәләкәй күлдәргә күренеш асыла..

Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Геологические памятники природы «гора Уйташ» 
* 
*
Өшкәтле йырыны

**Өшкәтле йырыны** () — төбәк әһәмиәтендәге геология (палеонтология) тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).  

## Тәбиғи үҙенсәлектәре

Ауырғазы районы Ситдиҡ-Мулла ауылынан көнбайышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта ята. Майҙаны 15,9 га. Йырын башында йәш имән урмандары менән ҡапланған Өшкәтле йылғаһының асимметрик үҙәненең уң яҡ бейек эрозиялы битләүе. Йырындағы яланғаслыҡтар миоцендың өшкәтле свитаһын аса. Киҫелештә пермдең көңгөр ярусы, өфө ярусы ултырмаларынан һәм һоро күмерҙән торған неогендың ворошилов свитаһы ҡатламдары бар. Бында тығыҙ, утҡа сыҙамлы аҡ балсыҡта, билдәле палеонтолог А. Н. Криштофович билдәләүенсә, һаҙлыҡ кипарисы, сәтләүеге, ликвидамбар, каштан, бук, имән, ҡайын, ерек кеүек ағас төрҙәре ҡалдыҡтары булыуы ихтимал. Йырын киҫелеше неогендың терриген ултырма тоҡомдары менән тамамлана, улар тәүге тапҡыр өшкәтле свитаһының стратотибы булараҡ айырып күрһәтелә. 1940 йылда беренсе тапҡыр Вахрушев Георгий Васильевич тарафынан өйрәнелгән.

Йырын ҙур фәнни әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* / ООПТ Овраг-Ушкатлы-близ-дСитдик-Муллиной</ 
*
Кавказ алды

**Кавказ алды** () — тарихи-географик өлкә, башлыса Оло Кавказ итәгенән төньяҡҡа табан Кума-Маныч уйпатлығы, Сальск-Маныч тауҙары теҙмәһе, көнбайыштан Аҙау диңгеҙе һәм Керчь боғаҙы, көнсығыштан Каспий диңгеҙе менән сикләнгән тигеҙлек биләмәһе..

Тау алды көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа оҙонлоғо 900 км ашыу, меридиан менән киҫелеше (төньяҡ сигенән көньяҡ сигенә тиклем алыҫлыҡ) — 300 км-ға тиклем.

## Физик-географик районланыуы

***Орография йәһәтенән Кавказ алды бүленеше***:

* **Көнбайыш Кавказ алды**
** Кубань-Аҙау буйы уйһыулығы (Кубандән төньяҡтараҡ)
** Кубань буйы ауыш тигеҙлеге (түбәнге Кубандән көньяҡҡараҡ)
** Кубань дельтаһы һәм уның менән йәнәш Тамань ярымутрауы (Аҙау буйы дельта уйһыулығы)
* **Урта Кавказ алды**
** Ставрополь ҡалҡыулығы (831 м тиклем)
** Антиклиналь Сунжа (926 м тиклем) һәм Терек (593 (690? м) һырттары Терек-Сунжа ҡалҡыулығы (Терек-Сунжа йылғалары араһы) менән
** улар араһында (ҡалҡыулыҡтар араһында), көньяҡта — тигеҙлектәр араһында көмбәҙ һымаҡ күтәрелгән Минераль Һыуҙар төркөмө тау-лакколиттары :
*** Машуҡ — 992 м
*** Биштау — 1402 м
*** Тимер (тау) — 852 м
*** Развалка — 926 м
*** Змейка — 994 м һ. б.)
* **Көнсығыш Кавказ алды**
** Терек-Кума уйһыулығы
** Нуғай далаһы
** Каспий буйы уйһыулығы (Ҡара ерҙәр)

## Төбәктең иҡтисади географияһы
Көнбайыш һәм Урта Кавказ Алды — мөһим игенселек районы, Көнсығыш Кавказ алдында урынлашҡан ярымсүл көтөүлектәр. Кавказ алды райондарының күбеһендә нефть (Русский Хутор, Малғабәк-Вознесенский һ. б.) һәм газ (Төньяҡ Ставрополь, Майкоп, Ленинград һ. б.) ятҡылыҡтары билдәле.

