open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мальта парламенты

**Вәкилдәр** **Палатаһы** (, мальт. Il-tad Kamra-Deputati) —  бер мандатлы Мальта парламенты.

## Ҡоролошо һәм вәкәләттәре
Әлеге ваҡытта Мальта парламенты 65 депутаттан тора. Әгәр ил масштабында тауыштарҙың яртыһынан күберәген алған партия парламентта күпселек урын алмаһа, 4 депутат өҫтәлә. 13 һайлау округында 65 депутат, округтан биш йылға берҙәм күсмә тауыш системаһы буйынса 5 депутат буйынса  һайлана. Ҡалған дүрт депутат урыны бөтә ил күләмендә тауыштарҙың яртыһынан күберәген алған партия парламентта күпселек урын алмаған осраҡта өҫтәлә. 

Палата рәйесе булып уның ағзаларынан һайланған спикер тора (2008 йылдан алып  — Луис Галеа). Мальта вәкилдәре палатаһы закон проекттарын, һайлауҙарҙа еңгән ил партияһы төҙөгән Хөкүмәт составын, премьер-министрҙы (бөтә хөкүмәт ағзалары кеүек үк Палата депутаты булырға тейеш) раҫлай, шулай уҡ биш йыллыҡ мөҙҙәткә президент һайлай.

1966 йылдан алып палатала ике ҙур партия — консерватив милли һәм лейбористик — вәкилдәре генә ултырыш үткәрә. Был илдә ике партия системаһын барлыҡҡа килтерҙе. 

2008 йылда һайланған 11-се Палатала милли партиянан 35 депутат, ә лейбористар партияһынан 34 депутат була. 

2013 йылғы саҡырылышта лейбористар 39 , ә милләтселәр 30 урын ала, ләкин һуңынан Конституция суды, милли партияның күсмә тауыштарҙы иҫәпләгәндә хаталар ебәрелеүе тураһындағы дәғүәһен ҡарап, уларға ике өҫтәмә урын бүлә. 

2016 йылда бер милли партия ағзаһы бойондороҡһоҙ депутат була, ә бер депутат-лейборист яңы булдырылған демократик партияға күсә. Шулай итеп, 50 йыл эсендә тәүге тапҡыр Мальта парламенты ҡәтғи ике партия булыуҙан туҡтай (тәүҙә  уның бөтә ағзалары ла ике төп партияның береһенән һайланһа ла).

2015 йылға тиклем вәкилдәр палатаһының резиденцияһы булып Ла-Валлетталағы Бөйөк магистр һарайы  тора, әммә әлеге ваҡытта ул Ренцо Пьяно  проекты буйынса махсус төҙөлгән бинаға күсерелә, шул уҡ ваҡытта дәүләт башлығы резиденцияһы булып Ла-Валлетталағы Бөйөк магистр һарайы ҡала.

## Һылтанмалар

* http://www.parliament.gov.mt Официальный сайт парламента
Имби Паю

**Паю Имби** (, 3 июнь 1959, Йыгева районы, Эстон ССР-ы) — эстон яҙыусыһы, журналист, документаль фильмдар сценарийы авторы һәм режиссёры.

Имби Паю Вильяндиск мәҙәниәт училищеһында, Тарту ҡалаһының музыка училищеһында һәм Эстония гуманитар институтында (хәҙер Таллин университетының бер өлөшө булып тора) уҡыған. 1990—1995 йылдарҙа Хельсинки университетында политология өйрәнә.

«Ванемуйне» театрында хор солисы һәм Эстон ССР-ы Дәүләт радиоһында эшләй, Эстония һәм Финляндияла төрлө телеканал һәм гәзит хеҙмәткәре була.

1999 йылда Имби Паю Йыгевамаа өйәҙендә тыуған Вытиквере ауылында китап байрамын ойоштороу инициаторы була. Әҙәби салон формаһындағы «Вытиквере китап ауылы» исемен алған был сара () асыҡ һауала үткәрелә. 2001 йылда ойошторолған өсөн «Вытиквере китап ауылы» сараһын ойоштороуы һәм төбәктең мәҙәни тормошо үҫешенә булышлыҡ итеүе өсөн Эстония президенты Леннарт Мери Имби Паюны Аҡ йондоҙ Ордены миҙалы менән бүләкләй.

2005 йылда Финляндияла Имби Пай «Кире ҡағылған хәтирәләр» () документаль фильмы өҫтөндә эшен тамамлай. 2006 йылда фин телендә шул уҡ исемле китап сыға, уның инеш һүҙен Эстония президенты Тоомас Хендрик Ильвес яҙа. 2007 йылда «Кире ҡағылған хәтирәләр» китабы эстон телендә, ә 2010 йылда урыҫ телендә нәшер ителә. Шулай уҡ был китап швед, инглиз һәм немец телдәрендә баҫылып сыға.

Имби Паю «Фин ҡултығы һеңлеләре» () документаль фильмының авторы һәм режиссёры, уның премьераһы 2009 йылда үтә. Һуңғараҡ фильм нигеҙендә документаль роман яҙыла, ул фин, швед теле һәм эстон телдәрендә баҫылып сыға.

2009 йылда фин яҙыусыһы Софи Оксанен менән берлектә Имби Паю Финляндияла «За всем стоял страх» документаль йыйынтыҡ сығара, ул Эстония тарихының совет осоро темаларына төрлө авторҙарҙың мәҡәләләренән тора. 2010 йылда «За всем стоял страх» йыйынтығы эстон теленә тәржемә ителеп баҫылып сыға.

2011 йылда асыҡ Эстония Фонды Килешеүенең 15-се премияһы лауреаты була.

2013 йылдың 4 июнендә Финляндия Республикаһы Илселегенең тантанаһында Имби Паю Финляндияның Арыҫлан Орденының I класлы Рыцарь тәреһе менән бүләкләнә.

Эстонияла ла, Финляндияла ла йәшәй.

## Рус телендәге баҫмалары
* «Отвергнутые воспоминания». Перевод с эстонского Светланы Карм; предисловие: Тоомас Хендрик Ильвес. Издательство Эстонской энциклопедии, 2010.
* О ценностях и чувстве поддержки. Postimees (1 апреля 2009)
* Имби Паю: где корни эстонского раболепия?. Postimees (8 июня 2012)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мирьяна Каранович

**Мирьян Каранович** (. 28 ғинуар 1957, Белград, Югославия) — югослав һәм серб актрисаһы.

## Фильмографияһы
Киноға тәүге тапҡыр 1980 йылда төшә. Күп әһәмиәтле югославия фильмдарында төшә. Халыҡ-ара аудиторияла Эмир Кустурицаның «Атай командировкала» (1985)  фильмынан һуң билдәлелек ала. Һуңынан был режиссерҙың ике фильмында — «Андерграунд» (1995) һәм «Тормош мөғжизә кеүек» (2004) төшә. Бынан тыш, бер нисә популяр телесериалдарҙа ҡатнаша,  Горан Паскалевич «Дары мискәһе» фильмында төшә (1998).

2003 йылда «Шаһиттар» исемле хорват фильмында төшә. Был фильм ҙур резонанс тыуҙыра, сөнки Карановичҡа тиклем бер серб башҡарыусы ла Хорватия фильмдарында ҡатнашмай (Югославияның тарҡалыу ваҡытынан), өҫтәүенә, Каранович, ирен һуғышта юғалтҡан хорват тол ҡатын ролен башҡара. 2006 йылда Босния режессёры Ясмила Жбаничтың «Грбавица» картинаһындағы мосолман ҡатын-ҡыҙын уйнаған. Был роль уға Европа  киноакадемияһы номинацияһында приз килтерә.

## Һайланма фильмографияһы

*** 1980 — / *Петријин венац*
*** 1980 — «Мастера, мастера» / *Мајстори, мајстори!* — *Дуня*
*** 1985 — «Жизнь прекрасна» / *Живот је леп*
*** 1985 — «Папа в командировке» / *Otac na službenom putu* — *Сена*
*** 1989 — «Сборный пункт» / *Сабирни центар*
*** 1995 — «Андерграунд» / *Подземље* — *Вера Попара*
*** 1997 — «Три летних дня» / *Три летња дана*
*** 1998 — «Пороховая бочка» / *Буре барута* — *Наталья*
*** 2003 — «Клубничка в супермаркете» / *Јагода у супермаркету* — *хозяйка супермаркета*
*** 2003 — «Свидетели» / *Svjedoci*  — *Майка*
*** 2004 — «Жизнь как чудо» / *Живот је чудо* — *Нада*
*** 2006 — «Грбавица» / *Grbavica*
*** 2006 — «Девушка» / *Das Fräulein* — *Руза*
*** 2007—2008 — «Аисты вернутся» / *Вратиће се роде* — *Радмила Швабич* — телесериал

## Иҫкәрмәләр
Холмогорса һөйәк һырлау сәнғәте

**Холмогорса һөйәк** һырлау сәнғәте—Архангельск өлкәһенең Холмогорск районы ауылдарында барлыҡҡа килгән һәм формалашҡан һөйәкте һырлау сәнғәте.

Халыҡ художество кәсептәренең береһе. **Бындай һөйәк** һырлау сәнғәте стилендә эшләүсе башҡа төрлө мәҙәни традициялар билдәле : урта рус, үҙәк рус, көнбайыш Европа (нидерланд һәм немец изделиелары, гравюр һүрәттәре техникаларын үҙләштереп) һәм себерҙең төп халыҡтары традициялары

## Тарих

Ошо манерала төшөрөлгән әйберҙәрҙең тәүге билдәле өлгөләре XVII быуатҡа ҡарай. Әммә холмогорса һырлау сәнғәтен был юҫыҡтағы башҡа кәсептәрҙән айырып тороусы алымдар XVIII быуатта ғына килеп сыға. Уларға, мәҫәлән, сюжетты үтә тишеп эшләнгән биҙәк менән рельефлап эшләүҙе берләштереү, төҫлө гравировкалар ҡулланыу, буяп эшләү ҡарай. Ҡайһы берҙә ҡырлы биҙәк аҫтында төҫлө фольга һалынған. Мамонт, морж, йәки йорт малының (аттар, һыйырҙар) һөйәктәрен файҙаланыуҙары мөмкин. Сюжетлы рельефтартарҙа халыҡ тормошонан күренештәрҙе, портрет йәки эмблемаларҙы, XIX быуаттың 2-се яртыһынан урындағы хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе һүрәтләйҙәр. Холмогорса һырлау сәнғәтенә ботаҡтарҙан, емештәрҙән, соҡорҙарҙан, шулай уҡ рокайль стилендәге (ҡусҡар, ҡабырсаҡ формаһындағы орнамент) биҙәктәр хас..

Бындай әйберҙәрҙең иң боронғо тибы -тараҡтар. Бынан тыш, был стилдә тәмәке һауыттары ҡумталар, ларецтар, бокалдар, өҫтәл биҙәүестәре, миниатюр портреттарэшләнәгән. Хатта мебелдәрҙең өҫкө йөҙө һөйәк пластинкалар менән биҙәлгән.. Шулай уҡ өҫтәл скульптуралары, шул иҫәптән күренекле скульптура композицияларының күсермәләре (мәҫәлән, Мәскәүҙәге К. Минина һәм Д. Пожарский һәйкәле) билдәле. Совет осоронда ла ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре сығарыла башлаған.

XIX быуаттың 2-се яртыһынан тарҡалышҡа төшкән был кәсеп 1930 йылда дәүләт яҡлауына, ҡайғыртыуына эләккән. Ломоносов ауылында профессиональ-техник мәктәп булдырылған. Ә һуңғараҡ М. В. Ломоносов исемендәге Холмогор һөйәк һырлау артеле (1932) булдырыла. Артабан артель М.Ломоносов исемендәге художестволы һөйәк һырлау фабрикаһы итеп үҙгәртелгән.

## Билдәле оҫталар

* Буторин Николай Дмитриевич
* Просвирнин В. А.
* Ватлин В. Т.
* Дудин Осип Христофорович (1714—1780)
* Верещагин Николай Стапанович (1770 — после 1813)
* Коржавин А.
* Перепёлкин Максим Иванович
* Черникович П. П. (р. 1920)
* Братья Штанг Анатолий Егорович (1915—1983) и Штанг П. П.
* Христофоров М. А.
* Синькова М. П.
* Петровский Г. Е.
* Гурьев В. П.
* Колобов В.Н
* Узиков В. Т.
* Шубин Федот Иванович (1740—1805)
* Бобрецов Михаиил Михайлович
* Осипов Г. Ф.
* Хабаров В. Н.

## Иҫкәрмә

## Шулай уҡ
* Мезенса ағаста биҙәктәр эшләү
* Борец биҙәктәре
* Каргополь уйынсыҡтары

## Әҙәбиәт
* Рехачев М. В., Холмогорская резьба по кости, Архангельск, 1949
* 

## Һылтанмалар
* Холмогорская резная кость — Ҙур совет энциклопедияһынан мәҡәлә.
* Семәрле холмогорский һөйәк//Рәсәй гуманитар энциклопедия һүҙлеге.
* Зайцев Сергей. Семәрле холмогорский һөйәк (неопра.). М. В. Ломоносов тарихи-мемориаль музейы. Мөрәжәғәт дата: 11 апрель 2013. Көндө 17 апрель 2013 йыл.
Марианне Мёрк

**Марианне Мёрк** (9 апрель 1949 йыл, йәки 2 апрель 1949 йыл, Нёдинге-Нол, Швеция) — швед йырсыһы һәм актрисаһы.

## Карьераһы
Марианне Мёрк актёрлыҡ белемен Швейцария театр мәктәбендә ала, уны шунда уҡ Ҙур театрҙың хорына саҡырып алалар, был театрҙа 1971 йылға тиклем йырлай.

1977 йылда Марианне Мёрк Мальме ҡалаһында театрҙа уйнай башлай. Уның репертуары иҫәбенә ҡырҡтан ашыу спектакль, опера һәм драматик пьесалар инә. Кармен пьесаһында Кармен, «Моя прекрасная леди» пьесаһында Элиза, «Ригалетто» пьесаһында Джованна, «Звуки музыки» пьесаһында  Мария кеүек күп төрлө төп ролдәрҙе башҡара.

Марианне Мёрк режиссёрлыҡ эшмәкәрлеге тәжрибәһенә лә эйә. Швед «АББА» «Mamma Mia!» (Мамма Мия!) йырының театр мюзиклы-версияһының  режиссёр ярҙамсыһы булып эшләй.  

1982 йылда беренсе тапҡыр телевидениела күренә, һәм 2019 йылда «Bonusfamiljen» сериалында тағы төшә.

1999 йылда Икенсе пландағы иң яҡшы актриса номинацияһында «Алтын битлек» менән бүләкләнә. Был награданан тыш  уның шулай уҡ башҡа күп милли наградалары һәм премиялары бар.

## Фильмографияһы

*1990 – Герой*
 *1993 – Любовь из небесного ада*
*1999 – Жертва и преступник (телесериал)*
 *1999 – Жизнь*
*2002 – Шведский конец (телесериал)*
*2002 – Хотту Доггу*
*2002 – Первое пространство зигенарена*
*2005 – Валландер – перед морозом*
*2006 – Валландер – Вдохновитель*
*2009 – Валландер – Долг*
*2017 – Счастливая Улица*
*2017 – Звезды дворца (сериал)*
*2017–2019 – Bonusfamiljen (сериал)*
*2019 – Моя Правда (сериал)*

## Һылтанмалар

* Звёзды замка
* Выписка из газеты 

*  (англ.)
* Марианна Мерк из шведской базы данных фильмов
* Марианна Мерк в городском театре Мальме
* Марианна Мерк в Мальмеской опере

## Иҫкәрмәләр
Айно Аалто

**Айно Мария Марсио-Аалто** (, тыумыштан **Манделин**, ; ) — фин архитекторы һәм дизайнеры, скандинав дизайнына нигеҙ һалыусы. Архитектор Алвар Аалтоның беренсе ҡатыны.

## Биографияһы
Айно Мария Манделин 1894 йылда  Хельсинки ҡалаһында тыуған.  1913 йылда ул мәктәпте тамамлай, шул саҡта уҡ  Хельсинки технология университетында архитектураға өйрәнә башлай.  1920 йылда архитектор дипломын ала. 1923 йылда  Манделин Йювяскюля ҡалаһына күсеп килә. Киләһе йылда  Аалто Алварҙа эшләй башлай.  1924 йылда улар өйләнешә. Никахтан  ике бала тыуа.

Ирле-ҡатынлы  Турку ҡалаһына күсеп килә һәм унда 1927  йылда архитектор Эрик Бриггман менән хеҙмәттәшлек итә башлай. 1933 йылда улар Хельсинкиға ҡайта. Аалтолар биналар проекты өҫтөндә эшләй, уларҙың берлектәге һәм айырым проекттары була. Улар араһында Төньяҡ Европа неоклассицизмы стилендәге Паймиола шифахана һәм Майреала вилла була.   Айно тәү сиратта интерьер, шулай уҡ керамика һәм текстиль дизайны менән шөғөлләнә.   Ирле-ҡатынлы скандинав дизайнына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләнә. 

1935 йылда  Аалто   мебель етештереү буйынса Artek компанияһына нигеҙ һала.  Айно компанияның баш дизайнеры була, ә 1941—1949 йылдарҙа — идарасы директоры була. 1939 йылда  Аалтолар Нью-Йоркта Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша. 

Айно шулай уҡ  быяла һауыт-һаба  дизайнеры булараҡ билдәле. Ул фин компанияһы Iittala менән хеҙмәттәшлек итә. Уның дизайны менән  быяла изделиелар һәм  бер ни тиклем үҙгәртелгән күсермәләре IKEA кеүек сауҙа селтәрҙәрендә һатыла. 1936 йылда Айно Миланда Триенналела быяла стакандар дизайны өсөн  алтын миҙалға лайыҡ була. Ирле-ҡатынлы  шул ваҡытта уҡ Аалто вазаһы кеүек билдәле ваза эшләй.

Айно Аалто  1949 йылда 55-се йәшендә  яман  шеш ауырыуынан вафат була, Хиетаниеми зыяратында ерләнә. 1952 йылда Алвар Аалто икенсе тапҡырға  архитектор Мякинеми Элиссаға өйләнә. Айноның архитектура һәм дизайнға индергән өлөшө уның иренә ҡарағанда, башлыса ҡатын-ҡыҙҙарға ҡаршы архитектурала тиҫкәре ҡараш арҡаһында, аҙ билдәле.

## Иҫкәрмәләр
Брита Хагберг

**Брита Хагберг** (, тыумыштан *Nilsdotter*, тулы исеме *Hagberg Brita Christina*, шулай уҡ булараҡ билдәле *Hagberg Petter*; 1756—1825) — XX быуатта ҡатын-кыҙҙар армия хеҙмәтенә рөхсәт ителгәнгә тиклем швед флот яугире, хәрби флотта хеҙмәт итеүсе тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе  һәм диңгеҙ һуғышында  батырлығы  өсөн швед хәрби наградаһы  (*För tapperhet i fält миҙалы*)  менән бүләкләнеүсе  ҡатын-ҡыҙҙарҙың икенсеһе  (беренсеһе — Анна Энгстен).

## Биографияһы
Брита Хагберг 1756 йылда Финнеродья (*Finnerödja*) ҡалаһында тыуған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса —  Стокгольм ҡалаһында). 

1777 йылда Стокгольмға килә, 1785 йылда шунда  Андерс Хагберг Питерға (*Peter Hagberg Anders*, 1753-1816), король гвардия хәрби хеҙмәткәренә кейәүгә сыға, ул армияла 1788 йылдан була. Бер ниндәй ҙә хәбәре булмаған  ирен табыу өсөн, Брита  үҙен Петтер Хагберг тип атап үҙен ир кеше итеп күрһәтә һәм хәрби хеҙмәткә инә. 

Брита 1788—1790 йылдарҙа  Рус-швед һуғышында ҡатнаша, Роченсальм һәм Выборг алыштарында диңгеҙ һалдаты сифатында ҡатнаша. Styrbjörn карабында флотта үҙ ире менән бергә хеҙмәт итә. *Björkö Sund  я*нындағы алышта ҡатнаша, уның барышында яралана, лазаретҡа эләгә һәм ҡатын-ҡыҙ заты икәнлеге асыҡлана.  Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн хәрби хеҙмәт тыйылыуға  ҡарамаҫтан, уға йылына өс риксдалер күләмендә хәрби пенсия тәғәйенләнә, был ҡатын-ҡыҙҙар  өсөн бик һирәк күренеш  була. Брита  Хагберг өсөн пенсияны швед вице-адмиралы  Карл Олаф Кронстедт хәстәрләй. 

Һуғыштан һуң Хагберг аҙыҡ-түлек (1793 йылда алып) һатыу буйынса  шәхси хоҡуҡҡа эйә була (ҡатын-ҡыҙ өсөн һирәк осраҡ); уға Сткогольм ҡалаһында *Oxtorget*   майҙанында (1802 йылда) урын бүлеп бирелә. 1816 йылда уның ире вафат була,  был ваҡытта Британың  ике балаһы ҡала (1792 йылда тыуған ҡыҙы һәм  1797 йылда тыуған улы).

Стокгольмда 1825 йылдың 19 мартында вафат була.

## Хәтер

1828 йылда Брита  Хагберг швед шағирәһе Юлия Найбергтәң  *Frukt-Månglerskan med Tapperhetsmedalj* поэмаһында һүрәтләнә.  
1864 йылда Хагберг Швецияның иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙары белешмәһендә телгә алына, унда  *«Стендта ҡасандыр ирен табыу өсөн ирҙәр кейеме кейеп хәрби хеҙмәткә киткән Стокгольмдың Oxtorget  майҙанында күкрәгендә батырлыҡ миҙалы менән имбирле печенье һатып тороусы оло ғына ҡатынды күрергә мөмкин»* тип яҙыла.

## Әҙәбиәт

* *Johansson, Christer.* Kvinnorna och kriget. Soldathustrur, markententerskor och kvinnliga krigare.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Karl XIII - Om sjöslaget Hogland
Зотова Ольга Юрьевна

**Зотова Ольга Юрьевна** (21 май 1973, Свердловск, РСФСР, СССР) — Рәсәй ғалим-психологы — Рәсәй Мәғариф академияһы корреспонденты (2017).

## Биографияһы
Ольга Юрьевна Зотова 1973 йылдың 21 майында  Свердловск ҡалаһында тыуған.

1996 йылда  Гуманитар университетты  (Екатеринбург) «психология» һөнәре буйынса тамамлай.

2006 йылда «Влияние мотивации на социальное восприятие профессионального взаимодействия сотрудников милиции» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2011 йылда «Социально-психологическая безопасность личности» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2002 йылдан  — Гуманитар университетта эшләй (Екатеринбург ҡалаһы), әлеге ваҡытта университеттың  социаль психология факультеты деканы, дөйөм һәм ғәмәли психология кафедраһы профессоры.

2012 йылдан — 030300 — «Психология» йүнәлеше буйынса магистр программалары етәксеһе.

2014 йылдан — Рәсәй Мәғариф академияһы психологияһының комплекслы проблемалары үҙәгенең тикшеренеү төркөмө  етәксеһе.

2017 йылда — Психология һәм йәш физиологияһы бүлегенән Рәсәй Мәғариф академияһы  ағза-корреспонденты итеп һайлана.  

2016 йылдан 2018 йылға тиклем — 16-18-00032 «Шәхестең ышаныуы һәм субъектив иминлеге-хәзерге йәмғиәттең психологик иминлеге нигеҙе» Рәсәй фәнни фондының ғилми коллективы ағзаһы. 

«Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ашығыс психологик ярҙам Үҙәге»  ФКУ Урал филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре.  Хәүефһеҙлек психологияһының комплекслы проблемалары үҙәге (Рәсәй Мәғариф академияһы)  етәксеһе. Урал федераль округының штаттың баш педагог-психологы 

Рәсәй психологик йәмғиәте ағзаһы.

100-ҙән ашыу эштәр  авторы, шул иҫәптән:

* «Психологические проблемы применения огнестрельного оружия работниками силовых структур» (2003 г.)
* «Социально-психологические аспекты мотивов профессиональной деятельности» (2004 г.)
* «Возрастная динамика мотивации профессиональной деятельности сотрудников государственных служб» — в соавторстве (2004 г.)
* «Возрастная динамика коммуникативных особенностей у государственных служащих и работников частного охранного предприятия» (2004 г.)
* «Ценностные ориентации и мотивация профессиональной деятельности сотрудников МВД» — в соавторстве (2005 г.)
* «Влияние мотивационных комплексов на восприятие субъектов межличностного воздействия в профессиональной деятельности сотрудника МВД» (2005 г.)
* «Социальное восприятие в системе мотивации служебного взаимодействия сотрудников МВД» — в соавторстве (2005 г.)
* «Психология безопасности»: Учебное пособие для академического бакалавриата — в соавторстве (2017 г.)

## Иҫкәрмәләр

## Наградалары

* төбәк наградалар

## Һылтанмалар

*
Анна Бергер

**Анна Бергер** (), йәки **Иоганна Бергер** () (1910 йыл, Вена, Австро-Венгрия — 15 ғинуар 1962 йыл, Берлин, ГДР) — бейеүсе, хореограф, заманса бейеүҙәр мәктәбе вәкиле, антифашист, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Ҡаршылыҡ хәрәкәте ағзаһы, «Ҡыҙыл капелла» ойошмаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Иоганна Бергер 1910 йылда Австро-Венгрия империяһында Венала тыуған. Күп коллегаларынаналда  Анна нәфис бейеүҙең   яңы этабын үҙләштерә. Ул  Мэри Вигман  һәм Труди Шоп менән бейей. 1942—1943  йылдар миҙгелендә Анна Берлинда  *Hebbel* һәм *Renaissance* театрҙарында бейей. 1942 йылдың 24 октябрендә Познань ҡалаһында уны гестапо ҡулға ала һәм  1943 йылдың 20-21 авгусында халыҡ суды алдына ул ғәйепләнеүсе сифатында  баҫа.

Уны Берлин-Шарлоттенбургтағы художество мәктәбендә скульптор Курт Шумахер төркөмөнән «Ҡыҙыл капелла»  ойошмаһының башҡа ағзалары һәм Фриц Кремер һәм менән бәйләнештә ғәйепләйҙәр, уларҙың ағзаларын инде  гестапо ҡулға алған була. 1943 йылда Аннаны төрмәнән тейешле дәлилдәр етмәү сәбәпле сығаралар.  Һуғыш  аҙағына тиклем  рөхсәтһеҙ Штирияла йәшәй. Һуғыштан һуң  Анна Вена һәм Берлинда бейеүҙән уҡыта.  1947—1951 йылдарҙа Анна Бергерҙа Миттерхубер Оттилия уҡый.

Анна Бергер  1962 йылда вафат була  һәм Австрияның Вена ҡалаһында  Майдлингер зыяратының почетлы ҡәберлектәр участкаһында  ерләнә. 

Уның иҫтәлеге тураһында  Андреа Аморт 2000 йылда  «Berger Hanna: Retouchings» («Анна Бергер. Штрих») пьесаһын яҙа.

## Әҙәбиәт

* Andrea Amort, Mimi Wunderer-Gosch (Hrsg.): *Österreich tanzt. Geschichte und Gegenwart.* Böhlau Verlag: Wien/Köln/Weimar 2001. ISBN 3-205-99226-1
* Andrea Amort: *Hanna Berger. Spuren einer Tänzerin im Widerstand.* («Анна Бергер. След танцовщицы в Сопротивлении») Christian Brandstätter Verlag: Wien 2010. ISBN 978-3-85033-188-3

## Һылтанмалар

* Фонд Культуры
* Прикосновения. В поисках потерянного времени на сайте Tanz.at
* Германский архив танца в Кёльне
* Портрет танцовщицы Анны Бергер Фрица Кремера
Розалия Хладек

**Розалия Хладек** (, ) — Австрия  бейеүсеһе, хореографы һәм педагог. XX быуаттың заманса бейеүе буйынса  иң күренекле Европа вәкилдәренең береһе.  Уның уҡытыу стиленә ярашлы,  «Бейеү — хәҙерге заман педагогикаһы» курсы элеккесә Венаның шәхси музыка һәм сәнғәт университетында һәм халыҡ-ара учреждениеларҙа уҡытыла

## Биографияһы
Розалия Хладек 1905 йылдың  21 майында Австро-Венгрияның Брно ҡалаһында тыуған.

Брнола композитор Маргарет Каллаб  (*Kallab Margarete*) мәктәбендә уҡый  .

1921—1924 йылдарҙа Дрезден янында 1911 йылда Халлерауҙа ойошторолған Эмиль Жак-Далькроздың музыка һәм ритм институтында уҡый. Уҡытыусыларының береһе Валерия Кратина була. 1925 йылда мәктәп менән бергә  Лаксенбургҡа күсеп килә.

Хеллерау-Лаксенбургта (*Hellerau Schule-Laxenburg*, 1925—1939) курс алып бара, уның уҡыусылары  Мечинская Янина (*Janina Mieczyńska*) һәм Хорс Мария була. 1925 йылда  «Путь к силе и красоте»  фильмында төшә, унда төрлө ритмик хәрәкәттәр һәм һикереүҙәр башҡара. 

Венала пианист һәм композитор Артур Кляйнер менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.

1932 йылда Парижда Халыҡ-ара хореографтар конкурсында наградаға лайыҡ була  (бейеүҙең Халыҡ-ара архивы ойоштора). 1933 йылда Варшавала яңғыҙ бейеүҙең Халыҡ-ара конкурсында  икенсе  бүләген ала (беренсе — ).

1941 йылда Германияла  Доротея Гюнтер, Ютта Кламт, Лотта Верник, Мэри Вигман һәм Густав Фишер-Климт менән бергә уҡытыусылар өсөн күпләп бейеүҙең уҡытыу программаһын төҙөй.

Музыка һәм башҡарыу оҫталығының Вена университеты профессоры була. 

1995 йылдың 3 июлендә Венала 90 йәшендә вафат була. Венала Үҙәк зыяратта ерләнә.

## Хәтер
Австрия театр музейында фотоһүрәттәренең  ҙур коллекцияһы, шулай уҡ Розалия Хладектың театр костюмдары һаҡлана, уларҙы өйрәнеү буйынса бейеү тәнҡитсеһе Андреа Аморт шөғөлләнә.

Вена ҡалаһының шәхси музыка һәм сәнғәт университетында мәғлүмәт туплау һәм өйрәнеү өсөн Розалия Хладектың  Халыҡ-ара йәмғиәте  (*Internationalen Gesellschaft Rosalia Chladek*, IGRC)  мираҫы ҡалған, ул 1972 йылда ойошторолған. Ҙур мираҫы булып, башҡалар араһында, Розалия Хладектың билдәле коллегалары менән  хатлашыуынан, шулай уҡ уның эштәре тураһында материалдарҙан тора,   ҡиммәтле күҙәтеүҙәр һәм программалар   йыйынтыҡтары бар.

Розалия Хладектың 1960—1970 йылдарҙа актриса Елена Полевицкая менән яҙышҡан хаттарының бер өлөшө Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында һаҡлана.

Розалия Хладек исемен Венала урам йөрөтә (*Rosalia-Chladek-Gasse*).

## Иҫкәрмәләр
Тимофеева Юлия Петровна

**Тимофеева Юлия Петровна** (, 12 ғинуар 1982 йыл, Сперижье ауылы Гомель өлкәһе) — белорус шағиры һәм тәржемәсе.

## Биографияһы
Юлия Тимофеева Минск дәүләт лингвистика университетының инглиз теле факультетын, Белоруссия коллегиумын тамамлай, тәржемәсе оҫтаханаһына йөрөй. ПрайдзіСвет  тәржемә әҙәбиәте интернет-журналына нигеҙ һала һәм уның мөхәррирҙәренең береһе була. Белоруссия Яҙыусылары союзы һәм Белоруссия Пен-үҙәгенең ағзаһы була.  Беларусь Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Йәш яҙыусылар мәктәбен ойоштороусыларының һәм  кураторҙарының береһе. «Белсат» телеканалында  «Рэмарк»мәҙәниәте тураһында телешоу алып бара.

Минск ҡалаһында йәшәй. Яҙыусы Ольгерд Бахаревичтың ҡатыны.

## Ижады
Үҙ  һәм тәржемә  шиғри йыйынтыҡтары «Кніга памылак» авторы («Книга ошибок», 2014) авторы.

Инглиз теленән  Чарльз Буковски, Мэтью Дикман, Стивен Крейн, Элизабет Лоуэлл, Сильвия Платт, Уолт Уитмен шиғриәтен, португал теленән Альберта Каэйра,  испан теленән Октавио Пасты, Мохамед Эбну шиғырҙарын;  инглиз теленән Э.Ч.Оснду, Макс Бирбом, Герман Чарльз Босман, Шарлотта Перкинс Гилман,   Дэвид Герберт Лоуренс, Джойс Кэрол Оутс, Эдгар Аллан По, Кейт Шопен һ.б. прозаһын тәржемә итә. Норвег теленән Стиан Холеның балалар өсөн  «Лето гармонии» китабын тәржемә итә. 

Проза һәи шиғыр тәржемәләре  «pARTisan»,  «Паміж», «ARCHE», «Дзеяслоў» журналдарында, «Әҙәби Беларусь» гәзитендә баҫылып сыға.  Эдгар Поның «Золотой жук» һәм «Колодец и маятник» әҫәрҙәренә ҡараған тәржемәләре  Белоруссия Яҙыусылары союзы  һәм "ПрайдзіСвет" (белор) журналының уртаҡ серияһынан уның Һайланма әҫәрҙәре йыйынтығында баҫылып сыға.

Биржайҙа (Литва) Халыҡ-ара әҙәби фестивалдә, Минск ҡалаһында «Асфальттағы шиғыр» фестивалендә ҡатнаша, Гётеборгта (Швеция) халыҡ-ара китап йәрминкәһендә, Минск ҡалаһында халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар слэмында сығыш яһай (2012).

2016 йылда икенсе « Цирк»шиғырҙар китабы баҫылып сыға, ул  Наталья Арсеньева Премияһының  шорт-битенә инә. 

Юлия Тимофееваның айырым шиғырҙары инглиз, немец, чех, словен  һәм швед телдәренә тәржемә ителгән. 2018 йылда Люблин ҡалаһының «Warsztaty Kultury» нәшриәте Богдан Задура тәржемәһендәге  Тимофееваның шиғри йыйынтыҡтарын  поляк телендә «Cyrk i inne wiersze» баҫтырып сығара.  2019 йылда Берлин нәшриәте Юлия Тимофееваның  «Zirkus» йыйынтығын  Томас Вейлер һәм  Тина Вуншманн тәжемәһендә баҫтырып сығара. 

2020 йылда Минск ҡалаһының «Янушкевич» нәшриәтендә, «Весна» (Прага) нәшриәтендә  өсөнсө шиғри китабы —  «ROT» йыйнытығы баҫылып сыға.

## Танылыуы

* Минск ҡалаһындағы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар турнирында 3-сө урын (2012)
* Йәш авторҙар өсөн Беларусь Яҙыусылар союзының  «Экслибрис» (2012) конкурсында «Проза» номинацияларында еңеүсе.
* Богданович исемендәге «Дебют» Премияһының «Шиғырҙар» номинацияһының «Книга ошибок» шиғырҙар йыйынтығы менән  шорт-бите  (2014).
* «Книга ошибок» йыйынтығынан тәржемәләр шәлкеме  өсөн «Шиғриәт» номинацияһында «ПрайдзіСвет» (2015) журналы премияһы лауреаты.
* Чарльз Буковскиҙың «Свет, и воздух, и место, и время»  китабын нәфис тәржемәләү категорияһында  «Дебют» премияһы ( Анна Комарй һәм Наталья Бинкевич менән берлектә).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Эмилия Реджепи

**Эмилия Реджепи** (, ) — Косово сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Босния милли аҙсылығы мәнфәғәттәрен яҡлаусы Яңы Демократик партия рәйесе. Косово премьер-министрының ғәмәлдәге өсөнсө урынбаҫары, 2021 йылдың 22 мартынан аҙсылыҡ хәле һәм кеше хоҡуҡтары өсөн яуаплы. Элек — хакимиәт һәм урындағы үҙидара министры (2020), Косово парламенты депутаты була (2014—2020).

## Биографияһы
Эмилия Реджепи 1973 йылдың 15 июлендә Югославия Федератив Социалистик Республикаһының Призрен ҡалаһында тыуған.

Юғары педагогик белем һәм политология буйынса магистр дәрәжәһен ала.

Призрен муниципалитеты советы ағзаһы, Призрне ассамблеяһы спикеры урынбаҫары, иҡтисади үҫеш һәм энергетика министры урынбаҫары вазифаларын биләгән.

Косовола Босния ойошмаһын  — өс сәйәси партия колалицияһы күрһәтә. 2010 йылда парламент һайлауҙары алдынан Эмилия Реджепи 2009 йыл Яңы демократик партияға нигеҙ һала. Косовола сәйәси партияны етәкләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 2010 йылда һайлауҙар йомғаҡтары буйынса был партия парламентта бер урын ала һәм алдағы һайлауҙарҙа ла урынды һаҡлай.

2014 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса тәүге тапҡыр Косовоның парламенты депутаты итеп һайлана. 2017 йылда һайлауҙарҙа яңынан һайлана.

Косово конституцияһына ярашлы бер министрлыҡты милли аҙсылыҡ вәкилдәренең береһе етәкләргә тейеш. Босния милли аҙсылығының вәкиле булараҡ Эмилия Реджепи 2019 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса ойошторолған Куртиҙың беренсе кабинетына инә. Эмилия Реджепи хакимиәт һәм урындағы үҙидара министры вазифаһын ала. 2020 йылдың 3 февралендә Косово парламенты Курти хөкүмәтен раҫлай. 25 мартта парламент COVID-19 пандемияһы менән бәйле ғәҙәттән тыш хәл индереүҙән баш тартыуы өсөн Курти хөкүмәтенә ышанмаусанлыҡ вотумын белдерә.

Босния милли аҙсылыҡтың вәкиле булараҡ Эмилия Реджепи 2021 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса ойошторолған Куртиҙың икенсе кабинетына инә. Эмилия Реджепи премьер-министрҙың аҙсылыҡ хәле һәм кеше хоҡуҡтары өсөн яуаплы булған өсөнсө урынбаҫары вазифаһын ала.

Босния (сербохорват), албан, төрөк һәм инглиз телдәрендә һөйләшә.

## Шәхси тормошо
Кейәүҙә.

## Иҫкәрмәләр
Лидия Дёмёльки

**Лидия Шаковичне Дёмёльки**  (; ) — рапирала венгр фехтовальщигы, дүрт тапҡыр донъя чемпионы,  1964 йылда Йәйге Олимпия уйындарында, Венгрия йыйылмаһы составында командалы рапирала чемпион.

## Биографияһы
Лидия Дёмёльки  1936 йылда Будапешт ҡалаһында тыуған.  1955 йылда Римда фехтование буйынса донъя чемпионаты  Дёмёльки Венгрияның йыйылма командаһы составында фехтованиела  рапирала шәхси һәм команда зачетында еңеү яулай.  Был уның халыҡ-ара кимәлдәге шәхси беренселектә берҙән-бер  еңеүе булып ҡала. 1959 йылда Венгрия йыйылма командаһы фехтование буйынса донъя чемпионатында ҡабаттан еңеүсе була.

Йәйге олимпия уйындарында 1960 йылда Римда венгр рапирасылар командаһы көмөш миҙал яулай.  1963 йылда Гданьскта фехтование буйынса донъя чемпионатында Лидия Дёмёльки  шәхси беренселектә һәм командалы уйында, ватандашы Уйлаки Ильдико-Рейтенан ҡалышып, икенсе урынды биләй. 1964 йылда Токиола  Йәйге олимпия уйындарында фехтование буйынса донъя чемпионаты   Венгрия йыйылма командаһы команда зачетында еңеү яулай.  1968 йылды Мехикола Йәйге олимпия уйындарында Венгрия йыйылма командаһы икенсе урын яулай. Дёмёльки Венгрияның ете тапҡыр   чемпионы була.

Лидия донъя чемпионы фехтовльщик Йожеф Шаковичта  кейәүҙә була. Йожеф ике тапҡыр призер булған 1956 йылғы Йәйге олимпия уйындарынан һуң ирле-ҡатынлы АҠШ-ҡа күсеп китә, әммә  1957 йылда улар Венгрияға әйләнеп ҡайта. Будапештта йәшәйҙәр. Дёмёльки 2009 йылда тол ҡала 

Лидия Шаковичне Дёмёльки тренерлыҡ белеме ала. Ул тренер һәм спорт журналисы булып эшләй, эстетика һәм гимнастика буйнса бер нисә китаптың авторҙашы һәм Венгрия олимпия комитетының ағзаларының береһе була.

## Иҫкәрмәләр
Бедрийка

**Бедрийка** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Коростень районы аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 9 километр. Йылға Житомир өлкәһе Емильчин районы Михайловка ауылы янында башлана. Первомайское, Гулянки ауылдары яғана көньяк-көнсығышҡа табан аға. Коростенский районы Ушица ауылы янында Припять ҡушылдығы Уж йылғаһына ҡушыла. 

Йылғала суртан, табан, алабуға, ташбаш, сабаҡ балыҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Екологічний паспорт Житомирської області
Ана Буцик

**Буцик Ана** (;  Нова Горица,  Словения) — словен тау саңғысыһы, Донъя кубогы этабы призеры. Слалом дициплинаһында  шөғөлләнә. Пхенчханда  2018 йылда Ҡышҡы олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы һәм спорт карьераһы
Ана Буцик 15 йәшлек сағында, 2009 йылдың декабрендә, карьераһында  беренсе тапҡыр халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ойошторған  ярыштарҙа ҡатнаша, ә 2010 йылдың февралендә Европа үҫмерҙәр олимпия фестивалендә  сығыш яһай. Донъя кубогы этаптарында ул 2010 йылдың 16 ғинуарында Мариборҙа гигант слаломда беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда беренсе заезда уҡ дистанциянан сығып китә. 2011 йылдың февралендә  Европа чемпиондары кубогында беренсе еңеүе була.  2011 йылдың мартында тәүге тапҡыр ул   суперкомбинацияла  Словения чемпионы титулын яулай.

2012 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында Роккаразола словен тау саңғысыһы команда ярыштарында алтын миҙал яулай. 2012 йылдың 26 ноябрендә слалом өсөнсө урынды яулап, Европа кубогы этабында ул беренсе тапҡыр подиумға күтәрелә. 2014/15 миҙгел башында бер нисә яҡшы һөҙөмтәнән һуң, ул  2014 йылдың 13 декабрендә швед Оре тау саңғыһы курортында  Донъя кубогы этабында старт ала: слаломда 26-сы була һәм тәүге тапҡыр Донъя кубогына дөйөм зачетта мәрәйҙәр яулай.

2016 йылдың 6 һәм 7 ғинуарында Европа Кубогы этаптарында ул үҙенең тәүге еңеүҙәрен  яулай, рәттән ике тапҡыр Зиналда слаломда еңә. 2016/17 йылдар миҙгеле дауамында Буцик яйлап тау саңғыһы донъяһының элитаһына яҡынлаша.  2017 йылдың  8 ғинуарында Марибор ҡалаһында слаломда  етенсе урынды биләй,  беренсе тапҡыр  Донъя кубогы этаптарында  иң яҡшы ун исемлегенә инә. 2018 йылдың 26 ғинуарында Ленцерхайдта Альп комбинацияһында   ул беренсе тапҡыр Донъя кубогы подиумына күтәрелә.

Ҡышҡы олимпия уйындарында  Көньяҡ Кореяла, Ана дүрт дисциплинала старт ала: слаломда 24-се,  гигант слаломда 21-се, комбинацияла 11-се һәм Словения составында команда ярыштарында 9-сы була. 

Швецияның Оре тау саңғыһы курортында   донъя чемпионатында,  2019 йылда словен  спортсыһы гигант слаломда ҡатнаша, унда 31-се йомғаҡлау урынын биләй, ә слаломда  дистанциянан икенсе маташыуҙа сығып китә. 2021 йылда донъя чемпионатында слаломда ул 9-сы була. 

## Ҙур ярыштарҙа сығыш яһауы

### Ҡышҡы олимпия уйындары

### Донъя чемпионаты

### Донъя кубогы

#### Дисциплина зачеты (1)

#### Донъя кубогы этаптары подиумы (1)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* На сайте Федерации лыжного спорта
Ильясова Лидия Михайловна

**Ильясова Лидия Михайловна** (, 24 ноябрь 1935 йыл, , Украина ССР-ы, СССР — 1 сентябрь 2017 йыл, , Украина) — совет шашкасыһы, Рәсәй журналисы. Рус шашкаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1970). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996). Шашка буйынса СССР Кубогын яулаусы (1971).

## Биографияһы
Лидия Михайловна Ильясова 1935 йылдың 24 ноябрендә Украинаның Харьков ҡалаһында тыуған. 1958 йылда Харьков политехник институтын тамамлай.

Зиновий Исаакович Цириктың уҡусыһы. «Зенит» балалар спорт ойошмаһы тәрбиәләнеүсеһе (Өфө). СССР (1971) һәм РСФСР (1989) Кубогын яулаусы, 1959, 1961, 1971, 1972 йылдарҙа РСФСР чемпионы, 1974—76 йылдарҙа РСФСР чемпионатының көмөш призеры һәм 1963, 1979 йылдарҙа бронза призеры, РСФСР чемпионатының шәхси зачетында призер була. 1972 йылда СССР Кубогының Көмөш призеры һәм 1974 йылда СССР Кубогының команда зачетында бронза призеры. Башҡортостан чемпионаттарының 1970, 1978, 1986 йылдарҙа чемпионы, көмөш призеры (1972).

1993—97 йылдарҙа Башҡортостанда беренсе украин «Криниця» гәзите мөхәррире.

Журналист булараҡ «Волга-Урал» (1991-93), «Воскресная газета» (Өфө) (1994—2005), «Уфимская неделя» (2006—2010), «Единая Россия. Башкортостан»,"Охрана труда и промышленная безопасность", «Уфимские ведомости»" гәзиттәре һәм «Шашечный Израиль» журналы һ. б. менән хеҙмәттәшлек итә.

Людмила Гурченко, Клавдия Шульженко тураһында хәтирәләр авторы.

Людмила Гурченко менән Харьков ҡалаһының ҡатын-ҡыҙҙарҙың 6-сы ҡала мәктәбендә бергә уҡый:

«Ул минән 12 көнгә өлкәнерәк. Мин „А“ класында, ә Гурченко — „Б“ класында уҡыны. Тағы беҙҙең мәктәптә Наталья Фатеева ла уҡыны, тик бына уны Люсянан айырмалы рәүештә башҡалар яратманы, — бик ҡылансыҡ ине. Уның ҡарауы Гурченко — үҙе ябайлыҡ! Буласаҡ арҙаҡлы бик үк яҡшы уҡыманы — дүртле менән өс араһында булды, әммә бик күңелсәк һәм аралашыусан булды — артистлыҡҡа ауышлыҡ менән. Әгәр беҙҙә башлыса спортсылар булһа, „Б“ класнан Украинаның атҡаҙанған артистары сыҡты»

## Хәтер
* 2018 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә Лидия Михайловна Ильясова иҫтәлегенә икенсе тапҡыр халыҡ-ара шашка буйынса турнир уҙғарыла

## Әҙәбиәт
* Ильясова, Лидия Михайловна в Башкирской энциклопедии // Том 3 : 3 — И — К, 2007 г. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7
* Сіренко Ю. В.//ІЛЬЯ́СОВА Лідія Михайлівна http://esu.com.ua/search_articles.php?id=13234

## Иҫкәрмәләр
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы

**Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы** (, Ишембай) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры (шашка тиҙ) (18.11.2012, Суздаль). мини-кадеттар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (11-14 йәш) (2012 ғинуар, Слоним). Халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (13 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында) (Днепродзержинск, 2012). «Азия балалары» халыҡ-ара спорт уйындарының көмөш призёры (Якутск, 07-13.07.2012). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Тренеры — Мильшин Владимир Иванович

Әйүпова Руфина Ишембай ҡалаһында А.Вәлиди исемендәге 2 -се Башҡорт Республика гимназияһында уҡый. Әле Башҡорт дәүләт медицина университетының 1 курсында белем ала. Дөйөм белем биреү учреждениеһы йыйылма командалары араһында гимназия йыйылмаһы составында «Чудо — шашки» Бөтә Рәсәй ярыштары финалының еңеүсеһе (Адлер, 28.05 — 07.06. 2010 й.). 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионы (Кострома, Рәсәй.) 17 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Польша, Дабка.) 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионаты призёры (Пинск, Беларусь). Уның һеңлеһе Регина — 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй кубогына (блиц) бронза призёры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Руфина — чемпионка мира: юная спортсменка выиграла чемпионат мира по международным шашкам // Подметки +.- 2012.- 18 янв.- С.4.
Гречишникова Евдокия Юрьевна

**Гречишникова Евдокия Юрьевна** (9 декабрь 1982 йыл) — спортсы. 2000—2013 йылдарҙа хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2007). Донъя һәм Европа чемпионы, Европа һәм донъя Кубогы этаптарында бер нисә тапҡыр донъя чемпионаты призеры. 2008, 2012 йылдарҙа Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Евдокия Юрьевна Гречишникова Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Спорт менән шөғөлләнеүҙе арҡаға ятып йөҙөү менән башлай һәм 1996 йылға тиклем Өфөнөң «Нефтсе» клубында шөғөлләнә. Әммә һуңынан бөтә төркөмдө бишбәйгегә күсерәләр. Беренсе тренеры Павел Судовиков була.

1999 йылда Мәскәүгә «Төньяҡ» Юғары спорт оҫталығы эксперименталь мәктәбенә (ЭШВСМ) күсеү мөмкинлеге тыуа, һәм ул ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының өлкән тренеры Алексей Хапланов етәкселегендә күнекмәләргә тотона. Мәскәүҙең «Динамо» клубы өсөн сығыш яһай. 2000—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. РГУФК-ты тамамлай. 

Ире Алексей Хапланов, бишбәйге буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы тренеры. Мәскәүҙә йәшәй. Балалары — улы Тимофей (2006).

## Олимпия уйындары. Һөҙөмтәһе
 Пекинда 2008 йылғы Олимпия уйындарында шәхси беренселектә сығыш яһай.
 Йомғаҡлау һөҙөмтәләре.

2012 йылда Лондонда Олимпия уйындарында шәхси беренселектә сығыш яһай.
Йомғаҡлау һөҙөмтәләре.

## Һөҙөмтәләре

## Спорт званиелары
 *Рәсәйҙең спорт мастеры*
 *Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры*
 *Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры*

## Һылтанмалар
* Е. Гречишникова результаты на Олимпиаде
* 6 сентября 2011 г. ИА «Весь спорт»
* 14 сентября 2011 г. РИА «Новости»
Кулинич-Сорокина Анна Юрьевна

**Анна Юрьевна Кулинич-Сорокина** (ҡыҙ фамилияһы **Сорокина**; 27 июнь 1992 йыл, , Рәсәй Федерацияһы) — Рәсәй еңел атлеты.  2012 йылғы Йәйге паралимпия уйындарының көмөш призеры, һөңгө ырғытыу буйынса донъя һәм Европа чемпионы. Йүгереүҙә Европа чемпионатының ике тапҡыр призеры (400 м һәм 200 м). Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Анна Юрьевна Кулинич-Сорокина Чебоксар ҡалаһында тыуған. Атаһы — Сорокин Юрий Флорович — Сыуашстандың Аликово районы Үрге Татмыш ауылынан.

Анна — Чебоксар һуҡырҙар һәм насар күреүселәр өсөн махсус (коррекцион) дөйөм белем мәктәбенең еңел атлетика секцияһы  тәрбиәләнеүсеһе: 2004 йылда  12 йәшенән секцияға килә.  Башҡортостан физик культура институтын (филиалы УралГАФК) тамамлай.

## Спорт һөҙөмтәләре

 14 йәшкә тиклемге спортсылар араһында еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты (2005): оҙонлоҡҡа һикереү буйынса — ; 60 метрға йүгереү буйынса — ; 200 метрға йүгереүҙә — .
Юниорҙар араһында Европа чемпионаты (2006): оҙонлоҡҡа һикереү,  800 һәм 400 метрға йүгереү буйынса — .

## Наградалары

II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (10 сентябрь 2012 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, 2012 йылда Лондонда XIV йәйге паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштар өсөн (Бөйөк Британия)*.
Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2012).

## Ғаиләһе

Ире — Иван Кулинич — еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы массажисы.
Ҡыҙы София.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Анна Сорокина  — *профиль на сайте Международного паралимпийского комитета*.
Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы

**Әлфиә Әхәт ҡыҙы Мурясова** (фамилия **Хасанова**; 3 октябрь 1988, Өфө) — Рәсәй еңел атлеты, чемпион һәм Рәсәй Кубогына эйә булыусы.  Оҙон һәм уртаса дистанцияла шөғөлләнә (1500 м, 5000м). Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).

## Биография
Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы еңел атлетика буйынса 21-се үҫмерҙәр балалар спорт мәктәбе һәм Башҡорт физик культура институты тәрбиәләнеүсеһе.  Башҡортостан һәм «Динамо» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Мәскәү өлкәһе өсөн сығыш яһаған.  Тренеры  — Арефьев Виталий Степанович.

2013 йылда  5000 метрлыҡ дистанцияла 15:20.42 һөҙөмтә менән Рәсәй кубогы еңеүсеһе була. 2012 йылда 1500м дистанцияла Рәсәй чемпионатында командалар ярышында икенсе урынды яулай  һәм 2012 йылда бинала еңел атлетика буйынса Рәсәй чемпионатында 1500 м дистанцияла  бронза миҙал ала. 2011 йылда 5000 м йүгереүҙә Рәсәй чемпионатының бронза призеры була. 

2014 һәм 2016 йылдарҙа 4×1500 м эстафетала Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була.  2009 һәм 2010 йылдарҙа  был дисциплина икенсе була, ә 2017 йылда өсөнсө урынды яулай.

Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Универсиадала өс тапҡыр, шул иҫәптән Ҡазанда  Универсиада-2013 5000 м дистанцияла йөүгерә әммә финишҡа барып етмәй. Йәштәр һәм юниорҙар араһында кросс буйынса  команда зачетында (2006, 2007, 2009, 2010) Европа чемпионатының  дүрт тапҡыр  көмөш призёры була.

2012 йылға тиклем Хәсәнова фамилияһы аҫтында сығыш яһай. Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында уҡый, 2016 йылдағы мәғлүмәт буйынса, полиция капитаны дәрәжәһен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль на сайте rusathletics.com (Мурясова) 
* Профиль на сайте rusathletics.com (Хасанова)
Вийви Луйк

**Луйк Вийви** (; ) — эстон яҙыусыһы һәм шағирәһе. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1986).

## Биографияһы
Вийви Луйк  1946 йылдың 6 ноябрендә   Тянассильма  ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Тянассильма ауылында башланғыс мәктәптә, Кальмала урта мәктәптә (Рынгу улусы) һәм Таллинда ситтән тороп урта мәктәптә уҡый. 1965 йылдан 1967 йылға тиклем Таллинда китапханасы һәм архиварус булып эшләй. 1967 йылдан ул шунда йәшәй  һәм оҙаҡ ваҡыт сит илдәрҙә (Финляндия, Германия, Латвия, Швеция) булыуын иҫәпләмәгәндә профессиональ яҙыусы булып эшләй. 1990 йылдарҙа  әҙәби эшмәкәрлегенә төрлө стипендияларға лайыҡ булған.

Юхан Смууло исемендәге Эстон ССР-ы Әҙәби премияһы  лауреаты (1976, 1977, 1983, 1986).

## Шиғриәт
1962 йылда уҡ Вийви Луйктың  беренсе шиғырҙары район гәзитендә баҫылып сыға. 1965 йылда «Йәш авторҙар 1964» кассетаһында  «*Pilvede püha*» («*Праздник облаков*») беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Уның артынса башҡа күп йыйынтыҡтары килә.  1970 йылдан Эстония Яҙыусылар союзы ағзаһы.  Ҡырҡ йәшенә ул   400-гә яҡын шиғыр яҙа.

1988 йылда ул Юхан Лийва исемендәге  премияға  лайыҡ була.  1992 йылда Эстония мәҙәниәте өлкәһендәге дәүләт премияһын ала.

## Проза
1985 йылдың яҙында  уның дебютлы лирик-психологик  «*Seitsmes rahukevad*» («*Етенсе тыныс яҙ*») романы сыға, унда сталинизм осорондағы баласаҡ  һүрәтләнә.  Роман 10-дан ашыу сит телдәргә тәржемә ителә һәм яҙыусыны Эстониянан  ситтә лә билдәле яһай. Алты йыл үткәс Вийви Луйк икенсе  «*Ajaloo ilu*» («*Красота истории*») романын баҫтырып сығара. Был роман 1968 йылда совет ғәскәрҙәрен Прагаға индереүгә ҡарата йәш эстон интеллигенцияһының реакцияһына арналған.

## Шәхси тормошо
1974 йылдан Луйк Вийви  эстон яҙыусыһы һәм сәйәсмәне Яак Йыэрюютта (1947 йылда тыуған) кейәүҙә .

## Әҫәрҙәре
Луйк Вийви 10 шиғырҙар йыйынтығы, 3 роман, шулай уҡ эссе, балалар китаптары һәм радиопостановкалар авторы.
* «Pilvede püha» (сборник стихов, 1965)
* «Taevaste tuul» (сборник стихов, 1966)
* «Hääl» (сборник стихов, 1968)
* «Lauludemüüja» (сборник стихов, 1968)
* «Ole kus sa oled» (сборник стихов, 1971)
* «Pildi sisse minek» (сборник стихов, 1973)
* «Leopold» (детская книга, 1974)
: На русском: «Леопольд» (1978)
* «Salamaja piir» (рассказ, 1974)
* «Vaatame mis Leopold veel räägib» (детская книга, 1974)
* «Põliskevad» (сборник стихов, 1975)
* «Leopold aitab linnameest» (детская книга, 1976)
* «Luulet 1962—1974» (антология, 1977)
* «Maapäälsed asjad» (сборник стихов, 1978)
* «Tubased lapsed» (детская книга, 1979)
: На русском: «Домашние дети» (1985)
* «Rängast rõõmust» (сборник стихов, 1982)
* «Kõik lood Leopoldist» (детская книга, 1984)
: На русском: «Все рассказы о Леопольде» (1984)
* «Seitsmes rahukevad» (роман, 1985)
: На русском: «Седьмая мирная весна» (1988)
* «Kolmed tähed» (детская книга, 1987)
* «Ajaloo ilu» (роман, 1991)
: На русском: «Красота истории» (1992)
* «Inimese kapike» (эссе, 1998)
* «Maa taevas: luulet 1962—1990» (антология, 1998)
* «Elujoon: valitud luuletused 1962—1997» (антология, 2005)
* «Kõne koolimaja haual. Artiklid ja esseed 1998—2006» (эссе, 2006)
* «Varjuteater» (роман, 2010)
* «Ma olen raamat» (эссе, 2010); совм. с Хеди Росма

## Иҫкәрмәләр
Никитин Владимир Васильевич

**Никитин Владимир Васильевич** (18 март 1951 йыл) — уҡытыусы, журналист; мәғариф, партия, совет органдары һәм матбуғат ветераны. 1995—2015 йылдарҙа Дыуан районының «Дуванский вестник» гәзите мөхәррире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).

## Биографияһы
Владимир Васильевич Никитин 1951 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының Дыуан районындағы хәҙер Михайловка ауыл Советына ҡараған Кошелевка ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан колхозсы ғаиләһендә тыуған. Мордва милләтенән.

Үҙ ауылындағы башланғыс мәктәптә дүрт синыфты тамамлағандан һуң күрше Ежовка ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1966 йылда район үҙәгендә урынлашҡан Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә. Дүрт йылдан  махсус урта белемле башланғыс мәктәп уҡытыусыһы дипломын ала һәм үҙе уҡыған Ежовка мәктәбендә үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 

1970 йылда Совет Армияһы сафына саҡырыла. Хәрби хеҙмәтен тултырып, 1972 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң үҙ мәктәбендә эшен дауам итә, бында уҡытыусы, артабан директор була. 1972—1978 йылдарҙа ситтән тороп Силәбе дәүләт педагогия институтында уҡый. 

1978 йылдан — партия эшендә: КПСС-тың Дыуан район комитетында инструктор, агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире. 1990—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 

1995 йылдың 20 ғинуарында «Дуванский вестник» район гәзите мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны ике тиҫтә йыл, 2015 йылда хаҡлы ялға киткәнсе башҡара.

Райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: бер нисә тапҡыр Дыуан район Советы депутаты итеп һайлана. 

Өйләнгән. Ҡатыны менән ике ул — Александр һәм Дмитрийҙы тәрбиләп үҫтереп, үҙ аллы тормошҡа сығарғандар. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). 
* Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Всегда в пути (К 60-летию журналиста Владимира Никитина). ИА «Башинформ», 18 марта 2011 года  
* Региональная общественная организация «Союз журналистов Республики Башкортостан». Официальный сайт. Справочник главных редакторов – ветеранов СМИ РБ