open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нестеров Дмитрий Леонтьевич

**Нестеров Дмитрий Леонтьевич ** (5 ноябрь 1899 йыл — 1 ғинуар 1986 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1935—1959 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. СССР-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948). 

## Биографияһы
Дмитрий Леонтьевич Нестеров 1899 йылдың 5 ноябрендә һамар өлкәһенең Оло Раковка ауылында тыуған. 

Юғары белемле, 1932 йылда Краснодар ҡалаһында Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1919 йылда Һамар өйәҙе идаралығында агроном булып хеҙмәт юлын башлай. 1925—1927 йылдарҙа Волга буйы хәрби округының «Грань» совхозында техник етәксе, 1927—1930 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ының Урал өлкәһе Троицк, Чудин район хеҙмәтсәндәр депутаттары советы башҡарма комитеты агрономы, 1932—1933 йылдарҙа. — Һамар өлкәһе Денискин МТС-ында өлкән агроном булып эшләй. 1934—1935 йылдарҙа — Саҡмағош районы Имәнлекүл МТС-ында өлкән агроном, 1935 йылда — Башҡорт АССР-ы Дәүләкән МТС-ында өлкән агроном.

1947 йылда Дәүләкән районының артта ҡалыусы «Тау хеҙмәте» ауыл хужалығы артеле 150 майҙан гектарҙың һәр гектарынан 14 центнер арыш ала һәм һуңғы йылдар өсөн бойҙайҙы тулайым йыйыу буйынса иң ҙур уңышҡа өлгәшә. Өлкән агроном булып Д. Л. Нестеров эшләгән машина-трактор станцияһы 154 мең һум — йомшаҡ һөрөлгөн ерҙең һәр гектарына 2 һум 48 тин аҡса һаҡлап ҡала. Уртаса бер тракторға 5000 бот иген әйберләтә түләү алына. Трактор бригадалары 1000 килограмм яғыулыҡ экономиялай. 

1947 йылда хеҙмәтләндергән колхоздарҙа 610 гектар майҙанда һәр гектарынан 21,53 центнер арыш алыуҙа сағылған дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге указы менән Д. Л. Нестеровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1959 йылға хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Дәүләкән МТС-ында өлкән агроном булып эшләй.

СССР-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958).

Нестеров Дмитрий Леонтьевич 1986 йылдың ғинуарында вафат була.

## Бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены (1948), «Почёт Билдәһе» (1957), миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* http://davlekanovo-cbs.my1.ru/index/znamenitye_ljudi_davlekanovskoj_zemli/0-84
*
Ников Григорий Петрович

**Ников Григорий Петрович** (28 июль 1924 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Григорий Петрович Ников 1924 йылдың 28 июлендә Воронеж губернаһы (хәҙер Рязань өлкәһе Нащи ауылында тыуған. 

Ишембайҙағы 1-се мәктәпте тамамлай. 1941—1942 йылдарҙа «Башнефтестрой» (Ишембай ҡалаһы) тресында эшләй. 1952 йылда Киев педагогия институтын тамамлай.

1955 йылдан — 1-се урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, 1956 йылдан — директор. 1959 йылдан — Салауат ҡалаһының интернат-мәктәп директоры.

1963 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта, (1969 йылдан — проректор.

1973—2001 йылдарҙа Өфөлә, Башҡорт дәүләт педагогия институтынды һәм артабан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, 1985 йылға тиклем — педагогика һәм психология кафедраһы мөдире).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945, 1985),
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944).

## Библиографияһы
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 4 китабы донъя күргән:
* Век светлых надежд и разочарований: воспоминания. Уфа: Изд-во БГПУ, 2003. — 210 с.
* Нравственное воспитание детей в семье.
* Воспитание гражданина.
* Возвращение к нравственности

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* НИКОВ Григорий Петрович// Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, С.
Лена (исем)

**Лена** () — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
1. Лена йылғаһы исеменән 2. Елена исеменән ҡыҫҡартып яһалған

1) Себерзәге иң ҙур йылға исеменән (эвенк тен лендә ллена (елюена) йылға тин гәнде аңлата. Октябрь революн цияһына ҡәҙәрге тарихта Лена ваҡиғаларына бәйле килеп сыҡҡан яны исем; 2) Елена тигән рус исеменән ҡыҫҡартылған — Саттаров Г. Ф. Татар исемнәре сүзлеге. Казан, 1981. 119-сы б.
## Билдәле кешеләр
* Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы (10 июнь 1971) — журналист, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).
* Ирназарова Лена Фазулла ҡыҙы — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* Карамова Лена Мирза ҡыҙы (6 февраль 1939) — ғалим-табип-профпатолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (1991)
* Кашапова Лиана Мәҙһәм ҡыҙы- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы, балет төркөмөнөң концертмейстерҙар
* Садиҡова Лена Бинйәмин ҡыҙы, ижади псевдонимы Иҙелбикә (18 август 1930) — яҙыусы. 
* Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы (1 ноябрь, 1931, БАССР‑ҙың Дәүләкән районы Бик‑Ҡарамалы ауылы) — тел белгесе, педагог‑методист, педагогия фәндәре докторы (1983)
* Ғәйнанова Лена Рәшит ҡыҙы (1935) — Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, фән кандидаты

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
"Башкирский Ранний" виноград сорты

**Башкирский ранний** —  виноград сорты,  <nowiki/> Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты селекционеры Л.Н. Стреляева сығарған.

## Сорттың тасуирламаһы
Иртә өлгөрөүсе «Башҡортостан» виноградының сәскәһе ҡатын-ҡыҙ енесле. Бик иртә сәскә ата. Башҡа иртә сәскә атыусы Альфа, Зилга кеүек сорттар менән берлектә ултыртабыҙ. Яһалма өҫтәмә һеркәләндереү үткәрелә.

Тәлгәштәре ваҡ, көпшәк, уртаса ауырлығы 27,7 г.

Емештәре, ваҡ, йоморо, ҡара-миләүшә, ауырлығы яҡынса 0,8 г., тышы тығыҙ. Һутлы йомшаҡ, тәме әскелтем. Уртаса уңыш гектарынан 140 центнер, максималь — 190.

Шәкәрлелеге 14,3 %, әселеге литрына 1 грамм. Күп тармаҡлы, емеш ботаҡтары 6-ға етә. 1,5 метрға 2,5 метр аралығында ултыртыла.

Ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға юғары кимәлдә тотороҡло сорт. 

Һыуыҡтарға бирешмәй, түбән температураларға яҡшы яраҡлашҡан. Урал төбәге өсөн тәҡдим ителгән.

## Һылтанмалар

* Описание сортов винограда 
* Башкирский ранний
* Виноград: испытание сортов на Южном Урале
Латифа (мәғәнәләр)

**Латифа** ()

* Латифа — үткер, көлкөлө һәм тапҡыр хикәйәт.
* Латифа — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Покровка (Миловка)

**Покровка** — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы (шул уҡ исемдәге Черкассы ауыл Советындағы ауыл менән бутамаҫҡа). М 7 автомагистраленән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.Ауылда һыу алыу ҡоролмаһы,баҡсасылыҡ ширҡәттәре бар. Өфөнән ауылға тиклем 281-се,112-се автобустар менән барып була.
1950 йылдарҙа Покровка ауылы Башҡорт АССР-ының Өфө районы Дмитриевка ауыл Советына ҡарай. 1984 йылғы иҫәп буйынса ауылда бөтәһе 90-ға яҡын кеше йәшәй. 1990 йылдар аҙағында Покровка ауылы Миловка ауылына ҡушылған.
## Урамдары
Түбәнге Покровка урамы,
Үрге Покровка урамы,
Тау урамы

## Транспорт
112-се автобус (Миловка ауылы-Үҙәк баҙар), 
281-се маршрут таксиһы (Миловка ауылы-Үҙәк баҙар)

## Һылтанмалар
1.Башкирская АССР. Административно территориальное деление на 1 июня 1952 года. Уфа, 1952. С. 221 
2.http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-40-040.jpg
Лилиә

**Лилиә** () — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

Лилиә исеменең үҙгәртелгән варианты — Лилияна

## Этимология
 — cәскә атамаһынан, аҡ томбойоҡ

аҡ төҫ­ тәге сәскә; томбойоҡ 
## 
* Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы (26 май 1952 йыл) — фармаколог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000).

* Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы (30 ғинуар 1954) — Башҡортостандың халыҡ артисы (2012), Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы
* Чанышева Лилиә Айрат Ҡызы —  һәм башҡортостан йәмәғәт деятельница, сторонница Навальный, сәйәси тотҡондар .

* Лилиә Һаҡмар (тулы исеме — Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы; 3 октябрь 1962 йыл) — башҡорт шағиры, драматург, тәржемәсе һәм журналист.

* Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы (16 декабрь 1976 йыл) — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим.

* Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы (26 май 1959 йыл — йырсы (лирик сопрано). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2015)

* Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы (13 ноябрь 1977, Белорет, Башҡорт АССР-ы, СССР) — оҙон дистанцияларға йүгереүҙә Рәсәйҙең иң көслө спортсыларының береһе, 2009 йылдан марафонда махсуслаша.

* Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Сирбаева; 23.03.1984) — Рәсәй шашкасыһы

* Хәйбуллина Лилиә Салауат ҡыҙы (18 апрель 1974, СССР, РСФСР, Башҡорт АССР-ы Ғүмәр ауылы — 6 май 2007) — Рәсәй ботанигы (альголог).

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Новиков Аполлон Валентинович

**Новиков Аполлон Валентинович** (1864—1917) — Өфө губернаһы дворянлығы башлығы, ғәмәли статский советник.

## Биографияһы
Өфө губернаһының тоҡомдан килгән дворяндар нәҫеленән.  Губерна дворянлығы башлығы  Новиков Валентин Аполлоновичтың улы (1837—1880). Өфө губернаһы ер биләүсеһе: мираҫҡа ҡалған 1211  дисәтинә, ҡатынының —  261 дисәтинә.

1884 йылда Николаевск кавалерия училищеһын тамамлау менән 18-се Клястицкий драгун полкына корнет булып сығарыла,  унда артабанғы бөтә хеҙмәтен үткәрә. 1895 йылдың 15 мартында ротмистр дәрәжәһенә күтәрелә.  1896 йылда армия кавалерияһының запасына сыға, ә киләһе йылда   подполковник дәрәжәһендә, мундирҙа отставкаға китә.

1897 йылда  Өфө өйәҙенең һәм губерна земство йыйылыштарының ағзаһы, Өфө өйәҙе буйынса почетлы  мировой судья булып һайлана. Төп иғтибарҙы халыҡ уҡыуҙарын һәм китапханаларын үҫтереүгә йүнәлтеп, өйәҙҙең мәҙәнилеген күтәреү буйынса күп эштәрҙә ҡатнаша. 1899 йылда Өфө өйәҙе дворянлығы башлығына кандидат булып һайлана, ә   1902 йылда өйәҙ дворянлығы етәксеһе була. Ғәмәли статский советник дәрәжәһен 1912 йылдың 6 декабрендә ала. 1914 йылда өфө губерна дворянлығы башлығы итеп һайлана, был вазифала өс йыл була. 

1917 йылдың 5 июнендә вафат була.

## Бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1894)
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1906)
* 2 -се дәрәжә Изге Анна ордены  (1909)
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены    (1914)
* 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1915)

## Сығанаҡтар

* Список ротмистрам армейской кавалерии по старшинству. Составлен по 1-е мая 1896 г. — СПб., 1896.
* *Новиков В. А.* Сборник материалов для истории Уфимского дворянства, составленный В. А. Новиковым в 1879 году, продолженный и дополненный до 1902 года включительно, депутатом Уфимского дворянства Н. А. Гурвичем. — Уфа, 1903. — СС. 304, 306.
* Список лиц, служащих по ведомству Министерства внутренних дел 1904 года (исправленный по 15 апреля). Ч. II. — СПб., 1904. — С. 721.
* Деятели России: 1906 г. / Ред.-изд. А. М. Шампаньер. — СПб., 1906.
* Список гражданским чинам четвертого класса. Исправлен по 1-е марта 1916 года. — Пг., 1916. — С. 2260.
* Новое Время, № 14796. — 7 (20) июня 1917 г. — С. 1.
Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы

**Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы**, **СААРК** (ингл. &#x20;Cooperation Association for Regional Asian South — SAARC) — Көньяҡ Азияның һигеҙ иленән торған иҡтисади-сәйәси ойошма. Халыҡ һаны буйынса иң эре төбәк ойошмаһы булып тора, уға ингән илдәрҙә йәмғеһе 1,6 миллиард самаһы кеше йәшәй. 1985 йылдың декабрендә социаль-иҡтисади өлкәлә хеҙмәттәшлек тәьмин итеү өсөн  Бангладеш, Бутан, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка һәм Һиндостан тарафынан ойошторола. 2007 йылдың апрелендә СААРК-тың 14-се саммитында  Афғанстан ҡушыла.   Әлеге ваҡытта ойошманың штаб-фатиры Катмандула (Непал) урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре ассоциацияһы 
* Азияның үҙәк банктары һәм валюталары
Азияның үҙәк банктары һәм валюталары

**Үҙәк  банк** — илдең йәки илдәр төркөмөнөң кредит системаһын көйләүсе төп орган. Был мәҡәләлә Азияның бөтә  үҙәк  банктары исемлеге бирелә.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Азия
Тиҙәк

**Тиҙәк** (восходит к древнетюркскому tеzek ‘навоз’, Киҙәк, киҙәге - ҡар. тиҙәк, урыҫса — *Кизяк*) — башҡорт телендә ике мәғәнәгә эйә.
* 1. Мал-тыуар, ҡош ҡорттоң оло ярауы
* 2. Мал-тыуар, ҡош ҡорттоң оло ярауынан кирбесләп һуғылған яғыулыҡ -

## Ҡулланылышы
Тиҙәк һалам, бесән һәм башҡа тәбиғи нәмәләр менән ҡатнашып серегән осраҡта тиреҫ килеп сыға. Уны һәм тиҙәк һарҡындыһын йыш ҡына органик ашлама итеп ҡулланалар.

Киптерелгән йәки эшкәртелгән тиҙәкте яғыулыҡ итеп тә ҡулланалар.

Башҡорттар йыш ҡына ат тиҙәген кирбес һуҡҡанда, һыларға балсыҡ әҙерләгәндә ҡушалар.

Һиндостандың һәм Пакистандың ауыллы төбәктәрендә тиҙәк электр станцияһына яғыулыҡ сифатында ҡулланыла, ул тотороҡло электр энергияһын тәьмин итә.

Үҙәк Африкалағы ауыл йорттарында тиҙәк яндырып, серәкәй өркөтәләр. Һалҡын урындарҙа арзан сеймал булараҡ һыйыр тиҙәге өйҙәрҙең стеналарын һылау өсөн файҙаланыла, ул йылы тота.

Эре мал тиҙәге саман кирбес һуғырға ҡулланыла.

## Галерея

CowPie-JeffVanuga.JPG|Яңы һыйыр тиҙәге
MongFuel.jpg|Монголдарҙың тиҙәк йыйыу кәрзине 
Drying cow dung.jpg|Һиндостанда яғыулыҡҡа киптерелгән тиҙәк 
Yuanyang cow pat.jpg|Юньнань провинцияһында буйвол тиҙәген өй ҡабырғаһына һылап киптереү. Ҡытай 
File:Выводной транспортёр навозоудалителя 2.jpg|Ферманан тиҙәк сығарыу ҡоролмаһы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Werner Nachtigall: *Lebensräume. Mitteleuropäische Landschaften und Ökosysteme.* BLV Verlagsgesellschaft, München, 1986 ISBN 3-405-13254-1
* Alain Raveneau: *Le livre de la vache.* Paris, Rustica, 1996 ISBN 2-84038-136-2
Хлызов Фёдор Васильевич

**Хлызов Фёдор Васильевич** (7 ғинуар 1926 йыл — 12 сентябрь 1999 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1989 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Златоуст ҡалаһындағы машиналар эшләү заводы токаре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Фёдор Васильевич Хлызов 1926 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ярославка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1936 йылда ғаилә Магнитка ҡасабаһына күсеп килә.

1942 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында 4-се һөнәрселек училищеһын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ училищела производствоға өйрәтеү мастеры булып башлай. 1943—1944 йылдарҙа — Үзбәк ССР-ы Бохара өлкәһенең Ҡаған ҡалаһында 17-се машина-юл станцияһы токары.

1944 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашмай. Ҡурған өлкәһенең Шадринск ҡалаһына күсерелгән Лугинск авиамеханиктәр хәрби мәктәбенә ебәрәләр, мәктәпте 1946 йылда тамамлай. 1952 йылда демобилизациялана.

Ошо ваҡыттан алып Златоуст машиналар эшләү заводының 29-сы цехында токарь була. 1961 йылда цехтың тәжрибәле токарҙары менән берлектә Ф. В. Хлызов бер наряд буйынса эшләүсе бригада ойоштора. Коллективтә йәштәр өҫтөнән остазлыҡ буйынса әүҙем эш алып барыла. Бригадала оҙайлы ваҡыт дүрт квалификациялы токарь һәм дүрт өйрәнсек эшләй, уҡыу осоро тамамланғандан һуң яңы уҡыусылар алына. Бригада  уңыштары өсөн бер нисә тапҡыр «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеменә лайыҡ була.

Һигеҙенсе биш йыллыҡта Фёдор Хлызов норманы 200-300 процентҡа үтәүгә өлгәшә. 18 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә, был предприятиелә ҙур иҡтисади эффектҡа ирешергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, алмас түңәрәге һәм тиҙ алмаштырылыусы ҡырҡҡыс ҡулланыу арҡаһында деталдәрҙе эшкәртеү процессы күпкә тиҙләтелгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге указы менән, биш йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Хлызов Фёдор Васильевичкә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1980 йылдан 1989 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Фёдор Хлызов Златоуст машина эшләү заводында һыуыҡ штамповка бүлегендә токарь булып эшләй. Артабан Златоуст ҡалаһында йәшәй. 1999 йылдың 12 сентябрендә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы, 1971 йылдың 26 апреле
** «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙаы
** Ленин ордены
* Ленин ордены, 1978 йыл
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1961 йыл
* миҙалдар

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* Герои труда. Уфа: Китап, 2011.
Чухарев Александр Иванович

**Чухарев Александр Иванович** (23 декабрь 1915 йыл — 2 март 2007 йыл) — СССРҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник (1961). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан осоусы, штурм авиация полкының эскадрилья командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Александр Иванович Чухарев 1915 йылдың 23 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Ләмәҙ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1928 йылда Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлөшөнә килә.

Магнитогорскиҙә мәктәпте, һуңынан 97-се профессиональ училищены тамамлай, комбинаттың домна цехы горновойы була.

1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1935 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Авиация мәктәбен тамамлай, унда инструктор булып хеҙмәт итергә ҡала.

1943 йылдың мартынан 3-сө Украина фронтында немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта ҡатнаша. Капитан, 995-се Измаил штурм авиация полкының эскадрилья командиры. Шәхсән үҙе 11 һауа һуғышы үткәрә; дошмандың ике самолетын бәреп төшөрә, ерҙә — биш самолетын юҡ итә.

Һуғыштан һуң Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1961 йылдан запастағы полковник. Отставканан һуң Подольск ҡалаһында йәшәй.

2007 йылдың 2 мартында вафат була. Подольск ҡалаһы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы исеме бирелгән, 29 июнь 1945 йыл;
* Ленин ордены;
* өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21.10.1943; 20.09.1944; ????);
* Александр Невский ордены (25.01.1944);
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, (30.05.1944; 11.03.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (21.10.1943);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Выпускники и работники учреждений начального профессионального образования Челябинской области — Герои Советского Союза // ГУ ПО адм. Челяб. обл., ЧелИПРО; сост.: Н. И. Голендухин, Ф. М. Крылов, Е. М. Донских — Челябинск, 1998. — 31 с.

## Һылтанмалар
*   
* 
* Златоустовская энциклопедия.
* Подольчане Герои Советского Союза .
Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы

**Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы** (3 август 1903 йыл — 14 август 1977 йыл) — ғалим-агроном, иҡтисадсы, партия һәм дәүләт хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1944, 1957) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Ғәли Заһит улы Хәмиҙуллин 1903 йылдың 3 авгусында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Ишле ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Үҙ районында урта белем алғандан һуң, 1932 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай һәм Башҡортостан ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау институтында эшләй.

1934 йылда ВКП(б)-ның Башҡортортостан өлкә комитетына эшкә күсерелә. 1938 йылдан алып Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ғилми хеҙмәткәр. 1939—1942 һәм 1945—1952 йылдарҙа Башҡортостан баҫыусылыҡ станцияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры була. 1942—1945 йылдарҙа Ер эшкәртеү халыҡ комиссариатында эшләй. 1952—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә ғилми хеҙмәткәр була.

1947—1948 һәм 1952—1960 йылдарҙа күп тапҡырҙар Башҡортостандың таулы һәм тау алды райондарына ауыл хужалығын тикшереп өйрәнеүсе комплекслы экспедицияларҙың етәксеһе булып бара. Уның фәнни тикшеренеү эштәренең төп йүнәлештәре булып ауыл хужалығы иҡтисады һәм ауыл хужалығын ойоштороу, ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияларын етештереүҙең эффективлығын арттырыу тора. Ғ. З. Хәмиҙуллин иң беренсе булып Башҡортостан территорияһын ауыл хужалығын алып барыу райондарына бүлә, ул райондарҙы тәбиғи-иҡтисади ҡылыҡһырлай, таулы Урал микрорайондарында ауыл хужалығын алып барыу мөмкинлектәрен тикшерә, Башҡорт АССР-ы территорияһындағы сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү һәм унда ауыл хужалығы продукцияһы етештереү юлдарын планлаштырыуға яңыса ҡарау юлдарын эҙләй.

Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы — 12 монография һәм китаптар авторы.
Ул 1977 йылдың 14 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратында ерләнә.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944, 1957)

## Хеҙмәттәре
* Сельское хозяйство Башкирии за 25 лет. Уфа, 1944.
* Организация отгонного животноводства в Башкирии. Уфа,1956.
* Вопросы экономики Башкирской АССР. Уфа, 1959.
* Себестоимость сельскохозяйственной продукции и пути ее снижения в колхозах и совхозах. Уфа,1961.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Пуна (Гавайи)

**Пун районы** (ингл. &#x20;Puna; гав. Puna) —  Гаваи оругыны конъяҡ-көнсығыш районы, Гавайи штаты , АҠШ. Килауэа вулканының көнсығыш районында урынлашҡан.

## Вулкандың ҡурҡыныслығы

Пун районы иң хәүефле 1-3 зонала урынлашҡан ( АҠШ геология хеҙмәтенә ярашлы ҡурҡыныслыҡ шкалаһы буйынса )  Маун-Лоа һәм Килауэа вулкандарынан хәүеф янауы буйынса. Бында йорт страховкаһы иң ҡиммәте .

1900 йылдан алып күпселек осраҡтарҙа Гавайи утрауының тап Пуна районында милек менён юҡ итеү булған .

1983 йылдан алып 50 квадрат километрҙан ашыу ер Пун лава ағымы менән ҡапланды, һәм 200 яҡын  ҡоролмалар емерелгән була.

 Пуна районындағы күпселек өйҙәр ямғыр һыуын йыйып алып, махсус һауыт менән алалар (һыу танктары).

Районды климаты - Климат —  мул яуым-төшөм менән йомшаҡ тропик , бигерәк тә төньяҡ һәм таулы райондарҙа.

### Һуңғы атылыу
Килауэа — Ер шарында иң  әүҙем вулкандврҙы береһе. Һуңғы йылдарҙа атылыуҙар 1983 йылдан алып өҙлөкһөҙ бара, яй һям тотороҡло лава аҙымдары менән бара, ҡайһы берҙә көнсығыш өлөшөндә үҙенең әҙемлеген көсәйтә.

* 2014 — лава ағымы Хавайианин-Парадайс-Парк ҡасабаһы аша үтә һәм  Пахоа ҡалаһының ситендә туҡтай.
* 2018 — 3 майында яраҡ асыла һәм  Леилани-Эстейтс ҡасабвһында атылыу башлана

File:KalapanaPlume2008.jpg|Океан сығыу менән эҫе Пар лавок., 2008 йыл
File:USGS Kīlauea multimediaFile-1936.jpg|Кратер убылып Пуу-Ата, 2018 йылдың 3 майында
File:USGS Kīlauea multimediaFile-2061.jpg|Атылыу. Леилани-Эстейтс, 2018 йылдың 3 майында
File:USGS Kīlauea multimediaFile-1955.jpg|Леилани. лавок-Эстейтс, 2018 йылдың 5 майында
File:USGS Lava on Makamae Street.jpg|Леилани. лавок-Эстейтс, 6 майҙа 2018


## Иҫтәлекле урындар
Райондың төп иҫтәлекле урындарына:

* Лава әүҙем барған урындарға барыу(етәксе талап ителә, хәүефһеҙлек сараларын үтәү ).
* Ahalanui исемле тәбиғыт паркы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята(пу районы парк-А). 1960 йылдағы  атылыуға тиклем вулкан һыуыҡ булған.
* Хавайи-Волкейнос килли паркы (Гавайи вулкан исемле милли парк), Кау районы аша йөрөү.
* Сәтләүек үҫтереү һәм эшкәртеү буйынса Макадамие «Маун-Лоа» корпорация үҙәге нә килеүселәр.
* Пляж
* Плантациялар һәм парктар

## Билдәле кешеләр

* Джейсон ли Скотт, актерҙар, театр һәм ойоштора.
* Уильям «Билли» Kenoi — Гавайи округы мэры (2008-2016)
* Гарри Ким — Гавайи округы мэры (2000-2008 һәм 2016-)
* Иосиф Наваха (Nāwahī) — нәшриәт рәссам һәм гәзите
* Эмили Naeole — урындағы хакимиәт башлығы
* Абра Мур — рок һәм музыкант-башҡарыусылар
* Х. Уильям Сирийское — Ул ауыл хужалығы предприятиеларының нигеҙ һала Х. Сирийское Лтд. ҙур ерҙәр хужаһы һәм Пур.

## Фото һәм районы картаһы

File:Starr 050423-6662 Santalum ellipticum.jpg|Сандар ағасын, үҫемлектәр донъяһы нигеҙендә районы тиклем 1820 йылда
File:Sugar cane madeira hg.jpg|Шәкәр ҡамышы, районының төп мәҙәниәт XX быуат.
File:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|Лава һыуыныу баҫһа, 2008 йылдың көҙөндә
File:Kilauea-flow-map 01.jpg|Лава четвертичный 2014 йылдан карталар
File:USGS-Kīlauea2018-EasternRiftZoneMap.jpg|Лава картаһы 2018 йылда четвертичный


## Иҫкәрмә
Новиков Александр Григорьевич

**Новиков Александр Григорьевич** (11 октябрь 1915 йыл — 31 июль 2002 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа Златоуст металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. СССР-ҙың 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Александр Григорьевич Новиков 1915 йылдың 11 октябрендә Златоуст өйәҙенең Ярославка ауылында тыуған.

Махсус урта белемле: 1963 йылда Златоуст металлургия техникумын тамамлай.

1932 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст металлургия заводында домна цехы эшсеһе булып хеҙмәт юлын башлай. Крансы һөнәрен үҙләштерә, 1933—1936 йылдарҙа күтәргестә машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1936—1937 йылдарҙа 23-сө урта мәктәптең өлкән пионервожатыйы, Златоуст пионерҙар йорто директоры булып эшләй.

1938—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1939 йылда Көнбайыш Украинаның СССР-ға ҡушылыуында ҡатнаша. Уҡсылар полкында элемтә ротаһы старшинаһы булып хеҙмәт итә.

Демобилизацияланғандан һуң тағы Златоуст металлургия заводында эшләй. 1941 йылдан — прокат цехының ҡыпсыуыр краны машинисы, 1-се прокатлау цехында металды теүәлләү һәм тейәп ебәреүгә әҙерләү участкаһы бригадиры.

Ҡара металлургия үҫеше эшендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Совет Президиумының 1958 йылдың 19 июлендәге Указы менән, А. Г. Новиковҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1964 йылдан алып 1975 йылда пенсияға киткәнсе 2-се мартен цехында ауҙарыу машинаһы машинисы, Златоуст металлургия заводында ҡорос иретеү һәм прокат цехтарын технологик автоматлаштырыу үҙәк лабораторияһының өлкән инженеры булып эшләй.

СССР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966).

1985 йылда Мәскәүҙә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығына арналған Еңеү парадында ҡатнаша.

Новиков Александр Григорьевич 2002 йылдың 31 июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958),
* Ленин ордены (1958),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1954),
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* http://zlatoust.org/index/?letter=8742&node_id=8721&onpage=50&page=2
Ферапонтов Владимир Петрович (Советтар Союзы Геройы)

**Ферапонтов Владимир Петрович** (12 июнь 1909 йыл — 18 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).

1940 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Владимир Петрович Ферапонтов 1909 йылдың 12 июнендә Бәләбәй ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Ферапонтовтарҙың ҙур ғаиләһендә дүрт бала үҫә, ә Владимир иң өлкәне була, шуға күрә уға иртә хеҙмәт татырға тура килә. Атаһы — конторщик, ә әсәһе — йорт хужабикәһе.

Мәктәптә уҡый, 1922—1927 йылдарҙа Бәләбәйҙә 1-се заманса мәктәптә белем ала. 10 класты тамамлай.

Бәләбәй ҡалаһында балалар колонияһында тәрбиәсе һәм 1-се урта мәктәп директоры булып эшләй, Дәүләкән ҡасабаһында (хәҙерге Башҡортостандағы ҡала) 2-се мәктәп директоры һәм математика уҡытыусыһы (1941—1943), Дәүләкән районы халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы (1929-1937) була.

1943 йылдың февралендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1943 йылдың авгусынан хәрәкәт итеүсе армияла.

202-се гвардия уҡсылар полкының 1-се уҡсылар батальоны 1-се пулемёт ротаһының пулемёт расчеты командиры гвардия өлкән сержант Ферапонтов Владимир Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Украинаның Киев өлкәһе Кагарлык районы Балыко-Щучинка ауылы районында беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға, ауылға баҫып барып инә һәм үҙенең пулемёт уты менән взводҡа яҡын гитлерсыны ҡыра.

Ферапонтов артабанғы көндәрҙә — 1943 йылдың 3 октябренә тиклем — дошмандың 15 контратакаһын кире ҡаға һәм 80-дән ашыу һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

1943 йылдың 18 ноябрендә Ферапонтов һуғыштарҙың береһендә алған яраларынан вафат була.

Ферапонтов Владимир Петрович Украинаның Киев өлкәһе Переяславль-Хмельницкий районындағы Ерковец ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 13 ноябрендәге указы менән, командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн, гвардия өлкән сержанты Ферапонтов Владимир Петровичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә;
* Ленин ордены (13.11.1943);
* миҙалдар.

## Хәтер

; Бәләбәй
* Ферапонтов Владимир уҡыған 1-се Бәләбәй урта мәктәбе уның исемен йөрөтә, мәктәп бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Унда ошондай яҙыу бар:
«Беҙҙең мәктәптә Советтар Союзы Геройы Владимир Петрович Ферапонтов уҡыны. Пехотасы» (киң мәғлүмәт саралары хәбәрҙәрендә дөрөҫ булмаған яҙыу осрай: «*Был бинала 1922—1927 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы П. В. Ферапонтов уҡыны*».
* Бәләбәй ҡалаһының Красноармейская урамындағы Ферапонтов йәшәгән 68-се йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.

;  Ерковцы
* Ерковцы ауылында һәйкәл ҡуйылған.

; Дәүләкән
* Дәүләкән ҡалаһында урам Герой исемен йөрөтә.
* Дәүләкән ҡалаһының 2-се урта мәктәбе Герой исемен йөрөтә. Мәктәп биләмәһендә СССР Геройына һәйкәл тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Владимир Петрович Ферапонтов .
Тяптин Виталий Михайлович

**Тяптин Виталий Михайлович** (19 декабрь 1939 йыл — 2 сентябрь 1994 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. СССР Энергетика һәм электрификация министрлығы «Башуралэнергострой» тресының комплекслы бригада бригадиры, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).

## Биографияһы
Виталий Михайлович Тяптин 1939 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Листовка ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта. 9-сы фабрика-завод мәктәбендә уҡығандан һуң (Өфө, 1956) — «Авиаспецмонтаж» производство-көйләү берекмәһенең 5-се  производство-монтаж идаралығы слесары. Һуңынан Өфө ТЭЦ-тарының төҙөлөш идаралығында эшләй. 1973 йылдан 1994 йылға тиклем —"Башуралэнергострой" тресының комплекслы бригада бригадиры.

Өфөлә йәшәй һәм эшләй, 1994 йылдың 2 сентябрендә вафат була. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Биш йыллыҡтың планы заданиеларын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн В. М. Тяптин I дәрәжә (1986), II дәрәжә (1981), III дәрәжә (1975) Хеҙмәт даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*
Туленков Константин Иванович

** Туленков Константин Иванович** (15 апрель 1908 йыл — 17 май 1978 йыл) — металлург-инженер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1956 йылдарҙа ул ваҡыттағы Белорет ҡорос сым-канат заводының үҙәк лабораторияһы начальнигы. Сталин премияһы лауреаты (1952). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1973). 

## Биографияһы
1908 йылдың 2 (15 апрелендә) Үҙән ауылында (хәҙер Башҡортостандың Белорет районы Үҙән ауылы) тыуған. 

1938 йылда Урал индустриаль институтын тамамлаған (Свердловск).

Институтты тамамлағандан һуң Свердловск өлкәһенең Чусов металлургия заводында эшләй. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1946 йылда Белорет ҡорос сым-канат заводында үҙәк завод лабораторияһы начальнигы вазифаһында эшләй, 1956 йылдан — метиан сәнәғәтенең фәнни-тикшеренеү институтында баш инженер (Магнитогорск) булып эшләй. 

Уның тарафынан микрон күләмле сымдар етештереү ойошторола, коаксиаль кабелдәрҙең магнитлы экрандары өсөн ҡорос баҡырлы сымдарҙы яһау технологияһын эшләй; туҙыуға тотороҡло селтәрҙәр булдыра; 110Г13 маркалы юғары марганцовкалы ҡоростоң электр тоташыулы йылытыу менән ҡайнар һуҙыу технологияһы эшләнә. 

## Хеҙмәттәре
Яҡынса 30 ғилми эш һәм дүрт уйлап табыу авторы.
* Волочение стальной оцинкованной проволоки. М., 1953 (авторҙаштар менән).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) — цинкланған сымды етештереүҙең яңы ысулдарын уйлап тапҡаны һәм индергәне өсөн 
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1973)
* миҙалдар

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия Урала
Лиана

**Лиана** () — яңы һүҙҙәр башҡорт һәм татар ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Исемдәре этимологияһы Лиана

Сөләймәнова Р. А.:

ЛИАНА [неол.] — Лилиә исеменең үҙгәртелгән варианты

## Билдәле кешеләр
* Кашапова Лиана Мәҙһәм ҡыҙы — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы, балет төркөмөнөң концертмейстеры
* Ниғмәтуллина Лиана Кәбир ҡыҙы (1989 йылдың 17 авгусында Ишембай ҡалаһында тыуған) — Салауат башҡорт дәүләт драма театры актрис 
* Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы (1 ғинуар 1985 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (2011), доцент (2016)

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Ниғмәтуллина Лиана Кәбир ҡыҙы

**Ниғмәтуллина Лиана Кәбир ҡыҙы** (17 август 1989 йыл) — башҡорт театр артисы һәм режиссёр.

## Биографияһы
Лиана Кәбир ҡыҙы Ниғмәтуллина 1989 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

2011 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын (2015 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты) тамамлай һәм Салауат башҡорт дәүләт драма театры труппаһына ҡабул ителә.

;Башҡарған ролдәре:

* Нәғимә Дәүләтшина — «Ете ҡыҙ» (Н.Асанбаев, 2008 й., ввод 2011 й.)
* Глашатай, палач — «Борон-борон заманда» (М.Бағаев, 2011 й., ввод 2011 й.)
* Көшбикә — «Борон-борон заманда» (М.Бағаев, 2011 й., ввод 2012 й.)
* Һатыусы — «Тылсымлы салма» (С.Кунин, 2009й, ввод 2012 й.)
* Кай — «Снежная королева» (Г. Х. Андерсен, 2004й, ввод 2012 й.)
* Хромка — «Прощай овраг» (К.Сергиенко, 2010 й.)
* Себеш — «Алтын себеш» (В.Орлов, 2011 й.)
* Кинйәбикә — «Ҡыҙҙар килде ауылға» (Н.Ғәйетбай, 2013й, ввод 2014 й.)
* Сәкинә — «Мөхәббәт күле» (М.Бағаев, 2012й, ввод 2014 й.)
* Гөлсөм Мирғәсимова — «Ете ҡыҙ» (Н.Асанбаев, 2008й, ввод 2015 й.)
* Принцесса Буковка — «Дәфтәр илендә» (А.Шабаев, 2013 й.)
* Рэпер — «Game over. Уйын аҙағы» (З.Сөләймәнов, 2014 й.)
* Света — «Ҡыҙын алдым ҡосаҡҡа» (Б.Аппаев, 2014 й.)
* Рая — «Эх, Өфө ҡыҙҙары» (И.Абдуллин, 2015 й.)
* Зөбәйҙә — «Ерҙәштәр» (М.Кәримдең «Ауыл адвокаттары» повесы буйынса А.Федоров инсценировкаһы)
* Тейен — «Бишкә тиклем һанайым» (М.Бартенев, 2016 й.) * Соня — «Шукшин» (В.Шукшин, 2016 й.)
* Дженй Уорзингтон — «№ 13» (Р.Куни, 2017 й.)

;Режиссер булараҡ эштәре:

* «Приключения Джека Соловья» — балалар өсөн яңы йыл тамашаһы (2012 й.)
* «Бесәйҙең өйө» — музыкаль әкиәт (С.Маршак, 2013 й.)
* «Новогоднее приключение» — балалар өсөн яңы йыл тамашаһы (2013 й.)
* «Салтан батша тураһында әкиәт» — әкиәт (А.Пушкин, 2014 й.)
* «Новогодний переполох» — балалар өсөн яңы йыл тамашаһы (2014 й.)
* «Өс сусҡа балаһы» — музыкаль әкиәт (З.Сөләймәнов, 2015 й.)
* «Гөлкәйҙең бәхете» — мелодрама (Ш.Шәкүрова, 2015 й.)
* «Золушка» — әкиәт (инсц. Д.Голубецкий, 2017 й.)

## Һылтанмалар
* Ниғмәтуллина Лиана Кәбир ҡыҙы  театр сайтында

## Иҫкәрмәләр
Люция

**Люция**, *Люциә* () — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Исемдәре этимологияһы Люция

ЛЮЦИӘ [неол., ит.] 1. Нур сәсеп торған, яҡты 2. Революция һүҙенән ҡыҫҡартып яһалған исем

## Билдәле кешеләр
* Закирйәнова Люция Ғәни ҡыҙы (25.02.1948, Ҡорғат) — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф
* Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы (22 август 1943 йыл — СССР һәм Рәсәй биотехнологы, уйлап табыусы. Техник фәндәре докторы (2002).
* Ғүмәрова Люциә Шаһыбал ҡыҙы (1 ғинуар 1959) — юрист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе (2009—2014).
* Әхтәриева Люция Ғабдулхай ҡыҙы (7 ноябрь 1948) — педагог, ғалим

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Лира (мәғәнәләр)

**Лира**

* Лира — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
* Лира (лат. Lyra) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо.
Лира

**Лира** () — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Исемдәре этимологияһы  Лира билдәһеҙ  Р. Ә. Сөләймәнова, Т. Х. Күсимова (Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013., Кусимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991)
## Билдәле кешеләр
* Камалова Лира Шәрип ҡыҙы (7 ноябрь 1935 йыл) — Хәйбулла районында үҙе етәкселек иткән мәктәпте яңы баҫҡысҡа күтәргән талантлы педагог, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975), орден һәм миҙалдар кавалеры
* Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы (25 февраль 1936 йыл) — Башҡортостан радиоһының тәүге дикторҙарының береһе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы, Лира-Әхмәт Яҡшыбаева (15 февраль 1947) — башҡорт яҙыусыһы. Рамазан Өмөтбаев (2009) һәм Жәлил Кейекбаев исемендәге (2011)
## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Байдичэн

**Байдичэн** () — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Чунцин ҡалаһының көнсығышында Фэнцзе өйәҙендә Янцзы йылғаһының төньяҡ яр буйында Байди тауында урынлашҡан замок һәм ғибәҙәтхана комплексы. Өйәҙ хакимиәтенән 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Байдичэн ҡытай теленән тәржемә иткәндә «Аҡ император ҡалаһы» тип аңлатыла. Ғибәҙәтхана комплексына 500-ҙән ашыу тупһалы баҫҡыс алып бара. Бында Өс тарлауыҡ башлана. VII быуатта Тан династияһы хакимлыҡ итеү осоронда ҡытай шағиры Ли Бо был урынға үҙенең билдәле шиғырын бағышлап яҙғандан һуң, был ғибәҙәтхана комплексы бөтә Ҡытайҙа танылыу ала.

## Тарихы
Беҙҙең эраның I быуатында Көнбайыш Хань династияһының хакимлыҡ итеүе осоронда Байдичэн урыны үҙ атамаһын ала. Риүәйәттәргә ярашлы, амбициоз юлбашсы Гунсунь Шу был урында үҙенең төшөндә ҙур аҡ аждаһаны (драконды) күрә. Был төштө ул Күк йөҙөнөң фәтихә биреүе һымаҡ тәфсир итә һәм үҙен яңы император итеп иғлан итә, ә ошо урынға Аҡ императорҙың ҡалаһы тип исем бирә. Әммә Гунсунь Шу тиҙҙән Гуан У-ди (Лю Сю) тарафынан үлтерелә, ул һуңыраҡ Көнсығыш Хань династияһының нигеҙләүсеһе булып китә. Император-юлбашсы иҫтәлеге хаҡына төбәк халҡы бында ғибәҙәтхана төҙөйҙәр һәм уны Аҡ император ғибәҙәтханаһы тип атайҙар.

Беҙҙең эраның 220 йылында Байдичэнда Өс батшалыҡ дәүерендәге Шу хакимы Лю Бэй үҙенең үлеме алдынан тәхеттән баш тарта һәм уны вариҫына тапшыра, ә вариҫы эргәһендә талантлы беренсе министр Чжугэ Лянды ҡалдыра. Риүәйәт буйынса беренсе министр Чжугэ Лян ошо урындан йондоҙҙарҙың хәрәкәтен күҙәткән һәм Ҡытайҙы берләштерергә ниәтләй.

Байдичэн замогының төп ҡаралтылары XVII быуатта төҙөлә. Унан алда  

Основные строения замка были построены в XVII веке. Башта Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы Янцзы йылғаһының төньяҡ яр буйындағы ярымутрауҙа урынлашҡан, әммә «Өс тарлауыҡ» быуаһы һәм электростанцияһы төҙөлгәндән һуң, был урында утрау барлыҡҡа килә, ул материк менән Янцзы йылғаһы аша һалынған күпер ярҙамында тоташа.

Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы шулай уҡ «шағирҙар ҡалаһы» булараҡ билдәле, сөнки күп кенә ҡытай шағирҙары — Ли Бо, Бо Цзюйи, Лю Юйси, Су Ши, Хуан Тинцзянь, Фань Чэнда, Лу Ю һәм башҡалар Байдичэнға арнап шиғырҙар ижад итә, ә Ду Фу хатта бында күмпелер ваҡыт йәшәп өлгөрә.

Аҡ император ҡалаһы шулай уҡ Суй, Юань, Мин һәм Цинь династиялары хакимлыҡ итеү осорона ҡараған етмеш дүрт таш скрижалдәрҙең һаҡлау урыны булып тора, уларҙа шиғырҙар, эссе, йырҙар, һүрәттәр һәм каллиграфия уйылып яҙылған.

Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы Чунцин ҡалаһының туристик иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. 2006 йылда Байдичэн замок һәм ғибәҙәтхана комплексы 6-692 һаны аҫтында Ҡытай Халыҡ Республикаһының ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.

## Һылтанмалар
* Baidicheng  
* 诗城白帝  (Байдичэн тураһында ҡытай телендә шиғриәт)
Дяоюй ҡәлғәһе

**Дяоюй ҡәлғәһе** () — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Чунцин ҡалаһының Хэчуань ҡала әһәмиәтендәге районында «Чунцинда Цзиньюньшань тауы» милли паркы территорияһында урынлашҡан Дяоюй тауындағы ҡәлғә. Ҡәлғәнең майҙаны 2,94 км2, ул Цзялинцзян, Фуцзян һәм Цюйцзян йылғалары ҡушылған урындан йыраҡ булмаған ярымутрауҙы биләй. Архитектор Ю. Цзян тарафынан XII—XIII быуаттарҙа төҙөлә. XIII быуатта монголдар яуы заманында ҡәлғә утыҙ йыл ашыу дауам иткән ҡамауҙа ла бирелмәүе менән танылыу ала. 1996 йылдан Ҡытай Халыҡ Республикаһының һаҡланыусы ҡомартҡылары исемлегенә керә.

## Тарихы
Ҡәлғәнең атамаһы артабанғы риүәйәткә бәйле. Урындағы тауҙа һыу ташҡан осорҙа күп кешеләр ҡотҡарыу урынын таба. Улар араһында аслыҡ башлана, шул ваҡытта күк йөҙөнән бер әүлиә төшә һәм улар өсөн балыҡтар тотоп бирә. Мөғжизәле ҡотҡарылыу иҫтәлегенә кешеләр был тауҙы «Балыҡсы» йәғни Дяоюй, ә бында төҙөлгән фортификацион ҡоролманы «Балыҡсы ҡәлғәһе», йәки Дяоюйченг тип атайҙар.

XIII быуатта Дяоюй ҡәлғәһенең стеналары янында киң билдәле алыш була, ҡәлғә шуның менән Ҡытай тарихында танылыу ала. 1235 йылддан Сун ҡытай империяһы биләмәләренә монголдар һөжүм итә башлай, ә 1257 йылдан Мүнкә хан ҙур масштаблы һуғыш асып ебәрә. Мункә хан үҙенең ғәскәрен хәҙерге Сычуань провинцияһы территорияҙына алып килә. 1259 йылдың февралендә монгол армияһы Дяоюй ҡәлғәһен ҡамауға ала, әммә уны бер нисектә яулай алмай. Мүнкә хан үҙе ҡәлғәне ҡамау ваҡытта 1259 йылдың авгусында вафат була. Тарихсылар фекере буйынса, хандың үлеме монголдарҙың төньяҡ Африканы яулап алыуҙан ҡотҡара.

1243 йылдан 1279 йылға ҡәҙәр Дяоюй ҡәлғәһе ике йөҙҙән ашыу тапҡыр ҡамауға алына, әммә һәр ваҡыт ул ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Мүнкә хан вафат булғандан һуң, Хубилай хан Монгол империяһының хакимы булып китә, ул 1279 йылда Ҡытайҙы яулап алыуҙа тамамлай һәм Юань империяһына нигеҙ һала. Дяоюй ҡәлғәһе гарнизоны ҡәлғәнең үҙенә лә, уны һаҡлаусыларға зыян күрһәтелмәйәсәк тигән шарттарҙа ғына яңы династия императорҙарының власын танырға риза була. Был шарттар үтәлә, һәм әле лә был ҡәлғә Ҡытайҙа монголдар яуына тиклемге һаҡланып ҡалған берҙән-бер һаҡланып ҡалған фортификацион ҡоролма булып ҡала.

Дяоюй ҡәлғәһе территорияһында, хәрби-оборона ҡоролмаларынан башҡа, тәбиғи-архитектура ландшавтары һәм дини архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Diaoyu Fortress — The Famous Old Battlefield
Солтан Кабус мәсете

**Солтан Кабус мәсете** йәғни **Маскат йәмиғ мәсете** — Оман солтанлығының баш ҡалаһы Маскатта урыынлашҡан төп йәмиғ мәсет.

## Тарихы

Үҙенең хакимлыҡ итеүенең беренсе көнөнән уҡ солтан Кабус бин Сәйет үҙенең подданыйҙарының материаль мәнфәғәттәрен генә түгел, ә рухи мәнфәғәттәрен дә ҡәнәғәтләндереүҙе ҡайғыртҡан: үҙ аҡсаларына бөтә Оман солтанлығы буйлап йөҙәрләгән мәсеттәргә нигеҙ һалына.

1992 йылда солтан Кабус бин Сәйет фарманына ярашлы, Оман солтанлығында үҙенең «бөйөк мәсете» булырға тейеш булған. 1993 йылда мәсет төҙөү проектына конкурс иғлан ителә, һәм 1995 йылда мәсет төҙөлөшө башлана. Төҙөлөш эштәре алты йыл һәм дүрт ай араны биләй. Ә 2001 йылдың майында Маскат ҡалаһында хәҙерге заман архитектураһының шедеврҙарның береһе — солтан Кабус йәмиғ мәсете үҙ ишектәрен аса.

## Архитектураһы
Йәмиғ мәсете Һиндостандан килтерелгән 300 000 тонна ҡомташтан төҙөлә.

Төп намаҙ ҡылыу залы квадрат формалы (74.4 x 74.4 метр), уның өҫтөндә 50 метр бейеклектә үҙәк көмбәҙ күтәрелгән. Көмбәҙ һәм төп манара (бейеклеге 90 метр) һәм   дүрт ситке манаралар (бейеклектәре 45,5 метр) шулай уҡ мәсеттең төп визуаль үҙенсәлектәре булып тора. Төп намаҙ ҡылыу залы бер үк ваҡытта 6,5 меңдән ашыу кешене һыйҙыра ала, шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар намаҙ ҡылыу залы (ҙурлығы 31 х 18 метр) тик 750 кешене генә һыйҙыра ала. Тышҡы ғиәҙәт ҡылыу территорияһы 8 мең кешенә һыйҙыра ала, шулай итеп дөйөм алғанда мәсет 20 меңгә тиклем кешенә һыйҙыра ала. 

Солтан Кабус йәмиғ мәсете 416 мең метр квадрат майҙанды биләй. Мәсет интерьеры аҡ һәм көлһыу мәрмәр менән ҡапланған. Керамик сәскә семәрҙәре арканы һәм башҡа урындарҙы биҙәй. 

Бейеклектә урынлашҡан көмбәҙ ике ҡатлы: эсе яғы алтын менән латылған мозаика менән ҡапланған, тышҡы яғы ажур япмаһынан тора. Төп намаҙ ҡылыу залын 35 люстра яҡтырта; Австрияла етештерелгән иң ҙур люстраның диаметры 14 метр тәшкил итә, унда 1122 лампа бар, ә уның ауырлығы — 8 тонна. Һәр бер гәлсәр һәм Swarovski кристаллда яһалған люстраларҙа мәсеттең күп һанлы манаралары һүрәтләнгән.

Иранда эшләнгән фарсы балаҫы төп намаҙ ҡылыу залын биҙәй, уның ауырлығы 21 тонна тәшкил итә. Фарсы балаҫының биҙәктәре 28 төҫтән тора, шул уҡ ваҡытта уны яһағанда тик үҫемлек (тәбиғи) буяуҙары ҡулланылған. Фарсы балаҫының оҙонлоғо — 70 метр, ә киңлеге — 60 метр, ул һуңынан бер балаҫҡа тоташтырылған 58 өлөштән тора. Был балаҫты дүрт йыл дауамында ике сменалап эшләгән 600 ҡатын-ҡыҙ туҡыған. Балаҫты йәйеп һалыу бер нисә айға һуҙылған. Был донъялағы иң ҙур балаҫ тип иҫәпләнә.

## Һылтанмалар
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы

**Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы** — Ҡырғыҙстан Республикаһы баш ҡалаһы Бишкәктә урынлашҡан музей. Урта Азияла иң ҙур музейҙарҙың береһе.

## Тасуирлама
Музей 1926 йылда Ҡырғыҙ АССР-ының тәүге фәнни учреждениеһы булараҡ ойошторолған. Музейҙың бинаһы алдараҡ Ҡырғыҙ АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Музей хәҙерге Ҡырғыҙстан Республикаһының баш ҡалаһы Бишкәктә Ала-Тоо майҙанында хөкүмәт йортонан йыраҡ булмаған урында урынлашҡан. 1927 йылдың 5 мартында музейҙың тәүге экспозицияһы асыла. Башта Үҙәк музей атамаһын йөрөтә, ә 1933 йылда Тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип исеме үҙгәртелә. 1954 йылда музейға Дәүләт тарихи музейы атамаһы бирелә. 1960-сы йылдарҙа тарихи музей 1928 йылда төҙөлгән бинаға күсә.

Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының майҙаны 8 мең м2 тәшкил итә, төп фондтың предметтары иҫәбе — 44 мең дана. Экспонаттарҙың дөйөм иҫәбе — 90 мең дана.

Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейында тәүтормош йәмғиәте (таш быуаттан башлап), ҡол биләүселек һәм феодаль ҡоролоштарҙан алып хәҙерге заманға тиклемге араны үҙ эсенә алған экспонаттар, шулай уҡ күсмә халыҡтарҙың, уларҙың игенселеге һәм кәсептәре һәм ҡалаларҙың барлыҡҡа килеүе тураһында эскпонаттар һаҡлана һәм күрһәтелә.

Ҡунаҡтар араһында бигерәк тә Халыҡтарҙың бөйөк күсеше осорона ҡараған экспозициялар, XIX — XX быуат ҡатын-ҡыҙҙар биҙәүестәре һәм ҡырғыҙ халҡының этнография коллекциялары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының ҙур өлөшө «Ҡырғыҙстан Рәсәй составында», Ҡырғыҙстанда Октябрь революцияһы, совет осорона (Ҡырғыҙ АССР-ы/ Ҡырғыҙ ССР-ы, бигерәк тә Владимир Ильич Ленин шәхесенә ҙур иғтибар бүленә) Бөйөк Ватан һуғышы йылдары темаһына арналған.

Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының күп кенә коллекциялары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫына кергән.

Иҫке бинаның архитектураһыда күсмә колорит сағылыш таба — тирмәгә хас булған көмбәҙ, уҡ-һаҙаҡҡа оҡшаш тәҙрәләр, декор һәм башҡалар.

Хәҙерге музей урынлашҡан бина 1984 йылда В. И Ленин исемендәге музей филиалын урынлаштырыу өсөн төҙөлә. Был бина Ҡырғыҙ ССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк Комитетының 60-йыллығы уңайынан «Киргизгипрострой» институты коллективы проекты буйынса төҙөлә. Проект авторҙары — С. Абышева, Р. Асылбекова, А. Кудели, В. Иванова һәм М. Сатыбалдиева.

## Эш ваҡыты
Шишәмбе — йәкшәмбе. Йәйен 9-ҙан 18 сәғәткә тиклем, ҡышын 10-дан 17 сәғәткә тиклем. Телефоны: +996(312)62-60-90

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының рәсми сайты 
* Ҡырғыҙ ССР-ы тарихы музейы
* Викимапияла музей