Кулактарҙы эҙәрлекләү

**Кулактарҙы эҙәрлекләү** (**раскрестьянивание** булараҡ та билдәле) — 1930—1954 йылдарҙағы крәҫтиәндәрҙе мөлкәт хәле буйынса большевиктар тарафынан массауи эҙәрлекләү сәйәсәте.

Сәйәсәтте үткәреү мәжбүри рәүештә иген әҙерләүе һәм коллективлаштырыу менән тап килә һәм шуға күрә крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, «кулактарҙы» һәм уларҙың ғаилә ағзаларын махсус поселениеларға һөрөүгә, уларҙың мөлкәтен конфискациялауға, атып үлтереүҙәргә, ә шулай уҡ сәйәсәтте тормошҡа ашырыу буйынса уйлап еткерелмәлеүе һәм конкрет күрһәтмәләрҙең булмауы арҡаһында — урындағы власть органдарының башбаштаҡлығына һәм ярлы һәм урта хәлле ауыл халҡының, шулай уҡ урындағы властар ағзалары араһында ла, күп һанлы ҡорбандарына килтерә.

ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1930 йылдың 30 ғинуарындағы «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» ҡарарына ярашлы сәйәсәтте үткәреү башлана .

Формаль рәүештә сәйәсәттең үткәрелеүе 1930 йылдың башында уҡ тамамлана, әммә уның эҙемтәләрен бөтөрөү осоро хатта 1954 йылға тиклем һуҙыла.

Тик 60 йылдан ашыу ваҡыт үткәс кенә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исеме аҫтында 1991 йылдың октябрендәге законы кулактарҙы эҙәрлекләүгә (репрессияларға) дусар булған граждандар һәм кешеләр рәсми рәүештә Юғары Советы тарафынан репрессияланғандар һәм реабилитация хоҡуғына эйә тип танылалар.

## 1917—1923 йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләү
1918 йылдың 8 ноябрендә үк ярлы-ябаға комитеты делегацияһы кәңәшмәһендә Ленин кулактарҙы юҡҡа сығарыу буйынса ҡәтғи йүнәлеш тураһында белдерә: «*…әгәр кулак тейелмәгән булып ҡалһа, әгәр мироедтарҙы беҙ еңә алмаһаҡ, һис шикһеҙ тағы ла батша һәм капиталист була*» 11 июндәге Декрет буйынса 1918 йылда төҙөлгән ярлылар комитеттары кулаклыҡ менән көрәштә ҙур роль уйнайҙар, урындарҙа тартып алынған ерҙәрҙең бүленеше һәм тартып алынған инвентарҙы, кулактарҙан алынған аҙыҡ-түлек ҡалдыҡтары менән етәкселек итәләр. Был ваҡытта «икмәк алыпһатарҙарына, кулактарға, мироедтарға ҡаршы бөйөк тәре походы … бөтә кулак-эксплуататорҙарға — һуңғы һәм хәл иткес һуғыш» Кулактарҙан 50 миллион гектар ер тартып алына һәм ярлыларға һәм урта хәллеләргә тапшырыла, шулай уҡ ярлы-ябаға файҙаһына етештереү саралары тартып алына.

## Кулактарҙы класс булараҡ юҡҡа сығарыу

### Әҙерлек
1928 йылдың 15 февралендә Правда гәзите тәүге тапҡыр кулактарҙы фашлаған мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара, мәҡәләлә ауылдың ауыр хәле һәм бөтә ерҙәрҙә лә бай крәҫтиәндәрҙең өҫтөнлөк алыуы тураһында яҙыла, шулай уҡ улар партияның коммунистик ячейкалары менән етәкселеккә инеп алыуы тураһында. Кулактарҙың ҡоротҡос эшмәкәрлеге тураһында хәбәрҙәр (нисек урындағы секретарҙар вазифаларында ярлы-ябағаны һәм батрактарҙы партия бүлексәләренә индермәүҙәре тураһында фашлауҙар) баҫтырып сығарыла —.

Кулактарҙан һәм хәлле крәҫтиәндәрҙән иген запастарын тартып алыу «ваҡытлы ғәҙәттән тыш саралар» тип исемләнә. Әммә икмәктең һәм башҡа запастарҙың мәжбүри рәүештә тартып алыу хәлле крәҫтиәндәрҙә баҫыуҙарҙы киңәйтеүгә теләкте һүрелдерә һәм һуңғараҡ батрактар һәм ярлылар эшкә урынлаша алмауға килтерә. Кулактарҙы эҙәрлекләү механизмы шәхси хужалыҡтарҙың үҫешен туҡтата. Тиҙ арала ваҡытлыса ғәҙәттән тыш саралар «кулактарҙы класс булараҡ бөтөрөү».

Класс буларак кулактарҙы бөтөрөү буйынса партияның йүнәлешен Сталин ошолай күҙаллай:

1928 йылда ВКП(б)-ның уң оппозицияһы һаман хәлле крәҫтиәнлекте яҡларға һәм кулактар менән көрәште йомшартырға тырыша. Атап әйткәндә, кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен һәм «хәрби коммунизмы ваҡыты ысулдарын» тәнҡитләп, А И. Рыков «кулактарға һөжүмде уларҙы эҙәрлекләү ысулдары менән үткәрергә ярамағанлығы» һәм ауылдағы шәхси хужалыҡҡа баҫым яһауҙың ярамағанлығы тураһында белдерә.

Уң оппозиция шәхси хужалыҡтарға ярҙам итеү тураһындғы үҙ ҡарашын Үҙәк Комитеты Пленумында белдереүгә өлгәшә.

Хәлле крәҫтиәнлекте бөтөрөү буйынса әүҙем саралар ауыл ярлы-ябағаһына оҡшап ҡала, сөнки улар партия кулактарҙы эҙәрлекләү урынына уларға ярҙам итә тип хәүефкә ҡалған ине. Партияла был хәлде яҡшы аңлайҙар. Ысынлап та ярлы ауыл халҡы 1925 йылғы XIV съезының «яңы курсын» нәҡ шулай ҡабул итә. Көндән-көн йышыраҡ власть органдары ярлылар араһында «хәлле һәм урта хәллеләргә асыҡтан-асыҡ ҡына түгел, ә ҡәтғи рәүештә ҡаршы сығыш яһайҙар».

Ярлыларҙың ризаһыҙлығын ауыл ерендәге аслыҡ көсәйтә, большевиктар аслыҡ ғәйебен кулактарға япһарыуҙы артығыраҡ күрә, сөнки улар халыҡтың партияға ҡарата фекерен насар яҡҡа үҙгәртеү яҡлы: «Казармаларға ауылдан хаттарҙа килгән кулак идеологияһын кире ҡағыр кәрәк. Кулактың иң төп дәлиле — икмәк менән ҡыйынлыҡтар». Матбуғатта идеологик яҡтан эшкәртелгән асыулы ҡыҙылармеец-крәҫтиәндәрҙеңхаттары барлыҡҡа килә: «Кулактар — социализмдың ажар дошмандары — хәҙер ҡоторҙолар. Уларҙы юҡ итер кәрәк, колхозға уларҙы алмағыҙ, уларҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарарҙар ҡабул итегеҙ, мөлкәтен, инвентарын тартып алығыҙ». 28-се артиллерия полкы ҡыҙыармеецы Вороновтың атаһының аҙаҡҡы икмәкте тартып алыу буйынса зарланыуына яуабы киң билдәлелек ала: «Һин миңә атай булһаң да, һинең кулактарса яҙған хатыңдың бер һүҙенә лә ышанманым. Һиңә яҡшы һабаҡ биргәндәренә ҡыуанам ғына. Һат икмәкте, артығын алып бар — был минең аҙаҡҡы һүҙем».

Кулактарға ҡарата ҡаты саралар ҡулланыу кәрәклеге тураһында Үҙәк-Ҡара тупраҡ өлкәһе (ЦЧО) ВКП (б)-ның обкомы пленумында уның секретары М. Варейкис әйтә:

### Массауи репрессиялар
Барышында коллективлаштырыу ауыл хужалығы, үткәрелә. сср союзы . 1928—1932 йылдарҙа,ССР Союзында үткәрелгән ауыл хужалығы коллективлаштырыуы барышында крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм «кулактарҙы класс булараҡ бөтөрөү» («раскулачивание») — ялланма эшселәр тотҡан хәлле крәҫтиәндәрҙе бөтә етештереү сараларынан, ерҙәренән көсләп мәхрүм итеү һәм уларҙы өлкә (край, республика) сиктәрендә йәки, категорияға ҡарап, уларҙың сиктәре аръяғына көсләп ҡыуып сығарыу үткәрелә.

ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1930 йылдың 30 ғинуарында «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» билдәле ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарға ярашлы кулактар кулак ҡарарына ярашлы өс категорияға бүленә:

* беренсе категория — контрреволюцион актив, террористик акттар һәм ихтилалдар ойоштороусылар,
* икенсе категория — байыраҡ кулактарҙан һәм ярым алпауыттарҙан торған контрреволюцион кулак активының ҡалған өлөшө
* өсөнсө категория — ҡалған кулактар.

1-се категориялы кулак ғаиләһенең башлыҡтары ҡулға алыналар һәм уларҙың эштәре тураһында ОГПУ, ВКП(б) обкомдары (крайкомдары) вәкилдәре составындағы махсус тройкаларға тикшереүгә тапшырыла. 1-се һәм 2-се категориялы кулак ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ райондарына йәки шул өлкәнең (крайҙың, республиканың алыҫ урындарына махсус ауылдарға (спецпоселениеға) ҡыуып ебәреүгә дусар ителәләр. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге улар өсөн колхоз массивтарынан ситтә, махсус рәүештә булдырылған, ерҙәргә күсерәләләр.

Контрреволюцион кулак активын «террористик актарҙы, контрреволюцион сығыштарҙы һәм хатта баш күтәреүселәр ойошмаларын ойоштороусыларға ҡарата репрессиялауҙың юғары сараһын ҡулланыу алдында туҡтамай, концлагерҙарҙа ултыртыу юлы менән юҡ итеү» (3-сө статья, п.а).

Беренсе һәм икенсе категорияларға ҡарата ОГПУ тарафынан репрессив саралар сифатында тәҡдим ителә:

* концлагерҙарға оҙатырға — 60 000 кулакты, ҡыуып ебәрергә — 150 000 кулакты (II киҫәк , 1-се ст.)
* «һөрөлгәндәрҙе ауыл хужалығы эштәрендә йәки кәсеп итеү эштәрендә файҙаланыу шарты менән» Кеше йәшәмәгән һәм аҙ йәшәгән урындарға иҫәп-хисап менән һөрөп ебәреүҙе үткәрергә: Төньяҡ крайына — 70 мең ғаилә, Себергә — 50 мең ғаилә, Уралға — 20 — 25 мең ғаилә, Төркөстанға — 20 — 25 мең ғаилә (II киҫәк, 4 ст). Һөрөлгәндәрҙең мөлкәтен тартып алалар, ғаиләгә 500 һумға тиклем аҡса ҡалдырырға рөхсәт ителә.

СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм СССР Үҙәк башҡарма комитетының 1930 йылдың 1 февралендәге «Тотош коллективлаштырыу райондарында ауыл хужалығының социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы нығытыу һәм кулаклыҡ менән көрәш буйынса саралар тураһында» ҡарарын сығаралар, әлеге ҡарарға ярашлы ерҙе ҡуртымға алыу хоҡуғы ялланма эште шәхси крәҫтиән хужалыҡтарында ҡулланыу хоҡуғы бөтөрөлә («урта хәллеләргә» ҡарата район һәм округ башҡарма комитеттарының берлектәге ҡарары буйынса ҡайһы бер айырмалыҡтарынан тыш) (1-се статья). Край һәм өлкә башҡарма комитеттарына һәм республикалар хөкүмәттәренә «кулактарҙың мөлкәтен тулыһынса тартып алыуға һәм уларҙы ҡыуып ебәреү тиклем кулактар менән бөтә тейешле сараларҙы» ҡулланыу хоҡуғы бирелә (2-се статья).

1930 йылдың 4 февралендә СССР Үҙәк башҡарма комитетының «Кулак хужалыҡтарын күсереү һәм ҡыуып ебәреү тураһында» йәшерен инструкцияһы нәшер ителә, СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе М. И. Калинин һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе А. Р. Рыков ҡул ҡуйған инструкцияла «кулаклыҡтың йоғонотоһон ҡәтғи рәүештә туҡтатыу маҡсатында» һәм «контрреволюцион ҡаршылашыуҙың ниндәй булһа ла уҡталыуҙарын баҫтырыу өсөн» ОГПУ-ға йөкмәтелә:

* кулак активын, иң бай кулактарҙы һәм ярым алпауыттарҙы алыҫ урындарға ҡыуып ебәрергә;
* ҡалған кулактарҙы улар йәшәгән район сиктәрендә, колхоз хужалығынан ситтә, яңы бирелгән участкаларға күсерергә (1-се ст.)

Инструкцияға ярашлы дөйөм крәҫтиән хужалыҡтары һанынан яҡынса 3-5 процентын ҡыуып ебәреү күҙаллана (2-се статья).

Коллективлаштырыу райондарында, инструкция буйынса, кулактарҙан «етештереү саралары, мал-тыуар, хужалыҡ һәм торлаҡ биналары, етештереү һәм сауҙа предприятиелары, аҙыҡ-түлек, мал аҙығы һәм орлоҡ запастары, йорт мөлкәтенең артығы, шулай уҡ ҡулаҡса» тартып алына. Ҡулаҡсанан яңы урында йәшәй башлау өсөн «һәр ғаиләгә нан 500 һумға тиклем» лимит билдәләнә (5 ст.).
Һаҡлау китаптары финанстар наркоматы органдарына тапшырыу өсөн тартып алыналар, банкка һалынған аҡсаны алыу һәм залогка ссудалар биреү туҡтатыла (7-се статья). Пайҙар һәм вкладтар тартып алына, хужалары кооперацияның бөтә булған төрҙәрҙән сығарылалар (8-се статьялар).

1930 йылдың 2 февралендә 44/21-се һанлы СССР ОГПУ-һы бойороғо сыға. Бойороҡта «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөүҙе ойошторолған рәүештә үткәреү маҡсатында һәм совет власының ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау буйынса Совет власы сараларына кулактар яғынан ҡаршылашыуҙы ҡәтғи рәүештә баҫтырыу өсөн — беренсе сиратта тотош коллективлашыу райондарында — кулакка, бигерәк тә уның әүҙем контрреволюцион өлөшөнә емергес удар яһарға кәрәк».

Бойороҡта ҡарала:

# «Контрреволюцион кулак активын», бигерәк тә «ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреү ойошмаларының һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын» һәм "иң яуыз, һөрһөгән яңғыҙаҡтарҙы"кисекмәҫтән юҡ итеү — йәғни, беренсе категория:
#* Кулактар — иң әүҙем, партия һәм партияның һәм вдластың хужалыҡтың социалистик үҙгәртеп ҡороу буйынса сараларына ҡаршы тороусылар һәм өҙөүселәр; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә әүҙем аҡгвардиясылар менән бәйләнештә булған кулактар;
#* Кулактар — әүҙем аҡгвардиясылар, баш күтәреүселәр; элекке аҡ офицерҙар, айырыуса контрреволюцион әүҙемлек күрһәткән репатрианттар (*тыуған иленә ҡайтарылған ҡасаҡтар йәки әсирҙәр*).
#* Кулактар — сиркәү советтарының, «әүҙемлек күрһәткән» төрлө дини общиналары һәм төркөмдәренең әүҙем ағзалары.
#* Кулактар — иң бай, ростовщиктар, алыпһатарҙар, үҙ енең хужалыҡтарын емергән элекке алыпһатарҙар һәм эре ер хужалары.
#: Ҡулға алығандарҙың, концлагерҙарға һәм атып үлтереүгә хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың, массауи кампаниялар ваҡытында һөрөлгән кулактар һәм уларҙың ғаиләләре менән бер рәттән, төньяҡ райондарына һөрөүгә ебәрелә.
# Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙың һәм ярым алпауыттарҙың, «урындағы кулак авторитеттарының» һәм «контрреволюцион активы формалашҡан бөтә кулак ядроһының», «кулак советтарға ҡаршы активтың»,"руханиҙар" һәм «сектанттарҙы») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙың алыҫ райондарына массауи һөрөү һәм уларҙың мөлкәтен тартып алыу — икенсе категория.

1930 йылдың 6 февралендәге ОГПУ-ның 44.21-се бойороғона ярашлы «беренсе категориялы» 60 мең кулакты «тартып алыу» операцияһы башлана. Тәүге көндө үк ОГПУ яҡынса 16 мең кешене ҡулға ала, 1930 йылдың 9 февралендә 25 мең кеше «тартып алына». ОГПУ-ның 1930 йылдың 15 февралендәге махсус сводкаһында операциянын үткәреү буйынса киләһе отчет ебәрелә:

 

Репрессив органдарҙың йәшерен отчеттарына ярашлы, 1930 йылдың 1 октябренә ҡарата 1-се категория буйынса ҡулға алынған кулактарҙың һаны:1930 йылдың 15 апреленә тиклемге беренсе осорҙа 140 724 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән кулактар 79 330, руханиҙар — 5028, элекке алпауыттар һәм фабриканттар — 4405, советтарға ҡаршы элементтар — 51 961 кеше. 1930 йылдың 15 апреленән 1930 йылдың 1 октябренә тиклемге осорҙа (икенсе) 142 993 кеше ҡулға алны, шул иҫәптән — 45 559 һәм 97 434 советтарға ҡаршылар. 1931 йылда «бер ғинуар айында ғына… 36 698 ҡулға алынғандар теркәлгән», шуның менән бергә «күпселеге кулак-аҡгвардиясы контрреволюционерҙар».

Бөтәһе 1930—1931 йылдарҙа, ОГПУ-ға бирелгән ГУЛАГ-тың махсус күсенеүселәр буйынса бүлеге белешмәһендә күрһәтелеүенсә, махсус поселениеларға дөйөм һаны менән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа махсус поселениеларҙа тағы ла 489 822 кеше килтерелә.

ОГПУ-ның үҙәк регистратура бүлеге 1930 йылдың башынан 1931 йылдың 30 сентябренә тиклем кулактарҙы һөрөү буйынса белешмәһендә «спецпереселенецтәрҙең» һанын 517 665 ғаилә тип билдәләй, йәғни 2 437 062 кеше.

«2-се категория» буйынса күсерелгән ғаиләләр йыш ҡына ҡаса, сөнки үҙләштерелмәгән райондарҙа иҫән ҡалыуы бик ауыр була. 1932—1940 йылдарҙа «ҡасҡын кулактарҙың» һаны 629 042 ғаилә тәшкил итә (бөтәһе 1 803 392 кеше), шул иҫәптән 235 120 кеше тотолған һәм кире ҡайтарылған.

1930 йылдың 13 ноябрендәге СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 90-се һанлы һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 40-сы һанлы «Кулактарға һәм „лишенецтарға“ кооперацияға юл ҡуймау тураһында» берлектәге ҡарарына ярашлы ниндәй булһа ла кооперация тыйыла, шул иҫәптән кулак статусы булған кешеләргә колхозға инеү. Ҡарарҙа киләһе норма билдәләнә:

Сталиндың тәҡдиме буйынса артабан халыҡ араһында «7-8» указы булараҡ билдәлелек алған закон сығарыу акты ҡабул ителә.

СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР Совнаркомының 1932 йылдың 7 авгусындағы берлектәге «Дәүләт предприятиеларының, колхоздарҙың һәм кооперацияның мөлкәтен һаҡлау һәм йәмғиәт (социалистик) милкен нығытыу тураһында» ҡарары буйынса колхоз һәм кооператив милкен урлау өсөн иң ҡаты язалау саралары ҡарала — мөлкәтте конфискациялау менән үлем язаһына тиклем.

На 1933 год в «кулацких» спецпоселениях содержалось 1 317 000 кулаков и причисленных к ним. Репрессиялар йыш ҡына кулактарға һәм урта хәллеләргә генә түгел, ә йыш ҡына ярлыларға ҡарата ла үткәрелеүе тураһында 1937 йылдың февраль-мартындағы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумында хәбәр ителә.. Репрессии применялись зачастую для принуждения крестьян к вступлению в колхоз, это признал и осудил сам Сталин..
Ошо уҡ ваҡытта аграрий-марксистарҙың конференцияһында (1929 йылдың 27 декабрендә Сталин кулактарҙы эҙәрлекләү бөтә ерҙә колхоздарҙы булдырыу һәм уларҙың үҫеше өсөн бик кәрәкле тип белдерә:

1924—1928 йылдарҙа крәҫтиән-ҡулланыусылар кооперативтары ағзалары әүҙем рәүештә инвентарҙар, сельхозтехника һатып алалар. Рәсәй федерацияһының ауыл хужалығы министры Алексей Гордеев һүҙҙәренсә, «күрһәтелгән „техника“ уларҙы эҙәрлекләү, ҡыуып сығарыу, лагерҙарға, физик юҡ итеү өсөн бик мөһим сәбәп була».

Урындарҙа төҙөлгән кулак исемлегенә теләһә ҡайһы крәҫтиән эләгә ала. Урындарҙа йыш ҡына тиҙләтелгән темптарҙы тәьмин итеү өсөн хәлле һәм «аҙ көслө» крәҫтиәндәрҙе лә репрессиялайҙар, был хаҡта бер нисә сводкала хәбәр ителә. ВКП(б)-ның Үҙәк Ҡара тупраҡ әлкәһе пленумында уның секретары И. М. Варейкис «кулак» терминын билдәләү буйынса һорауға, бик ҡаты яуап бирә: «кулакты нисек аңларға тигән фекер йөрөтөү — бюрократик, маҡсатһыҙ, бер кемгә аңлашылмаған, өҫтәүенә зыянлы һәм һөрһөгән мәғәнәһеҙ бәхәс кенә (схоластика)». Коллективлашыуға ҡаршы кулактар ғына түгел, күп кенә урта хәллеләр ҡушыла. Совет власы тарафынан «*подкулачник*» термины киң ҡулланыла, был, ғөмүмән, теләһә ниндәй крәҫтиәндәрҙе, хатта батрактарҙы ла, репрессиялауға тарттырыу мөмкинлеге бирә. Ғәҙәттә подкулачник тип «твердосдатчиктарҙы» атағандар, йәғни продналогты кәрәкле күләмдә тапшырған, әммә норманан тыш дәүләт хаҡтары буйынса һатыуҙан баш тартҡан кешеләр.

Репрессиялар тураһында отчеттар дәүләт власы органдарына бик әүҙем еткерелеп тора. Мәҫәлән, ВЛКСМ-дың Үҙәк Ҡара тупраҡ өлкә өлкә комитеты вәкиле Сорокин бюро ултырышында күп һанлы урта хәллеләрҙең һәм ярлыларҙың «раскулачиваниеһы» тураһында хәбәр итә Сообщалось, что в Черноземье под угрозой раскулачивания со стороны комсомольцев крестьяне были вынуждены вступать в колхозы, о чём позже руководство ВЛКСМ заявило: «административное методы „деляческого“ раскулачивания, ударившие по середняку, вошли в мозги даже активистов-комсомольцев». Борисоглеб комсомолдары кулактарҙы эҙәрлекләү барышында бер нисә батраҡ хужалығын, хужаларҙың ҡыҙҙары кулак улдарына кейәүгә сыҡҡандары өсөн, юҡҡа сығаралар.

Төньяҡ Сахалинда бер нисә крәҫтиән хужалығын кулак критерийҙарына тура килмәгәнгә күрә уларҙы «японофил» һәм дини эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Урындағы ауыл ярлы-ябағаны репрессиялау осраҡтары була. Мәҫәлән, Александров һәм Рыков райондарынан ҡыуып һөрөлөүгә дусар ителгән 55 кулак ғаилә исмелеге 1931 йылдың 29 августа ОГПУ вәкиле Маковский тарафынан тикшерелә. 25 сентябрҙә биш урта хәлле крәҫтиән ғаиләһе исемлектән юйыла һәм һөрөүгә дусар ителмәй, әммә «кулак элементтары» статусы уларҙан алынмай һәм артабан улар репрессияларҙың башҡа төрҙәренә дусар ителәләр.

Раскулачиваниены үткәргән комсомолдар ҡайһы берҙә айырыуса аяуһыҙлыҡ күрһәтә. Атап әйткәндә, Кирсанов комсомолдары дөйөм йыйылышта 30 кулакты атып үлетерү тураһында ҡарар сығаралар.

Крәҫтиәндәрҙең коллективлаштырыуға, юғары һалымдарға һәм мәжбүри рәүештә игендең «артығын» тартып алыуғк ҡаршы протестар игенде йәшереүҙә, үртәүҙәрҙә, ауыл партия һәм совет активистарын үлтереүҙәрҙә сағылдырыла һәм дәүләт тарафынан «кулак контрреволюцияһы» сағылышы тип баһалана.

## Ҡорбандар һаны
Тарихсы һәм репрепрессияларҙы тикшереүсеһе В. Н. Земсков мәғлүмәттәренә ярашлы, бөтәһе яҡынса 4 миллион кеше эҙәрлекләнә (теүәл һанды билдәләүе ауыр), шул иҫәптән 1930—1940 йылдарҙа һөргөндә 2, 5 миллион кеше була, ошо арауыҡта һөргөндә 600 мең кеше, күпселеге 1930—1933 йылдарҙа вафат була. Спецпереселенецтар араһында һәләк булыусылар һаны тыуым һанын 7,8 тапҡырға («старожилдарҙа») һәм 40 тапҡырға тиклем («новоселдарҙа») күберәк була.

Би-би-си журналисты А. Кречетников һүҙҙәренсә, 1934 йылда ОГПУ-ның оператив-хисап бүлеге әҙерләгән йәшерен справка ғәмәлдә булған, уға ярашлы яҡынса 90 мең кулак юлда һәләк була һәм тағы ла 300 мең кеше аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һөргөн урындарҙа үлә.

## Сәйәсәтте йомшартыу
1932 йылға массауи кулактарҙы эҙәрлекләү процесы рәсми рәүештә туҡтатыла, әммә ысынында көсөн йыйған әйләнеште туҡтатыуы ҡыйынлыҡҡа юлыға, сөнки аҫтан ҡаршылашыу ныҡ була. 1931 йылдың 20 июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы кулактарҙы һөрөүҙе туҡтатыу («индивидуаль рәүештә һөрөүҙән» тыш) буйынса ҡарар сығара, ә 1932 йылдың 25 июнендә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты «аҫтағы башланғыс буйынса» репрессияларҙы туҡтатҡан «Революцион законлыҡ тураһында» исемле ҡарар ҡабул итә:

Шул уҡ ваҡытта, хатта әлеге инструкция ла «яңы хәлдең барлыҡҡа килеүе ауылда синфи көрәштең юҡҡа сығыуы йәки йомшартылыуы тураһында һүҙ йөрөтөү дөрөҫ булмаҫ ине. Киреһенсә, ауылда синфи көрәш көсәйәсәк кенә», тип иҫкәртелә. Ошо фактты иҫбатлап, инструкция шулай ҙа индивидуаль рәүештә репрессив сараларға юл ҡуя һәм уларға ҡаты лимит булдыра. Хөкөм ителгән кулактар хеҙмәт ҡасабаларына оҙатыла, тотҡондарҙың «бөтә Союз буйынса» дөйөм һаны 400 000 һаны менән сикләнә:

1934 йылдың 24 майында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты «Элекке кулактарҙы ң гражданлыҡ хоҡуҡтарында тергҙеү тәртибе тураһында» ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы элек ҡайһы бер граждан хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән кулак-спецпоселенецтар индивидуаль рәүештә тергеҙеләләр.

Һуғыштан һуңғы осорҙа эске эштәр министрлығы ярҙамында край һәм өлкә властарының үтенесе буйынса СССР Министрҙар советы ҡарарҙары буйынса «кулак һөргөнөнән» азат итеүҙәр үткәрелә: мәҫәлән, 1947 йылда Амур өлкәһенең (435 кеше), 1950 йылда — Хабаровск крайының (5407 кеше) һәм Амур өлкәһенең элекке кулактарынан спецпоселение алына (1451 кеше).

Кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтенең тамамланыуы 1954 йылдың 13 авгусындағы СССР Министрҙар Советының 1738—789сс -се һанлы «Элекке кулактарҙан спецпоселение буйынса сикләүҙәрҙе алып ташлау тураһында» исемле ҡарары менән раҫлана.

## Кулактарҙың икмәк етештереүҙән баш тартыуы
1927 йылда кулактар етештергән иген 9, 780 миллион тонна тәшкил итә, ә колхоздар 1, 3 миллион тонна етештерә, шул иҫәптән баҙарға 0,570 миллион тонна барып етә. 1929 йылда әүҙем коллективлашыу һәм кулактарҙы эҙәрлекләү һөҙөмтәһендә колхоздарҙың икмәк етештереү кимәле 6,520 миллион тоннаға етәref name="istkpss"/>.

Колхоздарға ярлылар араһынан етештереүселәрҙең күпселеген йәлеп итеп һәм шуның менән дәүләтте шәхси секторҙан һәм индивидуаль хужалыҡтарҙан бойондороҡло булыуҙан туҡтата, хөкүмәт ысынында элек берҙән-бер иген етештереүсе крәҫтиән-кулактар синыфын юҡҡа сығарырға иҫәп тота.
1928 йылға ҡарата колхоздарға ингән индивидуаль крәҫтиән хужалыҡтарының һаны дөйөм һандан яҡынса 1,8 % тәшкил итә

1929 йылдың 27 декабрендә Сталин кулаклыҡтың синыф булараҡ тулыһынса юҡҡа сығарыу һәм тик колхоз етештереүенә тулы күсеү бурысын ҡуя

1930 йылға колхоз һәм совхоз икмәк етештереү планы 14,670 миллион тонна самаһы тәшкил итә.

Күп кенә партия эшмәкәрҙәре, крәҫтиәндәрҙең колхозға инеүгә әҙерлек кимәле иҫәпкә алмайынса, яһалма рәүештә коллективлашыуҙы тиҙләткән осраҡтар булыуы билдәле. «Айырым райондарҙа иреклелек „раскулачивание“, һайлау хоҡуҡтарына мәхрүм итеү ҡурҡынысы аҫтында колхозға инеүгә көсләү менән алмаштырыла».

«Кулак һәм подкулачниктар ҡоротҡослоғо» менән көрәшеү өсөн партияның Үҙәк Комитеты 1933 йылдың ғинуарында колхоздарҙа уларҙы хеҙмәтләндергән машина-трактор станциялары янында сәйәси бүлектәр булдырыу тураһында ҡарар сығара. Ауыл сәйәси бүлектәренә (политотделдар) 17 мең партия хеҙмәткәрҙәре ебәрелә, сөнки «колхоздарға ҡаршы асыҡтан-асыҡ көрәш уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм кулактар үҙ тактикаһын үҙгәртә…колхоздарға инеп алып. улар йәшерен рәүештә колхоздарҡа зыян килтерәләр»

Крәҫтиән-единоличниктарҙың колхоздарға тиҙләтелгән инеүен тәьмин итеү һәм крәҫтиән-кулактарҙы етештереү средстволарынан һәм ялланма эште ҡулланыу мөмкинлегенән мәхрүм итеү өсөн ВКП(б -ның Үҙәк Комитеты 1930 йылдың 5 ғинуарында көсәйтелгән коллективлашыу программаһы менән берлектә «Коллективлашыу темптары һәм дәүләттең колхоз төҙөлөшөнә ярҙам итеү саралары тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарар буйынса ер участкаларын ҡуртымға биреү, шәхси кешеләр тарафынан эш көсөн ҡулланыуҙы тыйыла, раскулачивание тиҙләтелә, шул иҫәптән аҫтағы башланғыс буйынса. Крәҫтиәндәргә колхоздар файҙаһына мал-тыуарҙы, проиетештереү сараларын, хужалыҡ йорттарын һәм инвентарҙы тартып алыу хоҡуҡтары бирелә. Әлеге норматив актты һәм бер нисә подзакон актын ҡулланыу һөҙөмтәһендә йөҙҙәрсә мең крәҫтиәндәргә ҡарата репрессиялар үткәрелә, ауыл хужалығы етештереүе кимәле ҡырҡа кәмей һәм аслыҡ барлыҡҡа килә. Ауыл хужалығындағы ҡәтғи түбәнәйеү тик 1937 йылға ғына туҡтатыла, әммә Бөйөк Ватан һуғышына тиклем 1928 йылғы күрһәткестәренә ирешеп булмай.

## Реабилитациялау
Эҙәрлекләүгә дусар булған кулактар һәм уларҙың ғаиләләренең реабилитацияһы Рәсәй Федерацияһының «Сәйәси золом ҡорбандарын реабилитациялау тураһында»" Законына ярашлы дөйөм тәртиптә үткәрелә (18.10.1991, 1761-1-се һанлы).

Рәсәй Федерацияһының суд практикаһында кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәси репрессия итеп һанала.

Реабилитация өлкәһендә кулактарҙы эҙәрлекләү фактың ҡулланыуҙы билдәләүҙе шаһиттар күрһәтмәләре нигеҙендә мөмкинлеге булыуы Рәсәй закондар йыйылмаһының үҙенсәлеге булып тора, әлеге хәлгә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды айырым иғтибар итә:
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сталин репрессиялары
* Башҡортостанда аслыҡ (1921—1922)

## Нәфис әҙәбиәттә
* Яхина Г. Ш. «Зөләйха күҙҙәрен аса». М.: АСТ, 2015

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927—1939. В 5 тт. Том 1. Май 1927 — ноябрь 1929. — М.: РОССПЭН, 1999.
* Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927—1939. В 5 тт. Том 2. Ноябрь 1929 — декабрь 1930. — М.: РОССПЭН, 2000.
* Кооперативно-колхозное строительство в СССР. 1923—1927. М.: Наука, 1991.
* Документы Госархива общественно-политических движений и формирований Архангельской области о приеме и расселении раскулаченных в Северном крае. 1930 г.: «С подготовительной работой для расселения на постоянное жительство „переселенцев“… обстоит из рук вон плохо…»
* О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации Постановление политбюро ЦК ВКП(б) 30 января 1930 г.
* СЕКРЕТНАЯ ИНСТРУКЦИЯ ЦИК’ам И СОВНАРКОМАМ СОЮЗНЫХ И АВТОНОМНЫХ РЕСПУБЛИК, КРАЕВЫМ И ОБЛАСТНЫМ ИСПОЛНИТЕЛЬНЫМ КОМИТЕТАМ от 4.02.1930 г.
* Советская деревня глазами ВЧК — ОГПУ — НКВД. 1918—1939. Документы и материалы в 4 томах. Том 2. 1923—1929. М.: РОССПЭН, 2000.
* *[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]* Советская власть и казачество: трансформации взаимоотношений (конец 1920-х — начало 1930-х годов) // Гражданин и право. 2016. № 11. С. 3-16.
* *[[Александров, Кирилл Михайлович|Александров К. М.]]* Зачем Сталин устроил Большой террор и утопил страну в крови: «Осужденным к расстрелу рубили головы топором» [интервью] // ИА «Лента.ру». / Корр. Андрей Мозжухин. — М., 2017. — 5 августа. — *Электронный ресурс*: www.lenta.ru.
* Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — Новосибирск: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса)).
* 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // Известия ЦК КПСС. — М., 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097
* 80 лет назад вышло постановление, начавшее Большой террор [«Возникло соревнование — кто больше арестует»] // Портал «Газета.ру» (публицистика). Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, МГУ. — М., 2017. — 2 июля. — *Электронный ресурс*: www.gazeta.ru.
* *Г. Ф. Доброноженко*. «Кто такой кулак: трактовка понятия „кулак“ во второй половине XIX — 20-х гг. XX вв.» // статья
* Институт российской истории РАН. Федеральная архивная служба России. Российский государственный архив социально-политической истории. Центральный архив ФСБ России. Коллективизация и раскулачивание. Документы и материалы в пяти томах. 1927—1939. Под ред.: В.Данилов, Р.Маннинг, Л.Виола. — М.: РОССПЭН, 2004
* *Н. А. Ивницкий*, доктор исторических наук. Судьба раскулаченных в СССР. М.: Собрание, 2004

## Һылтанмалар
* И. Е. Зеленин. «Революция сверху»: завершение и трагические последствия.
* Раскулачивание: чем крестьяне большевикам не угодили? Исследование журналиста Артёма Кречетникова на сайте «Русской службы БиБиСи»
* «Женщины раздевали бригадиров донага и всячески издевались над ними»