Уланова Галина Сергеевна

**Уланова Галина Сергеевна** (26 декабрь 1909 йыл (8 ғинуар 1910 йыл), Санкт-Петербург — 21 март 1998 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәйҙең балет артисы, педагог. С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының (1928—1944) һәм СССР ының прима-балеринаһы (1944—1960). Совет балет тарихында иң титуллы балерина.

## Биографияһы
Галина Уланова Марина театрының балет артистары ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Уланов Сергей Николаевич, һуңынан балет режиссёры була; әсәһе — Мария Федоровна Романова, театр училищеһында балет педагогы була.

Туғыҙ йәшендә Галина Петроград театр училищеһына ҡабул ителә (аҙаҡ — хореография техникумы, хәҙер А. Я. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы), бында башта уның әсәһе, Мария Романова, төп педагог була, унда алты йыл уҡый, ә аҙаҡ — Агриппина Вагановала. 1928 йылда техникумды А.Ваганова класы буйынса тамамлай (1928 йылдың 16 майында сығарылыш спектакле үтә), шунан һуң Ленинград опера һәм балет театрының балет труппаһына ҡабул ителә (хәҙер Марина театры).

Сәхнәлә тәүге сығыштары тәнҡитселәрҙең иғтибарын йәлеп итә. 1929 йылда үҙенең тәүге партияһын — П. И. Чайковскийҙың «Аҡҡош күлендә» Одетта ролен башҡара. 1930—1940 йылдарҙа Константин Сергеев менән бергә сығыш яһай, уларҙың дуэты рус балеты тарихында өлгөлөләрҙән һанала.

С.Киров исемендәге Ленинград театрында уның иң яҡшы ролдәре араһында А.Адандың балетында Жизель (1932) һәм П. И. Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетында Маша була (1934). *Жизелдең* аҡылдан яҙыуы күренеше балеринаның трагедиялы бейеүе түбәһе була. Иң уңышлы образдары Б.Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтанында» Мария. (1934, балетмейстеры Р. Захаров) һәм С.Прокофьевтың «Ромео һәм Джульеттаһында» Джульетта (1940, балетмейстер Л. Лавровский) тора.

1941 йылда блокада ваҡытында Молотов ҡалаһына эвакуациялана, унан 1942 йылда театр рөхсәте менән бер йылға Алматыға ире янына бара, әммә 1943 йылдың көҙөндә Уралға ҡабат ҡайта. Ялы ваҡытында Ҡаҙаҡ опера һәм балет театры труппаһында эшләй, унда *Мария* һәм *Жизель* партияларын бейей, шулай уҡ концерт номерҙары менән сығыш яһай. 1943 йылда ул «Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Һуғыш тамамланыр алдынан, 1944 йылда Ҙур театрға эшкә күсерелә. 1960 йылға тиклем Ҙур театрҙатөп балерина була. Бында ул шулай уҡ «Жизель», «Аҡҡош күле», «Баҡсаһарай фонтаны» (1944), «Золушка» (1945), «Ромео һәм Джульетта» (1947), «Ҡыҙыл мәк» (1949) балеттарында төп партияларҙы башҡара.

Һуғыш тамамланғандан һуң, 1945 йылдың июлендә, тәүге тапҡыр сығыш яһау Вена, миниатюралары башҡарыласаҡ «Аҡҡош» К. Сен-Санс, «Вальс» А. Рубинштейн һәм вальс Етенсе булып «Шопениана» (партнер — В Преображенская).

1956 йылда Ҙур театрҙың беренсе сит ил гастролендә Лондонда ҡатнаша. Ул *Жизель* һәм *Джульеттаны* бейеп, триумфаль уңышҡа эйә була. Сит илдәргә: Ҡытай, Австрия, Италия, Франция, Англия, АҠШ һәм башҡа илдәргә гастролдәргә күп йөрөй.

