open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кагальный ҡоҙоғо (Мстиславль)

**Кагальный ҡоҙоғо** () — сығанағы булып ҡала Мстиславль Могилев өлкәһе , Белоруссияның Могилев өлкәһе Мстиславль ҡалаһындағы һыу сығанағы, урындағы әһәмиәттәге гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә, Ленин урамында, Замковый тау итәгендә, Здоровец йылғаһы ярында урынлашҡан. Шишмә һыуы анализдар һөҙөмтәһе буйынса санитар норма талаптарына һәм ҡағиҙәләренә эсәр һыу булараҡ тап килә. 2003 йылдан алып һаҡланылыусы сығанаҡ статусына эйә.

## Тарих
Ҡоҙоҡтоң тарихи атамаһы — «Здоровец». Элек ҡоҙоҡ ҡаланың төп эсәр һыу сығанағы була, ә уның һыуы Мстиславль ҡалаһын һаҡлаусы соҡорға тултырылған. Ҡаланың хәҙерге атамалары араһында йәһүд тамырҙары бар: «кагальный» һүҙе «йәмәғәт» тигәнде аңлата. Борон ҡоҙоҡ һыуын йәһүд халҡы йорттарына махсус һыу ташыусылар таратҡан. Ҡоҙоҡ янынан 1941 йылда нацистар йәһүдтәрҙе атырға алып барған һуҡмаҡ үтә.

2014 йылдың август айында ҡоҙоҡто төҙөкләндереү буйынса эштәр башлана. Сығанаҡ урынында Божья Матерь Тупичевский иконаһы православие сиркәүе төҙөлгән. 2014 йылдың декабрендә сиркәү протиерейы отец Тимофей тарафынан изгеләндерелгән. Ҡоҙоҡ эргәһендә тағы бер ҡоролма барлыҡҡа килә, унда христиан динен ҡабул итеүселәрҙе һыуҙа суҡындыралар.

## Хоҡуҡи режим
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Мстиславль ҡалаһының дөйөм файҙаланыуға бирелгән шишмә һәм йылға ерҙәре аша үткән 10 х 10 метр ер участкаһын биләй.

Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау зонаһы сиктәрендә урындағы әһәмиәттәге «Кагальный ҡоҙоҡ» линияһы шартлы рәүештә үткәрелә. Ул һыу сығанағынан 20 метр радиуста Мстиславль ҡалаһының дөйөм ҡулланылыштағы ерҙәре буйлап үтә, был ер менән граждандар биләмәләре сиктәш.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы сиктәрендә бөтә төр ер эштәре үткәреү тыйыла: тупраҡ менән бәйләнгән гидрологик режимды үҙгәртеү; мал һәм ҡыуыу һәм көтөү, усаҡ тоҡандырып, палаткалар ҡуйыу, туҡталыш, машиналар йыуыу һәм уларҙы техник хеҙмәтләндереү, төрлө күмәк саралар үткәреү; территорияны сүпләү йәки ниндәй ҙә булһа башҡа тәбиғи зыян килтереү, шулай уҡ төрлө ҡаралтылар төҙөү.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кагальный колодец в Мстиславле на сайте ''Мстиславль.info'' 
* Кагальный колодец в Мстиславле на сайте ''Глобус Беларуси''
* Кагальный колодец в Мстиславле на сайте ''Планета Беларусь'' 
*  на YouTube
Слоним ратушаһы

**Слоним ратушаһы** () — барокко архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияның Гродно өлкәһе Слоним ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Совет урамы, 6-сы йорт. Бина ҡала үҙәгендә XVIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Элекке ратуша бинаһы Беларусь Республикаһының республмка әһәмиәтендәге Дүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.

## Тарих
Ратуша XVIII быуаттың икенсе яртыһында кирбестән төҙөлгән. Ғәҙәттәге бина Баҙар майҙаны менән бәйле, ул майҙанды көньяҡ-көнсығыштан ябып тора. Ратуша бинаһы архитектураһында барокко һыҙаттары һаҡланып ҡалған.

Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң был бинала ҡала башҡарма комитеты урынлашҡан. Әлеге ваҡытта Слоним үҙәк район китапханаһы урынлашҡан.

## Архитектура
Слоним ратушаһы ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, ул тура мөйөшлө, ике яҡлы ҡыйыҡлы. Ярҙамсы корпустары менән бергә ул йомоҡ каре формаһында төҙөлгән. Бинаның манаралары юҡ, ул ҡәтғи симметриялы (магистрат символы булған традицион манараһыҙ). Фасад һығылмалы: пилястрҙар, филенка, уйымдар менән биҙәлгән. Планлаштырыуы коридор-анфиладлы типта, уның ике ҡаты араһында баҫҡыс, баҫҡысы -үҙәк вестибюлдә урынлашҡан. Бинала магистрат ағзалары өсөн бүлмәләрҙән һәм ултырыштар залынан тыш суд бүлмәһе, гауптвахта, архив бүлмәләре бар.

Элек бинаның дүрт колонналы портигы булған, ундағы фронтонда скульптуралар торған. Хәҙерге ваҡытта ихата фасадында XVIII быуатҡа ҡараған пилястрлы декорация күренештәре һаҡланған.

## Әҙәбиәт
* *Караткевіч в. б., а. м. Кулагін* Слоніма Помнікі — Мінск: і Навука тэхніка, 1983.
* Архітэктура Беларусі: даведнік Энцыклапедычный. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 620: іл. — .
* Збор помнікаў Беларусі гісторыі культура і. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя савецкая, [1986-1988].

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Слонимская ратуша на сайте ''Глобус Беларуси''
* Слонимская ратуша на сайте ''Radzima.org''
* Слонимская ратуша на сайте ''Про Беларусь''
* Слонимская ратуша на сайте ''Планета Беларусь''
Франциск Скорина һәйкәле (Полоцк)

**Франциск Скорина һәйкәле** () — донъяла Франциск Скоринаға ҡуйылған тәүге монумент, белоруссияның Витебск өлкәһе Полоцк ҡалаһында Ф. Скорина майҙанында 1974 йылда төҙөлгән. Һәйкәл авторҙары — А. Заспицкий, А Глебов, И. Глебов. Полоцкиҙағы Франциск Скорина һәйкәле Беларусь Республикаһының Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.

## Тасуирлама

Скульптура яҡын-тирә ҡаралтылары менән яраҡлашҡан һәм тимер юл вокзалынан ҡаланың тарихи үҙәгенә талғын ғынак барып,Гоголь урамының аҙағы булып тамамлана. Бронза фигураның бейеклеге — 5,5 метр, ә скульптура менән постамент бергә — 12 метр тәшкил итә. Скульптура композицияһы китап баҫыусыны туп-тура баҫтырып һүрәтләй. Скорина моңайып ҡына бер ҡулы менән эйәген тотҡан, ә икенсе ҡулында — китап тотоп тора. Гранит постаментҡа белорус телендә — «ФРАНЦЫСК СКАРЫНА» тип яҙылған.

## Тарих

Полоцк — Франциск Скоринаның тыуған урыны. Баҫма уны оҙатырға мотлаҡ Мәғрифәтсенең исеме аҙағында һәр саҡ «*Полацьконан*», «*иң данлы Полоцько ҡалаһынан*», «*Полоцк ҡалаһынан*» тип яҙып өҫтәлгән.

Полоцкиҙа Франциск Скоринаға һәйкәл ҡуйыу 1925 йылда Белоруссияла белорус телендә китап баҫып сығарыуҙың 400 йыллығына ҡуйыу планлаштырыла. Һәйкәл өсөн урын Көнбайыш Двина яры янындағы Замковый тауында һайлана. 1926 йылдың яҙына һәйкәлде бронзанан эшләп, уны ике гранит ташҡа баҫтырыу планлаштырыла. Һәйкәлдең художество яғы өсөн Витебскиҙың художество техникумы хеҙмәткәрҙәре яуаплы була. Әммә һәйкәл әҙерләү буйынса эштәр һуҙыла һәм һөҙөмтәлә ул ҡуйылмай ҡала.

