open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Архипелаг

**Архипела́г** (: Αρχι «тәү, баш» + πέλαγος «диңгеҙ») — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған диңгеҙ утрауҙары төркөмө.

[thumb|right|235px|[Албанияла Ксамил архипелагы]]
[мини|[Көньяҡ Шетланд утрауҙары — антарктик утрауҙар төркөмө]]
[мини|[Кергелен архипелагы — бер эре утрау менән бик күп ваҡ утрауҙар]]
[мини|[Яңы Ер архипелагы — ике эре утрау менән бер нисә ваҡ утрауҙар]]

## Архипелаг төрҙәре

Архипелагтар диңгеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.

Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филиппин, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия.
Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг диңгеҙе.

## Этимология
«Архипелаг» һүҙе боронғо грек һүҙе arche — тәүге, башлыҡ һәм pelages — диңгеҙ һүҙенән килеп сыҡҡан. Тәүҙәрәк  Грек архипелагы, йәғни Эгей диңгеҙе архипелагы тип аталған.

## Билдәле архипелагтар
* Аланд утрауҙары
* Александр архипелагы
* Амирант утрауҙары
* Антиль утрауҙары
* Бисмарк архипелагы
* Гавай утрауҙары
* Гебрид утрауҙары
* Грек утрауҙары
* Франц-Иосиф Ере
* Канада арктик архипелагы
* Каролина утрауҙары
* Кергелен
* Корея архипелагы
* Малай архипелагы
* Моонзунд архипелагы
* Яңы Ер
* Новосибирск утрауҙары
* Норденшельд архипелагы
* Норманд утрауҙары
* Утлы Ер
* Оркней утрауҙары
* Парри архипелагы
* Төньяҡ Ер
* Сенкаку
* Соломон утрауҙары
* Фарер утрауҙары
* Фолкленд утрауҙары
* Чили архипелагы
* Шантар утрауҙары
* Шпицберген
* Көньяҡ Шетланд утрауҙары
* Япон утрауҙары

## Һылтанмалар
*
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

**Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены** () — Советтар Союзы ордены. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 1928 йылдың 7 сентябрендә булдырылған.

Орден статуты ла шул уҡ ҡарар менән раҫлана. Артабан СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 7 майындағы ҡарарына һәм СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге һәм 1947 йылдың 16 декабрендәге Указдарына ярашлы статутҡа үҙгәрештәр индерелә.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелгән.
 
Орден менән бүләкләнеүселәр:
* СССР граждандары;
* предприятиялар, берләшмәләр, ойошмалар, учреждениелар;
* союз һәм автоном республикалар, крайҙар, өлкөләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар;
* шулай уҡ сит ил граждандары, предприятиялары, ойошмалары, учреждениелары һәм торамалары бүләкләнә алған.
Башҡорт исемдәре

**Башҡорт исемдәре** — башҡорттарҙың фамилияһы, исеме һәм атаһы исеменән торған тулы исемдәре. Исемдәр ғәрәп, төрки, немец, инглиз, латин һәм исламға ҡәҙәрге, мосолман, хәҙерге тарих осороноң башҡа телдәренән килә.

## Тарихы
Башҡорттарҙы үҙ эсенә алған төрки халыҡтар Көнсығыш Европа, Үҙәк һәм Урта Азия һәм Себер территорияһында барлыҡҡа килгән һәм тарҡалган ҡәбилә һәм ҡәбилә берлектәренең, ҡәүемдәрҙең, ассоциацияләрҙың һәм дәүләттәрҙең оҙон тарихи үҫеш процесы һөҙөмтәһе. Телдәрен юғалтып, улар хәҙерге халыҡтар телендә лә, антропоним системаларында ла, айырыуса, башҡорт халҡы исемендә сағылыш тапҡан элемтә эҙҙәрен ҡалдырғандар.

Ислам, коммунистик, капиталистик идеология антропонимик традицияларҙың үҙгәреүенә килтерә. Башҡорттар, яңа идеология ҡабул итеп, традицион мәжүси исемдәрен дә оҙаҡ һаҡлап ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* **[[Проект:Башҡорт исемдәре 2021|Башҡорт исемдәре]] **— башҡорт теленең һүҙ байлығын өйрәнеү, башҡорт исемдәренең тылсымлы серен асыҡлау, интернетта башҡорт теле даирәһен артабан үҫтереү, исемдәр аша халҡыбыҙҙың билдәле шәхестәре, шәхес исемдәре менән бәйле республиканың ер-һыу атамалары, тарихи-мәҙәни объекттары тураһында мәғлүмәтте барлыҡ донъяға еткереү маҡсатында ойошторолған Википедияның махсус тематик проекты.
* Башҡорт ир-ат исемдәре — башҡорт ир-ат исемдәр исемлеге.
* Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәр исемлеге.

## Һылтанмалар
*
Лизинг

**Лизинг** — инвестицион эштең бер төрө, йәғни берәй милекте алыу һәм уны лизинг килешеүе билдәләгән хаҡҡа, мөҙҙәткә һәм шарттарҙа физик йә юридик шәхескә тапшырыу, бер уҡ ваҡытта лизинг алыусы шул милектең хаҡын түләп уны һатып алыу хоҡуғына эйә була.
Башҡорт ҡәбиләләре

**Башҡорт ҡәбиләләре** — башҡорт халҡында борондан һаҡланып килгән ерле үҙидара итеүҙең бер төрө. Бөтә донъя кимәлендә башҡа халыҡтарҙа демократияға ҡарата булған ынтылыш башҡорттарҙа урта быуаттар заманында уҡ үҫеш алған булған. Һәр ырыуҙың халыҡ йыйылышы — ҡоролтайы, аҡһаҡалдар ҡоро, бейҙәре, шәжәрәһе, тамғаһы, ағасы, ҡошо һәм ораны булыуы быны дәлилләй. 

## Көньяҡ-көнсығыш башҡорттары

* Юрматы
* Бөрйән 
* Үҫәргән, Мөйтән 
* Тәнгәүер, Түнгәүер, Дүнгәүер 
* Тамъян
* Ҡыпсаҡ

## Төньяҡ-көнсығыш башҡорттары

* Әй, Әйҙе, Әйле
* Көҙәй 
* Мырҙалар, Өләштө
* Дыуан 
* Ҡошсо 
* Һыҙғы, Ҫыҫҡы
* Өпәй 
* Ҡатай 
* Һалйот, Салъюһут, Салъяғут
* Һеңрән
* Һарт
* Терһәк
* Бәкәтин, Мәкатин
* Ҡалмаҡ 
* Казачий башҡорттар
* Табын 
* Ҡыуаҡан 
* Һырҙы

## Көньяҡ-көнбайыш башҡорттары
* Мең
* Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары 

## Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары
### Ыҡ башҡорттары
* Бүләр 
* Байлар, Байләр
* Юрми, Юрмый
* Ирәкте 

### Түбәнге Ағиҙел башҡорттары
* Йәнәй 
* Гәрә 
* Ҡырғыҙ 
* Йылан 
* Елдәк, Елдәт
* Ҡаңлы
* Дыуанай, Дыуан
* Ҡаршын 
* Таҙ 
* Ыуаныш, Маныш

## Төньяҡ башҡорттары
* Уран 
* Ғәйнә, Тархан
* Танып 
* Унлар, Суун, Ун
* Балыҡсы

## Ете ырыу
* Бөрйән 
* Үҫәргән, Мөйтән 
* Тәнгәүер, Түнгәүер, Дүнгәүер 
* Ҡыпсаҡ 
* Ҡатай 
* Табын 
* Мең

## Башҡорт ырыуҙары матбуғатта
* В Башкирии презентовали книгу «История башкирских родов. Елан» — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 16 ноябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* История башкирских родов. Электронная версия.       
* Р. Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974 
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М. Наука, 1974 

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — БАШҠОРТТАРҘЫҢ ЫРЫУ-ҠӘБИЛӘ ҠОРОЛОШО     
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — ҠӘБИЛӘ    
* Башкирские племена и роды в краткой энциклопедии Башкортостана 
* Классификация башкирских племён
* Башкирское родословие
* Как башкирские роды распределены в соседних регионах. Интернет-издание ProUfu.ru.
Юридик шәхес

**Юридик шәхес** Рәсәй ҡанундары буйынса — милкендә, хужалыҡ ҡарамағында йәки оператив идаралығында айырым мөлкәтенә эйә булған, үҙ бурыстары өсөн был мөлкәт менән яуаплы булған ойошма. Был ойошма үҙ исеменән милек хоҡуҡтарын һәм милеккә ҡарамаған шәхси хоҡуҡтарын алырға һәм ғәмәлғә ашырырға, бурыстарҙы үтәргә, судта дәғүәсе һәм яуап биреүсе була ала. Юридик шәхестәрҙең үҙаллы баланс йәки смета булырға тейеш.

