open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дим районы

**Дим районы** — Өфө ҡалаһының районы. Районда 71 588 кеше йәшәй.

## Тарих

Дим эшселәр ҡаcабаһы 1944 йылда алып Өфө эсендә. 1887 йылда Һамар—Златоуст (хәҙерге Куйбышев) тимер юлының разъезы булараҡ нигеҙ һалынған, 1936 йылда Дим—Ишембай тимер юл участкаһын эксплуатацияға тапшырғас, үҙәк тимер юл станцияһына әйләнә һәм эшселәр ҡасабаһы статусын ала. 1917 йылда 27 йортта 125 кеше йәшәгән.

## Халҡы

1920 йылда — 203 кеше; 1939 — 6350 кеше. 1944 йылда Өфө районының Дим ҡасабаһы советына ингән. Өфө эсенә ингәндән һуң Дим районын тәшкил иткән. Р. С. Низаметдинова ошо ҡасабала тыуған.

## Транспорт
Дим районы Өфөнөӊ тимер юл йөрәге. Районды Дим станцияһы хеҙмәтләндерә.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Башҡорт Энциклопедияһы 
* Страница района на сайте Администрации Уфы 

## Иҫкәрмәләр
Каширин өйәҙе

**Каширин өйәҙе**, 1922 йылда Ырымбур губернаһы составында ойошторола. Өйәҙ 1928 йылда бөтөрөлә, территорияһы Урал өлкәһе составына инә.

Административ уҙәге — Каширинск ауылы.

## Тарих
1922 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Каширинск ауылы. 1923 йылда өйәҙ Ырымбур округы итеп үҙгәртелеп, Урал өлкәһе составына күсә. 1926 йылда 8 улус (Александровск, Булановск, Дмитриевск, Яңы-Никитин, Романовск, Софиевск, Троицк, Шарлыҡ) теркәлгән. Элекке исеме Исаево-Дедовск өйәҙе.

## География
Административ уҙәге — Каширинск ауылы. Майҙаны — 9 971 км² (1897).

## Халҡы
1926 йылда — 170 945 кеш.. (1926).

## Иҡтисад

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* СЕЛО НОВОТРОИЦКОЕ ОКТЯБРЬСКОГО РАЙОНА ОРЕНБУРГСКОЙ ОБЛАСТИ

## Әҙәбиәт
Троицк өйәҙе

**Троицк өйәҙе**, 1784 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙ 1923 йылда бөтөрөлә, территорияһы Урал өлкәһе составына инә.

Административ уҙәге — Троицк ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Ырымбур ҡалаһы. Төньяҡ-көнсығыш Верхнеурал өйәҙҙың, көнсығыш Өфө өйәҙҙың һәм көнбайыш Силәбе өйәҙҙың Троицк өйәҙе составына күсә. Троицк өйәҙе бер өлөшө 1865 йылда Златоуст өйәҙе составына инә. 1919 йылда сентябрендә — Силәбе губернаһы составында. 1919 йылда 1 улус — Арғаяш кантоны, 5 улус Тамьян-Ҡатай кантоны составына инә. 1923 йылда өйәҙ Троицк округы итеп үҙгәртелеп, Урал өлкәһе составына күсә.

## География

XVIII быуат аҙағында өйәҙе төньяҡта һәм төньяҡ‑көнсығышта — Пермь наместниклығынан, көнсығышта — Силәбе өйәҙенә, көньяҡта — Урта жузда, көньяҡ‑көнбайышта Верхнеурал өйәҙенә, төньяҡ‑көнбайышта Өфө өйәҙенә менән сиктәш була. Административ уҙәге — Троицк ҡалаһы. Майҙаны — 23 388,4 км² (1897).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында 52 661 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 12 151), 1897 йылда — 201 231 (башҡорттар — 14 796, ҡаҙаҡтар — 1 042, татарҙар — 14 840, урыҫтар — 165 417 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 75993 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 33114, дворяндар — 1636 һәм башҡа; мосолмандар — 30944, православие динендәгеләр — 169576 (шул иҫәптән 8918 старообрядсы) һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙ территорияһында 3‑сө башҡорт кантоны ойошторола, 1‑се мишәр кантоныныңбер өлөшө урынлаша.

## Иҡтисад
1866 йылда Троицк өйәҙе территорияһында 178 торама пункт иҫәпләнә, өйәҙ 4 станға бүленә. 1890 йылда 9 улус (Вознесенск, Егорьевск, Екатерининск, Константиновск, Мейәс, Сызгинск, Һарыстан, Тунготар, Түрғәяҡ) һәм 9 станица (Ключевская, Коельская, Кособродская, Кундравинская, Михайловская, Үрге Увел, Степная, Травниковская, Уй), 1917 йылда 13 улус теркәлгән. Халыҡтың төп өлөшө игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. XX быуатта башында Кочкар алтын приискылары, Мейәс алтын приискылары, кирбес һуғыу, 21 туң май, 5 тире иләү заводы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Өйәҙҙә 9 ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. 1892 йылда өйәҙ аша Көнбайыш-Себер тимер юлы, 1911-24 йылдарҙа Троицк тимер юлы үтә. 25 мәсет, 26 сиркәү һәм 33 часовня (1866) иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Троицк өйәҙе 
* Троицк өйәҙе 

## Әҙәбиәт
*
Миҙиәк

**Миҙиәк** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Камышевка ауыл биләмәһенә керә. 

## Тарих
XIX—XX быуаттарҙа ауылда мәҙрәсә эшләгән.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 170 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 92 ир-ат һәм 78 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда фельдшер-акушер пункты, башланғыс мәктәп, клуб бар.

