open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эстония фаунаһы

Эстония, ҡатнаш ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған, Балтик диңгеҙе яры буйынса урынлашҡан бәләкәй генә ил. Ил биләмәләренең 48 % урман менән ҡапланған. Урмандар  илдең көнсығыш, үҙәк һәм көньяҡ өлөшөн ҡаплаған. Был урмандарҙа күпселектә шыршылыҡ һәм ҡатнаш ылыҫлы-киң япраҡлы ағастар үҫә. Илдең көньяҡ-көнсығышында башлыса ҡарағайҙар үҫһә, төньяҡ-көнбайышы дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Илдең көнбайыш яғында һирәк урмандар, сағыл үҫемлектәр () үҫкән үҙенсәлекле ландшафт ҙур биләмәләр алып тора.

## Хайуандар
Эстония ерҙәренең күпселеге урмандар менән ҡапланғанға һәм халыҡ тығыҙлығы түбән булғанға күрә, европа һеләүһене, ҡабандар, һоро айыуҙар, мышылар кеүек хайуандар башҡа хайуандар араһында йәшәй ала. Эстония территорияһында 200 бүре йәшәй. Эстония өсөн 100 - 200 баш бүре оптималь тип һанала, алда екүрһәтелгән  һан оптималь диапазондан артығыраҡ.

## Һөтимәрҙәр

### Бөжәк ашаусылар
* Көнбайыш европа терпеһе
* Төньяҡ аҡ түшле терпеһе
* Европа көйәһе
* Кесе туғырлама 
* Ваҡ туғырлама а
* Евразия һыу туғырламаһы 
* Дөйөм туғырлама 

### Ярғанаттар
* һыуҙа йәшәүсе ярғанат
* Брандт ярғанаты
* мыйыҡлы ярғанат
* төнгө һыу ярғанаты
* Наттерер төнгө ярғанаты
* һоро ҡолаҡлы ярғанат
* кәрлә ярғанат  
* Сопрано ярғатаны 
* сыбар ярғанат
* ваҡ ярғанат

### Ҡуян һымаҡтар
* үрғуян
* аҡҡуян

### Кимереүселәр
* ҡыҙыл тейендәр
* осоусы тейендәр
* азия әлгәнйәге
* йылға ҡондоҙо
* баҡса йоҡосоһо (садовая соня)
* сәтләүек йоҡосоһо
* урман сысҡансығы (лесная мышовка)
* һоро ҡомаҡ
* ҡара ҡомаҡ
* урман сысҡаны
* һарыбаш сысҡан
* буйлы (ялан) сысҡаны
* ваҡ сысҡан
* йорт сысҡан
* ондатра
* төньяҡ-көнбайыш һыу ҡомағы
* ҡыр сысҡаны
* ҡара ҡыр сысҡаны
* ер аҫты ҡыр сысҡаны

### Йыртҡыс хайуандар
* һоро бүре
* ерән төлкө
* янут эте
* аҫ
* йәтсә 
* европа шәшкеһе
* европа көҙәне 
* америка шәшкеһе
* европа ҡамаһы  
* евразия бурһығы
* ҡоно 
* һыуһар
* таш һыуһары
* евразия һеләүһене 

## Иҫкәрмәләр
Ростов тимер юл техникаһы музейы

**Төньяҡ-Кавказ тимер юл тарихы музейы ** — Дондағы Ростов ҡалаһы техника музейы Төньяҡ Кавказ тимер юлдары һәм хәрәкәт составы тарихына бағышланған музей. Ул ошо тема менән бәйле барлыҡ әйберҙе лә күрһәтә. Музейға 1960 йылда нигеҙ һалына. Хәрәкәт составы майҙансығы тарихи экспозицияһы 2003 йылда асыла.

Төньяҡ-Кавказ тимер юл тарих музейы Ростов- Главный станцияһы янындағы район тимерселәр мәҙәниәт һарайында урынлашҡан. Экспозиция майҙансығы Гниловская станцияһының Порт урамында булдырылған. Уға ҡала транспортында йәки Таганрогҡа Гниловская станцияһы аша үтеүсе электропоезда(ҡала яны тимер юл вокзалынан) барырға мөмкин.

60-тан ашыу берәмек техникаһын музей экспозицияһы тәҡдим итә. Улар иҫәбендә-14 паровоз, уларҙың бөтәһе лә эшләй, боронғо 2 пассажир вагон-салон, 1пассажирҙар вагоны (ул 1869 йылда төҙөлгән һәм Рәсәй менән БДД илдәрендә һаҡланып ҡалған иң боронғо вагондарҙың береһе), вагон тауар 11 тауар вагоны, 7 электровоз, 5 тепловоз, 4 юл машиналары, 2 тимер юл буйынса йөрөй торған кран , 2 электропоезд (айырым вагондар), хәрәкәт итеү составы бар, Рәсәйгә хәрби трофей рәүешендә килтерелгән һәм шулай уҡ авария-тергеҙеү эштәрендә ҡулланыла торған бер нисә гусеницалы техника берәмеге лә бар. Тимер юлсылар мәҙәниәт йортондағы музей экспозицияһындағы майҙансыҡта экскурсияға килгән кешеләр төркөмө өсөн биналар бар. 

Боронғо музейҙың экспонаттары-румын өс күсәрле цистерналарына 125 йыл тула. Цистерна химик матдәләрҙе юлда һаҡлау өсөн ҡулланылған.

Музей Төньяҡ-Кавказ тимер юл хужалығы балансында тора. ТКТЮ — ААО «РЖД» филиалы . Музей хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ реставрация үткәрәләр һәм Дондағы Ростов ҡалаһы энтузиастары көсө менән музей хәрәкәт составын лак менән буяйҙар һәм тергеҙеү эштәре алып баралар.

Раритет экспонаттарҙы тергеҙергә һәм реставрациялауға ТКТЮ подразделениелары байтаҡ ярҙам күрһәтә,бигерәк тә — Тихорецкий станцияһы, Лихой, Каменоломнялар, Краснодар, Дондағы Ростов, Батайск, Кавказ Минераль Һыуҙары , Новочеркасск, Туапсе, Сочи, Тимашевский,Сальск станциялары һ. б. был эштә әүҙем ҡатнашалар.

**Музей директоры** һәм паровоз техникаһын һаҡлап ҡалыуҙың төп энтузиасы — Владимир Бураков.

**Музейға йөрөүсе транспорт ** — автобус № 4, троллейбус № 12, маршрут такси маршруттары № 8 йәки 4 — Үҙәк баҙарҙан алып № 77 мәктәпкә тиклем (Порт урамы).

## Һылтанмалар
* Страница на сайте РЖД 

## Иҫкәрмәләр
Колонка (Таганрог)

**Колонка** — Таганрогтың XIX быуат аҙағында Таганрог металлургия заводында эшләүсе Бельгия инженерҙары йәшәгән районы.

## Географияһы
«Колонка» районы хәҙерге Дзержинский урамы, Завод урамы, Павел Осипенко урамы, Парк тыҡрығы араһында урынлашҡан.

## Район тарихы
Таганрог металлургия заводына Таганрог ҡалаһында 1894 йылда нигеҙ һалына. Титуляр советник Н. К. Флиге һәм Бельгия подданныйҙары граф П. де Гемптин, Л. Тразенстер һәм Ю. Б. Герпеньи металлургия заводы төҙөү буйынса Урыҫ-Бельгия акционерҙар йәмғиәте ойошторалар. 1904 йылдан 1916 йылға тиклем заводтың төп акционеры һәм директоры Бельгия кешеһе Альберт Нев була. Завод эшселәре ҡаланың ярлы халҡы һәм эргә-тирәләге ауыл кешеләре араһынан туплана. Заводтың инженерҙары составы башлыса Бельгия кешеләренән тора.

Бельгияның инженерҙары үҙҙәренең ғаиләләре менән, металлургия заводының завод идараһынан алыҫ түгел «Колонка» исеме аҫтындағы районда, улар өсөн махсус төҙөлгән бер ҡатлы йорттарҙа йәшәйҙәр. «Колонка» топонимын урындағы халыҡ уйлап сығарған, «Бельгия колонияһы» төшөнсәһен ябайлаштырып, был районды «Колонка» тип атап йөрөтә башлағандар. «Памятные страницы» китабында (1961) «Колонка» тураһында былай тиелә: "… Бельгия оҫталары өсөн дирекция завод янында ике фатирлы йорттар төҙөгән. Һәр йорт эргәһендә йәшелсә һәм емеш-еләк баҡсаһы өсөн участка бүленгән. Бельгия инженерҙары өсөн диңгеҙ яры буйында коттедждар бирелгән. «Пламя, металл, люди» китабында (1972) район түбәндәгесә телгә алына: «Таганрог заводы эргәһендә ике тиҫтәләп яңы йорт төҙөлгән (*хәҙерге колонка күҙ уңында тотола. — Автор*), ҡайһы бер бөтә уңайлыҡтары булған йорттар заводтың баш хеҙмәткәрҙәре: инженерҙар, идара итеүселәр, техниктәр һәм башҡалар өсөн тәғәйенләнгән».

1928 йылда завод гәзитендә ҡыҫҡа мәҡәлә баҫылып сыға (*орфография һаҡланған*): «Завод колонияһында һәм заводтың ҡайһы бер участкалары буйынса һыу үткәргес ҡуйыла, ул янғынға ҡаршы эштәр өсөн эсәр һыу бирәсәк».

1960-сы йылдар аҙағынан 1980-се йылдарға тиклемге ваҡыт аралығында «Колонканың» йорттары бер-бер артлы һүтеләләр, һәм территорияла «Теремок», «Аленушка» балалар баҡсаһы, металлургия заводы эшселәре өсөн күп ҡатлы йорттар төҙөлә.

Әлеге ваҡытта «Колонка» топонимы таганроглыларҙың һөйләү телмәрендә ҡулланылмай, ул тик тыуған яҡты өйрәнеселәргә генә билдәле.

## Сығанаҡтар
Өфө операцияһы

**Өфө операцияһы** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда Өфө йүнәлешендә аҡ гвардиясылар ғәскәрҙәрен ҡыйратыу һәм Өфөнө яулау маҡсатында 1919 йылдың 25 майынан 25 июненә тиклем РККА-ның Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмө Төркөстан армияһы ғәскәрҙәренең һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.

## Планлаштырыу һәм операция барышы
Тәүҙә тиҙ һөжүм менән Ағиҙел йылғаһы аръяғына Колчактың көнбайыш армияһының ойошҡан рәүештә  артҡа сигенеүен булдырмау күҙаллана, шулай уҡ Өфөнән көньяҡҡараҡ Ағиҙелде һуғышып аша сығып, аҡтарҙың Волга буйы һәм Өфө группировкалары тылына сығыу һәм уларҙы ҡыйратыу планлаштырыла.. Операция 135 км оҙонлоҡтағы фронтҡа һуҙыла, төпкә инеү урындары — 120—150 км тәшкил итә, тәүлегенә һөжүм 6-7, 5 км уртаса темп менән бара.

Операция барышында, 25 майҙан 4 июнгә тиклем, Төркөстан армияһы дошман частарын ҡыҫырыҡлап сығара һәм Ағиҙел йылғаһына сыға. Аҡтарҙы ҡамау өсөн Өфөнән көньяҡҡараҡ һәм төньяҡҡараҡ удар яһарға хәл ителә. Төп йүнәлеше итеп уң (көньяҡ) флангы һайлана, бында РККА-ның удар көстәре — 24-се уҡсылар дивизияһы, 2-се уҡсылар дивизияһының 3-сө бригадаһы һәм 3-сө кавалерия дивизияһы урынлашҡан була. Һул флангта В. И. Чапаев командованиеһы аҫтында 25-се уҡсылар дивизияһы урынлаша. 31-се уҡсылар дивизияһы фронт резервында була. 4-7 июнендәге һөжүм һөҙөмтәһендә Өфөнән төньяҡта аҡҡан йылға аша тик 25-се дивизияһының бер өлөшө һәм 26 дивизияның 5-се армияһы ғына сыға ала. Чапаев дивизияһы ҡаршы ярҙа фронт буйынан 8 км һәм төпкә 10 км баҫып ала, ә 26-сы дивизияның 5-се армияһы Ахлыстин ауылы районында плацдарм тотҡан Төркөстан армияһының һул флангыһында тора. Уң флангыһының удар төркөмө йылға аша сыға алмай. Үҙгәргән ситуацияла Фрунзе резервта торған 31-се дивизияны һул флангҡа ташлай, 8 июнгә иһә 25-се дивизияның бөтә көстәрен ошо плацдармға йүнәлтә. 9 июндә Колчак ғәскәрҙәре менән ҡаты алыштарҙан һуң чапаевсылар Өфөнө яулап алалар, ә 31-се дивизия киләһе көндә Өфөнән 18 км алыҫлыҡта (Ураҡ янында) Өфө — Силәбе тимер юлын киҫә. Йылғаны уңышлы сыҡҡандан һуң, 14 июнгә ҡарата көндә уң флангы удар төркөмө көстәре Архангельскиға һәм Урманға сыға башлай һәм дошмандың Волга һәм Өфө төркөмдәрен ҡамай. 19-20 июндә аҡтар бик ҙур юғалтыуҙар менән сигенәләр һәм тулы ҡамауҙан ҡотолалар. Өфө операцияһының һөҙөмтәһе булып РККА частарының Өфө сәнәғәт районын биләп алыуы һәм Көньяҡ Урал территорияһын алыуға шарттар тыуҙырыуы була.

## Сәнғәт әҫәрҙәрендә

### Фильмдар
* *Гроза над Белой* (Евгений Немченко, Станислав Чаплин, 1968)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* История гражданской войны в СССР. 1917—1922. Т. 4. — М., 1959. — С. 112—121.
* М. В. Фрунзе на фронтах гражданской войны. Сборник документов. — М., 1941. — С. 154—190.
* Директивы командования фронтов Красной Армии (1917—1922 гг.). Сборник документов. Тт. 2, 4. — М., 1972-78.
Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)

**Диңгеҙ буйындағы парк** — Таганрогтағы ҡала паркы .

## Парк тарихы
Диңгеҙ буйындағы парк Таганрогта 1960-сы йылдар башында, кирбес заводы менән йәнәш урынлашҡан элекке карьер урынында төҙөлгән. 1950-се йылдарҙа сеймалдың иң яҡшы һәм сығарыуы еңел булған өлөшө эшкәртелеп бөтә һәм карьер ябыла. Барлыҡҡа килгән уңайһыҙ рельефлы, грунт һыуҙары яҡын территория торлаҡ йорт төҙөү өсөн бик уңайһыҙ була. Парк Таганрогтың Октябрь районы предприятиелары, бигерәк тә комбайндар заводы һәм Димитров исемендәге Завод коллективтары тарафынан төҙөлә.

1965 йылға бында 633 ағас үҫеп тә ултыра инде, аттракциондар ҡаласығында беренсе ҡорамал ҡуйыла. Диңгеҙ буйындағы парк рәсми рәүештә 1966 йылдың июнендә асыла. 1970-се йылдарҙа паркта 2700 ағас (шул иҫәптән 500-ҙән ашыу ылыҫлы ағас), ҡыуаҡтар 7000 тирәһе, 1000-дән ашыу роза ҡыуағы була. Артабанғы йылдарҙа ла декоратив ҡыуаҡтар һәм күп һанда сәскәләр ултыртыу дауам итә, парк төҙөкләндерелә. Бейеү верандаһы һәм балалар уйын майҙансығы базаһында киң мәҙәни эш алып барыла.

Диңгеҙ буйындағы парктың комплексына диңгеҙ буйы пляжы ла инә, был уның ҙур өҫтөнлөгө булып тора. Парктан туп-тура яр буйына Таш баҫҡыс төшә. Парк һәм пляж зонаһының бергә ҡушылыуы ял итергә килеүселәргә иң яҡшы ял тәьмин итә.

