Бургас

**Бургас** (болг.  Бургас) —  Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияның иң ҙур ҡалаһы,  халҡы буйынса София, Пловдив һәм Варнанан  ҡала илдә дүртенсе урында тора. Бургас Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияның  мөһим иҡтисади, транспорт, мәҙәни һәм административ үҙәге. Шул уҡ исемле өлкәнең һәм общинаның административ үҙәге.

2016 йылдың 15 мартына ҡарата ҡалала халыҡ һаны 211 752 кеше тәшкил иткән.

## Географик урыны
Ҡала Ҡара диңгеҙҙәге Бургас ҡултығының көнбайыш ярында, Бургас уйһыулығының иң көнсығыш нөктәһендә урынлашҡан. Ҡала Бургас, Атанас күлдәре һәм көнбайышҡа, көньяҡ-көнбайышҡа, төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Мандра күле менән уратып алынған. Ҡала Софиянан 385 км, Пловдивтан 267 км һәм Варнанан 133 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Хәҙерге ҡаланан алдан килгәне Пиргосҡа (грек. Πυργος «манара») гректар нигеҙ һала, ул Апллониянан (хәҙерге Сазопол) көньяҡтараҡ урынлашҡан була.

Бургас ҡалаһы XVII быуатта грек колонияһы Пиргоста урынлашҡан балыҡсылар ауылы урынында барлыҡҡа килә.
1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы барышында 1829 йылдың июлендә Бургасты рус ғәскәрҙәре яулап ала. 1829 йылдың 12 июлендә 1-се уландар дивизияһының 1-се бригадаһы (Санкт-Петербург һәм Харьков улан полктары менән генерал-майор А. А. Набель етәкселек итә) Бургасҡа инә. Төрөк гарнизоны ҡаланан сыға, ләкин рус уландары уларҙы артҡа ташлай, төрөктәр ике орудиеһын юғалта һәм ҡалаға сигенә. Ике улан полкы сигенеүсе дошман артынан Бургасҡа баҫып инә, 10 орудиеһын, мөлкәтен һәм аҙыҡ-түлектәрен эләктерә. 1829 йылдың 6 декабрендә генерал А. А. Набель Бургасты алған өсөн 3-сө дәрәжәләге Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.

1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы барышында 1878 йылдың февралендә полковник А.М. Лермонтов, командованиеһы аҫтында рус ғәскәрҙәре отряды  ҡаланы һуғышһыҙ яулап ала.  1878 йылда  һуғыш тамамланғандан һуң, ҡаланың үҫеше башлана, ул 1890 йылда   Бургастан алып Софияға тиклем тимер юлы төҙөү тамамланғандан һуң тағы ла әүҙемләшә.

1890 йылда ҡалала 5 мең кеше йәшәй (болгарҙар, гректар һәм төрөктәр), бында таможня һәм санитар  идаралығы, ике мәсет, грек православие сиркәүе, әрмән сиркәүе һәм рим-католик сиркәүе эшләй. Сауҙа башлыса гректар ҡулында тупланған була. Төп экспорт тауарҙары - йөн, май, сыр.

1903—1904 йылдарҙа «Батиньоль»  француз фирмаһы  гаванде яҡшыртыу һәм портты төҙөү  буйынса эштәр үткәрә, был ҡаланың артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. 1900-се йылдарҙа ҡалала  ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү буйынса сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килә (он, май, шәкәр етештереү буйынса). Тиҙҙән Бургаста 18 сит ил фирмалары эшләй.

1910 йылға Бургаста халыҡ һаны 9 мең кеше самаһы тәшкил иткән.

Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Бургастың әһәмиәте арта, 1920 йылдарҙа ул көньяҡ һәм урта Болгария өсөн  төп экспорт  порты була. 1926 йылда ҡала халҡы һаны 31 мең кеше тәшкил итә, бында бер нисә сәнәғәт предприятиелары һәм ҙур быу тирмәне була.

1918—1920 йылдарҙа Рәсәйҙәге граждандар һуғышы ваҡытында, Бургас Варна менән бер рәттән төп пункттарҙың береһе була, унан аша Болгарияға урыҫ эмигранттары килә, ҡалала рус общинаһы барлыҡҡа килә. 1920 йылда Бургаста урыҫ  балалар баҡсаһы, 1932 йылда — башланғыс училище эшләй башлай, 1934 йылда биш йәштән өлкән балалар өсөн пансион асыла.

1932 йылдың 28 авгусында ҡалала Бургас казактар станицаһы (1938 йылға атаман — генерал-лейтенант П. И. Греков), 1936 йылдың 8 мартында — казактарҙың Ермак исемендәге мәҙәни-ағартыу хәйриә йәмғиәте  ойошторола. 1937 йылдың 24 октябрендә  ҡала зыяратында Бургаста вафат булған урыҫ эмигранттарының һәйкәле тантаналы  изгеләндерелә (1960 йылдан һуң һәйкәл яҙмышы билдәһеҙ).

Бургастың изге Кирилл һәм Мефодийҙың кафедраль соборында урыҫ руханийы Леонид Трайлин хеҙмәт итә, рус хоры йырлай (һуңынан билдәле булыуынса, Сергей Жаровтың дон казактары хоры). 1939 йылда Бургастың урыҫ йәмәғәтселеге  соборға «Пресвятая Богородица Касперовская» һәм «Мать Божья Заступница» иконаларын бүләк итә, улар әле лә соборҙа һаҡлана.

1924 йылда ҡалала канцелярия кәрәк-яраҡтары етештереү буйынса фабрика эш башлай.

1940 йылдың май уртаһында Болгария территорияһында «метеорология станцияһы» исеме аҫтында «Делиус бюроһының» оператив буйһоноуында булған абвер радиоэләктереүенең өс үҙәге асыла. Шулай уҡ 1940 йылдан немецтар кригсмарине хәрби караптарын урынлаштырыу өсөн Бургас портын ҡайтанан йыһазландыра башлай.  1941 йылдың  1 мартында Венала  Болгарияның «Рим — Берлин — Токио» пактына ҡушылыуы тураһында  документиарға ҡул ҡуйыла, быға ярашлы Болгария үҙенең территорияһында немец хәрби частәренә урынлашырға рөхсәт бирә.   1941 йылдың 2 мартында  Болгария территорияһына немец ғәскәрҙәре индерелә. Артабан, 1944 йылдың сентябренә тиклем Бургаста немец хәрби-диңгеҙ флоты караптары урынлаша. 1944 йылдың сентябрендә  порттағы немец караптарын баҫып алыу өсөн СССР-ҙың Ҡара диңгеҙ флоты десанты төшә, болгар хәрби көстәре Гитлергә ҡаршы коалицияға күсеүе менән бәйле уға ҡаршылыҡ күрһәтмәй.

1945 йылда художество галереяһы асыла.

1947 йылда электротехник продукция етештереү буйынса ҙур булмаған оҫтаханалар базаһында  «Васил Коларов» кабель заводы төҙөлгән.

1948 йылда Бургастың һигеҙ ҙур булмаған балыҡ консервалау предприятиеһы национализациялана һәм  «Славянка» дәүләт предприятиеһына берләштерелә, яңы ҡорамалдар ала ( производство процестарын механизациялау иҫәбенә 1954 йылға йыллыҡ етештереү күләме өс тапҡырға арта, балыҡ  консерваларынан тыш бында ит, ҡайнатма һәм компот консервалары етештереү ҙә үҙләштерелә).  «Славянка» Болгарияның өҙлөкһөҙ эшләү циклы  менән консерва  сәнәғәтенең беренсе предприятиеһы була.

1950—1970 йылдарҙа ҡала  сәнәғәт үҙәге һәм курорт булараҡ тиҙ үҫешә.
1963 йылда СССР ярҙамы менән төҙөлгән  нефть эшкәртеү заводы, 1974 йылда — суднолар ремонтлау заводтары файҙаланыуға тапшырыла.

1976 йылда ҡала составына Меден рудник ауылы инә һәм бында "Меден рудник"  тораҡ микрорайоны  төҙөлә.

Бургаста 1998 йылдан «Яр буйында» халыҡ-ара театр фестивале үтә.

2000 йылда ҡалала  «Рок-експлозия» фестивале уҙғарыла, унда болгар төркөмө «Б.Т.Р.»  беренсе урынды яулай.

## Демографияһы


ImageSize = width:1000 height:280
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:250000
ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:19 align:left
 bar:1878 from:0 till:2950
 bar:1892 from:0 till:5000
 bar:1900 from:0 till:10703
 bar:1906 from:0 till:15000
 bar:1920 from:0 till:21170
 bar:1946 from:0 till:44440
 bar:1956 from:0 till:79091
 bar:1965 from:0 till:106115
 bar:1975 from:0 till:148662
 bar:1985 from:0 till:182338
 bar:1992 from:0 till:195686
 bar:1999 from:0 till:225455
 bar:2000 from:0 till:194835
 bar:2005 from:0 till:197529
 bar:2008 from:0 till:214162
 bar:2009 from:0 till:218483
 bar:2011 from:0 till:219098
 bar:2013 from:0 till:206038
 bar:2015 color:cobar2 from:0 till:206331
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1878 at: 2950 text: 2950 shift:(-8,5)
 bar:1892 at: 5000 text: 5000 shift:(-11,5)
 bar:1900 at: 10703 text: 10703 shift:(-11,5)
 bar:1906 at: 15000 text: 15000 shift:(-11,5)
 bar:1920 at: 21170 text: 21170 shift:(-11,5)
 bar:1946 at: 44440 text: 44440 shift:(-11,5)
 bar:1956 at: 79091 text: 79091 shift:(-14,5)
 bar:1965 at: 106115 text: 106115 shift:(-14,5)
 bar:1975 at: 148662 text: 148662 shift:(-14,5)
 bar:1985 at: 182338 text: 182338 shift:(-14,5)
 bar:1992 at: 195686 text: 195686 shift:(-14,5)
 bar:1999 at: 225455 text: 225455 shift:(-14,5)
 bar:2000 at: 194835 text: 194835 shift:(-14,5)
 bar:2005 at: 197529 text: 197529 shift:(-14,5)
 bar:2008 at: 214162 text: 214162 shift:(-14,5)
 bar:2009 at: 218483 text: 218483 shift:(-14,5)
 bar:2011 at: 219098 text: 219098 shift:(-14,5)
 bar:2013 at: 206038 text: 206038 shift:(-14,5)
 bar:2015 at: 206371 text: 2063 shift:(-14,5)


## Климаты
Ҡара диңгеҙ акваторияһының иң йылы өлөшө уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашыуы, ә дөйөм ҡара диңгеҙ ағымы сәғәт уғына ҡаршы ағыуы арҡаһында ҡышын йылы һауа массалары көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнсығышҡа сыға.  Һөҙөмтәлә, Болгарияның ҡара диңгеҙ яры буйына һыуҙар  ағымы Украинаның Одесса һәм Херсон өлкәләренең тигеҙлек өлөшөнә йәнәш торған ҡултыҡтан һалҡын һыу килтерә. Һөҙөмтәлә, көньяҡ Бургаста климат төньяҡтараҡ, әммә Ҡара диңгеҙ акваторияһының йылы өлөшөндә урынлашҡан Анапанан һалҡыныраҡ.

## Сәйәсәте
2007, 2011, 2015 йылдарҙағы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса Бургас общинаһының кметы (мэр)   — Димитр Николов (Болгария үҫеше өсөн граждандар, ГЕРБ)

## Иҡтисады
1960 йылда төҙөлгән Бургас нефть химияһы комбинаты - Көньяҡ-көнсығыш Европала иң эре сәнәғәт комплексы.  2007 йылдың  15 мартында  Афинала  Рәсәй, Греция, Болгария хөкүмәттәре араһында «Новороссийск — Бургас — Александруполис». нефть үткәргесен төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.

Шулай уҡ  аҙыҡ-түлек, текстиль, машиналар төҙөү сәнәғәте предприятиелары бар. Балыҡсылыҡ үҫешкән. Бургас  өлкәһендә — курорт зонаһы (Ҡояшлы яр, Несебыр),  «Бургаски минерални бани»  ләм менән дауалау курорты бар.

## Транспорты
Ҡалала тимер юл үҙәге, автовокзал, диңгеҙ порты, диңгеҙ вокзалы, халыҡ-ара аэропорт бар.

Ҡала йәмәғәт транспорты «Бургасбус» хеҙмәтләндергән егерме алты автобус һәм ике троллейбус линияһынан тора. Башҡа линияларҙы ҡалала  «Комфорт» хеҙмәтләндерә. Бургасбустың ике автобус станцияһы бар. (Владимир Павлов станцияһынан көнбайышҡа ҡарай автобус станцияһы һәм Бургастың төп тимер юлы станцияһынан көньяҡтараҡ автобус станцияһы).

Ҡала үҙәгенән  төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ун саҡрым алыҫлыҡта Бургас аэропорты урынлашҡан.

Ҡара диңгеҙ яры буйының көнбайыш өлөшөндә шул уө исемле ҡултыҡта Бургас порты урынлашҡан. Порттың дөйөм алғанда максималь 12,3 метр батымы менән егерме туҡтау урыны бар.

1903 йылда Бургаста төҙөлгән  үҙәк вокзал Болгарияла тәүге тимер юлы станцияларының береһе була. Бина архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

## Ҡаланың иҫтәлекле урындары

Бургас ҡалаһының үҙәге архитектураһы яғынан бик ҡыҙыҡлы. Унда XX быуат башында модерн стилендә төҙөлгән торлаҡ йорттар һәм 1930 йылдарҙа төҙөлгән функционализм стилендәге торлаҡ йорттар күп.

### Диңгеҙ буйы паркы
Ҡаланың иң иҫтәлекле урындарының береһе —  1910 йылда төҙөлгән  Диңгеҙ буйы паркы.  60 гектар майҙанды биләгән парк көнсығыштан пляж, көньяҡтан Бургас порты менән сиктәш.  Болгарияның иң матур парктарының береһе тип һанала, унда  бөтә континенттарҙан килтерелгән үҫемлектәр үҫә; платан, йүкә, ҡарама, ҡайын, альбиция, ливан кедры, кипарис , криптомерия ағастарын күрергә була.   Диңгеҙ буйы паркының иҫке  өлөшө парк сәнғәтенең ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән https://bg.wikipedia.org/wiki/Морска_градина_(Бургас). Уның биләмәһендә күп кенә билдәле шәхестәргә һәйкәлдәр ҡуйылған, шул иҫәптән 1952 йылда Александр Пушкин һәйкәле һәм  1949 йылда Адам Мицкевич һәйкәле асыла. Улар араһында  —   2015 йылда Йәйге театр янында асылған билдәле театр һәм кино актеры  Георгий Калоянчев һәйкәле. Йәйге театр сәхнәһендә билдәле музыкаль коллективтар һәм солистар сығыш яһай. Бында төрлө фестивалдәр, шул иҫәптән Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре, «Бургас һәм диңгеҙ» милли йыр конкурсы, «Эмил Чакыров исемендәге Бургас музыкаль байрамдар» опера фестивале  һ. б. үтә.

### Музейҙары
Ҡаланың иң  үҙәгендә (Богороди урамы, 21) Археологик музей урынлашҡан, уның  экспозициялары килеүселәрҙе грек һәм рим колонияларына ҡараған боронғо  Фракия табылдыҡтары менән таныштыра. Тарихи музейы ҡаланың боронғо замандарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни тарихын тәҡдим итә. Музейҙың тәбиғәт фәндәре  экспозицияһы (Фотинов урамы,30) Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияның  тарихы һәм хәҙерге тәбиғәте торошона арналған. Этнография музейҙың коллекциялары ла ҡыҙыҡлы  (Славянск урамы, 69), унда  төбәктәрҙең төрлө этнографик төркөмдәренең кейем өлгөләрен күрергә  һәм үҙенсәлекле  урындағы йолалар менән танышырға мөмкин ( нестинарлыҡ ты ла индереп).

### Ғибәҙәтханалары
Бургаста төрлө дини конфессиялар ғибәҙәтханалары бар. Ҡаланың символдарының береһе булып  неоклассик стилдәге изге Кирилл һәм Мефодийҙың кафедраль соборы һанала, ул   итальян архитекторы Рикардо Тоскани планы буйынса 1897—1907 йылда төҙөлгән. Портал өҫтөндә тәҙрәләр модерн стилендә башҡарылған .  
Башҡа  православие сиркәүҙәре араһында —  1840—1860 йылдарҙа Изге Богородица сиркәүе (д. лермонтов урамы, 5). Бынан тыш, ошо уҡ урамда (13-сө йорт.)  әрмән сиркәүе  «Сурб Хач» («Изге Тәре») тора, ул XVII быуатта төҙөлгән һәм күп тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған.  1878 йылда Болгарияның азат ителеүенә арналған тантаналы литургияла ғибәҙәтханала  генерал-майор А.М. Лермонтов булған . Шулай уҡ Дева Марияның  католик  сиркәүе бар (Батша Петр урамы, 5).

## Мәғарифы һәм мәҙәниәте
Ҡалала ике университет: шәхси —  1991 йылда ойошторолған  Бургас ирекле университеты  һәм Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияла берҙән-бер дәүләт университеты  —  «Проф.. д-р Асен Златаров» Университеты бар (1963 йылда ойошторолған).  1888 йылдан  төбәктә П. Яворов  исемендәге иң ҙур китапхана эшләй, 1988 йылда ул ғилми статус ала. Ҡалала бер нисә театр: Адриана Будевская исемендәге  драма театры (1912 йылдан, 1953 йылда артист исеме бирелде), Дәүләт ҡурсаҡ театры, Дәүләт опера театры, филармония,  «Арт—Ателье» театры бар. Шулай уҡ мәҙәни саралар Диңгеҙ буйы паркы территорияһында урынлашҡан Диңгеҙ казиноһында ойошторола. 2016 йылдан бында Халыҡ-ара кинофестиваль (BIFF) үтә, унда  Болгария, Румыния, Молдавия, Украина, Рәсәй, Грузия, Әрмәнстан, Греция, Төркиә илдәренән фильмдар күрһәтелә.

## Билдәле кешеләре

* Антон Страшимиров (1872—1937), яҙыусы.
* Костас Варналис (1884—1974), грек яҙыусыһы.
* Агоп Мелконян  (1949—2006), болгар яҙыусыһы-фантаст, әрмән сығышлы тәржемәсе.
* Карамитев Апостол (1923—1973), театр һәм кино актеры.
* Тончо Русев (1932—2018), композитор һәм музыкант.
* Эмил Чакыров (1948—1991), дирижёр.
* Райна Кабаиванска (1934), опера йырсыһы.
* Кристиана (1989), болғар поп-фолк йырсыһы.

## Туғандаш ҡалалар

*  Александруполис, Греция
*  Батуми, Грузия
*  Братислава, Словакия
*  Гомель, Беларусь
*  Гданьск, Польша
*  Краснодар, Рәсәй
*  Ырымбур, Рәсәй Федерацияһы
*  Поти, Грузия
*  Роттердам, Нидерланд
*  Яньтать, Ҡытай
*  Ярославль, Рәсәй

## Исеме
1829 йылдарҙа  рус ғәскәрҙәре тарафынан Бургасты алыу хөрмәтенә рус флотының 60-пушкалы фрегаты «Бургас» тип атала, ул Ҡара диңгеҙ флоты составына 1832 йылдың ноябрендә инә, Кавказ кампанияһында ҡатнаша һәм  1842 йылда блокшивҡа ҡайтанан йыһазландырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт Бургаса
* Статистика населения
* Бургас — зеленая жемчужина Черного моря // «Болгария», № 1, 2012.
* Русскоговорящий Бургас