open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Киев өлкәһе

**Киев өлкәһе** () — Украинаның төньяғындағы өлкә. Административ үҙәге — Киев ҡалаһы.
Уның составына инмәйенсә  айырым административ-территориаль берәмек булып торһа ла, Киев өлкәнең административ үҙәге тип һанала.

## Физик-географик  характеристикаһы
Киев өлкәһе – Украина составына инә. Майҙаны – 28 131 квадрат километр. Халҡы – 1 722 875 кеше (2013 йылдың 1 июленә ҡарата), шул иҫәптән ҡала халҡы – 1 066 812 кеше (61,92 процент), ауыл халҡы 656 063 кеше (38,08 процент). Үҙәге – Украинаның баш ҡалаһы (дәүләт әһәмиәтендәге ҡала, Герой-ҡала) Киев.

## Тарихы
Киев өлкәһе 1932 йылдың 27 февралендә Украина Совет Социалистик Республикаһы составында, республиканың иң беренсе биш өлкәһенең береһе  булараҡ ойошторола. Административ үҙәге булып Киев ҡалаһы тора. 
 
1932 йылдың 15 октябрендә өлкәнең көнсығыш райондарынан Чернигов өлкәһе ойошторола. 
1937 йылдың 22 сентябрендә өлкәнең көнбайыш райондарынан Житомир өлкәһе ойошторола. 
1954 йылдың 7 ғинуарында көньяҡ райондарынан Черкасск өлкәһе ойошторола һәм өлкә хәҙерге сиктәрен булдыра.

## Милли составы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  (барлығы: 1 814 280), 1 меңдән ашҡан халыҡтар:

Украиндар — 1 684 803

Рустар — 109 322

Белорустар — 8 698

Поляктар — 2 846

Әрмәндәр — 2 341

Молдавандар — 1 515

Милләтен күрһәтмәүселәр — 1 350

Йәһңдтәр — 1 270

Татарҙар — 1 102

Әзербайжандар — 1 033

## Административ-территориаль ҡоролошо
Киев өлкәһе 25 райондан һәм 11 ҡаланан  тора:

Чернигов өлкәһе территорияһы менән уратып алынған  эксклавҡа — Славутич ҡалаһына эйә.

Өлкәнең административ берәмектәре, советтары һәм биләмәләре  һаны:
райондар — 25;

биләмәләр— 1184, шул иҫәптән:

ауыл — 1127;

ҡала — 55, шул иҫәптән:

ҡала тибындағы ҡасабалар — 30;

ҡалалар — 25, шул иҫәптән:

өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар — 12;

район әһәмиәтендәге ҡалалар  — 13;

ауыл советтары — 606.

## Административ ҡоролошо

**25 район:**
# Аҡ Сиркәү районы
# Барышевка районы
# Богуслав районы
# Борисполь районы
# Бородянка районы
# Бровары районы
# Васильков районы
# Вышгород районы
# Володарка районы
# Згуровка районы
# Иванков районы
# Кагарлык районы
# Киев-Святошин районы
# Макаров районы
# Мироновка районы
# Обухов районы
# Переяслав-Хмельницкий районы
# Полесское районы
# Ракитное районы
# Сквира районы
# Ставище районы
# Тараща районы
# Тетиев районы
# Фастив районы
# Яготин районы

**13 ҡала округы:**
# Аҡ Сиркәү
# Березань
# Борисполь
# Бровары
# Буча
# Васильков
# Ирпень
# Обухов
#Переяслав
# Припять
# Ржищев
# Славутич
# Фастив

## Һылтанмалар
* Сайт
Чернигов өлкәһе

**Чернигов өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Чернигов ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**22 район:**
# Бахмач районы
# Бобровица районы
# Борзна районы
# Варва районы
# Городня районы
# Ичня районы
# Козелец районы
# Короп районы
# Корюковка районы
# Куликовка районы
# Мена районы
# Нежин районы
# Новгород-Северский районы
# Носовка районы
# Прилуки районы
# Репки районы
# Семёновка районы
# Сосница районы
# Сребное районы
# Талалаевка районы
# Чернигов районы
# Щорс районы

**4 ҡала округы:**
# Нежин
# Новгород-Северский
# Прилуки
# Чернигов

## Һылтанмалар
* Сайт
Рось

**Рось** () — Украиналағы йылға. Винница, Киев һәм Черкассы өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың (Кирмәнсек һыуһаҡлағысы) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 346 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : в 11 т. / Наукове Товариство ім. Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк ; Львів : Молоде життя, 1954—2003.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Гідроекологічний стан басейну річки Рось / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-Центр, 2009. — 116 с. ISBN 978-966-521-507-3
Кесе

**Кесе** — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.

## Сығышы

## Урынлашыуы
Монголдарҙың баҫып инеүе осоронда табын берләшмәһе тарҡалыуға дусар була. Уларҙың бер өлөшө төньяҡҡа — Башҡортостанға китә. Табындарҙың башта Ыҡ йылғаһының үрге ағымы, Асылыкүл буйында йәшәүе хаҡында мәғлүмәттәр халыҡ телендә әле лә һаҡланған. Борон Асылыкүлде «Ҡаратабын күле» тип аталыуы билдәле, уның был исеме ХIХ быуат уртаһына тиклем һаҡланған.

ХIV быуат аҙағынан алып табындар, Ыҡ, Дим һәм Асылыкүл буйҙарын ҡалдырып, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа күсенә башлай. Көнсығыш табындарҙың ҡыуаҡан һәм һырҙы ырыуҙары Урал аръяғына китеп Яйыҡ йылғаһының үрге ағымын биләгән. Уларҙың ҡайһылары Йүрүҙән буйына күсенгән, бында уларҙың күршеләре әйлеләр булған. Көнбайыш табындар Башҡор­тостандың үҙәгендә нығынған, башта улар Ағиҙелдең һул яҡ ярын биләй, һуңынан ҡатайҙарҙы ҡыҫырыҡлап, Урал тауҙары буйына, Инйәр, Эҫем һәм Еҙем йылғалары үҙәндәренә килеп урынлашҡан. ХV—ХVI быуаттарҙа ҡара-табындарҙың бер өлөшө Ыҡтың түбәнге ағымына кире ҡайтҡан. Шәжәрәлә Ҡара Табын бейҙең Мейәс буйындағы ерҙәрҙе кире ташлап, Солман йылғаһы үҙәненә кире күсеүе хаҡында мәғлүмәттәр бар, һуңғараҡ улар Ирәкте ырыуы исемен йөрөтәләр.

Кесе ырыуы 18 ырыуҙан торған Табын ҡабиләһенә инә. Ырыуҙың күпселек халҡы хәҙерге Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Ғафури районында йәшәй. Кесе Табын улусына ҡараған утарҙар Аралыҡ, Тирәкле, ауылдар — Ҡолған (Әлтәше), Уҫман, Йөҙимән, Яңы Ерек, Бурлы, Самыш (Яугилде), Тайыш, Некрасовка, Ҡарағай, Сәйетбаба, Толпар, Ләмиән, Елекле, Мораҙым (Мәндем); Сиктәш ауылдар: Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш — Кәлсер ырыуы.

Кесе Табын ауылы хаҡындағы документтарҙа Бурлы йылғаһы телгә алына. Ә 1686 йылдың 1 ғинуарында яҙылған документта Табын улусының сирмештәр йәшәгән Бурлы ауылы хаҡында әйтелгән. Бурлы эргәһендә Кесе Табын ауылы булған. Үткән осор сирмеш ауылдары, мотлаҡ башҡорт ауылдары менән йәнәш урынлашыу тураһында дәлил йөрөй. XVII быуат аҙаҡтарында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Кесе Табын ауылы тарҡала һәм унда йәшәүсе халыҡ төрлөһө-төрлө яҡҡа тарала һәм улус биләмәһендә яңы ауылдар барлыҡҡа килә.

