open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трояновский Сергей Викторович

**Трояновский Сергей Викторович** (9 июнь 1969 йыл) — Рәсәй тарихсыһы һәм археологы; «Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығы» ФГБУК-ының мәҙәни мираҫын мираҫын өйрәнеү һәм популярлаштырыу буйынса эксперт, «Боронғолоҡто яратыусыларҙың Новгород йәмғиәте» (НОЛД) төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе.

Бөйөк Новгород ҡала думаһының V саҡырылыш депутаты («Яблоко» фракцияһы). Депутат вәкәләттәрен 2015 йылда һала.

Биографияһы

Трояновский Сергей Викторович 1969 йылдың 9 июнендә Новгородта журналист В. С. Трояновский (1937—2019) ғаиләһендә тыуа, шунда 1986 йылда 1-се урта мәктәпте тамамлай. 1987—1989 йылдарҙа Байкал аръяғы хәрби округында хәрби хеҙмәт үтә.

1993 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын археология һөнәре буйынса тамамлай. 1993—2004 йылдарҙа Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығында өлкән һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Новгород кремле, Бөйөк Новгород ҡалаһы, Новгород өлкәһе территорияһында археологик тикшеренеүҙәр үткәрә.

2004—2006 йылдарҙа Новгород өлкәһенең Мәҙәнитә, кино һәм туризм комитетында эшләй, рәйес урынбаҫары була һәм мәҙәни мираҫты дәүләт һаҡлауы бүлеген етәкләй. 2006—2007 йылдарҙа «Новгород» гәзит редакцияһы хеҙмәткәре була.

2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург Тарих институтына өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм Новгород тарихы төркөмөнөң ғалим-секретары итеп алына. 2009 йылдың мартында Новгород музей-ҡурсаулығының археологик тикшеренеүҙәрен ойоштороу һәм тәьмин итеү буйынса үҙәк мөдире итеп тәғәйенләнә (ике урында эшләй).

1996—2000 йылдарҙа ВООПИиК өлкә советы президиумы составына инә.

2000 йылдан Боронғолоҡто яратыусыларҙың Новгород йәмғиәте рәйесе урынбаҫары була, 2011 йылда рәйес итеп һайлана.

2013 йылдың сентябрендә «Яблоко» партияһының исемлеге буйынса Новгород ҡала думаһының V саҡырылыш депутаты итеп һайлана

2013 йылдың ноябренән — «Яблоко» партияһы ағзаһы.

### Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙы бар.

## Фәнни эшмәкәрлеге
2001 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәү-ләт университетының Археология кафедраһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Ватан һәм сит ил баҫмаларында 90-дан ашыу фәнни публикация авторы.

### Һайланма хеҙмәттәре
* *Трояновский, С. В.* О некоторых результатах раскопок в Новгородском кремле // Новгород и Новгородская Земля: История и археология. — 1998. — № 12.
* 

## Наградалары
* ВООПИиК Үҙәк советының почет билдәһе (1998)
* Киң мәғлүмәт сараларында «Рәсәй патриоты» патриотик тәрбиә темаһын иң яҡшы яҡтыртыуға арналған Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (2007, 2008)
* «Бөйөк Новгородтың 1150 йыллығына» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр
Штендер Григорий Михайлович

**Штендер Григорий Михайлович** (25 май 1927 йыл — 17 август 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй архитектор-реставраторы, архитектура тарихсыһы, рәссам. Архитектура кандидаты (1985), Новгород университеты профессоры (1989). Новгород реставрация мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Реставрация теорияһы һәм практикаһы буйынса күп хеҙмәт авторы (60-тан ашыу).

РСФСР Рәссамдар союзы һәм Архитекторҙар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (үлгәндән һуң, 1996).

## Биографияһы
Григорий Михайлович Штендер 1927 йылдың 25 майында Киевта тыуа. 1953 йылда, Киев инженер-төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң, ҡатыны И. А. Спивак менән йүнәлтмә буйынса Новгородҡа киләләр, һуңынан инде яҙмыштарын үҙенсәлекле боронғо рус архитектура һәйкәлдәре менән бәйләп, бында ғүмерлеккә ҡалалар.

1950—1990 йылдарҙа Г. М. Штендер Новгород, Чернигов, Смоленск, Псков, Иҫке Ладога, Киев, Полоцк һәм элекке СССР-ҙың башҡа ҡалаларының архитектура һәйкәлдәрен өйрәнә һәм тергеҙә. Новгородтың үҙендә ул 30-ҙан ашыуы ҡорам, монастырь ҡоролмалары, граждандар төҙөлөшөн, улар араһында София соборы, Новгород кремле стенаһының бер өлөшө лә була.

## Ғаиләһе
Балалары: Штендер Вадим Грицевич, Штендер Ирина Грицевна

1992 йылдың 17 авгусында Новгородта вафат була. Раштыуа зыяратында ерләнә.

## Хәтер
1993 йылда Новгородта Г. М. Штендер иҫтәлегенә арналған беренсе фәнни-ғәмәли конференция үтә.

2003 йылдың 15-18 апрелендә Бөйөк Новгородта архитектор-реставратор Г. М. Штендерға арналған икенсе фәнни-ғәмәли конференция үткәрелә.

2007 йылдың 18 майында Новгород ерҙәре художество мәҙәниәте дәүләт музейында Григорий Михайлович Штендерҙың тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған күргәҙмә асыла.

## Хеҙмәттәре
*  (в пер., суперобл.)
* 
* Западные камеры собора Мирожского монастыря во Пскове // Древнерусское искусство. Художественная культура Х — первой половины XIII в., 1988.
* Новое о композиционном замысле Софийского собора в Киеве // Древнерусское искусство. Художественная культура Х — первой половины XIII в., 1988.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Штендер Григорий Михайлович — Правительство Новгородской области: официальный сайт
* Храм Спаса Преображения на Нередице
* Церковь Св. Петра и Павла в Кожевниках
* Церковь Петра и Павла на Сильнище: заброшенный древний памятник
* Прощание новгородских воинов перед битвой с тевтонами. Автор Г. М. Штендер, 1980.
* «Это было недавно, это было давно…»: выставка памяти новгородских художников — Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации
Ҡарағайлы (Силәбе өлкәһе)

**Ҡарағайлы** — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл, Мөслим ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәгенә, Ҡоншаҡҡа, тиклем ара 21 км.

## Тарихы
Ҡасабаға 1954-55 йылдарҙа нигеҙ һалынған, бында Солтай геолог-разведка партияһы хеҙмәткәрҙәре йәшәгән.

## Халҡы
(1970 й. — 245, 1983 й. — 59, 1995 й.— 89 кеше йәшәгән)

## Урамы
* Үҙәк урам

## Иҫкәрмәләр
Ленинград өсөн һуғыш

**Ленинград өсөн һуғыш** — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ленинградты обороналау буйынса Германия һәм Финляндия ҡораллы көстәренә ҡаршы СССР ғәскәрҙәренең хәрби хәрәкәттәре. 1941 йылдың 10 июленән 1944 йылдың 9 авгусына тиклем дауам итә. Алыштар Ленинград өлкәһендә, Эстон ССР-ында, Калинин өлкәһенең көнбайышында, Карел-Фин ССР-ының көньяғында бара. Германия һәм Финляндия ғәскәрҙәре менән бер рәттән СССР-ға ҡаршы зәңгәр дивизия составында Испания хәрбиҙәре һәм Ладога күлендә хәрәкәт иткән итальян хәрби-диңгеҙ көстәре ҡатнаша.

Һуғыш башланғанда Балтика флотының Төньяҡ һәм Төньяҡ-көнбайыш фронттары ғәскәрҙәрендә 540 мең кеше, 5000 орудие һәм миномет, 700 самаһы танкы (уларҙың 646-һы — еңел), төп класлы 235 хәрби самолет һәм 19 хәрби карап була. Дошмандың — 810 мең кешеһе, 5300 орудие һәм минометы, 440 танкыһы, 1200 хәрби самолеты була.

«Төньяҡ» армиялар төркөмө Ленинградҡа һөжүме башлағанда Төньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәренән пехота буйынса — 2,4, ҡорал буйынса — 4, минометтар буйынса — 5,8, танкылар буйынса — 1,2, самолеттар буйынса 9,8 тапҡырға өҫтөнлөрәк була.

В подготовленных в ставке Гитлера тезисах доклада «О блокаде Ленинграда» от 21 сентября указывалось: «...б) сначала мы блокируем Ленинград (герметически) и разрушаем город, если возможно, артиллерией и авиацией... г) остатки «гарнизона крепости» останутся там на зиму. Весной мы проникнем в город... вывезем все, что осталось живое, в глубь России или возьмём в плен, сровняем Ленинград с землей и передадим район севернее Невы Финляндии». Выполняя свой план, гитлеровское командование осуществляло бомбардировки и обстрелы города (за период битвы за Ленинград по городу было выпущено около 150 тыс. снарядов и сброшено 102 520 зажигательных и 4653 фугас, авиабомб).

1941 йылдың сентябре аҙағында Ленниградтың көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ территорияһында фронтта яйға һалына. Дошмандың Ленинградты яулап алыу планы барып сыҡмай, ә был уның «Төньяҡ» армиялар төркөмөнөң төп көсөн Мәскәүгә һөжүм итеү өсөн бороу ниәтен юҡҡа сығара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ленинград блокадаһы
* Ленинград стратегик оборона операцияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Бидинск (ҡасаба)

**Бидинск** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

Арғаяш районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, *Биҙа* күле буйында, урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 22 км, ауыл биләмәһенең үҙәге Кузнецк ауылына тиклем 4 км.

## Тарихы

Тораҡ пункты башҡорт ҡәбиләләренең тарихи  ерҙәрендә төҙөлгән. 1930 йылға тиклем ауыл Арғаяш районына инә (Башҡорт АССР-ы), 1934 йылда район Силәбе өлкәһе ҡарамағына тапшырыла. 1960 сы йылдарҙа ҡасаба элекке утар урынында төҙөлә.

## Исеменең килеп сығышы
Атама тарихы асыҡланмаған. Ҡасаба исеме күл исеменән алынғаны билдәле. Боронғо башҡорт ерҙәрендәге географик атамалары танымаҫлыҡ булып үҙгәргәненә күрә, тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаларын асыҡлау өсөн, һис шикһеҙ, төрки телле (башҡорт телле) белгестәр кәрәк. Күлдең атамаһы урыҫ вариантында Бида тип бирелә. Башҡорт академик һүҙлегендә *биҙа* һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар:   Биҙа I (урыҫса беда). 1. биҙаға ҡалыу; 2. Мәшәҡәтле, насар нәмә. 3. Биҙа һалыу (ғауғалау); Биҙа II. Ҡайһы бер сифат һәм рәүеш менән килеп, уның мәғәнәһен көсәйтә. Биҙа күп. Биҙа һәйбәт.; Биҙа III. Биҙа ҡороу (скандалить), Биҙалаланыу (капризничать), Биҙасыл (ноющий по пустякам) һәм башҡа бик күп варианттар.
 
Башҡортостандың Яңауыл районында Беҙ йылғаһы бар (икенсе варианты Биҙ), Күгәрсен районында ла Биҙ йылғаһы аға. Топонимдар һүҙлегендә фин-уғыр vis (һыу, йылға) һүҙенән барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип бирелә.

Ошоларҙан сығып, йылғаның исемен аныҡлап булыуы бар.

## Халҡы
1970 йылда— 214 кеше, 1983 йылда — 89 кеше, 1995 йылда 77 кеше йәшәй.

## Урамдары
— Иркен

— Ҡояшлы

## Иҫкәрмәләр
Ҡайынғол (Туҡ ҡушылдығы)

**Ҡайынғол шишмәһе** — Туҡ йылғаһының ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районының Тәңес ауылы эргәһенән башлана. Инеше Тәңес ауылынан төньяҡҡа ҡарай ике-өс саҡрым алыҫлыҡта башлана. Тәңес ауылы беҙгә, милләтебеҙҙе донъяға танытҡан Урал батыр эпосын яҙып алып халыҡҡа сығарған, Башҡортостандың халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғоловтың тыуған ауылы булараҡ билдәле. Ауылдың рәсми исеме Верхне-Ильясово. Ҡайынғол шишмәһе ике-өс саҡрым аҡҡас, Тәңес ауылы эргәһендә Туҡ йылғаһына барып ҡушыла. Һыуы тәмле булғанға, халыҡ уның һыуын алып ҡайтып, тик сәйгә генә тотонор булған. Ҡайынлығол шишмәһенең буйҙары уйһыулығы баланға, ҡомалаҡҡа бай.

Ҡайынлығол шишмәһе башланған уйһыулыҡта ҡайындар күп булғанға халыҡ уға Ҡайынғол тип исем биргән.

**Ҡайынғол шишмәһе** Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Туҡ йылғаһы Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сорочинск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Елшанка һыу посты индермәйенсә. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006778
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100677
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Псков кривичтары

**Псков кривичтары** йәки **төньяҡ кривичтар** — Псков ере территорияһында йәшәүсе кривичтарның төньяҡ төркеме.

## Тарихтары
Славяндар йәшәүсе көнбайыш территорияларҙан, Висла менән Одер йылғалары араһында урынлашҡан ерҙәрҙән килеп сыҡҡандар.

IX-XII быуаттарҙа Псков кривичтары Великая йылғаһы бассейны, Псков күле яры һәм Гдов округында таралған. Псков һөйләштәре төркеме Псков кривичтары территорияһы менән тулыһынса тейәрлек тура килә, был иһә төркөм менән булған әлеге һөйләше халыҡ һөйләшенән килеп сыҡҡан тип уйларға мөмкинлек бирә.

VIII-X быуаттарҙа Псков ҡалаһы кривичта нәҫел үҙәктәренең береһе итеп һайлап алына, уға VIII быуатта нигеҙ һалына.

Кривичтар формалашыуҙың башы - беҙҙең эраға беренсе меңйыллыҡтың өсөнсө сиреге, ә тәүге йәшәү төбәге Псковта булып һанала, һуңыраҡ смоленлыдар (Днепрҙа) һәм полоцлыдар (Двинала) төркөмдәре тарала, йылъяҙма таныҡлыҡтары буйынса улар айырым княздәргә эйә булған һәм үҙ-ара берҙәм ырыу берлеген төҙөмәгән кривичтар төркөмдәрен тәшкил иткәндәр. Ғилми хеҙмәткәр Седов фекеренсә, Псков кривичтары словендар һәм весьтар менән берлек төҙөгәндәр, был фекергә уны йылъяҙмала княздәрҙең бергә иҫкә алыныуҙары этәргән.

IX-XIII быуаттарҙа Псков һәм Смоленск-Полоцк кривичтары үҙ үҫә.

## Мәҙәниәт
Псков кривичтары Псков оҙон ҡурғандары мәҙәниәте менән тәҡдим ителгәндәр.

Псков кривичтарына иҫкергән тип иҫәпләү йолаһы башҡа кривичтарына оҡшаш: күмелгән урындар мәйеттәрҙе байыҡтырыу йолаһы күмелгән буйынса юғары кургандар рәүешендәге күп төрбәләр менән тәҡдим ителгән.

Псков кривичтары йолаһының үҙенсәлектәренең береһе булып славян ҡәбиләләренең башҡа ҡәүемдәре айырып ҡарап тороусы, ләкин Балтик буйы-фин ҡәүемдәре менән яҡынайтыусы, ерләү урынын ҡорор алдында сайланган урында, үҙенән һуң көл-күмер ҡатламы ҡалдырған усаҡ ҡабызу булған. Был ғәмәлҙә тикшеренеүселәр күмелгән урынды изгеләндерергә (яҡтыртырға) тиешле ритуалды күрә.

X быуат аҙағына — XI быуат башына мәйет яндырыуҙан мәйет күмеүгә ашыу булған. XII ғасырҙа ҡурған соҡорҙарында мәйеттәр урынлаштырыу йолаһы тарала башлай, ә XIII асырға инде был ғөрөф-ғәҙәт өҫтөнлөк үк итә башлай.

