open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҡ бассейн

**«Аҡ бассейн»** — Феодосияның иҫтәлекле урыны,  һыу ҡыуҙырғыс башняһы, XX быуат башындағы сәнәғәт арихтектураһы ҡомартҡыһы

## Тарихы
XIX быуат аҙағында Һарығол ҡалҡыулығында —  буш ҡала ситендә, Иҫке Ҡырым юлы буйында (артабан, Симферополь) төҙөлгән. Феодосиянан көнбайышҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта ятҡан Ҡашҡа-Соҡраҡ шишмәләре менән туйынған XIX быуаттың Ҡашҡа-Соҡраҡ һыу үткәргесе системаһына ингән. Ҡала һыу үткәргесенең ҡеүәтен арттырыу һыу ҡулланыуҙың артыуы, шул иҫәптән сауҙа портының   һәм Феодосия--Джанкой тимер юлы тармағының  барлыҡҡа килеүе менән бәйле (1896).

Үҙ ваҡытында ҡалала иң бейек бина булған. Әлеге ваҡытта ҡаланың һыу үткәргес системаһына индерелгән.

Башняның исеме буйынса яҡын ятҡан райондар   «Аҡ бассей» исеме менән йөрөтөлә

## Әҙәбиәт
«Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008-229 c.+C. 30. ҡушымта; 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
«Белый Бассейн» — еще один подарок Айвазовского 

ФЕОДОСИЯ. ВОДОНАПОРНАЯ БАШНЯ «БЕЛЫЙ БАССЕЙН».

Белый бассейн отремонтируют
Ленин һәйкәле (Аҙау)

**Аҙау ҡалаһында В  И. Ленин һәйкәле **— Аҙау ҡалаһының Петровский майҙанында (элекке  III Интернационал майҙаны)   В.И. Ленин һәйкәле 

Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

1978 йылдың 30 апрелендә Лениндың тыуыуына  108-йыллыҡ уңайы менән асыла. Бер үк ваҡытта һәйкәл тирәләй Аҙау ҡала башҡарма комитетының рәйесе А.Т. Иванов һәм ҡаланың баш архитекторы В.Т. Фоменко проекты буйынса майҙан  реконструкциялана.

Һәйкәлдең авторы: скульптор Ю. Г. Орехов ( Мәскәү ҡалаһы) һәм  архитекторҙар  В. А.  Петербуржцев һәм А. В. Степанов.

Һәйкәл әзербайжан тәбиғи гранитынан бысып алынған Лениндың ярым фигураһынан тора

Дөйөм бейеклеге — 10,8 метр, трибуна  бейеклеге — 5,3 метр,  пьедестал бейеклеге   5,5 метр тәшкил итә.

Пьедестал шымартылған гранит менән көпләнгән, ә һул яҡтан гранит «тун» менән ҡоролған.  

Һәйкәлде ҡороу   РСФСР монумент сәнғәте таш юныусылары бригадаһы,  Мәскәүҙең ҡала ремонт-төҙөлөш идаралығы эшселәре тарафынан башҡарыла. Пьедесталдағы металл хәрефтәрҙе Аҙау  оптика-механика заводы эшләгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Памятник В. И. Ленину (№ 6100231000) // Культурное наследие России, Ростовская область, Азов
* Памятник В. И. Ленину на площади // Памятники истории и архитектуры
Стара река ҡурсаулығы

**Стара река ҡурсаулығы **  - (),( - "старая река") - үҙәк Болгариялағы Балкан Үҙәк Милли паркы туғыҙ ҡурсаулығының береһе 

## Тарихынан
Болгарияла ** «Үҙәк Балкан» Милли паркы** () бар — ул ҡурсыулы  зонала, илдең үҙәк өлөшөндә, Балкан тауҙарында ойошторолған . Стара река ҡурсаулығы уның бер өлөшө, 1981 йылдың 19 мартында тауҙарының уникаль экосистемаһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған Майҙаны 1974.7 га, йәки 19.747 км.

## Эшмәкәрлек режимы

Ҡурсаулыҡта ошоларҙан башҡа теләһә ниндәй эшмәкәрлек  төрө тыйылған:
* һаҡлау буйынса эштәр; 
* фәнни маҡсаттағы эшмәкәрлек; 
* билдәләнгән юлдар буйынса, шул иҫәптән белем биреү маҡсаты менән генә үтеү ; 
* экосистеманы боҙмаҫлыҡ һанда, юлдарҙа һәм ваҡытта, фәнни маҡсат менән йәки икенсе урындарҙа тергеҙеү ниәте менән ҡырағай үҫемлектәрҙән һәм йәнлектәрҙән орлоҡ материалдары йыйыу.

## Географияһы
Ҡурсаулыҡ *Карлово* ҡалаһынан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ, *Пловдив өлкәһенең*  төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул Левски суҡыһынан (2166 м)  Голям купен суҡыһына (2169 м) Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүҙәрен биләй, Стара река һәм ҡушылдыҡтары буйлап көньяҡҡа табан тау һырттарын аймап ята

Ҡурсаулыҡ һырттары диңгеҙ кимәленән 1000-дән 2169 метрға тиклем етә. Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүҙәре120 көн самаһына ҡар менән ҡаплана, климаты йомшағыраҡ.

Тупрағының типтары төрлө: бейек таулы урындарында тау-болон тупрағы, түбәнерәк ерҙәрендә урман-көрән һәм көрән төҫтәргә күсә.

## Флораһы

Ҡурсаулыҡ һирәк осрай торған үҫемлектәргә бай. 45 төрө Болгарияның Ҡыҙыл Китабына индерелгән, уларҙың 20 төрө, мәҫәлән, "Primula frondosa", "Centaurea kerneriana", "Campanula trojanensis", "Stachys alpina" эндемик тәрҙәргә инә.

## Фаунаһы
Стара река ҡурсаулығында Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүе буйлап ҡоралайҙың иң көнбайыш тоҡомо тереклек итә. Бында шулай уҡ  һоро айыу, күк бүре, ҡырағай бесәй, европа ҡарағай һыуһары һәм евразия ҡамаһы ҡурсып тотола.

Авифауна күп төрлө ҡоштар менән данлы: бөркөттәрҙең, һарҙарҙың, ҡарсығаларҙың, ыласындарҙың бер нисәшәр төрө, евразия бөркөт-ябалағы тереклек итә. Ҡурсыулы ҡоштарға шулай уҡ  сел, аҡ һыртлы тумыртҡа, ҡара тумыртҡа һәм башҡалар инә.

## Галерея


File:Стара река 2015 02.jpg

File:Stara Reka Reserve 2015.jpg

File:Зелена прохлада.JPG

File:Непоклатимо спокойствие.JPG

File:Стара река, сенки.jpg

## Иҫкәрмәләр
Казначеев иҫтәлегенә фонтан

**Казначеев иҫтәлегенә фонтан** — Феодосияла, үҙәк баҙар янында, ҙур булмаған скверҙа урынлашҡан. 

А.И. Казначеев дворяндар тоҡомонан. Рязань училищеһын тамамлаған. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, М.И. Кутузовтың ординарецы булған, Бородин янында, Тарутинда. Лейпцигта алыштарҙа ҡатнашҡан. Полковник. 1823 йылдан статский советник. 1827 йылдың ғинуарынан Феодосия ҡалаһы башлығы.   

Симферополь ҡалаһын төҙөкләндереүгә ҙур өлөш индерә. Урындағы халыҡтың ихтыяждарына иғтибарлы була, чума эпидемияһы сәбәбе менән килеп тыуған Севастополдәге бунт ваҡытында, ике йыллыҡ ҡоролоҡ арҡаһындағы  аслыҡ мәлендә һәм губерналағы холера ваҡытында әүҙем эш итә. 
Феодосия ҡалаһы башлығы вазифаһында   Казначеев йәш Айвазовскийға һәр яҡлап ярҙам итә. Уның бөйөк һәләтенә иғтибар итеп, Симферополь гимназияһында уҡыуына һәм Император сәнғәт академияһына уҡырға инеүенә ярҙам итә.  Бөтә ғүмере буйына Айвазовский Казначеев менән дуҫтарса йылы мөнәсәбәттә була, уға ярҙамы өсөн рәхмәтле булған һәм уға арнап фонтан төҙөгән.
  
