open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юғары Байлар

**Юғары Байлар** (*Үрге Байлар*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Юғары Байлар (Яңы Байлар) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуаттың икенсе яртыһында Иҫке Байлар ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины, һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылда — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.

1931 йылда ауылда «Чәчкәле» колхозы ойошторола, 1960 йылда ул «Ярыш» (Күсәкәй а.) колхозы менән берләштерелә, 1988 йәнә айырым хужалыҡ (хәҙерге ваҡытта «Чәчкәле» ауыл хужалығы етештереү кооперативы).

## Халҡы

1850 йылда ир енесле 123 йән башҡорт; 1870 йылда — 463 башҡорт; 1912 йылда — 636 башҡорт йәшәй.

## Инраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Байлар

**Иҫке Байлар** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Күсәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә. Ауыл кешеләре Юғары (Яңы) Байлар һәм Тауаҫты Байлар ауылдарына нигеҙ һала.

1848 йылда — 2 мәсет; 1870 йылда — 3 тирмән, 1 мәсет һәм мәктәп; 1905 йылда тимерлек, 2 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылда — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.

## Халҡы

1816 йылда ир енесле 255 йән башҡорт һәм 83 йән типтәр; 1870 йылда — 517 башҡорт һәм 250 типтәр; 1912 йылда — 536 башҡорт йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Чупай (Минзәлә районы)

**Чупай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Әтрәкле ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Мышыға йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Чупай — бүләр ырыуы татарҙарының ауылы, aҡрынлап типтәр-мари ауылы булып китә. 1747 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб бар.

## Иҫкәрмәләр
Үлемһеҙлек бейеклеге

**Үлемһеҙлек бейеклеге** —  1967 йылда Белая  Калитва ҡалаһының Атаев ҡасабаһында, Төньяҡ Двинаның уң ярында асылған мемориаль комплекс.

## Тарихы
Комплекс  112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының лейтенант Аннаклыч Атаев етәкселек иткән 8-се кавкорпусының  кавалерия эскадроны яугирҙарына бағышлана. 

1943 йылдың ғинуарында Белая Калитваны азат итеү өсөн барған алыштарҙа эскадрон яугирҙары тирә яҡ территориянан бейегерәк булып айырылып торған бейеклектә нығына һәм автоматтар менән ҡроралланған, тиҫтәләрсә танк, артиллерия һәм миномет уты ярҙам иткән пехота батальонына ҡаршы һуғыша. Тигеҙ булмаған алышта атаевсылар 300 дошман һалдатын, бик күп хәрби техниканы юҡ итә. Ике тәүлек - 21, 22 ғинуарҙа дошмандың 7 һөжүмен кире ҡағып, һуңғы һулышҡаса тора.  Шулай итеп улар нацистар баҫып алған ҡаланы азат итеүгә үҙ өлөшөн индерә. 
Лейтенант А. Атаев  СССР Юғары Советы Президиумы  ҡарары менән  үлгәндән һуң исеме Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була,  уның һуғышсылары, шулай уҡ үлгәндән һуң, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.

Тәүҙә һәйкәл өс стела һәм Мәңгелек уттан тора. Һуңыраҡ, Еңеүҙең 40 йыллығына арнап, ике стела араһына ҡулына лавр веногы тотҡан хәсрәтле Ватан-Әсә скульптураһы урынлаштырыла.  Диуарҙың ярымтүңәрәгенә геройҙарҙың исеме соҡоп яҙылған иҫтәлекле плиталар урынлаштырылған, тотош мемориал буйынса "Үлгәндәрҙең иҫтәлегенә лайыҡлы булығыҙ" тигән яҙыу һуҙылған. Хәҙер был 79,9 бейеклеген халыҡ "Үлемһеҙлек бейеклеге" тип атай.

## Һылтанмалар
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Дондағы Ростов)

**«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы** — Дондағы Ростовтың Первомайское районында урынлашҡан мемориал. Ҡалаға Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исем бирелеү хөрмәтенә бағышлап төҙөлә. 2010 йылдың 6 майында, Еңеүҙең 65 йыллығын ҡаршылағанда, аэропорт бинаһы алдындағы, "Хәрби дан майҙаны"нда тантаналы асыла.

## Һүрәтләнеше
Һәйкәл 6,5 метр бейеклектәге, осона Рәсәйҙең бронза гербы ҡуйылған түңәрәк ҡыҙыл граниттан ғибәрәт. Колоннаның квадрат помтаментының бер яғында — Дондағы Ростовтың, икенсе яғына РФ Президенты Указының тексы урынлаштырылған. Колонна Дондағы Ростовтың хәрби тарихы һәм гитлеровсыларҙы еңеү тарихына арналған барельефлы квадрат пилондар менән уратылған. Монумент авторҙары: архитекторы Ю. Дворников һәм форматор А Мусиенко. Барельеф авторҙары: скульпторҙар С. Олешня, Г. Мясников, А. Дементьев. Барельефтар РГСУ-ның художестволы ҡойоу оҫтаханаһында ҡойолған.

## Тарихы
2007 йыл башында ветерандар ойошмалары вәкилдәре Ростовҡа «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреү инициативаһы менән сыға. Ростов мэры Михаил Чернышев башланғысты хуплай, Ростов ҡала думаһы депутаттары Рәсәй Президентына юллама ебәрә. Маҡтаулы исем 2008 йылдың 5 майында, 556-сы Указ нигеҙендә, ҡаланың «Ватандың бойондороҡһоҙлоғо һәм азатлығы өсөн көрәштә ҡаланы һаҡлаусыларҙың ҡаһарманлығы, ныҡлығы һәм батырлығы өсөн» бирелә.

Президенты Указына ярашлы, «Хәрби дан ҡалаһы» исемнеә лайыҡ булған барлыҡ ҡалаларҙа стелалар бер проект буйынса ҡуйыла. Уны урынлаштырыу урыны итеп бер нисә вариант тәҡдим ителә: Карл Макрс майҙаны, Оло Баҡса урамы, Тетар майҙаны. Әммә уларҙың ҡайһы берҙәре стеланы элекке һәйкәлдәр урынына ҡуйыуҙы күҙаллағанлыҡтан, уларҙан баш тарталар. Һөҙөмтәлә стеланы Ростов аэропорты бинаһы алдындағы майҙанға урынлаштырыға ҡарар ителә.

