open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крагеро (тауншип, Миннесота)

**Крагеро** (ингл.  Kragero) — тауншип, Чиппева округына ҡарай, Миннесота, АҠШ. 2000 йылда уның халҡы 164 кеше тәшкил иткән.

## Географияһы
АҠШ иҫәп алыу Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса халҡы 115,8 тауншип майҙаны 115,8 квадрат километр тәшкил итә, шуларҙың 107,4 км² — ҡоро ер , ә 8,4 км² — һыу (7,22 %).

## Демография
2000 йылда халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса бында 164 кеше йәшәй, 64 йорт хужалығы һәм 49 ғаилә иҫәпләнә. Халыҡ тығыҙлығы — 1,5 кеше/км². Тауншип территорияһында 79 бина һәм ҡаралтылар урынлашҡан, уларҙың һәр бер квадрат километрға тығыҙлығы — 0,7 бина. Халҡының раса составы: 99,39 % аҡ тәнлеләр һәм 0,61 % азиат, йәки 163 Whites һәм 1 Asian.

64 йорт хужалыҡтарында 18 йәшкә тиклемге балалар тәрбиәләнә, был 31,3 процент тәшкил итә, халыҡтың 70,3 % ирле-ҡатынлы пар булып йәшәй, тауншипта 3,1 процент ирһеҙ ҡатын-ҡыҙ, буйҙаҡтар 21,9 процент тәшкил итә. 18,8 % йорт хужалығы бер кешенән тора, йәғни шуларҙың 12,5 проценты — 65 йәштән өлкән яңғыҙ кешеләр. Йорт хужалығының уртаса күләме — 2,56 кеше, ә ғаиләнеке — 2,88 кеше.

Һәр бер 100 ҡатын-ҡыҙға 100 ир-егет тура килә.

Йорт хужалығының уртаса йыллыҡ килеме 42 292 доллар тәшкил итә, ә ғаиләләрҙең уртаса йыллыҡ килеме — 48 125 доллар. Ир-егеттәрҙең уртаса килеме — 26 250 доллар, шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 21 607 доллар. Йән башына килем 17 119 доллар тәшкил итә. Фәҡирлек һыҙатында торған бер ғаилә лә юҡ, тауншиптағы бөтә халыҡтың 2,5 проценты ғына фәҡирлектә йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Слагельсе (коммуна)

**Слагельсе** () — Дания коммунаһы, Зеландия өлкәһе составына инә. Слагельсе коммунаһының майҙаны 567,34 квадрат километр тәшкил итә, был майҙан Дания майҙанының (Гренландия һәм Фарер утрауҙарынан тыш) 1,32%-ын тәшкил итә. 2008 йылдың 1 ғинуарына ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса бында 77457 кеше (ир-егеттәр — 38365, ҡатын-ҡыҙҙар — 39092; сит ил граждандары — 3354) йәшәгән. Слагельсе коммунаһының туғандаш ҡалаһы — Готланд.

## Тарих
Слагельсе коммунаһы 2007 йылда түбәндәге коммуналарҙың берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән:

* Хасхёй (Hashøj) коммунаһы
* Корсёр (Korsør) коммунаһы
* Скельскёр (Skælskør) коммунаһы
* Слагельсе (Slagelse) коммунаһы

## Тимер юл станциялары
* Дальмосе (Dalmose) станцияһы
* Хавребьерг (Havrebjerg) станцияһы
* Корсёр (Korsør) станцияһы
* Скельскёр (Skælskør) станцияһы
* Слагельсе (Slagelse) станцияһы

## Һүрәттәр

Файл:Dalmose Station 1.jpg|Дальмосе
Файл:Denmark-Korsoer_railroad_station.jpg|Корсёр
Файл:Skælskør Station 2.jpg|Скельскёр
Файл:Slagelses segl.jpg|


## Һылтанмалар
* Слагельсе на borger.dk
* Официальный сайт
Курессааре (футбол клубы)

«**Курессааре**» () — Куресааре ҡалаһынан эстон футбол клубы, 1997 йылда барлыҡҡа килгән. 2018 йыл миҙгеленән алып Эстонияның юғары лигаһында сығыш яһай. Клубтың йорт стадионы — «Курессааре», 2000 тамашасыны һыйҙыра.

## Тарих
2017 йылда команда Эстонияның Эсилигаһында уйнай һәм бишенсе урынды биләй, әммә был уға илдең юғары лигаһына күсергә мөмкинлек бирә һәм 2018 йылдан алып клуб Премиум лигаһында сығыш яһай. 2017 йылдың декабрендә клубтың баш тренеры Яан Важинский була.

## Сығыштар статистикаһы

ImageSize = width:550 height:60
PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1997 till:01/07/2009
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1997
Colors =
  id:bl1  value:rgb(0.5,0.8,0.5)
  id:bl2  value:rgb(0.9,0.9,0.3)  
  id:rs  value:rgb(0.8,0.6,0.6)
  id:rn  value:rgb(0.9,0.1,0.1)

PlotData=
  bar:Position width:15 color:white align:center

  from:01/01/1997 till:01/07/1997  shift:(0,-4) text:1
  from:01/07/1997 till:01/07/1998  shift:(0,-4) text:6
  from:01/07/1998 till:01/07/1999  shift:(0,-4) text:1
  from:01/07/1999 till:01/07/2000  shift:(0,-4) text:7
  from:01/07/2000 till:01/07/2001  shift:(0,-4) text:8
  from:01/07/2001 till:01/07/2002  shift:(0,-4) text:2
  from:01/07/2002 till:01/07/2003  shift:(0,-4) text:8
  from:01/07/2003 till:01/07/2004  shift:(0,-4) text:5
  from:01/07/2004 till:01/07/2005  shift:(0,-4) text:9
  from:01/07/2005 till:01/07/2006  shift:(0,-4) text:2
  from:01/07/2006 till:01/07/2007  shift:(0,-4) text:9
  from:01/07/2007 till:01/07/2008  shift:(0,-4) text:2
  from:01/07/2008 till:01/07/2009  shift:(0,-4) text:8

 from:01/01/1997 till:01/07/1997  color:rn   shift:(0,13)  text: "Третья лига"
 from:01/07/1997 till:01/07/1999  color:bl2  shift:(0,13)  text: "Эсилига"
 from:01/07/1999 till:01/07/2001  color:bl1  shift:(0,13)  text: "Мейстрилига"
 from:01/07/2001 till:01/07/2002  color:bl2  shift:(0,13)  text: "ЭЛ"
 from:01/07/2002 till:01/07/2003  color:bl1  shift:(0,13)  text: "МЛ"
 from:01/07/2003 till:01/07/2004  color:bl2  shift:(0,13)  text: "ЭЛ"
 from:01/07/2004 till:01/07/2005  color:bl1  shift:(0,13)  text: "МЛ"
 from:01/07/2005 till:01/07/2006  color:bl2  shift:(0,13)  text: "ЭЛ"
 from:01/07/2006 till:01/07/2007  color:bl1  shift:(0,13)  text: "МЛ"
 from:01/07/2007 till:01/07/2008  color:bl2  shift:(0,13)  text: "ЭЛ"
 from:01/07/2008 till:01/07/2009  color:bl1  shift:(0,13)  text: "МЛ"



## Ҡаҙаныштар
* Еңеүсе Эсилига (1): 1999
* Беренсе лигаһының «б» (1): 2016

## Клуб рекордсылары
; Уйналған матчтар иҫәбе буйынса
: 

* Мартти Пукк — 303
* Сандер Вийра — 299
* Урмас Раявер — 285
* Элари Валмас — 267
* Мярт Клуге— 253

; Гол индереү буйынса иҫәп
: 

* Сандер Лахт — 83
* Мартти Пукк — 72
* Маарек Суурсаар — 63

## Тренерҙар
* Айвар Похлак: 1997
* Ян Важинский: 1998—2000, 2003—2009, 2018—
* Заур Чилингарашвили: 2001
* Сергей Замогильный: 2002, 2009—2013
* Ааво Сарап: 2003
* Пелле Похлак: 2014—2015
* Сандер Вийра: 2016—2017
* Мартти Пукк: 2017

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* На сайте ЭФС
* «Курессааре» на сайте Transfermarkt.de
* 
* «Курессааре» на сайте footballfacts.ru
Жилина

**Жилина** (, венгр. Zsolna, нем. Sillein, ) — Словакияның төньяҡ-көнбайышындағы ҡала,  Кисуца һәм Райчанка  йылғаларының  Ваг йылғаһына ҡойған урында урынлашҡан, Жилина крайының үҙәге. Халҡы һаны яҡынса  86 мең кеше тәшкил итә.

