open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡорт өлкә бюроһы

**Башҡорт өлкә бюроһы** (*Башҡорт халҡы союзы бюроһы*) — Башҡорт милли хәрәкәтенә етәкселек итеү органы.

## Тарихы
1917 йылдың 10 майында Мәскәүҙә 1-се Бөтә Рәсәй мосолмандары съезының башҡорт делегацияһы тарафынан ойошторола. Башҡорт өлкә бюроһы Башҡорт милли хәрәкәтенә етәкселек итеү өсөн булдырыла.

1917 йылдың 26 июнендә исеме Башҡорт халҡы союзы бюроһы тип үҙгәртелә. 1917 йылдың май айы урталарында штаб-фатиры Ырымбурҙа урынлашҡан була. Июль айында 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайына делегаттарҙы һайлау үткәрелә. 20 июлдә Башҡорт мәркәз шураһы һайланғандан һуң эшмәкәрлеге туҡтатыла.

## Составы

Башҡорт өлкә бюроһы ағзалары:
* Вәлидов Әхмәт-Зәки
* Мерәҫов  Сәғит Ғөбәйҙулла улы
* Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы
Башҡорт халҡы союзы бюроһы ағзалары:
* Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы
* Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы
* Вәлидов Әхмәт-Зәки
* Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы
* Игликов Х.
* Иҙелбаев Сәфәрғәли
* Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы
* Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы
* Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы
* Мутин Ғариф Ибраһим улы
* Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы

## Башҡалар
* Баҫма органы *«[[Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире]]»* («Башҡорт өлкә бюроһының хәбәрҙәре») тип атала.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Балашиха

**Балашиха** () — Мәскәү өлкәһендәге иң ҙур ҡала.

## Тарих

## Билдәле шәхестәре
* Пенкин Александр Александрович (20.01.1942), хәрби хеҙмәт ветераны, контр-адмирал (1989). ғалим-инженер. 1991—1997 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ флоты командующийының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. 1961 йылдан КПСС ағзаһы, партияның ХХVII съезы делегаты (1986). Техник фәндәр кандидаты. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се һәм 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Хәсәншин Данил Дәүләтша улы

**Хәсәншин Данил Дәүләтша улы** (22 август 1937 йыл) — композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). 

## Биографияһы
Данил Дәүләтша улы Хәсәншин 1937 йылдың 22 авгусында Илеш районының Сүлте ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә.

Урта мәктәпте һәм Үрге Йәркәй ауылындағы тракторсылар курсын тамамлағандан һуң тыуған колхозында эшләй, Совет Армияһында хеҙмәт итә. Бәләкәй ваҡытынан, шулай уҡ армияла сағында ла баянда уйнай.

1965 йылда Өфө музыка-педагогия училищеһын тамамлай, музыка уҡытыусыһы булып эшләй. 1967—1972 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһында уҡый. 1980 йылда ассистентура стажировкаһы үтә. 

Композитор булараҡ, Данил Хәсәншин әҫәрҙәрендә патриотик темаға өҫтөнлөк бирә.

Д. Д. Хәсәншиндың улы Азамат Хәсәншин — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһы доценты. 

## Әҫәрҙәре
Хәсәншин Д. Д. — төрлө жанрҙары күп һанлы музыкаль әҫәрҙәр авторы. 

Алты симфония, «Бөйөк рядовой» операһы, «Туй» балеты, симфоник, хор, камера-инструменталь һәм камера-вокаль әҫәрҙәр.

Фронтовик шағирҙар шиғырҙарына «Фронт йырҙары» кантатаһы.

Оркестр өсөн «Әйтеш» концерты. «Халыҡ тормошонан күренештәр» ораторияһы.

Скрипка һәм симфоник оркестр өсөн «Концерт-аҙан» жанрында скрипка һәм симфоник оркестр өсөн концерт-симфониялар циклы. 

## Маҡтаулы исемдәре
БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)

## Әҙәбиәт
Журнал «Рампа» Культура Башкортостана № 8 (226) 2012. Ст. От песни до симфонии.

## Һылтанмалар
http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/izvestnyj_bashkirskij_kompozitor_danil_khasanshin_otmechaet_jubilej/19-1-0-120 

http://ufa.kassy.ru/event/150341/ 

http://zakon-region3.ru/1/57981/ 

## Иҫкәрмәләр
Совет районы (Өфө)

**Совет районы** — Өфө ҡалаһының ете районының береһе, уның тарихи үҙәк өлөшөнән төньяҡҡа табан урынлашҡан.

## Тарихы

Совет районының ойоштороу датаһы прообразы — 1938 йылдың апрель айы, нәҡ ошо ваҡытта бүленеү иҫәбенә ике яңы район барлыҡҡа килә: Жданов һәм Молотов (1957 йылдан Совет районы).

Күп йыллыҡ тарихы эсендә район сиктәре күп тапҡырҙар үҙгәрә.

Хәҙерге Совет районы территорияһында беренсе ҡаралтылар XVII быуат башында барлыҡҡа килә. Был төҙөлөштәр ҡала ситендәге ҡараул башнялы нығытмалар була, улар Ағиҙел менән Өфө йылғалары араһыда төҙөләләр һәм Өфө нығытмаһына килеп ингән урындары төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан һаҡлайҙар.

Иҡтисади һәм мәҙәни тормоштоң күтәрелешендә бик ҙур ролде Һамар-Златоуст (хәҙер Куйбышев) тимер юлының төҙөлөшө уйнай. Ағиҙел һәм Өфө йылғалары аша күперҙәрҙе төҙөгәндән һуң тимер юлдан хәрәкәт Өфө аша 1888—1890 йылдарҙа асыла.

1888 йылдың август айында Өфөлә Һамар-Златоуст тимер юлының төп оҫтаханалары (хәҙер тепловоздар ремонтлау заводы) сафҡа инә. Пароход, ә, иң мөһиме, тимер юлы бәйләнешен асыу Өфөнө Көньяҡ Уралда эре транспорт узелына әүерелдерә һәм сәнәғәт үҫешенә булышлыҡ итә.

1900-сы йылдар башында хәҙерге район биләмәһендә 15 меңгә яҡын кеше йәшәгән.

Тимер юл оҫтаханалары һәм деполарҙағы эшселәр иҫәбенә марксистик түңәрәктәр, социал-демократик төркөмдәр барлыҡҡа килә. 1905 йылғы революция ваҡиғалары Өфөнө лә, районды ла урап үтмәйҙәр. Забастовщиктар менән эшсе депутаттар советы етәкселек итә. Советтың башында Иван Степанович Якутов тора. 1905 йылдың 9 декабрендә сәйәси забастовка ҡораллы ихтилалға әүерелә, уны полиция менән казактар баҫтыра. Иван Якутовтың ғүмере Өфө төрмәһендә 1907 йылдың 21 ноябрь төнөндә өҙөлә. Уның исеме ҡала балалар паркына бирелә (элекке халыҡ айыҡлығы баҡсаһы).

1930-сы йылдарҙың беренсе яртыһында транспортта ҡала һәм республика өсөн яңы төр тыуа — һауа транспорты. 1932 йылда Өфөгә өс У-2 (ПО-2) самолетттарын алдыралар, 1933 йылдың 15 июлендә беренсе даими авиация линияһы Өфө — Магнитогорск — Белорет — Стәрлетамаҡ — Мәләүез — Мораҡ — Баймаҡ — Архангельск — Өфө түңәрәк маршрут буйынса асыла. Ошоларҙың бөтәһен дә: Рихард Зорге урамын да, беренсе Өфө аэропорты булған бөгөнгө Көньяҡ вокзалы территорияһын да күҙ алдына килтереүе ауыр. «Әтәсле йорт» тип билдәлелек алған йортта аэродром метеохеҙмәте була. Революцияға тиклем йортҡа купец П. Костерин хужа булған һәм ул ҡала ситендәге йорт булараҡ файҙаланған.

## Халҡы

## Сәнәғәт
* ААЙ «Өфө тепловоздар ремонтлау заводы»,
* «Өфөгаз» — ААЙ «Газ-сервис» филиалы,
* ААЙ «УПО „Геофизприбор“»,
* ААЙ «НПФ „Геофизика“»,
* ААЙ «Өфө „Магнетрон“ микроэлектроника заводы»,
* ААЙ «УАП „Гидравлика“»,
* ААЙ «УЗЭМИК»,
* БР ДУП «Өфө полиграфкомбинаты».

## Социаль сфера
Районда ДКиТ ААЙ «УЗЭМИК», «Железнодорожник» мәҙәниәт йорто, Йәштәр һарайы (элекке «Юбилейный» мәҙәниәт йорто), «Өфө уттары» күңел асыу үҙәге эшләп килә. Бында ике балалар музыка мәктәбе һәм сәнғәт мәктәбе, элекке Пионерҙар һарайы (хәҙер балалар ижады һарайы) бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница района на сайте администрации г. Уфы
Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы

**Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы** (10 март 1929 йыл — 21 декабрь 2010 йыл) — журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966—1986 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының VII—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1966). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Абдулла Ғиниәт улы Исмәғилев 1929 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Мәзит ауылында (хәҙерге Ейәнсура районына ҡарай) тыуған. Мәктәптән һуң 1947 йыл да БАССР-ҙың Абзан районы Мөхәмәтйән ауылының һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1952 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын, 1957 йылда Орск педагогия институтын, 1965 йылда — Мәскәү ҡалаһындағы КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмәғәт фәндәре Академияһын тамамлай. Академияла тарих фәндәре докторы Борис Михайлович Морозов етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Абдулла Исмәғилев 1953 йылдан — Өмбәт урта мәктәбе директоры. 1955 йылдан — Абзан районында, һуңынан Ейәнсура районы партия комитетында бүлек мөдире, 1957 йылдан — Ейәнсура район партия комитеты секретары, 1966 йылдан алып 1986 йылға саҡлы — «Совет Башҡортостаны» (хәҙер «Башҡортостан») гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1966 — 1969 йылдарҙа БАССР Журналистар союзы рәйесе вазифаһын башҡара.

Башҡорт АССР-ының 7-11 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1999 — 2000 йылдарҙа — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары. 1990 — 1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында КПСС тарихы буйынса лекциялар уҡый.

2010 йылдың 21 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы.
 
## Ғаиләһе
Ҡатыны Фәүзиә Зәкәрйә ҡыҙы Һарығолова, ҡыҙҙары Зөһрә һәм Гөлфара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashinform.ru/news/327023/

## Әҙәбиәт
* Второй Всемирный курултай башкир. Уфа: «Китап», 2002. С. 362—367
Курск

**Курск** () — Курск өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Мәғариф
# Курск дәүләт университеты
# Курск дәүләт медицина университеты

## Климаты


## Транспорты
Курск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Курск 
* Справочник города
Офицерҙар йорто (Өфө)

**Өфө гарнизонының Офицерҙар йорто** — Өфөлә 1904 йылда Ҙур Успенская урамында төҙөлгән боронғо бина (хәҙер Коммунистик урам, 43-сө йорт) һәм элек унда Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Өфө гарнизоны урынлашҡан мәҙәниәт учреждениеһы.

## Тарихы
Эффектлы ҡарҙай аҡ менән биҙәкләнгән ҡара ҡыҙыл төҫтәге өс ҡатлы бинаның тарихы ҡыҙыҡлы: төрлө ваҡытта бында сауҙагәрҙәр һәм пролетариат вәкилдәре, чапаевсылар һәм колчаксылар, әҙәбиәтселәр һәм музыканттар тулы хоҡуҡлы хужа булған.

Бинаның тәүге исеме — Ҙур Себер ҡунаҡханаһы йәки Паршин Йорто. Уны Өфө сауҙагәре А. М. Паршин килемле йорт булараҡ төҙөгән булған. Ҡунаҡхананың икенсе һәм өсөнсө ҡатында «себер номерҙары» — йыйнаҡ һәм йәмле номерҙар урынлашҡан булған. Бынан тыш, бында ресторан, бильярд һәм һәүәҫкәр спектаклдәр ҡуйылған концерт залдары булған. Беренсе ҡатты И. И. Стахеевтың, ағалы-энеле Крестовниковтарҙың магазиндары, шулай уҡ Л. Я. Дворжец аптекаһы биләгән.

Был 1918 йылда емерелеүгә дусар ителгән Рәсәй Империяһын тергеҙергә маташҡан Өфө директорияһы — Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте урынлашҡан булғанлығы менән иғтибарға лайыҡ бина.

Һуңынан был бинала Ҡыҙыл армия клубы урынлашҡан, ә 1919 йылдың йәйендә — Бишенсе Ҡыҙыл Армия штабы. 1919 йылдың ғинуарында Ярослав Гашек телмәр менән сығыш яһаған. 1926 йылдан бинала «Ҡыҙыл Армия Йорто» урынлашҡан.

1926 йылдан бина СССР Оборона халыҡ комиссариаты ведомствоһына тапшырыла (СССР Оборона халыҡ комиссариаты НКО). 1939 йылдан бында Офицерҙар йорто урынлашҡан.

1932 йылда был бинала яҙыусы Александр Фадеев сығыш яһаған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Офицерҙар йортонда украин композиторы Григорий Гурьевич Верёвка етәкселегендәге ҡатын-ҡыҙҙар хор ансамбле ойошторолған.

Һуңғараҡ элекке ҡунаҡхана бинаһын Башҡорт республика хәрби комиссариаты биләй. Бында хәрби комиссары , БАССР хәрби комиссарҙары булып Советтар Союзы Геройҙары Рогалёв Пётр Леонтьевич (1959—1963) һәм Күсимов Таһир Тайып улы (1963—1969 йыл) эшләй.

## Офицерҙар йорто бөгөн
Әлеге ваҡытта Офицерҙар йортонда Башҡортостан Республикаһы һуғыш һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары Комитеты, айырым хәүеф подразделениелары ветерандары комитетының Төбәк бүлексәһе, Башҡортостан Республикаһы запастағы офицерҙар Комитеты, Башҡортостан Республикаһы локаль һуғыш һәм конфликттарҙа ҡатнашыусыларҙы социаль яҡлау Фонды, «Фронтташ әхирәттәр» ҡатын-ҡыҙҙар — һуғыш ветерандары клубы, Өфө гарнизонының хәрби һунарсылар йәмғиәте эшләй.

Офицерҙар йортонда китапхана, концерт һәм кинолекция залдары бар. 1996 йылда унда Жуков Георгий Константиновичтың бюсы (скульптор Б. Д. Фузеев) ҡуйылды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыҙыл Армияның Үҙәк йорто
* Өфөнөң иҫтәлекле урындары

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
А. А. Ногарёв йорто

**А. А. Ногарёв йорто** — сауҙагәр А. А. Ногарёв заказы буйынса төҙөлгән бина, хәҙерге ваҡытта — Өфө ҡалаһының архитектура һәм тарихи ҡомартҡыһы. *Ленин урамы, 10 адресы* буйынса урынлашҡан ике ҡатлы кирбес ҡоролманан ғибәрәт.

## Тасуирлама
Бина *урыҫ классицизмы* стилендә эшләнгән, йорттоң кирбес фасады ҡупшы биҙәкле модерн стилендә башҡарылған. Бина биҙәүендә шулай уҡ ҡалҡыу биҙәүестәр ҡулланылған. Йорттоң кәртәһе һәм арка формаһындағы ҡапҡалар шулай уҡ бик үҙенсәлекле була.

Артабан архитектор Т. В. Мелякова проекты буйынса бина өлөшләтә реконструкциялана. Йортто ҡайтанан планлаштырған саҡта әүәләп яһалған биҙәүестәр һәм мейестәр ҡутарылып ташлана, стенаны биҙәгән һүрәт юҡҡа сыға. Бина күрше ҡоролма — И. И. Коротковтың йорто менән ҡушыла.

Хәҙерге ваҡытта бинала *Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт Министрлығы, Республика йәштәр мәғлүмәт үҙәге, Республика йәштәр хеҙмәт мәшғүллеге үҙәге урынлашҡан*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Сухорученко Геннадий Анатольевич

**Генна́дий Анато́льевич Сухору́ченко**  (5 сентябрь, 1934, Зиновьевск&nbsp;— 11 апрель, 2000, Дондағы Ростов)&nbsp;— рус совет  шағиры һәм публицисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
## Тормош юлы
Мәскәү ҡалаһындағы  М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған.

1966 йылдан алып СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1978 йылдан алып Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора.

Оҙаҡ йылдар буйына Таганрог ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

## Шиғри йыйынтыҡтары
* Молодые голоса. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Люблю, когда нелегко. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Музыка на рассвете. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Солнечный дождь. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Светлое имя твое. {0}[13]{/0}} (1936) 
* По ту сторону рекламы. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Ромашковый полдень. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Листья зари. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Волшебный остров. {0}[13]{/0}} (1936) 
* Русский клич. {0}[13]{/0}} (1936) 

## Хәтер

* 2002 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында, Ворошилов поспектының шағир һәм публицист Геннадий Сухорученко йәшәгән 77-се йортонда уның иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйыла. 

## Cығанаҡтар
* Энциклопедия Таганрога.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003.&nbsp;— 512 с.&nbsp;— ISBN 5-7509-0662-0.

## Һылтанмалар
* Г. Сухорученко на сайте «Биография. Ру»
Ҡыҙ ҡыуыу

**Ҡыҙ ҡыуыу** (, , , ) — Әзербайжанда һәм Урта Азияла киң билдәле һыбайлы уйын.

Башҡорттарҙа, йола буйынса, ҡыҙ ҡыуыу уйыны егет һәм уның кәләше араһында үткәрелгән. Уйын башында ике һыбайлы — егет һәм ҡыҙ — сабыш юлына сыға. Ҡыҙ егеттән 12-15 метр алдараҡ тора һәм судья сигналы буйынса саба башлай. Бер аҙҙан егет ҡуҙғала, ул ҡыҙҙы ҡыуып етергә һәм үбеп алырға тейеш. Әгәр ул ҡыуып етә алмаһа, кире яҡҡа егет алдан төшә, ә ҡыҙ уны ҡыуып етеп, сыбыҡларға тейеш.

Ҙур тиҙлек, оҫталыҡ, таһыллыҡ күрһәткән пар еңеүсе һанала. Уйында һыбайлыларҙың кейеменә, эйәр, йүгән биҙәлешенә лә иғтибар итәләр.

## Сығанаҡтар
* *В. Парфенов*. Кавказские национальные конные игры 
*
Тимерхан (әкиәт)

**Тимерхан** — батырҙар тураһында башҡорт халыҡ әкиәте.

## Тарихы
«Тимерхан» башҡорт халыҡ әкиәтенең әҙәби сюжеты «Шаһнамә» (Х быуат) фарсы эпик поэмаһына барып тоташа.

Был әкиәтте 1964 йылда Башҡортостандағы Дәүләкән районының Буранғол ауылында фольклорсы М. М. Сәғитов Ҡотлогилдина Гөльямалдан яҙып ала.

«Тимерхан» әкиәтендә халыҡтың имләү, дауалау ғилеме лә сағылыш таба. Тимербулат исеме балаға ныҡлыҡ, сәләмәтлек теләй. Әкиәттә Уткүҙ тигән сихырсының майынан яһалған дауа шифалы була. Тимерхан ошо май менән ата-әсәһенең күреү һәләтен кире ҡайтара.

## Сюжет
Борон-борон заманда Мәхмүт хандың Әхмәтхан исемле вәзире була. Ҡатыны ул тапһын тип теләп, вәзир Аллаға ялбара һәм 40 дөйәне ҡорбанға сала. Уның улы тыуа, малайға Тимерхан тип исем ҡушалар. Тимерхан бик көслө булып үҫә, һуғышып тиҫтерҙәрен имгәтә башлай. Шуға ата-әсәләр вәзирҙән улын ҡыуып ебәреүен һорайҙар. Хан да унан шуны талап итә. Тимерхан атаһының атын алып юлға сыға. Юлда ул был атты тағы ла көслөрәгенә алыштырып ала.

Юлында Тимерхан ғәскәрҙе еңгән егетте осрата һәм уның менән көс һынаша. Көрәштә Тимерхан еңеп сыға. Улар дуҫ булып хушлаша.

Артабан Тимерхан тау башында сатыр күреп ҡала. Унда ул өс һылыу ҡыҙҙы осрата. Егет уларҙан үҙенең матурмы-юҡмы икәнлеген һорай. Ҡыҙҙар уға: — Искәндәр батшаның улы Йәләлетдин һинән матурыраҡ, ә бына Әсфәндийәр батшаның ҡыҙы беҙҙән дә һылыуыраҡ, — тип яуаплай. Тимерхан Йәләлетдин батырҙы эҙләп китә. Эҙләп тапҡандан һуң уны көрәштә суҡмар менән һуғып үлтерә.

Артабан Искәндәр батша батшалығына юллана. Ҡала ситендәге күл ярында ул ағасҡа бәйләп ҡуйылған һылыу ҡыҙҙы күрә. Был күлдә ете башлы аждаһа йәшәгән була. Көн һайын ҡала халҡы уның өсөн бер ҡыҙҙы һәм һарыҡ бәйләй икән. Быны ишеткән егет күлдән аждаһаның сыҡҡанын көтә башлай. Аждаһа сығыу менән уның ете башын да өҙә сабып тураҡлап ташлай.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Батырҙар тураһында әкиәттәр. 3-сө т. / сост. Н. Зарипов. Өфө, 1988.
* Орлов А. С. Переводные повести феодальной Руси и Московского государства XII—XVII веков. Л., 1934, с. 77-85.
* Хусаинова Г. Р. Отражение традиционных целителей знаний башкир в народных сказках//Вестник Силәбе дәүләт университеты. Филология. Искусствоведение. 2010. № 11 (192). В. 42. С 143—146.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/skaz_bogat.html
* http://cheloveknauka.com/yazyk-i-stil-bashkirskih-narodnyh-skazok
Өфө (станция)

**Өфө** () — Өфөләге, Башҡортостан баш ҡалаһындағы, Транссебер магистрале тарихи йүнәлешендәге Куйбышев тимер юлының Башҡортостан регион тимер юлы.

