open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көнсығыш Себер диңгеҙе

**Көнсығыш Себер диңгеҙе** () — Яңы Себер утрауҙары һәм Врангель утрауы араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Майҙаны — 944 600 км². Яр буйы административ рәүештә Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһына һәм Чукот автономиялы округына ҡарай.

Атамаһы Ю. М. Шокальский тәҡдиме менән Рус география йәмғиәте тарафынан бирелгән, 1935 йылдың 27 июнендә СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан раҫлана.

## География
Диңгеҙ боғаҙҙар аша Чукот диңгеҙе һәм Лаптевтар диңгеҙе менән тоташа.

Уртаса тәрәнлеге — 66 м, иң тәрән урыны — 155 м. Йылдың күп өлөшөндә диңгеҙ боҙ менән ҡаплана. Тоҙлолоғо йылғалар тамағы эргәһендә 5 ‰-дән төньяҡта 30 ‰-гә барып етә.

Йылғаға ҡойоусы ҙур йылғалар: Индигирка, Колыма.

Диңгеҙ ҡултыҡтары: Чаун, Омулях, Хром, Колыма.

Ҙур утрауҙар: Яңы Себер утрауҙары, Ляхов утрауҙары, Де-Лонг утрауҙары, Врангель. Диңгеҙ үҙәгендә утрауҙар юҡ.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу, морж һәм тюлендәрҙе аулау тармаҡтары үҫеш алған. Төп порт — Певек.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1979-1980

## Һылтанмалар

* Восточно-Сибирское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
Баффин диңгеҙе

**Баффин диңгеҙе**, ҡайһы саҡта **Баффин ҡултығы**, **Билот ҡултығы** (, ) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Гренландияның көнбайыш ярҙарын йыуа һәм Атлантик океандың Лабрадор диңгеҙе менән сиктәш. Диңгеҙ көньяҡтан төньяҡҡа 1130 км-ға һуҙылған. Йылдың күп өлөшөндә айсбергтар күп булғанлыҡтан навигация мөмкин түгел.

## Тарих
1585 йылда инглиз тикшеренеүсеһе Джон Дэвис европалылар араһында тәүгеләрҙән булып Баффин диңгеҙе һыуҙарына үтеп инә. Уильям Баффин Арктикаға биш экспедицияла ҡатнаша һәм 1616 йылда Баффин диңгеҙен тасуирлай. Был экспедициялары барышында тикшеренеүсе Гудзон ҡултығы аша Американы төньяҡтан уратыуы мөмкин түгелеген иҫбат итә.

## География

Баффин диңгеҙе — көнбайышта Баффин Ере, көнсығышта Гренландия һәм төньяҡта Элсмир утрауҙары менән сикләнгән Төньяҡ Боҙло океандың бер өлөшө.

Атлантик океан менән Девис боғаҙы аша һәм Төньяҡ Боҙло океан менән Нэрс боғаҙы аша тоташа.

Шулай уҡ Баффин диңгеҙе Лабрадор диңгеҙенең дауамы булып тора.

## Тәбиғәт
Баффин диңгеҙендә ваҡ балыҡ һәм ҡыҫала һымаҡтар менән туҡланыусы яҡынса 21&nbsp;000 кит-белухалар тереклек итә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Тасман диңгеҙе

**Тасман диңгеҙе** () — Австралия менән Яңы Зеландияны айрыусы Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Тасман диңгеҙе Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнсығыштан көнбайышҡа табан яҡынса 2000 километрға, төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 2800 километрға һуҙылған. Максималь тәрәнлеге — яҡынса 5200 м.

Диңгеҙ голланд сәйәхәтсеһе Море носит имя голландского мореплавателя Абель Тасман исемен йөрөтә, ул европалылар араһында тәүгеләрҙән булып Тасмания һәм Яңы Зеландияға барып етә. Һуңыраҡ инглиз сәйәхәтсеһе Джеймс Кук 1770-се йылдарҙа, үҙенең тәүге донъя тирәләй экспедицияһы барышында, диңгеҙҙе тулыраҡ өйрәнә.

Халыҡ-ара гидрография ойошмаһы буйынса Тасман диңгеҙенең көнсығыштағы сиктәре Австралияның Яңы Көньяҡ Уэльс, Виктория һәм Тасмания штаттары буйлап үтә. Шул уҡ ваҡытта Австралияның Квинсленд һәм Яңы Көньяҡ Уэльс штаттары араһындағы сиктең дауамы Мәрйен һәм Тасман диңгеҙҙәренең сиге булып тора. Диңгеҙҙең көнбайыш сиктәре Яңы Зеландияның кнбайыш ярҙары аша үтә.

Төп утрауҙары — Лорд-Хау, Болс-Пирамид, Норфолк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Молукка диңгеҙе

**Молукка диңгеҙе** () — Минданао, Сангихе, Сулавеси, Сула, Молукка һәм Талауд утрауҙары араһындағы Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Майҙаны 291 000 км². Иң тәрән урыны 4180 м. Һыу өҫтө температураһы 27-28 °С. Тоҙлолоғо 34 ‰.

Төп порт — Давао (Минданао утрауында урынлашҡан).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Molucca Sea/ britannica
Юкатан боғаҙы

**Юкатан боғаҙы** — Куба утрауы һәм Юкатан ярымутрауы араһындағы боғаҙ. Мексика ҡултығы һәм Кариб диңгеҙен тоташтыра.

## География
Минималь киңлеге — 217 км. Иң тәрән урыны 2779 м (Кубаутрауы янында).

Юкатан боғаҙы аша көньяҡтан төньяҡҡа *Юкатан ағымы* (Кариб ағымының дауамы) үтә, уның тиҙлеге 2—9 км/сәғ тәшкил итә. Был ағым Мексика ҡултығында һыуын арттыра һәм ҡултыҡтан Флорида боғаҙы аша сыҡҡан Гольфстримде башлаусы ағымының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.

Юкатан боғаҙы Үҙәк һәм Көньяҡ Америкаларынан АҠШ-ҡа һәм Мексикаға барған суднолар өсөн йөрөү юлы булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Төп порттары: Канкун (Мексика) һәм Ла-Фе (Куба).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сангар боғаҙы

**Сангар боғаҙы** йәғни  — Японияның Хонсю һәм Хоккайдо утрауҙары араһындағы боғаҙ. Япон диңгеҙен Тымыҡ океан менән тоташтыра.

## География
Киңлеге 18—110 км, оҙонлоғо — 96 км. Суднолар йөрөшлө өлөшөндә боғаҙҙың тәрәнлеге 110 метрҙан 491 метрғаса барып етә.

Төп ағымы көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлгән, уның боғаҙ уртаһындағы тиҙлеге яҡынса 3 узел тәшкил итә. Һыу артымдары 2 метрға барып етә.

Сангар боғаҙының картаһын тәүге тапҡыр рус адмиралы И. Ф. Крузенштерн төҙөй.

Ике яҡ яр буйҙары ла текә һәм урман менән ҡапланған. Хоккайдо утрауы яр буйында Хакодате ҡала-порты урынлашҡан. Көньяҡта диңгеҙ һыуҙары Хонсю утрауының эсенә үтеп инеп Муцу ҡултығын барлыҡҡа килтерә, бында Аомори ҡала-порты урынлашҡан.

Ҡышын боғаҙ туңмай.

## Әһәмиәте
Ғәҙҙәттәге 20 диңгеҙ миленән айырмалы рәүештә, Японияның территориаль һыуҙары яр буйынан тик 3 диңгеҙ миленә генә тарала. Был АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ көстәре Япония территорияһында йәҙрә ҡоралын тыйыу тураһындағы законды боҙмайынса ғына Сангар боғаҙы аша үтә алыу шартына бәйле.

Боғаҙ аҫтынан әлегә донъялағы иң ҙур тимер юл тоннеле — Сэйкан тоннеле үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Цугару в БСЭ
* Словарь современных географических названий — Цугару
* Крузенштерн. Сангарский пролив
Отранто боғаҙы

**О́транто** () — Италия һәм Албания яр буйҙары араһында урынлашҡан Адриатик һәм Ион диңгеҙҙәрен тоташтырыусы боғаҙ. Италиялағы Отранто ҡалаһының исеме буйынса аталған. Киңлеге 75 км, максималь тәрәнлеге — 850 м.

## Тарих
Беренсе донъя һуғышы осоронда боғаҙ стратегик әһәмиәткә эйә була. Союздаштарҙың — Италии, Францияның һәм Бөйөк Британияның хәрби-диңгеҙ көстәре боғаҙҙы Австро-Венгрия флотының Урта диңгеҙгә сыҡмаҫлыҡ итеп ябалар. Шунлыҡтан боғаҙҙа Австро-Венгрия һәм Антанта хәрби флоттары араһында бәрелештәр була.

## Иҫкәрмәләр
Тайвань боғаҙы

**Тайвань боғаҙы** (, элек **Формоза боғаҙы** тип аталған) — Азия ҡитға өлөшөнөң көнсығыш яр буйы һәм Тайвань утрауы араһындағы боғаҙ.

Төп порттары: Гаосюн, Фучжоу һәм Сямынь.

## География
Тайвань боғаҙы Көньяҡ Ҡытай һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәрен тоташтыра. Боғаҙ оҙонлоғо яҡынса  400 км, киңлеге — 130—380 км. Фарватерҙа иң һай тәрәнлеге — 60 м, максималь тәрәнлеге — 1773 м. Ҡышын боғаҙҙағы ағым (тиҙлеге яҡынса 1 км/сәғ) көньяҡ-көнбайышҡа, ә йәйен — төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Боғаҙҙың төньяҡ өлөшөндә һыу артымы 7,5 метрға барып етә. Һыу артымы ағымдарының тиҙлеге 6,5 км/сәғ тиклем барып етә.

Ҡитға яр буйы бихисап утраулы ҡултыҡтар менән ҡырҡылған, Тайвань утрауы яр буйы тигеҙерәк. Боғаҙҙың көньяҡ өлөшөндә Пэнху архипелагы урынлашҡан.

## Тоннель

Ҡытай Халыҡ Республикаһы хөкүмәте боғаҙ аҫтында Фучжоу һәм Тайбэй ҡалаларын тоташтырыусы транспорт тоннелен төҙөү планын эшләй. Төҙөү урынына ҡарап тоннелдең оҙонлоғо 127 километрҙан 207 километрғаса барып етә, һуңғы варианты ниндәй генә булһа ла был донъялағы иң оҙон һыу аҫты тимер юл тоннеле буласаҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тайваньский пролив в БСЭ
* Словарь современных географических названий — Тайваньский пролив
Юлыҡ

**Юлыҡ** — топоним.

## Мәҡәләләр

* Юлыҡ (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Юлыҡ (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юлдаш (төшөнсә) — күп мәғәнәле һүҙ.
Торрес боғаҙы

**Торрес боғаҙы** — Австралия менән Яңы Гвинея утрауын айырыусы боғаҙ. Тымыҡ (Мәрйен диңгеҙе) һәм Һинд (Арафур диңгеҙе) океандарын тоташтыра. Иң тар киңлеге — яҡынса 150 км. Көньяҡта Австралия ҡитғаһының Кейп-Йорк мороно, ә төньяҡта Папуа — Яңы Гвинея дәүләте урынлашҡан.

## География
Боғаҙ көнсығышта Мәрйен диңгеҙе менән көнбайышта Арафур диңгеҙен бәйләй. Боғаҙ бик һай, рифтар һәм утрауҙар лабиринты уны навигация өсөн хәүефле итә.

Боғаҙҙа бер нисә төркөм утрауҙар бар улар берлектә *Торесс боғаҙы утрауҙары* тип атала. Ҡайһы бер утрауҙар Оло Барьерлы рифтың дауамы булып тора.

Торесс боғаҙы утрауҙарының һаны 274 кәм түгел, уларҙың 17 генә кешеләр йәшәй. Төп халҡы меланизеялылар.

## Тарих
Боғаҙҙа европылаларҙан тәүгеләрҙән булып испан диңгеҙ сәйәхәтсеһе Луис Ваэс де Торрес булған, ул 1605 йылда Перунан Тымыҡ океандың көньяғына Манилаға Молукка утрауҙары аша йүнәлгән.

1770 йылда Джеймс Кук Австралияны Британия империяһына ҡушҡан ваҡытта, ул Австралия яр буйҙарын тикшергән һәм боғаҙ аша үткән. 1879 йылда Торрес боғаҙы утрауҙары Квинслед (Австралия) британ колонияһына ҡушылған.

## Иҫкәрмәләр
Адриатик диңгеҙ

**Адриатик диңгеҙ** (, , , , ) — Апеннин һәм Балҡан ярымутрауы араһында урынлашҡан Урта диңгеҙҙең бер өлөшө. Диңгеҙ һыуҙары Италия (1000 км-ҙан ашыу), Словения (47 км), Хорватия (1777 км), Босния һәм Герцеговина (20 км), Черногория (200 км), Албания (472 км) дәүләттәренең ярҙарын йыуа.

## Тарих
Диңгеҙгә атаманы, По һәм Адидже йылғаларының дельтаһы яр буйында урынлашҡан, боронғо Адрия порты биргән. Башта боронғо гректар былай итеп диңгеҙҙең тик төньяҡ өлөшөн атағандар (), әммә һуңыраҡ был атама бөтә диңгеҙгә күскән. Боронғо Римда был диңгеҙ *Mare Seperum* йәғни *Mare Hadriaticum* тип аталған.

## География
Майҙаны — 144 мең км², тәрәнлге — төньяҡ өлөшөндә 20 метрҙан көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 1230 метрға тиклем. Көньяҡ өлөшөндә Отранто боғаҙы аша Ион диңгеҙе менән тоташа. Ҡоро ер эсенә 796 километрға үтеп инә, киңлеге 93 километрҙан 222 километрға тиклем барып етә/

Иң ҙур ҡултыҡтары: Венеция, Триест һәм Манфредония. Иң ҙур яр буйы утрауҙары — Крк (405 км²), Црес (405 км²), Брач (395 км²), Хвар (300 км²), Паг (285 км²) һәм Корчула (276 км²).

## Климат
Климаты урта диңгеҙ һыҙаттарына эйә, әммә унан бер ни тиклем айырыла. Төбәк елдәре (бор, мистраль, сирокко) һауа температураһына ҙур йоғонто яһай. Һыу температураһы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай августта 24°C-тан 26&nbsp;°C-ҡа тиклем, ә февралдә 7°C-тан 13&nbsp;°C-ҡа тиклем үҙгәрә. Тоҙлолоғо 35—38 промилле.

## Хужалыҡта әһәмиәте

Балыҡ тотоу (сардиналар, скумбрия һымаҡтар), марикультура (устрицалар, мидиялар) үҫешкән. Шельфтә нефть һәм тәбиғи газ сығарыла.

Төп порттары:
* Албанияла — Дуррес, Влёра.
* Босния һәм Герцеговинала — Неум.
* Италияла — Триест, Венеция, Бари, Анкона, Бриндизи.
* Словенияла — Копер.
* Хорватияла — Риека, Сплит, Дубровник.
* Черногорияла — Бар, Котор.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Черновцы өлкәһе

**Черновцы өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Черновцы ҡалаһы.

## Физик—географик характеристикаһы

Өлкә биләмәләрендә Украинаның тигеҙлек өлөшөнөң иң бейек нөктәһе — *Берда* тауы урынлашҡан.

## Тарихы
Өлкә территорияһында Хотин ауылы эргәһендә Урта палеолит осороноң Кетросы торалары (стоянка) бар. 
Өлкә 1940 йылдың 7 авгусында Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны 1940 йылдың 30 июнендә СССР-ға ҡушыуҙан һуң ойошторола.

