open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йыланлы бағана

**Йыланлы бағана** - (), (, ) — Истанбулдың төп майҙаны Солтанәхмәт майҙанында торған антик осоро бронза колоннаһы.

## Тасуирламаһы

Беҙҙең эраға тиклем 479 йыл элек грек-фарсы һуғышы ваҡытында Платеила һәләк булған фарсы яугирҙарының ҡоралдарынан  ҡорбан килтереү өсөн ҡойолған өстағандан ҡалып, һаҡланған өлөш.

Башта Дельфыла ҡуйылған булған, һуңғараҡ Бөйөк Константин I Рим империяһының яңы баш ҡалаһы  Константинополгә (хәҙерге Истанбул) күсертеп ҡуя. Башта 8 метрлыҡ бағананы 3 йылан башы ослаған булған. 1700 йылда ул өлөшләтә емерелгән була. Йыландың бер башы Истанбул археологик музейында һаҡлана.

## Яһалыу тарихы

Платеила ышаныслы еңеүҙән һуң, фарсыларҙың ғәскәре тар-мар ителгәс,  эллиндарҙың ҡулына ҙур байлыҡ килеп инә. Табыштың унынсы өлөшөн үҙҙәренең илаһтарына бағышлайҙар, атап әйткәндә, Дельфылағы Аполлон ғибәҙәтханаһына бирелә. Геродот яҙыуынса,

Колоннаны төҙөгән ваҡытта янъял  килеп сыға. Платеи яуында  эллиндарҙың хәрби етәксеһе булған полководец Павсаний  өстағанда ошондай яҙыу уйҙырта:

Гректар Павсанийҙың бар еңеү данын үҙенә генә алыуына ғәрләнә, сөнки еңеүҙә уларҙың барыһының да өлөшө бар ине.  Спарталылар яҙыуҙы юнып, яугирҙар биргән ҡалаларҙы яҙып сығалар. соскабливать алмаштырыу, ғәскәре менән алышта ҡатнаша. Диодор Сицилиялы яҙып ҡалдырыуынса, бағанаға билдәле грек шағиры  Симонидтың ике юллығын ырыйҙар:

## Артабанғы тарихы

Йыландың өс башына ҡуйылған алтын өстағанды б.э.т. 345/344 йылдарҙа Дельфы ҡорамын фокидалылар талаған саҡта ысҡындырып алғандар Был ваҡиға Филипп Македониялы II өсөн эллиндар өсөн изге урынды яҡлап, фокидалыларға  ҡаршы походҡы сығырға шәп сәбәп була, Өсөнсө Изге Һуғыш асып, уның барышында барышында үҙ йоғонтоһон көсәйтә.

Б.э. т. 324 йылда Йыланлы бағана Рим империяһының яңы  баш ҡалаһы Константинополгә күсереп ҡуйыла.

Бағананың өлөшләтә ватылыуына бәйле бер нисә риүәйәт бар. Береһендә төрөк солтаны Мехмед II Константинополь ҡалаһын яулағас, имеш, гректарҙың еңеү символын емерергә бойорған. Әммә бынан һуңғы һүрәттәрҙә йыландың баштары төшөрөлгән. Иҫерек поляк аристократы емергән тигән фараз да бар. Ысынбарлыҡҡа иң яҡыны османлы тарихсы  булһп кәрәк, ул 1700 йылдың 20 октябрендә билдәһеҙ вандалдар емергән тип яҙған.

## Шулай уҡ ҡара
* Пифон

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Современная реконструкция первоначального вида колонны и золотого треножника
Павловск ҡәлғәһе

**Павловск  ҡәлғәһе** — Рус батшалығы ваҡытындағы фортификация ҡоролмаһы, Рәсәйҙә беренсе тупраҡ фортификациялы ҡәлғә.  Миус лиманының көньяҡ-көнсығыш ярында, Гаевка утары биләмәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Павловск ҡәлғәһенә 1697 йылдың июлендә австрия инженеры Антоний де Лаваль тарафынан Аҙау диңгеҙенең Петрушин морононда  нигеҙ һалына. 1698 йылдың март айында төҙөлөш туҡтатыла.  1701 йылда ҡәлғә төҙөлөшө яңы урында, Миус лиманының тамағында башлана

Рәсәйҙә беренсе тупраҡ  фортификациялы ҡәлғә Үҙ планында   237х80 м тәшкил иткән дүртмөйөш һәм  4 бастион һәм йырын менән ер вал менән уратып алынған.

Павловск ҡәлғәһе — яңы типтағы фортификация ҡоролмаһының  өлгөһө, уның конструктив  һыҙаттары, артабан, Рәсәйҙең күп кенә ҡәлғәләре нигеҙендә ята, шул иҫәптән Петропавловский ( Санкт-Петербург), Аннинский (Старочеркасская станицаһы) һәм Дондағы Ростовҡа башланғыс биргән Изге  Димитрий Ростовский ҡәлғәһе. 

Павловск ҡәлғәһе Петр ретраншементының , төньяҡ-көнбайыш осонда тора.  500 кешелек гарнизонға  иҫәпләнгән. Дала яғынан Троица оборонаһының икенсе  линияһына инә.

1711 йылда Ғосман империяһы менән Прут тыныслыҡ килешеүенә ярашлы  өлөшләтә емерелә

1736 йылда Павловск ҡәлғәһендә  генерал-фельдмаршал П.П. Лассиның ғәскәрҙәре урынлаша

Әлеге көндә ҡәлғәнең ҡалдыҡтары Гаевка ауылы биләмәһендә урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Петровский ретраншемент
* Троицкая крепость

## Һылтанмалар

* Павловская крепость на сайте «Донские зори»
* Павловская крепость на сайте «Ростовский берег»
* Современные фотографии Павловской крепости в презентации Антона Карсакова
* Павловская крепость на Викимапии

## Сығанаҡтар
Ҡала мәҙәниәт йорто (Таганрог)

**Ҡала мәҙәниәт йорто** — Таганрог ҡалаһында мәҙәниәт үҙәге.

## Тарихы
Ҡала мәҙәниәт йорто  1909 йылда төҙөлгән концерт залы менән таш ротонда бинаһында урынлашҡан.

1896 йылда ҡала баҡсаһы ҡуртымсыһы Ханамиров баҡсаның үҙәк инеү урынында ағас ротонда төҙөй, ул ике йылдан һуң яна. 

10 йылдан һуң был участкала ҡала аҡсаһына яңы ротонда төҙөлә. Ул матур колонналар менән аҡ таштан була. Тәҙрәләрҙең бөҙрә таштары һәм башҡа архитектура элементтары архитектор Б.И.Гершковичтың инде модала булмаған классик стилгә мауығыуын айырып әйтә. Бинаның формаһы ротонда билдәләмәһенә тап килмәһә лә  (лат. rotundus — түңәрәк), таганроглылар был бинаны нәҡ шулай— «яңы ротонда» тип атайҙар. Ротонда ҡуртымға бирелә. 1910 йылдың июлендә  унда асылған шәхси «Яңы мираж» театры, 1913 йылда — кинотеатр  «Аполло» асыла. Концерт залы 200 кешене һыйҙыра алған, унда Александр Скрябин, Сергей Рахманинов, Александр Гречанинов кеүек билдәле гастролёрҙар сығыш яһай.

Революция һәм граждандар һуғышы осоронда «Аполло» кинотеатры ҡала тормошоноң сәйәси  үҙәге була. Бында  Хәрби-революцион комитет, Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы, гәзит редакцияһы эшләй.  Бинала мөһим ҡала йыйылыштары үтә. Мәҫәлән, 1920 йылдың ғинуарында комсомол ойоштороу мәсьәләһе буйынса  йыйылыш үтә. 

1918 йылдың апрелендә  «Халыҡ йорто» асыла, 1920 йылдың мартында — «Луначарский исемендәге Пролетар клубы» асыла. 1926 һәм 1927 йылда бында  Владимир Маяковский сығыш яһай. Клуб бинаһы икенсе бинаға  күсерелгәндән  һуң бында Халыҡ ижады йорто һәм Йәш тамашасы театры  урынлаша. Йәш тамашасы театры  һуғышҡа тиклем эшләй.

Оккупация ваҡытында зыян күргән бина 1950-се йылдар аҙағына тиклем консервацияла  була. Һуңынан уны тергеҙеү башлана һәм Ҡала мәҙәниәт йорто өсөн реконструкция башлана. Элекке фундаментты һәм тышҡы һәм эске стеналарын ҡулланып икенсе ҡат өҫтәлеп төҙөлә, тамашасы залы киңәйтелә, биналары яңынан үҙгәртеп ҡорола. Ҡала мәҙәниәт йортоноң төҙөлөшө буйынса штаб начальнигы булып Жан Кожевников тора.. Яңы Ҡала мәҙәниәт йортоноң яңы бинаһы 1962 йылдың   29 апрелендә файҙаланыуға тапшырыла. Мәҙәниәт йортоноң асыу тантанаһы 1962 йылдың 9 авгусында үтә.

