open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лютеран сиркәүе (Полоцк)

**Лютеран сиркәүе** — Полоцк ҡалаһында XX быуат башындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 213Г000615). Хәҙер бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Адресы: Түбәнге-Покровка урамы, 11-се йорт.

## Тарихы
Полоцкиҙа тәүге ағас сиркәү лютеран немец общинаһы өсөн 1775 йылда төҙөлгән. Хәҙергеһа элекке ағастан булғаны урынына 1905—1912 йылдарҙа төҙөлгән. Төҙөлөш 1905 йылда император указынан һуң башлана. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса сиркәү 1888 йылда төҙөлгән. Кирха Октябрь революцияһына тиклем эшләй, 1924 йылда ябыла. Кинотеатр йәки иген һаҡлағыс итеп файҙаланылған. 1948 йылдан бинала яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бинала Бөйөк Ватан һуғышына тиклем урынлашҡан, 1930 йылдан алып).

## Архитектураһы
Сиркәү неоготик стилдә төҙөлгән. Ҡыҙыл кирбестән штукатурланмаған бина үҙенең төҙөлөшөндә дүрт ҡырлы апсида менән тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Ҡорамдың төп фасадында бейек дүрт яҡлы ҡыйыҡ менән ике ҡатлы дүрт ҡырлы башня. Башняның ике ҡатын да семәрле бүлкәттәр менән һылап яһалған кәрниздәр тамамлай. Фасадтарҙың биҙәлешендә контрфорстар, осло уйымдар, пинкалдәр ҡулланылған. Төп инеү урыны уның өҫтөндә түңәрәк тәҙрә уйымы булған осло портал менән башҡарылған.

## Иҫкәрмәләр
Слиозберг йорто

**Слиозберг йорто** — Минск ҡалаһында XIX быуат башындағы тарихи  бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 711Е000001). Адресы: Революция урамы, 13-сө йорт.

## Тарихы
XIX быуатта 1881 йылдағы ҙур ҡала  янғынына тиклем участкала ике  ҡатлы йорт һәм башҡа ҡоролма булған, әммә улар янғында ныҡ зыян күргән. Шул ваҡыттағы хужаһы мещан Давид Мовшевич Слиозберг   йортто тулыһынса яңынан үҙгәртеп төҙөй.  1910 йылдағы торошо буйынса, беренсе ҡатында бер  нисә магазин һәм кибет урынлаша,  ә ҡалған бинаһылары торлаҡ була.  1920 йылдан һуң йорт национализациялана, биналары коммуналь фатир итеп яңынан ҡорола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт зыян күрмәй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙағы йүнәтеү эштәрендә эске планировкаһы юғала, үтеү юлы аркаһы төҙөлә, балкондары һүтеп алына. 2010—2012 йылдарҙа  йорт яңынан реставрациялана,  балкондар тергеҙелә.

## Архитектураһы
Ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған өс ҡатлы бина симметрик фасадҡа эйә, уның үҙәгендә үтеү аркаһы бар. Үҙәк өлөшө ике яҫы лизена менән бүленгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттар араһында кәрниз бүлкәте үтә. Беренсе ҡат тәҙрәләре тура мөйөшлө, ә икенсе һәм өсөнсө ҡаттың тәҙрәләре йәйәгә оҡшаған. Икенсе ҡат тәҙрәләрен тура сандриктар биҙәй. Ҡыйыҡ аҫтынан күп ҡатлы кәрниз үтә. Фасадтың ҡабырғаһына бер ҡатлы төкәтмә терәлеп тора

## Иҫкәрмәләр
Фортуни палаццоһы

**Фортуни палаццоһы** (итал.Palazzo Fortuny), шулай уҡ **Пезаро Орфеяһы палаццоһы**  (итал.Palazzo degli Pesaro Orfei), — төньяҡ Италияла,  Венецияла тарихи һарай. Ул XV быуатта  Пезаро ғаиләһе өсөн   венеция готикаһы стилендә төҙөлгән.1902 йылдан һарай модельер Мариано Фортуни һәм уның ҡатыны Анриэтта Негрин өсөн йорт булып хеҙмәт итә. Хәҙер бинала **Фортуни** **музейы** (итал. Museo Fortuny) урынлашҡан.

## Тарихы
Һарай Венеция районы Сан-Маркола, ҡала үҙәгендә,  Сан-Бенето сиркәүе һәм Ка'Микель каналы араһында урынлашҡан. Бинаның төньяҡ фасады Пезаро урамына сыға 
Һарай XV быуатта билдәле Пезаро ғаиләһе ағзаһы Бенедетти Пезаро заказы буйынса  төҙөлгән, һәм Венецияла был ғаиләнең бер нисә һарайҙарының береһе булған. Сан-Бенето ырыуы, Пезаро ғаиләһе  тармағының  береһе,  XVII быуат аҙағына өҙөлә, ә 1720 йылдан һарай күп төрлө ҡуртымсыны алмаштыра. Улар араһында: Альбрицци типографияһы, ике музыкаль ассоциация (1786 йылдан Орфея дельяһы академияһы һәм 1835 йылдан Аполлинеа йәмғиәте) була.

XIX быуаттың күп өлөшө  дауамында бина бүленә һәм төрлө  һөнәрселәргә  бирелә.  Мариано Фортуни бинала үҙенең беренсе Венеция студияһына нигеҙ һалғанда, унда   350-гә яҡын ҡуртымсылар була. Ул яйлап һарай биналарын һатып ала, бүлмәләрҙе баштағы ҡиәфәтендә тергеҙә, 1902 йылда  Фортуни уны үҙенең резиденцияһы итеп ала. 1907 йылда үҙенең ҡатыны  Анриэтта  Негрин менән бергә ҙур булмаған оҫтахана аса; бер нисә тиҫтә йыл дауамында һарайҙың ике ҡаты туҡыма, ебәк һәм бәрхәттән кейем тегеү менән мәшғүл була

Фортуни 1949 йылда вафат була, ә 1956 йылда һарай  Мариано Фортуниның тол ҡатыны Анриэтта вафат булғас, Венеция коммунаһына бүләк ителә, Фортуни музейы 1975 йылда асыла

## Иҫкәрмәләр
Иҫке һарай (Кентербери)

**Иҫке һарай** (**Архиепископ һарайы** булараҡ та билдәле) ― тарихи бина,   Кентерберий  соборы территорияһында урынлашҡан. Кентерберий архиепискобының төп резиденцияһы сифатында хеҙмәт  итә.

