open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлеге (Ишембай)

**Совет яугирҙәренең туғандаш ҡәберлеге** — Ишембай ҡалаһындағы иҫтәлекле урын(ҡоролма), 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында алған ауыр йәрәхәттәренән вафат булған Совет армияһы яугирҙәренә арнала. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй мәҙәни мираҫ объекты, регистрация № 021610456230005.

## Һәйкәлдең тасуирламаһы
Һәйкәл Зелёная, Губкин, Вәхитов һәм Чкалов урамдары араһында урынлашҡан элекке зыярат ситендә урынлашҡан.

Монумент бетондан эшләнгән һәм штукатурланған: металл ҡойма, периметры 8 метр.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай ҡалаһында Геолог урамы, 10/3 йорт адресы буйынса ике эвакуацио́н госпиталь урынлашҡан — 5920-се һәм 2606-сы. Вафат булған яугирҙарҙы ул саҡтағы ҡала ситендәге зыяратта ерләгәндәр.

1949 йылда Ишембай ҡалаһында хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы һәләк булған яугирҙарға һәйкәл төҙөү тураһында инициатива менән сығыш яһай.

Оҙаҡ ваҡыт ҡоролма насар торошта була. 2014 йылда һәйкәлдең бер яғында ерләнгән һалдаттарҙың исемлеге менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, 2015 йылда һәйкәлгә реставрация үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)

**Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле**  скульптор М.К. Аникушин һәм архитектор  В.А.. Петров эше,  1957 йылдың 19 июнендә Ленинградта Сәнғәттәр майҙанында Рус Дәүләт музейы  бинаһы алдында ҡуйылған.  Һәйкәл  Ленинградтың   250 йыллығын байрам итеүгә тура килтерелә.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл Ленинград «Монументскульптура» заводында бронзанан ҡойолған. Бейеклеге 4 метрҙан ашыу,  пьедестал менән бергә 7 м 90 см.  Пьедесталы Ленинград янындағы Кар-Лахтила табылған ҡыҙғылт граниттан,  нигеҙе ҡалай менән көпләнгән граниттан эшләнгән. Пьедесталдың алғы яғында  уйып «Пушкин Александр Сергеевич» тип яҙылған

## Төҙөлөү тарихы
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы  1936 йылға барып тоташа, был саҡта СССР халыҡ комиссарҙары Советы шағирҙың вафат булыуына  100 йыллыҡ уңайынан монумент төҙөү кәрәклеге тураһында ҡарар итә.  1937 йылда иң яҡшы һәйкәл проектына Бөтә  Союз конкурсы иғлан ителә. Башта уны Васильев  утрауында, Биржа майҙанында ҡуйыу планлаштырыла. Ул Пушкин майҙаны тип үҙгәртелә, монументҡа  нигеҙ һалыу тантанаһы үтә. Әммә конкурста ҡатнашыусыларҙың береһе лә лайыҡлы проект тәҡдим итә алмай һәм һөҙөмтәлә Васильев утрауында һәйкәл ҡуйылмай.  

Һуғыштан һуң 1947 йылда Ленинградта  А. С. Пушкиндың иң яҡшы һәйкәл проектына Бөтә Союз конкурсы иғлан ителә. Башта проекттарҙы тапшырыу ваҡыты 1947  йылдың  31 июленә   тәғәйенләнә. Тәүге өс турҙа   еңеүселәр булмай. Скульптор Л.Д. Муравин һәм архитектор  И. Каракис икенсе премияны ала. 1949 йылда конкурстың  IV асыҡ  турына   утыҙ ике йәшлек скульптор, Сәнғәт академияһын күптән түгел генә тамамлаған  Аникушин Михаил үҙенең эскизын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә комиссия  уның эскизын раҫлай. 1949 йылда шағирҙың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы һәйкәлгә тантаналы нигеҙ һалыу үтә.

Һәйкәлдең һуңғы вариантын  эшләү процесында М.К. Аникушин А.С. Пушкиндың  күп һанлы скульптура һәм график портреттарын, шулай уҡ Мәскәү университеты  (1953) һәм Ленинградтағы «Пушкин» метрополитены  (1955) өсөн  фигура композициялары төҙөй.   Аникушин Пушкин һәйкәленең тәүге вариантын  етерлек кимәлдә камил тип һанамай һәм үҙ аҡсаһына бөйөк рус шағирының тәрән һәм тамамланған моделен булдыра

1958 йылда А.С. Пушкин һәйкәле өсөн  Михаил Аникушин   Ленин премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Иогансон Б. Слово к молодым* // Художние. 1958, № 2. С.42-43.
* *Ленинград. Путеводитель / Составитель Серпокрыл С. М.* — Л.: Лениздат, 1973.
*  — Л: Художник РСФСР, 1976. — с.124.
* *Н. А. Синдаловский Петербург: От дома к дому… От легенды к легенде… Путеводитель*. — СПб.: Норинт, 2000.
* *Гдалин А. Д. Памятники А. С. Пушкину: История. Описание. Библиография. Т.I. Россия. Ч.1. Санкт-Петербург, Ленинградская область.* — Спб., Академический проект, 2001.
* 

## Һылтанмалар

* Аникушин Михаил Константинович. Биография и творчество художника 
* Биография Михаила Аникушкина
Вологда дәүләт һөт хужалығы академияһы

**Н. В. Верещагин исемендәге Вологда һөт хужалығы дәүләт академияһы** (ФГБОУ ВО Вологда ГМХА) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы иң боронғо юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Административ Вологда составына ингән Молочное ауылында урынлашҡан.]

1911 йылдың 3(16) июнендә Николай II «Һөт хужалығы һәм һауын малсылығы мәсьәләләрен хәл итеү һәм был өлкәлә белемле эшмәкәрҙәрҙе практик һәм теоретик әҙерләү маҡсатында, Вологда һөт хужалығы институтын ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуя. Институттың формалашыуында профессор А. Калантар ҙур роль уйнай.

1912—1917 йылдар дауамында институттың корпусы төҙөлөшө алып барыла. 1921 йылда 10 агроном һәм һөт хужалығы буйынса белгестәрҙең беренсе сығарылышы була.

1995 йылда юғары уҡыу йорто хәҙерге исемен ала. 1995 йылға тиклем *Вологда һөт институты* тип аталған була.

Академия составына ингән факультеттар:

* иҡтисад факультеты;
* технология факультеты;
* инженер факультеты;
* агрономия һәм урман хужалығы факультеты;
* биотехнологиялар һәм ветеринария медицинаһы факультеты;
* технология колледжы (элек − урта технология факультеты).

Уҡыу көндөҙгө бүлектә һәм ситтән тороп уҡыу формалары буйынса алып барыла. Ситтән тороп уҡыусылар өсөн дистанцион белем биреү системаһы ҡулланыла .

Академияһының Архангельскиҙа вәкиллеге бар.

## Һылтанмалар
* ВГМХА рәсми сайты
Пушкин һәйкәле (Харьков)

**Харьковта А.С. Пушкин һәйкәле** —Харьковта Шиғриәт майҙанында уның Пушкин урамына сыҡҡан яғында  А.С. Пушкиндың бронза  бюсы.  1904 йылдың  май айында төҙөлгән. Скульпторы  Б. В. Эдуардс.

## Һәйкәл тарихы
Пушкиндың тыуыуының 100 йыллыҡ юбилейы 1899 йылда Рәсәй империяһында ҙур ҡолас менән үтә. Был ваҡиға айҡанлы Харьковта Немец урамы Пушкин урамы тип үҙгәртелә. Пушкин һәйкәлен ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Уның өсөн ҡала ҡаҙнаһында аҡса ҡапыл ғына булмай, шуға күрә һәйкәл тик биш йылдан һуң ғына барлыҡҡа килә. Бюстың авторы булып скульптор Б.В. Эдуардс тора.

Башта һәйкәлде Сергиев майҙанында ҡуйырға ҡарар ителә, әммә Санкт-Петербург<тан ҡаланың үҙәгендә урын табыу тураһында күрһәтмә килә. Һөҙөмтәлә һәйкәл Театр скверы башында урынлаштырыла. Һәйкәл асыу тантанаһы 1904 йылдың майында үтә.