2012 йылдың ноябрендә Ҡала мәҙәниәт йортоноң күләмле 50-йыллығы юбилейы билдәләнә.

## Ҡала мәҙәниәт йорто директорҙары

* 2012 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем — Б Шишкин
* 2011 йылдан алып 2012 йылға тиклем — О. Н. Иванов
* 2004 йылдан 2011 йылға тиклем— В И. Нестеренко
* 1997 йылдан 2004 йылға тиклем— Н. Г. Редькин
* 19?? йылдан  1996 йылға тиклем— О. Н. Зуева
* 19??  йылдан 19 йылға тиклем  — Е Л. Подтыкайло
* 1962 йылдан 19??  йылға тиклем — К А. Погребняк

## Сығанаҡтар
Некрасов тыҡрығы

**Некрасов  тыҡрығы** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының тарихи үҙәге өлөшөндәге тыҡрыҡ.  

Шмидт урамы һәм 3-сө Тау өҫтө урамы араһында урынлашҡан. Маяковский майҙанын һәм Энгельс урамын, Карл Либкнехт урамын, Чехов урамын, Александров урамын, Фрунзе урамын, Петровский урамын, Гректар урамын киҫеп үтә. Оҙонлоғо 1350 м тәшкил итә. Йорттар нумерацияһы Гректар урамынан башлана.

## Тарихы
Башта Беренсе арҡыры тыҡрыҡ тип, һуңынан Һарай тыҡрығы тип аталған.  1923 йылда билдәле  рәсәй  шағиры  Николай Некрасов хөрмәтенә атала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, яҙыусы Таганрог менән бер нисек тә бәйле булмай.

## Кострома тыҡрығында урынлашҡандар.

* Александр I һарайы —Некрасов тыҡрығы, 10
* Көньяҡ федераль университеттың Инженер-технология академияһы  4-се дөйөм ятағы — Некрасов тыҡрығы, 17
* 8-се урта мәктәп  — Некрасов тыҡрығы, 71
* Көньяҡ федераль университеттың Инженер-технология академияһының  "Г" корпусы (һул ҡабырғаһы)— Некрасов тыҡрығы, 42.
* Көньяҡ федераль университеттың Инженер-технология академияһының "Д" корпусы — Некрасов тыҡрығы, 44.

## Һәйкәлдәр

* Анатолий Ломакин бюсы (*скульптор — Н. А.Селиванов*) — 8-се мәктәп алдында скверҙа.

## Сығанаҡтар
Гулиев Рамил Эльдар оглы

**Гулиев Рамил Эльдар оглы** - (; ;  29 май 1990 йыл) — әзербайжан сығышлы төрөк еңел атлеты, спринтер,  60 һәм 200 метр дистанцияла Әзербайжан һәм Төркиәнең рекордсыһы. Төркиәнең беренсе еңел атлеты һәм был спортта чемпион булған тәүге әзербайжан кешеһе.

## Биографияһы
Рамил Эльдар оглы Гулиев 1990 йылдың 29 майында Баҡыла тыуған. Милләте — әзербайжан. Тәүге тренеры -  атаһы Эльдар Гулиев булған. Ул вафат булғас, Рәсәй йыйылма командаһында эшләгән Олег Мухин уның менән шөғөлләнә

2010 йылда, Әзербайжан гражданы булған сағында, Гулиев төрөк клубы «» менән контракт төҙөй . Был миҙгел  уның өсөн бик ауыр булып сыға. Йөрәк өйәнәгенәнатаһы һәм тренеры Эльдар Гулиев вафат була, етмәһә үҙе имгәнә. Ошо сәбәптәрҙән Гулиев Барселонала үткәрелгән 2010 йылғы Европа чемпионатында ҡатнаша алмай .

2011 йылдың 4 апреленән төрөк гражданлығы алған һәм ҡаҙаныштары Төркиәгә яҙыла. Гулиев һүҙҙәренсә, үҫешкә мөмкинлек тыуҙырылмағанлыҡтан, ул Әзербайжандан китергә мәжбүр була. Рәсәй өсөн сығыш яһау мөмкинлеге лә ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында хәл ителеп бөтмәй ҡала.

Еңел атлетика федерацияһы уның гражданлығын алмаштырыу ҡарарына ризаһыҙлыҡ белдерә, һәм кәртәләр ҡуя башлай. Ул халыҡ-ара ярыштарҙа шул сәбәпле ҡатнаша алмай, 2012 йылдың Лондондағы Йәйге  Олимпия уйындарынан тороп ҡала. Был спортсының үҫешенә кире йоғонто яһай. Етмәһә, Рамиль Гулиев аяғына операция эшләтә

## Спорттағы ҡаҙаныштары
Рамиль Гулиев 60 һәм 100 метр , 200 һәм 300 метр дистанцияла Әзербайжан һәм Төркиәнең рекордсыһы. Бынан тыш Гулиев  2009 һәм 2015 йылдарҙа Европаның иң яҡшы һөҙөмтәһен күрһәткән.

.

## Шәхси рекордтары

## Ҡаҙаныштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Досье Рамиля Гулиева на сайте IAAF
* Профиль на сайте EAA
Сивяковтың айырым йорто (Константиновск)

**Сивяковтың айырым йорто** — Ростов өлкәһенең  Константиновск ҡалаһында  өс ҡатлы бина. 1906 йылда төҙөлгән. Бинала балалар сәнғәт мәктәбе  урынлашҡан. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы
Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһында   ғәҙәти булмаған өс ҡатлы кирбес бина урынлашҡан. Сауҙагәр Николай Иванович Сивяков Дон йылғаһының бейек ярына үҙ аҡсаһына псевдоготика элементтары менән модерн стилендә йорт төҙөй. Бина 1906 йылда төҙөлә. Сауҙагәр Н. И. Сивяков Константиновская  станицаһында  иң хөрмәтле кешеләрҙең береһе була. Ул мануфактура менән сауҙа итә, Николаевская һәм Константиновская станицаларында сауҙа кибеттәре була. Бина йылға яғына ҡарай ауыш урында төҙөлгән, уның уң өлөшө ярымподвалдарға эйә була, ә һул яҡтан ихатаһы беренсе ҡаттың яртыһы кимәлендә була. Бина тәҙрәләре төрлө ҙурлыҡта һәм формала  — ярымтүңәрәк, тура мөйөшлө, тар, киң, юғары һәм түбән була. Урамдан түр инеү урыны баҫҡыс буйлап йорттоң икенсе ҡатына алып бара, унда бильярд бүлмәһе, эш кабинеттары, ҡунаҡ бүлмәһе, оҙон балкон урынлаша. Өсөнсө ҡатта йоҡо бүлмәһе һәм ванна бүлмәһе була. Йәшерен инеү урыны йорттоң кире яғынан беренсе ҡатҡа алып бара, унда ярҙамсы биналар, кухня, хеҙмәтселәр бүлмәләре булған.  

1914 йылда Сивяков Париж күргәҙмәһенән станица яҡтарында беренсе булған автомобиль алып ҡайта. Үҙенең йортонда ул автомобиле өсөн гараж төҙөй.  

Совет власы йылдарында бина национализациялана,  XX быуаттың  60-сы йылдарынан был бинала  балалар сәнғәт мәктәбе  урынлаша. Өлкә инспекцияһы ҡала идаралығының 31.12.2002 йылдың 124-се бойороғона  ярашлы  сауҙагәр  Сивяков йорто төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла.

## Тасуирламаһы
Сивяковтың өс ҡатлы кирбес йорто модерн стилендә  төҙөлгән,  симметрик булмаған  формала, ике яҡлы ҡыйыҡ менән, һул яҡтан үтәнән-үтә сығып йөрөү урыны, ярым подвал биналары бар. Түр инеү урыны фасад яғынан төҙөлгән һәм икенсе ҡат өҫтөндә япмаһы бар. Бинаның ҡабырға тәҙрәләре юҡ.

Бинаны төҙөгәндә кирбесте һалыуҙа эзбиз иретмәһе, ҡом, балсыҡ  һәм тауыҡ йомортҡалары ҡулланыла.

## Һылтанмалар

* Особняк Сивякова
* Достопримечательности Константиновска

## Иҫкәрмәләр
Словения халҡы

**[[Словения]] халҡы** 2013 йылға ҡарата 2 058 821 кеше тәшкил итә. Тығыҙлығы — 101 кеше/км², Европа Берлегендә иң түбән тығыҙлы илдәрҙең береһе.

