Ҡара көртмәле

**Ҡара көртмәле**, йәки **Ябай ҡара көртмәле** - () — тәпәшәк ҡыуаҡ, биологик төр булараҡ вакциниум ырыуына, *арсалар* ғаиләһенә ҡарай. Ашарға яраҡлы еләк. Еләге һәм япрағы  дауалау маҡсаттарында ҡулланыла. Ҡайһы берҙә көртмәлене шулай уҡ декоратив маҡсатта баҡса убасыҡтарында  үҫтерәләр.

## Атамаһы
Фәнни атамаһы  латин телендәге  *vacca* — һыйыр тигәндән килеп сыҡҡан, сөнки ҡайһы бер төрҙәренең һабаҡтарын мал аҙығы булараҡ ҡулланғандар.

Төргә бирелгән *myrtillus* һүҙе  кесерәйтелгән «мирт» тигәнгә әйләнгән, сөнки япраҡтары мирт менән оҡшаш.

Башҡортса "ҡара көртмәле" уның емештәренең төҫөнән алынған, сөнки көртмәленең йәнә күк һәм ҡыҙыл төрө лә бар.

Ҡыҙыҡ,  тип аталған кактус ырыуы ла бар, ул да атамаһын  (*Vaccinium myrtillus*) емештәренең көртмәлегә оҡшауы арҡаһында алған .

## Тасуирлама

Көртмәле —  10-50 см  бейеклегендәге ваҡ  ҡыуаҡлыҡ, төньяҡта,  тундра зонаһында бер нисә сантиметр ғына бейеклектә була. Һабаҡтары олононан осло мөйөштәр яһап тарала.  

Япраҡтары сиратлаша, ваҡ, оҙонса, күн һымағыраҡ,  спираль буйлап урынлаша, ситтәре ваҡ ҡына бысҡы теше кеүек. Өҫ яҡта япраҡтар ослораҡ, аҫты аҡһыл,  өҫтән – аҡһыл-йәшел, яланғас, йоҡа, ҡышҡа ҡойола. Ямғыр һыуы япраҡтары буйлап тамырына ағып төшә.

Тамырҙары тармаҡлы, күп һанлы үренде бирә.

Май айында сәскә ата. Сәскәһе аҡһыл-йәшел, төҙөк, берәрләп урынлашҡан. Тажы биш тешле. Ун һеркәлеге бар. Емшәне берәү. Сәскә аҫҡа ҡарай бөгөлә, был һеркәһен һыуҙан һаҡлай. Төп һеркәләндереүселәр — бал ҡорто һәм иңкеш.

Сәскәһенең формулаһы: }}.

Емештәре күкһел ҡара  йәки ҡара. Аҡһыл ҡунығы йыуылғас, ул ҡап-ҡара булып ҡала . Еләк эсе ҡуйы ҡыҙыл, орлоҡтары 40-ҡа етә, әммә уртаса шуның яртыһы була. Орлоҡтары ҡоштарҙың ашҡаҙанында эшкәртелмәй,  ул шул рәүешле тарала.

Вегетатив юл менән һәм орлоҡтан үрсей.

Ҡырағай тәбиғәттә күберәк төньяҡ  райондарҙа, башлыса  ҡарағай урмандарында йә һаҙлыҡтарҙа үҫә.

## Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Көртмәлене башҡорттар ҡайнатма итеп тә, ҡаҡ итеп тә, кеҫәлгә лә, бәлеш эслеге итеп тә ҡуллана. Туңдырып та һаҡлайҙар. Көртмәле үҫкән райондарҙа ул урындағы халыҡҡа ярайһы табыш та килтерә.  

Көртмәлелә емеш-еләк  кислоталары әҙ, ул сөскөлтөм тәмле. Мәгәр унда А һәм  B витаминдары, марганец, епсәләр,  флавоноидтар күп. Еләге — бик бай  С витамины, магний һәм кальций сығанағы.

Һутлы сәскәләренән хуш еҫле бал алалар.

Көртмәленең төҫө кислота миҡдарына бәйле. Ул әҙерәк булған һайын төҫө күкһелерәккә әйләнә. 