## Билдәле шәхестәре
* Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы (1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән.
* Ҡорбанғәлиев Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы (1859—1920) — башҡорт дин әһеле, Миҙиәк мәҙрәсәһенә нигеҙ һалыусы.
* Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы (1889—1972) — башҡорт дин әһеле, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы (1892—1920) — хәрби эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһында 3-сө Башҡорт полкының батальон командиры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Йосопов

**Йосопов** — фамилия.

* Йосопов Билал Мөғтәсим улы (1904—1999) — геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, ТАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* Йосопов Булат Тимербай улы (1973) — башҡорт режиссёры, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты.
* Йосопов Вәкил Барый улы (1952) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1993).
* Йосопов Вәли Йосоп улы (1896—1962) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы (1905—1941) — башҡорт совет шағиры, публицист һәм хәрби табип.
* Йосопов Ислам Йосоп улы (1924—1991) — техник фәндәре докторы, профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* Йосопов Ҡасим Нәзиф улы (1935 т.) — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының (2006), БАССР-ҙың (1985), ТР-ҙың (2007) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* Йосопов Марсель Харис улы (3.11.1969) — Башҡортостан һәм Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән.
* Йосопов Ринат Мөхәмәт улы (1951—2011) — антрополог, этнограф, тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003).
*  Йосопов Ринат Шәйхулла улы (1947) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* Йосопов Тимербай Йосоп улы (1938—2016) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003).
* Йосопов Фәрит Сабир улы (1925—2001) — балет артисы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1949).
* Йосопов Харис Монасип улы (1929—2009) — Силәбе ҡалаһындағы «Көньяҡ Урал» дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы билдәле спортсы, тренер, педагог.
* Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1928—2006), башҡорт теле белгесе, педагог.
* Йосопов Һарун Вәли улы (1914—1968) — совет археологы, төркиәтсе һәм этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1952).
----
* Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы (1901—1969) — театр актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1944), БАССР-ҙың (1940) халыҡ артисы.
* Йосопова Гөлдәриә Ғәтиәт ҡыҙы (14 ғинуар 1967 йыл) — журналист. Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар берлеге ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2024)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йосоп — күп мәғәнәле һүҙҙәр исемлеге.
Бикбов

**Бикбов** — фамилия.
* Бикбов Ғәйнулла Латип улы (1889—1938) — совет хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре.
* Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы (1957 т.) — медицина фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Рәсәй Федерацияһының (2013) атҡаҙанған табибы.
* Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы (1908—1990) — совет партия-дәүләт эшмәкәре.
* Бикбов Фәйзулла Искәндәр улы (1908—1969) — башҡорт журналистикаһы уҙаманы, шағир.
* Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы (1847–1922) — башҡорт старшинаһы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы (1883—1943) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (1918).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бикбау
Күсембәт (Һарытау өлкәһе)

**Күсембәт** (*Ҡатай*; ) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы, Күсембәт ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Почта индексы — 413762.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 266 кеше теркәлгән.

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Исламғолова Кинйәбикә Бастай ҡыҙы — Башҡортостандың халыҡ артискаһы;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Дәүләтбаев

**Дәүләтбаев** — фамилия.

* Дәүләтбаев Булат Сабир улы (1937 т.) — башҡорт тарихсыһы, тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы эшмәкәре.
* Дәүләтбаев Мирас Ибраһим улы (1949 т.) — рәссам.
* Дәүләтбаев Рәмис Рәжәп улы (1962 т.) — билдәле башҡорт радио һәм телевидение журналисы, Рәсәй телевидениеһы академигы (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
* Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы (1925 т.) — совет-партия дәүләт эшмәкәре, техник фәндәре кандидаты.
* Дәүләтбаев Усман Йосоп улы (1926—2010) — быраулаусы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лпуреаты (1980).
* Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы (1950 т.) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), БАССР-ҙың халыҡ (1989) артисы.
----
* Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы (1939 т.) — педагог-методист, педагогика фәндәре докторы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләтбаевтар — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусылар. Тархандар.
Аҡбаш

**Аҡбаш:**

* Аҡбаш (үҫемлек) — үҫемлек.
* Аҡбаш (Дымка ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.
* Аҡбаш (Арғаяш районы) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
* Аҡбаш (Барҙа районы) — Пермь крайының Барҙа районындағы ауыл.
* Аҡбаш (Свердловск өлкәһе) — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районындағы ауыл.
* Аҡбаш (Ютазы районы) — Татарстандың Ютазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡбаш өйрәк — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.
* Аҡбаш сыпҡай — һыу ҡошо.
* Аҡбаш турғай — һоло турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Вәлиев

**Вәлиев** (**Вәлиева**) — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы (1930—1982), яҙыусы.
* Вәлиев Дамир Жәүәт улы (1940—2002), башҡорт философы, йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
* Вәлиев Камил Абдрахман улы (йырсы) (1930—2016), Башҡортостандың халыҡ артисы (1987).
* Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик) (1934), башҡорт ғалимы.
* Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы (1888—1956), композитор, дирижёр, башҡорт профессионал музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. 
* Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы (1911—1993), совет хәрби начальнигы һәм ғалим-баллистик, генерал-майор.
* Вәлиев Шамил Зөфәр улы (6.02.1951), иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* Вәлиев Рәфис Шәмсиәхмәт улы (23.03.1942), Краснокама районы педагогы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы (1908—1963), шағир, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе.
* Вәлиев Юнер Сәлим улы (1953) — муниципаль хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре.
* Вәлиев Ярулла Носратулла улы (1928—1981), яҙыусы, БАССР-ҙың атҡазҙнған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
----
* Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы (4.05.1960), техник фәндәре докторы, профессор.
* Вәлиева Баныу Нурғәли ҡыҙы (1914—2003), Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы.
* Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы (15.10.1952), Татарстандың дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре.
Күсембәт (мәғәнәләр)

**Күсембәт:**

* Күсембәт — Рәсәйҙәге йылға.
* Күсембәт (Ҡатай) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе)

**Мәҡсүт (Бишул)** () — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Рахмановка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 413717.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр Мәҡсүт ауылы булараҡ 1797 йылда телгә алына. Табын улусына ҡараған. Ауыл 1858 йылда Урал казак ғәскәре бүлексәһенең башҡорт бүлегендә Ырымбур, Урал һәм Башҡорт казактары  ғәскәре ерҙәре картаһында билдәләнгән.   

Һамар губернаһында Кеше йәшәгән урындар исемлегенә ярашлы, 1889 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, ауыл  Николаевск өйәҙенең Күҙәбай улусына ҡарай. Ер биләмәһе 11002 дисәтинә уңайлы һәм 1015 дисәтинә уңайһыҙ ерҙә урынлашҡан булған. Ауылда мосолман башҡорттар йәшәгән,  бөтә ауыл халҡы 577 кеше тәшкил иткән, мәсет һәм ел тирмәне булған.

1834 йылда — 165, ә 1910 йылда — 656 кеше йәшәүе теркәлгән.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 121 кеше теркәлгән.
## Ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр
* Мырҙабаев Батырхан Әмирхан улы – эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре,  Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бикбаев

**Бикбаев** — фамилия.

* Бикбаев Баязит Ғаяз улы (Баязит Бикбай) (1909—1968) — башҡорт шағиры, прозаик, драматург, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, «Салауат Юлаев» — беренсе милли опера авторы (либретто).
* Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы (1897—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
* Бикбаев Рауил Төхфәт улы (1938 т.) — Башҡортостандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт белгесе.
* Бикбаев Рәмил Фәрит улы (1961—1995) — физика-математика фәндәре докторы.
----
* Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы (1926—2004) — медицина фәндәре докторы, профессор. РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бикбау
Бобровый Гай

**Бобровый Гай** (*Бәгәнәш, Ҡондоҙло*; ) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Клинцовка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 413713.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 146 кеше теркәлгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл Бәгәнәш, Ҡондоҙло исеме аҫтында билдәле. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә ауылды Стәрлетамаҡ өйәҙенең 7-се башҡорт кантонына ҡараған Бәгәнәш-Абукан ауылының мең ырыуы башҡорттары нигеҙләгән. Тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына.

Рәсәй империяһында үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылда 72 кеше, 1834 йылда — 60, 1850 йылда — 204 кеше йәшәгән.

## Ауылдың билдәле шәхестәре
*  Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Әхмәтйәнов

**Әхмәтйәнов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы (1957) — Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары (2017). 
*  Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы (1897—1990) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы (1932—1981) — ғалим-филолог, башҡорт әҙәбиәте белгесе, тәнҡитсе.
* Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы (1918—1976) — снайпер, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Әхмәтйәнова Зарема Әхмәт ҡыҙы (1945—1992) — башҡорт шағиры.
* Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы (1969) — башҡорт ғалимы, филология фәндәре кандидаты (2007).
Диваев Рәшит Мансур улы

**Диваев Рәшит Мансур улы** (12 ғинуар 1929 йыл — 7 сентябрь 2010 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960—1995 йылдарҙа Ауырғазы районы «Октябрь» колхозы агрономы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). Райондың почётлы гражданы.

## Биографияһы
1947—51 йылдарҙа Өфө паровоздар ремонтлау заводында эшләй. 
1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлай.

1954 йылдан алып Ауырғазы районында: башта — «Ленин юлы» колхозы рәйесе урынбаҫары, 1960—95 йылдарҙа «Октябрь» колхозы агрономы. Ул эшләгән осорҙа хужалыҡ юғары уңыш алыуға өлгәшә: иген культуралары һәр гектарҙан — 24,8 центнер, шәкәр сөгөлдөрө — 281, картуф — 150, кукуруздың йәшел массаһы 240 центнер йыйып алына (1970).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*
Диваев

**Диваев** — төрки фамилия.

* Диваев Рафаил Үзбәк улы (1950 т.) — Башҡортостандың билдәле дәүләт эшмәкәре, милиция генерал-лейтенанты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
*  Диваев Рәшит Мансур улы (1929—2010) — агроном, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы (1855—1933) — башҡорт этнографы, төркиәтсе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Диваевтар — башҡорт дворян нәҫеле.
Биксурин

**Биксурин** — фамилия.

* Биксурин Алик Сәлих улы (1937 т.) — балет артисы, театр эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969).
* Ибраһим Биксурин (1770—?) — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.
* Биксурин Миндийәр (1740—1821) — Рәсәй империяһы илсеһе, этнограф.
* Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы (1819—1903) — Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биксуриндар
Мөхәмәтдинов

**Мөхәмәтдинов** — фамилия.

* Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (1936 т.) — Башҡортостан Республикаһының хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
----
*  Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы (1931—2018) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981), БАССР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1982).
Ҡорбанғәлиев

**Ҡорбанғәлиев** — төрки фамилия.

* Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы (1980—1999) — Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999).
* Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев (1809—1872) — дин әһеле.
* Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы (1859—1919) — суфыйсылыҡ әһеле, ишан.
* Ҡорбанғәлиев Мөхетдин Хафиз улы (1873—1941) — педагог, Хеҙмәт Геройы (1928), ТАССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940).
* Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы (1889—1972) — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
* Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы (1892—1920) — башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
----
* Ҡорбанғәлиева Суфия Шәрәфулла ҡыҙы (1949 т.) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000), БАССР-ҙың халыҡ (1990) артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорбанғәлиевтар
Баймырҙин

**Баймырҙин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

*  Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы (1913—1948) — лётчик, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Баймырҙин Хәмит Хәйервара улы (1955 т.) — педагогия фәндәре докторы, профессор.
----
* Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы (1953 т.) — педагогия фәндәре докторы, профессор.
* Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы (1916—1972) — уҡытыусы.
Харисов

**Харисов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Харисов Мәлих Харис улы (Мәлих Харис) (1915—1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир.
* Харисов Фираз Фәхрәз улы (1952 т.) — педагог. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2004).
*  Харисов Фәррүх Харис улы (1918—1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Дан ордены тулы кавалеры.
* Харисов Әхнәф Ибраһим улы (1914—1977) — башҡорт яҙыусы, филология фәндәре докторы, профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
----
* Харисова Светлана Әнүәр ҡыҙы (1948 т.) — балет артисы, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биктимеров

**Биктимеров** — фамилия.

*  Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (1913—1971) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Биктимеров Әнүәр Нурислам улы (1920—2000) — селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы (12 ғинуар 1981) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биктимеровтар
Арика (өлкә)

**Арика** () — Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 4 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.

Майҙаны — 16 873,3 км². Халыҡ һаны — 189 692 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 11,24 кеше/км².

Административ үҙәге — Арика.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Такна өлкәһе
* көнсығышта — Ла-Пас һәм Оруро (Боливия) департаменты
* көньяҡта — Тарапака өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Тарих
2007 йылда Тарапака өлкәһенән сығарылған.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 4 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.

## Иҡтисад
Өлкәнең иҡтисады файҙалы ҡаҙылмалар табышында һәм балыҡ сәнәғәтендә төпләнгән.

XIX быуаттың аҙағында өлкәнең иң төп экспорт тауары селитра була.

Балыҡсылыҡ өлкә һәм дәүләт Килеменең төп сығанағы булып тора.

Яуым-төшөмө әҙ булыуына күрә, бында ауыл хужалығы һәм малсылыҡ бик үҫешмәгән. Шулай ҙа, йылғалар буйында зәйтүн, манго һәм цитрус үҫемлектәр үҫтерәләр.

Малсылыҡ хужалығында күбеһенсә лама аҫырайҙар.

Өлкәнән Чили менән Боливияны һәм Перу менән Бразилияны тоташтырған тимер юл үтә.

## Транспорт

### Аэропорттар һәм аэродромдар
* **Чакальюта аэропорты ** (Арика)
** ICAO коды — *SCAR*
** IATA коды — *ARI*
** Оса һәм ултыра торған юлаҡтың ҡылыҡһырламаһы — 2170×45 м / Асфальт
** Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 51 м

* **Сапауира аэропорты ** (Сапауира)
* **Эль-Битре аэропорты** (Арика)

### Диңгеҙ порттары
* **Арика диңгеҙ порты**
** UN/LOCODE — CLARI
Сорго

**Со́рго** () — бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләнсел үҫемлектәр ғаиләһендәге ырыу; мал аҙығы үҫемлеге; тропик һәм субтропик илдәрҙә орлоғо өсөн, мал аҙығы, спирт, крахмал һ.б. алыу өсөн үҫтерелә торған бейек ҡыяҡ үҫемлек. Азияла, Африкала, Көньяҡ һәм Төньяҡ Америкала, Европала һәм Австралияла таралған һәм 30-ға яҡын төрҙө берлештерә. Үҫемлекте ашлыҡ культураһы һәм мал аҙығы булараҡ үҫтерәләр (зерновые культуры и кормовые растения).

## Үҫемлектең тыуған иле
Үҫемлектең тыуған иле — Экваториаль Африка, һуңынан Һиндостан һәм Ҡытайға таралған. Һиндостанда соргоны б. э. т. III мең йыллыҡтан бирле үҫтерәләр, Ҡытайҙа б. э. т. II мең йыллыктан үҫтерәләр. XV быуатта үҫемлекте Европаға килтерәләр, XVII быуаттан бирле Америкала һуғаралар.

## Ҡылыҡһырлама
Сорго — яҙ сәселә торған һәм ужым культураһы. Йылы яратыусанлығы, ҡоролоҡҡа сыҙымлығы, тоҙло ерҙә үҫә алыусанлығы менән айырыла. Төрлө туппаҡҡа еңел яраҡлаша. Вегетация осоро 120—130 тәүлек, ситтән һеркәләнә.

Соргоның һабағы 0,5 м-ҙан (карлик формаларының) 7 м-ға (тропик формаларының) етергә мөмкин. Тамыр системаһы 2—2,5 м.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы

** Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы ** (17 май 1957 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиленең урынбаҫары, 2005—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер-министр урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры, филология фәндәре кандидаты (1990), сәйәси фәндәр докторы (2000), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).

## Һайланма хеҙмәттәре
рус телендә:
* Язык и политика в многонациональном государстве. Уфа: Китап. 2000.
* Языковые права народов в европейском измерении: опыт государств-членов ОБСЕ. Уфа: Гилем. 2002.
* Федерализм и актуальные проблемы национальной политики // Закон и право. 2004. № 7. С. 5-10.
* 
Инглиз телендә:
* Tightening the Federation: Will Russia’s Autonomies Disappear?// Analysis of Current Events. — New York: Association for the Study of Nationalities, July 1997.-Vol.9. — No. 7, P. 6-8;
* From Linguistic Russification to Linguistic Federalism or Back?: On the Ethnolingual Situation in Bashkortostan// Anthropology and Archeology of Eurasia. — Washington, DC, Fall 1998. — Vol. 37. — No. 2, P. 12 — 31;
* Russian Regional Views on Federalism: Republic of Bashkortostan// Federalism in Russia: How Is It Working? — Washington, DC: US National Intelligence Council and US Department of State' s Bureau of Intelligence and Research, 1998; P. 21-22;
* Russian Federalism: Political, Legal, and Ethnolingual Aspects — А View From the Republic of Bashkortostan// Nationalities Papers. — New York, Dec.1998. — Vol. 26. — No. 4. P. 723—761;
* Bashkortostan and Russia After the Soviet Union: the Unfinished Agenda // The Turks, vol. VI, 2002: P.431 — 438, Ankara;
* Nation-Building and Minority Rights in Post-Soviet Russia: the Case of Bashkortostan // Democracy and Pluralism in Muslim Eurasia. — London: Frank Cass: 2003;

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы (2022)
* Рәсәй Федерацияһының Төбәктәр үҫеше министрлығының Почёт грамотаһы (2007)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007)
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Сығанаҡтар
* Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы 
* Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы
Абдразаҡов

**Абдразаҡов** — фамилия.

* Абдразаҡов Асҡар Әмир улы (1969 т.) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1994).
* Абдразаҡов Илдар Әмир улы (1976 т.) — йырсы, Башҡортостандың атҡаҙанған (2000), халыҡ (2011), Татарстандың халыҡ (2013) артисы.
* Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы (1787—?) — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены кавалеры.
* Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (1934—2008) — актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Иҫәнғолов

**Иҫәнғолов** — фамилия.

*  Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (1928—2004) — хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
* Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы (1934) — иҡтисад фәндәре кандидаты.
* Иҫәнғолов Илдар Илдус улы (1992) — Рәсәй хоккейсыһы, ике тапҡыр донъя чемпионы, 2012 йылдан «Салауат Юлаев» командаһы уйынсыһы.
* Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы, Фәрит Иҫәнғолов (1928—1983) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970).
* Иҫәнғолов Шамил Наил улы (1977) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (2006).
----
* Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы (1938) — актёр, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм ТАССР-ҙың (1988) халыҡ артисы.
Нуриев

**Нуриев** — төрки фамилия.

* Нуриев Дамир Әхмәт улы (1941) — философия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
*  Нуриев Зыя Нурый улы (1915—2012) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1986), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
* Нуриев Марс Ғималетдин улы (1941) — башҡорт яҙыусыһы, публицист, педагог, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
* Нуриев Рудольф Хәмит улы (1938—1993) — Бөтә донъяға танылған башҡорт балет артисы.
Арика (провинция)

**Провинция Арика** () — Чилиҙың Арика өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Арика.

Үҙенә 2 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 8726,4 км². Халыҡ һаны — 186 488 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 21,37 кеше/kм².

## Географик урыны
Провинция Арика өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан.
Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Такна (Перу) өлкәһе
* көнсығышта — Паринакота провинцияһы
* көньяҡта — Тамаругаль провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Административ бүленеш
Үҙенә 2 коммуна берләштерә:
* Арика. Админ. үҙәге — Арика.
* Камаронес. Админ. үҙәге — Куйя.

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Шотландтар

**Шотландтар** (, ) — Шотландияның төп халҡы. Дөйөм һаны — 28—40 миллион. Милли теле — гэл һәм инглиз-шотланд телдәре.

## Айырыу

Күп шотландтар Шотландиянан ситтә йәшәй. Шотландтарың ҙур ғына ойошмалары АҠШ-та (яҡынса 6 006 955 шотландтар һәм 5 393 554 шотланд-ирландтар), Канадала (4 719 850 кеше), Австралияла (1 792 600 кеше), Англияла (795 000 кеше), Төньяҡ Ирландияла (760 620 кеше) һәм Аргентинала (100 000 кеше) йәшәй. Күп һанлы нимес төркөмдәре Чилила (80 000 кеше), Францияла (45 000 кеше), Польшала (15 000 кеше), Яңы Зеландияла (760 620) һәм Мэн утрауыында (2403 кеше) бар.

### Ирҙәр кейеме

## Дин
Дингә ышаныусылар — протестанттар (пресвитериан сиркәүе) һәм 15-17 % католиктәр.

## Теле

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Рапс

**Рапс** — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған кәбеҫтә затының бер йыллыҡ яҙғы йәки ужым үҫемлеге.

## Таралышы
Шипкәнде (ялан кәбеҫтәһе) баҡса кәбеҫтәһе менән һеркәләндереү һөҙөмтәһендә сығарыла. Ҡырағай рәүештә осрамай. Ҡытайҙа, Канадала, Германияла, Францияла һәм РФ‑та үҫтерелә. Башҡортостанда яҙғы рапс (кольза) үҫтерәләр.

## Ботаник яҙма

Һабағы тармаҡлы, бейеклеге 50—250 см тиклем. Розеткалы япрағы һаплы, лира формаһында, ҡауырһын һымаҡ ҡырҡылған, аҫҡы һабаҡ япрағы — лира формаһында, урталағыһы — оҙонса һөңгө һымаҡ, өҫкөһө — оҙонса ланцет формаһында. Сәскәлеге — ваҡ, һары төҫтәге 25—40 сәскәле тәлгәш. Емеше — шар формаһындағы 24—35 орлоғо булған ҡуҙаҡ, төҫө аҡһыл көрәндән ҡараға тиклем. 1000 орлоғоноң ауырлығы 3—6 г.
Һыуыҡҡа сыҙамлы, дым яратыусы үҫемлек. Ситтән һеркәләндерелә. Вегетация осоро 80—110 тәүлек.

## Составы
Орлоғоноң составы (проценттарҙа): май — 32—35, аҡһым — 21.

## Төп элгәрҙәре
Ужым иген культуралары һәм пар баҫыуҙары. Орлоҡто ябай рәт ысулы менән сәсеү нормаһы 2,5—3,0 млн дана/га (10—12 кг/га), сәсеү тәрәнлеге — 3—4 см. Р. — май биреүсе культура, мал аҙығы культураһы, баллы үҫемлек. Р. майы аш‑һыу әҙерләгәндә, шулай уҡ сәнәғәттең маргарин, һабын, металлургия, текстиль тармаҡтарында һ.б. ҡулланыла. Йәшел массаһы, төпрәһе һәм ҡалдығы мал аҙығы булараҡ файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Насиров

**Насиров, Насыров, Насириев** (ғәрәп теленән — *ярҙамсы, яҡлаусы*) — төрки фамилия.

*  Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы (1929—1980) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
* Насыров Илшат Рәшит улы (1960 й.т.) — философия фәндәре докторы.
* Насиров Имаметдин Низаметдин улы, Имай Насыри (1898—1942) — башҡорт яҙыусыһы һәм журналисты. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Насиров Рәүеф Хәй улы (1935—2014) — журналист, яҙыусы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының (1993) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Насиров Фәрит Сәғит улы (1954 т.) — физика-математика фәндәре докторы.
* Насиров Хәлим Мосауир улы (1942—2003) — медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996).
* Насиров Шакир Ғиниәт улы (1913—1968) — фронтовик яҙыусы, журналист, тәржемәсе.
----
* Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы (1916—1994) — БАССР-ҙың халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1966) артисы.

## Иҫкәрмәләр
1701 йыл

**1701 йыл** — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

## Ваҡиғалар
*

## Тыуғандар
*

## Вафат булғандар
*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1704 йыл

**1704 йыл** — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.

## Ваҡиғалар
* 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы башлана.

## Тыуғандар
*

## Вафат булғандар
* 28 октябрь — Джон Локк, британ педагогы һәм философы, эмпиризм һәм либерализм вәкиле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1708 йыл

**1708 йыл** — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.

## Ваҡиғалар
* февралдә Хажи Аҡҡусҡаров башҡорт ханы тип иғлан ителә.
* Күсем Түләкәев етәкселегендәге Башҡорт баш күтәреүселәре Тарафынан Алабуға Ҡамауы.

## Тыуғандар
*

## Вафат булғандар
*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Миңлебаев

**Миңлебаев** — төрки фамилия.

* Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы (Ғиләж Ғүмәрский) (1890—1967) — драматург, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
*  Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы (1923—1999) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Миңлебаев Евгений Ҡадир улы (1946 т.) — тарих фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006).
* Миңлебаев Радик Абдулхай улы (1941 т.) — тупраҡ белгесе, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор.
* Миңлебаев Ринат Йәғәфәр улы (1964 т.) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006), ТР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* Миңлебаев Руфил Ғафар улы (1931—2013) — ботаник, эколог, биология фәндәре докторы (1969), профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
* Сулпан Рәжәп ҡыҙы Миңлебаева (6 май 1961) — уҡытыусы, шағир,Әбйәлил районы Туйыш ауылында тыуған."Һигеҙ ожмах асҡысы" шиғырҙар китабы авторы
Мәҙрәсә

**Мәҙрәсә** (, «өйрәнә торған урын») — мосолмандар өсөн дини урта уҡыу йорто.

## Мәғлүмәт
Мәҙрәсәлә уҡытыу‑тәрбиә эше менән мөҙәрис, мулла һәм мөғәллимдәр етәкселек итә.

Мәҙрәсәлә малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым уҡытыла. Бында уҡыу башлыса түләүһеҙ булған. Уҡыу курсы алты йылдан туғыҙ йылға тиклем барып еткән.

Әҙерлек кимәле буйынса шәкерттәр 3 баҫҡысҡа бүленә:
* башланғыс (ибтидаи),
* урта (рушди),
* өлкән (иғдадиә).

Уҡытыу программаһына ғәрәп теле, Ҡөрьән һәм уның тәфсирҙәре, хәҙистәр, философия, ҡалам, шәриғәт, ислам тарихы, догматика, логика, фикһ һәм башҡа фәндәр ингән. Элек Башҡортостан мәҙрәсәләрендә уҡытыу башланғыс кластарҙа — төрки, өлкәндәрҙә ғәрәп һәм фарсы телдәрендә алып барылған.

Мәҙрәсәне тамамлаусылар университетҡа уҡырға керә алған.

## Тарих
Мәсет янындағы тәүге мәҙрәсә — Әл-Ҡарауин 859 йылда Мароккола асыла. Хәҙерге ваҡытта Әл-Карауин мәҙрәсәһе даими рәүештә эшләүсе донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто булып иҫәпләнә. Мәҙрәсәләр IX—XIII быуаттарҙа мосолмандар күп йәшәгән илдәрҙә, ғәҙәттә ҙур мәсеттәр янында барлыҡҡа килгән. Урта быуаттарҙа мәҙрәсәләр уҡыу йорто ғына түгел, мосолмандар өсөн мәҙәни үҙәк тә булып торған. Шулай уҡ революцияға тиклемге Рәсәй төбәктәрендә (Бохара, Сәмәрҡәнд, Хиуа, Урта Волга буйы, Башҡортостан, Көньяҡ Урал, Себер һәм башҡа урындарҙа) мәҙрәсәләр эшләп килә.

XVII быуаттың 2‑се яртыһында Башҡортостанда беренсе мәҙрәсәләр асыла. XIX быуаттың 2‑се яртыһында йәҙитселлек йоғонтоһонда яңы ысуллы мәҙрәсәләр («Ғәлиә», «Ғосмания», «Рәсүлиә», «Хөсәйениә» һ. б.) барлыҡҡа килә.

1865 йылға ҡарата Өфө губернаһында 814 мәктәп һәм мәҙрәсә булһа, ә 1913 йылда — 579 мәктәп һәм 32 мәҙрәсә иҫәпләнгән, уларҙа барлығы 90 меңдән ашыу шәкерт уҡыған. 1917 йылғы революциянан һуң мәҙрәсәләрҙең күпселеге ябыла, ҡалғандары берҙәм хеҙмәт йәки милли совет мәктәптәренә үҙгәртелә.

Хәҙерге заманда Башҡортостанда Өфө ҡалаһында Ғәлиә, Мәрйәм Солтанова исемендәге, Рәсәй ислам университеты, Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Нур әл‑Иман», Октябрьский ҡалаһында «Нуруль Ислам» һәм башҡа мәҙрәсәләр эшләп килә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Аминов Т. М.* История профессионального образования в Башкирии. Начало XVII века — до 1917 года. М., 2006.
* *Фархшатов М. Н. *Народное образование в Башкирии в пореформенной период. 60—90-е годы 19 в. М., 1994.

## Һылтанмалар

* 
* http://ataysal.ru/?new=476 
* http://www.bashinform.ru/bash/532493/
* http://bash.bashgazet.ru/iman/11496-mktp-m-mrs-tarihy.html
Әхмәров

**Әхмәров** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

*  Әхмәров Ғәбит Абдулла улы (1921—1996) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Әхмәров Ҡасим Закир улы (1900—1969) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
Ғәбитов

**Ғәбитов** — башҡорт фамилияһы.

* Ғәбитов Азат Исмәғил улы (1962 т.) — техник фәндәр докторы (1998), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
* Ғәбитов Илдар Исмәғил улы (1963 т.) — техник фәндәр докторы (2001), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
* Ғәбитов Илдар Миҙхәт улы () — иҡтисад фәндәре кандидаты (1990).
* Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы (1939 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994).
*  Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы (1925—2010) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы (1913—1943) — композитор, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәбитов Ринат Хәмит улы (1943 т.) — хоҡуҡ белгесе, юридик фәндәр докторы (2000), профессор.
* Ғәбитов Риф Фәтих улы (1952 т.) — бейеүсе, балетмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.
* Ғәбитов Фәрит Фатих улы (1937 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Ғәбитов Фәтих Ғәбит улы (1910—1990) — халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы (1886—1939?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, шағир, фольклорсы, телсе.
* Ғәбитов Наил Исмәғил улы (22 март 1971 йыл) — табип, медицина фәндәре кандидаты (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004).
Бабичев

**Бабичев** — фамилия. *Бабичев (Бабишев)* башҡорт телендәге «ата-баба», «олатай» мәғәнәһендәге «баба» һүҙенән алынған. Ата-бабаларҙы хөрмәтләү йолаһына бәйле боронғо *Бабич (Бабиш, Бабис)* исеменән алынған.

* Бабичев Шәйехзада Мөхәмәтзәкир улы, Шәйехзада Бабич (1895—1919) — күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.
----
* Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы (1975 т.) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2015) һәм атҡаҙанған (2009) артисы. 
* Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы (1953 т.) — Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) халыҡ артисы.

## Иҫкәрмәләр
Быуа (мәғәнәләр)

* Быуа — гидротехник ҡоролма.
* Быуа (ҡала) — ҡала, Татарстандын Быуа районы үҙәге.
Ибраһимов

**Ибраһимов** — фамилия.

* Ибраһимов Азат Әхмәт улы (1959) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. 
* Ибраһимов Байрас Нәҙим улы (1953) — актёр, театр режиссёры. 
* Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы (1919—1989) — башҡорт яҙыусыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы (1887—1938) — яҙыусы, тәнҡитсе, әҙәбиәтсе, телсе, философ, тарихсы, күп журналдарҙың баш мөхәррире, революционер. Хеҙмәт Геройы (1932).
* Ибраһимов Илдус Ғамир улы (1957) — техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009).
* Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (1904—1971) — БАССР Үҙәк башҡарма комитетының (БашЦИК) 6-cы Рәйесе (1937—1938). БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1938—1946).
* Ибраһимов Таһир Әсхәт улы (1962) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, полиция генерал-майоры. 
* Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы (1894—1959) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).
* Ибраһимов Шамил Шамил улы (1922—1993) — хор дирижёры, БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972).
* Ибраһимов Шаһимарҙан Мерәҫ улы (1841—1891) — башҡорт этнограф-ғалимы.
* Ибраһимов Әнүәр Камил улы (1965) — башҡорт совет фехтовальщигы, Олимпия чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы (1984) спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004).  
----
* Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы (1940) — философия фәндәре докторы (1994), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ибраһимовтар — башҡорт нәҫеле.
Айсен (өлкә)

**Айсен** () — Чилиҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 10 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.

Майҙаны — 108 494,4 км². Халыҡ һаны — 91 492 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 0,84 кеше/км².

Административ үҙәге — Койайке.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Лос-Лагос өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Магалианс өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Койайке — 50 041 кеше (2002)
* Пуэрто-Айсен — 16 936 кеше (2002)

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 10 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Вилданов

**Вилданов** — төрки фамилия.

* Вилданов Айрат Ғилфан улы (30.11.1948) — цирк артисы, Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған артисы.
* Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы (1879—1954) — башҡорт тел белгесе, башҡорт фольклорсыһы һәм этнографы.
* Вилданов Рәүеф Ғибаҙулла улы (1953 т.) — техник фәндәр докторы (2008).
*  Вилданов Тимербулат Миңлехан улы (1928—2005) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* Вилданов Урал Сәлим улы (1956 т.) — философия фәндәре докторы (2000), профессор.
* Вилданов Әхәт Ханнан улы (1944 т.) — әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты.
* Вилданов Хәниф Сәлим улы (1970 т.) — философия фәндәре докторы (2010).
----
* Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы (1975 т.) — философия фәндәре докторы (2010).
Лос-Лагос (өлкә)

**Лос-Лагос** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.

Майҙаны — 48 583,6 км². Халыҡ һаны — 716 739 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 14,75 кеше/км².

Административ үҙәге — Пуэрто-Монт.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Лос-Риос өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Айсен өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Пуэрто-Монт — 175 938 кеше (2002)
* Осорно — 145 475 кеше (2002)
* Анкуд — 39 946 кеше (2002)
* Кастро — 39 366 кеше (2002)
* Пуэрто-Варас — 32 912 кеше (2002)

## Административ бүленеш
Лотфуллин

**Лотфуллин** — фамилия.

* Лотфуллин Рәмил Йәүәт улы (1952 т.) — техник фәндәр докторы (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2001).
* Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы (1928—2007) — СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1989), РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
Бикбулатов

**Бикбулатов** — төрки фамилия.

* Бикбулатов Зиннур Ғизелхаҡ улы (1947 т.) — ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
* Бикбулатов Наил Вәли улы (1931—1996) — башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты (1965).
* Бикбулатов Нәжих Тайып улы (1919—1986) — медицина фәндәре докторы (1974), профессор.
* Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы (1936—2016) — БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* Бикбулатов Шәһит Хәйбулла улы (1925—2001) — иҡтисад фәндәре докторы (1991), профессор, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы (1908—1992) — башҡорт театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* Бикбулатова Ләлә Исмәғил ҡыҙы (1925—1997) — медицина фәндәре докторы (1974), профессор.
* Бикбулатова Әлфиә Нәжих ҡыҙы (1951 т.) — медицина фәндәре докторы (1997), профессор.
Арауканиа (өлкә)

**Арауканиа** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 32 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.

Майҙаны — 31 842,3 км². Халыҡ һаны — 869 535 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 27,31 кеше/км².

Административ үҙәге — Темуко.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Био-Био өлкәһе;
* көнсығышта — Аргентина республикаһы;
* көньяҡта — Лос-Риос өлкәһе;
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Темуко — 245 347 кеше (2002)
* Падре-Лас-Касас — 58 795 кеше (2002)
* Анголь — 48 996 кеше (2002)
* Вильяррика — 45 531 кеше (2002)
* Лаутаро — 32 218 кеше (2002)
* Виктория — 23 977 кеше (2002)

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 32 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.

## Һылтанмалар
Койайке

**Койайке** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның, Койайке провинцияһының һәм Айсен өлкәһенең административ үҙәге. Коммуна Койайке провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 44 850 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 7290,2 км². Халыҡ һаны — 55381 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,86 кеше/км².

## Географик урыны
Чилиҙың баш ҡалаһынан (Сантьяго) 1431 саҡрым (1350 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Лаго-Верде коммунаһы;
* көнсығышта — Чубут (Аргентина) һәм Санта-Крус (Аргентина) провинцияһы;
* көньяҡта — Рио-Ибаньес коммунаһы;
* көнбайышта — Айсен һәм Сиснес коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны — 55 381 кеше, шуларҙың 28 211 ир-егеттәр һәм 27 170 ҡатын-ҡыҙҙар.

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Рамаҙанов

**Рамаҙанов** — фамилия.

* Рамаҙанов Айрат Шәйхулла улы (1953 т.) — техник фәндәр докторы (2005).
* Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы (1923—1993) — күренекле йәмәғәт эшмәкәре, танылған шағир һәм әҙәбиәт белгесе. СССР Юғары Советы депутаты, филология фәндәре докторы (1966).
* Рамаҙанов Марат Давид улы (1939 т.) — физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Хәкимов

**Хәкимов** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Хәким исеменән барлыҡҡа килгән.

**Хәкимова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Фамилия
* Хәкимов Виктор Сәлим улы (1946) — ғалим-физик, йәмәғәтсе.
* Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы, Ҡыҙыл паша (1892—1938) — совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре.
* Хәкимов Марат Нурый улы (1952) — дәүләт именлеге органдары ветераны, подполковник (1996).
* Хәкимов Милләт Ташбулат улы (1949—1993) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре. 
* Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы (Ниғмәт Хәким) (1899—1937) — лингвист, төрҡиәтсе. 
* Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Новокузнецк ҡалаһының «Металлург» хоккей командаһы уйынсыҺы.
* Хәкимов Рөстәм Милләт улы (1972) — театр эшмәкәре, режиссёр.
* Хәкимов Рәмил Ғәрәф улы (1932—1999) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1976).
* Хәкимов Түрйән Ниғмәтйән улы (1928—2014), ауыл хужалығы алдынғыһы, Ленин, Октябрь революцияһы һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры. Сығышы менән Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылынан.
* Хәкимов Әхиәр Хәсән улы, Әхиәр Хәким (1929—2003) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, тәнҡитсе; филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы; Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
----------------
* Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы (1971) — маммолог, терапевт. 
* Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы (1963) — театр актёры.
* Хәкимова Фәнүзә Әҡсән ҡыҙы (1972) — мәғариф хеҙмәткәре. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Кәрим Хәкимов музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Дүсән ауылында урынлашҡан.
Сәнжар әл-Башҡорди

Алтын Урҙа осоронда, бигерәк тә XIV быуат урталарынан, алыҫ ғәрәп иле Мысырҙа бер үк ваҡытта төрки телле фән һәм мәҙәниәт һиҙелерлек үҫеш ала. Һарайҙағы ҡаршылыҡтар, тәхет өсөн талаш-тартыш арҡаһында Урал, Волга, Яйыҡ буйҙарынан, Хәрәзмдән, Ҡырымдан бик күп ғалимдар, әҙиптәр Мысырға күсә. Үҙ сиратында Мысырҙа был дәүерҙә башлыса төркиҙәрҙән торған (уғыҙҙар, күберәк ҡыпсаҡтар) мәмлүктәр династияһы урынлаштырылған була. (Мәмлүк солтандары был илдә 1250 йылдан алып 1803 йылға тиклем хакимлыҡ итә.) Боронғораҡ дәүерҙә башҡорттар донъя халыҡтары тарихында һиҙелерлек ҡатнашҡан халыҡ булғандыр, күрәһең. Волга буйы Болғары дәүләтендә әйле башҡорттарының хандар династияһы, Дәшти Ҡыпсаҡта Башҡорт хандың хаким булып тороуы, урта быуаттарҙа Иранда Ғазан хан тигән башҡорттоң генерал дәрәжәһенә өлгәшеүе, Болғар дәүерендә йәшәгән Яҡуп ибн Ноғман, Ҡол Ғәли, йәнә башҡа шөһрәтле исемдәр шул фекерҙе дәлилләй. Алтын Урҙала урынлашҡан ҡыҫымға түҙә алмайынса йә башҡаса сәбәптәр арҡаһында Мысырға йыш ҡына башҡорттар ҙа барып юлыҡҡан. Улар араһында юғары ҡатлам мәмлүктәренән Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди менән Насретдин әл-Насыри үҙҙәрен дәүләт эшмәкәрлеге, ғилем һәм шиғриәт өлкәһендә танытҡаңдар. Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡордиҙың Мысырҙа әмир булып торғанлығы билдәле. Уның исеме Әл-Факиһи тигән ғәрәп ғалимының «Мәккә тарихы»нда 1284 һәм 1290 йылдарҙағы ваҡиғалар айҡанлы телгә алына. Тәүге осраҡта ул:
 Бынан ары китапта ошондай мәғлүмәт бирелә: «Мысырҙан хажға килеүселәр каруанының башы — Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди ине».

## Сығанаҡтар
* Санджар аль-Башкурди — Личность в башкирской истории

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө, 1991. 170-се бит.
* Харисов Ә. И. Күрһәтелгән хеҙмәт. 195-се бит.
* Амин аль-Холи. Связи между Нилом и Волгой в XIII—XIV вв. Сокращенный перевод с арабского. М., 1962. 31-се бит.
* Харисов Ә. И. Күрһәтелгән хеҙмәт. 196-сы бит.

## Иҫкәрмәләр
Дәүләтшин

**Дәүләтшин** — төрки фамилия.
* Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы (1861—1920) — рәсәй хәрби шәрҡиәтсеһе.
* Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы (Абдулла Дәүләтшин; 1813 — яҡынса 1883) — кантон башлығы, подполковник (1856). Хиуа походында (1839—1840) ҡатнашыусы.
* Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы (1894—1963) — башҡорт милли һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.
* Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы (1892—1937) — күренекле башҡорт телсеһе.
* Дәүләтшин Ғөбәйҙулла Әхмәткирәй улы (1893—1938) — дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. 30-сы йылдарҙа, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Башҡортостандың халыҡ мәғарифын ойоштороуға, мәктәптәрҙә уҡытыу-тәрбиә эшен яҡшыртыуға ҙур өлөш индерә.
* Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы (1939 т.) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор.
* Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы (1955 т.) — ҡурайсы, уҡытыусы.
* Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы (1887—1956) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
* Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы  (1912—1999) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).
----
* Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы (1905—1954) — башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1967).