Углов Фёдор Григорьевич

**Фёдор Григорьевич Углов** (1904, Иркутск генерал-губернаторлығы, Кирен өйәҙе — 2008 Санкт-Петербург) — совет һәм рәсәй хирургы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор. «Вестник хирургии имени И. И. Грекова» журналының баш мөхәррире (1953—2006).

СССР Медицина Фәндәр Академияһы (1967 академигы; ағза-корреспонденты 1955). Ленин премияһы лауреаты (1982 йыл). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
1904 йылдың 22 сентябрендә Иркутск губернаһы Кирен өйәҙе (хәҙерге — Иркутск өлкәһе Кирен районы) Чугуево ауылында тыуған. Атаһы—Григорий Гаврилович Углов (1870—1927). Әсәһе — Анастасия Николаевна Углова (ҡыҙ фамилияһы — Бабошина) (1872—1947). Ғаиләлә бөтәһе алты бала үҫә..

### Белеме
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Киренск ҡалаһы педагогия техникумына уҡырға инә. 1923 йылда Иркутск дәүләт медицина университетының медицина факультетына (хәҙер — Иркутск дәүләт университеты) уҡырға инә. Ленинградҡа сәфәренән һуң икенсе курста ҡаты ауырый: ҡорһаҡ йәки тимгелле тифтән (ҡарамыҡ) һуң өҙлөгә, сепсистән яфалана, оҙаҡ ваҡыт аңһыҙ хәлдә йәшәй һәм үлем сигендә була. Тик курсташы тырышлығы менән генә иҫән ҡала, ул (бәләкәй балаһы булыуына ҡарамаҫтан) сирҙән һуң саҡ ҡына хәрәкәт иткән егетте үҙенә тәрбиәгә ала һәм һуңынан уның ҡатыны була.

Бишенсе курста уҡыуын Һарытау дәүләт университетында дауам итә һәм 1929 йылда уңышлы тамамлай. Диплом алғандан һуң, Фёдор Григорьевич Түбәнге Волга крайындағы (Волгоград өлкәһе) Кислово ауылында участка табибы (1929), һуңынан — Абхаз АССР-ы Гал районы Отобая ауылында (1930—1933) һәм Ленинградта И. И. Мечников исемендәге дауаханала (1931—1933) эшләй. 1930-сы йылдар башында коллективлаштырыу осоронда кулактарға ҡаршы көрәштә ҡатнаша, был турала «Сердце хирурга» автобиографик китабында яҙа.

### Һөнәри карьераһы
Интернатураны Кирен ҡаклаһында тамамлағандан һуң, йылғасылар район-ара дауаханаһының баш табибы һәм хирургия бүлеге мөдире булып хеҙмәт итә (1933—1937).

Һөнәри эшмәкәрлегенең башында, танылыу алмаҫ борон, Ф. Г. Угловҡа пессимистик баһалар ҙа була: ленинград профессоры А. М. Заблудовский, Угловтың хирургик отчёттары тураһында ишетеп, XX быуаттың 30-сы йылдарында:
«Былар барыһы ла барон Мюнхгаузен уйҙырмалары». Һуңғараҡ, Углов үткәргән операцияларҙы өйрәнеп, Заблудовский үҙенең фекерен үҙгәртә.

1937 йылда Ф. Г. Углов Санкт-Петербург дипломдан һуңғы медицина академияһы йәки Ленинград врачтарҙың белемен камиллаштырыу дәүләт медицина институты аспирантураһына уҡырға инә. Тәүге фәнни хеҙмәттәре — «О гнойниках прямой мышцы живота при брюшном тифе» (1938), «К вопросу об организации и работе хирургических отделений на далекой периферии» (1938). «Смешанные опухоли (тератомы) пресакральной области» (1939) темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, Ф. Г. Углов был институттың ассистенты (преподаватель вазифаһы) (1940—1943), хирургия кафедраһы доценты була (1944—1950). 1949 йылда ул «Резекция лёгких» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1939—1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышында Фёдор Григорьевич Фин фронтында медсанбаттың өлкән хирургы булып хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, 900 көн дауамында ҡамауҙа тотолған Ленинградта хирург, госпиталдәрҙең береһендә хирургик бүлек начальнигы бурысын башҡара. Үҙенең һөйләүе буйынса, бер ай дауамында госпиталь директоры була һәм, кухняла сирлеләргә әҙерләнгән ризыҡты тәмләп ҡарау мөмкинлегенә эйә булғанлыҡтан, иҫән ҡалғандыр.

1950 йылдан Фёдор Григорьевич 1-се Ленинград медицина институтында (хәҙер — Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты йәки Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты) уҡыта. 1950—1991 йылдарҙа Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты клиникаһы менән берлектә 2-се госпиталь хирургияһы кафедраһы етәксеһе, 1972 йылға тиклем СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Бөтә Союз пульмонология ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИ) директоры була, ҙур хирургия мәктәбен булдыра.

### Пенсияға сыҡҡандан һуң
Фёдор Григорьевич тарихи әҙәбиәт уҡырға, баҡса эштәре менән булырға, тәбиғәткә сығырға, бәшмәк йыйырға, саңғыла шыуырға яратҡан. Ғүмеренең һуңғы йылдарында халыҡ дауалауы һәм традицион булмаған медицина (бигерәк тә, рефлексотерапия) менән ҡыҙыҡһынған. Көн һайын һалҡын һыу менән ҡойонған. Тәрән инанған православие христианы булған.

Йөҙ йәше тулыр алдынан һуңғы операцияларының береһен Гиннесстың рекордтар китабы вәкилдәре алдында башҡара, улар видеояҙма төшөрә. Үҙ эше менән шөғөлләнеүсе һәм хирургияла иң дауамлы стажға эйә — 65 йыл, 1929 йылдан алып 1994 йылға тиклем, иң өлкән хирург булараҡ, Фёдор Угловтың исеме Гиннесстың рекордтар китабына индерелә.

2006 йылдың яҙында бөйөрөнән таштарын алғандан һуң өҙлөгөү арҡаһында, инсульт кисерә, артабан ярты йылға һуҙылған реабилитация осоро, хирург үҙенең Комароволағы дачаһында йәшәй. 2008 йылдың 22 июнендә Санкт-Петербургта 104-се йәшендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Александр Невский лавраһының Никольский зыяратында ерләнгән.

### Ғаиләһе
Дүрт тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны — Вера Михайловна (Трофимова), гинеколог. 1926 йылда өйләнешәләр, университетта бер төркөмдә уҡығандар. Өс ҡыҙы — Татьяна, Эдита һәм Елена (1934—2010) тыуа, ейәне — М. В. Сильников.

Өсөнсө ҡатыны — Еремеева Ирина. Ҡыҙы — Ирина Фёдоровна Углова (1964 йылдың 17 декабрендә тыуған).

Дүртенсе ҡатыны — Эмилия Викторовна Углова-Стрельцова (14.08.1936), кардиолог, медицина фәндәре кандидаты. 1964 йылда өйләнешәләр. Улдары — Григорий Фёдорович Углов (1970 йылдың 10 июне), дирижёр, композитор.

## Хирургия өлкәһендә ҡаҙаныштары
Ф. Г. Углов илебеҙҙә беренселәрҙән булып иң ҡатмарлы операцияларҙы — ҡыҙыл үңәскә, плевра ҡыуышлығынан уң һәм һул яҡта, күкрәк һөйәге һәм умыртҡа бағанаһы араһында (шыршы биҙе — вилочковая железа) ятҡан органдар комплексы йәғни средостение, порталь гипертензия, ашҡаҙан аҫты биҙе аденомаһына, үпкә сирҙәренә, тыумыштан һәм үҙләштерелгән йөрәк кәмселеге, аорта аневризмаһы осрағында башҡара. 1946 йылдың 8 апрелендә СССР-ҙа тәүге тапҡыр уң үпкәнең ике өлөшөн алыу буйынса уңышлы операция атҡара. Йөрәккә операция яһағанда, донъяла тәүгеләрҙән булып, йөрәкте һаҡлаусы күкрәк стенкаһын алмайынса, йөрәк күренерлек итеп, уны ваҡытлыса ҡайтарып ҡуя торған уңышлы киҫеү ысулын таба. Ул яһалма клапан авторы — «Искусственный клапан сердца и способ его изготовления» (1981, 1982).
Ф. Г. Углов хирург булараҡ уникаль хирургик техникаға эйә булған, уның оҫталығын донъяның бик күп билдәле хирургтары юғары баһалай.
Профессор Углов — һеҙҙең милли байлығығыҙ. Һеҙ йыһанды яулаған кеүек, ул хирургияны ла шул бейеклеккә күтәрҙе.
Атаҡлы хирург, ғалим һәм педагог, Ф. Г. Углов ғүмеренең ахырына тиклем энергиялы, шәп кеше булып ҡалды. Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт университетында госпиталь хирургияһы кафедраһы профессоры вазифаһында хеҙмәт иткәндә, хирургик ауырыуҙарҙы ҡарап, консультация үткәрергә, һаманеға тиклем уникаль тип һаналған операциялар яһап, студенттарға һәм йәш хирургтарға һабаҡ та биреп өлгөргән.
Профессиональная деятельность Ф. Г. Углова получила высокую оценку коллег-современников.

Академик Углов башҡаларҙан айырылып торған, тарихи масштаблы шәхес булараҡ хәтеребеҙҙә һаҡлана, беҙ уның алдында башыбыҙҙы эйҙек, Аллаһ мәрхәмәтенән хирургҡа тиңләшергә тырыштыҡ.

## Публицистикаһы
1974 йылда Угловтың «Сердце хирурга» тигән беренсе китабы донъя күрә.
Ул Рәсәйҙә бер нисә тапҡыр нәшер ителә, донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк Фёдор Григорьевич илдә айыҡ тормош өсөн көрәш башлай: лекциялар уҡый, мәҡәләләр яҙа, КПСС Ңҙәк Комитетына һәм хөкүмәткә хаттар яҙа. Углов алкоголь (этанол) ҡулланыу һәм тәмәке тартыу кеүек зыянлы ғәҙәттәрҙе тамырынан юҡ итеү өсөн әүҙем тырыша, үҙенең табип тәжрибәһендә күҙәтелгән кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән нығытып, спирттың һәм тәмәке төтөнөнөң мөһим эске органдарға — мейегә, йөрәккә, үпкәгә, ашҡаҙан-эсәк органдарына зарарын асып бирә.

Угловтың китаптары:
* «В плену иллюзий»,
* «Самоубийцы»,
* «Ломехузы»,
* «Капкан для России»,
* «Человеку мало века»,
* «Правда и ложь о разрешённых наркотиках».

Углов тергеҙгән айыҡлыҡ өсөн көрәш өлкән йәштәгеләргә генә йүнәлтелмәне, Углов һылтанған Ҙур медицина энциклопедияһында күрһәтелгәнсә, (бер көнлөк) кефир 0,12%-тан (өс көнлөк) кефир — 0,88 %-ҡа тиклем этанолға эйә булғанлыҡтан, балалар рационынан алырға һәм сабыйҙарға ашатыуға юл ҡуймау кәрәклеген тәҡдим иткән. Углов фекеренсә, имсәк балалар, шулай уҡ йөклө, бала имеҙеүсе ҡатындар ашаған кефир әсетелмәй, һөт кислоталары ярҙамында әҙерләнгән продукттар — ҡыҙыл ҡатыҡ (ряженка), сей ҡктыҡ (простокваша), болгар сей ҡатығы һ. б. менән алмаштырылырға тейеш.

Алкоголь һәм тәмәкенән башҡа, Углов иллюминаттар ордены хуплаған рок-музыканы ла наркотиктар рәтенә индергән.

Углов шулай уҡ үҙенең күренекле «О недопустимости потребления алкоголя» тигән мәҡәәләһе менән дә билдәлелек яулай. Ул, алкоголдең теләһә ниндәй дозаһы ла зыянлы икәнен раҫлап, йәмәғәтселек аңына айыҡлыҡ төшөнсәһен һеңдереү халыҡ именлегенә алып килеүсе иң дөрөҫ юл тип (СССР-ҙа 1980-се йылдарҙа алып барылған алкоголгә ҡаршы көрәш кампанияһы осоронда яҙылған).

## Тәҡдимдәре
Академик Углов сәләмәтлекте һаҡлау һәм ғүмер оҙонлоғо буйынса тәҡдимдәр бирә:

* Тыуғн илеңде ярат. Һәм уны яҡла. Ырыуһыҙар оҙаҡ йәшәй алмай.
* Хеҙмәт ярат. Физик эште лә шулай уҡ.
* Үҙеңде тота бел йәғни һалҡын ҡанлы бул. Төрлө хәлдәрҙәә лә рухыңды һындырма.
* Бер ваҡытта ла эсмә лә, тартма ла, шулай булмаһа башҡа тәҡдимдәр — файҙаһыҙ.
* Үҙеңдең ғаиләңде ярат. Уның өсөн яуап бирергә әҙер бул.
* Нисек ҡыйын һымаҡ булһа ла, ғәҙәти ауырлығыңды һаҡла. Артығын ашама!
* Юл йөрөгәндә һаҡ бул. Бөгөн кеше ғүмере өсөн иң хәүефле урын — юл.
* Табипҡа ваҡытында барыуҙан ҡурҡма.
* Балаларыңды һаулыҡтарын емерерлек музыка һәм телевизион рекламанан ҡотолдор.
* Тәнең эшмәкәрлегенең төп нигеҙенә хеҙмәт һәм ял режимы һалынған. Үҙеңдең тәнеңде ярат, уны ҡыҙған.
* Индивидуаль үлемһеҙлеккә эйә булып булмай, әммә ғүмер оҙонлоғоң күп осраҡта һинең үҙеңдән тора.
* Яҡшылыҡ эшлә. Уҫаллыҡ, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үҙенән-үҙе килеп сығыуы мөмкин.

## Ҡараштары
Бөтә ғүмере дауамында айыҡ тормош өсөн эҙмә-эҙлекле көрәшсе була; СССР-ҙа алкоголь һәм тәмәке продукцияһын һатыуҙы тыйыу — тәүге сараларҙың береһе тигән тәҡдим индергән. Углов 1988 йылдар ахырында нигеҙләнгән Халыҡ айыҡлығы өсөн көрәш союзының (СБНТ) алыштырғыһыҙ рәйесе була. Табак и алкоголь Углов тәмәке менән алкоголде, А. Н. Тимофеевтың «Нервно-психические нарушения при алкогольной интоксикации» (Л., 1955) хеҙмәтенә таянып, «рөхсәт ителгән наркотиктар» рәтенә индерә. Шулай уҡ 1991 йылда «Славянский собор»ҙы ойоштороусыларҙың береһе була. Углов митрополит Иоанндың (Снычёв) дуҫы була һәм ҡарашы буйынса ла яҡын тора.

Күп тикшеренеүселәр, Углов фекерләгәнсә, XIX быуатҡа тиклем эскелек рус халҡына хас күренеш булмаған, һәм уны, рус милли характерын емереү маҡсатында, йәһүдтәр индергән һәм хуплаған.

Совет граждандарын аңлы рәүештә эскегә һалындырыыуҙа Углов АҠШ Үҙәк разведка идаралығын, сионистарҙы һәм империалистик агентураны ғәйепләгән.. Иерусалимдағы Йәһүд университетының политология докторы, профессор Ицхак Брудны (Yitzhak Brudny) СССР-ҙа 1986 йылғы алкоголгә ҡаршы кампанияның уңышһыҙлыҡҡа осрауын Углов киң мәғлүмәт сараларында рус халҡының айыҡ булыуына ҡаршы бюрократияны һәм «этник рус түгелдәрҙе» (йәһүдтәр) ғәйепләй.

Антисемитизм мәсьәләләрен өйрәнеүсе философия докторы Вадим Россман шулай уҡ Угловтың Рәсәйҙә алкоголизм таралыуында йәһүдтәрҙе ғәйепләүендә Заговор теорияһы элементы бар ти. Углов үҙен антисемитизмда ғәйепләүҙәрҙе ҡәтғи кире ҡаҡҡан.

Тарихсы һәм политолог, радикаль милләтселек идеологиялары буйынса белгес Вальтер Лакер, Углов кампанияһы «ҡайһылыр дәрәжәлә Көнбайышта айыҡлыҡ өсөн көрәшеүселәрҙең сиктән сығыуҙарына оҡшаған; Углов һәм уның антиалкоголизм буйынса эйәрсендәре — был байтаҡ сиктән тыш уң элементтар ҡушылған яңы диндер» ти.

1988 йылда «Огонёк» журналында Лев Овруцкийҙың мәҡәләһе баҫыла, Угловтың «В плену иллюзий» китабында, шулай уҡ «Наш современник» журналындағы мәҡәләләренең береһе Углов «иҫ китмәле ғалим» һәм «күренекле психиатр» тип атаған Сикорский Иван Алексеевич һылтанмаларына йүнәлтә. Мәҡәлә авторы ғалимдың халыҡтың күпселеге айыҡ йәшәргә әҙер һәм шундай ҡарарҙы түҙемһеҙлек менән көтә тигән ышаныуын тәнҡитләй, Угловты хаталаныуҙа ғәйепләй. Лев Овруцкий Углов халыҡты догматтарса көсләп айнытырға теләй ти. Лакер ҙа «Огонёк» журналындағы мәҡәләгә һылтана. Америка тарихсыһы һәм политологы Углов мәҡәләләрендә «Чёрная сотня» һәм башҡа квазифашистик хәрәкәттәр идеологиялары һиҙемләнә, ти.

Социолог Митрохин Николай Александрович та шулай уҡ Угловты рус милләтсеһе һәм сионизмды әүҙем пропаандалай ти. Углов үҙенең клиникаһында ҡулға алыу ҡурҡынысы янаған ленинград милләтсеһе Семанов Сергей Николаевичты, палатала урын биреп, йәшереп тотҡан.

## Маҡтаулы исемдәре, дәрәжәләре һәм бүләктәре
* III дәрәжә «Ватанға күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены (2005 йылдың 9 феврале) — *һаулыҡ һаҡлау һәм медицина фәне өлкәһендә оло хеҙмәттәре өсөн*
* IV дәрәжә «Ватанға күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены (2000 йылдың 17 июне) — *дәүләт алдындағы хеҙмәттәре, һаулыҡ һаҡлау үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм оҙаҡ йылдар буйына намыҫлы хеҙмәте өсөн*
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
: беренсеһе — (1957 йылдың 24 июне) — *Ленинград ҡалаһының 250 йыллығы уңайы менән һәм ҡала хеҙмәтсәндәренең сәнәғәәт, фән һәм мәҙәниәт үҫешендәге хеҙмәттәрен билдәләп*
: икенсеһе — 1961 йылдың 11 феврале — *совет халҡын һаулығын һаҡлау һәм медицина фәне үҫешендә ҙур хеҙмәттәре өсөн*;
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984 йылдың 4 октябре) — *медицина фәне үҫешендә, квалифицикациялы белгестәр әҙерләүҙә ҙур хеҙмәттәре өсөн һәм тыуыуына 80 йәш тулыу айҡанлы*
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «СССР уйлап табыусыһы» күкрәккә тағылмалы билдәһе
* Ленин премияһы (1961) — *үпкә сирҙәрен хирургик алым менән дауалау асышы өсөн*
* Склифосовский премиялары
* А. Н. Бакулев исемендәге премия (2004) — «*күкрәк ситлеге һәм йөрәк-ҡан тамырҙары хирупргияһын булдырыуға һәм үҫтреүгә күренекле шәхсән өлөш индергәне өсөн*»
* «Һәләтлелек» («Призвание») милли премияһым «Һөнәренә тоғролоҡ өсөн» номинацияһында (2002)
* Изге Андрей Первозванный халыҡ-ара премияһы «Ышаныс һәм тоғролоҡ өсөн» номинацияһында (2003)
* Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Алтын билдәһе (2003)
* «Золотая десятка Петербурга — 2003» конкурсы лауреты «Ватанға намыҫлы хеҙмәте өсөн» номинацияһында (2004)

Ф. Г. Углов, Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә үҙе һайлаған хеҙмәтенә тоғро ҡалыусы иң өлкән хирург булараҡ, Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.

## Хәтер

* 2014 йылдың 7 октябрендә Санкт-Петербургта Петроград районында Фёдор Углов исемендәге скверҙы тантаналы асыу ойошторола. Сквер Лев Толстой һәм Рентген урамдары киҫешкән уырнда, оҙаҡ йылдар дауамында Углов етәкләгән хәҙерге Дәүләт медицина университетының госпиталь хирургия клиникаһы тәҙрәләре алдында урынлашҡан.
* 2016 йылдың 7 октябрендә Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты бинаһы алдында Фёдор Углов һәйкәле асыла. Композиция пациентҡа табан ярым эйелгән медицина хеҙмәткәренең йыйылма образынан ғибәрәт. Пьедесталда Угловтың: «Табип хеҙмәте — юғары дәрәжәлә шәфҡәтле һәм изге».
* «Академик Фёдор Углов» поезы — «РЖД» асыҡ акионерҙар йәмғиәтенең поезд нигеҙендә булдырылған «тәгәрмәс өҫтөндәге поликлиника»һының консультация-диагностика үҙәктәренең береһе. Тельман исемендәге Воронеж вагон ремонтлау заводы эшләгән. Поезд составы Көнсығыш Себер тимер юлына яҙылған, Военный Городок станицияһының Иркутск-Сортировочный мотор-вагон депоһында урынлашҡан.

## Баҫмалары

### Китаптары
* «Сердце хирурга»  (1974) ISBN 978-5-17-047522-3
* «Человек среди людей (записки врача)»  — М.: «Молодая гвардия», 1978. — 272 с.
* 
* «Под белой мантией»  (1984) ISBN 5-265-01208-7
* «Образ жизни и здоровье» (1985)
* «В плену иллюзий» (1985) / «Из плена иллюзий» (1986)
* «Береги здоровье и честь смолоду» (1988) ISBN 5-7155-0133-4
*  
* «Самоубийцы» (1995)
* «Капкан для России»  (1995)
* «Человеку мало века»  (2001) ISBN 5-02-026165-3
* «Правда и ложь о разрешённых наркотиках»  (2004) ISBN 5-89747-057-8
* «Тени на дорогах» (2004)
* «Воспоминание русского хирурга. Одна революция и две войны»

### Монографиялары
* «Резекция лёгких» (1950, 1954)
* «Рак лёгкого» (1958, 1962; переведена на китайский и польский языки)
* «Тератомы пресакральной области» (1959) (в соавторстве с Р. А. Мурсаловой)
* «Диагностика и лечение слипчивого перикардита» (1962) (в соавторстве с М. А. Самойловой)
* «Хирургическое лечение портальной гипертензии» (1964) (в соавторстве с Т. О. Корякиной)
* «Осложнения при внутригрудных операциях» (1966) (в соавторстве с В. П. Пуглеевой, А. М. Яковлевой)
* «Катетеризация сердца и селективная ангиокардиография» (1974)(в соавторстве с Ю. Ф. Некласовым)
* «Патогенез, клиника и лечение хронической пневмонии» (1976)
* «Основные принципы синдромальной диагностики и лечения в деятельности врача-хирурга поликлиник» (1987)

Шулай уҡ 200 художество-публицистик мәҡәләһе һәм 600-ҙән ашыу мәҡәлә?е — ғилми журналдарҙа.

## Комментарийҙары

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кардиолог Амосов Николай Михайлович
* Академик Фёдор Углов (поезд)

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* Неофициальный сайт Ф. Г. Углова 
* Зеркало неофициального сайта Ф. Г. Углова 
* 12 заповедей, благодаря которым выдающийся врач прожил 104 года