open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл

**Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл** — Өфө ҡалаһында ҡуйылған монументаль скульптура.

## Тарихы
1975 йылдың 29 апрелендә Минһажев, 8 март һәм Октябрҙең 50-йыллығы урамдары араһындағы скверҙа ҡуйылған һәйкәл.

Пьедесталда өс фигуранан төркөм урынлаштырылған. Скульптура төркөмөнөң үҙәгендә эшсе-тимерсе фигураһы урынлашҡан, ул башы өҫтөндә винтовкаһы менән сүкеше кеүек киҙәнгән. Тимерсе фигураһынан уңда ҡыҙылармеец тора, тимерсенән һулда — крәҫтиән- атлы ғәскәр. Композицияға өлкән йәштәге яугир фигураһы индерелгән, ул тубығына таянған, бер ҡулы менән яраланған йөрәген ҡыҫҡан, ә икенсе ҡулына ҡорал тотҡан. Өс фигура — эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец — уны үҙҙәре менән һаҡлайҙар һәм алға ынтылалар.

Һәйкәл бронзанан эшләнгән, уның дөйөм бейеклеге 12 метр, фигураларҙың бейеклеге — 9 метр. Һәйкәлдең ауырлығы 95 тонна тәшкил итә.

Һәйкәлдең авторҙары: скульптор Лев Кузнецов, архитекторы А. В. Семенов, инженер-конструктор Коткин А.

Һәйкәл төҙөү өҫтөндә эш туғыҙ йыл дауамында алып барыла. 1978 йылда скульптор Кузнецов Л. В. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты исеменә лайыҡ булған.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Халыҡта һәйкәлдең исеме — «Биш минуттан ете». Был шуның менән бәйле: скульптура ҡаршыһында 19.00. сәғәттә ябылған аҙыҡ-түлек магазины урынлашҡан булған, һәм фигуралар һуңғы көсөнә магазинға ынтылған һатып алыусыларҙы иҫкәрткән булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (рус.).&#x20; bashmemorial.narod.ru&#x20;(2013-12-28).&#x20;16 ғинуар 2014 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20; Памятники всего мира.&#x20;16 ғинуар 2014 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20; Beauty Ufa.&#x20;16 ғинуар 2014 тикшерелгән.
Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы

**Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы** (20 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡыытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2007).

## Биографияһы
Лариса Айрат ҡыҙы Кәлимуллина 1972 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһының Аксаков ҡала тибындағы эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Бәләбәй районы Аксаков ауылы) тыуған.

1996 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 2000 йылдан бирле Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы фәнни тикшеренеүҙәре система һәм функциональ семантика проблемаларына, тарихи лексикологияға, контраст лексикаға (рус, болгар, поляк, чех телдәре материалында), текст теорияһына бағышланған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы ул.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999)

## Фәнни хеҙмәттәре
* История эмотивной лексики и фразеологии русского языка. Уфа, 2004;
* Социо- и психолингвистический портрет носителя языка в условиях полиязычного Башкортостана. Уфа, 2007 (соавт.)
* Динамические процессы в сфере лексики: системный и функциональный аспекты (на материале памятников русского языка ХV-ХVII вв.). Уфа, 2014 (соавт.).

## Һылтанмалар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/info/2-statya/16343-kalimullina-larisa-ajratovna.html
* http://wiki02.ru/encyclopedia/Kalimullina_Larisa_Ayratovna/t/17550
* https://professorrating.org/professor.php?id=125481 
* http://www.bashedu.ru
Йәндүрин Дияс Хатип улы

**Йәндүрин Дияс Хатип улы** (20 ғинуар 1940 йыл — 4 октябрь 2022 йыл) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), СССР Юғары мәктәбе отличнигы (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Йәндүрин Дияс Хатип улы 1940 йылдың 20 ғинуарында Лағыр ауылында тыуа. Атаһы Хатип Өмөтбай улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ҡыҙыл Йондоҙ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдар менән наградлана, тыныс тормошҡа гвардия капитаны дәрәжәһендә ҡайта. Төбәктең тәүге мәғариф бүлеге мөдире була, Салауат райкомының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире вазифаһында эшләй. Һуғыштан һуң Лаҡлы ауылына балалар йортона директоры, Лағыр ете йыллыҡ мәктәбе директоры, колхоз рәйесе, пенсияға сыҡҡансы уҡытыусы була.
Шуға ла Дияс Хатип улы бәләкәйҙән белемгә ынтыла. Мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белемде Башҡорт дәүләт университетында ала (1967).
Шул уҡ йылда Лағыр урта мәктәбендә директорҙың уҡытыу буйынса урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 1968—1970 йылдарҙа атаһының юлын ҡабатлап КПСС-тың Салауат район комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире булып эшләй. 1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
2022 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
100-ләгән хеҙмәт авторы.
* Яндурин Дияс Хатипович. Национально-государственное строительство в автономиях Урало-Поволжья в 20-30-е годы XX в. : Дис. … д-ра ист. наук : 07.00.02 : Уфа, 2003 380 c. РГБ ОД, 71:05-7/186.
* Подготовка национальных кадров в Башкортостане (1920—1930-е годы) [Текст] / Д. Х. Яндурин // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — 2003. — Т. 8, № 4. — С. 29-33 : 1 табл. — Библиогр.: с. 33 (12 назв.)
ББК 74.03(2Рос. Баш) + 74.5(2Рос. Баш).
* Яндурин, Дияс Хатипович. Национализм и национально- государственное устройство России: история и современная практика: Формирование национально — территориальных государственных образований народов Урало — Поволжья.

## Иҫкәрмәләр
Исламаев Исламғол Исламаевич

**Исламаев Исламғол Исламаевич** (10 июль 1936 йыл — 26 август 2017 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа Нефтекаманың 1-се урта мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).

## Биографияһы
Исламғол Исламаевич Исламаев 1936 йылдың 10 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Краснокама районының Ҡырғыҙ ауылында тыуған. Милләте мари.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Рабак ауылындағы ете йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып башлай.

1964 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм ошо йылда Ҡалтасы районының «Заря» колхозы партия комитеты секретары итеп һайлана. Артабан КПСС-тың Ҡалтасы район комитетына эшкә үрләтелә: агитация и пропаганда бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1968 йылға тиклем ошо бүлек мөдире була.

1968—1971 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһына ҡараған Әмзә ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1971 йылдың апрелендә Нефтекаманың 1-се урта мәктәбенә директор итеп күсерелә һәм ошо вазифаны 1997 йылда хаҡлы ялға киткәнсе башҡара. Был осорҙа уҡыу йорто ҡалала алдынғыларҙың береһенә әүерелә, уҡыусылар һәм уҡытыусылар төрлө конкурстарҙа призлы урындар яулай. Дүрт йыл рәттән мәктәп КПСС-тың Нефтекама ҡала комитетының һәм ҡала Советы башҡарма комитетының Күсмә Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була.

Үҙ эшенә яуаплы ҡарағаны, етәкләгән коллективтарының юғары күрһәткестәргә өлгәшеүен тәьмин иткәне өсөн Исламғол Исламаев «Почёт Билдәһе» ордены һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнә. 1992 йылда уға «Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Ҡала мәғарифын үҫтереү өлкәһендәге күп йыллыҡ емешле эше һәм уҡыусыларҙы тәрбиәләүҙәге тырыш хеҙмәте өсөн Нефтекама ҡала Советының 1997 йылдың 3 июлендәге ҡарарына ярашлы Исламғол Исламаев «Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн ул КПСС-тың Нефтекама ҡала комитетының һәм ҡала Советы башҡарма комитетының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.

Исламғол Исламаев 2017 йылдың 26 авгусында вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1991 — 2004 йылдарҙа Нефтекама ҡала Советы депутаты.
* 1987 — 2002 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһының мари милли-мәҙәни берләшмәһе рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан. Почетные граждане города Нефтекамск, села Амзя. Лица, занесенные в Городскую Книгу почета. Исламаев Исламгул Исламаевич
Гастелло һәйкәле (Өфө)

**Николай Францевич Гастелло** һәйкәле Өфөлә, ҡаланың Калинин районындағы Сельская Богородская урамында, Гастелло исеме бирелгән скверҙа ҡуйылған.

## Тарихы
Совет хәрби осоусы Николай Гастелло 1941 йылдың 26 июнендә, үҙенең бәреп имгәтелгән һәм янған бомбардировщигын дошмандың механизацияланған колоннаһы өҫтөнә йүнәлтеп, батырлыҡ ҡыла. Ошо батырлығы өсөн 1941 йылдың 26 июлендә, үлгәндән һуң, Николай Гастеллоға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1985 йылдың 8 майында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығы алдынан Өфөлә геройға һәйкәл ҡуйыу тантанаһы була. Һәйкәлдең авторы Панов Александр Иванович. Һәйкәлдең эшсе моделе Башҡорт республика художество фонды бүлексәһенең художество советы тарафынан бер йыл элек ҡабул ителгән була.

Николай Гастелло шлемофонда һәм осоу формаһында тулы кәүҙәһе менән кәүҙәләндерелгән. Ул ҡулында парашют карабинын тотоп тора һәм хәрби задание үтәргә әҙер. Летчик фигураһы ҡара граниттан яһалған, бейеклеге 3,3 м. Һәйкәл 2 м бейеклектәге гранит постаментҡа ҡуйылған. Постаментҡа металл хәрефтәр менән «Николай Гастелло» тип яҙылған, ә унан өҫтә — металдан Алтын Йондоҙ һүрәте. Һәйкәл эргәһендәге майҙансыҡҡа һоро гранит плиталар түшәлгән.

Скульпторға һәйкәл төҙөүҙә лётчик, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев ярҙам күрһәткән. Ул, һынландырылған осоусы образының дөрөҫлөгө өсөн, уның авторына үҙенең хәрби осоусы комбинезонын, шлемын һәм наган менән кобураһын бирә.

## Һылтанмалар
* 
*
Люботин (тау)

**Люботин** — Шар-Планин һыртының тау түбәһе. Ул Македония Республикаһы һәм өлөшләтә танылған Косово Республикаһы араһындағы сиктә урынлашҡан. Уның абсолют бейеклеге — 2498 м.

Люботин — пирамида формаһындағы тау һәм Шар-Планин һыртының бик гүзәл түбәләренең береһе. Ул — Шар-Планин тауҙарының көнсығыш өлөшөндә ята һәм иң бейек түбәһе. Тау һыртының ҡалған өлөштәренән ситтәрәк торғанға күрә, Люботин тирә-йүндәге ландшафтан матурлығы менән айырыла. Бик алыҫтан, мәҫәлән, Скопье һәм Приштиндан да бик яҡшы күренә.

Тауҙың төп өлөшө — төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре өлөшләтә танылған Косово Республикаһы территорияһында. Көньяҡ битләүе Македония территорияһында урынлашҡан. Тауҙың төньяҡ итәгенән Лепенац йылғаһы үҙәне үтә, көньяҡта — Вардар йылғаһы үҙәне. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре ҡуйы урман менән ҡапланған. Урман зонаһынан өҫтәрәк көтөүлек сифатында файҙаланылған Альп болонлоҡтары урынлашҡан. Тау түбәһенән көнбайыштараҡ боҙло Ливадици күле ята.

Люботин тауы мезозой тау тоҡомонан (башлыса эзбизташлы) формалашҡан. Күп һандағы эзбизле ишелмәләр һәм ташлы участкалар бындай урындарға хас булған үҫемлектәр менән ҡапланған. Тау битләүҙәрендә биҙсәле үләнде *Sideritis scardica осратырға *мөмкин. Тау түбәһе янындағы эзбизле участкаларҙа бик һирәк осрай торған миләүшәләрҙе *Viola grisebachiana*тап итеп була.

Люботин Европаның күп кенә альпинистарының яратҡан урыны. Македония яғындағы битләүендә туристар һәм ҡунаҡтар ял итеп китерҙәй «*Люботин*» йорто бар, Вратница ауылынан был бәләкәй йортҡа табан юл һалынған, 2 сәғәт тирәһендә барып етергә мөмкин. «Люботин» йорто май айынан ноябргә тиклем бар кешегә лә асыҡ.

Фараздарҙың береһе буйынса, Македония Республикаһы гербында нәҡ Люботин тауы һынландырылған. Македонияның Тетово ҡалаһының футбол клубы ошо тау хөрмәтенә «Люботин» тип аталған.

## Иҫкәрмәләр
Струга шиғриәт кисәләре

**Струга шиғриәт кисәләре** () — Струга ҡалаһында (Македония Республикаһында) үткәрелә торған, Европала иң эреләрҙән булған халыҡ-ара әҙәби фестиваль.

Струга ҡалаһында тыуған македон шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Константин Миладинов иҫтәлегенә 1962 йылда ойошторолған. 1966 йылда милли фестиваль халыҡ-ара фестиваль итеп үҙгәртелә, шул уҡ ваҡытта фестивалдең иң юғары наградаһы — «Алтын таж» () булдырыла, уның беренсе лауреаты Роберт Рождественский була. Премия лауреаттары араһында Уистен Хью Оден, Пабло Неруда, Иосиф Бродский, Булат Окуджава, Махмуд Дарвиш һәм башҡа шағирҙар бар.

2004 йылда был премияға икенсеһе өҫтәлә — «Струга күперҙәре» (), иң яҡшы дебют шиғри китап өсөн бирелә (2006 йылда был наградаға рус шағирәһе Марианна Гейде лайыҡ була).

Фестиваль сиктәрендә нәшриәт программаһы киң йәйелдерелгән. Һәр йыл фестивалгә ниндәй ҙә булһа милли шиғриәттең антологияһы һәм төрлө илдәрҙән бер нисә шағирҙың автор йыйынтығы македон теленә тәржемә ителеп, македон шиғриәте тематик антологияһы инглиз теленә тәржемә ителеп сығарыла. Фестиваль ваҡытында Халыҡ-ара шиғриәт китапханаһы эшләй, уның составына фестивалдә ҡатнашыусы шағирҙар китаптары, һәм ҡулъяҙмалар, фотоһүрәттәр һәм башҡа материалдар ингән Халыҡ-ара шиғри архивтар инә.

