open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Никандр Васильевич Чесноков

** Никандр Васильевич Чесноков **(1843, Старочеркасская станицаһы — 1928) — рус совет шағиры.

## Биографияһы
Никандр Васильевич Чесноков Дон Ғәскәре өлкәһе Старочеркасская станицаһында казак ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, сауҙагәр дон казагы, үҙ баркаһы менән барып, Дон үрендә икмәк һатып алған һәм үҙе Ростовта һәм Таганрогта сит ил кешеләренә һатҡан. Никандр ун йәшенән атаһының эштәрендә ярҙам итә. Һуңынан ул Ставрополь ҡалаһындағы сауҙагәргә приказчик булып эшкә урынлаша. Ошо йылдарҙа малай күп уҡыған, .

Һуңғараҡ Чесноков күсмә фотограф булып, өлкә халҡының портреттарын эшләгән, православ сиркәүҙәрҙе биҙәкләгән. Өйләнгәндән һкуң, ул Константиновская станицаһына йәшәргә күсә. 1887 йылда ул станицала «Ауыл хужалығы машиналары һәм ҡорамалдары ширҡәте» ойошторған. Сауҙа йүнле бармаған һәм ул, ауыр кисерештәрҙән нервылары ҡаҡшағанлыҡтан, ишетеү һәләтен юғалтып, Старочеркасская станицаһына кире ҡайта. Рәсәйҙә Октябрь революцияһына — Никандр Чесноков ыңғай ҡарашта, ләкин һуғыш йылдарында улы Михаил һәләк булған өсөн, граждандар һуғышына насар мөнәсәбәттә булған.

Никандр Васильевич Чесноков әҙәби эшмәкәрлеккә тартыла, ул тарихсы һәм әҙәбиәтсе Евграф Савельев менән бергә 1909—1910 йылдарҙа Новочеркасскиҙа "Дон әҙәби йыйынтыҡтары"н сығарыуҙа ҡатнаша. Йыйынтыҡта ул үҙенең бер нисә шиғырын һәм «Иван Чига» исемле поэмаһын баҫтырып сығара. Поэмаһы өсөн Суд палатаһы уны бер йылға иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм иткән. Төрмәгә ябыуҙың сәбәбе — поэмаһында батшаны һәм самодержавиены «казактарҙың мәңгелек дошманы» тип атай.

## Ижады
Никандр Чесноков — «Иван Чига» роэмаһы, Иван —казак — дон морягы тураһында повесть авторы. Фаразланғанса, 1913—1914 йылдарҙа Н. Чесноков поэмаһы сығарылыш мәғлүмәттәре булмаған айырым китап булып нәшер ителә.

1917 йылдың Февраль революцияһынан һуң таҡмаҡтар ижад иткән, легенда һәм риүәйәттәр йыйған. Шулай уҡ «Лилит — Әҙәмдең тәүге ҡатыны» тигән шаян поэма яҙа.

## Әҙәбиәт
* Астапенко М. П., Астапенко Г. Д., Астапенко Е. М. Казасья доля — Дон, степь да воля. Ростовн/Д, 2014. с. 303, 320 с.: ил. ISBN 978-5-87259-806-0

## Һылтанмалар
* «А ЛЮБИ ОДНУ СВОБОДУ, И СЛУЖИ ВСЕМУ НАРОДУ».
Немыльня (йылға)

**Немыльня** (, ) — көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Беларусь һәм Украина биләмәләренән, тәүгеһенең Гомель, икенсеһенең — Чернигов өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Сож йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 37 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — 560 с.: іл. ISBN 985-11-0188-5 (т. 11), ISBN 985-11-0035-8. — С. 411.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область / Редактор Г. Г. Науменко — Мн.: РУП «Белкартография», 2011. — С. 28. — 68 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-107-5.
Косоворотов Александр Иванович

** Косоворотов Александр Иванович ** (1868, Дон Ғәскәре Ере Түбәнге Чирская станицаһы — 1912, Лесной ҡасабаһы, хәҙерге Ленинград өлкәһе) — рус прозаигы, публицисы, драматургы.

## Биографияһы
Косоворотов Александр Иванович Дон Ғәскәре Ере Түбәнге Чирский станицаһында табип ғаиләһендә тыуған. Әсәһе үлгәндән һуң атаһы менән Новочеркасскиҙа йәшәй, ул унда гимназия тамамлай. Бала саҡтан уның музыка һәм һынлы сәнғәткә һәләте булған, малай романстар ижад итә, портреттар төшөрә.

1893 йылда Косоворотов университетының тарих-филология факультетын тамамлағас, Петербургта Лейб-гвардия казак полкында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән һуң, Дәүләт органдарында эшләй, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.

Күпмелер ваҡыт  гәзитендә хеҙмәттәшлек итә. Унда ул театр һәм тәнҡит мәҡәләләрен баҫтыра. 1901 йылдан Александр Иванович «Новое время» гәзитенең париж хәбәрсеһе булараҡ, Францияла йәшәй, әммә, туберкулез ауырыуы тыуҙырған депрессия менән яфаланғанлыҡтан, гәзит редакцияһы менән килешеп тә тормай, ҡаланы ташлап китә. Италия, Корсика буйлап сәйәхәт итә, фәҡирлектә көн итә һәм мөхәррир, нәшриәтсе һәм драматург А. Сувориндан аҡсалата ярҙам һорай.

1902 йылда Косоворотов Рәсәйгә ҡайта. «Русь» гәзитен ойоштороу менән шөғөлләнә, рус-япон һуғышы тураһында мәҡәләләр яҙа, «Театр», ,  баҫмаларында хеҙмәттәшлек итә.

1912 йылда Санкт-Петербург эргәһендәге Лесной ҡасабаһында вафат була (үҙ-үҙенә ҡул һала). Волков зыяратында ерләнгән.

## Ижады
Косоворотовтың тәүге хикәйәләре 1895 йылда  гәзитендә баҫыла. Шунда уҡ уның үҙенең «Вавилон мәхшәре. Бер гимназия тарихы» автобиографик повесы баҫылған. Был повесы айырым китап булып Санкт-Петербургта 1900 йылда баҫылып сыға. Уның  хикәйәһен яҙыусы А. В. Амфитеатров Косоротовтың иң яҡшы әҫәре "…дөрөҫлөк буйынса бик шәп, һәм зирәклек нескәлеге менән бала  тип атаны.

1920-се йылдар урталарына саҡлы Рәсәй театрҙарында барған «Яҙғы ташҡын», «Кенәз ҡыҙы Зоренька», «Мөхәббәт хыялы» пьесалары уға билдәлелек килтерә. Петербург һәм Мәскәү сәхнәләрендә ҡуйылған «Корфин мөғжизәһе» трагедияһын ул үҙ әҫәрҙәренең иң яҡшыһы тип иҫәпләгән.

## Әҙәбиәт
* Астапенко М. П., Астапенко Г. Д., Астапенко Е. М. Казачья доля — Дон, степь да воля. Ростов н/Д, 2014., 320 с.: ил. ISBN 978-5-87259-806-0

## Һылтанмалар
* Косоротов Александр Иванович, драматург и прозаик
Аматуни Петроний Гай

**Петроний Гай Аматуни** (; 12 июль 1916 йыл — 29 апрель 1982 йыл) — совет фантаст-яҙыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан КПСС һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
1916 йылдың 12 июлендә Дон Ғәскәре өлкәһенең Великокняжеская станицаһында (хәҙер Пролетарск ҡалаһы) боронғо кенәз нәҫеленә ҡараған әрмән ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Әрмәнстанда, йәшлеге — Мәскәүҙә үткән. 16 йәшенән авиамоделизм буйынса инструктор, планёр спорты инструкторы булып эшләгән. Бөйөк Ватан һуғышын кавалерия ғәскәрҙәрендә башлай, әммә госпиталдән һуң Хәрби Һауа Көстәренең лётчик-истребителдәр училищеһына ебәрелә. Уны тамамлағандан һуң, 1944 йылдан лётчик-инструктор булып эшләй. Демобилизацияланғандан һуң — ДОСААФ лётчик-инструкторы. 1953 йылдан 1968 йылға саҡлы — граждандар авиацияһында карап командиры ("Аэрофлот"тың Ростов авиаотряды).

Әкиәткә һәм фәнни-фантастик повесть жанрҙарына әүәҫлеге булған профессиональ яҙыусы. 1940-сы йылдарҙың икенсе яртыһында тәүге әҙәби аҙымдарын яһай. Әҫәрҙәре әрмән, ҡырғыҙ, чех телдәренә тәржемә ителгән. 1958 йылдан КПСС ағзаһы. 1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Төп әҫәрҙәре
* Маленький лётчик Пиро (1946)
* Гаяна (трилогия):
** Тайна Пито-Као (1957)
** Тиунэла (1962)
** Парадокс Глебова (1966)
* Разведчик недр (1961)
* Чао — победитель волшебников (1964)
* Если б заговорил сфинкс… (1970)
* Требуется король (1977)
* Королевство восемью-восемь (1979)
* Космическая горошина (1979)
* Почти невероятные приключения в Артеке (1979)

## Хәтер
* Имя Аматуни носит детская библиотека в Пролетарске.
* Имя Аматуни носит детская библиотека в Ростове-на-Дону.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Норин Л., Хачатрян Л.'' «Донской Экзюпери». 
* Волшебник из нашего города (подробности биографии, воспоминания друзей)
* Произведения Аматуни на Lib.Ru
* Произведения Аматуни на www.fenzin.org
Красноярск

**Красноярск** ( — «Ҡыҙыл яр») — Красноярск крайының үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 12-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө ҡалаларынан һуң).

## Географияһы
Йәнәсәй йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Янборисов Марат Хәбиб улы (1951—1.01.2021), ғалим-тарихсы. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡыытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан тарих һәм иҡтисад теорияһы, 2009—2020 йылдарҙа — БДПУ-ның Тарих һәм хоҡуҡ белеме институтының Ватан тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).

## Мәғариф
# Себер федераль университеты
# Красноярск дәүләт аграр университеты
# Красноярск дәүләт медицина университеты
# Красноярск дәүләт педагогия университеты

## Климаты


## Транспорты
Красноярск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Красноярска
* Ҡала Красноярск
Ишһарин Рәмзил Рафаил улы

**Ишһарин Рәмзил Рафаил улы** (13 июнь 1975 йыл) — сәйәсмән, Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. Гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү, ижтимағи һәм дини берекмәләр мәсьәләләре буйынса комитет ағзаһы.

## Биографияһы
Рәмзил Рафаил улы Ишһарин 1975 йылдың 13 июнендә ның Аллағыуат ауылында тыуа. Өфө ҡалаһында Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инеп, 2003 йылда диплом ала.

1999—2000 — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Йәштәр эштәре буйынса идаралығында баш белгес.

2000—2006 — «АТ Трэйд — Башкортостан» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директор урынбаҫары.

2006—2008 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында Йәштәр менән эшләү буйынса комитеттың баш белгесе.

2008—2009 — «Арена» Идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.

2009—2010 — «ОПОРА России» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы Башҡортостан төбәк бүлексәһенең рәйес урынбаҫары.

2010—2011 — «ОПОРА РБ» коммерция булмаған партнерлығының вице-президенты.

2011—2012 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында етәксе урынбаҫары — агитация-пропаганда бүлеге начальнигы.

2012—2014 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында етәксе урынбаҫары — партия ҡоролошо бүлеге начальнигы.

2014—2016 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитеты етәксеһе.

2016 — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты.

## Ғаилә хәле
Өйләнгән, ике бала атаһы.

## Фоторәсемдәр

## Иҫкәрмәләр
Диков Василий Иванович

** Василий Иванович Диков ** (1874—1937) — рус шағиры.

## Биографияһы
Василий Иванович Диков Новочеркасск ҡалаһында дон казактары ғаиләһендә тыуған. Ҡала мәхәллә училищеһын тамамлаған. Уҡып бөткәс, Дон Ғәскәре идаралығында писарь булып эшләй. 1898 йылда Новочеркасск казактар училищеһын тамамлай, офицер булып хеҙмәт итә.

Ошо йылдарҙа ул шиғырҙар яҙа башлдай. Уның әҫәрҙәренең төп темаһы — тәбиғәт, Дон казактарының тормош-көнкүреше. Ошо осорҙа ул «К Дону», «Летнее утро в станице», «Дону», «Степной орел», «Родному Дону», «Дончак» һәм башҡа шиғырҙарын ижад итә.

1909 йылда Никополь ҡалаһында уның беренсе шиғырҙар китабы «Охотничьи картинки» баҫылып сыға. Василий Иванович Диков Беренсе бөтә донъя һуғышы фронттарында яуҙарҙа ҡатнаша. Һуғыш башланыр алдынан Новочеркасскиҙә уның «Новочеркасский альманах» тигән икенсе шиғырҙар китабы сыға.

1918 йылда Диков «Охотничьи картинки» китабының икенсе вариантын баҫмаға бирергә әҙерләп бөтөрә, ләкин был китап нәшер ителмәйенсә ҡала. 1920 йылда шағир Новочеркасск төрмәһенә эләгә һәм унда ярты йыл буйы үлем язаһы көтөп ултыра, ләкин ул азат ителә. Төрмәнән сыҡҡас, төрлө ваҡытлыса эш менән булышып йәшәй. 1921 йылдан алып Новочеркасскиҙа рәссам Митрофан Борисович Грековтың һынлы сәнғәт студияһында администратор булып эшләй. 1937 йылда атып үлтерелә.

## Әҙәбиәт
* Астапенко М. П., Астапенко Г. Д., Астапенко Е. М. Казачья доля — Дон, степь да воля. Ростов н/Д, 2014. с. 207—208, 320 с.: ил. ISBN 978-5-87259-806-0
Сәлимов Мәхмүт Бакир улы

**Сәлимов Мәхмүт Бакир улы** (20 июнь 1960 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. Осетин-Ингуш низағында, чечен һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Дондағы Ростовта йәшәй.

## Биографияһы
Мәхмүт Бакир улы Сәлимов 1960 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Яңы Яппар ауылында тыуған. 

1977 — 2000 йылдар — СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә.

1977 — 1982 йылдар — Ракета ғәскәрҙәренең Неделин исемендәге Ростов юғары команда-инженерлыҡ училищеһы курсанты.

1982 — 1990 йылдар — Себер хәрби округында (Новосибирск) төрлө яуаплы вазифаларҙа хеҙмәт итә.

1990 — 1993 йылдар — Мәскәү ҡалаһында В. И. Ленин исемендәге Хәрби академияла уҡый.

1993 — 2000 йылдар — Төньяҡ Кавказ хәрби округы штабында хеҙмәт итә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Өфө ҡалаһының «Атаман М. И. Платов исемендәге корпустың 1-се башҡорт казак полкы» Хәрби-тарихи клубы президенты.
* «Төньяҡ амурҙары» хәрби-патриотик-реконструкция клубын ойоштороусы.
* Ростов ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Галина, улы — Дамир.

## Китаптары
* Гвардии полковник Гани Галимов — легендарный сын башкирского народа. – Уфа:Инфореклама, 2021. – ?? с. 
## Әҫәрҙәре
# Салимов М. А все-таки мы живы. — Уфа, 2013. — 160 с.
# Салимов М. Бала сағым әкиәттәре. // Шоңҡар. — 2012. — № 7. — б. 44-50.
# Салимов М. Беҙ иҫән… // Шоңҡар. — 2012. — № 4. — б. 28-39.
# Салимов М. Из записок офицера… // Бельские просторы. — 2012. — № 2. — с. 53-59.
# Салимов М. Когда вернутся батыры. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 76 с.
# Салимов М. Кто он — Михаил Нагой? // Бельские просторы. — 2011. — № 11. — с. 15-23.
# Салимов М. Легенда о последнем хане. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 84 с.
# Салимов М. Под Азовом. // Бельские просторы. — 2011. — № 2. — с. 8-17.
# Салимов М. Сказки моего детства. // Бельские просторы. — 2009. — № 11-12 — с. 199—203; с.195-198
# Салимов М. Страницы родословной. // Бельские просторы. — 2011. — № 6. — с. 162—167.
# Салимов М. Плач волка. (рассказ). // Ватандаш.

## Һылтанмалар
# Казак Войска Донского  
# Писатель Махмут Салимов отмечает юбилей 
# В издательстве «Китап» вышла книга Махмута Салимова  
# ИХТИЛАЛДАРҘА ЕҢЕЛМӘГӘНБЕҘ, Ә ЕҢГӘНБЕҘ 
# Казачьи рассказы 
# Рецепт счастливой жизни 

## Иҫкәрмәләр
Закруткин Виталий Александрович

**Закруткин Виталий Александрович** (27 март 1908 йыл — 9 октябрь 1984 йыл) — СССР яҙыусыһы һәм әҙәбиәт белгесе. СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1982) һәм өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) лауреаты.

## Биографияһы
Виталий Александрович Закруткин 1908 йылдың 27 мартында Феодосияла халыҡ уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа.
Ун йәшенән баҫыуҙа эшләй башлай. 1929 йылда атаһы ғаиләһен Алыҫ Көнсығышҡа Завитая станцияһына күсерә.

1932 йылда имтихандарҙы экстерн тапшырып, М. И. Калинин исемендәге Благовещен педагогия институтын тамалай. 1933 йылдан әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, ә 1936 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай. Шул уҡ йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Ростов дүләт педагогия институтының Рус әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһына тәғәйенләнә, бында 1941 йылға тиклем эшләй. Һуғыш осоронда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында (РККА) хеҙмәт итә, фронт һәм армия гәзиттәрендә хәбәрсе була, майор. 1946—1950 йылдарҙа В. М. Молотов исемендәге Ростов дәүләт университетында һәм Ростов дәүләт педагогия институтында доцент булып эшләй.

Закруткин 1984 йылдың 10 октябрендә вафат була. Дондағы Кочетовская станицаһында, үҙе даими йәшәгән йорт ихатаһында ерләнә (хәҙер унда В. А. Закруткин йорт-музейы).

## Әҫәрҙәре
* «Академик Плющев» (1940)
* «Коричневая чума» (1941)
* «Сила» (1942)
* «Человек со шрамом» (1943)
* «Повесть о слободе Крепкой» (1944)
* «У моря Азовского» (1945)
* «Кавказские записки» (1946)
* «За высоким плетнём» (1948)
* «Млечный путь»
* «Плавучая станица» (1950) (колхозсы-балыҡсылар тураһында)
* «Без вести пропавший» (1956) (1957 йылда экранлаштырыла)
* «Цвет лазоревый. Страницы о М. Шолохове» (1965)
* «Матерь человеческая» (1969) (1975 йылда экранлаштырыла)
* «Мать сыра Земля» (1970)
* «Дорогами большой войны» (1971)
* «Подсолнух»
* «Сотворение мира» — буржуаз донъяның ҡолауы һәм яңы донъя державаһы — 1921 йылдан 1945 йылға тиклем СССР барлыҡҡа килеүе тураһында ҙур эпик әҫәр
** т. 1, 1956
** т. 2, 1968
** т. 3, 1979
* «Верность» (1982)
* «На золотых песках» (1984, тамамланмаған)
«Сотворение мира» романы һәм «Матерь человеческая» повесы донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән.

## Ҡаҙаныштары

### Наградалары
* Ленин ордены (27.03.1978)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (18.05.1945)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (15.04.1958; 29.10.1967; 02.07.1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (24.04.1943)
* «Кавказды обороналау өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар

### Премиялары
* «Плавучая станица» романы (1950) өсөн өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951)
* «Матерь человеческая» повесы (1969) өсөн М. Горький исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1971)
* «Сотворение мира» романы (1951—1979) өсөн СССР Дәүләт премияһы (1982)

## Ғаиләһе
6 кешенән тора.
Атаһы менән әсәһе — уҡытыусы, үҙе хужалыҡтарын алып баралар.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Гуцко Денис Николаевич

**Денис Николаевич Гуцко** (1969 йылда Тбилисиҙа тыуған) — Рәсәй яҙыусыһы, Рәсәй йәш яҙыусылар форумында ҡатнашыусы «Букер — Открытая Россия» премияһы лауреаты (2005), Халыҡ-ара «Куликово Поле» асыҡ әҙәбиәт премияһының «Публицистика» (2014) номинацияһы лауреаты.

## Биографияһы
Тбилисиҙа урта мәктәпте тамамлаған. 1987 йылда Дондағы Ростовҡа күсеп килә. Ростов дәүләт университетының геолог-география факультетын «Экология һәм ғәмәли геохимия» һөнәре буйынса тамамлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Хәҙерге ваҡытта Дондағы Ростовта йәшәй.

2000 йылда «Литературная газета»һының «ЛГ — Көньяҡ Рәсәй» ҡушымтаһында уның «Прирученный лев» хикәйәһе баҫылып сыға. 2002 йылда «Знамя» журналында «Апсны абукет» хикәйәһе баҫыла. «Дружба народов» һәм «Волга» журналдары авторы.

Рәсәй йәш яҙыусылар форумында ҡатнашыусы (Мәскәү-Липки, 2001, 2002, 2003). Икенсе Форум һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығының стипендиаты. «Букер премияһы (Рәсәй)» лауреаты (2005(«Без пути-следа»)романы өсөн}. Шул уҡ йылда «Без пути-следа» романы, «Там, при реках Вавилона» повесы менән берләштереп, «Русскоговорящий» дилогияһы итеп нәшер ителә.

## Денис Гуцко китаптары
* *Денис Гуцко.* Русскоговорящий. — М.: Вагриус, 2005. — 352 с. — ISBN 5-98264-009-3, 5-9697-0249-8.
* *Денис Гуцко.* Русскоговорящий. — М.: Вагриус, 2006. — 352 с. — ISBN 978-5-9697-0445-9, 5-9697-0249-8.
* *Денис Гуцко.* Покемонов день. — М.: Время, 2007. — 320 с. — ISBN 978-5-9691-0250-7.
* *Денис Гуцко.* Домик в Армагеддоне. Роман. — М.: АСТ, Астрель, 2009. — 224 с. — ISBN 978-5-17-057405-6, 978-5-271-22754-7.
* *Денис Гуцко.* Русскоговорящий. — СПб: Златоуст, 2012. — 160 с. — ISBN 978-5-86547-627-6.

## Һылтанмалар
* Денис Гуцко на сайте '''«Новая литературная карта России»''' 

## Cығанаҡтар
Калинин Анатолий Вениаминович

**Калинин Анатолий Вениаминович** (22 август 1916 йыл — 12 июнь 2008 йыл) — рус совет яҙыусыһы, шағир һәм публицист. 1945 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1946 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Комсомольская правда» гәзитенең фронт хәбәрсеһе (1941—1945). Полковник. РСФСР-ҙың Максим Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973) 

## Биографияһы
Анато́лий Вениами́нович Кали́нин 1916 йылдың 22 авгусында  Каменская станицаһында (хәҙер Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинский ҡалаһы)) дон казактарынан сыҡҡан уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.

Мәктәптән һуң техникумда уҡый, 1932 йылдан алып журналист булып эшләй. «Курганы» (1941) тигән романын М. А. Шолоховтың «Поднятая целина» романы йоғонтоһо аҫтында яҙа. 

Анатолий Калинин йәш Дон шағирҙәре Борис Примеров, Борис Куликовҡа һәм башҡаларға ҙур ярҙам итә һәм уларға  тормош юлына юллама бирә.  И. Ковалевскийҙың фашист әсирлегендә яҙған шиғырҙарына ул иң беренсе булып баһалама бирә. Ул шулай уҡ дон яҙыусылары А. А. Бахарев, М. А. Никулин һәм башҡаларҙың ижады тураһында мәҡәләләр яҙа.

РСФСР Юғары Советының депутаты. СССР тарҡалғандан һуң ул КПРФ сафына инә һәм үҙенең үлеменә тиклем унда ҡала.

А. В. Калинин 2008 йылдың 12 июнендә Ростов өлкәһе  Пухляков утарында вафат була. Үҙ йортоноң ишек алдында ерләнгән.

Яҙыусының 100 йәшлек юбилейы Донда тантаналы рәүештә билдәләнә.

## Библиография

### Романдары
* «Курганы» (1938—1939)
* «Красное знамя» (1951) (объединённые повести «На юге» (1944) и «Товарищи» (1945)), позже был ещё раз переработан в роман «Любя и враждуя» (1994))
* «Суровое поле» (1958)
* «Цыган» (1960—1974, последняя редакция&nbsp;— 1992)
* «Запретная зона» (1962)

### Повестары
* «Эхо войны» (1963)
* «Гремите, колокола
{0}[13]{/0}} (1936)  {0}[13]{/0}} (1936)
* «Возврата нет» (1971)

### Пьесаһы
* «Тихие вербы» (1947)

### Поэмалары
* «В саду Саида»
* «Странный конокрад» (послесловие к роману «Цыган»)
* «И вешних крыльев плеск»

### Очерктары
* «Неумирающие корни» (1949)
* «На среднем уровне» (1954)
* «Идущие впереди» (1958)
* «Лунные ночи» (1960)
* «Гранатовый сок» (1968)
* «Вёшенское лето» (1964)
* «Время „Тихого Дона“» (1975)
* «Две тетради» (1979)

## Экранлаштырыу
* Цыган (1967 год)
* Возврата нет (1973 год)
* Цыган (1979 год)
* Цыганский остров («Будулай, которого не ждут» — киновариант) (1993 год)
* Будулай, которого не ждут («Цыганский остров» — ТВ) (1994 год)

## Опера либреттоһы
* «Цыган» — опера в 2-х актах, 4-х картинах, 2005.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Ленин ордены
* Октябрь революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (29.01.1945)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Ҡыҙыл йондоҙ ордены
* Халыҡтар дуҫлығы ордены
* «Кавказды обороналау өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* М. Горький исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1973) — «Эхо войны» (1963) һәм «Возврата нет» (1971) повестары өсөн

## Cығанаҡтар
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биографияһы
Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы

**Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы** (31 июль 1942 йыл) — журналист һәм дәүләт эшмәкәре. 1990-1996 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Биографияһы
Тәлғәт Ниғмәтулла улы Сәғитов 1942 йылдың 31 июлендә Маҡар районының (хәҙерге Ишембай районы) Маҡар ауылында тыуған.
 
«Һәнәк» журналының баш мөхәррире (1978—1980).

Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының рәйесе (1980—1986).

«Башҡортостан» гәзитендә баш мөхәррир (1990—1996).

Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры (1986—1987 һәм 1997—2001 йылдар).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы, Өфө сәнғәт институтының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.

Улы — Азамат, Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең экс-етәксеһе.

Улы — Салауат, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары.

Атаһы — Ниғмәт Сәғиҙуллин, 1942 йылдың 28 ноябрендә Великие Луки ҡалаһы янындағы һуғышта һәләк булған.

Әсәһе — Зөләйхә Ғәзизова

## Һылтанмалар
* "Йәшлек "
* [Башҡортостан (гәзит)](https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_(%D0%B3%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%82))

## Иҫкәрмәләр
Ямат Бикәев

**Ямат Бикәев**  (1685 — 16 март 1740) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
1685 йылда тыуған. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе була. 1740 йылдың февралендә Ямат Бикәевты, Алдар Иҫәкәевты һәм 9 башҡорт старшинаһын Һамарға ҡаҙаҡтар менән һөйләшеү алып барырға тип Рәсәй батша власы вәкилдәре алдап саҡырып шунда ҡулға алалар. Шул уҡ йылдың 16 мартында Минзәлә төрмәһендә язалайҙар.

Ямат Бикәевтың балалары хәҙерге Көйөргәҙе районы Таймаҫ ауылындағы — Солтангәрәевтәр, Тунасовтар, Бикмөхәмәтовтар, Яматовтар, бөткән фамилилар — Бәхтигәрәевтәр, Аҡҡужиндар, Бикҡужиндар, Юлсуриндар.
Лебеденко Пётр Васильевич

**Лебеденко Пётр Васильевич** (20 март 1916 йыл — 11 февраль 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, прозаик, сценарист, очеркист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы һәм РСФСР Яҙыусылар союзы премиялары лауреаты. 

## Биографияһы
Пётр Васильевич Лебеденко 1916 йылдың 20 мартында Рәсәй империяһының (хәҙер Удмурт Республикаһы) Сарапул ҡалаһында тыуған. 1929 йылдан балалар йортонда тәрбиәләнә. 1934—1936 йылдарҙа елкәнле-мотор шхунаһында юнга, матрос булып хеҙмәт итә. 1936 йылда Граждандар һауа флоты осоусыһы булып киткән.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби осоусы була, башлыса дошман тылына, партизандарға, 800-ҙән ашыу осош яһай. Күп ордендар кавалеры.

Һуғыштан һуң әҙәби ижад шөғөлләнә. 1957 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. 1974 йылдан 1986 йылға саҡлы Лебеденко — Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһы рәйесе. Бер нисә тапҡыр РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы, СССР Яҙыусылар союзының ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

## Ижады
Пётр Лебеденконың тәүге китабы  1950 йылда нәшер ителә. Артабан Дондағы Ростовта һәмМәскәүҙә яҙыусының бер нисә китабы сыға.

Уның әҫәрҙәренең геройҙары — эшсе, лётчиктар, партия етәкселәре — комсомол һәм партия тәрбиәләгән, ил мәнфәғәте тип йәшәүсе кешеләр. Герой характерының үҙгәрешһеҙ социаль-психологик нигеҙен һаҡлап, яҙыусы уны илебеҙ тарихының төрлө этаптарынан үткәрә: 1930 йылдар, Ватан һуғышы, һуғыштан һуңғы осор, 1950—1960 йылдар.

Төрлө йәштәге балаларға арналған бер нисә китап яҙған: «В дальнем лимане» (1954), "Шхуна «Мальва» (1964), «Клуб отважных» (1961) повестары, «Компас» хикәйәһе (1962), сказки «Доброе сердце дороже красоты» (1959) әкиәте һ.б.

Повестар, шул иҫәптән, документаль повестар, романдар, очерктар, киносценарийҙар авторы.

## Һайланған библиография
* «Навстречу ветрам» (1958)
* «Четвёртый разворот» (1972, 1973 йылда «Когда человек улыбнулся» атамаһы менән экранлаштырылған),
* «Дважды жить не дано» (1963)
* «Льды уходят в океан» (1966, 1971). «Льды уходят в океан» романы буйынса А. Довженко исемендәге киностудияла ике сериялы телевизион фильм төшөрөлгән. Уның инсценировкаһы илдең күп драма театрҙары сәхнәләрендә ҡуйылған.
* «Особый рейс»,
* «Повесть о разведчике»,
* «Люди, как реки…»,
* «Черные листья» (1974),
* «Красный ветер» (1980)
* книги очерков
** «Человек в пути»,
** «Ровесники»,
** «Раздумья о мужестве»,
** «Сэр Джексон молчит» һ.б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
16 хөкүмәт наградаһы, шул иҫәптән, сит илдәр наградалары менән билдәләнгән.
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* I дәрәжәле Ватан һуғышы ордены
* II дәрәжәле Ватан һуғышы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт билдәһе» ордены
*  һ.б. польша ордендары.
* Эшсе синыфы тураһындағы иң яҡшы роман өсөн ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы ()
* РСФСР Яҙыусылар союзы премияһы ( романы өсөн).

## Һылтанмалар
* Лебеденко Петр Васильевич
Лим Игорь Николаевич

**Лим Игорь Николаевич** () — Башҡортостан Республикаһының хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—2003 йылдарҙа Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы, 1995—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2013).

## Биографияһы
Игорь Николаевич Лим 1952 йылдың 3 авгусында Тажик ССР-ының Ленинабад ҡалаһында тыуған.

1974 йылда Ҡазан инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған, һөнәре буйынса «инженер-төҙөүсе».

Хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса шул уҡ йылда Татар АССР-ының Сарман районында урынлашҡан «Джалильнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының төҙөлөш-монтаж идаралығында мастер булып башлай, артабан 1976 йылғаса прораб вазифаһын башҡара.

1976 йылда Нефтекама ҡалаһына күсеп килә һәм 1979 йылға тиклем Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» (БНПС) республика әһәмиәтендәге төҙөлөш тресының 4-се төҙөлөш идаралығында прораб, производство-техник бүлеге (ПТО) начальнигы булып эшләй.

Шул уҡ 1979 йылда бер ни тиклем ваҡыт «Башнефть» берләшмәһе күсмә механизацияланған колоннаһының Нефтекама участкаһында өлкән прораб вазифаһын башҡарғандан һуң, артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген «БНПС» төҙөлөш тресында дауам итә: 1981 йылға тиклем 4-се төҙөлөш идаралығының ПТО етәксеһе була. 1981—1986 йылдарҙа трестың күсмә механизацияланған колоннаһының баш инженеры һәм начальнигы, 1986—1994 йылдарҙа — «Башнефтепромстрой» тресының баш инженеры.

1994 йылдың декабрендә Игорь Лим Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифала 2003 йылдың майына тиклем эшләй. Был осорҙа ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты итеп һайлана.

2003 йылдың майынан 2006 йылдың авгусына тиклем Арлан керамик кирбес заводы директоры, артабан 2008 йылдың майынаса — «Интегралжилстрой» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры, 2013 йылдың мартында хаҡлы ялға сыҡҡансы — «Нефтегазстрой» ойошмаһының производство-техник бүлеге етәксеһе.

Нефтекама ҡалаһын төҙөүгә һәм уның артабан үҫешенә индергән ҙур өлөшө һәм ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Нефтекама ҡала округы Советының 2013 йылдың 27 июнендәге 3—14/09-сы ҡарары менән Игорь Николаевич Лимға «Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты
* Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002)
* Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2013).
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нефтекамск смотрит в завтра. К 35-летию города. Уфа. Издательство «Слово», 1998 год.
Алмалы (мәғәнәләр)

* Алмалы — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
* Алмалы — Рәсәйҙәге йылға.
* Алмалы — Төйлөгән районында ауыл.
* Алмалы — Башҡортостан гидронимы, Башҡортостан комонимы
* Алмалы — Алматы ҡалаһы метро станцияһы.
Үзбәктәр

**Үзбәктәр** () — төрки халыҡ. Үзбәкстан Республикаһы халҡының күпселеген тәшкил итә. Элекке СССР-ҙың Урта Азияһында иӊ ҙур этник төркөм. Үзбәктәр Үзбәкстан халҡының 82 процентын тәшкил итә. Шулай уҡ үзбәк халҡы төньяҡ Афғанстан, көнбайыш Тажикстан, көньяҡ Ҡаҙағстан, көньяҡ Ҡырғыҙстан, көнсығыш Төркмәнстанда күпләп йәшәй. Үзбәк мигранттары Рәсәйҙә, Төркиәлә, Европа Берләшмәһендә һәм АҠШ-та йәшәй.

## Үзбәк милләтенә нигеҙ һалыусы ырыуҙар

Сығышы менән Дешт-Ҡыпсаҡтарҙан булған 92 ырыу үзбәк миләтенә нигеҙ һалған. Тарихсы Т.Солтанов билдәләүенсә, улар араһында Урта Азияла йәшәғән күпселек төрөк ырыуҙары була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы

**Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований,** *ҡыҫҡартмаһы* **ОКТМО**) 2005 йылдың 14 декабрендә раҫланған.

Кәрәкле ОКТМО кодын ОКТМО эҙләү  аша белергә була.

2014 йылдың 1 ғинуарынан Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторының яңы версияһы индерелә һәм статистика ғәмәлиәтенә керетелә: ОК 033—2013. Яңы версияның төп айырмаһы — тораҡ пункттар өсөн ОКТМО кодының булдырылыуы.

2014 йылдың 1 ғинуарынан һалым түләү поручениеларында нәҡ ОКТМО-ны күрһәтергә кәрәк (ОКАТО урынына, шул уҡ шаҡмаҡҡа яҙырға).

## Классификациялау
ОКТМО-ла классификациялау объекттары булып түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең территориялары тора:
* ауыл биләмәләре;
* ҡала биләмәләре;
* муниципаль райондар;
* ҡала округтары;
* федераль әһәмиәттәге ҡалаларҙың ҡала эсе территориялары;
* тораҡ-ара территориялар

## ОКТМО һәм ОКАТО
Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығы квартал һайын ОКАТО кодтарының ОКТМО кодтарына тап килеүен асыҡлай торған таблицаларҙы баҫа.

## Формат
ОКТМО ике киҫәктән тора, уларға муниципаль берәмек һәм муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пункттар инә.

ОКТМО коды структураһының формулаһы беренсе киҫәктә (8 билдә): **XX XXX XXX**, унда:
* 1, 2 билдәләр классификацияның беренсе баҫҡысындағы классификация объекттарын идентификациялай;
* 3 — 5 билдәләр классификацияның икенсе баҫҡысындағы классификация объекттарын идентификациялай;
* 6 — 8 билдәләр классификацияның өсөнсө баҫҡысындағы классификация объекттарын идентификациялай.
ОКТМО коды структураһының формулаһы икенсе киҫәктә (11 билдә): **XX XXX XXX XXX**, унда:
* 1 — 8 билдәләр составына тораҡ пункттар ингән муниципаль берәмектәрҙе идентификациялай;
* 9 — 11 билдәләр тораҡ пункттарҙы идентификациялай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* ОКАТО
* Муниципальная реформа в России (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Определение кода ОКТМО по коду ОКАТО или наименованию муниципального образования на сайте ФНС
* ОКТМО на сайте Росстата 
* Поиск кода муниципального образования или населённого пункта по ОКТМО (ОК 033—2013)
* Узнать код ОКТМО по ОКАТО
Браиловский Исаак Аронович

**Браиловский Исаак Аронович** (15 май 1900 йыл — 2 ноябрь 1966 йыл) — яҙыусы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 

## Биографияһы
Исаак Аронович һөнәрсе Арон Янкелевич Браиловский ғаиләһендә тыуа; уларҙың ғаиләһе Дондағы Ростовтың Богатян тыҡрығы, 8-се йортта йәшәй. 1934 йылда Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетын тамамлай.

Әҙәби эшмәкәрлеген И. А. Браиловский 1920 йылда «Приазовский край», «Известия Ростовского ревкома» гәзиттәрендә яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып башлай. Артабан даими рәүештә урындағы матбуғатта яҙыша. Әҙәби тәнҡит менән 1938 йылда шөғөлләнә башлай: гәзиттәрҙә, йыйынтыҡтарҙа, альманахтарҙа тәнҡит мәҡәләләре , әҙәбиәт һәм театр тураһында рецензиялар яҙа. И. А. Браиловскийҙың йәмәғәт һәм әҙәби эшмәкәрлеге оҙаҡ йылдар буйына Дон менән бәйле була.

1934—1938 йылдарҙа Исаак Аронович — Ростов китап нәшриәтенең мөхәррире була һәм 1938 йылдан алып өлкә "Молот"гәзитендә эшләй. 1946—1949 йылдарҙа ошо гәзиттең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегенең етәксеһе була.

1953 йылдан алып Ростов өлкә китап нәшриәтенең өлкән мөхәррире .

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында И. А. Браиловский Себер хәрби округының политик хеҙмәткәре була. Уның мәҡәләләре һәм очерктары Ростов һәм Воронеж өлкәһе гәзит-журналдарында һәм Ленинградтың «На страже Родины» гәзитендә баҫыла.
1960 йылдан алып И. А. Браиловский Ленинградта йәшәй. Бында ул Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. «Подъём» һәм «Дон» журналдарында әҫәрҙәрен баҫтыра. Исаак Аронович Браиловский «Люди справедливой войны» (1941), «Солдаты двух войн» (1957), «Живое сердце» (1960) китаптарын яҙа. Уның һуңғы мәҡәләһе «Неман» журналында 1964 йылда сыға.

Браиловский Исаак Аронович — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ағалары — Моисей Аронович Браиловский (1904—1941), фронтта һәләк була; Яков Аронович Браиловский (1894 — после 1940), НКВД хеҙмәткәре; Абрам Аронович Браиловский (1895—1954), скульптор.

## И. А. Браиловский әҫәрҙәре

**Айырым баҫмалар**
* Люди справедливой войны.- Ростов н/Д: Ростиздат, 1941.
* Хрестоматия художественной литературы.- Ростов н/Д: Ростиздат, 1941.
* Литературно-художественный сборник.- Ростов н/Д: Ростиздат, 1947.
* Солдаты двух войн.- Ростов н/Д: Ростиздат, 1957.
* Живое сердце.- Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1960.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Справочная информация
* Браиловский, Исаак Аронович — Солдаты двух войн
* Браиловский, Исаак Аронович — Люди справедливой войны
* Генеральный алфавитный каталог книг на русском языке (1725—1998)
WorldCat (библиографик мәғлүмәт базаһы)

**WorldCat** — донъяла иң ҙур библиографик мәғлүмәт базаһы, уға донъяның 470 телендәге бөтә төр әҫәрҙәр тураһында 240 миллион яҙма инә. WorldCat 1967 йылда Фред Килгур тарафынан нигеҙләнгән. База OCLC ойошмаһы сиктәрендә донъяның 170 илендәге 72 меңдән ашыу китапхана тырышлығы менән үҫтерелә.

2006 йылдың авгусынан башлап был мәғлүмәт базаһына worldcat.org веб-сәхифәһенән инеү ирекле. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дублин йәҙрәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт(инг.)
* WorldCat Identities(инг.)
* OCLC — «Web scale» discovery and delivery of library resources(инг.)
Козлов Борис Сергеевич

**Козлов Борис Сергеевич** (9 ноябрь 1931 йыл — 13 декабрь 2008 йыл) — шағир, сатирик. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1991 йылдан — Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Борис Сергеевич Козлов 1931 йылдың 9 ноябрендә Калинин (хәҙер Тверь) өлкәһенең Сонковский районы Небарово ауылында тыуған, тимер юл эшсеһенең улы. Ярославль тимер юлсылар училищеһын тамамлаған. Паровоз машинисы ярҙамсыһы була. 1951—1955 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, алыҫ авиацияның һауа атыусыһы була. Оҙаҡ йылдар буйы «Ростсельмаш» заводында эшләй. 1979 йылда Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһына эшкә күсә. Ул «Ростов трудится — Ростов улыбается» сатира һәм юмор фестиваленә нигеҙ һалыусы һәм ойоштороусыһы була.

«Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән, «Вечерний Ростов» гәзите премияһы менән дә бүләкләнгән.

Борис Сергеевич Козлов 2008 йылдың 13 декабрендә вафат була, Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Ижады

Шиғырҙар яҙыу менән Борис Козлов йәш сағында уҡ мауыға башлай. Тәүге баҫмаһы — «Звезда» журналында (1962 йыл). «Ростсельмашта» эшләгән сағында ул завод әҙәби ойошмаһына йөрөй, Мәскәүҙә үткәрелгән 1-се Бөтә Союз йәш сатириктары һәм юморсылары семинар-кәңәшмәһендә ҡатнаша. Б. Козловтың тәүге «По малой дозе в стихах и прозе» әҫәрҙәр йыйынтығы 1982 йылда донъя күрә.

«Дон», «Звезда», «Клуб и художественная самодеятельность», «Крокодил», «Москва», «Нева», «Кубань», «Огонек» журналдарында ла әҫәрҙәре баҫыла.

«Литературная газета», «Литературная Россия», «Советская Россия», «Труд» гәзиттәрендә уның шиғырҙары нәшер ителә.

Уның ҡайһы бер эпиграммалары «Септемврийска правда» болгар гәзитендә баҫылып сыға.

Борис Сергеевич Козлов — күп кенә өлкә әҙәби премиялары лауреаты.

Һуңғы йылдарҙа ул «Солянка» юмор журналын нәшер итә (уның тәүге һандары «Окрошка» исеме аҫтында сыға).

## Б. С. Козлов әҫәрҙәре
**Айырым баҫмалары**

* По малой дозе в стихах и прозе. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1982.

* Смеху подобно. — Ростов-н/Д: Ростиздат 1986.

* Проявляя негативы. — Ростов-н/Д: Ростиздат 1991.

* Смехопилорама. — Ростов-н/Д: издательский дом БиС, 2008.

## Б. С. Козловтың тормошо һәм ижады тураһында

* Юдин Л.: О стихах в сб. «Четвертая смена»// Дон, 1979, № 1. — С.183.

## Әҙәбиәт
* Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с.
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Козлов Борис Сергеевич
* Козлов Борис Сергеевич
* Козлов Борис Сергеевич
* Козлов, Борис Сергеевич
* Козлов, Борис Сергеевич
Дублин йәҙрәһе

**Дублин йәҙрәһе** () — инглиз телендә ресурстарҙың киң диапазонын тасуирлау өсөн метабирелмәләрҙе унификациялауға тәғәйенләнгән төп төшөнсәләр һүҙлеге (семантик селтәре). 2005 йылдан һүҙлек RDF форматында ла сыҡҡан һәм Семантик селтәрҙә ресурстарҙы тасуирлау өсөн киң таралған нигеҙ булып тора. 

Һүҙлек ике кимәлдән тора:
* ябай (квалификацияһыҙ, *simple*), 15 элементлы;
* компетентлы (квалификациялы, *qualified*), 18 элементтан һәм *нескәлектәр *(йәки *квалификаторҙар*) төркөмөнән ғибәрәт, улар элементтарҙың семантикаһын аныҡлаштыра.
Дублин йәҙрәһе семантикаһы китапхана эше, компьютер фәндәре, текстарҙы кодлау, музей эше һәм башҡа тармаҡ профессионалдарының халыҡ-ара дисциплина-ара төркөмө тарафынан ижад ителә. 

Рәсәйҙә 2011 йылдың 1 июленән «Рәсәй Федерацияһының милли стандарты. Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. „Дублин йәҙрәһе“ метабирелмәләре элементтарының йыйылмаһы» Р 7.0.10-2010 (ИСО 15836:2003) ГОСТ-ы эш итә.

## Дублин йәҙрәһенең элементтары
*Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының * (Dublin Core Metadata Element Set; DCMES) ябайы 15 метабирелмә элементынан тора:
# Title — атама;
# Creator — эшләүсе;
# Subject — тема;
# Description — тасуирлама;
# Publisher — нәшерсе;
# Contributor — өлөш индереүсе;
# Date — дата;
# Type — тип;
# Format — документ форматы;
# Identifier — идентификатор;
# Source — сығанаҡ;
# Language — тел;
# Relation — мөнәсәбәттәр;
# Coverage — ҡаплау;
# Rights — авторлыҡ хоҡуҡтары.
*Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының *квалификациялыһы (компетентлыһы), үрҙә һаналған 15-тән тыш, түбәндәгеләрҙе индерә ала:
* Audience — аудитория (тамашасылар);
* Provenance — сыҡҡан урыны;
* RightsHolder — хоҡуҡ эйәһе.
Һәр элемент һайлап ҡулланыла, ҡабатлана ала. *Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре инициативаһы * (Dublin Core Metadata Initiative; DCMI) элементтарҙы билдәләүҙең стандарт юлдарын тасуирлаған, шулай уҡ ул кодлаштырыу һыҙмалары һәм һүҙлектәр ҡулланырға тәҡдим итә. Был элементтар билдәле бер тәртипкә һалынмаған. DCMI Type (Тип) элементы буйынса ҡулланырға 12 һүҙҙән торған кескәй генә дөйөм һүҙлек тә тәҡдим итә.

Элементтарҙы билдәләү һәм улар араһындағы мөнәсәбәттәр буйынса тулы мәғлүмәт *Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре реестрында *(Dublin Core Metadata Registry) тасуирланған.

## Һылтанмалар
* Dublin Core Metadata Initiative (инг.).
* «Using Dublin Core» — the official usage guide (инг.).
* Dublin Core Metadata Registry  (инг.).
* Dublin Core Abstract Model (инг.).
* Dublin Core Metadata Initiative Publishes DCMI Abstract Model («Cover Pages», март 2005) (инг.).
* Словари проекта в формате RDF:
** http://dublincore.org/documents/2012/06/14/dcmi-terms - http://dublincore.org/2012/06/14/dcterms.rdf

### Дублин йәҙрәһе тураһында рус телендә
* Бесплатные, онлайновые программы на сайте Кировоградской областной научной библиотеки  для создания, редактирования и отображения метаданных Дублинского ядра (русскоязычные).
* Неофициальный русский перевод словаря dcmi-terms на сайте архива интернета.
Никулин Михаил Андреевич

**Михаи́л Андре́евич Нику́лин**  (28 сентябрь 1898 — 5 ғинуар 1985) — рус совет яҙыусыһы, прозаик, күп әҫәрҙәрҙең , шул иҫәптән ныҡ билдәле «Полая вода» повесының авторы.

## Биографияһы

Дон Ғәскәре өлкәһе Дон округы  Вёшенская станицаһының Нижне-Максаев утарында (хәҙер Ростов өлкәһе, Шолохов районы, Максаевский утары) дон казагы ғаиләһендә тыуа.

Вёшенскиҙә ике синыфлы мәктәпте тамамлай, артабан, Усть-Медведицкий реаль училищеһында имтихандар биреп, уҡытыусы булып эшләй.

Граждандар һуғышы башланғас, Никулинды Дон армияһына  хәрби хеҙмәткә алалар. Аҡтар еңелгәс, ул Болгарияға эмиграцияға сыға. Тыуған илен ныҡ һағынған Никулин Донға ҡайтыусы  иң тәүге казактарҙың береһе була.

1930-сы йылдарҙың башынан Никулин «На подъёме» журналының редакцияһында эшләй. Шул уҡ ваҡытта ул совет казактары тураһында повестар, хикәйәләр,очерктар яҙа башлай. 1930 йылда «На подъёме» журналында  «Повесть о Хвиное» тигән үҙенең тәүге етди әҫәрен сығара башлай. Артабан «Лукашка», «В степи», «Звёздочка» повестарын, «Встречи» (1936) һәм «Степные дороги» (1939) китаптарына ингән хикәйәләрен яҙа.

1935 йылда Никулинды СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул итәләр.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов өлкә сәнғәт эштәре буйынса бүлеге етәксеһенең урынбаҫары булып эшләй.

Һуғыштан һуң Ростиздатта ғына түгел, ә үҙәк  «Советский писатель», «Молодая гвардия», «Современник», Детгиз, «Советская Россия» нәшриәттәрендә бик күп повестарын һәм хикәйәләрен баҫтыра. Билдәле тәнҡитсе Михаил Лобанов уларҙы юғары баһалай.

Никулиндың иң күренекле әҫәре -  «Полая вода» (1957) повесы. Унда автор Граждандар һуғышы ваҡытындағы һәм 20-се йылдарҙағы дон казактары тормошон һүрәтләй.

1950-се йылдарҙа Никулин «Дон» журналы редакцияһында эшләй.

Ул балалар өсөн бик күп китаптар ижад итә. Ул шулай уҡ болгар  яҙыусыһы Б. Априловтың «Приключения Лисёнка» тигән әкиәтен тәржемә итә. М. А. Шолоховтың ижады тураһында «Мои раздумья над Тихим Доном» китабын яҙа. 
Ул Дон йырҙарын йыйыусы А. М. Листопадов  тураһындағы «Погожая осень» китабының авторы.

Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, 1980-се йылдарҙа Никулин яҙышыуын дауам итә. 1981 йылда уның «А журавли кликали весну!» һәм «Малые огни» тигән ике повесы сыға. Никулиндың «Неумолчно шумят пшеница и тополь» тигән һуңғы повесы  «Дон» журналында  1983 йылда  баҫылып сыға.

Никулин Дондағы Ростовта 1985 йылдың 5 ғинуарында, 87-се йәшендә, вафат була.

## Иҫтәлеген мәңгеләштереү

## Китаптар

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Михаил Андреевич Никулин  в каталоге «Библус»
*
Чеботников Виктор Иванович

**Виктор Иванович Чеботников ** (Мариуполь ҡалаһында 1935 йылдың 17 мартында тыуа) — шағир, прозаик, журналист, төҙөүсе, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996 йыл), Рәсәй журналистар союзы ағзаһы (1985). В. И. Чеботников 2014 йылдың 20 майында вафат була.

## Биографияһы

Виктор Иванович хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. 1942 йылдан алып Новочеркасскиҙа йәшәй. Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы мәктәптәрендә уҡый. 1946 йылда Новочеркасск инженер-мелиоратив институтында 11 йәшендә төҙөүселәр бригадаһында эшләй башлай. 1951–1953 йылдарҙа Волга-Дон пароходлығы караптарында матрос була. 1963-1967 йылдарҙа Мәскәүҙә, слесарь, төҙөлөштәрҙә мастер булып эшләй. Хаҡлы ялға (1990 йыл) сыҡҡансы төрлө сәнәғәт һәм торлаҡ йорттар төҙөү объекттарында, Новочеркасскиҙа, Мәскәүҙә, Сахалинда һәм Кольский ярым утрауында, Смоленск ерҙәрендә прораб булып эшләй.

Виктор Иванович Новочеркасскиға ваҡыт-ваҡыт ҡайтҡылап тора. Бында 2014 йылдың 20 майында уның ғүмер юлы өҙөлә һәм ул Новочеркасск ҡалаһы зыяратында ерләнә.

## Ижады

Виктор Иванович Чеботников бик йәшләй генә шиғырҙар яҙа башлай, тик уларҙы барлығы  25 йәшендә генә баҫтырып сығарырға тотона. Уның шиғырҙары башта гәзиттәрҙә, һуңғараҡ «Дон», «Москва», «Советский воин», «Студенческий меридиан» журналдарында, «Багульник» (Москва) коллектив йыйынтыҡтарында һәм башҡа баҫмаларҙа сыға.

1986 йылда «Молодая гвардия» нәшриәтендә уның тәүге «Спираль» шиғырҙар китабы сыға. 1996 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзының күсмә Секретариаты Вязьма ҡалаһында (Смоленск өлкәһе) Виктор Ивановичты Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул итә. 1998 йылда «Смядынь» Смоленск нәшриәтендә уның икенсе шиғырҙар китабы «Судьба» баҫылып сыға.

1999 йылда ул  Новочеркасскиға ҡайта һәм урындағы матбуғатта «Две судьбы», «Не потерять себя», «Обреченные на… жизнь», «Жизнь после ада», «Судьбы людские» повестарын, өсөнсө шиғырҙар китабы «Встреча с дедом Щукарем» һәм «Да, это — Вермуда» тигән романын баҫтырып сығара.

Гәзиттәрҙә Рәсәй журналистар союзы ағзаһы булараҡ хеҙмәттәшлек итә.

Виктор Чеботников - байтаҡ төрлө әҙәби конкурстарҙың еңеүсеһе.

2005 йылда ул М. А. Шолоховтың 100 йыллыҡ юбилейына арналған Шолохов конкурсы лауреаты була.

## В. И. Чеботников әҫәрҙәре

**Айырым баҫмалары** 

* Спираль. Стихи. – М.: Молодая гвардия, 1986.

* Судьба. Стихи. – М.: Молодая гвардия, 1996.

* Две судьбы. Не потерять себя. Обреченные на... жизнь. Повести. — Ростов н/Д: Новочеркасск.

* Встречи с дедом Щукарем (два издания). – Ростов н/Д, 2005.

* Судьбы людские. Повести. – Ростов н/Д: Донской писатель. {0}[13]{/0}} (1936)

**Ваҡытлы матбуғат**

* Да, это — Вермуда. Роман. — Новочеркасск: газета «Новочеркасская неделя».2005.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Чеботников Виктор Иванович
* Чеботников Виктор Иванович 
* Виктор Иванович Чеботников (1935—2014)