open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡортостандың ете мөғжизәһе

**[[Башҡортостан]]дың ете мөғжизәһе** — 2009 йылда башҡорт балына, «Урал батыр» эпосына, Шүлгәнташ мәмерйәһенә, Янғантауға, Салауат Юлаев һәйкәленә, ҡурайға, Красноусол минераль сығанаҡтарына «Башҡортостандың ете мөғжизәһе» тигән статус бирелә.

## Салауат Юлаев һәйкәле

Салауат Юлаев етәкләгән азатлыҡ көрәше — башҡорт халҡы тарихындағы иң сағыу ваҡиға.

1967 йылда Өфөлә Салауат Юлаев һәйкәле асыла. Был һыбайлы монументы С. Д. Тавасиев тарафынан һынландырылған, архитекторы — М.Ғ.Ғәйнетдинов.

Салауат һыны — Европалағы иң бейек һәйкәл. Рәсәйҙә ат һынындағы иң ҙур һәйкәл, бейеклеге – 9,8 метр, ауырлығы – 40 тонна. Һәйкәлдең образы республика гербында сағылыш тапҡан.

## Башҡорт балы

Башҡорт балы — баллы үҫемлектәрҙең сәскә һуттарынан бал ҡорттары йыйған биологик актив продукт.

Сифаты яғынан бөтә донъяла юғары баһалана. Башҡорт бал ҡортоноң да ҡиммәте ҙур. Башҡорттар бик борондан солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.

## Ҡурай

Башҡорт халҡының милли музыка ҡоралы ҡурай үҙен ижад иткән халыҡтың быуаттарға олғашҡан тарихының шаһиты ул.

Ул һағышты ла, шатлыҡты ла, нескә лириканы ла, эпик юғарылыҡты ла көйләүгә һәләтле.

Ҡурайҙа уйнау оҫталығы быуындан-быуынға тапшырыла килә. Ҡурай Башҡортостан гербында урын алған.

## «Урал батыр» эпосы

Эпос — башҡорт ауыҙ-тел ижадының иң боронғо ҡомартҡыһы.

Башҡорттарҙың «Урал батыр» эпосы донъя халыҡтары мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө һәм ҡомартҡыһы.

Эпосты 1910 йылда М. Буранғолов яҙып алған.

## Красноусол минерал сығанаҡтары

Ғафури районында диңгеҙ кимәленән 132—136 метрҙағы бейек үренән ағып сыға.

Был минерал сығанаҡтың төп дауалау факторҙары шунда: унда хлор-натрийлы, водородлы көкөрт матдәләре бар.

1944 йылда Красноусол шифаханаһы эшләй башлай.

## Шүлгән мәмерйәһе
thumb|right|Шүлгәнташ
Башҡортостандың Көньяҡ Уралдағы иң ҙур карст мәмерйәләренең береһе. Ул Бөрйән районында Ағиҙелдең уң яҡ ярында урынлашҡан.

Мәмерйә өс ҡатлы, дөйөм оҙонлоғо ике саҡрымдан ашыу. 1965 йылда Шүлгәнташ мәмерйәһе һәм уның тирә-яғы Рәсәйҙең тәбиғи ҡурсаулығы тип иғлан ителә.

## Янғантауҙың шифалы быуҙары

Бальнеологик киң профилле шифалы быулы тау Башҡортостандың Салауат районында урынлашҡан.

Ул Йүрүҙән йылғаһының уң яҡ яры буйында, диңгеҙ кимәленән 413 метр бейеклектә урын алған.

1944 йылда Янғантау курорты асыла. Янғантау шифаханаһы ун биш төрлө дауалау нигеҙендә Рәсәйҙә беренсе урында тора.

## Әҙәбиәт

УДК 821.512.141-4 ББК 84 (Рос=Баш)-4 С-30 Семь чудес Башкортостана / сост. Г.Галимова, М. Котлугаллямов, Р.Магадеева. — Уфа: Китап, 2010.-208 с.: ил. ISBN 978-5-295-05204-0

## Һылтанмалар

* http://raduga.blagpanorama.ru/index.php?catid=65:-2011--19&id=376:2011-11-16-03-52-21&Itemid=53&option=com_content&view=article
* http://www.bashinform.ru/bash/217095/
* http://search.rsl.ru/ru/record/01004987645
Бүре (мәғәнәләр)

**Бүре** — йәнлек атамаһы.

## Мәҡәләләр
* Бүре — эттәр ғаиләһенә ҡараған һөтимәр йыртҡыс.
* Бүре (йондоҙлоҡ) — йондоҙлоҡ.
* Бүре (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бүребай — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Баязит

**Баязит** — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Баязит (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Баязит (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
* Баязит (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
* Баязит (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Солтан (мәғәнәләр)

**Солтан** — мосолман илдәрендә монарх.

## Мәҡәләләр
* Солтан — мосолман илдәрендә монарх.
* Солтан (исем) — антропоним.
* Солтан (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Солтанай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Ҡыялым

**Ҡыялым** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡала округы ауылы.

## География
Оло Киалим йылғаһы буйында, район үҙәге Ҡарабаш ҡалаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар һәм урыҫтар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарабаш (ҡала)

**Ҡараба́ш** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе ҡалаһы. Ҡарабаш ҡала округының үҙәге.

## Топонимия
Ҡаланың исеме тау атамаһынан барлыҡҡа килгән һәм «ҡара баш/түбә» тип аңлатыла.

## Тарих
Һыҙғы ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләгән. 1834 йылда — 86 башҡорт, 1866 йылда — 74 башҡорт теркәлгән. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә.

## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала башлыса урыҫтар (88 %), татарҙар (4 %), башҡорттар (4 %) йәшәй.
.

## Билдәле шәхестәре
* **Ҡармышаҡ (Ҡармыш, Ҡарамыш) Ҡарабашев** — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусы.

## Панорама

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации города Карабаша 
* 
* История герба Карабаша
* Фотоотчёт о поездке в Карабаш
* Karabash, one of the most polluted places on Earth. Photographer Sergey Kolyaskin special to RBTH
Ҡарабаш

**Ҡарабаш** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Ҡарабаш (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ҡарабаш (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Ҡарабаш (Татарстан) — Татарстандың Бөгөлмә районындағы ауыл.
Ҡарабаш ҡала округы

**Ҡарабаш ҡала округы** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе составында муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Ҡарабаш ҡалаһы.

## Халҡы

## Составы

## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәт (Силәбе өлкәһе)

**Мөхәмәт** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡала округы ауылы.

## Тарих
Ауылға һыҙғы ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә.

## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Мөхәммәт (мәғәнәләр)

**Мөхәммәт** (*Мөхәммәт*, *Мөхәмәт*) — исламда Пәйғәмбәр, ир-ат исеме.

## Мәҡәләләр
* Мөхәммәт — Пәйғәмбәр.
* Мөхәммәт (исем) — ир-ат исеме.
* Мөхәмәт (Башҡортостан) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Мөхәмәт (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ибраһим (мәғәнәләр)
* Салауат (төшөнсә)
Әптрәк

**Әптрәк** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Гривенка ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Суроям йылғаһының (Ҡариҙелдең һул ҡушылдығы) уң яр буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 34 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 389 метр.

## Тарих
Ауылға шуран ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса татарҙар һәм башҡорттар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Деево (Силәбе өлкәһе)

**Деево** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ункурда ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 16 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 348 метр.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (61 %) һәм урыҫтар (33 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ташкинов

**Ташкинов** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Ташкинов (Башҡортостан) — Башҡортостандың Нефтекама ҡала округындағы ауыл.
* Ташкинов (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.
Ҡурға (ауыл)

**Ҡурға** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе үҙәге.

## География
Ҡурға йылғаһы буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 15 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 288 метр.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Корлыханов Николай Иванович (1952), инженер-энергетик, ауыл хужалығы, партия органдары һәм энергетика тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Мәсетле районы «Сельхозэнерго» берекмәһенең баш инженеры; 1979 йылдан «Серп и Молот» колхозының баш энергетигы, 1984 йылдан — партком секретары, 1986 йылдан — колхоз рәйесе; 2000 йылдан ауыл хужалығы продуктары әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса бүлек инспекторы; 2003—2013 йылдарҙа хәҙерге «БашРЭС-Өфө» йәмғиәтенең Мәсетле участкаһы начальнигы; дүртенсе (2016—2020) һәм бишенсе (2020-2024) саҡырылыш район советы депутаты; 2014 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауыл советының Ветерандар советы рәйесе, бер үк ваҡытта 2015 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауылы старостаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Мәсетле районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән Ҡурға ауылынан.

## Иҫкәрмәләр
Йосоп

**Йосоп** (*Йософ*) — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Йосоп (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Йосоп (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Йосоп (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Йосоп (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йосопов — фамилиялаштар исемлеге.
* Йосоп Арыҡов — башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
* Йософ сүрәһе — Ҡөрьәндәге ун икенсе сүрә.
* Йософ Баласағуни — яҙыусы.
* Йософ бей — Нуғай Урҙаһы бейе.
* Йософ Гәрәй — яҙыусы.
Үрге Юлдаш

**Үрге Юлдаш** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Үрге Юлдаш (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы татар ауылы.
* Үрге Юлдаш (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы татар ауылы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юлдаш — күп мәғәнәле һүҙ.
Кончаловский Андрей Сергеевич

**Андрей Сергеевич (Андрон) Кончаловский** (**Михалков-Кончаловский** (20 август 1937 йыл) — СССР, Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары кинорежиссёры һәм сценарисы, йәмәғәт һәм сәйәсәт эшмәкәре.

2013 йылдың май айында алынған иҫәп буйынса, Кончаловский утыҙ дүрт сценарий яҙған, режиссёр сифатында егерме ете фильм төшөргән, һигеҙ спектакль, шул иҫәптән биш опера, бер нисә күмәк тамаша ҡуйған, алты китап, йөҙҙән артыҡ публицистик мәҡәләләр баҫтырып сығарған.

РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980), «Ника» киноакадемияһы Президенты. Венеция фестивалендә «Белые ночи почтальона Алексея Тряпицына» (2014) экзистенциаль драмаһындағы һәм Францияла рус ҡаршылығы тураһындағы «Рай» (2016) фильмындағы режиссёрлыҡ эше өсөн ике тапҡыр «Көмөш арыҫлан» премияһына лайыҡ булды (2014).

## Балалыҡ һәм үҫмер йылдары
Яҙыусы Сергей Владимирович Михалков һәм шағир һәм тәржемәсе Наталья Петровна Кончаловскаяларҙың ғаиләһендә 1937 йылдың 20 авгусында Мәскәүҙә тыуған. Тыуғандан һуң бирелгән исеме Андрей булһа ла, ижад эшсәнлеген башлағанда йәш режиссёр үҙен Андрон тип атай, шулай уҡ ике ҡатлы Михалков-Кончаловский фамилияһын ала.

1997 йылдағы РФ Президентының бүләкләү тураһындағы Указында уның фамилияһы Михалков (Кончаловский) тип яҙылған. 1990 йылдарҙан башлап әҙләп, ә 2009 йылда атаһы С. В. Михалков үлгәс, ул тулыһынса Андрей Сергеевич Кончаловский тип йөрөтөлә башлай, был турала уның режиссёрлыҡ рәсми сайты хәбәр итә. Уның бала сағы Михалковтарҙың Мәскәү янындағы Николина Гора утарында үтә.

Үҙәк музыка мәктәбендә Р. Ю. Черновтың фортепиано класында (1952 йылға тиклем) уҡый, Мәскәү консерваторияһы янындағы Музыка училищеһында А. Г. Руббахта уҡый (1957 йылда тамамлай) һәм Мәскәү дәүләт консерваторияһында Л. Н. Оборинда (1957—1959) уҡый, ләкин тамамламай ҡалған 1964 йылда ВГИК-тың режиссёрлыҡ факультетын (Михаил Ромм оҫтаханаһында уҡып) тамамлай.

## Иҫкәрмәләр
Тиҙ туҡланыу

**Тиҙ туҡланыу** йәки **фастфуд** ( «тиҙ» һәм  «ашамлыҡ») — ҡыҫҡа ваҡытта туҡланыу йәки тиҙ арала бешереп алырлыҡ аҙыҡ.

## Фастфудтың тарихы

Тиҙ бешерелеп алына торған аш-һыу барлыҡ халыҡтарҙа бар тип әйтерлек, мәҫәлән, Италияла — пицца. 1921 йылда Канзаста White Castle компанияһы асыла. Улар, быға тиклем бер ҡайҙа ла булмаған, гамбургерҙарҙы һата башлайҙар. Кешеләрҙе был продукт үҙенең хаҡы (1946 йылға тиклем 5 цент) һәм иң мөһиме яңылығы менән ҡыҙыҡһындыра. 1940 йылдарҙа был компанияниң конкуренттары ла килеп сыға башлай, иң көслөләре — McDonald’s.

1956 йылда Америка Ҡушма Штаттарында 14 McDonald’s рестораны эшләй, 1960 йылда — 228, 1968 йылда — 1000, 1975 йылда — 3075, 1980 йылда — 6263, 1990 йылда- 11800. Бөгөнгө көндә 119 илдә 30 меңдән ашыу McDonald’s рестораны эшләй.

## Киң таралыу сәбәптәре
Ҙур ҡала кешеләре өсөн был ашау төрө бик уңайлы, бер яҡтан ҡиммәттә түгел, икенсе яҡтан тиҙ ҙә. Тағы ла был аш-һыуҙы, төрлө «тәмләткестәр» ҡушылыу сәбәпле, тәмле лә тип һанайҙар.

## Һаулыҡҡа йоғонтоһо

Тиҙ ашау — үҙе генә организмаға насар йоғонто яһай, ә ярымфабрикаттарҙан эшләнгән гамбургерҙар һәм башҡа шундай продукттар менән туҡланыу, әлбиттә, һаулыҡты нағытмай. Фастфуд менән туҡланыу, ғалимдар тикшереүе буйынса, тиҙ тән массаһы йыйыуына сәбәп була.

## Иҫкәрмәләр
* Beerman, Jason. Cha chaan teng cheat sheet: What to order at the most popular eateries in Hong Kong (англ.). CNN Go (20 February 2012). Проверено 28 июля 2014.
* Фаст-фуд и здоровье
* Show Foods
* Жвиташвили Ю. Б. Как происходит пищеварение // Рак и питание. — ЭЛБИ-СПб, 2010. — С. 124-125. — 368 с. — ISBN 978-5-93979-245-5.

## Һылтанмалар

* Психиатры установили, что фастфуд опасен для нервной системы человека // РБК
* Andrew F. Smith. Encyclopedia of junk food and fast food 
* 10 интересных фактов о McDonald’s
Песто

**Пе́сто** *( — тапайым, ваҡлайым)* — зәйтүн майы, базилик һәм сыр ҡушып эшләнгән популяр итальян соусы. Песто үҙенсәлекле йәшел төҫтә була. Ғәҙәттә пестоны бәләкәй генә һауыттарҙы бирәләр. Ҡыҙыл төҫлө песто ла була, быларына ҡояшта киптерелгән помидор ҡушылған була.

Пестоны пастаға ҡушып ашайҙар, һурпа һәм лазаньи әҙерләгәндә ҡушалар, шулай уҡ икмәккә һәм крекер печеньегә һылап ашайҙар.

Килеп сығышын төньяҡ Италиянан, Лагурия регионындағы Геруниянан (*pesto alla genovese*) тип иҫәпләйҙәр. Песто Рим империяһы осоронан уҡ билдәле булған тип иҫәпләйҙәр, әммә соус әҙерләүҙең яҙма рецебы 1865 йылдан ғына билдәле.

Классик Pesto alla Genovese мәрмәр килелә ағас төйгәс менән эшләнә. Бының өсөн Генуяла ғына үҫкән базилик, пиния оролоғо, һарымһаҡ, «экстра» сортлы зәйтүн майы һәм юғары сортлы пекорино сыры алына. Осһоҙораҡ соустарҙы пиния орлоғо урынына грек сәтләүеге, йәки башҡа осһоҙ тәмләткестәр ҡулланыла. Зәйтүн майы һәм сыр ҙа түбәнерәк сортлылары алына.

## Төрҙәре
Францияның Прованс өлкәһендә шуға оҡшаған, сәтләүек ҡушылмаған, писту () соусын әҙерләйҙәр.

Австрияла ваҡланған ҡабаҡ емештәре ҡушылған песто әҙерләйҙәр. Германияла базилик урынына айыу йыуаһы ҡушылған соус яһайҙар.

## Иҫкәрмәләр
Будкивка

**Будкивка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Погребище һәм Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр. Бассейн майҙаны - 115 км².

## Галерея

Файл:Сосонка2.jpg|
Файл:Будківка2.jpg|
Файл:Сосонка5.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси.&nbsp;— Вінниця: 2012.&nbsp;— с. 8.
Себер (мәғәнәләр)

**Себер** — күп мәғәнле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Себер — Евразияның төньяҡ-көнсығыш өлөшө.
* Себер (хоккей клубы) — Новосибирск ҡалаһының хоккей клубы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Себер даруғаһы — Тарихи Башҡортостанда административ берәмек.
* Себер ханлығы — XIV—XVI бб. Көнбайыш Себерҙәге төрки дәүләт.
* Себер татарҙары — Көнбайыш Себерҙәге төрки халыҡ.
Скакунка (Соб ҡушылдығы)

**Скакунка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 12 километр. Бассейн майҙаны — 54,2 км².


Landscape near Skakunka River in Lypovets (Mar 2021).jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 8.
Математик

**Матема́тик** — ғалим, математика өлкәһендә белгес.

## Белем алыу
Математик профессияһы юғары университет белемен талап итә. Математик һөнәре буйынса әҙерләү ғәҙәттә университеттарҙың  махсус уҡыу бүлектәрендә алып барыла. СССР-ҙа был математик йәки механик-математик, физик-математик факультеттар ине. Дипломлы математиктәр СССР-ҙа программистар, тармаҡ буйынса институттарҙың ғилми хеҙмәткәрҙәре, преподавателдәр һ.б. булып эшләнеләр

## Наградалары һәм бүләктәре
Математиктәргә тапшырылған иң дәрәжәле ғилми премия, Филдс премияһы булып тора. 2002 йылдан алып математика өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштар өсөн йыл һайын Абель премияһы тапшырыла. Математика буйынса Нобель премияһы бирелмәй, ләкин ҡайһы бер математиктәргә (мәҫәлән, Канторович Леонид Витальевичкә йәки Нэш Джон Форбсҡа) был премия бирелде (шулай уҡ фәндең башҡа өлкәләрендә лә — йышыраҡ иҡтисад өлкәһендә).

## Математиктәрҙең автобиографиялары
Бер нисә билдәле математик, ғүмерҙәрен ошо фәнгә бағышлауға уларҙы нимә мәжбүр иткәнен кешеләргә һөйләр өсөн, үҙҙәренең автобиографияһын яҙҙы. Был әҫәрҙәрҙә математик булыу нимәне аңлата икәне тураһында бына тигән хикәйәләр бар. Был исемлектә ҡайһы бер әҫәрҙәр автобиография түгел, ә математика темаһына һәм автобиографик элементтары булған математиктәрҙең тормошо тураһында эссе.
* «Автобиографиянан биттәр» — Александров Павел Сергеевич;
* «Мин — математик» — Винер Норберт;
* «Минең тормошом тураһында» — Кардано Джероламо;
* «Математик профессияһы тураһында», «Математика — фән һәм профессия» — Колмогоров Андрей Николаевич;
* «Математик ҡатышма» — Литлвуд Джон Идензор;
* «Автобиография» — Рассел Бертран;
* «Математик мажаралары» — Улам Станислав;
* «Мин математик булырға теләйем» — Халмош Пол Ричард;
* «Апология математика» — Харди Годфри Харолд
* «Лев Семёнович Понтрягиндың үҙе яҙған тормошо тасуирламаһы. 1908,  Мәскәү ҡалаһы» — Понтрягин Лев Семёнович.

## Дөйөм мәҙәниәттә

Математика тураһында иң бидәле фильмдәрҙең береһе — «Игры разума», Рон Ховардтың С. Назарҙың шул уҡ исемдәге китабы буйынса төшөрөлгән, «Оскар» кинопремияһы алған биографик драмаһы. Фильм Нэш Джон Форбстың тормошо тураһында һөйләй. Был ғалим ғалимдар тураһындағы кеше яратмаусы кеше булараҡ стереотип күҙаллауға тулыһынса тап килә. Уның шәхесе гениаллек һәм аҡылһыҙлыҡ араһындағы бәйләнеш тураһында һөйләшеү башларға сәбәп булып тора.
Ғәҙәттә автор Эдуард Успенский «данлыҡлы математик» тип үҙенең балалар өсөн шиғырҙарының һәм китаптарының геройын — академик Ивановты атай. 1986 йылда китап буйынса режиссёр Попов Владимир Иванович «Союзмультфильм» студияһында мультфильм төшөрә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Красота математики
* Вычислитель

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Список известных математиков и статистиков
Десерт

**Десе́рт** (от ) —ғәҙәттә – (еләк-емештән түгел) тәмле деликатестарҙан торған төшкә йәки киске аштан һуң ҡабып ҡуйыла торған завершающее блюдо стола, предназначенное для получения приятных вкусовых ощущений в конце обеда или ужина, обычно — сладкие деликатесы (не фрукты).

Десерты подаются обычно в специальных десертных тарелках. Едят, как правило, десертной ложкой — промежуточной по размеру между столовой ложкой и чайной. Десертный стол также сервируется десертным ножом и десертной вилкой.
Кобыльня (йылға)

**Кобыльня** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Винница һәм Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 24 километр. Бассейн майҙаны — 308 км².

## Галерея


Kobyl'nya 1.jpg|
Kobyl'nya River 01.jpg|
Kobyl'nya River 02.jpg|
Pryborivka16.JPG|
Pryborivka17.JPG|
Kobyl'nya River 04.jpg|
Kobyl'nya River 06.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області. — Вінниця: Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг, 2010. — 28 с.
Хочева (йылға)

**Хочева** () — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Иванков районы аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Характеристика річок Іванківського району
Аҡ Сиркәү

**Аҡ Сиркәү** () — Украинаның Киев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Аҡ Сиркәү районының административ үҙәге.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 220 115 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Аҡ Сиркәү
Кәнфит

**Кәнфит** (от , «эшләнгән») — төрлө-төрлө, шәкәрле йәки шоколадлы кондитер изделиеһы. Уға шәкәрләнгән емештәр, пралине инә. Ҡағиҙә булараҡ, кәнфиттәрҙең составында 60-75 % шәкәр була. Улар глазурле (глазурь менән ҡапланған), глазурһеҙ һәм шоколад эслеге булған кәнфиттәргә бүленә.
«Кәнфит» термины — аптекала эшләүселәрҙең профессиональ жаргонынан килеп сыҡҡан. XVI быуатта был термин, дауаланыу маҡсатында файҙаланылған һәм шәкәрләнгән йәки ҡайнатма итеп эшкәртелгән емеш-еләкте аңлата. Тора-бара ул төрлө ингредиенттарҙан торған кондитер изделиеларының киңерәк теҙмәһен аңлата.

## Кондитер продукцияларының төрҙәре

* Карамель
* Ирис (кәнфит)
* Шоколад кәнфиттәр
* Лакрица кәнфиттәр
* Трюфелдәр
* марципан — мәҫәлән, моцарткугель
* Пралин
* Помадка кәнфиттәр
* Емеш-еләкле
* Ҡаймаҡлы
* Ликерлы
* Вафля нигеҙендә эшләнгән
* Күп ҡатлы
* Кремлы
* Батончиктар
* Сәтләүекле, шул иҫәптә грильяж да
* Салмиаклы кәнфиттәр
* Желе кәнфиттәр
* Цукаттар
* Имә (һура) торған кәнфиттәр
* Туңдырманан кәнфиттәр
Был кондитер изделиеларының бөтәһе лә составы һәм стурктуралы-механик үҙенсәлектәре буйынса айырыла. Улар төрлө массанан эшләнә һәм уларға төрлө алымдар менән формалар бирелә.

## Галерея

Изображение:2023 Ferrero Rocher (3).jpg
Изображение:Szaloncukor2.jpg|Венгерские рождественские конфеты салонцукор
Изображение:Whoppers.jpg
File:Chocolat Bonnat. 100%.jpg|Был шоколадҡа шәкәр ҡушылмай
File: HardCandy.jpg|Төрлө емеш-еләк формаһындағы карамель
File:300x300 choc rose cake.jpg|Шоколадтан яһалған сәскәләр


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Компэйто
* Конфетти — боронғо карнавал традицияларына ярашлы, ысын кәнфиттәр урынына ташлау өсөн эшләнгән ялған кәнфиттәр
* Көнсығыш тәм-томо
* Мармелад
* Грильяж

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Таба

**Таба** — ризыҡ ҡурыу, ҡыҙҙырыу өсөн тәғәйенләнгән һауыт. Ғәҙәттә түңәрәк була. Һаплы, бер-йәки ике тотҡосло булыуы мөмкин. Суйындан, тутыҡмаҫ ҡоростан йәки эмаль менән ҡапланған ҡоростан, алюминийҙан, керамиканан һ.б. материалдарҙан эшләнә. Төрлө материалдарҙан, ҡурған саҡта май сәсрәмәһен өсөн селтәрләп эшләнгән ҡапҡастары ла була. Һуңғы йылдарҙа быяла ҡапҡастар киң ҡулланыла.

Тарихтан күренеүенсә, табаны башҡа материалдарҙан да эшләгәндәр. Мәҫәлән, грузиндарҙың кэци () тип аталған табаһы балсыҡтан йә таштан (талькохлорита) яһалған.

Башҡорттар таба икмәге бешергәндәр (тәбикмәк), ҡурмас ҡурғандар.

Таба шулай уҡ үлсәү берәмеге булараҡ та ҡулланылған. Мәҫәлән, *бер таба ҡурмас*, *өс таба балыҡ*, *бер оло таба ҡурған бәрәңге*.

Хәҙерге заман табалары йыш ҡына *политетрафторэтилен* («тефлон») менән ҡапланған була, ул ризыҡты көйөп китеүҙән һаҡлай тип һанала, тик был һәр саҡта ла дөрөҫлөккә тап килмәй.

## Таба төрҙәре

### Ҡурғыс
Ҡурғыс — киң төплө, ике тотҡосло таба, ул мейестә (духовкала), плитә өҫтөндә бешереүгә лә яраҡлы. Ғәҙәттә тутыҡмаҫ ҡоростан яһала, төбө йылылыҡты тигеҙ бүлә. Тотҡостары утта ҡыҙмай. Ит, балыҡ, йәшелсә быҡтырыу, ҡурыу өсөн ҡулланыла, тотҡостары бәләкәй булғанлыҡтан, ҙур булмаған духовкаға ла һыя.

### Быҡтырғыс (Сотейник)
Быҡтырғыс — кәстрүл урынына ла, таба урынына ла тотонола ала торған һауыт. Уның ярҙамында төрлө ризыҡ әҙерләп була. Ғәҙәттә, ризыҡты һутлы итеп әҙерләгәргә кәрәк булғанда файҙаланалар. Төбө лә, ҡыры ла ярайһы ҡалын була, шуның өсөн аҙыҡ тигеҙ генә бешә. Быҡтырғыстар бар төр мейестәргә, духовкаларға ла яраҡлы.

### Вок-таба (Соҡор таба)
Азия аш-һыуы көнкүрешебеҙгә ныҡлап инә барғанлыҡтан, ҡытай милли табаһы ла ҡулланыла башланы. Ярайһы тәрән, сөм соҡор төплө түңәрәк таба. Уның ярҙамында бар төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин: быҡтырырға, бешерергә, ҡурырға, элмәле рәшәткәһе ярҙамында хатта быуҙа ла бешерергә була. Вок табала бешергәндә туҡтауһыҙ болғатып торорға кәрәк, аҙыҡ һәр саҡ ут иң ҡыҙыу тейгән ергә, соҡорға йыйылып ҡына бара. Табаның төп тәғәйенләнеше — төрлө ҡушылмаларҙы тиҙ генә ҡурып алыу. Ҡытайҙар унда башлыса дөгө йәки йәшелсә, ит, диңгеҙ ризыҡтары ҡушылған туҡмас әҙерләй.

### Ҡоймаҡ табаһы
Ҡоймаҡлыҡ — ҡамырҙы тимер көрәксектәр ярҙамында тиҙ генә тигеҙләп ебәреп була торған таба. Ҡоймаҡ табаларының сите тәпәшәк (1 см тирәһе) була, ҡул бешмәһен өсөн һабын оҙон итеп эшләйҙәр. Ҡоймаҡ тигеҙ бешһен өсөн төбө ҡалын итеп эшләнә.

## Таба менән бәйле һүҙҙәр
Таба икмәге (тәбикмәк);
таба һөрткөс;
таба тотҡос;
табағас.

## Таба фольклорҙа һәм әҫәрҙәрҙә
* Ҡоймаҡ тәмле тип табаны ялап булмай *(мәҡәл)*.
* Айбулат… бер таба сөсө икмәк алып китте — Һ. Дәүләтшина, «Ырғыҙ» романы.

## Иҫкәрмәләр
Көнсығышса ҡәһүә

**Көнсығышса ҡәһүә**, **көнсығышса кофе** йәки **төрөксә кофе** (шулай уҡ — «төрөк кофеһы») — тартылған (ваҡланған) кофе бөртөктәрен (орлоҡтарын) махсус һауыт — туркаға һалынған һыуҙа бешереп (ҡайһы саҡта шәкәр ҡушып) әҙерләнгән кофе.

«Көнсығышса кофе» был эсемлек әҙерләү өсөн ҡулланылған кофе һәм кофе бөртөктәренең ниндәйҙер бер үҙаллы төрө тигән киң таралған яңылыш фекергә ҡарамаҫтан, был һүҙбәйләнеш менән бары тик кофе әҙерләү буйынса үҙенсәлекле рецепт ҡына аталып йөрөтөлә.

«Көнсығышса кофе» бар донъяла популяр булһа ла, ул тәү сиратта ҡасандыр Ғосман империяһы составына ингән Яҡын Көнсығыш, Төньяҡ Африка, Кавказ һәм Балҡан биләмәләрендә урынлашҡан илдәрҙә бигерәк тә киң таралған. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, был тарафтарҙа ҡәһүә эсемлеген әҙерләүҙең төп ысулы нәҡ көнсығышса (төрөксә).

Һүҙбәйләнештең сығышынан һәм ҡулланылышынан ҡарағанда, көнсығышса йәки төрөксә кофе — бары тик Европа менән Америкала ғына таралыш алған. Был ысул менән әҙерләнгән эсемлекте, мәҫәлән, Яҡын Көнсығышта үҙенең «кофе» тигән ябай атамаһы менән йөрөтәләр. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡәһүәнең урындарҙа бирелгән үҙ исеме лә бар.

## Әҙерләү

Традиция буйынса, көнсығышса кофе өсөн бик ваҡ итеп тарттырылған кофе бөртөктәрен файҙаланалар. Был онтаҡты һыуҙа бешереү өсөн «турка»
(төрөксә «джезва») тип аталған махсус һауыт алына. Өҫтәге ауыҙы тарая барған, аҫҡы яғы, киреһенсә, киңәйгән был һауыттың оҙон тотҡаһы була. Турканы эшләгәндә башлыса баҡырға өҫтөнлөк бирелә.

Төрөктәр кофены баштараҡ усаҡта бешергән. Температураны көйләү өсөн буласаҡ эсемлек һалынған джезваны утҡа яҡыныраҡ эткәндәр йә ҡыҙған ҡом буйлатып һауытты усаҡтан үҙҙәренә тартҡандар. Бында һауыттың оҙон тотҡаһы бик тә ҡулай булған. Хәҙерге ваҡытта төрөк кофеһын әҙерләү өсөн махсус ҡулайламалар һатыла. Ҡом тултырылған был йәшниктәргә йылытыу элменттары ҡуйылған. Дөйөм алғанда, ҡыҙған ҡомда, газ плитаһында йә иһә спиртовкала әҙерләнгән кофеның тәм яғынан айырмаһын ғәмәлдә күптәр бөтөнләй һиҙмәй ҙә, сөнки эсемлектең сифатына әҙерләү ысулы әллә ни йоғонто яһамай.

Көнсығышса кофе әҙерләүҙе заман индустрияһы ла иғтибарынан ситтә ҡалдырмаған. Хәҙерге кофе ҡайнатҡыстарҙың бер нисә варианты бар. Мәҫәлән, махсус һауытҡа ваҡлап тарттырылған кофе һәм шәкәр һалына, уларға һыу ҡушыла, һәм турка ҡайнатҡысҡа ҡуйыла. Һауыт ултыртылған мейес күтәрелә һәм турканы ныҡлы итеп яба. Эсемлек температураһы кәрәкле кимәлгә еткәс, мейес кире урынына төшә. Асыҡ туркалағы кофе өҫтән күбек ҡаплап ала. Был цикл тағы ла бер тапҡыр ҡабатлана. Ошондай кофе ҡайнатҡыстар бер йә бер нисә туркалыҡ итеп сығарыла.

## Сервировка һәм кофе эсеү
Көнсығышса кофе өҫтәлгә ныҡ эҫе килеш бәләкәй генә ҡәһүә сынаяҡтарына һалып бирелә. Ғәҙәттә эсемлек менән бергә стаканда һалҡын һыу һәм лукум килтерәләр. Ҡайһы бер төбәктәрҙә әҙер эсемлеккә көньяҡта үҫкән фисташка емештәрен ҡушалар.

Төрөк ҡәһүәһен сынаяҡтарға ҡойғандан йә шәкәр һалып болғатҡандан һуң шундуҡ эсергә кәрәкмәй — кофе ҡуйырығының һауыт төбөнә ултырыуын көтөргә кәрәк.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* Malecka Anna, How Turks and Persians drank Coffee, Turkish Historical Review 6/ii, 2015
* 
*
Хәлимә - Пәйғәмбәрҙең Һөт Инәһе

**Хәлимә бинт Әбү Зүәйб**,  -  **Хәлимә әс-Садия** исеме менән дә билдәле зат () — Пәйғәмбәр Мөхәммәт с.ғ.с.-дең Һөт Инәһе.  Малайҙы ул дүрт йәшенә тиклем имеҙгән, сөнки баланың әсәһе вафат булып ҡалған.  Хәлимә менән уның хәләл ефете әл-Харис ғәрәптәрҙең хауазин ырыуынан   Сад ибн Бәкр араһынан булған  .

## Биографияһы
Мөхәммәт с.ғ.с. донъяға килгән йылы Сад ибн Бәкр араһы вәкилдәре имеҙергә бала алыр өсөн   Мәккәгә килә. Балаларҙы хәлле, атайлы ғаиләләрҙән алырға тырышалар. Риүәйәттәргә ҡарағанда,  Хәлимәгә етем Мөхәммәт кенә тороп ҡала,  баланың атаһы ул донъя күргәнсе үк баҡыйлыҡҡа күскән булһа ла ҡатын буш ҡайтырға теләмәй, уны ала.Бәйән ителеүенсә, ул йылы ныҡ ҡоролоҡ була, аслыҡтан Хәлимәнең хатта үҙ балаһына ла һөтө етмәгән була. Мәгәр Мөхәммәтте ҡулына алыу менән уға һөт төшә башлай, ике балаға ла туйғансы имеҙергә етә  .

Сад ибн Бәкр араһы башта Худайбиәлә, артабан Мәҙинәлә йәшәй. Мөхәммәткә ике йәш булғас, Хәлимә баланы кире ҡайтарырға уйлай,  тик уның әсәһе  Әминә бинт Ваһб  тағы күпмелер ваҡытҡа уны ҡалдырып тороуын үтенә.

Мөхәммәт с.ғ.с Хәҙисәгә  (Хәдиджә р.ғ)өйләнгән була инде, Хәлимә Уға  ауыр хәлдә йәшәүҙәрен әйтә. Мөхәммәт с.ғ.с ҡатынынан уға 40 һарыҡ биреүҙе һорай. Рәсүллек иңгәс, Хәлимә менән ире уның янына килеп шәһәҙәт әйтә,  Ислам ҡабул итә.  Һәләкәтле еңелеү була яҙған урындан еңеүгә килтергән Хүнәйнә һуғышы булараҡ тарихта ҡалған көндә Һөт Инәһе уларға килгәс, Пәйғәмбәр с.ғ.с өҫтөндәге сапанын сисеп аҫтына түшәп ултырта.

Хәлимәнең өс балаһы булған: улы  Абдуллаһ, ҡыҙҙары Әнисә һәм Һизәфә.

## Һылтанмалар

* Ситдиҡова Гүзәл.Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ.// Башҡортостан ҡыҙы. - 2008, №10

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Исламский энциклопедический словарь. А. Али-заде, Ансар, 2007 г.
* Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан:2004 йыл
* Ситдиҡова Гүзәл. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
* Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил — көслө ил. — Өфө:Китап, 2007.- 448 бит
* Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ.// Башҡортостан ҡыҙы. — 2008, № 10
Йоҡ (Тере Танып ҡушылдығы)

**Йоҡ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы йылға, Тере Танып ҡушлдығы. Йылғаның оҙонлоғо 64 км, бассейны майҙаны — 596 км².

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан)*

* 4,8 км: Тибел (уң)
* Усаҡйылға (уң)
* Тагиема (һул)
* Һикияҙ (уң)
* 23 км: Бәрмүш (уң)
* Ҙур Бәлзүгә (уң)
* Бәләкәй Бәлзүгә (уң)
* Мәнәгез (һуп)
* Мыкшур (уң)
* 39 км: Кәлтә (уң)
* Сәгәл (уң)
* Шардак (уң)
* Андреевка (һу)
* Балайылға (уң)
* Мәтәш (уң)
* Сәләй (уң)
* Арсенов Ключ (һул)
* Элиныш (уң)
* Бәҙрәш (уң)
* Беляшка (уң)
* Шапочная (һул)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһына  тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса, дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025919.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Зеландия (утрау)

**Зела́ндия** ( ) — Балтик диңгеҙендә иң ҙур утрау. Дания короллеге территорияһында ҙурлығы буйынса өсөнсө утрау (Гренландия һәм Диско утрауҙарынан һуң).

## Этимология
Фараз буйынса утрауҙың атамаһы *Sæl* (тюлень, нерпа) һәм *land* (ер) тигән дат һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, сөнки Зеландия яр буйҙарында тюлендәрҙең ҙур популяцияһы йәшәгән. Хәҙерге атамаһы  — *диңгеҙ ере* тип аңлатыла ( — диңгеҙ; шул уҡ исемдәге Нидерланд провиницияһы менән сағыштырығыҙ:  — *диңгеҙ ере*, бында  — диңгеҙ).

## География

Майҙаны — 7031 км². Утрау Каттегат боғаҙы һәм Балтик диңгеҙе араһында урынлашҡан. Скандинавия ярымутрауынан (Швециянан) Эресунн боғаҙы менән, ә Фюн утрауынан — Ҙур Бельт боғаҙы менән айырылған. Ҙур Бельт күпере утрауҙы Фюн утрауы; Стурстрём һәм Фарё күперҙәре — Фальстер утрауы; Эресунн күпере — Швецияның Мальмё ҡалаһы менән тоташтыра.

Зеландия ярҙары башлыса уйһыулы, Исе-фьорд, Сайерё-Бугт һ.б. ҡултыҡтар менән ныҡ йырғыланған. Утрау эзбизташтан һәм балсыҡтан яһалған.

Утрауҙа бихисап күлдәр, шул иҫәптән Даниялағы иң ҙур күл — Арресё урынлашҡан. Сусо йылғаһы — Зеландиялағы иң ҙур йылға, уның оҙонлоғо 82 км тәшкил итә. XX быуат башында утрауҙы бук һәм имән урмандары менән ҡаплаған, әммә хәҙерге ваҡытта уларҙың майҙаны ныҡ ҡыҫҡарған.

Зеландияның көнсығыш яр буйында һәм яҡындағы Амагер утрауында Данияның баш ҡалаһы Копенгаген урынлашҡан. Утрауҙағы башҡа ҡалалар — Фредериксберг, Хельсингёр, Хиллерёд, Хольбек, Кёге, Нествед, Престё, Роскилле, Слагельсе, Слангеруп, Сорё, Вордингборг, Валленсбек.

Утрау буйлап Даннесшелод, Есром, Фредериксверк каналдары һуҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Klaus Düwel, Eva Nyman, Henrik Thrane: Seeland. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (RGA). 2. Auflage. Band 28, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2005, ISBN 3-11-018207-6, S. 25–35.
Косцюшко (тау)

**Косцю́шко** (, төбәк әйтелеше — **Кози-оско** (ˈkɔziˌɔskoʊ, МФА)) — Австралия ҡитғаһының иң бейек түбәһе. Ҙур Һыу айырғыс һыртының Австралия Альптарында тау.

## Тасуирлама
Бейеклеге — 2228 м.

Яңы Көньяҡ Уэльс штатының көньяғында Виктория штаты менән сик эргәһендә, Косцюшко милли паркы территорияһында урынлашҡан.

## Тарих
1840 йылда асылған. Түбәһенә менгән тәүге кеше — поляк сәйәхәтсеһе, географ һәм геолог Павел Эдмунд Стшелецкий була. Стшелецкий тауҙы поляк хәрби һәм сәйәси эшмәкәре Анджей Тадеуш Бонавентура Костюшкоға арнап атай.

Башта тау **Таунсенд** исемен йөрөтә, ә был осорҙа Австралия Альптарындағы иң бейек булған түбә тип иҫәпләнгән күршеләге тау «Косцюшко» исемен йөрөтә. Артабанғы тикшеренеүҙәр Таунсенд тауының 20 метрға бейегерәк булыуы асыҡлағас, Павел Эдмунд Стшелецкийҙы хөрмәтләп иң бейек түбә Косцюшко тип аталһын өсөн, Яңы Көньяҡ Уэльс штатының ер департаменты тау атамаларының исемдәрен алмаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* mtkosciuszko — сайт горы интересный сайт, на котором представлена информация о польском путешественнике и исследователе Павеле Эдмунде Стшелецком и о горе Костюшко.
* фото из мировой горной энциклопедии 
* Маршрут и другие рекомендации по восхождению на вершину Костюшко
Малакка солтанлығы

**Малакка солтанлығы** () — 1400—1511 йылдарҙа Малайзияла (Малакка ярымутрауы) һәм көнбайыш Индонезияла (Суматра утрауы) урынлашҡан мосолман дәүләте.

## Тарих

1299 йылда Шривиджая кенәзе *Санг Нила Утама* Сингапурға нигеҙ һала. Уның вариҫы *Парамешвара* Сингапурҙан тыш Палембангта һәм Бинтанда хакимлыҡ иткән. Парамешвараның вариҫтары оҙайлы ваҡыт Сингапурҙа идара иткән: улы *Шри Три Буана* (1372—1386), ейәне *Падука Сери Рана Вира Керма* (1386—1399) һәм бүләһе *Падука Шри Махараджа Парамешвара* (1399—1413).

1401 йылда Маджапахит Сингапурҙы яулап ала, Парамешвара төньяҡҡа ҡасып ҡотолорға мәжбүр була һәм 1402 йылда Малакка ҡалаһына нигеҙ һала. 1409 йылда Парамешвара Пасайҙан принцессаны кәләш итеп алғандан һуң солтан *Искәндәр Шаһ* титулын ала һәм ислам динен ҡабул итә. Тиҙҙән ислам дине солтанлыҡтың барлыҡ биләмәләрендә тарала.

Парамешваранан һуң солтан Әхмәт Шаһ идара итә. Малакка дәүләте диңгеҙ империяһынан сауҙа империяһына әүерелә. Малакка солтанлығы Мин империяһы, Аютия, Гуджарат, ғәрәптәр һәм европалылар менән сауҙа итә.

1445 йылда дәүләт түңкәрлеше һөҙөмтәһендә кесе йәштәге үлтерелә, ә тәхеткә принц Ҡасим ултыртыла. Тәхеткә ултырғас ул *Мозафар-шаһ* (1445—1459) исемен ҡабул итә.

Солтан Аладдин Рият Шаһ хакимлығы осоронда, XV быуат аҙағында, португалдар Малакка менән сауҙа итә башлай. Солтанлыҡ 1511 йылда португалдар тарафынан юҡ ителә.

## Солтандары
* Парамешвара (Искәндәр Шаһ; 1400—1414)
* Мегат Искәндәр Шаһ (1414—1424)
* Мөхәммәт Шаһ (1424—1444)
* Абу Сәйет (1444—1446)
* Мозафар Шаһ (1445—1459)
* Мансур Шаһ (1459—1477)
* Алад-дин Риайят Шаһ (1477—1488)
* Mәхмүт Шаһ (1488—1511)

## Һылтанмалар
* Малаккский султанат
Сикоку

— Япон утрауҙары составындағы утрау, Японияның регионы. Япон утрауҙары араһында майҙаны һәм халыҡ һаны буйынса дүртенсе урында.

«Сикоку» һүҙе ике төрлө мәғәнәгә эйә. Тар мәғәнәлә ул тик Сикоку утрауын, ә киң мәғәнәлә — **Сикоку регионы**н () аңлата. Был регионға Сикоку утрауынан тыш бәләкәй күрше утрауҙар керә. Борон был утрау Көньяҡ диңгеҙ регионына (Нанкайдо) ингән.

Хонсю утрауы менән өс күпер системалары менән тоташҡан.

## География
Ҙурлығы буйынса донъяла илленсе утрау будып тора.

Утрауҙың рельефы башлыса таулы. Көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған тауҙар Сикокуны ике субрегионға бүлә. Төньяҡ субрегионы Эске Япон диңгеҙе һыуҙары менән, ә көньяҡ субрегионы — Тымыҡ океан һыуҙары менән йыуыла. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Исидзути тауы (бейеклеге — 1982 м), ул Эхиме префектураһында урынлашҡан. Яр буйҙары тирәһендә тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә, уларҙың иң ҙуры — Токусима тигеҙлеге. Сикокуның йылға селтәре ҡуйы. Эсино йылғаһы утрауҙың иң ҙур һыу артерияһы һанала, уның оҙонлоғо 194 км тәшкил итә.

Сикокуның төньяҡ өлөшөндә урта диңгеҙ климаты, ә көньяҡ өлөшөндә — субтропик муссон климаты өҫтөнлөк итә.

Яуым-төшөмдәр, бигерәк тә йәйен тайфундар осоронда, йыш була була.





## Тарих
Боронғо осорҙа утрау ,  һәм  атамаларын йөрөткән. Хәҙерге атамаһы  утрауҙа Японияның дүрт тарихи өлкәһе — Ава, Иё, Сануки һәм Тоса булыуын һүрәтләй.

1871—1876 йылдарҙағы административ реформа һөҙөмтәһендә Ава, Иё, Сануки һәм Тоса провинциялары Коти, Токусима, Кагава һәм Эхимэ префектуралары тип үҙгәртелә.

Электән Сикоку утрауы легендар буддист монахы Кукай эшмәкәрлегенә ҡараған 88 ғибәҙәтханаһы менән билдәле.

## Демография
Сикоку утрауында 3 981 517 кеше (2010) йәшәй, уларҙың күп өлөшө төньяҡ райондарҙа көн итә. Утрауҙың иң эре ҡалалары рәтенә префектуралар үҙәктәре — Мацуяма, Такамацу, Токусима, Коти инә. Сикоку халыҡ ҡартайыуы мәсьәләһенән йонсой. Йәштәрҙең күп өлөшө утрауҙан Токио йәки Осака ҡалаларына китә.

## Административ бүленеше
Сикоку регионына дүрт префектура керә:

## Иҡтисад
Япония иҡтисадында Сикокуның өлөшө 3%-тан артмай. Утрау иҡтисади интеграцияланмаған. Эхиме префектураһы — Хиросима, Токусима преектураһы — Осака, ә Кагава префектураһы — Окаяма менән тығыҙ бәйләнеш тота. Утрауҙың төньяҡ өлөшө, башлыса Эске Япон диңгеҙе яр буйҙары — ауыр сәнәғәттең һәм караптар төҙөүҙең үҙәге. Сикокуның көньяғында ауыл хужалығы өҫтөнлөк итә. Үҫтерелгән культуралар араһында мөһим урынды мандарин һәм йөҙөм биләй. Утрауҙың көньяҡ райондарҙағы уңайлы климат дөгө уңышын йылына ике тапҡыр йыйырға мөмкинлек бирә.

1988 йылда Сикокуны Хонсю утрауы менән тоташтырыусы Сэто күперҙәр системаһы төҙөлә, был үҙ сиратында утрауҙың үҙәк япон префектуралары менән иҡтисади бәйләнеште урынлаштырыуҙы тиҙләтә. Артабан Сикокуның башҡа өлөштәрендә тағы ике күперҙәр системаһы төҙөлә. Әлегә Кюсю утрауы менән тоташтырыусы күпер юҡ. Сикокуның рельефы таулы булғанға күрә, юлдар селтәре ныҡ үҫешмәгән.

## Спорт
Утрауҙа даими рәүештә электромобилдә йөрөүселәр өсөн Shikoku EV Rallye раллиһы уҙғарыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хоккайдо
* Хонсю
* Кюсю

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Статья Japan на сайте Library of Congress Country Studies
Теорема

|publisher=Institute of Education Sciences (IES) of the U.S. Department of Education. Originally published in 1940 and reprinted in 1968 by National Council of Teachers of Mathematics. Перевод: Елисея Скотт Лумис. «Пифагора предложение: его демонстрации проанализированы и классифицированы, и библиография источников данных четырех видов доказательств» (PDF). Образование Ресурсы Информационный центр . Институт педагогических наук (IES) из Департамента образования США. Получено 2010-09-26 . Первоначально опубликовано в 1940 году и переиздана в 1968 году Национальным советом преподавателей математики]]

**Теоре́ма** ( — «иҫбатлау, уй; фекер; аңлау, ҡағиҙә») — аксиомалар күмәклегенән сикле һандағы сығарыу ҡағиҙәләрен ҡулланып, өйрәнелгән теория сиктәрендә килтереп сығарылған раҫлау.

Математик текстарҙа «теоремалар» тип ғәҙәттә, математик мәсьәләләрҙе сығарғанда киң ҡулланылған, иҫбат ителгән раҫлауҙарҙы ғына атайҙар. Шуның менән бергә, талап ителгән иҫбатлау ғәҙәттә кемдер тарафынан табылған була (логика буйынса эштәр, нигеҙҙә, ҡағиҙәнән ситләшеү булып тора, логикала иҫбатлау төшөнсәһе үҙе өйрәнелә, шуға күрә ҡайһы бер осраҡта теорема тип хатта билдәһеҙ раҫлауҙарҙы ла атайҙар). Бик үк мөһим булмаған раҫлау-теоремаларҙы ғәҙәттә лемма, һөйләм, эҙемтә һәм башҡа шундай терминдар менән атайҙар. Теорема буламы икәнлеге билдәле булмаған раҫлауҙарҙы гипотеза (ғилми фараз) тип атайҙар.
Киң билдәле теоремалар иҫәбенә Пифагор теоремаһы, бөйөк Ферма теоремаһы инә.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Теория
* Тезис
Колбаса (мәғәнәләр)

**Колбаса́:**
* Колбаса — ашамлыҡ.
* *Трамвай колбасаһы* — на старых трамвайных вагонах — рукав (шланг) воздушной магистрали пневматического тормоза. Сзади последнего вагона свободный конец рукава закреплялся, отчего изогнутый полукругом рукав приобретал сходство с кольцом колбасы. В настоящее время колбасой нередко называют длинную трамвайную сцепку цилиндрической формы. Прицепившись или повиснув на *трамвайной колбасе*, можно ехать на трамвае, находясь вне салона.
* Ел йүнәлешен күрһәтеүсе

## Топонимдар
* Колбаса (Новосибирск өлкәһе) — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһенең Кыштов районындағы ауыл.

## Фән
* Минков колбасаһы — классик геометрик фрактал.

## Фамилия
* Михаил Ефремович Колбаса — Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сержанты, Советтар Союзы Геройы.
Нәжибә Әминева

**Нәжибә Әминева** (9 декабрь 1945 йыл) — уҡытыусы, шағир. 1996 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).

## Биографияһы
Нәжибә Әминева (Нәжибә Зәкәриә ҡыҙы Әминева (Ғатауллина) 1945 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районының Әхмәт ауылында тыуған.

Кушнаренко урта мәктәбен тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. Унда ижад менән актив шөғөлләнә башлай. Шиғырҙары республика гәзиттәрендә, журналдарҙа һәм төрлө альманахтарҙа баҫыла. 1981 йылда «Иртә», 1985 йылда «Бәҫле тәлгәштәр», 1997 йылда «Йөрәккә уйҙар уйыла» исемле шиғри йыйынтыктары баҫылып сыға. Нәжибә Әминеваның тәбиғилек, ихласлык менән һуғарылған үҙенсәлекле шиғырҙары әҙәбиәттә үҙ урынын алды.

1996 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*
Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы

**Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы** (17 май 1933 йыл — 13 октябрь 2021 йыл) — журналист һәм яҙыусы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1986 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Ғилемдар Рамаҙанов (2008) исемендәге премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Мансаф Тажетдин улы Ғиләжев 1933 йылдың 17 майында Саҡмағош районының Иҫке Бәшир ауыл советына ҡараған Сәрмәсән йылғаһы буйындағы Яңы Йомран ауылында тыуған. Күрше Яңы Ҡалмаш ауылында тулы булмаға урта мәктәптә белем алғас, 1947 йылда Борай районының Салҡаҡ урта мәктәбенә уҡырға китә. Өлгөргәнлек аттестаты алғас, Алдар ауылында башланғыс мәктәптә мөдир булып эшләй. Өс йыл армия сафтарында хеҙмәт итә. Ҡырғыҙ далаларында осоусылар мәктәбендә уҡый. Офицер погондарын һалғас,  К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, һәм 1960 йылда тамамлай.

Сирек быуатҡа яҡын ғүмерен Башҡортостан телевидениеһында мөхәррир, өлкән мөхәррир, баш мөхәррир вазифаларын башҡарып үтә. 1984 йылда Мансаф Ғиләжевты Башҡортостан китап нәшриәтенә эшкә күсерәләр. Унда дүрт йылға яҡын баш мөхәррир булып эшләй. Ул — 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты,
* Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://search.rsl.ru/en/record/01008276187
* http://www.uchbash.ru/attachments/479_Uch.Bash_931_04_09_13.pdf
* Журналист, яҙыусы Мансаф Ғиләжев арабыҙҙан китте.
* В Уфе простились с известным журналистом и писателем Мансафом Гилязевым 

## Һылтанмалар
*
Звиздаль (йылға)

**Звиздаль** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Малин һәм Народичи райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уждың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 32 километр. Бассейн майҙаны — 440 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы

**Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы** (3 сентябрь 1939 йыл) — балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Рәшит Ғәзизулла улы Заһиҙуллин 1939 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Татар Һаҫыҡкүле ауылында тыуған. Хәрби хеҙмәткә алынғансы (1958-1962) тыуған колхозында эшләй. Стәрлетамаҡ совхоз-техникумын ситтән тороп тамамлай. Әлеге көндә Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Рәшит йәш ваҡытынан уҡ ижадҡа ғашиҡ була. Уның Башҡортостан китап нәшриәтендә сыҡҡан тиҫтәләп китабы донъя күрҙе.
1999 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Китаптары
* «Тик тә тик» (1981)
* «Беҙ үҫкәс» (1983)
* «Бәпкәле телефон» (1990)
* «Быймалағы ҡояш» (1993)
* «Әкәмәтле хәрефтәр» (1997)
* «Өләсәйемә булышам» (коллектив, 1985).

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1	
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Литературная карта Республики Башкортостан	

## Һылтанмалар
* http://search.rsl.ru/ru/record/01004597684
Бүләков

Бүләков — фамилия.

* Бүләков Динис Мөҙәрис улы (1944—1995) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1986—1988 йылдарҙа БАССР Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылға тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе.
* Бүләков Флорид Миңнулла улы (1948—2015) — башҡорт драматургы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премиялары лауреаты, Башҡортостандың  атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Тиха Руда

**Тиха Руда** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны — 67,6 км².

## Галерея

Файл:Kostyantynivka (Lypovetskyi)-5.jpg|Йылға Константиновкаауылы янында
Файл:Kostyantynivka (Lypovetskyi)-25.jpg|Йылға Константиновкаауылы янында


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю. С. Реєстр річок Вінницької області. — Вінниця: Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг, 2010. — 28 с.
А. С. Пушкин һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Дондағы Ростовта Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле** — Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә, Пушкинский һәм Ворошилов проспекты урамдары киҫелешендәге һәйкәл. Авторы -  Г. А. Шульц (архитекторы -  М. А. Минкус). Һәйкәл 1959 йылда ҡуйыла. Һуңыраҡ монумент урынлаштырылған майҙанға фонарҙар эленеп,  XIX быуат эше кеүек стилләштерелә. А. С. Пушкин һәйкәле төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ  һәм  Дондағы Ростовта әҙәби тематикаға бағышланған беренсе объект.

Шағирҙың классик манерала башҡарылған скульптураһы бронзанан эшләнгән һәм ҡыҙыл гранит пьедесталға ҡуйылған. 

1992 йылда Пушкин һәйкәле дәүләт һаҡланыуы исемлегенә индерелә.

1999 йылда реставрациялана.

Һәр йылды шағирҙың тыуған көнөндә, 6 июндә, Дондағы Ростов халҡы һәм ҡунаҡтар  һәйкәлгә сәскәләр һала. Шулай уҡ  уның ижадына ғашиҡтар йыйыла, әҙәби һәм шиғри кисәләр ойошторола. Байрам сараларында яҙыусылар, дәүләт учреждениелары, мәҙәниәт өлкәһе вәкилдәре, мәктәп уҡыусылары ҡатнаша.

Билдәле шағир һәм яҙыусыға һәйкәл юҡтан ғына барлыҡҡа килмәй: Пушкин Дондағы Ростовта 1820 йылда була. Был ваҡытта ул  Кавказға1812 йылғы Ватан һуғышы геройы һәм дуҫы Николай Николаевич Раевский менән килә. Сәфәр һөҙөмтәһендә шағирҙа  Петр I менән Екатерина II хакимлығы, шулай уҡ  Степан Разин һәм Емельян Пугачев етәкселегендәге ихтилалдар темаһына ҡыҙыҡһыныу уяна һәм ул шул турала әҫәрҙәр яҙа. Ростовтың йөҙө, уның халҡы быға тиклем тик баш ҡала даирәһендә генә йөрөгән йәш Пушкинды тәьҫирләндерә,  был уның ижадында ла билдәле бер эҙ ҡалдыра.

## Иҫкәрмәләр