open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эйгенсон Александр Сергеевич

**Эйгенсон Александр Сергеевич** (15 июль 1912, Армавир, Кубань өлкәһе, Рәсәй Империяһы — 4 апрель 1999, Өфө, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй химиктехнологы һәм уҡытыусы. Техник фәндәр кандидаты (1949). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1976). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1952, 1955) ордендары менән бүләкләнгән.

## Биографияһы

Эйгенсон Александр Сергеевич 1912 йылдың 15 июлендә Кубань өлкәһенең Армавир ауылында тыуа.

1935 йылда ул Әзербайжандың Баҡы ҡалаһындағы М.А. Азизбеков исемендәге индустриаль институтын инженер-технолог һөнәре буйынса тамамлай. 1932 йылдан алып Баҡы ҡалаһында эшләй башлай: нефть эшкәртеү заводтарында, 1935 йылдан башлап Әзербайжан нефть ғилми тикшеренеүҙәр институтында, бер үк ваҡытта 1938 йылдан алып Әзербайжан индустриаль институтында уҡыта.

1941 йылдан алып Александр Эйгенсон П. А. Джапаридзе исемендәге нефть эшкәртеү заводында баш инженер вазифаһын биләй. 1943 йылдан — Краснокамск НЭЗ‑ы директоры (Молотов өлкәһе), 1946 йылдың апреленән сентябргә тиклем Мәскәүҙә СССР Көнсығыш райондары нефть сәнәғәте министрлығының көнсығыш райондарҙа нефть эшкәртеү буйынса Баш идаралығында техник бүлек начальнигы урынбаҫары булып хеҙмәтен үтәй.

1946 йылдан алып — 417‑се заводтың үҙәк лаборатория начальнигы, 1947 йылдан башлап — Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑нда баш технолог, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1949 йылда Эйгенсон техник фәндәр кандидаты исемен яҡлай.

Александр Сергеевич бер үк ваҡытта Өфө нефть институтында уҡытыу эшен алып бара, 1954 йылдан башлап Өфө НЭЗ‑ында баш инженер вазифаһын биләй. 1956—1976 йылдарҙа Эйгенсон өҙөклөк менән үҙе ойошторған Башҡортостан нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда директор вазифаһы буйынса эшләй.

1959—1963 йылдарҙа Башҡортостан совнархозының техник идаралыҡ начальнигы булып эшләй.

1952 һәм 1955 йылдарҙа — «Почёт Билдәһе», 1971 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендарына лайыҡ була.

1966 йылда Александр Сергеевич БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, 1976 йылда — СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы исемдәре менән бүләкләнә.

Эйгенсон ҡарамағында республикала химия һәм нефтехимия комплексын үҫтереү буйынса программаһы төҙөлгән. Илдә тәүгеләрҙән булып көкөртлө нефтте, шул иҫәптән шуларҙың юғары температурала ҡайнаған дистилляттарын, тәрән эшкәртеүҙең технологик алымдары яһалған, Волга буйы, Көнбайыш Себер, Көнбайыш Урал нефттәренең классификациялары булдырылған. Александр Сергеевич VIII - X донья нефть конгрестарында ҡатнаша.

Эйгенсон 300 тирәһе ғилми эштәр һәм 30 уйлап табыу авторы була.

1999 йылдың 4 апрелендә Өфөлә вафат була.

## Наградалары һәм исемдәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1952, 1955)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966)
* СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1976)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

## Ғилми хеҙмәттәре

* Закономерности компонентно‑фракционного состава и химических характеристик пластовых и резервуарных нефтей. Томск, 1986 (авторҙ.)
* Опыт генетической интерпретации закономерностей состава природных углеводородных систем. Томск, 1991

## Һылтанмалар

* 
* Эйгенсон Александр Сергеевич - организатор нефтяной промышленности
* Свободная энциклопедия Урала
Шишмә тораһы II

**Шишмә тораһы II** () — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Шишмә ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡ уртаһына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Шишмә тораһы II Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Шишмә ауылынан көньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Өршәк й. бейек булмаған уң ярында урынлашҡан энеолитҡа ҡараған археологик ҡомартҡы.

### Табылдыҡтар
Шишмә тораһы II майҙанының 252 м² ере археологик экспедиция тарафынан ҡаҙып тикшерелгән. Яртылаш ер өй рәүешендәге усаҡлы торлаҡ (11×5 м) табылған.

Тупраҡтан 880 әйбер сыҡҡан. 271-е балсыҡ һауыт өлөштәренән ғибәрәт, уларҙың 67-һе тешле мөһөр баҫып биҙәлгән.

Саҡматаштан һәм йәшмәнән эшләнгән әйберҙәр: 102 уҡ башағы, 6 ҡырғыс, 3 бысаҡ һымаҡ пластина, 2 төйгөс, арҡыры балта табылған. Табылдыҡтар араһында шулай уҡ ҡара төҫлө биҙәге булған тура мөйөш рәүешендәге тальк «үтек», һөйәк тишкес һәм хайуан һөйәктәре булған.

Ҡомартҡы Урал алдына *Суртанды мәҙәниәте* ҡәбиләләренең килеп улты­рыу процесын сағылдыра.

Шишмә тораһы II материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

## Асыш авторҙары
1980 йылда врхеолог археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1981—82 йылдарҙа өйрәнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шишмә тораһы II//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Әбделминев Ким Ғимаҙи улы

**Әбделминев Ким Ғимаҙи улы** (5 ғинуар 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй химиктехнологы һәм уҡытыусы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003).

## Биографияһы
Ким Ғимаҙи улы Әбделминев 1947 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының Күгәрсен ауылында тыуа.

1974 йылда ул Өфө нефть институтын тамамлай.

Артабан Ким Ғимаҙи улы Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй башлай. 1978 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетына эшләргә күсә. 1982 йылдан башлап — лаборатория мөдире, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1999 йылдан уҡытыусы вазифаһын биләй.

1998 йылда Ким Ғимаҙи улы техник фәндәр докторы исемен яҡлай, ә 2003 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була. 

Әбделминевтың ғилми хеҙмәттәре экологик үҙенсәлектәре яҡшыртылған мотор яғыулығын етештереүгә бағышланған. Әбделминев ҡарамағы аҫтында Яңы Өфө, Красноводск, Одесса, Фирғәнә нефть эшкәртеү заводтарында индерелгән этилланмаған бензин (АИ‑93, АИ95 һәм АИ‑98) алыу технологияһы әҙерләнә.

Әбделминев 250 тирәһе ғилми эш һәм 17 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Экологические аспекты производства автомобильных бензинов Нефтепереработка и нефтехимия. 1998. №7 (авторҙ.)
* Гидроизомеризация бензиновых бензолсодержащих фракций на различных катализаторах. 2011. №2 (авторҙ.).

## Һылтанмалар

*
Илсеғолов Евгений Илекбай улы

**Илсеғолов Евгений Илекбай улы** ()  (10 май 1949 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Илсеғолов Евгений Илекбай улы 1949 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының  Ҡалтасы районы Васильев ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  мари, юғары белемле —  1979 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1988 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған. 

Хеҙмәт юлын, 1969 йылда Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, колхозда зоотехник булып башлай.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1971—1984 йылдарҙа Ҡалтасы районы дәүләт тоҡомсолоҡ станцияһында директор, колхоз рәйее булып эшләй.
1984 йылда Ҡалтасы районы секретары итеп һайлана.
1987 йылда Ҡалтасы районы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылда партияның Ҡалтасы райкомы секретары.

Ҡалтасы районы, 216-сы Ҡалтасы һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

]]
Матюшенко Борис Павлович

**Матюшенко Борис Павлович** (2 ноябрь 1883 йыл, Санкт-Петербург — 25 март 1944 йыл, Прага) — украин совет һәм йәмәғәт, сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Медицина докторы (1912 йыл), профессор, табип-гигиенист.

## Биографияһы
Рәсәй армияһы офицеры ғаиләһендә тыуа. Гимназияны һәм Киев университетының медицина факультетын тамамлай (1909 йыл). Киев университетына ҡараған клиникала һәм Киев ҡатын-ҡыҙҙыр медицина университетында ассистент һәм хәрби табиб булып эшләй. 1903 йылдан — РУП (Революцион Украина партияһының) актив ағзаһы, 1905 йылдың декабренән — УСДРП (Украина социаль-демократик эшселәр партияһы) ағзаһы, актив революцион эшмәкәрлек алып барған өсөн ҡулға алына һәм Киевтан һөрөп ебәрелә.

1914 йылда хәрби врач булараҡ ғәмәлдәге армияға мобилизациялана. 1917 йылдың йәйенә Көньяҡ-Көнбайыш фронттың хәрби часттарында һәм госпиталдәрендә хеҙмәт иткә.

1917 йылдың августынан Украина Үҙәк радаһы йөкләмәһе буйынса Украинала сәләмәтлек һаҡлау хеҙмәтен ойоштороу эшен башлай, эске эштәр генераль секретариаты ҡарамағындағы медицина-санитария идарәһын етәкләй. Украина Халыҡ Республикаһы йәшәгән осорҙа сәләмәтлек һаҡлау һәм попечителлек министрлығының сәләмәтлек һаҡлау департаменты мөдире булып эшләй. 1918 йылдың ноябренән 1919 йылдың февраленә тиклем Украин Халыҡ Республикаһының һаулыҡ һаҡлау һәм попечителлек министры вазифаһын биләй.

1920—1921 йылдарҙа Сит илдәрҙәге украин Ҡыҙыл тәре бюроһын етәкләй. 1921 йылдың декабренән Прагалағы Ирекле Украин университетында уҡыта..

Подебрадала (Чехословакия) Украина хужалык академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Прагала Карл университетының медицина докторы, Чехословакия Социалистик Республикаһы Евгенистика институтының ике кафедраһы етәксеһе булып эшләй.

Чехословакия Социалистик Республикаһының Украина табибтары Союзына 1922 йылда нигеҙ һалыусы була һәм 1923—1935 йылдарҙа Чехословакия Социалистик Республикаһының Украина табибтары союзын үҙе етәкләй, 1923—1925 йылдарҙа союздың баҫма органы — «Украина Медицина Вестнигы»н мөхәррирләй һәм баҫтыра. «Латин-украин медицина һүҙлеге» мөхәррире.

Прагала вафат була. Борис Матюшенко хөрмәтенә Киевта урам аталған.

## Иҫкәрмәләр
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы

**Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы** (; (11 сентябрь 1938 йыл — 8 декабрь 2021 йыл) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә«» БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 

## Биографияһы
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы 1938 йылдың 11 сентябрендә Башҡорт АССР-ының  Ҡариҙел районы Борхан ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле —  1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1987 йылда КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1962 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, колхозда зоотехник булып эшләй, артабан Ҡыйғы ауыл хужалығы идаралығында баш зоотехник һәм начальник булып эшләй.
1973—1982 йылдарҙа КПСС-тың Благовещенск райомында икенсе секретарь.
1982—1990 райсовет башҡарма комитеты рәйесе.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары.
1991 йылда «Химволокно» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары.
1992 йылдан «Восток»  Халыҡ-ара коммерция акционер банкының Благовещен филиалы директоры.

Благовещен ҡалаһы, 84-се Старик һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы була.

2021 йылдың 8 декабрендә Благовещен ҡалаһында вафат була. 

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Исламов Рәшит Тараки улы

**Исламов Рәшит Тараки улы** ()  (14 август 1953 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Балтас районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Исламов Рәшит Тараки улы 1953 йылдың 14 августында Башҡорт АССР-ының  Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле —  1980 йылда  Өфө нефть институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда уҡытыусы булып башлай.артабан Златоус ҡалаһында сәғәт заводында столяр булып эшләй.
1972—1974 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтта уҡый. 
1980—1983 йылдарҙа райсовет башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.1983—1985 йылдарҙа Юғары партия мәктбендә уҡый.
1985 йылда КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге инструкторы.
1986—1988 йылдарҙа КПСС-тың Балтас райкомының икенсе секретары.
1988—1991 йылдарҙа Балтас район советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан Балтас районы администацияһы башлығы. 

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Әнәс ҡаласығы

**Әнәс ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V—IV быуаттарҙан алып б.э. II быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Әнәс ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылының төньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй) — 32 км.

### Табылдыҡтар
Әнәс ҡаласығы майҙанының 232 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡтың оҙонлоғо оҙонлоғо 130 м, киңлеге 70 м тәшкил итә. Ул көньяҡтан ярым түңәрәк *ур* һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың киңлеге — 10 м, оҙонлоғо — 100 м, бейеклеге — 1 м. Ур ағас нигеҙгә ҡоролған һәм өҫтән яндырылған балсыҡ менән нығытылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Ананьин мәҙәниәтенә һәм Пьяный Бор мәҙәниәтенә индереп була.

Ҡаласыҡта металлургия менән шөғөлләнгәндәр, сөнки металл иретеү өсөн тигелдәр, шлак табылған. Бынан тыш һөйәктән эшләнгән әйберҙәр, балсыҡ орсоҡбаштар һәм кеше һындары килеп сыҡҡан.

Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға фин‑уғыр ҡәбиләләренең килеп ултырыу барышын сағылдыра.
Әнәс ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

### Асыш тарихы
1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.

1971—73 йылдарҙа БДУ экспедицияһы ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов етәкселегендә ҡаласыҡты яңынан тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әнәс ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Баръяҙы ҡаласығы

**Баръяҙы ҡаласығы**  — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районы Баръяҙы ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э. V—VII быуаттарына ҡараған Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Баръяҙы ҡаласығы Ҡалтасы районы Баръяҙы ауылынан йыраҡ түгел — көньяҡ‑көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Ҡалтасы): 21 км

### Табылдыҡтар
Баръяҙы ҡаласығының майҙаны археологик тикшеренеүҙәр мәлендә 120 м² ҡаҙылған. Ҡаласыҡ 4 ҡат *ур* менән уратылған. Ҡаласыҡтың оҙонлоғо 340 м, киңлеге 50 м, ә урҙың дәүмәлдәре — оҙонлоғо 20—60 м, киңлеге 5—10 м, бейеклеге 1—3 м.

Ҡаҙыныуҙар ваҡытында Бахмут мәҙәниәтенә ҡараған керамика һауыттар килеп сыҡҡан. Улар түңәрәк төплө, соҡорло биҙәктәр төшөрөлгән.

Түбәнге ҡатламдарҙа бик аҙ һанда Пьяный Бор мәҙәниәте керамикаһына ҡараған һауыт‑һаба табылған.

Табыштар араһында — бронза айылса, балсыҡ орсоҡбаштар һәм кеше һындары, тимер бысаҡ, таш ҡул тирмәндәре, һөйәк уҡ башағы.

Ҡаласыҡта металлургия менән шөғөлләнгәндәр — көл, металл иретеү мейесе, металл һалып иретә торған балсыҡ һауыт ярсыҡтары, шлак табылған. 8 хужалыҡ соҡоро, 4 усаҡ асылған.

Баръяҙы ҡаласығы материалдары Өфө ҡалаһында, Башҡорт дәүләт университеты фондтарында һаҡлана.

### Асыш тарихы
Баръяҙы ҡаласығы 1969 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла.

1973—74 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты экспедицияһы ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов етәкселегендә ҡаласыҡты яңынан тикшерә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баръяҙы ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

## Әҙәбиәт
* Иванов В. А., Останина Т. И. К вопросу о бахмутинско-мазунинской проблеме //Поселения и жилища Южного Урала. Уфа, 1983.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Кавардаков Владимир Александрович

**Кавардаков Владимир Александрович** (22 май 1937 йыл — 22 август 2018 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан КПСС-тың Асҡын райкомының беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған инженеры.

## Биографияһы
Кавардаков Владимир Александрович 1937 йылдың 22 майында  Башҡорт АССР-ының  Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле —  1966 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1955 йылда, ауыл хужалығы механизацияһы училищеһен тамамлағас, комбайнер булып башлай.

1956—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була. Армиянан һуң институтта уҡый. Юғары белем алғас, райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә өлкән, баш инженер, управляющий, атамаһы үҙгәртелгәндән һуң ремонт-техник предприятиеһе директоры була.
1991 йылдан КПСС-тың Асҡын райкомының беренсе секретары.

Асҡын районы, 157-се Асҡын һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

Ветеран 2018 йылдың 22 авгусында Асҡын ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры
* «Почёт Билдәһе» ордены
* миҙалдар, 
* Райондың почётлы гражданы (2019, үлгәндән һуң). 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Фазлыәхмәтова Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы

**Фазлыәхмәтова Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы** (28 декабрь 1931 йыл — 29 декабрь 1996 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1944 йылдан Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Мәжит Ғафури исемендәге колхоз малсыһы, шул иҫәптән 1954–1969 йылдарҙа быҙау ҡараусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы Фазлыәхмәтова 1931 йылдың 28 декабрендә БАССР-ҙың Мәләүез районы Ҡотош ауылында тыуа. Башланғыс белемгә эйә була.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Мәләүез районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозында төрлө эштәр башҡарыусы булып башлай. Һуңынан сусҡа фермаһына күсеп, унда 1954 йылға тиклем эшләй. 1954—1969 йылдарҙа быҙауҙар ҡарай һәм яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1963 йылда 138 быҙауҙы дүрт айға тиклем ҡарай һәм һәр ҡайһыһынан тәүлегенә 800 грамм артым ала, 1964 йылда 181 быҙау ошо уҡ осорҙа тәүлегенә 850 грамға арта. 1965 йылда 202 быҙауҙан тәүлегенә 1 015 грамм артым алыуға өлгәшә. Һуңғы бер нисә йылда йыл һайын колхозға 250 быҙау үҫтереп бирә. Быҙау ҡараусы булып эшләгән осоронда барлығы 3 500 баҙыу үҫтереп тапшыра.

Малсылыҡта, ит етештереүҙә һәм әҙерләүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Н. М. Фазлыәхмәтоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1976—1980 йылдарҙа Төркмән ССР-ында йәшәй. 1983 йылда Мәләүез районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозында сөгөлдөрсө булып эшләй.

Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы Фазлыәхмәтова 1996 йылдың 29 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Ҡотош ауылында Н. М. Фазлыәхмәтоваға һәйкәл ҡуйылған һәм урамдарҙың береһе уның исемен йөрөтә.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡадиров Рәфис Фәйез улы

**Ҡадиров Рәфис Фәйез улы** (; (7 июнь 1955 йыл) — банк хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1993 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция банкының рәйесе.  
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Рәфис Фәйез улы Ҡадиров 1955 йылдың 7 июнендә Башҡорт АССР-ының  Асҡын районы Көнгәк ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1983  йылда Башҡортостан дәүләт медицина институтын, 1993 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Иҡтисад һәм социология институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1974 йылда медицина училищеһын тамамлағас, район тиҙ ярҙам станцияһында фельдшер булып башлай.
1974—1976 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Алыҫ Көнсығыш больницаһында фельдшер булып эшләй. 
Медицина институтын тамамлағас, Өфөлә 13-сө дауаханала интернатура үтә.
1984—1989 йылдарҙа 21-се дауаханала реаниматолог.
1989—1993 йылдарҙа «Восток» кооператив банкының идараһы рәйесе.
1993 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция банкының рәйесе.

Өфө ҡалаһы Совет районы, 63-сө Молодежный һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Барсуков Николай Платонович

**Николай Платонович Барсуков** (1838-1906) - урыҫ археографы,тарихсы һәм яҙыусы, библиограф.

## Биографияһы
Элекке дворян ғаиләһенән. Уның ата-бабалары, мишәрҙәр Степан Семеновҡа һәм Самойла Степановҡа, батша Алексей Михайлович 1670 йылдарҙа тоғро хеҙмәт иткәндәре өсөн «Тамбов губернаһының Шацк өйәҙендә, Борисоглебск станында поместьеләр бүләк итә», ауылдарҙың береһе Матюнино, аҙаҡ Барсуки исеме ала, унан күбеһе хәрби хеҙмәттә булған Барсуковтар нәҫеленең фамилияһы китә. Николай Платонович Барсуков Тамбов губернаһының Липецк ҡалаһында 1838 йылдың 8 ноябрендә поручик Платон Александрович Барсуков ғаиләһендә тыуған.

П. А. Барсуковты дүрт улынан — Николай, Александр, Иван, Михаил — беренсе өс кеше билдәле тарихсылар һәм әҙәбиәтселәр булып танылалар: Александр Платонович Барсуков (1839—1914) — тарихсы, геральдист һәм генеалог, урыҫ дворянлығының генеалогияһы һәм тарихы буйынса хеҙмәттәр авторы, шулай уҡ «Шереметевтар нәҫеле» күп томлы баҫма авторы. Иван Платонович Барсуков (1841—1906) митрополит Иннокентий (Вениаминов) тураһында китап авторы һәм Иннокентийҙың «Творения»һын нәшер итеүсеһе булараҡ билдәле (1887), шулай уҡ Н. Н. Муравьев-Амурский тураһында монография авторы булараҡ билдәле.

Николай Барсуков бала сағын атаһының утарында — Козловский өйәҙенең Ивановка ауылында үткәрә.

Воронеж кадеттар корпусында уҡый, 1859—1861 йылдарҙа Санкт-Петербург университетында ирекле тыңлаусы булып тора.

Николай Барсуков 1863 йылда археографик комиссия хеҙмәтенә инә. 1870-се йылдарҙа Урыҫ Православ Сиркәүенең Изге синод архивы мөдире ярҙамсыһы була, шуның менән бергә ул Рәсәй Империяһының Халыҡ мәғәрифе министрлығы архивы менән идара итә.

Афанасий Федорович Бычков менән берлектә ул «*Указатель к восьми томам полного собрания русских летописей*» төҙөй (Санкт-Петербург, 1868).

Барсуков туплаған бик күп тарихи материалдар «Русский архив» һәм "Русская старина"ла баҫылып сыға. Башҡа әйберҙәр араһында ул М. П. Погодиндың ентекле биографияһын һәм П. М. Строевтың биографияһын (түбәндә әҫәрҙәр исемлегендә ҡара) төҙөй.

Николай Платонович Барсуков 1906 йылдың 23 ноябрендә Санкт-Петербургта вафат була.

## Һайланған хеҙмәттәре

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Глинский Б. Б. Среди литераторов и учёных. СПб., 1914. С. 20-41; 
* Материалы из архива Н. П. Барсукова // Зап. ОР ГБЛ. М., 1988. Вып. 47. С. 4-84.
* 
* 
* Си­до­ро­ва А. Б. Ар­хив Н. П. Бар­су­ко­ва (по­сту­п­ле­ния 1981–1984 гг.) // Зап. ОР ГБЛ. М., 1990. Вып. 48.
* Книга:Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете|24|30
* Филькина Е. Ю. Н. П. Барсуков и его «Собрание автографов» // АЕ за 1983 г. М., 1985. С. 106-112; 
* 
* Чечулин Н. Д, Н. П. Барсуков: [Некролог] // Журнал Министерства народного просвещения. 1907. Нов. сер. Ч. 7. № 2. С. 134-137; 

## Һылтанмалар

* Письма И. С. Аксакова, Н. П. Барсукова (и др.) т библиограф С. И. Пономарев. — М.: Л.Э. Будем, 1915. — [4], CVIII, 231 с. — С. 29-34.
Ҡазыханов Вил Суфиян улы

**Ҡазыханов Вил Суфиян улы** (; 24 сентябрь 1939 йыл) — уҡытыусы, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Вил Суфиян улы Ҡазыханов 1939 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Дүртөйлө ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын район гәзитендә техник секретарь булып башлай. Университетты тамамлағас рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан Илеш Районы паркомы инструкторы, ВЛКСИ комитеты секретары, Дүртөйлө ракомында комсомол секретары.
1966—1994 йылдарҙа Дүртөйлө 3-сө урта мәктәбенең директоры.

Дүртөйлө ҡалаһы 85-се Горшков һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы

**Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы ** (7 август 1929 йыл — 27 декабрь 2014 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы «Матрай» совхозы тракторсыһы, оҫтахана механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Абдулла Мөхәмәтдин улы Фәйзуллин 1929 йылдың 7 авгусында БАССР-ҙың Хәйбулла районы Рафиҡ ауылында тыуа. Белеме — тулы булмаған урта.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда «Таналыҡ» колхозында башлай, 1947 йылда тракторсы булып эшләй, 1951 йылда — Молотов исемендәге колхоз тракторсыһы, 1957 йылдан — Хәйбулла районының Матрай совхозы тракторсыһы.

Тракторсы-машинист булып эшләп, А. М. Фәйзуллин йыл һайын юғары күрһәткестәргә өлгәшә һәм социалистик ярыш еңеүсеһе була. 1963 йылда уның бригадаһына беркетелгән майҙанда иген уңышы гектарынан 15,2 центнер тәшкил итһә, 1966 йылда был күрһәткес гектарынан 29,8 центнерға етә. Бер центнер игендең үҙҡиммәте 3 һум 45 тин тип планлаштырылһа, ғәмәлдә ул 2 һум 45 тин тәшкил итә. 1964—1966 йылдарҙа ғына 4 мең килограмм яғыулыҡ-майлау материалдары һәм 386 һумлыҡ запас частар экономиялана.

1966 йылда ДТ-54 тракторында 1350 гектар һөрөнтө ерҙе йомшарта, СК-3 комбайнында 524 гектарҙа ашлыҡ йыя һәм 12880 центнер иген һуғып ала.

Һарыкүл бүлексәһендә иген уңышы гектарынан 26,8 центнер тәшкил итә. Бүлексә планда ҡаралған 42 мең центнер урынына 102,2 мең центнер иген ала. Был уңышта А. М. Фәйзуллиндың да хеҙмәт өлөшө бар.

1966 йылда иген үҫтереүҙә һәм етештереү кимәлен арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы президиумының 1967 йылдың 19 апрелендәге Указы менән А. М. Фәйзуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1989 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Абдулла Мөхәмәтдин улы Хәйбулла районы Матрай совхозының машина-трактор оҫтаханаһында механик булып эшләй.

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1966).

2014 йылдың 27 декабрендә тыуған ауылы Рафиҡта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967)
* Ленин ордены
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1966)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* https://web.archive.org/web/20130921072553/http://haibvestnik.ru/arx/22_07_08_82/nov.htm
Дульцев Василий Семёнович

**Дульцев Василий Семёнович** (8 ноябрь 1931 йыл — 16 декабрь 2014 йыл) — ағас тейәгес операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Василий Семенович Дульцев 1931 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Александровка ауылында тыуған.

Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Калинин исемендәге колхозда башлай, һуңынан Ҡариҙел районының «Союз» колхозында эшләй. 1949—1951 йылдарҙа — «Кузбассуголь» тресының (Кемерово өлкәһе Прокопьевск ҡалаһы) 2-се төҙөлөш идаралығында слесарь, 1951 йылдан — Ҡариҙел леспромхозында балта оҫтаһы, 1952 йылдан — Черниковка төҙөлөш-монтаж идаралығының Әтнәш һәм Бартым төҙөлөш участкаларында балта оҫтаһы. 1956 йылдың декабренән — урман йығыусы, бер үк ваҡытта Ҡариҙел районы Магин урман хужалығының кесе комплекслы бригадаһы етәксеһе.

В. С. Дульцев етәкләгән коллектив һигеҙенсе биш йыллыҡтың (1966—1970) 57 мең кубометр күләмендә социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда алда, 3 йылда һәм 10 айҙа үтәй һәм 15 мең кубометр эшкә яраҡлы ағас әҙерләй һәм тейәй. Бер кешегә 7,8 кубометр етештереү планы 9,2 кубометр тәшкил итә, был урман хужалығы буйынса уртаса етештереүгә ҡарағанда 5,4 процентҡа юғары була. Машина сменаға етештереү планы 42,7 кубометр булғанда 53 кубометр тәшкил итә, был предприятие буйынса уртасанан 10,3 кубометрға юғары була. Биш йыллыҡ эсендә бригада 6 меңдән ашыу трос, запас частәр һәм яғыулыҡ-майлау материалдары экономиялай.

В. С. Дульцев 1970 йылдың апрелендә оҫта механизатор булараҡ яңы тейәгестәрҙе үҙләштереүгә һәм индереүгә күсерелә. Тейәгес операторы булып эшләп, 1970 йылда 9 ай эсендә планға ярашлы 29,7 мең кубометр урынына 32 мең кубометр тейәй һәм планды 108 процентҡа үтәй.

Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәтен үҫтереү буйынса биш йыллык план йөкләмәләрен үтәүҙә ирешкән юғары уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 7 майындағы Указы менән В. С. Дульцевка «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1987 йылда пенсияға сыға. Ҡариҙел районының Абыҙ ауылында йәшәй. Оҙайлы ауырығандан һуң, 2014 йылдың 16 декабрендә вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* РСФСР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975)  Юғары Советы депутаты .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ике Ленин ордены (1966, 1971)
* миҙалдар
* СССР-ҙың почётлы урман әҙерләү һәм һал ағыҙыу мастеры (1971)
* Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының почётлы гражданы.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
* Имена. Последний герой уходящей эпохи
* Герой Труда, депутат, почетный гражданин
Иванов Евгений Григорьевич

**Иванов Евгений Григорьевич** (26 ноябрь 1934 йыл — 29 сентябрь 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1959—1974 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» тресы 3-сө төҙөлөш идаралығының монтажсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Иванов Евгений Григорьевич 1934 йылдың 26 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районының Семёновка ауылында тыуған.

Белеме — урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда Волга-Дон йылға пароходсылығының пароход машинисы булып башлай. 1954—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, демобилизациянан һуң Дүртөйлө районында «Башвостокнефтеразведка» тресының эҙләнеүҙәр партияһында моторист булып эшләй. 1959 йылда Нефтекама ҡалаһына күсә, унда «Башнефтепромстрой» 3-сө тресының төҙөлөш идаралығында монтажсылар бригадиры булып эшләй башлай.

Е. Г. Иванов бригадаһы республикала беренсе булып сәнәғәт һәм ауыл хужалығы объекттарының эре блоклы ысулдарын индерә башлай. Һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966—1970) осоронда бындай алым менән бригада 22 объектты йыя, шулай итеп төҙөлөш ваҡытын бер нисә тапҡырға ҡыҫҡарта, шуның иҫәбенә 61 302 һум аҡса һаҡланып ҡала

Е. Г. Иванов 14 рационализаторлыҡ тәҡдим индерә, ул 10 208 һум экономия бирә, был бригадаға пландарҙы ваҡытынан алда — 1970 йылдың 22 апреленә, В. И. Лениндың 100-йыллығына ҡарата үтәргә мөмкинлек бирә

Биш йыллыҡ планды үтәүҙә юғары ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн 1971 йылдың 30 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Е. Г. Ивановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1974—1996 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» тресында слесарь, мастер, автотранспорт колоннаһының хәүефһеҙлек техникаһы һәм хеҙмәтте һаҡлау буйынса инженеры булып эшләй. 1996 йылда пенсияға сыға.

Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.

Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены, (1971),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* миҙалдар 

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 3. З-К. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. − 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7.

## Һылтанмалар
*
Йосопов Ринат Шәйхулла улы

**Йосопов Ринат Шәйхулла улы** (1 ғинуар 1947 йыл) — хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы алдынғыһы. 1965—1997 йылдарҙа Саҡмағош районы Карл Маркс исемендәге колхоз тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
Ринат Шәйхулла улы Йосопов 1947 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Рапат ауылында тыуа. Урта белемде.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1962 йылда Саҡмағош районының Карл Маркс исемендәге колхозында башлай. 1965 йылда Саҡмағош һөнәрселек-техник училищеһында механизатор һөнәрен ала. Карл Маркс исемендәге колхозда 30 йылдан ашыу эшләй.

1976 йылда Р. Ш. Йосопов бригадаһы 1780 гектар майҙанда гектарынан 26,1 центнер ашлыҡ йыя, айырым участкаларҙа уңыш юғарыраҡ та була: 120 гектарҙа «Һарытау-36» бойҙайы гектарынан 38 центнер төшөм бирә, 70 гектарҙа «Носов-6» арпаһы гектарынан 41 центнерға тиклем етә.

Колхозға 3500 гектар майҙанда гектарынан 25,4 центнер иген алырға булышлыҡ итә һәм республикала тәүгеләрҙән булып юғары йөкләмәне үтәй. Дәүләткә 43 852 центнер иген һатыла, был юғары йөкләмәне үтәүгә ҡарата — 104, халыҡ-хужалыҡ планына ҡарата 110 процент тәшкил итә.

Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән ҡаҙаныштары, социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт фиҙакәрлеге һәм башҡа уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге Указы менән Р. Ш. Йосоповҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1997—2004 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге СПК-ның инженер-технологы. 2007 йылда хаҡлы ялға сыға.

Саҡмағош районында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949)
* ике Ленин ордены (1974, 1976)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972)
* миҙалдар
* Ленин комсомолы премияһы (1976).

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* 
* http://zemlyaki.name/person.php?person_id=92
Иткүл ҡаласығы I

**Иткүл ҡаласығы I** () — Силәбе өлкәһенең Дауыт ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. VII—VI быуаттарға ҡараған Иткүл мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Иткүл ҡаласығы I Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡала округы Дауыт ауылы эргәһендә, Иткүлдең төньяҡ ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Иткүл ҡаласығы I майҙаны 2 мең м². Ул *ур* һәм соҡор менән уратып алынған.

Майҙаны 21×24 м тәшкил иткән тура мөйөшлө 2 торлаҡ табылған, улар ер өҫтөндә төҙөлгән булған.

Мәғдәнселек менән шөғөлләнгәндәр — иретеү мейестәренең нигеҙҙәре һаҡланған 1 м диаметрлы балсыҡ ҡатыш майҙансыҡтар, хужалыҡ соҡорҙары табылған.

Ҡаҙыныу барышында табылған балсыҡ һауыттар киң муйынлы, түңәрәк төплө көршәк рәүешендә, тальк, слюда ҡушып эшләнгән һәм өҫкө өлөшө тешле йәки шыма мөһөр баҫып биҙәлгән.

Түбәнге ҡатламдарҙа Межа мәҙәниәте керамикаһы осрай.

Ҡаласыҡта табылған артефакттарҙы ошолай төркөмләп була:

*бронзанан һәм баҡырҙан* — кәйлә, ҡаҙан, балға, уҡ башаҡтары, сулпы, төйгөстәр, шлак;

*балсыҡтан* — шыналар, һыҙғыртҡыс һыныҡтары, орсоҡбаштар;

*тимерҙән* — булавкалар, бысаҡтар, беҙҙәр;

*таштан* — батырғыстар, сүкештәр, ҡайраҡтар, ҡырғыстар;

*һөйәктән* — уҡ башаҡтары, ат ҡырғыстары;

*тальктан* — ҡойоу формалары.

Ҡаласыҡ халҡы баҡыр ҡойоу һәм тимер етештереү, малсылыҡ һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ваҡ мал һәм һыйыр малы, йылҡы аҫрағандар.

Ҡомартҡы материалдары Силәбе өлкәһенең тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана.

## Асыш тарихы
ХХ быуат башында рәсәй һәм совет ғалимы, археолог, Уралдағы археология ҡомартҡыларын тәүгеләрҙән булып өйрәнә башлаған В. Я. Толмачёв тарафынан асыла.

1953 йылда археолог, Түбәнге Тагил музейы хеҙмәткәре *Кипарисова Нина Павловна* тикшеренеү эштәре үткәрә.

1954 йылда ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан өйрәнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иткүл ҡаласығы I//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Сальников К. В. Иткульская культура (к вопросу о «Зауральском ананьине») //Краеведческие записки. Челябинск, 1962. Вып.1
* Бельтикова Г. В. Иткульские поселения //Археологические исследования на Урале и в Западной Сибири. Свердловск, 1977.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Мөхәммәҙиев Рәйес Ғатаулла улы

**Мөхәммәҙиев Рәйес Ғатаулла улы** () — Башҡортостанда йәшәп ижад итеүсе татар яҙыусы-фантасты.

## Биографияһы
Рәйес Ғатаулла улы Мөхәммәҙиев 1946 йылда Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Сазоновка ауылында тыуған. Татарстандың Мөслим районы Күбәк урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1965 йылда Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас хәрби хеҙмәттә була, Себер яҡтарында эшләп йөрөй. 

Хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Шишмә районындағы  Ибраһим ауылында йәшәй.

## Ижады
Р. Мөхәммәҙиевтың ҡәләме 3. Мәхмүдиҙән айырмалы булараҡ, ғаләми фантастикала була. Ул сит ер-сит планеталар менән бәйле, үтә лә ғәжәйеп мажаралар хаҡында яҙа, оригинал образдар, ситуациялар уйлап таба. Уның әҫәрҙәре уҡыусының уның, хистәрен иң элек ахырғаса киренкелектән тота, ә конфликт иң һуңғы юлдарҙа ғына ишелеп китә. Был үҙенсәлек Р. Мөхәммәдиев әҫәрҙәрен ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс итә.
Рәйес Мөхәммәдиев — Ғаләмдең алыҫ сиктәрендә яңынан-яңы әхлаҡи һынауҙар менән осрашҡан астронавтар тураһында ҡыҫҡа, һүрәтләмә хикәйәләр оҫтаһы.

## Әҫәрҙәре
Дистәләгән фантастик хикәя һәм повесть авторы. Татар телендә «Билгесез планетада: фантастик hәм маҗаралы повестьлар hәм хикәяләр» (Билдәһеҙ планетала: фантастик һәм мажаралы повестар һәм хикәйәләр») йыйынтығын сығара.

* Билдәһеҙ планетада/ Билгесез планетада
* Донъяла ниҙәр юҡ/ Дөньяда ниләр юк
* Хөкөм/ Хөкем
* Әүл ия/ Әүл ия
* Йәүһәр планета/ Җәүһәр планета 
* һ.б.

## Сығанаҡтар
* Татар электрон китапханаһы. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татар фантастикаһы сайты. Р.Мөхәммәдиев бите.

Төркөм:Татар яҙыусылары
Төркөм:Яҙыусы-фантастар
Яппаров Карам Хәлиулла улы

**Яппаров Карам Хәлиулла улы** (24 декабрь 1924 йыл — 4 июнь 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Свердловск өлкәһе Качканар ҡалаһындағы тау-байыҡтырыу комбинаты агломератчигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Карам Хәлиулла улы Яппаров 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы) Елдәр ауылында тыуа.

Тулы булмаған урта белемгә эйә.

1942 йылдың декабрендә, Карамға 17 йәш тулғас, хәрби комиссариатҡа килә һәм фронтҡа алыуҙарын һорай. Расчет командиры була. Батырлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә.

Качканар ҡалаһына Карам Хәлиулла улы партияның Ҡуҫа ҡала комитеты йүнәлтмәһе буйынса 1964 йылда килә.

Комбинаты эшселәренең хеҙмәт шарттарын еңеләйтеү өсөн күп эшләй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы Указы менән Карам Хәлиулла улы Яппаровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Качканар ҡалаһында йәшәй. 2016 йылдың 4 июнендә вафат була. Качканар ҡала округының Валериановск ҡасабаһы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977);
* Ленин ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* ««Почёт Билдәһе» ордены
* ««Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биография 
* http://www.ikar-kch.ru/?p=1506 фото и интервью
Ҡотлобаев

**Ҡотлобаев** — фамилия.

* Ҡотлобаевтар — башҡорт дворяндары нәҫеле.
----
* Ҡотлобаева Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы (1909—1997) — табип-хирург, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы хәрби табибы.
* Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы (1886−1966) — акушер-гинеколог. Мосолман ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге табиптарҙың береһе.
Шерстобитов Евгений Павлович

**Евгений Павлович Шерстобитов** (24 сентябрь 1938 йыл) — пирогаз компрессорҙары машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).

## Биографияһы
Евгений Павлович Шерстобитов 1938 йылдың 24 сентябрендә БАССР-ҙың Бөрө районы Костарев ауылында тыуа. Урта белемгә эйә.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда Ағиҙел йылға пароходсылығында рулевой булып башлай. Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, 1957—1960 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се техник училищеһын таммалай. 1961 йылдан Өфө синтетик спирт заводында эшләй.

Е. П. Шерстобитов ҡыҫҡа ваҡыт эсендә этил спирты етештереүҙең иң яуаплы участкаһында пирогаз компрессорҙары машинисы һөнәрен үҙләштерә. Ул эшләгән бригада заводтың технологик бригадалары араһында беренсе булып унынсы биш йыллыҡ йөкләмәһен (1976—1980) беренсе булып дүрт йылда таамамлай, пландан тыш 120 мең һумлыҡ продукция эшләп сығара.

Е. П. Шерстобитов заводта иң яҡшы рационализаторҙарҙың береһе була. Унынсы биш йыллыҡ осоронда 18 рационализаторлыҡ тәҡдиме индереп, 10 мең һумлыҡ экономия яһауға өлгәшә. Яңы етештереү ҡеүәтен алдан үҙләштереүгә һәм проект күрһәткестәрен ҡаплауға булышлыҡ итә. Мәҫәлән, камиллаштырыу һуң, уны реконструкциялау һәм хеҙмәтләндереү 75 мең тоннаға етәсәк, кокслаштырыу, ярым кокслаштырыу ҡулайламаһы етештереүсәнлеге менән айырылып проект ҡеүәте йылына 82 мең тонна этилен. 1976—1979 йылдарҙа пландан тыш, был проекттар иҫәбенә 2,8 миллион һумлыҡ продукция етештереү кимәле була.

Унынсы биш йыллыҡ заданиеһын дүрт йылда, нефть химияһы продукцияһын сығарыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәгәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 13 июнендәге указына ярашлы, Е. П. Шерстобитовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1999 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға Өфө синтетик спирт заводында компрессор ҡоролмаларының өлкән машинисы булып эшләй.

Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980)
* Ленин Ордены (1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1974)
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* 

## Һылтанмалар
* 
* В Кировском районе поздравили Героев Соцтруда