## Халҡы
 
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә 922 800 кеше, шул иҫәптән 373 500 кеше ҡалала (40,5 процент) һәм 549300 кеше ауылда (59,5 процент) йәшәй. Халыҡ 1996 йылдан алып, СССР тарҡалғандан һуң килеп тыуған  имен булмаған демографик хәл-торош һөҙөмтәһендә, кәмей. Шулай ҙа 2009 йылда урыны менән халыҡ һаны арта, ә 2011 йылда өлкә буйынса дөйөм алғанда ҙур булмаған үҫеш күҙәтелә, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер айҙарҙа кәмеү ҙә булып ала. 2013 йылдың 1 октябренә ҡарата Дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса халыҡ иҫәбе 908026 кеше (1 сентябрь менән сағыштырғанда 545 кешегә күберәк) тәшкил итә. Даими йәшәүселәр һаны – 904 961 кеше.  2013 йылдың 9 айында халыҡ һанының 863 кешегә артыуы билдәләнә. 
Дәүләт статистика комитеты һәм халыҡ иҫәбен алыуҙың йылдар буйынса үҫеше: 

## Административ ҡоролошо

**11 район:**
# Вижница районы
# Герца районы
# Глыбокая районы
# Заставна районы
# Кельменцы районы
# Кицмань районы
# Новоселица районы
# Путила районы
# Сокиряны районы
# Сторожинец районы
# Хотин районы

### Ҡалалар
Өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар:
# Новоднестровск
# Черновцы

Район әһәмиәтендәге ҡалалар:

## Һылтанмалар
* Өлкә администрацияһының рәсми сайты  

## Иҫкәрмәләр
Сельские узоры (журнал)

**Сельские узоры** — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә ике айға бер (йылына алты) тапҡыр урыҫ телендә нәшер ителеүсе фәнни-производство һәм аграр журналы, 1992 йылдан башлап сыға.

## Тарихы
«Сельские узоры» журналы 1991 йылдың 14 авгусында Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаусылар ассоциацияһы, БССР-ҙың Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы, Башҡортостан ауыл хужалығы институты, Башҡортостан Агробанкы, БССР-ҙың крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы һәм Республиканың ҡошсолоҡ буйынса «Башҡорт» производство берләшмәһе тарафынан берлектә ойошторола. Уның уставы БССР-ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары азатлығын һаҡлау буйынса дәүләт инспекцияһы тарафынан 1991 йылдың 9 сентябрендә теркәлә.

1994—1998 йылдарҙа баҫманың ойоштороусылары булып Башҡортостан Республикаһының Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы менән Башҡорт дәүләт аграр университеты сығыш яһай, 1998 йылда ойоштороусылар рәтенә тағы ла Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты өҫтәлә.

2000 йылда журнал редакцияһы «дәүләт учреждение» статусы менән дәүләт милкенә индерелә, һәм баҫма ошо сифатта Рәсәй Федерацияһының Матбуғат, телерадиотапшырыуҙар һәм киң коммуникация саралары министрлығының Волга буйы биләмә-ара идаралығында теркәү үтә һәм № 7-1756 танытма ала.

2006 йылдан журнал редакцияһы «Башҡортостан Республикаһының ҡаҙна предприятиеһы» итеп үҙгәртелә һәм ул ваҡыттағы «Башҡортостан Хөкүмәте» ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ ҡулы аҫтына бирелә. Журналдың ойоштороусыһы булып Башҡортостандың ауыл хужалығы министрлығы теркәлә.

2015 йылда республиканың матбуғат сараларына ҡағылышлы үткәрелгән үҙгәртеүҙәрҙән һуң «Сельские узоры» журналы редакцияһы «Башҡортостан Республикаһының „Башҡортостан Республикаһы“ матбуғат йорто Дәүләт унитар предприятиеһы» филиалы статусын алды.

## Ҡаҙаныштары

## Һылтанмалар
* [Сельские узоры](http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_redak_16(1).pdf) 
* Журнал «Сельские узоры»
Флорес диңгеҙе

**Флорес диңгеҙе** () — Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Төньяҡтан Сулавеси утрауы, ә көньяҡтан Кабиа, Сумбава һәм Флорес утрауҙары менән сикләнгән. Майҙаны 115 мең км². Уртаса тәрәнлеге 1522 м, максималь тәрәнлеге 5234 м. Һыу температураһы 26 °С-тан (август, сентябрь) 28,8 °С-ҡа (ноябрь) ҡәҙәр үҙгәрә. Тоҙлолоғо 32,0-34,6 ‰, ямғырҙар осоронда 32-33 ‰.

Ағымдар көньяҡҡа йәки көнбайышҡа йүнәлгән. Дөрөҫ булмаған ярым тәүлекле һыу артымдарының бейеклеге 2,3 метрға барып етә. Диңгеҙҙең көнбайышында мәрйен рифтары менән һыу аҫты платоһы урынлашҡан. Әүҙем сейсмик район. Сангеанг утрауында Апи-Слау — Индонезияның иң әүҙем янар вулкандарҙың береһе урынлашҡан, уның бейеклеге 1949 м.

Диңгеҙҙә балыҡ тотоу үҫешкән. Төп порттары: Бонтайн (Сулавеси утрауы), Сумбава (Сумбава утрауы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* [Море Флорес в БСЭ](http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%81%20(%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5)/)
* Море Флорес
Сулавеси диңгеҙе

**Сулавеси** (, ), *Целебес диңгеҙе*) — Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндәге диңгеҙ.

## География
Сулавеси, Калимантан, Минданао, Сангихе утрауҙары һәм Сулу архипелагы араһында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 453 мең км², максималь тәрәнлеге 6220 м, һыу температураһы йыл әйләнәһенә 27-28 °С, тоҙлолоғо яҡынса 34,5‰.

Сулу архипелагында бихисап мәрйен рифтары урынлашҡан, ә Калимантандың яр буйҙарын башлыса мангр урмандары менән ҡаплаған.

Сулавеси диңгеҙенең ағымдары Минданао ағымының тәьҫире арҡаһында барлыҡҡа килә. Диңгеҙ аша Тымыҡ океан һыуҙары Һинд океаны яғына йүнәлә.

Төп порттары — Венанг (Сулавеси утрауы) һәм Таракан (Таракан утрауы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ocean Explorer (www.oceanexplorer.noaa.gov) - Public outreach site for explorations sponsored by the Office of Ocean Exploration.
* Exploring the Inner Space of the Celebes Sea 2007  - A rich collection of images, video and audio podcast.
* NOAA, Ocean Explorer YouTube Channel
Сулу диңгеҙе

**Сулу** (, ) — Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Сулу диңгеҙе төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыштан Филиппин архипелагы, төньяҡ-көнбайыштан оҙон Палаван утрауы, көньяҡ-көнбайыштан Калимантан утрауы һәм көньяҡ-көнсығыштан Сулу архипелагы менән сикләнгән. Сулу диңгеҙен башҡалар менән тоташтырыусы утрауҙар араһындағы боғаҙҙар тар һәм һай. Мәҫәлән, Сулу диңгеҙен Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән тоташтырыусы Миндоро боғаҙының тәрәнлеге яҡынса тик 450 м тәшкил итә, ә Сулавеси һәм Минданао диңгеҙҙәре менән тоташтырыусы боғаҙҙар тағы ла һайыраҡ. Диңгеҙҙең максималь тәрәнлеге 5576 м.

Һыу температураһы ҡышын 25,5 °С, ә йәйен 29°С. Тоҙлолоғо 33-34,5‰.

Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшөндә мәрйен рифтары таралған. Туббатаха аттолы диңгеҙ ҡурсаулығы булып тора һәм ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы иҫәбенә инә.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Яр буйы халҡы араһында балыҡсылыҡ үҫешкән. Төп порттары — Илоило (Панай утрауы), Замбоанга (Минданао утрауы), Сандакан (Калимантан утрауы) һәм Пуэрто-Принсеса (Палаван утрауы).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* C. Michael Hogan. 2011. Sulu Sea. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry & C.J.Cleveland. Washington DC
* Donald G. Groves und Lee M. Hunt: Ocean World Encyclopedia, McGraw Hill 1980. ISBN 0-07-025010-3. Sulu Sea (Seite 374)
Сулавеси (мәғәнәләр)

**Сулавеси** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Сулавеси — Индонезиялағы утрау.
* Сулавеси диңгеҙе — Тымыҡ океан диңгеҙе.
Эгей диңгеҙе

**Эгей диңгеҙе** (, ) — Балҡан ярымутрауы, Кесе Азия һәм Крит утрауы араһындағы күп һанлы утрауҙары (яҡынса 2000) менән Урта диңгеҙенең көнсығыштағы өлөшө. Греция һәм Төркиә ярҙарын йыуа.

## География

Төньяҡ-көнсығышта Дарданел боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе һәм артабан Босфор боғаҙы аша Ҡара диңгеҙ менән, ә көньяҡта — утрауҙар араһындағы бер нисә боғаҙҙар аша Урта диңгеҙ менән тоташа. Майҙаны яҡынса 179 мең км². Максималь тәрәнлеге — 2529 м.

