Ҡарабах аты

**Ҡарабах аты** — Таулы-Ҡарабахта сығарылған боронғо тау менге ат тоҡомо , әзербайжан аты төрө. Боронғо фарсы,  төркмән,ғәрәп аттары йоғонтоһонда барлыҡҡа килтерелгән.

Ҡарабах аты көнсығыш төрөнөң иң яҡшы тоҡомдарының береһе тип танылған.  XIX быуатта ул  Көньяҡ Рәсәй, Көнбайыш Европа (Польша, Франция, Англия) менге аттарын яҡшыртыуға файҙаланылған.). Совет осоронда Әзербайжан  ССР-ында тоҡомсолоҡ эше Агдам районы йылҡы заводында барған.Ҡарабах тоҡомо кәмеүгә Ҡарабахтағы һуғыш та, 1990-сы йылдарҙағы иҡтисади көрсөк тә йоғонто яһай. Ҡарабах аты Әзербайжан милли символдарының береһе тип һанала.

## Дөйөм характеристикаһы
Ҡарабах аттары эре түгел, мундаһынан бейеклеге 138—140 см, муйыны уртаса оҙонлоҡта, мускулдары яҡшы үҫешкән, күкрәге киң, аяҡ-тояҡтары ҡыҫҡа, әммә ныҡ; башы ҡупшы, маңлайы бейек, күҙе ҡабарынҡы, етеҙ һәм еңел хәрәкәт итә, кәүҙәһе гармониялы, сандыр һанлы. Ике төрлөһө осрай - мыҡты һанлы, ҡыҫҡа ботло һәм оҙонораҡ ботло, еңел тороҡло. Башлыса менгегә файҙаланалар. Улар сыҙам, тауҙарҙа сәғәтенә  10 км үтә ала.

Борон ҡарабах аттары һомғоллоғо менән дан тотҡан, уларҙы  йәйрән, ғәзәл менән сағыштыра торған булғандар. Төрлө тоҡомдарҙы һынауҙа ҡатнашҡан Гуттен Чапски, былай тип яҙған: «Ҡарабах аты тигеҙ урында башҡаларҙан ҡалышһа ла, таулы ерҙәрҙә уға еткәне юҡ».

«Кавказ»  тигән гәзит 1853 йылда  Ҡарабах  ханлығы йылҡы заводы аттары матурлығын һоҡланып яҙып ҡалдырған 

Ҡарабах аттарының төҫө   — ерән, алтынһыу-ерән, көрән, ҡола, туры, һоро һәм алтынһыу лимон-һары. Көрән ат тигән «*көр ат*» тигәндән килеп сыҡҡан тиеүселәр ҙә бар.

Е. Волкова яҙыуынса,  XIX быуатта  был йылҡы малы алтынһыу булған, шуға  уларҙы Ҡарабахта «*сарыляр*» (һарылар) тип атап йөрөткәндәр, йәғни алтынһыуҙар .

## Тоҡом тарихы
Е. Волкова  яҙыуынса, Ҡарабах тоҡомо  XIX быуат аҙағынаса Кавказдың йәме һәм матурлығы булып тороуға кенәздәр генә түгел батша үҙе ултырып йөрөргә лайыҡлы. Рәсәйҙә уны фарсы аты тип атайҙар һәм юғары баһалайҙар.Ә  Таулы Ҡарабахта был тоҡомдо *кёглян* тип йөрөтәләр. 

Ҡарабах ханлығы Кавказ аръяғында йылҡысылыҡ үҙәге булараҡ танылған. Хан заводы саф тоҡомло аттар үрсетеүсе төп урын булған, ундағы аттарҙы һатмағандар, ә дуҫлыҡ һәм ихтирам төҫө итеп, рәхмәт йөҙөнән дә бүләк иткәндәр.

Полковник К. А. Дитерихс (1823—1899) яҙыуынса, иң беренсе  Ҡарабах ханы Панах-Али 1747 йылда Нәдир шаһ үлеменән һуң үҙен бойондороҡһоҙ хан тип иғлан иткән һәм  Нәдир-шаһтың йылҡы заводын тулыһынса үҙенә тартып алған. Улар араһынан иң данлыҡлылары - Меймун ҡушаматлы айғыр менән  Агджидали тигән бейә була. Уларҙы ғәрәп тоҡомло тип һанағандар, тик улар төркмән тоҡомло (ахалтекин) булыуы ла ихтимал.

Дитерихс шулай уҡ 1797 йылда фарсы  шаһы Аға Мөхәммәд Шушала үлтерелгәс, уның һуғышҡа алған бар аттары  Ибраһим-ханға эләккән, тип яҙа. Шул рәүешле хан заводына Ғариф тигән айғыр килеп эләгә . Ғариф һәм уның ҡолоно Ҡарны-Ертых (Ҡарыны йыртыҡ)  үҙ ваҡытының танылған нәҫел айғырҙары була.  Тебриздең һәм Таһрандың баҙарҙарында  Ибраһим-хан аттары бик үтемле булған. 

Ҡарабах тоҡомон өйөрҙә тотоп үрсетәләр. Тоҡомло бейәләр һәр саҡ өйөрҙә аҫрала. Бер өйөрҙә төрлө тоҡомло бейәләр булған, ә айғырҙар - тик юғары, сифатлы тоҡомло кёгляндар. Һөҙөмтәлә тоҡом яҡшырған: сифатлылары *джинс-сарыляр*, ябайыраҡтары — *калын-сарыляр* тип аталған. Саф ҡанлы  кёгляндар бер ваҡытта ла күп һанлы булмаған.

### Рәсәй империяһы осоронда
1805 йылда Ҡарабах Рәсәй империяһына инә.  1806 йылда Ибраһим-хан үлтерелә, урынына килгән улы Мехти Кули Хан йылҡысылыҡ менән ҡыҙыҡһынмай, һөҙөмтәлә хан тоҡомо кәмегәндән-кәмей.  1822 году Мехти Кули Хан  Персияға ҡаса, иң яҡшы аттарын яҡындарына таратып китә . 1826 йылдағы урыҫ-фарсы һуғышы ла ҙур зыян килтерә, әммә  алдағы тиҫтә йылдарҙа  ҡарабах аты үҙ сифаттарын һаҡлай әле.

1835 йылғы «Статистическое описание Закавказского края»  тигән яҙмала ҡарабах аттарының иҫ киткес һомғол, етеҙ булыуы, урында хаҡы 30 - 500 червонецҡа етеүе, тоҡом ғәрәп аттары менән яҡшыртылыуы тураһында хәбәр ителә 

Мехти Кули Хандан айырмалы, ҡыҙы  Хуршидбану Натаван (кенәз ханым Уцмиева булараҡ билдәле),Ҡарабахта йылҡысылыҡ менән әүҙем шөғөлләнә.Натавандың аттары Парижда Бөтә донъя күргәҙмәләрендә  (1867),  Тифлистә (1882 ),Мәскәүҙә ауыл хужалығы күргәҙмәһендә  (1869) ҡатнаша һәм һәр саҡ беренсе урындар ала, алтын миҙал һәм почёт грамотлары менән бүләкләнә.

Икенсе Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә (1869) ҡарабах айғырҙары көмөш, бронза миҙалдарға лайыҡ була, ә Альетмез тигән айғырҙы  дәүләт йылҡы заводына алалар. 1867 йылда Парижда Хан тигән айғыр барыһын да матурлығы менән таң ҡалдыра, уға ҙур көмөш миҙал бирәләр.

1877 йылда Рәсәй хөкүмәте яңы йылҡы заводы — Елисаветполь  үрсемлеге асырға була. Яҡшы ҡарабах бейәләрен йыялар,тик уларҙы ғәрәп, хатта инглиз-ғәрәп айғырҙары менән ҡасырталар . Хөкүмәт шәхси йылҡы заводы хужаларына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. «Кавказ» гәзите 1887 йылда:

XIX быуатта Шушала 11 йылҡы заводы була, уларҙа 250 айғыр һәм 1450 бейә була.

Александр Пушкин 1829 йылда Арзурумға барғанда юлъяҙмаларында  «йәш урыҫ чиновниктар ҡарабах аттарын менеп йөрөй» тип яҙып ҡалдырған. Хәрби тарихсы генерал В. А. Потто яҙып ҡалдырыуынса, генерал Я. И. Чавчавадзеның да ҡарабах аты булған .  1843 йылда (21 май) Шуша ҡалаһының гербы раҫлана, унда Ҡарабах тоҡомло ат төшөрөлгән була.

Кёглян тип аталған был аттарҙы урыҫ атһөйәрҙәре хатта таҙа ғәрәп аты тип әйтә башлай.Әммә профессор В. Фирсов «Туркестан и туркестанские породы лошадей» тигән хеҙмәтендә, (1895 йыл, «Журнал Коннозаводства»),ҡарабах атын төркмән ахалтекин арғымаҡтарынан сыҡҡан тип белдерә.

XIX быуат  ҡарабах кёглянының   төркмән тоҡомо менән ҡандаш икәне уның экстерьерын ентекле тикшергәндә күренә.

Билдәле  йылҡы белгесе К. А. Дитерихс, факттарға һәм сығанаҡтарға таянып, ҡарабах тоҡомо рус һәм Европа йылҡысылығына ҙур йоғонто яһай, тип билдәләй.

XIX быуаттың икенсе яртыһында урыҫ йылҡысылары ҡарабах тоҡомонан етешһеҙлектәр таба. Саф тоҡом әҙ булыуы ла был фекер таралыуға килтерә.Мәгәр  дон тоҡомон барлыҡҡа килтереү тарихы был фекерҙәрҙе кире ҡаға.

Дон казактары   ҡарабах айғырҙарын фарсы һәм төрөк һуғыштарынан XVIII быуатта уҡ килтерә башлай. Яңы тоҡом дон аттары ҡарабах аттары тоҡомо менән яҡшыртыла ла инде. Ҡарабах аттарынан Платов заводы ойошторола.  Дон тоҡомон яҡшыртыуға Ҡарабах аттары XX быуат башына тиклем ҡулланыла.

Әзербайжанда ҡарабах тоҡомо менән ҡатнашып делибоз (тилебуҙ) тоҡомо барлыҡҡа килә. Ҡабарды атында ла ҡарабах аты ҡаны бар. Кёгляндар стрелец, ростопчин тоҡомонда ла ҡатнашҡан.

Шуға ҡарамаҫтан  XIX быуат аҙағында — XX быуат башында  ҡарабах  йылҡысылығы  регуляр кавалерияға бик яраҡлы булмауы арҡаһында ныҡ кәмей. Хан  заводы 1905 йылда юҡҡа сыға. Граждандар һуғышы ла сәбәп була.  Кёгляндар тоҡомһоҙ аттар менән ҡатнашып бөтә, күп сифаттарын юғалта.   Ҡарабах аты иң яҡшы көнсығыш тоҡомонан урындағы тау тоҡомона әйләнә, әммә элекке сифаттары төҫөндә һаҡланып ҡала килә .

### СССР йылдарында
1949 йылда   ҡарабах тоҡомон яҡшыртыу маҡсатында  Гей-Тэпэ  ауылында (Әзербайжан ССР-ы)  СССР Министрҙар Советының Указы менән (8 октябрь, 1948)  һәм  Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советының   1949 йылғы 27 май Указы менән  йылҡы заводы булдырыла, унда 27 иң типик бейә алына,тоҡомға  ғәрәп айғырҙары файҙаланыла. Берҙән-бер  айғыр ҡарабах тоҡомло була .

Агдам йылҡы заводында ҡарабах аттарының яңы тоҡомон да сығара башлайҙар.   1950-се йылдарҙа йылҡы тоҡомсолоғона урындағы ғалим,  Әзербайжан ССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш белгесе Шамил  Расизаде етәкселек итә 1955 йылғы бәйгелә бер юртаҡ 1600 метрҙә 2 мин 9 секундта үтә. 1971 йылда тоҡом тураһында китап сыға .
 
1952 йылда 6 типик ҡарабах аты Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша (Мәскәү). 1956 йылда Советтар Союзаы хөкүмәте Агдамда үҫтерелгән  "Заман" тигән айғырҙы Бөйөк Британия  королеваһы Елизавета II-гә бүләк итә.

1960–1970 йылдарҙа  Агдам йылҡы заводында матди-техник база шарттарын яҡшыртыу өсөн саралар күрелә. 1980-се йылдарҙа  Мәскәү аукциондарында  Германияға, Голландияға, Швейцарияға,  Италияға, Францияға һәм башҡа илдәргә Ҡарабах аттары һатыла.

### Әзербайжан Республикаһында

Әлеге мәлдә Әзербайжанда  2 йылҡы заводы бар.  Дәүләттеке менән бер рәттән бер нисә шәхси завод та булдырылған 

Ҡарабах тоҡомо кәмеүгә   Ҡарабахтағы һуғыш та, 1990-сы йылдарҙағы иҡтисади көрсөк тә  йоғонто яһай.

Һуңғы ваҡытта Әзербайжандың ауыл хужалығы министрлығы йылҡысылыҡҡа ныҡ иғтибар бүлә, Ҡарабах аттарын экспортҡа сығарыу тыйылған. Әзербайжанда 20-ләп предприятие ҡарамағында   200-ләп  саф тоҡомло  ҡарабах  аттары бар. Өлөшләтә улар Баҡыла урынлашҡан («Gunay Equestrian Invest», «Sərhədçi» һәм башҡалар). 

Германиянан йылҡы малы буйынса эксперт  Верена Шолиан  Әзербайжанда эшләп, селекция программамалары һәм техник ҡорамалландырыу буйынса кәңәштәр бирә.

2004 йылда Агдам районы юртағы  1000 метрҙы  1 минут 9 секундта үтеп, донъя рекорды ҡуя.

2012 йылдың майында   ҡарабах аттары  Виндзор һарайында була,  Елизаветы II-сенең Бриллиант юбилейында   ҡарабах атына менеп милли әзербайжан бейеүе күрһәтелә.-->
2013 йылда  ҡарабах аттарында башҡарыла торған Әзербайжан милли уйыны "човган"  ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелә.

2017 йылдың  13 февралендә  Ислам теләктәшлек уйындары ойоштороу  комитеты  талисман итеп ҡарабах юртаҡтары  Инджа (İncə) менән Джасурҙы һайлай.

## Мәҙәниәттә

### Һынлы сәнғәттә

Карабах атын XIX быуат урыҫ рәссамдары эшендә күрергә була: Николая Сверчков, Василий Верещагин карабах аттарын бик яратып һүрәткә төшөргән, В. Верещагин Шушала 1865 йылда була һәм карабах аты тураһында һоҡланып яҙып ҡалдыра:

Карабах айғыры  «Альетмез» скульптураһын урыҫ скульпторы Евгений Лансере эшләгән. Ул Морша тарих-художество музейында һаҡлана.

Карабах юртаҡтары Агдам «Карабах» футбол клубы эмблемаһына ла төшөрөлгән.
 
1995 йылда Баҡыла «Йылҡы тоҡомдары» тигән марка коллекцияһы сығарыла. Улар араһында  «Карабах  аттары » тигән серия айырым урында тора.Карабах  аттарына бағышланған  серия  2006 һәм 2011 йылдарҙа ла сығарыла.

### Әҙәбиәттә
Карабах аты М. Лермонтовтың «Демон» тигән поэмаһында ла телгә алына. 

 
Был юлдарҙа, Ираклий Андронников әйтеүенсә, шағир  Кахетияла драгун полкында  хеҙмәт иткәндә алған тәъҫораттарын асып һалған.

Лев Толстойҙың  «Хаджи-Мурат» повесында шулай уҡ карабах аты телгә алына.  «Война и мир»  тигән әҫәрендә  Петя Ростовтың аты тоҡомо улай булмаһа ла Карабах исемле. «Вороной карабахский жеребец» тип Юрий Тынянов «Смерть Вазир-Мухтара» романында телгә ала.  Даниил  Мордовцевтың  «Царь без царства» романында  «карабахские лошади лучшие в мире» тигән һөйләм бар. Карабах атын  Саша Черныйҙың «Кавказский чёрт» тигән хикәйәһендә  грузин кенәзе Удал менеп йөрөй. Карабах айғыры «Альетмаз»  Мирзы Фатали Ахундовтың комедияһында ла иҫкә алына. «Дервиш взрывает Париж» фильмында ла карабах аттары күренеп ҡала.

Карабах аты тураһында  Козьма Прутков балладаһында «Путник», Валентина Катаевтың «Кладбище в Скулянах» романында  ,  Акакия Белиашвилин тарихи романы «Бесики»ла  ла яҙылған.  Королева Елизавета II-сегә бүләк ителгән «Заман» тигән атҡа шағир Бахтияр Вахабзаде 1976 йылда   «Карабах аты» тигән баллада бағышлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар һәм әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*