open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шехзаде мәсете

**Шеһзадә мәсете** (), **Шеһзадәбашы** () йәки **Шеһзадә Меһмәт джами** () — Истанбулдың Европа өлөшө Фатих районы Шеһзадәбашы микрорайонында урынлашҡан мәсет. 

1543 йылда Бөйөк Сөләймән солтандың улы Шеһзадә Меһмәд ( — *принц, вариҫ*) вафат булғас, архитектор Синан Истанбулда 1543—1548 йылдарҙа уның хөрмәтенә мәсет төҙөй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Алеппо Бөйөк мәсете

** Алепполағы Бөйөк мәсет ** ( — *Джами’ Хәләб әл-кәбир*) йәки Алеппо Үмиәдтәре мәсете (Мәсджид әл-Үмәййә би Хәләб) Халеб (Алеппо) ҡалаһының иң ҙур һәм боронғо мәсете.. XIII быуатта төҙөлгән Мәмлүктәр осорондағы сәлжүктәр манараһына 1090 йыл. Риүәйәттәр буйынса, бында Зәкәриә пәйғәмбәр ерленгән.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Мөхәммәд мәсете

**Мөхәммәт мәсете** (), **Һыныҡ-ҡала** исеме бар ( — «емерелгән ҡала») — Әзербайжанда Баҡы ҡалаһының тарихи урыны Ичери-шәһәрҙә урынлашҡан XI быуат мәсете.

Мәсеттең «Сынык-кала» исеме адмирал Матюшкин етәкселегендә 1723 йылда, 15 караптан торған, Рәсәй эскадрильяһының Фарсы походынан һуң ҡалған. Урыҫ эскадрильяһы диңгеҙ яғынан килеп, ҡалаға бирелергә тигән ультиматум яһай. Ультиматум кире ҡағылғас урыҫ караптары ҡаланы бомбаға тота. Бер снаряд мәсет манараһын емерә.
. Шул ваҡытта көслө ел сығып, елкәнле караптарҙы диңгеҙгә алып китә. Ҡала халҡы был күренеште илбаҫарҙарға Аллаһ язаһы тип ҡабул итә. Шул ваҡиғанан бирле, XIX быуат уртаһына тиклем, ҡаршылык символы булараҡ, мәсет манараһы төҙәтелмәй .
Әзербайжанда был боронғо яҙмаһы һакланған беренсе ислам ҡоролмаһы. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә мәсет Шах мәсете тип билдәләнә
.

## Архитектура

Ишек янында ғәрәп телендә яҙма һаҡланған. 
Унда 471 һижрә йылда (1078/79) мәсетте Әбү Бәкр улы Мөхәммәт төҙөгән, тип яҙылған..
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Иваново йәмиғ мәсете

**Ивано йәмиғ мәсете** — Иваново ҡалаһында Төҙөүселәр проспектында урынлашкан мәсет
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Шәмәхә йома мәсете

** Шәмәхә йома мәсете ** () — Әзербайжанда Шәмәхә ҡалаһында урынлашҡан йома месете.

Мәсет төҙөлөү ваҡыты — 743-744 йылдар— принц Шахкул Каджары етәкселегендәге Тифлистан килгән геологик комиссия тикшереүҙәре менән нигеҙләнгән. Мәсеттен диуарында ғәрәп семәре менән мосолман календары буйынса 126 йыл тип яҙылған. .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Аҡташ мәсете

**Аҡташ мәсете** () — Ҡаҙағстандың Ҡыҙыр урҙа өлкәһе Жанакорган районында, Бесарык тимер юлы станцияһынан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы.
. 1884 йылда төҙөлгән, авторы билдәһеҙ.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Мөхтәров мәсете

** Мөхтәров мәсете ** (йәки **Сөнниҙәр мәсете**) — Владикавказда Терек йылғаһының һул ярында урынлашкан сөнниҙәр мәсете. Ҡала символы булараҡ һәм дәүләт тарафынан һакланған архитектура ҡомартҡыһы булып һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Барҙы йәмиғ мәсете

**Барҙы йәмиғ мәсете** — Пермь крайының Барҙы ауылындағы 2010 йылда асылған мәсет.

Мәсет Сөгөнтау башында урынлашҡан. Мәсеттең бейеклеге 51 м, был районда ғына түгел бөтә крайҙағы иң бейек ҡоролма. Мәсеттә мәҙрәсә һәм китапхана асыу күҙаллана.

Мәсет райондағы 30-сы эшләп килгән мәсет тип һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Тарма (сүс)

**Тарма́** — тарма үләненән эшләнгән сүс. Тарманы һыуҙа оҙаҡ, ике йылға тиклем ебетәләр.

Тарма сүстәре бик ныҡ, тоҙло һыуға түҙемле. Шуға күрә һаман был материалдан суднолар өсөн арҡан яһайҙар.

Урта быуаттарҙа тарманан арзан хәрби кейем булған. Бындай туҡыма ҡайһы саҡта ҡылыстан һаҡлаған. Крым һуғышында нығытмалар тарма арҡан менән ябылғандар.
Токио йәмиғ мәсете

**Токио йәмиғ мәсете** (яп. *東京ジャーミイ, Tōkyō-jāmii*, шулай уҡ *東京モスク, Tōkyō-mosuku*) — Японияла Токио ҡалаһында урынлашҡан мәсет.
Мәсет 1935 йылда башҡорт дин әһеле Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев тарафынан мосолман мәхәлләһе өсөн һалына.