1967 йылда совет скульпторы Алексей Глебов Полоцкиҙа ҡуйыу өсөн Скорина һәйкәленең моделен яһай. Ул скульптураны бронзанан ҡойорға өлгөрмәй ҡала, уның эшен уҡыусылары — скульпторҙар Андрей Заспицкий һәм Игорь Глебовтар эшләй.

1976 йылда Полоцкиҙағы Франциск Скорина һәйкәле өсөн А. Глебовҡа үлгәндән һуң БССР Дәүләт премияһы бирелә.

Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы 2007 йылдың 14 майында һәйкәл Беларусь Республикаһының республика әһәмиәтендәге Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятник Франциску Скорине в Полоцке на сайте ''Holiday.by''
* Памятник Франциску Скорине в Полоцке на сайте ''Про Беларусь''
* Памятник Франциску Скорине в Полоцке на сайте ''Глобус Беларуси''
* Памятник Франциску Скорине в Полоцке на сайте ''Планета Беларусь''
Бәләкәй Муса (Мәләүез районы)

**Бәләкәй Муса** () — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының рәсми иҫәптән алынған ауылы. 1956 йылдан Салауат ҡалаһы составында.

## Географик урыны
Хәҙерге Салауат ҡалаһы үҙәгенән көнсығыш йүнәлештә Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан була. 1956 йылда Мәләүез районының Нурдәүләт ауыл Советы составына ингән. Хәҙерге ваҡытта ауылдың элекке биләмәләрендә Салауат ҡалаһының *Муса*, *Тыныслыҡ* һәм *Геология* урамдары урынлашҡан.

## Тарихы
Ауыл Нуғай даруғаһы Юрматы улусының аҫаба башҡорттары ерҙәрендә урынлашҡан. Уға нигеҙ һалыусы булып указлы мулла *Муса Имашев* иҫәпләнә. Нәҡ ул 18-се быуат уртаһында ошонда килеп төпләнә һәм артабан торама пукты уның исеме менән аталып китә. Тарихи мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, 19-сы быуаттың беренсе яртыһында ауыл *«Мулла Муса»* атамаһы менән иҫәпкә ҡуйылһа, 20-се быуаттың 30‑сы йылдарында иһә «Бәләкәй Муса» исемен алған. 

Ауылда йәшәүселәрҙең төп шөғөлө малсылыҡ һәм игенселек булһа, шулай уҡ умартасылыҡ һәм урман кәсептәре менән мәшғүлдәр ҙә арыуыҡ ҡына осраған. 1906 йылда мәсет теркәлгән. 

## Халҡы
1795 йылғы иҫәп алыу буйынса ауылда булған 25 йорт-хужалыҡта 104 кеше йәшәүе теркәлһә, 1865 йылда иһә был күрһәткестәр ике тапҡырҙан күберәккә артҡан: 56 йортта барлығы 282 кешенең көн күреүе асыҡланған. Артабанғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда йәшәүселәр һаны: 1906 йылда — 387 кеше, 1920 йылда — 402; 1939 йылда — 309 кеше булып тарихҡа кергән.

## Билдәле шәхестәре
* Йомағужин Өлфәт Зәйнетдин улы (11.05.1949), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2009 йылдан Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының башҡарма директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Книга о Салавате (полный текст) 

## Сығанаҡтар
* Салават. Энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия. 2018. — 536 с.: илл. ISBN 978-5-88185-397-6.

## Һылтанмалар
*
Каменоломни (станция)

**Каменоломни**  —  Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тмиер юлы станцияһы ҡала   тибындағы   Каменоломни ҡасабаһында урынлашҡан.   Участка станцияһы  статусына эйә.

Электропоездар туҡталышы.

## Тарихы
XIX быуат башында күмер ятҡылығы табылғас, уны әленән әле күпләп сығаралар һәм   егеүле транспортта  уны ташып өлгөрә алмайҙар. Шул саҡта Дон Ғәскәре хөкүмәте тимер юлы төҙөргә ҡарар итә — Грушевский һәм Аютинский станцияларынан Максимовский (хәҙерге Каменоломни) станцияһы аша Аҡсай станцияһына «күмер юлы»төҙөлә башлай. 1863 йылдың 29 декабрендә казак утары Максимовский аша үтеүсе   оҙонлоғо саҡрым 66 (70 км) булған тимер юлы һыҙығы  сафҡа инә. Ул бында табылған  күмергә Донға сығырға юл бирә.  

Көньяҡ-Көнсығыш тармаҡ төҙөлөшө тамамланғас, Максимовка станцияһы башҡарыусы статусына ала.   Аҙаҡ күренеүенсә, яңы тимер юлында  бер үк исем менән ике станция була, шуға күрә йөктәрҙе ташығанда буталыш булмаһын өсөн  1902 йылдың 1 майында батша Николай II указы буйынса Максимовский станцияһын Каменоломни станцияһы тип үҙгәртелә. Станцияла паровоз депоһы һәм водокачка урынлаша

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список железнодорожных станций и платформ Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Железнодорожная станция Каменоломни 
* Железнодорожная станция Каменоломни
Фәрештә-һаҡсы монастыры (Бургһаузен)

**Изге Фәрештә-һаҡсы монастыры** (*нем. *Kloster Heilig Schutzengel, Burghausen) — бавария ҡалаһы Бургһаузен (Үрге Бавария) территорияһында урынлашҡан һәм Пассау епархияһына ҡараған элекке «Иисус Конгрегацияһы» (CJ) ҡатын-ҡыҙҙар монастыры; 1683 йылда нигеҙ һалынған, урындағы ҡыҙ балаларға башланғыс белем таратыуҙа әүҙем ҡатнашҡан һәм 2018 йылда 21 майында бөтөнләй ябылған.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Монастырға Зальцбург архиепискобы хуплауы менән 1683 йылда "Иисус Конгрегацияһы"ның (CJ) мюнхен бүлексәһе нигеҙ һалған: монастырҙың тәүге башлығы биш апа-һеңлеләр общинаһын община из пяти сестёр етәкләүсе Бургһаузен ҡалаһында тыуып үҫкән Филипина Баумфельдер булған. Баварияла ордендың (Мюнхен һәм Аугсбургтан ҡала) өсөнсө бүлексәһе булған монастырь формалашҡандан һуң мәктәп, ә һуңынан — ҡыҙҙар өсөн мәктәп-интернат булдырылған. Бинаны киңәйтеү маҡсатында викарий Франц Вильгельм Баумфельдер — 1681 йылда вафат булған Филипинаның ағаһы монахиняларға васыят итеп ҡалдырған аҡсаға күрше өйҙө һатып алған. 1731 йылда иҫке бина тулыһынса тиерлек һүтелгән һәм архитектор («мастер-ташсы») Тростбергтан килгән Иоһанн Мартин Пёльнерҙың проекты буйынса яңынан төҙөлгән: изгеләндереү 1746 йылда үткән. Майҙанға ҡаратып төҙәлгән сиркәү бинаһын — унан уңдағы һәм һулдағы йорттар кеүек — күренеп торған фигуралы фронтондар тамамлай; төп миһраптың алтарь художестволы биҙәлеүен тикшеренеүселәр Иоһанн Георг Линдтҡа (Изге Георгий, Максимилиан, Терезия һәм Флориан тигән эштәре) һәм Иоһанн Георг Капферға (фәрештәләр фигураһы) ҡайтарып ҡалдыра.

