open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәт Шакири

**Әхмәт Шакири** (тулы исеме — **Әхмәт Мирғәсим улы Шакиров**; 1920—1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры, тәржемәсе.

## Биографияһы
Әхмәт Шакири 1920 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Бишҡурай ауылында (хәҙер Башҡортостандың Туймазы районы) мулла ғаиләһендә тыуған. Ете класлы мәктәпте тамамлай, был мәктәптә ул 1930 йылдан алып уҡыған. 1937 йылдан 1939 йылға тиклем Өфөлә Б. Нуриманов исемендәге Башҡорт педагогия рабфагында белем алған. 1939 йылда ул пединститутҡа уҡырға инә, әммә ошо йылдың уҡ октябрь айында әрмегә алына. Политрук ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. 1941 йылда һәләк булған.

Шиғырҙарҙы мәктәптә үк яҙа башлай. 1935 йылда үҙенең шиғырҙарын һәм репортаждарын«Йәш төҙөүсе» гәзитендә баҫтыра башлай. Башҡорт педагогия рабфагында уҡыған саҡта үҙенең лирик шиғырҙарын «Тәүге йыр», «Икенсе йыр» альманахтарында, республика гәзиттәрендә һәм журналдарында баҫтыра. 1939 йылда «Ҡара күҙлек аҫтындағы сер» поэмаһын яҙа, төп темаһы — фашизмға һәм һуғышҡа ҡарата нәфрәт. Уның Ғ. Ибраһимов менән берлектәге шиғырҙары «Бәхетле ғүмер» (1940) шиғри йыйынтығына инәләр. Әхмәт Шакири башҡорт теленә М. Ю. Лермонтовтың һәм Т. Г. Шевченконың ҡайһы бер әҫәрҙәрен тәржемә иткән...  "Халыҡ хәтере" порталы мәғлүмәте буйынса Әхмәт Шакири 1943 йылдың февраль айында Краснодар крайының территорияһында, фронтта  хәбәрһеҙ юғалған

## Китаптары
* Бәхетле ғүмер [Счастливая жизнь]. Шиғырҙар. — Өфө: Башгосиздат, 1940. — 60 бит.(баш.) (Ғ. Ибраһимов менән берлектә)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Әҙәбиәт
* *[[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|Сафуанов С. ..]]* Йыр сафта ала. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1960. — 184 бит. — 123—135 биттәр.(баш.)
* 

## Һылтанмалар
*
Чобану

**Чоба́ну** () — румын һәм молдаван фамилияһы.

* Чобану Ион Константинович (1927—2001) — Молдавияның халыҡ яҙыусыһы (1984).
------
* Чобану Нелли (1974) — молдаван йырсыһы, Молдова Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).
Алёна Мун

**Алёна Мун**, тулы исеме **Алёна Мунтяну** (, 25 май 1989 йыл, Молдавия, Кишинёв) — молдаван йырсыһы, 2013 йылда «Евровидение» йыр конкурсында «O mie» йыры менән Молдавия исеменән сығыш яһаусы.

## Карьераһы
2010 йылда Алёна Мун «Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» милли музыкаль шоуында ҡатнаша һәм 3-сө урын ала.
«Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» -ла ҡатнашҡандан һуң «Thumbs Up» төркөмөн булдырҙы. 2012 йылда ул Баку ҡалаһында «Евровидение — 2012» Паша Парфенийҙың бек-вокалисткаһы булараҡ сығыш яһағайны. Паша Парфений был конкурста «Lautar» йыры менән 11 урын алды.

### Евровидение — 2013
2013 йылдың 14 майында Мальмёла «Евровидение»ның беренсе ярым финалында Украина, Ирландия, Рәсәй, Белоруссия, Литва, Эстония, Нидерланд, Бельгия һәм Дания илдәре вәкилдәре менән бер рәттән конкурстың финалына сыға.

Конкурстың финалында 2013 йылдың 18 майында Алёна Мун 3 һаны аҫтында Литва ҡатнашыусыһынан һуң сығыш яһаны. Һөҙөмтәлә, Алёна 11 урын биләне (шул уҡ урынды 2012 йылда Молдова вәкиле Алёнаның продюсеры, композитор һәм пианист Паша Парфений ҙә биләгән ине).

## Клиптары
* Aliona Moon — Chloe mie — Eurovision 2013 Moldova (official video)
* Aliona Moon — Loc pentru dragoste (official video)

## Ҡыҙыҡлы факттар
Жюри «Евровидение — 2013» конкурсында Молдова вәкиленең исемен әйтеп өлгөрмәй, йырсыны плагиатта ғәйепләнеләр. Баҡтиһәң, Алёнаның кейеме американ йырсыһы Кэрри Андервудтың «Грэмми» церемонияһы ваҡытында төрлө төҫкә инеп емелдәгән күлдәген бик ныҡ хәтерләткән икән.

## Иҫкәрмәләр
Богдан Истру

**Богдан Истру** (; ысын исеме һәм фамилияһы *Ион Бэдэрэу* (); 13 апрель 1914 йыл — 25 март 1993 йыл) — молдаван шағиры. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982).

## Биографияһы
Бессараб Пиструены ауылында (хәҙер Молдавияның Теленешты районы) тыуған.

1931 йылда Яссыла юғары педагогия училищеһын тамамлаған.

1932 йылда беренсе шиғырҙары сыға, ә тағы ла дүрт йылдан Кишиневта «Имләү» (Blestem, 1937) беренсе шиғри йыйынтығы донъя күрҙе, һуңынан шул уҡ ҡалала — «Бөркөт үлеме» (Moartea vulturului, 1938).

«Ватан тауышы» (1946), «Алғы һыҙыҡта» (1951), «Ярҙан ярға» (1958), «Тыныслыҡ аллеяһы» (1953), «Һайланма шиғырҙар» (1964), «Мең тауыш» (1971), «Татарбунар» (1974) һәм башҡа шиғыр һәм поэмалар йыйынтыҡтары.

МССР-ҙың булдырылыуынан һуң Богдан Истру ижадының төп темаһы колхозсыларҙың һәм ауыл кешеләренең тормошо, Бөйөк Ватан һуғышы һәм социализм төҙөүенең (Волга-Дон каналы) образдары була. Ливиу Деляну менән берлектә молдаван теленә СССР Гимнын тәржемә иткән. Шулай уҡ ул хиҡәйәләр ҙә яҙған.

Молдавия ССР-ның дәүләт премияһына лайыҡ булды — «Татарбунар» поэмаһы өсөн (1924 йылдағы Татарбунар ихтилалы тураһында) (1976). Молдавия Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты (1984).

## Йыйынтыҡтары
* Поэмы. Кишинев, 1959.
* Хәйерле сәғәттә. Мәскәү, 1959.
* Шиғырҙар. Мәскәү, 1964.
* Версурь (шиғырҙар). Кишинев, 1966.
* Pasarea albastra. Кишинев, 1991.

## Һылтанмалар
* Истру Богдан — яҙыусы
* *Ana Bantos*. Bogdan Istru și creația scriitorilor tineri. În volumul «Creație și atitudine» (Ed. Literatura artistică, Chișinău, 1985)
* *George Călinescu*. Istoria literaturii române de la origini până în prezent (ed. a II-a, revăzută și adăugită, p.&nbsp;942)
Буков Емилиан Нестерович

**Буков Емилиан Нестерович** (; 8 август 1909 йыл — 17 октябрь 1984 йыл) — молдаван совет прозаигы һәм шағиры. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1966). 

## Биографияһы
Емилиа́н Не́стерович Бу́ков 1909 йылдың 8 авгусында Бессарабияның көньяғында Дунай тамағында урынлашҡан Яңы Килия ҡалаһында (хәҙерге Украинаның Одесса өлкәһе) тыуған.

1931 йылдан 1936 йылға тиклем Бухарест университетының әҙәби-философия факультетында уҡый.

Румынияның Коммунистик йәштәр союзы ағзаһы була, йәшерен революцион эштә ҡатнаша. Румын журналдарында яҙыша. Буржуаз йәмғиәтте үткер тәнҡитләгән һәм революцион көрәш пафосы менән һуғарылған «Эш ҡайнай» (1932), «Ҡояш телмәре» (1937), «Ҡытай» (1938) исемле шиғырҙар йыйынтығы баҫтырып сығара.

1940 йылда Бессарабия СССР-ға ҡушылғас, Емилиан Буков Молдавия ССР-ында йәшәй. 1950 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

«Мин һине күрәм, Молдавия» (1942 йыл), «Днестрҙа яҙ» (1944 йыл), «Илем минең» (1947 йыл), «Этаждар үҫә» (1952 йыл), «Шиғырҙар» (1954 йыл) шиғырҙар йыйынтыҡтарын, «Реут ҡалаһы» (1956 йыл, рус теленә тәржемә 1958 йыл) шиғри романын һәм башҡа әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.

Емилиан Буков яҙған «Андриеш» шиғри әкиәт буйынса Параджанов Сергей Иосифович шул уҡ исемле фильм төшөргән. Ул шулай уҡ «Йөрәк ялҡыны» хикәйәләр йыйынтығы (1965 йыл), «Йәшлек йыры» поэмаһы (1969 йыл), «Магистраль» романы (1969) авторы.

Буковтың «Дунай — тынысһыҙ һыу» пьесаһы (1956 йыл) Румыния оккупацияһы йылдарында Дунай балыҡсылары сығыштарына арналған. Ваҡиғалар 1925—1926 йылдарҙа киң ҡолас ала. Сәхнәлә 1957 йылда «Шау-шыулы Дунай» исеме аҫтында ҡуйыла.

Буков Шевченко Тарас Григорьевичтың — «Һайлап алынған» (Кишинёв, 1961, 1964) әҫәрҙәренең молдаван теленә тәржемәһе авторы һәм редакторы. Ул шулай уҡ украин шағиры тураһында мәҡәләләр авторы.

СССР-ҙың 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1954).

Е. Н. Буков 1984 йылдың 17 октябрендә Кишинёвта вафат була.

* 1970—1973 йылдарҙа Буковтың 5 томлыҡ һайланма әҫәрҙәр йыйынтығы донъя күрә.
* 1971 йылда режиссёр Петру Унгуряну яҙыусының ижады тураһында «Емелиан Буков» документаль фильмы төшөрә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (08.08.1979)
* ике Ленин ордены (11.10.1949; 08.08.1979)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.08.1959; 07.08.1969)
* миҙалдар
* Молдавия ССР-ының Дәүләт премияһы (1966) — «Зиле де азь, зиле де мыне» («Бөгөнгө көн, киләсәк көн») шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтығы өсөн
* Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982)

## Библиография
* 
* 
* 
* 
**рус телендә**
* Әҫәрҙәр йыйынтығы өс томда. М., 1983
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Буков ҡәберендә монумент 
* Кишинёвта Буков йорто
Бендеры

**Бендеры** [Бендеры], **Бендер** (молд./ / Bender (Бендер),  (Бэндэры);  йылғалағы туҡталыш) — Днестр буйы Молдова Республикаһы тарафынан танылмаған ҡала, рәсми сиктәре Молдованың рәсми биләмәһендә урынлашҡан, Днестр йылғаһындағы төп порт, Днестр буйы тимер юлының мөһим тимер юл селтәре. СССР-ҙағы тарихи ҡала (1986), Хәрби данға лайыҡ ҡала (2012).

Молдова һәм бигерәк тә Румынияла ҡаланың боронғо исеме ҡулланыла — **Тигина** ().

Ҡаланың үҙәген, нигеҙҙә, XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төҙөлгән йорттар тәшкил итә, ҡала ситендә заманса 5, 9 ҡатлы һәм иң бейеге — 14-16 ҡатлы торлаҡ комплекстары урынлашҡан. Ҡалала тарихи һәм архитектура һәйкәлдәре күп.

## Этимология
XV быуат уртаһына ҡараған молдова грамоталарында *Тягянякяча*, *Тигина* атамалары ҡулланыла. Төрлө тарихи документтарҙа Тунгаты, Тунгаль, Тягянякяч, Тягянякячоу, Тягин, Тигинов, Тигичул вариациалары бар. Былар — бер үк исемдең төрлө тарихи осорҙа төрлө халыҡтарҙа әйтелеше.

«Тигина» атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә аңлатма бар. Шуларҙың береһе татар литва йәки поляк экспансияһынан ҡасҡан татар кенәзе Тигин булыуы ихтимал.
Икенсеһе, *славян* аңлатмаһы, ҡала тәңгәлендәге Днестр йылғаһы аша уңайлы кисеүгә бәйле. X быуатта был урынды славяндарҙың тиверец ҡәбиләһе төйәк иткән. «Тянуть», «толкать», «тункать» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал.
Ҡаланың бөгөнгө атамаһы, йәғни «Бендеры», «мин теләйем» төшөнсәһенә бәйле тигән легенда йәшәй. Йәнәһе, был фразаны ҡалаға хужа булырға теләгән төрөк солтаны Сөләймән әйткән.

Әүәлерәк «Бендеры» атамаһын «йылға буйындағы нығытма» тип тәржемәләү яҡлы булғандар. Һуңыраҡ уны фарсы теленән «гавань», «порт» йәки «йылға буйында туҡталыш» () һүҙенән килеп сығыуына бәйләйҙәр. Иранда «бендер» һүҙенә бәйле күп урындар бар. Улар араһында Бендер-Аббас һәм Бендер-Энзели. Былар барыһы ла порт-ҡалалар.

«Бендеры» атамаһы рәсми рәүештә 1541 йылда раҫлана. Октябрь революцияһына тиклем ҡала думаһы уны Тигин тип үҙгәртергә ҡарар итә. Әммә Бессарабия губернаһы етәкселеге уны раҫламай.

1919 йылда Бессарабия Румынияға ҡушылғас, Бендеры атамаһы Тигинға үҙгәртелә. Шулай ҙа урындағы халыҡ элеккесә атап йөрөтә. 1940 йылда Бессарабия СССР-ға ингәс, ҡалаға тәүге атамаһы ҡайтарыла. Совет осоронда уны төрлөсә үҙгәртеү тәҡдиме була, мәҫәлән, Ткаченко, Днестровск һәм башҡалар.

## Сығанаҡтар
Лупан Андрей Павлович

**Андре́й Па́влович Лупа́н** (1912 — 1992) — молдаван, совет яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982). 1956 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Андрей Лупан 1912 йылдың 15 февралендә Мигулены ауылында (хәҙерге Молдова Республикаһының Шолданешты районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 
1930 йылдарҙа Бессарабияның СССР-ға ҡушылыуы өсөн күмәк хәрәкәттә ҡатнаша, йәшерен Румын коммунистар партияһы сафына (1933) һәм Коммунистик йәштәр союзына инә, революцион хәрәкәт ағзаһы. БессарабияӨөлкә комитетының демократик азатлыҡты яҡлау блогы сәркәтибе итеп һайлана.
Хотиндан буласаҡ яҙыусының ҡатыны Рахиль (Рая) Гершевна Криворук та йәшерен коммунистик хәрәкәт ҡатнашсыһы була.
1941 йылда, Молдавия Совет Социалистик Республикаһы төҙөлгәндән һуң, Кишинёв ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай.
1932 йылда яҙыша башлай. Революцион хәрәкәттә ҡатнашыу Лупандың ижадында сағылыш таба.
Беренсе «Шиғырҙар» йыйынтығы 1947 йылда баҫылып сыға; автор молдаван ауылы тормошо, һуғыш йылдары ваҡиғалары тураһында яҙа. Аҙаҡ «Балладаға инеш» (1954), «Мастер-ижад итеүсе» (1958), «Ер ағайы» (1959), «Ҡунаҡсыллыҡ ҡануны» (1966) һәм башҡа йыйынтыҡтары донъя күрә. «Яҡтылыҡ» пьесаһы (1948) молдаван ауылдарында коллективлаштырыу осоро ваҡиғаларына арналған. Лупан — очерктар һәм әҙәби-тәнҡит мәҡәләләр авторы. А. С. Пушкиндың, Лермонтовтың, Н. А. Некрасовтың, В. В. Маяковскийҙың, А. Т. Твардовскийҙың, Т. Г. Шевченконың, Янка Купаланың һ.б. әҫәрҙәрен молдаван теленә тәржемә итә.
Молдавия ССР-ының Фәндәр академияһы академигы (1961). 
МССР Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе (1946—1962), СССР Яҙыусылар союзы сәркәтибе (1959—1971). 4—5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты; 2-3-сө, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Молдавия Юғары Советы депутаты. 
Андрей Лупан 1992 йылдың 24 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (15.02.1982)
* 2 Ленин ордены (08.06.1960; 15.02.1982)
* 3 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.10.1949; 28.10.1967; 02.02.1972)
* миҙалдар
* СССР Дәүләт премияһы (1975) — «Үҙ йөгөм» шиғырҙар китабынан «Магистралдар» циклы өсөн
* Молдавия ССР-ының Дәүләт премияһы (1967) — «Ҡунаҡсыллыҡ ҡануны» шиғырҙар йыйынтығы өсөн (1966)

## Әҫәрҙәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Джурджулешты (порт)

**Джурджулешты халыҡ-ара ирекле порты** — Ҡара диңгеҙҙән 133,8 км алыҫлыҡта, Прут һәм Дунай йылғаларының һул яҡ ярында, Молдавияның Румыния һәм Украина менән сиге эргәһендә урынлашҡан. Молдова Республикаһының Ҡара диңгеҙгә сығыу юлы булған берҙән-бер порты.
Джурджулешты портының бөтә территорияһы 2030 йылға тиклем ирекле иҡтисади зона статусына эйә. Порттың ирекле иҡтисади зонаһы милли һәм халыҡ-ара  инвесторҙарға инвестициялар һәм бизнес өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра. Порт Европа Союзы менән сиктә региональ логистика үҙәге булып тора. 
## Тарихы
Джурджулешты портына Дунайҙың 480 м яр буйы керә, был ерҙе Молдова Украинанан Молдованың Штефан-Водский районы Паланка ауылы эргәһендәге автомобиль юлы участкаһына алмаштырып ала.

1996 йылда ауылға яҡын ерҙә нефть ташый торған терминал төҙөлә башлай. Төҙөлөш 2006 йылда тамамлана. Терминал үҙ эсенә нефть танкерҙарын ҡабул итә торған причалды, дөйөм һыйҙырышлылығы 52 мең тонна булған 8 резервуарҙы, нефть продукттарын диңгеҙ цистерналарынан резервуарҙарға ҡыуҙыра торған комплекслы системаны индерә. Нефть продукттары терминалдарға танкерҙарҙа килтерелә һәм артабан автомобиль һәм тимер юл транспорты ҡулланыусыларына еткерелә.
2007 йылда Джурджулештыла йөк һәм пассажирҙәр порты төҙөлә башлай, улар 2009 йылда файҙаланыуға тапшырылалар. 2008 йылда Кагул ҡалаһынан Джурджулешты портына тиклем тимер юл тармағы асыла. 2010 йылда йөк әйләнеше 375 мең тоннаға етә, ә 2011 йылда Стамбул менән даими диңгеҙ йөк бәйләнеш эшләй башлай. Украинаның «Дунай — Ҡара диңгеҙ» каналы төҙөлгәс, суднолар Джурджулешты портына, инеү урыны көндөҙгө 14 сәғәттә ябылған румын тармағы Сулинское гирло аша түгел, ә диңгеҙ каналы һәм Быстрое гирло аша йөрөй башлайҙар. 2015 йылға ҡарата икенсе иген терминалы төҙөлөү стадияһында.

## Иҫкәрмәләр
Кагул (ҡала)

**Кагул** () — Молдовалағы ҡала. Кагул районының административ үҙәге.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 900 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Кагул

## Иҫкәрмәләр
Каприяна монастыры

**Кэприяна Изге-Успения Монастыры** (*Каприяна монастыры*, ) — Молдованың православие сиркәүе монастыры.

Бессарабияның иң боронғо православие монастырҙарының береһе. Кодры урмандарында, Кишиневтан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡанhttps://www.google.ru/maps/dir/47.1170861,28.5054042/47.0227138,28.8352221/@47.116091,28.5103158,1612m/data=!3m1!1e3!4m19!4m18!1m15!3m4!1m2!1d28.505852!2d47.1171211!3s0x40cbce8addace12f:0x869604ce5c3f7153!3m4!1m2!1d28.6372919!2d47.1417268!3s0x40cbd00b783c765d:0x4989d3d54c623a77!3m4!1m2!1d28.8323828!2d47.0246318!3s0x40c97c3487bb304d:0xd9cf8f94efacbed9!1m0!3e0. Баш ҡаланан күп һандағы осһоҙло транспорт (каприяна маршрутында барыу 17 лей тораhttp://scurtam.tk/ru/capriana.html#road ) Кэприяна монастырын эске туризмдың иң популяр урындарының береһе итә.
## Тарихы
* 1420 йылда тәүге тапҡыр был ерҙәрҙәге монастырь телгә алына.
* 1429 йыл. Монастырь Александр Добрый талабы буйынса хаким (господарь) монастыры булып китә. Был йыл монастырға нигеҙ һалынған йыл тип иҫәпләнә.
* 1545 йыл. Петр Рареш IV башлаған Троицк сиркәүен реконструкциялау бара.
* 1840 йыл. Ҡышҡы сиркәү төҙөлә.
* 1962 йыл. Монастырь ябыла һәм бөтә совет осоронда ташландыҡ хәлдә була.
* 1989 йыл. Монастырь яңынан асыла.
* 2002—2005 йылдар. Реставрациялана.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Каприяна монастырында митрополит Гавриил (Бэнулеску-Бодони) ерләнгән.

## Галерея

Image:Căpriana monastery, 2007.jpg|Успения сиркәүе
Image:Căpriana monastery area.jpg|Монастырь эсендә
Image:Căpriana monastery in Moldova.jpg|«Ҡышҡы сиркәү»


## Һылтанмалар
* «Mănăstirea Căpriana» 
* Бессарабия һәм Молдавия монастырҙары
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы

**Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы** (12 декабрь 1907 йыл — 1964 йыл) — ғалим-тел белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһының уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» орденындары кавалеры.

## Биографияһы
Барый Сәйәрғәли улы Сәйәрғәлиев 1907 йылдың 12 декабрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.

1940 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлағандан һуң Дәүләкән педагогия училищеһында уҡыта башлай.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 
1941 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының хәрби прокуратураһында секретарь булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 28 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1943 йылдың 27-28 сентябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда һәм Днепрҙың уң яҡ ярында плацдармды киңәйтеүҙә Саярғәлиев Барый Саярғәли улы батырлыҡ күрһәтә. Саярғәлиев эскадрон менән үҙе эшләшкән ҡул аҫтындағы материалдар менән Днепрҙы аша сығып, дошмандың артиллерияһы һәм минометы уты аҫтында башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Галки һәм Усохи тораҡ пункттары янында һан яғынан өҫтөнлөк иткән дошман алдында 4-се эскадрон юғалып ҡала. Шундай киҫкен минуттарҙа Саярғәлиев хәлде яйға һалырға ебәрелә. Ул большевик һәм ҡыйыу яугир булараҡ ҡуйылған бурысты үтәп сыға. «Ура» ҡысҡырып яугирҙарҙы үҙенең артынан әйҙәй. Саярғәлиев миҫалында дәртләнгән яугир һәм офицерҙар ситуацияны тергеҙә.
1944 йылдың 29 февралендә ҡыҙылармеец Саярғәлиев Барый Саярғәли улы подразделениеның 8/н бойороғо менән Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.

Саярғәлиев Барый Саярғәли улы командованиеның закондарын һәм бойороҡтарын аңлатыу буйынса тулыландырыу һәм бөтә шәхси состав араһында ҙур эш башҡара.

Берлинды уратып алыу буйынса һуңғы һуғыштарҙа командованиеның бөтә заданиеларын теүәл башҡара, дивизия хәрби прокуратураһының оператив эшен тәьмин итә. Яҡшы хеҙмәте һәм бөтә заданиеларҙы өлгөлө башҡарғаны өсөн Саярғәлиев Барый Саярғәли улы 1945 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була.
Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә, тыныс тормоштағы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн артабан «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ була.

1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.

1951—1964 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

1960 йылда нәшер ителгән «Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр» монографияһының авторы. Башҡортса‑русса (1958) һәм русса‑башҡортса (1964) һүҙлектәрен төҙөүҙә ҡатнаша.

1964 йылда Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Китаптары
* Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр. — Өфө, 1960.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бендеры ҡәлғәһе

**Бенде́ры ҡәлғәһе** (, ) — XVI быуат архитектураһы һәйкәле. Днестр буйы Молдова Республикаһында (Молдавия), Днестр йылғаһының уң яғында, Бендеры ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан.

Ҡәлғәне төҙөү эштәре 1538 йылда, Бендеры Осман империяһына ҡушылғас, төрөк зодчийы Синан проекты буйынса башлана.

2008 йылдан алып бөгөнгәсә, Днестр буйы Молдова Республикаһының Эске эштәр министрлығы етәкселегендә ҡәлғәнең цитаделен реконструкциялау эштәре бара. 2013 йылда ҡәлғәнең Изге кенәз Александр Невскийҙың православие сиркәүен реставрациялау тамамлана.

Ҡәлғәне төҙөү эштәре 1538 йылда, Бендеры Осман империяһына ҡушылғас, төрөк зодчийы Синан проекты буйынса башлана. Ул бастион тибындағы көнбайыш европа ҡәлғәләре өлгөһөндә була.  Бер ҡасан да һыу тулмай торған тәрән  соҡор һәм бейек итеп өйөлгән текә ҡалҡыулыҡ менән уратып алына. Ҡәлғәнең өҫкө һәм аҫҡы өлөштәрҙән, шулай уҡ цитаделдән тора. Дөйөм майҙаны — яҡынса 67 га. Ҡәлғәнән көньяҡ-көнбайыш яҡлап тышында,  һөнәрселек һәм сауҙа нөктәләре урынлаша. Днестр йылғаһының Ҡара диңгеҙгә ҡойған еренән алыҫ түгел, бейек ярҙа булғанлыҡтан, ҡәлғә төрөктәрҙең Рәсәйгә ҡаршы көрәш осоронда, терәк нөктәләрҙең береһе булып, хеҙмәт итә. Бендеры ҡәлғәһе «осман ерҙәрендә иң яҡшы нығытма»тип иҫәпләнә. Уның тураһында беҙгә килеп еткән мәғлүмәтте төрөк сәйәхәтсеһе һәм яҙыусыһы Эвлия Челеби яҙып ҡалдырған[2].
Ҡәлғәне баҫып алыу маҡсатынан ойошторолған һөжүмдәр күп йылдар  буйына ҡабатлана килә.  1540 йылдың ҡышында Александр Корень етәкселегендәге молдаван яугирҙары Бендеры ҡәлғәһен уратып ала, әммә уны ҡулға төшөрә алмай.  1574 йылда господарь Ион Водэ Лютый гетман Иван Сверческийҙың казактары менән бергә  Бухаресты баҫып алғандан һуң,  Бендерыға яҡынлашып, уның ҡамап ала. [2]. Төрөктәр өсөн был көтөлмәгән хәл була. Молдаван казактарынан торған ғәскәр ҡала ситендәге районды баҫып алһа ла, нығытманың диуарҙары бирешмәй. Ғәскәр арығанлыҡтан, господарь ҡәлғәнең баҫып алған төньяҡ-көнбайышындағы  бейеклектә лагерь ҡорҙора. Ләкин   молдаван яугирҙары штурмға күсмәй тора, сөнки тап шул ваҡытта Аккермандан төрөктәргә ҙур ғына ярҙам көтөлә.  Ион Водэ дошмандарын юҡҡа сығара, ләкин төрөк солтаны  ҡырым ханына, ғәскәрен йыйып,  Дунайға табан боролорға әмер бирә. Быны ишеткән Ион Водэ  Бендеры ҡәлғәһен ҡамауҙан баш тарта[2].
1584 йылда төрөктәр молдаван господаре Петр Хромойҙан  Бендеры ҡәлғәһен төҙөкләндереүҙе талап итә. 1594 йылда запорожье казактары  гетмандар Григорий Лобода һәм Северин Наливайко етәкселегендә ҡәлғәне яулап алырға ныҡыша. Ҡәлғә эргәһендәге һөнәрселек һәм сауҙа нөктәләре бөткәнсә яндырыла, әммә нығытма бирешмәй.  Төрөктәрҙең иң яҡшы нығытмаларынан һаналған был ҡәлғәне яулап алырға молдавандарҙың да,  казактарҙың да көсө етмәй. Уларҙың береһенең дә ҡәлғәне штурмға алырлыҡ артиллерияһы булмай.
1709 йылда Бендерыла  швед короле Карл XII менән бергә Полтава һуғышынан бирле йәшәгән украин гетманы Иван Мазепа вафат була. 1713 йылда  Бендерыла Карл XII ғәскәре менән тәүҙә уға һәм Мазепаға ҡасыр урын биреп, ә аҙаҡтан үҙҙәрен аманатҡа алырға ниәтләгән төрөктәр араһында яу сыға.
Ҡоншаҡ

**Ҡоншаҡ** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы үҙәге. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһенең үҙәге.

## География
Ауыл Силәбе өлкәһенең төньяғында, Силәбе ҡалаһынан 85 км төньяҡтараҡ, Ҡоншаҡ күленең көньяҡ-көнбайышындағы бәләкәй күлдәр яр буйҙарында урынлашҡан. Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы ауылдан төньяҡ‑көнбайыштараҡ 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Иҫәт провинцияһы башҡорттары тарафынан нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1763 йылда телгә алына. Һуңыраҡ Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Ҡоншаҡ улусының үҙәге була.

1869 йылда 4 мәсет теркәлгән. XX быуат башында ауылда өс синыфлы мәктәп һәм мәҙрәсә эшләгән.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составында була.

1930 йылдан Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы үҙәге. 1934 йылда Силәбе өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы үҙәге.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса татарҙар (77,5 %), башҡорттар (12,7 %), урыҫтар (8 %) йәшәй.

## Инраструктура
Халҡы башлыса ауыл хужалығында эшләй. Ҡоншаҡта балыҡ эшкәртеү заводы, лесхоз, нефть базаһы, асфальт-бетон заводы һәм башҡа предприятиелар бар.

Урта һәм башланғыс мәктәптәр, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, балалар сәнғәт мәктәбе, көрәш бүлеге булған балалар һәм үҙмерҙәр спорт мәктәбе, Ҡадир Даян исемендәге үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 2 мәсет бар. Ҡоншаҡта шулай уҡ Башҡорт‑татар мәҙәниәт үҙәге һәм «Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһы эшләй.

## Билдәле шәхестәре
* Жан Лоҡман (1912—1959) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы.
* Ҡадир Даян (1910—1975) — башҡорт шағиры һәм драматургы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Мөтиғулла Ғатауллин (1875—1936) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1924—1936).
* Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы (1891—1936) — медик, совет органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
* Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы (12.12.1907—1964), ғалим-тел белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһының уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» орденындары кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ҡоншаҡ районының рәсми сайты
* Ҡоншаҡ легендаһы
Сәғитов Марат Усман улы

**Сәғитов Марат Усман улы** ( 8 июль 1925 йыл — 15 ноябрь 1988 йыл) — астроном-ғалим, гравиметрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре докторы (1976), профессор (1977). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979), СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986).

## Биографияһы
Марат Усман улы Сәғитов 1925 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Арғаяш ауылында тыуған. 1933—1943 йылдарҙа 2-се Арғаяш урта мәктәбендә уҡый.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 2-се Украина, 1-се һәм 2-се Белоруссия, Прибалтика фронтарында һуғыша, Прибалтиканы, Румынияны һәм Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары менән бүләкләнә.

1951 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1954 йылдан Мәскәү дәүләт университетының П. К. Штернберг исемендәге Астрономия институтында эшләй. 1961—1967 һәм 1973–1987 йылдарҙа шул уҡ институтта бүлек мөдире, ә 1967–1975 йылдарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары вазифаларын башҡара.

1988 йылдың 15 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була, Кунцево зыяратында ерләнә.

Марат Сәғитов — 110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы, уның фәнни тикшеренеүҙәре Ерҙең һәм башҡа планеталарҙың гравитация ҡырын тикшереүгә, локаль гравитация ҡырҙарының нескә структураһын өйрәнеүгә, Донъя океанының гравитация ҡырын тикшереү методикаһын камиллаштырыуға бағышланған. Марат Сәғитов СССР-ҙа тәүге тапҡыр тартылыштың даими дәүмәлен билдәләү буйынса эксперимент уҙғарыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985)
* СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979)
* СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945, 1985)

## Хәтер
* 1995 йылдан П. К. Штернберг исемендәге Астрономия институтында йыл һайын Сәғитов уҡыуҙары үткәрелә.

## Хеҙмәттәре
* Анализ методов интерпретации гравитационных наблюдений: Автореферат дис. на соискание учен. степени кандидата физ.-матем. наук / Моск. ордена Ленина гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. Гос. астрон. ин-т им. П. К. Штернберга. — М., 1955.
* Гравиметрическая разведка. — М., 1968.
* Лунная гравиметрия. — М.: Наука, 1979.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Антипин Н. А.* Сагитов Марат Усманович // Челябинская область: энциклопедия: в 7 т. / гл. ред. К. Н. Бочкарёв. — Челябинск: «Каменный пояс», 2008. — Т. 5. — П — Се. — 880 с. — С. 710.

## Һылтанмалар
* 
* История геодезии
Жабка монастыры

**Жабка монастыры** — Рус православ сиркәүе Кишинёв епархияһының ҡатын-ҡыҙ монастыры. Молдавияның Флорештский районы Жабка ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Жабка монастырына XVII быуат уртаһында, Делэни монастырынан килгән иеромонах Иезекиль тарафынан нигеҙ һалынған. Монастырь татарҙар һөжүменән һуң бер нисә йыл ташландыҡ хәлдә була. 1770 йылда ҡалдырылған ҡаяла иеромонах Феодосий урынлаша. Тиҙҙән уның янына татарҙар һөжүменән ҡасып килгән монастырь халҡы йыйыла башлай һәм урын тарайып, унда йәшәүселәргә уңайһыҙлыҡ тыуҙыра. Иеромонах Феодосий, Жабка ер биләүселәренән ҙур булмаған ер участогы һорап, унда ағас сиркәү төҙөй. 1813 йылда иеромонах Феодосий игумен дәрәжәһенә күтәрелә, ә монахтар йәшәгән урын монастырға әйләнә.

Монастырь архивында XVII быуатта ергә булған хоҡуҡ документтарының күсермәһе һәм шулай уҡ жабка монахтарының иҫке румын телендәге бер нисә яҙыуы һаҡлана.

1916 йылда монастырға Рәсәйҙән ҡасып килгән ҡатын-ҡыҙ монахтар урынлаша. Уларҙы бында Лесна монастырынан Кишинев архиепискобы Хотинск Анастасий килтерә. Быға тиклем йәшәгән монахтар Жабканан Гиржавск Вознесенск монастырына күсерелә. Яңы ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы, сығышы менән Романовтар батша ғаиләһенән булған игуменья Екатерина етәкселегендә йәшәй башлай. Монастырь епископ Бельцк Виссарион Пуе ваҡытында үҫеш ала. Монгастырь 49 га ер ала, унда электростанция һәм тирмән төҙөлә.

1940 йылда Жабка монастыры общинаһы монастырҙан ҡыуып сығарыла һәм уның бөтә мөлкәте конфискациялана. Әммә, 1941 йылда ҡатын-ҡыҙ монахтар монастырҙы кире үҙҙәренә алып, әйләнеп ҡайта.

## Хәҙерге осор
Бөгөн Жабка монастыры игуменья Таисия (Стреину) етәкселегендә эшләй һәм унда яҡынса 600 ҡатын-ҡыҙ монах йәшәй. Монастырҙа ғибаҙәт ҡылыуҙы ике дин әһеле башҡара. Унда көн һайын да инеп йөрөргә була.

## Монастырь храмдары

* Храм в честь Воздвижения Креста Господня;
* Храм в честь Вознесения Господня;
* Храм во имя Архистратига Михаила.

## Монастырь — тәнкәләрҙә
200 йылдың 25 декабрендә Молдова Милли банкы әйләнешкә түләү сараһы һәм нумизматик маҡсатта «Молдованың монастырҙары» — Жабка монастыры серияһынан 50 Молдава лейы номиналындағы иҫтәлекле көмөш тәнкә сығара.
Үҙәктә — пейзаж фрагменты төшөрөлгән монастырҙың рельефлы һүрәте; өҫкө өлөшөндә, тәнкә ситенә баш хәрефтәр менән «MĂNĂSTIREA JAPCA» яҙыуы уйылған.
.

## Әҙәбиәт
* Православные русские обители: Полное иллюстрированное описание православных русских монастырей в Российской Империи и на Афоне… [1910]. (Репр. изд. СПб., 1994).. С.-Петербург. Сойкин П. П.. 1994.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Монастырь в честь Вознесения Господня Жабский (женский) 
* Жабский женский монастырь
Ғәшер

**Ғәшер** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшир ауыл биләмәһенең үҙәге.

## География
Район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 53 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Силәбе менән Ҡурған өлкәләре араһындағы сик янында урынлашҡан.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Кәримова Римма Әнүәр ҡыҙы — пауэрлифтинг буйынса «Алтын юлбарыҫ» донъя кубогын яулаусы, Евразия чемпионы.
* Юнысов Илдар Ибраһим улы — скульптор.

## Иҫкәрмәләр
Тирасполь

**Тира́споль**, шулай уҡ *Тираспол* (; ) — Днестр йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Танылмаған Днестр буйы Молдова Республикаһының баш ҡалаһы; халыҡ һаны буйынса Молдавия биләмәләрендә Кишинёв һәм Бельцынан һуң өсөнсө, ә Днестр буйы Молдова Республикаһында иң ҙур ҡала.

## Климаты


## Билдәле шәхестәре
* Шустер Лёва Шмульевич (1936) — ғалим-инженер. 1962 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976—1984 йылдарҙа һәм 1990 йылдан машина деталдәре һәм механизмдар теорияһы кафедраһы, 1992—2001 йылдарҙа механизм һәм машиналар ҡороу нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992).  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1981). 

## Иҫкәрмәләр
Һары (мәғәнәләр)

**Һары** — төҫ.

## Мәҡәләләр
* Һары — төҫ.
* Һары (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Һары (Троицк районы) — Силәбе өлкәһе Троицк районындағы ауыл.
* Һары (Этҡол районы) — Силәбе өлкәһе Этҡол районындағы ауыл.
Хәлит (Ҡоншаҡ районы)

**Хәлит** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге.

## География
Тахталым күленең көнбайыш яр буйында, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Солтанов Барый Муллағәли улы (13.10.1907—21.01.1945) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Иҫкәрмәләр
Хәлит

**Хәлит** — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Хәлит (Арғаяш районы) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
* Хәлит (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Араҡай

**Араҡай** — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Араҡай (Свердловск өлкәһе) — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районындағы ауыл.
* Араҡай (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
Черняк Инна Николаевна

**Инна Николаевна Черняк** (; 28 март 1988 йыл) — украин самбисы һәм дзюдоисы, "Рио-де-Жанейро ҡалаһында үткән йәйге Паралимпия уйындары һәм Баку ҡалаһында үткән "Европа уйындары " чемпионы, Ҡаҙанда үткән йәйге Универсиаданың көмөш призеры. 

## Биографияһы
13 йәшендә апаһы Марина менән дзюдо буйынса күнекмәләр башлай. Ҡыҙҙарға дзюдо менән шөғөлләнергә уларҙың буласаҡ тренерҙары Андрей Бондарчук кәңәш итә.

Йәйге 2013 — Универсиадала Инна самбола 52 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында Украина исеменән сығыш яһай һәм көмөш миҙал яулай. Украин ҡыҙы дүрт көрәш үткәрә. Башта ул Италиянан Роксана Галусты 14:1 иҫәбе менән еңә. Шунан һуң сирек финалда 9:1 иҫәбе менән Казахстандан килгән Эльза Абдеҡадированы еңә. Ярым финалда ул ҡытай ҡыҙы Фанфан Чень менән көрәшә һәм 7:0 иҫәбе менән уны ла еңә. Финалда Черняк рәсәйле Анна Коновалова менән ярыша, әммә был юлы көрәштәштән 0:2 иҫәбе менән еңелә.

2015 йылдың 1-се Европа уйындарында 57 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында күреү һәләте боҙолған спортсы ҡатын-ҡыҙҙар араһында еңде. 

2016 йылдың 9 сентябрендә Инна Черняк Паралимпия уйындарында күрәү һәләте сикләнгән кешеләр араһындағы ярыштарҙа алтын миҙал яуланы. Финалға тиклем 57 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында украин ҡыҙынан Венгриянан Флора Бурани һәм Көньяҡ Кореянан Хану Сео Черняктан еңелделәр. Финалда уға  (инг.)баш. ҡаршы торҙо. Көрәш 20 секунд ҡына барҙы һәм Черняҡ ваҡытынан алда еңеү яуланы.

## Дәүләт наградалары
* Княгиня Ольга ордены, II дәрәжә — *2016 йылда Рио-де-Жанейро ҡалаһында (Бразилия Федератив Республикаһы) XV йәйге Паралимпия уйындарында юғары спорт һөҙөмтәләренә ирешкәне өсөн, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ынтылышы өсөн, Украинаның абруйын халыҡ -ара кимәлендә күтәргәне өсөн*.
* Княгиня Ольга ордены, III дәрәжә — *Ҡаҙанда XXVII бөтә Донъя йәйге Универсиадаһында юғары спорт һөҙөмтәләренә ирешкәне өсөн, унда күрһәткән фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ынтылышы өсөн, Украинаның халыҡ-ара абруйын күтәргәне өсөн*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Українка Черняк стала чемпіонкою Європейських ігор з дзюдо
* http://www.sc.kr.ua/novini-ukra-ni/nna-cherniak-chempionka-svitu-sered-dziudo-stiv-paralimpiitciv 
* http://korrespondent.net/sport/3532628-ynna-cherniak-prynosyt-ukrayne-zoloto-evropeiskykh-yhr
*Стала чемпіонкою попри все – зіркова історія Інни Черняк. 1+1 сюжеты.
Ҡобағош

**Ҡобағош** — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Ҡобағош (Башҡортостан) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Ҡобағош (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡобағош сәсән — башҡорт сәсәне.
Һары (Ҡоншаҡ районы)

**Һары** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Һары ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Теча йылғаһы буйында Ҡалды күленең төньяҡ-көнсығыш яр буйында, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 15 км урынлашҡан.

## Тарихы
Һары — ҡатай башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона ҡарай.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (73 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ғүмәров Фәрит Хафиз улы — тарих фәндәре кандидаты, "Башҡортостан тарихы буйынса  хрестоматия" авторы.

## Иҫкәрмәләр
Танок на майдані Конґо

**«Тано́к на майда́ні Ко́нґо» («ТНМКо́нґо», ТНМК**; (Конго майҙанында бейеү) — хип-хоп, джаз, рок һәм фанк элементтарын ҡулланған украин музыкаль төркөмө.

## Тарихы
1989 йыл төркөмгә нигеҙ һалынған йыл. Нәҡ шул ваҡытта Александр Сидоренко һәм Константин Жуйков төркөмгә «Яңы йорттар» (Харьковтың тарихи районы исеменә ярашлы) исемен бирергә булалар. Хеҙмәт лагерындә улар урамда пацандар араһында йырланған йырҙарҙың текстары менән бүлешәләр һәм үҙҙәре лә нимәлер яҙып маташырға булалар. Бер нисә көндән малайҙарҙың 10 тирәһе йырҙары барлыҡҡа килә, был йырҙарҙы улар радиорубкала яҙҙырталар, әммә улар һаҡланмаған.

Лагерҙың ябылыу тантанаһында төркөмдөң беренсе сығышы үтә, бынан һуң улар тулы төркөмдө 11-се һанлы мәктәптә тупларға ҡарар ҡылалар — тап ошо мәктәптә төркөмгә нигеҙ һалыусы егеттәр уҡыған да инде.

**Беренсе составы**
* Александр Сидоренко — гитара, вокал
* Константин Жуйков — бас-гитара
* Дмитрий Семенко — ҡаҡҡыс ҡоралдары
* Иван Рыков — гитара
Артабан төркөмдөң ижадына 1990-сы йылдарҙа элекке совет киңлегендә таралып киткән «хип-хоп» африкан-американ музыкаһы ағымы ныҡ йоғонто яһай. Рәсәйҙә был жанрҙың күренекле вәкилдәре булып Богдан Титомир һәм Кристиан Рэй, ә Украинала «Киске мәктәп» поп-дуэты таныла.
Ә тәүге ысынлап та ҙур ижади уңыш Украинаның ике мәртәбәле йәштәр фестивалдәрендә — «Червона рута» («Ҡыҙыл рута», Харьков финалы, 1997) һәм «Перлини сезону» («Гәүһәрҙәр сезоны», 1998) төркөмдөң еңеүҙәренән һуң килде.

## Составы

* Олег «Фагот» Михайлюта — вокал, саунд-продюсинг. «Украина» телеканалында" "Халыҡ йондоҙо"да ҡатнашыусы
* Александр «Фоззи» Сидоренко — вокал, тексты
* Константин «Котя» Жуйков — бас
* Ярослав «Ярик» Верёвкин — гитара
* Виктор «Витольд» Корженко — ҡаҡҡыс ҡораладар
* Алексей «Лёпа» Саранчин — фортепиано, перкуссия
* Антон «Тonique» Батурин — диджеинг
* Эдуард «Диля» Приступа — вокал (1993—2004)
* Александр «Зи» Зенькович — гитара

## Дискографияһы

## Факттар
* «ТНМК» 5’Nizza коллективы һәм Mental Drive Studio пост-продакшены менән тығыҙ бәйләнештә була.
* «ТНМК» «Туймаҫтар» фильмын төшөрөүҙә ҡатнаштылар. Бында улар бер билдәле төркөм ролендә уйнайҙар.
* Шулай уҡ «Металлист» футбол командаһының гимны авторҙары.
* 2012 йылда Фагот һәм Фоззи «1+1» телевизион каналының алып барыусылары булдылар: Фагот иртәнге эфирҙа музыкаль яңылыҡтар менән таныштыра, ә Фоззи киң билдәле *The Amazing Race тревел-шоуҙың украин версияһын алып бара.*

## Иҫкәрәмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* История ТНМК 
* ТНМК  Last.fm
* ТНМК A-One
* История от RapGOLD.net
* Видео ТНМК YouTube сайтында
* Микроавтобус с музыкантами «ТНМК» влетел в фуру  — http://avtohata.net
Галушкалар

**Галу́шкалар** (, , , ) — көнсығыш Европа (Венгрия, Словакия, Чехия, Польша, Украина) һәм өлөшләтә төньяҡ-кавказ (Чечня, Ингушетия, Балҡария) аш-һыуы блюдоһы, ҡайнап торған һыуҙа бешерелгән ҡамыр киҫәктәре. Украина галушкаларын (май йәки ҡаймаҡ менән) айырым блюдо итеп тә бирәләр йәки галушкалар менән аш бешерәләр. Ингушетияла галушкаларҙың ике төрө бар — *жур-хьалтамаш* () (кукуруз ононан) һәм *хьор-хьалтамаш* (бойҙай ононан). Ике төрө лә мотлаҡ урман йыуаһы йәки һарымһаҡлы соус менән иткә гарнир сифатында бирелә. Чечен, ингуш һәм балҡар аш-һыуында йышыраҡ галушкалар менән бешкән ит әҙерләйҙәр. Һирәгерәк итте мейестә бешерәләр, ҡыҙҙыралар йәки күмерҙә әҙерләйҙәр. Һәр төрөндә лә иткә соус менән галушкалар өҫтәйҙәр.

