open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Менделеев һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Д. И. Менделеев һәйкәле** — скульптуралы монумент, ул данлыҡлы урыҫ химигы Д. И. Менделеевҡа ҡуйылған. Һәйкәл Рәсәйҙең Санкт-Петербургтағы Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы янында, Мәскәү проспектында ҡуйылған. Һәйкәл 1932 йылда скульптор И. Я Гинцбург проекты буйынса эшләнгән. Был федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
1890 йылда скульптор И. Я. Гинцбург Химик элементтарҙың таблицаһын уйлап тапҡан Рәсәй ғалимы, химик Дмитрий Иванович Менделеевтың үҙе тере сағында уҡ, скульптураһы портретын натуранан башҡара. И. Я Гинцбургтың был эше артабан бронзанан ҡойола һәм күренекле ғалим уны һатып ала, һуңынан үҙ скульптураһын Фәндәр академияһында урынлаштыра. Был портрет нигеҙендә 1930 йылда Гинцбург Фәндәр академияһында торған Менделеев скульптураһының күсермәһенбулдыра һәм Д. И. Менделеев һәйкәленең моделен эшләй (Менделеев тере сағында үҙенең бронзанан эшләнгән һәйкәлен Фәндәр академияһына бүләк иткән булған). Ленинград ҡалаһы  Совет властары тарафынан ҡаланың Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы урынлашҡан «Ҡыҙыл йорт» алдында, Д. И. Менделеев йәшәгән һәм вафат булған 6-сы йорт алдындағы скверҙа, тиҙ арала һәйкәл ҡуйырға тигән ҡарар ҡабул итә. Был скверҙа эштән буш саҡтарында Менделеев яратып ял иткән беседка урынлашҡан булған.

Фәндәр академияһы эргәһендәге Баш фәндәр Художество-репродукция сәнғәт оҫтаханаһында ғалимдың бронза скульптураһы ҡойола. 1932 йылдың 2 февралендә Ленинград ҡалаһында һәйкәл асыу тантанаһы үткәрелә, был мәҙәни сара ғалим вафаты көнөнөң 25 йыллығына тап килтереп уҙғарыла. 1935 йылда Д. И. Менделев йәшәгән күрше йорттоң ҡабырғаһында мозаика оҫтаһы В. А. Фроловтың Менделеев таблицаһын һүрәтләгән панноһы эшләнеп ҡуйыла.

Һәйкәл урынлашҡан сквер башта ҡойма менән уратып алынған була һәм ул Үлсәм һәм үлсәүҙәр палатаһына башта ҡараған була. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында кәртә емерелгән була.

## Тасуирлама
Һәйкәлдә Д. И. Менделеев креслола уйланып ултыра, ул аяҡтарын бер-береһенең өҫтөнә һалған. Ғалимдың тубыҡтарында асылған китап ята, һул ҡулында сигарета. Бер өйөм ҡағыҙ кресло аҫтында ята, уның береһендә «*1894 йылда Төп үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһының ваҡытлыса кешеһе*» тип яҙылған. Ғалим фигураһы тәбиғи дәүмәлдәрҙә (1,8 м) тиерлек башҡарылған, ул бер метр бейеклегендәге гранит постаментта урынлаштырылған.

## Иҫкәрмә
Үркәс (һырт)

**Үркәс**— Башҡортостандың Ишембай районындағы һырт. Нөгөш йылғаһының уң яҡ яры буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо— 7 км, киңлеге— 2 км.

Иң бейек түбәһе—614, 7 км. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо эзбизташ һәм девон доломиттарынан тора.

Үркәстә Әрәм-Ҡоҙаш, Лапыйорт (Нөгөш ҡушылдығы) баш ала. Һырттан 6 км көнбайыштараҡ Ҡалыу-Айыры ауылы урынлашҡан, төньяҡта элек Ҡоҙаш ауылы булған. Үркәстән көнбайышта Оло Ҡалыу һырты һуҙылған.

Һырт өҫтөндә һоро тау тупрағында киң япраҡлы урмандар (уҫаҡ, ҡайын) үҫә.

«Үркәс» атамаһы башҡорт телендәге «үркәс» һүҙенән алынған."Үркәс"— дөйә үркәсе (горб), тау үркәсе (горный выступ), тауҙың дөйә үркәсенә оҡшап, ҡалҡып торған ере.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
* Баштурист
Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы)

**Саған**' — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға Әй ҡушылдығы Һикеяҙ йылғаһына ҡоя. Ҡыҫҡа йылға.

## Этимологияһы
Саған йылғаһының атамаһы, уның башындағы иреш сыҡҡан урында саған ағастары күп үҫеү менән бәйле тип фаразларға була. Был ҡоро ер биләмәһен дә халыҡ Саған тип йөрөтә.

Ошо ерҙә төйәкләнгән Түбәләҫ ырыуы ҙур Табын ҡәбиләһе Ҡыуаҡан тармағының бер өлөшө. Ғалимдар раҫлауы буйынса, риүәйәт материалдары ла ата-бабаларҙың Таулы Алтай яғынан килеүҙәренә күрһәтә. Һәм унда ла Чаған (беҙҙеңсә, Саған) йылғаһы бар.
 
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Һикеяҙ, йылға бассейны — Әй. Салауат районында урынлашҡан Башташ тауҙарынан, ер аҫтынан баш ала. Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылының көньяғынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына һул ярҙан ҡушыла. Унан үрҙәрәк Һабвйылға, Ҡарайылға ҡушыла. Ауыл халҡы Саған үренән эсәр һыу ала. Быуа бар ине.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса

## Йылға тасуирламаһы
Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная), көньяҡтан төньяҡҡа табан аҡҡан Һикеяҙ йылғаһына Сатра тип йөрөтөлгән урында ҡоя.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* naurale.com/items/2075/Сикияз#.XjWAcG5uLIU Салауат районы биләмәһендәге Һикияҙ йылғаһы
* Һикеяҙ, Әйҙең һул ҡушылдығы
* Таулы Алтайҙағы Чаған йылғаһы
Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы

**Өфө дәүләт нефть техник университетының тарих музейы** — музей. Өфө дәүләт нефть техник университетында 1973 йылда асылған. Бөгөн ул «Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы» белем биреү үҙәге тип атала.

## Тарихы
1973 йылдың 25 октябрендә Өфө нефть институтында ул ваҡыттағы ректоры Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы инициативаһы буйынса беренсе уҡыу корпусында Хәрби һәм хеҙмәт даны бүлмәһе асыла. Шул уҡ йылды 18 кешенән торған совет һәм рәйес һайлана. Беренсе рәйесе М. Р. Мәүлетов була. 
2001—2003 йылдарҙа музейҙың экспозицияһы яңыртыла, ул заманса техника менән йыһазландырыла. Фотоархив электрон форматҡа күсерелә. Уҡыу йорто музейҙы тотоуға 40-60 мең һум аҡса бүлә. 
2005—2008 йылдарҙа музей яңы бинаға күсә һәм «Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы» белем биреү үҙәге тип үҙгәртелә.

## Эшмәкәрлек йүнәлеше
Алты тиҫтә йыл самаһы тарихы булған Өфө дәүләт нефть техник университетының тарих музейы студенттарға тәрбиә биреү (экскурсиялар, тематик лекциялар); уҡыусылар менән һөнәр һайлау; вуз бүлексәләре коллективтары менән эшләү: бүләктәр тапшырыу, музейҙа фотоға төшөү; вуз ветерандарын хөрмәтләү, улар менән махсус саралар ойоштороу; тарихи материалдар һәм экспонаттар йыйыу, музей базаһын тулыландырыу йәһәтенән эштәр алып бара.