Университет,  *Kia Motors Slovakia*  автомобилдәр төҙөү *заводы бар*

Будатин замогы, Мариин майҙаны ансамбле, күп һанлы костёлдар һәм һарайҙар һаҡланған.

## Тарихы

V быуатта  төбәктә славяндар йәшәгән. Беренсе славян ҡаласығы Жилина биләмәһендә  IX быуат менән даталана. Ҡала беренсе тапҡыр 1297 йылда телгә алына, 1327 йыл ҡала хоҡуҡтарын ала.

XIII быуат аҙағында Жилина ҙур янғындан зыян күрә, ҡалаға немец колонистары килә, улар уны төҙөкләндерә башлай.  1381 йылда Венгрия короле ҡалаға  словактарҙың  ялыуына яуап итеп, ҡала мэрияһына словактарҙы һәм немецтарҙы сиратлап һайлау ҡағиҙәләрен нығытыусы  хоҡуҡтар бирә.  

XV быуатта ҡала ныҡ үҫешә башлай.   XVI—XVII быуаттарҙа Жилина Венгрияла реформация үҙәге була. XVIII быуатта ҡалала  янғындар һәм эпидемиялар башлана, ҡала ныҡ зыян күрә.XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡала үҫешә башлай, бында бик күп завод һәм фабрикалар төҙөлә.

Бөйөк Ватан һуғышы барышында ҡала 1945 йылдың 30 апрелендә Моравия-Остравия операцияһы барышында 4-се Украина фронты ғәскәрҙәре составындағы полковник В.Е. Васильевтың 138-се уҡсылар дивизияһы, генерал-лейтенант Н.В. Медведевтың 17-се гвардия уҡсылар корпусы, полковник Селнер Ярославтың 3-сө айырым чехословак пехота бригадаһы,   бригада генералы КлапалекКарелдың 1-се Чехословакия армия корпусы, полковник В.Ф. Мироновтың артиллерия бригадаһы азат итә

Бөгөн Жилина ҡалаһы ҙурлығы буйынса Словакияла бишенсе булып тора,  университет ҡалаһы (1953 йыл). 1960 йылда Жилин университетына нигеҙ һалына.  Боронғо ҡала  үҙәге 1990 йылда тергеҙелә. 2006 йылда *Kia  Slovakia  Motors заводы* эш башлай.

## Географияһы
Жилина  49° төньяҡ киңлектә,  18° көнсығыш оҙонлоҡта,   диңгеҙ кимәленән 345 м бейеклектә, таулы урында урынлашҡан.

### Климаты
Ҡала климаты сағыштырмаса йылы йәйе һәм һалҡын ҡышы менән дымлы континенталь.   Июнь айында яуым-төшөм күберәк, февралдә— әҙерәк. Йәй июндән авгусҡа тиклем 3 ай самаһына һуҙыла, ҡыш — декабрҙә февралгә тиклем. Иң яҡты оҙон көн  июнь–июлдә (16 сәғәт), иң ҡыҫҡа ваҡыт — декабрь (8 сәғәт).

## Халҡы
Жилина ҡалаһының халҡы һаны.

## Транспорты
Жилинала транспорт автобус һәм троллейбустарҙан ғибәрәт. 1994 йылда Жилинала троллейбус хәрәкәте асыла.

## Спорты
Ҡала Цоргонь-Лигала сығыш яһаусы  «Жилина» футбол клубы бар.

## Туғандаш ҡалалар

*  Измир, Төркиә (1997)
*  Красноярск, Рәсәй (2011)
*  Бельский-Бяла, Польша
*  Благоевград, Болгария
*  Корбьи, Бөйөк Британия
*  Котону, Бенин
*  Чеховице-Дзедзицае, Польша
*  Чанчунь, ҠХР
*  Днепр, Украина
*  Феррара, Италия
*  Фридек-Мистек, Чехия
*  Гродно, Белоруссия
*  Ханиья, Греция
*  Кикинда, Сербия
*  Нантер, Франция

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 3D-карта города Жилина
* Фотогалерея города Жилина
* Военное кладбище Красной армии в Жилине
Курессааре ҡәлғәһе

**Курессаар ҡәлғәһе** (эсте. *Kuressaare piiskopilinnus*, ул. *Schloss Arensburg*) Курессааре ҡалаһында, Сааре-Ляэн епископлығында элекке ағастан һалынған сауҙа порты урынында төҙөлә. Борондан уҡ бында сауҙа юлдары уҡмашып торған.

Бәләкәй генә ҡәлғәне XIII быуат аҙағында Юрьев төнө ихтилалынан һуң ҙурайтып төҙөгәндәр (ә был ихтилал 1345—1343 йылдар дауамында барған). Ҙур ҡәлғә эске ихаталы итеп конвент рәүешендә төҙөлгән Йыш ҡына ҡәлғәне епископтың резиденцияһы булараҡ ҡулланғандар. Яҡынса 1400 йылда ҡәлғә төҙөү тамамланған. Икенсе ҡат ҡәлғәнең төп урыны була, унда бер нисә ҡунаҡ бүлмәһе бар. Ҡәлғәнең бигерәк тә ҡыҙыҡлы урыны булып көньяҡ-көнбайыш ҡанаттары, директорий һәм бәләкәй сиркәү, шулай уҡ тәре йөрөтөү юлдары тора. Ҡәлғәнең беренсе ҡаты келәт булараҡ , ә өсөнсө ҡаты — оборона өсөн файҙаланыла.

Ихата тәре йөрөтөү юлдары менән уратып алынған, ҡәлғәнең бер мөйөшөндә ҡарауыл манараһы күтәртелгән, ә икенсеһендә — бейек һәм төҙ Оҙон Германн манараһы тора. Һуңғы манара ҡәлғәнең башҡа өлөштәренән тәрән шахта менән айыртылып ҡуйылған, элек бындағы шахта өҫтөндә күтәртмәле күпер торған. Ҡәлғәнең тешле стеналары ситендә асыҡ оборона юлдары бар

XV быуатта төп ҡәлғәне киң алдағы ҡәлғә менән нығытып, уратып ҡуйғандар. XVI—XVII быуаттарҙа дүрт мөйөшлө ер нығытмалы дүрт бастион төҙөп реконструкциялағандар. Үҙ сиратында ерҙән яһалған нығытмалар һыулы соҡорҙар менән уратып алынған.

Куресааре ҡәлғәһе — Эстонияның берҙән-бер тиерлек беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған ҡәлғәһе. Был барыһынан да яҡшы һаҡланған Иҫке Ливония ҡәлғәһе. Ливон һуғышында ҡитға өлөшөнә ҙур зыян килтерелә, ә Куресааре ҡәлғәһенә бер ниндәй зыян да теймәй, әммә ул Төньяҡ һуғыш ваҡытында өлөшләтә 1711 йылда емерелә. Зыян күреү тиҙ арала бөтөрөлә.

1904—1912 йылдарҙа ҡәлғәне реставрациялайҙар. Артабан ҡәлғә Сааремаа рыцарлығының резиденцияһы итеп яраҡлаштырыла. 1968—1985 йылдарҙа ҡәлғәлә масштаблы реставрация эштәре башҡарыла. Был эштәр ваҡытында башняның емерелгән өҫкө өлөштәрен тергеҙәләр, шулай уҡ ҡәлғәнең урта быуаттағы тышҡы һәм эске күренешен яңыртып төҙәтәләр. Ҡәлғәлә Саарема музейы рынлашҡан, ә ҡәлғәнең асыҡ һауалағы иркен территорияһында төрлө саралар үткәрелә. Ҡәлғә әйләнәһендәге соҡорҙар тирә-яғын матур паркҡа әйләндерәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* https://web.archive.org/web/20110718200907/http://www.saaremaamuuseum.ee/eng/index.php?action=show&type=story&id=1002

## Һылтанмалар
*
Курессааре (аэропорт)

**Курессааре аэропорты** (IATA: URE, ICAO: EEKE) — Эстония аэропорты, Курессааре ҡалаһынан 3 км алыҫлыҡта Сааремаа утрауында урынлашҡан.
Беренсе осоу-ултырыу һыҙаттарын 1930 йылдарҙың икенсе яртыһында төҙөйҙәр. 1945 йылдың 6 мартында аэропорт рәсми рәүештә асыла. Артабанғы йылдар дауамында һауа ағымы арта, һәм 1949—1953 йылдар араһында Курессаар һәм Таллин араһында көн һайын 10-14 рейс яһала. Был рейстарҙа 400 самаһы пассажир көн һайын самолеттарҙа оса. 1958 йылға тиклем аэропорт электрлаштырылмаған була. Терминалдың хәҙерге бинаһы 1962 йылда төҙөлә. Икенсе осоу-ултырыу һыҙаттары 1976 йылдың 23 майында төҙөлә, ә 1999 йылдатөп һыҙат ҙурайтыла. 2007 йылда терминал бинаһы ремонтлана.
Аэропорт хужаһы булып АО «Таллин аэропорты» тора.
2009 йылда аэропорттың пассажирҙар ағымы 19 519 кеше тәшкил итә.

1945 йылдың авгусынан 1957 йылдың июленә тиклем аэродромда Кутузов орденлы Выборг 283-истребитель авиация полкының Як-9, МиГ-15 һәм МиГ-17 самолеттары бында төпләнеп тора. Улар Ҡыҙыл байраҡлы Пушкин исемендәге 275-се истребитель авиация дивизияһы составында булған.

## Һауа юлдары һәм йүнәлештәр

## Һылтанмалар
* Информация об аэропорте EEKE с сайта World Aero Data.
Мәшһүр Йосоп исемендәге мәсет

**Мәшһүр Йосоп исемендәге мәсет** () — 1500 кеше һыйҙырылшы, Павлодар ҡалаһының үҙәгендә, 6 гектар майҙанлыҡ паркта урынлашҡан һәм Кутузов, Кривенко, Каирбаев урамдарынан инеү мөмкин булған мәсет.

## Тасуирлама
Мәсет бинаһы 48×48 метр дәүмәлендәге һигеҙ сатлы йондоҙ формаһында төҙөлгән. Манараһының бейеклеге — 63, ярым ай менән бергә көмбәҙенең бейеклеге 54 метр. Мәсеттең көмбәҙе — күк төҫөндә, сағараҡ формаһында эшләнгән. Ирҙәр намаҙ уҡыған, 1200 кеше һыйҙырышлы залдың көмбәҙе бейеклеге 1200 — 33, диаметры 30 метр. Мәсеттең дөйөм майҙаны 7240 квадрат метр тәшкил итә. Төп бинаның ике ҡаты һәм манараһы кирбестән эшләнгән, көмбәҙе — металл конструкцияларҙан.

434 лампочканан торған һәм мәсет биҙәге булған «Зумрад» гәлсәр люстра Ташкентта эшләнә. Мәсеттең архитектураһы тыныслыҡ һәм изгелек өсөн асыҡ йөрәккә оҡшаған.

Мәсеттең беренсе ҡатында мәҙрәсә кластары, 300 урынлыҡ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғибәҙәт урыны, никах залы, 300 урынлыҡ ашхана һәм ярҙамсы бүлмәләр, тәһәрәтхана, гардероб урынлашҡан. Үҙгәреп торған бүлге ярҙамында никах залы ашхана менән ҙур залға берлештерелергә мөмкин. Икенсе ҡатта 1200 урынлыҡ балконлы ғибәҙәт залы, Ислам мәҙәниәте музейы, китапхана, видеозал, ярҙамсы бүлмәләр, холдар бар. Бинаның төп ишеге икенсе ҡатҡа алып бара.

## Иҫкәрмәләр
Висбю

**Висбю** () — Швецияның Готландад уутрауындағы ҙур ҡала, лен Готландтың административ үҙәге. Скандинавияла урта быуаттарҙан һаҡланып ҡалған ҡала, туристик үҙәк, Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы.

## Тарих
XII быуатта уҡ Саксония герцогы Генрих Лев, Любектан көнсығышҡа ҡарай  балауыҙ һәм тирегә бай Новгородҡа Готланд утрау-базаһынан һәм шулай уҡ уның метрополияһы булған Висбю ҡалаһынан немецтар өсөн трамплин булып торған рус баҙарына барыу өсөн, готландтарҙы ҡыҫырыҡлап сығарыу кәрәклеген аңлай. Шунлыҡтан 1161 йылдағы килешеүгә ярашлы готландтарҙы ҡыҫырыҡлай башлай.

1282-1470 йылдарҙа ҡала Ганзей сауҙа союзында тора һәм Любек иҡтисади күтәрелгәнгә тиклем мөһим сауҙа үҙәге булып тора.

Дания короле Вальдемар IV Аттердаг  үҙ ғәскәре менән 1361 йылда ҡаланы баҫып ала. Һуңынан ҡала күп тапҡырҙар пираттарҙан һәм немец юлбаҫарҙарынан талана.

1645 йылда Дания-швед һуғышын тамамлаусы Бремсебрус солохо буйынса ҡала яңынан Швецияға күсә.

1808 йылда ҡала ике ай буйына рус ғәскәре ҡулында тотола.

## Иҫтәлекле урындары
Европала аналогы булмаған урта быуаттарҙан 3,4 м оҙонлоғондағы, 44 манаралы ҡала диуары һәм сиркәүҙәре һаҡланып ҡалған () .XХ быуат башында осраҡлы рәүештә яугирҙарҙың күпләп ерләнгән урыны (өс туғандаштар ҡәберендә 1186 кеше) табыла, улар шведтар һәм даттар араһындағы алышта Висбю тирәһендә 1361 йылдың 27 июлендә һәләк булған. Артабанғы күп йыллыҡ тикшеренеү археологик материалдары, шулай уҡ xiv быуаттың уртаһындағы яугирҙәрҙе һаҡлағыс тимер кейемдәр реконструкциялауҙың уникаль комплексы 1939-1940 йылдарҙа ике томлыҡ китапта нәшер ителгән, артабан урта быуат хәрби археологияһы буйынса ул әсбап булып тора һәм бер нисә тапҡыр яңынан баҫыла.

Ҡалала Рус Һарайы (1680) һаҡланған, уның подвалында 1971 йылда швед археологтары XII—XIII быуаттағы урыҫ сиркәүенең нигеҙе таба.

* Висбю кафедраль соборы
* Готландтарҙың боронғоһо музейы

## Климат

## Халыҡ

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Висбю янындағы алыш (1361)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Gotlanti.fi 
* Экономическое чудо на Балтике
Висбю (аэропорт)

{

**Висбю** (IATA: VBY, ICAO: ESSV) — аэропорт, Висбю ҡалаһынан төньяҡҡа табан 3,5 км өҫтәрәк урынлашҡан. Висбю, Готланд, Швеция.

Готлан утрауындағы Висбю аэропорты коммерция маҡсаттарында ҡулланыла. Ул Швецияның ҙурлығы буйынса 12 -се урындағы аэропорты. 2011 йылда пассажирҙар ташыу күләме 340 393 кеше тәшкил итә. Пассажирҙар ағымы йыл миҙгеленә ҡарап үҙгәреп тора, пассажирҙарҙы ташыуҙың төп күләме йәй миҙгеленә тура килә. 2010 йылдың ғинуарында пассажирҙар ташыу күләме 17 606 кеше тәшкил итә, ә июлдә — 51 193 кеше. Готланд утрауы — Швецияның бик ныҡ популяр ял итеү урыны.

## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр

### Даими осоштар

### Чартерҙар

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* Информация об аэропорте ESSV с сайта World Aero Data.
Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы

**Белорус Дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы** — Беларустә  Бөйөк Ватан һуғышы реликвияларының иң ҙур һаҡлағысы.

## Тарихы
Беларусь коммунистар партияһы (КП(б)Б) Үҙәк комитеты бюроһының 1943 йылдың 30 сентябрендәге ҡарары буйынса ойошторола. 1944 йылдың 7 ноябрендә асыла.

2014 йылдың 2 июлендә музей яңы бинаға күсә.

## Яңы бина
Музейҙың яңы бинаһы «Минск — герой-ҡала» обелисыһы менән берҙәм архитектура ансамблен тәшкил итә. Төп бина фасадтары Еңеү салютының символик нурҙары рәүешендә башҡарылған. Һәр нурҙа — һуғыш тураһындағы ваҡиғаларҙың скульптура рельефтары.

Архитектура планында музей һуғыш йылдары буйынса дүрт блоктан тора. Уларҙы «Һуғыш юлы» экспозиция галереяһы берләштерә.

Музейҙа 10 экспозиция залы һәм быяла көмбәҙ аҫтында урынлашҡан Еңеү залы бар.

Дөйөм майҙаны — 15 мең, экспозицияныҡы  3,6 мең квадрат метр. Музей фондында   143 мең төп фонд предметы иҫәпләнә.

10 экспозиция залы ваҡиғалар хронологияһына ярашлы урынлаштырылған  (һуғышҡа тиклемге ваҡиғалар, хәрби хәрәкәттәр, тотош илде тергеҙеү). Еңеү залы мемориал булып тора (Советтар Союзы Геройҙарының исемдәре мәңгеләштерелгән, Белоруссияны азат иткән өсөн маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған хәрби формированиелар һаналған). Яңы бина мультимедиа комплексы (плазма экрандары, инсталляциялар) менән йыһазландырылған.