Элекке баҙар майҙаны урынында 1890 йылдар башында  рәссам И. К. Айвазовский  үҙенең проекты буйынса һәм шәхси аҡсаһына 1828 йылдың ғинуарынан алып Феодосияла  ҡала  башлығы  булған А. И. Казначеев иҫтәлегенә үҙенсәлекле фонтан төҙөй.
Куб формала һәм  күләме буйынса сағыштырмаса ҙур булмаған  фонтан  эре таштарҙан һалынған. Феодосияның иҫке фонтандары өсөн традицион булған төп фасадындағы аркалы соҡор  көтмәгәндә классик стилдәге соҡорло кәрниз менән тамамлана.  Аркалы нишала бағышланған таҡта тора, ә унан аҫта торбаларҙан һыу аға. Һуғыштан алдағы йылдарҙа фонтан төҙөк булған. Ваҡыт үтеү менән иҫкерә, емерелә башлай  һәм 1940  йылдар аҙағында һүтеп алына.

1990 йылдарҙа  фонтанды тергеҙеү буйынса проекттар эшләнә.

## Әҙәбиәт

* Фонтан Казначеев память // Ю. Коломийченко, архитектор. «Таврия ведомости», 1994 25 март, № 11 (121), с. 5.
Инсбрук трамвайы

**Инсбрук трамвайы** () — Инсбруктағы трамвай системаһы, Австрияның Тироль еренең баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаларының береһе ул Инсбрук.

Трамвай системаһында колея киңлеге 1000 мм, оҙонлоғо 19,5 км, өс линиялы йөрөй.

Трамвай линияһын төҙөүгә концессия 1889 йылда бирелә. Линия 1891 йылдың 1 июленән эшләй. Оҙонлоғо 12,1 километрға һуҙылған бер юллы трамвай линияһын парҙа эшләүсе трамвайҙар хеҙмәтләндерә. Һәр составҡа әллә ни ҙур булмаған танк-паровоз һәм өс вагонсыҡ инә. Линия Bergiselbahnhof вокзалын Инсбрук менән бәйләй.

## Ағымдағы торошо һәм үҫеш планы
Инсбуркҡа йөрөгән трамвайҙа берҙәм тарифтар ҡулланыла: тулы билет хаҡы1,8 евро, льготалы билет хаҡы (балалар, йәштәр, пенсионерҙар өсөн) 1,20 евро.

О автобус линияһын трамвай линияһына алмаштырыу планлаштырыла планлаштырыла. 2008 йылда планлаштырылған яңы линияға Бомбардие фирмаһының түбән иҙәнле 10 вагонына заказ бирелгән. 2010 йыл башында яңы трамвай линияһын төҙөү эштәре башлана.
Әрмән фонтаны

**Әрмән фонтаны** — Феодосия ҡалаһында  урта быуат фонтаны, Митридат тауы итәгендә, әрмән ҡорамы Изге Михаил һәм Гавриил ғибәҙәтханаһынан алыҫ түгел урынлашҡан

## Тарихы
Фонтан Феодосияның әрмән халҡы тарафынан 1491 йәки 1584(1586) йылдарҙа   Изге архангелдар Михаил һәи Гавриил әрмән ҡорамы эргәһендә Митридат тауы итәгендә төҙөлгән.  Фонтан махсус эзбиз иретмәһе ҡушылған бут ташынан ҡоролған, призма формаһында үтәлгән. Уның көнсығыш өлөшө ослайып торған ниша  һәм өҫтөндә өс семәрле розетка менән биҙәлгән. Һыу ағымы өҫтөндә әрмән телендә фонтандың төҙөлөү датаһы яҙылған  мәрмәр плита урынлашҡан. XI быуаттан алып XIX быуат урталарына тиклем  Әрмәнстанда киң таралған әрмән шишмәләренә хас булған архитектура формаһында төҙөлгән

УССР Министрҙар советының 1979 йылдың 6 сентябрендәге  442-се  (уч.№ 1209) ҡарары менән; һәм Ҡырым өлкә башҡарма комитетының 1979 йыл дың 22 майындағы № 284-се ҡарары менән Әрмән фонтаны архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә

## Иҫкәрмәләр
Абай Ҡонанбаев һәйкәле (Алматы)

**[[Абай Ҡонанбаев]]** һәйкәле Алматыла Абай майҙанында 1960 йылда ҡуйыла. Авторы: скульптор Х. И. Наурызбаев, архитекторы И. И. Белоцерковский

## Тасуирламаһы
Монументтың дөйөм бейеклеге  —  13 метр. Скульптура бронзанан  ҡойолған. Постамент формаһы — һигеҙгүҙ,  ҡыҙыл граниттан эшләнгән. Абай фигураһы — хәрәкәттә. Һул ҡулына китап тотҡан, ә уң ҡулы менән ҡулбашына һалынған сапанды тотоп тора.  Аҡыл эйәһенең башы күләмле башҡарылған. Йөҙө уйсан, ҡарашы   киләсәккә төбәлгән. Шағирҙың  фәлсәфәүи кәйефен,   шәхесенең ғәҙәттән тыш булыуын фигураһының  монументаллеге, һәйкәлдең пластик бөтөнлөгө һыҙыҡ өҫтөнә ала.

## Барлыҡҡа килеүе
1950 йылдар башында Алматыла Абай һәйкәленә конкурс иғлан ителә.  Уның скульпторы Хәкимйән Наурызбайев һөйләй:Әммә һәйкәлде ҡуйыу 1960 йылда ғына — Абайҙың тыуыуының 115-йыллығына хәл ителә. Дәғүәселәр күп була, ләкин монумент төҙөү   Наурызбаевҡа  йөкмәтелә. Сөнки  Абай һәйкәле ҡаланың беренсе монументы булырға тейеш, тик 13,7 м бейеклектәге һәйкәлде ҡайһы  оҫтаханала эшләү һорауы килеп тыуа. 

Эш башлар алдынан скульптор Абайҙың тыуған еренә бара, урындағы  аҡһаҡалдар менән аралаша, Алматыға ҡайтышлай фәндәр Академияһына уға консультант биреү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. Уға Абайҙың туғаны яҙыусы Мөхтәр Әуәзовты тәҡдим итәләр, ул Наурызбаевҡа кәңәштәр бирергә ризалаша. Һәр иртә эшкә китешләй скульптор Әуәзовтың өйөнә килә, хәҙер унда Әуәзов йорт-музейы урынлашҡан  

Яҙыусы көн һайын башҡа яҙыусылар, рәссамдар, башҡа республикаларҙан килгән ҡунаҡтар  менән оҫтаханаға йөрөй. Бина биҡ ҡыҫынҡы булыу сәбәпле Абайҙың йөҙөн күреү мөмкин булмай, яҙыусы барыһы ла яҡшы тип хуплап баш һелкә. Эш тамамланғас, һәйкәлде оҫтахананың ихатаһына сығаралар. Ленинград  «Монумент-скульптура» заводынан белгестәр килә, улар һәйкәлде бронзанан ҡойоу өсөн алып китергә әҙерләнә. Скульптор Әуәзовҡа шылтырата, ул, ҡағиҙә булараҡ, ҡунаҡтар менән килә. Был юлы яҙыусы бөтә эште тулыһынса күреп, киҫкен тәнҡитләй. Наурызбаевтың кәйефе ныҡ ҡырыла, яҡынса ун көндән ул эште тамамлап ҡуя һәм ҡабаттан Әуәзовты саҡыра. «Бына был — Абай» — тип әйтә яҙыусы.

## Иҫкәрмәләр
Брест замогы (Белоруссия)

**Брест замогы** (бел. Берасцейскі замак) —  XVIII быуатҡа тиклем йәшәп килгән замок, Мухавец йылғаһының ике тармағы араһында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
234 х 187 х 234 ҙурлыҡтағы Брест замогы бейек тупраҡ вал менән уратып алынған, унда бер-береһе менән ике яруслы   стена-ағас бура менән тоташтырылған бер таш һәм дүрт ағас башня урынлашҡан. Ҡала яғына ҡараған башняларҙың береһендә ҡапҡалар һәм сәғәт урынлашҡан. Сығанаҡтарҙа XIII  быуат таш башня Мухавец янындағы мөйөш башня кеүек телгә алына.  

1566 йылғы  инвентарға ярашлы, замоктың цейхгаузында 12 пушка, бер мортира, 96 гаковница,     йөҙ кешегә хәрби кейем менән ҡоралдар, һөңгөләр, протазандар һәм башҡа хәрби кәрәк-әраҡтар булған. Шул уҡ инвентарға ярашлы, замокта ағас торбалар аша һыу килә торған ҙур тирмән ҡуласаһы,  дары эшләү өсөн киле һәм буҫта баҫыу оҫтаханаһы булған

Үҙенең барлығы ваҡытында  XVIII  быуатҡа тиклем, замок  бер нисә ҡамауҙы кисерә,  нисә тапҡыр емерелә. Речь Посполитая Сеймы ҡарары буйынса XVII быуат урталарында ҡаланы һәм замокты  нығытыу буйынса эш башлана,  әммә 1657 йылдың майында Швеция ғәскәрҙәре һәм уның союздаштары ҡала менән замокты яулап ала. Карл X Густавтың Брест замогын яулап ала алмаҫлыҡ итеп яһау  буйынса  бойороғона ярашлы  Дальберг Эрик замокта һәм ҡала тирәләй фортификация ҡоролмалары проектын әҙерләй, әммә проект тормошҡа ашырылмай, сөнки 1657 йыл аҙағында баҫып алыусылар ҡаланы ҡалдыра  Төньяҡ һуғыш ваҡытында швед генералы Мейерфельд  1705 йылда замокты баҫып ала. Һуңынан замоктың бастион нығытмалары Брест ҡәлғәһенең составына инә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Ткачоў, м. а. умацаванні гарадскія Брэсцкий // Энцыклапедыя Беларусі гісторыі / Рэдкать.: Сачанка и. б. (гал. рэд.) i інш.; Маст. Жакевіч Э. Э.  — Мн.: БелЭн, 1994.  — Т. 2:Беліцк-Гімн.  — С. 109-110.  — 537 б. — 20 000 дана — .
*
Петр Атоян исемендәге стадион

**«Петр Атоян  исемендәге стадион»** () — «Аҡжайыҡ» футбол клубының стадионы.  1927 йылда асылған.

Стадиондың һыйҙырышлығы 8320 урын. 1996 йылдан Уральск ҡалаһының почетлы гражданы Петр Атоян исемен йөрөтә.

## Тарихы
Стадион Ҡаҙағстанда эшләп килгән  иң иҫке  стадиондарҙың береһе булып тора. Ул  1927 йылдың 29 майында  ҡала йыйылмаһы һәм кавалерия полкы командаһы  араһындағы матч менән асыла.

СССР чемпионаттарында, ә һуңғараҡ һәм Ҡаҙағстан чемпионаттарында ҡатнашҡан бөтә урал клубтары  был стадионда үҙ осрашыуҙарын ойоштора.

Бында шулай уҡ ҡала һәм өлкә күләмендәге еңел атлетика буйынса ярыштар   уҙғарыла.

Стадионда төрлө ваҡытта   туп менән хоккей, баскетбол, гандбол буйынса ярыштар үтә.

Иң ҙур ваҡиға булып 1998 йылда үҫмерҙәр араһында туп менән хоккей буйынса донъя чемпионаты үтеүе тора.

### Реконструкцияһы
2003 йылда стадион реконструкциялана. Уны  бөтә донъя стандарттарына ярашлы үткәреү планлаштырыла, әммә һуңыраҡ был ҡарар  ғәмәлдән сығарыла.

Бөгөн стадиондағы үлән япма  илдә иң яҡшыларҙан һанала.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Стадион имени Петра Атояна
* wikimapia
Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Феодосиялағы музей.  Айвазовский проспекты, 11 (элекке Ленин проспекты) адресы буйынса урынлашҡан

Феодосияның ҡомартҡылар музейы  [1811 йыл]дың  [13 майында  Феодосия ҡалаһы башлығы С. М. Броневский тырышлығы арҡаһында асыла.

Европа территорияһында  иң боронғо музей учреждениеларының  береһе булып тора.  Әммә, беренсе музей бинаһы ысын мәғәнәһендә музейға ҡарағанда күберәк ҡомартҡылар һаҡлағысы була.  Яйлап ҡомартҡыларҙы һатып алыу, археологик ҡаҙыныуҙар арҡаһында йыйылмалар арта.

Музей Феодосияның үҙәгендә төрөк мәсете территорияһында урынлаша, әммә  1860 йылдар аҙағында  Таврия губернаһы властары бинаны лютеран общинаһына  тапшыра. 1871 йылда музей коллекцияһын рәссам И.А. Айвазовскийҙың аҡсаһына махсус төҙөлгән музей бинаһына күсерәләр
Музей менән 18 йыл (1900—1917) Людвиг Петрович Колли (1849—1917) етәкселек итә. 1922 йылда күренекле украин сәнғәте академигы А.П.Новицкий  ҡыҫҡа ваҡытҡа музей директоры була.

1920 йылдар уртаһында архелогик музейҙы И.А. Айвазовскийҙың элекке йортонда урынлаштыралар, унда 1988 йылға тиклем була. Һуңыраҡ Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы өсөн элекке балалар табыу йорто (революцияға тиклем  «Генуя» ҡунаҡханаһы) XIX —  XX быуат архитектура ҡомартҡыһы бирелә.   

Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы фондында  70 000 ашыу экспонат иҫәпләнә.  Музейҙың һигеҙ залында археология ҡомартҡылары ғына түгел, шулай уҡ күп этнографик һәм документаль материалдар,  асылмаларҙың иҫке төр коллекциялары, минералдар, гербарийҙар һаҡлана. Боронғо таш плиталарҙың бай коллекция өлөшө асыҡ һауала музейҙың үҙенсәлекле ихатаһында урынлашҡан. 

Феодосия мэры В.Шайдеров инициативаһы менән Феодосияның ҡомартҡылар музейын тергеҙеү буйынса мәсьәлә күтәрелгән. Әлеге ваҡытта тикшеренеү эштәре алып барыла, проект өсөн ярты гектар ер бүленгән, башҡарма комитетта аҡса йыйыу өсөн иҫәп асылған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Музеи Феодосии на официальном тур. сайте г. Феодосия 
* Музеи Феодосии
Александр Позынич һәйкәле

**Александр Позынич  һәйкәле** —  2015 йылдың  24 ноябрендә Сүриә Ғәрәп Республикаһында  хәрби бурысын үтәгән саҡта һәләк булған диңгеҙ пехотасыһы, Батырлыҡ ордены кавалеры , Новочеркасс ҡалаһында тыуған  Позынич Александр Михайлович һәйкәле

## Тасуирламаһы
Александр Позынич һәйкәле Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендә, Александр баҡсаһының үҙәк аллеяһында урынлашҡан.

Монумент ҡулына ҡорал тотҡан һалдат фигураһынан ғибәрәт. Скульптура  бронзанан ҡойолған, бронетранспортёрҙың броняһы фрагменты ҡиәфәтендәге  постаментҡа ҡуйылған. Постаментта яҙыу: *«Позынич Александр. Рәсәй Яугирҙәренә»*.

Бронза диңгеҙ пехотаһы  бейеклеге — ике метр.

Һәйкәлде ҡуйыу инициаторы һәм уның Төп бағымсыһы «Социаль  инициативалар үҙәге»   ойошмаһы тора. Шулай уҡ бағымсы булараҡ Новочеркассктың   битараф булмаған халҡы сығыш яһай. Һәйкәлдең дөйөм хаҡы 600 мең һум тәшкил итә.

## Тарихы
Һәйкәл асыу тантанаһы  2017 йылдың 26 майында үтә.  Һәйкәл асыу тантанаһында Александр Позыничтың ғаиләһе, Новочеркасск ҡалаһы мэры Владимир Киргинцев,   8-се гвардия армияһы вәкилдәре, йәмәғәт һәм ветерандар ойошмаһы ҡатнаша.  Шулай уҡ тантанала Позынич ҡотҡарған осоусы  Олег Пешковтың тол ҡатыны ҡатнаша.

Александр Позынич   2015 йылдың  24 ноябрендә  Сүриәлә   эҙләү-ҡотҡарыу операцияһы ваҡытында һәләк була.  Позынич исемен Александр уҡыған 11-се  урта мәктәп йөрөтә , 11-се мәктәп һәм 2-се  профессиональ училище стеналарында таҡтаташ ҡуйылған, был хәрби дан аллеяһында бюсы ҡуйылған. Александр Позынич исемендәге патриоток фестиваль» үтә. Олег Пешков һәм Александр Позынич иҫтәлегенә  мемориал  Амур өлкәһенең Возжаевка аивиация гарнизонында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Торжественная церемония открытия памятника морскому пехотинцу Александру Позыничу, погибшему в Сирийской Арабской Республике при исполнении воинского долга (г. Новочеркасск)  / Сайт Министерства обороны Российской Федерации

## Әҙәбиәт

* *Журнал «Ориентир». 2016 йыл № 3 (261), 1-80. Индекс 73458.*
Авиаторҙар һәйкәле (Новочеркасск)

**Авиаторҙар һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында самолет менән һәйкәл-стела

## Тарихы
Граждандар һуғышынан һуң, 1927 йылда, Новочеркасскта хәрби ойошма барлыҡҡа килә — 15-се айырым корпуслы корректировкалаусы айырым  авиаотряд  (ОККАО) барлыҡҡа килә; уның командиры   Граждандар һуғышы геройы Добролеж Александр Георгиевич була. 1928 йылдың көҙөндә 13-се еңел бомбардировкалаусы  авиабригада ойошторола, ул Төньяҡ-Кавказ хәрби округының беренсе авиация берләшмәһе була.  Авиабригадала 150-нән ашыу самолет иҫәпләнә, уның беренсе командиры булып Флоровский Иван Данилович тора. 1932 йылда  Новочеркасскта 13-сө авиабригаданың 44-се  авиаэскадрильялар базаһында СССР-ҙа беренсе   еңел бомбардировкалаусы авиацияның  штурмандар курсы  ойошторола.  

1936 йылда 13-сө авиабригадаға алмашҡа  55 -се еңел бомбардировкалаусы авиабригада   ойошторола.  1938 йылда  55 -се авиабригада базаһында  12 -се алыҫҡа бомбардировкалаусы авиация полкы  ойошторола, ул 1940 йылдың апрелендә  81-се алыҫҡа бомбардировкалаусы   авиация полкы  тип үҙгәртелә. һәм Кутаисиға күсерелә. Хотунка аэродромында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  216-сы истребителдәр авиадивизияһы дислокациялана. 

Хотункалағы аэродромға  мөнәсәбәте булған бөтә авиаторҙарға 1981 йылда иҫтәлекле билдә   —  МиГ-21 самолеты ҡуйыла,  ә уның янында — Тыуған ил өсөн алыштарҙа һәләк булғандарҙың исеме менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

Новочеркасск ҡалаһындағы 24-се мәктәптә Хотункалағы аэродромдың үткәндәре тураһында һөйләүсе экспонаттар бар

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* История памятника советским авиаторам
* Памятник авиаторам в Хотунке
Лаче дарыуханаһы

**Лаче дарыуханаһы** — Донецктың иң боронғо биналарының береһе (XIX быуатта төҙөлгән), ҡалала тәүге дарыуханаларҙың береһе.

## Дарыухана бинаһы
Бина Донецктың Ворошилов районында, Артем урамындағы (элек Беренсе линия) 5-се һанлы йортта, Завод алды майҙаны янында урынлашҡан. Бина «Новороссийск таш күмер руднигы йәмғиәте дарыуханаһы» булараҡ эшләй. Арендалаусы Бельгия кешеһе Иван Иванович Лачин була, дарыухана әлеге ваҡытта уның исеме аҫтында билдәле.

Файл:1901. Аптека Лаче в Юзовке.jpg|Лаче дарыуханаһы
Файл:Аптека Лаче.jpg|Лаче дарыуханаһы
Файл:Аптека Лаче 001.jpg|Өсөнсө ҡатын өҫтәп төҙөгән ваҡытта бина

Совет осоронда бинала 1-се типография урынлаша.

2008 йылға тиклем бина иң тәүге күренештә һаҡлана һәм ике ҡатлы була, әммә 2009 йылда бинаға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә һәм заманса материалдар менән көпләнә.

## Бер төрлө исемле дарыухана-музей
Шул уҡ ваҡытта 2009 йылда Ленин майҙанында урынлашҡан икенсе дарыухана үҙенә «Лаче дарыуханаһы» исемен ала һәм үҙен дарыухана-музей итеп күрһәтә башлай. Музей хәҙерге дарыухананың мөйөшөндә урынлашҡан, унда 200-гә яҡын экспонат ҡуйылған. Музейҙың бөтә экспонаттары ла Донецк өлкәһендә йыйылған һәм төбәктә фармацевтика тарихына ҡағылышлы. Экспонаттар араһында: ағас дарыухана шкафтары, штанглаздар (медикаменттарҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған дарыу һауыттары), үлсәүҙәр, колбалар һәм башҡа фармацевтик ҡорамалдар. Экспозиция Максим Мясников тарафынан Владимир Силко һәм Виктор Хоменко менән берлектә төҙөлгән.

## Һылтанмалар

* 
*  
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*
Волгодонск епархияһы

**Волгодонск епархияһы** — Ростов өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә Рус православие сиркәүенең епархияһы. Дон митрополияһы составына инә.  

Идара итеүсе архиерей — Волгодонск һәм Сальск  епискобы Корнилий (Синяев).

## Тарихы
Ростов һәм Новочеркасск епархияһынан айырылып сыға һәм 2011 йылдың 27 июлендә Изге синод билдәләүе буйынса Волгодонск ҡала округы, шулай уҡ Ростов өлкәһенең Белая Калитва, Веселовский, Волгодонский, Дубовский, Егорлыкский, Заветинский, Зерноградский, Коонстантиновский, Мартыновский, Милютинский, Морозовский, Орловский, Пролетарский, Песчанокапский, Ремонтненский, Сальский, Семикаракорский, Тацинский, Усть-Донецкий, Целинский һәм Цимлянский райондары сиктәрендә  барлыҡҡа килә.

2011 йылдың  6 октябрендә  Волгодонск, Ростов һәм Шахта епархиялар Дон митрополияһы  составына индерелә.

2012 йылдың  башына ҡарата епарихия составына  89 мәхәллә инә, уларҙың хеҙмәтен башҡарған 68 рухани башҡара

## Ғибәҙәтханалар һәм монастырҙар
2018 йылға ҡарата епархия территорияһына   түбәндәге сиркәү округтары инә:

# Белая Калитва сиркәү округы 
# Бөйөк кенәзлек сиркәү округы 
# Волгодонск-  Цимлянск сиркәү окургы
# Зерноград сиркәү округы
# Константиновск сиркәү округы
# Морозовск сиркәү округы
# Песчанокопск сиркәү округы
# Көнсығыш Сальск сиркәү округы
# Үҙәк  Сальск сиркәү округы
# Семикаракорск сиркәү округы
# Усть- Донецк сиркәү округы
# Үҙәк Волгодонск сиркәү округы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Волгодонская епархия // Патриархия.Ru
Таллин француз лицейы

**Таллин француз лицейы** () — Таллиндағы урта дөйөм белем биреү мәктәбе, Эстония. 1921 йылда ойошторола. Лицейҙы тамамлаусылар имтихан һөҙөмтәләре буйынса юғары һөҙөмтәләр күрһәтә.

## Күҙәтеү
Студенттар өс сит ил телен өйрәнә: француз, урыҫ һәм инглиз телдәрен. Лицей директоры Лаури Леези һүҙҙәренсә, был мәктәптә бөтә фөндәр ҙә бик мөһим.

Мәктәптә дәрестәргә йөрөү дәртләндерелә: класстан тыш занятиеларҙы үткәреу тик дәрестәр тамамланғандан һуң ғына рәхсәт ителә.

Уҡыусыларҙы сәнғәттең һәр төрлө формаларын да хөрмәт итергә өйрәтәләр. Улар картиналарҙы һәм рәссамдарҙы танырға өйрәнә, концерттан йәки киске балеттан хозурланыу өсөн театрҙарға йөрөй. Бал бейеүҙәре физик тәрбиә уҡыу программаһы сиктәрендә уҡытыла, шулай уҡ йыл һайын яҙғы бал ойошторола.

Таллин француз лицейы биш мәктәп берләштерелгән ҙур уҡыу йорто составына инә, уларҙы ҡайһы берҙә «Таллин уртаһындағы элита мәктәптәре» тип тә атайҙар: Таллин инглиз колледжы, Таллин урта ғилми мәктәбе, Густав Адольф гимназияһы һәм 21-се мәктәп.

## Символикаһы
Мәктәп флагы ике яҡлы: бер яғында Франция флагы менән мәктәптең француз телендәге исеме, гербы һәм девизы (*vitam totam estote Probi per* — ғүмерең буйы үҙеңде лайыҡлы тот). икенсе яғында ошондай уҡ флаг, әммә ул Эстония флагы, мәктәптең исеме лә эстонса яҙылған.