2011 йылда ЮНЕСКО Македония хөкүмәте менән бергә фестивалдең 50-йыллығын билдәләне.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фестивалдең рәсми сайты (инг.) (макед.)
Ҙур һыу (фильм)

**Ҙур һыу** () — 2004 йылда төшөрөлгән Македония фильмы, режиссеры һәм сценарисы Иво Трайков; Живко Чингоның шул уҡ исемдәге романы экранлаштырылған. Композиторы — Кирил Джайковский. 2004 йылдың 30 мартында экрандарға сыҡҡан.

## Сюжеты
Сюжеты 1971 йылда сыҡҡан Живко Чинго романына нигеҙләнгән, был — фильмдың башында йөрәк өйәнәгенән һуң дауаханаға оҙатылған Лем Никодиноский хәтирәләре. Лем үҙенең бала сағы тураһында хәтерләй: нисек итеп ата-әсәһен юғалта һәм Икенсе донъя һуғышы тамамлағандан һуң тимер дисциплина хөкөм һөргән етемдәр өсөн приютҡа эләгә. Приют директоры Аритон етемдәрҙе бер-береһе менән даими рәүештә талаштырырға тырыша, уларҙы яңы власҡа дошман тип һанай, һәм уларҙы яңы идеологияға эйәрергә мәжбүр итә. Харизматик дуҫы Исак менән Лем, үҙ дәрәжәһен юғалтмайынса, Аритонға отпор биргән балаларҙың береһе булып китәләр

## Ролдәрҙә
* Сашо Кекеновский — *Лем Никодиноскийҙың бала сағы*
* Майя Станковская — *Исак Кейтен*
* Митко Апостоловский — *Аритон*
* Верица Недеская — *Оливера Срезоска*
* Мето Йовановский — *ҡарт Лем Никодиноский*
* Раде Шербеджия — *ҡарт Лем Никодиноский (тауышландырыу)*

## Тәнҡит һәм премиялар
«Ҙур һыу» фильмы Валенсия кинофестивалендә Гран-при яулай һәм хатта, 2005 йылда сит телдәге иң яҡшы фильм булараҡ, «Оскар» премияһына тәҡдим ителә, әммә шорт-листҡа эләгә алмай. Тәнҡитселәр киноға юғары баһа бирә: мәҫәлән, Tomatoes Rotten сайты фильмға 21 баһалама нигеҙендә 71 % баһа биргән, икенсе Metacritic сайты 15 баһалама нигеҙендә фильмға 62 балл баһа ҡуйған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) Internet Movie Database сайтында
Ҡана (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы)

** Ҡана** () — Башҡортостандағы йылға. Йылға тамағы Ағиҙелдең һул яҡ яры буйынса 1065 км урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 94 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 976 км2.

Йылға башында Сәрбиә ауылы урынлашҡан. Ҡана йылғаһы Әтек (Бөрйән районы) һәм Ҡананикольский (Йылайыр районы) ауылдары эргәһенән аға.

## Кисеү

Йылға башында кисеүҙәр бар, ә артабан ағым буйлап түбәндә автомобиль өсөн күперҙәр урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Ар ташынан алып Йомағужа һыу үҙәгенә тиклем (2). Йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының Федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһының райондарға бүленеше буйынса мәғлүмәттәренә ярашлы:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017461
* Гидрологик өйрәнелгән буйынса код— 111101746
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГИ буйынса том номеры— 11
* ГИ буйынса сығарылышы — 1

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия
* Урал. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Тәкбир

**Тәкби́р** () — Исламда: Аллаһу тәғәләне «**Аллаһу әкбәр**» тип ҙурлау (). Ғәрәп теленән «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе: «Аллаһ — бөйөк!» тигәнде аңлата йәки «Аллаһ — бөйөктәрҙән бөйөк». Тантаналы осраҡтарҙа ҡулланыла. Тәкбир аҙанда, намаҙҙа, Ҡорбан байрамында һәм зекерҙә әйтелә. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләттең байрағында яҙылған. Тәкбир Ҡөрьән Кәримдә, Ислам барлыҡҡа килгән осорҙағы риүәйәттәрҙә билдәләнгән, шулай уҡ хәҙерге ислами сәйәси төркөмдәрҙә ҡулланыла.

## Этимологияһы
Әкбәр — *кәби́р* тигән сифаттың сағыштырма һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе() — «олораҡ», «мөһимерәк» тигәнде аңлата. Аллаһы тәғәлә сифаты булараҡ «бөйөктәрҙән бөйөк» мәғәнәһендә ҡулланыла. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе **тәкби́р** тип атала ( «данлау»), шул уҡ к-б-р өндәренә ҡоролған ().

## Ҡулланылышы
Тәкбир төрлө осраҡта ҡулланыла; йышыраҡ тантана, шатлыҡ билдәһе булып тора. Атап әйткәндә, тәкбир мосолман яугирҙәрҙең ораны булараҡ ҡулланыла. Мөһим телмәрҙәрҙән һуң ҡул сабыу урынына ла тәкбир әйтелә.

Мосолман йолаларында тәкбир йыш ҡулланыла. Хәләл иткә лә мал тәкбир әйтеп салына. Многократное произнесение такбира является одной из характерных особенностей мусульманского культа. Ғәрәп яҙмаһында шамаилдәр өсөн дә файҙаланыла. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе Ҡорбан байрамы ваҡытында йыш әйтелә һәм тәшриҡ-тәкбир тип атала.

### Намаҙ
«Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе намаҙҙа ла ҡулланыла. Тәкбир намаҙҙы башлағанда (тәхримдә) мотлаҡ, ҡалған өлөштәрендә сөннәт. Намаҙҙа тәкбирҙә *әкбәр* һүҙендә тәүге *ә* өнөнә баҫым яһап әйтәләр.

Тәкбир зекерҙә күп әйтелә.

### Ҡорбан байрамында
Ҡорбан байрамында һәм тәшриҡ көндәрендә тәкбир былай әйтелә:
*«Аллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр, лә илаһа иллә-Ллаһ, үә Ллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр үә ли-Ллаһи-л-хәмд»*

## Байраҡтарҙа
«Аллаһу Әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләт байрағында яҙылған:
: Ираҡ байрағында
: Иран байрағында
: Афғанстан байрағында
: Вәзирстан байрағында (Пакистандың бер өлкәһе)

## Ливия гимнында
«Аллаһу әкбәр» һүҙҙәре гимныңдың ҡушымтаһында яңғырай. Ул 1969 йылда Мүғәммәр Ҡаддафи идара иткәндә ҡабул ителгән.

## Галерея


Файл:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|Афғанстан байрағы, унда шәһәҙәт яҙылған
Файл:Flag of Iraq.svg|Ираҡ байрағы
Файл:Flag of Iran.svg|Иран байрағы
Файл:Flag of Waziristan resistance (1930s).svg|Вәзирстан байрағы
Файл:Flag of the Caucasian Emirate.svg| Нохчийчо виләйәте байрағы



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы

**Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы** (25 август 1914 йыл — 19 сентябрь 1989 йыл) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).