Кесе Табын ауылы хаҡындағы икенсе бер яҙма мәғлүмәт шулай уҡ суд документында теркәлгән. 1656 йылда хәҙерге Архангел районы биләмәһендә ер өсөн дәғүәләшеүселәрҙең алыҫ һәм яҡын күршеләре араһында воевода чиновниктары һорау алыу уҙғарған. Улар араһында Кесе Табын ауылы башҡорттары, «яһаҡ түләүсе Үтәш Туҡтағолов, Йәнекәй Илемов, Аҡбирҙе Битрәсев, Хоҙайбирҙе Үтәшев» бар. Үтәш Туҡтағолов бөгөнгө Үтәш ауылдарына (Оло, Бәләкәй, Урта) нигеҙ һалыусы кеше, уның улы — Хоҙайбирҙе Үтәшев. Документҡа һорауға яуап биреүселәрҙең тик береһе — Аҡбирҙе Битрәсев кенә үҙ тамғаһын ҡуйған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*  Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2009 йыл.
Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы

**Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы**; **Ғабдулла Дәүләт** (20 декабрь 1894 йыл — 12 декабрь 1963 йыл) — башҡорт милли һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
Абдулла Сибәғәтулла улы Дәүләтшин 1894 йылдың 20 декабрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1894 йылдың 2 сентябрендә), Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Яңы Казак утарында (хәҙерге Орск ҡалаһының Яңы Казак ҡасабаһы) башҡорт казагы ғаиләһендә тыуа.

1912 йылдан Орск ҡасабаһы берләшкән казак мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1916 йылдан «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡыта.

1917 йылдың май-июнендә Ырымбур крайы Казак мосолмандары үҙәк комитеты рәйесе урынбаҫары була. 1918 йылда РКП(б)-ға инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша.

Большевиктарҙың Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын ҡулға алғандан һуң, 1918 йылдың 17 февралендә Ырымбур ҡалаһында революцион кәйефле бер төркөм башҡорт йәштәре, шул иҫәптән «Тулҡын» союзы ағзалары, һул башҡорт хәрәкәтенең яңы етәксе органын — Башҡортостан Ваҡытлы революцион советын ойоштора. Уның рәйесе итеп Абдулла Дәүләтшин һайлана.

1918 йылдан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының Көнсығыш фронты 1-се армияһының 1-се Айырым Волга буйы татар-башҡорт уҡсылар бригадаһы штабында хеҙмәт итә.

1920—1921 йылдарҙа РКП(б)-ның Орск өйәҙ комитетында эшләй. 1920-се йылдарҙан башлап И. В. Сталин исемендәге Шәреҡ хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетында уҡыта, ВКП(б) Үҙәк комитеты эргәһендәге «Нәшриәт» нәшриәтендә, СССР халыҡтарының үҙәк нәшриәтендә хеҙмәткәр була.

1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1934 йылдан СССР Фәндәр академияһы Органик химия институтының директор урынбаҫары, СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш филиалы (Владивосток ҡ.) ғилми секретары була.

1937 йылдан СССР Әҙәбиәт һәм нәшриәттәр эштәре буйынса баш идаралыҡ хеҙмәткәре була, 1941—1943 һәм 1953—1956 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы предприятиеларында эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Исхаков С. М.*Давлетшин Абдулла Сибагатуллович.// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 249—250. — 672 с. — ISBN 5-88185-001-7.
Донъя иҡтисады

**Донъя иҡтисады** (интериҡтисад) – хужалыҡ итеүҙең күп кимәлле, глобаль ҡоролошо, ул донъя илдәренең милли иҡтисадтарын халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр ярҙамында халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше нигеҙендә берләштерә. 

## Донъя хужалығы субъекттары
Донъя хужалыҡ мөнәсәбәттәре субъекттары түбәндәгеләр:
* Халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар (ХВФ һәм ХРҮБ);
* Трансмилли корпорациялар (ТМК) һәм уларҙың оҙайлы альянстары;
* Трансмилли банктар;
* Финанс-сәнәғәт төркөмдәре —  ТМК һәм ТМБ берләшмәләре;
* Биржалар (айырыуса эреләре);
* Эре эшҡыуарҙар; 
* Дәүләттәр, уларға тиңләштерелгән территориялар, шулай уҡ был дәүләттәр һәм территорияларҙың административ берәмектәре; 
* Донъя финанс һәм иҡтисад ойошмалары (эре инвесторҙарҙы һәм халыҡ-ара баҙарҙарҙы контролендә тотҡан ойошмалар һәм берекмәләр, төбәк эсендә илдәр берләшмәләре  — БДБ).

Донъя иҡтисады  Ер географияһы, тарихы һәм  экологияһы менән ныҡлы бәйләнгән. 2011 йыл уртаһында Ерҙә 6,9 миллиард самаһы кеше йәшәй ине.

## Донъя иҡтисадының үҫеш күрһәткестәре
* 2005 йылда донъя иҡтисады үҫеше 4,4 % булды. 2005 йыл аҙағына бөтә илдәрҙең  ЭТП-һы  43,07 трлн. долл. тәшкил итте. 1970-се йылдар башынан донъя ЭТП-һы үҫеше аҡрыная бара . Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда донъя ЭТП-һы күләме 73,5 трлн. долл. тәшкил итте.
* 2007 йылда ЭТП-ла донъя иҡтисадының беренсел секторы өлөшө (ауыл хужалығы) — 4%, икенсел секторҙыҡы (сәнәғәт) — 32%, хеҙмәттәр секторы өлөшө (нигеҙҙә, финанс хеҙмәттәре) 64% булды (Бөтә донъя факттар китабы мәғлүмәттәре буйынса).
* Донъя иҡтисадында номиналь сағылыштағы күрһәткес буйынса беренсе урынды Америка Ҡушма Штаттары, һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса Ҡытай биләй. 
* Әле донъяла 30 меңләп трансмилли корпорация һәм уларҙың 300 меңләп филиалы бар. 

## Сығанаҡтар


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* International Journal of Economic Theory
* Мир-системный подход
* Мировой рынок

## Баҫмалар
Журнал «Мировое и национальное хозяйство» 

Журнал «Международная экономика»
Кәлсер

**Кәлсер** — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.

## Сығышы

Кәлсер 18 ырыуҙан торған Табын ҡәбиләһенә инә.

## Урынлашыуы
Ырыуҙың халҡы хәҙерге Башҡортостандың урта өлөшөндә йәшәй. Кәлсер ырыуына Ғафури районының Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш ауылдары инә.

Кесе Табын улусында эшләгән осоронда, библиограф, С. Р. Минцлов ҡалдырған хәтирәнән : «Стәрлетамаҡ өйәҙенең Көнсығыш өлөшөндә, бөтә Ағиҙел буйы тау армыттары, эзбизташ менән алебастрҙан тора. Шуларҙың тасуирламаһын, матур тәбиғәтле, Кәлсер-Табын өйәҙенән башлайым. Киң һәм тоноҡ Еҙем, урманлы тарлауыҡтан сыҡҡан урында,  төрлө төҫтәге дуғаларҙан һалынған  диуарҙы хәтерләтеп, үтә текә Уҡлығая бөғөлә; ярлау битендә ҡарайып мәмерйә күренә. Тарлауыҡ тамағы эсендә кәртәләнгән һымаҡ, йылғанан уң яҡта Ташаҫты ауылы, икенсе бәләкәй ауыл (Юрмаш, авт.) тау итәгенә һыйынып ултырған; бик бейек тауҙар ҡоролмаһында, йорттарҙы ваҡ-бөжәк-мөжәк һымаҡ тояһың. ...».

## Этноним

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Әмзә

**Әмзә** () — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһы ҡала округына ҡараған ауыл. 2015 йылдың 1 декабренә халыҡ һаны 5335 кеше.
Почта индексы — 452695, ОКАТО коды — 80 427 801 001.

## Халыҡ һаны

## Географик урыны
* Нефтекама ҡалаһына тиклем: 21 км.
* Яҡындағы тимер юл станцияһы — (Әмзә): 0 км

## Ауыл хаҡында ваҡытлы матбуғат

* Нуретдинов А. Беүәнән ҡеүәт алып. «Башҡортостан» гәзите, 2016, 22 ғинуар.
* Ахияров И., Файзрахманов Р. Амзя: жизнь в стиле «моно». «Республика Башкортостан» гәзите, 2011, 30 апрель.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

## Иҫкәрмәләр
Әмзә (мәғәнәләр)

**Әмзә** төшөнсәһенең мәғәнәләре:

* Әмзә — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһы ҡала округына ҡараған ауыл;
* Әмзә — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Әмзә — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы, Краснокама һәм Яңауыл райондары биләмәләренән ағыусы йылға;
Иванов Сергей Борисович

**Иванов Сергей Борисович** (31 ғинуар 1953 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, отставкалағы генерал-полковник. 2011—2016 йылдарҙа Рәсәй Президенты Хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы ағзаһы.

## Биографияһы
Сергей Борисович Иванов 1953 йылдың 31 ғинуарында Ленинград ҡалаһында тыуған. 1975 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты филология факультетының тәржемә бүлеген һәм хәрби кафедраһын тамамлай. 1974 йылда Илингс техник колледжында (Бөйөк Британия) инглиз телен камилләштерә.

1975 йылда СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарына хәрби хеҙмәткә алына. 1976 йылда КГБ-ның Юғары курсы (Минск ҡалаһы), 1981 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ҡыҙыл Байраҡ орденлы институтын тамамлай.

1991—1998 йылдарҙа Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәтендә  эшләй.

1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте директоры урынбаҫары.

2001—2007 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Оборона министры.

2007—2008 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесенең беренсе урынбаҫары, 2005—2007 һәм 2008—2011 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесенең урынбаҫары.

2011-2016 йй.Рәсәй Президенты Хакимиәте башлығы.

2015 йылдан Ростелеком Директорҙар советы рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*  Москвичи — это дворники, чиновники, блогеры, планктон 
* Сергей Иванов и его сыновья никогда не служили в армии 
* Иванов С. Б. стал председателем АНО «Евроазиатский центр изучения, сохранения и восстановления популяций леопардов» 
* 
* Игорь Плугатарёв. Супер-тягач и белые кроссовки 20.10.2006 http://nvo.ng.ru/notes/2006-10-20/8_krossovki.html
* Деятельность на посту министра обороны http://nvo.ng.ru/forces/2005-03-25/1_newarmy.html
* Джибути, Виталий Ревазович. Миллион километров с Сергеем Ивановым. М.,2008.
* Биография на сайте ИТАР-ТАСС
* Сергей Иванов о сохранении леопарда
Эзбизташ

**Эзбизташ** — ултырма тау тоҡомо. Кальций карбонатынан (CaCO3) хасил булған органик материал.

Диңгеҙ ҡабырсыҡтарынан һәм уларҙың ҡалдыҡ киҫәктәренән барлыҡҡа килгән күҙәнәктәр ҡабырсаҡ тоҡомло эзбизташтар тип атала. Унан башҡа нуммулит, мшанка һәм мәрмәр эзбизташтар — ҡалын ҡатламдар һәм йоҡа ҡатламдар ятҡылыҡтары була. Эзбизташ метаморфизм арҡаһында эсендәге төҙөлөш матдәләр күләме алмашынып мрамор кристаллына әүерелә.

Эзбизташ күләмендәге кальций карбонаты һыу эсендә насар ирей. Эзбизташ һыуҙа иреп, тау тоҡомонда ҡыуышлыҡтар, мәмерйәләр барлыҡҡа килә. Ер аҫтындағы тәрән эзбиз ятҡылыҡтары, йылылыҡ тәъҫиренән тарҡалып, минираль һыу барлыҡҡа килә.

## Табылған урындар

Эзбизташ — киң таралған ултырма тау тоҡомдары, диңгеҙ төбөндә тере организмдан барлыҡҡа килә.

Альп тауҙары эзбизташҡа бай. Пермь крайында ла күп ундай урындар. Башҡортостан биләмәләре эзбизташ күпләп сығарыла, Урал тауҙарында, Шәкетау, Торатау, Йөрәктау, Ҡуштау тауҙарында ҙур ятҡылыҡтар бар.

### Пугачёв карьеры

Белорет ҡалаһында урынлашҡан металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн 65 йыл инде Пугачёв карьеры тигән урында эзбизташ сығарыла. Уға Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы исеме юҡҡа ғына бирелмәгән — риүәйәт ителеүенсә, 1774 йылда Бүгәсәү бында тоғро дуҫы *Хлопуша* менән Белокаменск тигән ҡала төҙөргә лә ниәтләнгән булған. Хатта яҡында аҡҡан Ағиҙел йылғаһының йырҙаһын үҙгәртеп ҡаҙған булғандар. Икенсе бер риүәйәттә Бүгәсәү ошо урындан йыраҡ түгел урынлашҡан мәмерйәлә батша ғәскәрҙәренән ҡотолоп ҡалған тип бәйән ителә.

65 йыл эсендә Пугачёв ятҡылығынан ҡулланыусыларға 15 миллион тоннанан ашыу бик юғары сифатлы продукция сығарылған һәм ҡулланыусыларға оҙатылған. Әлеге ваҡытта бында ай һайын 100—120 мең тонна, йәғни тәүлегенә 4-4,5 мең тонна самаһы эзбизташ сығарыла, был уртаса 50-60 вагон тәшкил итә. Карьер продукцияһының төп өлөшө — Мечел Төркөмөнөң металлургия предприятиеларына һәм Белорет металлургия комбинаты акционерҙар йәмғиәтенә ебәрелә.

## Ҡулланыу
Эзбизташ төҙөлөш материалы, ваҡ күҙәнәкле айырым бер төрлө скульптура эшләүҙә ҡулланыла.

Хлорлы эзбиз медицина өлкәһендә файҙалана, һүндерелгән эзбиз — төҙөлөштә, ҡырсын урынына, юл төҙөлөшөндә, металлургияла флюс формаһында ҡулланыла. Айырым сортлы эзбиз сода сығарыу Берекмәләре менән күп күләмдә файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

* Известняк  // Энциклопедия «Кругосвет».
* Известняк — горная порода: Описание, фото, месторождения // Сайт проекта «Каталог минералов».
* Ракушечник — экологичный материал для строительства дома  // *dom-tips*.*ru*.
Харьков өлкәһе

**Харьков өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Харьков ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**27 район:**
# Балаклея районы
# Барвенково районы
# Близнюки районы
# Богодухов районы
# Боровая районы
# Валки районы
# Бөйөк Бурлук (Великий Бурлук) районы
# Волчанск районы
# Дергачи районы
# Двуречная районы
# Зачепиловка районы
# Змеев районы
# Золочев районы
# Изюм районы
# Кегичевка районы
# Коломак районы
# Красноград районы
# Краснокутск районы
# Купянск районы
# Лозовая районы
# Яңы Водолага районы
# Первомайский районы
# Печенеги районы
# Сахновщина районы
# Харьков районы
# Чугуев районы
# Шевченково районы

**7 ҡала округы:**
# Изюм
# Купянск
# Лозовая
# Люботин
# Первомайский
# Харьков
# Чугуев

## Һылтанмалар
* Сайт
Интервики

**Интервики** () — интернет селтәре эсендәге вики-система араларында төрлө һылтанмалар ойоштороу ҡоралы. Интервики ҡулланғанда, һөйләмдә  URL битенең тулы йөкмәткеһен күсереү зарур түгел, эске һылтанма етә. Был осраҡта һылтанма ошо рәүештә яҙыла:* ситтәге вики-системаның префиксы + ситтәге вики битенең атамаһы*.

Барлыҡ базаның домен исемдәре системаһынан айырмалы, интервики-префикстары юҡ, шуға күрә вики-системаларҙың һәр администраторы, үҙенсә, йә булмаһа, тәүге вики-движок ҡуйған авторҙарҙың префикстарына һылтана. Интервики-һылтанмалар күрһәтеү ысулы бер төрлө түгел — вики-движок уйлап сығарыусы һылтанманың нисек буласағын үҙ ҡарамағы менән эшләй.

## Миҫал
  Миҫал: MediaWiki һәм Trac өсөн ғәҙел. Википедия Jabber мәҡәләһенә илтеүсе интервики-һылтанма төҙөү өсөн, түбәндәге һөйләм төҙөргә: ``

## Вики-системаларҙа ярҙам
 *Синтаксис* колонкаһында Википедия мәҡәләһенә интервики-һылтанма күрһәтелгән — jabber. Бөтә системаларҙа ла тиерлек Википедияла префикс — wikipedia ҡулланыла. Инглиз теленән айырмалы рәүештә, Википедияның тел бүлектәренә бар вики-системалар ҙа һылтанмаларҙы ҡабул итмәй, мәҫәлән, DokuWiki мөмкинселеге юҡ. Шуға күрә башҡорт бүлегендә һылтанмаларҙы ҡулланыу өсөн, префикстар таблицаһына өҫтәлмә модификация яһарға кәрәк.

## Википедияла ҡулланыу
 Википедия аңлатмаһында, интервики —  тәүге нәүбәттә мәҡәләне икенсе тел бүлегендә юраған һылтанма (интерфейс - һулаҡай яҡтан урынлашҡан). Был осраҡта, ISO 639 стандарты буйынса тел коды префикс булып иҫәпләнә.

Шулай уҡ интервики ҡорамалы Фонд Викимедиа проектары араһында үҙ-ара һылтанмалар ойоштороуҙа ҡулланыла. Туғандаш проектарҙың һәр ҡайһыһының префиксы алдан билдәле. Мәҫәлән,  jabber мәҡәләһенә, Викиһүҙлеккә алып барыусы һылтанма яһау өсөн — киләһе һөйләм ҡулланырға кәрәк:  `` йәки тулыраҡ вариант ``.

## Википедияла башҡорт төркөмөндә Интервики ҡулланылған форсат:

## Шулай уҡ: ҡара
* Описание интервики в документации MediaWiki
* Википедия:Интервики
Тимор диңгеҙе

**Тимор диңгеҙе** (,  — хәнәүәт диңгеҙ) — Һинд океаны диңгеҙе. Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Акватория майҙаны — 432 мең км². Башлыса 250 метрҙан аҙыраҡ тәрәнлектәр өҫтөнлөк итә, максималь тәрәнлеге — 3300 метр. Диңгеҙҙең иң ҙур ҡултыҡтары — Жозеф-Бонапарт һәм Ван-Димен. Тимор диңгеҙе һыуҙары Австралия, Көнсығыш Тимор һәм Индонезия илдәренең ярҙарын йыуа.

Диңгеҙҙә байтаҡ ҡына углеводород запастары бар. 2009 йылда аҙаҡҡы 25 йыл эсендә иң ҙур нефть түгелеү осрағы теркәлә.

## География

Тимор диңгеҙе Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Көнбайышта диңгеҙ — Һинд океаны, ә көнсығышта — Арафур диңгеҙе һыуҙары менән ҡушыла. Төп порты — Дарвин (Австралия).

Диңгеҙҙең күп өлөшөн бихисап һай урындары, эре атоллдар һәм мәрйен рифтары менән бергә Сахул ҡитға һайлығы биләй. Иң ҙур утрауҙары — Батерст, Мелвилл.

Төньяҡ өлөшөндә Ява (Зонд) уйпатының дауамы булып торған Тимор уйпаты урынлашҡан. Уйпат тирәһе әүҙем сейсмик зонаһы булып тора.

## Климат

Тимор диңгеҙ климаты субэкваториаль муссонлы. Һай тропик диңгеҙ булғанға күрә бынды йыш ҡына тропик тайфундар барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр
Арафур диңгеҙе

**Арафур диңгеҙе** (, ) — Австралия ҡитғаһы, Яңы Гвинея, Танимбар һәм Кай утрауҙары араһында урынлашҡан Һинд океаны диңгеҙе.

## География
Арафур диңгеҙе көнсығышта Торрес боғаҙы аша Мәрйен диңгеҙе, көнбайышта — Тимор диңгеҙе, төньяҡ көнбайышта — Банда һәм Серам диңгеҙҙәре менән тоташа. Оҙонлоғо — 1 290 км, киңлеге — 560 км.

Арафур диңгеҙенең майҙаны Карпентария ҡултығы менән бергә 1017 мең км² тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге — 186 м, максималь тәрәнлеге — 3680 м.

Арафур диңгеҙе өҫтөндәге уртаса һыу температураһы 25—28° С, тоҙлолоғо 34-35 ‰. Йәйен өҫтөнлөк итеүсе елдәр — төньяҡ-көнбайыш муссон, ҡышын — көньяҡ-көнсығыш муссон. Яңы Гвинея яр буйҙарындағы һау артымы ҙурлығы — 4,5 м.

Диңгеҙҙә балыҡ һәм устрица тотоу үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Карпентария ҡултығы

**Карпентария ҡултығы** () — Австралияның төньяғында урынлашҡан Арафур диңгеҙе ҡултығы. Көнбайыштан Арнем-Ленд һәм көнсығыштан Кейп-Йорк ярымутрауҙары менән сикләнгән.

## География

Ҡитға эсенә 600 километрҙан ашыу үтеп инә.

Ҡултыҡ сағыштырмаса һай (максималь тәрәнлеге — 69 м). Һыуҙың уртаса айлыҡ температураһы ҡултыҡтың күп өлөшөндә ҡышын 23-25 °C, ә йәйен 29&nbsp;°C тәшкил итә. Тоҙлолоғо 34,8 промилле.

Һыу артымы ҙурлығы 3,2 метрға барып етә. Яр буйҙарында көслө һыу артымлы-кәмеүле ағымдар күҙәтелә.

Ҡултыҡта Уэлсли, Грут-Айленд һәм Бикертон утрауҙары урынлашҡан. Карпентарияға ҡойоусы иң ҙур йылға — Флиндерс.

## Иҫкәрмәләр
Филиппин диңгеҙе

**Филиппин диңгеҙе** (, , , , ) — утрауҙар араһында урынлашҡан Тымыҡ океандың диңгеҙе. Ҙурлығы буйынса донъяла икенсе урынды (Саргасс диңгеҙенән һуң) биләй.

## География
Көнбайышта Япон утрауҙары (Хонсю, Кюсю һәм Рюкю), Тайвань һәм Филиппин архипелагы, көнсығышта һыу аҫты һырттары һәм Идзу, Огасавара (Бонин), Кадзан, Марианна, Яп һәм Палау утрауҙары менән сикләнгән. Майҙаны 5726 мең км². Уртаса тәрәнлеге — 4108 м, максималь тәрәнлеге — 11 022 м (Марианна уйпатында). Күләме — 23 522 мең км³.

Диңгеҙ аша Төньяҡ Пассат һәм Куросио ағымдары үтә. Һыу өҫтө температураһы төньяҡта 15—28°С-тан көньяҡта 27—29°С-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо төньяҡта 34,3 ‰-дән көньяҡта 35,1 ‰-гә барып етә.

Балыҡсылыҡ һәм кит аулау тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары: Нагоя, Иокогама (Япония), Апра (Гуам).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Залогин Б. С., Косарев А. Н.* Моря. — М.: «Мысль», 1999.
* Океанологическая энциклопедия. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1974.
Ява диңгеҙе

**Ява диңгеҙе** — Калимантан, Сулавеси, Суматра һәм Ява утрауҙары араһында урынлашҡан Тымыҡ океан диңгеҙе. Майҙаны — 552 мең км², уртаса тәрәнлеге — 111 м, һыу күләме — 61 мең км³.

## География

Төп боғаҙҙары — Зонд һәм Макасар.

Майҙаны — 552 мең км², күләме — 61 мең км³. Уртаса тәрәнлеге — 111 м, максималь тәрәнлеге — 1272 м. Тоҙлолоғо — 30—34 ‰.

Бында хайуандар донъяһының 3 меңдән ашыу диңгеҙ төрҙәре тереклек итә. Балыҡсылыҡ тармағы үҫешкән.

Төп порттары: Банджармасин, Джакарта, Семаранг, Сурабая.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Залогин Б. С., Косарев А. Н.* Моря. — М.: «Мысль», 1999.
* Океанологическая энциклопедия. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1974.
* 

## Һылтанмалар
* Энциклопедия кораблей /Вторая мировая война /Яванское море
Ассошиэйтед Пресс

** Ассошиэ́йтед Пресс агентлығы** (**АП**; ингл. *<span lang="en">Associated Press</span>*, *<span lang="en">AP</span>*) — донъялағы иң эре мәғлүмәт-яңылыҡтар агентлыҡтарының береһе <span class="mw-reflink-text"></span>. Тәүҙә — яңылыҡтар баҫыусы гәзиттәр кооперативы . Штаб-квартираһы Нью-Йоркта урынлашҡан.
## Компания тарихы

Ассошиэйтед Пресс агентлығы (ҡыҫҡаса — «АП») 1846 йылдың майында Нью-Йоркта биш гәзит сығарыусы нәшриәттең берләштерелгән кооперативы булараҡ ойоша. Ойошоу маҡсаты — пони — экпресс почта хеҙмәтен булдырыу, Алабама штаты аша Мексика һуғышы тураһында мәғлүмәтте, америка почта хеҙмәтенән алдараҡ төньяҡҡа еткереү.

Коопертивҡа ойошоуҙың маҡсаты Европанан яңылыҡтарҙы оператив рәүештә еткереү менән бәйле (элек Америкаға хәбәр 20 көн үткәс кенә килеп еткән).

1970 йылда компанияла 100 мең хеҙмәткәр эшләгән. 1978 йылда Юнайтед Пресс Интернэшнл менән АҠШ-та мәғлүмәт таратыу буйынса монополист булалар, улар «АҠШ-та барлыҡ гәзиттәрҙең ⅔ өлөшөн, 3 меңдән артыҡ радио- һәм телестанцияларҙы, 4 меңдән артыҡ сит ил баҫмаларын хеҙмәтләндерә».

АП ҡарамағында «Доу Джонс» экономика һәм коммерция хеҙмәте, шулай уҡ фото-, теле- һәм радиохеҙмәттәр бар.
### Рәсәйҙә
Ассошиэйтед Пресс биргән мәғлүмәт, фотографиялар, репортаждар, телевизион видеоматериалдарҙы, «Известия», «Комсомольская правда» кеүек баҫмалар һәм башҡа КМС файҙалана.

Ассошиэйтед Пресстың Мәскәү бюроһын билдәле америка журналисы Линн Берри етәкләй.

Телевизион хеҙмәтте (APTN) Александр Меркушев етәкләй. 2005 йылда телевизион хеҙмәттең Мәскәү бюроһы Баслан ваҡиғаларын яҡтыртҡан өсөн «Эмми» премияһына лайыҡ булды. 2003 йылда Мәскәүҙә APTN офисында янғын сыға, бюроның күп документтары юҡҡа сыға.

Телевизион хеҙмәт клиенттары:
* Беренсе канал
* Россия-1
* Россия-24
* РБК
* Дождь

1991 һәм 1996 йылдарҙағы Рәсәй тураһындағы фоторепортаждар өсөн АП шеф-фотографы Александр Земляниченко Пулитцеров премияһына лайыҡ була..

Бюро Фотографы Иван Секретарев халыҡ-ара һәм Рәсәй фотожурналистика конкурстарында призлы урындар яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы

**Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы** (1 ғинуар 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны. Ғафури районы «Йондоҙ» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Аҙнабай Сәғит улы Йәноҙаҡов 1936 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Ғафури районының Ҡаранйылға ауылында тыуған.
Атаһы — Сәғит 1940-сы йылдың 27 ғинуарында үлә; ул ваҡытта Йәноҙаҡов Аҙнабайға 2 йәш ярым була.
Әсәһе — Ғәйшә.
Ҡатыны: Рәйсә Шәрифулла ҡыҙы, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Балалары: Азат, Азамат, Алһыу.

Туғандары тураһында үҙенең хәтирәләр китабында иҫкә ала:
«Беҙ һигеҙ бала инек: иң оло ағайым Вәлиәхмәт Совет Армияһында хеҙмәт итә ине. Бына ҡайта, ана ҡайта тип торғанда, Икенсе Бөтә донъя һуғышы башланып, һуғышҡа китә. Немец фашистарын тар-мар иткәндән һуң, япон һуғышында ҡатнашып, орден-миҙалдар менән бүләкләнеп, Владивосток ҡалаһына килеп урынлаша. Владивосток ҡалаһында бер нисә саҡырылыш депутаты итеп һайлана. Дүрт ул үҫтереп, 73 йәшендә ҡаланың хөрмәтле гражданы булып вафат була.» Аҙнабай Йәноҙаҡов. «*Йылдар һәм юлдар*».

Сәйетбаба урта мәҡтәбендә, йөрөп уҡый һәм (..) йылда 8 класс тамамлай.
Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Эшмәкәрлеге
Механизаторҙар курсында тракторист һөнәрен үҙләштергәс, тракторист булып колхозға эшкә урынлаша.
(…) йылда «Кушнаренко» ауыл хужалығы техникумына, … һөнәре буйынса, ситтән тороп уҡыуын башлай.
(…) йылда техникумды тамамлап, агроном һөнәре буйынса диплом ала.
1970-се йылға тиклем «Еңеү» колхозында агроном.
1970—1986 йылдарҙа «Йондоҙ» колхозында башта агроном эшен дауам итә, һуңынан колхоз рәйесе. Балаларға хеҙмәт тәрбиәһе биреү өлкәһендәге тырышлыҡтары өсөн «Мәғариф алдынғыһы» билдәһенә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены 
* «Мәғариф алдынғыһы» билдәһе

## Иҫкәрмәләр
Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы

**Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы** (10 сентябрь 1953 йыл) — ғалим-юрист, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006).

## Биографияһы
Рәмилә Наил ҡыҙы Йомағужина (ҡыҙ фамилияһы — Бүләкова) 1953 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Кәрим ауылында тыуған.

Комсомол урта мәктәбенең һигеҙ синыфынан һуң 1969 йылда Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1973 йылда уңышлы тамамлап, «башланғыс синыфтар уҡытыусыһы» дипломы ала. Бар фәндәрҙе лә өлгөлө үҙләштергәне һәм училищеның йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн мотлаҡ эшкә ебәрелеү урынына Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына махсус йүнәлтмә ала.
Уҡыу йылдарында «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә. 

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1978 йылда университетты тамамлағандан һуң юлланма менән Дыуан районына эшкә ебәрелә. Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы «Ленинское знамя» (хәҙер «Дуванский вестник») гәзитендә хәбәрсе булып башлай.

1980 йылда халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты аппаратына өлкән инструктор вазифаһына саҡырыла.

1983 йылда халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү район производство идаралығының етәксе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.  
 
1985 йылдың 16 мартында Рәмилә Наил ҡыҙы халыҡ депутаттарының Мәсәғүт ауыл Советы башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары, ә ошо йылдың 21 июнендә халыҡ депутаттарының Дыуан район Советы башҡарма комитеты секретары итеп һайлана. Был вазифала ул 1990 йылға тиклем эшләй, артабан ҡануниәттәге үҙгәрештәргә ярашлы 1995 йылға тиклем Дыуан район хакимиәтенең эштәр идарасыһы була. 

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Өфө ҡалаһы ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы

## Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре, уның менән әңгәмәләр
* Рамиля Юмагужина, начальник Управления ЗАГС Министерства юстиции РБ: «Надо успевать жить в ногу со временем» «ufa1.ru» сайты. 8 сентябрь 2008 йыл.
* Мы за счастливую семью. «Ватандаш» журналы, 2005. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының юбилей миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тетерев

**Тетерев** () — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Днепр йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 365 километр. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Петропавловка

**Петропавловка**:

## Ҡаҙағстан
* Петропавловка (Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе)
* Петропавловка (Алматы өлкәһе)
## Рәсәй
### Башҡортостан
* Петропавловка — Архангел районындағы ауыл.
* Петропавловка — Асҡын районындағы ауыл.
* Петропавловка — Ғафури районындағы ауыл.
* Петропавловка — Күгәрсен районындағы ауыл.
* Петропавловка — Мәләүез районындағы ауыл.
* Петропавловка — Миәкә районындағы ауыл.
* Петропавловка — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Петропавловка — Тәтешле районындағы ауыл.
* Петропавловка — Хәйбулла районындағы ауыл.