## Словения халҡының үҫеүе
Тәбиғи һәм механик хәрәкәт

Number of population and natural change of population 

## Этник составы
Югославия составында Словения республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып ул тулыһынса тиерлек моноэтник территория булып тора. 1948 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Словенияла барлығы 1440,0 мең кеше, шул иҫәптән 1350,1 мең словендар, 16,1 мең хорваттар, 10,6 мең мадьярҙар, 7,0 мең сербтар, 0,5 мең черногорҙар, 0,4 мең македондар, 0,2 мең мосолмандар, 0,2 мең албандар.

Словенияның төп халҡын словендар тәшкил итә. Шулай уҡ илдә хорваттар, сербтар, боснийҙар, мадьярҙар, итальяндар һәм башҡалар йәшәй.

**Этник составы:**
* Словендар (80,0 %)
* Хорваттар (2,8 %)
* Сербтар (2,4 %)
* Боснийҙар (1,4 %)
* Мадьярҙар (0,7 %)
* Черногорҙар (0,2 %)
* Македондар (0,2 %)
* Албандар (0,2 %)
* Итальяндар (0,5 %)
* Башҡалар (4,4 %)

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 95 кеше/км². Халыҡтың яҡынса яртыһы ҡалаларҙа, ә ҡалғандары ауылдарҙа йәшәй. 

Рәсми тел — словен теле. Венгрия һәм Италия сиктәренә яҡын өлкәләрҙә мадьяр һәм итальян телдәре рәсми статусҡа эйә; был этник аҙсылыҡтарҙың вәкилдәре рәсми рәүештә Словения Конституцияһы менән танылған һәм уларға дәүләт парламентында мандаттар бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статистический сборник республики Словения
Ҡатын-ҡыҙ-әсә һәйкәле (Донецк)

**Ҡатын-ҡыҙ-әсә һәйкәле** — Донецктағы һәйкәлдәрҙең береһе. Украина территорияһында был ҡатын-ҡыҙ-әсәгә арнаған беренсе һәйкәл.

Һәйкәл 2003 йылдың 10 майында Донецк төбәк әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау үҙәге биләмәһендә асыла. Асыу тантанаһы Украина байрамы — Әсәйҙәр Көнөндә үткәрелә, был тантанала Донецк ҡалаһы башлығы Александр Алексеевич Лукьянченко ҡатнаша.

Скульптура авторы әрмән скульпторы Карлен Калантарян. Скульптура Николай Васильевич Ясиненко эскизы буйынса яһала.

Һәйкәл Донецк төбәгенең әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау буйынса үҙәге генераль директоры Владимир Кириллович Чайка инициативаһы буйынса ҡуйыла. Һәйкәл постаментында проект авторҙары араһында шулай уҡ уның исеме лә күрһәтелгән. Проектты эшләүҙә шулай уҡ А. И. Проскурня ҡатнаша.

Һәйкәл ҡатын-ҡыҙҙың тулы һынынан ғибәрәт. Әсә бәләкәй балаһын ҡулында тотоп тора.

Скульптураның бейеклеге — ике метр. Скульптура ҡомташтан эшләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Торма Йожеф

**Торма Йожеф** () — (5 ноябрь 1943 йыл, Кечкемет, Венгрия — 23 апрель 2000 йыл, Будапешт), венгр төркиәтсеһе. Филология фәндәре докторы (1998). Бер нисә тел, шул иҫәптән башҡорт телен белгән.

## Биографияһы
1967 йылда Венгрияла Сегед университетын тамамлаған.

1969 йылдан алып (өҙөклөктәр менәнн) Аҙыҡ‑түлек сәнәғәте институтында уҡыта.

1986 йылдан — Сегед ҡалаһында Медицина университетында һәм Сит телдәр институтында мөдир булып эшләй.

1991 йылдан башлап Төркиәлә — Истанбул ҡалаһында Венгрияның генераль консулы, 1992 йылдан — Анкарала советник вазифаларын башҡара.

1994 йылдан Урта Азия республикаларында һәм Ҡаҙағстанда Венгрияның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе булып тора.

Торма Волга буйында, Финляндияла, Балҡанда, Кавказда һәм Молдовала эш сәфәрҙәрендә төрки  халыҡтары тормошон, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнә.

1978 йылда Башҡортостанға килә: БДУ‑ла башҡорт лингвистикаһы, диалектологияһы һәм Ислам хоҡуғы тарихы буйынса лекция курстарын тыңлай, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институында топонимик, диалектологик материалдар менән эшләй.

1981 йылда башҡорт диалектологияһы буйынса магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1984 йылдан алып этнография, диалектология һәм фольклор материалдарын йыйыу өсөн Башҡортостанға, Ырымбур өлкәһенә ғилми тикшеренеүҙәр маҡсаты менән килә, йыйылған материалдар нигеҙендә башҡорт һүҙҙәренең этимологияһы, антропонимика, демонология, йола ризыҡтары һәм башҡалар буйынса хеҙмәттәр яҙа.

1990 йылда Өфөлә төркиәтсе-ғалим Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең 100 йыллыҡ юбилейында уның ғилми мираҫы тураһында сығыш яһай.

## Ғилми хеҙмәттәре
200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
* Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса «Утҡа әйтәм» авторы (1997; Ф.Ғ.Хисамитдинова менән авторҙаш).
* "Башҡорт әҙәбиәтенең ҡыҫҡаса хрестоматияһы"н төҙөүсе (1979; икеһе лә — венгр телендә).
* Тарихи ҡарашҡа нигеҙләнгән башҡорт теленең диалекттары классификацияһы.
* Статьи по тюркской этнографии и башкироведению. Уфа, 2005.

## Тәржемәләре
* М.Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесын венгр теленә тәржемә итә (1979)

## Хәтер
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институы бинаһы диуарында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2002).Унда «В этом здании в 1977—1992 годах вел научные исследования известный тюрколог, специалист по башкирскому языкознанию и культуре, венгерский ученый доктор Иожеф Торма (1943—2000 гг.)» тип яҙылған..Таҡтаташты асыу тантанаһына ғалимдың улы Тамаш Торма ла килә

2000 йылда «Ғилем» нәшриәтендә венгр ғалимына бағышланған «Венгерский тюрколог Йожеф Торма» тигән библиографик китап донъя күрә

## Шулай уҡ ҡара
* Венгрҙар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «A tuznek mondom!» (A Baskir nepi orvoslas magikus elemeinek mai rendszere): монография. Budapest, 1997. 156 p. (соавт. Торма Йожеф).
* Йожеф Торма. «Утҡа әйтәм» (Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса) — Өфө, 1997 — (авторҙаш Ф.Ғ.Хисамитдинова)

## Һылтанмалар
* 
* ПОЛЮБИЛ БАШКИРИЮ ТОРМАhttps://ufa-gid.com/ocherki/polyubil-bashkiriyu-torma.html
Таганрог йәштәр һарайы

**Таганрог йәштәр һарайы** — Таганрогтағы муниципаль социаль-мәҙәни һәм мәғариф учреждениеһы

## Төҙөлөү тарихы
Таганрог йәштәр һарайы 2011 йылда элекке   Комбайн заводының  мәҙәниәт һарайы бинаһында ойошторола. .

2004 йылда Таганрог комбайн заводы хужаһы Мәҙәниәт йортоноң эшмәкәрлеген финанслауға хәле етмәгәс, бинаны «ИнтерРесурс»  фирмаһына һата, ул уны реконструкциялай башлай. 
Ҡала администрацияһының «ИнтерРесурс» фирмаһы менән  2004 йылға килешеү сиктәрендә фирма  Мәҙәниәт һарайы эргәһендәге территорияны  төҙөкләндереү һәм тәртиптә тотоу өсөн 900 мең һум аҡса бүлергә риза була.

Һуңынан  «ИнтерРесурс» фирмаһы Мәҙәниәт һарайын « Инвест-Үҙәк» банкынан алған кредит өсөн залог сифатында файҙалана.

Ҡала етәкселегенең  башланғысы буйынса  2008 йылда өлкә хакимиәте ярҙамы менән  бина шәхси хужанан муниципаль милеккә һатып алына, бының өсөн төбәк бюджеттан 100 миллион һум аҡса бүленә.

Ике  «муниципаль» һәм «шәхси» өлөшкә бүленгән ремонт   2010 йылдың авгусында башлана. «Муниципаль» ремонт өсөн  ҡала һәм өлкә бюджетынан 56 млн һумға яҡын аҡса бүленә. Шул тиклем үк аҡсаны ремонт өсөн «НЕО» кинотеатры һәм ресторан урынлашҡан Һарайҙың «шәхси» өлөшө  инвесторҙары бүлә. Йәштәр һарайын  асыу тантанаһы  2011 йылдың 10 сентябрендә үтә.

2015 йылда Йәштәр һарайында байтаҡ майҙанды биләүсе коммерция арендалаусыһы ҡала суды тарафынан коммуналь түләүҙәрҙе түләргә тейеш була. Был килешеүгә ул күп йылдар ҡуртым хаҡын түләгән, түләүҙәр  йылына  6 миллиондан алып 7  миллион һумға тиклем тәшкил иткән. Коммуналь түләүҙәрҙе үҙе һәм был эре арендалаусы өсөн һарай үҙе түләгән, өҫтәүенә,  йыш ҡына  аҡса етмәгән, һәм  муниципаль учреждение   бурыслы булып ҡалған. Был мәсьәлә  оҙаҡ ваҡыт судта  хәл ителә, әлегә яҡтар килешеүгә барырға  ҡарар итмәй, һәм төп арендалаусы ай һайын   өҫтәмә рәүештә 450 мең һум түләргә тейеш була.

## Бина
Октябрь түңкәрелешенә тиклем  был бина урынында 274-се запас полктың   казармалары урынлаша. Проект эштәренең башы 1923 йылға ҡарай. Проект авторы — архитектор М.Ф. Покорный. Бина — архитектурала конструктивизмдың сағыу өлгөһө. Үҙ планында бина ҡайырғыс гайка асҡысын  — тыныс  хеҙмәт  символын хәтерләтә. Металсылар клубы  Таганрог инструменталь  заводы менән берлектә төҙөлә (артабан — Таганрог комбайн заводы) һәм  «Ҡыҙыл ҡаҙансы» заводы. Клубты Таганрог йәштәре хәҙерге һөт заводы урынында һүтеп алынған Изге Архангел Михаил сиркәүенең кирбестәренән төҙөй. Материал һәм аҡса етмәй, шуға күрә тимер бетон урынына бина кирбестән төҙөлә.  Фасады штукатурлана. Төп инеү урынында  вестибюлдең ярымтүңәрәк фасады һәм икенсе ҡаттың фойеһы иғтибарҙы йәлеп итә. Өсөнсө ҡаты  1960-сы йылдарҙа өҫтәп төҙөлә. Метал тәҙрә тыштары бинаның торлаҡ йорт түгеллегенә баҫым яһай

## Йәштәр һарайы
Йәштәр һарайында,  25 ғинуарҙа  Рәсәй студенттары көнөндә  иң яҡшы студенттарға Таганрог мэрының  традицион тантаналы рәүештә  исемле стипендиялар тапшырыу тантанаһы үткәрелә.

## Йәштәр һарайы директоры

* 2011 йылдан алып — С. И. Федянина

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Таганрогского дворца молодёжи
* 
* Виртуальная экскурсия по зданию Дворца молодёжи (2011)

## Сығанаҡтар
Цезарь (кинотеатр, Алматы)

**«Цезарь»** —  Алматыла 2003 йылдан башлап эшләүсе кинотеатр.

## Тарихы
2003 йылдың июлендә Алма-Атала совет осоронан һуңғы тарихи дәүерҙә икенсе кинозал асылды. Яңы «Цезарь» кинотеатры менән тантаналы таныштырғанда презентация, билдәле ҡаҙағстан артисы Асанали Ашимовҡа ҡыҙыл таҫманы киҫеү һәм аҡ күгәрсен осороу хоҡуғы бирелә. Кинотеатр залы 250 урынға эйә, шуларҙың 26 VIP-урын.

Кинотеатр менән бер бинала казино урынлашҡан булған. Һуңғараҡ Капчагай һәм Боровое махсус уйын зоналары булдырыу менән бәйле, ул ябылған.

Кинотеатр тематик фестивалдәрҙе даими үткәреү майҙансығы була. Мәҫәлән, 2010 йылда немец, 2012 — израиль, 2014 — япон, 2017 — венгр киноһы фестивалдәре үткән.

## Олег Борецкийҙың киноклубы
2003 йылда кинотеатрҙа Олег Борецкийҙың ҡаҙағстан кинотәнҡит проекты башланған. Киноклуб сентябрҙән июнгә саҡлы эшләй. «Цезарь» кинотеатры 250 урынға иҫәпләнгән, шуларҙың 80 — клубы ағзаларыныҡы, ә ҡалғандары — бөтә теләгәндәр өсөн. Бер айға тематик теҙмә төҙөлә, һәм был билдәле бер тематиканы төрлө яҡлап солғап алыу мөмкинлеген бирә.

Тамашасылар фильмды ҡарау ғына түгел, улар буйынса фекер алышыуҙа ҡатнаша, үҙ ҡараштарын әйтә һәм үҙ-ара фекер уртаҡлаша. Киноклубтың репертуары билдәле, стандартҡа тура килмәгән, шулай уҡ фестивалдә еңеүсе фильмдар буйынса формалашҡан. «Цезарь» кинотеатрында тематик фестивалдәр үткәреү ваҡытында клубта фильмдарҙы эшләгән һәм уларҙа уйнаған актёрҙар тамашасыларҙың һоруҙарына яуап биргән һәм улар менән бәхәс ойошторған махсус ултырыштар үткәрелгән .

## Иҫкәрмәләр
Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы

**Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы** (; 19 июнь 1961 йыл — 17 апрель 2004 йыл) — бүрәт шағиры, тәржемәсе. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бүрәт һәм урыҫ телдәрендә яҙа, бүрәт, монгол, урыҫ һәм иҫке монгол телдәренән тәржемә итә 

## Биографияһы
Рәхмәт Шәйҙулла улы Шәймәрҙәнов 1961 йылдың 19 июнендә хәҙерге Бүрәт Республикаһының Джида районы Инзагатуй ауылында тыуған. Дорджи Банзаров исемендәге Бүрәт педагогия институтын тамамлаған.

«Хараасхай» («Ҡарлуғас») балалар әҙәби журналының, артабан «Байкал» журналының хеҙмәткәре була, Бүрәт радиоһы корреспонденты, Бүрәт Республикаһы Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләй.

## Әҫәрҙәре
### Шиғырҙар
* «Мори урилдаан» (Ат сабыштырыу) 
* «Сэдьхэлэй уянга» (Күңел тәүбә) 
* «Унаган» (Ҡолон)
* «Хурим түрын хаһа» (Туйҙар миҙгеле) 
* «Үлгын дуун» (Сәңгелдәк йыры)
* «Бусалгын дуун» (Ҡайтып йыры)
* «Хатарша басаганда» (Бейеүсе ҡыҙ)
* «Түрүүшынгээ шүлэг тухай» (Тәүге шиғырҙары тураһында)
* «Хабарай дурдалга» (Яҙҙы данлайым)
* «Арбан хоёр зула» (Ике биҙәк)
* «Табан худаг» (Биш ҡоҙоҡ)
* «Элһэн эрхи» (Ҡомло тиҫбе)

### Йыйынтыҡтары
* «Хүгжэмэй эхин» (Музыка башлана, 1990)
* «Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд» (Һайланған кис, 2004). 
* «Эрхи» (Тиҫбе)

## Иҫкәрмәләр
Славолюб Эдуард Пенкала

**Славолюб Эдуард Пенкала** (хорв. Slavoljub Penkala Eduard; 20 апрель 1871 йыл —5 февраль 1922 йыл) — хорват инженер-химигы һәм уйлап табыусыһы, поляк, йәһүд һәм нидерланд сығышлы. Беренсе хорват самолетын конструкторлаусы һәм 80-дән ашыу уйлап табыуҙар авторы булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Липтовски-Микулаш ҡалаһында (ул саҡта — Венгрия короллеге, хәҙер — Словакия) 1871 йылдың 20 апрелендә тыуған. Уның атаһы, Пекать Францишек, милләте буйынса поляк, ә әсәһе, Мария Ханнел, — голланд ҡатыны. Вена университетында һәм Дрезден техник университетында (1898 йылда тамамлай) химия фәнен өйрәнә. Аҙаҡ Кошицала химик етештереүҙә эшләй. 1900 йылда ғаиләһе менән бергә Загребҡа күсеп килә (ул саҡта — Хорватия һәм Славония Короллеге, шулай уҡ Австро-Венгрияның өлөшө), бында яңы Ватанына ихтирам йөҙөнән үҙенең исеменә *Славолюб* («Славянофил») исемен өҫтәй. 1904 йылда король техник супервизоры итеп тәғәйенләнә (хорв. nadzornik kraljevski tehnički).

Пенкала патентлаған беренсе уйлап табыуҙар — термос һәм әйләнеп торған теш щеткаһы. Иң билдәләләре — механик ручка (1906) һәм ҡаты ҡаралы перо ручкаһы(1907), шулай уҡ кеҫәгә ручканы беркеткән клипса. Башҡа уйлап табыуҙар, патенттар һәм яҡшыртыуҙары араһында — анод батареяһы, тимер юл шпалдары һеңдермәһе (пропитка), йомшаҡ йыуыу сараһы, вагон тормоздары, манометр, динамометр һәм расходомер. Шулай уҡ турбин тәгәрмәстәре, вертолет пропеллерҙары һәм һауа яҫтығындағы караптың һыҙмалары билдәле, улар әлеге механизмдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем булған.

1908 йылда Пенкала осоу аппаратын төҙөй башлай, унда махсус әҙерлекһеҙ һәр кем оса алған, сөнки уның менән идара итеү бик ябай булырға тейеш була. 1909 йылда патент аына, ә машина үҙе 1910 йылда әҙер була, һәм Драгутин Новак осоу аппараты менән ерҙән айырыла. Уйлап табыусы аппараттың конструкцияһын яҡшыртыу өҫтөндә эшен дауам итә, әммә уның менән идара итеү бик еңелдән булмай. Һуңыраҡ осоу һынауҙары барышында моноплан зыян күрә һәм Пенкала уның өҫтөндә эште туҡтата. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, самолет Хорватияла проектланған һәм осоуҙарҙы башҡарған беренсе аппарат була.

1906 йылда Пенкала ағалы-ҡустылы Эдмунд һәм Маурус Мостерҙар менән бергә *Penkala- Edmund Moster & Co*. компанияһына нигеҙ һала. Загребта Пенкала уйлап тапҡан ручкалар һәм һәм башҡа уйлап табылған нәмәләр етештергән фабрика төҙөлә. Тиҙҙән компания донъялағы яҙыу-һыҙыу кәрәк-яраҡтарын етештергән компаниялар араһында иң эреһе булып китә, ә механик ручкаһы 70 ил баҙарында уңыш яулай.

Эдуард Пенкала эш сәфәренән пневмония менән ауырып ҡайта һәм 1922 йылдың 5 февралендә Загребта вафат була. Мирогой зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Йома Йәмиғ (Евпатория)

**Йома йәмиғ мәсете** ((), шулай уҡ **Хан-Джами́** () —  Евпаториялағы йома йәмиғ мәсете, ҡаланың төп мәсете. Федераль әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекты.

## Урынлашыуы

Мәсет Евпатория ҡалаһының Ҡараев исемендәге паркы биләмәһендә урынлашҡан, ҡалҡыулыҡта, ул ярҙан да, диңгеҙҙән дә яҡшы күренә.

## Тарихы
Йома Йәмиғ мәсете Дәүләт I Гәрәй хан заманында Геҙләү (Гезлёв) биҫтәһендә 1552 йылда һалынған.

Мәсет төҙөлөп бөткән ваҡытынан күп тапҡырҙар үҙгәртелгән, реставрациялауҙар булған.  Бер нисә йыл элек мәсет бинаһын тулыһынса тергеҙеү буйынса, бөтә ғилми сығанаҡтарға һәм ҡағиҙәләргә ярашлы реставрация үткәрелгән.  Мәҫәлән, 1985 йылдауамында 1836 йылда һәм уға тиклем  1665 йылда емерелгән ике манара тулыһынса аяҡҡа баҫтырылған.

Совет власы йылдарында дини учреждение булараҡ ябылған һәм мәсет  ауыл хужалығы продукцияһы, һуңынан төҙөлөш материалдар келәте итеп файҙаланылған, 20  быуаттың 80 йылдар уртаһынан алып - архитектура ҡомартҡыһы һәм музейы, ә 1990 йылдарҙа диндарҙарға кире ҡайтарыла.

2014 йылдың авгусында элек Ҡырым мосолман диниә назараты структураһында  (ДУМК) эшләгән мәсет имамы, ДУМК составынан сығыуы һәм «Таврия мөфтиәте» буйһоноуына күсеүе тураһында иғлан итә . Был мөфтиәт структураларында, башлыса, хәбәшиҙәр эшләй. ОЙәмәғәт ағзаларын яңынан һайлау үткәргәндән һуң «Хан Йәмиғ» мәсетенең милке «Таврия мөфтиәте» ҡулына күсә. 2015 йылдың июлендә Ҡырым республикаһының Юғары Суды ДУМК-ның милеккә хоҡуғын раҫлай һәм «Таврия мөфтиәте» вәкилдәрен мәсеттән китеүен талап итә.

2016 йылда аласаҡ Рәсәй Банкыһы тарафынан «Рәсәйҙең архитектура ҡомартҡылары» серияһында мәсеткә бағышлап 3 һумлыҡ номиналлы    көмөш тәңкә сығарылған.

## Архитектураһы

Ғибәҙәтхана өҫкә табан киңәйтә барып һалынған, ихтимал, Истанбулдағы Ая-Суфия мәсете өлгө итеп алынғандыр. Архитекторы - Мимар Синан. Терәк өлөштәр эзбизташтан һалынған, әммә төп материал булараҡ ҡабырсаҡ тоҡомдар ҡулланып төҙөлгән. Мәсет — үҙәк көмбәҙле бина, планда квадратҡа яҡын, көнсығыш менән көнбайыштан, ике төкөтмә манара. Ике яруслы ҡабырғаларына һирәк тәҙрәләр ҡуйылған, улар ике ҡатлы галереяларҙы яҡтырта.Үҙәк зал 22 метр бейеклектә,16 тәҙрәле мөһабәт көмбәҙ менән ҡапланған.

Совет власы йылдарында Йома Йәмиғ СССР-ҙың Европа өлөшөндә берҙән-бер мәсет  күп көмбәҙле мәсет булған. 
2015 йылдың октябренән мәсет федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттарына индерелгән һәм Рәсәй мәҙәни мираҫ объекты тип иғлан ителгән.

## Галерея

Файл:Juma-Juma-inside.jpg|Йәмиғ мәсете эсе
Файл:Eupatoria, Juma-Jami Mosque, Yevpatoria, Crimea.jpg|Мәсеткә ингән урын 
Файл:MeczetPiatkowy2.jpg|Миһраб
Файл:MeczetPiatkowyGrob1.jpg|Мәсет алдындағы ҡәбер ташы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Иванов А. В. Евпатория: путеводитель. — Севастополь: Библекс, 2006. — 64 с ISBN 966-8231-67-8

## Һылтанмалар

*  
* Свежие снимки и номера телефонов на сайте города 
*  
*
Закруткин бюсы (Семикаракорск)

**Закруткин бюсы** — Ростов өлкәһенең Семикаракорск ҡалаһында яҙыусы, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1982), өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951) Закруткин Виталий Александрович бюсы

## Тарихы
Семикаракорск ҡалаһында ҡаланың һәм райондарҙың бер нисә билдәле кешеһе: яҙыусы. А. Закруткиндың, яҙыусы Б. Н. Куликовтың, төҙөүсе  А. Араканцевтың, балыҡ тотоу хужалығы  етәксеһе И. В. Абрамовтың бюстары ҡуйылған. Был бюстарҙың авторы  Семикаракорск ҡалаһынан скульптор һәм  рәссам Иван Иванович Масличенко.

Ҡалала Закруткин проспекты һәм Ленин урамы киҫелешендә яҙыусы В.А.Закруткиндың бюсы ҡуйылған. 

Виталий Александрович Закруткин   1908 йылдың 14 мартында Ҡырым ҡалаһы  Феодосияла   уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Ун йәшендә малай крәҫтиән   хеҙмәтенә өйрәнә. 1929 йылда уның ғаиләһе Алыҫ Көнсығыш станцияһына йәшәргә китә. 

Виталий Александрович 1932 йылда М. И. Калинин исемендәге Благовещен педагогия институтын тамамлай. 1933 йылда әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.  1936 йылда А.И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтында аспирантура тамамлай, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Ростов дәүләт педагогия институтында  рус әҙәбиәте кафедраһында мөдир булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында армия һәм фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып хеҙмәт итә.  Һуғышитан һуң В,М. Молотов  исемендәге Ростов дәүләт университетында һәм Ростов дәүләт педагогия инстиутында  доцент булып эшләй. «Академик Плющев», «Сотворение мира» әҫәрҙәрен,  «Матерь человеческая»,  «Без вести пропавший» һ.б. повестарын яҙа.  

1984 йылдың 10 октябрендә вафат була. Ростов өлкәһенең Кочетовская  станицаһында  ерләнгән. Яҙыусы исеме менән Семикаракорск ҡалаһында проспект, Кочетовская  станицаһында урам аталған.

## Тасуирламаһы
Виталий Александрович Закруткиндың бюсы тигеҙһеҙ китаптар өйөмө рәүешендәге   бетон постаментҡа ҡуйылған.   Постаменттың аҫҡы өлөшөндә   яҙыусының әҫәрҙәре темаһына алтын буяу менән буялған барельеф үтәлгән.

Һәйкәл эргәһе төҙөкләндерелгән.

## Һылтанмалар

* Семикаракорск. Бюсты известных земляков
* Семикаракорск. Известные люди. 
* Известные земляки
* Выставка художника И.И. Масличенко 
* Бюст В.А. Закруткину- писателю-земляку
Куликов бюсы (Семикаракорск)

**Куликовтың бюсы**  — Ростов өлкәһенең  Семикаракорск ҡалаһында  яҙыусы Куликов Борис Николаевичтың бюсы.  2007 йылда асылған. Бюстың авторы — И. И. Масличенко.

## Тарихы
Куликовтың бюсынан  тыш Семикаракорск ҡалаһында ҡала һәм райондарҙың бер нисә билдәле кешеләре  яҙыусы. А. Закруткин, төҙөүсе  А. Араканцев, балыҡсылыҡ хужалыҡ етәксеһе В. Абрамовтың  бюсы ҡуйылған Был бюстарҙың авторы  скульптор һәм рәссам Иван Иванович Масличенко.

Яҙыусының бюсы 2007 йылдың 23 сентябрендә Семикаракорскта Пионер майҙанында ҡала көнөндә   асыла.

Б. Н.  Куликов   Семикаракорская станицаһында тыуған.  Мәктәптә, Ростов дәүләт университетының тарих факультетында уҡыған, шунан һуң Семикаракорск ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән.

Университетта уҡыған йылдарында яҙа һәм әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Куликовтың беренсе китабы «Шиғырҙар» 1964 йылда «Молодая гвардия» нәшриәтендә баҫылып сыға.  60-сы йылдарҙа  ул «Сенокосная пора» (1968), «Вербохлёст» (1968),  70-се йылдарҙа  – «Чудный месяц» (1972), «Поле Куликово» (1973), в 80-е — «Удаль» (1983), «Вольница» (1984) шиғырҙар йыйынтығының авторы була.  Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре тыуған ҡалаһы Семикаракорскҡа  арналған. Шулай уҡ хикәйәләр һәм повестар яҙа.  1975 йылда   «Мои дорогие люди» проза китабы 1976 йылда   «Быстрина» китабы сыға.

Төрлө йылдарҙа Б. Куликов Кустанай  өлкәһендә,  Алтайҙа  эшләй, ләкин һәр ваҡыт тыуған ҡалаһына ҡайта. Яҙыусыға ҡунаҡҡа яҙыусылар Василий Шукшин, А Ларионова,  Н. Рыбников һ. б. килеп йөрөйҙәр

Яҙыусы һәм шағир  исеме менән Семикаракорск ҡалаһында  урам аталған. Йыл һайын август аҙағында ҡалала  Б.Н.Куликов иҫтәлегенә арналған  «Куликов  авгусы» кистәре үтә, 2007 йылдан алып йыл һайын «Куликов көҙө» байрамы үтә. Хәтер көнөндә яҙыусы һәйкәле янына  ҡала халҡы йыйыла һәм уның  шиғырҙарын уҡый.

## Тасуирламаһы
Яҙыусы Борис Николаевич Куликовтың бюсы кирбес  постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл менән йәнәш таш киҫәге урынлашҡан, уның тигеҙ йөҙлөгөндә яҙыусының шиғыры яҙылған:«Откуда я? С Дона! Где высь да простор, где сладкие звоны Семикаракор, где поле широко, работа красна, где песня далёко-далёко слышна...»

Һәйкәл эргәһе төҙөкләндерелгән.

## Һылтанмалар

* Семикаракорск. Бюсты известных земляков
* Семикаракорск. Известные люди. 
* Известные земляки
* Выставка художника И.И. Масличенко 
* Бюст Б.Н. Куликову- поэту и писателю, нашему земляку 
* Запечатлённый Борис Куликов

## Иҫкәрмәләр
Атып үлтерелгән тыныс халыҡҡа һәйкәл (Константиновск)

**Атып үлтерелгән тыныс халыҡҡа һәйкәл** — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында Фрунзе урамындағы һәйкәл

## Тарихы
XX  быуаттың 60-сы йылдарында Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһының төньяҡ ситендә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Константиновск ҡасабаһының немец оккупацияһы ваҡытында атып үлтерелгән халыҡҡа һәйкәл урынлашҡан.

Атып үлтерелгәндәрҙең күпселеге урындағы халыҡ түгел, ә балалары менән ҡасаҡ йәһүдтәр була. 1942 йылдың йәйендә ҡасаба эргәһендә бер нисә окоп ҡаҙыла. Урындағы халыҡты атыуҙан алда беренселәрен окопҡа йөҙҙәре менән ҡуялар. Атыуҙан алда халыҡ араһынан бер кеше, Александр Воробьев немецтарға боролоп ҡысҡыра: «Ҡәбәхәттәр, балаларҙы йәлләгеҙ!». Автомат тыҡылдауы ҡысҡырыусыларҙың тауышын өҙә.

## Тасуирламаһы
Ҡалалағы атып үлтерелгән халыҡҡа ҡуйылған һәйкәл ҡатмарлы композицияға эйә. Ҙур булмаған металдан ҡойолған аҡ постаментта һәйкәлдең ҡара стелаһы тора. Постаментта ҡара таяҡ һәм алтын ялатылған вертикаль бағана менән тәре ҡуйылған. Тәре уртаһында ураҡ һәм сүкеш менән ҡара венок тора. Стеланы биш мөйөшлө алтын йондоҙ ослай.

Композицияның бейеклеге алтын йондоҙға тиклем 180 см тәшкил итә. Һәйкәлдең төп стелаһында бронза мемориаль таҡтаташ беркетелгән, унда былай тип яҙылған: «13 ир-егет, 14 ҡатын-ҡыҙ һәм 18 бала ерләнгән».

Үҙ ваҡытында атып үлтерелгән алты кеше билдәле була. Стелала уларҙың исемдәре яҙылған: И. Ф. Васильковский, партияның район комитеты инструкторы Александр Иванович Воробьев, Г. И. Жиленков, В. Г. Давыдов, А. И. Савкина, А. А. Исаев, М. И. Осипова.

Һәйкәл алдында 100 х 100 см ҙурлыҡтағы ҡәбер ташы, 100 х 50 см күләмле ике бәләкәй ҡәбер ташы, клумбалар урынлашҡан. Һәйкәл Волгоградта төҙөлә. Һәйкәл семәрле тимер рәшәткә менән уратып алынған.

Константиновск ҡалаһында һәйкәлде атып үлтерелгән И. Ф. Васильковскийҙың улы Дмитрий Иванович Васильковский XX быуаттың 60-сы йылдарында ҡуя

## Әҙәбиәт
* Крюков В.Память.//Донские огни.-2005.-5 февраля.(Памятник по ул. Фрунзе)

## Һылтанмалар
* Памятники г. Константиновска
* Памятник мирным жителям, расстрелянным во время оккупации поселка Константиновского
* Воинское захоронение город Константиновск ул. Фрунзе
Ихтилал майҙаны (Таганрог)

**Ихтилал майҙаны** —  Таганрогтағы майҙан.

## Географияһы
Ихтилал майҙаны  Фрунзе урамы,  Смирнов тыҡрығы, Октябрь урамы  һәм  унан сыҡҡан Тимер юл вокзалы фасады менән сикләнгән

## Тарихы
Элекке Йәрминкә майҙаны территорияһында   урынлашҡан, ул хәҙерге Ихтилал майҙаны сиктәрендә Йәрминкә тыҡрығына (хәҙер Гоголь тыҡрығы) тиклем һуҙылған. 1860 йылға тиклем көтөүлек булған. 

Тимер юлы һәм вокзал төҙөлөү менән йәнәш территория тиҙ төҙөлә башлай. Гимназия урамы яғынан (хәҙер Октябрь урамы) майҙанды Архангел-Михаил сиркәүе ихатаһы, Рафтопуло ҡунаҡханаһы бинаһы,  А.Белов йорто (хәҙер ҡала радиоүҙәге)  сикләй.  
Бөгөнгө ҡала-ара автовокзал урынында урман складтары урынлашҡан, мискәселек тауарҙары менән сауҙа булған. Бөтә Вокзал яны майҙаны сауҙа урынына әүерелгән, унда тиҫтәләгән кибеттәр булған. Уларҙың береһендә  1873 йылдың йәйендә ағалы-ҡустылы гимназистар Александр һәм Антон Чеховтар сауҙа иткән.  Йыл һайын үтә торған йәрминкәләр вокзалға тиклем яҡынайған, һәм шуға күрә   «Йәрминкә майҙаны» төшөнсәһе баштағы участканан (хәҙерге Гоголь һәм Смирнов тыҡрыҡтары) әлеге Ихтилал майҙанына күсә. Майҙан уртаһында ҡала  эшоптарының береһе  урынлаша (ябай таганроглылар ярлылар өсөн ашханаларҙы шулай тип атағандар), ә йәрминкә көндәрендә төрлө балагандар һәм каруселдәр үтә. Зыярат тыҡрығы яғынан  1910 йылда   «Һарытау» трактиры һәм насар даны менән Дрейттың ҡуналҡа йорто урынлаша. Бөтә был ҡоролмалар   1930 йылдарҙа һүтеп алына, майҙандар төҙөкләндерелә башлай. 

1935 йылда бында скульптор Д.Якерсондың Ленин һәйкәле һәм сквер булған. Ошо уҡ йылда 1918 йылдың ғинуарындағы ҡораллы ихтилал иҫтәлегенә Ихтилал майҙаны тип атала. Был исем дә үҙләшмәй, таганроглылар майҙанды Вокзал яны майҙаны тип атауын дауам итә. Ҡабаттан Ихтилал майҙаны  1958 йылдың 13 февралдә раҫлана.  1976 йылда бында «Паровоз» һәйкәле ҡуйыла.

## Һәйкәлдәр

* Ленин Һәйкәле. Скульптор Д.Якерсон. 1935 йылда ҡуйылған. 1941 йылда немец оккупанттары юҡ итә
* «Паровоз» һәйкәле

## Хәҙерге торошо
1990 йылдарҙа  Вокзал яны арауығында магазиндар, кафетерийҙар,ресторандар төҙөлә  

2002 йылдан  2005 йылға  тиклем Ихтилал майҙаны архитектор П.В. Бондаренко проекты буйынса  реконструкциялана. Реконструкцияның төп маҡсаты булып «Сауҙа рәттәре» баҙары буйлап Смирнов тыҡрығы буйынса транспорт  ағымын кәметеү менән бәйле   майҙан аша машиналарҙың бер яҡлы хәрәкәте өсөн яңы   автоюл  булдырыу тораМайҙанда үҙҙәренең нөктәһе булған эшҡыуарҙар ООО&nbsp;«Воддорстрой» төҙөлөшөндә әүҙем ҡатнаша.

2012 йылда  вокзал бинаһы  алдында Божья Матерь  Ҡазан иконаһы сиркәүе төҙөлә. Яңы биналар һәм ҡоролмалар төҙөлөшөнөң өйөмө   архитектура өлкәһендәге белгестәрҙең  тәнҡитенә дусар була, улар яңы төҙөлөштәр араһында майҙан  «юҡҡа сыҡҡан» тип иҫәпләй.
*

## Галереяһы

Файл:2013 Taganrog chasovnya Kazansk 01.jpg|Божья Матерь Ҡазан иконаһы сиркәүе 
Файл:Locomotive monument at the Vosstaniya Square, Taganrog 2.jpg| «Паровоз» һәйкәле, һулдан күренеш
Файл:Locomotive monument at the Vosstaniya Square, Taganrog 1.jpg| «Паровоз» һәйкәле, уңдан күренеш


## Сығанаҡтар
Олимпия (стадион, Донецк)

**«Олимпия»** — Украинаның Донецк ҡалаһындағы стадионы, «Шахтер» футбол клубының элекке аренаһы. «Олимпия» спорт комплексының төбәк бүлеге.

## Тарихы
Элек стадион «Локомотив» тип аталған. Уны 1955 йылдың йәйендә төҙөй башлағандар. Стадиондың архитекторҙары Е. Ревин һәм В. Голубков. Донецк тимер юлының 1-се «Дорстроймонтажтрест» механизацияланған участкаһының төҙөүселәре ер эштәрен башлай. Стадиондың трибунаһы 35 000 урынға иҫәпләнгән була. План буйынса стадион 1956 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш була. Әммә «Локомотив» үҙ ҡапҡаһын 1958 йылдың 13 авгусында ғына, беренсе сираты — ялан һәм трибуналарҙың 32 секторынан 20 мең тамашасылыҡ 13-е тапшырылғас аса. 2003 йылда һуңғы реконструкциялау үткәрелгәндән һуң стадионда Украинаның йәштәр йыйылма командаһы матчтары, Донецк «Металлургының» эске һәм Европа Кубогы матчтары үтә, ә 2003 йылдың мартынан 2009 йылдың авгусына тиклем, «Олимпия» стадионында Донецк «Шахтеры» эске уйындар үткәрә.
Шулай уҡ үҙ ваҡытында стадионда пушка торған, ул ялан хужалары гол индергән ваҡытта конфетти аттырған булған.

## Евро 2009
2009 йылдың йәйендә стадионда үҫмерҙәрҙең Европа чемпионаты 2009 матчтары үтә. Стадионда төркөм этабының 3 матчы, ярым финал һәм финал уйындары үткәрелә. Финал матчында үҙ тарихында тәүге тапҡыр Украина йыйылма командаһы Англия йыйылма командаһын еңеп, Европа чемпионы була.

; Төркөм этабы

* 21 июль, 12 800 тамашасы, Украина — Словения — 0:0
* 24 июль, 7 438 тамашасы, Украина — Англия — 2:2 (1:1)
* 27 июль, 4 300 тамашасы, Швейцария — Украина — 0:1 (0:0)

; Ярымфинал

* 30 июлдә, Англия — Франция — 3:1 (1:1) (1:1)

; Финал

* 2 август, 25 100 тамашасы, Англия — Украина — 0:2 (0:1)

## Галерея

Файл:РСК Олимпийский.JPG|Челюскинец урамы яғынан фасад
Файл:анонс РСК Олимпийского.JPG|Иң тәүге уйындар анонсы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Локомотив (футбол клубы, Донецк)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Бардеёв

**Бардеёв** (, , , ) — Словакияның көнсығышында урынлашҡан ҙур булмаған ҡала . Халҡы — 32 мең тирәһе кеше.

## Тарихы

Ҡала 1247 йылда  тәүге тапҡыр венгр короле Бела IV грамотаһында телгә алына . Моғайын, ҡалаға нигеҙҙе немец колонистары һалғандыр. 1376 йылда король Людовик I Бөйөк ҡалаға короллектең ирекле ҡалаһы статусын бирә.  Шунан алып ҡала күкрәп үҫә башлай, әммә XVI быуатта  төрлө эпидемияларға, янғындарға дусар була, шулай итеп, Бардеёв  ҡалаһы бик оҙаҡҡа бөлгөнлөк хәлендә ҡала. 

Икенсе донъя һуғышынан һуң Чехословакия властары ҡаланы ҡабаттан үҫтерә башлай. Индустриалләштереү үткәрелә, тарихи ҡомартҡыларҙв тергеҙеүгә күп иғтибар бүленә. 1986 йылда ҡала тарихи ҡомартҡыларҙы тергеҙгән өсөн Европа премияһына лайыҡ була һәм  ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.

Бардеёвтың төп үҙенсәлеге — халҡының дүрттән бер өлөшөнөң православ динендә һәм униаттар булыуы.

## Иҫтәлекле урындары

* Ҡала ҡәлғәһе
* Ҡала ратушаһы
* Ратуша майҙанының готик-ренессанс ансамбле
* Изге Эгидий Базиликаһы
* «Бардеёв купеле» минераль сығанаҡтары

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Кале, Франция
*  Могилев, Беларусь Республикаһы
*  Молде, Норвегия
*  Ческа-Липа, Чех Республикаһы
*  Пршеров, Чех Республикаһы
*  Микулов, Чех Республикаһы
*  Тячев, Украина
*  Горлице, Польша
*  Замость, Польша
*  Ясло, Польша
*  Крыница-Здруй, Польша

## Шулай уҡ ҡара

* Русины
* Шариш
* Келер, Бела
* Список словацко-русинских названий населённых пунктов

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар
Ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтары мемориалы

**Ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтар мемориалы** — Ростов өлкәһенең Морозовск ҡалаһында  һәйкәл

## Тарихы
Рәсәйҙә ҡытай эшселәре һәм белгестәре Беренсе донъя һуғышы башында барлыҡҡа килә, ул ваҡытта батша хөкүмәте уларҙы тыл эштәренә, емерелгән күперҙәрҙе йүнәтеү эшенә  вербовкалай. 1917 йылда Февраль революцияһынан һуң ҡытайлылар Ҡыҙыл гвардия сафына инә, һуңынан революцион хәрби отрядтар ойоштора. Граждандар һуғышы ваҡытында  1918 йылдың яҙында Беренсе Владикавказ ҡытай отряды тип аталған ҡытай отряды ойошторола, һуңынан ул 33-сө Кубань дивизияһының   292-се Дербент  полкы батальоны тип үҙгәртелә. Батальон яҡшы тормош эҙләп илдәрен ташлап киткән һәм Рәсәйҙә төпләнгән ҡытай эшселәре һәм крәҫтиәндәренән ойошторола. 

1919 йылдың йәйендә батальон Волга һәм Донда аҡ гвардеецтар менән һуғыша. 1919 йылдың июнендә Дербент полкы Морозовск станицаһы районында  дошман менән һуғыш алып бара.   (хәҙер Морозовск ҡалаһы). Аҡ атлылар ҡытай батальонына  һөжүм яһай, ләкин бында улар фронтты йырып сыға алмай. Үҙ позицияларын ныҡлы яҡлап, ҡытай батальоны ҡыҙылгвардеецтары дошмандың һөжүмен кире ҡаға. Яуҙа һәләк булған яугирҙәрҙе Морзовсктан    7 километр алыҫлыҡтағы тимер юл разъезы эргәһендә  ерләйҙәр.Һуғыштан һуң һәләк булған яугирҙәрҙең кәүҙәһен үҙәк майҙанға туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләйҙәр. 

1958 йылдың 2 ноябрендә  Ростов өлкәһенең  Морозовск ҡалаһында туғандар ҡәберлегендә Граждандар һуғышы ваҡытында Ҡыҙыл Армия сафтарында һуғышҡан ҡытай батальоны яугир-интернационалистарының һәйкәле ҡуйыла. 

292-се интернациональ полктың ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтары һәйкәле Морозовсктың ҡала паркына инеү урынында туғандар ҡәберлегендә ҡуйылған. 

Һәйкәл биш мөйөшлө ҡыҙыл йондоҙ менән осланған 16 метр бейеклектәге обелисктан ғибәрәт. Обелискта  ҡытай һәм рус телендә алтын хәрефтәр менән ике табличка ҡуйылған, унда  "1919 йылдың июнендә бында Морозовск станицаһында совет власы өсөн барған алышта һәләк булған ҡыҙылармеец-интернационалистар   ерләнгән." тип яҙылған. Яҙыуҙар Ҡытай гербы әйләнәһендә яҙылған. Ваҡыт үтеү менән ҡытай телендәге  табличкалар  юҡҡа сыға, ҡабаттан барлыҡҡа килә, шул уҡ ваҡытта  дата һәм ваҡиғалар яҙылышында айырмалар була.

## Һылтанмалар

* Мемориал красноармейцам китайского батальона .
* Мемориал красноармейцам китайского батальона
* Бойцам-интернационалистам
* Памятник-обелиск «Дружба» 

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙағстан (кинотеатр)

**«Ҡаҙағстан»** — 1957 йылдан алып 2008 йылға тиклем эшләгән Алматының элекке махсуслашҡан кинотеатры.

## Тарихы
«Ҡаҙағстан» кинотеатры 1957 йылда ҡаҙаҡ милли орнаменты элементтары менән биҙәлгән типовой бинала асыла. Ҡаҙаҡ ССР-ында был ике тамаша залы булған беренсе кинотеатр була. Һәр залдың һыйҙырышлылығы 380 урын тәшкил итә. Икенсе ҡатта буфет менән ял итеү залы урынлаша. Кинотеатрҙың беренсе директоры В. Самойлов була.

Кинотеатр стереофильм күрһәтеү өсөн махсус ҡорамалдар менән, йәғни 3D-технологиялар ҡулланып йыһазландырыла, ул СССР-ҙа Мәскәү, Ленинград, Киев һәм Әстерхандан ҡала бишенсе бындай кинотеатр була. 1964 йылда беренсе стереофильм күрһәтелә. Ошо уҡ осорҙа йәйге майҙансыҡ эшләй, унда хроника-документаль һәм фәнни-популяр фильмдар күрһәтелә.

1981 йылда кинотеатрға 1 миллиондан ашыу тамашасы килә. 1990-сы йылдарҙа кинотеатрҙа стереофильмдар күрһәтелә.

Кинотеатрҙа башлыса балалар аудиторияһына иҫәпләнгән фильмдар күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта «ТЮЗ» ҡабатлап күрһәтеү кинотеатры була.

2000-се йылдар башында кинотеатр ихатаһы ҡаланың ваҡытлыса букинистик әҙәбиәт һатыу үҙәге булып, китаптар харабаһына әйләнә. Бер нисә йылдан хараба ябыла.

2008 йылдың 20 авгусынан кинотеатр бинаһы реконструкциялауға ябыла, уға тиклем ветерандар өсөн хәйриә (бушлай) киносеанстар үткәрелә.

Әлеге ваҡытта кинотеатр бинаһында паб (бина эсендә йәки унан ситтә эсеү өсөн алкоголле эсемлектәр һатыусы ойошма) эшләй. Бинаны һүтеү ҡурҡынысы бар, сөнки компания хужалары Алатау һәм Байконур кинотеатрҙарын һүтеп улар урынына McDonald’s төҙөгән.

## Иҫкәрмәләр
Изге Карапет сиркәүе (Дондағы Ростов)

**Изге Карапет  сиркәүе** (әрм. ) — Дондағы Ростовта әрмән сиркәүе. Әрмән зыяраты (Пролетар) территорияһында урынлашҡан.

## Тарихы
Изге Карапет сиркәүенә 1875 йылда  (архитекторы В.В. Сазонов) нигеҙ һалынған,  1881 йылда 11 июлендә изгеләндерелгән. Ғибәҙәтхананың төҙөлөү  тарихы 1871 йылда вафат булған Нахичеван  дворяны Аладжалова Акулина Погосовна менән бәйле.   А. П. Аладжалова  үҙенең мираҫын әрмән зыяратында Иоанн Крестителгә бағышлап сиркәү төҙөргә, , уның эргәһендә хәйриә йорто булдырыу, ярлы әрмән ғаиләләре өсөн өйҙәр төҙөргә  васыятнәмә яҙып  ҡалдыра. Аладжалова сиркәүҙең көньяҡ-көнбайыш стенаһы аҫтында ерләнә.

## Экстерьеры
Изге Карапет сиркәү  композицияһы базилика һәм тәре-көмбәҙле ғибәҙәтхана формалары берләшмәһендә төҙөлгән. Фасадтарының биҙәлешендә семәрле таш деталдәре менән традицион әрмән мотивтары күҙәтелә. 

Фасадты биҙәүҙә аркада мотивы өҫтөнлөк итә. Ғибәҙәтханала өс инеү урыны — көньяҡ, көнбайыш һәм төньяҡ — тәреләр менән тамамланған перспективалы порталдар менән биҙәлгән.  

## Интерьеры
Изге Карапет   сиркәүе — оҙаҡ ваҡыт ҡалала  әрмән стилендә төҙөлгән  берҙән-бер сиркәү булып ҡала (2011 йылда асылған Сурб Арутюн сиркәүенән тыш). Эске йыһазландырыуы башҡа сиркәүҙәрҙәге һымаҡ. Сиркәүенең иконостасы  сәтләүек ағасынан  «аний» стилендә эшләнгән. Диуарҙары орнаментлы гипс медальондары рамдары менән биҙәлгән, улар эсенә фрескалар урынлаштырылған.  

Сиркәүҙең үҙәк иконаһы   һикәлтәле подиумда урынлаша.  Тәүге ысын фрескалары медальондарҙа һәм рамдарҙа урынлаштырылған. Улар ыҡсымлығы,  ябайлығы һәм һоро-зәйтүн төҫөндәге колоритының нәзәкәтлеге менән таң ҡалдыра.   

## Ҡомартҡылары
Күпмелер ваҡыт ғибәҙәтханала боронғо Сурб Хачтың таш тәреһе (хачкар) һаҡланған

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Г. Есаулов, В. Черницына, Архитектурная летопись Ростова-на-Дону, Ростов-на-Дону, 1999.
* В. Лобжанидзе, Г. Лаптев, Путешествие по Старому Ростову, Ростов-на-Дону, 1997.
* В. Лобжанидзе, Г. Лаптев, В. Кустов, Путешествие по Старому Ростову, Ростов-на-Дону, 2001, часть 2.
* Фото армянских церквей в разных городах мира

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Армянская апостольская церковь
* Список армянских храмов мира
* Список армянских храмов России
* Нахичевань-на-Дону
Баҡы телебашняһы

**Баҡы телебашняһы** () — Әзербайжан баш ҡалаһы Баҡыла урынлашҡан 310 метр бейеклегендәге ҡоролма.  Әзербайжандағы иң бейек ҡоролма, донъяла бейеклеге буйынса   34-се урындағы телевизион башня.

Комплекс  СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы һәм  Әзербайжан ССР-ы Элемтә министрлығы заказы буйынса СССР Элемтә министрлығының Дәүләт проект  институты тарафынан проектлана. 

Төҙөлөш 1979 йылда башлана. Проектҡа ярашлы, ул 1985 йылда тамамланырға тейеш була. Әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында   комплекста төҙөлөш эштәре тотҡарлана.  Телебашня төҙөлөшө 1993 йылда дауам иттерелә һәм 1996 йылда комплекс тантаналы асыла.  

2008 йылда телебашня реконструкциялана,  175 метр бейеклектә әйләнмә  ресторан асыла.

Restaurant of the Baku TV Tower.jpg|Баҡы телебашняһының 62-се ҡатында әйләнмә ресторан. Өҫтәлдәр һәм дивандар тәҙрәләр буйынан сәғәт йөрөшө буйынса әкрен генә  хәрәкәт итә. Яҡынса бер сәғәт эсендә тулы әйләнеш яһала


## Һылтанмалар

* Төн телебашняла яҡтылыҡ уйыны — видео YouTube

## Иҫкәрмәләр