1803 йылда, Баварияла сиркәү милеген әүҙем секуляризациялау осоронда, Бургһаузен монастыры ордендың башҡа бөтә бавария монастырҙарына ҡарата үҙәк монастырь булған. Уны таратыу бары тик 1816 йылда ғына — апалар сёстры Альтёттингҡа күскәндән һуң ғына үткәрелгән; Әммә 1826 йылда, король Людвиг I хуплау алғандан һуң ғына, апаларҙың уҡыу эшмәкәрлеге дауам иткән. 1852 йылда яңынан балалар интернатына нигеҙ һалынған; апр. тиклем һәм 1984 йылға саҡлы апалар башҡа күп кенә башланғыс мәктәптәрҙә эшләгәндәр. 1989 йылда сиркәүҙә капиталь ремонт булған; монастырь биналарында әлегә тиклем Бургһаузендың урта мәктәбе урынлашҡан — монастырь үҙе 2018 йылдың 21 майында ябылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Буксһайм монастыры
* Пиленһофен монастыры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Backmund, Norbert: Die kleineren Orden und ihre Klöster bis zur Säkularisation, Windberg 1974, S. 50f.
* Brandmüller, Walter (Hg.): Handbuch der bayerischen Kirchengeschichte II, St. Ottilien1993, S. 859—870.
* Pechmann, M. Gonzaga von: Geschichte des Englischen Institutes Beatae Mariae Virginis in Bayern, München 1907.
* Winkler, M. Th. I.B.M.V.: Maria Ward und das Institut der Englischen Fräulein in Bayern von der Gründung des Hauses in München bis zur Säkularisation desselben, 1626—1810, 1926.

## Һылтанмалар
*
Нуғай теле

**Нуғай теле** — (*ногай тили, ногайша*")  дөйөм алғанда Ставрополь крайы, Дағстан, Ҡарасай-Черкесия, Әстерхан өлкәһендә йәшәүсе нуғайҙарҙың теле. 
Нуғайса һөйләшеүселәр һаны яҡынса 90 000 кеше.

## Тасуирламаһы
Нуғай теле төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмө нуғай-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә инә, ләкин лексик-фонетик яҡтан үҙҙәре йәшәгән урындарҙағы халыҡтар телдәренә яҡын.  Лингвист-төркиәтсе, фольклорсы, этнограф, доктор филология фәндәре докторы  Н. А. Бас­ка­ков 1936 йылғы диа­лек­то­ло­гик экс­пе­ди­ция ма­те­риа­лдары нигеҙендә  фо­не­тик, лек­сик һәм мор­фо­ло­гик күрһәткестәр буйынса 3 төп диа­лек­т билдәләй: аҡнуғай (ку­бан­ь нуғайҙары диалекты), ҡа­ра­нуғай (Дағстан нуғайҙары диа­лек­ты), үҙнуғай (Став­ро­поль­ крайы нуғайҙары диа­лек­ты) . .

Ғалим Калмыкова Софья Абдулхәмид ҡыҙы нуғай телендә  2 диа­лек­т тип билдәләй – аҡ­нуғай (кубань нуғайҙары диалекты; Нуғай, Адыгэ-Хабль,Ҡарасай-Черкесияның Хабез районы ,  Ставрополь крайының Ҡарамырҙа һәм Каң­лы ауылдары) һәм ҡарануғай (дала нуғайҙары диа­лекты; Нуғай, Дағстандың Баба-Йорт, Кизляр райондары, Чечняның  Шелковский районы, Ставрополь крайының Нефтекум районы)

Нуғай теленә күршеләш йәшәгән халыҡтарҙың  телдәренән алынмалар күп ингән, хатта улар теленә күсеү ҙә бар. Мәҫәлән, Әстерхан нуғайҙарының әҙәби теле — татар теле, Дағстандан Хәсәү-йорт, Баба-Йорт райондарында йәшәүселәрҙең әҙәби теле — ҡумыҡ теле.

Ғөмүмән алғанда, нуғай теле ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән башҡа телдәрҙән лексик, грамматик яҡтан әллә ни айырылмай, шулай ҙа фонетик яҡтан төрөк һәм үзбәк, ҡарағалпаҡ телдәренә яҡын: акыкат—хәҡиҡәт, умер—ғүмер, таала—тәғәлә, саат—сәғәт.

## Диалекттары
Нуғай һөйләш теле өс диалектҡа бүленә: үҙнуғай диалекты (Ставрополь нуғайҙары), ҡарануғай диалекты (Дағстан нуғайҙары), аҡнуғай диалекты (ҡарасай нуғайҙары).

Улар бер-береһенән ҡайһы бер фонетик үҙенсәлектәр менән генә айырыла.

## Алфавиты
1928 йылға тиклем ҡулланылышта ғәрәп әлифбаһы була, һуңыраҡ латин әлифбаһы, 1938 йылдан – кириллица.

## Мәғлүмәт саралары
Ноғай телендә «Шоьл тавысы» һәм «Ногай давысы» гәзиттәре сығарыла..

"Төркиә ауазы — Татарса" радиоһында аҙна һайын «Нуғайса нәсихәттәр»  тапшырыуы сығып килә.

## Видеояҙмалар
*"Поговорим" (на ногайском языке)
*Разговорник (ногайский язык) (15.04.2015)
*История - Ногайцы, традиции и культура великого народа

## Сығанаҡтар
*Калмыкова Софья Абдулхамидовна. Ногайский язык : Грамматика, правописание и развитие речи	Черкесск - Ставроп. кн. изд-во : Карачаево-Черкес. отд-ние, 1983 -159 с. : ил.; 22 см

## Һылтанмалар
* НОГА́ЙСКИЙ ЯЗЫ́К 
* 

## Иҫкәрмәләр
Юозайтис Арвидас Ионович

**Арвидас Ионович Юозайтис** (18 апрель 1956 йыл) — СССР йөҙөүсеһе, Олимпия уйындарының бронза призеры. Әлеге ваҡытта билдәле литва яҙыусыһы һәм философы.

## Карьераһы
Монреаль ҡалаһындағы Олимпиадала, британлы Дэвид Вилкидан һәм американ Джон Хенкендан ҡалышып, брасс стиле менән 100 метрлыҡ дистанцияла бронза миҙалын яулай.  200 метрлыҡ дистанцияла ул 6-сы була, ә 4×100 метрлыҡ ҡатнаш эстафетала 5-се урынды биләй.

## Карьераһын тамамланғандан һуң
1980 йылда Арвидас Вильнюс университетын тамамлай. 1986 йылда философия докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Һуңыраҡ альма-матерҙа экзистенциализм философияһын уҡыта. Литва СССР-ы фәндәр академияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләй.

1988—1990 йылдарҙа Литва ССР-ының СССР составынан сығыу процесын етәкләгән «Саюдис» хәрәкәте ойоштороусыларының һәм лидерҙарының береһе. 2004 йылданалып 2009 йылға тиклем Калининградта Литваның Генераль консуллығы атташеһы булып хеҙмәт итә. 2009—2012 йылдарҙа Ригала йәшәй. Әлеге ваҡытта — Литва олимпия комитетының вице-президенты.

## Иҫкәрмләр

## Һылтанмалар
* 
* Арвидас Юозайтис: «Я выиграл олимпийскую медаль, чтобы вырваться из плена»
Боченково (станция)

**Боченково** — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы үҙәге станцияһы  (элекке платформа) 

Ростов өлкәһенең Миллеровский районындағы Боченков утары биләмәһендә урынлашҡан. Станция Чертково — Лихая  тимер юлы һыҙығына Украинаны урап үтеүсе һыҙыҡтар йәнәшәлегендә урынлашҡан.  2015 йылдың яҙында тимер юлы төҙөлөшө башлана.  2017 йылда  тимер юлының ике юллы участкаһы  сафҡа индерелә. Йөк  һәм пассажирҙар хәрәкәте Украина биләмәһен урап үтә.

## Станция буйлап поездар хәрәкәте
Бочнково  станцияһы аша алыҫ юлға түбәндәге поездар йөрөй, поездар туҡталышы расписание буйынса ҡаралмаған.   

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Железнодорожная станция Боченково
Себер кешеләре

**Себер кешеһе** — Себерҙә йәшәгән төрлө этник сығышлы кеше, шулай уҡ урыҫтарҙың этнографик төркөмө — башлыса ҡаты континенталь климаты, сағыштырмаса аҙ халыҡ һаны һәм төбәктәге тормош айырымлылыҡтары арҡаһында барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле «себер» һыҙаттарына эйә (характеры һәм һаулығы яғынан) булған кеше.

Этнографияла йыш ҡына себер кешеләре (сибиряктар) термины аҫтында Себер урыҫ халҡы күҙ уңында тотола — *электән йәшәгән урыҫтар* (XVI—XVII быуаттарҙа тәүге күсеп килеүселәр) һәм яңы күсеп килеүселәрҙән (ХІХ быуаттың икенсе яртыһындағы — XX быуаттың башындағы күсеп килеүселәр) айырмалы рәүештә уларҙың *вариҫтары*. Себер кешеләренә  чалдондар, кержактар, семейҙар, ташсылар, русскоустьинсылар һәм урыҫтарҙың башҡа этнографик төркөмдәрен ҡушыу (улар ҙа Себер урыҫ халҡын тәшкил итә һәм дөйөм этник тарихҡа эйә) бәхәстәр тыуҙыра.

XIX быуат уртаһындағы Даль һүҙлегендә себер кешеләре (сибиряктар) урыҫ теленең себер диалекттарын ҡулланыуы арҡаһында «чевошниктар» тип атала.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, себер кешеләре итеп үҙҙәрен 4116 кеше күрһәткән.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Гурандар
* Тундра аръяғы крәҫтиәндәре
* Казактар
* Ташсылар
* Камчадалдар
* Ҡарымдар
* Кержактар
* Походсылар
* Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, себер һәм Алыҫ көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтар
* Поляктар
* Себер урыҫтары
* Русскоустьинсылар
* Семейҙар
* Себер старожил һөйләштәре
* Старообрядсылар
* Чалдондар
* Якутяндар
* «Себер телендәге» википедия
* Себер областничествоһы

## Һылтанмалар
* Русские Сибири: этническая история и традиционная культура 
* Группы русских Сибири 
* Русские в Сибири
* Русские: этнографическая характеристика 
* История русских в Красноярском крае
Ҡумыҡ теле

**Ҡумыҡ теле** (үҙатамалары — *къумукъ тил, qumuq til*, ) — Дағстанда, Чечняның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән ҡумыҡтарҙың теле.

Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше.

Ҡумыҡ теле — Дағстан телдәре араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «*Ёлдаш*» гәзите нәшер ителә.

## Тарихы
Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул монгол-татар осорона тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй (XIII быуатҡа тиклем).

Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: традицион ғәрәп графикаһы 1920-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны латин алфавиты алмаштыра , ә артабан, 1938 йылда — кириллицаға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 1940—1950 йылдарҙа үҙгәртелә.

Ҡумыҡ теленә иң яҡыны — ҡарасай-балҡар, ҡырымтатар һәм ҡараим телдәре.
 
Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ урыҫ һәм төрөк телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә).

Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә рәсми тел булып торған. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән лингвоним (*бусурман тил*) ҡулланылған.

#### Таулылар эмиграцияһы
1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынған.

## Яҙмаһы
Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: **А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я**.

### Хәҙерге заман латиницаһы
1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнаша, ул хәҙерге мәлдә популярлаша бара.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* Н. К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. — М., 1940.
* Русско-кумыкский словарь. Бамматов З. З. — Махачкала. 1960.
* Русско-кумыкский словарь. ред. Бамматов Б. Г. — Махачкала. 1997.

## Һылтанмалар
* кумыкский-язык.рф  Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум
* Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш» (архив последних номеров)
* Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»
* Русско-кумыкский словарь (1960) (DjVu, tiff)
* Священные Писания на кумыкском языке
Зимовники (станция)

**Зимовники** — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Зимовниковский районының Зимовники ҡасабаһында урынлашҡан.

## Станция  эшмәкәрлеге
Зимовники станцияһы   үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған ике юллы Волгоград-1 — Сальск тимер юлы һыҙығында ята. Станция асыҡ акционерҙар йәмғиәте Рәсәй тимер юлдарының Ростов төбәгендәге Төнья-Кавказ тимер юлы структураһына инә.  Станцияла тимер юлы вокзалының плитка менән кәпләнгән бер ҡатлы ҡирбес бинаһы бар.

Зимовники станцияһы аша Сальск-Котельниково йүнәлешендә һәм кирегә йөк поездары үтә.  

Зимовники станцияһы буйлап алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе пассажир поездары аҙға ғына туҡтап китә.

Станция буйлап ҡала яны поездары йөрөмәй.   

Станцияла маневр эштәре башҡарыла, Зимовники элеваторына һәм ҡасабала урынлашҡан башҡа предприятиеларға инеү юлдары бар.

## Станция буйлап алыҫ хәрәкәт
2018 йылдың декабренә ҡарата алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе түбәндәге поездар йөрөгән:

## Иҫкәрмәләр
Сервеч (Минск өлкәһе)

**Оло Сервеч** (), шулай уҡ **Сервачь** — Белоруссияның Минск өлкәһе Вилейка районындағы ауыл, Людвиновский ауыл советы составына ҡарай. Халҡы - 56 кеше (2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).

## Географияһы
Оло Сервеч ауылы ауыл советы булған агро ҡала Людвиновонан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта һәм Вилейка ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оло Сервеч ауылы Сервечь йылғаһының һул ярында, йылғаның Вилей һыуһаҡлағысының төньяҡ-көнсығыш осона ҡойған еренән аҙ ғына өҫтәрәк тора. Ауыл аша  Р29 Вилейка — Долгиново — Докшицы автомобиль юлы үтә, ауылда Сервечь йылғаһы аша автомобиль юлы өсөн күпер һалынған.

## Тарих
XVI быуат башындағы тарихи сығанаҡтарға ярашлы Сервеч имение булараҡ билдәле. 1505 йылда трок воеводаһы һәм Бөйөк Литва маршалогы Ян Заберезинский королдән  Сервечь йылғаһы буйындакғы 5 ауылға хужа булыу хоҡуғын ала. 1555 йылда Сервеч — Ю Ванькевич милке була, был турала ауыл сиркәүе беренсе тапҡыр телгә ала. 1617 йылда ауылда Ян Бжостовский һәм Рафаил Сулистровский аҡсаһына ағас костел төҙөлә. XVII—XVIII  быуаттарҙа имениеның хужаһы күп тапҡырҙар үҙгәреп тора.

1793 йылда Речь Посполитая икесе тапҡыр бүленгәндән һуң, Сервеч,  бөтә Вилейщина кеүек үк, Рәсәй империяһы составына инә, артабан Минск губернаһы составында Вилейка өйәҙе, ә 1843 йылда Вилен губернаһы барлыҡҡа килә.

XIX быуатта Сервеч Козелл-Поклевскийҙарҙың ырыуын ҡарай, улар бында дворян имениеһы усадьбаһын төҙөй. 1852 йылда Ян Наполеон Козелл-Поклевский аҡсаһына яңы католик ағас сиркәүе төҙөлә (хәҙер ул һаҡланмаған). Бынан тыш, XIX быуаттың урталарында урындағы зыяратта  Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе төҙөлә (хәҙер һаҡланған). Ағалы-энеле Ян һәм Винцент Козелл-Поклевскийҙар 1863 йылдағы ихтилалда  әүҙем ҡатнаша .

XХ быуат башында Оло Сервач ауылында халыҡ һаны 39  кеше тәшкил итә, ауылдың 620 дисәтинә ере, шарап ҡыуыу заводы була.

Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Сервеч һуғыштар араһындағы Польша составына инә, ундағы Вилен воеволствоһының Вилейка поветына ҡарай. 1939 йылдың сентябрендә БССР составында тора. 1950-се йылдарҙа ағас католик ҡорам һүтелә һәм 1852 йылда күрще Давыдки ауылына күсерелә, унда ҡорамды клуб итеп үҙгәртәләр. 2012 йылда бина бөтөнләй һүтелә.

## Иҫтәлекле урындар

* Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе, XIX быуат урталарында төҙөлгән, стиле - классицизм. Ауылдың көньяғындағы зыяратта урынлашҡан
* Усадьбаһы. Козелл-Поклевскийҙарҙың усадьбаһы, XIXб ыуат. Усадьбада шарап ҡыуыу бинаһы, тимерлек, хужалыҡ биналары һәм парк фрагменты һаҡланған. Элекке  усадьба йорто диуарҙарының фрагменттары ғына һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. 

## Һылтанмалар

* Бол. Сервеч на сайте globustut.by
* Бол. Сервеч на сайте radzima.org http://radzima.org/be/miesca/vyalikaya-servach.html
Кутейниково (Төньяҡ-Кавказ тимер юлы станцияһы)

**Кутейниково** — Ростов төбәгендә  Төньяҡ-Кавказ тимер юлындағы тимер юлы станцияһы. 

Ростов өлкәһенең Чертковский районы территорияһында Марьяны утарынан көнсығышҡа ҡарай ярты километр алыҫлыҡта ята. Яңы һыҙыҡта Чертковоға иң яҡын станция булып тора 

Станция  Украинаны урап үткән һыҙыҡта урынлашҡан. Тимер юлы төҙөлөшө 2015 йылдың яҙында  башлана.  2017 йылдың 20 сентябрендә йөк поездары йөрөй башлай. 

Башта Кутейниково станцияһына тиклем ҡала яны поездарының йөрөүе планлаштырылмай.   2018 йылдың 28 ноябрендә, Украинала хәрби хәл индереүгә бәйле,  быға тиклем Чертково станцияһына йөрөгән ҡала яны электропоездары Ростов-Главный һәм Лихая станцияһынан Кутейниково станцияһына күсерелә.

## Станция буйлап алыҫ юл хәрәкәте

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Железнодорожная станция Кутейниково
* Как повлияла на районы Ростовской области ж/д ветка в обход Украины
Нахимов урамы (Шахты ҡалаһы)

**Нахимов урамы** () — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһы урамы. Урам рус капитаны адмирал Павел Степанович Нахимов (1802—1855) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Урам Мали битләүендә башлана һәм Капустин тыҡрығы менән киҫешкән урында тамамлана. Нахимов урамының оҙонлоғо — 1100 метр.

## Үҙенсәлектәре
Шахты ҡалаһының Нахимов урамы Мали тауы битләүҙәрендә башлана, Верховский, Водопровод, Дундич урамдарын киҫеп үтә һәм Капустин тыҡрығы менән киҫешкән ерҙә тамамлана. Нахимов урамында 95 һан һуғылған йорт тора. Урамдыңоҙонлоғо — 1100 метров.

Нахимов урамының почта индексы — 346506.

Урам рус капитаны адмирал Павел Степанович Нахимов (1802—1855) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. 1822—1825 йылдарҙа адмирал П. С. Нахимов бөтә донъя буйынса Kreiser круиз карабында сәйәхәт иткән. Ул 1828—1829 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан, корвет командиры булған (Хәрби Диңгеҙ Флотының разведкаһында хеҙмәт иткән). 1834 йылдан алып Ҡара диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Ҡырым һуғышында 1853—1856 йылдарҙа ул Ҡара диңгеҙ флоты менән командалыҡ итәһәм төрөк флотының төп көстәрен ҡамайһәм уларҙы еңеүҙә артиллерия сараларын Синоп янындағы һуғышта 1853 йылдың 18 ноябрендә бик оҫта ҡуллана. Нахимов был яуҙа ҡаты яралана. Ул Севастополь ҡалаһындағы Владимир сиркәүе янында ерләнгән[1].

## Һылтанмалар
«Армянская энциклопедия, Vol. 8, стр. 160»

## Сығанаҡтар
* Улица Нахимова в Шахтах
* Подробная карта Улица Нахимова, город Шахты со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты 

## Тышҡы һылтанмалар
* Почтовый индекс улица Нахимова, г. Шахты
Ольковичи (Минск өлкәһе)

**Ольковичи** () — Белоруссияның]] Минск өлкәһе Вилей районындағы ауыл, Илья ауыл советы составында тора. Халҡы — 28 кеше (2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

## Географияһы
Ауыл агро ҡала Илья ауыл советы үҙәгенән Логойский районы сигенә тиклем 12 км төньяҡ-көнсығышҡа табан, район үҙәге Вилейка ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ольковичи ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайышта Вилейка һыуһаҡлағысы урынлашҡан, ауылдан 3 км төньяҡҡа табан Вилия йылғаһының ҡушылдығы Кобылянка йылғаһы аға. Ольковичи ауылы тирә-яҡтағы Юнцевичи, Овсяники, Стайки, Матьковцы ауылдары менән урындағы юлдар менән тоташҡан. Яҡындағы тимер юл станцияһы — Вилейка ҡалаһы станцияһы.

## Тарих
Ауыл XVII быуаттан уҡ билдәле булған, бында 1699 йылда католик ағас часовняһы төҙөлгән, унда Дева Мария иконаһы ҡуйылған. 1722 йылда ауылдың хужаһы, епископ Александр Гараин, үҙ аҡсаһына Богородица Раштыуаһы ағас костелын төҙөтә. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ольковичи мәхәлләһе үҙаллылыҡ статусын ала.

1793 йылда Речь Посполитая икенсе тапҡыр бүленгәс, Ольковичи, бөтә Вилейщина кеүек үк, Рәсәй империяһы составына инә. Артабан Минск губернаһының Вилейка өйәҙе составында тора, ә 1843 йылдан алып Вилен губернаһы составында була.

XIX быуатта бындағы католик ғибәҙәтханаһы неоклассицизм стилендә яңынан ағас сиркәү итеп төҙөлә. Ул алты колонналы портиклы, ике ҡатлы манаралы итеп һалынған. 1897—1905 йылдарҙа уның янында йәнәш неоготика стилендә таш ҡорам күтәртелә. Был ҡорам Посещение Пресвятой Девы хөрмәтенә иҙгеләндерелгән. Иҫке ағас ҡорам һаҡланмаған.

Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Ольковичи һуғыштар араһындағы Польша составында була, өҫтәүенә, ил сиге ауыл янында үтә. 1939 йылдан алып Ольковичи БССР составында тора.1940 — 2013 йылдарҙа Ольковичи ауыл советы үҙәге була. 1941 йылдың июненән 1944 йылдың июленә тиклем Ольковичи Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец оккупацияһы аҫтында тора.

1989 йылда католик ҡорамы реставрациялана һәм хәҙерге көндә эшләй. Был ҡорам Ольковичи ауылы һәм тирә-яҡ ауылдары өсөн мәхәллә сиркәүе булып тора.

2013 йылда Ольковичи ауыл советы бөтөрөлә, Ольковичи ауылы һәм уның тирәһендәге башҡа тораҡ пункттар Илья ауыл советы составына инә.

## Иҫтәлекле урын
* Посещение Девы Мария католик ғибәҙәтханаһы (неоготика, 1905 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. 

## Һылтанмалар
* Ольковичи на сайте globustut.by
* Ольковичи на сайте radzima.org http://radzima.org/be/miesca/alykovichy.html
Усть-Донецк (станция)

**Усть-Донецк** —  Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының  Усть-Донецк ҡасабаһында урынлашҡан.

## Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Урман-Дала — Усть-Донецк тимер юлы төҙөлөшө Усть-Донецк йылға портының төҙөлөшө менән бәйле.  

Урман-Дала  — Усть- Донецк тимер юлы участкаһы Төньяҡ-Кавказ тимер юлының  Ростов— Лихая  төп магистраленә йәнәшә тора.

Портҡа йөктәрҙе ташыу маҡсатында  (башлыса күмер) йылға портына инеү юлдары менән Усть-Донецк йөк станцияһы төҙөлә. 

1962 йылдың ноябренән бер юллы  Урман-Дала —Усть- Донец ктимер юл линияһында даими   йөк поездары хәрәкәте асыла.

1968 йылда тимер юл линияһы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырыла. 

Пассажирҙар хәрәкәте был участкала ҡала яны электропоездарынан ғибәрәт,  улар Усть-Донецк станцияһын Дондағы Ростов ҡалаһы менән, шулай уҡ аралаш станциялар менән (Шахтный, Новочеркасск һ.б.) бәйләй. 