Мәктәптең тәүге 5 класы уҡыусылары традицион мәктәп формаһы — матроска кейә, Эстонияла бындай мәктәп формаһы һирәк осрай. Байрам сараларына уҡыусылар аҡ яғалы костюм кейә, ғәҙәти көндәрҙә — зәңгәр яға тағалар. Мәктәптең бөтә уҡыусылары ла мәктәп формаһы кейергә тейеш. Кәпәстең алғы өлөшөнә мәктәп инициалдары яҙылған. 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Таллин француз лицейы формаһының хаҡы 223 евро тәшкил итә, был башҡа мәктәп формаларынан ҡыбатыраҡ.

## Тамамлаусылар
Таллин француз лицейын тамамлаусылар араһында, моғайын, иң билдәлеһе — Георг Отс, эстон опера һәм эстрада йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1938 йылда урта мәктәпте тамамлаған). Хәҙерге сығарылыштарҙағы иң билдәлеләре — режиссёр Танел Тоом һәм музыкант Мария Минерва.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Karin Lippus, Tark Indrek, Paistik Alo, *1921-2001 Tallinna Lütseum Prantsuse* — Lycée Français de 1921—2001 Tallinn, Tartu, Greif, 2001, 223 p.
* Anneli Oidsalu, Semjonov Külli, Maris Sinka, *Tallinna 1921—2011 Lütseum Prantsuse* — Lycée Français de 1921—2011 Tallinn, Tallinn, Folger Art, 2011, 142 p.
* Prantsuse Lütseum // Tallinn: N-Ü. 2004

## Һылтанмалар
* ) — официальный сайт Таллинского французского лицея
Елена Карлеуша

**Елена Карлеуша** (; 17.08.1978, Белград, Югославия Федератив социалистик Республикаһы) — Сербия йырсыһы. 

## Дискография
* Огледалце (1995)
* Жените се момци (1996)
* Вештице, виле (1997)
* Јелена (1998)
* Гили, гили (1999)
* За своје године (2001)
* Само за твоје очи (2002)
* Магија (2005)
* JK Revolution (2008)
* The Diamond Collection (2009)
* Дива (2012)

## Һылтанмалар
*
Мясников районының тарихи-этнография музейы

**Мясников райоынының тарихи-этнография музейы  ** — Ростов өлкәһе Мясников районының Салтыр ауылындағы музей.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Ростов өлкәһе Мясников районы Салтыр ауылындағы  тарихи-этнография музейы 1992 йылдың 24 апрелендә, Ғосман империяһының    әрмәндәр геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнөндә асыла.

Музейҙа әрмәндәрҙең Ҡырым ярымутрауынан Дон еренә күсеп ултырыуына арналған даими  экспозиция булдырылған. Музей экспозицияһында XVIII  быуат аҙағы —   XX быуат башындағы биҙәү-ҡулланма сәнғәтен, эш ҡоралдарын,  боронғо өй кәрәк-яраҡтарын үҙ эсенә алған тарих һәм этнография буйынса материалдар бар. Шулай уҡ бында әрмәндәрҙең Ҡырымдан күсенеү ваҡытында алып килгән көнкүреш әйберҙәре менән танышырға мөмкин. Музейҙың асыҡ майҙансығында ихата  мейесе ҡуйылған.   

Музейҙа  тарихи фотоһүрәттәр күп, бында тарихи документтар һәм ҡиммәтле ҡулъяҙмалар һаҡлана. Музейҙа шулай уҡ урындағы рәссамдарҙың картиналары урынлашҡан. Музей залдарында ваҡытлыса тематик күргәҙмәләр  үткәрелә: Мясниковский районының  немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү көнө, 1915 йылда әрмәндәр  геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө килә, Еңеү көнө  һ.б.

Музей халыҡ һәм  фольклор традицияларын ҡулланыуға иғтибар бүлә. Бында мәктәп уҡыусылары өсөн   фольклор байрамдары, конкурстар һәм уйындар уҙғарыла.

Музей хеҙмәткәрҙәре әрмән мәҙәниәтенә һәм тарихына арналған лекциялар уҡый.  

2011 йылда музейға Әрмән Республикаһының премьер-министры Тигран Саркисян килә. Рус-әрмән дуҫлығының яңы күргәҙмәһе  өсөн   музейға тарих-этнография музейының әйберҙәре тапшырыла : милли кейемдәр, көнкүреш әйберҙәре, ауыл хужалығы эш ҡоралдары

Әлеге ваҡытта   Тарихи-этнография музейында Р. Патканян исемендәге әҙәби студия һәм «Цахкепунч» фольклор төркөмө эшләй. Әҙәби студияны  шағир-тыуған яҡты өйрәнеүсе Хевонд Кристостурян  ойоштора.

## Һылтанмалар

* Историко-этнографический музей Мясниковского района 
* Историко-этнографический музей Мясниковского района
* Историко-этнографический музей Мясниковского района
Аксай ер аҫты ҡыуышлыҡтары

**Аҡсай ер аҫты** **ҡыуышлыҡтары** — Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы ер аҫты ҡыуышлыҡтары.

## Тарихы
Ер аҫты ҡыуышлыҡтарының барлығы тураһында тәүге ведомостар  Петр I ваҡытына ҡарай. XVIII быуаттағы мәғлүмәттәр буйынса, Усть-Аҡсай станында ҡәлғәнән алыҫ түгел  казематтар урынлаша. Унда әсирлеккә алынған төрөктәр ябыла. Улар ер аҫты ҡыуышлыҡтары төҙөү өсөн ҡулланыла.  1850  йылға Аҡсайҙа яҡынса  төрлө тәғәйенлештәге 30 ер аҫты ҡоролмаһы иҫәпләнә.  Дмитрий Ростовский ҡәлғәһен төҙөүсе инженер Александр Ригельман  әйтеүенсә,   был урында бина аҫтында урынлашҡан ер аҫты ҡоролмаһы була. Ҡоролмаға инеү урыны  күп булған. 1970 йылда яңы объект  —  «Донплодопром»   автохужалығында урынлашҡан районда ер аҫты юлы табыла. Ишеге боронғо, сукеп эшләнгән, ике яҡлы. Таш бағаналары уның ныҡлығы өсөн ҡулланылған. Ишек артында юл булған, әммә табылыу ваҡытына ул күмелгән. Был урында элек дары заводы булған, складтары ваҡыт үтеү менән шартлаған, ә урыны Дары урҙаһы тигән исем алған.  

Аксайҙа элек ҡоҙоҡ булған.  Уны төҙөү өсөн    эзбизташ ҡулланылған. Ҡоҙоҡтан йәшерен бүлмәгә алып барыусы юл булған. Ҡоҙоҡ XVIII быуатта төҙөлгән. Ҡоҙоҡта һыу  4-5 метрға тулған, киңлеге ҙур булмаған. Унда  шулай уҡ баҫҡыс табылған. Ҡоҙоҡтоң стенаһы артында  ағас һикеләр  һәм буш шешәләр менән  бүлмә йәшеренгән.

Аҡсай ҡалаһы ер аҫты ҡыуышлыҡтарына ҡараған объекттарҙың исемлеге ҙур. Был хәрби-тарихи музей комплексының экспозицияһы, уға туристар килә ала. Комплексҡа шулай уҡ Таможня заставаһы ер аҫты, Кобяков ҡаласығы катакомбалары, шулай уҡ Мухин урҙаһы туннелдәре һәм мәмерйәләр ҡарай.  Фажиғә осраҡтарын  иҫәпкә алғанда, боронғо ер аҫты ҡыуышлыҡтарында әлегә тиклем тоҙаҡтар һаҡланғынлығы тураһында уйланырға нигеҙ бар.


Файл:Балка Рябинина.JPG|Мухин урҙаһы
Файл:Мухина балка 1.JPG|Ҡаланың төньяҡ һәм көнбайыш өлөшөндә Мухин урҙаһы  
Файл:Таможенная застава 2.JPG| Аҡсайҙа таможня заставаһы 


## Иҫкәрмәләр
Призрен

**Призрен** (сер. Призрен/Prizren ) — Балҡан ярымутрауындағы Көньяҡ Метохия ҡалаһы. Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы Косово и Метохия автономиялы крайындағы Призрен округының административ үҙәге булып тора. Өлөшләтә танылған Косово Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, был ерҙәрҙе фактик контролдә тотҡан Косово республикаһының Призренский округының административ үҙәге булып тора. Шар-Планин тауҙары итәгендә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 81 мең самаһы, шуларҙың 81%-ы албан халҡы, шулай уҡ ҡалала боснийҙар, сиғандар, сербтар һәм төрөктәр йәшәй. Призрен — һаны буйынса Косовоның икенсе ҡалаһы Метохия һәм Приштинанан һуң.

## Административ сығышы

## Тарих
XIV быуатта ҡала ғосмандар тарафынан баҫып алынған һәм Призренский сажағына ҡараған. Уға тиклем серб һәм болгар дәүләттәре составына ингән була. 1878 йылда беренсе албан ойошмаһы — Призрен лигаһы барлыҡҡа килгән, ул ғәмәлдә Косово һәм Метохия территориялары менән 1881 йылға тиклем идара иткән. 1912 йылда ҡала Сербия составына индерелә. Беренсе донъя һуғышында Болгария тарафынан аннексиялана һәм уның Призрен округында була. Призрен 1918 йылда сербия армияһы тарафынан азат ителә һәм ҡабат Сербияға ҡайта. 1999 йылда серб халҡы күпләп ҡаланы ташлап сыға. 2004 йылда Призренда сербтарҙы ҡыйраталар. Әлеге ваҡыттағы хәл-торош Призренда нормалләшкән.

## Ғибәҙәт ҡоролмалары

### Ғибәҙәтханалар
* Изге Спас сиркәүе
* Изге Архангелдар монастыры

### Мәсеттәр
* Синан-паша мәсете
* Мөҙәрис Али-әфәнде мәсете

## Иҫкәрмә
Аҙау аҫылмалы күпере

**Аҡ аҡҡош**   — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы Аҙау йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн аҫылмалы күпер. Ҡала яры урамын  ҡала пляжы менән тоташтыра.

## Тарихы
Беренсе күпер 1967 йылда  ҡаланың 900-йыллығына төҙөлгән. Күпер өс тороҡло  аҫылмалы  булған. 20 быуатың 80-се йылдары  уртаһында күпергә капиталь ремонт һәм реконструкция үткәрәләр,  һөҙөмтәлә тростары  алмаштырыла, күперҙең төп өлөшө металдан эшләнә. Бынан һуң  күпергә  капиталь ремонт үтмәй. 2007 йылда күпер авария хәлендә тип таныла. 2014 йылда иҫке күпер һүтеп алына   һәм уның урынына ванталар менән яңы күпер төҙөлә.

Яңы күпер ванталар менән өс тороҡло. Күперҙең оҙонлоғо   112 метр, киңлеге — 2,5 м тәшкил итә. Иҫке күперҙән айырмалы рәүештә, яңы күпер бетон баҫҡыстар, коляска өсөн пандустар менән йыһазландырылған. Күпер асыу тантанаһы 2014 йылдың дың 1 сентябрендә үтә. Ҡала хакимиәте ҡарары менән күпер  **Аҡ аҡҡош** атамаһын ала.

## Галереяһы



## Һылтанмалар

* Новый подвесной мост в Азове
* Мост через Азовку готов 
* Новый мост открыт
Бачки-Петровац (община)

**Бачки-Петровац** (сер. Бачка Петровац) — Сербияның общинаһы, Көньяҡ-Бачка округына инә.

14 108 кеше Бачки-Петроавц общинаһының халҡын тәшкил итә (2007 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Бөгөнгө көндә Бачки-Петровац общинаһының халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 89 кеше тәшкил итә. Общинала йәшәүсе халыҡтың төп милләте-сербтар һәм словактар. Уларҙың төп дини конфессияһы-протестанттар. Бачки-Петровац общинаһы 158 квадрат километр майҙанды биләй, шуларҙың 88,6%-ы община тарафынан сәнәғәт предприятиелары маҡсатында ҡулланыла.

Бачки-Петровац общинаһының административ үҙәге — Бачки-Петровац ҡалаһы. Бачки-Петровац общинаһы дүрт тораҡ пунктынан тора, бындағы тораҡ пункттарҙың майҙаны- 39,5 квадрат километр.

## Община халҡының статистикаһы

## Тораҡ пункттары
* Бачки-Петровац — 7093 кеше
* Гложан — 2351 кеше
* Кулпин — 3100 кеше
* Маглич — 2805 кеше

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* сайт общины
* Официальная статистика Сербии 
* PDF версии издания «Издаје и штампа — Републички завод за статистику Србије»
Бачки-Петровац

**Бачки-Петровац** (сер. Бачка Петровац, ) — Сербия ҡалаһы, Воеводина автономиялы крайының Көньяҡ-Бачки округы ҡалаһы, шул исемдәге общинаның административ үҙәге, Бачки тарихи-географик өлкәһендә урынлашҡан

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала — 6727 кеше йәшәгән, улар араһында бәлиғ булған кешеләр — 5434, уртаса йәш — 40,7 йәш. Барыһы 2567 йорт хужалығы, ә йорт хужалығындағы уртаса кеше һаны — 2,62.

Ҡалала йәшәүселәр башлыса словактар , сербтар.Һуңғы өс халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Бачки-Петровацта кеше һанының кәмеүе күҙәтелә.
**Енесе һәм йәшенә буйынса халыҡ һаны**




## Билдәле шәхестәр
* Малях-Петровский, Самуил — шағир һәм партизан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Bački Petrovac
* Online community Petrovec
* Unofficial town of presentation
Чепель (Будапешт районы)

**Чепель** — Будапештың Чепель кутрауында урынлашҡан XXI районы.

## Географик урыны
Чепель районы Будапештың көньяғында Буда менән Пешт араһында, Чепель утрауының төньяғында урынлашҡан. Ҡала райондарының тәбиғи сиге булып Дунай йылғаһы тора. Көньяҡтағы сиге — Будапешт һәм Сигетсентмиклош ҡалалары.

## Йәмәғәт транспорты
Чепель ҡалаһын H7 линияһы BHÉV (Борарош районы үҙәгендәге майҙанға тиклем) ҡала яны электричкалары хеҙмәтләндерә. Ҡаланың башҡа райондары 35, 36, 148, 151, 179 автобус маршруттары менән тоташҡан. Дунай буйлап «Мәскәү» тибындағы бәләкәй һыу трамвайҙар йөрөй.

## Хужалығы
Будапешт традицион сәнәғәт өлкәләренең береһе. (Металлургия заводтары, ҡағыҙ фабрикаһы, сауҙа порты бар.)

ХХ быуаттың тәүге яртыһында Вейс Манфред эре конгломераты Чепелдең иң ҙур заводы була. (Манфред Вейс исемендәге металлургия заводы).

Икенсе донъя һуғышынан һуң конгломерат дәүләт предприятиеһы була. Хәҙер элекке сәнәғәт гиганты зонаһында йөҙҙәрсә завод, предприятиелар һәм офистар урынлашҡан.

## Ҙур биҫтәләре
* Үҙәк
* Эндре Ади урамы биҫтәһе
* Чиллагтелеп (Йондоҙло)
* Кираймайор
* Визмю (Һыу менән тәьмин итеү биҫтәһе)
* Арпад урамы биҫтәһе

## Мәҙәниәт
* Черепь хеҙмәткәрҙәре мәҙәниәт йорто
* Арпад Фаршанг исемендәге музыка мәктәбе
* Музыка мәктәбе ул. Эгрешши Бени
* Чепель галереяҙы һәм урындағы тарих күргәҙмәһе
* Мәҙәниәт Йорто «Кирайэрд» мәҙәниәт йорто
* Миклош Радноть исемендәге мәҙәниәт йорто (Микрорайонында «Йондоҙло» биҫтәһендә)

## Спорт

### Футбол
Футбол бүлеге СК «Чепель» — 4 тапҡыр ил чемпионы, уның иң яҡшы миҙгеле 1940 йыл-70 йылдарға тура килә. 1990 йылдар аҙағында банкротлыҡ сығыу арҡаһында баш ҡала лигаһына (һәүәҫкәр) күсә.

### Башҡа төрҙәр
Ракоци исемендәге ял паркында баскетбол һәм стритбол һәүәҫкәр турнирҙары үткәрелә. Элекке СК "Чепелдың волейбол клубы һәм каноэ һәм каяк клубы хәҙер үҙаллы эшләй.

## Галереяһы

Файл:Csepelcivertanlegi2.jpg|
Файл:Városháza, Csepel, civertan légi1.jpg|
Файл:Kisboldogasszony-templom, Csepel, civertan, légi3.jpg|
Файл:Csepelcivertanlegi4.jpg|
Файл:Csepelcivertanlegi5.jpg|
Файл:Csepelcivertanlegi6.jpg|
Христос Раштыуаһы сиркәүе (Волгодонск)

**Христос Раштыуаһының кафедраль соборы**  —Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһында Волгодонск епархияһының кафедраль соборы.  Биләмәләге ғибәҙәтхана комплексы  Феодор Ушаков сиркәүе менән бергә Христос Раштыуаһы мәхәлләһе барлыҡҡа килтерә

Христос Раштыуаһы соборы Волгодонск ҡалаһының   төп ғибәҙәтханаһы булараҡ  2001 йылдың 7 мартында асыла.  

Артабан ҡорам төҙөү бер нисә йылға  туҡтап ҡала.  2008 йылдың 15 октябрендә төҙөлөш эштәре яңынан башлана. 2008 —2011 йылдарҙа төҙөлөп ятҡан  ғибәҙәтхана территорияһында изге  Феодор Ушаков сиркәүе төҙөлә, ҡорам өсөн   13 ҡыңғырау һатып алына.  2010 йылдың 1 авгусында   соборҙың   аҫҡы төкәтмәһендә   – Серафим Саровский  ғибәҙәтханаһында изгеләндереү йолалары үтә.   2011 йылдың аҙағында ҡорамға дүрт ҡабырға  көмбәҙе, 2011 йылдың аҙағына үҙәк көмбәҙ ҡуйыла. Һөҙөмтәлә ғибәҙәтхана бинаһының дөйөм бейеклеге   56 метр, ә үҙәк көмбәҙ һәм тәреләр менән   58 метр тәшкил итә.

Ғибәҙәтханан менән бергә   8 гектарлыҡ майҙанда йәкшәмбе мәктәбен, хәйриә ашханаһын, икона яҙыу оҫтаханаларын, нәшриәт үҙәген, балалар майҙансығын, ҡунаҡхана һәм православие гимназияһын үҙ эсенә алған комплекс төҙөү планлаштырыла

2011 йылда төҙөлөп ятҡан ғибәҙәтхана яңы барлыҡҡа килгән Волгодонск епархияһының кафедраль соборы.статусын ала.

## Иҫкәрмәләр
Успение ҡорамы (Аҡсай)

**Успение ғибәҙәтханаһы** — Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы Рус  православие сиркәүе.  Мәскәү Патриархатының Новочеркасск һәм Ростов епархияһына ҡарай.

Аҡсай станицаһында ғибәҙәтхана төҙөү халыҡтың артыуы һәм казак ғәскәренең  үҙ ғибәҙәтханаһын булдырыу ихтыяждары  менән бәйле.  

Изге Успение  ҡорамын  төҙөү 1822 йылдың 15 сентябрендә башлана. Сиркәүҙе архитектор Абросимов проекты буйынса сауҙагәрҙәр аҡсаһына төҙөйҙәр. Төҙөлөш өс йыл дауам итә, һәм шәхси иғәнәләргә йыйылған  135 000 һум аҡса тотонола. 

Ғибәҙәтхана билдәле архитектор М.А. Абросимов проекты буйынса ампир стилендә төҙөлә. Сиркәүҙе изгеләндереү йолалары 1825 йылда үтә.

Сиркәүҙең дөйөм күләме  38х16 метр тәшкил итә, өҫкө кәрнизенең бейеклеге  — 10 метр. 1842 йылда Новочеркасск казагы Григорий Пудавов таш фундаментта ғибәҙәтхананың тимер кәртәләрен эшләй.

Успение сиркәүенең иконостасын 1837 йылда Мәскәүҙән Яков Шер эшләй.  Иконостас  17х5 м ҙурлыҡта була. 1837 йылда иҫке иконостасты яңыһы менән алмаштыралар. Сиркәү интерьеры майлы буяуҙар менән биҙәлгән, биҙәктәрҙең сюжеты Иҫке һәм Яңы Ғәһедтән алынған. 1892 йылда  сиркәү-мәхәллә мәктәбе асыла.

Ғибәҙәтхана 22 метр бейеклектәге өс  ҡатлы манараға эйә.

Сиркәүгә ике ҡатлы таш йорт беркетелгән. Был йортта  сиркәү-мәхәллә мәктәбе урынлаша. Чапаев урамындағы был бина һаҡланған. 1930 йылда   бында   ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Николай Дмитриевич Гулаев уҡыған. Әлеге ваҡытта бында балалар ижады йорто урынлашҡан. Сиркәү янында   кәшәнә-сиркәү булған

1930 йылдарҙа сиркәү ябыла.   Бөйөк Ватан һуғышынан һуң  сиркәү бинаһы «Сельхозтехника» ремонт заводына тапшырыла. Әммә эске интерьерының өлөшө  беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. 1995 йылда сиркәүҙең икенсе ҡаты диндарҙарға кире ҡайтарыла.

1995 йылдың  28 авгусында Изге Богородицаның Успение байрамына  реконструкцияланған ғибәҙәтханала ғибәҙәттәр башлана. Реставрация эштәре лә тап ошо йылда башлана. Ростов дәүләт төҙөлөш университетының студенты Р.Рязанов сиркәүҙе тергеҙеү буйынса проект өҫтөндә эшләй башлай.   1998 йылдың йәйендә студент отрдятары  үҙәк көмбәҙҙең  барабанын  төҙөү буйынса эштәр алып бара.  1999 йылға  көмбәҙ  тергеҙелә.

2000 йылда манараһы реставрациялана  һәм реконструкциялана.  2001 йылда көмбәҙ  һәм тәре  урынлаштырыла.

## Руханиҙар
1871 йылдан 1910 йылға тиклем алты аҡсай епискобы хеҙмәт итә.   1924 йылда 10  епископ була. Улар араһында Августин, Флориан, Иоанн Протопопов, Модест, Митрофан гринев һәм башҡалар. Билдәле сиркәү әһелдәре Никанор һәм епископ Захария (Лобов). Дин таратыусы Захария Лобов һәм Николай Попов ғазаплы үлем ҡабул итә. Рус православие сиркәүенең Архиерей соборы ҡарары менән улар ҡанунлаштырыла. 

## Ҡомартҡылары

* 1851 йылғы иҫәп буйынса  сиркәүҙә уртаһына  356 яхонт һәм 89 зөбәржәт һибелгән алтын менән ялатылған   1815 йылғы Инжил китабы була. 
* «Иоанн Предтечаны башһыҙландырыу» иконаһы

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* В. Гладченко «Свято-успенский храм с золотыми куполами» // Победа; 2004г № 130—132.
Донецкиҙа Максим Горький һәйкәлдәре

**Максим Горький һәйкәлдәре** — билдәле рус яҙыусыһы Максим Горькийға Донецк ҡалаһында ҡуйылған һәйкәлдәр.
 
Донецкиҙа Максим Горькийға бер нисә һәйкәл ҡуйылған. Уларҙың икәүһе Горький исемендәге скверҙа сиратлап урынлаштырылған (был сквер хәҙер юҡ инде, ул Артем урамынан Ябыҡ баҙарға тиклем һуҙылған була).

Горький исемендәге скверҙа икенсе һәйкәл үҙәк ремонт-механик оҫтаханаһында бронзанан ҡойолған булған һәм 1977 йылда ҡуйылған.

Һәйкәлдең авторҙары скульптор Николай Васильевич Ясиненко һәм архитектор Владимир Степанович Бучек.

Скульптура 1891 йылда Славянск тимер юл станцияһында ремонт бригадаһында эшләп йөрөгән йәш Алеша Пешковты һүрәтләй.

1997 йылда Горький исемендәге скверҙа Изге-Преображенский кафедраль собор төҙөлә башлай. Собор территорияһы бөтә скверҙы биләй. Һәйкәл Донецк дәүләт медицина университеты территорияһына күсерелә.

Һәйкәл медицина университеты территорияһына осраҡлы ғына күсерелмәй — университет Горький исемен йөрөтә. Ясиненко скульптураһынан башҡа медицина университеты территорияһында тағы ла бер Горькийгә һәйкәл бар — яҙыусының өлгөрөп еткән йәшендәге бюсы.

Шулай уҡ Крупская исемендәге Донецк өлкә китапханаһы бинаһында Максим Горькийҙың Наум Абрамович Гинзбург ижад иткән горельефы бар.

## Галерея

Файл:Памятник Горькому в Донецке.jpg|Горький скверында беренсе һәйкәл. (1960 йылдар аҙағындағы фото)
Файл:Donetsk gorky 01.jpg|Медицина университеты янында Ясиненко эшләгән һәйкәл (2007 йылғы фото)
Файл:Donetsk gorky 02.jpg|Медицина университеты янында Ясиненко эшләгән һәйкәл (2007 йылғы фото)
Файл:Donetsk gorky 03.jpg|Медицина университетының исемен аңлатыусы табличка.
Файл:Donetsk gorky 04.jpg|Медицина университетының төп корпусы янында Максим Горький бюсы (2007 йылғы фото)


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*  
*
Кешелектең Изге Фәрештәһе

** «Кешелектең Изге Фәрештәһе» скульптураһы** — Донецк ҡалаһында Щербаков исемендәге үҙәк ҡала паркында ҡуйылған һәйкәл.

## Скульптураның һүрәтләмәһе
2008 йылда Донецк ҡалаһында Ҡала көнө уңайынан Щербаков исемендәге үҙәк ҡала паркында «Кешелектең Изге Фәрештәһе» монументы ҡуйыла. Һәйкәлдең уртаһында гранит колонна урынлашҡан, уның өҫтөндә Ерҙе кәүҙәләндереүсе ярымсферала баҫып тороусы фәрештәнең алтын һыны ҡуйылған. Фәрештәнең ҡулында күгәрсен — тыныслыҡ һәм өмөт символы. Гранит һәйкәлдең нигеҙе ҡырҙарында алтын хәрефтәр менән меценаттарҙың исеме яҙылған күпҡыр формаһында яһалған.

* Әхмәтов Ринат Леонидович— «Шахтер» футбол клубы президенты, Донецк ҡалаһының почетлы гражданы, «Украина үҫеше» хәйриә фонды президенты.
* Василий Тарановский (1837—1899) — мәҙәни йәмәғәт эшмәкәре, Чернигов ҡалаһындағы боронғо украин ҡомартҡылары музейына нигеҙ һалыусы (хәҙер тарихи музей), меценат, коллекционер;
* Фадей Рыльский (1841—1902) — иҡтисадсы, этнограф, меценат, фольклорсы, мәҙәни-ағартыу эшмәкәре;
* Никола Терещенко (1819—1903) — дәүләт һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәре, шәкәр сәнәғәтсеһе, меценат. Черниговщинала таҙартыу һәм шәкәр заводтарына нигеҙ һалыусы;
* Богдан Ханенко (1848—1917), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар, сәнғәт белгесе-коллекционер, меценат. Киев художество-сәнәғәт һәм фәнни музейға нигеҙ һалыусы (хәҙер Киевтың ике заманса музейы — милли һынлы сәнғәт музейы һәм Украинаның милли музейы).

Р. Әхмәтов фамилияһы өҫтөндә ««Кешелектең Изге Фәрештәһе» һәйкәле — Украина һәм Донецк крайы тарихында изге эштәре менән сағыу эҙ ҡалдырғандарға ихтирам йөҙөнән» тип яҙылған.

Композицияның художество концепцияһы авторҙары Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамдары Стронский Петр Тимофеевич һәм Олейник Олег Витальевич.

## Проект
Алдан «Комсомольская правда» гәзите төп фәрештә Мәскәүҙә буласаҡ тип хәбәр итә. Проект Рәсәйҙеке булараҡ барлыҡҡа килә — йәмәғәт ойошмалары уны күтәреп алалар һәм патриарх Алексий II фатиха бирә. Әммә ваҡыт үтеү менән ул сит илдәргә тарала башлай. Мәҫәлән, Донецк менән бер рәттән (Украинала Донецк беренсе булып) үҙҙәренең фәрештәләрен Ҡырғыҙстан, Греция һәм Панама ала.
Үткән быуаттың 50-се йылдарына тиклем фәрештә урынында Сталин һәйкәле торған.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятник Добрый Ангел Мира<small>Архивировано из первоисточника 23.12.2016</small>
* Скульптура «Добрый ангел Мира» в ДонецкеАрхивировано из первоисточника 23.12.2016 
* ТОП Новости Донецка: Установлен памятник в парке им. Щербакова
* Архивировано из первоисточника 23.12.2016
Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Волгодонск)

**Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы** ― Ростов өлкәһенең  Волгодонск, ҡалаһында православие ҡорамы. Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Троица храмы архитектура ансамблен тәшкил итә, ул Изге Илья территорияһында урынлашҡан. Төҙөлөш 2008 йылда башланған.

2009 йылдың 7 авгусында ғибәҙәтхана нигеҙенә вариҫтарға хат һәм бағымсыларҙың исеме менән   капсула һалына 

2010 йылда ғибәҙәтхананың үҙәк алтары диуарына  Пресвятая Троицаның мозаикалы биҙәге һалына.  

2011 йылдың  4 ноябрендә Божья Матерь  Ҡазан иконаһы көнөн байрам иткәндә утыҙ метрлыҡ бейеклеккә  төҙөлөп  ятҡан Изге Троица ғибәҙәтханаһының көмбәҙе һәм тәреһе ҡуйыла  һәм изгеләндерелә.

Әлеге көндә ҡорам  мөһабәт аҡ сиркәү булып тора. Ул боронғо рус ҡорам төҙөлөшө элементтары менән яңы византия стилендә төҙөлгән. Ҡорамды семәрле тәреләр менән  шәмдәлдәр формаһындағы туғыҙ көмбәҙ  ослай.  Ғибәҙәтхананың иң юғары нөктәһен, манаралағы көмбәҙен сусаль алтын менән ҡапланған тәре биҙәй.

## Ҡомартҡылары

* Пресвятая Богородицаның мөғжизәле «Всецарица» образы Грецияла Изге Афон Тауында һаҡлана.

* Сергия Радонежский мәйетенең өлөштәре менән икона. 

* Матрона Московская мәйетенең киҫәксәһе менән  икона.

* Иззгенең тапочкаһы ятҡан кәшәнәһе менән Изгеләндереүсе Спиридон Тримифунтский Святитель  иконаһы

* Изгеләндереүсе Лука һәм Ҡырым архиепискобы мәйеттәренең киҫәксәләре менән икона   

* Никахҡа инеүселәрҙең ҡурсалаусыһы тип һаналған кенәз Петр һәм княгиня Феврония мәйеттәренең киҫәксәһе менән икона.

## Иҫкәрмәләр
Дон ҡыҙы (үлән хоккейы клубы)

**Волгодонск «Дон ҡыҙы» хоккей клубы** — Волгодонскта үлән  хоккейы буйынса  ҡатын-ҡыҙҙар командаһы. 1982 йылда барлыҡҡа килә.  Рәсәй чемпионатының юғары  дивизионы  — Суперлигала сығыш яһай.

## Стадион

Рәсәй чемпионатындағы үҙ уйындарын «Спартак» стадионында үткәрә. Стадион үлән  хоккейы өсөн заманса яһалма яланға эйә.

## Ҡаҙаныштары

* 1986—1989 — РСФСР чемпионы.
* 1989 — «Дон ҡыҙы» Беренсе лигала СССР чемпионы. Юғары лигаға сыға.

* Рәсәй чемпионы: 1993—1997, 2000 йылдарҙа.
* Көмөш призер: 1992, 1998, 1999, 2002 йылдарҙа.
* Бронза призеры: 2001 һәм 2003 йылдарҙа.
* Рәсәй кубогын яулаусы: 1995  һәм 1999 йылдарҙа.
* 1995, 1996, 2001 йылда — индорхоккей буйынса Европа чемпионаты еңеүсеһе.
* 1992 йылда Европа чемпиондары Кубогы еңеүсеһе.
* 2001 йылда — Европа илдәре Кубогы еңеүсеһе.

2009 йылда команда Рәсәй кубогының көмөш призер була, ә Рәсәй чемпионатында  бишенсе урынды биләй.

2010 йылда «Дон ҡыҙы» чемпионатта  һигеҙ команда араһынан етенсе урынды биләй. Команда Рәсәй кубогында ҡатнашмай

2011 йылда — чемпионатта алтынсы урын.

## Сығыштар статистикаһы

### Рәсәй чемпионаты

## Факттар
Рәсәй чемпионаттарында Суперлигала иң тиҙ голды  Кравченко Наталья («Дон ҡыҙы») 2006 йылдың  15 апрелендә  мәскәү «Марьино» командаһына ҡаршы уйындың 24 секунды эсендә индерә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Профиль клуба на сайте narod.ru
* Профиль клуба на сайте Яndex.narod.ru
* Волгодонск- хоккейный клуб — «Дончанка»
* Никита Кириленко. Директор ХК «Дончанка» Александр Веретко: У нас богатые традиции и мы будем их возрождать (рус.).  газета «Советский спорт на Дону» (25 мая 2012). Проверено 12 августа 2012. Архивировано 1 сентября 2012 года.