open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Артельная (йылға)

**Артельная** — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000091818
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009181
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Арпы-Яха

**Арпы-Яха** — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020310012115300080317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308031
* Бассейн коды — 15.02.03.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Азенга

**Азенга** — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002843
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Варгол

**Варгол (Воргол)** — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001876
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000187
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Мадага-Ю

**Мадага-Ю (1)** — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009128
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Рәсәй дәүләт һыу реестры

**Рәсәй дәүләт һыу реестры** — федераль , Рәсәй Федерацияһы субъекттары, муниципаль берәмек, физик һәм юридик, шәхси эшҡыуар милкендә булған һыу объекттарын, йылға бассейндарын һәм бассейнда округтарын файҙалыныу тураһында документтар йыйынтығы.
Реестрҙағы мәғлүмәт дәүләт мәғлүмәт ресурсы булып иҫәпләнә һәм, Рәсәй Федерацияһы закондары ҡулланыу сикләнгәндәренән башҡа, асыҡ ҡулланыуҙа була.

Реестр 2007 йылдың 28 апрелендә № 253 Хөкүмәт ҡарары нигеҙендә төҙөлә.

## Әҙәбиәт
* Гидрографическое районирование территории Российской Федерации. Книга 1. — М.: НИА-Природа, 2008. — 541 с. — 150 экз.
* Гидрографическое районирование территории Российской Федерации. Книга 2. — М.: НИА-Природа, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алфавитный указатель по Государственному водному реестру
* Поиск по Государственному водному реестру.
* gosuslugi.ru: Регистрация в государственном водном реестре и предоставление сведений из него  
* Водный кодекс Российской Федерации: Статья 31. Государственный водный реестр
* Постановление Правительства РФ от 28.04.2007 N 253 (ред. от 15.02.2011) «О порядке ведения государственного водного реестра»
* В Росводресурсах внедрена АИС «Государственный водный реестр» на базе решений SAP 
* Федеральное агентство водных ресурсов: Перечень водных объектов зарегистрированных в государственном водном реестре
Коваль

**Коваль** — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сова йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004216
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр
Юрка (Куропалда ҡушылдығы)

**Юрка** — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куропалда йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк [ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

== Һыу реестры мәғлүмәте ==
[Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын керетмәйсә). Бәләкәй йылға бассейны — Северная Двина, Вычегды һәм Малая Северная Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Северная Двина.

Һыу ресурстарының Федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040024
* Гидрологик өйрәнеү (ГИ) буйынса коды — 103004002
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГИ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГИ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстыры һәм экология министрлығы 

Төркөм:Архангельск өлкәһе йылғалары
Ампос-Яха

**Ампос-Яха** — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассенына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307821
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Куше-река

**Куше-река** — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212102000007575
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 102000757
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 02
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Агуй (йылға)

**Агуй (Агой)** — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100036
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Левая Саб-Яха

**Сол Саб-Яха** — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саб-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304590
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ак-Суат

**Ак-Суат** — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201010
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Һыу ресурстарының федераль агентлығы

справа|120пкс

**Һыу ресурстар буйынса федераль агентлыҡ** () — Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығына буйһонған Рәсәйҙең Һыу ресурстарын файзаланыу буйынса дәүләт органы. Һыу ресурстары даирәһендә федераль милек менән идары итеү һәм дәүләт хеҙмәте күрһәтеү эштәрен башҡара.

Рәсәй дәүләт һыу реестрын төҙөй.

## Етәкселәр
# Хәмитов Рөстәм Зәки улы, 2004—2009 йылдар
# Селивёрстова Марина Валерьевна, 2009 йылдан

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты  
* Положение о Федеральном агентстве водных ресурсов
Һыу хужалығы участкаһы

**Һыу хужалығы учаткаһы** — Рәсәй Федерацияһы һыу кодексына  яраҡлы, һыу объекттарынан алынған һыу ресурстарының файҙаланыу өсөн яраҡлылығын һәм  башҡа параметрҙарын билдәләгән йылға бассейны өлөшө).

## Иҫкәрмәләр
Йылға бассейны

**Йылға бассейны** () — ер өҫтөндә барлыҡ йылғалар һәм грунт һыуҙары ағып төшә торған ер өҫтө майҙаны йылғаның һыу йыйыу бассейны тип атала.

Һәр бәләкәй генә йылғаның үҙ һыу йыйыу бассейны (һыу йыйғыс - ) була. Бәләкәй йылғалар ҙурыраҡ йылғаға ҡушыла. Төп йылға бассейны барлыҡ ҡушылдыҡтарҙы үҙ эсенә ала һәм йылға бассейны барлыҡҡа килтерә.

**Һыу айырғыс** тип күрше йылға бассейндарын айырып тороусы сикте әйтәләр. Һыу айырғыс сик тауҙарҙа тау һырты буйлап, тигеҙлектәрҙә бер аҙ ҡалҡыу урындан үтә.

## Башҡортостандың йылға бассейндары
Ер өҫтө һәм ер аҫты һыу йыйыу бассейндары һәр береһе үҙенә башҡа, уларҙың сиктәре тап килмәүе мөмкин. Башҡортостан йылғалары һәм уларҙың үҙ бассейндары Волга һәм Яйыҡ, Обь йылғаларының һыу йыйыу бассейндарына ҡарай. Улар үҙ сиратында ярашлы рәүештә Каспий диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙло океан һыу йыйыу бассейндарына инә.

Республика сиктәрендә Волга һыу йыйыу бассейнына ингән йылғаларҙың майҙаны 114,2 мең км² тәшкил итә. Уның иҫәбендә Ағиҙел, Беүә, Ыҡ һ.б. йылғаларҙың һыу йыйыу бассейндары.

Яйыҡ йылғаһы майҙанына Оло Ҡыҙыл, Таналыҡ, Һаҡмар һ.б. йылғаларҙың һыу йыйыу бассейндары инә — 27,3 мең км² тәшкил итә.

Обь һыу йыйыу майҙаны — 2,1 мең км², уға Мейәс, Уй һ.б. йылғаларҙың һыу йыйыу бассейндары инә.

Башҡортостан йылғалары күлдәргә лә ҡоя. Күрше Силәбе өлкәһендәге Сыбаркүл һыу йыйыу бассейнына республиканан килгән һыу майҙаны- 369,0 км². Республика күлдәр араһында иң ҙур һыу йыйыу бассейны Асылыкүлгә ҡарай — 106,0 км², Атауҙы күле 69,8 км² һыу йыя.

## Донъяның төп һыу йыйыу бассейндары


### Донъя [[океан]]ының һыу йыйыу бассендары картаһы
thumb|center|800px|


### Иң эре йылға бассейндары
Һыу йыйыу майҙаны буйынса иң ҙур йылға бассейны Амазонканыҡы, артабан 
Конго и Миссисипи йылғалары килә.

Һыу йыйыу күләме буйынса ла Амазонка беренсе урында, икенсе урында Конго йылғаһы, өсөнсө урында Ганг йылғаһы килә.

## Әҙәбиәт
* Н. И. Маккавеев Русло реки и эрозия в её бассейне — М.: Геогр. фак. МГУ, 2003. — 355 с. — 300 экз. — ISBN 5-89575-063-X.
* Ю. Г. Симонов, Т. Ю. Симонов Речной бассейн и бассейновая организация географической оболочки // Чалов Р. С. Эрозия почв и русловые процессы. — Геогр. фак. МГУ, 2003. — В. 14. — С. 201. — ISSN 5-89575-061-3.
## Иҫкәрмәләр
Лентини Франческо

**Франческо (Фрэнк) Лентини** (18 май 1889 йыл, Италия, Сицилия, Розолини — 22 сентябрь 1966 йыл, АҠШ, Флорида, Джэксонвилл) — өс аяҡ менән тыуған кеше.

## Биография
Франческо ғаиләләрендә ун икенсе бала була. Әммә ул башҡалар кеүек булып тыумай. Уның игеҙ һыңары етлекмәй, һәм уның умыртҡа һөйәгенә бәйле була. Һөҙөмтәлә Лентиниҙың өс сәләмәт аяҡ, ике енес ағзаһы, һәм тағы ла тубыҡ тирәһенән сурайып торған, үҫешеп етмәгән дүртенсе аяғы була. Аяҡтарында ун алты бармағы ла була.

Табиптар игеҙәктәрҙе айырыуҙан баш тарталар. Лентини умыртҡа һөйәгенә бәйле хәрәкәтһеҙ ҡалыр тип ҡурҡалар.
Ата - әсәләре зәғиф баланан баш тарта. Бер ни саҡлы ул инәләрендә йәшәй. Әммә ул да уны зәғиф балалар приютына бирергә була. Ошо көнгә хәтле Франческо үҙенең артыҡ ағзаларын күрә алмай. Приютта башҡа балаларҙың башҡа ағзалары етмәүен күреп хайран ҡала. Һәм ул ағзаларына ҡарашын үҙгәртә. Яйлап футбол уйнарға, скакалкала һикерергә,велосипедта йөрөргә, хатта конькиҙа шыуырға өйрәнә.
thumb|left|Франческо 1900 йылдарҙа
8 йәшендә саҡта. Башҡа сицилийсылар менән бергә АҠШ-ҡа миграциялана. Ул шунда үҫә, циркҡа эшкә урынлаша. Һәм тиҙҙән танылыу яулай. Уның өсөнсө аяғы менән футбол тубын тибеүе бигерәк тә популярлыҡ килтерә. Франческо ике аяғы менән китеп барғанда. өсөнсө аяғы туп тибә. Тамашасыларҙың быға иҫе китә. Тора бара физик кәмселек икесе планға күсә. Халыҡ зәғиф кеше күрергә килә, әммә бар яҡлап камил, шаян, мәрхәмәтле кеше менән осраша.

Һөймәләкле егет яңғыҙ ҡалмай, Тереза Мюрре менән өйләнешә һәм улар дүрт бала тәрбиәләп үҫтерә.
30 йәшендә америка гражданлығы ала.
Фрэнк Лентини вафатына саҡлы «Барнум и Бейли», «Кони Айленд» һәм «Шоу Буффало Билла» кеүек билдәле цирктарҙа эшләп йөрөй.

Хеҙмәттәштәре араһында ихтирамлы була.

## Һылтанмалар
* THE LIFE HISTORY OF FRANCESCO A. LENTINI, THREE LEGGED WONDER
* http://www.trivia-library.com/b/biography-of-three-legged-wonder-francesco-a-lentini-part-1.htm
Баҫыу (Архангел районы)

**Баҫыу** () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 147 кеше.
Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816002.
 

## Халыҡ һаны

1939 йылда — 119; 1959—254; 1989—139; 2002—152; 2010—133 кеше йәшәгән.
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 38 %, рустар 33 % тәшкил итә.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Баҡалды): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 22 км

## Тарихы
Баҫыу йылғаһы эргәһендәге Баҫыу ауылы XX быуаттың 20-се йылдарында 53 хужалыҡтан торған утар булараҡ билдәле була (1925 йылда 53 хужалыҡ).

## Урамдары
* Дача урамы ()
* Йәшел урам ()
* Үҙәк урам ()

## Сығанаҡтар
Һөйләм

**Һөйләм** — синтаксистың төп берәмеге. Һөйләүсенең йәки яҙыусының тыңлаусыға йәки уҡыусыға әйтергә теләгән фекере һөйләмдә формалаша.

## Һөйләмдең төп билдәләре
* Һөйләм тамамланған уйҙы белдерә.
* Һөйләмдең грамматик нигеҙе була. Ул эйә менән хәбәрҙән тора. Грамматик нигеҙ бер баш киҫәктән дә торорға мөмкин. Мәҫәлән:**Эңер. Яҙ.**
* Һөйләм аҙағында пауза яһала, тамамланған интонация була.
* Һөйләм — аралашыу берәмеге.
* Һөйләмдә нимәлер тураһында хәбәр бирелә, һорау ҡуйыла, кешенең эске кисерештәре сағыла. Ошонан сығып, ***хәбәр, һорау, бойороҡ, өндәү*** һөйләмдәр була.

## Әйтелеү маҡсаты буйынса ябай һөйләм төрҙәре

### Хәбәр

Хәбәр һөйләмдәр ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар, күренештәр тураһында белешмә бирә, хәбәр итә . Улар телмәрҙә ҡулланылған һөйләмдәрҙең иң киң таралған төрө. Хәбәр һөйләмдәр йөкмәткеһе, төҙөлөшө, функциялары буйынса ла бик күп төрлө: улар хәбәр итәләр, тасуирлайҙар, һүрәтләйҙәр, билдәләйҙәр, характеристика бирәләр. Бындай һөйләмдәр йыйнаҡ йәки тарҡау, бер составлы йәки ике составлы, ябай йәки ҡушма булалар. Уларҙың структураһы йөкмәткеләренә бәйле.
Хәбәр һөйләмдәрҙең төп үҙенсәлеге — уларҙың сағыштырмаса тамамланған уйҙы белдереүе, уларға тыныс тон хас. Бындай һөйләмдәр түбәнәйеүсе интонация менән әйтеләләр. Ғәҙәттә, айырып күрһәтергә теләгән һүҙгә йәки һүҙбәйләнешкә логик баҫым төшә: *Аяуһыҙ һуғыш ҡыҙғандан-ҡыҙҙы. Беҙҙең ғәскәрҙәр хасил иткән саҡрымдарға һуҙылған ут йомғағы, үҙ юлындағы бөтә нәмәне кире һепереп, торған һайын асырғаныбыраҡ дошман өҫтөнә тәгәрәне. Пехота полкы күптән инде ошо ут йомғағына уҡмашҡайны ([[Бүләков Динис Мөҙәрис улы|Д. Бүләков]]).*

### Һорау

### Өндәү
### Бойороҡ

## Логик баҫым

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* Ә. М. Аҙнабаев, С. А. Таһирова. Әсә теле дәреслеге, 7 класс. — Өфө, 2009.
* М. Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө, 2007. — 111 бит
Һөйләм төрҙәре

Башҡорт телендә лә башҡа телдәрҙәге кеүек ябай һөйләм һәм ҡушма һөйләм була. Улар бүлектәргә бүлеп өйрәнелә.

## Әҙәбиәт
* Ә. М. Аҙнабаев, С. А. Таһирова Әсә теле дәреслеге, 7 класс Өфө — 2009 йыл.
* М. Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө − 2007 йыл, 111 бит
Һағыҙаҡ һары

**Һағыҙаҡ һары** (, ) — ҡарсығалар ғаиләһенән булған көндөҙ һунар итеүсе йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ,осҡанда киң ҡанаттары һәм оҙон ҡойроғо күҙгә салына. Һырты көрәнһыу ерән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй ала, таптар менән сыбарланған, һорғолт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған, унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көсло һәм яңғырауыҡлы: «ҡыййа-ҡыййа-ҡыййа».

## Йәшәүе рәүеше
Яланда, ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар, бөжәктәр менән туҡлана. Саға торған бөжәктәрҙе ярата, ҡаяуҙарын өҙөп төшөрөп кенә йота. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2-3 йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе өырып файҙа килтерә.
thumb|''Pernis apivorus''

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Һаҡау кәкүк

**Һаҡау кәкүк** (, ) — кәкүктәр ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Диалекттарҙа дауылдаҡ кәкүк, дүдәрдән тип тә йөрөтөлә.

Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Башлыса яңғыҙ йөрөй. Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Алыҫтан кәкүктәрҙең ике төрөн айырып булмай. Һаңғырау кәкүк бәләкәйерәк, ҡойроғонда аҡ төртөктәр юҡ.

## Тауышы

Тауышы тоноҡ ҡына;«ду-ду-ду»

## Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Оя ҡормай. Йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙың ояларына һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.

## Тәрбиәселәренең төрҙәре

* Теңкелдәк төйөт
* Аҡ башлы төйөт
* Таң төйөтө
* Кәрлә төйөт

## Һылтанмалар
* База данных «Позвоночные животные России»: глухая кукушка 
* Глухая кукушка. Подробный очерк.
Селек

**Селе**к (, ) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән ҡыуаҡ үҫемлек. Бейеклеге 0,5-1,5 м тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Селек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә, Урта Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта үҫә.
Үҫемлек тау битләүҙәрендә үҫергә ярата.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* ''Карагана'' в Биологическом энциклопедическом словаре

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Аҡбаш турғай

**Аҡбаш турғай** ()()— һоло турғайҙары ғаиләһендәге ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Күмәкләшеп ерҙән генә йөрөйҙәр, ағастарға ҡунмайҙар. Дөйөм төҫө аҡ. Ҡара ҡанаттарының осонда аҡ һыҙаттары бар. Һорғолт көрән ҡойроғоноң ситтәре һәм осо аҡ менән ҡайылған. Арҡаһы һорғолт аҡ. Күҙенән һорғолт һыҙыҡ үтә. Көрән суҡышының осо ҡара. Башҡа турғайҙар менән бутауы мөмкин түгел.

## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «пинь- пинт-пинт».

## Йәшәү рәүеше
Һыу буйҙарындағы асыҡ урындарҙа йөрөй. Башлыса үлән орлоҡтары менән туҡлана. Беҙҙең яҡтарға тик ҡышлау өсөн генә килә.Октябрь айҙарында килеп, март урталарында төньяҡҡа ҡайта. Киң генә таралған. Беҙҙең яҡта оя ҡормай.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пуночка, или снежный подорожник, или снегурочка — Plectrophenax nivalis: описание и рисунки
Төн күгәрсене

**Төн күгәрсене** (, )— иң төньяҡ һәм Антарктика өлөштәренән башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған ҡош.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* База данных «Позвоночные животные России»: обыкновенный козодой
Аҡҡанат сарлаҡ

**Аҡҡанат сарлаҡ**(урыҫ.Белокры́лая боло́тная кра́чка) () — Европала таралған ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Йоплашып (парлашып), күмәкләшеп йылға һәм күл өҫтөнән осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара. Ҡанаттары аҡһыл һоро, төпкә ҡарай ағара бара, ә төбө ап-аҡ. Суҡышы ҡара-ҡыҙыл, аяҡтары ҡыҙыл. Ҡойроғо бер аҙ ярылған, уның өҫтө аҡ. Башҡа сарлаҡтар менән бутау мөмкин түгел

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «криии» һәм «кик-кик».

## Йәшәү рәүеше
Түңгәкле һаҙлыҡтар, үлән һәм ҡамышлы күлдәр, ҡылыларҙа йәшәй. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ерҙә, түңгәктәрҙә була. Ҡара көрән таплы 1-3 бөртөк йәшкелт һоро йомортҡа һала.
## Туҡланыуы
Һыу бөжәктәре, ҡусҡар, һөлөк, сиңерткә, ҡуңғыҙҙар менән туҡлана.

## Әҙәбиәт
* Delina, Hakan, Svensson, Lars, *Der Kosmos-Vogelatlas*, übersetzt von Peter H. Barthel, ISBN 3-7632-4277-5
* Urs N. Glutz von Blotzheim & Kurt M. Bauer (Hrsg.): *[[Handbuch der Vögel Mitteleuropas]]*, AULA-Verlag, Wiesbaden 1994; Band 8, Seite 993—1013 ISBN 3-89104-562-X

## Һылтанмалар
* http://www.sakhalin.ru/boomerang/sea/b35.htm Жизнь моря
Аҡсарлаҡ

**Аҡсарлаҡ** (, ) — сарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре ҡош. Азияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала бигерәк тә күп осрай. 

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө аҡ, һорғолт ҡанаттарының осо ҡара, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт һары. Күк сарлаҡтан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Осҡанда шарҡылдап көлгәнгә оҡшаған тауыш сығара: «ха-ға-һа» йәки киҫкен «ҡъяҙу», ерҙә яңғырауыҡлы: «бах-бах-бах». Ерҙә ҡысҡырғанда, башын артҡа ташлап, суҡышын киң итеп аса.

## Йәшәү рәүеше
Һыу буйында йәшәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсе ҡош. Һирәк осрай. Ояһын аулаҡ яр буйҙарында үлән һәм ҡауырһындарынан эшләй. Унда ҡара таплы 2-3 бөртөк йәшкелт һоро йәки һарғылт һоро йомортҡа һала.

## Туҡланыуы
Төрлө аҙыҡ менән туҡлана: балыҡ, һыу бөжәктәре, сысҡан, йомран аулай, башҡа ҡоштарҙың ояларын туҙҙыра, емеш-еләк тә ашай.

## Таралышы
thumb|right|300px|Аҡсарлаҡтың таралышы

## Иҫкәрмәләр

## Галерея

Рәсем:Goeland nidification.jpg|Оя ҡороусы ҡоштар өйөрө
Рәсем:Oeufs goeland argenté.jpg|Аҡсарлаҡ йомортҡалары
Рәсем:Larus argentatus 4-5-2006 7-28-38.JPG|Аҡсарлаҡ үҙенә суп тоҡсаһынан да аҙыҡ таба
Рәсем:Silbermöwe im Jugendkleid.jpg|Йәш аҡсарлаҡ
Рәсем:Larus argentatus argenteus.jpg|Аҡсарлаҡ осҡан ваҡытта


## Һылтанмалар
* Водоплавающие и чайковые птицы Подмосковья «Серебристая чайка — Larus argentatus»
* Серебристая чайка на сайте ecosystema.ru
* Распространение серебристой чайки в Европе 
* Joanna Burger «Pattern, mechanism, and adaptive significance of territoriality in herring gulls (Larus argentanus)» Monography
Аҡтамаҡ сарлаҡ

**Аҡтамаҡ сарлаҡ** ()() — сарлаҡтар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Йоплашып (парлашып) йәки күмәкләшеп йылға һәм күл өҫтөндә осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө һорғолт ҡара, ҡанат аҫты һоро. Тамағы, сикәләре, ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы көрәнһыу ҡыҙыл, аяҡтары ҡыҙғылт ҡара. Ҡойроғо айырсалы. Ҡара сарлаҡтан тамағы һәм сикәләре аҡ булыуы менән айырыла.

## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «кррииа-кррииа» һәм киҫкен: «кик-кик».

## Йәшәү рәүеше
Ҡуйы үлән һәм ҡамыш баҫҡан күлдәр, йылғалар, ҡылалар, һаҙлыҡтарҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Көрән таплы 2-3 бөртөк йәшкелт һоро йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Svensson, Grant, Mullarney, Zetterström: *Vögel Europas, Nordafrikas und Vorderasiens*, Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co., Stuttgart, 2000, ISBN 3-440-08401-9
* Karel Šťastný: Vögel Handbuch und Führer der Vögel Europas. Bechtermünz Verlag im Weltbild Verlag GmbH, Augsburg 1997, ISBN 3-86047-737-4
* Barthel & Dougalis:*Was fliegt denn da?* Franckh-Kosmos Verlags GmbH & Co. KG, Stuttgart 2006
Алабаш ҡурҙай

**Алабаш ҡурҙай** (, )— ҡамыш, япраҡ араларында осоп йөрөй торған теремек ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара һәм ерән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу аҡ. Түбәһе уртаһынан һары һыҙыҡ үтә, уның ике яғында киң генә ҡара таптар бар. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары ап-аҡ. Сыбар турғайҙан сыбар һырты һәм түбәһенән үткән һары һыҙыҡ менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен генә:"ткк-ткк" йәки"тррр-тррр" Һайрауы тоноҡ ҡына тырылдауҙан тора.

## Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана

## Йәшәү рәүеше

Һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыш йәки үлән һабаҡтарына оя яһай. Ҡыҙғылт һәм һоро таптар менән сыбарланған 5-6 аҡ йомортҡаһы була.

## Һылтанмалар
* Вертлявая камышовка в Красной книге России

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Алағанат

**Алағанат** (урыҫ.чернолобый сорокопут)(лат. Lanius minor)- бәләкәй генә һайраусы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Диалекттарҙа ваҡ һайҫҡан тип тә йөрөтөлә. Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Ғәҙәттә, ағастың ҡоро ботағында йәки сымдарҙа ултыра. Һырты һоро, маңлайы, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарындағы таптар һәм ҡойроғоноң ике яғындағы һыҙыҡ аҡ. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. Ваҡ һайҫҡандан бәләкәйерәк булыуы, ҡара маңлайы, алһыу ҡорһағы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тупаҫ:"шәкүшәк".

## Йәшәү рәүеше
Айырым ағаслы, һирәк ҡыуаҡлы, ҡоро асыҡ урындарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағаста йәки ҡыуаҡта оялай. Көрән таплы 4-6 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була.

## Туҡланыуы
Бөжәктәр, сиңерткә, сысҡан, ҡош йомортҡалары менән туйына.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.
* 
* 
* 
*
Ала ҡаҙ

**Ала ҡаҙ** () — өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған, киң таралған һыу ҡошо.

## Таралышы
[thumb|left|Инә ҡош [себештәре менән]]
Евразияла һәм Африканың Урта диңгеҙ ярҙарында таралған. Башҡортостанда башлыса Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил райондарында һәм Ағиҙел менән Кама йылғалары араһында киң таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Йорт ҡаҙы ҙурлығында. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Йорт ҡаҙына оҡшаған. Дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Түшенең аҫ яғында, ҡабырғаларында һәм ҡанаттарында нәҙек аҡ һыҙаттар бар. Ҡойроғоноң өҫтө һәм аҫты аҡ, осо ҡара. Суҡышы һәм күҙҙәре алһыу.

Кәүҙә оҙонлоғо 75—90 см, ауырлығы 2,1—4,5 кг (һирәк — 6 кг тиклем), ҡанаттарының ҡоласы 150—180 см. Ҡауырһын ҡапламы аҡһыл һоро, ҡорһағы ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Суҡышы йыуан, тоноҡ алһыу, осо аҡ. Муйыны оҙон. Аяҡтары асыҡ ҡыҙыл.

## Тауышы
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡа-ғаңҡ».

## Йәшәү рәүеше
Ҡамыштан, ҡаты үлән һабаҡтарынан ҡалҡыулыҡтарҙа, түңгәктәрҙә оя ҡора, төбөнә япраҡ, үлән, мамыҡ түшәй. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында. 2—10 аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡа һала. Инә ҡош 27—28 көн баҫа

Ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.

## Туҡланыуы
Көндөҙгө ҡош. Һыуҙа һәм уның тирәһендә үҫкән үҫемлектәр м‑н, көҙөн башлыса бойҙай, борсаҡ, һоло, ҡарабойҙай һ.б. культуралы үҫемлек орлоҡтары менән туҡлана.
Үлән, орлоҡ, иген, һыу бөжәктәре менән дә туҡлана.

## Әҙәбиәт
* Лоренц, Конрад. Год серого гуся.
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс
* Акимушкин И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся М.: Мысль 1995
* Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
* Жизнь животных Т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986
Ала сәпсәү

**Ала сәпсәү, сырылдаҡ, сырлауыҡ** (, ) — күсмә ваҡ ҡош.

Күгәрсендән бәләкәй. Яҙғыһын түбәһе ҡара, ҡашы, тамағы аҡ, түше һәм һырты күкһел һоро, ҡорһаҡ яғы ерән, аяҡтары һары, суҡышы ҡара. Көҙгөһөн тоноғораҡ төҫтә була. Ташлы тауҙарҙа йәшәй.

Тауышы һыҙғырыуға оҡшаған: «тит-тит-тит», тынысһыҙланғанда — ҡалтырауыҡлы һыҙғырыу.

Башҡа сәпсәүҙәрҙән төҫө һәм тауышы менән айырыла. Бөжәктәр, ҡорттар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһын ергә соҡор ҡаҙып, мүк һәм япраҡ түшәп эшләй. Эре ҡара таплы З бөртөк күкһел һары йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт

* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ала таштурғай

**Ала таштурғай** (, ) — себен турғайҙары ғаиләһенән ҡошсоҡ.

## Әҙәбиәт
* Lars Svensson, Peter J. Grant, Killian Mullarney, Dan Zetterström: *Der neue Kosmos Vogelführer*. Kosmos, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07720-9, S. 266—267.
* U. N. Glutz v. Blotzheim, K. M. Bauer: *Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Bd. 11, Teil I, Passeriformes (2. Teil): Turdidae. Schmätzer und Verwandte: Erithacinae.* AULA-Verlag, Wiesbaden 1988, ISBN 3-89104-020-2, S. 612—631.
Ауыл ҡарлуғасы

**Ауыл ҡарлуғасы** () — бәләкәй генә   күсер  ҡош,  Европала, Азияла, Африкала һәм Америкала таралған. Башҡа ҡарлуғастарҙан  оҙон ҡойроғоноң сәнске формаһындағы йырығы, бөгөлөүсән оҙон осло ҡанаттары менән айырыла.

## Туҡланыуы
Бөжәктәр: себен, сиңерткәләр, баҙлауыҡтар,  ҡуңыҙ һәм башҡа осоусы бөжәктәр менән туҡлана. Уларҙы осоп барған ваҡытта аулай.
## Тауышы
180px|Ауыл ҡарлуғасы һайрауы
* Ауыл ҡарлуғасы һайрауы
## Галерея

HirundoRusticaFlight.jpg|Осҡан сағы
Barn Swallow 800.jpg|Европа аҫтөрө. Англияла
Dymówka.jpg|Европа аҫтөрө.  Литвала
Golondrina_y_polluelos.jpg| Испанияла
Hirundo_rusticae.jpg|Ояһы
Hirundo_rustica_Rauchschwalbe1.jpg|Ояһы
Swallow_Hirundininae.jpg|
Stamp of Moldova 181.gif| Молдова маркаһында


## Нумизматика

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Деревенская ласточка
* Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web
* Ласточка деревенская 
Ҡара ҡарлуғас
Алағанат турғай

**Алағанат турғай** (урыҫ. зяблик)- алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡош. Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, 12 000 самаһы төргә бүленә торған ваҡ ҡоштар.

## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Парлашып та, күмәкләп тә йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң түбәһе күкһел һоро, маңлайы ҡара, сикәләре, тамағы, ҡойроҡ төбө аҫтан йәшел. Ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара көрән. Ҡанаттарында ике арҡыры оҙонса аҡ тап бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә.Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ата ҡоштарҙыҡы кеүек. Аҡбауыр турғайҙан һары ҡорһағы һәм йәшел ҡойроҡ төбө менән айырыла.

## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «тиңк-тиңк» йәки «рьйү-рьйү-рьйү». Матур итеп һыҙғыра һәм сутылдап һайрай.

## Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт күк таплы 4-7 бөртөк күкһел йомортҡаһы була.

## Туҡланыуы
Бөжәктәр, үлән, ағас орлоҡтары менән туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «Птицы Казахстана»: зяблик 
* Птицы СНГ: зяблик
Аласабыр

**Аласабыр***(урыҫ. пеганка)* диалектарҙа әйтәлештәре: аласыбар, алазыбар, ағалағаҙ.- ҡаҙ ғаиләһенән булған һыу ҡошо

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән ҙурыраҡ. Башы һәм муйыны ҡара йәшел, яурындары ҡара, түше ерән. Ҡорһаҡ йөнө, ҡанат ҡауырһындары ҡара һоро. Күкрәк аҫты, арҡаһының урта өлөшө, ҡанат төптәре, ҡабырғалары, ҡойроғо аҡ. Ата өйрәктең ҡыҙыл суҡышы төбөндә ҙур ғына ҡыҙыл һөйәле бар. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.

## Тауышы
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, башҡ ваҡытта инә өйрәк кеүек бажҡылдай. Инә ҡош бынан башҡа тоноҡ ҡына «ҡор-ҡор» тигән тауыш сығара.

## Туҡланыуы
Балыҡ, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана.

## Йәшәү рәүеше
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ерҙә, өңдәрҙә. Йыш ҡына төлкө һәм бурһыҡтарҙың ташландыҡ өңдәрен файҙалана. 7-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Мамығы өсөн аулайҙар. Ите ашауға яраҡһыҙ.

thumb|left|Инә ҡош

## Әҙәбиәт
Балыҡсы турғай

**Балыҡсы турғай**  *тәтәй ҡош, [[ожмах]] ҡошо* (, ) — балыҡсы турғайҙар ғаиләһенән, йорт турғайынан саҡ ҡына ҙурыраҡ ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡыҫҡа ғына ҡойроҡло, оҙон суҡышлы бик матур төҫтәге ҡош. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡта, тамырҙа йәки таш өҫтөндә тауыш-тынһыҙ ғына балыҡ һағалап ултыра. Ҡанаттарын йыш-йыш һелтәп, һыу өҫтөнән түбән генә оса. Башы һәм ҡанаттары ялтырауыҡлы ҡуйы йәшел. Арҡаһы, ҡойроғо ялтырауыҡлы ҡуйы зәңгәр. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡыҙғылт ерән. Тамағынаң һәм күҙ тәңгәленән аҡ һыҙыҡ үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «сип-сип-оап».

## Йәшәү рәүеше
Бейек ярлы бәләкәй йылға буйҙарында йәшәй. Башлыса ваҡ балыҡ менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Ҡыш көнө йылыуҙар эҙләп, күсеп йөрөй. Урыны менән киң генә таралған. Текә ярҙарға өң эшләп оялай. 6— 7 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡаһы була.

## Һылтанмалар
* База данных «Позвоночные животные России»: обыкновенный зимородок
Баян ҡош

**Баян ҡош**, сыбар һайыҫҡан, шыршы һыйыҫҡаны (, ) — турғайҙар төркөмөнә ҡараған ҡош. Рәсәйҙең ылыҫлы урмандарында йәшәй.

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Яҙғыһын, бала сығарған осорҙа, йәшертен һәм шым була, башҡа ваҡыттарҙа ҡысҡырып, күҙгә ташланып йөрөй. Түбәһе, елкәһе, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, ҡойроғоноң осо аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ төртөктәр менән сыбарланған ҡуңыр-көрән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

## Тауышы
Тауышы тупаҫ: «рәәәж-рәәәж» йәки «кррәй-крәәй».

## Йәшәү рәүеше
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ҡайһы бер йылдарҙа бөтөнләй күренмәй. Ағастарҙа оялай. Ҡара һипкелле 4—5 йәшкелт һоро йомортҡаһы була. Б1лыҫлы ағастарҙың орлоғон таратып, файҙа килтерә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Баян ҡош тел аҫтында моҡсайы бар. Ул унда 100 кедр сәтләүеген һыйҙыра һәм бол (запас) тота.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Кедровка
Беҙсуҡыш

**Беҙсуҡыш**, *ала сәпсәү, оҙонаяҡ сәпсәү, кәкресуҡыш*. (, ) — Ҡара, Азов һәм Каспий диңгеҙҙәрендә, Урта Азия һәм Себер күлдәрендә йәшәй торған, суҡышы оҙон кәкере беҙгә оҡшаған, оҙон аяҡлы эре көйөлдө.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлығындағы сәпсәү. Түбәһе, муйынының аҫ яғы, ҡанаттарындағы арҡыры һыҙыҡтар ҡара,- кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ. Нәҙек һәм бик оҙон аяҡтары күкһел төҫтә. Нәҙек оҙон суҡышы өҫкә ҡарай кәкре, һыуҙа яҡшы йөҙә. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-и-кли-и» йәки «көйөк-көйөк».

## Йәшәү рәүеше
Ялан һәм далаларҙағы ҙур һыу буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Көрән-ҡара таптар менән сыбарланған 4-бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала.

## Туҡланыуы
Ваҡ һыу бөжәктәре менән туҡлана.


Рәсем:Recurvirostra avocetta01.jpg|Зоопаркта
Рәсем:Säbelschnäbler 050401.jpg|Яр буйында ултырған ҡош
Рәсем:Recurvirostra avosetta juvenile.jpg|Йәш ҡош
Рәсем:Saebelschnaebler (Recurvirostra avosetta).jpg|Ем эҙләгән сағы
Recurvirostra avosetta MHNT.JPG
Рәсем:Säbelschnäbler Ei 050611 2.jpg|Беҙ суҡыш ояһы
Рәсем:Säbelschnäbler Küken 0506111.jpg|Яңы моронлаған себеше
Рәсем:Recurvirostra avosetta flying1.jpg|Осҡан саҡта



## Һылтанмалар
* The EBCC Atlas of European Breeding Birds — Распространение шилоклювки в Европе
* Численность по странам

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Бейеүсе таштурғай

**Бейеүсе таштурғай** () —  Cебен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

## Йәшәү рәүеше

## Туҡланыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Alfred Limbrunner und Manfred Pforr: Ornithologischer Bildatlas der Brutvögel Europas. Verlag J. Neumann-Neudamm, Melsungen 1980, ISBN 3-7888-0347-9.
* Wolfgang Makatsch: Wir bestimmen die Vögel Europas. Neumann Verlag, Radebeul 1966.
* Lars Svensson, Peter J. Grant, Killian Mullarney, Dan Zetterström: Der neue Kosmos Vogelführer. Kosmos, Stuttgart; 1999: S. 264—265 ISBN 3-440-07720-9
Беле

**Ҡушы**, *(ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)* —— өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бер аҙ ҙурыраҡ. Күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Алыҫтан аҡ төҫтә, ҙур ҡара башлы булып күренә, сөнки башында ҙур бүрке бар. Ата өйрәктең башы, һырты, ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, түше, ҡабырғалары алһыу аҡ. Инә ҡоштоң башы, муйыны ерән, һырты һәм ҡойроғо һоро. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа өйрәктәрҙән ҙурлығы менән айырыла.

## Йәшәү рәүеше

Балыҡлы йылғаларҙа, күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағас ҡыуыштарында була. 6—10 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ите әсән аулайҙар
## Туҡланыуы
Балыҡ, һыу бөжәктәре, үҫемлектәр ашай.
## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «ба-а-бап» йәки «ҡорр-ҡорр».
## Рәсемдәр

Рәсем:Mergus merganser-Female with Ducklings-2.jpg|Себештәре
Рәсем:Goosander on snow.JPG|Ҡар өҫтөндә
Рәсем:Mergus-merganser-americanus-001.jpg|Ата ҡош (төрҙәше)
Рәсем:Isar-Pupplinger-Au.jpg|
Рәсем:Mergus Merganser frontal Richard Bartz.jpg|Инә ҡош
Mergus merganser MHNT.ZOO.2010.11.30.2.jpg |Museum specimen 


## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Боған

**Боған** (, ) — тундра һыҙатында йәшәй, ите ашалмай торған ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғы. парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө һәм яуырындарындағы киң һыҙыҡ аҡ. Ике яҡлап суҡышы төбөндә аҡ таптар бар. Инә ҡоштоң һәм яҙлы-көҙлө ата өйрәктең башы, һырты, ҡойроғо һорғолт көрән, ҡалған өлөшө аҡ. Суҡыштарының төбөндә аҡ тап булмай. Ҡарасабандан аҡ түше һәм суҡышы төбөндәге таптар менән айырыла.

## Тауышы
Ҡарлыҡҡан тауыш сығара:"ҡрра-ҡрра".
## Туҡланыуы
Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәрҙе ашай.
## Йәшәү рәүеше
Урман аша үткән йылғаларҙа, урмандағы күлдәрҙә йәшәй. Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—11 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар
Балабан

**Балабан** (, ) — ыласындар ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлығында. Осҡанда тар оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Һырты һорғолт көрән, һәр ҡауырһынының сите һары. Ҡойроғонда һары төҫтәге арҡыры һыҙыҡтар бар. Сапсандан тоноғораҡ төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйыҡ-ҡйыйҡ-ҡйыйҡ»

## Йәшәү рәүеше
Ҡая ташлы урмандарҙа йәшәй. Асыҡ урында һунар итә. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ағас баштарында, ҡая таш йәки упҡын һикәлтәләрендә була. Ҡара таплы 3-5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала. Элек башҡорт халҡы уны ҡулға эйәләштереп, ауға йөрөткән.

## Туҡланыуы
Ҡош-ҡорт аулай

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* База данных «Позвоночные животные России»: балобан 
* Видовой очерк. Красная Книга Южного Урала 
* Карякин И. Балобан (Falco cherrug)
* «Птицы Казахстана»: балобан
Балғабаш

**Балғабаш**, *ҡалынморон турғай, сүкешбаш* (, ) — Европала, Азияла, Төньяҡ Африкала йәшәй торған, тупаҡ ҙур суҡышлы ваҡ ҡош йәки турғай.

thumb|''Coccothraustes coccothraustes''

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Һирәк осоусы ҡыҫҡа ҡойроҡло, йыуан, ауыр кәүҙәле ҡош. Осло ғына суҡышының төбө бик йыуан. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө алһыуыраҡ ерән. Суҡыш төптәре, тамағы, ҡанат ситтәре, ҡойроғо ялтыр ҡара. Елкәһе, яурындары, ҡорһағы һәм ҡойроҡ осо аҡ. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө һоро. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

Тауышы яңғы-рауыҡлы: «сыҡ-сыҡ». һайрауы сыйылдаҡ һәм безелдәк тауыштарҙан тора. Ҡыуаҡлыҡтарҙа, япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Емеш: еләк һөйәктәре эсендәге емдәр, сәтләүектәр, ағас орлоҡтары менән туйына. Ултыраҡ ҡош. Һирәк осрай. Ағастарҙа оялай.

Ҡара-көрән таплы, сыймадаҡлы 4—5 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Н. П. Кныш. Некоторые черты биологии дубоноса в лесостепье Сумщины https://web.archive.org/web/20040319084021/http://www.geocities.com/berkut_ua/selectrus/knysh98.pdf // Екологія. Вип. 1-2. 1998. С. 70-81.

## Һылтанмалар
* «Птицы Казахстана»: Обыкновенный дубонос
Божор сәпсәү

**Божор сәпсәү** (, ) — һаралйын һымаҡтар ғаиләһенән ҡош. Ҡанаттары аҡлы-ҡаралы, арҡаһында һоро таптары бар. Оҙонлоғо 15-25 см тирәһе. Тундра һәм урман тундраһы зонаһында оя ҡора.

## Ҡылыҡһырлама
Божра сәпсәү, бозор сәпсәү. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон аяҡлы, оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтә, һырты ваҡ аҡ төрткөләр менән сыбарланған һорғолт көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйынында, түшендә ҡара-көрән төртөктәр, бар. Ҡара сәпсәүҙән арҡаһы һорғолт булыуы менән, ә тебеттән ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көйлө һәм тоноҡ ҡына: «фи-фи-фии». Яҙғыһын ата ҡоштар яңғырауыҡлы һыҙғыралар: «түли-түли-түлүлүлүү».

## Йәшәү рәүеше

Батҡыллы күл һәм йылға буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йомртҡаһы була. Ите өҫөн аулайҙар.

## Галерея

Image:Wood Sandpiper (Tringa glareola) near Hodal I IMG 9536.jpg
Image:Tringa glareola 1 (Marek Szczepanek).jpg
Image:Wood Sandpiper (Non-breeding) at Puri I IMG 9172.jpg
Image:Tringa glareola PA021139.jpg
Tringa glareola MHNT.ZOO.2010.11.117.1.jpg |Museum specimen - Suomussalmi, Finland


## Әҙәбиәт



## Һылтанмалар
* Фифи на сайте «Птицы Алтая»
* Фифи Tringa glareola (со звуковым файлом) 
* Фотографии Фифи
Артыш

**Артыш** (, ) —  ғаиләһенә ҡараған йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған бәләкәй ылыҫлы ағас үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Яҡтылыҡ яратыусы мәңге йәшел ылыҫлы ике өйлө ҡыуаҡ йәки 100—200 йәшкә етеүсе, бейеклеге 1—3 м тиклем тәпәш ағас. Сатыры йомортҡа, конус формаһында йәки тәпәшәк (йәйенке). Йәш үҫемлектәрҙең япрағы энәле, ҙурҙарыныҡы — ҡаты, энә һымаҡ, оҙонлоғо 4—20 мм, суғында 3‑әр бөртөк (казак А. тәңкә формаһында, оҙонлоғо 1—2 мм, ҡапма‑ҡаршы, парлы). Ата тубырсыҡтар ваҡ, һары, оҙонса, йәш инә тубырсыҡтар аҡһыл йәшел, йомортҡа формаһында, 3—6 орлоҡ тәңкәһенән тора. Һеркәләнеүе апр. аҙағында — май башында яңы ылыҫы барлыҡҡа килгәнгә тиклем була. Һеркәләнгәндән һуң инә тубырсыҡ тумалаҡ һутлы «тубырсыҡ емеш» булып үҫеп китә, ул 2—3 йылда өлгөрә. Тубырсыҡтар, нигеҙҙә, ҡоштар ярҙамында тарала. Казак А. башлыса Башҡортостан Республикаһының көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш райондарында ҡоро, ташлы битләүҙә һәм асылып ятҡан эзбизле ерҙә, ябай артыш Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының ылыҫлы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында, һирәгерәк Башҡортостандың Урал алдының төньяғында үҫә. Себер артышы урмандың өҫкө сиге янында тауҙарҙың ташлы битләүҙәрендә, һирәк осраҡта ҡарағас, шыршы урмандарының ваҡ ағаслыҡтарында һәм кәкре ҡайын урмандарында (Белорет, Учалы р‑ндары) осрай. Декоратив үҫемлектәр; һөҙәклектәрҙе нығытыу өсөн ҡулланыла. Ябай А. тубырсыҡтары составында фитонцидтар, эфир майҙары бар, медицинала, аҙыҡ‑түлек һәм парфюмерия‑косметика сәнәғәтендә ҡулланыла. Казак А. — ағыулы үҫемлек.. Бейеклеге 1-3 м тирәһе, сәскәһе йәшкелт, емеше йылына бер өлгөрә. Артыш ҡомло һәм ташлы тупраҡта, ҡырағай һәм ҡырағай ҡатнаш урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда Белорет, Бөрйән, Архангел, Ғафури, Дүртөйлө райондарында йыш осрай.

## Фотографиялар

Image:L%C3%BCneburger_Heide_006.jpg|
Image:Jeneverbes.jpg|
Image:Juniperus communis fruits - Keila.jpg|
Image:JuniperusCommunisAlpina.jpg|


## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 895. Althaea officinalis L. — Можжевельник обыкновенный// Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 550. — ISBN 9-87317-128-9
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Борғандаҡ

**Борғандаҡ** (, ) — бөтә палеарктика өлкәһендә йәшәй торған ваҡ ҡош.
Диалекттарҙа *борғандаҡ турғай, нәләт турғай, йылан турғай, сығырлы турғай.*
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан ҙурыраҡ. Ағас төптәрендә, япраҡ араларында йөрөүсе бик һаҡ ҡош. Өҙлөкһөҙ муйынын бер һуҙып, бер эскәрәк тартып, ян-яҡҡа борғолай, ҡайһы ваҡыт бөтә кәүҙәһен ҡалтырата. Дөйөм төҫө ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған һарғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутауы мөмкин түгел. Төҫө, хәрәкәттәре бик үҙенсәлекле.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы:"кәй-кәй-кәй" йәки йылан һымаҡ ышылдай.

## Йәшәү рәүеше

Һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 6-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
years in Sweden|издание=Ornis svecica|год=2003|том=13|номер=1|страницы=25-28}}
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: вертишейка
Хикәйә

**Хикәйә** — прозаның иң оператив жанрҙарының береһе. Унда кеше тормошондағы башы, хәл ителеше, аҙағы булған ваҡиға һүрәтләнә. Хикәйәлә, ғәҙәттә, ике-өс персонаж ҡатнаша, яҙыусы герой характерындағы ниндәйҙер бер һыҙатты ғына асыуҙы күҙ уңында тота. Мәҫәлән, Сәғит Агиштың «Фәтхи һалдат» әҫәрендә граждандар һуғышында ҡатнашҡан төп персонаж тормошонан бер хәл-ваҡиға хикәйәләнә.
Һыу тауығы

**Һыу тауығы, тәтелдәгәс** (, )— сыйырсыҡтан байтаҡ ҙур. Бик һаҡ эңер һәм төн ҡошо. 
## Ҡылыҡһырлама
Аяҡтары һәм суҡышы оҙон ғына. Атлағанда аҙым һайын текә торған ҡойроғон бәүелтә. Яҡшы йөҙә. Һырт яғы эре ҡара таплы ҡара-көрән. Тамағы һәм түше күкһел һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ аҫты көрән һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Суҡышы ҡыҙыл, аяҡтары йәшкелт һары. Ҡуҡыйҙан тотош ҡыҙыл суҡышы һәм бер аҙ ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы һүнә барған сыйылдаҡ: «выйт-выйт-выйт» һәм киҫкен: «тиңк». 
## Йәшәү рәүеше
Яр буйҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. 7:—9 бөртөк һарғылт йәки һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Ҡуҡый

**Ҡуҡый, ҡуҡыйыҡ, һыу тауығы** (, ) — сыйырсыҡтан ҙурыраҡ, һирәк оса торған бик һаҡ ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Осҡанда аяҡтарын йыймай. Ҡойроғо ҡыҫҡа ғына. Һырты ҡара һәм аҡ сыбарлы көрән, ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты күкһел арҡыры һыҙыҡлы-аҡ. Түше, муйынының ике яғы аҡ төртөклө күкһел һоро. Суҡышының төбө ҡыҙыл, осо һары. Оҙон ғына аяҡтары йәшкелт, һыу тауығынан бәләкәйерәк, суҡышы ҡыҫҡараҡ, түше сыбар булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен: «ҡуҡ-ҡуҡ».

## Йәшәү рәүеше
Яр буйҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, һирәкләп үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы һарғылт йәшел йомортҡаларының һаны 25-кә етә.
Ите өсөн аулайҙар.