Усть-Донецк станцияһы буйлап көн һайын  Ростов—Усть-Донецк йүнәлешендә №6169/6170 электропоезы  йөрөй.

## Иҫкәрмәләр  һәм һылтанмалар
Успенский (станция)

**Успенский** —   Ростов төбәгендә  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Матвей-Ҡурған районының Авило-Успенка ауылында урынлашҡан. 

Станция Рәсәй менән Украина араһында   сик булып тора,   (де-факто — Донецк Халыҡ Республикаһы). Алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе бөтә поездар әйбер һәм документтарҙы тикшереү өсөн байтаҡҡа туҡталыш яһай.  Бер туҡталыш бер сәғәт биләй. Алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе поездар Украинаның Донецк һәм Луганск өлкәләре биләмәһенән контролде юғалтыу һөҙөмтәһендә йөрөмәй.  

1992 йылға тиклем Успенский -Марцево участкаһы  Донецк   тимер юлына  ҡарай.

## Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте

## Станция буйлап алыҫ юлға хәрәкәте

## Иҫкәрмәләр
Мечётинский (станция)

**Мечётинский** — Ростов өлкәһе Зерноградский районының Мечётинская станицаһында   бер юллы электрлаштырылмаған Батайск-Сальск тимер юлы һыҙығында урынлашҡан тимер юл станцияһы

## Станция эшмәкәрлеге
Мечётинский станцияһы  Рәсәй тимер   юлдарының Ростов төбәге   Төньяҡ-Кавказ тимер юлы составына инә. 

Мечётинский станцияһы 4 класлы  йөк станцияһы булып тора.

Станция хужалығында ҡабул итеү-ебәреү һәм инеү юлдары, шул иҫәптән  Мечётинский элеваторы һәм нефть базаһы бар. Станцияла төрлө йөктәрҙе бушатыу-тейәү эштәре башҡарыла.  

Мечётинский станцияһында 1980 йылда  ҙур йөк тауар ихатаһы төҙөлә, ул бөртөклө йөктәрҙе тейәү һәм бушатыу өсөн, шулай уҡ башҡа тейәү эштәрен башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Йөк ихатаһы төҙөлөшөн  640-сы төҙөү-монтажлау предприятиеһы башҡара.  (Сальск ҡалаһы).

1946 йылдан алып 1997 йылға тиклем Мечётинский станцияһы Төньяҡ-Кавказ тимер юлының   Сальск бүлеге составына инә.  

Станция аша йөк  поездары, шул иҫәптән Сальск— Батайск һәм Батайск — Сальск йүнәлеше  буйынса йыйылма поездар йөрөй.

Әлеге ваҡытта пассажир поездары  алыҫ йүнәлешкә йөрөмәй.

2014 йылға тиклем станция аша Волгоград — Ростов 645/646 һанлы поезы һәм Ростов — Волгодонская  653/654 һанлы пассажир поездары йөрөй.  

Станцияла  тимер юл вокзалының  бер ҡатлы  кирбес бинаһы бар (кирбес, плиткалар менән көпләнгән). Вокзал бинаһында станция буйынса начальниктың һәм дежурныйҙың бүлмәләре урынлашҡан. Ҡала яны поездарға билет  Мечётинский станцияһы вокзалында һатылмай

## Ҡала яны пассажирҙар хәрәкәте
Мечётинский станцияһы буйлап 6 ҡала яны пассажир поездары йөрөй, улар Мечётинский станцияһын  Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск, Куберле станциялары менән, шулай уҡ ҡала яны маршруттары  буйынса аралаш станциялар һәм туҡтау пункттары менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр
Лиана Хайд

**Лиана Хайд** (; 1895—2000) — Австрия актёры һәм йырсыһы; уны йыш ҡына тәүе Австрия кинойондоҙо тип атайҙар.

## Биографияһы
1895 йылдың 16 авгусында Австро-Венгрияның баш ҡалаһы Венала тыуған һәм Баварияның затлы ғаиләһенән сыҡҡан. Һеңлеһе Грит Хайд шулай уҡ билдәлн киноактёр булып китә.

Лиананың сәхнә карьераһы театрҙа балетта сығыш яһауҙар менән башланған. Ул шулай уҡ төрлө яҡлы вокаль белем алған. 1915 йылда ул Якоб Флектең фильмында кинола тәүге роль башҡарған. Уның тураһында режиссёр Рихард Освальд белеп ҡалғас 1921 йылда уға «» тауышһыҙ фильмында төп ролде тәҡдим иткән. Ошо уҡ режиссёрҙың «Лукреция Борджиа» (1922) фильмында мөһим роль уйнағандан һуң уны Голливудҡа саҡыралар. Әммә барон Фридрих Хеймерлегә (*Friedrich Haymerle*, 1881—1969) кейәүгә сыҡҡас был тәҡдимдән баш тарта.

*«Der unsterbliche Lump»* — Лиана төшкән тәүге тауышлы фильм булған, уның артынса башҡалары килгән. Уның партнёрҙары араһында Ханс Альберс, Вилли Форст һәм Густав Фрёлих булған. Фильмдәрҙең күптәрендә ул йырлаған, быға уның вокаль белеме булышлыҡ иткән.

1937 йылда Лиананың Берлин актёры һәм режиссёры Ханс Сомборн менән икенсе никахы тарҡала. Бынан һуң ул әҙерәк рольдәр ала башлай, Швейцария докторы Карл Шпихерға кейәүгә сыға һәм уның менән бергә тропиктарҙы өйрәнеүгә бәйле сәйәхәттәрҙә ҡатнаша. Швейцарияла йәшәй, әммә 30 йыл никахтан һуң өсөнсө ире менән дә айырылыша. Бынан һуң Лиана үҙенең улы Пьер менән Ваберн-Берндә йәшәй.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Лиана Хайд тик бер генә фильмдә — 1953 йылда *«Im Krug zum grünen Kranze»* тигән фильмда роль башҡарған һәм рәсми рәүештә үҙенең карьераһын тамамлаған.

2000 йылдың 28 ноябрендә Ваберн-Бернела вафат булған. Дорнбахер зыяратында ғаилә төрбәһендә ерләнгән.

## Бүләктәре
* 1969 йылда немец киноһында ҡаҙаныштары өсөн Лиана Хайдҡа *Filmband in Gold* премияһы тапшырылған.
* 2008 йылда Венаның Хернальс районының урамдарының береһе уның хөрмәтенә *Liane-Haid-Weg* тип аталған.  

## Фильмографияһы
Немец телендә:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Kay Weniger*. Das große Personenlexikon des Films. Die Schauspieler, Regisseure, Kameraleute, Produzenten, Komponisten, Drehbuchautoren, Filmarchitekten, Ausstatter, Kostümbildner, Cutter, Tontechniker, Maskenbildner und Special Effects Designer des 20. Jahrhunderts. Band 3: F – H. John Barry Fitzgerald – Ernst Hofbauer. Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2001, ISBN 3-89602-340-3.

## Һылтанмалар
* Liane Haid (1895-2000)
* Liane (Juliane) Haid
Нагорное (Минск өлкәһе)

Нагорное () — агро ҡала.  Белоруссияның]] Минск өлкәһе Клецк районы Краснозвездовский ауыл советында составында тора. 2013 йылға тиклем Нагорное ауылы Нагорный ауыл советының үҙәге булған (2013 йылда бөтөрөлгән). Нагорный ауылы халҡы 410 кеше тәшкил итә (2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).

## Географияһы
Нагорное ауылы район үҙәге Клецк ҡалаһынан 13 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ауыл аша Р43 автомобиль юлының Синявка — Слуцк участкаһы үтә, башҡа юлдар тирә-яҡ ауылдарға алып бара. Ауылдың көнбайыш ситендә Лань йылғаһының ҡушылдығы булған ҙур булмаған Балванка йылғаһы аға.