Дөйөм һәм Бөйөк Ватан һуғышына ҡағылышлы барлыҡ бүлектәре буйынса экскурсиялар ойошторола.

## Фондтары
141 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. Экспозиция күрһәтеү, күмәк кеше ҡатнашлығында саралар үткәреү, һуғыш осорондағыматериалдарҙы тикшереү өсөн ҡулланыла.

## Коллективтыңң ғилми эштәре

* Музей коллекцияларынан фәнни белешмә һәм күҙәтеү әҙерләнә.
* Стационар экспозиция эшләнә.
* Юл күрһәткес белешмәләре, альбомдар, киң мәғлүмәт саралары өсөн мәҡәләләр әҙерләнә.

## Экспозициялар

Файл:Экпазіцыя музея ВАв 01.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 02.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 03.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 04.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 05.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 06.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 08.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 09.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 10.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 11.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 12.jpg|
Файл:Экпазіцыя музея ВАв 13.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Ситдыҡов Гена Әхмәт улы

**Ситдыҡов Гена Әхмәт улы** (22 ғинуар 1934 йыл — 20 июль 1998 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1982).

## Биографияһы
Гена Әхмәт улы Ситдыҡов 1934 йылдың 22 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 

1956 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын Ҡазанда “Татнефтегазразведка” тресында башлай,  өлкән инженер, участка начальнигы булып эшләй.
 
1960 йылда “БашНИПИнефт”кә күсә,  өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория етәксеһе була.

1972—94 йылдарҙа “Геофизика” ғилми‑производство фирмаһында хеҙмәт юлын дауам итә: сектор мөдире, лаборатория мөдире, баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 

Фәнни‑производство эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, уйлап табыуҙары скважиналарҙы быраулау һәм һынау менән бәйле. Һыу сығарған ҡатламдарҙы  тикшереп, изоляциялау өсөн герметизаторҙар уйлап тапҡан һәм индергән.

Г. Ситдыҡов торбаларҙа, ҡатлам һынау ҡорамалдары, шул иҫәптән горизонталь скважиналар өсөн (“Уралец”, СВАБ‑58, ПД‑115, ЗГ‑115 һ.б.),  скважиналарға төшөрөлә торған колонналарҙы ике стадияла ҡатнаш цементлау ысулы һәм уны тормошҡа ашырыу өсөн ҡоролмалар (пакер-штуцер ШЗ‑190/146 һ.б.) эшләүгә етәкселек итә.

Гена Әхмәт улының асыштары Башҡортостан, Татарстан, Белорус һәм Тажик ССР‑ҙары, Төмән өлкәһе предприятиеларында ҡулланыла. 

180‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 46 уйлап табыу авторы.

1998 йылдың 20 июлендә Өфөлә вафат була һәм ҡала зыяратында ерләнә.

## Фәнни хеҙмәттәре һәм уйлап табыуҙары
* Методическое руководство по оперативному контролю и диагностированию осложнённости условий проводки скважин в поглощающих пластах. Уфа, 1975 (авторҙаш).
* Способ изоляции пластов в скважинах
* Способ определения местоположения предметов в скважине
* Устройство для заканчивания скважин
* [Патенты автора Ситдыков Гена АхметовичRU]
* Якорь пакера 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Ситдыҡов Гена Әхмәт улы   
* Свободная энциклопедия Урала. Ситдыков Гена Ахметович   
* Энциклопедия УГНТУ
Һаңғырау йорто

.

**Һаңғырау йорто** () йәки **Гойя Йорто** (исп. *Quinta de Goya*) — Мадрид ситендәге ҡалҡыулыҡта Карабанчель боронғо муниципалитетында урынлашҡан ҙур поместье һәм ҡала ситендәге йорт атамаһы. Билдәле булыуынса, Ул дәрүишлек йылдарынан, 14 фреска*нан торған *Ҡараңғы картиналарынан* Франсиско Гойя йорто булараҡ билдәле. Киң таралған фекер буйынса, үҙ исемен Гойя менән бер уртаҡлығы ла булмаған, элекке хужаның һаңғыраулығы менән бәйле алған. 1909 йылда йорт һүтелгән.

== Гойяның милке ==


Франсиско Гойя 1819 йылдың 27 февралендә йортто һаңғырау хужанан һатып алған. Гойя 1824 йылда, ейәне Марианоға ҡалдырып Бордоға күсеп киткәнгә тиклем, был йортта йәшәгән. Мадридҡа ҡайтып киткән ҡыҫҡа осорҙарында Гойя был йортта йәшгән Гойя. Гойяны был күсемһеҙ милекте һатып алыуға килтергән бер нисә сәбәп тәҡдим ителә: Гойяның либерализмын иҫәпкә алғанда, уның өсөн Фердинанд [[Фердинанд VII|VII]] һарайынан алыҫлашыу маҡсаты мөһим булған. 1823 йылда, [[Риего-и-Нуньес, Рафаэль|Рафаэль]] [[Риего-и-Нуньес, Рафаэль|Риего-и-Нуньес]] ҡолатылғандан һәм язаланғандан һуң, Гойя илдән Бордо ҡалаһына күсеп китеү кәрәклеген тойған.

== Галерея ==
<gallery>
Файл:Casa de la Quinta de Goya, en la maqueta de 1828-1830 del Museo de Historia de Madrid.JPG|Мадрид тарих музейында 1828-1830 йылдарҙағы Һаңғырау йорто макеты
Файл:Quinta del Sordo 1900.jpg|Һаңғырау йорто, яҡынса 1900 йыл. 1909 йылдың 15 июлендә баҫылған *La Ilustración Española y Americana'' журналы 
Файл:Madrid, detalle del palacete de los herederos de Goya, fototipia hacia el año 1907, la Quinta del Sordo.jpg|Һаңғырау йорто, яҡынса 1907 йыл.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* El libro de Yriarte, original, de 1867, sobre Goya. El libro clásico de Yriarte (en francés).
* Blanca Flaquer (dir.), Valeriano Bozal (asesor), «Las pinturas negras, de Francisco de Goya»
* Digital tour of the Quinta del Sordo
Такома

**Такома** (ингл.  Tacoma) — АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышындағы  Пирс округында ҡала, Вашингтон штаты,   Сиэтлдан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  51 км алыҫлыҡта ята.

Пьюджет-Саунд зонаһында Такома ҡалаһы ҙурлығы буйынса икенсе урында һәм штатта өсөнсө урында тора.  Такома — 1 млн самаһы кешеһе менән төбәктең әүҙем эшлекле  үҙәге.

Такома  «Яҙмыш ҡалаһы» кеүек билдәле (ингл.  Destiny City of), сөнки тап ошо өлкә Northern Pacific Railway.тимер юлының һуңғы  станцияһы булып һайланған.  Тәрән һыулы һәм штатта иң ҙур иҫәпләнгән Такома портының булыуы   арҡаһында ҡала АҠШ-тың көнбайыш яры буйында халыҡ-ара сауҙа үҙәге булып һанала.

## Географияһы
Ҡала Вашингтон штатында, Сиэтлдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 51 км, штаттың баш ҡалаһы Олимпиянан  төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  50 саҡрым һәм стратовулкан Рейнир ҡалҡып  торған Маунт-Рейнир милли паркынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  93 км алыҫлыҡта Пьюджет-Саунд зонаһында урынлашҡан.

## Климаты




## Иҡтисады
Пьюджет-Саунд ҡултығындағы порт.  Ағас эшкәртеү, машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек,  һәм химия сәнәғәте; төҫлө металлургия; караптар верфы.

## Төҙөлөштәре
Такома  күберәк үҙенең  күпере менән дан тота, баштағы уның төҙөлөшө 1940 йылда көслө ел арҡаһында емерелә ( сәғәтенә яҡынса 64 км йәки 18м/с). Был инцидент резонанс күренешенең классик миҫалы булып тора.

## Спорты

## Туғандаш ҡалалар

*  Вальдивия, Чили
*  Олесунн, Норвегия
*  Сьенфуэгос, Куба
*  Давао, Филиппины
*  Фучжоу, Ҡытай
*  Джордж, Көньяҡ Африка Республикаһы
*  Нджамена, Чад
*  Кунсан, Корея Республикаһы
*  Кирьят-Моцкин, Израиль
*  Китакюсю, Япония
*  Тайчжун, Ҡытай Республикаһы
*  Владивосток, Рәсәй

## Иҫкәрмәләр
Вараждин

**Вараждин** (, , , ) — Хорватияның көнбайышындағы ҡала. Загребтан төньяҡҡа табан 81 км алыҫлыҡта Драва йылғаһы буйында урынлашҡан. Вараждин жупанлығының административ үҙәге. 2011 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 47 055 кеше тәшкил итә; 2001 йылда унда 49 075 кеше иҫәпләнә.