Иң ҙур утрауҙары — Эвбея, Крит, Лесбос, Родос, Самос.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Диңгеҙҙә туризм, балыҡ тотоу, губка йыйыу, һигеҙаяҡ аулау үҫешкән.

Төп порттары:
* Пирей (Греция)
* Салоники (Греция)
* Измир (Төркиә).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в БСЭ
* Вид с воздуха на Эгейском море
Лигур диңгеҙе

**Лигур диңгеҙе** (, , , ) — Корсика менән Эльба утрауҙары һәм Генуя ҡултығы яр буйы араһындағы Урта диңгеҙҙең бер өлөшө.

## География
Диңгеҙ атамаһы Рона йылғаһы үҙәнендә йәшәгән боронғо лигур ҡәбиләһе этнонимынан барлыҡҡа килгән. 

Франция, Монако һәм Италияның ярҙарын йыуа. Майҙаны — 15 мең км², уртаса тәрәнлеге — 1200 м, максималь тәрәнлеге — 2546 м. Һыу артымы ярым тәүлекле һәм 0,3 м тәшкил итә. Һыу температураһы — ҡышын 13&nbsp;°C-тан — йәйен 23,5&nbsp;°C-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо — яҡынса 38 ‰. Ярҙары башлыса текә һәм ҡаялы, ҡомло пляждарҙа осрай. Яр буйында билдәле Ривьера курорт районы урынлашҡан.

Төп порттары: Генуя, Савона, Специя (Италия), Ницца (Франция).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mar Ligure
Ион диңгеҙе

**Ион диңгеҙе** (, *Ионион*,  ,  ) — Балҡан менән Апеннин ярымутрауҙары һәм Крит менән Сицилия утрауҙары араһындағы Урта диңгеҙҙең өлөшө. Отранто боғаҙы аша Адриатик диңгеҙ, ә Мессина боғаҙы аша Тиррен диңгеҙе менән тоташа. Көньяҡ Италия, Албания һәм Греция яр буйҙарын йыуа.

## География
Майҙаны — 169 мең км², максималь тәрәнлеге — 5121 м (был Урта диңгеҙҙең иң тәрән урыны булып тора).

Яр буйҙары, бигерәктә Илн утрауҙары урынлашҡан көнсығыш өлөшө, ныҡ бүлгеләгән. Ион диңгеҙе ҡултыҡтары: Патраикос, Коринф, Таранто, Месиниакос, Амвракикос һ. б.

Һыу температураһы — февралдә 14 °C һәм августта 25,5 °C тәшкил итә. Тоҙллоғо 38 ‰. Ярым тәүлекле һыу артымының бейеклеге 0,4 метрға барып етә. Өҫкө ағымдарҙың тиҙлеге яҡынса 1 км/сәғ тәшкил итә һәм улар циклональ әйләнеш барлыҡҡа килтерә.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу (скумбрия, тунец, камбала, кефаль) һәм туризм был төбәктә айырыуса ныҡ үҫешкән.

Төп порттары:
* Грецияла — Патры, Керкира, Игуменица.
* Италияла — Таранто, Катания.
* Албанияла — Саранда.

## Этимологияһы
Диңгеҙ атамаһы боронғо грек ҡәбиләһе иондарҙан барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар, улар б. э. т. XI—IX быуаттарҙа Ионияны колониялаштырған, ә б. э. т. VIII—VI быуаттарҙа Кефалиния һәм көнбайыш Греция яр буйының башҡа утрауҙарында торамалар нигеҙләй. Ҡайһы бер авторҙар диңгеҙ атамаһын боронғо грек мифологияһы шәхесе Ио менән бәйләй, Зевс йәки Гера уны һыйырға әйләндергәс ошо диңгеҙ аша йөҙөп үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Ионическое море  — Словарь современных географических названий
Рәсәй матбуғаты көнө

**Рәсәй матбуғаты көнө** — һәр йыл 13 ғинуарҙа билдәләнә.  Журналистарҙың, гәзит һәм журнал редакциялары хеҙмәткәрҙәренең, матбуғат баҫмалары нәшер итеүселәрҙең һөнәри байрамы.

## Тарихы
Бөйөк Петр Указына ярашлы, Рәсәй империяһында беренсе матбуғат баҫмаһы — «Ведомости» гәзите сыға башлаған тарихи датаға бәйле. Рәсәй Федерацияһы Юғары советы Президиумы тарафынан 1991 йылдың 28 декабрендә 3043-1 ҡарар менән булдырыла.

1703 йылдың 2 ғинуарында (яңы стиль буйынса 13 ғинуар) Мәскәүҙә урыҫ телендә «Ведомости» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. Баҫма тулыһынса «Мәскәү дәүләтендә һәм тирә-яҡтағы сит илдәрҙә булған, белергә һәм иҫкә алырға лайыҡлы хәрби һәм башҡа эштәр тураһында хәбәрҙәр» («Ведомости о военных и иных делах, достойных знания и памяти, случившихся в Московском Государстве и во иных окрестных странах») тип атала. Петр Беренсе гәзитте реформалар үткәреү өсөн көрәштә һәм Рәсәй империяһының ҡеүәтен раҫлауҙа мөһим сара итеп ҡарай. Гәзит Мәскәүҙә лә, Санкт-Петербургта ла нәшер ителә һәм даими атамаһыҙ, төрлөсә йөрөтөлә — «Ведомости», «Российские ведомости», «Ведомости Московские».

1870 йылдың 1 ғинуарынан «юғарынан төшкән бойороҡ» буйынса, «тәжрибә рәүешендә почта учреждениеларында урыҫ һәм сит телдәрҙәге ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу ойошторорға» рөхсәт ителә. Был Рәсәйҙә матбуғатҡа яҙылыу буйынса беренсе ҡарар була. Ә инде 1914 йылға илдә 3 меңдән ашыу ваҡытлы матбуғат баҫмаһы сыға.

2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 33 меңдән ашыу баҫма матбуғат сараһы теркәлгән. Көн һайын, уртаса алғанда, 20 миллион дана гәзит һәм журнал таратыла.

1997 йылдан алып Рәсәй матбуғаты көнөндә киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Президенты премиялары һәм йәш журналистарҙың проекттарына ярҙам итеү маҡсатында гранттар тапшырыла.

## Совет матбуғаты көнө

Журналистарҙың һәм матбуғат баҫмаларында эшләүсе башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри байрамы беренсе тапҡыр СССР-ҙа булдырыла. РСФСР Юғары советының указына ярашлы, 13 ғинуарҙағы «Рәсәй матбуғаты көнө» тигән яңы атамалы һөнәри байрам большевиктарҙың «Правда» гәзитенең беренсе һаны сығыу уңайынан булдырылып, элекке Советтар Союзы биләмәләрендә һәр йыл 5 майҙағы тантаналы шарттарҙа үткәрелгән «Совет матбуғаты көнө»нә алмашҡа килә.

Элекке совет республикаларынан бары тик Белоруссияла ғына Матбуғат көнөн әле лә 5 майҙа билдәләйҙәр. 

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының 1993 йылдың 20 декабрендәге A/DEC/48/432 һанлы махсус резолюцияһы менән һәр йылдың 3 майы *«Бөтә донъя матбуғат азатлығы көнө»* тип иғлан ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «calend.ru» — «Календарь событий» Главная страница → Праздники России → День российской печати
Баб-әл-Мәндәб боғаҙы

**Баб-әл-Мәндәб боғаҙы** (, *Баб-әл-Мәндәб* — «күҙ йәштәре (ҡайғы) ҡапҡаһы») — Ғәрәбстан ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш осо (Йәмән) һәм Африка (Джибути, Эритрея) ҡитғаһын айырыусы боғаҙ. Ҡыҙыл диңгеҙҙе Ғәрәбстан диңгеҙенең Аден ҡултығы менән тоташтыра.

## География

Минималь киңлеге 26 км, фарватерҙа минималь тәрәнлек 182 м. Перим утрауы тарафынан 2 үткелгә — Оло (киңлеге 25 км, *Дакт-әл-Мәйүн* булараҡ та билдәле) һәм Кесе (киңлеге 3 км, *Баб-Искәндәр* булараҡ та билдәле). Африка яр буйҙары эргәһендә Себа утрауҙар төркөмө урынлашҡан.