**Йылға:**
* Петропавловка —  Рәсәй йылғаһы.
Тары

**Тары** — тары культураһы (Panicum) емештәрен ярма ярғыста ҡабығынан таҙартып алынған ярма.

Кёнига мәғлүмәте буйынса составы:

Көлөндә бик аҙ миҡдарҙа калий һәм күберәк кремний бар. Бөртөктәренән, ғәҙәттә, он тартылмай, ярма сифатында ғына ҡулланыла. Туҡлыҡлы һәм сәләмәк аҙыҡ булып тора. Икмәк кеүек күп һайын ҡулланғанда ла ялҡытмай.

## Туҡлыҡлылығы
Тары ярмаһында аҡһым ауырлығынан 11 % алып тора, был юғары күһәткес бойҙайға яҡын. Тары В1, В2, В5 витаминдарына, бигерәк тә РР витаминына бай. Организм өсөн мөһим булған, тимер, фтор, магний, марганец, кремний, баҡыр, кальций, калий, цинк кеүек макро- һәм миктоэлементтар бар.

## Сығанаҡтар
ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)

**ЦСКА** — совет һәм Рәсәй профессиональ хоккей клубы. 2019 йылда Гагарин кубогын яулай.

## Тарихы
ЦСКА хоккей клубы 1946 йылдың 22 ноябрендә Мәскәүҙә ойошторола.

## Стадион

## Етәкселек

## Тренер штабы
* **Баш тренеры** — Дмитрий Квартальнов
* **Өлкән тренер** — Игорь Никитин
* **Тренер** — Игорь Горбенко
* **Тренер** — Владимир Чебатуркин
* **Табип тренеры** — Дмитрий Ячанов
* **Физик тренеры** — Дмитрий Пирожков

## Баш тренерҙар

## Составы

## Команданың ҡаҙаныштары

### Уйынсыларҙың бүләктәре

## ЦСКА составында уйнаған билдәле уйынсылар

* Борис Александров
* Вениамин Александров
* Александр Альметов
* Вячеслав Анисин
* Сергей Бабинов
* Евгений Бабич
* Хелмут Балдерис
* Евгений Белошейкин
* Юрий Блинов
* Всеволод Бобров
* Владимир Брежнев
* Сергей Брылин
* Павел Буре
* Вячеслав Буцаев
* Вячеслав Быков
* Илья Бякин
* Михаил Васильев
* Владимир Викулов
* Александр Виноградов
* Леонид Волков
* Ирек Ғимаев
* Сергей Ғимаев
* Алексей Гусаров
* Александр Гусев
* Евгений Давыдов
* Николай Дроздецкий
* Николай Жердев
* Виктор Жлуктов
* Олег Зайцев
* Владимир Зубков
* Сергей Зубов
* Эдуард Иванов
* Анатолий Ионов
* Валерий Каменский
* Сергей Капустин
* Алексей Касатонов
* Андрей Коваленко
* Вячеслав Козлов
* Александр Комаров
* Владимир Константинов
* Константин Корнеев
* Игорь Кравчук
* Владимир Крутов
* Виктор Кузькин
* Игорь Ларионов
* Альберт Лещёв
* Константин Локтев
* Владимир Лутченко
* Сергей Макаров
* Владимир Малахов
* Борис Миронов
* Борис Михайлов
* Евгений Мишаков
* Григорий Мкртычан
* Александр Могильный
* Сергей Мозякин
* Юрий Моисеев
* Сергей Немчинов
* Владимир Никаноров
* Юрий Пантюхов
* Владимир Петров
* Виктор Полупанов
* Николай Пучков
* Александр Рагулин
* Александр Радулов
* Игорь Ромишевский
* Генрих Сидоренков
* Николай Сологубов
* Сергей Стариков
* Игорь Стельнов
* Анатолий Тарасов
* Иван Трегубов
* Владислав Третьяк
* Дмитрий Уколов
* Вячеслав Фетисов
* Сергей Федоров
* Анатолий Фирсов
* Николай Хабибулин
* Валерий Харламов
* Андрей Хомутов
* Геннадий Цыганков
* Виктор Шувалов

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* cska-hockey.ru/ ЦСКА хоккей клубының рәсми сайты
Буҙа

**Буҙа** — туҡлыҡлы эсемлек, ҡымыҙ һымаҡ уҡ башҡорт милли аш-һыуы булып һанала. Ул шыттырылған һәм төйөлгән арпанан, һуңғараҡ ҡурылған һәм онталған һоло ҡушылған бойҙайҙан әҙерләнгән. Ҡайһы ваҡыт күбекләнеп торһон өсөн туң май йәки эс майы ҡушҡандар. Ғәҙәттә байрам табынына итле һыйҙан һуң биргәндәр. Башлыса Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Урал аръяғында әҙерләгәндәр. Ҡайһы бер төрки халыҡтарҙың аш-һыуында ла осрай.

## Әҙерләү
Буҙаны һолонан (шулай уҡ «Геркулес» ярмаһынан) эшләйҙәр. Һолоноҡо ҡарараҡ төҫтә килеп сыға, ә тәмендә айырма юҡ. Уны тәүҙә табала, йәки эҫе мейестә бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Шул саҡта әскелтем тәме юғала. Ҡаҙанда малдың эс майы иретеп алыу мөһим. Уға ит турағыс аша үткәрелгән геркулес онон һалып, әкрен генә утта бер сәғәт тирәһе ҡайнатып алаһың. Бер килограмм онға 8 литр һыу иҫәбе менән эшләйҙәр. Бер стакан бойҙай оно ла (талҡан булһа ла ярай) ҡушырға кәрәк. Һуңынан килеп сыҡҡан массаны махсус һауытҡа ҡояһың, тиҙ өлгөрөп етһен өсөн бер аҙ әсетке һәм 1-2 стакан шәкәр өҫтәргә кәрәк. Бер-ике көнгә йылы урынға ҡалдырыу мөһим. Ләкин эҫе ҡояш нурҙары төшөргә тейеш түгел. Даими болғатып тороу мотлаҡ. Әсеп сыҡҡас, иләк аша бер-нисә тапҡыр һөҙөп алаһың. Әгәр ҡуйы булһа, уға һыу өҫтәргә лә мөмкин. Бер стакан шыйыҡ ҡаймаҡ ҡушһаң, тәме тағы ла яҡшыра. Буҙаны оҙаҡ һаҡлап булмай.
 
## Файҙаһы
Буҙа һыуһынды ғына ҡандырып ҡалмай, шифалы яғы менән дә баһалана. Ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервы системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта.

## Буҙа менән бәйле саралар
* Сибай ҡалаһы эшҡыуары *Гөлназ Азатова*, махсус цех асып, буҙаны һатыуға етештерә: бында аҙна һайын эшләп сығарылған 700 литр шифалы эсемлек Өфө ҡалаһының 60, Сибайҙың һәм Баймаҡ районының 80-гә яҡын магазинына оҙатыла. 
* Белорет районының Сосновка ауылында «Буҙа байрамы» үткәрелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 212 март.
* Учалы районының Миндәк ауылы мәҙәниәт һарайында шифалы эсемлеккә арналған байрам биш ауыл ағинәйҙәрен берләштерҙе. Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, 2015, 23 октябрь.
* Баймаҡ районының Ярат ауылында буҙа ҡойоу мәктәбе эшләй. «Һаҡмар» гәзите, 2013, 19 июнь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт кухняһы
* БСТ каналы: Милли эсемлектәр — буҙа менән ҡымыҙ
Ханнанов

**Ханнанов** — фамилия.

* Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы (1962 т.) — рәссам, Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған рәссамы (1999).
* Ханнанов Рәсих Нурғәли улы (1931—2020) — журналист, шағир һәм яҙыусы.
* Ханнанов Рәшит Ахун улы (1938 т.) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1994). 
* Ханнанов Шамил Хәбир улы (1941—2009) — физик.
----
* Ханнанова Зөлфиә Миндибай ҡыҙы (1970 т.) — шағир, Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008).
Бураҡаев

**Бураҡаев** — фамилия.

* Бураҡаев Диҡҡәт Насретдин улы (1933—1981) — геолог, журналист, балалар яҙыусыһы.
* Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы (Илгизәр Диҡҡәт) (1967) — яҙыусы.
* Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы (1943) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре.
* Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы (1973) — прозаик, тәржемәсе, публицист, драматург.
* Бураҡаева Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы (1982) — кинорежиссер, сценарийҙар авторы, рәссам.
Ғәрәбстан диңгеҙе

**Ғәрәбстан диңгеҙе** (, , , , , ) — Һинд океанының төньяҡ өлөшөндәге диңгеҙ. Көнбайышта Ғәрәбстан һәм көнсығышта Һиндостан ярымутрауҙары менән сикләнгән.