1909 йылға скверҙың ҡапма-ҡаршы яғында шул уҡ авторҙың Гоголь һәйкәле ҡуйыла.

## Һәйкәл композицияһы
Ҡоролма дүрт ҡырлы  аҫҡа ҡарай киңәйгән гранит постаментта  бронза бюстан ғибәрәт.   

## Ҡыҙыҡлы факттар

* Һәйкәл ҡуйылғандан һуң биш ай үткәс, 1904 йылдың  31 октябрендә Украина халыҡ партияһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән  «Украина  оборонаһы» террористик төркөмө украин милли сәйәси эшмәкәре Николай Михновский етәкселегендә һәйкәлде шартлатырға маташа.. Шартлау һөҙөмтәһендә бюст зыян күрмәй, тик постаменттың  өлөшө кителеп төшә.
* Пушкин һәйкәле рус әҙәбиәтен һәм шиғриәтен һөйөүселәрҙең ижади саралар үткәреү өсөн яратҡан урыны булып тора. 2000 йылда һәйкәл янында Украинала рус телен һаҡлап ҡалыу буйынса йыш ҡына митингтар үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Памятники Пушкину
* Площадь Поэзии (Харьков)
* Памятник Гоголю (Харьков)
Көмрө күпер (Мәскәү)

**Көмрө күпер** — Мәскәүҙең Пресня районындағы, Пресня йылғаһының Иҫке үҙәненең хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан юлы аша күпер.

Күпер XVIII быуат урталарында Урта Пресня быуаһы плотинаһында төҙөлгән була (хәҙерге көндә уның аша Ҡыҙыл Пресня урамы үткән Үрге Пресняға ҡапма-ҡаршы рәүештә, күпер «Түбәнге Пресня» тип аталған була).

1806 йылда Пресня быуаһында Мәскәүҙең тәүге асыҡ баҡсаһы ойошторолғас, Көмрө күпер аҡ таш менән көпләнә, фигуралы фонарҙар менән йыһазландырыла.

XX быуатта «1905 йыл исемендәге Күпер» тигән рәсми исем йөрөтә. 1905 йылдағы ихтилал ваҡытында был күпер өсөн аяуһыҙ алыш бара, сөнки нәҡ ул Пресняны Мәскәүҙең үҙәге менән бәйләй. Күпер 1905 йылдың 17(30) декабрендә алына, ә 18-дә Пресняны ташлап китергә теләүселәрҙең бөтәһен дә Көмрө күпер аша үткәреү тураһында бойороҡ иғлан ителә. Үтеүселәр бөтәһе лә ҡулдарын күтәреп баралар, уларҙы тентейҙәр, һорау алалар, шикле күренгәндәрҙе атып үлтерәләр.

Күпер 1980 йылда реставрациялана.

1991 йылдың августында һәм 1993 йылдың октябрендәАҡ йорт эргәһендә ҡораллы ҡаршы торош барышында ул киң билдәлелек ала.

1990-сы —2000 йылдар башында митингылар һәм пикеттар үткәреү урынына әйләнә, шул иҫәптән алданған аҡса һалыусыларҙың, шахтерҙарҙың, сәйәси оппозицияның һәм башҡа шундайҙарҙың.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәскәүҙә шундай уҡ исемде Очаровательный утрауына илтеүсе Хамовникиҙағы усадьбала Көмрө күпер, һәм Кузьминки паркындағы Көмрө күпер йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Горбатый мост на сайте strana.ru
А.С. Пушкин һәйкәле (Гера)

**А. С. Пушкин** **һәйкәле** —  скульптор  Анатолий Скнарин ижад иткән монумент,  шағир Александр Сергеевич Пушкин иҫтәлегенә немец ҡалаһы Герала ҡуйылған. Был монумент туғандаш ҡалалар Дондағы Ростов менән Гера араһында мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыу һәм киңәйтеү символы булып һанала.

## Тарихы
Скульптор Анатолий Скнарин  немец ҡалаһы Герала Александр Сергеевич Пушкин Һәйкәле өҫтөндә эшләгәндә уны тормошҡа ашырырҙан алда йомғаҡлау эскиздарының төрлө варианттарын ҡарай. Эскиздарҙың береһендә Пушкин ял ваҡытында йөрөүе һүрәтләнә. Шағирҙың башында цилиндр була. Ижади эш процесында был вариант төшөп ҡала, ә аҙаҡ Германия халҡы был бушҡа түгел, сөнки был образда  ул мөрйә таҙартыусыны хәтерләтә ине тип әйтә. Германияла, хатта беҙҙең көндәрҙә лә, күп йорттар бәләкәй ҡаҙанлыҡтар менән йылытыла, бының өсөн күмер брикеттары ҡулланыла. Нәҡ  мөрйә таҙартыусылар  цилиндр кеүек шундай баш кейеме кейәләр, шуға күрә Пушкин образы шуларға оҡшар ине. Скульптор Скнарин тормошҡа ашырған һуңғы вариант булып уға Гете бүләк иткән ҡауырһын  тотҡан Пушкин була. Был ҡауырһын Рәсәйгә махсус ҡапта Жуковский тарафынан ебәрелә, шунан һуң шағир Гете менән осраша. Имеш-мимештәр буйынса, был ҡәләмде  Гете үҙе ҡулланған, ә Пушкин был бүләкте алғас — махсус уның өсөн заказ буйынса эшләнгән сафьян  футлярҙа һаҡлаған.

Рәсәй сығанаҡтарына ярашлы, һәйкәлдең барлыҡҡа килеү  ваҡыты  1987 йыл менән билдәләнә, ә немец сығанаҡтары буйынса — 1989 йылдарҙа. Монументта шағир аяғүрә баҫып тора. Ул яҙлы-көҙлө кейә торған пальто кейгән, уң ҡулына ҡаҙ ҡауырһыны, ә һул ҡулында ҡағыҙ бите тотҡан.

Скульптура Гера  ҡалаһында   Шлоссштрассе,12 адресы буйынса урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Ростов күргәҙмәһе асылды. авторы билдәле "Тачанка" һәм "1902 йылда Стачка"
Е. Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы

**Е.Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы** — Мәскәүҙәге усадьба.  Яңы Басманный урамы, 20-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы
1782 йылда биләмәнең хужабикәһе булып графиня Е.И. Шувалова тора. 1831 йылдан усадьба  дворян Левашевтарға, Николай Васильевич һәм уның ҡатыны  Екатерина  Гавриловнаға ҡарай. Яңы хужалар усадьбаны төҙөкләндерә, ике бер ҡатлы флигель шул ваҡыттан уҡ  һаҡланып ҡала. Флигелдәрҙең береһендә  1833 йылдан алып 1856 йылға тиклем яҙыусы  Чаадаев Петр Яковлевич йәшәгән, Мәскәүҙәге урамдың исеме менән уны  «басман философы» тип атағандар. Яҙыусының фатиры өс бүлмәнән торған, унда дүшәмбе көндәрендә әҙәби салон ойошторолған. Бында уҡ Чаадаев 1856 йылда вафат була.

Левашевтарҙан һуң усадьбаны аптекасы П. Шульц, һуңынан сауҙагәр Прохоровтар биләй. Улар оҙон ике ҡатлы кирбес йорт төҙөйҙәр. 1904 йылда  усадьбаны   Александров  коммерция училищеһы һатып ала. Төп йорттоң ҙур өлөшө һүтеп алына, ҡалған өлөшө яңы өс ҡатлы бина өсөн нигеҙ була. Яңы йорт училищеның ҡатын-ҡыҙҙар бүлеген урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнә, эште архитектор С.У. Соловьёв башҡара. 

1920 йылдарҙа йортҡа тағы өс ҡат өҫтәп төҙөлә,   бындай ҡиәфәттә ул беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә.   Беренсе ҡатта  тәҙрәләр ярым түңәрәк менән тамамлана, икенсе һәм өсөнсө ҡатта тәҙрәләрҙең түңәрәк нишалары һәм сағыу булмаған декоры революцияға тиклемге осорға ҡарай.

