open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы

**Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы** (17 сентябрь 1935 йыл— 9 февраль 2010 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. 1962—2009 йылдарҙа Бөрйән район үҙәк дауаханаһы хирургы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1990), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1972).

## Биографияһы
Рәхимйән Хаммат улы Вәлиуллин 1935 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡорт медицина институтын тамамлағандан һуң, тыуған Бөрйән районына хирург булып килә һәм 47 йыл дауамында хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән үҙәк район дауаханаһына арнай. 1963 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1999 йылдан — хирургия бүлеге мөдире. Райондың ауыр шарттарында эшләгәндә, ул хирургик ярҙамды заманса талаптар кимәленә еткереү өсөн күп көс һала. Районда тәүге тапҡыр гемотрансфузия индерә, бушлай донорлыҡты үҫтереүгә башланғыс һала. Күп йылдар дауамында районда берҙән-бер хирург булараҡ, уға был фәндең бөтә йүнәлештәрендә хирургик ярҙам күрһәтергә тура килә. Тораҡ пункттарҙың алыҫлығын һәм юлһыҙлығын иҫәпкә алып, уға йыш ҡына операция эштәрен фельдшер-акушерлыҡ пункттарында башҡарырға тура килә, ләкин быға ҡарамаҫтан Р. Х. Вәлиуллин хирургияла яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә. Эшләгән осоронда ул 30 меңдән ашыу операция яһай.

2010 йылдың 9 февралендә вафат була, Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Фиҙаҡәр хеҙмәте хөкүмәт наградалары менән билдәләнә: 1966 йылда — «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы, 1970 йылда «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы, 1972 йылда «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә, 1990 йылда «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Хәтер

2019 йылдың 8 февралендә Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында ғүмерен кешеләргә хеҙмәт итеүгә һәм уларҙың сәләмәтлеген һаҡлауға арнаған күренекле табип Вәлиуллин иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Сығанаҡтар
* Министерство здравоохранения Республики Башкортостан 
* «ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫЕ И ЮБИЛЕЙНЫЕ ДАТЫ ИСТОРИИ МЕДИЦИНЫ И ЗДРАВООХРАНЕНИЯ…» 
* Открытие мемориальных досок в память врачей Валиуллина Р. Х. и Исхакова Н. С.
Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы

**Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы** (1 август 1942 йыл) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, хеҙмәт ветераны

## Биографияһы
Хөснә Ниғмәт ҡыҙы Исламбаева 1942 йылдың 1 авгусында БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр мәктәбенә 1949 йылда уҡырға бара. 1957 йылда 7-се класты тамамлағандан һуң, «Ҡыҙыл байраҡ» промартелендә, артель бөтөрөлгәс, Фрунзе исемендәге колхозда эшләй. 1962 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә 8-се класты уҡыуын дауам итә.

1965 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм тыуған ауылында мәктәпкә эшкә алына.

1968—1971-се йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында ситтән тороп уҡый. 2000 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем башланғыс кластар уҡытыусыһы була.

## Ғаиләһе
Хөснә Ниғмәт ҡыҙы Күлбаев Әмир менән өс бала тәрбиәләп үҫтерә. Рәйлә Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башланғыс синыфтар факультетын һәм Башҡорт дәүләт университетын журналистика бүлеген тамамлап, Себерҙә йәшәй. Улдары Флүр һәм Әнүр Башҡортостан ауыл хужалығы институтында урмансылыҡ факультетын тамамлай. Ауылда йәшәйҙәр.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Хөснә Ниғмәт ҡыҙы Исламбаева Ғәлиәкбәр ауылы «Ағинәйҙәр» ойошмаһының әүҙем ағзаһы. Йәш быуынға балаҫ һуғыу, сергетыш эшләү, ҡорама ҡороу, ҡашмау, түшлектәр эшләү серҙәренә, халыҡ йолаларына өйрәтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (1997 йыл)
* Хеҙмәт ветераны (1998 йыл)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Илем тип һуғышҡа ингәндәр!Илем тип һуғышҡа ингәндәр!
* Мин дә һуғыш балаһымын…(Хөснә Исламбаева). Материалдың тулы вариантын «ТАҢ» гәзитенең 17 апрель һанында уҡығыҙ. (2020 йыл, 17 апрель, йома, № 31 (10375). Мин дә һуғыш балаһымын… 
* Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы оҫталары Хөснә Исламбаева,Исмәғил Яманаев,Дамир Аллабирҙин. Балаҫ, септә һуғыу. «Таҡыя сусаҡ» фольклор ансамбле, етәксеһе: Сәриә Минһажева."Орнамент"Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы оҫталары
* Таң гәзите, 6 февраль 2022 йыл. *Балаҫ һуҡты өләсәй…* 
* Таң гәзите, 7 сентябрь 2023 йыл *Икенсе номерлы Саниям...* 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аратов Самат Шөғәйеп улы

**Аратов Самат Шөғәйеп улы** (24 ноябрь 1936 йыл) — уҡытыусы, урындағы совет органдары хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының профессиональ-техник белем биреү отличнигы (1993).

## Биографияһы
Самат Шөғәйеп улы Аратов 1936 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Исламбай ауылында тыуған.

1—2-се кластарҙы үҙ ауылы мәктәбендә уҡый. Атаһы Белорет металлургия комбинатында хеҙмәт армияһында булғанда, Белорет ҡалаһында уҡыуын дауам итә. 1950 йылда кире Исламбайға күсеп ҡайтҡас, 5-се класты Берәтәк 7 йыллыҡ мәктәбендә, 7-сене Аҫҡар мәктәбендә, ә 8—10-сы кластарҙы Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый.

Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағас, Фрунзе исемендәге колхозда хеҙмәт юлын башлай. 1959 йылда Аҫҡар ауыл советы секретары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдан Исламбай башланғыс мәктәбенә уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта мәктәп мөдире. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә. Университетты 1968 йылда тамамлай, 1968—1975 йылдарҙа Аҫҡар мәктәбендә уҡыта.

1975 йылдан район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1979—1984 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты рәйесе.

1984—1997 йылдарҙа Бөрйәндәге 132-се һөнәрселек училищеһы директоры.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Самат Шөғәйеп улы 1969 йылда Бөрйән ҡурайсылары (етәксеһе Мөхәмәт Ҡәҙерғолов) менән Башҡортостандың 50 йыллыҡ юбилейы айҡанлы Мәскәү һәм Ленинград ҡалаларында сығыш яһай.

2006—2009 йылдарҙа райондың ветерандар советын етәкләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт ветераны (1984)
* Рәсәй Федерацияһының профессиональ-техник белем биреү отличнигы (1993)
* «Партия алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* «Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы» (КПРФ Үҙәк Комитетының) миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Дөйөм эш стажы — 53 йыл! 
* Газиз Манапов
*
Кавказ (станция)

**Кавказ** — Төньяҡ Кавказ тимер юлының порт эргәһе тимер юл станцияһы, ул Краснодар крайының Чушка морононда «Кавказ» порты эргәһендә урынлашҡан. Төп тәғәйенләнеше — дүрт борам аша сығыу урынын хеҙмәтләндереү: Керчь кисеүе, Кавказ — Керчь, Кавказ — Поти һәм Кавказ — Варна.

2007 йылда станция Рәсәйҙән Әрмәнстанға автомобилдәр ебәргәндә төп станция була, Украина Черноморскийын алмаштыра.

2009 йылдан алып Украина, Молдавия һәм Румыния сигендә таможня процедураларын урап үтеүсе вагондар Болгарияға юллана.

2015 йылдан Кавказ станцияһы аша Ҡырымға барыусы бөтә тимер юл вагондары үтә.

## Тарихы
1944 йылда Керчь тимер юлы күпере төҙөлә. Төҙөлөш комплексы шулай уҡ Кавказ яғынан Сенная станцияһынан Кавказ станцияһына тиклем һәм Ҡырым яғынан Ҡырым — Керчь участкаһы яҡынлашыу юлы төҙөүҙе лә үҙ эсенә ала. Беренсеһенең оҙонлоғо — 46, икенсеһенеке 18 саҡрым тәшкил итә. 1945 йылдың февралендә күперҙе боҙ емерә.

1954 йылда күпер урынына Керчь паром кисеүе асыла.

Тимер юл парҙарының туҙыуы сәбәпле, 1989 йылда Керчь кисеүе аша пассажир поездарының хәрәкәте туҡтатыла. Әммә станция кисеү аша үткән йөк поездарын ҡабул итеүен дауам итә, шулай уҡ Краснодар менән бәйләнеште тормошҡа ашырған пассажир дизель поезын хеҙмәтләндерә.1990 йылдар уртаһында Кавказ станцияһы һәм борам менән сығыу урыны аша поездар хәрәкәте тулыһынса туҡтатыла.

2004 йылда яңы тимер юл борамдары төҙөлгәндән һуң, Керчь кисеүе аша йөк поездары хәрәкәте тергеҙелә.

2008 йылда ғәмәлдәге юлдарҙы оҙайтыу һәм оҙонлоғо 1050 метр булған яңы юлдар төҙөү буйынса эштәр алып барыла, был 71 шартлы вагонлы поездарҙы ҡабул итергә мөмкинлек бирә.

2014 йылдың йәйендә станцияла пассажирҙар поезын хеҙмәтләндереү тергеҙелә, 561/562-се Симферополь — Ростов-Главный — Мәскәү поезы ебәрелә. Ошо маҡсатта станцияның иҫке һәм яңы бинаһы төҙөлә. Станцияла пассажирҙарҙы паромға барыусы автобустарға күсереү өсөн поездан төшөрөү күҙ уңында тотола. 2014 йылдың 1 июленән (техник яҡтан — 24 июл) 30 авгусҡа тиклем Керчь боғаҙы аша яңы поезд йөрөтөлә, йөрөтөү туҡтатылғас, Симферополдә — Ҡырым һәм Кавказ — Мәскәү участкаларында төрлө поездар ҡулланыла.

2014 йылда станция аша йөк ташыу өс тапҡырға арта. Нефть продукттары йөктәрҙең төп номенклатураһы булып ҡала. Әгәр элек башлыса шыйыҡландырылған газ килтерелһә, 2014 йылда бөтә төр нефть продукттары: бензин, дизель һәм авиация яғыулығы килтерелә башланы.

2015 йыл башында Кавказ станцияһында уртаса бушатыу тәүлегенә 100 вагон тәшкил итә, әммә ул һауа шарттарына ныҡ бәйле була.

2014 йылда паровоздар һаны дүрткә тиклем арта: ике ЧМЭ-3-кә тағы ла ике ҡеүәтле TEM7 өҫтәлә.

2015 йылда паромдар һанын дүрткә тиклем арттырыу һәм Ҡырым портында (порт) икенсе тимер юл аппарелен төҙөү иҫәбенә паром кисеүҙәренең үткәреү һәләтен арттырыу планлаштырыла.

2015 йылда Красная Стрела — Вышестеблиев участкаһында икенсе төп юл төҙөү планлаштырыла. Эш хаҡы 3,6 млрд һум тип баһалана.

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* Один поезд — два вагонных состава, Гудок № 58, 2015
Эль-Чокон

Эль-Чокон (исп. El Chocón) — гидроэлектростанция һәм Аргентинаның Лимай йылғаһы буйындағы һыуһаҡлағысы. 1973 —1975 йылдарҙа Неукен провинцияһының Конфлуэнсия департаментындағы Вилья-Эль-Чокон торама пункты янында, Лимайҙың Неукен йылғаһы менән ҡушылыуынан һәм провинцияның баш ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 80 саҡрым алыҫлыҡта төҙөлгән.

## ГЭС
Эль-Чокон — Лимай йылғаһы каскадындағы дүртенсе ГЭС, Рио-Негро йылғаһының уң ҡушылдығы. Патагонияның иң ҙур ГЭС-ы булып тора, ҡеүәте 1200 МВт (200 МВт радиаль-күсәрле типтағы 6 турбина, әйләнеше минутына 88,3. Уртаса йыллыҡ етештереү күләме — 3350 ГВт*с.

Дамба таштан, туфтан, ҡомдан һәм тупраҡтан яһалған. Бейеклеге 86 м, оҙонлоғо 2500 м һәм нигеҙенең киңлеге 388 м.

Hidronor (Hidroeléctrica Norpatagónica) дәүләт компанияһы тарафынан төҙөлгән. Электр энергияһы етештереү 1973 йылда башлана, проектлау ҡеүәтенә 1978 йылда барып етә. 1993 йылда электр станцияһы хосусилаштырыла һәм Hidroeléctrica El Chocon S. A. тарафынан хеҙмәтләндерелә. Гидроэлектростанция төҙөлөшө төҙөүселәрҙең Чоконасо исемен алған ризаһыҙлығы тигән исемен ала
Файл:Construyendo El Chocón.jpg|Электростанция төҙөлөшө
Файл:Vertedero de la represa El Chocón 2.jpg
Файл:Calzada del Dique El Chocón.jpg|Плотинала һәм дамбалағы юл


## Һыуһаҡлағыс
Формаль рәүештә һыуһаҡлағыс  Эсекьель-Рамос-Мехия (исп. Embalse Ezequiel Ramos Mejía) исемен йөрөтә, ләкин ғәҙәттә гидроэлектростанция исеме менән атала. Илдә майҙаны буйынса иң ҙуры — 825 км² , күләме 20,2км³  (үле күләме — 17,8 км³), Неукен провинцияһында ла, Рио-Негро провинцияһында ла урынлашҡан. Оҙонлоғо 68 км, киңлеге 20 км, максималь тәрәнлеге 64 м, диңгеҙ кимәленән 381 бейеклектә урынлашҡан. Һуғарыу (500 мең гектар ер һуғарыу) һәм ағымдарҙы көйләү юлы менән ташҡынға ҡаршы тороу өсөн ҡулланыла . 

Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 20 400 км² .
Файл:ISS012-E-13151 Limay River, El Chocón.jpg|Һыуһаҡлағыстың юлдаштан фотоһы
Файл:192 Arg ElChocon lago.JPG
Файл:277 Arg ElChocon lago tramonto.JPG
Файл:275 Arg ElChocon lago tramonto.JPG


## Иҫкәрмә
Сирота Лео Григорьевич

**Сирота Лео Григорьевич** (4 май 1885 йыл—25 февраль 1965 йыл) — йәһүд сығышлы СССР  һәм Америка пианист-виртуозы.

## Биографияһы
Лео Григорьевич Сирота 1885 йылдың 4 майында Рәсәй империяһының Подольск губернаһы Каменец-Подольский ҡалаһында тыуа. 11 йәшендә  инде өлкән уҡыусыларға дәрес бирә һәм концерт турнеһына йөрөй. Киевта  Григорий Ходоровскийҙа уҡый. Берлинда Сирота Европа илдәренә Сергей Кусевицкий оркестры менән концерт сәфәрен башлай. Һуңғараҡ йәш музыканттың уҡытыусыһы итеп Александр Глазунов тәғәйенләнде.

Лео Сиротаның репертуарында Моцарттың бөтә әҫәрҙәре, Бетховендың бөтә сонаталары, Лист, Шуман әҫәрҙәренең күпселек өлөшө, Прокофьев, Стравинский, Бузони, Шёнберг музыкалары һәм пианистың замандаштарының әҫәрҙәре. 

1921—1924 йылдарҙа Лео Сирота Кароль Шимановский исемендәге Львов консерваториянда мастер-кластар алып бара.

1923 йылдың 25 октябрендә Венала Лео Сиротаның һәм уның ҡатыны Августина Горенштейндың (композитор Яша Горенштейндың апаһы)  ҡыҙы Беата тыуа (кейәүҙә — Беата Гордон).

Мәскәүҙәге гастролдәр ваҡытында Лео Сирота Маньчжурия хөкүмәтенән саҡырыу ала. Харбинда үҙенең сығышында шул осорҙа йәшәгән төп япон композиторы Косака Ямада була. Ул шунда уҡ пианисты Токиола сығыш яһарға саҡыра. Шулай итеп, 1928 йылда Лео Сирота Японияға беренсе тапҡыр эләгә. 

1929 йылда Лео Сирота ғаиләһе менән Японияла төпләнә, унда Токио король академияһының фортепиано бүлеген етәкләй. Планлаштырылған алты ай урынына пианист Японияла 17 йыл йәшәй. 1931 йылдан Лео Сирота Токио консерваторияһында роялдә уйнарға өйрәтә башлай. Уның уҡыусылары араһында — Минор Мацуя, Такахиро Сонода, Фудзита Харуко, Алексей Абаза.  Икенсе донъя һуғышы дауамында ҡыҙы Беата АҠШ-та, ә Сирота ҡатыны менән бергә Каруидзавела йәшәй.

1946 йылда ирле-ҡатынлы АҠШ-ҡа күсенә. Сирота Сент-Луиста Музыка институтына эшкә урынлаша.  

2008 йылдың 25 майында Киевта «Кинойылъяҙмаһы» халыҡ-ара документаль фильмдар фестивален асыу сиктәрендә «Лео Сиротаның ғаиләһе һәм XX быуат» фильмының донъя премьераһы уҙа. Уны япон кинематографистары (режиссёры Фудзивара Томита) төшөрә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *А. М. Печенюк* Янеччини Музиканти Кам'. — Хмельницький: Поділля, 2003. — С. 9-10, 461-462.
* *Віра Шпильова*. Шул, хто японцям подарувать Моцарт, Бетховен шул Шуман // Тауыш України. — 2007. — 28 ирмес.
* *Вероніка Власюк*. Янчанин кам'єра Світова тураһында прем'відомого  // Місто Ділове (янець Кам'-Подільський). — 2008. — 29 травень. — 12 б.
Заслав һыуһаҡлағысы

**Заслав һыуһаҡлағысы** () — ҙурлығы буйынса Белоруссияла икенсе урында торған яһалма һыуһаҡлағыс. Минскиҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта, Минск ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә 210,4 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡайһы берҙә Минск диңгеҙе тип тә атала.

## Тарихы
1956 йылда Минскиҙағы ташҡынға ҡаршы көрәш һәм йылға ағымын көйләү өсөн Свислочь йылғаһында төҙөлгән дамба һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Вилейск-Минск һыу системаһына инә.

Гидрологик күҙәтеүҙәр 1959 йылдан алып барыла.

## Үлсәмдәре
Күл өҫтө майҙаны — 31,1 км², оҙонлоғо — 10 км, иң киң урыны — 4,5 км, уртаса тәрәнлеге — 3,11 км, иң тәрән ере — яҡынса 8 м, уртаса тәрәнлеге — 3,5 м. Күләме: тулы — 108,5 млн м³, файҙалы — 50 миллион м³. 10 утрауы бар.

Һыу йыйыу бассейны (562 км²) — ҙур убалы, соҡорҙар һәм йырындар менән бүлгеләнгән, башлыса ҡомло-балсыҡлы тупраҡтан тора, уйпатлыҡтарында — торф ятҡылыҡтары, урманлығы — 43 %.

Гидроузел ағыҙғысында уртаса йыллыҡ тәбиғи ағым — 129,8 млн м². Ташҡын март-май айҙарына тура килә. Башлыса ҡар һыуы менән туйына.

Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 55 км. Бассейн битләүҙәре һөҙәк, көньяҡта һәм төньяҡта кәҫле, көнсығышта һәм көнбайышта ҡатнаш урман менән ҡапланған, Вяча йылғаһы ҡойған ерҙә һаҙлыҡлы.

Заславка һыу һаҡлағысы уйпатлығы һыуҙан баҫтырылғанға тиклем Свислочь, Вяча, Ратомка һәм Черняовка йылғаларының һаҙматлы һыубаҫар туғайы була.

Декабрҙең беренсе яртыһында туңа, апрель уртаһында асыла. Боҙҙоң ҡалынлығы 50—70 см. Һыуҙың минераллаштырыуы 190—340 мг/л.

Көнсығыш өлөшө үләнле (күрән, ҡыуыҡлы аир, һыутәңкәһе). Күлдә алабуға, шырт балыҡ, сабаҡ, суртан, күк балыҡ һ.б. бар.

ГЭС-тың ҡоролмалары составына быуа, уратып алған дамба, һыу ағыҙыу юлы, ГЭС инә.

Быуаның оҙонлоғо 831 метр, балсыҡ экранлы, көпшә дренажы менән ябылған, өҫкө таяуының нығытмаһы — тимер-бетон плиталар, быуаның бер өлөшөндә тулҡын һуғыу парапеты башҡарылған, быуаның максималь бейеклеге — 12 метр, һырт буйлап киңлеге — 10 метр.
Һыу ағыҙыу юлы бетонлы, һәр береһе 6 метрлыҡ ике аралыҡта, ике аҫҡы һыу нөктәһе, сегментлы ҡапҡалары бар. Яҡынса һыу үткәреүсәнлеге — 180 м3/с.

Гонолес ГЭС-ы бетонлы, 215 кВт ҡеүәтле бер гидравлик агрегат. 1994 йылда ГЭС ремонтлана, уның ҡеүәте 300 кВт-ҡа тиклем арта.

Свислочь йылғаһы ҡушылған ерҙә Заславль ҡалаһы урынлашҡан.

Һыуһаҡлағыс ярында 250 урынлыҡ «Юность» шифахана-һауыҡтырыу комплексы урынлашҡан, шифахана-профилакторийҙар: 150 урынға Лазурный, 180 урынға Свитанок, 100 урынға «Спутник», БНТУ шифахана-профилакторийы бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белоруссия һыуһаҡлағыстары

## Иҫкәрмә

## Сығанаҡтар
** 
** «Водохранилища Беларуси (справочник)». Мн.:ОАО Полиграфкомбинат им. Я. Коласа, 2005.

## Әҙәбиәт
* Жуков П. И. О гибели рыбы на Заславском водохранилище // Экология позвоночных животных Белоруссии. Минск, 1965.
Сарсанг ГЭС-ы

**Сарсанг ГЭС-ы** — Тертер йылғаһы буйында урынлашҡан ГЭС. Танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы Таулы Ҡарабах Республикаһында, Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше ярашлы Тертер районында урынлашҡан. 1976 йылдан файҙаланыла.

ГЭС-тың ҡеүәте 50 МВт (Ҡарабахтағы иң ҙур электр станция) тәшкил итә, сәғәтенә 90-140 миллион кВт/c электр энергияһы етештерә, был Ҡарабахта электр энергияһына ағымдағы ихтыяждың 40-60 процентын тәшкил итә. Станция радиаль- күсәр гидротурбиналы, ҡеүәте 25 МВт булған ике гидроагрегат менән йыһазландырылған. Плотинаһы грунттан төҙөлгән, бейеклеге 125 м һәм оҙонлоғо 555 м, тулы күләме 560 млн м³, файҙалы күләме 500 млн м³ булған Сарcанг һыуһаҡлағысы барлыҡҡа килтерә.

## Иҫкәрмә
Печенег һыуһаҡлағысы

**Печенег һыуһаҡлағысы** ( Салтов Диңгеҙе&#x5B;&#x5D;; ) — Северский Донец йылғаһындағы канал һыуһаҡлағысы.1962 йылда төҙөлгән. Һыу өҫтө майҙаны - 86,2 км².Һыу күләме — 0,383 км³. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны - 8400 км² . Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 100,5 метр.

## Тасуирламаһы

Печенег һыуһаҡлағысы, нигеҙҙә, Харьков ҡалаһын сөсө һыу менән тәьмин итеү өсөн, 1936 йылда төҙөлгән ҙур булмаған Кочеток һыуһаҡлағысы урынында төҙөлә. Печенег һыу һаҡлағысы 1958 йылдан 1962 йылға тиклем төҙөлә. 1962 йылдың авгусынан һыу һаҡлағыс яңыртыла башлай, ул яйлап 1964 йылдың яҙғы ташҡынына тиклем дауам итә. Шул ваҡыттан алып һыуһаҡлағыс күләме үҙгәрешһеҙ яҡынса 0,4 км³ тәшкил итә. Һыуһаҡлағыстың терәге Волчья йылғаһына тиклем, ҙур киңлеге — Үрге Писаревкалағы күпергә тиклем һаҡлана.

Печенеги ауылы янында Печенег һыуһаҡлағысы быуаһы урынлашҡан. Ул исемен б. э. тиклем IX—X быуаттарҙа ошо ерҙәрҙә йәшәгән күсмә бәжәнәктәр ҡәбиләһенән алған. Һыуһаҡлағыстың уң ярында Салт ҡаласығы һәм Иҫке Салтов ҡасабаһы урынлашҡан. Һыуһаҡлағыс төҙөлөшө һөҙөмтәһендә ул Харьков халҡының ял итеү үҙәгенә әүерелгән. Печенег  һыуһаҡлағысында ҡомло пляждар, пионер лагерҙары һәм ял йорттары күп. Һыуһаҡлағыс плотинаһында ҙур булмаған ГЭС булдырыу планлаштырыла.

## Иҫкәрмә
Бер ҡалала гүзәл күрҙем (М.Өмөтбаев)

**«Бер ҡалала гүзәл күрҙем» ** — шиғыр, башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе, публицист, тарихсы, телдәр белгесе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1887 йылда ижад иткән. Тәү башлап 1894 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Йәдкәр» китабында баҫыла.

## Тарихы
1887 йылдың март айында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев Ҡырымға ваҡеф эштәре буйынса килә, Симферополь (Аҡмесджит) ҡалаһына урынлаша. Ул полковник Ғәни бай Булғаҡовтың зиннәтле һарайында йәшәй. Ғайса Хөсәйенов «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев» тарихи-китабында уның Ғәни бәк Булғаҡовтың Бибикамал исемле бер ҡөрьән хафиздан тол ҡалған сибәр ҡәрҙәшенә ғашиҡ булыуын һәм шиғыр шул саҡ ижад ителгән тигән фекерҙе фаразлай. Төрлө хәбәрҙәргә ҡарамай мөхәббәтенә, ғаиләһенә, иренә тоғро Бибиғәбиҙә сабырлыҡ менән уның ҡайтыуын көтә, шиғри юлдар менән хаттар яҙа: «Һағынмаҡтай һары булды сырайым, Ҡауышмаҡсы насип итһен хоҙайым». Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1888 йылдың йәй башында Ҡырымдан ҡатыны, балалары янына Ибраһимға ҡайта.

## Идея-йөкмәткеһе
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың «Бер ҡалала гүзәл күрҙем» — мөхәббәт лирикаһынан иң көслө шиғырҙарының береһе. Ул сюжетлы шиғыр. Берәүҙең,лирик геройҙың, бер ҡалала «мәхүб дилбәр» күреүе әйтелә. Лирик геройҙы хайран иткән ҡыҙҙың сибәрлеге эпитеттар һәм сағыштырыуҙар менән һүрәтләнә. «Бите—буйы, биле шөбһә, йәшел ҡанат өҫтөндәге чиһрә» егетте үҙенә, ҡарата уның «ашағаны аш, йоҡоһо йоҡо булмай», төштәренә керә, күрешеү, ҡауышыу хаҡында уйлана. Бер ваҡыт, шул ҡаланан үтеп барғанда ҡыҙ йортона «осҡа еккән аҡ ял туры ҡайырып керҙе». Ҡыҙ уға Ләйлә кеүек шашып, ғашиҡ булыуын белдерә. Егет ҡыҙҙы күрергә, уның уйын белергә ашҡынып йөрөй. Хәҙер ҡыҙҙың үҙенә ғашиҡ булыуын белә. Ләкин был егеткә шатлыҡ килтермәй. Ҡыҙ түҙемһеҙлек менән егеттән яуап көтә. Егет бик тәьҫирләнә, тәрән кисерештәргә бирелә, араларындағы йылдар айырмаһына һылтанып, ҡыҙға яуап ҡайтармай, өнһөҙ ҡала, йөрәк ҡушыуына, хис-тойғоларға ҡарағанда, аҡыл, әҙәплелекте өҫтөн күрә. Һуңынан ул яуапһыҙ ҡалған мөхәббәт ғазаптарынан «япраҡ кеүек һарғайған» ҡыҙҙан хәсрәтле хат ала.
## Әһәмиәте һәм үҙенсәлелеге
Ғазаплы мөхәббәт кисерештәрен романтик та, драматик та һүрәтләгән был әҫәр уҡыусыны тулҡынландырыу һәм ныҡ ҡына уйландырыу көсөнә эйә. Шул яғы менән ул XVIII—XIX быуаттарҙағы башҡорт мөхәббәт лирикаһының иң яҡшы өлгөләре рәтендә. «Камзул», «ҡалпаҡ», «осҡа еккән аҡ ял туры», «яҡшы ат Аҡбәкәл» кеүек башҡорт халҡының көндәлек тормошонан ингән һүҙҙәр әҫәргә милли колорит өҫтәй.

## «Бер ҡалала гүзәл күрҙем»

¹ Мәхбүб дилбәр — һөйкөмлө, күңелде биҙәүсе (ҡыҙ)
² сәбзә — йәшел үлән, йәшеллек
³ гөлбәр — гөл, генә,сибәр (ҡыҙ)
^ чихрә — йөҙ, ҡиәфәт
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Әшә (станция)

**Әшә** — Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе тимер юл станцияһы, ул Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһында Тыныслыҡ урамы, 24 адресы буйынса урынлашҡан.

## Мәғлүмәт
Станцияға 1890 йылда Һамар-Златоуст тимер юлын төҙөгәндә нигеҙ һалына.

Станцияла бөтә төр йөк һәм пассажирҙар операциялары башҡарыла: инә торған юлдарҙа йөктәрҙе ҡабул итеү һәм тапшырыу, склад операцияларын вагон аша хеҙмәтләндереү, урындағы һәм алыҫ юлға йөрөүсе поездарға билет һатыу, багаж операциялары башҡарыла; көн һайын тейәү 25 вагон, бушатыу 35 вагон тәшкил итә.

2002 йылда станцияны юлдар оҙайтып яңынан төҙөлдө, был 1,5 саҡрым оҙонлоҡтағы һәм 9 мең тонна ауырлыҡтағы поездарҙы үткәрергә мөмкинлек бирҙе. Станция хеҙмәттәре менән ҡаланың сәнәғәт предприятиелары: металлургия, яҡтылыҡ-техник, урман-химия заводтары файҙалана.

## Алыҫ араға хәрәкәт
2020 йылдың графигы буйынса станция аша алыҫ араға йөрөүсе түбәндәге поездар хәрәкәт итә:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

### Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте

## Юл-транспорт ваҡиғалары
1989 йылдың 4 июнендә 1:15 сәғәттә (3 июнь Мәскәү ваҡыты менән 23:15 сәғәттә) СССР тарихында ҙур тимер юл һәләкәте Әшә — Оло Теләк араһында була.

## Иҫкәрмәләр
Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы

**Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы** (11 март 1969 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Бөрйән районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.

## Биографияһы
Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы 1969 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа.

1985 йылдан алып 1990 йылға тиклем Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын «рус теле һәм әҙәбиәте», «башҡорт теле һәм әҙәбиәте» белгеслеге буйынса тамамлай.

2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында менеджмент белгеслеге буйынса икенсе юғары белем ала.

1990 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң күп йылдар Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай.

1995—1998 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбенең кластан тыш һәм мәктәптән тыш эштәрҙе ойоштороусыһы.

1999 йылда — район халыҡ мәғарифы идаралығының район методика кабинеты мөдире.

1999—2006 йылдарҙа — район мәғариф бүлегенең 1-се категориялы инспекторы.

2006—2011 йылдарҙа Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәтендә мәғлүмәт-аналитика эше буйынса баш белгес, хакимиәттең мәғлүмәт-аналитика һәм кадрҙар эше секторы мөдире, муниципаль район хакимиәтенең эштәр менән идара итеүсеһе һәм Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәте башлығының социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары булып эшләй.

2012 йылдан алып 2017 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры урынбаҫары.

Әлеге көндә Бөрйән районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы.

Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Валеева Венера Фаритовна
*Единый республиканский инновационный бизнес-портал
Алтын дзига

**«Алтын дзига»** () — Украина кинематографын үҫтереүҙәге һөнәри ҡаҙаныштары өсөн бирелгән украин милли кинопремияһы. Уға 2017 йылда Украина киноакадемияһы нигеҙ һала. Беренсе бүләкләү тантанаһы 2017 йылдың 20 апрелендә Киевта *Fairmont Grand Hotel Kyiv* ҡунаҡханаһында уҙа

## Фильмдарҙы һайлап алыу һәм еңеүселәрҙе билдәләү
Беренсе Милли Кинопремияға фильмдар 2017 йылдың 20 февраленән 20 мартына тиклем ҡабул ителде. Һайлап алыуҙа премьералары 2016 йыл дауамында — 1 ғинуарҙан 31 декабргә тиклем дауам иткән фильмдар ҡатнаша. Беренсе милли кинопремия конкурсында ҡатнашҡан фильмдар исемлегендә 54 кинотаҫма иҫәпләнә: уларҙың 12-һе — тулы метражлы уйын фильмдары, 15-е — ҡыҫҡа метражлы уйын, 19-ы — документаль, 8-е — анимация. Йәмғеһе 76 таҫма тапшырыла. Дәғүәселәр фильмдарҙың онлайн-күсермәләрен ябыҡ коммерцияға ҡарамаған ҡарау юлы менән билдәләнә.

2017 йылдың 3 апрелендә Киноакадемия идараһы Беренсе Милли Кинопремияға 17 дәғүәсенән торған ҡыҫҡа исемлекте иғлан итә..

Еңеүселәрҙе киноакадемияның бөтә ағзалары өс этаплы тауыш биреү юлы менән һайлай.

## Номинациялар
Кинопремия менән бүләкләү өсөн еңеүселәр киләһе 22 номинацияла билдәләнә (2020):

* Иң яҡшы фильм
* Иң яҡшы режиссер (Юрий Ильенко исемендәге премия)
* Төп ролдә иң яҡшы актер
* Төп ролдә иң яҡшы актриса
* Икенсе пландағы иң яҡшы актер
* Икенсе пландағы иң яҡшы актриса
* Иң яҡшы ҡуйыусы оператор
* Иң яҡшы ҡуйыусы рәссам
* Иң яҡшы сценарист
* Иң яҡшы композитор
* Иң яҡшы анимация фильмы
* Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы уйын фильмы гримдан
* Иң яҡшы рәссам (2018 йылдан алып)
* Костюмдар буйынса иң яҡшы рәссам (2018 йылдан алып)
* Иң яҡшы тауыш режиссеры (2018 йылдан алып)
* Иң яҡшы монтаж (1919 йылдан алып)
* Иң шәп йыр (1919 йылдан алып)
* Премия зрительских симпатий (с 2018)
* Украина кинематографын үҫтереүгә өлөш индергәне өсөн «Алтын өйөрсәк» премияһы
* «Йыл асышы» премияһы
* «Иң визуаль эффекттар» премияһы.

## Символ
Милли кинопремияның төп символы — «Алтын дзига» статуэткаһы, ул украин кинематографының етеҙ һәм өҙлөкһөҙ үҫешен символлаштыра. Бынан тыш, исеме танылған кинематографист Дзига Вертовтың ижади мираҫын хәтерләтә. Исеменең авторы — «Медиа Группа Украина» стратегик маркетинг буйынса директор Ольга Захарова.

Стуэтка дизайнын Украина рәссамы Назар Билык эшләгән, ул «Алтын дзиганы» шулай тасуирлаған: *«Композицияның төп элементы — кинопленканан кадр, кинематографты кәүҙәләндергән хәрәкәтсән әйләнеп йөрөгән алтын дүртмөйөш.* *Стуэтка формаһы буйынса милли киноның үҫеш һәм яңырыу символы булып торған өйрөлсәкте, утты, үҫентене хәтерләтә»*.

## Церемониялар

## Әҙәбиәт
* Регламент Второй национальной кинопремии
* Регламент Третьей национальной кинопремии
* Регламент Четвертой Национальной кинопремии

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальная кинопремия
* 
* 
* Facebook|uafilmacademy
* Золотая дзига на сайте Instagram
* Золотая дзига в «Твиттере»
* ''Золотая волчок'' в социальной сети «Flickr»
* Золота дзиґа на сайте Internet Movie Database
Айытбаев Мырҙағәле Арыҫлан улы

**Айытбаев Мырҙағәле Арыҫлан улы** (25 декабрь 1925 йыл—15 июнь 1986 йыл) — элемтәсе, 1952—1959 һәм 1980—1986 йылдарҙа Иҫке Собханғол район элемтә узелы начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), II (1945) һәм III (1944) дәрәжә Дан ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Мырҙағәле Арыҫлан улы Айытбаев 1925 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуа.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Яңы юл» колхозында башлай. 1943 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан армияға алына. Һуғышты Воронеж фронтында башлай. 1945 йылдың еңеү яҙына тиклем һалдат һуғыш юлдары буйлап үтә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн I һәм II дәрәжә Дан һәм Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнә.

1948 йылда демобилизациялана һәм шул ваҡыттан алып ул райондың төрлө ойошмаларында — элемтә, банк системаһында, урман сәнәғәте хужалығында эшләй. КПСС ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Дан ордены (1945)
* III дәрәжә Дан ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы,
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1986)

## Хәтер
2017 йылдың 23 декабрендә Иҫке Собханғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, «Дан» ордены кавалеры Айытбаев Мырҙағәле Арыҫлан улы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ асыла. Таҡтаташ ул эшләгән «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Белорет район-ара телекоммуникацияларҙы техник хеҙмәтләндереү үҙәгенең Иҫке Собханғол линия-техник цехы фасадына ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Аетбаев Мурзагали Арсланович 
* АЕТБАЕВ Мурзагали Арслангалеевич 
* Юбилейная награда Мурзагали Аетбаева
* Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 16.04.1986 «О награждении медалью „Ветеран труда“ трудящихся Бурзянского района» 
* В Бурзянском районе открыли мемориальную доску
*
Валентин Николаевич Васянович

**Валентин Николаевич Васянович** (1971) — украин кинорежиссёры, сценарист, продюсер, кинооператор, монтажсы һәм кинокомпозитор.

## Биографияһы
1971 йылдың 21 июлендә Житомирҙа (хәҙер Украина) тыуған. Виктор Косенко исемендәге музыка колледжын тамамлай. Профессиональ карьераһын И. К. Карпенко-Карого исемендәге КГИТИ-ла башлай, уны 1995 йылда кинооператор дипломы менән, ә 2000 йылда документаль кинорежиссёр дипломы менән тамамлай. Украин кинорежиссерҙары Алексей Прокопенко һәм А. И. Ковалдың ижади оҫтаханаларында шөғөлләнә.

2006—2007 йылдарҙа Польшала А. Вайданың режиссерлыҡ оҫталығы мәктәбендә уҡый.

## Фильмографияһы

### Режиссер
* 2004 — Ҡояшҡа ҡаршы
* 2012 — Ҡәҙимге эш
* 2013 — Эңер
* 2013 — Креденс
* 2016 — Ҡара кимәл
* 2019 — Атлантида
* 2021 — Сағылыш

### Сценарист
* 2012 — Ҡәҙимге эш
* 2013 — Эңер
* 2019 — Атлантида

### Продюсер
* 2014 — Ҡәбилә
* 2019 — Атлантида

* 2014 — Эңер
* 2019 — Атлантида
* 2014 — Татыулашыу / *Zgoda*
* 2019 — Атлантида

### Монтажсы
* 2012 — Ҡәҙимге эш
* 2013 — Ҡәбилә
* 2019 — Атлантида

### Композитор
* 2012 — Ҡәҙимге эш

## Награда һәм премиялары
* «Алтын бәһлеүән» халыҡ-ара кинофестивалендә"Көмөш витязь" икенсе премияһы (1998)
* Халыҡ-ара кинофестивалдә Беренсе приз (2002; Баку) — иң яҡшы документаль фильм өсөн
* Халыҡ-ара ҡыҫҡа метражлы фильмдар фестиваленең халыҡ-ара жюри призы (2005; Клермон-Ферран, Франция)
* Халығ-ара ҡыҫҡа метражлы фильмдар фестивалендә Гран-при (Нанси, Франция; 2005)
* «Йылъяҙмалар» халыҡ--ара кинофестивалендә Гран-при (2005)
* Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильмы халыҡ-ара кинофестивалендә «Бәйләнештә» документаль кино өсөн диплом. (2005)
* Торонто халыҡ-ара кинофестиваленең жюри премияһы (2005; Канада)
* IMAGO Халыҡ-ара кинофестиваленең жюри премияһы (Португалия; 2005)
* И. В. Миколайчук исемендәге «Киев» премияһы (2005)
* Одесса халыҡ-ара кинофестивале, Дон Кихот (Халыҡ-ара кинопресс федерацияһы призы (2012).
* Украинаның александр Довженко исемендәге дәүләт премияһы (2015) «Ҡәбилә» нәфис фильмын төшөрөүгә ҙур ижади өлөш индергәне өсөн
* Иң яҡшы фильм өсөн приз — «Атлантида» — Венеция кинофестивалендә «Офоҡтар» программаһында.
* Токио кинофестивалендә жюриҙың махсус премияһы — Атлантида (2019)
* III дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2020 йылдың 9 ноябре) — милли мәҙәниәт һәм сәнғәт үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне, ҙур ижади ҡаҙаныштары һәм юғары һөнәри оҫталығы өсөн.
* Тарас Шевченко исемендәге Украина дәүләт премияһы (2021) — тулы метражлы «Атлантида» нәфис фильмы өсөн.

## Иҫкәрмәләр
Монар (фильм)

**«Монар»** () — литва режиссеры Шарунас Бартастың Украинаның көнсығышындағы ҡораллы конфликт тураһындағы фильмы. Фильм Литва, Франция, Украина һәм Польша дәүләт киноагентлығы, Литва киноүҙәге, ARTE телеканалы (Франция) һәм Польша киноинституты ярҙамында төшөрөлә.

2017 йылда фильм 70-се Канн халыҡ-ара кинофестивалендә «Режиссерҙарҙың ҡырҡынсы аҙнаһы» секцияһы программаһында ҡатнашыу өсөн һайлап алына. 2017 йылдың июлендә фильм 8-се Одесса халыҡ-ара кинофестиваленең халыҡ-ара конкурс программаһында ҡатнаша.

## Сюжеты
Йәш литвалы Рокасҡа бер ваҡыт Украинала булыу һәм ысын һуғышты күреү һәм аңлау мөмкинлеге бирелә. Гуманитар конвой менән бергә ул Литванан Украинаға юллана, унда яҙмыш уны ике хәрби журналист менән осраштыра. Йәш литвалы һуғыш өйөрмәһенә эләгеп, ысынбарлыҡтың уның романтик күҙаллауҙарына ҡарағанда күпкә аяныслыраҡ булып сығыуын аңлай. Трио психологик сиктәрҙе үтергә һәм ныҡлы мөнәсәбәттәр булдырырға мәжбүр була. Улар һәр береһенең үҙ сәбәптәре буйынса ҡайҙа булырға теләүенән башҡа бер нәмә менән дә килешмәй. Хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә емерелгән биләмәлә Рокас үҙенең ысын мөхәббәтен таба.

## Ролдәрҙә
* Мантас Янчаускас — Рокас Вишняускас
* Лия Макнавичюте — Инга Яускайте
* Анджей Хыра — Андрей
* Ванесса Паради — Марианна, француз журналисы
* Борис Абрамов — хәрби журналист

## Ҡабул ителеш
Канн ҡалаһында фильмды күрһәткәндән һуң бөтә донъя кино тәнҡитселәре уны тар-мар итте — Rotten Tomatoes интернет-агрегаторында «Монар»ҙың рейтингы 14 % тәшкил итә. Картина Украинала ла ҡабул ителә — матбуғатта «Шарунас Бартастың иң насар фильмы», «Одесса кинофестиваленең халыҡ-ара конкурсының иң уңышһыҙ фильмы», «ғәжәйеп, ҡот осҡос һәм был OМКФ-та иң насары» тигән белдереүҙәр була..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Клондайк (фильм, 2022)

«**Клондайк**» — украин режиссёры Марина Эр Горбачтың нәфис фильмы, премьераһы 2022 йылдың ғинуарында «Сандэнс» кинофестивалендә үтә. Фильмда төп ролдәрҙе Оксана Черкашина, Сергей Шадрин һәм Олег Щербина башҡара.

## Сюжеты
Картина Донбасстағы һуғыш осоронда бара. Төп геройҙар Малайзияның "Боинг"ы авиаһәләкәте булған ергә йәнәш ауылда йәшәй.

## Ролдәрҙә
* Оксана Черкашина
* Сергей Шадрин
* Олег Щербина
* Олег Шевчук
* Артур Арамян
* Ефремов Евгений
* Надир Самед

## Премьера һәм ҡабул итеү
«Клондайк» кино проекты 2020 йылда 12-се халыҡ-ара сценарийҙар конкурсында еңеү яуланы. Фильмдың премьераһы 2022 йылдың ғинуарында «Сандэнс» кинофестивалендә бөтә донъя драматик конкурсының *World Dramatic Competition* программаһы сиктәрендә була, һәм фильм иң яҡшы режиссер призына лайыҡ була. 2022 йылдың февралендә 72-се Берлин кинофестивалендә «Панорама» программаһы сиктәрендә күрһәтелә. Һуңыраҡ фильм украин прокатына сыға.

Тәнҡитселәр билдәләүенсә, режиссёр Украинаның көнсығыш төбәктәрен үҙ эсенә алған «алтын биҙгәк» һәм «хәрби биҙгәк» араһында асыҡтан-асыҡ оҡшашлыҡ үткәрә.

## Иҫкәрмәләр
Бени-Мазар

**Бени-Мазар** (араб. بني مزار) — Мысырҙың Минья провинцияһында, Нилдең көнбайыш ярындағы ҡала, унда яҡынса 79 553 кеше йәшәй (2006). Ҡаһирәнән 197 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Шинуада ҡалаһының иҫке исеме (ғәрәпсә شِنموادة) копт телендәге *Чинуотэ/Шинуоти* һүҙенән килеп сыҡҡан (сәхид.ϭⲓⲛⲟⲩⲟⲟⲧⲉ, бохайр. ).

Ҡаланың хәҙерге исеме ғәрәп телендәге Баб Эль-Мазарҙан, йәғни килеү урыны ҡапҡаһынан алынған тип иҫәпләнә, сөнки бында үҙенең иҫтәлекле урындары менән билдәле Оксиринхҡа ҡапҡа урынлашҡан.

Ғосман империяһы ғәскәрҙәренән еңелгәндән һәм Сүриәнән Мысырға ҡасҡандан һуң ҡалаға шәйех Дахир Әл-Омар үҙе нигеҙ һала. Шәйехтең нәҫеле әле лә ҡалала йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Мирослав Михайлович Слабошпицкий

**Мирослав Михайлович Слабошпицкий** (1974 йылдың 17 октябрендә Киевта тыуған) — украин кинорежиссёры һәм сценарист. Александр Довженко исемендәге Украина дәүләт премияһы лауреаты..

## Биографияһы
Украин яҙыусыһы һәм әҙәби тәнҡитсеһе Михаил Слабошпицкий ғаиләһендә тыуған. 1982 йылға тиклем Львовта йәшәй.

И. К. Карпенко-Карр исемендәге Киев милли театр, кино һәм телевидение университетын «кино һәм телевидение режиссеры» һөнәре буйынса тамамлай.

Криминаль хроника репортеры булып эшләй, кино һәм телевидение өсөн сценарийҙар яҙа. Уның сценарийҙарының береһе, «Чернобыльский Робинзон», 2000 йылда беренсе Бөтә Украина «Коронация слова» сценарийҙар конкурсы дипломанты була.

1990 йылдар башында Довженко исемендәге киностудияла эшләй. 2000 йылдан — Украинаның Милли кинематографистар союзы ағзаһы. Украина Йәш кинематографистар ассоциацияһының вице-президенты була.

2002 йылда Дәүләт кинематография хеҙмәте рәйесе Анна Чмиль менән конфликт арҡаһында Санкт-Петербургка китә, унда бер нисә проект өҫтөндә сценарист һәм икенсе режиссёр булып эшләй. «Инцидент» тигән ҡыҫҡа метражлы фильм донъяның 17 илендә (Бельгия, Испания, Италия, Бөйөк Британия, Парагвай, Греция, Чехия, Венгрия, Румыния, Сербия, Рәсәй һ.б.) 27 фестивалдең конкурс программаларында ҡатнашты һәм Алгарвиҙа (Португалия) үткән кинофестивалдә приз алды.

2009 йылдың феврале — Мирослав Слабошпицкийҙың «Диагноз» икенсе ҡыҫҡа метражлы фильмы Берлин кинофестивале конкурсына эләкте (Берлинда ете йыл эсендә беренсе украин фильмы).

2010 йылдың феврале — авторҙың тағы бер ҡыҫҡа метражлы эше («Һаңғыраулыҡ») Берлиналдең конкурс программаһына эләгә.

2012 йылдың авгусы — Мирослав Слабошпицкийҙың Украина сиктәрендә төшөрөлгән 23 минутлыҡ «Ядро ҡалдыҡтары» фильмы «Локарно» халыҡ-ара кинофестивалендә «Киләсәк леопарды» программаһында «Көмөш барыҫ» премияһына лайыҡ була.

2014 йылдың 21 майында Канн кинофестивале сиктәрендә Мирослав Слабошпицкийҙың һаңғырау үҫмерҙәр тураһындағы тулы метражлы беренсе фильмының премьераһы үтә, фильм өс наградаға лайыҡ була: Ган фонды премияһы, «Асыш» премияһы һәм Гран-при.

2014 йылдың 15 июнендә Племя фильмы Иваново ҡалаһында барған Андрей Тарковский исемендәге «Көҙгө» халыҡ-ара кинофестивалендә гран-при яуланы. Ул шулай уҡ Сергей Добротворский исемендәге «Сеанс» журналының махсус наградаһына лайыҡ булды.

## Фильмографияһы
**Режиссер ассистенты булараҡ**

# 2007 — Енәйәт һәм яза (телевидение өсөн мини-сериал)

; Актерлыҡ эштәре

# 1995 — Сокирра
# 1999 — Шағир һәм княжна — *эпизод*
# 2016 — Минең өләсәйем Фанни Каплан

; Режиссерлыҡ эштәре

# 1995 — Һаҡсы (ҡыҫҡа метражлы)
# 2005 — Инцидент (ҡыҫҡа метражлы)
# 2009 — Диагноз (ҡыҫҡа метражлы)
# 2009 — Мудаки. Арабески («Һаңғыраулыҡ» ҡыҫҡа метражлы)
# 2012 — Ядро ҡалдыҡтары (ҡыҫҡа метражлы)
# 2014 — Ҡәбилә

; Сценарист

2010 — Һаңғыраулыҡ (ҡыҫҡа метражлы)

2012 — Ядро ҡалдыҡтары (ҡыҫҡаметражлы)

2014 — Ҡәбилә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Интервью forbes.ua
Кем өсөн? (Ш.Бабич)

**Кем өсөн?** — шиғыр, күренекле башҡорт шағиры Шәйехзада Бабич 1916 йылда ижад иткән. Ҡулъяҙма варианты Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге ғилми архивында һаҡлана. Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

## Шиғырҙың идеяһы
Кешеләрҙе ҡаплаған ҡараңғылыҡты бөтөрөү, халыҡҡа яҡтылыҡ һәм бәхет килтереү — Бабичтың төп маҡсаты. Был мҡсатын, теләген ул «Кем өсөн?» шиғырында үҙенсәлекле гиперболалар — «айға үрләп, нурҙа уйнап» менән белдергән. Шул рәүешле автор үҙ геройының тәрән кисерештәрен һүрәтләй. Лирик герой үҙе өсөн иң кәрәкле, рухи таянысы булырлыҡ кәңәште айҙан ишетә: Ал да нур сәс халҡыңа! Лирик геройҙың кисерештәрен һәм эҙләнеүҙәрен асыу өсөн автор «үрләп», «нурландым», «урланым», «сәс» кеүек хәл-торошто күрһәтеүсе ҡылымдарҙы уңышлы файҙалана. Бабич өсөн Ай — нур сығанағы, Ҡояш — киләсәк матур тормош.

Татар яҙыусыһы Ғәлимйән Ғилманов 1990 йылда Ҡазанда нәшер ителгән Ш. Бабичтың «Зәңгәр йырҙар» китабында инеш һүҙҙә былай тип яҙа: «Кем өсөн?» шиғырындағы Ай менән шағир диалогындағы Ай яуабын мин быуындар бәйләнеше, быуындан быуынға тапшырылыр аҡыл, аманат тип ҡабул иттем".

### Шиғырҙың музыкаль үҙенсәллеге
К.Әхмәтйәнов «Шиғриәт иленә сәйәхәт» китабында Бабич шиғырҙарының музыкаллеген һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Башҡорт композиторы Хөсәйен Әхмәтов тарафынан «Кем өсөн?» шиғырына романс яҙылған. Романсты башҡарыусылар: Камил Вәлиев, Радик Динәхмәтов.

### Бабичтың новаторлығы
Бабичтың һәр юлы айырым мәғәнәғә эйә булып торған шиғырҙары бар. «Ал да нур сәс халҡыңа» юлы айырым мәғәнәгә эйә. Был шағирҙың новаторлығына тағы ла бер дәлил була ала.

### «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы
Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы 2010 йылдан алып күренекле мәҙәниәт, әҙәбиәт эшмәкәрҙәренә, дин әһелдәренә башҡорт халҡын берләштереү, милли мәҙәниәтте, туған телде һәм рухи ҡиммәттәрҙе һаҡлау эшендәге ҡаҙаныштары өсөн тапшырыла.

### Бәхәс

## «Кем өсөн?»
Айға үрләп, нурҙа уйнап,
Күкрәгемде нурланым.
— Ит ғәфү,әй, ай,— тинем мин,—
Нурҙарыңды урланым.

— Һис зарар юҡ, ал,— тине ай,—
Ал да нур сәс халҡыңа;
Мин дә бит төн хаҡына
Алдым ҡояштың нурҙарын.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  /«Башҡортостан» гәзите «Ал да нур сәс халҡыңа дөрөҫмө, әллә Ал да сәс нур халҡыңамы» 
*  Б. Ғафаров «Ш.Бабич — һүҙ оҫтаһы (Ш.Бабич шиғырҙарының тел үҙенсәлектәре)» 48-се б.
* 
*
Тарас Григорьевич Чубай

**Тарас Григорьевич Чубай** (, 1970 йылдың 21 июнендә Львовта тыуған) — украин йырсыһы, рок-музыкант һәм композитор, «Плач Єремії» төркөмө вокалисы һәм уның йырҙары авторы, Украинаның халыҡ артисы (2017), Украинаның атҡаҙанған артисы (2008). Үҙ карьераһы дауамында 100-ҙән ашыу йыр яҙа, 11 альбомын баҫтыра һәм «Крайслер-Империал» операһы өсөн увертюра яҙа.

## Биографияһы
Украин шағиры, тәржемәсе һәм сәнғәт тарихсыһы Григорий Чубай ғаиләһендә тыуған. С. Крушельнецкий исемендәге Львов музыка училищеһын һәм Львов консерваторияһын тамамлай. Студент йылдарында, 1987 йылдан алып 1992 йылға тиклем, «Ҡайғырмағыҙ!» (укр. Не журись!) театр спектаклдәрендә ҡатнаша. 1990 йылда бас-гитарасы Всеволод Дячишин менән бергә «Плач Єремії» төркөмөн ойоштора, унда беҙҙең көндәргә тиклем сығыш яһай.

1999 йылда Киевҡа күсә. «Скрябин» төркөмө менән ике альбом яҙҙыра — «Наше Різдво» (рус. Наше Рождество) һәм «Наші партизани» (рус. Наши партизаны). 2003 йылдың 11 сентябрендә «Украина» һарайында яңғыҙ концерт менән сығыш яһай, үҙенең «Світло і сповідь» альбомын тәҡдим итә. Концертта уның «Плач Єремії» төркөмө, «Львов виртуоздары» камера оркестры, «Пиккардийская терция» музыкаль берекмәһе ҡатнаша.

2008 йылда Тарас Чубайға «Украинаның атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.

2017 йылдың 24 авгусында Украина президенты указы менән уға «Украинаның халыҡ артисы» исеме бирелде.

Өйләнгән, өс балаһы бар.

## Дискографияһы

### Плач Єремії
** Двері, котрі насправді є (1993)
** Най буде все як є… (1995)
** Хата моя (1997)
** Добре (1998)
** Світло і сповідь ч.1 (2003)

### Башҡалар
** Постать Голосу (1988)
** Наше Різдво (1998)
** Наші партизани (2000)
** Наш Івасюк (2002)

### Тарас Чубай & Kozak System
* «Пісні самонаведення» (2014)

## Маҡтаулы исемдәре
Украинаның атҡаҙанған артисы (13.11.2008)

Украинаның халыҡ артисы (24.08.2017)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

### Страницы Тараса Чубая
** Страница Тараса Чубая на Facebook
** Страница Тараса Чубая на Reverbnation

### Интервью
*  
* 
*
Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы

**Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы** (28 ноябрь 1930 йыл — 2015 йыл) — табип-психиатр. 1959—1990 йылдарҙа Бөрйән район үҙәк дауаханаһының баш табибы, 1990—2008 йылдарҙа табип-психиатры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1990). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры ((1971).

## Биографияһы
Нәжип Сәхипзада улы Исхаҡов 1930 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Әхмәт ауылында тыуа. 

1958 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Ырғыҙлы участка дауаханаһына эшкә ебәрелә. 1959 йылда Бөрйән район дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә һәм 1990 йылда хаҡлы ялға киткәнсе ошо вазифала эшләй. 31 йыл дауамында ул райондың һаулыҡ һаҡлау өлкәһен етәкләй. Ул эшләгән йылдарҙа үҙәк дауахананың яңы биналары, Ырғыҙлы, Аҫҡар, Байназар участка дауаханалары биналары төҙөлә. Район ауылдарында фельдшер-акушерлыҡ пункттары үҙ эшен башлай. Дауалау учреждениеларын матди-техник яҡтан йыһазландырыуға, кадрҙар менән тәьмин итеүгә ҙур иғтибар бүленә. 1990 йылдан 2008 йылға тиклем  алыштырғыһыҙ табип-психиатр була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн 1971 йылда «Почет билдәһе» ордены, 1984 йылда «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, 1990 йылда «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған табибы» исеме бирелә.
## Хәтер
2017 йылдың 8 февралендә Иҫке Собханғол ауылында Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы - Исхаҡов Нәжип  Сәхипзада улына мемориаль таҡтаташ асылды.
Мемориаль таҡтаташ Бөрйән үҙәк район дауаханаһы алдындағы фасадта ҡуйылды.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Министерство здравоожхранения Республики Башкортостан 
*Состоялось открытие мемориальных досок Заслуженным врачам Башкирской АССР
Чекан Елена Васильевна

**Елена Васильевна Чекан** (; 26 апрель 1946 йыл, Киев — 21 декабрь 2013 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Украина киноактрисаһы, сценарист, журналист.

## Биографияһы
Елена Чекан 1946 йылдың 26 апрелендә Киевта тыуған. 1972 йылда Мәскәүҙә Б. В. Щукин исемендәге юғары театр училищеһын тамамлай. П. А. Довженко исемендәге Киев киностудияһында эшләй. 1980-1990-сы йылдарҙа төшкән. Марина Цветаева һәм Леся Украинка.шиғырҙары буйынса моноспектакль төҙөнө.
2001 йылда Юрий Макаров менән берлектә «Мой Шевченко» 4 сериялы документаль фильмының сценарийын яҙған.

Украина телевидениеһында эшләй, 2007 йылда нигеҙләнгәне бирле «Украинская неделя» («Український тиждень») журналында хәбәрсе була.

2013 йылдың 21 декабрендә оҙайлы ауырыуҙан (мейе яман шешенән) вафат булған.

## Фильмографияһы

### Актриса

#  — Неудобный человек
#  — Семейный круг — *Алла, секретарь суда*
#  — Женщины шутят всерьёз — *Лиза, сотрудница НИИ*
#  — Под свист пуль — *селянка*
#  — Грачи — *Акчурина, жена сержанта*
#  — Тайны святого Юра
#  — Три гильзы от английского карабина
#  — У призраков в плену — *эпизод*
#  — Мост через жизнь — *Ольга, сестра Натальи*
#  — Премьера в Сосновке — *эпизод*
#  — Приближение к будущему
#  — Рядом с вами — *учительница*
#  — К расследованию приступить (Фильм второй. «Клевета») — *Раиса Степановна*
#  — Цыганка Аза — *эпизод*
#  — Голубая роза — *эпизод*
#  — Грешник — *начальник отдела труда и заработной платы*
#  — Как мужчины о женщинах говорили — *мать Марии*
#  — Узник замка Иф — *эпизод*
#  — Штормовое предупреждение — *Софья Анатольевна, секретарь Горева*
#  — Дорога через руины
#  — Хочу сделать признание — *эпизод*
#  — Буйная — *эпизод*
#  — Допинг для ангелов — *эпизод*
#  — Ниагара — *Нина Фёдоровна*

### Сценарист
#  — Мой Шевченко (документальный)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* КиноПоиск: Елена Чекан
* 
* Юрий Макаров о Елене Чекан.
Михаил Иванович Паращук

**Михаил Иванович Паращук** (, ; 16 ноябрь 1878 йыл, Варваринцы, Цислейтания — 24 декабрь 1963 йыл, Баня, Пловдив өлкәһе) — украин һәм болгар скульпторы һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
1878 йылдың 16 ноябрендә Австро-Венгрияның Варваринцы ауылында (хәҙерге Украинаның Тернополь өлкәһе Теребовлян районында) тыуған.

Ун өс йәшендә үк С. Вуйциктың ярҙамсыһы булып Струсовта католиктар храмын, һуңыраҡ Нова-Сончела ратушаны биҙәгән саҡта эшләй. Краков һәм Вена художество академияларында, Париждың Жулиан академияһында һәм Францияла Огюст Роден оҫтаханаларында уҡыған.

Львовта (1899—1902 һәм 1910—1911), Варшавала (1902—1905), Мюнхенда (1908—1911) һәм Киевта (1911—1913) эшләй. 1913 йылда Паращук Австрия-Рәсәй сиген үткәндә Австрия властары тарафынан тотола, шпионажда ғәйепләнә һәм Талергоф концлагерында (Зальцбург, Штирия янында) төрмәгә ябыла. 1914 йылда ул унан ҡотола алған. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Михаил Паращук Украина азатлығы союзының әүҙем ағзаһы була. 1915—1918 йылдарҙа Рус император армияһының әсир һалдаттары өсөн Раштатт һәм Вецлар ҡалалары лагерҙарында скульптура, көршәк яһау һәм ағас һырлау курстары алып бара.1918 йылда ул Украинаға ҡайта. 1920 йылдан Таллинда УНР дипломатик миссия секретары, һуңынан рәйесе, Литвала УНР вәкиллеге советнигы була. 1921 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1923 йылдан) Паращук Болгарияға Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре вәкиле сифатында килә һәм Софияла төпләнә. Һуңғараҡ бында үҙенең сәнғәт мәктәбен аса. Рәссам ижадының был осоро портрет жанрында һәм пластикала ҙур уңыштарға өлгәшеү менән билдәләнә, Болгарияның сәйәсмәндәре һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре — Д. Благоев, Д. Крайчев, Г. Делчев һәм Г. Стайков портреттарын ижад итә; Украин мәҙәниәте һәм сәйәсәте эшмәкәрҙәре — М. Грушевский һәм С. Петлюра; шулай уҡ скульптуралар менән Оборона министрлығы, Хәрби академия, Фәндәр академияһы, Халыҡ театры, В. Коларов исемендәге китапхана, Кирилл һәм Мефодий исемендәге Милли китапхана, София университеты ректоры биналары биҙәлгән.

Болгарияла Паращук украин эмиграцияһының ижтимағи тормошонда ҡатнаша, болгар-украин общинаһының әүҙем эшмәкәре була, украин эмиграцияһы съезын ойоштора.

1963 йылдың 24 декабрендә Болгарияның Пловдив губернаһы Баня ҡалаһында вафат була; Софияла ерләнгән. Уның ҡыҙы була, ире рәссам, Львов картиналар галереяһы директоры Иван Иванец.

Үлгәндән һуң дәрәжә «Иң изге Равноапостоль Кирилл һәм Мефодий» ордены менән бүләкләнгән. Уның ҡәберендә ҡәбер ташын болгар скульпторы Вежди Рәшитов яһаған.

## Сығанағтар
* М. Ониськів, Р.. Півторак, Б Хаварівський, Лена. Щербак. Михайло Паращук Іванович.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* МИХАЙЛО ПАРАШЧУК КОИМ УКРАИНЕЦЪТ Е?