open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы

**Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы** (15 март 1945 йыл) — ғалим-ботаник, эколог, ҡурайсы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2015 йылға тиклем экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһы
Сәфәрғәли Искәндәр улы Йәнтүрин 1945 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Татлыбай ауылында тыуған. Урта белемде Темәс мәктәп-интернатында ала.

1972 йылда Башҡорт дәүләт университетың биология факультетын тамамлай һәм хеҙмәт юлын Сибай мәктәп-интернатында башлай. 1974 йылда СССР фәндәре академияһының Башҡортостан фәнни үҙәге Биология институтына эшкә күсә. 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында эшләй, 2015 йылға тиклем — экология кафедраһы мөдире.
 
Фәнни эшмәкәрлеге этноботаникаға, фитомелиорация маҡсатында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт‑климат зоналары һәм тоҙло тупраҡтар өсөн үлән ҡатнашмаларын булдырыуға, Башҡортостандың Урал аръяғында экосистемаларҙың тау‑етештереү сәнәғәте ҡалдыҡтары менән техноген бысраныуы, дарыу үҫемлектәрендә ауыр металдарҙың тупланыуы мәсьәләләренә арналған.

190‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Башҡортостанда дарыу үләндәрен һаҡлау — уның хеҙмәттәренең төп темаһы. Ботаника, биология тураһында сыҡҡан һүҙлектәрҙе башҡор теленә тәржемә итеүсе

## Хобби
Сәфәрғәли Йәнтүрин күңел талабы буйынса башҡорт милли музыкаль ҡоралында — ҡурайҙа — уйнай, күп кенә фестивалдәрҙә, байрамдарҙа ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010)

### Төп хеҙмәттәре
* Үҫемлектәрҙең серле донъяһы. Өфө, 2009; Зелёная аптека Башкортостана. Уфа, 2002 (авторҙаш);
* Роль степных пожаров в формировании растительного покрова Южного Урала. Уфа, 2010 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2003 йыл, 59 бит.
* Сказание о земле Баймакской. Уфа, Издательство «Слово», 1998
Дедов ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Дедов ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. <br /><br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.

## Составы
**[[Дедов (Фёдоровка районы)|Дедов]] ауылы**,

Базелев ауылы,

Грицаевка утары,

Өсбүләк ауылы,

Ильиновка ауылы,

Николаевка ауылы,

Новая Деревня утары,

Яңы Троицкий,

Петровка ауылы,

Юрковка ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Денис ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Денис ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. <br /><br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы

* **[[Денис]] ауылы**
* Веселовка ауылы
* Яңы Михайловка ауылы
* Новосёлка ауылы
* Кирюшкин ауылы
* Новосёлка ауылы
* Филипповка ауылы

### Бөтөрөлгән тораҡ пункттары

* *Прасковьино-Васильевка ауылы*
* *Балталы ауылы*
* *Горный ауылы*
* *Ясная Поляна ауыл*

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Ҡораласыҡ ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Ҡораласыҡ ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.<br />

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Ауыл советы составында
**[[Ҡораласыҡ (Фёдоровка районы)|Ҡораласыҡ]] ауылы (Фёдоровка районы)**,

Балыҡлыбаш ауылы (Фёдоровка районы)

## Тарихы
1997 йылда ойошторолған. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Фёдоровка районының Ҡораласыҡ ауыл Советын ойоштороу тарһындағы» Законы, № 77-з, түбәндәге юлдар бар:

Статья 1.
Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районында Башҡортостан Республикаһы Фёдоровка районының Балыҡлы ауыл Советын бүлеү юлы менән Ҡораласыҡ ауыл Советын ойошторорға, администртив үҙәген Ҡораласыҡ ауылда урынлаштырырға.

Статья 2.
Башҡортостан Республикаһы Фёдоровка районының Ҡораласыҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Сабыҡ ауыл Советы (Мишкә районы)

**Сабыҡ ауыл Советы** — Мишкә районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы: 452354. ОКАТО коды: 80243875000. ИФНС коды: 0257.  «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың  16 декабрендәге  Законына ярашлы ауыл биләмәһе  статусына эйә.

2008 йылда Мишкә районының Ҡайраҡ ауыл Советы  менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Сабыҡ ауылы — административ үҙәк, Бикшик ауылы (ҡушымта 39р); (БР 16.07.2008  22-з һанлы Законы)

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

35) Мишкә районы буйынса:

б) Ҡайраҡ ауылында административ үҙәге менән, «Ҡайраҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡайраҡ һәм Сабыҡ ауыл Советтарын берләштерергә.

Сабыҡ ауыл Советының Сабыҡ, Бикшик ауылдарын Ҡайраҡ ауыл Советы составына индерергә.

Ҡайраҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сабыҡ ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Бөрө районы, Ҡайраҡ ауыл Советы, Ленин ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш  ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы

**Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы** (3 февраль 1948 йыл — 20 июнь 2022 йыл) — инженер, иҡтисадсы; хужалыҡ, партия, совет һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1998), иҡтисад фәндәре докторы (2005), профессор. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2003)

## Биографияһы
Зиннур Ғөбәйҙулла улы Йәрмөхәмәтов 1948 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Хәсән ауылында тыуған.

1963 - 1968 йылдарҙа Сибай тау-байыҡтырыу техникумында уҡый, техник-электромеханик һөнәрен үҙләштерә.

Магнитогорск тау‑металлургия институтының тау (1976) һәм иҡтисад (1979) факультеттарын тамамлаған. 1970—1971 йылдарҙа 34‑се ПТУ‑ла (Сибай ҡалаһы) производствоға уҡытыу мастеры. 1976 йылдан алып Баҡал руда идаралығының «Сидерит» ер аҫты шахтаһы тау мастеры.

Сибай ҡалаһында төрлө вазифаларҙа эшләй: 1979 йылдан башлап Башҡортостан махсуслаштырылған ремонт‑төҙөлөш идаралығында, 1981 йылдан алып Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинатында (өлкән нормалаусы, 1982 - 1990 йылдарҙа партком секретары); 1990 йылдан — халыҡ депутаттарының ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — ҡала хакимиәте башлығы, 1999 йылдан — БДУ‑ның Сибай институты директоры, бер үк ваҡытта 2006 йылдан башлап һалымдар һәм һалым һалыу кафедраһы мөдире. 1998 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын, 2005 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Фәнни эшмәкәрлеге республика хужалыҡ комплекстарының формалашыуы һәм эшләүе мәсьәләләренә арналған. 

50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән дүрт монография авторы.
 
2022 йылдың 20 июнендә Мәскәү ҡалаһында вафат булды.

### Төп хеҙмәттәре
* Проблемы социально‑экономического развития уральского региона Республики Башкортостан. Уфа, 2001 (авторҙ.);
* Социально‑экономические проблемы в регионах и их военно‑экономические проявления. М., 2003;
* Башкирский медно‑серный комбинат. Сибай, 2011 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1986).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 29 бит.
* Сказание о земле Баймакской. Уфа, Издательство «Слово», 1998
 
## Һылтанмалар
*
Ҡармасан ауыл Cоветы (Өфө районы)

**Ҡармасан  ауыл Cоветы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡармасан ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Фураж

**Фура́ж** (  «аҙыҡ») — малсылыҡта: үҫемлек мал аҙығы, ул мал-тыуар өсөн әҙерләнә: кәзә,һарыҡ, сусҡа, өйрәк, ҡаҙ һәм ҡуян һ.б.). Ғәҙәттә,фураж үҫемлектәрҙең орлоҡ һәм емештәренән башҡа эшкәртелгән вегетатив өлөштәренән тора  (япраҡ, һабаҡ, ҡайһы саҡта тамырҙары ). Фураж йә яңы килеш, йә  һаҡлап тотолғанынан ҡулланыла. Фураж  һаҡлау өсөн эшкәртәләр, күпселек осраҡта — киптереү ҡулланыла

## Фуражлыҡ иген культуралары
Фуражлыҡ иген культуралары:
* башаҡлылар: кукуруза, һоло, тары, сорго, чумиза һәм башҡалар;
* ҡуҙаҡлылар: борсаҡ, люпин, вика һәм башҡалар.

## Мал аҙығын һаҡлау ысулдары

  Йылдың теләһә ҡайһы миҙгелендә малдың аҙыҡҡа ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн мал аҙығы әҙерләү һәм һаҡлау кәрәк. Башлыса түбәндәге ысулдар ҡулланыла:
* тәбиғи киптереү, был бесән әҙерләү мөмкинлеген бирә;
* һыуһыҙландырыу — ваҡланған үҫемлетең һыуын һығып алыу.  Һөҙөмтәлә, көплө фураж гранулаһы килеп сыға;
* силослау — фуражды дымлы килеш  һаҡлау ысулы,  нигеҙендә контролдә тотолған әсетеү. Дымлы силосты махсус башняла йәки  блоклап ныҡ итеп ҡыҫалар йәки тапаталар. Тик силоста  ҡурҡыныс токсин тупланырға мөмкин, шулай уҡ зарарлы бактериялар булыуы,  шулай ботулизм хәүефе бар.

Иген культураларын өҫтәмә продукты булараҡ, мал аҙығына башҡа фураж булмауы сәбәпле, Һаламды ла  эре  мал өсөн аҙыҡ булараҡ ҡулланырға мөмкин. Уны  малдың аппетитын яҡшыртыу өсөн башҡа төр мал аҙығы менән ҡушып бирәләр.

## Хәрби эштә

Атлы ғәскәрҙәрҙең, шулай уҡ бүтән хайуандар ҡулланған башҡа төр ғәскәрҙең  хәрби операциялары уңышын тәьмин итер өсөн  фураж  мөһим ресурс булып тора. Ҙур хәрби подразделениеларҙа фураж менән тәьмин итеүсе  вазифаһы — **фуражи́р** булған.

## Шулай уҡ ҡара
* Миксер-кормораздатчик
* Корм

## Һылтанмалар
* Фураж в России
Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы

**Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы** (1885 — 1938) — дәүләт эшмәкәре. Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе (1930). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Йосоп Йыһангир улы Ҡунаҡбаев 1885 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1896 йылда) хәҙерге Баймаҡ районының Таһир ауылында тыуған. Белеме — башланғыс. ВКП (б) ағзаһы.

Бөрйән-Түңгәүер кантоны Темәс улусында Совет власын урынлаштырыуҙа һәм нығытыуҙа әүҙем ҡатнаша. 1923—1925 йылдарҙа Йылайыр кантонында уҙғарылған 2-5 партконференцияларына һайлана, кантондың эске эштәр бүлеге органдарында эшләй. Башҡортостан тау тресы идаралығының аҙыҡ-түлек тәьминәте бүлеге етәксеһе була.
 
1927—1930 йылдарҙа Йылайыр кантон башҡарма комитетында эшләй. 1930 йылда Йосоп Ҡунаҡбаев Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Районда совет власын нығытыуға күп көс һала. Уның башланғысы менән Темәстә, Билалда, Таһирҙа мәктәп биналары төҙөлә, балалар йорттары асыла.

Артабан Өфө ҡалаһындағы 1 Май исемендәге шырпы фабрикаһы директоры итеп тәғәйенләнә (1934 йылға тиклем). 1935—1936 йылдарҙа тыуған яҡтарына ҡайтып, «Башзолото» берекмәһенең Түбә приискаһы директоры булып эшләй.

## 46-cы йылҡы заводы тарихынан
1930 йылдың 1 февралендәге Үҙәк Башҡарма Комитетының СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарарынан һуң хәлле йәшәгән крәҫтиәндәргә баҫым көсәйә. Әлеге ҡарарға ярашлы ҡуртымға ер алыу, шәхси хужалыҡтарҙа ялланған хеҙмәтселәрҙе тотоу тыйыла, шуға күрә властар кулактарҙан, хәлле крәҫтиәндәрҙән малды, ауыл хужалығы инвентарҙарын, ҡаралтыларҙы тартып алалар.

Конфискацияланған аттар һәм Аҡморондағы ҡалған колхоз аттары нигеҙендә 1930 йылда 46-сы йылҡы заводы булдырыла. Аҡморон халҡы күпләп күрше Бикеш ауылына күсенә. 1931 йылды Йылҡы заводына ике «Фордзон» маркалы трактор һәм ХТЗ бирәләр. Йыл һайын заводҡа Алыҫ Rөнсығыш округынан хәрбиҙәр килеп? иң яҡшы аттарҙы һайлап алалар. Йылҡы заводы бер нисә тапҡыр рәхмәт хаттары ала. Заводтың төп маҡсаты — Ҡыҙыл Армияһы өсөн яҡшы аттар әҙерләү һәм башҡорт тоҡомло аттарҙы үрсетеү була.

1937 йылда Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы  46-сы йылҡы заводының беренсе директоры була, әммә был яуаплы эшендә оҙаҡ эшләргә тура килмәй.
1937 йылда бында «совет власына ҡаршы ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнеүселәр эше» асыла. Йылҡы заводы директоры Йосоп Ҡунаҡбаев 1937 йылдың 5 авгусында ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителеп, 1938 йылдың 11 июлендә атып үлтерелә.
Тиҫтәләгән (крайҙы өйрәнеүсе Р. Үтәғоловтың мәғлүмәттәре буйынса — 129) эшсеһе Союздың төрлө тарафтарындағы социалистик төҙөлөштәргә йәиһә төрмә-лагерҙарға оҙатыла.

1960 йылдың 24 июнендә реабилитациялана.

## Хәтер
Баймаҡ районы Аҡморон ауылында Уйылдан Кәримов башланғысы менән һәйкәл-таш ҡуйылған (Фирғәт Ғиниәт улы Истәков башҡарыуында).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Конезавод № 46
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 8-9 бит.
* Һәйкәлдәр — киләсәк быуын өсөн иҫкәртеү ул
* Кунакбаев Юсуп Зигангирович (1885)
Мал аҙығы

**Мал аҙығы** — йорт хайуандарына һәм малға тәғәйенләнгән аҙыҡ.

Донъя күләмендә  аҙыҡтарын ҡулланыу дөйөм алғанда 635 миллион тонна тәшкил итә (2006 йыл), үҫеш темпы йыл һайын  яҡынса 2 %.

## Мал аҙығы етештереү

Ауыл хужалығы хайуандары  өсөн күпселек аҙыҡ үҫемлектәрҙән етештерелә,  әммә ҡайһы бер  өлөшө малдан алына. Мал аҙығының күпселек өлөшөн бесән, силос, һалам,  тамыраҙыҡ һәм картуф тәшкил итә.

Мал аҙығы махсус үҫтереп тә, тәбиғи болондарҙа ла етештерелә. Мал аҙығы әҙерләү — мөһим ауыл хужалығы эш төрө.  

Ҡайһы берҙә мал аҙығы өсөн ауыл хужалығы  ҡалдыҡтары  ҡулланыла ала: жмых, һалам, ҡауырһын оно, һөйәк оно һәм балыҡ оно. Шулай уҡ төрлө сәнәғәт етештереү  ҡалдыҡтары — виноград төпрәһе, барда, жом ҡулланыла.

Мал аҙығы итеп ҡулланылған үҫемлектәр исемлеге бер нисә тиҫтәгә етә; был хайуандар аҫралған географияғә һәм хайуандарҙың төрөнә бәйле.

## [[Ағыу]]лы мал аҙығы
Мал аҙығы булараҡ  ҡулланылып кеше сәләмәтлегенә насар йоғонто яһаған иң билдәле матдә — рактопамин. Ҡатмарлы структур формаға эйә. Ит етештереүҙе арттырыу өсөн ҡулланыла  — шуның менән һатырға  мал һимертәләр. Әлеге ваҡытта уны ҡулланыу халыҡ-ара сәйәси киҫкен бәхәс предметы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Фураж

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Fodder Plants
Туғыҙлы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Туғыҙлы ауыл Советы** — Ҡыйғы районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452511. ОКАТО коды — 80236850000. Арыҫлан ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Административ үҙәге — Туғыҙлы ауылы,  Иҙрис ауылы

2005 йылда Ҡуянай ауылы сығарыла

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы (ст.1, п. 29) «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Ҡыйғы районы буйынса:
Арыҫлан ауылында администартив үҙәге менән, «Арыҫлан» атамаһын һаҡлап, Арыҫлан һәм Туғыҙлы ауыл Советтарын берләштерергә. 
Туғыҙлы ауыл Советының Туғыҙлы, Иҙрис ауылдарын Арыҫлан ауылы Советына индерергә. 
Арыҫлан ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 
Иҫәп мәғлүмәттәренән Туғыҙлы ауыл Советын алып ташларға

## Географик урыны
2008 йылда Силәбе өлкәһе, Йыланлы ауыл Советы,Үрге Ҡыйғы ауыл Советы, Ләүйылға ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы   муниципаль берәмектәре менән сиктәш(«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)

**Нимесләр ауыл Советы** — Нуриман районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452440. ОКАТО коды — 80245825000. ИФНС коды — 0273. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында»  2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы  ауыл биләмәһе статусына эйә.

Нимесләр ауылы  2008 йылда Яңы Күл ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Нимесләр ауылы — административ үҙәк, Ғиззәт, Ҡыҙыл Бәрйәү ауылдары (ҡушымта 41е  );

## Тарихы

## Географик урыны
2008 йылда Благовещен районы, Нуриман районының Яңы Күл ауыл Советы, Байгилде ауыл Советы, Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ҡорғат ауыл Советы, Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ростов ауыл Советы   муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Һыу объекттары
Упҡанкүл, Торғамыш күлдәре. 

## Иҫкәрмәләр
Миңеште ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

**Миништинский сельсове́т** — Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө муниципаль районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452318. ОКАТО коды — 80224819000. Миәҙәк ауыл биләмәһе менән берләштерелгән.

## Географияһы, тәбиғәте
Ағиҙел йылғаһы.

## Ауыл Советы составында
Миңеште ауылы — административ үҙәк, Йәрмиә, Әтәс, Барғыҙбаш, Покровка, Успеновка ауылдары. 1981 йылда Абҙай (Күл) ауылы Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарының иҫәп мәғлүмәттәрен алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы бөтөрөлә.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 п. 20) а) түбәндәге юлдар бар:
 ""Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:Дүртөйлө районы буйынса:
«Миәҙәк» атамаһын һаҡлап, Миәҙәк һәм Миңеште ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Миәҙәк ауылында урынлаштырырға.
Миңеште ауыл Советының Миңеште, Йәрмиә, Әтәс, Барғыҙбаш, Покровка, Успеновка ауылдарын Миәҙәк ауыл Советы составына индерергә.
Миәҙәк ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Миңеште ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

## Географик урыны
2008 йылға Борай районы, Әңгәсәк ауыл Советы, Миәҙәк ауыл Советы, Яңы Кәңгеш ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була, ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы « Законы (ред. от 19.11.2008)»).).

## Иҫкәрмәләр
Александровка ауыл Советы (Дәүләкән районы)

**Александровка ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән муниципаль районы составындағы административ-территориаль берәмек һәмауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 453410. ОКАТО коды — 80222807000. Алға ауыл Советы менән берләштерелә..

## Ауыл советы составында
Александровка ауылы — административ үҙәк, Берёзовка ауылы, Ворошилов, Романовка ауылдары.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 п. 18) а) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Дәүләкән районы буйынса:
«Алға» атамаһын һаҡлап, Алға һәм Александровка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Алға ауылында урынлаштырырға.
Александровка ауыл Советының Берёзовка, Александровка, Ворошилов, Романовка ауылдарын Алға ауыл Советы составына индерергә.
Алға ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Александровка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

2008 йылға Рассвет ауыл Советы, Мәкәш ауыл Советы, Алға ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була. ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы « Законы (ред. от 19.11.2008)»).

## Иҫкәрмәләр
Ауструм ауыл Советы (Иглин районы)

**Ауструм ауыл Советы** —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрендәге үҙгәрештәр һәм үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.6 түбәндәге юлдар бар:

6. Архангел районы Краснокрутовка ауыл Советының 132,6 гектарға тигеҙ булған территорияһын Иглин районы Ауструм ауыл Советы территорияһы составына индереп, Архангел районының, Архангел районы Краснокуртовка ауыл Советының, Иглин районының, Иглин районы Ауструм ауыл Советының тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы сиктәрен раҫларға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Миловка ауыл Советы (Өфө районы)

**Миловка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Миловка ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Бесән

**Бесән** — тәбиғи тулы өлгөргәнлеккә тиклем, йәшел килеш сабылып, киптерелгән үлән үҫемлектең һабаҡтары һәм япраҡтары. Мал аҙығын климат шарттарына бәйле, йыл әйләнәһенә тәбиғәттән алып файҙаланып булмаған райондарҙа  ауыл хужалығы малдары өсөн әҙерләп ҡулланалар.

Бесән алынған урындар сабынлыҡ тип атала.

Йәшел бесәнде оҙаҡ ваҡыт боҙолмай һаҡланһын өсөн   силос итеп, йәғни консервалап та һаҡлайҙар, был осраҡта уртаса 55-тән 65 % тиклем һыуын киптерәләр.Әгәр бындай бесәнде "яндыра" биреп киптерһәләр, ҡарайған бесән килеп сыға. Ғәҙәттә бесәнде йәшелләй генә киптерәләр. Ҡарая биргән бесәнде башҡорттар "бәрәкәтле" тип һанай, сөнки йәшел бесәнде мал яратып ашай һәм тиҙ кәмей.

## Бесән әҙерләү

Үләнде асыҡ һауала, елләтеп, ҡояш йылыһында киптереү ғәмәле — иң яйлы ысул. Бының өсөн  үләнде  башта сабырға кәрәк. Үләнде  ике ысул менән  — тарау-торау һәм рәткә һалып сабалар. Иң боронғо һәм ябай ысул - ҡул менән, салғы ярҙамында сабыу.  Моторлы ҡулайлама  ҡулланып булмаған урындарҙа,  шәхси хужалыҡтарҙа, техника үтә алмаған урындарҙа һаман әле ҡул менән сабалар. Ғәҙәттә, ҙур хужалыҡтарҙа махсус тракторға тағылған  махсус ҡулайлама сапҡыс ҡулланалар. 

Сабылған бесәнде кипкәс йыйып  күбәләйҙәр һәм кәбәндәргә һалалар. Хәҙер кипкән бесәнде махсус ҡулайлама менән ҡыҫып, төргәкләү киң ҡулланыла. 

## Башҡорт халҡында бесән сабыу йолаһы

Башҡорт халҡында бесәнде өмә менән сабыу, йәки ҡулалмаш сабыу йолаһы булған, сөнки был ауыр эш, шул ваҡытта көн аяҙҙа бесәнде йыйып алып ҡалырға тырышалар. Хәҙер күп ерҙәрҙә техника ҡулланылыу сәбәпле, ҡул менән сабыу кәмей бара. Шуға күрә йола онотолмаһын өсөн республика кимәлендә салғысылар конкурстары ла уҙғарыла  Шул мәҡәләнән цитата:

 

## Шулай уҡ ҡара

* Күбә
* Кәбән
* Эҫкерт
* Һалам
* Ҡоро мал аҙығы
* Бесән сабыу

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*

## Һылтанмалар
*  
*
Күбә

**Күбә** — бесән йәки һаламдың көмбәҙ рәүешле өйөмдәре, ғәҙәттә, бесән эшләгән ваҡытта кәбәндәргә өйөр өсөн бер нисә күтәремде тығыҙлап тапап һалына . Күләме  кәбәндән һәм эҫкерттән бәләкәй булыуы менән айырыла. 

## Күбә һалыу

Бесәнде 25-40% дымлылыҡҡа тиклем киптергәндән һуң күтәремләп күбәгә өйәләр. Күбәлә бесән артабан кибә тора. Шунан һуң уны йә кәбәнгә, йә эҫкерткә һалалар,  йәки япма аҫтына, һарайға ташыйҙар. Күбә  ауырлығы яҡынса  тәшкил итә, уның ҙурлығы уңдырышлылыҡҡа һәм урындағы шарттарға бәйле. Бесәнде күбәгә йыйыу өсөн һөйрәткес һәм күбәләгес ҡулланырға мөмкин. һаламды иген культураларын урып-йыйыу ваҡытында күбәләйҙәр. Шулай уҡ иген йыйыусы комбайндарҙың күбәләгестәре лә ҡулланыла.

Күбә көмбәҙ рәүешле итеп һалына һәм дөрөҫ һалынһа, ямғыр яуғанда һыу эскә үтмәй, өҫтөнән тәгәрәй. Күбәгә һыу үтһә, бесәндең "яныуына" килтереүе мөмкин .

Ҡайһы саҡ күбәне көлтәнән дә һалалар.

## Хәҙерге заманда күбәләү

Ауыл хужалығын механизациялау күбә һалыу яйлап пресс-подборщик (йыйғыс) менән алмаштырыла бара һәм бесән, һалам рулон брикеттарға һәм төргәктәргә һалына. Улар туранан-тура  япма аҫтына ташыла  йәки эҫкеркә һалына. Был эште еңеләйте һәм  һәм ташыуҙы, тейәү-бушатыу эштәрен тиҙләтергә, һаҡлана торған урындарҙа урынды әҙерәк биләргә лә мөмкинлек бирә.

## Майҙан үлсәме
Күбә — элгәре сабынлыҡтарҙың майҙанын үлсәү бермәге булараҡ та ҡулланылған, 1876 йылдың 25 майындағы межалау инструкцияһына ярашлы (5-се бүлек, 9-сы статья), бер күбә дисәтинәнең унынсы өлөшөнә тура килгән. XVI быуат аҙағына 100  күбә 5 дисәтинә тәшкил иткән.

Шулай уҡ күбә урып алынған игенде үлсәү сараһы булараҡ ҡулланылған. 13-әр күбәнән 4 сатраш (крестец) , ә ҡайһы бер губернияларҙа сатрашҡа  100 йә 60 күбә тура килгән

## Топонимикала
Башҡортостандың Бөрйән районында Күбәташ тигән ҡая бар. Ул күренеше менән күбәгә оҡшап та тора. 

## Шулай уҡ ҡара
* Кәбән
* Эҫкерт

## Иҫкәрмәләр
Кәбән

**Кәбән** — түбәһенә табан ослая барған бейек, ҙур бесән өйөмө.  Бесән, һалам йәки көлтә тығыҙлап тултырып, асыҡ һауала һаҡланырға ҡалдыралар . Кәбәнде ғәҙәттә күп күбәнән ҡоялар.

Дүрткелләп оҙонса итеп һалынған бесән өйөмө эҫкерт, ә һаламдан ҙур түңәрәкләп һалынғаны ҙурат тип атала.

## Кәбән ҡойоу

Кәбән эҫкерттән формаһы буйынса  айырыла . Эҫкерт дүрткел оҙонса итеп һалына, ә кәбән түңәрәк формала, радиусы 2 метрлап, бейеклеге 5-7 метр була. Төҙ торһон өсөн  уртаһында махсус ҡолға — үҙәк ҡаҙайҙар, 4 яҡлап саталы ағас- таған беркетелә. Әгәр күләме ярайһы  ҙур булырға тейеш булһа, тағы бер нисә ерҙән үҙәккә  диагональ буйынса һайғауҙар терәтелә. Үҙәкте ныҡлы ағастан, йышыраҡ ҡайындан яһайҙар.

Таған төбөнә арҡыс-торҡос итеп ваҡ ағастар һалына,бесәнде ергә һалырға ярамай, дым тартып,һыулана.  Шунан һуң киптереп йыйған бесәнде тәүҙә таған эсенә һала башлайҙар һәм шулай итеп бесәндең самаһына ҡарап, яйлап ҡына көмбәҙ рәүешле итеп күтәрәләр.Күпмелер ҡойғас,кәбән башына бер кеше мендерәләр һәм ямғыр үтмәҫлек итеп ослайҙар.Кәбән башындағы кешене арҡан йәки кәртә ҡулланып  һаҡ ҡына төшөрәләр.

Кәбәнде ослау оҫталыҡ талап итә, бесәнде кәбән эсенә һыу үтмәҫлек, ҡырынан ағып төшөп китерлек итеп тығыҙлап һалырға кәрәк.Оҫта кәбән ҡойоусылар кәбән башында кеше тормаһа ла бесәнде төҙөк итеп өйөп ҡуялар. Ел осороп тормаһын өсөн кәбән башына остары бәйләнгән ботаҡтар һалалар.

Бындай кәбәндәр икешәр-өсәр йыл тора, башҡорттар уларҙы "аҙау кәбән" тип атай.

Кәбәндең күләмен һәм ауырлығын үлсәр өсөн махсус методика бар, уны Бөтә Союз фәнни-ғәмәли  институт әҙерләгән.

## Топонимикала
Башҡортостанда Кәбәнташ  тигән ҡая бар. Улар күренеше менән кәбәнгә оҡшап та тора .

## Шулай уҡ ҡара

* Күбә
* Эҫкерт

## Иҫкәрмәләр
Пименов Иван Тимофеевич

**Пименов Иван Тимофеевич** (1924 — 22 июль 1943) — 167-се гвардия еңел артиллерия полкы 5-се батареяһының туп тоҫҡаусыһы (1-се гвардия артиллерия дивизияһы, 3-сө гвардия еңел артиллерия бригадаһы), гвардия ҡыҙылармеецы, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Иван Пименов 1924 йылда хәҙерге Ульяновск өлкәһе Карсун районының Үрән-Ҡарлы (Урено-Карлинское) ауылында тыуған.

Урыҫ. Белеме — 6 класс. Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ының Йылайыр игенселек совхозында тракторсы булып эшләй.

1942 йылда армияға Баймаҡ райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың октябренән алып һуғышта була.

Гвардия ҡыҙылармеецы Иван Пименов 1943 йылдың 8 июлендә Орел өлкәһенең Самодуровка тораҡ пункты тирәһендә айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 22 июлендә граната менән танк аҫтына ташлана. Орёл өлкәһенең Тросна ауылында ерләнгән<.

## Батырлығы
«1943 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Фатеж районы Молотычи тораҡ пунктs янындағы алышта ҡыйыу артиллерист, көслө утҡа тотоуға ҡарамаҫтан, тура тоҫҡау менән дүрт немец танкыһын юҡ итә. Яраланһа ла туп янында ҡала һәм атыуын дауам итә. Дошмандың танк атакаһы кире ҡағыла. 1943 йылдың 22 июлендә Орел өлкәһенең Тросна ауылы эргәһендә дошмандың контратакаһын кире ҡаҡҡанда 19 йәшлек яугир батырҙарса һәләк була».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 8 сентябрендәге Указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Пименов Иван Тимофеевич үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (08.09.1943).
* Ленин Ордены (08.09.1943).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.07.1943).

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында «Сиҙәм» музейы биләмәһендә И. Т. Пименовҡа бюст ҡуйылған (1967). Үрән-Ҡарлы ауылында урта мәктәп бинаһында мемориаль таҡташ ҡуйылған. Баймаҡ ҡалаһында, Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында һәм тыуған ауылында урамдар уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009. — Т. 5: П-С. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2.
* Лицом на запад. — Уфа, 1972
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1965. — Кн. 1.

## Һылтанмалар

* Портал Орловской области: Пименов Иван Тимофеевич .
* *Сафин Х.* Лицом к лицу // Лицом на запад. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972 (о Пименове Иване Тимофеевиче).
* Приказ директора Зилаирского зерносовхоза Баймакского района от 28 октября 1943 г.: о выделении скота матери И. Т. Пименова в связи с посмертным присвоением звания Героя Советского Союза.
* Зилаирский зерносовхоз Баймакского района в годы Великой Отечественной войны (по материалам бывшего архива отдела кадров хозяйства).
Платонов Николай Иванович

**Платонов Николай Иванович** (22 май 1958) — физик-математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, техник фәндәр докторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Николай Иванович Платонов 1958 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Покровка ауылында тыуған. 1984 йылда Мәгнитогорск дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын «Физика и математика» һөнәре буйынса тамамлай. Студент йылдарында йәмғиәт һәм ғилми эш меән әүҙем шөғөлләнә. Студент төҙөлөш отрядтарында ҡатнаша, отряд командиры була.

1984 йылдан алып 1987 йылға тиклем К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт педагогия институтынының дөйөм физика кафедраһында В. П. Семенов етәкселегендә «Молекуляр физика» темаһы буйынса аспирантурала уҡый. Артабан Магнитогорск пединститутында ғилми-тикшеренеү секторында (НИС) өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта теоретик физика кафедраһы өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. 1996 йылдан 2012 йылға тиклем физика-математика факультеты деканатында эшләй, декан һәм декан урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2001 йылда факультет студенттарының ПДП (прямой доступ к памяти — зиһенгә туранан-тура инеү) системаһында уҡытыуҙы ойоштора. 2001—2012 йылдарҙа — физика һәм физиканы уҡытыуы методикаһы кафедраһы мөдире. «Иҡтисадта математика методтары», «Ғәмәли математика һәи информатика» и «Физика» яңы университет һөнәрҙәрен индереү башланғысы менән сығыш яһаны.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп өлкәһе — энергетик һәм металлургия ҡоралмаларында конвектив йылылыҡ һәм масса алмашыныу процестары, ә шулай уҡ ресурс һәм энергия һаҡлау. 2011 йылда Уральск федераль университетында (УрФУ, Екатеринбург ҡалаһы) докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Яҡынса 100 публикация авторы, шул иҫәптән «Гидродинамика и теплообмен при взаимодействии пленочной и диспергированной струй с поперечным парогазовым потоком», «Гидродинамика и теплообмен при взаимодействии пленочной струи с газом. Теоретические и экспериментальные исследования» монографиялары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Исполняющим обязанности ректора МаГУ назначен Николай Платонов 
* Покровка (Покровка ауылы)
Горчилин Александр Михайлович

**Горчилин Александр Михайлович** (16 сентябрь 1925 йыл — 6 май 1970 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Гвардия мотоуҡсылар батальоны отделение командиры урынбаҫары, гвардия ҡыҙылармеецы. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Александр Михайлович Горчилин 1925 йылдың 16 сентябрендә Чесноковка (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белем алған, колхозда эшләгән. 1943 йылдың ғинуарында Горчилин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың май айынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһының 9-сы механизацияланған корпусы 69-сы механизацияланған бригадаһының гвардия мотоуҡсылар батальоны 1-се отделение командиры урынбаҫары була. Днепр өсөн һуғыштар ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 21-нән 22 сентябренә ҡарай төндә, Горчилин беренселәрҙән булып Украина ССР-ы Черкасск өлкәһе Канев районының Луковица һәм Григорьевка ауылдары районында Днепр аша сыға һәм дошман менән алышҡа инә. Плацдарм өсөн һуғышта дошмандың 45 һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 214,9 бейеклеге өсөн алышта ул беренсе булып дошман траншеяларына бәреп инә һәм ҡул алышында дошмандың дүрт һалдатын юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» ҡыҙылармеец Горчилин Александр «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, Ленин ордены һәм 3666-сы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Горчилин һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 6 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы, 
* Ленин ордены
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы  
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. Уфа, 1965.

## Һылтанмалар
*
Вершинин Владимир Ильич

**Вершинин Владимир Ильич** (1 ғинуар 1938 йыл) — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең техник-технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). Ленин (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Владимир Ильич Вершинин 1938 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө районы Черкассы ауылында тыуған.

1956 йылда Салауат ҡалаһының 1-се һөнәрселек училищеһын, 1968 йылда — Салауат индустриаль техникумын тамамлай.

Эш урыны: 1956 йылдан 1994 йылға тиклем нефть химияһы етештереү заводының өсөнсө производство 11-се цех операторы, 44-се цехта этилен окисы етештереү аппаратсыһы, 44-се цех инженеры, 27-се цех начальнигы, «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 44-се цех мастеры булып эшләй.

Салауат комбинатында этилен етештереүҙе үҙләштереүгә ҙур өлөш индергән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1974)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы.

## Әҙәбиәт
* Газпром нефтехим Салават. Энциклопедия. изд. Башкирская энциклопедия. Уфа. 2013. ISBN 978-5-88185-079-1, с. 75

## Иҫкәрмәләр
Биишев Мирсаяф Хәсән улы

**Биишев Мирсаяф Хәсән улы** (27 сентябрь 1862 йыл — 1893 йыл) — Ҡазан университетында В. И. Ленин менән бер ваҡытта  уҡыусы.

Мирсаяф Хәсән улы Биишев 1862 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Баймаҡ районының Хәсән ауылында (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы) Хәсән Биишевтың ғаиләһендә тыуған. Ауыл йорт старшинаһы сотник Хәсән Байназар улы Биишевтың исемен йөрөтә. 1838—1846 йылдарҙа Хәсән Биишев 6-сы Башҡорт кантонының начальнигы була. Тарихта уның исеме шулай уҡ 1864 йылда бөрйән, ҡыпсаҡ, үҫәргән һәм тамъян шәжәрәләрен күсереп алыу менән билдәле. Мирсаяф 1876 йылда Ырымбур гимназияһына уҡырға ингән. 1886 йылда ҡаҙна иҫәбенә Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға алына (башта медицина факультетына ғариза яҙа), әммә ауырыу сәбәпле уҡыуҙы киләһе 1887 йылда башлай. Шуға күрә уға В. И. Ульянов (Ленин) менән бер үк ваҡытта уҡырға тура килә. 1887 йылдың 4 (16) ғинуарында студент йыйылышы (сходка) үткәрелә. Мирсаяф Биишев әлеге студент болғаныштарында ҡатнаша.

Ҡазан ғалимы Р. И. Нафиғов «Революцияға беренсе аҙым» исемле китабында әлеге сходкала Рәсәйҙең күп кенә милләт һәм халыҡ вәкилдәренең ҡатнашыуын фәҡәт мөһим факт тип һанай. Китабында ул Биишев Мирсаяф исемен дә телгә ала һәм уның фоторәсемен урынлаштыра.

Октябрь революцияһының буласаҡ юлбашсыһы Владимир Ленин уҡыу йортонан үҙ теләге менән китә, ә Мирсаяф Биишевҡа «2 штраф китабына уның исемен индереү менән шелтә (выговор) бирелә».

Сибай тыуған яҡты өйрәнеүсеһе Ф. В. Папков үҙ ваҡытында Хәсән ауылында була, Иҫке Сибай ауылында йәшәүсе аҡһаҡал Утарбай Шаһимәрҙән улы Иҙрисов менән һөйләшә. Утарбай Иҙрисов ысынлап та Мирсаяфтың ҡайҙалыр уҡығаны, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында тыуған яҡтарына ҡайтҡаны тураһында һәм Ғәҙелша алтын приискыһында нарядсы булып эшләгәнен иҫләп һөйләй. Ауыр эштә һаулығы ҡаҡшап, 1893 йылда ул Хәсән ауылына ҡайта һәм шунда вафат була.

Ауыл зыяратында ерләнгән.

### Мирсаяф Биишев исеме әҙәбиәттә
Мирас Иҙелбаевтың тарихи шәхестәр менән ҡыҙыҡһыныуы уның әҙәби ижадында асыҡ сағылды: В. И. Лениндың Ҡазан дәүләт университеты буйынса һабаҡташы һәм көрәштәше, Баймаҡ районының Хәсән ауылында тыуып үҫкән Мирсаяф Биишев тураһында «Декабрь йондоҙҙары» әҫәрен яҙҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл, 5 бит.
* Сказание о земле Баймакской, Уфа, Издательство «Слово», 1998, 71 бит.
* Тарих ҡуҙҙарын ҡабыҙыусы
Косолапов Филипп Макарович

**Косолапов Филипп Макарович** (9 ғинуар 1919 йыл — 7 август 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, авиация дивизияһының эскадрилья командиры, полковник (1957). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Филипп Макарович (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, Маркович) Косолапов 1919 йылдың 9 ғинуарында ның Өфө өйәҙе Волков ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта мәктәптең 7 класын тамамлаған. Нефть ҡыуыу заводында эшләй. Өфөлә аэроклуб тамамлай.

1938 йылдың декабренән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1940 йылда Чкалов хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай. Лейтенант М. Ф. Косолапов 1942 йылдың сентябренән хәрәкәт итеүсе армияла. 1943 йылдың ноябренә тиклем 2-се гвардия истребителдәр авиация полкында хеҙмәт итә. Аҙаҡ, һуғыш аҙағына тиклем, 937-се истребителдәр авиация полкында. Бөтәһе 300-гә яҡын хәрби осош яһай, 33 һауа һуғышында үҙе дошмандың 11 самолетын һәм иптәштәре төркөмө менән — 9 самолетты бәреп төшөрә.

Һуғыштан һуң Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә. 1955 йылда Хәрби-һауа академияһын тамамлағай. 1957 йылдан алып полковник Ф. М. Косолапов — запаста. Чернигов ҡалаһында йәшәй.

1994 йылдың 7 авгусында вафат була.

## Батырлығы
«1943 йылдың авгусына 2-се гвардия истребителдәр авиация полкының (Көнбайыш фронт 1-се һауа армияһы 2-се истребителдәр авиация корпусы 322-се истребителдәр авиация дивизияһы) эскадрилья командиры, гвардия өлкән лейтенанты М. Ф. Косолапов 107 хәрби осош яһай, 25 һауа һуғышында шәхсән үҙе дошмандың 8 самолетын һәм төркөм составында — 6 самолетты бәреп төшөрә».

Дошман менән алышта күрһәткән ҡыйыулығы һәм хәрби батырлығы өсөн, 1943 йылдың 2 сентябрендә, Косолапов Филипп Маркович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (02.09.1943).
* «Алтын Йондоҙ» Миҙалы,
* Ленин ордены (02.09.1943).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.07.1943).
* 3-сө дәрәжә Кутузов ордены.
* Александр Невский ордены (19.08.1943).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.01.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1954).
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Ф. М. Косолапов Зелёна-Гура (Польша) ҡалаһының почетлы гражданы булған.
* Уның исеме Өфө аэроклубын тамамлаусылар — Советтар Союзы Геройҙарыныңмемориаль таҡтаһына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7.

## Һылтанмалар
* 
* Красные соколы. Советские лётчики 1936—1953. Косолапов, Филипп Макарович
* Республиканский Музей Боевой Славы. Косолапов Филипп Макарович
Кулаков Пётр Афанасьевич

**Кулаков Петр Афанасьевич** (16 июнь 1923 йыл — 24 ғинуар 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир-артиллерист, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Петр Афанасьевич Кулаков  1923 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Покровка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1943 йылдан алып ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Урта белемле. Өфө ҡалаһында заводта эшләй.

1941 йылдың март айында Башҡорт АССР-ы Благовещен районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

Көнбайыш, Сталинград, 3-се Белорус фронттарында һуғыша.

Сержант П. А. Кулаков 1944 йылдың 6 июнендә, Белоруссияның Минск өлкәһе Смолевичский районы Волм ауылы районындағы Белорус операцияһы һуғыштарында батырлыҡ күрһәтә.

Өлкән сержант Кулаков П. А. һуғыштан һуң демобилизациялана (1946). 1949 йылда Петр Афанасьевич Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты ҡарамағындағы совет партия мәктәбен тамамлай. Совет һәм хужалыҡ эштәрендә була.

Өфөгә ҡайтҡас, КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында, газомотор компрессорҙарының өлкән машинисы булып эшләй.

1994 йылдың 24 ғинуарында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
«3-сө Белорус фронты 31-се армия 174-се уҡсылар дивизияһы 598-се артиллерия полкының орудие командиры сержант Кулаков П. А., 1944 йылдың 6 июлендә, Белорус операцияһы барышында, Белоруссияның Минск өлкәһе Смолевичский районы Волм ауылы районында расчёты менән бергә, дошман контратакаһын кире ҡағып, уның тере көсө һәм хәрби техникаһына ҙур зыян килтерә, һәм өҫтәмә көс килгәнгә тиклем биләгән рубежын һаҡлап ҡала. 1944 йылдың 20 июлендә Белоруссияның Гродненск өлкәһе Гродно ҡалаһы районында, Неман йылғаһының һул ярында, Петр Кулаковтың артиллерия расчеты биш дошман танкының контратакаһын кире ҡаға, уларҙың өсәүһен юҡ итә. Шул уҡ һуғышта сержант Кулаковтың артиллеристары өс дошман орудиеһын һәм йөҙләгән гитлерсыларын юҡ итә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, сержант Кулаков Петр Афанасьевичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 6200).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945);
* Ленин ордены (24.03.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.03.1945);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (02.11.1943);
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы;
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Кулаков Пётр Афанасьевич .
Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы

**Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы** (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).  

## Биографияһы
Самат Әбдрәхим улы Мөхәмәтйәнов 1949 йылда 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында тыуған. Ҡолсора һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң Сибай педучилищеһында уҡый, Магнитогорск педагогия институтын тамамлай (1979)
. 

1971—1974 йылдарҙа Баймаҡ районының Ҡолсора урта мәктәбендә уҡыта. Артабан  1976 йылдан — Сибай ҡалаһындағы мәктәп-интернаты директоры, 1985 йылдан — Сибай ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1986 йылдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһының бүлек мөдире була. 

1990—1999 йылдарҙа һәм 2005 йылдан Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтында, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында эшләй һәм 2009 йылға тиклем Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтында (Өфө ҡалаһы), 2007—2009 йылдарҙа Үҙәк Диниә назаратының Рәсәй ислам университетында уҡыта 

1999—2005 йылдарҙа Өфөнөң 144-се башҡорт гимназияһында — уҡытыусы.

Фәнни тикшеренеүҙәре этнопедагогика, йәшәү менән үлем философияһына проблемаларына арналған. 90 дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

### Төп хеҙмәттәре
* Многоликий образ смерти. Уфа, 1998;
* Практическая педагогика. Уфа, 2007 (авторҙаш);
* Строение мозга и способы работы над текстом. Уфа, 2012 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Икенсе баҫма. 2010 йыл, 29 бит.

## Һылтанмалар
*
Һалам

**Һалам** —  башаҡлы һәм ҡуҙаҡлылар иген культураларын урғанда һәм һуҡҡанда тороп ҡалған ҡоро һабаҡтар, шулай уҡ етен, тарма, кенаф кеүек үҫемлектәрҙең япраҡтары, сәскәләре, орлоҡтары алынған һабаҡтары.Һаламды ташыу, һаҡлау һәм артабан ҡулланыу өсөн рулон йәки блок итеп  преслана.

## Һалам төрҙәре

Һаламдың ужым һәм яҙғы, башаҡлы һәм ҡуҙаҡлылар үҫемлектәрҙән алынғаны, ә үҫемлектәр буйынса — бойҙай, арыш,  арпа, етен, тарма һәм башҡа төрҙәре була.  Яҡшы сифатлы башаҡлы төр һалам — ялтырап тора, һығылмалы;оҙаҡ ятҡаны — һыныусан, туҙанлы,үҙгәргән еҫле була.

## Составы
Химик составы һәм туҡлыҡлы булыуы үҫемлектәрҙең төрҙәре  климат, урып-йыйыу ысулдары,игенде урыу һәм һаҡлау шарттары менән бәйле, башҡа факторҙар ҙа бар. 

## Шулай уҡ ҡара

* Сено
* Соломенное домостроение
* Соломенный цвет (палевый цвет)

## Һылтанмалар
* 
* Сено-солома