open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәбиҙуллин

**Ғәбиҙуллин** — ир-ат фамилияһы. Ғәбиҙулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла. 

**Ғәбиҙуллина**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы (1941—2014) — СССР һәм Рәсәй ғалимы.
* Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы (1942 й.) — журналист, сәйәсмән.
* Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы (1952 й.) — дәүләт хеҙмәткәре.
* Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы (1939—1997) — журналист, шағир.
* Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы (1939 й.) — мәғариф хеҙмәткәре.
----
* Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (1957 й.) — журналист, шағир һәм яҙыусы.
Абушахманов

**Абушахманов** — ир-ат фамилияһы. Абушахман исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Абушахманова**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Абушахманов Айрат Әхтәм улы (20 август 1974 йыл) — драма театры артисы, режиссёр. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының баш режиссёры (2019 йылдан). «Алтын битлек» премияһы номинанты (2008, 2016). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2012). Театр эшмәкәрҙәре союзы (2006), Рәсәйҙең театр режиссёрҙары гильдияһы (2010) ағзаһы. «Туғанлыҡ» Халыҡ‑ара төрки телле театрҙар фестивале лауреаты (2006, 2012). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт (2020), Д. Сиразиев исемендәге театраль (2009) премиялар лауреаты.
*  Абушахманов Әхтәм Әхәт улы  (10 март 1948 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре берлеге рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1984) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1983).
* Абушахманов Ринат Әхтәм улы (1980 й.) — балет артисы.
Фәхретдин

**Фәхретдин** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телдәрҙә лә ҡулланыла.

## Этимология
Фәхретдин башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән: фәхри (дан) һүҙенә дин һүҙе ҡушылып, ҡушма исемен барлыҡҡа килтерә

## Билдәле кешеләр
Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы (1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән

## Фамилияла
'''Ризаитдин Фәхретдин''' (''Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов''; 4 ғинуар 1859 йыл — 11 апрель 1936 йыл) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе.

Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы(15 ғинуар 1887 йыл — 1936 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе, «Башҡорт хөкүмәтенең теле» гәзите мөхәррире. Сәйәси золом ҡорбаны.

Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы (1889—1938) — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы. 

Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы (20 март 1919 йыл — 27 ноябрь 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

Фәхретдинов Иршат Юнир улы (1 февраль 1965 йыл) — отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ белгесе. Афған һуғышында һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Запастағы полковник. Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Ҡыҙыл Йондоҙ (1988), Салауат Юлаев (2013) ордендары кавалеры, 2-се дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнгән (2014).

Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы (1 август 1938 йыл) — дерматовенеролог - ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Төкән ауылынан.

Фәхретдинов Ривал Нуретдин улы (3 март 1946 йыл) — ғалим-биолог. 2010 йылдан Мәскәү ҡалаһындағы «„ХимСервисИнжинирг“ киң профилле компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Ленин комсомолы (1979) һәм Рәсәй нефть һәм газ инженерҙарының «Золотой РОСИНГ» йәмғиәте премияһы лауреаты (2004).

Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы (1 ғинуар 1947 йыл) — физик, ғалим, педагог, физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007).

Фәхретдинова Дилара Әхәт ҡыҙы (1923—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (1988). Үзбәкстан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге булып сәнғәт ғилеме кандидаты дәрәжәһен ала.

Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы (13 февраль 1928 йыл — 2 апрель 1987 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР -ының атҡаҙанған (1953) , Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1959)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Рифат (Гомерҙың улы)

**Рифат**, **Репат** () — Тәүратҡа ярашлы, Гомерҙың икенсе улы, Иафеттың ейәне; Аскеназдың һәм Фогарманың ағаһы.

Әрмән тарихсылары Ованес Драсханакертци һәм Мовсес Каланкатуаци Рифаттың вариҫтарына савроматтарҙы индерә.

Иосиф Флавийға ярашлы, «Рифат» — рифаттарҙың йәки пафлагондарҙың тәүбабаһы. Татищев та шул уҡ фекерҙе әйткән.

Август Вильгельм Кнобель Рифаттан кельт халыҡтары килеп сыға тип фаразлаған.

Рипат (Рифат) тоҡомдары тип Ғәҙел Китабында бартон (моғайын бриттарҙыр?) тип атала  тип атала.

Ҡайһы саҡта Рифат исемен ғәҙәттә Урал тип күҙ алдына баҫтырылған Рифей тауҙары менән бәйләйҙәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рифат (исем)

## Иҫкәрмәләр
Шәкүров

**Шәкүров** — фамилия.

* Шәкүров Рәшит Закир улы (1937 й.) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021).
* Шәкүров Флорес Ибраһим улы (1949 й.) — хужалыҡ эшмәкәре.
----
* Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы (1967 й.) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик.
Фәһим

**Фәһим** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Фәһим исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән аҡыллы, зирәк тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы (16 июнь 1928 йыл — 26 июнь 1998 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (1998), философия фәндәре докторы (1973), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).

Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).

Карюков Фәһим Сайран улы (4 ғинуар 1948 йыл — 18 май 2015 йыл) — спортсы, хоккейсы, шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1976), СССР һәм Рәсәй тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры.

Әйүпов Фәһим Иҙрис улы (1947 йыл) — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы (5 октябрь 1933 йыл — 4 июль 1996 йыл) — ғалим, физик-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983)

Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы (20 ноябрь 1926 йыл) — тарих фәндәре докторы, профессор (1970). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

Ғәлиев Фәһим Мансур улы (1956 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1982—2008 йылдарҙа Саҡмағош районы Фрунзе исемендәге колхоздың Яңы Ҡалмаш комплекслы бригадаһы бригадиры. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Райондың почётлы гражданы (2006).

Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы (1940 йыл) — хеҙмәт ветераны, Кушнаренко районы «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Атаһының исеме
Вәлиев Илһам Фәһим улы (19 июль 1975 йыл) — опера йырсыһы (тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2009).

Мөхәмәтов Фәрит Фәһим улы (1947) — травматолог-ортопед, ғалим, медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың (1991) һәм Башҡортостандың (2008) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

Кәлимуллин Рәшит Фәһим улы (6 май 1957 йыл) — композитор; Рәсәй Композиторҙар союзы идараһы рәйесе, Татарстан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе, Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының халыҡ артисы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Шәфиев

**Шәфиев** — фамилия.

* Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы (1897—1918) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.
* Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы (1920—1996) — мәғариф хеҙмәткәре.
Риянов Рәйес Мәсәлим улы

**Риянов Рәйес Мәсәлим улы** (ижади псевдонимы *Рәйес Риян*; 14 март 1934 йыл — 30 март 2015 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир. 2002 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Рәйес Мәсәлим улы Риянов 1934 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Бағаҙытамаҡ (хәҙерге Ҡариҙел) ауылында тыуған. Иртә атайһыҙ ҡала. Шунан һуң Рәйес менән өс балаһын эйәртеп әсәһе тыуған ауылына — Ураҙбахтыға күсенә.

Рәйес бала саҡтан «Ҡариҙел» колхозында эшләй, артабан Ураҙбахты (Үрге Өфө) һал ағыҙыу контораһында эшләй: һалсы, һалдарҙы булдырыусы, һалсылар бригадиры була. Уны урман ҡырҡыусы кеүек тә беләләр.

Өс йыл Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Ҡазан дәүләт университетының журналистика факультетында ситтән тороп уҡып сыға.

Хәләл ефете Мансура менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләгән.

## Ижады
Рәйес Риянов иртә яҙа башлай: шиғырҙарын, яҙмаларын «Ҡыҙыл таң» гәзитенә ебәрә. Һуңыраҡ «Совет Башҡортостаны», «Советская Башкирия» гәзиттәре биттәрендә лә күренә башлай. 1959 йылда, әүҙем эшсе хәбәрсе булараҡ, уны матбуғатҡа эшкә саҡыралар. Тәржемәсе, хаттар бүлеге мөдире, яуаплы секретарь була. Ҡариҙел район гәзитендә 20 йылға яҡын эшләй, мөхәррир урынбаҫары вазифаһын да үтәй.

70-се йылдар башында Яр Саллыла ҡала гәзитендә эшләй, шулай уҡ ҡала радиотапшырыуҙарын ойоштороусыһы була.

Ун йылға яҡын «Кызыл таң» республика гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып, Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышындағы алты районды хеҙмәтләндерә.

Яҙыусы күп кенә әҫәрҙәрҙе күркәм, матур Ҡариҙел районына, уның тырыш, рухлы хеҙмәтсәндәренә бағышлаған. Уның очерктары, һүрәтләмәләре нескә итеп яҡташтарының рухи донъяларын, уйҙарының таҙалығын күрһәтә. Ул бер нисә роман, шулай уҡ поэмалар һәм риүәйәттәр, трагикомедия авторы. Уның башҡорт телендә — «Ҡар бүләк», татар телендә «Ҡариҙел», «Болангыр» романдары яҙылған. 2000 йылдың аҙағында «Тамғалы ҡаялар» (Ҡариҙел районы тарихы буйынса яҙмалар) тигән китабы донъя күрә. Был китаптың рус һәм татар телдәрендә текстары бар. Ул «Рухелбаян» драмаһы авторы.