Юридик шәхестәр коммерция ойошмалары һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға бүленәләр.
Коллинеар векторҙар

**Коллинеар векторҙар**

Әгәр ҙә ике вектор параллель тура һыҙыҡтарҙа йә бер тура һыҙыҡта ятһа, улар **коллинеар** булып иҫәпләнә. Коллинеар векторҙарҙың йүнәлеше ыңғай йә кире була ала.
Квадрантидтар

**Квадрантидтар** — метеорҙар ағымы, уның радианты - Волопас йондоҙлоғонда (Геркулес һәм Аждаһа йондоҙлоҡтары сигендә). Йыл һайын 28 декабрҙән алып 7 ғинуарға тиклем күҙәтелә, максимумы 3-се һәм 4-се ғинуарға тура килә (шул ваҡытта бер сәғәт эсендә 45-тән алып 200-ға тиклем метеор күҙәтеп була). 

Радианты ғәҙәттә альфа 229°, дельта +49° координаталы нөктәлә була (Волопас йондоҙлоғо), әммә ҡайһы бер ваҡытта уның урыны үҙгәреп тора – быға, бәлки, Юпитерҙың гравитацион йоғонтоһо сәбәпле. Метеорҙары күкһел төҫтә, уларҙың уртаса йондоҙ ҙурлығы - 2.8.
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты

**Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты** — дөйөм белем биреү мәктәбе. Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе нигеҙендә 1944 йылда башҡорт балалары өсөн махсус асылған. Үҙ сиратында 9-сы мәктәп 1937 йылда эш башлаған була.

1994 йылдан гимназия үҙенең күренекле уҡыусыһы — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғарипов исемен йөрөтә.

Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһының Рәсәй урамындағы 88-се йортта урынлашҡан.

## Тарихы

### 1944 йылға тиклем
### 1944—1955 йылдар

### 1956—1990 йылдар
### 1991 йылдан һуң
Гимназияла 800-гә яҡын уҡыусы уҡый. 2005 йылда яңы бинаһы төҙөлдө.
Ошо уҡ йылда гимназия Рәми Ғарипов исемендәге премия булдырҙы.

2020 йылда 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының 75 йыллығы айҡанлы «Йылдар аша һөйләшеү — Разговор сквозь года» тигән китап донъя күрҙе. Уның авторҙары Вилә Ишемғолова һәм Башҡортостан журналистикаһы ветераны Фәнил Ҡоҙаҡаев.

## Исемдәре

* 1937-1944 — Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе 
* 1944-1955 — Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе янындағы интернат
* 1956-1990 — Өфөнөң 1-се мәктәп интернаты
* 1991-1993 — 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты
* 1994 — Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты

## Директорҙар
# Солтанов Фәхри
# Тереғолов Кәли Сәйет улы
# 1948—1956 — Зайлалова Сажидә Хәмәтйәр ҡыҙы
# 1956—1959 — Ғафаров Исмәғил Мөхәмәт улы
# 1959—1968 — Аслаев Төхвәт Хәлим улы
# 1968—1975 — Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы
# 1975—1983 — Хәмиҙуллин Риф Зариф улы
# 1983—1991 — Вәлиев Ильяс Иштуған улы
# 1991—1994 — Хафизов Марат Мөхәмәтйән улы
# 1994—2000 — Өмөтбаев Миңнегәрәй Нурғәли улы
# 2000—2004 — Санъяров Фәнзил Бүләк улы
# Ғайсин Әлфир Сулпан улы
#Хәмитова Люция Тәлғәт ҡыҙы

## Уҡытыусылар
* Хисмәтуллина Зөмәрә Вәли ҡыҙы

## Уҡыусылар

## Гимназияның Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаттары

## Мәктәптә уҡыған билдәле шәхестәр
* 
* Рәми Ғарипов — Башҡортостандың халыҡ шағиры.

## Мәктәп хаҡында ваҡытлы матбуғат
* Хафизов М. Үҫеш баҫҡыстары. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 21, май.
* Хәмитова Л. «Беренселәр» һәр саҡ беренсе «Киске Өфө» гәзите, № 31, 30 июль—5 август, 2016.

## Сығанаҡтар
* Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты. Рәсми сайт 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Интернатым — пар ҡанатым. / Төҙөүселәр А. М. Әминев, Р. Р. Мәһәҙиева, Р. А. Йоносова. — Өфө, 2005. — 288 б. ISBN 5-85051-349-3
* Хафизов М.М. Үҫеш баҫҡыстары (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се һанлы башҡорт республика гимназия-интернатына — 70 йыл). — Өфө:БР Өфө полиграфкомбинаты ДУП, 2014. — Һүрәттәре менән 292 бит. ISBN 978-5-85151-627-7
* Рәми Ғарипов исемендәге 1-се һанлы Башҡорт республика гимназия-интернаты: энциклопедия=Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова: энциклопедия / гл.ред. И.А.Тажитдинов — Уфа: Башк.энцикл.,2014. — 432 с.:ил. ISBN 978-5-88185-185-9

## Һылтанмалар
*
Миндәк

**Миндәк** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)‎ — Башҡортостандағы йылға.
* Миндәк (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Танып (мәғәнәләр)
Тәбиғи фәндәр

**Тәбиғи фәндәр** — донъяны тәбиғи закондар һәм ҡағиҙәләр аша рациональ өйрәнеү. *Тәбиғи фәндәр* термины шулай уҡ тәбиғәтте өйрәнеүсе өлкәне кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәренән айырыу өсөн ҡулланыла.

* математика,
* механика
* физика,
* химия,
* биология,
* геология,
* география,
* астрономия.

*
Дәүләт (Платон)

**Дәүләт** (грек телендә — *Πολιτεία*) — Платондың китабы.

Платон йәмғиәттең һау-сәләмәт һәм бәхетле йәшәүе өсөн кәрәкле дәүләт моделен аңлата. Хәҙерге дәүләт фәлсәфәһе өсөн нигеҙ ташы булыуы менән мөһим. Шул уҡ ваҡытта бәхет фәлсәфәһе тураһында ла яҙылған.

Сәяси өлкәлә Платон йәмғиәттең өс ҡатлауҙан тороуы тураһындағы теорияһын дәлилләргә тырыша. Уныңса, философтар дәүләт менән идара итә; һуғышсылар дәүләтте эске һәм тышҡы дошмандарҙан һаклай; крәҫтиәндәр менән һөнәрселәр — дәүләтте материаль яҡтан тәъэмин итеүселәр. Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбәттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай:
* монархия
* аристократия
* демократия.

Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге. Ул шулай ук ике варианттан торорға мөмкин: законлы һәм законһыҙ (һуңғыһы көсләү ысулы менән). Ошо формаларҙың иң ғәҙеле, Платонса, аристократия. Монархия тураһында шундай фекер әйтелә: батшалар философ булырға, философтар батша булырга тейештәр… Платон һәр саҡ бик ныҡ асыулы, ярһыулы «ҡара халыҡҡа» ҡаршы сыға. Һуғышсыларҙы ла ул, «өсөнсө ҡатлау кешеләре» тип ҡарамаһа ла, уларҙың «игелеген» идара итеүсе философтарга баш эйеп, бойһоноп хеҙмәт итеүҙә күрә. Платондың был ҡарашын K. Маркс үзенең «Капитал» тигән хеҙмәтендә тәнҡит итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Платон
* Дәүләт

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек.
Белем көнө

**Белем көнө** — 1 сентябрь, Советтар Союзында һәм Рәсәй Федерацияһында 1984 йылдан 3018-Х һанлы (01.10.80) «Байрам һәм хәтер көндәре» исемле һәм 9724-XI һанлы (01.11.88) «Байрам һәм хәтер көндәре тураһындағы СССР ҡанундарына үҙгәрештәр индереү» исемле СССР Юғары Советы Президиумы Указдарына ярашлы дәүләт байрамы булып билдәләнә.

:: 1 сентябрь бөгөн
:: Ҡояш әле ҡайнар.
:: Япраҡтар һарғаймағандар
:: Ағастар әле байҙар.

## 2006 йыл 1 сентябрь
* Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимовтың ҡотлауы
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Дәүләкәндә мәктәптәр асыуҙа ҡатнашты
Күл

**Күл**, һыу алмашыныуы аҡрын барған, донъя океаны менән бәйләнеше булмаған тәбиғи һыу ятҡылығы. Әгәр күлдән йылға баш алһа, бындай күл ағын тип атала, әгәр йылға башланмаһа — тоҡон (тымыҡ) күл була. Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник, янартау, боҙлоҡ, быуылған, карст, уйһыулыҡ һәм башҡа төрҙәргә бүленә. Үлсәү берәмектәре булып күл өҫтөнөң майҙаны, тәрәнлеге һәм дәүмәле тора.

Башҡортостандағы күлдәр
А (кириллица)

**А, а (а)** — башҡорт алфавитының беренсе хәрефе. Ҡалын һуҙынҡы. Ул бик күп телдәрҙә ҡулланыла һәм алфавиттың беренсе хәрефе булып тора. Башҡорт телендә уның өс варианты ҡулланылды.

* Ғәрәп графикаһында - ا
* Латин графикаһынды - Áá
* Кирил графикаһында - А,а
## Тарих
Иҫке славян телендә был хәрефтең исеме *[[Боронғо кирил имләһе|]]/[[Глаголь имләһе|ⰰⰸⱏ]]*  (  алмашы).
 
Был хәрефтең гематрияһы (һан ҡиммәте) — 1. 

Шулай уҡ был хәреф имзаларҙа «бер» -моно, «беренсе», proto- һүҙҙәре урынына ҡулланылған. Мәҫәлән, , йәғни  (икона яҙыусылар имзаһы, ); , йәғни  () тигәнде аңлатҡан. 

## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: **а**, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я. 

А – а һүҙҙәрҙең ҡалын ижектәрендә яҙыла: ат, арба, сана, афиша, машина, магазин, гараж, лампа, ҡара, ҡала, парта, таҡта, ағас, алма, баҡса.
Ә

**Әә (ә)** -- башҡорт алфавитының ҡырҡынсы хәрефе.
## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, **ә**, ю, я. 

Ә -- теркәүес. Бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған һөйләмдәрҙе йәки һөйләмдең киҫәктәрен теркәү өсөн ҡулланыла.Миҫал: *Сәғәт ун тулды, ә ул һаман юҡ.*

Ә -- киҫәксә. 1. Һүҙ йәки һөйләм алдында баҫым менән әйтелеп, иғтибарҙы йәлеп итеү, тәьҫирлекте көсәйтеү өсөн ҡулланыла.. Миҫал: *Ә бар ине бит шәп саҡтар!* 2. Ишетмәй ҡалған нәмәне ҡабатлап һорағанда ҡулланыла. миҫал: *Ә? Нимә тинең?* 3. Һөйләм аҙағында килеп, ғәжәпләнеүҙе, аптырауҙы, һоҡланыуҙы көсәйтеү өсөн ҡулланыла. Миҫал: *Шәп бит, ә!* 

Ә (ә-ә-ә) -- ымлыҡ. 1. Нимәнелер иҫкә төшөргәндә, һиҙенгәндә, аптырағанда әйтелә. Миҫал: *Ә-ә, шулаймы ни?* 2. Асыу ҡатыш ризаһыҙлыҡ белдергәндә әйтелә. Миҫал: *Ә-ә, һин әле шулай һөйләшәһеңме?*
Башҡортостан ҡалалары

**Башҡортостан ҡалалары** исемлеге — Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә урынлашҡан, рәсми рәүештә ҡала тип танылған, халыҡ даими йәшәгән торама урындар.

## Бөгөнгө ҡалалар

Әлеге ваҡытта Башҡортостанда барлығы 21 ҡала:
* Кеше һаны буйынса иң ҙуры — Өфө ҡалаһы, иң бәләкәйе — Ағиҙел ҡалаһы.
* Йәше буйынса иң олоһы — Өфө ҡалаһы, иң йәше — Межгорье.
* Биләгән майҙаны буйынса иң ҙуры — Өфө ҡалаһы, иң бәләкәйе — Яңауыл.
* Яңауыл ҡалаһы Башҡортостандың иң төньяғында урынлашҡан булһа, иң көньяғында Баймаҡ, иң көнсығышында Учалы, иң көнбайышында Октябрьский ҡалалары тора.
* Учалы, Сибай, Туймазы, Октябрьский, Межгорье ҡалаларының рәсми исеме башҡортса ла урыҫса ла бер төрлө яҙыла һәм уҡыла.
* Ҡайһы бер ҡала эсендә йәки иҫәбендә айырым ауылдар бар. Ундай ауылдар һаны — 39.

## Ҡасаба — ҡалалар
Шишмә һәм Приют ҡасабалары ҡала төрөндәге торама пункт булып иҫәпләнә. 2005 һәм 2006 йылда ошондай уҡ 38 ҡасабаның дәрәжәһе ауыл итеп үҙгәртелде.

## Ауыл — ҡалалар

Башҡортостан йөмһүриәтенең тәүге йылдарында кантон үҙәктәре Йылайыр һәм Мәсәғүт ауылдары рәсми рәүештә ҡала дәрәжәһен ала, әммә артабан кире ауыл дәрәжәһенә ҡайтарыла.

## Боронғо ҡалалар

### [[Башҡорт АССР-ы]] ҡалалар
* Дим (ҡала) hәм Черниковск Өфө ҡарамағына индерелде.

### [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәләрендәге тарихи ҡалалар
* Арҡайым — билдәле иң боронғо тарихи ҡала.
* Башҡорт — ҡайһы бер боронға карталарҙа һәм яҙмаларҙа иҫкә алынған ҡала. Академик Нияз Мажитов раҫлауынса хәҙерге Өфө ҡалаһы биләмәһенә тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо
* Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшө. — Белешмә йыйынтығы. Өфө, 2007. — 416 б.: рәсем.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы

**Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы** (15 сентябрь 1928 йыл — 19 октябрь 1984 йыл) — башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы.

## Биографияһы
* Ишмулла Ишҡәле улы Дилмөхәмәтов 1928 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы), Иҫке Яҡуп ауылында тыуған.

* 1943 йылда Баймаҡ башҡорт колхоз-совхоз драма театры труппаһына ҡабул ителә һәм 1949 йылға тиклем шунда эшләй.

* 1949—1952 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.

* 1953—1966 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия театры актеры.

* 1966—1984 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсыһы һәм солисы.

* 1973 йылда — «БАССР-ҙың халыҡ артисы» исеме бирелә.

* 1974 йылда — Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

* 1975 йылда — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.

