open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ай (ваҡыт)

**Ай** — календарҙағы ваҡыт берәмеге, яҡынса Айҙың Ер тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сығыу арауығына тигеҙ. 

## [[Календарь|Календарҙ]]а ай исемдәре
Григориан стилендә (шулай уҡ Юлиан стилендә лә) Ай фазаһына бәйләнмәгән ай исемдәре ҡулланыла. Был таблицала башҡортса ай атамалары ла бирелә

## Айҙа көндәр һаны




* Әгәр йыл һаны 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленһә, февралдә 29 көн (кәбисә йылы), әммә 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 йылдар Григориан календарында кәбисә түгел. 
* Кәбисә йылдар: …, 1980, 1984, 1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016.
* Яҡындағы кәбисә йылы: 2024 .

## Исламда ай атамалары

# Мөхәррәм —  30 көн
# Сәфәр —  29 көн
# Рабиғел әүүәл —  30 көн
# Рабиғел ахыр —  29 көн
# Йомадиәл әүүәл —  30 көн
# Йомадиәл ахыр —  29 көн
# Рәжәб —  30 көн
# Шәғбан —  29 көн
# Рамаҙан —  30 көн
# Шәүүәл —  29 көн
# Зөлҡәғиҙә —  30 көн
# Зөлхизә —  29-30 көн https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%86 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C

## Сығанаҡтар
*Мухаммад Таки Усмани «Исламские месяцы»
* Перевод дат исламского календаря в другие календари 
* Конвертер дат европейского и мусульманского календарей (англ.)
* Веб-приложение «Creounity Машина Времени»: конвертирование дат из лунной хиджры в григорианский календарь и обратно, а также ещё 24 системы летоисчисления
* Перевод дат григорианского календаря в даты исламского календаря. 

## Иҫкәрмәләр
Минут

**Минут** (**мин**, **min**) — ваҡыт үлсәү берәмеге [.
1 минут 60 секундҡа (1/60 сәғәткә йәки тәүлектең 1/1440 өлөшөнә) тигеҙ. Минут — үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була.

## Иҫкәрмәләр
Бөтә Рәсәй императорҙары

**Бөтә Рәсәй императоры** (*Импера́торъ Всероссíйскій*) — Төньяҡ һуғышында еңгәндән һуң Сенат һорауы буйынса Пётр I 1721 йылдың 22 октябрендә ҡабул иткән һәм 1917 йылғы Февраль революцияһына тиклем йәшәп килгән титул.

Түбәндәге исемлектә Рәсәйҙең «дөйөм танылған» императорҙары хронология тәртибендә бирелә.
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы

**Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы** (15 декабрь 1920 йыл — 9 октябрь 2010 йыл) — йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР-ының (1968) һәм Татарстандың (1990) халыҡ артисы; Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1995).

## Биографияһы
Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы Ҡудашева 1920 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының  Келәш ауылында тыуған башҡорт ҡыҙы.

Фәриҙә кескәй сағынан уҡ йырларға ярата. Дүртөйлөлә 7 синыфты тамамлағас, 1936 йылда Өфө сәнғәт техникумының театр бүлегендә белем ала. 1939−1941 йылдарҙа Дүртөйлө колхоз-совхоз театрында эшләй. 1948 йылда тәүге тапҡыр радио аша йырлағандан һуң бөтә илгә таныла.

1944—1947 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында, Башҡортостан радиокомитетында эшләй. 1956 йылдан, Башҡорт дәүләт филармонияһында йырсы булараҡ тамашасылар һөйөүен яулай, киң билдәлелек ала. Тормош иптәше, күренекле башҡорт артисы һәм композиторы Бәхти Ғайсин менән бергәләп ижад итәләр.

Башҡорт эстрада сәнғәте үҫеше Фәриҙә Ҡудашева ижадына бәйле. Йырсының сығыштарын Башҡортостан, Татарстан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡаҙағстан, Себер һәм Азия, Балтик буйы илдәрендә йәшәгән башҡорт һәм татар халҡы яратып ҡарай. Уның репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре, халыҡ йырҙары урын ала.

Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн йырсыға 1956 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған, 1968 йылда — «халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. Фәриҙә Ҡудашева шулай уҡ Халыҡтар Дуҫлығы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, ул — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972) һәм Татарстандың халыҡ артисы (1990). 1995 йылда уға «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә, 1996 йылда йырсы Татарстандың Ғабдулла Туҡай исмендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.

Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы Ҡудашева 2010 йылдың 9 октябрендә 90-сы йәшендә вафат булды, Өфө мосолман зыяратында ерләнде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы 
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1956)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1968)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972) 
* Татарстандың халыҡ артисы (1990). 
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1995)
* Татарстандың Ғабдулла Туҡай исмендәге дәүләт премияһы (1996)

## Хәтер
* 2015 йылдың 14 декабрендә Өфөлә Фәриҙә Ҡудашеваға мемориаль таҡтаташ асылды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 декабрь.

## Сығанаҡтар
* Фәриҙә Ҡудашева. Тормошо һәм ижады: альбом / Төҙөүселәре Ғәлиә Ғәлимова, Хәсән Назар. — Өфө: Китап, 2004. — 220 бит, илл., ISBN 5-295-03086-5. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* 
* Өфө ҡала округы сайты
* Персоналия: Республика Татарстан
* Восточная музыка
OpenStreetMap

thumb|250px|Проект логотибы

**OpenStreetMap** (OSM; инглиз теленән һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе «урамдарҙың асыҡ картаһы») — төбәктәрҙе, ҡалаларҙы һәм башҡа торлаҡ пункттарын күмәкләп карталау өсөн асыҡ (һәр кем ҡатнаша алған) проект. Карталар һәм схемалар ҡулдан йә автоматик рәүештә булдырыла, төҙәтелә һәм камиллаштырыла; кәрәкле мәғлүмәт шәхси GPS-алғыстарынан индерелә ала. Проектта ҡатнашыусыларҙың уртаҡ эше һөҙөмтәләренән һәр теләүсе бушлай файҙалана ала.

## Тасуирлама
thumb|Проектты нигеҙләүсе Стив Кост
Проект Бөйөк Британияла 2004 июлендә Стив Кост тарафынан нигеҙләнә; 2006 апрелендә фонд булараҡ теркәлә башлай.
OpenStreetMap фонды— халыҡ-ара коммерцияға ҡарамаған ойошма; уның маҡсаты — ер арауығы мәғлүмәттәрен йыйыу, уларҙы таратыуға булышлыҡ итеү һәм уларҙан бар теләүселәргә бушлай файҙаларынға мөмкинлек биреү.

## Мөмкинлектәре
* Проект бөтә Ер йөҙөн ҡаплай.
* Карталар ике үлсәмле — диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклектәр һәм изолиниялар күрһәтелмәй.
* Карталарҙы PNG, JPEG, SVG, PDF, PostScript фортматтарына экпортлау мөмкин.

## Тәүмәғлүмәттәр

[thumb|250px|[GPS-алғыстарҙан күсерелгән эшкәртелмәгән мәғлүмәт. Бедфорд ҡалаһы, Англия]]

Тәүмәғлүмәттәр ғәҙәттә GPS-алғыс йә GPS-трекерҙар яҙып һаҡлаған "трэк"тарҙан күсереп алына. Бындай трэктарҙы ирекмәндәр йәйәү, велосипедта йәки машинала йөрөп яҙҙырып ала. Бынан һуң трэктар GPS-алғыстан махсус программаға күсерелә.

Ер йөҙөнөң спутник һүрәттәрен ҡулланып, трэктар булмаған осраҡта ла ҙур ҡалалар карталарын эшләп була — бының өсөн юғары сиселешле һүрәттәр кәрәк. Landsat, Prototype Global Shorelines (PGS) һәм TIGER кеүек хөкүмәт хеҙмәттәре, шулай уҡ Yahoo! картография сервисы сығанаҡ булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Ашҡаҙар (радио)

**«Ашҡаҙар» радиоһы** — башҡорт телендә эшләүсе мәҙәни радиоканал.

## Тарихы
Радио рухи ҡиммәттәрҙе, милли поэзияны, театраль асыштарҙы, халыҡ ижадын һаҡлап ҡалыу өсөн ойошторола. Тәүге тапшырыу 2010 йылдың 7 февралендә эфирға сыға. Башҡортостандағы йылға һәм шул уҡ исемдәге йыр исеме менән радио Ашҡаҙар исемен йөрөтә.

Программала:
* әҙәби әҫәрҙәр,
* радиоспектаклдәр,
* «Түңәрәк өҫтәл» артында һөйләшеүҙәр,
* премьералар,
* билдәле шәхестәре хаҡында ижади портреттар,
* үҙешмәкәр коллективтар сығышы.
Башҡортостандың мөғжизәгә тиң урындары хаҡында тапшырыуҙар әҙерләнә. Башҡорт матбуғат сараларына махсус ваҡыт бүленгән. Балалар һәм өлкәндәр өсөн классик музыка өлгөләре тапшырыла. Башҡортостан радиоһының Алтын фондында һаҡланған тапшырыуҙар «Ашҡаҙар» тулҡындарында яңы һулыш ала.

Музыкаль биҙәлеште халыҡ йырҙары, классик, инструменталь көйҙәр, ваҡыт һынауы аша үткән эстрада йырҙары, зауыҡлы заманса йырҙар тәшкил итә.

Хазина ансамбле Башҡортостан Республикаһының «Ашҡаҙар», «Юлдаш» Дәүләт радиоларында Көньяҡ Урал башҡорттары кейемдәренең тарихы буйынса 21 тапшырыуҙа, «Милли биҙәүестәр» темаһына 4 тапшырыу әҙерләнгән.

## Тапшырыу йышлыҡтары
Радио УКВ1 йышлыҡ диапозонында эшләй. Тапшырғыс йышлыҡтары һәм ҡеүәте түбәндәгесә:

* Өфө 66,68, 4 кВт

Тапшырыуҙарҙы интернет аша Ер шарының һәр тарафында тыңларға  була.
Тапшырыуҙар теҙмәһе менән ошонда  танышып була.

## Тапшырыуҙар

* «Матбуғат»
* Репортаждар
* «Сәсмәүер»
* «Үткәндәр һағында»,
* «Ил даны»

## Иҫкәрмәләр
Анна Иоанновна

**А́нна Иоа́нновна** (А́нна Ива́новна) — Романовтар династияһынан Рәсәй императрицаһы.
Батша Иван V (Петр I ҡустыһы һәм хакимдашы) Прасковья Фёдоровнанан тыуған ҡыҙы.

1710 йылда Курляндия герцогы Фридрих Вильгельмға кейәүгә бирелә; 4 айҙан тол ҡалып, Курляндияла ҡала. Пётр II үлгәндән һуң, 1730 йылда Юғары йәшерен совет уны Рәсәй тәхетенә вәкәлләттәре сикләнгән монарх итеп саҡыра. Әммә ул Юғары советы таратып бөтә власты үҙ ҡулына ала.

Уның хаким иткән йылдары тарихҡа һөйәре (фаворит) Бирон исеменән *бироновщина* булып кереп ҡала.

## Тәхеткә ултырыуына тиклем
1682 йылдан Рәсәй тәхетендә бер туғандар Пётр I һәм Иван V батшалыҡ итә. 1684 йылда Иван (Иоанн) Прасковья Фёдоровнаға өйләнә, һәм уларҙың 5 ҡыҙы тыуа. Уртансы ҡыҙҙары Анна 1693 йылда тыуа.

1710 йылда Пётр I Балтик буйында Рәсәй йоғонтоһон көсәйтеү өсөн Аннаны Курляндия герцогы Фридрих-Вильгельмға кейәүгә бирә. Никах 31 октябрҙа Петербургта үтә. Бынан һуң яңы өйләнешеүселәр ваҡытын мәжллестәрҙә үткәрә. 1711 йылда үҙ биләмәлеренә ҡайтышлай Фридрих-Вильгельм, мәжллестә саманан артыҡ эсеүҙән вафат була.

Петр I талабы буйынса Анна Латвияның көнсығышындағы Митав ҡалаһында йәшәй. Биләмә менән Рәсәй вәкиле, Аннаның һөйәре П. М. Бестужев-Рюмин идара итә. Анна граф Моричҡа кейәүгә сығырға ризалығын бирә. Шул ваҡыт Аннаның тормошона 28 йәшлек дворян Эрнест-Иоганн Бюрен килеп керә һәм тормошоноң һуңғы көндәренә тиклем ҙур йоғонто яһай.

## Тәхеткә ултырыуы
1730 йылдың 19 ғинуарында Пётр II үлгәс, Юғары йәшерен совет Рәсәйҙең киләсәге тураһында кәңәшләшә башлай. Мәсьәлә еңелдән булмай — Романовтар династияһында ир тоҡомонан вариҫтар ҡалмай.

Ҡатын-ҡыҙ тоҡомонан бер нисә кандидатураны ҡарағас, совет 19 йыл Курляндияла йәшәгән Анна Иоанновнала туҡтала. Аннаның Рәсәйҙә фавориттары һәм партиялары булмағанға күрә, был кандидатураны барыһы ла хуплай. Анна ышанып барыусан, йыуаш булып күренә. Форсаттан файҙаланып, совет Анна менән, ысын власть Юғары йәшерен совет ҡулында, ә монарх тик вәкиллек эшен алып бара, тигән килешеү төҙөй.
28 ғинуарҙа Анна килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса Анна Иоанавна, Юғары совет менен килешмәйенсә, һуғыш башлай алмай, солох килешеүе төҙөй алмай, яңы һалым индерә алмай, ҡаҙна менән идара итә алмай, полковниктан юғарыраҡ дәрәжә бирә алмай, аҫаба ерҙәрҙе ала алмай, дворяндарҙың мөлкәтен һәм ғүмерен судһыҙ ала алмай, үҙенең вариҫын иғлан итә алмай.

15 февралдә ул тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп керә. Ғәскәр һәм юғары дәүләт чиндары батшабикәга ант бирә. Анттың яңы формаһында идара итеү формаһы һәм Юғары йәшерен совет тураһында бер һүҙ ҙә булмай.

1730 йылдың 25 февралендә бер төркөм дворян һәм офицерҙар Анна Иоанновнаға бөтә власты үҙ ҡулығыҙға алығыҙ, тигән үтенес ҡағыҙы тапшыра. Хаким үтенесте ҡабул итә.

1 мартта халыҡ императрицаға, тулы самодержавие шарттарында, икенсе тапҡыр ант бирә.

Хакимлыҡ осоронда Анна Иоанновнаны дәүләт эштәре ҡыҙыҡһындырмай. Ил менән фавориты Бирон, баш етәкселәр Головкин, кенәз Черкасский, эшке эштәр менән Остерман, хәрби эштәр менән фельдмаршал Миних идара итә.
Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы

**Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы** (14 декабрь 1914 йыл — 24 февраль 2003 йыл) — йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1947).

## Биографияһы
Баныу Нурғәле ҡыҙы Вәлиева 1914 йылдың 14 декабрендә Ҡазан губернаһы Шәм-Балыҡсы ауылында тыуған.

П. Чайковский исемендеге Мәскәү консерваторияһында уҡый.
1938 йылда, консерватория тамамлап, Өфөгә эшкә килә.Ошо йылда асылған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының тәүге солисткаһы була.

Баныу Вәлиева репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙар әҫәрҙәре, лирик, патриотик йырҙар, көнбайыш классик музыка әҫәрҙәре бар.

1942 йылда БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы, 1947 йылда БАССР-ҙың халыҡ артисы, 1949 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған, 1955 йылда РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.

Танылған йырсы 1969 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында һәм Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

Баныу Вәлиева 2003 йылдың 24 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Вокально-энциклопедический словарь 
* Татар җанлы башҡорт былбылы. МУК «Музей народных артистов Фахри Насретдинова и Бану Валиевой Апастовского муниципального района»
Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы

**Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы** (24 декабрь 1928 йыл — 3 октябрь 2016 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), РСФСР-ҙың эстрада артистары конкурсы дипломанты, СССР халыҡтарының фольклор йыры конкурсы лауреаты.

## Биографияһы
Мәғфирә Ильяс ҡыҙы Ғәлиева 1928 йылдың 24 декабрендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Урта Муйнаҡ ауылында тыуған.

Бала саҡтан уҡ радионан Әсмә Шайморатова, Диана Нурмөхәмәтоваларҙың йырын тыңлап, «Ете егет», «Киленсәк», «Апаһы әйтмәй, һылыуы әйтә», «Томан», «Ата зары» («Хисам») йырҙарын йырлап үҫә.

Мәскәү консерваторияһында композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтов хәстәрлеге менән башҡорт студияһы асылғас, ауылдар буйлап таланттар эҙләгәндә, Ейәнсура районынан Мәғфирә Ғәлиева менән Сөләймән Абдуллинды һайлап алалар. Ул ваҡытта Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләүсе Ҡадир Бакиров йәш Мәғфирәлә яҡташы сәсән Хисаметдиндың йыр сәнғәтенә оҫталығын таный.
П. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында Мәғфирә илдә киң билдәле музыка белгесе В. Карин-Вешкарев класында уҡый. Данлыҡлы йырсы Ирма Яунзем тәүге дәрестәрҙән үк башҡорт ҡыҙының тауышына, башҡарыу һәләтенә һәм образға инә белеүенә иғтибар итә. Улар ғүмер буйы аралашып йәшәй.

Мәғфирә Ғәлиева — 62 халыҡ телендә йырлаған йырсы. Ул — бер нисә секунд эсендә сәхнәгә шул халыҡтарҙың милли кейемендә сығып, йырсы булараҡ образға инә белеү оҫталығын бермә-бер арттырған сәнғәт маһиры. Ире, композитор Наил Ғәлиев (Николай Голов) менән Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәйҙең, элекке СССР-ҙың бик күп төбәгендә, сит илдә сығыш яһағандар.

Башҡортостан сәнғәтендә 1953 йылдарҙан башлап яңыса яңғырашлы эстрада йырҙары ишетелә башлай. Ирле-ҡатынлы Мәғфирә менән Наил Ғәлиевтар, «Өфө уттары» тигән инструменталь ансамбль төҙөп, башҡорт эстрадаһына нигеҙ һалыусылар булып таныла.

Мәғфирә Ғәлиева 2016 йылдың 3 октябрендә Өфөлә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1965).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Йәйғор төҫөндә донъям. Йәшлек гәзите. 
* Ғәлиева М. Киттең дә яңғыҙ иттең… : Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы Наил Ғәлиев (Николай Голов) хаҡында / Мәғфирә Ғәлиева // Башҡортостан. — 2006. — 10 февр.
Дөгө (үҫемлек)

**Дөгө** () — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.

## Тарихы
Бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) — ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропик һәм субтропик климат бүлкәтендә үҫтерелә. Был боронғо ауыл хужалығы культураларының береһе. Бынан 9 мең йыл самаһы элек өйгә эйәләштерелгән.

Африкала *асыҡ дөгө* (Oryza glaberrima) үҫтерәләр. Урындағы халыҡ аҙыҡ өсөн *ҡырағай дөгө* (Oryza punctata) ҡуллана.

## Ҡулланыу

Дөгө орлоғонан дөгө ярмаһы, крахмал эшләйҙәр, дөгө бәбәгенән май алалар. Ҡытайҙа *дөгө шарабы* таралған. Японияла милли спиртлы эсемлек *сакэ* һәм сәй церемонияһы өсөн шәрбәтле тәмләткестәр етештерәләр. Дөгө һаламынан ҡағыҙ, картон, үрелгән әйберҙәр етештерәләр. Дөгө көрпәһе малсылыҡта мал аҙығы итеп файҙаланыла. Кореяла дөгө ҡалдыҡтарынан *сикхе* һәм *суннюн* тигән милли эсемлектәр әҙерләйҙәр.

Тағы ла *попкорнға* оҡшаған еңел дөгө эшләйҙәр.

Ислам илдәрендә бер дөгө ярмаһы ауырлығына тиң ауырлыҡ үлсәү берәмеге — *арузза* ҡулланалар.
Диһҡан

[250px|thumb|right|[Үзбәкстандың Хорезм өлкәһендә ғәҙәти диһҡан хужалығы: ғаилә өйө, 0,3-0,4 га һуғарыулы һөрөнтө ер, мал өсөн ҡаралты]]
**Диһҡан** ( «ер биләүсе»; , , ) — Урта Азияла крәҫтиәндәр атамаһы. 

Сасанид империяһында *диһҡан* атамаһы общинанан айырым хужалыҡ иткән етеш крәҫтиәндәргә ҡарата ҡулланылған. VII-XI быуаттарҙа ‘’диһҡан’’ тип феодал ер биләүсе феодалдар атала; Һуңыраҡ был атама дөйөм “крәҫтиән” мәғәнәһен ала.
Был атама беҙҙең көндәргәсә ҡулланыуҙа ҡала.

Советтар Союзы осоронда *диһҡан* һүҙе Урта Азия республикаларының конституцияларында ҡулланыла. Хәҙерге көндә «диһҡан хужалығы» атамаһы Үзбәкстанда һәм Тажикстанда рәсми рәүештә ҡулланыла.
Алтын атлы һыбайлы

**Алтын атлы һыбайлы** — башҡорт әкиәттәре буйынса төшөрөлгән фильм-әкиәт. Режиссёры Василий Журавлёв. «Мосфильм» киностудияһы, 1980. Фильм шулай уҡ стереовариантта төшөрөлдө. 
## Сюжеты
Юрматы һәм Үҫәргән ырыуы башлыҡтарының балалары һылыу ҡыҙ Әй һәм батыр егет Алтындуға бер береһенә ғашиҡ булып өйләнешергә булалар. Әммә яуыз Ҡатил батша менән Мәсекәй әбей алдау юлы менән ике ырыуҙы дошманлаштырып ҡуя.

## Ҡатнашалар
* Батыр егет Алтындуға
* Һылыу ҡыҙ Әй
* Мәсекәй әбей
* Ҡатил батша

## Ролдәрҙә
* Фидан Ғафаров
* Ирина Малышева
* Илшат Йомағолов
* Хөсәйен Ҡудашев
* Нина Агапова
* Пётр Глебов
* Хәмит Шәмсетдинов
* Александр Курицын
* Олег Ханов
* Таңсулпан Бабичева
* Павел Винник
* Ғайса Хәсәнов
* Хәмит Яруллин

## Кино төшөрөү төркөмө
* Режиссер: Василий Журавлев, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы 1981 йыл лауреаты.
* Сценарист: Виктор Виткович
* Оператор: Николай Большаков
* Рәссамдар: Саид Меняльщиков, Рәйес Нагаев, Р. Кашапов
* Композиторҙар: Рим Хәсәнов, Юрий Якушев

## Наградалары
* 1981 йыл — Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Всадник на золотом коне. Мосфильм
* Всадник на золотом коне. Кино-Театр. РУ
Оҙон-оҙаҡ бала саҡ (фильм)

**Оҙон-оҙаҡ бала саҡ** — Мостай Кәримдең ошо исемдәге повесы буйынса төшөрөлгән нәфис фильм (режиссёры Булат Йосопов). Фильмда халыҡ шағирының һуғышҡа тиклемге бала сағы һәм үҫмер йылдары һүрәтләнә.

Фильм Башҡортостандың Баймаҡ районы Байыш ауылында төшөрөлә. Күмәк күренештәрҙә ауыл кешеләре ҡатнаша. Ҡайһы бер күренештәр өсөн Белорет ҡалаһынан һуғышҡа ҡәҙәр сығарылған «ГАЗ-М 1» автомобиле килтерелә.

Һуғышҡа ҡағылған күренештәр Алкино полигонында төшөрөлә.
250px|thumb|right|

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Фильмдың төп геройы — Кендек. Ул башҡорт ауылынан, бала сағы XX быуаттың 20-се йылдарында үткән ябай ауыл малайы. Картинала уның балалыҡ донъяһы ентекләп күрһәтелә: ғаилә яҙмышы, ауыл тормошо, шул дәүерҙәге башҡорт халҡының йолалары, ауыр ваҡыттарҙа йәшәгән кеше яҙмыштары.

Төп герой артабан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Дөйөм алғанда, фильм Кендектең яҙыусы булып китеүен, ауыр һәм ҡатмарлы заманда холоҡ— фиғылының үҫешен, тыуған халҡына тоғро булып ҡалыуын матур сағылдыра.

## Ижад тарихы
Кинорежиссёр Булат Йосопов башҡорт классигы әҫәрен экранлаштырыу тураһында 1996 йылда уҡ хыяллана башлай. Матди ҡыйынлыҡтар сығып тороу сәбәпле, төшөрөү бер нисә тапҡыр өҙөлөү сигенә етә. 2003 йылда ул, сценарийҙы ярайһы ғына ҡыҫҡартып, фильм төшөрөү эшен уңышлы тамамлай. 

Фильм 2006 йылда Ҡазан ҡалаһында үткән «Алтын мөнбәр» халыҡ-ара мосолман кинофестивалендә ҡатнаша.
250px|thumb|right|Фильм төшөрөү ваҡытында

## Ҡатнашалар
Актерҙар: Айҙар Закирйәнов, Илмир Иҙрисов, Егор Сурганов, Вакилә Ҡалмантаева, Фанзил Мөхәмәтдинов, Рушанна Бабич, Нәғим Нурғәлин, Рәсүл Ҡарабулатов, Ләйсән Аҡназарова, Гөлшат Ғайсина, Сара Буранбаева, Илсур Хәбиров, Диана Кулик, Вәкил Йосопов, Азамат Әбузаров.

## Һылтанмалар
* «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» экранға сыға 
* Башфильм сайты
* '''Мәрәһим йыры.''' Фильм нигеҙендә төшөрөлгән видеоклип
Рәхмәт (фильм)

**Рәхмәт** — «Башҡортостан» киностудияһы 2007 йылда төшөргән әҙ сығымлы, ғаилә менән ҡарау өсөн тәғәйенләнгән мажаралы музыкаль комедия.
Уның премьераһы апрель айында була, ә декабрҙә ул Өфөнөң «Родина» кинотеатрында күрһәтелә.

Фильм 2008 йылда 16—22 октябрендә Ҡазанда «Алтын Минбар» мосолман киноһы фестивалендә конкурстан тыш күрһәтелә, ә бер нисә көндән Төркиәнең Анталия ҡалаһында «Алтын апельсин» кинофестивале сиктәрендә IV Халыҡ-ара евразия кино фестивалендә шулай уҡ конкурстан тыш программала ҡатнаша. Видеотаҫмаға төшөрөлөүе арҡаһында ғына ул конкурс программаһына үткәрелмәй.

Ҡатнашалар: Илфат Йомағолов (төп ролдә), Морат Амантаев, Азат Йыһаншин, Сәйҙә Ильясова, Гөлназ Имамова, Руслан Ғәлиев, Сулпан Асҡарова, Урал Иҙелбаев, Илнур Лоҡманов, Гүзәл Багаева, Айназа Йомағолова, Руслан Шәйхетдинов, Гүзәл Сәғитова, Сәғиҙулла Байегет, Азамат Ғафаров, Хәким Мортазин, Зилә Сәғәҙиева, Салауат Вәхитов, Маурисио Соарес.

Фильмдан өҙөктө Башклип сайтында ҡарарға була.

## Иҫкәрмәләр
Хакасия гимны

**Хакас Республикаһы Гимны** (хак. *Хакас Республиказы Гимны*) — Хакасия байрағы һәм гербы менән бер рәттән Хакасия дәүләт символы.

## Хакасса текст

Хакасия! Сибирь кiнi чирi,
Сойан тағлары, Ким суғ аuыны.
Чайаан таңназы, тилекей сiлии!
Ööркiлер салған чоннар чырuалы.
Хакасия! Сағаа хайхапчам,
Köpiп тайға-тағлар, чазыларың
Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем
Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.
 
Саарлар, тулғорлар син пÿдiрчезiң.
Ас таарыпчазың, аттарға пайзың,
Анып чир пайын, чоллар салчазың,
Алып оолларның маха кÿзiнең.
Хакасия! Сағаа хайхапчам,
Köpiп тайға-тағлар, чазыларың
Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем
Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.
 
Илбек хазнабыс поғдархапча синнең,
Ада чиpiбic — чоннар cöбipезi!
Ызых Чирi-суум, чазанып, öңнен,
Россия öмезi — Хакасия!
Хакасия! Сағаа хайхапчам,
Köpiп тайға-тағлар, чазыларың
Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем
Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.


## Һылтанмалар
YouTube сайтында видео
Азатлыҡ ҡапҡаһы

**«Азатлыҡ ҡапҡаһы»** — «Башҡортостан» киностудияһында төшөрөлгән тулы метражлы документаль фильм.

Төрөкмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадта уҙғарылған «Көмөш ярым ай» Халыҡ-ара кинофестивалендә фильм беренсе премияны яулай.

## Һылтанма
Фильмды Smotri.com сайтында ҡарарға була.
Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы

**Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы** (18 апрель 1944 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа  «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе.

## Биографияһы
Малик Нәсих улы Яҡшымбәтов 1944 йылдың 18 апрелендә Кемерово ҡалаһында тыуған. Уның атаһы 1944 йылда Кемерово өлкәһенә һөргөнгә ебәрелгән була
Кемерово ҡалаһында уның улы Мәлик тыуа.

Якшымбәтов Малик 1969 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтында (ВГИК) Г. И. Чухрай класында уҡый. Стажировканы Башҡортостан телевидениеһында үтә.

1969—1985 йылдарҙа «Ҡаҙаҡфильм» студияһында эшләй.
1985—1990 йылдарҙа «Ҡаҙаҡтелефильм» студияһында эшләй. Был йылдарҙа 20-гә яҡын документаль һәм документаль-публицистик фильмдар төшөрә.
1991 йылда яңы асылған «Башҡортостан» киностудияһына художество етәксеһе итеп эшкә саҡырыла. Өфөлә эшләгән ике йыл ваҡыт эсендә бер нисә документаль һәм документаль-публицистик фильм төшөрөп өлгөрә.
* «Салауат Юлаев көндәре». 1991 йыл.
* «Аксаков һәм Башҡортостан». 1991 йыл.
* «Азатлыҡ ҡапҡаһы». 1992 йыл. Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадта уҙғарылған «Көмөш ярым ай» Халыҡ-ара кинофестивалендә беренсе премия бирелә.
* «Ташта минең ҡуйы ҡаным». 1992 йыл. 1993 йылда Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадта уҙғарылған «Көмөш ярым ай» Халыҡ-ара кинофестивалендә был фильм да шулай уҡ беренсе премия менән бүләкләнә.

Малик Яҡшымбәтов 1993 йылдың 18 февралендә көтмәгәндә вафат була.
Данлыҡлы шәхес ата-бабаларының төйәге — Түңгәүер ырыуы ере Әбйәлил районы Асҡар ауылы зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кино-театр.ру
* Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы сайты.
Ырымбур мосолман Диниә назараты

**Ырымбур мосолман диниә назараты** — 1799 йылда Екатерина II указы буйынса Өфөлә ойошторолған Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы. Рәсәй мосолмандары рәйесе — мөфтөй. Был вазифаға кандидат мосолман ойошмаларында һайлау үткәс, уны император раҫларға тейеш.

1789 йылда мосолман Дини Йыйылышы тип атала. 

1944 йылдан Рәсәйҙең Европа өлөшө, Себер һәм Балтик илдәре мосолмандарының диниә назараты тип атала. 

1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Европа Бойондороҡһоҙ дәүләттәре берләшмәһенең Үҙәк диниә назараты тип атала.

Диниә назаратына мосолман ойошмаларына күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү бурысы йөкмәтелә.
## Ҡарағыҙ
ДУМЕС

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]], [[Азаматов Данил Дамир улы|Азаматов Д. Д.]]* 225 лет Центральному духовному управлению мусульман России : исторические очерки. — Уфа : Уфимский полиграфкомбинат, 2013. — 398 с. ISBN 978-5-85051-588-1

## Һылтанмалар
*
Мәхмүт Ҡашғари

**Мәхмүт Ҡашғари, Мәхмүт ибн әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт әл-Ҡашғари** (уйг. مەھمۇد قەشقىرى, Мәhмут Қәшқәри,1029—1101) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы.
Сығышы буйынса — Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.

Уның атаһы Баласуған ҡалаһында хакимлыҡ иткән. Ҡашғари Бағдад ҡалаһында эшләгән, һәм ул үҙенең «Төрки һүҙҙәренә аңлатма» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk) тигән хеҙмәте менән билдәле. Ҡашғари үҙенең һүҙлеге өсөн төрки илдәргә фәнни экспедицияға сығып китә. Күп йылдар төрки телле халыҡтар йәшәгән ҡалалар, ҡышлауҙар, йәйләүҙер буйлап сәйәхәт итә. Ул төрки халыҡтарҙың фольклор, йола, героик эпостарҙан өҙөктәр, тарихи риүәриәттәр, 400 яҡын мәҡәл һәм әйтемдәрен яҙып ҡалдыра. Хеҙмәтен 1074 йылда тамамлай.

Диуану лөғәт әт-төрк («Төрки һүҙҙәренә аңлатма») — фонетика, морфология һәм тел үҙенсәлектәренә бағышланған ҡомартҡы. Һүҙлек Урта Азия, Төрөкмәнстан, Волга һәм Урал буйы халыҡтарының ауыҙ-тел ижадын туплаған. Мәхмүд Ҡашғари бөгөндә тел, фольклор, әҙәбиәт өйрәнеүселәргә ҡиммәтле сығанаҡ.

Мәхмүт Ҡашғари, шулай уҡ, башҡорт теле тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған шәхес булараҡ билдәле.

## Әҫәрҙәре
* «Диван лугат ат-тюрк» («Словарь тюркских наречий»), первый перевод на русский язык Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс, Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр.

## Хәтер
* ТӨРКСОЙ Халыҡ-ара ойошмаһы һәм Евразия Яҙыусылар берлеге 2009 йылдан Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе ойоштора. Унда 25 төрки телле ил һәм республикала ижадсылары ҡатнаша. Башҡортостанда бәйгене Яҙыусылар союзы «Ағиҙел» һәм «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары менән берлектә үткәрә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Махмуд Кашгарский спустя тысячу лет заговорил на русском языке 
* Махмуд Кашгари спустя 1000 лет…
Сәпсәү һымаҡтар

thumb|265px|Ягры утрауында Чаяньче күле, Северодвинск
**Сәпсәү һымаҡтар** (, ) — бөтә ер йөҙөндә осрай, һыу буйында йәшәй торған, көйөлдөләр менән аҡсарлаҡтарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; тышҡы ҡиәфәте, мирфологияһы менән айырылап торған, бөтә бонъяға таралған, һыуҙа һәм һыу эргәһендә йәшәүсе ҡоштар отряды. Ҙурлығы буйынса бәләкәй һәм уртаса, ауырлығы буйынса *ҡом көйөлдөләре* (*Calidris minutilla*) 19-30 г һәм *диңгеҙ аҡсарлағы* (*Larus marinus*). 1,3-2 кг-ға етә. Күмәк колонияла йәшәүселәр ҙә, айырым йәшәуселәр ҙә бар. Поляр сарлаҡтың (*Sterna paradisaea*) миграция юлы 28 мең км-ға етә, шулай уҡ *тау зырҡыуыты* (*Gallinago solitaria*) ултыраҡ рәүештә тереклек итә.

Көйөлдө оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө, йылға-күл буйында йәшәүсе, ҡош. Был ҡош Башҡортостанда киң таралған, һыу буйҙарында тереклек итә. Оҙон аяҡлы, аҫҡа табан кәкерәйгән оҙон суҡышлы, өйрәктән ҙур. Был ҡош яҡшы йөҙә, кәрәк саҡта сума. Төҫө — ҡара, буй-буй ерән һорғолт һыҙыҡлы. Ҡойроғоноң өҫтө һәм ҡорһағы аҡ төҫтә. Аяҡтары күкһел һоро. Тауышы «көйөөөөл, көйөөөөөл, өл-өл-өл». Шырлыҡтарҙа, һыулы болондарҙа йәшәй. Ваҡ балыҡ, бөжәк, көҙөн еләк-емеш менән туҡлана. Көйөлдө ояһын ерҙә ҡора. Көрән таптар менән ҡапланған йәшкелт-һоро төҫлө дүрт йомортҡа һала. Көйөлдө — һунар ҡошо, уны ите өсөн аулайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]* Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.

## Һылтанмалар
* 
* Всё о птицах
* Ржанкообразные на сайте water-birds.narod.ru
Тәгәрлек

thumb|'' Vanellus vanellus ''

**Тәгәрлек** (*Vanellus vanellus*, урыҫ. *чибиц* йәки *пигалица*) — ржанка һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған (өйрәктән бәләкәйерәк) һаҙ ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Башында оҙон ҡара ҡауырһын супайы, һырты менән түше йәшкелт төҫтә була. Түбәһе, муйынының алғы яғы, түшенең алғы өлөшө, ҡойроҡ төбө аҡ.
Ҡыш көнө ҡаурыйҙары күберәк аҡ төҫтә була.
Был ҡош һауала төрлө хәрәкәттәр яһап, баш түбән дә әйләнеп китеп осҡан өсөн Башҡортостанда тәгәрлек, тәгәрләүек, кеҙгет тип тә йөрөтәләр. Башындағы оҙон ҡара ҡаурһындарын бер күтәреп, бер төшөрөп йөрөй.

## Туҡланыуы
Бөжәктәр, ямғыр селәүсене, ҡусҡар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.

## Тереклек итеүе
Тәгәрлек Атлантик океандан Тын океанға тиклем таралған.
Күсмә ҡош. Урта диңгеҙ бассейнында, Кесе Азияла, Төньяҡ Һиндостан, Ҡытай һәм Японияла ҡышлау урыны.
Ояһын, ғәҙәттә, ерҙә ҡора.
Ҡыҙғылт һәм ҡара төрткөләр менән сыбарланған 4 бөртөк йәшкелт һәмһарғылт-көрән йомортҡа һала.
влево|thumb|Нидерландияла, себеше.
Нефть

**Нефть** — Ер аҫтынан сыға торған ҡараһыу төҫтәге май һымаҡ минераль шыйыҡлыҡ; ер майы (яғыулыҡ итеп, шулай уҡ кәрәсин, бензин, парафин һ.б. алыу өсөн сеймал итеп файҙаланыла); майлы, үҙенсәлекле еҫле шыйыҡса. Нефть, углеводородтарға ҡарап, төрлө ауырлыҡта була: ауыр, уртаса, еңел нефть. Был өс төр төҫө, ҡуйылығы, химик составы, тығыҙлығы менән айырыла.

#### Нефть эшкәртеү
Башта сәнәғәт нефте нефть сығарылған нефтте нефть газынан, һыуҙан һәм механик ҡушылмаларҙан таҙартыуҙың беренсел технологик процесы үтә — был процесс нефттең беренсел сепарацияһы тип атала.

## Иҫкәрмәләр
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы

**Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы** (9 октябрь 1896 йыл — 21 декабрь 1924 йыл) — Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1921).

## Биографияһы
Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙин 1896 йылдың 9 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бесәнсе ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы  Хоҙайбирҙин ауылында) тыуған. 1909 йылда Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһенә уҡырға бара. 1914 йылда мәҙрәсә администрацияһын тәнҡитләгән өсөн уҡыуҙан ҡыуыла.

Беренсе донъя һуғышы башланғас, фельдшерҙар курсын тамамлап, рота фельдшеры булып һуғышҡа китә. Австрия фронтында яраланғас, 1916 йылда Өфөгә ҡайта. Февраль революцияһын 144-се уҡсы полкы һалдаты булып ҡаршылай. Өфө мосолман хәрби советы эшендә, «Һалдат теләге» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша.

1918 йылда большевиктар партияһына алына, Башҡортостанда совет власын нығытыуҙа ҙур тырышлыҡ күрһәтә. Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

1919 йылда совет органдарының етәксеһе булып таныла. РКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары, ер эштәре халыҡ комиссары урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары булып эшләй.

1924 йылдың 21 декабрендә ҡаты ауырыуҙан Мәскәүҙә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

## Бүләктәре
Партияның 10-се съезы делегаттары менән Кронштадт фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша һәм ауыр яралана, батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Иҫтәлек
* Шәһит Хоҙайбирҙин исеме менән китапхана, Баймаҡ машиналар төҙөү заводы, колхоздар, тыуған ауылы, Өфө, Стәрлетамаҡ һәм башҡа ҡалаларҙа урамдар атала.
* Өфөлә һәйкәл һәм иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. 
* Журналистар өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы булдырылған.


Памятник Т. Худайбердину г. Уфа, улица 50-летия Октября, 13 - фото 1.jpg|thumb|Шәһит Хоҙайбирҙин һәйкәле, Өфө, Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге урам, 13-сө йорт янында
File:Худайбердина 19-а.jpg|thumb|Шәһит Хоҙайбирҙин урамындағы йорт



## Китаптары
* Избранные произведения. Публицистика, воспоминания, рассказы и очерки, стихи. Предисл. Р. У. Кузеев. Уфа, 1958.
* Избранное. Публицистика, воспоминания, художественные произведения. Предисл. Р. У. Кузеева. Пер. С башкирского М. Гафурова. Уфа, 1968.
* На ветрах революции. Публицистика, воспоминания. Уфа, 1986.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 129-131 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Памятник Худайбердину Ш. А. Ленина В. И. имени, парк*.
Хәсәнов Альберт Барый улы

**Хәсәнов Альберт Барый улы** () (17 декабрь 1937 — 8 ноябрь 2020 йыл) — татар яҙыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Альберт Барый улы Хәсәнов 1937 йылдың 17 декабрендә Татар АССР-ының Биектау районы Кесе Кәүәл ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаған, артабан Лениногорск ҡалаһында баҫылған «Ленин васыяттары» () гәзите редакцияһында эшләй, бер үк ваҡытта Лениногорск телестудияһында һуңғы хәбәрҙәр бүлеге мөхәррире була. Ошо ваҡытта әҫәрҙәре (очерктары һ.б.) матбуғатта баҫыла башлай. «Оҙын аяҡ» исемле беренсе хикәйәләр йыйынтығы 1966 йылда донъя күрә.

Альберт Хәсәнов 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1983 йылда «Казан утлары» журналында уның «Әбием ядкаре» тигән повесы баҫылып сыға.
Ямашев Хөсәйен Минһажетдин улы

**Ямашев Хөсәйен Минһажетдин улы** (6 ғинуар 1882 йыл — 13 март 1912 йыл) — революцион хәрәкәт эшмәкәре, публицист.

## Биографияһы
Хөсәйен Минһажетдин улы Ямашев 1882 йылдың 6 ғинуарында Ҡазанда тыуған.

Татар телендә сәйәси йөкмәткеле листовкалар, брошюралар яҙыу һәм тәржемә итеп таратыуға ҙур өлөш индерә.

РСДРП-ның Урал һәм Өфө комитеттарының матди ярҙамы менән 1907 йылда Ырымбур ҡалаһында татарса беренсе легаль революцион гәзит нәшер итә. Уның баш мөхәррире — ҡатыны Хәдисә Ямашева була. Гәзитте сығарыу тыйылғас, 1907 йылдың май айында Ҡазанға ҡайта. Унда революцион һәм публицистик эшмәкәрлеген дауам итә.

## Хәтер
1971 йылда Татарстанда журналистар өсөн Хөсәйен Ямашев исемендәге премия булдырылған.
Хэллоуин

thumb
**Хэллоуин** () — Көнбайыш Европа илдәрендә 31 октябре кисенән 1 ноябргә тиклем билгеләнгән байрам. Ғәҙәттә инглиз телле илдәрҙә үткәрелә, ләкин рәсми байрам тип һаналмай. XX быуат ахырынан башлап американлаштырыу һәм глобалләшеү йоғонтоһо аҫтында бөтә илдәргә тарала башлай (күберәк байрам үҙе түгел, уның атрибутикаһы тарала).

Англосаксон телендә байрам «Hālgena Ǣfen» ("Иҙге кис") тип аталған.
Коми теле

**Коми теле** (шулай уҡ **коми-зырян теле**, **зырян теле**, ) — фин-уғыр төркөмөнә ингән тел, урыҫ теле менән бер рәттән Коми Республикаһының рәсми теле. Шулай уҡ коми-зырян телендә Рәсәйҙәге Пермь крайында һәм Киров өлкәһендә һөйләшә. Һөйләшеүселәр һаны — 311 мең тирәһе.

## Яҙма

Хәҙер рәсми коми-зырян яҙмаһы рәүешендә кирил әлифбаһы ҡулланыла, унда урыҫ хәрефтәренән башҡа ике хәреф ҡулланыла: І һәм Ö (дөрөҫ күренеше: Ӧ).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Язык коми в картинках
* Найди пары коми-башкирский игра для изучения коми слов
Ҡаҙаҡҡол

**Ҡаҙаҡҡол** — Башҡортостан Республикаһының Учалы районында ауыл, Ҡаҙаҡҡол ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше.
Почта индексы — 453745, ОКАТО коды — 80253835001.

## Тарихы
Миндәк йылғаһында XVIII быуаттың 30-сы йылдарында уҡ Ҡаҙаҡҡол ауылы барлыҡҡа килә. Ауыл Ярбаш булараҡ та теркәлгән. V рәүиз ваҡытында 75 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ менән 24 йорт иҫәпләнә. 1859 йылда 49 йортта 134 ир-ат һәм 130 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1919—1930 йылдарҙа — Тамъян-Ҡатай кантонының Күбәләк-Теләү улусы үҙәге. Совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 385 кеше менән 72 хужалыҡ иҫәпләнгән.
Тәүге төпләнеүсе Ҡаҙаҡҡол. Уның улдарының исемдәре билдәле. Был — Мырҙағол, уның балалары Ныязғол, Камалетдин, Нәфләтдин; йорт старшинаһы Сурағол (1773—1841), Исхаҡ (1792-1842), Юныс (1794-1839), Ихсан, 1799 йылда тағы Абзаҡ һәм Әйүп Ҡаҙаҡҡоловтар булған. Абзаҡ Ҡобағош ауылына күсенә, был ике ауылдың генетик бәйләнештәре тураһында раҫлай. 

49 хужалыҡ  (312 кеше) май-август айҙарында йәйләүгә сыҡҡан. Шул уҡ йылда 1842 йылда уларҙың 200 аты, 150 һыйыры, 100 һарығы һәм 25 кәзәһе булған. Бөтә халыҡҡа 1842 йылда 128 бот ужым һәм 544 бот яҙғы иген сәселгән.

1900 йылда шулай уҡ урыҫ‑башҡорт училищеһы теркәлгән. 1919 йылда – Тамъян‑Ҡатай кантонының административ үҙәге

## Хәҙерге осор
Миндәк ауыл Советына ҡарай. Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет, магазиндар бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (96 %).

## Ревизия материалдарында
1834 йылда Ҡаҙаҡҡол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
## Географик урыны
Миндәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 75 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Урал-Тау): 13 км

## Ер-һыу атамалары
*Тауҙар*
* Аҡбура тауы
* Ҡондорсаҡ тауы
* Үрәҙе тауы
* Өҫтөбейек тау
*Йылға-күлдәр*
* Өҫкөл күле
* Бесек йылғаһы
* Шәгәр йылғаһы

## Билдәле шәхестәре
* Ҡаҙаҡҡолов Риф Ғүмәр улы (1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1994—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы, тәбиғәт ресурстары һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған урман хужалығы хеҙмәткәре.

## Урамдары
* Тау урамы ()
* 1-се Миндәк тыҡрығы ()
* 2-се Миндәк тыҡрығы ()
* Миндәк урамы ().

## Видеофильмдарҙа
* Казаккулово
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* 

## Һылтанмалар
* 1834 йылғы ревизия материалдары
* 
* Казаккулово на портале «Генеалогия и Архивы»
*  Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге
Ғәлиәхмәр

**Ғәлиәхмәр** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 124 кеше.
Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810003.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 67 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡаҙаҡҡол): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Урал-Тау): 23 км.

## Тарихы
Нуғай даруғаһы Тиләү башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, Миндәк йылғаһы эргәһендә Ғәлиәхмәр ауылына нигеҙ һалған. 1795 йылда унда 17 йортта 96 кеше иҫәпләнгән. X рәүиз  буйынса унда 60 йортта 306 кеше иҫәпкә алынған. 

1866 йылда Әхмәр, Галишкино, Долино атамалары менән теркәлгән.

25 майҙан 25 авгусҡа тиклем 27 ихатанан (240 кеше) торған 20 арба йәйләүгә сыҡҡан. Уларҙың 246 аты, 223 һыйыры, 100 һарығы, 30 баш кәзәһе булған. Шулай уҡ игенселек менән шөғөлләнгәндәр.

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 80 йортта 397 кеше теркәлгән..

Ғәлиәхмәр ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

## Билдәле шәхестәре
* Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы (6.9.1901, Ырымбур губернаһы, Троицк өйәҙе, Ғәлиәхмәр ауылы (БР-ның Учалы районы) – 14.3.1989, Ҡобағош ауылы, Учалы районы, БАССР), әкиәтсе. Тыуған ауылында мәҙрәсәлә уҡыған. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадын яҡшы белгән, нәфис һүҙ оҫтаһы була. Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙынан XX быуаттың 60-сы йылдарында Минһажетдинов М. Х. бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына ингән 30-ға яҡын әкиәтен яҙып алған. Мәүзифа әбейҙең ижадына «Хуш, Уралым!» йыры инә.

## Урамдар
* Тау тыҡрығы  ()
* Имәләй урамы  ()
* Шоссе урамы  ()

## Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары
* *Күбәләк-Теләү нәҫеленең сығышы*. Учалы районы Ғәлиәхмәр ауылы Хәмитов Фәйзрахман Кашаф улынан С. Сөләймәнова яҙып алған. — БЛ, № 11; БХИ, РЛ, № 42; БНТ, ПЛ, № 144. Йөкмәткеһе һәм стиле менән әкиәткә яҡын торған легенда. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бәҙретдинов С. М. Ғүмер артында – ғүмер. Өфө, 1996. Сказки Мавзифы Магафуровны Мингажетдиновой //Фольклор народов РСФСР. Уфа, Вып.1. 

## Һылтанмалар
* 
* www.ufagen.ru сайтында ауылдың тарихы тураһында
*
Ҡалуй

**Ҡалуй** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 134 кеше.
Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810004.

## Географик урыны
Ҡалуй ауылы Миндәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 58 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡаҙаҡҡол): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Урал-Тау): 32 км.

## Тарихы
Ҡалуй ауылы Миндәк йылғаһы буйында XVIII быуаттың 80-се йылдар аҙағында барлыҡҡа килә. 1795 йылғы V рәүиз буйынса унда 8 йортта 62 кеше иҫәпләнгән. 1859 йылда 29 йортта 160 кеше йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 52 йортта 267 кеше иҫәпкә алына.
Йәйләүгә Кесе Ҡаҙаҡҡол ауылы халҡы күсенеп йөрөгән урынға май айы аҙаҡтарында сыҡҡандар. Ауыл башҡалар араһында үҙенең ярлылығы менән айырылып торған. 17 хужалыҡта йәшәгән 135 кешегә 60 ат, 40 һыйыр, 43 һарыҡ тура килгән. Тәүге төпләнеүсе Ҡалуй исеме менән аталған. Ҡалуйҙың улдары Юлдаш 1773—1840 йылдарҙа һәм Ҡужагилде 1776—1840 йылдарҙа атаһының ауылында йәшәгән.

Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Ҡалуй ауылында башҡорттар йәшәй (100 %).

## Билдәле шәхестәре
* **Нурғәле Зөбәйеров** — 14-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.

## Урамдары
* Мәсетянған урамы ()
* Миндәк урамы ()
* Тау аҫты урамы ()
* Юл буйы урамы ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

## Сығанаҡтар
Логинова Лидия Петровна

**Логинова Лидия Петровна** (, ; 13 ноябрь 1954 йыл) — коми йырсыһы. Коми Республиканың Милләттәр министрлығының фин-уғыр мәҙәни үҙәге халыҡ йырҙары бүлеге хеҙмәткәре, «Зильган турун» () ансамбле етәксеһе. Коми Республиканың халыҡ артисы (1994), 2-се дәрәжәле «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2005) эйәһе.

## Биографияһы
Лидия Петровна Логинова 1954 йылдың 13 ноябрь (ҡырпағай) көнө Коми Республиканың Корткерос районындағы Богородск () ҡасабаһында тыуған. Атаһы — урмансы, әсәһе — баҫыусылыҡ эшсеһе.

Лидия бала сағында уҡ йырлай башланы. Ул ҡатнашҡан иң беренсе конкурс — «Сыктывкарская осень». 1982 йылдан 1988 йылғаса Лидия Логинова *Эжваса дзоридзьяс* () ансамбле солисткаһы була. 1992 йылдан 1995 йылғаса ул Коми фольклор театрында, 1995 йылдан 1999 йылғаса Коми Республика Филармонияһының «Зарни ёль» ансамблендә солистка булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Коми Республиканың халыҡ артисы (1994)
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йырсы тураһында
Сораман

**Сораман** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 291 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810006.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 69 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡаҙаҡҡол): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Урал-Тау): 39 км

## Тарихы
Сораман ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Нуғай даруғаһы Теләү улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, Ҡарайылға буйында нигеҙ һалған. Абруйлы аҫаба кешеһе Сораман Абдулваһапов тәүге төпләнеүсе була. 1786 йылда ул Ҡаратабын һәм Теләү улусары араһындағы ыҙан сиктәрен билдәләүҙә ҡатнашҡан. Уның улы Ғүмәр Сораманов 1791—1836 йылдарҙа йәшәй. Ауылда 1795 йылда 17 хужалыҡта 116 кеше йәки 66 ир-ат һәм 55 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. Быуат уртаһына, 1866 йылда, халыҡ һаны өс тапҡырға арта, 60-ҡа яҡын йортта — 324 кеше йәшәгән.

Ике урында, Аҡбилйылға һәм Арҡайыл йылға буйҙарында июнь-август айҙарында күсенеп йөрөгәндәр. 22 хужалыҡта йәшәгән 275 кешегә 118 ат, 202 һыйыр, 200 һарыҡ, 6 кәзә булған. Шулай уҡ игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1842 йылда барыһына 88 бот ужым һәм 1506 бот яҙғы иген сәселгән. Ғабиҙулла Аҙнабаев йылына 140-ар бот сәскән.

1920 йылда 87 хужалыҡта 444 кеше йәшәй. Сораман Ғәбиҙуллиндың һыу тирмәне эшләгән. Ауылда мәсет булған.

Бөгөнгө көндә ауылда Озёрный урта мәктәбе филиалы — башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

## Билдәле шәхестәр
* Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы (рус. Абдуллин Мухарям Лутфуллович) (1917 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында һуғышҡан. Өлкән сержант.
* Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы (1.01.1948—10.10.2015), телсе-төркиәтсе, ҡурайсы, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академяһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1995), филология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған мәҙәниәт, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008).
* Шәрипов Фәиз Вилдан улы (27.02.1979) — ҡурайсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Урамдары
* Һаҙ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* Мәктәп урамы урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары:
* **Керәкә шишмәһе**
* **Мамыҡташ тауы**

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡыйҙыш

**Ҡыйҙыш** — Башҡортостандың Учалы районындағы татар ауылы, Ахун ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 119 кеше.
Почта индексы — 453733, ОКАТО коды — 80253815002.

## Тарихы
1933 йылда Мөхәмәтшин Фазылйән Мөхәмәт улы ферманы «Тоҡан-шар»ҙан Ҡыйҙыш йылғаһы ярына, Ахун ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа күсерә. Ике тау араһындағы Ҡыйҙыш йылғаһы буйында ауыл халҡы йорттар төҙөй башлай. Тәүҙә ауыл Әмир  тип атала, һуңыраҡ Ҡыйҙыш тип йөрөтөлә башлай.
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (57 %), башҡорттар (35 %).

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 32 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ахун): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 37 км

## Урамдары
* Йылға аръяғы урамы  ()
* Златоуст урамы ()
* Таулы урам  ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Көсөк-Маяҡ

**Көсөк-Маяҡ** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 135 кеше.

## Тарихы
Ҡара йылға буйында яҫауыл Көсөк Мортазин нигеҙ һалған Көсөк ауылы барлыҡҡа килә. Ул 1774 йылдың 13 июнендә Пугачев полковнигы Тиләү улусы башҡорто  Әмин Ибраев һәм яҫауыл Яһаҡ Абдулғәсимов менән берлектә биш йөҙлөк баш күтәреүселәр отряды менән «Ҡатау-Иванов заводына һөжүм итәләр».Уның улы 1796 йылғы Моратша билдәле, ул зауряд яҫауыл булып хеҙмәт иткән. V ревизия был ауылда 55 ир-ат һәм 43 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 12 йортто асыҡлай. 1859 йылда 50 йортта 242 кеше иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу унда 300 кеше йәшәгән 60 йортто теркәй.
1842 йылда 206 кеше йәшәгән 23 йортта 150 ат, 175 һыйыр, 240 һарыҡ булған. Май аҙағынан алып июль аҙағына тиклем күсенеп йөрөгәндәр. Игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ҡара йылғала ике тирмән булған.

## Хәҙерге осор
Көсөк-Маяҡ ауылында 1991 йылда М. Л. Мортазиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы музей ойошторола. 1993—2005 йылдарҙа — Милли музей филиалы, 2006 йылдан алып — үҙаллы статуста.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 71 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡаҙаҡҡол): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Урал-Тау): 41 км

## Урамдары
* Мортазин урамы  ().

## Билдәле шәхестәр
* Мортазин Дауыт Лот улы (1893—1926) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.
* Мортазин Ибраһим Ғаззали улы (? — 1920) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 28-се полкы командиры (1920).
* Мортазин Муса Лот улы (1891—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1921—1922), Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы командиры (1919—1920). Комбриг (1935).
* Мортазин Һарун Фәүәрис улы (1893 — ?) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Айырым башҡорт кавалерия бригадаһында взвод командиры (1920).
* Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы (1883—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Сығанаҡтар