open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Еҙем тәбиғи паркы

**«Еҙем» ландшафтлы тәбиғи паркы** — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе. Уға 2005 йылдатәбиғәтте төҙәтеү (рекреация) ресурстарын һаҡлау, туризмды үҫтереү һәм тереклек итеүсе биологик төрҙәрҙе һаҡлап ҡалыу маҡсатында нигеҙ һалына. Парк Башҡортостан Республикаһының махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре төрөнә инә.

## Тасуирлау
Парк биләмәһендә уникаль тәбиғәт комплексы урынлашҡан. Бында ошо көнгәсә һаҡланып ҡалған һирәк осраған үҫемлектәр һәм хайуандар төрҙәре таралған. Ул Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы биләмәһендә, Еҙем йылғаһы бассейны буйлап һуҙылған. Ландшафтлы тәбиғәт паркының майҙаны 38,1 мең гектар. Һөҙәк таулы рельеф биләмәһенә 68 мәмерйә индерелгән. Шулар араһында Октябрь һәм Киндереле мәмерйәләре лә бар..

## Флора
Парк биләмәһенең 90%-тын урман ҡаплаған. Төп өлөшөн ҡатнаш һәм киң япраҡлы ағастар урманы тәшкил итә. Шулай уҡ күләгәгә ҡулайлашҡан ылыҫлы урманлыҡтар ҙа бар, реликтлы шыршылыҡтар һәм далалашҡан ҡарағайлыҡтар осрай. Парктың Еҙем буйҙарына һуҙылған биләмәләрендә һыу һәм яр буйын үҙ итеүсе, ҡырсынташта үҫеүсе үҫемлектәр, өйәңке ҡатыш муйыл, ерек ҡатыш муйыл үҫкән урмандар таралған. 500-гә яҡын юғары көпшәле-епсәле үҫемлектәр күрһәтелгән. Шулар араһында 13 эндемик һәм 20 реликт үҫемлектәр бар. Эндемиктар рәтенә Урал гөлбаҙраны, башҡорт хаж ҡынаһы, имән айыутабаны, реликттарға — казак артышы, урман һоло үләне (бирәй), сыбар япраҡлы ҡыңғырау сәскәһе индерелгән.

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡыя һуған, энә япраҡлы ҡәнәфер, Клер дөйә һеңере (астрагал), йәшел таш ҡаҙаяғы һәм 18 башҡа төр үҫемлектәр үҫә. Шулай уҡ РСФСР-ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән Литвинов сырмалсығы, кәкүк ситеге, дөйә ҡылғаны, шырт еҙүлән, әҙрәсгөл , шиверекия үләне үҫемлектәре таралған.

## Фауна
«Еҙем» паркы биләмәһендә Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән 15 төр һирәк осрай торған хайуандар һаҡланған. Шулай уҡ һирәк осраусы 81 төр ҡоштар күрһәтелгән. Шулар иҫәбенән: ҡом һайҫҡаны, сапсан, бөркөт, ҡара ҡауҙы, баҡраҡ бөркөт:, көйөлдө, кәлмәргән, ҙур йылан ашаусы ҡош.Төрлө балыҡтар үрсетелә. Шулар араһынан һирәк осрағандарын: европа бәрҙеһен, урыҫ етеҙ балығын, зөгәйҙе, ҡыҙыл балыҡтарҙы әйтеп китергә була..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Регистрационные данные МУЧ ЛАНДШАФТНЫЙ ПРИРОДНЫЙ ПАРК «ЗИЛИМ»
Азамат (йыр)

**Азамат** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй, лирик характерлы йыр.

«Азамат» йырын тәүге тапҡыр М. Х. Хисмәтуллин 1937 йылда Баймаҡ районының Темәс ауылында йәшәүсе С. Ҡолобаеванан яҙып ала. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығына индерелгән. Йырҙың варианттары Х. Ф. Әхмәтов, И. В. Салтыков, Ғ. 3. Сөләймәнов һәм башҡа ғалимдар тарафынан яҙып алынған.

Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда барлыҡҡа килгән. Риүәйәт буйынса, герой үлер алдынан йырлаған был йыр тормошта күпте күреп, күпте кисергән кешенең уй-фекерҙәрен сағылдыра.

Йырҙың көйө һәлмәк. Киң диапозонлы, орнаменталь һуҙыуҙар һәм моңдо күкрәктән сығарыу менән байытыла. 

«Азамат» йырын эшкәртеүсе композиторҙар — Х. Ф. Әхмәтов, Р. Ә. Мортазин, Д. Д. Хәсәншин (тауыш һәм флейта өсөн), Р. В. Сәлмәнов, М. П. Фоменков (хор a cappella өсөн), А. Г. Тихомиров (солист һәм хор өсөн), Т. А. Исмәғилев (фортепиано өсөн).

Йырҙы иң оҫта башҡарыусы тип Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы һанала.

Йырҙың көйө Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланыла.

## Һүҙҙәре
;• Беренсе вариант
:: Санаға ла ектер атты,
:: Бер әйләнеп йөрөп ҡайтайым.
:: Алып бирсе ҡағыҙ, ҡәләм,
:: Азаматҡа бер йыр яҙайым.

:: Алыҫтарҙан, ай, күренгән
:: Ирәндеккәй тауының аҡ ташы.
:: Ҡайҙа бармай, ниҙәр күрмәй
:: Ир-егеткәй менән ат башы.

:: Ир-азамат менгән аттың
:: Бәкәлдәре уның аҡ булыр.
:: Аҫыл егет ҡайҙа йөрөһә лә
:: Ҡылған эше уның хаҡ булыр.

;• Икенсе вариант
:: Санаға ла ектер атты,
:: Арлы-бирле йөрөп ҡайтайым.
:: Алып бирсе ҡағыҙ, ҡәләм,
:: Васыят итеп һүҙем яҙайым.

:: Гелән дә түтә юл булмаҫ,
:: Аҫыл да ҡоштар ҙур булмаҫ.
:: Ҡайҙа барһаң, дуҫтар кәрәк,
:: Дуҫ-иш барҙа, ирҙәр хур булмаҫ.

:: Сит илдәрҙә күп йөрөнөк,
:: Ваҡыт түгел микән ҡайтырға.
:: Йөрөгән ерҙең ҡурайы юҡ,
:: Күргәндәрҙе көйләп тартырға.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974
* Ахметов Х.Ф. Башкирские протяжные песни. М., 1978.
* Башкирская энциклопедия. Өфө, 1996.
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1965.

## Һылтанмалар
* АЗАМАТ, песня
* Йыр сайтында
* ЧЕТЫРЕСТА БАШКИРСКИХ НАРОДНЫХ ПЕСЕН
* Тыңларға. Башҡорттоң 100 йыры

## Иҫкәрмәләр
Николай Чудотворец сиркәүе (Греково-Тимофеевка)

** Николай Чудотворец сиркәүе (Изге-Никольский сиркәүе, Никольский сиркәүе)** — Ростов епархияһы Матвей-Ҡурғаны мәнфәғәтенә ҡараған Ростов өлкәһе Греково-Тимофеевка ауылы православие сиркәүе.

## История
Греково ауылына (һуңыраҡ Греково-Тимофеевка тип атала башлаған) 1779 йылда нигеҙ һалынған. Ауылда 1856 йылда сиркәү төҙөлә башлаған. Ул өс йыл буйына барған. 1858 йылда сиркәүҙә ғибәҙәт ҡыла башлағандар. Матур сиркәү Греково ауылының рухи үҙәге генә булып ҡалмаған, ул тирә-яҡтағы ауылдарҙы ла хеҙмәтләндергән.

Сиркәү боронғо мәскәү рухында аҡ таштан, ябай килешле, ҙур үҙәк көмбәҙле һәм дүрт бәләкәй көмбәҙле, семәрләп ҡырҡылған билғаулы, аркалар менән биҙәп эшләнгән. Ул саҡта бындай сиркәүҙәр Рәсәйҙең көньяғында бик һирәк осраған. Сиркәү биналарына рухани һәм псаломдар уҡыусыһы, ҡарауыл йорто ингән. Һуңыраҡ сиркәүҙә сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған.

1935 йылда Анастасиев районы Бәләкәй Кирсанов ауыл советының Широков исемендәге колхозы сиркәү бинаһында ашлыҡ һаҡлаған. Был 1941 йылдың октябрендә немецтар ауылды баҫып алғансы дауам иткән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар хрущев яҙына тиклем дауам иткән. Март айынан 1963 йылдың март айында сиркәү ябылған һәм ҡабат ашлыҡ һаҡлағысҡа әүерелдерелгән.

Хәҙерге ваҡытта 1990-сы йылдарҙан башлап СССР тарҡалғандан һуң , сиркәү эшләп килә. 1991 йылда сиркәүҙә реставрация эштәре башланған, өр-яңынан бина түбәһе ябылған, иҙән түшәлгән, стеналарына дини һүрәттәр төшөрөлгән. 2014 йылда сиркәүҙең үҙәк көмбәҙе алтын менән ялатылған, территорияһына асфальт йәйгәндәр, яңы ҡапҡа менән ҡойма төҙөгәндәр.

Изге Никольский сиркәүенең руханийы — иерей Георгий Сергеевич Светлов.

Адресы: 346970, Ростов өлкәһе, Матвей Ҡурғаны районы, Греково-Тимофеевка ауылы , Яр буйы урамы, 12-се йорт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Сайт храма
* Храмы Матвеево-Курганского благочиния
* Свято-Никольский храм в селе Греково-Тимофеевка отметил свой престольный праздник
Архидиакон Стефан сиркәүе

**Архидиакон Стефан сиркәүе (Архидиакон сиркәүе)** — элекке Дон Ғәскәре өлкәһенең Ефремово-Степановка ҡасабаһында төҙөлгән православие ғибәҙәтханаһы.

## Тарих
Беренсе ағас сиркәү ауылда 1774 йылда ғәскәр атаманы Степан Данилович Ефремов тырышлығы менән төҙөлгән. Ул бер тәхетле булған һәм Архидьякон Стефан исемен йөрөткән. Һуңынан уны һүтеп Боков утарына күсергәндәр. Уның урынына 1864 йылда ғәскәр старшинаһы Александр Николаевич Ефремов һәм уның ағай-энеләре аҡсаһына таш сиркәү һалғандар. Сиркәүҙең ағас йыйылмалары булған, башы тимер менән ябылған, ғибәҙәтхана ҡыңғырауҙар манаралы һәм таш ҡоймалы булған. Сиркәү өс тәхетле, төп тәхете — Архидьякон Стефан, икенсеһе — Николай Чудотворец, өсөнсөһө —Изге Мәрйәм Инә хөрмәтенә төҙөлгән. Тәхеттәр сауҙагәр Савва Антипович Толкачев аҡсаһына төҙөлгән. Ул вафат булғас, мәрхүмдең васыятын үтәп, уның вариҫтары сиркәү файҙаһына Аҡ ҡоҙоҡ янындағы участканан 35 дисәтинә ер биргәндәр.

Сиркәү янында ҡарауыл йорто һәм бер бүлмәле мәктәп йорто торған. Улар ҙа шулай уҡ таштан төҙөлгән һәм тимер башлы булған. Сиркәүгә яҡын-тирәләге Курнаков, Калушкин, Криворожье, Поздеево, Большинская ауылдары кешеләре ғибәҙәт ҡылырға йөрөгәндәр. 1894 йылдың 26 июнендә Архидьякон Стефан сиркәүенә Лютов ауылындағы Мәрйәм Инәнең Тыуыуы сиркәүе(1886 йылда төҙөлгән) ҡараған.

Мәхәллә бағыусылығы 1894 йылдың февраль айында асылған. Был мәхәлләлә 1877 йылда ике класлы училище ойошторолған, 1877 йылда асылған белем биреү мәктәбе эшләгән. Шундай уҡ мәктәптәр Егоровский һәм Александровский ҡасабаларында ла барлыҡҡа килгән.

Граждандар һуғышынан һуң, 1924 йылда, сиркәү ябылған. 1935 йылдың июлендә уның ҡыңғырауҙарын төшөргәндәр, бинаһында ашлыҡ һаҡлағыс яһағандар. Ваҡыт үтеү менән сиркәү ташландыҡ хәлгә төшкән. 2010-сы йылдарҙа бәләкәй генә мәхәллә көсө менән сиркәү тергеҙелә башлаған. Сиркәүҙең руханийы - иерей Михаил Владимирович Вишневский.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Слободы Ефремовой-Степановки Архидьяконовская церковь
* Периферия. Ефремовские легенды
* Историческое и религиозное развитие слободы Ефремово-Степановка
Октябрь революцияһы исемендәге парк (Дондағы Ростов)

**Октябрь революцияһы исемендәге парк** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы парктарҙың береһе. Ҡаланың уртаһында Театр майҙаны менән йәнәш урынлашҡан, ҡала халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора.

## Тарихы һәм эшмәкәрлеге
1926 йылда Дондағы Ростов һәм Дондағы Нахичевань ҡалалары араһында парк зонаһы булараҡ нигеҙ һалына 1928 йылда, Нахичевань Ростовҡа ҡушылғандан һуң, парк артабан үҫеш ала.

 

1970-се йылдарҙа Ростов халҡының иң яратҡан ял итеү урынына әйләнә. Паркта спорт менән шөғөлләнеү өсөн бик яҡшы шарттар булдырылған, аттракциондар менән йыһазландырылған, балалар майҙансыҡтары, кафе һәм сувенир киоскыһы бар. Парк зонаһында мул йәшеллек араһында йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтар һалынған. Махсусланған спорт майҙансыҡтары бар — мини-футбол өсөн ялан, «Ледоград» катогы, пейнтбол өсөн майҙансыҡ һәм арҡан ҡаласыҡ трассаһы. Парк майҙаны 17 гектар тиерлек тәшкил итә}}.
Паркта скульптура композициялары урынлашҡан, улар араһында «Татыулыҡ эскәмйәһе» һәм Петр һәм Феврония һәйкәле айырылып тора. Шулай уҡ 56-сы армияның Мемориаль Знагы һәм Дан Аллеяһы бар. Октябрь революцияһы исемендәге парктың тағы ла бер иғтибарға лайыҡ урыны яһалма күл, унда һыуҙа йөҙөп йөрөгән ҡоштарҙы күрергә мөмкин. Шулай уҡ фламинго һәм тауистар өсөн кәртәләнгән майҙандар эшләнгән.

2000-се йылдар башында, паркты киңәйтеү һәм  сифатын яҡшыртыу буйынса ҙур масштаблы эштәр башҡарғандан һуң, парк хәҙерге күренешен ала. 2002 йылда уның территорияһында иң заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған «Шум-Гам Ленд» аттракциондар ҡаласығы асыла. 2016 йылда паркта 65 метр бейеклектәге, ҙурлығы буйынса Рәсәйҙә өсөнсө күҙәтеү тәгәрмәсе «Одно небо» асыла,}} унда йәйге осорҙа кондиционер системаһы һәм ҡышын йылытыу системаһы булған 30 кабина урынлаштырыла. Аттракционда йөрөү сеансы уртаса 12 минутҡа һуҙыла.

Байрам көндәрендә бында төрлө тантаналар, мәҙәни саралар һәм күмәк күңел асыуҙар ойошторола. Йыл һайын паркта  кеше була. Парк менән йәнәшәлә, Театр майҙанында, «Атланттар» фонтаны урынлашҡан, фонтандың авторы Вучетич Евгений Викторович.


Файл:RND-Okt Revolution Park-1.jpg
Файл:RND-Okt Revolution Park-2.jpg
Файл:RND-Okt Revolution Park-3.jpg
Файл:RND-Okt Revolution Park-4.jpg
Файл:RND-Okt Revolution Park-5.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт парка 
* ООО «Парк им. Октябрьской революции»
* Достопримечательности Ростова-на-Дону. Парк имени Октябрьской революции
Димитрий Ростовский сиркәүе (Дондағы Ростов)

**Димитрий Ростовский сиркәүе** — Урыҫ Православие сиркәүе Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай. Дондағы Ростов ҡалаһының Изге тип танылған митрополиты Димитрий Ростовский хөрмәтенә уның исеме менән аталған православие сиркәүе. 2000—2008 йылдарҙа архитектор Ж. П. Волошина проекты буйынса төҙөлгән.

## Тәү тарих
Был сиркәүҙән башҡа Дондағы Ростовта Димитрий Ростовскийгә бағышланған тағы ла бер нисә сиркәү бар. 1751 йылда ҡалала Воронеж һәм Елец епискобы Кирилл һәм ҡәлғә коменданты генерал-майор Димитрий Сомов ризалығы менән бәләкәй сиркәүгә ғибәҙәтхана статусын биргәндәр. 1786 йылда был сиркәү бик ныҡ иҫкергәнлектән сиркәүҙе япҡандар. Сиркәү һүтелгән, иҫән ҡалған материалдарын Покров сиркәүенә Изге Димитрий Ростовский хөрмәтенә төкәтмә төҙөгәндәр.

## Тарих
Дондағы Ростовта яңы православие мәхәлләһе яҡынса 2000 йылда ойошторола. 2000 йылдың 4 октябрендә Ростов архиепискобы Пантелеимон (Долганов) Димитрий Ростовский хөрмәтенә буласаҡ яңы сиркәүҙең беренсе нигеҙ ташын һалған. Сиркәү сама менән һигеҙ йыл буйына төҙөлгән. 2001 йылдың июль айында төҙөлөп ятыусы сиркәү янында ваҡытлыса мәхәллә ойошторолған.

2004 йылдың 17 сентябрендә архиепископ Пантелеимон йәнә сиркәү төҙөлгән урынға килгән һәм уның көмбәҙен һәм тәреләрен изгеләндергән. Шунан һуң сиркәү төҙөлөп бөткән һәм мәхәллә халҡын дини хеҙмәтләндерә башлаған. Сиркәүҙә ваҡ-төйәк төҙөлөш һәм биҙәү эштәре 2008 йылға тиклем алып барылған. Шул уҡ 2004 йылда сиркәүҙә сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған.

Шулай уҡ Димитрий Ростовский сиркәүендә хәйриә ашханаһы эшләп килә. Сиркәү етәкселеге Ростов өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм урындағы масса күләмле мәғлүмәт саралары менән әүҙем рәүештә хеҙмәттәшлек итә.

## Дин әһелдәре
* Александр Пятницкий

## Иҫкәрмәләр
Иоанн Кронштадтский сиркәүе (Дондағы Ростов)

**Изге   ғәҙел  Иоанн Кронштадтский сиркәүе** — Дондағы Ростов ҡалаһында Изге Иоанн Кронштадтский хөрмәтенә төҙөлгән православие сиркәүе. Мәскәү Патриархаты  Ростов һәм Новочеркасск епархияһына  ҡарай.  2010 йылда  Генрих Васильевич Иванов проекты буйынса төҙөлгән.

## Тарих
Йорт изге ғәҙел  Иоанн Кронштадтскийҙың хөрмәтенә Ростов һәм Новочеркасск епархияһы студенттар сиркәүе.  Йорттоң тарихы 1992 йылда башланған.  Ростов Дәүләт Аралашыу Юлдары университетында 29 сентябрҙә йорт сиркәүе асылған. 1993 йылдың 1 сентябрендә бында беренсе тапҡыр ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән.  Киләһе йылдың  12 июлендә  Ростов һәм Новочеркасск епискобы Пантелеимон сиркәү төҙөлә торған урынды изгеләндергән, ә 26 июлдә төҙөлөш эштәре башланып киткән. Беренсе илаһи дини  литургия 1994 йылдың  3 июнендә үткәрелгән. Бер аҙҙан   Иоанн Кронштадтский яңы ғибәҙәтханаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән . Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Алексий II 1999 йылда  университетҡа килгән  һәм  Халыҡ ополчениеһы майҙанында сиркәү төҙөлә торған урында беренсе нигеҙ  ташын һалған. 2004 йылда сиркәү көмбәҙенең тәреләре ҡуйылған. Был сиркәүҙә  йәкшәмбе мәктәбе эшләй. 2005 йылдың 14 мартында мәхәллә ғибәҙәт ҡылыуҙары  Изге Петр һәм Павел апостолдар хөрмәтенә төҙөлгән сиркәү төкәтмәһе-ҡанаты буласаҡ ғибәҙәтхананың ярым подвалына күсерелгән. Сиркәү Ростовтағы византия стилендәге сиркәүҙәрҙән айырмалы рәүештә классик стилдә төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр
Петр һәм Павел сиркәүе (Старочеркасск)

|Приделы=Иоанн Яугир хөрмәтенә |Commons=Church of Saints Peter and Paul in Cherkassk}}

**Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе**— Старочеркасск станицаһындағы (Совет урамы, 27-се йорт) Изге апостолдар Петр һәм Павел хөрмәтенә ҡуйылған өс бүлекле православие сиркәүе.

Черкасскиҙағы бәләкәй генә Петр һәм Павел сиркәүе сиркәүе 1692 йылда тарихҡа ингән. 1744 йылдағы ҡалалағы янғындан һуң император Елизавета Петровна 1749 йылда урындағы атаман Данил Ефремовҡа яңы ғибәҙәтхана төҙөү өсөн ун ташсы һәм штукатур ебәргән. Улар бик тиҙ арала сиркәү төҙөүҙе башҡарып сыҡҡан. 1751 йылда Иоанн Яугир хөрмәтенә сиркәүҙә тәүге ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән.

Совет осоронда сиркәү ябылған һәм ныҡ ҡаҡшаған. 1970-се йылдарҙа бинаның торошо бик мөшкөл хәлдә булған: сиркәүҙең көмбәҙе һәм ҡанаты бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан, ә ҡыңғырауҙар манараһы һүтелгән. 1975 йылда Петр һәм Павел сиркәүен аяҡҡа баҫтырыу башланған, әммә финанслау етерлек булмағанлыҡтан, төҙөлөш туҡталып ҡалған. 2004 йылда өлкә хакимиәте биргән аҡсаға сиркәүҙе тергеҙеү эштәре йәнләнгән. 2008 йылға ҡарата инде биҙәү эштәренең ҙур өлөшө эшләнеп бөткән.

Был эшләүсе сиркәү Бында Старочеркасск музей-ҡурсалау хеҙмәткәрҙәре туристар өсөн экскурсиялар ойошторалар..

## Иҫкәрмәләр
Ашҡаҙар (йыр)

**Ашҡаҙар** ()) — башҡорт халыҡ йыры (оҙон көй), ғәҙәттә ҡурайға ҡушылып башҡарыла.

## Һүрәтләү
Сюжет нигеҙенә ҡатындың һунарҙан әйләнеп ҡайта алмаған ире хөрмәтенә сығарылған йыр ваҡиғаһы һалынған.

Йырҙың һүҙҙәрен һәм көйөн 1894 йылда Сергей Гаврилович Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Юлыҡ ауылында яҙып ала һәм үҙенең *«Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта»* (СПб., 1897) китабына индерә.

Йырҙың килеп сығышы тураһында Ғабдулла Туҡай 1910 йылда Ҡазанда баҫылған «Халыҡ әҙәбиәте» лекцияһында ҡыҫҡаса әйтеп үтә.

1915 йылда Мөхәмәтша Буранғолов «Шура́» журналында легенданың Ғүмәр ахундан яҙып алған вариантын һәм һүҙҙәрен баҫтыра. 1917 йылда Буранғолов «Ашҡаҙар» тип аталған пьеса яҙа.

Артабанғы йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов, Лев Лебединский, И. В. Салтыков, Ғата Сөләймәнов был йырҙың тағы бер нисә вариантын һәм риүәйәтен яҙып ала.

«Ашҡаҙар» йыры башҡорт халыҡ ижадының киң билдәле әҫәре булараҡ Рәшиҙә Әхмәҙиева, Флүрә Килдейәрова, Әсмә Шайморатова кеүек бик күп профессиональ йырсылар башҡарыуында яңғырай.

Йырҙы эшкәртеүселәр — Халиҡ Заимов (1949), Рәүеф Мортазин (тауыш һәм фортепиано өсөн), Камил Рәхимов (симфоник оркестр өсөн).

1941 йылда Мөхәмәтша Буранғолов либреттоһы буйынса А. А. Эйхенвальд опера яҙа.

## Һүҙҙәре

**Беренсе вариант**

:: Йәнкәй-йәнем китте, ай, һунарға
:: Ашҡаҙарҡай буйына шәшкегә.
:: Шәшкеләргә китеп вафат булды,
:: Башҡынайым ҡалды ла йәш кенә.

:: Атҡайҙарға менеп, теҙген тотҡас,
:: Мылтыҡҡайын бирҙем дә ҡулына.
:: Күрә алмаҫтай булып ҡарап китте,
:: Киткән икән дә үлем юлына.

:: Ҡайтты ла ғына тиеп, ишек асһам, 
:: Аҡ бурҙайы тора ла, үҙе юҡ.
:: Күҙкәйҙәрен текләп миңә ҡарай,
:: Һөйләр ҙә ине, теле-һүҙе юҡ.

:: Ишеккәйем алды керелсәгә
:: Сығайым да тиһәм, таянам.
:: Төштәремдә күреп, ай, ҡыуанам,
:: Һүҙ әйтәйем тиһәм, уянам. 

**Икенсе вариант**

:: Йәнкәй-йәнем китте, ай, һунарға
:: Ашҡаҙарҡай буйына шәшкегә.
:: Шәшкеләргә китеп вафат булды,
:: Башҡынайым ҡалды ла йәш кенә.

:: Ҡайғы-хәсрәт өсөн үҫә икән
:: Ашҡаҙарҡай һыуының ҡамышы.
:: Шәшкеләргә китеп вафат булды,
:: Күңелкәйем өйкәй ҙә һағышы.
     

## «Ашҡаҙар» йыры — сәхнәлә
* Фольклорсы һәм драматург Мөхәмәтша Буранғоловтың «Ашҡаҙар» пьесаһы буйынса спектакль менән Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт драма театры асыла (өс йылдан театр Өфө ҡалаһына күсерелә).
* 2018 йылдың ноябрендә Стәрлетамаҡ драма театрында «Ашҡаҙар» спектакле ҡуйылды (реж. З. Сөләймәнов). Бөгөнгө «Ашҡаҙар»ҙың сәхнә версияһы (Г. Саламатова) — 100 йыл аша халыҡ йолалары, традициялары, көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре тасуирланған әҫәргә генә түгел, ә тотош быуатҡа, Буранғоловтың һәм башҡа күренекле шәхестәрҙең яҙмышына ҡараш.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ йырҙары. Өфө, 1954.(баш.)
* Песни моего народа=Халҡым йыры=Songs of my folk. Уфа, 1995.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
* БАШ БИТ 
* Башҡорттоң 100 йыры. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. 29 бит.
Петр һәм Павел сиркәүе (Таш Кисеү-Каменный Брод)

**Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе**— Ростов өлкәһе Таш Кисеү (Каменный Брод) ауылындағы Мәскәү Патриархаты Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡараған православие ғибәҙәт йорто.

## Тарих
1780 йылда Таш Кисеү ҡасабаһына малороссияндар урынына казактар күсеп килгәндәр. Ҡасабала оҙаҡ ваҡыт сиркәү булмаған, шуға күрә казактар 1781 йылда Грушевская станицаһының Изге ыҙа сигеүсе Варвара сиркәүе мәхәлләһе булып иҫәпләнгән.

Ул йылдарҙа Дондағы утарҙарҙа, иҫке йола сиркәүе таралып китмәһен өсөн, бары тик Изге Синод рөхсәте менән генә сиркәү төҙөргә мөмкин булған. 1844 йылда был тыйыу туҡтатылған, һәм урындағы казактар үҙ утарҙарында сиркәү төҙөй алғандар.

1862 йылда халыҡ үҙе йыйған аҡсаға ауылда бер тәхетле сиркәүҙе төҙөй башлағандар. Ул сиркәү апостол Петр һәм Павел хөрмәтенә ағастан төҙөлгән. Освящение был Сиркәүҙе 1864 йылдың 27 апрелендә изгеләндергәндәр. Сиркәү янында беренсе зыяратты асҡандар. 1881 йылдың 20 майында сиркәүгә йәшен атҡан һәм ул янып юҡҡа сыҡҡан.

Янған сиркәү урынына 1885 йылда яңы сиркәү төҙөлгән. Шул уҡ йылдың ноябрендә сиркәү изгеләндерелгән. 1905 йылда сиркәү йорто киңәйтелгән. Сама менән шул уҡ йылдарҙа урындағы хакимиәт сиркәү янында ике сиркәү-мәхәллә мәктәбен ир һәм ҡыҙҙар өсөн айырым төҙөгән.

Совет власы йылдарында сиркәү бер нисә тапҡыр ябылған. Билдәле булғыуынса, Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында сиркәү эшләмәгән булһа ла, 1941—1942 йылдарҙа унда Ростов артиллерия училищеһы курсанттарының һөйәктәре күмелгән. Сиркәү 1961 йылда Никита Хрущев үткәргән дингә ҡаршы кампания ваҡытында бөтөнләйгә ябылған. Сиркәү йорт йортонда башта спорт залы, һуңынан химикаттар һаҡлау склады булған.

1990 йылдар башында уның стеналары ғына тороп ҡалған ташландыҡ сиркәү йортон клубҡа әйләндерергә иткәндәр, тик аҡса булмау сәбәпле был план тормошҡа ашырылмаған. 1997 йылда сиркәү йортонда реконструкция эштәре башлаып киткән, тик бер аҙҙан ул эш тағын туҡталып ҡалған. Бары 2008 йылда сиркәүҙе аяҡҡа баҫтырғандар. 2010 йылдың 17 октябрендә сиркәүҙең хоҙайға табыныу өлөшөндә тантаналы рәүештә ғибәҙәт ҡылыуҙар асылған. 2012 йылда сиркәүгә ҡыңғырауҙар һатып алғандар, ә 2013 йылда сиркәү йортоноң төп өлөшө төҙөлөп бөткән.

## Иҫкәрмәләр
Өфө реаль училищеһы

**Өфө реаль училищеһы** — XX быуатта Өфө ҡалаһындағы урта махсус уҡыу йорто.

## Тарихы

Теүәл фәндәрҙе өйрәтеүсе уҡыу йорттарының кәрәклеге Өфөлә XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Быға ҡәҙәр Өфөлә мәҙрәсәләр, гимназиялар ғына эшләй, ләкин улар йәштәрҙең теүәл фәндәр буйынса тәрән белем алырға булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй.

1883 йылда Земство йыйылышында беренсе тапҡыр ҡалала реаль училище асыу тураһында һорау ҡуҙғатыла. Тик бер нисә йылдан һуң ғына Өфө Ҡала думаһы 1897 йылдың 24 октябрендә үткәрелгән ултырышында техник бүлеге булған реаль училище асыу тураһындағы мәсьәләне яңынан ҡарай. Ҡала идаралығына, ошо һорау буйынса Өфөләге ситуацияны ентекле өйрәнеп, доклад әҙерләргә ҡушыла.

1898 йылдың декабрендә Губернияның Земство йыйылышы реаль училище асыу өсөн 10 мең һум аҡса бүлә. Һәм училищела ауыл хужалығы бүлеген булдырыу тураһында ла һүҙ ҡуҙғатыла. 1899 йылдың 21 майында Ҡала Думаһы ултырышында училище өсөн урын тәғәйенләнә һәм 10 мең аҡса буленә.

Губерния Земствоһы 1900 йылдың 21 декабрендә йыл һайын реаль училище өсөн земство ҡаҙнаһынан берәр мең аҡса бүлеп торорға ризалаша. Ҡала идаралығы реаль училищеға Үҙәк һәм Ҙур Ҡазан урамдары сатында урынлашҡан йортто (Өфөнөң почётлы гражданы Василий Епифанович Поносовтың өйө) файҙаланырға рөхсәт итә.

1901 йылдың 4 июнендә Өфө губернаһының губернаторы төп бүлекте тәшкил иткән 5-се, 6-сы кластарҙан һәм өҫтәлмә кластарҙан торған «Өфө реаль училищеһын асыу тураһында юғары бойроҡ» сығара. Шулай уҡ реаль училище өсөн айырым биналар төҙөү планы эшләнә, бының өсөн 1902 йылда Халыҡ мәғарифы министырлығынан 67000 һум аҡса бүлеү ҙә ҡарала.

Реаль училище Поносов йортоноң 2-се һәм 3-сө ҡаттарында урынлаша, элек бында ломбард була. Училищеның 1-се класының ваҡытлыса мөдире итеп Өфө ирҙәр гимназияһы директоры Владимир Николаевич Матвеев тәғәйенләнә. Уҡырға инергә теләүселәрҙең күплеген иҫәпкә алып, 1901—1902 уҡыу йылда 30 һумлыҡ түләү хаҡы менән өҫтәлмә кластар асыла.

Реаль училищеның яңы бинаһы башҡа уҡыу йорттары менән бер рәттән (Туҡай — З.Вәлиди ур. кварталы) Софья баҡсаһында урынлашырға тейеш була, ләкин был ҡарар өфөлөләрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Өфөлә йорттар тотоусы Н. Н. Хасабова Успенская урамындағы үҙенә ҡараған ерҙе ҡала ҡаҙнаһына һатырға ризалыҡ бирә.

Ике йыл эсендә яңы бина төҙөлә, 1905 йылда реаль училище бында күсә. Уҡыусылар өсөн дөйөм ятаҡ мәсъәләһе лә хәл ителә, ә ҡалған кредит училище эргәһендә китапхана ойоштороуға тотонола.

1907 йылда училищела 228 уҡыусы булһа, ә 1915 й. — 291 уҡыусы белем ала. Училищеның директоры Павел Иванович Свешников була. Шулай уҡ уҡытыусы булып С. М. Васильев, К. А. Егоров, П. Н. Степановтар эшләй. Училищены тамамлаусылар юғары уҡыу йортона инеү мөмкинлегенә лә эйә булалар.

1917 йылда, Октябрь Революцияһынан һуң, училище ябыла, бинаһына хөкүмәт учреждениеһы урынлаша, ә һуңынан — пединститут. 1930 йылдарҙа бинаға яңы ҡат өҫтәлә, ә 1942 йылда ул сәнәғәт предприятиеһына тапшырыла.

Хәҙер был йортта «Прогресс» Башҡорт производство ойошмаһы урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Әҙәбиәт
*
«Ватан өсөн һәләк булыусыларға» мемориалы (Аҙау)

**«Ватан өсөн һәләк булыусыларға» мемориалы** — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы мемориаль комплекс. 1971 йылдың 9 майында асылған. Ике гранит стела һәм мәңгелек уттан ғибәрәт.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Аҙау ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш ситендә, зыярат артында, концлагерҙа язалап үлтерелгән кешеләр күмелгән урын бар. Шунда уҡ 1942 йылда Аҙауҙы обороналағанда һәләк булған һалдаттарҙы, 3207-се госпиталдә яраларынан үлгәндәрҙе, 1943 йылда Аҙауҙы азат иткәндә һәләк булған 44-се армия һуғышсыларын һәм командирҙарын ерләйҙәр. Яйлап ҡалала туғандар ҡәберлеге барлыҡҡа килә. Һуғыштан һуң был урында ҡулына байраҡ тотҡан һалдат һыны рәүешендә типлаштырылған һәйкәл ҡуйыла.

1969 йылда һәләк булған һуғышсыларға һәйкәлде яңыртырға, яңы майҙанда мемориаль комплекс төҙөргә ҡарар ителә. «Ростовгражданпроект» инженерҙәре Г. В. Иванов һәм Н. А. Хазагерова мемориал проектын әҙерләйҙәр.

Туғандар ҡәберлегенән һуғышсыларҙың мәйеттәрен бында күсереп ерләргә ҡарар итәләр, туғандар ҡәберлеге барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һуғыш барған ерҙәрҙән алынған тупраҡ менән капсуланы урынлаштырыу өсөн һәйкәлдә нишалар эшләйҙәр. Аҙауға Севастополдән, Волгоградтан, Новороссийсктан, Дондағы Ростовтан, Новобатайсктан, Павел-Очаковтан, Аҙау районының Обуховка утарынан, Төньяҡ Кавказдан, 1942 йылда аҙаулылар Л. В. Кондратьев һәм А. П. Кириченко һуғышта ҡатнашҡан 403,3 һәм 429,6 м бейеклектәренән тупраҡ килтерелә.

«Ватан өсөн һәләк булыусыларға» мемориалы яңы Еңеү майҙанында 1971 йылдың 9 майында асыла. Ул ике гранит стеланан ғибәрәт. Һуңғараҡ уларға дүрт яҡтан 1918—1920 һәм 1941—1945 йылдар һуғышсыларының барельефы, ураҡ һәм сүкеш менән винтовка урынлаштырыла. Эргәһендә мәңгелек ут яна. Утлы факел Новочеркасск ҡалаһында тоҡандырыла, аҙаҡ уны бронетранспортерҙа подполковник Г. К. Волков Аҙауға илтә.
1989 йылда Мәңгелек ут янында мемориаль таҡталар ҡуйыла. Ундағы текста Мемориал Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ватан өсөн ғүмерҙәрен биргән 44-се Армия һуғышсыларына, 1943 йылда Аҙау эргәһендә һәләк булған һуғышсыларға, 1918—1920 йылдарҙа Аҙау ҡалаһындағы үлем лагерында язаланған ҡыҙылармеецтар һәм ҡыҙыл гвардиясылар иҫтәлегенә, 1920 йылда ҡаланы азат иткәндә һәләк булған 14-се Инза революцион дивизия һуғышсыларына арналыуы тураһында бәйән ителә.

1983 йылда мемориалға реконструкция үткәрелә, стелалағы аҡ мәрмәр ҡыҙыл-көрән гранит менән, «Мәңгелек ут» алдыры йәшел лавр веноклы йондоҙға алмаштырыла. Стелаларҙа аҡ гипслы барельефтар, ә 1989 йылда иҫтәлекле таҡталар ҡуйыла.

## Әҙәбиәт
* Михайлушкин П., Мемориал Славы /П. Михайлушкин //Приазовье. — 1983. — 18 декабря.
* Федотова Т. Мемориал «Павшим за Родину» и площадь Победы в городе Азове /Т. Федотова //Азовская неделя. — 2010. — 6 мая. — С. 3.

## Һылтанмалар
*  Мемориал «Павшим за Родину»
* Описание Мемориал «Павшим за Родину» в Азове
* В Азове открыли обновленный обелиск ‘Павшим за Родину’
Флор һәм Лавр сиркәүе (Пролетарск)

**Флор һәм Лавр сиркәүе** — Ростов өлкәһе Пролетарск ҡалаһында төҙөлгән православие сиркәүе. Иртә христианлыҡ осоронда изге ыҙа сигеүселәр Флор һәм Лавр хөрмәтенә төҙөлгән. Мәскәү Патриархатының Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай.

## Тарих
Ғибәҙәтхана беренсе тапҡыр 1879 йылда телгә алынған, шул ваҡытта сиркәү йорто изгеләндерелгән. Сиркәү иртә христианлыҡ осоронда ыҙы сигеүсе Флор һәм Лавр хөрмәтенә төҙөлгән.

1955 йылда сиркәү йорто «Мир» кинотеатрына әүерелдерелгән. Быға ҡарамаҫтан, урындағы христиан йәмғиәте үҙ эшен дауам иткән. Уның аҡсаһына элекке казак йорто һатып алынған. Был йортто хоҙайға табыныу йортона әйләндергәндәр. 1989 йылда яңы сиркәү йорто төҙөү өсөн йорт ҡураһы торған ер һатып алғандар. Төҙөлөш 1993 йылға тиклем дауам иткән. Уны Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Владимир изгеләндергән. Сиркәүҙә йәкшәмбе мәктәбе асылған.

Хәҙерге ваҡытта боронғо сиркәү төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала һәм уны яңынан аяҡҡа баҫтырыу буйынса эштәр алып барыла.

## Изге әйберҙәр
Сиркәү территорияһында бер нисә изге әйбер бар: «Апостол Варнава» иконаһы һәм уның изге һөйәк өлөштәре, «Преподобный Иов Почаевский» иконаһы «Святитель Тихон, Патриарх Московский и всея России» иконаһы «Блаженный Павел Таганрогский иконаһы».

## Иҫкәрмәләр
Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Новочеркасск)

**Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покровы) сиркәүе** — православиеның (иҫке йола) сиркәүе элекке Дон Ғәскәре өлкәһендәге Новочеркасск ҡалаһында 1908 йылда төҙөлгән, архитектура стиле — эклектика. Элекке Почта, 39 (хәҙер Пушкин урамы, 41 — был урында хәҙер 5-се янғын һүндереү бүлеге) торған.

## Тарих
XX быуат башында Новочеркасск иҫке йола менән ғибәҙәт ҡылыусылары, православие менән иҫке йола сиркәүе араһында мөнәсәбәттәрҙең 1905 йылда Рәсәй империяһы граждандарына намыҫ, һүҙ һөйләү, йыйылыштар үткәреү союздар төҙөү ирке биреү тураһындағы батша Манифесы сығыуы арҡаһында яҡшыға үҙгәргәс, үҙ ҡалаһында иҫке йола сиркәүе төҙөргә ҡарар иткәндәр. Уларҙың хәлен шулай уҡ 1906 йылда сыҡҡан дин тотоу иреклеге тураһындағы закон еңеләйткән.

Новочеркасск казағы иҫке йолаға ышаныусы Дмитрий Федорович Байдаков үҙенең Почта урамындағы ике таш йорто янында сиркәү төҙөү өсөн урын һәм аҡса биргән. Сиркәү төҙөргә рөхсәт алған казактар уны 1907 йылда төҙөп бөткәндәр. Сиркәү эсен Дон ғәскәре соборный ғибәҙәтханаһын һүрәтләп төшөргән рәссам Иван Федорович Попов матурлап дини һүрәттәр менән яҙған.. Сиркәү эсендә ул заманда йәшәгән кешеләрҙең әйтеүе буйынса алтын менән ялатылған матур зәңгәр иконостас торған. 1908 йылдың 26 октябрендә был иҫке йола сиркәүе изгеләндерелгән. Уны Мәскәүҙәге иҫке йола епискобы (старообрядсы) Иоанн Картушин менән уға ярҙам итеүсе епископ Феодосий башҡарған. Дәүләт хакимиәтенән ғәскәр наказлы атаманы— кавалерия генералы А. В. Самсонов та ҡатнашҡан.

Революциянан һуң сиркәү юҡ ителгән. Был ваҡытта ҡалалағы Почта урамында бер-береһенәң 300 метр аралыҡта торған ике Николай сиркәүе лә емертелгән. 

## Библиография
* «Епархиальные Ведомости», 1908 год.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Новочеркасск. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы.
Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Мешков)

**Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе, (Изге-Покров сиркәүе)** — Ростов өлкәһе Раздор станицаһының Мешков утарындағы элекке православие сиркәүе.

## История
Дон дини консисторияһында Мешков утарында сиркәү төҙөү менән бәйле документтар бар. Улар тап ошо утарҙа сиркәү төҙөү кәрәклеген нигеҙләүҙәр. Был сиркәү мәхәлләһенә тағы ла яҡын -тирәләге Мигулин, Позняков, Павлов, Верников, Назаров, Попов , Еловат ,Калмыков , Скильнов , Ежов , Колодезный , Сетраков , Альховский һәм Вежин утарҙары кешеләре лә беркетелгән булған.

Мешков утарында Покров сиркәүе 1857 йылда төҙөлгән. Уның бинаһы, ҡыңғырауҙар манараһы ағастан булған, баштары тимер менән ябылған, территорияһы таш ҡойма менән уратылған. Сиркәүҙә ике тәхет: төп тәхет Изге Мәрйәм Инә Покровына , ә төкәтмәһендә Николай Чудотворец хөрмәтенә бағышланған. 1890 йылдың 1 октябрендә сиркәүҙә белем биреү мәктәбе асылған. 1897 йылдың 15 сентябрендә мәктәп ҡатын-ҡыҙҙар сиркәү-мәхәллә мәктәбенә әүерелгән. Мәктәп сиркәү аҡсаһына тәьмин ителгән. XX быуат башында сиркәү янған һәм уның урынында бәләкәй ҡыңғырау манаралы табыныу ағас йорто һалынған. 1904 йылда Мешков станицаһында өс тәхетле ҙур Изге Покров сиркәүе таштан төҙөлгән.

СССР-ҙа коллективлаштырыу башланғанға тиклем сиркәү станица һәм уның яҡын-тирәһендәге утар халыҡтарының дини ихтяждарын ҡәнәғәтләндереп килгән, сиркәүҙә даими рәүештә ғибәҙәт ҡылғандар. Һуңыраҡ сиркәү бинаһын талағандар һәм бинаны складҡа әйләндергәндәр. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәү эшен яңынан башлаған, ә 1955 йылда йорт урындағы хакимиәт күрһәтмәһе буйынса һүтелгән.

1981 йылда Мешков станицаһында йәшәүселәр теләге менән ауылда ғибәҙәтхана иҫтәлегенә элекке сиркәү миһрабы урынында сиркәү төшөрөлгән таҡтаташлы Иҫтәлек тәреһен ҡуйғандар. Тәре 2001 йылда эшләнгән һәм элек сиркәү торған урынға баҫтырылған .Иҫтәлек тәреһе Вешенская станицаһы руханийы — отец Владимир (Поляков), Чертковский ҡасабаһындағы Изге Покров сиркәү хужаһы — отец Роман (Власенко) һәм Изге Покров мәхәлләһе хужаһы — отец Константин (Кудинов) тарафынан изгеләндерелгән. Хәҙерге ваҡытта Бөйөк сиркәү байрамдарында православныйҙар Иҫтәлекле тәре торған ергә тейешле йола тәртибенә ярашлы Тәре йөрөштәрен ойошторалар.

Хәҙерге ваҡытта станицала Вешенский мәнфәғәтенең Изге Покров сиркәү мәхәлләһе эшләй, уның хужаһы —протоиерей Владимир Лавлинский.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Станица Мешковская — история 
* Церковь (Мешковская)
* Станица Мешковская — место взорванного и стертого с лица земли Свято-Покровского Храма
Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Каменск)

**Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе, (Покров сиркәүе)** — элекке Дон Ғәсҡәре өлкәһе Каменск станицаһы, хәҙерге Ростов өлкәһе Каменск-Шахтинский ҡалаһындағы православие сиркәүе.

## Тарих
Северский Донец йылғаһының һул яҡ ярында торған Каменск станицаһының беренсе сиркәүе — Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе булған. Хәҙерге ваҡытта бында Иҫке Станица утары. Сиркәү 1740 йылда төҙөлгән , ә 1745 йылда янғын ваҡытында ул юҡҡа сыҡҡан. 1787 йылда уның урынында таштан Покров сиркәүе һәм Николай Чудотворец хөрмәтенә төкәтмә төҙөлгән . 1792 йылдың 18 июлендә сиркәү изгеләндерелгән.

1817 йылда Каменск станицаһы йылғаның икенсе, уң яҡ ярына күскән (хәҙер бында Каменск-Шахтинский ҡалаһы урынлашҡан). Станицаның иҫке тәүге башҡа ҡоролмалары кеүек, яңы урынға күсер алдынан Покров сиркәүе лә һүтелгән , ә төҙөлөш материалдары яңы Изге Покров сиркәүен Вознесение Господня һәм Николай Чудотворец төкәтмәләрен төҙөү өсөн ҡулланылған. 1829 йылда сиркәүҙе изгеләндергәндәр.

Сиркәү хәҙерге 2-се мәктәп районында урынлашҡан булған. 1934 йылда сиркәү һүтелгән. 2003 йылда ҡалала (Щаденко скверында) яңы кирбес сиркәүтөҙөлөп, уға Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Симеон Персидский сиркәүе

** Симеон Персидский сиркәүе** — Новочеркасск ҡалаһындағы Атаман һарайы янында төҙөлгән православие йорт сиркәүе. Шулай уҡ сиркәү Изге ыҙа сигеүсе Персия епискобы руханийы Симеон** йәки **Атаман һарайындағы Персия Симеоны йорт сиркәүе'''.

## История
Атаман һарайы 1863 йылда төҙөлгән һәм эшләй башлаған. 1867 йылдың 29 июлендә һарайҙың һул яҡ өлөшөндә йорт сиркәүе һалына башлаған. Сиркәү төҙөлөп бөткәс, уны Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Платон Персия Симеон исеме менән 1866 йылда Падишаһ Император Александр II революционер-террорсы Д. В. Каракозов яһаған террорҙа иҫән ҡалыу иҫтәлегенә бағышлап изгеләндергән.

Ике ҡатлы сиркәү йорто һарай менән бер стилдә төҙөлгән. Һарай фасады һыҙығынан ул бер ни тиклем эстәрәк торған. Архитектор Вальпреде, сиркәүҙе ошолай урынлаштырып, Атаман һарайына майҙандан ҡарағанда, һарай симметрияһын юғалтмай һаҡлап ҡалған. Сиркәүҙең түбәнге ҡатында хужалыҡ блмәләре булған. Сиркәү үҙе икенсе ҡатта торған, уның паркет иҙәнле 120 квадрат метрлы залының бейеклеге яҡынса 7 метр; төньяҡ һәм көньяҡ фасадтарында өсәр ҙур тәҙрә урынлашҡан булған. Өҫтөндәге антресоль ҡатында хор өсөн балкон торған. Сиркәүҙең көмбәҙе булмаған, уның урынында тәпәшәк кенә һуған формаһында яҡтылыҡ барабаны торған ҡыйыҡ төҙөлгән, ә төньяҡ фасадында барокко стилендәге аттик һылап семәрләнеп эшләнгән биҙәктәр менән эшләнгән һәм шулай уҡ һуған формаһындағы башына тәре ҡуйылған.

Был сиркәүҙә Атаман һарайында йәшәүсе Ғәскәр наказлы атамандары һәм уларҙың ғаилә ағзалары ғибәҙәт ҡылған. Шунда уҡ һуғыштарҙа һәләк булған барлыҡ Дон атамандарына йыназа уҡылған. XX быуат башында бөгөнгө Һарай урамында Е, Д. Петрованың гимназияһы урынлашҡан булған һәм гимназия уҡыусыларына һарайҙағы йорт сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөү рөхсәт ителгән. 

Һарай бинаһы һаҡланып ҡалған, ҡала администрацияһы тарафынан файҙаланылған, элекке йорт сиркәүендә финанс бүлеге мөдиренең кабинеты урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта йорт сиркәүен ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыу эштәре алып барыла.

Адресы: 346400, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Һарай урамы, 5а һанлы йорт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* Симеоновская домовая церковь при Атаманском дворце
Димитрий Ростовский сиркәүе (Сальск)

** Димитрий Ростовский сиркәүе** ― Ростов өлкәһе Сальск ҡалаһындағы православие сиркәүе. Мәскәү патриархаты Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай. 2010 йылда төҙөлгән. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан : Ҡырым урамы , 25А һанлы йорт.

## Тарих
2006 йылда Сальск ҡалаһының епархияһы етәкселеге Ҡырым урамында яңы сиркәү төҙөй башлау тураһында ҡарар ҡабул иткән. Сиркәүҙе урындағы кешеләрҙең 40 млн һум хәйриә аҡсаһына төҙөгәндәр.

Сиркәү шул йылдың 7 июлендә төҙөлә башлаған: архиепископ Пантелеимон сиркәү төҙөләсәк урында ғибәҙәт ҡылғас, төҙөлөш урынына беренсе нигеҙ ташы һалынған. Ә бер нисә айҙан һуң сиркәүҙең нигеҙе һалынып бөткән. Төҙөлөш эштәре тамамланып бөтмәгән сиркәүҙә тәүге ғибәҙәт ҡылыу 2008 йылдың 21 сентябрендә Изге Мәрйәм Инә Тыуыу байрамы көнөндә үткәрелгән. 2009 йылдың июнь айында сиркәүҙең көмбәҙҙәре ҡуйылған.

Сиркәү бинаһы йортоноң һуңғы төп эштәре уның төҙөлөшө 2010 йылда Пасха байрамына тамамланған. Байрамға сиркәүҙең 9 көмбәҙе эшләнеп бөтөп, изгеләндерелгән. Йәй көнө эске биҙәү эштәре һәм сиркәүҙе йыһазландырыу тамамланған. Сиркәүҙә аш бүлмәһе, йәкшәмбе мәктәбе, китапхана бүлмәләре булдырылып йыһазландырылған.

2010 йылдың 7 ноябрендә төҙөлөп бөткән сиркәүҙе архиепископ Пантелеимон изгеләндергән.

Изге Ростов Димитрийы исемен йөрөткән сиркәү Сальск ҡалаһында XIX быуат урталарында төҙөлгән беренсе сиркәү булған.

## Иҫкәрмәләр
Дауалаусы Пантелеимон сиркәүе (Глубокий)

**Дауалаусы Пантелеимон сиркәүе (Пантелеимон сиркәүе)** — Ростов өлкәһе Глубокий ҡасабаһындағы православие сиркәүе. Ул Шахты һәм Миллерово епархияһы Каменск мәнфәғәтенә ҡарай.

## История
Революцияға тиклем ҡасабала икенсе сиркәү булған, һуңыраҡ сиркәү торған Иванково утары Глубокий ҡасабаһы менән тоташып берләшкән. 1888 йылда Иванковола Пантнелеимон сиркәүе төҙөлгән һәм изгеләндерелгән. Сиркәү алдындағы майҙан Сиркәү майҙаны тигән атаманы йөрөткән, шунда уҡ баҙар ҙа булған. Сиркәү һәм уның ҡыңғырауҙар манараһы ағастан һалынған, улар икеһе лә тимер башлы булған. Ғибәҙәтханала өс тәхет: төп (урта) тәхет — Великомученик Пантелеимон тәхете, көньяғында — Архангел Михаил һәм төньяғында — Изге Николай тәхете булған.

Октябрь революцияһынан һуң Иванковолағы сиркәү емертелгән. Уның урынында башта кинотеатр, һуңыраҡ «Олимп» спорт комплексы урынлашҡан. Совет осоронда мәхәллә ҡасабаның бер урынынан икенсе урынына бер нисә тапҡыр күсерелгән. Һуңынан табыныу йорто өсөн шәхси йортта даими урын тапҡандар. 1985 йылдың 1 сентябрҙә Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Владимир Указы менән мәхәллә башлығы итеп иерей (хәҙер — протоиерей) Анатолий Сахно тәғәйенләп ҡуйылған . СССР тарҡалғандан һуң бәләкәй табыныуҙар йортон сиркәүгә әйләндереп төҙөргә рөхсәт иткәндәр. Сиркәүҙә төҙөлөш эштәре башланып киткән, ул ун йыл дауамында барған. Ғибәҙәтхана йорто тыш яҡтан кирбес менән көпләнгән һәм өҫтө күтәртелеп, унда көмбәҙ яһағандар. Сиркәүҙең ҙур булмаған аш бүлмәһе, хужалыҡ ҡоролмалары менән ишек алды бар.

Адресы: Ростов өлкәһе, Каменский районы, Глубокий эшселәр ҡасабаһы, Щаденко урамы , 81-се йорт. Был сиркәүҙә Афон иконалары бар.

Руханийы— протоиерей Анатолий Сахно.
File:Глубокий-Храм Пантелеимона(1).jpg|Дөйөм күренеше
File:Глубокий-Храм Пантелеимона(3).jpg|Сиркәүгә инеү урыны
File:Глубокий-Храм Пантелеимона(4).jpg|Ишек алды панноһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Клирик храма великомученика Пантелеимона п. Глубокий провёл беседу с учениками Глубокинской казачьей школы № 1
* В попразднство Рождества Христова в храме великомученика Пантелеимона п. Глубокий прошёл праздничный утренник
Спорт һарайы (Дондағы Ростов)

**ЗСК «Спорт-Дон»** — Дондағы Ростов ҡалалаһында урынлашҡан спорт комплексы, 1967 йылдың 20 октябрендә асылған.

Көньяҡ Рәсәйҙең иң эре спорт ҡоролмаларының береһе. 1967 йылда 1956 йылдың типовой проекты буйынса төҙөлгән, бары бер генә йыл эсендә төҙөлгән. Ул ваҡытта төҙөлгән спорт Һарайы СССР спорт ҡоролмаларының иң яҡшы бишәүһе исемлегенә инә.

Адресы: Рәсәй, Дондағы Ростов, Халтурин тыҡрығы, 103.

## Һүрәтләү
Майҙаны 2800 кm² булған төп спорт аренаһының, боҙҙоң сифатына зыян килтермәйсә, бер нисә сәғәт эсендә, боҙ аренаһын концерт залына үҙгәртеп ҡорорға мөмкинлеге бар. Тамаша-спорт комплексының һыйҙырышлығы боҙ варианты өсөн 4000 тамашасы һәм спорт һәм концерт варианты өсөн 5000 тамашасы тәшкил итә.
Спорт Һарайы эшләгән осорҙа ярыштарҙа яҡынса 50 миллион тамашасы булды.
Спорт һарайы хоккей клубы «Ростов» һәм ҡатын-кыҙҙар гандбол клубы «Ростов-Дон» өсөн өй аренаһы булып тора.

## Тарих
Дондағы Ростовта спорт Һарайы бинаһын төҙөү тарихы бер аҙ шомло. Билдәле булыуынса, Һарайҙы төҙөгәнгә тиклем, уның урынында Новопоселенск ҡала зыяраты урынлашҡан була. Унда күп кенә ҡаланың билдәле кешеләре ерләнгән була, уларҙың бер өлөшө әлегә тиклем унда ята. Зыярат тураһында беренсе телгә алыу 1785 йылға ҡарай. 1868 йылдың көҙөндә зыярат урынында яңы таш Бөтә Изгеләр сиркәүе төҙөлә. 1930 йылдарҙа, совет власы осоронда, зыярат «буржуаз үткәндең мираҫы» булараҡ юҡ ителә, ә 1966 йылда сиркәүҙе лә ябалар, аҙаҡ уны шартлаталар.

1960-сы йылдарҙа спорт һарайын төҙөү башлана, өҫтәүенә төҙөлөш урыны урындағы халыҡтан ҡойма менән уратып алына.

Ростов спорт Һарайын тантаналы асыу 1967 йылдың 20 октябрендә була. 1986 йылдың 23 февралендә спорт һарайында «Ҡар бөртөгө» уҡыу-спорт корпусы асыла. Ул 2004 йылда ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса мәктәп статусын алды, бөгөнгө көндә Көньяҡ федераль округында ул бындай төрҙәге берҙән-бер мәктәп булып тора.

2003 йылдың декабрендә спорт һарайында шулай уҡ боҙ шыуғалағы асыла.

## Иҫкәрмәләр
Сибай ҡалаһы ҡала округы

**Сибай ҡалаһы ҡала округы** —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек.

Хакимиәт үҙәге — Сибай ҡалаһы.

## Тарихы
Сибай ҡалаһы ҡала округы муниципаль берәмеге 2006 йылдың 1 ғинуарында муниципаль реформаларҙы ғәмәлләштереү барышында ойошторолдо.

## Халҡы

## Ҡала округы составы
* Сибай (ҡала, административ үҙәк) — кеше;
* Төйәләҫ (ауыл) — кеше

## Урындағы үҙидаралыҡ
; Ҡала округы советы рәйесе
* Биккинов Йәүҙәт Усман улы;

; Ҡала округы хакимиәте башлығы
* Хәлит Хәмзә улы Сөләймәнов;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сибай ҡалаһы ҡала округы советы sovetsibay.ru сайтында
Костерин һәм Черников йорто

** Костерин һәм Черников йорто** — Өфө ҡалаһының Пушкин һәм Карл Маркс урамдары киҫешкән урында урынлашҡан особняк. Был йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм «һынлы сәнғәт модерны» өлгөһө булып тора. Фасадтары менән ике урамға сыҡҡан зәңгәр-күк төҫөндәге таш йорт семәрле балкондары, эллипс формаһындағы мансардаһы һәм ажурлы үҫемлек һыламаһы менән тирә-яҡҡа матурлыҡ, йәм өҫтәп тора.

## Тарихы

Был йорт 1907—1912 йылдарҙа Һамар архитекторы А. А. Щербачев проекты менән Һамарҙа икмәк менән һатыу итеүсе Павел Иванович Костерин һәм уның компаньоны сауҙагәр С. А. Черников өсөн төҙөлә. П. И. Костерин Өфөгә 1890 йылдар башында килеп, Пушкин һәм Александровский (хәҙерге Карл Маркс) урамдары киҫешкән урында ике усадьба һатып ала. Иҫкереп туҙған ике йортто һүтеп, улар урынына ҙур өс ҡатлы йорт һала. Йорттон ике инеп-сығыу урыны, оригиналь декорлы фасады, суйындан семәрле балкондары була. Йорттоң фасадын П. И. Костериндың ҡатыны Екатерина Павловнаның (ҡыҙ фамилияһы Попова, бай сауҙагәрҙең ҡыҙы) һүрәте биҙәй.
Особнякты төҙөү хаҡы 30 мең һумға төшә. Был йортто Костерин ҡырҙан килгән сауҙагәрҙәргә ҡуртымға бирә. П. И. Костериндың хәҙерге көньяҡ Өфө автовокзалы эргәһендә ҡала янындағы йорто була.

Граждандар һуғышы йылдарында бында А. В. Колчактың штабы эшләй, ә 1919 йылда был йортта, командиры Василий Иванович Чапаев булған 25-се уҡсы дивизияһының политотделы урынлаша. Был хаҡта йортҡа ҡуйылған мемориаль таҡта һөйләй. Дивизия Өфө эргәһендәге һуғыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисереп, туҡтарға мәжбүр була. Ҡайһы бер легендалар буйынса, был бай особняк 1917 йылғы Революцияға тиклем ҡыҙыл фонарҙар йорто булған.

1985 һәм  2006 йылдарҙа йорт ике тапҡыр рестарациялана, кала төҙөлөшөндә ул тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

Хәҙер бында, элекке сауҙагәр йортонда, Башкортостан Республикаһы таможняһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  

## Әҙәбиәт
*
С. М. Буденныйҙың йорт-музейы

** С. М. Буденныйҙың йорт-музейы** — Ростов өлкәһенең Пролетар районы Будённый станицаһындағы музей, Граждандар һуғышы геройы, маршал, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы Семён Михайлович Будённыйға арналған.

## Музей тарихы
Музей 1939 йылдың 10 ғинуарында төҙөлгән. Унда «*Был йортта [[1909 йыл]]дан башлап Граждандар һуғышы халыҡ геройы, Беренсе Атлы Армияны ойоштороусыларҙың береһе, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Советтар Союзы Маршалы Семён Михайлович Будённый йәшәне*» тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйылған. Музей ер өйҙән ғибәрәт, 1971 йылда уны емерелеүҙән һаҡлау өсөн ҙур быяла павильон менән ҡаплайҙар. Унда С. М. Буденныйҙың атаһы Михаил Иванович эшләгән Буденныйҙар ғаиләһенең бөтә көндәлек тормош кәрәк-ярағы урынлашҡан. Быяла павильонда Беренсе Атлы армияның төҙөлөү тарихы буйынса экспозиция ҡуйылған. Ихатала Ростов скульпторы Н. В. Аведиков эшләгән С. М. Будённыйға һәйкәл ҡуйылған.

Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 182,25 м² тәшкил итә. Һаҡланыусы экспонаттар һаны — 649, шул иҫәптән мебель, өй кәрәк-яраҡтары һәм һауыт-һаба.

## Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347551, Ростов өлкәһе, Пролетар районы, Буденный станицаһы, Буденный тыҡрығы, 1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дом-музей С. М. Будённого на сайте museum.ru
* Страница музея  на сайте Администрации Пролетарского района Ростовской области
* Дом-музей им. С. М. Буденного
Н. Х. Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы

** Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы ҡыҙҙар өсөн гимназия (1882), 1917 йылдан алып — беренсе баҫҡыс 45-се совет хеҙмәт мәктәбе, икенсе баҫҡыс 6-сы мәктәп; 1959 йылдан башлап — 14-се инглиз телен тәрәнәйтеп өйрәнеүсе мәктәп. Мәктәп бинаһы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына инә.

Адресы: Дондағы Ростов, 30-сы линия урамы, 8, литер А.

## Тарихы
ХIХ быуат аҙағында Нахичевань ҡалаһының икенсе гильдия сауҙагәре Никита Гогоев (Мкртычан Гогоян) яҙыусы Н. В. Кукольник кәңәше буйынса үҙенең вафат булған дүрт ҡыҙы иҫтәлегенә 103237 һум капиталын, өс магазины һәм тире заводы килемен Ростовта ҡыҙҙар өсөн мәктәп төҙөргә васыят итә. Яңы мәктәп өсөн Гогоев маҡсат ҡуя: «…тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар, беҙҙең йәмғиәт тормошона тура килмәгән бик яҡшы донъяуи белем алмайса, белемдең әһәмиәтен үҙҙәренең балаларының күңеленә һеңдерә алған йомшаҡ күңелле ҡатындар булырға әҙерләнһендәр».

Уның тол ҡатыны Срнуи Бабасинян, 1877 йылда Петербургҡа бара, унда Гогоев училищеһын төҙөүгә рөхсәт ала. Ошонан һуң ике ҡатлы гимназия бинаһын төҙөү башлана.

1882 йылдың сентябрендә мәктәп асыла. Унда 1906 йылға тиклем 7 йәштән башлап 12 ҡыҙ уҡый, артабан уларҙың һаны 20-гә тиклем арта. Уҡыусы ҡыҙҙар өҫтөнән ошонда уҡ йәшәгән күҙәтсе ҡатын күҙәтеү алып бара. Ҡыҙҙарҙы йорт хужалығын алып барырға өйрәтеү ҙә уның бурысы булып тора.

Училище ҡарамағында оҫтаханалар була, унда халыҡтан алған заказдар үтәлә. Ҡыҙҙарҙы уҡытыу программаһы үҙ эсенә түбәндәге предметтарҙы индерә: дин ҡанундары, урыҫ, әрмән, француз һәм немец телдәре, алгебра, геометрия, география, тарих, физика, космография, педагогика, гимнастика, рәсем, йыр, бейеү һәм башҡалар.

1913 йылда Гогоев училищеһын император ҡатыны Мария идараһындағы учреждение ҡыҙҙар гимназияһына үҙгәртәләр. Гогоев гимназисткалары формаһының шундай айырымлығы була: көрән күлдәктең итәгенә ҡыҙыл ҡайма тегеп ҡуйыла. 1912—1913 йылдарҙа гимназияла өлкән кластар асыла, ә уны тамамлаусыларға өй уҡытыусыһы исеме бирелә.

1917 йылда гимназия ябыла, уның урынына беренсе баҫҡыс 45-се һәм икенсе баҫҡыс 6-сы совет хеҙмәт мәктәбе асыла.

1959 йылда бында 14-се инглиз телен тәрәнәйтеп өйрәнеүсе мәктәп асыла, ул 1992 йылда гуманитар йүнәлештәге гимназия статусын ала.

Ростов өлкәһе Администрация башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се һанлы ҡарарына ярашлы элекке гимназия бинаһы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына индерелә.

## Һылтанмалар
*  Гогоевская женская гимназия
* Гимназия № 14 
* Никита Христофорович Гогоев и его гимназия
Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы

**Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек (ябыҡ административ биләмә берәмеге).

## География
Ҡала округы Башҡортостан Республикаһының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

## Халҡы

## Округ составы
Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округына бер генә тораҡ пункт — Межгорье ҡалаһы инә.

## Урындағы үҙидара
; Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы советы рәйесе
* Абрамчук Владимир Павлович;

; Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы хакимиәте башлығы
* Илья Сергеевич Терехов

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/55968.html
Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы

** Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы**  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек.

## Географияһы
Ҡала округы Башҡортостан Республикаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан

## Халҡы

## Ҡала округы составы
Ҡала округында берҙән бер тораҡ пункт - Стәрлетамаҡ ҡалаһы.

## Урындағы үҙидара
; Ҡала округы советы рәйесе
: Юрий Иванович Никифоров;

; Ҡала округы хәкимиәте башлыҡтары
* 1992—2007 — Спартак Әхмәтов;
* 2007—2009 — Илгиз Шәрипов;
* 2009—2010 — Вәхит Әбдрәхимов
*  2010 йылдан  Алексей Изотов;

## Иҫкәрмәләр