open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы

**Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы** () — 1918 йылдың июль аҙағында Башҡорт хәрби советы приказы буйынса Ырымбур өйәҙе башҡорттарынан 4-се Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола.

## Тарихы
1918 йылдың 25 октябренән Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы, 20 ноябрҙән Верховный главнокомандующий штабының приказы буйынса 39-сы Башҡорт уҡсылар полкы, 1919 йылдың 9 ғинуарынан Башҡорт ғәскәрҙәре штабы приказына ярашлы Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкы тип атала. 1918 йылдың авгусынан Икенсе Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1919 йылдың ноябренән Беренсе Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.

Граждандар һуғышы осоронда Орск, Аҡтүбә һәм Стәрлетамаҡ фронттарында барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәре Совет республикаһы яғына сыҡҡандан һуң полк таратыла. Аҡтар командованиеһы күрһәткән батырлыҡтары өсөн 4 унтер-офицерға, 12 ефрейторға һәм 69 рядовойға наградалар тапшыра. Орск ҡалаһы халҡы рәхмәт йөҙөнән Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкын 1918 йылдың октябрендә байраҡ менән бүләкләй. Рядовой З. Псәншин 4-се дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Бүләкләү таныҡлығына ҡул ҡуйғандар: полк командиры полполковник К. Йәнекәйев (1918 йылдың июленән), штабс-капитан Байрпашевский (1919 йылдың февраленән).

## Сығанаҡтар
Национально‑государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.2. Ч.1. Уфа, 2002;

А. А. Ва­лидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920): сб. док. и материалов. В 2 ч. Ч.1. Уфа, 2005.

## Әҙәбиәт
Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне. Кн.1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). Уфа, 2009.

## Иҫкәрмәләр
Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы

**Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы** (31 декабрь 1941 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Мәүлитйән Сәғитйән улы Ғәбдрәхимов 1941 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауылында тыуған. 1970 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң был юғары уҡыу йортоноң Октябрьский филиалында эшләй башлай, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, нефть промыслалары механикаһы кафедраһы профессоры була.

2002 йылдан алып нефть промыслаһы машиналары һәм ҡорамалдары кафедраһы мөдире. Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улының фәнни эшмәкәрлеге энергия һаҡлаусы быраулау һәм нефть промыслалары ҡорамалдарын камиллаштырыуға һәм уйлап табыуға арналған. Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы етәкселеге аҫтында скважиналарҙы быраулау өсөн вибраторҙар, демпферҙар, бырауҙар, быраулы турбиналар, центраторҙар һ.б. инструменттар, скважиналарҙың һәм ҡатламдарҙың забой алды зоналарына тәьҫир итеү өсөн вибратор-пульсаторҙар, нефть сығарыу өсөн өҫкө приводлы винтлы насос ҡулайламаһы уйлап табыла. Асыштары «Башнефть» акционер нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә һәм Рәсәй Федерацияһының, БДБ илдәренең башҡа нефть сәнәғәте предприятиеларына индерелгән.

Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография һәм 89 уйлап табыу танытмаһы һәм патенты авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы

**Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы** (22 сентябрь 1940 йыл — 10 октябрь 2016 йыл)— химик. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1996).

## Биографияһы
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы 1940 йылдың 22 сентябрендә Өфөлә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрының билдәле аристары Хөсәйен Ҡудашев һәм Фәриҙә Камалетдинова ғаиләһендә тыуған. 1958 йылда урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлағандан һуң БДУ‑ның химия факултетына уҡырға инә, уны 1963 йылда ҡыҙыл дипломға тамамлай. Шул уҡ йылда физика һәм аналитик химия кафедраһы янында аспирантура асыла һәм кафедраның иң яҡшы беренсе тамалаусыларының береһе була. 1968 йылда «Хромотографическое определение примесей некоторых серу-содержащих соединений в воздухе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1994 йылда «Физико-химические закономерности получения углеродных волокон из нефтяного сырья» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Башҡорт дәүләт университетында Ҡудашева 1966 йылдан алып эшләй, башта ассистент, һуңынан өлкән уҡытыусы, доцент була. 1979 йылдан 1986 йылға тиклем химия факультеты деканы, һуңынан дөйөм химик технология һәм аналитик химия кафедраһы мөдире була. 2004 йылдан 2012 йылға тиклем аналитик химия кафедраһын етәкләй.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, тирә‑яҡ мөхит объекттарын анализлағанда хроматография ҡулланыуға арналған. Ҡудашева тарафынан ауыр нефть ҡалдыҡтарының углеродлы сүстәргә күсеүенең физик‑химик законлыҡтары, тирә‑яҡ мөхит объекттарында экотоксиканттарҙың хроматографик анализ ысулдары табылған. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы.Ҡудашева Ф. Х.
Флорида Хөсәйен ҡыҙы «Интер» нәшриәтендә (Мәскәү, 2004 йыл) сыҡҡан «Экоаналитический контроль в системе оценки качества окружающей среды» монографияһының авторҙашы булып тора.
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы бер нисә йыл рәттән химия фәндәре докторы һәм 15 химия фәндәре кандидаты әҙерләгән. Уҡыусыларҙың Мәскәү дәүләт университеты тарафынан Башҡорт дәүләт университеты базаһында үткән Бөтә Рәсәй химия олимпиадаларын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҙур өлөш индерә. 20 йылдан ашыу уҡыусыларҙың химиянан Республика олимпиадаларында жюри рәйесе булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Ушла из жизни профессор Флорида Кудашева
Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы

**Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы** (17 ғинуар 1958 йыл) — курортолог. Медицина фәндәре докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2004), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).

## Биографияһы
Рәмил Рафаил улы Бәҙретдинов 1958 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.

1982 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын, 1996 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1982 йылда Дыуан районының санитария-эпидемиология станцияһында санитар табип булып башлай. 

1984 йылдан участка дауаханаһының баш табибы, 1987 йылда — райондың баш табибы, 1993 йылда — Дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүенең Дыуан территорияһы берекмәһенең баш дәүләт санитар табибы.

1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. 2001 йылда — «Янғантау» шифаханаһы, 2012 йылдан алып «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы директоры, бер үк ваҡытта 2007 йылдан башлап БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы булып эшләй. Медицина фәндәре докторы (2007).

Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһының шифахана-курорт комплексы шарттарында һаулыҡты тергеҙеүсе дауалау эшен ойоштороуҙы камиллаштырыуға арналған. Бәҙретдинов ҡатнашлығында терәк-хәрәкәт аппараты, периферик нервы системаһы ауырыуҙарын, умыртҡалыҡ остеохондрозының неврологик күренештәрен, хроник пиелонефритты һ.б. дауалау алымдары эшләнә.

150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. Башҡортостан Республикаһының 4‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың депутаты. Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2010).
Өйләнгән, ғаиләлә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләй

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2004)
* Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007)
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992)
* Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Бадретдинов Рамиль Рафаилович
Башҡорт теле көнө

**Башҡорт теле көнө** — башҡорт телен һаҡлау, яҡлау һәм үҫтереү маҡсатында үткәрелгән көн. Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р. Ф. Хәбировтың указына ярашлы 2019 йылдың 14 декабре башҡорт теле көнө тип билдәләнгән.
## Тарихы
Башҡорт теле көнөн 14 декабрҙә билдәләү осраҡлы түгел. Тап ошо көндә күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулла тыуған.
Был көн, 2015 йылдан башлап, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ярҙамында Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы һәм Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы башланғысы менән билдәләнә, рәсми рәүештә 2019 йылдан үткәрелә. Үҙ туған телен, ата-әсәләрен, олатайҙарын, йүндәрен өйрәнеү цивилизациялы кеше өсөн мотлаҡ. Беренсенән, был кешенең рухи донъяһын байыта, икенсенән, туған телде өйрәнеүҙе күпкә еңеләйтә.

Был көндә Башҡортостанда һәм ситтә төрлө саралар: онлайн һәм офлайн форматтарҙа башҡорт телен һәм башҡорт халҡының мәҙәни ҡиммәттәрен һаҡлауға йүнәлтелгән интернет-флешмоб, викториналар, лекциялар, асыҡ дәрестәр  үткәрелә, йылға йомғаҡ яһала, бынан алда уҙғарылған конкурстарҙың еңеүселәре бүләкләнә, киләһе йылға гранттар иғлан ителә. Сарала республиканың барлыҡ мәҙәниәт һәм белем биреү учреждениелары ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
ГТРК Башҡорт теле көнө
Алтай Википедияһы

**Алтай Википедияһы** — Википедияның алтай телендәге бүлеге.

## Тарихы
2021 йылдың 23 февралендә Википедияла алтай телендәге бүлек асыла, ул төп киңлеккә күскән ваҡытта 362  мәҡәләһе була. Ул Рәсәй халыҡтары телдәрендәге 29-сы бүлек (БМО-ның башҡа илдәрендә дәүләт статусына эйә булған телдәрҙе һанамайса), шулай уҡ, иҫәп буйынса Википедияның глобаль кимәлдәге 298-се әүҙем бүлеге. Алтай Википедияһы - 2021 йылдың ғинуарында бөтә донъя электрон энциклопедияһының 20 йыллығын байрам иткәндән һуң асылған беренсе тел бүлеге.

## Статистика
Алтай Википедияһында  мәкәлә бар ( елдың   айына ҡарата). Теркәлгән  ҡулланыусылар һаны — , шул иҫәптән  ҡулланыусы һуңғы 30 көн эсендә ниндәй ҙә булһа ғәмәл башҡарған,  ҡулланыусы хаким статусын йөрөтә. Үҙгәртеүҙәр һаны — .

## Һылтанмалар
# 
# 
#  
# 
#
Байғазы (исем)

**Байғазы** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Байғазы исеме саф башҡорт исеме, шулай уҡ ғәрәп телендә лә был исем бар. Шуға ике мәғәнәлә йөрөй:
башҡорт телендә — бүләк, ғәрәп телендә еңеүсе тигнәде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Байғаҙы Ҡоҙамышев (18-се быуаттың сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы.

Байгоза Наймантаев (1705—1803) — ҡаҙаҡ батыры. Атаһы Наймантай батыр Сутемген улы Тәүке хандың төп батырҙарының береһе булған. Батыр исеме Джунгар ябырылыуы ваҡытында ишетелә

## Фамилияла
Эмир Кенжетдин улы Байғазин (19 июль 1984 йыл) — Ҡаҙағстан кинорежиссёры, сценарист һәм актер, башлыса автор киноһы алып бара.

## Ауылдар
Байғаҙы (Силәбе өлкәһе) () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

Байғаҙы () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.

Байгазы () — Ҡаҙағстан Республикаһының Алматы өлкәһе Керболаҡ районыныдағы ауыл. Алтынемел ауыл округы составына инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Байғаҙы ауылы тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Йәнғужин Айбулат Рим улы

**Йәнғужин Айбулат Рим улы** (29 декабрь 1971 йыл) — философия тарихы өлкәһендә белгес. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), философия фәндәре докторы (2007), профессор (2013).

## Биографияһы
Айбулат Рим улы Йәнғужин 1971 йылдың 29 декабрендә Өфө ҡалаһында тарих фәндәре докторы Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы ғаиләһендә тыуған. 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын, 1999 йылда шул уҡ уҡыу йортоноң философия кафедраһында аспирантураны тамамлай. 1999—2001 йылдарҙан алып ассистент, философия кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй. 2003—2010 йылдарҙа философия һәм фән тарихы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 2000 йылда философия фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Проблема человека в суфизме (социально-философский анализ)» темаһына диссертация яҡлай. 2006 йылда философия фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Духовный мир суфиев: социально-философский анализ» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2007 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының философия кафедраһы профессоры.

Фәнни тикшеренеүҙәре ғәрәп‑мосолман философияһы, социаль философия проблемаларына арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Фән һәм Рәсәй Тәбиғәт академияһы атҡаҙанған эшмәкәре. 
* В. Лейбниц исемендәге миҙал
* «Фәнни еңеүҙәр һәм ҡаҙаныштар өсөн» Бөйөк Александр ордены.

## Һайланма фәнни баҫмалары
* Социальные аспекты философии суфизма. — Уфа: РИО БашГУ, 2004.- 140 с.;
* Социально-философские аспекты генезиса суфизма. — Уфа: РИО БашГУ, 2005. — 210 с.;
* Духовный мир суфиев. — Уфа: Гилем, 2007. — 240 с.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Янгузин Айбулат Римович
Алағуз Баҡынов

**Алағуз Баҡынов** () — Дыуан улусы старшинаһы, 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була. Һуңғараҡ Польша походына ла бара. Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.

## Биографияһы
Алағуз Баҡынов (Алакуз Бакин) үҙе нигеҙ һалған Алағуз (Ҡабыл) ауылында йәшәгән. Дыуан ырыуы башҡорто, Дыуан улусы старшинаһы була. Уның командаһы 1771—1773 йылға Польша походында ҡатнашҡан. 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була.

Алағуз Баҡынов 1773—1775 йылғы Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша. 1773 йылда Баҡынов командаһында 148 хужалыҡ иҫәпләнә.

1773 йылдың декабрендә Салауат Юлаев отрядына ҡушыла. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауат Юлаев менән Красноуфимскиҙы яулай, һәм, моғайын, 18—23 ғинуарҙа Көңгөрҙө ҡамауҙа һәм һөжүмдә ҡатнаша.

Март айында Өфөнө ҡамаған И. Н. Зарубин армияһына отрядының бер өлөшөн ебәрә. Өфө провинциаль канцеля­рияһы мәғлүмәттәрендә билдәләнгәнсә, ноябрь айына ҡарата Себер даруғаһының «һаман баш һалмаған» старшиналары рәтендә була.

1774 йылдың 20 ноябрендәге алышта ҡатнаша.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алағуз
Баҡын (исем)

## Сығанаҡтар
— ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3380, л.60—63

— Документы став­ки Е. И. Пугачёва, повстанческих властей и учреждений: 1773—1774 гг. М., 1975

— Крестьянская война 1773—1775 гг. на террито­рии Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в го­ды Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.

## Һылтанмалар
* 
* Челябинский портал. Дуван (род)
Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы

**Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы** (2 сентябрь 1971 йыл) — маммолог, терапевт. Медицина фәндәре кандидаты, Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы.

## Биографияһы
Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы 1971 йылдың 2 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1988 йылда 115-се урта мәктәптең физика-математика класын миҙал менән тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыу йылдарында студенттарҙың «Онкология» фәнни түңәрәгендә әүҙем рәүештә тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә, студенттарҙың фәнни йәмғиәте Советы ағзаһы булып тора. 1989 йылдан тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре тураһында студенттар һәм йәш ғалимдарҙың Бөтә Союз фәнни конференцияларында докладтар менән сығыш яһай. Институтта уҡыуын туҡтатмайынса, 1990 йылдан Республика онкология диспансерында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, тәүҙә санитарка, ә аҙаҡ химиотерапия бүлегендә медсестра булып эшләй.

1994 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм 21-се ҡала клиник дауаханаһы базаһында «хирургия» һөнәре буйынса йыллыҡ интернатура үтә. Онкология буйынса махсуслашыу үткәндән һуң 33-сө поликлиниканың 1-се ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында маммолог булып эшләй башлай. 1995 йылдан бер үк ваҡытта, профессор Ш. Х. Ганцев саҡырыуы буйынса, Башҡорт дәүләт медицина университетының онкология кафедраһында фән буйынса лаборант булып эшләй башлай. 1999 йылда медицина фәндәре докторы, профессор Ганцев Шамил Хәнәфи улы етәкселеге аҫтында «Оптимизация ранней диагностики рака молочной железы на амбулаторно-поликлиническом этапе» темаһына диссертация әҙерләй һәм уңышлы яҡлай. Өфө ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы янындағы беренсе маммология кабинеты эшен анализлау диссертация материалы булып хеҙмәт итә. Шул ваҡытта онкологияла профилактик йүнәлешкә ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә.

2000 йылда профессор А. М. Ханов «Онкология ауырыуҙарын иҫкәртеү клиникаһында» маммология кабинетын ойошторорға саҡыра, ул ваҡытта уның проекты саҡ эшләнә башлаған була. 2001 йылда Хәкимова Р. Х. шәхси медицина клиникаһында эш башлай һәм тәүҙә уны дауалау-консультатия эше буйынса директор урынбаҫары, ә аҙаҡ баш табибы вазифаһында етәкләй, шул уҡ ваҡытта табип маммолог практик эшен дауам итә. Һөт биҙҙәре ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың бөтә заманса ысулдарын үҙләштергән.

IX Бөтә Рәсәй «Женщина-директор года» конкурсыны «Лидеры нового поколения» номинацияһында еңеүсе.
«Open the World» (Рәсәй — АҠШ) программаһында ҡатнашыусы, Небраска штатының Почетлы гражданы, Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының уңышлы, абруйлы һәм танылған эшмәкәрҙәре иҫәбенә инә, биографияһы «Женщины-предприниматели Республики Башкортостан. Лидеры нового времени» каталогына (2007), «Современники России» федераль энциклопедияһына (2009) ингән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— «Ученые России» Интернет-энциклопедияһы ҡатнашсыһы

— Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ
* Хакимова Римма Хамитовна
* Римма Хамитовна
Абелишвили Леван Григорьевич

**Леван Григорьевич Абелишвили** (1909-1974) - электротехника өлкәһендә совет ғалимы.

Техник фәндәр докторы (1955), профессор (1956), Грузия ССР фәндәр академияһының корреспондент ағзаһы (1961), Грузияның фән һәм технология өлкәһендә маҡтаулы хеҙмәткәре (1967), Грузия Совет Энциклопедияһының төп редакция советы ағзаһы.

## Биографияһы
1909 йылдың  3/16 апрелендә Тифлиста дворян ғаиләһендә тыуған. Әтиһе - Григорий Леванович Абелишвили Кавказ тимер юлы башлығы була. Анасы - Абелишвили Антонина,  беренсе грузин киноактрисаһы, 1916 йылда "Кристинэ" фильмында төп ролде башҡарыусы.

1931 йылда ул Кавказ арты энергетика институтын тамамлай.

Грузияла һәм СССР-ҙа транспорт өсөн электр тартыу пионерҙарының береһе. Уның әштәре электр тартыу, уның иҫәпләү, йөрөшлө состав һәм энергия менән тәьмин итеү системалары теориялары, шулай уҡ, йылылыҡ һәм  йөк электр двигателдәрен һынап ҡарау, контакт үткәргестәрҙе йылытыу теорияһы, оҙон поездарҙың инерцион ауырлығын иҫәпләү һ.б. менән бәйле.

Грузия техник университетының электр транспорты кафедраһына нигеҙ һалыусы.

Ул Ленин ордены менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Таңатаров Марат Әхсән улы

**Таңатаров Марат Әхсән улы** (26 декабрь 1937 йыл — 17 март 1997 йыл) — ғалим-инженер‑технолог. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983) һәм уйлап табыусыһы (1977).

## Биографияһы
Марат Әхсән улы Таңатаров 1937 йылдың 26 декабрендә Семипалатинск ҡалаһында тыуған. 1960 йылда Өфө нефть институтын (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй: 1960—1962 йылдарҙа — нефть һәм газ технологияһы кафедраһы ассистенты, 1962—1965 йылдарҙа — Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында аспирант, 1978 йылдан алып дөйөм химик технологиялар, 1984 йылда — хеҙмәт һәм тирә‑яҡ мөхитте һаҡлау кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 1995 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһының Ғәмәли экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу проблемалары институтында директор, 1996 йылдың февраль—июнендә баш ғилми хеҙмәткәр.

1977 йылда «техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Закономерности деактивации катализаторов нефтепереработки продуктами уплотнения» темаһына диссертация яҡлай.

Фәнни хеҙмәттәре нефть эшкәртеүҙә каталитик процестарҙы тикшереүгә, сәнәғәт ҡалдыҡтарын утилләштереү мәсьәләләренә арналған. Тәүгеләрҙән булып Таңатаров тарафынан составында бензол аҙ булған автомобиль бензиндарын алыуҙың теоретик нигеҙҙәре дәлилләнгән, АИ‑95 «Экстра» этилирланмаған бензин (Куйбышев, Яңы Өфө, Одесса, Фирғәнә нефть эшләү заводтарына индерелгән), синтетик май кислоталарының куб ҡалдыҡтары нигеҙендә солидол («Уфанефтехим» ААЙ‑нда) алыу, нефть шламдарын («Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Туймазанефть» нефть-газ сығарыу идаралығы), терегөмөшлө приборҙарҙы (Ғәмәли экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу проблемалары институтының демеркуризация участкаһы), автомобиль покрышкаларын (Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының Яза үтәү идаралығында, Өфө) утилләштереү технологиялары эшләнгән. 1995 йылда Өфөлә Ағиҙел йылғаһын нефттән таҙартыуҙа ҡатнашҡан.

240‑тан ашыу фәнни хеҙмәт, 50 уйлап табыу авторы.

Марат Әхсән улы 1997 йылдың 17 мартында Өфөлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Танатаров_Марат_Ахсанович 
* Танатаров, Марат Ахсанович — Закономерности деактивации катализаторов нефтепереработки продуктами уплотнения
Илбәк исем

** Илбәк** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Илбәк исеме башҡортса — ил ағаһы, ил хужаһы тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы 1963 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Артист, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)

Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы— режиссёр, артист, йырҙар авторы.«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы журналисы .1965 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Салауат районы Юлай ауылында тыуған.

Илбәкова Зөлхизә Ишморат ҡыҙы- йәш йырсы күп һанлы халыҡ-ара, бөтә рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты..

Илбәкова Мәмдүҙә - Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бик күп йыр бәйгеләре лауреаты, һәүәҫкәр композитор - йырсы .Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бик күп йыр бәйгеләре лауреаты, һәүәҫкәр композитор.

Ильбәков Рустам Валеевич -Ер аҫты руднигы начальнигы Октябрький (Бүребай Байыҡтырыу комбинатында).

## Ауылдар
Илбәк — Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районындағы ауыл.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Исҡужа исем

**Исҡужа** — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.

## Этимологияһы
Исҡужа исеме башҡорт теленә фарси теленән ингән һәм иш, иптәш, хужа тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Исҡужа Юмашев. Бөрйән старшинаһы.

## фамилия
Исҡужин Мөхәмәтғәле Ғәли улы (1927 йылдың 23 марты, Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) Урта Мотал ауылы — 2000 йылдың 22 феврале, Өфө ҡалаһы) — педагог, башҡорт милли мәғарифы өлкәһендәге йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1995).

Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы (1952—2009) — псевдонимы — Буранбай Исҡужин; 15 ғинуар 1952 йыл — 14 апрель 2007 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы (1911—1936) — ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре.1911 йылдың 3 ғинуарында (иҫке стиль буйынса — 1910 йылдың 22 декабрендә) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Мәҡсүт ауылында донъяға килгән.

Исҡужин Рудик Ғәзиз улы‎ — дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 1972—1992 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, 2004—2013 йылдарҙа Рәсәйҙең Федерация Советы ағзаһы.1950 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы (хәҙерге Көйөргәҙе районы) Таймаҫ ауылында тыуған.

Исҡужин Таһир Сәлим улы (1956—2015) — (1956—2015) — башҡорт хоҡуҡ белеме ғалимы, юридик фәндәр кандидаты (1997), 2004—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының кафедра мөдире. «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы[1].

Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891—1930) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.1891 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған.

Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы (1928—2003) — халыҡ йырсыһы.уҡытыусы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы (1965) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. 1965 йылда Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.

## Ауылдар
Исҡужа (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.

Исҡужа (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Топонимия

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Исрафил (исем)

** Исрафил** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Исрафил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм көрәшсе, һуғышсан тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы (6 август 1941 йыл) — режиссёр, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1997 йылдан М. Горький исемендәге Ырымбур өлкә драма театрының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Ырымбур сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1974 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), Башҡорт АССР-ының (1977), Татарстан Республикаһының (1993), Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1976) лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы (1986), Почёт (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012), Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2021) һәм Салауат Юлаев (2020)[2] ордендары кавалеры.

Әминев Исрафил Иблиәмин улы. 1928 йылда төҙөлгән «Өс ҡайын» исемле артелдың, 1930 йылдан «Башҡортостан» исемле колхоздың беренсе рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышына ауылдан тәүгеләрҙән булып үҙе теләп китә, Башҡорт атлы дивизияһында хеҙмәт итә, батырҙарса һәләк була.

Әминева Люциә Исрафил ҡыҙы. журналист, Салауат, Дыуан һәм Ейәнсура район гәзиттәрендә эшләй, 1968 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» журналын сығара башлауҙа ҡатнаша, баҫманың тәүге техник редакторы була.

Ишморатов Исрафил Хажиморат улы (1920—2000) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

Мамедов Исрафил Магерам улы 16 март 1919 — 1 май 1946) — 42 уҡсылар взводы командиры ярҙамсыһы-180 уҡсылар полкының уҡсылар дивизияһы Төньяҡ-Көнбайыш фронтында Советтар союзы геройы исеме бирелә өлкән сержант.

Исрафилов Абас Ислам улы (лезгин. Абас рифҡәт исрафилов; 1960 йылдың 28 сентябрендә, Белиджи, СССР — 26 октябрь 1981, Алишанга, Афғанстан) — Советтар союзы геройы, командир урынбаҫары, инженер-сапер взводы 357-се гвардия парашют-десант полкы 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы составында 40-сы армия совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентында Афғанстан, гвардия сержанты .

Исрафил — Ҡиәмәт көнөн кешеләргә еткереүсе фәрештә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ишбирҙе (исем)

**Ишбирҙе** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ишбирҙе исеме башҡорт теленән ингән һәм баш-бирҙе тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Ишбирҙе Ишкинин — хәрби эшмәкәр. Тархан, прапорщик (1813). 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы (рус. Муталлапов Ишберды Юладашбаевич) (1788 йыл — 1847 йыл) — 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, 1814 йылдың 19 мартында 15-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша. "1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн", „1812 йылды һуғыш иҫтәлегенә“ көмөш миҙалдары менән бүләкләнә[1][2].

Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (20 декабрь 1934 йыл — 24 май 2019 йыл) — ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1990), профессор.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).

Ишбирҙин Айрат Рим улы (25 апрель 1958 йыл) — ғалим-ботаник. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Фәдерацияһының почётлы мәғариф һәм фән хеҙмәткәре. Башҡортостанда яңы йүнәлеш — һирәк осрай торған һәм юғалып барған үҫемлектәрҙең популяцион биологияһына нигеҙ һалыусы[1]. «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәте ағзаһы.

Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983) — рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015)[1]. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).

Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы (рус. ИШБЕРДИН Ахиар (Ахия, Яхия) Исмагу(и)лович 1910 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл[1])[2] — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы[1], гвардия ҡыҙылармеецы[2].

Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы (рус. Ишбердин Сафаргали Бадретдинович; 1905 йыл — 1968 йыл) — Баймаҡ районында колхоз рәйесе, шахтёр-забойсы, шартлатыусы. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951) кавалеры[1].

Ишбердина Айгуль Башҡортостан рәссамдар союзы ағзаһы  Хөкөмәт йәштәр премияһы лауреаты. Ш. Бабич.

Ишбердин Халил  Әнүәр улы (13.1.1963. р., Баймаҡ ҡалаһы), бейеүсе, балетмейстер.Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. (1989).  Гитис-ты тамамлаған . 1980-89 Ғасҡаров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы булған.  1991 менән художество етәксеһе, 2001-07 балет ҡалалары-стәрлетамаҡ филармонияһының бейеү театры 2001-07 балет художество етәксеһе. 

## Ауылдар

Ишбирҙе (рус. Ижбердино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 150 кеше[1].

Ишбирҙе — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше.

Ишбирҙе (рус. Ишберда) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 666 кеше[2]. 
 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Хәлимов Андалис Ғариф улы

**Хәлимов Андалис Ғариф улы ** (26 октябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер механик. 1969 йылдан Өфө нефть институты (1985 йылға тиклем Салауат ҡалаһындағы филиалы) һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Өфөләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). .

## Биографияһы
Андалис Ғариф улы Хәлимов 1941 йылдың 26 октябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Саҡмағош районы Яңы Балаҡ ауылында тыуған. 1969 йылда Өфө нефть институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда вуздың Салауат филиалында хеҙмәт юлын башлай. «Металлдар технологияһы» кафедраһында башта ассистент, аҙаҡ өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй. 1985 йылдан Өфө нефть институтында: «Технология нефтяного аппаратостроения» кафедраһы доценты, профессоры. Бер үк ваҡытта 1999 йылдан алып Өфөнөң «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми‑техник үҙәгендә генераль директор.

Башҡа металдар әҙ ҡатыштырылған, утҡа сыҙамлы һәм тутыҡмаусы ҡоростарҙы иретеп йәбештереү технологик процестары, аппараттарҙың һәм үткәргес торбаларҙың торошон һәм хәүефһеҙ эксплуатациялау ресурсын эксперт баһалау буйынса белгес. Хәлимов Андалис Ғариф улының фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ химияһы ҡорамалдарын, газ бүлеү һәм газ менән тәьмин итеү системаларын эшләү, ремонтлау, диагностикалау технологияларын камиллаштырыу һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү менән бәйле. Торбанан торған мейестең эре күләмле уралма торбаһын термик эшкәртеүҙең ресурстарҙы һаҡлаусы технологияһын эшләй һәм ҡулланыуға индерә. 220‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Фәнни баҫмалары
* Технологическое обеспечение безопасности нефтегазохимического оборудования. Уфа, 2005 (авторҙаш);
* Работоспособность сварного оборудования из жаропрочных хромистых сталей. СПб., 2008 (авторҙаш);
* Техническая диагностика и оценка ресурса нефтегазохимического оборудования. СПб., 2012 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001)

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
* Улы — Хәлимов Айрат Андалис улы, техник фәндәр докторы (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Свободная энциклопедия Урала —Халимов Андались Гарифович
Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы

**Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы** (15 август 1971 йыл) — йырсы (лирик‑колоратуралы сопрано). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
(2014).

## Биографияһы
Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы 1971 йылдың 15 авгусында Өфөлә тыуған. 1992 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1997 йылда Өфө дәүләт сәнғәт
институтын тамамлай (Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, профессор Рәйсә Ғәлимуллина класы). Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң башта Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй, бер үк ваҡытта 1999—2007 йылдарҙа Төркиәлә Анкара опера һәм балет театры, 2003—05 йылдарҙа Сплит ҡалаһында Хорватия милли театры солисы була. Һирәк осрай торған матур тембрлы тауышына кантилена хас, сағыу сәхнә һөйкөмлөлөгө һәм артистизм менән айырылып тора; башҡарыу сәнғәтенә сәхнә образын тәрән уйлап ижад итеп һүрәтләү хас.
Австралияла Сидней опера театры, Ҡытайҙың «Гонконг филармония», Австрияла Зальцбург ҡалаһының Ландестеатры сәхнәләрендә йырлай. Д.Гавин, И.Кенни, М. Льюис, Б.Мартин, Р.Ла Спина, Л.Регаццо менән сығыш яһай. Рәсәй һәм Австрия, Германия, Италия, Португалия, Төркиә илдәре буйлап гастролдәрҙә була. 1997 йылда Өфөлә үткән вокалистарҙың Ғ.Әлмөхәмәтов исемендәге республика асыҡ конкурсы лауреаты, унда Гран‑при яулай. 2002 йылда Германияның Дрезден ҡалаһында үткән Халыҡ-ара итальян операһы вокаль конкурсы дипломанты.

Төрлө телдәрҙә — итальян, француз, немец телдәрендә йырлай. Төркиәлә төрөк телен өйрәнә, инглиз телендә иркен һөйләшә.

## Репертуары һәм төп партиялары
Төп партиялары: Нарина («Дон Паскуале», Г.Доницетти; дебют, 1997), Виолетта («Травиата», Дж. Верди), Розина («Севилья цирюльнигы» —"Севильский цирюльник", Дж. Россини), Марфа («Батша кәләше» — «Царская невеста», Н. А. Римский‑Корсаков), Нәркәс («Нәркәс», Х. Ф.Әхмәтов) һ.б. Концерт репертуарында И. С. Бах, В. А. Моцарт, К. Орфтың вокаль әҫәрҙәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биография и география Эльвиры Фатыховой
Ибәтулла (исем)

**Ибәтулла ** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ибәтулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ибәт + улла; алла бүләге тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Ибәтулла Йәғәфәр улы Арыҫланов (1891 — 10 июль 1938) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, юрист. Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе (1932—1935).

Ибәтулла Ғөбәйҙуллин (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилия
Ибәтуллин Зәйнулла (1891 йыл — март 1919 йыл) — совет эшмәкәре. Беренсе донъя һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы, тулы Георгий таҫмаһы кавалеры.

Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы (17 ғинуар 1951 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003).

Ибәтуллин Урал Ғәли улы (5 март 1948 йыл; БАССР, Салауат районы, Малаяҙ ауылы) — химик-технолог, химия фәндәре докторы (1991), профессор (1991).

Ибәтуллин Ғәйнулла Хәлиулла улы (8.08.1943), ауыл хужалығы ветераны, элекке «Йондоҙ» колхозы бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Талас ауылынан[3].

Зиннәтуллин Рәсим Ибәтулла улы (1946), ауыл хужалығы ветераны. 1983—2006 йылдарҙа Миәкә районының «Октябрь» хужалығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

Луҡманов Мансур Ибәтулла улы — Ниғәмәт урта мәктәбенең элекке директоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.

Латипова Миңниса Ибәтулла ҡыҙы — шағирә[6].

Ибәтуллин Илфаҡ Ғаян улы (30.03.1990) , көрәшсе һәм билбау көрәшесеһе, билбауҙа көрәш буйынса рәсәй чемпионы, билбау көрәше буйынса рәсәй чемпионаты призеры, Көмөш билбау көрәше буйынса донъя чемпионы булған, рәсәйҙең спорт мастеры.

Ибәтуллин Роберт  Урал улы (псевдонимы Рауил Искәндәр) -(11.12.1974, Өфө) — рәсәй фантастиге.  

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Кирәй (исем)

**Кирәй** — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.

## Этимологияһы
Кирәй исеме башҡорт теленә фарс. — 1) боронғо мон гол ырыуы атамаһына барып тоташа; 2) г ә р ә й … Кешелә исем тигән нәмә булыуын ул белмәй икән. … Был иҫемдәрҙә «ир» һүҙе батыр, ҡыйыу, һуғышсы тигән мәғәнәне аңлата. тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Кирәй Мәргән (тулы исеме — Кирәев (Кирәйев) Әхнәф Нурый (Нурмөхәмәт) улы; 28 июнь 1912 йыл — 24 ғинуар 1984 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, фольклорсы ғалим, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). 1941 йылдан — КПСС һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

## Фамилия
Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы (1908—1952) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).

Кирәев Нурмөхәмәт Шаһиарыҫлан улы (Нурмөхәмәт Йомрани; 1882—1934) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.

Кирәев Олег Хөсәйен улы (1963 т.) — Рәсәй музыканты, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.

Кирәев Рөстәм Солтангәрәй улы (1960 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2003).

Кирәев Рушан Әхнәф улы (1955—26.05.2021), журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы Кирәй Мәргәндең улы.

Кирәев Салауат Ғаяз улы (1955—2001) — цирк артисы, тренер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975).

Кирәев Шаймөхәмәт Шаһийыһан улы (1922—1993) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

Кирәев Эмиль Альберт улы (1973 т.) — кинооператор.

Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы (1948 т.) — Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999).

Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы (1948—2012), микробиолог, биотехнолог. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998).

## Ауылдар

## Топонимия

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Саҡаева Динә Дамир ҡыҙы

**Саҡаева Динә Дамир ҡыҙы** (13 ғинуар 1967 йыл) — онколог. Медицина фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2014)..

## Биографияһы
Динә Дамир ҡыҙы Саҡаева 1967 йылдың 13 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1984 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә һәм уны 1990 йылда уңышлы тамамлай. 1990—1993 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 21-се дауаханаһы базаһында «анестезиология һәм реаниматология» һөнәре буйынса клиник ординатура үтә (Приказ № 568-у. 30.08.1990).

1993 йылдан алып Өфөнөң 18‑се дауаханаһында, 1995 йылдан — Республика клиник онкология диспансерында эшләй, 2007 йылдан башлап химиотерапия буйынса баш табип урынбаҫары.

1996 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетында «медицина фәндәре кандидаты» ғилми исеменә дәғүә итеп кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (Фән кандидаты дипломы КТ № 022451). 2004 йылдың 7 майында Юғары аттестация комиссияһының ҡарары менән (№ 21д/26) «медицина фәндәре докторы» ғилми исеме бирелә (Фән докторы дипломы ДК № 021799).

Фәнни эшмәкәрлеге онкологик ауырыуҙарҙы дауалағанда шештәргә ҡаршы дарыуҙар тәьҫирен өйрәнеүгә, яман шештәрҙең химиотерапия ысулдарын камиллаштырыуға, иҫкәртеүгә һәм өҙлөгөүҙәрен төҙәтеүгә арналған. Динә Дамир ҡыҙы Саҡаева ҡатнашлығында цитостатик һәм нурланыштан һуңғы лейкопенияны иҫкәртеү һәм дауалау ысулы эшләнә. Ул 170‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы.

## Китаптары
* Клиническая фармакология в онкологии. М., 2007 (авторҙаш);
* Ежедневник врача‑онколога. М., 2011 (авторҙаш);
* Поликлиническая онкология. М., 2014 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2014)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* САКАЕВА ДИНА ДАМИРОВНА
Байтимер (исем)

** Байтимер ** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме

## Этимологияһы
Байтимер исеме башҡорт телендә бай — тимер тиғәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы (рус. Байтимиров Абубакир Хусаинович; 25 май 1941 йыл) — партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

Байтимеров Азамат Рамзә улы (Өфө). Медицина фәндәре кандидаты .Республика Ҡыуатов исемендәге клиник дауаханаһы неврологы.
 
Байтимиров Рамиль Исмағил улы.Ульяновск өлкәһе министры урынбаҫары төҙөу буйынса. 1963 йылдың 21 ғинуарында башҡортостан республикаһы өфө ҡалаһында тыуған. Өфө сервис технология институты һөнәре буйынса тамамлаусыларға «экономист-менеджер» һәм санкт-петербург университеты рф эске эштәр министрлығы, һөнәр «граждандар хоҡуғы», юрисы, юридик фәндәр кандидаты. Дәүләт ғилми учреждениеһы филиалы етәксеһе «Дәүләт ғилми-тикшеренеү институты РФ иҫәп палатаһының системалы анализ». Рф иҫәп палатаһы эксперт советы ағзаһы.

Байтимиров Дамир Рафис улы .Дөйөм мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары, әйҙәүсе программист, доцент, физика-математика фәндәре кандидаты.

Байтимерова Альбина Ильгиз ҡыҙы.Физика-математика фәндәре кандидаты. Стерлитамаксай дәүләт педагогия академияһы.
 
Байтимиров Салауат Раис улы . Иҡтисади сәйәсәт департаменты начальнигы буйынса (рәсәй федерацияһы президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле.

Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы (5 апрель 1923 йыл — 1989 йыл) — татар шағиры. Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды.

## Ауылдар
Байтимер (рус. Байтимирово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 140 кеше[1].

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аланейәнғол Ҡотлоғужин

**Аланейәнғол Ҡотлоғужин** (1670 — 25 август 1740 йыл) — Башҡортостанда 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалында ҡатнашыусы. Баш күтәреүсе Себер даруғаһы башҡорттары отрядтары етәксеһе.

## Биографияһы
Аланейәнғол Ҡотлоғужин Себер даруғаһы Әйле улусында йәшәгән, Әйле улусы старшинаһы булған

1737 йылдың июнендә баш күтәреүсе Себер даруғаһы башҡорттары отрядтарына етәкселек иткән. 1738 йылдың июлендә, ҡайһы бер ҡатнашыусылар властар алдында ғәйебен танып баш һалғанлыҡтан, ихтилал бер аҙ туҡталып тора.

Икенсе өлөшө Аланейәнғол Ҡотлоғужин командаһы аҫтында көрәште дауам иткән.

1739 йылдың көҙөндә Аҙнабай Теләүғолов, Мандар Ҡарабаев, Йәрмөхәмәт Хажиев, Исламғол Юлдашев һәм Миңдеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) менән берлектә яңы ҡораллы ихтилал әҙерләүгә тотона.

1740 йылдың февралендә Себер даруғаһында ихтилал тағы ла тоҡана. Баш күтәреүселәр хөкүмәткә «тоғро» старшиналарға, полковник И. С. Арсеньев, подполковник Я. С. Павлуцкий, капитан С. Ф. Кублицкий һ. б. етәкләгән ғәскәрҙәргә ҡаршы хәрәкәт итә.

Марттың икенсе яртыһында баш күтәреүселәр күп уңышһыҙлыҡа осрай. Март һуңында Аланейәнғол Ҡотлоғужин ҡулға алына һәм кенәз В. А. Урусов ставкаһына оҙатыла. Тотҡонлоҡта, ашауҙан баш тарта һәм, аслыҡтан ябығып, ҡаҡшап, үлә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Материалы по истории Башкирской АССР. Ч.1. Башкирские восстания в XVII и в 1-й половине XVIII вв. М.;Л., 1936.

## Әҙәбиәт
* Военная история башкир: энциклопедия/ *Аланзиангул Кутлугузин (28-29 с.) И. Г. Акманов* /гл.ред. А. З. Асфандияров. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 432 с.:ил., карты. ISBN 978-5-88185-076-0
* Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — 1-й половине XVIII века. Свердловск, 1991.

## Һылтанмалар
*
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы

**Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы** (3 ғинуар 1930—11 июнь 1999) — инженер‑технолог. Техник фәндәр кандидаты (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1982).

Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы 1930 йылдың 3 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Ергән ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) тыуған. 1963 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты, УГАТУ) тамамлай. 1961 йылдан алып ИПТЭР‑ҙа эшләй: 1972 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылда — лаборатория мөдире, 1987 йылда — төп ғилми хеҙмәткәр.
1961-1999 йылдарҙа -нефть һәм нефть продуктларын йыйыу, әҙерләү һәм транспортлау буйынса Бөтә Рәсәй фәнни-тикшеренеү институтында (ВНИИСПТнефть) эшләй. Нефть үткәргестәр өсөн изоляция материалдарын һәм һаҡлағыс конструкцияларҙы тикшереү һәм эшләү менән шөғөлләнә.

1980 йылда техник фәндәр кандидатына дәғүә итеп, «Разработка технологии защиты магистральных нефтепроводов от почвенной коррозии с применением покрытия "Пластобит"» темаһына диссертация яҡлай.

Рәмиев Мәзит Кәлимулла улының фәнни тикшеренеүҙәре нефть үткәргестәрҙе коррозиянан һаҡлауға арналған. Рәмиев ҡатнашлығында үткәргес торбаларҙы изоляциялау технологиялары, “Пластобит” тибындағы изоляция ҡаплауҙары, УИМ‑14, УИМ‑20НРС, УИМ‑273, УИМ‑720, УИМ‑1020, УИМ‑1220 РС изоляция машиналары уйлап табылған. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының үткәргес торба транспорты предприятиеларында индерелгән. 

Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы 35‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы. СССР Министрҙар Советы (1983), И.М.Губкин исемендәге (1983) премия лауреаты.

Мәзит Кәлимулла улы 1999 йылдың 11 июнендә Өфөлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рамеев_Мазит_Калимуллиевич
* Рамеев, Мазит Калимуллиевич
Илеш (исем)

**Илеш** — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.

## Этимологияһы
Илеш исеме башҡорт телендә ил+иш, иленә иш тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы (10 октябрь 1927 йыл — 7 август 2009 йыл) — ғалим-тарихсы, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы (17 май 1957 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиленең урынбаҫары[1], 2005—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер-министр урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры, филология фәндәре кандидаты (1990), сәйәси фәндәр докторы (2000), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).

Илишева Райса Хакимовна. Доцент, кандидат филологических наук, филолог, преподаватель башкирского языка и литературы, русского языка и литературы.

Илишев Назар Ильдус улы.Рәсәй-америка видеоблоггере.

Илешева, Розалия Ғали ҡыҙы.Психиатр, медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1971), Ҡаҙ атҡаҙанған фән эшмәкәре. (1979).

## Ауылдар
Илеш (рус. Илишево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше.

## Топонимия
Илеш районы (рус. Илишевский район) — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан муниципаль район. Административ үҙәге — Үрге Йәркәй ауылы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар