open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гордеев Денис Викторович

**Гордеев Денис Викторович** (4 июнь 1938 йыл) — прозаик, шағир, журналист. Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2008). 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), Т. Турхан исемендәге премия лауреаты. 

## Биографияһы
Денис Викторович Гордеев 1938 йылдың 4 июнендә Сыуаш АССР-ының Комсомол районы Асан ауылында тыуған.

И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия институтын (хәҙер университет) тамамлай, Горькийҙағы юғары партия мәктәбендә уҡый.

«Октябрь ялавы» (Октябрь Байрағы) район газетаһы яуаплы секретаре, «Ҫӗнтер-ялавя» (Еңеү байрағы) Моргауш район газетаһы редакторы булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Сыуаш китап нәшриәте директоры.

Үткән быуаттың 80-се йылдарында «Тӗрленӗ кӗпе» (Нағышлы күлдәк) һәм «Чи вӑрӑм кун» (Иң оҙон көн) повесть һәм хикәйәләре йыйынтығы сыҡҡандан һуң билдәле сыуаш прозаиктары исемлегенә инә. Һуңғы йылдарҙа урындағы гәзит һәм нәфис журнал биттәрендә «Ăспа ăссăрлăх хушшинчи чăнлăх» (Аҡыл һәм аҡылһыҙлыҡ араһында ысын), «Кобра анне» (Әсә кобра), «Çăтмах ырлăхĕ» (Йәннәт рәхәте), «Мансар пуçĕ» (Зыярат башы), «Мĕлке» (Шәүлә), «Мильешка», «Çурăк хут укçасем» (Өҙөлгән аҡсалар кизе-мамыҡ) хикәйәләре баҫыла, мәҙәниәт, сәнғәт, тел, сәйәсәт һәм дин мәсьәләләре буйынса публицистик мәҡәләләр яҙа.

## Китаптары
# Ҫурта кунӗ [Текст] : калавсемпе повеҫсем / Денис Гордеев. — Шупашкар, 2000. — 334 с.
# Çич çунатлă курак [Текст] : повеҫсем / Д. Гордеев. — Шупашкар, 2002. — 270 с.
# Макумба ташши : повеçсемпе калавсем / Д. Гордеев. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2012. — 190 с. — (Танец макумбы).
# Пăсташ : роман / Д. Гордеев. — Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, 2005. — 319 с. — (Порча : роман).
# Хӗрес хывнӑ хӗвел [Текст] : роман, повеҫсем / Денис Гордеев. — Шупашкар, 2008. — 414, [2] с. с.
# Куккуклă сехет : калавсемпе повеçсм / Д. Гордеев. — Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, 1988. — 352 с. — (Часы с кукушкой : рассказы и повести).
# Гордеев, Д. Хуп хушшинчи çылăх : повеçпе роман / Д. Гордеев. — Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, 2004. — 367 с. — (Тайный грех: повесть и роман).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000)
* Т. Турхан мсемендәге премияһы лауреаты
* Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2008).

## Сығанаҡтар
# Станьял, В. П. Чӑваш халӑх ҫыравҫи Денис Гордеев : пурнӑҫӗпе пултарулӑхӗн тӗрленчӗкӗ / В. П. Станьял, Н. Н. Камышова. — Шупашкар : ЧПГӐИ, 2013. — 74, [1] с.
# Гордеев, Д. В. «Суяс пур-тӑк, пӗттӗр пуҫӑм…» / Д. В. Гордеев; [калаҫаканӗ Л. Сачкова] // Тăван Ен (Шупашкар р-нӗ). — 2010. — 27 ҫурла — 2 авӑн (№ 102—104). — С. 6.
# Гриянская, Л. Тӗлпулура — паллӑ ҫыравҫӑ / Л. Гриянская // Каҫал ен (Комсомольски р-нӗ). — 2008. — 1 пуш. — С. 3.
# Масар çинче çуралнă хайлав // Самант. — 2005. — № 9. — С. 21.
# Писателе хисепленӗ : [Денис Викторович Гордеев писателе «ЧР культурӑн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ» хисеплӗ ят пани ҫинчен] // Каҫал ен (Комсомольски р-нӗ). — 2000. — 4 юпа.

Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Төркөм:Сыуаш дәүләт педагогика университетын тамамлаусылар
Ефимов Георгий Андреевич

**Георгий Андреевич Ефимов** (1928 йылдың 9 июле, Алғы Яндоуши, Канаш районы, Сыуаш Республикаһы — 30 октябрь 2005, Чебоксары) — сыуаш яҙыусыһы, Сыуашстандың халыҡ яҙыусыһы, Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт композиторы. Сыуашстандың халыҡ шағиры (1996). Халыҡтар Дуҫлығы ордены ияһы. Сыуаш АССРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), «Йәш гвардия» үҙәк журналы премияһы лауреаты, Хузангай П. ис. Сыуашстандың һөнәри Яҙыусылар союзының әҙәби премияһы лауреаты.

## Биографияһы

Буласаҡ шағир Сыуаш Республикаһының Канаш районы Алғы Яндоуши ауылында 1928 йылдың 9 июлендә тыуа. Т. В.Иванов исемендәге Сыуаш дәүләт академия драма театры ваҡытта театр студияһын тамамлай. Ибреси районының күсмә театры актеры булып эшләй.

1948-1953 йылдарҙа Георгий Ефимов Мәскәүҙә йәшәй. М. Горький исемендәге дәүләт әҙәбиәт институтында уҡый. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә. Сыуаш китап нәшриәте редакторы, Сыу Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының әҙәби консультанты булып эшләй. 1955-1963 йылдарҙа - «Ялау» журналы баш мөхәррире, Сыуаш Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары, «Коммунизм ялавĕ» газетаһының бүлек рәйесе, Сыуаш китап нәшрияты редакцияһы рәйесе.

2005 йылдың 30 октябрендә Сабакала вафат була.

Георгий Ефимов хеҙмәт яларының республика берләшмәһе эшендә актив ҡатнаша, Чебоксары ҡала депутаттар Советы депутаты, Сыуаш Республикаһы Яҙыусылар союзы хакимлығы ағзаһы була.