## Тарихы

11-се быуатта Ланкфранк архиепискобы ваҡытында  собор территорияһында  төҙөлгән Иҫке һарай архиепископтың Кентерберриға килгән саҡтарында резиденция булып хеҙмәт итә.  Һарай 1193 һәм 1228 йылдар араһында яңынан төҙөлә. Бөйөк Британиялағы Вестминстер залынан ҡала икенсе ҙур урта быуат залы 1200―1220  йылдар тирәһендә архиепископтар Хьюберт Уолтер һәм Стивен Лэнгтон ваҡытында төҙөлә һәм 1650 йылдарҙа емерелә. 1982 йылда Ҙур зал урынында  ҙур траншея ҡаҙыла 

1647 йылда, Англиялағы  граждандар һуғышы ваҡытында  һарай Парламент яҡлылар тарафынан яулап алына .Һарайҙың күпселек  биналары  1650 йылдарҙа һүтеп алына. Ул   19-сы быуатҡа тиклем буш ҡала.

## Реставрация
1896 йылда Иҫке һарай  архитектор В.Д. Карое тарафынан тергеҙелә. Архиепископ Фредерик Темпл беренсе архиепископ була, ул 1647 йылдан даими һарайҙа йәшәй. Өс ҡатлы эйелгән бина монахтарҙың ашау урынының көнбайыш өлөшөнән тора. Һарайҙың көньяғында ике асыҡлыҡтағы 14-се быуат тәҙрәһе бар.  16-сы быуат ҡапҡалары  шулай уҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған, әммә хәҙер улар бикле

## Статусы
1967 йылда һарай рәсми рәүештә I дәрәжә  мәҙәни мираҫ объекты булып танылды.

## Иҫкәрмәләр
Фазалов Ғаҡый Таһир улы

**Фазалов Ғаҡый Таһир улы** (1 март 1929 — 18 октябрь 2018) — шахтёр, хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1990 йылдарҙа «Кемеровоуголь» производство берекмәһенең Междуреченск разрезы директоры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған шахтёры (1984). СССР‑ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981). Междуреченск ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
1953 йылда Свердловск тау институтын тамамлаған.

1953-1957 йылдарҙа Күмертау ҡалаһында «Башкируголь» тресының Ермолаевка разрезында тау мастеры, быраулау‑шартлатыу эштәре участкаһы начальнигы, отвал участкаһы начальнигы булып эшләй.

1955 йылда ғәиләһе менән Кемерово өлкәһенең Междуреченск ҡалаһына күсенә. «Томусинский» разрезында тау мастеры булып эшкә урынлаша. тресының Красногорск разрезы (Междуреченск ҡалаһы) участкаһы начальнигы

1961 йылда баш инженеры; 1968 й. алып комб‑ттың баш инженер урынбаҫары‑техник идаралыҡ нач., 

1975—90 йй. «Кемеровоуголь» ПБ‑ның Междуреченск разрезы директоры. 

Ф. ҡатнашлығында Кузбасста күмерҙе асыҡ ысул м‑н сығарыу б‑са ҙур сәнәғәт һәм соц.-иҡт. комплекс булдырыла, ҡая тоҡомдарын транспортһыҙ күсереү технологияһын ҡулланыу өлкәһе киңәйтелә. Ф. етәкс. шахтёрҙар өсөн ҡасаба һ.б. төҙөлә. 3 уйлап табыу авторы.

## Сығанаҡтар
* Хажиев Ризван. «Фазаловка» ҡайҙан башлана? «Ағиҙел» журналы, 1998 йыл, № 7. 
* 
*  
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
* Почётные граждане города Междуреченска: биобиблиографический указатель / сост.: В. Н. Шолик, И. А. Швецова, Т. Н. Соколова; ред. Т. Я. Кондрашкина. — Изд. 5-е, перераб. и доп. — Междуреченск : МБУК, МИБС, 2015. — : 76 с 
* Хроника трудового подвига / под общей редакцией Б. А. Королева. 2-ое переработанное и дополненное. — Красноярск: ИПК «Платина», 2017. — 576 с. илл. ISBN 978-5-98624-154-8 

## Иҫкәрмәләр
Уйылға

**Уйылға** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндәге йылға. Уй йылғаһының иң ҙур ҡушылдығы (Тубыл бассейны).

Оҙонлоғо — 234 км. Бассейны (һыулы ерҙәр) — 5820 км².

## Сығанағы һәм тамағы

Сыбаркүл районында баш ала. Троицк (Силәбе өлкәһе) ҡалаһы янында Уйылға Уй йылғаһына ҡушыла. Алты район : Сыбаркүл, Уй, Пласт, Эткүл, Уйылға һәм Троицк (Силәбе өлкәһе)) аша аға, шулай уҡ ике ҡала: Южноуральск һәм Троицк аша үтә.

## Төп ҡушылдыҡтары
← Һул ҡушылдыҡ→ Уң ҡушылдыҡ
Тамағына тиклем ара:
* 30 км: ← Большой Лог
* 43 км: → Туғыҙаҡ
* 89 км: ← Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)
* 107 км: → Сухарыш
* 128 км: → Ҡуййылға
* 157 км: ← Татарка
* 166 км: → Ҡараһыу
* 175 км: ← Ҡомлоҡ (йылға)
* 190 км: ← Ҡаратал
* 193 км: → Бүреле (Уйылға ҡушылдығы)
* 196 км: → Кесе Уйылға
* 214 км: → Күккәй (Уйылға ҡушылдығы)

## Файҙаланылыуы
Южноуральск янында Уйылғала ГРЭС төҙөгәндә плотина эшләнелә һәм ҙур Южноуральск һыуһаҡлағысы барлыҡҡа килә. Уйылға Уйға ҡойған ерҙә Троицк һыуһаҡлағысы, һыу менән тәьмин итеү өсөн Троицк ГРЭС-ы төҙөлә.

## Үҙенсәлектәре
Уйылға буйында урынлашҡан Кичигино ауылы янында боронғо ҡәберлектәр табылған.2008 йылда А. Д. Таиров етәкселегендәге археологик экспедиция б.э.т. VII быуатҡа ҡараған ҡәберлектәргә барып юлыҡҡан. Йылғаға яҡын ғына йәшмә таштар сығып ятыуы асыҡлана.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
.

***Уй*** һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: *Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙ* Ихтимал, атама *йылға* һүҙенә *уй* тигән, уның бер сифатын белдергән һүҙ ҡушып яһалғандыр.

## Һылтанмалар
* Южноуральское водохранилище

## Иҫкәрмәләр
Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе

**Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе** ()- Франция, ФРГ, Италия, Бельгия, Нидерланд һәм Люксембургты тау, күмер һәм металлургия сәнәғәтен берләштергән һәм Европала иҡтисади интеграцияға нигеҙ һалған халыҡ-ара ойошма.

*Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе* булдырыу идеяһы беренсе тапҡыр 1950 йылдың 9 майында Роберт Шуман, Франция Тышҡы эштәр министры тарафынан, Германия менән Франция араһында буласаҡ һуғышытарына сик ҡуйыу сараһы булараҡ тәҡдим ителә. «*Франция менән Германия араһында ниндәй ҙә булһа көрәш ниәтһеҙ генә түгел, матди яҡтан да мөмкин түгел*»,-тип белдерҙе ул. Әлеге ойошма Франция һәм ФРГ ҡына түгел, Италия һәм Бенилюкс илдәре: Бельгия, Люксембург һәм Нидерланд кергән. Илдәр араһындағы килешеү кысаларында күмерҙең дөйөм баҙары барлыҡҡа килде һәм ҡурылды. *Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе* Министрҙар Советы, Ассамблея һәм бойондороҡһоҙ суд тарафынан контролдә тотола торған юғары етәксе орган менән идара итә.

Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе составына дүрт учреждение кергән: үҙ заттарҙан торған юғары орган, Милли парламентарийҙарҙан торған гомуми ассамблея, милләттәр һәм суд министрҙарынан махсус совет. Һуңғы вакытта, был Европа комиссияһы, Европа парламенты, Европа союзы Советы һәм Европа Суды өсөн нигеҙ буласаҡ.

Килешеүҙең ғәмәлдә булыу ваҡыты сығыуына сәбәпле, 2002 йылдың 23 июнендә *Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе* йәшәүҙән туҡтаны.
Күндерәү (күл)

**Күндерәү** — () - Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл, Сыбаркүл ҡалаһының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.

## География
Административ йәһәттән  Күндерәү ауыл биләмәһенә  инә.

## Этимологияһы
Атама башҡорттарҙың Күндерәс тигән ирҙәр исеменән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күл буйында Күндерәс исемле ғәйрәтле бер ир уҙаманы йәшәгән тигән риүәйәт бар.  XVIII быуат уртаһында Кундравинская тигән слободаһы, һуңғараҡ — казак станицаһы һәм Кундравы ауылы  барлыҡҡа килә .

## Тәбиғәте
Күл төбө тигеҙһеҙ, ҡалын ләм ҡатламы менән ҡапланған. 2010 йылға тиклем бында балыҡ тотоу тыйылған булған, хәҙер балыҡ тотоу түләүле. Бында бик күп төр балыҡтар үрсей .

## Иҫкәрмәләр
Ҡомлоҡ (ауыл)

**Ҡомлоҡ** () — Силәбе өлкәһенең Уй районы составына ингән ауыл.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Ул Рәсәйҙең Европапа өлешөнән килгән һауа массаларын индермәй, әммә һалкын Арктика һауаһы һәм ҡыҙыу Урта Азия һауа массалары  еңел үтә. Шуға ла һава торошоноң кинәт үзҙгәреше йыш күҙәтелә.

## Халҡы

 
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса [ауылда  799 кеше йәшәгән (375 ир-ат, 424 ҡатын-ҡыҙ).

## Иҫкәрмәләр
Күндерәү ауыл биләмәһе

**Күндерәү ауыл биләмәһе** () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында урынлашҡан муниципаль ауыл биләмәһе.
 
Административ үҙәк — Күндерәү ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йыл 16 ноябрендәге  № 311-ЗО Законы менән раҫланған

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенә инәләр

## Иҫкәрмәләр
Дания баш ҡала төбәге

**Дания баш ҡала төбәге** йәки **Ховедстаден** (, ) — Данияның административ өлкәһе, регион. Үҙәге — Хиллерёд. Ул бер үк ваҡытта Хиллерёд коммунаһының үҙәге. Халҡы — 32,689 кеше (2018). Копенгагендан яҡынса 30 км төньяҡта урынлашҡан.

29 муниципалитеттарҙан (коммуналарҙан) тора. 2007 йылдың 1 ғинуарында муниципаль реформа буйынса төҙөлгән. Әлеге реформа буйынса традицион административ берәмектәр «амттар» биш ҙур өлкәләргә алыштырылды. Зеландия административ өлкәһе һәм Швецияның Сконе графлығы (Эресунн аша) менән сиктәш.

Элекке Копенгаген, Фредериксборг, Борнхольм амттары биләмәләрендә урынлашҡан.

## Коммуналар

* Аллерёд (Allerød)
* Альбертслунн (Albertslund)
* Баллеруп (Ballerup)
* Борнхольм (Bornholm)
* Брённбю (Brøndby)
* Валленсбек (Vallensbæk)
* Видовре (Hvidovre)
* Гентофте (Gentofte)
* Гладсаксе (Gladsaxe)
* Глоструп (Glostrup)
* Грибсков (Gribskov)
* Драгёр (Dragør)
* Исхой (Ishøj)
* Копенгаген (København)
* Люнгбю-Торбек (Lyngby-Taarbæk)
* Рёдовре (Rødovre)
* Рудерсдаль (Rudersdal)
* Торнбю (Tårnby)
* Фреденсборг (Fredensborg)
* Фредериксберг (Frederiksberg)
* Фредерикссунн (Frederikssund)
* Фуресё (Furesø)
* Хальснес (Halsnæs)
* Хёе-Тоструп (Høje-Taastrup)
* Хельсингёр (Helsingør)
* Херлев (Herlev)
* Хёрсхольм (Hørsholm)
* Хиллерёд (Hillerød)
* Эгедаль (Egedal)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Үтәй (Ырымбур өлкәһе)

**Үтәй** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы.

## Халҡы
	
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (93,6%) һәм башҡорттар (6,4%) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы (1921—2015) — әҙәбиәт белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1996).

## Иҫкәрмәләр
Ҡуййылға ауыл биләмәһе

**Ҡуйылға (Ҡойылға) ауыл биләмәһе** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән муниципаль биләмә.

Административ үҙәге — Ҡуййылға ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһе Законы менән 2004 йылдың 16 ноябрендә раҫланған.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенә инәләр

## Этимологияһы
Ауыл биләмәһе атамаһы Ҡуййылға ауылынан алынған, ә ул үҙ сиратында йылға исеменән бирелгән булған. Карталарҙа 1735 йылдан *Коель*, *Койижилга* һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "*ҡойо*" һәм "*йылға*" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе Н.И. Шувалов иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама *"ҡуй"* һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа. Башҡорт телендәге "О" өнө топонимдарҙы урыҫ теленә әйләндергәндә "А" өнөнә әйләнеүсән икәнен иҫәпкә алғанда, ошо фараз дөрөҫлөккә тип киләлер.

## Иҫкәрмәләр
Бөйөк Ебәк юлы (метро станцияһы)

**Бөйөк Ебәк юлы** (элекке «*Максим Горький» станцияһы*) — Ташкент метрополитены станцияһы. Метроның Чиланзар линияһындағы һуңғы станция. Киләһе станция — «Пушкин».

1997 йылдың 1 майына тиклем «Максим Горький» станцияһы тип атап йөрөтөлгән.
## Тарих

Ике ер аҫты вестибюле булған бер көмбәҙле станция. 1980 йылдың 18 августында Чиланзар линияһының икенсе участкаһы составында файҙаланыуға тапшырыла.

Станцияның диуарлары «Максим Горький — инҡилаб хәбәрсеһе» тигән темаға бронза барельефтар менән биҙәлгән.

Станция гөмбәҙе һәрбереһе яҡтыртҡыс менән биҙәлгән 5 метр диаметрлы һигеҙ бәләкәй гөмбәҙе формалашҡан.

Станция иҙәне һоро Һәм ҡыҙыл гранит менән ҡапланған, диуарлары ҡыҙыл гранит ҡушылған пуштун мәрмәре менән биҙәлгән.

Халыҡ оҫтаһы М. Ғосманов менән  күк көмбәҙе өҫлөгөн диуар һәм кәрниздәрен матурлап киҫеп тороусы яһалған биҙәктәр эшләгән.
Амир Темир хиёбони

**Амир Темир хиёбони** (, һүҙмә-һүҙ *Аҡһаҡ Тимер скверы*) - Чиланзар линияһы Ташкент метрополитены станцияһы. «Мөстәҡиллек  майҙаны» һәм Хәмид Алимжан станциялары араһында урынлашҡан. Юныс Рәжәб станцияһына күсеү.

*[[Аҡһаҡ Тимер]] скверы* буйынса аталды.

1992 йылдың 1 майына тиклем станция «Октябрь инҡилаби» («Октябрь революцияһы») тип атала, унан һуң «Маркази  хиёбони» («*Үҙәк сквер*») тип үҙгәртелә. Станция заманса исемен 1993 йылдың 1 августында алды.

Йәйәүлеләр өсөн ер аҫты кисеүҙәре менән берләштерелгән ике ер аҫты вестибюль колоннаһы станцияһы. 1977 йылдың 6 ноябрендә Чиланзар линияһының беренсе участкаһы составында файҙаланыуға тапшырыла.

Станцияны һәм проектлағанда төҙөгәндә йыйылма тимер-бетон ҡулланылған. Түшәмдең йыла түшәмендә япмалар йәшеренгән, лампалар Ригель — балаларҙа тупланған. Станцияның колоннаһын Аҡ нурадин мрамора, юл Тоннель диуары - Ҡыҙыл газдан мрамора менән биҙәгәндәр. Иҙән - һоро һәм ҡара төҫтә гранит.

Элегрәк юл туннелендә В. Лунев һәм Л. Рябцев тарафынан балдан яһалған панно була ине. Мөстәҡиллек иғлан иткәндән һуң, революцион тема арҡаһында, улар һүтелгән
Теш (мәғәнәләр)

**Теш** ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Кеше теше — ауыҙ ҡыуышлығында ризыҡты сәйнәү өсөн хеҙмәт иткән ағза.
* Теш (биология)
* Теш (коммуна) () — Франциялағы коммуна
* Теш (техника)
* Теш —  Франц-Иосиф Ере архипелагындағы ҙур булмаған утрау.
* Теш - Рәсәйҙең Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһындағы йылға.
*Кесе Теш — Рәсәйҙең Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһындағы йылға, Оло Тешкә ҡоя
* Оло Теш — Рәсәйҙең Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһындағы йылға
* Урта Теш - Оло Теш йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла
* Теш (биҙәк) - бер яғы киртләсләп эшләнгән биҙәк
* Теш - емеш һөйәге
## Күсмә мәғәнәлә
*Тараҡ теш - сер тота белмәгән кеше
*Тешкә тейеү - теш сағылтыу, йәки ялҡытҡан , йәнгә тейгән тема
*Теш ҡайрау - үс тотоу
*Теш сығыу - тәжрибә тупланыу
*Теш тешкә теймәү - ныҡ ҡалтырау (өшөүҙән йә ҡурҡыуҙан)
*Теш төшкәнсә ҡуймау - онотмай һөйләнеп, мыжып йөрөү
*Теш үтеү - кемгәлер көс етеү
*Теш һыуын һурыу - ас йөрөү

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 349-сы бит
## Шулай уҡ ҡара
* Тештәр
Үҙәк Ютландия

**Үҙәк Ютландия** (, ) — Данияның административ өлкәһе. Ютландия ярымутрауы үҙәгендә урынлаша.

19 муниципалитеттарҙан (коммуналарҙан) тора. 2007 йылдың 1 ғинуарында муниципаль реформа буйынса төҙөлгән. Әлеге реформа буйынса традицион административ берәмектәр — «амттар» биш ҙур өлкәләргә алыштырылды.

Элекке Рингкёбинг, Орхус, Роскилле амттары биләмәләрендә урынлашҡан.

Элекке тарихи Остюланд (Østjylland, East Jutland), Мидьюланд (Midtjylland, Central Jutland), Вестюланд (Vestjylland, West Jutland, Hardsyssel) тарихи биләмәләрендә урынлашҡан.

## 19 коммуналар

#Виборг (Viborg)
#Икаст-Бранне (Ikast-Brande)
#Лемвиг (Lemvig)
#Норддюрс (Norddjurs)
#Оддер (Odder)
#Орхус (Århus)
#Раннерс (Randers)
#Рингкёбинг-Скьерн (Ringkøbing-Skjern)
#Самсё (Samsø)
#Силькеборг (Silkeborg)
#Сканнерборг (Skanderborg)
#Скиве (Skive)
#Струэр (Struer)
#Сюддюрс (Syddjurs)
#Фаврсков (Favrskov)
#Хеденстед (Hedensted)
#Хернинг (Herning)
#Хольстебро (Holstebro)
#Хорсенс (Horsens)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мөстәҡиллек майҙаны

**Мөстәҡиллек майҙаны** (,  mustaqil «бойондороҡһоҙ») - Үзбәкстан баш ҡалаһы Ташкенттың үҙәк майҙаны. Унда байрам тарихи ваҡиғалар дәүләт һәм бәйрәмнәре көндәрендә байрам саралары һәм хәрби парадтар үткәрелә.
## Тарих
Ташкентты Рәсәйғә ҡушылғандан һуң, 1865 йылда ҡала хакимиәте Анур каналының үткән шәһәрҙән икенсе яғына табан яңы Европа шәһәрен төзи башлаған. Яңы ҡала төҙөлөшө дөйөм генераль план буйынса тормошҡа ашырылды, унда ҡала урамдарын һәм майҙандарын үҙәк-радиаль планлаштырыу ҡаралган ине.

Нахорҙың һул яҡ ярында Боронғо ҡала ҡапҡаһы алда төҙөлгән Ташкент нығытмаһынан юл аша Туркестан генерал-губернаторы резиденцияһы төҙөлгән, ул «Аҡ йорт»тип атала.

Аҡ йорт эргәһендәге майҙан алға эт майҙаны исемен алды, сөнки Губернатор һарайы эргәһендәге майҙандың икенсе яғында һуңыраҡ Спас-преображенский (хәрби ) соборы төҙөлдө.

1930-сы йылдар башында, хакимиәт ҡарары буйынса, собор һүтелә майҙаны һәм Ҡыҙыл майҙан исемен ала.

1930 йылда Ташкентта генераль реконструкциялау планы нигеҙендә, архитектор С. Полупанова проекты буйынса Губернатор йорто урынында Үзбәк ССР Халыҡ Комиссарҙары Советы йорто төҙөлә.

1934 йылдың 24 ғинуарында Үзбәк ССР советтарының Үҙәк һайлау комиссияһы Ташкентта Үзбәк ССР Халыҡ Комиссарҙары Советы йорто алдында В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә. 1936 йылдың 15 ноябрендә Үзбәкстан советтарының Ғәҙәттән тыш VI съезы делегаттары ҡатнашында Мәскәү скульпторы профессор Б. Д. Королев проекты буйынса төҙөлгән һәйкәл асыла.

1952-1954 йылдарҙа Ташкенттың Ҡыҙыл майҙанында реконструкция яһала. Үзбәк ССР Министрҙар Советы йорто фасадына реконструкция барышында үзбәк милли архитектураһы биналары өсөн хас булған элементтар төҫ менән яҙылған. Б. Д. Королевтың эш һәйкәле Ургенч ҡалаһында урынлаштырыу өсөн тапшырылды. Ә Үзбәк ССР Министрҙар Советы йорто алдында 1956 йылдың 30 апрелендә скульптор М. Г. Манизер эше В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйылған.



File:Independence square in Tashkent.jpg
File:Independence square in Tashkent, Motherland figure.jpg
File:Independence square enterence Tashkent.jpg
Мескита

**Мескита** (, һүҙмә-һүҙ «*мәсет*»), **Мәскитә**— рим-католик соборы (элекке мәсет). Испанияның Әл-Әндәлүстәге Кордова ҡалаһында урынлаша. Урта быуаттарҙа донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урында булған мәсет (Өмәүиҙәр мәсетенән һуң). Был Өмәүиҙәр династияһының иң һоҡланғыс ҡомартҡыһы. Мосолман архитектураһы Мавритан стиленең иң бейек нөктәһе.

## Тарих
785 йылда Кордовала төҙөлә башланған Бөйөк мәсет (хәҙер Мескита булараҡ билдәле) Пиреней ярымутрауында һәм Төньяҡ Африкала ислам архитектураһының башланғысын күрһәткән. Гранадалағы күркәм Әл-Хәмрә ҡәлғәһе төҙөлгәндә, мавритан архитектураһы үҙенең иң бейек нөктәһенә күтәрелгән.

Реконкистанан һуң католик сиркәүе итеп үҙгәртелә, ә ҡайһы бер интерьер деталдәре, арка һәм колонналар кеүек, византия стилистик деталдәренә алмаштырып була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Әлибаева Ләлә Әмирйән ҡыҙы

**Әлибаева Ләлә Әмирйән ҡыҙы** (4 март 1949 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм профсоюз эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998) һәм почётлы доноры.

## Биографияһынан
Ләлә Әмирйән ҡыҙы Әлибаева Бүздәк районы Уран ауылында фельдшер ғаиләһендә тыуған.

1964 йылда тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Туймазы медицина училищеһына уҡырға ингән.Уны 1968 йылда отличие менән тамамлаған.

Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә, студент йылдарында республика клиник бальницаһының кардиология бүлегендә лә эшләп йөрөй. Институтты  тамамлағас, 1974 йылда Белорет ҡалаһы медсанчасында интернатура үтә.

Белорет районының Асы ауылына эшкә килә. 1975 йылдан 1980 йылға  тиклем ундағы больницала баш врач булып эшләй. Тормошҡа сыға.
 
1980 йылдан 1984 йылға тиклем Йәрмәкәй районының үҙәк больницаһында врач-терапевт булып эшләй.

Унда бер нисә йыл эшләгәс, тормош иптәше Әлибаев Насир Арыҫлан улына Белорет районы Инйәр ҡасабаһында мәктәптә эш тәҡдим итәләр.

Ләлә Әмирйән ҡыҙы Инйәр участка хәстәханаһында эш башлай.  

1998 йылда һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә

2002 йылда  хәстәханаһына  баш табип итеп тәғәйенләйҙәр.

«Рәсәйҙең почетлы доноры» тигән миҙал менән, Һаулыҡ һаҡлау министрлығының күп һанлы грамоталары менән  бүләкләнгән.

## Ғаиләһе
Ире — Әлибаев Насир Арыҫлан улы, педагог.
Улдары Азамат һәм Айҙар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тамырына ҡарап — «Башҡортостан», — 18 дек. 2015 http://bashgazet.ru/bashkir/20700-tamyryna-arap.html 
* Указ Президента РБ от 17.06.1998 N УП-378 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения республики»
Ҡатмыш (Мөслим районы)

**Ҡатмыш** (*Вәрәш-Ҡатмыш*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡатмыш күле буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1859 йылда ауылда 59 ир затлы керҙәштәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре; 1912 йылда — 221 дәүләт крәҫтиәндәре (татарҙарҙан һәм татарҙарҙан) һәм 12 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Исәнсеф

**Исәнсеф**  (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1693 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.

1905 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1859 йылда ауылда 194 ир затлы башҡорт һәм 754 типтәр, 1902 йылда — 373 ир затлы аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Ҡарамалы

**Яңы Ҡарамалы** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Яңы Ҡарамалы (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Яңы Ҡарамалы (Татарстан) — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарамалы
* Иҫке Ҡарамалы
Иҫке Ҡарамалы (Татарстан)

**Иҫке Ҡарамалы** (*Ҡарамалы, Ҡалмиә*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә.

1848 йылда ауылда мәсет, 1905 йылда тирмән теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 35 башҡорт, 5 типтәр, 11 татар; 1848 йылда — 100 башҡорт, 28 татар, 25 типтәр; 1870 йылда — 313 башҡорт һәм 38 татар; 1912 йылда 654 башҡорт, 36 татар һәм 117 типтәр иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Көбәк (мәғәнәләр)

**Көбәк** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Көбәк — мылтыҡ осонда патрон сығыу тишеге.
* Көбәк (Бүздәк районы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Көбәк (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күбәк (Татарстан) — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.
* Күбәкәй — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
* Күбәк (Төмән өлкәһе) — Төмән өлкәһенең Вәрәй районындағы ауыл.
Мәсәғүт (Татарстан)

**Мәсғүт** (*Мәсәғүт, Миңлеғол*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Кирәмәт йылғаһы (Мәллә йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1748 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

XX быуат башында  ауылда улус идаралығы, 2 мәсет, мәҙрәсә, земтсво станцияһы теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1859 йылда ауылда 280 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм татарҙар иҫәпләнгән. 

## Иҫкәрмәләр
Метрәй

**Метрәй** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Метрәй (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Метрәй (Мөслим районы) — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Митрәй — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Метрәй (Аҙнаҡай районы)

**Метрәй** (*Яңы Метрәй, Йәнәй-ауыл, Жүнәй*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, мәсет теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 175 башҡорт һәм 99 типтәр; 1834 йылда — 34 аҫаба башҡорт һәм 152 керҙәш башҡорт; 1859 йылда — 785 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре.

## Иҫкәрмәләр
Буралы (Татарстан)

**Буралы** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Буралы йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александр-Ҡарамалы административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1840 йылда ауылда 293 башҡорт, 289 ҡаҙна һәм дәүләт кәрҫтиәндәре (татарҙар) иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Урманай

**Урманай** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Урманай (Башҡортостан) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Урманай (Татарстан) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Урман
Ҡурай-Йылға

**Ҡурай-Йылға** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡурайылға (Ыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға 1928 йылда Ҙур Суҡаяш ауылы кешеләре нигеҙ һала.

Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Сөләй

**Сөләй** (*Урсалыбаш*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы.

## География
Ауыл Урсалы йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1746 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә.

1885 йылда ауылда крәҫтиән болаһы була.

XX быуат башында ауылда земство станцияһы, 2 мәсет, 2 мәктәп, 2 һыу тирмәне, 3 кибет теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Әлмәт районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 135 типтәр, 22 аҫаба башҡорт һәм 40 керҙәш башҡорт (Байлар улусы Теләнсетамаҡ ауылынан); 1859 йылда — 799 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне иҫәпләнгән. 

## Иҫкәрмәләр
Маркушина йорто

**Почётлы граждан Е. П. Маркушина  йорто ** (*Маркушина йорто*) — модерн стиле элементтары менән XIX быуат аҙағындағы бер ҡатлы ағас бина.  Сызрань ҡалаһыныңның  Совет урамында урынлашҡан, 87-се  йорт. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты.

## Тарихы
Революцияға тиклемге земство йыйымы тупланмаһының һаҡланып ҡалған архивтарына ярашлы почетлы граждан Маркушина Екатерина Петровна йорттоң хужабиәһе була.  Был ҡатламға инеү ҡағиҙәләрен һәм башҡа һаҡланып ҡалған документтарҙы иҫәпкә алып, уның үҙ дәрәжәһен алмауы, ә ата-бабаларының береһенән мираҫ итеп алып ҡалыуы ихтимал.  

«Элекке хужалары» графаһынан 1919—1925 йылдар өсөн национализацияланған һәм муниципалләштерелгән биналарҙың исемлегендә Екатерина Петровна, башҡа хәлле ҡала кешеләре кеүек үк, үҙенең мөлкәтен ҡалдырып китергә һәм билдәһеҙ йүнәлештә юлға сығып китергә мәжбүр булыуы аңлашыла. 

Революциянан һуң национализацияланған йортта латыш коммунистары клубы ойошторола. Был турала бөгөнгө көндә диуарҙағы табличка хәтерләтә: «1919—1920 йылдарҙа был бинала латыш коммунистары клубы урынлашҡан».

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинала фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе, ә 1946 йылда санитар-бактериологик лаборатория урынлаша. Һуңынан оҙаҡ ваҡыт унда ДОСААФ спорт-техник клубы урынлаша. 1990 йылдарҙан йортта шәхси  реклама агентлығы эшләй.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Елена Ленкова. Хотя и деревянный, но в стиле модерн (неопр.).  газета «Волжские Вести» (30 сентября 2011). Проверено 9 ноября 2013. Архивировано 16 октября 2014 года.
Һарытау йәмиғ мәсете

**Һарытау йәмиғ мәсете** — Һарытауҙа мосолмандарҙың төп ғибәҙәтханаһы, 2000 йылдарҙа тергеҙелә. Ҡаланың Волга буйы районында урынлашҡан.

## Тарихы
Татар ауылдары хәҙерге Һарытау сиктәрендә  XVII —XVIII быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Исламдың таралыуы улар менән  бәйле була. Беренсе таш мәсет бында  1836 йылда асыла (төҙөлөүе ике йыл алдан башлана). Һуңыраҡ шул уҡ урында  Һарытау архитекторы М.Н. Грудистов  проекты буйынса яңы мәсет төҙөлә. Ул 1930 йылдарға, совет власы  төрлө дин  вәкилдәрен  эҙәрлекләүҙе  башлағанға тиклем эшләп килә. Ғибәҙәтхана ябыла, һуңынан бина өлөшләтә емерелә һәм тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай. Тик 1989 йылда ғына мәсет мосолмандарға ҡайтарыла, емерелгән бинаны һүтеп, уның урынына яңы бина төҙөргә ҡарар итәләр.

## Хәҙерге торошо
Яңы мәсет, иҫкеһе һымаҡ уҡ, традицияға ярашлы,   Мәккә яғына ҡарай.  Уның  ике бейек көмбәҙе һәм манараһы бар. Тышҡы ҡиәфәтенең  хас һыҙаты — ҡыҙыл һәм аҡ кирбестән аралашҡан һыҙат. Намаҙ уҡыу залы 500 м²   тәшкил итә. Бында уҡ Һарытау өлкәһе мосолмандарының диниә назараты резиденцияһы урынлашҡан, китапхана эшләй, «Шәйех Сәид» мәҙрәсәһе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  Духовное управление мусульман Саратовской области
*  Медресе «Шейх Саид»
Үлем манараһы (Пермь)

**«Үлем манараһы» (Пермь крайының эске эштәр идаралығы бинаһы)**  Пермь ҡалаһы  Свердлов районының  Комсомол проспектында  урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Пермь крайының эске эштәр идаралығы бинаһы 1949—1952 йылдарҙа  төҙөлгән. Бинаның проекты документтары һаҡланмаған, тик  1952 йылдың июлендә архитектор А. М. Парелин  проекты буйынса төҙөлгәнлеге билдәле. Бина  совет  монументаль классицизм стилендә төҙөлгән: биш ҡат бейеклегендәге бина Комсомол проспекты һәм Хәсән Геройҙары урамы араһындағы тотош кварталды биләй  һәм  43 м бейеклектәге өс ҡатлы манараға эйә.  Дөйөм алғанда, ул Мәскәүҙең бейек йорттары ҡиәфәтен хәтерләтә. Бина ҡаланың Комсомол майҙанында төп бина булып тора.

## Ҡала легендаһы
Бина Пермь ҡалаһы символдарының береһе,  ҡалала йүнәлеш биреүсе булып тора һәм  күп һанлы ҡала легендалары объекты һәм сығанағы булараҡ  киң таралған «Үлем манараһы» исемен ала.  Бина Сталин хакимлығы аҙағына төҙөлөүгә ҡарамаҫтан, уны эске эштәр органдары биләй.шуға күрә ҡала легендалары бинаны  1930—1940 йылдарҙағы Сталин репрессиялары осоро  менән бәйләй.   Имеш-мимештәр буйынса, бина диуарҙарында уның төҙөүселәренең кәүҙәләре көпләнгән, унда тотҡондар өсөн ер аҫты камералары һәм төрмә бинаһына һәм Егошихин зыяратына тиклем ер аҫты юлдары булған, унда НКВД хеҙмәткәрҙәре ғәйепһеҙ кешеләрҙе язалағандар һәм үлтергәндәр, уларҙы манаранан ихатаға ташлағандар,  бер тотҡон манаранан үҙе аҫҡа ташланған, бинала даими атыу тауыштары ишетелә — был тотҡондарҙы  аталар һәм башҡалар.

## Хәҙерге әҙәбиәттә.
Пермь яҙыусыһы Анатолий Субботин «Үлем манараһы»  (1997 г.) тигән хикәйә яҙа, унда яҡтың эске эштәр идаралығы бинаһы Кафки стилендә фантастик ваҡиғаларҙың һәм  билдәле антиутопияларҙың төп күренеше була. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  
* 
* 
*
Грибушин йорто

**Грибушин йорто** — Пермь ҡалаһында модерн элементтары менән  барокко стилендәге йорт, архитектура ҡомартҡыһы. Исемен бина хужаһы сауҙагәр Сергей Михайлович Грибушин исеменән ала. Ленин урамы, 13а адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы

Сауҙагәр  Грибушин Сергей Михайлович йорто  1895—1897 йылда Пермь архитекторы А. Турчевич тарафынан  модерн стилендә төҙөлгән. Айырым йорт 1895—1897 йылдарҙа  чиновник Кашперов ғаиләһе өсөн төҙөлә,  1899 йылда уны миллионер улы  Поклевский-Козелл һатып ала.  1905 йылда йортто   Сергей Михайлович Грибушин һатып ала һәм үҙенсә яңынан үҙәгртеп төҙөй.  Нәҡ унда  1915 йылға  вафатына тиклем йәшәй һәм йорт тол ҡатыны Грибушина  Анна Никитична милегенә  күсә.  1919 йылда Грибушина сит илгә эмиграцияға  китә. 

1919 йылдың 3 мартынан алып  йортта офицерҙар   кибете, һуңынан — хәрби госпиталь урынлаша. 1921 йылдан  ҡала туберкулез диспансерының балалар бүлексәһе урынлаша. Ә 1922 йылдан алып бында балалар өсөн дауахана асыла, 1988 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының Пермь фәнни үҙәге урынлаша. Әлеге ваҡытта ла бында Рәсәй  фәндәр академияһының Пермь фәнни үҙәге  урынлашҡан.

1987—1995 йылдарҙа йорт яңынан тергеҙелә, әммә  аҡса етмәү сәбәпле, тик бинаның фасады ғына буяла, өҫтәүенә,  хәйриә ярҙамы буяуҙарына ғына. Шуға күрә, 2008 йылда  бина  аҡһыл күк төҫтә була

2009 йылда бинаның фасадтарын яңынан реконструкциялау  башлана.

Нәҡ ошо йорт  Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романында «фигуралар менән йорт» булараҡ һүрәтләнә.

## Архитектураһы

Файл:Gribushin House (2008, Perm, center).jpg|Фасад үҙәге
Файл:Gribushin House (2008, Perm, 1).jpg|Һылап яһалған биҙәктәре
Файл:Gribushin House (2008, Perm, 2).jpg|Һылап яһалған биҙәктәре
Файл:Gribushin House (2008, Perm, 3).jpg|Ҡыйыҡтағы скульптуралары
Грибушин йорто  бинаһы  аҡһыл ҙәңгәр төҫтәрҙә, фасадтары колонналар менән бүленгән . Пермь ҡалаһында иң матур бина. Бинаның стеналары ҡатлаулы һәм эске ҡатламы кирбестән, ә уртаһында  — ҡарағас олондары. Йорт  фасадтарында ла, бүлмәләрендә лә һылап биҙәлгән. Һылап биҙәүҙе  үҙөйрәнсек рәссам Петр Агафьин башҡарған.  Ҡатын-ҡыҙҙарҙың йөҙҙәре Грибушиндарҙың ғаилә альбомындағы фотоһүрәттәрҙән алып үтәлгән

## Мәҙәни эшмәкәрлеге
1992 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының Пермь фәнни үҙәге бинаһында  элекке хужалары Грибушиндар ваҡытында булған мәҙәни традицияларҙы тергеҙеү башлана. Шул саҡта ҡунаҡтар бүлмәһендә драма сәнғәтенең һәүәҫкәрҙәр түңәрәгенең постановкалары булған. Йорт хужалары бында урындағы зыялыйҙарҙы музыкаль кисәләргә йыйған.  

Хәҙер ҡала берләшмәһенең фәнни һәм мәҙәни тормошона ҡунаҡ бүлмәһендә ай һайын классик камера музыка концерттары инә

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Страницы истории художественной культуры Прикамья. — Пермь: Книжный мир, 2006.
* История Архитектуры. Под ред. Н.&nbsp;В.&nbsp;Баранова в 12&nbsp;тт. — М., т.2.
* 

## Һылтанмалар

* О доме С. М. Грибушина 
* Дом Грибушина в Перми - фото и описание

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Архитектура и достопримечательности Перми
* Александр Бонавентурович Турчевич — архитектор здания.
Карапет Черновтың килем йорто

**Карапет Черновтың килем йорто** —  Дондағы Ростов ҡалаһындағы бина, Ҙур Баҡса урамы һәм Ворошилов проспекты сатында урынлашҡан. XIX  быуат аҙағында төҙөлгән, һуңыраҡ реконструкцияланған. Әлеге ваҡытта бинаны  Ростов дәүләт иҡтисад университеты биләй.  Йорт мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

Өс ҡатлы килем йорто 1890  йылдарҙа  сауҙагәр  Карапет Чернов заказы буйынса төҙөлә. Һуңыраҡ йорт инженер Г.Г. Чорчопьян етәкселегендә архитектор Ф.С. Ясинский  проекты буйынса биш ҡатҡа тиклем бейегәйтеп  төҙөлә.

Килем йортоноң төҙөлөшө менән ат заводы хужаһы Карапет Чернов менән йөн сәнәғәтсеһе Гаврила Мелконов-Езековтың бәхәсе тураһында ҡала легендаһы бәйле.  Кем уларҙың иң байы икәнен асыҡлау өсөн .сауҙагәрҙәр Ҙур Баҡса урамында һәм Ҙур проспектта (ул ваҡыттағы Ворошилов проспекты) бер-береһенә ҡаршы ике килем йорто төҙөргә ҡарар итә).  Бәхәстә кемдең өйө матур була, шул еңә. Башта килем йорттары өс ҡаттан тора, әммә XX быуат башында Ростовта төҙөлөш бумы башланыу менән, ике сауҙагәр ҙә йорттарҙы биш ҡатҡа тиклем бейегәйтеп төҙөй. Һөҙөмтәлә Мелконов-Езековтың йортоноң көмбәҙе бер нисә метрға бейек була. Чернов көмбәҙ өҫтәп төҙөй алмай, сөнки уның йортоноң ҡыйығында колонналар ҡуйылған була. Шуның арҡаһында ҡала халҡы  уны  «терәүестәрҙәге колонналар менән» йорт тип атай.

Революцияға тиклем килем йортондағы  бүлмәләрҙе Санкт-Петербург халыҡ-ара коммерция банкы, үҙ-ара кредиттың Сауҙагәрҙәр йәмғиәте,  Ауыл хужалығы банкы һәм теш табибы М.М. Сабсович ҡуртымға ала.   1920 йылдар башында  Чернов  йорто национализациялана. Беренсе ҡатта  магазиндар асыла, ә ҡалған ҡаттарҙа  Хеҙмәт һарайы, «Динамо» спорт йәмғиәте,  «Севкавснабсбыт» һәм башҡа учреждениелар урынлаша. 1931 йылда бина  финанс-иҡтисад институтына бирелә. Чернов йорто  Бөйөк Ватан һуғышында ныҡ зыян күрә. 1950 йылдар аҙағында архитекторҙар М.Н. Ишунин һәм Г.А. Петров проекты буйынса яңынан тергеҙәләр, ләкин   ҡыйығында колонналары булмай. Ҡаршы яҡта торған Мелконов-Езеков йорто тулыһынса емерелә һәм инде тергеҙелмәй. 1970 йылда бинаның төньяҡ өлөшөнә ете ҡатлы  корпус   төкәтмәһе төҙөлә.

1964 йылда финанс-иҡтисад институты  халыҡ хужалығы институты тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта бинаны Ростов дәүләт иҡтисад  университеты биләй.

## Архитектураһы

Бинаның фасадтары Ҙур Баҡса һәм Ворошилов проспектына сыға.  Килем йортоноң  композицион үҙәге булып  уның урам сатына сығып торған мөйөшлө ярым түңәрәк өлөшө тора. Мөйөш өлөшөнөң өҫтө колонналар менән лоджия рәүешендә. Бишенсе ҡатта метал рәшәткәләр менән оҙон балкондар бар. Килем йортоноң фасадтары декоратив штукатур менән биҙәлгән:  беренсе ҡатында геральдик кәртәләр, икенсе ҡатта   декоратив ҡапҡастар, венок, гирлянда һәм арыҫлан битлеге ҡиәфәтендә тәҙрә аҫты ялғауҙары.

## Иҫкәрмәләр
Тольятти йәмиғ мәсете

**Тольятти йәмиғ мәсете —** Диниулов Харис Хәйҙәр улы исемендәге мәсет, ҡаланың Үҙәк районында Ларин урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Тольятти йәмиғ мәсете төҙөү өсөн ҡала хакимиәте тарафынан 1993 йылда Тольятти ҡалаһының шәхси секторында территория бүлеп бирелә. Мәсет 1994 йылда төҙөлә башлай, ә 1996 йылда уның беренсе сиратын төҙөү тамамлана. Мәсет төҙөүгә аҡһаҡалдар советы рәйесе Диниулов Харис Хәйҙәр улы рухландыра, мәсет уның исеме менән атала. 1997 йылдың февралендә йәмиғ мәсетенең беренсе сиратын асыу тантанаһы була.

2003 йылдың 20 октябрендә мәсеттең икенсе сиратына нигеҙ һалына, сөнки алдағы төҙөлгән бина мосолман байрамдары ваҡытында барлыҡ килеүселәрҙе һыйҙыра алмай. Яңы бина ике ҡатлы һәм 38 м манара менән була. Ул 300 килеүсегә иҫәпләнә. Намаҙ уҡыу залдары беренсе һәм подвал ҡаттарында урынлаша, ә икенсе ҡатта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бүлмә, уҡыу кластары һәм тәһәрәт бүлмәләре урынлаша.

Икенсе сират мәсетен асыу тантанаһы 2007 йылдың 10 декабрендә үтә, унда Рәсәй мосолмандарының мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин, Һамар өлкәһе мөфтөйө Вәғис Хәҙрәт, Тольятти Үҙәк районының етәксеһе Сергей Крымцев, шулай уҡ ябай ҡала халҡы һәм күрше төбәктәрҙән һәм илдәрҙән килгән ҡунаҡтар ҡатнаша.

Мәсеттең имамы — Ғүмәров Ислам Миңсәлих улы.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  
* 
* 
*
Түбәнге Табын

**Түбән Табын** (*Ҙур Табын*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы татар ауылы.

## География
Ауыл Табын йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы Себер татарҙары  нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдубин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.

1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 25 керҙәш башҡорт (Ҫарайлы-Мең улусының Юғары Табын ауылынан); 1859 йылда — 156 ир затлы керҙәш башҡорт, типтәр һәм дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 557 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан) һәм 322 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Сикия (ауыл)

**Сикия** (*Һикиә*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар административ-территориаль улусы составына керә.

1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп (мәсет ҡарамағында), 1905 йылда 2 икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән. 1837 йылда донъяуи башҡорт мәктәбе (10 уҡыусы), ә 1859 йылда тағы шулай уҡ мәктәп (20 уҡыусы) асылған .

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 112 аҫаба башҡорт һәм 57 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан); 1859 йылда — 464 башҡорт; 1912 йылда — 496 аҫаба башҡорт һәм 411 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Сәйет (Татарстан)

**Яңы Сәйет** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға XIX быуаттың 2-се яртыһында Сәйет (Иҫке Сәйет) ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1896 йылда ауылда 198 башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Наратаҫты (Мөслим районы)

**Наратасты** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1762 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдубин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, паром (Ыҡ аша үтеү өсөн) теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 23 ир затлы башҡорт, 43 татар һәм 2 типтәр; 1859 йылда — 20 ир затлы башҡорт һәм 19 ир затлы дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 119 аҫаба башҡорт, 164 типтәр һәм 87 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан) иҫәпләнгән. 

## Иҫкәрмәләр
Наратаҫты

**Наратаҫты** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Наратаҫты (Башҡортостан) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
* Наратаҫты (Мөслим районы) — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.
* Наратаҫты (Сарман районы) — Татарстандың Сарман районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нарат