Революциянан һуң бина уҡыу йорто булараҡ ҡулланыла, унда Сәнәғәт академияһы урынлаша. Һуңынан унда радиолокацияның Бөтә Союз ғилми-тикшеренең институты күсә, институт бинаны бөгөнгө көнгә тиклем биләй..
## Галерея

Файл:Moscow, Novaya Basmannaya 20-4 1906-1914.jpg|Төп йорт урынында училищеның өс ҡатлы ҡатын-ҡыҙҙар корпусы 
Файл:Moscow, Novaya Basmannaya 20-3 July 2015 03.JPG|Усадьбаның флигеле, 2015 йыл
Файл:Moscow, Novaya Basmannaya 20-5 July 2015 03.JPG|Усадьбаның флигеле, 2015 йыл


## Иҫкәрмәләр
П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы

**П. И. Чайковскийҙың дәүләт мемориаль музыка музей-ҡурсаулығы** — Мәскәү өлкәһенең Клин ҡалаһындағы музей. Ул билдәле рус композиторы Петр Ильич Чайковский ғүмеренең һуңғы 2 йылында, 1892 йылдың майынан алып, мировой судья В. С. Сахаровтан ваҡытлыса файҙаланыуға алған йортта урынлашҡан.

Рәсәйҙәге иң боронғо мемориаль музыкаль музей, композитор вафат булғандан һуң шунда уҡ тиерлек булдырыла. Йортта композиторҙың ғүмеренең һуңғы йылдарындағы көнкүреш шарттары, уның шәхси әйберҙәре, китапхана, архив тулыһынса һаҡланған.

Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫы объекты.

## Тарихы
1916 йылда йорт, композиторҙың ағайы Модест Ильич Чайковскийҙың васыяты буйынса, ул һаҡланасаҡ һәм яҡланасаҡ тигән шарт менән, Рус музыка йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе ҡарамағына тапшырыла.

Музей 1921 йылда большевиктар тарафынан национализациялана.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында музей ныҡ зыян күрә. «Разгром немецких войск под Москвой]» совет фильмында немец ғәскәрҙәренең йорт-музейҙы талау эҙемтәләренең документаль кадрҙары килтерелә.

## Музей фонды
Музейҙың фондында яҡынса 200 мең предмет. П И. Чайковский фондынан тыш, музейҙа Чайковскийҙар — Давыдовтар нәҫеле фонды, М. И. Чайковскийҙың һәм П. И. Чайковский даирәһендәге урыҫ музыканттарының шәхси фонды бар.

Музей П. И. Чайковскийҙың мемориаль йортон, усадьба паркын һәм уның биләмәһендәге ҡаралтыларҙы, Чайковскийҙың яратҡан уҡыусыһы С. И. Танеевҡа бағышланған экспозиция менән флигелде, шулай уҡ Чайковский булған йәки йәшәгән яҡын-тирәләге «Фроловка», «Майданово» һәм «Демьяново» усадьбалары инә. «Демьяново» усадьбаһы композитор С. И. Танеевтың өлкән ағаһы, билдәле адвокат В. И. Танеевтыҡы була.

Музей биләмәһендә административ корпус урынлашҡан, ул концерт залын, ике күргәҙмә залын, аудиозал һәм фонд һаҡлау бинаһын үҙ эсенә ала.

## Галерея

Pjotr Tšaikovskin kotimuseo.jpg|Музейҙың төп усадьбаһының фасады 
Pjotr Tšaikovskin kotimuseo 2.jpg|Парк яғынан төп бина күренеше
Памятник Чайковскому в сквере.jpg|Административ корпус һәм мемориаль йорт араһындағы скверҙа П. И. Чайковский һәйкәле
Стол имени Шестой симфонии.jpg|Мемориаль йортта йоҡо бүлмәһендәге өҫтәл, был өҫтәл артында Чайковский һуңғы әҫәрҙәрен яҙған 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Музей-усадьба П. И. Чайковского

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Прогулка по музею. Фото
* Город Клин и дом-музей Петра Ильича Чайковского, осень 2010
Русе аэропорты

**Русе аэропорты** (IATA: ROU, ICAO: LBRS)
(болг.  Летище Русе) ― элекке хәрби һәм пассажирҙар аэропорты Болгарияның Русе ҡалаһынан көньяҡҡа ҡарай  20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 2016 йылдың аҙағында ябылған, әммә бәләкәй пассажир һәм йөк самолеттары менән эшләүгә лицензияһы бар.

## Тарихы
Аэропортҡа Болгарияның һауа көстәре өсөн уҡыу полигоны булараҡ  1967 йылда нигеҙ һалына. **«Штрыклево»** **11-се авиабазаһы** исемен йөрөткән һәм Aero L-29 Delfin  самолеттары  менән йыһазландырылған.  «Балкан» дәүләт авиакомпанияһы тарафынан София аэропортына эске рейстар өсөн ҡулланылған.  Болгарияла коммунистар режимы ҡолатылғандан һуң эске рейстар отошһоҙ булып таныла, дәүләт финанслауы туҡтатыла. 1998 йылға тиклем аэропорт   күнекмәләр базаһы сифатында хеҙмәт иткәндән һуң, уны тарҡаталар.

## Үҫеше
Болгария хөкүмәте ҡайһы бер үҙенең  хөкүмәт-ара аэропорттарына концессия бирә, әммә  2007 йылдың аҙағында  швейцар Фердинанд Приси инвесторҙары һәм болгар компанияһы Приста Ойл яғынан ҡыҙыҡһыныуҙар күрһәтһә лә  беренсе процедура  уңышҡа ирешмәй Хөкүмәт аэропорт өсөн яңы ставка булдырырға ҡарар итә һәм яңы  конкурс  2007 йылдың декабрь уртаһында үткәрелергә тейеш була, әммә тендер һуңынан билдәһеҙ срокка кисектерелә.

2014 йылдың октябрь урталарында Тарнспорт министрлығы  Русе аэропортын  муниципалитет милегенә  биреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Муниципаль совет килешеү төҙөү идеяһын хуплай һәм 2014 йылдың ноябрендә килешеү төҙөлә.

Болгар хөкүмәте Штрыклево ауылындағы  күсемһеҙ милек хоҡуғын, шулай уҡ Русе аэропортындағы үҙенең өлөшөн 2014 йылдың 17 декабрендә  муниципалитетҡа  тапшыра. 2015 йылдың 4 февралендә юридик процедуралар тамамлана. Әлеге ваҡытта Русе аэропорты рәсми рәүештә муниципалитет милке булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Кечкемет)

**Изге Троица сиркәүе** (венгр.Görögkeleti templom, грек.  Ιερός Τριάδος Ναός Αγίας) — Венгрияның Кечкемет ҡалаһындағы  Константинополь патриархаты Австрия митрополияһы  Венгр экзахартының православие ғибәҙәтханаһы. Ҡорам Венгрияның һаҡланыусы архитектура объекттарының реестрына индерелгән.

## Тарихы
Ғибәҙәтхана 1824 йылдан алып 1829 йылға тиклем архитектор Фишер Агостон (Ágoston Fischer) проекты буйынса төҙөлгән.  

1950 йылдарҙан Мәскәү патриархатының  Венгр епарихияһы составына инә, әммә 1999 йылда  архиепископ  Феофан (Галинский) тарафынан  ҙур финанс махинациялары  өсөн  һәм аҙаҡ донъяуи суды менән алты йылға иркенән мәхрүм ителгән һәм дини хеҙмәттәрҙән тыйылған элекке рухани  Христофор Хоревтос, өс ғибәҙәтхананы Константинополь патриархатының Венгр экзархаты файҙаһына көсләп тартып ала, уның юрисдикцияһында ул ҡабул ителгән була. Был ғәмәлдәр Венгр экзархаты менән идара итеүсе митрополит Михаилдың әүҙем ҡатнашлығында үтә.

## Иҫкәрмәләр
Кимхэ (аэропорт)

**Кимхэ халыҡ-ара аэропорты** (кор.김해 국제공항<sup>?</sup>, 金海國際空港<sup>?</sup> *Кимхэ кукчегонхан*), (IATA: PUS, ICAO: RKPK) — Көньяҡ Корея Пусан ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан көньяҡ корея аэропорты.  Air Busan авиакомпанияһының төп транзит үҙәге булып тора.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Аэропорт 1976 йылда Корея Республикаһының  хәрби-һауа көстәре базаһы булараҡ асыла. 2007 йылдың  31 октябрендә аэропортта  халыҡ-ара рейстарҙы  хеҙмәтләндереүсе яңы пассажир  терминалы ғәмәлгә индерелә.

18L/36R  осоу-ултырыу һыҙаты  әлеге ваҡытта тик хәрби-һауа көстәр тарафынан ғына ҡулланыла, коммерция авиаташыуҙарҙың күләменең даими үҫеүе арҡаһында  һыҙатты граждандар маҡсатында ла ҡулланыу   тураһында  мәсьәлә ҡарала.

## Авиакомпаниялары һәм тәғәйенләнеш пункттары

lufthansa авиакомпанияһы рейсы Сеулда ултыра, әммә компания Сеул һәм Пусан араһындағы пассажирҙарҙы ташырға хоҡуғы юҡ.

## Эш ваҡыты
*Кимхэ халыҡ-ара аэропорты*  самолеттарҙы ҡабул итеү һәм ебәреү өсөн сәғәт 11-ҙән алып   иртәнге сәғәт 6-ға   тиклем ябыҡ.

## Бәхетһеҙ  һәм авиатранспорт осраҡтары

* 2002 йылдың 15 апреле Air China авиакомпанияһының   Пекиндан Пусанға  129 рейс менән осоусы  Boeing767-200ER ( теркәлеү һаны 2552) самолеты ергә ултырғанда насар метеошарттар арҡаһында убаға барып төкөй. Бортта булған 166 кешенән  129 кеше һәләк була.

* 2007 йылдың 12 авгусы. Air Jeju  авиакомпанияһының  Bombardier DashQ400 8   лайнеры осоу-ултырыу һыҙатынан ситкә китә.   Алты кеше төрлө дәрәжәләге йәрәхәттәр ала.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт ''международного аэропорта Кимхэ''
* Информация о ''международном аэропорте Кимхэ''
* City of busan: Busan official website
Александр Фадеев һәйкәле

**Александр Фадеев һәйкәле** — совет яҙыусыһы Александр Алексадрович Фадеевҡа (1901—1956) һәм уның «Разгром», « Молодая гвардия» әҫәрҙәре геройҙарына арналған скульптура ансамбле. Һәйкәл Мәскәүҙең Миусс майҙанында Пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы алдында ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор В. А. Федоров, архитекторы — М. Е. Константинов, В Н. Фурсов. Һәйкәле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Асыу
Һәйкәл асыу тантанаһы 1973 йылдың 25 ғинуарында ҙур халыҡ йыйылышы алдында үтә. Тантана Мәскәү ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В. Ф. Промыслов сығышы менән башлана. Һуңынан СССР Яҙыусылар Союзы идараһының беренсе секретары Г. М. Марков А. А. Фадеев ижады тураһында телмәр тота. А. Фадеев. Шулай уҡ тантанала КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары П Н. Демичев һәм М. С. Соломенцевтар ҙа ҡатнаша.

## Тасуирлама
Скульптура ансамбле гранит блоктарҙан торған подиум-майҙансыҡта урынлашҡан. Үҙәгендә — А. А. Фадеевтың бронза скульптураһы, ул һоро гранит пьедесталөҫтөнә баҫтырылған. Яҙыусы баҫып тора, уң ҡулына китап тотҡан. Үҙәк скульптуранан һулда — «Разгром» романы геройҙары: һыбайлы Левинсон менән Метелица, яуға ташланырға әҙерләнгән һымаҡ, өҙәңгегә баҫып торалар. Уң яҡта «Йәш гвардия» ойошмаһы ағзалары булған биш комсомолы һүрәтләнгән.

## Әҙәбиәт
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 62-64 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Иҫкәрмәләр
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Пречистенка)

**[[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстой]] һәйкәле** Мәскәүҙең Лев Толстой исемендәге Дәүләт музейы ишеге алдында (Пречистенка урамы, 11-се йорт) урынлашҡан. Гранит скульптура 1913 йылда скульптор С. Д. Меркуров тарафынан эшләнгән. Хәҙерге урынында 1972 йылдан алып тора.

## Тарих

Скульптор С. Д. Меркуров төшөрөп 1910 йылдың ноябрендә Лев Николаевич Толстой үлгәс уның йөҙөнән битлеген ала. Бынан һуң ул яҙыусының һәйкәлен яһай башлай. Һәйкәлде эшләүгә заказды мәскәү меценаты Н. А. Шахов бирә. 1913 йылда финляндия гранитынан уйып эшләнгән скульптура әҙер була. Башланғыс ниәт буйынса, һәйкәлде Миусс майҙанындағы А. Л. Шанявскийҙың шәхси университеты бинаһы ҡаршыһына ҡуйыу планлаштырыла. Әммә черносотенныйҙарҙың «Союз русского народа» ойошмаһы сиркәүҙән ҡыуылған динһеҙ яҙыусының һәйкәлен шартлатыу менән янай, сөнки ул төҙөлөп ятҡан Александро-Невский соборына күренеп торорға тейеш була. Һөҙөмтәлә Мәскәү ҡала думаһы һәйкәлде ҡуйырға рөхсәт бирмәй, шунлыҡтан скульптура Меркуров оҫтаханаһында тороп ҡала.

Совет власы йылдарында скульптура тураһында иҫкә алына, һәм 1928 йылда уны Девичье Поле скверында Лениндың монументаль пропаганда планы сиктәренә ярашлы ҡуялар. 1972 йылда уны яңы, монументаль һәйкәл менән алмаштыралар (скульпторы -М. Портянко) , ә С. Д. Меркуров скульптураһын хәҙер торған урынға — Л. Н. Толстой музейы алдына күсерәләр.

Был ике һәйкәлдән тыш, Мәскәүҙә Л. Н. Толстойҙың өсөнсө һәйкәле бар — ул Повар урамындағы «Ростовтар йорто» алдына ҡуйылған.

## Тасуирлама
Һәйкәл Меркуровтың революцияға тиклемге бар эштәре кеүек үк формалары дөйөмләштереп яһалған. Яҙыусының һыны эре бөртөклө ҡыҙыл гранит киҫәгенән үҫеп сыҡҡан кеүек формала. Ул башын еңелсә эйгән. Яҙыусы киң блузалар кейгән, ҡулдары билбауы аҫтында тора.

## Иҫкәрмәләр
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Девичье поле)

**Лев Толстой һәйкәле** — рус әҙәбиәте классигы яҙыусы Лев Толстойға Мәскәүҙең Девичье поле скверы янында ҡуйылған масштаблы һәйкәл.

«Девичье поле» — Мәскәүҙең тарихи парктарының береһе, ул «Мәҙәниәт паркы» һәм «Фрунзе» метро станцияларынан 15 минут йәйәү барған урында, Иҫәп палатаһы бинаһы артында, Новодевичье монастырына табан алып барған Большая Пироговская урамының башында тора

Һәйкәл өсөн урын һайлау осраҡлы түгел, сөнки күрше Хамовнический тыҡрығында (хәҙер Лев Толстой урамы) яҙыусы Лев Толстой ғаиләһе менән үҙенең баҡсалы ағас йортонда ғаиләһе менән йәшәгән, хәҙер унда яҙыусының музейы урынлашҡан. Революцияһынан һуң Лениндың монументаль пропагандалау сиктәрендә яҙыусы иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйыу идеяһы тыуа. Скульптор С. Д. Меркуров үҙенең эшләнеп бөткән тиерлек скульптураһын тәҡдим итә, быныЛуначарский етәкләгән комиссия хуплай һәм әҙер скульптура 1928 йылда Девичье поле скверының ҡабырғаһына ҡуйыла.

Әммә ваҡыт үтеү менән Меркуров эшләгән һәйкәл камерный, шунлыҡтан монументаль һәйкәл түгел тип табыла. 1972 йылда ул Л. Н. Толстой Дәүләт музейының икенсе бинаһына, Пречистенка урамына, күсерелә. Һәйкәл унда бөгөн дә тора һәм, өҫтәүенә, ул бары тик ихатанан ғына күренә.