## Сәйәси бүленеш
Кавказ алды территорияһында Көньяҡ һәм Төньяҡ-Кавказ федераль округы урынлашҡан. Кавказ алды биләмәләрендә тулыһынса тиерлек Ставрополь крайы, Краснодар крайының һәм Адыгеяның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, шулай уҡ Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө һәм Ҡарасай-Черкес, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Ингушетия, Чечня һәм Дағстандың төньяҡ тигеҙлек райондары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Хаин В. Е. Новые данные по геологии Предкавказья и их значение для геологии Кавказа // Доклады АН СССР. — 1953. — Т. 90, вып. 2. — С. 132-133.
* Гвоздецкий Н. А. Кавказ. — М.: Гос. изд-во географической лит-ры, 1963. — 260 с.
* Алисов Б. П. Климат СССР. — М.: Высшая школа, 1969. — 104 с.
* Шальнев В. А. Ландшафты Ставропольской возвышенности; Автореф. дис. на соиск. уч. ст. канд. географ. наук. — Л., 1966. — 20 с.
* Шифферс Е. В. Растительность Северного Кавказа и его природные кормовые угодья. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1953. — 399 с.
* Гроссгейм А. А. Растительный покров Кавказа. — М.: Изд-во МОИП, 1948. — 267 с.
Машуҡ

**Машуҡ** () — Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгендә Биштау буйының (Пятигорье) үҙәк өлөшөндә, Пятигорск ҡалаһының төньяҡ-көнсығышындағы ҡалдыҡ магматик тау (тау-лакколит). Бейеклеге 993,7 м. Тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Атамаһы
Атаманы ҡарт Эльбрус үлтергән Тау исемле кейәү егете өсөн илаған сибәр Машуко исемле ҡыҙ тураһындағы тау халыҡтары легендаһы менән бәйләйҙәр.

Ҡабарҙыса *Машуко* — «маш» — тары һәм «ко» — үҙән, йәғни тары сәселгән үҙән. Уларҙа хәҙер ҙә Машуковтар фамилияһы киң таралған.

Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа тау *Машуха* исеме менән тасуирлана.

фарсы телендә һүҙ  (мағшуҡа) «ғашиҡ ҡыҙ» йәки «һөйәркә» тигәнде аңлата.

## Провал күле
Тауҙың көньяҡ (көньяҡ-көнсығыш, йәғни Михайловский) битләүендә тәрән тәбиғи ҡоҙоҡ-ер аҫты күле булған мәмерйә — Пятигорск Провалы урынлашҡан. Уның тәрәнлеге 42 м һәм диаметры 15 м тиклем.

1858 йылда Мәскәү сауҙагәре П. А. Лазарик аҡсаһына яҡынса 58 м оҙонлоҡтағы горизонталь туннель һалына, уға Михайлов галереяһынан юл үткәрелә.

Провал Ильф һәм Петровтың «Ун ике ултырғыс» романы сюжетында урын алған.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:Pyatigorsk Mashuk view on the top.jpg|Горячая тауынан Машуҡ түбәһенә күренеш
Файл:Pyatigorsk Mashuk view of the city.jpg|Горячая тауынан Пятигорск ҡалаһына күренеш
Файл:Pyatigorsk Mashuk Proval.jpg|Провал алдында
Файл:Pyatigorsk Mashuk Graffiti.jpg|Таш стенала граффити
Файл:Pyatigorsk Mashuk the way in the forest.jpg|Эол арфаһы беседкаһы янындағы урман юлдары
Файл:Pyatigorsk Mashuk on the way to Proval.jpg|Провалға илткән юлда
Файл:Pyatigorsk on the top of Mashuk.jpg|Машуҡ түбәһендә, тирә-яғындағы күренеш
Файл:Pyatigorsk Mashuk view on the Pastukhov monument and the city.jpg|Машук түбәһенән А. В. Пастухов һәйкәле һәм ҡала күренеше
Файл:Pyatigorsk Mashuk Pastukhov monument.jpg|Машуҡ тауы, А. В. Пастухов һәйкәле
Файл:Pyatigorsk Mashuk cable way.jpg|Вагон канат юлының үрге станцияһына килә
Файл:Pyatigorsk on the top of Mashuk viewing point.jpg|Машуҡ түбәһендәге күҙәтеү майҙансығы
Файл: Ворота Солнца на склоне горы Машук.jpg|Машуҡ тауы битләүендә "Ҡояш ҡапҡаһы» 
Файл:Кафе на вершине горы Машук.jpg|Машуҡ тауы түбәһендә кафе


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* МПРиООС СК: гора Машук 
* Гора Машук. «Занимательное краеведение». Автор: Гниловской В. Г., 1974 год
* Гаазов В. Л. «Путешествие по ожерелью Северного Кавказа». — Ставрополь, 2004
* Гаазов В. Л. «Тропами Пятигорья»
* Веб-камера на горе Машук
Биштау

**Биштау** () — биш түбәле айырым торған тау-лакколит, Кавказ Минераль Һыуҙары Пятигорье тауҙарының 17 магматик ҡалдыҡтарының иң бейеге. Бейеклеге 1400 м. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тирә-яҡ мөхиткә (Пятигорье) һәм Пятигорск ҡалаһына исем биргән.

Тау Пятигорьеның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Итәгенең диаметры яҡынса 8 км.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Тауҙың исеме төркисә *[[биш]]* (*беш)* һәм *тау* һүҙҙәренән яһалған .

## Геологик төҙөлөшө
Сағыштырмаса һөҙәк (7-8°) тауҙың аҫҡы өлөшө диңгеҙ палеоген балсыҡтарынан, һирәгерәк мергелдәрҙән һәм алевролиттарҙан тора һәм тәрән һыҙаларҙың радиаль системаһы менән йырғыланған. 820 м бейеклектән башлап өҫкө өлөшө ныҡ йырғыланған бештаунит ҡая массивынан ғибәрәт. Майҙаны яҡынса 3 км², аҡбур осорондағы эзбизташ, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташтарҙың айырым блоктарынан тора. Уның иң бейек түбәһе — **Биштау** — бейеклеге 1400 м.

* Кесе Биштау (1254 м)
* Кәзә Ҡаялары (1167 м)
* Два Брата (Лисий Нос) (1124 м)
* Лохматая (Лохматый Курған, Зелёный Мыс) (1080 м)

## Тәбиғәтте файҙаланыу

XX быуаттың икенсе яртыһында Биштауҙа уран ятҡылыҡтары эшкәртелә. 1950 йылдан 1975 йылға тиклем № 1 Лермонтов руднигы эшләй. 25 йыл эсендә ҡырҡтан ашыу штольня үтелгән. Биштау территорияһы административ рәүештәЛермонтов ҡалаһына ҡарай (уран эшкәртмәләре менән бәйле нигеҙләнгән), ә ташландыҡ шахтерҙар ҡасабаһы (Ҡасаба № 1) Лермонтов ҡалаһының көнсығыш өлөшө булып тора. Штольняларҙың дөйөм оҙонлоғо 203 километр тәшкил итә. Эштәр тамамланғандан һуң инеү урындарының күпселеге бетон менән көпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Бештау тураһында Сайт
* МПРиООС СК: Бештау тауы 
* Лермонтов руднигы № 1
* 
* Бештау итәгендә автоуҙыш. Фотоға төшөрөү.
Тимер (тау)

**Тимер** () — Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгендәге Пятигорьела ҡалдыҡ магматик (палеовулканик) тау. Бейеклеге — 853 м. Тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Железноводск ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан. Диаметры 1,8 км, бейеклеге 200 м² булған майҙанлы конус формаһында. Өҫкө өлөшө бештауниттар һәм үрге аҡбур эзбизташтарынан тора, ә һөҙәк түбәнге өлөшөндә — палеоген таш ишелмәләре менән ҡапланған ултырмалар.

Тауҙың төп байлығы — 23 минераль һыу сығанағы, шуларҙың 16-һы сәләмәтләндереүҙә ҡулланыла.

Тау крайҙың геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Әҙәбиәттә телгә алыныуы
М. Лермонтов әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр телгә алына .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ һыу реестры: Железная
Оҙонҡул (Ҡарасай-Черкес)

**Оҙонҡул** '() — Ҡарасәй-Черкес таулы районы, Кавказ.

Атаманың нигеҙендә «оҙон» һәм «ҡул (үҙән)» (къол) тигән ҡарасай һүҙҙәре ята. Ғәҙәттә уға Төп Кавказ һырты участкаһы һәм уның Мырҙа, Кескенәҡул (Кичкинекол), Оҙонҡул йылғалары бассейнын барлыҡҡа килтереүсе төньяҡ армыттары (тәүге икәүһе — Оҙонҡул ҡушылдыҡтары) инә.

Көнсығышта Эльбрус буйы (Приэльбрусье) менән, көнбайышта Теберда ҡурсаулығының (артынса уҡ Домбай) Дауыт федераль заказнигы менән сиктәш.

Райондың иң бейек нөктәһе — *Гвандра* (3984 м).

## Район түбәләре
* *Төп һырт*
** Фильтр (3690 м, )
** Замок (3930 м, )
** Двойняшка (3843 м, )
** Далар (3988 м, ; эргәһендә Далар артылышы(3291 м, ))
** Кирпич (3800 м, )
** Гвандра (3983 м, )
* *Доломиттар һырты*
** Доломит (үҙәк) ()
** Чат-баши (3700 м, )
* *Оҙонкул һырты*
** Пик Шоколадный ()
** Пирамида ()
* *Пирамида һырты*
** Мырды (3433 м, )
** Пирамида ()
** Кругозор Мырды (; унан ары Каршоу (Курша, ), Куршо һырты)
** Пик трезубец ()

## Һылтанмалар
*
Оло Кавказ

**Оло Кавказ** — араһында Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы тау системаһы, Кесе Кавказ менән бергә Кавказ тауҙары составында *тауҙар илен* тәшкил итә.

## Географияһы
Оло Кавказ төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1150 км-ға һуҙыла, Анапа һәм Тамань ярымутрауы районынан алып Каспий яры буйы Апшерон ярымутрауына, Баҡы эргәһенә барып сыға. Уның киңлеге Новороссийск төбәгендә 32 километрҙан алып, Эльбрус меридианы районында — максималь 180 км, Дағстанда — 160 км-ға тиклем тирбәлә.

Оло Кавказ — эндемик үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына бай төрлө ландшафтлы таулы төбәк (ҡара: Кавказ тауҙары).

Оло Кавказ һырты буйлап Рәсәй Федерацияһының Грузия, Әзербайжан, өлөшләтә танылған Абхазия һәм Көньяҡ Осетия менән дәүләт сиге үтә.

### Боҙлоҡтар
Дөйөм боҙлоҡтар һаны — яҡынса 2050, боҙлоҡтарҙың дөйөм майҙаны яҡынса 1424 км2 тәшкил итә. Оло Кавказ боҙлоҡтары төрлө морфологик типтарға ҡарай: үҙән (тау-үҙән), кар һымаҡтар, үҙ аҫтында йыш ҡына ҡатмарлы тау рельефын йәшергән аҫылмалы, конуслы түбәләр (перемётные) һ. б. Ҡайһы берәүҙәр «пульсланып» тора (Колка, Девдорак боҙлоғо һ. б.), шулай уҡ ҡар күп булыуы кеше өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра.

Кавказ Эльбрустан (хатта Оҙонҡулдан) Уилпатаға (Цей) тиклемге участкала өҙөлмәй тиерлек мәңгелек ҡарҙар һәм боҙлоҡтар менән ҡапланған.

Оло Кавказ өсөн, башҡа *таулы илдәр* кеүек үк хәҙерге ваҡытта (XIX ахыры — XX быуат башы) боҙлоҡтар дөйөм рәүештә кәмеүе һәм хәҙерге боҙланыу деградацияһы хас.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Оло Бешәке һәм Кесе Бешәке инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты

**Оло Бешәке һәм Кесе Бешәке инештәрендәге йылға [[бағыр]]ының тәбиғәт резерваты** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы биләмәһендәге зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Майҙаны 274,5 гектар.

## Тасуирламаһы
Оло Бешәке һәм Кесе Бешәке инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Мәһәҙей ауылынан көньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уға Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары менән айырым һаҡланыусы зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.

Оло һәм Кесе Бешәке Ағиҙел йылғаһы бассейнының һыуыҡ һәм үтә күренмәле һыулы типик тау шишмәләре, Көньяҡ Кыраҡа һырттарының көнбайыш армыттарынан ағып төшә. Муйыл-ерек урмандары, болондар һәм ҡарағай-ҡарағас-ҡайын урмандары менән уратылған. Йылға киңлеге яҡынса 1 — 3 м, тәрәнлеге 30-60 см (соҡорҙарҙа 1,5 м тиклем). Шишмәләр арҡаһында ҡышын туңмай торған ҡарандар һаҡланып ҡала, уларҙа һыу турғайы ҡышлай. Йылғаларҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2014) индерелгән, Һөмбаш һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, Башҡортостан Республикаһындағы иң ҙур йылға бағыры популяцияһы айырым һаҡлау объекты булып тора. Бағыр күбеһенсә йыуылған ярҙар аҫтында һәм утапшалар менән тулған участкаларҙа тора. Йылғаларҙа шулай уҡ сабаҡ, ажау, майма, опто, ҡомай (ташбаш), ҡомтөрткө, һаҡалсан бар. Бында бағыр кеүек үк Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән Европа бәрҙеһе лә йәшәй. Бәрҙе күбеһенсә шаршыларҙа туҡлана.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Дүртөйлө йырыны

**Дүртөйлө йырыны** () — төбәк әһәмиәтендәге дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985).

## Тасуирламаһы
Шаран районы Дүртөйлө ауылы янында Уҡыяҙ йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, ҙур һыу йыйыу майҙаны булған тарбаҡлы йырын-һыҙа системаһының бер өлөшө. Дөйөм майҙаны — 44 гектар. 1965—1992 йылдарҙа Бөтә Союз урмансылыҡ һәм урман хужалығын механизациялау ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан урман тәжрибә станцияһында ғилми-тикшеренеү эштәре объекты була. Унда төрлө гидротехник ҡоролмаларҙы һәм урман-мелиоратив ултыртмаларҙы файҙаланып, йырын эрозияһына ҡаршы көрәштең рациональ алымдарын әҙерләү буйынса күп йыллыҡ стационар тәжрибәләр уҙғарыла. Йырындарҙы комплекслы нығытыу өлгөһө булыл иҫәпләнә.

Йырын-һыҙа ағастары ултыртыуҙа 60-тан ашыу ағас һәм ҡыуаҡ төрө: ҡарағай, тирәк, ҡайын, һырғанаҡ һ.б ҡулланыла. Улар 1968—1971 йылдарҙа ултыртыла.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы практик, фәнни-ағартыу, эстетик һәм тарихи әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* / ООПТ Дюртюлинский-овраг-у-с-Дюртюли  
* 
* «Шаранские просторы» Дюртюлинский овраг – государственный памятник природы
Мүк һаҙлығы (Краснокама районы)

**Николо-Берёзовка ауылы янында Мүк һаҙлығы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2009). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 13 гектар.

## Тасуирламаһы
Танышһаҙ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы хәҙер юҡҡа сыҡҡан Майлы Морон ауылынан көнсығышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2009 йылдың 7 июлендәге «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» 259-сы ҡарарына ярашлы Николо-Берёзовка ауылы янында Мүк һаҙлығы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мартыненко В. Б.* Болото Моховое в окрестностях села Николо-Березовка // Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан . – Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с. — С. 241.

## Һылтанмалар
*
Теберда

**Теберда** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡарасай-Черкес Республикаһындағы курорт-ҡала. *Ҡарасай ҡала округына* инә.

## Атамаһы
Теберда йылғаһы исеме менән аталған һәм уның үҙәнендә урынлашҡан.

## Географияһы

Климаты тау рельефы, ярайһы уҡ түбән атмосфера баҫымы, интенсив ҡояш радиацияһы, аҙ ғына болотло, сағыштырмаса йылы ҡыш һәм һалҡын йәй менән билдәләнә. Иң һалҡын айҙың — ғинуарҙың уртаса температураһы −2,3 градус, июлдә һәм августа 15,5 градус. Бында ҡояшлы ваҡыт йылына 2200 сәғәткә етә.

## Тарихы
1868 йылда ҡарасай ауылы булараҡ нигеҙ һалына. Беренсе булып Ожай Байчоров ырыуынан 40 ғаилә була, шуға күрә ауыл бер ни тиклем ваҡыт уның фамилияһы менән *Байчораланы-Къабакъ* (*Байчораланы-Ҡабаҡ) тип* атала, икенсе өлөшө тап «ауыл, торама» тигәнде аңлата. Ваҡыт үтеү менән халыҡтың байтаҡ өлөшөн башҡа ырыу вәкилдәре тәшкил итә башлай, һәм Теберда йылғаһы буйында урынлашыуы менән бәйле, тәүге атамаһы гидронимға алмаштырыла.

1925 йылда туберкулезға ҡаршы беренсе шифахана асыла. Һуңғараҡ күп һанлы ял йорттары һәм шифаханалар ойошторола.

1941 йылдың 15 июлендә край башҡарма комитеты ҡарары менән 32395 койкаға иҫәпләнгән 65 эвакогоспиталь урынлаштырыла, Шуларҙан: Кисловодскиҙа — 15 945, Ессентукиҙа — 5715, Пятигорскиҙа — 4690, Железноводскиҙа — 3090, Тебердала — 280, край райондарында — 2675 койка.

РСФСР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 февралендәге Указы менән Теберда курорт ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

## Халҡы
2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһындағы 1117 ҡаланың 944-се урынында була

; Милли составы

2002 йылғы һәм 2010 йылБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы :

## Туризм һәм ял

Курорт Теберди ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан, ҡалала ҡурсаулыҡҡа арналған музей экспозицияһы бар.

Ҡала — климат-бальнеологик дауалау үҙәге. Бында бер нисә туристик база һәм шифахана урынлашҡан.

Йәйәүлеләр туризмы популяр. Маршруттар күп, шул иҫәптән махсус әҙерлек һәм кәрәк-яраҡтар талап ителмәгәндәре бар, мәҫәлән, матур тәбиғәтле Бадук күлдәре .

## Топографик карталар
* 

## Иҫкәрмәләр