Словен теле

**Словен теле** (*jezik slovenski, slovenščina*) — һинд-европа теле, көньяҡ словен теленең көнбайыш тармағына ҡарай. Словен теле, лужица менән бер рәттән, ике һан (двойственное число) һаҡлаған славян телдәренең береһе.

Был телдә һөйләшеүселәр һаны — 2 млн кеше, күбеһе Словенияла йәшәй.

Яҙмаһы — латин алфавиты нигеҙендә, гаевица.

## Атамаһы
Словен теленең үҙатамаһы (словак теле кеүек) «славян» тигәнде аңлата (сағ. ).

XIX быуатҡа тиклем урыҫ телендә словен телен *краинский*/*крайнский*, *виндский*, *карниольской*, *карнийский*, *хорутанский*, *хорутанско-словен*/*хорутано-словен*, *крайно-словен*. XIX быуат аҙағында словинский исеме өҫтөнлөк итә, артабан хәҙерге словен менән ҡыҫырыҡлап сығарыла.

## Лингвогеография

### Социолингвистик мәғлүмәт
Хәҙерге словен теле шундай бүлектәргә бүленә:

* йыйылма тел (*jezik zborni*): әҙәби мәктәп, театр теле һәм һ. б.;
* дөйөм, йәки китап-йәнле һөйләү теле (*knjižnopogovorni splošno jezik ali*): әҙәби — һөйләш варианты, башлыса үҙәк Словенияла һәм, ғөмүмән, ҡалаларҙа ҡулланыла;
* төбәк йәнле һөйләү теле, унан диалекттарға күсә.

### Диалекттары

Словен теле 48 диалектҡа бүленә, улар ете төркөмгә берләшәләр: каринтия, приморье, ровтар, гореньско, доленьско, штирия һәм паннон уйһыулығындағы. Кочевье һөйләше айырым тора (Кочевье ҡалаһының һәм тирә-яҡтарының ҡатнаш төркөмө, элек немецтар йәшәгән урын).

### Словен теленең ваҡ әҙәби телдәре
* Прекмурье-словен теле бөгөнгө көндә дөйөм әҙәби тел менән ҡыҫырыҡлап сығарылған тиерлек, әммә Венгрияла ҡулланыла (мәҫәлән, «*Porabje*» гәзитендә).
* Резьян теле Италияла (*rozajanski/jazek rozojanski/langäč*, *rozajanskë/rumuninjë rozojanskë*' *po näs*, *po našin*): Резьела лингвистик һәм лингвистик булмаған факторҙар арҡаһында дөйөм словен норма бер ҡасан да ҡулланылмаған, резьяндар үҙҙәренең урындағы һөйләштәрендә яҙғандар. Резьян диалекты XVI быуатҡа тиклем корош төркөмөнөң бер өлөшө булған. Каринтияла кеүек һөйләшәләр .: *žen*'á*** (вм. ''žéna''), ''vilažej'' (вм. ''pomlad''), ''št'''redi*** (вм. *štirideset*), *peta*'rdu**'' (вм. ''petdeset''), ''gorica'' (вм. ''dvor''), ''čarnjël'' (вм. ''rdeč''), әммә төньяҡ-көнсығыш Фриулиҙың немец һәм роман колонизацияһынан һуң, тик диңгеҙ алды төркөмдәренең иң төньяҡ диалекттар төркөмө менән генә бәйләнеш һаҡланған. Роман [[Лексика|лексикаһының]] һәм [[Синтаксис|синтаксисының]] көслө тәьҫире; мәҫәлән, 60- тан алып 99 тиклем иҫәп егермеләп ҡулланыла : ''štirkrat **dwisti** dëset nu'' (« дүрт тапҡыр егерме һәм ун») вм. ''devetdeset''. Ҡара [[Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович|И. А. Бодуэн де Куртенэның]] ентекле тикшеренеүе «Резья һәм резьяндар», 3- сө том (1- се бүлеге) « Славян йыйынтығы», Пб., 1876, 223—371 стр.

== Словен яҙмаһы ==

Глаголица һәм [[кириллица]]ны файҙаланыу буйынса миҫалдар аҙ, словенса латиница менән яҙғандар, уның етешһеҙлеге булып . [], [] һәм [] тамғаларының юҡлығы тора (йәғни урыҫ өндәренә яҡын «ж», «ш» һәм «ч», тап килә). Был проблемаларҙы төрлө ваҡытта төрлөсә хәл иткәндәр.

* [[Реформация]] ваҡытынан 1850 йылға тиклем . «бохоричицаны» ҡулланыу өҫтөнлөк иткән. Адам Бохорич исеме менән йөрөтөлә (1520—1598). Бохоричица системаһында латин хәрефе  төрлө өн әһәмитендә ике формаһы ҡулланыла һәм шипящийҙарҙы билдәләү өсөн хәреф бәйләнеше (**'s** [з], **ſ** [с], **z** [ц], **sh** [ж], **ſh** [ш.], **zh** [ч]). Был системаның етешһеҙлектәре — [з]/[с], [ж]/[ш] һүҙ башында айырылмауы, әгәр ул баш хәреф менән яҙылһа (у юл хәрефе юл **'s**/**ſ** дөйөм баш хәреф **'S*'). Бохоричица һуңғы яҙған шағирҙарҙың береһе Франц Прешерн (1800—1849).



* [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] беренсе яртыһында «дайнчица» ҡулланылған (Петр Дайнко исеме менән йөрөтөлә , [[1787 йыл|1787]]—[[1873]]) һәм «метелчица» (Франц Метелко исеме менән йөрөтөлә, [[1779 йыл|1779]]—[[1860 йыл|1860]]), кириллицанан үҙләштергән [], [] һәм [] тамғалар өсөн система.
* [[XIX быуат|XIX быуаттың]] уртаһынан хәҙерге ваҡытта тиклем модифицирланған (ике хәрефкә ҡыҫҡартылған , Ć һәм Đ) [[Людевит Гай|Людевит Гайҙың]] хорват алфавиты («гаица») ҡулланыла. Хәҙерге словен алфавиты 25 хәрефтән тора (латин Q, W, X башҡа, Y, ләкин Č, Š, Ž өҫтәп) һәм өс диграфтар — DŽ, LJ, NJ — улар статусы буйынса, серб-хорват теленән айырмалы рәүештә,, хәрефтәргә тигеҙ була алмай (мәҫәлән, кроссвордтарҙа).



== Тарихы ==
Словен теленең тарихын биш осорға бүлергә мөмкин.:

* 1. VI—VIII быуаттарҙа — словен теленең тарих башы, словендарҙың ата-бабалары көньяҡ славян тибындағы праславян диалектында һөйләшкәндәр;
* 2. IX—X/XI быуаттарҙа — «альп славян», словен, кайкав һәм йыш ҡына чакав диалекттарын берләштерә ; был ваҡытта шундай үҙгәрештәр барлыҡҡа килә :
*** **y*: **byti* > **biti* «быть» юғала;
*** редуцияланғандар төшөп ҡала һәм улар көслө позицияла асыҡланалар ;
*** оҙон акут ҡыҫҡара: *bráta* «брата» > *bràta*;
*** баҫымдың күсеше : **dušà* > *dúša* «душа»;
*** тартынҡыларҙың йомшаҡлыҡ-ҡатылыҡ буйынса корреляцияһы юғала;
*** күсеү *dj > j: **kradja* > **kraja*;
*** сифаттарҙың муж. р. эйәлек килештә флексиялары алмашына *-go* алмашына *-ga*: *dobrogo* > *dobroga* > *dobrega*;
*** ҡылымдарҙың 3 — сө затта берлектә һәм күплектә аҙаҡта *-t* юғала: **nesetъ* > *neset* > *nese*;
*** лексикала роман һәм герман телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең барлыҡҡа килеүе;
* 3. XII—XIII быуаттарҙа — словен теле тарихының башланыуы; был осорҙоң периодтары:
*** баҫымлы ижек алдынан баҫымһыҙ һуҙынҡының редукцияһы;
*** циркумфлекстың һуңғы ижеккә күсеүе: *prôso* > *prosô*;
*** ҡыҫҡа акуттың бер ижеккә һүҙ башына табан алға күсеүе: *zvezdá* > *zvézda*;
*** дифтонгылашлыуы *ě* и *ô*;
*** танау һуҙынҡы өндәренең деназализацияһы;
*** исемдәрҙең килеш типтарын енес категорияһы нигеҙендә формалаштырыу ;
*** 1 -се затта, берлек һандағы ҡылым ялғауҙарының (флексии *-m) таралыуы* ;
*** ҡылымдарҙың 3 -сө затта, берлектә *-st* төшөп ҡалыуы;
*** аорист һәм имперфекттың юғалыуы;
*** роман һәм герман телдәренән һүҙҙәрҙе үҙләштереү дауам итә;
* 4. XIV—XVI века — словен телдәренең диалектлаштырыу осоро;
* 5. XVII—XIX/XX быуаттарҙа — хәҙерге словен теленең формалашыуы.

Словен диалектының иң тәүге билдәле яҙма төрө — «Брижин (Фрейзинген) өҙөк» (*Brižinski spomeniki*); 972 һәм 1093 йылдар араһында Мёлль йылғаһы үҙәнендә Каринтияла яҙылған . Был словен теленең латинса (каролинг минускул) менән яҙылған дини йөкмәткеле боронғо яҙма ҡомартҡыһы . Ғөмүмән, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған боронғо славян ҡулъяҙмаларҙың береһе булып тора.

[[XVI быуат]]та хәҙерге әҙәби словен теленең формалашыуын реформаторҙар [[Примож Трубар]]ый (1508—1586), Адам Бохорич (1520—1598) һәм Юрий Далматин (1547—1589) эштәре менән бәйләйҙәр. Ул саҡта бөгөнгө [[Словения]] [[Изге Рим империяһы|Изге Рим империяһының]], [[Австрия империяһы]] һәм [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрияның]] бер өлөшө булған, уларҙа [[немец теле]] элита теле була, ә словенса тик "ябай " кешеләр генә һөйләшкән.

XVIII быуатта әҙәби телдең нигеҙе түбәнге доленьск һәм гореньск диалекттары менән аралаша. Иллиризм һәм панславизм сербхорват, чех һәм урыҫ телдәренән һүҙҙәр алып килә.

1850 йылдарҙа әҙәби словен теленең формалашыуы тамамлана. Әҙәби телдең үҫешенә католик епископы Антоний Сломешек Мартин үҙенең әҙәби эшмәкәрлеге менән ҙур йоғонто яһай. Бөгөнгө словен телендә доленьск консонантизмы һәм гореньск вокализмы бар.

== Лингвистик ҡылыҡһырлама ==

=== Фонетика һәм фонология ===

==== Һуҙынҡылар ====


Баҫымһыҙ позицияла 6 ғына һуҙынҡы тора: /i/, /ɛ/, /ə/, /a/, /ɔ/, /u/.

==== Тартынҡылар ====
Словен теленең тартынҡы өндәре (йәйә эсендә фонемалар аллофондары):


* словен һөйләү телендә әҙәби палаталь (аңҡау) тартыңҡылары урынына [ɲ] һәм [ʎ] (*nj* һәм *lj* яҙмала) әйтелештә теш араһы [н] һәм [l]
* Бөтә тел белгестәре [dʒ] фонемаһын үҙ аллы фонема тип һанамай...
* Тартынҡылар регрессив рәүештә һаңғырау- яңғырау буйынса [[Ассимиляция (тел белеме)|ассимиляцияла]]<nowiki/>налар: *sladek* [ˈslaːdək] «татлы» — *sladka* [ˈslaːtka] «татлы», *glas* [ˈɡlaːs] «голос» — *glasba* [ˈɡlaːzba] «музыка». Һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғырауланалар. Өн [л] һүҙ һүҙ аҙағында һәм тартынҡы алдынан [u] күсә : *stol* [stɔu] «ултырғыс», *molčati* [mɔuˈtʃaːti] «өндәшмә». [V] өнө күсә [u]. шул уҡ позицияла , ә башында, уртаһында һәм предлогта (бәйләүестәрҙә) *v* тартынҡыһы алдынан [u] күсә: *nov* [nɔu], *vsak* [uˈsaːk] «һәр», *predvsem* [prɛduˈsɛm] «иң элек- прежде всего», *v redu* [u ˈreːdu] «в порядке».
* Тартынҡы [н] барлыҡҡа килеү урынына ҡарап ассимиляциялана [ŋ] тел арты тартынҡылары алдынан [k], [g], [x]: *angel* [ˈaːŋɡɛu] «фәрештә- ангел». Предлог (бәйләүес) *k* — [x] башланғыс *k-* [ɣ] *g алдынан -* (яҙғанда ике осраҡта ла *h хәрефе ҡулланыла*).

==== Просодия ====

Элек словен теле музыкаль баҫым менән характерланған , әле лә диалекттарҙың бер өлөшөндә ул һаҡлана. Был системала юғары һәм түбән [[Тон (тел ғилеме)|тон]]<nowiki/>дар айырыла, ғәҙәттә, оҙон баҫымлы һуҙынҡы [ər]. Тонлы баҫымлы һуҙынҡы транскрипцияла [ər] юғары тон акут (*á*), ә түбән тон — циркумфлекс (*â*); ҡыҫҡа һуҙынҡыла юғары тон гравис (*à*), түбән тон — ике гравис (*ȁ*) билдәләнә. Ябыҡ һуҙынҡы хәрефтәрҙең аҫтына нөктә ярҙамы менән (*ẹ* һәм *ọ*) яҙыла.

=== Морфология ===
Й.Топоришин словен телендә туғыҙ . [[Һүҙ төркөмдәре|һүҙ төркөмөн билдәләй]]: [[Исем (һүҙ төркөмө)|исем]] (*samostalnik*), [[сифат]] (*pridevnik*), [[рәүеш]] (*prislov*), [[ҡылым]] (*glagol*), предикатив (*povedkovnik*), бәйләүес (*predlog*), [[теркәүес]] (*veznik*), [[Киҫәксә|киҫәксәләр]] (*členek*), [[ымлыҡтар]] (*medmet*).

==== Исем һүҙ төркөмө ====
Словен телендә исемдәр һан һәм [[килеш]] менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһы менән билдәләнә. Һан өс төрлө: берлек, икеле һәм күплек. Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө «», һәм исемдәрҙең тик күплек һанда торғандары «» . [[Килеш|Килештәр]] алты — төп килеш (*imenovalnik*), эйәлек (*rodilnik*), төбәү (*dajalnik*), төшөм (*tožilnik*), ул (*mestnik*) һәм сығанаҡ (*orodnik*). Саҡырыу формаһы юғалған. Енес (род) өс — муж. р., жен. р. һәм сред. р.. Ир-ат енесен ((муж. р.) белдергән берлек һанда торған исемдәр йәнле(одушёвлен.) һәм йәнһеҙ (неодушёвлен.) буйынса айырыла.

Ҡатын-ҡыҙ енесенә (жен. р.) исем һүҙ төркөмөнөң килеш менән үҙгәреш миҫалы *voda* «һыу-вода», *mati* «әсә-мать», *pesem* «йыр-песня», *stvar* «әйбер-вещь»:

Й. Топоришин шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ енесенә ҡараған (жен. р.) исем һүҙ төркөмдәрен III төр килеш менән үҙгәртеүгә бүлә, бында килеш менән үҙгәрмәгән исемдәр, һәм IV төр менән үҙгәргән сифат һүҙ төркөмөнән [[Субстантивлашыу|субстантивлашҡан]] исемдәр инә..

Средний род исемдәренең килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар: *leto* «год», *srce* «сердце», *ime* «исем», *dekle* «девушка», *drevo* «дерево»:


==== Сифат һүҙ төркөмө ====
Сифаттарҙың килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар *nòv* «яңы- новый»:

Төп сифаттар өсөн сағыштырыу дәрәжәһе хас: төп дәрәжә, сағыштырыу дәрәжәһе һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе. Сағыштырыу дәрәжәләре морфологик (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм аналитик (тасуирлау) юлдары менән яһалалар.:

# морфологик ысул менән сифаттарҙың сағыштырма дәрәжәһе (*primernik* / *komparativ*) *-š-*, *-j-* һәм *-ejš-* суффикстары (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм төп дәрәжәләге нигеҙгә ҡушылыусы үҙгәртеүсе ялғауҙар (окончание) ярҙамында барлыҡҡа килә :
## *mlád* «йәш-молодой» — *mlájši*, *húd* «яуыз-злой» — *hújši*, *sládek* «татлы-сладкий» — *slájši*, *krátek* «ҡыҫҡа короткий» — *krájši*, *ràd* — *rájši* «иң яҡшы-лучше, тиҙҙән-скорее» (предикатив булараҡ ҡулланыла йәки бер составлы эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре урынында), *tánek* «йоҡа-тонкий» — *tánjši*, *májhen* «бәләкәй-маленький» — *mánjši*, *gŕd* «некрасивый» — *gŕši*, *tŕd* «ҡаты» — *trši*, *širòk* «киң» — *širši*, *ljúb* «яратҡан-любимый» — *ljúbši*, *lép* «матур-красивый» — *lépši*, *dóber* «яҡшы-хорощий» — *bóljši*, *dólg* «оҙон-длинный» — *dáljši*;
## *drág* «ҡәҙерле-дорогой» — *drážji*, *tíh* «тихий» — *tíšji*, *nízek* «түбән» — *nížji*, *láhek* «еңел» — *lážji*, *vêlik* «ҙур» — *véčji*, *visòk* «юғары» — *víšji*, *blag* — *blážji*; йәки иҫкергән йәки диалект формалары: *kráčji* «ҡыҫҡа», *méčji* «артыҡ йомшаҡ», *stárji* «өлкән, более старый», *globóčji* «артыҡ тәрән-более глубокий»;
## *bogàt* «бай» — *bogatéjši*, *dêbel* «толстый-йыуан» — *debeléjši*, *strahopéten* «ҡурҡаҡ» — *strahopétnejši*, *globòk* «тәрән» — *globokéjši*, *srdít* «сердитый» — *srdítejši*, *hláden* «һалҡын» — *hladnéjši*, *krêpek* «ныҡлы» — *krepkéjši*, *svêtel* «светлый» — *svetléjši*, *tèmen* «темная» — *temnéjši*, *mêhek* «йомшаҡ» — *mehkéjši*, *tôpel* «йылы» — *topléjši*, *gôrek* «ҡыҙыу» — *gorkéjši*, *stàr* «иҫке» — *staréjši*, *nòv* «яңы» — *novéjši* һәм башҡа күп кенә;
# сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһе аналитик ысул менән һүҙ *bolj*: *bolj slovenski* ҡушылмаһы ярҙамында яһала « более словенский».

==== Һан ====
«Ике-два», «өс-три», «дүрт-четыре», «биш-пять» һандарының килеш менән үҙгәреше:


==== Алмаштар ====
[[Зат (грамматик категория)|1 — се, 2- се зат алмаштарының]] (өтөрҙән һуң мөнәсәбәт һүҙҙәр (клитикалар-):

3 -сө зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше:


==== Ҡылым ====
; Ҡылым замандары

[[Ҡылым замандары|Заман системаһы]] словен телендә хәҙерге һәм киләсәк замандан, перфект һәм плюсквамперфекттан тора.

Хәҙерге заман ҡылымдың зат менән үҙгәрешенә миҫал *delati* «эшләй-делать», *govoriti* «һөйләй-говорить», *imeti* «иметь», *jesti* «есть», *biti* «быть» һәм *ne biti* «не быть»:

Перфект(үткән заман) ҡатмарлы юл менән барлыҡҡа килә: уның формаһы хәҙерге заман. *l*-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдан *biti* тора. Ҡылым *delati* "делать " перфектта (үткән заманда) зат менән үҙгәреше:

Плюсквамперфект формаһы . *l*-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым *biti* перфектта тора:

Киләсәк заман эш-хәрәкәт тамаланған һәм тамамланған ҡылым төрҙәренән ярҙамсы ҡылымды айырым формаға ҡушыу юлы менән *biti* *l яһала*:


; һөйкәлештәр

Словен телендә өс һөйкәлеш: хәбәр һөйкәлеше, теләк һөйкәлеше һәм бойороҡ һөйкәлеше бар.

=== Синтаксис ===
Һүҙҙәр тәртибе — ирекле, SVO (*subject—verb—object*) тәртибе база булып тора.

=== Лексикаһы ===
Словен лексикаһында тәүге үҙләштереү романизмдарға ҡарай,. Уларҙың словен теленә үтеп инеүе [[Словения|Словенияға]] славяндарҙың күсеү ваҡыты менән башлана, һәм ул [[Урта быуаттар|Урта быуаттарға]] тиклем дауам итә. .Беренсе сиратта, топонимдар:  > *Koper*,  > *Soča*. Бынан тыш, шундай һүҙҙәр : *jambor* «мачта» <  «ағас-дерево», *golida* «подойник» < вульг..-, *hlače* «ыштан-штаны» < средн.-, *fant* «егет-парень» < .

Словен теленең һүҙлек составында VIII быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем үҙләштерелгән ҙур һандағы германизмдар урын алған : *flinta* «мылтыҡ-ружьё» < , *gmajna* «общий» < сред. р. ..-, *krompir* «картуф» < . Шулай уҡ немец теле аша латин һәм [[Грек теле|грек]] сығышлы лексика үтеп ингән: *klošter* «монастыры», *škrinja* «сундук», *špital'' «дауахана-больница».

## Өйрәнеү тарихы
Словен телдәре буйынса өҙлөкһөҙ ғилми-тикшеренеү эштәре 1945 йылда ойошторолған Фран Рамовш исемендәге Словен фән һәм сәнғәт академияһында алып барыла. Академияла тел материалын йыйыу, һүҙлектәр һәм атластар төҙөү, диалекттарҙың тарихи грамматикаһының яҙылышын һәм фонотекаһын өйрәнеү эштәре буйынса ғилми эштәр башҡарыла.Әлеге ваҡытта унда словен теленең төп һүҙлектәре төҙөлгән.

* хәҙерге словен әҙәби теленең һүҙлеге — jezika knjižnega slovenskega Slovar (5 томлы, Ljubljana: 1970—1991; электрон версияһы http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html),
* орфографик һүҙлек (130 000 артыҡ һүҙ) (Slovenski pravopis, Ljubljana: SAZU ZRC, 2001. — Электрон версия 1500 стр. http://bos.zrc-sazu.si/sp2001.html),
* этимологик һүҙлеге (F. Bezlaj. Etimološki jezika slovar slovenskega, 1-5, 1976—2007 Ljubljana; M. Snoj. Slovar Slovenski etimološki. Ljubljana; SAZU ZRC, 1997, 2003, 2009; һуңғы баҫма, тулыландырылған һәм киңәйтелгән, 30.000 артыҡ һүҙ словен теленең этимологияһын тәшкил итә.)
* словен теленең фразеология һүҙлеге(J. Keber. Frazemov Slovar slovenskih. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011).
* тәүге словен лингвистик атласы (atlas 1 lingvistični Slovenski. Človek — telo, bolezni, družina. Ur.J. Škofic. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011).

Ике тел корпусы төҙөлгән: Nova beseda http://bos.zrc-sazu.si/nova_beseda.html һәм Gigafida https://web.archive.org/web/20120712022800/http://demo.gigafida.net/

Словен теленең иң абруйлы тасуирлау грамматикаһы Йоже Топоришич тарафынан яҙылған(Toporišič Jože. Slovenska slovnica. 4., izdaja prenovljena in razširjena. — Maribor: Obzorja, 2004. — Str 923., ilustr. — ISBN 961-230-171-9).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Словен һүҙлектәре шәлкеме
* Словен теле грамматикаһы таблицаларҙа
* Инглиз-словен һүҙлеге онлайн
* Кондрашова Н. А. Словен теле
* Рус-словен тәржемәсе ялған дуҫтар