## Тарих

Археологик ҡаҙылмалар был ауыл римлеләр ваҡытында уҡ булған. 1181 йылда беренсе тапҡыр яҙма рәүештә телгә алына. 1209 йылда хорват-венгр короле Андрей II Вараждинға — Хорватиялағы беренсе ҡалаға — королдең ирекле ҡалаһы тигән грамота бирә.

1756—1776 йылдарҙа император ҡатын Мария Терезия батшалыҡ иткәндә Вараждин Хорватияның баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә. Был ваҡытта ҡалала бик күп һарайҙар төҙөлә, һәм улар әлегә тиклем һаҡланып ҡалған. Был ҡалаға «асыҡ күк йөҙө аҫтындағы барокко музейы» тигән исем йөрөтөү хоҡуғын бирә. 1776 йылда ҡала янғындан ныҡ ҙур зыян күрә, шунлыҡтан баш ҡала Загребҡа күсерелә.

## Иҡтисад
Әлеге ваҡытта Вараждин — Хорватияның мәҙәниәт һәм эре сәнәғәт үҙәге. Бында ҙур «Виндия» һөт заводы, билдәле «Вартекс» туҡыу фабрикаһы эшләй.

## Мәҙәниәт
Ҡала үҙенең «барокко музыка кисәләре» менән билдәле, уға бик күп илдәрҙән музыка башҡарыусылар һәм тыңлаусылар килә. Концерттар боронғо замоктарҙа һәм сиркәүҙәрҙә үткәрелә. Шулай уҡ бында «Шпанцирфест» (Špancirfest) — урам артистары фестивале йыл һайын үткәрелә.

Вараждинда тыуған Имре Кальман Марицаның оперетталарының геройы булып барон Коломан Зупан тора, ә иң билдәле оперетта дуэты «Поедем в Вараждин» тип атала.

## Иҫтәлекле урындары
* Вараждин замогы(XIV—XVI быуаттарҙа төҙөлгән), 1925 йылға тиклем Эрдеди магнаттары биләмәһендә торған
* Вараждин католик соборы XVII быуатта Драшкович аҡсаһына төҙөлгән
* Георгий Победоносец православие сиркәүе (1884)
* Ҡаланан 40 километр алыҫлыҡта Тракошчан неоготик сиркәүе урынлашҡан.
* Виндия мәмерйәһе

Файл:Željeznički kolodvor Varaždin.jpg|Вокзал
Файл:Herzer.JPG|Херцер һарайы
Файл:Varazdin Castle in summer 2009.jpg|Иҫке ҡала замогы.
Файл:HNK Varaždin.jpg|Ҡала театры
Файл:Zupnacrkva.JPG|Изге Николай сиркәүе


## Билдәле кешеләр
* Ватрослав Ягич — филолог-телсе, лингвист, археограф һәм палеограф
* Иван Кукулевич-Сакцинский — сәйәси эшмәкәр, тарихсы, шағир, драматург
* Иван Падовец — композитор һәм гитарасы
* Каролина Шпрем — теннисистка
* Давор Вугринец — футболсы
* Златко Далич — футболсы, Хорватия футбол буйынса йыйылма командаһының баш тренеры
* Ямбрешич, Андрей — иезуит, педагог, прозаик, тел белгесе

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Бад-Радкерсбург, Австрия
*  Осер, Франция
*  Равенсбург, Германия
*  Кобленц, Германия
*  Залаэгерсег, Венгрия
*  Монтале, Италия
*  Куманово, Македония Республикаһы
*  Трнава, Словакия
*  Птуй, Словения

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Вараждин ҡала музейы
Висбаден обсерваторияһы

**Висбаден обсерваторияһы** — йәмәғәт астрономик обсерваторияһы, ХХ быуат башында Висбаден ҡалаһында (Гессен федераль ерендә, Германияла) төҙөлгән. Обсерватория «Висбаден УРАНИЯ астрономдар йәмғиәте» етәкселеге аҫтында эшләй.

## Обсерваторияның етәкселәре
* 1925—1962 йылдарҙа — :en:Franz Kaiser — астрономдарҙың УРАНИЯ йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыһы һәм уның етәксеһе.

## Обсерватория тарихы
1925 йылда астроном en:Franz Кайзер тарафынан астрономдарҙың УРАНИЯ йәмғиәте төҙөлә, шул ваҡытта уҡ астроном en:Franz Кайзер астероидтар асыу тәжрибәһенә эйә булған була. 1945 йылдан алып 1954 йыл буйына Висбаден ҡалаһындағы обсерватория бинаһы емерек хәлдә булған була. 1976 йылда обсерватория яңы бинаға күсә.

## Обсерваторияның ҡоралдары
* Апохроматик Hochleistungsrefraktor (D = 206 мә, F = 1575 мм) (1992 йыл)
* Рефрактор (D = 120 мм, F = 1800 мм) (моғайын, 1925 йылдан алып)
* Мәҡсүтов телескоп системаһы (D = 300 мм, F = 4800 мм) (1967 йыл)

## Обсерваторияның адресы
* 1925 йылдан 1945 йылға тиклем һәм 1954 йылдан 1976 йылға тиклем ваҡыт аралығында обсерваторияde:Oranienschule (Wiesbaden) мәктәбендә урынлашҡан.
* 1976 йылдан алып — обсерватория :de:Martin-Niemöller-Schule (Bierstadter Str. Wiesbaden in 47) мәктәбендә урынлашып тора.

## Һылтанмалар
**Бәләкәй планеталар үҙәгенең күҙәтеүҙәре баҫмалары:**

* Астрометрические наблюдения малых планет
* Астрометрические наблюдения малых планет

**NASA ADS мәғлүмәттәре базаһы баҫмалары:**

* Поиск по слову «Wiesbaden»

**1870 йылдан һуң кометаларҙы һәм планеталарҙың юлдаштарын күҙәтеү:**

* Архивы наблюдений, MPC

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список астрономических инструментов
Ала-Арча (милли парк)

**Ала-Арча дәүләт тәбиғәт паркы** Ҡырғыҙстанда, Ҡырғыҙ һыртының () төньяҡ битләүендә, баш ҡаланан 41 километр арауыҡта, 1600-4860 метр бейеклектә урынлашҡан. 2280 гектар майҙанды биләй. Алатауҙың иң бейек үренән башланып, төньяҡҡа — Ала-Арча тарлауығына тиклем һуҙылған. Парк биләмәһе аша Ала-Арча йылғаһы аға.

Директоры — Марат Ашырбекович Касымбаев.

## Тасуирламаһы
*Ала* — сыбар, һыҙатлы; *арча* — артыш.

### Тарихы
Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советының 1976 йылдың 29 апрелендә 19,4 мең гектар майҙанда булдырыла. Бөгөнгә урман майҙаны — 1316, урманһыҙ ерҙәр 970 гектар тәшкил итә.

### Тәбиғәте

Тау алды далаһы һәм тау урманы ландшафтында унда 600-ҙән ашыу юғары үҫемлек төрө, шул иҫәптән 70 төр ағас һәм ҡыуаҡ, яҡынса 50 төр дарыу, баллы һәм дуплау үҫемлектәре бар.

Ылыҫлылар — 723 гектар, шул иҫәптән ҡарағай — 11 гектар, Тянь-Шань шыршыһы — 165 гектар, ҡарағас — 28 гектар, ағас кеүек артыш (арча) — 519 гектар. Ҡаты япраҡлылар: йыла — 1 гектар, йомшаҡ япраҡлылар — 69 гектар, шул иҫәптән ҡайын — 61 гектар, тирәк — 7 гектар, тал — 1 гектар. Башҡа тоҡомдар — 36 гектар, ҡыуаҡтар — 185 гектар.

Архар, Себер илеге, козерог, ҡабан, илек, төлкө, бүре, ҡуян, бурһыҡ, горностай, дикобраз, һыуһар; ҡоштарҙан таш ағуна, чиль, кеклик, улар бар.

Ҡыҙыл китапҡа ингән хайуандарҙан Төркөстан һеләүһене, һунағара, бөркөт, кумай, балабан; һирәк төрөҙәрҙән — ҡар барыҫтары һәм гриф осрай.

