Түбәнге Бишенде

**Түбәнге Бишенде** () — Башҡортостандың Туймазы районындағы татар ауылы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 737 кеше. Үрге Бишенде ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452790, ОКАТО коды — 80251810008.

## Тарихы
Түбәнге Бишенде ауылы — Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Әйле улусының һәм Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусының керҙәш-башҡорттары торағы. Был керҙәштәрҙең ике төркөмө лә ерҙе файҙаланыу хоҡуғына бер үк документҡа — 1755 йылдың 1 июнендәге Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары биргән килешеү хатына һылтаналар. Хаттың йөкмәткеһе: «1755 йылдың 1 июнендә Ҡазан юлының Өфө өйәҙе Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары Хәсән Берҙеғолов (тамға X), Муаш Яҡупов (-Г»), … Нуғайбәк контораһында ошо яҙыу буйынса… олатайҙарыбыҙҙың һәм атайҙарыбыҙҙың үҙ аҫаба ерҙәрен шул уҡ Ҡазан юлының Өфө өйәҙе Йәнәй улусы Тоҡай ауылының башҡорттары Әмир Рысметовҡа, Мораҙым Әмировҡа, Әбделғазый, Әбдүш һәм Ҡарсән Ҡадирметовтарға, уларҙың балаларына һәм бүләсәрҙәренә ихаталар булып урынлашырға һәм мәңге йәшәргә һәм ер һөрөргә, бесән сабырға, урман ҡырҡырға, ҡабыҡ һыҙырырға, һәм солоҡ тотоуҙан һәм йәнлек аулауҙан башҡа, был йортҡа кәрәк булған барыһы менән файҙаланырға… бирҙек". Үрҙә телгә алынған документтан тыш, әйлеләр тағы ике килешеү күрһәтә: беренсеһе — 1775 йылдың 17 мартынан, икенсеһе — 1787 йылдың 28 июненән. Әммә 1791 йылда аҫабалар Түбәнге Бишенде ауылы ерҙәрен завод хужаһы Осокинға һата. Тап шул ваҡытта яҡтарҙың оҙайлы ер өсөн тартышы башлана, унда йәшәүселәр заводсы крәҫтиәндәре баҫып алған бик күп ерҙәрен юғалталар.

Түбәнге Бишенде ауылы халҡы, Ҡыр-Йыландарҙың керҙәштәре булған көйө, үҙҙәре сыҡҡан Троицк өйәҙенең Әйле улусы Иҫке Туғыҙлы ауылында үҙҙәренең аҫаба хоҡуҡтарын һаҡлап ҡалғандар. Быға уларҙың Әйле улусының бөтә аҫабалары менән бер рәттән улус йәмғиәте эштәрендә бер тигеҙ хоҡуҡта ҡатнашыуы дәлил булып тора. Атап әйткәндә, улар был йәмғиәткә кешеләрҙе ҡабул итеүҙә ҡатнашҡандар. Мәҫәлән, 1781 йылдың 12 июлендә Түбәнге Бишенде кешеләре әйлеләр Нияз Әхмәров, Таймас Сөләймәнов, Һәбәнәк Мортазин, Ғәббәс Сәфәров Ясир Яҡупов Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәренең Себер юлы әйлеләре менән бергә Әйле ауылына мордва крәҫтиәндәренә инергә рөхсәт бирәләр (1802 йылдың 8 февралендә килешеү ҡабатлана).

Түбәнге Бишенде — бында ваҡытлыса йәшәгән, һуңынан Баҡалы ауылына күсерелгән, яңы ғына суҡындырылған типтәрҙәрҙе (1795 йылда — 85 йән ир-ат) иҫәпкә алмағанда, бер милләтле тораҡ пункты. Керҙәш-башҡорттарҙың бер өлөшө ҡатламдан ҡатламға күскән. Мәҫәлән, 1795 йылда 15 ир-егет типтәрҙәр араһында була, һуңынан башҡорт ҡатламына кире ҡайталар. Уларҙың яртыһы типтәр булып киткән. 1755 йылда ауылға нигеҙ һалынғандан алып 1920 йылға тиклем унда тик башҡорттар ғына йәшәгән. 1795 йылда улар бөтәһе 212 кеше була, 1816 йылда — 400, 1834 йылда — 456, 1859 йылда — 537, 1870 йылда — 558, 1897 йылда — 1054, 1905 йылда — 1260, 1920 йылда — 1340 кеше. Ошо йылдар буйынса ихаталар һаны түбәндәге һандарҙа күрһәтелгән: 26, 44, 68, 81, 110, 201, 265. Ауылда мәсет, тирмән, тимерлек һәм кибеттәр булған.

1843 йылда 456 башҡортҡа 400 бот ужым, 6496 бот яҙғы иген, 124 бот картуф сәселә.

## Хәҙерге осор
Ауылда төп мәктәп (1‑се Серафимов урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002)

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр башҡорттар (69 %), татарҙар (27 %).

## Географик урыны
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 16 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Бишенде): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 10 км.

## Урамдары
Урам исеме:

* Еңеүҙең 60-йыллығы урамы ()
* Тау урамы ()
* Йәштәр биҫтәһе ()
* 9 Май урамы ()
* Йылға аръяғы урамы ()
* Йәшел урам ()
* Баҡса урамы ()
* Салауат Юлаев урамы ()
* Дала урамы ()

## Билдәле шәхестәре
* Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы (1931—2018) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976).
* Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы (1910 йыл — 9 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының сапёр-шартлатыу взводы сапёры, гвардия ҡыҙылармеецы. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районының Түбәнге Бишенде ауылында тыуа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
* Нижние Бишинды на портале «Генеалогия и Архивы»
* «Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Бишенде ауылы
*