Был урын фронттың Төньяҡ-Көнсығыш төркөмөнөң төп һөжүме йүнәлешендә булыуы менән аңлатыла. Икенсе дәлилдәр ҙә бар: аэропорт ҡаланың һауа ҡапҡаһы булып тора, эргәнән генә «Дон» М4 — Ростовҡа инеүсе төп автоюл үтә. Өҫтәүенә, майҙандың ландшафты яҡшы. Киләсәктә аэропортты ҡала ситенә күсереү һәм уның урынына йорттар төҙөү күҙаллана. Әммә стеланың урынын тәнҡитләүселәр, был урында бер ниндәй ҙә һуғыш булмаған, тип билдәләй.

Ҡала думаһы стела эшләүгә 19 миллион һум аҡса бүлә. 

## Иҫкәрмәләр
Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Таганрог)

**Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы** — Таганрог ҡалаһы паркы. Петровск урамында урынлашҡан.
Учреждениеның рәсми исеме — «Мәҙәни-ял итеү эшмәкәрлеге үҙәге» муниципаль автономиялы учреждениеһы.

## География
Бөгөнгө көндә Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы Петр урамы, Социалистик урамы, Ҙур Баҡса тыҡрығы, һәм Бәләкәй Баҡса тыҡрығы менән сикләнгән территорияла урынлашҡан.
      

## Парк тарихы
1806 йылдың 2 апрелендә Таганрог башлығы барон Кампенгаузен Балтазар Балтазарович күрһәтмәһе буйынса ҡалала Дауаханалар баҡсаһы төҙөргә рөхсәт алына. 1806 йылдың 30 июнендә Ростов өйәҙе ер үлсәүсеһе инженер Шаржинский баҡсаның планын тәҡдим итә. Баҡсаның бер өлөшө дарыу үләндәре плантацияһына, икенсеһе емеш-еләк һәм декоратив ағастар, виноград баҡсаһы ултыртыуға тәғәйенләнә. Йәй һәм көҙ ер эштәре башҡарыла, был эштә төрмә тотҡондарын тотоналар. Плантациялар, бер нисә аллея һәм һуҡмаҡ планлаштырыла, ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, инструменттар һаҡлау һәм ҡарауылсылар өсөн йорт төҙөлә, үҫемлектәр ултыртыла башлай..

А. П. Чехов 1887 йылда һеңлеһенә хатта баҡса тураһында ошолай яҙа: «*Баҡсала булдым. Музыка уйнай ине. Баҡса шундай күркәм. Түңәрәк шығырым тулы.*». Чехов баҡса тураһында бер нисә әҫәрендә лә яҙа.

1909 йылда баҡса тулыһынса ҡырҡып бөтөрөлә һәм яңынан ағастар ултыртыла.

1934 йылда баҡса парк булып китә һәм уға Максим Горький исеме бирелә.

Парк бер нисә тапҡыр «Иң яҡшы мәҙәниәт һәм ял паркы» исеменә лайыҡ була.

2008 йылда «ДонПроектРеставрация» эшләгән парктың «Яңыртыу һәм төҙөкләндереү планы» ҡабул ителә. Был планға бөтә башҡа эштәрҙән тыш парк төпкөлөндә роллердром төҙөү индерелә.

2012 йылдың октябрендә Горький паркында Воронеж океанариумының күсмә дельфинарийы гастролдә була.

2014 йылдың июлендә парк администрацияһы Канатная урамына сыға торған парк ҡапҡаһын иретеп йәбештерә. Был ҡарар парк территорияһына сүп-сар ташлаусы эргә-тирә район халҡының тәртибе айҡанлы ҡабул ителә..

## Шахмат павильоны
Паркта тәү башлап шахмат-шашка павильоны 1928 йылдың майында эшләй башлай. Ул 1927 йылда төҙөлгән бер этажлы уҡыу павильонының бер террасаһы була. 1992 йылда павильон үҙгәртеп төҙөлә һәм кафе итеп бирелә. 2012 йылдың 4 авгусында бина яңыртыла һәм шахмат павильоны итеп тантаналы рәүештә асыла. Уны асыу тантанаһында Рәсәй хөкүмәтенең вице-премьеры Дворкович Аркадий Владимирович һәм Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Василий Юрьевич ҡатнаша. Асыу тантанаһында В.Голубев яҡындағы көҙ павильонда губернатор Кубогына шахмат турниры ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһай.

Шахмат павильонында яңыртыу эштәренән һуң шулай уҡ сәнғәт һәм фото күргәҙмәләре үткәрелә.

## Галерея


Файл:1936  Парк Горького изд Союзфото.jpg|Парк мөйөшө, 1936&nbsp;г.



## Әҙәбиәт
* Таганрог Энциклопедияһы, 2-се изд., Таганрог, 2003
* Таганрог ҡалаһы тарихы, П. П. Филевский, Москва, 1898
* Таганрогта Чехов булған урындар. Путеводитель. Таганрог, 2004

## Һылтанмалар
* Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркының рәсми сайты 
* Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы буйлап виртуаль тур 
* Горький исемендәге ҡала мәҙәниәт һәм ял паркы 

## Сығанаҡтар
«Артёмка» һәйкәле

**«Артемка» һәйкәле** — скульптор Давид Бегаловтың Таганрогта яҙыусы И. Д. Василенконың билдәле әҙәби геройы хөрмәтенә эшләнгән скульптура композицияһы.

## Скульптура композицияһы
Картуз кейгән, ялан аяҡлы малайҙың эшкәртелмәгән гранит ташы рәүешендә ҡуйылған постаменттаҡы бронза һыны. Артемка уң ҡулына Иван Василенко беренсе «Тылсымлы ҡумта» хикәйәһендә һүрәтләнгән бәләкәй генә ҡумтаны ҡыҫып тотҡан (1937).

## Тарихы
Иван Василенконың әҙәби геройына һәйкәл Таганрогта 2010 йылдың майында, яҙыусының Чехов урамы, 88 адресы буйынса урынлашҡан йорт-музейы алдында асыла. Тантана әҙиптең тыуыуына 115 йыл тулыуға тап килтерелә. Блонская исемендәге балалар художество мәктәбе һәм Балалар сәнғәт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре яҙыусының әҫәрҙәре буйынса һүрәттәр эшләп, күргәҙмәгә ҡуя. Иң яҡшы рәсем хужалары һәйкәлде асыу хоҡуғын ала.

## Вандаллыҡ тарихы
* 2010 йылдың 13 сентябренә ҡарай төндә билдәһеҙ вандалдар һәйкәлде постаменты менән бергә ауҙара. Һөҙөмтәлә Арметканың башы ватыла. Ҡыйратыусылар матди маҡсаттан эш итмәй, сөнки бронзанан эшләнгән башты улар шунда ташлап ҡалдыра.
* 2012 йыл 27 авгусы төнөндә Артемканы постаменттан йолҡоп алалар. Билдәһеҙҙәр һәйкәлде алып китергә маташа, оәкин уларға нимәлер ҡамасаулай, күрәһең. Полици һәйкәлде ҡуйылған урынынан бер ни тиклем алыҫлыҡта таба.

## Сығанаҡтар
А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей

**А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей** — Ростов өлкәһендәге музей, Антон Павлович Чехов уҡыған элекке ирҙәр классик гимназияһы бинаһында урынлашҡан. Таганрог дәүләт әҙәбиәт һәм тарих-архитектура музей-заповеднигы составына инә.

## Тарихы
Ирҙәр гимназияһы бинаһы 1843 йылда асыла. Проекттың авторы архитектор Боффо Франц Карлович була. Бинаның төп стиле — урыҫ провинциаль классицизм йүнәлеше. Билдәле урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов 1868 йылдан 1879 йылға тиклем был гимназияның уҡыусыһы була. Тап унда яҙыусы «Уныһы, быныһы», «Репетитор», «Әҙәбиәт уҡытыусыһы», «Классик менән булған хәл», «Ариадна», «Футлярҙағы кеше» хикәйәләрен яҙыу өсөн уй-фекерҙәр туплай. Һуңынан гимназия бинаһында, 1954 йылда Чехов исеме алған 2-се һанлы дөйөм урта белем биреү мәктәбе урынлаша. Мәктәп 1975 йылға тиклем эшләй, ә 1980 йылда музей комплексы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Төҙөү бер нисә этапта үтә: 1935 йылда музейҙы асыу, 1980—1985 йылдарҙа «Яҙыусы һәм Тыуған ил» әҙәби-мемориаль экспозицияны асыу.

## Хәҙерге заман
Музей экспозицияһы Антон Павлович Чеховтың тормошон һәм ижадын, шулай уҡ Таганрогтың уның әҫәрҙәренә йоғонтоһон сағылдыра. 2010 йылдың 29 ғинуарында, тыуыуының 150-йыллығына «А. П. Чехов: тыуған ҡалаһына һәм донъяға» исемле яңы экспозиция асыла. Экспозицияның 1600-ҙән артыҡ экспонаты бар.
Музейҙа «Санкт-Петербургтың балауыҙ һындары», «Ёлка уйынсыҡтары иле», «Таганрог-Ялта. Чехов даһилығы берләштерә» исемле күргәҙмәләр, «Чехов ҡалаһы рәссамдар күҙлегенән» виртуаль күргәҙмә булып үтте. Шулай уҡ музейҙың эшмәкәрлеге йыш ҡына урындағы киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылып бара.



Файл:В Литературном музее гимназии Чехова1.jpg|Чеховтың әҙәбиәт музейында
Файл:В Литературном музее гимназии Чехова2010.jpg|Чеховтың әҙәбиәт музейында



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Чехов йорто»
* «Чеховтар кибете» музейы
* И. Д. Василенко музейы
* Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Дворец Алфераки)
* А. А. Дуров музейы
* Ҡала төҙөү һәм көнкүреш музейы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История Таганрогского государственного литературного и историко-архитектурного музея-заповедника
* А. П. Чеховтың әҙәбиәт музейы
Юғары партия мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)

**Юғары партия мәктәбе бинаһы** Дондағы Ростовта, Будённый проспекты һәм Мәскәү урамы киҫешкән ерҙә (20/45 йорт), архитектор Петров Георгий Алексеевич (Н. Г. Худовертов менән бергә) проекты буйынса 1953—1956 йылдарҙа, Сталин неоклассикаһы һәм Хрущев функционализмы эпохалары тоташҡан дәүерҙә төҙөлә.

## Тарихы

Юғары партия мәктәбе бинаһы проектын төҙөгәндә, архитектор Г. А. Петров үҙенсәлекле «Мәғариф һарайы» ижад итергә хыяллана. Ләкин, төҙөлөш тамамланған осорҙа КПСС Үҙәк Комитетының һәм СССР Министрҙар Советының 1955 йылдың 4 ноябрендәге «Проектлауҙа һәм төҙөлөштә артыҡлыҡтарҙы бөтөрөү» тигән билдәле ҡарары сыға. Һөҙөмтәлә бинаның тормошҡа ашҡан вариантында парапет балюстрадаһындағы һәйкәлдәр һәм төп фасад уйымдағы фигуралар ҡуйылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, керамик йөҙлөк һәм ҡала предприятиеһында эшләнгән фасадтың архитектура деталдәрен ҡулланып, архитекторға проекттағы мәжбүри индерелгән үҙгәрештәрҙе бер аҙ йомшартыу мөмкин була.
1980-се йылдар уртаһында, бинаға яҡын ерҙә ер аҫты үткәүеле, шулай уҡ ер аҫты коммуникациялары төҙөлгәндән һуң, фундамент нигеҙенең деформациялары башлана. Стеналарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә, кәрниздәр һәм бер нисә ярымколоннаның капителе емерелеп төшә. Бинаның хәҙерге хужалары — Таможня академияһының Ростов филиалы ла аварияға ҡаршы саралар күрә.

## Архитектураһы
Бинаның юғары этаждары керамик плиткалар менән көпләнгән, шулай уҡ колонналарҙың керамик капителдәре һәм нигеҙе, кәрниз блоктары, гирляндалар һәм розеткаларҙың рельефлы ҡыйыҡтары ҡулланыла. Түбәнге ике этажы ташлы фактуралы туф блоктары менән биҙәкләнгән. Беренсе этаждың ете тәҙрәһе өҫтөндә аркалы нишаларҙа архитектор һәм скульптор В. В. Баринов «мәғариф» темаһына барельефтар эшләй. Был — Ростовта ул йылдарҙа бындай автор эшенең берҙән бер осрағы.

Ростов партия мәктәбе бинаһына мөһим ҡала төҙөлөшөн формалаштырыу роле бирелгән була. Был майҙандың төньяғын яңыртыусы төҙөлөш масштабын билдәләне, уның ҡаршы яғындағы биш башлы собор масштабын хупланы һәм Будённый проспектының айырылғыһыҙ элементы булып китте.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Л. Ф. Волошинова. Негромкая архитектурная дата: Георгий Алексеевич Петров (1912—1975) // Донской временник, 2001.
36-сы гимназия (Дондағы Ростов)

**36-сы гимназия** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы. Бина 1915 йылда модерн стилендә архитектор П. Я. Любимов проекты буйынса төҙөлгән. Гимназия бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

1906 йылда статский советник Николай Павлович Степанов Ростовта дүрт класлы ирҙәр гимназияһы аса. Башта ул элекке балалар приюты бинаһында урынлаша. Ләкин бер нисә йылдан Степанов гимназия өсөн айырым бина төҙөргә ҡарар итә. Гимназияның яңы бинаһы 1915 йылда Ростов архитекторы П. Я. Любимов проекты буйынса төҙөлә. Гимназияға 14-15 йәштән ҡабул итәләр. Әҙерлек класында уҡыу өсөн түләү 100 һум тәшкил итә, ә беренсе класта — 130 һум. 1916 йылдан башлап гимназияла малайҙар менән бер рәттән ҡыҙҙар ҙа уҡытыла башлай.
Граждандар һуғышы ваҡытында гимназия эшләгән була. 1920 йылда ул 95-се беренсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбенә үҙгәртелә. 1922 йылда 95-се мәктәптең бәләкәй кластары базаһында беренсе һәм икенсе баҫҡыс Троцкий исемендәге 24-се мәктәп асыла. 1926 йылдан алып ул — Троцкий исемендәге 5-се ете йыллыҡ мәктәп. 1928 йылдағы документтарҙа уҡыу йорто Дондағы Ростовтың 10-сы туғыҙ йыллыҡ совет хеҙмәт мәктәбе һанала. 1938 йылдың мәғлүмәттәре буйынса — М. Горький исемендәге 36-сы урта мәктәп. 1962 йылда 36-сы мәктәптә бер нисә предметты инглиз телендә уҡытыу индерелә. 1997 йылда мәктәп 36-сы гимназия тип үҙгәртелә.
2007 йылда 36-сы гимназия «Рәсәйҙең иң яҡшы мәктәптәре» Бөтә Рәсәй конкурсы лауреат-мәктәптәре исемлегенә инә.

## Архитектураһы һәм биҙәлеше

Мәктәптең кирбес бинаһы өс этаждан һәм подвалдан тора. Башы дүрт яҡлы ҡыйыҡлы, төньяҡ көнсығыш яҡтан сатыр бар. Кирбестән биҙәк һәм гимназия фасадының асимметрияһы (симметрияһыҙлығы), тәҙрә уйымдарының ҡатмарлы формаһы бинаны модерн стиленә индерергә мҡмкинлек бирә. Яҫы сығынты һыҙаттар бинаның тышҡы йөҙөн вертикаль бүлемдәргә айырыу өсөн хеҙмәт итә Бинаны горизонталь бүлемдәргә айырыу кронштейндарға беркетелгән кәрниз һәм этаж ара горизонталь сығынты ярҙамында өлгәшелә.

Бина Горький урамы менән Собор тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан. Ул ҡатмарлы конфигурациялы. Гимназияның рекреация залы бинаның композиция үҙәге булып тора. Уға баҫҡыс һәм кластар тоташып тора.

2011 йылдың 1 сентябрендә гимназияға ингән урында глобус өҫтөндәге малай скультураһы ҡуйыла.

## Билдәле уҡыусылары

* Минц Александр Львович — ғалим-радиотехник. Гимназияла 1908—1916 йылдарҙа уҡый. Быны 1977 йылда ҡуйылған мемориаль таҡта дәлилләй.
* (А. Ветлугин) Рындзюн Владимир Ильич — яҙыусы, публицист, журналист, А. Ветлугин псевдонимы аҫтында билдәле; «Граждандар һуғышы авантюристары», «Өсөнсө Рәсәй» әҫәрҙәре авторы, А. Дункан һәм С. Есениндың сәркәтибе һәм тәржемәсеһе була, А. Толстой менән эшләй. Гимназияла 1906—1914 йылдарҙа уҡый. Алтын миҙал менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Ростов (Варшава) университетының административ корпусы

**Ростов (Варшава) университетының административ корпусы** — Дондағы Ростов ҡалаһында 1897 йылда төҙөлгән бина. Иң тәүҙә Николаев дауаханаһы төҙөлөш ҡаралтылары комплексына инде. 1915 йылда бинала Варшаванан эвакуацияланған Варшава университетының медицина факультеты урынлаша. Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов дәүләт медицина университетының административ корпусы урынлашҡан. Ростов (Варшава) университетының административ корпусы регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусыны эйә.

## Архитектураһы
Бинаның проект авторы, фаразлауҙар буйынса, архитектор Н. М. Соколов. Ике ҡатлы кирбес бина, түбәһе тимер менән ябылған. Фасад штукатуркаланмаған. Төп фасад Нахичеван тыҡрығына ҡарай. Ҡабырғаларынан биҙәүле стеналы ике вертикаль сығынты һыҙат айырылып тора. Фасадтың ҡатлауҙарға бүленешен этаж-ара буй сығынты һыҙат күрһәтеп тора. Стеналары дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттың тәҙрә уйымдары төрлө формала. Улар ҙур булмаған кәрниздәр, йөҙлөктәр һәм бикләүсе таштар менән биҙәлгәндәр. Икенсе ҡаттағы эргә сығынты һыҙаттың тәҙрәләре кәкере сығынты һыҙат һәм дуға һымаҡ кәрнизе булған парлы дүрт ҡырлы ярым колонналар менән биҙәлгән. Бина ҡатмарлы конфигурациялы. Төҙөлөшө коридор системаһы буйынса планлаштырылған, бүлмәләр ике яҡлап урынлашҡан.

## Мемориаль таҡталар
1984 йылда бинаға:  тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйыла

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Чехов йорто

**Чехов йорто** — Таганрогта ҙур булмаған төкәтмәлә (Чехов урамы, 69) урынлашҡан дәүләт мемориаль музейы, унда А. П. Чехов тыуған.

## Тарихы

Төкәтмә 1850 йылда балсыҡ кирбестән төҙөлгән, һыланған һәм ағартылған. Йорттоң майҙаны составляет 30,5 м². Таганрог сауҙагәре А. Д. Гнутовтың элекке йорт биләмәһе территорияһында урынлашҡан. Ул заманда бында 3 төкәтмә, көймә һаҡлау һарайы һәм хужалыҡ ҡаралдылары булған. 3 гильдия сауҙагәре П. Е. Чехов был төкәтмәлә ғаиләһе менән 1859 йыл аҙағынан 1861 йылдың мартына тиклем йәшәгән. Күрәһең, Павел Егорович Чеховты был төкәтмә арзан ҡуртым хаҡы менән, йәнә Петр майҙанына яҡынлығы менән ылыҡтырғандыр. Был майҙанда ул бакалея кибете тотҡан. Ошонда 1860 йылдың 29 ғинуарында Чеховтарҙың өсөнсө улы, буласаҡ бөйөк яҙыусы, Антон тыуған.

## Музейҙы асыу тарихы
Чеховтың тыуыуына илле йыл тулыу уңайынан, 1910 йылда, билдәле яҙыусы В. М. Гаршиндың ҡустыһы Е. М. Гаршин инициативаһы буйынса йорттоң стенаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. Гаршин был йортта даими музей асыу тәҡдимен дә күтәрә.

1910 йылдың ғинуарында Чехов түңәрәге ултырышында йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡ белгесе М. М. Андреев-Туркин йорт хужаһы Коваленко ханымдың үтә ҡиммәт хаҡ һорауы арҡаһында ҡаланың йортто һатып алыуҙы кисектереп торорға хәл итеүе хаҡында белдерә. Ҡаланың баһалауынса, был урындың хаҡы 4500-5000 һум самаһы булырға тейеш була, ә Коваленко 10000 һум һорай.

Һатып алыу тураһындаға ҡарар 1916 йылда ҡабул ителә, тик тағы дүрт йыл буйы ҡала балансында ул буласаҡ музей тип иҫәпләнһә лә, йорт айырым кешеләргә торлаҡ сифатында ҡуртымға бирелә.

1926 йылда йорт эргәһендә ҡала Советы аҡсаһына алып ултыртылған сейә үҫентеләре сәскә ата. Шул ваҡытта уҡ Антон Павловичтың тормошоноң Таганрог дәүеренә ҡағылышлы тәүге музей экспозицияһы асыла. 

## Һылтанмалар
* Домик Чехова на сайте '''«Памятники Дона»'''
* Домик Чехова, современные фото

## Сығанаҡтар
Тайсуған

**Тайсуған** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Әлмәт районындағы ауылы. Тайсуған ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Дала Зәйе йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Тайсуған (Тайсуйған) — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, бакалея кибете, 2 мәсет, мәҙрәсә, мәктәп теркәлгән. Тайсуған мәҙрәсәһендә билдәле дин әһелдәре, шул иҫәптән Батырша белем алған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.

## Халҡы
1834 йылда ауылда ир затлы 309 йән башҡорт; 1859 йылда — 402 башҡорт, 508 типтәр; 1901 йылда — 848 башҡорт, 1020 типтәр йәшәй.

## Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Бәйрәкә (ауыл, Татарстан)

**Бәйрәкә** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Бәйрәкә ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Бәйрәкә йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Бәйрәкә — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Ҡырғыҙ улусына ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.

1859 йылда 3 мәсет теркәлгән. 3-сө йәмиғ мәсете ҡарамағындағы «Ғөбәйҙиә» мәҙрәсәһе Һамар губернаһында иң абруйлы һәм иң ҙур мосолман уҡыу йорттары рәтенә кергән. ХХ быуат башында ауылда 5 мәсет, 5 һыу тирмәне булған; кесаҙна һайын баҙар үткәрелгән. 1906 йылда ауылда крәҫтиәндәр күтәрелеше булған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.

## Халҡы
1859 йылда 2528 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне (татар сығышлы) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; ауыл хужалығы техникаһы һәм ауыл хужалығы химияһы предприятиелары эшләй. Ауылда урта мәктәп, дауахана, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫтәлекле урындары
5-се йәмиғ мәсете һәм «Ғөбәйҙиә» мәҙрәсәләр комплексы биналары XIX быуат аҙағы — XX быуат башы архитектура ҡомартҡылары булып тора.

## Билдәле шәхестәре
* **Ғәбиҙуллин Мәсәғүт** — журналист, дин әһеле. 1917 йылда Һамар губернаһы башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалығына кандидат итеп һайлана.

## Иҫкәрмәләр
Димтамаҡ

**Димтамаҡ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Димтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Димтамаҡ — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.

1859 йылда мәсет теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ауылда ир затлы 20 йән аҫаба башҡорт, 135 йән керҙәш башҡорт, 4 типтәр; 1834 йылда — 88 аҫаба башҡорт, 413 керҙәш башҡорт, 4 типтәр; 1859 йылда — 765 башҡорт, 8 типтәр йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Байлар улусының аҫаба башҡорттарынан.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Абдуллин Әнәс Нәзип улы (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер-технолог. 1972 йылдан Стәрлетамаҡтағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан «Каустик» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы. 

## Иҫкәрмәләр
Туйыр

**Туйыр** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Бөйөргән ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урыны
Ауыл Игәт йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Туйыр — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында бакалея кибете, мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ир енесле 77 йән аҫаба башҡорт һәм 2 йән керҙәш башҡорт; 1870 йылда — 250 башҡорт; 1912 йылда — 476 аҫаба башҡорт, 27 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡәлмиә (ауыл)

**Ҡәлмиә** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Ҡәлмиә ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
Ауыл Игәт йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡәлмиә — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1747 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.

ХХ быуат башында ауылда ел тирмәне, 3 тимерлек, мәсет, мәктәп теркәлгән; 1912 йылдан земство мәктәбе эшләй.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 110 йән аҫаба башҡорт, 24 йән керҙәш башҡорт, 9 йән типтәр; 1859 йылда — 321 башҡорт, 7 типтәр; 1870 йылда — 595 башҡорт, 42 типтәр; 1912 йылда — 1231 аҫаба башҡорт, 215 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Теләнсетамаҡ

**Теләнсетамаҡ** (*Ҫарайлы-Мең*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
Ауыл Теләнсе йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Теләнсетамаҡ — ҫарайлы-мең ырыуы татарҙарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында 3 тирмән, 2 тимерлек, икмәк магазины, 8 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 79 йән башҡорт, 87 йән татар, 123 йән типтәр; 1912 йылда — 513 башҡорт, 1309 типтәр, 457 татар йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Хәмит Зөбәйер Ҡушай (1897—1984) — шәрҡиәт белгесе, төркиәтсе, этнограф, археолог, тарихсы, яҙыусы, философия докторы (1923). Анкаралағы Этнография музейының тәүге директоры.

## Иҫкәрмәләр
Бөйөргән

**Бөйөргән** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Бөйөргән ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Бөйөргән — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1714 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, почта станцияһы, һыу тирмәне, икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылда ауыл  Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.

1931 йылда ауылда «Үрнәк» колхозы ойошторола, 1950 йылда ул «Кама» колхозы менән берләштерелә.

## Халҡы
1912 йылда —434 татар һәм 146 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Сарайлы

**Яңы Сарайлы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Әжмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урыны
Ауыл Шилнә йылғаһы бассейнында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Яңы Сарайлы — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Макарьевск улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы (1976 йылдан Туҡай районы) составына керә.

## Халҡы

## Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп бар. Игенселек үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Сәмәкәй (Туҡай районы)

**Сәмәкәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Сәмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урыны
Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Сәмәкәй — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1735 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә (Ҫарайлы-Мең улусына) ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.

1896 йылда 3 бакалея кибете, 2 хужалыҡ магазины, ХХ быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1976 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ауылда ир енесле 111 йән башҡорт һәм 6 йән типтәр; 1834 йылда — 363 башҡорт һәм 10 типтәр; 1848 йылда — 418 башҡорт; 1870 йылда — 799 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙаҡлар (Туҡай районы)

**Ҡаҙаҡлар** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урыны
Ауыл Игәнә йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡаҙаҡлар — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1737 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында бакалея кибете, 3 хужалыҡ магазины, тимерлек, мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1870 йылда — 90 башҡорт, 84 типтәр, 511 татар; 1912 йылда — 249 башҡорт һәм 833 типтәр (татар сығышлы) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Игенселек үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
«Казактар» скульптура төркөмө (Волга-Дон каналы)

**«Казактар» скульптура төркөмө ** — Волгодонсктың төньяҡ-көнбайышындағы монументаль композиция. Волго-Дон суднолар йөрөү каналының 15-се шлюзын биҙәй. 1953 йылда архитектор Леонид Михайлович Поляков һәм скульптор Георгий Иванович Мотовилов проекты буйынса төҙөлә. РСФСР Министрҙар советының 1960 йылдың 30 авгусындағы 1327-се ҡарары менән монумент дәүләт әһәмиәтендәге һәйкәлдәр рәтенә индерелә. «Казактар» скульптура төркөмө Волгодонскта һәм Волгодонск районында федераль әһәмиәттәге берҙән-бер мәҙәни мираҫ объекты. Казактарҙың скульптураһы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кубань казак кавалерия корпусы гвардеецтарының ҡаһарманлығын һәм, ғөмүмән, Дон казактарының хәрби данын символлаштыра.

## Һүрәтләнеше
Скульптура композицияһы Волга-Дон суднолар йөрөгән каналдың һуңғы (15-се) шлюзының ике яғына урынлашҡан ике башня-колоннаға урынлаштырылған һыбайлылыар статуяһынан тора. Уларҙың пьедесталы иртә классицизм рухында башҡарылған. Нигеҙ киңлеге 4,5 м. Мемориаль таҡтаташҡа: 

Мундир кейгән казактар үрәпсегән ататрҙа һынландырылған. Уларҙың береһе шашка һелтәй, икенсеһе уны баш осона күтәргән. «Казактар» федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып торғанлыҡтан, эргә-тирәләге территорияла хужалыҡ йәки башҡа эштәр алып барыу , бынан тыш, мәғлүмәти йәки реклама стендары ҡуйыу, үҫемлектәрҙе ҡырҡыу тыйылған.
Volga-Don Canal 06 Lock (4147554388).jpg|
Volga-Don Canal 07 Lock (4146797465).jpg|
Volga-Don Canal -a.jpg|"Казактар" шлюз № 15


## Иҫкәрмәләр
«Мысыр пирамидаһы» скульптура композицияһы

**«Мысыр пирамидаһы» скульптура композицияһы ** — А. П. Чеховтың «Каштанка» хикәйәһе буйынса Таганрогта скульптор Дмитрий Лындин эшләгән скульптура композицияһы.

## Скульптура композицияһы
Скульптура композицияһы бронзаны формаға ҡойоу техникаһында башҡарылған. Ул хикәйәләге сусҡа Хавронья Ивановна, ҡаҙ Иван Иванович, бесәй Федор Тимофеевич, Каштанка ҡатнашлығында эшләнгән «Мысыр пирамидаһы» цирк номерын кәүҙәләндерә. Тәпәш гранит постаментҡа ҡуйылған композицияның тирә-яғына төҫлө плиткалар һалынған һәм ул цирк аренаһын хәтерләтә. Скульптура композицияһы балалар уйнағанда ҡурҡыныс тыуҙырмаһын өсөн хәүефһеҙлек сараларын иҫәпкә алып эшләнгән. 
Горький исемендәге паркка ингәндәге майҙанға урынлаштырылған.
Композицияны эшләү өсөн 150 кг балауыҙ (балауыҙ моделе), 1000 кг формалау ҡатнашмаһы, 1000 кг «Бр ОЦС 555» сәнғәт бронзаһы файҙаланыла. Ҡойолған бронза фигуралары сүкелә, шымартыла, ялтыратыла һәм яһалма патинлаштырыла. Композицияны эшләү, урынлаштырыу һәм тирә-яғын төҙөкләндереү өсөн барлығы 1 061,0 мең һум китә.

## Тарихы
Һәйкәл2008 йылдың 1 сентябрендә, Белем көнөндә асыла.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Таганрог халҡында Дмитрий Лындиндың эше ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, хатта ҡала мэры Николай Федянин шәхсән уның оҫтаханаһына килеп, конкурста еңгән проекттың эше нисек барғаны менән ҡыҙыҡһына.
* «Мысыр пирамидаһын» урынлаштырыылған көндө ҡала халҡы араһында яңы традиция тыуа: улар теләк үтәлһен өсөн сусҡаның моронон ышҡып, уның асыҡ ауыҙына тәңкә һала. Һуңғараҡ йәш вандалдар, йыйылған аҡсаны тимерсыбыҡтан эшләнгән ҡулайлама ярҙамында алыу маҡсатында, сусҡаның моронон соҡоп тәрәнәйтә.

## Сығанаҡтар
Ростов дәүләт ҡурсаҡ театры

**Ростов дәүләт ҡурсаҡ театры** — Дондағы Ростовта 1935 йылда нигеҙ һалынған ҡурсаҡ театры.

## Театрҙың тарихы
Ростов дәүләт ҡурсаҡ театры илдәге иң боронғо ҡурсаҡ театрҙарының береһе. Уның тарихы XX быуаттың 20-се йылдарында уҡ балалар өсөн эшләй башлаған ҡурсаҡсылар төркөмөнән башлана. Улар араһында М. Кушнаренко, Н. Смирнова, А. Дора һәм башҡалар була. Ҡурсаҡсылар шул тиклем уңышлы, илһамланып һәм талантлы уйнай, хатта Азов-Ҡара диңгеҙ комсомол край комитеты ҡурсаҡ театры төҙөргә ҡарар итә. Тәү башлап ҡурсаҡ театры тамашасылар өсөн ишеген 1935 йылда аса. Был театрҙың спектаклдәрендә Дон крайы халҡының бер нисә быуыны үҫә. Өлкәнәйгәс, үҙҙәренең баласаҡ театрына балаларын һәм ейәндәрен алып килә.

Төрлө йылдарҙа театр менән билдәле режиссёрҙар: Борис Сахновский — Константин Сергеевич Станиславскийҙың уҡыусыһы, Леонид Стельмахович — Всеволод Эмильевич Мейерхольдтың уҡыусыһы етәкселек итә.

Театрҙың художество етәксеһе булып 35 йылдан артыҡ С. В. Образцовтың уҡыусыһы — Былков Владимир Сергеевич эшләй.

Театрҙың тарихы уның асылыу башланғысында торған һоҡланғыс артистарҙы хәтерендә һаҡлай. Улар араһында: Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы С. Исаева, М. Кушнаренко (ейәнсәре Елена Мельпоменаға уңышлы хеҙмәт итеүен дауам итә), С. Улыбашев, Л. Чубков, Г. Пидько, А. Деркач һәм башҡа бик күптәр.

Театр эшләгән осорҙа биш меңдән артыҡ спектакль ҡуйыла.

## Театрҙың ҡыуылып сығыу тарихы
Театрҙың әлеге бинаһы 1960-сы йылдарҙың уртаһында, емерелгән Благовещение грек сиркәүе урынына төҙөлгән була. Благовещение грек сиркәүе бында 1909 йылдан алып эшләп килә. 1930-сы йылдарҙа балаларҙың техник станцияһына үҙгәртеп ҡорола. Ҡурсаҡ театрын төҙөү сиркәү фундаментында, емергәндә һаҡланып ҡалған сиркәү стеналарын өлөшләтә ҡулланып башҡарыла.

Ҡурсаҡ театрын бинаһынан ҡыуып сығарыу идеяһы 2000-се йылдар башында тыуа. Был идеяны ҡурсаҡ театрының элекке грек сиркәүе урынында урынлашыуы менән нигеҙләйҙәр. Һуңғараҡ ҡала властары сиркәү төҙөү өсөн алыҫ түгел, халыҡ өсөн асыҡ китапхана эргәһендә урын бирә. Ләкин бер аҙҙан епархия Ростов өлкәһенең милек мөнәсәбәттәре министерствоһына, сиркәү ерҙәрен кире ҡайтарып биреү тураһындағы законға һылтанып, бинаны ҡайтарып биреү талабы менән мөрәжәғәт итә.

2014 йылдың майында «Крәҫтиән» Нәшриәт йорто (Дондағы Ростов), Ростов дәүләт ҡурсаҡ театрын Ростов епархияһы дәғүә иткән бинанан ҡыуып сығарыуға юл ҡуймаҫ өсөн, ҡултамға йыйыу ойоштора.
2016 йылдың март башында губернатор урынбаҫары С. Бондарев театрҙың бинаһы Ростов Православие сиркәүенә бирелә тип белдерә. Театр Ҡыҙыл армия урамындағы бинаға 2019 йылдың 30 октябренән ҡалмай күсергә тейеш була.

## Адресы
* Дондағы Ростов ҡалаһы, Университет тыҡрығы, 46
* тел: +7 (863) 264-52-77
* Сайт театра 

## Сығанаҡтар
«Ололоҡлау» («Поклон») мемориаль ансамбле

** мемориаль ансамбле** — Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһында Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан мемориаль комплекс.

## Тарихы
1918 йылдың 23 апрелендә хәҙерге мемориаль комплекс урынында Совет власы өсөн алыштарҙа 20 — 22 апрелдә Урта Егорлык ауылы эргәһендә үлтерелгән ҡыҙыл армеецтар хөрмәтенә матәм митингыһы үтә. Тәүҙә туғандар ҡәберендә пирамида формаһында ағас һәйкәл ултыртыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туғандар ҡәберенә Совет Армияһының 1942 йылда Сальскты обороналауҙа һәм бер йылдан һуң уны азат итеүҙә һәләк булған һалдаттары ерләнелә.

1947 йылда туғандар ҡәберендә төҙөкләндереү эштәре башҡарыла, уға гипстан һалдат скульптураһы ҡуйыла. Осонда йондоҙ булған һәм «Тыуған ил өсөн алыштарҙа башын һалған геройҙарға мәңгелек дан!» тигән яҙыу урынлаштырылған пирамидаға гипстан венок эшләп ҡуйылған .

1967 йылда комплекс реконструкциялана һәм хәҙерге йөҙөн ала. Уның скульпторы ла (В. Л. Глухов), архитекторы ла (Б. В. Игнатенко) Сальск кешеһе. Мемориал ҡалҡыулыҡта урынлашҡан алһыу мәрмәр онтаҡтарынан торған ете метрлыҡ уҡтан ғибәрәт. 1975 йылда туғандар ҡәберенә ҡалҡыулыҡ артына, туғыҙ ҡәбер ташы ҡуйыла. Уларға ерләнгән 177 һалдаттың фамилиялары яҙылған аҡ Урал мәрмәренән эшләнгән плиталар нығытыла.

1981 йылда туғандар ҡәберлеге эргәһенә Советтар Союзы Геройы, Сальскта йәшәгән Б. И. Терентьев ерләнә.

Бөйөк Еңеүҙең 60 йыллығына һәйкәлгә илтеүсе аллеяла Сальскта йәшәгән Советтар Союзы Геройҙарының реконструкцияланған барельефтары урынлаштырыла.

## Һылтанмалар
* Мемориальный ансамбль «Поклон»
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге

**Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге** Башҡортостандын көнбайыш үҙәк өлөшөн биләй. Ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һәм яҫылыҡ көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан дөйөм ауыша һәм ошо йүнәлештә кинәйә бара.

## Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге

## Географияһы

Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге Ағиҙел йылғаһы бассейнында урынлашҡан һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы кинлегенән алып йылға тамағына тиклем һуҙылған.
 
Төньяҡ-көнсығыштан Өфө яйлаһы, көньяҡ һәм көнбайышта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы, көнсығышта — Көньяҡ Урал тауҙарынын ситке һырттары менән сикләшә.

Тигеҙлектең төньяҡ өлөшө , ҡалҡыулыҡлы көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда сағыштырмаса тигеҙерәк һәм һөҙәк. Көнсығышта  рельеф һөҙәк-арҡалы.
Тигеҙлектең абсолют бейеклеге 60—280 метр тирәһе.

Тигеҙлектен төньяҡ-көнбайышында Ҡарман һыуһаҡлағысы, үҙәк өлөшөндә — Аҡкүл һәм Ҡашҡаҙан күле бар.
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге ултырма тау тоҡомонан яһалған.

## Геологияһы

Төньяҡ өлөшө пермден өҫкө бүлеге (гипс, мергель, балсыҡ, эзбизташ һәм ҡомташтар, балсыҡтар), ә көньяҡ өлөшө неоген ҡырсынташтары һәм ҡомдарынан тора.
Тигеҙлектә бик күп газ һәм нефть ятҡылыҡтары табылған (Арлан, Маншыр, Сергеевка, Сытырман, Йөгәмеш һәм башҡалар).

## Тәбиғәте

Тигеҙлектен күп өлөшө урман-дала тәбиғи зонаһына ҡарай.
Төньяҡта ылыҫлы, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, киң япраҡлы (йүкә, имән, саған, ҡайын) һәм төрлө урман-дала тупрағындағы туғай ҡыяҡлылары үҫә. Көньяҡта ҡара тупраҡта күп төрлө туғай үләне өҫтөнлөк итә.

Биләмәнен төньяғы 40-60%, ә көньяғы 75% үҙләштерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
* Статья в Башкирской энциклопедии
* Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''
Ростов өлкәһенең В.М. Величкина исемендәге балалар китапханаһы

**Ростов өлкәһенең В. М. Величкина исемендәге балалар китапханаһы** — Ростов өлкәһенең балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе хеҙмәтләндереүсе үҙәк китапханаһы.

## Тарихы
Беренсе телгә алыу 1914 йылдың 12 июненә ҡарай. Был көндө Дондағы Ростов ҡалаһында түләүһеҙ китапхана, уҡыу залы асыла. 1920 йылдан башлап китапхана билдәле табип, телсе, балалыҡ яҡлаусыһы, тәржемәсе, дәүләт эшмәкәре Величкина Вера Михайловна исемен йөрөтә. Китапхана янында 1920 йылда төрлө секциялар һәм түңәрәктәр эшләй башлай. Китапхана тормошонда әһәмиәтле ваҡиғаларҙың береһе булып китап уҡыусыларҙың Аркадий Петрович Гайдар менән осрашыуы тора. Бөйөк Ватан һуғышы барышында Ростов ҡалаһы баҫып алынған ваҡытта (июль, 1942 — февраль, 1943) китапхана эшләмәй. Әммә 1941 йылда китапхана янында тимур командаһы ойошторола. Уның эше фронтҡа һәр төрлө ярҙам күрһәтеү һәм тылды нығытыуға йүнәлгән була. Ростов ҡалаһын фашистар баҫып алған осорҙа китап фондын һаҡлап ҡала алалар. 1954 йылдан китапхана өлкә китапхана статусына эйә. Был уның бурыстарын арттыра. Хәҙер ул өлкәнең балалар менән эшләүсе китапханаларының методик үҙәге булып тора. Ә 1958 йылда китапхана Краснодон ҡалаһының «Йәш гвардия» музейы менән тығыҙ бәйләнеш урынлаштыра. 1959 йылда китапхана яңы урынға күсә. 1960—1970 йылдарҙа китапхана янында «Отҡорҙар турниры» эшләй һәм үткәрелә. 1965 йылда «Дон эҙәрмәндәре отряды» эшмәкәрлеге һиҙелерлек була. Уның ағзалары башҡа ҡалаларҙағы балалар менән хат алыша. 1970—1980 йылдарҙа китапхана өлкә телевидениеһы менән тығыҙ бәйләнештә була, «Һинең китап кәштәң» тигән телетапшырыу алып бара.

#### Китапханасылар
1915 йылда китапханаға Татьяна Ксенофонтовна Молодцова килә һәм 35 йыл дауамында китапхананың алмашһыҙ мөдире булып эшләй. 1920 йылдан китапханала ике китапханасы эшләй — абонементта һәм уҡыу залында.

## Бөгөнгөһө
Бөгөн китапхана — өлкәләге иң ҙур, иң яҡшы әҙәби, фәнни-танып белеү, белешмә китап баҫмалары, шулай уҡ гәзит, журналдар, балалар өсөн аудиовизуаль һәм электрон документтар йыйылмаһы. Йыл һайын китапханаға 8,5 мең китап уҡыусы йөрөй, уларға 250 мең дана документ бирелә. Китапхана фонды 112 мең тәшкил итә. Китапхана хеҙмәткәрҙәре төҙөгән электрон база күләме 103,4 меңдән артыҡ яҙма туплай.

## Һылтанмалар
* Ростовская областная детская библиотека имени В. М. Величкиной. РОССИЙСКАЯ БИБЛИОТЕЧНАЯ АССОЦИАЦИЯ 
* Карточка ресурса. Портал «Российское образование» 
* Сайт библиотеки 
* История библиотеки 
* Ростовская областная детская библиотека имени В. М. Величкиной
*
Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл

**Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл ** — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы һәйкәл. 1975 йылдың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл Аҙау ҡалаһының тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың июль айына тиклем Азов ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. Дон отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында Советтәр Союзы Геройы Цезарь Куников була.
Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре 1943 йылдың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.

Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында Советтар Союзы Геройы Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.

Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент 1975 йылдың 7 майында асыла.

## Һүрәтләмә
Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев.
Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».

## Әҙәбиәт
* Михайлушкин П. Морякам Азовской военной флотилии/П. Михайлушкин //Красное Приазовье. — 1984. — 1 августа
* Чумак, Т. Героическим морякам. Газ. Читай-Азов. 2008. — 5 августа.

## Һылтанмалар
*  Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
*  Азов хәрби флотилияһы моряктарына .
* Торпедалы катер