Диңгеҙ буйындағы парк комплексы 19 гектарҙан ашыу майҙанды биләй. 11 аттракцион эшләй. Бөтә хужалыҡты 25 штаттағы хеҙмәткәр хеҙмәтләндерә, уларҙың һаны йәй миҙгелле эшселәр иҫәбенә арта.

## Якорҙар аллеяһы
2014 йылдың май айында диңгеҙ буйы паркында «Бөтә быуын сик буйы һаҡсыларына» иҫтәлекле билдәһен асыу тантанаһы була. Иҫтәлекле билдә диңгеҙ якорынан һәм сик бағанаһынан тора, бағанаға илдең гербы менән таблица ҡуйылған.

2015 йылдың июлендә диңгеҙ буйы паркында «Якорҙар аллеяһын» асыу тантанаһы үтте. Ул алданыраҡ ҡуйылған «Бөтә быуын сик буйы һаҡсыларына» иҫтәлекле билдәһе артында урынлашҡан. Аллеяла элек Аҙау диңгеҙе төбөнән һәм Таганрог ҡултығынан күтәрелгән Петр заманынан алты якорь урынлаштырыла.

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта паркта өлөшләтә ағас ҡырҡыла, йорттар төҙөү эше алып барыла.

## Һылтанмалар
* Виртуальный тур по Приморскому парку 

## Сығанаҡтар
Гоголь тыҡрығы (Таганрог)

**Гоголь тыҡрығы** — Таганрогтың иң йәнле сауҙа тыҡрығы. Ҡаланың үҙәк тарихи өлөшөндә урынлашҡан.

## Географияһы
Петр һәм Ломакин урамдары араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 2340 м. Йорттарға номерҙар ҡуйыу Петр урамынан башлана.

## Тарихы
Йәрминкәләр тыҡрығы Н. В. Гоголь исеме менән 1909 йылда, яҙыусы тыуыуының йөҙ йыллығы хөрмәтенә аталған.

Элекке атамаһын — Йәрминкә тыҡрығы, бөгөнгө көндәге Үҙәк баҙар урынында йәрминкәләр ойошторолоу айҡанлы ала. Александр урамы менән Йәрминкә тыҡрығы мөйөшөндә, Моисеев йортонда, Антон Чеховтың атаһы П. Е. Чеховтың билдәле кибете булған. Әлеге ваҡытта был йортта «Чеховтар кибете» дәүләт музейы урынлашҡан.

Үҙгәртеп ҡороу осоронда тыҡрыҡтың һул яғында, Үҙәк баҙар районында, бик күп һанда кибеттәр төҙөлә.

2015 йылда мэрия был кибеттәрҙе һүтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар, кибеттәрҙең тыҡрыҡтың тышҡы күренешен йәмһеҙләп тороуы һәм ҡала бюджетына бер ниндәй ҙә килем килтермәүе менән аңлатыла. Тыҡрыҡты кибеттәрҙән таҙартыу артынса ҡала хакимиәте, Гоголь тыҡрығындағы боронғо йорттарҙың фасадын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнергә ниәт итеүен иғлан итә.

## Гоголь урамында урынлашҡан

* Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Петр урамы һәм Гоголь тыҡрығы мөйөшө).
* Йәштәр һарайы (Петр урамы һәм Гоголь тыҡрығы мөйөшө).
* Ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреше музейы (Фрунзе урамы һәм Гоголь тыҡрығы мөйөшө).
* «Йәйғор» баҙары (Фрунзе урамы һәм Гоголь тыҡрығы мөйөшө).
* «Кузробот» заводы бинаһы — Таганрог Медиахолдингы : ТНТ, СТС телеканалдары, «Таганрог» һәм «Новый Взгляд» гәзиттәре — Гоголь тыҡрығы, 6.
* «Чеховтар кибете» музейы.
* Ҡаланың үҙәк баҙары.
* Хеҙмәт һөйөүсәнлек йорто, йәһүд ғаиләһенән сыҡҡан балаларҙы уҡытыу өсөн Яков Поляков нигеҙ һалған (Гоголь тыҡрығы, 114).

## Һәйкәл
* Михаил Танич һәйкәле (проект). 2013 йылда буласаҡ һәйкәл урынында мемориал билдәһе ҡуйылған.
* «Меркурий» скульптура композицияһы (*скульпторы Дмитрий Лындин, 2012*).
* «Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы (*скульпторы Давид Бегалов, 2011*).

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Үҙәк баҙарҙа «Һөт, бал, сало, ҡош» павильоны урынында, элек Митрофаниевский сиркәүе урынлашҡан булған, 1936 йылда һүтелгән.

## Сығанаҡтар
Александр урманы

** Александр урманы ** — Ростов өлкәһе Аҙау районындағы майҙаны 5525 га урман массивы. Тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Адресы: Ростов өлкәһе, Аҙау районы, Ленин урман хужалығы.

## Тарих

1884 йылда Александр урманына нигеҙ һалынған, хәҙер ул 5525 гектар майҙанды биләй. Урман Азов далаһы ҡурсаулыҡ участкаһында урынлашҡан һәм Ростов өлкәһенең һирәк осраған экологик зонаһы булып тора. Башлыс япраҡлы ағас урманлы, унда ылыҫлы ағастар ҙа осрай. Бында ҡиммәтле тоҡомло ағас һәм ҡыуаҡтар: грек сәтләүеге, ҡарағас, ҡырым ҡарағайы, һырғанаҡ һ. б. үҫә. Александр территорияһында иҫтәлекле 120 йылдан ашыу йәшле имән бар. Александр урманы төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

Александр урманы территорияһында төрлө урмандарҙа йәшәүсе йәнлектәр һәм ҡоштар бик күп Улар араһында европа һәм биҙәкле болан, төлкө, ҡабан, енотҡа оҡшаған эт, ҡуян, өкө, сыч, филин, кәкүк, барҡылдаҡ, тумыртҡа, өйрәк, ҡаҙ, селән, фазан һ. б. бар. Урман уртаһында фазан фермаһы һәм болан питомниғы ойошторолған. Ҡоштар һәм хайуандар вольерҙарҙа тотола.

Был урманда өҫтәмә түләүҙәр буйынса боланға, ҡабанға һәм фазандарға һунар рөхсәт ителә. Килгән аҡсаға урман хужалығы хайуандар ресурстарын тулыландыра. Урман биләмәһендә ат һарайы бар, уның базаһында һыбай йөрөү ойошторолған. Урманда минизоопарк та булдырылған..

Александр урманында яһалма быуалар бар. Уларҙың яр буйында ял урындар барлыҡҡа килтерелгән, быуала балыҡ тоторға рөхсәт ителә. Быуала карп, амур, табан балыҡ, ҡорбан, алабуға һәм суртан балыҡтары бар. Йәй көндәре Александр урманында Ростов өлкәһенең спорт балыҡ тотоу буйынса асыҡ чемпионаты уҙғарыла.

## Һылтанма
* Александровский лес 
* Александровский лес
* Александровский лес . Азовский район.
Гуково ҡалаһы Л. И. Микулин исемендәге шахтер хеҙмәте музейы

**« Гуково ҡалаһы Л. И. Микулин исемендәге шахтер хеҙмәте музейы» ** Ростов өлкәһе Гуково ҡалаһында эшләй.

Был Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге күмер сығарыу тармағы тарихын сағылдырыусы берҙән-бер музей. Гуково шахтер хеҙмәте музейына йыл әйләнәһенә 26 000 кеше килә.

## Музейҙың тарихы
Музейға нигеҙ һалыусы уҡытыусы булараҡ, 1961 йылда педагог һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе Леонид Иванович Микулин мәктәп музейы ойошторған. Тәүге экспонаттарҙы Гуково ҡалаһының № 4 мәктәп уҡыусылары йыя. 1964 йылда музей халыҡ музейына әйләнә. 1992 йылда Гуково шахтер хеҙмәте музейы өлкә мәҙәниәт учреждениеһы статусына эйә була.

1998 йылда музейға айырым бина бирелә. Ул ваҡытта музейҙа 11 000 ашыу әйбер музей фондында була. 1990 йылдар аҙағында — 2000 йыл башында музей шахтер музейы булып ныҡ үҫешә башлай. Музей комплексында «Шахта» залдары комплексы барлыҡҡа килә, унда таш күмер тәбиғи дәүмәлендә ҡуйылған, революцияға тиклемге шахта панорамалары, заманса тау машиналары һәм ҡорамалдары бар.

## Музей бинаһы
Ике ҡатлы бинала урынлашҡан Музейҙын ике ҡатлы бинаһы Ковалев урамы, 49-сы  йортта урынлашҡан.
Экспозиция-күргәҙмә майҙаны 1680 кв.м.тәшкил итә.

## Экспонаттары һәм фондтары
Хәҙерге ваҡытта музейҙа 23 000-дән артыҡ йыйылған әйбер бар.
Музейҙа коллекциялары хеҙмәт шахтер хеҙмәтенә ҡараған 18 коллекция урынлашҡан, шул иҫәптән: «Археология», «Тау-шахта ҡорамалдары», «Биҙәү-ҡулланма сәнғәте», «Минералдар», «Тәңкәләр», «Сәғәт», «Яҙма сығанаҡтар», «Бүләктәр», «Фалеристика», «Лотерея билеттары», «Бонистика», «Тәбиғәт», «Фотография», «Көнкүреш кейемдәре», «Һынлы сәнғәт», "Звукозапись, «Матди предметтар» һәм "Металдан эшләнгән матди әйберҙәр ".

Килеүселәр өсөн иң шәп зал «Шахта» залы. Бында ҡуйылған коллекциялар шахтер эшенең һәм күмер сығарыу сәнәғәтенең ХVIII быуаттан алып хәҙерге көнгә тиклемге тарихы хаҡында һөйләйҙәр. «Шахта» залында тәүге тау сығарыу ҡоралдарын, үткән быуат шахтерҙары ҡулы тотҡан ҡоралдарҙы күрергә мөмкин. Музейҙа хәҙерге заман шахтер ҡоралдары, тейәү машиналары, күмер киҫеүсе комбайн, кешеләрҙе һәм йөктәрҙе ташый торған вагонеткалар, инспектор ситлекле кабинаһы, төрлө шахтаны нығытыу бағаналары бар. Бында ер аҫты рельслы юлдар йыйып ҡуйылған, шахта штреғы тәбиғи дәүмәлдәрҙә тергеҙелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*  
*  
* 
* 
*
Федянин Николай Дмитриевич

**Федянин Николай Дмитриевич** (19 ноябрь 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. Таганрог ҡалаһы мэры (2003—2012), Ростов өлкәһе буйынса хеҙмәт инспекцияһы етәксеһе (2013 йылдан алып).

## Биографияһы
1956 йылдың 19 ноябрендә Кемерово өлкәһе Беловский районы Зодубровка ауылында тыуған. Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтын «Машиналар һәм ҡойоу производствоһы технологияһы» (1978) һөнәре буйынса тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1978 йылда алмаш механик вазифаһынан башлай, һуңынан Таганрог комбайн заводының ҡойоу цехы башлығы урынбаҫары, цех башлығы булып эшләй. 1983 йылдан 1991 йылдарға тиклем завод партия комитеты сәркәтибе урынбаҫары, Таганрогта Октябрь районы партия комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, комбайндар заводында партия комитеты секретары булып эшләй. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана (1990—1991). 1991—2001 йылдарҙа «ТКЗ» производство берекмәһенең тимерлек-ҡойоу заводы директоры, «ТКЗ» акцмонер йәмғиәтенең вице-президенты — коммерция директоры, «ТКЗ» акцмонер йәмғиәтенең етештереү һәм маркетингы буйынса генераль директор урынбаҫары, генераль директор урынбаҫары — Таганрог автомобилдәр заводы автомобиль производствоһы директоры булып эшләй. 2001 йылда ҡала үҙидараһы Башлығының беренсе урынбаҫары — Таганрог ҡала хакимиәте Башлығы итеп тәғәйенләнә.

2003 йылдың 29 июнендә Таганрог ҡалаһының ҡала үҙидараһы башлығы (мэры) итеп һайлана. 2007 йылдың 2 декабрендә ҡабат Таганрог ҡалаһы мэры итеп һайлана.

2013 йылдың 1 апрелендә Ростов өлкәһе буйынса хеҙмәт инспекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Федянина Н.  Д. 
* Биография Н.  Д.  Федянина на сайте '''«Кто есть Кто в ЮФО»'''
Жозефина Топали

**Жозефина Чоба Топали** (; 26 ноябрь 1963 йыл) — сәйәсмән. Албания парламенты — Халыҡ йыйылышының 2005 йылдың 3 сентябренән 2013 йылдың 10 сентябренә тиклемге рәйесе, ил менән етәкселек иткән *Албания демократик партияһының* етәксе урынбаҫары.

## Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң Жозефина Топали тыуған ҡалаһы Шкодерҙағы Кукуруза ғилми-тикшереү институтына эшкә урынлаша, һуңынан урындағы сауҙа-мәнәғәт палатаһында хеҙмәт һала. Л. Гуракучи исемендәге университетта математика һәм хоҡуҡ белемен үҙләштергәс, 1995—1996 йылдарҙа ошонда уҡытыусы була.

Артабан Италиялағы *Падуя университетында* халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса аспирантурала уҡый. 2010 йылда Албанияның баш ҡалаһы Тирана университетында, «Илдең Европа интеграцияһында ҡатнашыуында милли парламенттың роле» («Роль национального парламента в процессе европейской интеграции страны») тигән темаға диссертация яҡлап, «философия докторы» ғилми дәрәжәһе ала. Инглиз, рус, француз һәм итальян телдәрен белә.
 

## Сәйәси эшмәкәрлеге
XX быуаттың 90-сы йылдарында Албанияның демократик партияһына инә, 2000 йылда уның етәксе урынбаҫары вазифаһына күтәрелә.

Жозефина Топалиҙың сәйәси карьераһы 1996 йылда парламентҡа һайланыуҙан башлана, депутат мандатын тәүге тапҡыр алғандан бөгөнгө көнгәсә Албанияның Халыҡ йыйылышында демократик партия вәкиле. 1996 һәм 1997 йылдарҙа парламенттың Хоҡуҡ һәм конституцион мәсьәләләр буйынса комитетында эшләй, уның рәйесе була, 1997—2005 йылдарҙа парламенттың вице-президенты вазифаһын башҡара.

2005 йылдың 3 сентябрендә илдең парламенты — Халыҡ йыйылышы рәйесе итеп һайлана. Был — Албанияла ҡасанда булһа ҡатын-ҡыҙ биләгән иң юғары вазифа. 2009 йылғы парламент һайлауҙарынан һуң был вазифала яңынан раҫлана һәм уны 2013 йылдың 9 сентябренә тиклем башҡара. 2013 йылдың 10 сентябренән парламент рәйесе — Илер Мета.

Жозефина Топали 2002 йылдан шулай уҡ Европа Советының Парламент ассамблеяһы ағзаһы. Бында ул Ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса комитеттың вице-президенты, Социаль мәсьәләләр, һыулыҡ һаҡлау һәм ғаилә буйынса комиссия ағзаһы.

Украиналағы 2004 йылғы президент һайлауҙарында Жозефина Топали Европа Советы күҙәтеүсеһе була.

2012 йылда Жозефина Топали Албанияның бойондороҡһоҙлоғоның 100 йыллыҡ юбилейын байрам итеүҙә һәм тоталитар режимдың албан зыялылары вәкилдәрен язалауының 61 йыллығын билдәләүҙә әүҙем ҡатнаша.

Тормошта, улы һәм ҡыҙы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Македония Республикаһының баш ҡалаһы Скопьеның Кэр муниципалитетының почётлы гражданы (2012).
* Тыныслыҡ мәнфәғәтендәге хеҙмәттәре өсөн *Урта диңгеҙ премияһы*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
* NATO Parliamentary Assembly 
* Offizielle Facebook-Seite von Jozefina Topalli — Официальная страница Жозефина Топали на Facebook
* Kurzbiografie auf der offiziellen Internetseite des Parlaments — Краткая биография на официальном сайте парламента
* Kurzbiografie auf der Parlamentarischen Versammlung der NATO — Краткая биография на Парламентской ассамблее НАТО
Самохужин Хәбир Шаһи улы

**Самохужин Хәбир Шаһи улы** (18 апрель 1930 йыл — 5 сентябрь 1998 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Хәбир Шаһи улы Самохужин 1930 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Силәбе өлкәһенең) Арғаяш районы Әбдер ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлаған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҙ ауылындағы колхозда эшләй.

1947 йылда Силәбе ҡалаһында 17-се һөнәрселек училищеһын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Силәбе металлургия заводында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы булып башлай. Уның бөтә артабанғы хеҙмәт биографияһы ошо предприятие менән бәйле. 1952 йылда 1-се электр ҡорос иретеү цехында ҡорос иретеүсе, 1962 йылда — 2-се электр ҡорос иретеү цехында ҡорос иретеүсе.

Заводта эшләү йылдарында X. Ш. Самохужин тиҙләтелгән ҡорос иретеү оҫтаһы булып китә, предприятиела тәүгеләрҙең береһе булып, кислород менән өрҙөрөп, тутыҡмай торған ҡорос иретеүҙе үҙләштерә. Ҡатмарлы технологик мәсьәләләрҙе хәл итеп, ҡатыштырылған ҡорос иретеүҙең оптималь ысулдарын эҙләү менән шөғөлләнә. Уның әүҙем ҡатнашлығы менән илдә тәүге тапҡыр тутыҡмай торған ҡоросто 100 тонналыҡ электр мейестәрендә етештереү үҙләштерелә. Коллегалары уны «нержавейка короле» тип йөрөтә.

1958 йылдың 19 июлендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ҡара металлургияны үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн Самохужин Хәбир Шаһи улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1990 йылда хаҡлы ялға киткәнсе шул уҡ цехта ҡорос иретеүсе булып эшләй.

Силәбе ҡалаһында йәшәй. 1998 йылдың 5 сентябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин, Октябрь Революцияһы ордендары, 
* миҙалдар 
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. 
* РСФСР-ҙың Почетлы металлургы. 

## Хәтер
* Тыуған ауылы Абдырҙа Герой исеме менән урам аталған.

## Әҙәбиәт
* Герои труда. Уфа: Китап, 2011.

## Һылтанмалар
*
Мөслим районы

**Мөслим районы** — Рәсәй Федерацияһының Татарстан Республикаһы составында административ-территориаль һәм муниципаль берәмек (муниципаль район). Башҡортостан Республикаһы менән сиктәш.

Административ үҙәге — Мөслим ауылы.

## Тарихы
Райондың күп кенә ауылдары башҡорттарҙың бүләр, ирәкте һәм мең ырыуҙары тарафынан нигеҙләнгән.

Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда хәҙерге район биләмәләрендә 11-се башҡорт кантоны ойошторола. 1920 йылға ҡәҙәр район территорияһы Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була, ә 1920 йылдың 20 майында Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) һәм РСФСР-ҙың Халыҡ комисарҙары советы (СНК РСФСР) декретына ярашлы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә.

Мөслим районы 1930 йылдың 10 авгусында ойошторолған. 1963 йылдың 1 февралендә бөтөрөлә, биләмәләре Минзәлә һәм Сарман райондары составына бирелә. 1965 йылдың 12 ғинуарында тергеҙелә.

## Халҡы

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Мөслим районында 19 ауыл берәмеге составында 71 тораҡ пункт бар:



### Транспорт
Район буйлап Мөслим — Аҙнаҡай автомобиль юлы үтә.

## Мәғариф
Районда 16 урта, 11 төп, 24 башланғыс дөйөм белем биреү мәктәптәре, 1 профиль лицейы, 1 коррекцион мәктәп-интернаты, 1 урта профессиональ-техник училищеһы бар.

## Билдәле шәхестәре

* Днепров Пётр Алексеевич (16.01.1919—23.07.1974), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк батальоны командиры урынбаҫары, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1945). Әрме хеҙмәтенә Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 
* Вәзетдинов Ғимазетдин Вәзетдин улы — Советтар Союзы Геройы.
* Мәннәнов Илдар Мәннән улы — Советтар Союзы Геройы.
* Сәлихов Бадыҡ Мөхәмәт улы — Советтар Союзы Геройы.
* Кашапов Зәкәриә Кашап улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Мусин Лотфулла Ноғман улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Саҙриев Фоат Миңлеәхмәт улы — Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Район сайты
Валбона үҙәне милли паркы

**Валбона үҙәне милли паркы** (алб. *Parku Kombëtar «Lugina e Valbonës»*) — тәбиғәт ҡурсаулығы, Албанияның төньяғында, Тропой округы, Кукес өлкәһе биләмәһендә, Байрам-Цурри ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 25-30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

1996 йылдың 15 ғинуарында Албания министрҙар советының 102 һанлы ҡарары менән ойошторолған өс милли парктың береһе (башҡа икеһе — *Qafë Shtamë* һәм *Zall Gjoçaj*). Төньяҡ Албан Альп тауҙарындағы Валбона йылғаһы үҙәненең өҫкө өлөшөн биләгән парк майҙаны 80 квадрат километр тәшкил итә. Төньяҡтан Черногория сиге аша үтә, көнбайыштан Тети милли паркы, (алб.*Thethi*), көнсығыштан — *Lumi i Gashit* тәбиғәт ҡурсаулығыв. Милли парк диңгеҙ кимәленән 400 метрҙан 2692 метрға тиклем бейеклектә ята. Үҙән битләүе мәмерйәләргә бай, шуларҙың береһе, Драгоби мәмерйәһендә албан халҡының милли батыры Байрам Цурии вафат булған.

Албания, Черногория һәм Косово был урында «Балҡан мөхите паркы» исемендә өс милли тәбиәғәт ҡурсаулығы ойошторорға уйлай. 

## Флора
Парк биләмәһендә ағастарҙан европа бугы (*Fagus sylvatica*), Гельдрейх ҡарағайы (*Pinus heldreichii*), румелий ҡарағайы (*Pinus peuce*), ябай ҡарағай (*Pinus silvestris*), сәселгән каштан (*Castanea sativa*), грек сәтләүеге (*Juglans regia*), урман алмағасы (*Malus sylvestris*) үҫә.

## Фауна
Эре һөтимәрҙәрҙән һоро айыу (*arctos Ursus*), бүре (*Canis lupus*), ябай һеләүһен (*Felis lynx*), европа ҡоралайы (*capreolus Capreolus*), ҡыр кәзәһе (*Rupicapra rupicapra*), ҡабан (*sus scrofa) *йәшәй .

## Галерея

Horizont from above.jpg |
06 Musli Berisha, miber; Ketu fillon lumi Valbona.jpg|
Pamje nga Qafa e Valbones.jpg|
02 Musli Berisha, miber, Loja e ngjyrave ne Valbone.jpg|
10 Musli Berisha. miber; Lugina e Valbones.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Метрәй (Мөслим районы)

**Метрәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Метрәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Ҡаҙансы йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Метрәй — ирәкте (табын) ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуаттың 1-се яртыһында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте улусы составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә.

ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, 3 һыу тирмәне, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 107 башҡорт; 1816 йылда — 139 башҡорт, 8 типтәр; 1834 йылда — 206 башҡорт, 9 типтәр; 1859 йылда — 411 башҡорт (шуларҙың 10-һы сығышы менән Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенең байлар ырыуы салағош түбәһе башҡорттарынан); 1870 йылда — 509 башҡорт ; 1912 йылда — 1088 аҫаба башҡорт, 229 типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Ибраев Йәрмөхәмәт Әлмөхәмәт улы* — йорт старшинаһы, зауряд-сотник. 3-сө башҡорт полкы составында 1806—1807 йылдарҙа Францияға ҡаршы Пруссия кампанияһында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Петрушино мороно

**Петрушино мороно** (шулай уҡ ошондай атамалар осрай: **Петрушенский**, ** Петрушанский**, **Петрушинский** мороно) — ҙур булмаған ҡомло тар морон, Аҙау диңгеҙенең төньяҡ Рәсәй яр буйында, Таганрог ҡултығында, Таганрог ҡалаһынан алыҫ түгел, Беглица морононан 25 км тирәһе көнсығышҡа табан урынлашҡан. Административ бүленештә Петрушино мороно Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Новобессергеневск ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихи әһәмиәте
1696 йылда, Аҙауҙы алғандан һуң, Пётр I Миусс ярымутрауында ҡәлғә ҡоролмалары төҙөтә башлаған. Иң беренсе булып Петрушино мороно янында Павлов форты төҙөлә башлай. Артабан был нығытмалар Таганий Рогта Троицк ҡәлғәһенең өҫтәмә оборона һыҙығы сифатында хеҙмәт итә.

1711 йылдың июлендә, төрөктәр Таганрогты баҫып алырға маташҡанда, Петрушино мороно районында алыш бара, һөҙөмтәлә Рус батшалығы ҡоро ер ғәскәре частәре төрөк десанттарын ҡыйрата.

1941 йылдың 26 октябрендә, комендант бойороғо буйынса, немец Өсөнсө рейх ғәскәрҙәре оккупациялаған Таганрогта йәшәүсе йәһүдтәрҙе, тентегәндән һәм шәхси әйберҙәрен тартып алғандан һуң, Петрушино моронона ебәрәләр, унда уларҙың барыһын да көньяҡ-көнсығыш яр буйында аталар. Дөйөм алғанда, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, Петрушино морононда, 20 меңдән ашыу кеше язалана һәм атып үлтерелә. Һуңынан эргәлә урынлашҡан Петрушино йырынында ерләйҙәр («Үлем йырыны») . 1950-се йылдарҙа, язаланыусылар иҫтәлегенә, бында ағастар ултыртыла.

## Халыҡ
Петрушино мороно нигеҙендә, һыу ярына терәлеп, Новобессергеневский ауыл биләмәһе составына ингән Петрушино ауылы урынлашҡан (Петрушино Мороно).

## Иҫкәрмәләр
Баланлы (Мөслим районы)

**Баланлы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Баланлы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Баланлы йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Баланлы — ирәкте (табын) ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте улусы составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александр-Ҡарамалы улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ир енесле 48 керҙәш (типтәр), 58 дәүләт крәҫтиәне (мишәр), 4 башҡорт; 1848 йылда — 160 керҙәш, 88 дәүләт крәҫтиәне, 8 башҡорт; 1859 йылда — 335 типтәр, мишәр һәм башҡорт; 1870 йылда — 299 типтәр, 201 татар, 40 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенең йәнәй ырыуы бәзәкә түбәһе башҡорттарынан булғандар.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Баек

**Баек** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Баек ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик буйында, Мөслим ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Баек (Байыҡ)— Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы ауылы. 1728 йылдан билдәле. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.

1870 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, ауылда мәсет һәм 2 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1859 йылда 335 башҡорт, мишәр, типтәр; 1870 йылда — 380 башҡорт, 5 урыҫ; 1902 йылда — 745 йән типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Татар Бүләре

**Татар Бүләре** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Исәнсеф ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Татар Бүләре (Бүләр) — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһе составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй (аҙаҡ Поисево) улусы составына керә.

1848 йылда мәсет һәм мәктәп; 1870 йылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 15 аҫаба башҡорт, 14 керҙәш башҡорт (сығышы менән йәнәй ырыуынан), 28 яһаҡлы татар, 68 типтәр; 1859 йылда — 382 башҡорт һәм типтәр; 1912 йылда — 778 аҫаба һәм керҙәш башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Темерник таможняһы һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Темерник таможняһы һәйкәле** — 2010 йылда Дондағы Ростов ҡалаһына нигеҙ һалыу көнөндә, Темерник таможняһы һәйкәлен асыу тураһында Указ яҙылыуға арнап ҡала яры буйында тантаналы рәүештә асылған һынлы монумент. Һәйкәл ҡала хакимиәте №890 ҡарарына (24.11.2010) ярашлы Дондағы Ростов ҡалаһында урынлаштырылған.

## Тарих
Дондағы Ростов ҡалаһында  2010 йылдың 15 декабрендә рәсми рәүештә Темерник таможняһы һәйкәле асыла. Был ваҡиға Дондағы Ростов ҡалаһының тыуған көнөн байрам итеү маҡсатында һәм Темерник таможняһы һәйкәлен асыу тураһында указға ҡул ҡуйыуға арнап үткәрелә. Скульптураны Новороссийск ҡалаһында иң оҫта етәкселәр эшләгән. Һәйкәл төҙөү скульпторҙары  Сергей Олешня һәм Анатолий Дементьев.  Монументты эшләүгә 7 айҙан күберәк ваҡыт кәрәк булған.

2017 йылдың 24 февралендә һәйкәл өлөшләтә зыян күргән тигән мәғлүмәт була. Версия буйынса был  вандаллыҡ һөҙөмтәһе тип атала, ләкин һәйкәлдең өлөшләтә зыянланыуы юл-транспорт ваҡиғалары арҡаһында булып сыға.

## Тасуирлама
Композиция үҙәгендә — таможня офицеры фигураһы, ул  ҡулында 1731 йыл менән билдәләнгән Сауҙа уставын тотҡан. Шулай уҡ уның ҡулында таможня эштәрен көйләүсе  башҡа документтар ҙа бар. Һәйкәлде төҙөгән саҡта шул осорға һәйкәлдең тышҡы ҡиәфәтен оҡшатыу маҡсатында тарихсылар  консультациялар алып бара. Һәйкәлдең бейеклеге 2 метр 20 сантиметр. Бронзанан эшләнгән. Һәйкәлде яр буйында асыу алдынан  монтаж эштәре бер нисә сәғәт буйы барған.

Һәйкәл Яр урамындағы 15-се йорт ҡаршыһында ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Волгодонск

**Волгодонск** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе ҡалаһы . Волгодонск ҡала округын барлыҡҡа килтерә.

Илдең көньяғындағы иң йәш ҡалаларҙың береһе, 1950 йылдың 27 июлендә Цимлян һыуһаҡлағысын эксплуатациялаусылар ҡасабаһы итеп төҙөлгән. Ростов өлкәһе көньяҡ-көнсығышының эре сәнәғәт һәм фәнни, географик һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге. Ул 12 район ауылдарын (8-е Волгодонск системаһына ҡарай) берләштерә,унда Рәсәй көньяғының энергетика үҙәгенең береһе — Ростов (Волгодонск) АЭС-Ы бар. Ҡалала бик ҙур предприятие — «Атоммаш» — СССР-ҙа, ә аҙаҡтан Рәсәйҙә атом энергетика машиналары эшләү производство берекмәһе бар.

## Географияһы
Волгодонск Ростов өлкәһенең көнсығышында ике миллионлы ҡала — Дондағы Ростов һәм Волгоград ҡалалары араһында урынлашҡан һәм Рәсәй Федерацияһының эре төп субъекттары — Ставрополь, Краснодар һәм Элиста- ҡалаларына яҡын тора. Ҡала Сальск далаларында , Цимлян һыуһаҡлағысының һул ярында (Дон йылғаһында) урынлашҡан. Биш диңгеҙ — Аҡ , Балтик , Каспий , Азов һәм Ҡара- диңгеҙҙәр менән һыу юлы аша тоташа. Волгодонскиҙа Дон магистраль ирригация каналы башлана. 

## Климат
Ҡала континенталь климат (ҡоро) зонаһында ҡарай, бында уртаса һалҡын, ҡарлы ҡыш һәм йәй ҡояшлы һәм бик йылы. Июлдә уртаса температура +23,5 °C. , уртаса йыллыҡ температура +9,3 °C (+9,6 °С — хәҙерге нормалар буйынса).

Волгодонскиҙа йылына уртаса яуым-төшөм 448 мм. 

## Тарих

Волгодонск ҡалаһы Волга-Дон каналы суднолар йөрөй торған канал төҙөлөү арҡаһында барлыҡҡа килгән.Волга һәм Дон йылғаларын XVI быуат аҙағында һәм XVII быуатта бер нисә тапҡыр тоташтырырға маташалар. Волга һәм Дон йылғаларын тоташтырыу тураһындағы мәсьәләне рус ғалимдары бер нисә тапҡыр иҡтисади проблемалар менән бәйләп хәл итергә булышҡандар. 1920 йыл буласаҡ каналдың трассаһында геодезисттар эшләй башлай. 1928 йылда каналды ҡаҙа башлайҙар, тик был эште ҡул көсө менән йырып сығыу мөмкин булмай. 1938 йылда «Техника — йәштәргә» журналында беренсе тапҡыр буласаҡ Волгодонск ҡасабаһы телгә алына. 1940-сы йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы арҡаһында канал төҙөү буйынса эш туҡтатып торола.
; Беренсе бөйөк төҙөлөш

## Иҫкәрмәләр

### Комментарий

### Сығанағы
Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)

**Башҡортостандағы 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы** — Тарихи Башҡортостан биләмәһендә үҙен император Пётр III Фéдорович тип танытҡан Е. И. Пугачёвтың өндәмәләре, күрһәтмәләре һәм манифестарына ҡушылып баш күтәргән Яйыҡ казаҡтары һәм башҡорттарҙың, мишәрҙәрҙең, татарҙарҙың, казактарҙың, хөкүмәт, крепостной, завод крәҫтиәндәренең ихтилалы. Башҡортостан биләмәләрендә ихтилал, унда ҡатнашыусыларҙың төркөмдәренә ҡарап, төрлө характерҙа: крәҫтиәндәр өсөн — антифеодаль, башҡорттар һәм башҡа урыҫ булмаған халыҡтар өсөн — милли азатлыҡ характерын йөрөтә.

## Башҡортостан ихтилал алдынан
1773 йылдың көҙөндә Польшанан Ф. Ю. Фрейманға буйһонған башҡорт атлылары ҡайтарыла, һәм, күп тә үтмәй, улар тулыһынса тип әйтерлек, Пугачев яғына күсәләр.

## Ихтилалдың башланыуы

## Өфөнө ҡамау

## Кама буйы ихтилалы

## Пермь провинцияһындағы ихтилал

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]* Салават Юлаев: Исследование документальных источников. Уфа. Башкирское книжное издательство. 1982 г. 208 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Волгодонск үткәүеле

**Волгодонск үткәүеле** (Царицын) — боронғо сауҙа һәм хәрби (яҡынса 70 километрға тиң) юлды Волга һәм Дон араһындағы иң яҡын торған ер — хәҙерге Волгоград өлкәһендә юлды ҡыҫҡартыу урыны. Уның буйлап йөк караптарынан ҡул көсө йәки аттар егеүле транспорт ярҙамында йөктәр ташығандар, сөнки ул ваҡытта йылғалар бер-береһе менән канал ярҙамында тоташтырылмаған булған. Был юл б. э I мең йыллығынан алып 1952 йылға тиклем эшләгән (йылғалар араһындағы транспорт бәйләнеше Волга-Дон каналы төҙөлгәнгә тиклем).

## XVI быуатҡа тиклем
900 йылда үткәүел Волга сауҙа юлдары һәм Волгала караптар йөрөү барлыҡҡа килгәс бик әүҙем ҡулланыла башлаған. Уның төп файҙаланыусылары Русь Волга крайы, Волга Болғары, Урта Волга буйы, Хазария булған, сауҙа агенттары ролен варягтар һәм ғәрәп сауҙагәрҙәре башҡарған. Үткәүел аша Византия менән бәйләнеш булдырылған, улар өсөн Волга һәм Дон йылғалары араһы мөһим роль үтәгән, шуға күрә император Феофил хазарҙарға Саркел ҡәлғәһен төҙөргә инженер хеҙмәте менән ярҙам иткән (842—829 йылдар).

Беренсе мең йыллыҡ аҙағында сауҙа итеү бәшнәктәр (950 йыл), половецтар (1100 йылдар), поход баҫып Батый баҫып алыу походтары (1236—1243 йылдарҙа) арҡаһында боҙолған. Барлыҡ Волга буйы Джучи улусы — Алтын Урҙа ҡулында булғанлыҡтан, был юл монгол-татар баҫып алыуҙарынан һуң ғына яңынан тергеҙелгән. Үткәүелдә төньяҡтан көньяҡҡа килгән өс сауҙа юлдары: Дон, Волга, Ахтуба менән киҫешкән, һәм көнбайыштан көнсығышҡа табан юл Бөйөк Ебәк юлы менән тоташҡан. Был фактор 1260 йылда Алтын Урҙа баш ҡалаһы Волга ярындағы Һарай-Бәркәне, Мечет ҡаласығын һәм Бельджаменды төҙөгәндә күҙ алдында тотолған. Уларҙан төньяҡтараҡ торған урыҫ кенәзлектәре янында нуғай шляхы (юлы) булған. Волгодонск сауҙаһы 1350-сы йылдарҙа бөлгөнлөккә төшә башлаған. Уны урыҫ йылъяҙмасыһы «Бөйөк замятный» тип атап яҙған. Туҡтамыш, Тамерлан, Мамайҙарҙың үҙ-ара һуғыштары арҡаһында Һарай-Берк һәм уның янындағы тораҡ пункттар һәләк булған, Волга йылғаһы буйындағы һәм үткәүелдәге сауҙа итеү туҡталған. 1440-сы йылдарҙа Волга менән Дон араһы Алтын Урҙаның ярсығы булған Оло Урҙаға эләгә, ә 1540-сы йылдарҙа көслө Нуғай урҙаһы ҡулы аҫтында тора. Әммә был күсмә ханлыҡ көслө ике күрше дәүләттәре — Урыҫ дәүләте һәм Ҡырым ханлығы — менән баҫып алыныу объектына әйләнә. Улар беренсе сиратта үткәүелде, порттарҙы контролдә тоторға тырыша, шунлыҡтан даланың яңы территорияларын баҫып алыуҙы интеграцияның икенсе этабына ҡалдыралар.

## Иҫкәрмәләр
Дайти (тау)

**Дайти** () — Албания үҙәгендә тау һәм милли паркы. Дайти Тирана ҡалаһынан көнсығышта 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау түбәһе бейеклеге 1613 метр. Сағыштырмаса бейеклек 940 метр. Ҡышҡы миҙгелдә Дайти тауы популяр урыны. 1966 йылда Дайти тауы Албанияның Милли паркы тип иғлан ителә. 2006 йылдың парк майданы 29,384 га. Тауҙа панорамаларын майҙансыҡты бар, унан Албанияның баш ҡалаһына матур күренеш асыла.

## Иҫкәрмәләр
Борис Тадич

**Борис Тадич** (; 15 ғинуар 1958 йыл, Сараево) — серб сәйәсмәне, Демократик партия рәйесе. Сербия Президенты (2004—2012).

## Биографияһы
Сараево ҡалаһында Белград университеты уҡытыусыһы Любомир Тадич һәм табип-нейропсихиатр Невенка Тадич ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс һәм урта мәктәпте Белградта тамамлай. Белград университетында социаль психологияны өйрәнә. 1-се Белград гимназияһында психология уҡытыусыһы булып эшләй.

Демократияны үҫтереү буйынса үҙәккә нигеҙ һалыусы һәм беренсе директоры.

1990 йылдан Демократик партия ағзаһы. Партия рәйесе итеп 2004 йылда, Зоран Джинджич үлтергәндән һуң бер йыл үткәс һайлана.

Бульдозер революцияһынан һуң 2000 йылдың ноябренән 2001 йылдың июненә тиклем телекоммуникация министры вазифаһында Югославия хөкүмәте составына инә. Шулай уҡ Сербия һәм Черногория министрҙар советында оборона министры функцияһын башҡара.

Европа интеграцияһы яҡлы; уның президент программаһының төп пункттарының береһе — Сербияны йәһәтләп Европа берләшмәһенә интеграциялау. 2004 йылда 53 процент тауыш йыйып, националист Томислав Николичты үтеп китеп, президент һайлауҙарының икенсе турында еңеп сыға. Сербия президенты вазифаһында Предраг Марковичты алмаштыра. 2008 йылда президент һайлауҙарының беренсе турында ҙур булмаған өҫтөнлөк менән Томислав Николичтан еңелә, әммә икенсе турҙа еңеү яулай, икенсе тапҡыр президент була.

2012 йылдың 4 апрелендә Сербия президенты вазифаһынан ваҡытынан алда отставкаға китеүе тураһында иғлан итә. Үҙенең отставкаһы тураһында Скупщина рәйесенә хәбәр иткәндән һуң, 5 апрелдә рәсми рәүештә вәкәләттәренән баш тарта.

Инглиз, серб һәм француз телдәрен белә. Өйләнгән, ике балаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Борис Тадич 
* Президент Сербии 
* Тадич, Борис — статья в Лентапедии. 2012 год.
Пономаренко Николай Степанович

**Пономаренко Николай Степанович** (1 август 1893 йыл, Сумы өлкәһе Степановка ауылы — 6 июль 1952 йыл, Кишинев) — композитор, педагог, Молдавия ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
1902 йылдан 1912 йылға тиклем Петербург батша һарайы капеллаһында Михаил Климовта уҡый. Капеллаға, күрәһең, айырыуса һәләтле балаларҙы махсус йыйыу буйынса ҡабул ителгәндер, уларҙы махсус рәүештә бөтә Рәсәй буйынса эҙләгәндәр.

Николай Пономаренко 1920—1938 йылдарҙа Таганрог музыка училищеһында уҡыта, теоретик предметтар алып бара. Унда Л. И. Ухин шәхси рәүештә шөғөлләнгән, уның әҫәрҙәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, баҫылмай ҡала, әммә теоретик алған белеме, музыкаль һәләттәре, музыканттың гармоник телен заманса һәм үҫешкән итә. Аҙаҡ Л. И. Ухиндә Таганрогтың билдәле музыканты һәм композиторы, Таганрог радиотехника институтының профессоры В. П. Рыжов уҡый.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында I Мәскәү хәрби училищеһында тынлы оркестр дирижеры булып эшләй.

Николай Пономаренко Таганрогта үҙе тураһында, теләһә ниндәй әҫәрҙе шунда уҡ «ишеткән буйынса ғына» уйнай алған, бик талантлы музыкант булараҡ хәтирә ҡалдырған. Пономаренконың «Чехов иҫтәлегенә Кантата» әҫәре уның Таганрогта йәшәгән дәүеренә ҡарай(1935).

Николай Пономаренко әҫәрҙәренең күп өлөшөн вокаль һәм хор музыкаһы әҫәрҙәре тәшкил итә. Үзбәк, тажик, молдаван халыҡ йырҙарын йыйған һәм эшкәрткән.

1945—1951дарҙа Кишинев консерваторияһында классик әҫәрҙәр, гармония, полифония буйынса уҡыта. 1950 йылдан — доцент.

1948—1952 йылдарҙа Молдавия совет социалистик республикаһының композиторҙар союзында яуаплы сәркәтип булып эшләй.

## Әҙәби әҫәрҙәр
* 1927 — сборник рассказов «Примирение с ребёнком».
* 1971 — роман «Фантом».
* 1975 — роман «Натура».

## Сығанаҡтар
Инвалидтар йорто (Новочеркасск)

**Инвалидтар йорто ** — Ростов өлкәһе  Новочеркасск ҡалаһындағы бина. 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә инвалидтар өсөн төҙөлгән йорт. Хәҙер бинаны КРДТУ-ның геология һәм нефть-газ эштәре факультеты биләй. 

## Тарих
Бина (инвалидтар йорто ) ҡаланың Троицк  һәм Богдан Хмельницкий урамдары мөйөшөндә төҙөлгән һәм 1812 йылғы Ватан һуғышының 100 йыллығын билдәләүгә арнап төҙөлгән.

1812 йылғы  Ватан һуғышы йылдарында Дон казактары атаман   Матвей Иванович Платов командалығында Дон ғәскәрен данменән ҡаплаған.  Француздар менән һуғыш юбилейына  Новочеркасскиҙа  Дон ғәскәренең түбәнге чинындағы яугирҙәре өсөн 25 кешелек   инвалидтар йортон төҙөгәндәр.

Был ваҡытта бөтә Рәсәй территорияһында хәрби хеҙмәттә һаулыҡтарын юғалтҡан  ветерандар өсөн  йорттар эшләгән. Был Донда беренсе инвалидтар йорто булған. Йорт төҙөү өсөн иғәнә йыйыу ойошторола. Бина ҙур Е хәрефе формаһында төҙөлә. Проекттың авторы  архитектор  Сергей Иванович Болдырев булған  . 

Йортто эстән төҙөкләндереү һәм йыһазландырыу өсөн аҡса етмәү сәбәпле бинаның  оҙаҡ ваҡыт буш тора. Новочеркасск ойошмаһы үҙ белдеге менән биләгән бинала 1917 йылдың йәйен "Дон ауырыу һәм зәғифләнгән яугирҙәр  комитеты " үҙ билдеге  менән йортто биләй. Был ойошма Инвалидтар йортон булдырыу эше менән шөғөлләнә. Граждандар һуғышы йылдарында  бинала был ойошма эшләй. Билдәле булыуынса, 1919 йылдың 31 мартында Бөйөк Дон ғәскәре бойороғо буйынса Митякин станицаһы уряднигы  Андрей Авксентьевич  Лобов Бөйөк Дон Ғәскәре Инвалидтар йортоноң маҡтаулы опекуны итеп тәғәйенләнә.

Совет власы йылдарында бинаны Новочеркасск политехник институты  биләй. Унда институттың металлургия һәм металлография факультеты, лабораториялар һәм уҡыу оҫтаханалары эшләй. Әлеге ваҡытта бинала  Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университетының (ЮРГПУ) геология һәм нефть-газ эштәре факультеты урынлашҡан.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Архитектор С. И. Болдырев төҙөгән Инвалидтар йорто кирбес бина итеп төҙөлгән, уның монолит фасадына уйып индерелгән дорик ордерлы массивлы колонналар менән күҙгә ташланып тора.Ишек менән тәҙрә  өҫтөндә ярым түңәрәк  күркәм  уйым эшләнгән . Ишектең  ике яғынының өҫтөндә  Дан  веноктары эшләнелгән, улар аҫтына ике дата яҙылған: 1812 һәм 1912 йылдар. Был даталар  1812 йылғы Ватан һуғышы юбилейы — 100-йыллығы менән бәйле. Портиктарҙың ситке ҡанаттары бинаны үҙ эсенә алып тора.

## Әҙәбиәт
* Захват помещения // Вольный Дон. -1917. -12 июня.
* К захвату дома инвалидов // Вольный Дон. -1917. -15 июня.
* Памяти Отечественной войны // Донские областные ведомости. -1914. - № 15.
* Наш Новочеркасск: Сб. краеведческих очерков / Центральная городская библиотека им. А.С.Пушкина; историко-краеведческий клуб «Донцы». – Ростов-н/Д., 2005. 

## Һылтанмалар
* Новочеркасск.  Инвалидтар йорто