open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раздор этнография музей-ҡурсаулығы

**Раздор этнография музей-ҡурсаулығы** — Раздорская станицаһындағы дәүләт музей-ҡурсаулығы.

## Тарихы
Музей-ҡурсаулыҡ 1953 йылда нигеҙләнә. Башланғысы булып, Раздор урта мәктәбе уҡытыусыһы Л. Т. Агарков нигеҙләгән тыуған яҡты өйрәнеү музейы тора.

1988 йылдың 25 февралендә, яҙыусы Анатолий Вениаминович Калинин ярҙамында РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән Раздор этнография музей-ҡурсаулығы булдырылды. Һуңғараҡ мәктәптең тыуған яҡты өйрәнеү музейы фондтары этнография музей-ҡурсаулығына тапшырылған.

Музей, ҡурсаулыҡ биләмәһендә йәшәгән барлыҡ халыҡтарҙың (Раздорская станицаһы һәм уның юртовой казак хуторҙары Поляковский һәм Кондыгин, улар эргәһендәге тарихи-тәбиғи ландшафт, шулай уҡ Поречный һәм Ҡунаҡ утрауҙары) мәҙәниәтен, көнкүрешен сағылдырыусы бик мөһим коллекцияларға эйә. Бик боронғо замандарҙан башлап хәҙерге ваҡытҡа тиклемге тарихын һүрәтләүсе материалдар тупланған. Раздор Музей-ҡурсаулыҡ 3650 гектар майҙанды алып тора.

Раздорская саницаһы дон казактарының беренсе баш ҡалаһы һанала. Атамаһы документтарҙа, 1571 йылдың авгусынан башлап күренә башлай. 1622 йылға тиклем ул Дон ғәскәрҙәре үҙәге була. Биләмәлә төрлө-төрлө тарихи осорҙарға: неолит, бронза һәм тимер быуаттарына, шулай уҡ урта быуаттарға ҡараған күп һанлы һәйкәлдәр табылған.

Ғалимдар тарафынан станицала төрлө халыҡтарҙың: киммерий, скифтар, аландар, готтар, һундар, хазарҙар, ҡыпсаҡтар, монголдар йәшәүен күрһәтеүсе эҙҙәр табылған. 1994 йылдағы археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында ҡурсаулыҡ биләмәһендә табылған ҡәберлектәр төрлө боронғо: соҡор (ямная), катакомба (катакомбаная), бура (срубная), шулай уҡ салатов-маяк мәҙәниәтенә ҡарай. Бынан алдараҡ тикшеренеүселәр булғар (болгар) мәҙәниәтенә ҡараған ҡәберлектәрҙе лә тапҡан була.

Раздорҙан биш саҡрым йыраҡлыҡтағы Поляковский хуторында (1780, 1905 йылға тиклем Собачий), 1976 йылда картиналар галереяһы асылған. Унда рәсәй рәссамдары: И. И. Крылов, Е. Е. Лансере, В. А. Овечкин, В. Т. Нечитайло һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре ҡуйылған.

Раздорҙан ете саҡрым йыраҡлыҡтағы Коныгин хуторы (1788) ― тап ҡәҙимге казак торамаһы булып тора. Бында боронғо йорт ҡаралтылары, майҙан, 1879 йылда төҙөлгән Рождественск-Богородица (Рождественско-Богородицкая) сиркәүе лә һаҡланып ҡалған.

XVI быуатта Поречный утрауында (662 га) Раздор ҡаласығы булған. Ул үрелгән ҡойма менән уратып алынған булған. Тик бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған.

Раздор ― Рәсәйҙәге берҙән-бер шундай үҙенсәлекле музей булып тора.

Төп һәм фәнни-ярҙамсыл фонды айырым коллекцияларға бүленгән. Һынлы сәнғәт(живопись), графика, скульптура, нумизматика, бонистика, фалеристика, археология, металл, ағас һәм мебель, керамика һәм быяла, туҡыма, тире һәм күн, фотографиялар, биҙәү-ҡулланма сәнғәте (прикладное искусство) әйберҙәренә, яҙма сығанаҡтарға.

## Адрес
* 346560, Ростовская өлкәһе, Усть-Донецкий районы, Раздорская станицаһы , Калинин урамы, 117.
* Пухляковский хуторы, Городской тыҡрығы, 14.

## Иҫкәрмәләр
Фомин Фёдор Антонович

**Фёдор Антонович Фомин** (1795—1848) — рус архитекторы; Дон Ғәскәре өлкәһе архитекторы.

## Биографияһы
1795 йылда Дон Ғәскәре казагы ғаиләһендә тыуған, аҙаҡ Новочеркасск казагы булып китә.

Новочеркасск гимназияһында уҡый. Артабан белем алмай. 1811 йылда Санкт-Петербургтан Новочеркасск ҡалаһына эшкә ебәрелгән күренекле баш ҡала архитекторы Руска Алоизий Ивановичтең ярҙамсыһы була. Был эшендә Фёдор Антонович яҡшы һабаҡ ала — *«граждандар архитектураһын ижади һәм практик яҡтан»* өйрәнә. Новочеркасскта Фомин казак хеҙмәтенә инә һәм 1813 йылда урядник дәрәжәһенә лайыҡ була.

1817 йылдан Фёдор Фомин инде үҙаллы, ирекле архитектор сифатында, хәрби хеҙмәттә эшләй: *«при войсковых работах, сочинял для карантина казённого планы и фасады и занимался партикулярными храмов божиих и домов строениями»*. 1819 йылдан башлап билдәле Егорлык карантинын төҙөй. 1820 йылда, аҙаҡ Икенсе Дон округының үҙәге булып киткән Түбәнге Чир станицаһы өсөн план төҙөй. 1820—1824 йылдарҙа ул Новочеркасскта сиркәүҙәр, хәрби һәм шәхси йорттар төҙөүҙә ҡатнаша.
 
1823 йылда ул хорунжий беренсе казак офицер дәрәжәһе ала, ә икенсе йылына — Новочеркасск ҡала архитекторы вазифаһы ала. 1826 йылда Фомин подполковник В. И. Миллер менән бергә Воскресенский ғәскәри соборҙың торошон тикшерә һәм уға капиталь ремонт кәрәклеге тураһында доклад тапшыра. 1833 йылда сиркәүгә капиталь ремонт үткәрелә. 1827—1848 йылдарҙа Фёдор Антонович Фомин Дон Ғәскәренең ғәскәри архитекторы вазифаһын биләй, шулай уҡ Ғәскәри төҙөлөш комиссияһының ағзаһы булып тора.

Фомин Новочеркасскта төҙөлгән Вознесенский соборына иғтибар итә. 1828 йылда ул ҡоролманың көньяҡ стенаһында барлыҡҡа килгән ярыҡты тикшерә һәм ул ҡурҡыныс тыуҙырмай тигән һығымта яһай. Ошо уҡ йылда архитектор Новочеркасскта таш Александр-Невская (Александровская) сиркәүен төҙөү өсөн план, смета, фасад проектлай. Икенсе йылына проектты император Николай I раҫлай. Әммә был проект тормошҡа ашырылмай.

1828 йылда Ф. А. Фомин сотник, 1833 йылда — есаул дәрәжәһе ала, ә 1842 йылда — ғәскәри старшина булып китә. 1843 йылдың 11 октябрендә Новочеркасск статистика комитеты уны үҙенең ағза-корреспонденты итеп һайлай.

Дон архитекторы 1848 йылдың 11 авгусында (иҫке стиль буйынса) вафат була.

## Ғаиләһе
Коллежский асессор ҡыҙы Анна Андреевнаға өйләнә, уларҙың никахы Санкт-Петербургтың Рождественская сиркәүендә була. Уларҙың балалары:
* Анна (1830 йылдың 16 ғинуарында тыуған);
* Иван (1832 йылдың 5 ғинуарында тыуған), Петербургта сәнғәт Академияһын тамамлай һәм атаһы юлынан китә;
* Павла (1841 йылдың 26 ғинуарында тыуған);
* Никандр (1843 йылдың 24 сентябрендә тыуған), ғүмерен медицинаға арнай;
* Ольга (1846 йылдың 19 июнендә тыуған);
* Леонила (1848 йылдың 9 ғинуарында тыуған);
* Николай (тыуыу датаһы билдәле түгел).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* САМОРОДОК ИЗ КАЗАЧЬЕЙ СЕМЬИ — ФЁДОР АНТОНОВИЧ ФОМИН
Дондағы Ростовта тәмәке фабрикалары

**Дондағы Росторта тәмәке фабрикалары** — Дондағы Ростовта тәмәке сәнәғәте фабрикалары. Фабрика биналары ХХ быуатта төҙөлгән һәм төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡылары булып тора. Төрлө ваҡытта уларҙа ҡунаҡхана, кәсепхана администрацияһы, хәҙерге заман сәнғәт үҙәге һ. б. булған.