1960 йылда үҙенең артистка карьераһын тамамлай. Һуңғы спектакле «Шопениана» була. 1962 йылда рәсми рәүештә үҙенең сәхнә эшмәкәрлеген туҡтата.

1960—1997 йылдарҙа, ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй Ҙур театрҙа педагог-репетитор булып эшләй. Уның уҡыусылары араһында —, Екатерина Максимова, Владимир Васильев, Светлана Адырхаева, Нина Тимофеева, Людмила Семеняка, Нина Семизорова, Малика Сабирова, Марина Колпакчи, Ирина Прокофьева, Алла Михальченко, Надежда Грачева бар. Шулай уҡ Париж опреаһы йырсылары, Гамбург балеты, Швед короле балеты, Австралия балеты, Япония балеты труппаһы артистары менән эшләй.

1964 йылда Варнала I халыҡ-ара балет артистары конкурсында жюри рәйесе (Болгария), ә 1969 — Мәскәүҙә I халыҡ-ара балет артистары конкурсының жюри рәйесе була.

1998 йылдың 21 мартында 89-се йәшендә Мәскәүҙә вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 5).

## Шәхси тормошо
Балеринаның һөйгән кешеләр бөтәһе лә сәнғәт кешеләре була: Исаак Меликовский концертмейстер, режиссёр Юрий Заводский, актёр һәм режиссёр Иван Берсенев, рәссам Вадим Рындин. Уның барлыҡ никахтары, береһенән — Заводский Юрийҙан тыш, фактик була. Уның балалары булмай.

Һуңғы йылдарҙа «Комсомольская правда» гәзитенең журналисы Агафонова Татьяна менән йәшәй, уны үҙенең «аҫрау ҡыҙы» тип атай.

Балерина хайуандарҙы ярата. Үҙенә ҡарата ҡәтғи була. Иртә менән сәғәт буйына зарядка яһаған. Олоғайғас та ауырлығы артист булған сағындағы кеүек 49 кг була. Һәр саҡ элегантлылығы менән айырылған, еңел матур атлаған. 
;Петербурта
Гороховая урамында 4-се йортта йәшәй. 1926 йылдан 1935 йылға тиклем Гиллерменың килемле йортонда йәшәй. Бының тураһында иҫтәлек итеп 2011 йылдың 21 июлендә бинаның фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла
;Алматыла
Эвакуация осоронда Богенбай батыр (хәҙер Киров урамы) урамының 140-сы йортонда йәшәй. 2003 йылдың 12 июнендә бинаның фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
;Мәскәүҙә
1952 йылдың октябренән алып Котельнический яры буйы урамында, 1/15-се йорт, корпус Б, 316-сы фатирҙа йәшәй. 1986 йылда 185-се фатирға күсә. 2004 йылда бында Галина Уланованың фатир-музейы асыла. 2008 йылдың 26 мартында бинаның фасадына иҫтәлекле таҡта ҡуйыла.

## Танылыуы
* Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974, 1980)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1939)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1940)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1943)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1951)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1941) — балет сәнғәте өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — С. С. Прокофьевтың «Золушка» балет спектаклендә төп партияны башҡарыуы өсөн
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) — С. С. Прокофьевтың «Ромео и Джульетта» балет спектаклендә төп партияны башҡарыуы өсөн
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — Р. М. Глиэрҙың «Красный мак» балет спектаклендә төп *Тао-Хоа*партияһын башҡарыуы өсөн
* Ленин премияһы (1957)
* Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә РФ Президенты премияһы (1997)
* Дүрт Ленин ордены (1953, 1970, 1974, 1980)
* Дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1939, 1951, 1959, 1967)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1940)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100-йыллыҡ айҡанлы» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* Беренсе дәрәжә «Кирилл и Мефодий» ордены (Болгария, 1968)
* Сәнғәттәр һәм әҙәбиәт ордены командоры (Франция, 1992)
* Парасат ордены (Ҡаҙағстан, 1995)
* Лев Финляндия орденының «Финляндия өсөн» миҙалы (1958)
* ВДНХ-ның алтын миҙалы һәм премияһы (1971)
* Париж бейеү академияһының Анна Павлова премияһы (1958)
* Дж. Виотти премияһы (1959, Верчелли, Италия)
* О. Парселлиҙың «Жизнь ради танца» премияһы (1988, Милан)
* «За честь и достоинство» номинацияһында «Алтын битлек премияһы (1995)
* Берлин сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (1959)
* Америка сәнғәт һәм фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (1961)
* Сит ил академияларының почетлы ағзаһы: Финляндия (1958), Бразилия (1986), КНР (1989), Венесуэла (1991)
* Мәскәүҙең почётлы гражданы (1997)

## Фильмографияһы

### С. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры
*  — П. И. Чайковский „Лебединое озеро“ — *Одетта һәм Одиллия*
* 1929 — П. И. Чайковский Спящая красавица» П. И. Чайковского — *Принцесса Аврора*
* 1930 — Золотой век" Д. Д. Шостаковича — *Комсомолка*
* 1931, 1938 — А. К. Глазунов «Раймонда» — *Раймонда*
* 1931 — «Ледяная дева» Э. Григ музыкаһына — *Сольвейг*
* 1931 — «Шопениана» Ф. Шопен музыкаһына — *Вальс и мазурка*
* 1931 — А.Адан «Жизель» — *Жизель*
* 1931 — Ц.Пуни «Конёк-Горбунок» — *Царь-девица*
* 1932 — Б. В. Асафьев «Пламя Парижа» — *Актриса*
*  — П. И. Чайковский «Лебединое озеро» — *Аҡҡош һәм Одиллия*
* 1934 — П. И. Чайковский «Щелкунчик» — *Маша*
* 1934 — Б. В. Асафьев «Бахчисарайский фонтан» — *Мария*
* 1935 — Ц.Пуни «Эсмеральда» — *Диана*
* 1936 — Б. В. Асафьев «Утраченные иллюзии» — *Корали*
* 1940 — С.СМ.Прокофьев «Ромео и Джульетта» — *Джульетта*
* 1941 — Л.Минкус «Баядерка» — *Никия*
* 1941 — «Пахита» Э. Дельдеве и Л. Минкуса — *Гран па*

## Фильмография
* 1941 — «1941 йылғы киноконцерт» — *«Умирающий лебедь» балет номеры*
* 1947 — «Солистка балета» — *балерина Синельникова*
* 1951 — «Ҙур концерт» — *Джульетта*, нәфис фильм, СССР, Мосфильм, режиссёр В. Строева. «Князь Игорь», «Евгений Онегин», «Иван Сусанин», «Лебединое озеро» һәм «Ромео и Джульетта» балеттарынан фрагменттар.
* 1952 — «Концерт мастеров искусств» — *вальс Шопена*, СССР, Ленфильм, режиссёрҙары А. Ивановский, Г. Раппапорт. /Опера, балет һәм халыҡ бейеүе артистары ҡатнашлығында фильм-концерт
* 1953 — «Мастера русского балета» (фильм-спектакль) /Б. Асафьева «Бахчисарайский фонтан» һәм «Пламя Парижа», шулай уҡ П.Чайковскийҙың «Лебединое озеро» балетынан фрагменттар
* 1954 — «Ромео и Джульетта» (фильм-спектакль) — *Джульетта*
* 1956 — «Жизель» — *Жизель* /А.Адан музыкаһына Ҙур театр спектакле, Л. М. Лавровский ҡуйылышында, дирижёр Г. Н. Рождественский, яҙыу The Bolshoi Ballet In The Royal Opera House, Covent Garden — London
* 1956 — «О Москве и москвичах». Документаль фильм, ЦСДФ
* 1957 — «Большой балет» /The Bolshoi Ballet, музыкаль фильм-спектакль, 1957, режиссёры П. Циннер /Paul Czinner, Бөйөк Британия. /ГАБТ артистары башҡарыуында номерҙар; балет «Жизель», солистар Г. Уланова, Р. Стручкова, Н. Фадеечев
* 1964 — «Соберите Венеру», музыкаль фильм-спектакль, Мосфильм, СССР Гостелерадиоһы заказы буйынса, 1964 й, режиссёр Ю. Сааков /Балет һәи цирк йондоҙҙарының концерт номерҙары
;Уланова документаль кинола
* 1958 — «Волшебное зеркало» (документаль)
* 1963 — «Галина Уланова» (документаль) — *главная роль*, ЦСДФ, 1963 й., 56 мин., режиссёры Л. Кристи и М. Славинская
* 1969 — «Молодой балет мира» (документаль)
* 1970 — «Сочинение танцев» (документаль)
* 1971 — «Адажио» (документаль)
* 1972 — «Галина Уланова», «О балете» циклынан тапшырыу, ҮТ музыкаль прогаммаларҙың баш редакцияһы, 01 март 1972 йыл эфиры, 51 мин., алып барыусы Б. Львов-Анохин, режиссёр Е. Мечерет. /Из цикла архивных передач «Ностальгия»
* 1979 — «Размышления о Мравинском» (документаль)
* 1981 — «Мир Улановой», документальный фильм, ТО «Экран» ЦТ, 1981 й., в 2 серияла, режиссёры А. К. Симонов һәм В. В. Васильев
* 1983 — «И каждый вечер в час назначенный…» (документаль)
* 1990 — «Катя и Володя» (документаль)
* 1997 — «Царская ложа. Галина Уланова» — РТВ, документаль фильм, 1997 г., 38 мин., автор и ведущая Г. Мшанская
* 1998 — «Памяти Улановой», документаль фильм, 1998 г., 39 мин., режиссёр Н. С. Тихонов
* 2004 — «Уланова навсегда», документаль фильм, ГТРК «Культура», документаль фильм, 2005 й., 39 мин., режиссёр Н. С. Тихонов
* 2006 — «Как уходили кумиры. Галина Уланова», документаль фильм, ДТВ, 2006 й., 43 мин., режиссёр Дм. Кужаров
* 2008 — «The Best of the Bolshoi Ballet / Балет Большого театра в Лондоне», документаль фильм, Бөйөк Британия, 2008 й., 1 ч 35 мин., режиссёр Пол Циннер / Paul Czinner
* 2009 — «Галина Уланова. Одиночество богини», документаль фильм, ТК «Совершенно секретно», 2009 й., 52 мин., режиссёр А. Коридзе
* 2010 — «Мой серебряный шар. Галина Уланова», документаль фильм, ВГТРК, 2010 й., 52 мин., автор и ведущий В. Вульф, режиссёр Е. Гудиева
* 2010 — «Галина Уланова. Незаданные вопросы», документаль фильм, ГТРК «Культура», 2010 й., 52 мин., режиссёры М. Денисевич, В. Спирин

;Архив кадрҙары
* 1998 — Галина Уланова… Прощание (документаль)
* 1999 — Катя (документаль)
* 2006 — Галина Уланова (ДТВ телеканалы тапшырыуҙары циклы «Как уходили кумиры») (документаль)
* 2010 — Татьяна Вечеслова. Я — балерина (документаль)
* 2012 — Отражения Юрия Роста (документаль)

## Хәтер
* 1981 йылда Парижда ЮНЕСКО ойошторған «Уланова хөрмәтенә» тантаналы кисә сиктәрендә балет премьераһы үтә (Владимир Васильев хореографияһы).
* Париждың «Плейель» концерт залы реконструкциянан һуң 1981 йылдың 16 ноябрендә Уланова хөрмәтенә тантаналы кисә менән асыла.
* Ҡырым астрофизик обсерваторияһы астрономдары Л. Г. Карачкина һәм Л. В. Журавлева 1982 йылдың 14 октябрендә асылған астероидты (5421) балерина хөрмәтенә Ulanova тип атайҙар
* Голландияла тюльпанды «Уланова» сорттары сығарыла.
* «Галина Уланова» исеме 164,70 карат ауырлыҡтағы ювелир алмазға бирелә, ул 1998 йылдың март айында «Уңышлы» алмаз трубкаһында табылған, Рәсәйҙең милли байлығы булып тора
* 1998 йылда Мәскәүҙә Г. С. Уланова исемендәге фонд булдырыла, уның президенты бейеүсе Владимир Васильев.
* Тере сағында — Санкт-Петербургта Мәскәү Еңеү паркының Геройҙар Аллеяһында һәйкәл ҡуйыла (1984, скульптор м. к. Аникушин) һәм Стокгольмда Бейеү музейы алдында һәйкәле бар (1984, скульптор Е. А. Янсон-Манизер).
* 2003 йылдың 12 июнендә Алматыла Богенбай батыр урамындағы бинаның фасадына (элекке. Киров), уның бында эвакуацияла йәшәгән осоро тураһында иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* 1936 йылда Ленинград ҡалаһының С. М. Киров исемендәге ЦпКио үҙәк аллеяла Галина Уланова скульптураһы ҡуйылған. Реставрациянан һуң 2004 йылдың 8 ғинуарында Санкт-Петербургтың А. Я. Ваганова исемендәге рус балеты академияһының эске ихатаһына күсерелә
* 2004 йылда Мәскәүҙә Котельнический яры буйы урамында балеринаның торлаҡ йорто фатирында мемориаль музей асыла, ә 2008 йылдың 26 мартында был йорттоң фасадына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
* 2009 йылдың майында Ломоносов ҡалаһында Галина Уланова урамы барлыҡҡа килә
* 2009 йылдың 1 декабрендә Рәсәй Банкы 2 һум номиналында Галина Уланованың тыуыуына 100-йыллығына арналған иҫтәлекле көмөш тәңкәне әйләнешкә сығарыуы тураһында иғлан итә. Тәңкәнең тиражы 5000 дана, 925 келәймәле көмөштән эшләнгән, саф металл ауырлығы 15,5 грамм (пол-унция), уға 2010 йыл датаһы ҡуйылған.
* Үткән быуаттың тыуған көнө менән 2010 йылда Марина театрында (8 ғинуар) һәм Ҙур театрҙа (16 ғинуар) балеринаға арналған гала-концерттар уҙғарыла.
* 2011 йылдың 21 июлендә Кесе Диңгеҙ урамындағы 13/8 буйынса йорттоң (унда Уланова проживала 1926 йылдан 1935 йылға тиклем йәшәгән) фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Балеринаның исемен Мәскәү Ҙур театрының репетиция залы йөрөтә.

Файл:RR5110-0099R.png|Уланова портреты менән иҫтәлекле 2 һум тәңкә реверсы
Файл:Russia-2000-stamp-Galina Ulanova.jpg|Галина Уланова, Рәсәйҙең почта маркалары, 2000 йыл


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* , илл. К. Клементьевой; , илл. А. Ермолаева; , илл. А. Ермолаева
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ; 2-е изд.: NY.: Simon and Schuster/Fireside, 1979. — 235 с. — ISBN 978-0671242947.; 3-е изд.: NY.: Kessinger Publishing, LLC, 2010. — 258 с. — ISBN 978-1169749405.
* 
* 
* 
* ; 2-е изд.: М.: Искусство, 1984. — 350 с. — 50 000 экз.
* 
* 
* 
* 
* 
* ; 2-е изд.: М.: АСТ-Пресс, 2011. — 348 с. — (Звезды балета). — 3000 экз. — ISBN 978-5-462-01066-8.
* 
* 
* 
*  — приложен DVD с записью танцев балерины, 17 мин.
* *Ковалик О. Г.* Галина Уланова. — М.: Молодая гвардия — (серия «ЖЗЛ»), 2015. — 559 с. — 4000 экз. — 
*