## Тарихы
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында Колчактың еңелеүенән һуң күпмелер башҡорттар һәм татарҙар Японияға барып сыға. 1922 йылда улар мәхәлләгә ойоша, уларҙың теүәл һаны билдәһеҙ.
1927 төркиҙәр балаларына милли рухта белем һәм тәрбиә биреү өсөн мәктәпкә урын биреүҙе һорап япон хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. 1928 йылда мәҙрәсә асыла. Бинаның бер өлөшө мәсет итеп файҙаланыла. Мөхәммәт Ҡорбанғәлиев 1935 йылда ер һатып ала һәм 1938 йылда мәҙрәсә янында мәсет һалдыра. Яңы мәсет асылғанға тиклем Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Токиола беренсе мөфтөй һәм «Исламиә Токио» мәхәлләһенең имам-хатибы була.
Токио мәсете, типография һәм мәсет янындағы ислам мәктәбе Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың шәхси аҡсаһына һәм мосолман дини ойошмаһы ағзалырының иғәнәһенә төҙөлә. Йәдитсе Ғаяз Исхаҡи һәм ҡәҙимсе Мөхәммәтғәбделхай Ҡорбанғәлиев араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр, һуңғараҡ Ҡорбанғәлиев һәм Ғәбдрәшит Ибраһимов араһындағы низағ арҡаһында япон властары махсус комиссия төҙөй, уның һөҙөмтәһендә «Исламия» ойошмаһы етәксеһе итеп Ғ. Ибраһимов ҡалдырыла, ә М. Ҡорбанғәлиев 1938 йылда Япониянан Ҡытайға (Дайрен ҡалаһына) һөрөлә. 1938 йылдың 12 майында Мәүлидин-Нәби көнөндә башҡорт һәм татар эмигранттарынан торған *Мәхәллә һәм исламийә* дини ойошмаһы вәкилдәре тарафынан асыла.

Мәсет Сибуя районының Ёёги кварталында урынлаша. Мәсет асыу тантанаһында билдәле япон сәйәсмәндәре һәм юғары хәрби етәкселеге вәкилдәре (адмирал Огасавара Наганари, Тояма Мицуру һәм башҡалар) ҡатнаша.

1986 йылда Токио мәсете бинаһы ер тетрәүе арҡаһында ҙур зыян күрә, 1986 йылда емертелә. 1998 йылда Төркиә хөкүмәте ярҙамында яңы мәсет төҙөлә башлай, 2000 йылда төҙөлөп бөтә. Мәсетте төҙөүгә барыһы 1,5 миллион иена тотонола. Проект архитектор *Мөхәррәм Һилми Сеналп*тарафынан эшләнә. Мәсет бинаһы ғосман дини традицияларҙа төҙөлгән. Мәсет асыу тантанаһы 2000 йылдың 30 июнендә уҙғарыла, унда Япониялағы Төркиә илсеһе *Яман Башкут* (1998—2002) телмәр тота һәм Төркиә хөкүмәте вәкилдәре ҡатнаша.

## «Исламиә Токио» мәхәлләһенең имам-хатиптары
* Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев (1924—1938);
* Ғәбдрәшит Ибраһимов (1938—1944);
* Мөхәмәтәмин Ислами (1944—1951)
* Шәрифулла Мифтахетдин (1951—1967);
* Ғәйнан Мөхәмәт Сафа (1967—1984)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *[[Рафаэль Адутов|Адутов Р. М.]]* Татарская и башкирская эмиграция в Японии
* Японияла мәсет төҙөлөп бөттө
Канзас

**Канза́с** () — АҠШ дәүләтенең штаты. Урта Көнбайыш штаттарының береһе. Баш ҡалаһы — Топика. Иң эре ҡалаһы — Уичита.

Үҙенең исемен штат Канзас исемле йылғаһынан ала. Элек был ерҙә *Канза* тип аталған Америка ҡәбиләһе йәшәгән. Ҡәбилә исемен «ел халҡы» йә «көньяҡ ел халҡы» тип аңлаталар.

Был штат игенгә бай. Бында бойҙай, сорго һәм көнбағыш үҫтерәләр.

## Һылтанмалар
* Нәфис фильм «Канзасские рейдеры»
* Нәфис фильм «Пристрелка»
Тарма

**Тарма́** () — хужалыҡта ҡулланылған үлән.

thumb|Советтар Союзы заманында тарма йыйыу, 1956 йыл)

Тарманы кеше борон замандан сүс, кейем, ашамлыҡ өсөн иккән. Орлоҡтарын сей ашарға була, ваҡлап ашамлыҡҡа ҡушалар. Япраҡтан һәм һабаҡтан наркотик яһайҙар.

