open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы

**Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы** (; 21 октябрь 1941 йыл — 22 февраль 2011 йыл) — химик-технолог, техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2001).

## Биографияһы
Әмир Фәтҡулла улы Ишкилдин 1941 йылдың 21 октябрендә БАССР-ҙың Йомағужа районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы) Бикес ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө нефть институтына уҡырға инә.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1966 йылда Өфө нефть институтында хеҙмәт итә. 

1975—1979 йылдарҙа Афғанстандағы Ҡабул политехник институтында уҡыта. 

1991—1995 йылдарҙа Өфө нефть институтының технологик факультеты деканы.

Фәнни хеҙмәттәре ауыр нефть ҡалдыҡтарын (асфальт, гудрон, крекинг-ҡалдыҡтар) тәрәнәйтеп эшкәртеүҙең яңы варианттарын булдырыуға, акустик методтар ҡулланыу нигеҙендә нефть битумын етештереүҙе интенсивлаштырыу мәсьәләләренә бағышланған. 

Ишкилдин етәкселегендә Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында, «Өфөнефтехим» ЯСЙ-ендә XX-се быуаттың 1990-сы йылдар уртаһында производствоға индерелгән асфальтты яңынан эшләп сығарыу технологияһы һәм гудронды асфальт торошонан ҡаҙан яғыулығына әйләндереү тормошҡа ашырылған. 

Ғалим ҡатнашлығында гудронды гидровисбрекинг технологияһы өйрәнелгән, һәм уны һынау тәжрибәһе 1990-сы йылдарҙа Өфө аҙ тоннажлы нефть-химик производстволары тәжрибә заволында үткәрелде. 

120 фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

2011 йылдың 22 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанғн химигы (2001)

## Хеҙмәттәре
* Термический крекинг и новые резервы углубления переработки нефти. Уфа, 1995 (авторҙаш)
* Межфазные явления с участием нефтяных остаточных продуктов. Уфа, 1996

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Российская государственная библиотека. Исследование адгезионно-поверхностных свойств нефтяных остатков и коксов: Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук. (05.17.07) / Уфим. нефт. ин-т. - Уфа : б. и., 1973. - 23 с.]
Ғәлиев Сабир Ғәле улы

**Ғәлиев Сабир Ғәле улы** (15 май 1931 йыл — 30 ноябрь 2004 йыл) — сайырсы, «Почёт Билдәһе» ордены (1986) кавалеры

## Биографияһы
Ғәлиев Сабир Ғәле улы 1931 йыл 15 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуа. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 1945 йылдан алып «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле эшсеһе. 1951 — 1954 йылдарҙа Совет Армияһында разведка ротаһы өлкән сержанты. 1955 йылда Архангельск өлкәһенең Архангельск ҡалаһында сайыр һыҙыу мастеры һәм бухгалтер һөнәренә уҡый. 1960 — 1963 йылдарҙа сайыр һыҙыу мастеры, сайырсы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар ауыл Советы депутаты итеп һайлана. Тырыш хеҙмәте хөкүмәт тарафынан юғары баһалана. Күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары бар, маҡтаулы исемдәргә эйә.

## Ғаиләһе
1955 йылда Ҡүҫәпова Рәшиҙә Абдрахман ҡыҙы менән ғаилә ҡороп, 8 бала тәрбиәләп үҫтерә. Балалары юғары һәм махсус урта белемгә эйә. Боронғо ата-бабаларының солоҡсолоҡ шөғөлөн дауам итә һәм улы Нәҙиргә тапшыра.

## Наградалары
Хеҙмәт ветераны (1985)
«Почёт Билдәһе» ордены (1986),
«9-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1975)
«10-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1980)
«11-се биш йыллыҡ ударнигы» (1986)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы

**Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы** ( — 2 июнь 1949 йыл) — ғалим-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014), атҡаҙанған табибы (2002) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).

## Биографияһы
Нәзирә Хәмзә ҡыҙы Шәрәфетдинова — 1949 йылдың 2 июнендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай, 1982 йылда — аспирантурала уҡый. 1983 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль гигиенаны ойоштороу кафедраһы ассистенты , 1993 йылдан алып — өлкән уҡытыусы, 1995 йылдан — доцент. 1998 йылдың ғинуарынан медицина фәндәре докторы. 2000 йылдан дипломдан һуң белем биреү курсы специальносы буйынса «һаулыҡ һаҡлау ойоштороу һәм йәмәғәт һаулығы» кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана. 2007 йылдан — йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу сестринский менеджмент курс эштәре менән кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта 2000—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетының дипломдан һуң белем биреү институтында директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре Башҡортостан Республикаһында халыҡ һаулығы торошон өйрәнеүгә, дауалау-иҫкәртеү учреждениелары эшенең һөҙөмтәлелеген күтәреүгә, һаулыҡ һаҡлауҙы фәнни нигеҙләүгә арналған. Нәзирә Хәмзә ҡыҙы етәкселегендә 1 докторлыҡ һәм 28 кандидат диссертацияһы яҡланған. Республика, Рәсәй кимәлендә уҙғарылған симпозиумдарҙа һәм конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша.
600-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
* Медико-демографические показатели здоровья сельского населения в Республике Башкортостан. Өфө, 2010 (авторҙаш);
* Болезни системы кровообращения как причина формирования сверхсмертности городского населения. Өфө, 2013 (авторҙаш);
* Репродуктивное здоровье городских женщин: рождаемость, аборты, гинекологическая заболеваемость на примере г. Уфы. Өфө, 2013 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002);
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004);
* «Рәсәй ғалимдары» интернет-энциклопедияһы ҡатнашыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия/ Известные учёные/ Шарафетдинова Назира Хамзиновна
Хәлитов Ғайса Әхәт улы

**Хәлитов Ғайса Әхәт улы** (5 декабрь 1962 йыл — педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1981 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 2008 йылдан Бөрйән район хакимиәте хеҙмәткәре. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2014). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (1997)

## Биографияһы
Ғайса Әхәт улы Хәлитов 1962 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Иҫке Монасип мәктәбендә уҡый.

1981 йылда Күмертау педагогия училищеһын, 2008 йылда БДПУ-ны тамамлай. Хеҙмәт юлын физик культура уҡытыусыһы булып башлай. 1981 йылдан Байназар урта мәктәбе, 1984 йылдан — Иҫке Монасип урта мәктәбе уҡытыусыһы.