Элекке һәйкәл урынында шул уҡ йылда скульптор А. М. Портянко эшләгән, мәскәүлеләргә иң билдәле Л. Н. Толстой һәйкәле ҡуйыла (яҙыусының өсөнсө һәйкәле Ростовтар өйө тип аталған йорт алдында Поварская урамында тора, (ул да тәүге һәйкәл кеүек, урамдан үтеүселәргә асыҡ күренеп тормай тиерлек).

Үҙ «конкуренттарынан» айырмалы рәүештә Девичье поле майҙанындағы һәйкәл әллә ҡайҙан уҡ күренеп тора. Һәйкәл эргәһендәге майҙансыҡта плитәләр түшәлгән, һәйкәл алдында сәскә түтәлдәре ойошторолған уның алдында, һәйкәлгә (скверға) ике яҡтан да ер өҫтө үткәүеле алып бара.

Тәнҡитселәр фекеренсә, Лев Толстойҙың был һәйкәле монументаллеге менән һушты алып тора. Күләме буйынса ҙур, оло кешенән яҡынса өс тапҡырға артыҡ, ул ҡырағай һоро таштан тумырып эшләнгән. Толстой креслола ултыра, әммә ул туранан-тура граниттан сыҡҡан кеүек эшләнгән, яҙыусы өҫтөнә хламида кейгән, ул өҫтөнән аҫҡа табан төшөп бара. Яҙыусының йөҙө һәм ҡулдары көсөргәнешле, ҙур һаҡалы хламида өҫтөнә йыйырсыҡланып таралған.

Һәйкәл 8 сентябрҙә , яҙыусының 144-се тыуған көнөндә асыла, ә һәйкәлде эшләүҙә скульпторҙан тыш, архитекторҙар Владимир Вячеславович Богданов һәм Виталий Петрович Соколов ҡатнаша.

## Әҙәбиәт
* Һәйкәл Кожевников Р.Ф., Л. Н. Толстой // Мәскәү скульптуралары. — М.: эшселәр мәскәү, 1983.

## Иҫкәрмәләр
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Поварская урамы)

**Лев Толстойҙың Поварская урамындағы һәйкәле** — рус әҙәбиәте классигы, яҙыусы Лев Толстойҙың Мәскәүҙең Поварская урамындағы «Ростов йорто»ноң ҡунаҡ ишек алдында торған һәйкәле.

Поварская урамы — ҡаланың үҙәк өлөшөндә һаҡланып ҡалған иң боронғо урамдарҙың береһе. Бында һәр йорттоң тиерлек тарихи ҡиммәте ҙур. Сит илдәрҙең илселектәре урынлашҡан модерн һәм эклектика стилендәге ҙур йорттар бында килем йорттары һәм ампир стилендәге боронғо ҡаралтылар менән сиратлашып торалар. Бындай ҡаралтыларҙың береһе булып Баҡса ҡулсаһы янындағы «Ростовтар йорто» тора, риүәйәт буйынса, был йорт Лев Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» роман-эпопеяһындағы геройҙары йортоноң прототибы була.

Рәсми рәүештә тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә был яҡты йорт « Соллогуб усадьбаһы (Кенәз Долгорукийҙарҙың усадьбаһы)» тип атала, Поварская урамының 52/55 -се һаны аҫтында тора һәм ХХ быуаттың күпселек яҙыусылары менән бәйле тип әйтергә була, сөнки нәҡ бында СССР Яҙыусылар Союзы урынлашҡан.

Был ойошманың бөгөнгө көндә айырым статусы юғалған, йорт биналары иҫкерә төшкән, уның ҡабырға ҡанаттарында ресторандар урынлашҡан. Бина алдында торған Лев Толстой һәйкәле ҡунаҡ ҡапҡаһы — төп ишек күсәрендә тора, урамдан бөтөнләй тиерлек күренмәй. Хәҙерге заман кешеләренә Лев Толстойҙың Девичье поле майҙанында торған һәйкәле, ә скульптура тарихсыларына — Пречистенкалағы Лев Толстой һәйкәле нығыраҡ билдәле.

Һәйкәл 1956 йылда ҡуйылған. Ул скульптор Г. Н. Новокрещенова тарафынан эшләнгән һәм уның төп әҫәре булып тора. Галина Новокрещеноваға архитектор В. Н. Васнецов булышлыҡ иткән.

Һәйкәлде Мәскәү яҙыусыларына Украинаның Рәсәй менән ҡушылыуының 300 йыл тулыуға ҡарата украин яҙыусылары бүләк иткән.

Лев Толстой бик ныҡ уйланып ултырған итеп һүрәтләнгән. Ул күркәм ихата тирәһен байҡап ултыра. Крәҫтиән кейеме кейеп, крәҫтиән креслоһында уңайлы ултыра. Кресло бөтөнләй тиерлек ер аҫтынан сыҡҡан кеүек күренә. Һәйкәлдең пьедесталы бик ябай биҙәкле.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Кожевников Р. Ф. Памятники Л. Н. Толстому // Скульптурные памятники Москвы. — М.: Московский рабочий, 1983.
Дижон соборы

Изге Венигн соборы   (франц. Cathédrale Saint-de Bénigne Dijon) — Дижонда кафедраль собор, Францияның милли ҡомартҡыһы, баш ҡаланың төп иҫтәлекле урындарының береһе. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты исемлегенә инә.

## Тарихы
Собор 1280 һәм 1325 йылдар араһында  готика стилендә яҡынса  V-VI быуаттарҙа төҙөлгән һәм янғындарҙан һәм ер тетрәүҙәрҙән зыян күргән  тәүге сиркәү урынында төҙөлгән. 1393 йылдың 9 апрелендә  Бургундия территорияһында ғазаплы үлем ҡабул иткән иртә христианлы  изге Венигн хөрмәтенә изгеләндерелгән. Урындағы билдәле ғаиләнән сыҡҡан *Гуго Аркский*  етәкселегендә  ҡоролма  сағыштырмаса тиҙ арала төҙөлә, әммә уның үлеменән һуң, 1300-сө йылдарҙа төҙөлөш барышы яйлай.

Аббатлыҡ Француз революцияһы ваҡытында секуляризациялана, әммә   сиркәү тик 1792 йылда Дижон епархияһы соборы булып китә, Дижонды, ротондаһы  юҡ ителһә лә 2002 йылда архиепархия статусын ала.

Соборҙа Изге Венингтың мәйетең өлөшө һаҡлана һәм унда   Изге Филипп III ерләнә.
## Тасуирламаһы

Бина иртә готик стилдә, әммә уның алғы фасады, дөрөҫөрәге, роман стилендә төҙөлгән. Ике башняһы, улар араһында балюстрадалар менән биҙәлгән инеү урыны, ҡабырға башнялары шаҡтай ҙур. Был өлөшө 19 быуатта яңынан үҙгәртеп ҡоролған. Улар артында орнаменттар һәм скульптуралар менән биҙәлгән манараның матур шпиле күтәрелә. Ул тарихи ваҡыттарҙан үҙгәрешһеҙ тиерлек һаҡланған. Дижон ғибәҙәтханаһы ҡалала иң бейек ҡоролма. Уның бейеклеге 93 метр тәшкил итә.

## Галереяһы

Файл:Dijon-StBenigne-toit.jpg|
Файл:F09.St-Bénigne.0094.JPG|
Файл:St. Benigne Südfassade.JPG|
Файл:Cathédrale Dijon 158.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Генерал Михаил Скобелев һәйкәле (Мәскәү)

**Генерал Михаил Скобелев Дмитриевич һәйкәле** — Мәскәү ҡалаһында 2014 йылда рус хәрби етәксеһе, батыр рус-төрөк һуғышында 1877—1878 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы батыры, инфантерия генералы Михаил Скобелев Дмитриевичҡа ҡуйылға һәйкәл.

## Һәйкәл тураһында
Һәйкәл урынына ҡуйылған генерал скобелев проект Совет власы ваҡытында юҡ сығарылған генерал Скобеев һәйкәле урынына яңы һәйкәл ҡуйыу ппроекты 2007 йылда барлыҡҡа килә һәм, шул уҡ йылда Мәскәү мэрияһы иң яҡшы эскизға конкурс үткәрә, әммә ул саҡта аҡса етмәү арҡаһында проект тормошҡа ашырылмай ҡала. Бер нисә йылдан һуң Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте һәйкәл ҡуйыу өсөн халыҡ араһында иғәнә йыйыу ойоштора.