## Иҫтәлекле урындар

* Крестовозвиженский католик ғибәҙәтханаһы. Ул 1936 йылда Нагорное ауылы һуғыштар араһындағы Польша составында торған саҡта католиктар зыяратының неоготика стилендәге сиркәүе булараҡ төҙөлгән. Ҡорам Беларусь Республикаһының Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.
* Спас-Преображенский православие сиркәүе. Православие зыяратында ағастан эшләнгән, ихтимал, XIX быуат аҙағында.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нагорное на сайте globustut.by
* Нагорное на сайте radzima.org http://radzima.org/be/miesca/nagornae.html
Зла-Колата

**Зла-Колата** (, ) — Черногория менән Албания сигендә Проклетие тау массивындағы 2534 метр бейеклегендәге түбә. Зла-Колата Черногориялағы иң бейек түбә.

## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы

Зла-Колата Черногория һәм Албанияға сигендә урынлашҡан. Албания яғынан түбә Кукес өлкәһенең Тропоя округында ята. Албания яғынан иң яҡын тораҡ пункты — көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 километрҙа Валбона ҡалаһы, Черногория яғында — көнбайышҡа табан 10 километрҙа Гусинье ҡалаһы. Гусинье, ғәҙәттә, тауға күтәрелеү өсөн старт нөктәһе булып тора.

Зла-Колата түбәһе Колата тау массивында бейеклеге буйынса икенсе урында тора. Уның иң юғары нөктәһе — Мая-Колата түбәһенең (*Maja e Kollatës*, йөки черногор. *Ravna Kolata*) бейеклеге 2552 метр, әммә ул тулыһынса Албания территорияһында урынлашҡан, сик буйынан төньяҡҡа табан яҡынса бер километрҙа. Зла-Колата тау массивы һыртында, Валбонаталс (*Valbonatals*) йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан.

Түбәнең атамаһы «Яуыз (Зла) Колата». Икенсе түбә «Яҡшы (Мәрхәмәтле) Колата» (черногора. *Kolata Dobra*) Зла-Колатанан төньяҡ-көнсығышҡа табан ни бары 100 метр алыҫлыҡта ғына ята, Черногорияның бейеклеге 2526 метр булған был түбәһе бейеклеге буйынса икенсе урында тора. Түбәләр 2416 метр бейеклектәге билән менән бүленгән. Шулай итеп, икенсе түбә айырым түбә тип танылмай, сөнки Зла-Колатанан 110 метрға тәпәшерәк.

Ҡайһы берҙә Дурмитор тау массивындағы 2523 метр бейеклектәге Боботов-Кук түбәһен Черногорияның иң бейек түбәһе тип атайҙар. Сөнки Зла-Колатанан айырмалы рәүештә, был түбә тулыһынса Черногория территорияһында урынлашҡан, шулай уҡ Зла-Колата түбәһе бейеклеген үлсәүҙә хата китеүенә лә ишаралайҙар. Әммә альпинистар яһаған үлсәүҙәр Зла-Колатаның 11 метрға бейегерәк булыуын раҫлай.

## Тәбиғәтте һаҡлау
2009 йылда Черногория хөкүмәте Проклетие милли паркын ойоштороу тураһында иғлан итә, уға тау массивы һәм уның тирәһендәге территориялар инә. Зла-Колата һәм Добрая-Колата түбәләре лә парк составына инә.

## Хәл-ваҡиға
2012 йылдың авгусында Зла-Колата түбәһенә күтәрелергә тырышҡанда ике чех альпинисы, яҡынса 400 метр бейеклегенән ҡолап, һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Юмор аллеяһы (Ялта)

**Юмор аллеяһы** () — Ҡырымдың Ялта ҡалаһына, Яр буйы урамында, «Юбилейный» концерт залынан алыҫ түгел урынлашҡан юмористик һәйкәлдәр аллеяһы. Скульптура авторҙары — Игорь менән Элеонора Лисенко.

## Тарихы
Юмор аллеяһы 2004 йылда Ялтала үткән Сатира һәм юмор фестивале һәм уны ойоштороусылар Владимир Моисеенко менән Владимир Данилецтың тырышлығы һөҙөмтәһендә булдырыла.

Шулай уҡ төрлө йылдарҙа Михаил Жванецкий портфеле (2004), Аркадий Арканов жилеты (2005), Александр Ширвиндт төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Михаил Вашук менән Николай Бандуриндың төртмә дүрт юллыҡтары хөрмәтенә «гитара һәм бандура» скульптуралары (2015) барлыҡҡа килә.

## Һәйкәлдәр

### Жванецкий портфеле һәйкәле

Михаил Жванецкий портфеленә һәйкәл 2004 йылда, беренсе фестивалдең беренсе көндәрендә асыла. Ярты метрлыҡ гранит бағанала бағана яҙыусының өс томы һәм сығыштары ваҡытында һәр саҡ ҡулында булған билдәле портфеле урын алған. Сумкаға Жванецкий әәҫәрҙәренән өҙөмтәләр яҙылған. Бронза скульптура төп нөсхәне ҡабатлай: бейеклеге — 43,5 см, киңлеге — 50,75 см, ҡалынлығы — 16 см. Скульптураның ауырлығы 67 килограмм.

### Арканов жилетына һәйкәл
Яҙыусы-сатирик Аркадий Арканов жилетына һәйкәл 2005 йылдың авгусында, икенсе фестиваль көндәрендә асыла. 1:1,5 дәүмәлендәге китапҡа (Арканов әҫәрҙәре томы) жилет менән галстук-бабочка ҡуйылған. Скульптура Жванецкий портфеле һәйкәленән 4 метр алыҫлыҡта урынлаштырылған һәм диорите постаментына урынлаштырылған. Скульптура өс айҙа эшләнгән һәм уға 100 килограмм бронза киткән.

### Ширвиндт төрөпкәһенә һәйкәл
Актёр, Мәскәү сатира театры етәксеһе, СССР-ҙың халыҡ артисы Александр Ширвиндтҡа өсөнсө фестиваль барышында — 2006 йылдың авгусында асыла. Скульптура бронзанан театр шаршауы һәм битлек формаһында эшләнгән. Битлектән, ирендәр һәм Александр Ширвиндттың төрөпкәһе күренә. Былар барыһы ла «Ширвиндт» тип яҙылған китапҡа урынлаштырылған һәм гранит постаментҡа нығытылған. Һәйкәлдең ауырлығы 80 кг самаһы.

### Кобзон микрофонына һәйкәл
Билдәле йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы Иосиф Кобзон микрофонына һәйкәл дүртенсе фестивалдә, 2007 йылдың авгусында асыла. Скульптура тажлы скрипка асҡысына формаһында эшләнгән. Музыкаль асҡыс пластинка өҫтөндә тора, ә уртала — микрофон. Скульптура бер метрлыҡ постаментҡа урынлаштырылған. Бейеклеге 120 сантиметр, ауырлығы 97 килограмм.

### Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл
: *Төп мәҡәлә *'Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл**'

Рәсәйҙең халыҡ артисы Клара Новикова һәйкәле 2014 йылдың июлендә «Мәскәү — Ялта — Транзит» юморт һәм эстрада фестивале көндәрендә асыла. Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән. Ул эшләпәлә көҙгөләге кеүек сағыла, аҫтараҡ Клара Новикованың иң популяр героиняһының исеме — Соня инәй тип яҙылған.

### «Гитара һәм гармун» скульптураһы
Төртмәле дүрт юллыҡтар башҡарыусы Михаил Вашуков һәм Николай Бандура хөрмәтенә һәйкәл 2015 йылдың 28 июнендәасыла. Скульптура композицияһы актёрҙарҙың яратҡан музыка ҡоралы — Вашуковтың гитараһын һәм Бандуриндың гармунын һынландыра. Автор әйтеүенсә, улар актёрҙарҙың музыка ҡоралдарының теүәл күсермәһе. Скульптура бронза менән ялатылған, ә постаменты — гранит. Музыка ҡоралдарына актёрҙарҙың фамилиялары яҙылған.

## Иҫкәрмәләр
Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл

**«Клара Новикова эшләпәһе» һәйкәле** () — Ҡырымдың Ялта ҡалаһында Юмор аллеяһында, яр буйында урынлашҡан «Юбилейный» концерт залы эргәһендә ҡуйылған һәйкәл.

## Тарихы
Юмор аллеяһы 2004 йылда Ялтала үткән Сатира һәм юмор фестивале һәм уны ойоштороусылар Владимир Моисеенко менән Владимир Данилецтың тырышлығы һөҙөмтәһендә булдырыла.

Шулай уҡ төрлө йылдарҙа Михаил Жванецкий портфеле (2004), Аркадий Арканов жилеты (2005), Александр Ширвиндт төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Михаил Вашук менән Николай Бандуриндың төртмә дүрт юллыҡтары хөрмәтенә «гитара һәм гармун» скульптуралары (2015) барлыҡҡа килә.

Рәсәйҙең халыҡ артисы Клара Новикова һәйкәле 2014 йылдың июлендә «Мәскәү — Ялта — Транзит» юморт һәм эстрада фестивале көндәрендә асыла. Скульптураны Клара Новикова үҙе аса.

Тантаналарҙа фестиваль президенты Михаил Ашумов, фестивалдең жюри рәйесе, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, яҙыусы Аркадий Арканов, Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары Николай Бандурин һәм Симон Осиашвили, скрипкасы Степан Мезенцев, вазифалы һәм яуаплы шәхестәр, шулай уҡ һәйкәлдең авторҙары Игорь һәм Элеонора Лисенкондар ҡатнаша.

## Тасуирлама
Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән. Ул эшләпәлә көҙгөләге кеүек сағыла, аҫтараҡ Клара Новикованың иң популяр героиняһының исеме — Соня инәй тип яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юмор аллеяһы (Ялта)
* Жванецкий портфеле һәйкәле
* Арканов жилеты һәйкәле
* Ширвиндт төрөпкәһенә һәйкәл
* Кобзон микрофонына һәйкәл
* Гитара һәм гармун скульптураһы

## Иҫкәрмәләр
Гельзенкирхен вокзалы

**Гельзенкирхен вокзалы** (нем. Gelsenkirchen Hauptbahnhof) —  Гельзенкирхен ҡалаһында төп тимер юл вокзалы  (Төньяҡ Рейн-Вестфалияның федераль ере). Вокзал икенсе категорияға ҡарай.

## Тарихы

Вокзал  1847 йылда Кельн-Мильден тимер юлы участкаһы станцияһы  булараҡ асыла.  XX быуат башына инде вокзал артыусы  пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереп өлгөрмәй башлай,   бының менән бәйле 1904 йылда вокзалдың яңы бинаһын асылаЗаманса вокзал  бинаһы 1982 йылдан 1983 йылға тиклем төҙөлә. Был ҡоролманы урындағы халыҡ ныҡ тәнҡитләй,   өҫтәүенә, яңы вокзал тураһында  хәҙерге көнгә тиклем  бәхәстәр туҡтамай. Шуға ҡарамаҫтан, 2006 йылғы футбол буйынса донъя чемпионатына әҙерлек  сиктәрендә 2005 йылда вокзал тамырынан алып үҙгәртелә. Реконструкцияның хаҡы   15 миллион евро тәшкил итә.  Рәсми асыу тантанаһы  2006 йылдың 8 июнендә үтә. Модернизациялау сиктәрендә түбәндәге эштәр башҡарыпа:

* һуҡырҙар һәм зәғифтәр өсөн платформа булдырыу менән реконструкция;
* кондициялау  системаһын булдырыу;
* пассажирҙар тоннелен реконструкциялау ;
* туристик үҙәген булдырыу («Zentrum Reise»);
* такси   парковкаһын урынлаштырыу;
* магазин, кафе һәм ресторандарҙың  киң селтәрен булдырыу, 
* тиҙ йөрөшлө трамвай «Gelsenkirchen HBF» станцияһын асыу

## Гельзенкирхен станцияһы буйлап  поездар хәрәкәте

## Һылтанмалар

* Гельзенкирхенский Схема юл вокзалы
* Геьзенкирхенский биттәр вокзалы н Structures and of Gallery Database International
Радиология мемориалы

**Радиология мемориалы** — рентген нурланышы тәьҫире һөҙөмтәһендә һәләк булғандар хөрмәтенә һәйкәл. Гамбургта Изге Георгий дауаханаһы баҡсаһында ҡуйылған, 1936 йылдың 4 апрелендә асылған. Монументтағы яҙмала былай тиелә: «Һәйкәл бөтә милләт рентгенологтары һәм радиологтарына, үҙҙәренең яҡындарының ауырыуҙарына ҡаршы көрәштә ғүмерен фиҙа ҡылған табиптарға, физиктарға, химиктарға, техниктарға, лаборанттарға, шәфҡәт туташтарына арнала. Улар рентген нурҙарын һәм радийҙы медицинала һөҙөмтәле һәм хәүефһеҙ ҡулланыуға геройҙарса юл һалдылар. Уларҙың даны үлемһеҙ». Һуңыраҡ мемориаль тағы дүрт стела менән тулыландырыла, монументта барлығы 359 исем уйылған, шул иҫәптән беҙҙең 13 ватандаш.

## Бөтә милләт радиологтарының Почёт китабы
Китаптың беренсе баҫмаһы 1937 йылда, икенсе баҫмаһы — 1960 йылда, өсөнсө баҫмаһы — 1992 йылда сыға. Китапта күп илдәрҙән — Австралиянан, Австриянан, Бельгиянан, Бөйөк Британиянан, Венгриянан, Германиянан, Грециянан, Даниянан, Израилдән, Һиндостандан, Испаниянан, Италиянан, Нидерландтан, Польшанан, Португалиянан, Рәсәйҙән (Арутюнов А. И., Баумгартен П., Будинов А. Т., Веселый М. Е., Гольдберг С. В., Григорьев С. П.,  Иванова-Подобед С. В., Либерзон И. Г., Розенблат И.М, .Розенцвейг Б. К., Штерман А. Ю.), АҠШ-тан, Финляндиянан, Франциянан, Чехословакиянан, Швейцариянан, Швециянан, Югославиянан, Япониянан рентген нурланышы тәьҫире арҡаһында һәләк булған кешеләрҙең биографияһы.

## Сығанаҡтар
Изге Урбан соборы

**Изге Урбан соборы**  (нем.Propsteikirche St. Urbanus) —Гельзенкирхен (Германия) ҡалаһының  төп католик ғибәҙәтханаһы. 1890 йылда  Гертель Бернхард проекты буйынса төҙөлгән, ә 1893 йылдың 10 октябрендә  епископ Мюнстер Герман Дингельстад тарафынан изгеләндерелгән.

## Тарихы
Сиркәү төҙөү тарихы быуаттар төпкөлөнә китә. Билдәле булыуынса, хәҙерге собор урынында бер нисә быуатҡа тиклем   шул уҡ исем менән икенсе собор булған.  Сиркәү тураһында беренсе тапҡыр    1019 йылда телгә алына. Пастор Альберт Ниман башланғысы менән иҫке сиркәүҙең мәхәлләһе    1890 йылда  һүтеп алына, һуңынан   неоготик стилдә яңы собор төҙөлә. 1920 йылда сиркәү ремонтлана  һәм яңынан биҙәлә, 1936 йылда  хор зонаһы ҙурайтыла һәм яңынан ҡорола.  Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  сиркәү ныҡ зыян күрә һәм 1946—1949 йылдарҙа яңынан ҡорола. 1963—1964 йылдарҙа яңы литургия талаптарына ярашлы интерьерының реконструкцияһы үткәрелә.  Изге Урбанус соборы  Гельзенкирхен ҡалаһында иң боронғо ҡоролмаларҙың береһе булып тора. Сиркәүҙә ҡаланың төп ғибәҙәттәре башҡарыла, шулай уҡ католик ҡоролма үҙенең архитектруа стимле менән күп туристарҙы йәлеп итә. Изге Урбан соборы 40 000 ашы католигы менән иң ҙур немец епархияһы иҫәбенә  инә

## Иҫкәрмәләр