open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡарый (Ҡөрьәнде тәжүидсә уҡыусы )

**Ҡарый ** ( — *уҡыусы*;  — Ҡөрьәнде тәжүидкә ярашлы, йәғни, айырым ҡағиҙәләр буйынса уҡыусы.

## Тарихы
Ҡөрьәнде яттан дөрөҫ итеп уҡыу — ҡираәт — мосолман йәмәғәте барлыҡҡа килеүенең тәүге йылдарынан уҡ йола практикаһында ҙур роль уйнай. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң мосолмандарҙа үәхиҙәрҙең тамамланған китабы булмай, өҙөктәр генә һаҡлана, ҡайһы бер диндарҙар (хафиздар) үәхиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн яттан һөйләй. Ғәрәп яҙмаһында диакритик билдәләрҙең булмауы һаҡланып ҡалған яҙмалар төрлө бәхәстәргә килтерә, был беренсе мосолмандар араһындағы фекер айырымлыҡтары тыуҙыра.

Был етди сәйәси проблемаларға килтереүе ихтимал була, сөнки мосолман йәмәғәтселегенең һәм бөтә Ғәрәп хәлифәлегенең тормошон регламентлауҙа Ҡөрьән төп роль уйнай. Усман ибн Әффан хәлифә идара иткән осорҙа (650һәм 656 йй. араһында) Ҡөрьәндең берҙәм тексын әҙерләүгә ынтылыш яһала. Ҡөрьәнде ятлау менән профессиональ шөғөлләнгән кешеләрҙең махсус төркөмө Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үәхиҙәрен ятҡа бикләп, һаҡлап ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарый абруйы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Резван Е. А. аль-Кира’а // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 137—138. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Әбү Муса әл-Әшғари

**Әбү Муса Абдулла ибн Ҡайс Әл-Әшғари** (; ; т.й. билдәһеҙ., хәҙ. Йәмән — , , хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны) — мосолман сәйәси эшмәкәре, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше.

## Биографияһы
Әбү Муса әл-Әшғари Йәмәндә тыуған, ғаиләһе менән бергә ислам динен ҡабул иткән. Мосолмандар менән танышыу өсөн Эфиопияға юлланған, сөнки унда мөһәжирҙәр йәшәгән булған. Мүғаҙ ибн Жәбәл менән бергә йәмәндәрҙе ислам дине ҡағиҙәләре менән таныштыра.

Басра һәм Әл-Күфә идарасыһы булараҡ, фән һәм мәғарифты үҫтереүгә булышлыҡ итә, ижтимағи әһәмиәтле объекттар һәм коммуникациялар төҙөй. Сәффәй һуғышынан һуң Әбү Муса әл-Әшғари сәйәсәттән ситләшә һәм Мәккәгә сығып китә. Ғүмеренең аҙағын ул яңғыҙлыҡта һәм кешенән ситләшеп үткәрә. Әбү Муса Әл-Әшғари 360 хәҙис тапшырыусы булып тора

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* *Ansari, Mohammad; Bouri, Ali-Akbar.* Abū Mūsā al-Ashʿarī // Encyclopaedia Islamica / General Editors: Wilferd Madelung and Farhad Daftary. Leiden: Koninklijke Brill
Тимерғәлин

**Тимерғәлин** — фамилия.

* Тимерғәлин Адлер Камил улы (1931—2013) — яҙыусы, тәржемәсе.
----
* Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы (1910—1939) — йәмәғәт эшмәкәре.
Биләл ибн Рабах

**Биләл ибне Рабах әл-Хәбәши** (ғәр. بلال بن رباحة الحبشي; ? — һ. 20/641 йыл) — Мөхәммәт ғаләйһиссәләмдең билдәле сәхәбәһе, беренсе мәзин. Иң беренсе ислам ҡабул итеүселәрҙең береһе.

## Биографияһы
Биләл Хәбәшстанда тыуған. Атаһының исеме — Рабах, әсәһе — Хәмәмә. Билал ҡорайыш башлыҡтарының береһе Үмәйә бин Хәләфтең ҡоло була. Биләл ислам ҡабул иткәс, хужаһы уны бик ҡаты йәберләй башлай. Әбү Бәкер әс-Ситдиҡи уны һатып алып, Үмәйәнән ҡотҡара һәм иреккә ебәрә.

Биләл башҡа мосолмандар менән Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Ул унда исламдың беренсе мәзиненә әйләнә. Был вазифаны уға Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе йөкмәтә. Биләл Мәҙинә осоронда мосолмандарҙың барлыҡ ғазауаттарында ла ҡатнаша.

Пәйғәмбәрҙең үлеменән һуң, Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара иткән осорҙа Сүриәлә йәшәй, византиялыларға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Ҡотдосто (Иерусалим) алғас, хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб менән ҡалаға инә.

### Вафаты
Биләл ғүмеренең ахырына тиклем Сүриәлә йәшәй. 60 йәшендә вафат була. Үлер алдынан ул Мәҙинәгә бара, унда Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәндәре — Хәсән һәм Хөсәйен һәм башҡа дуҫтары менән осраша. Дамаскылағы Баб әс-Саһир зыяратында ерләнгән.

## Аҙан
Биләл ибн Рабах бик матур тауышлы булғанға, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға мосолмандарҙы намаҙға саҡырыу бурысын йөкмәткән. Риүәйәткә ярашлы, Биләл иртәнге аҙан саҡырыуына: «Әс-сәләтү хәйрүн мин ән-нәүм» (, *намаҙ йоҡонан яҡшыраҡ*), тип өҫтәгән, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәр, быны белгәс, хуплаған. Мәккәне яулап алған көндө Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡәғбәгә ингәс, унда булған бөтә поттарҙы емергәс, Биләл, Ҡәғбәнең ҡыйығына менеп, аҙан ҡысҡырған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң, ул ни бары ике тапҡыр аҙан ҡысҡырған (мосолмандар Иерусалимды алғанда һәм Мәҙинәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡәберенә барғанда)

## Сәнғәттә
Кинематографта:

* «Билал»(мультфильм, 2015)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Сәлмән әл-Фарси

**Сәлмән әл-Фарси** (; ;) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең билдәле сәхәбәләренең береһе. Мөхәммәт пәйғәмбәр уны бик хөрмәтләгән, хатта үҙенең ғаиләһе (әл-бәйт) ағзаһы итеп иғлан иткән.

## Биографияһы
Сәлмән Иранда Исфаһандан йыраҡ түгел ауылда тыуа. Атаһы зороастризм инанысында була. Бер мәл Сәлмән христиандар менән осраша, һәм улар динен һәйбәтерәк тип таба. Атаһына һөйләгәс, тегеһе уны бығаулап ҡуя, ләкин Сәлмән христиандар менән йәшерен рәүештә бәйләнеш тота. Сүриәгә христиандар каруаны барғанын белгәс, улар менән ҡасып китә. Унда монахтарға хеҙмәт итә. Һуңғы уға остаҙының үлеменән һуң Ғәрәбстанға һуңғы пәйғәмбәр киләсәген һәм уның ҡайһы бер билдәләрен әйтәләр. Сәлмән Мосулға, һуңынан Нусайбин һәм Аммурияға монахтарға хеҙмәт итергә китә.

Шунан һуң Сәлмән әл-Фарси ғәрәптәрҙең каруанына эйәреп, Хижәзгә йүнәлә. Каруансылар Сәлмән малы иҫәбенә уны Ғәрәбстанға алып барырға ризалашалар, ләкин һүҙҙәрендә тормай, уны Вади әл-Ҡурралағы йәһүдигә һаталар. Уныһы Сәлмәнде Мәҙинәләге бәнү ҡурайза йәһүденә һата.

Һижрәттән һуң, Сәлмән Мөхәммәттә христиан монахы һүрәтләгән билдәләрҙе күреп, ислам ҡабул итә. Һижри 5 йылға тиклем (аҡса түләп һатып алынғансы) Сәлмән ҡол була, шуға күрә Ур һуғышына тиклем һуғыштарҙа ҡатнаша алмай. Ур һуғышында мосолмандарға 10 меңлек мөшриктәр ғәскәренә ҡаршы торорға тура килә. Мәҙинәлә һаҡланыу сараларын күрәләр, ләкин ҡала нығытылмаған булыу сәбәпле, уны яҡлау бик ауыр була. Әлеге хәлдән сығыу юлын Сәлмән күрһәтә: ҡала тирәһен аттар сыға алмаҫлыҡ соҡор (ур) менән әйләндереп алырға тәҡдим итә. Әлеге фекер Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ошай. Ур ҡаҙып сығыу арҡаһында мөшриктәрҙең ғәскәре ҡаланы яулай алмай.

Сәлмән әл-Фарси гел Пәйғәмбәр янында була, ә уның үлеменән һуң, Әбү Бәкер хәлифәлеге ваҡытында Мәҙинәлә ҡала. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә булғас, Сәлмән Иранға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ул Сәғд ибн Әби Үәҡҡас етәкселегендәге ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Сәлмән үҙенең милләттәштәре исламға күсһен өсөн күп тырыша. Ирандың баш ҡалаһы Мәдәинде (Ктесифон) алған ваҡытта, ул шаһтың һарай һаҡсыларын бирелергә күндерә.

Сәғд ибн Әби Вәҡҡас әлеге ҡаланы мосолман ғәскәрҙәренең штабы итергә уйлай, ләкин Ғүмәр ибн әл-Хәттаб уңайлыраҡ район һайларға бойороҡ бирә, һәм Сәлмән менән Хүҙәйфә Мәдәиндән көньяҡтараҡ Ефрат ярында Әл-Күфә ҡалаһына нигеҙ һалалар.

### Вафаты
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Сәлмәнде Мәдәин ҡалаһы башлығы итеп билдәләй. Ул шунда һижри 36 йылда 80 йәшендә вафат була (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа башҡа даталар күрһәтелә).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Salmān al-Fārisī / Levi Della Vida, G. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)

## Һылтанмалар
* Сальман аль-Фариси  // «Кругосвет»
* Салман аль-Фариси / IslamDag.Ru
* Салман аль-Фариси / Sufizm.Ru
* Сподвижники Пророка. Как Сальман аль-Фариси принял Ислам /MuslimPress.Ru
* Салман Аль-Фариси  / Islam-Info.Ru
* Путь Сальмана аль-Фариси к Исламу / Svet-Islama.Com
Сүһәйб әр-Руми

**Әбү Яхъя Сүһәйб ибн Синан әр-Руми** (;; , Ираҡ, Сәсәниҙәр Дәүләте — , , Хаҡ хәлифәт) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше. Бала сағында византиялыларға әсирлеккә эләгә, шуның өсөн **әр-Руми** («римле») ҡушаматы тағыла.

## Биографияһы
Атаһы Синан ибн Мәлик сығышы менән ғәрәптәрҙең Бәнү Нүмәйр ҡәбиләһенән була. Фарсы батшаһы Хосров II Парвиз Синанды Басраға ҡараған иҫке әл-Үбүл ҡалаһына хаким (сатрап) итеп тәғәйенләй. Әсәһе Сәлимә, сығышы менән Бәнү Тамим ырыуынан була.

Иран-Византия һуғышы ваҡытында әсәһе менән бергә Ираҡта булған. Ауылға византиялылар отряды һөжүм итеп, һаҡсыларҙы үлтерә, мөлкәтен талай һәм балаларҙы әсирлеккә ала, улар араһында биш йәшлек Сүһәйб тә була. Уны Византияла ҡоллоҡҡа һатып, ҡулдан-ҡулға күсеп йөрөгән. Шуға күрә Сүһәйб грек телен яҡшы белә һәм ғәрәп телен саҡ онотмай ҡала.

Күп йылдар үткәс, уны Мәккәгә алып киләләр (икенсе версия буйынса ул Византиянан ҡаса), уны Ғабдуллаһ ибн Жүдән һатып алып, азат итә. Ғабдуллаһ уны сауҙаға йөрөтә башлай, һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Сүһәйб байып китә.

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең миссияһы башланыуы тураһында ишеткәс, Сүһәйб әл-Арҡамдың өйөнә килә һәм ислам ҡабул итә. Ул тәүге мосолмандарҙан була. Ислам динен тотҡан өсөн ҡорайыштар уны ҡыҫырыҡлауҙарға һәм хатта язалауҙарға дусар итәләр.

Мосолмандар күпләп Мәҙинәгә күсә башлағас (*[[Һижрәт|(һижрәт)]]*), Мәккә халҡы Сүһәйбкә ҡаланан сығырға мөмкинлек бирмәй, күҙәтеп тора. Сүһәйб соҡор ҡаҙып, байлығын шунда күмеп, юлға сыға. Мәҙинәгә юлда бағауылдар уны эҙләп таба, Сүһәйбкә иреккә сығыр өсөн хазинаһының ҡайҙа икәнен әйтергә тура килә. Сүһәйб Ҡубаға еткәс, пәйғәмбәр уны күреп, шатланып: «Табышлы булды сауҙаң, әй, Әбү Яхъя… Сауҙаң килемле булды», — ти. Ҡайһы бер мөфәссирҙәр фекеренсә , Әл-Бәҡара сүрәһенең 207-се аяты Сүһәйбкә ҡарата төшөрөлгән.

Һижрәттән һуң Сүһәйб мосолман дәүләтселеген нығытыуға көс һала. Ул мосолмандарҙың бөтә төп алыштарында ла ҡатнаша. Уҡ атыуҙа мәргәнлеге менән айырылып тора.

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң тәүге хаҡ хәлифәләрҙең яҡындарынан була. Вафат булыр алдынан хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Сүһәйбкә алты кандидат араһынан яңы хәлифә һайланғансы Пәйғәмбәр Мәсетендә өс көн буйына йәмәғәт намаҙы имамы булырға васыят итә.

### Вафаты
Сүһәйб әр-Руми 658 йылда Мәҙинәлә яҡынса 70 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы

**Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы** ( — ) — педагог һәм журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы 1901 йылдың 30 июнендә (13 июлендә) Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Ключи ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша: 1918-1919 йылдарҙа Этҡол ауылында партизандар хәрәкәтендә ҡатнаша, ә 1919—1922 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

1925 йылда Урал өлкә политехникумының татар-башҡорт бүлеген тамамлаған. Этҡол ауылында уҡытыусы, мәктәп мөдире булып эшләй. «Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы» ағзаһы була.

1929 йылдан Свердловск ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәп мөдире, 1931 йылдың сентябренән Красноуфимск районы Барда ауылында сыҡҡан «Голос колхозника» («Колхоз юлы») гәзите мөхәрриренең урынбаҫары була.

1933 йылдан Этҡол ауылында мәктәп директоры, тарих һәм башҡорт теле уҡытыусыһы вазифаларында эшләй.

1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр ҡаты яралана. 

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Этҡол ауылында мәктәбендә башҡорт теле һәм биология фәндәренән уҡыта. Штаттан тыш хәбәрсе булараҡ «Уфалейский рабочий» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә.

1981 йылдың 10 ғинуарында Үрге Өпәйле ҡалаһында вафат була.

## Наградалары
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1946)
* «Белгородты азат итеү» билдәһе (1949) һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡираәт

**Ҡираәт** (; ) — Ҡөрьәнде йола буйынса ҡысҡырып уҡыу. Ҡираәттәрҙең төрлө төрҙәре бар, улар тауыш сығарыу, әйтелеш үҙенсәлектәре, музыкаль һәм интонация төҙөлөшө, паузаларҙың темптары һәм урынлашыуы менән айырылып тора.

## Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе *әл-ҡираәт* «уҡыу», « декламация» тигәнде аңлата. Һүҙҙең тамыры шулай уҡ *әл-Ҡүрьән* (Ҡөрьән) һүҙе менән тамырҙаш.

## Тарихы
Ибн Мүжәһиттең ҡираәттәр тураһында хеҙмәттәренә ингән ҡираәттәрҙән хәҙерге ваҡытта ни бары өс ҡираәт кенә әһәмиәтен һаҡлай:

* Әл-Күфә ҡарыйы Әсимәнең (744 йылда вафат) Хафс тапшырған системаһы (805 йылда вафат). Әсимә ҡираәтенә Мысырҙа сығарылған Ҡөрьән нигеҙләнгән (1919, 1923, 1928 йылдар), ул мосолман ғалимдары хеҙмәте булып тора һәм барлыҡ мосолман илдәрендә лә нәшер ителә. Хәҙерге мосолмандарҙың күбеһе уны тап ошо ҡираәттә уҡый.
* Мәҙинә ҡарыйы Нәфи әл-Мәҙәниҙең (785 йылда вафат) системаһы. Нәфиҙың был системаһы Төньяҡ Африкала популярлыҡ яулай.
* Әбү Әмр системаһы (770 йылда вафат). Ғәмәлдә Судандың ҡайһы бер өлкәләрендә генә уҡыла.

## Ҡарыйҙар

Ҡөрьәндең ете данлыҡлы тасуири уҡыусыһы (ҡарыйы) :

# Нәфи әл-Мәҙәни (вафаты 785 йылда);
# Ибн Ҡасир әл-Мәкки (вафаты 737 йылда);
# Әбү Әмр ибн әл-Ғәлә (вафаты 770 йылда);
# Ибн Әмир әл-Йәхсуби (вафаты 736 йылда);
# Әсим ибн Әбү Нәжүд (вафаты 744 йылда);
# Хәмзә әз-Зәйәт (вафаты 772 йылда);
# Әбү-л-Хәсән әл-Ҡисаи (вафаты 804 йылда).

Шәмсетдин Мөхәммәт ибн әл-Жәзири был исемлеккә тағы өс ҡарыйҙы өҫтәй:

# Хәләф әл-Бағдади (вафаты 843 йылда);
# Йәзид әл-Мәҙәни (вафаты 747 йылда);
# Яҡуп әл-Хәҙрәми (вафаты 820 йылда).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Резван Е. А. аль-Кира’а // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 137—138. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Нәфиғ әл-Мәҙәни

**Нәфиғ ибн Ғәбд әр-Рахман** (; ; ,  — , ) — ислам диненең арҙаҡлы белгесе һәм хәҙистәрҙе тапшырыусы, Мәҙинә ҡарыйҙары имамы, исемдәре Ҡөрьән уҡыуҙың иң ышаныслы ҡираәттәре менән бәйле ете имамдың береһе.

## Биографияһы
Нәфиғ ибн Ғәбд әр-Рахман яҡынса 689 йылда тыуған. Әл-Әсмәғи хәбәренә ярашлы, ул сығышы менән Исфаһандан булған.

## Дини эшмәкәрлеге
Нәфиғ ибн Ғәбд әр-Рахман етмеш тәбиғүндән динде һәм Изге Ҡөрьәнде уҡырға өйрәнгән.

Ҡөрьәнде өйрәтеү менән бер рәттән, ул Сөннәтте таратыуға ҙур өлөш индергән.

Билдәле хәҙис белгестәре Әхмәт ибн Шөғәйеп ан-Нәсәғи һәм Яхъя ибн Мәғин уны хәҙистәрҙең ышаныслы тапшырыусыларына индергән, ә Ибн Хиббан ошо хаҡта «Сиҡәт» тигән китабында яҙған.

Әбү Жәғәфәр шәйех үлгәндән һуң ул оҙаҡ ваҡыт Мәҙинә мәсетендәге намаҙҙарҙа имам булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мосолман ғалимдары тураһында мәғлүмәттәр базаһында Нафи' ибн 'Абдуррахман тураһында биографик белешмә
* Изге ҡөрьән, кираат нафи буйынса яҙып алынған'
* Варш Һәм Калундан Ҡөрьән тапшырыу Islamweb порталында
Тәбиғиндәр

**Тәбиғиндәр**, **тәбиғун** ( *күплектә — табиғун*; ) — сәхәбәләрҙән ҡалған шәкерттәре быуыны. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең уҡыусылары һәм уларға эйәргән, Аллаһ Рәсүле менән туранан-тура аралашмаған мосолмандар быуыны. Тәржемәһе — дауам итеүселәр, тарафдарҙар.

## Билдәләмәһе
Тәбиғиндәр ваҡыты Пәйғәмбәр вафат булғандан һуң башлана (һижрәнең 11 йылы) һәм һижри 180 йылда тамамлана.

Ислам хоҡуҡ белеме Ҡөрьәнгә нигеҙләнгән, әгәр ҙә бер төрлө генә аңлатма биреп булмаһа, Пәйғәмбәр хәҙистәре, улар булмаһа, тәбиғин ғәмәлдәре (һүҙҙәре) ҡулланыла.

Тәбиғиндәрҙең һөйләгәндәре — ислам хоҡуҡиәтендә — фиҡһ — мөһим этап.

Уларҙан Ҡөрьән, Сөннәт һәм сәхәбәләр һүҙҙәре генә өҫтөнөрәк

Тәбиғиндәр мосолмандар һәм Ислам мәҙәниәте өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки улар белемде сәхәбәләрҙән алғандар һәм киләһе быуынға тапшырғандар.

Тәбиғиндәр өс категорияға бүленә:

# Мөхәммәт (салаллаһу ғәләйһи үәссәләм) ваҡытында оло йәшкә еткәндә сәхәбәләрҙе күреүселәр.
# Мөхәммәт (салаллаһу ғәләйһи үәссәләм) ваҡытында урта йәшкә еткәндә сәхәбәләрҙе күреүселәр.
# Мөхәммәт (салаллаһу ғәләйһи үәссәләм) ваҡытында кесе йәштә сағында сәхәбәләрҙе күреүселәр.

Шулай уҡ исламға тиклемге дәүерҙә йәшәгән тәбиғиндәр категорияһы ла бар. Улар Аллаһ Рәсүле ваҡытында ислам ҡабул иткәндәр, әммә Уны күрмәгәндәр. Уларҙы мөхәдрәм () тип атайҙар.

Ҡөрьәндәге был аят тәбиғиндәр тураһында тип һанала:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Хәббаб ибн әл-Әратт

**Әбү Яхъя Хәббаб ибн әл-Әратт әт-Тамими** (; вафаты ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше (сәхәбә). Ҡушаматтары: ***Әбү Яхъя, Әбү Ғабдулла, Әбү Мөхәммәт''' йәки '''Әбү әбд-Раббиһи***.

## Биографияһы
Сығышы менән Бәнү Тамим ҡәбиләһенән. Бала сағынан әсирлеккә эләгә, Мәккәгә килтерелә. Өммө Әнмәрҙең ҡол була.

Хәббаб 15 йәшендә ислам ҡабул итә. Ул ислам ҡабул иткән алтынсы кеше; хужабикәһе һәм башҡа Мәккә мөшриктәре тарафынан төрлөсә язалауҙарға дусар булған тәүге мосолмандарҙың береһе. Хаббабтың хәле уның кеүек үк Мәккәнән булмаған Сүһәйб әр-Руми, Биләл ибн Рабах, Ғәммәр ибн Йәсир, Сүмәйә бинт Хәйәттең хәле кеүек ныҡ ҡатмарлаша, Мәккәнән һис бер ҡурсалаусы булмай. Уларҙың барыһы ла инаныстары өсөн төрлө ғазаптарға дусар була, ләкин ҡот осҡос яфаланһалар ҙа, диндән баш тартмайҙар. Хәббабтың тәненә ҡыҙған таштар менән тимер баҫҡандар, әммә ул айырыуса сабырлыҡ күрһәтеп, исламдан баш тартмай. Хәббабтың тәне язалауҙарҙан йәрәхәтләнеп бөткән була .

622 йылда Хәббаб башҡа мосолмандар менән бергә Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп бара (һижрәт). Унда ул мосолман общинаһын нығытыуҙа ҡатнаша. Хәлифәләр Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара иткән осорҙа Хәлифәт дошмандары менән һуғыштарҙа ҡатнаша.

### Вафаты
658 йылда 63 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Шүрәхбил ибн Хәсән

**Әбү Ғабдуллаһ Шүрәхбил ибн Хәсән** (; ; 572—570 — , Амвас) — ғәрәп ғәскәр башы. Исламға тәүге килеүселәрҙең береһе, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең яҡын көрәштәше (сәхәбә), Сүриә менән Фәләстинде яулағанда төп командирҙарҙың береһе.

## Биографияһы
Буласаҡ хәрби начальниктың бала сағы тураһында аҙ билдәле, шул иҫәптән тыуған ере лә билдәһеҙ. Атаһы Ғабдуллаһ ибн Мута ибн Әмр тураһында ла мәғлүмәттәр юҡ тиерлек

Шүрәхбил ибн Хәсән исламға тәүге килеүселәрҙең береһе була. Ул Мәккә мәжүсиҙәре яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була, шуның өсөн, Ибн Исхаҡ һүҙҙәре буйынса, Эфиопияға күсергә мәжбүр була . Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә һижрәтенән һуң ул да ҡалаға килеп, туғаны Суфыяндың өйөндә урынлаша. Шүрәхбил грамотаны белә, Пәйғәмбәрҙең сәркәтибе була, үәхиҙәрҙе һәм төрлө килешеүҙәрҙең текстарын яҙып бара.

Ғазауаттарҙа әүҙем ҡатнашҡан. Үлер алдынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр Шүрәхбилде Мысырға илсе итеп ебәрә. Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Мәҙинәгә кире ҡайта алған. Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Шңрәхбил Хаҡ хәлифәт мосолмандарының һуғыштарында ҡатнашыуын дауам итә, Әмр ибн әл-Ғәс һәм Хәлит ибн әл-Вәлиттең ярҙамсыһы була. Йәмәмәлә мосолмандар еңгәндән һуң, хәлифә Әбү Бәкер (632—634 йылдарҙа идара итә) Византия Сүриәһе һәм Фәләстингә ғәрәп ғәскәрҙәрен һөжүмгә ебәрә.

### Вафаты
Иорданияны баҫып алғанда Шүрәхбил ғәрәптәрҙең дүрт командирының береһе була. Әл-Балазури һәм әт-Табари һүҙҙәренсә, уның менән 7000 яугир булға. Фәләстинде яулап алғандан һуң Йәзид менән бергә төбәк идарасыһы вазифаһын ала, әммә шул уҡ йылда Амваста тағун (чума) эпидемияһы ваҡытында икеһе лә үлеп ҡала (уларҙан башҡа күп сәхәбәләр ҙә шул сирҙән вафат була) . Уға 67 (Ибн әл-Ғәсир һүҙенсә) йәки 69 (әл-Балазури һүҙенсә) йәш була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Şürahbîl b. Hasene / Efendioğlu M. // TDV İslâm Ansiklopedisi : [тур.] : 44 c.. — İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2010. — Т. 39. — С. 268.
Сүмәйә бинт Хәйәт

**Сүмәйә бинт Хәйәт** (;; вафаты ,  — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, Ислам динен ҡабул иткән тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе.

## Биографияһы
Сүмәйә бинт Хәйәттең ире Йәсир ибн Әмир ағалары менән Йәмәндән Мәккәгә бер ағаһын эҙләп килгән. Мәккәлә ҡалғас, ул Әбү Хүзәйфә менән дуҫлаша һәм Әбү Хүзәйфәнең ҡоло Сүмәйәгә өйләнә. Улдары Ғәммәр ибн Йәсир тыуғандан һуң Әбү Хүзәйфә Сүмәйәне азат итә. Һуңынан Сүмәйәя Йәсир әл-Әзрә әр-Румиға кейәүгә сыға .

Сүмәйә һәм уның ғаилә ағзалары асыҡтан-асыҡ ислам динен тота башлағас, Мәккә мөшриктәре, исламдан ваз кистерергә тырышып, уларҙы мыҫҡыл итергә тотона. Уларҙы көн ҡыҙыуында сүллеккә сығаралар, тимер күлдәк (һайман) кейҙерәләр, әммә ғаиләһе һынауҙарҙы сабырлыҡ менән үтеүен дауам итә һәм буйһонмай. Хатта ире Йәсирҙең үлеме лә уны һындырмай, һәм ул үҙен әл-Мүғира менән Әбү Йәһел ғаиләләренә ҡарата бик уҫал тота башлай. Бер ваҡыт Әбү Йәһел Сүмәйәгә: "Ул Мөхәммәткә тик уның матурлығы арҡаһында ғашиҡ булғанға ғына ышана! " — тип әйткән, әммә ҡатын уға ҡаты телләнеп яуап бирә. Асыуланған Әбү Йәһел Сүмәйәнең йөрәгенә һөңгө ҡаҙап үлтерә. Шулай итеп ул ислам хаҡына мөслимәләр араһынан беренсе шәһит булып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Үбәй ибн Кәгб

**Үбәй ибн Кәгб әл-Хәҙрәжи** (; ; вафаты 649) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе һәм кәтибе (секретары).Ҡөрьәнде матур итеп уҡый белгәне өсөн ***Әл-Ҡурра*** (ҡарыйҙарҙың ҡарыйы) тигән ҡушамат алған

## Биографияһы
Уның тулы исеме: Үбәй ибн Кәгб ибн Ҡайс әл-Хәҙрәжи. Мәҙинәлә тыуған һәм Хәҙрәж ҡәбиләһенән сыҡҡан. Мосолмандарҙың Мәҙинәгә күсенгәненә тиклем (Һижрәт) ислам динен ҡабул итә, Ғәҡәбә эргәһендәге икенсе антта ҡатнаша. Бәҙер, Өхүд, Ур һуғыштарында һәм мосолмандарҙың мөшриктәргә ҡаршы башҡа яуҙарында ҡатнаша. Өхүд янындағы һуғышта Үбәй ауыр яралана.

Ислам ҡабул иткәнгә тиклем үк уҡый-яҙа белә. Ул Мәҙинә мәсетендә мөғәллим итеп тәғәйенләнә. Ҡөрьән тәфсирҙәре белгесе булараҡ, Мәҙинәлә шул маҡсатта мәҙрәсә ойоштора.

Үбәй фиҡһ белгесе була һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында уҡ фәтүәләр сығара. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Үбәйҙе дәүләт вазифаларына тәғәйенләй. Ул шулай уҡ ҡәбиләләрҙән зәкәт йыйыусы була.

Ул бик күп изгелекле сифаттары менән айырылып тора, аскеттарса йәшәй, тәҡүә һәм диндар кеше була. Пәйғәмбәр үлгәндән һуң ул үҙенең ижтимағи һәм дәүләт эшмәкәрлеген дауам итә. Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәләрҙең яҡын кешеһе һәм кәңәшсеһе була. Уның шулай уҡ бер нисә тиҫтә хәҙис тапшырыуы билдәле

### Вафаты
Үбәй ибн Кәгб 649 йыл тирәһендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы

**Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы** (14 ғинуар 1972 йыл) — педагог. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
Зиннур Ғүмәр улы Боҫҡонов 1972 йылдың 14 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылында тыуған. 1979—1989 йылдарҙа тыуған ауылындағы мәктәптә уҡый. Совет Армияһы сафтарында 1990—1992 йылдарҙа хеҙмәт итә. 1994 йылда Кумертау педагогия училищеһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Әбделмәмбәт урта мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы булып эш башлай.

Зиннур Ғүмәр улының уҡыусылары — спорттың төрлө төрҙәре буйынса Бөтә Рәсәй һәм Республика ярыштары призерҙары һәм еңеүселәре. Улар араһында Рәсәйҙең спорт мастерлығына кандидат һәм спорт мастеры нормативын үтәгәндәр ҙә бар.

Зиннур Ғүмәр улы фотоһәүәҫкәр ҙә. Уның фотографиялары менән «Бәйләнештә» төркөмөндә
танышырға мөмкин.

Уның тураһында *BezFormata* сайтында түбәндәгеләр яҙыла:
.

2014 йылда Мәскәү ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй халыҡ фронты съезында ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Почетлы тәрбиә һәм мәғариф хеҙмәткәре (2020)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2003)
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2010)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (27 март, 2023 йыл)

## Матбуғатта уҡығыҙ
* Йәшлек гәзите. 9 октябрь 2015 йыл. Спорт — ул сәнғәт, оло мәҙәниәт (Гөлнур Ҡыуатова)
* Йәшлек гәзите. 19 июль 2013 йыл. Осҡандың офоғо киң (Т. Баһауетдинова)
* Киске Өфө гәзите. 04 июль 2021 йыл. Ауыл спорты донъя иңләй (Лилиә Исмәғилева)
* Газета Республика Башкортостан. 12 ғинуар 2012. Как физкультура стала основным предметом
* Башҡортостан гәзите. 31 июль 2013 йыл. Бына ниндәй ул бөрйәндәр! (Нурзилә Усманова)Бына ниндәй ул бөрйәндәр! 
* Таң гәзите, 18 февраль 2023 йыл Саңғыға һөйөү тәрбиәләйҙәр 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Бәсра

**Бәсра** (; ) — Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала, илдең төп порты, Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы буйында, Күвейт менән Иран араһында урынлашҡан. Исеме шундай уҡ исемле мөхәфазаның административ үҙәге. Бағдадтан һуң ҙурлығы буйынса икенсе һәм Ираҡта иң күп халыҡлы ҡала, шулай уҡ йәйгеһен температураһы 50 °C градустан юғары булған донъялағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе.

## Тарихы
Был ҡала Шумерҙың тарихи өлкәһенең бер өлөшө булып тора. Ул Синдбад-диңгеҙсенең тыуған ере һәм Библиялағы Эдем баҡсаһы урынлашҡан тип күҙалланған урындарҙың береһе тип һанала.

Исламға тиклемге дәүерҙә был төбәк ғәрәптәргә *Әл-Хариба* исеме менән билдәле булған, сөнки боронғо Әл-Харба ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан булған. Хәҙерге Бәсра рәсми булмаған күп кенә исемдәр менән атала, шул иҫәптән «Ираҡ әсәһе», «ғәрәп бишеге», «Шәреҡ Венецияһы» тигән атамалары ла бар.

Бәсраға 636 йылда йәки 637 йылда Ғүмәр ибн әл-Хәттаб үҙе яулап алған Месопотамияла ғәрәптәрҙең терәк пункты булараҡ нигеҙ һала.

## Климаты
Бәсраның климаты — тропик сүл. Йәйге айҙарҙа, июндән авгусҡа тиклем, Бәсра планеталағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе, температура даими +50 °C арта. Ҡышын Бәсраның уртаса температураһы +20 °C тирәһе, әммә ҡайһы берҙә ҡышҡы төндә температура 0°C-тан түбән төшә. Яуым-төшөм йылына 150 мм, башлыса ҡышын була. Юғары дымлылыҡ — ҡайһы берҙә 90%-тан аша — был Фарсы ҡултығына яҡын булыуы менән аңлатыла.

## Иҫтәлекле урындары
Файл:Basrah_corniche.JPG|мини|Шатт-әл-Ғәрәп
Файл:Alibinabitaleb.JPG|мини|Хәлифә Али мәсете
Файл:Basrah.JPG|мини|Иҫке Бәсра
Файл:Basra_1913_photo_Arne_C_Waern_Sweden.jpg|мини|Бәсра, 1913 йыл.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* , Багдад
* , Баку
* , Дубай
* , Нишапур
* , Акаба
* , Хьюстон

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Hallaq Wael*. The Origins and Evolution of Islamic Law. Cambridge University Press, 2005
* 
* *Madelung Wilferd*. «Abd Allah b. al-Zubayr and the Mahdi» in the Journal of Near Eastern Studies 40. 1981. pp. 291—305.
* *Vincent Stephen*. *Into The Red Zone: A Journey Into the Soul of Iraq*. ISBN 1-890626-57-0.
* 
* *Густерин П. В.* Ғәрәп Көнсығышындағы Ҡалалар. — М.: Көнсығыш—Көнбайыш, 2007. — 352 б. — (Энциклопедик белешмә). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4

## Һылтанмалар
* 
* Густерин П. В. Роль Басры в религиозной и культурной жизни Арабского халифата.
Йәрмүк һуғышы

**Йәрмүк һуғышы** (; , , *Иеромукос*) — Сүриәне һәм Фәләстинде мосолмандар яулап алыуы барышында Сүриәне ҡулға төшөрөр өсөн Византия һәм Ғәрәп ислам хәлифәлеге араһында алты көнлөк алыш. 636 йылдың 20 авгусында тамамлана.

## Алғы тарих

634 йылда мосолмандар Дамаскыны һәм Көньяҡ Сүриәнең күпселек ҡалаларын яулап ала. Византия императоры Ираклий I Сүриәне кире яулап алыу өсөн 200 000 кешенән (100 000 византиялы һәм 100 000 әрмән) торған армия йыя. Византия авторҙары был армияның ике командующийын — сакелларий (ҡаҙнасы) алашар Феодор Трифориус (Theodore Trithyrius) һәм Ваанды (Ваган — әрмән полководецы) телгә ала. Мосолмандар уларға 20 000 яугирҙы ҡаршы ҡуя. Был ғәскәргә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе Хәлит ибн Әл-Вәлид етәкселек итә.

Византияның ике юлбашсыһы ла — Ваган һәм Феодор — Йәрмүк янындағы алышта һәләк була.

## Эҙемтәләре
Византиялыларҙың Йәрмүк эргәһендәге еңелеүе һөҙөмтәһендә бөтә Фәләстин Дәүләте мосолмандарға буйһона. Мосолман ғәскәрҙәре Иерусалимды ҡамай. Аҡтыҡ сиккә еткән Иерусалим патриархы Софроний капитуляцияға ризалашып, ҡаланы Ғүмәр ибн әл-Хәттабҡа тапшыра. Был осраҡта Ғүмәрҙең миһырбанлылығы билдәле. Баш ҡалала йәшәүселәр выждан ирке ала; улар самалы ғына һалым ғына түләргә тейеш була. Нәсараларҙың сиркәүҙәренә теймәйҙәр. Ҡаланы алғанға тиклем үк сиркәү кәрәк-ярағының күп өлөшө диңгеҙ аша Константинополгә оҙатылған була.

Иерусалимды ғәрәптәр 637 йылда яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Yarmouk in Sword of Allah at GrandeStrategy by A.I. Akram
* Battle of Yarmuk, 636
Йома мәсете (Мәҙинә)

**Йома мәсете (**) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны. Мосолмандар һуңынан мәсет төҙөлгән урында тәүге тапҡыр Йома намаҙы уҡылған тип иҫәпләй. Шулай уҡ **Бәни Сәлим Мәсете**, **Әл-Вади Мәсете**, **Әл-Ғүбүибә Мәсете** йәки **Әтик Мәсете** булараҡ билдәле.

## Тарихы
Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм мөһәжирҙәр дүрт көн әл-Ҡүбәлә тотҡарлана. Йома көндө улар Мәҙинәгә барып етә һәм Вади-Ранун тирәһендә туҡтап, беренсе тапҡыр Йома намаҙын уҡый. Ошо урында Йома мәсете төҙөлгән.

Бөгөн был төбәк Джумаһ (Йома) тип атала.

Беренсе мәсет таштан төҙөлгән булған. Һуңынан бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған. Һуңғы реконструкция 1988 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны Ваҡыф министрлығы тарафынан башҡарыла. Элекке мәсет һүтелә һәм яңы мәсет төҙөлә.

Мәсет комплексына имам һәм мәзин бүлмәләре, китапхана, Тәхфид әл-Ҡөрьән мәҙрәсәһе һәм тәһәрәтхана инә. 1991 йылда мәсет дин тотоусылар өсөн яңынан асыла һәм 650 хажиҙы һыйҙыра ала.

## Тасуирламаһы
Йома мәсете Мәҙинәнән көньяҡ-көнбайышта, Вади-Ранунанан алыҫ түгел, Әл-Ҡүбә мәсетенән төньяҡҡа табан 900 метр алыҫлыҡта, Ән-Нәбәүи мәсетенән 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәсеттең бер манараһы, бер төп көмбәҙе, йәнә ҙур булмаған дүрт көмбәҙе бар.

## Иҫкәрмәләр
Әл-Ижәбәһ мәсете

**Әл-Ижәбәһ мәсете** (; ) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны. Шулай уҡ **Бәни Мүәвиә Мәсете** йәки **Әл-Мөбәхәлә Мәсете** булараҡ билдәле

## Тарихы
Әл-Ижәбә мәсете Мөхәммәт Пәйғәмбәр тере сағында төҙөлгән. Мәсет хаҡында Сәхих Мөслим хәҙисендә бәйән ителә. Мәсет Бәнү Ғәүес ырыуынан Мүәйә бин Мәлик бин Ғәүф ерендә төҙөлгән булған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әл-Әлиәнән ҡайтҡанда мәсет эргәһенән үтеп барған, күреп ҡалып шунда ингән, тип һөйләгән Әмир бин Сәғдари. Унда ул юлдаштары менән намаҙ уҡыған. Оҙаҡ доға ҡылғандан һуң, ул юлдаштарына боролоп, үҙенең Аллаһтан һораған өс теләге хаҡында һөйләгән. Ул халыҡты аслыҡтан һәм һыу баҫыуҙан ҡурсалауын, шулай уҡ кешеләр араһында ыҙғыш-талаштың туҡтауын һораған.

Аллаһ Иснәдендә әйтелгәнсә, һуғыш, яла яғыу һәм ыҙғыш Ҡиәмәт Көнөнә тиклем дауам итәсәк.

## Тасуирламаһы
Мәсет Баҡиҙан көньяҡҡа табан 385 метр алыҫлыҡта Әс-Ситтин урамында урынлашҡан. Ән-Нәбәүи мәсетенә тиклем ара (киңәйтелгәндән һуң) ни бары 580 метр тәшкил итә. Бөгөн был төбәк Бәни Мүәвиә районының бер өлөшө булып тора. Бер манараһы бар.

## Иҫкәрмәләр
Псәнчин

**Псәнчин** — фамилия.

* Псәнчин Айбулат Вәли улы (1967) — ғалим-географ. География фәндәре докторы (2004).
* Псәнчин Вәли Шәғәли улы (1930—2013) — тел белгесе, педагог‑методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1965).
* Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы (1904—1980) — 112-се кавалерия дивизияһы яугиры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бесәнсе
Ике ҡиблалы мәсет

**Әл-Ҡиблатайн мәсете**, **Ике ҡиблалы мәсет** (; ) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны.

## Тарихы
Әл-Ҡиблатайн мәсете Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән сағында уҡ төҙөлгән һәм тәүге мәсеттәрҙең береһе булып тора. Был мәсет мосолман йолаһында бик мөһим урын тота, сөнки тап ошонда Аллаһтан Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Ҡәғбәне ҡибла сифатында ҡабул итергә бойорған үәхи иңгән.

Шуға тиклем Ҡотдос (Иерусалим) исламдың ҡиблаһы булған. Уның йүнәлешендә мосолмандар намаҙ (сәләт) уҡырғә тейеш булған. Мәккәлә, шулай уҡ 17-18 ай буйы Мәҙинәлә булғанда, улар Иерусалим яғына ҡарап намаҙ уҡыған. (625 йылда ҡибла урынын мәңгелеккә Мәкккәләге Ҡәғбә биләй)).

## Күренеше
File:Masjid Qiblatain.jpg
File:MQiblat 091109-0115.jpg
File:Al-Qiblatin Mosque.jpg

## Иҫкәрмәләр
Әбүбәкер (мәғәнәләр)

**Әбүбәкер** — ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Әбүбәкер (исем) — башҡорт ир-ат исеме.
* Әбүбәкер — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Гай районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әбүбәкеров
Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе)

**Әбүбәкер** (башҡа атамалары — *2-се Әбеш*, *Ҡасаҡ*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай (Хәлил) районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Үҙәмбай ауыл советы составында булған.

## Географик урынлашыуы
Гөбөрлө йылғаһы буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.

XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында кире Гөбөрлө тауҙарына күсәләр. 1816 йылдан һуң Гөбөрлө йылғаһы буйына Әбеш (Әбүзәр) ауылынан йорт старшинаһы Әбүбәкер Көсөков, йорт старшинаһы Исхаҡ Әбешев, Боҫҡоновтар ғаиләһе, Ильяс Торошев күскән.

1858 йылда Әбеш ауылынан Ғәбдесәләм Хәмитов, Сабаҡлы ауылынан Ҡоҙаш (Кужаш) Ишбаев (Игебаев), Хәлил ауылынан Әбделкәрим Байғаҙаҡов ғаиләләре менән күсерелә. 1863 йылда Әбүбәкерҙән Хәлил ауылына Исхаҡ Исмәғилов ғаиләһе менән күсерелә.

1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Әбүбәкер, Сабаҡлы, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. Хәлил (Гай) районы составында була.

1950-се йылдарҙың аҙағында ауыл юҡҡа сыҡҡан.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәмбәриә мәсете

**Ғәмбәриә мәсете** (; ; ) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны. Шулай уҡ **Хәмидиә мәсете** булараҡ билдәле.

## Тарихы
Ғәмбәриә мәсете Мәҙинәлә төрөктәр хакимлыҡ иткән осорҙа ғосмандар тарафынан төҙөлә.

Мәсет ғосман солтаны Әбделхәмит II бойороғо буйынса 1908 йылда Хижәз тимер юлы проекты сиктәрендә әл-Мөғәзим тимер юлы вокзалы янында төҙөлгән. Мәсет яҡын ғына урынлашҡан Ғәмбәриә ҡапҡалары хөрмәтенә шундай атама алған.

Ғосман империяһы Хижәзгә эйә булған осорҙа төҙөлгән һәм Сәғүд Ғәрәбстаны хөкүмәте емермәгән бик аҙ тарихи биналарҙың береһе — Ғәмбәриә мәсете..

## Тасуирламаһы
Ғәмбәриә мәсете ғосман архитектура стилендә төҙөлгән. Ике манараһы бар, көмбәҙҙәренең береһе ҙур, бишеһе бәләкәй.

## Күренеше
File:مسجد العنبرية 2.jpg|
File:مسجد العنبرية 1.jpg
File:مسجد العنبرية.jpg
File:Anberiye Camii.jpg

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Foto dan Video Masjid Al-'Anbariyah
Әс-Сәҡийә мәсете

**Әс-Сәҡийә мәсете** (;) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны.

## Тарихы
Әс-Сәҡийә мәсете Сәғд ибн Әби Үәҡҡастың Суҡйә ҡоҙоғо хөрмәтенә шулай атала.

Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән саҡта, Бәҙер һуғышында еңгәндән һуң төҙөлгән булған. Хәҙистә һуғышҡа китер алдынан Пәйғәмбәрҙең Суҡйә янында урынлашҡан ҡоҙоҡ һыуы менән тәһәрәтләнеүе яҙылған. Мәсет төҙөлгән урында Пәйғәмбәргә Әл-Әнфәл сүрәһе иңгән. Шулай уҡ был мәсеттә Ғаббас бин Ғабдул Мотталип үтенесе буйынса Ғүмәр ибн әл-Хәттаб беренсе тапҡыр Истиҡлаа намаҙын үткәргән (ямғыр саҡырыу намаҙы)

## Тасуирламаһы
Әс-Сәҡийә мәсете Анбарияның хәҙерге тимер юл вокзалында урынлашҡан. Был ҙур булмаған мәсеттең өс көмбәҙе бар. Мәсеттең киңлеге 56 метр. Унда өмәүиҙәрҙең архитектура стиле элементтары бар. Мәсет король Фәхд ибн Ғабдулла-Әзиз әл Сәғүд идара иткән ваҡытта реконструкциялана.

## Иҫкәрмәләр
Фәсеһ мәсете

**Фәсеһ мәсете** () йәки **Өхүд мәсете** (; ) — Сәғүд Ғәрәбстанының Мәҙинә ҡалаһында Өхүд тауы итәгендә урынлашҡан бәләкәй мәсет.

## Тарихы
Өхүд һуғышынан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Өйлә намаҙын ошо мәсеттә уҡыған тигән ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар.

Элекке бина емерелгән, көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ диуарҙарының бер нисә харабаһы ғына ҡалған, михраб әле лә күренеп тора. Бина хәҙер һаҡланыу маҡсатында тимер ҡойма менән уратып алынған.

### Урынлашыуы
Мәсет Ән-Нәбәүи мәсетенән 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан

## Иҫкәрмәләр
Медицина-гигиена терминдарының ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлеге

**Медицина-гигиена терминдарының ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлеге** — медицина һәм гигиена терминдарының ҡыҫҡаса һүҙлеге. Тәүге тапҡыр 1990 йылда Өфөлә "Башҡортостан китап нәшриәте"ндә донъя күрә. Төҙөүсеһе— медицина фәндәре кандидаты В. З.Ғүмәров.

Һүҙлектә 20 меңдән артыҡ медицина һәм гигиена буйынса рус телендәге терминдарҙың башҡортсаға тәржемәһе һәм уларға ҡыҫҡаса аңлатма бирелә.

Медицина буйынса башҡорт теле һүҙлеге тәүге тапҡыр 1935 йылда латин хәрефтәре менән нәшер ителә. Уның төҙөүсеһе— М. Н.Мөхәмәтов була (Мухамедов М. Н. и др. «Русско-латинско-башкирский словарь медицинских
терминов», Уфа, 1935).

1981 йылда «Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса рус- башҡорт һүҙлеге» («Русско-башкирский словарь по анатомии и физиологии человека») баҫтырыла.

Медицина фәне башҡа фәндәр кеүек үк йылдам үҫешә, яңы медицина терминдары барлыҡҡа килә, ҡайһы берҙәре иҫкереп, ҡулланыштан төшөп ҡала, шуға күрә һүҙлектәрҙе яңыртыу ихтыяжы һәр саҡ һаҡланып килә.

Был Һүҙлек медицина хеҙмәткәрҙәре, журналистар, уҡытыусылар, студенттар һ.б. тәғәйенләнгән.
 

## Әҙәбиәт
* Гумаров В. 3. Краткий русско-башкирский словарь медико-гигиенических терминов.— Изд. 1-ое.— Уфа: Башк.
кн. изд-во, 1990.— 272 с. ISBN 5-295-00411-2

* 

## Һылтанмалар
* Вклад В. З. Гумарова в развитие медицинской журналистики Башкортостана

* Рабочая программа факультативной дисциплины 

## Иҫкәрмәләр
Йәмиғ мәсете (Минск)

**Йәмиғ мәсете** — Минскиҙағы мәсет. Грибоедов урамы, 29-сы йортта урынлашҡан.

## Тарихы

Тәүге ағас мәсет Минскиҙа татарҙар йәшәгән районда 1599 йылда барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Татар слободаһы атамаһын ала). XX быуат башында иҫке ағас мәсет урынында яңы таш мәсет һалына. 1962 йылда «Юбилейная» ҡунаҡханаһын төҙөү өсөн емертелә. Мәсет эргәһендә урынлашҡан мосолман зыяраты шулай уҡ 1974 йылда юҡ ителә.

1997 йылда архитекторҙар Борис Александров һәм Владимир Трацевский мәсетте реставрациялау проектын әҙерләй.

Йәмиғ мәсетенең тәүге ташы 2004 йылда һалына. Башта проект Сәғүд Ғәрәбстанының «Rabbita» хәйриә ойошмаһы тарафынан финанслана. Һуңғараҡ Рәсәйҙән һәм Төркиәнән бағыусылар килеп сыға. 2010 йылда төҙөлөш туҡтатыла.

Мәсет төҙөлөшө 2016 йылда тамамлана һәм Төркиәнең Дини ваҡыфынан белорус мосолмандарына бүләк булып тора. 2016 йылдың 11 ноябрендә мәсетте асыу тантанаһында Беларусь Республикаһы Президенты Александр Лукашенко һәм Төркиә Президенты Рәжәп Тайип Эрдоған ҡатнашалар.

2019 йылда йәмиғ мәсетендә Ислам музейы асылған. Экспозицияға белорус ерҙәрендә ислам тарихы тураһында һөйләүсе Белоруссияла һәм сит илдәрҙән йыйылған артефакттар ингән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белоруссияла ислам

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Бәйғәт мәсете

**Бәйғәт мәсете** (; ) — Сәғүд Ғәрәбстанының Мәккә ҡалаһы эргәһендәге мәсет. Шулай уҡ **Әл-Ғәҡәбә убаһындағы мәсет** булараҡ та билдәле.

## Тарихы
Бәйғәт мәсете 761 йылда хәлифә Әбү Жәфәр әл-Мансур бойороғо буйынса әл-Бәйғәт тигән урында, Ғәрәфәт тауы менән Мина үҙәне араһындағы юлдан алыҫ түгел әл-Ғәҡәбә тауы битләүендә һалына.

Тап ошо урында 621 йылда Ғәүс һәм Хәзрәж ғәрәп ҡәбиләләре вәкилдәре һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән осрашҡан. Ун ике ансар (10 хәзрәжи һәм 2 ауси) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә урлашмаҫҡа, зина ҡылмаҫҡа, балаларҙы үлтермәҫкә, яла яҡмаҫҡа һәм ғәйбәт һөйләмәҫкә тантаналы Бәйғәт (ант) килтерә. Улар шулай уҡ Мөхәммәткә, Пәйғәмбәр булараҡ, буйһонорға, Аллаһ ихтыярын үтәргә, Рәсүлгә шатлыҡта ла, ҡайғыла ла тоғролоҡ һаҡларға ант иткән. Ғәҡәбә янындағы ант һүҙмә-һүҙ Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең 12 аятынан өҙөктө ҡабатлай.

Атама шул Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәткә бәйле килеп сыҡҡан.

## Тасуирламаһы
Бәйғәт мәсете Мәккәнән көнсығышҡа табан, әл-Ғәҡәбәләге джәмрәнән 300 метр алыҫлыҡта, Джәмәрәт күперенең уң яғында урынлашҡан.

Мәсеттә асыҡ ихата бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт 
* Джәмәрәт
* Әт-Тәшриҡ көндәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* تاريخ مسجد البيعة في مشعر منى
* مسجد «البيعة» في مشعر منى يؤرخ مراحل العصور الإسلامية 
* 
*
Альбока

**Альбока** (, ) — баск тынлы музыка ҡоралы. Испанияның Бискайя, Гипускоа һәм Наварра провинцияларында таралған.

## Тасуирламаһы

Бынан тыш, тын алыуҙы туҡтатыу һәм тәьмин итеү өсөн телсек тирәләй хайуан мөгөҙөнән ҡамыш ҡалпаҡ кейелә түңәрәк тын алыу даими уйнау өсөн. На баск теле альбок уйынсыһы тип атала  Альбок йырсыға бубналағы аккомпанемент өсөн ҡулланыла.

Альбока Басктар төбәгенән Сыҡһа Ла, Бындай ҡоралдарҙы Бөтә Испанияла, Шул Иҫәптән Мадридта ла табырға мөмкин ( Исемдең килеп сығышы ғәрәп  (

Һыбыҙғылар тотош ҡамыштан, бармаҡтары менән тишекле ҙур булмаған диаметрлы көй торбаһынан һәм традицион рәүештә хайуан мөгөҙөнән эшләнгән ҡыңғырауҙан яһала. Хайуан мөгөҙөнән яһалған ҡалпаҡ ғәҙәттә идиоглот ҡамышын үҙ эсенә ала. Был ҡоралдар Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем 2700 йылда табылған бер үҫмер идиоглотлы инструменттарҙан барлыҡҡа килгән. Мысырҙа Боронғо батшалыҡ осоронда (беҙҙең эраға тиклем 2778-2723 йылдар) меметтар Саккаррала ете кәшәнә рельефында, Гизала алты кәшәнәлә һәм Хенткаус королеваһы пирамидаһында һүрәтләнә. Һуңғараҡ ҡамыш торбаһына резонансты көсәйтеү өсөн рожкалар өҫтәлә. Ҡамыш тирәләй ҡалпаҡтар ҙа өҫтәлә, һәм уйынсы ҡамышты активациялау урынына, уны ауыҙына тотоу урынына, рожков торбаһына өрөп өрөргә тейеш була.

Альбоктың ике ҡамыш көпшәһе, һәр осонда ағас тотҡаһы һәм рожок бар. Бәлки, ул ике ҡамыш көпшәһенән торған марокко икеләтә һыбыҙғыһынан килеп сыҡҡандыр, уларҙың һәр береһе һыйыр мөгөҙө менән тәьмин ителгән. Альбок Испанияла 13-сө быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Был хаҡта уйланырға мөмкин 

Билдәле  Ул шулай уҡ хәҙерге төркөмдәргә берләштерелә 

## Иҫкәрмәләр
Әл-Көтөбиә

**Әл-Көтөбиә** (; ; ; *"китап һатыусылар мәсете "*) — Марокко ҡалаһы Марракештағы 69 метрлыҡ гүзәл манаралы иң ҙур мәсет. Был манара Рабаттағы Хәсән манараһының, Севильялағы мәсет манараһы — Гиральданың прототибы булып хеҙмәт иткән. Төҙөлөштөң заказсыһы әмир Яҡуп әл-Мансур (1184-99 йй. идара иткән) булған.

Мәсеттең исеме йә ундағы китапхананан (*бор.* көтөпхана), йә уның эргәһендә китап һатып тороусыларҙан килеп сыҡҡан.

Манараны дүрт баҡыр шар ослай.Ә эсендәге баҫҡысының киңлеге мәзин атҡа атланып менерлек итеп төҙөлгән.

## Галерея

Файл:Koutoubia.JPG|Әл-Көтөбиә
Файл:MoroccoMarrakech KoutoubiaMosqueTop.jpg|Марокколағы манара
Файл:MoroccoMarrakech KoutoubiaMosqueSunset.jpg|Манара эңерҙә


## Ҡыҙыҡлы факттар
* Әл-Көтөбиә мәсете Француз сит ил легионының 4-се уҡыу полкы гербында төшөрөлгән.
* Мәсет Уинстон Черчиллдең «Әл-Көтөбиә мәсете манараһы» тигән картинаһында һүрәтләнгән(1943).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хәсән манараһы

**Хәсән манараһы** (;  — Марокконың Рабат ҡалаһындағы мәсет

## Тарихы
1195 йылда Әлмөхәд әмире Яҡуп әл-Мансур Ҡәсбә Үдәйә янында  нигеҙ һалдырған мәсет манараһы. 86 метр бейеклектә төҙөлөп, ул ислам донъяһының иң бейек бинаһы буласаҡ тип фараз ителә. 1199 йылда, манараһы 44 метр бейеклеккә тиклем төҙөлөп бөткәс, әмир вафат була һәм төҙөлөш туҡтатыла.

Үҙенең архитектура күренеше буйынса Хәсән манараһы шул уҡ ваҡытта төҙөлөп ятҡан Севильялағы Гиральда манараһына яҡын — ихтимал, шул уҡ архитекторҙар күҙәтеүе аҫтында төҙөлгәндер. Ике бинаның да прототибы булып Марракештағы бейеклеге 70 метрға яҡын Әл-Көтөбиә мәсете манараһы иҫәпләнә.

Манара янында төҙөлөргә тейеш булған мөһабәт мәсеттәнҡомташтан һалынған ике йөҙләп бағана ғына һаҡланып ҡалған.

1960-сы йй. ошо бағаналар торған майҙандың икенсе яғында Мөхәммәт V һәм уның улдарына бағышланған заманса кәшәнә төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Сабаҡлы

**Түбәнге Сабаҡлы** (башҡа атамалары — *Сабаҡлы*, *Кесе Шәрип*, *Урта ауыл*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Һары ауыл советына ҡараған.

## Этимологияһы
Атамаһы Сабаҡлы йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән.

## Географик урынлашыуы
Сабаҡлы йылғаһы буйында, Үрге Сабаҡлы ауылынан 1 км түбәндәрәк урынлашҡан булған.

## Тарихы
Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.

1859 йылда ауылда Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итеүселәр оставкалағы сотник Мөхәмәт Ҡыуатов, зауряд-хорунжий Ырыҫмөхәмәт Ҡыуатов, зауряд-сотник Зюша Иҫәнбаев, урядник Сәйфулла Яҡупов, указлы мулла Рәхмәтулла Мырҙабәков теркәлгән. 1858 йылда Сабаҡлы ауылынан Ҡоҙаш (Кужаш) Ишбаев (Игебаев) Әбүбәкер ауылына, ә Буранғол ауылынан Сәйфулла Мырҙаҡаев һәм Сәйфелмөлөк Машинаның ғаиләләре, Юлғотло ауылынан Сәфәрғәлей Айбулатовтың ғаиләһе киреһенсә Сабаҡлыға күсерелә.

1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Сабаҡлы, Әбүбәкер, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1950 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы составында була. 1950—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы составында була. 1959 йылдан Хәлил районы (1960 йылда Гай районы тип үҙгәртелә), ә аҙаҡ Ҡыуандыҡ районы составында була.

1970-се йылдарҙың аҙағында ауыл юҡҡа сыҡҡан.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Исламғолова Ынйы Әхмәт ҡыҙы (1935) — педагог-методист.
* Мырҙабәков Мәргән Әхмәт улы (1928—2016) — журналист.

## Иҫкәрмәләр
Яҡуп әл-Мансур

**Әбү Йософ Яҡуп әл-Мансур** ((ابو يوسف يعقوب المنصور; ; 1160 — 23 ғинуар 1199, Марракеш) — Әлмөхәдтәр династияһында өсөнсө хәлифә (1184-99). Ул идара иткән йылдарҙа Әлмәхәдтәр дәүләте үҙенең ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә етә.

## Биографияһы
Атаһы Әбү Яҡуп Йософ Португалияла һәләк булғандан һуң тәхеткә ултыра. Христиандарҙан үс алырға ант итә, әммә тәүге осорҙа уның иғтибары Алжир һәм башҡа ҡалаларҙы яулап алған бербер ҡәбиләләре ихтилалына йүнәлтелә.

Африкалағы дошмандарҙы еңеп, хәлифә үҙ ғәскәрҙәрен төньяҡҡа алып китә. Мадридҡа барып етә һәм Аларкос янындағы һуғышта (1195) Кастилия короле VIII Альфонсты тар-мар итә. Үҙенең хәрби уңыштары хөрмәтенә ул «әл-мансур» ҡушаматы ала, был «еңеүсе» тигәнде аңлата.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында Марракеш ҡалаһында йәшәй, дәүләт эштәрен улы Мөхәммәт ән-Насирға тапшырып ҡуя. Ул йылдарҙа уның хәстәре баш ҡала мәсеттәре Әл-Көтөбиәһәм Әл-Мансурияны төҙөүҙе тамамлауға йүнәлтелә.

Мәҙәниәт тарихында әл-Мансур уның һарайында йәшәгән фәйләсуф Ибн Рөшдтө (Аверроэс) ҡурсалаусы булып ҡала.

Ул Рабатта башлаған донъялағы иң ҙур мәсет төҙөлөшө хаким үлгәндән һуң туҡтап ҡала.

Мосолман тарихсылары бер тауыштан Әбү Яҡуп әл-Мансурҙың батшалыҡ итеүен Әлмөхәд империяһы тарихында иң сағыу осор тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Якуб аль-Мансур в Британской энциклопедии
*
Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса русса-башҡортса һүҙлек

**Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса русса-башҡортса һүҙлек**— кеше анатомияһы, физиологияһы, шулай уҡ ҡайһы бер яҡын фәндәр буйынса русса-башҡортса һүҙлек. 1981 йылда Өфөлә "Башҡортостан китап нәшриәте"ндә баҫтырыла. Китаптың төҙөүсеһе— медицина фәндәре кандидаты Вәрис Зыяҡай улы Ғүмәров.

## Эстәлеге
Һүҙлеккә башлыса анатомия һәм физиология һәм гистология, биология, биохимия һ.б. буйынса 6000 тирәһе термин индерелгән.

Башҡортса тейешле термин булмаған осраҡтарҙа рус телендәге терминдар башҡортсаға тәржемә ителеп, яңы терминдар яһала (мәҫәлән, скуловая кость — бит осо һөйәге, лучевая кость — беләк ҡушары һөйәге һ.б.). Ҡайһы бер терминдарға башҡортса аңлатма бирелә.

Грек һәм латин теленән рус теленә ингән ҡайһы бер һүҙҙәр үҙгәрешһеҙ индерелгән (абдукция, аппендикс, эпителий һ.б.). Синонимдар булған осраҡта төрлө варианттар бирелә.

Һүҙлекте төҙөүҙә Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусылары ярҙам итә.

Һүҙлекте төҙөгәндә ҡулланылған әҙәбиәт: «Русско-английский медицинский словарь» (Елисеенков Ю. Б. и др., М., 1975). «Анатомический словарь латино-русский, русско-латинский» (Т. Г. Казаченок, Минск, 1976)., «Словарь-справочник по медицинской терминологии» (Шубов Я. И., М., 1973), «Большая медицинская и Малая медицинская энциклопедии» (М., 1977, 1965), «Русско-башкирский словарь» (Дмитриев Н. К., Ахмеров К. 3. и др., М., 1958), «Русско-латинско-башкирский словарь медицинских терминов» (Мухамедов М. Н., Абдрашитов X. А., Уфа, 1935) һ.б.

Китап халыҡ араһында санитар ағартыу эштәрен алып барыусы медицина хеҙмәткәрҙәренә, медицина темаһына материалдар әҙерләүсе гәзит, радио, телевидение журналистарына һәм нәшриәт хеҙмәткәрҙәренә тәғәйенләнә.

## Әҙәбиәт
*

## Һылтанмалар
* Русско-башкирский словарь по анатомии и физиологии человека 
* Деятели. Гумаров Варис Зиякаевич

## Иҫкәрмәләр