1990 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбендә тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы, физик культура уҡытыусы-ойоштороусыһы. 2007 йылдан «Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе» директоры.

2008 йылдан Бөрйән районы хакимиәтендә белгес, 2009 йылда — бүлек етәксеһе урынбаҫары, 2011 йылда — бүлек етәксеһе, 2014 йылдан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты рәйесе, 2014 йылда — Бөрйән районы хакимиәтендә эштәр идарасыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2014)
* Гер спорты буйынса Халыҡ-ара конфедерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2013).
* «XXII ҡышҡы Олимпия уйындары һәм Сочи ҡалаһындағы 2014 йылғы XI ҡышҡы Паралимпия уйындары» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнә.(2014)
* «Рәсәйҙең дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре Профсоюзына 100 йыл» юбилей билдәһе (2018)
* «БР мәғариф алдынғыһы» (1997)
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре» (2012)
* БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының «БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының 90 йыллығы» миҙалы (2013)
* БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының почётлы грамоталары (2013)
* БР-ҙың Бөрйән районы хакимиәте Почет грамоталары

## Матбyғатта
* Таң гәзите. 7 апрель, 2023 Хәрәкәт кәмеһә, кеше сирҙәргә бирешә башлай... 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Физик культура һәм спорт тураһында республика законы, спортҡа ҡағылышлы федераль программаның үтәлеше, ундағы үҙгәрештәр. 
* БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Муллағолов Марат Ғызитдин улы иҫтәлегенә таҡтаташ асыу тантанаһы үтте.
*
Недорезков Владимир Дмитриевич

**Недорезков Владимир Дмитриевич** (1 март 1947 йыл) — ғалим-агроном, дәүләт эшмәкәре, 1999—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты ректоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2002). РСФСР-ҙың атаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985), 2—3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай комитеты ағзаһы (2007—2008), Рәсәй Федерацияһының физик культура отличнигы (2007).

## Биографияһы
Владимир Дмитриевич Недорезков 1947 йылдың 1 мартында Башҡортостан Республиканың Ҡырмыҫҡалы районы Яңы Аҡташ ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Ҡырмыҫҡалы Тармаҡ-ара төҙөлөш ойошмаһында тракторсы булып башлай. Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1973 йылда Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлай.1973—1987 йылдарҙа Күгәрсен районында: Башҡорт дәүләт художество мәктәбендә агроном, баш агроном, Күгәрсен районының Исем совхозы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1981—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Күгәрсен район Советы башҡарма комитетының Күгәрсен башҡарма комитеты рәйесе, Октябрь районы директоры, КПСС-тың ойоштороу комитеты инструкторы. 1990—1999 йылдарҙа «Башсельхозхимия» производство берекмәһе рәйесе, ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары булып эшләй. 1999 — 2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты ректоры. 2001 йылдан — үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм биотехнология кафедраһы профессоры. 2003 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Петровский фән һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы, Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғилми йүнәлеше: «Эндофит бактериялар нигеҙендә ауырыуҙарҙан һаҡлау өсөн экологик яҡтан хәүефһеҙ препараттар». РФ Дәүләт химик комиссияһы тарафынан раҫланған һәм «Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә ҡулланыуға рөхсәт ителгән пестицидтар һәм агрохимикаттар исемлеге» нә индерелгән «Фитоспорин» микробиологик препаратын әҙерләүселәрҙең береһе булып тора.
* «Игенселек системаһы» уҡытыу пособиеһы;
* «Емеш-еләк культураларын һаҡлау» уҡыу ҡулланмаһы;
* «Защита овощей от болезней и вредителей»;
* «Вредители, болезни растений, сорнякие».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985);
* Рәсәй Федерацияһының физик культура отличнигы (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Интернет-Энциклопедия/ Известные учёные / Недорезков Владимир Дмитриевич
Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы

**Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы** (27 февраль 1971 йыл) — ғалим-филолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (), филология фәндәре докторы (2013).

## Биографияһы
Хөбөтдинова (Сөләймәнова) Нәркәс Әхмәт ҡыҙы Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Нәби ауылында 1971 йылдың 27 февралендә тыуған. Ә.М.Сөләймәновтың ҡыҙы. 1993 йылда БДУ-ны тамамлай. 1996 йылдан башлап Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгенең (хәҙер Өфө федераль тикшеренеү үҙәге) тел һәм әҙәбиәт тарихы институтының кесе ғилми хеҙмәткәре. 300-гә яҡын фәнни хеҙмәте, 7 монографияһы бар.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт әҙәбиәтендә фольклор (XIII—XIX бб.) : [монография]
* Ҡурайсы ҡомартҡыһы (2009 йыл)
* Башкирский фольклор в литературе XIII—XIX веков: творческое освоение его мотивов, сюжетов, образов, традиций в башкирской литературе и произведениях русских писателей XIX в.
* Фольклорные основы "Башкирской повести «Куз-Курпяч»
* Комплексная научно-исследовательская экспедиция в поликультурном пространстве (по результатам фольклорно-археографической экспедиции, организованной совместно с учеными Башкортостана и Татарстана)
* Фольклорные персонажи в произведениях башкирской литературы (на примере средневековой литературы «Кисса-и Йусуф» Кул Гали)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ();
* Мифтахетдин  Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2009);
* «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы» билдәһе (2018);
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2018);
* Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Рәхмәт хаты (2008).

## Һылтанмалар
* "УРАЛ БАТЫР"ЛЫ ХАЛЫҠ БЕҘ!
* Яҡташыбыҙ иҫтәлегенә «Хәтер юлы» 
* Әңгәмә. 3—4-се биттәр 
* Төпкөлдәрҙә асылыбыҙ һаҡлана 

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы

**Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы** (15 август 1961 йыл — БАССР-ҙың Бөрйән районы Аҫҡар ауылы) — журналист, уҡытыусы, шағирә, БР яҙыусылар союзы һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014)

## Биографияһы
Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы 1961 йылдың 15 авгусында БАССР-ҙың Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуа. 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1983 йылда Исламбай тулы булмаған урта мәктәбендә уҡыта башлай, бер үк ваҡытта «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһында ауыл хәбәрсеһе.
2000 — 2016 йылдарҙа Я. Хамматов исемендәге 22-се һанлы Башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы. Гимназияла радио тапшырыуҙар бүлеген, журналистика түңәрәге алып бара. Зөһрә Үтәғолованың шиғырҙарына Р. Сәлишев, А. Усманов, Ғ. Бирҙеғолова, Д. Солтанов, М. Ҡасимова йырҙар яҙа. 2005 — 2016 йылдарҙа «Иҙел башы» әҙәби берекмәһе рәйесе, 2017 йылдан — С. Шәрипов исемендәге «Иҙел башы» әҙәби берләшмәһе сәркәтибе). Зөһрә Үтәғолованың ҡобайыр һәм шиғырҙарының төп темалары — туған телгә һөйөү, халыҡ йолалары, тыуған яҡтың тәбиғәтен һаҡлау.

## Ижады
«Юл япрағы» (2001)https://74kurultay.ru/wp-content/uploads/2021/11/8.-Октябрь-2019.pdf 
«Һыу юлы» (2009)https://74kurultay.ru/wp-content/uploads/2021/11/8.-Октябрь-2019.pdf 
«Һыу юлы» (2009) шиғырҙар йыйынтыҡтары
«Салауат вариҫтары» коллектив йыйынтығы.https://search.rsl.ru/ru/record/01004376777
«Ҡунаҡ күрһәтәм». Өфө, 2013.https://74kurultay.ru/wp-content/uploads/2021/11/8.-Октябрь-2019.pdf 
«Йәнле мунсаҡ». Өфө, 2019.http://iskanderia.ru/index.php?newsid=1849

## Маҡтаулы исемдәре
БР Яҙыусылар союзы һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014).«Илһам шишмәләре» төбәк-ара фестивале лауреаты.«Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика грантын яулаусы (2012).БР Мәғариф министрлығының Почёт Грамотаһы. (2012).

## Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы тураһында публикациялар
* менән булырмын күңелегеҙ түрендә 
* Ижад кешеһе ҡайҙа ла юғалып ҡалмай! 

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хәлитов Хәниф Мансур улы

**Хәлитов Хәниф Мансур улы** 15 ғинуар 1970 йыл, Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылы) — запастағы подполковник.

## Биографияһы
Хәниф Мансур улы Хәлитов 1970 йылдың 15 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуа. 

1992 йылда И. И. Якубовский исемендәге Киев юғары танк училищеһын, 2000 йылда М. В. Фрунзе исемендәге дөйөм ғәскәри академия тамамлай. 1992 йылдан башлап Алыҫ Көнсығыш хәрби округында бронетанк ремонт взводы командиры; 1992 йылда башлап Тажикстан Республикаһында 201 мотоуҡсылар дивизияһының танк ротаһы командиры урынбаҫары; 1995 йылдан алып Тажикстан Республикаһында Мәскәү сик буйы отрядына ҡараған инженер-техник рота командиры урынбаҫары; 1997 йылдан алып Тажикстан Республикаһында Мәскәү сик буйы отрядында бронетанк хеҙмәте командиры. 2002 — 2013 йылдарҙа Төньяҡ-Көнсығыш сик буйы идаралығында хеҙмәт итә (Петропавловск-Камчатский ҡалаһы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Айырыуса ҙур ҡаҙаныштары өсөн майор званиеһы ваҡытынан алда бирелә
* Хәрби хеҙмәт ветераны (2012)
* «Таджикстанда хеҙмәт иткәне өсөн» билдәһе (1999)

## Миҙалдары
* «Дәүләт сиктәрен һаҡлауҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» (2000)
* «Хәрби хеҙмәттә күрһәткән хеҙмәте өсөн» 3-сө дәрәжә (2001)>
* 2-се дәрәжә (2006)
* 1-се дәрәжә (2008)
* «Сик буйы ғәскәрҙәренә 100 йыл» (2018)
* Хәрби хәрәкәттәр ветераны (2016)

## Сығанаҡтар
* Иҫке Монасип ауылы тарихы
* 

## Иҫкәрмәләр
Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы

**Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы** ( 25 декабрь 1928 йыл—24 сентябрь 2016 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез, 1983—1986 йылдарҙа — Ишембай ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының 8—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. Ленин (1973), Октябрь Революцияһы (1971), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы — 1928 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны хәҙер Учалы районы Ахун ауылында тыуған. 1952 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1953 йылдан Учалы районында эшләй: МТС-тың баш инженеры, 1958 йылдан башлап «Поляковка», 1964 йылдан — «Байрамғол» совхоздары директоры вазифаһын башҡара. 1975 йылдан алып КПСС-тың Мәләүез, 1983 йылдан — Ишембай ҡала комитеттарының 1-се секретары вазифаһында, 1987—1989 йылдарҙа — Бөрө районының «Калинники» совхозы директоры.
1989 йылдан башлап Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта. 1990-1991 йылдарҙа ауыл хужалығы производствоһы менән идара итеү кафедра мөдире, 1994 йылдан алып «Аҡбуҙат» ипподромы (Өфө), 1999-2005 йылдарҙа — Мәләүез районының «Толпар» ат спорты комплексы директоры. Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы республиканың ауыл хужалығы производствоһын һәм йылҡысылығын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән. Уның етәкселегендә «Байрамғол» совхозы үҙ-үҙен финанслауға һәм тулыһынса хужалыҡ иҫәбенә күскән, юғары килемле (49 %-ҡа тиклем) хужалыҡ булып киткән: иген культураларының уңдырышлылығы 22 ц/га еткән, һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 2926 кг тәшкил иткән (1974); «Ләйсән» халыҡ бейеү ансамбле, «Байрамғол» спорт клубы ойошторолған, сана-бобслей трассаһы һәм «Толпар» ат спорты комплексы төҙөлгән. Башҡорт АССР-ы Юғары Совеының 8—11-се саҡырылыш депутаты.2016 йылдың 24 сентябрендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
10 фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
* «Интенсивный откорм молодняка крупного рогатого скота». Өфө, 1971;
* «Уверенной поступью //Байрамгуловские узоры». Өфө, 1974;
* «Республика Байрамгул». Өфө, 2013.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1973);
* Октябрь Революцияһы ордены (1971);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966, 1976);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981);
* СССР‑ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1969);
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Никольский Георгий Васильевич

**Никольский Георгий Васильевич** (1910—1977) — совет ғалим-ихтиологы.

## Биографияһы
1929—1930 йылдарҙа Мәскәү балыҡ хужалығы Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында лаборант булып эшләй.

1930 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының биология бүлексәһен тамамлай. 1932—1939 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының зоология музейында ихтиология бүлеге мөдире булып эшләй. Биология фәндәре докторы (1939), профессор (1940). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

1941—1977 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында биология факультетының ихтиология кафедраһы мөдире. МДУ-ның Амур экспедицияһы начальнигы (1945—1949).

1946—1949 йылдарҙа — СССР-ҙың көнсығыш райондары балыҡ сәнәғәте министрлығының техник советы президиумы ағзаһы һәм сеймал секцияһы етәксеһе.

1950—1964 йылдарҙа — СССР Балыҡ хужалығы министрлығының Ихтиология комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 1965 йылдан — рәйесе. 1950—1955 йылдарҙа — Амур һөмбаш һымаҡтар экспедицияһы етәксеһе.

СССР Фәндәр академияһының эволюцион морфология һәм хайуандар экологияһы институтында 1956—1967 йылдарҙа — ихтиология лабораторияһы мөдире, 1967—1977 йылдарҙа — түбәнге һыу умыртҡалылаларының экологияһы лабораторияһы мөдире

«Зоология журналы» (1951—1960), «Балыҡсылыҡ хужалығы» (1955—1963) журналдарының редколлегия ағзаһы булып тора.

1953—1961 йылдарҙа «Вопросы ихтиологии» журналына нигеҙ һалыусы һәм баш мөхәррире.

Ихтиологияның бер нисә йүнәлешенә нигеҙ һалыусы булып тора, төрҙәр проблемаһын, балыҡтарҙың үҙгәреүсәнлек законлылыҡтарын һәм систематикаһын эшләүгә ҙур өлөш индерә. Балыҡтарҙың бер нисә яңы төрҙәрен һәм төр эсендәге формаларын тасуирлай. Фауналы комплекстар теорияһын, популяция тураһында үҙ-үҙен көйләүсе система булараҡ ҡараш төҙөй, был комплекстарҙы тәшкил иткән төрҙәрҙең үҙ-ара бәйләнешен аса. Ҡаҙылма формаларҙы, субфоссил фауналарҙы анализлау проблемаһын эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — Амур йылғаһының балыҡ продуктлылығын арттырыу буйынса саралар системаһын эшләгәне һәм биологик нигеҙләгәне өсөн
* Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* ике «Почёт Билдәһе» ордены

## Ғилми хеҙмәттәре
СССР-ҙың ихтиофаунаһы буйынса 250-нән ашыу ғилми тикшеренеү эше баҫтырып сығарған:

* Рыбы Таджикской ССР, 1938
* Рыбы Аральского моря, 1940
* Биология рыб, 1944
* Рыбы бассейна Амура, 1956
* Рыбы бассейна Печоры, 1965
* Теория динамики стада рыб как биологическая основа рациональной эксплуатации и воспроизводства рыбных ресурсов, 1965
* Частная ихтиология (3-е изд.), 1971
* Общая ихтиология, 1974
* Структура вида и закономерности изменчивости у рыб, 1980

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Коваль Юрий Никифорович

**Коваль Юрий Никифорович** (23 октябрь 1936 йыл — 6 ноябрь 2020 йыл) — журналист. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан «Ленинец», «Вечерняя Уфа» һәм «Советская Башкирия» гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа «Бельские просторы» журналы хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2006).

## Биографияһы
Юрий Никифорович Коваль 1936 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң 1963 йылдан Өфө ҡалаһының 105-се һәм 19-сы урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1966—1969 йылдарҙа — «Ленинец», 1970—1982 йылдарҙа һәм 1992-2001 йылдарҙа — «Вечерняя Уфа» гәзитендә (1977 йылдан — бүлек мөдире, 1978—1981 йылдарҙа яуаплы сәркәтип) хеҙмәткәр булып эшләй. 1982-1987 йылдарҙа — Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә, 1989 йылдан «Советская Башкирия» гәзитенең яуаплы секретары, 1991—1992 йылдарҙа — «Республика Башкортостан» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, 2001—2008 йылдарҙа «Бельские просторы» журналы хеҙмәткәре.

Республиканың мәҙәни һәм ижтимағи-сәйәси тормошо хаҡында бик күп мәҡәләләр авторы. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1969). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2006), «XXI быуатта Өфө» премияһы лауреаты.

## Китаптары
* Люди с архипелага УМПО. Өфө, 1994; 22 интервью в УМПО. Өфө, 1997.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«XXI быуатта Өфө» премияһы лауреаты.
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Бельские просторы» Юрий Коваль «Хлеб, любовь и фантазия»
Максимов Александр Анатольевич

Максимов Александр Анатольевич (12 октябрь,1974 йыл, Александров) — Владимир ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.

## Биографияһы
Александр Григорьевич Максимов 1974 йылдың 12 октябрендә Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында дәүләт хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.

Владимир ҡалаһының 25-се мәктәбен тамамлай. 1992 йылда ул Владимир ҡалаһының политехник институтына уҡырға инә.

1997 йылда, университетты тамамлағандан һуң, Владимир ҡалаһында тәүге туристик фирма — «ВладимирТур» төҙөй һәм етәкләй. Компанияның төп йүнәлеше — «Рәсәйҙең алтын ҡулсаһы» ҡала туристик маршруттары буйынса эш.

2014 — 2015 йылдарҙа  Владимир ҡалаһының Халыҡ депутаттарының Совет депутаты итеп һайлана.

2015 — 2019 йылдарҙа  Владимир ҡалаһы Ленин районы башлығы.

2019 йылдан —  Владимир ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.

## Ғаиләһе
Өйләнгән; улы бар.
Верещагин Николай Кузьмич

**Верещагин Николай Кузьмич** (21 ноябрь 1908, Новгород губернаһы Петровка ауылы — 27 октябрь 2008, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй зоологы, палеонтологы, биолог-һунар хужалығын алып барыу буйынса белгес, мамонтология өлкәһендә  белгес, биология фәндәре докторы (1954), профессор (1970),  Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Николай Кузьмич Верещагин 1908 йылдың 21 ноябрендә Новгород (хәҙер Вологда) губернаһының  Пертовка ауылында тыуа, ул, уның һүҙҙәре буйынса, «1939 йылға тиклем булған һәм Шексна йылғаһының уң ярында, Череповец ҡалаһынан 35 километр түбән урынлашҡан» һуңынан Рыбинск һыуһаҡлағысы аҫтында ҡала. Николай Кузьмич  дворян нәҫеленән, Вологда майын уйлап табыусы Николай Васильевич Верещагиндың ейәне була.

Буласаҡ ғалим йәш сағынан һунарсылыҡ менән мауыға, уның үҙ һүҙҙәре буйынса, һунарға 9 йәшендә үк 8-10  км алыҫлыҡҡа йөрөй.

1924 йылда Верещагин Череповец педагогия техникумын, ә унан һуң Мәскәү зоотехния институтын тамамлай. 1930 йылдан алып  1935 йылға тиклем осорҙа Мәскәү өлкәһендә тәжрибә йәнлек фермалары мөдире һәм  ҡиммәтле тире әҙерләү хужалығы һәм пант болансылығы ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр,  артабан йыл дауамында Ленинград Арктика институтында  хеҙмәткәр булып эшләй.

1936—1948 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Әзербайжан филиалы Зоология институтының фәнни хеҙмәткәре була,  бында 1939 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.  Зоология институтында эшләгән ваҡытта Николай Кузьмич  Баҡы дәүләт университетында уҡыта,  ә  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Әзербайжан чумаға ҡаршы станцияһына мобилизациялана.

1948 йылда Верещагин Ленинград Зоология   институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1970 йылда ғилми профессор дәрәжәһен ала. 1970 йылдан Арктиканың палеофаунаһын  тикшереү менән шөғөлләнә, Берелёх йылғаһында мамонттар зыяратын һәм мамонт балаһы Диманы өйрәнә,  СССР Фәндәр академияһы президиумы ҡарамағындағы  мамонттарҙы тикшереү буйынса комитет рәйесе була.

Һуңғы йылдарҙа  Рәсәй фәндәр академияһы Мамонттар комитетының  почетлы рәйесе булып тора

Николай Кузьмич ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем әүҙем тормош алып бара: 99 йәшендә  Кенияға экспедицияға «ҡанһыҙ сафариға» бара, ғилми эш менән шөғөлләнә.

## Ғилми хеҙмәттәр
Ғалим бөтәһе 500-гә яҡын тикшеренеү эше яҙа,  улар фәнни хеҙмәттәр йыйынтыҡтарында һәм журналдарҙа ғына баҫылмай, ә үҙаллы баҫма булып та сығарыла , улар араһында «Записки палеонтолога. По следам предков», «Зоологические путешествия», «Млекопитающие Кавказа», «Почему вымерли мамонты» һәм башҡалар бар. 

### Китаптары

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме (1997) — *фәнни эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн*;
* Петр академияһының почетлы академигы
* Мәскәү тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте лауреаты

## Хәтер

* Хатангала 1999 йылдан профессор Верещагин исемендәге музей  эшләй
* 2008 йылда Николай Кузьмич Верещагиндың 100-йыллығына Череповец ҡалаһының 12-се телевизион каналы   ғалим тураһында фильм төшөрә.
* Ғалим хөрмәтенә мәмерйә арыҫланының төрсәһе  — Көнсығыш-Себер арыҫланы аталған ().

## Иҫкәрмәләр
Үтәбаев Инсур Рәмил улы

**Үтәбаев Инсур Рәмил улы** (23 август 1979 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2019 йыл).

## Биографияһы
Үтәбаев Инсур Рәмил улы 1979 йылдың 23 авгусында БАССР-ҙың Бөрйән районыны Әбделмәмбәт ауылында тыуа. 2001 йылда БДПУ-ны тамамлай. 2001 йылдан алып Килдеғол урта мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. 2011 йылдан алып Әбделмәмбәт урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры.

## Маҡтаулы исемдәре
* «Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән (2011).
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2019)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Утябаев Инсур Рамилович
*
Бәхтизин Рәүеф Заһит улы

**Бәхтизин Рәүеф Заһит улы** — (1943 йыл), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1990 йыл), профессор (1991 йыл). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1996), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005). Башҡорт дәүләт университетының физик электроника һәм нанофизика кафедраһы мөдире

## Биографияһы
Бәхтизин Рәүеф Заһит улы 1943 йылда тыуа. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 1967 йылда Ленинград дәүләт университетын, ә һуңынан, 1972 йылда, аспирантура тамамлай. «Исследование статистических процессов в металлах и полупроводниках при полевой электронной эмиссии» темаһына докторлыҡ диссертацияһын 1990 йылда Урал политехник институтында яҡлай. Бөгөнгө көнгә уға 260-тан ашыу фәнни хеҙмәте бар, шул иҫәптән 2 монографияһы бар һәм 26 патент бирелгән.
Рәүеф Бәхтизин бынан тыш, эмиссион электроника һәм ҡаты есемдең өҫтөн эмиссион методтары; ҡаты есемдәр физикаһы; электроника һәм микроэлектрон технологиялар физикаһы; наноэлектроника; шулай уҡ функциональ молекуляр наноструктуралар менән мауыға.

## Маҡтаулы исемдәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре
Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты
Дүрт тапҡыр Сорос профессоры.
СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы.
СССР-ҙың уйлап табыусыһы почетлы билдәһе.
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы
Фән һәм инновациялар буйынса федераль агентлығы дипломы һәм вакуум электрон сығанаҡтар буйынса Халыҡ-ара конгресс (IVESC) дипломы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1996 йылда Мәскәүҙә үткән 43-сө халыҡ-ара симпозиум рәйесе була. Ә 2002 йылда вакуум электрон сығанаҡтар буйынса 4-се халыҡ-ара конференцияла ҡатнаша.
Рәүф Заһит улы бер нисә тапҡыр сит илгә саҡырыла. Ул АҠШ, Франция, Япония, Ҡытай, Швеция, Бөйөк Британия, Көньяҡ Корея, Польша, Германия университеттары менән берлектә эксперименттар үткәрә.

