Рихард Вагнер

**Ри́хард Ва́гнер**, тулы исеме **Вильһельм Рихард Вагнер** (; 22 май 1813 йыл, Лейпциг — 13 февраль 1883 йыл, Венеция) — немец композиторы һәм сәнғәт теоретигы. Операға ҙур үҙгәрештәр, Европа музыка мәҙәниәтенә, бигерәк тә немец сәнғәтенә бик ҙур өлөш индергән шәхес. 

Вагнерҙың мистицизмы һәм антисемитизмы XX быуаттың немец милләтселегенә йоғонто яһай, был Вагнерға ҡаршы хәрәкәт барлыҡҡа килеүгә юл ҡуя.
## Биографияһы

Вагнер полиция хеҙмәткәре Карл Фридрих Вагнер (1770—1813)  ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған.  Вагнерҙың олатаһы  таможняла хеҙмәт иткән. Вагнерҙың атаһы Рихардҡа  6 ай булғанда үлеп китә, ҡатыны  9  бала менән тороп ҡала , ғаилә полицейский пенсияһына йәшәй.  Үгәй атаһы, актёр Людвиг Гейерҙың  (Ludwig Geyer) йоғонтоһо аҫтында, Изге Николай мәктәбендә (1828—1830)һәм һуңыраҡ Изге Фома мәктәбендә  (1830—1831) уҡып йөрөгәндә, 1828  йылдан  Кристиан Готлиб Мюллерҙа,унан һуң Изге Фома сиркәүе канторы Теодор Вайнлигта композиция дәрестәре ала.

1831 йылда Лейпциг университетында музыка буйынса уҡый башлай.  1833—1842  йылдарҙа тормошо тотороҡһоҙ була,  Вюрцбургта театрҙа хормейстер булып эшләй, бик ауыр көн итә. Магдебургта, шунан Кёнигсбергта һәм Ригала ( музыкаль театрҙар дирижёры), Норвегияла, Лондонда һәм  Парижда йәшәй. Парижда яҙған «Фауст» увертюрһы  һәм Дрезденда яҙған  «Летучий голландец» операһы  уның буласаҡ уңышына нигеҙ һала. Бер йылдан ул Саксония Король һарайы капельмейстеры вазифаһына тәғәйенләнә.

1843 йылда  уның һеңлеһе Цицилияның улы Рихард тыуа (буласаҡ философ Рихард Авенариус). Вагнер уның ҡыяматлыҡ атаһы була. 

1849 йылда Вагнер |Дрездендәге май күтәрелешендә ҡатнаша,  М. А. Бакунин менән таныша. Күтәрелеш баҫтырылғас, Цюрихҡа ҡаса,  «Нибелунг балдағы» тетралогияһына либретто, уның тәүге ике өлөшөнә музыка («Рейн алтыны» һәм «Валькирия») һәм «Тристан һәм Изольда» операһын яҙа. 1858 йылда Венеция, Люцерн, Вена, Париж һәм Берлинда була.

1864  йылда уға һәр саҡ аҡсалата ярҙам күрһәтеп торған  Бавария короле Людвиг II   саҡырыуы буйынса Мюнхенгә күсә.  Бында композитор  «Нюрнберг мейстерзингерҙары»  комик операһын,  «Нибелунг балдағы»  операһының ике өлөшәнә музыка яҙа: «Зигфрид» һәм «Гибель богов».  1872 йылда  Байройтта Фестивалдәр йортоның нигеҙенә тәүге таштар һалына.  1876 йылда ул асыла,  бында 1876 йылдың  13—17 авгусында «Нибелунг балдағы» тетралогияһының премьераһы була. 

1882 йылда Байройтта  «Парсифаль»  опера-мистерияһы ҡуйыла. Шул уҡ йылда Вагнер һаулығы насарайыу сәбәпле Венецияға китә, оҙаҡламай ул  йөрәк өйәнәгәенән вафат була (1883). Рихард Вагнер Байройтта ерләнгән.

## Вагнерҙың әҫәрҙәре

## Музыкаль фрагменттар
*Внимание! Музыкальные фрагменты в формате Ogg Vorbis*
* 

## Иҫтәлеге
* Вагнерҙың вафатына 50 йыл тулыу айҡанлы немец медальеры Фридрих-Вильһельм Һёрнляйн иҫтәлекле медаль сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вагнер Р. «О дирижировании»
* Вагнер Р. «Искусство и революция», перевод с предисловием И. М. Эллена, книгоиздательство «Горизонт», С.-Петербург, 1906, 36 с.
* Вагнер Р. О сущности немецкой музыки
* Вагнер Р. О сочинении стихов и музыки
* Вагнер Р. Паломничество к Бетховену
* Вагнер Р. Избранные работы / Вступит. ст. А. Ф. Лосева. М.: Искусство, 1978. 695 с.
* Ницше Ф. Казус Вагнера
* А. Ф. Лосев. Исторический смысл мировоззрения Рихарда Вагнера
* А. Ф. Лосев. Философский комментарий к драмам Рихарда Вагнера
* Борис Толчинский  Мифологический колосс Вагнера сплотил нацию
* Энциклопедия юного музыканта / Игорь Куберский, Е. В. Минина. — СПб.:ООО «Диамант», 2001, 576 с.
* А. Лиштанбнрже. Рихард Вагнер как поэт и мыслитель. М., «Алгоритм», 1977, 477 с.
* *Сидоров А. А.* Вагнер — 1934 год. — 272 с. (Жизнь замечательных людей)
* *Dreyfus, Laurence.* Hermann Levi’s Shame and Parsifal’s Guilt: A Critique of Essentialism in Biography and Criticism // Cambridge Opera Journal, Vol. 6, No. 2 (Jul., 1994), pp.&nbsp;125–145.

## Һылтанмалар

* Вагнер Рихард — Жизнь и творчество 
* Жизненный и творческий путь Вагнера
* Немецкий сайт 
* Официальный сайт Байрейтского фестиваля
* Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)
* Людвиг II и Вагнер на портале Стиль Эпохи
* Наиболее полная дискография произведений Вагнера
* Открытки на тему «Рихард Вагнер»
* Вагнер. Полные либретто опер на русском языке 
* Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи
* Музыка Вагнера в исполнении оркестра из Израиля
* ''Dreyfus, Laurence''. Hermann Levi’s Shame and Parsifal’s Guilt (научная статья в ''Cambridge Opera Journal'') 
*