Хәлил (Әбйәлил районы)

**Хәлил** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1117 кеше.
Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80201840001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 36 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Әлмөхәмәт): 15 км.

## Тарихы
* XIII—XIV быуаттарҙа Ағиҙел һәм Ыҡ йылғалары араһына төрки сығышлы ҡыпсаҡтар урынлаша. Еҙем йылғаһы буйында гәрәй-ҡыпсаҡтарҙың ҙур төркөмө (һуңынан улар тауҙарға ҡыҫырыҡланған) урынлашҡан була. Уларҙан тау үҙәндәрен биләгән ҡарағай ырыуы айырылған. Ағиҙелдең көньяҡ бөгөлөнән алып Һаҡмарҙың түбәнге ағымына тиклем биләмәлә ҡалған ҡара-, сәнкем, һун һәм бошман-ҡыпсаҡ ырыуҙары төпләнә. Артабанғы ике быуатта улар Нөгөш буйлап төньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан Оло Ыҡтың һул ҡушылдыҡтарының урманлы райондарына табан баралар. Бөрйән һәм түңгәүерҙәр менән бер үк ваҡытта ҡарағай-ҡыпсаҡтар Урал аръяғына юллана.

Был улусҡа 7 ауыл ҡараған. Дарыулы йылғаһы буйында Хәлил ауылы боронғо ерле ҡарағай-ҡыпсаҡ ауылдарының береһе булған. Ауылға нигеҙ һалыусы һәм уның балаларының килеп сығышы шарттары беҙгә билдәле түгел. XVIII быуат аҙағында был ауыл мәхәлләләнең башҡа ауылдары менән сағыштырғанда ҙур тораҡ пункты тип һаналған. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, уның халҡы башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан торған. 40 йортта 194 башҡорт, 20 йортта 120 татар була. 1859 йылда 72 хужалыҡта 522 аҫаба йәшәй. 1920 йылда 204 йортта 1091 кеше йәшәгән. Һуңғы X ревизияла һәм совет халыҡ иҫәбен алыуҙа татарҙарҙы халыҡ араһында айырып ҡаралмаған. Күрәһең, уларҙы урындағы халыҡ ассимиляциялағандыр, сөнки татарҙарға аҫаба ерҙәргә эйә булыу хоҡуғы бирелгән һәм халыҡтың аҙсылығын тәшкил иткән.

XVIII быуат аҙағында ауылда 6 утар була (Тимгән, Килмәкәй, Баталтимер һ.б.).

Бөтә халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 62 ихатаның 62-һе лә ылау менән йәйләүгә сыҡҡан. Уларҙың 300 аты, 150 һыйыры, 200 һарығы һәм 80 кәзәһе булған. Умартасылыҡ, балыҡ тотоу, һунар итеү, документта әйтелгәнсә, халыҡтың шөғөлөн тулыландыра. Уларҙың бер өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән: бөтәһенә 16 бот ужым һәм 416 бот яҙғы иген сәселгән. Мөхәмәткәрим Хәсәнов йылына 125 бот сәскән.

Хәлилдәр бөтә ил яҙмышын уртаҡлашҡан. Ниғмәтулла Ташбулатов 1805—1807 йылдарҙа Рәсәйҙең союздаштары менән Францияға ҡаршы кампанияһында ҡатнаша. Алтынсура Этбаҡмасов, Толомбай Юлъяҡшин, Илбай Биксурин, Ибраһим Исламғолов 14-се башҡорт полкы составында Парижға барып еткән, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән.

* **Хәлил ҡәберлеге**
Борон-борон заманда ер-һыу өсөн ырыуҙар араһында йыш ҡына ыҙғыш сыҡҡан, күп осраҡта улар ҡан-ҡойош менән тамамлана. Бындай хәл бөрйәндәр менән ҡыпсаҡтар араһында йыш ҡабатланған. Билдәле, ундай ыҙғыштар халыҡҡа яфа ғына булған. Кешеләр ни ҡылырға белмәйенсә, аптырап бөткән. Шул саҡ Хәлил исемле ҡарт ошо үҙ-ара ҡан ҡойошто туҡтатыу сараһын тапҡан. Ул, Бөрйән менән Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуҙарының араһына килеп ултырып, үҙ исеме бирелгән ауылды нигеҙләгән. Һүҙе үтемле һәм абруйлы булған был оло кешене ике яҡ та борсорға ҡыймаған. Шулай итеп, ике ырыу араһында һиллек урынлашҡан. Хәлил ҡарт үҙе вафат булғас та шул тыныслыҡ булһын өсөн васыятын әйткән. Шуның буйынса уны зыяратҡа ҡуймайҙар, ә ике ырыу ерҙәренең сигенә күмәләр. Һәм Хәлил ҡарт мәрхүмдең ҡәбере сикте тотоп ята. Уның тыныслығын, васыятын боҙоусылар табылмай.

Борондан ҡәҙерләп һаҡланған был ҡәберлек әле лә бар. Ул Хәлил менән Күсей араһындағы **Һунар тауы**ның төньяҡ битләүендә, ошо ырыуҙарының элекке сиге һыҙатында урынлашҡан.

## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Урамдары

* Ғиниәт Ушанов урамы ( Гинията Ушанова (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Сыбаркүл урамы ( Чебаркуль (улица)
* Тирмән урамы ( Мельничная (улица)
* Совет урамы ( Советская (улица)
* Ғәйфулла Сарбаев урамы ( Гайфуллы Сарбаева (улица)
* Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
* Шәриф Биҡҡол урамы ( Шакира Биккулова (улица)
* Паризан урамы ( Партизанская (улица)
* Дарыулы урамы ( Дарыулы (улица)
* Ленин урамы ( Ленина (улица)
* Шаҙығай урамы ( Шадыгай (улица)
* Ғәбдрәүеф Дәүләтов урамы ( Габдрауфа Давлетова (улица)
* Яңы урам ( Новая (улица)
* Тау урамы ( Горная (улица)

## Билдәле шәхестәр
* Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы (27.03.1916—27.10.1943),Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир-кавалерист, взвод командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Әсәҙуллина Нәбирә Ғүмәр ҡыҙы — 10 бала әсәһе. «Герой әсә» исеме һәм ордены бирелгән (1970);
* Байгилдина Рәмзиә Сәләхйән ҡыҙы — 10 бала әсәһе. «Герой әсә» исеме һәм ордены бирелгән (1975).
* Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы (1 апрель 1972 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһы халыҡ артискаһы (2012)
* Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы  (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
* Бикҡолов Шакир Сәлим улы (15 ғинуар 1932 йыл — 18 май 1983 йыл) — шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы (12 октябрь 1915 йыл — 22 февраль 1965 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).

## Тирә-яҡ мөхите
* Әбйәлил районы Хәлил ауылы ер-һыу атамалары
* Новолихин тәреһе

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
* Ғиниәтов В. Әбйәлил юлдары буйлап. — Асҡар.:Искра,2007.
* Гончарова З. И. Твоя родословная. — Өфө.:Китап, 2001.
* Камалов А., Камалова Ф. Башҡорт теленең тарихы — этимологик топонимик һүҙлеге. — Өфө.:Китап, 2007.
* Ҡотлоғәлләмов М. Золотая россыпь. — Уфа.:Гилем, 2002.
* Ниғмәтуллин Х. — Тамйан иле — гүзәл Башҡортостан — Асҡар.: Искра, 2001/
* Тимерйәр Ә. — Ишбулды ауылының шәжәрәһе. — Өфө.:Башҡорт милле үҙәге, 2004.
* Тимерйәр Ә. — Ҡарағай-ҡыпсаҡтар. — Өфө.:Башҡорт лингвистика үҙәге, 2004
* Тимерйәр Ә. — Әбйәлил районының тарихы. Беренсе китап. — Өфө.:Гилем, 2000/
* Ураҡсин З. Г., Камалов А. А., Халикова Р. Х., Химаметдинова Ф. Г. Вопросы топонимики Башкирии.- Өфө.: Уфимский полиграфкомбинат Госкомиздата БАССР, 1981.
* Ярмуллин К. Ахыр заман- аяҡ аҫтында. — Өфө.:Китап, 2004.

## Иҫкәрмәләр