## Сығанаҡ
https://ufa.bezformata.com/listnews/professor-rauf-bahtizin-otmetil/9543197/
Ишбулдин Рәмил Илдус улы

**Ишбулдин Рәмил Илдус улы** ( 23 октябрь 1966 йыл) — ғалим-йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009).

## Биографияһы
Ишбулдин Рәмил Илдус улы — 1966 йылдың 23 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Прибельский ауылында тыуған. Ҡырмыҫҡалы икенсе һанлы урта мәктәбен тамамлағас, 1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә.1989 йылда Өфө ҡалаһының 6-сы һанлы дауаханаһында йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы булып эшләй башлай. 2001 йылдан алып Республика кардиология диспансерында (бүлек мөдире), бер үк ваҡытта 1995 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта. 2007 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге баш мейеһе артерияларының, йөрәктең ишемия ауырыуының һәм башҡаларға окклюзия патологияһын хирургик дауалау проблемаларына арналған. Ишбулдин Рәмил Илдус улы менән берлектә магистраль ҡан тамырҙарына операция яһағанда реокклюзияларҙы, коронар шунтлау ваҡытында йөрәк ритмы боҙолоуын иҫкәртеү ысулдары эшләнә. 75-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
* Профилактика осложнений в хирургии сонных артерий. Өфө. 2009 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009)

Республика конкурсы «Золотой скальпель» лауреаты (2002,2003)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Муниципиальный район Кармаскалинский РБ/ Ижбульдин Рамиль Илдусович
Нейштадт Марк Ильич

**Нейштадт Марк Ильич** (6 (19) июль 1903, Невель, Витебск губернаһы — 12 июнь 1985 (81 йәш), Мәскәү ҡалаһы) — совет палеогеографы, палеоботанигы, һаҙлыҡ белгесе, география фәндәре докторы (1955), профессор (1959), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1971). Голоценда тәбиғәт шарттарының үҙгәреүе тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Талмуд-тора уҡытыусыһы, Невель ҡалаһының ҡаҙна раввины Элья Беркович Нейштадт ғаиләһендә тыуған.

1919—1920 йылдарҙа Невель ҡалаһында өйәҙ аҙыҡ-түлек комитететында һәм өйәҙ һаулыҡ һаҡлау бүлегендә эш башҡарыусы булып эшләй башлай.

1925 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын ботаник һөнәре буйынса тамамлай.

1948 йылға тиклем Үҙәк торф тәжрибә станцияһында эшләй, унда торф фонды бүлеген етәкләй, Камчатканың, Көнбайыш Себерҙең һәм СССР-ҙың башҡа төбәктәренең торф ятҡылыҡтарын өйрәнеү буйынса эксплуатацион эштәр менән етәкселек итә.

1948 йылдан СССР Фәндәр академияһының география институтында эшләй, 1957—1970 йылдарҙа институттың ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары вазифаһын биләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
М. И. Нойштадттың төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары торф ятҡылыҡтарының генезисы проблемаларын, уларҙың урынлашыу географияһын, торфтың сеймал үҙенсәлектәрен, торф ресурстары картографияһын өйрәнеү менән бәйле була. Спора-һеркә анализы методикаһы, һаҙлыҡтарҙы өйрәнеү һәм СССР торф һаҙлыҡтарын районлаштырыу буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. СССР-ҙа торф һәм сапропель запастарын иҫәпләү эшен башҡара.

М. И. Нойштадт мөхәррирлеге аҫтында Үрге плейстоцендың һәм голоцендың палеогеографияһы һәм хронологияһы буйынса фундаменталь хеҙмәттәре баҫылып сыға. Голоцен тәғлимәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

М. И. Нейштадттың донъя палинологияһы үҫешенә индергән өлөшө ғилми берләшмә тарафынан юғары баһалана. Халыҡ-ара палинология йәмғиәттәре федерацияһы советы ағзаһы була. 1971 йылда М. И. Нейштадт Гуннар Эрдтман Халыҡ-ара алтын миҙалы менән бүләкләнә. Шулай уҡ Хельсинки һәм Кельн университеттарының алтын миҙалдарын ала. Ғалим Дүртенсел осорҙо өйрәнеү буйынса халыҡ-ара союзда (INQUA) күп һәм емешле эшләй. М. И. Нейштадт шәхсән үҙе INQUA-ның алты (VI-нан XI-гә тиклем) Халыҡ-ара конгрестарын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша. Ул INQUA-ның голоценды өйрәнеү буйынса комиссияһының почетлы рәйесе, Дүртенсел осорҙо өйрәнеү буйынса ассоциация бюроһының почетлы ағзаһы итеп һайлана.

Һуңғы Плейстоцен һәм Голоцен ултырмаларының бүленеше нигеҙенә М. И. Нейштадт схемаһы һалынған (1983), уға ярашлы боронғо (12-10 мең йыл элек), иртә (10-8 мең йыл элек), уртаса (8-2,5 мең йыл элек) һәм һуңғы Голоцен (2,5 мең йыл элеккенән алып бөгөнгө көнгә тиклем) айырыла.

## Ойошмаларҙа ағзалығы
* 1965—1969 — INQUA-ның вице-президенты һәм почётлы ағзаһы
* 1971—1976 — Халыҡ-ара палинология йәмғиәттәре федерацияһы советы (IFPS) вице-президенты һәм ағзаһы.

## Библиография
Төп ғилми хеҙмәттәре:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
 

* М. И. Нейштадт в архиве РАН.
* Библиография в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН, 2019.
Минин Геннадий Дмитриевич

**Минин Геннадий Дмитриевич** (27 октябрь 1940 йыл — 30 сентябрь 2019 йыл) — ғалим-санитар табип. 1964 йылдан хәҙерге «Башҡортостан Республикаһында гигиена һәм эпидемиология үҙәге» Федераль дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977 йылдан бүлек мөдире, 1983—2015 йылдарҙа баш табип; бер үк ваҡытта 1983—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының баш дәүләт санитар табибы; 1999 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, 2008 йылға тиклем Дипломдан һуң белем биреү институтының гигиена, эпидемиология һәм санитар эпидемиология хеҙмәтен ойоштороу кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың (1986) һәм Башҡортостан Республикаһының (2000) һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Рәсәй Дәүләт санитария эпидемиология хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (1996).

## Биографияһы
Минин Геннадий Дмитриевич — 1940 йылдың 27 октябрендә хәҙерге Екатеринбург ҡалаһында тыуған. 1964 йылда Свердловск дәүләт медицина институтының (хәҙер Урал дәүләт медицина университеты) санитарно-гигиена факультетын тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө ҡалаһының Республика санитар-эпидемиологик станцияһында санитар-табип булып башлай. 1977 йылда коммуналь гигиена бүлеге мөдире,1983 йылдан баш табип. 1983—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары. «Башҡортостан Республикаһында коммуналь гигиена һәм эпидемиология үҙәге» федераль дәүләт учреждениеһының баш табибы урынбаҫары. 1999 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй. 2008 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһының медик-профилактика эшен өйрәнеү,гигиена һәм эпидемиология кафедраһы мөдире. Өфө ҡала халыҡ депутаттары советының ике саҡырылыш депутаты итеп һайлана (1987—1989, 1990—1992).

## Фәнни хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге тирә-яҡ мөхитте санитар һаҡлау проблемаларына, халыҡ һаулығына тирә-яҡ мөхиттең насар факторҙары тәьҫире дәрәжәһен баһалауҙың социаль-гигиеник мониторингына, инфекцион ауырыуҙарҙы иҫкәртеүгә арналған. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
* Медико-экологические проблемы диоксинового загрязнения окружающей среды. М., 1999 (авторҙаш);
* Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом: актуальные проблемы эпидемиологии, патогенеза, диагностики, лечения и профилактики. Өфө, 2006 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986);
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1990);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1999);
«Роспотребнадзор»ҙың иҫтәлекле миҙалы (2015);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Управление Федеральной службы по надзору в сфере зашиты прав потребителей и благополучия человека по РБ/ Памяти Минина Геннадея Дмитриевича
Йәрмөхәмәтов

**Йәрмөхәмәтов** — фамилия.

* Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы (1948 й.) — иҡтисадсы. 
* Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы (1917—1999) — уҡытыусы.
* Йәрмөхәмәтов Рөстәм Зиннур улы (1976 й.) — иҡтисадсы.
Ишбирҙин

**Ишбирҙин** — фамилия.

* Ишбирҙин Айрат Рим улы (1958 й.) — ғалим-ботаник.
* Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы (1905—1968) — СССР-ҙың почётлы таусыһы.
* Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы (1911—1941) — уҡытыусы.
* Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (1934—2019) — ғалим-башҡорт теле белгесе.
* Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
----
* Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983 й.) — рәссам.
Муллабаев

**Муллабаев** — фамилия.

* Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы (1924—2003) — башҡорт шағиры.
* Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы (1899—1977) — шағир-импровизатор.
Никольский Дмитрий Петрович

**Никольский Дмитрий Петрович** (25 ноябрь 1855 йыл— 28 июнь 1918 йыл) — ғалим-табип, этнограф, антрополог. 1881 йылдан Екатеринбург өйәҙендә, 1882—1888 йылдарҙа Ҡыштым заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1898).

## Биографияһы
Дмитрий Петрович Никольский — 1855 йылдың 25 ноябрендә (6 ноябрҙә) Пермь ҡалаһында тыуған. 1880 йылда Петербург хәрби-медицина академияһын (хәҙер С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы) тамамлағандан һуң, Ҡыштым тау заводтарында земство табибы булып эшләй. 1888 йылда Санкт-Петербургтың Невская фабрикаһының баш табибы вазифаһын башҡара. 1897 йылда медицина докторы дәрәжәһен ала. Никольский Дмитрий Петрович Рәсәй империяһының беренсе булып хеҙмәт гигиенаһы һәм производствола бәхетһеҙ осраҡтар ваҡытында беренсе медицина ярҙамы курсы булдыра. Үҙенең лекцияларын ул Тау (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт тау университеты)1897 йылдан алып, Технология (1902 й. алып) һәм политехник (1904 йылдан алып) институттарында уҡый. Табип-йәмәғәтсе булараҡ ул ғүмер буйы хеҙмәт шарттарын яҡшыртыуға әүҙем сығыш яһай. Шулай уҡ Николай Иванович Пирогов съездарында ҡатнаша. Революциянан (1917) һуң Петроград өлкә хеҙмәт бүлегенең «хеҙмәтте һаҡлау бүлегендә» хеҙмәт итә. 1918 йылдың 26 июнендә Петроградта ваба ауырыуынан вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни хеҙмәттәре башҡорттарҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. Кәҫле заводында, Ҡыштым заводтарында, Наҙы-Петровск заводында, Көньяҡ Уралдың алтын приискыларында эшләүселәрҙең санитар-гигиеник шарттарын һәм төп ауырыуҙарын, земство табиптарының эшмәкәрлеген өйрәнә.
«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү» («Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»; 1899) тип аталған хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй.
* Хеҙмәттәре: Из поездки к лесным башкирам // Землевладение. Кн.4. СПб., 1895; Библиографический указатель литературы о башкирах //Этнографическое обозрение. 1899. № 4.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Халыҡ араһында ғилем камиллығын таратыу буйынса комиссия менән етәкселек итә. Халыҡ университеттарын ойоштороуҙа һәм күп төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Пирогов йәмғиәтендә, антрополог, этнографтар, география йәмғиәте эштәрендә ҡатнаша. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Рус Халыҡ һаулығын һаҡлау йәмғиәтенең 4-се бүлексәһе рәйесе урынбаҫары (1898).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Забытые имена Пермской губерни/ Никольский Дмитрий Петрович
Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы

**Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы** (4 май 1964 йыл, Ҡаҙаҡ ССР-ының Гранитогорск ҡасабаһы) — физиолог, Биология фәндәре докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).

## Биографияһы
Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы 1964 йылдың (4 майында , Ҡаҙаҡ ССР-ының Гранитогорск ҡасабаһында тыуа. 1988 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан алып (өҙөклөк менән) шунда уҡ эшләй. 1986—1993 йылдарҙа Биология институтында. 2010 йылдан башлап физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеген баш мейеһенең миндалевид диморфизмы зонаһының структур‐функциональ ойошҡанлығын өйрәнеүгә һәм репродуктив функцияны көйләүҙең механизмдарында уларҙың ролен, енси стероидтарҙың баш мейеһенең олонона тәьҫирен интеграциялау, гипоталамистик үҙәк эшмәкәрлеген коррекциялау теоретик нигеҙҙәрен һәм сердотропиктарҙың секреция менән көйләүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләүгә арнай. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
Фундаментальные закономерности структурно‑функциональной организации переднего отдела миндалевидного комплекса мозга. Уфа, 2009;
 
Центральное ядро миндалевидного комплекса: структура и участие в интегративной деятельности мозга. Уфа, 2009 (соавт.);
 
Амигдала в системе регуляции репродуктивных функций организма при абсансной эпилепсии. М., 2017 (соавт.).

Ультраструктурные перестройки нейронов передней Амигдалярной области миндалевидного комплекса мозга

## Сығанаҡ
http://wiki02.ru/encyclopedia/Hismatullina_Zuhra_Rashidovna/t/15764

http://bashenc.online/ru/articles/74189/
Огородников Кирилл Фёдорович

**Кирилл Федорович Огородников** (, Санкт-Петербург — 30 июнь 1985) — совет ы.

## Биографияһы
1922 йылда Мәскәү университетын, 1923 йылда — Халыҡ мәғариф комиссариатының астрофизика институтын тамамлай, унда 1934 йылға тиклем эшләй (1931 йылда Астрофизика институты Мәскәү дәүләт университетының Штернберг исемендәге берләштерелгән дәүләт астрономия институты составына инә, унда Огородников профессор вазифаһын биләй). 1934—1938 йылдарҙа — Пулково обсерваторияһы хеҙмәткәре. 1939 йылдан Ленинград университетында эшләй (1941—1950 йылдарҙа университет обсерваторияһы директоры була). 1941—1942 йылдарҙа Ленинград фронтында Халыҡ ополчениеһында була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми хеҙмәттәре йондоҙ һәм галактиканан тыш астрономияға ҡағыла. 1923—1926 йылдарҙа йондоҙҙарҙың радиаль (нур) һәм арауыҡ тиҙлеге буйынса Ҡояштың тиҙлеген һәм апексын билдәләүгә арналған хеҙмәттәр серияһын башҡара. 1932 йылда ул Галактикала тиҙлектәрҙең дифференциаль ҡырының характеристикаларын йондоҙҙарҙың радиаль тиҙлеге һәм үҙ хәрәкәттәре буйынса билдәләү ысулын тәҡдим итә. 1938—1940 йылдарҙа күктең ҡараңғы райондарында йондоҙло иҫәптәргә теоретик анализ яһай, был Галактиканың ҡараңғы томанлығының физик үҙенсәлектәрен билдәләү ысулын эшләү мөмкинлеген бирә. Йондоҙ системаларының дөйөм динамик үҙенсәлектәрен әйтеп бирә, әйләнеүсе йондоҙҙар системаларының тигеҙлек фигураларын ҡарай һәм был осраҡта алынған теоретик эҙемтәләрҙең ҡайһы берҙәре галактикаларҙың күҙәтелгән формаларына тап килеүен күрһәтә. Груша формаһындағы тигеҙлек фигуралы галактикалар һәм орсоҡ формаһындағы тигеҙлек фигуралы галактикалар булыуы ихтималлығын фаразлай. Ҡаты есемле әйләнеүсе галактикаларҙың гравитацион тотороҡһоҙлоғо тураһында һығымтаға килә, шуның менән спираль системалар төҙөлөшөнөң ҡайһы бер үҙенсәлектәрен аңлата. Галактикаларҙың динамик классификацияһын эшләй һәм уларҙың эволюцияһының мөмкин булған эҙмә-эҙлелеге тураһында бер нисә фараз яһай.

«Основы динамики вращающихся звёздных систем» (1948) һәм «Динамика звёздных систем» (Москва: Физматгиз, 1958. — 627 с.) монографияларының авторы. Астрономия тарихы буйынса бер нисә хеҙмәт, шулай уҡ бер нисә популяр китап яҙа: «На чём Земля держится» (Ленинград: Ленингр. газ.-журн. и кн. изд-во, 1945. — 31 с.), «Сколько звёзд на небе» (Москва: Гос. изд-во техн. теорет. лит., 1953. — 40 с.). 1953 йылда «Астрономия» рефератив журналы булдырылғандан алып уның баш мөхәррире була. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). Халыҡ-ара астронавтика академияһы ағзаһы (1960).

## Наградалары
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21.02.1944)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Мәҡәлә сайтта «Астрономия санкт-петербург университеты»
* Мәҡәлә сайтта «мемориаль Космос»
* *С. Кутузов А.* Йондоҙло динамика байрам
Гальперн Самарий Александрович

**Самарий Александрович Гальперн** (4 май 1904 йыл, Белосток — 15 февраль 1977 йыл, Мәскәү) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы (1961), профессор (1962).

## Биографияһы
Инженер Шабтай Гешелевич Гальперн һәм Сара-Лея Симоновна Соловей ғаиләһендә тыуған. 1905 йылда уларҙың ғаиләһе Мәскәүгә күсеп килә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эвакуацияланған йылдарҙан башҡа, Самарий Гальперндың ғүмеренең ҡалған өлөшө шунда үтә. Октябрь революцияһынан һуң хеҙмәт мәктәбе итеп үҙгәртелгән 8-се Мәскәү гимназияһында уҡый башлай. Математиканы Мәскәү университетын тамамлаған Б. M. Астафьевта өйрәнә, ул уҡыусының математикаға һәләтен аса.

1920 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә. 1924 йылда Мәскәү университетын тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының кесе ғилми хеҙмәткәре вазифаһына ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта математика бүлегенең беренсе курс студенттарын математик анализдан уҡыта башлай. Бер йылдан Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһына уҡырға инә, унда уның ғилми етәксеһе И. И. Привалов була.

1929 йылда аспирантураны тамамлағандан һуң, Гальперн Ломоносов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтында уҡыта башлай, унда 1931 йылдан 1932 йылға тиклем юғары математика кафедраһын етәкләй. 1932 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына күсә, башта доцент, ә 1962 йылдан — профессор. 1937 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында. Фән кандидаты (1937). Фән докторы (1961).

С. А. Гальперн — дифференциаль тигеҙләмәләр (ябай һәм өлөшләтә сығарылмалы) теорияһы белгесе.

Уның уҡыусылары араһында билдәле математиктар күп, шул иҫәптән, В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Кондратьев, Б. Р. Вайнберг, Ю. С. Сидоров, В. Е. Кондратов, А. А. Локшин, В. М. Леонтович.һәм башҡалар.

## Һылтанмалар
* Общероссийский математический портал
* «Самарий Александрович Гальперн (некролог)». УМН, 33:1(199) (1978), 195—197.

## Иҫкәрмәләр