Боғаҙҙың атамаһы уның аша йөҙөү хәүефлегенә бәйле. Ғәрәп риүәйәтенә ярашлы, уның атамаһы был төбәктә боронғо замандарҙа емертелгес ер тетрәүҙәр булыуына бәйле.

Боғаҙ иҡтисади һәм стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки уның аша Европанан Көнсығыш һәм Кәньяҡ Азияға, һәм шулай уҡ Австралияға юл үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тиррен диңгеҙе

**Тиррен диңгеҙе** (, , , , ) — Италияның көнбайыш яр буйындағы Урта диңгеҙҙең бер өлөшө.

## География
Апеннин ярымутрауы менән Сицилия, Сардиния һәм Корсика утрауҙары араһында урынлашҡан.

Максималь тәрәнлеге — 3719 м. Диңгеҙ районы аша Европа һәм Африка геологик плиталары араһында ер сатнаған урын һыҙығы үтә, шунлыҡтан бында һыу аҫты тауҙар теҙмәһе һәм янар вулкандар (Везувий, Этна, Стромболи, Вулькано һ. б.) бар.

Тиррен диңгеҙе Урта диңгеҙҙең башҡа өлөштәре менән артабанғы боғаҙҙар аша тоташа:
* төньяҡта — Корсика боғаҙы, Италия һәм Корсика утрауы араһында (киңлеге яҡынса 80 км);
* көнбайышта — Бонифачо боғаҙы, Корсика һәм Сардиния утрауҙары араһында (киңлеге 11 км);
* көньяҡта — Сардиния боғаҙы, Сардиния утрауы һәм Тунис (Африка) араһында (киңлеге яҡынса 200 км);
* көньяҡ-көнбайышта — Сицилия боғаҙы, Сицилия утрауы һәм Тунис араһында, (киңлеге 160 км);
* көньяҡ-көнсығышта — Мессина боғаҙы (киңлеге 3 км).

Төп порттары: Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Франция).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* A. Mauffret und I. Contrucci: Crustal Structure of the North Tyrrhenean Sea: first result of a multichannel seismic LISA cruise in: Bernard Durand, Geological Society of London (Hrsg.): The Mediterranean Basins: tertiary extension within the Alpine Orogen Geological Society, 1999 ISBN 1-86239-033-9 S. 169–172
* Renzo Sartori: Corsica-Sardinia block and the Tyrrhenean Sea in: Gian Battista Vai, Peter Martini (Hrsg.): Anatomy of an orogen: the Apennines and adjacent Mediterranean basins Springer, 2001 ISBN 0-412-75040-6 S. 370–373
Ивано-Франковск өлкәһе

**Ивано-Франковск өлкәһе** () — Украинаның  көнбайышындағы өлкә. Административ үҙәге — Ивано-Франковск ҡалаһы. СССР Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 4 декабрендәге Указына ярашлы ойошторола. 1962 йылдың 9 ноябренә тиклем Станислав өлкәһе атамаһын йөрөтә (үҙәге – Станислав, хәҙерге Ивано-Франковск ҡалаһы).
Күрше өлкәләрҙән айырмалы, территорияһы яҡынса хәҙерге воеводство территорияһына тап килә.

## Физик-географик  характеристикаһы

Ивано-Франковск өлкәһе картаһы 
### Рельефы
Өлкә Көнсығыш-Европа тигеҙлеге һәм Карпат киҫелешендә урынлашҡан. Рельеф характеры буйынса өлкә территорияһы өс өлөшкә бүленә: тигеҙлек, урман-ялан – Поднестровье; урта тау алды – Картап алды; көньяҡ-көнбайыш  таулы – өлкә территорияһының яртыһын тигәндәй алып торған Карпаттар. Төньяҡ-көнсығыш сигендә Ополья һәм Покутья тигеҙлектәре ята. Көньяҡ-көнбайышта  Көнбайыш Бескид (1363м), Горган (1813 м) һәм Покутск тауҙары системаһын барлыҡҡа килтергән тауҙар урынлашҡан.  Айырым ултырған Черногра (иң юғары нөктәһе – Говерла, 2016 м.), Чивчин һәм Гринявск тау массивтары бар.

## Административ ҡоролошо

**14 район:**
# Богородчаны районы
# Верховина районы
# Галич районы
# Городенка районы
# Долина районы
# Калуш районы
# Коломыя районы
# Косов районы
# Надворная районы
# Рогатин районы
# Рожнятов районы
# Снятын районы
# Тысменица районы
# Тлумач районы

**6 ҡала округы:**
# Болехов
# Бурштын
# Ивано-Франковск
# Калуш
# Коломыя
# Яремче

## Һылтанмалар
* Сайт
Кларк Гейбл

**Уильям Кларк Гейбл** (; 1 февраль 1901 йыл — 16 ноябрь 1960 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары актёры, «Голливуд короле» исемен йөрөтөүсе. «Оскар» премияһы лауреаты (1935)..

## Биография
Кларк Гейбл Огайо штатында, Кадиста 1901 йылдың 1 февралендә тыуған. Ул нефть скажинаһында быраусы булып эшләгән Уильям Генри Гейбл менән ҡатыны Аделинаның (ҡыҙ сағында — Гершельман) берҙән-бер балалары була. Ата—бабалары сығышы менән Германиянан. Әсәһе Клара эпилепсия менән сирләй, улы тыуғас, ете айҙан һуң мәрхүмә була, шуға күрә малайҙы атаһы менән үгәй әсәһе Дженни Данлап үҫтерә.

Актёр биш тапҡыр өйләнә:
* Джозефина Диллон, Гейблдан 14 йәшкә өлкән (1924—1930);
* Мария Лэнгэм, Гейблдан 17 йәшкә оло (1931—1939);
* Кэрол Ломбард (1939—1942);
* Сильвия Эшли (1949—1952);
* Кей Уильямс (1955—1960).
«Тынғыһыҙ» атамалы фильм төшөрөү майҙансығында Гейблдың йөрәк өйәнәге була. Ун бер көндән, 1960 йылдың 16 ноябрендә вафат була.

## Ҡыҙыҡлы хаҡиҡәттәр
* Кларк автомобилдәр коллекцияһы йыя, шуға Кэрол Ломбард бәләкәй йөрәктәр менән биҙәлгән «Форд» бүләк итә.
* Беренсе ҡатыны ҡыланышынан ташлатҡансы, Гейбл йыш ҡына атаһының исеме менән үҙен таныта.
* Кэрол Ломбард үлгәндән һуң, Кларк Гейбл, хөкүмәт менән әрме ҡаршы тороуға ҡарамаҫтан, В—17 самолётында атыусы булып урынлаша, Германияға һауанан һөжүм итеүҙәрҙә ҡатнаша. Ул биш хәрби осошта ҡатнаша, шул иҫәптән, береһе — Германияға. Осоштарҙың береһендә, самолёт боҙолғас, MGM студияһы етәксеһе актёрҙың һәләк булыуынан хәүефләнеп, Гейблды фронттан ҡайтарыу яғын хәстәрләй. 1943 йылдың ноябрендә ул АҠШ —ҡа ҡайтып, кинолағы эшен дауам итә.
* Актриса Грета Гарбоны йәне һөймәй, уға «ҡупып» тип өндәшә һәм һәләтһеҙ тип ғәйепләй.
* Ул масон, Калифорния «Беверли Хиллс» No. 528 үҙәгендә тора.
* «Оскар» тапшырыу церемонияһында әйткән иң ҡыҫҡа телмәре ике һүҙҙән тора: «Thank you». 1935 йылда «Иң яҡшы ирҙәр роле» номинацияһында премия «Бер мәлде төндә булған хәл» фильмына бирелгәс, сәхнәгә сығып статуэтканы ала ла: «Һеҙгә рәхмәт…!» — тип, кире урынына бара.