## Китаптары

* Ефимов, Георгий Андреевич. Дубрава [Текст] : стихи / Г. А. Ефимов. — Чебоксары, 1991. — 125 с.
* Ефимов, Георгий Андреевич. Пӗрне-пӗри савсан [Текст] : Повеҫсемпе калавсем, аса илӳсем, сӑвӑсем / Г. А. Ефимов. — Шупашкар, 2002. — 381 с.
* Ефимов, Георгий Андреевич. Телейсӗр чух телейлӗскер [Текст] : повеҫсем / Георгий Ефимов, 2005. — 352 с.* Ефимов, Георгий Андреевич. 
* Ӑшă кăмăл  : сӑвӑсем / Г. А. Ефимов. — Чебоксары, 1953. — 79 с.
* Ефимов, Г. Çамрăклăх / Г. Ефимов. — Шупашкар : Чăваш АССР государство изд-ви, 1955. — 86 с. — (Молодость).
* Ефимов, Г. Акăшпи / Г. Ефимов. — Шупашкар : Чăваш АССР государство изд-ви, 1960. — 79 с.- (Лебедушка).

## Сығанаҡтар

* Георгий Ефимов [Текст] : [биобиблиогр. справка] / Союз писателей ЧАССР. — Чебоксары, 1988. — 7 с.
* Алексеев, О. Поэт ячӗпе — асӑну / О. Алексеев // Хыпар. — 2008. — 15 чӳк. — С. 3.
* Алексеев, О. Çырас ĕç — пурнăç тĕллевĕ / О. Алексеев // Хыпар. — 2006. — 9 чӳк. — С. 4.
* Артемьева, Н. «Ҫитмӗл ҫул иртӗ-ши, ҫирӗм ҫул-ши?…» : [чӑваш халӑх поэтне Георгий Ефимова халаланӑ сӑвӑ] / Н. Артемьева // Хыпар. — 1998. — 23 утӑ.
* Еливанова, Г. Халăх поэчĕ — халăхпах / Г. Еливанова // Хресчен сасси. — 2006. — 5 раштав. — С.

Төркөм:Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар
Мальханов Владимир Борисович

**Мальханов Владимир Борисович** (24 май 1946 йыл) — офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

## Биографияһы
Владимир Борисович Мальханов 1946 йылдың 24 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда Өфө күҙ ауырыуҙары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай. 1974—2013 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын биләй. 2013 йылдың 12 декабрендә хаҡлы ялға сыға[.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге күреү ағзаһының инфекцион, аллергик, аутоиммун һәм башҡа шешеү ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. Мальханов ҡатнашлығында ауырыуҙарҙың патогенезын, вирусҡа ҡаршы һәм антибиотик препараттарҙы ҡулланыуҙың һөҙөмтәле булыуын өйрәнеү өсөн офтальмоинфекцияларҙың эксперименталь моделдәре (мөгөҙсәнең герпес‑стафилококк сей яраһы һәм герпес‑зәңгәр эренле инфекцияһы, күҙҙең селтәрле ҡабығының хориоретиниты һәм герпетик этиологиялы киҫкен некрозы); аденовируслы һәм хламидиялы конъюнктивиттарҙы, күҙ демодекозын, герпетик кератитты, увеиттарҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә. 

В. Б. Мальханов 520‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы.

**Төп хеҙмәттәре**

Аденовирусные и хламидийные заболевания глаз. Уфа, 1995 (авторҙаш); 

Редкие случаи в клинической офтальмологии. Уфа, 2005 (авторҙаш); 

Атлас глазной патологии. 2‑е изд. М., 2013 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡәҙер торамаһы

**Ҡәҙер торамаһы** () — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Ҡәҙер ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. IV мең йыллыҡ — б.э. III быуатына ҡараған иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Ҡәҙер торамаһы Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Ҡәҙер ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт) — 16 км, ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Рухтин) — 8 км.

## Табылдыҡтар
Күп ҡатламлы торама. Майҙаны 2500 м², 140 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.

Түбәнге ҡатламдарҙа хайуан һөйәктәре, неолит осорона ҡараған таш әйберҙәр — бысаҡ һымаҡ пластиналар, нуклеустар, ярсыҡтар, ҡырғыстар һәм ҡом, тальк һәм шамот ҡушып яһалған, тешле мөһөр баҫылған балсыҡ һауыттар табылған. Торлаҡ нигеҙҙәре һаҡланған.

Тораманың юғары ҡатламдарында тальк, ҡабырсаҡ ҡатыштырып әүәләнгән һәм шыма мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән б.э.т. IV быуат — б.э. III быуатына ҡараған балсыҡ һауыттар табылған. Ҡомартҡы таш быуат — тимер быуат осоронда халыҡтың Урал аръяғына килеп ултырыу этаптарын сағылдыра.

Ҡәҙер торамаһы материалдары Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты һәм Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәге фондында һаҡлана.

## Асыш тарихы
Торама 1968 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

1987 йылда тарих фәндәре кандидаты *Лебедев Александр Иванович*, 1990 йылда Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Гарустович тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Г. Н. Гарустович'' Ҡәҙер торамаһы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* ''В. Г. Котов'' Неолит//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы

**Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы** (28 октябрь 1953, Өфө, БАССР - 3 ноябрь 2021 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй тәржемәсеһе, уҡытыусы. Яҙыусылар союзы ағзаһы (2008).

## Биографияһы

Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы 1953 йылдың 28 октябрендә яҙыусы Яныбай Хамматов ғаиләһендә тыуа.

1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Артабан Башҡорт дәүләт педагогия институтында, ә 1988—2008 йылдарҙа Өфө юридик институтында уҡыта.

Атаһының «Хәсрәтле бала саҡ» (2002), «Салауат батыр» (2004), «Ағиҙел Иҙелгә ҡоя» (2007) һәм башҡа романдарын, Р.Т. Бикбаевтың «Рәми» (2008) китабын, Ф.Ә. Исхаҡова, Б.Ноғоманов, Ғ.Б. Хөсәйенов, М.Ә. Әхмәтшин, Г.М. Яҡупова, Л.М. Яҡшыбаева һәм башҡа башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.