## Тарих
Тәмәке сәнәғәте Дондағы Ростовта ХХ быуатта барлыҡҡа килә. Өс ҙур тәмәке фабрикаһын нигеләүсе сауҙагәрҙәр Владимир Иванович Асмолов һәм Гавриил Ильич Шушпанов, Яков Семенович Кушнарев, Иван һәм Акиллен Аспаниди булған.

**« Асмолов һәм К сауҙа йорто „** тәмәке фабрикаһы үҙ эшен XIX быуат уртаһында башлай. Сауҙагәр Василий Иванович Асмолов 1857 йылда фабриканы асҡан. Ул һәм тәмәке яһау оҫтаһы сауҙагәре Г. И. Шушпанов фабриканы бик тиҙ ваҡыт эсендә юғары кимәлгә күтәрәләр. Уларҙың продукцияһы бөтә Рәсәйҙең Прибалтиканан алып Себергә тиклемгуберналары ҙур һорау менән файҙалана. Тәмәке халыҡ-ара һәм ил эсендәге күргәҙмәләрҙә алтын һәм көмөш миҙал яулай. 1881 йылда В. И. Асмолов үлгәс, уның ҡустыһы Владимир фабрика хужаһына әйләнә. 1913 йылда Асмолов фабрикалары трестҡа берләшә , ә хужаларҙың хакимлығы Лондонға күсә. Совет власы йылдарында был фабрика Дон дәүләт тәмәке фабрикаһы тип йөрөтөлә.

1874 йылда ағалы -энеле Иван Христофорович һәм Ахиллес Христофорович Асланиди тәмәке фабрикаһына нигеҙ һалалар. 1913 йылда **Асланидилар фабрикаһын **Асмолов һәм К°“[3] акционерҙар йәмғиәте һатып алған. 1920 йылда фабрика бинаһында күҙ ауырыуҙары клиникаһы урынлаша. 1950 йылдар башында йорт ремонтлана һәм ҡала дауаханаһына тапшырыла. 1962 йылда йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Унда былай тип яҙылған: „Был йортта 1920 йылдан 1952 йылға тиклем ғалим-офтальмолог, профессор К . Х. Орлов йәшәгән һәм эшләгән“.



## Әҙәбиәте
* Чалхушьян, Г. Х. История города Ростова-на-Дону/Г. Х. Чалхушьян. — Г. 19. — Ч. 1 На пороге века // Достопримечательности Ростовской области».

## Һылтанмалар
* Фабрики Кушнарёвых
* ИСТОРИЧЕСКАЯ ЗАПИСКА О ГОРОДЕ РОСТОВЕ-НА-ДОНУ
* Вестник агропромышленного комплекса
* Кушнарев Яков Семёнович

## Иҫкәрмәләр
Ростов дәүләт университеты

**Ростов дәүләт университетын** (РГУ) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 1915—2006 йылдарҙа эшләп килгән университет. Рәсәй Көньяғының иң ҙур мәғариф, фән һәм мәҙәниәт үҙәге. Ул Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында эвакуацияланған Варшава Император университеты базаһында барлыҡҡа килгән.

2006 йыл аҙағында РГУ "Көньяҡ федераль университетына (РФ Хөкүмәте Бойороғо, 23 ноябрь, 2006 йыл, № 161-р һәм РФ Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән Министрлығы бойороғо(4 декабрь, 2006 йыл, № 1447) буйынса әйләндерелә. Университетҡа Ростов дәүләт архитектура һәм сәнғәт академияһы, Ростов дәүләт педагогия университеты һәм Таганрог дәүләт радиотехник университеты берләштерелә.

1915 йылда Беренсе бөтә донья һуғышы ваҡытында Варшава Император университетын ваҡытлыса Дондағы Ростовҡа күсерергә булалар. Был эште ойоштороу инициаторы булып Ростов дауаханаһы баш табибы Николай Васильевич Парийский (1858—1923 йылдар), элекке Медицина академияһының приват-доценты, һуңынан Дон университеты профессоры торған.

1915 йылдың 12 авгусында университет Советының ике ултырышы үткәрелә. Был ултырыштарҙа Варшава университетын Дондағы Ростовҡа күсерергә ҡарар сығаралар. Университет ҡалаға күсеп килгәнсе унда бер ниндәй ҙә юғары уҡыу йорто һәм ғилми дәрәжәле бер кем дә булмаған. Варшава университеты күсеп килгәс тә бында ғалимдарҙың бик ҙур коллективы барлыҡҡа килгән.

1915 йылдың сентябрь аҙағында университетты яңы уҡыу йылына әҙерләү буйынса хужалыҡ эштәре алып барыла. Һуғыш ваҡыты ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан. университетты әҙерләү эштәре бик ҙур тиҙлек менән алып барыла. Профессор А. Р. Колли физик лаборатория урынлаштыра, унда 1916 йылда етди фәнни тикшеренеү эштәре алып барыла. Профессор И. Ф. Пожарский үҙ хеҙмәткәрҙәре ярҙамы менән ике йыл эсендә Дондағы Ростовта илдә ҙур һәм иң яҡшы булған патологоанатомик институтын булдыра.

Башта университет Дон университеты, граждандар һуғышы йылдарында — Төньяҡ-Кавказ дәүләт университеты тип йөрөтөлгән. 1930 йылда уны бөтөргәс, уҙаллы уҡыу йорттары төҙөлә: шул иҫәптән Педагогия Институты, сәнәғәт һәм хеҙмәт институты, Финанс-иҡтисад институты, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм иҡтисады институты. 1931 йылда яңы ойошторолған Дондағы Ростов дәүләт университетында башта барлығы физика-математика, химия һәм геоботаник факультеттары булған. Унда уҡыуҙар 1931 йылдың октябрендә башлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Ростовский на-Дону государственный университет // Университеты и научные учреждения / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, Г. И. Бройдо, Х. З. Габидуллин и др.; Наркомпрос РСФСР. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: Объединённое научно-техническое издательство, 1935. — VIII, 585 с.
## Һылтанмалар
* Официальный сайт РГУ (ныне ЮФУ)
Таганрог автомобилдәр заводы

**Таганрог автомобиль заводы** (**ТагАЗ**) — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан автомобилдәр йыйыү предприятиеһы. «ААЙ Таганрог комбайны заводы» аффилирланған предприятиеһы.

2014 йылдың 24 апрелендә банкрот тип танылған.

## Тарих
* 1997 йыл — Көньяҡ Кореяның Daewoo Motors лицензияһы һәм технологияһы буйынса Таганрог автомобилдәр заводы төҙөлә. Төҙөлөш тулыһынса ФПГ «Донинвестың» (Doninvest Finance & Industry Group) 260 млн $ артыҡ инвестицияһы аҡсаһына алып барыла. Завод төҙөлөшөн «Таганрог комбайн заводындағы» универсаль конвейерын файҙаланып бик тиҙ генә автомобилдәр йыйыүҙы ҡорорға уйлап башлайҙар. Завод проекты Ростов конструкторҙары тарафынан эшләнелә. Завод төҙөү ваҡыты бер йыл ете ай тәшкил итә.
* 12 сентябрь,1998 йыл. Был көндә завод тантаналы асыла. Заводта өс корея Daewoo Leganza, Nubira һәм Lanos моделдәре асылырға тейеш була, уларҙың русса исеме: «Кондор», «Орион», «Ассоль». Заводты асыү Рәсәйҙәге иң ауыр иҡтисад көрсөге (1198 йылдың 17 авгусындағы дефолт)ваҡытына тура килеү сәбәпле, заводты баштан уҡ резервация режимына күсерәләр. Бынан һуңғы ике йылда заводтың барлыҡ ҡорамалдары эшсәнлеген юғалтмаһын өсөн буш килеш ваҡыт-ваҡыт эшләп тора. Автомобилдәр отвертка менән ҡулдан бороп бик бәләкәй генә сериялар менән сығарыла.
* 1999 йылда «Орион» автомобилдәре бәләкәй генә серия менән генә һынау өсөн сығарыла, тик «Daewoo» концерны комплектлау йыһаздарын даими рәүештә заводҡа килтерә алмай., ТагАЗ, бер нисә йөҙ машина йыйғандан һуң, ябыла.
* 2000 йылдың апрелендә PSA концерны менән Таганрогта Citroen Berlingo автомобилдәрен сығарыу тураһында контрактҡа ҡул ҡуйыла. Июнь башында 5 урынлы Citroën Berlingo MkI пикабы «Орион-М» маркаһы аҫтында Citroen лицензияһы буйынса бензин менән эшләүсе двигатель ҡуйып сығарыла. Шулай уҡ завод менән Hyundai Motor Company компаниеһы араһында Таганрогта Hyundai Accent автомобилдәрен лицензия буйынса етештереү тураһында килешеү төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр
Ростов дәүләт педагогия университеты

**Ростов дәүләт педагогия университеты"** дәүләт юғары уҡыу йорто; 1931 йылда Дондағы Ростовта ойошторолған. 2006 йылда Көньяҡ федераль университеты составына индерелгән.

## Тарих
Институттың тарихы Рус Варшава император университетының 1869 йылда ойошторолоуынан башлана. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында 1915 йылда университетты Дондағы Ростовҡа эвакуациялайҙар һәм уға Төньяҡ Кавказ университеты исемен бирәләр.

1931 йылда университеттан педагогия факультеты айырылып сыға. Уны Ростов дәүләт педагогия институты тип атайҙар. Ул элекке ҡала табыш йорто бинаһында урынлаша. 1981 йылда педагогик кадрҙар әҙерләү һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе үҫтереүҙәге уңыштары өсөн институт «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1993 йылда ул университет итеп үҙгәртелә. 2006 йылда Көньяҡ федераль университетына Көньяҡ Педагогия институты рәүешендә инә.

## Факультеттары
Институтта түбәндәге факультеттар бар:
* лингвистика;
* тарих;
* математика;
* физика;
* тәбиғәт белеме;
* индустриаль-педагогика;
* сәнғәт-графика;
* физик тәрбиә биреү;
* мәктәпкәсә педагогика;
* квалификация күтәреү.
Хәҙерге ваҡытта РГПУ-ла 9500 студент (4900 көндөҙ, 4600 ситтән тороп) һәм 190 аспирант уҡый.

## Танылған уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре
* Татьяна Викторовна Бабушкина(1947—2008) — россия педагогы, "Эстетика, ижад итеү, аралашыу " һәм «Иғтибар, гөбөргәйел!» клубтарын ойоштороусы.
* Виталий Алесандрович Закруткин (1908—1984) — рус совет яҙыусыһы, һуғышҡа тиклем рус әҙәбиәте институты кафедра мөдире.
* Иван Игнатьевич Камынин (тыуған 1928)- социаль философия буйынса белгес, философия фәндәре докторы, профессор.
* Григорий Федорович Лозовик (1904—1976) — доцент, рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһы өлкән уҡытыусыһы(2014 йыл уға 110 йәш тулған).
* Моисей Михайлович Пистрак (1888—1937) — совет педагогы, университет проректоры, ректоры.
* Владимир Семенович Семенов (1911—1992) — совет дипломаты һәм сәйәсмәне, марксизм уҡытыусыһы (1937—1939).
* Ярослав Григорьевич Шверида (тыған 1946) — ассистент, өлкән ғилми хеҙмәткәре, ТСО кафедраһында (1973—1977), теоретик физика кафедраһында (1984—1989) эшләгән, электрофизика һәм мәғлүмәт теорияһы белгесе.

## Иҫкәрмәләрр

## Һылтанмалар
* Сайт РГПУ 
* Кем бар, кем ҮФО
Сауҙагәр Генч-Оглуев йорто

**Сауҙагәр Генч-Оглуев йорто** — Дондағы Ростовта 1883 йылда А . Н. Померанцев проекты буйынса сауҙагәр С. Ф. Генч-Оглуев өсөн һалынған беренсе күп ҡатлы килемле йорт. Ул Оло Баҡса урамы һәм Семашко тыҡырығы мөйөшөндә урынлашҡан. Бина эклектика рухында төҙөлә һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
1870 йылдар аҙағында Ростов сауҙәгәре Степан Федорович Генч-Оглуев шәхси килем йорто төҙөргә ҡарар итә. Бының өсөн ул архитектор Александр Никанорович Померанцевты саҡыра. Төҙөлөш эштәре 1880 йылда башлана һәм 1883 йылда тамамлана. Померанцев өсөн был уның проекты буйынса Ростовта төҙөлгән беренсе йорт була.

Сауҙагәр Генч-Оглуев йортто ҡуртымға тапшыра. Беренсе ҡатын сауҙа биналары биләһә, өҫкө ҡаттарҙа конторалар һәм фатирҙур урынлаша. Генч-Оглуев йортонда бер ни тиклем ваҡыт «Приазовский край» гәзитенең типографияһы ла була. 1897 йылдан бындаүҙ бинаһы төҙөлгәнгә тиклем Волга-Кама банкы эшләй.

Совет власы килгәндән һуң, бина дәүләткә тапшырыла. 1925 йыл мәғлүмәттәре буйынса, унда Көньяҡ-Көнсығыш Коммерция Акционер банкы, Дондағы Ростовтың «Нефтесиндикат» районы идаралығы, «Ит продуктттары» магазины һәм башҡа ойошмалар урынлаша. Икенсе — дүртенсе ҡаттарҙа фатирҙар була. 1930 йылдарҙа бинала «Балыҡ» магазины асыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы емерелә. 1948—1949 йылдарҙа йорт архитектор Г. О Калайджан етәкселегендә яңынан тергеҙелә. Шул уҡ ваҡытта тәүге проекттан бер аҙ ситләшеү ҙә күҙәтелә. Бер нисә балкон ла тергеҙелмәй.

## Архитектураһы
План буйынса П-образлы бина кварталдың тар сосн биләй. Сауҙагәр Генч-Оглуев йорто дүрт ҡатлы, һуңғы ҡаты — мансарда. Төп ишек Оло Баҡса урамы һәм Семашко тыҡырығы мөйөшөндә урынлашҡан. Бинаның архитектураһында һәм биҙәлешендә төрлө архитектура стилдәре аралаша. Йорттоң алҡы яғы барокко стилендә биҙәлә. Рустикалар һәм сандриктар — классицизм элементы булып тора. Фронтон башняһындағы һүрәт готиканан алынған.

## Иҫкәрмәләр
Нефтекама (станция)

**Нефтекама** (Нефтекама-Грузовой) — Горький тимер юлдарының Ижевск бүлексәһе тимер юлы станцияһы.
Йөк, пассажирҙар станцияһы. Яҡын станциялар — Яңауыл.
Бында тик ҡала яны пассажирҙар хәрәкәте генә бар.

* Нефтекама — Яңауыл
* Яңауыл — Нефтекама
Яңауыл тимер юлдары һыҙатына ҡаршы яҡта тағы ла Нефтекама яғына йүнәлеш бар. Улар Ағиҙел ҡалаһына хәтле бер нисә тиҫтә саҡрым  дауам итә. Ағиҙел — төҙөүселәр ҡалаһы. Буласаҡ атом станцияһы эшселәре йәшәйәсәк был ҡала бөгөн эшһеҙҙәр ҡалаһы исемен йөрөтә. Тимер юлы буйлап Ағиҙелгәсә электр бағаналары ултыртылған, тик уларға тимер сымдар һаман һуҙылмаған. Электровоздарҙың бөтөнләйгә туҡтатылыуы ихтимал. Ағиҙел ҡалаһына һирәк йөрөүсе йөк поездары ғына бара.
Ә Нефтекама пассажирҙар станцияһы бөгөн ташландыҡ хәлдә. Шулай ҙа, ҡайһы бер элементтар, мәҫәлән, платформа төҙөкләндерелгән. Ғәмәлдә вокзал йөк ташыу өсөн хеҙмәт итә. Был маҡсатта уны Нефтекамалағы «Нефаз» һәм «Яһалма тире»(«Искож») предприятиелары файҙалана. Был яҡҡа тик 4 пассажир вагонынан торған дизель поезы ғына йөрөй.

## Коммерция ғәмәлдәре
Ғәмәлдәр:
* Юлсыларға пассажирҙар билеты һатыу.
* Вагондарҙа ебәрелгән һәм әҙ күләмдәге йөктәрҙе юл подъездарында ҡабул итеү һәм оҙатыу.
* Универсаль контейнер транспорттарында ебәрелгән 3 һәм 5 тонналыҡ йөктәрҙе ҡабул итеү һәм оҙатыу.
* Вагондарҙа ебәрелгән һәм әҙ күләмдә ебәрелгән йөктәрҙе, улар тулы вагон итеп ебәрелһә, юл подъездарында, дөйөм ҡулланылмаған майҙансыҡтарҙа тапшырыу һәм оҙатыу.
* Универсаль контейнер транспорттарында ебәрелгән 3 һәм 5 тонналыҡ  йөктәрҙе тапшырыу һәм оҙатыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Поездка на поезде в Нефтекамск и фотографии, 2010 год, С. Болашенко.
Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле ** ― Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан Урыҫ император армияһы һалдаттарына һәм офицерҙарына арналған Дондағы Ростов ҡалаһы монументтарының береһе. 2014 йылда ҡуйылған. Красноармейская урамы менән Халтуринский тыҡрығы киҫешкән ерҙә скверҙа урынлашҡан.

## Һәйкәлде асыу
2014 йыл Беренсе донъя һуғышы башланыуының йөҙ йыллығы. Был һуғышта Рәсәй Антанта яғында ҡатнашты, уның армияһы Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр алып барҙы. 1917 йылда, иң беренсе сиратта революция менән бәйле ил эсендәге тетрәнеүҙәр арҡаһында, фронтта хәлдәр (Приказ № 1) Рәсәй өсөн киҫкенләште. 1918 йылдың мартында власҡа килгән большевиктәр, шарттары буйынса Рәсәй өсөн сиктән тыш ауыр Брест килешеүе төҙөнөләр. СССР-ҙа һуғыш «империалистик» һәм ғәҙел түгел тип аталды, шуға күрә был һуғыш ваҡиғаларына властәр яғынан бик әҙ иғтибар бүленде.

Был ваҡиғаның йөҙ йыллығы Рәсәйҙә һуғыш тураһында иҫтәлектәрҙе мәңгеләштереүгә йәмғиәттә ҡыҙыҡһыныу уянды. 2014 йылда бөтә ил буйынса был тематикаға арналған мәҙәни һәм фәнни саралар үтте.

Дондағы Ростовта һәйкәлдәр ҡуйыу буйынса махсус комиссия һәйкәл эскизының өс вариантын ҡарай.. Һөҙөмтәлә Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы Исаков Сергей Михайловичтың эше һайлап алына. Һәйкәлде эшләү һәм урынлаштырыу буйынса сығымдарҙы Ростов өлкәһенең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы үҙ өҫтөнә ала.

Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл Дондағы Ростовта 2014 йылдың 1 авгусында, Рәсәй һуғышҡа ингән көндә асыла. Һәйкәлде тантаналы асыу ҡала мэры, ҡала администрацияһы вәкилдәре, урындағы казактар ҡатнашлығында үтә.

Монумент 3,5-метр бейеклектәге, хәрби форма кейгән, яурынына винтовка аҫҡан һалдаттың бронза һынынан ғибәрәт.

Ростов өлкәһендә Беренсе донъя һуғышы геройҙарына арналған һәйкәлдәр тағы ла бер нисә урында ҡуйыла: : Шахты, Новочеркасск, Батайск ҡалаларында һәм тағы ла бер нисә тораҡ пунктта.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәлдәр

## Иҫкәрмәләр
Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Цимлянск ҡалаһындағы музей.

## Музей тарихы
Музейға нигеҙ 1998 йылдың 16 февралендә һалына. Музейҙы ойоштороу башында Цимлянскиҙың хәрби һәм хеҙмәт даны тураһындағы материалдарҙы йыя башлайҙар. Хәҙерге ваҡытта музей фонды барлыҡҡа килгәс, иғтибар археологик ҡомартҡыларға, Цимлян станицаһы кешеләренең көндәлек тормошон , ғөрөф-ғәҙәттәрен сағылдырған экспонаттарға күберәк бүленә. 

Музей экспонаттары алты коллекцияға бүленгән: «Археология», «Әйберҙәрҙән торған сығанаҡтар» (металл, ағас, быяла, керамика, туҡыма, таш, пластмасса әйберҙәр, зоологик һәм ботаник материалдар, антропологик коллекциялар), «Һүрәтләү сығанаҡтары» (графика, иконалар, скульптура), «Нумизматика» (тәңкәләр, орден, медалдар, жетондар, билдәләр, пакеттар хазиналар, маркалар, һалҡын һәм атыу ҡоралдары, ҡағыҙ аҡсалар), «Ҡорал» (һалҡын һәм атыу ҡоралдары), «Яҙма сығанаҡтар» (ҡулдан яҙылған һәм баҫма документтар, һирәк китаптар, фотоһүрәттәр, асылмалар).

2017 йылдың башында музей фонды Цимлян станицаһы, Цимлянск ҡалаһы , Цимлян электр станцияһын төҙөү, Бөйөк Дала эволюцияһына ҡағылышлы 5437 музей предметтарынан тора. Йыл һайын музей 9 меңдән артыҡ килеүселәрҙе ҡабул итә. Музей йыл һайын уҙғарыла торған «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша, унда шулай уҡ даими рәүештә төрлө күргәҙмәләр үткәрелә.

## Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Цимлян ҡалаһы, Чехов урамы, 15.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музейҙың рә сми сайты
* Цимлян район тыуған яҡты өйрәнеү музейы Викимапияла
Папков йорто

**Папков йорто** *(Реми йорто булараҡ та билдәле)* — XIX быуат башындағы йорт, Таганрогтың үҙәгендә, Шмидт урамы, 17 адресы буйынса урынлашҡан.

## Һүрәтләнеше
Йорт композицияһы бик ябай. Алғы яғы симметриялы, алты шыма дорический ордер колоннаһы менән биҙәлгән, улар өс мөйөшлө фронтонды тотоп тора. Колонналар аҫтан балюстрадалар менән тоташа. Беренсе (хужалыҡ) ҡатында тәҙрәләр квадрат итеп эшләнгән. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттың дүрт мөйөшлө тәҙрәләре сандриктар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың периметры буйынса тотош кәрниз үтә. 1828 йылда мезонин төҙөү һөҙөмтәһендә өс мөйөшлө фронтон бер ҡатҡа юғарыраҡ күтәрелә. Реконструкциянан һуң колоннада аттика тойғоһо ҡалдырған өсөнсө ҡаттың киң балконының баҫымына дусар була.

## Тарихы
Бина 1808 йылда урыҫ провинциаль классицизмы стилендә төҙөлә. Йорт Таганрог ҡала башлығы П. А. Папковтың шәхси биләмәһе булып хеҙмәт итә. Ул күсеп киткәс, килемле йорт булып ҡала. 1847—1856 йылдарҙа бында ҡыҙҙары менән Папковтың ҡапыл вафат булған компаньоны Я. Г. Морозовтың тол ҡатыны йәшәй. Уның ҡыҙҙарының береһе — Евгения — һуңғараҡ ул А. П. Чеховтың әсәһе була.

Папковтан һуң йорт мираҫ буйынса уның туғанының ҡыҙы, баронесса Фитингофҡа, унан генерал-майор, отставкаға сыҡҡас алпатыут булып киткән А. Г. Реми ҡулына күсә. 1840—1841 йылдарҙа Кавказға барышлай Папков йортонда Ремиҙың хеҙмәттәше М. Ю. Лермонтов булып китә. 1890 йылдарҙан йорт Ремиҙың ҡатыны Мария милкендә була, XX быуат башында унан ҡыҙҙары Екатеринаға күсә. Ә уның ағаһы — Николай Александрович, йортҡа Октябрь революцияһы алдынан ғына эйә була.

1900 йылдарҙа Реми вариҫтары йортто ҡала һәм дәүләт учреждениеларына ҡуртымға тапшыра. Иң элек бында хәрби етәкселек идаралығы урынлаша, һуңынан, 1910 йылдан, ғәскәрҙәрҙе фатирҙар менән тәьмин итеү округ комитеты, Округ типографияһы, Таганрог округының округ начальнигы идараһы урынлаша. 1914 йылда, Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуы һөҙөмтәһендә йорт бушҡа яралылар өсөн шифахана итеп бирелә. Совет осоронда бында коммуналь фатирҙар була. 1976 йылдан Папков йорто урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Иҫкәрмәләр
Жеребцов йорто

* 

** Жеребцов йорто ** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Михаил Ильич Жеребцовтың ике ҡатлы айырым йорто. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарар.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Фрунзе урамы, 70.

## Тарихы
Ике ҡатлы айырым йорт, Жеребцовтың өйө, XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. 1860-сы йылдарҙа был йорттоң хужаһы Ольденбург һәм француз агенты Александр Федорович Гемерле була, ул 1870-се йылдарҙа Төньяҡ Германия союзы консулы булып хеҙмәт итә. 1872 йылда, ҡалала городовойҙар идаралығы индерелгәс, Гемерле уның составына индерелә. 1880-се йылдар аҙағында йорт ер биләүсе, 1-се гильдия сауҙагәре, ҡаланың почетлы гражданы М. И. Жеребцовҡа күсә. Был йылдарҙа хаҡ ике тапҡыр, 3,5 меңдән 7 меңгә тиклем арта, моғайын йорт яңы хужаһы тарафынан үҙгәртеп төҙөлгән.

1880-се йылдар аҙағында был ике ҡатлы, эклектика стилендә төҙөлгән йорт була. Уның ҡыйығында бөтә яҡтан периметры буйлап егерме тирәһе амфора ҡуйылған. Фасадындағы биҙәкле һыҙатында матур сығынтылар, улар аҫтында арыҫландар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар башы барельефтары, ә улар араһында гирляндалар менән вазалар. Парад ишеге башында ике өлөштән торған тәҙрә ҡуйылған.

Жеребцов фамилияһы, Кобылин фамилияһы кеүек үк, Антон Павлович Чеховҡа «Ат фамилияһы» исемле хикәйә яҙыуға этәргес булған тигән фараз бар. Йорт 1992 йылда регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелә.

1917—1918 йыл ҡышында был йорттоң ихатаһында Амур аръяғы запас полктың ҡорал склады була. 1918 йылдағы ғинуар ихтилалы ваҡытында эшселәр ҡоралды баҫып алырға маташалар, ләкин уларҙы эләктереп алалар һәм атып үлтерәләр. 1918 йылдың ғинуар-апрелендә бында А. К. Глушко етәкселегендә РКП(б) ҡала комитеты урынлаша.

1941 йылда Таганрогты немецтар оккупациялаған ваҡытта ҡалала немец һалдаттары өсөн зина йорто була, икенсеһе — офицерҙар өсөн. Зина йорттарына ҡушып тире ауырыуҙары диспансеры була. Диспансерҙы немецтар Жеребцов йортонда асалар. Бында шулай уҡ венерик ауырыуҙар йоҡторғандарҙы дауалау өсөн стационар була. Стационарҙа 30 кеше дауалана ала, 21 карауат һәм 9 кушетка була.

1925 йылдан хәҙерге көнгә тиклем был торлаҡ йорт, уның беренсе ҡатында тире-венерик ауырыуҙар диспансеры урынлашҡан.

## Әҙәбиәт
Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0

## Һылтанмалар
* Таганрог, ул. Фрунце, д. 70. 
* Дом купца Жеребцова
Ҡаҙнабаев Заһиҙулла Мортаза улы

**Заһиҙулла Мортаза улы Ҡаҙнабаев ** (1897—1937) — хәрби эшмәкәр.

## Биографияһы
Заһиҙулла (Заһит) Мортаза улы Ҡаҙнабаев 1897 йылдың октябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 2-се Түңгәүер улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Балапан ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

1918 йылдан Башҡорт армияһының 1-се кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1919 йылдың йәйендә Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы менән Украинала Деникинға ҡаршы һуғыштарҙа, ә шул уҡ йылдың көҙөндә Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө составында Петроградты обороналауҙа ҡатнаша.

1920 йылдың апреленән Башҡорт кавалерия бригадаһы составында совет-поляк һуғышы фронтына китә. Бында 27-се Башҡорт кавалерия полкының Шәмсетдин Ғафаров етәкләгән 4-се эскадронында взвод командиры була. 1920 йылдың 6 июнендә Пиняево ауылы янындағы алыш барышында үҙенең взводының яугирҙары менән флангынан һөжүм итеп, контрһөжүмгә күскән поляктарҙы, пулеметтарын ташлап, ҡасырға мәжбүр итә. Был алышта күрһәткән батырлығы өсөн ул, 1921 йылдың 17 февралендә, Республика Реввоенсоветының 57-се һанлы указына ярашлы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Демобилизацияланып, тыуған яғына ҡайтҡас, 1922−1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Үрге Сәлим ауыл советының рәйесе була. 1925—1927 йылдарҙа Сибай мәғдәнлегендә өлкән милиционер булып хеҙмәт итә. 1930 йылдан Баймаҡ районы Советы рәйесе вазифаһын башҡара.

1932—1933 йылдарҙа Ленинградта милиция курстарында уҡығандан һуң Ейәнсура районының милиция начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1934 йылдан Баймаҡ районында милиция начальнигы, ДОСААФ рәйесе һ.б. яуаплы вазифаларҙы үтәй.

1942 йылдың 5 мартында репрессиялана, буржуаз-милләтселектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 10 йылға төрмәгә ябыла. 1943 йылдың 27 майында Свердловск өлкәһендә төрмәлә вафат була. 1960 йылдың 12 февралендә аҡлана.

## Хәтер
* Сибай ҡалаһы урамдарының береһе Заһит Ҡаҙнабаев исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ғатаулла Әбделмаликов

**Ғатаулла Әбделмалик улы Әлибаев** (*Ғатаулла ишан*; 1836—1914) — башҡорт дин әһеле, ишан. Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы.

## Биографияһы
Ғатаулла Әбделмалик улы 1836 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Түңгәүер улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының) Вәлит ауылында тыуған. Шәжәрәһе: *Аҡкөйөктән* — Түңгәүер — Ҡаратөлкө — *Күстәнәй* — *Туҡһары* — *Дәүләтсура* — *Туйын* — *Һөйөндөк* — *Хәсән* — *Ҡыуат* — *Ирғәле* — *Әлибай* (1783) — *Әбделмалик* (1805) — *Ғатаулла* (1836—1914).

Вәлит ауылы мәсете ҡарамағындағы мәктәптә башланғыс дини белем ала. Зәйнулла Рәсүлев менән бергә Истанбулда уҡыуын дауам итә.

Туған яғына ҡайтҡас мәҙрәсә аса, бында Нәҡшбәндиә суфый тәриҡәтенең тәғлимәтен уҡыта. Консерватив ҡарашлы дин әһелдәре тарафынан уҡыуҙа яңы ысулдар индереүҙә ғәйепләнә. 1873 йылда властар тарафынан Зәйнулла Рәсүлев менән бергә Вологда губернаһына һөргөнгә ебәрелә.

1881 йылда туған яғына ҡайта һәм үҙенең мәҙрәсәһендә эшләй. Мосолман мәғарифын реформалауҙа (йәдитселек) әүҙем ҡатнаша.

Хаж ҡыла. Дауалау эше менән шөғөлләнә, әүлиә булараҡ таныла.

Туған Вәлит ауылында 1914 йылда вафат була.

## Хәтер
Вәлит ауылы урамдарының береһе Ғатаулла Әлибаев исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Имангулов Р.* Момент истины, время духовного озарения // Хайбуллинский вестник. — 16 июля 2009 года — № 78. — С. 2.
* *[[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]]* Илебеҙҙең изге заттары // Башҡортостан: гәзит. — 8 сентябрь 1995 йыл.
* *[[Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы|Ярмуллин С. Ш.]]* Абдельмаликов Гатаулла // Башкирская энциклопедия. В 7 т. / Гл. ред. М. А. Ильгамов. Т.1. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. — 624 с. — С. 8.
* *Ярмуллин С. Ш.* Святой Гатаулла ишан // Хайбуллинский вестник. — 7 июля 2009 года — № 74. — С. 2.

## Һылтанмалар
* 
*
Ишҡара Арыҫланов

**Ишҡара Арыҫланов** — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Тархан.

## Биографияһы
Ишҡара Арыҫланов сығышы менән Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы Өстүбә ауылы башҡорттарынан. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1760 йылдарҙа телгә алына.

1773 йылдың декабренән — 1774 йылдың ғинуарына ҡәҙәр Минзәлә баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе була.

1774 йылдың февраль—марттында Ҡаранай Моратов һәм И. И. Ульянов менән берлектә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре тирәһендә һуғыша.

1774 йылдың апреленән һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашмай. 1774 йылдың 26 майында Ҡыҙрас Муллаҡаевтың Өфө властарына хәбәр итеүенсә, Баҡалы ҡәлғәһенән сыҡҡан һалдаттар ауылдар буйлап йөрөйҙәр һәм ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтерәләр, уларҙың имениеларын талайҙар, старшина Ишҡара Арыҫлановты әсиргә алалар. Шул уҡ йылдың көҙөндә Ишҡара Арыҫланов Ҡазан йәшерен комиссияһына ярлыҡау һорап килә, декабрендә өйөнә ҡайтарыла.

1783 йылдан старшина булып хеҙмәт итә. С. У. Таймаҫов буйынса Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы, башҡа сығанаҡтар буйынса — Ҡырғыҙ улусы старшинаһы. Шул уҡ ваҡытта Ә. З. Әсфәндиәров был фекер менән килешмәй һәм Ишҡар Арыҫлановты Йылан улусы Ишҡар ауылын нигеҙләүсе тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
*
Марин (Нефтекама ҡалаһы ҡала округы)

**Марин** — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһы ҡала округындағы ауыл. 
## Географияһы
Маринка йылғаһының уң яҡ ярында, Нефтекама тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа 1 км, Николо-Березовканан 17 км, Ижевскиҙан 115 км, Бөрөнән төньяҡ-көнбайышҡа 100 км, Өфөнән 182 км һәм Пермдән көньяҡҡа 246 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 

## Тарихы
Марьино ауылы тәүге тапҡыр Ҡазан өйәҙенең 1647—1656 йылдарҙы эсенә алған Теркәү кенәгәһендә Ҡаҙан өйәҙе Арса юлы Сарапул олоҫона ҡараған Починок Шипицына исеме менән телгә алына. Марьино ауылы тураһында 1745, 1749, 1750, 1788 йылдарҙағы рәсми ҡағыҙҙарҙа мәғлүмәт табырға була. Мәҫәлән, 1745 йылда Йәнәй олоҫо Суҡсы һәм Телдей ауылы башҡорттарының Марьино ауылы крәҫтиәндәре Лаврентий Галанов һәм Иван Меринковҡа Кама йылғаһы буйында ер биреүҙәре әйтелә.

4-се ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 1782 йылда Шипицинола (Марьинола) 391 крәҫтиән — 195 ир, 196 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Был ваҡытта ауыл Пермь наместниклығына ҡарай, 1795 йылғы 5-се ревизия буйынса —  Өфө наместниклығының Бөрө өйәҙенә.

1796—1865 йылдарҙа Ырымбур губернаһы составында.

## Халҡы

## Һылтанмалар
* Марьино
* Краснокамский район
* Список поселенных мест 1877
* Ревизская сказка (5-я ревизия 1795 года) 

## Иҫкәрмәләр
Сәйетбай Әлкәлин

**Сәйетбай Әлкәлин** — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Сәйетбай Әлкәлин сығышы менән Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттарынан. Тамъян улусының старшинаһы.

1737 йылдың мартында өс Ҡыҙыл йылғалары бассейнында Нуғай һәм Ҡазан даруғалары вәкилдәренең съезы була, бында Сәйетбай Әлкәлин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Иғембәтов, Солтанморат Дүскәев һ.б. әүҙем баш күтәреүселәр ҡатнаша. Съезда улар яңынан ихтилалға күтәрергә, Урта жүз ҡаҙаҡтарынан ярҙам һорарға килешәләр.

1737 йылдың яҙында Килмәк Нурышев, Көҫәп Солтанғолов һәм Рысай Иғембәтов менән берлектә Нуғай һәм Себер даруғаларында ихтилалға етәкселек итә.

1738 йылдың июнендә Рысай Иғембәтов менән бергә Табын ҡәлғәһенә Л. Я. Соймоновҡа ғәйебен танып килә.

1739 йылдың яҙында яңы ихтилал ойоштороуға тотона, Урта жүз ҡаҙаҡтарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. 1740 йылдың мартында В. А. Урусовтың саҡырыуы буйынса Алдар менән бергә ихтилалсыларҙың баш һалып килеү шарттары хаҡында һөйләшеү өсөн Һамар ҡалаһына килә. Ҡулға алынып, Минзәлә ҡаласығына Л. Я. Соймоновҡа ебәрелә.

1740 йылдың 16 майында Өфө провинцияһы Минзәлә ҡаласығында язалап үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе

**В. П. Чкалов исемендәге Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе ** — Ҡыҙыл Армия революцион комиссариаты Хәрби Һауа көстәре өсөн осоусылар составын әҙерләү хәрби уҡыу йорто.

## Тарих
Осоусылар мәктәбе 1939 йылда ойошторола. Унда Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәре өсөн лётчиктар әҙерләй башлағандар. Әҙерлек курсы кәмендә 1 йыл тәшкил иткән.

Осоштар Ут-2, Р-5 һәм СБ самолеттарында алып барылған. Летчиктар уҡыу ваҡытында яҡынса 25 сәғәт осорға тейеш булалар. Хәрби мәктәптән лётчиктар сержант званиеһында сығарылған. Һуңынан хәрби мәктәп 
Омск ҡалаһына күсерелә , тулы составы менән Омск авиация училищеһына инә. Элекке Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе шулай итеп айырым уҡыу полкы сифатында 50-се йылдарҙа Омск өлкәһе Марьяновка ҡасабаһы базаһында тора.

Август 1941 йылдың авгусында лётчиктар мәктәбенең етәксеһе — полковник Куриленко, хәрби комиссары — полк комиссары Иванов булған.

## Исемдәре
Әҙәбиәттә түбәндәге исемдәр аҫтында телгә алына:
* Таганрог хәрби-авиация мәктәбе
* Таганрог лётчиктар авиация мәктәбе
* Таганрог лётчиктар хәрби-авиация мәктәбе

## Ҡыҙыл армия Хәрби Һауа көстәре өсөн лётчиктар әҙерләү
Эшмәкәрлек күрһәткестәре: Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәре өсөн яҡынса 1 000 лётчик уҡытып сығарылған.

## Танылған уҡыусылары
**1940 йыл**

Прохоров Евгений Петрович — Советтар Союзы Геройы

Шикунов Федор Иванович — Советтар Союзы Геройы

**1941 йыл**

Ветров Виктор Митрофанович — Советтар Союзы Геройы

Волгин Василий Леонтьевич — Советтар Союзы Геройы

Егоров Василий Михайлович — Советтар Союзы Геройы

Еремин Иван Андреевич — Советтар Союзы Геройы

Карпов Александр Алексеевич — Советтар Союзы Геройы

Клопов Петр Семенович,

Коробчак Николай Иванович — Советтар Союзының Атҡаҙанған хәрби осоусыһы (илдә беренселәрҙән булып,)

Макаренко Алексей Иосифович — Советтар Союзы Геройы

Александр Миронов Ильич — Советтар Союзы Геройы

Полукаров Николай Тихонович — Советтар Союзы Геройы

Рогожин Алексей Арсентьевич — Советтар Союзы Геройы

Сибиркин Петр Андреевич — Советтар Союзы Геройы

Тихонов Борис Николаевич — Советтар Союзы Геройы

Николай Харитонов Николаевич — Советтар Союзы Геройы

Хрущев Иван Максимович — Советтар Союзы Геройы

Шевкунов Анатолий Константинович — Советтар Союзы Геройы

**1942 йыл**

Голубничий Иван Поликарпович — Советтар Союзы Геройы

Коркоценко Дмитрий Игнатьевич — Советтар Союзы Геройы

Шумаков Георгий Евгеньевич — Советтар Союзы Геройы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт школы 
* Все ВВАУЛ
* Список военно-учебных заведений РККА СССР
* Список военно-учебных заведений ВС СССР
Варшава университетының төп корпусы (Дондағы Ростов)

**Элекке Дон (Варшава) университетының төп корпусы бинаһы** — Дондағы Ростовтағы бина, 1912—1914 йылдарҙа архитектор И. Е. Черкесиан проекты буйынса төҙөлә. Оло Баҡса урамы һәм Островский тыҡырығы мөйөшөндә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Көньяҡ федераль университет корпустарының береһе булып тора. Модерн стилендә башҡарылған һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ статусына эйә.

## Тарихы

XX быуат башында Почта тыҡырығы (хәҙерге Островский тыҡырығы) һәм Оло Баҡса урамы киҫелешендә 1-се гильдия сауҙагәре Н. И. Чурилиндың фабрика һәм заводының корпустары урынлаша. 1912 йылда ҡала думаһы бында килемле йорт төҙөргә ҡарар итә. Конкурс үткәрелеп, унда беренсе урыны Гражданлыҡ инженерҙар институты студенты И. Е. Черкесиан (Черкесов) проекты ала. Икенсе һәм өсөнсө урындарҙы Киев инженеры И. Г. Торова һәм Ростов архитекторы Г. Н. Васильева яулай. Черкесиандың проекты, ҡайһы бер үҙгәртеүҙәр индерелеп, раҫлана. Шул уҡ йылда бина төҙөлә башлай һәм 1914 йылда ул ҡаланың килемле йорто булараҡ асыла.

1915 йылда немец ғәскәрҙәре Варшаваға яҡнлаша һәм Варшава университетын Дондағы Ростоҡа күсерергә ҡарар ителә. Элекке килемле йорт университеттың төп корпусына әйләнә. Унда тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина факультеттары, төрлө фәнни йәмғиәттәр, лабораториялар һәм клиникалар урынлаша. 1917 йылда университет Дон атамаһын ала. 1930 йылдар уртаһында Ростов университетының төп корпусы Кистовтың элекке килемле йортона күсә. Ә ҡаланың элекке килемле йортонда Ростов педагогия институты урынлаша.

1993 йылда Педагогия институты университетҡа әйләнә. 2006 йылда ул Көньяҡ федераль университет составына инә.

## Архитектураһы
Бина модерн рухында, классик стиль элементтары ҡушып төҙөлгән. Биш ҡатлы йорт ҡатмарлы конфигурацияға эйә. Юл сатына сығып торған көньяҡ-көнсығыш мөйөш йоморолана. Оло Баҡса урамына сығыусы төп фасад штукатурланған, әүәләнгән декор менән биҙәлгән. Инеү урынының өҫтөндәге үҙәк өлөштә дүрт колонналы  айырылып тора, ул шыма , кәрниз һәм  менән тамамлана. Тәүҙә колонналар портиклы киң балконды терәп торған кеүек күренә, 1970 йылдарҙа ул алына. Төп ишек йөҙлөк һәм  менән биҙәлә. Икенсе ҡаттағы уйымдарға декоратив вазалар ултыртыла. Дүртенсе ҡат балконы ҡойолған селтәрле ҡойма менән уратыла. Островский тыҡырығына сыҡҡан фасад уртаһында ике ҡатлы  айырылып тора. Йорт коридор системаһында планлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр
Ростов ирҙәр коммерция училищеһы

**Ростов ирҙәр коммерция училищеһы** — Дондағы Ростовта Октябрь революцияһына тиклемге училищеларҙың береһе.

## Тарих
1890-сы йылдар башынан алып Дондағы Ростовта иҡтисад сәйәсәтенә ҡағылышлы уҡыу йорто төҙөү тураһында бәхәстәр алып барыла. 1891 йылда ҡалала Коммерция академияһын булдырыу проекты төҙөлә, ләкин ул ғәмәлғә ашмай тороп ҡала. Бары тик ун йылдан һуң, 1900 йылда, сауҙагәрҙәр йәмғиәте аҡсаһына Ростов ирҙәр коммерция училищеһы асыла, уның директоры Харьков Император университетын тамамлаған статский кәңәшсеһе П. М. Верховский (1822—1900) була.

1901 йылда коммерция училищеһы менән бер үк ваҡытта сауҙа мәктәбе (прказчиктарҙың бер-береһенә ҡулалмаш ярҙам итеү йәмғиәте аҡсаһына) асыла. 1902—1904 йылдарҙа шулай уҡ сауҙагәрҙәрҙең хәйриә ярҙам аҡсаларына (Никольская урамы, 150-се) өс ҡатлы коммерция училищеһы йорто (хәҙерге Социалистическая, 162 урамы, унда бөгөнгө көндә төҙөлөш университетының төп корпусы урынлашҡан) һәм Богатянов ауышлығы киҫешкән урында, һалына. 1907 йылда коммерция училищеһында ҡатын-кыҙҙар бүлеге һәм киске уҡыу коммерция белеме курстары асыла. Ростов коммерциялы училищеһында заманса йыһаздар, китапхана һәм куркәм акттар залы, шулай уҡ Николай Чудотворец йорт сиркәүе була.
Был йорт менән Дондың юғары иҡтисад белем биреү тарихы бәйле. 1918—1920 йылдарҙа бында Дон коммерция институты, 1920—1922 йылдарҙа — Дон халыҡ хужалыҡ институты урынлашҡан. 1921 йылдың көҙөндә был уҡыу йортонан башҡа бинала 2-се сәнәғәт-иҡтисади мәктәбе һәм Дон педагогия техникумы булған. 1931 йылда унда Ростов финанс-иҡтисад институты (хәҙер — Ростов дәүләт иҡтисад университеты) булдырыла.

Хәҙерге ваҡытта элекке Ростов коммерция училищеһы бинаһында Ростов дәүләт төҙөлөш университеты урынлашҡан, ул 2016 йылдың 15 апрелендә Дон дәүләт техник университеты составына индерелә. Был йорт Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы (номер 6100040000) булып иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ДОНСКОЙ КОММЕРЧЕСКИЙ ИНСТИТУТ — ИЗ ИСТОРИИ
* На пути к РФЭИ. ВУЗ в предвоенные годы
Ғәскәри канцелярия йорто (Новочеркасск)

**Ғәскәри канцелярия йорто** Новочеркасск ҡалаһы уртаһында, Атаман урамы менән Платов проспекты мөйөшөндә урынлашҡан. Ғәскәри канцелярия 1844 йылда урыҫ классицизмы стилендә исеме билдәһеҙ архитектор проекты буйынса төҙөлгән. Новочеркассктың һаҡланып ҡалған боронғо төҙөлөштәренең береһе.

## Һүрәтләү
Мөйөштәге йорт булараҡ, ғәскәри канцелярия бинаһының ике фасады биҙәлгән. Төп фасад Атаман урамына ҡарай. Ҡала ансамбле системаһында өс ҡатлы бинаға олпат ҡиәфәт бирергә тырышып, архитектор классик формалар ҡуллана. Фасадтың урта өлөшө ун колонналы портигы менән иғтибарҙы йәлеп итә, стеналары горизонталь һыҙат рәүешендәге декоратив композиция һәм кәрниздәр менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың тәҙрәләре семәр йөҙлөклө. Кәрниз сығынтылар менән биҙәлгән. Колоннаның өҫкө өлөшө дорический ордер стилендә. Парад ишегенән ике яҡта дүртәр тәҙрә ярым түңәрәк, көпләүсе таш менән. Кәрниз өҫтөндәге биҙәүле стена ҡатмарлы формалы. Симметрия һаҡланған. Һары төҫкә буялған стенала аҡ төҫкә буялған биҙәктәр нәзәкәтлелек, күркәмлек бирә һәм бинаның мөһабәтлеген көсәйтә.

## Тарихы
Дон казактарының ғәскәри канцелярияһы Черкассктан (хәҙерге — Старочеркасская станицаһы) йәш Новочекасск ҡалаһына тантаналы рәүештә 1806 йылдың 9 майында күсенә. Байрамса процессияның башында ғәскәри башлыҡтар һәм станица атамандары оҙатыуында руханиҙар бара, алда ғәскәри байраҡтар һәм регалиялар (наградалар, орден, миҙалдар). Крещение ипкене буйлап почетлы ҡарауыл эргәһенән процессия өҫкә, майҙанға күтәрелә, аҙаҡ ғәскәри канцелярия бинаһына ҡарай йүнәлә. Шаулы, пушкалар гөрһөлдәүе аҫтында ҡалаға нигеҙ һалыу хөрмәтенә тантана кискә тиклем тынмай. Байрам призлы ат сабышы, байрам иллюминацияһы менән тамамлана. Хәҙерге бинаға канцелярия уны төҙөгәндән һуң, 1844 йылда күсә.

1943 йылдың 30 ноябрендә бинала 500 кешелек Новочеркасск Суворов хәрби училищеһы асыла. 1964 йылдың ғинуарында училище базаһына Муром хәрби элемтә училищеһы урынлаша, 1968 йылда исеме Новочеркасск Ҡыҙыл байраҡлы хәрби элемтә училищеһы тип үҙгәртелә. 1974 йылдан алып училище курсанттарҙы юғары белем программаһы буйынса уҡыта башлай. Новочеркасск хәрби командирҙар юғары элемтә училищеһы ғәскәри канцелярия бинаһын 2011 йылға, бөтөрөлгәнгә тиклем биләй.

## Иҫкәрмәләр
Шаршау

**Шаршау** — башҡорттарҙың торлағын ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өлөшөнә бүлеү, ҡашығаяҡ яғын ҡунаҡ яғынан айырыу һ.б. нимәнелер ышыҡлау өсөн эленгән ҡорма (карауат шаршауы, сәңгелдәк шаршауы һ.б.).

Башҡорттар тирмә эсен ирҙәр яғын ҡатын-ҡыҙ яғынан айырыу өсөн бай орнаментлы, семәрле шаршау менән бүлеп ҡуйғандар. Ҡунаҡты ирҙәр яғында ҡабул итәләр, шул ваҡытта был шаршау бигерәк тә кәрәкле була. Аш-һыу әҙерләгән саҡта, мәшәҡәтле хужалыҡ эштәрен ҡунаҡтарға күрһәтмәҫ өсөн бик уңайлы. Төндә лә тартып ҡуйырға мөмкин. Башҡа ваҡытта шаршау йыйылып ҡуйыла.

Шаршау килен кешенең бирнәһендә була, уны туй йолалары ваҡытында бүләк итеп өләшәләр: «Кейәү килгәнде көтөп, ҡыҙҙар бергә ҡул эштәре эшләгәндәр, йөн иләп, шаршау, сымылдыҡ теккәндәр» («Кейәүләп йөрөү» йолаһы); «Ошо көн кис еңгәләр китәһе ҡыҙға шаршау тегешәләр, төрлө йырҙар йырлайҙар, сеңләү һамаҡтарын өйрәтәләр» («Ҡарта ашы»). «Кейәү йортонда киленгә ҡайһы мөйөштә урын бирһәләр, шунда шаршау тоталар. Киндер һуҡҡандан ҡалған ептән матур итеп бау үреп, йоҙроҡтай суҡ ҡуялар. Ул бер билдә була. «Суғы ла юҡмы?» — тип һорап ҡуялар ҡайһы саҡта» («Ҡыҙ йәшереү» йолаһы). Ҡыҙҙы оҙатҡанда еңгәләре, «Ҡәйнә, ҡайны йортонда/ Шаршау булыр ул өйөң./ Ҡыҙ сағыңда йылмайып ҡал,/ Һарғайыр әле йөҙөң», — тип тә йырлағандар.

## Әҙерләү

Шаршау 40-50 см киңлектәге мамыҡ туҡыманан, йә иһә киңлеге 28-32 см булған киндер туҡыманан тегелгән; ғәҙәттә ҡыҙыл, ҡуйы ҡыҙыл (бурлат) ҡайһы берҙә аҡ төҫтә булған («Бурлат ҡына шаршау, бауы ебәк/ Теккән генә йөйө күк микән?/ Үткән генә ғүмер үтеп киткән/ Ҡалған ғүмеребеҙ күп микән?»). 

Ебәктән, кишмирҙән тегелгән шаршауҙар ҙа булған. Быны башҡорт халыҡ йырҙары дәлилләй: …аҡ күрнисә эсендә кем,/ Аҡ күрнисә эсендә кем,/ Ебәк шаршау булһа ине кем, Зәйнәбем («Зәйнәбем» йыры). Киш(е)мир ҙә шаршау, ебәк бау/ Ҡорайыҡ та, ҡыҙый, түреңә./ Кейәүеңә яҡшы хеҙмәт итеп,/ Тороғоҙ ҙа бергә ғүмергә (Туй йыры).

Ҡорманы симметрик узорҙар яһап, бер нисә өлөштө ҡушып теккәндәр. Һуңынан ҡаймалап ҡуйғандар.

Шаршауҙың уртаһы, ғәҙәттә, төрлө орнаменттар йә булмаһа хайуан һүрәттәре менән биҙәлгән.

## Ҡыҙыҡ факттар
Башҡорт халҡында шаршау мифология менән бәйле әйбер булып һанала, халыҡта уның менән бәйле күп кенә юрауҙар йәшәп килә: «Төшөңдә шаршау күрһәң, сәфәр сығыуға. Әгәр ул шаршау ишек төбөндә булһа — тиҙ өйләнәһең, түр яҡта булһа — һуң өйләнәһең», «Шаршау күҙҙән һаҡлай» һ.б.

## Әҙәбиәт
Масленникова Т. А. Художественное оформление башкирского народного жилища. Уфа.: Гилем, 1998. 9,6 п.л.

Масленникова Т. А. Художественная организация среды в башкирском народном искусстве. Уфа: ООО «ДизайнПолиграфСервис», 2005. 31,85 п.л.

## Иҫкәрмәләр
Ростовтың космонавтика музейы

**Ростов космонавтика** музейы ― «Вертикаль» фәнни-мәғариф комплексы бүлексәләренең береһе. Рәсәй, Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан.

## Һүрәтләү
Музей Дондағы Ростов ҡалаһында, 2009 йылдың сентябрь айында тантаналы рәүештә асыла. Музейҙы асыу ААЙ «Квант» космик приборҙар төҙөү фәнни-етештереү предприятиеһына нигеҙ һалыныуҙың 30-йыллығына тура килтерелә. Музей фән докторы, академик һәм Рәсәй инженерлыҡ академияһының вице-президенты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған конструкторы, генераль директор һәм баш конструктор ― В. Н. Мотиндың инициативаһы буйынса булдырыла. Космонавтика музейы буйлап беренсе экскурсияны Дон крайы кешеһе, Рәсәй Геройы Ю. В. Усачев үткәрә.

Музей экспозицияһы ҡарамағында күп кенә экспонаттар, космик техника өлгөләре, космонавтарҙың шәхси әйберҙәре, костюмдары, скафандры, архив документтары, космик карапҡа йүнәлеш биреү приборҙары, бәйләнеш спутниктары макеттары, ракеталарҙың навигация приборҙары, тематик фотографиялар, китаптар һәм башҡа баҫма продукциялар, тәңкәләр, маркалар, бүләктәре, архив документтары һәм космик караптың төрлө моделдәре бар. Музейҙы ҡарай килеүселәр пилоттар ашаған аҙыҡ-түлек өлгөләре, уларҙы һаҡлау өсөн ҡалай тубалар һәм пластик пакеттар (хәҙерге ваҡытта шыйыҡ ашамлыҡтар өсөн пластик пакеттар ҡулланалар) менән таныша ала.

Барлығы музей экспозицияһында 400-ҙән артыҡ предмет һаҡлана.

«Союз» космик карабының элементтары, шулай уҡ космонавтар Ер орбитаһында эшләгәндә ҡулланған инструменттары, уларҙың «Форель» скафандры кеүек штаттан тыш хәлдәр өсөн экипировкаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Ул ергә төшкәс, яңылыш һыуға тура килгәндә ҡулланыла. Кеше унда 5 тәүлеккә тиклем була ала, артыҡ һыуынып китеү ҡурҡынысы янамай.

ХКС-на барған 15-се экспедицияның космик төшөрөлә торған аппараты «Союз ТМА-10» күргәҙмәлә үҙәк урынды биләй. Уны музейға «Роскосмос» дәүләт корпорацияһы тапшыра, һуңынан музей хеҙмәткәрҙәре тарафынан тергеҙелә һәм идара ителеүсе, караптарҙа төрлө маневрҙарҙы яһап ҡарарға мөмкинлек биреүсе тренажер итеп үҙгәртеп ҡорола. Ул Рәсәй Федерацияһының Көньяҡ федераль округы территорияһында берҙән-бер эшләүсе модель булып тора.

Музей ҡарай килеүселәр, экспонаттарҙы ҡарауҙан тыш, старт һәм ергә төшкән ваҡытта космонавтар урынлашҡан ложементты үҙҙәрендә һынап ҡарарға, космосҡа виртуаль осошо яһарға һәм орбитала кешеләрҙең тормошо һәм эше тураһында документаль фильм ҡарарға мөмкиндәр.

Музей ҙур ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Унда йыш ҡына космос менән бәйле темаларға танып белеү-күңел асыу саралары ойошторола,

## Һылтанмалар
* Ростов космонавтика музейы : фото, һүрәтләү
* Ростов космонавтика музейы