open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡултай

**Башҡултай** (*Баш-Ҡалтай, Башҡорт Ҡалтай*; ) — Пермь крайының Пермь районындағы тарихи башҡорт ауылы, Ҡултай ауыл биләмәһенә керә.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 666 кеше теркәлгән.

2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 698 кеше теркәлгән.

## Тарихы
Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәровтың ғилми хеҙмәттәрендә ауылда йәшәүселәр ғәйнә ҡәбиләһенә ҡараған татарҙар тип иҫкә алыналар

Был фекер ревизия мәғлүмәттәре менән дә иҫбатлана. 1816 йылда ауылда 229, ә 1834 йылда 576 башҡорт теркәлгән. 
1859 йылда үткәрелгән X ревизия ауылда 441 ир һәм 354 ҡатын-ҡыҙҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бирә.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

XIX быуатта ауылда шулай уҡ мәсет һәм тирмән булған.

## Иҫтәлекле урыны
Ауыл янында тимер дүңгәләктәрҙән торған, бейеклеге 7 метрға етә яҙған монументаль һәйкәл эшләнгән. Уны ябай слесарь-сантехник Әнәс Мырҙаҡаев тимер торбаларҙан киҫеп дүңгәләктәр эшләп беркетеп яһаған. "Батыр торҡаһы" тип атаған ул үҙенең башҡорт батырҙарына бағышланған әҫәрен. Эш 4,5 йыл буйы барған.

Автор вафат булған

Әнәс Мырҙаҡаев үҙе тураһында бик күп яҡты иҫтәлектәр ҡалдырған кеше. Ул Псков өлкөһенә бер нисә йыл барып, шунда емерелеп ятҡан ҡәбер һәйкәлдәрен, ҡоймаларын тәртипкә килтергән,ә тыуған ауылдарында һуғыш ҡорбандарына бағышлап һәйкәл һалған, ауыл зыяратының кәртәһен тәрбиәләп торған 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәйнә
* Мол

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Пермь крайы энциклопедияһынан
*
Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы

**Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы** (3 апрель 1914 йыл — 25 декабрь 1982 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, 1951—1962 йылдарҙа Министрҙар Советы Рәйесе. СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1957), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордены кавалеры.

## Биографияһы
Вәли Ғәбей улы Нәбиуллин 1914 йылдың 3 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Иҫке Күсәрбай ауылында тыуған.

ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған (Мәскәү, 1949).

1933 йылдан хужалыҡ эшендә, 1938 йылда — ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитетында (1940 йылдан башлап 1‑се секретарь), 1939—1947 йылдарҙа БАССР Юғары Советы рәйесе, 1943 йылда — ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының малсылыҡ бүлеге мөдире, 1945—1946 йылдарҙа БАССР‑ҙың игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, малсылыҡ министры. 1949 йылдан башлап БАССР‑ҙың ауыл хужалығы министры, 1951 йылдан — БАССР Министрҙар Советы Рәйесе.

1962—1971 йылдарҙа «Башлес» ағас әҙерләү комбинаты начальнигы булып эшләй.

СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Ленин (1957), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордендары менән бүләкләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәмбашҡа бүләктәре
* Ленин (1957), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордендары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы

**Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы** (1 ғинуар 1961 йыл — 2004 йыл) — журналист, яҙыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1985—1997 йылдарҙа хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре, 1997—2004 йылдарҙа «Аманат» журналының әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөхәррире. 

## Биографияһы
* Марсель Бәғҙәт улы Искәндәров 1961 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Күмертау районы (хәҙер Көйөргәҙе районы) Яҡшымбәт ауылында тыуа.
* Ата-әсәһе 1967 йылда әсәһенең тыуған ауылы Таймаҫҡа күсеү сәбәле, яңы ауылда башланғыс класҡа уҡырға төшә.
* Таймаҫ урта мәктәбенең 8-се класын тамамлағас, Мәләүез ҡалаһының 63-сө профтехучилищеһында уҡый.
* Хеҙмәт юлын Мәләүез химия заводында башлай.
* 1984—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
* 1985 йылда «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһына эшкә килә.
* 1997 йылда «Аманат» журналында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөхәррире вазифаһын башҡара.
* 2004 йылда вафат була һәм Көйөргәҙе районының Таймаҫ ауылы зыяратында ерләнә.

## Ижады
Марсель Искәндәр мәктәптә, училищела, университетта уҡыған ваҡытта хикәйәләр, мәҡәләләр яҙа.
Өфөлә уҡыған, эшләгән сағында проза менән ныҡлап шөғөлләнә башлай, шуның һөҙөмтәһе булараҡ уның «Ҡомаҡтар» исемле роман һәм «Юл сатында» исемле хикәйәләр йыйынтыҡтары донъя күрә. Был әҫәрҙәрендә уның геройҙары үҙҙәренең яҡты хыялдары өсөн көрәшеп, әхлаҡ һынауҙары аша үтә, көслө рухлы кешеләрҙең яҙмыш ауырлыҡтарына бирешмәүҙәрен күрһәтә. Автор шулай уҡ милли рух өсөн көрәшергә кәрәклеген һүрәтләй.
 
Марсель Искәндәров күренекле яҙыусы Ғәли Ибраһимовтың «Кинйә» романын уҡыусыларға еткереүҙә ҙур тырышлыҡ һала.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Йәнбирҙина Зөбәржәт Нәби ҡыҙы

**Йәнбирҙина Зөбәржәт Нәби ҡыҙы** (18 сентябрь 1945 йыл — 9 май 2009 йыл) — шағир, 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (2001).

## Биографияһы
* Зөбәржәт Нәби ҡыҙы Йәнбирҙина 1945 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Ҡунаҡбай ауылында тыуған.
* 1973 йылдан алып Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм Стәрлетамаҡ районының төрлө предприятиеларында һәм учреждениеларында эшләй.
* 1992—1994 һәм 2000—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант.
* 1996—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының «Шишмә» Күмертау яҙыусылар ойошмаһы яуаплы секретары.
* 2009 йылда Стәрлетамаҡта вафат була.

## Ижады
Зөбәржәт Йәнбирҙинаның «Йөҙөк ҡашы» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1978 йылда сыға. Уның ижадына тәрән хис-тойғолар, тел байлығы, образлылыҡ хас. «Күк мунсаҡ» (1991), «Ил инәһе» (1995), «Һандал» (2001), «Даға сыңы» (2005) һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтарына ингән әҫәрҙәренең төп темаһы — туған халҡының яҙмышы, тормошта кешенең үҙ урыны, ҡатын-ҡыҙ бәхете.

Яҙылып бөтмәгән «Көҫәпәй» романы (1-се һәм 2-се бүлектәре 1977 һәм 2001 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында баҫылып сыға.
Зөбәржәт Йәнбирҙина башҡорт балалар шиғриәте өлкәһендә лә ижад итә. Кескәйҙәр өсөн яҙылған «Ҡолонсаҡ» (1992), «Айбулатым — ейәнем» (1994) китаптары авторы. Әҫәрҙәре рус теленә тәржемә ителгән. Шиғырҙарына йырҙар яҙылған.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006).
* Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (2001, 2006).

## Әҫәрҙәре
* Даға сыңы: шиғырҙар. — Өфө, 2005.

## Сығанаҡтар
* 
* Башҡортостан энциклопедияһы.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
2-се Ҡыҙылъяр

**2-се Ҡыҙылъяр (Икенсе Әржән)** — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618160, ОКАТО коды — 57204825002.

Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 4 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь—август айҙарына тура килә.

## Халыҡ һаны
** XVIII—XIX быуаттырҙа Рәсәй империяһында үткәрелгән ревизиялар мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**.

**Рәсәй империяһы, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

2005 йылда ауылда 646 кеше йәшәгән.

## Тарихы

## Ауылдың билдәле шәхестәре

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Мәхмүт Ғәли

**Мәхмүт Ғәли** (Мәхмүт бине Ғәли бине Ғүмәр әл-Болғари әс-Сараи әл-Ҡәрдәри) — XIII—XIV быуаттарҙа йәшәп ижад иткән төрки шағиры.

Мәхмүт Ғәли — дини-дидактик характерҙағы «Нәһж әл-фәрадис» әҫәре авторы. Әл-Ҡәрдәри псевдонимы Мәхмүт Ғәлиҙең Ҡәрдәр (хәҙерге Харәзм)ҡалаһында тыуыуын, белем алыуын, йәки сығышы менән ҡәрдәр ҡаҙаҡ ырыуынан булыуын белдереүе мөмкин. Һарай ҡалаларының береһендә, фаразланыуынса, Һарай-Бәркәлә йәшәгән. Әҫәр йөкмәткеһенән авторҙың дин, фәлсәфә һәм көнсығыш әҙәбиәте өлкәһендә уҡымышлы кеше булыуы күҙаллана. Төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен камиллыҡта белгән.

«Нәһж әл-фәрадистың» 1360 йылғы иң иртә яҙылған күсермәһендә Мәхмүт Ғәлиҙең шул уҡ йылдың 22 мартында вафат булыуы теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Нәһжел-фәрадис. Казан, 2002.
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 1-се т. Өфө, 1990.

## Һылтанмалар
*
Мәүлит Айытов

**Мәүлит Айытов** (1724 — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы Себер даруғаһының Һунлар олоҫо Сүмәкәй ауылы башҡорто. Ҡәнзәфәр Усаев, Ҡунаҡбай Йомаев менән берлектә Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Көңгөр ҡалаһы тирәһендә һуғыша. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Мәсем хан

**Мәсем хан** — XV быуаттың 2-се яртыһында йәшәгән Ете башҡорт ырыуы берләшмәһе ханы. Фольклор сығанаҡтары, айырыуса, «Бабсаҡ менән Күсәк» эпосы буйынса билдәле. Башҡорт риүәйәттәренә ярашлы, Мәсем хан ставкаһы Мәсемтау итәгендә (Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы янында) урынлашҡан була. Ҡана йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы) тамағында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Киреев А. Н.* Башкирский народный героический эпос. Уфа, 1970.
* *Сагитов М. М.* О башкирском народном сказании «Бабсак и Кусяк» //Фольклоистика в Советской Башкирии. Уфа, 1971.
* *Сәғитов М. М.* Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. Өфө, 1987.

## Һылтанмалар
Муса Улыев

**Муса Улыев** (1773—?) — 1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы. Ырымбур провинцияһы Сәйет биҫтәһенең сауҙагәр татары. Шул уҡ биҫтәнең старшинаһы. Ихтилалға 1773 йылдың октябрендә ҡушыла, Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың март аҙағында Татищев ҡәлғәһе янында, Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылғандан һуң, хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡушыла. А.Т. Соколовты ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереүҙәрҙә була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы.
Әйлестан

**«Әйлестан»** — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендәге биш район өсөн нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит.
 
Баҫма 2008 йылдың 1 ғинуарынан сыға, шишәмбе, кесе йома һәм шәмбе көндәрендә 500 данаға тиклем тираж менән донъя күрә. Гәзиттең ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы, «Дуванский вестник» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятиеһы.

«Әйлестан» Дыуан районы үҙәге Мәсәғүт ауылында баҫыла һәм республиканың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан биш район -   Балаҡатай, Дыуан, Ҡыйғы, Мәсетле һәм Салауат райондарында таратыла. Гәзиттең индексы 99779. Беренсе мөхәррире - Зыял Шәйхетдинов, СССР Журналистар союзы ағзаһы, «Совет Башҡортостаны» (1992 йылдан «Башҡортостан») гәзитенең төньяҡ-көнсығыш төбәк буйынса элекке үҙ хәбәрсеһе. 2010 йылдың декабренән гәзитте Әкрәм Нуретдинов мөхәрирләй. Әлеге ваҡытта «Әйлестан» гәзитенең «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәрҙәрендә үҙенең асыҡ төркөмө бар.  
 
2014 йылда Рәсәйҙә һәм Башҡортостан Республикаһында иғлан ителгән Мәҙәниәт йылы сараларын әүҙем яҡтыртҡаны өсөн гәзит Балаҡатай районы хакимиәтенең Маҡтау грамотаһына (Рәхмәт хатына) лайыҡ булды.

## Баҫманың даими тематик рубрикалары
Гәзиттең һандан-һанға күсеп килгән даими тематик рубрикалары бар. Мәҫәлән, беренсе биттә «Яңылыҡтар» тигән баш аҫтында төньяҡ-көнсығыштың биш районын да ҙур булмаған хәбәрҙәр шәлкеме бирелә. Редакция хеҙмәткәрҙәре төрлө сығанаҡтарҙы ҡулланып әҙерләгән был мәғлүмәт бағанаһы төбәктең күп яҡлы тормошондағы һуңғы хәл-ваҡиғаларҙы яҡтырта.

Төрлө саралар ярҙамында биҙәлеп, шулай уҡ һәр һандың икенсе биттендә донъя күргән «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» рубрикаһы тематикаһы яғынан «Яңылыҡтар»ға оҡшаһа ла, географик йәһәттән күпкә киңерәк: бындағы хәбәрҙәрҙә Рәсәй һәм Башҡортостан тормошон сағылдырыу менән бер рәттән ҡайһы саҡта донъялағы мөһим ваҡиғаларға ла урын бирелә. Улар Башинформ һәм башҡа мәғлүмәт агентлыҡтары, республика һәм үҙәк киң матбуғат саралары таратҡан һәм республиканың төрлө министрлыҡтары һәм ведомстволары сайттарында ҡуйылған материалдарға нигеҙләнә.
  
«Арҙаҡлылар һүҙе» – был рубрикала төрлө быуын билдәле шәхестәренең (яҙыусылар, шағирҙәр, сәйәсмәндәр һ.б.) йәшәйешебеҙҙең бар яҡтарына ла ҡағылған ҡыҫҡа, әммә оло мәғәнәгә эйә сәсмә һәм шиғри фекерҙәре урын ала.

Баҫмала шулай уҡ шундай рубрикалар аҫтында уҡымлы материалдар баҫыла: «Эшҡыуарлыҡ», «Ауыл уңғандары», «Һаулыҡ һаҡлау», «Мәрхәмәтлек», «Хәтер»,   «Еңеүҙәр ҡумтаһына» (спорт хәбәрҙәре), «Һауа торошо», «Әүҙем ял», «Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух», «Яҙмыш», «Енәйәт һәм яза» «Төбәк хәбәре», «Сара»,  «Мосолман календары» һ.б.

«Халыҡ иғтибарына», «Һатыла», «Һатып алам» һәм «Талап ителә» тигән баштар аҫтында уҡыусына һәр ваҡыт ҡыҙынһындырған белдереүҙәр, улар янында шулай уҡ төрлө реклама материалдары баҫыла.

## Гәзит һәм уның хеҙмәткәрҙәре хаҡында
* А. Нугаманов. Необычные состязания. Стали туристами... журналисты! «На земле Салавата», 2012, 13 октября 

## Һылтанмалар
*    
* М. Романов. Всегда в пути (к 60-летию журналиста Владимира Никитина) 
* Официальный сайт администрации МР Белокатайский район Республики Башҡортостан
Ural bolşevige

**Ural bolşevige** — 1933-1934 йылдарҙа РСФСР-ҙың Урал өлкәһендә  башҡорт телендә сыҡҡан гәзит.

Гәзит Урал өлкә комитеты, Урал өлкә башҡарма комитеты һәм Уралпрофсоветының органы була. Баҫма «Урал эшсеһе» нәшриәте менән айына алты тапҡыр 1500 дана тиражы менән баҫтырыла. Тәүге һаны 1933 йылдың 28 майында сыға.

1934 йылда гәзит Силәбе өлкәһенә күсерелә.

## Сығанаҡтар
* 
* Башкирская газета в Свердловске. «Ural bolşevigь».
* Башкортостан энциклопедия
Гарольд Ллойд

**Гарольд Клейтон Ллойд** (; 20 апрель 1893 йыл — 8 март 1971 йыл) — Америка актёры һәм кинорежиссёры, тауышһыҙ комедиялары менән билдәле. Чарли Чаплин һәм Бастер Китон менән бер рәттән тауышһыҙ кино дәүеренең иң билдәле һәм абруйлы киноактёрҙарының береһе. 1913 һәм 1947 йылдар арауығында Ллойд 200 тирәһе тауышлы һәм тауышһыҙ юмористик фильмдарҙа төшкән. 20-се йылдарҙа ун ике тулы метражлы фильмда төшөп, 15,7 млн. АҠШ доллары самаһы килем алған.

## Биографияһы

Ллойд Небраска штатының Бурчард ҡалаһында тыуған, ата-әсәләре — Джеймс Дарси Ллойд һәм Сара Элизабет Фрейзер. Атаһы яғынан ата-бабалары Уэльстан булғандар. Атаһы уңышһыҙлыҡҡа тарығас, Ллойд ғаиләһе менән АҠШ-тың көнбайышына күсенеп килә.

Ул бала сағынан театрҙа уйнай, 1912 йылдан Калифорнияның *Сан-Диего* ҡалаһына күскәс, 10—12 минутлыҡ комедияларҙа ҡатнаша башлай. Тиҙҙән Ллойд Томас Эдисондың кинокомпанияһы менән, һуңынан 1913 йылда үҙ студияһын ойошторған актёр һәм режиссёр Хэл Роуч менән хеҙмәттәшлек итә. Эшһөйәр Ллойд 1915 һәм 1919 йылдар арауығында Роучтың комедия актерҙарының иң уңышлыһы була.

Ул Биби Даниелсты 1914 йылда эшкә ала; улар араһында романтик мөнәсәбәттәр урынлаша, улар тамашасыға «Егет» һәм «Ҡыҙ» («The Boy», «The Girl») булып таныла. 1919 йылда Биби, драма ролдәргә өҫтөнлөк биреү сәбәпле, Ллойдты ташлап китә. Дэниэлстың урынына Ллойд 1919 йылда Милдред Дэвисты ала. Тәү күргәндә, Ллойд: «Ул ҙур француз ҡурсағы кеүек!» — тип әйткән.

Ллойдтың беренсе персонаждарының береһе — «Яңғыҙ Люк», үҙе әйтеүенсә, Чаплиндан күреп алынған. Ллойд 1919 йылда прокатҡа сығарыу алдынан фильмдарҙы «test audience» алдында күрһәтеү идеяһының авторы.

1921 йылдан Ллойд һәм Роуч тулы метражлы фильмдарҙы төшөрөүгә күсә, тик 1923 йылда ғына «Our Gang» балалары менән ҡыҫҡа «Why Worry?» фильмы төшөрөлә. Ллойдтың беренсе тулы метражлы «Тыумыштан диңгеҙсе» (1921)фильмы осраҡлы килеп сыға, сөнки кино лентаһы тәү уйлағандан оҙонораҡ килеп сыға, әммә «test audience» кешеләренә фильм оҡшап ҡала, һәм уны ҡырҡмаҫҡа ҡарар ителә.

Ллойд хәүефле трюктарҙы күбеһенсә үҙе башҡара.
Гарольд Ллойд 1971 йылдың 8 мартында 77 йәшендә рак ауырыуынан үлеп ҡала. Актёр Форест-Лаун, Глендейл, зыяратында ерләнә.

## Фильмографияһы

## Ҡыҙыҡлы факттар
* «Алйот һәм унан алйотораҡ» фильмының геройҙары актёрға бағышлап Ллойд һәм Гарри тип исемләнә.
* «Хәүефһеҙлек бөтәһенән дә түбән!» фильмындағы сәғәт телендә эленеп торған трюкты Кристофер Ллойд тигән аҙашы «Кире киләсәккә» трилогияһының беренсе фильмында ҡабатлай, һәм был осраҡлы түгелдер.
* «Футурама» мультсериалының «That’s Lobstertainment!» серияһында Гарольд Ллойдты эләкләп Гарольд Ззойд исемле персонаж бар.

## Һылтанмалар

* HaroldLloyd.us — Аннет Ллойдтың мәҡәләләр һәм мәғлүмәт менән тулы сайт.
* Тулы фильмография һәм юғалған фильмдарҙың теҙмәһе
Күсем Түләкәев

**Күсем Түләкәев** (?—?) — 1710—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡман вариҫы, Аҡай Күсемовтың атаһы. Нуғай даруғаһы Тамъян олоҫо башҡорто. Батыр.

## Биографияһы
Күсем Түләкәев керҙәшлек хоҡуғында Ҡазан даруғаһы Йәнәй улусы башҡорттары ерҙәрен файҙалана. 1707 йылда Алдар батыр менән берлектә Ҡазан һәм Нуғай даруғалары баш күтәреүселәре менән етәкселек итә.

1707 йылдың октябрендә Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы тирәһендә Күсем Түләкәев һәм Алдарҙың баш күтәреүселәр ғәскәре П. И. Хохлов етәкселегендәге Өфө полкын тар-мар итә.

1708 йылда башында Күсем Түләкәевтең отряды (2 меңгә яҡын кеше) Илбаҡты монастырын баҫып ала, Ҡазан губернаһы Ҡазан провинцияһы Алабуға ауылын ҡамай. 1709 йылдың башында ихтилалдан ситләшә, март айында Ҡазан губернаторы вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, башҡорттар мәнфәғәтен тыныс юл менән хәл итеүҙе яҡлай.

«Аҡай хикәйәте»нән уның вафаты 1735 йылдар тирәһендә икәнлеген аңларға була. Вариҫтары хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы Иҫке Ҡатай һәм Яңы Ҡатай ауылдарында йәшәй.

## Хәтер
Күсем Түләкәев иҫтәлегенә башҡорт фольклоры әҫәрҙәре бағышланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Аҡай яуы. Тарихи хикәйәт. // Ватандаш. 2006 й. 5-се һан.
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Аҡманов И. Ғ.]]* ХVII быуатта — ХVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре. Өфө, 1998.
* Башкирские шежере / Сост. Р. Г. Кузеев. — Уфа: Башкнигоиздат, 1960.
* Башкирские родословные / Сост. Р. М. Булгаков, М. Х. Надергулов. — Уфа: «Китап», 2002.

## Һылтанмалар
*
Салауат Юлаев (орден)

**Салауат Юлаев ордены** — Башҡортостандың дәүләт наградаһы (бүләге)

## Тарихы
Салауат Юлаев ордены Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған. Ул башҡорт халҡының милли батыры исемен йөрөтә.

Ордендың беренсе кавалеры — Ейәнсура районының «Инәк» хужалығы механизаторы Буранғолов Ирек Зөлҡәрнәй улы, уға был награда 2000 йылдың 2 октябрендә тапшырыла.

## Һүрәтләнеше
Орден көмөш йә көмөш менән нейзильбир иретмәһенән эшләнә. Ете ослоҡло йондоҙ ҡырланған нурҙар менән биҙәлгән. Ордендың уртаһындағы диаметры 50 мм ҙурлыҡтағы түңәрәк медальонға аҡ эмаль менән Салауат Юлаевтың барельеф һүрәте төшөрөлгән. Медальон үҙе алтын ялатылған рельефлы орнамент менән уратып биҙәлгән.

## Наградланыусылар (бүләкләнеүселәр)
Рәсәй Федерацияһы граждандары, сит илдәр граждандары һәм гражданлығы булмаған шәхестәр.

## Бүләкләнеү өсөн нигеҙҙәр
# Һөҙөмтәле һәм уңышлы дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге;
# Кеше ғүмерен ҡотҡарғанда күрһәтелгән батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ;
# Сәнәғәттәге юғары етештереү ҡаҙаныштары;
# Ғилми һәм фәнни-тикшеренеү өлкәһендәге ҡаҙаныштар;
# Мәҙәниәт, сәнғәт һәм әҙәбиәттәге юғары ижади күрһәткестәр;
# Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙағы ҡаҙаныштар;
# Үҫеп килгән быуынды уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә уңыштар, йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙә, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә әүҙемлек.

## Бүләкләү тәртибе
Шәхесте орден менән, тейешле указ сығарып, Башҡортостан Республикаһы Президенты бүләкләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан наградалары
* Салауат Юлаев ордены кавалерҙары

## Иҫкәрмәләр
Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы

**Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы** (18 февраль 1958 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы. 2011—2018 йылдарҙа Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).

## Биографияһы
Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы Аҡъюлов 1958 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. 1980 йылда СССР Эске эштәр Министрлығының Вильнюс махсус урта мәктәбен, 1989 йылда — Юғары юридик ситтән тороп уҡыу мәктәбен (хоҡуҡ белеме буйынса) тамамлаған. 1980 йылдың октябренән 2-се холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһында (русса ИТК — исправительно-трудовая колония) хеҙмәтте ойоштороу буйынса инженер, оператив частең инспекторы, оперуполномоченныйы һәм етәксеһе, колония етәксеһе урынбаҫары. 1997 йылдың мартынан 4-се ИТК етәксеһе, 2011 йылдың ғинуарынан — Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ (русса УФСИН России по Республике Башкортостан) етәксеһе урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы
* Салауат Юлаев ордены (2014).

## Матбуғат саралары уның тураһында
* Хочешь вылечиться от туберкулеза – сядь в тюрьму 
* http://pda.02.xn--h1akkl.xn--p1ai/news/detail.php?ELEMENT_ID=118752
* Школьники посетили отдел специального назначения «Смерч» ГУФСИН России по Республике Башкортостан 
* Состоялось Пленарное заседание IV Табынских епархиальных чтений
* В исправительные учреждения Республики Башкортостан высадился «правовой десант» 
* Состоялось Пленарное заседание и работа по секциям IV Табынских епархиальных чтений
* В ИК-3 и ИК-9 УФСИН России по Республике Башкортостан прошел день правовой помощи 
* В Башкирии собрали юных рецидивистов из соседних республик 
* Сотрудники УФСИН России по Республике Башкортостан и представители мусульманского духовенства обсудили вопросы взаимодействия
* Главная Деятельность Уполномоченного по правам ребенка Детские правозащитники посетили Стерлитамакскую воспитательную колонию

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт УФСИН России по РБ
Терек (футбол клубы)

**«Терек» республика футбол клубы ** () — Грозный ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы. Клуб 1958 йылда барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә клубтың баш тренер вазифаһын Рахимов Рашид Маматкул улы башҡара.

## Иҫкәрмәләр
Аҡай Күсемов

**Аҡай Күсемов** (? — 1738 йыл һуң, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Аҡай Күсемов 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттарынан. Күсем Түләкәевтең улы. Ҡазан даруғаһының Тамъян, Йәнәй улустарында (керҙәшлек нигеҙендә) йәшәгән.

1735 йылдың июнендә Өфө ҡалаһы эргәһендә үткән йыйында Ҡазан даруғаһы башҡорттары делегацияһына етәкселек итә. Һуңыраҡ уларҙың етәксеһе итеп һайлана. 1735 йылдың июль—сентябрҙә айҙарында Аҡай Күсемов отряды Нуғай һәм Ҡазан даруғаларында, сентябрь аҙағында Килмәк Нурышев отряды менән берлектә Өфө ҡалаһы янында хәрәкәт итә. Октябрь айы башында Аҡай Күсемовтың отряды Табын ҡәлғәһе тирәһендә Ырымбур экспедицияһының төп көстәренә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Октябрь айында Башҡортостандағы хөкүмәт ғәскәрҙәренең баш командующийы генерал‑лейтенант А. И. Румянцевтың тәҡдиме буйынса Аҡай Күсемов һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ихтилалдың башҡа етәкселәре менән бергә Минзәләгә килә, ҡулға алына. Тәүҙә Румянцев ставкаһында, 1736 йылдан алып Өфөлә тотола, 1738 йылда Санкт-Петербургҡа оҙатыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Хәтер
Аҡай Күсемовҡа «Аҡай яуы» тарихи хикәйәте, «Аҡай батыр» башҡорт риүәйәте бағышланған.

## Әҙәбиәт
* Аҡай яуы. Тарихи хикәйәт. // Ватандаш. 2006 й. 5-се һан.
* Аҡай батыр. Легенда. / Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. 2-се том. Төҙ. Ф. А. Нәҙершина; Яуаплы мөхәр-р К. Мәргән менән Ә. Сөләймәнов. — Өфө: «Китап», 1997 й.
* Аҡманов И. Ғ. XVII быуатта — XVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре. — Өфө, 1998 й.
* *[[Акманов, Ирек Гайсеевич|Акманов И. Г.]]* Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. Свердловск, 1991.
* *[[Доннели Алтон Стюарт|Алтон С. Доннелли]].* Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. Уфа, 1995.
* № 214. 1737 г. февраля 17. Допросные речи одного из главных руководителей восстания 1735—1736 гг. Акая Кусюмова.//Материалы по истории Башкирской АССР. VI том
* Башкирские шежере / Сост. Р. Г. Кузеев. — Уфа, Башкнигоиздат, 1960.
* Башкирские родословные / Сост. Р. М. Булгаков, М. Х. Надергулов. — Уфа: «Китап», 2002.
* *[[Ринат Камал|Камал Р.]]* Аҡай батыр // Ватандаш. — 2011. — № 6. — Б. 135—155.

## Һылтанмалар
Нельсон Мандела

**Не́льсон Роли́лахла Манде́ла** (, ; 18 июль 1918 йыл, Мфезо, Умтатаға яҡын — 5 декабрь 2013 йыл, Йоханнесбург) — Көньяҡ Африка Республикаһының 8-се президенты (беренсе ҡара тәнле президент) 10 май 1994 йылдан 14 июнь 1999 йылғаса, кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы билдәле әүҙем шәхес. Апартеид ваҡытында 27 йыл төрмәлә ултыра. Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаты.

## Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Нельсон Мандела 1918 йылдың 18 июлендә Умтатанан алыҫ булмаған Мфезонан алыҫ булмаған бәләкәй генә ауылда тыуған. Уның ғаиләһе тембу династияһының коса) субэтник йәмғиәтенең кесе ботағы иҫәпләнә. Был Көньяҡ Африка Республикаһының Транскей регионындағы Көнсығыш-Кап провинцияһы. Әсәһе яғынан койсан тамырҙары бар. Уның атаһы яғынан ҡарт олатаһы (1832 йылда үлгән) тембула хаким булған. Балаларының *Мандела* исемлеһе Нельсондың олатаһы була, фамилияһы шунан алынған. Шулай ҙа Мандела нәҫеле хаимдәр тармағының кесе ботағы иҫәпләнһә лә, уларға тәхет вариҫлығы бирелмәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в мировой политике / Редкол.: Л. П. Кравченко (отв. ред.) и др. — М.: Политиздат, 1990. ISBN 5-250-00513-6

## Һылтанмалар

* Нельсон Мандела. Официальный сайт
* Биография в Словопедии
* Биография на сайте peoples.ru
* Биография на сайте bigpi.biysk.ru
* Биография на сайте istorik.ru 
* Нельсон Мандела: слово и дело 
* Правила жизни Нельсона Манделы 
* Речь Нельсона Манделы «Я готов к смерти». TheSkepsis.com
* Смерть Манделы: какой станет ЮАР. Передача радиостанции «Эхо Москвы»
* «Нельсон Мандела». Е. Евтушенко
Алһыу

**Алһыу, Абрамова Алһыу Рәлиф ҡыҙы** (27 июнь 1983 йыл) — йырсы, телевизион тапшырыуҙар алып барыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2018), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2019), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм халыҡ (2010) артисы, ЮНЕСКО-ның тыныслыҡ өсөн артисы (2011). Бөгөлмә ҡалаһының почётлы гражданы (2000).

## Биографияһы
Алһыу Рәлиф ҡыҙы Абрамова (ҡыҙ фамилияһы Сафина) 1983 йылдың 27 июнендә Татар АССР-ының Бөгөлмә ҡалаһында тыуған. 

Атаһы — Сафин Рәлиф Рәфил улы (6.01.1954) — нефтсе, эшҡыуар һәм сәйәсмән. 2002—2014 йылдарҙа Алтай Республикаһы закондар сығарыу власынан Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Уяндыҡ ауылынан. Милләте башҡорт.

Әсәһе — Разия Исхаҡ ҡыҙы Сафина, һөнәре буйынса архитектор.

2018 йылда Алһыу «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.

2019 йылдың июнендә Алһыуға Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Йырсының дискографияһы
### Альбомдары
* 1999 — Алсу
* 2001 — Alsou (album) (инглиз телендә)
* 2002 — Мне приснилась осень 
* 2003 — 19
* 2008 — Самое главное
* 2008 — Туган Тел (татар телендә һәм бер йыры башҡорт телендә)
* 2011 — Фея добрых снов (Колыбельные песни)
* 2013 — Inspired (инглиз телендә, 2004 йылда яҙҙырылған)
* 2014 — Ты — Это свет

### Башҡорт телендәге ижады
Алһыу башҡорт телендә «Гөлнәзирә» (башҡорт халыҡ йыры), «Бер алманы бишкә бүләйек», «Ҡыр ҡаҙҙары», «Шәл бәйләнем» һәм «Өфө йүкәләре» йырҙарын башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1999 йыл — «Иногда» йыры өсөн IV «Золотой Граммофон» 
* 2000 йыл — «Eurovision» («Евровидение») халыҡ-ара йыр бәйгеһендә 2-се урын
** 2000 — Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы 
** 2000 — Бөгөлмә ҡалаһының почётлы гражданы 
* 2002 йыл — «Всё равно» йыры өсөн VII «Золотой Граммофон» 
* 2003 йыл — «Вчера» йыры өсөн VIII «Золотой Граммофон» 
* 2010 — Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы 
* 2011 йыл — «Я тебя не придумала» йыры өсөн XVI «Золотой Граммофон»   
** 2011 — ЮНЕСКО-ның тыныслыҡ өсөн артисы                                                                                                                                                                                                                                                     
* 2018 йыл — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы
* 2019 йыл — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы

## Иҫкәрмәләр
Кваме Нкрума

**Фрэнсис Нвиа Кофи Ква́ме Нкру́ма**, (; 21 сентябрь 1909 йыл — 27 апрель 1972 йыл) — Гана философы, социолог һәм сәйәсмән; ирекле Гананың беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966). Фельдмаршал (1965).

## Биографияһы

Кваме Нкрума 1909 йылдың 21 сентябрендә хәҙерге Ганалағы Алтын Ярҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Нкрофул ауылында тыуған. Акан канундары буйынса аҙна: әм көндәр буйынса уға шәмбе көн тыуғанға Кваме (шәмбе) исем бирелә. Этник сығышы буйынса ул — нзима, атаһы ла әсәһе лә ошо ырыу вәкиле. Тик айырым кландарҙан, әсәһе анона, атаһы — азона кланынан. Нзимадарҙа нәҫеллек әсәй яғынан алып барыла, шуға ла ул әсәһе кланына ҡарай. Шуның өсөн дә ул ике ҡәбилә башлығы тәхетенә дәғүә итә — нсаэум и дадьессо. Тыуған саҡта ул Рим католик сиркәүе йолаһы буйынса суҡындырыла. Ул ювилер һөнәосеһе ғаиләһендә тыуа. Атаһы ҡиммәтле мәғдәндәрҙе биҙә-һырлау менән шөғөлләнә. Әсәһенең берҙән-бер улы була. Шулай ҙа атаһының (күп ҡатынлылыҡ йолаһы буйынса) балалары күп була. Ғаилә ун дүрт кешенән тора. Улар әсәһе менән өс йәшенә хәтле Нкрофулдә йәшәйҙәр, аҙаҡ аталары эшләгән ергә күсенәләр. Аталары  эшләй.

### Тыуған илендә уҡыуы

Халф-Асиндә Кваме урындағы католик миссионерҙар мәктәбенә уҡырға бара. Уҡыу түләүле булғанға ата-әсәләр балаларын уҡырға бирмәйҙәр, Кваменың әсәһе бары бер уҡытырға була. Мәктәп бик фәҡир була, бөтә кластар ҙа сират буйынса бер бүлмәлә уҡый. Мәҡтәптә тән язаһы биреү ҙә ҡаралған була. Кваме бала саҡтан дини кеше була, сиркәүҙә католиктарҙың ғибәҙәт ҡылыуына йөрөй.

Һигеҙ йыл уҡығандан һуң уҡытыусы булып ҡала. 1926 йылда уға Аккра педагогика колледжы ректоры иғтибар итә. Был уның тормошонда боролош була, ул илдең сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булған ҙур ҡалаға килә. Ошо ук йылда уның атаһы үлә һәм ҙур ғаилә тарҡала.

1972 йылдың 27 апрелендә Румынияның баш ҡалаһы Бухареста вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Ленин премияһы (1962)
* Ҡайһы бер университеттарҙың маҡтаулы докторҙары: Мәскәү, Ҡаһирә, Краков һ. б.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* *[http://slovari.yandex.ru/dict/sociology/article/soc/soc-0722.htm?text=Нкрума Нкрума Кваме]* — статья из Энциклопедии социологии (автор В. Л. Абушенко)
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*  Нкрума, Кваме  в энциклопедии «Кругосвет»
* 
*
Тел (мәғәнәләр)

**Тел:**

* Тел (лингвистика) — аралашыу өсөн ҡулланылған символдарҙан торған система.
* Тел (анатомия) — умыртҡалыларҙың органы. 
* Программалау теле — машинаға, башлыса компьютерға күрһәтмәләр ебәреү өсөн булдырылған яһалма тел.
Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)

** Ғәйнә ** () — Свердловск өлкәһенең Әшит ҡала округына ҡараған тарихи татар ауылы.

Ауыл Ачит ҡала округының Заря территориаль идаралығына керә.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 415 кеше йәшәй, шул иҫәптән 194 ир һәм 221 ҡатын-ҡыҙ

## Тарихы
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Ғәйнә ауылын Оло-Ҡошсо улусы аҫаба башҡорттарының ерҙәренә керҙәштәр сифатында күсенгән ғәйнә ырыуы башҡорттары нигеҙләгән.

1834 йылда ауылдың 17 йортонда 99 башҡорт йәшәгән.

1859 йылда 39 йортта 234 башҡорт теркәлгән.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр
Ғәйнә (мәғәнәләр)

**Ғәйнә:**

* Ғәйнә — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ғәйнә (Свердловск өлкәһе) — Свердловск өлкәһенең Ачит ҡала округына ҡараған ауыл.
* Ғәйнә (Дим ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тауҡай-Гәйнә
* Гәйнәямаҡ
Иҫке Чат

**Иҫке Чат** (*Иҫке Сат, Ҡажмаҡты Чат*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Барҙа ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 618150, ОКАТО коды — 57204807003.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 10 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 131 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 63 ир һәм 68 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 195 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл Үрге Ҡажмаҡты тип тә исемленә. 

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Иҫке Чат ауылын Барҙы ауылынан сығыусылар нигеҙләгәндәр. Ауылға шулай уҡ башҡа ауылдарҙан да күсеп килеүселәр булған. Мәҫәлән, Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып баҫтырған ауылда йәшәүселәр исемлегендә Удик (Елпачиха), Усть-Тунтор, Ҡуян ауылдары вәкилдәре лә бар.

1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәрендә ауыл «әҙ йортло» тип билдәләнгән. Ул йылда ауылда 39 ир һәм 26 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1859 йылғы ревизия ваҡытында ауылдың 55 йортонда 118 ир-ат һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәттәр һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылдың 12 йортонда 20 ат һәм 80 һыйыр иҫәпкә алынған. Ул йылда ауыл халҡы бөтәһе 600 бот икмәк сәскән. 

1850 йылда ауылда мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда был мәктәптә 20 малай һәм 15 ҡыҙ белем алған. 

Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Апостол Павел

**Апо́стол Па́вел** (Савл, Саул,  (Шауль),  *Šaʾul HaTarsi* (*Шауль из Тарса*); ; ; предп. 5/10, Тарс — 64/67, Рим) — "мәжүсиҙәр апостолы " (), ун ике апостолға кермәүсе һәм йәш сағында христиандарға эйәреүсе.
Яңы Чат

**Яңы Чат** (*Яңы Сат, Ҡажмаҡты Чат, Төнгүк Чат*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804006.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 18 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 37 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 20 ир һәм 17 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 86 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Яңы Чат ауылы тураһында тәүге мәғлүмәт 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия материалдарынан билдәле. Ул йылда ауылда 105 башҡорт иҫәпкә алынған. 1859 йылғы ревизия ваҡытында ауылдың 20 йортонда 120 башҡорт йәшәгән.

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иҫке Башап

**Иҫке Башап** (*Күперле Башап, Ашап*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804003.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 14 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 46 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 20 ир һәм 26 ҡатын.

2005 йылда ауылда 66 кеше йәшәгән.

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 11 йортонда 80 кеше йәшәгән. 1834 йылда үткән VIII ревизия ауылдың 18 йортонда 59 ир-ат һәм 64 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе тураһында мәғлүмәт теркәгән. Ауылда барлыҡ йәшәүселәрҙә милләттәре буйынса башҡорт булғандар.

Тарихи сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. 1842 йылда ауылдың 116 аҫабаһы бөтәһе 344 бот икмәк сәскән, 18 йорттоң мөлкәтендә 15 ат, 80 һыйыр, 129 һарыҡ, 20 кәзә, 3 умарта һәм 1 солоҡ  иҫәпләнгән. Ул ваҡытта ауылда тирмән дә булған.
Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа 1861 йылда ауыл мәсет эргәһендә мосолман мәктәбе эшләүе тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған.

Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Африка берләшмәһе

**Африка́ берләшмәһе** (ҡыҫҡартылғаны **АБ**) — халыҡ-ара, хөкүмәт-ара ойошма, Африканың 54 дәүләтен берләштерә. Элекке Африка берҙәмлеге ойошмаһының дауамсыһы. 2002 йылдың 9 июлендә нигеҙләнә.а.Ойошма эсендә ҡабул ителгән мөһим ҡарарҙар, Африка берләшмәһе ассамблеяһында — дәүләт башлыҡтарын һәм дәүләт хөкүмәттәре йыйылған осорҙа, (ойошма ағзалары йылына бер тапҡыр йыйыла) ҡабул ителә. Африка берләшмәһе һәм Африка берләшмәһе комиссияһы сәркәтибәте Эфиопияның баш ҡалаһы Аддис-Абебала урынлашҡан. ().

**Африка Союзы** (ҡыҫҡса АС) — илле өс Африка илен берләштергән халыҡ-ара ойошма. Африка Берҙәмлек Ойошмаһы (Organization of African Unity (OAU)) һәм Африка Иҡтисади Йәмғиәте (African Economic Community (AEC)) урынына 2002 йылдың июлендә Дурбанда ойошторолған.

АС киләсәктә берләштерелгән валюта, дөйөм оборона ҡораллы көстәре һәм башҡа дәүләт институттарын булдырырға нийәтләй, шул иҫәптән АС етәксе кабинетында. Ойошманың маҡсаты: ҡитғала демократияны һаҡлау, кеше хоҡуҡтарын һаҡлау, иҡтисадты тотороҡло үҫтереү, африка халыҡтары араһындағы конфликтты юҡҡа сығарыу һәм һөҙөмтәле дөйөм баҙар булдырыу.

## Башҡа биттәр
* Европа Союзы

## Башҡа веб-биттәр
* Official site 

## Дәүләт-ағзалар

## Күҙәтеүсе статусы алған илдәр
Әзербайжан, Грузия,Әрмәнстан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Африканского союза 
* Сайт постоянной миссии Африканского союза при ООН 
* Сайт Панафриканского парламента
1-се Барҙыбаш

**1-се Барҙыбаш** (*Барҙабаш, Бардабаш*) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл, Бисер ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 618156, ОКАТО коды — 57204813002.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 18 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 261 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 129 ир һәм 132 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 276 кеше йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Нух (пәйғәмбәр)

**Нух** () — исламда иң тәүге биш бөйөк пәйғәмбәрҙәрҙең береһе(*[[нәби (пәйғәмбәр)|нәби]]*) һәм  (*[[рәсул]]*), Аллаһы тәғәлә тарафынан кешелеккә ебәрелгән. Библияла ул — Ной (Ноах).
Ҡодос

**Ҡодос** ( *әл-Ҡүдс* ), **Иерусалим**;  *Йерушалайим* ) — Яҡын Көнсығыштағы боронғо ҡала, 1949 йылдан алып Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы (1967 йылдан алып Израиль ҡаланың бөтә майҙанын контрольдә тота). Иерусалим Израилдың баш ҡалаһы булараҡ халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған. Иерусалим — иудаизм, христианлыҡ һәм ислам диндәре өсөн изге ҡала булып иҫәпләнә. Иерусалим Урта һәм Үле диңгеҙҙәре арауығында, диңгеҙ кимәленән 650—840 метр бейеклектә урынлашҡан.

Ул донъялағы иң боронғо ҡалаларҙан иҫәплән. Беренсе торлаҡтар Б. Э. Т. IV быуаттарҙа тип билдәләнә. Б. Э. Т. XI быуатта ҡалала йәһүдтәр урынлашҡан һәм Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Б. Э. Т. VI быуатта Вавилон тарафынан баҫып алына, ә аҙаҡ Фарсы империяһы ҡул аҫтына күсә. Б. Э. Т. IV—II быуаттарҙа Боронғо Македония империяһына, Мысырға Селевекидтар дәүләтенә буйһона. Йәһүдтәр баш күтәргәндән һуң, аҙ ғына ваҡытҡа Йәһүдтәр батшалығы тергеҙелә(б.э.т. 2-се быуат). Алтынсы йылына уҡ рим провинцияһына әүерелә.

Рим империяһы ҡыйралғандан һуң, Иерусалим Византия империяһына күсә. Ошо ваҡыттан ҡаланы христианлаштырыу башлана. 639 йылда ғәрәп хәлифе Ғүмәр  ибн Хәттаб тарафынан баҫып алынғас, мосолман ҡиәфәте ала. 1099—1187 һәм 1229—1244 йылдарҙа ҡала тәре йөрөтөүселәр хакимлығы аҫтында була. Аҙаҡ Мысыр тарафынан яулап алына. 1517 йылдан 1917 йылғаса Ғосманлы империяһы биләмәһенә керә. Аҙаҡ Бөйөк Британия хакимлығына күсә

## Галерея

Elyon.JPG|Израилдең юғары мәхкәмәһе (суды)
Hutz.JPG| Израилдың сит ил эштәре министрлығы
BankIsrael01 ST 06.jpg|Израиль банкыһы
Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG| Израиль музейында китаптар ҡорамы
The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|Израилдең милли китапханаһы
Binyanei-HaUmah.JPG|Халыҡ-ара конференц-үҙәге (Иерусалим)
Filmfestival2009.jpg|Иерусалим Синематека
Bible Lands Museum Jerusalem.JPG|Тәүрәт (библия) илдәре музейы
AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|Израилдең тәбиғи һәм гуманитар фәндәр академияһы
Twin Towers Memorial in Israel.jpg|11 сентябрь ҡазаһы ҡорбандарына Кенотаф  Көнсығыш Иерусалим


## Иҫкәрмәләр
; Комментарийҙар

; Файҙаланылған әҙәбиәт һәм сығанаҡтар

## Һылтанмалар

* 
* Истоки Иерусалима. В 5- ти брошюрах. Боганим, А.; Израэль, С. Ред. Д. Вул, Отв. ред. Л. Дженнер-Клаузнер. — Иерусалим: Education Matters Ltd., 1995. — 218 c. (читать)
* Туристический центр «Город Давида» 

; Рәсми
* IV. JERUSALEM AND THE HOLY PLACES // ISRAEL’S FOREIGN RELATIONS. Selected Documents, Volumes 1-2 — 1947—1974 МИД Израиля
* Муниципалитет Иерусалима
* Gates of Jerusalem (Старый город: карты, описание)

; Мәғлүмәти
* Иерусалимский информационный портал 
* Израильская античность
* Первая еврейская столица
* Портал столица наш любимый город 
* Иерусалим он-лайн
* Хроники Иерусалима
* Архив фотографий Иерусалима
* История «Биньяней hа-Ума» (Jerusalem convention centre)
* По иерусалимским стенам — фотографии Иерусалима 
* Автобусные маршруты в Иерусалиме и Израиле, оф. сайт компании Эгед
; Очерктар
* Суббота в Иерусалиме  Михаэль Дорфман
* Статьи об Иерусалиме 
* Влас Михайлович Дорошевич. «В земле обетованной. Иерусалим»
* Иерусалим. Русская Православная Церковь в Иерусалиме
Аят әл-Көрси

**Ая́т әл-Көрси́** (ғәрәп. آية الكرسي‎‎ — Тәхет аяты) — «Әл-Бәҡара» («Һыйыр») сүрәһенең 255-се аяты. Аят эсендә Көрси (Тәхет) һүҙе осрағанлыҡтан, уға шундай атама бирелгән. Был һүҙ Аллаһы тәғәләнең һәр нәмәнән өҫтөнлөгөн һәм ҡөҙрәтен һынландыра. Аят әл-Көрси — Ҡөрьән Кәримдең иң билдәле аяты. Башҡортса халыҡ телендә Аят әл-Көрси тип әйтеү һәм яҙыу осрай.

## Башҡортса транскрипцияһы

## Мәғәнәһе

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим — башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1—4 томдар — Ҡазан, 2004

## Һылтанмалар

* Сура 2 البقرة. Аят 255-й Арабский текст. Священный Коран 

## Иҫкәрмәләр
Йортлаштырыу

**Йортлаштрыу, ҡулға эйәлештереү**, **доместикация** ( — *«өйгә эйәләшкән»*) — оҙайлы бер нисә быуын дәүерендә, кеше тарафынан ҡырағай форманан генетик изоляцияла тотоп яһалма һайлауға дусар ителгән, ҡырағай хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең үҙгәреү процессы.

## Йортлаштырыу тарихы

Һунар ваҡытында аулап алынған хайуандарҙы бәйләп йәки кәртәлә аҫырағандар. Бөтә хайуандар ҙа ҡулға эйәлешеп китә алмаған.

Төрлө халыҡтар үҙҙәре йәшәгән өлкәләге хайуандарҙы йортлаштырған — антилопалар, торналарҙы, ҡауҙыларҙы, ҡара йыландарҙы, һәм хатта крокодилдарҙы. Ғалимдар тәүтормош кешеләре мегатерийҙы һәм мәмерйә айыуын да йортлаштырған тип иҫәпләй. Ә Гасдрубал Барка Б. Э.Т.III быуат аҙағында римлеләр менән һуғышта хәрби филдәрҙе файҙаланған. Төрлө ваҡытты төлө урындарҙа йәнлектәрҙәр һарыҡ, үгеҙ, марал, антилопа, төлкө, шәшке, кеш, нартия; ҡоштарҙан — бүҙәнә, фазан, страус; балыҡтарҙан — толстолобик, амур, бөжәктәрҙән — иңкеш, себендәр. Себендәрҙе ҡулға эйәләштереү башҡарылды һәм бөгөнгө көнлә лә дауам итә. Был эш фермаларҙа тиреҫте утилләштереү өсөе башҡарыла.

Ҡулға эйәләшкән хайуандар барлыҡҡа килеүе кешенең тормошон тулыһынса үҙгәртә. Йорт хайуандары булыуы кешене аслыҡтан ҡотҡара. Эттәр һунарҙа ярҙам итә, хәүеф барлығын иҫкәртә.

Ҡулға эйәләштереү оҙайлы процесс. Төньяҡ боландарын һәм эттәрҙе Б. Э.Т 18 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән тигән фараз бар. Һарыҡтар 18 мең йыл элегерәк; кәзәләр һәм сусҡалар 6,5 мең йыл эдегерәк; һыйырҙар 5 мең йыл элегерәк; ебәк ҡорто — 4,5 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән.

Айырым бер төр хайуандар Ер шарының билдәле бер районында башҡарылған. Мәҫәлән: аттар — Евразия далаларында, тауыҡтар — Һиндостан далаларында, цесарка — Африкала, күркәләр — Америкала, өйрәктәр һәм ебәк ҡорто — Ҡытайҙа, күгәрсендәр, Нил ҡаҙҙары һәм бесәйҙәр Мысырҙа башҡарылған тип иҫәпләнә. Сусҡа, ҡуян һәм кәзәләр бер нисә урында йортлаштырылған тип иҫәпләнә.

Йортлаштырылған хайуандарҙы артан үҫтереүһәм үрсетеү кеше өсөн кәрәк булған төрлө билдәлерҙе һайлап алыу (селекция) ысулы менән яңы тоҡомдар сығарыу күҙ уңында тотола.

Ҡоштарҙы йортлаштырыу йорортҡа һалыусанлығын һәм тиҙ үҫеүсәнлеген күтәәу өсөн башҡарылған. Ҡаырағай ҡаҙҙарҙың массаһы 5—6 кг булһа, ит өсөн үҫтерлгәндәренеке 12 кг—ға еткән. Ҡырағай өйрәк, тауыҡ, бүҙәнә йылына 6—19 йомортҡа һалһа, йортлаштырылғандары 300—400 йомортҡа һалған. Һарыҡтарҙы йортлаштырыу бер нисә йүнәштә барған: берәстәр һанын арттырыу, ит-май тоҡомдарының тән массаһын арттырыу, йөн һәм һөт сығымын арттырыу.

Һыйыр малынын һөтлөлөк, тән ауырлығы, үрсемлек талап ителгән. Һөт биреүсе малдар йылына 10—12 мең литр һөт бирә. Ит йүнәлешендәге һыйыр ауырлыға 1 т артып китә.

Йорт хайуандары тәбиғәт шарттарында ярҙамһыҙ була. Әммә был улыр үҙ ата-бабалырынан түбән тиғендә аңлатмай. Улар тик көндәлек тормоштоң яңы шарттарына, кеше талаптарына яраҡлашҡан.

## Хайуандарҙы йортлаштырыу хронологияһы

### Икенсе тулҡын

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Доместикация в Большой советской энциклопедии
* Трут Л. Н. Доместикация животных в историческом процессе и в эксперименте. Вестник ВОГиС, 2007, Том 11, № 2
*
Сусҡалар

**Сусҡалар** () — 8 төрҙө үҙ эсенә алған ҡуш тояҡлы көйшәмәүселәр (*Artiodactyla*) ғаиләһе, шул иҫәптән сусҡаларҙың ата-бабаһы ҡабан ошо ғаиләгә ҡарай.

## Ҡылыҡһырлама
Сусҡа 1030—175 см оҙонлоҡта була. Кәүҙәһәнең алғы өлөшө өҫҡә күтәрелеберәк тора һәм 100 см бейеклеккә етә. Уртаса ауырлығы 60—150 кг була, 300 кг еткәнделе лә осорай. Ҡалын тиреһе ҡуйы шырт менән ҡапланған. Ҡаҙыҡ тештәре ауыҙынан ситкә сығып тора. Морононда кимерсәкле морон осо бар. Ашҡаҙаны ябай төҙөөшлө. Байтаҡ ҡына тире аҫты майы бар. Мөгөҙҙәре юҡ. Ата сусҡаның аҫҡы яңағындағы ҡаҙыҡ тешетәре бөгөлгән һәм 10 см оҙонлоҡҡа етә.

## Үрсеү
Инә сусҡанан яҙын 4—5, ҡайһы берҙә 10—12 сусҡа балаһы тыуа. Инә сусҡа улырҙы 2—3 ай имеҙеп үҫтерә. Инә заттар — 8—10 айҙа, ата заттар 2 йәштә енси яҡтан өлгөрә.

## Йәшәү ареалы
Тәбиғи ареалы Европала һәм Азияла киң таралған. Йортлаштырыу нәтижәһендә Антарктиданан башҡа бөтә континеттарға таралған һәм бөтә ерҙә лә ҡарағый популяциялары бар.

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь / *Гиляров М. С., Баев А. А., Винберг Г. Г., Заварзин Г. А. и др.* — М.: Советская энциклопедия, 1986. С. 562.

## Һылтанмалар
* Породы свиней 
* Европа была колонизирована ближневосточными свиньями 
*  
*