2008 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Гүзәл Яныбай ҡыҙының 50 тирәһе фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәте бар.

Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы 2021 йылдың 3 ноябрендә коронавирус сиренән Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Әҫәрҙәре
* Магия древних слов. Өфө, 2002
* В начале был Хаос... Өфө, 2008

## Һылтанмалар

*
Кәүҫәров Роберт Дамир улы

**Кәүҫәров Роберт Дамир улы** (; 16 апрель 1941 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1976 йылдан Өфө ҡалаһындағы 17-се клиник дауаханының баш табибы. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Роберт Дамир улы Кәүҫәров 1941 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Ҡайынлыҡ ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1960 йылда Бөрө медицина училищеһын тамамлағас, Яңауыл район дауаханаһында башлай.
1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була. 1969 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлағас, нейрохирург булып эшләй.

1976 йылдан Өфө ҡалаһында 17-се клиник дауаханының (хәҙерге 17-се балалар клиник ҡала дауаханаһы) баш табибы.
26 йыл дауамында 670 урынлы дауахананың баш табибы булып эшләй, был ваҡытта дауаханала үҙәк һәм периферик нерв системасының ауырыуҙары һәм йәрәхәттәре ваҡытында операцияларҙең барлыҡ төрҙәре эшләнә. Уның инициативаһы буйынса 1978 йылда 17-се дауаханала 45 урынға иҫәпләнгән балалар нейрохирургия бүлеге асыла. Бүлек заманса дауалау-диагностика аппаратураһы менән йиһазландырыла: «Оптон» операция микроскобы, микрохирургия ҡоролмаһы, 1995 йылда «Соматон» компьютер томографы алына.

Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 54-се Строитель һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1980 йылда «СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе бирелә
* 1991 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған табибы» исеме бирелә
* 1996 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» исеме бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы

**Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы** ()  (30 ғинуар 1952 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы 1952 йылдың 30 ғинуарында  Башҡорт АССР-ының  Стәрлебаш районы Йомағужа ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1973  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын   тамамлаған.
Институтты тамамлағас, 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына хеҙмәт итергә саҡырыла.
Хеҙмәт юлын, 1975 йылда хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлебаш районы «Коммунизмға» колхозында агроном булып башлай. Артабан колхоз рәйесе була.
1981 йылда КПСС-тың район комитетында секретарь, 1983 йылда икенса секретарь булып эшләй.
1987—1990 йылдарҙа Стәрлебаш районы халыҡ депутаттарының башҡарма комитеты рәйесе.
1990 йылдан КПСС-тың Стәрлебаш райомыныңберенсе секретары.
1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы.

Стәрлебаш районы 249-сы Стәрлебаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
‎
Фазлыева Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы

**Фазлыева Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы** (25 февраль 1937 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе, юғары мәктәп һәм фән ветераны, табип-терапевт. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, 1987—2014 йылдарҙа терапия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1992). Ғ.Н. Тереғолов исемендәге премия лауреаты (2016).

## Биографияһы
Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы Фазлыева 1937 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Абдулла ауылында тыуа.

1965 йылда «Дауалау эше» буйынса яҡшы билдә менән Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1965—1966 йылдарҙа ашығыс медицина ярҙамы станцияһында хеҙмәт юлын башлай. 1966—1969 йылдарҙа Өфөнөң 5‑се поликлиникаһында участковый терапевт булып эшләй.

1971—1975 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында гематология бүлексәһенең табип-ординаторы булып эшләй.

1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында хеҙмәт юлын дауам итә. 1987—2014 йылдарҙа  терапия кафедраһы мөдире була.

1988 йылда медицина фәндәре докторы исемен яҡлай. Бер йылдан һуң профессор дәрәжәһен ала.

1992 йылда — Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, 2000 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре исемдәре менән бүләкләнә. 2016 йылда Ғ.Н. Тереғолов исемендәге премияға лайыҡ була.

Фазлыеваның ғилми тикшеренеүҙәре эске ауырыуҙар клиникаһында гемостаз патологияһы проблемаларына, бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәкте диагностикалауға һәм иҫкәртеүгә һәм башҡа мәсьәләләргә арналған. Фазлыева ҡарамағында геморрагик биҙгәкте киҫкен респиратор вируслы инфекцияларҙан, шешеү ауырыуҙарынан дифференциаль диагностикалау, ауырыу барышының ауырлығын һәм геморрагик биҙгәк менән ауырығандар хәленең ауырлығын анализлау юлдары уйлап табыла.

Фазлыеваның 500 тирәһе ғилми эше һәм 6 уйлап табыуы бар.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Воспалительные и дистрофические заболевания сердца. Өфө; Мәскәү, 1998 (авторҙ.)
* Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом: актуальные проблемы эпидемиологии, патогенеза, диагностики, лечения и профилактики. Өфө, 2006 (авторҙаш)
* Поражение легких при геморрагической лихорадке с почечным синдромом. Өфө, 2013

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1992)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000)
* Ғ.Н. Тереғолов исемендәге премия лауреаты (2016)
* А. Нобель исемендәге миҙал
* В.И. Вернадский исемендәге миҙал
* «Хеҙмәткә тоғролоҡ өсөн» БДМУ дипломы

## Һылтанмалар
* 
* Фазлыева Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы БДМУ сайтында
Григорьев Николай Дмитриевич

**Григорьев Николай Дмитриевич** (14 август 1895, Мәскәү — 10 октябрь 1938, шунда уҡ) — совет шахматсыһы, шахмат композиторы һәм шахмат уйыны аналитигы, шахмат <u>әҙибе</u> һәм журналисы, практик уйын буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1927). Шахмат буйынса алты тапҡыр СССР чемпионатында ҡатнаша. Мәскәүҙә дүрт тапҡыр шахмат чемпионы (1921, 1922, 1923—1924 һәм 1929). Шахмат буйынса беренсе совет радиокомментатор.

Төп һөнәре — уҡытыусы-математик. 1922 йылдан 10 йыл дауамында, «Известия» гәзитенең шахмат бүлеге мөхәррирләй «64» гәзит һәм журналының редколлегия ағзаһы һәм ойоштороусыларының береһе

Беренсе этюдты 1917 йылда баҫтыра, этюдыы бөтәһе 300-ҙән ашыу тәшкил итә. Шахмат теорияһы буйынса бер нисә китап һәм мәҡәлә авторы.

1938 йылда «Шахматы в СССР» журналының баш мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, әммә бер айҙан һуң 43-сө йәшендә уңышһыҙ аппендицит операцияһынан һуң вафат була.

Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Спорт һөҙөмтәләре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бианкетти, Ринальдо

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шахматное творчество Н. Д. Григорьева. Анализы, теоретические работы, этюды, избранные партии. 2-е, дополненное, издание. М.: Физкультура и спорт, 1954, 488 с. (1-е издание: 1952, 344 с.)
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 90—91. — 624 с. — 100 000 экз. — .
* *Бондаренко Ф. С.* Галерея шахматных этюдистов. М.: Физкультура и спорт, 1968, стр. 51-54.

## Һылтанмалар
* Николай Дмитриевич Григорьев.
* 42 этюда Григорьева.
Лисицын Георгий Михайлович

**Георгий Лисицын Михайлович** (11 октябрь 1909, Санкт-Петербург — 20 март 1972, Ленинград) — совет шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931), халыҡ-ара мастер (1950).

Шахмат әҙибе һәм теоретигы.  СССР чемпионатында  10 тапҡыр ҡатнаша. Ленинград чемпионатында  11 тапҡыр ҡатнаша, өс тапҡыр чемпионы була.

## Спорт һөҙөмтәләре

## Китаптары

* Десятое Всесоюзное шахматное первенство. — М.; Л.: ФиС, 1939. — 244 с.
* Стратегия и тактика шахматного искусства. — Л.: Лениздат, 1952. — 588 с.
* Заключительная часть шахматной партии. — Л.: Лениздат, 1956. — 524 с.
* Стратегия и тактика шахмат. 2-е изд. — М.: ФиС, 1958. — 542 с.
* Дебютный репертуар шахматиста. — М.: ФиС, 1960. — 119 с.
* Первые шаги в шахматном искусстве. — Л.: Лениздат, 1960. — 211 с.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. — М.: Физкультура и спорт, 1964. — С. 275—276. — 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 206. — 624 с. — 100 000 экз. — .

## Һылтанмалар
Романовка торамалары

**Романовка торамалары** () — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө эсендә урынлашҡан мезолит, бронза быуаты һәм иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Романовка торамалары Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы эсендә Ағиҙел йылғаһының Козарез утрауын барлыҡҡа килтергән иҫке үҙәненең һул ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Был ҡомартҡы күп ҡатламлы торамаларға ҡарай. Майҙанының якынса 360 м² археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.

Нығытылмаған 6 торама асыҡланған. Ҡомартҡының төп өлөшө б.э. V—VII быуаттарына, йәғни иртә Урта быуаттарға ҡарай.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр Романовка тибындағы яҫы төплө көршәк рәүешендәге, ҡайһыларының ауыҙ ситтәре ваҡ һәм эре һырҙар менән биҙәлгән һауыттарҙан тора. Һөйәк әйберҙәр, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер бысаҡ килеп сыҡҡан.

II Романовка торамаһы һәм III Романовка торамаһы мезолит осорона ҡарай. Аҫҡы ҡатламында саҡматаштан эшләнгән бысаҡ һымаҡ пластинала уҡ башаҡтары, ярғыстар, ҡырҡҡыстар табылған. Улар микролит әйберҙәр булып тора.

II Романовка торамаһында хужалыҡ соҡорҙары, Абаш мәҙәниәте керамикаһы ярсыҡтары табылған.

Был урындарҙа боронғо кешеләр ваҡытлыса йәйҙәрен йәшәгән тип фараз ителә.

### Һаҡланыуы
Романовка торамалары материалдары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәге, Башҡорт дәүләт университеты, Һамар университеты фондтарында һаҡлана.

;бөгөнгө торошо

Ҡала эсендә урынлашыуы археологик ҡомартҡылар яҙмышын хәүеф аҫтына ҡуя.

### Асыш тарихы
Торамалар 1959 йылда СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы, СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре тарих фәндәре докторы Г. Н. Матюшин тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

1961 йылда ғалим-тикшеренеүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан өйрәнелә, 1965, 1989 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''В. В. Овсянников'' Романовка торамалары//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Матюшин Г. Н. Новые археологические памятники в окрестностях города Уфы //Археология и этнография Башкирии. Уфа, 1962. Т.1.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Антоанета Стефанова

**Антоанета Стефанова** (; 19 апрель 1979 йыл) — Болгария шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса унынсы донъя чемпионы (2004—2006), Европа чемпионы (2002). Тиҙ шахмат буйынса донъя чемпионы (2012).

## Биографияһы
Антоанета Стефанова 1979 йылдың 19 апрелендә Болгарияның баш ҡалаһы Софияла тыуа. Шахмат менән дүрт йәшендә шөғөлләнә башлай. 1989 йылда беренсе абруйлы награда яулай — 10 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Донъя чемпионы, артабан 14 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында тиҙ шахмат буйынса Европа чемпионы була. 2000 йылда Болгарияның ир-егеттәр шахмат командаһы өсөн уйнай.
1994 йылда — ҡатын-ҡыҙҙар араһында, 2002 йылда ир-егеттәр араһында халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала.

2004 йылдың 5 июнендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионы исеме өсөн ярыш финалында Рәсәйҙән Екатерина Ковалевскаяны 2,5:0,5 иҫәбенә еңеп, чемпион тажын яулай.

2004 йылдың 22 ноябренән «Пловдив ҡалаһының почетлы гражданы» исемен йөрөтә.
Төрлө командалар составында ике тапҡыр Европа кубогы еңеүсеһе була (2009, 2011).
2012 йылда Ханты-Мансийск ҡалаһында Ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионаты финалында тай-брейкта Украинанан Анна Ушенинанан еңелеп (2:2, 1½:½), икенсе урында ҡала.

София университетының Иҡтисад факультетын тамамлаған.

## Иҫкәрмәләр
Юйхуа Сюй

**Юйхуа Сюй** (; 29 октябрь 1976 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, гроссмейстер. Шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында 11-се донъя чемпионы (2006 йыл).

## Биографияһы
Юйхуа Сюй 1976 йылдың 29 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһының Чжэцзян провинцияһы Цзиньхуа́ ҡала округында тыуа. Алты йәшендә атаһы шахмат уйнарға өйрәтә. 2006 йылда Рәсәй шахматсыһы, Алиса Ғәлләмованы еңеп, донъя чемпионы тажын яулай.

Шахмат буйынса Азия чемпионы (1998).

2000 һәм 2002 йылдарҙа Шахмат буйынса Донъя кубогын яулай. Ҡытай командаһы составында өс тапҡыр шахмат буйынса Олимпия чемпионы була (2000, 2002 һәм 2004).
2001 йылда — ҡатын-ҡыҙҙар, 2006 йылда ир-егеттәр араһында халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала.
2004 йылда донъя чемпионатында уңышһыҙ сығышынан һуң тәнәфес ала һәм Пекин университетының бакалавриатын тамамлай.
2009—2010 йылдарҙа ҡабат шахмат уйындарына әйләнеп ҡайта һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында ФИДЕ Гран-приһы серияһында ҡатнаша. 2009 йылда Нанкинда үткән турнирҙа еңеү яулай.
2011 йылда Юйхуа Сюй Ҡытай лингвистикаһын өйрәнеп, әҙәбиәт өлкәһендә магистр диссертацияһы яҡлай. Спорттан китә һәм абитуриенттарҙа ярҙам итә, шулай уҡ Ҡытай теленең төрлө һөйләштәре буйынса китап яҙа.

## Иҫкәрмәләр
Ифань Хоу

**Ифань Хоу** ( , 27 февраль 1994 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында дүрт тапҡыр донъя чемпионы (2010, 2011, 2013, 2016), Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында өс тапҡыр донъя чемпионаты еңеүсеһе (2007, 2009, 2011). Тәнәфестән һуң шахмат тажын кире ҡайтарыуға өлгәшкән өс донъя чемпионының (Елизавета Быкова, Се Цзюнь һәм Ифань Хоу) береһе.

Ифань Хоу алты йәшенән шахмат уйнарға өйрәнә. 10 йәшендә Пекинға күсә, Ҡытайҙың милли шахмат үҙәгендә шөғөлләнә башлай. Тренеры — гроссмейстер Е Цзянчуань.

## Карьераһының башы
2003 йылда Ифань Хоу Халкидикала (Греция) уҙғарылған 10 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса донъя чемпионатында еңә: 11 мөмкинлектән 9,5 мәрәй йыя. 2004 йылда 10 йәшкә тиклемге малайҙар араһында беренсе-өсөнсө урындарҙы бүлешә, а тай-брейк һөҙөмтәһе буйынса 3-сө урын ала.

2005 йылда Ҡытайҙың ҡатын-ҡыҙҙар чемпионатында Хоу Ифань ҡатын-ҡыҙҙар өсөн гроссмейстер нормаһын үтәй. 2006 йылдың май — июнендә Туриндағы Шахмат олимпиадаһында ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы өсөн өсөнсө таҡтала уйнап, 13 мөмкинлектән 11 мәрәй йыя һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында икенсе гроссмейстар нормаһын үтәй. Был ваҡытта Хоу Ифанға 12 йәш тә өс ай була һәм ул шахмат тарихында ҡатын-ҡыҙҙар араһында иң йәш гроссмейстер була. Гроссмейстер исеме рәсми рәүештә 2007 йылдың ғинуарында Антальяла (Төркиә) ФИДЕ-ның Президент Советында бирелә.

2007 йылда Ифань Хоу 13 йәшендә тарихта ҡатын-ҡыҙҙар араһында Ҡытайҙың иң йәш чемпионы була.

Мәскәүҙә «Аэрофлот опен 2007» турнирында 9 мөмкинлектән 3,5 мәрәй йыя.

2007 йылда Вейк-ан-Зеялағы турнирҙаС төркөмөндә бишенсе урынды биләй.

## Шахматтан башҡа тормошо
2012 йылда Пекин университетына уҡырға инә. 2017 йылда уға Родс стипендияһы бирелә һәм 2018 йылдан Оксфорд университетында уҡый. 2020 йылда Шэнчжэнь университетының иң йәш профессоры була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Biography of Yifan Hou
* Hou Yifan, a Chinese chess prodigy
Иҫке Ҡабан торамаһы II

**Иҫке Ҡабан торамаһы II** () — Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһы эсендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙанының якынса 940 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.

Тура мөйөшлө яртылаш ер өй табылған. Уның дәүмәле 13,5×6 м, ике усаҡлы торлаҡ булған.

Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә мәҙәниәткә ҡарай:

Ананьин мәҙәниәте — һауыттар иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып әүәләнгән түңәрәк төплө, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡ, өсмөйөштәр, ишелгән бау баҫып төшөрөлгән тулҡынлы һыҙыҡтар менән биҙәлгән;

Межа мәҙәниәте — һауыттар иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып эшләнгән табаҡ һәм банка рәүешендә, ауыҙы тирәләй батырып төшөрөлгән һыҙаттар, шыма мөһөр баҫып төшөрөлгән ромб, өсмөйөш, кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән; яҫы төплө, шыма һәм тешле мөһөр баҫып төшөрөлгән өсмөйөш, ромб, кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән;

Ҡазан эргәһе мәҙәниәте — ҡабарынҡы көршәккә оҡшаған, ауыҙы тирәләй баҫылған ваҡ ҡына соҡорло биҙәк, шыма һәм тешле мөһөр баҫып төшөрөлгән кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.

Торамала хайуан һөйәктәре, саҡматаштан эшләнгән уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, һөйәк тишкестәр, уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар, сулпылар табылған.
Артефакттарҙан күренеүенсә, халыҡ балыҡсылыҡ, һунар, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы Көньяҡ Уралда бронза быуаты ҡәбиләләренең үҙ‑ара йоғонтоһо процесын сағылдыра.

## Асыш тарихы
Иҫке Ҡабан торамаһы II 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.

1960 йылда совет ғалим-археологы, тарих фәндәре докторы Анна Васильевна Збруева, СССР Фәндәр Академияһы Археология институтының ғилми хеҙмәткәре Борис Григорьевич Тихонов тикшеренеү эштәре үткәрә.

1968—69 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы Владимир Савельевич Стоколос, 1981—82 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов, 1982 йылдаархеолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы *Владимир Степанович Горбунов* өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Р. Б. Исмәғилев, М. Ф. Обыдённов'' Иҫке Ҡабан торамаһы II //Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Обыдённов М. Ф., Гарустович Г. Н. Жилище эпохи поздней бронзы Старо-Кабановского II поселения //Археологические работы в низовьях Белой. Уфа, 1986.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Панов Василий Николаевич

**Василий Панов Николаевич** (1 ноябрь 1906, Козельск — 18 ғинуар 1973, Мәскәү) — совет шахматсыһы, халыҡ-ара мастер (1950), шахмат әҙибе. Мәскәү чемпионы (1929).

Пановтың  күп китаптары дебюттар теорияһына,  М И. Чигорин  һәм А.А.Алехин, ижадына арналған, ул  башлаусылар өсөн  дәреслектәр авторы булып тора. Шахмат журналистикаһы менән шөғөлләнә,  «Известия» һәм «Пионерская правда» гәзиттәрендә шахмат  бүлеген алып бара. Каро - Канн яҡлау теорияһына  (ҡара. Панов атакаһы), Бенони яҡлау һәм башҡа дебюттарға өлөш индерә.

## Төп спорт һөҙөмтәләре

## Китаптары

* Атака. — М.; Ленинград: Физкультура и туризм, 1931. — 72 с.
* Шахматы для начинающих: Руководство по теории и истории шахматной игры и по организации шахматной работы в деревне. — М.: ФиС, 1951. — 128 с. (4-е изд. 1960).
* Шахматы и шашки в колхозе. — М.: ФиС, 1952. — 48 с.
* Атака в шахматной партии и практика шахматного спорта. — М.: ФиС, 1953. — 140 с.
* 300 избранных партий Алехина с его собственными примечаниями / Авт.-сост. В. Н. Панов. — М.: ФиС, 1954. — 640 с.
* Курс дебютов: С вводной статьей «Краткая история шахматной культуры» и 75 избранными партиями. — М.: ФиС, 1957. — 368 с. (Книга неоднократно переиздавалась, дополняясь новыми исследованиями. С 4-го изд. соавтор Я.&amp;nbsp;Б.&amp;nbsp;Эстрин, в 7-м изд. (1993. Т. 1) соавторы Я. Б. Эстрин и Н.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Калиниченко).
* Международный турнир памяти Алехина: Москва, 1956 / Авт.-сост. В. Н. Панов. — М.: ФиС, 1958. — 223 с.
* Капабланка : (Биография и 64 избранные партии). — М.: ФиС, 1959. — 232 с. (2-е изд. 1960; 3-е изд., доп. и перераб. 1970).
* Михаил Иванович Чигорин, его друзья, соперники и враги. — М.: ФиС, 1963. — 156 с. — (Замечательные спортсмены нашей Родины).
* Шахматы — интересная игра. — М.: Мол. гвардия, 1963. — 141 с.
* Первая книга шахматиста. — М.: ФиС, 1964. — 304 с.
* Сорок лет за шахматной доской: (Воспоминания и 50 избранных партий). — М.: ФиС, 1966. — 175 с.
* Король против короля. — М.: Мол. гвардия, 1967. — 159 с.
* Рыцарь бедный: Документальное повествование о великом русском шахматисте М.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Чигорине. — М.: Сов. Россия, 1968. — 335 с.
* Основы дебюта. М.: ФиС, 1971. — 64 с. — (Библиотечка шахматиста).

## Әҙәбиәт

* Шахматный словарь / гл. ред . Л. Я. Абрамов; сост. Гейлер Г. М.  — М.: Физкультура һәм спорт, 1964.  — С. 301.  — 120 000 дана
* Шахматы : энциклопедик һүҙлеге / гл. ред. А. Е. Карпов.  — М.: советская энциклопедия, 1990.  — С. 285.  — 624 с — 100 000 дана — .
* *М. Бейлин* Яңғыҙ рыцары. // «64 — Шахмат күҙәтеү». — 1994. — № 13-14. — С 58-59.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* В. Н. Панов — Капабланка
* Василий Панов, «Как я писал свои книги» 
* Генна Сосонко, «Атака Панова»
Вересов Гавриил Николаевич

**Вересов Гавриил Николаевич** (28 июль 1912, Минск — 18 ноябрь 1979, шунда уҡ) — совет шахматсыһы һәм тарихсыһы. Шахмат буйынса СССР спорт мастеры (1937), халыҡ-ара мастер (1950).

Алты тапҡыр  Беларусь чемпионы (1936, 1939, 1941, 1956, 1958 һәм 1963 йыл — 1956 йылдарҙа  Б. Гольденов менән 1-2-се  урындарҙы бүлә). СССР чемпионатында өс тапҡыр ҡатнаша. Шахмат теоретигы, Вересов истемаһы тигән исем алған дебют  авторы,  (*1. d4 d5 2. Кc3 Кf6 3. Сg5*).

1938 йылда Белорус дәүләт университетын  «математик» һөнәре буйынса тамамлай. 1941 йылдың июль айында үҙ теләге менән фронтҡа китә,  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың октябрь айында ҡаты яралана, 1942 йылдың мартына тиклем госпиталдә дауалана. 1942 йылдың көҙөндә ВКП(б.)-ға ҡабул ителә Гвардия капитаны дәрәжәһендә запасҡа сыға  

1944—1945 йылдарҙа Польша хөкүмәте ҡарамағында БССР халыҡ комиссарҙары советы эштәре буйынса вәкил булып эшләй. 1948—1951 йылдарҙа ВКР)б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы  Ижтимағи фәндәр академияһының аспирантураһында уҡый.

Тарих фәндәре кандидаты (1951, диссертацияһының темаһы «СССР и борьба народно-демократической Польши за западные земли»). 1952 йылда  һәм  1958 йылдан 1960 йылға тиклем БССР Фәндәр академияһының Тарих институтынджа өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй; 1952—1958 йылдарҙа сит илдәр менән Белорус дуҫлыҡ йәмғиәте менән  етәкселек итә. 1940  йылдарҙа бер ни тиклем ваҡыт  шахмат-шашка секцияларын етәкләй, ә 1950 йылдан БССР спорт комитеты ҡарамағындағы  шахмат федерацияһын етәкләй.

## Төп  спорт һөҙөмтәләре

## Наградалары

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы  (28.12.1942)
* башҡа наградалар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. — М.: Физкультура и спорт, 1964. — С. 216. — 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 58. — 624 с. — 100 000 экз. — .
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. Минск, 2008. С. 129. ISBN 978-985-08-0855-4.

## Һылтанмалар

* Личная карточка Гавриила Вересова на сайте OlimpBase.org
* ''Ботвинник И.'' Он был во всем неподражаем // 64 — Шахматное обозрение. 2000. № 5.
Лукьянчикова Любовь Алексеевна

**Лукьянчикова Любовь Алексеевна** (13 июль 1950 йыл) — банк хеҙмәткәре, 1993 йылда «Олимп» коммерция банкы директоры, 1994 йылдан «Информсвязь» коммерция банкының Стәрлетамаҡ филиалы директоры. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Лукьянчикова Любовь Алексеевна 1950 йылдың 13июлендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда Стәрлетамаҡ станоктар төҙөү заводының механика цехында электромонтажник өйрәнеүсе булып башлай. 1969 йылда ошо уҡ предприятиеның ВЛКСМ комитеты секретары, өлкән машинистка, завод радиоһы мөхәррире, инженер-конструктор, технолог була.
1976 йылда заводтың сәйәси аҡартыу кабинеты мөдире, Стәрлетамаҡ халыҡ депутаттарының ҡала советының социаль тәьминәт бүлеге мөдире.
1992—1993 йылдарҙа «Восток» коммерция банкы юрисы.
1993 йылда «Олимп» коммерция банкы директоры.
1994 йылдан «Информсвязь» коммерция банкының Стәрлетамаҡ филиалы директоры.

Стәрлетамаҡ ҡалаһы 134-се Станкостроительный һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«За доблесный труд» һәм «Лениндың 100 йыллығы» миҙалдары.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Мәһәҙиев Марат Шәриф улы

**Мәһәҙиев Марат Шәриф улы** () (20 июль 1962 йыл) — комсомол, дәүләт органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Марат Шәриф улы Мәһәҙиев 1962 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1985 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтын (хәҙерге Российский химико-технологический университет имени Д. И. Менделеева) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1979 йылда «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә смена начальнигы вазифаһында башлай, артабан «Каустик» производство берекмәһенең комсомол комитеты секретары була.

1987—1990 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Стәрлетатаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары
.

Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе була
.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы

**Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы** (15 ноябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең инженер‑механигы. БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).

## Биографияһы
Фәрит Зәйнулла улы Үтәшев1947 йылдың 15 ноябрендә Калининград өлкәһенең Советск ҡалаһында тыуа. 

1972 йылда Өфө авиация институтын инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай. 1974 йылдан алып шунда уҡ эшләй: 1982 йылдан башлап «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер вазифаһын биләй.

1989 йылдан алып Фәрит Үтәшев Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында эшләй башлай: 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан башлап — баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире булып эшләй.

1992 йылда Фәрит Зәйнулла улы техник фәндәр докторы исемен яҡлай. 1997 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы исеменә лайыҡ була. 2012 йылдан ул Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була башлай.

Үтәшевтың ғилми эшмәкәрлеге металлдан булған материалдарҙа ультраваҡ бөртөклө һәм нанокристаллик структураны формалаштырыуға, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе баҫым ярҙамында эшкәртеүгә бағышланған. Үтәшев ҡарамағында металдарҙы һәм иретмәләрҙе үтә һығылмалы итеп локаль деформациялау технологияһы, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы никель иретмәләренән һәм титан иретмәләренән үтә һығылмалы ярымфабрикаттар яһау, прокатлау юлдары менән ҙур габаритлы деталдәрҙе әҙерләү ысулдары, йәйеү станының өр-яңы тибы, күсәргә ҡарата симметрик деталдәрҙе прокатлауға кәрәк булған автоматлаштырылған линиялар уйлап табылған.

Фәрит Зәйнулла улының 150 тирәһе ғилми хеҙмәте һәм 55 уйлап табыуы бар.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Сверхпластичность, измельчение структуры и обработка труднодеформируемых сплавов. Мәскәү, 2002 (авторҙ.)

## Наградалары һәм исемдәре

* БР фәндәр академияһының мөхбир ағҙаһы (2012)
* Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997)

## Һылтанмалар

* 
* Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы
Малютина Татьяна Сергеевна

**Малютина Татьяна Сергеевна** (7 июль 1953 йыл, Челново-Покровское, Тамбов өлкәһе) — археолог, тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
«Арҡайым» үҙәгенең кесе ғилми хеҙмәткәре . Торамалар археологияһы буйынса белгес.

## Биографияһы
Татьяна Сергеевна Малютина 1953 йылдың 7 июлендәРСФСР-ҙың Тамбов өлкәһе Челново-Покровское ауылында тыуған.

1975 йылда Ҡаҙағстан ССР-ы Петропавловск дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

1986 йылда Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһы Археология институтының аспирантураһында уҡып сыға.

1976 йылдан Силәбе дәүләт университетында уҡыта, 2000 йылдан шунда уҡ археология, этнография һәм социо-тәбиғи тарих кафедраһы доценты.

### Фәнни эҙләнеүҙәре
«Урал-Ҡаҙағстан далаларының Фёдорово мәҙәниәте» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Билдәле булыуынса, бронза быуатында Көньяҡ Уралда абаш мәҙәниәте, алакүл мәҙәниәте, межовка мәҙәниәте, петровка мәҙәниәте, саргарин мәҙәниәте, һынташты мәҙәниәте, бура мәҙәниәте, һәм черкаскүл мәҙәниәте менән бер рәттән фёдорово мәҙәниәте лә формалашҡан.

Фән өлкәһендәге тикшеренеүҙәре даирәһе — Урал һәм Ҡаҙағстандың дала һәм урманлы дала райондарының бронза осорон өйрәнеү проблемалары; Андронов мәҙәни-тарихи бергәлеге һәм Һынташты-Арҡайым мәҙәниәте.

Ҡаҙағстанда Петровка II, Яңы Никола I, Сарғары тораларында; Көньяҡ Уралда Атамановка V һәм Илъяс ҡәберлеге I ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша һәм етәкселек итә.

Һынташты-Арҡайым мәҙәниәте Аланд, Берсуат торамаһы, Ҡуйсаҡ кеүек протоҡалаларын нығытыу өсөн археологик тикшеренеүҙәр алып бара. Силәбе өлкәһе Наследницкий ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡтың аҙағы — II мең йыллыҡтың башына ҡараған Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы Берсуат торамаһы тураһында мәҡәлә Башҡорт энциклопедияһына ла ингән. Был ҡомартҡыны асыусылар араһында Т. С. Малютина ла аталып кителгән.

«Силәбе өлкәһе» энциклопедияһында археология буйынса мәҡәләләр авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Малютина, Татьяна Сергеевна//Российская археология: Керамика Аркаима: сравнительный анализ. N. 2/2005
Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы

**Аҡмал Ғилфан улы Вәхитов** (1900 йылдың 15 майы, Ҡазан губернаһы Шығай ауылы — 1957 йылдың 21 ноябре, БАССР, Ишембай ҡалаһы) — совет нефтсе-геологы. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

«Совет Башҡортостаны» документаль фильм геройы (1950 йыл, реж. Н.Соловьёв, Иосиф Гиндин).

## Биографияһы
Аҡмал Ғилфан улы Вәхитов 1900 йылдың 15 майында Ҡазан губернаһы Шығай ауылында тыуған.

Башланғыс белемле. 1914 йылда Тула ҡорал заводының ылаусыһы извозчик булып эш башлай. 1916—1917 йй. Кавказ аръяғы нефть промыслаларының тартальщигы нефтте ҡойоларҙан тартып сығарыусы була. 1918 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Көнсығыш фронтта 5-се армияның 26-сы дивизияһы составында һуғыша.

1923 й. алып «Старогрознефть» (Грозный ҡалаһы) тресы промыслаларында быраулау эшсеһе, тормозсы, быраулаусы бурильщик ярҙамсыһы, былаулаусы бурильщик, ключник, мастер, 1937 йылдан —Башҡорт АССР-ының «Ишембайнефть» тресы ключнигы, мастеры, ер аҫты скважиналарын ремонтлау буйынса өлкән мастеры.

А. Ғ. Вәхитов етәкләгән ер аҫты скважиналарын ремонтлаусы бригаданың эше һәр ваҡыт аныҡ һәм яйға һалынған булды, йыл һайын план йөкләмәләрен юғары сифат менән үтәне. 1946 йылда бригада буйынса скважиналарҙың ремонт эшләнеш нормаһы 132 процент, 1947 й. — 131,3 процент булды.

Вәхитов А. Ғ. производствоға 20-нән ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәрен индерә. Улар араһында — нефттең төпкөл пробаларын алыу ысулы менән скважинаның эксплуатацияланыусы колоннаһына һыу ебәреү урынын билдәләү, нефть сығарыуҙың компрессор ысулында скважина колоннаһына һауаның ҡатламдарға китеүенә ҡаршы торорлоҡ «башмаҡ» ҡуйыу, скважинаны өҫкә күтәрмәй генә ватылған плунжерын сығарыу ҡулайламаһы, насостың ҡырылған шариклы клапандарын шымартыусы шлифовка станоктар эшләү. Күрһәтелгән рационализаторлыҡ тәҡдимдәре нефть табыу процессын яҡшыртырға һәм ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшселәренең хеҙмәттәрен күпкә еңеләйтергә ярҙам итте, йөҙәрләгән мең һум экономияға килтерҙе.

Треста эшләгән осорҙа А. Ғ. Вәхитов нефть скважиналарының ер аҫты ремонты һөнәренә 28 кешене өйрәтте.

Нефть сығарыуҙы арттырыуҙа, нефть һәм нефть ятҡылыҡтарын разведкалау һәм нефть скважиналарын быраулау буйынса күренекле ҡаҙаныштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 8 майы Указы менән А. Ғ. Вәхитовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

«Ишембайнефть» тресында 1957 йылға тиклем эшләне. 1957 йылдың 21 ноябрендә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* ике Ленин ордены һәм СССР.миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Ишембайҙа, тыуған ҡала Вәхитовтың тыуған ҡалаһында, Вәхитов урамы бар.

«Башнефть» производство берекмәһендә А. Ғ. Вәхитов исемендәге премия булдырылған.

## Әҙәбиәт
Герои труда. Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
Лоҡманов Ильвер Әнүәрбәк улы

**Лоҡманов Ильвер Әнүәрбәк улы** ()  (11 апрель 1946 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Лоҡманов Ильвер Әнүәрбәк улы 1946 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының  Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  татар, юғары белемле —  1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1969 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, К. Маркс исемендәге колхозда баш агроном булып башлай. Артабан Саҡмағош районы «Волга» колхозы рәйесе була.
1986 йылдан КПСС-тың Саҡмағош район комитетында ауыл хужалығы бүлеге мөдире була.
1987 йылдан Саҡмағош районының «Родина» крәҫтиәндәр ассоциацияһы советы рәйесе.

Саҡмағош районы 271-се Саҡмағош һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)