### Туризм
1951 йылдан әүҙем туризм объекты булып тора, был маҡсаттан паркта һуҡмаҡтар, юлдар һалынған, Ак-Сай боҙлоғо һәм шул атамалағы шарлауыҡ — туристарҙың яратҡан урыны. Тарлауыҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, унда яҡынса 150 маршрут эшләнгән. 1100 метрға тиклем бейеклектә булған ҡаялар һәм йыл әйләнәһенә эшләгән альпинист базалары бар. Бишкәктән алып асфальт юл һалынған.

Байтик-баатыр хөрмәтенә аталған Байтик ауылынан алыҫ түгел, шунда уҡ батырҙың ҡәбере — Байтик-Көмбәҙ (Байтик-Кумбез) бар.

Инеү — түләүле. Ял көндәрендә паркка уртаса алғанда мең ярым кеше килә. Аҙнаһына егерме тонна самаһы ҡаты ҡалдыҡтар сығарыла.

Паркта ҙур булмаған Тәбиғәт музейы бар.

## Ҡыҙыҡлы факттар
2016 йылдың сентябрендә «Ала-Арча» Дәүләт резиденцияһында БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы ултырышы үтә.

Яҡындағы тораҡ пункты — Чон-Арыҡ

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Географическая энциклопедия
* Особо охраняемые природные территории — Экология Кыргызстана
* Государственный природный парк «Ала-Арча»
Янка Купаланың дәүләт әҙәбиәт музейы

**Янка Купаланың дәүләт әҙәбиәт музейы** () — БССР-ҙың халыҡ шағиры, Белорус әҙәбиәте классигы Янка Купаланың тормошона һәм ижадына арналған әҙәби һәм мемориаль музей.

## Тарихы
Музей 1944 йылдың 19 майында БССР Халыҡ комиссарҙары советының 268-се ҡарарына ярашлы Фәндәр академияһы ҡарамағында нигеҙләнә. Уның Янка Купаланың ҡатыны, БССР-ҙәң атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Владислава Луцевич ойоштора һәм беренсе директоры була. Тәүҙә музей ихтыяждары өсөн Минскиҙа Азатлыҡ майҙанындағы Профсоюздар йортоноң өсөнсө ҡаты бирелә. 1945 йылдың 20 сентябрендә шағирҙың тормошо һәм ижады тураһында тәүге күргәҙмә асылды.

Даими экспозиция булдырыу Янка Купаланың йорто һуғыштың беренсе көнөндә үк яныуы һөҙөмтәһендә ҡатмарлаша, сөнки шағирҙың бай архивы һәмкитапханаһы юҡҡа сыға. Һуғыш ваҡытында уның һуғыштан алда дәүләт китапханаһына тапшырған архивы ла һәләк була.

1959 йылдың 9 ноябрендә музей Янка Купала урамында махсус төҙөлгән яңы бинаға күсә. Был бинала шағирҙың тормошо һәм ижадына бағышланған экспозиция асыла. 1995 йылда музей базаһында Янка Купала исемендәге Халыҡ-ара фонд ойошторола. 2006 йылдың 1 ғинуарына музейҙың төп фонды 30 319 берәмек тәшкил итә, ғилми-ярҙамсы предметтар 8 505 берәмек була. Барлыҡ предметтар 16 коллекцияға бүленә. Янка Купала музейының 4 филиалы бар: «Вязынок», «Левка», «Окопта», «Яхимовщина».

Әлеге ваҡытта Янка Купаланың дәүләт әҙәбиәт музейы Европа музейҙар каталогына ингән, ағзаһы булып тора беларуская комитеты ICOM-дың Белорус комитеты ағзаһы булып тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт Государственного литературного музея Янки Купалы 
* К 70-летию создания Государственного литературного музея Янки Купалы
Яландар теорияһы

**Яландар теорияһы** — математиканың яландарҙың үҙсәнлектәрен, йәғни һандарҙы ҡушыу, алыу, ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәренең үҙсәнлектәрен дөйөмләштереүсе структураларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнгән бүлеге.

## Тарихы
* 1820—1830-сы йылдарҙа ялан төшөнсәһен Нильс Абель һәм Эварист Галуа үҙҙәренең тигеҙләмәләрҙе радикалдарҙа сығарыу буйынса хеҙмәттәрендә асыҡтан-асыҡ булмаған рәүештә ҡулланғандар.
* 1871 йылда Рихард Дедекинд дүрт математик ғәмәлгә ҡарата йомоҡ булған ысын йәки комплекслы һандар аҫкүмәклеген «ялан»  тип атай.
* 1881 йылда Леопольд Кронекер алгебраик һандар яланының үҙсәнлектәрен өйрәнә, уларҙы «рационаллек өлкәләре» тип атай.
* 1893 йылда Генрих Вебер абстракт яландың беренсе  аныҡ билдәләмәһен бирә.
* 1910 йылда Эрнст Штайниц *Algebraische Theorie der Körper* (нем. Алгебраик яландар теорияһы) исемле билдәле хеҙмәтен баҫтырып сығара, унда яландарҙың аксиоматик теорияһын үҫтерә һәм ябай ялан, камил ялан һәм яланды киңәйтеүҙең трансцендентлыҡ дәрәжәһе кеүек бик күп мөһим концепциялар тәҡдим итә.

## Яландың коммутативлығы
Яландың тәүге билдәләмәләрендә ҡабатлау ғәмәле коммутатив булырға тейеш тигән талап ҡуйылмай, ләкин хәҙерге «ялан»  термины һәр саҡ уның коммутатив булыуын күҙ уңында тота. Яландың,  ҡабатлауҙың коммутативлығынан башҡа, бөтә үҙсәнлектәрен ҡәнәғәтләндергән структура, Рәсәй традицияһында есем тип атала. Ләкин немецсә яланды *Körper* тип атайҙар (шуға күрә k хәрефе яланды тамғалау өсөн йыш ҡулланыла), ә французса — *corps*, шулай уҡ «есем» тип тәржемә ителә.

## Яландар теорияһына ҡушымта
Ялан төшөнсәһе, мәҫәлән, векторлы арауыҡҡа билдәләмә биргәндә ҡулланыла һәм, ошонан сығып, һыҙыҡлы алгебра өсөн бик мөһим булып тора. Шулай уҡ алгебраик төрлөлөк — алгебраик геометрияның төп өйрәнеү объекты  — ирекле ялан өҫтөндә билдәләнә. Һандарҙың алгебраик теорияһы алгебраик һандар яланын һәм уларҙың бөтөн ҡулсаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә; һәм, әлбиттә, классик яландар теорияһы һөҙөмтәләрен ҡуллана.

Сикле яландар һандар теорияһында һәм кодлау теорияһында ҡулланылалар. Атап әйткәндә, 2  характеристикалы яландарҙы информатикала ҡарау файҙалы.

## Ҡайһы бер файҙалы теоремалар
* Примитив элемент тураһында теорема
* Веддербёрндың бәләкәй теоремаһы
* Галуа теорияһының төп теоремаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Галуа теорияһы

## Иҫкәрмәләр
* 
* 
*
Люденшайд

**Люденшайд** () — Германиялағы ҡала, район үҙәге, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан.

Арнсберг административ округына буйһона. Меркиш районы совтавына инә. Халҡы — 75 463 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). Майҙаны — 86,73 квадрат кмлометр. Рәсми кодты — *9 62 05 032*.

## Халҡы

## Гербы
Ҡала гербында Люденшайдты рәсми рәүештә ҡурсалаусы тип иҫәпләнелгән изге Медард Нуайонский һүрәтләнгән.

## Туғанлашҡан ҡалалар
* : Ромийи-сюр-Сенат (1991)
* : Таганрог (1991)

## Фотоһүрәттәр

Файл:Population Statistics Lüdenscheid.png| 
Файл:BremeckerHammer02.jpg| 
Файл:Bahnhof Lüdenscheid.jpg| 


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Биелина

**Биелина** (, сер. Бијељина / Bijeljina, хорва. Bijeljina) — Босния һәм Герцеговина составындағы Серб Республикаһы ҡалаһы, юлдар сатында, Дрин һәм Сава йылғаларынаяҡын урынлашҡан. Биелина — төбәктең үҙәге, географик төбәктең төп ҡалаһы — Семберия.

Паннон-Иллирия ихтилалы үҙәктәренең береһе. Дворови ятҡылығы эргәлә генә урынлашыу сәбәпле, серб һәм славяндарҙың иртә тарихында Биелина мөһим әһәмиәткә эйә.

## Тарихы
Бында табылған иң боронғо кеше йәшәгән урындар неолит — беҙҙең эраға тиклем 5-4 мең йыл, шулай уҡ энеолит бронза быуатына һәм һуңыраҡ осорға ҡарай.

## Халҡы
1991 йылда үткәрелгән һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Биелинаның 60 тораҡ пунктында көн иткән общинаһында 96 988 кеше йәшәй.

1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың милли составы:

* Сербтар — 389 57 (59,17 %)
* Мосолмандар — 30 229 (31,16 %)
* Хорваттар — 492 (0,5 %)
* Югославиялылар — 426 4 (4,56 %)
* ҡалғандар — 4 452 (4,61 %)

1971 йылда Милли состав түбәндәгесә була:
Барлығы: 86 826 кеше

* Сербтар — 60 595 (69,78 %)
* Мосолмандар — 343 23 (26,88 %)
* Хорваттар — 806 (0,92 %)
* Югославиялылар — 747 (0,86 процент)
* ҡалғандар — 1 336 (1,56 процент)

Боснияла һуғыш барған мәлдә мосолмандарҙың күбеһе Биелинаны ташлап китә, шул уҡ ваҡытта күп кенә сербтар Боснияның башҡа ҡалаларынан Биелинаға килеп һыйына. Биелина Сараево, Тузла һәм Зеница ҡалаларынан, шулай уҡ Боснияның башҡа районындарынан килгән ҡасаҡ-сербтарға ярайһы уҡ ҙур ғына ярҙам күрһәтә. 1992—1995 йылдарҙа Босниялағы һуғыш осоронда Биелинаны бер ни тиклем ваҡытка мосолмандар баҫып ала.

2013 йылғы халыҡ һаны иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 45 291 кеше, общинала — 114 663 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәр
* Саво Милошевич — футболсы, Югославия, Сербия һәм Черногория йыйылма командаһы уйынсыһы.
* Лилиана Рикич, филантроп
* Родолюб Вулович — йырсы.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Крушевац
*  Русе

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Город Биелина
*  *(Шулай уҡ исем аҫтында билдәле «йөҙ Урыҫ. Беҙгә. Сербия» һәм «Серб байый»)*
Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы

**Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы** (*ингл.* *North Carolina Botanical Garden*) ― Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина Университетының ботаника баҡсаһы (*UNC*). Майҙаны  яҡынса 2,8  кв. м. һәм тағы ла тәбиғәт ҡурсаулығы зонаһы 850 кв. км квадрат биләй.

## Тарихы
1903 йылда университет профессоры Уильям Чамберс Кокер үҙәк кампус территорияһында  ағас һәм ҡыуаҡтар (хәҙер бында Кокер дендрарийы урынлашҡан) ултыртҡан, шул осорҙан ботаника баҡсаһы тарихы башлана. 1952 йылда университеттың попечителдәре 280  кв. м. ҙурлығындағы урманлы участканы ботаника баҡсаһы ихтыяжына бүлеү вәкил ҡарарын ҡабул итә. 420 квадрат метр күләмендәге тағы ла бер ер участкаһын Уильям Ланье Хант бүләк иткән. 1960-сы йылдарҙа баҡса байтаҡҡа киңәйтелгән. Бында шулай уҡ 2009 йылда Джеймс һәм Делайт Аллендарҙың Белем биреү үҙәге төҙөлгән. Бина  архитектор Фрэнк Хармон проекты буйынса төҙөлгән .

Әлеге ваҡытта баҡсала 14 аллея бар. Баҡсала барлығы 5 900 данаға яҡын үҫемлек үҫә, шуларҙың Төньяҡ һәм Көньяҡ Каролинала эндемик, йәки был урындарҙа натуралаштырылған 4 700 төрө араһынан 2 500 төрө үҫә. Ботаника баҡсаһы АҠШ-тың бөтә көньяҡ-көнсығышында үҙенә хас бер иң ҙур  учреждениеһы булып тора  .

Шулай уҡ ботаник баҡса территорияһында, шунда тикшеренеүҙәренең һәм хеҙмәттәренең иң күп өлөшөн үткәргән һәм яҙған драматург һәм профессор Пол Гриндың (1894-1981) урман өйө бар. 1991 йылда был төҙөлмә баҡсаға күсерелгән..

## Иҫкәрмәләр
 

## Әҙәбиәт
* *A Walk through the Display Collections*, North Carolina Botanical Garden. Брошюра от сентября 2003 года.
Дистрибутивлыҡ

**Дистрибутивлыҡ** ( «таратыу» һүҙенән), шулай уҡ **таратыу законы** — бер үк күмәклектә бирелгән ике бинар операцияның ярашыусанлыҡ үҙсәнлеге.

«×» бинар операцияһы «+» бинар операцияһына ҡарата дистрибутивлы тип әйтәләр, әгәр улар түбәндәге ике  тождествоны ҡәнәғәтләндерһәләр:
: (\forall x,y,z)\,x \times ( y + z ) = ( x \times y ) + ( x \times z ) — *һулдан дистрибутивлыҡ*;
: (\forall x,y,z)\,( y + z ) \times x  = ( y \times x ) + ( z \times x ) — *уңдан дистрибутивлыҡ*.
Әгәр «×» операцияһы коммутатив булһа, ул саҡта уңдан һәм һулдан дистрибутивлыҡ үҙсәнлектәре тиң көслө.

Ҡулсаларҙа һәм яландарҙа мультипликатив операциялар ярашлы аддитив операцияларға ҡарата  билдәләмә буйынса дистрибутивлыҡ үҙсәнлеген ҡәнәғәтләндерәләр.

Әгәр ниндәйҙер ҡулсаның (йәки ниндәйҙер модулдең аҫмодулдәренең) бер яҡлы идеалдары өсөн ҡушыу һәм киҫешеү ғәмәлдәре дистрибутивлыҡ  үҙсәнлеген ҡәнәғәтләндерһә, ул саҡта дистрибутив ҡулса (йәки дистрибутив модуль) тураһында һүҙ бара.

## Эҙемтәләр
Дистрибутивлыҡ законынан алдында минус тамғаһы торған йәйәләрҙе асыу ҡағиҙәһе килеп сыға.  Был осраҡта йәйә эсендәге ҡушылыусыларҙың тамғалары ҡапма-ҡаршыға үҙгәрә.
:-(x + y) = -1(x + y) = -1x + (-1)y = -x + (-y) = -x - y
Оҡшаш рәүештә,
:-(x-y) = -x + y; 
: -(x + y + z) = -x - y - z;
: -(x + y - z) = - x - y + z; 
: -(x - y + z) = - x + y - z; 
: -(x - y - z) = - x + y + z
Мәҫәлән,
:-(2 - 6 + 17) = -2 + 6 - 17 = - 13

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ассоциативлыҡ
* Коммутативлыҡ
Республика Китап музейы

**Республика китап музейы** — Алматы ҡалаһында Ҡаҙағстандың әҙәбиәт һәм китап нәшриәте тарихы музейы. Элекке Икмәк продукттары министрлығы бинаһында урынлашҡан.

## Музей
Китап музейына 1977 йылда нигеҙ һалына.

Бында ХVІІІ-ХІХ быуаттың, ХХ быуаттың 40-сы йылдарына тиклемге 500-ҙән ашыу ҡулъяҙма һәм һирәк китаптар коллекцияһы һаҡлана. Шулай уҡ Ҡаҙағстан һәм сит ил ҡулъяҙмалары, тарихи-мәҙәни, фәнни әһәмиәткә эйә ғәрәп, латин һәм кирилл шрифтлы ҡулъяҙмалар, борон нәшер ителгән китаптар бар.

Музей экспозицияһында Ҡаҙағстандың яҙма мәҙәниәте буйынса фото — һәм видеоматериалдар бар, улар файҙаланыла. Экспонаттар дүрт төп бүлектә урынлашҡан:

* Ҡаҙаҡ далаларының боронғо яҙма мираҫы
* Ҡулъяҙма — быуаттар мираҫы.
* Иртә Ватан баҫмаһы.
* Ҡаҙағстандың яҙма һәм баҫма һәм яҙма ҡомартҡылары.

2012 йылда музейҙа Мөхтәр Әүәзовтың тыуыуына 115 йыл тулыуға арналған күргәҙмә үтә. Унда авторҙың шәхси автографы ҡуйылған китаптар, Алматыла 1942 йылда сыҡҡан «Абай» романының беренсе баҫмаһы, шулай уҡ ҡиммәтле экспонаттар: «Енлик-Кебек», «Қилы заман», «Қараш-қараш», «Қорғансыздың күні», «Тас түлек» һәм латин телендәге башҡа әҫәрҙәре
 урын алған.

## Музей бинаһы
Иген продукттары министрлығы өсөн бина 1936 йылда төҙөлә. Проект архитекторы — В. Твердохлебов, скульпторы Б. Вахек була.