## Биографияһы
Сәмиғулла Мәсифулла улы Кәлимуллин 1914 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Баҡал ҡаҙна руднигы ҡасабаһында (хәҙер Силәбе өлкәһенең Баҡал ҡалаһы) тыуған.

1940 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм Баймаҡ колхоз-совхоз театрының директоры була.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Кесе лейтенант булып запасҡа ҡайта.

1946 йылдан 1974 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт дәүләт академия драма театрында рәссам булып эшләй.

Театрҙа Сәмиғулла Кәлимуллин 30-ға яҡын спектаклде биҙәй, шул иҫәпкә Уильям Шекспирҙың «Отелло» (1954), Лев Толстойҙың «Тере мәйет» (1958); Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» (1960), Ибраһим Абдуллиндың «Онотолған ант» (1967); Зәйнәб Биишеваның «Нәҙер» (1974), Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» (1958) әҫәрҙәренә ҡуйылған спектаклдәре лә инә.

Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Мәскәүҙә А. А. Бахрушин исемендәге театр музейында һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
Сәмиғулла Мәсифулла улы 1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша (1969).

Өфөләге шәхси күргәҙмәләре (1964, 1973).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Театральная энциклопедия
* 
* Региональное отделение Всероссийской творческой общественной организации «Союз художников России» Республики Башкортостан
Әхмәтвәлиев Рәсих Хасип улы

**Әхмәтвәлиев Рәсих Хасип улы** (27 декабрь 1956 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). 1992 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, Maison Artistes des ағзаһы, France (2002).

## Биографияһы
Рәсих Хасип улы Әхмәтвәлиев 1956 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Бикәй ауылында донъяға килә

Мәктәптән һуң уҡыуын Өфө музыка-педагогия училищеһының художество-график факультетында дауам итә. Училищены тамамлағас, 1976 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.

1981 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-график факультетын тамамлай

«Инйәр» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993), 1992 йылдан алып РФ Рәссамдар союзы ағзаһы, 1990 йылдан алып «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы.

1991 йылда Америка Ҡушма Штаттарында эшләй.

2002—2008 йылда Францияла йәшәй һәм эшләй (Онфлер,Париж ҡалаларында), ул унда Bartoux галереяһы менән хеҙмәттәшлек итә, 2009 йылда — Visio dell’Arte, Paris галереяһы менән Францияның «Көҙгө салон», Карузель Де-Лувр париж күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Париж, Онфлёр, Сан-Поль Ванс, Межев, Куршавель ҡалаларының Роберт Барто галереяларында даими экспозициялары бар.

Кубист техникаһында эшләй, үҙ эштәренең стилен фигуратив сәнғәт тип иҫәпләй. Һынлы сәнғәтенең төп темаһы — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ҡыйыу һыбайлы образы.

Рәссамдың картиналары Третьяков дәүләт галереяһында, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейында (Өфө), Новосибирск дәүләт сәнғәт музейында, Тулуз Лотрек музейында (Париж, Франция), Лондон сәнғәт академияһында (Англия), «Ҡазан» Милли мәҙәниәт үҙәгендә (Ҡазан), «Мираҫ» галереяһында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө), ГНИ «Урал» МК һәм НП БР (Өфө) һаҡлана.

## Эштәре
«Ню» (2001), «Йәйге ел» (1997), «Сәскә еҫе» (De fleur Parfum) (2002), «Les transparantes cavaliers» (2008) һ. б.

## Күргәҙмәләре
1983 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Республика һәм бөтә союз художество күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

Шәхси күргәҙмәһе Францияла «Сант-Катерин» галереяһында үтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010)
* «Туран» бойондороҡһоҙ культурология фондының Беренсе Халыҡ-ара бойондороҡһоҙ культурология премияһы лауреаты (Ҡазан)

## Һылтанмалар
*   
* Региональное отделение Всероссийской творческой общественной организации «Союз художников России» Республики Башкортостан
* Галерея «Мирас» 
* Памяти Сергея Кускова
* Argaleres.COM 
* Расих Ахметвалиев. Живописец счастья 
* *Вәлиева Розалиә.* Өфө «Арт-клуб»ында рәссам Рәсих Әхмәтвәлиев менән осрашыу була // ИА «Башинформ», 26 февраля 2020.
Йәнтүрин Салауат Дияс улы

**Салауат Дияс улы Йәнтүрин** (28 август, 1979, Өфө ҡалаһы) — юрист, Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы начальнигы.

## Биографияһы
Йәнтүрин Салауат Дияс улы 1979 йылдың 28 авгусында Өфө ҡалаһында күп балалы ғаиләлә игеҙәктәрҙең береһе булып тыуа.

Баш ҡаланың Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында юғары белем ала (2001).

2000—2001 йылдарҙа — юрист ООО ИД «Неделя» нәшриәт йорто яуаплылығы сикләнгән ширҡәте юрисы.

2001—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһын Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының беренсе категориялы белгесе булып эшләй.

2002—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһын Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының әйҙәүсе белгесе.

2003—2005 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһын Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының федераль регистрҙы алып барыу буйынса бүлек мөдире.

2005—2008 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының Волга буйы федераль округы буйынса идаралығының Башҡортостан Республикаһында федераль регистрҙы алып барыу һәм Рәсәй Федерацияһы субъекттары ҡануниәте бүлеге начальнигы.

2008—2009 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһы субъекттары ҡануниәте, федераль регистрҙы алып барыу һәм муниципаль берәмектәрҙең уставтарын теркәү бүлеге начальнигы.

2009 йылдан Рәсәй Федерацияһын Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының начальник урынбаҫары вазифаһын үтәй.

2017 йылдан Рәсәй Федерацияһын Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.

## Дәрәжәһе
Рәсәй Федерацияһының 3-сө класлы дәүләт советнигы.

## Ғаилә хәле
Өйләнгән, ҡыҙ үҫтерә.

## Иҫкәрмәләр
Элен Джонсон-Серлиф

**Элен Джонсон-Серлиф** (; 29 октябрь 1938 йыл) — сәйәсмән һәм 2006 йылдан Либерияның 24-се президенты, «Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» Тавакуль Карман һәм Лейма Гбови менән тыныслыҡ буйынса 2011 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Африка илдәрендә беренсе ҡатын-ҡыҙ президент. Джонсон-Серлиф хөкүмәтендә вице-президент — Джозеф Бокай. Үтә ҡатылығы һәм тәүәккәллеге өсөн уны «тимер леди»ға тиңләйҙәр. 2006 йылдың 16 ғинуарында үткәрелгән инаугурацияһында АҠШ-тың дәүләт секретары Кондолиза Райс менән АҠШ-тың беренсе ханымы Лора Буш ҡатнаша. 

## Биографияһы
Гарвард университетының дипломын алғас, 1972 йылда Джонсон-Серлифты президент Уильям Ричард Толберт хакимиәте Либерия хөкүмәтенә финанс министры ярҙамсыһы итеп эшкә саҡыра, бында уны 3 миллион долларҙан ашыу аҡсаны урлауҙа ғәйепләйҙәр. 1980 йылда ул финанс министры булып үрләй һәм 1985 йылға тиклем Сэмюэл Доу хөкүмәтендә ошо вазифала эшләй. Республика президентын хәрби режим урынлаштырыуҙа ғәйепләп парламентта сығыш яһай һәм бының өсөн ун йылға төрмәгә хөкөм ителә. Ләкин уны тиҙҙән сығаралар һәм илдән Найробиға (Кения) ҡыуалар, ул Либерияға тик 1997 йылда Донъя банкы һәм «Citibank» иҡтисадсыһы сифатында ҡайта.

Тәүҙә сержант Сэмюэл Доуға ҡаршы көрәшкән Чарльза Тэйлор яҡлы була, һуңғараҡ 1997 йылғы президент һайлауҙа Элен Джонсон-Серлиф уға ҡарата оппозицияла була. Һайлауҙа ул тауыштарҙың 10 процентын ғына ала, ә Чарльз Тэйлорға һайлаусыларҙың 75 проценты тауыш бирә. Бер аҙҙан Чарльз Тэйлор уны илгә хыянатта ғәйепләй, сөнки Элен республика президентының абруын ҡаҡшатыу буйынса киң кампания йәйелдерә. Шул рәүешле ул үҙенә 2005 йылғы һайлауға плацдарм әҙерләй. 

Президент һайлауҙың икенсе турында иң күп тауышты йыя, һәм 2005 йылдың 11 ноябрендә дәүләт комиссияһы Элен Джонсон-Серлифтың еңеүен таный. 

2011 йылғы президент һайлауҙа ул был вазифаға ҡабат һайлана, тауыштарҙың 90 проценттан ашыуын ала.

Элен Джонсон-Серлифтың дүрт улы һәм алты ейәне бар, уларҙың ҡайһылары АҠШ-тың Джорджия штаты Атланта ҡалаһында йәшәй.

## Публикациялары
* From Disaster to Development (1991) («*От катастрофы к развитию*»).
* The Outlook for Commercial Bank Lending to Sub-Saharan Africa (1992) («*Перспективы кредитования Центральной Африки*»).

## Маҡтаулы бүләктәре
* Һүҙ азатлығы өсөн 1988 йылғы Рузвельт наградаһы (*1988 Franklin Delano Roosevelt Freedom of Speech Award*).
* Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтергән өсөн Ральф Бунше наградаһы (*Ralph Bunche International Leadership Award*).
* Либерияны азат иткән өсөн Африка Йондоҙо кавалеры (*Grand Commander Star of Africa Redemption of Liberia*).
* Того Ордены кавалеры (*Commander of the Order of Togo*).
* Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы (2011).
* Ҡаҙаныштар Ордены сынйыры (2014, Мальта ордены).

## Белеме
* Бухгалтер эше. Медисондың Бизнес мәктәбе (Медисон, Висконсин) (60-сы йылдар башы).
* Дәүләт идараһы. Гарвард  университеты (1973).

## Иҫкәрмәләр
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы

**Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы** (7 апрель 1951 йыл) — ғалим-сәнғәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри биреү хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы Арҙаширова 1951 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Артабан Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә һәм урта махсус уҡыу йорттарында эшләй.
* 1978 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы
* 1995—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетының эстетик белем биреү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта
* 2002—2003 йылдарҙа -ның художество һәм социаль-педагогик белем биреү кафедраһы мөдире.
* 2003 йылдан Мәскәү бизнес, психология һәм идара итеү институтының «Дизайн» факультеты деканы
* 2005—2010 йылдарҙа һынлы сәнғәт һәм дизайн факультеты деканы, бер үк ваҡытта
* 2009 йылға саҡлы — Татарстан гуманитар-педагогика университетының (Ҡазан) сәнғәт һәм художество белем биреү теорияһы кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы фәнни тикшеренеүҙәре нә, хәҙерге донъяла кешенең рухи йәшәйешенә, уҡыусыларҙың эстетик һәм рухи мәҙәниәтен формалаштырыу проблемаларына бағышланған.
70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010)
 

## Фәнни хеҙмәттәре
* Ардаширова, Гульсум Талгатовна. Формирование эстетического вкуса в культуре поведения учащихся ПТУ : диссертация кандидата педагогических наук: 13.00.01. — Москва, 1983. — 225 с. : ил. Теория и история педагогики. OD 61 84-13/1007
* Ардаширова, Эммогульсум Талгатовна. Эстетическая категория «катарсис» в педагогике: (Московский педагогический государственный университет имени В. И. Ленина. — М. : ТОО «Интел Тех», 1994. — 32 c : ил. — ISBN 5—86371-016-0: ББК 87.811р301-21(2Рос)
* 37/А-799 Ардаширова, Эммогульсум Талгатовна. Искусство в процессе формирования личности учителя: автореферат диссертации доктора педагогических наук : 13.00.01 / Э. Т. Ардаширова; Московский педагогический государственный университет имени В. И. Ленина, Дис. совет Д 053.01.03. — М., 1994. — 31 с. — ББК 74р30-024.7(2Рос),022
* Интеграция музыкального искусства с естественно-математическими и гуманитарными науками в педвузе. М., 2001;
* Ардаширова, Эммогульсум Талгатовна. Интеграция музыкального искусства с естественно-математическими и гуманитарными науками в педвузе : (Краткий историко-теоретический очерк: классика и современность) / э. Т. Ардаширова. — М. : ВЛАДОС, 2001. — 66 с. : ил., портр.; 20 см; ISBN 5-691-00589-8
* Музыка — Теория музыки — Музыка и наука — Лекции для высшей школы. FB 2 01-43/118-2; FB 2 01-43/119-0
* Образ матери в изобразительном искусстве. Казань, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы

**Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы** (22 декабрь 1965 йыл) — тележурналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011 йылдан «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы республика дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002).

## Биографияһы
Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы Батталова 1965 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1988 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай.

* 1988—1998 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһының балалар һәм үҫмерҙәр тапшырыуҙары мөхәррире.
* 1999—2010 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһының ижтимағи-сәйәси программалары редакторы.
* 2011 йылдан  ҡараған «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы республика дәүләт бюджет учреждениеһы директоры.

Гәүһәр Батталова түбәндәге телефильмдарҙың сценарий авторы.
* 2002 «Батыр», «Эльбрус», Янсыҡ («Кисет»)
* 2003 «Йөрәк» («Сердце»),
* 2004 «Мин үлмәнем, башҡорттар!» («Я не умер, башкиры!»),
* 2006 «Ер ҡөҙрәте» («Притяжение земли»),
* 2010 «Ахмет‑Заки Валиди Тоган. Долгий путь домой» 

Гаухар Тимерхановна Батталова пришла на телевидение в конце 80-х годов. Ее творческое становление происходило на моих глазах, и я всегда строго относился к работам Гаухар. Годы пролетели быстро, и вот Батталова ныне — одна из самых признанных мэтров телевидения республики. Ничем не измерить, сколько сил и времени потребовали от нее архивы Турции, стран Средней Азии, ряда европейских государств. В них — откровения и открытия, доселе остававшиеся неизвестными башкирскому телезрителю. Интервью же с известными зарубежными учеными раскрыли перед нами искусного собеседника с неуемной жаждой узнать об Ахмет-Заки Валиди побольше, ибо автор понимала, что каждое слово об ученом, любой факт о его жизни и деятельности войдут в сокровищницу духовной культуры как башкир, так и всех народов Башкортостана.

