open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарғын менән Ҡужаҡ

**Тарғын менән Ҡужаҡ** — башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә.

## Тарихы
Беренсе тапкыр («Тарғын батыр») 1938 йылда Баймаҡ районында, икенсе тапҡыр («Тарғын менән Ҡужаҡ») 1959 йылда Ялан-Ҡатан башҡорттарынан (Курган әлкәһендә) Асҡар ауылы Р. Саттаровтан Кирәй Мәргән тарафынан яҙын алынған. Нуғайса варианттар хәҙерге Әстрхак әлкәһендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда табылған.

Эпостың бер варианты Ғәйнан Әмири тарафынан яҙып алынған. Әҫәрҙә башҡорттарҙың нуғай ханлығына ҡаршы көрәше сағылдырылған. Идея‑тематик йөкмәткеһе буйынса “Ек Мәргән”, “Мәргән менән Маянһылыу” һ.б. эпостар серияһына барып тоташа. 

Әҫәр сюжеты сағыштырмаса төҙөклөгө һәм бөтөнлөгө менән айырылып тора. Сит ил хакимлығы вәкилдәренә ҡаршы көрәшеү идеяһы унда бик үҙенсәлекле сығыш яһай.

## Сюжеты
Тарғын Аҡсаханға бәйгегә ҡунаҡ булараҡ килә. Йыйын ваҡытында башҡорт ырыуы башлығы Аҡсахан ҡыҙы Аҡйондоҙҙо көрәштә еңеүсегә бирәсәге тураһында иғлан итә.   Үҙенең етеҙлеге менән нуғай батыры Аҡсахандың ҡыҙы Аҡйондоҙҙоң иғтибарын йәлеп итә, Тарғын көрәштә еңә. Аҡсахан ҡыҙын сит кешегә биреүҙән баш тарта. Аҡйондоҙ ризалығы менән уны Тарғын урлай. Аҡсахан үҙенең батырҙарын эҙәрлекләүҙе ойошторорға саҡыра, ҡасаҡтарҙы тотоп алыусыларға ҡыҙын ҡатынлыҡҡа бирергә вәғәҙә итә. Аҡйондоҙ Тарғын менән ҡасып китә, уларҙы 60 йәшлек Ҡужаҡ батыр ҡыуа сыға. Ҡасҡындарҙы ҡыуып еткәс, ул Тарғын менән әйтештә ярыша, һуңынан батырҙар мәргәнлектә көс һынашып ҡарарға була: бер‑береһенә бер үк ваҡытта аталар. Тарғындың уҡтары дошманына теймәй, ә башҡорт батырының уғы уның ҡолаҡ йәберсәген үтә тишә. Хурлыҡҡа ҡалған нуғай батыры атын һәм ҡоралдарын ташлап ҡасып китә. Аҡсахан ҡыҙын Ҡужаҡ батырға бирә. 

Был йәһәттән Нуғай ханлығы вәкилдәре менән урындағы халыҡ араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә сағыла. Килеүселәр менән никахлашып, ғөмүмән, яҡын мөнәсәбәттәр булдырыу хурлыҡлы һаналған.

Шулай итеп, йәмәғәт тормошонда ике йүнәлеште сағылдырған ике батыр алышында илдең төп халҡының тәртип нормаларын һәм ҡағиҙәләрен һынландырған ҡарт батыр еңә. Сит батыр Тарғынға халыҡ тормошта сыныҡҡан, тәжрибәле оло батыр Ҡужаҡты ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм уның эшмәкәрлеге аша сит ил хакимдары (нуғайҙар) һалған ғөрөф-ғәҙәттәрҙән көлә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт эпосы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 5‑се т. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). Өфө, 2000.
Шевиот

**Шевиот** () — йөн йәки ҡатнаш ептәрҙән туҡылған тығыҙ, йоҡа, өбөрөлө туҡыма; камволь ысулы менән етештерелә.. Туҡыма саржа үрелеше ҡулланып туҡыла. Традицион шевиот етештереүҙә шул төбәктәге шевиот һарыҡтары (*[[:en:Cheviot sheep|Cheviot sheep)]]* йөнө йәки мериносҡа оҡшаш башҡа һарыҡтар йөнө ҡулланыла.

## Этимологияһы
Атамаһы Бөйөк Британияның Чевиот-Хилс тауҙарына бәйле килеп сыҡҡан, әммә терминды үҙләштереү инглиз теленән туранан-тура түгел, ә француз теле аша булғанлыҡтан, *cheviot* һүҙендәге тәүге өн "ш" менән алмаштырылған. Һүҙ уртаҡлыҡ исемгә әйләнгән..

## Ҡулланылышы
Шевиоттан ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙар костюмдары, салбар, пальто, хәрби кейем тегәләр. Бөгөн ул респективалы классика, ә күптән түгел ҡулланыу өлкәһе хәрби кейем һәм мәктәп формаһы тегеү менән генә сикләнгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Шевиот // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 609—614. — 890 с.
Шотландка

**Шотландка** — кизе-мамыҡ, йөн, төрлө химик ептәрҙән етештерелгән туҡыма.

## Тасуирламһы
Милли шотланд кейеме туҡымалары өсөн хас булған эре шаҡмаҡлы һүрәт төшөрөлгән саржа үрелешле материал. Шотландканы мәктәп формаһы, күлдәктәр һәм ир-егеттәрҙең өҫ кейеме тегеү өсөн ҡулланалар. Туҡыма буялған ептәрҙең сиратлашып килгән һыҙаттарынан тора, улар бер-береһенә тура мөйөш яһап туҡылған. Төрлө төҫтәр киҫелешеп, күҙгә күренгән диагональ һыҙыҡтар барлыҡҡа килтерә, был башланғыс төҫтәр менән ҡатнаш яңы төҫтәр тыуҙыра. Килеп сыҡҡан төҫлө блоктар квадрат һәм һыҙыҡтарҙан торған үҙенсәлекле биҙәктәрҙә вертикаль һәм горизонталь буйынса ҡабатлана. Тартанды йыш ҡына «шаҡмаҡ» тип атайҙар (айырыуса Төньяҡ Америкала)

## Атамаһы
Шотланд биҙәгенең һәм туҡыманың үҙенең дөрөҫ исеме — *тартан* һирәгерәк ҡулланыла, ғәмәлдә шаҡмаҡ биҙәкле тығыҙ йөн туҡыма шотланд ирҙәре кейә торған итәктәр — килттарҙы тегеү өсөн файҙаланылғанға күрә киң таралған исемен алған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Шотландка // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 737—741. — 890 с.

## Һылтанмалар
* 
* Scottish Register of Tartans
* Тартан «вне закона»
Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы

**Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы** — зоолатрия, кеше һәм тотем хайуан йәки ҡош араһындағы билдәле бер ҡәрҙәшлек тураһында күҙ алдына килтереүгә, уға тәбиғи булмаған үҙенсәлектәр биреүгә (ҡара: Тотемизм) нигеҙләнгән дини табыныу. Күп кенә халыҡтарҙа исламға тиклемге йәки христиан диненә тиклемге традицион элемент.

Хайуандар һәм ҡоштар культы, үҙгәреп, өлөшләтә һаҡланып ҡалған һәм мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә сағылыш таба. Төрлө формалары бар: хайуандарға табыныу, ҡурсалауға ышаныу, яҡлау, рухтар һәм илаһтар донъяһы менән айырым бәйләнеш һ.б., именлек символдары йәки фажиғәле ваҡиғаларҙың хәбәрселәре булған. Хайуандар кеше телен ишетә һәм аңлай, кешеләргә әйләнеүе мөмкин һәм киреһенсә, тип иҫәпләнгән. Ошо хөрәфәттәргә йола бейеүҙәре, хайуан йәки ҡош һүрәте төшөрөлгән битлектәр яһау, йола ваҡытында тире ябыныу йолаһы бәйле.

Был культ буйынса изге хайуан йәки ҡош итен, йомортҡаһын ашауҙы, ояларын туҙҙырыуҙы тыйыуҙа сағыла. Урал-Волга буйы халыҡтарының күбеһендә хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың донъяны барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнашыуы, ырыуҙар һәм ҡәбиләләрҙең барлыҡҡа килеүе, хайуандар менән кешеләрҙең никахы һәм уларҙың балалары тыуыуы тураһында риүәйәттәр, легендалар һәм мифтар. Шулай уҡ хайуандарҙың һөйәктәренә, тиреһенә, тештәренә айырым мөнәсәбәт бар. Уларҙы йәнлектәрҙе һүрәтләгән фигуралар менән бер рәттән бетеү итеп, халыҡ медицинаһында һ.б. ҡулланғандар. татуировка
Тамғаларҙа (кешенең билдәле бер затҡа ҡарағанлығын раҫлаусы шартлы билдәләр; уларҙы ҡоралға, кейемгә, малға ҡуйғандар), татуировкаларҙа, орнаменттарҙа, биҙәүестәрҙә һ.б. хайуан (хайуандарға оҡшаған) һүрәттәре таралған.

Башҡорттар хайуандарҙан йылҡы, бүре, айыу, боланды; ҡоштарҙан торна, аҡҡош, кәкүк, ҡарға, бөркөттө һ.б. ҙурлаған. Башҡорт фольклорында ат изгелекле ҡурсалаусы, изгелек һәм бәхет символы; айыу — ярҙамсы һәм яҡлаусы; бүре — башҡорттарҙың ата-бабаларына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы Тыуған ил табырға ярҙам итеүсе; торна — ғаиләнең именлеген, етешлеген символлаштырған.

## Башҡа халыҡтарҙа
Мариҙарҙың мифологияһында болан йәки мышы нәҫелде яҡлаусы булып сығыш яһай. Боландар өйҙө һаҡлаған, күҙ тейеүҙән һаҡлаған, уларҙы халыҡ медицинаһында ҡулланған Шочын ава (Ғүмер әсәһе) һәм Тун юмо (Башланғыстар Аллаһы) аллаларының төп атрибуты булған. Сигеүҙә болан образы киң таралыу ала. Мариҙарҙың дини ҡараштарында айыу һәм ат культтары ла мөһим урын биләгән.

Татарҙарҙа иң изге хайуандарҙың береһе — бүре. Традицион татар фольклорында бүре халыҡтың башлығы һәм ҡурсалаусыһы булып тора.

Ҡоштар культын яҙ башланыуға һәм яҙғы сәсеүҙең тамамланыуына арналған традицион календарь байрамдарҙа — һабантуйҙа, ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Ҡарға бутҡаһы» байрамында һ. б. күҙәтергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорттарҙа торналар культы
* Монголдарҙа бүре тотемы

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Килт

**Килт** (,  [])) — шотланд милли кейеме, ир-ат әйбере, Шотландия тау халҡының традицион кейеме.

## Тасуирламаһы

Килт бил тирәләй бәйләнгән туҡыма киҫәгенән ғибәрәт, арт яҡтан плиссе итеп, бөрөп йыйыла һәм 2-3 ҡаптырма менән ҡайыш ярҙамында беркетелә; ғәҙәттә килт ваҡ әйберҙәр өсөн «спорран» тигән махсус сумка менән бергә йөрөтөлә. Килт ҙур бөркәнсек — пледтан килеп сыҡҡан, ул — иң аҫҡы өлөшө. Тарихи ҙур плед ярайһы уҡ оҙон һәм киң була, уны яурынға һалып йөрөтөргә йәки, һауа торошо насар булғанда, бөркәнергә мөмкин. Килт традицион йөн шотландканан — тартандан эшләнә.

Хәҙерге шотландтарҙың күбеһе килтты рәсми сарала йәки туй костюмының бер өлөшө булараҡ ҡуллана, көн һайын уны бик аҙ кеше кейә. Шотландияның күп ерҙәрендә килттарҙы тау халҡының спорт ярыштары, шулай уҡ музыкаль һәм бейеү сығыштары ваҡытында күрергә мөмкин. Британия армияһында килт әлегә тиклем хәрби форманың бер өлөшө булып тора (йыш ҡына смотрҙар һәм парадтар өсөн), хәрби хәрәкәттәрҙә ул Икенсе донъя һуғышы ваҡытынан бирле ҡулланылмай.

Ҙур һәм бәләкәй килттар бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Спорран
* Саронг
* Парео
* Тэм-о-шентер
* Ысын шотландец
* Фустанелла

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Килт // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 198. — .
Атлас (туҡыма)

**Атлас** (ғәр. — шыма) — ебәк йәки ярымебәк, йөҙлөгө шыма, ялтыр атлас үрелешле туҡыма.

## Эшләнелеше
Атлас үрелеше ваҡытында арҡау нигеҙҙең биш һәм унан күберәк ептәре аша йөҙлөк өҫтөнә сыға. Бының менән туҡыманың шыма булыуына өлгәшелә. Атластар шыма ла, биҙәкле лә булырға мөмкин.

## Ҡулланылышы
Атлас туҡыма өҫ кейеме (мәҫәлән, смокингтар) һәм аяҡ кейемдәре (шул иҫәптән пуанттар) тегеү , байрам кейемдәрен биҙәү, драпировкалар, мебель көплөктәре, флаг яһау һәм башҡалар өсөн ҡулланыла.

## Тарихы
Мәскәү дәүләтендә атлас — ебәк, ялтыр, шыма туҡыма. Атластар ошо рәүешле бүленгән:

* Виницей атласы — Венециянан килтерелгән.
* Ҡыҙылбаш атласы — Фарсиянан йәки Төркиәнән килтерелгән.
* Немец атласы — Германиянан килтерелгән.

Атластарҙың төҫтәре түбәндәгесә булған: күк һәм һоро ерлектә һүрәтле, сәскәләр төшөрөлгән йәшел, көмөшһыу ерлектә йәнлек һунары; шулай уҡ аҡ, күк, һары, һоро, ҡыҙыл һәм көрән.

## Галерея

Файл:Satin_bedding.jpg|мини|250x250пкс|Атлас
Файл:Атласное переплетение 5.2 (2).png|5/2 атлас үреү схемаһы 
Файл:WLA brooklynmuseum Brocaded white silk on satin ground 17th century.jpg|XVII быуаттың каллиграфик яҙыулы атлас туҡымаһы. Бруклин музейы коллекцияһынан
Файл:Galina Ulanova's pointe shoes 01 by shakko.jpg|Галина Уланованың атлас пуанттары,  (1958). Ҙур театр музейынан


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сатин

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Атлас // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 94. — .
* Атлас — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства/ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
* 
* *Н. Д. Извеков*. Московские кремлёвские дворцовые церкви и служащие при них лица в XVII веке. Церковн. археолог. исслед. М. Изд. А. И. Снегирёвой. Т. 2. 1906 г. Объяснительный словарь. Атлас. стр. 32.

## Һылтанмалар
* Атлас (ткань) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Мәскәү дәүләте

**Мәскәү дәүләте** () — XVI—XVII быуаттарҙа Урыҫ батшалығы эсендәге Бөйөк Мәскәү кенәзлеге исемендәге биләмә.

## Атама тарихы

Бер үк ваҡытта был исемде Рәсәй менән синонимлаштырыу процесы бара, ул баш ҡаланы Санкт-Петербургҡа күсергәнгә һәм быуат башында Рәсәй империяһын иғлан иткәнгә тиклем дауам итә. XIX—XXI быуаттар тарихнамәһендә XV быуат аҙағы — XVIII быуат башы Русь үҙәкләштерелгән дәүләте атамаларының береһе.

## Рәсәй батшалығы дәүләттәренең береһе
Иван Грозный һәм уның вариҫтары осоронда «Мәскәү дәүләте» төшөнсәһе тар мәғәнәлә ҡулланылған һәм боронғо Мәскәү кенәзлеге дәүеренә тиңләштерелгән. Шул уҡ ваҡытта батша власы аҫтында булған һәм аталған бөтә кенәзлектәр территорияһы берҙәм монарх биләгән Рәсәй батшалығы тип аңланылған.

## XIX—XXI быуаттар тарихнамәһе термины
Быуаттар дауамында Мәскәү Рәсәйҙең кәүҙәләнеше булып тора. Был ул заман телендә лә, дәүләттең исемен билдәләүсе терминдарҙа ла сағыла.

Петр I тиклемге Рәсәйҙе «Мәскәү дәүләте» тип атау ғәҙәтен тарихсылар XIX быуатта яңырта. Рәсәй тарихын баш ҡалаларҙы — Мәскәү һәм Петербургты — ҡаршы ҡуйыуға таянып шул осорҙарға бүләләр. Был терминды ҡулланыуҙы совет тарихсылары ла дауам итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй дәүләтенең атамалары
* Мәскәү

## Иҫкәрмәләр
Деним

**Деним** (; бер версия буйынса  "Ним туҡымаһы ") — ныҡлы кизе-мамыҡ туҡыма.

## Тарихы
Джинса туҡыманың  Һиндостанда йөҙәр йылдар дауамында етештерелгән булһа, деним беренсе тапҡыр Францияның Ним ҡалаһында етештерелгән.

## Тасуирламаһы
Етештергәндә арҡау нигеҙҙең ике йәки унан да күберәк ебе аҫтында үткәрелеп туҡыла. Был саржа үрелеше диагональ һырҙар барлыҡҡа килтерә.

Джинса туҡыма төрлө төҫтә була, әммә иң таралғаны — индиго төҫлө джинса, был туҡыманың нигеҙе төҫө, ә арҡауы — аҡ. Нигеҙҙең бер яғында саржа үрелеше һөҙөмтәһендә нигеҙҙең күк ептәре өҫтөнлөк итә, ә тиҫкәре яғында арҡауҙың аҡ ептәре өҫтөнлөк итә. Шулай итеп, был туҡыманан эшләнгән джинса күбеһенсә эс яҡтан аҡ төҫтә.
Башҡа төҫтәрҙәге (атап әйткәндә, ҡара төҫтәге) деним алыу өсөн көкөрт нигеҙендә буяуҙар ҡулланыла.

## Популярлығы
Джинса туҡымаһы АҠШ-та XIX быуат уртаһынан файҙаланыла. Джинса туҡымаһы тәүге тапҡыр 1873 йылда, Неваданан тегеүсе Джейкоб У. Дэвис сигәле джинса салбар теккәндән һуң, билдәлелек яулай башлай. Ыштандың популярлығы Дэвистың ҙур булмаған магазины мөмкинлектәренән ашып китә, шуға күрә ул етештереүҙе джинс туҡымаһы менән тәьмин иткән Levi Strauss & Co.галантереяһының күмәртәләп һатыусы предприятиеларына күсерә.

## Ҡулланылышы
XХ быуат дауамында джинса туҡыма ныҡлы арзан униформа эшләү өсөн ҡулланыла. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа бысраҡ эш өсөн комбинезондар «деним» тип аталған. Был бөтәүләй тегелгән кейем оҙон балаҡлы һәм еңле, үңәстән бот араһына тиклем ҡаптырылған, зәйтүн-һоро төҫтәге джинсы туҡыманан тегелгән кейем булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Деним көнө

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Деним // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 152. — .
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы

**Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы** (1924-1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Октябрь Революцияһы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Һарун Исмәғил улы Фәхретдинов 1924 йылда Автономлы Башҡорт ССР-ының Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер Салауат районы) Илсекәй ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Илсекәй башланғыс мәктәбен тамамлай.

Хеҙмәткә алынғансы, «Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, колхоз сабынлыҡтарында мал аҙығы әҙерләүҙә ҡатнаша.

## Хәрби хеҙмәте
1942 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ы Салауат район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына хеҙмәткә саҡыра.

Рядовой ҡыҙылармеец Һарун Фәхретдинов 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың авгусына тиклем 212-се уҡсылар дивизияһының һуғыш тамамланған ваҡытҡа Кобрин Ҡыҙыл Байраҡ Суворов орденлы тип аталасаҡ 669-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.

1943 йылда яралана, Әрмәнстанда госпиталдә дауалана.

«Халыҡ хәтере» сайтындағы мәғлүмәттән сығып, Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы 1945 йылдың 1 ғинуарынан тағы хәрби хеҙмәткә саҡырылған һәм 1945 йылдың 3 сентябренә тиклем запас яугир булып торған тигән фараз барлыҡҡа килә.

## Һуғыштан һуң тормошо һәм хеҙмәте
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы һуғыштан һуң утыҙ һигеҙ йыл дауамында Салауат районының XXI партсъезд исемендәге колхозында механизатор булып эшләй.. Алдынғы механизатор Һарун Исмәғил улы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.

## Ғаиләһе
Һуғыштан һуң Һарун Фәхретдинов күрше Урмансы ауылынан Мырҙашева Рәйсә Ғаян ҡыҙына (1927—2003) өйләнә. Татыу ғаиләлә 10 бала: Йосоп, Мәрйәм, Морат, Миңдегөл, Йомагөл, Йомаҙил, Жамбулат, Разия, Жәлил, Римма тәрбиәләнә. Ғүмәр исемле улдары бала сағында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Октябрь Революцияһы ордены

## Хәтер
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районының Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Двуязычность/ Фахретдинов Харун Исмагилович

## Сығанаҡтар
* *Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.* Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* *Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.* На земле легендарного Салавата. — Уфа, 1988

## Һылтанмалар
* Память народа. Фахретдинов Харун Исмагилович
* Память народа. Фахритдинов Карон Исмагилович
* Память народа. Фахретдинов Х. И. 
* Журнал боевых действий 212 сд (описывает период с 08.06.1943 по 30.04.1944 г.)
* 212-я стрелковая Кричевская дивизия 

## Иҫкәрмәләр
Альпака

**Альпака**, **альпак** (элек**альпак**;  йәки *Vicugna pacos*) — һөйәл аяҡлы йорт хайуаны, викуньянан (вигони) килеп сыҡҡан тип фараз ителә.

## Тасуирламаһы
Альпаканы йөнө өсөн аҫрайҙар, унан йылы, йомшаҡ юрғандар, пледтар һәм кейем яһайҙар, ә тиреһенән йорт өсөн кәрәк-яраҡ яһайҙар.

Альпаканың бейеклеге мундаһынан үлсәгәндә бер метрҙан артмай, ауырлығы яҡынса 70 килограмм. Йөнө йомшаҡ һәм оҙон (ҡабырғаларында уның оҙонлоғо 15-20 см етә).

Кәүҙәһе сағыштырмаса оҙон, һомғол аяҡлы, оҙон һәм нәҙек муйынлы, баш бәләкәй. Улар ламаларға ҡарағанда еңелерәк. Төҫө, ғәҙәттә бер тонлы көрән, ҡара йәки күкһел һоро, һирәк осраҡта сыбар.

## Йәшәгән ерҙәре
Көньяҡ Американың (Анд) бейек тауҙар бүлкәтендә үрсетелә. Бөгөн унда өс миллион самаһы альпака йәшәй, уларҙың күпселе Перуҙа көн итә.

Андта 3500-5000 метр бейеклектә, Эквадор, Көньяҡ Перу, Төньяҡ Чили, көнбайыш Боливия территорияһында йәшәй.

## Галерея

Файл:Berlin Tierpark Friedrichsfelde 12-2015 img01 Alpaca.jpg|Альпаканың башы
Файл:Vicugna pacos in Moscow zoo.jpg|Альпака Мәскәү зоопаркында
Файл:Alpaca skeleton.jpg|Альпака һөлдәһе ()
Файл:Corazon Full.jpg|Альпака ферма янында
Файл:Alpaca headshot.jpg|Альпака башы яҡындан
Файл:Suri-alpaca.jpg|Альпакалар
Файл:Alpacas.JPG|Альпака Эквадор тауы янында
Файл:Alpaca-tobudobutsuen-2012.ogv|(видео) Альпака көйшәүе
Файл:180522-alpaca-spinnen-gotthard-passhöhe-silent.webm|Альпака йөнөн иләү, Сен-Готард, 2018 г.
Файл:Bolivian Alpaca.jpg|Боливия кешеһе альпакаһы менән


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Индейцы Южной Америки одомашнили альпака минимум 1000 лет назад
Мунда

**Мунда** () — мөгөҙлө эре малдан башҡа дүрт аяҡлы хайуандарҙың ҡулбашы өҫтөндәге ҡалҡыу урын. Умыртҡа бағанаһы менән көрәксәләре араһында араһында урынлашҡан. Күп хайуандарҙың кәүҙәһенең иң юғары нөктәһе булып тора; аттар һәм эттәрҙең кәүҙә бейеклеген үлсәү өсөн стандарт урын (һыйыр малының буйы, ҡағиҙә булараҡ, янбашының өҫкө өлөшөнән үлсәнә)..

## Йылҡы малы
Йылҡы малының мундаһы умыртҡаһының 3-сө һәм 11-се арҡа һөйәге араһында (аттарҙың күпселегендә 18 умыртҡа һөйәге) урынлаша. Йылҡының умыртҡа һөйәге сығынтыларының оҙонлоғо 30 сантиметрҙан ашыуыраҡҡа етеүе мөмкин.

## Эттәр
Эттең мундаһы умыртҡалыҡтың күкрәк (арҡа) бүлегенең тәүге биш умыртҡа һөйәгенән тора. Был урын хәрәкәтләнмәй торған эттең арҡаһындағы иң бейек нөктәһе булырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы

**Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы** (; 13 ғинуар 1963 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989).

## Биографияһы
Хәлил Әнүәр улы Ишбирҙин 1963 йылдың 13 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Рәшиҙә Туйсинаның улы. 1981—1983 йылдарҙа Һамар йыр һәм бейеү хәрби ансамблендә хеҙмәт итә.

1991 йылда ГИТИС-ты тамамлаЙ.

1980—1989 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы.

Стәрлетамаҡ Бейеү театрына нигеҙ һалыусы. 1991 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһы Бейеү театрының художество етәксеһе, 2001—2007 йылдарҙа — балетмейстеры. 

Коллектив Рәсәйҙә генә түгел, сит тарафтарҙа ла башҡорт бейеү сәнғәтенең данын күтәрә — Бельгия, Голландия, Төркиә, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай. Башҡорт бейеүенән тыш, рус, татар, ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, Кавказ һәм башҡа донъя халыҡтары бейеүҙәре коллективтың репертуарына үҙенсәлекле балҡыш индерә.


## Ижады
Ижадына бейеү сәнғәтенә тасуирлау сараларының байлығы, дәрт, сағыу темперамент һәм шыма бейеү техникаһы хас. «Бесәнселәр», «Бөркөткә һунар уйыны», «Бүләк», «Кейәү» һ.б. бейеүҙәрендә яңғыҙ партиялар башҡара. Бейеү хәрәкәттәренең үҙенсәлекле, ҡабатланмаҫ манераһы, үҙенә генә хас сағыу стиле менән айырылып тора. Бейеү постановкаларында башҡорт халҡының йолаларын, тарихын, сәнғәт традицияларын сағылдыра. «Ҡыҙ урлау» (Р. В. Моратшин һәм Й.Ә.Моратов муз.), «Инсебикә» (Моратов), «Арҡайым» (У. М.Иҙелбаев) хореографик спектаклдәрен һәм 40-тан ашыу бейеү ижад итә: «Анархия», «Аулаҡ», «Баш бүре», «Башҡортостан», «Бөрйән егеттәре», «Казактар», «Күбәләк», «Ҡара тауыҡ», «Любезники- любизар», «Өс бажа», «Порт-Артур», «Салауат» һ.б.


«Инсебикә», «Дала сыңы», «Аттар», «Урал бәйете», «Бүреләр», «Порт Артур», «Башҡортостан» хореографик композициялары үҙенең эстәлекле йөкмәткеһе, тарихи ваҡиғаларҙы сағылдырыуы менән халыҡ күңелен арбай, тетрәндерә.
Сәхнәлә башҡорт халҡының легендалары ауаздаш булһа, «Бөрйән егеттәре», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Ирәндек бөркөттәре», «Күбәләк», «Кис ултырыу» бейеүҙәрендә халҡыбыҙҙың ысын булмышы, йәшәгән мөхите сағыла.

1989 йылда Кишинёвта үткән Бөтә Союз эстрада бейеүҙәре фестивале, 1993 йылда Һамар ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусылар һәм балетмейстер-бейеү ҡуйыусылар конкурсы лауреаты. 
2021 йылда «Байыҡ» башҡорт бейеүен башҡарыусыларҙың телевизион конкурсында иң яҡшы бейеү ҡуйыусы тип билдәләнә.

2022 йылдың 29 апрелдә, Халыҡ-ара бейеү көнөндә, «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле НТВ телеканалында «Таланттар иле» шоуында ҡатнаша, ансамбль тамашасыларға Хәлил Ишбирҙин ҡуйған «Аманат» бейеүен күрһәтә.

## НТВ каналында «Аманат» бейеүе
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* /«Шоңҡар» Хәлил Ишбирҙин менән әңгәмә.
Буйлыҡ (туҡыусылыҡ)

**Буйлыҡ, буй ептәр** () — туҡыманың ике яғы буйлап урынлашҡан бер-береһенә параллель ептәргә буй (вертикаль) йүнәлеш биреүсе система.  системаһы менән бергә туҡыусылыҡ үрелештәре барлыҡҡа килтерә.

## Тасуирламаһы
Буй ептәр туҡыу станогына ике ысул менән беркетелеүе мөмкин:

# Туҡыу . Был осраҡта мотлаҡ туҡыуға әҙерлек үткәүелдәре бар, мәҫәлән: .
# Шлихталау — туҡыу шөйтөһөнә сығыу урынында буйлыҡҡа ныҡлыҡ һәм шымалыҡ биреү өсөн махсус иретмә менән шлихта һеңдереү

### Төп күрһәткестәре
* Киңлеге
* Ептәр һаны
* Тығыҙлығы (мәҫ. 10 еп/см)
* Буй тығыҙлыҡ
* Нигеҙ ептәренең химик составы
* Төҫө (бер йәки күп төҫлө) һ. б.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Саҡырыуҙар

**Саҡырыуҙар** — .йола фольклорының бер төрө, күренештәргә, тәбиғәт күренештәренә, тәбиғи көстәргә шиғри мөрәжәғәт итеү төрө, үтенеү, ялбарыу, магик мәғәнәгә эйә булған сәләмләү һәм саҡырыу һүҙҙәре. Рекламаланған тауарҙы маҡтауҙы үҙ эсенә алған ҡыҫҡаса рифмалы әйтем.

Саҡырыуҙар боронғо календарь йолаларға һәм арбауҙарға барып тоташа. Ул монолог формаһында әйтелә. Уларҙы бик күп мөрәжәғәттәрҙе, ҡабатлауҙарҙы һ.б. художестволы тасуирлау сараларын файҙаланыу айырып тора. Йышыраҡ 2 — 4 юллыҡ строфа формаһында йәшәй.

Башҡорттарҙың күп дини йолаларында кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге, тәү сиратта ауыл хужалығы, эре мөгөҙлө малсылыҡ менән аныҡ бәйләнеш бар. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың аныҡ датаһы булмаған һәм тәбиғәт көстәренә йоғонто яһауға һәм шуның менән иҡтисади эштәрҙә именлекте һәм уңыштарҙы тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Йолаларҙы үткәреүҙә бөтә ауыл халҡы йәки айырым ғаилә ағзалары, һирәгерәк, бер кеше ҡатнаша.

### Ямғыр теләү
Яҙғы-йәйге цикл йолалары комплексында төрлө исем аҫтында билдәле («ямғыр теләге», «ямғыр теләү», «ямғыр бутҡаһы», «теләк») ямғыр саҡырыу йолаһы мөһим урын биләй. Башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бөтә ерҙә лә таралған булған. Ҡайһы бер урындарҙа «ямғыр теләү» йолаһы яҙ көнө — йәй башында баҫыу эштәре тамамланғандан һуң «Ҡарға бутҡаһы» байрамында ла уҙғарылған. Дөйөм табындан һуң байрамда ҡатнашыусылар ямғыр саҡырып доға ҡыла, һуңынан бер-береһен һыу менән ҡойондора. «Теләк» йолаһы тәбиғәткә рәхмәт әйтеп, киләһе йылда мул уңыш алыуҙарын һорап башҡарыла. Бутҡаның ҡалған өлөшөн ағастарҙа ҡарғаларға ашарға ҡалдыралар. Ләкин күпселек осраҡтарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы («ямғыр теләге», «ямғыр теләү», «ямғыр саҡырыу», «теләк теләү») йолаһы ҡоролоҡта йәки оҙаҡ ваҡыт ямғыр булмаған осорҙа үҙ аллы йола булараҡ үткәрелгән.

; Миҫал:
Ямғыр, яу, яу, яу!
Иген үҫһен тау, тау,
Ваба сире булмаһын,
Астан халыҡ үлмәһен,
Яу, ямғырым, яу, яу!
Ҡара тәкә һуйырмын,
Башын һиңә ҡуйырмын,
Майын үҙем ашармын,
Тояғын һыуға һалырмын,
Ямғырҡайым, яу, яу!
Майлы бутҡа бирермен,
Тәтәй ҡашыҡ бирермен,
Ямғырҡайым, яу, яу!
Беҙ булайыҡ һау, һау!
Яу иләктән,
Яу силәктән! Яу! Яу!

**Тағы ямғыр саҡырыу тураһында өҫтәп уҡығыҙ**: Ямғыр теләү йолаһы Аманат журналы 19 май 2021

Йоланың был төрө төрки халыҡтарҙа ғына түгел, ә славян халыҡтарында ла бар. Шуға күрә уны боронғо һәм күп халыҡтарҙа таралған, тип иҫәпләп була.

### «Ҡояш саҡырыу» йолаһы
Ямғырҙар оҙаҡҡа һуҙылып китһә, элек башҡорттар «ҡояш саҡырыу» йолаһы үтәлгән йәки балалар һыу инеп сыҡҡас, өшөп китһәләр йә ҡыҙынырға кәрәк булһа, ҡояшҡа өндәшәләр:

Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ!
Һалҡын елкәй, кит, кит!
Һимеҙ тәкә һуйырмын,
Майын һиңә бирермен!
«Ямғыр саҡырыу» йолаhы.
Ямғыр яу, яу, яу,
Майлы бутҡа бирермен,
Тәтәй ҡашыҡ бирермен,
Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,
Майлы бутҡа ҡаҙанда!

### Ҡот саҡырыу
Ул — күңел, йәшәү көсө саҡырыу йолаһы. Ҡотто өс мәртәбә ҡоялар һәм «Ҡотом, кил, ҡотом, кил!» тип яулыҡ болғап ҡот саҡыралар.

## Видеояҙмалар
* Ямғыр теләү йолаһын Күгәрсен районы халыҡ ансамбле башҡара

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» ЗАКЛИЧКА
Улып

**Улып** () —  алпамыша, бәһлеүән, фольклор персонажы. Дөйөм төрки геройына Алпҡа (Алып) барып тоташа. Сыуаш халыҡ риүәйәттәре һәм әкиәттәре буйынса, Улыптың әсәһе уҡтан яҡшы ата. Улып һелкеп сабаталарынан төшөргән тупраҡтан ҡурғандар барлыҡҡа килә (сыуаш Улӑп тӑпри).

**Улып** боронғо сыуаш эпик геройы — һундар, венгр һәм Волга буйы болғарҙарының легендаларында һәм риүәйәттәрендә тәүге ата-баба образында осраған Хӑнар (Хӑмар) менән сағыштырырлыҡ. Сыуаштарҙың ата-бабалары фольклорында эпик герой Тэнке исеме лә осрай, ул Волга буйы болғарҙары тураһындағы яҙма ҡомартҡыларҙа теркәлгән (12 б.).

Һуңынан сыуаштар үҙҙәренең риүәйәттәрендә һәм мифтарында олуғ батырға (Улыпҡа) сикһеҙ ҙур кәүҙә һәм ғәҙәти булмаған көс бирә, был көс уларҙың ҡараштарында халыҡтың яҡлаусыһы һәм яҡлаусыһы ролен үтәй.

## Атаманың килеп сығышы
Сыуаш телендә «улу-батыр» һүҙе «улу-паттӑр» йәки ҡыҫҡаса «улпӑт» кеүек әйтелә, был һүҙ тәүҙә икеләтә мәғәнәгә эйә була һәм «юлбашсы» һәм «алпамыша» кеүек ҡулланыла, әммә аҙаҡ, йәмғиәт ярлы менән байҙарға бүленгәс, ҡәбилә аҡһөйәктәренең барлыҡҡа килеүе һәм ырыу башлығы титулының нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыуы арҡаһында,  «улу-паттӑр» һүҙе, көс һәм кәүҙә мәғәнәһен юғалта һәм өс айырым һүҙгә тарҡала: «улӑп», «улпӑт» һәм «паттӑр». Шуға күрә «алпамыша» һүҙен билдәләү өсөн  «улӑп», «улып», йәки «алп» һүҙҙәре ҡулланыла башлай.

## Улып тураһында халыҡ хикәйәттәрен теркәү тарихы
Улып тураһында сыуаш хикәйәттәрен 1784 йылда тәүге тапҡыр К. Милькович яҙып ала .  XIX быуатта уларҙы  М.Федоров, Г. Т. Тимофеев һәм башҡалар яҙып ала. XX быуатта был эштә Хв. Сюин айырыуса ҙур өлөш индерә, ул 1990 йылдарҙа  үҙе һәм башҡа кешеләр йыйған хикәйәттәр нигеҙендә үҙ аллы оригиналь әҫәр — «Улып» эпосын ижад итә.

Әлеге ваҡытта бөтә был яҙмалар китапханаларҙа һәм махсуслаштырылған архивтарҙа һаҡлана. Сыуаш гуманитар институты архивында ғына уларҙың һаны бер нисә йөҙ иҫәпләнә.

Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, кешегә оҡшаш алпамышалар тураһындағы хикәйәттәр сыуаштарҙың тарихи ата-бабаларында — Волга буйы болғарҙарында ла булған .   

Күп кенә төрки халыҡтарҙа шуға оҡшаш бәһлеүән тураһында эпостар бар. Ҡаҙаҡтарҙа Алпамыс, ҡырғыҙҙарҙа Алпамыш, үзбәктәрҙә Алпомиш, башҡорттарҙа Алпамыша, себер татарҙарында Алып Мәмшән, татарҙарҙа Алпамша һ.б. Сыуаш эпосы «Улып» исеме менән дә үзбәктекенә оҡшаш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сыуаш мифологияһы
* Калевала
* Калевипоэг
* Онар
* Нартский эпос
* Алпамыс
* Урал батыр
* Адыл батыр
* Эпос

## Әҙәбиәт

* Улып: Чувашский народный эпос. Собрал и изложил Ф. Сюин. перевод А. Дмитриева. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2009. — 462 с. — ISBN 5-7670-1711-5, 9785767017119.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Вызов-и-Ответ в болгаро-чувашском эпосе Улып
* Улып — чувашский национальный эпос
* Ко Дню чувашского языка — Интервью с переводчиком Аристархом Дмитриевым об энциклопедии чувашской жизни «Улып. Чувашский народный эпос»
* В «Улыпе» — мечта чувашского народа
* Спектакль «УЛӐП» (Г. Азам по Х. Сюину)
Батист

**Батист** (из ) — сиратылған иң нескә ептән эшләнгән; йоҡа, ярым үтәҙек үрелешле етен йәки кизе-мамыҡ туҡыма.
 

## Ҡулланылышы
Батист ағартып, шыма буяп һәм биҙәкләп сығарыла. Ул ҡатын-ҡыҙҙың эске кейеме, йәйге күлдәктәр, блузкалар етештереүҙә, шулай уҡ калька ҡағыҙы әҙерләү өсөн ярым фабрикат булараҡ ҡулланыла.

## Етештереү
Башлыса Төньяҡ Францияла һәм Бельгияла, иң нескә етен ептән етештерелә. Етен культураһы үҙе айырым хәстәрҙәр менән солғаныла, атап әйткәндә: сәселгән бөтә баҫыуға үҫемлекте көслө ел һәм ямғыр тәьҫиренән һаҡлай торған селтәр рәүешле кәртәләр ҡуйып сығыла, һөҙөмтәлә айырыуса нәҙек сүс *lin ram ó* барлыҡҡа килә.

Иң яҡшы батист Валансьена һәм Камбре тирәһендәге ҡулдан иләнгән ептәрҙән эшләнә, сөнки фабрикала батистың төп сифаттары күпкә ҡалыша.

## Этимологияһы
Батист етештереү XIII быуатта Фландрияла Камбре тигән төбәктәге ниндәйҙер Батист әфәнде тарафынан башланған тип һанала, уның исеме буйынса туҡыма француз, рус һәм башҡа телдәрҙә (ҡайһы бер телдәрҙә, шул иҫәптән инглиз телендә, туҡыма атамаһы Камбре топонимына барып тоташа — *cambric*) нығынған.

## Үҙенсәлектәре
Батист түбәндәге үҙенсәлектәре өсөн баһалана: ул беше, еңел, ныҡ, һауа үткәреүсән, гигроскопик, гипоаллерген.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Батист // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 102. — .
* 
* 
* Батист // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
Ғәреш

**Ғәреш** (- әл-ғәрш;) — исламда — иң юғары урын, ул бөтә нәмәне аймай һәм уның өҫтөндә тора. Был мәғәнәлә һүҙ батша ултырған тәхет төшөнсәһенә оҡшаш.

## Ҡөрьәндә ғәреш
Был термин Ҡөрьәндең бер нисә аятында телгә алына. Ҡөрьәндә *әл-ғәрш* һүҙе бөтә тереклектең ахырғы сиге мәғәнәһендә ҡулланыла, ул бөтә донъяны аймай. Ғәрештең ысын асылы тик Аллаһҡа ғына билдәле. Ғәреш аҫтында ете күк, ожмах, сидрәт-үл мүнтаһа бар.

Мосолман *[[Мөфәссир|мөфәссирҙәре]]* «ғәреш» төшөнсәһен һүҙмә-һүҙ ҡулланмайҙар. Ғәрештең ни икәнлеге тик Аллаһҡа ғына билдәле .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Әшғариҙар

**Әшғариҙар** ( ) — мосолман теологияһының төп йүнәлештәренең береһе (сөнни кәләме) вәкилдәре. Нигеҙ һалыусыһы һәм эпонимы — күренекле мосолман аҡыл эйәһе һәм мөтәкәллиме Әбү-л-Хәсән әл-Әшғари (873/874-935), унан һуң был йүнәлештең тәүге быуаттарында күренекле вәкилдәре дауам итә. Уларҙың идеялары башлыса шәфиғиҙәр һәм мәликиҙәр мөхитендә тарала.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Michel Adrien Allard Abū al-Ḥasan al-Ashʿarī // Encyclopædia Britannica
Ахун (вазифа)

**Ахунд**, **ахун** (; ) — Әзербайжанда, Иранда һәм Рәсәй империяһында юғары разрядлы мосолман ғалимы вазифаһы, ғәрәп ҡаҙыйының аналогы.

## Тарихы

1788 йылға тиклем ахундар даруғалар (өлкәләр) һәм ҡала общиналары башлыҡтары булып, тап улар аша батша властары имамдар менән хеҙмәттәшлек итә. Ырымбур мосолман Диниә назаратының тәүге өс мөфтөйө лә элек ахун булған. Ахундар вазифаһы йыш ҡына аныҡ нәҫел һәм (йәки) төбәк менән бәйле була. Мәҫәлән, Өфөнөң беренсе йәмәғәте һәм ҡала ахуны вазифаһы, ғәҙәттә,Түбәнге Новгород өлкәһендә тыуып үҫкәндәр менән бәйле булған.

## Башҡа төбәктәрҙә ҡулланылышы

Шул уҡ «ахун» ( ҡайһы берҙә 阿衡; пиньинь: *āhōng*) исеме менән уйғырҙар менән ҡытай мосолмандары ла (хуэйцзу, дунгандар) үҙҙәренең имамдарын атай.

«Ахун» () тип шулай уҡ үзбәктәр фирғәнә уйғырҙарын атай.

## Иҫкәрмәләр
Хәҙис әһелдәре

**Әһел әл-хәҙис** ( — «хәҙис яҡлылар»;**әсхәб әл-хәҙис** ( — «хәҙис әсхәбтәре»; ) — дини-хоҡуҡи мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә яңылыҡтарҙы кире ҡаҡҡан, традиционализм яҡлы булған, Ҡөрьән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәте менән генә ҡулланырға саҡырған иртә исламдағы төп ағымдарҙың береһенең вәкилдәре. Ираҡ дини тәғлимәт мәктәбенең (йәғни әсхәб әр-рәий) йоғонтоһона бирелеп, хәҙис әһелдәре тарафынан мосолман хоҡуғы сығанаҡтары сифатында ижмә менән ҡыяс ҡына таныла.

## Тарихы
Дүрт ҡануни хоҡуҡи мәктәптең (мәҙһәб) тик береһе — хәнбәлиҙәр генә хәҙис әһелдәренең ҡәтғи позицияһына эйәрә. Үҫешкән йәмғиәттең талаптары һәм ихтыяждары йоғонтоһо аҫтында хәҙис әһелдәре аҙаҡ үҙ позицияһын йомшарта һәм мосолман хоҡуғы сығанаҡтарынан ижмә менән ҡыясты таный. Шул уҡ ваҡытта уларҙы киң ҡулланмаҫҡа һәм Ҡөрьәнгә аңлатма биреүҙә сикләнергә өндәйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* Бойко К. А. АСХАБ (или ахл) ал-ХАДИС // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 25. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 

; башҡа телдәрҙә

*
Ҡарас менән Аҡса

**Ҡарас менән Аҡса** — эпос, башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә һәм сәсмә формаларҙа йәшәй. 
## Тасуирлама
Тәүге тапҡыр XIX быуаттың 1‑се яртыһында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Наурыҙ ауылы (хәҙер Башҡортостандың Учалы районы) Ғүмәр Күкбирҙин тарафынан Ғәбделғәзиз Наурыҙовтан яҙып алына, был яҙма Ғ.Ф.Вилданов тарафынан уның “Башҡорт ҡашҡалары” (1925) хеҙмәтенә индерелә. “Ҡарас сәсән” һәм “Ҡарас батыр” исемле варианттары М.А.Буранғолов һәм Ә.М.Сөләймәнов тарафынан яҙып алына.

Ҡарас сәсән — Мөхәммәтша Буранғолов яҙып алған риүә­йәттәргә ҡарағанда, XVIII быуаттың урталарында йәшәгән сәсән һәм батыр. Хәҙерге Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған, сығышы менән Тиләү ырыуынан. 

Эпоста Ҡарастың Аҡса батыр мкнән әйтешеүе ауыҙ-тел әҙәбиәте традицияларына хас булған 3 өлөштән тора: әхлаҡи яҡтан дошманды юҡҡа сығарыу маҡсатында уға мөрәжәғәт итеү, ҡорал менән “һөйләшеү” — кәрәк ваҡытта ул уңайһыҙ хәлдә ҡалдырмаһын өсөн монолог-үтенес, еңелгән дошманды маҡтау.

Башҡорт халыҡ ижады йыйынтығындағы вариантта ҡаҙаҡ батырының исеме Аҡша тип бирелә.

## Сюжеты
Халыҡ телендә Ҡарастың сәсәнлегенә һәм батырлығына бәйле шундай легенда йәшәй: берҙән-бер көн Аҡса батыр етәкселегендә йөҙләгән ҡаҙаҡ барымтасылары быларҙың Ҡарас сәсән йәйләүен баҫып, малдарын ҡыуып алып китә. Утыҙлап һыбай менән Ҡарас хан барымтасы­ларҙы ҡыуа сыға. Ҡыуып килгәнде күреп, ҡаҙаҡтарҙың өсәүһе айырылып артта ҡала, ҡалғандары мал менән китә. Ҡыуып барып, тауыш етерлек ергә еткәс, Ҡарас батыр ҡаҙаҡ батыры Аҡсаға үҙен танытып өндәшә, йылҡыларҙы ташлап китергә ҡушып, Аҡша менән ҡапма‑ҡаршы әйтешә. Аҡса бәхәсте тыныс юл менән хәл итеү тәҡдименән баш тарта. Шунан Ҡарас батыр менән Аҡса батыр уҡ атышырға булалар, һәм икеһе ике арҡаға менеп баҫа. Ҡарас, үҙенең мәргәнлеген белдерер өсөн, тәү башта Аҡсаның уҡ һауытын ҡыйрата ата, ә уның үҙенә атҡан уғын һауала саҡта тотоп ала ла ҡалъянына һала. Һуңынан шул уҡ менән Ҡарас сәсән Аҡса батырҙы атып йыға; малдарын һалдырып алғас, батырҙар йолаһы буйынса, Ҡарас уны ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп ерләй. Был башҡорт халҡының хатта үҙ дошманына ҡарата ла оло ихтирамы һәм кешелеклелеге сәсән йөҙөндә асыҡ һынландырылыуын күрһәтә. 

“Ҡарас менән Аҡса” эпосында барымта ғәйепләнә. Риүәйәт был ваҡиғаны 1750 йылдарға ҡайтарып ҡалдыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарас сәсән
* Башҡорт эпосы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
Ғәтирә (ҡорбан)

**Ғәтирә** ('Атира) — яһилиәт осоронда рәжәб айының һуңғы ун көнөндә мәжүси ғәрәптәр ҡорбанға кәзә салғандар. Исламдың тәүге йылдарында был рөхсәт ителә, ләкин һуңынан кире ҡағыла. Шуға ҡорбан малдары «рәжәбиә» тип аталған.

## Тарихы
Мәжүси ғәрәптәр мал һанын арттырыу тураһында доға ҡылғандан һуң йә иһә мал иҫәбе йөҙҙән ашҡас, рәхмәт йөҙөнән ҡорбан килтергән. Малдың ҡаны балбалдың башына һөртөлгән.

Ғәтирәнең барлыҡҡа килеүе кесе хаж (үмрә) ваҡытында ҡорбан салыуға оҡшаш булған, шулай уҡ йәһүдтәрҙең пасхаһы һәм йәһүд динендәге ҡорбанға  менән бәйле. Мөхәммәт Пәйғәмбәр бындай ҡорбан килтереүҙе туҡтатҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы

**Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы** (1919 йыл — 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1919 йылда Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер Бөрйән районы) Берәтәк ауылында тыуған.

Яхъя Мөжәүир улы 1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Өлкән сержант. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдан алып 143-сө уҡсылар дивизияһы 287-се артиллерия полкының , һуңыраҡ 142-се уҡсылар дивизияһы 420-се артиллерия бригадаһы 606-сы миномет полкының орудие командиры булып хеҙмәт итә. Үҙәк, Воронеж, 1-се Украин һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша.

Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1972 йылда мәрхүм була һәм Берәтәк ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Праганы азат иткән өсөн миҙалы

## Һылтанмалар
* 
* Сайт Память народа

## Иҫкәрмәләр
Әхмәр ауылы бәйете

**«Әхмәр ауылы бәйете»** (урыҫса: «Баит деревни Ахмер») — башҡорт халыҡ бәйете. XVIII—XIX быуаттарҙа башҡорттарҙың уңдырышлы һәм төрлө ҡаҙылма байлыҡтарына бай ерҙәрен хәйләләп һатып алыу тураһындағы халыҡтың ауыҙ-тел ижадының социаль-тарихи йүнәлештәге өлгөһө.

## Тарихы
Был ауыҙ-тел ижады өлгөһө бик аяныслы хәлдә ҡалған халыҡ бәләһенә ябай ауыл кешеләренең уй-фекерен асып һала. Бәйеттә аҫаба башҡорт ерҙәрен сит-яттарға бик арзан ғына хаҡҡа һатҡан ауыл аҡһаҡалдары ҡарата тәнҡит һүҙҙәре әйтелә. 

Бәйет 19 ..й. Башҡортостандың Баймаҡ районында Мөхәмәҙи Янбаевтан яҙып алынған.

Тәүге тапҡыр 1995 йылда «Китап» нәшриәтендә сыҡҡан фольклорсы Риф Сөләймәнов төҙөгән йыйынтыҡта донъя күрә.

## Әхмәр ауылы бәйете

Бик шәп өрә Ирәндектең ел-дауылы,

Сирек сәйгә ерен һатҡан Әхмәр ауылы,

Килә икән сит ерҙәрҙән Виктор Павлы,

«Хәҙер был ер — беҙҙеке бит», — тиерҙәр инде.

Ҡорт саҡҡандыр шул ҡарттарҙың бармағына,

Һатҡандар бит Сонтор үҙәк тамағын да.

Ашап-туйып сумғас ерҙәрҙең ҡаймағына,

Ахырында, зәм-зәм һыуы, тиерҙәр инде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B5%D1%82
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%80%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA

## Әҙәбиәт
* Риф Сулейманов. Жемчужины народного творчества Урала/Уфа. Китап/1995/стр.248/страницы: 64, 184/ББК 85.92.
.
Ғәйбәт

**Ғәйбәт** ( , ) — ситтән тороп хөкөм итеү, берәй кеше тураһында ғәйбәт һөйләү, хәбәр таратыр өсөн кешенең шәхси серҙәрен асыҡларға ынтылыу.

## Ғәйбәттең асылы
Ғәйбәт — «кеше тураһында уның артында насар һәм мыҫҡыллы нәмәләр һөйләү, яманлау». Был һүҙ «*ғәйеп* — билдәһеҙ, йәшерен» тигән һүҙ менән бер тамырҙан яһалған. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә ғәйбәт төшөнсәһе йыш ҡына үлгән кешенең итен ашау менән сағыштырыла

Мөхәммәт Рәсүлуллаһ ғәйбәт һөйләүсене лә яратмаған, тыңларға ла рөхсәт итмәгән, уларҙың гонаһтары уртаҡ, тип әйтә торған булған. Башҡаларҙың ғәйептәрен тикшергәнсе, һәр кем үҙенең етешһеҙлектәрен бөтөрһөн, яҡшы кеше рәтенә инергә тырышһын — был пәйғәмбәрҙең васыяты.

Кешенең артында, уға оҡшамаҫлыҡ, хатта ысын булһа ла, һөйләшеүҙәр ғәйбәт булып иҫәпләнә. Ислам дине был ғәмәлдәрҙе тыя һәм уларҙы иң яман ғәмәлдәрҙең береһе итеп ҡарай. Исламда ғәйбәт иң ҙур гонаһтарҙың береһе булып тора.

### Ғәйбәт рөхсәт ителгән осраҡтар
# Судта шаһитлыҡ иткәндә;
# Әгәр кеше ғәҙелһеҙлектән яфаланһа;
# Әгәр бер кеше асыҡтан-асыҡ, йәмғиәттән оялмайынса гонаһ ҡылһа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яманат һатыу

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Камаль Эль Зант* Аль-гыйба — хула // Нравы мусульманина. Часть 2
Тәүбә

**Тәүбә** (;) — исламда — тәүбә итеү, Аллаһтан гонаһтар өсөн ғәфү үтенеп  доға ҡылыу.

## Тәүбә төрҙәре

Гонаһ ҡылған һайын тәүбә итеү йыш ҡына «тәүбә әл-истиғфар» тип йөрөтөлә. Башҡа ҡабатламаҫ ниәт менән гонаһ ҡылыу менән бер ваҡытта тәүбә итеү йыш ҡына «тәүбә ән-нәсух» тип атала. Бындай тәүбәгә килергә ашыҡмаҫҡа кәрәк.

Тәүбә итеү кәрәклеге тураһында күп кенә Ҡөрьән аяттарында һәм хәҙистәрҙә әйтелә. Һәр гонаһтан һуң тәүбә итеү мотлаҡ (фарыз) гонаһ ҡылғандан һуң тәүбә итергә һуңларға ярамай. Тәүбә итеү йөрәгең менән һәм телдә нығытыу юлы менән башҡарыла. Бөтә шарттар үтәлһә, мосолман Аллаһ уны ғәфү итер тип өмөтләнергә тейеш.

## Ҡөрьән сүрәһе
Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһе лә "Тәүбә " тип атала. Ул 129 аяттан тора. Һуңғы ике аятынан башҡалары Мәҙинәлә иңгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Бәрәкәт

**Бәрәкәт** (; ) — исламда — Илаһиҙан бирелгән фатиха, муллыҡ, етешлек. Ҡөрьән Кәримдә *бәрәкәт* термины бер нисә аятта телгә алына.

## Этимологияһы
Ғәрәп телендә *бәрәкә* һүҙе Аллаһ бүләге, матди муллыҡ, күпкә етә, файҙа бирә торған сифат тигәнде аңлата. Башҡорт телендә ул шул уҡ мәғәнәләрҙә «бәрәкәт» тип нығынған, һәм уны хатта күсмә мәғәнәлә, аптырағанда *бәрәкАлла* тигән рәүештә ҡулланғандар

## Ҡөрьәндә
*Бәрәкәт* төшөнсәһе Ҡөрьән аяттарында йыш телгә алына, ул Аллаһтың кешелеккә биргән игелек сығанағы булып тора, тип әйтелә:

*Әл-Ғимран* 3:96; *әл-Әнғәм* 6:155; *әл-Әғраф* 7:96; *Һуд* 11:48,73; *әл-Исра* 17:1; *Мәрйәм* 19:31; *әл-Әнбиә* 21:71; *әл-Мүьминүн* 23:14,29; *ән-Нур* 24:35,61; *әл-Фурҡан* 25:1; *ән-Нәмл* 27:8; *әл-Ҡасас* 28:30; *әс-Саффәт* 37:113; *әд-Дүхан* 44:3.

## Теләктәрҙә ҡулланылышы
Мосолмандарҙың () *бәрәкАллаһу фикүм* тип бәрәкәт теләүе рәхмәт белдергән һүҙҙәрҙең ҡушма өлөшө. Кемгә, күпме кешегә әйтелеүенә ҡарап, аҙағы үҙгәрә:
.
* *Бәрәк-Аллаһу фикүм* () — «Һеҙ» тип бер кешегә йәки күмәк кешегә әйткәндә.
* *Бәрәк-Аллаһу фикә* () — «һин» тип яңғыҙ ир кешегәәйткәндә
* *Бәрәк-Аллаһу фики* () — «һин» тип яңғыҙ ҡатын-ҡыҙға әйткәндә.
* *Бәрәк-Аллаһу фикүмә* () — ике кешегә әйткәндәп.
* *Бәрәк-Аллаһу фикүннә* () — өс һәм күберәк ҡатын-ҡыҙға ҡарата ғына.
* *Бәрәк-Аллаһу фикүмү* () — өс йәки унан күберәк кеше араһында бер генә ир кеше булһа ла; йәки юғары дәрәжә биләгән кешегә (король, министр) әйткәндә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Резван Е. А. Барака // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 38. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
* *J. Chelhod.* La baraka chez les Arabes. — RHR. 1955, (148/1, 66—68)
Арбау

**Арбау** () — башҡорт йола поэзияһының йәки башҡорт йола фольклоры жанрының бер төрө, объектҡа тәьҫир итеүгә һәләтле һүҙ формулаһы, һамаҡ.

## Тарихы
Арбауҙың тарихы исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа. Ул боронғо ышаныуҙар, им-томдар нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Маҡсаты: яуыз көстәрҙе ҡурҡытыу, алдаштырыу.

Боронғо заманда арбау тылсымлы хәрәкәт менән бәйле булған, һуңыраҡ һүҙ формаһы тылсымлы мәғәнәгә эйә булған. Шиғыр, шиғри-сәсмә, проза формаларында йәшәп килә. Арбау шиғырҙары һамаҡ стилендә башҡарыла.

төҙөлөшө буйынса башы, төп өлөшө һәм йомғаҡлау һүҙе була.

Арбауҙа телгә алынған эштәр ысынбарлыҡта көтөлгән һөҙөмтәгә килтерергә тейеш. Маҡтау, ҡурҡытыу, үҙеңә ҡаратыу һәм башҡа ысулдар ҡулланыла. Арбау үҙ эсенә йыш осраҡта үтенес йәки бойороҡ менән аллаларға, атай-олатайҙар рухтарына һәм әүлиәләргә, тәбиғи көстәргә, тәбиғәт объекттарына, тотем хайуандарына һ.б. мөрәжәғәт итеүҙе ала.

Башҡорттар араһында йыландарҙы арбау ҙа киң таралған булған. Арбауҙы баҡсы, арбаусы башҡарған. Арбау элементтары байтаҡ фольклор жанрҙарында (алғыш, ҡарғыш, һарнау һ.б.) бар. Күп кенә халыҡтарҙың фольклорында йәшәп килә.

## Йөкмәткеһе
Йөкмәткеһе буйынса дауалау (халыҡ медицинаһында ҡулланыла), хужалыҡ эшмәкәрлеге, кәсеп-һөнәр (ямғыр, ҡояш һ.б. саҡырыу, шулай уҡ игенселектә, һунарсылыҡта, балыҡсылыҡта һәм башҡаларҙа уңышҡа йүнәлтелгән), кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү (мөхәббәттә үҙеңә ҡаратыу һәм үҙеңдән биҙҙереү, мәрхәмәтлек һәм ихтирам йәлеп итеү өсөн) һамаҡтары айырыла.

### Халыҡ медицинаһында арбауҙар
Халыҡ телендә им-том тип атала, ләкин ул йөкмәткеһе буйынса бик күп төрлө. Имләү, ҡот ҡойоу, татран ҡыуыу, бүҫер ҡыуыу, биртек ҡыуыу тигән исемдәре бар. Был арбауҙар халыҡ медицинаһында ярҙамсы роль уйнай. Мәҫәлән, Бала сирләһә:
 — тип һамаҡлағандар.
### Хужалыҡ эшмәкәрлеге, кәсеп-һөнәр арбауҙары
Башҡорт халыҡ ижадында һунарҙа әйтелгән арбауҙар (йыланды арбағанда, ҡош сөйгәндә, ҡуянға ауға барғанда, һарыҡ йөнөн ҡырҡҡанда һәм башҡалар) булған һәм һаҡланып та ҡалған.

Мәҫәлән, йылан арбағанда әйтелгән һамаҡ:

### Бәпес һөйгөстәр, һикерткестәр

### Уҡ-янға арналған арбауҙар
Борон батырҙар уҡ атын ярышҡанда арбау әйткән. Мәҫәлән, башҡорт батыры Ҡарас Ҡарас сәсән Ҡарымтаға килгән ҡаҙаҡ батыры Аҡша менән ярыш алдынан, үҙенең уҡ-һаҙағына мөрәжәғәт итеп, һамаҡ әйткәне һаҡланған:

## Һарнау йыры
Был йыр ҡот ҡойғанда башҡарылған. Дауалаусының хәрәкәттәре ритмға һалына, сөнки улар йыр йәки көйләп һөйләү оҙатыуында башҡарылған. Һарнау сәнғәттең өс төрөн: һүҙҙе, музыканы һәм бейеүҙе берләштерә. Шуға күрә борон бейеү бындай йолаларҙа мөһим роль уйнаған.

## Һылтанмалар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» http://bashenc.online/ru/articles/85446/ 
* |}}

## Иҫкәрмәләр
Ай, Уралым, Уралым (йыр)

**Ай, Уралым, Уралым (йыр)** (рус. Мой Урал) — Урал тауына мәҙхиә йырлаған башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы

Ғалим, тел белгесе С. Галин, «Ай, Уралым, Уралым» кеүек тарихи бәйеттәр яҡынса XVIII быуат башында — XIX быуат аҙағында сығарыла башлаған, тип билдәләй. Улар халыҡ араһында бәйет булып та, йыр булып та йөрөй, ҡобайыр булараҡ та башҡарыла. Был поэтик әҫәрҙәрҙә автор тыуған еренә — Уралына һөйөү, уны маҡтау һәм данлыу темаһы менән бер рәттән уның яҡлауға һәм һаҡлауға мохтаж булыуына ишара яһай.

Салауат Юлаевтың «Ай, Уралым, Уралым» шиғри мәҙхиәһе беренсе тапҡыр 1880 йылда Ф. Д. Нефедов тарафынан «Салауат — башҡорт батыры»(«Салават — башкирский батыр») очеркында «МОЙ УРАЛ» («Уралым») атамаһы аҫтында урыҫ телендә баҫылып сыға. Шиғыр пейзаж лирикаһына ҡарай. 40 юлдан торған шиғыр ҡобайыр стилендә яҙылған һәм тыуған Уралының матурлығына һоҡланыуға арнала.

Шиғырҙы бер нисә кеше башҡорт теленә тәржемә иткән. Бына улар: М. А. Буранғолов, С. Г. Мерәҫов, Р. Ниғмәти. Б. А. Турганов, иһә, Ф. Д. Нефедовҡа Салауат Юлаевтың был шиғырының һәр юлын урыҫсаға тәржемә итеп биргән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уралым (йыр)

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9,_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC,_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_(%D0%B9%D1%8B%D1%80)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Салауат Галин. Тел асҡысы халыҡта. Өфө. Китап.1993/ Т.12 000 экз./стр. 224/ISNB 2-295-01023-6
* Риф Сулейманов. Жемчужины народного творчетва Урала. Уфа. Китап. 1995/Т. 8 000 экз./стр. 248
*
Ғабәйә

**Ғабәғә**) — оҙон традицион ғәрәп ҡатын-ҡыҙ күлдәге. еңле;

## Тасуирламаһы

Хәҙерге ғабәғә оҙон еңле, тәнде тулыһынса ҡаплап торған иркен кейем, билбауһыҙ кейелә.Ғәҙәттә ҡара төҫтә, әммә шулай уҡ төрлө төҫтәгеләре лә осрай. Ғәбәғә йыш ҡына сигеү, сәйлән, страздар менән биҙәлә.

## Тәғәйенләнеше
Ғабәғә йәмәғәт урындарында йөрөү өсөн тәғәйенләнгән. Ғәрәп илдәрендә мосолман ҡатын-ҡыҙҙары уны өйҙән сыҡҡанда көндәлек кейем-һалымы өҫтөнән, хижәп йәки ниҡаб менән бергә кейә. Ҡайһы бер ғәрәп илдәрендә сит ил ҡатын-ҡыҙҙары өсөн дә мотлаҡ кейем.

Көнбайыш илдәренән килгән ҡатын-ҡыҙҙар, ислам илдәренә барып, йыш ҡына ошо кейемгә өҫтөнлөк бирә. Улар бындай күлдәкте бик уңайлы итеп таба.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Абайя — одежда, имеющая 4000-летнюю историю.
Ғажрәдиҙәр

**Ғажрәдиҙәр** (; )  — хәрижиҙәрҙең уртаса фирҡәләренең береһе, нәждәттәрҙән айырылып сыҡҡандар.

Нигеҙ һалыусыһы — Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд.

## Тарихы
Фирҡәгә нигеҙ һалған Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд нәждәттәргә ҡаршы сығыш яһаусылар араһында була. Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд яғына күсеп, Систәнгә китеп бара. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Әбд әл-Кәрим ибн Ғәжрәд башта Әбү Бәйһәс яҡлы була, әммә һуңынан унан баш тарта һәм үҙенең тәғлимәтен булдыра.

## Ғажрәдиҙәр фирҡәһе
Ғажрәдиҙәр фирҡәһе төрлө һорауҙарҙа айырым фекер йөрөткән ваҡ секталарға: *сәлтиҙәр, мәймүниҙәр, хәмзиҙәр, хәләфиҙәр, әтрәфиҙәр, шөғәйбиҙәр, хәзимиҙәр* төркөмдәренә тарҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әбү Бәйһәс

**Әбү Бәйһәс Һайсам ибн Жәбир** (, аҡыл. в  в Мәҙинә) Абу́ Ба́йхас Ха́йсам ибн Джа́бир — ислам дин әһеле, бәйһәсиҙәр фирҡәһе эпонимы

## Инаныстары
Ул ҡол ҡыҙҙарҙы кафырҙарға һатҡан өсөн Ибраһим менән Мәймүн ибн Хәлитте (мәймүниҙәр) көфөрлөктә ғәйепләп сыға. Ул шулай уҡ, гонаһ ҡылыуы тураһында белмәй гонаһҡа батҡан мосолманға тәкфир эшләмәгәндәре өсөн, вакифиҙарҙы динһеҙ тип һанаған

Әл-Вәлид I хәлифә идара иткән осорҙа Хәжәж ибн Йософ тарафынан эҙәрлекләнә һәм Мәҙинәлә йәшенә, әммә тиҙҙән ҡулға алына һәм зинданға ултыртылаа. Әбү Бәйһәстең һуңғы теләге — Мәҙинәләге кескәй ҡыҙын ғаиләһенә ҡайтарыуҙарын һорай. Әл-Вәлидтең бойороғо буйынса Әбү Бәйһәстең ҡулдарын һәм аяҡтарын ҡырҡалар, һуңынан үлтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*