Шулай уҡ «Ялҡау эремсек билмәне» исемле (айырым блюдо һымаҡ) уның айырым төрө бар — ул ғәҙәттә татлы аш тәмләткес (иретелгән май менән ҡуйыртылған һөт, йәки шуға оҡшаш) менән бирелә.

## Галушкалар әҙәбиәттә
* Галушкалар А. С. Пушкиндың «Гусар» (1833) шиғырында телгә алына:
То ль дело Киев! Что за край!'''
Валятся сами в рот галушки
* Н. В. Гоголдең «Диканькаға яҡын утарҙа кистәр» повесында, тимерсе килгәндә им-томсо Пузатый Пацюк галушкалар ашай:
Тимерсе ҡыйыуһыҙлыҡ менән ишек асты һәм иҙәндә, өҫтөндә галушкалы туҫтаҡ ултырған ҙур булмаған тәпән алдында, төрөктәрсә ултырған Пацюкты күрҙе. Был туҫтаҡ, әйтерһең юрамал, уның ауыҙы тәңгәлендә тора. Бер генә бармағы менән дә яҡынайтмай, ул башын еңелсә туҫтаҡҡа эйелтеп, ваҡыты менән тештәре ярҙамында галушкаларҙы эләктереп ала ла, боламыҡ һемерә ине.
* Бына шулай был блюдо 1785 йылғы «Харьков наместнигы һүрәтләүендә»: «Шулай уҡ улар [халыҡ] сумарға оҡшаған, сало һәм ҡарабойҙай ононан галушкалар менән шыйыҡ аш, һәм сало йәки май менән ҡаты бешкән тары бутҡаһы, уларға башлыса укроп һәм башҡа үләндәр һалып, бешерәләр».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сумар
* Кнедль
* Кнедлик
* Брынзалы галушкалар
* Лазанки
* Туҡмас

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Украинала, Полтава ҡалаһында, Полтава галушкаһына һәйкәл тора
* Галушкалар
Жалонь

**Жалонь** (, ) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 113 километр.

## Галерея

Файл:Zhelon' River 1.jpg|
Файл:Zhelon' River 2.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область / Редактор Г. Г. Науменко — Мн.: РУП «Белкартография», 2011. — С. 33—34. — 68 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-107-5.
* Українська радянська енциклопедія : [у 12-ти т.] / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974—1985., Том 4., К., 1979, стор. 141
* Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с.
Лопатник (йылға)

**Лопатник, Лопатинка** (, ) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдова биләмәләренән, тәүгеһенең Черновцы өлкәһе, икенсеһенең Бричаны һәм Единец райондары аша көньяҡ йүнәлештә аға. Прут йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 57 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. — Т. 6. Украина и Молдавия. Вып. 1. Западная Украина и Молдавия (без бассейна р. Днестра). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — 236—237 с.
Припять

**Припять:**
* Припять — Украинаның Киев өлкәһендәге ташлап кителгән ҡала.
* Припять — Белоруссия һәм Украина биләмәләре аша аҡҡан йылға.
* Припять — Украиналағы ауыл.
* Радиометр «Припять» РКС-20.03
* «Припять» — СССР һәм Польша Хәрби-Диңгеҙ флоттарындағы штаб корабле.
Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)

**Мөслим** ()  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһенең үҙәге.Халҡы күсерелеп бөтөп бара.

## Географияһы
Ауыл аша радиактив ҡалдыҡтар менән зарарланған Тинес (Теча) йылғаһы аға. Район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.Эргәһендә элек Туғаняҡ тип аталған Шуғуняҡ күле.

## Тарихы
Мөслим – боронғо башҡорт ауылы. Мәғлүмәттәр бер иш кенә түгел. Ауыл 1730-се йылдарҙа барлыҡҡа килеүе билдәле. Кемдер ауылға нигеҙ һалыусы башҡорт старшинаһы  Мөслим Әширов; кемдер шулай уҡ башҡорт старшинаһы Абдулмәннән Мөслимов; өсөнсөләр мишәр Мөслим Даушевтарҙан киткән тип һанай.

1919 йылдың июлендә Мөслим ауылы янында Силәбе операцияһы һуғыштарының береһе булған.  

1949 йылдан Тинес йылғаһына  Маяҡ химик комбинаты бер ниндәй контролһеҙ радиоактив ҡалдыҡтарын түгеп тора. Был комбинат Силәбе өлкәһенең Озёрск ҡалаһында ( ул саҡтағы Силәбе-40) йылғаның үр яғында урынлашҡан.  Радиоактив бысраныуҙы 1957 йылдағы  «Ҡыштым авария»һы тағы ла нығыраҡ хөртәйтеп ебәрә. 

2000-се йылдарҙан йылғалағы радиоактив ултырмаларҙың ауыл кешеләренә йоғонтоһон кәметеү буйынса эштәр алып барыла.2009 йылдан кешеләрҙе  «Яңы Мөслим ҡасабаһы»на күсерә башлайҙар. Уны Мөслим ҡасабаһын көнбайышындараҡ, йылға үҙәненән бер нисә км-ға арыраҡ төҙөйҙәр.

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 464 кеше йәшәй.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса татарҙар һәм башҡорттар йәшәй.

## Урамдар
Ауылдың 22 урамы һәм 1 тыҡрығы булған.

## Транспорт
Күрше Мөслим ҡасабаһында шундай уҡ атамалы  Мөслим станцияһы урынлашҡан.

## Галерея
Мөслим ауылы күренештәре
File:Муслюмово - panoramio (2).jpg
File:Муслюмово - panoramio (4).jpg
File:Муслюмово - panoramio (5).jpg
File:Муслюмово - panoramio (1).jpg
File:Муслюмово - panoramio (3).jpg

## Иҫкәрмәләр
Әлифҡол

**Әлифҡол** (*Әлипҡол*; ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшер ауыл биләмәһе составына керә.

## Тарих
Ауылға терһәк ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Мөслим

**Мөслим** — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.

## Мәҡәләләр
* Мөслим (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Мөслим (Башҡортостан) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Мөслим (Мөслим районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
Әмин

**Әмин** — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Әмин (исем) — мосолман ир-ат исеме.
* Әмин (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Әмин (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Әмин (Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
* Әмин (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Әмин (Октябрьский районы) — Силәбе өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл.
* Әмин (Уй районы) — Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл.
Борисовка

**Борисовка** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Борисовка (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Борисовка (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Борисовка (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
* Борисовка (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Борисов (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.