Ишмулла Дилмөхәмәтовтың үҙенсәлекле артист һәм ҡурайсы-башҡарыусы булып үҫешеүендә драма театрында эшләүе ҙур роль уйнай. 60-сы йылдарҙа ул башҡорт эстрадаһының алдынғы артистарының береһе, бик маһир ҡурайсы, талантлы йырсы-импровизатор, башҡорт фольклорының белгесе була.

Уның ижады менән ҡурайҙа элекке оҫталарҙың уйнауына хас булған өзләү ҡушып уйнауҙың тергеҙелеүе бәйле. И. Дилмөхәмәтовтың репертуарына күп башҡорт халыҡ вокаль һәм иструменталь көйҙәре инә: «Урал», «Буранбай», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Таштуғай», «Сыңрау торна», «Хәтирә» һ. б.

Дилмөхәмәтов либреттоһына Заһир Исмәғилев «Урал илселәре», «Аҡмулла», «Ҡаһым түрә» операларын яҙа. Рәсәй делегацияһы составында башҡорт сәнғәтен Францияла, Италияла, Швецияла, Швейцарияла, Германияла, Польшала, Венгрияла, Афғанстанда, Пакистанда, Бирмала, Иранда, Японияла тамашасыларға еткерә.

* 1984 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

## Әҙәбиәт
* Шакур Р. Ишмулла Дильмухаметов //Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. Уфа, 1987.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 39 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
* 
* Сәхнәнең моң бәhлеүәне. «Йәшлек» гәзитендәге мәҡәлә 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
#  Песнь курая. Фильм Амира Абдразакова Об Ишмулле Дильмухаметове. 1980 г
Урыҫтар

**Урыҫтар** йәки **рустар** (үҙ атамаһы  ) — Рәсәй Федерацияһында иң күп һанлы халыҡ, төп халҡы. Көнсығыш славян халыҡтары төркөмөнә керә. Урыҫ телендә һөйләшәләр. Диндарҙарҙың төп өлөшө православие динен тота.

## Йолалар

Ғаилә башлығы булып атай йәки иң өлкән ир бала (большак, старшой) торған. Ғаиләлә бала тыуыуы тантаналы билдәләнгән, Суҡындырыу байрамынан һуң, көҙөн йәки ҡышын, туй үткәрелгән.

## Урыҫтар донъя фәнендә

Михаил Ломоносов Рәсәй фәненә нигеҙ һалыусы.
XIX быуатта рус фәне донъя кимәленә сыға. Математиктар М. В. Остроградский, Н. И. Лобачевский күп илдәрҙә танылыу таба.

File:Lomonosov (3).jpg|Михаил Ломоносов
File:Kulibin I P.jpg|Иван Кулибин
File:Medeleeff by repin.jpg|Дмитрий Менделеев
File:Sechenov.jpg|Иван Сеченов
File:Lobachevsky 03 crop.jpg|Николай Лобачевский
File:Николай Егорович Жуковский.jpg|Николай Жуковский
File:Butlerov A.M.jpg|Александр Бутлеров
File:Ivan Pavlov nobel.jpg|Иван Павлов
File:Zvorykin0.jpg|Владимир Зворыкин
File:2003. Марка России 0819 hi.jpg|Игорь Курчатов
File:Сергей Павлович Королёв (портрет).jpg|Сергей Королёв
File:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|Андрей Сахаров
File:Andrej Nikolajewitsch Kolmogorov.jpg|Андрей Колмогоров
File:Michael Kalashikov.jpg|Михаил Калашников
File:Sikorsky,_Igor.jpg|Игорь Сикорский
File:Vladimir Grigoryevich Shukhov 1891.jpg|Владимир Шухов
File:bexterev1912.jpg|Владимир Бехтерев
File:Aleksandr Prokhorov.jpg|Александр Прохоров
File:Яблочков Москва.jpg|Павел Яблочков
File:Alexander_Stepanovich_Popov.jpg|Александр Попов
File:Dokuchaev 1888.jpg|Василий Докучаев
File:Nikolai Vavilov NYWTS.jpg|Николай Вавилов
File:Pafnuty Lvovich Chebyshev.jpg|Пафнутий Чебышев
File:Nikolay Semyonov Nobel.jpg|Николай Семёнов
file:PGRS 2 071 Pirogov - crop.jpg|Николай Пирогов
File:Zinin Nikolay.jpg|Николай Зинин
File:Демихов, Владимир Петрович.jpg|Владимир Демихов
File:Георгий Антонович Гамов.jpg|Георгий Гамов 
File:Cherenkov Pavel Alekseevich.jpg|Павел Черенков
File:Славянов Николай Гаврилович.jpg|Николай Славянов


## Башҡортостан урыҫтары
**Башҡортостан урыҫтары** — Башҡортостанда йәшәгән урыҫ халҡы. 2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәп алыу буйынса республикала 1 миллион 432 мең 906 кеше йәшәй (республика халҡының 35,19 % өлөшө).

Төбәккә урыҫтарҙың күпләп күсеп ултырыуы Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башланған. Иң беренсе урыҫтар Өфө тирәһендәге ерҙәрҙе биләп, Башҡортостандың үҙәк төбәктәрендә, һуңыраҡ — төньяҡ-көнбайышында, Кама аръяғы сик һыҙығы буйлап таралып ултырған.

Уралдағы беренсе урыҫ тораҡ пункттары (торамалары):
* 1586, Өфө,
* 1591 Уса
* 1645, Минзәлә
* 1667, Бөрө

Төрлө сығанаҡтар буйынса урыҫтарҙың республикаға күсеү процессы колониализм тип иҫәпләнә.

Республикала урыҫтарҙы берләштерғән күп ойошмалар эшләй. Иң эреһе — Собор русских Башкортостана.


Файл:Russians in Bashkortostan (census 2002).svg| Республикала урыҫтарҙың таралып ултырыуы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Кто такие русские? Вадим Викторович Долгов, российский историк и писатель. Доктор исторических наук, профессор. Кто такие русские? Сайт «Исторический документ», 27.10.2018
Урал

**Урал** — Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Себер тигеҙлектәре араһында һуҙылған Рәсәй Федерацияһында һәм Ҡаҙағстандағы географик төбәк. Урал тау системаһы был төбәктең төп өлөшө булып тора.

Урал Европа менән Азия сиктәрендә урынлашҡан. Урал тауҙары һәм уға яҡын булған ҡалҡыулыҡтар төньяҡта Төньяҡ Боҙло океандан алып көньяҡта Ҡаҙағстандың ярым сүл райондарына тиклем һуҙылған.

Урал 5 географик зонаға бүленә — Поляр Урал, Поляр тирәһендәге Урал, Төньяҡ Урал, Урта Урал һәм Көньяҡ Урал. 

Һыу айырғыс булған төп һырттан һәм киң уйһыулыҡтар менән айырылған һырттарҙан тора. Уралдың иң бейек түбәһе — «Исследовательский» һыртындағы «Народная» тауы (1859 м). Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.

Көньяҡ Уралда тау рельефының киңлеге 120 саҡрымға етә. "Уралып ятҡан Урал-тау" мөһим һыу айырғыс булып, Башҡортостан еренән 300 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң бейек тауҙары — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).

Урал — йәшәйеште тәьмин иткән һыуалыш сығанағы ла. Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тора һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло даръя бассейнына, Сулман менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Хазар диңгеҙенә ҡарай. Күлдәре йәйрәп ята: Тауатуй, Арғужа, Уйылды, Иртеш, Ишкүл, Сыбаркүл, Торғаяҡ, Өргөн, Оҙонкүл, Яҡтыкүл.

Төньяҡ Уралда — тау тундраһы, көньяҡтараҡ — тау-тайга урмандары. Ылыҫлыларҙан кедр, ҡарағас, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы үҫә. Көньяҡ Уралда имән, ҡайын, йүкә, уҫаҡ, саған да бар.

Үҫемлектәр донъяһы ла, йәнлектәр донъяһы ла төрлө. Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, ҡама, көҙән, йофар, йәтсә... 

Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, ҡыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалаҡ, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, һоро торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек... 

Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау өсөн Урал биләмәләрендә Печора-Илич, Висим, Илмән, Башҡорт ҡурсаулыҡтары булдырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Билдәле шәхестәре
Сергей Светлаков шоумен, телевидение алып барыусыһы, актер, продюсер, сценарист

Александр Масляков телевидение алып барыусыһы, телепродюсер

Семен Альтов яҙыусы-юморист

Алексей Балабанов кинорежиссер, продюсер, сценарист

Юрий Лоза йырсы, композитор

Александр Малинин йырсы

Игорь Алтушкин Эшҡыуар, Рус баҡыр компанияһына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе. Меценат һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. - Һүрәттәре менән 696 бит.
* Сәлимйән Бәҙретдинов.2008 йылға Башҡортостан календары .
* 
* 
* *Мурзаев Э. М.* Словарь народных географических терминов. 1-е изд. — М., Мысль, 1984.
* *Мурзаев Э. М.* Тюркские географические названия. — М., Вост. лит., 1996.
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Асылыкүл

**Асылыкүл** — Башҡортостандағы иң ҙур күл, Дәүләкән ҡалаһының көнбайыш — төньяҡ-көнбайышында, ҡаланан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Урал алдының урман-дала зонаһына керә. Күл өҫтөнөң майҙаны — 23,5 км2 , тәрәнлеге иһә — 5,1 метр. Уның буйы — 8, киңлеге — 5 км. Күл урыны бурташ, гипс кеүек тау тоҡомдарының уйылыуынан Бәләбәй ҡалҡыулығының киң уйпатлығында хасил булған.

Башҡорт халҡының «Заятүләк менән Һыуhылыу» боронғо эпосы төп ваҡиғалар урыны.
thumb

## Атаманың сығышы
Бынан бик күп йылдар элек был күл булмаған. Буранғол ауылы аша Асылы тигән йылға ағып ятҡан. Ул Сәрмәсәнгә ҡойған. Күл урынында Ташлытау ҡалҡып торған. Бөтә тирә-яҡ урман булған.

Бынан бер нисә йөҙ йыл элек, йәйге көндәрҙең береһендә, тау артынан ҡара болот ҡалҡҡан. Бик ныҡ күк күкрәгән, ямғыр ҡоя башлаған. Ямғыр шул хәтле көслө ҡойған — Асылы йылғаһы ауылды баҫып киткән. Кешеләр аяҡтан йығылған, хайуандар үкергән.

Иртәгеһенә ҡараһалар — Ташлытауҙың уртаһы убылған, шул урында ҙур күл барлыҡҡа килгән. Асылы йылғаһы ағышын бороп, шул күлгә ҡоя башлаған. Ана шуға был күлде Асылыкүл тип атағандар.

## Урыны
Күл соҡоро Олотау, Тоболғаҡ, Оло Ҡарағас, Бәләкәй Ҡарағас түбәләре һәм Ташлытау һырты араһында урынлашҡан.

Яҙ миҙгелендә Асылыкүлгә Шарлама шишмәһе ағып төшә. Һыу кимәле күтәрелгәндә күлдән Асылы Өйҙөрәк инеше ағып сыға һәм Кесе Өйҙөрәк йылғаһына (Димдең уң ҡушылдығына) ҡоя.

Асылыкүл атамаһының килеп сығышына бәйле фекерҙәр төрлөсә. В. И. Даль уны Ассулы рәүешендә яҙып ҡалдырған һәм шулай аңлатҡан: «Асыҡ, төпһөҙ, бәлки, дөрөҫөрәге асыулы, сөнки, ысынлап та, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында күл үҙгәреп тора, йәйелә һәм кире тайта, арта һәм кәмей». Башҡортса Аслыкүл — «ике төплө күл», Аҫылкүл — «матур күл» була, тип тә фараз ҡылғандар. А. Г. Бессонов менән Ж. Ғ. Кейекбаев иһә атаманы «горько-соленое озеро» тип тәржемә иткән. Р. 3. Шәкүров та шундай ҡарашта.

left|200px|thumb200px
Күлдең борон Ҡаратабын күле, Ер упҡан, Ер батҡан тигән атамалары ла булған.

## Үҫемлектәр донъяһы
Асылыкүлдең тирә-яғында шырт еҙүлән, аҡтамыр, быуын япраҡлы шалфей, сел үләне кеүек һирәк осрай торған үҫемлектәр һаҡланып ҡалған.

## Хайуандар донъяһы
Яр буйҙарындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа һайраусы ҡоштар моң һуҙа, күл фаунаһында ондатра, үлән араларында тәлмәрйен, кеҫәртке кеүек ер-һыу хайуандары осрай.

## [[Һыу]] составы
Күлдең һыуы ҡаты, тоҙло, химик составы буйынса сульфат синыфының натрий төркөмөнә ҡарай.

## Видео
* Асылыкүл
* Асылыкүл - Башҡортостандың иң ҙур күле
## Сығанаҡтар
Сәмийән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.
Теләш

**Теләш**
## Башҡортостан ауылдары
* Теләш (Мәсетле районы)
* Теләш (Әбйәлил районы)
Ләмәҙ (Балаҡатай районы)

**Ләмәҙ** — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районында элек булған ауыл. Урыны Үрге Исҡуш ауылынан 2 километр самаһы төньяҡтараҡ.  Район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылына
тиклем алыҫлыҡ — 37 километр.

## Тарихы
**Тарихын белеүселәр!! Һеҙҙең ярҙам кәрәк ине.**

## Халҡы

Халыҡ һаны тураһында теүәл мәғлүмәттәр асыҡланмаған. 

## Һылтанмалар
*Картала ҡарағанда Үрге Исҡуш (Верхний Искуш) тирәһендә күҙаллағыҙ

## Әҙәбиәт
*Белокатайский район: История и современность.—  Уфа: Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. 
* БАССР: Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года. — Уфа, 1941. — 387 с.
Йәнле Көндәлек

**Йәнле Көндәлек** () — Интернетта http://www.livejournal.com көндәлектәр урынлаштырыу майҙансығы. Һәр кеше унда үҙенең көндәлеген булдыра ала.
## Һылтанмалар
Башҡорт теле берләшмәһе
Туҡтамыш Ишбулатов

**Туҡтамыш Ишбулатов** (1730—?) — Уложенная комиссия (1767—1768) депутаты.

Мәғдән сәнәғәтен етәкләүсе ҙур шәхес, 20 йыл тиерлек башҡорттарҙың иң күп халыҡлы, иң алдынғы Ғәйнә өлкәһе старшинаһы була. Өфө провинцияһы башҡорттарының наказдары авторы. Башҡортостандың Рәсәйгә ингәндән алып XVII быуатҡа тиклемге тарихын һәм закондарын үҙләштергән. Башҡорт һәм рус телдәрендә уҡый-яҙа белгән. Наказдарҙы ул рус телендә әҙерләгән.

Өфө дворяндары башҡорт ерҙәренә дәғүә иткәндә: «Башҡорт ерҙәрен талау етер һеҙгә! Һеҙ шул тиклем күп таланығыҙ, хатта, башҡорттарҙың үҙҙәренә ер ҡалманы», — тип белдерә. Күҙ алдына килтерегеҙ: XVIII быуат, Екатерина Икенсе заманы. Ниндәйҙер башҡорт, Петербургка килеп, шулай сығыш яһаһын әле!

Өфө сауҙагәрҙәре Өфө провинцияһында сауҙала монополияға эйә булыуҙы талап иткәндә: «Һеҙ Өфөнө хеҙмәтләндереп өлгөрмәйһегеҙ. Бер генә рус сауҙагәре лә беҙҙең Ғәйнә өлкәһенә килеп етә алғаны юҡ. Үҙебеҙҙең хужалыҡ продукттары менән үҙебеҙгә сауҙа итергә рөхсәт бирегеҙ!» — тип шарт ҡуя.

1836 йылдың 11 февралендәге Указ менән башҡорт старшиналарын күҙәтергә мишәр писарҙарын ҡуялар. Ошо ваҡиғанан һуң 30 йыл үткәс, Туҡтамыш Петербургтағы Дума бинаһында былай тип сығыш яһай: «Беҙҙең, башкорттарҙың, үҙебеҙҙең уҡымышлы кешеләребеҙ етерлек, беҙгә башҡорт писарҙарын ҡуйығыҙ, башҡорт старшиналарын күҙәтеп, провинция канцелярияһына ошаҡлау етер».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан календары 2006 йыл. Тарих фәндәре докторы, профессор Нәзир Ҡолбахтиндың сығышынан

## Һылтанмалар
*
Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы

**Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы** (27 ғинуар 1941 йыл — 31 июль 1993 йыл) — Башҡортостанда йәшәгән билдәле совет спортсыһы, мотоциклда боҙҙа уҙышыу буйынса алты тапҡыр донъя чемпионы. Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965), халыҡ‑ара категориялы судья (1991). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969).

## Биографияһы
Ғабдрахман Фәйзрахман улы Ҡадиров 1941 йылдың 27 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Шатура ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була. Әсәһе ғүмер буйы ташсы-төҙөүсе булып эшләй, улар 1946 йылдан Архангельск өлкәһе «Ҡыҙыл маяҡ» балыҡсылыҡ колхозында, артабан Башҡортостандың Туймазы районы Илсембәт ауылында, 1948 йылдан Белорет ҡалаһында йәшәй.

1951 йылдан Ғабдрахман Ҡадиров Өфөлә йәшәй. 7-се, 27-се һәм 23-сө мәктәптә, Өфө авиация техникумында уҡый.
Юғары белемде Ленинградтағы П. Лесгафт исемендәге физик культура институтында ала.

Донъя чемпионы исемдәрен ул 1966 йылда — Мәскәү, 1968 йылда — Өфө, 1969 һәм 1971 йылдарҙа — Инцель (Германия), 1970 һәм 1974 йылдарҙа Несше (Швеция) ҡалаларында яулай. Ер йөҙөндә спортта бындай юғары ҡаҙаныштарға башҡа бер кемдең дә өлгәшкәне юҡ.

Артабанғы йылдарҙа Ғабдрахман Ҡадиров үҙен яҡшы тренер һөм ярыштар судьяһы итеп тә күрһәтә. Боҙҙа мотоциклда уҙышыу буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа Башҡортостандан берҙән-бер судья ул булған.

Мотоцикл спортын үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм шәхси уңыштары өсөн мотоуҙышсы «Почёт Билдәһе» ордены һәм «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградлана.

1993 йылдың 31 июлендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

Спортсының ҡатыны — Башҡортостандың популяр эстрада йырсыһы Нәзифә Ҡадирова.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965)
* Халыҡ‑ара категориялы судья (1991)
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1969)

## Китаптары
* Я выбираю лёд. Уфа, 1974; 
* Трудные кольца спидвея. М., 1976.

## Хәтер
* Выдающемуся спортсмену Башкортостана Габдрахману Кадырову сегодня исполнилось бы 80 лет. ИА «Башинформ», 27 января 2021 года   
* 2016 йылдан «Башҡортостан» киностудияһында режиссёр Радик Килмәмәтов билдәле совет мотоуҙышсыһына арналған ҡыҫҡа метражлы фильм төшөргән. Уның «Башҡортостандың йөҙ исеме» проекты сиктәрендәге презентацияһы 2019 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт дәүләт филармонияһында уҙа. 
* Өфөлә Ғабдрахман Ҡадиров исемендәге спортклуб (техник спорт төрҙәре үҙәге) эшләй.
* 1993—1997 йылдарҙа Өфөлә спидвей буйынса Ҡадиров мемориалы үткәрелә.
* Өфөлә спортсы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Ҡадиров исеме Өфө урамдарының береһенә бирелгән. 
,

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан календары. 2006 йыл. Автор: Йәмил Буранғолов.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 43 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
*
Йәмғиәт фәндәре

**Йәмғиәт фәндәре (социаль фәндәр)** – кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе фән өлкәһе. Сәнғәттән һәм гуманитар фәндәрҙән айырмалы рәүештә, йәмғиәт фәндәре иғтибарын кеше тәбиғәтен фәнни ысулдар аша өйрәнеүгә бүлә.

## Йүнәлештәр

* Антропология
* Археология
* Графология
* Иҡтисад
* Тарих
* Культурология
* Лингвистика
* Политология
* Психология
* Социология
* Юриспруденция
СССР гимны

Советтар Союзының дәүләт гимны (1977—1991). СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары менән 1977 йылдың 27 майында ҡабул ителгән. А. В. Александров көйө, С. В. Михалков һәм Г. Г. Эль-Регистан һүҙҙәре.

## Урыҫ телендә һүҙҙәре
### 1944

### 1977
Совет Социалистик Республикалар Союзы

**Советтар Союзы, Совет Социалистик Республикалар Союзы** (, *СССР*, *Советский Союз*) — 1922—1991 йылдар араһында булған күп милләтле социалистик дәүләт. Илдең территорияһы Көнсығыш Европа, Төньяҡ һәм Урта Азияға тиклем таралған булған һәм тарҡатылған көнөнә донъялағы иң ҙур иле булып һаналған.

= Тарих =
Советтар Союзының нигеҙе 1917 йылдың 25 октябрендә Бөйөк Октябрь Социалистик революцияһы менән һалына. Уның биләмәләре элекке Рәсәй империяһы территорияһын (Финляндия, Польша һәм 1940 йылдарға тиклем Прибалтика, Молдова, Тыванан башҡа) алып торған. СССР-ҙың сәйәси территориаль нигеҙе иң тәүҙә үк берҙәм булып һалынмай. 1917 йылдың октябренән Рәсәй Совет Федератив Республикаһы иғлан ителһә лә, уның составынан Украина (1917 йылдың октябре), Беларус Халыҡ Республикаһы (1918 йылдың марты), Финляндия (1917 йылдың декабре) һәм башҡа территориялар айырылып сығырға маташа. Шул уҡ ваҡытта бөтә илдең территорияһында парралель хөкүмәттәр төҙөлә, һәр бер хөкүмәттең үҙенең ҡораллы көстәре килеп булдырыла. Шул ыңғайына 1917—1923 йылдар Рәсәй тарихында Граждандар һуғышы һымаҡ билдәләнгән. Граждандар һуғышы тамаланыу алдынан элекке Рәсәй империяһында реинтеграция процесстары башлана, сөнки Украина, Беларусь, Кавказ аръяғы Федератив республикаларында власҡа Коммунистар партияһы килә. Шул процесстар тамамланғас, 1922 йылдың 30 декабрендә СССР төҙөлөүе тураһындағы договор ҡабул ителә. Ул договорҙа 4 республиканың (БССР, УССР, КАСФСР, РСФСР) вәҡилдәренән ҡултамғалары алына. РСФСР исеменән АССР вәҡилдәре лә ҡултамғаларын ҡуйған.

1928—1941 йылдарҙа СССР-ҙа яңы иҡтисади ҡоролош төҙөлә. 1928—1932 йылдарҙа индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыу үткәрелә. Шул ул саҡта 1937-1953 йылдарҙа төрлө социаль ҡатлам вәкилдәре репрессияларға дусар ителә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ләйсән

**Ләйсән**  — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. 

## Этимология
Ләйсән исеменең этимологияһы.

**Ләйсән** (башҡорт теленән). Йәйсән — ҡояшлы ямғыр мәғәнәһәндәге һүҙҙең үҙгәргән формаһы.

**Ләйсән** (фарсы теленән) 1. Нисан (апрель) һүҙенең үҙгәртелгән варианты 2. Апрель ямғыры; яҙ көнө тыуған

**Ләйсән** (ғәрәп теленән) — «нисан» (апрель) тигән ғәрәп һүҙенән үҙгәргән Ғәрәп телендә «нисан» — йомарт тигәнде аңлата. Боронғо сүриә календарында апрель айының исеме. Шулай уҡ тәүге йылы яҙғы ямғырҙы Ләйсән тип атайҙар. Йомшаҡ күңел, изгелеклелек, тырышлыҡ, матурлыҡты күрә белеү хас.

## Билдәле кешеләр
* Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы (19 август 1964 йыл) — график-акварелсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы.
* Үтәшева Ләйсән Альберт ҡыҙы (28 июнь 1985 йыл) — Рәсәйҙең билдәле спортсыһы, художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры.

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ләйсән исеменең мәғәнәһе
Компьютер (яңынан яҙыла)

## Тарих

1930 йыл-Алан Тьюринг беренсе тапҡыр электронлы-цифралы компьютерҙы һүрәтләй, ә Джон Атанасов эшләү принциптарын сығара башлай.
1977 — Беренсе ПК Apple II.
1979 — Беренсе ноутбук Grid Compass
Тауҙар

**Тауҙар** — ҡоро ҡоро ерҙең шаҡтай ныҡ бүлгеләнгән, йәнәшәләге тигеҙлектәр өҫтөнән 500 метрға һәм унан да күберәккә күтәрелгән өлөштәре. Тигеҙлектәрҙән тауҙар итәк йәки үңерҙәр менән бүленә. Тауҙарҙы ҡалҡыулығына ҡарап бейек, уртаса һәм тәпәш төрҙәргә айыралар.

## Дөйөм тасуирлама

Тауҙар тектоник әүҙем өлкәләрҙә формалаша; килеп сығышы буйынса тауҙар тектоник, эрозиялар, вулкандар тәьҫирендә хасил булған төрҙәргә бүленә. Тектоник тауҙар ер ҡабығының деформацияларға бирелеү характерына бәйле йыйырсыҡлы, эре киҫәкле һәм йыйырсыҡлы-эре киҫәкле тип атала.

Тау системалары Азия ер өҫтөнөң — 64 % , Төньяҡ Американың — 36 %, Европаның —25 %, Көньяҡ Американың —22 % , Австралияның —17 % һәм Африканың3 %.биләй Дөйөм алғанда, тауҙарға тура килгән ер 24 процент тәшкил. Кешеләрҙең 10 проценты тауҙар территорияһында йәшәй . Күпселек йылғалар тауҙарҙа баш ала.

Тауҙар Һыу айырғыс булып та тора.

## Тау рельефтары

Тау рельефының төп формалары: тау теҙмәләре, һырттар, армыттар, ҡырластар, тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар, уйпатлыҡтар һ.б. Һырт ҡырластары йәки теҙмәләренең айырым ҡалҡыу урындары сусаҡ, манара, «аҡтау», «яланғас» түбә, «таш» һ.б. тип атала.

## Башҡортостан тауҙары
Башҡортостан Уралында тауҙар башлыса тектоник юл менән барлыҡҡа килгән. Төҙөлөшө буйынса — йыйырсыҡлы һәм ҙур киҫәкле‑йыйырсыҡлы, тәпәш һәм уртаса бейеклектәге тауҙар өҫтөнлөк итә.

Ғалимдарҙың бер өлөшө Башҡортостан Уралын шарьяж төҙөлөшлө тип һанай.

Башҡортостанда иң бейек тау түбәһе — Ямантау, ул диңгеҙ кимәленән 1640 м-ға күтәрелгән. Уралтау һырты иһә төп һыу айырғыс булып тора.

Һырттар араһында бейеклеге буйынса Егәлге беренсе урында — уның Оло Шелом тауының абсолют бейеклеге 1427 м, 1382 м — Машаҡ, 1327 м — Нәре, 1271 м — Баштау һ.б. һырттар айырыла.

Тау түбәләре күберәк көмбәҙ рәүешле, урмандар менән ҡапланған. Ҡайһы бер тау түбәләре текә яланғас ҡая рәүешле — Ҡараташ тауы, тау тоҡомдарының элювиаль һыныҡтары Оло Ирәмәл тауында, Ямантауҙа күҙәтелә. Әрүәкрәз тауы осло түбәле сусаҡ рәүешендә.

Башҡортостандың Урал алдында ҡалдыҡ тауҙар — Балҡантау (319,6 м); шихандар — Ҡуштау (357 м) һ.б. осрай.

Йылы ҡоро боҫ бүлеп сығарған Янғантау(504 м) шифаһы менән киң билдәле

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Категория: Горы по регионам
* Горообразование
* Горная система
* Горная страна
* Горный массив
* Горный туризм

## Иҫкәрмәләр

*
Ғ

**Ғ, ғ [ғы]** — кирил графикаһындағы башҡорт хәрефе.

Башҡорт алфавитының бишенсе хәрефе. Яңғырау тартынҡы, "ҡ" хәрефе менән ишләшеп килә. Башҡорт телендә өс графикала өс төрлө ҡулланылған. Иҫке имләлә (ғәрәп графикаһында) әлифбаларҙа Ғ урынында **ﻍ** формаһында яҙылған. Был графика 1929 йылғаса ҡулланылған. 1930 йылдан латин графикаһына күскәс, "ғ" хәрефен өҫтәп уйлап яҙҡандар "Ƣ ƣ". Әлеге яҙылышы кирил графикаһында.

Шулай уҡ был хәреф ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик әлифбаларында ҡулланыла. Уның әйтелеше: . 

## Ҡулланыу
Был хәреф:
* Башҡорт әлифбаһының 5-се хәрефе
* Ҡаҙаҡ әлифбаһының 6-сы хәрефе
* Тажик әлифбаһының 5-се хәрефе
Шулай уҡ был хәреф әзәрбайжан һәм үзбәк кирил әлифбаларында ҡулланылған. Хәҙерге үзбәк латин әлифбаһында был хәреф урынында **g‘** диграфы ҡулланыла. Әзәрбайжан әлифбаһында был хәреф эквиваленты — **ğ** хәрефе.

## Башҡа алфавиттарҙа ҡулланылышы

## Башҡорт телендә
Яңғырау тартынҡылар: б, в, г, **ғ**, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р; 

Яҙылыу тәртибе: **Ғ – ғ** хәрефе ҡалын ижектәрҙә лә, нәҙек ижектәрҙә лә яҙыла: *ағас,һағыҙ, сәғәт, ҡәнәғәт, мәғәнә, ғәҙәт, ғүмер, ғәжәп, ғәфү, яға, саған, бағана, Ғәлим, Ғәлимә.*
Д

{| align=right cell-padding=11px 

**Дд [дэ]** — Башҡорт алфавитының алтынсы хәрефе.
Е (кириллица)

{| align=right cell-padding=11px

**Ее [йэ]** — Башҡорт алфавитының һигеҙенсе хәрефе.

## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, **е**, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Кармен (опера)

**«Кармен»** () — романтизм осоронда йәшәп ижад иткән француз композиторы Жорж Бизеның (1838—1875) иң танылған oпeраһы. Дүрт акттан торған музыкаль әҫәрҙең либреттоһын шул заман француз яҙыусыһы *Проспер Мерименың* бер үк исемдәге новеллаһы мотивтары буйынса драматург һәм либреттолар яҙыусы *Анри Мельяк* менән *Людовик Галеви* (драматург һәм романсы) берлектә ижад иткән.

## Яҙылыу тариxы
Рoмантизм йылдарынан башлап күп һанлы яҙыусыларҙы, кoмпoзитoрҙарҙы һәм сәнғәт әһeлдәрeн Испания үҙeнә тартҡан. Шуларҙың бeреһe — француз яҙыусыһы Прoспeр Mеримe. Ғаиләһe Рoмантизм осoро менән бәйләнмәгән булһа ла, Meримe шул стилдә лә әҫәрҙәр ижад итеүгә ирeшә. Иң танылған әҫәрҙәрe араһында «Кoлoмба» һәм «Кармeн».

«Кармeн» сюжeтын донъяға танытҡан даһи иһә Бизe була. Ул Прoспeр Mерименың рoманын музыкаға күсeрә һәм oпeра фoрмаһында сәxнәләштeрә. Бизe «Кармeн» операһын яҙыуҙы 1873 йылда башлай, һәм бeрeнсe рeпeтициялар ҙа шул уҡ йылдың oктябрeнә тәғәйeнләнә. 1873 йылдың йәйeндә автoр бeрeнсe актты тамамлай, oпeра ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында кисектерелә, һәм Бизe икeнсe oпeра яҙыуға күсә. 1873 йылдың октябрeндә Oпéра яна һәм Бизeның әҫәрe көн тәртибeнән төшөп ҡала.

Бeр нисә айҙан һуң Oпéра етәксeлeгe "Кармeн"ды 1874 йылдың авгусында ҡуйырға тәҡдим итә. Шунан Бизe oпeраны тиҙ арала (икe ай эсeндә) oркeстрлаштыра. Рeпeтициялар 1874 йылдың октябрeндә башлана һәм бeр нисә айға һуҙыла. «Кармeн» сәхнәгә беренсе тапҡыр Oпéра-Кoмикуe тeатрында 1875 йылдың 3 мартында ҡуйыла. Tәнҡитсeләр oпeраны бик оҡшатмаһалар ҙа, xалыҡ уны яҡшы ҡабул итә. Артабан опера бeр-бeр артлы ҡуйыла башлай: Венала, Брюсселдә, Санкт-Петербургта, Лондонда һәм Нью-Йоркта. Шулай итeп, «Кармeн» П. И. Чайковский әйтеүенсә, *донъяның иң пoпуляр oпeраһына әүeрeлә*.

## Сюжеты

## Һылтанмалар
* Краткое содержание (синопсис) оперы «Кармен» на сайте «100 опер»  
* Полный текст либретто оперы «Кармен»
Б

**Бб [бэ]** — Башҡорт алфавитының икенсе хәрефе. Яңғырау тартынҡы. П хәрефенең һаңғырау ише булып йөрөй.

Ғәрәп графикаһында — ب

Латин графикаһында — Ḃḃ

Кирил графикаһында — Бб

## "Б" хәрефенә хикәйә
Боронғо бик боевой бисәкәй-Бәхернисаның баш балаһының бәләкәй балаһы Булат билбауына балтаһын, бысағын бәйләп Брәтәк буйына балыҡҡа барған. Бер бәрҙенән башҡа балыҡ булмағас, Барыйҙың бесәнлегендә бөрлөгән, бәшмәк, балтырған, быҙауына бесән барларға булған. Бесәнлектә бисураларҙың байрамы барғанын белгән. Бутый бисураларҙың бер биҙрә бал балын, биш банка буҙаһын бәргән. Бисуралар Булатты баҫтыра башлаған. Булат баш бисураның башына бысағын, ботона балтаһын бәргән. Баш бисура баҡыра-баҡыра балнисҡа барған. Балниста бисураның башын бинтләп-бинтләп бәйләгәндәр, ботона брус беркеткәндәр. Булат Бәштин буйындағы быуаға боҫҡан. Быуа башындағы Барыйҙың быуаҙ бейәһе Бутыйҙы болғап-болғап быуаға быраҡтырған.Булат буҫығып, бүртенеп, буҡылдай-буҡылдай бата башлағас, баҡалар быны бүрәнәгә баҫтырған. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Закир Ситдиҡов."Б" хәрефенә хикәйә. -  "Көнгәк", 22 август,2019
Ё (кирил хәрефе)

{| align=right cell-padding=11px

**Ёё [йо]** — Башҡорт алфавитының туғыҙынсы хәрефе.

## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, **ё**, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
И

{| align=right cell-padding=11px 

**Ии [и]** — Башҡорт алфавитының ун икенсе хәрефе.
## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, **и**, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Ң

{| align=right cell-padding=11px 

**Ң, ң**, башҡортса исеме: *эң* — кирил хәрефе,Башҡорт алфавитының ун туғыҙынсы хәрефе.Был хәрефтең әйтелеше — .

Шулай уҡ ул — ҡазаҡ әлифбаһының 19-сы хәрефе, ҡырғыҙ әлифбаһының 16-сы хәрефе, татар әлифбаһының 18-се хәрефе. Быларҙан тыш, ошо хәреф дуңган, ҡалмыҡ һәм тыва телдәрендә ҡулланыла. 
Дуңган телендә был хәреф менән бер генә һүҙ башлана: *ңә* (), башҡорт, ҡаҙаҡ, татар телдәрендә иһә бер һүҙ ҙә ул хәреф менән башланмай.
О (кирил хәрефе)

{| align=right cell-padding=11px

**Оо [о]** — Башҡорт алфавитының егермесе хәрефе.

## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, **о**, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Ө

{| align=right cell-padding=11px 

**Өө [ө]** — Башҡорт алфавитының егерме беренсе хәрефе.
## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, **ө**, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Р (кириллица)

{| align=right cell-padding=11px 

**Рр [рэ]** — Башҡорт алфавитының егерме өсөнсө хәрефе.
Ҫ

*Был мәҡәлә латин *'Ç, ç** хәрефе тураһында түгел. Бының өсөн [[Ç (латин хәрефе)]] тигән мәҡәләне ҡарағыҙ.'' 
{| align=right cell-padding=11px 



**Ҫ, ҫ*', [[башҡорт теле|башҡортса]] исеме: *ҫэ* — кирил хәрефе, [[Башҡорт алфавиты]]ның егерме бишенсе хәрефе. Шулай уҡ был хәреф [[сыуаш теле]]ндә ҡулланыла, унда ул 22-се уранды тора. Был хәреф нигеҙе — [[Сс|С]] хәрефе.
== Әйтелеше ==
* Башҡортса:  
Башҡа телдәрҙәге аналогтары: 
: боронғо грексә  
: боронғо йәһүдсә 
* Сыуашса: 
Башҡа телдәрҙәге аналогтары:
: Татарса *Ч*/*Ç''
Ү

{| align=right cell-padding=11px 

**Үү [ү]** — Башҡорт алфавитында егерме һигеҙенсе хәрефе. Халыҡ-ара фонетик алфавитында [y] тамғаһы менән билдәләнә.
## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, **ү**, ы, э, ә, ю, я. 

У – у, Ү – ү хәрефтәренең яҙылышы

А. У – у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу,ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур.
 
Б. Ү – ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: үлән, үр,үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ.
 
В. Шул уҡ у – ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә:
 
а) ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан; 

б) әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү. 

Г. Исем ҡылым ялғауы -ыу – -еү, -оу – -өү рәүешендә яҙы-ла: барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.
## Юникод

## Башҡа телдәрҙә
* Ҡаҙаҡ алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
* Ҡырғыҙ алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
* Монгол алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
* Бурят алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
* Ҡалмыҡ алфавитында егерме етенсе хәреф.
* Яҡут алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
* Дунған алфавитында егерме алтынсы хәреф.
* Әзәрбайжан һәм төрөкмән кирилл алфавитында ҡулланылған.
Ф

{| align=right cell-padding=11px 

**Фф [ф]** — Башҡорт алфавитының егерме туғыҙынсы хәрефе.

## Кодтар теҙмәһе
Ъ

{| align=right cell-padding=11px 

**Ъъ ** — Башҡорт алфавитының утыҙ алтынсы хәрефе. Ҡатылыҡ билдәһе.
Ы

{| align=right cell-padding=11px 

**Ыы [ы]** — Башҡорт алфавитының утыҙ етенсе хәрефе.
## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, **ы**, э, ә, ю, я.

## Кодтар таблицаһы

HTML-да баш хәреф коды **Ы** Ы йәки Ы, ә бәләкәй хәреф **ы** — ы йәки ы.
left|thumb|Ыы хәрефе