Монументтың авторы — Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Александр Иулианович Рукавишников. Скобелев һәйкәл скульптураһы генералды ҡулына яланғас шашка тотоп атта ултырған итеп һүрәтләй. Һәйкәлдең гранит пьедесталы менән дөйөм бейеклеге 8 метр тәшкил итә.атын ултырған. Уны урынлаштырыу урыны итеп Мәскәүҙең Вернадский проспектындағы Рәсәй федерацияһы ҡораллы көстәре генераль штабының хәрби академияһы яны һайлана.

Һәйкәл асыу тантанаһы 2014 йылдың 9 декабрендә үтә. Тантанала Рәсәй Федерацияһы президенты хакимиәте етәксеһе Сергей Борисович Иванов, Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министры, Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте рәйесе Владимир Ростиславович Мединский, Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Владимир Евгеньевич Чуров ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Кекин йорто

**Кекин йорто** — Ҡаҙанда Горький урамындағы бина (8/9 йорт). Ҡаланың иҫтәлекле урыны булып тора. Бина эклектик стилдә төҙөлгән: модерн һәм готика стилдәрен берләштерә. Бинаның элементтарында мавритан мотивтарын табырға мөмкин.

## Тарихы
Бина 1903—1905 йылдарҙа архитектор Генрих Рушь (1855—1905) тарафынан төҙөлә һәм уның һуңғы проекты була. Сауҙагәр-миллионер Леонтий Владимирович Кекин заказсы булып тора, ул Ҡаҙанда яңы йорттан башҡа бер нисә бина эйәһе булған була инде.

Бина килем йорто итеп файҙаланыла. 1910 йылдан 1914 йылға тиклем бында В. И. Ряхинаның шәхси гимназияһы, белем таратыу педагогия йәмғиәтенең гимназияһы, Н. А. Беневскаяның әҙерлек училищеһы, Ҡаҙан бәйләнеш юлдары округының идараһы, С. Я. Пальчинская китапханаһы, Л. Ф. Гросс типографияһы, П. В. Шаталовтың яҙыу ҡағыҙы һәм китап магазины, А. В. Афанасьевтың шарап-бакалея магазины, М. Р. Тухватуллиндың энә-галантерея магазины урынлаша.

Совет власы заманында Кекин йорто дәүләт милкенә күсерелә. Төрлө ваҡыттарҙа унда Ҡаҙан хәрби комиссариаты, һыу транспорты район идараһы, Горький тимер юлының граждандар ҡоролмалары дистанцияһы, ашхана № 1 эшләй.

XX быуат аҙағында бина авария хәленә килә. 1998 йылдан алып ул ҡулланылмай, йылытыу туҡтатыла, шуның арҡаһында конструкциялар емерелә башлай. 2005 йылда тышҡы күренешен һаҡлап һәм хәҙерге инфраструктура, шул иҫәптән ер аҫты гаражы өҫтәп, бина тергеҙелә. Реставрацияланған бина сауҙа-офис ҡулланылышы өсөн тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр
В. П. Алексеев һәйкәле

**В. П. Алексеев һәйкәле** — Путилов заводы эшсеһе, РСДРП(б)-ның Нарва район комитеты ағзаһы, Петроград эшселәре социалистик йәштәр союзын ойоштороусыларҙың береһе, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, 1919 йылда Гатчина ревкомы рәйесе Алексеев Василий Петрович һәйкәле.

## Тарих
Ленинградта 1928 йылда Стачка проспектында Нарва районы (хәҙерге Киров районы). В. П. Алексеев һәйкәле 1917 йылдың авгусында В. Алексеев ҡатнашҡан РСДРП(б)-ның VI съезы үткәрелгән бина алдына ҡуйылған).

Скульптор: Харламов М. Я. (1870—1930).

Һәйкәл бронзанан сүкеп яһалған бюст, ул ике метр бейеклегендәге һоро шымартылған гранит постаментҡа баҫтырылған. Бюстың бейеклеге — 0,8 м.

Һәйкәлгә яҙылған:

*«Вася Алексеев<br><br><br><br> Комсомолға нигеҙ һалыусыларҙың береһе<br><br><br><br> тыуған 1897 й. <br><br><br><br>ҡуйылған 1919 й.»*

Стачка майҙанын реконструкциялау һәм уның янында А. М. Горький исемендәге Мәҙәниәт һарайын төҙөгән ваҡытта, 1930 йылдың 9 ғинуарында һәйкәл баҡсаға күсерелә.

Вандал акттары арҡаһында бюст Дәүләт ҡала скульптура музейына күсерелә. Баҡсала 9 ғинуарҙа бюстың гипс күсермәһе ҡуйылған. Санкт-Петербург губернатор ҡарары № 227-р 06.03.2000 буйынса һәйкәл (күсермәһе) һаҡланыусы монументаль сәнғәт статусынан мәхрүм ителә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Сакт-Петербург.  Энциклопедияһы
Дижондың нәфис сәнғәттәр музейы

**Дижондың нәфис сәнғәттәр музейы**  — француз ҡалаһы  Дижонда, Бургундия герцоглығының элекке баш ҡалаһындағы  художество музейы. Ҡаланың үҙәгендә XIV быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем төҙөлгән  Бургунд герцогтары һарайында урынлашҡан.

## Тарихы
1787 йылда Мәғрифәтселек дәүерендә барлыҡҡа  килгән музей, Францияның иң боронғо музейҙарының береһе булып тора. 1787 йылдың 30 ноябрендә музей булдырыу тураһында указға ҡул ҡуйыла. Башта  музейҙа 1767 йылда уҡ ойошторолған Франуса Девожаның художество мәктәбенең коллекциялары ҡуйыла.  Музейҙың төп маҡсаты булып йәш рәссамдарҙы күсермәләр өсөн моделдәр менән тәьмин итеп  ярҙам итеү тора. Бөйөк француз революцияһынан һуң музей ныҡ үҫешә, Франсуа Дефож уның директоры булып үҙенең вафатына 1811 йылға тиклем тора.

Икенсе донъя һуғышы барышында музей зыян күрә,  Францияның немец оккупацияһы һөҙөмтәһендә  экспонаттарҙың бер өлөшө эвакуациялана, башҡаларын подвалдарҙа йәшерәләр.

2006 йылдан 2019 йылға тиклем музейҙа бер нисә этапта тергеҙеү эштәре үтә.

## Тупланмаһы
Музейҙа боронғо мысыр сәнғәтенең ҡиммәтле коллекцияһы, шул иҫәптән 11 фаюм  портреты бар. Бургунд герцоглығының сәнғәт мираҫы коллекцияһы, шул иҫәптән бургунд герцогтары Ҡыйыу Филипп II, һәм Жан Тәүәккәлдең кәшәнәләре юғары  ҡиммәткә  эйә, уларҙы төҙөүҙә скульптор Клаус Слютер ҡатнашҡан.  XVIII һәм XIX быуат рәссамдарының, Ренессанс һынлы сәнғәте оҫталарының эштәре,  шулай уҡ хәҙерге заман сәнғәте  эштәре бар. Графика коллекцияһы 10 500 һүрәт һәм 60 000  гравюраны үҙ эсенә ала.  

## Галереяһы

Файл:Portrait d’homme barbu.jpg|Билдәһеҙ кеше портреты. Фаюм протреттарының береһе 
Файл:Dijon Salle des Gardes Passionsaltar.jpg|Христос Әүәҫлектәре күренештәре менән биҙәлгән миһраб 
Файл:Dijon Philippe le Hardi Tombeau2.jpg|Ҡыйыу Филиптың ҡәбер ташы
Файл:Veronese The finding of Moses mg 1713.jpg|Паоло Веронезе. Фараон ҡыҙы сабый Моисейҙы таба  
Файл:Dijon abraham brueghel bouquet.JPG|Абрахам Брейгель. Гөлләмә менән натюрморт  
Файл:Dijon fine arts museum mg 1620.jpg|Изге Богородица.
Файл:Joseph-Benoît Suvée - Admiral de Coligny impressing his murderers.jpg|Жозеф Бенуа Сюве. Адмирал Колиньи үҙенең үлтереүселәре алдында
Файл:Pierre-Paul Prud'hon - Portrait of Georges Anthony - WGA18454.jpg|Пьер Поль Прюдон.  Джордж  Энтони портреты
Файл:Buste François Rude.JPG| Скульптор  Франсуа Рюда бюсы, уның туғаны Пол Кабе эше 
Файл:Sophie Rude.JPG|Франсуа Рюдтың ҡатыны Софи Рюд бюсы, шул уҡ  авторҙың эше 
Файл:Bou-Saada girl mg 1727.jpg|Луи Барриа.   Бу-Сааданан ҡыҙ.
Файл:Edmond Aman-Jean-Woman with glove mg 1812.jpg|Эдмон Аман-Жан. Бирсәткәләр кейгән ҡатын 
Файл:Edmond Aman-Jean-Reverie mg 1809.jpg|Эдмон Аман-Жан. Хыялдар.
Файл:Cross-La-barque-Dijon.jpg|Анри Эдмон Кросс. Баркас.
Файл:Claude Monet-Etretat the Aval door fishing boats leaving the harbour mg 1819.jpg|Клод Моне. Этрета,   Д'Аваль порты. Балыҡсылар кәмәләре гаванде ҡалдыра 
Файл:Emile Galle-Vase mg 1814.jpg|Эмиль Галле. Ваза.


## Һылтанмалар

*
Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)

**Михаил Фрунзе һәйкәлдәре** — Мәскәүҙә совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре Михаил Фрунзеға, хәрби тактикка һәм Ҡыҙыл армияның иң әһәмиәтле хәрби етәксеһе (Граждандар һуғышында) һәйкәлдәре.

## Суворов майҙанында

1960 йылда Коммуна майҙанының (хәҙер Суворов майҙаны) ишек алдында, Совет армияһының Үҙәк йортона төп инеү урынында тора. Проект авторҙары-скульптор Евгений Вучетич һәм архитектор Григорий Захаров.

Бронза бюст гранит колоннаға оҡшатып эшләнгән постаментҡа ҡуйылған. Унда иҫтәлекле яҙыулы табличкала: «*Михаил Васильевич Фрунзе 1885—1925*» тип яҙылған. Хәрби етәксе хәрби форма кейгән, йәш итеп һүрәтләнгән.

## Знаменка урамында

1959 йылда совет власы йылдарында Республиканың реввоенсоветы торған һәм унда күп тапҡырҙар хәрби етәкселр рәйеслеге аҫтында ултырыштар үткәрелгән бинаның М. Фрунзе һәйкәле ҡуйылған. Проекттың авторҙары-скульптор Зиновий Виленский һәм архитекторы Зиновий Розенфельд.

Статуя хәрби форма кейгән урта йәштәрҙәге ир-егеттең һынын һүрәтләй. Бронза бюст гранит постамент өҫтөнә баҫтырылған, постаментта: «*Михаил Васильевич Фрунзе 1885—1925*» тип яҙылған.

## Девичье поле

Һәйкәл 1927 йылда Девичье поле скверында, Михаил Фрунзе исемендәге хәрби академия бинаһы янында урынлаштырылған. Скульптура авторы — Меркуров Сергей.

Гранит бюст полководецты ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены ҡаҙалған хәрби формала һәм буденовкала һүрәтләй. Скульптура шул уҡ материалдан яһалған постаментҡа ҡуйылған.

## Башҡа һәйкәлдәре
* Кремль диуарындағы Фрунзе ҡәбере янында 1947 йылда ҡуйылған һәйкәл. Авторы — скульптор Сергей Меркуров.
* Һәйкәл «Фрунзе» метро станцияһының үҙәк залы ҡабырғаһында 1957 йылда ҡуйыла. Авторы — скульптор Евгений Вучетич.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Аркадий Гайдар һәйкәле

**Аркадий Гайдар һәйкәле** — совет балалар яҙыусыһы Аркадий Гайдар һәйкәле. 1974 йылда Мәскәүҙә ҡуйыла.

Торған урынының адресы: Мәскәү ҡалаһы, Шкулев урамы, 2-се йорт, Пионерҙар һарайы территорияһы, хәҙерге А. П. Гайдар исемендәге балалар һәм йәштәр ижады һарайы.

## Тарих
Аркадий Петрович Гайдар (1904-1941) —  совет яҙыусыһы, журналист, киносценарист, хәрби корреспондент. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 14 йәшенән Ҡыҙыл Армияла тора. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрәкәт итеүсе армияла «Комсомольская правда» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй. 1941 йылда һуғышта һәләк була. Украинаның Канев ҡалаһында ерләнгән. 

А. П. Гайдарға һәйкәл 1974 йылда Мәскәүҙә  А. П. Гайдар исемендәге балалар һәм йәштәр ижады һарайы янында ҡуйылған. Һәйкәлдең авторҙары: архитектор Ю. А. Мовчан, скульптор А. П. Шлыков. Һәйкәл шпиатрҙан эшләнгән скульптура композицияһынан ғибәрәт. Скульптуралар керамик плитәләр менән көпләнгән постаментҡа ҡуйылған. Скульптура һоро төҫтә. Композицияның уртаһында яҙыусы баҫып тора, уның ике ҡабырғаһында малай һәм ҡыҙ. Яҙыусы һәм малайҙар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Гайдар малайға ҡарай. Матроска кейгән ҡыҙыҡай әңгәмәне тыңлай. Гайдар хәрби кейем кейгән, һул ҡулында аҫҡа табан төшкән плащ. Яҙыусы бер ҡулын кеҫәһенә тыҡҡан, икенсе ҡулының баш бармағы салбар ҡайышы аҫтына тығылған. Аркадий Петрович башына папаха кейгән. Малайҙың башында кәпәс-буденовка.

## Техник мәғлүмәт
Аркадий Гайдарҙың һәйкәле шпиатрҙан эшләнгән, һәйкәл көпләнгән бетон постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл эргәһендәге территория бәхтәләнгән.

## Әҙәбиәт

* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. — 404 с.: с. 227. .

## Һылтанмалар

* Памятник Аркадию Гайдару 
* Памятник Аркадию Гайдару . Достопримечательности Москвы.
Яңы замок (Баден-Баден)

**Яңы һарай** (нем.Neues Schloss Baden-Baden). Немец ҡалаһы Баден-Баденда Флорентия тауында  XV  быуаттың  аҙағынан XVII  быуатҡа тиклем  маркграф  Бадендың  һәм  1535 йылдан — Баден-Баден маркграфтарының резиденцияһы була.   Хәҙерге заман ҡоролмаһы урта быуат замогының нигеҙендә төҙөлгән һәм күп тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған һәм киңәйтелгән.  2003 йылдан дәүләт яҡлауы аҫтында булған  ҡоролма  Күвейт  инвесторҙары милеге булып тора, һәм хәҙерге ваҡытта биш йондоҙло ҡунаҡхана ихтыяждарында яраҡлаша

## Тарихи очерктары
Замок 1370 йылдар тирәһендә Баҙар майҙаны өҫтөндә тауҙа ҡала хоҡуҡтарын күптән түгел алған Баденда төҙөлгән. Фундаменты булып элекке төҙөлөштөң нигеҙе ҡулланылған. 

1479 йылда  Кристоф I теләге буйынса замок яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм резиденция статусын ала, был ролендә ул Баден йортоноң нәҫелдән күсеп килгән   Хоэнбаденды алмаштыра, ул шул ваҡыттан «Иҫке һарай» тип атала башлай.  

1529 йылдан Яңы замокта шулай уҡ маркграфтарҙың архивы  урынлаша.