## Тарихы
Өфө станцияһының тимер юл вокзалы урыны 1885 йылда уҡ билдәләнгән булған, һәм уның эклектика стилендәге (архитекторы ф. ф. Эссен) тәүге бинаһы 1888 йылдан алып 1967 йылға саҡлы эксплуатацияланған. Һуңынан һүтелгән иҫке вокзал урынында өс йыл үткәс К. Готлиб проектының таш һынланышы сыҡҡан, һәм 2005—2011 йылдарҙа ул яңынан үҙгәртеп ҡоролған реконструкцияланған.

## Станция тураһында
Станцияла 4 пассажир платформаһы: ситтән берәү, вокзал бинаһына һәм ҡалаға сығыу урынына ер аҫты үткәүеле менән тоташтырылған өсәүһе утрау рәүешендә. Әммә ер аҫты үткәүеле ябылған. Платформалар турникет менән йыһазландырылмаған.

Станцияла тимер юл вокзалы урынлашҡан. Вокзалды үҙгәртеп ҡороу реконструкция 1974 һәм 2011 йылдарҙа атҡарылды.

2011 йылда вокзалды үҙгәртеп ҡорғандан реконструкциялағандан һуң, вокзалдың икенсе ҡатындағы галереяларынан утрау платформаларына сығыу юлы һалынған. Платформаларҙан галереяларға сығыу юлы эскалаторҙар менән йыһазландырылған.

Станцияла Почтаны Магистраль Ташыуҙың Баш Үҙәге — Рәсәй Почтаһы Федераль Дәүләт почта идаралығының ФГУП Өфө магистраль сортировкалау үҙәге урынлашҡан.

Вокзалда иғландар урыҫ һәм башҡорт телендә яңғырай.

## Станция аша алыҫ юл йөрөү
Вокзал көн һайын 40-тан ашыу алыҫ араға йөрөгән поездарҙы һәм 50-гә яҡын ҡала яны электропоездарын хеҙмәтләндерә.

2017 йылдың июненә ҡарата станция аша алыҫ араға йөрөүсе поездар үтә:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

### Поездарҙың миҙгелгә ярашлы хәрәкәте

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вокзал на карте Уфы
Скурко Евгения Романовна

**Скурко Евгения Романовна** (5 август 1947 йыл) — ғалим-музыка белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2005), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 

## Биографияһы
Евгения Романовна Скурко 1947 йылдың 5 авгусында Куйбышев ҡалаһында тыуған.

1970 йылда Мәскәү консерваторияһының теория-композиторлыҡ факультетын В. П. Бобровский класы буйынса тамамлай.

1979 йылда сәнғәт ғилеме өлкәһендә «Рахманинов ижадында вариантлы-вариациялы үҫеш ысулының роле тураһында» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

«Башҡорт академик музыкаһы: үҫеш юлдары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (2004 йыл). Профессор.

1971 йылдан Өфө сәнғәт институтында эшләй (1984 йылдан алып доцент). Институттың музыка теорияһы кафедраһында махсус һәм дөйөм курстар алып бара («Музыкаль әҫәрҙәргә анализ», «XX быуат композицияһы техникалары», «Хәҙерге заман башҡорт музыкаһы»).

«Саҡырылған профессор» сифатында Евгения Романовна күп тапҡырҙар АҠШ-ҡа, Германияға, Финляндияға, Венгрияға бара, инглиз телендә XIX һәм XX быуаттарҙағы рус музыкаһы, шул иҫәптән башҡорт музыка мәҙәниәте тураһында лекциялар уҡый.

Скурко Евгения Романовна — хәҙерге заман музыкаһы стиле проблемалары, башҡорт композиторҙарының ижады тураһындағы мәҡәләләр авторы, концерттарға, спектаклдәргә рецензиялар яҙа.

## Хеҙмәттәре
Скурко Евгения Романовнаның 130-ҙан ашыу публикацияһы бар, шул иҫәптән «SONUS» (АҠШ) музыка ғилеме журналында.
Мәҡәләләре: «Об основных принципах развития в вариационных циклах Рахманинова» (в сб.: Вопросы музыкознания. Вып. 2. — Уфа, 1977), «О жанровых истоках вариантного метода С. Рахманинова» (СМ, 1978, № 6), «О специфике интегрирующего метода развития в инструментальной музыке С. Рахманинова» (в сборнике.: Вопросы искусствознания. Вып. 4. — Уфа, 1980), «Достижения и перспективы» (совместно с Г. Некрасовой; СМ, 1980, № 8), «По мотивам народной легенды» (о балете Р. Хасанова «Легенда о курае»; в сб. Музыка России. Вып. 4. — М., 1982), «Послы Урала» (об опере З. Исмагилова; МЖ, 1983, № 5), «Панорама башкирской музыки» (там же), «В. П. Бобровский — человек, педагог, музыкант» (совм. с Е. Чигаревой; в книге: В. П. Бобровский. Избранные труды. — M, 1988), «Творчество Данилы Хасаншина» (в сб.: Композиторы Российской Федерации. Вып. 5. — М., 1988, под псевдонимом Е. Романова), «Роман Леденев».
* Скурко Е. Р. Башкирская академическая музыка: Традиции и современность: уч. пособ. / Е. Р. Скурко. — Уфа: Гилем, 2005. — 320 с.
* Скурко Е. Р. Очерки современной музыкальной литературы Башкортостана / Е. Р. Скурко. — Уфа: Узорица, 1997. — 156 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014 йыл)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/113890/%D0%A1%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BE
* http://www.bashinform.ru/news/482270/
* http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/bashkirskaja-akademicheskaja-muzyka-puti-stanovlenija.html
Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы

**Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы** (23 май 1923 йыл — 30 сентябрь 2004 йыл) — башҡорт композиторы, йырсы (баритон) һәм режиссёр. 1978 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Шамил Зөфәр улы Ҡолбарисов 1923 йылдың 23 майында  Өфө губернаһы Өфө кантонының Нөрлө ауылында (Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) тыуа. 
1945 йылда Башҡортостан музыка училищеһына инә һәм Н. А. Караулова класы буйынса 1948 йылда уҡып бөтә.

1952 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү  консерваторияһын вокал (педагогтар С. Н. Стрельцов, В. Ф. Карин), композиция (педагог Е. О. Месснер) специальностары буйынса тамамлай.

1952 йылдан  Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының  солисы һәм  режиссёры булып эшләй. Шамил Ҡолбарисов 50-нән ашыу опера партияһын башҡара.   1968 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһында солист һәм режиссёр, 1974 йылдан художество етәксеһе булып эшләй. Филармонияның 70-тән ашыу концерт программаһының режиссёры була. 1978—1989 йылдарҙа — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының музыкаль бүлек мөдире. 
1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша.

Шамил Зөфәр улы — «Бер ҡабынһа ғишыҡ уты» (Ш. Бикҡол  һәм Ш. Ҡолбарисов либреттоһы, 1965 йыл ҡуйыла), «Гөлсибәрҙең һөйгәне» (Н. Асанбаев либреттоһы, 1983) тигән оперетталар, симфоник оркестр өсөн «Байрам увертюраһы» (1982), «Халыҡҡа дан» кантатаһы (1952), Ш. Бикҡол шиғырына «Урал» хор поэмаһы (1953), башҡорт шағирҙарының шиғырҙарына 100-ләгән йыр һәм романс,  Башҡортостандың театрҙарында ҡуйылған  40-тан ашыу спектакль музыкаһы авторы. 

## Партиялары
* Һәүбән (А. Э. Спадавеккиа һәм Х. Ш. Заимов, «Аҡбуҙат»), 
* Ваһап (Н. К. Чемберджи, «Ҡарлуғас»), 
* Әхмәт (Н. И. Пейко һәм М. М. Вәлиев, «Айһылыу»), 
* Пугачёв һәм Сураман (З. Ғ. Исмәғилев, «Салауат Юлаев») һ.б.

## Әҫәрҙәре
Йырҙары: 
* «Йәнбикә» (Р. Сафин шиғыры), 
* «Һалҡын шишмә» (М. Ғәли шиғыры), 
* «Аҡ ҡайындар» (Ә. Атнабаев шиғыры), 
* «Яҙ килә», «Фронтташ дуҫ, тауыш бир» (икеһе лә Ш. Бикҡол шиғырына), 
* «Һинең улыңмын мин, Ватаным» (Н. Нәжми шиғырына), 
* «Имән тураһында баллада» (А. Игебаев шиғырына) һ.б.

## Маҡтаулы исемдәәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1957)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1968)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990) 
* Бөйөк Еңеүҙең 55 йыллығына арналған Республика музыкаль әҫәрҙәр конкурсы лауреаты (2000).

## Һылтанмалар
* Шамиль Зуфарович Кульборисов
* Журнал «Ватандаш». Ҡолбарисов
Эпштейн Леопольд Викторович

**Леопо́льд Ви́кторович Эпште́йн**  (тыуған 5 апрель, 1949 йыл, Винницала)&nbsp;— американың рус телле шағиры һәм тәржемәсеһе.

## Тормош юлы
Табип һәм инженер ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1971—1987 йылдарҙа Дондағы Ростовта һәм Новочеркасскиҙа йәшәй, программист, ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, урам һепереүсе, кочегар булып эшләй.

Шиғырҙарын 1962 йылдан алып яҙа башлай. Ваҡыт-ваҡыт СССР-ҙа («Дон» журналында,  «Поэзия» альманахында), бер тапҡыр «Континент» (1983) ;журналында Леонид Бородин(тәхәллүсе) аҫтында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. 1987 йылдан алып АҠШ-та йәшәй һәм Бостонда программист булып эшләй. Биш шиғыр китабы авторы. «Азат ителгән Улисс» антологияһында, «Ваҡыт һәм беҙ» журналында һәм башҡаларҙа яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып тора

Инглиз теленән рус теленә Шекспир, Байрон, Китс, Джойс әҫәрҙәрен һәм шулай уҡ грузин, ҡытай телдәренән әҫәрҙәр тәржемә итә.

Леопольд Эпштейн&nbsp;— тигеҙ интонациялы һәм нескә күҙәтеүҙәр менән яҙылған фәлсәфәүи-психологиялы  лирика  оҫтаһы.

Эпштейндың 2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик актҡа бағышланған шиғыры иҫ киткес дөрөҫ һәм тасуири яҙылған һәм шул уҡ ваҡытта донъяға СССР-ҙан сыҡҡан рус ҡарашлы американдың патриотик тойғоларын берләштереп торған әҫәр.

Тәнҡитселәр билдәләүе буйынса, «Леопольд Эпштейн&nbsp;— әсе пессимист һәм бер үк ваҡытта батыр һәм кешеләргә өмөт биреүсе шағир».

## Хеҙмәттәре
* Грунт: Шиғырҙар.&nbsp;— Бостон, 1993.
* Фрагмент: Шиғырҙарының икенсе китабы.&nbsp;— Tinafly: Hermitage Publ., 2001.
* Спираль.&nbsp;— Винница: Глобус-Пресс, 2008.
* Промежуточный финиш.&nbsp;— Ростов на Дону: Феникс, 2009.&nbsp;— ISBN 978-5-222-15593-6
* Сопротивляться и не бунтовать.&nbsp;— Таганрог, 2010

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Авторский сайт 
* В Журнальном зале
* Поэзия Московского университета: От Ломоносова и до…
Күлйорттамаҡ мәмерйәһе

**Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Космонавтар мәмерйәһе** — Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында Шүлгәнташ мәмерйәһенән 2 км түбәндәрәк урынлашҡан. 1965 йылдар тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлап ителгән.

Мәмерйәнең икенсе исеме лә бар. Мәмерйә урындағы халыҡҡа күптәнән билдәле булған, спелеологтар был мәмерйә хаҡында 1961 йылдың 12 апрелендә, кеше беренсе тапҡыр космосҡа осҡан көндә, белеп ҡала һәм шуға ла уға **Космонавтар мәмерйәһе** тигән исем бирә.

Мәмерйәнең ике ауыҙы бар. Беренсеһе — 5 метр бейеклектә, 7 метр киңлектә. Икенсеһе шыуышып ҡына инә торған 0.4 метр бейекләктә һәм 1,3 метр киңлектә. Ике инеү юлы ла эзбизташтан торған ҡая битләүендә, һыу өҫтөнән 25—51 метр бейеклектә урынлашҡан.

Карст мəмерйəһе, өҫкө девон һəм аҫҡы карбон эзбизташтарында барлыҡҡа килгəн. Көнсығыш, көньяҡ‑көнбайыш һəм көнбайыш йүнəлешле горизонталь, вертикаль һəм
ауыш коридорҙарҙан тора. 

Коридор аҙағында  21 метр тәрәнлек ҡойо бар. Оҙонлоғо 280 м, уртаса киңлеге 4 м, уртаса бейеклеге 8 м, тəрəнлеге 24 м, амплитудаһы 43 м, майҙаны 1130 м2, күлəме 90×40м3

Өҫкө ауыҙҙын киткән коридорҙа  2 зал бар. Мәмерйә түшәме  кальцит һарҡымдары, сталактиттар менән ҡапланған.
Мәмерйә эсендә температура  6°С.

Мәмерйә кроманьон кешеләре йәшәгән урын буларыҡ билдәле. Бынан 30—40 мең йыл элек мәмерйә кешеләре һунар иткән хайуандарҙың итеп ашаған, һөйәктәрен ҡойо төбөнә ташлаған. Хайуан һөйәктәрен хәҙер ҙә табырға була.

## Сығанаҡтар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Таң (гәзит)

**Таң** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципал районының ижтимағи-сәйәси гәзите.

Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмəте ҡарамағындағы Матбуғат, нəшриəт һəм полиграфия эштəре буйынса идаралыҡ, Башҡортостан Республикаһының «Таң гəзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы.

Бөрйəн районы Иҫке Собханғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендə сыға. 1935 йылдан алып «Еңеү юлында» исеме менән нəшер ителə, 1966 йылдан башлап хəҙерге исем менән сыға, 1962 — 66 йылдарҙа нәшер ителмәй.

