Ҡаҙағстанда протест акциялары (2022)

**[[Ҡаҙағстан]]да протест** акциялары () 2022 йылдың 2 ғинуарында шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың ҡырҡа күтәрелеүенән һуң башлана, Ҡаҙағстан Президенты Ҡасым-Йомарт Тоҡаев фекеренсә, быға 2022 йылдың 1 ғинуарынан электрон сауҙа майҙансыҡтары һәм биржалар аша шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың тулыһынса баҙар формалашыуына күсеү сәбәпсе була, шул уҡ ваҡытта Ҡаҙағстан энергетика министрлығына, шулай уҡ газ менән тәьмин итеү эре компаниялары — *«КазМунайГаз»* һәм *«Ҡаҙаҡгаз»-*ға айырым ғәйеп тағыла. Протест акциялары нефтселәр ҡалаһы *Жаңаөзенда* башлана, әммә тиҙ арала башҡа ҡалаларға ла тарала: Алматы, Аҡтау, Аҡтүбә, Ҡарағанда, Нур-Солтан, Шымкент, Кокшетау һәм Уральск. Акцияла ҡатнашыусылар тиҙ арала иҡтисади талаптарҙан сәйәси талаптарға күсә — хөкүмәттең отставкаға китеүен һәм илдең элекке президенты Нурсолтан Назарбаевтың сәйәсәттән ситләшеүен талап итә. Ул протест акциялары башланған мәлдә Ҡаҙағстандың Именлек Советы рәйесе һәм Ҡаҙағстандың Конституцион советы ағзаһы вазифаларын биләй.

## Башы
Манғыстау өлкәһенең нефть сығарыусы ҡалаһы Жаңаөзенда эшселәрҙең бер нисә забастовкаһы һәм демонстрацияһы тоҡана. 2011 йылда бойондороҡһоҙлоҡ көнөнөң 20 йыллығына ҡалала сыуалыштар башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 16 кеше һәләк була, 100 кеше яралана, сөнки Ҡаҙағстандың именлек көстәре яҡшыраҡ хеҙмәт шарттарын талап итеүсе демонстранттарға ут аса.

2011 йылда шыйыҡландырылған тәбиғи газдың (ТГ) хаҡы яҡынса 30-35 тенге тәшкил итә, шул ваҡыттан алып ул бер нисә тапҡыр арта. 2020 йылдың ғинуарында Жаңаөзенда протест митингыһы үтә, унда ҡала халҡы газға хаҡты кәметеүҙе талап итә, ул 55-тән 65 тенгеға тиклем, ә 2022 йылдың ғинуарында 120 тенгеға тиклем күтәрелә..

## Хронологияһы

### 2 ғинуар
2022 йылдың 2 ғинуар иртәһендә Жаңаөзен халҡы газға хаҡ артыуына ҡаршы протест йөҙөнән юлды яба. Демонстранттар өлкә әкимен Нурлан Нуғаевты һәм ҡала әкимен Маҡсат Ибагаровты хаҡтарҙы тотороҡландырыу һәм яғыулыҡҡа ҡытлыҡ булдырмау буйынса саралар күрергә саҡыра.

### 3 ғинуар
Жаңаөзендың үҙәк майҙанына төндә йөҙҙәрсә кеше йыйыла. Протестарҙа 1000-гә яҡын кеше ҡатнашты, уларҙың талаптары социаль-иҡтисади ғына түгел, сәйәси характерҙағы талаптарҙы ла үҙ эсенә алды. Өлкә әкиме һәм газ эшкәртеү заводы директорының телмәре демонстранттарҙы ышандырмай. Етәкселек демонстранттар лозунгыһы аҫтында майҙандан сығып китә.

### 4 ғинуар

Төштән һуң Ҡаҙағстан властары Манғыстау өлкәһендә шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың литрына 50 тенге тиклем түбәнәйеүе тураһында иғлан итә. Шуға ҡарамаҫтан, протест акциялары дауам итә.

4 ғинуарҙа Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Йомарт Тоҡаев видео-мөрәжәғәт яҙҙыра, унда ул протестта ҡатнашыусыларҙы «аҡыллылыҡ күрһәтергә» һәм законһыҙ эштәр ҡылмаҫҡа саҡырҙы.

#### Алматы
Иртән полиция Астана майҙанын һәм уға инеү урындарын яба. Төшкө аш ваҡытында йөҙҙәрсә кеше Демократик партия лидеры Жанболат Мамай менән бергә *«Алматы Арена»* боҙ һарайы янындағы митингыға сыға. Кешеләр *Президент паркы* янында йыйыла башлай, һуңынан *Мостафин урамы* буйлап аҫҡа төшә.

Маршта бер нисә йөҙ протестант ҡатнаша, береһе *Абай проспекты* буйлап, икенсеһе *Толе-Би проспекты* буйлап ҡала үҙәгенә табан хәрәкәт итә. Протестанттар менән полиция араһында бәрелеш була.

Именлек көстәре майҙанда протестанттарға ҡаршы стуж-гранаталар ҡуллана. Алматыла 4-5 ғинуарға ҡарата төндә протест белдереүселәр полиция автомобилдәрен яндыра башлай, ҡалала протест белдереүселәр һаны бер меңдән бер нисә меңгә тиклем етте тип баһалана. Төндә ҡалаға хәрби техника индереү тураһында хәбәрҙәр килә башлай.

#### Атырау
Иртән Атырауҙа халыҡ урындағы баҙар эргәһенә йыйылып, төркөмдәр менән Исатай менән Мәхәмбәттең үҙәк майҙанына йүнәлә, унда йөҙҙәрсә кеше йыйыла. Протестанттар Атырау өлкәһе әкиме *Махамбет Досмөхәмбәтовты* ҡамап ала һәм уға майҙандан автомобилдә сығырға рөхсәт итмәй.

#### Нур-Солтан
Күп кенә ҡалаларҙа ҡулға алыуҙар башлана: протестанттар яҡлы киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Нур-Солтанда «бер нисә йөҙ кеше» ҡулға алынған.

Ҡаҙағстанда төнгә яҡыныраҡ *Telegram, WhatsApp* һәм *Signal* мессенджерҙары эшләүҙән туҡтай. Алматыла мобиль интернет эшләүҙән туҡтаны.

### 5 ғинуар
«Ҡаҙаҡтелеком» провайдеры бөтә ил буйынса Интернетты һүндерҙе.

#### Ҡайһы бер төбәктәрҙә ғәҙәттән тыш хәл
Ҡаҙағстан Президенты указы менән, *«йәмәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тергеҙеү, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлау маҡсатында»*, 5 ғинуарҙа 1 сәғәт 30 минуттан 2022 йылдың 19 ғинуарына 00 сәғәт 00 минутҡа тиклем ваҡытҡа Манғыстау өлкәһендә һәм Алматы ҡалаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Һуңғараҡ Алматы өлкәһендә 12:30-ҙан 19 ғинуарға тиклем ғәҙәттән тыш хәл индереү тураһында указ сығарыла, Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Нур-Солтанда 16 сәғәт 00 минуттан алып 2022 йылдың 19 ғинуарына тиклем ғәҙәттән тыш хәл индерелә.

Ғәҙәттән тыш хәл түбәндәге сараларҙы билдәләй:

# йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙы көсәйтеү, айырыуса мөһим дәүләт һәм стратегик объекттарҙы, шулай уҡ халыҡтың мөһим эшмәкәрлеген һәм транспорт эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе объекттарҙы һаҡлау;
# транспорт сараларын да индереп, хәрәкәт итеү азатлығын сикләү;
# шәхес таныҡлығын тикшереү, граждандарҙы шәхси эҙләү, уларҙың әйберҙәрен, транспорт сараларын тикшереү;
# ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән төбәк сиктәре аша инеүҙе һәм сығыуҙы сикләү;
# тыныс йыйылыштар, күңел асыу, спорт һәм башҡа күмәк саралар үткәреүҙе тыйыу;
# забастовкаларҙы һәм юридик шәхестәрҙең эшмәкәрлеген туҡтатыу йәки туҡтатыуҙың башҡа сараларын тыйыу;
# ҡорал, боеприпастар, шартлатҡыс матдәләр, махсус саралар, ағыулы матдәләр һатыуҙы тыйыу.
# дарыу препараттары, наркотиктар, психотроп матдәләр, прекурсорҙар, шулай уҡ этил спирты, алкоголле эсемлектәр әйләнешенең айырым режимын индереү;
# физик берәмектәрҙән ҡоралды, боеприпастарҙы, ағыулы матдәләрҙе ваҡытлыса алыу, ә юридик шәхестәрҙән ҡорал, боеприпастар һәм ағыулы матдәләр менән бер рәттән хәрби һәм уҡыу хәрби техникаһын, шартлатҡыс һәм радиоактив матдәләрҙе ваҡытлыса тартып алыу.

Ҡаҙағстан Генераль прокуроры ғаризаһы буйынса:

# Комендант сәғәтен боҙған физик шәхестәр, полиция йәки хәрби патрулдәр тарафынан, комендант сәғәте тамамланғанға тиклем һәм шәхесе асыҡланғанға тиклем, һаҡ аҫтына алынырға тейеш, әммә эске эштәр органы начальнигы йәки уның урынбаҫары ҡарары буйынса 48 сәғәттән артыҡ түгел.
# Законлы талапҡа йәки власть вәкиленең бойороғона буйһонмау, шулай уҡ тыйылған забастовканы етәкләү һәм ғәҙәттән тыш хәл ваҡытында ойошмаларҙың эшенә ҡамасаулау 2 йылға тиклем иректән мәхрүм итеүгә килтерә.
# Ғәҙәттән тыш хәлдә аңлы рәүештә ялған мәғлүмәт таратыу 3 йылдан 7 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү менән язалана.
# Ғәҙәттән тыш хәл шарттарында ҡоралды, боеприпастарҙы, транспорт сараларын, хәрби техниканы йәки башҡа хәрби мөлкәтте аңлы рәүештә юҡ итеү йәки зыян килтергән 10 йылдан 12 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырылырға тейеш.
# Ғәҙәттән тыш хәл торошон боҙған өсөн 15 тәүлеккә тиклем административ ҡулға алыу ҡаралған, ғәҙәттән тыш хәлдә законлылыҡ һәм тәртип боҙоуға сәбәпсе булған ғәмәлдәр өсөн 30 тәүлеккә тиклем административ ҡулға алыу ҡаралған.
# Ғәҙәттән тыш хәл шарттарында енәйәт йәки административ хоҡуҡ боҙоу киҫкенләштереүсе шарттар булып тора һәм ҡатыраҡ яуаплылыҡ күҙ уңында тотола.

#### Алматы
Алматының Йәмәғәт һаулыҡ һаҡлау идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, ашығыс ярҙам машинаһы менән ҡаланың медицина учреждениеларына 4 ғинуар ваҡиғаларынан зыян күргән 150 кеше ҡабул ителгән, бынан тыш, 40 кешк һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына үҙе килгән. Ҡабул ителгән 190 кешенең 40-ы дауаханаға, етәүһе реанимацияға оҙатылған, шул иҫәптән дүрт полиция хеҙмәткәре. 190 зыян күреүсе араһында — 137 полиция хеҙмәткәре һәм 53 граждан.

Ҡала коменданты белдереүенсә, 4-5 ғинуарға төндә «экстремистик төркөмдәр әүҙемләшә». Ҡалала кис һәм төндә 120-нән ашыу автомобиль, шул иҫәптән 33 полиция машинаһы, ашығыс ярҙам машинаһы һәм янғын һүндереү машинаһы яндырыла. 120 магазиндың һәм башҡа сауҙа объекттарының тәҙрәләре ватылған, 180 йәмәғәт туҡланыу предприятиеһы, 100-гә яҡын ШОБ офисы зыян күргән. 500-ҙән ашыу тыныс халыҡ, шул иҫәптән 130 ҡатын-ҡыҙ һәм оло йәштәгеләр туҡмала. 5 ғинуар иртәһе башланыу менән ҡала, комендант һүҙҙәре буйынса, «экстремистарҙың һәм радикалдарҙың яңы һөжүмдәренә дусар була».

Ҡала коменданты хәбәр итеүенсә, *Толе-Би урамы, Райымбек* һәм *Абай проспекттары*, шулай уҡ ҡала үҙәге транспорт өсөн ябылған.

300-гә яҡын кешенән торған демонстрант, уларҙың бер өлөшө таяҡтар менән ҡоралланып, ҡаланың көнбайышынан *Райымбек проспекты* буйлап *Толе-би урамына* күсә, шунан һуң ҡала үҙәгенә табан борола. Күрһәтелгән районда магазиндар һәм киоскылар ябылған. Демонстранттар юлында һунар патрондарынан һибелгән гильзалар һәм кирбестәр ҡалған. Ваҡиға урынында полиция хеҙмәткәрҙәре булмай. Протестанттар туҡтап торған полиция автомобиленә һөжүм итә, шулай уҡ хәрби йөк машинаһы зыян күрә.

Алматы үҙәгендә өс меңгә яҡын протестант йыйыла. Ҡала әкимәтенән (администрация) 50 метр алыҫлыҡта полиция президенттың иҫке резиденцияһына сигенә. Һөжүм итеүселәр бер нисә полиционерҙы туҡмай, ҡалҡандарын һәм шлемдарын тартып ала. Тәртип боҙоусылар ҡала хакимиәте бинаһына бәреп инә, полиция хеҙмәткәрҙәре яҡтылыҡ-стуж гранаталарын ҡуллана. Протестанттарҙың да стуж-гранаталары, ҡалҡандары һәм таяҡтары була. Шул уҡ ваҡытта халыҡтың тағы бер өлөшө *президенттың иҫке резиденцияһына* үтеп инергә маташа. Ҡала әкимәте бинаһы өҫтөндә ҡара төтөн күтәрелә башлай, бер аҙ атыу ишетелә. Ҡала акиматын протестанттар баҫып ала, бинала янғын сыға. Янған бинанан хоҡуҡ һаҡлаусылар ситкә күсенә, хакимиәт бинаһын һаҡлаусы 10-ға яҡын хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәре протестанттар тарафынан ҡаты туҡмала.

*«Нур Отан»* партияһының Ауэзов район бүлеге урынлашҡан бинаға протестанттар таш ырғыта, һуңынан бинаның тәҙрәләренән төтөн сыға башлай.

Полиция көстәре ҡаланың протестанттар менән тулған үҙәк өлөшөн күпләп ташлап китә. Дубинкалар менән ҡоралланған кешеләр урам буйлап йөрөй һәм хәүефһеҙлек көстәрен аяуһыҙ туҡмай. Ҡаланың ҡайһы бер райондарында урамдарҙа бер генә хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәре лә булмай, урамдарҙы протестанттар ҡаплап ала.

Төштән һуң протестанттар Ҡаҙағстан башлығының Алматылағы резиденцияһын баҫып ала һәм яндыра.

Протестанттар «Ҡаҙағстан» дәүләт телеканалы бинаһын ҡамап ала. Медиакомпания хеҙмәткәрҙәре бина эсендә ябыла, протест белдереүселәр уны штурм менән алырға маташҡан.

Протестанттар «Мир24» телеканалының хәбәрсе контораһы бинаһын баҫып ала һәм тура эфирға сығыуҙы талап итә.

Протестанттар телеканалдар редакцияһы урынлашҡан офис биналарына һөжүм итә, уларҙың биналарын вата. Ҡаҙағстандың КТК телеканалы, штаб-фатиры Алматыла, бөтә тапшырыуҙарҙы ғәмәлдән сығара.

Төштән һуң сымлы интернет һәм телефон бәйләнеше һүндерелә.

Ҡаланың ҡайһы бер магазиндарында мародёрлыҡ осраҡтары тураһында хәбәр килгән, уларҙан бөтә алкоголле эсемлектәр урланған.

#### Аҡтүбә
Күмәк протест акцияһында ҡатнашыусылар Аҡтүбә ҡалаһында өлкә хакимиәт бинаһын штурмларға маташа, һөжүм итеүселәргә ҡаршы стуж-гранаталар ҡулланыла.

#### Талдыҡорған
Талдыҡорғанда протестанттар Ҡаҙағстандың элекке президенты Нурсолтан Назарбаев һәйкәлен бәреп төшөрә һәм ике өлөшкә бүлә.

#### Павлодар
Ике йөҙгә яҡын протестант, уларҙың күпселеге ауыл еренән, полицияның уларҙы тыйырға тырышыуына ҡарамаҫтан, Павлодар өлкәһе әкимәте бинаһына үтеп инә. Улар менән осрашыуға Павлодар ҡалаһы һәм Павлодар өлкәһе әкимдәре килә, улар илдәге хәлде тотороҡландырыу буйынса күреләсәк саралар тураһында һөйләй. Ҡатнашыусылар газға хаҡтарҙы төшөрөүҙе талап итте һәм эш хаҡының бәләкәй булыуына зарланды.

#### Усть-Каменогорск
Усть-Каменогорскта Республика майҙанында меңгә яҡын кеше властарға талаптар ҡуя һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе әкименең сығыуын талап итә. Протест белдереүселәр түбән эш хаҡы, аҙыҡ-түлеккә һәм яғыулыҡҡа хаҡтарҙың күтәрелеүе, шулай уҡ йәмәғәт транспорты эше менән ҡәнәғәт түгеллеген белдерә. Һуңғараҡ именлек көстәре менән протестанттар араһында көслө бәрелештәр була, именлек көстәре әсе төтөн газын ҡуллана. Шартлауҙар һәм атыш тауыштары ишетелә.

### 6 ғинуар
Ҡаҙағстан эске эштәр министрлығы белдереүенсә: «Алматы полиция бүлеге хеҙмәткәрҙәре Ҡарасай батыр һәм Масанчи урамдарында моп-операция башланы. Тәртип боҙоусыларҙы тотоу буйынса саралар күрелә. Барлығы 2000-гә яҡын кеше полиция пункттарына оҙатылған».

Хәбәр ителеүенсә, кәмендә унлаған протестант һәм кәм тигәндә 12 полиция хеҙмәткәре һәләк булған. Алматы ҡалаһындағы шаһиттар хөкүмәт биналарын штурмлау йәки яндырыу һәм күләмле талау менән хаос күренештәрен тасуирлай. Эске эштәр министрлығынан белдереүҙәренсә, сыуалыштар ваҡытында 2298 кеше ҡулға алына, шул уҡ ваҡытта полиция вәкиле Салтанат Азирбек «Хабар 24» дәүләт яңылыҡтар каналына «тиҫтәләгән һөжүм итеүсе юҡ ителгән» тип хәбәр итә.

### 7 ғинуар
Террорға ҡаршы штабтың иртәнге ултырышында Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Йомарт Тоҡаев Ҡаҙағстандың бөтә төбәктәрендә лә хоҡуҡ тәртибен тергеҙеү тураһында белдереү менән сығыш яһаны. Протестанттар ҡорал ҡулланыуын дауам итеүен күрһәтеп, Тоҡаев операцияны, «боевиктарҙы» тулыһынса юҡ иткәнгә тиклем, дауам итергә саҡыра..

Шул иҫәптән, Алматыла мародёрҙарҙан һаҡланыу өсөн, элекке афған яугирҙәренән торған «халыҡ дружиналары» ойошторола.

### 8 ғинуар
Ҡаҙағстан Республикаһының Милли именлек комитеты (КНБ РК) хәбәр итеүенсә, 5 ғинуарға тиклем Ҡаҙағстан Республикаһының Милли именлек комитеты рәйесе вазифаһын биләгән Кәрим Масимов дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына.. Американың CNN телеканалы сығанаҡтары хәбәр итеүенсә, КНБ рәйесе вазифаһынан бушатылыр алдынан Масимов Тоҡаевҡа Назарбаевтар ғаиләһенең ышанысын юғалтыуы һәм сығып китергә тейешлеге тураһында белдерә..

Израиль сит ил эштәре министрлығы Алматыла протестанттар араһында 22 йәшлек Израиль гражданины Леван Когеашвилиҙың һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Ҡаҙағстан Эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 4266 кеше, шул иҫәптән сит ил кешеләре тотолған..

Германия Ҡаҙағстанға ҡорал экспортлауҙы туҡтатырға ҡарар итте.

### 9 ғинуар
9 ғинуарҙа Эске эштәр министрлығы мөлкәткә килтерелгән зыяндың башланғыс баһалары яҡынса €175 млн тәшкил итеүе тураһында хәбәр итә, өҫтәүенә, 100-ҙән ашыу предприятие һәм банк һөжүмгә дусар була һәм талана, 400-гә яҡын транспорт сараһы юҡ ителә. Министрлыҡ раҫлауынса, сыуалыштар буйынса 125 айырым тикшереү сиктәрендә 160-тан ашыу кеше үлтерелгән һәм 5000-дән ашыу кеше һорау алыу өсөн ҡулға алынған. Эске эштәр министрлығы хәбәр итеүенсә, протест акцияларынан алынған йәрәхәттәрҙән 2200-ҙән ашыу кеше дауаланыу һорап мөрәжәғәт иткән, 1300-гә яҡын һаҡсы хеҙмәткәре йәрәхәтләнгән. Ҡаҙағстан президенты канцелярияһы белдереүенсә, барлығы 5800 кеше тотолған. Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан белдереүҙәренсә, барлығы 164 кеше, шул иҫәптән ике бала һәләк булған. Шулай уҡ Ҡаҙағстандың иң ҙур ҡалаһы Алматыла 103 кешенең һәләк булыуы асыҡланған. Эске эштәр министры Ерлан Тургумбаев матбуғат конференцияһы үткәрҙе: "Бөгөн илдең барлыҡ төбәктәрендә лә хәл тотороҡлана... илдә тәртип урынлаштырыу маҡсатында контртеррористик операция дауам итә».

## Көс ҡулланыу
Алматы властары протест акцияларынан 400-ҙән ашыу предприятиеның зыян күреүе һәм 200 кешенең ҡулға алыныуы тураһында хәбәр итә. Атырауҙа полиция протестанттарға ут аса, һөҙөмтәлә кәм тигәндә бер кеше һәләк була. Хөкүмәт 5 ғинуарҙа хоҡуҡ һаҡлау органдарының 8 хеҙмәткәре һәләк була, 317 кеше яралана, тип хәбәр итә. Францияның АФП мәғлүмәт агентлығы үткәргән репортажда тиҫтәләгән протестанттың һәләк булыуы тураһында хәбәр ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй ТАСС мәғлүмәт агентлығы Алматы Республикаһы майҙаны янында көслө ҡораллы алыштың кадрҙарын эфирға сығара 6 ғинуарҙа операция барышында тиҫтәләгән протестант һәләк була, шул уҡ ваҡытта һәләк булған именлек көстәренең һаны 12-гә етә.

## Реакциялар

### Халыҡ-ара

#### Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы (КХДО)
5 ғинуарҙа кискеһен Ҡаҙағстан президенты Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы лидерҙарына ярҙам үтенесе менән мөрәжәғәт итте: *«Коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеүгә таянып, бөгөн мин Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы дәүләттәре башлыҡтарына — был террористик ҡурҡынысты бөтөрөүҙә ярҙам күрһәтеүҙәрен һорап мөрәжәғәт иттем. Ысынында иһә, был хәүеф кенә түгел, ул дәүләттең бөтөнлөгөн шартлатыу һәм иң мөһиме — дәүләт башлығы булараҡ ашығыс рәүештә уларға ярҙам күрһәтеүемде һораған граждандарыбыҙға һөжүм итеү».*Үҙенең ҡарарын Токаев илдә «сит илдә әҙерләнгән террор бандалары» эшләүе менән аңлатты. Президент Тоҡаев Белоруссияның 2020—2021 йылдарҙағы протестарын туҡтатҡан Беларусь президенты Александр Лукашенко менән аралаша башлай, Рәсәй Президенты Владимир Путин менән фекер алышыуҙарҙа була, Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһын (ОДКБ) протестанттарға ҡаршы ҡыҫылырға саҡыра. 2022 йылдың 3 ғинуарында ОДКБ рәйесе итеп яңы ғына тәғәйенләнгән Әрмәнстан премьер-министры Никол Пашинян Тоҡаевтың үтенесенә яуап итеп, «Ассамблеяһының Именлек Советы рәйесе булараҡ, мин ОДКБ илдәре етәкселәре менән кисекмәҫтән консультациялар башлайым» тип белдерә..

5 ғинуарҙан 6-һына ҡарата төндә Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы Советы Ҡаҙағстанға коллектив тыныслыҡ урынлаштырыу көстәрен ебәрергә ризалашты.
Шуның менән бәйле, ҡайһы бер рәсәй яҙыусылары, журналистары һәм сәйәсмәндәре рәсәй властарна Ҡаҙағстандағы конфликтҡа ҡыҫылмаҫҡа саҡырҙы. Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы ғәскәрҙәрен Ҡаҙағстанға индереүгә ҡаршы протест акцияһы Бешкәктә үтте.
2022 йылдың 6 ғинуарында Ҡырғыҙ парламенты (Жогорку Кенеш) Ҡаҙағстанға Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы миссияһы сиктәрендә ҡырғыҙ хәрбиҙәрен оҙатыу мәсьәләһе буйынса ғәҙәттән тыш ултырыш уҙғарыу өсөн кворум йыя алманы һәм был мәсьәлә 7 ғинуарға күсерелде. Икенсе көндө 90 тауыштан 69 тауыш менән, ул 150 хәрби хеҙмәткәрҙе, 8 берәмек бронетехниканы һәм 11 берәмек автомобиль техникаһын Ҡаҙағстанға оҙатыу тураһында ҡарар ҡабул итте.

6 ғинуарҙа Әрмәнстан хөкүмәте Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы илдәренең тыныслыҡ урынлаштырыу контингентына ингән Әрмәнстан ҡораллы көстәренең бер подразделениеһына Ҡаҙаҡстанда тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлегендә ҡатнашырға рөхсәт бирҙе. Икенсе көндө Әрмәнстан Республикаһының Оборона министрлығы 100 хәрби хеҙмәткәрҙе Ҡаҙағстанға оҙатыу хаҡында белдерҙе.

Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһының генераль секретары Станислав Зась 6 ғинуарҙа татыулыҡ Ҡаҙағстанда урынлаштырылыу контингенты һанын баһаланы, уны 7 ғинуарға 2,5 мең самаһы кеше ҡабул итеү күҙ уңында тотола, әммә Тыныслыҡ урынлаштырыусы көстәренә ингән частар һәм берләшмәләрҙең исемлеге 3,6 мең самаһы кешегә тиң, тип билдәләне. Ошондай ихтыяж барлыҡҡа килһә, Ҡаҙағстандағы группировка уларҙың иҫәбенә көсәйтелә ала.

Ҡаҙағстан Президенты указдары менән, «йәмәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тергеҙеү, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлау маҡсатында» 5 ғинуарҙа 1 сәғәт 30 минуттан алып 2019 йылдың 19 ғинуарына 00 сәғәткә тиклем Ҡостанай өлкәһендә һәм Алматы ҡалаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелде.

2022 йылдың 6 ғинуарында ОДКБ Ҡаҙағстанға тыныслыҡ урынлаштырыу көстәренең коллектив төркөмө ҡыҫылыуы менән ризалаша, ойошма Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договорҙың 4-се статьяһына һылтанма яһай. Әрмәнстан премьер-министры Пашинян белдереүенсә, ОДКБ "Ҡаҙағстан Республикаһының милли именлегенә һәм суверенитетына янаған хәүефтәр, шул иҫәптән тышҡы " урынлаштырылырға тейеш. Ырымбурҙа Рәсәй Хәрби-һауа көстәре полкының Ҡаҙағстанға оҙатылырға әҙер булыуы тураһында хәбәр ителә. Тажикстан сит ил эштәре министрлығы белдереүенсә, ил Ҡаҙағстанда ОДКБ-ның тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлегендә ҡатнашырға әҙер.

6 ғинуарҙа Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы вәкиле Мария Захарова Ҡаҙағстанға Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы сиктәрендә Ҡаҙағстанға Рәсәй ғәскәре ебәрелеүен раҫланы. Белдереүндә ул: «Ҡаҙағстан Республикаһына хәлде тотороҡландырыу һәм яйға һалыу өсөн, Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре ебәрелде» тип белдерә. Ғаризала шулай уҡ Ҡаҙағстанда Рәсәй, Белоруссия, Әрмәнстан, Тажикстан һәм Ҡырғыҙстан ҡораллы көстәре частарының урынлашыуы раҫлана.

#### Башҡалар
*  һәм  — АҠШ та, Рәсәй ҙә тыныслыҡ һорап мөрәжәғәт итте. АҠШ хөкүмәте, The Independent версияһы буйынса, сыуалыштарҙы күҙәтеп бара.
*  – 2022 йылдың 5 ғинуарында Евросоюз ғариза баҫып сығара: «Беҙ бөтә яҡтарҙы ла яуаплы һәм тотҡарлыҡ менән эш итергә һәм көс ҡулланыуҙың тағы ла көсәйеүенә килтереүе мөмкин булған ғәмәлдәрҙән тыйылып торорға саҡырабыҙ. Тыныс демонстрацияларға хоҡуҡты танып, Евросоюз уларҙың көс ҡулланмауын һәм көс ҡулланыуға этәргес биреүҙән ҡасып тороуын көтә».

* Төрки дәүләттәр ойошмаһы «Ҡаҙаҡ властарының көсөргәнешлекте тыныс ҡына бөтөрөү, тыныслыҡты һәм тәртипте тергеҙеү мөмкинлегенә ышанысы» тураһында белдерә.
*  — Төркиә президенты Рәжәп Тайип Эрдоған Токаевҡа телефон аша һөйләшкәндә Төркиәнең Ҡаҙағстан менән теләктәшлектә булыуы хаҡында һөйләне.

*  — Ҡытай сит ил эштәре министрлығы вәкиле Ван Вэньбин Ҡытай менән Ҡаҙағстандың дуҫтарса мөнәсәбәттә булыуын һәм Ҡаҙағстанда стратегик партнерҙар һәм «йәмәғәт тәртибен тиҙ арала тергеҙеүгә өмөт» булыуын белдерҙе, шулай уҡ был мәсьәләнең «Ҡаҙағстандың эске эше» булыуын раҫланы һәм «Ҡаҙағстан властарының мәсьәләне дөрөҫ хәл итә алыуына» ышаныуын әйтте.

* 2022 йылдың 6 ғинуарында БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссары Мишель Бачелет Ҡаҙағстандың бөтә яҡтарын да көс ҡулланыуҙан тыйылып торорға һәм бер нисә көнлөк демонстрацияларҙан һуң үҙ ялыуҙарын тыныс юлға һалырға саҡырҙы. Бачелет белдереүендә: «Кешеләр тыныс протест һәм һүҙ азатлығы хоҡуғына эйә. Шул уҡ ваҡытта протест белдереүселәр, ни тиклем асыулы йәки үпкәле булһалар ҙа, башҡаларға ҡарата көс ҡулланырға тейеш түгел».

## Дәүләттең реакцияһы
4 ғинуарҙа Ҡаҙағстан президенты Тоҡаев Ҡасым-Йомарт протеста ҡатнашыусыларҙың талаптарын ҡарарға вәғәҙә бирҙе һәм «деструктив элементтар»ҙың  саҡырыуҙарына ҡолаҡ һалмаҫҡа саҡырҙы.

4 ғинуарҙан 5-енә ҡарата төндә Ҡаҙағстан президенты Манғыстау өлкәһендә һәм Алматы ҡалаһында 2022 йылдың 5 ғинуарынан  01:30 сәғәттән 19 ғинуарҙың 24:00 сәғәтенә тиклем ғәҙәттән тыш хәл режимын индерҙе. Ғәҙәттән тыш хәл зоналарында хәрәкәт итеү һәм элемтә ирке сикләнгән, инеү һәм сығыу тыйылған. Шулай уҡ киске сәғәт 11-ҙән иртәнге 7-гә тиклем комендант сәғәте индерелде һәм ҡорал, боеприпастар һәм алкоголь һатыу тыйылды. Халыҡта булған ҡорал тартып алынасаҡ.

Ҡаҙағстан президенты видеомөрәжәғәт менән сығыш яһаны, унда халыҡты эстән һәм тыштан провокацияға бирелмәҫкә саҡырҙы, ә протест белдереүселәргә власть төшмәйәсәк тип белдерҙе.

5 ғинуарҙа иртән Ҡаҙағстан президенты хөкүмәттең отставкаһы тураһында иғлан итте. Президент шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың кинәт артыуына 2022 йылдың 1 ғинуарынан электрон сауҙа майҙансыҡтары һәм биржалар аша шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың тулыһынса баҙарсаға формалашыуына күсеүе сәбәпсе булыуын атаны, шул уҡ ваҡытта президент шыйыҡландырылған газға хаҡтың артыу ғәйебен Ҡаҙағстан Хөкүмәтенә, атап әйткәндә, энергетика министрлығына, шулай уҡ газ менән тәьмин итеүсе «Казмунайгаз» һәм «Казгаз» компанияларына йөкмәтте.

Илдәге хәлде тотороҡландырыу буйынса бер нисә сара иғлан ителде:
: 1) Президент 180 календарь көнгә шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙы ваҡытлыса көйләү индерҙе, шул уҡ ваҡытта халыҡ өсөн сикке хаҡтар 2021 йылдың аҙағына хаҡтар кимәленән артмаҫҡа тейеш.
: 2) Президент Хөкүмәткә шыйыҡландырылған газды электрон сауҙа майҙансыҡтары һәм биржалар аша һатыуға тулыһынса бер йылға күсерергә ҡушты. 2022 йыл дауамында сауҙа майҙансыҡтарының асыҡ эшләүен тәьмин итергә, хаҡтарҙың ҡапыл артыуын сикләү механизмдарын индерергә тейешле норматив-хоҡуҡи базаны ентекле әҙерләргә кәрәк тине.
: 3) Конкуренцияны яҡлау буйынса агентлыҡ менән берлектә Генераль прокуратураға хаҡтар килешеүе һәм башҡа конкурентлыҡҡа ҡаршы ғәмәлдәр булыу-булмауына оператив (20 көн) тикшереү үткәреү буйынса йөкләмә бирелде.
: 4) Социаль әһәмиәтле аҙыҡ-түлек тауарҙарына хаҡтарҙы дәүләт көйләүе индерелде. Дәүләт әһәмиәтендәге өлкәләрҙәге һәм ҡалаларҙағы ҡарарҙар, аныҡ төбәктәге социаль-иҡтисади хәлдән сығып, ошо төбәктәрҙең хакимиәт башлыҡтары (әкимдәре) тарафынан ҡабул ителәсәк.
: 5) Граждандарҙың бурысы күп булыу кимәленең юғары булыуына бәйле «Физик берәмектәрҙең банкротлығы тураһында»ғы закон әҙерләй башларға күрһәтмә бирелде.
: 6) 180 көнгә халыҡ өсөн коммуналь тарифтар артыуын туҡтатыу (мораторий индереү) кәрәклеген ҡарау бурысы ҡуйылды.
: 7) Халыҡтың социаль яҡланмаған ҡатламы өсөн икенсел торлаҡ буйынса ҡуртым түләүен субсидиялау тураһында мәсьәләне ҡарарға ҡушылды.
: 8) Һаулыҡ һаҡлау һәм балаларға ҡағылышлы мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән шәхси һәм дәүләт сығанаҡтары иҫәбенә финансланған «Ҡаҙағстан халҡына» йәмәғәт фондын ойоштороу тураһында бойороҡ ҡабул ителде.

Көндөң икенсе яртыһында Ҡаҙағстан президенты тағы бер телемөрәжәғәт менән сығыш яһаны. Тәртип урынлаштырыу буйынса күрелгән саралар етерлек булманы, тип белдерҙе ул. Шунлыҡтан ул үҙ иңенә Ҡаҙағстандың Именлек советы башлығы вазифаһын (әлегә тиклем был вазифаны Назарбаев Нурсолтан Әбиш улы биләне) алыуын иғлан итте. Тәртип урынлаштырыу һәм яҡшы ойошторолған, финансланған «заговорсылар»ға ҡаршы тороу буйынса «мөмкин тиклем ҡаты саралар» күрәсәкмен, тип ышандырҙы ул. Президент, Ҡаҙағстандың «сәйәси трансформация»ның буласаҡ планын да иғлан итте һәм шунда уҡ президент үҙ вазифамда ҡалыуын фшаыслы итеп еткерҙе .

## Эҙемтәләре
* Ҡаҙағстандағы протест акциялары донъя баҙарында урандың 8 %-ҡа ҡиммәтләнеүенә килтерҙе. Донъя кимәлендә был металды сығарыуҙың 40 %-тан  ашыуы Ҡаҙағстанға тура килә.
* Ҡаҙағстан криптовалюта етештереү буйынса икенсе урынды (18,1 %) биләгәнлектән, биткойндың курсы 7 %-ҡа түбәнәйә.

## Иҫкәрмә