Ҡатын-ҡыҙға хас биҙәнеү әйберҙәре берҙәм славян тибындағы аҫылмалы балдаҡтар, уаҡ, төрлө-төрлө төҫтәге пыялаҙан яһалған муйынсалар, шулай уҡ йөҙөктәрҙән торған. Башҡа көнсығыш славян ҡәбиләләре ареалдарындан айырмалы булараҡ, балт һәм Балтик буйы-фин ҡәүемдәренә хас күкрәк һуғыу өсөн даға рәүешендәге эләктермәләр йыш осорай.

М.И. Артамонов тикшереүҙәре күрһәткәнсә, Псков оҙон ҡурғандарында шаҡтай аҙ һанлы әйберҙәр табылған, уларҙың да күбеһе балт тибына ҡарай.

## Антропология
Антропологик төр буйынса Псков кривичтары барынан да бигерәк ятвягларға оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Седов В. В., Восточный славяне в VI—XII вв., сер. Археология СССР, «Наука», М.,1982 г.с. 168
* Баран В.Д. Славяне Юго-Восточной Европы. — Рио Классик. — С. 261. — ISBN 9785458236195.

Төркөм:Көнсығыш славян ҡәбиләләре
Төркөм:Псков өлкәһе тарихы
Порхов ҡәлғәһе

**Порхов ҡәлғәһе** (Порховский кремеле) — Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһендәге Порхов ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан боронғо ҡәлғә. Был ҡәлғә Псков ере буйлап аҡҡан Шелонь йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Ҡәлғә ҡоролмаларының ҡара төҫтәге эзбизташтары хәҙерге көнгә тиклем тулыһынса тиерлек нып ҡалған, әммә хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер урындары авария торошло.

Порхов ҡәлғәһе Новгород йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр 1239 йылда, новгород кенәзе-наместниғы Александр Ярославович (буласаҡ Невский) ваҡытында телгә алына. Александр Ярославович  Шелонь йылғаһы буйлап Новгородтан Псковҡа ҙур булмаған ағас «блокпост»тар төҙөп хәрби һаҡланған юл һалған, шул блокпостарҙың береһе Порхов булған, тип телгә алына Новгород йылъяҙмаларында. Беренсе ағас-ер нығытмалар Шелонь йылғаһының бейек уң яры морононда торған һәм, өҫтәүенә, уның ағас стеналарының бейеклеге 4 метрҙан ашыу булып, ҡәлғә вал һәм тәрән соҡорҙар менән уратып алынған булған.

1346 йылда Бөйөк Литва кенәзе Ольгерд Новгород ерҙәренә бәреп инә һәм Луга менән Шелонь ҡәлғәләрен баҫып ала, ә Опока менән Порховты бик оҙаҡ ҡамауҙа тота. Ҡәлғә беренсе литва ҡамауына сыҙай, шулай ҙа литваға «ҡара бор» (контрибуция) 300 һум түләргә мәжбүр була. Һуғыш башланыу сәбәптәренең береһе булып бер новгород посаднигының юнһеҙлеге тора, аҙаҡ уның үҙен дә новгород кешеләре, Лугала туҡмап, аҡылға ултырталар.

1387 йылда иҫке ҡәлғәнән бер километрҙан ашыу алыҫлыҡта, Шелонь йылғаһының бейек уң ярында яңы таш ҡәлғә барлыҡҡа килә, уның дүрт башняһы булған була. Ҡәлғә стенаһының ҡалынлығы 1,4—2 метр, бейеклеге — 7 метр тирәһе, башнялары 15-17 метрға тиклем бейеклектә булып, улар 4- 6 яруслы була, һәр бер ярусы таҡта менән ҡапланған. Был ҡәлғәне бер миҙгел эсендә бик тиҙ генә төҙөп бөткәндәр.

Ҡәлғә эсендә хәҙерге көндә Никольский сиркәүе (1412), баҡса, Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Порхов почтаһы тарихы музейы бар. Почта музейы асылыуы хөрмәтенә порхов подпольеһы етәксеһе Б П. Калачевҡа һәйкәл-бюст ҡуйылған.

## Ҡәлғә күренештәре

Малая башня Порхов 1.jpg|Көнбайыш стенаның күренеше
Порховская крепость 14-16 в.в. Средняя башня..JPG|Урталағы башня
Porkhov asv2018-07 img23.jpg|Хәрби көрәш барышы
Nikolskaja v kreposti.JPG|Никольский сиркәүе
Никольская церковь с колокольней.jpg|Никольский сиркәүенең манараһы
Вид на Никольскую башню из крепости.jpg|Никольский сиркәүенең манараһы
Порховская крепость, стены и часовня.jpg|Александр Невский Часовняһы
Никольская башня Порхов 1.jpg|Никольский сиркәүе манараһы һәм ҡәлғәнең төньяҡ-көнсығыш диуары


## Сығанағы
* Панченко И. Я. Порхов. Л.: «Лениздат». 1979 г. (Серия «Города Псковской области»).
* Порхов и его уезд. Сборник дореволюционных публикаций. Сост.: Левин Н. Ф. Псков: ГП «Псковская областная типография». 2005 г.

## Һылтанмалар
* Крепость Порхов на «Северных Крепостях»
Сету

**Сету** (шулай уҡ *сето, псков чуде*) — аҙ һанлы фин-уғыр халҡы. Псков өлкәһе Печора районында (1920 йылдан 1940 йылға тиклем - Эстон Республикаһының Петсери районы) һәм уға сиктәш булған Эстонияның Вырумаа һәм Пылвамаа өязләрендә йәшәйҙәр. Был өйәҙҙәр 1920 йылға тиклем Псков губернияһына керә торған булалар. Сетуҙарҙың тарихи йәшәү өлкәһе Сетумаа атамаһын йөрөтә.

## Һандары
Сетуҙарҙың теүәл һанын билдәләү ауыр, сөнки улар, Рәсәй һәм Эстония территорияһында йәшәүсе халыҡтар исеменә индерелмәгән этнос булараҡ, көслө ассимиляцияға дусар була. Яҡынса һаны — 10 мең кеше. Халыҡ һанын ҡабул итеү барышында сету, ҡағиҙә булараҡ, үҙҙәрен урыҫ йәки эстон булараҡ яҙҙыра.

ХХ быуат урталарында сетуҙарҙың һаны 9 мең кеше иҫәпләнә, шуның 7 меңгә яҡыны Псков губернаһы сиктәрендә йәшәй. 1890 йылға сетуҙар һаны 12-13 мең кеше иҫәпләнә. 1897 йылда Рәсәй империяһында беренсе һәм берҙән-бер халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса сетуҙар һаны  16,5 мең кеше.

## Хәләт
Эстонияла сету халҡы рәсми рәүештә милләт булараҡ иҫәпләнмәй, уларҙың теле эстон теленең вырус диалекты булараҡ һанала. Эстониялағы сету һәм вырус теле мәктәптәрҙә әҙәби эстон теле уҡытылғанлыҡтан уға күсәҙәр. Хәҙерге ваҡытта Көньяҡ Эстонияла выру/сету телен уҡытыу башлап ебәрелгән. Шунда уҡ 2006 йылдан башлап диалектта сету йәмғиәтенең "Peko Helü" журналы сығарыла башлай.

Сету халҡы үҙ телен мөсәҡил тел булараҡ иҫәпләй, ләкин этнограф, лингвистар уны эстон теленең көньяҡ һөйләмендәге вырус диалектының бер өлөшө тип һаныйҙар.

Сету теле 2009 йылда ЮНЕСКО тарафынан юҡҡа сығыусы телдәр атласына юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған тел булараҡ керетелә.

2010 йылдың июнь айында Россия Хөкүмәте тарафынан Россиялағы урындағы аҙ һанлы халыҡтарҙың уртаҡ исемлегенә керетелә.

## Дин
Сету халҡы лютеран эстондарҙа айырмалы булараҡ, православие динендә.

## Сығанаҡтар
* Алексеев Ю. В., Манаков А. Г. . Народ сету: между Россией и Эстонией. — М.: Европа, 2005. — 104 с. — ISBN 5-9739-0027-4.
* Гурт Я.  О псковских эстонцах, или так называемых «сетукезах» // Известия Императорского Русского Географического Общества. — 1905. — Т. XLI. — С. 1—22.
* Манаков А. Г., Потапова К. Н.  Псковские сету: спорные вопросы происхождения // Вестник археологии, антропологии и этнографии. — 2012. — № 2. — С. 106—112.
* Тынурист И. В. . Эстонцы // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 479 с. — ISBN 5-85270-082-7. — С. 423—427.
* Koltat, karjalaiset ja setukaiset: Pienet kansat maailmojen rajoilla («Колтты, карелы, сету: маленькие народы на краю Земли») (фин.) / Tuija Saarinen, Seppo Suhonen (toim.). — Snellman-Instituutti, 1995. — 277 p. — (A-sarja, 19/1995). — ISBN 951-842-167-6. — ISBN 978-9518421675
Словендар

**Словендар** (илмән словендары) — Илмән күле бассейнында һәм Молога йылғаһының үрге ағымында беҙҙең эраның беренсе меңъйыллығының икенсе яртыһында йәшәгән көнсығыш славян ҡәбиләһе.

## Сығышы
VIII-X быуаттарҙа йәшәгән словендарҙың йәшәү территорияһында урынлашҡан ерләү ядкәрҙәрендән алынған Новгород словендар баш һөйәктәре краниологик характеристикаһын үткәреү нәтижәһенҙә улар менән Балтик славяндары араһында генетик элемтәләр һәм көнсығыш славян ҡәбиләләренең башҡа ҡәүемдәре менән айырмалыҡтар булыуы асыҡланған. Бынан тыш, танылған антрополог Т.И. Алексеева фекеренсә, был бик мөһим күрһәткес иһә төньяҡ-көнбайыш славяндары менән варягтар ҡушылмаһының булмауын күрһәттә һәм дәлилләй.

Дин ышаныуҙары, риүәйәттәр, ҡайһы бер гадәттәре һәм словендарҙың географик номенклатураһы Померанияла йәшәгән славян ҡәбиләләренә шаҡтай яҡын булған. Һуңыраҡ был мәғлүмәттәр Словенияның Түбән Висла төбәгенән килгән миграцияһы фаразына нигеҙ итеп алынған. Шулай уҡ, торлаҡ төҙөлөшө һәм һаҡлау ҡоролмалары төҙөлөшө буйынса оҡшашлыҡ күҙәтелә. Шул иҫәптән баш һөйәктәре конфигурацияһы ҙә оҡшаш.

Күпселек ғалимдар словендарҙың Илмән буйына Днепр буйынан күсенгән тигән фекерҙә. Шулай уҡ, П. Третьяков кургандар ҡоролмаһында оҡшашлыҡ булыуын күрһәтә, ләкин словендарҙың Балтик славяндары менән аралашыу мөмкинлеген кире ҡаҡмай.

Археологик яҡтан словендар Илмән һәм Үрге Волга һыу буйында таралған сопок мәҙәниәте менән тәңгәлләштереләҙәр. Ильмен словендарының славяндар өсөн хас булған таш мисте ер өҫтө бура йорттары таралған була.

IX быуаттың беренсе яртыһында словендар ерендә урта быуат Русьтең ҙур сәйәси, һөнәрселек һәм сауҙа үҙәгенә әүерелгән Бөйөк Новгород барлыҡҡа килә.

## Тарих
В.В. Седов фекеренсә, Илмән күле буйҙарында словен ҡәбиләләре беҙҙең эраның VI—VII быуаттарҙа тарала башлаған.

Хәҙерге ваҡытта словендарҙың иң боронғо ерлеге Түбән Волхов буйында Иҫке Ладогаҙа беҙҙең эраның VIII—IX быуаттарҙа төҙөлгән ҡала һанала. IX-X быуаттарҙа Түбәнге Волхов буйында Рюрик ҡалаһы барлыҡҡа килә, ул словендарҙың сауҙа-һөнәрселек һәм хәрби-административ үҙәгенә әүерелә. Рюрик шәһәренән 2 км өҫтәрәк башта словендар йәшәгән Новгородҡа нигеҙ һалына.

Яҙма сығанаҡтарҙа ҡабиләнең һуңғы тапҡыр иҫкә алыныуы 1036 йылға ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Гончарова Н. Н. Антропология словен новгородское и их генетические связи (автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук). — М., 1995. — С. 4, 22 — 22 с.
* Носов Е. Н., Плохов А. В., Вощина Н. В. Рюриково городище. Новые этапы исследований. СПб.: Дмитрий Буланкин, 2017. (Труды ИИМК РАН. Т. XLIX)
* Носов Е. Н., Горюнова В. М., Плохов А. В. Городище под Новгород и поселения Северного Пильменьга (Новые материалы и исследования). СПб., 2005, С. 122-154 (Тр. ИИМК РАН; Т. XVIII)
* Лебедев Г. С. Ильинское Поозер // Эпоха викингов в Северной и Европе на Руси. СПб., 2005, С. 515.

Төркөм:Көнсығыш славян ҡәбиләләре
Ырымбур тарпанияһы

**Ырымбур тарпанияһы** — Ырымбур өлкәһендәге Сазан ҡасабаһы янында асыҡ һауалағы дала зоопаркы.

## Тарихы
«Ырымбур Тарпанияһы» дала парк-биостанцияһы Рәсәй өсөн яңы типтағы ООПТ — айырым һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе булараҡ уйланылған. Ул Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлеге дала Институтының структура бүлексәһе булып тора. Паркты булдырыу маҡсаттары:

* агротуризмды үҫтереү;
* дала хайуандары популяцияһын һаҡлау;
* көтөүлек малсылығын тергеҙеү;
* Рәсәйҙең файҙаланылмаған ерҙәрен файҙалы рациональ файҙаланыу;
* тораҡ пункттарҙың социаль-иҡтисади үҫеше.

2014 йылдың 28 майында Мәскәү заповеднигынан Үҙәккә беренсе тояҡлылар, шул иҫәптән Пржевальский аттары һәм бер пар кианг килтерелә. 2016 йылда уларҙың беренсе ҡолоно тыуа. 2016 йылда Ростов өлкәһенән 4 як килтерәләр.

Бөгөнгө көндә стационар майҙаны 35 га тәшкил итә.

Әлеге ваҡытта стационар биләмәләрендә Евразия дала һәм ярым сүллек ландшафының түбәндәге тояҡлылары бар: Пржевальский аттары, ике үркәсле дөйәләр, киангтар, яктар, дебетле кәзәләр. Планда: дала бизоны, марал, кулан, һәм башҡалар.

Ырымбур Тарпанияһы биләмәһендә IUCN Ҡыҙыл исемлеккә индерелгән 16 юғалып барыусы төр теркәлгән:

* ҡоштар (9);
* бөжәктәр (5);
* һөтимәрҙәр (2).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* История создания «Оренбургской Тарпании» 
* Степной бюллетень № 26
* Сайт проекта ПРООН/ГЭФ/Минприроды РФ «Совершенствование системы и механизмов управления ООПТ в степном биоме России»
Гдов

**Гдов** — ҡала (1431). Ул РәсәйФедерацияһының иң төньяғында, Псков өлкәһендә урынлашҡан. Был ҡала Гдов районы һәм Гдов ҡала ултырағының административ үҙәге булып тора.

## Этимологияһы
Гдов атамаһының килеп сығышы тураһында рус теленең этимологик һүҙлеген төҙөгән тел белгесе рәсәй сығышлы немец Макс Фасмер *Гдовтан* тыш шулай уҡ урыҫса *Вдов*, *Овдова*, эстон варианты: Oudova, шведса: *Ågdowe*, урта немецтелендә: *Effdowe*. һүҙҙәре булыуын әйтә һәм шул һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен Гдов атамаһы менән бәйләй. Был атаманың килеп сығышының шулай уҡ бер нисә версияһы бар.

Беренсе версияһы фин теле белгесе И. Ю. Микколаныҡы. Уның фекеренсә, Гдов Львов өлкәһенең *Gdow* яңғыҙлыҡ ҙ исеме *Gъdъ*, һүҙенән алынған тип әйтелә, ә ул, үҙ сиратында, литваның *gùdas* (*белорус)* һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм герман халыҡтарының — готтарҙың атамаларына барып тоташҡан тип аңлатыла. Швед теле белгесе Р. Экблум шул уҡ ваҡытта һуңғы фекерҙең ихтималлығын раҫлай, сөнки был *Гдов* һүҙендә *д *түгел ә * т * булған тип әйтә һәм һүҙ *готт* булған тип фекер йөөрөтә.

Икенсе версия поляк телсеһе А. Брюкнерҙыҡы. Уның фекере буйынса, *Гдов* боронғо урыҫ *gude* һүҙенән килеп сыҡҡан тиелә, әммә Макс Фасмер был  аңлатманы яраҡһыҙ тип таба, сөнки уныңса «*шундай славян һүҙҙәренең булыуы билдәһеҙ*».

Шулай уҡ ҡаланың беренсел был атамаһының килеп сығышы тураһындағы мәсьәлә ҡаланың *Гдовка, Гда* йылғаһы ярында тороуы менән бәйле тип тә аңлаталар.

## Географияһы
Гдов ҡалаһы Гдовка йылғаһы ярында, уның Чудь күленән 2 км алыҫлыҡта торған Устье ауылы тирәһендә ҡушылған ерендә, тора. Гдов ҡалаһы Псковтан 125 саҡрым төнъьяҡта һәм Санкт-Петербургтан 230 км көньяҡ-көнбайышта тора. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә Старица йылғаһы аға. Гдов ҡалаһының төп урамы — Карл Маркс урамы.

## Иҫтәлекле урындары

## Халыҡ
1989 йылда, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының һаны 2002 йылда — 5171 кеше, 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 4379 кеше йәшәй

## Әҙәбиәт
* Гдов  кремле
* Гдов тыуған яҡ тарихы музейы
* Божья Матерҙың Держава иконаһы сиркәүе
* XIX—XX быуат башындағы сауҙагәрҙәр йорттары

* 
* Гдов // «Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова».
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Сведения на сайте Псковстата
* Статья об истории города
* Подкаст из серии «Малые города России» (03:17 мин.)
* Список памятников культурного наследия Гдова в Викигиде

## Иҫкәрмә
Г. В. Плеханов һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Г. В. Плеханов һәйкәле** — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптура монументы, 1925 йылда Мәскәү проспектындағы Ленинград технологияһы институты фасадында ҡуйылған. Сульптуралы монумент скульпторҙар И. Я Гинцбург, М. Я Харламов һәм архитектор Я. Г. Гевирец проекты буйынса әҙерләнгән. Һәйкәл Рәсәй һәм халыҡ-ара социал-демократия хәрәкәте эшмәкәре, философ Г. В. Плехановҡа арналған. Был Санкт-Петербургта Совет власы йылдарында иң беренсе ҡуйылған һәйкәлдәрҙең береһе. Ул федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡылары статусына эйә.

## Тарих
Совет власы урынлаштырылғандан һуң тиҙ арала скульптор И. Я. Гинцбург Г. В. Плехановтың бюсын эшләй башлаған. Монумент өҫтөндә эшләгәндә скульптор 1903—1904 йылдарҙа Швейцарияла Плеханов менән шәхси аралашыуын нигеҙ итеп алған. Был бюсты Ҡазан соборы алдында ҡуйыу планлаштырыла Нәҡ унда 1876 йылдың 6 декабрендә сәйәси Ҡазан демонстрацияһы ойошторола, был демонстрацияла сығыш яһаған Г, В. Плеханов Тау институты студенты булған була. Скульптор бюст өҫтөндә эшләгәндә уның материалы менән ауырлыҡтар килеп тыуа. Был хаҡта белеп ҡалғас, В. И. Ленин Петроград Советына мөрәжәғәт итә: «*Миңә хәбәр итеүҙәренсә … Плеханов бюсын яһаусы скульптор Гинцбург бюст яһау өсөн кәрәк булған материалдарға, балсыҡ һ б мохтаж… Ошо хәлде тикшереп, уға ярҙам итергә тигән фарманды биреп булмаҫ микән?*». Ленин ярҙамы менән проекттың тәүге варианты үҙгәртелә, бюст урынына ике фигуралы композиция эшләнелә: унда Плеханов һәм эшсе һүрәтләнә. 1924 йылдың май айында ваҡытлыса гипс һәйкәл Ҡазан соборы янында ҡуйыла. Киләһе йылда был һәйкәл бронзанан ҡойола: Плехановтың скульптураһы «Ҡыҙыл выборжец», ә эшсе скульптураһы — Сәнғәт академияһы оҫтаханаһында яһала. Һәйкәл Технология институты бинаһы алдындағы майҙанға ҡуйыла, уны тантаналы асыу 3 май 1925 йылдың 3 майында уҙғарыла.

## Тасуирлама
Һәйкәл урыҫ реалистик сәнғәте традицияларында эшләнгән. Ул ике фигуралы композициянан тора. Постаментта, трибунаға таянып, Плеханов тора, ул эшселәргә телмәр менән мөрәжәғәт итә. Трибуна итәгендә — эшсе скульптураһы, уны М. Я. Харламов башҡарған. Эшсе уң ҡулы менән өҫтөндә ҙур сүкеш ятҡан постаментҡа таянып тора, ә һул ҡулында — байраҡ.

Һәйкәлдә фигураларҙың күләм нисбәте боҙолған: Плехановтың һыны эшсе һынынан күпкә бейегерәк. Был факт һәйкәлдән алынған художество тәьҫораттарҙы кәметә.

Постамент ҡыҙыл шымартылған гранит таштан эшләнгән. Һәйкәлдең алғы яғына бронзанан яһалған хәрефтәр ҡуйылған яҙма, унда : «Г. В. ПЛЕХАНОВ 1856—1918» тип яҙылған.

## Иҫкәрмә
Ҡыстырлаҡарҡа (тау)

**Ҡыстырлаҡарҡа**— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау.  Ереклейылға менән Сауҡайорт (Һикәҙе ҡушылдығы) йылғалары араһында ята. 

Иң бейек түбәһе— 650,5 м. Битләүҙәре  һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд конгломераттарынан тора.
Тауҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ Бөг(ө)мәле (672 м), көнбайыштараҡ көньяҡтан төньяҡҡа табан Биктәр һырты һуҙылып киткән.Ҡыҫтырлаҡарҡа Ишембай ҡурсыулығы биләмәһенә инә.

Өҫтөндә һәм яҡын- тирәһендә уҫаҡ һәм ҡайын ҡатнаш урман үҫә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района
Сулак һыуһаҡлағысы

**Сулак һыуһаҡлағысы** — Рәсәйҙең Һарытау өлкәһендә, Оло Ырғыҙ йылғаһындағы һыуһаҡлағыс.

Һыу өҫтө майҙаны — 20 км², күләме — 0,115 км³. Һыуһаҡлағыс оҙонлоғо 150 км, иң ҙур киңлеге 0,2 км, уртаса киңлеге 133 м, максималь тәрәнлеге 9 м, уртаса тәрәнлеге 5,7 м, яр буйы оҙонлоғо 345 км.

Һыуһаҡлағыс аша 1967—1972 йылдарҙа төҙөлгән Е. Е. Алексеевский исемендәге Һарытау һуғарыу-һыу үткәреү каналы үтә.
Һыуһаҡлағыстың (йылғаның) режимына ҡоролоҡло континенталь климат ҙур тәьҫир яһай. Сулак һыуһаҡлағысын тулыландырыу урындағы ағып төшкән һыу һәм Һарытау каналының үҙағышлы өлөшө менән килтерелгән Волга һыуы иҫәбенә бара. Һарытау каналы Һарытау һыуһаҡлағысынан Балаково ҡалаһы янында башлана, Балаково районы ерҙәре буйлап үтә һәм Сулак һыуһаҡлағысына ҡоя.