Гәүһәр Батталова, тапшырыуҙарын, репортаждарын башҡорт телендә лә, һәм рус телдендә лә оҫта алып барҙы.
Тәжрибәле тележурналист булараҡ, яңы эшләп башлаған йәш коллегаларына ярҙам иткән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2002) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002)

## Әҙәбиәт
* *Кутлугаллямов Марсель.* Добродетели трудная судьба — Республика Башкортостан, 2010, 15 сентябрь.

## Һылтанмалар
* 
* Управление по государственной охране объектов культурногонаследия Республики Башкортостан"Древняя Уфа"
* Марсель Кутлугаллямов. Добродетели трудная судьба  Республика Башкортостан (гәзит). 15.09.10

## Иҫкәрмәләр
Янкөй

**Янкөй** (, , ) — Ҡырым Республикаһыдағы/Ҡырым Автономиялы Республикаһыдағы ҡалаһы.

## Иҫтәлекле урындар
* Янкөй Жами мәсете

## Иҫкәрмәләр
Ада Йонат

**Ада Йонат** (тыумышта *Лифшиц*; , 22 июнь 1939 йыл, Иерусалим) — Израиль кристаллограф ғалимы, «рибосома структураһын һәм функцияларын тикшергән өсөн» Венкатраман Рамакришнан һәм Томас Стейц менән бергә химия буйынса 2009 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

## Белеме һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге
Ада Йонат 1939 йылда Лодздән (Польша) Израилгә репатриацияланған һәм Иерусалимда йәшәгән йәшелсә һатыусы ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе Гиллель һәм Эстер Лившицтар Иерусалимда 1933 йылда төпләнә. Ғаилә башлығы раввиндар тоҡомонан сығып, үҙе лә раввин булһа ла, ауырыу арҡаһында специальносы буйынса эшләй алмай. 1949 йылда Аданың атаһы ваҡытһыҙ вафат була, әсәһе ун йәшлек Ада менән ике йәшлек Нуритты алып Тель-Авивҡа күсә. Ада Йонат 1962 йылда бакалавр, 1964 йылда Иерусалимдағы Йәһүд университетында фәндәр магистры дәрәжәһен ала. 1968 йылда рентгеноструктур тикшеренеүҙәре өсөн Реховоттағы Вейцман институтында докторлыҡ дәрәжәһе ала.

1988 йылдан Вейцман институтының структур биология бүлексәһендә уҡыта.

## Ғилми эшмәкәрлеге
1969-1970 йылдарҙа Ада Йонат АҠШ-та, шул иҫәптән Массачусетс технология институтында эшләй.

Ада Йонат рибосоманы тикшереү өлкәһендә беренселәрҙән була. Ул шулай уҡ түбән температуралы аҡһым кристаллографияһы методикаһын да беренсе булып ҡуллана. Антибиотиктарҙың рибосомаға тәьҫире һәм организмдың антибиотиктарға ҡаршы тороу механизмы буйынса тикшеренеүҙәре дарыу терапияһының һөҙөмтәлелеген асыҡлауҙа мөһим аҙым була.

НАСА менән хеҙмәттәшлек итә.

Әле Ада Йонат Реховотта Вейцман институтының Элен һәм Милтон Киммельмандар исемендәге Биомолекуляр структура үҙәгенә етәкселек итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* 2002 — Рибосомаларҙы тикшергән өсөн химия өлкәһендә Израиль дәүләт премияһы
* 2002 — Ф. А. Коттон миҙалы
* 2002 — Харви премияһы
* 2004 — Мэссри премияһы
* 2004 — Пауль Каррерҙың алтын миҙалы
* 2005 — Луиза Гросс Хорвиц премияһы
* 2006 — Ротшильд премияһы
* 2006 — Химия буйынса Вольф премияһы 
* 2006 — ЕМЕТ премияһы
* 2007 — Л’Ореаль — ЮНЕСКО премияһы
* 2007 — Пауль Эрлих һәм Людвиг Дармштедтер премияһы
* 2008 — Альберт Эйнштейн премияһы
* 2009 — Химия буйынса Нобель премияһы
* 2010 — Вильгельм Экснер миҙалы
* 2012 — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы» юбилей миҙалы
* Эрстед лекцияһы (2014)

## Һайланма библиографияһы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Ada Yonath.* Ribosomal Tolerance and Peptide Bond Formation (англ.) // Biological Chemistry : Ж. — 2003. — Vol. 384. — P. 1411—1419.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница Ады Йонат на сайте института Вейцмана  (инг.)
* Список публикаций Ады Йонат на сайте Института Вейцмана (инг.)
* 
* 
* *П. Петров.* Нобелевская премия по химии — 2009 // «Элементы», 14.10.2009
Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы

**Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы** (1912 йыл — 1951 йыл) — дәүләт, партия, комсомол органдары эшмәкәре. 1938 йылда ВКП (б)-ның Өфө ҡалаһы Сталин район комитетының өсөнсө секретары, 1938—1940 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының полибүлек начальнигы, гвардия майоры.

## Биографияһы
Әхмәт Ғатаулла улы Абдуллин 1912 йылда Башҡорт АССР-ының Салауат районы Мәхмүт ауылында тыуған.

1931 йылда Коммунистар партияһына инә.

1920—1927 йылдарҙа — Әхмәт Абдуллин батрак һәм «Южураллес» тресында ағас йығыусы, артабан, 1928−1929 йылдарҙа, Златоуст ҡалаһында металлургия заводында кочегар булып эшләй.

1930—1933 йылдарҙа Свердловск (хәҙер Екатеринбург) ҡалаһында рабфакта уҡый.

1934−1936 йылдарҙа СССР-ҙың Ауыр сәнәғәте Халыҡ Комиссариаты янындағы үрләтелгән кешеләр (выдвиженец) курстары тыңлаусыһы, Башҡорт юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе талибы. 

1936 йылда Өфө моторҙар заводында сәнәғәт бүлеге парторгы булып эшләй.

1936−1938 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә.

1938 йылда Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы Өфө ҡалаһы ВКП(б)-ның Сталин район комитетының өсөнсө секретары итеп һайлана.

1938 йылдың июль айынан алып 1940 йылдың октябренә тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары вазифаһын биләй.

1941−1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдан алып 1950 йылға тиклем — БАССР-ҙың Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы.

БАССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советына 122-се Йәркәй округынан (Илеш районы) депутат итеп һайлана (1947 йылдың 9 феврале)/.

1950−1951 йылдарҙа Башҡортостан өлкә партия мәктәбендә уҡый.

1951 йылда  ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Список депутатов Верховного Совета БАССР 2-го созыва

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
Тавакуль Карман

**Тавакуль Абдел-Салам Карман** (; [Tawakkul ‘Abd us-Salām Karmān], шулай уҡ *Таваккуль*, *Тавакель*; 7 февраль 1979 йыл, Таиз, Йемен Ғәрәп Республикаһы) — Йемен хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналист һәм сәйәсмән. «Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» Лейма Гбови һәм Элен Джонсон-Серлиф менән тыныслыҡ өсөн 2011 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Нобель премияһы алған беренсе Йемен гражданы, беренсе ғәрәп ҡатыны, икенсе мосолман ҡатыны , шулай уҡ иң йәш Нобель премияһы лауреаттарының береһе.

2011 йылда Йемен революцияһы (Ғәрәп яҙының өлөшө) ваҡытында билдәлелек ала.

2005 йылдан журналистика менән шөғөлләнә. Матбуғат азатлығын яҡлап акциялар ойоштора. Туниста Бен Алиҙы отставкаға ебәрткән "Йәсмин революцияһы"н яҡлап сыға; Йемен президенты Сәлихтең сәйәси оппоненты була.

WikiLeaks мәғлүмәттәре буйынса, Сәғүд Ғәрәбстаны сәйәсәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сыҡҡан Тавакуль Карман был илдә был властың ҡайһы бер вәкилдәре менән йәшерен осрашыуҙар үткәрә һәм уларҙан ярҙам һорай, шулай уҡ Мансур Һадиҙы хути менән Әл-Кайда яҡлы булыуҙа ғәйепләй.

## Биографияһы
Тавакуль Карман 1979 йылдың 7 февралендә Йемен мухафазаһының Мехлав ҡалаһында тыуа. Атаһы — Абдель Салам Карман, юрист һәм сәйәсән, Али Абдалла Сәлих хөкүмәтендә ике тапҡыр юстиция министры була. Таиз ҡалаһы эргәһендәге биҫтәлә үҫә, шунда уҡ белем ала. 

Тавакуль Карман белдереүенсә, уның ғаиләһе хәҙерге Төркиәләге Анатолиянан һәм Караман ҡалаһынан сыҡҡан. Төркиә хөкүмәте уға Төркиә гражданлығы тәҡдим итә, уны Тавакуль Төркиә сит ил эштәре министры Әхмәт Давутоглу ҡулынан 2012 йылдың 11 октябрендә ала.

Ҡыҙ ҡәрҙәштәре — шағирә Тарик Карман һәм «Әл-Жәзирә» телеканалы журналисы Сара Карман.

Ире — Мохаммед әл Нахми; өс балалары бар.

Сана Фән һәм технологиялар университетында — иҡтисад бакалавры, унан һуң Сана университетында политология магистры дәрәжәһен ала. 2012 йылда Альберт университетының (Канада) халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса почётлы доктор булып китә.

## Сәйәси ҡараштары

Тавакуль Карман — «Ислах» оппозиция сәйәси партияһы ағзаһы, ошо партия ойошторған "Шура советы"на инә, парламент депутаты булып тора. «Ислах» башта «Ислам сәйәси партияһы булараҡ ойошторола», һуңыраҡ Йемен президенты Сәлихкә ҡаршы ҙур хәрәкәткә әүерелә. "Ислах"тың төп электораты — сәләфиҙәр һәм «Мосолман ҡәрҙәштәр» яҡлылар. Карман үҙен был сәйәси төркөмдәрҙең береһенә лә индермәй. Ул уртаса ҡараштарҙа тора.

## Иҫкәрмәләр
Аня Лундквист

**Карин Аня Элисабет Лундквист ** (; 7 июнь 1971 йыл, Упсада, Швеция) — швед театр һәм кино актрисаһы.1995 йылдан алып 1999 йылға тиклем Стокгольм театр институтында уҡый. Һуңыраҡ Аня Плаза театры, Король драма театры һәм Стокгольм ҡала театрында эшләй. Аня Лундквист кино карьераһын 2000 йылда «Бергә» фильмында башлай. Шулай уҡ «Бөтә тоташтырылған: Грециялағы каникулдар» фильмында Карин роле буйынса билдәле.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аня Лундквист (англ.) на сайте Internet Movie Database
* Ань Лундквист на сайте КиноПоиск
Лейма Гбови

**Лейма Роберта Гбови** (; 1 февраль 1972 йыл) — Либерияның тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәре, «ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» Тавакуль Карман һәм Элен Джонсон-Серлиф менән тыныслыҡ буйынса 2011 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Лейма Гбови үҙәк Либерияла тыуа. Беренсе граждандар һуғышы башланғас, 17 йәшлек Лейма илдең баш ҡалаһы Монровияға күсә. Психологҡа уҡый һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан балалар менән эшләй.

2002 йылда социаль хеҙмәткәр булып эшләп йөрөгән Гбови Либериялағы икенсе граждандар һуғышы барғанда либерий ҡатын-ҡыҙҙарының тыныслыҡ өсөн хәрәкәтен ойоштора. Хәрәкәт балыҡ баҙарында эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар араһында башлана. Уға Монровияның торған һайын күберәк христиан һәм мосолман ҡатындары ҡушыла бара. Гбови етәкселегендә хәрәкәт Либерияның ул саҡтағы президенты Чарльз Тейлор менән осраша һәм уның Ганалағы солох һөйләшеүҙәрендә ҡатнашыу вәғәҙәһен алыуға өлгәшә. 

Гбови Ганала Либерия ҡатын-ҡыҙҙары төркөмөнә етәкселек итә. Делегация Аккрала президент һарайы диуарҙары янында өнһөҙ протест үткәрә. Шулай уҡ «енси забастовка» (Аристофандың «Лисистрата» комедияһында тасуирланған тыныслыҡҡа өлгәшеү ысулы) ойоштора. Протест акцияһы барышында уны ҡулға алырға йыйынғандарында, Гбови шәрә ҡалып сисенеү менән янай (Көнбайыш Африка мәҙәниәтендә был иң көслө ҡәһәр тип һанала), һәм янау еңә — уны ҡулға алмайҙар.

Лейма Гбови Комфорта Фримен менән бергә WIPNET хәрәкәтен (, *«Женщины в Построении Мира»*) ойоштора һәм президентҡа мөрәжәғәт сығара.

Хәрәкәт төрлө хөкүмәттәр вәкилдәре менән тыныслыҡ урынлаштырыу буйынса уңышлы һөйләшеүҙәр үткәрә.

Хәрәкәт тырышлығы менән 2003 йылда Либерияла икенсе граждандар һуғышын тамамлауға өлгәшелә һәм ил президенты итеп Элен Джонсон-Серлиф, Африка тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ, һайлана.

Лейма Гбови — «конфликттарҙы хәл итеү» специальносы буйынса гуманитар фәндәр магистры, уны Виргинияла Көнсығыш Меннонит Университетында ала. Ул — Гананың Аккра ҡалаһында урынлашҡан *"Тыныслыҡ һәм именлек буйынса Африка ҡатын-ҡыҙҙар берекмәһе"нең * башҡарма директоры. 2008 йылда уның тураһында «Загони дьявола обратно в ад» тигән документаль фильм төшөрөлә.

## Бүләктәре
* 2007 — Джон Ф. Кеннеди исемендәге Гарвард дәүләт идаралығы институтының Зәңгәр таҫмаһы 
* 2009 — Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн Губер премияһы
* 2009 — «Ҡаһарманлыҡ профилдәре» премияһы
* 2011 — Тавакуль Карман һәм Элен Джонсон-Серлиф менән бергә тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы

## Иҫкәрмәләр
Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы

**Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы** (1902−1937) — журналист, РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1922—1924). Сәйәси золом ҡорбаны (1937).

Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы 1902 йылдың июнь айында Ҡаҙанда тыуған. Милләте буйынса татар.
Ул билдәле сауҙагәр Ҡушаевтар нәҫеленән була, уның Мөхәммәт ҡартатаһы — сауҙагәрҙәр династияһына нигеҙ һалыусы, 1832 йылдан ғаилә бакалея (аҙыҡ-түлек) менән һатыу итә. Дүртенсе быуындағы Ғөбәйҙулла ғаилә эшенән ситләшә (уның ҡустыһы Ғәббәс тә) һәм үҙ ғүмерен йәмәғәт эшенә арнай.

1919 йылда Ғөбәйҙулла Ҡушаев коммунистар партияһына инә. 18 йәшендә Ҡаҙанда үткән 1-се өлкә комсомол конференцияһында ҡатнаша һәм уны РКСМ-дың Татар өлкә комитетының беренсе составына һайлайҙар.
 
1922—1924 йылдарҙа Ҡушаев йүнәлтмә буйынса Өфөгә ебәрелә һәм Рәсәй коммунистик йәштәр союзының беренсе секретары булып эшләй. Ул ваҡытта өлкә комсомол комитеты алдына сәнәғәт, ауыл хужалығы өлкәләрендә йәштәрҙең эшен ойоштороу, уларҙы хәрби-патриотик, мәҙәни яҡтан тәрбиәләү кеүек мөһим бурыстар ҡуйыла. Эшләгән йылдарында ул матбуғат сараларына, яңы баҫмалар асыуға ҙур әһәмиәт бирә. 1922 йылдың 7 декабрендә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы ултырышында РКСМ-дың башҡорт телендәге гәзитен сығарыу мәсьәләһе ҡарала. «Йәш юҡсыл» тип аталған гәзиттең беренсе һаны 1923 йылдың 12 ғинуарында донъя күрә. Гәзиттең тәүге мөхәррире — Ғөбәйҙулла Ҡушаев, мөхәрририәт ағзалары Д. Юлтый менән Ғ. Абдрахманов була.

1924 йылдың 2 — 7 апрелендә үткән РКЛСМ-дың 3-сө Бөтә башҡорт съезында Ғ. Ҡушаев «Йәш юҡсыл»ды башҡорт һәм татар телдәрендә сығарырға тәҡдим итә. 1925 йылдың 27 мартында башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит асыла. Ул «Башҡортостан йәштәре» тип атала. «Йәш юҡсыл» артабан татар йәштәренә тапшырыла.

Артабан, 1924 йылдың авгусынан алып Ғөбәйҙулла Ҡушаев Ҡаҙанда эшләй. 1924—1925 йылдарҙа — «Йэш юксыл» гәзитенең мөхәррире, «Кызыл Татарстан» гәзитенең- мөхәррире урынбаҫары, «Колхозник Татарии» гәзитенең яуаплы мөхәррире, 1930—1937 йылдарҙа «Крылья Советов» гәзитенең мөхәррире булып эшләй.

1937 йылдың 31 ғинуарында ялған ошаҡ буйынса ҡулға алына. Уны милләтселек террористар төркөмөндә тороуҙа һәм идеологик фронтында ҡоротҡослоҡ эшен алып барыуҙа ғәйепләйҙәр. 1937 йылдың 3 авгусында СССР-ҙың Юғары Судының Хәрби Коллегияһы 58, п. 8, 58, п. 10 ч.1, 58, п. 11 статьялары буйынса уны үлем язаһына тарттыра, шул уҡ көндө Ғ. А. Ҡушаев атып үлтерелә. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән. 1957 йылдың 13 авгусында тулыһынса реабилитациялана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Губайдулла Кушаев — один из первых комсомольских вожаков Башкирии
* Йәшлек гәзитенең тарихы  
* Кушаев Губайдулла Абдуллович (1902)
Малин Акерман

**Мария Акерман Малин** (; 12 май 1978 йыл, Стокгольм, Швеция) — Канада актрисаһы, швед сығышлы модель, комик ролдәре менән билдәле.

## Иртә тормошо
Малин Акерман Стокгольмда тыуа. Әсәһе, Лия модель була, атаһы Магнус — страховка брокеры Малинға ике йәш булғанда, ғаилә Торонтоға күсеп килә. Ата-әсәһе айырылышҡас, атаһы Швецияға ҡайта, ә әсәһе ҡыҙы менән Канадала тороп ҡала. Малин мәктәпте тамамлағас, Йорк университетында уҡый. 17 йәшендә Models Ford модель агентлығының һайлап алыу турын үтә һәм бер нисә йыл модель булып эшләй. Һуңынан Калифорнияға күсеп килгәс, актерлыҡ карьераһын башлай.

## Карьераһы
Акерман карьераһының башында бер нисә канада телешоуында күренә, 2005 йылда телевидение каналында «Ҡайтыу» фильмында ҡатнашыуға ирешә. Сериал тәнҡитселәрҙең хуплауына лайыҡ була, әммә бер миҙгелдән һуң алына, ә Акерман «Ҡурҡыныс төшөмдәге ҡыҙ» (2007) һәм «27 туй» (2008) кинофильмдарында ролдәр ала.

Акерман тағы бер нисә уңышлы кинофильмдарҙа ҡатнаша, унда күберәк икенсе пландағы комик ролдәрҙе башҡара. 2009 йылда «Һаҡлаусылар», фильмында төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнай, һуңынан «Һөйләм», «Никах тотҡондары өсөн мөхәбәт формулаһы» һәм «Быуаттарға һуҙылған тәҡдир» комедияларында икенсе пландағы ролдәргә әйләнеп ҡайта. Шулай уҡ Акерман The Petalstones төркөмөндә йырлай, уның менән Лос-Анджелеста, Viper Room, Whisky һәм Roxy клубтарында сығыш яһай. Был тәжрибәһе «Быуаттарға һуҙылған тәҡдир» фильмында төшкән саҡта бик ярап ҡала.

Акерман телевидениела 2010 йылдан алып Swim Adult «Дэцкий дауаханаһы» комик сериалында төшә. 2012 йыл башында АВС каналында Порша Де Росси менән уңышһыҙ осоуҙа сығыш яһай. Шоу донъя күрмәһә лә, Акерманды ABC каналы шул тиклем оҡшата, һуңынан шул уҡ йылда уны «Өсөнсө ҡатын» фильмына төп ролде башҡарыу өсөн саҡыра. 2013 йыл башында осоу эпизоды төшөрөлә, ә 2013 йылдың сентябрендә шоу премьераһы үтә. Сериал башта тәнҡитселәр тарафынан маҡтауға лайыҡ булһа ла, рейтингта уңышҡа эйә булмай. 2014 йылдың 8 майында канал бер миҙгелдән һуң был сериалды яба.

## Шәхси тормошо
2007 йылдың 20 июненән алып Акерман барабансы Роберто Цинконела кейәүҙә була, 2013 йылдың 27 ноябрендә Цинконе уның менән айырылышыуға ғариза бирә. Ир менән ҡатындың бер улдары — Себастьян Цинконе бар (16.04.2013).

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
* Официальный сайтт 
* Малин Акерман в «Твиттере»