## Төҫмәһе
Каннабис (/ˈkænəbɪs/ ⓘ) — Коноплё́вылар (Cannabaceae) ғаиләһенә ҡараған сәскәле үҫемлектәрҙең бер төрө, ул күптән инде аборигендар тарафынан танылған һәм Азия континентынан килә. Әммә төрҙәре һаны бәхәстәр тыуҙыра, һәм өс төрө билдәләнә: Cannabis sativa, C. indica һәм C. ruderalis. Альтернатив вариант буйынса C. ruderalis C. sativa ға индерелергә мөмкин, йәки ошо өс төрҙө C. sativa подвидтары тип ҡарау ҙа мөмкин, йәки C. sativa бер бүленмәгән төр булып ҡабул ителергә мөмкин. Конопля һәм марихуана техник яҡтан бер үк үсемлек төрө Cannabis sativa булһа ла һәм марихуананан КБД сығарып алына ала, конопля менән марихуананың фитохимик составы төрлө. Был ике үҫемлек араһындағы айырымлыҡтар КБД һәм ТГК кимәлендә сағыла. Конопляла КБДның кимәле юғары, әммә ТГК 0,3%-ҙән артмаҫҡа тейеш.

Конопля — йыллыҡ, ике яҡлы үҫемле сәскәле үҫемлек. Япраҡтары бәләкәй тапаш йәки биш бармаҡлы була, йөрәктәй тырнаҡлы листья бар. Беренсе япраҡ парында гадәттә бер һыҙғыыр япраҡ була, һуңыраҡ япраҡ һаны һаны үҫеп, ҡырҡтырмаһында өс төтөнкә япраҡ булып (ғәҙәттә ете йәки туғыҙ), үҫемлек төрөнә һәм үҫтереү шарттарына бәйле була. Сәскә бәйләүсе үҫемлек башында был һан йәнә бер һыҙғыыр япраҡҡа кәмей. Түбәнге япраҡ парҙары ҡуш юллап урынлашҡан, ә юғары япраҡтар оҙайлы төп ботаҡта иретелгән.

Барлыҡ билдәле конопля төрҙәре ел ярҙамында тозаҡлана, һәм уларҙың емештәре — орлоҡтар булып тора. Конопляның күпчелек төрҙәре ҡыҫҡа көн үҫемлектәре, моңда берҙән-C. sativa subsp. sativa var. spontanea (= C. ruderalis) — «аутофлор» тип тә әйтелә һәм көн оҙонлоғона нейтраль була ала. Конопля өҫтөнлөк алып ике яҡлы үҫемлек, төҙөкһеҙ сәскәләргә эйә, унда тишекле «ир-ат» һәм себешле «һәҙиҙә» сәскәләре айырым үҫемлектәрҙә осрай. «Бик иртә осорҙа китайҙар конопляның ике яҡлы үҫемлек булыуын таныған», һәм Эрийҙың һүҙлеге (эс. III б. э. к.) xi 枲 — «ир-ат конопляһы», ә fu 莩 (яки ju 苴) — «һәҙиҙә конопляһы» тип билдәләй. Ир-ат сәскәләре гадәттә мотолша формала, ә һылыу сәскәләре букета һымаҡ була.

## Һылтанмалар
Элвис Пресли

**Э́лвис Ааро́н Пре́сли** (; 8 ғинуар 1935 йыл, Тьюпело — 16 август 1977 йыл, Мемфис (Теннесси) — АҠШ йырсыһы һәм актёры, XX быуаттың  иң билдәле йырсыларының береһе. Донъяла киң билдәле йырсы — уның тулы исемен әйтмәй,  «Элвис» тип  әйтеү ҙә лә етә. Элвис Преслигә *« Рок-н-ролл короле»* тигән ҡушамат та бирелгән . (Америкала *«Король»* тип әйтеү етә — ). Альбомдары 1 миллиард күсермә менән таралған, Beatles-тан ғына ҡалыша.

## Дискография һәм фильмография
* Дискография Элвиса Пресли
* Фильмография Элвиса Пресли
* Алфавитный список песен Элвиса Пресли

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* Гуральник, П. Последний поезд в Мемфис. М.: Эксмо, 2002
* Уитмер, П. Элвис Пресли. Психобиография певца. Ростов н/Д.: «Феникс», 1999. — 512 с — ISBN 5-222-00628-X
* Guralnick, P., Jorgensen, E. Elvis Day by Day. NY: Ballantine Books, 1999 — ISBN 0-345-42089-6
* Presley, P. Elvis by the Presleys. NY: Crown, 2005 — ISBN 0-307-23741-9
* Remember Elvis Produced by Joe Esposito and Daniel Lombardy(2006) TCBJOE Publishing ISBN 0-9778945-2-5
* Даншен С. Элвис Пресли. Реванш Юга / Пер. с фр. Е. Колодочкиной. — М.: Молодая гвардия, Палимпсест, 2012. — 357 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). — 5000 экз., ISBN 978-5-235-03492-1

## Һылтанмалар

* 
* ElvisNews.com — Бюллетень и форум известий о новых альбомах, DVD, различных проектах и т. п.
* «Кадиллаки» Элвиса Пресли  — короля рок-н-ролла
*
Кураган

**Кураган** — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға  Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь  йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100406
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Пруженка (Воря ҡушылдығы)

**Пруженка ** — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Пирогов һыуһаҡлағысынан Ногинск ҡалаһына тиклем, Уча (башынан Уча һыуһаҡлағысына тиклем) йылғаһын керентмәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300512110000031346
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003134
* Бассейн коды — 09.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Едомша

**Едомша** — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Галичское күле (Вексы йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001235
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бзюк

**Бзюк** — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы/Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының ҡамашлы ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Кубань һыу бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001412108100005551
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100555
* Бассейн коды — 06.02.00.014
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Көтөүлек (йылға)

**Көтөүлек** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе  биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1398/44/68 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 144 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кенәле башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһы башынан Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000712112100008471
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100847
* Бассейн коды — 11.01.00.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Йылға 140 км-ға һуҙыла һәм туғайҙарға - көтөүлектәргә бай. Шуға күрә исеме бик тәбиғи. Шул уҡ ваҡытта икенсе фараз да бар, Һамар дәүләт университеты менән Һамар муниципаль идара итеү институты, В.И.Ленин ис. өлкә фәнни китапханаһы берлектә әҙерләгән "Урта Волга буйы тарихы" тигән белешмәлә ошондай аңлатма бар: 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бобрик (Джалга-Дунда ҡушылдығы)

**Бобрик ** — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы/ Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Джалга-Дунда йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000016392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001639
* Бассейн коды — 05.01.05.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Үрге Воча

**Үрге Воча** — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №4811 йылғаның уң ярына 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004812
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бишкил

**Бишкил** () — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районы һәм Сосновка районы биләмәләрендә аға.

## Географик мәғлүмәттәр

Йылға Мейәс йылғаһының уң ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км. Йылға ярында Медведево ауылы һәм Бишкил тимер юл станцияһы урынлашҡан.

### Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғужа һыуһаҡлағысы һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003632
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200363
* Бассейн коды — 14.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай аңлата:
От башкирского мужского личного имени Бишкильды, из слов биш — «пять» и кильде — «пришел», то есть «пятым прибавился, родился».
Йәғни, атама башҡорттарҙың Бишкилде тигән ир-ат исеменән яһалған.Әйткәндәй, Силәбе өлкәһендә шуға оҡшаш Бергилде тигән йылға ла бар, был да тәүге тыуған ир балаға ҡушыла торған исем булған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Бишкиль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)

**Ҡараһыу** () — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Мейәс йылғаһы ҡушылдығы.

## Географияһы
Ҡараһыу йылғаһы өлкәнең   Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары биләмәләре аша аға.

Йылға Мейәс  йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны 527 км². 

Йылға Кесе Мейәс күленән баш ала, ә уныһы, билдәле булыуынса, ҡылымыҡ аша Оло Мейәс күленән туйына. 

Йылға  башланған ерҙә  Үрге Ҡараһыу, ә тамағында  — Түбәнге Ҡараһыу ауылдары урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғужа һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200362
* Бассейн коды — 14.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу"   — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Бәлки, ул "ҡаран" һүҙен күҙҙә тотҡандыр. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа 

## Шулай уҡ ҡара
*Үрге Ҡараһыу
*Түбәнге Ҡараһыу

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
* Река Караси http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/
Яманйылға (Силәбе өлкәһе)

**Яманйылға** -   — Рәсәйҙәге йылға.

## Географияһы
Яманйылға Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һарыкүлгә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 20 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 1401050101211120001355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201355
* Бассейн коды — 14.01.05.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Географ, топонимист Шувалов Николай Иванович Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән шәхес,  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  (Яманйылға)  гидронимына шундай аңлатма бирә: *Еманжелинск, город областного подчинения с 1951 г., бывший военное поселение крепость, основанная в 1747 г.; Еманжелинка, село, Еткульский район.По документам ХVIII — XIX вв. — Яманжелка, Яманжелино. От башкирского названия речки Яман-Зильге, или Яманжелге, впадающей в озеро Большой Сарыкуль. В переводе — «плохая речка»:  яман — «плохой», «скверный», зилга,  желга — диалектный вариант от йылга (елга) — «речка»*..

Силәбе өлкәһендә йәнә бер Яманйылғабар, уныһы урыҫса  тип атала. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Миҙиәк (йылға)

**Миҙиәк** (,устар. Мидиак).Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үҙъйылғаның уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 136 км²

## Ярындағы ауылдар

### Арғаяш районы
* Оло Уҫман
* Аҡбаш
* Левашева
* Миҙиәк

### Сосновка районы
* Миҙиәк

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501012111200003676
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200367
* Бассейн коды — 14.01.05.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән икенсе географ, топонимист   үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  йылғаның атамаһын былай тип аңлата:Медиак (Мидияк), озеро, речка, правый приток Зюзелги, бассейн Миасса, 2 деревни Аргаяшский, Сосновский районы; озеро, Октябрьский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Мидияк, с основой миди и имяобразующим аффиксом -як..
Йәғни, топонимдар белгесе йылғаның атамаһын ир-ат исеме менән бәйләй. 

Йылға буйындағы бер ауыл да атамаһын унан алған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Оло Ҡыялым

**Оло Ҡыялым** ( - Рәсәй  Силәбе өлкәһе Башҡортостан Республикаһы  биләмәләрендә аҡҡан йылға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

## Тасуирламаһы

Уралтау һыртының ярып, Ҡарабаш ҡалаһы янында Мейәс йылғаһына ҡоя. 1979 йылда тамағына яҡын ерҙә ҙур булмаған һыуһаҡлағыс ҡоролған, реконструкциялағпн шартта ул Мейәс, Сыбаркүл, Алтынтамаҡ (Златоуст) ҡалаларын һыу менән тәьмин итә ала.

Оло Ҡыялым диңгеҙ кимәленән 670 метр бейеклектә Мүкле Һаҙ тигән ерҙә баш ала. Һаҙҙың майҙаны Силәбе өлкәһендә бишенсе урында тора, тектоник уйпатта урынлашҡан.

Йылға ноябрь уртаһында туңа, боҙ апрель уртаһына тиклем тора. Ташҡын май уртаһына тиклем дауам итә. Һыу температураһы ғәҙәттә, иң йылы айҙарҙа ла 16 градустан артмай.

Оло Ҡыялымда алабуға, сабаҡ, бәрҙе, йәйен, ҡорман тереклек итә. Оло Ҡыялым һыуһаҡлағысында суртан..

### Легенда
Оло Ҡыялымдың үҙ легендалары ла бар - имеш, бында әбей өрәге күренгеләй, уны "Ҡыялым әбейе" тип йөрөтәләр. Ул, имештер, кемгәлер дөрөҫ юлды күрһәтә, кемделер аҙаштыра 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003565
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200356
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Ҡыялым һуҙенең аныҡ ҡына шәрехләмәһе юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы "*ҡаялы (ҡыялы)*" һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Йылға, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм "ҡаялы" атамаһы уға бик тап килә ..

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Река Большой Киалим http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_kialim_reka/.

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И.Киалим // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Соҡйылға

**Соҡйылға** () — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы аша аҡҡан йылға.

## Географияһы
Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

### Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003589
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200358
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Тарихынан
1822 йылда ҡуйы урмандар араһындағы Соҡйылға туғайҙарында бай алтын сәселмәләре табыла, һәм завод хужаһы Зотов алтын сығартыу маҡсатында тораҡ пункт булдыра. Тап шул йыл Ҡарабаш ҡалаһына нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә.

Был йылдар дауамында йылға ныҡ бысрана. Байыҡтырыу фабрикаһының сульфид-силикат ҡалдыҡтар ташлауы арҡаһында яҡынса 100 гектар майҙанда бөтә үҫемлек һәләк була. Хәҙер бында үле массив.

Был урындарҙа борондан алтын соҡой торған булғандар.

## Этимологияһы
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай аңлата: Сак-Элга (Сак-Елга), Сакъелга — Ҡарабаш ҡасабаһы янындағы был йылғала мәғдән (алтын) соҡоусылар соҡорҙар, йәғни «соҡолған йылға» ҡалдырған, топоним шунан килеп сыҡҡан.

## Йылға күренештәре
 |-

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
* Река Караси http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/
Валченка

**Валченка** — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соминское куле (Соминки йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006818
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000681
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Колоповка

**Колоповка** — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Искона йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101312110000023155
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002315
* Бассейн коды — 09.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Берәтәк (Нөгөш ҡушылдығы)

**Берәтәк** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән, Белорет районы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017804

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101780

- Бассейн коды — 10.01.02.003

- ГӨ буйынса томы — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Андрава

**Андрава** — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға [Таган ([Обь ҡушылдығы)|Таган]] йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200720
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Һул Пай-Ёра

**Һул ПАй-Ёра** — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бур-Хойла йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303107
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Тартус

thumb|280px|<center> Тартустағы сиркәү.
**Тартус** (араб.: **طرطوس**) — Сүриәлә ҙурлығы буйынса икенсе урындағы порт ҡалаһы. Беренсе урындағы порт ҡалаһы Латакия.

Латинса яңғырашы (Antaradus), тәре йөрөтөүселәр һәм ҡаланы Антартус (Antartus) йәки Тортоса (Tortosa) тип атағандар.

## Географияһы

Тартус Дәмәшке(Дамаск) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 220 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Латакиянан (Мөхәфәзә үҙәге) көньяҡҡа ике сәғәтлек юл. Ливан сигенәсә 25 саҡрым. Портта совет, хәҙерге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.

## Климаты
Тартус климаты уртаса, урта диңгеҙ климаты. Йәйге уртаса һауа температураһы 30-35&nbsp;°C, ҡышҡыһын 5-10&nbsp;°C-ҡаса түбәнәйергә мөмкин.Ҡайһы саҡ хатта, нүлгәсә. Йыллыҡ яуым-төшөм — 1000 мм.

## Тарихы
Финикийҙар заманынан алып Тартуста бер аҙ емереклектәр һаҡланып ҡалған. Ул замандарҙа Сүриәнең Урта диңгеҙҙәге берҙән-бер утрауы Арвадҡа күсенеү бик әһәмиәтле һәм мөһим эш булып торған.
250px|thumb
Ҡала Бөйөк Константин I хөрмәтенда торған, сөнки Дева Марияға табынған. Беренсе ғибәҙәтхана Тартуста III быуатта төҙөлгән тип иҫәпләнелә. Ул ике йөҙ йылдан һуң ер тетерәү һөҙөмтәһенә емерелә. Сиркәү Тартуста тәре йөрөтөүселәр ваҡиғаһына бәйле төҙөлә. Был сиркәүҙә боронғо миһраб та һаҡлана. Уны күрер өсөн бар Ер шарынан бик күптәр хаж ҡыла. Мосолмандао ҡаланы баҫып алғас, сиркәү мәсет ролен дә үтәй. Ғосманлы дәүерендә ул француздарҙың хәрби казармаһы булған. Хәҙерге ваҡытта музей.

Бер саҡ Тартус тамплиерҙар күҙәтеүе аҫтында була. Был саҡ улар һаҡланыусы ҡоралдарҙы яңырта, шулай уҡ Авард утрауында ла. Саладин 1188 йыл тамплиерҙарҙан ҡаланы тартып ала, тамплиерҙар үҙҙәре ҡалала йәшеренә. Әммә ҡала тамплиерҙар күҙәтеүе аҫтында 1291 йылғаса ҡала. Улар Арвадҡа ҡасҡас та 10 йылғаса тороп ҡала.

Тартустың тарихи үҙәге яңы биналарҙан тора. Әммә улар боронғо крепость(тәре йөрөтөүселәрҙән ҡалған) диуарҙар өҫтөнән эшләнгән. Йырын иҫке ҡаланы яңыһынан айырып тора.

## Рәсәй хәрби базаһы
Тартуста Рәсәйҙең СССР-ың элекке биләмәләренән тыш, сит илдәрҙәге берҙән бер хәрби базаһы урынлашҡан. Ул рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ көстәрен тәьмин итеүсе пункт, Унда Рәсәйҙең Урта диңгеҙҙәге хәрби караптары туҡтап тәьминәт ителеп китә. Хәрби база 1971 йылдан алып эшләп килә.
База Урта диңгеҙҙәге хәрби караптарҙы йүнәтеү, яғыулыҡ һәм башҡа материалдар менән тәьмин итеү өсөн булдырылған. Ул һыуҙа йөҙөп йөрөүсе ике ПМ-61М причалынан, плавмаоҫтахананан(алты ай һайын алмаштырылып тора), һаҡлағыстарҙан, казарманан һәм төрлө хужалыҡ обьектарынан тора. Обьектты 50 Рәсәй хәрби морягы хеҙмәтләндерә..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4
Зебра

**Зе́бралар** () — дала зебраһы, сүллек зебраһы һәм тау зебраһы төрҙәрен эсенә алыусы аттар ырыуы. Йорт аты менән зебралар ҡушылған гибрид формаһын зеброид тип атағандар. Ә ишәк менән зебра гибридын — зебрул тип йөрөтәләр. Зебралар кескәй төркөмдәр булып йәшәйҙәр. Төркөмдә бейә, зебра ҡолондары һәм бер айғыр була.

Яҡынса 4,4—4,5 миллион йыл элек, генетиктар фекеренсә, Equus һыҙаты барлыҡҡа килгән, улар хәҙерге заман аттарын, зебраларын һәм ишәктәрен тыуҙыра. Темпераменты буйынса зебралар йорт нәҫелдәштәренән ныҡ айырыла. Хәүеф янағанда, улар ҡаҙыҡтары һәм тояҡтары ярҙамында һаҡлана. Етмәһә, зебра үҙе ярайһы уҡ бәләкәй, шуға күрә уға атланып йөрөү физик яҡтан уңайһыҙ: киптереүселәрҙә уның бейеклеге 120 см-ҙан 150 см-ға тиклем, ә аттыҡы 180 см-ға етә.

## Төҫтәре
Зебраның төҫтәр фоны ике позицияла осрай: йә аҡ, йә ҡара. Белгестәр араһында зебраның төҫөн (аҡ йәки ҡара) билдәләүҙә билдәле бер ҡараш юҡ. Атлантаның ҙур имеҙеүселәр зоопаркы бүлеге кураторы Лиза Смит раҫлауынса, зебраны йышыраҡ аҡ һыҙатлы ҡара ат тип һүрәтләйҙәр. Әммә аҡ-ҡара төҫтәр билдәләре булһа ла, өс төр зебра, үҙ-ара яҡын ҡәрҙәш заттар түгел. Эволюцион яҡтан һыҙаттар күгәүендән һәм цеценан һаҡланыу сараһы булып торорға мөмкин. Улар төрлө төҫтәге һыҙаттарҙан айырылған яҡтылыҡты полярлаштырыуға иғтибар итә. Шулай уҡ башҡа гипотезалар буйынса ла төҫ йыртҡыс йәнлектәрҙән маскировкалау сараһы тип ҡаралған.

## Таралышы
Тәүге ваҡыттарҙа зебралар бар Африкала таралған булған. Төньяҡ Африкала борон замандарҙа уҡ кеше тарафынан ҡырып бөтөрөлгән.

Бөгөнгө көндә улар Судан һәм Эфиопия тигеҙлектәрендә йыш осрай. Шулай уҡ Көнсығыш Африка саванналарында, материктың көньяҡ сигенәсә таралған. Дала зебраһы Көнсығыш Африка ҡоро саванналарында, Суданда, Кенияла һәм Сомалиҙа осрай. Ә тау зебраһының таралған ерҙәре Намибия һырты (платоһы) һәм Көньяҡ Африка Республикаһы. Улар был биләмәләрҙә 2000 метр бейеклектә лә осрайҙар.

## Фотогалерея

Рәсем:Zebras.jpg
Рәсем:Zebras Ngorongoro Crater.jpg
Рәсем:Zebr.JPG
Рәсем:Zebra in zoopark.jpg


## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт

*
Селәүсен

**Селәүсен** () — Линней тарафынан билдәләнгән хайуандар төрө батшалығы. Хәҙерге ваҡытта иҫкергән тип иҫәпләнелә.
Быуынтыҡ аяҡлыларҙан тыш, бөтә ҡабырғаһыҙҙарҙы эсенә ала. Зоологтар тарафынан XVIII быуат аҙаҡтарында уҡ батшалыҡ тарҡатыла.

## Селәүсендәрҙең хәҙерге классификацияһы

Селәүсендәр Беренсел ауыҙлылар бүлексәһендә төркөмләштерелгән. Селәүсендәр тип ошо бүлексәнән өс эре типты билдәләргә була:
* Түңәрәк селәүсендәр,
* Яҫы селәүсендәр,
* Ҡулса селәүсендәр,

…шулай уҡ бер нисә ҙур булмаған төркөм:
* Онихофоралар,
* Йөнлөләр,
* Приапулидтар,
* Эхиурҙар,
* Сипункулидтар,
* Гнатостомулидтар,
* Ҡырыусылар.

Рәсем:Earthworm.jpg|Ямғыр селәүсене
Рәсем:Rotifer.jpg|*[[Habrotrocha rosa]]*
Рәсем:Lanice conchilega.jpg|*[[Lanice conchilega]]*
Рәсем:Pseudoceros dimidiatus.jpg|*[[Pseudoceros dimidiatus]]*
Рәсем:Bonélie (Bonellia viridis) PC301461.JPG|*[[Bonellia viridis]]*


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Зведчатые черви
* Тупраө селәүсенә
* Колючеголовые черви, подтип низших червей; то же, что скребни.
* Ледяные черви
* Ленточные черви
* Малощетинковые черви
* Многощетинковые черви
* Низшие черви
* Первичнополостные черви
* Песчаные черви
* Поясковые черви
* Ресничные черви
* Сидячие черви
* Щетинконогие черви
* Щетинконосные черви
* Һөлөктәр
Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы

**Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы** (12 июнь 1950 йыл — 15 ноябрь 2009 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).

## Биографияһы
Ғәли Ғәббәс улы Хәмзин 1950 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ҡоҙғон-Әхмәр ауылында тыуған.

Бөтә Рәсәй халыҡ йырҙарын башҡарыусы конкурсын башҡарыусыларҙың беренсе лауреаты (1985), Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға үткәрелгән йәш башҡарыусылар конкурсы лауреаты. Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале дипломаты.

1981 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» фольклор ансамбле вокал йырсыһы була, артабан 25 йыл «Йәдкәр» фольклор төркөмөнә етәкселек итә.

Сермән урта мәктәбен тамамлағас, Белоретта профтехучилищела уҡый. Армия сафтарында хеҙмәттә була. Әрменән ҡайтҡас, Белоретта машина йөрөтөүсе булып эшләй. Артабан уны колхоздың комсомол ойошмаһы сәркәтибе итеп һайлап ҡуялар.

Сәнғәт иниститутына гәзит биттәренән иғлан уҡығас, барып ҡарарға йөрьәт итә..

Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне һәм башҡарыу оҫталығы өсөн Ғәли Хамзинға 1997 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде.

Йырсы 2009 йылдың 15 ноябрендә Өфөлә вафат була.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986)

## Хәтер
* 2013 йылдан Белорет районында Ғәли Хәмзин исемендәге вокалсылар конкурсы үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Багуманов А. И., Фаизова Ф. А. Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. 272 с. — С. 265—268.

## Һылтанмалар
*
Сатьяджит Рай

**Сатьяджит Рай** ( или  , ; 2 май 1921 йыл, Калькутта, Британ Һиндостаны — 23 апрель 1992 йыл, Калькутта, Һиндостан) — данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарист, балалар яҙыусыһы, композитор, продюсер, нәшриәтсе, кино тәнҡитсеһе, иллюстратор. Һиндәрҙән беренсе «Оскар» премияһы лауреаты. Күп фильмдарына музыканы үҙ яҙған.

Британия кино институты белдереүенсә, Рай донъяның иң бөйөк 3 режиссёрының береһе.

## Наградалары һәм премиялары
Рай — «Көмөш айыу» бүләген бер нисә алыуға өлгәшкән 3 режиссёрҙың береһе. Чарли Чаплиндан ҡала Оксфордском университетының почетлы доктор дәрәжәһен алған икенсе кеше. Түбәндә ҡайһы бер наградаларының исемлеге:
* 1956 — приз «Лучший человеческий документ года» Каннского кинофестиваля (фильм «Песнь дороги»)
* 1956 — приз за лучший фильм и режиссуру кинофестиваля в Сан-Франциско (фильм «Песнь дороги»)
* 1957 — «Золотой лев» и приз ФИПРЕССИ Венецианского кинофестиваля (фильм «Непокорённый»)
* 1958 — награждён призом кинофестиваля в Сан-Франциско за лучшую режиссуру (фильм «Непокорённый»)
* 1959 — премия Британского киноинститута (фильм «Мир Апу»)
* 1964 — «Золотой лев» Венецианского кинофестиваля (фильм «Непокорённый»)
* 1964 — приз ФИПРЕССИ (фильм «Непокорённый»)
* 1964 — «Серебряный медведь» за лучшую режиссуру Берлинского кинофестиваля (фильм «Большой город»)
* 1965 — «Серебряный медведь» за лучшую режиссуру Берлинского кинофестиваля (фильм «Чарулата»)
* 1966 — специальное упоминание на Берлинском кинофестивале (фильм «Герой»)
* 1967 — лучший неевропейский фильм Bodil Awards (фильм «Непокорённый»)
* 1967 — лучший иностранный фильм Kinema Junpo Awards) (фильм «Песнь дороги»)
* 1969 — лучший неевропейский фильм Bodil Awards (фильм «Песнь дороги»)
* 1973 — «Золотой медведь» Берлинского кинофестиваля (фильм «Отдалённый гром»)
* 1978 — приз кинокритиков Filmfare Awards (Фильм «Шахматисты»)
* 1978 — приз лучшему режиссёру Filmfare Awards (Фильм «Шахматисты»)
* 1979 — приз за вклад в киноискусство ММКФ
* 1982 — приз Венецианского кинофестиваля за карьерные достижения
* 1991 — приз за карьерные достижения кинофестиваля в Токио
* 1992 — Премия «Оскар» за вклад в киноискусство
* 1992 — Премия имени Акиры Куросавы кинофестиваля в Сан-Франциско

## Фильмография

## Иҫкәрмәләр

## Уның тураһында әҙәбиәт
;рус телендә:
* 

;Сит илдәр телдәрендә
* Seton M. Portrait of a director: Satyajit Ray. Bloomington: Indiana UP, 1971
* Rangoonwalla F. Satyajit Ray’s art. Delhi: Clarion, 1980.
* Nyce B. Satyajit Ray: a study of his films. New York : Praeger, 1988
* Robinson A. Satyajit Ray: The Inner Eye. Berkeley: University of California Press, 1989.
* Cooper D. The cinema of Satyajit Ray: between tradition and modernity. Cambridge; New York: Cambridge UP, 2000
* Ganguly S. Satyajit Ray: In search of the modern. Lanham: Scarecrow Press, 2000
* Ishaghpour Y. Satyajit Ray: l’Orient et l’Occident. Paris: Différence, 2002
* Satyajit Ray: Texte zum Werk, zur Person, zu den Filmen. Berlin: Freunde der Deutschen Kinemathek, 2003
* Majumdar G. Satyajit Ray: creating classics. New Delhi: Rupa & Co., 2003.

## Һылтанмалар

* Сайт Сатьяджита Рея 
*
Андорра

**Андорра Кенәзлеге** (, , ), **Андо́рра** — Европаның диңгеҙгә сығыу юлы булмаған кәрлә дәүләте, кенәзлек.
Көнсығыш Пиренеи тау системаһында Франция һәм Испания араһында урынлашҡан. Атамаһы  һүзенән килеп сыҡҡан, «буш ятҡан ер» тигәнде аңлата.

Элек ябыҡ кенәзлек бөгөн туризмға күрә үҫешкәнгә күрә сәскә ата.

Милли составы буйынса халҡы (1995):
* андоррандар (каталандар) — 31 %
* испандар — 45 %
* португалдар — 11 %
* француздар — 8 %.

Рәсми тел — каталан теле.

## Тарихы
* 778 — беренсе мәртәбә телгә алына.
* 790 —Франк короле Карл Великий Андорраның бойондороҡһоҙлоғон гарантиялай.
* 805 — Андорра кенәзлеге нигеҙләнгән йыл. Андорра общинаһы кешеләре франк ғәскәрен ғәрәптәрҙең тылына үткәрә, шуның өсөн Бөйөк Карл общинаға Бөйөк азатлыҡ Хартияһын (Magna Carta) бүләк итә.
* IX век — ил биләмәһенә ғәрәптәр һөжүме.
* 1278 — Графом де Фуа и испан епископы Урхельский Андорраның ике ҡатлы суверинитеты тураһында килешеү төҙөй.
* 1479 — граф Франциск Феб де Фуа Королевство Наварра кореллегенең короле була, шулай итеп Андорраға хоҡуҡтар навар короллегенә күсә.
* 1589 — Наварра кореле Генриха IV исеме менән Франция тәхетенә күтәрелә. Суверинитет хоҡуҡтары Францияға күсә.
* 1866 — Андорра конституцияһы төҙөлә.
* 1934 — хәҙергә Андорра консититуцияһы нигеҙҙәре төҙөлә.
* 1934 — Скосырев Борис Михайлович 8 июлдә үҙен Андорра кореллеге короле итеп тәҡдим итә.
* 1976 — беренсе сәйәси фиркә — Андорра демокритик фирҡәһе төҙөлә.
* 1981 — власть закон сығарыу һәм башҡарма власҡа бүленәю
* 1993 йылға тиклем — Франция һәм епископ Урхельскийҙың ике ҡатлы протектораты аҫтында була.
* 1993 — яңы конституция ҡабул ителә; БМО ағзаһы.
* 1994 год — Андорра Евросоюз ағзаһы; Марк Форне Мольне — премьер.
* 13 июнь 1995 йыл — Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәт булдырыла.
* 2004 — Футбол буйынса Андорра йыйылма командаһы Македония менән матчта беренсе еңеү *Стадионда 114 кеше була.*
* С 2004 — Евровидение йыр конкурсында Андорра ҡатнаша башлай.

## Әҙәбиәт
*  (обл.)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* Андорра — Происхождение, история, география, достопримечательности, рус.
* Информация об органах конституционного контроля Андорры
* История независимости Андорры с 1933 по 1940 года
Джибути

**Джибути Республикаһы** - Африкалағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар