open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәтҡужина Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы

**Әхмәтҡужина Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы** (28 февраль 1951 йыл) — журналист, шағир һәм драматург. 1981 йылдан республика матбуғат баҫмалары, шул иҫәптән 2002—2007 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре. 1989 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2006).

## Биографияһы
Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы Әхмәтҡужина Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Юлдаш ауылында 1951 йылдың 28 февралендә тыуған.

Урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм уны 1975 йылда уңышлы тамамлай.

Оҙаҡ йылдар «Совет Башҡортостаны» республика гәзите редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. Үҙен һәләтле журналист һәм публицист итеп таныта.

Әҙәбиәткә ХХ быуаттың 80-се йылдарында килә. Фәһемле һәм хисле шиғырҙары, эстәлекле проза әҫәрҙәре, тәрән фекерле драма әҫәрҙәре менән танлыу яулай. Авторҙың лирик геройҙары эскерһеҙ һәм хискә бай булып күҙаллана. Әҫәрҙәре изге күңелле, бай ваҡиғалар менән һуғарылған, көслө рухлы һәм кешелекле шәхестәрҙе данлай, башҡаларҙы ла улар кеүек булырға өндәй.

«Юғалған хазина» (1987) китабы балаларға арнала. Унда автор үҫмерҙәрҙең бай һәм ҡыҙыҡлы донъяһын, бала саҡтағы дуҫлыҡ хистәрен һәм ҡыҙыҡһыныуҙарын үҙенсәлекле образдар аша асып бирә.
 
Гөлшат Әхәмәтҡужина — утыҙҙан ашыу пьеса авторы. 2009 йылда «Әсе балан тәме» пьесаһы Башҡортостан Республикаһы кимәлендәге драма әҫәрҙәре конкурсында икенсе урын яулай.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры һәм Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры уның пьесалары буйынса бик күп спектаклдәр ҡуя.

## Китаптары
* Көмөш ҡарҙар: шиғырҙар. Өфө: Башкнигоиздат, 1981.
* Юғалған хазина. Хикәйәләр. Башкнигоиздат, 1987.
* Ғүмерем таңдары: шиғырҙар. Башкнигоиздат, 1990.
* Һуңлаған яҙ: Шиғырҙар. Өфө: Китап, 2005.
* Әсе балан тәме: пьесалар. Өфө: Китап, 2011.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*
Низамов Рәшит Зыяфетдин улы

**Низамов Рәшит Зыяфетдин улы** (15 ноябрь 1935 йыл — 9 июнь 2018 йыл) — яҙыусы. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы  ағзаһы. БАССРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2007). Ҡайһы бер әҫәрҙәрен Рәшит Уңғар псевдонимы менән дә баҫтыра.

## Биографияһы
* Рәшит Зыяфетдин улы Низамов (Рәшит Уңғар) 1935 йылдың 15 ноябренда Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы Бишауыл-Уңғар ауылында тыуған.
* Башланғыс белемде урындағы мәктәптә ала.
* Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булып, әсәһе сирләп вафат булғас, Өфө ҡалаһының 5-се балалар йортонда тәрбиәләнә, 1-се Башҡорт республика интернат-гимназияһында (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) уҡый.
* Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын 1958 йылда тамамлай.
* 1958 йылдан 1967 йылға тиклем "Ленинец" гәзите хеҙмәткәре,
* 1967 йылдан 1978 йылға хәтлем "Башҡортостан пионеры" газетаһының бүлек мөдире,
* 1978 йылдан 1983 йылға тиклем "Совет Башҡортостаны" гәзитендә бүлек мөдире,
* 1983 йылдан 1991 йылға тиклем "Ваш Собеседник" журналы хеҙмәткәре,
* 1991 йылдан 2012 йылға тиклем БР Яҙыусылар союзының өлкән әҙәби консультанты.
* 2018 йылдың 9 июнендә Өфөлә вафат булған

## Әҙәби ижады
* "Ышаныс" исемле тәүге китабы 1971 йылда сыға.
* Балалар өсөн яҙылған хикәйәләр һәм повестар йыйынтыҡтары
* "Батырлыҡ дәресе" 1984 йылда,
* "Вәғәҙәң ант булһын" 1988 йылда,
* "Танып ҡыҙы" 2003 йылда баҫылып сыға.
*
* 1996 йылда "Тәңре Улының Шишмәһе",
* 2007 йылда "Изге фарман" тарихи романдары донъя күрә.
* 2009 йылда сыҡҡан "Ил яҙмышы, заман һулышы" китабын төҙөүселәрҙең һәм мөхәррирҙәренең береһе.
* 
* Хикәйәләр һәм әкиәт һыйҙырған "Һине көтә Йырлыбаш" 1993 йылда,
* 2 томда сыҡҡан һайланма әҫәрҙәре 2010-2012 йылдарҙа,
* "Аманат ҡылысы" тип аталған повестар йыйынтығы 2015 йылда нәшер ителә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991)
* Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2007)

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
*
Бәкеров Ҡадир Ғади улы

**Бакиров (Әбүбакиров) Ҡадир Һаҙый улы** (9 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1970 йыл) — режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ҡадир Һаҙый улы Бакиров (Әбүбакиров) 1905 йылдың 9 ғинуарында Ырымбур губернаһының Орск өйəҙе Өмбәт ауылында тыуған.

Ленинград театр техникумын тамамлаған (1930). 1928—1930 йылдарҙа Ленинград Көнсығыш халыҡтары мəғариф йорто эргəһендəге Татар театр оҫтаханаһы режиссёры. 1931—34 йылдарҙа — Башҡорт сəнғəт техникумында, 1936 йылдан алып — Мəскəү консерваторияһы эргəһендəге Башҡорт студияһында, 1939—1941 йылдарҙа Дәүләт театр сәнғәте институтында уҡыта; 1933—1934 йылдарҙа һəм 1943—1950 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында, 1934—1936 йылдарҙа һəм 1951—1959 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз театры (ҡара: Сибай драма театры), 1938—1941 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссёр һəм баш режиссёр, 1960—1968 йылдарҙа Башҡорт филармонияһының эстрада режиссёры.

## Ижади эшмәкәрлеге
Өфөлə Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында хеҙмəт иткəн ваҡытта (1921—1927) Бәкеров Башҡорт драма театрында Е. П. Карповтың «Эшселəр биҫтəһе» («Рабочая слободка»), Н. П. Анненкова-Бернарҙың «Шəфҡəт туташы» («Сестра милосердия»), Һ. Таҡташтың «Күмелгəн ҡорал» («Зарытое оружие») пьесалары буйынса ҡуйылған спектаклдəрҙə режиссёр ассистенты була. Һуңынан был спектаклдəрҙе Ленинградта театр оҫтаханаларында яңынан тергеҙə. Башҡорт академия драма театрында Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол», С. М. Мифтаховтың «Һаҡмар», Б. Бикбайҙың «Ҡаһым түрə, йəки 1812 йыл», М. Хəйҙең «Ирəндек буйҙарында» спектаклдəрен ҡуя. 1935 йылда А. М. Таһировтың «Алатау» спектакле Бөтə Рəсəй колхоз‑совхоз театрҙары смотрында 1‑се дəрəжə дипломға лайыҡ була. Бәкеров Ҡадир Ғади улы ҡуйған А. Н. Островскийҙың «Бирнəһеҙ ҡыҙ», М. Горькийҙың «Егор Булычов һəм башҡалар», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас» һәм башҡа бик күп спектаклдəр киң билдəлелек яулай. Ҡадир Ғади улы — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының тəүге режиссёры, бында ул «Тирмəнсе ҡыҙы», Д. Чимарозаның «Йəшерен никах» («Тайный брак»), Е. Г. Брусиловскийҙың «Ер‑Тарғын», Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас» операларын ҡуя. Хеҙмəт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары менән бүлəклəнгəн.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935)
* Хеҙмəт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1965)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2965-b-kerov-adir-adi-uly
Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы

**Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы** (4 май 1910 йыл — 22 декабрь 1994 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1963). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Ғәшиә Баязит ҡыҙы Абыҙгилдина 1910 йылдың 4 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында тыуған.

1931 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлаған. 1931—1932 йылдарҙа Башҡорт дәүләт драма театрында, 1933—1972 йылдарҙа Сибай драма театрында эшләй. 1939—1954 йылдарҙа, ҙур булмаған өҙөклөктәр менән, был театрҙы етәкләй.

Үҙенсәлекле сағыу характерлы актриса. Абыҙгилдина башҡорт, рус һәм сит ил драматургтары әҫәрҙәре буйынса 200-ҙән ашыу әҫәр ролен сәхнәләштерә. Шулар араһында төп ролдәр — Ҡыраубикә (Д.Юлтый, «Ҡарағол»), Нәғимә (А.Таһиров, «Завод»), Үлмәҫбикә һәм Ғәрифә (С.Мифтахов, «Һаҡмар» — «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», «Зимагорҙар»), Йыһан һәм Сафия (Х.Ибраһимов, «Башмағым», «Кейәүкәй»), Зөләйха һәм Туҡтабикә (М. Кәрим, «Яңғыҙ ҡайын», «Ҡыҙ урлау»), Килдебикә һәм Шәмсиә (И.Абдуллин, «Бажалар», «Йөрәк менән шаярмайҙар»), Фекла Ивановна (Н. В. Гоголь, «Өйләнеү»), Бессудная (А. Н. Островский, ) һәм башҡалар. Шулай уҡ актрисаның эше классик, хәҙерге заман рус һәм башҡорт драматургияһы персонаждары аша ла күренә.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы

**Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы** (15 март 1934 йыл — 30 октябрь 2019 йыл) — йырсы. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1982) һәм атҡаҙанған (1971) артисы.

## Биографияһы
Рамазан Фәтхулла улы Йәнбәков 1934 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Байыш ауылында тыуған. Уның бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. Сабый сағынан уҡ етемлек михнәттәрен күрә. Атаһы Фәтхулла Йәнбәков, билдәле ҡурайсы, һуғышта батырҙарса һәләк була. Әсәһе лә йәшләй генә мәрхүм булып ҡала. Башта Байыш мәктәбендә белем ала. Унан 1-се Этҡол мәктәбендә уҡый. Мәктәп йылдарында уҡ художестволы үҙешмәкәрлек концерты менән сығыш яһай.

Рамазан Йәнбәков 1-се Этҡол балалар йортонда тәрбиәләнгән осорҙа мәшһүр оҙон көй оҫтаһы Хөсәйен Әхмәтов йәш һәләттәрҙе һайлап алыу өсөн Баймаҡҡа килә. 13 йәшлек Рамазан Буранбай йырын һуҙа. Арҙаҡлы компизитор, был егет халыҡ гәүһәре, тыуған төйәгенең рухы тип билдәләй.

1957—1959 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Радиотапшырыуҙар һәм телевидение буйынса комитеттың хор солисы була.

1961 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө музыка-педагогия училищеһында уҡытыусы булып эш башлай.

1963—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы була. Концерт бригадаһы менән етәкселек итә.

Йырсы 2019 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

### Ижади эшмәкәрлеге
Рамаҙан Йәнбәков — оҙон көй башҡарыу традицияларын дауам итеүсе, үҙенсəлекле, бай һəм йомшаҡ тауышлы йырсы.

Башҡарыу манераһы йыр асылын тəрəн аңлау, уны нескə тойомлау, сағыу образлылыҡ менәнн айырылып тора. Бөтә СССР буйлап гастролдəрҙə йөрөй.

Репертуарына классик башҡорт халыҡ йырҙары «Абдрахман кантон», «Ерән ҡашҡа», «Ильяс», «Сəлимəкəй», «Сибай», «Уйыл», «Шəүрə», «Элмəлек», «Юлғотло» инә.

Шулай уҡ М. М. Вəлиев, З. Ғ. Исмəғилев, Т. Ш. Кəримов, Ш. З. Ҡолбарисов, Х. Ф. Əхмəтов һәм башҡаларҙың йырҙарын һəм романстарын башҡара.

Рамазан Йәнбәков Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы, Сөләймән Абдуллин, Мәҙкүрә Әхмәҙиева, Ғилман Сәфәрғәлин менән бер рәттән башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкиле булып таныла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1982)
* «Гәлсәр һандуғас» музыкаль телевизион фестиваль лауреаты (2004)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание / А. Багуманов. — Уфа : Китап, 2002. — 332 с. — ISBN 5-295-03157-8.
Баһаманов Камил Шакир улы

**Баһаманов Камил Шакир улы** (23 декабрь 1916 йыл — 28 октябрь 1998 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1963). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Камил Шакир улы Баһаманов 1916 йылдың 23 декабрендә Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) Кесе Бишҡураз ауылында тыуған. 1941 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1941 йылдың июнендә Өфө ҡалаһынан фронтҡа китә. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында рота командиры, Көнбайыш фронттың юл-эксплуатация батальоны 132-се бүлегенең штаб начальнигы була. Мәскәүҙән Берлинға тиклем һуғыш юлы үтә. Калинин һәм 3-сө Белорус фронттарының 31-се Армияһы составында дошмандарҙы Калининград, Ржев янында тар-мар итеүҙә, Смоленщинаны һәм Белоруссияны азат итеүҙә, Польша, Көнсығыш Пруссия, Үҙәк Германия һәм Чехословакия ҡырҙарында дошман бастиондарын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.

1942 йылда һул ҡулының суғы үтәнән-үтә яралана.

1944 йылдың майынан КПСС ағзаһы.

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары, «Германияны еңгән өсөн» миҙалы, «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы, Георгий Жуков миҙалы, юбилей миҙалдары һәм «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1946 йылдан алып СССР Дәүләт резервтары министрлығының Башҡортостан территориаль идаралығында, 1949 йылдан — СССР Дәүләт контроле министрлығының Башҡорт АССР-ы буйынса баш контролёрҙар төркөмөндә эшләй. 1958—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре. Фәнни тикшеренеүҙәре үҫемлекселектең иҡтисади нәтижәлелеге мәсьәләләренә арнала. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми эштәре
* Размещение и экономическая эффективность технических культур. Уфа, 1963;
* Экономика производства зерна в Башкирской АССР. Уфа, 1969;
* Факторы расширенного воспроизводства сельскохозяйственной продукции. Уфа, 1972;
* Производство зерна в Башкирии. Уфа, 1974.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы
* Георгий Жуков миҙалы
* юбилей миҙалдары
* «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич

**Ларионов Григорий Прокопьевич** (псевдонимы — **Белорецкий**; 19 ғинуар 1879 йыл — 6 март 1913 йыл) — хәрби табип, яҙыусы, фольклорсы. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Григорий Прокопьевич Ларионов (Белорецкий) 1879 йылдың 19 ғинуарында Өфө губернаһының Белорет заводы ҡасабаһында приказчик ғаиләһендә тыуған.

1896 йылда Өфө ҡалаһында гимназияны алтын миҙал менән тамамлай, ә 1901 йылда — Санкт-Петербургта Хәрби-медицина академияһын тамамлай.

Белем алғандан һуң, хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнаша. 1905 йылда рус-япон һуғышы һүрәтләнгән «На войне» повесын һәм хәрби хикәйәләр яҙа, бының өсөн уны цензура эҙәрлекләй. Уға Санкт-Петербургта йәшәү тыйыла һәм табип эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү сикләнә.

Ғүмеренең аҙағында гарнизондарҙа хәрби табип булып эшләй. 1913 йылдың 6 мартында Тамбов губернаһының Скопин ҡалаһында үҙ-үҙенә ҡул һала.

Яҙыусының «Заводская частушка» исемле тәүге ҙур мәҡәләһе 1901 йылда «Уральская жизнь» гәзитендә баҫылған. «Русское богатство», «Вестник Европы» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. 1903 йылда «Русское богатство» журналында (редакторы яҙыусы В. Г. Короленко) «Сказитель — гусляр» очергы, 1904 йылда — «Уральские этюды» циклы баҫылып сыға. 1906 йылда «Без идеи» китабы донъя күрә.

Григорий Белорецкий 500-ҙән ашыу көнкүреш һәм завод таҡмағы яҙып ала.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһында яҙыусыға һәйкәл ҡуйылған.
* Белорет ҡала Советы Григорий Белорецкий (Ларионов) исемендәге премия булдырған (2002).

## Әҫәрҙәре
* Очерки «Сказитель-гусляр в Уральском крае», «Заводская поэзия» (1902).
* Около 500 частушек, собранных на заводах Юж. Урала.
* Рассказы и очерки из народного быта — «Страдалец», «Юбилеи»
* Повести «В сумасшедшем доме» (1903), рассказы «Поздней осенью» и «Летней ночью» из цикла «Уральские этюды» (1904)
* Без идеи: из рассказов о войне. — СПбг., 1906; Избранное.- Уфа, 1958.

## Әҙәбиәт
* Белорецкая энциклопедия. — Белорецк: (И. П. Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл.
* Г. Белорецкий Избранное. Уфа, 1958.
* Алфёров Р. А. Прочнее стали: ист.-худож. очерк. Уфа, 1954;
* Башкирия в русской литературе. Т.3. Уфа, 1993.
* Прямков А. В. Уральский писатель Гр. Белорецкий. М., 1957;
* Ладейщиков А. С. Писатели Урала. Свердловск, 1949.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Памятник Григорию Прокофьевичу Ларионову 
* http://libmap.bashnl.ru/node/154
* http://posredi.ru/knb_B_Beloreckiy.html
* Ларионов, Григорий Прокопьевич
Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы

**Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы** (7 июнь 1899 йыл — 14 сентябрь 1984 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1962), РСФСР-ҙың (1973) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР‑ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының (1940) атҡаҙанған табибы. Ленин (1961) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1969).

## Тормош юлы
Ғабдулла Хабир улы Ҡоҙаяров 1899 йылдың 7 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Аблай ауылында тыуған. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый.
 
1926 йылда Пермь университетының медицина факультетын тамамлай.

1933—1954 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Башҡорт АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығында баш окулист вазифаһын башҡара.

1942—1943 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

1943—1975 йылдарҙа Өфө трахоматоз институтында бүлек мөдире, ә 1945—1954 йылдарҙа — директор вазифаһын башҡара.

1955—1975 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһының мөдире булып эшләй.

1975—1982 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһында профессор булып хеҙмәт итә.

1984 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Профессорҙың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып эпидемиологияны, клиниканы өйрәнеү, трахоманың патоморфологияһы һәм уны профилактикалау, вируслы күҙ ауырыуҙарын өйрәнеү, герпестан, глаукоманан дауалау, катарактаны операция яһау юлы менән дауалау тора. Медицина фәндәре докторының трахоманы өйрәнеү һәм уға ҡаршы көрәш алып барыуҙы ойоштороуы Башҡорт АССР-ында ғына түгел, ә СССР-ҙың башҡа төбәктәрендә һәм байтаҡ сит илдәрҙә был сирҙе бөтөрөүгә килтерә.

Профессор Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы — 160-тан артыҡ фәнни эштәрҙең авторы, ул дүрт монография: «Учебник по глазным болезням для средних медицинских работников», «Биомикроскопические изменения на роговой оболочке при трахоме», «Руководство по трахоме», «Возникновение и течение трахомы» — яҙған. Офтальмологтарҙың республика мәктәбен барлыҡҡа килтергән.

### Фәнни хеҙмәттәре
* Биомикроскопические изменения в роговице при трахоме. Уфа, 1939;
* Руководство по трахоме, в 2 частях. Уфа, 1970. (соавт.)

### Автобиография
* Моя жизнь — офтальмология // Габдулла Кудояров. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 172 е.: илл.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Медицина өлкәһендәге күренекле эштәре өсөн» премияһы Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы исеме менән аталған.
* Өфө ҡалаһы Пушкин урамындағы ғалим йәшәгән 54/1 йортона Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улының исемен мәңгеләштереүсе мемориаль таҡтаташ ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Батыршин Нәҡий Хурамша улы

**Батыршин Нәҡий Хурамша улы** (11 апрель 1932 йыл — 28 май 2002 йыл) — инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Нәҡий Хурамша улы Батыршин 1932 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Айҙарәле ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1959 йылда Ҡаҙаҡ педагогия институтын, 1969 йылда — Ҡаҙаҡ политехник институтын тамамлай.
1952—1954 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
 
1954 йылда Төркмән ССР-ында ВЛКСМ-дың Ташауз ҡала комитетында эшләй башлай. 1956 йылда комсомол путевкаһы буйынса Ҡаҙаҡ ССР-ының Кустанай өлкәһе Рудный ҡалаһына Соколов-Сарбай тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөлөшөнә килә, 1958 йылда мөһим объект — Рудненск йылылыҡ электр станцияһын төҙөүгә йүнәлтелә. Ташсы булып эшләй, һуңынан — «Соколоврудстрой» тресының «Промстрой-5» төҙөлөш идаралығында комплекслы ташсылар бригадаһы бригадиры була.

Нәҡиә Батыршиндың бригадаһы йылылыҡ электр станцияһының төп корпусы стенаһын һалыуҙы билдәләнгән ваҡытынан 30 көн алда тамамлай, шуның менән турбина һәм ҡаҙан агрегатын графигынан 15 көн алда монтажларға һәм тапшырырға мөмкинлек бирә. Уның тәҡдиме буйынса тәүге тапҡыр төҙөлөштә, металл экономиялау маҡсатында, аҫылмалы баҫмалар ҡулланыла, был тиҫтәләгән эшсе көсөн бушатырға һәм 12 мең һум дәүләт аҡсаһын экономияларға мөмкинлек бирә. ТЭЦ объекттарында бригада норманы ай һайын 125—138 процентҡа үтәй.

Капиталь төҙөлөш буйынса ете йыллыҡ план йөкләмәһен (1959—1965) үтәүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылдың 11 авгусында Нәҡий Хурамша улы Батыршинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1971—1992 йылдарҙа «Татагропромстрой» тресының 245-се ПМК-һында баш инженер һәм начальник була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Татарстандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6

## Һылтанмалар
*    
* 
*  (рус.).  lib.znate.ru. 21 июль 2014 тикшерелгән.
Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы

**Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы** (31 ғинуар 1910 йыл — 26 февраль 1939 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы Тимерғәлина 1910 йылдың 31 ғинуарында  Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡәнзәфәр ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

1929 йыл — Өфөләге В. И. Ленин исемендәге мәктәпте тамамлаған.

Башҡортостан өлкә йәш пионерҙар бюроһы рәйесе урынбаҫары, рәйесе (1929—1931).

РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1931—1936), РКСМ Үҙәк Комитетының уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире урынбаҫары һәм мөдире.

1934 йылда Парижда Һуғышҡа ҡаршы ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнаша.

1936 йылдан Мәскәүҙә РКСМ Үҙәк Комитетында уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, ә 1937 йылдан йәш ҡатын-ҡыҙҙар араһында эштәр буйынса секретарь вазифаларын үтәй. «Детиздат» нәшриәтендә милли әҙәбиәт секторын мөхәррире булып эшләй.

1937 йылдың декабрендә СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1938 йылдың 29 ноябрендә ҡулға алына, контрреволюцион буржуаз-милли ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә һәм 1939 йылдың 26 февралендә атыла. 1956 йылдың 21 июлендә аҡлана.

## Хәтер
* Тыуған ауылы Ҡәнзәфәрҙә Шәрифә Тимерғәлинаға һәйкәл ҡуйылған, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылында уның исеме бер урамға бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы|Иргалин Г. Д.]]* Вожак комсомола.// Возвращенные имена. — Уфа, 1991.

## Һылтанмалар
* 
* Михаил Хабиров — История Кунашакского района хранит немало ярких имен земляков. Вечерний Челябинск, 21 Сентября 2015
* Юрий Узиков — Краеведческий калейдоскоп, «Бельские просторы» № 3’08
* http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&sid=1249916 
* Минигалей Якупов. «Мы — ленинцы».
Бөйөк Новгород

**Бөйөк Новгород** () — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Новгород өлкәһенең административ үҙәге. 

## Географияһы
Волхов йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Новгород дәүләт университеты

## Климаты


## Транспорты
Бөйөк Новгород — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города
Большаков Виктор Григорьевич

**Большаков Виктор Григорьевич** (9 июнь 1938 йыл — 13 апрель 2015 йыл) — водитель. 1957—2006 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы водителе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1984).

## Биографияһы
Виктор Григорьевич Большаков 1938 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Покровка ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1957 йылда Бөтә Союз геофизика институтының Туймазы геофизика экспедицияһында шофер булып башлай. 1958—1961 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1961 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының «Востокнефтепроводстрой» тресының автотранспорт предприятиеһы водителе булып эшен дауам итә.

Виктор Большаков магистраль газ торбалары, торлаҡ һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнештәге объекттар төҙөүҙә ҡатнаша. 1961 йылдан 1980 йылға тиклем автомашинаһы менән яҡынса 28 мең тонна йөк ташый. «Уренгой — Үҙәк» газ үткәргесе төҙөгәндә ҙур күләмле эштәр башҡара. Ун беренсе биш йыллыҡ йөкләмәһен (1981—1985) 1984 йылдың 1 ғинуарына үтәй, 4,3 мең тоннанан ашыу йөк ташый.

1998 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Виктор Григорьевич Большаков Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Магистраль газ һәм нефть үткәргестәр һәм халыҡ хужалығының башҡа объекттарын төҙөүҙәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн В. Г. Большаков I (1985), II (1980) һәм III дәрәжә (1975) Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*   
*
Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы

**Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы** (27 июль 1911 йыл — 14 сентябрь 1979 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1937—1963 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

## Биографияһы
Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы Шәймөхәмәтов 1911 йылдың 27 июлендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең хәҙер Башҡортостан Республикаһының Нуриман районыНимесләр ауылында тыуған. Башланғыс белем ала.

Эш урындары: 1930 йылдан — Нуриман районының «Билгеләр» колхозында, 1937 — 1963 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводы.

1934 — 1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә.

Өфө нефть эшкәртеү заводында һаҡсы, оператор ярҙамсыһы, ҡулайлама операторы, термик крекинг ҡулайламаһы операторы, атмосфера-вакуумлы ҡулайлама операторы, ҡулайлама инженеры һәм етәксеһе булып эшләй.

Мөфтәхетдин Шәймөхәмәтов етәкләгән саҡта уның бригадаһы һәр саҡ алдынғылар рәтендә була, мәҫәлән, 1959 йылда ның ҡулы аҫтындағылар һәр ай һайын планды 110—115 процентҡа үтәй.

Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1959 йылдың 19 мартындағы указы менән Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1963 йылдан хаҡлы ялда.

1979 йылдың 14 сентябрендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* Ленин ордены

## Әҙәбиәт
* Профессионалы нефтегазовой отрасли. кн. 3. — Москва: изд. Нефтяное хозяйство, 2005.

## Шулай уҡ ҡара
* Герои Социалистического Труда Башкортостана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://pomnipro.ru/memorypage70489/biography 
*
Әхсән Баян

**Әхсән Баян** (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, 8 декабрь 1927 йыл — 7 май 2013 йыл) — журналист, шағир, прозаик һәм драматург. Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры (2004) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999), Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977).

## Биографияһы
Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов 1927 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ашман ауылында тыуған. 1943 йылда күрше Ишҡар ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй.

1947—1950 йылдарҙа район үҙәге Үрге Йәркәйҙәге Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була. Төп эшенән айырылмай урта мәктәпте тамамлай.

Бер йыл үҙ ауылда уҡытҡандан һуң, 1951 йылда Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә. 1956 йылда йылда университетты тамамлай һәм күп йылдар журналистика өлкәһендә эшләй: 1956—1962 йылдарҙа — «Социалистик Татарстан» гәзите редакцияһында хәбәрсе, аҙаҡ — әҙәбиәт-сәнғәт бүлеге мөдире, 1962—1966 йылдарҙа — «Казан уттары» журналының яуаплы секретары, 1977—1981 йылдарҙа баш редактор урынбаҫары.

Әхсән Баян 2013 йылдың 8 майында вафат була, Татарстан Республикаһының Кама Тамағы районы Йәмәкәй ауылында тормош иптәше ҡәбере эргәһендә ерләнә.

## Әҙәби ижады
Әхсән Баяновтың шиғырҙары республика матбуғатында 1951 йылдан күренә башлай. 1959 йылда «Диңгеҙ шауы» исемле беренсе йыйынтығы баҫылып сыға. Хәҙерге көндә ул шиғри әҫәрҙәре тупланған тиҫтәнән артык китап авторы. Уның күп һанлы лирик һәм фәлсәфәүи-публицистик шиғырҙары, балладалары, «Яшел мәйдан» (1957), «Диңгез шавы» (1958), «Мират» (1959), «Сез аңларсыз мине» (1963), «Сәяхәтнәмә» (1969), «Һәйкәл» (1970), «Кышкы чәчәкләр» (1974) поэмалары бөгөнгө татар поэзияһында ҙур урын алып торалар.

Әҙип проза һәм драматургия жанрҙарында ла эшләй. Нигеҙҙә һуғыш алды, һуғыш ваҡыты һәм һуғыштан һуңғы ауыл тормышы вакиғаларына бәйләп, кешеләр араһындагы ҡатлаулы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырған «Яшьлегемне эзлим» (1966), «Дүрт монолог» (1968), «Тау ягы повесте» (1972), «Төлке тоту кыен түгел» (1975), «Тавыш — табигать бүләге» (1977), «Аязучан болытлы һава» (1978), «Аргы яр» (1979) һәм «Ут һәм су» (1971), «Таш китап» (1981) романдары уҡыусылар һәм әҙәби йәмәғәтселеккә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Әҙиптең «Күзләре нинди иде» һәм «Һәйкәл» исемле драмалары төрлө театр сәхнәләрендә ҡуйыла, ә «Тау ягы повесте» буйынса телевидение өсөн өс сериялы нәфис фильм төшөрөлә.

Уның әҙәби ижады йәмәғәт эштәре менән тығыҙ бәйләнгән. Ул 1974 йылдан Татарстан Яҙыусылар берлегенең идара ағзаһы, шулай уҡ оҙаҡ йылдар «Казан утлары» журналы һәм «Идель» альманахының редколлегия ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татарстандың халыҡ шағиры (2004)
* Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999) 
* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988) 
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977)

## Һылтанмалар
*
Ҡарасурин Азат Динар улы

**Ҡарасурин Азат Динар улы** (8 ноябрь 1995 йыл, Башкортостандың, Шишмә районы, Ҡалмыш ауылы, Рәсәй) — Рәсәй саңғысыһы һәм биатлонсыһы. 2014 ҡышҡы паралимпия уйындары чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалеры (2014). 

## Биографияһы
. 
2008 йылда Бәләбәй ҡалаһында спорт гимназия-интернатында спорт менән шөғөлләнә башлай (Азатты унда саңғы буйынса йыйылма команданың тренеры Әмир Ғүмәрәв тәҡдиме буйынса уҡырға индерәләр, ул ваҡытта Азат урта мәктәптең 6-сы синыфында уҡып йөрөгән була)..
 
Гимназия-интернатта 9-cе синыфта уҡығанда, 2011 йылдың мартында саңғы ярышы буйынса Рәсәй чемпионатында бронза призеры була һәм чемпион исеме ала [персьют буйынса LW 2-9 ир-егеттәр араһында эҙәрлекләү уҙышында (биатлон)    ([Сыктывкар), спорт мастеры нормаһын үтәне. Бер ай үткәндән һуң, апрель айында, Донъя чемпионатында биатлон буйынса һәм саңғы ярыштарында (Ханты-Мансийск, 2011 йылда) көмөш миҙал яулай, шуның менән ул Халык-ара класлы Рәсәй спорт мастеры нормотивын үтәй (2012 ноябрендә, 1,5 үткәс бирелгән).
 
Саңғы ярышы һәм биатлон буйынса Донъя кубогының беренсе этабында Мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар араһында (Вуокатти (Финляндия), 2012 йылдың 11-18 декабрендә) ике этаптта ла еңеү яулай.
 
2014 йылда 2010 XI Ҡышҡы паралимпия уйындарында Сочиҙа биатлон буйынса алтын һәм бронза миҙал яулап ала.
 
Тренерҙары — Әмир һәм Надежда Ғүмәрәвтар, Ирина Громова.
 
Бәләбәй ҡалаһының МБОУ «Башҡорт гимназия-интернатын» тамамлаусыһы.

## МАҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дүҫлыҡ ордены (Рәсәй)]] ([[2014 йыл) — *Физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, 2014 йылда Сочи ҡалаһында XI ҡышҡы паралимпия уйындарында*

## Иҫкәрмәләр
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы

**Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы** (8 апрель 1963 йыл) — Рәсәй еңел атлеты-йүгереүсе, донъя һәм Европа чемпионы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1992), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000).

## Биографияһы
Нурзиә Яхъя ҡыҙы Баһманова 1963 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.

Ленин орденлы Дәүләт физик культура институтының (ГЦОЛИФК) тренерлыҡ факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Уҡығанда Ленин степендияһы ала, Мәскәү вуздары студенттарының философия буйынса фәнни конференцияһында еңеүсе була.

Спорттағы һөнәре: марафонсы һәм ультрамарафонсы (100 км).

1990—1992 йылдарҙа еңел атлетика буйынса СССР-ҙың һәм БДБ илдәре йыйылма командалары, артабан 1993—1998 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең йыйылма командаһы ағзаһы.

Рәсәй спортсылары араһынан 100 саҡрымға йүгереү буйынса беренсе бөтә донъя чемпионыCool Running :: A Conversation With 100 Km USA Team Members Jim Garcia and Kevin McGovern .

Мәскәүҙә йәшәй. Кейәүҙә. Улы — Шведов Павел, ҡыҙы — Шведова Ярослава Вячеславовна, профессиональ тенниссы, 2008 йылдан Ҡаҙағстан өсөн сығыш яһай.

## Ҡаҙаныштары
* 1991 йыл — 100 км йүгереү буйынса донъя чемпионаты (Италия, Флоренция, 25 — 26 май) — 8:42.54 (алтынсы урын).
* 1992 йыл:
# 100 саҡрымға йүгереүҙә бөтә Донъя чемпионы (Испания, Паламос)— 7:44.37,
# Испания асыҡ чемпионаты еңеүсеһе (Мадрид),
# Предолимпия турниры еңеүсеһе (Испания, Барселона),
# Бельгияның асыҡ чемпионаты призеры. (Торхаут, De Nacht van Vlaanderen).
# 1992 йыл йомғаҡтары һәм спорт йәмәғәтселеге фекере буйынса «Планетаның иң түҙемле ҡатын-ҡыҙы» тигән исем ала..
* 1992 йылда «Халыҡ-ара класлы спорт мастеры» исеме бирелә.
* 1993 йылда Прага марафонында еңә.
* 1994 йылда:
# Команда зачетында 100 саҡрымға йүгереүҙә Европа чемпионы була.
# Шул уҡ йылда 100 саҡрымға йүгереүҙә Европа чемпионатының көмөш миҙалын ала.
* 1995 йылда 100 саҡрымға йүгереүҙә Европа рекордын ҡуя (трек) (Рәсәй чемпионаты, Подольск ҡлаһы)
* Күп һанлы халыҡ-ара, марафондар һәм ультрамарафондар еңеүсеһе.
* 2000 йылда «Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры» исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы

**Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы** (20 ноябрь 1913 йыл — 6 июнь 1986 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1939—1964 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы һәм өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

## Биорафияһы
Ғәйнетдин Ғабдрахман улы Моратов 1913 йылдың 20 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында тыуған.

Тулы булмаған урта белемле.

1931 йылда кочегар, артабан Ағиҙел йылға пароходлығында карап механигы булып эшләй.

1942—1943 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә.

1938—1939 йылдарҙа — Тымыҡ океан пароходлығының «Давыдов» боҙватҡысында механик булып эшләй. 1939 йылдан алып Өфө нефть эшкәртеү заводында — оператор, өлкән оператор, 1941 йылдан алып — Өфө нефть эшкәртеү заводының установка инженеры булып эшләй. 1944—1945 йылдарҙа АҠШта командировкала була. 1945—1947 йылдарҙа — Куйбышев нефть эшкәртеү заводында өлкән оператор. 1947—1954 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводының установка начальнигы вазифаһын башҡарыусы, установканың өлкән операторы, катализатор фабрикаһының мастеры, цех начальнигы. 1954 йылдан алып — Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы.

Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы социалистик ярышта алдынғы бригада менән етәкселек итә. Ул етәкләгән бригада 1958 йылда алынған социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәй: нефть продукттарын сей малдан 2,5 процентҡа арттырып айырып ала, энергия ресурстарының 3 процентын, реагенттарҙың 2 процентын һаҡлап ҡала, нефть продукттарын юғалтыуҙы 5 процентҡа кәметә.

Моратов бригадаһы установканың эш циклын план буйынса бирелгән 90 көн урынына 147 көнгә тиклем оҙайта. Технологик режимды дөрөҫ итеп алып барыу иҫәбенә установкала пландан тыш 500 тонна сей мал эшкәртелә.

Сәнәғәт инициаторы Моратов егерменән артыҡ рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә. 1957 йылда Моратов бер төркөм рационализаторҙар менән берлектә көкөрт-кислота алкилирлау установкаһында эш схемаһын үҙгәртергә тәҡдим итә. Алкилирлау технологияһындағы был тәҡдим установканың эш ҡеүәтен ике тапҡырға арттыра. 1958 йылда ул индергән рационализаторлыҡ яңылыҡтары 150 000 һумдан артығыраҡ аҡсаны экономиялай. Моратов заводта 1964 йылға тиклем эшләй.

СССР Юғары Советы Президиумының Указы буйынса 1959 йылдың 19 мартында «Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн» Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахманулы 1986 йылдың 6 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* Ленин ордены (1959)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1942)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.warheroes.ru/www/forumdb/viewtopic.php?p=15435
Янғантау (тау)

**Янғантау** (тау) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районында урынлашҡан тау. 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Янғантау (тау) Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан 2,5 км-ға һуҙылған. Абсолют бейеклеге 143 метр тәшкил итә.

Йүрүҙән йылғаһы кимәленән бейеклеге — 160 м. (Ә диңгеҙ кимәленән 504 м).

Тау пермь системаһының аҫҡы бүлегенә ҡараған артин һәм һаҡмар тоҡомдары йыйырсаларынан тора.

Структур яҡтан Башҡорт көмбәҙенең тәрән ярыҡ менән сикләнгән көньяҡ ситендә урынлашҡан. Был ярыҡ буйлап Йүрүҙән йылғаһының үҙәне үтә.

Тау битләүенән һыу парҙары менән туйынған эҫе һауа сығып ята. Һауа температураһы +37-тан +150 градус араһында була. Ә 90 метрға еткән тәрән скважиналарҙа температура 380 градусҡа етә.

Тау төпкөлөндә битуминоз мергель тоҡомдарының  окисланыу һәм ҡайтарылыу реакциялары бара. Бындай ҡыҙыу усаҡтар 60-90 м тәрәнлектә ята. Усаҡтарҙы уратып алған тау тоҡомдары йылыны туплау һәм һаҡлау һәләтлегенә эйә.

## Тарихы

Хәҙер Янғантау тип аталған шифалы тауҙы боронғо башҡорттар Ҡарағоштау тип атаған булғандар. 

Тауҙа ғилми тикшеренеүҙәр XVIII быуаттан алып үткәрелә. (П. С. Паллас, 1773; Ф. Н. Чернышев, 1881; Я. А. Гордягин, 1882, 1885; Е. М. Янишевский, 1902; А. Биккель, 1932; Г. В. Вахрушев, 1927, 1957 һ. б.)

Термаль күренештәрҙең тәбиғәте тураһында бик күп фараздар әйтелә. Йәшен атҡандан ер аҫты янғыны сыҡҡандан тигәндән алып, тимер закисы тоҙға күсеүенән һәм битуминоз тоҡомдарҙың яныуынан йылылыҡ сыға, тип һанай ҡайһы берәүҙәр.

Икенселәре радиоактив процестар йәки ышҡылыу һөҙөмтәһендә йылылыҡ бүленеп сығыуы мөмкин, тигән фекер әйтә. 20-се быуаттың 60 йылдарынан тәбиғи радиактив һәм термаль процестың катализаторы булып метеорит тора, тигән фараздар ҙа әйтелә (С.Г.Фаттахутдинов, 1993).

Янғантау, шулай уҡ, бальнеологик курорт төҙөү өсөн нигеҙ булған көкөрт, цинк һәм радон сығанағы ла булып тора. 

Тау битләүҙәрендә ҡайын, уҫаҡ һәм имән үҫә. Улар петрофит дала һәм болон яландары менән сиратлашып килә.

Һаҡланып ҡалған ҡарағайҙар ҡасандыр бында беренсел ылыҫлы урмандар булыуы тураһында һөйләй.

Тауҙа һәм уның ян-яҡтарында дала сейәнән, тәпәш миндалдән, караганан, гөлйемештән, зелпенән (бересклет бородавчатый), бүтәгәнән (типчак), кейәү үләненән торған.ҡыуаҡлы туғай-дала комплекстары урын алған.

1980 йылдан Янғантау тауы нигеҙендә заказник һәм 3600 гектар майҙаны булған урмансылыҡ төҙөлә.

Янғантау (тау) — 1965 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Янгантау // Ватандаш. — 2000. — № 7. — С. 35.

## Шулай уҡ
* Янардаг (тауы) — Әзербайжандағы янар тау, ер аҫты тәбиғи газының факелы менән.
* Химера (тауы) — Төркиәләге янар тау, ер аҫты тәбиғи газының факелы менән.
* Янар тауҙар — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге таш күмерҙәре төтәп ятҡан тауҙар.
* Янар тау — Австралияла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://nashural.ru/Mesta/yangantau.htm 
* Почему «горит» загадочная гора Янган-Тау на Урале. Сайт «Ураловед». 26.03.2021
Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы

**Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы** (3 октябрь 1917 йыл — 24 октябрь 1990 йыл) — совет инженер-нефтсеһе, Ленин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Рәфхәт Шаһимәрҙән улы Миңгәрәев хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

* 1933—1937 — Стәрлетамаҡ нефть техникумын «нефть скважиналарын эксплуатациялау техникаһы» һөнәре буйынса, отличие менән тамамлай.
* 1937—1941 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты, «нефть промыслалары ҡорамалдары буйынса инженер-механик» дипломы.
* 1944—1945 — нефть институты аспирантураһы (тамамлай алмай).
Хеҙмәт биографияһы:
* 1941—1944 — Үзбәк СССР-ында «Калининнефть» тресы: Ванновский на нефть тапшырыу буйынса механик, мастер ярҙамсыһы, инженер-механик, промыселдың төҙөлөш-монтаж цехы начальнигы.
* 1944—1945 — Мәскәү нефть институты азат ителгән комсомол комитеты секретары.
* 1945—1949 — производство-техник бүлеге начальнигы, директорҙың алмаш ярҙамсыһы, баш инженер, директор Шугуры нефть промыслаһы директоры, Татарстан, Шугуры ауылы;
* 1949—1952 — "Татарнефть"тең «Ромашкино» нефть промыслаһы мөдире; Шугуры быраулау контораһының баш инженеры; Шугуры нефть промыслаһының баш инженеры; 1-се һанлы нефть промыслаһы мөдире; «Татбурнефть» тресының 2-се быраулау контораһы директоры;
* 1952—1955 — «Татнефть» берекмәһенең «Баулынефть» тресы идарасыһы;
* 1955—1957 — «Әлмәтнефть» нефть промыслаһы идаралығы НПУ начальнигы; «Татнефть» берекмәһенең баш инженеры;
* 1957—1963 — баш инженер, 1960 йылдан Татарстан Халыҡ хужалығы советының нефть сәнәғәте идаралығы начальнигы, Ҡазан;
* 1963—1965 — СССР-ҙың Урта Волга иҡтисад районында иң ҙур «Татнефть» берекмәһе начальнигы, Әлмәт ҡалаһы;
* 1965—1974 — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары;
* 1974—1984 — Бөтә Союз ойоштороу, идара итеү һәм нефть һәм газ сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институты директоры (ВНИИОЭНГ).
Бөтә Союз нефть ғилми-тикшеренеү институтының ВНИИ «Татнефть» берекмәһенең белгестәре төркөмө составында «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡулланылған эске контур нефть ҡатламдарына һыу ебәреү һәм уны СССР-ҙағы иң ҙур Ромашкинский нефть ятҡылығында тормошҡа ашырыуҙың яңы системаһы» хеҙмәте өсөн 1962 йылда Ленин премияһына лайыҡ булды.

Ленин ордены, дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Почётлы нефтсе, И. М. Губкин премияһы лауреаты.

## Сығанаҡтар
* http://www.gubkin.ru/gallery/portrait/detail.php?ID=1059 
* http://www.oil-industry.ru/images/Books_images&pdf/Veter/veterany-21-2008.pdf
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы

**Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы** (1884—1965) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы 1884 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Бүребай ауылында тыуған.

«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай. Зәйнулла Рәсүлев һәм Ризаитдин Фәхретдинов менән таныш була.

1938 йылдан Өфөлә Беренсе йәмиғ мәсетенең имам-хатибы булып хеҙмәт итә. 1945 һәм 1947 йылдарҙа Мәккә һәм Мәҙинәгә хаж ҡыла.

Шул уҡ ваҡытта, 1948 йылдан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назаратында ҡазый, назарат ағзаһы була.

1960-сы йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назараты президиумы ағзаһы, яуаплы сәркәтибе булып хеҙмәт итә.

1965 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы

**Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы** (13 ноябрь 1936 йыл — 25 апрель 2010 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре кандидаты (1993).

## Биографияһы
Урал Шәйәхмәт улы Атанғолов 1936 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған.

1959 йылда Орск дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1964 йылдан Йылайыр районы Матрай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең директоры булып эшләй. 1965 йылдан КПСС-тың Йылайыр район комитетының пропоганда һәм агитация бүлегенең мөдире була.

1975 йылдан Юлдыбай совхозы партия комитеты сәркәтибе вазифаһын үтәй.

1978 йылдан Сибай ҡалаһының 10-сы һанлы урта мәктәбендә уҡытыу буйынса мөдир булып эшләй. 1980 йылдан Сибай ҡалаһының 8-се һанлы урта мәктәбенең директоры була.

1990 йылдан 12-се һанлы Сибай урта мәктәбенең психология-педагогика хеҙмәтен етәкләй. 1993 йылда педагогия фәндәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Шул уҡ йылда Башҡорт мәктәптәре ассоциацияһы ойошторолоуына булышлыҡ итә.

1998—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты педагогика һәм психология кафедраһы доценты булып эшләй.

Ғилми хеҙмәттәре этнопедагогикаға бағышланған. 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы.

2010 йылдың 25 апрелендә Сибай ҡалаһында вафат була.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыллығын билдәләү» (1970)
* Хеҙмәт ветераны (1985)

## Хеҙмәттәре
* Башкирская национальная школа. — Уфа, 2007.
* Мудрость веков и воспитание человека. — Уфа, 2009.
* 

## Әҙәбиәт
*
Туйкин Тәлғәт Кәбир улы

**Туйкин Тәлғәт Кәбир улы** (24 ғинуар 1912 йыл — 2 май 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан Башҡорт АССР-ының Матрайнда (хәҙерге Хәйбулла) районында яңы ойошторолған «Матрай» совхозы, 1960—1972 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Цюрупа исемендәге һәм «Тепличный» совхоздары директоры. Ленин (1957), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм  ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (?, 1985) ордендары кавалеры. Хәйбулла районының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974).

## Биографияһы
Тәлғәт Кәбир улы Туйкин 1912 йылдың 24 ғинуарында Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһының Лениногорск районы) Зәй-Ҡаратай ауылында тыуған. Башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе булған Туйкә батыр нәҫеленән. Яҙыусы Кәбир Туйкиндың улы.

1929—1931 йылдарҙа Татар АССР-ының «Уңыш» колхозының баҫыу бригадаһының бригадиры булып эшләй.

1936 йылда Ҡазан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1941 йылда Мәскәү ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлығы өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1947 йылдан Бөрө, Бөгөлмә, Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау мәктәптәрендә уҡытыусы, директор булып эшләй.

1952 йылдан Өфөләге Урал етештереү идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.

1955 йылдан Башҡорт АССР-ы Матрай районында яңы ойошторолған Матрай совхозы директоры.

1960—1972 йылдарҙа Өфө районындағы Цюрупа исемендәге совхоздың теплица-парник комбинаты директоры, Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында теплица хужалыҡтарын төҙөү буйынса прораб булып эшләй.

1990 йылдың 2 майында Өфө ҡалаһында вафат була, Өфө районының Николаевка ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1957)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* Хәйбулла районының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* миҙалдар

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Өфө ауылында уның исеме менән урам аталған, был урамдың беренсе йортонда уға таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* День 24 января в разные годы. Официальный сайт Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан
Латипов Ғәкил Ильяс улы

**Латипов Ғәкил Ильяс улы** (13 август 1919 йыл — 23 сентябрь 1978 йыл) — совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Ленин ордены кавалеры (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ғәкил Ильяс улы Латипов 1919 йылдың 13 авгусында Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һарытау өлкәһенең Перелюб районы) Күҙәбай ауылында тыуған.

1938—1940 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районында уҡытыусы булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлаҡтары өсөн
ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1940-сы йылдар уртаһынан Баймаҡ районында партия эшендә була.

1952 йылдан Учалы район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.

1959 йылдан тәнәфес менән Хәйбулла район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1962 йылдың март-ноябрендә КППС-тың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары була.

1969—1978 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Торлаҡ хужалығы идаралығында эшләй.

Башҡорт АССР-ының 5-7 саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1978 йылдың 23 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1957)
* 2-се дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Венаны алған өсөн» миҙалы (1946)
* «Будапештты алған өсөн» миҙалы (1947)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
*
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы

**Вәлиулла Мөхәрләм улы Билалов** (1883—1941) — мәғрифәтсе.

## Биографияһы
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Әбүбәкер ауылында тыуған.

Ҡарғалы (Сәйет биҫтәһе) ауылы, Бохара (1913 йылда) һәм Троицк ҡалаларының мәҙрәсәләрен тамамлай.

Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1920 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Һабыр улусы мәктәптәрендә уҡыта.

1930 йылдан шул уҡ кантондың Аҡъяр ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Билалов етәкселеге менән Хәйбулла районында совет тибында күп кенә мәктәптәр асыла, район халыҡ мәғариф системаһы үҫешенә өлөш индерә.

1933 йылда репрессияға тарттырыла, һөргөнгә ебәрелә. 1941 йылдың октябрендә Коми АССР-ының Ухта ҡасабаһында аттырыла. 1989 йылда аҡлана.

## Әҙәбиәт
*