Хоҙай

**Алла, Хоҙай, Тәңре, Аллаһ, Илаһ** — теистик һәм деистик тәғлимәттәрҙә ҡөҙрәтле, мөғжизәле
 иң юғары  высшее существо заттың исеме. Монотеистик ибраһими диндәрҙә Абсолюттың аҡылға һыймаҫлыҡ, ғәмәли тәжрибәнән ситтә булған, башҡа үҙенә оҡшаған һис нәмә лә булмаған шәхестең танытмаһы. Политеистик диндәрҙә аллалар күп һанлы була, һәр күренештең, һәр әйберҙең үҙ аллаһы бар.

## Политеистик диндәрҙә алла исемдәре

Боронғо Ҡытай, Корея, Япония, Һиндостан һәм Боронғо Көнсығыш политеистик диндәрҙә бер нисә алла бар. Улар араһында берәүһе ҡөҙрәтлерәк төп алла була. Мәҫәлән, боронғо вавилондарҙа Мардук, гректарҙа Зевс, славян халыҡтарында Перун.

Индуст диндәрендә иң сағыу, иң мөһим алла юҡ, улар араһында икенсе дәрәжәле *өрәт, ҡот, иблистар* бар.

## Монотеистик алла исемдәре

Төрлө мәҙәниәт, төрлө халыҡтар алланы үҙенсә атай. Ҡайһы берҙәре: *Иегова, Саваоф, Яхве, Иисус Христос, Аллаһ, Шива, Брахма, Вишну һ.б.*

### Ислам

Исламда Аллаһ () табыныу хөрмәтенә лайыҡ булған ислам коцепцияһына күрһәтеп торған күплек һаны булмаған зат. Исламда кеше менән Аллаһ араһында әхлаҡи күренештәр һәм образдар менән аңлатып бирә алмаҫлыҡ айырма һәм ара бар Исламда Аллаһтың булмышын һәм сифатын билдәләгән 99 исеме бар тип әйтелә.

### Индуизм

Санскрит телендәге **Ишвара** () һүҙе Берҙән-бер Алланы һүрәтләгән термин булып тора. Ишвараны интуст пантеонындағы күп һанлы девалар менән бутарға ярамай. Ведыларҙа уларҙың һаны 33 миллионға етә тип әйтелә. Индуизмда девалар — кешеләрҙән өҫтөнөрәк булған күктә осоп йөрөүсе ярым аллалар (алиһәләр).

### Христианлыҡ

Христиан динендә өс аллалыҡ (троица) тураһында ғибрәт бар. Христиандарҙа алла берҙән-бер, шул ук ваҡытта берҙән-бер алла өс алланан тора: Алла-Ата, Алла-Ул (Иисус Христос) һәм Алла-Изге Рух. Аҡылға һыймаҫлыҡ троицаны дини руханиҙәр «Алланың серен танып белеп булмай» тип аңлаталар.

### Буддизм

## Аллаға ышаныуҙың таралышы

2005 Adherents.com сайт мәғлүмәттәре буйынса, Ерҙәге кешеләрҙең диндәргә мөнәсәбәте түбәндәгесә: кешеләрҙең 33 проценты үҙҙәрен христианенә, 21 проценты ислам диненә, 0,22 проценты — иудаизмға, 14 проценты — индуизмға, 6 % — буддистарға, 6 % традицион ҡытай диндәренә, 6 % башҡа дин тотоусыларға, 16 % дингә ҡарамаған кешеләр тип һанай. Adherents.com сайты дини демография өлкәһендә махсуслашҡан, был иҫәпләүҙәр Британ энциклопедияһы һәм World Christian Encyclopedia (инлизсә) русса 2001 йылдан) мәғлүмәттәренә нигеҙләнгән[70].

## Алланың йәшәйеше тураһындағы һорау
Алланың барлығын өлөшләтә булһа ла иҫбатлар өсөн эмпирик күҙәтеүҙәргә һәм логикаға нигеҙләнгән дәлилдәр килтереү Алланың йәшәйешен иҫбатлау тип атау ҡабул ителгән. Уларҙы дүрт ҙур төркөмгә — метафизик, эмпирик, логик һәм субъективтарға бүлергә мөмкин.

Фәнни күҙлектән ҡарағанда, Алланың барлығы тураһындағы гипотеза (һәм уға бәйле йән, рух, ожмах, тамуҡ һ.б. төшөнсәләр) Поппер критерийына яуап бирмәй, сөнки уны фәнни ысул юҡ һәм менән тикшереү мөмкинлеге күҙалланмай. Һөҙөмтәлә уның барлыҡҡа килеүе тураһындағы бөтә уй-фекерҙәр ҙә ҡәтғи фәнни булып тормай.

## Төрлө халыҡтарҙың илаһтарының тап килеүе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Тәңре
* Алиһә
* Алланың йәшәйеше тураһындағы һорау
* Дин фәлсәфәһе
* Дини фәлсәфә
* Дини тәғлимәт
* Теизм
* Донъя күңеле
* ҡөҙрәт ҡапма-ҡаршылығы
* Теологик антикогнитивизм]
* Машинанан Алла
* Метафизика
* Апатеизм
* Башта Алла күкте, ерҙе барлыҡҡа килтергән.

## Әҙәбиәт
; Дини
* Тәүрат
* Ҡөръән

; Фәлсәфәүи и дин ғилеме
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Филологик
* 
* 
* 
* 
* 

; Тәнҡитле
* *Ричард Докинз*. Алла иллюзия булараҡ

## Иҫкәрмәләр