## Атамаһы

Диңгеҙ европа һәм ғәрәп диңгеҙселәренә төрлө атамалар менән билдәле булған: *Эритрея диңгеҙе*, *Синдху диңгеҙе* (Синдху Сагар), *Йәшел диңгеҙ*, *Оман диңгеҙе*, *Фарсы диңгеҙе* һәм *Һинд-Ғәрәп диңгеҙе*.

## География

Диңгеҙҙең дөйөм майҙаны — 3 862 000 км². Максималь киңлеге — 2400 км. Максималь тәрәнлеге — 5803 м. Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға — Һинд.

Иң ҙур ҡултыҡтары: көнбайышта Ҡыҙыл диңгеҙ менән Баб-әл-Мәндәб боғаҙы аша тоташтырыусы *Аден ҡултығы*  һәм төньяҡ-көнбайышта Фарсы ҡултығы менән тоташыусы *Оман ҡултығы*.

Диңгеҙ буйында Сомали, Джибути, Йәмән, Оман, Иран, Пакистан, Һиндостан һәм Мальдив утрауҙары илдәре урынлашҡан. 

Эре ҡалалары — Карачи, Аден, Маскат, Мумбаи, Коччи һ. б.

Иң ҙур утрауҙары: Сокотра (Йәмән), Масира (Оман), Астола (Пакистан).

## Иҫкәрмәләр
Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе

**Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе** (, һүҙмә һүҙ — «көнсығыш диңгеҙ»; , ) — Көнсығыш Азия (Ҡытай) яр буйҙары һәм Рюкю утрауҙары менән Кюсю утрауы (Япония) араһындағы Тымыҡ океандың диңгеҙе.

## География
Майҙаны — 836 мең км².

Иң тәрән урыны — 2719 м.

Февралдә уртаса һыу температураһы 7 °C-тан алып 16 °C, августта — 27-28 °C.

Тоҙлолоғо 30-34,5 ‰, йылға тамаҡтары тирәһендә — 5−10 ‰.

Ярым тәүлекле һыу артымдарының бейеклеге 7,5 метрға етә.

Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға — Янцзы.

Көнбайышта диңгеҙ төбө рельефы тигеҙ түгел, әммә тәрәнлектәр бында бәләкәй. Һайлыҡтарҙа һәм утрауҙар янында диңгеҙҙә йөрөү өсөн хәүеф тыуҙырыусы ҡаялар, рифтар һәм һай урындар бар.

Диңгеҙ биологик ресурстарға бай. Балыҡ тотоу сәнәғәтенең төп объекттары сельдь һәм сардина, бында шулай уҡ диңгеҙ ҡыҫалаһы һәм омарҙар аулау, трепанг һәм диңгеҙ ылымыҡтарын йыйыу үҫешкән.

## Төп порттары
* Ҡытайҙа:
** Шанхай
** Ханчжоу
** Нинбо
** Цзилун
* Японияла:
** Нагасаки.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Kosuke Takahashi. Gas and oil rivalry in the East China Sea  *Asia Times Online*. July 27, 2004.
* Chinese submarine enters Japanese waters. *Wikinews*. November 18, 2004. Retrieved March 7, 2006.
* Oil and gas in troubled waters *The Economist*. October 6, 2005.
* J Sean Curtin. Stakes rise in Japan, China gas dispute  *Asia Times Online*. October 19, 2005.
* Chinese Suyan Rock community 
* Alexander M. Peterson's 2009 Note in the Cornell International Law Journal detailing the dispute, clarifying the legal impact of the 2008 Sino-Japanese arrangement to cooperate in the East China Sea, and proposing increased Sino-Japanese cooperation.
Ҡыҙыл диңгеҙ

**Ҡыҙыл диңгеҙ** ( *Bahr el-Ahmar*,  *Yam Suf*, ) — Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Африка араһындағы тектоник уйпатта урынлашҡан Һинд океанының эске диңгеҙе. Төньяҡта Суэц каналы аша Урта диңгеҙ, ә көньяҡта Баб-әл-Мәндәб боғаҙы һәм Аден ҡултығы аша Ғәрәбстан диңгеҙе менән тоташа.

## География
Ҡыҙыл диңгеҙ һыуҙары Мысыр, Судан, Джибути, Эритрея, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йәмән, Израиль һәм Иордания илдәре яр буйҙарын йыуа.

Майҙаны — 450 мең км². Һыу күләме — 251 мең км³.

Төрлө баһаламалар буйынса диңгеҙҙең төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай оҙонлоғо 1932 километрҙан 2350 километрға барып етә, ә киңлеге 305—360 км. Максималь тәрәнлеге 2604 метрҙан алып 3040 метрға тиклем барып етә. Уртаса тәрәнлеге 437 м.

Утрауҙары: Дахлак архипелагы, Фарасан архипелагы, Суакин архипелагы, Тиран, Ханиш, Камаран.

Диңгеҙҙең төньяғында ике ҡултыҡ — Суэц һәм Акаба ҡултыҡтары урынлашҡан.

Ҡыҙыл диңгеҙенә Донъя океанының иң тоҙло диңгеҙе булып тора. Диңгеҙҙең 1 литр һыуында 41 г тоҙ бар.

Диңгеҙҙә күп төрлө мәрйендәр һәм балыҡтар, мәреналар, йәшел гөбөргәйелдәр, афалин һәм буйлы дельфиндәр, косаткалар һәм башҡа диңгеҙ флора һәм фаунаһы вәкилдәре тереклек итә.

## Яр буйы ҡалалары

## Иҫкәрмәләр

## Литература
* *Бухарин М. Д.* Происхождение понятия «Красное море» // Вестник древней истории, 2009, № 3, стр. 46-63.

## Һылтанмалар
* История Красного моря
Баренц диңгеҙе

**Баренц диңгеҙе** (, 1853 йылға ҡәҙәр — **Мурманск диңгеҙе**, *Мурман*) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй һәм Норвегия яр буйҙарын йыуа. Диңгеҙ Европаның төньяҡ ярҙары менән *Шпицберген*, *Франц-Иосиф Ере* һәм *Яңы Ер* архипелагтары тарафынан сикләнгән. 1853 йылда голланд диңгеҙ сәйәхәтсеһе Виллем Баренц хөрмәтенә атала.

## География
Майҙаны — 1424 мең км², тәрәнлеге 600 метрға тиклем. Диңгеҙ ҡитға шельфында урынлашҡан. Диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш өлөшө *Төньяҡ-Атлантик ағымы* йоғонтоһо һөҙөмтәһендә ҡышын туңмай. Диңгеҙҙең көньяҡ-көнсығыш өлөшө *Печора диңгеҙе* тип атала. Төп порттары — Мурманск (Рәсәй) һәм *Вардё* (Норвегия).

Ярым тәүлекле һыу артымдары иң ҙур бейеклеге Кола ярымутрауы яр буйында күҙәтелә, бында ул 6,1 метрға барып етә, ә башҡа урындарҙа — 0,6—4,7 м.

Тоҙлолоғо диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 34,7—35,0 ‰, көнсығышта 33,0—34,0 ‰, төньяҡта 32,0—33,0 ‰ тәшкил итә. Диңгеҙҙең яр буйы һыҙатында яҙын һәм йәйен тоҙлолоҡ 30—32 ‰-гә ҡәҙәр кәмей, ә ҡыш аҙағына ҡарай 34,0—34,5 ‰-гә тиклем арта.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Баренц диңгеҙендә балыҡ тотоу тармағы менән нефть һәм тәбиғи газ сығарыу сәнәғәте үҫешкән.

## Әҙәбиәт
* 
* *Визе В. Ю.* Моря Советской Арктики, 3 изд., т. 1, [М.-Л.], 1948;
* *Есипов В. К.* Промысловые рыбы Баренцева моря, Л.-М., 1937;
* *Танцгора А. И.* О течениях Баренцева моря, в кн.: Гидрологические исследования в Баренцевом. Норвежском и Гренландском морях, М., 1959.
* *Зонн И. С., Костяной А. Г.* Баренцово море: Энциклопедия / Под ред. Г. Г. Матишова. — М.: Международные отношения, 2011. — 272 с., ил., ISBN 978-5-7133-1404-0

## Һылтанмалар

* Карты Мурманского побережья Баренцева Моря 
* Баренцево море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* Определитель водорослей Баренцева моря Шошина Е. В.
Беринг диңгеҙе

**Беринг диңгеҙе** — Тымыҡ океан диңгеҙе. Тымыҡ океандың төньяғында урынлашҡан, унан Алеут һәм Командор утрауҙары менән айырыла. Беринг боғаҙы аша Чукот диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙло океан менән тоташа. Беринг диңгеҙе һыуҙары Рәсәй һәм АҠШ яр буйҙарын йыуа.

## География
XVIII быуат карталарында диңгеҙ *Камчатка диңгеҙе*, йәғни *Ҡондоҙло диңгеҙ* тип аталған. Артабан диңгеҙгә һәм шулай уҡ боғаҙға диңгеҙ сәйәхәтсеһе Витус Ионассен Беринг исеме бирелә.

Майҙаны 2,315 млн км². Уртаса тәрәнлеге — 1600 метр, максималь тәрәнлеге — 4 151 метр. Диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай — 1 600 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай — 2 400 км-ға һуҙылған. Һыу күләме — 3 795 мең км³. Тоҙлолоғо 33—34,7‰.

Иң ҙур ҡултыҡтары: Анадырь, Карага, Олюторск, Корф, Тәре, Нортон, Бристольң, Кускоквим.

Утрауҙары:
* АҠШ биләмәһендә (Аляска штаты): Прибылов, Алеут һәм Диомид утрауҙары (көнсығыш өлөшө), Изге Лаврентия утрауы, Нунивак утрауы, Кинг утрауы, Изге Матвей утрауы.
* Рәсәй биләмәһе (Чукотка АО һәм Камчатка крайы): Диомид утрауҙары (көнбайыш өлөшө), Командор утрауҙары, Карага утрауы.

Диңгеҙгә Юкон һәм Анадырь йылғалары ҡоя.

Йыл һайын сентябрҙән алып диңгеҙ боҙ менән ҡаплана, ул июлдә ирей.

Диңгеҙҙә 402 балыҡ төрө (65 ғаиләнән) тереклек итә. Уларҙың 50 төрө — промысла балыҡтары. Шулай уҡ бында 4 төр диңгеҙ ҡыҫалаһын, 4 төр креветкалар, 2 төр молюскыларҙы аулайҙар.

Һөтимәрҙәрҙән диңгеҙҙә балдаҡлы нерпа (акиба), ғәҙәти тюлень (ларга), диңгеҙ ҡуяны (лахтак), крылатка һәм тымыҡ океан моржы, нарвал, һоро кит, гренланд киты, горбач, финвал, япон (көньяҡ) киты, сейвал, төньяҡ күк кит тереклек итә.

Төп порттары: Провидения, Анадырь (икеһе лә Рәсәй), Ном (АҠШ).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Шлямин Б. А.* Берингово море. — М.: Госгеографгиз, 1958. — 96 с.: ил.
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980.

## Һылтанмалар

* Берингово море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. — : Изд-во Моск. ун-та, 1982.
*
Муйыл майы

**Муйыл майы**— башҡорт халҡының бик затлы ризыҡтарынан һанала.

## Әҙерләү
Муйылды йыйып, йоҡа ғына ҡатлам итеп таратып һалыр кәрәк. Бының өсөн иң уңайлыһы — киндер сепрәк, уны киндер тоҡтарҙан эшләп алырға була. Нисек кенә булмаһын, аҫты һауа үткәрә торған урындан да йәтешлеһе юҡ. Күләгәле, еләҫ урында киптерәләр. Бына шундай урында емештәр гәрәбә кеүек матур кибә. Кипкән береһен сепрәк тоҡҡа («һулай торған») тултырып, үтәтма ергә элеп ҡуялар. Етерлек йыйылғас, яҫы һауыттарға таратып һалып, яңы ғына икмәге сыҡҡан мейескә ултыртырға (духовкала ла мөмкин). Таш һымаҡ кипкән емештәр генә тирмәндә еңел тартыла. Бөгөнгө көндә тирмәндәр юҡ тиерлек. Әммә онтағыс ҡоролмаларға ҡытлыҡ юҡ. Муйыл онон ваҡ иләктән үткәрергә, эреһен яңынан онтағысҡа кире һалалырға. Етерлек йыйылғас, яңы баҫылған һары майға ҡушып, ентекләп баҫырға да, йомғаҡтар эшләргә. Ҡунаҡ өҫтәленә зиннәтле һый, күстәнәскә бынамын тигән ризыҡ килеп сыға. Уны сыр киҫкән кеүек киҫеп һалырға. Икмәк өҫтөнә һалып, ҡатлама итеп ашарға ла, былай ғына сәйгә ҡушып эсергә лә була.

## Дауа сифаттары
Муйыл майын әҙерләүе еңелдән түгел. Ә дауаһы инде һанап бөткөһөҙ.
Муйыл емеше көслө тәбиғи антибиотик булып тора. Ашҡаҙан-эсәк буйындағы сит-ят микробтарҙы, шеш процестарын баҫа. Составындағы органик (лимон, алма һәм аскорбин) кислоталары  организмдағы кислота-һелте нисбәтен көйләп кенә ҡалмай, иммун системаһын да нығыта. РР витаминына бай булыуы, холестерин күләмен тейешле миҡдарҙа тоторға булышлыҡ итһә, калийы артыҡ һыуҙан арындыра. Кальций менән калий икеһе бергә бөйөр эшмәкәрлеген, бүлеп сығарыу ағзаларының эшен сәләмәтлектә тоторға булышлыҡ итә. Яраларҙың бөтәшеүен тиҙләтә.

Һары май (аҡ май тип тә атайҙар), һөттөң (тимәк, май ҙа) үҫемлектәрҙән генә эшләнеүе күп нәмә тураһында һөйләй. Шуға һары май витаминдарға бик бай (А,Д,Е, К, С, В). Составындағы туйынған һәм туйынмаған май кислоталар (бөтәһе 150 төр тирәһе, шуның 20 -һе — организм дөрөҫ эшләһен өсөн алыштырғыһыҙ) миҡдары организм өсөн тейешле нисбәттә булыуы «артыҡ» холестериндан һаҡлай. Муйылдағы кальций холестерин күләмен тейешле миҡдарҙа тотоп, зарарлы тарҡалыу продукттарын сығарыуға булышлыҡ итһә, һөт майы кальцийҙың үҙен үҙләштерергә ярҙам итә. Халыҡ медицинаһында һары май тире ауырыуҙарынан, баш ауыртыуҙан, һыуыҡ тейеүҙән, тын юлдары сирҙәренән, шулай уҡ туберкулездан дауа итеп ҡулланыла, ашҡаҙан-эсәк яраларын бөтәштерә. Организмдары ҡаҡшаған, хәлһеҙләнгән кешеләр өсөн, бала имеҙеүсе һәм ауырлы ҡатындарға, балаларға алыштырғыһыҙ шифалы ризыҡ.

## Һылтанмалар
* Башкирская кухня
* Блюдо башкирской кухни
Смотрич (йылға)

**Смотрич** () — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Хмельницкий, Городок, Дунаевцы, Чемеровцы һәм Каменец-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 169 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : в 11 т. / Наукове Товариство ім. Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк ; Львів : Молоде життя, 1954—2003.
* Дем’янчук Григорій. Високі береги Смотрича: Путівник по туристському маршруту. — Львів, 1978. — 72 с.
* Гержук П. І. Екологічне дослідження річки Смотрич // Подільський національний природний парк: доцільність і проблеми створення. — Кам’янець-Подільський, 1993. — С. 34-36.
* Вінюкова Валентина. Пливли Смотричем галери…: З історії // Кам’янець-Подільський вісник. — 2002. — 26 квітня. — С. 3.
* Мисько Володимир. Смотрич: Екологія // Подолянин (Кам’янець-Подільський). — 2004. — 16 липня. — С. 6.