open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чехияла ислам

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Чех Республикаһында 3500 тирәһе мосолман иҫәпләнгән (ил халҡының 0,1%-ы), сағыштырыу өсөн: 1991 йылда мосолмандар 495 булған.

## Тарихы
Ислам менән таныш кешенең Чехияға сәфәре 964—965 йылдарҙа булған — был мосолман Испанияһында тыуған йәһүд сәүҙәгәре һәм сәйәхәтсеһе Ибраһим ибн Яҡуб яҙмаларынан күренә. Сәйәхәт ваҡытында ул юлъяҙмалар теркәп барған, һуңғараҡ баҫылып сығып, улар Үҙәк Европала ислам донъяһы тураһында тәүге хикәйәләрҙең береһе була.

Венаны ҡамауға алған ваҡытта Ғосман империяһы ғәскәренең разведка подразделениеһы Моравияға барып етә. Һуңғараҡ, XIX барлыҡҡа Австро-Венгрия һәм Ғосман империяһы араһында көслө сауҙа бәйләнеше барлыҡҡа килә.

Чехия мәҙәниәтенә ислам йоғонтоһо әҙ булған.

## Хәҙерге осор
1912 йылда Австро-Венгрияла исламды «дәүләт дине» тип таныған закон баҫылып сыға һәм рәсми рәүештә уның Чехия Республикаһында булыуын рөхсәт ителә. Мосолмандарҙың беренсе берләшмәһе (*Muslimské náboženské obce pro Československo*) 1934 йылда төҙөлә һәм 1949 йылға тиклем йәшәй. 1968 йылда мосолмандарҙың яңы йәмәғәт төҙөргә ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа дусар була.

1991 йылда Чехияла «Мосолман йәмәғәттәре үҙәге» төҙөлә (Ústředí muslimských náboženských obcí). 1998 йылда Брно ҡалаһында беренсе мәсет асылаhttp://brno.muslim.cz/, ә бер йылдан һуң, баш ҡалала, Прагала төҙөләhttp://praha.muslim.cz/. Башҡа ҡалаларҙа мәсеттәр асырға ынтылыуҙар урындағы халыҡтың актив ҡаршылығына осрай. 2004 йылда ислам рәсми рәүештә Чехия Республикаһында дин сифатында теркәлгән. Шуға бәйле рәүештә мосолман йәмәғәте дәүләттән финанс ярҙамы алырға хоҡуҡлы.

Чехия мосолмандарының күпселеге 1990-сы йылдар башында Босния һәм Герцеговинанан йәки 1990-сы йылдар аҙағында элекке Советтар Союзы илдәренән, нигеҙҙә, Рәсәй Федерацияһының Кавказ төбәктәренән килгән. Чехия мосолмандарының байтаҡ өлөшө — Мысыр, Сүриә һәм Яҡын Көнсығыш илдәренән сыҡҡан кешеләр, улар йыш ҡына илдең юғары уҡыу йорттарында уҡыған осоронда Чехословакияла ҡалырға ҡарар ҡылған кешеләрҙең балалары булып тора. Шулай уҡ бер нисә йөҙ этник чех ирекле рәүештә ислам динен ҡабул иткән

## Ислам фундаментализмынан хәүефләнеү
Чехия Республикаһы Президенты Милош Земан ислам терроризмы Чехияға ҡурҡыныс янау ихтималлығынан хәүефләнеүен белдерә. 2016 йылдың авгусында беренсе тапҡыр Чехия гражданы Хәлифәт Исламское государство тип йөрөтөлгән көстәргә ҡушылырға маташыуҙа шикләнелеп, хөкөм ителә.

## Иҫкәрмәләр
Эва Секей

**Эва Секей** (; ) — венгр йөҙөүсеһе, 1952 йылдың Йәйге олимпия уйындарында 200 метрға брасс менән ярышта чемпион, 1956 йылда Йәйге олимпия уйындарында көмөш призер.

## Биографияһы
Эва Секей  1927 йылда  Будапешт ҡалаһында тыуған. 1936 йылда ул  йөҙөү менән шөғөлләнә башлай. «Локомотив» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. 1941 йылда уны йәһүд булыуы арҡаһында команданан сығаралар. 1944 йылда Венгрияла  Холокост башлана.  Уның хәтирәләре буйынса, атаһы нацистарға уның йөҙөү буйынса чемпион икәнлеген әйтеп ҡотҡара алған.  Эваны хеҙмәт батальонына ебәрәләр, әммә ул  үтеп барған  трамвайға һикереп менеп, ҡаса. Бынан һуң ул ғаиләһе менән ике комнаталы фатирҙа 43 кеше араһында йәшеренә.  Секей физик формаһын тота,  көнөнә 100 тапҡыр 5 -се ҡатҡа баҫҡыстан менә һәм төшә. 43 кешенән тик 10 кеше генә тере ҡала.  Секей һыуҙа туп уйнаусы Дьярмати Дежеға кейәүгә сыға, ире һуңынан өс тапҡыр олимпия чемпионы була. Уларҙың  ҡыҙҙары  Андреа Дьярмати (1954) шулай уҡ йөҙөүсе була һәм  1976 йылда Йәйге олимпия уйындарында ике тапҡыр призер була.

Секей  1948 йылдың Йәйге олимпия уйындарында ҡатнаша. 1952 йылда Йәйге олимпия уйындарында Хельсинки ҡалаһында ул 200 м брасс ярыштарҙа еңеүсе була. 1956 йылда Йәйге олимпия уйындарында икенсе урынды биләй. Ул үҙ карьераһында 10 донъя рекорды, Венгрияның 101 рекордын ҡуя һәм 68 милли титул  яулай. 1957 йылда ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсенә, әммә киләһе йылда Будапештҡа  кире ҡайта. 

Спорт карьераһы тамамланғас, Секей тренер  һәм фармацевт була. Уның уҡыусылары араһында ҡыҙы ла була. 1976 йылда Секей донъя йөҙөүенең Дан залына индерелә. 2004 йылда уны  ил  тарихында  бөйөк спортсыларҙың береһе тип атайҙар. 3  автобиографияһын баҫтыра. Эва Секей 2020 йылда Будапешт ҡалаһында  93-йәшендә вафат була.

## Библиография

* *'Sírni csak a győztesnek szabad!*, 1981
* *Jöttem, láttam… Vesztettem?*, 1986
* *Megúsztam*, 1989

## Иҫкәрмәләр
Мария Бакалова

**Мария Бакалова** (, 4 июнь 1996 йыл) — Болгария актрисаһы. «Борат 2» псевдодокументаль комедия фильмында уйҙырма ҡаҙаҡ репортеры Борат Сагдиевтың ҡыҙы Тутар Сагдиева ролен башҡарыусы булараҡ билдәле. Был фильм арҡаһында Мария «Оскар», «Алтын глобус», *«BAFTA»*, киноактерҙарҙың Америка Гильдияһы бүләктәренә һәм Critics' Choice Movie Award "Икенсе пландағы иң яҡшы актриса номинацияһында премияға лайыҡ булған беренсе болгар актрисаһы булып тора.

## Биографияһы
Мария Бакалова алты йәшендә йыр һәм һыбыҙғыла уйнау дәрестәрен ала башлай.

Бургаста Милли сәнғәт мәктәбен «драма» һөнәре буйынса тамамлай. Һуңғараҡ Крастьо Сарафов исемендәге театр һәм кино сәнғәтенең Милли академияһында драма сәнғәте курсын тамамлай һәм 2019 йылда уҡыуын тамамлай

## Актёрлыҡ карьераһы
Болгар фильмдарҙа төшөп, актерлыҡ карьераһын башлай, *«Трансгрессия»* (2018) һәм «Һуңғы *ҡыңғырау»* (2020) фильмдарында төшә. Билдәлелекте «*Борат 2*» фильмында Тутар Сагдиева ролен башҡарып ала. Республика сәйәси эшмәкәре Руди Джулианиға интим шарттарҙа ул интервью алырға тәҡдим иткән эпизод уға бөтә донъяға танылыу килтерә. Бакалованың уйыны тәнҡитселәр тарафынан юғары баһалана: IGN журналы фильмда актрисаһының күренеүен «фантастик табыш» тип иҫәпләй, ә LA Times тип уның башҡарыуын «иҫ киткес» тип баһалай. Мария «Оскар», «Алтын глобус», *«BAFTA»*, киноактерҙарҙың Америка Гильдияһы бүләктәренә һәм Critics' Choice Movie Award "Икенсе пландағы иң яҡшы актриса номинацияһында премияға лайыҡ булған беренсе болгар актрисаһы булып тора.

2020 йылдың ноябрендә Бакалова Creative Artists Agency менән контракт төҙөй.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр
Люба Велич

**Люба Велич**  (ысын фамилияһы ) — Австрия һәм Болгария опера йырсыһы (сопрано).

## Биографияһы
Люба Велич 1913 йылдың 10 июлендә  болгар провинцияһында, илдең иң ҙур порты Варнанын алыҫ түгел ҙур булмаған Славяново ауылында тыуған. 
Музыка белеменә буласаҡ йырсы бала сағында уҡ скрипкала уйнарға өйрәнеп башлай. Ҡыҙына етди һөнәр бирергә теләгән ата-әсәһенең талабы буйынса, София университетында философия өйрәнә, параллель рәүештә баш ҡаланың Александр Невский кафедраль соборында хорҙа йырлай. Һуңғараҡ Люба Величкова үҙенең вокаль оҫталығын Вена музыка акдемияһында камиллаштыра. 

Софияла һәм Венала уҡығандан һуң Люба Велич 1936 йылда   беренсе тапҡыр Софияла сығыш яһай. 1937—1940 йылдарҙа  Грац, Мюнхен һәм Гамбург ҡалалары операһы солисы. 1946 йылдан 1959 йылға тиклем   Вена дәүләт операһының төп солисы. 1949 йылда Нью-Йоркта Метрополитен-операла сығыш яһай, Зальцбург фестивалдәрендә ҡатнаша. 

Рихард Штраустың «Саломея» операһында төп партия уның карьераһында күренекле роль була.   1944 йылда Велич был партияны композиторҙың  80-йыллығына уның етәкселеге аҫтында башҡара. Башҡа билдәле ролдәре «Евгений Онегинда» Татьяна, «Дон Жуанда» Донна Анна, «Богема» операһында Мюзетта була.  

Йырсының тауышы менән проблемалары барлыҡҡа килгәндән һуң, ул  карьераһын  опереттала һәм  фильм төшөрөүҙә ҡатнашып башлай.  Люба Величтың фильмографияһы барлығы 26 кинотаҫманы үҙ эсенә ала.

Люба Велич 1996 йылда Венала вафат була, ҡаланың Үҙәк  зыяратында ерләнә.

## Хәтер

* 2008 йылда Вена урамдарының береһен уның исеме менән атайҙар.  

## Әҙәбиәт

* Музыкальный энциклопедический словарь/Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — с. 99 — ISBN 5-85270-033-9
* Norbert Ernst Benke: Ljuba Welitsch. Edition Wien, 1994

## Иҫкәрмәләр
Харгин Жанетт

**Жанетт Харгин** (швед. Janette Hargin; 1977 йылдың 4 октябре, Стокгольм, Швеция) - швед тау саңғысыһы һәм фристайлиһы. 2002 һәм 2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

## Спорт карьераһы
Саңғысы булараҡ Жанетт Харгин алты тапҡыр Швеция чемпионы була (1999-сы йылда тиҙлеккә төшөү, 1999 һәм 2002-се йылдарҙа супер гигант, 1999 һәм 2002-се йылдарҙа комбинацияла, 2001-сө йылда гигант слаломда) .

Таулы саңғы шуу буйынса Донъя кубогы этаптары кысаларында спортсы ярыштарҙы  иң яҡшы 10-та тамамлай, шул иҫәптән 2002-се йылда Ореда 2-се урында тамамлап халыҡ-ара дәрәжәләге иң яҡшы нәтижәһенә өлгәшә.

Жанетт Хардгин - ике Олимпия уйындарында ( 2002, 2006 ) һәм өс донъя чемпионатында ( 2003, 2005, 2007 ) ҡатнашыусы. 2006 йылғы уйындарҙа комбинацияла 12-се урын, 2003 йылғы донъя беренселеге супергигантында 12-се урын һәм 2007 йылғы донъя чемпионаты суперкомбинацияһында 16-сы урын уның иң яҡшы нәтижәләре була.

2007-се йылда тау саңғыһы карьераһы тамамланғас, ул ирекле саңғыла көсөн һынап ҡарай һәм 2011-се йылда фрирайд-турҙа донъя буйынса иң яҡшыһы, шулай уҡ экстремаль саңғыла өс тапҡыр Скандинавия чемпионы була. 2012 йылда ул спорт карьераһын тамамлай.

## Телевидение карьераһы
Спорт карьераһы тамамланғас, Харин Швеция TV4 телеканалында тау саңғыһы ярыштарына комментатор булып эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡамаева Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы

**Ҡамаева Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы** (23 декабрь 1912 йыл — ?) — йырсы. 1930—1941 һәм 1944—1948 йылдарҙа Татарстан радиоһы солисы.

## Биографияһы
Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы Ҡамаева 1912 йылдың 23 декабрендә Ҡазан губернаһы Лайыш өйәҙе Алексеевск волосте Еүеш Көрнәле (хәҙерге Татарстан Республикаһының Алексеевск районы инә) ауылында тыуған.

1930—1941 йылдарҙа, шулай уҡ 1944-1948 йылдарҙа Татар АССР-ы радиоһы солисы була. 1949 йылда Мәскәү ҡалаһына күсенә.

## Ижады
Ғәйшә Ҡамаеваның киң репертуары татар һәм башҡорт халыҡ йырҙары, татар һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала.

Европа һәм урыҫ композиторҙарының вокаль музыкаһын пропагандалауға ҙур өлөш индерә.

Концерт эшмәкәрлеге алып бара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН Т, 1999, с.257.
* *Ф. Ш. Саитова. * «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006.
Чамила Мичиевич

**Чамила Мичиевич** (; 8 сентябрь 1994 йыл, Хайденхайм-ан-дер-Бренц, Германия) — Босния һәм Герцеговина гандболсыһы, Франция «Мец» клубы һәм Хорватия милли йыйылма командаһыағзаһы. 2020 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында гандбол буйынса Европа чемпионатының бронза призёры.

## Биографияһы
Чамила Мичиевич 1994 йылдың 8 сентябрендә Германияла Хайденхайм-ан-дер-Бренц ҡалаһында Босния һәм Герцеговина ҡасаҡтары ғаиләһендә тыуған. Һуғыш тамамланғандан һуң дүрт йыл үткәс, ғаилә Босния һәм Герцеговинаның Мостар ҡалаһына ҡайта, унда Чамила 15 йәшенә тиклем йәшәй һәм урындағы «Локомотив» и «Катарин» гандбол командалары өсөн сығыш яһай. Ҡыҙҙы тренер Эдо Шмит күреп ҡала һәм Риекаға «Замет» клубына саҡыра, ул киләһе биш йылды шунда үткәрә. 2016 йылдан алып 2020 йылға тиклем венгр «Дунауйварош Кохас» командаһында уйнай, унда беренсе миҙгел милли беренселектә дүртенсе урын менән тамамлана. Шунан һуң Европа гандболы грандтарының береһе — француз «Мец» клубына күсә.
 
Үҙе өсөн туған булған Босния һәм Герцеговина өсөн сығыш яһарға Милевичтың мөмкинлеге булмай, сөнки хорват командаһына саҡырылғанға тиклем ундай команда бөтөнләй булмай. «Шашкалы» составында спортсы өс Европа чемпионатында (2014, 2016, 2020) ҡатнаша, 2020 йылда беренселектең бронза миҙалын яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте ЕГФ
Гана Поницкая

**Поницкая Гана** (; , Галич — , Банск-Бистрица) — словак яҙыусыһы, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре, диссидент.

## Биографияһы
Гана Поницкая 1922 йылда тыуған. 1944 йылғы Ссловак милли ихтилалы ҡатнашыусыһы. 1948—1950 йылдарҙа ире, шағир Штефан Жары менән бергә  Римда йәшәй. Тыуған иленә ҡайтҡандан һуң *Smena na nedeľu* әҙәби журналдың мөхәррире булып эшләй.

1956—1977 йылдарҙа — Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1968 йылда  Чехословакияға Варшава килешеүе  ғәскәрҙәренең баҫып инеүенә ҡаршы протестары өсөн эшенән бушатыла. 1972 йылда *Smena* гәзите редакцияһынан да сығаралар.

1977 йылда Гана Поницкая ЧССР Яҙыусылар союзы съезында хәҙерге  мәҙәниәт  сәйәсәтен тәнҡитләп сығыш яһауҙы планлаштыра, әммә уға сығыш яһарға рөхсәт итмәйҙәр, әммә уның доклады протоколға индерелә. Был осорҙан Поницкаяны Яҙыусылар союзынан сығаралар.  Поницкаяның әҫәрҙәрен баҫтырып сығарыу тыйыла.  

Чехословакияның әҙәби андеграунды вәкиле.

1977 йылда   Вацлав Гавел һәм башҡа чехословак  интеллектуалдары менән  «Хартия-77»   кеше хоҡуҡтары манифесына ҡул ҡуя.

1989 йылға тиклем — әүҙем диссидент, Гана Поницкая текстары самиздатта һәм  сит илдәрҙә сыға,  «Азат Европа» радиоһында уҡыла. 1989 йылдың август айында  Гана Поницкая Чехословакияға совет баҫып инеүенең йыллығына митинг ойоштороуы өсөн ҡулға алына, әммә  «бәрхәт революция» тарафынан ноябрҙә азат ителә.

1990 йылда —  Христиан-демократик хәрәкәткә (KDH) нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Гана Поницкая 2007 йылда вафат була. Галичта, тыуған ауылында  ерләнгән.

## Наградалары

* I  дәрәжә «Чех республикаһы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы  (1996)
* I класлы   Людовит Штур ордены  (2002).

## Һайланған библиография
Гана Поницкая — уҡыусы балалар һәм өлкәндәр өсөн хикәйәләр һәм повесть, киносценарийҙар авторы. Словак теленә Италия, Франция, Венгрия һәм Германия яҙыусыларының бер нисә әҙәби әҫәрҙәрен тәржемә иткән.

## Һайланма библиография

* 1959 — *Ábelovský dom*
* 1964 — *Prísť, odísť*, хикәйәләр
* 1968 — *nohami Bosými*, хикәйәләр
* 1974 — *Novák Janko*
* 1989 — *zápisky Lukavické*
* 1990 — *Štefánik Milan Rastislav*

## Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҫәрҙәр

* 1953 — *husličky Slávikove*
* 1961 — *O Štoplíkovi*
* 1968 — *ryba Svietiaca*
* 1955 — *Halúzky*
* 1955 — *Medvedí rok*
* 1961 — *rozprávka Zimná*
* 1961 — *mičurinci Malí*
* 1972 — *O lienke parádnici*
* 1991 — *O Štoplíkovi, nechodil do kým školy*
* 1991 — *Štoplík školy chodil Ako do-nechodil*

## Сценарий

* 1976 — *réva Zlatá* (фильм, реж. Лена Филан, 1977)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Jozef Špaček, *Hana Ponická*, (W:) *spisovateľov slovenských Slovník*, red. Valér Mikula, 2005 Bratislava

## Һылтанмалар

*
Маргита Фигули

**Маргита Фигули** (; 2 октябрь 1909 йыл, Вишни-Кубин, Австро-Венгрия —  27 март 1995 йыл, Братислава, Словакия) — словак яҙыусыһы һәм шағирәһе. ЧССР-ҙың халыҡ артисы (1974).

## Биографияһы
Фигули Маргита Австро-Венгрия империяһының Вишни-Кубин  ауылында (хәҙер — Словакияның Жилин крайы  территорияһында).  1924 йылда Словакияның Дольни  Кубин ҡалаһындағы гимназияны тамамлай.  1928 йылда Маргита Фигули Банска-Бистрицала сауҙа академияһын тамамлай һәм Братислава ҡалаһының  Татра-банкта секретарь булып эшләй башлай.   

Банкта эшләгән осоронда консерваторияға фортепиано класы буйынса музыка  дәрестәренә  йөрөй. Шулай уҡ яҙыусылыҡ эше менән дә шөғөлләнә башлай, тәүге шиғырҙаын баҫтыра. 

Маргита Фигулиҙың беренсе новеллалары Татра-банктың «Календарь» гәзитендә, «Словенске погляды», «Живена», «Элан» журналдарында баҫылып сыға. 1941 йылда  Маргита Фигули һуғышҡа ҡаршы «Стальная птица» хикәйәһен баҫтырып сығара, уның өсөн банктан эштән бушатыла. Ошо ваҡыттан ул тулыһынса әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай.

«Вавилон» һәм «Тройка гнедых» романдары донъяның тиҫтәләгән телдәренә, шул иҫәптән рус теленә тәржемә ителә.  

Маргита Фигули Братислава ҡалаһында вафат була, «Славичий удоль» («Соловьиный дол») зыяратында ерләнгән.

## Әҫәрҙәре

 Вавилон (1943; изд. 1946)
 Тройка гнедых (1940; 1958 йылда цензура талаптары буйынса үҙгәртелгән 
 Зузана
 Нить Ариадны (1964)
 Вихрь в нас (1974)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* О Маргите Фигули 
* Маргита Фигули в библиотеке Альдебарана 
* Литературная энциклопедия
Сагамо

**Сагамо** () — Грузияның Ниноцминдский муниципалитетындағы күл. Ул Джавахет ҡалҡыулығында, Паравани йылғаһының бассейнында, диңгеҙ кимәленән 1996 м бейеклектә урынлашҡан.

Күлдең майҙаны 4,8 км2, уртаса тәрәнлеге — 1,6 метр, 2,3 метрға еткән ерҙәре лә бар. Бассейн майҙаны — 528 км2. Һыу күләме — 7,7 млн м3. Барлыҡҡа килеүе тектоник (ер ҡабығы хәрәкәте һөҙөмтәһендә). Ер аҫты күле, ямғыр һәм ҡар һыуҙары менән тулылана. Май айында һыу иң юғары кимәлдә була, иң түбән — сентябрь айында. Күл аша Паравани йылғаһы ағып сыға.

Күлдең көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш ярҙары андезит (вулкан ваҡытында барлыҡҡа килгән таш) менән ҡапланған. Күл трапеция формаһында. Июль айында һыу өҫтөндә температура 14,4 °C етә. Ҡыш көнө күл 4,5 айға туңа. Күл буйында Сагамо ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы

**Төфәйлова Зәкиә Төфаил ҡыҙы** (**Шәйхетдинова**; 29 ғинуар 1907 йыл — 11 ғинуар 1977 йыл) — хәҙерге Башҡортостанда тыуып, Татарстанда йәшәгән яҙыусы, балалар шағиры. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Зәкиә Төфаил (Туфаил) ҡыҙы Төфәйлова 1907 йылдың 29 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Илмырҙа ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.

1930 йылда Свердловск (1991 йылдан Екатеринбург) ҡалаһында педагогия техникумын тамамлай. Уралда, Ленинград, Ҡазан ҡалаларында эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә, һөнәрселек училищеларында уҡытыусы һәм тәрбиәсе булып эшләй. Китапханасылар курсын тамамлап, Ҡазанда республика китапханаһында эшләй.

## Ижады
Беренсе шиғырҙары 1920-се йылдарҙа Өфөлә «Игенселәр атнасы» тигән гәзиттә донъя күрһә дә, әүҙем ижады башланыуы 1950-се йылдарға тура килә. Иң бәләкәй йәштәге балаларға арналған шиғырҙар ижад итә. Кескәйҙәр өсөн яҙған шиғыр һәм табышмаҡтары, тел көрмәлдергестәр ябайлығы, өйрәнеү өсөн ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс булыуы менән айырылып тора, ҡыҫҡалығы, ҡыҫҡалыҡта оҫталығы менән иҫтә ҡала. Әҫәрҙәр юмор ҡатыш йор тел менән яҙылған һәм художестволы дөйөмләштереү көсөнә эйә.

1954—1977 йылдар араһында 11 китабы баҫылып сыға. Ҡайһы бер шиғырҙарына татар композиторҙары йыр яҙған (мәҫәлән, «Ленин оноҡтары», Әнүәр Бакиров музыкаһы)[Әнвәр Бакиров, Зәкия Туфайлова. «Ленин оныклары»](http://www.millattashlar.ru/index.php/Файл:0201_Әнвәр_Бакиров_Зәкия_Туфайлова_«ЛЕНИН_ОНЫКЛАРЫ_(Внуки_Ленина)».jpg)

1977 йылдың 11 ғинуарында Ҡазанда вафат була.

## Китаптары

* Уйла, тап (*табышмактар*). К.: ТКН, 1954.
* Тапкыр бул! (*табышмактар*). — К.: ТКН, 1958.
* Табышмаклар. — К.: ТКН, 1962.
* Зәңгәр кикрикле әтәч (*мәктәпкәсә йәштәге балаларға*). — К.: ТКН, 1963.
* Менә ич мин (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1964.
* Мин яңа сүз өйрәндем (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1966.
* Фамилиясез Локман (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1967.
* «Әни» сүзе (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1968, 2019.
* Нәни капитаннар (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1970.
* Көмеш яңгыр (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1973.
* Без — Ленин оныклары (*шиғырҙар*). — К.: ТКН, 1977.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда (төзүчеләре Р. Н. Даутов һәм Р. Ф. Рахмани). Казан: Татарстан китап нәшрияте, 2009.
* 2016—2017 уку елына Гаилә һәм мәктәп календаре. К.: «Мәгариф» журналы редакциясе, 2016, 153нче бит.

## Һылтанмалар
* Зәкия Туфаил кызы Шәйхетдинова. ТР язучылар берлеге сайты
* Шайхетдинова Закия Туфаиловна. «Милләттәшләр» порталы
Сербияла ислам

**Ислам дине** — Сербиялағы традицион диндәрҙең береһе, уның территорияһында күп быуаттар буйы йәшәп килә. Сербия  мосолмандары башлыса ислам диненең иң ҙур ағымы — сөнни инаныслылар. 2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Үҙәк Сербия һәм Воеводинала 240 000 тирәһе мосолман йәшәй, йәғни ул биләмәләрҙәге халыҡтың 3,2%-ы. Иң күп мосолман йәшәгән төбәк — Косово, әммә уларҙың һанын крайҙағы тотороҡһоҙ хәл арҡаһында теүәл иҫәпләүе ауыр. Традицион рәүештә ислам инаныслылар — бошняктар (босняктар) һәм албандар.

## Тарихы

Сербия территорияһында XIV—XV быуаттарҙа Ғосман империяһының киңәйә барыуы менән бергә ислам да киң тарала башлай. Урта быуаттарҙа Сербия Ғосман империяһына ҡушылғандан бирле ислам бында иң ҙур дин булып тора. Күп славяндар ислам динен ҡабул итә (исламлаша), шулай уҡ көнсығыштан бында төрөктәр һәм башҡа мосолман халыҡтары күсеп килә.

Төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби мәғлүмәттәренә ярашлы, 1660 йылда Белградта 98 мең кешенән мосолман түгелдәр—21 000, ә 77 меңе мосолман булған.

XIX быуатта Сербияны Төркиә хакимлығынан азат итеү барышында территориянан мосолмандар ҡыуыла, ә мәсеттәр емерелә.

## Географияһы
Үҙәк Сербияла һәм Воеводинала 190-дан ашыу мәсет бар, шуларҙың 120-гә яҡыны — Санджакта, 60-ы — Көньяҡ Сербияла һәм берәр — Белградта (Байраҡлы мәсете), Мали-Зворникта һәм Суботицала урынлашҡан. Шулай уҡ Нови-Пазар һәм Белградта ике мәҙрәсә бар.

### Сербия округтары буйынса мосолмандар (2002 халыҡ иҫәбен алыу)

### Сербия общиналары буйынса мосолмандар (2002 халыҡ иҫәбен алыу)

Сербияның дүрт общинаһында 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу барышында ислам динле бер кем дә теркәлмәгән:

* Любовия — Мачванский округы
* Жагубица — Браничевский округы
* Косьерич — Златиборский округы
* Гаджин-Хан — Нишавский округы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Серб мосолмандар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исламское сообщество в Сербии
* Исламское сообщество Воеводины 
* Издательство ICinS
* Исламские исследования
* Мечеть в Суботице

Файл:Sjenica Mosque.JPG|
Файл:Mesdzid islamske zajednice ns.jpg|
Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы

**Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы**  (*ҡыҙ фамилияһы* Ғимаҙиева, 1 март  1947 йыл, РСФСР, ТАССР, Дөбъяҙ районы, Мәмдәл ауылы) — балалар яҙыусыһы, Татарстан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (*[[1997 йыл|1997]]*), Татарстан  Журналистар (*[[1988 йыл|1988]]*) һәм яҙыусылар (*[[Йыл|1995]]*) союзы  ағзаһы. Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты (*[[2013 йыл|2013]]*).

## Биографияһы

Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы 1947 йылдың 1 мартында Татарстан Республикаһы Дөбъяҙ (1963 йылдан  Йәшел Үҙән  районы,  1965 йылдан Бейек тау районы) районының Мәмдәл ауылында ете балалы уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Мәмдәл урта мәктәбен (*[[1964 йыл|1964]]*), Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетын (*[[1969 йыл|1969]]*) тамамлаған.

1969 — 1971 йылдарҙа «Татарстан яшьләре» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр.

1971 — 1988 йылдарҙа Бейек тау районы Оло Битаман ауылы мәктәбендә уҡытыусы, директор урынбаҫары булып эшләй.

1988 йылдан Ҡазанда «Йәш ленинсы» гәзитенең (*[[1990 йыл]]дан «Сабантуй» гәзите, 2014 йылдан «Сабантуй» журналы*) әҙәби хеҙмәткәре, яуаплы сәркәтибе, баш мөхәррир урынбаҫары, 1995 — 2014 йылдарҙа баш мөхәррир булып эшләй.

1960 йылдарҙа беренсе хикәйәләре «Колхозчы» исемле район гәзитендә, «Пионер» (*хәҙерге* «Ялҡын») журналында күренә. Бәләкәйҙәр  өсөн яҙған ҡыҫҡа хикәйәләре 1964 йылда «Тылсымлы таяҡ» исемле коллектив йыйынтыҡта баҫыла.

## Китаптары

# Кызарган алмалар. К.: ТКН, 1986.
# Мыеклы фәрештә.К.: ТКН, 1999.
# Бер уч борчак. К.: ТКН, 2016. ISBN 978-5-298-03104-2
# Ике әни һәм математика. К.: ТКН, ?

## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* 1997 — Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* 2013 — Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты

## Әҙәбиәт

# Мартта кабынган йолдызлар. Ләлә Сабирова. «Сөембикә», 2017 ел, март, 63нче бит.
# *Рәис Даутов.* Балачак әдипләре: биографик белешмәлек. К.: «Мәгариф», 2004.

## Һылтанмалар

* Сабирова Ләлә. Матбугат.ру
* Ләлә Сабирова.  Әхмәт Дусайлының шәхси порталы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Кыска хикәяләре online    «Татарстан» журналы сайтында
* «Куллары йомшак иде» хикәясе.  «Сөембикә» журналы сайтында
* «Бер уч борчак» хикәясе. «Казан утлары» журналы сайтында

## Иҫкәрмәләр
Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы

**Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы** (Кашапова) (*[[22 май]] [[1947 йыл]], ТАССР, Мамадыш районы, Арташ*) — яҙыусы һәм журналист. 1993 йылдан Азатлыҡ  Радиоһына Мәскәү татарҙары тормошонан хәбәрҙәр ебәреп тора. 1998 йылдан «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығының Мәскәүҙәге хәбәрсеһе. 1993 йылдан Мәскәү «Татар зыялылары клубы»н (*рәсми исеме* — «Клуб интеллектуал») ойоштороусы . 1995 йылдан Татарстан  Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (*[[2000 йыл|2000]]*).

## Биографияһы

Нәзифә Харис ҡыҙы Кәримова 1947 йылдың 22 майында Татарстан Республикаһы  Мамадыш районының Арташ ауылында тыуған. Урта Кирмән мәктәбен тамамлағас, Алабуға ҡалаһында Татарстан   республика мәҙәни-ағартыу техникумын (*[[2013 йыл]]дан Алабуға мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы*) тамамлай. «*Мәҙәни-ағартыу эше белгесе*» дипломы менән Минзәлә районы Мәҙәниәт йортона методист итеп ебәрелә, һуңыраҡ әлеге мәҙәниәт йортоноң директоры булып эшләй. 1969 йылдан Бөтә союз ижади эстрада сәнғәте оҫтаханаһында (, *[[Мәскәү]]*) уҡый. Башҡорт дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлаған (*[[1978 йыл|1978]]*).

## Ижады
Бер нисә хикәйәһе Ҡазанда русса «*Запах мята*» (*[[1976 йыл|1976]]*) йыйынтығында донъя күрә. Балалар әҙәбиәте өлкәһендә эшләй. Хикәйәләре, әкиәттәре тупланған «*Җәнлекләр кайта*» китабы  1986 йылда баҫыла.  «Өермә»  йыйынтығына (*[[1992 йыл|1992]]*) «*Карурманнан чыккан юлчылар*» повесы индерелгән. 2003 йылда Мәскәүҙә (*«Ҡарурмандан сыҡҡан юлсылар»*), 2004 йылда Ҡазанда («*Сагынасыңмы, дип сорыйлар*») үҙ йыйынтыҡтары баҫылып сыға. 2017 йылда «*Йолдыз ява*»  (Т.: Татмедиа. ISBN 978-5-85247-910-5) китабы донъя күрә. Драматургия өлкәһендә лә ҡәләмен һынап ҡарай: Саллы татар театрында «Үп мине, Зәйтүнә!» пьесаһы ҡуйылған. Н. Кәримова тәржемәһендә төрөк яҙыусыһы Азиз Нәсиндың  «*Эт койрыгы*»   (*[[1991 йыл|1991]]*) хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. Нәзифә Кәримова шиғырҙарына йырҙар яҙылған :  «Бер күрешү үзе бер гомер», «Без татарлар», «Без уяндык», «Соңлады язлар», «Алтыны»  һ. б.

## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* 1993 Татарстан Республикаһы Яҙыусылар союзының  Ш. Маннур исемендәге әҙәби премияһы
* 1993 Татарстан журналистарының «Гәлсәр ҡәләм» бүләге
* 2000 Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Ғаиләһе
Ире — яҙыусы, тәржемәсе Илгиз Мостафа улы Кәримов. Балалары: *ҡыҙы* Айгөл, *улы* Нияз.

## Әҙәбиәт

# Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда (*төзүчеләре* Р. Н. Даутов һәм Р. Ф. Рахмани).  К.: ТКН, 2009.
# Кайда да йөрәктә. Татарстаннан читтә яшәүче татар әдипләренең иҗаты (*төзүчеләр* И. М. Ибраһимов,  Р. Г. Хәннанов; *кереш сүз* Р. З. Закиров). К.: «Идел-Пресс», 2012. ISBN 978-5-85247-611-1

## Һылтанмалар

* Нәзифә Кәримова.  «Әдипләр» (Әхмәт Дусайлының шәхси порталы)
* *Ринат Хәйруллин.* Мамадышта күренекле шәхес Нәзифә Кәримованың иҗат кичәсе узды.  «Нократ», 20.07.2017

## Иҫкәрмәләр
Ғисмәтуллина Хәнифә

**Хәнифә Ғисмәтуллина** (XIX быуаттың икенсе яртыһы, Томск —  XX быуаттың беренсе яртыһы) - уҡытыусы, педагогика теоретигы, мәғрифәтсе, яҙыусы, публицист һәм шағирә. Хәнифә Ғисмәтуллина — татар ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып үҙ китабын сығарған кеше (1895 йыл). Беренсе татар шағирәләренең береһе.

## Биографияһы
Хәнифә Ғисмәтуллина Томск ҡалаһында мөҙәррис ғаиләһендә тыуа, ирҙәр мәҙрәсәһендә уҡытыла торған дәрестәрҙе атаһынан ала. Уҡыуҙан һуң Ульяновск губернаһының Гурьевка ауылында (хәҙер - Барыш ҡалаһының бер өлөшө) Аҡсуриндар фабрикаһы араһында кыҙҙар өсөн мәктәптә уҡыта. Хәнифә Ғисмәтуллина ҡыҙ балаларҙы уҡытыу мәсьәләһенә ҙур әһәмиәт бирә. Ул ҡыҙҙарҙы яңыса уҡыта башлай. Уҡыусыларҙы кластарға бүлеп уҡыта, хәреф-өн методын ҡуллана.Хәнифә Ғисмәтуллина педагогикала ҙур теоретик булып таныла. Ул уҡыуға  ҡыҙҙарҙы йәлеп итеү өсөн бик күп көс һала. Дәрестәрҙе мауыҡтырғыс, күңелле һәм ҡыҙыҡлы итергә тырыша. Шул  ваҡыт өсөн бындай эш ҙур яңылыҡ була.

Хәнифә Ғисмәтуллина шулай уҡ үҙенең шиғырҙарын яҙған һәм баҫтырған (бәлки, ул шиғырҙарын үҙ исеме аҫтында баҫтырған беренсе татар-ҡыҙы булғандыр). Уның шиғри ижадына тәүге иренең иртә вафат булыуы  ҙур йоғонто яһай. Риза Фәхретдинов үҙенең «Мәшһүр ҡатын-ҡыҙҙар» тигән хеҙмәтендә Хәнифә Ғисмәтуллина тураһында былай тип яҙа: «Мәмләкәтемездә әсәре мәтбугъ улан хатыннарның әүвәлегесе бу заттыр... Зәүҗе вафат улмакла тол калып, җөмлә гомерене тәгълим юлына сарыф әйләмешдер»

## Хәнифә Ғисмәтуллина китаптары

### Педогогик теория

* «Мәгъдәнел-мәсаил» («Сораулар чишмәсе») 1890 йылда баҫылып сыҡҡан
* «Гакыйдәтел-әһлехак» («Дөреслек яклыларның ышанулары») — 1895 йылда баҫылган.
* «Тәргыйб» («Кызыксындыру») — 1898 йылда баҫылган.

### Шиғырҙары

«Тәгъзия» («Юаныч») исемле лирик шиғырҙар йыйынтығы — 1897 йылда баҫылған.

## Иҫкәрмәләр
Ямалетдинова Фирүзә Ислам ҡыҙы

**Ямалетдинова Фирүзә Ислам (**Исламетдин**) ҡыҙы** **(**Фәтхетдинова) (28 март 1960 йыл, СССР, РСФСР, ТАССР, Сүпрәле районы, Иҫке Кәкерле) — татар яҙыусыһы, шағирә, журналист, «Ҡазан утлары» журналы мөхәррире, Фәтих Хөсни һәм Һыҙый Таҡташ исемендәге әҙәби премиялар, Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты (2006), Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020).

## Биографияһы
Фирүзә Исламетдин ҡыҙы Ямалетдинова — Фәтхетдинова 1960 йылдың 28 мартында Иҫке Кәкерле ауылында тыуған. Ауыл мәктәбендә уҡыған йылдарында уҡ район гәзитендә уның үҙе яҙған шиғырҙары баҫыла һәм ул гәзит уҡыусылар араһында өмөтле ҡәләм эйәһе булараҡ танылыу ала. Тыуған ауылы мәктәбендә урта белем алғас, ул Ҡазан дәүләт университетының журналистикаға факультетына уҡырға инә. Саллы ҡалаһына күсеп килә.

Яр Саллыла 21- се мәктәптә уҡытыусы булып эшләп ала, шунан үҙ һөнәре буйынса, журналист эшенә күсә: Саллылағы «Таң йолдызы» гәзитенең баш мөхәррире вазифаһын үтәй. Һуңыраҡ «Мәйдан» журналында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй.

2007 йылда ул Ҡазанға күсеп килә. Башта «Ватаным Татарстан» гәзите редакцияһында, унан Татарстан китап нәшриәтендә эшләй. Һуңғы ваҡытта Фирүзә Ямалетдинова «Ҡазан утлары» журналы редакцияһында шиғриәт бүлеге мөхәррире булып эшләй.

Фирүзә Ямалетдинова әҙәбиәттең шиғыр һәм проза жанрҙарында берҙәй оҫталыҡ менән ижад итә. Уның әҫәрҙәре республиканың төрлө ваҡытлы матбуғат биттәрендә урын ала. 2002 йылда Яр Саллы типографияһында ике шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. «Яшен күзләре» исемле беренсе йыйынтығында уның 89 шиғыры урын алған. 58 шиғыр әҫәрҙәрен үҙенә һыйҙырған икенсе йыйынтығы «Уйлы җил» тип атала. 2004 йылда Татарстан китап нәшриәтендә Фирүзәнең «Толымло ай» тигән өсөнсө йыйынтығы донъя күрә. Был китаптарҙа авторҙың тормошҡа һәм кешеләргә булған ихлас мәхәббәте, тыуған халҡына, тыуған еренә тәрән ихтирамы, кеше һәм халыҡ яҙмышы, мөхәббәт, көндәлек тормош-йәшәйеш тураһында фәлсәфәүи — лирик шиғырҙары тупланған.

Һуңғы йылдарҙа Фирүзә Ямалетдинова проза өлкәһендә үҙен һынай. 2007 йылда Татарстан китап нәшриәтендә уның «Догалы корт» исемле повестар һәм хикәйәләр китабы. баҫылып сыға. Был әҫәрҙәрҙә автор замандаштарының йәмғиәттәге үҙгәрештәр осоронда кисергән уй-хистәре, әхлаҡи зыян-табыштары тасуирлана.

## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре
* Фәтих Хөсни исемендәге әҙәби премия
* Һаҙый Таҡташ исемендәге әҙәби премия
* 2006 ― Сәжидә Сөләймәнова исемендәге премия ― "*2007 йылда Татарстан китап нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан"Догалы корт" исемле повестар һәм хикәйәләр китабы өсөн*"
* 2020 ― Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ― «*татар әҙәбиәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индереүе һәм күп йыллыҡ һөҙөмтәле хеҙмәте өсөн*»

## Сығанаҡтар
* http://www.chuprale.ru/ 

## Һылтанмалар
* Бүген Фирүзә Җамалетдинованың туган көне. kazanutlary.ru, 28.03.2019

## Иҫкәрмәләр
Виктория Чмилите-Нильсен

**Викто́рия Чмилите-Нильсен** (; 6 август 1983 йыл, Шяуляй, Литва ССР-ы, СССР) — Литва шахматсыһы, Литва тарихында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-гроссмейстер. 2011 йылда Европа чемпионы һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатының өс тапҡыр көмөш призеры (2003, 2008, 2010), ир-егеттәр араһында ике тапҡыр Литва чемпионы (2000 һәм 2005). 2015 йылдың 21 апреленән алып — Литва Республикаһы Сеймы ағзаһы, 2020 йылдың 13 ноябренән — Литва Республикаһы Сеймы Рәйесе

## Шахматсы карьераһы
1994 йылда Европа чемпионатында 12 йәшенә тиклем 6-сы урынды биләй. 1995 йылда Сан-Лоренсула 12 йәшенә тиклем донъя чемпионатында алтын миҙал яулай. 2000 һәм 2005 йылдарҙа ир-егеттәр араһында Литва чемпионатында еңеү яулай. Европа беренселегендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында өс тапҡыр 2-се урынды яулай: Истанбул (2005) һәм Пловдив (2008), Риекала (2010).

Тбилисиҙа (2011) ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатында шахмат буйынса 1-се урын.

## Сәйәси эшмәкәрлеге
2012 йылда парламент һайлауҙары алдынан партияһыҙ Виктория Чмилите Литва Республикаһы Либералдар хәрәкәтенең һайлаусылар исемлегенә индерелә (ДЛЛР). Күп мандатлы округта рейтинг һөҙөмтәләре буйынса спортсы партия исемлегендә 12-се урынға сыға һәм һайланған кандидаттар араһына инмәй. Бер мандатлы Дайну округында (Nr. 25) Чмилите еңеүгә өлгәшә алмаһа ла, 14-тән алтынсы урынды биләй (7,29 % тауыш).

2015 йылдың 21 апрелендә Вильнюс мэры вазифаһына һайланыуы менән бәйле сәйәсмән Шимашюс Ремигиюс Сейм ағзаларының вәкәләтен һала. Виктория Чмилите парламентта уның урынын биләй, шул уҡ көндө ант килтерә. Сеймда Виктория Чмилите тирә-яҡ мөхитте һаҡлау комитетына ҡушыла.

2016 йылда парламент һайлауҙары алдынан Виктория Чмилите бер мандатлы Аушрос (Nr. 25) округына үҙ кандидатураһын ҡуя, әммә тауыш биреү барышында 16,37 % тауыш йыйып һәм Литваның социал-демократик партияһын һәм Крәҫтиәндәр һәм йәшелдәр союзын (Литва) алға үткәреп, беренсе турҙа уҡ төшөп ҡала, (ундан өсөнсө урын). Шуға ҡарамаҫтан, Виктория Чмилите ДЛЛР исемлеге буйынса үҙенә күп мандатлы округта алған дүртенсе урын ярҙамында сираттағы саҡырылышта Сейм ағзаһы итеп һайлана.

## Шәхси тормошо
2001 йылдан 2008 йылға тиклем испан шахматсыһы Алексей Шировта кейәүҙә була. 2013 йылдың 28 декабрендә икенсе тапҡыр дат шахматсыһы Петер Хейне Нильсенға кейәүгә сыға.
Өс бала әсәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Личная карточка Виктории Чмилите на сайте ФИДЕ
* Партии Виктории Чмилите в базе Chessgames.com[en] (англ.)
* Личная карточка Виктории Чмилите на сайте 365chess.com (англ.)
* Выступления Виктории Чмилите на шахматных олимпиадах
* Выступления Виктории Чмилите на командных чемпионатах Европы
* Выступления Виктории Чмилите на шахматных олимпиадах среди женщин
* Выступления Виктории Чмилите на командных чемпионатах Европы среди женщин
Смедерево ҡәлғәһе

**Смедерево ҡәлғәһе** () — XV быуат башында Дунай ярында урынлашҡан ҡәлғә, унан Сербия деспотияһы менән Георгий Бранкович идара итә. Ваҡыт уҙыу менән, ҡәлғә тирәләй Смедерево ҡалаһы төҙөлә. 1459 йылда төрөктәрҙең ҡәлғәне яулап алыу һөҙөмтәһендә урта быуат серб дәүләтселеге тулыһынса юҡҡа сығарыла.

## Тарихы
Ҡәлғәне Бранковичтар 1428 йылда төҙөй башлай. Белград венгрҙар ҡулында булғанлыҡтан, Смедерево Венгрияның яңы баш ҡалаһы булып китә. 1430 йылда ҡәлғәнең кесе нығытма өлөшө, шул иҫәптән һарай һәм башҡа биналар төҙөлөшө тамамлана. 1430—1439 йылдарҙа дөйөм майҙаны 11 гектар тәшкил иткән өс мөйөшлө Бөйөк ҡәлғә-нығытма төҙөлөп бөтә, шуның арҡаһында Смедерево ҡәлғәһе Европаның тигеҙлектә урынлашҡан иң ҙур ҡәлғәһе иҫәбенә инә

Дунайға яҡын Кесе ҡәлғә-нығытманың диуары эсендә ҡабул итеү өсөн залы була, унда урта быуат һарайы тормошо үтә, шулай уҡ ювелир оҫтаханаһы, типография урынлаша, тәңкәләр баҫыла. Бөйөк ҡәлғә-нығытма эсендә урам һәм Благовещен сиркәүе урынлаша; һуңғыһында Изге Лука ҡалдыҡтары һаҡлана, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ бөйөк ҡәлғә һөнәрселек һәм сауҙа үҙәге булараҡ билдәле, унда Дубровниктан колония эшләй.

1459 йылда Ғосман империяһы тарафынан баҫып алына. 1867 йылда, кенәз Михаила Обренович хакимлыҡ иткәндә, Смедерево ҡәлғәһе асҡыстары Сербияға кире ҡайтарыла.

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында немец ғәскәрҙәре ҡәлғәне һуғыш кәрәк-яраҡтары һаҡлау өсөн ҡуллана. 1941 йылдың 5 июнендә һуғыш кәрәк-яраҡтары шартлай һәм нығытма ҡоролмаларының бер өлөшөн юҡҡа сығара. Шартлауҙа 2500-гә яҡын кеше һәләк була һәм 5 меңдән ашыу кеше яралана. Союздаштар авиацияһы 1944 йылда бомбаға тотҡанда, ҡәлғәгә тағы ла ҙур зыян килә.

## Архитектура
Смедерево ҡәлғәһе — төҙөк булмаған өсмөйөштө хәтерләткән монументаль комплекс. Бер яҡтан ҡәлғә Дунай, икенсе яҡтан — Езава йылғаһы менән сикләнә, ә өсөнсө яҡтан асыҡ була, тик ҡәлғә ҡоролмалары ғына һаҡлай.

Ҡәлғә 1,5 саҡрымлыҡ 2 метрҙан ашыу ҡалынлығындағы стеналар менән уратып алынған һәм 25 башня (шул иҫәптән 19 Бөйөк ҡәлғә-нығытма башняһы һәм 6 Бәләкәй ҡәлғә-нығытма башняһы) бейеклеге яҡынса 25 метр.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  on Wikisource 
* Interview  sacral regarding the complex, *Blagoveštenjska*, proposed a small town and chapel, *Dvorska*. 
* Reaction  above to the interview. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Полона Ловшин

**Полона Ловшин** (); 10 июнь 1973 йыл, Любляна, Словения — словен рәссамы һәм иллюстраторы.

## Биографияһы
Полона Ловшин Любляна ҡалаһында Художество академияһының һынлы сәнғәтен билдәле словен рәссамы Герман Гвардянчич класында тамамлай.

Ул китаптарға,  башлыса балалар өсөн әкиәттәргә иллюстрациялар яһауҙан башлай, шулай уҡ  1990 йылдар башында күп кенә журналдар менән хеҙмәттәшлек итә.  

Уның беренсе иллюстрацияланған китабы «Медведь ищет няню» рус әкиәте була.  

"Младинская книга"  нәшриәте, шулай уҡ  «Маленький дракон», «Цицидо», «Цицибан», «Кекец» журналдары менән   хеҙмәттәшлек итә,  шулай уҡ бер нисә китап һәм дәреслектәргә - әкиәттәргә, һүрәттәр менән китаптарға иллюстрациялай яһай.

Ловшин сит илдәрҙең билдәле «Пан Макмилан»(Pan Macmillan), «Пе́нгуин букс»,  «Издательский Дом Тамплиер» (Templar Publishing)... нәшриәттәре менән даими хеҙмәттәшлек итә.

Уның эштәре китап йәрминкәләрендә    тәҡдим ителә (Люблянала йыл һайын), шулай уҡ Японияла һәм Братиславала нәфис иллюстрациялар биенналеһында Болонья китап йәрминкәһендә тәҡдим ителә.  Ул Словения һәм Италия, Словакия, Япония кеүек сит илдәрҙә мөһим шәхси күргәҙмәләрен ойоштора.

Люблянала йәшәй һәм эшләй.

## Әһәмиәте
Полона Ловшин -   иң күренекле словен рәссамы һәм иллюстраторы. Үҙенең  ижади эшендә яңы  ижади элементтар индерә: оригиналь һүрәт, аныҡ авторлыҡ,  төҫлө тарихтар өсөн көслө хис,  линиялар, балалар фаразына теүәл  ҡараш, психология,  ғәжәп изге хистәр.

Бай ижади һәм бай булып таныла. 

### Иллюстрациялары

* «Бобек и Барчица» (2005).
* «Замок» (2005).
* «Белоснежка».
* «Медо решает любую путаницу» (2007).
* «Болтающая черепаха» (2007).
* «Котенок Котка» (2009).
* «О мальчике, который боялся воды» (2009).
* «Гигантский лев прибыл» (2010).
* «Что ты слышишь, мышка?» (2010).
* «Соловей и гранат» (2012).
* «Найдихойча» (2010).
* «Принцесса Сердца» (2013).
* «Прекрасные дни» (2017)
* «Заботливые мамы» (2018)
* «Гадкий утенок» (2017)

## Наградалары

* Һүрәттәр менән «Бобек һәм Барчица» үҙенсәлекле словен китабына  номинация», 2004
* Һүрәттәр менән «Медо решает любую путаницу» китабына үҙенсәлекле словен китабы өсөн бүләк, 2006

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список словенских иллюстраторов
* Список словенских молодежных иллюстраторов

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Veler Alenka, ur. (2005). Album slovenskih ilustratorjev. Ljubljana : Mladinska knjiga. COBISS 219779072. ISBN 86-11-16562-4.
Лари Леонида

**Леонида Лари**  (ысын исеме — **Любовь Ивановна Йорга**; 26 октябрь 1949,  Лазовский районы, Молдавия ССР-ы, СССР — 11 декабрь 2011, Кишинёв, Молдова) — Молдавия һәм Румыния шағирәһе, журналист һәм сәйәси эшмәкәр.

## Биографияһы
Леонида Лари 1949 йылдың 26 октябрендә тыуған.  Кишинёв дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, Дмитрий Кантемир исемендәге  әҙәбиәт музейында  эшләй.

* 1988—2003 йылдар — Молдавияла латин графикаһында «Glasul Naţiunii» тәүге баҫманың баш мөхәррире. Милли яңырыу хәрәкәте етәксеһе була,
* 1989—1991 йылдар — СССР-ҙың халыҡ депутаты, Молдова Халыҡ Фронтының даими бюроһы ағзаһы була. Һайлау алды лозунгыһы аҫтында бара:
* 1990—1997 йылдарҙа — Молдованың  Христиан-демократик ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы етәксеһе, ә 1992 йылдан башлап Румыния парламенты депутаты була. 
* 1996—2008 йылдар — Румыния парламенты депутаты.

1996 йылда  Молдавия Республикаһы властары тарафынан Ордены менән бүләкләнә. 20-нән ашыу шиғыр һәм проза әҫәрҙәре томын баҫтырып сығара һәм бөйөк  донъя шиғриәте тәржемәсеһе  була.   Молдова Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Һөт биҙендә яман шеш ауырыуынан вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ушла из жизни поэтесса Леонида Лари 
* Умерла Леонида Лари
Надежда Евгеньевна Гринфельд

**Надежда Евгеньевна Гринфельд**  (ҡыҙ фамилияһы *Кенигшац*; 1887, Кишинёв — ?) — Бессарабия сәйәсмәне, «Сфатул Цэрий» (1917—1918) ике ҡатын-ҡыҙ-депутаттарының береһе.

## Биографияһы
Надежда Евгеньевна Гринфельд присяжный вәкиле Евгений Семенович Кенигшац  (1861, Бельцы — 1939, Кишинев) һәм табиптар династияһынан булған Ольга Вильгельмовна (Васильевна) Бернштейн ғаиләһендә тыуған;  олатаһы  — Самуил Исаакович Кенигшац  — Бельц ҡалаһы табибы; икенсе олатаһы  — Вильгельм  Викентьевич Бернштейн — Кишиневта табип һәм коллежский советник була). . Оләсәһе — Мария Григорьевна Кенигшац (ҡыҙ фамилияһы. Коган) — яҙыусы һәм «Недельная хроника „Восхода“» (1882—1883) гәзите хеҙмәткәре була;  шулай уҡ «Рассвет» гәзитендә лә баҫылып сыға.

1903 йылда Кишинев Бунд бүлексәһе ағзаһы, һуңыраҡ  РСДРП ағзаһы була . Одессала, Киевта һәм Санкт-Петербургта (һуңынан Петроград һәм Кронштадт) меньшевиктар ойошмаһында әүҙем ҡатнаша

«Сфатул Цэрий» ағзаһы булараҡ Елена Алистарға  ҡапма-ҡаршы сәйәси позицияны биләй (был органда икенсе ҡатын-ҡыҙ-депутат). . Бессарабияның артабан Рәсәйгә ҡушылыу күсеше осоронда  Румыния короллегенән бойондороҡһоҙ булыуы өсөн сығыш яһай . 1917 йылдың 2 декабрендә «Сфатул Цэрий»  Молдаван Халыҡ Республикаһы ойошторолоуын  иғлан итә .   

Надежда Гринфельд (атаһы кеүек үк) Семён Резниктың «Кровавая карусель» романы  һәм пьесаларының  төп персонаждарҙың (Фрида Кенигшац исеме аҫтында, курсистка, 25 йәш) береһе булып тора    .

## Ғаиләһе
Уның атаһы, Е.С. Кенигшац, 1917—1918 йылдарҙа Кишинёв ҡала думаһының гласныйы,  «Сфатул Цэрий» ағзаһы, ҡалала Ваҡытлы хөкүмәттең комисар ярҙамсыһы була. Әсә8е  О. В. Кенигшац, балалар өсөн көндөҙгө приют менән идара итә

* Ире — присяжный вәкиле Гринфельд  Петр Исаакович (1877 — 1939 йылдан һуң), социал-демократ,  1900—1907 йылдарҙа Кишиневта, Одессала, Киевта  Бунд эшмәкәрлегендә ҡатнаша, 1904 йылда Бундың Берн конференцияһына делегат итеп ебәрелә, 1917 йылда РСДРП исемлеге буйынса Ойоштороу йыйылышы депутатына  кандидат итеп күрһәтелә.
** Улы — Гринфельд Лев Петрович (1908—?).

## Иҫкәрмәләр
Виорика Васильевна Думбрэвяну

**Виорика Васильевна Думбрэвяну** (; тыуған. 23 декабрь1976 йыл, Кишинёв, Молдавия ССР-ы) — молдаван ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне. Хоҡуҡ магистры. 2019 йылдың 14 ногябренән 2020 йылдың 23 декабренә тиклем Ион Кику етәкселегендә Кику хөкүмәтенең Молдова Республикаһы һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры (2020 йылдың 23 декабренән 31 декабрендә тиклем вазифаһын башҡарыусы). 2019 йылдың 29 июленән 14 ноябренә тиклем социаль мәсьәләләр буйынса Молдова Республикаһы Президенты кәңәшсеһе.

## Биографияһы
Виорика Васильевна Думбрэвяну 1976 йылдың 23 декабрендә Кишинёвта тыуған.

1994—1997 йылдарҙа республика информатика колледжының (*Colegiul Republican de Informatică*, әлеге ваҡытта — *Centrul de Excelență în Informatică și Tehnologii*, CEITI) юридик факультетында дөйөм хоҡуҡ һөнәре буйынса уҡый. 1997—2001 йылдарҙа Молдавия дәүләт университетында уҡый, юриспруденция буйынса лиценциат дәрәжәһенә лайыҡ була. 2003 йылда енәйәт хоҡуғы һәм криминология өлкәһендә махсуслашҡан хоҡуҡ магистры дәрәжәһен ала.
2002—2003 йылдарҙа хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы социаль яҡлау идаралығының өлкән консультанты булып эшләй, 2003—2005 йылдарҙа — хәүеф һәм тигеҙ мөмкинлектәр ситуацияһында балалар менән ғаилә проблемалары бүлеге башлығы, 2005—2007 йылдарҙа — консультант. 2007—2008 йылдарҙа — ғаилә һәм балаларҙы, ғаилә һәм баланы социаль яҡлау министрлығының бүлек начальнигы, 2008—2009 йылдарҙа — министры Лариса Катринич урынбаҫары, 2009—2016 йылдарҙа — ғаилә һәм бала хоҡуҡтарын яҡлау буйынса сәйәсәт бүлеге начальнигы, 2016—2017 йылдарҙа — министр Руксанда Главан урынбаҫары. 2017 йылдарҙа Сәләмәтлек һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығында социаль яклау мәсьәләләре буйынса дәүләт секретары итеп тәғәйенләнә.

2019 йылдың 23 июленән 14 ноябргә тиклем — Молдова Республикаһы Президенты Игорь Додондың социаль мәсьәләләр буйынса советнигы.

2019 йылдың 14 ноябренән 2020 йылдың 23 декабренә тиклем — Молдова Республикаһы һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры. 2020 йылдың 23 декабрендә Ион Кику хөкүмәте отставкаға китергә ғариза бирә, 2020 йылдың 31 декабренә тиклем үҙ вазифаһын башҡара.
Урыҫ һәм инглиз телендә һөйләшә.

## Ғаиләһе
Кейәүҙә. Ике балаһы бар.

## Наградалары
2010 йылда «Гражданлыҡ хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр
Балҡарова Фоусат Гүзәр ҡыҙы

**Балҡарова Фоусат Гүзәр ҡыҙы** (йәки **Балҡар**; ; 27 март 1932 йыл  2009 йыл) — ҡабарҙы шағиры.

## Биографияһы
Фоусат Гүзәр ҡыҙы Балҡарова 1932 йылдың 27 март (буранай) көнө Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының Баҡсан районындағы Кишпек (Тыжей) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1960 йылда М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған.

Тәүге әҫәрҙәре 1947 йылда үк донъя күрә. 11 йылдан һуң  «Нэхущ» (Таң) исемле шиғри йыйынтығы нәшер ителә, ундағы шиғырҙар әҙиптең тыуған яғының хозур тәбиғәтенә бағышланған. «Ҡояш тамсыһы» һәм «Кавказ ҡыҙы» циклдары иһә ҡабарҙы-черкес ҡыҙына арналған. Башҡа йыйынтыҡтарының исемдәре: «Уафэр хызодыкI» (*Күкте тектерәм*), «Дунеищӏэр зыщӏым хуэфащэщ» (*Яңы тормош хужалары*), «Къысхуэгуфӏэ» (*Миңә ҡыуанһаң ине*), «Уи хэку и мывэхэри дыщэщ» (*Тыуған яҡтың ташы ла алтын*) һ.б. Артабан Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары хаҡындағы ике поэма донъя күрә: «Гугъэм и лъэрыгъ» (*Хыял өҙәңгеһе*) һәм «Блэ зэуар аркъэным щощтэ» (*Йылан саҡҡаны арҡандан да ҡурҡа*).

## Һылтанмалар
* Краткая литературная энциклопедия
Власта Павич

**Власта Павич** (, 24 май 1957 йыл Загреб) — хорват сәйәсмәне, Хорватияның Социал-демократик партияһы ағзаһы, 2002—2005 йылдарҙа Загреб ҡалаһы мэры була.

Власта Павич 2002 йылдың 1 мартында  Милан Бандич  (шулай уҡ СДП ағзаһы) ғауға менән бәйле отставкаға китергә мәжбүр булғандан һуң Загреб ҡалаһы башлығы итеп һайлана. Ул СДП идара итеүсе коалицияһы һәм либераль демократтар партияһы ағзаларының ҡала йыйылышы ярҙамында һайлана. Вазифаға инеп, Бандич башлаған проекттарҙы дауам итергә ниәтләй. Тиҙҙән һайлауҙарҙан һуң  Милан Бандич хакимиәттең ике урынбаҫараның береһе итеп тәғәйенләнә. Павич  мэр вазифаһында булған сағында ул Бандич менән килешә алмай. Ул уны шәхсән һайлауҙар ваҡытында боҙоуҙарҙа ғәйепләй.

2003 йылдың майында  «Nacional» аҙналығы Павич кампанияһында дискредитациялау буйынса  Милан  Бандичтың уң оппозиция  менән бәйле булыуы тураһында хәбәр итә.

2004 йылдың мартында ул Бадичтан йәнәһе ул уның әсәһен «вульгар һәм бик примитив» формала тип мыҫҡыл итеүенән асыҡ ғәфү үтенеүен талап итә.  Ул ҡала һәм коалиция мәнфәғәттәрендә күп нәмәне афишаламаған, әммә артабан өндәшмәүсәнлекте һаҡламауы тураһында хәбәр итә.

Ахырҙа көнәркәштәр Власта Павичтың алдағы һайлауҙарҙа үҙенең кандидатураһын ҡуймаясағы тураһында   килешә. Шуға ҡарамаҫтан, Бандич һайлауҙарҙы алдан үткәреүгә өлгәшә, ул 2005 йылдың 15 майында үтә.

## Иҫкәрмәләр
Чайковский исемендәге Ереван урта махсус музыка мәктәбе

**Чайковский исемендәге Ереван урта махсус музыка мәктәбе** () — 1938 йылда Ереван дәүләт консерваторияһы ҡарамағында асылған урта мәктәп. 12 йыл дауамында 600-гә яҡын мәктәп уҡыусыһы бер үк ваҡытта 2 аттестат ала: дөйөм һәм профессиональ музыкаль белем биреү; сығарылыш уҡыусыларының күбеһе Ереван дәүләт консерваторияһында уҡыуын дауам итә..

## Тарихы
Мәктәп 1938 йылда музыкала һәләтле балаларҙы Ереван дәүләт консерваторияһы ҡарамағында берләштереп ойошторола. 1940 йылдан уҡыу йорто Петр Ильич Чайковскийҙың исемен йөрөтә. 1982 йылда төп уҡыу йорто фасадында композиторҙың барельефы ҡуйыла (скульптор Ерванд Годжабашян, архитектор Джим Торосян).

2015—2016 йылдарҙа «Айастан» бөтә әрмән фонды тарафынан бирелгән 1,15 миллиард драмлыҡ аҡсаға (2,4 миллион доллар самаһы) дөйөм майҙаны 58 4958 метр тәшкил иткән мәктәптең бөтә корпустары капиталь ремонтлана һәм яңыртыла: биналар нығытыла һәм ҡайтанан планлаштырыла, баҫҡыстар яңыртыла, ишектәр һәм тәҙрәләр алмаштырыла, йылытыу һәм һыу менән тәьмин итеүҙең яңы системалары ҡуйыла, терәк-хәрәкәт аппараты проблемалары булған балалар өсөн лифт һәм пандустар урынлаштырыла, концерт залы өр-яңы техник саралар, өр-яңы ҡорамалдар менән йыһазландырыла. шулай уҡ мәктәптә эшләп килгән симфоник, тынлы оркестрҙар, скрипкасылар ансамбле, хор һәм джаз-бенд өсөн айырым бүлмәләр булдырыла. Мәктәптең яңыртылған бинаһында яңы уҡыу йылын асыу уңайынан Әрмәнстан президенты Серж Саргсян була.

## Бүлексәләре
Чайковский исемендәге музыка мәктәбендә фортепиано, скрипка, виолончель, альт, контрабас, арфа, тынлы инструменттар теорияһы буйынса уҡыу бүлектәре, дөйөм белем биреү бүлектәре, балалар хоры, симфоник оркестр, скрипка һәм камера ансамблдәре бар.

## Билдәле сығарылыш уҡыусылары
Анаит Нерсесян, Ара Торосян, Аракси Арутюнян-Сарьян, Гегуни Читчян, Жан Тер-Мергерян, Медея Абрамян, Сергей Смбатян, Рубен Агаронян, Ваагн Айрапетян, Софья Меликян, Тигран Амасян, Армен Погосян.

## Иҫкәрмәләр