Шағир һүҙҙәренә Ж. Фәйзи, Х. Булатов, А. Лоҡманов, Р. Хәкимов, И. Хәсәнов, Р. Васфиев, Ф. Ҡотдосов музыка яҙған.

## Иҫкәрмәләр
Аллаяр

**Аллаяр** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телдәрҙә лә ҡулланыла.

## Этимология
Аллаяр башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телдәренән килеп ингән, алла һүҙенә яр (иптәш, дуҫ) һүҙе ҡушып яһалған

## Билдәле кешеләр
Аллаяр суфый (1644 йыл — 1721 йыл) — үзбәк шағиры, фәйләсүф, Мәүераннахрҙа суфый тәғлимәте вәкиле.

Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы (; 1909 йыл — 7 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 394-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.

## Фамилия
Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы(; 1907 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры. Гвардия ҡыҙылармеецы.

Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы (сәхнә псевдонимы — Фирүзә Париж) (1977 йыл) — йырсы, актриса. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014).

Аллаяров Ғәзим Закир улы (19 декабрь 1912 йыл — 24 декабрь 1993 йыл) — партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы. 1941 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты.

Аллаяров Алик Рәшит улы (3 июль 1973 йыл) — тележурналист. Журналистар союзы ағзаһы (1995). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2004).

Аллаяров Миңлебай Хәким улы (; 1903-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы. 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры.

Аллаяров Ричард Хәйрулла улы (5 июнь 1927 йыл — 5 ноябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). КПСС-тың XXII съезы делегаты.

Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы (15 июль 1936 йыл) — йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1960). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Әбделҡадир

**Әбделҡадир** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Әбделҡадир исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — әбдел + ҡадир; көслө, ҡөҙрәтле тигән мәғәнәгә эйә..

## Билдәле кешеләр
Әбделҡадир Инан (төп исеме — *Фәтҡелҡадир Мостафа улы Сөләймәнов*; 29 ноябрь 1889 йыл — 1 октябрь 1976 йыл) — шәрҡиәтсе, яҙыусы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Профессор (1936), ялан-ҡатай башҡорто. «Салауат батыр» исемле биш шаршаулы тарихи драма авторы.

Әлибаев Ҡадир Әхмәткирәй улы (17 июнь 1940 йыл — 4 декабрь 2003 йыл) — башҡорт шағиры. БР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1990). 1968 йылда БДУ-ны тамамлай. Әҙәбиәткә 1970-се йылдарҙа килә. Хәйбулла һәм Учалы райондарында, Сибай мәктәп-интернатында уҡыта. Тәүге йыйынтығы — «Аҡ шишмә» (1982). «Йырлы ямғыр» (1989), «Әсәйем ҡулдары» (1991), «Самауыр йыры» (1995).

Ҡамбаров Әбделҡадир Миңлебай улы (Йәнәй улусының Ҡамбар түбәһенә ҡараған, һуңыраҡ — Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә — хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы Ҡарт (ауыл)ында тыуған) — хәрби эшмәкәр, 6-сы Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

Әбделҡадир Ғила́ни (Жиләни) (, перс. عبد القادر گیلانی‎; 1077 йыл — 1166 йыл) — фарсы ханбалит дин тәриҡәтсеһе һәм дин белгесе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәхмәт Әбделҡадир әфәнде (1878 йыл — 1944 йыл) — Ғосман солтаны Әбделхәмит II-нең икенсе ҡатыны Бидәр Ҡатын әфәнденән тыуған улы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Динар (исем)

**Динар** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Динар исеме бар.

## Этимологияһы
Динар исеме башҡорт теленә ғәрәп һәм фарс теленә боронғо алтын аҡса атамаһынан килеп ингән

## Билдәле кешеләр
Ғилметдинов Динар Заһит улы (10 август 1969 йыл) — юрист, дәүләт хеҙмәткәре, запастағы полиция полковнигы, йәмәғәт эшмәкәре. 2005—2021 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Мишкә районының почётлы гражданы (2015).

Хәлитов Динар Дидар улы (18 август 1959 йыл) - архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010).

Йомағужин Динар Ҡәнзәфәр улы (1954 йыл) - хеҙмәт ветераны. 1996—2011 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт телерадиокампанияһының цех начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы районы Мәрйәмғол ауылынан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Серб Республикаһының динары ( Динар Републике Српске) — Серб Республикаһының 1992—1998 йылдарҙағы аҡса берәмеге.

Балҡан ярымутрауы (, , , , , , , , , ) Европаның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны — 505 км² тирәһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Денары () — Төньяҡ Македонияның милли валютаһы, атамаһы боронғо римса денарий һүҙенән алынған.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Айгиз (исем)

**Айгиз** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Айгиз исеме бар.

## Этимологияһы
Айгиз саф башҡорт исеме: «ай» + «гиҙ» — айға сәйәхәт ит тигәнде аңлата. ХХ быуаттың 60-сы йылдарында барлыҡҡа килгән исем.

## Билдәле кешеләр
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы (27 октябрь 1988 йыл) — матбуғат эшмәкәре, яҙыусы, журналист. 2020 йылдың 17 февраленән «Шоңҡар» йәштәр журналының баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының колегия ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар (2014) һәм Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).

Айгиз Ханов (21 ноябрь 1990 йыл) — йәш башҡорт йырсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Рифат (исем)

**Рифат** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Рифат исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — аҡыллы, зирәк, төрки телдәренән — «юғары тороусы, юғары дәрәжә» тигән мәғәнәгә эйә..

## Билдәле кешеләр
Октай Рифат (Oktay Rifat; тулы исеме Октай Рифат Хорозджу; 10 июнь 1914 йыл — 18 апрель 1988 йыл) — төрөк шағиры һәм драматургы. Яңы төрөк шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы (20 март 1926 йыл — 26 март 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы, профессор (1975). 1961—1991 йылдарҙа Өфө авиация институты ректоры. РСФСР‑ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР‑ының (1972) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1967, 1976) ордендары кавалеры.

Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы (4 февраль 1938 йыл — 25 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы.

Харисов Рифат Самат улы (1946 йыл) — комсомол һәм партия органдары, сәнәғәт тармағы ветераны. 1970 йылдан Өфө агрегат-етештереү берекмәһенең инженер-технологы, 1973 йылдан — ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары һәм секретары, 1980 йылдан — партком секретары, 1985 йылдан — баш инженер урынбаҫары; 1989—2010 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының баш конструктор урынбаҫары һәм баш конструкторы, завод директоры урынбаҫары.

## Атаһының исеме
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы (7 октябрь 1977 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, парламенттың Конституцион ҡануниәт һәм дәүләт ҡоролошо комитеты ағзаһы («Берҙәм Рәсәй» фракцияһы).

Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. 

Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999 йыл) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры (шәп шашка), мини-кадеттар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (11-14 йәш) (2012 ғинуар, Слоним), «Азия балалары» халыҡ-ара спорт уйындарының көмөш призёры (Якутск).

Мостафа Рифат Хисаржыклы оғлу -Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге президенты

## Мәҙәниәттә
Рифат — «Колорадо штатынан ҡуңыҙ» спектаклендәге герой.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рифат (Гомерҙың улы)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғата

**Ғата** башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрлө милләт вәкилдәре лә ҡуллана.

Йөкмәткеһе
1 Этимологияһы ғәр. — бүләк
2 Билдәле шәхестәр Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы (15 июнь 1912 йыл — 25 июнь 1988 йыл) — башҡорт йырсыһы, ҡурайсы һәм актёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978).Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы (24 июнь 1914 йыл — 2 декабрь 2001 йыл) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956).
Әминев Әхмәт Ғата улы (1 сентябрь 1924 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа

Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы

Сиражетдинов Әнүәр Ғата улы
Әнүәр Ғата улы Сиражетдинов (1918 йылдың июлендә, элекке Өфө губернаһы, хәҙерге Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы

Сафиуллин Хәләф Ғата улы
Викидәреслектә Хәләф Сафиуллин бар Сафиуллин Хәләф Ғата улы (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе, балет

3 Иҫкәрмәләр
4 Сығанаҡтар
Башҡорт исемдәре / Таңһылыу Күсимова, Cветлана Бикҡолова. — Өфө: Китап, 2005. — 224 бит.
Күсимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.
Байғусҡар (исем)

**Байғусҡар** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Байғусҡар исеме бар.

## Этимологияһы
Байғусҡар исеме — саф башҡорт исеме, «бай» һәм «ҡусҡар» һүҙҙәре ҡушып яһалған, ҡусҡар мөгөҙлө - ғаиләлә малайҙар күп тыуһын тигән теләкте белдергән

## Фамилия
Байғусҡаров фамилияһы Байғусҡар исеменән *-ов* ҡушымтаһы менән барлыҡҡа килгән.

Байғусҡаров Зариф Закир улы (30 июнь 1967 йыл) — юрист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 7-8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы.

Байғусҡаров Ильяс Радик улы — барбер, "Әңгәмә" ютуб-каналының хужаһы, артист, башҡорт активисты. 2024 йылдың 18 февралендә Баймаҡ эше буйынса ҡулға алына.

## Ауылдар
Байғусҡар (икенсе атамаһы **Тиргәмеш**; ) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғиниәт

**Ғиниәт** (Ғиниәтулла) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ғиниәт (Ғиниәтулла) — «изгелек», «мәрхәмәтлелек», «яҡшылыҡ» мәғәнәләрен аңлатыусы мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Ғиниәт Ҡунафин (22 ноябрь 1946 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), филология фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
  
Ғиниәт Насыров (5 ғинуар 1929 йыл — 11 июнь 1980 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1941—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Карл Маркс исемендәге колхоздың звено етәксеһе, 1958—1961 йылдарҙа рәйес урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

Ғиниәтулла Ишбаев (20 июль 1961 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016). Башҡорт АССР-ының Учалы районы Уральск ҡасабаһында тыуған.

Ғиниәт Ушанов(5 май 1894 йыл — 5 март 1947 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы. Башҡорт АССР-ының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы, Беренсе бөтә донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.

## Фамилияларҙа
Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы (8 март 1953 йыл) — зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999), Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы мөдире.

Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы ; 7 июль 1975 йыл) — драма актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2008).

Ғиниәтулла Ҡапҡаев (14 сентябрь 1856 йыл — 21 март 1930 йыл) — ислам дине әһеле һәм йәмәғәтсе.

Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы (17 октябрь 1936 йыл) — нефть һәм газ сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986).
 
Ғиниәтуллин, Талха (Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы, псевдонимы *Анатолий Генатулин* 20 апрель 1925 йыл — 7 ноябрь 2019 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй әҙибе. 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Милләте башҡорт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Фәйзулла

**Фәйзулла**— башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Фәйзулла — «фәйез» һәм «улла» ҡушып яһалған мосолман мосолман ир балалар исеме.

## Билдәле шәхестәр
Фәйзулла Аҡтаев (*Фәйзулла Ильяс улы Төкәев*; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 14-се Башҡорт атлы полкының поход есауылы. (1834 йылға ҡарай фамилияһын Аҡтаев тип үҙгәртә).

Фәйзулла Хәзи улы Әһлетдинов (15 март 1915 йыл — 29 октябрь 1988 йыл) — Хәсән күле янындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).

Фәйзулла Вәли улы Солтанов (15 октябрь 1922 йыл — 24 ноябрь 1992 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. РСФСР Юғары Советының һәм БАССР-ҙың 7-11 саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1982), Ҡыҙыл Йондоҙ (1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

Фәйзулла Бикбов (1908 йыл — ?) — башҡорт журналисы, патриот шағир.

Фәйзулла Хизбулла улы Бәхтейәров (6 ноябрь 1932 йыл — 1 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983).

Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы Һәйетҡолов () (1908 йыл — 16 ғинуар 1973 йыл). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
 
Фәйзулла Зәйнулла улы Зәйнуллин 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.

## Фамилияларҙа
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (16 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017).

Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы (3 август 1904 йыл — 5 сентябрь 1983 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1964). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955) кавалеры.

Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (10 июнь 1924 йыл — 6 апрель 1987 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1954—1979 йылдарҙа Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы (29 июль 1946 йыл — 27 октябрь 2020 йыл) — педагог, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рамаҙан Өмөтбаев, Ким Әхмәтйәнов, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премиялар лауреаты.

## Топонимдарҙа
Фәйзулла (Баймаҡ районы)() — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 

Фәйзулла (Благовещен районы) () — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Нурислам (исем)

**Нурислам** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.

## Этимологияһы
Нурислам башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән исем — нур + ислам; ислам нуры тигәнде аңлата

## Ощо исемдәге билдәле шәхестәр
* Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы (16.02.1929—27.09.1996), уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре, журналист һәм яҙыусы. 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967).
* Ҡалмантаев Нурислам Мирхәйҙәр улы (9.09.1956), ғалим-тарихсы. Башҡорт дәүләт университетының Башҡортостан тарихы, археология һәм этнология кафедраһы уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты, доцент.

## Атаһының исемендә
* Тайсин Вафир Нурислам улы (6 август 1927 йыл — 10 ғинуар 1995 йыл) — Әлмөхәмәт МТС-ының «Ҡыҙыл һабан» колхозы тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Тотманов Рәдис Нурислам улы (5 август 1953 йыл) — бейеүсе, педагог-хореограф һәм балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Ғизәтуллин Хәмит Нурислам улы (10 февраль 1932 йыл, Суйынсы-Супан ауылы, Йылайыр районы, Башҡорт АССР-ы, СССР) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы, металлургия процестарын иҡтисади-математик моделләү теорияһы һәм практикаһы өлкәһе белгесе, 1991 йылдың 7 декабренән Рәсәй Фәндәр академияһының йәмәғәт һәм гуманитар фәндәр секцияһы буйынса (төбәк иҡтисады) мөхбир ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Фәндәр академияһы кәңәшсеһе.

## Фамилияла
* Евгений Фанилевич Нурисламов (11.08.1982), Рәсәй хоккейсыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нурислам (шишмә) — Башҡортостандағы шишмә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Исламғол (исем)

**Исламғол** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Исламғол исеме ғәрәп телендәге ислам һәм башҡорт телендәге ғол (ҡол) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Алла ҡоло, алланың яратҡан бәндәһе тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Исламаев Исламғол Исламаевич (10 июль 1936 йыл — 26 август 2017 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа Нефтекаманың 1-се урта мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).

Исламғол Юлдашев — Башҡорт ихтилалы (1735—1740) юлбашсыларының береһе. Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы.

## Фамилияла
Исламғолов Илдар Ғәли улы (2 ғинуар 1969 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм продюсер.

Истамғолов Әмир Мираҫ улы (5 июнь 1931 йыл — 3 август 2009 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1949—1992 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы Һамар бүлексәһе механизаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

Исламғолова Кинйәбикә Бастай ҡыҙы — Башҡортостандың халыҡ артисы.

## Ауылдар
Исламғол () — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.

Исламғол () — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Сәрүәр (исем)

**Сәрүәр**— иҫке фарсы теленән башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға таралған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Сәрүәр — «башлыҡ», "етәкс"е мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме. Икенсе мәғәнәһе — селлеккә оҡшаған эре ҡыуаҡ; бохар селеге; Сәрүәр ағасы

## Билдәле шәхестәр
Сәрүәр Рәшит ҡыҙы  Сурина (псевдонимы Кинйә Мәзит; 8 декабрь 1957 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001) лауреаты.

Сәрүәр Әбүталип улы Ғәләүетдинов (25 сентябрь 1950 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Фамилиялар
Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы( 1906 йыл ― 24 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сәрүәр — йәки бохар селеге (, лат. Acacia) ҡуҙаҡлылар (Fabaceae) ғаиләһенә ҡараған ҙур ырыуҙарҙың береһе. Башлыса Австралияла, Африкала, Мексикала һәм Азияла үҫә. Йыш ҡына Европа оранжереяһын һәм теплицаһын биҙәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 
* 

## Сығанаҡтар
Хәлит (исем)

**Хәлит** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Хәлит исеме башҡорт теленә ғәрәптәрҙән килеп ингән. Мәңгелек, ғүмерлек; дуҫ тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Фәтихов Хәлит Шәйех улы (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).

Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы (декабрь 1920 йыл) — Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

Хәлит Дәүләтов (1785 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы (17 апрель 1954 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1993 йылдан «Востокнефтезаводмонтаж» акционер компанияһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).

Хосаев Хәлит Сәйет (; 1888 йыл — 1937 йыл) — үзбәк-әзербайжан тел белгесе, төркиәтсе, әзербайжан телен латин алфавитына күсереүҙә ҙур роль уйнай.

## Фамилия
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы (7 ғинуар (1942 йыл) — башҡорт шағиры, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы (5 сентябрь 1960 йыл) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.

## Ауылдар
Хәлит — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге.

Хәлит () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Азбукин Николай Васильевич

**Николай Васильевич Азбукин** (; 1894, Бобруйск Минск губернаһы Рәсәй империяһы — 24 ноябрь 1943, РСФСР, СССР) — белорус географ-иҡтисадсыһы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Инбелкульттың (Белорус мәҙәниәте институты) әүҙем эшмәкәре.

## Биографияһы
Тыумыштан дворяндар нәҫеленән була. 1912—1917 йылдарҙа Петербург университетында уҡый. Университетты тамамлағандан һуң 1917—1920 йылдарҙа Бобруйск ҡалаһы гимназияһында география һәм тәбиғәт фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. Белорус милли хәрәкәтенә ҡушыла, Бобруйскта Белорус мәҙәни-ағартыу йәмғиәте комитеты ағзаһы була.

1919 йылда Польша оккупацияһы ваҡытында ҡулға алына. 1920 йылдың көҙөндә Бобруйсктың Янка Купала исемендәге мәктәбе директоры була. 1921 йылдың яҙында, белорус эсерҙары партияһына инеүҙә шикләнеп, инде совет власы тарафынан яңынан ҡулға алына.

1921 йылдан башлап Минскиҙа эшләй: БССР Халыҡ мәғариф комиссариатының ғилми-терминологик комиссияһында, Белорус мәҙәниәте институтында (Инбелкульт), 1929 йылдан БССР Фәндәр академияһының география кафедраһында. «Европа Географияһы» китабында Беларусты етешле дәүләт итеп күрһәтә.

Беларуста тыуған яҡты өйрәнеү хәрәкәтен төп ойоштороусыларының береһе, БССР Фәндәр академияһы янындағы Үҙәк тыуған яҡты өйрәнеү бюроһының ғилми секретары, «Наш край» белорус тарихи-крайҙы өйрәнеү журналының тәүге мөхәррире (1925). 1928 йыл башында БССР-ҙа 10510 кешене берләштергән 301 тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһы була.

Тыуған яҡты өйрәнеү хәрәкәтенең әүҙем таралыуы, асылы буйынса патриотик хәрәкәт булараҡ, властарҙа борсолоу тыуҙыра, һәм тыуған яҡты өйрәнеүселәргә репрессия ябырыла. Н. В Азбукин, уның яҡын дуҫы, профессор һәм күренекле Белорус яңырыуы эшмәкәре Аркадий Смолич та, 1930 йылдың 21 июлендә «Союз освобождения Беларуси» эше буйынса ҡулға алыналар. БССР Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралығы коллегияһының 1931 йылдың 10 апрелендәге ҡарары буйынса, РСФСР енәйәт кодексының 58 п. 4, 7, 10, 11 статьяһы буйынса Нолинскигә (хәҙерге Киров өлкәһе) 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Унда урындағы мәктәптә уҡыта. 1934 йылда Вятка ҡалаһына күсерелә. Тикшерелмәгән мәғлүмәттәр буйынса, ул 1937 йылда тағы ла хөкөм ителә. 1943 йылда һөргөндә һәләк була. 1957 йылдың 15 ноябрендә БССР Юғары суды тарафынан аҡлана.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Географія Эўропы. Масква-Ленінград. 1924. С. 393 (в соавторстве с А. А. Смоличем)
* Географія па-заэўрапейскіх краёў. — Менск, 1925
* Населенные местности Западной Белоруссии // Западная Белоруссия. Сб. статей. Мн. 1927. 211 с. — С. 171—194
* Школьная карта Беларусі. — Менск, 1925 (в соавторстве с А. А. Смолічем)
* Нашы мястэчкі (Матэрыялы да геаграфічнага слоўніка) // Наш край. 1925. № 2-3.
* Паселішчы гарадскога тыпу ў БССР / Матар’ялы да геаграфіі і статыстыкі Беларусі / Пад рэд. А. Смоліча. Т1. Мн. 1928.
* Мястэчка Шацак // Наш край. 1927, № 1.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. ― Азбукін Мікалай Васілевіч. ― Мн., БЭн., 1993. С. 68. ISBN 5-85700-074-2
* *Кандыбовіч С.*. Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі]. — Менск: БГА, 2000. — 160 с. ISBN 985-6374-15-4
Имай (исем)

**Имай** — ғәрәптәрҙән башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға таралған ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Имай (Имаш) — хеҙмәтсе, алда тороусы мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме. Ғимай йәки Имам исемдәренән ҡыҫҡартылған.

## Билдәле шәхестәр
Имай Насыри (30 сентябрь 1898 йыл — 29 март 1942 йыл) — башҡорт яҙыусыһы дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

## Фамилияларҙа
Имашев Булат Ғөбәйҙулла улы (27 февраль 1908 йыл — 12 апрель 1946 йыл) — театр актёры һәм режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1942). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

Имашева Ғәлиә Шакир ҡыҙы(17 май 1915 йыл — 5 ғинуар 1995 йыл) — совет театр рәссаме. РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1943) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. БАССР-ҙың (1970) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1973). Рәссамдар союзы ағзаһы (1938). Башҡорт профессиональ театр декорацияһы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе профессиональ рәссам. К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

Имашев Әҙһәм Карам улы(23 ғинуар 1924 йыл — 1 октябрь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби лётчик, артиллерист. Педагог.

Имашев Урал Булат улы (17 ғинуар 1945 йыл — 3 февраль 2018 йыл) — ғалим-химик, йәмәғәтсе. 1981—1992 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының органик химия кафедраһы мөдире, 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефтехимик эшкәртеү проблемалары институты директоры. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Д. И. Менделеев исемендәге Химиктар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), химия фәндәре докторы (1980), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1995). Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премия лауреаты (2006). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Театр эшмәкәрҙәре Ғәлиә менән Булат Имашевтарҙың улы.

Имашев Рәшит Фәтих улы (30 март 1939 йыл — 11 март 2007 йыл) — рәссам. 1973 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татар АССР‑ының (1986) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Фәтих Кәрим (1999), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2006) премиялар лауреаты.

## Топонимдарҙа
Имай-Ҡарамалы() — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл.

Имай-Утар () — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл.

Имайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 10 км.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Тимер (исем)

**Тимер** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа мосолман халыҡтарында ла ҡуллыныла.

## Этимологияһы
Тимер башҡорт телендә «тимер» һүҙенән тимер һымаҡ ныҡ булһын тигән теләк менән ҡушылған исем

## Билдәле кешеләр
Аҡһаҡ Тимер, Тимер ибн Тарағай Барлас () — (8 апрель 1336 йыл, Хужа Илгәр ауылы, хәҙерге Үзбәкстан — 18 февраль 1405 йыл, Отрар, хәҙерге Ҡаҙағстан; чагатай телендә *تیمور* (*Temür‎, Tēmōr*) — *«Тимер»*) — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия, шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир (1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимериҙәр династияһына нигеҙ һалыусы.

Тимер Арыҫлан (тулы исеме — Арыҫланов Тимер Гәрәй улы; 1 май 1915 йыл — 19 март 1980 йыл) — башҡорт шағиры. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1939 — 1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.

Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы (31 март 1914 йыл — 17 июль 2011 йыл) — тарихсы-ғалим, совет комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының 2—4-се һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1965 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971) кавалеры.

## Фамилияла
Тимеров Азамат Камил улы (14 февраль 1969 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).

Тимерова Нәсимә Морат ҡыҙы (21 апрель 1971 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006).

## Ауылдар
Тимер () — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл.
 
Тимер () — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл.
 
Тимер () — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл.

## Әҙәбиәттә
«Тимер ташҡын» - совет яҙыусыһы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943), Александр Серафимович Серафимовичтың повесы. 


Тимер бүре - тылсымлы әүермән-бүре рәүешендәге Көнсығыш Европа фольклор персонажы.

## Сәнғәттә
«Тимер ташҡын» - () — төҫлө нәфис киң форматлы совет фильмы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Тиме́р - химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 26-сы химик элемент.  
 
Тимертау - (, ) — Ҡаҙағстандағы ҡала.
 
Тимер-бетон - бетондан һәм ҡоростан торған төҙөлөш композицион материалы.

Тимериҙәр (Тимуридтар) - Мәүрәннәһр һәм бөгөнгө Иран,  Ираҡ биләмәләрендә  1370-1507 йылдарға тиклем хакимлыҡ иткән урта быуат төрки  династия. 

Тимер быуат - кешелек тарихының тәүтормошондағы беренсе синыфтар барлыҡҡа килгән осоро, тимер эшкәртеүҙең таралыуы һәм тимер ҡоралдар эшләү менән билдәләнә.

Тимер Еңгәй — Рәсәйҙәге йылға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Руфина

**Руфина** — ҡатын-ҡыҙ исеме
## Этимология
Руфина латин теленән башҡорт теленә тәржемә иткәндә ҡыҙғылт һары сәсле, ерән тигәнде аңлата

## Билдәле кешеләр
Гашева Руфина Сергеевна (1921—2012) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы(325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999 йыл, Ишембай) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры.

(1939), ҡурсаҡ йөрөтөүсе актёр]]. 1961—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры актёры. 1963 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының халыҡ артисы (1985). Бөтә Рәсәй драма һәм балалар театрҙары спектаклдәре конкурсы дипломанты (1970). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.

Шаһапова Руфина Алик ҡыҙы — БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Сәлмән

**Сәлмән** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Сәлмән исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Тыныс тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (14 август 1913 йыл — 24 февраль 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар эскадроны отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).

Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы (24 сентябрь 1969 йыл) — журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.

## Фамилияла
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы (15 сентябрь 1917 йыл — 4 июль 2003 йыл) — башҡорт композиторы. 1961 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

Сәлмәнов Ғатау ( 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы (30 апрель 1952 йыл) — башҡорт совет һәм Рәсәй композиторы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһын тамамлаған(1979). Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы композиторҙар союзы ағзаһы. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында доцент. Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан Республикаһы комитеты ҡарамағындағы материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса комиссия ағзаһы.

Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы — композитор һәм педагог, танылған музыкаль династия вәкиле. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Сәмиғулла

**Сәмиғулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәмиғулла исеме бар.

## Этимологияһы
Сәмиғулла — ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Алла һүҙен тыңлаусы тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы (25 август 1914 йыл — 19 сентябрь 1989 йыл) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).

Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы (; 12 август 1916 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

Зарипов Сәмиғулла Зариф улы (1904 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

## Фамилияла
Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы (; 26 май 1941 йыл — 1994 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы (15 ноябрь 1947 йыл) — хоҡуҡ белгесе, педагог. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы. Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация авторҙарының береһе.

Сәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы (16 апрель 1939 йыл), ғалим-ветеринар табип. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), РСФСР ауыл хужалығының социалистик ярыш отличнигы (1976, 1978).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар