Алюмин

**Алюми́ний** — Д. И. Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһыда 13 һанлы химик элемент. Периодик таблицала өсөнсө периодтың өсөнсө төркөмөнөң төп подгруппаһында (кесе төркөмсәһендә) тора.
**Al** билдәһе менән билдәләнә. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай. Киң таралған металл. Ер ҡабығында кислородтан һәм кремнийҙан ҡала өсөнсө урында тора.

*Алюминий* ябай матдә (CAS-номер: 7429-90-5) — еңел, парамагнитлы металл, көмөш аҡ төҫтә, механик эшкәртеүгә, иретеп ҡойоп формалаштырыуға еңел бирелә. Алюминий йылы һәм электр ағымын (ток) яҡшы үткәрә. Сөнки уны эшкәрткән саҡта яҡшы һаҡлаусы тышсаһы барлыҡҡа килә.

## Тарих
Иң беренселәрҙән булып уны дат физигы Ганс Эрстед таба.
1825 йылда Калий амальгамаһының алюмин хлоридына тәьҫиренән һәм унан терегөмөштө айырып алыуҙан һуң килеп сыҡан. Атамаһы  — асыуташ, әсеүташ һүҙенән барлыҡҡа килгән.

Беренсе тапҡыр алюминды 1854 йылда ярым сәнәғәттә  *Фёлер ысул*ы менән Сент-Клер Девиль  ала, ул калийҙы хәүефһеҙерәк натрийға алмаштыра. Бер йылдан һуң, 1855 йылда, Париж күргәҙмәһендә металл киҫәген күрһәтә, ә 1856 йылда алюмин-натрий хлоридының икеләтә тоҙо электролизлау ярҙамында алюмин алыуға өлгәшә.

Глиноземдан (тупраҡта булған алюмин оксиды) электролиз ярҙамында  алюмин алыу ысулын сәнәғәт кимәлендә үҙләштергәнгә тиклем был металл алтынға ҡарағанда ҡиммәтерәк була. 1889 йылда инглиздәр рәсәй химигы Д. И. Менделеевҡа бай бүләк бүләк бирергә  теләп, уға аналитик үлсәүдәр бүләк итә, үлсәүҙең бер стаканы алтын, икенсе алюмин була.

Ул ваҡытты Рәсәйҙә алюминды «балсыҡтан алынған көмөш» тип атайҙар, сөки балсыҡтың төп өлөшө глинозем  Al2O3 була.  Al2O3 иретмәһенән криолитта сәнәғәт масштабында алюмин алыу ысулын1886 йылда  бер юлы Ч. Холл һәм П. Эру аса.

Алюмин һәм калий ҡушма тоҙҙары боронғо замандан уҡ билдәле әсеүуташ KAl(SO4)2 • 12H2O.

## Эшкәртеү ысулы
Яңыса эшкәртеү ысулы американлы Чарльз Холл һәм француз Пол Эру тарафынын 1886 йылда эшкәртелә. Ул алюмин оксидын Al2O3 криолит Na3AlF 6 иретмәһендә эҙмә эҙлекле электролиз ярҙамында кокс йәки графит электродтарын файҙаланыуҙан барлыҡҡа килә. Былай эшкәртеү бик күп электр энергияһын талап итә. Шуға күрә ул XX быуатта ғына файҙаланыла. 
1000 кг сеймал алюмин алыу өсөн 1920 кг балсыҡ, 65 кг криолит, 35 кг алюмин фториды, 600 кг анод массаһы һәм 17 мең кВт сәғәт электр энергияһының даими ағымы (ток) кәрәк була.
## Таралыу
Ер ҡабығында таралыуы буйынса металдар араһында 1-се һәм элементтар араһында 3-сө урынды биләй, кислород һәм кремнийҙарҙан ғына ҡалыша. Төрлө тикшеренеүселәр фекеренсә, ер ҡабығында алюминдың күпләп концентрацияһы 7,45 проценттан 8,14 %-ҡа тиклем баһалана.

### Тәбиғи алюмин берләшмәләре
Тәбиғәттә алюмин химик әүҙемлеге юғары булыу сәбәпле, тик ҡушылмалар рәүешендә генә барлыҡҡа килә. Алюминдың ҡайһы бер тәбиғи файҙалы ҡаҙылмалары:
* Боксит — Al2O3 · H2O (SiO2, Fe2O3, CaCO3 ҡушылмаһы менән)
* Нефелин — KNa3[AlSiO4]4
* Алунит — (Na,K)2SO4·Al2(SO4)3·4Al(OH)3
* Глинозём (каолин менән ҡом ҡ SiO2, эзбизташ CaCO3, магнезит MgCO3 иҙмәләре)
* Корунд (сапфир, рубин, наждак) — Al2O3
* Ҡыр шпаты — (K,Na)2O·Al2O3·6SiO2, Ca[Al2Si2O8]
* Каолинит — Al2O3·2SiO2 · 2H2O
* Берилл (зөбәржәт, аквамарин) — 3ВеО · Al2О3 · 6SiO2
* Хризоберилл (александрит) — BeAl2O4.

Вулкан ауыҙында  һөҙөмтәһендә алюмин самородогы табылған осраҡтар бар.
Тәбиғи һыуҙарҙа алюмин аҙ ағыулы химик берләшмәләр, мәҫәлән, *алюмин фториды* рәүешендә була. Катион йәки аниондың төрө, беренсенән, һыуҙың   бәйле. Рәсәй һыу объекттарында алюмин концентрацияһы от 0,001 — 10 мг/л тиклем тәшкил итә. Диңгеҙ һыуында уның концентрацияһы 0,01 мг/Л.
### Алюмин изотобы
Тәбиғи алюмин тулыһынса тиерлек берҙәм тотороҡло 27Al изотобынан тора, <sup>26</sup>Al эҙҙәре бар. Был иң оҙаҡ йәшәгән радиоактив изотоп, ярым тарҡылыу ваҡыты 720 000 йыл, атмосферала <sup>40</sup>Ar юғары энергиялы космис нурланышы протондары менән бәрелешкәндә барлыҡҡа килә.

## Лаборатор шарттарҙа
Алюминий-тәбиғәттә киң таралған элементарҙын береһе.
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Алюминий на Webelements
* Алюминий в Популярной библиотеке химических элементов
* Алюминий в месторождениях 
* 128.13330.2012 һанлы «Алюминий ҡоролмалары» Ҡәғиҙәләр йыйынтығы (Aluminium structures)