XVIII быуаттағы исланд мираҫы өсөн һуғышта ҡала менән замоктың емерелеүе менән бәйле, Людвиг Вильгельм резиденцияны Раштаттҡа күсерә, унда һарай барокко стилендә төҙөлә 

XIX быуатта Яңы замок Баден  хакимдарына — шул мәлгә бөйөк герцогтарға — йәйге резиденцияһы сифатында хеҙмәт итә.  1843—1847 йылдарҙа Карлсруэнан архитектор   Фридрих Теодор Фишер (1803—1867) етәкселеге аҫтында яңынан тергеҙелә; бынан тыш тарихилыҡ (неоренессанс) стилендә йыһазландырылған ҡайһы бер күркәм биналар төҙөлә.

1918 йылда монархияһын ҡолатҡандан һуң замок элекке Баден йорто милегендә ҡала, һәм тиҙҙән унда башҡа резиденцияларҙан һәм Церинген музейынан күп һанлы сәнғәт предметтары күсерелә.

Икенсе донъя һуғышы тамамланыу менән баден мәғариф һәм мәҙәниәт министрлығы тарафынан 1946 йылда замокта Бертольд Баденский ярҙамында Бадендың Тарих музейы асыла (нем.Badisches Historisches Museum). 1960 йылда бында яңы Церинген музейы ойошторола, ул  1981 йылға тиклем эшләй.

1995 йылда финанс ҡатмарлыҡтары кисергән Баден йорто үҙенең ҙур өлөшөн һәм замоктың эске йыһаздарын Сотбис аукционында һата.   

2003 йылда Яңы  замок үҙе һатыла. Яңы замокты ҡунаҡхана бизнесы менән шөғөллән  кувейт «Әл -Хассави Төркөмө» (*Al-Hassawi Group*) ғаилә  компанияһы һатып ала, ул замокты биш йондоҙло ҡунаҡхана ихтыяждарына  реставрациялауҙы һәм өлөшләтә үҙгәртеп ҡороуҙы планлаштыра

## Хәҙерге заманда ҡулланылышы
2010 йылда төҙөлөш эштәренә рөхсәт бирелә, һәм план буйынса, ҡунаҡхана 2013 йылдың беренсе яртыһында уҡ  асылырға тейеш була. Шул уҡ ваҡытта финанслау һәм проектлау ҡатмарлыҡтары менән бәйле ҡунаҡхана комплексын асыу  2018 йылға күсерелә.

## Әҙәбиәт

* Kunst- und Kulturdenkmale im Landkreis Rastatt und in Baden-Baden, herausgegeben vom Landkreis Rastatt und der Stadt Baden-Baden. Stuttgart, Konrad-Theiss Verlag GmbH, 2002.
Моховая урамында Герцен һәм Огарёв һәйкәле

**А. И.. Герцен һәм Н. П. Огарев һәйкәле** МәскәүҙеңМоховая урамында МДУ-ның иҫке бинаһы(Моховая урамы, 11-се йорт) ҡаршыһында ҡуйылған һәм берҙәм ансамбль тәшкил итә. Һәйкәл 1922 йылда асылған. Һәйкәлдең авторы — скульптор Н. А. Андреев , архитекторы — В. Д. Кокорин.

## Тарих
1919 йылдың авгусында скульптор Н. А. Андреевҡа демократ, философ, публицист А. И. Герцендың үлеменең 50-йыллығы көнөнә һәйкәл эшләргә ҡушыла. Был һәйкәлде 1920 йылдың 20 ғинуарында Мәскәү дәүләт университеты алдында ҡуйыу планлаштырыла. Башта һәйкәлде бынан алда ғына реставрацияланған рәшәткә урынына ҡуйыу планлаштырыла, ләкин быға Наркомпрос ҡаршы төшә. Шунан Андреев ике һәйкәл — Герцен һәм Огарев һәйкәлдәрен эшләргә һәм уларҙы скверға ингән урындың ике яғына ҡуйырға тәҡдим итә. Һәйкәл эшләү өсөн бик аҙ ваҡыт бирелә, шуға күрә Н. А. Андреев үҙенең ҡустыһы, скульптор В. А. Андреевты, ярҙамға саҡыра. Улар икәүләп эшләһәләр ҙә был планлаштырылған ваҡытҡа һәйкәлде эшләп өлгөртә алмайҙар, шунлыҡтан 1920 йылдың ғинуарында буласаҡ һәйкәлдең урынына таш ҡына һалып ҡалдырыла. Һәйкәл асыу 10 декабрь 1922 йылдың 10 декабренә, Лениндың монументаль пропаганда планы сиктәрендә планлаштырыла.

## Тасуирлама
Һәйкәл мәрмәр таш онтағы ҡушылған бетондан эшләнә. А. И. Герцен баҫып тора, ҡулдарын күкрәгенә ҡаушарған. Уның уң ҡулында түбәнгә табан декоратив йыйырсыҡланып, аҫылынған плащ. Н. П. Огарев та баҫып тора, уның бөкләнгән уң ҡулында крылатка.

## Герцен һәм Огаревтың Мәскәүҙәге башҡа һәйкәлдәре
Мәскәүҙә был парлы ҡомартҡынан тыш, һуңғараҡ тағы ла Мәскәүҙең Тверь бульварында Герцен һәйкәле һәм Воробьевы тауында Герцен һәм Огаревҡа һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Баженов һәм Казаков һәйкәле

**Казаков һәм Баженов һәйкәле** — скульптура композицияһы, Мәскәүҙә рус архитекторҙары М. Ф. Казаков һәм В. И. Баженовҡа арналған һәйкәл. 2007 йылда асылған.

Торған урынының адресы: Мәскәү ҡалаһы, Дольская урамы,1-се йорт (Царицыно усадьбаһы).

## Тарих
Баженов Василий Иванович (1738—1799) — рус архитекторы, архитектура теоретигы, рәссам, классицизм вәкиле, масон, урыҫ псевдоготика һөйөүсеһе. Рәсәй академияһы ағзаһы, сәнғәт академияһының вице-президенты. В. И. Баженов Царицыно һарай комплексын, Боровицкий убаһындағы Ҙур Кремль һарайын һәм башҡа биналарҙың проекттарын эшләгән.

Матвей Федорович Казаков (1738—1813) — рус архитекторы, император Екатерина II идара иткән йылдарҙа Мәскәү үҙәген палладиан стилендә төҙөкләндерә. Рус псевдоготика вәкилдәренең береһе. Мәскәүҙә Ҙур Царицыно һарайы проектын эшләгән.

2007 йылдың 1 сентябрендә Царицыно музей-ҡурсаулығында архитекторҙар Матвей Федорович Казаковҡа һәм Василий Иванович Баженовҡа һәйкәл асыла. Скульптура композицияһы ҡуйыу урыны Ҙур һарай янындағы майҙансыҡта, галерея-ҡойма янында, һайлана. Һәйкәлдең авторы-скульптор Леонид Михайлович Баранов һәм архитекторы М. М. Посохин. Екатерина резиденцияһын улар төрлө ваҡытта проектлауға ҡарамаҫтан (башта Баженов, аҙаҡ Казаков), улар бер һәйкәлдә һүрәтләнә.

Скульптура композицияһы Ҙур һарай һәм Икмәк йорто араһында урынлашҡан. Архитекторҙар үҙҙәренең дәүерендәге кейемдә, сәстәре лә шул замандағыса, улар ҡаралтылар проекты тураһында фекер алышҡан итеп күрһәтелгән. Василий баженов уң ҡулына һыҙмалар төргәге тотҡан, Матвей Казаков — шпага менән эшләпәһен ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған. Архитекторҙар араһында ҡоролманың тимер макеты ҡуйылған. Композиция тәпәшәк киң түңәрәк постаментҡа баҫтырылған.

Автор статуяһында архитекторҙарҙың портреттарын оҡшаш итеп һүрәтләгән. Һәйкәл ҡуйылғандан һуң уларҙың салбарҙары, аяҡ кейеме тонировкаланған. Баженовтың мундир ҡыҙыл төҫкә, ә Казаковтыҡы — йәшел төҫтә.

Граниттан эшләнгән постаментта: «Архитекторҙар Василий Баженов, Матвей Казаков»-тип яҙылған.

## Техник мәғлүмәт
Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән, түңәрәк постаменты — гранит.

## Әҙәбиәт
* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. — 404 с.: с. 264. .

## Һылтанмалар
* Памятник Баженову и Казакову 
* Памятник Баженову и Казакову