Ҡоролма ике ҡатлы, Г хәрефенә оҡшаш кирбес ҡоролманан ғибәрәт. Инеү ишеге портик рәүешендә бинаның мөйөшөндә урынлашҡан. Бинаның төп өлөшө тәрән булмаған дүрт мөйөшлө уйымдар менән тулыландырылған ябыҡ киңлектән тора. Ҡат аралары ауыл хужалығының социалистик көнкүрешен сағылдырған горизонталь рельефлы панно менән биҙәлгән. Фасадтарының ике төҫкә буятылыуы һәм биҙәлешендә классицизм элементтарын ҡулланыу бинаға айырым сағыулыҡ бирә. Көнсығыш яғында беренсе ҡаттың тәҙрәләре турыһында тәрән булмаған тура дүртмөйөшлө уйымда арыҫлан башы формаһындағы фонтан урынлашҡан.

## Һәйкәл статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы дәүләт исемлеге раҫлана һәм бер үк ваҡытта быға тиклемге ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип белдерелә. Был ҡарарҙа элекке Иген продукттары министрлығы бинаһының урындағы әһәмиәткә эйә тигән статусы һаҡлана. һаҡлау зонаһы сиктәре 2014 йылда раҫлана.

## Иҫкәрмәләр
Коммутативлыҡ

**Коммутатив операция** — **коммутативлыҡ**  үҙсәнлегенә эйә **(**  позднелат. commutativus — «алмаштырылыусан»), йәғни **урын алмаштырыу** үҙсәнлегенә эйә булған «\circ» бинар операция: 

: теләһә ниндәй x,\;y элементтары өсөн x\circ y=y\circ x.

Атап әйткәндә, әгәр төркөм операцияһы коммутатив булһа, ул саҡта төркөм Абель төркөмө тип атала. Әгәр ҡулсала ҡабатлау ғәмәле коммутатив булһа, ул саҡта ҡулса коммутатив ҡулса тип атала.

## Тарихы
«Коммутативлыҡ» терминын 1814 йылда француз математигы  индергән.

## Миҫалдар
* Ысын һандарҙың суммаһы һәм ҡабатландығы *коммутатив*:
: a+b=b+a;\quad a\cdot b=b\cdot a;\quad a,\;b\in\R.
* Конъюнкция һәм дизъюнкция *коммутатив*:
:a \land b \equiv b \land a; \quad a \lor b \equiv b \lor a.
* Күмәклектәрҙең берекмәһе, киҫелеше һәм симметрик айырмаһы *коммутатив*:
:A \cup B = B \cup A; \quad A \cap B = B \cap A; \quad A \bigtriangleup B = B \bigtriangleup A.
* Ысын һандарҙы дәрәжәгә күтәреү коммутатив түгел (a^b \ne b^a):
: 2^4 = 4^2 = 16, ләкин 2^5 = 32 \ne 5^2 = 25.

Күп бинар операциялар ассоциатив, ләкин дөйөм осраҡта коммутатив түгел. Шулай, мәҫәлән, матрицаларҙы ҡабатлау:
: \tbinom{5\ 4}{8\ 0} \tbinom{2\ 9}{6\ 1} = \tbinom{34\ 49}{16\ 72} , ләкин \tbinom{2\ 9}{6\ 1} \tbinom{5\ 4}{8\ 0} = \tbinom{82\ \,8\,}{38\ 24} 
һәм ысын һандарҙы дәрәжәгә күтәреү:
: 2^4 = 4^2 = 16, ләкин 2^5 = 32 \ne 5^2 = 25.

Әммә һәр коммутатив операция  ассоциатив түгел (ассоциатив булмаған операциялы коммутатив магмалар бар). 
Ике аргументтан артыҡ (симметрияның төрлө варианттары) операцияларға коммутативлыҡ төшөнсәһенең бер нисә дөйөмләштереүе бар.

Коммутатив операциялар коммутатив булмаған структураларға хас булмаған күп кенә «яҡшы» үҙсәлектәргә эйә булған алгебраик структураларҙың киң ҡатламын барлыҡҡа килтерә,  (мәҫәлән, Абель булмағандар менән сағыштырғанда коммутатив төркөмдәр). Математиканың күп тармаҡтарында, проблемаларҙы күберәк өйрәнелгән һәм уңайлыраҡ үҙсәлектәргә эйә булған  коммутатив структураларға ҡайтарып ҡалдырыу техникаһы ҡулланыла. Коммутатив алгебра —  коммутатив ҡулсаларҙың һәм уларға бәйле коммутатив объекттарҙың (модулдәр, идеалдар, дивизорҙар, яландар) үҙсәлектәрен өйрәнеүсе дөйөм алгебраик йүнәлеш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Антикоммутативлыҡ
* Ассоциатив операция
* Дистрибутивлыҡ
* Аддитивлыҡ
* Идемпотентность

## Һылтанмалар
* 
* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001),   "Commutativity"  //  Encyclopedia of Mathematics, Springer, ISBN 978-1-55608-010-4
Франклин-стрит урамы (Чапел-Хилл)

**Франклин-стрит урамы** (*ингл.* Franklin Street) ― АҠШ-тың Төньяҡ Каролина штатындағы Чапел-Хилл ҡалаһының төп урамдарының береһе. Шулай уҡ Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университетының йәмәғәт тормошо үҙәктәренең береһе тип иҫәпләнә.

Урамда күп һанлы кафе, ресторандар, музейҙар, китап магазиндары, музыкаль магазиндар һәм барҙар урынлашҡан. Бында тормош төндә лә ҡайнай, төрлө мәҙәни саралар һәм йәмәғәт байрамдары йыш ҡына үткәрелә.

## Географияһы
Урамдың оҙонлоғо биш километр тәшкил итә. Уны ике ― көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә бүлеү ҡабул ителгән. Көнбайыш Франклин Саут-Меррит-Мил-роуд киҫешкән, Каррборо ҡалаһының Ист-Мейн-стрит урам тамамланған урында башлана. Шунан ул, ҡаланың Колумбия-стрит тарихи эшлекле район аша үтеп, көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа дауам итә һәм Көнсығыш Франклинға күсә. Көнсығыш Франклин, университет кампусына теймәй, үҙенең тура юлын эшлекле районы аша, ә һуңынан төньяҡҡа табан боролоп, «битләү буйлап аҫҡа», Чапел-Хиллдың ҡайһы бер тарихи кварталдары аша дауам итә. Эфес-Черч-роудтан саҡ ҡына ситтәрәк, Дарем йүнәлешенә барған 15-501 шоссеһына күсеп, тамамлана.

## Мәҙәни мираҫ

Университет комиссарҙары Бенджамин Франклин (Франклин йәштәргә практик белем биреү яҡлы булған) исемен биргән урам шул атамаһы менән, 1790 йылдан, университет төҙөлә башлағандан бирле, билдәле. Урамдың Колумбия-стриттан Роли-стритҡа тиклемге участкаһы университет кампусы менән сиктәш, һәм унан күренеш Маккоркл-плейс урманлы төбәгенә асыла.

Франклин-стрит буйлап, кампустан көнсығышҡа Чапел-Хиллдың бер нисә тарихи йорто, шул иҫәптән Ректор йорто, Сэмюэль Филлипс Йорто, Спенсер Йорто, тол ҡатын Пакетт Йорто, Хупер-Кизер Йорто, тол ҡатын, пресвитериан пасторы Йорто, Кеннетт Йорто, Арчибальд-Хендерсон Йорто һәм ҡаланың тәүге адвокат контораһы бинаһы («мистер Сэм адвокат контораһы» булараҡ билдәле булған, хәҙер ― шәхси резиденция) урынлашҡан. Драматург Пол Грин 1927 йылда Пулитцер премияһына лайыҡ була һәм шулай уҡ Франклин-стриттың көнсығыш өлөшөндә йорт һатып ала. Пол Гринға арналған экспозиция хәҙер Франклин-стрит урамында урынлашҡан Чапел-Хилл музейына ҡуйылған.

Чапел-Хиллдың тәүге урта мәктәбе бинаһы, 1960-сы йылдар уртаһына һәм раса буйынса айырып ҡарау сегрегация юҡҡа сыҡҡанға тиклем, Франклин-стритта урынлашҡан, һуңынан һүтелеп, уның урынына ҡаланың үҙәгендә икенсе йорт төҙөлгән. Хәҙер элекке мәктәп урынында сауҙа үҙәге урынлашҡан. Аҡ тәнле балалар мәктәбе афроамерикандар мәктәбе менән берләштерелеп, Чапел-Хиллда яңы урта мәктәп барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр