open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йөрәктау

**Йөрәктау** — шихан, Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендәге дүрт шихандың береһе, Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә урынлашҡан.

Йөрәктау ҙа ошо тирәләге башҡа (Торатау, Шәкетау, Ҡуштау) шикелле 2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» (Шихан булараҡ) билдәләнгән

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Оҙонлоғо — 1 км,

киңлеге —  850 м, 

бейеклеге — Ағиҙел йылғаһы кимәленән — 220 м, тупраҡ өҫтөнән — 200 м, океан кимәленән абсолют бейеклеге — 338 м.   
 
Ул конус һымаҡ формала. Һөҙәклеге 20-30 градус. 

Ҡаялы баҫҡыстары юҡ. Аҫҡы өлөшө ҡойолоп төшкән таштар менән ҡапланған.
Фотоиллюстрация 

Тау нигеҙенең төньяҡ итәгендә шишмәләр бар. Шуларҙың береһе көкөртлө..

Эргәһендә генә Муҡша күле бар
.

## Тарих
1707 йылда Йөрәктау янында Күсем батыр етәкселегендәге баш күтәреүсе башҡорттар (улар Өфө башҡорттарынан, мишәрҙәрҙән, татарҙарҙан, сыуаштарҙан, сирмештәрҙән торған) һәм Аристов етәкселегендәге 900 һалдат, 700 һыбайлынан торған (уларға хөкүмәткә тоғро башҡорттар ҙа ҡушылған) Хохлов отряды араһында алыш булған. 

Баш күтәреүселәр еңгән. Хохлов Табын ауылына ҡасҡан. 400 һалдат әсиргә алынған, башҡалары үлтерелгән..

## Рәсемдәр

Рәсем:View from the mountain Yuraktau.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шихандар
* Торатау
* Ҡуштау
* Шәкетау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
3D вид с горы Юрактау
Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы

**Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы** (15 апрель 1890 йыл — 9 ғинуар 1931 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1919 йылдың июненән 1920 йылдың апреленәсә Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. 1918 йылдан РКП(б) ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

## Биографияһы
Сөләймән Шәңгәрәй улы Мырҙабулатов 1890 йылдың 15 апрелендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Абҙан ауылында тыуған. 

1918 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1919-1920 йылдарҙа Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы (БашЧК) етәксеһе вазифаһын башҡара, Башревком ағзаһы була. 

1920 йылдың апрелендә Тамьян-Ҡатай кантонына партия эшенә ебәрелә.

1920 йыл 19 майында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡандан һуң уның менән ризалашмау хаҡында РКП(б) өлкә комитетына тәғәйенләнгән ғаризаға башҡалар менән бер рәттән ҡул ҡуя.

Республиканың көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының урындағы партия органдарына ҡаршы ҡораллы көрәшенә етәкселек итә.

1920—1923 йылдарҙа БАССР хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары ярҙамсыһы, артабан игенселек халыҡ комиссары була.

1923 йылдың майында «солтанғәлиевселектә» һәм милләтселектә ғәйепләнеп, биләгән вазифаһынан бушатыла һәм йәшәргә Мәскәүгә күсерелә. Унда дворник булып эшләй.

1926 йылда Башҡортостанға ҡайтырға рөхсәт ала. Йылайыр кантонында, «Сельпромсоюзда» эшләй, колхоз, ауыл советы рәйесе була. 1930 йылдың июлендә СССР ОГПУ коллегияһы тарафынан атырға хөкөм ителә. Төрмәлә үлә. 1988 йылда аҡлана.

## Хәтер
* Башҡортостандың Ейәнсура районы Абҙан ауылы мәктәбе Сөләймән Мырҙабулатов исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гумеров Г. Х. «Башкиропомощь» и «Башмомгол» // Октябрьская революция и рождение Советской Башкирии. — Уфа, 1959
* Сайранов Х. С. Упрочение Советской власти в Башкирии. — Уфа, 1957
* Ахметзаки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман тюрков за национальное бытие и сохранение культуры. книга 1-я. — Уфа, 1994

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
#  Гражданин Мурзабулатов. Документальный фильм из серии «Историческая среда». Автор С. Хамидуллин. 2011.
Һарыҡсылыҡ

thumb|300px|right|
thumb|300px|right|

**Һарыҡсылыҡ** — малсылыҡтың һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнеүсе тармағы. Еңел сәнәғәт өсөн ҡиммәтле сеймал: йөн һәм тире; аҙыҡ продукттары: ит, май һәм һөт бирә. Башҡортостан һарыҡсылығы оҙон тарихлы, республиканың бар төбәктәрендә лә тиерлек уның менән борон-борондан шөғөлләнәләр. Мәҫәлән, ата-бабалар һарыҡ тиреһенән төрлө һауыт-һаба яһаған, тирмә өсөн кәрәк-яраҡ эшләгән, йөнөнән тула һәм кейеҙ баҫҡан. Тире шулай уҡ тирмәнең үҙе өсөн кәрәк булған. Һарыҡтар йылҡы малы менән бер ҡатарҙан йыл әйләнәһенә тибендә йөрөгән.

Нигеҙҙә урындағы шырт йөнлө михнев тоҡомло һарыҡтар үрсетелгән. 1950 йылдан алып республикала урындағы һарыҡтары перекос (ит-йөн), алтай һәм совет мереносы (йөн-ит) тоҡомло тәкәләренән тотош ҡасырыу үткәрелгән. 1990 йылдарҙан республика хужалыҡтарында нәҙек йөнлө тоҡомло йөн-ит йүнәлешендәге һарыҡтар үрсетелде; ауыл халҡы аҫыраған һарыҡтарҙың байтағы ярым нәҙек һәм шырт йөнлө ҡатнаш төркөмдәрҙән тора. Республикала йылына 5 мең центнерҙан ашыу йөн ҡырҡып алынған. Әҙерләнгән иттең дөйөм күләмендә һарыҡ ите сағыштырмаса 4-4,5 % тәшкил итте.

Республика буйынса һәр һарыҡтан йөн ҡырҡыу уртаса 2,8-3,4 кг тәшкил итте. Дүртөйлө, Учалы, Баймаҡ, Туймазы,Ҡырмыҫҡалы райондарында 4-5-әр кг барып етте. Республиканың Урал аръяғы далалары (Баймаҡ, Әбйәлил, Хәйбулла һәм Ейәнсура райондары) тауар продукцияһын етештергән төбәк булып торҙо. Унда республикалағы һарыҡтарҙың 27 % тупланған ине, һәм йөн етештереүҙең 3-тән 1 өлөшөн улар етештерҙе. Һуңғы йылдарҙа һарыҡсылыҡ республикала ҡырҡа кәмене.

* В Зианчуринском районе расширяется география овцеводства. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 2 апрель.

## Әҙәбиәт
* Васильев Н. А. , Целютин В. К. Овцеводство и технология производства шерсти и баранины. М.1990.
* Ерохин А. И., Ерохин С. А. Овцеводство. — М.: МГУП, 2004. — 479 с ISBN 5-8122-0780-1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Баранина и овцеводство
Башҡортостан хөкүмәтенең теле

**Башҡортостан хөкүмәтенең теле** — Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бюроһы гәзите. Силәбе ҡалаһында аҙнаһына ике тапҡыр иҫке башҡорт телендә (материалдарҙың бер өлөшө — урыҫ телендә) сыға.

1918 йылдың 20 авгусында Ырымбур ҡалаһында нәшер ителә башлай. 1918 йылда «Яңы ваҡыт» типографияһында «Хеҙмәтсәндәр төҙөгән йәмғиәт йәшәһен!», «Башҡорт автономияһы йәшәһен!» тигән лозунгтар менән баҫыла. Гәзиттә Башҡорт хөкүмәтенең ҡарарҙарына, бойороҡтарына, большевиктарға ҡаршы материалдарға ла урын бирелә.

Башҡорт хөкүмәте Силәбенән Ырымбурға күскәс, «Башҡорт» һәм «Башҡорт тауышы» гәзиттәрен берләштергән яңы башҡорт милли матбуғат баҫмаһы булараҡ донъя күрә.

Гәзиттә Башҡорт хөкүмәтенең бойороҡтары, ҡарарҙары, большевиктарға ҡаршы мәҡәләләр донъя күрә.

Гәзиттең ябылыу ваҡыты билдәһеҙ.

Мөхәррирҙәре — Х. Ғәбитов, Ғ. Фәхретдинов.

## Әҙәбиәт
* Заки Валиди. Воспоминания. Книга 1. Уфа: Китап, 1994.
* *Павлов В. А.* Крах буржуазной прессы Урала 1917 года // Вопросы истории печати. Свердловск, 1974.
* *[[Төхфәт Йәнәби|Янаби Т.]]* Башкирская периодическая печать. 1919—1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. — Уфа, 1929.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә «Башҡорт хөкүмәтенең теле» гәзите
* 
*  
* "Башҡортостан"дың һүҙе үтте / Ризван ХАЖИЕВ
* Энциклопедия Челябинск
* Башкортостан. 12 март
Башҡорт (гәзит)

**Башҡорт** — ижтимағи-сәйәси гәзит.

1917 йылдың 20 июленән Ырымбур ҡалаһында, 1918 йылдың 6 июленән Силәбе ҡалаһында аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт телендә баҫыла.

Гәзит башҡорттарҙың үҙаллы милли автономияһы өсөн көрәш лозунгы аҫтында сыға.

Территориаль-милли автономия, ер, ирек өсөн көрәш мәсьәләләре үҙәктә тора. Башҡорттарҙың Беренсе һәм Икенсе ҡоролтайҙарын әҙерләү һәм үткәреү хаҡында материалдар ҙур урын ала. Рәсәй күләмендә, Башҡортостанда, Өфө, Ырымбур губерналарында, төбәк шураларҙа барған хәл-ваҡиғаларҙы даими сағылдыра бара.

Гәзит биттәрендә Ә. Вәлиди, С. Мираҫ, Х. Ғәбитов, Ф. Сөләймәнов, З. Камали һ. б. сығыш яһай.

1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт хөкүмәте ҡарарына ярашлы «Башҡорт тауышы» гәзите менән «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» гәзитенә берләштерелә.

Мөхәррирҙәре — Х. Ғәбитов, Ә. Инан, С. Мираҫ.

## Әҙәбиәт
* *Павлов В. А.* Крах буржуазной прессы Урала 1917 года // Вопросы истории печати. Свердловск, 1974.
* *[[Төхфәт Йәнәби|Янаби Т.]]* Башкирская периодическая печать. 1919—1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. — Уфа, 1929.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә «Башҡорт» гәзите
* 
*  
*
Башҡорт тауышы

**«Башҡорт тауышы»** — ижтимағи-сәйәси гәзит.

Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге тарафыннан аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт һәм урыҫ телдәрендә нәшер ителгән гәзит.

1918 йылдың 17 июленән 19 авгусына тиклем аҙнаһына бер тапҡыр Ырымбурҙа «Яңы ваҡыт» типографияһында нәшер ителә. Барлығы өс номеры сыға.

Башҡорт ғәскәрен төҙөү, Рәсәйҙәге хәл, граждандар һуғышы тураһында хәбәрҙәр баҫыла. Мөхәррире — Х. Ғәбитов.

1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт хөкүмәте ҡарарына ярашлы «Башҡорт» гәзите менән «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» гәзитенә берләштерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
* *[[Төхфәт Йәнәби|Янаби Т.]]* Башкирская периодическая печать. 1919—1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. — Уфа, 1929.
*
Әзербайжандар

**Әзербайжандар** () — Әзербайжан һәм төньяҡ-көнбайыш Ирандың ҙур өлөшөн алып торған төрки телле халыҡ..

Дөйөм һаны 29 млн кеше. Иран һәм Әзербайжандан башҡа Рәсәйҙә (Дағстан), Грузияла (Борчалы) һәм Төркиәлә (Карс һәм Ыгдыр) әзербайжандар күпләп йәшәй.

Дағстан Республикаһының аҙ һанлы урындағы халҡы булып иҫәпләнә. Ислам диненең шиғисылыҡ динен тоталар. Антропологик яҡтан әзербайжандар европоид расаһының каспий тибына ҡарай.
 
Әзербайжанда 8 миллиондан артыҡ әзербайжан йәшәй, һәм улар ил халҡының 91 процентын тәшкил итә. Ирандың Тәһран, Кереж, Мәшһәд ҡалаларында әзербайжандарҙың мәхәлләләре бар.

Рәсәйҙә Көньяҡ Дағстанда 2002 йылғы иҫәп буйынса 111 656 әзербайжан йәшәй.

## Әҙәбиәт
* Статья «Азербайджанцы» // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн, Информация. Картография, 2010. — 320 с.: с илл. ISBN 978-5-287-00718-8
## Иҫкәрмәләр
Шайтан

**Шайтан** —— башҡорт мифологияһында кешеләргә яманлыҡ ҡылыусы зат булараҡ һүрәтләнә, иблес исемдәренең береһе, ен категорияһына индерелә.

## Ҡылыҡһырлама
Шайтан ғәрәп теле аша ингән һүҙ. Ул Тәүрат изге китабында телгә алынған **Сатана** терминына тура килә. Ҡөрьәндә алланың антагонисы булараҡ ҡылыҡһырлана. Шайтан йыш ҡына дейеү, ендәр менән ассоциациялаштырыла.

Кеше йәки башҡа тере йән эйәләре ҡиәфәтендә күренә. Ҡайһы бер инаныуҙарға ярашлы, ғаиләләре менән тирмәләрҙә, икенсе ышаныуҙар буйынса — өйөрҙәре менән мәмерйәлә йәшәйҙәр. Йоҡлаған саҡтарында ауыҙҙарынан ут бөркәләр. Тыуғанынан һуң 40 көн үтмәгән сабыйҙарҙы урлайҙар, шуға күрә бала янында киҫеүсе предметтар (бысаҡ, ҡайсы) һалыу, малайҙар һәм ҡыҙҙар өсөн Йондоҙ, Сулпан, Сәрүәр һымаҡ бер төрлө исемдәр биреү ҡабул ителгән.

Мосолмандар күҙаллауы буйынса һәр бер кешенең фәрештә һәм шайтан оҙатып йөрөй. Улар кешене йә изге эштәр башҡарырға, йә гонаһ ҡылырға мәжбүр итәләр. Борон, йәнәһе, шағирҙар һәм күрҙәселәр ҡолаҡтарына шайтан бышылдаған һүҙҙәрҙе ҡабатлайҙар тигән ышаныс таралған булған.

Шайтан образы әкиәттәрҙә, көләмәстәрҙә йыш осрай.

Шулай уҡ Шайтандан һаҡланыу өсөн Көрьән доғалары, тылсымдар бетеүҙәр ҡулланыла. Балаларға аяғын һелкетеп ултырыу тыйыла, сөнки Шайтан быны саҡырыу тип ҡабул итә. Ҡултыҡ аҫтындағы тишеге бар, имеш, шунан инеп йөрәген йолҡоп алғанда ғына, Шайтанды үлтерергә мөмкин.

Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә ир-ат Шайтан ҡыҙына йәки ҡатынына өйләнеү осрағы ла бәйән ителә. Хатта уларҙан ырыу бүленештәре барлыҡҡа килгән тиелә. Мәҫәлән, «Шайтан ырыуы» легендаһы. Йыш ҡына Шайтанды билдәләү өсөн Кетмер, Дөбөрнүш, Кәпшәйтүш һ. б. эвфемизмдар ҡулланыла.

Сихырсылар алған мәғлүмәте өсөн Шайтанға күңелен һата, ҡара китапсылар үҙҙәренең тамуҡта яҙылған китаптары ярҙамында Шайтан ғәмәлдәре менән идара итә, үлер алдынан ҡара китапсы үҙенең китабын икенсе берәүгә тапшыра, шул юл менән Шайтанға баш булыу мөмкинлеген бирә.

Башҡорттар Шайтанды ҡыуып сығарырлыҡ кешеләр ҙә — шайтан күрәҙәселәре лә йәғни шайтанды күреүселәр ҙә — бар тип ышанғандар.

«Ике шайтан менән бер Алдар», «Алдар менән шайтан» әкиәттәрендә Шайтан аңра, алйот йән эйәһе булараҡ һүрәтләнә. Шайтан тураһында күҙаллауҙар башҡорт телендәге әйтемдәрҙә сағылыш таба: «шайтан балаһы» (тиктормаҫ бала), «шайтан күбәләге» (төнгө күбәләк), «шайтан ҡойоно» (көслө туҙан бағанаһы), «шайтан баҫыу» (тын ҡыҫылыу) һ.б.; сайшан таушатанға табыныу (ҡара: Шайтан ырыуы).

Башҡорттар йәшәгән биләмәләрҙә Шайтанбаҫҡантау, Шайтанйылға, Шайтан һыуы, Шайтан ыҙаны, Шайтан йорт топонимдары бар.

Күп халыҡтарҙың мифологияһында Шайтан тураһында легендәлар йәшәй.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 томдар
* Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.
* Сулейманов А. М. Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный репертуар и поэтика. М., 1994
* Руденко С. И. Башкиры: ист.-этногр. очерки. Уфа, 2006

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт мифтары
Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы

**Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы** (15 декабрь 1932 йыл — 20 декабрь 2020 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы (1973). КПСС-тың XXV съезы делегаты. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), һигеҙенсе, туғыҙынсы (1971—1980), унынсы, ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Шәүәли Мөхәмәт улы Вәхитов 1932 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Ялсыҡай ауылында тыуған. 1947—1957 йылдарҙа Андреев исемендәге колхозда эшләй. 1957 йылда «Таймаҫ» совхозы ойошторолғас, Лена бүлексәһендә һауын гурты бригадиры булып эш башлай һәм был вазифаны 1962 йылғаса башҡара. 1962—1987 йылдарҙа машина менән һауыу операторы була. 1987—1994 йылдарҙа тағы ла ошо уҡ совхозда һауын гурты бригадиры.

Һәр һыйырҙан һөт һауыу буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1962—1979 йылдарҙа 5000 кг, ә 1980—1987 йылдарҙа 6432 кг һөт һауып ала.

Малсылыҡты үҫтереүҙәге күрһәткән уңыштары өсөн 1966 йылдың 22 мартында СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылы Ялсыҡайҙа йәшәй. 

Шәүәли Мөхәмәт улы Вәхитов 2020 йылдың 20 декабрендә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973)
* ике Ленин ордены (1966, 1973)
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1983)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1980).
* Көйөргәҙе районының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Вахитов Шавали Мухаметович
* Король большого молока 

## Әҙәбиәт
* «Ильич юлы», 1968 й., 3 март, № 28.
Джастин Бибер

**Джа́стин Дрю Би́бер** (, 1994 йылдың 1 мартында тыуған) — килеп сығышы менән Стратфорд ҡалаһынан булған (Канада провинцияһы - Онтарио) поп һәм R&B-йырсы.

Джастин Бибер American Music Awards (22 ноябрь, 2010) бәйгеһендә «йыл артисы» була.
Джастин MTV Music Awards церемонияһының йондоҙо; әлеге бәйгенең юрамаһы нәтиҗәһендә, Бибер йылдың иң һәйбәт йырсыһы, йылдың яңы асышы, поп/рок жанрын иң һәйбәт башкарыусы, иң һәйбәт альбом өсөн һын һәм тағын бер махсус бүләк ала.

## Дискографияһы

### Студия альбомдары
* «My World» (17ноябрь,2009)
* «My World 2.0» (23 март,2010)
* «My World Acoustic» (2010)
* «Under the Mistletoe» (2011)
* «Believe» (2012)
* «Purpose» (2015)
* «Changes» (2020)
* «Justice» (2021)

### Синглдары
* One Time (2009) (Бер тапҡыр)
* One Less Lonely Girl (2009) (Бер яңғыҙ ҡыҙҙан әҙерәк)
* Love Me (2009) (Ярат мине)
* Favorite Girl (2009) (Яратҡан ҡыҙым)
* Common Denominator (2009)
* First Dance (featuring Usher, 2009) 
* Bigger (2009)
* Down to Earth (2009)
* Baby (featuring Ludacris, 2010) 
* Never Let You Go (2010) 
* Eenie Meenie (featuring Sean Kingston, 2010)
* Never Say Never (featuring Jaden Smith, 2010)
* Somebody To Love (Remix) (featuring Usher, 2010)
* U Smile (2010) (Һин йылмаяһың)
* Pray (2010)
* That Should Be Me (2010) (Был мин булырға тейешмен)

## Һөйгән ҡыҙы
Селена Гомез (йырсы)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтамалар
* Рәсми сайт сайт
* Джастин Бибер YouTube сәхифәсендә
Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы

**Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы** (16 август 1935 йыл) — телсе ғалим, лексикограф, Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ().

## Биографияһы
Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы Зәйнуллина 1935 йылдың 16 авгусында Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Мәтәл ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

1950—1954 йылдарҙа Троицк ҡалаһындағы педагогия училищеһында, 1954—1959 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтынданда уҡый һәм 1960—1964 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се интернат мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1964 йылдан ғилми эшмәкәрлеген Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында башлай.

1988 йылда «Башҡорт лингвистика терминологияһының формалашыу тарихынан» тигән темаға диссертация яҡлай, филология фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Башҡорт теленең милли терминологияһы үҫешенә ҙур өлөш индергән телселәрҙең береһе. 2002 йылда баҫылған «Башҡорт лингвистик терминологияһының формалышыуы һәм үҫеше» тигән китабында башҡорт теленең терминдар системаһының формалашыу тарихына анализ яһай, байый һәм камиллаша барыуын, методологик нигеҙҙәрен, принциптарын күрһәтә. 100 ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Әкрәм Бейешев, Иҙел Агишев, Эрнст  Ишбирҙин, Зәйнулла Ишмөхәмәтов, Таңһылыу Күсемова, Сәриә Миржанова, Зәкиә Уразбаева, Зиннур Ураҡсин, Урия Яруллина менән берлектә академик һүҙлектәр: ике томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» (1993), «Башҡортса-русса һүҙлек» (1996), «Хәҙерге башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге» (2004), ике томлыҡ «Русса-башҡортса һүҙлек» (2005) төҙөүҙә ҡатнаша.

Йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләренә ҡараған һүҙлектәре:

* «Төрөксә-башҡортса һүҙлек» (1997);
* «Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге» (2001);
* Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (2002);
* «Урыҫса-башҡортса тел ғилеме терминдары һүҙлеге» (2002);
* «Башҡортса-урыҫса, урыҫса-башҡортса малсылыҡ терминдары һүҙлеге» (2006);
* «Физик тәрбиә һәм спорт буйынса урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса терминологик һүҙлек» (2009);

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ()

## Ғаиләһе
* Тормош иптәше — Марат Вәли улы Зәйнуллин;
* Ҡыҙы — Лилиә Марат ҡыҙы Зәйнуллина;
* Улы Мансур Марат улы Зәйнуллин — уҡытыусы, тарих фәндәре кандидаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Художестволы образ

**Художестволы образ** —— әҫәрҙең йөкмәтке менән форма берлеген сағылдырыусы төп берәмек.

Образ төшөнсәһе дүрт мәғәнәлә йөрәй:
* Беренсенән, образ тип художестволы әҫәрҙә һүрәтләнгән кешене —— затты атайҙар. Персонаж, герой, характер тигән күренештәрҙең барыһы өсөн ул дөйөм исем вазифаһын үтәй.
* Икенсенән, әҫәр тарафынан һүрәтләнгән тормош картиналарының дөйөм һанын атау.
* Өсөнсөнән, образ тигәндән беҙ ысынбарлыҡтың дөйөм ҡанундарына хас булған иң типик үҙенсәлектәрҙе шиғриәтле итеп сағылдыра алған тормош күренештәре.
* Дүртенсенән, «образ» һүҙенә ҡайһы ваҡытта үтә тар йөкмәтке лә һалып йөрөтәләр, шиғри телмәргә конкретлыҡ һәм нәфислек биреүсе һәм күбеһенсә символик характерҙағы әйбер һәм хайуандарҙы шулай атайҙар.

Образ төшөнсәһенең дүрт мәғәнәһе лә йәшәүгә хаҡлы.

Уның дөйөм һәм абстракт төшөнсәләргә, идеяларға, йән өрә алыусы, уларҙы кешенең көндәлек тормошона яҡынайта алыусы конкретлыҡ сифатына иғтибарҙы айырыуса йүнәлтергә кәрәк.

Художестволы образдың тағы бер мөһим үҙенсәлеге —— ассоциативлыҡ.

## Әҙәбиәт
* Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004,390 бит
Шафиҡ Әминев-Тамъяни

**Әминев-Тамъяни Шафиҡ** (тулы исеме **Әминев Шафиҡ Әмин улы**; 19 март 1858 йыл — 1936 йыл) — башҡорт сәсәне.

## Биографияһы
Шафиҡ Әмин улы Әминев 1858 йылдың 19 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Тамъян-Түңгәүер олоҫо Әбделғәзе ауылында тыуған.

Башта ауыл мәҙрәсәһендә, унан Троицкийҙа һабаҡ алған. Ҡышын уҡырға аҡса йүнләр өсөн, йәйгеһен ҡаҙаҡ далаларына китеп балалар уҡытҡан. Шул йылдарҙа ата-әсәһе вафат булғанлыҡтан уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр булған. Сөнки кесе туғандарын ҡарарға кәрәк булған.

Ул күпмелер тау араларында игенселек менән шөғәлләнеп ҡарай. Иген уңмағас, урман, төрлө кәсеп эшенә тотона. Дегет ҡайната, һал ағыҙа.

Ул бик уҡымышлы, бай телле була. Уңғанлығы, аҡылылығы, ғәҙеллеге арҡаһында халыҡ араһында абруй яулай. Уны мулла тип йөрөткәндәр.

1936 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Кирәй Мәргән|Мәргән К.]], [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]* Шафиҡ Тамъяни шиғырҙары //Әҙәбиәт. Фольклор. Әҙәбиәт мираҫы. 1‑се кит. — Өфө, 1975.
* *[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]* Шафиҡ Әминев әҫәрҙәрен текстологик барлау //Башҡорт әҙәбиәтенең текстологияһы мәсьәләләре. — Өфө, 1979.

## Һылтанмалар
*  Башкирская энциклопедия — Аминев-Тамьяни Шафик
Мәҡсүд Сөндөклө

**Мәҡсүд Сөндөклө**, **Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы** (2 (15) сентябрь 1904 йыл — 23 октябрь 1981 йыл) — шағир. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). 

## Биографияһы
Мәҡсүд Сөндөклө (Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы) 1904 йылдың 2 (15) сентябрендә Ҡазан губернаһы Сөндөклө ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте үҙ ауылында ала. Егерме йәшенән Донбасста шахтер булып эшләй. 1925—1927 йылдарҙа Артем ҡалаһында партия мәктәбендә уҡый. 1935 йылда Өфөгә килә.

Мәҡсүд Сөндөклөнөң тәүге шиғырҙары Мәскәүҙә татар телендә сыҡҡан «Эшче», «Яшь эшсе» гәзиттәрендә егерменсе йылдың урталарында баҫыла башлай. Шахтерҙар хеҙмәтенә арналған шиғырҙары, «Стаханов тураһында йыр» поэмаһы менән ул утыҙынсы йылдар поэзияһына яңылыҡ алып килә.
Әҙип 1981 йылда Өфөлә вафат була.

## Китаптары
* «Күмер тауышы» Өфө-1930 йыл
* «Сатҡылар» Өфө-1934 йыл
* «Мөхәббәт» Казан-1938 йыл
* «Шиғырҙар, поэмалар» Казан-1940 йыл
* «Хеҙмәткә дан» Өфө-1949 йыл
* «Һайланма әҙәрҙәр» Өфө-1952 йыл

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1	
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.	
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.	
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.	

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы.Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте-2001 йыл
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 61-62 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы

**Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы**, әҙәби псевдонимы **Әбүс** (27 декабрь 1904 йыл — 10 ғинуар 1974 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Сабит Әбүсуфиян улы Суфиянов 1904 йылдың 27 декабрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙеСәфәр ауылында тыуған. Йәшләй етем ҡалып, балалар йортонда тәрбиәләнә. 1924 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. Дүртенсе курстан һуң Өфө педтехникумына күсә. Уны 1929 йылда тамамлағас, «Ҡыҙыл Башҡортостан», Учалы районы «Ударник» гәзиттәрендә эшләй. 1933 йылда Өфөгә килә һәм «Һәнәк» журналында яуаплы секретарь булып урынлаша.

1934—1935 йылдарҙа Сабит Суфияновты дәүләт идеологияһына тап килмәүсе мәҡәләләре өсөн эҙәрлекләйҙәр. Шағир эшһеҙ ҡала һәм Ҡазанға күсеп китергә мәжбүр була. 1936 йылда уны ҡулға алалар һәм өс йылға хөкөм итәләр. 1949 йылдың октябрендә Әбүс ҡабат ҡулға алына һәм ғүмерлеккә хөкөм ителә. 1957 йылдың декабрендә реабилитацияланғандан һуң шағир Өфөгә ҡайта, әммә эшкә урынлаша алмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул Мосолман зыяратында ҡәбер ҡаҙыусы булып эшләй.

Сабит Суфиянов 1920—30 йылдарҙа иң әүҙем ижад иткән шағирҙарҙың береһе. Шуныһы үкенесле: уның әҫәрҙәре ҡулдан ҡулға ғына йөрөй, матбуғатта баҫылмай.

Әбүстең шиғырҙары тыуған төйәккә, башҡорт халҡына ҡайнар һөйөү, яҙмышы өсөн уйланыу һәм һыҙланыу мотивтары менән һуғарылған. Яҙыусының «Яһил», «Салауат», «Дауыл йыры», «Ахмаҡ», «Сөмбөл», «Кәкүккәй» тигән поэмалары бар.

«Урал мөхәбәте» исемле тәүге китабы үҙе вафат булғандан һуң, 1998 йылда донъя күрҙе.

2007 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәте Сабит Суфияновтың «Яҙмалар. (Хикәйәләр, көндәлектәр, хаттар)» китабын баҫып сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Насиров Р. Уҙамандарҙы эҙләйем. — Өфө, 1997.

## Һылтанмалар
*    
* 
* 
*
Сырмалсыҡ

**Сырмалсыҡ** (, ) — бер йыллыҡ үрмәләп үҫкән оҙон һабаҡлы ҡый үләне. Ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән булған был үҙемлек ер шарының бар ҡитғаларына ла таралған. Үрмәләп үҫкән оҙон һабаҡлы ҡый үләне; шәкәрлелеге 50-70 кг/га, Сырмалып үҫкән оҙон һабаҡлы үлән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ат борсағы

**Ат борсағы** ()() — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ырыу. Көньяҡ Европала, Көнбайыш Азияла һәм Төньяҡ Африкала тәбиғи шарттарҙа  150-ләп биологик төрө осрай. Йәшәү формалары: үләндәр,  ваҡ ҡыуаҡтар йәки ярым ҡыуаҡтар. Һабаҡтары сәнскәкле була.

Синонимдары: , 

Башҡа телдәрҙәге атамалары: , , , , , , , , , , , 

## Морфология
Япраҡтары — ишһеҙ ҡыйғас ҡатмарлы япраҡтар. Һап төбөндә япраҡ ярылары урынлашҡан. Өҫтәге төп япраҡса ҡайһы саҡ сәнскәккә әүерелә.

Сәскәләре көл төҫөндә, алһыу, аҡһыл йәки һарғылт. Улар ҡуйын тәлгәштәренә йәки башаҡҡа йыйылған.

Емеше ярым шар һымаҡ, ҡытыршы тышлы, ҡайһы берҙәрендә ҡусҡар рәүешендә. Тышы ҡаты, ҡалын. Тиҙ генә асылмай. Эсендә бер йәки ике орлоғо була.

## Әҙәбиәт
* *Шмальгаузен И. Ф.* Флора Средней и Южной России, Крыма и Северного Кавказа. Руководство для определения семянных и высших споровых растений. Киев, тип. т-ва печ. дела и торг. И. Н. Кушнерев и Ко в Москве, Киевск. отд-ние. Т. 1. Двудольные свободнолепестные. 1895. С. 259.

## Һылтанмалар

* 
*
Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы

**Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы** (15 декабрь 1941 йыл—18 июнь 2024 йыл) — башҡорт шағиры, тәржемәсе, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2011).

## Биографияһы
Әнисә Абдулла ҡыҙы Таһирова 1941 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Маҡар ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, комсомол путевкаһы менән төҙөлөштә эшләй, һуңынан башланғыс синыфтарҙа балалар уҡыта. 1961—1966 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультетында уҡый. Юғары белем алғас, ике йыл Күмертау районы (хәҙерге Көйөргәҙе районы) Ермолаевка урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

1968 йылдан журналистикаға күсә. Күп йылдар «Башҡортостан ҡыҙы» журналында эшләй. Мәскәү ҡалаһында юғары курстарҙа уҡый. Аҙаҡтан Башҡортостан телерадиокомпанияһында әҙәби хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Әнисә Таһирова тиҫтәләгән сонет һәм элегиялар авторы.

Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тормошо һәм ижады тураһында Башҡорт юлдаш телевидениеһы каналында тапшырыу әҙерләгәне, уның тураһындағы мәҡәләһе һәм иҫтәлектәре, шулай уҡ әҙипкә арналған шиғырҙары һәм сонеттары өсөн Әнисә Таһирова 2011 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге премияға лайыҡ булды.

2015 йылдың ноябрендә Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған «Башҡортостандың иң яҡшы китапханаһы-2015» һәм «Башҡортостандың иң яҡшы башҡорт китабы-2015» республика конкурстарына йомғаҡ яһалды. «Йылдың иң яҡшы башҡорт китабы» конкурсының «шиғриәт» номинацияһында шағирә һәм тәржемәсе Әнисә Таһирова еңеүсе тип табылды.

## Китаптары
* Ҡоралай: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 62 бит.
* Аҡсарлағым минең: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 79 бит. 
* Барһын һиңә яҡты уйҙарым: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 62 бит. 
* Мөғжизәгә килә ышанғым: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 96 бит.
* Косуля: Стихи. — М.: Современник, 1985. — с. (рус.)
* Яҙҙар бүләк итәм: Шиғырҙар, сонеттар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 96 бит.
* Әсә һуҡмағы: Сонеттар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 112 бит. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)
* Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2011)
* Тыныслыҡ фондының почётлы миҙалы

## Әҙип тураһында
* Ирек КИНЬЯБУЛАТОВ. Чувствуя время. журнал «Истоки», 2011, декабрь 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Тыраж

**Тыраж** () — ҡараһыу  йәки һарғылт төҫтәге ярыҡанатлы, саға торған эре бөжәк; оҙонлоғо 26—30 мм самаһы; бал ҡорттарына ныҡ зыян килтерә.

## Яҙма

## Классификация
Ырыуға 23 төр ҡарай. Ер шарының кп кенә ҡитғаларында осрай. Көньяҡ Азияла Һиндостан, Ҡытай, Таиланд, Вьетнамда бик ныҡ таралған. Рәсәйҙә лә (*Vespa crabro*) төрө таралған.

## Төрҙәре
* *[[Vespa affinis]]* Linnaeus, 1764
* *[[Vespa analis]]* Fabricius, 1775
* *[[Vespa basalis]]* Smith, 1852
* *[[Vespa bellicosa]]* de Saussure, 1854
* *[[Vespa bicolor]]* Fabricius, 1787
* *[[Vespa binghami]]* du Buysson, 1905
* *[[Шершень обыкновенный|Vespa crabro]]* Linnaeus, 1758
* *[[Vespa ducalis]]* Smith, 1852
* *[[Vespa dybowskii]]* Andre, 1884
* *[[Vespa fervida]]* Smith, 1858
* *[[Vespa fumida]]* Van der Vecht 1956
* *[[Vespa luctuosa]]* de Saussure, 1854
* *[[Азиатский огромный шершень|Vespa mandarinia]]* Smith, 1852
* *[[Vespa mocsaryana]]* du Buysson, 1905
* *[[Vespa multimaculata]]* Perez, 1910
* *[[Vespa orientalis]]* Linnaeus, 1771
* *[[Vespa philippinensis]]* De Saussure, 1854
* *[[Vespa simillima]]* Smith, 1868
* *[[Vespa soror]]* du Buysson, 1905
* *[[Vespa tropica]]* Linnaeus, 1758
* *[[Vespa velutina]]* Lepeletier, 1836
* *[[Vespa vivax]]* Smith, 1870

## Һылтанмалар
*  Немецкий веб-сайт, посвященный шершню (есть страница на русском языке)
* Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен 

## Иҫкәрмәләр
Юлдашев Хисмәт Хәсән улы

**Юлдашев Хисмәт Хәсән улы** (1 апрель 1957 йыл) — башҡорт шағиры, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015)

## Биографияһы
Хисмәт (Хисмәтулла) Хәсән улы Юлдашев 1957 йылдың 1 апрелендә хәҙерге Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһе Амангилде районы Өрпәк ауылында тыуған. Балалыҡ һәм үҫмер йылдары Ырымбур өлкәһе Александров районы Иҫәнгилде ауылында үтә. Ошонда һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Күрше ауыл Карл Маркста урта мәктәп бөтөрә. Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында юғары белем ала. Хисмәт Юлдашев Ғ. Сәләм исемендәге премия лауреаты. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Шиғырҙары рус, төрөк, сыуаш, ҡаҙаҡ һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

## Хеҙмәт юлы
1984 йыл — Мәскәүҙә М Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
1984—1987 йылдар — Башҡортостан китап нәшриәтендә әҙәби мөхәррир булып эшләй.
1987—1988 йылдар — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында мөхәррир, баш мөхәррир, әҙәби тапшырыуҙарҙың баш мөхәррире, «Ижад» ижад берекмәһенең етәксеһе була.
1998—1999 йылдар — М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында директорҙың репертуар һәм реклама буйынса урынбаҫары.
1999—2002 йылдар — Өфө Быраулау эштәре идаралығында (Көнбайыш Себер) эшләй.
2002—2005 йылдар — «Ағиҙел» журналының публицистика бүлеге мөдире.
2005—2006 йылдар — М. Ғафуриҙың йорт-музейы директоры.
2006 йылдан алып әлегәсә — «Өфөнефть» НГДУ-һының «Башнефть-Добыча» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә технологик насостар һәм компрессорҙар машинисы (Көнбайыш Себер).

## Китаптары
* Көмөш йүгән. 1983.
* Убаларҙа — ҡылған. 1989.
* Сәнскеле йондоҙ. 2007.
* Себер еле. 2012.
* Һуҡмаҡ. 2017.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт дәүләт аграр университетында шағирҙар менән осрашыу үтте — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 17 апрель
Хәлилов Әҡсән Насретдин улы

**Хәлилов Әҡсән Насретдин улы** (14 август 1959 йыл) — педагог, шағир. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы . 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Әҡсән Насретдин улы Хәлилов 1959 йылдың 14 авгусында Көйөргәҙе районы 1-се Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Башланғыс мәктәптән һуң Өфө ҡалаһындағы 1-се  интернат-мәктәптә (бөгөн Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) белем ала, аҙаҡтан Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Силәбе өлкәһенең Минйәр ҡалаһында уҡытыусы, мәктәп директоры, Стәрлетамаҡ ҡалаһында сыҡҡан «Ашҡаҙар» гәзитенең баш мөхәрирре булып эшләй. Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы В. И. Ленин исемендәге лицей—интернатта директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. 2013 йылдан Стәрлетамаҡ В. И. Ленин исемендәге 2 -се һанлы лицей-интернатта педагог-тәрбиәсе. 2018 йылдан алып Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы рәйесе. Биш китап авторы.

## Китаптары
* «Хөкөмдар»,1993 йыл, Өфө
* «Һағауыл»,  2004 йыл, Өфө
* «Өмөтдар», 2017 йыл, Өфө
* Күҙлекле өкө" (Балалар өсөн)  2008 йыл, Өфө
* «Ҡуласала»  2001 йыл, Стәрлетамаҡ

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғы. 
* "Ағиҙел" әҙәби журналы лауреаты. 2023 йыл.
* Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты. 2024 йыл.

## Һылтанмалар
* http://ашкадар.com/index.php?option=com_content&view=article&id=289:2012-08-14-09-18-14&catid=41:2012-01-24-02-00-09&Itemid=64
* http://www.bashforum.net/index.php?/topic/8757-8757/
Рәмил Ҡол-Дәүләт

**Рәмил Ҡол-Дәүләт, Дәүләтҡолов Рәмил Хөснөтдин улы** (30 май 1958 йыл — 12 ғинуар 1998 йыл) — башҡорт шағиры, драматург. Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (1995).

## Биографияһы
Рәмил Хөснөтдин улы Дәүләтҡолов 1958 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһында уҡый. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Студент сағында уҡ уның «Ямғыр алдынан» тип аталған тәүге шиғырҙар йыйынтығын сығара. Артабан Рәмилдең төрлө йылдарҙа өс китабы донъя күрә. Драма әҫәрҙәре Башҡортостандың бер нисә театрында ҡуйылды. 1990 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ул ҡаты сирләп вафат булды.

## Китаптары
* Һигеҙенсе мөғжизә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991.
* Ҡарауыл!!!: Пьесалар. — Өфө: Китап, 1996.
* «Егет һүҙе» йыйынтығында шиғыр шәлкеме. — Өфө: Китап, 1998.
* Шиғырҙар, поэмалар.  — Өфө: Китап, 2008.

## Әҙип һәм уның ижады матбуғатта
* Әлибаев З. Рух саҡырыуы. // Йәшлек. 2001, 16 ғинуар.
* Мәҡсүтов Ю. Иртәрәк белгән булһаҡ әгәр... // Йәшлек. 2002, 5 март.
* Байрамғолова Ю. Шағир рухын ҡыуандырҙыҡ. // Йәншишиә. 2002,-13 март.
* Рәмил Ҡол-Дәүләт. // Тамаша. 2003, 29-52-се биттәр.
* Үтәбай Ә. «Офоҡтарға китеп юғалһам...» // Ағиҙел. 2008, № 5, 144-149 б.
* Үтәбай Ә. «Тоҡандырыусыларҙың»  береһе. // Башҡ-н. 2008, 29 май.
* Шәрәфетдинов Д. «Аҙашҡандыр, тиеп уйламағыҙ, офоҡтарға китеп юғалһам...»// Йәшлек. 2008, 31 май.
* Усманова К. Йондоҙ атылды. // Башҡ-н. 2008, 9 июль.
* Мусина Р. Йәшләй китте, йәшнәп китте. // Осҡон. 2010, 4 февраль.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

## Һылтанмалар
*   
* Литературная карта Республики Башкортостан: Давлеткулов Рамиль Хуснитдинович
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы

**Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы** — Ферми парадоксыһына яуап итеп бирелгән гипотеза һәм ни өсөн Ер һымаҡ планетаны табыу мөмкинселеге әҙ тип әйтелә.
Юғары үҫешкән тормош барлыҡҡа килеү өсөн Ергә оҡшаған планета булыуы шарт булып тора, ошо шарт Ерҙән башҡа цивилизацияларҙың булмауын аңлата.
Ерҙең уникальлеге гипотезаһын беренсе мәртәбә палеонтолог Питер Уорд () һәм астроном Дональд Браунли () «Уникаль Ер: Ни өсөн юғары үҫешкән тормош Йыһанда киң таралмаған» (, ) китабында яҙып сыға.
Уорд һәм Броунли Дрейк тигеҙләмәһенең ҡушымтаһын ҡулланып Йыһанда ҡылыҡһырламаһы Ер һымаҡ булған планета булыуы ғәҙәттән тыш һирәк осраҡ тип иҫбат итә. 
## Иҫкәрмәләр
Ферми парадоксы

[thumb|230px|[Радиотелескоптар ярҙамында күҙәтеү Ферми парадоксын өйрәнеүҙә мөһим роль уйнай]]
**Ферми парадоксы** — физик Энрико Ферми бирелгән парадокс, Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙы табыу мөмкинселеген шик аҫтына ҡуя. Парадокс бөтә дәүерҙә лә борсоған «Кешелек йыһанда технологик яҡтан үҫешкән берҙән-бер цивилизациямы?» тигән һорау менән бәйле. Ерҙән ситтәге цивилизациялар менән бәләнеш мөмкинлеген билдәләй торған Дрейк тигеҙләмәһе, барлыҡ билдәһеҙ параметрҙарҙы иҫәпкә алып, башҡа цивилизациялар булыуына ҙур өмөт бирә. Бындай нәтижә менән Ферми килешмәй, беҙҙең галактикала бихисап аҡҡыллы цивилизациялар бар икән, «Ҡайҙа һуң улар? Ни өсөн уларҙың эҙе юҡ, зонт, космик корабль йәки радиотапшырыуҙарын күҙәтмәйбеҙ?».

Ферми парадоксындағы фараздарҙы йыш ҡына *Ферми принципы* тип атайҙар.
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы

**Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы** (16 декабрь 1902 йыл — 19 июль 1970 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, сөгөлдөрсө. башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш (1947—1959) Юғары Советы депутаты. 

## Тормош һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Банат Хәйрулла ҡыҙы Батырова Өфө губернаһы Өфө өйәҙе  Иҫке Муса ауылында 1902 йылдың 16 декабрендә күп балалы ғаиләлә тыуған. 

Урман эшсеһе булған атаһы бик иртә үлеп ҡала. Банат, әсәһенә ярҙам итеп, 6 йәшенән бар эштәрҙе башҡара. 1921 йылда Үтәгән ауылы егете Батыров Сәйетғәлигә кейәүгә сыға.

1932 йылдан ире менән колхозға инә. 1935 йылдан сөгөлдөр үҫтереүселәр звеноһын етәкләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ире фронтҡа алына. Сөгөлдөрсөләр, «Бөтә нәмә фронт өсөн, бөтә нәмә еңеү өсөн!» тигән саҡырыуға ҡушылып, «Иҙел» колхозы ҡырҙарында икеләтә тырышлыҡ менән тылдағы ауыр хеҙмәттәрен дауам итә. 1943 йылдан уның ҡул аҫтында эшләгән һигеҙ ҡатындың барыһы ла тол ҡала.

1946 йылға Банат Батырова бригадаһы гектарынан 500 центнер сөгөлдөр үҫтерергә йөкләмә ала, көҙ йыйылған татлы тамыр уңышы һәр гектарға 502 центнер тәшкил итә. 1948 йылда сөгөлдөрсөләр яңы рекорд ҡуя: бер гектарҙан 611,5 центнер уңыш ала.

Ошо хеҙмәт ҡаҙанышы өсөн Банат Батыроваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исем бирелә. Уның менән бергә эшләгән сөгөлдөрсөләр орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1947 йылда ауылдаштары колхоздың алдынғы бригадирын Башҡорт АССР-ының II саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлай. Банат Батырова үҙ һайлаусыларының наказдарын үтәү буйынса эҙмә-эҙлекле эш алып бара. Халыҡтың ышанысын яулағаны өсөн республиканың юғары органына Ҡырмыҫҡалы районы вәкиле итеп ул тағы ике тапҡыр һайлана.

1960 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң да ауыл һәм райондың йәмәғәт тормошонан айырылмай. Мәктәптәрҙә һәм хеҙмәт коллективтарында үткәрелгән осрашыуҙарҙа бик теләп ҡатнаша.
 
Хеҙмәт батыры 1970 йылдың 19 июлендә вафат була һәм тыуған ауылы Иҫке Мусала ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
*
Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы

**Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы** (псевдонимы **Әхтәм Ихсан**; 16 декабрь 1908 йыл — 22 сентябрь 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе. 1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Әхтәм Сөләймән улы Ихсанов 1908 йылдың 16 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Ибрай ауылында тыуған.

1930 йылда Өфө педагогия техникумында белем алғандан һуң, республикала сыҡҡан журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә, радио, телевидениела эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 112-се Башҡорт атлы дивизияһының «Ҡыҙыл атлылар» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары була. Һуғыштан ҡайтҡас, республика радиокомитетында, «Башҡортостан ауыл хужалығы» журналы редакцияһында эшләй.

Әхтәм Ихсандың «Элеватор» тип аталған беренсе китабы 1930 йылда донъя күрә.

1960 йылда Башҡорт атлы дивизияһы яүгирҙәре тураһында «Саҡма тояҡ аттарҙа» исемле документаль повесть яҙҙы, унда элекке яуҙаштарының дошманға ҡаршы нисек һуғышыуын ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй.

1992 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (24.12.1989).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
*
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы

**Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы, Әкрәм Вәли** (28 июль 1908 йыл — 19 март 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945).

## Биографияһы
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы 1908 йылдың 28 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында тыуған. 

Башланғыс белемде үҙ ауылында ала. 1932 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. 1932—1924 йылдарҙа әрме лә хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, Башҡортостан Яҙыусылар союзында идара сәркәтибе булып һәм күп кенә йылдар Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй.

1952—1955 йылдарҙа «Әҙәби Башҡортостан» журналының редакторы була.

Әкрәм Вәлиҙең «Көс» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1931 йылда донъя күрә.

Һуғыштан һуң Әкрәм Вәли тағы ла ижад эшенә тотона һәм байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә, проза өлкәһендә, балалар ижадыгда ла танылды. Күп кенә әҫәрҙәр тәржемә итте.
1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы

## Китаптары
* «Көс» — 1931 йыл, Өфө.
* «Башҡортостан, һине йырлайым» — 1932 йыл Өфө.
* «Туҡта, кем килә?» — 1935 йыл, Өфө.
* «Бәхет иле» — 1938 йыл, Өфө.
* «Иптәштәргә» — 1942 йыл, Өфө.

## Наградалары
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (26.05.1945 )

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
Мөхәррәм

**Мөхәррәм** — һижри иҫәп менән йылдың беренсе айы. 29 йәки 30 көндән килә.

Мөхәррәм айының тәүге йома көнөндә — был иһә Миләди йыл иҫәбе менән 622 йылдың 16 июле була, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт Мостафа салалаһу ғәләйһи үә сәләм Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килә. Һижри иҫәп Мөхәррәм айының беренән башлана. Мөхәррәм — изге ай, хәрәм ай. Был айҙа һуғыштар, яу сабыуҙар тыйыла.

Мөхәррәм айының 10-сы көнө, Ғәшүрә. Ул айҙың иң мөбәрәк көнө. Ғәшүрә көнө изге мосолман байрамдарынан иҫәпләнә, ун ваҡиға хөрмәтләп иҫкә алына. Шуның өсөн был көндө биргән саҙаҡалар иң изгеләрҙән иҫәпләнә.

Мөхәммәт пәйғәмбәр "Рамаҙан айынан һуң ураҙа тотор өсөн иң яҡшы ай — Мөхәррәм..."- ти.

16 мөхәррәм — эске Рәсәй мосолмандарының рәсми рәүештә Ислам динен, Ҡөрьән Кәрим хөкөмдәрен, Аллаһы Тәғәләнең рәхмәт юлын үҙ ихтыярҙары менән саф күңелдән ҡабул итеү көнө. Һижри йыл менән 310 йыл, миләди йыл менән 922 йыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мосолман календары
Сәфәр

**Сәфәр**( صفر )— һижри иҫәп менән икенсе ай.

Сәфәр һүҙенең мәғәнәһе ике төрлө аңлатыла. Беренсеһе — һары сифатынан, сөнки тәү тапҡыр сәфәр айы башланған саҡта, тәбиғәттең һары ваҡытына тура килгән. Икенсе мәғәнәһе — сифр, йәғни буш, ноль.

Был ай тураһында хөрәфәттәр ҙә бик күп.Яһилиәт заманында йәшәгән ғәрәптәрҙә төрлө хөрәфәттәргә ышаныу көслө була. Сәфәр айын шомланып ҡаршы алғандар, сәфәр сығырға ҡурҡҡандар.

Сәфәр айы тураһында пәйғәмбәребеҙ Мостафа салаллаһу ғәләйһис-сәләм : "Сәфәр айының хәүеф-хәтәре исламда юҡ" - тигән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мосолман календары

## Һылтанмалар
* http://www.calend.ru/holidays/0/0/991/
Рабиғел әүүәл

**Рабиғел әүүәл ** — һижри иҫәп менән йылдың өсөнсө айы. 

Был айҙың 11-се көнө Мәүлит кисе. Мөхәммәт (СҒС) тыуған көнө. Мосолмандар өсөн байрам көн. Ғәрәпсә мәүлит — тыуған көн. Ул миләди йыл менән 570 йылдың 27 апрелендә тыуған.

## Һылтанмалар
* http://islamlipetsk.ru/index.php/tag/%D1
Рабиғел ахыр

**Рабиғел ахыр ** — (ғәр. ربيع الثاني‎‎) һижри иҫәп менән йылдың дүртенсе айы. 

## Һылтанмалар

* http://mobwiki.ru/Раби_ас-сани
Йомадиәл әүүәл

**Йомадиәл әүүәл ** — һижри иҫәп менән йылдың бишенсе айы.

## Һылтанмалар
* http://askimam.ru/board/17-1-0-99
Йомадиәл ахыр

**Йомадиәл ахыр ** (جمادى الآخرة‎ йәки جمادى الـثاني‎)— һижри иҫәп менән йылдың алтынсы айы. 

## Ваҡиғалар
* 10 йомадиәл ахыр, Ғәлиҙең дөйәләр һуғышында еңеүе
* 13 йомадиәл ахыр, Өммөгөл-Баниндең вафаты
* 22 йомадиәл ахыр, хәлиф Әбү Бәкерҙең вафаты

## Һылтанмалар

* http://www.russarabbc.ru/rusarab/detail.php?ID=1069
Бәйет

**Бәйет** — халыҡ ижады менән яҙма поэзия традицияларын берләштергән берекмә жанр. Унда боронғо яҙма мәҙәниәткә хас иҫке лексик, грамматик һәм стилистик яҙмаләр йыш осрай. Ә халыҡтан яҙып алынған һәм ауыҙ-тел поэзияһы традицияларында үҫкән өлгөләр ғәҙәти тел-стиль төҫмөрҙәре менән, нигеҙҙә, һөйләү телендә — башҡортса әйтелә.

Бәйеттәрҙең йәнә бер үҙенсәлеге — шәхси ижад башланғыстарының ҙур ғына урын тотоуында.

Борондан уҡ бәйеттәр, башҡа жанрҙар кеүек, импровизация юлы менән сығарылған. Ул халыҡ йыйындарында, мәжлестәрҙә, һабан туйҙарында әйтелеп, телдән-телгә күскән.

## Бәйеттәрҙең бүленеше

### Тарихи бәйеттәр
* Йола-хөрәфәт бәйеттәре
* Тарихи бәйеттәр
* Тыуған яҡ һәм ер бәйеттәре
* Һалдат бәйеттәре
* Һуғыш бәйеттәре
* Япон һуғышы бәйеттәре
* Герман һуғышы бәйеттәре

### Тормош-көнкүреш бәйеттәре
* Ҡыҙҙар бәйеттәре
* Йыл миҙгелдәре бәйеттәре
* Шулай уҡ башҡа темаларға бәйле бәйеттәр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Бәйеттәр. Башҡортостан китап нәшриәте. Өфө-1978 йыл 397 бит
* *Ким Әхмәтйәнов.* Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004 йыл. «Китап» 390 бит. ISBN 5-295-03140-3
* *Иҙелбаев М Х., Сөләймәнов Ә. М., Юлмөхәмәтов М. Б.* Туған әҙәбиәт. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл. «Китап» 277 бит. ISBN 978-5-295-04251-5

## Һылтанмалар
* 
* Һуғыш осорондағы йырҙар, таҡмаҡтар, бәйеттәр
* Изге юлдарҙан йөрөгөҙ