open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бирсель Гюльсе

**Гюльсе Бирсель** (ҡыҙ фамилияһы Шенер; 1971 йыл 11 март) — төрөк актеры, сценарист һәм күҙәтеүсе.

## Биографияһы
Гюльсе Бирсель 1971 йылдың 11 мартында Истанбулда, Гюльтекин һәм Семиха Шенерҙарҙың өсөнсө балаһы булып тыуған. Уның атаһы юрист була, әсәһе — хужабикә. Ҡыҙҙарына исемде атаһының һәм әсәһенең исемдәренең беренсе ижектәренән төҙөп ҡушалар.

Урта мәктәпте Бейоглу Анадолула тамамлай. Ул мәктәп йылдарында уҡ артист һөнәре тураһында хыяллана, әммә тәүҙә үҙенең ғаиләһенең теләге буйынса ул Богазичи университетының иҡтисад факультетына уҡырға инә. 1994 һәм 1996 йылдар араһында ул Колумбия университетында нәфис сәнғәт магистры һөнәре ала.

Әле университеттың икенсе курсында уҡығанда уҡ Гюльсе Бирсель *Aktüel* журналында эшләй башлай. 1996 йылда Төркиәгә ҡайтып ATV-ла (ҡыҫҡарт. Actual Television) эшләй башлай, унда мәғлүмәт бюллетене яҙа. Бер йылдан Гюльсе *Esquire Turkey* журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә. 1997 йылдың декабренән 2003 йылға тиклем *Harper’s Bazaar Turkey* баш мөхәррире була. 2001—2002 йылдарҙа *Sabah* гәзитендә күҙәтеүсе булып эшләй. Был осорҙа ул шулай уҡ ҡыҙыҡлы *FHM* ()  журналында генераль координатор сифатында эшләй.

2002 йылдың март айында ул телевидениела клип менән тәү башлап сығыш яһай. 2003 йылдың мартында ул китапта элек «Ciddiyim Gayet» исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре менән бергә клипҡа сценарий баҫтырып сығара. 2004 йылдың мартына тиклем ул алып барыусы һәм клиптар сценарисы булып эшләй.

2003 йылдың мартында ул Левент Оздилек менән бергә ATV «Эйва»! сериалында төп ролде уйнай. 2004 йылдың февраленән  2009 йылдың июненә тиклем ATV Avrupa Yakası сериалында сценарист һәм артист булараҡ эшләй. 2004 йылдың май айында уның икенсе китабы «*Hâlâ Ciddiyim*» баҫылып сыға. 2005 йылда «*Hırsız Var!*» фильмында тәү башлап киноартист булараҡ сығыш яһай. 2005 йылдың авгусында уның өсөнсө китабы баҫылып сыға.

2008 йылдың апрелендә Гюльсе Истанбулда 2008 йылғы Йәйге Олимпия уйындары факелын йөрөтөү хоҡуғына лайыҡ була 2009 йылда ул 7 *Kocalı Hürmüz* фильмында үҙенең тәүге кинематографик ролендә күренә.

Бирселдың дүртенсе китабы *Velev ki Ciddiyim!* 2009 йылдың декабрендә сыға, ә һуңынан 2011 йылдың июнендә уның бишенсе китабы «*Язлык*» донъя күрә. 2012 йылдың ғинуарында «*Канал Д*» сериалында сценарист һәм артист булараҡ эшләй башлай, ул дүрт йыл дауам итә.

2013 йылдың мартында ул Hürriyet күҙәтеүсеһе булып эшләй башлай. Уның алтынсы китабы, Memleketi Ben Kurtaracağım! 2015 йылдың ноябрь айында баҫылып сыға.

Ул сценарист һәм актриса булараҡ сығыш яһаған тәүге нәфис фильм *Aile Arasında* 2017 йылдың декабрендә төшөрөлә. 2018 йылдың февралдә ул Star TV-ла сценарист һәм баш артист булараҡ эшләй башлай. 2019 йылдың октябрендә үҙенең Hürriyet гәзите күҙәтеүсеһе посынан китеүе тураһында иғлан итә.

## Шәхси тормошо
Гульсе Бирсель актер һәм журналист Морат Бирселгә кейәүгә сыға. Уның менән 1999 йылдың авгусында Канн ҡалаһында таныша. Ҡушағаның балалары юҡ. Улар Ишанташта йәшәйҙәр. 2014 йылдың авгусында әсәһе Семиха Шенер вафат була.

## Иҫкәрмәләр
OK Computer

***OK Computer*** — британ альтернатив рок-төркөмө Radiohead-тың 1997 йылда Parlophone һәм Capitol Records лейблдарында нәшер ителгән өсөнсө студия альбомы. 1996-97 йылдарҙа музыканттар тарафынан пластинка бер нисә этапта яҙҙырылған һәм Найджел Годрич ҡатнашлығында үҙ аллы продюсерланған. Ошо альбом өҫтөндә эш ваҡытында төркөм алдан уйлап гитара яңғырашынан һәм уның бынан алдағы дискы — The Bends-тың рефлексив стиленән мөмкин тиклем алыҫ китте. OK Computer-ҙың абстракт текстары күп ҡатлы тауыш һәм төрлө музыкаль жанрҙар йоғонтоларының киң спектры менән бергә төркөмдөң артабанғы, бигерәк эксперименталь яҙмалары өсөн нигеҙ һалды.

## Йырҙар исемлеге

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Том Йорк — вокал, гитара, фортепиано, лэптоп
* Джонни Гринвуд — гитара, клавишалылар, фортепиано, орган, ксилофон, ҡыллылар
* Эд О'Брайен — гитара, перкуссия, бэк-вокал
* Колин Гринвуд — бас-гитара, клавишалылар, перкуссия
* Фил Селуэй — һуҡма ҡоралдар, перкуссия
**Өҫтәмә персонал**
* Крис Блэр — мастеринг
* Найджел Годрич — продюсерлау, инжиниринг
* Стэнли Донвуд — иллюстрациялау
* Ник Ингман — дирижёр (ҡыллы ҡоралдар)
* Джим Уоррен — инжиниринг
Ышылай Сайғын

**Ышылай Сайғын** (; 4 апрель 1947 йыл, Измир) — төрөк архитекторы, сәйәсмән һәм министр.

## Биографияһы
Ышылай Сайғын 1947 йылдың 4 апрелендә Измирҙың Буджа районында Ғосман Нури Сайғын һәм уның ҡатыны Фатьма ғаиләһендә тыуған. Эгей университетының архитектура факультетын тамамлаған. 

1973 йылда сәйәсәт менән шөғөлләнә,  ғәҙеллек партияһына инә. Ике мөҙҙәт дауамында район башлығы вазифаһын биләй.  1980 йылдағы түңкәрелештән һуң вазифаһын юғалта. 1980—1983 йылдарҙа архитектор булып эшләй. 1983 йылда  Милли демократик партияһына инә,  шул уҡ йылда Төркиә парламентына һайлана. 1987, 1991, 1995, 1999 йылдарҙа ҡабаттан һайлана. 1986 йылда Милли демократик партияһы тарҡала, ошонан һуң Сайғын Ватан партияһына инә.  1995 йылда унан сыға һәм ысын юл партияһына инә, ләкин 1997 йылда Ватан партияһына кире ҡайта. 2003 йылда ул сәйәсәттән китә.

Министр  вазифаһын дүрт тапҡыр биләй. Тансу Чилләр хөкүмәтендә Ышылай Сайғын ҡатын-ҡыҙҙар һәм ғаилә мәсьәләләре буйынса дәүләт министры вазифаһын биләй, был поста Айсел Байкалды алмаштыра. Был вазифала Сайғын 1995 йылдың 5 октябренән 30 октябренә тиклем була. Чиллерҙың киләһе хөкүмәтендә ул шулай уҡ был вазифаны 1996 йылдың февраленә тиклем биләй. Икенсе көнө Сайғын тирә-яҡ мөхит министры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың 6 мартында был вазифала уны Мостафа Ташыр алмаштыра. Бынан һуң премьер-министр Месут Йылмаз Сайғынды туризм министры итеп тәғәйенләй. Был вазифаны ул 1996 йылдың июненә тиклем  биләй. Төркиә хөкүмәтенең 54-се и 55-се составтарында Сайғын дәүләт министры вазифаһында була. 

1998 йылдың ғинуарында биргән интервьюһында йөклөлөккә тест индереүҙе хуплауы тураһында белдереүен феминистар тәнҡитләй.

## Иҫкәрмәләр
Перихан Мәғдән

**Перихан Мәғдән** (24 август 1960 йыл, Истанбул ) — төрөк яҙыусыһы.

## Биографияһы
Перихан Мәғдән 1960 йылдың 24 авгусында Истанбулда тыуған. Роберт-колледжын тамамлаған , артабан Босфор университетын «психология» һөнәре буйынса тамамлай.  1997—2000 йылдарҙа  «Radikal» гәзитендә эшләй.

Шулай уҡ «Yeni Aktüel» аҙналыҡ гәзитендә колонка алып бара.

### Енәйәт эшендә эҙәрлекләү
2006 йылдың ғинуарында Перихан Мәғдән төрек намыҫынан баш тартыусы Мехмет Тарханды яҡлап мәҡәлә яҙа. Шул уҡ йылдың апрель айында  Перихан Мәғдән  армия хеҙмәтенә ҡаршы пропагандалауҙа ғәйепләнә, шулай уҡ уны  ҡулға алыуға ордер бирелә. 2006 йылдың июлендә суд яҙыусыны аҡлай.

2016 йылда Мәғдән президент  Рәжәп Эрдоғанды мыҫҡыл итеүҙә ғәйепләнә («Төрөк республикаһы Президентын хурлау» Төркиә Енәйәт Кодексының 299 -сы статьяһы), уны үҙенең бер интервьюларының береһендә «ҡырағай юлбарыҫ» тип атай, шулай уҡ уға ҡарата «мөйөшкә ҡыҫырыҡланған ҡырағай хайуан кеүек» тигән әйтем ҡуллана.

## Ижады
Тәүге китабын 1991 йылда яҙа. Ҡәләме аҫтынан романдар, ҡыҫҡа хикәйәләр һәм поэмалар сыға. Мәғдәндең «Две девушки» романы бестселлер булып китә. 2005 йылда Ҡотлоғ Атаман төшөргән  экранлаштырыуы сыға.

Инглиз Пен-үҙәгенең  почетлы ағзаһы.

Төрөк нәшриәтселәре ассоциацияһы биргән һүҙ азатлығы өсөн ҙур премия менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Урыҫ телендә сыҡҡан китаптары

* 
* 

## Һылтанмалар

* Перихан Магден  // Аполлинария Аврутина
* О жизни в Турции глазами Перихан Магден
Аленка Зупанчич

**Аленка Зупанчич Жердин**  (; ) — Словения философы, психоанализ һәм континенталь философия  буйынса белгес. Психоаналитика теоретигы һәм  философы,  Младен  Долар  һәм Славой Жижек менән бергә улар Европала һәм Төньяҡ Америкала  Лакан психоанализын танытыусы булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Аленка Зупанчич 1966 йылдың 1 апрелендә  Люблянала (Словения, Югославия) тыуған. 1989 йылда Любляна университетының Сәнғәт факультетын тамамлай. 1990 йылда Любляна университетында уҡый,  ә 1995 йылда  «*Dejanje in zakon, nezavedno in pojem*» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда Париж университетында Алена Бадью етәкселегендә икенсе докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Хәҙерге ваҡытта Словения фән һәм сәнғәт академияһының һәм Словения фән һәм сәнғәт академияһының Ғилми-тикшеренеү үҙәгендә төп ғилми хеҙмәткәр, Европа аспирантураһында кафедрала профессор. Любляна  психоанализ мәктәбендә эшләй, унда Лакан  психоанализы нигеҙҙәрен алып бара.  Уға һәм уның философияһына Жак Лакан һәм Младен Долар һәм Славой Жижек кеүек словен эшмәкәрҙәре йоғонто яһай. 

Этика, әҙәбиәт, мөхәббәт буйынса яҙған китаптары  һәм комедиялар. 3558 китапхана фондында 6 телдә яҙылған 242 эш һәм 305 баҫма авторы.

## Китаптары

* *Ethik des Realen. Kant, Lacan*. Turia + Kant, Wien 1995.
* Das Reale einer Illusion*. Suhrkampp, Frankfurt 2001.*
* *The Shortest Shadow: Nietzsche’s Philosophy of the Two* (Cambridge, Mass.; London: The MIT Press, 2003). ISBN 9780-262-74026-5.
* *The Fifth Condition, [in:] Think Again. Alain Badiou and the Future of Philosophy* (London: Continuum, 2004).
* *The Odd One In: on Comedy*, preface by Slavoj Žižek (Cambridge, Mass.; London: The MIT Press, 2007).
* *Why Psychoanalysis: Three Interventions* (Aarhus University Press, 2008).
* *Odd One In: On Comedy*. MIT Press, Cambridge, Mass. 2008.
* *Warum Psychoanalyse?* Diaphanes, Zürich 2009.
* *Der Geist der Komödie*. Übers., Nachw. Frank Ruda, Jan Völker. Merve, Berlin 2014.
* *Was ist Sex?* Psychoanalyse und Ontologie. Turia + Kant, Wien/Berlin 2019. ISBN 978-3-85132-962-9.
** Rezension von Larissa Kunert: *Sex is just a three-letter-word*, Dschungel, Beilage zu jungle world, 49, 5. Dezember 2019, S. 6f.

### Итальян телендә китаптар

* *Etica del reale. Kant, Lacan* (a cura di Luigi Francesco Clemente), Orthotes Editrice, Napoli 2012; ISBN 978-88-97806-07-3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* COBISS — bibliografija Osebna .
* Zupančič über Literatur Alenka und von милли китапхананың немец сайтында.
* Zupančič über Literatur Alenka und von был библиографик мәғлүмәттәр базаһы WorldCat.
* Аленка Зупанчич European Graduate School сайтында.
* Аленка Профиль Зупанчичхорватиялағы фән һәм сәнғәт академияһы сайтында.
* 
* 
*  
* Alenka Zupančič Faculty EGS Page (Biography & Works)
Галанда Микулаш

**Микулаш Галанда** (; 4 март 1895 йыл, Мала Веска, Австро-Венгрия (хәҙер Турчьянске-Теплице янында, Словакия) — 5 июнь 1938 йыл ), словак рәссамы, иллюстратор, график.

XX быуат башындағы словак модернына нигеҙ һалыусы һәм пропагандалаусыларының береһе.

## Биографияһы

Мала Вескала тыуа. Будапештта Художество академияла (1914—1916) һәм Прагала Художество-сәнәғәт мәктәбендә (1923—1927 (хәҙер Һынлы сәнғәт академияһы) художестволы белем ала. Август Бремсе һәм Франц Тиле уҡыусыһы була.

1928 йылда Будова Мария менән таныша, 1931 йылда уға өйләнә.

Словак модернизмы формалашыуына ҙур өлөш индерә. Ул һәм уның дуҫы Фулла Людовит словак модернистары манифесы авторҙары була.

Мартин ҡалаһындағы мемориал Халыҡ зыяратында ерләнә.

## Ижады
Үҙ ижадында фовизм һәм кубизмдың айырым ысулдарын ҡуллана, халыҡ сәнғәте традицияларына мөрәжәғәт итә.

Крәҫтиән тормошон поэтик һүрәтләй, улар йомшаҡ колорит һәм дөйөмләштерелгән ритм менән айырылып тора. («Бишек янында», 1929, Милли галерея, Прага; «Пастораль», 1936, шәхси йыйынтыҡ), ҡала ярлылары тормошо темаһына арналған социаль-тәнҡит ноталар менән һуғарылған гравюралар һәм һүрәттәр авторы

(литография циклы «Ҡалала мөхәббәт», 1924; «Эшһеҙ», литография, 1925).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mikuláš Galanda — zakladateľ slovenskej moderny
Мөхибә Дарға

**Мөхибә Дарға** (13 июнь 1921 йыл, Истанбул — 6 март 2018 йыл, шунда уҡ) — Төркиәнең археолог- ҡатын-ҡыҙҙарының береһе, филолог, хеттолог.

## Биографияһы
Мөхибә Дарға 1921 йылдың 13 июнендә  Истанбулда тыуған.

### Ғаиләһе
Атаһы табип була. Ул Әбделхәмит II солтандың беренсе камергеры, шағир һәм Жюль Верн әҫәрҙәрен төрөк теленә тәржемә итеүсе  Даргузади Мехмет Әмин Бейҙың ейәнсәре була.  Дарғаның тәрбиәһе менән француз гувернанттары   шөғөлләнә.

Ғаилә ҡала дини байрамдарҙы байрам итә, йыш ҡына тантаналы кисәләр ойоштора. Ул сәнғәт һәм әҙәбиәт, Рим һәм Греция тарихы тураһында  һөйләшеүҙәр ишетеп үҫә.

### Уҡыуы
Истанбулда һәм Парижда уҡый. 1940 йылда Истанбул университетының археология кафедраһын  филология факультетын тамамлай. Тап ошо кафедрала археология өлкәһендә күп билдәле кешеләр менән таныша. Теодор Босерт етәкселеге аҫтында үткән  Каратепела ҡаҙыныуҙарҙа  ҡатнаша. 1965 йылда доцент була, ә 1973 йылда  фән докторы исемен ала.

### Эшмәкәрлеге
Элязыға һәм Анатолияла Мушала төрлө  юғары уҡыу йорттарында уҡыта.  1945 йылда Кесе Азия телдәре һәм мәҙәниәте  Истанбул университеты  кафедраһында ассистент булып эшләй.

1978—1990  йылдарҙа  Ҡараҡая плотинаһы янындағы  Şemsiyetepe Höyüğü ҡурғандарын ҡотҡарыу ҡаҙыныуҙары менән етәкселек итә.  

1990—2004 йылдарҙа  Эскишехирҙә ҡаҙыныу эштәрен етәкләй. 

Европала күп кенә археология һәм филология  конгрестарында ҡатнаша.

Мөхибә Дарға  2018 йылдың 6 мартында Истанбулда вафат була.

## Сығанаҡтар

* http://www.biyografya.com/biyografi/16500
* http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ilber-ortayli/muhibbe-darga-40767999
* https://odatv.com/muhibbe-darga-hayatini-kaybetti-07031823.html 
* http://www.hurriyetdailynews.com/muhibbe-darga-one-of-turkeys-first-woman-archeologists-laid-to-rest-128393

## Иҫкәрмәләр
Каролина Беттельгейм

**Каролина Беттельгейм** (кейәүҙә — **Каролина фон Гомперц-Беттельхейм**) (; 1 июнь 1845 йыл, Пешт (Будапешт), Австрия империяһы — 13 декабрь 1925 йыл, Вена, Австрия) — Австрия һәм Венгрияның опера һәм камера йырсыһы (меццо-сопрано) һәм пианист.

## Биографияһы
Каролина Беттельгейм 1845 йылдың 1 июнендә Австрия империяһының Пешт ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Филолог һәм  тәржемәсе Антон Беттельхеймдың апаһы.

Каролина Карл Гольдмаркта музыка дәрестәре ала, вокал дәрестәрен Мориц Лауферҙан ала. Ете йәшенән үҙенең уҡытыусыһына асыҡ концерттарҙа пианинола оҙата.  14 йәшенән  пианист сифатында ҙур уңыш менән концерттарҙа сығыш яһай.

16 йәшенән операға уҡырға инә һәм тиҙҙән Вена император-король операһына тәғәйенләнә. 

Каролина Беттельгейм күренекле опера йырсыларының  береһе. 1867 йылда Каролина опера сәхнәһен ҡалдыра. Ул ҙур популярлыҡ менән файҙалана һәм концерт эшмәкәрлеге алып бара. Австрия ҡалаларында, Лондон, Лейпциг  һәм башҡа ҡалаларҙа гастролдәрҙә йөрөй.  1876 йылда Ференц Лист оҙатыуында  Бетховендың шотланд йырҙарын башҡара.

## Һайланма партиялары
* Азучена («Трубадур» Джузеппе Верди),
* Селика («Африканка», Джакомо Мейербер операһы) һәм башҡалар.

Билдәле сәнәғәтсе, сәйәси эшмәкәр, Австрия сауҙа палатаһы һәм Юғары палата ағзаһы Юлиус фон Гомперцтың ҡатыны (1867 йылдан) һәм йыш ҡына үҙ фамилияһына ҡарағанда был  фамилия аҫтында йөрөй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Театральная энциклопедия. Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961.

## Һылтанмалар

* 
* Биография
Каролина Бос

**Каролина Бос** (;  1959, Роттердам) — Нидерланд архитекторы. Амстердамда урынлашҡан  архитектура фирмаһының ҙур наградаларына эйә булған UNStudio фирмаһын ойоштороусы булып тора. Бос  архитектура темаларына  лекциялар уҡый, шулай уҡ   төрлө мәктәптәрҙә уҡыта.  Уның архитектура рәсемдәре һәм проекттары төрлө музейҙарҙа, башлыса Нью-Йорктың Хәҙерге заман музейында күрһәтелә.

## Белеме
Каролина Бос  1991 йылда Бирбекта (Лондон университеты) сәнғәт тарихы өлкәһендә сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала, ә һуңынан Нидерландта Утрехт университетында архитектураның магистр дәрәжәһенә эйә була. Лондонда үҙенең буласаҡ ире Бен ван Беркель менән таныша.

## Карьераһы

Башта Каролина Бос ире менән бергә «Forum» (1985—1986 йылдарҙа) һәм «Diagram Works» (1988 йылда) кеүек баҫмаларҙа журналист булып эшләй. 188 йылда ирле-ҡатынлы Амстердамда «Berkel & Bos Architecturbureau» фирмаһын ойоштора, ул Нидерландта тәнҡитселәрҙең танылыуын алған бер нисә архитектура проектын әҙерләй.

1998 йылда фирманың исеме «UNStudio» тип үҙгәртелә.  Компания атамаһынан үҙ исемдәрен алып ташлауҙы ирле-ҡатынлы архитектура ул амбициялы төҙөлөш проекттарын тормошҡа ашырыу  өсөн кәрәкле хеҙмәттәшлек, уның нигеҙендә архитектура, ҡала  төҙөлөшө һәм инфраструктура өлкәһендә  эксперттар командаһы тора, тип аңлата.  Был ҡарашты улар яңы бинаның урынын планлаштырғанда яҡындағы территорияларҙы һәм тирә-яҡты иҫәпкә алыусы  «тәрән планлаштырыу» тип атай. Каролина Босты «UNStudio» фирмаһында  «йәшерен ҡорал» тип йөрөтәләр, сөнки уның махсус дизайнсы белеме юҡ һәм архитектурала үҙенсәлекле алымға эйә. Уны компанияла иң яҡшы  архитекторҙарҙың береһе тип иҫәпләйҙәр.

2012 йылдың мартына ҡарата компания штатында 17 илдән 153  хеҙмәткәр эшләй,  «UNStudio» иҫәбендә 69 тамамланған проект иҫәпләнә. Каролина төрлө проект командалары менән эшләп,  уларҙың күпселегенә инә.   Бос эшләгән иң билдәле  проекттарға Утрехттағы принц Клаус күпере (Нидерланд) һәм Штутгарттағы Mercedes-Benz музейы ҡарай.

Бос  төрлө институттарҙа, шул иҫәптән Арнемда архитектура академияһында, Ливерпуль университетында, Вена техник университетында һәм Амстердамда Берлаге институтында уҡыта. Бен ван Беркель менән бергә  саҡырылған лектор сифатында  Принстон университетында сығыш яһай һәм уның менән бергә «UNStudio» компанияһында бер нисә баҫманың авторҙашы була. 2012 йылда ул Мельбурн университетының  почетлы профессоры исемен ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт UNStudio
Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы

**Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы** (15 декабрь 1940 йыл) — юғары категориялы нейроофтальмолог, иридодиагност. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Балалар офтальмологы.

## Биографияһы
Венера Ғилемхан ҡыҙы Ғилемханова-Дәүләтбаева 1940 йылдың 15 декабрендә БАССР-ҙың Салауат районы Лағыр ауылында күп балалы сауҙа хеҙмәткәре Ғилемхандың ғаиләһендә донъяға килгән. Лағыр урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыуын уңышлы тамамлағас, Өфө ҡалаһының поликлиникаларында башланғыс һөнәри белем баҫҡыстарын үтә, тәжрибә туплай.
  
## Хеҙмәт юлы, ҡаҙаныштары
1970-се йылдар уртаһынан Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында окулист-нейроофтальмолог булып эшләй. Юғары категориялы белгес, иридодиагност үҙенең тырышлығы, хеҙмәтен яратып башҡарыуы, аныҡ профессиональ кәңәштәре менән бик күп пациенттарының күреү һәләтен тергеҙҙе, уларҙың рәхмәтенә лайыҡ булды. 51 йыл ғүмерен күҙ медицинаһына бағышланы.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, техник фәндәр кандидаты, «СССР уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнгән. БашНИПИнефть ғилми учреждениеһының скважиналар төҙөү техникаһы һәм технологияһы бүлеге мөдире. Ғилми тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы.

Улы Мансур — электр элемтәһе инженеры һәм иҡтисадсы. Өс юғары уҡыу йортон, шул иҫәптән БДУ-ны, БАГСУ-ны, тамамлаған.

Улы Таһир УКСИВТ һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған. Хисаплау машиналары, комплекстары, селтәрҙәре һәм радиоэлектрон техника буйынса юғары квалификациялы белгес. Электр элемтәһе инженеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2010 — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғилемханова Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* *Вечерняя Уфа*, 18 февраль 2011, 14 с.
* *Вечерняя Уфа*, 7 май 2014
* *Вечерняя Уфа*, 29 апрель 2015, 4 с.

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» тағылмалы билдәһе тураһында
* Табип хеҙмәтен баһалау 
* Табип тураһында
Ишморатова Рауза Ғарифйән ҡыҙы

**Ишморатова Рауза Ғарифйән ҡыҙы** (1 февраль 1957 йыл) — юғары категориялы физика һәм математика уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.

## Биографияһы
Рауза Ғарифйән ҡыҙы Ишморатова 1957 йылдың 1 февралендә Салауат районы Яңы Сүрәкәй ауылында күп балалы ғаиләлә икенсе бала булып тыуған. Ҡалмаҡҡол урта мәктәбенән һуң Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә.

1976 йылда педучилищены тамамлағандан һуң, урта һөнәри белем менән генә сикләнмәй ҡыҙ, Башҡорт дәүләт педагогия институты (хәҙер — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының) физика-математика факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә.

## Хеҙмәт ҡаҙаныштары
Тәүге эш урыны — Салауат районы Илсекәй төп мәктәбе. Йәш уҡытыусы математика фәне серҙәрен уҡыусыларына еткерҙе.

Мөрсәлим урта мәктәбендә күп йылдар хеҙмәт итә. Башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары вазифаһын да намыҫ менән башҡара.

Рауза Ғарифйән ҡыҙы һәр ваҡыт яңылыҡҡа ынтыла, математика фәнен тәрнәйтеп өйрәнеү буйынса махсус кластарҙа эшләй. Уҡыусыларын эҙләнеү оҫталығына күнектерә, уларҙың интеллектуаль кимәлен күтәреүҙе, ижади потенциалын үҫтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Яңы технологияларҙы урынлы һәм аныҡ ҡуллана.

Уның уҡыусылары техник һөнәри белем биреүсе уҡыу йорттарын тамамлай: иҡтисадсы, бухгалтер булып хеҙмәт итә.

Әлеге көндә Өфөлә йәшәй. Ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләй.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Ишморатов Марс Исрафил ул (1957—2014 менән улы Маратты тәрбиәләп үҫтерҙе. Марат Ҡытаутамаҡ ҡалаһында механика техникумын һәм Ырымбур дәүләт университетының аҙыҡ-түлек технологияһы факультетының һыуытҡыстар технологияһы бүлеген тамамлай.

Ейәне Тимур, ейәнсәрҙәре Анна менән Диана — игеҙәктәр.

Мәрхүмә һеңлеһенең ике ҡыҙын аяҡҡа баҫтырыуҙы үҙ иңенә алды, уларға белем алырға, үҙ аллы тормош ҡорорға ярҙам итте.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2010). 
* Хеҙмәт ветераны

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Камаева Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы
* Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы

## Сығанаҡтар
* *Елена Миляускас* На ее уроках детям не скучно — «На земле Салавата», 2007
* *Алсу Адиятуллина* Тепло души дарит ученикам — «На земле Салавата», 2012, 1 февраля
* *Гөлшат Байрамова* Уңыштарыбыҙға ҡыуанабыҙ — «Йүрүҙән», 2013, 25 май, 42-се һан
* *Камаева Р. Г.* Хәйретдин балалары, Өфө, 2015

## Иҫкәрмәләр
Эрбиль Деврим

**Деврим Эрбиль** (16 сентябрь 1937 йыл, Ушак) — Төркиә рәссам-абстракционисы.

## Биографияһы
1937 йылдың 16 сентябрендә Ушакта Надиде һәм Эрбиль Решат ғаиләһендә тыуа. 1940 йылда улар Ил Балыкесирға күсә. Шунда Деврим мәктәбендә белем ала. 1954—1959 йылдарҙа Истанбулдағы сәнғәт университетында уҡый.

Шунан һуң Эюбоглу Бедри Рахми, Толлу Джемаль һәм Джеват Дерели менән эшләй. Бер нисә коллектив күргәҙмәлә ҡатнашып, үҙ эштәре менән иғтибарға лайыҡ була. Шуның арҡаһында Испания хөкүмәте стипендияһына лайыҡ була, был аҡсаға Испания, Франция һәм Италиялаға бара.

1979—1982 йылдарҙа Истанбул һынлы сәнғәт һәм скульптура музейы директоры була.

Нәфис сәнғәт университетында уҡыта.

Бер нисә премия лауреаты. 2004 йылда Ил Балыкесирҙа Деврим Эрбиль музейы асыла.

## Художестволы стиле
Деврим Эрбилдең эштәрен абстракт стилдә төшөрә. Уларҙа, ҡағиҙә булараҡ, һәр төрлө ландшафт бейеклектән ҡараған кеүек һүрәтләнә. Уның эштәренең төп үҙенсәлектәре — деталдәрҙең бик күп булыуы һәм һыҙыҡлы перспективаны боҙоп күрһәтеү.

## Иҫкәрмәләр
Петра Гинчицова

**Петра Гинчицова** (;  1 май  1994 йыл, Либерец, Чехия) — Чехия саңғысыһы.  2019 йылда  Ҡышҡы универсиаданың саңғы спринтында чемпион, 2018 йыл олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

## Спорт карьераһы
Петра Гинчицова өсөн Донъя кубогы сиктәрендә  беренсе уҙыш 2013/14 миҙгеле этабының Нове-Место-Моравала уҙған спринтерҙар уҙышы була, унда чех спортсыһы 45-се һөҙөмтә күрһәтә.

2019 йылдың 6 февралендә Красноярскта ҡышҡы универсиадала Гинчицова ирекле стиль менән спринт ярыштарының квалификация уҙышында иң яҡшы ваҡытты күрһәтә. Шулай уҡ сирек финал һәм  ярымфинал стадияларҙы ышаныслы үтә, ә хәл иткес уҙышта Рәсәй спортсыларын үҙып китеп, алтын миҙал яулай.  Спортсы шулай уҡ команда   спринт ярышында һәм 15&nbsp;км уҙышта ҡатнаша. 

2019 йылда донъя беренселегендә Гинчицова спринттың  төп селтәренә эләкмәй, квалификацияла тик 43-сө ваҡытты күрһәтә.   Гинчицованың ватандашы Катержина Янатова менән пары команда спринты ярымфиналында 7-се була һәм был ярыштың хәл иткес уҙышына эләкмәй. Шулай уҡ 10 км  айырым старт менән уҙышта һәм эстафетаның икенсе этабында ҡатнаша, был Чехия йыйылмаһы өсөн 11-се һөҙөмтә менән  тамамлана.

2021 йылда донъя чемпионатында спортсы  өс шәхси уҙышта ҡатнаша, бер тапҡыр ҙа топ-30-ға эләкмәй: спринтта  ул 35-се ваҡытты күрһәтә, 10 км уҙышта айырым старт менән — 33-се ваҡытты күрһәтә, ә 30 километрға масс-стартта — 36-сы була. Бынан тыш, һуңғы этапта Гинчицова торған чехтарҙың эстафета дүртлеһе  дөйөм 8-се урында була.

## Һөҙөмтәләр

### Олимпия уйындары

### Саңғы спорты буйынса донъя чемпионаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Петра Гинчицова — статистика на сайте FIS  (англ.)
Европа эсперанто союзы

**Европа эсперанто союзы** (эспер. Eropa Esperanto-Unio Eropa Esperanto-Unio) Европа Берлеге дәүләттәренең милли эсперанто ассоциацияларын берләштерә, һәр ике йыл һайын Мариборҙа, Словения ҡалаһында конгрестар үткәрә. 2007 йылдың июль-август айҙарында конгреста 28 илдән 256 делегат, шул иҫәптән Европа парламентынан 2 ағза, Польшанан Гандзлик Малгожат һәм Словениянан Новак Людмила ҡатнаша.

2009 йылдың декабрендә Европа эсперанто союзы ''«''Монд''»'' француз гәзитендә инглиз теле урынына эсперанто ҡулланыуға саҡырған иғлан баҫтыра.

Шон Райн 2011 йылда Европа эсперанто союзы президенты була (Sen Riain).

## Конгрестар
2012 йылға тиклем Словениянан тыш Европа эсперантистар союзы (KEEU) конгресы 11 тапҡыр йыйыла. 2012 йылда конгрестың темаһы «Европа Берлегендә телде өйрәнеү» була.

Был 2011 йылда Копенгагенда үткән конгреста түбәндәге ҡарар ҡабул ителә:

1) 2012 йыл «Тибора Секель йылы», уның тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы иғлан ителә.
цитата
« Секель (Sekelj) күренекле эсперантист ҡына түгел, ә 20-нән ашыу китап яҙған уңышлы яҙыусы ла.

Уның китаптарының өстән бер өлөшө эсперантола яҙыла һәм күп телдәргә тәржемә ителә. Ул тикшеренеүсе, географ, археолог, этнограф, журналист, режиссер, билдәле эсперантист була. Ул башлыса Азияла һәм Көньяҡ Америкала унға яҡын милли ассоциация ойоштора».

2) Европа Берлеге граждандарының гимнды эсперанто телендә йырлау башланғысы хуплана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* О ЕАЭС (в эсперанто) на сайте УЕА
* Ирландские времена — языками не будут отпущены на эсперанто конференции в Голуэй
* (Эсперанто) EUROPO - Eŭropa эсперанто-Унио
* Poliglotti4.ЕС - ЕАС — Eŭropa эсперанто-Унио
Анна Анвегорд

**Анна Элин Астрид Анвегорд** () — швед футболсыһы,  «Русенгорд» һәм Швеция милли йыйылма командаһы һөжүм итеүсеһе, 2019 йылда донъя чемпионатының бронза призёры.

## Карьераһы

### «Векшё»
Анна Анвегорд өлкәндәр кимәлендә  Швецияның ҙурлығы буйынса өсөнсө булған «Векшё» клубында 2015 йылда беренсе тапҡыр сығыш яһай. 17 уйында 27  туп индереп, ул турнир бомбардирҙары исемлеген етәкләй һәм командаға  икенсе дивизионға күтәрелергә ярҙам итә. Киләһе ике миҙгелдә футболсы шулай уҡ иң яҡшы һөжүмсе була, ә клуб 2016 йылда  өсөнсө,  2017 йылда беренсе урын яулай.

Швецияның юғары дивизионында беренсе миҙгелдә Анвегорд дәғүәселәр ҡапҡаһына 14 тапҡыр туп индерә, был күрһәткес буйынса тик Аня Миттагтан ғына ҡалыша, ә клуб етенсе урын ала. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса спортсыға  «Прорыв года» призы тапшырыла; ул  шулай уҡ «Йылдың иң яҡшы һөжүмсеһе» исеменә лайыҡ була.

### «Русенгорд»
Анвегордтың иҫ киткес һөҙөмтәлелеге Швецияның да, шулай уҡ сит илдәрҙең дә ҙур клубтары өсөн уны трансфер маҡсат итә. 2019 йыл миҙгел уртаһында футболсы  «Русенгорд» клубына күсә.

2019 йылда Анвегорд «Векшё» һәм «Русенгорд» өсөн 14 гол менән чемпионаттың иң яҡшы һөжүмсеһе була, шулай уҡ йылдың иң әһәмиәтле уйынсыһы  булып таныла ә Мальмё  клубы  уның ярҙамы менән Дамаллсвенскандың рекордлы 11-се титулына эйә була.

2020 йылда швед спортсыһы 16 туп индереп, яңынан чемпионаттың  иң яҡшы һөжүм итеүсеһе була, ә уның клубы миҙгелде икенсе урын менән тамамлай.   2020 йылдың декабрендә грузиндарҙың «Ланчхути» командаһына ике уйында өс туп индереп, УЕФА Чемпиондар лигаһында ул  дебют яһай. Бынан тыш, ул 2020 йылда донъяның 100 иң яҡшы футболсылары исемлегенә тәүге  тапҡыр индерелә, унда  85-се урынды биләй.

## Йыйылма командала карьераһы
Анвегорд төрлө йәштәге Швеция йыйылма командалары составтарына  инә. Ул егерме йәшкә тиклемге ҡыҙҙар  араһында донъя чемпионатына милли команда заявкаһына эләгә: төркөм этабының икенсе матчында Папуа—Яңы Гвинеянан килгән йәштәштәре ҡапҡаһына бер туп индерә.

2018 йылдың июнендә беренсе тапҡыр швед төп йыйылма командаһына саҡырыла, һәм Хорватияға ҡаршы  иптәштәрсә матчта  алмашҡа сығып, милли команда өсөн дебют яһай. Йыйылма өсөн беренсе голын Анвегорд   2018 йылдың 11 ноябрендә инглиздәргә ҡаршы  иптәштәрсә матчта  индерә.

2019 йылдың майында Анвегорд донъя чемпионатына ҡатнашыу өсөн Швецияның ғаризаһына индерелә. Ул төркөм этабының Чилиға ҡаршы беренсе тур матчында был турнирҙа дебют яһап, үҙ командаһының 3 уйынында ҡатнаша.

## Ҡаҙаныштары

### Команда

; «Векшё»

* Дивизион 1 еңеүсеһе: **(1)** 2015
* Элитэттан еңеүсе: **(1)** 2017

; «Русенгорд»

* Швеция чемпионы: **(1)** 2009

; Швеция йыйылма командаһы

* Донъя чемпионатының бронза призеры: **(1)** 2009

### Шәхси

* Дивизион 1 «Алтын бутсаһы»: **(1)** 2015
* Элитэттандың «Алтын бутсаһы»: **(2)** 2016, 2017
* Швеция чемпионатының «Алтын бутсаһы»: **(2)** 2019, 2020
* Швед футбол союзының «Прорыв йыл» бүләге: **(1)** 2018
* Швеция чемпионатының «Иң мөһим уйынсыһы»:  **(1)** 2019
* Донъяның топ-100 иң яҡшы  футболсыһы: **(1)** 2020

## Иҫкәрмәләр
Хелга Влахович

**Хелга Влахович** (; 28 ғинуар 1945 йыл, Загреб — 27 февраль 2012 йыл, шунда уҡ) — хорват журналисы, һәм продюсер һәм телетапшырыуҙар алып барыусы,  карьераһы Югославия булған осорҙа ла, хәҙерге Хорватия осоронда ла биш тиҫтә дауам итә. 1980 йылдарҙа илдә иң популяр телетапшырыуҙар  алып барыусыларҙың береһе. Шулай уҡ  **Влахович-Пеа** () и **Влахович-Брнобич** () булараҡ та билдәле, фамилияһының үҙгәреүҙәре уның никахтары менән бәйле.

## Иртә йылдары
Хелга Влахович Загребта венгр Калман Влахович һәм уның ҡатыны австриялы Вера  ғаиләһендә тыуған. Хельга әсәһе менән немец телендә һөйләшеп үҫә,  инглиз телен өйрәнә.

## Карьераһы
Влахович 1964 йылда Югославия радиотелевизион селтәре булған Загреб радио һәм телевидениеһында эшләй, параллель рәүештә Загреб университетында белем ала, унда немец, инглиз һәм сәнғәт тарихын өйрәнә. 1966 йылда ул төрлө музыкаль һәм күңел асыу телешоуҙарын  алып барыусы була.  1968 йылда Польшала Сопотта Халыҡ-ара йыр фестивален алып барыусы сифатында эшләй, ә 1971 йылдан алып —  Схевенинген йыр фестивалендә (Нидерланд).  1972 йылда  Влахович иртәнге  «Jugoslavijo, dobar dan» ток-шоуҙы алып бара һәм уның өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә, 1977—1978 йылдарҙа шулай уҡ музыкаль «Svjetla pozornice» варьете алып бара. 1978—1980 йылдарҙа ул  француз телеуйынының  «Jeux sans frontières» югослав версияһын ойоштора.

1984 һәм 1988 йылда   Влахович  «Beč pozdravlja Zagreb, Zagreb pozdravlja Beč»  һәм «Dubrovnik-Stuttgart» программаһын төҙөүҙә ҡатнаша, был JRT, ORF һәм  ARD каналдарында сәйәхәттәр тураһында сериалдар күрһәтә.  Улар «йортон күререгә теләгән», ләкин унда сәйәхәт ҡылырға мөмкинлеге булмаған  югослав  гастарбайтерҙарына  йүнәлтелгән. Музыкаль программа үткәреүҙә ҙур тәжрибәһе, шулай уҡ инглиз телен белеүе арҡаһында ул Оливер Млакар менән бергә Загребта «Евровидение-1990» йыр конкурсын (1989 йылда был конкурста Югославияның еңеүенән һуң) алып барыусы сифатында һайлана.

1991 йылда Югославия тарҡалыу  һәм Хорватия бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башланыу менән Влахович яңы ойошторолған HRT каналында һуғыш менән бәйле мәғлүмәт телепрограммалары өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә. 1995 йылда һуғыш аҙағына  тиклем ул  «хәрби мәғлүмәт телетапшырыуын»  етәкләй. 1996 йылда Влахович һаулыҡҡа арналған  үҙ  «Govorimo o zdravlju» телешоуын алып бара. 2006 йылда Влахович телевидениела  рәсми рәүештә үҙ  карьераһын тамамлай, әммә шуға ҡарамаҫтан  телеэфирҙарҙа даими күренә,  һуңғыһы 2012 йылдың 1 ғинуарына тура килә..

## Шәхси тормошо
Влаховичтың Франк Пеа менән ун йыллыҡ  никахтан ҡыҙы Рен Пеа (1975)   һәм 1997 йылда вафат булған нейрохирург Миленко Брнобич менән никахтан ҡыҙы Карла Брнобич  (1982) була. Тап һуңғыһының  йоғонтоһо аҫтында «Govorimo o zdravlju» телетапшырыу ойоштора.

## Үлеме
Влаховичта 2009 йылда яман шеш табыла. 2012 йыл башынан билдәле булыуынса, уның  хәле насарая, һәм ул дауаханага эләгә. 2012 йылдың 27 февралендә Влахович  67 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Славенка Дракулич

**Славенка Дракулич**  (, 4 июль 1949 йыл, Риека, шул саҡта Югославия) — хорват яҙыусыһы һәм журналисы, хорват һәм инглиз телдәрендә  яҙған.

## Биографияһы
Славенка Дракуличтың  атаһы — Югославия армияһы офицеры, әсәһе — дәүләт хеҙмәткәре.  Дракулич Загреб университетында сағыштырма әҙәбиәтте һәм социологияны өйрәнә.1982 йылдан  журналистика менән шөғөлләнә,  төрлө хорват баҫмалары өсөн яҙа, шул иҫәптән — феминизм темаларына. Сербҡа  кейәүгә сыға, ҡыҙы Ружананы таба. 1990 йылдар башында, Дубравка Угрешич  һәм Хорватияның башҡа бер нисә яҙыусыһы менән бер рәттән патриотизм етмәүҙә һәм хорват халҡына боҙом ебәреүҙә милләтсе матбуғат тарафынан ғәйепләнә http://womenineuropeanhistory.org/index.php?title=The_Five_Witches ), ҡыҙы менән бергә илдән сығып китә.  Швецияла йәшәй, һәм хәҙер тормошон Стокгольм һәм Загреб араһында үткәрә. Донъяның эре гәзит һәм журналдарында баҫылып сыға.

## Китаптары

### Очерктары һәм эсселары

* Смертные грехи феминизма/ *Smrtni grijesi feminizma* (1984)
* Как мы пережили коммунизм и даже смеялись при этом/ *Kako smo preživjeli komunizam i čak se smijali*, о жизни женщин в странах социализма (1991)
* Балканский экспресс: фрагменты с другой стороны фронта/ *Balkan Express: Fragmenti s druge stane rata* (1992)
* Кафе Европа: жизнь после коммунизма/ *Cafe Europa: Život nakon komunizma* (1996)
* Они бы муху не обидели: военные преступники перед трибуналом в Гааге/ *Ne bi ni mrava zgazili: ratni zločinci na sudu u Hagu* (2005)
* Экскурсия по музею коммунизма/ *A Guided Tour Through the Museum of Communism* (2011)

### Романдары

* Голограммы страха/ *Hologrami straha* (1987)
* Мраморная кожа/ *Mramorna koža* (1995)
* Вкус мужчины/ *Okus čovjeka* (1997)
* Как будто меня там нет/ *Kao da nisam tamo* (2000, 2010 йылда экранлаштырыған, ҡарағыҙ: http://www.imdb.com/title/tt1456477/, Ирландия режиссёры Хуанита Уилсон фильмы Ирландияла бер нисә премия һәм Истанбул МКФ  премияһын ала)
* Фрида, или О боли/ *Frida ili o boli*,  Кало, Фрида тураһында роман (2007)
* Тело, сделанное из тела: изгелек тураһында хикәйә/ *Tijelo njenog tijela: priče o dobroti* (2007)

## Оn line мәҡәләләре

* На сайте ''Eurozine''

## Йыйылма баҫмалары

* *Sabrani eseji* (2005)

## Танылыуы
Дракулич китаптары  донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән ҡытай теленә тәржемә ителгән. Ул — Европа үҙ-ара аңлашыуға индергән өлөшө өсөн Лейпциг китап премияһы лауреаты, 2005.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биография, обзор творчества
* На сайте ''Женщины в истории Европы''
* Интервью, 2009
* Славенка Дракулич на радио ''Свобода''
* Отрывки из книги ''Как мы пережили коммунизм…''
Марина Бех-Романчук

**Марина Бех-Романчук** (18 июль 1995 йыл, Морозив, Украина) - украин еңел атлеты.
Ванесса Фернандеш

**Ванесса де Соуза Фернандеш**  (; ) — Португалия триатлонисы, донъя чемпионы һәм Олимпия уйындарының көмөш призёры.

## Биографияһы
Ванесса Фернандеш 1985 йылдың 14 сентябрендә  Перозинью ҡалаһында тыуған. Ул 1984 йылда Португалия Туры еңеүсеһе велосипедсы  Венчеслав Фернандештың ҡыҙы була. Спорт менән шөғөлләнергә һәм уңыштар ҡаҙанырға уны  10000 метрға йүгереү буйынса 1996 йылғы Олимпия чемпионы Фернанда Рибейру илһамландыра. Ванесса үҙ туған клубы өсөн сығыш яһай башлай, шунан һуң «Белененсеш» клубына күсә, һуңғараҡ юниорҙар донъя чемпионатында еңеү яулай.

2004 йылда ул үҙе өсөн беренсе булған  Афина Олимпиадаһында сығыш яһай, бында һигеҙенсе урынды биләй.

2007 йылдан  ул триатлон буйынса донъя чемпионы һәм бишенсе тапҡыр Европа чемпионы була. 2004 йылдан 2008 йылға тиклем ул Донъя кубогының  егерме этабында  еңеүсе була (2003 йылда  Мадрид, 2004 йылда Мадрид, Рио-де-Жанейрола, 2005 йылда Масатлана, Мадрид, Пекин, Нью-Плимут,  2006 йылда Акаба, Масатлана, Мадрид, Пекин, Корне-Брук, Гамбург,  2007 йылда Исигак, Лиссабон, Пекин, Салфорд, Мадрид Родос һәм Мадридта, 2008 шулай уҡ Мадридта), ул был күрһәткес буйынса австриялы Эмма Карниҙы уҙып китеп, беренсе урынға сыға.

2008 йылда Пекиндағы Олимпия уйындарында ул финишҡа икенсе килә, Португалияның  беренсе спортсыһы булып, триатлонда миҙал яулай.

Ванесса Лондонға 2012 йылғы  Олимпия уйындарына эләгә алмай.

## Иҫкәрмәләр
Исхаҡов Ришат Сәлмән улы

**Исхаҡов Ришат Сәлмән улы** (7 апрель 1956 йыл) — хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы эшмәкәре һәм муниципаль хеҙмәткәр, инженер-механик. 2000—2012 йылдарҙа Иглин район хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001). 

## Биографияһы
Ришат Сәлмән улы Исхаҡов 1956 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Санъяп ауылында тыуған. 1973 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү факультетына уҡырға инә. «Инженер-механик» һөнәре буйынса юғары белем алғас, йүнәлтмә менән тыуған районына эшкә ебәрелә. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001)
* «Иң яҡшы муниципаль хеҙмәткәр» VI Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единый республиканский инновационный бизнес-портал. Исхаков Ришат Сальманович
* «Вы нам мешаете работать». Интервью экс-главы Иглинского района Ришата Исхакова. Интернет-издание Пруфы.рф. 2 октября 2019
Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы

**Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Моратова (Ниғмәтуллина)** (1924—2006) — Өфөләге Дуҫлыҡ монументында һынландырылған башҡорт ҡыҙы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, М.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.

## Биографияһы
Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) Туҡай ауылында донъяға килә. Ғәзиз Ярулла улы һәм Ғөбәйҙә Әхмәтвәли ҡыҙы Ниғмәтуллиндарҙың ғаиләһендәге өс баланың иң өлкәне Зөһрә була. Ул Айыт ауылының данлыҡлы Кәримовтар нәҫеленән (әсәһе Ғөбәйҙә билдәле патриот-шағир Ф.Кәримдең бер туған апаһы).

1932 йылда Ниғмәтуллиндар ғаиләһе Өфөгә күсенә. Зөһрә баш ҡаланың 3-сө мәктәбендә белем ала. Ауыр һуғыш йылдарында, күпселек тиҫтерҙәре кеүек, уға ла бик йәшләй эшкә тотонорға тура килә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфөләге заводтарҙың береһендә хеҙмәт юлын башлай — деталдәр тулы йәшниктәрҙе ташыу еңелдән булмай.

= Студент йылдары =
1942 йылда, йәғни илебеҙҙә дәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы барған мәлдә Зөһрә Ниғмәтуллина юғары йортона уҡырға инеү теләге менән Мәскәү ҡалаһына юллана. Студентка Зөһрә көндөҙ Кремль дауаханаһында санитарка булып эшләй, ә кистәрен сит телдәр институтында белем ала, эш араһында шәфҡәт туташтары курсын тамамлай.
1955 йылда Хәмит Моратшин менән яҙмышын бәйләй. Юғары белем алған Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге музыкаль-педагогик институтында инглиз теленән уҡыта.

= Сағыу эҙ ҡалдыра =

Башҡортостандың мәҙәниәт министры Вил Кәримов Мәскәүгә барғанда ошо институтта була. Вуз ректоры министрҙы: «Беҙҙә шундай сибәр башҡорт ҡыҙы уҡыта», — тип Зөһрә Моратова менән таныштыра. Был осрашыуҙан һуң Мәскәүҙә эшләгән яҡташыбыҙға Дуҫлыҡ монументын ижад итеүсе скульпторға башҡорт ҡыҙын һынландырырға тәҡдим итәләр. Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы тәүҙә баш тарта, тормош иптәше лә риза булмай. Аҙаҡ, һәйкәлдәге ҡыҙҙың милли кейемдә сағылдыраласағын белгәс, ул саҡта ике йәшлек бала әсәһе Зөһрә ханым риза була.

1957 йылда Өфө ҡалаһындағы Дуҫлыҡ монументының тәүге ташы һалына.

Обелискының ике яғында — башҡорт һәм рус ҡатындары һындары. Монументтағы прототиптар — скульптор Михаил Бабуриндың ҡыҙы һәм Мәскәүҙең Гнесин институтында инглиз теле уҡытыусыһы Зөһрә Моратова. «Тулы бер халыҡты кәүҙәләндереү — был юғары абруй. Мин бының өсөн яҙмышыма рәхмәтлемен. Ләкин мин үҙ ролемде арттырып күрһәтергә теләмәйем һәм бер ҡасан да был һәйкәлдә минең ниндәйҙер хеҙмәт өлөшөм бар тип уйлағаным юҡ. Һуңғы ваҡытҡа ҡәҙәр минең Өфөләге Дуҫлыҡ монументына ниндәйҙер мөнәсәбәтем булыуы тураһында бары тик туғандарым һәм ҡайһы бер таныштарым ғына белә ине», — ти ул.

1965 йылдың 7 авгусында Өфөлә бейеклеге 35 метр булған гранит һәйкәлде — Дуҫлыҡ монументын асыу тантанаһында Зөһрә Моратова ҡатнашмай, сөнки ул тормош иптәше менән сит илдә командировкала булып ҡала.

2006 йылда Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Моратованың йөрәге тибеүҙән туҡтай.

= Ҡаҙаныштары =
Филология фәндәре кандидаты, доцент, М.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.

= Шулай уҡ ҡарағыҙ =
* Дуҫлыҡ монументы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Дим буйзары» гәзите, Ғүмәрова Л. И. — «Дуҫлыҡ монументы», — 11.06.2011.- 2-се бит.
* Комсомольская Правда.5 августа 2005
Джессика Харрисон

**Джессика Харрисон** (; 27 октябрь 1977, Шеффилд, Йоркшир һәм Хамбер) — инглиз сығышлы француз триатлонисы, триатлон буйынса күп тапҡыр Франция чемпионы. Ике олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы

### Иртә йылдары
Джессика Харриссон  5 йәшендә йөҙөү менән шөғөлләнә башлай. Бынан тыш ул атаһы менән тау велосипедында шыуа, был һөҙөмтәлә уны 11 йәшендә триатлонға алып килә

### Профессиональ карьераһы
Джессика Франция йыйылма командаһына индерелә, уның менән Стефани Диназ-Гро күнекмәләр үткәрә. 2008 йылдың Йәйге олимпия уйындарында  Пекинда Джессика 12-се урынды биләй, ә дүрт йылдан һуң Лондон уйындары ҡатнашыусыһы була.

Харрисон һәм Пеон Кароль олимпия дистанцияһында 2009 Франция чемпионы титулына төп  дәғүә итеүселәр була. Шул саҡта Пеон Харрисондан һуң икенсе урын алып, титул яулай, ә Харрисон әле гражданлыҡ алмаған була . Был юлы спортсылар шул уҡ тәртиптә финишҡа килә, ә Харрисон беренсе титулды яулай. 

Джессика Харрисон Лондонда Донъя кубогында этапта 32-се урын алғандан һуң 36 йәшендә  үҙ карьераһын  тамамлай.

### Франция олимпия комитетында ҡатнашыуы
Профессиональ спорт карьераһы менән бер рәттән Джессика Халыҡ-ара триатлон федерацияһының һәм Европа триатлон федерацияһының вәкиле булып тора. Ул Францияның Олимпия комитеты ҡарамағындағы юғары кимәлдәге спортсыларҙың Милли комитеты, шулай уҡ   FFTri Милли спорт комиссияһы ағзаһы булып тора.

Ул 2018 йылдың апрель айынан Мартен Фуркад рәйеслеге аҫтында ун һигеҙ кешенән торған спортсылар комиссияһына  инә. Улар  2024 йылда буласаҡ Олимпия һәм Паралимпия уйындарына әҙерлек  өҫтөндә эшләй.

### Шәхси тормошо
Джессика Харрисон Кароль Пеон менән  мөнәсәбәттә тора. 2010 йылда ул Пеон менән бергә махсус *Triathlète* журналы өсөн спортта, башлыса триатлонда  гомосексуализмға арналған доклад менән сығыш яһай.

Ул «Mako» аҙыҡ-түлек  компанияһы хужаһы.

## Иҫкәрмәләр
Халет Чамбел

**Халет Чамбел** (төр. *<span lang="tr">Halet Çambel</span>*;  27 август 1916 йыл  — 12 ғинуар 2014 йыл) — төрөк  археологы һәм рапирасыһы.  Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе мосолман ҡатын-ҡыҙ.

## Тормош юлы
Халет Чамбел 1916 йылдың 27 авгусында Берлинда тыуа. Атаһы Хәсән Йәмил Бәк — хәрби атташе, Мостафа Кәмал Ататөрктөң дуҫы. Әсәһе Чамбел, Рәмзиә Ханым, ул ваҡытта Германияла Ғосман империяһы илсеһе вазифаһын биләгән Бөйөк Вәзир Ибраһим Хаҡҡының ҡыҙы була.

Халет Чамбелкыҙҙар өсөн Арнавуткёй америка мәктәбендә уҡый (һуңыраҡ был мәктәп Роберт көллиәте исемен ала). Мәктәптә уҡығанда фехтование менән шөғөлләнә башлай. 1933—39 йылдарҙа Париж университетында археология өйрәнә. 1940 йылдан Истанбул университетында ассистент булып эшләй. 1944 йылда докторлыҡ дәрәжәһен ала. Ике йыл дауамында Германиялағы  саҡырылған профессор булараҡ эшләй. 1984 йылда эмерит вазифаһын ала.

1936 йылғы Олимпия уйындарында рапирала  Төркиә өсөн сығыш яһай. Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе мосолман ҡатын-ҡыҙ тип һанала.

Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Истанбул университетында археология уҡытҡан немец архитекторы Хельмут Боссертта уҡый. Улар бергә беҙҙең эраға тиклем ун икенсе быуат ерлеге булған Каратепта ҡаҙыу эштәрен алып баралар, шулай уҡ ҡаҙыныуҙарҙа Бахадыр Алҡым да ҡатнаша.

Халет Чамбел Төркиәнең мәҙәни мираҫын һаҡлау өсөн сығыш яһай. Джейхан йылғаһындағы дамба төҙөлөшөнә ҡаршы сығыш яһай, сөнки был археология өсөн ҡиммәт территорияларҙы һыу баҫыуға килтерергә мөмкин була. Һыу баҫыуҙы булдырмаҫ өсөн, Чамбел властарҙы һыу кимәлен кәметергә кәрәклегенә күндерә ала.

2004 йылда Чамбел принц Клаустың Голландия премияһы менән бүләкләнә.

2014 йылдың 12 ғинуарында Истанбулда вафат була.

### Шәхси тормошо
Олимпия уйындарынан ҡайтҡас, Чамбел журналист һәм архитектор  Наил Чакырхан  менән таныша. Чамбел һәм Чакырхан 70 йылға яҡын, Наил Чакырхан вафат булғансы бергә йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Эстер Дюфло

**Дюфло Эстер** (; ) — француз иҡтисадсыһы,  Массачусетс технология институты (АҠШ) профессоры.  «Глобаль фәҡирлеккә ҡаршы көрәштә эксперименталь алым өсөн» 2019 йылда Альфред Нобелдең хәтер иҡтисады буйынса премия лауреаты.

АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (2017)  Британия академияһының ағза-корреспонденты (2016).

## Биографияһы
Эстерҙың атаһы — математика профессоры Мишель Дюфло. Әсәһе Виолена Дюфло — врач-педиатр.

Мәктәптең өлкән синыфында рус телен өйрәнә. 1991 йылдың август айында 18 йәшлек Дюфло  үҙенең дустары менән  Мәскәү урамдыранда ГКЧП-ға ҡаршы сығыусылар араһында була.  1993 йылда 10 ай  Мәскәүҙә үткәрә, һәм француз теленән уҡыта,  магистрлыҡ эше өҫтөндә эшләй. Бер үк ваҡытта Рәсәй Банкы менән бәйләнештә булған  француз иҡтисадсыһының һәм Америка иҡтисад советнигы Джеффри Сакстың фәнни ассистенты булып эшләй. 1994 йылда Юғары нормаль мәктәптә тарих һәм иҡтисад өлкәһендә Советтар Союзында беренсе биш йыллыҡ тарихы буйынса диссертация менән магистр дәрәжәһен ала.  1999 йылда Массачусетс технология институтында доктор дәрәжәһен ала.

Ире — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло һәм Майкл Кремер менән бер үк ваҡытта иҡтисад буйынса Нобель премияһын ала. Дюфло һәм Банерджи рәсми рәүештә 2015 йылдан  өйләнешкәндәр, 5 һәм 7 йәшлек ике балаһы бар. Беренсе балаһы тыуғандан һуң Дюфло Америка гражданлығын ала.

## Бүләктәре

* Макартур стипендияһы (2009)
* Джон Бейтс Кларк миҙалы (2010)
* Дэн Дэвид премияһы (2013)
*  (2014)
* Принцесса Астурийская премияһы  (2015)
* Альфред Нобелдең  хәтер иҡтисады буйынса премияһы (2019)
* Cited Highly Researcher (2019)

## Хеҙмәттәре

* *Abhijit Banerjee, Esther Duflo* Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty — PublicAffairs, New York, 2011.
* The Economist as Plumber // American Economic Review, 2017, vol 107(5), pages 1-26.
* *Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло* Экономическая наука в тяжёлые времена. Продуманные решения самых важных проблем современности = Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems. / Пер. с англ. М. Маркова и А. Лащева; под науч. ред. Д. Раскова. — Москва: Издательство Института Гайдара; Санкт-Петербург: Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2021. — 624 с. — ISBN 978-5-93255-594-1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Личная страница Э. Дюфло на сайте МТИ . — 24.04.2010.
* *Энн О. Кригер* Пусть данные говорят сами за себя // Финансы и развитие, июнь 2011.
* Экономисты как водопроводчики, маркетинг для центральных банков и проблемы доверия Ксения Юдаева беседует с Эстер Дюфло 9 сентября 2020
* Хорошая экономика для трудных времен. Лекция Российской экономической школы 16 сентября 2020 Коммерсантъ