Каналдың был 42 км оҙонлоҡтағы үҙағышлы өлөшө Уң яр буйы тип атала. Артабан Сулак һыуһаҡлағысынан каналдың 35 км оҙонлоҡтағы Һул яҡ яр буйы башлана, ул артабан үҙенең юлын Волга аръяғы далалары буйлап дауам итә. Һыуһаҡлағыста һыуҙың иң түбән кимәле ғәҙәттә август-сентябрь айҙарына тура килә. Ҡышҡы осорҙа һыу кимәленең үҙгәреше һиҙелерлек түгел. 
Көҙ сентябрь уртаһында башлана һәм ноябрь башына тиклем дауам итә. Һыуһаҡлағыста боҙ туңыуҙың уртаса оҙайлылығы 120-150 көн. Боҙҙоң иң ҙур ҡалынлығы февраль-март айҙарында күҙәтелә һәм 80-100 см тәшкил итә. Һыу ятҡылығы апрелдең беренсе декадаһы башында асыла. Боҙ китеү оҙайлылығы — иң күбе 14 көн (Пугачев ҡалаһы), башлыса 1 көндән 8 көнгә тиклем. Яҙғы ташҡын боҙ торғанда ҡайһы берҙә йылға асылыуҙан күп алда башлана. Ташҡындың уртаса оҙайлылығы ай самаһы.

Ихтиофауна (йыл миҙгеленә бәйле рәүештә) 8 ғаиләгә ҡараған 25-30 төрҙән тора. Күпселеген һаҙандар ғаиләһе (ҡорман, сабаҡ, опто, ажау, ҡарабалыҡ, алтын табан балыҡ, көмөш табан балыҡ, аҡ сабаҡ һәм башҡалар) һәм алабуғалар ғаиләһе (һыла, алабуға, шырт балыҡ) тәшкил итә, ҡалған ғаиләләрҙең (суртан һымаҡтар, йәйен һымаҡтар, үгеҙбалыҡ һымаҡтар, эт балығы, энәбалыҡ һымаҡтар, сельдтар ғаиләһе) һәр береһенән 1-2 төр бар.

Сулак һыуһаҡлағысы балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү һәм селбәрәләрҙең көрәйеү урыны https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=2410.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=2410
В. Володарский һәйкәле

**В. Володарский һәйкәле** — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Һәйкәл 1925 йылда Нева йылғаһының һул ярында, революционер В. Володарский атып үлтерелгән урындан йыраҡ түгел генә ерҙә ҡуйылған. Һәйкәлдең проекты скульпторҙар М. Г. Манизер, Л. В. Блезе-Манизер һәм архитектор В. А. Витман тарафынан башҡарыла. Монумент федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

## Тарих
Петроградтың агитация һәм пропаганда эштәре буйынса комиссары В. Володарский 1918 йылдың 20 июнендә Обухов заводына митингҡа китеп барғанда юлда атып үлтерелә. Шул уҡ йылда ул һәләк булған урында өҫтө ҡырҡылған ике колонна рәүешендә (скульпторы Л. В. Руднев) һәйкәл ҡуйылған.

Һәйкәл эргәһендә митингтар үткәреү өсөн урын етмәгәнлектән, 1920 йылда уның янында сквер яһарға булалар. Бының өсөн һәйкәл янындағы н ике йортто һүтергә тура килә. Скверҙы төҙөү һәм төҙөкләндереү менән инженер Березиндың проекты буйынса А. С. Добряковтың артеле шөғөлләнә.

Тиҙҙән Володарскийҙы атып үлтергән урынға ҙурыраҡ монумент ҡуйырға хәл ителә. Проект эшләү менән скульптор М. Г. Манизер шөғөлләнә. Ул үҙ эше тураһында былай тип һөйләй «*Володарскийҙың тормошо һәм бер ҡасан да үлмәй торған эше тураһындағы һәйкәлде ҡуйғым килде, — бына мин ниндәй һәйкәл ҡуйҙырға теләнем*». Скульптор эшенә ярҙам итеүсе уның ҡатыны Л В. Блез-Манизер була, ул Володарский һынының башын эшләгән. Һәйкәлдең архитекторы — В. А. Витман.

1924 йылдың 27 майында һәйкәлдең гипстан моделе әҙер була. Пьедесталды эшләү өсөн Адмиралтейский яры буйындағы 1909—1910 йылдарҙа скульптор Л. Бернштамдың төҙөгән I Петрҙың «Петр I спасает погибающих в Лахте» һәм «Петр I обучается в городе Саардаме в Голландии корабельному делу в 1697 г.» тигән ике һәйкәленең постаментына демонтаж яһайҙар. «Ҡыҙыл Выборжец» заводында В. Володарскийҙың бронза спульптураһы ҡойола. Һәйкәл асыу тантанаһы 21 июнь 1925 йылдың 21 июнендә уҙғарыла.

Скульпторҙар В. Володарскийҙы ялҡынлы телмәр һөйләгән мәлендә һүрәтләгәндәр. Уның уң ҡулын өҫкә күтәрелеп тора.

## Иҫкәрмә
Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле

**Смольный янындағы [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәйкәле** — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. 1927 йылда Смольный институты алдында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор В. В. Козлова, архитекторҙар В. Г. Гельфрейх һәм В А. Щуко эшләгән проект буйынса башҡарылған. Монумент федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

## Тарих
В. И. Ленин һәйкәленә урын һайлау Смольныйҙың Октябрь революцияһында тотҡан мөһим ролен иҫәпкә алып һайлана. Смольныйҙан В. И. Ленин ҡораллы ихтилал менән етәкселек иткән, шулай уҡ бында беренсе Совет хөкүмәте төҙөлә.

1924 йылда Ленин һәйкәле проектына конкурс иғлан ителә. Уның һөҙөмтәһе буйынса конкурста скульптор В. В. Козлов менән архитекторҙар В. Г. Гельфрейх һәм В А. Щуко проекты еңеүсе тип табыла. Бронза скульптура Сәнғәт академияһының бронза ҡойоу заводында ҡойола, был эш менән ҡойоусы В. З. Гаврилов һәм скульптор Я А. Троупянский етәкселек итә. Һәйкәл постаменты өсөн Череповецкий губернаһынан монолит гранит килтерелә.

Һәйкәлде асыу тантанаһын Октябрҙең унынсы йыллығына арнайҙар. 1918—1923 йылдарҙа Ленин һәйкәле урынында К. Маркстың гипс скульптураһы (А. Т. Матвеев эше) торған була.

Ленин оратор һынында һүрәтләнгән Уның уң ҡулы алға һуҙылған, ә һул ҡулында- кепкаһы. Скульптура цилиндр аҡһыл-алһыу гранит пьедесталға баҫтырып ҡуйылған. Пьедесталды бронза билбау уратып тора, унда «*йәшәһен пролетариат диктатураһы*» тип яҙылып ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары эштәрен Смольный архитектураһы ансамбленә яраҡлаштырып эшләгән. Скульптураның бейеклеге — 2,15, постаменттың бейеклеге — 3,8 м.

Артабан ошондай В. И. Ленин һәйкәле СССР-ҙың башҡа ҡалаларында ла ҡабатлап ҡуйылған.

## Иҫкәрмә
Арҡауыл тау

**Арҡауыл тау** () — Рәсәйҙәге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау.

## Географияһы һәм тарихы
320 метр самаһы бейеклектә урманда урынлашҡан. Көньяҡ Урал системаһына ҡарай.

Арҡауыл тауы янында Буҙайғыр йылғаһы (Тоҙло ҡушылдығы) башлана.

## Этимологияһы
*Арҡауыл*: «арҡа» һәм «ауыл» — ике һүҙҙе ҡушыу юлы менән яһалған ҡушма һүҙ. Арҡаул (Аркаулово) исемле Башҡортостанда бер нисә ауыл бар. Был тау эргәһендә элек ауыл булғанын аңлата.

## Ҡыҙыҡлы факттар
СССР осоронда тауҙан алыҫ түгел «пионер лагерҙары» төҙөлгән була.

## Һылтанмалар
30.10.2015 реестры мәғлүмәте буйынса Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы географик объекттарҙың атамалары, 3.10.2015. С. 37

## Иҫкәрмәләр
Витман Владимир Александрович

**Витман Владимир Александрович** (23 ғинуар (4 февраль) 1889 йыл, Һарытау — 7 апрель 1961 йыл, Ленинград) — СССР архитекторы һәм рәссам-графигы. Архитектура фәндәре кандидаты (1938), СССР Архитектура академияһының ағза-корреспонденты (1941).

## Биографияһы
Владимир Александрович Витман 1889 йылдың 23 февралендә Рәсәй империяһының Һарытау ҡалаһында тыуған. 1911 йылдан  1918 йылға тиклем Император сәнғәт академияһында данлыҡлы Л. Н. Бенуа класында аҫтында уҡый.

1924 йылда Мәскәү ҡалаһында беренсе тапҡыр художество күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1918 йылдан алып 1926 йылға тиклем Ленинград ҡалаһында архитектура һәйкәлдәрен реставрациялау һәм декорациялар яһау оҫтаханаһында рәссам булып эшләй. 1926 йылдан Ленинградтың  планлаштырыу бүлегендә ҡаланы планлаштырыу һәм проектлау эше менән шөғөлләнә. 1938 йылда Ленинград ҡалаһының Гипрогор ойошмаһының баш архитекторы вазифаһын биләй.

Архитектор Ленинград ҡалаһының генераль үҫеш проектының авторҙашы (1927—1939) һәм Мәскәү проспектын (1953) реконструкциялау һәм төҙөү проектының да авторҙашы булып тора. Ул шулай уҡ Минск, Силәбе, Һарытау,Орёл һәм СССР-ҙың башҡа ҡалаларын планлыштырыу проекттарын төҙөүҙә лә ҡатнаша. 

1933—1959 йылдарҙа Владимир Александрович Витман Ленинград инженер-төҙөлөш институтының профессоры. Ул ҡала төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса байтаҡ хеҙмәттәр яҙған.

В. А. Витман Ленинградтағы В. Володарский һәм 1905 йылдың 9-сы ғинуары ҡорбандары һәйкәлдәренең архитектура өлөшөн эшләүҙә ҡатнаша. Ул шулай уҡ акварель менән байтаҡ пейзаждар төшөргән, шул иҫәптән, Ҡырым, Кавказ, Псков, Ленинградты һүрәтләгән. Уның бындай акварель эштәре араһында башҡа ҡалаларҙың пейзаждары ла бар: «Гремячая башня. Псков» (1925), «Китайская беседка в детском Селе» (1927), «Суханово. Парк» (1940), «Вырица на берегу Opeдежи» (1954), «Холмы в Токсово» (1955), «Лес» (1959), «Усть-Нарва. Островок» (1959). 1962 йылда уның эштәренән күргәҙмә ойошторолған.

Владимир Александрович Витман 1961 йылдың 7 апрелендә Ленинград ҡалаһында вафат була. Ул ҡаланың Богословский зыяратында (Петрокрепостной юлы, участка 69) ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Зодчие Санкт-Петербурга : XX век / cост. Исаченко В. Г.; ред. Ю. В. Артемьева. — СПб. : Лениздат, 2000.
Ыласынтау (Ишембай районы)

**Ыласынтау**— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ул Хажы ауылынан көньяҡтараҡ, 2 км алыҫлыҡта Шиҙе йылғаһы (Хажы Шиҙеһе) буйында ята.

Иң бейек нөктәһе— 530,4 м. Битләүҙәре һөҙәк, Шиҙе йылғаһының текә ярынан башлана.

Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора. 

Тау һырттарын  имән һәм йүкә ҡатнаш урман ҡаплаған. Ыласынтауҙан көнсығыштараҡ Буҙалашбаш (538 м) тауы , төньяҡ-көнбайыштараҡ Аҙнай ауылы урынлашҡан.

Ыласынтау атамаһы «ыласын» (ҡыйғыр ҡош,сокол) һәм «тау» һүҙҙәренән алынған. Тимәк был ерҙәрҙә ыласындар төйәкләгән.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района
Аҡбулат мәмерйәһе

**Аҡбулат мәмерйәһе** () — Рәсәй Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы «Алтын Солоҡ» заказнигы. биләмәһенә ҡараған мәмерйә. Шүлгән мәмерйәһенән түбәнгә ҡарай 2,5 км түбәндәрәк, Аҡбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 200 м тирәһе алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң ярында урынлашҡан.

Ярҙан мәмерйә ауыҙына 600 м тирәһе оҙонлоҡта һуҡмаҡ һалынған.

Ҙур убала айырым торған ике кәкере ҡарағай күренә. Ошо ике ағас эргәһендә өңгә оҡшаған мәмерйәгә инеү урыны бар.

Тәбиғәте буйынса девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән карст мәмерйәһе.

Мәмерйә эсендә төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә ҡыуышлыҡтар китә.

## Тасуирлама
Мәмерйә диуары девон осорона ҡараған эзбизле тоҡомдарҙан тора.

Мәмерйә иҙәне өҫтән шыйыҡ балсыҡ менән ҡапланған.Ҡайһы бер ҡыуыштарҙа күлдәр, драпировкалар, кальциттан барлыҡҡа килгән минераль төҙөлөштәр, шарлауыҡтар бар.. Һарҡынды менән ҡапланған диуарҙар, сталактиттар, сталагмиттар, гелектиттар, гурҙар осрай. Мәмерйәнең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә стеналарҙы, түбә һәм иҙәнде мондмильх — паста һымаҡ кальцит массаһы ҡаплаған.

Арка рәүешендәге мәмерйә ауыҙының бейеклеге — 0,8 м, киңлеге— 1,2 м. Ағиҙел йылғаһы кимәленән 80 м бейеклектә тау нигеҙендә урынлашҡан. Мәмерйәгә инә торған урыны ҡоро.

Мәмерйәнең оҙонлоғо —1160 м, уртаса киңлеге —1,3 м, уртаса бейеклеге —2 м, тәрәнлеге —18 м, майҙаны— 2 мең кв.м, күләме— 4 мең куб.м.

Мәмерйәгә инеү урынынан төньяҡ йүнәлештә киткән 50 м оҙонлоғондағы юл ауыҙға алып бара. Көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәге 25 м оҙонлоғондағы юл— Алғы ҡыуышлыҡҡа алып бара.

Алғы ҡыуышлыҡтың оҙонлоғо —30 м, киңлеге —10 м, бейеклеге— 4 м. Унан 20 м тиклем оҙонлоҡта һигеҙ юл тармаҡлана.

Инеү урынынан 25 м алыҫлыҡта ауыҙ киңәйеп диаметры 7 м, бейеклеге 2 м-ға тиклем булған Ҡунаҡ бүлмәһе ҡыуышлығына алып сыға.

Түбәләге тар ярыҡ бейеклеге —8 м, оҙонлоғо —15 м, киңлеге 5 м-ға тиклемге Аш бүлмәһе ҡыуышлығына алып бара.

Ҡыуыштың көнсығыш стенаһындағы оҙонлоғо 25 м юлдар диаметры — 15 м, бейеклеге 12 м емерек Тамсылы ҡыуышына күсә.

Ҡыуыштарҙа һауа температураһы йәйен 5°С. Ҡышын мәмерйәнең көньяҡ өлөшө туңа.

## См. шулай уҡ
* Ағиҙел (йылға)

## Һылтанмалар
* Әкиәт мәмерйәһе Спелеоатлас
* Аҡбулат мәмерйәһе
*
* Пещера Сказка Республика Башкортостан, Бурзянский район

## Иҫкәрмә
Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Н. Г. Чернышевский һәйкәле** — скульптуралы монумент, ул Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы Чернышевский майҙанында 1947 йылда ҡуйылған. Скульпьуралы монумент скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты буйынса эшләнгән. һәйкәл рус яҙыусыһы һәм философы, революционер-демократ Н. Г. Чернышевскийға арналған. Был һәйкәл Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә булып тора.

## Тарих
СССР-ҙың Ленинград ҡалаһында ялҡынлы революционер-демократ, философ һәм яҙыусы Николай Гаврилович Чернышевскийға һәйкәл ҡуйыу планы Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем үк барлыҡҡа килә. 1938 йылда һәйкәл проектына конкурс иғлан ителә, уның һөҙөмтәләре буйынса беренсе премияға скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты лайыҡ була. Н. Г. Чернышевский һәйкәле 1941 йылдың башында «Монументскульптура» заводында ҡойола. Шул уҡ ваҡытта һәйкәлде ҡуйыу өсөн Ленинград ҡалаһы майҙанында котлован соҡоу башлана, һәйкәл постаменты өсөн гранит блоктар ташып  килтерелә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланып китеү һәйкәлде ҡуйырға ҡамасаулыҡ яһай. Һуғыш барышында постамент өсөн килтерелгән гранит блоктар ДОТ-тар ҡороу өсөн ҡулланыла. Н. Г. Чернышевскийға һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар 1945 йылдың июнендә властар тарафынан ҡабаттан ҡуҙғатыла. Һәйкәл буласаҡ урынға яңынан гранит таштар килтерелә. «Монументскульптура» заводында һәйкәл өсөн 4 торшер һәм яҙмаларының литеры ҡойола. 1947 йылдың 2 февралендә Ленинград ҡалаһында ялҡынлы революционер-демократ һәм философф, яҙыусы Н. Г. Чернышевскийға һәйкәл асыу тантанаһы уҙғарыла. 1948 йылда Мәскәү проспектында яҙыусының һәйкәле ҡуйылған майҙан Чернышевский исеме менән атала.

## Тасуирлама
Скульптор Чернышевскийҙы ултырып торған итеп һүрәтләй. Яҙыусының уң яурынында пальто, һул ҡулында — яртылаш асылған китап. Әйтерһең дә, Чернышевский китап уҡыуҙан айырылған да, алға табан ҡарап, нимәлер уйлап ултыра.

Тура дүртмөйөшлө һикәлтәле шымартылмаған алһыу гангут гранитынан эшләнгән постаментҡа бронза хәрефтәр менән яҙылған яҙма беркетелгән: «Н. Г. Чернышевский / 1828—1889». Постамент өс тупһалы гранит стилобатта ята.

Скульптураның бейеклеге 3,8 метр тәшкил итә, постаменттың бейеклеге — 2,25 метр.

## Иҫкәрмә
А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)

**[[Пушкин Александр Сергеевич|Александр Сергеевич Пушкин]] һәйкәле** — скульптуралы монумент. Был монумент Рәсәйҙең Пушкин ҡалаһында, Санкт-Петербург яғынан килгәндәге юлдың Мысыр ҡапҡаһы ҡаршыһында, Октябрь бульвары һәм Һарай урамы киҫелешендә урынлашҡан. Һәйкәлде скульптор Л. А. Бернштам 1912 йылда эшләгән, һәйкәл хәҙерге урынына 1938 йылда күсереп ҡуйылған. Һәйкәл мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
XХ быуат башында скульптор Л. А. Бернштам үҙенең Париждағы оҫтаханаһында Санкт-Петербургта Александр Сергеевич Пушкинға һәйкәл ҡуйыу өсөн модель эшләй. Был моделде император Николай II бик ныҡ оҡшата һәм ошондай һәйкәлде Царское Село лицейының йөҙ йыллығына бағышлап Царское Селола һәйкәл ҡуйыу өсөн тәҡдим итә. Модель Француз рәссамдары салонында һәм Елисей яланында үткәрелгән күргәҙмәләрҙә күрһәтелә һәм тәнҡитселәр тарафынан бик йылы ҡабул ителә. 1912 йылда скульптура бронзанан ҡойола һәм тиҙҙән Рәсәйгә ебәрелә. Әммә һәйкәл ҡуйыуҙың тәүге планы тормошҡа ашырылмай ҡала.

Документтарҙан билдәле булыуынса, был скульптура 1924 йылда әле Детский ауылында (элекке Царский ауылында) батша павильонында торған була. Шул ваҡытта һәйкәлде Царское Село лицейының элекке бинаһының (хәҙер ул торлаҡ йорт итеп файҙаланылған була) вестибюленә күсерергә булалар.

1937 йылдағы А. С. Пушкин юбилейына әҙерлек сиктәрендә һарай-музейҙарҙың һаҡсыһы, архитектор В. И. Яковлев, скульптураны, лицей бинаһынан тышҡа сығарып, Мысыр ҡапҡаһы ҡаршыһына ҡуйырға тәҡдим итә. Ул үҙе Мысыр ҡапҡаһы янындағы майҙанды реконструкциялау проектын булдыра һәм һәйкәлдең архитектура өлөшөн башҡарып сыға. 1938 йылдың июлендә һәйкәл ҡуйыласаҡ майҙанды реконструкциялау буйынса эштәр тамамлана.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәл етди зыян күрә. Немец һалдаттары һәйкәлде пистолеттан атыу өсөн уны сәп сифатында ҡулланған булғандар. Һәйкәл 1949 йылда яңынан тергеҙелә, 142 пуля тишектәре бөтөрөлә.

## Тасуирлама
Скульптор А. С. Пушкинды илһамланып торған мәлдә һүрәтләгән. Шағир Нева йылғаһы яр буйының парапетына терһәге менән терәлеп тора, шағирҙың аяҡтары бик матур итеп ҡаушарылған. Уның моңһоу ҡарашы бик алыҫҡа төбәлгән.

## Иҫкәрмә
Выборг ломбарды

**Выборг ломбарды** — коммерция тәғәйенләнешендәге бина, Выборгта 1931 йылда архитектор У. В. Ульберг проекты буйынса төҙөлгән. Ломбард бинаһы Выборг ҡалаһы үҙәгендәге Выборг урамының башында торған дүрт ҡатлы функционализм стилендәге йорт, ул архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.

## Тарих
1930 йылдар башында  архитектор У. Ульберг үҙ проекттарының стилистикаһын үҙгәртә. Әгәр ҙә ул башта күренекле милли романтизм вәкиле булып торһа, хәҙер инде 1920 йылдарҙа төньяҡ европа неоклассицизмы йүнәлешендә эшләй, уның һуңғы эштәренә бөтә Финляндияла киң таралған функционализм һыҙаттарҙы хас. Ошо осорҙа был яңы стилендә Боронғо ҡалала төҙөгән тәүге ҡоролмаларының береһе булып Выборг ломбард бинаһы тора.

1931 йылда төҙөлгән бик аҙ декорлы аҡ бинаның фасады үҙе янында торған бик бай биҙәлгән историзм (тарихилыҡ) осорона ҡараған күрше йорттарҙан ныҡ айырылып тора. Уны проектлаған саҡта У. Ульберг үҙ заманының заманса архитектураһын ҡуллана: тимер-бетон бағана-терәктәр һәм бинаның каркас конструкцияһы, йорттоң бөтә фасады буйынса быяла тәҙрәләр яңы төҙөлгән йортҡа заманса күренеш биреп тора. Беренсе ҡаты һәм цоколе гранит менән йөҙләнгән, унда симметриялы урынлашҡан айырым инеү һәм сығыу ишекле ҡабул итеү бүлмәһе һәм шулай уҡ административ бүлмәләр урынлашҡан. Өҫкө ҡаттарҙа һаҡланыуға тапшырылған әйберҙәрҙе һаҡлау өсөн келәт булған, уларға менеү өсөн ҙур йөк лифтлы баҫҡыс торған. Фасады, дөйөм алғанда, ҡыҫҡа, бер нисә ярым циркуляр ишек уйымдары менән йәнләндереп тамамланған, ул ишектәргә ҡыйыҡ аҫтында тиерлек үк торған ике түңәрәк тәҙрә тура килә.

Ҡала ломбарды Алвар Аалто китапханаһы, Выборг архивы, нәфис сәнғәт музейы, «Саво-Карел күмәртәләп сауҙа итеү» компанияһы бинаһы һәм «Карьяла» страховҡа компанияһы биналары менән бер рәттән «Аҡ Выборг» тип аталған Выборгтағы функционализмдың сағыу миҫалы булып тора.

Совет-фин һуғышы (1939—1944) барышында биналарҙың ломбардҡа терәлеп торғаны емерелә. Ә совет власы ваҡытында Оборона министрлығына ҡарамағына күскән элекке ломбард бинаһында хәрби келәт менән офицерҙар фатиры урынлашҡан. СССР тарҡалғас, бина оҙайлы осор буш торған, тик 2006 йылда йортҡа реконструкция тамамланғандан һуң ғына бинала хостел һәм магазин урынлаша.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Довоенные изображение здания на «Виртуальном Выборге»
Шимановск

**Шимановск** — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Шимановск районының административ үҙәге.

2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 566 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Администрация города Шимановска 
* Сайт администрации Шимановского района 
* Сайт газеты «Победа» города Шимановска  

## Иҫкәрмәләр