Көртмәленән шәмәхә төҫтәге буяу алалар, уны, мәҫәлән, иткә келәймә һуғыу өсөн ҡулланалар. Буяуҙы етештереү ысулына ҡарап,  йөн һәм киндер туҡыма шәмәхә йәки  ҡыҙыл төҫкә инә.

## Көртмәлегә бәйле мәғлүмәттәр

* 1964 йылда СССР-ҙа көртмәлегә бағышлап почта маркаһы сығарылған [(Каталог почтовых марок СССР, № 3133).
* Карпат аръяғының Гукливый ауылында (Украина) ҡара көртмәлегә бәләкәй генә һәйкәл ҡуйылған.
* Пермь крайының Красновишерск ҡалаһында йыл һайын ҡара көртмәле һәм көртмәле бәлеше фестивале уҙғарыла. 2012 йылда 70 м оҙонлоғондағы көртмәле бәлеше бешерелгән һәм Рәсәй рекордтар китабына ингән.

## Күҙҙе дауалағанда ҡулланыу
Борондан көртмәле эңерҙә күҙ ҡоросон нығытыусы булып һанала. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, британ хәрби осоусыларына Икенсе донъя һуғышы ваҡытында төнгө осоштарҙа махсус рәүештә көртмәле джемы биргәндәр.  Шул уҡ ваҡытта АҠШ тикшеренеүселәре 2000 йылда көртмәлелә эңерҙә күреү һәләтен яҡшыртыу сифатын тапмағандар.
Лаборатория тәжрибәләре иһә көртмәле ашауҙың ҡайһы бер күҙ ауырыуҙарын иҫкәртеүен йә иһә дауалауҙа яҡшы һөҙөмтәгә килтереүен күрәһәтә, әммә  клиник тикшеренеүҙәр үткәрелгәне юҡ. 
Көртмәленең ҡарағусҡыл күк төҫө антоциан тигән тәбиғи буяу арҡаһында барлыҡҡа килә. Уны  файҙаланыу йөрәк, ҡан тамырҙары ауырыуҙарын иҫкәртеүе асыҡланған, күҙ, ракты дауалағанда ыңғай һөҙөмтә бирә.
Антоциандан тыш ҡара көртмәлелә протоантоцианидтар, флавоноидтар һәм таниндар күп, улар иһә антиоксидант булараҡ билдәле

Офтальмологияла, ҡағиҙә булараҡ, көртмәле экстракты ҡулланыла.

Шул уҡ ваҡытта күптәр был еләк ғөмүмән күреүҙе яҡшырта тип уйлай. Быны биологик актив өҫтәлмәләр (БАД) һатыусылар күрәләтә ялғанлап рекламала ҡуллана. Әммә фекер ысынбарлыҡҡа тура килмәй, ҡара көртмәле күҙҙең шекәрәһе ҡубыуҙан ғына ярҙам итә.

## Үҫкән урындары
Ҡара көртмәле Төньяҡ Европала һәм Азияның тайгалы урындарында тәбиғи үҫә. Төньяҡ Америкала ла осрай, унда ул боронғо рәүештә һаҡланған. Йыш ҡына ҡара көртмәле тип уға оҡшаған еләктәр һатыу ҙа күҙәтелә.

Башҡортостанда ҡара көртмәле Урал алдының төньяҡ‑көнбайыш өлөшөндә һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай, таулы, ҡарағай урманлы райондарҙа үҫә. Белорет, Бөрйән, Салауат, Учалы райондарының ҡарағай урмандарында көртмәлектәр күп.

## Көртмәле буяуы
Көртмәленән шәмәхә төҫтәге буяу алалар, уны, мәҫәлән, иткә келәймә һуғыу өсөн ҡулланалар. Буяуҙы етештереү ысулына ҡарап йөн һәм киндер туҡыма шәмәхә йәки ҡыҙыл төҫкә инә.

## Әҙәбиәт
* *Кожевников Ю. П.* Семейство вересковые (Ericaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 88—95.
* *Нейштадт M. И.* Определитель растений средней полосы Европейской части России. — М.: Учпедгиз, 1948.
* 
*  — ISBN 978-1-84593-826-0

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 
* 
* Заготовка черники  
* ГОСТ Р 54696-2011. Черника и голубика свежие. Технические условия

## Иҫкәрмәләр