;Гәзиттә даими рәүештә сыҡҡан рубрикалар: 

* Ватан һағында 
* Байрамдар 
* Юбилейҙар 
* Беҙгә яҙалар 
* Ғаилә 
* Тирә-яҡ мөхит 
* Мәғариф 
* Мәҙәниәт 
* Мәрхәмәтлек 
* Ойошмаларҙа 
* Рухиәт 
* Социаль өлкә 
* Тарих 
* Тәрбиә 
* Хәтер 
* Һаулыҡ — ҙур байлыҡ 
* Ял 
* Сәйәхәт 
* Матбуғат 

Редакция гәзит уҡыусылар ҡатнашлығында төрлө викториналар, конкурстар үткәрә. «Таң» гәзитендә оҙаҡ йылдар Ғарифуллина А. Р., Баһауетдинова Т. С. эшләй.

## Мөхәррирҙәре
* Кинйәғолов Х. М. (1935 йылдан)
* Юлмөхәмәтов Д. М.
* Юлдашев З. С.
* Вәлиев Я. Н. (1944 йылдан)
* Сафин С. Я. (1945 йылдан)
* Ҡондоҙбаев Р. Х. (1953 йылдан)
* Юлмөхәмәтов А. М. (1966 йылдан)
* Манапов Ю. Х. (1997 й
* Мырҙағолова М. Й. (2019 йылдан)

## Сығанаҡтар
* 

*
Зәйнетдинов Рәшит Сәй­фетдин улы

**Зәйнетдинов Рәшит Сәй­фетдин улы** (18 июнь 1938 йыл — 18 декабрь 2015 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Рәссам­дар союзы ағзаһы. Профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995).

## Биографияһы
Рәшит Сәй­фетдин улы Зәйнетдинов 1938 йылдың 18 июненда Башҡорт АССР-ының Красноусол районы (*хәҙерге* Ғафури районы), Яңы Ҡауарҙы ауылында тыуған. 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Рәшит Нурмөхәмәтов) тамамлаған.

* 1978—1985 йылдарҙа БАССР иҗади-сәнәғәт комбинатының баш рәссамы.
* 1991 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, 1994 йылдан башлап һынлы сәнғәт факультеты деканы.
* 1995 йылдан «Артыш» иҗад берекмәһе ағзаһы.
Рәшит Зәйнетдинов 2015 йылдың 18 декарендә Өфөлә вафат була.

## Иҗады

#### Күргәҙмәләре
1972 йылдан башлап республика, төбәк, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә һәм декадаларҙа әүҙем ҡатнаша.

#### Төп эштәре
«Мал ҡараусы Вәғиз» (*[[1988 йыл]]*), «Һауынсы Мөнирә» (*[[1988 йыл]]*), «Шағир Ғәли Соҡорой» (*[[1992 йыл]]*), «Ә-З. Вәлиди, Ғ. Таған, А. Инан» (*[[1996 йыл]]*), «Яҙыусы Әнүр Вәхитов» (*[[1997 йыл]]*), «Трасса һалыусылар. 720-се саҡрым» (*[[1978]]*), «Атай иҫтәлегенә» триптихы (*[[1985]]*), Башҡорт дәүләт униврситеты филология факультетының интерьеры өсөн «Ер рухы» триптихы (*[[1995]]*), М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры интерьеры өсөн «Йондоҙлоҡ» төркөм портреты (*[[2002]]*) һ.б.

Әҫәрҙәре Өфөлә Нестеров музейында, Йәлил Кейекбаев, Шәһит Хоҙайбирҙин, Әнүр Вәхитов музейҙарында һаҡлана.

1994—1995 йылдарҙа ижад ителгән «Риүәйәт», «Ер рухы», «Ҡымыҙ» картиналар серияһы өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
1998 йылда В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия художество институтының Ғилми советы ҡарары менән уға профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993)
* Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1995)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008).

## Һылтанмалар
*  Башҡорт белешмәһе
* БР Мәҙәниәт министрлығы сайты
Бухартовскийҙар йорто

**Бухартовскийҙар йорто** — мәҙәни мираҫ объекты (архитектура ҡомартҡыһы), Өфөлә Аксаков урамы, 48-се йорт (Коммунистик һәм Аксаков урамдары сатында) адресы буйынса урынлашҡан. Шулай уҡ балкон мөйөшлө Йорт исеме аҫтында билдәле. Әммә күптән түгел балкон алып ташланды. Хәҙер был йортта 17 ғаилә йәшәй

Ике ҡатлы йорт, штукатурланған, ҙур тәҙрәләрле. Кәрнизе, селтәре, ҡаймаһы һәм тәҙрә ҡапҡастары ағас һырлауы менән бай семәрләнгән. Йорт башта ҡырҡылған мөйөшлө була һәм был ерҙә йортҡа инә торған төп ишек урынлашҡан.

## Тарихы
Йорт 1890 йылда төҙөлгән, уға хужа поляк дворян сығышлы Бухартовскийҙар ғаиләһе булған, улар араһында иң билдәлеһе — Халыҡ айыҡлыҡ паркына (хәҙер И. Якутов исемендәге парк) нигеҙ һалған Өфө полицмейстеры Бухартовский Генрих Генрихович. Беренсе ҡатында хеҙмәтселәре йәшәгән, икенсеһендә — хужа үҙе һәм ғаиләһе. Әлегә тиклем бейек түбәләрҙә әүәләп эшләнгән биҙәүестәр, ҙур ике яҡҡа асылмалы ишектәр, мейестәр, шулай уҡ селтәре, ҡаймаһы һәм тәҙрә ҡапҡастарында бик бай ағас һырлауы һаҡланған. Революциянан һуң йорттоң беренсе ҡатында бөҙрәхана урынлаштырыла, ә икенсеһендә чекистар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аксаков,ҡала сайтында виртуаль 48
* Йорт. бухартовский
* Йәштәр гәзите «иҫке торлаҡ хужалары — ҡиәфәте тураһында Боронғо Өфө» 
* Фото йорто

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфөлә Иҫтәлекле Урындар
Пальчиков Владимир Иосифович

**Владимир Иосифович Пальчиков**  йәки **Владимир Пальчиков (Элистинский)**  (18.03.1936&nbsp;г., СССР, РСФСР,Ростов өлкәһе, Целина районы, Целина ҡасабаһы )&nbsp;— совет һәм рус шағиры, тәржемәсе, СССР Журналистар союзы ағзаһы,  рус шиғриәтендә  палиндромик сонетикаға нигеҙ һалыусы.

## Тормош юлы

Владимир Пальчиков 1936 йылда Ростов өлкәһе Целина ҡасабаһында совет хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ростсельмаш заводында төрлө эштәр башҡарыусы булып эшләй. Заводтың күп тиражлы гәзитенең мөхәррире, шағир Даниил Долинский етәкләгән завод әҙәбиәт түңәрәгенә йөрөй.

Ростов дәүләт университетын тамамлағандан һуң Владимир Пальчиков 1960 йылда Элиста ҡалаһына күсә һәм унда 1973 йылға тиклем йәшәй. Элистала ул Ҡалмыҡ китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.

1963 йылда СССР Журналистар союзына , ә 1971 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

## Ижады

Владимир Пальчиковтың беренсе шиғыры ВЛКСМ-дың Ростов бүлеге «Комсомолец»  гәзитендә баҫыла. Үҙенең шиғырҙарын «Вечерний Ростов» гәзитендә, «Подъём» журналында баҫтыра. 1960 йылдан алып үҙ шиғырҙарын ҡалмыҡ ваҡытлы матбуғатының «Советская Калмыкия» һәм «Теегин герл» гәзиттәрендә нәшер итә.

Элистала булған сағында Владимир Пальчиков ҡалмыҡ шағирҙары Санджа Каляев, Хасыр Сян-Белгин, Алексей Балакаевтарҙың шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә.

Владимир Пальчиков үҙенең палиндромик шиғри тәжрибәһе менән билдәле. Улар беренсе тапҡыр 1990 йылда «Свод сонетов» йыйынтығында баҫылып сыға.

## Китаптары


* «Радуга», стихи, Элиста, 1961&nbsp;г.{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Стихи», Элиста, 1962&nbsp;г.{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Солнце на вкус», стихи, Элиста, 1965&nbsp;г.{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Зёрна и капели», стихи, Элиста, 1966&nbsp;г.{0}[13]{/0}} (1936) 
* «100 сонетов», Элиста, 1966 г.{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Андрей Рублёв», стихи, Элиста, 1970 г.{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Зов», стихи, Элиста, 1972 г.{0}[13]{/0}} (1936)  
* «Свод сонетов», Москва, 1990&nbsp;г.
* «О купавы торк», М., 1999&nbsp;г.


## Cығанаҡтар

* Джимгиров М. Э., Писатели советской Калмыкии, Калмыцкое книжное издание, Элиста, 1966, стр. 145—146

## Һылтанмалар

* Владимир Йосифович Пальчиков (Элистинский)
* Пальчиков (Элистинский) Владимир Иосифович
* Русский палиндром, проверка сонетом
* Сонеты (из цикла «Тартар и радар»)
Альбом (хикәйә)

Альбом (хикәйә)

**Альбом** &nbsp;— хикәйә. Авторы - Антон Павлович Чехов. 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 18-се һанында 1885 йылдың 5 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. 

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың "Альбом" хикәйәһе 1884 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 18-се һанында 1885 йылдың 5 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Был хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһында ла баҫыла.

Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец, поляк, серб-хорват, чех, швед һәм япон телдәренә тәржемә ителеп сыға.

## Тәнҡит
Тәнҡитсе А. Басаргин «Альбом» хикәйәһен чиновниктарҙың «боронғо һәм иҫкергән... гонаһтары» тураһындағы әҫәрҙәр менән бер рәттән ҡуя — унда «традициялы ялағайлыҡ, ришүәтселек ... миһырбанһыҙ формализм» — «иҫ киткес сағыу» һүрәтләнгән тип иҫәпләй.

## Сюжет

 
Действительный статский кәңәшсе Жмыховтың юбилейында титуляр кәңәшсе Кратеров былай тип сығыш яһай: «Ун йылдан артығыраҡ ваҡыт эсендә, беҙ, һеҙгә буйһоноусылар, һеҙҙең ҡул аҫтында эшләүселәр, беҙҙең өсөн был әһәмиәтле көндә һеҙ ғәли йәнәптәренә үҙебеҙҙең һеҙгә хөрмәтебеҙ һәм рәхмәтебеҙ билдәһе итеп бына ошо үҙебеҙҙең портреттарыбыҙ ҡуйылған альбомды бүләк итәбеҙ һәм һеҙгә оҙон-оҙон ғүмер  теләйбеҙ, үҙегеҙ үлгәнсе беҙҙе ташламауығыҙҙы теләйбеҙ...». Кратеров һәм башҡа хеҙмәткәрҙәренең сығышы юбилярҙы күҙ йәштәре сыҡҡансы ныҡ тулҡынландыра, шунан һуң ул каретала өйөнә ҡайтып китә. 

Жмыховты өйөндә ғаиләһе, дуҫтары, таныштары көтә, улар уны ҡул сабыуҙар менән ҡаршы ала. Был Жмыховта үҙе тураһында «ысынлап та Ватанына ҙур файҙа килтергән кеше, әгәр ҙә ул донъяла булмаһа, моғайын Ватанға бик ҡыйынға тура килер ине» тигән уйҙар тыуҙыра. Кисәлә ул дуҫтарына бүләк альбомды күрһәтә. Был альбом бигерәк тә уның ҡыҙы Оляға ныҡ оҡшай. Атаһы рөхсәте менән Оля альбомды үҙенә ала.  Иртәгеһенә ул альбомдағы түрәләрҙең фотоларын алып ташлай һәм улар урынына үҙенең институттағы әхирәттәренең фотографияларын ҡуя. Жмыховтың улы Коля ташланған фотографияларҙы табып ала, ундағы түрәләрҙең кейемдәрен ҡыҙыл буяуға буяй, ҡайһы берҙәренә йәшел мыйыҡ һәм һоро һаҡал өҫтәп ҡуя. Титуляр кәңәшсе Кратеровтың фотографияһын бәләкәйләтеп киҫә, уны шырпы ҡабына йәбештерә һәм атаһына күрһәтә. Был Жмыховҡа бик ныҡ оҡшай һәм ул Коляға был эшен әсәһенә күрһәтергә ҡуша.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Альбом// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, Page 11, Françoise Darnal-Lesné, Édition L'Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* L’Album, traduit par Madeleine Durand, André Radiguet, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard, 1967, ISBN 978 2 07 0105 49 6.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Альбом . Оригинальный русский текст
Корольченко Анатолий Филиппович

**Анатолий Филиппович Корольченко** (12 апрель 1922) — яҙыусы, журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы (1963).

## Тормошо һәм ижады
Анатолий Филиппович Корольченко 1922 йылдың 12 апрелендә Дондағы Ростовта тыуған. Үҫмер сағында сыҡҡан беренсе баҫмаһы «Ленинские внучата» гәзитендә 1936 йылда була. Ун йыллыҡ мәктәпте 1940 йылда  тамамлағас, Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Һалдат хеҙмәтен Монголияла үтә.

1941 йылдың ноябрендә тиҙ арала ваҡытынан алда пехота училищеһен лейтенант званиеһында тамамлай. Сталинградҡа, һауа-десант ғәскәренә, хеҙмәт итергә ебәрелә. Хәрби рота, батальон менән командалыҡ итә, һалдаттарҙы Карел, 3-сө һәм 2-се Украин фронттарында атакаға алып бара. Свирско-Петрозаводской, Балатон, Вена, Прага операцияларында ҡатнаша. Анатолий Филиппович Корольченко дүрт хәрби орден, күп миҙалдар менән бүләкләнә.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Хәрби педагогия институтын тамамлай. Анатолий Филиппович армияла төрлө вазифаларҙа хеҙмәт итә. Һуңғы вазифаһы — Африка илдәренең береһендә армия Генштабының хәрби кәңәшсеһе.

Армияла хеҙмәт итеүҙән сыҡҡас, ул әҙәби эш менән шөғөлләнә башлай. «Красная звезда», «Красное знамя», «Комсомольская правда» гәзиттәрендә хеҙмәттәшлек иткән сағында, 1963 йылдың майында СССР Журналистар союзына ҡабул ителә.

1969 йылда «Звезда» журналының ике һанында уның беренсе документаль повесы баҫыла. Шунда уҡ хикәйәләр йыйылмаһы һәм юл очерктары ла нәшер ителә.

1986 йылда Корольченко Анатолий_Филипповичтың  1812 йылғы Ватан һуғышы легендар геройы, дон атаманы тураһындағы  «Атаман Платов» повесы баҫылып сыға.

## Әҫәрҙәре
* Миусские рубежи (1971)
* В стране большой Джериги (1976)
* Сокрушение Миус-фронта (1978)
* Десантники атакуют с неба (М., 1980)
* И умер в Таганроге (1995)
* Жуков. Фрагменты жизни полководца (1995)
* Жуков приказал (1996)
* Маршал Рокоссовский (1997)
* Генерал Скобелев (1997)
* Выбитый генералитет (2000)
* Нaд стaрой кaртой (2001)
* Генерал Платов (2002)
* Битва за Кавказ (2005)
* Освобождение Вены (2005)
* Маршалы победы (2006)
* Неистовый Жуков (2007)
* Раевский (2007)

## Һылтанмалар
* Корольченко Анатолий Филиппович
* Анатолий Филиппович Корольченко
* Корольченко Анатолий Филиппович
Улан-Удэ

**Улан-Удэ** () — Рәсәйҙәге Бүрәт Республикаһының баш ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы (7.11.1955 — 5.01.2022), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004).

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации Улан-Удэ 
* Музей истории Улан-Удэ
* Справочник Улан-Удэ
* Точное время в Улан-Удэ
Цхинвал

**Цхинвали** (, «граб еры», , ) — Көньяҡ Осетияның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡалаһы.

## Эске бүленеш

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* «Сайт столицы республики Южная Осетия города Цхинвал»
Бенефистан һуң (хикәйә)

**Бенефистан һуң** &nbsp;— хикәйә. Антон Павлович Чехов уны 1885 йылда яҙа. Хикәйә «Петербург гәзитенең» 261-се һанында 1885 йылдың 23 сентябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында сыға.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «После бенефиса» хикәйәһе «Петербург гәзитенең» 261-се һанында 1885 йылдың 23 сентябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында сыға.

## Сюжет

Бенефистан һуң «Вѣнецыя» ҡунаҡханаһының бер номерында трагик Унылов һәм артист Тигров ултыра. Улар алдында торған өҫтәлдә араҡы, ҡыҙыл шарап, коньяк һәм сардина балығы. Унылов  күтәренке кәйеф менән үҙенең театрҙа сығыш яһауы һәм 123 һум 80 тин аҡса эшләп алыуы тураһында һөйләй. 

Аҡса тураһындағы һүҙҙәрҙе ишеткәс, Елецтағы яңыраҡ үлгән олатаһы янына барып килер өсөн Тигров унан бүләккә  егерме  «талер» һорай, әгәр шул аҡса булмаһа, уға йәйәү китергә тура киләсәген белдерә. Был үтенесте ишеткән Унылов алған аҡсаһының алдан планда тотҡан әйберҙәрҙе һатып алырға аҡсаһы етерме-юҡмы икәнлеген иҫәпләй башлай. Артистар сиратлашып үҙҙәренә һәм театрға нимәләр алырға кәрәк икәнен иҫкә төшөрә. Уныловтың үҙенә пальто һатып алырға кәрәклеген иҫкә төшөргәс, Тигровҡа аҡса ҡалмағаны билдәле була. Тигров  Уныловты эгоизмда ғәйепләп: «Әгәр минең аҡсам булһа , һинән йәлләп торо инемме ни? Бер йөҙҙө... өс йөҙҙө... меңде... теләгән тиклем ал! Ата-әсәйемдән миңә ун мең тороп ҡалғайны. Барыһын да актерҙарға таратып бирҙем!..» - ти. 

Унылов Тигровҡа егерме һум аҡсаһын бирә. Бынан һуң улар икәүләшеп вокзалға китә. Вокзалда артистар һыра, ҡыҙыл шарап, тәғамлыҡ һатып ала, һәм улар Тигровтың Елецҡа китергә тейешлеген бөтөнләй онота, өҫтәүенә уларға комик Дудкин килеп ҡушыла. Дудкин артистарҙың вокзалда күңел асҡандарына ғәжәпләнә һәм уларҙы башҡа артистар йыйылған «Бель-вю»ға саҡырып алып китә. «Бель-вю»ның счеты Уныловтың барлыҡ бенефис өсөн алған аҡсаһын үҙ эсенә йота .

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. После бенефиса// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Dictionnaire Tchekhov, page 20, Françoise Darnal-Lesné, Édition L'Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* Le Produit de la soirée de gala au profit de l'acteur Ounylov - Œuvres de A.Tchekhov 1885, page 162, traduit par Madeleine Durand et Édouard Parayre, Les Éditeurs Français Réunis, 1955, numéro d’éditeur 431.
## Һылтанмалар
* Чехов А. П. После бенефиса. Оригинальный русский текст
Иваново

**Иваново** (жидовино в кукуеве) () — Иваново өлкәһенең үҙәге. Центр жидовской агрессии на Крым из жидовского аэропорта. Уничтожено примерно треть агрессоров. Рекомендовано: уничтожить полностью и окончательно, также уничтожить другие жидовские анклавы ибо эти необучаемы.. Los. Русским не рекомендуется поддерживать этих.

## Билдәле шәхестәре
* Воробьёв Николай Фёдорович (2.08.1904—21.03.1976), ғалим-невролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1951— 1965 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре кандидаты. (1941). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1948). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1961), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), «Почёт Билдәһе» (1953) ордендары кавалеры.
* Гаврилов Сергей Алексеевич (20.09.1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
* Заяц Антонина Николаевна (27.08.1953), ҡурсаҡтар уйнатыусы актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1992) артисы.

## Географияһы

## Тарихы

## Мәғариф
# Иваново дәүләт университеты
# Иваново дәүләт политехник университеты
# Иваново дәүләт медицина академияһы

## Климаты


## Транспорты
Иваново — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Иванова 
* Ивановский государственный историко-краеведческий музей имени Д.Г. Бурылина
* Справочник Иваново
Брянск

**Брянск** () — Брянск өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Кашелевский Геннадий Исаакович (23.05.1934—10.02.2009), конструктор. 1967—1979 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе, 1979—2009 йылдарҙа Өфөләге Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институты хеҙмәткәре. 80‑дән ашыу уйлап табыу авторы. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (1998).
* Черняев Александр Михайлович (7.05.1934—18.08.2004), ғалим-гидрогеолог. 1956—1958 йылдарҙа Көньяҡ Урал территориаль геология идаралығының инженер-гидрогеологы, 1958—1961 йылдарҙа партия начальнигы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966), техник фәндәр докторы (1990). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974).

## Мәғариф
# Брянск дәүләт техник университеты
# Брянск дәүләт аграр университеты

## Климаты


## Транспорты
Брянск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Брянска 
* Брянский государственный краеведческий музей 
* Справочник Брянска
* Точное время в Брянске
Белгород

**Белгород** () — Белгород өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Анощенко Николай Дмитриевич (25.10.1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда Башҡортостан тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — Әбйәлил районының «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» (башҡорт аты хаҡында поэтик хикәйә). Рәсәй империяһының IV дәрәжә Изге Георгий ордены, СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Уҡыу йорттары
# Белгород дәүләт технологик университеты
# Белгород дәүләт аграр университеты

## Климаты


## Транспорты
Белгород — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Белгорода 
* Белгородский государственный историко-краеведческий музей
* Справочник Белгорода