Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)

**Иҫке Собханғол** (; башҡа атамалары *Алаҡуян, Лукъянтамаҡ, Көрпөсәк*) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 4609 кеше булған.

## Географик урыны
Иҫке Собханғол ауылы Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы Алағуян йылғаһы буйында, Өфөнән 330 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡағы—Иҫке Собханғол, Йылайыр—Кананикольск—Иҫке Собханғол, Иҫке Собханғол—Мораҡ автомобиль юлдары үтә.

## Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы Этҡол ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
1756 йылдан алып Собханғол (тәүге төпләнеүсе Собханғол Килдекәев исеменән) утары булараҡ билдәле.
Собханғол утары 1795—1811 йылдар араһында ауыл булып үҫешә. Утар үҙе XVIII быуаттың 80-се йылдарынан билдәле. VII рәүиз ваҡытына 1816 йылда ул 53 йорттан тора. 1850—1859 йылдар араһында **Иҫке Собханғол** ауылы исеме аҫтында ауыл барлыҡҡа килә. Иҫке Собханғолда һәм Яңы Собханғолда X рәүиз буйынса 200-шәр кеше йәшәгән. Йорттар ҙа бер үк һанда — 33-шәр булған. 1920 йылда Иҫке Собханғолда 397 кеше, Яңы Собханғолда 467 кеше йәшәгән.
Халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән.

Икенсе исеме — **Алағуян**, гидронимдан алынған. Шулай уҡ Лукъянтамаҡ, Көрпөсәк булараҡ теркәлгән.

1795 йылда 14 йортта 92 кеше йәшәгән, 1866 йылда 30 йортта — 189 кеше.
XIX быуат уртаһында Яңы Собханғол бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен һәм статусын ала.
1935-1963 йылдарҙа һәм 1965 йылдан — Бөрйән районы үҙәге.

## Бөгөнгөһө
Ауылда Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы, урман хужалығы, юл төҙөү ремонтлау идаралығы эшләй. Профессиональ-техник училище, урта һәм төп мәктәптәр, ике башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, балалар сәнғәт мәктәбе, ике балалар баҡсаһы, ДЮСШ, үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, район мәҙәниәт йорто (өс үҙешмәкәр халыҡ коллективы, шул иҫәптән «Мәсемташ» коллективы), мәҙәниәт йорто, балалар китапханаһы, Мөхтәр Сәғитов, Әхмәт Сөләймәнов музейҙары эшләй, мәсет бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (92,3 %).

Федераль дәүләт статистика хеҙмәте баһалауынса, 2022 йылдың 1 мартына Башҡортостан Республикаһының Иҫке Собханғол ауылында халыҡ һаны 3 363 кеше тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһының Иҫке Собханғол ауылында даими рәүештә 1 502 ир-егет (44.66 %) һәм 1 861 ҡатын-ҡыҙ (55.34 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* **[[Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]]** (23 апрель 1966 — 20 август 2008) — башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* **[[Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы]]** (17 сентябрь 1935— 9 февраль 2010) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. 1962—2009 йылдарҙа Бөрйән үҙәк район дауаханаһы хирургы. «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе (1972) менән бүләкләнгән, «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы» (1990)
* **[[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]]** (25 сентябрь 1951) — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли музейының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).
* **[[Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы]]** (11 март 1969) — мәғариф хеҙмәткәре, Бөрйән районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.
* Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы (15.9.1940), паразитолог. Медицина фәндәр докторы (1997), профессор (1997).
* **[[Ғәзизов Юнир Хәсән улы]]** (17.01.1950—15.02.2006), цирк артисы, һауа гимнасы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1986).
* **[[Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы]]** (24.01.1951—2.09.2011), композитор, педагог. 2000 йылдан Башҡортостан Композиторҙар союзы ағзаһы. Свердловск ҡалаһында үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (1977).
* **[[Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы]]** (15 октябрь 1921 — 23 март 1979) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. III дәрәжә Дан ордены кавалеры
* Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы (26 февраль 1957) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы юстиция советнигы, полковник. Инженер-математик, хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.
* **[[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы]]** (рус. *Кадыргулов Мухамет Нургалеевич*) (10 март 1919 — 16 октябрь 1998) — ҡурайсы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
* Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы (14.06.1958), педагогик хеҙмәт ветераны, башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986).
* **[[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]]** (27.08.1933—20.06.1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965). 1964—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987).
* Ғәбитов Азат Исмәғил улы (3 май 1962) — инженер-төҙөүсе. Техник фәндәр докторы (1998). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Башҡортостан комсомолы премия лауреаты (1985). 1984 йылдан алып — юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* **[[Маликов Рәмил Фәрүҡ улы]]** (20 ғинуар 1951) − ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
* **[[Манапов Юлай Хәләф улы]]** (1 ғинуар 1948 — 24 май 2013) — комсомол, партия һәм муниципаль органдар, матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007)
* **[[Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы]]** (23 ғинуар 1947) — уҡытыусы. «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы» (1989), уҡытыусы-методист (1991)
* Лыгин Сергей Александрович (3 май 1956) — химия фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы химия кафедраһы доценты, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* **[[Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы]]** (6 июль 1951) — мәғариф хеҙмәткәре, дәүләт эшмәкәре, III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты[1], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* Рогожникова Татьяна Михайловна (12.8.1960), тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).
* **[[Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы]]** (11 ғинуар 1955) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Хәлилов Азамат Самат улы (3 май 1970 — 27 май 2018) — театр һәм кино актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
* **[[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]]** (25 апрель 1960) — башҡорт йырсыһы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1996 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының артист-вокалисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010), төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.

## Урамдары

* Ағиҙел урамы ( Агидельская улица)
* Азатлыҡ урамы ( улица Азатлык)
* Аҡбуҙат урамы ( улица Акбузат)
* Аҡмулла урамы ( улица Акмуллы)
* Алдар Иҫәкәйев урамы ( улица Алдара Исекеева)
* Арғыҙма урамы ( улица Аргызма)
* Ағиҙел йылғаһы урамы ( Бельская улица)
* Баҙал урамы ( улица Базал)
* Мунса тыҡрығы ( Банный переулок)
* Ветерандар урамы ( улица Ветеранов)
* Ғәзиз Дәүләтбирҙин урамы ( улица Газиза Давлетбердина)
* Тыныслыҡ урамы ( улица Мира)
* Ерекле ( улица Ерекле)
* Зәки Вәлиди урамы ( улица Заки Валиди)
* Ҡурсаулыҡ урамы ( Заповедная улица)
* Йылға аръяғы урамы ( Заречная улица)
* Ҡәҙерғолов урамы ( улица Кадыргулова)
* Ҡадыров урамы ( улица Кадырова)
* Ҡайынтүш урамы ( улица Каинтуш)
* Ҡарат урамы ( улица Карат)
* Кирбес урамы ( Кирпичная улица)
* Комсомол урамы ( Комсомольская улица)
* Ҡыҙылташ урамы ( улица Кызыл-таш)
* Ленин урамы ( улица Ленина)
* Урман урамы ( Лесная улица)
* Урман тыҡрығы ( Лесной переулок)
* М.Горький урамы ( улица М.Горького)
* Мәжит Ғәфури урамы ( улица Мажита Гафури)
* Марат Ишмөхәмәтов урамы ( улица Марата Ишмухаметова)
* Мәсем урамы ( улица Масим)
* Матросов урамы ( улица Матросова)
* Миңлеғәли Шайморатов урамы ( улица Миннигали Шаймуратова)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная улица)
* Йәштәр тыҡрығы ( Молодёжный переулок)
* Мостай Кәрим урамы ( улица Мустая Карима)
* Муса Гәрәев урамы ( улица Мусы Гареевы)
* Муса Мортазин урамы ( улица Мусы Муртазины)
* Мөхтәр Сәғитов урамы ( улица Мухтара Сагитова)
* Яр буйы урамы ( Набережная улица)
* Тау буйы урамы ( Нагорная улица)
* Наурыз урамы ( улица Науруз)
* Күл урамы ( Озёрная улица)
* Октябрь урамы ( улица Октябрьская)
* Пионер тыҡрығы ( Пионерский переулок)
* Еңеү урамы ( улица Победы)
* Райман Ишбаев урамы ( улица Раймана Ишбаева)
* Салауат урамы ( улица Салавата)
* Самат Ғәбиҙуллин урамы ( улица Самата Габидуллина)
* Ғаилә урамы ( Семейная улица)
* Совет урамы ( Советская улица)
* Совет тыҡрығы ( Советский переулок)
* Совхоз урамы ( Совхозная улица)
* Ҡояш урамы ( Солнечная улица)
* Ташҡын урамы ()
* Таһир Ғәзизов урамы ( улица Тагира Газизова)
* Хеҙмәт урамы ( улица Труда)
* Туғанлыҡ урамы ( улица Туганлык)
* Урал урамы ( Уральская улица)
* Һ. Ишкилдин урамы ( улица Х. Ишкильдина)
* Ш.Бабич урамы ( улица Ш.Бабича)
* Шәһит Иҫәнғужин урамы ( улица Шагита Исянгужина)
* Шишмә урамы ( улица Шишма)
* Мәктәп урамы ( Школьная улица)
* Йүкәле урамы ( улица Юкале)
* Юнир Ғәзизов урамы ( улица Юнира Газизова)
* Йәнғәле Вәхитов урамы ( улица Янгали Вахитова)

## Видеофильмдарҙа
* Южный Урал Старосубхангулово
*  Башкирия, Агидель, Бурзянский район, Старосубхангулово

## Ер-һыу атамалары

### Тау-таштар, ҡаялар
* Инсебикә ҡаяһы
* Баҙал тауы
* Мәсем тауы
* Өйрәкле ҡаяһы
* Төлкө осҡан ҡаяһы
* Күбек ташы

### Ялан-туғайҙар
* Сәхип үлеге яланы
* Ҡара һыйыр яланы
* Ҡымыҙ эскән ялан
* Туҡтамыш яланы
* Хәҙрәт ҡотоғо яланы
* Мәйгәште башы яланы
* Соҡор йорт утары яланы
* Арбаҙай яланы
* Маҙалы яланы
* Маһы туғай
* Көргәҫ яланы
* Аҡбалсыҡ яланы
* Себетуғай яланы
* Аҡбикә туғайы
* Туҡмаҡлы туғайы
* Йүкәле туғайы
* Әбдрәш яланы
* Таллы ҡойо яланы
* Ҡарағол яланы
* Тумарлы яланы
* Ҡурпы туғайы
* һарыбай яланы
* Ҡарасәс үҙәне

### Йылғалар, шишмәләр
* Көләсйылға йылғаһы
* Кәлтәгәү йылғаһы
* Ҡунаҡай йылғаһы
* Ҡараһыйыр йылғаһы
* Көргәҫ йылғаһы
* Алағуян йылғаһы
* Арҡыҙма йылғаһы
* Ҡаран йылғаһы
* Ярҙы йылғаһы
* Мәйгәште йылғаһы
* Һары бейә йылғаһы
* Сыбар таш йылғаһы
* Өйрәкле йылғаһы
* Бажануй йылғаһы
* Төмәнәй шишмәһе

## Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары
* *Атанғол йылғаһы*. 1970 йылда Бөрйән р-ны Иҫке Собханғол ауылы Ноғман Ишкилдиндан Ә. М . Сөләймәнов яҙып алған. — Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том (Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 32— 36; Б Х И , Р Л , № 108; Б И Т , П Л , № 79)
* *Инсебикәташ*. 1979 йылда Бөрйән р-ны Иҫке Собханғол ауылында М. Ш.Сәйетбатталовтан (1909 йы лғы) Ғ. Б. Хөсәйенов яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. (А У М «1979; Б Х И , Р Л , № 113; Б П Л , № 26; Б И Т , П Л , № 52)
* Бөрйәндәр хан замандарында. 1979 Йылда Бөрйән р-ныпың Иҫке Собхаигол ауылында Бирҙекәйен Ҡолмөхәммәт Ырыҫмөхәммәт улынан (1903 Йылгы) Ғайса Хөсәйенов яҙып алган. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. (АЭМ, 1979, 190—191 -се б.; БХИ, РЛ, № 170; БПЛ, № 114; БНТ, ПЛ, № 188.)

## Галерея

Файл:1812 йылғы Һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына дан!.jpg|мини|1812 йылғы Һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары һәйкәле
Файл:Ураҡ һәс сүкеш һәйкәле.jpg|мини|Ураҡ һәм Сүкеш һәйкәле
File:Ҡыҙылташ ҡаяһы һәм февраль күге.jpg|250px|Ҡыҙылташ ҡаяһы. 
Файл:River Alakuyan.jpg|right|thumb|Алаҡуян йылғаһы 
Файл:"Аҡбуҙат" балалар баҡсаһы.jpg|мини|"Аҡбуҙат" балалар баҡсаһы
Файл:Мәктәп һәм интернат.jpg|мини|Мәктәп һәм интернат
Файл:Физкультура-һауыҡтырыу комплексы.jpg|мини|Физкультура-һауыҡтырыу комплексы
Файл:Ilshats starosubhangulovo.jpg|right|thumb|Автостанция
Файл:Район хакимиәте бинаһы.jpg|мини|Район хакимиәте 


## Ваҡытлы матбуғатта
* „Иман нуры“ иман таратһын!», «Таң» гәзите, 1 апрель, 2022 йыл, № 13 (10565)
* Таң гәзите. 9 май 2023 йыл. Ишкилдин Һибәт Ваһап улыПолк командиры булған ул 

## Ҡушаматтар
Ҡыҙыл Сәйет, Ҡара Сәйет, Гитлер, Тәтәй Гөлнур, Бапаҡ Гөлнур, Уҫал Гөлнур, Ҡаҡаҡ (бер ир ҡаҙҙарын иҙел аръяғынан алып ҡайта алмай, төрлөсә саҡыра икән; аптырағас, «ҡа-ҡаҡ», «ҡа-ҡаҡ» тип саҡыра башлаған, шунан һуң был ҡушамат тағылған да инде)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
*  45-46 бб.
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7