Ираклион

**Ираклион** (**Гераклион**) (грек.  Ηράκλειον) — Грецияла,  Крит утрауындағы ҡала. Крит периферияһының һәм Ираклион общинаһының  (дим) административ үҙәге. Ҡаланың башҡа   тарихи исемдәре: Хандак, Мегало-Кастро, Кандия, Хандакас, Гераклея. Батыр Геракл  хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Ҡала ҙур булмаған элекке гавань урынында,  Крит диңгеҙе яры буйында  порт булып иҫәпләнгән урында, Кносс ҡалаһынан алыҫ түгел —   миной цивилизацияһы үҙәгендә төҙөлгән: Страбон үҙенең «Географияһында » (I быуат)  Ираклионды (, йәғни  Геракл ҡалаһын) Кносстың диңгеҙ порты булараҡ  (Страб., 10.4.7) телгә ала, әммә легендар батша Минос порт булараҡ   Амнис ( )  ҡаласығын ҡуллана тип өҫтәп ҡуя.  Археологик табылдыҡтар Страбондың Ираклионы хәҙерге ҡаланың элгәр булыуын ышаныслы раҫламай.

Һуңыраҡ ғәрәптәр., Крит утрауҙарын 824 йылда баҫып алғас, был урынды  нығытылған  *Хандак* фортына әйләндерә, уны 140 йыл дауамында тотоп тора. Ҡаланы һаҡлау өсөн ғәрәптәр ҡеүәтле диуарҙар төҙөй һәм уларҙы тәрән йырын менән уратып ала  (һәм шунан ҡалған исем, ғәрәпсә артмаһа «йырын»).

961 йылда ҡаланы  Византия полководецы Никифор Фока  һигеҙ айлыҡ көсөргәнешле ҡамауҙан һуң яулап ала. Хандак талана һәм емерелә; 300  караптарҙа уның байлығын Византияға сығаралар. Аҙаҡ ҡаланы *Ҙур Ҡәлғә* тигәнде аңлатҡан Мегало-Кастро исеме аҫтында тергеҙәләр.

Яҡынса 250 йыл үткәс  тәре йөрөтөүселәр яны Византияны ҡыйрата, һәм Критты 1204 йылда венециялыларға һата. Фетнәләр ваҡытында ҡала диңгеҙ юлбаҫарҙары ҡулына эләгә, әммә  1211 йылда Венеция республикаһы үҙенең бында хакимлығын ҡуя. Венеция хакимлығы дауамында ҡала Кандия () исемен ала, исем  бөтә утрауға нығына. Ошо дәүерҙә ҡала ныҡ үҫешә, венециялылар уны яңы, бик ҡеүәтле диуарҙар менән уратып ала,  күп мөһабәт биналар, фонтандар, майҙандар, һәйкәлдәр, сиркәүҙәр төҙөй.

Константинополде төрөктәр  1453 йылда баҫып алғандан һуң уның халҡы христиан Кандияһына күсеп китә, был мәҙәни үҫешенә этәргес бирә.  1541 йылда Фоделе ауылы янында  бөйөк рәссам Доменико Теотокопулос (күберәк Эль Греко  исеме аҫтында билдәле) тыуа, ул  тәүге  рәсем сәнғәте дәрестәрен Кандия монастырында ала.

1462 йылда венециялылар яңы һаҡлау диуары төҙөргә ҡарар итә, төҙөлөш йөҙ йылға һуҙыла. Ҡаланың 14 йәштән алып  60 йәшкә тиклем һәр кешеһе ҡәлғә төҙөү буйынса  йыл һайын бер аҙнаға был эшкә ылыҡтырыла. Диуар периметрында 4,5 км, ә йыуанлығы ҡайһы бер урындарҙа ун метрға етә.

1645 йылда төрөктәр ҡала өсөн һуғыш башлай, ул  24 йылға һуҙыла.  1667 йылдың майында төрөк армияһы бөйөк вәзир Әхмәт Кёпрюль етәкселегендә Кандияны ҡамарға тотона. 28 ай ҡамауы ваҡытында төрөктәр 108 мең кешеһен, венециялылар  29 мең кешеһен юғалта.  1669 йылдың сентябрь айында  венеция хәрби етәксеһе Морозини Франческо  ҡаланы  тыныс эвакуациялау тураһында һөйләшеп, ҡәлғәне бирә.

Төрөктәр ҡаланы  **Хандакас** тип үҙгәртә**.**  XIX быуат башында Хандакас үҙенең яңы тарихи исемен ала — **Гераклея**, һуңынан Ираклион тип атала.  Уның  халҡы баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ярҙам иткәне өсөн ҡурҡыныс ҡырылыуға дусар була (1828 һәм 1897).
1898 йылда Крит европа державалары протектораты  ярҙамында  бойондороҡһоҙлоҡ яулай, ә 1913 йылда  1912—1913 йылдарҙағы  Балкан һуғышынан һуң  утрау Грецияға ҡушыла.

Ираклион халҡы, крит ҡалалары Хания һәм Ретимнон халҡы кеүек,   1941 йылдың майында Крит өсөн көрәштә һәм артабанғы 1941—1944 йылдарҙа грек Ҡаршылығында үҙенең ҡатнашлығы менән дан ала.

1971 йылдан  ҡала Криттың административ үҙәге була

## Климаты
Климаты — урта диңгеҙ. Ҡаланың утрауҙағы торошо температура тирбәлеүен йомшартырға мөмкинлек бирә, шуға күрә башҡа ҡалаларға ҡарағанда йәй һалҡынса, ә ҡыш йылыраҡ.   

## Ираклиондың община берлеге
Ираклион община берлегенә 11  тораҡ пункт инә. Майҙаны 52 444 квадрат километр тәшкил итә.

## Халҡы
2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу  мәғлүмәттәре буйынса халҡы  тәшкил итә. 

## Транспорты
Ираклионды  «Никос Казандзакис»  аэропорты хеҙмәтләндерә

## Иҫтәлекле урындары

### Культ биналары

Файл:Iraklion Agios Titos R01.jpg|Изге Тит соборы
Файл:Catedral (Heraclion).jpg|Изге Мина соборы
Файл:Crete Iraklio7 tango7174.jpg|Изге Екатерина сиркәүе
Файл:Βασιλική του Αγίου Μάρκου 9276.jpg|Изге Марк соборы


### Архитектураһы

Файл:Knossos - 09.jpg|Кносс һарайы
Файл:20090415 Hrakleio Krhth Limani Koules 1.jpg|Кулес ҡәлғәһе
Файл:Kreta - Iraklion - Venezianische Loggia.jpg|Венеция лоджияһы
Файл:Cretaquarium entrance.jpg|Крит Аквариумы
Файл:Morozini Fontein Heraklion.jpg|Львов майҙаны

Морозини фонтаны
Файл:Arsenal Iraklio 934.JPG|Арсенал
Файл:20110927 St. Peter of Dominicans Heraklion Crete Greece Panorama.jpg|Изге Петр монастыры


### Музейҙары

Файл:Δίσκος της Φαιστού πλευρά Α 6380.JPG|Археологик музей

(Фестский диск)
Файл:Triptico de Modena El Greco.jpg|Криттың тарихи музейы
Файл:Natural History Museum of Crete Bldg.jpg|Тәбиғи тарих музейы
Файл:Kazantzakisgrave.jpg|Никос Казандзакис музейы
Файл:Stmarkheraklion.jpg|Һынлы сәнғәт музейы
Файл:Crete Iraklio7 tango7174.jpg|Сиркәү сәнғәте музейы


## Билдәле шәхестәре
Эль Греконан тыш Ираклион башҡа  шәхестәре менән билдәле:

* Георгий Трапезундский (1395—1472) — грек ғалимы, философ, итальян Яңырыуының пионеры;
* Рицос  Андреос (1421—1492) — күренекле грек рәссамы-икона яҙыусыһы;
* Педро де Кандия (1492—1542) — грек авантюрисы, испан конкистадоры, Перу яры буйына тәүгеләрҙән булып төшөүсе беренсе европалы һәм уны яулап алыуҙа ҡатнашыусы. Испания гранды, Куско ҡалаһы алькальды.  
* Корнякт Константин (1517—1603) — грек эшҡыуары һәм меценаты, Львов ҡалаһында Корнякта һарайын  һәм манараһын төҙөгән;
* Михаил Дамаскин (1530—1592) — грек икона яҙыусыһы, Венецияла Изге Георгий православие ҡорамын биҙәгән. Эль Греконың уҡытыусыһы булған тигән фараз бар;
* Кирилл Лукарис (1572—1638) — Вселенский (Константинопольский) Патриарх, Рәсәй менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнә. Босфорҙа  төрөктәр тарафынан батырып үлтерелә;
* Никос Казандзакис (1883—1957) — бөтә донъяға билдәле грек яҙыусыһы. Ҡала ҡәлғәһе стеналары янында ерләнгән;
* Воланакис Константинос (1837—1907) — XIX быуатта иң әһәмиәтле грек рәссамдарының береһе.  Мюнхен грек һынлы сәнғәт мәктәбенә ҡарай;
* Алексиу Элли (1894—1988) —  билдәле грек яҙыусыһы һәм педагогы, күп йылдар сит илдә сәйәси эмиграцияла йәшәй;
* Элитис  Одисеас (1911—1996) — шағир, 1979 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты;
* Сифакис  Иосиф (ырыу. 1946) — иҫәпләү системаһы өлкәһендә грек һәм француз ғалимы, Тьюринг премияһы.

## Туғандаш ҡалалар
 
*  Ретимнон, Греция
*  Агиос-Николаос, Греция
*  Ханья, Греция
*  Афины, Греция
*  Пирей, Греция
*  Александрия, Мысыр
*  Суэц, Мысыр
*  Могадишо, Сомали
*  Сочи, Рәсәй
*  Новороссийск, Рәсәй
*  Мәскәү, Рәсәй
*  Санкт-Петербург, Рәсәй
*  Владивосток, Рәсәй
*  Пермь, Рәсәй
*  Силәбе, Рәсәй
*  Түбәнге Новгород, Рәсәй
*  Нью-Йорк, США
*  Лос-Анджелес, АҠШ
*  Дубай, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* 
*