Нанайҙар

**Нанайҙар** (нанай. *нанай, наня, хэдзэни*; ; *элекке атамаһы* **гольдтар**) — Алыҫ Көнсығыштың Амур йылғаһы яры буйында һәм уның Уссури һәм Сунгари ҡушылдыҡтарында Рәсәй һәм Ҡытайҙа йәшәгән аҙ һанлы ерле халыҡ.

## Атамаһы
«Нанай» һүҙе «на» —  ер, «най» — кеше, ер кешеһе тип аңлатыла&#x5D;. Элек нанайҙар әҙәбиәттә рус һәм башҡа европа телдәрендә **гольдтар** булараҡ билдәле булған. Ҡытайҙа нанайҙар **хэчжэ** булараҡ билдәле (ябай. 赫哲族, пиньинь *Hèzhé zú*). «Түбәндәгеләрҙең» үҙатамаһы (Амур йылғаһы буйында Найхиндан түбән йәшәгән) нанайҙар — «Нани» — шулай уҡ ульчаларҙың үҙатамаһы булып тора. Ә Амур йылғаһы буйында Найхин өҫтөндә йәшәгән нанай халҡы йыш ҡына үҙҙәрен «хэдзэ(ни)» тип атай, «түбән ағымда йәшәүселәр» (күрәһең, Ҡытай һәм Манчус нанайҙарына ҡарата) тип тәржемә итергә мөмкин һәм билдәле бер парадокс булып тора, сөнки нанайҙарҙың байтаҡ өлөшө өсөн ул хәҙер бары тик «юғарылағы» нанайҙар булып тора.

## Антропологик тибы
Нанайҙар ҙур булмаған төньяҡ ҡытай антропологик компоненты ҡушылыуы менән Байкал антропологик тибы кешеләре булып тора.

## Генетика
Нанайҙарҙың ике эре ырыуының (ырыу берләшмәләре) — бельда һәм самар — Амур өлкәһе өсөн хас булған Y-хромосомалы N3a6 гаплотөркөмө өҫтөнлөк итә. Y-STR гаплотип селтәренең танышыу кластерҙары самар ырыуы (1400 ± 500 йыл) Бельда ырыуынан «олораҡ» булыуы ихтималлығын күрһәтә (800 ± 500 йыл). Бельданың Y-хромосомалы генофонды өс гаплотөркөмдөң 98 процентын тәшкил итә: N3, C2 һәм O. Бельданың Y-хромосомалы генофонды N3a6 гаплотөркөмөнөң 84 процентын тәшкил итә, ҡалған генофондтың 16 процентын O1b, C2b1a һәм J2a1a гаплотөркөмдәре тәшкил итә. Нанайҙарҙың Киле ырыуы вәкилдәренең дүрттән өс өлөшө Y-хромосомалы C-M48 гаплотөркөмөнә ҡарай, Нанай халҡының өлөшө дүрт тапҡырға кәмерәк (уртаса 18 %). Киле ырыуы вәкилдәренең төп өлөшө C-Z40445 (67 %) субкладҡа ҡарай, ә яңғыҙ вәкилдәр C-B470 һәм C-B80 субкладтарына ҡарай. Нанайҙарҙа өҫтөнлөк иткән Y-хромосомалы N3a6-B479 гаплотөркөмө Киле ырыуы вәкилдәрендә бик һирәк осрай — 6 %.

## Тарих
Амур бассейнының ерле халыҡтарының йәшәүе тураһында тәүге мәғлүмәттәр XVIII быуат уртаһында, Хабаров һәм башҡа сәйәхәтселәрҙең походтары барышында барлыҡҡа килә. Тарихсы Б. П. Полевой фекеренсә, Сунгариҙың түбәнге ағымында һәм Амур йылғаһы буйында Сунгари һәм Уссури тамағында йәшәгән дючерҙар нанайҙар булған.. Әммә XIX быуатта әйтелгән фекерҙәр, дючерҙар юрхендарҙың вариҫтары йәки яҡын туғандары, тигән фекер беҙҙең көндәргә тиклем киңерәк ҡабул ителгән, ә нанайҙар, моғайын, сәйәхәтселәргә «ачандар» һәм «наткалар» булараҡ билдәле булғандыр, һәм элек дючер фермерҙары йәшәгән райондарға ҡытай властары 1650-се йылдарҙың икенсе яртыһында дючерҙарҙы Маньчжурия тәрәнлегенә күсергәндән һуң ғына таралған булғандыр.

## Мәҙәниәт

### Рухи мәҙәниәттә эттең роле
Тикшеренеүҙәр эттең Нанайҙарҙың рухи мәҙәниәтендә ҙур роль уйнағанын күрһәтә. Традицион мәҙәниәттә нанайҙар донъяны мифологик һәм анимистик позицияларҙан белгән. Мифологияла эт образы кеше менән тығыҙ бәйләнгән. Мәҫәлән, мифик Тимер эт (ана) образы ҡатын-ҡыҙ тип баһалана һәм ыңғай йәки кире үҙенсәлектәргә эйә. Йыш ҡына был образ Нанай ырыуҙарының килеп сығышы тураһында легендаларҙың төп геройҙарының береһе булып тора, унда уның архаикаһы күрһәтелә.

Шаманлыҡта иң әһәмиәтлеһе — шамандың эт ярҙамсыһы һәм ҡурсалаусыһының тылсымлы образы. Шаман уның ярҙамы менән кешенең юғалған йәки урланған йәнен эҙләгән.

Коммерция йолаларын, шаманлыҡты, йәшәү циклы йолаларын анализлау эт образының боронғо амур тамырҙарына нигеҙләнгәнлеген күрһәтә. Нанайҙарҙың эт менән бәйле идеялары борондан алып уның хужаһын һаҡлаусы һәм яҡлаусы булараҡ үҙенә генә хас функцияларҙы сағылдыра. Улар традицион мәҙәниәттең барлыҡ сағылыштарында ла тиерлек сағыла: тормош циклы йолаларында, шаманлыҡта һәм сауҙа культтарында.

Дөйөм алғанда, нанай эттәре үрсетеүҙең этномәҙәни үҙенсәлектәрен анализлау эттәрҙең эт үрсетеүенең төрлө аспекттарында һәм, киңерәк әйткәндә, нанай мәҙәниәтенең образы һәм роле уны этноэктлаусы маркер сифатында ҡулланыуға, нанай этник бер төрлөлөгөн күҙәтергә мөмкинлек биреүен күрһәтә.

## Йәшәгән урыны

1860 йылғы Пекин килешеүе Амур һәм Уссури йылғаларын дәүләт сигенә әйләндереп, нанайҙарҙың йәшәү урынын Рәсәй менән Ҡытай араһында бүлә.

Рәсәйҙә нанай халҡының күпселеге (92,29 %) Хабаровск крайында йәшәй (10 771 кеше, шуларҙың 3950 кешеһе Нанай районында). Нанай ауылдары урта Амурҙың ике ярында (яҡынса Хабаровскиҙан Амурҙағы Комсомольскиға тиклем) һәм уның ҡушылдыҡтарында, шулай уҡ Уссуриҙың Рус (көнсығыш) ярында (Приморье крайының Пожарский районы) урынлашҡан.

Ҡытайҙа (Хэйлунцзян провинцияһы) нанайҙар Амур йылғаһының уң ярында Сунгари һәм Уссури (Цзямуси ҡала округының Тонгцзян һәм Фуюань өйәҙҙәре) һәм Уссуриҙың һул ярында (Шуаньяшан ҡала округының Чжаохэ өйәҙе) араһында йәшәй.

СССР-ҙа нанайҙар һаны 1989 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 12 023 кеше тәшкил итә, шуларҙың РСФСР-ҙа — 11 883 кеше. 2002 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 12 160 кеше тәшкил иткән. 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа Ҡытайҙа 4600 нанай кешеһе йәшәгән..

**Рәсәйҙә нанайҙар һаны:**
ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
 id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
 bar:1926 color:gray1 width:1 
  from:0 till:5309 width:15 text:5309 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1939 color:gray1 width:1 
  from:0 till:8411 width:15 text:8411 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1959 color:gray1 width:1 
  from:0 till:7919 width:15 text:7919 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1970 color:gray1 width:1 
  from:0 till:9911 width:15 text:9911 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1979 color:gray1 width:1 
  from:0 till:10357 width:15 text:10357 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1989 color:gray1 width:1 
  from:0 till:11883 width:15 text:11883 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2002 color:gray1 width:1 
  from:0 till:12160 width:15 text:12160 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2010 color:gray1 width:1 
  from:0 till:11671 width:15 text:11671 textcolor:red fontsize:8px


**2002 йылда тораҡ пункттарҙа нанайҙар һаны:**
Хабаровск крайы:

* Амурҙағы Комсомольск ҡалаһы 986
* Амурск ҡалаһы 771
* Хабаровск ҡалаһы 768
* Даэрга ауылы 629
* Цзюэнь ауылы 466
* Найхин ауылы 460
* Ачан ауылы 445
* Джари ауылы 439
* Үрге Нерген ауылы 394
* Синда ауылы 391
* Троицк ауылы 385
* Кондон ауылы 384
* Лидога ауылы 359
* Дада ауылы 351
* Вознесенское ауылы 300
* Омми ауылы 281
* Түбәнге Халби ауылы 249
* Сикачи-Алян ауылы 232
* Бельго ауылы 212
* Маяҡ ауылы 130
* Улика-Милли ауылы 126
* Үрге Эконь ауылы 111
* Эльбань 110
* Усть-Гур ауылы 100
* Совет Гавань ҡалаһы 44

Приморье крайы:

* Ҡыҙыл Яр ауылы 103

## Нанайҙар һаны динамикаһы (бөтә ҡытай халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса)

* 1964 йыл — 0,71 мең кеше
* 1982 йылда — 1,48 мең кеше
* 1990 йылдан — 4,25 мең кеше
* 2000 йыл — 4,64 мең кеше
* 2010 йыл — 5,35 мең кеше

## Тел
Нанай теле тунгус-манчьчжур телдәре төркөмөнә ҡарай. Рәсәйҙә кириллица нигеҙендә яҙыу системаһы ҡулланыла, Ҡытайҙа ул яҙылмаған тиерлек (телде тикшереүсе ҡайһы бер баҫмалар пиньинды транскрипциялау өсөн ҡуллана).

## Нанай административ-территориаль берәмектәре
Нанай административ-территориаль берәмектәре әлеге ваҡытта (2011) Рәсәйҙә һәм Ҡытайҙа бар. Рәсәйҙә улар иҫәбенә Нанай районы инә.

Ҡытайҙа Эвенки АТО-һы Хэйлунцзяндағы өс милли мәхәлләне үҙ эсенә ала.

### Хэйлунцзян

#### Цзямусы ҡала округы

* Тунцзян ҡала ҡйәҙе
** Бача-Нанай милли улусы (八岔赫哲族乡)
** Цзинькоу-Нанай милли улусы (街津口赫哲族乡)

#### Шуанъяшань ҡала округы

* Жаохэ өйәҙе
** Сыпай-Нанай милли улусы (四排赫哲族乡)

## Ырыу бүленеше
Бөгөнгө көндә 30 нанай ырыу-фамилияһы бар:

## Билдәле нанайҙар

* Дерсу Узала (1849—1908) — рәсәй ғалимы һәм сәйәхәтсеһе Владимир Арсеньевтың 1906—1907 йылдарҙағы экспедицияларында һунарсы һәм юл күрһәтеүсе.
* Кола Бельды (1929—1993) — эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
* Григорий Ходжер (1929—2006) — Нанай яҙыусыһы. М. Горький исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1973).
* Максим Александрович Пассар (1923—1943) — снайпер, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы(16.02.2010, үлгәндән һуң).
* Андрей Александрович Пассар (1925-2013) — шағир.
* Александр Падалиевич Пассар (1922—1988) — Советтар Союзы Геройы (23.08.1944), разведчик.
* Оненко Сулунгу Николаевич (1916—1985) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, филология фәндәре кандидаты, Новосибирскиҙа ерләнгән академик Нанай-рус һүҙлеге авторы.
* Заксор Владимир Семенович (1931—1971) — яҙыусы.
* Киле Понгса — йыр авторы.
* Питер Киле — яҙыусы..
* Самар Аким Дмитриевич (1916—1943) — беренсе Нанай яҙыусыһы.
* Хань Гэн (1984 йылда тыуған) — Super Junior төркөмөнөң элекке ағзаһы. Хәҙер Ҡытайҙа яңғыҙ карьераһы менән шөғөлләнә.

## Галерея

Файл:Hezhe (Nanai) girl.jpg|Нанай ҡыҙы
Файл:Nanai children.jpg|Нанай балалары
Файл:Dersuuzala.jpg|Дерсу Узала
Файл:Ravenstein-p377-Maack-Goldi-Idol-Poles.png|Нанай идолдары (Маак һүрәте, 1850-се йй.)
Файл:KA-Nanai-Kunden.jpg|Нанай һәм «Кунст һәм Алберс» магазины хеҙмәткәрҙәре
Файл:Nanai woman costume.jpg|Нанай ҡатын-ҡыҙ кейеме
Файл:Современная женская одежда в национальном стиле (нанайцы).JPG|Милли стилдә хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙҙар кейеме
Файл:Нанайский мужской костюм из рыбьей кожи.JPG|Балыҡ тиреһенән эшләнгән нанай ирҙәр костюмы 
Файл:Детский хореографический ансамбль, Нанайский район.JPG|Балалар хореография ансамбле, Нанай районы
Файл:Зимнее нанайское жилище.JPG|alt=Традицион ҡышҡы Нанай торлаҡ интерьеры. Йылытыу һәм бешереү өсөн кан эшләнгән. Н. И. Гродеков исемендәге Хабаровск өлкә музейы
Файл:Летнее нанайское жилище.JPG|Йәйге нанайҙарҙың ҡайын туҙынан яһалған торлаҡтары. Артҡы планда юкола өсөн аҫылма, алғы яғында балыҡ тотоу ауҙары һәм ағас якорь тора. Н. И. Гродеков исемендәге Хабаровск өлкә музейы
Файл:Нанайские оморочки.JPG|Нанай кәмәләре


## Шулай уҡ

* Сикачи-Алян петроглифтары
* Оморочка — ҡайын туҙынан менән сигелгән кәмә, ғәҙәттә нанай халҡы ҡулланған.
* Тала — яңы балыҡтарҙан нанай ашамлығы.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Гаер Е. А., Тураев В. А.; Есипова М. В., Сыченко Г. Б. (устное творчество). Нанайцы // Большая российская энциклопедия : электронная версия. — 2016. — Дата обращения: 03.03.2018.
* 
* 
*  Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine

## Һылтанмалар

* Нанайҙар (Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ерле халыҡтар ассоциацияһы сайтында)
* Арктик күп телле портал. Нанайҙар.