## Наградалары һәм бүләктәре
* Бөйөк Октябрь Социалистик революцияһының 60 йыллығы уңайынан Өфө нефть институты музейы РСФСР МВиССО-ның Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә (23 ноябрь, 1977);
* Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан «Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы» белем биреү үҙәге мәғариф учреждениелары музейҙары араһында 3-сө урын ала (2015);
* Һөнәри белем биреү учреждениелары музейҙарының Бөтә Рәсәй конкурсында «Рәсәй һәм төбәк тарихы буйынса иң яҡшы музей экспрзицияһы» номинацияһы лауреаты;
* «Дәрес презентацияһы: өйрәтәбеҙ, үҫтерәбеҙ» уҡытыу-практика һәм методик материалдар Халыҡ-ара мәғариф конкурс-фестивалендә 1-се урын.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Образовательный центр «Музей истории УГНТУ»
Олотау (һырт, Ишембай районы)

**Олотау**— Башҡортостандың Ишембай һәм Бөрйән райондары  сигендә һуҙылып киткән һырт. Кәбәс киңлегенән  Ҡалғасау (Үрек ҡушылдығы) йылғаһына тиклем  Ишембай һәм Бөрйән райондары  араһында ята.  Ҡалыу һәм Оло Ҡалыу һырттары араһында урынлашҡан.

Оҙонлоғо 15 км яҡын (Ишембай районында 12 км) тәшкил итә, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге- 6 км  яҡын, үҙәк өлөшөндә- 1,5 км, төньяғында- 3 км.

Иң бейек түбәһе— 783 м. Һырттың бер нисә түбәһе бар (653-783 м).

Тәпәш тауҙарға хас рельефлы,  битләүҙәре текә, көньяҡта туҡтауһыҙ ағып ятҡан һәм ваҡытлыса аҡҡан инештәр тау битендә тәрән йырындар хасил иткән.

Үрге рифейҙың елмерҙәк свитаһы тоҡомдарынан (арколоз ҡомташтары, алевролиттар, ваҡ таштар ҡатнашмаһы) тора.

Олотауҙа  Үрек йылғаһының ҡушылдыҡтары баш ала.

Тау өҫтөндә  көлһыу һоро урман тау тупрағында йомшаҡ япраҡлы урмандар үҫә.

«Олотау» атамаһы «оло» һәм «тау» һүҙҙәренән алынған. 

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*Баштурист
Вологда дини семинарияһы бинаһы

: *Мәҡәләлә [[Вологда]] өлкәһе Вологда ҡалаһында 1797 йылдан 1918 йылға тиклем урынлашҡан дини семинарияның бинаһы тураһында һүҙ бара*

төбәк архитектура ҡомартҡыһы

**Вологда дини семинарияһы бинаһы** — XVIII быуат башында төҙөлгән күп ҡатлы йорт. Ул Вологда өлкәһе, Вологда ҡалаһының Ленин урамындағ урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинаның бер өлөшөн Вологда дәүләт университеты, ә ҡалған өлөшөн Вологда УВД бүлексәһе биләй.

## История
Башта Вологда дини семинарияһы архиерей йортоноң кремль ихатаһында урынлашҡан була. Xviii быуат башында иң ҙур таш ҡоролмалар Түбәнге посадтың йылғаһы ярында ҙур монастырҙар янында урынлашҡан булған, таш биналар Кирилл Белозерский монастырының тоҙ келәттәре итеп ҡулланылған. Был ҡоролмалар ике ҡатлы итеп төҙөлгән һәм оҙонлоҡҡа һуҙылған булғандар. Уларҙың көнсығыш ҡанатындағы диуарҙары ҡалын булған һәм түбәләре бик ныҡлы, ауыр итеп төҙөлгән. 1781 йылда был ҡоролмалар «йәмиғ урындары» итеп яраҡлаштырыла, ә 1797 йылдан алып синодтың указына ярашлы Вологда дини семинарияһы ихтыяждары өсөн урын итеп билдләнә. Яңы бинала 500-ҙән ашыу семинарист бушлай уҡытыу ойошторола.

XIX быуат уртаһында семинария ихтыяждары өсөн фасады менән йылға яғына ҡарап торған төп корпус, ә артабан көнбайыш корпусы төҙөлә. XIX быуат аҙағында уға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә. 1917 йылдағы социалистик революцияға тиклем тиклем бында семинария урынлашҡан була.

1918 йылда йортПролетар университетын ойоштороу өсөн тапшырыла. Бында яңы совет власы халыҡ хужалығы өсөн етәксе кадрҙар әҙерләй башлағандар. Һуңынан университет һөт хужалығы институтының эшсе-фабрика факультеты тип үҙгәртелә. 1918—1923 йылдарҙа бинала Вологда педагогия институты урынлаша. 1919 йылдың сентябрендә ул Халыҡ мәғарифы институты тип атала башлай, ә 1923 йылда педагогия техникумы итеп үҙгәртелә.

## Архитектура
Бинаның өс ҡатлы, штукатурланған кирбес ҡоролма, П-образлы формалы, ҡанаттары Ленин урамында урынлашҡан. Коринф ордерлы фронтондар бинаның төньяҡ фасадының үҙәк өлөшөн айырып тора, ә фронтондың бина ҡаттары кәрниз менән уратып алынған. Беренсе ҡатты руст биҙәй. Йорттоң тура мөйөшлө тәҙрәләре нескә профилле ҡашағалар, сандриктар һәм ялған йоҙаҡтар менән биҙәлгән.

Көнсығыш ҡанаттың өсөнсө ҡаты 1954 йылда вологда архитекторы Н. Н. Смирнов проекты буйынса күтәртеп төҙөлгән.

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорт итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бындағы № 5 корпуста Вологда дәүләт университеты ректораты урынлашҡан. Шулай уҡ бинала Вологда УВД бүлексәһе — миграция хеҙмәте һәм наркоконтроль урынлашҡан.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Вологда дәүләт педагогия институты. Вологда, 1968, с 4-11.
* Вологда ҡалаһы йылъяҙмалары (1147—1969). Вологда, 1969.

## Һылтанмалар
* Вологда дини семинарияһы
* Вологда дини семинария бинаһы. Архитектура ҡомартҡыһы 
* Тарих. Вологда дини семинарияһы
Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы

**Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы** () — 2012 йылға ҡарата Рәсәй Федерацияһының иң ҙур дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттарының береһе.

Юридик адресы — Башҡортостан, Өфө ҡалаһы, Менделеев урамы, 215/4.

## Тарихы
Юғары уҡыу йорто 1993 йылда нигеҙләнгән. Башта *Иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү һәм хоҡуҡ институты* () тип атала.

Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылғы мониторингыһы мәғлүмәттәренә ярашлы, юғары уҡыу йортонда 6700 студент, шул иҫәптән көндөҙгө бүлек программалары буйынса 393 студент белем алған.

Академия Рәсәй Федерацияһы һәм башҡа илдәрҙең биләмәләрендә урынлашҡан филиалдар селтәренә эйә булған. Әммә 2016 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Өфөләге уҡыу йортоноң ғына белем биреү эшмәкәрлегенә лицензияһы бар. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ярҙамында әҙерләгән юғары уҡыу йорттары эшмәкәрлегендә белем биреү сифатын бойондороҡһоҙ баһалау һөҙөмтәләренә ярашлы, 2017 йылда Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы Рәсәйҙең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә инде.

## Структураһы
2016 йылға ҡарата академия составына биш институт инә:
* Юридик институт;
* Психология һәм социаль-мәҙәни хеҙмәт һәм журналистика институты;
* Иҡтисад, информатика һәм идаралыҡ институты;
* Белем биреүҙең заманса технологиялар институты;
* Өҫтәмә белем биреү институты.

1995 йылдан уҡыу йорто социаль-иҡтисади, ижтимағи һәм гуманитар фәндәр буйынса «Вестник ВЭГУ» ғилми журналын баҫтырып сығара. Ул Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының юғары аттестацион комиссияһы тарафынан рецензияланған фәнни журналдар исемлегенә инә.

## Иҫкәрмәләр
Кәкрегүл (Силәбе өлкәһе)

**Кәкрегүл**— Силәбе өлкәһе Агаповка районындағы Магнитогорск ҡалаһы янындағы үле йылға (иҫке үҙән) тибындағы бәләкәй күл.

Күл беренсе сиратта эргәһендә урынлашҡан 10 км² майҙандағы Һынташты мәҙәниәте тибындағы ҡәберлектәр буйынса билдәле. Бында табылған йәше 4 мең йыл (б. э. т. 2100—1700) тип иҫәпләнгән ике тәгәрмәсле хәрби арба арҡаһында иғтибарға лайыҡ.

Ике тәгәрмәсле арба күмелгән ҡәберлектә: ат һөлдәһе, 3 сәйнүк, 2 йүгәндең ике яңаҡ ҡайышы, шулай уҡ һөңгө һәм уҡ башаҡтары табыла. Табылған һөйәктәр яҡынса б. э. т. 2026 йылға ҡарай.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
.

Кәкерәйеп һуҙылған ярҙары арҡаһында был күлгә шундай атама бирелгән дә инде.

## Тасуирламаһы
Кәкрегүл формаһы менән *С* хәрефен хәтерләтә. Ғәҙәти юлдан килгәндә, уның икенсе өлөшө насар күренә. Яр буйҙары асыҡ. 

Һыуы үтә күренмәле. 

Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны — 0, 6 км², оҙонлоғо — 2 км, киңлеге — 1,4 км, тәрәнлеге — 3 метр. 

Бында табан балыҡ, сабаҡ (чебак), алабуға, ротан балыҡтарын тоторға мөмкин.

Күлдең төньяғынан Уйылға һәм Эткүл райондары сиге үтә.

Күл ярҙары бик сүпләнгән була. 2013 йылда Озерск һәм Снежинск ҡалаларының әүҙем ирекмәндәре күл буйында етди йыйыштырыу ойошторҙо.
Кәкрегүл ҡыштым баҡса участкаларынан йөҙ метрҙа һәм Кәҫле-Ҡыштым автоюлынан тиҫтә метрҙа урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кәкрегүлгә йәнәш ятҡан башҡа күлдәр:
* Мышыкүл (Силәбе өлкәһе) — 2-2,5 км көньяғында
* Дыуанкүл — 5,5 км төньяҡ-көнбайышында
* Хохлатое, Өскүл, Ҡамышлы күлдәре — төньяғында.

## Һылтанмалар
* Кәкрегүл, Силәбе өлкәһе
* 
* Кәкрегүл, Силәбе өлкәһе
* [Силәбе өлкәһенең йылға-күлдәре. Кәкрегүл](http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110370-krivoe-(uvelskiy-rayon).html)
Г. А. Шульцтың килем йорто

**Г. А. Шульцтың килем йорто** — Санкт-Петербургта тарихи йорт. Сауҙагәр Шульц Георгий Андреевич (Георг Шульц) өсөн архитектор  Карл Шмидт проекты буйынса  1901—1902 йылдарҙа төҙөлгән. Иртә модернда «кирбес стиленең» сағыу өлгөһө, Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы

### Участкаһы һәм тәүге хужалары тураһында мәғлүмәт
Йорт яны участкаһы тураһындағы мәғлүмәттәр 1798 йылға тиклем күҙәтелгән. Ҡала төҙөлөшө планына ярашлы, участканы ике флигель һәм баҡса менән  усадьба биләгән.  XIX быуат башына хужаһы булып мещан  Михаил Яковлев, 1822 йылда — ғәмәли статский советник Иван Григорьевич Лагода тора.  Быуат  урталарында биләмә архитектор  Христофор Готлибовичҡа, 1860 йылдар башында — сауҙагәр Н. Г Турновҡа, ә һуңынан уның тол ҡатынына күсә. Был осорҙа усадьбаны үҙгәртеп ҡоралар, элекке төп ағас йортто ташта ҡоралар, ҙурайталар, мезонин өҫтәп төҙөйҙәр, флигелде үҙгәртәләр. Шул саҡта уҡ ҡышҡы баҡса, ике яруслы башняһы менән беседка  барлыҡҡа килә.  1856 йылдан  1890 йылға тиклем участка хужаһы архитектор Е.Е. Аникин, унан һуң  статский советник Л. Е. Кенинг була.

### Төҙөлөшө
1900 йылда Георгий Андреевич Шульц участка  һатып ала, уның саҡырыуы буйынса  архитектор Карл Шмидт өс ихата корпусы менән биш ҡатлы килем йортоноң проектын төҙөй.  1901 йылдың 29 майында проектҡа ҡул ҡуйыла һәм төҙөлөш башлана, әммә  1902 йылда уға үҙгәрештәр индерелә — ихата яғынан төп корпусҡа  мансарда өҫтәлә. 1909 йылда  икенсе өҫтәмә була: инженер Герасимов проекты буйынса ике ихата флигеленә берәр ҡат өҫтәлеп төҙөлә.

### Тасуирлама
Бина трапеция формаһында төҙөлә һәм планында каренан ғибәрәт. Урамлың ҡыҙыл һыҙығынан фасад визуаль өс эркер менән өлөштәргә бүленә, һул һәм уң өлөштәрҙә ике үтеп йөрөү аркаһы аша йәшәүселәрҙең экипажы эске ихатаға үтә. Фасадты эшләүҙә архитектор «кирбес стиле» ысулын ҡуллана — стеналар һары һәм ҡыҙыл кирбестән һалына, уйым-ара стенаны һәм цоколде гранит менән башҡаралар. Төп художество сараһы булып метал декоры тора: тәҙрәләрҙең фасад рәшәткәләре,  подъездар өҫтөндәге аҫма түбәләр, байраҡ тотоп тороусы яйланмалар һәм модерндың үҙенсәлекле стилендәге башҡа деталдәр йортҡа  баҙыҡлыҡ өҫтәй. Шул уҡ алым  интерьерҙарын биҙәгәндә ҡулланыла — мәҫәлән, яндауырҙар һәм баҫҡыс ситтәрендә.

### Билдәле йәшәүселәре
1917 йылға  тиклем фатирҙарҙың береһендә Фаберже магазины хужаһы  М.А. Гурье йәшәй. 1904 йылдан 1935 йылға тиклем бинала Аҡса һуғыу йортоноң миҙал эшләүсеһе һәм Ленин орденының авторы  академик А. Ф. Васютинский йәшәй. Шулай уҡ Шульце йортонда медицина докторы С.А. Новотельнов, статский советник. Н. М. Соколов, ә 1905—1913 йылдарҙа  — архитекторҙар А.Р.Гавеман һәм  Ф.Ф.  Миритц йәшәй. Совет йылдарында, 1960 йылдарҙан 1970 йылдарға тиклем йортта  актерҙар Я.О. Лебзак  һәм уның ире К.И. Адашевский йәшәй.

## Хәҙерге заман
2013 йылда беренсе ҡаттағы 1 -се фатирҙы  һатып алалар һәм торлаҡ булмаған статус  иҫәбенә күсерәләр, 2015 йылда яңы милексе йәшәүселәргә хәбәр итмәйенсә  һәм КГИОП рөхсәтенән тыш  үҙ белдеге менән фасадтың реконструкцияһын башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Кеүәш (Әй ҡушылдығы)

**Кеүәш** — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәһендә аға. Әйҙең һул ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо — 41 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 312 км².

Үренге һыртының көнбайыш ҡыҙырымынан башлана. Тамағы Кеүәш ауылы эргәһендә. Һул ҡушылдығы — Ҡара йылғаһы бар.

Объекттың коды — 10010201012111100021559.
## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
.

Стрельниковтың топонимик һүҙлегендә атамаһы башҡорт-төрки сығышлы Күбаш исеменә барып тоташа тип фаразларға була тиелгән.

## Иҫкәрмәләр
Эркки Хуттунен

**Эркки Хуттуннен** (; 18 май 1901 йыл, Алавус, Бөйөк Финляндия кенәзлеге — 17 ноябрь 1956, Хельсинки, Финляндия) — фин архитекторы-функционалисы, ҡыҫҡа карьераһы эсендә  Финляндияның төрлө ҡалаларында  бик күп йәмәғәт һәм шәхси биналары төҙөй.

## Биографияһы
Хельсинкски политехник институтын тамиамлай (1927), унда,  архитектуранын тыш, һынлы сәнғәтте һәм рәсемде өйрәнә. Үҙ һөнәри юлының  башында гәзит иллюстраторы, портретсы һәм карикатурасы  булып эшләй. Уҡыу йылдарында һәм һуңынан Европа илдәре буйынса сәфәр ҡыла, Италия, Франция, Бөйөк Британия, Греция, шулай уҡ АҠШ-та була.

Институтты тамамлағандан һуң  SOK (, сегодня — *S-группа* ())  фин кооператив компанияһына эшкә алына һәм уның өсөн Йоэнсуу, Сортавала, Оулу, Ваасе, Раума, Котка, Выборг һәм башҡа ҡалаларҙы функциональ стилдәге  күп һанлы сәнәғәт, келәт  һәм контора биналары проектын әҙерләй.

1937 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә алтын миҙалға лайыҡ була.

1939 йылдан 1942 йылға  тиклем Хуттунен был төҙөлөш отрядын етәкләй,  1942 йылдан 1953 йылға тиклем Финляндия  Төҙөлөш  идаралығы  () башлығы була.

1931—1956 йылдарҙа шулай уҡ үҙ архитектура бюроһында эшләй. Уның ҡоролмалары араһында  — Коткала һәм Лауритсалдә ҡала советы бинаһы, Наккилала сиркәү.

## Төп эштәре

## Сығанаҡтар

* *Jokinen, Teppo*. Erkki Huttunen (1901-1956) — Arkkitehti. Museo Suomen rakennustaiteen, 1993. ISBN 951-9229-82-5.

## Иҫкәрмәләр
Музыка фәндәре дәүләт институты

**Музыка фәндәре дәүләт институты** — музыка ғилеменәнң төрлө өлкәләрендә фундаменталь академик тикшеренеүҙәр үткәреүгә йүнәлтелгән,  1921 йылдан алып 1931 йылға тиклем Мәскәүҙә эшләп килгән  институт. Мәскәү, Мясницкая урамы, 49 адресы буйынса, сауҙагәр Н. И. Аплаксиная йортонда урынлашҡан булған.

## Тарихы
1921 йылдың 1 ноябрендә асылған музыка фәндәре дәүләт институты Наркомпрос һәм Мәскәү Пролеткультының музыкаль бүлектәренә ҡараған музыкаль-фәнни ойошмалар базаһында ойошторола. Уның төп маҡсаты акустика, музыка белеме, этномузыка кологияһы, яңы музыкаль инструменттар булдыру һәм башҡа мәсьәләләренҙе үҙәкләштереп тикшереү.

Музыка фәндәре дәүләт институты директоры итеп Н. А. Гарбузов һайлана. Институттың структураһы бер нисә тапҡыр үҙгәрә; ваҡыт-ваҡыт уның эсендә музыкаль фәндең айырым проблемалары буйынса ваҡытлы комиссиялар төҙөлә. Шулай уҡ институтта музыкаль-теоретик китапхана, акустик лаборатория, музыкаль инструменттар оҫтаханаһы һәм лабораторияһы булған. Институтта төрлө фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелгән, эксперименталь музыка инструменттары булдырылған, мәҡаләләр баҫылҡан. Институт иһә музыкаль фәндең төрлө өлкәләрен мөмкин тиклем тулы һәм һәр яҡлап өйрәнеп тороуы менән билдәле. Уның әғзалары Леонид Сабанеев, Лев Термен, Николай Бернштейн, Эмилий Розенов һәм башҡалар кеүек күп кенә күренекле ғалмдар һәм уйлап табыусылар булған.

1923 йылдың 10 февраленән 10 ноябрыны тиклем Музыка фәндәре дәүләт институты Рәсәй сәнәғәт фәндәре академияһы менән ваҡытлыса берләшкән, артабан ВУЗ яңынан үҙалла статус алған. Әммә институт штаты ҡыҫҡарған, ә уның структураһы сираттағы үҙгәртеүҙәрҙән һуң биш секция ғына ҡалған: физик техника, физиология психология, этнография һәм ике эксперименталь-педагогик секция ҡалған. Үҙгәрештә Николай Гарбузов, Арсений Авраамов һәм Михаил Гнесин ҡатнашҡан. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, иститутты ойоштороусы Авраамов исеме рәсми документтарҙа телгә алынмай.

1931 йылдың 6 октябрендә музыка институты тарҡатыла. 1933 йылда Н. А. Гарбузов, Мәскәү дәүләт консерваторияһы ҡарамағында, артабан музыкаль акустика лабораторияһы буларак билдәлелек алған, яңы Фәнни-тикшеренеү музыка институты  ойоштора..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Һынташты (археология)

**Һынташты** — бронза дәүере археологик ҡомартҡылары комплексы. Радиоуглерод дата билдәләү өлкәһендәге иң яңы тикшеренеүҙәр буйынса, һынташты боронғо ҡомартҡыларының йәше б. э. т. XXI быуаттар араһындағы осор менән билдәләнә.

Силәбе өлкәһенең Бреды районында Һынташты йылғаһының (Тубыл йылғаһының һул ҡушылдығы) уң ярында, Рымникский һәм Мирный ҡасабалары араһында урынлашҡан. Уның эсенә нығытылған Һынташты ултырағы, (СП һәйкәле), Оло Һынташты ҡурғаны (СБ), Һынташты ҡәберлеге (СМ), III Һынташты ҡорғаны (CIII) һәм Бәләкәй (грунт) һынташты ҡәберлеге инә. Ҡомартҡыны 1968 йылда Урал дәүләт университеты экспедицияһы таба. Тикшеренеүҙәр һәм ҡаҙыныу эштәре В. Ф. Генинг һәм Г. Б. Зданович етәкселегендәге Урал-Ҡаҙағстан археологик экспедицияһы тарафынан 1986 йылға тиклем алып барыла. Һынташты комплексын өйрәнеү буйынса эштәрҙә Л. Н. Корякова, В И. Стефанов, Н. Б Виноградов кеүек һ. б. урал археологтары ҡатнашты.

Һынташты нығытылған ултырағы йылға йырҙаһының (һыу юлы) үҙгәреүе арҡаһында байтаҡ емерелгән. Борон ҙур торлаҡ ҡоролмалары кварталдарын тотош уратып алған оборона төҙөлмәләре ҡулсаһы булған. Ултыраҡ биләмәһе майҙаны 14,5—15 мең м² тәшкил иткән. Фортификация ҡоролмалары нигеҙендә тупраҡ һәм ағастан һалынған стена, шулай уҡ соҡор. Биләмәгә ике: йылғаға ҡараған көньяҡ, ғибәҙәтхана-ерләү комплексы һәм ҡәберлеккә ҡарағаны — төньяҡ инеү урыны бар.

Ҙур ҡәберлектә — 40 ҡәбер, бәләкәйендә — 9. Ир-ат ҡәберлегенә аттар күмелгән: уларҙың аяҡтары йүгереүҙе хәтерләтә. Балсыҡтан яһалған керамикала сатраш свастика рәүешендәге орнамент осрай. Кәкре күл буйындағы таш быуат тораларында, ат һөйәктәре буйынса билдәләнелгәнсә, б. э. т. 2026 йылға тап килеүсе хәрби ике тәгәрмәсле арба табылған. Шулай итеп, һынташты мәҙәниәтенә эйә булыусылар тарихта һаҡланып ҡалған беренсе хәрби арбаларҙы файҙаланған.
Һынташты йылғаһы сығанағынан алып Арҡайым ҡалаһы урынлашҡан Оло Ҡараған йылғаһы башына тиклем туранан-тура — һыуайырғыс аша — алты километр. Ә Арҡайымдың үҙенә тиклем — яҡынса утыҙ километр.

## Һынташтыға хәҙерге археологик экспедициялар
Силәбе университеты профессоры Г. Б. Зданович етәкселегендәге рәсәй ғалимдары төркөмө 2016 йылда Һынташты экспедицияһынан әйләнеп ҡайтты.
 
«Ҡалалар иле» (Арҡайым-Һынташты тибындағы) археологик мәҙәниәтенә ҡараған «Һынташты IV» бронза дәүере ҡәберлектәре комплексын өйрәнеү маҡсатында, «Һынташты 2016» археологик лагеры ойошторола. 2015 йылдың йәйендә билдәле Оло Һынташты ҡурғанына туранан-тура яҡын археологик разведка үткәргән ваҡытта күрһәтелгән объект табыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Андрон мәҙәниәте	
* Кәкрегүл (Силәбе өлкәһе)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Труды Мочалова	
* Труды Виноградова	
* Синташта и Арийские миграции во II тысячелетии до н. э.	
* История Урало-Казахстанской археологической экспедиции
Утарйорт (тау)

**Утарйорт**— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ятҡан тау. Рәүҙәк менән Ҡаратөлкө (Рәүҙәк ҡушылдығы) араһындағы тау. 

Иң бейек нөктәһе— 608,5 м. Битләүҙәре  текә. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора.

Тауҙың итәгендә халыҡ хужалыҡ итә: мал көтә, бесән саба.
## Ландшафт
Һоро урман тупрағында киң япраҡлы  урмандар үҫә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*Баштурист
Уртаморон (Ишембай районы)

**Уртаморон**—Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Рәүҙәк менән Көгөш (Ағиҙел ҡушылдығы, рус. Усолка) йылғалары араһында ята. Тауҙан көнсығыштараҡ— Сәйетбашмаҡ тауы (631 м).

Иң бейек нөктәһе- 594 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора.

«Уртаморон» атамаһы «урта» (средний, срединный) һәм «морон» — тауҙың сығып торған өлөшө (выступ) һүҙҙәренән алынған.

## Ландшафт
Тауҙа һоро урман тупрағында иң япраҡлы урмандар үҫә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
* Баштурист

## Иҫкәрмәләр
Шәгәбыуа (тау)

**Шәгәбыуа**— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау.  Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк араһында ята. 

Тауҙың иң бейек нөктәһе- 574 м. Битләүҙәре һөҙәк. Йәнәшәһендә ятҡан Божор тауы менән Шәгәбыуа тауҙары араһында— тәрән йырын. Тау тоҡомо ҡомташтар, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.

Шәгәбыуала Шәгә йылғаһы (Кесе Рәүҙәк ҡушылдығы) баш ала. 

«Шәгәбыуа» атамаһының килеп сығышы  «Шәгә» йылғаһы исеменә бәйле. Уның килеп сығышына бәйле бер нисә фараз бар.Шуларҙың береһе— «Шәгә»- кеше исеме. Ҡыпсаҡ телендә, хәҙерге ҡаҙаҡ телендә «шеге»- ҡаҙаҡ. Тимер ҡаҙаҡ кеүек ныҡлы булһын тип малайҙарға ошо исемде ҡушҡандар. «Быуа» — быуылып торған һыу (рус. пруд, запруда).
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*Баштурист
Шемәк (тау)

**Шемәк**— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ишембай районы  Маҡар  ауылынан  6 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Һикәҙе йылғаһының һул яҡ ярында ята. 

Иң бейек нөктәһе—547,0 м. Һөҙәк битләүҙәре йылға яры булып тора. 

Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*Баштурист
Яҙғыйорт (тау, Ишембай районы)

**Яҙғыйорт**— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ көнсығыш  өлөшөндәге тау. Ишембай районының Ҡолғона ауылынан 6,5 км алыҫлыҡта Оло Шешәнәк йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. 

Иң бейек нөктәһе— 540,5 м. Битләүҙәре һөҙәк, көнбайыш битләүе текә, йылғаның текә яры булып тора. 

Тау тоҡомо ҡомташтар, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.  Көньяҡ битләүендә  Һыйырҡотороған (Оло Шешәнәк бассейны)  йылғаһы баш ала. 

Тау өҫтөндә—  һоро урман тупрағында  имән ғатнаш йүкә урмандары. 

«Яҙғыйорт» атамаһы «яҙғы» һәм «йорт» һүҙҙәренән алынған, тимәк яҙын халыҡ ауылдан ошо ергә йәйләүгә сыға торған булған. 
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*Баштурист
Новгород һәм уның тирә-яғы ҡомартҡылары

**Новгород  һәм тирә-яғы тарихи һәйкәлдәре-** (ингл. *Historic Monuments of Novgorod and Surroundings*) — дөйөмләштерелгән исеме, уның менән  ЮНЕСКО 1992 йылда  исемлегенә Новгород ҡалаһының урта быуат архитектура мираҫын Бөтә донъя мираҫы  исемлегенә индерә (1999 йылдан — Бөйөк Новгород):

2009 йылдың 1 апрелендә Рәсәй  Үҙәк банкы Бөйөк Новгород һәм ҡала  яны тарихи һәйкәлдәре  һүрәтләнгән коллекцион һәм инвестицион әһәмиәттәге ҡиммәтле  металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сығара.  Тәңкәләр «Рәсәй ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя  мәҙәни  мираҫында» серияһында сыға һәм Бөйөк Новгородтың 1150- йыллығына арнала. 

{|width=100% class="standard collapsible collapsed" style="text-align: center"

## Тарихы
IX һәм XV быуаттар араһһында Новгород урта быуат Русь дәүләтенең иң ҙур ҡалаларының береһе була. Ул «варягтарҙан гректарга сауҙа юлы»нда ята һәм хәҙерге Төньяк-Көнбайыш Рустең ҙур өлөшөн үҙ эсенә алған Новгород Республикаһының үҙәге була. XII быуаттан унда ҡарарҙы ҡала халкы йыйылыш ҡабул итә һәм кенәз һайлай. Айырым алғанда, Новгородта XIV быуатта сиркәү төзөлөшө  әүҙем дауам итә. Новгород архиепискобы резиденцияһы  мөһим мәҙәни үҙәк булып торған. Иң боронғо урыҫ ҡулъяҙмалары Новгородта XI быуатта яҙылған. Рус таш архитектураһы һәм рус рәсем сәнғәте Новгород һәм Псковта барлыҡҡа килгән. Урта быуат рус рәссамдарының иң күренеклеләренең береһе Феофан Грек Новгородта әүҙем эшләгән. 
Новгород архитектура мәктәбенең формалашыуы XI быуат урталарына, Новгородтағы София соборы төҙөлөшө ваҡытына ҡарай. Был һәйкәлдә үк Новгород архитектураһының айырым үҙенсәлектәре — монументаллек, артыҡ декоративлыҡ булмау сһиҙелә. 
Новгородтың сәйәси бүленеш осорондағы ғибәҙәтханалары  ҙур күләмле булмай, әммә уларҙа әлеге архитектура мәктәбенең төп сифаттары һаҡлана. XII быуат аҙағында Синичий тауында Петр һәм Павел сиркәүе (1185), Мячинда Фома ышанысы сиркәүе (1195) төҙөлә. XII быуатта мәктәп үҫешен тамамлаған иҫтәлекле һәйкәл булып Нередицтағы Спас сиркәүе (1198) тора. Бер миҙгел эсендә Новгород кенәзе Ярослав Владимирович ҡаршында төҙөлә. 
Новгород архитектураһының сәскә атыуы XIV быуаттың икенсе яртыһында, Новгород Республикаһының максималь ҡеүәте осоронда була. Был осор архитектураһының иң юғары эталоны булып, Новгородтағы  Федор Стратилат сиркәүе тора. Сиркәү бинаһы - кубик типтағы бина. Фасадтың ҡайһы бер ерҙәрен  элек фрескалар менән биҙәгәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Расположение памятников ЮНЕСКО
* Обосновывающие документы
Амур дәүләт университеты

**Амур дәүләт университеты** (**АмГУ**) — Благовещен ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Юғары уҡыу йорто 1975 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә, Хабаровск автомобиль-юл институтының Благовещен дөйөм техник факультеты базаһында Благовещен технология институты (БТИ) булараҡ нигеҙ һалына.

1992 йылда БТИ, юғары уҡыу йортоноң профилен үҙгәртеү һәм һөнәрҙәр һаны артыуы менән бәйле, Благовещен политехник институты (БПИ) тип үҙгәртелә.

1994 йылдың 19 октябрендә Благовещен политехник институты Амур дәүләт университеты статусын ала.

2013 йылда Амур дәүләт университеты йыһан ғилми-мәғариф инновацион консорциумы составына инә.

2013 йылда Амур дәүләт университеты Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән Министрлығының төбәктәрҙең өҫтөнлөклө үҫеш йүнәлештәре өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү буйынса «Төбәктәр өсөн кадрҙар» проекты конкурсы еңеүсеһе була.

2013 йылда университет базаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш Институты филиалы асыла.

2014 йылдан, Рәсәй Федерацияһының һәм Ҡытайҙың 29 университетын берләштергән, Рәсәйҙең һәм Ҡытайҙың техник университеттары Ассоциацияһы (АТУРК) эшендә ҡатнаша.

2015, 2016 һәм 2017 йылдарҙа Амур дәүләт университеты Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән Министрлығының юғары белем биреү мәғариф ведомствоһы ҡарамағындағы учреждениеларҙа оборона-сәнәғәт комплексы өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса «Новые кадры ОПК» конкурсында еңеүсе була.

2017 йылда Амур дәүләт университеты «Һөнәри берләшмәләр һәм эшсе кадрҙар үҫеше агентлығы «Йәш профессионалдар (Ворлдскиллс Рәсәй)» Союзы ассоциацияланған партнерлығына инә.

2018 йылда Амур дәүләт университетының проекттары «Образование» Милли проектының конкурс буйынса һайлап алыу еңеүселәре исемлегенә инә.

2019 йылдың 5 июлендә «Восточный» космодромынан «Метеор-М» метеорологик спутнигы һәм кесе космик аппараттар менән «Союз-2.1б» ракетаһы старт ала. Амур дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары тарафынан эшләнгән «АмурСат» («АмГУ-1») кесе космос аппараттарының береһе була.

## Факультеттары
* Математика һәм информатика
* Инженер-физик
* Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
* Дизайн һәм технологиялар
* Социаль фәндәр
* Филология
* Иҡтисад
* Энергетик
* Юридик
* Юғары уҡыу йортона әҙерләү
* Профессиональ әҙерлеген һәм квалификацияһын күтәреү
* СПО
* Дөйөм белем биреү лицейы (5-11кластар)

## Матбуғат баҫмалары
* Вестник Амурского государственного университета.
* Научно-теоретический журнал „Религиоведение“
* Информатика и системы управления (перечень ВАК)
* Слово: фольклорно-диалектологический альманах.
* Научный журнал „Теоретическая и прикладная лингвистика“

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт университета
Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе

**Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе** — Бөйөк Новгородтағы ғәмәлдән сыҡҡан православие сиркәүе. Был сиркәү XIII быуатта төҙөлгән, XV, XVII, XIX быуатта һәм ХХ быуаттарҙа үҙгәртеп ҡоролған. Рәсәйҙең Новгород ҡалаһындағы Пруссия һәм Десятинный урамдары киҫелеше районында (хәҙерге адресы: Пруссия урамы, 12) урынлашҡан.

## Тарих
Михаил Архангел сиркәүе Новгородта төҙөлгән иң боронғо ҡорамдарҙың береһе (нигеҙләү датаһы буйынса). 1088 йылда беренсе ағас сиркәү төҙөлә, ул 1175 йылда янғында һәләк була. 1219—1224 йылдарҙа таш ҡорам төҙөлә, төҙөлөш заказсыһы булып посадник Твердислав Михалкович менән уның ағаһы Федор тора. XV быуат башында Михаил Архангел сиркәүен посадник Кирилл Ондреянович яңыртып төҙөй. Моғайын, Новгород ҡалаһы Людин осоноң Пруссия урамында торған ҡорам иң мөһим ғибәҙәтханаларҙан һаналған булған, ул XV быуаттың аҙағына ҡарата собор булып иҫәпләнә һәм уға 13 сиркәү ҡарай. Артабан 1685 йылда был ғибәҙәтхана киңәйтеп төҙөлә, ә 1860-сы йылдарҙа ялған рус стилендә яңыртып ҡорола. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Михаил Архангел сиркәүе ныҡ зыянлана. Һуғыштан һуң уның бинаһы торлаҡ йорто итеп үҙгәртеп ҡорола, бының өсөн сиркәү баштары тулыһынса һүтелә, бина сиркәү бинаһын бөтөнләй хәтерләтмәй. 1988-1989 йылдарҙа Г. М. Штендер етәкселегендә бинала эксперт тикшереүҙәре башҡарыла, сиркәүҙең ер аҫтындағы боронғо өлөшө ҡаҙыла һәм сиркәү урынындағы янғын ҡалдыҡтары табыла. 2000-се йылдарҙа сиркәүгә өлөшләтә реставрация үткәрелә. Хәҙер Михаил Архангел ҡорамының бинаһы административ бина булып тора.

## Архитектура

XIII быуатта сиркәү дүрт бағаналы, бер апсидлы, квадрат формаһындағы ҡорам булған. Архитектураһы Новгородта өсөн типик булмаған, ул бары тик — Параскева Пятница сиркәүенә генә оҡшаңҡырап тора. Сиркәүҙең архитектураһы смоленск архитектураһын новогород архитектураһына яраҡлаштырылған формаһы. Сиркәүҙең стеналары плинфтан (күләме 25-28 × 17-21 × 4,5-6 см) һәм ҡабырсаҡтан төҙөлөп, аралары эзбизташ менән цемент ҡушылма иҙелмәһе менән һыланған, араларына бут таштары ҡыҫтырылған. XV быуатта сиркәү яңынан үҙгәртеп ҡоролғанда уның бағаналары, түбәһе, аркалары һәм көньяҡтағы ҡанаты, төньяҡ галереяһы яңынан төҙөлә. XVII быуатта ҡорам киңәйтелә, уның үҙәк өлөшө оҙонайтыла, ҡабырға апсидтары һәм ҡыңғырау манараһы төкәтеп эшлэнә. Хәҙерге ваҡытта бинала элекке заман төҙөлөшөнөң ҡалдыҡтары өлөшләтә һаҡланған. Заманса бина — ике ҡатлы, планда тура мөйөшлө, өлөшләтә элекке декор эҙҙәрен һаҡлай.

## Иҫкәрмә
Крюков каналы

**Крюкова каналы** — канал. Ул Рәсәйҙең асыҡ һауалағы музейы тип аталған, төрлө һәйкәлдәргә һәм иҫтәлекле урындарға, шул иҫәптән, төрлө каналдарға бай Санкт-Петербург  ҡалаһында төҙөлгән, ярҙары гранит менән көпләнгән күркәм канал.

## Тарих

Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы Крюков каналы хәҙерге Хеҙмәт майҙаны районындағы Адмиралтейство каналынан алып Фонтанка йылғаһына тиклем ҡаҙып соҡолған канал.

Башта канал 1719 йыл-1720 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡалаһының ҙур Нева йылғаһынан алып Мойка йылғаһына тиклем һыу транспортын йөрөтөү маҡсатында булдырылған була. 1738 йылдан алып был каналдың исеме уны төҙөүгә ялланған һәм каналды бик яҡшы итеп соҡоған подрядсы Семен Крюков исеме менән аталып йөрөтөлә башлай. Ҡаланың хәҙерге Хеҙмәт майҙаны аша Благовещенский күперен төҙөү барышында Крюков каналының  бер өлөшө ундағы торба эсе аша үтә, ул бөгөнгө көнгә тиклем ҡалала һаҡланған.

1830 йылдан алып Санкт-Петербург ҡалаһының Мойка йылғаһынан алып Фонтанка йылғаһына тиклемге участкаһы Крюков каналы тип атала башлаған. Был канал шулай уҡ һыу коммуникациялары өсөн соҡолған  була, тик үҙенең тәғәйенләнешен аҡлай алмай. 1801-1807 йылдарҙа Крюков каналы ярҙарын Санкт-Петербург ҡалаһы хакимиәте бойороғона ярашлы гранит таштар менән матурлап көпләп ҡуйғандар. Крюков каналы Рәсәйҙең төньяҡ баш ҡалаһы булған Санкт-Петербург ҡалаһын матурлап биҙәп тора, канал аша бер нисә күпер һалынған. Уларының да күренеше бик матур. Ҡалаға Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм шулай уҡ сит илдән килгән туристар ҡаланың был каналы һәм башҡа каналдары менән һоҡланып туя алмай.

## Географик мәғлүмәттәр
Санкт-Петербург ҡалаһындағы Крюков каналының оҙонлоғо әллә ни ҙур түгел, бары тик 1,5 километр тәшкил итә, ә киңлеге 20 метр, тәрәнлеге Фонтанка йылғаһы тамағында 2 метр тәшкил итә.Санкт-Петербургтың билдәле Адмиралтейство каналы менән бергә был күркәм Крюков каналы Яңы Голландия утрауын Икенсе Адмиралтейство утрауынан айырып тора.

## Күперҙәр

* Йәнәш күпер
* Иҫке-Никольский күпере
* Кашин күпере
* Сауҙа күпере
* Декабристар күпере
* Матвеев күпере

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Крюков каналының яр буйы

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 448—449. — 511 с.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — 4-е изд., перераб. — СПб.: Норинт, 1996. — С. 313. — 359 с. — .
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 62. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — .
* По малым рекам и каналам Санкт-Петербурга. СПб.: Лениздат, 2001.
*
Мәскәү Юғары партия мәктәбе

**Мәскәү Юғары партия мәктәбе** () — партия-сәйәси юғары уҡыу йорто, 1978 йылда  партия һәм совет кадрҙарын әҙерләү, шулай ук киң  мәғлүмәт саралары етәкселәрен әҙерләү өсөн КПСС Үҙәк Комитеты эгидаһы аҫтында төҙөлгән юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1978 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең уҡытыу-методик етәкселеге аҫтында Мәскәү Юғары партия мәктәбе тип аталған юғары партия-сәйәси ойошма төҙөлә, оәошмаға партия һәм совет кадрҙарын әҙерләү, шулай ук киң мәғлүмәт саралары етәкселәрен әҙерлә бурысы ҡуйылған.

КПСС-тың  Мәскәү өлкә комитеты һәм КПСС Мәскәү ҡала комитеты тәҡдиме буйынса Мәскәү Юғары партия мәктәбенә КПСС-та ағза стажы кәмендә өс йыл, юғары белемле һәм ҡырыҡ йәшкә тиклем булған совет, партия һәм идеология хезмәткәрҙәре ҡабул ителгән.

## Уҡыу структураһы
Мәскәү Юғары партия мәктәбендә, юғары партия мәктәптәренең бөтә системаһындағы кеүек үк, ике бүлек булдырылған, юғары белем алыу өсөн ике йыллыҡ белем  беренсе бүлек, бүлекте  тамамлаүсы  юғары партия-сәйәси белемле була.  Урта белем алыу өсөн, юғары дөйөм һәм партия-сәйәси белем алыу өсөн  дүрт йыллыҡ икенсе бүлек бар. Мәскәү Юғары партия мәктәбенең уҡытыу структураһы үҙенә ситтән тороп уҡыу бүлеген, совет һәм партия кадрҙарының квалификацияһын күтәреү курстарын,. Учебная структура Московской Высшей партийной школы включала в себя заочное отделение, курсы повышения квалификации советских и партийных кадров, а так же одиннадцать основных профильных кафедр: шулай уҡ төп профилле 11 кафедра булдырылған:
* КПСС тарихы кафедраһы
* Политтеэкономия кафедраһы
* Марксистик-ленин фәлсәфәһе кафедраһы
* Фәнни коммунизм кафедраһы
* Партия төҙөлөшө кафедраһы
* Совет дәүләте төҙөлөшө һәм хоҡуҡ кафедраһы
* Халыҡ-ара коммунистик, эшселәр һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте кафедраһы
* Иҡтисад һәм сәнәғәт етештеерүен ойоштороу кафедраһы
* Иҡтисад һәм ауыл хужалығы етештереүен ойштороу  кафедраһы
* Журналистика кафедраһы
* Рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһы.

## Яңы тарих
1990 йылдың 31 октябрендә "Мәскәү Юғары партия мәктәбен үҙгәртеп ҡороу тураһында" РСФСР Үҙәк комитеты ҡарарына ярашлы Мәскәү Юғары партия мәктәбе базаһында  РСФСР Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының ижтимағи-сәйәси проблемалар институты төҙөлә. 1991 йылдың 27 мартында институт Рәсәй КП РСФСР Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Рәсәй социаль-сәйәси институты тип үҙгәртелде. 1991 йылдың 25 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 15-се ҡарары нигеҙендә РСФСР  КП Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Рәсәй социаль-сәйәси институт тип исемләнде, 1994 йылның 1 июленән Мәскәү дәүләт социаль университеты исемен йөрөтә башланы. 2004 йылдың 1 июлендә Мәскәү дәүләт социаль университеты Рәсәй дәүләт социаль университеты тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Филиппов Станислав Кириллович

**Станислав Кириллович Филиппов** (26.09.1945; Надежная, Краснодар крайы, Отраднено районы, РСФСР, СССР) - урыҫ һәм совет журналисты, яҙыусы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Кубандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ике тапҡыр «Кубандың Алтын ҡәләм» журналисттар премияһы лауреаты, СКВО ғәсғәрҙәре менән идара итеүсе махсус грамота ияһы, «Хәтер, хәтер, безне баласаҡҡа саҡырма» документаль хикәйәләре өсөн Артем Боровиктың журналисттар премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Станислав Филиппов 1945 йылдың 26 сентябрендә Краснодар крайының Отраднено районы Надежная станицаһында тыуған. Унан һуң ғаилә Карелияға, Надвоицы алюминсылар ҡасабаһына күсеп китә.

Ленинград тау институтында уҡый. Уны тамамлағандан һуң проект ойошмаһында, Петрозаводск дәүләт университетында, комсомолдың республика комитетында инженер булып эшләй, район газетаһының бүлек мөдире, һуңынан район башлығы урынбаҫары була. 1972 йылдан журналист һәм редакция-нәшриәт эшендә Филипповтың мәҡәләләре, очерктары һәм хикәйәләре «Кубань», «Москва» журналдарында донъя күрә.

Кубан яҙыусыһы Гарий Немченко повесы буйынса «Брат, найди брата» нәфис фильмын осетин студияһында бер нисә документаль фильм төшөрөүҙә ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышының иң һөҙөмтәле танкисты Дмитрий Лавриненконы мәңгеләштереү һәм уға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исемен биреү өсөн күп эш башҡара, уның тураһында «Беркайчан да үлмәҫ» повесты авторы. Шулай уҡ осоусы, кубанец-отрадненец Борис Капустин тураһында «Үлемһеҙлеккә 30 секунд ҡала», Марух кисеүен яҡлаусылар тураһында «Унда, сал тауҙар яғында», Ленинград блокадаһынан эвакуацияланған Отраднено һәм Удобна балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәрҙең трагик яҙмышы хаҡында ла «Тәмуғ аша үткән» повестарын яҙа.

Россия Журналисттар союзы ағзаһы.

Отрадное «Ауыл тормошо» газетаһы баш мөхәррире була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Не померкнет никогда : [О командире взвода 1-й гвард. танковой бригады Д. Ф. Лавриненко] / С. Филиппов; Рядом с передним краем : [О зенитчиках 31-й армии]/ Г. Симкин. — М.: Молодая гвардия, 1987. — 302 с. — (Летопись Великой Отечественной). — 50 000 экз.
* Не померкнет никогда. — Краснодар: Периодика Кубани, 2004. — 320 с. — 5000 экз. — ISBN 5-331-00037-1.

Төркөм:Алфавит буйынса яҙыусылар
Сихырсы йорто (Выборг)

**Сихырсы йорто** — Рәсәйҙең Выборг ҡалаһындағы торлаҡ йорт, архитектор Эдуард Диппель проекты буйынса 1898 йылда төҙөлгән. Йорт Выборг ҡалаһының үҙәгендәге Южный вал һәм Выборг урамдарының мөйөшөндә урынлашҡан, өс һәм дүрт ҡатлы неоготика  рухында модерн элементтары менән төҙөлгән, архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.

## Тарих
XIX быуат аҙағында, Таш ҡаланың һәм Мөгөҙлө ҡәлғәһенең нығытмалары һүтелгәндән һуң, уларҙың иҫтәлегенә бары тик Төньяҡ вал һәм Көньяҡ вал тигән исемдәр генә һаҡланып ҡалған була, ошо ваҡытта ҡаланың архитекторҙары алдынаурта быуаттарҙың ҡала кварталдарында үҙҙәренә йәлеп итеүсе диңгеҙ фасадлы яр буйы йорттарын төҙөү бурысы ҡуйыла  . Был эштә архитектор Эдуард Диппель бик әүҙем ҡатнаша, ул бер нисә йорттоң фасадтары проектын төҙөй, мәҫәлән, билдәле Векрут йортоноң проектында  ул эшләгән була. Диппель дөрөҫ формалы булмаған Көньяҡ вал урамының мөйөштәге участкаһында 1898 йылда үтек-йорт төҙөй. 

тупаҫ киҫелгән гранит менән биҙәлгән торлаҡ бина, башнялы ҡәлғә диуарына оҡшаш, ул емерелгән ҡала диуарын иҫкә  төшөрөп йорттоң формаһы Көньяҡ урамының формаһын ҡабатлап тора. Килем йорто бер үк бейеклектәге ике корпустан тора, тик уларҙың ҡаттары ғына бер иш түгел: төп корпус өс ҡатлы, ә "А" корпусы, түбәләренең бейеклеге кәметелеү арҡаһында дүрт ҡатлы итеп төҙөлгән. Йорттоң  ҡеүәтле рустлы гранит цоколе неоготика элементтары менән биҙәлгән. Иғтибарҙы киҫенке мөйөш йәлеп итеп тора, ул башня рәүешендә осло ҡыйыҡ менән ҡапланған, икенсе һәм өсөнсө ҡаттар кимәлендәге эркер, селтәрле рәшәткәле балкондар һәм ҡыйығының өс мөйөшлө фронтондары ла быға булышлыҡ итә. Шул уҡ ваҡытта диуарҙарҙың ихатаға ҡараған яғындағылары биҙәүестәрҙән мәхрүм. Бинаның беренсе ҡатында магазин, йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары һәм айырым ишекле конторҙар урынлашҡан, ә өҫкө ҡаттар торлаҡ өсөн тәғәйенләнгән. Йорт ҡҡоролмаһы ахитектураның тарихи йүнәлешенең йоғонтоһо осорона ҡараһа ла, ҡайһы бер тикшеренеүселәр был бинаның бархитектураһын выборг модерн стиленең башланыуы менән бәйләйҙәр.

Совет-фин һуғышы (1939-1944)  һөҙөмтәһендә йорт йәрәхәттәр ала. Һуғыштан һуңғы бинаы ремонтлағанда фатирҙар эшләнеү арҡаһында беренсе ҡатҡа инеү ишектәре көпләнә, ә  ҡатмарлы конфигурациялы ҡыйыҡ яҫы ҡыйыҡ менән алмаштырыла, ә был инде өсмөйөшлө фронтондарҙы үҙгәртә, улар тотороҡһоҙ булып күренеп тора. Йорттоң күренешенең ябайлаштырылыуы арҡаһында үтек-йорт бары тик бер стеналы кеүек кенә күренә башлай, шуға күрә уны «сихырсы йорто»  тип атайҙар..

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Һуғышҡа бина һүрәте «Выборг Виртуаль»
Суйда (музей-усадьба)

**«Суйда»** — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһендәге Гатчина районының Суйда ҡасабаһыда торған дүртенсе һанлы йортонда урынлашҡан музей-усадьбаһы. Был музей-усадьба «Музей агентлығы» составындағы Ленинград өлкә дәүләт мәҙәниәт учреждениеһының филиалы булып тора.

Музей-усадьба поместьеның элекке хужаһы, Рәсәй батшаһы Беренсе Петрҙың данлыҡлы ғәрәбе, Абрам Петрович Ганнибалдың — Александр Сергеевич Пушкиндың ҡартатаһы йәшәгән йортоноң флигелендә урынлашҡан. Был Суйдалағы усадьбаһын тәртипкә килтереп төҙөгәнгә тиклем, Абрам Петрович Ганнибалдың төп имениеһы булып хәҙерге Эстония территорияһында урынлашҡан Карьякула ауылы торған.

1986 йылда Суйда ҡасабаһында йәшәгән, тарихты яратҡан, тыуған яҡты өйрәнеүсе Андрей Вячеславович Бурлаков тарафынан йәмәғәт башланғысында Суйда ҡасабаһы тарихы музейы асылған, ләкин 1993 йылда музей ябыла. 1999 йылда властар тарафынан музей-усадьба Дәүләт музейы булараҡ тергеҙелә. Музейҙың беренсе директоры Андрей Вячеславович Бурлаков була. Ул музей директоры вазифаһын 2008 йылдың башына тиклем башҡара. Хәҙерге көндә музейҙың мөдире булып Авикайнен Ирина Владимировна эшләй.

Суйда ҡасабаһындағы музей Аврам Петрович Ганнибалдың тормошон һүрәтләй, музей-усадьбала Ганнибалдың үҙенең ысын тотонған әйберҙәре ҡуйылған: уның китапханаһынан алынған китаптар, бронза шәмдәлдәр, шкатулкалар, тәмәке төрөпкәһе, саф көмөш балғалаҡ һәм башҡа бик күп әйберҙәр. Музейҙағы бөтә экспонаттарҙы ла Ганнибалдың вариҫтары, шағир А. С. Пушкин ижадын өйрәнеүсе белгестәр, Суйда ҡасабаһында электән йәшәүсе оло кешеләр бүләк итеп тапшырған. Хәҙерге көндә Ленинград өлкәһендәге Суйда музей-усадьбаһында 1000-гә яҡын һаҡлау берәмеге бар. Риүәйәттәрҙә әйтелеү буйынса, 1991 йылда Александр Сергеевич Пушкиндың бүләһе данлыҡлы рус шағиры тотонған «А. С.» тип сигеп яҙылған монограммалы һәм селтәрле боронғо таҫтамалды музейға тапшырған.

1986 йылдан алып йыл һайын Ленинград өлкәһенең Суйда музей-усадьбаһында бөйөк рус шағирының иҫтәлегенә уның ижадын хөрмәт итеүсе Рәсәй кешеләре өсөн Пушкин байрамдары үткәрелә. 2006 йылдан алып йылына бер тапҡыр «Лукоморье» тигән тыуған яҡты өйрәнеү альманахы сығарыла.

## Әҙәбиәт
* «Лукоморье» — краеведческий альманах музея-усадьбы «Суйда»
* Бурлаков А. В. По Пушкинским местам // Туристские маршруты Гатчинского района. Южное направление. — Гатчина: СЦДБ, 2003. — С. 23-24. — 120 с. — 3000 экз. — .
* Суйда // Гатчинский район Ленинградской области. Достопримечательности. Экскурсионные маршруты: Путеводитель / Под общей редакцией А. А. Сырова. — СПб.: Инкери, 2004. — С. 56-58. — 116 с. — 2000 экз. — .
* 

## Һылтанмалар
* Музей-усадьба «Суйда» булып энциклопедияһы «ленинград өлкәһенең мәҙәниәт»
* Музей-усадьба «Суйда» в «үҙәге музейында ленинград өлкәһе»