open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Поляр көн

**Поляр көн** — Поляр түңәрәк артында ҡояш 1 тәүлектән оҙағыраҡ батмай торған осор. Поляр көн — экватор яҫылығының эклиптика яҫылығына ҡарата ауышлығы һөҙөмтәһе (ул 23°26′ тәшкил итә).

Иң ҡыҫҡа поляр көн яҡынса ике көнгә тигеҙ һәм ул, 66°33′ (поляр түңәрәге) киңлегенән ҡояш дискы радиусын һәм атмосфера рефракцияһын һанамайынса, 65°43′ киңлегендә күҙәтелә. Шулай итеп, поляр көндө поляр түңәрәктән бер аҙ көньяҡтараҡ ятҡан урындарҙа ла күҙәтеп була. Иң оҙон поляр көн полюстарҙа күҙәтелә — яҡынса 6 ай (Төньяҡ полюста яҡынса 18 марттан 26 сентябргә тиклем, Көньяҡ полюста яҡынса 21 сентябрҙән 23 мартҡа ҡәҙәр). Рефракция күренеше арҡаһында көн менән төн тигеҙләшкән көндәрҙә поляр көндө бер үк ваҡытта ике полюста ла күҙәтеп була. Полюс түңәрәктәр янында (тышҡы яғында) аҡ төндәрҙе күҙәтеп була.

## Поляр көнөн күҙәтеп була торған ҡалалар
•	Норвегия: Лонгйир, Тромсө.
•	Рәсәй: Апатиты, Билибино, Верхоянск, Воркута, Инта, Гаджиево, Дудинка, Заозёрск, Заполярный, Игарка, Кандалакша , Кировск, Ковдор, Кола, Лабытнанги, Мончегорск, Мурманск, Мезень, Нарьян-Мар, Норильск, Оленегорск, Островной, Певек, Полярные Зори, Полярный, Салехард, Североморск, Снежногорск, Среднеколымск, Усинск.

## Видеофайлдар

File:Polar Day's Night-HD.webm|Финляндияла поляр көн
File:Midnight sun on Lake Kolvitskoye.webm|Колвицк күлендә поляр көн
File:Solstice Timelapse - Day and Night in the Midnight Sun.webm|Поляр көн ваҡытындағы яҡтылыҡ


## Һылтанмалар
Итек (фильм)

**«Итек»** () — ҡыҫҡа метражлы совет телевизион фильмы. ХХ быуат урыҫ яҙыусыһы Антон Чеховтың шул уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса 1957 йылда төшөрөлгән.

## Сюжет
Фортепиано йүнәтеүсе Муркин, иртәнсәк йоҡоһонан торғас, көндә ҡуя торған урынында итеген таба алмай аптырай. Аяҡ кейемен эҙләү геройҙы көтөлмәгән хәлдәргә төшөрә, ул хатта трагик ваҡиғаларҙан саҡ ҡотолоп ҡала.

## Ролдәрҙә
* Михаил Яншин — *Муркин*
* Михаил Жаров — *Блистанов*
* Анастасия Георгиевская — *Шевелицына*
* Александр Сашин-Никольский — *Семён*
* Андрей Тутышкин — *Шевелицынаның ире (король Бобеш)*

## Фильмды төшөрөүсе төркөм
* Рәссам: Арнольд Вайсфельд.
* Тауыш операторы: Евгения Индлина.
* Фильмдарҙы эшләп сығарыу идаралығының баш оркестры уйнай. Дирижёры: Г. Гамбург.

## Һылтанмалар
Акшенцев Сергей Васильевич

**Акшенцев Сергей Васильевич** (24 май 1975 йыл) — спортсы. Янғын һүндереү-практик спорты буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2 дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы кавалеры.

## Биографияһы
Сергей Васильевич Акшенцев 1975 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ының  ҡалаһында тыуған.

«Динамо» ирекле спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе. Тренерҙары С. А. Адушкин, И. В. Бариев. 

Нефтеюганск ҡалаһында йәшәй.

2009, 2011 йылдарҙа донъя чемпионы, 2008 һәм 2011 йылдарҙа донъя чемпионатының көмөш призёры, биш тапҡыр Европа чемпионаты-2010 чемпионы, Европа чемпионаты-2007 бронза призеры. Янғын һүндереүселәр һәм ҡотҡарыусылар араһында күп тапҡыр халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе һәм призеры, шул иҫәптән: ябыҡ бинала янғын һүндереү-практик спорты буйынса Европа (2003) һәм Европа илдәре — CTIF ағзалары (2000) чемпионы, Азия илдәренең команда зачетында халыҡ-ара чемпионат еңеүсеһе (2003). Азия Кубогы рекордсыһы (2003).

Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Башҡортостан өсөн сығыш яһай, хәҙер Ханты-Манси автономиялы округы — Ханты-Манси АЙ-Югра командаһы өсөн сығыш яһай. Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының 3-сө янғын һүндереү часында эшләгән. «Ханты-Манси автономиялы округы — Югра буйынса Федераль янғынға ҡаршы хеҙмәтенең 20 отряды» дәүләт учреждениеһының 77-се часының янғынды иҫкәртеү төркөмө инспекторы.

Эске хеҙмәт подполковнигы.

Ҡушаматы — «Ишембай дауылы». 2 дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнгән. Әлеге ваҡытта янғын һүндереү-практик спорты буйынса Башҡортостан Республикаһы тренеры.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Старцев Михаил Гаврилович

**Старцев Михаил Гаврилович** (16 ноябрь 1938, Бөрө ҡалаһы — 5 декабрь, Өфө), инженер-төҙөүсе. БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙүсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почетлы төҙөүсеһе (1998).
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992) — Салауат районы Малаяҙ ауылындағы Салауат Юлаев музейы бинаһын проектлау һәм төҙөү өсөн.

Өфө юл техникумын тамамлағандан һәм армияла хеҙмәт иткәндән һуң «Башнефтезаводстрой»-ҙың 2-се һанлы төҙөлөш идаралығында мастер булып эш башлай. Уның бөтә артабанғы тормошо ошо киң билдәле төҙөлөш ойошмаһы менән бәйле була.
Өфө дәүләт нефть институтын 1983 йылда тамамлаған.
 
1962 йылдан алып «Башнефтезаводстрой» ААЙ‑нда: 1967 йылдан — прораб, 1972 йылдан — баш инженер, 1974 йылдан — 2‑се төҙөлөш идаралығында начальнигы, 1981 йылдан алып — идарасы урынбаҫары, 1986 йылдан — идарасы, 1989 йылдан — начальнигы, 1993 йылдан алып президент, 1996 йылдан башлап — генераль директор.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, 1999 йылдан алып, Михаил Старцев — Башҡортостан Республикаһының Сауҙа — сәнәғәт палатаһы рәйесе, 34 йыл дауамында көс түккән ойошмаһы менән бик әүҙем хеҙмәттәшлек итә, бай тәжрибәһен йәш төҙөүселәргә өләшә.
2001 йылдан — идара рәйесе советнигы; 2002 йылдан — «10-сы төҙөлөш‑монтаж компанияһы» ЯСЙ-нда директор урынбаҫары, 2008—2011 йылдарҙа — директор.

М. Г. Старцев етәкселегендә республика сәнәғәт һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнешле объекттары, шул иҫәптән «Башҡортостан» сауҙа үҙәге, Башҡортостан Республикаһы профсоюздары Федерацияһы Советы бинаһы, Өфөнөң 18-се ҡала дауаханаһы корпусы, Төньяҡ автовокзал, Салауат Юлаев музейы һәм башҡалар төҙөлә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙүсеһе (1995)
* Рәсәй Федерацияһының почетлы төҙөүсеһе (1998).
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* Салауат Юлаев ордены (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87  Скончался прославленный строитель Башкортостана Михаил Старцев
* http://www.bashinform.ru/news/593281-skonchalsya-proslavlennyy-stroitel-bashkortostana-mikhail-startsev/
* http://viperson.ru/people/startsev-mihail-gavrilovich Старцев Михаил Гаврилович — биография
*
Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы

**Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы** (23 ноябрь 1903 йыл — 2 ғинуар 1975 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, педагог-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1955), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). Ике Ҡыҙыл Байраҡ (икеһе лә 1943), 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
**Сәғит**(ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — **Сәғид**) Рәхмәт улы Әлибаев 1903 йылдың 23 ноябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Яманһары ауылында тыуа (хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы).

1926 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.

1926—1928 йылдарҙа БАССР-ҙың Йылайыр кантонында Баймаҡ һәм Мөхәмәтйәр мәктәптәре директоры була.

1929—1932 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең мәҙәниәт бүлеге мөдире.

1932 йылда Н. К. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә академияһын тамамлай.

1932—1936 йылдарҙа Ырымбур башҡорт педагогия техникумы директоры була. Шул уҡ ваҡытта Ырымбур юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә — уҡытыусы.

1936—1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы мәктәптәр бүлеге инструкторы.

1937—1938 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы мәғариф халыҡ комиссары.

1941—1945 йылдарҙа 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, полк командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары.

1946—1954 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәғариф министры.

1954—1959 йылдар — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты директоры.

1959—1966 йылдарҙа — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы директоры.

СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1974 йылдың 2 ғинуарында вафат була. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Яманһары ауылында Сәғит Әлибаев урамы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960);
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (икеһе лә 1943);
* 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) һәм башҡалар.

## Библиография
* Школы Башкирской АССР (Прошлое, настоящее и пути дальнейшего развития). Уфа, 1966.

## Әҙәбиәт
* ''Алибаев Тагир.'' История комиссара  // Журнал «Бельские просторы».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Матисов А. К., Филимонов М. А.'' Общество «Знание» Республики Башкортостан в лицах. — Уфа, 2010.
Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы

**Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы** (14 ноябрь 1957 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).

## Биографияһы
Гөлнур Карамат ҡыҙы Хәмитова 1957 йылдың 14 ноябрендә Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы Техпоселок ауылында тыуған.

1965—1975 йылдарҙа Көйөргәҙе районының Таймаҫ ауылындағы мәктәптә уҡый.

Урта белем алғас, 1975 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) уҡырға инә. Был юғары уҡыу йортоноң филология факультетын 1979 йылда тамамлай һәм туған мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта.

Шул ваҡыттан бирле Гөлнур Хәмитова 2001 йылда Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты яҙыусы Рәшит Солтангәрәев исеме бирелгән, ә 2010 йылдың октябренән «гимназия» статусы алған урта уҡыу йортонда рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1990 йылдан тыуған яҡты өйрәнеү, 2005 йылдан яҙыусы Рәшит Солтангәрәев музейҙарын етәкләй.

## Ҡаҙаныштары
* Рәсәй Федерацияһы Президенты гранты (2007)
* Гөлнур Хәмитованың уҡыусылары төрлө йылдарҙа һәм төрлө кимәлдәрҙә үткәрелгән бәйгеләрҙә, конкурс һәм олимпиадаларҙа ҙур
уңыштарға өлгәшә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йөрәгеңде балаларға бирәм, тиһәң // «Юшатыр» гәзите, 2011, 23 август.
* Таймаҫ — арҙаҡлылар төйәге // «Башҡортостан» гәзите, 2010, 2 декабрь.
* Тормош йәмен хеҙмәттә табалар // «Юшатыр» гәзите, 2008, 8 июль.
* Гел йылмай, гел ҡара күҙҙәремә // «Юшатыр» гәзите, 2008, 8 март.
* Сельская школа не скудеет на таланты // «Куюргаза», 2007, 9 августа. 
* Абдуллина Л. Солтангәрәев исемендәге мәктәп бар Башҡортостан тигән ҙур илдә // «Йәшлек» гәзите, 2006, 21 ноябрь.
* Иң лайыҡлыларға Рәсәй президенты премияһы // «Йәшлек» гәзите, 2006, 12 октябрь.
* Я — счастливая женщина // «Куюргаза», 2006, 7 марта. 
* Тыуған яҡҡа һөйөү тәрбиәләй // «Юшатыр» гәзите, 2005, 25 август.
Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы

**Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы** (27 июль 1953 йыл) — совет журналисы. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). 

## Биографияһы
Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы Арыҫланова 1953 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Үрге Этҡол ауылында тыуған.

1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Совет Башҡортостаны» гәзитендә башлай. 1981 йылдан — «Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәре, 2001 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире.

Башҡорт энциклопедияһы журналист тураһында шулай итеп яҙа:Социаль һәм әхлаҡи-этик проблемалар буйынса, Башҡортостан Республикаһы халҡын медицина хеҙмәтләндереүе мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр серияһы авторы Башҡортостан хөкүмәте 2013 йылдың июлендә журналистың 60 йәшен билдәләне/

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия (2001).
* Бөтә Рәсәй иң яҡшы әҫәргә конкурсының «Еңеп сығыу» номинацияһында лауреат була (2010)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).

## Әҙәбиәт
* Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы//Башҡорт энциклопедияһы. 7 т./Баш мөхәррир. Илһамов М. А. Том 1 : А — Б. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2005. — 624 б.: илл.: карт. 191. б.
* Ишимбайская энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=2015|страницы=76|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}

## Иҫкәрмәләр
Хирургия (фильм, 1939)

**«Хирургия»** — совет ҡыҫҡа метражлы аҡлы-ҡаралы нәфис фильмы. Ленинград ҡалаһының Ленин орденлы «Ленфильм» киностудияһы 1939 йылда режиссёр Ян Фрид тарафынан ХХ быуаттың урыҫ яҙыусыһы А. П. Чеховтың «Хирургия» һәм «Сельские эскулапы» (Ауыл табибтары) хикәйәләре буйынса төшөрөлгән.

СССР-ҙа фильмдың премьераһы 1939 йылдың 30 апрелендә үтә.

## Сюжет
Бер ваҡыт земство дауаханаһында эшләгән табибтың эштә булмауы арҡаһында дауаханала уның урынында эшләп ҡалған фельдшер пациенттарҙы ҡабул итә. Дауахана табибы өйләнергә китә, ә уның урынында ауырыуҙарҙы фельдшер Курятин ҡарай. Ошо көндәрҙең береһендә сиркәү дьягы Вонмигласов дауаханаға килә. Уның теше бик ныҡ һыҙлай башлаған була. Дьяктың тешен ҡарағандан һуң, Курятин уны һурып алырға була. Дьякты ҡысҡыртып оҙаҡ ыҙалағандан һуң, фельдшер пациенттың боҙоҡ тешен һындыра. Ошо процедура ваҡытында фельдшер менән пациент пыр туҙып талашып китә.

## Ролдәрҙә
* Игорь Ильинский — *фельдшер Глеб Глебыч*
* Иван Москвин — СССР халыҡ артисы. — *дьяк Ефим Вонмигласов*
* Екатерина Корчагина-Александровская — СССР халыҡ артисы — *Марья Заплаксина*
* Василий Меркурьев — *бас тауышлы Михайло Измученков*
* Валентина Телегина — *ашнаҡсы*
* Константин Злобин — *Егорыч*

## Фильмды төшөрөүсе төркөм
* Сценарийҙы яҙыусы һәм ҡуйыусы — Яна Фрида
* Композитор — Николай Тимофеев
* Каритнаның директоры — В. Левицкий
* Оператор — Соломон Беленький (титрҙарҙа күрһәтелгән исеме — С. Белинский)
* Рәссамдар — Павел Зальцман, Семён Малкин
* Тауыш операторы — Константин Гордон
* Монтаж буйынса ассистент — А. Фролова
* Грим һалыусы — Василий Горюнов
* Комбинациялап төшөрөү:Рәссам — А. ПетроваОператорҙар — Георгий Шуркин, А. Цырков
* Режиссёр ассистенттары — П. Кальварская, Владимир Яковлев
* Оператор ассистенттары — А. Быстров, В. Перекислов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Хирургия»  Аннотированный каталог фильмов киностудии «Ленфильм» 1918—2003.
*  
* 
*
Ҡәмәр

**Ҡәмәр** (фарсы һүҙе) — башҡорт ир-егеттәренең ҡаптырмалы, алтын-көмөш, уҡа-мәрйен менән биҙәлгән яҫы традицион билғауы.

Ҡәмәр ир-егеттәрҙең байрам (туй) кейеменең бер элементы булған. Ҡаптырмаһына һуғып биҙәк төшөрөлгән, төрлө төҫлө таштар менән биҙәлгән.

Ҡәмәр эшләү өсөн сағыу биҙәкле буҫтау, бәрхәт һәм ебәк ҡулланылған. Билғауҙы башҡорт орнаменттары сигеп, көмөш уҡа, көмөш йә алтын йүгертелгән еҙ тәңкә, аҡыҡ, фирүзә, ынйы менән биҙәгәндәр. Елән һәм камзул өҫтөнән йөрөткәндәр. 

Затлы ҡәмәрҙе юртаҡҡа йә ике һыйырға алыштырғандар.
Ҡәмәргә оҡшаш билғауҙар ҡаҙаҡ, татар, үзбәк һәм башҡа көнсығыш халыҡтарында булған.

## Һылтанмалар
* 
* Башкиры зауралья: история культуры и быта  Знамя труда. Общественно-политическая газета Кунашакского района. 01.08.2013

## Иҫкәрмәләр
Антипов-Каратаев Иван Николаевич

**Антипов-Каратаев Иван Николаевич** (13 сентябрь 1888 йыл — 3 июль 1965 йыл) — тупраҡ белгесе, профессор. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Тажик ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1951). Тажик ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Иван Николаевич Антипов-Каратаев Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәнәй ауылында тыуған. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1927 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.

1926 йылдан алып, ҡырҡ йыл буйы, В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтында (Мәскәү) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1931 йылда институтта тупраҡтың физика-химия лабораторияһын ойоштора.

1936—1951 йылдарҙа — Вахш тупраҡ-мелиорация станцияһының, ә 1951 йылдан — Тажик ССР-ы Фәндәр академияһының тупраҡты өйрәнеү институты ғилми етәксеһе.

20 йылдан ашыу Мәскәү дәүләт университетының профессоры. Халыҡ-ара тупраҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте ағзаһы (1957 йылдан). Тажик ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1946).

Иван Николаевич Антипов-Каратаев 1965 йылдың 3 июлендә Баҡы ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 10.06.1945)
* миҙалдар
* Тажик ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* В. В. Докучаев исемендәге премия (1964)
* Г. М. Димитров исемендәге премия (Болгария)
* «Граждандар хеҙмәте өсөн» ордены (Болгария, 1961) — «Болгария тупраҡтары» эше өсөн (1960)

## Хеҙмәттәре
* Тупраҡ коллоидтары һәм уларҙы өйрәнеү методтары, Л., 1930 (А. И. Рабинерсон менән берлектә)
* Ҡырым дәүләт ҡурсаулығы һәм эргәһендәге ерҙең тупрағы, «В. В. Докучаев исемендәге тупраҡ институты хеҙмәттәре», т. 7, 1932 (Л. И. Прасолов менән бергә)
* СССР-ҙа тоҙло тупраҡтар мелиорацияһы, М., 1953 (В. Н. Филиппова һ. б. менән бергә)
* Тупраҡтың физик-химик үҙенсәлектәрен заманса тикшереү ысулдары, вып. 1-3, М.—Л., 1945—1948 (мөхәррир һәм авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Иван Николаевич Антипов-Каратаев // Почвоведение. — 1965. — № 9.
* *Симулин А. М. Антипов-Каратаев // Чувашская энциклопедия. Т. 1: А—Е. — Чебоксары, 2006. — С. 112.*
* * Антипова-Каратаева И. Н., Мотузова Г. В. Иван Николаевич Антипов-Каратаев. — М.: Наука, 2008. — 178 с. *

## Һылтанмалар
*   
* Антипов-Каратаев Иван Николаевич (1888—1965), тупраҡ белгесе, Тажик ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1951) Рәсәй Фәндәр акадмияһының архив сайтында
* Антипов-Каратаев Иван Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Сыуашстан Республикаһының милли китапханаһы: И. Н. Антипов-Каратаевтың тыуыуына 120 йыл
Иван Денисовичтың бер көнө (фильм)

**«Ива́н Дени́совичтың бер көнө»** (, ) — кинофильм, Александр Солженицындың шул уҡ исемдәге повесы буйынса төшөрөлгән.

Фильм Швецияла 1970 йылда, АҠШ-та 1971 йылда күрһәтелә башлай.

Солженицын үҙе фильмды 1974 йылда ғына ҡарай ала.

Финляндияла продюсер Йорн Доннер фильмды 1972 йылда күрһәтеүгә сығарырға итә, тик Финляндияның фильмдарҙы классификациялау советы рөхсәт бирмәй, һәм был ҡарар 1972 йылдың 25 майында Финляндияның Юғары административ суды тарафынан раҫлана. Фин телевидениеһында «Один день Ивана Денисовича» фильмы бары тик 1994 йылда ғына күрһәтелә.

1972 йылда фильм BAFTA премияһына «Приз Объединённых наций» номинацияһында тәҡдим ителә.

Фильмды Солженицын яҙған лагерь шарттарына тура килгән Норвегияла төшөрәләр. Фильмдың сценарийы бөтөнләй тиерлек әҫәрҙең тексынан йыраҡлашмаған, бары тик геройҙарҙың ғына исемдәре, төп геройҙыҡынан тыш, бик һирәк телгә алына — сценарий авторы Роналд Харвуд бының менән сюжетҡа мөмкин тиклем дөйөмләштерелгән характер бирергә иткән..

1976 йылдың 9 мартында француз телевидениеһының «Les dossiers de l'écran» программаһында тапшырыуҙы алып барыусының : …Һеҙ үҙегеҙ, Александр Исаевич, әҫәрегеҙҙең экранлаштырылыуына нисек ҡарайһығыҙ?-тигән һорауына — Солженицын былай тип яуап бирә:
Фильмдың режиссёры һәм актёрҙары, үҙ күҙҙәре менән күрмәгән, үҙ елкәләрендә татымаған әсе лагерь тормошон, ундағы 10, хатта 25 йылға хөкөм ителгән, ҡайһы саҡ шул срокты үтә алмай вафат булған тотҡондарҙың хәлен һүрәтләүгә бик яуаплы ҡарап, үҙ алдарында торған бурысты намыҫ менән үтәгән. Лагерь тормошоноң ҡайһы бер деталдәре урынына еткерелмәгән, әлбиттә, ә быныһы инде көнбайыш иле кешеләренең совет лагерҙарын күҙ алдына ла килтерә алмауы менән бәйле, шуға күрә был деталдәр дөйөм картинаны боҙмай. Мәҫәлән, тотҡондарҙың куфайкалары бик таҙа, актерҙар артыҡ тулы кәүҙәле, ә лагерҙағы үлем менән тормош араһында йөрөгән кешеләрҙең барыһы ла йонсоу, ябыҡ, хәлһеҙҙәр. Фильмдағы баракта йылы, унда, мәҫәлән, латыш ялан аяҡ ултыра, ә совет лагерында былай ултырһаң — туңып үләсәкһең. Былар барыһы ла, ваҡ ҡына етешһеҙлектәр, ә иң кәрәклеһе- һеҙҙең көнбайыш кешеләренә совет тотҡондарының ауыр хәлен дөрөҫ итеп, етерлек дәрәжәлә аңлата алыуығыҙ..

## Сюжет
Фильмдың сюжеты Солженицындың повесын ҡабатлай. Фильмдағы ваҡиғалар 1951 йылда бара. Унда лагерь тормошоноң, «иң ябай совет лагеры тотҡононоң, ГУЛАГ-тың уртаса һалдатының — рус крәҫтиәне һәм һалдаты Иван Шуховтың» бер кнө һүрәтләнә. РСФСР Уголовный кодексының 58-се статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырылған сәйәси тотҡондарҙың (улар араһында элекке Коммунистар партияһы етәкселәре, Ҡыҙыл Армия командирҙары, интеллигенттар, ябай эшсе һәм рядовой яугирҙәр бар) иртәнән алып төнгә тиклемге режим буйынса төньяҡ Ҡаҙағстандағы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерындағы тормошо, совет лагерҙарындағы ҡаты ауыр шарттарҙа уларҙың нисек тотолоуы дөйөмләштереп күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рекламный трейлер фильма
* Donner: Solzhenitsyn oli räjähde : Интервью Йорна Доннера о запрете фильма в Финляндии
Ортикова Екатерина Михайловна

**Екатерина Михайловна Ортикова** — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр.

## Биографияһы
1921 йылда Чувашские Алгаши ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1933 йылдан — хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлектә. 1933—1976 йылдарҙа — колхоздың ауыр ялан эштәрендә, уңыш йыйыуҙа, «Шутово» предприятияһы торфяницаһы, Шумелино торфпредприятиеһында стахановка-ҡырҡыусы, РСФСР-ҙа беренсе булып миҙгел эшен тапшырыусы, Шумерлиның төрлө ҡала предприятиеларында төрлө вазифаларҙы башҡарыусы.

СССР-ҙың Юғары Советының 2-се саҡырылыш депутаты булып һайлана.
«Отличник местной топливной промышленности РСФСР» билдәһе, Сыуаш Республикаһының Юғары Совет Президиумы Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

2010 йылдың 4 декабрендә Шумерлыла үлә.

## Һылтанмалар
* Ортикова
Архангел суйын иретеү заводы

** Архангел суйын иретеү заводы** — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Архангел ауылы биләмәһендә 1899—1903 йылдарҙа эшләгән суйын иретеү заводы.

## Географик урыны
Завод Аҫҡын (Инйәр йылғаһының ҡушылдығы, Эҫем йылғаһы бассейны) йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан 75 саҡрым көньяк-көнсығышта урынлашҡан.

## Завод тарихы
1899 йылда бер төркөм Мәскәү фабриканттары (В. А. Горбунов, С. И. Шегляев и А. Ф. Моргунов) Өфө «Тимер мәғдәне ятҡылығын эксплуатациялау өсөн йәмғиәт» ойоштора, был йәмғиәт Архангел баҡыр иретеү заводынан 1,5 км алыҫлыҡта, Стәрлетамаҡ өйәҙендәге тимер мәғдәне ятҡылығынан мәғдән сығара башлай.

1899 йылдың декабрендә завод эшләй башлай, сеймал сифатында заводтан 26-34 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан рудниктан килтерелгән һоро тимер мәғдәне ҡулланыла. Завод ҡорамалы: 93 куб. метр һәм 68 куб. метр күләмле 2 домна мейесе, Каупер системаһына ҡараған 3 һауа йылытҡыс, һауа таҙартҡыс, ике цилиндрлы һауа өрҙөргөс компаунд-машина, һыу балансында эшләүсе 4 күтәрмәле вертикаль колошниковый күтәргестәр, локомобиль менән Блек руда онтағысы, 4 цилиндрлы пар ҡаҙаны, насос ҡулайламаһы, механик оҫтахана, химия лабораторияһы, кирбес заводы, күмер мейесе. Электр яҡтылығы иҫке Архангел баҡыр иретеү заводы быуаһындағы һыу турбинаһында эшләүсе динамо-машинанан килә.

1903 йылда завод, йәмғиәт банкрот тип иғлан ителеү сәбәпле, эшләүҙән туҡтай.

### XXI быуат
Әлеге ваҡытта заводтан һибелгән шлак ҡына ҡалған. Завод урынында паркет фабрикаһының етештереү һәм административ биналары урынлашҡан.

## Заводтың етештереүсәнлеге
1900 йылда яҡынса 500 мең бот суйын иретелә, ә 1901 йылда — 900 меңдән ашыу, 1902 йылда — 624 мең бот, 1903 йылда — 283 мең бот.

## Иҫкәрмәләр
Захар-Калита

**«Заха́р-Калита́»**  — хикәйә. Урыҫ яҙыусыһы Александр Солженицын 1965 йылдың ноябрендә яҙған. Яҙыусы 1963 йылдың авгусында Рязань — Михайлов — Ясная Поляна — Епифань — Куликово яланы — Ранова йылғаһы — Рязань маршруты менән велосипедта сәйәхәт яһаған саҡта алған тәьҫораттары тураһында яҙа.

Әҫәр сюжетының үҙәгендә яҙыусының Куликово яланына барғанда алған тәьҫораттары тора.

Был хикәйә (тағын да башҡа өс хикәйә менән бергә) «Огонёк», «Октябрь», «Литературная Россия», «Москва» журналдарына баҫырға бирелә, ләкин уны бер журналда ла баҫып сығармайҙар. «Известия» гәзите «Захар-Калита» хикәйәһен баҫырға ала, ләкин артабан хәрефтәрҙең әҙер йыйылмаһы таратыла, шунан һуң хикәйә «Правда» гәзитенә таршырыла.  Әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегенең мөдире Н. А. Абалкин тарафынан әҫәрҙе баҫтырып сығарыу тыйыла. Хикәйә «Новый мир» журналында (1966, № 1) баҫылып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *А. Солженицын* . Тексты рассказов на официальном сайте Александра Солженицына.
* *Чалмаев В* . Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994.
Тере Баба кәшәнәһе

**Тере Баба кәшәнәһе** () — Шәйех Тере Баба кәшәнәһе, Гобустан районының Мараза ҡалаһында урынлашҡан.

## Архитектураһы
К. де Брюин һәм А. Олеарий көндәлектәрендә, шулай уҡ Б. Дорн хеҙмәтендә кәшәнә тураһында һүрәтләп яҙылған. Кәшәнә текә ҡаяла уйып эшләнгән майҙансыҡҡа ҡуйылған. Ҡоролма ике ҡатлы. Тәүге ҡатында — зал, унан һигеҙ мөйөшлө көмбәҙ вестибюленә үтеп була. Ҡаяла икенсе ҡатҡа менергә баҫҡыс уйып эшләнгән. Көмбәҙ осло башлы ярымшар рәүешендә, үҫемлек биҙәктәре төшөрөлгән тромптары бар.
Был урынға бәйле легендалар, риүәйәттәр бик күп. Тере Баба кәшәнәһе йыйылма мозаика менән биҙәлгән, шамаил ысулы менән бик матур итеп «Дәрүиш» тип яҙылған.

Баҡынан Шемахиға барған юлда, Мараза ауылында, XV быуатҡа ҡараған уникаль ҡомартҡы — ике ҡатлы кәшәнә-мәсет бар, ул «Тере Баба» кәшәнәһе тип атала, иҫке зыярат ҡаршыһында урынлашҡан. Оҙаҡ ваҡыттар бында Тере баба тигән әүлиә ерләнгән, һәм уның тәне серемәй тигән инаныс йәшәп килгән. Хәйер, был кәшәнәгә бәйле легендалар һәм кирмәттәр тураһында хикәйәттәр бик күп. Шуға күрә XVII быуаттан бында бик күп динлеләр һәм ҡыҙыҡһыныусылар килә. Кәшәнә ҡаяға уйып яһалыуы менән үҙенсәлекле. Ул ерҙән күтәрелеп торған кеүек тәьҫир ҡалдыра. Кәшәнәнең архитектураһы теүәл һыҙатланышлы, ентекле эшләнгән, ҡараһыу ҡаяның тигеҙһеҙлектәре янында шып-шыма диуарҙар бик тантаналы булып күренә. Шуныһы ҡыҙыҡ, кәшәнәлә беренсе ҡат түгел, икенсеһе төп бүлмә тип һанала. Залға ингән ерҙә аяҡ кейемен сисәләр, ул һигеҙ мөйөшлө көмбәҙле итеп эшләнгән. Бынан ҡаяға уйып эшләнгән баҫҡыс буйлап икенсе ҡатҡа үтәләр. Зал майҙаны 15 квадрат метр самаһы — ярымшар рәүешле көмбәҙ менән ябылған. Кәшәнә диуарындағы йыназа яҙмаһында ширваншаһ шәйех Ибраһим I исеме телгә алына. Беренсе менән икенсе ҡаттарҙы билбау рәүешле биҙәкле һыҙат айырып тора. Кәшәнә һырыҡтырып эшләнгән ҡаяға әүлиә кәүҙәһе ятыр урын уйып эшләнгән.

Тере Баба кәшәнәһе архитектураһы тирәһендәге тәбиғәт бик матур. Бина үҙе ширван архитектураһы ҡанундарына ярашлы төҙөлгән, боронғо оҫталарҙың ҡулы менән барлыҡҡа килтерелгән хазина. Ҡомартҡы дәүләт ҡурсыуында.

Тере Баба кәшәнәһен кем һалғаны билдәле түгел, оҫтаның исем шәрифенән «… Һәжи оҫта улы» тигән яҙма өҙөгө генә күренә, шулай уҡ дата күрһәтелгән — 1402 йыл.

## Тарихи мәғлүмәттәр
Немец сәйәхәтсеһе Адамом Олеарий кәшәнә тураһында ошоларҙы яҙып ҡалдырған:

## Иҫкәрмәләр
Ишембай Аҡбирҙин

**Аҡбирҙин Ишембай** (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән). Ауыл 1940 йылда ҡала итеп үҙгәртелә. Исеме Ишембай Аҡбирҙин хөрмәтенә Ишембай тип аталған.

Әлеге ваҡытта ауыл — Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе.

## Биографияһы
Ишембай Аҡбирҙин юрматы ырыуынан булған.

Уның атаһы — Аҡбирҙе. Был хаҡта нәҫелдәре шәжәрәһенән билдәле:
* XXVI дәрәжә
796 :728 Аҡбирҙе
* XXVII дәрәжә
810 : 796 Ишембай.

*Ишембай Аҡбирҙин* ике ҡыҙ һәм һигеҙ ул атаһы: Мөхәмәтйән (1797—1834), Сәлимйән (1806 йылғы), Исмәғил (1815 йылдан), Вильдан (1808 йылғы), Әйүп (йәки Әюп) (1813 йылғы), Яҡуп (1818 й. т.) Исхаҡ (1828 йыл), Мөхәмәтғәле (1828 йыл тыуған).
А. З. Әсфәндиәров, Башҡортостан тарихсыһы, былай тип яҙа:
Ишембай Аҡбирҙин һәм уның балалары хәлле крәҫтиәндәр, йорт һәм кантон идараһы түрәләре булалар. Бер хужалыҡтан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына эйә була — ауыл башлығы, административ-полиция бурыстары йөкмәтелгән йорт десятнигы.

Урындағы фольклорҙа Ишем-бабай (Ишем олатай) булараҡ билдәле.

Уның исеме «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Ишем олатай» сауҙа маркаһы итеп ҡулланыла,.

Башҡорт халыҡ үҙәге «Юрматы» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе һәм депутат Рәхимов М. Ғ. Ишембай ҡалаһы урамдарының береһен уның исеме менән атарға тәҡдим итә.

Миниғәлей Яҡуповтың «Йөҙ башы, ауыл, Ишембай ҡалаһы» китабы (2005) Ишембай Аҡбирҙингә арналған.

## Иҫкәрмәләр
Бәләкәс кенәләр

**«Бәләкәс кенәләр»** — Александр Солженицындың проза менән яҙылған миниатюралар циклы. Ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре уларҙы «проза менән яҙылған шиғырҙар» тип атап йөрөтә.

## Яҙыу һәм баҫмалар
Миниатюраларҙың төп һәм күп өлөшө яҙыусы СССР-ҙа йәшәгән саҡта, 1958-1960 йылдарҙа яҙыла Миниатюраларын яҙыусы 1961 йылдың декабрендә «Новый мир» журналына баҫтырып сығарырға ебәрә, тик А. Т. Твардовский унан баш тарта:
Элекке килгәндәремдә мин Твардовскийға лагерь тураһындағы бер нисә шиғырҙарымды, «Бәләкәс кенәләрҙең» ҡайһы бер зыянһыҙыраҡтарын һәм «Ауыл үтә тоғролоҡло кешеһеҙ тора алмай» хикәйәһен килтергәйнем. «Бәләкәс кенәләрҙе» ул «ҡуйын дәфтәренә яҙып ҡуйылған запас» тип кенә ҡабул итте, уларҙың жанрын бөтөнләй тойманы.

Шунан һуң «Бәләкәс кенәләр» Самиздатта, ә 1964 йылда (авторға әйтеп тә тормайынса) «Грани» журналында (Франкфурт-на-Майне ҡалаһы, 1964, 56) баҫтырыла. Артабан миниатюралар Солженицындың әҫәрҙәр йыйылмаһы составында баҫылып сыға.

«Молитва» миниатюраһы тәүге тапҡыр «Вестник русского христианского движения» журналында (1966, 3 (81)) баҫыла. Автор әйтеүе буйынса, «Молитва» миниатюраһы яҙыусының әҫәрҙәрен самиздатта баҫтырып таратыусы Д. Воронянская арҡаһында баҫылып сыға:
Воронянская «Молитваны» донъя күләменә осороусы булды… 

Миниатюраларҙың ҡалған өлөшө автор Рәсәйгә әйләнеп ҡайтҡас 1996-1999 йылдарҙа яҙыла. Беренсе тапҡыр «Новый мир» журналында (1997, 1, 3, 10; 1999, № 7) баҫылып сыға, шулай уҡ Солженицын әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы составына индерелә. 1996 йылда «Новый мир» журналына «Бәләкәс кенәләрҙе» («Лиственница», «Молния», «Колокол Углича») тапшырған саҡта Солженицын : «Бары тик Рәсәйгә ҡайтҡас ҡына, мин уларҙы яҙып бөтөрөргә һәләтле булдым, ә тегендә(сит илдә) — яҙа алманым…» — тип әйтә.

## Йөкмәткеһе

### '''1958—1960'''

* Тын алыу
* Сегден күле
* Өйрәк бәпкәһе
* Шағир мәйетенең туҙаны
* Ҡарама бүрәнә
* Һыуҙағы сағылыш
* Тауҙарҙағы йәшенле ямғыр
* Невалағы ҡала
* Шарик
* Хәрәкәт ысулы
* Иҫке биҙрә
* Есениндың тыуған ерендә
* Колхоз рюкзагы
* Костёр һәм ҡырмыҫҡалар
* Беҙ үлмәбеҙ ул
* Яҡты көнгә ингәндә
* Ока буйлап сәйәхәт

### '''1963'''
* Доға

### '''1996—1999'''

* Ҡарағас
* Йәшен
* Сиркәү манараһы
* Углич ҡыңғырауы
* Ҡартайыу
* Оят
* Зәһәр эсемлек
* Иртә
* Япма
* Эңерҙә
* Әтәс ҡысҡырыуы
* Төнгө уйҙар
* Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу
* Рәсәй тураһындағы доға

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  — тексты рассказов на официальном сайте Александра Солженицына.
* *Чалмаев, В* . Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994.
*
Голдобин Сергей Анатольевич

**Голдобин Сергей Анатольевич** (22 сентябрь 1954 йыл — 21 ғинуар 2011 йыл) — архитектор. 1990—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының  почётлы (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1992) архитекторы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2000).  

## Биографияһы
Сергей Анатольевич Голдобин 1954 йылдың 22 сентябрендә Горький ҡалаһында (хәҙер Түбәнге Новгород) тыуған.

1976 йылда В. П. Чкалов исемендәге Горький инженерлыҡ-төҙөлөш институтын тамамлай.

«Башкиргражданпроект» институтының 5-се оҫтаханаһы архитекторы, 1981 йылдан алып архитектура төркөмө етәксеһе, 1979 йылдан — төп, 1984 йылдан — баш архитекторы.

1989 йылдан — «Архпроект» ЯАЙ-нда проекттарҙың баш архитекторы, 1990 йылдан — оҫтахана начальнигы, 2008—2010 йылдарҙа — генераль директор, бер үк ваҡытта 1990 йылдан башлап [Өфө дәүләт нефть техник университеты]]нда (ӨДНТУ) уҡыта.

Башҡортостанда беренсе булып йыш урынлашҡан һәм бейеклеге сикләнгән төҙөлөш проекттарын эшләй. 50-нән ашыу проект, шул иҫәптән Сәнғәт училищеһы ятағы, спорт һәм концерт залдары (1983), «Башсбербанк» ААЙ-ның сауҙа комплексы (1994), «Үҙәк баҙар» сауҙа-сервис комплексы (2002), «Башкирэнерго» ААЙ-ның адм. корпусы (2001), Президент Хакимиәтенең һөйләшеүҙәр залы интерьеры (1995; икеһе лә — авторҙашлыҡта) проекттары авторы. Күмертау, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Өфө (1980-се йылдар уртаһынан) ҡалаларында микрорайондар төҙөү; Үрге Сауҙа майҙанын һәм Каруанһарай бинаһын, Якутов И. С. исемендәге паркты, Галле округы урамын, ВДНХ комплексын (бөтәһе лә — Өфө) һәм башҡалар үҙгәртеп төҙөү проекттарына, шулай уҡ Германия ерендә авиаһәләкәттә һәләк булған Башҡортостан балаларына һәйкәл проектына етәкселек итә.

Уҡыусылары араһында — А. В. Давыденко.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) — «Архпроект» ижади-архитектура фирмаһы ябыҡ акционерҙар йәмғиәте хеҙмәткәрҙәре менән берлектә: Өфө ҡалаһындағы «Ҡунаҡһарай» сауҙа-эш комплексын үҙгәртеп ҡороу проекты өсөн.

## Һылтанмалар
*
Кәбеҫтә ашын дегет менән ағартмайҙар, уның өсөн ҡаймаҡ бар

**«Кәбеҫтә ашын дегет менән ағартмайҙар, уның өсөн ҡаймаҡ бар»** («Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана») — Александр Солженицын эссеһе, «Литературная газета» ла 1965 йылдың 4 ноябрендә баҫыла. Солженицынындың СССРҙа үҙгәртеп ҡороуға тиклем сыҡҡан берҙән-бер мәҡәләһе.

Эссе — академик В. В. Виноградовтың шул уҡ "Литературная газета"ла донъя күргән «Заметки о стилистике» хеҙмәте менән полемикаға ингән әҫәр. Солженицын әйтеүенсә, «Заметки о стилистике» «беҙҙең телде тойоуыбыҙҙы ауырлаштыра, яйлата, ә телде кәрәк урында әсеттермәй генә майлап та ебәрергә кәрәк». Эссенең атамаһы — урыҫ мәҡәле, ул В. И. Далдең «Толковый словарь живого великорусского языка» китабында аңлатылған мәҡәл.

Мәҡәлә яҙыусы өсөн иң ауыр, уның әҫәрҙәрен КГБ конфискациялаған саҡта (сентябрь, 1965 йыл) яҙылған. Һуңғараҡ Солженицын «Бодался телёнок с дубом» әҫәрендәге хәтирәләрендә былай тип яҙа:

…Бер нимәгә ҡарап тормаҫтан мин ҡуҙғала башланым. Хәҙер аңлауымса — дөрөҫ булмаған хәрәкәт эшләгәнмен. Үҙемдең стилемә һәм яратҡан әйберемә ҡаршы барғанмын. Үҙем тураһында кешеләргә белдереү өсөн «Литературная гәзитендә» академик Виноградов менән юҡҡа бәхәскә ингәнмен. Тел тураһындағы мәҡәләләрем күп булһа ла, мин уларҙы ашығыңҡырап яҙғанмын, һәм минең өсөн һис тә кәрәге булмаған гәзиттә… (Тағын да шуныһы: урыҫ телен бигерәк тә төрлө брошюралар яҙған Ленин кеүек белгестәр бөтөрөүе тураһындағы төп фекеремде йәшереп ҡалдырғанмын. Уйлап ҡараһаң, был мәҡәләмдең бар мәғәнәһе КГБ органдарына минең: «бына ҡарағыҙ, мин баҫылып сығам,— йәшәйем һәм һеҙҙән һис тә ҡурҡып тормайым!» — тип ҡысҡырыу ғына булды

## Шулай уҡ ҡара
* Русский словарь языкового расширения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Александр Солженицын. Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана
* Сергей Дмитренко. «Академик Александр Солженицын»
…Һинең өстағаныңды сайҡалта

**«…Һинең өстағаныңды сайҡалта»** — Александр Солженицындың әҙәби-публицистический этюды. Уны Александр Солженицын 1984 йылдың апрелендә, «Ҡыҙыл тәгәрмәс» тарихи романын яҙған саҡта барлыҡҡа килгән пауза ваҡытында яҙған. «Вестник РХД» журналында (№ 142, 1984) баҫылған. Рәсәйҙә беренсе тапҡыр «Новый мир» журналында (№ 5, 1991) баҫылып сыға.

Этюд «пушкинистика яҙыусыларының» ижади традицияһында яҙылған. Төрлө авторҙарҙың Пушкин тураһындағы әҫәрҙәр серияһы, шул иҫәптән, «Пушкин без конца» эссеһе һәм ныҡ шау-шыу ҡуптарған Андрей Синявскийҙың «Прогулки с Пушкиным» китабы сыҡҡандан һуң яҙыусы үҙенең был хеҙмәтен яҙа.

Этюдтың атамаһы — А. С. Пушкиндың «Поэту» шиғырынан алынған юл:

Был әҫәрендә Солженицын Пушкин ижадының төп проблемаларына һәм, ғөмүмән алғанда, урыҫ классик әҙәбиәте мәсьәләләренә ҡағыла.

## Фекерҙәр

А, И. Солженицындың «…Һинең өстағаныңды сайҡалта» этюды «Новый мир» журналында баҫылып сыҡҡас та, Андрей Синявский шунда уҡ «Чтение в сердцах» тигән эссене яуап итеп яҙа.

Әҙәбиәт тәнҡитсеһе Бенедикт Сарнов «…И где опустишь ты копыта?» (1994) мәҡәләһендә Солженицын үҙенең «Өстағанында…» Пушкинды үҙенең идеологик маҡсаттарына ҡулайлаштырып яҙған, ти.

Әҙәбиәт белгесе Лада Лукьянова (1999), «Өстағанда…» Солженицын «Шағирҙың яҡты исемен һаҡлаусы булараҡ сығыш яһай…»- тип иҫбатлай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Образованщина
* Наши плюралисты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Текст эссе «…Колеблет твой треножник»
Һарыһыу (күл)

**Һарыһыу** () (*Һары күл*) — Әзербайжандағы бик ҙур күл, Имишли һәм Сабирабад райондары биләмәһендә урынлашҡан.

Күл Имишли (*[[башҡортса]]* Емешле) һәм Сабирабад райондары аша Кура () йылғаһы буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Уның майҙаны 65,7 км², максималь оҙонлоғо — 22 км, максималь киңлеге — 3 км, тәрәнлеге 6 метрға етә. Был төбәктәге дүрт ҙур күлдең береһе, илдә иң ҙуры. Күлдең һыуы сөсө. Һарыһыу (Аҡкүл) тигән күлдән килгән ҡылымлыҡтан, ер аҫты һыуҙарынан һәм яуым-төшөмдән тулылана. Күлдән һыу Кура йылғаһына төшә. Һыуын Кураға ағыуҙы Мурадбейли һыу түгеүсе станцияһы көйләй.

## Күлде уратҡан тәбиғәт
Имишли районынан башланған күл бында Мил () һәм Муған тигеҙлектәре аша ағып үтә. Мил тигеҙлеге диңгеҙ кимәлендә ята. Ярымсүллек. Һауаһы ҡоро, йәйҙәре эҫе. Тәбиғәте Муғандыҡына оҡшаған.

Күл бер осо менән барып сыҡҡан Сабирабад районы Муған () тигеҙлегендә урынлашҡан. Тигеҙлек диңгеҙ кимәленән түбәндәрәк ята. Тупрағы көрәндең төрлө төҫөндә, ялан яҡҡа хас, урыны менән тоҙло. Бында үҫемлектәр донъяһы ярымсүллеккә ярашлы. Әрем, эфемерҙар, тоҙло ер үләндәре үҫә. Далаһында йәйрән, сысҡан, йылан һәм башҡа хайуандар осрай. Мамыҡ сәскән баҫыуҙар бар. Һуғарырға һыуҙы Һарыһыуҙан алалар.

Күл кеше йәшәгән райондарҙан шоссе менән айырылған, ул һыуҙы бысраныуҙан кәртәләп тора. Көньяҡ өлөшө элек нефть сығарғанда бысранып торған булған.

Һарыһыуҙың яр буйҙары һаҙмырт һәм һаҙлыҡтарҙан тора. Күлдәге һыу күләме яҡынса 60 млн м³. Яҙлы-көҙлө һыу кимәле күтәрелә. Ҡышҡыһын яҡынса 11 көн туңып тора. Һарыһыуҙың һыуы ныҡ ҡаты, көслө минералләшкән.

Күл һаҙанға һәм воблаға бай. Ҡоштар йылы яҡҡа киткәндә ошонда ҡунып китеүе менән әһәмиәтле (ҡоштарҙың миграцияһы). Күлдең уңайлы шарттары ҡышҡы осорҙа 300—350 меңләп ҡошто йәлеп итә.

Һарыһыу балыҡ тотоу һәм был яҡтың ҡоро тәбиғәтендә баҡсаларҙы һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу — ирригация өсөн файҙаланыла.

## Һарыһыу атамаһы гидронимдарҙа
Ҡаҙағстанда Ҡарағанда, Кызылорда һәм Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләре аша аҡҡан Һарыһыу тигән йылға бар. Төркиәнең Анталья ҡалаһында шулай уҡ ҙур булмаған йылға Һарыһыу тип атала. Уның да һыуы һары. Атама ҡаланың ошо йылға аҡҡан бер биҫтәһенә лә бирелгән. Чечняла, Ҡырымда ла шундай атамалы йылға һәм төбәк бар.

## Әҙәбиәт
* Мильская равнина // Словарь географических названий СССР / ГУГК, ЦНИИГАиК. — 2-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1983. — С. 159.
* Муганская равнина // Словарь географических названий СССР / ГУГК, ЦНИИГАиК. — 2-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1983. — С. 164
* Муганская равнина // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Azərbaycan İnzibati Ərazi Vahidləri 
* Информация на сайте mct.gov.az
Ел (хикәйә)

**«Ел»** ― хикәйә, урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолохов 1927 йылда яҙған.

## Баҫма тарихы
«Ел» хикәйәһе тәүге тапҡыр «Молодой ленинец» гәзитенең (4 июнь, 1927 йыл) 124-се һанында баҫылған. М. А. Шолохов хикәйәләр йыйынтығында баҫылмаған. Беренсе тапҡыр «Книжное обозрение» гәзитенең 51-се һанында 1986 йылдың 19 декабрендә ҡабатлап баҫылған. Яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығына индерелмәгән. Тәүге тапҡыр авторҙың 9 томлыҡ әҫәрҙәр йыйылмаһының 8 томына индерелгән. (М., 2002). Төҙөүсеһе һәм мөхәррире — В. В. Васильев. Беренсе баҫма буйынса нәшер ителә.

«Книжное обозрениела» ҡайтанан баҫҡанда П. В. Бекедин:

М. А. Шолоховтың оло ҡыҙы Светлана Михайловнаның әйтеүенсә, яҙыусы «бик ҡәтғи рәүештә әҫәрҙе ҡайтанан баҫтырыуға ҡаршы тора. Сәбәбе — үҙе яҙған геройҙың бик ныҡ патологиялы биологик һәләттәре булыуҙа тора».

## Тәнҡит
Г. С. Ермолаев әҫәрҙә совет әҙәбиәтенә хас булмаған үҙен-үҙе кәмһетеп ҡарау һәм үҙен-үҙе йәлләү арҡаһында килеп сыҡҡан патологиялы ҡатылыҡты күрә. Ул Турилиндың менталитет үҙенсәлектәрен геройҙың аҡыл торошо, уның яҡшыны ямандан айыра белмәүе менән аңлата.

«Елдең» психологик коллизияһының ҡатмарлығы тураһында С. Г. Семёнова ла яҙа.

## Сюжет
Әҫәрҙең төп геройы, яңғыҙ казак Харитон Турилин үҙенең йортонда төнгөлөккә йоҡларға ҡалған юлсы уҡытыусыға үҙенең «артыҡ күңелле тормошо» тураһында һөйләй. Аҡтар менән Ҡара диңгеҙгә сигенгән саҡта ул ике аяғын да туңдырып инвалид булып ҡала. Латыш-комиссар уға тыуған утарына ҡайтырға ярҙам итә, ләкин «бер төрлө, ялҡытҡыс тормош» геройҙы ныҡ йонсота. Үҙенең әсе яҙмышына асыуы килгән Харитон үҙенең бер туған һеңлеһен көсләй, шунлыҡтан тегеһе утарҙы ташлап сығып китә, ә Харитон ҡараңғы тормошта япа-яңғыҙ тороп ҡала.

## Персонаждар
* **Головин** ― Задонский утары уҡытыусыһы, район уҡытыусылар съезынан ҡайтып барғанда Турилин утарында төнгөлөккә ҡунырға ҡала.

* **Хужа** ― Турилин утарында йәшәүсе аяҡһыҙ инвалид, үҙ йортонда ҡунырға ҡалған бөтөнләй ят уҡытыусы Головинға үҙенең тормош тарихын һөйләй.

## Cығанаҡтар
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ветер.
Төркиә төркмәндәре

**Төркмәндәр** (; , , ) — көнсығышта уғыҙ төрки халыҡтарға ҡарата ҡулланылған термин. Урта быуат авторҙары Әл-Бируни менән Мәрүәзи яҙыуынса, Ислам ҡабул иткән уғыҙҙарҙы атағандар.

Башта экзоним булараҡ ҡулланылған атама яҡынса Юғары урта быуаттар осоронда боронғо *төрк* (*türk*) атамаһы һәм ырыуҙар атамаһы (*баят, баяндур, [[Афшарҙар|афшар]], кая* һәм башҡалар) менән бер рәттән Анатолия, Әзербайжан, Иран, Төркмәнстан уғыҙ ҡәбиләләренең этнонимы рәүешендә әйтелә башлай.

Анатолияла Ахырғы урта быуаттарҙа дәүләт һәм идара иткән династия исеменән сығып османлы төрктәр атамаһы уны ҡыҫырыҡлап сығарған. Әзербайжанда XVII быуатта милләт атамаһы булып ҡулланылмай башлай, әммә ярым күсмәндәргә ҡарата «терекемем» төшөнсәһе ҡала әле.

Бөгөн был этнонимды Урта Азия төркмәндәре (башлыса Төркмәнстан), шулай уҡ Ираҡ һәм Сүриәләге уғыҙ тоҡомдары йөрөтә.

## Этимологияһы

Этнонимдың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Иң тәүге *төркмән* һүҙе Мәхмүт Ҡашғариның «Диван Лүғәти әт-Түрк» (1074) китабында телгә алына, ул һүҙҙең уйлап сығарылышын Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) менән бәйләй. Рәшит әт-Дин дә ошо уҡ версияны ҡабатлай. Йәнә бер фараз буйынса «иманлы төрк» () тигәнде аңлата. Әл-Бируни һәм Мәрүәзи ҙә Исламға күскән уғыҙҙарҙы шулай атайҙар тип яҙған. Ф. А. Михайлов үҙенең «Туземцы Закаспийской области и их жизнь» тигән хеҙмәтендә, уғыҙҙар «кем һин» тигән һорауға *төрк мән (мин)* тип яуап биргәндән килеп сыҡҡан тип аңлата.

## Тарихы

Тәүге тапҡыр *туркман* йәки *төркмән* термины VIII—IX быуаттарҙағы ҡытай сығанаҡтарында телгә алыналыр, моғайын(*Тё-ку-мёнг*). *Төркмән* терминын ҡулланыу мосолманлыҡ ҡабул иткән уғыҙҙарҙың тарала барыуына бәйле арта.

*Төркмән* атамаһы ныҡлы ҡулланыла башлау происходит в эпоху Бөйөк Сәлжүк империяһы осоронда күбәйә. Момолман уғыҙҙар сәлжүктәрҙең ҡыныҡ ырыуы янында берләшеп Бөйөк Сәлжүк империяһы төҙөләүгә нигеҙ һала. Династия солтандары Яҡын һәм Урта Азияла хакимлығын нығытыу өсөн уларҙы күсереп ултырта бара; шул рәүешле Сүриәлә, Ираҡта, көнсығыш Анатолияла хәрби нығытмалар барлыҡҡа килә. 1071 йылда Манцикерт һуғышынан һуң уғыҙҙар тотош Анатолияға ла, Әзербайжанға ла тарала.
Юғары урта быуаттарҙа Анатолия *төркмән иле* булараҡ таныла. Ираҡта төркмәндәрҙең үҙәк ҡалаһы — Киркук.

Ивэ һәм Баяндур баяндур ырыуҙары ла төркмәндәрҙән, Ҡара Ҡуйлы һәм Аҡ Ҡуйлы дәүләтенең хакимлыҡ иткән тоҡомдары улар араһынан сыҡҡан. Был дәүләт юҡҡа сыҡҡас, төркмән ырыуҙары төрлө атамалар алып, мәҫәлән, афшарҙар, (өлөшләтә хаджилу, порнак, дёгер, мавселлу) быр ҡәбиләгә берләшеп, Ҡыҙылбаштар конфедерацияһы төҙөй.

## Бөгөнгө төркмәндәр
Бөгөн төркмән тип аталған халыҡ боронғо уғыҙ сығышлы, төрки телле, башлыса Төркмәнстанда, тарихи рәүештә Афғанстанда һәм Ирандың төньяҡ-көнсығышында йәшәй. Диндәре — сөнни мосолман. Дөйөм һаны — 8 миллиондан ашыуыраҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжандар
* Уғыҙҙар
* Төрөктәр
* Төркмәндәр
* Ираҡ төркмәндәре
* Сүриә төркмәндәре

## Әҙәбиәт
* Ali Sinan Bilgili «Azerbaycan Türkmenleri Tarihi». Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002.

## Һылтанмалар
* Абу-л гази «Родословная туркмен»
* Кто такие сирийские туркмены?
«Юрматы ере» мемориаль комплексы

**«Юрматы ере» мемориаль комплексы** — Ишембай һәм Салауат ҡалаларының хәҙерге биләмәләрендәге бөтөрөлгән тораҡ пункттар хөрмәтенә, шулай уҡ яуҙарҙа батырҙарса һәләк булған Ватанды һаҡлаусылар иҫтәлегенә 2003 йылдың 24 сентябрендә ҡуйылған мемориаль комплекс.

Салауат — Ишембай — Стәрлетамаҡ трассаһы буйында, Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә, Салауат ҡалаһы менән сиктән алыҫ түгел урынлашҡан. Комплекс — Салауат ҡалаһы ҡала округы «Мираҫ» мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль бюджет учреждениеһының структур бүлексәһе.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Яңауыл, Күс артелы, Яңы Петровск (Кожак) һәм Кесе Аллағыуат ауылдарынан (уларҙың урындарында Салауат ҡалаһы төҙөлгән) 1428 кеше фронтҡа киткән, 513 кеше һуғыш яланында һәләк булған. Уларҙың исемдәре «Юрматы ере» мемориалының гранит плиталарына соҡоп яҙылған. Улар араһында Аллағыуат ауылы кешеһе Советтар Союзы Геройы Әхтәмов Хәсән Баһҙый улының да исеме бар.

«Юрматы ере» мемориаль комплексы «Аллағыуат» йәмәғәт ойошмаһы советы инициативаһы, Салауат ҡалаһы, Стәрлетамаҡ районы, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумы хакимиәттәре һәм «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең матди ярҙамы арҡаһында барлыҡҡа килгән.

Бөгөнгө көндә «Юрматы ере» мемориаль комплексы янында иҫтәлекле саралар ойошторола, ветерандарҙы тәбрикләйҙәр, һәләк булғандар иҫтәлегенә веноктар һалалар.

Йыл һайын 9 майҙа, 22 июндә һәм һәр аҙнаның шәмбе көндәрендә, йәштәр ЗАГС-та теркәлеү үткәндән һуң, мемориал һәйкәле янында сәскәләр һалыу тантанаһы үткәрелә.

Мемориаль комплекс проекты авторы — Прочухан В. П., Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы һәйкәле авторы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы М. Р. Хәлилов

## Мемориаль комплекс составы
Комплекс составына инә:
* Символикалы обелиск.
* Советтар Союзы Геройы Б. Х. Әхтәмов бюст-һәйкәле (1925—1944 йй.)
* Ҙур һәм Кесе Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Яңауыл, Күс артелы, Яңы Петровск (Кожак) ауылдарынан һәм Юрматы ҡасабаһынан яуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең исемдәре яҙылған һигеҙ стела (513 исем).
* Мансур гранитынан 1,5 м бейеклектәге иҫтәлекле таҡта «Бер кем дә онотолмай, бер нәмә лә онотолмай».
* Ете күсерелгән ауылға арналған, дәүләт символикалары менән, 8 м бейеклегендәге металл һәм граниттан эшләнгән обелиск.
* Ауылдар исеме яҙылған ете иҫтәлекле таш.
* Беседка, өй-музей.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 2008 йылда «Салауат» телекомпанияһы конкурсында «Юрматы ере» мемориаль комплексы донъяның 7 мөғжизәһе исемлегенә индерелгән.
* Комплекс биләмәһендә 250-нән ашыу ағас ултыртылған.
* Мемориал обелисыгында 7 йондоҙ, халҡының күпселек өлөшө Салауат ҡалаһына күсерелгән ете ауылды символлаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мемориаль панорамаһы 
* Мемориаль комплексы Яндекс картала
* 2014 йылдың 20 сентябрендә мемориаль панорамаһы
Голдобина Светлана Борисовна

**Голдобина Светлана Борисовна** (21 февраль 1953, Горький ҡалаһы (хәҙер Түбәнге  Новгород), архитектор. БАССР-ҙың архитекторҙар союзы ағзаһы (1985). Башҡортостан Республикаһының  Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты — «Архпроект» ижади-архитектура фирмаһы ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәткәрҙәре, Өфө ҡалаһындағы «Ҡунаҡһарай» сауҙа-эш комплексын үҙгәртеп ҡороу проекты өсөн.

1976 йылда В. П. Чкалов исемендәге Горький инженерлыҡ-төҙөлөш инcтитутын тамамлай.

«Башкиргражданпроект» институтында архитектор булып хеҙмәт итә.

1990 йылдан алып С. А. Голдобиндың «Архпроект» ЯCЙ оҫтаханаһының төп архитекторы, 2005 йылдан — начальник урынбаҫары.

«Восток» банкыһы бинаһы (1990), «Башкирэнерго» ААЙ-ның административ корпусы (1999—2001), Өфө дәүләт нефть техник университетының 9-сы уҡыу корпусы (2003), Үрге Сауҙа майҙанын һәм Каруанһарай бинаһын (1995—2000), Өфөлә торлаҡ йорттарҙы (1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан алып; бөтәһе лә — авторҙашлыҡта) үҙғәртеп ҡороу проекттарын һәм башҡаларҙы эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Бөтә Рәсәй архитектура проекттары смотр-конкурсы (Мәскәү, 1985) лауреаты.
* Башҡортостан Республикаһының  Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты.
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Почетлы грамотаһы (июнь, 2013)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Каждый из них отдаёт свои силы только во благо любимого города
*  Лучшие представители различных профессий