## Фильмография

## Наградалары һәм номинациялары

### Наградалары
* 1935 — «Оскар» премияһы — иң яҡшы ирҙәр роле, «Бер мәлде төндә булған хәл» фильмына

### Номинациялар
* 1936 — «Оскар» премияһы — иң яҡшы роль, «Бауинти фетнәһе» фильмы
* 1940 — «Оскар» премияһы — иң яҡшы роль, «Ел артынан» фильмы өсөн
* 1959 — «Алтын глобус» премияһы — «Уҡытыусының яратҡаны» фильмындағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн
* 1960 — «Алтын глобус» премияһы — «Әммә миңә түгел» фильмындағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Русава (йылға)

**Русава** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Томашполь һәм Ямполь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 78 километр.

## Тасуирлама

Йылға бассейны урман-ялан зонаһында урынлашҡан. Винница өлкәһе территорияһы буйлап аға. Русаваның өс ҡушылдығы бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 104 км тәшкил итә. Йылға тармағы тығыҙлығы коэффициенты (оҙонлоғо 10 километрҙан кәмерәк булған йылғаларҙан тыш) 0,19 км/км².

Йылға ағышын урындарҙа быуалар һәм һыуһаҡлағыстар көйләй, уларҙың һаны 1990 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 65, ә дөйөм күләме 5,0 млн м³. булған.

Йылға һыуы гидрокарбонат-кальций класына ҡарай, уның ҡатылығы — 4,9 мг-экв/л, дөйөм минералләшеүе 300 мг/л тәшкил итә.
Үҙенең режимы буйынса Русава Көнсығыш Европа тибына ҡарай. Ҡар-ямғыр һыуҙары менән тулылана. Уның режимы ташҡын һәм тотороҡло һыу ҡайтыу осоро менән ҡылыҡһырлана. Йылға режимының гидрологик тикшерелеүе ҡәнәғәтләнерлек түгел. Русава ауылында 1932 йылдың 1 октябрендә гидрометрик күҙәтеүҙәр алып барыу пункты асыла, әммә ул 1953 йылдың 31 авгусында ябыла. Ошонан алып йылғаның гидрологик хәл-торошон системалы рәүештә тикшереү үткәрелмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : в 11 т. / Наукове Товариство ім. Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк ; Львів : Молоде життя, 1954—2003.
Ҡырғыҙ

**Ҡырғыҙ** — башҡорт ҡәбиләһе.

Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай.

## Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо
* *Ҡаҙыҡай* 
* *Тәнекәй*.

## Сығышы
Башҡорттарҙың ҡырғыҙ ырыуы Йәнәсәй ҡырғыҙҙары нәҫеленән барлыҡҡа килгән. VIII—X быуаттарҙа улар Һырдаръя буйҙарына күсенәләр, артабан — Волганың уң ярына, ә унан инде Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығына барып сығалар. XIII—XIV быуаттарҙа ҡәбилә Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә туплан [1]. Көньяҡта башҡорт ҡырғыҙҙарының ерҙәре Ыҡ һәм Зәй йылғалары үрҙеренә тиклем барып етә.
Үҙ сығышын ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары Сыңғыҙхан нәҫеленән Тонаҡ бей һәм Ҡадыҡ бейгә бәйләйҙәр.

Йәнәсәй ҡырғыҙҙары монголдар менән тығыҙ бәйләнештә булған, тигән фекерҙәр бар. 
Н. Я. Бичурин фекеренсә, боронғо ҡырғыҙҙар (хәгәстәр, хағастар) монгол йәки төрки-монгол ҡатнаш сығышлы булған .

## Ҡырғыҙ ырыуы шәжәрәһе
Ҡырғыҙҙарҙың боронғо шәжәрәһе 1913 йылда «Шура» журналының 10-сы һанында баҫтырыла, уны Бөгөлмә мөғәллиме Әхмәтғәли Хәлимов ишетеп яҙған. Әлеге шәжәрәне урыҫ теленә С. М. Абрамзон тәржемә итә:
«Ата-бабаларыбыҙҙан һаҡланып ҡалған шәжәрәгә ярашлы ҡырғыҙ башҡорттарына (йәғни, Бөгөлмә өйәҙе Александровка улусы Ташлы ауылы ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарына) нигеҙ һалыусының исеме Сәйет ҡырғыҙ йорто (Мөхәммәт ырыуы) нәҫеленән „Ҡорҡот ата“; ул Һыр диңгеҙе янындағы Бохара юлында (йәшәгән). Уның (Ҡорҡот атаның) атаһы Әхмәт бей, унан Мөхәммәт бей, унан Йәнбә бей, унан Ҡушыҡ бей.

Ҡушыҡ Татыш күле янындағы Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә Иҫке Ҡырғыҙ ауылында йәшәгән һәм Аҡ бейгә буйһонған. Ҡушыҡ бейҙең ике улы булған: беренсеһе Аҡҡош бей, икенсеһе Күккүҙ бей. Аҡҡош бейҙең Бутамыш бей исемле улы булған, унан Буралмыш бей (тыуған). Күккүҙ бейҙең ике улы булған: Ҡылсан исемлеһе (хәҙер бер бәләкәй ауылдың исеме) һәм Тыныс исемлеһе; ошо ике зат беҙҙең ерҙәргә Бөйөк батша Алексей Михайловичтан грамота алғандар, тип яҙалар.
Ҡылсандың Ураҙгилде улы булған, унан Ыҙай, унан Модоҡ, унан Бикмөхәмәт. Данлыҡлы Бикмәхәмәт үҙенең ырыуҙаштары менән Иҫке Ҡырғыҙ ауылынан килделәр һәм Ҡатай ауылында йәшәй башланылар. Бикмөхәмәттең Хөсәйен исемле улы булған, ул 1755 йылда үҙенең ырыуҙаштары менән Бөгөлмә өйәҙе Александровка улусында Ташлы ауылына нигеҙ һалды».

## Урынлашыуы

## Шәжәрә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*
Белебеевские известия (гәзит)

**Белебеевские известия** — Бәләбәй районы һәм Бәләбәй ҡалаһының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите. Татар телендә «Бәләбәй хәбәрләре», 2001 йылдан башҡорт телендә «Бәләбәй хәбәрҙәре» ҡушымтаһы сыға.

## Тарихы
1917 йылдан алып Бәләбәйҙә «Известия Белебеевского Совета рабочих, солдатских и крестьянских депутатов» гәзите булараҡ сыға башлай, 1918 йылдың майынан — «Известия Белебеевского уездного исполкома Совета рабочих и крестьянских депутатов» гәзите аҫтында сыға.

1919 йылдан Бәләбәйҙә «Голос бедноты» һәм «Ярлы тавышы» исемле урыҫ һәм татар телендә гәзит булып нәшер ителә башлай. Мөхәррире — Бәләбәй Шура кантон комитетының мосолман эштәре буйынса комиссары Г. К Ҡасимов. Баҫма тулыһынса большевиктар партияһын яҡлаусы, советтар хакимиәтен урынлаштырыуҙа ярҙам итеүсе орган була.

1924 йылдың 7 апрелендә РКП(б) Бәләбәй кантоны комитеты «Бәләбәй хәбәрләре» гәзитен сығара башлай. Ике телдә «Сталинсы» гәзите лә сыға. Шул уҡ йылдарҙа йөкмәткеһе менән наҙанлыҡты бөтөрөүгә, дингә ҡаршы йүнәлдерелгән «Уҡыуға — яҙыуға» тип аталған гәзит ғәрәп һәм латин графикаһында нәшер ителә. Бәләбәй МТС-ының З. С. Сафин мөхәррирлегендә үҙ аллы «Ударчы» гәзите лә сыға.

1945 йылда 900 дана «Урожай өчен» гәзите сыға башлай, уның мөхәррире Н. С. Сәфиуллин була.

1951 йылдың 1 майынан «Вперед» гәзитенең дубляжы булып «Алга» гәзите сығарыла.

1962 йылда райондарҙы эреләткән осорҙа яҡынәтирәләге алты район халҡы өсөн КПСС Өлкә комитеты органы кимәлендәге «Җиңү байрагы» («Знамя победы») гәзите нәшер ителә.

1965—1988 йылдарҙа «Җиңү байрагы» Бәләбәй районы гәзите булараҡ һаҡлана.

1989 йылда район гәзиттәре берләшеп, русса, татарса, сыуашса дубляж булып сыға.

1991 йылдан «Малалла» («Алга») сыуаш телендәге район гәзите нигеҙендә «Урал сасси» республика гәзите нәшер ителә.

1991 йылдан «Бәләбәй хәбәрләре» («Белебеевские известия») исеме менән сыға. Баш мөхәррир — Иванова Любовь Михайловна.

2002 йылдан башҡортса «Бәләбәй хәбәрҙәре» ҡушымтаһы сыға башлай.

## Ҡаҙаныштары
* «Белебеевские известия» гәзите 2016 йылда Башҡортостанда *Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы* яҡтыртыу буйынса иң яҡшы киң мәғлүмәт сараларының береһе тип танылды.
* 2015 йылғы һайлауҙы иң яҡшы яҡтыртыу буйынса Бөтөн Рәсәй конкурсы еңеүсеһе.
* 2009 йыл — Башҡортостан Республикаһының «Иң яҡшы муниципаль ойошма» конкурсында 1-се урын.
* 2007 йыл — «Матбуғаттың алтын фонды» («Золотой фонд прессы») тамғаһына эйә.
* 2007 йыл — Бөтә Рәсәй «Иң яҡшы муниципаль ойошма» конкурсы еңеүсеһе.
* 2007 йылдан Бәләбәй ҡалаһының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында район гәзите тарихын яҡтыртыусы «Бәләбәй матбуғаты» күргәҙмәһе эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Белебеевские известия» гәзитенең рәсми сайты
Ҡырғыҙ (мәғәнәләр)

**Ҡырғыҙ** — этноним.

* Ҡырғыҙ — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ҡырғыҙ (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Ҡырғыҙ (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ҡырғыҙ — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ҡырғыҙ-Миәкә — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
Каменка (Днестр ҡушылдығы)

**Каменка** (, ) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдова (Днестр буйы Молдова Республикаһы) биләмәләре аша аға йәки улар араһындағы сик буйлап үтә. 

Украина Винница өлкәһенең Крыжополь һәм Пищанка райондары һәм Днестр буйы Молдова Республикаһы Каменка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 50 километр. 


Myrolyubivka (Pishchanskyi Raion) 04.JPG|
Myrolyubivka (Pishchanskyi Raion) 05.JPG|
Myrolyubivka (Pishchanskyi Raion) 05.JPG|
Myrolyubivka (Pishchanskyi Raion) 09.JPG|
Myrolyubivka (Pishchanskyi Raion) 34.JPG|
Zacharovana Dolyna 07.jpg|
Kukuly 19.JPG|
Kukuly 08.JPG|
Hrustovaia 38.jpg|
Hrustovaia 36.jpg|
Camenca 11.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Джон Уэйн

**Джон Уэйн** (, тыумыштан **Мэрион Роберт Моррисон,** , (26 май 1907 йыл — 11 июнь 1979 йыл) — Американың «вестерн короле» ҡушаматлы актёры. «Оскар» һәм «Алтын глобус» премиялары лауреаты (1970). Тауышлы кино заманында иң популяр голливуд актёрҙарының береһе булып, йыл һайын биш фильмдә төшә. 1999 йылдың июнендә, AFI юрауы буйынса, 100 йыл арауығындағы 100 иң бөйөк «кино йондоҙы» араһында Америка кино сәнғәте институты уны 13—се урынға ҡуя.

## Биографияһы
Джон Уэйн 1907 йылдың 26 майында Уинтерсеттә, Айова, 224 икенсе Көньяҡ урамында тыуған. Атаһы Клайд Леонард Моррисон АҠШ—тағы граждандар һуғышы ветераны Марион Мичтелл Моррисондың улы була. Әсәһе, Мэри Альберта Браун, Небраска штатының Ланкастер округында тыуа. Джон Уэйн пресвитериан тәрбиәһе ала. Уэйн әшнәһе Джон Фордтың телһеҙ киноларында төшә башлай. Форд Америкала киң танылыу алғас, режиссерҙың Уэйн ҡатнашмаған кинолары бик һирәк була. Утыҙынсы йылдарҙа Америка халҡы Уэйнды батырлыҡ һәм шәхсисәнлек өлгөһө итеп ҡабул итә. Актёр «Ҙур һуҡмаҡ» исемле ковбойҙар хаҡындағы фильмдан (1930) башлап, төрлө ҡораллы бәрелештәр, һуғыш-талаш һәм үлтереште сағылдарған, әллә ни күп сығымдар талап итмәгән фильмдарҙа ("боевик"тарҙа) уңыш ҡаҙана.

Уэйндың 1939 йылда сыҡҡан «Дилижанс» вестерндағы роле *иң сағыу* тип һанала. Был фильм совет кинотеатрҙарында ла тамашасы һөйөүен яулай.

Икенсе донъя һуғышы йылдарында харби темаларға арналған күп постановкаларҙа төшә. Уның Америка армияһы сафына инеү теләге күп тапҡыр кире ҡағыла. Тормошондағы был ваҡиғаны ул ауыр кисерә. Аҙаҡтан уның тол ҡатыны шулай иҫкә ала: ''«Ул тормошоноң һуңғы көнөнә тиклем, өйҙә ятып ҡалыу ғәйебен юйырға тырышып, суперпатриот булды.»().
Һуғыш бөткәс, Уэйн улдары менән вестерндар сығарыусы махсус студия аса. Был йылдарҙағы иң айырылып торғандарының береһе үҙе ҡуйған «Форт Аламо» фильмы (1960). 

Таборсильо утрауының шәхси хужаһы була.

Йәшлек йылдарында Уэйн АҠШ-тың демократик партияһы яҡлы була. Карьераһының күп өлөшө республикансылар партияһының консерватив яғында үтә, ультрапатриот була (бигерәк тә ғүмеренең һуңғы йылдарында), ялҡынлы антикоммунист, президент һайлауында Никсонды яҡлай.

Уэйн, үлеренән туғыҙ йыл алда, киң билдәлелек алған «Ысын батырлыҡ» вестерндағы роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була. Уэйндың һуңғы проекты — «Иң мәргән» — АҠШ экрандарында 1976 йылда сыға. Джон Уэйн "Лос—Анджелес"та Рональд Рейган исемендәге медицина үҙәгендә, ашҡарын яман шешенән дауаланғанда, 1979 йылдың 11 июнендә вафат була. Уэйндың ҡәбер ташында «Плейбой» журналында сыҡҡан ғауғалы интервьюһендә әйткән һүҙҙәре уйылған:

## Һайланған фильмография

## Бүләктәре
* «Оскар» — «Иң яҡшы ирҙәр роле» («Ысын ҡаһарманлыҡ»)
* «Алтын глобус» — «Иң яҡшы ирҙәр роле — драма» («Ысын ҡаһарманлыҡ»)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
*
Ҡунафин

**Ҡунафин** — башҡорт фамилияһы.

* Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы (1946 ) — башҡорт әҙәбиәте ғалимы, филология фәндәре докторы.
* Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы (1971 ) — башҡорт журналисы, шағир.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыуатов
Лядова (йылға)

**Лядова** () — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Виньковцы районы һәм Винница өлкәһенең Бар, Мурованые Куриловцы һәм Могилёв-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.

Оҙонлоғо — 93 километр. Бассейн майҙаны — 748 км². Йылғаның киңлеге — 5-10, иң киң урында 22 метр. Тәрәнлеге 1 — 1,2 метрға етә. Һарҡыулығы — 2,5 м/км. Үҙәне V рәүешендә. Үрендә киңлеге 1 — 3 км булһа, айырым урындарҙа 0,4 — 0,7 километрғаса тарая, түбәндә үҙәне киңлеге 1,5 — 2 километрға етә. Ташҡын ваҡтында йылға ике яҡ ярынан 30-ҙан алып 700 метрғаса сыға. Йылға үрендә йырҙаһы бик тармаҡланмаған, ҡайһы берҙә һаҙлы урындарҙа күренмәй ҙә тиерлек, йәйгеһен айырым урындарҙа ҡорой. Аҡҡан һыу күләме быуа һәм һыуһаҡлағыстар ярҙамында көйләнә. Дашковцы ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ башлана. Тәүҙә көньяҡ-көнсығышҡа, урта һәм түбәнге ағышында көньяҡҡа аға. Лядова ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ Днестр йылғаһына ҡоя.

Иң ҙур ҡушылдығы — Мощанка йылғаһы.


Файл:Lyadova River 1.JPG|
Файл:Lyadova River 2.JPG|
Файл:Lyadova River 4.JPG|1-3-cө фотолар – Лядова йылғаһының Винница өлкәһенең Могилев-Подольск районыныңда Лядова ауылы эргәһендә Днестрға ҡойған урыны. 
Файл:Yaryshiv 12.JPG| Заманында Тарас Шевченко туҡталып йөрөгән ерҙә хәҙер Шевченко ҡоҙоғо бар. 
Файл:Yaryshiv 10.JPG|Лядова йылғаһы Ярышев ауылы аша аға. 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Небольсин Павел Иванович

**Небольсин Павел Иванович** (1817, Түбәнге Новгород губернаһы — 18 август 1893, Вильнюс) — рус этнографы, тарихсы һәм иҡтисадсы.

## Биографияһы
Павел Иванович Небольсин 1817 йылда Түбәнге Новгород губернаһында тыуа. Дворян нәҫеленән. 1838 йылда Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай. Хөкүмәт Сенатының V (енәйәт эштәрен тикшереү) департаментында 1-се бүлек, 1841 йылдан 7-се бүлек секретарының кесе ярҙамсыһы булып эшләй.

1846 йылда Алтай крайында алтын табыу сәнәғәте буйынса шөғөлләнә. Бер үк ваҡытта Себер казактары тарихын өйрәнә, Себер алтын приискылары тураһында очерктар яҙа. 1848 йылда Рус география йәмғиәтенә ағза итеп һайлана. 1850—1851 йылдарҙа Рус география йәмғиәтенең ҡушыуы буйынса Рәсәй менән Урта Азияның сауҙа-сәнәғәт бәйләнештәре мәсьәләләрен өйрәнеү маҡсатында Каспий алды өлкәләренә, Бүкәй урҙаһына сәйәхәт ҡыла.

## Ижады һәм фәнни эшмәкәрлеге

## Башҡорттар тураһында
Павел Иванович Небольсин Ырымбур губернаһына сәйәхәте ваҡытында башҡорттарҙың этнографияһына бәйле мәғлүмәттәр туплай. Шуның һөҙөмтәһе булараҡ, уның тарафынан «Заметки о башкирах» («Башҡорттар тураһында яҙмалар») тигән мәҡәлә яҙыла. Ул «Отечественные записки» (1850, 11-се һан) журналында баҫылып сыға. Мәҡәләлә автор башҡорт кантондарындағы йорттар һанын, башҡорт халҡы иҫәбен килтерә. Ултыраҡ һәм күсмә тормош алып барған башҡорттарҙың торлағын, кейемен, солоҡ яһау ысулдарын һүрәтләй.

П. И. Небольсин хеҙмәте хәҙер ҙә ғилми йәһәттән ҡиммәтле. Фәнни сығанаҡ булараҡ, уға башҡорт этнографтары, тарихсылары йыш мөрәжәғәт итә.

## Әҫәрҙәре
Башҡорттар тураһында мәҡәләләре
* Заметки о башкирах //Отечественные записки. 1850. Т.73. Отд.8;
* Отчет о путешествии в Оренбургский и Астраханский край //Вестник Русского георгафического общества. 1852. Кн.1. Ч.4. Отд.5.
Мәҡәләләре
* О русских солдатах и других военных чинах до Петра Великого.//Современник: журнал — 1849. — Т. XIII, № 2. — С.123—154;
* Краткие заметки о Байкале, Ангаре и Енисее //Отечественные записки: журнал. — 1850. — Т. LXVIII,№ 2, — С.220—228;
* Краткий очерк развития торгового пароходства: журнал/Изд. — Т.I, № 1. — С.43—85;

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Янгузин Р. З. История изучения этнографии башкир. — Уфа, 2000.
*
Сибайский рабочий (гәзит)

**Сибайский рабочий** — Сибай ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите.

## Тарих
Сибай барлыҡҡа килеү менән ҡала гәзите булдырыла. Ҡала етәкселегенең үтенесен ҡәнәғәтләндереү йөҙөнән КПСС Үҙәк Комитетының РСФСР буйынса бюроһы үҙенең 1957 йылдың 18 февралендәге махсус ҡарары менән Сибайҙа гәзит сығарырға рөхсәт бирә.  

Шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 4 апрелдәге күрһәтмәһенә ярашлы, Сибай ҡала типографияһы ла ойошторола. «Сибайский рабочий» гәзитенең тәүге һаны 1957 йылдың 29 июнендә 3069 дана тиражы менән донъя күрә, уға мөхәррир М. М. Баранов ҡул ҡуя.  

Тәүге штаттағы корреспондент Виктор Кузин була. Тәүге һанда киләсәккә ҡуйылған маҡсаттар хаҡында  КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретары Виктор Васильевич Любушкин сығыш яһай. 

1957 йылдың 22 сентябренән гәзитте Серафим Яковлевич Вайсман мөхәррирләй. Ошо ваҡытта бина, кадрҙар мәсьәләһе хәл ителә. Гәзит тиражы 4000 данаға тиклем күтәрелә. 

1962 йылда Сибайҙа территориаль колхоз-совхоз сәнәғәт идараһы төҙөлә, уның өсөн «Һаҡмар» гәзите нәшер ителә башлай, Сибай ҡалаһында, Баймаҡ, Әбйәлил райондарына тарала. «Сибайский рабочий» гәзите ябыла. Райондарҙы ҙурайтыу килеп сыҡмай, һәм «Һаҡмар» гәзитенең кәрәклеге лә бөтә. «Сибайский рабочий» гәзитен ҡайтанан 1965 йылдың 1 апрелендә сығара башлайҙар. Коллективты Һиҙиәт Садыҡ улы Күсәбаев етәкләй. 

1969—1972 йылдарҙа Роберт Абдулла улы Нагаев, 1972—1978 йылдарҙа Михаил Сергеевич Ильюхин, 1978—1983 йылдарҙа Владимир Васильевич Коротаев мөхәррир булып хеҙмәт итә. 

XX быуаттың 80-90 йылдарында гәзитте Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы Яҡупова мөхәррирләй. Үҙгәрештәр заманы, асыҡлыҡ ваҡытында гәзит тиражы күтәрелә, 14 мең данаға баҫа. Мөхәррир Нур Ғәйнислам улы Үзбәков ваҡытында (1992—2001) техник яҡтан үҙгәрештәр була, редакцияның үҙендә йыйып, вёрсткаларға ярҙам иткән компьютер үҙәге асыла, гәзиткә үҙ аллы яҙыу, таратыу ойошторола.  

«Сибайский рабочий» аҙнаһына дүрт тапҡыр сыға башлай.  

2002 йылда коллективты Зөһрә Фәрғәт ҡыҙы Сәйетҡолова етәкләй. Гәзиттең дизайны үҙгәрә. Редакция ул ваҡытта төрлө социаль яҡлы сығыштар яһай, саралар үткәрә. Ҙур иғтибарға «Тотҡарлыҡһыҙ мөхит» акцияһы лайыҡ була, сөнки физик яҡтан мөмкинселектәре сикле кешеләрҙең йәшәйештәрен хәстәрләй. «Көмөш коньки» конкурсы яңыртыла, фигуралы шыуыуҙы үҙ иткән уҡыусылар араһында ярыштар үткәрелә. Редакция йәш төркөмдәр сығыштарын ойоштороп, концерттар үткәрә. 

2008 йылдың сентябренән коллективты Ишбирҙина Гөлнәзирә Роберт ҡыҙы етәкләй, быға тиклем ул гәзиттә сәнәғәт, транспорт һәм бәйләнеш бүлеге мөдире була. 

2012 йылдың майында директор (баш мөхәррир) булып Азаматов Самат Булат улы тәғәйенләнә.  

Әлеге көндә «Сибайский рабочий» гәзите уңышлы эшләп килә.  

2012 йылдан гәзиттең сығыу һаны күбәйә. Бөгөнгө көндә гәзит аҙнаһына дурт тапҡыр, 6000 меңдән ашыу дана менән сыға.

## Маҡтаулы исемдәр
Хаҡлы ялда булыусы Людмила Оглобличева һәм Людмила Самарцева «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат хеҙмәткәре» исемен йөрөтә. 

## Сығанаҡтар
* «Сибайский рабочий» — Башҡорт энциклопедияһы 
* Официальный сайт газеты «Сибайский рабочий»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар