open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нийт Эллен Пээтеровна

**Эллен Пээтеровна Нийт** (, ҡыҙ фамилияһы Эллен Хиоб фамилияһы, ) — эстон яҙыусыһы һәм тәржемәсе. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1977)

## Биографияһы

1928 йылдың 13 июлендә Таллинн ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

1938-1943 йылдарҙа Эллен Нийт Таллиннда, Тапала, 

1943-1947 йылдарҙа Таллиннда 4-се урта мәктәбендә уҡый.

Тарту университетының эстон теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған (1952), эстон балалар әҙәбиәте бүлегендә аспирантурала уҡый (1952—1956).

1956 йылдан 1961 йылға тиклем — Таллин яҙыусылар союзының шиғриәт буйынса консультанты, 1961—1963 йылдарҙа эстон телевидениеһы штаттан тыш мөхәррире.

1963 йылдан Эллен Нийт бойондороҡһоҙ яҙыусы. 

Эстон ССР-ының Юхан Смуула исемендәге әҙәби премия лауреаты (1971, 1978).

Филология фәндәре кандидаты (1985)

Урыҫ яҙыусылары Есенин, Чуковский әҫәрҙәрен, фин шағирҙарын, Шандор Петёфиҙың120-нән ашыу шиғырын тәржемә итә.

Беренсе никахы (1949—1958) Хелдур Нийтта кейәүҙә. 1958 йылдан яҙыусы Яан Кросс менән никахта тора (1920—2007). Дүрт бала әсәһе.

2016 йылдың 30 майында вафат була. Рахумяэ зыяратында ерләнгән.

## Библиографик сығанаҡ
* Умелый маляр
* Нийт, Эллен Пээтеровна. Просодические характеристики диалектов эстонского побережья  и структура Балтийского просодического ареала (диссертация) Таллин, 1985. - 180 с.

## Әҫәрҙәре
Maa on täis leidmist (1960) 

"Земля полна находок" Linnuvoolija (1970)

Oma olemine, turteltulemine (1979)

Karud saavad aru (1972)  

Krõlliraamat (1979) 

"Вымышляндия": Стихи / Пер. с эст. Ю.Мориц Tere, tere lambatall! (1993) 

Veel ja veel Krõlliga maal ja veel (2002) 

Taeva võti (2014) 

Проза Kuidas Krõll tahtis põrandat pesta (1993) 

"Как Крыль хотел пол помыть" Krõlli värviraamat (1994) 

"Раскраска Крыля" Krõll ja igasugused hääled (1994) 

"Крыль и разные голоса" Krõlli pannkoogitegu (1999) 

"Как Крыль блины готовил" Pille-Riini lood (1963) 

"Рассказы о Пилле-Рийн" "Jutt jänesepojast, kes ei tahtnud magama jääda" (1967) 

"Сказка про зайчонка, который не хотел спать"

## Һылтанмалар
* Нийт Эллен Пээтеровна
* Нийт Эллен Пээтеровна. Просодические характеристики диалектов эстонского побережья
* Эллен Нийт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Нийт, Эллен Пээтеровна // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы

**Зарипов Ирек Фәсхетдин улы** (; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл) — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Ирек Фәсхетдин улы Зарипов 1956 йылдың 18 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районындағы Иҫке Мөсәт ауылында тыуған.

Юғары белемле — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Һөнәре — ветеринария табибы.

Хеҙмәт юлын 1973 «Бөрйән» совхозының эшсеһе сифатында башлай, унда 1974 йылда Совет Армияһы сафына алынғансы эшләй.

1974—1976 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, 1976—1977 йылдарҙа «Бөрйән» совхозында водитель булып эшләй.

1977—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында уҡып сыға.

1983—1986 йылдарҙа «Бөрйән» совхозының өлкән ветеринар табибы, баш ветеринар табибы булып эшләй.

1986—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Бөрйән район комитеты ойоштороу бүлеге инструкторы.

1987—1989 йылдарҙа — Бөрйән районы идараһы рәйесе.

1989—1993 — Бөрйән районы аграр етештереү берекмәһе рәйесе, ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

1993—2005 — Бөрйән районы ҡулланыусылар йәмғиәте башлығы.

2006—2011 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән район Советы башҡарма комитеты рәйесе — Бөрйән районы хакимиәте башлығы.

2011—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең территориялар менән эшләү идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

2018 йылдың 3 сентябрендә вафат булған. Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнгән

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Зарипов Ирек Фәсхетдин улы Мәләүез ҡалаһы буйынса 18-се Йылға буйы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002).
* Бөрйән районының почетлы гражданы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* Зарипов Ирек Фәсхетдинович
* Ушёл из жизни наш выдающийся земляк, Почётный гражданин Бурзянского района Ирек Зарипов
* Зарипов Ирек Фасхетдинович — биография
Черногорияла футбол

Черногорияла футбол элек югослав һәм серб футболының бер өлөшө була. 2006 йылдың 21 майындағы бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы референдумдан һәм 3 июндә Черногорияны бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан иткәндән һуң, оҙаҡламай үҙ футбол союзы ойошторола. ФИФА һәм УЕФА-ға Черногория ни бары 2007 йылда ғына инә. Шунлыҡтан 2010 йылдағы футбол буйынса Донъя чемпионатының һайлап алыу турнирында тик 2008 йылда ғына ҡатнаша ала.

## Тарихы
Черногорияла футбол командалары 1919 йылда Югославияның футбол союзы менән бергә барлыҡҡа килә. Черногориянан уйынсылар Югославия йыйылмаһы составында сығыш яһай. Мәҫәлән, югославтар 1930 һәм 1962 йылғы донъя чемпионаттарының ярымфиналына, ике тапҡыр Европа (1960 һәм 1968) чемпионаттарының финалына сыға. 1992 йылда Югославия тарҡалыу менән, уйынсылар СРЮ йыйылма командаһы составында (һуңынан Сербия һәм Черногория йыйылмаһы командаһы) сығыш яһай башлай. Һуңғы тапҡыр улар, Драгослав Евричты үҙ составына алып, Сербия һәм Черногория составында 2006 йылғы донъя чемпионатында уйнай. 2007 йылдан Черногория ФИФА һәм УЕФАға инә, ә уның клубтары һәм йыйылма командаһы был ойошмалар эгидаһы аҫтында ярыштарҙа ҡатнаша.

## Өй ярыштары

### Чемпионат
Беренсе Лига — эске чемпионаттың төп ярыштары, унда 12 команда ҡатнаша. Турнир еңеүсеһе УЕФА чемпиондары лигаһының беренсе раундында үтә, ә икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар УЕФА-ның Европа лигаһына ебәрелә. Ун икенсе урындағы команда турнир йомғаҡтары буйынса икенсе лигаға төшә (уның урынына Икенсе лига чемпионы үтә), унынсы һәм ун беренсе урынды алыусылар Икенсе лиганың икенсе һәм өсөнсө призёрҙары менән ҡапма-ҡаршы матчтар уйнай. Был матч еңеүселәре киләһе миҙгелдә Беренсе лигала сығыш яһарға хоҡуҡ ала.

Подгорицанан «Будучност» клубы иң билдәле команда булып тора: был Черногория командаһы ғына Югославия чемпионатында сығыш яһай.

### Кубок
2006/2007 йылғы сезондан Кубок өсөн ярыштар үткәрелә башлай. Европа лигаһына Кубогын еңеүсеһе сығыш яһай.

## Йыйылма командаһы
Тәүге уйынды Черногория йыйылма командаһы 2007 йылдың 24 мартында үткәрә һәм Венгрияны 2:1 иҫәбе менән еңә. Донъя һәм Европа чемпионаттарының һайлап алыу турнирында 2008 йылдан алып уйнай, сөнки Евро-2008-ҙә һайлап алыуҙа ҡатнаша алмай. Бынан алда черногория уйынсылары СФРЮ (Югославия) һәм Сербия һәм Черногория йыйылмаһы командаһы өсөн сығыш яһай.

## Йыйылма команданың билдәле уйынсылары
** Драголюб Брновичref>https://www.hmong.press/wiki/Dragoljub_Brnović
** Деян Савичевич
** Милош Заравич
** Предраг Миятович

## Һылтанмалар
* Сайт футбольного союза Черногории
Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы

**Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы** (; 30 март 1949 йыл) — совет һәм сәнәғәт эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995), «Мәләүез районының һәм Мәләүез ҡалаһының почетлы гражданы» (2019), «Мәләүез минераль ашламалары» акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәт ветераны Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Илдар Әмин улы Әлмөхәмәтов 1949 йылдың 30 мартында Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Ергән ауыл Советына ҡараған Үрге Юлдаш ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Мәләүез «Минудобрения» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә хеҙмәт юлын 1973 йылдан инженер вазифаһында башлай, артабан өлкән инженер, заводтың өлкән диспетчеры, етештереү-техник бүлек (ПТО) етәксеһе урынбаҫары, ПТО етәксеһе, көкөрт кислотаһы етештереү етәксеһе, баш инженер, директор, хеҙмәт баҫҡыстарын үтә һәм предприятиеның генераль директоры вазифаһына тиклем үҫкән.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Илдар Әмин улы Әлмөхәмәтов — техник фәндәр кандидаты, төп эшенә бәйле фәнни эҙләнеүҙәр, етештереүҙе камиллаштырыу йәһәтенән дә ҙур эш алып бара. Мал аҙығы прециентын, ҡатмарлы минераль ашламаларҙы етештереү ҡеүәтен тиҙләтеп индереүҙә һәм үҙләштереүҙә, аммиак селитраһы, фосфорлы ашламалар етештереүҙә димонийфосфаттың база технологияларын әҙерләүҙә һәм индереүҙә, ҡоро тук ҡатнаштырыуҙы ойоштороуҙа ҡатнаша. Уйлап табыуҙарға авторлыҡ таныҡлыҡтары бар. Баҫма эштәр авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы Мәләүез ҡалаһы буйынса 18-се Йылға буйы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән. Ул күп тапҡырҙар Мәләүез ҡала Советы депутаты итеп һайланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995).
* «Мәләүез районының һәм Мәләүез ҡалаһының почетлы гражданы» (2019).
* Миҙалдары бар

## Ғаиләһе
Атаһы Әмин Ҡолмөхәмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадроны политругы булған. Фронттан ҡайтҡас, уҡытыусы булып эшләгән, ауылда мәктәп төҙөтөүҙә ҡатнашҡан һәм уның тәүге директоры булған. Йәрәхәттәре арҡаһында иртә вафат булған. Әсәһе Хәзәр Йосопов уҡытыусы. мәктәп директоры булып эшләгән. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.

Илдар Әмин улы һәм ҡатыны Рәшиҙә Ниғәмәт ҡыҙы ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* Из поколения созидателей
* Изобретатель АЛЬМУХАМЕТОВ ИЛЬДАР АМИНОВИЧ является автором следующих патентов
* В Мелеузе состоялось торжественное собрание, посвященное 100-летию образованию Республики Башкортостан
«Подгорица» ҡала стадионы

**«Подгорица» стадионы** (черног. Стадион «Под Горицом» / Stadion «Goricom Pod») — Черногорияның баш ҡалаһы Подгорицала күп функциялы стадион. Черногорияның төп һәм иң ҙур күп кеше һыйҙырышлы стадионы. 15230 тамашасы үҙ эсенә ала. Был стадионда Черногорияның милли йыйылмаһы һәм «Будучност» клубы командалары үҙ уйындарын үткәрә. Шулай уҡ был стадионда Черногория Кубогының финалы уҙғарыла.

* **Югославия — Люксембург 0:0** (КЧЕ, 27 октябрь 1971)
* **Югословия — Уэльс 4:4** (КЧЕ, 15 декабрь 1982)
* **«Будучност» — «Депортиво» 2:1** (Кубок Интертото, 9 июль 2005)
* **Черногория — Венгрия 2:1** (йыйылма команданың беренсе матчы, 24 март 2007)
* **Черногория — Украина 0:4** (КЧМ, 7 июнь 2013)
* ** Черногория — Рәсәй 0:3 (тех.. еңелеү.)** (КЧЕ-2016, 27 март 2015)

## Бөгөн
Әлеге ваҡытта стадион башлыса футбол уйындары һәм «Будучность» клубының өй уйындары аренаһы булараҡ файҙаланыла. Шулай уҡ Европа кубоктары уйындары һәм башҡа Черногория командалары өсөн уйын урыны булып тора, сөнки ул УЕФА стандарттарына тап килгән берҙән-бер стадион.

«Подгорица» футбол буйынса Черногория йыйылма командаһы стадионы булып тора, һәм Венгрияға ҡаршы тәүге уйын бында уйнала.

Стадион тәүҙә 7000 тамашасы һыйҙыра, һуңынан төньяҡ һәм көньяҡ трибуналары төҙөлөп, тамашасы урыны 17000-гә тиклем арттырыла. Стадиондың көнсығыш өлөшөндә яҡын арала тағы ла бер төҙөү күҙаллана, шуның арҡаһында ул 20000 кеше һыйҙырышлы буласаҡ.

Футбол майҙаны 105 х 70 метр тәшкил итә, газон 2006 йылда алмаштырыла.

Стадион 1950 йылдарҙа тулыһынса янып бөтә, әммә һуңынан тергеҙелә.

Төньяҡ трибуна «Будучность» көйәрмәндәре иркенә бирелә, улар «Варвари» (черног. Varvari) исеме аҫтында билдәле. Ул стадиондың дөйөм һыйҙырышлығының дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Ҡалған трибуналар ҡарау өсөн ирекле. «Будучность» уйнағанда, «Варвари» йыш ҡына ҡатнашыусыларҙың күпселек өлөшөн тәшкил итә. Улар Черногорияла иң ҙур ультрас булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* World Stadiums
Вәлиев Юнер Сәлим улы

**Вәлиев Юнер Сәлим улы** (; 8 июль 1953 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, йәмәғәтсе.  Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002).

## Биографияһы
Юнер Сәлим улы Вәлиев 1953 йылдың 8 июлендә Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы Һабыр ауылында тыуған.

Юғары белемле — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Һөнәре — ветеринария табибы.

Хеҙмәт юлын 1970 — Йылайыр районы «Башкирский» игенселек совхозының Һабыр бүлексәһендә ауыл хужалығы эшсеһе булып башлай.

1970—1971 йылдарҙа — Юлдыбайҙағы 4-се ауыл һөнәри-техник училищеһының водителдәр курсында уҡый.

1971—1973 йылдарҙа — Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1973—1974 — Йылайыр районының «Башкирский» игенселек совхозы бүлексәһенең ауыл хужалығы эшсеһе.

1974 йылда — Йылайыр районының «Башкирский» игенселек совхозы водителе.

1975—1980 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультеты студенты.

1980—1982 — «Башкирский» игенселек совхозының өлкән ветеринария табибы.

1982—1984 — Йылайыр районының «Юлдыбай» совхозында баш зоотехник.

1984—1993 — Йылайыр районының «Һабыр» совхозы директоры.

1993—2005 — Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы

2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы муниципаль район хакимиәте башлығы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда 47-се Йылайыр һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, 1999 йылда 46-сы Йылайыр һайлау округынан икенсе тапҡыр республиканың закондар сығарыу юғары органына — икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға депутат итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы
* Эске эштәр министрлығының Почет грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
* Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* Презентовали книгу о нашем земляке Юнере Валееве
Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы

**Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы** (; 10 ғинуар 1950 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, энергетик. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Хажиәхмәт Хаживәли улы Байымов 1950 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районындағы Ҡарайған ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1971 йылда Томск политехник институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортон тамамлаған 1971 йылда Иркутскиҙағы «Востокэнергоремонт» етештереү предприятиеһында мастер вазифаһында башлай, унда 1973 йылға тиклем эшләй.

1973—1975 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1975—1984 йылдарҙа — Башҡортостан энергетика системаһында эшләй: Яңы Стәрлетамаҡ йылылыҡ-электр үҙәгендә (ТЭЦ) ҡаҙанлыҡ машинисы, өлкән машинист, смена начальнигы, начальник урынбаҫары була, йылылыҡ электр станцияһының ҡаҙанлыҡ-турбина цехы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Яңы Стәрлетамаҡ йылылыҡ-электр үҙәге йылылыҡ менән тәьмин итеү ҡоролмаларын сафҡа индереүҙә, проект ҡеүәтенә тиклем еткереүҙә һәм уны үҙләштереүҙә ҡатнаша.

1985—1988 йылдарҙа Күмертау йылылыҡ-электр үҙәгендә баш инженер вазифаһында эшләй, артабан предприятиеның директоры итеп тәғәйенләнә. Күмертау йылылыҡ-электр үҙәгенең техник яҡтан ҡайтанан йыһазландырылыуын, ҡорамалын реконструкциялауҙы һәм модернизациялауҙы тормошҡа ашыра, шул арҡала уны файҙаланыуҙың ышаныслылығы һәм хәүефһеҙлеге арта, шартлы яғыулыҡтың сағыштырма ауырлығы 12 процентҡа кәмеүенә өлгәшелә.

1994—1997 йылдарҙа — Күмертау халыҡ депутаттарының ҡала советы рәйесе — ҡала хакимиәте башлығы.

1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһы буйынса «Башкиргосэнергонадзор» дәүләт энергетика күҙәтеүе территориаль идаралығы начальнигы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы Күмертау ҡалаһы буйынса 17-се Күмертау һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы рәйесе урынбаҫары булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* Постановление Палаты Представителей Государственного Собрания РБ от 26.04.1995 N ПП-16 «Об утверждении состава Комитета Палаты Представителей Государственного Собрания Республики Башкортостан по промышленности, строительству, транспорту, связи, энергетике и предпринимательству» 
* Баемов Хажиахмет Хаживалиевич
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы

**Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы** (*Хэнтэй- Чикой ҡалҡыулығы* ) — Рәсәйҙең Байкал аръяғы крайында , бер яҡтан Монголия дәүләт сиге,  икенсе яҡтан Чика һәм Онон йылғалары  араһында урынлашҡан таулыҡ.

Ҡалҡыулыҡтың: 

**дөйөм оҙонлоғо** —350 саҡрымдан ашыу, 

**иң ҙур киңлеге** —140 километрға тиклем. 

**Иң юғары урындары**—1500-2200 метр тәшкил итә.  

**Иң юғары нөктәһе** —Быстрин Голец тауы (2519 м). 

**Ҡалҡыулыҡ составына түбәндәге һырттар инә**: Мензин, Асин, Буркал , Эсутай, Чикокон, Жергокон, Перевальный, Хэнтэй, Онон-Бальджин, Чатангин, Становик. 

Шулай уҡ , ҡалҡыулыҡта Алтан-Кырин  уйпатлығы  урынлашҡан.

Ҡалҡыулыҡ палеозой формацияһы  тау тоҡомдарынан тора. Тау һырттары менән осланып торған неотектоник көмбәҙ  булып тора. 

Рельефында тектоник ярыҡтар системаһы менән  тулы  горизонталь һәм вертикаль бүлгеләнгән таулыҡтар өҫтөнлөк итә. 

Таш йылғалы һәм суҡылы  текә битләүҙәр күп, бигерәк тә йылға үҙәндәре буйында.  Йыш ҡына бындай битләүҙәр  40 градусҡа тиклем иңкеү һәм  бейеклектәре 500 метрға  етә.

Ҡайһы бер һырттарҙа һәм йылға үҙәндәрендә  плейтоцен боҙлоҡ эҙҙәре һаҡланған.

Ландшафттың төп типтары - тау тайгаһы,  яланғас тау алдарындағы  һирәк ағаслыҡтар, яланғас тауҙар.

## Шулай уҡ

* Олекминский Становик

## Сығанаҡ

* Хэнтэй-Даурское нагорье (рус.). ez.chita.ru.  Проект «Энциклопедия Забайкалья». Дата обращения: 19 января 2019. Архивировано 24 сентября 2018 года.
*
Халыҡ-ара сиғандар көнө

**Халыҡ-ара сиғандар көнө** — Бөтә донъя буйынса йыл һайын 8 апрелдә билдәләнгән халыҡ-ара байрам.

## Байрам тарихы һәм үткәреү
80-гә яҡын этник төркөмдөң йыйылма исеме, улар берҙәм «сиған законы»н таныу һәм килеп сығыш менән берләшә. Бөтә был этник төркөмдәр ҡабатланмаҫ мәҙәни мираҫ йөрөтөүселәр булып тора, уны һаҡлау өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә Лондонда сиғандарҙың Беренсе  конгресы үтә, унда планетаның утыҙ дәүләтенән делегат ҡатнаша. Шул уҡ йылда Англияның баш ҡалаһында халыҡ-ара сиғандар союзы ойошторола. Беренсе бөтә донъя сиған конгресының төп йомғаҡтары —— берҙәм территорияһы булмаған милләт итеп таныуы һәм сиған милли символдарын: сиған флагы һәм сиған гимны ҡабул ителеүе. I Бөтә донъя сиған конгресы башланған көн милләттең үҙ билдәләнеше, сиған флагы һәм сиған гимны көнө — барыһы ла хаҡлы рәүештә 8 апрелдә билдәләнә, әммә халыҡ-ара сиған союзы берҙәм исем аҫтында барлыҡ ошо даталарҙы «Сиғандар көнө» итеп берләштерергә ҡарар итә. Тағы ла был көндө  Бурак Анастэйша - данлыҡлы сиған ҡатын-ҡыҙы һәм шансонье тыуа.

«Халыҡ-ара сиғандар көнө» — сиғандар өсөн генә түгел, ә сиған мәҙәниәтен хөрмәт итеүселәр өсөн дә мөһим ваҡиға, сөнки был көндә бөтә донъяла төрлө концерттар, презентациялар, фестивалдәр уҙғарыла. Унда теләгән һәр кем сиған халҡының үҙенсәлекле фольклорына сумырға мөмкин. 

Ҡайһы бер сиғандарҙың йолаһы бар: кисен «сиған көнө»ндә билдәле бер ваҡытта урамда ҡабыҙылған ут менән үтәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Международный день цыган
Аҡылов Фәрит Яныбай улы

**Аҡылов Фәрит Яныбай улы** (; 9 июнь 1947 йыл) — хеҙмәт ветераны, технолог-тау байыҡтырыусы. 2011—2012 йылдарҙа Гай тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы. СССР‐ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1984).

## Биографияһы
Фәрит Яныбай улы Аҡылов 1947 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Ауыл 1927 йылда аҫаба башҡорттар ерендә Аҡъюл ауылынан күсенгән кешеләр тарафынан нигеҙләнгән. Ошо ауылда тыуып үҫеп, республикала танылыу яулаған күп шәхестәрҙең береһе ул Фәрит Яныбай улы.
 
Тыуған ауылында мәктәп тамамлағандан һуң Баймаҡ тау-механика техникумында уҡып, 1966 йылда ҡулына диплом алған.

1974 йылдан алып 2010 йылға тиклем (сит илдә эшләү арҡаһында өҙөклөк менән) Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында эшләй: смена мастеры, өлкән мастер була, ә 1982 йылдан алып комплекслы бригада бригадиры вазифаһында.

Беренсе булып камераларының күләме 16 кубометр булған флотомашинаны үҙләштерә, технологик процестар менән идара итеүҙең автоматик системаһын индереүҙә ҡатнаша, технологияны камиллаштырыу йәһәтенән уйлап табыуҙарына патенттар ала.

1990 йылда Фәрит Яныбай улын Монголияға эшкә йүнәлтәләр, унда берлектәге Рәсәй-Монголия «Эрдэнэт» тау-байыҡтырыу комбинатында байыҡтырыу фабрикаһының бүлек начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.

2002 йылдан тәжрибәле белгесте Учалы байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, ә 2006 йылда фабриканың төп корпусы етәксеһе дәрәжәһенә эйә була.

2010—2011 йылдарҙа «ИВС» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә (Санкт-Петербург ҡалаһы) берлектәге Урал вәкиллегенең (Учалы ҡалаһы) проект-конструкторлыҡ төркөмө төп инженер-технологы вазифаһын биләй.

2011 йылдың апреленән алып 2012 йылға тиклем Гай тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР‐ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Свободная энциклопедия Урала. Инженеры Урала. Акилов Фарит Яныбаевич 
* Сайт «Инженеры России». Акилов Фарит Яныбаевич 
* Кәримә Усманова. Төпкөлгә илһөйәрҙәр йән өрә. «Башҡортостан» гәзите, 23 июнь 2020 йыл
Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты

**Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты** () — Төньяҡ Кипрҙың Фамагуст ҡалаһында урынлашҡан боронғо төп юғары уҡыу йорто. 1979 йылда төрөк-киприоттар өсөн технологик институт булараҡ асыла. 1986 йылда ул дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Кампус Фамагуста ҡалаһынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Университетта 139 программа (11 факультет һәм 5 мәктәп) бар. Уҡытыу тулыһынса инглиз телендә алып барыла. Инглиз теле буйынса белемен яҡшыртырға теләгән студенттар өсөн әҙерлек мәктәбе бар.

## Тарихы
Университет 1979 йылда юғары технологиялар институты булараҡ ойошторола. Институтта студенттар гражданлыҡ төҙөлөшө, электротехника һәм машиналар эшләү факультеттарында уҡый башлай. Тәүге осорҙа өс йыллыҡ уҡытыу программаһы була, юғары уҡыу йортонда 105 студент белем ала. 1984 йылда граждандар төҙөлөшө, электртехника һәм машиналар эшләү факультеттары дүрт йыллыҡ уҡыу программаһына күсә. 1985 йылда Төрөк Республикаһы һәм донъяла танылыу алмаған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы Хөкүмәте «ВСУ» исеме аҫтында университет асыу тураһында килешеү төҙөй. Төркиә Республикаһының юғары белем биреү буйынса Советы ағзалары университет итеп үҙгәртеп ҡороу маҡсаты менән Юғары Технология институтына бара.

1986 йылда Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы парламенты ҡарары һәм Төньяҡ Кипрҙың мәғариф фондын булдырыу (18/86) тураһындағы ҡарары менән Юғары технологиялар институты «ВМУ» исемле дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Инженерия, сәнғәт һәм фән, бизнес һәм иҡтисад факультеттары, иҫәпләү һәм техника мәктәбе асыла.

1990 йылда архитектура факультеты, шулай уҡ туризм мәктәбе һәм ҡунаҡхана менеджменты асыла. 1996 йылда юридик факультет, 1997 йылда элемтә факультеты, 1999 йылда педагогия факультеты асыла.

2005 йылда ВМУ Европа университеттары ассоциацияһы (берҙәм Кипр университеты булараҡ) и Международной ассоциацией университетов (как университет Турции.) һәм Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһы (Төркиә университеты булараҡ) ағзаһы була.

## Китапхана
Университет китапханаһы утрауҙа иң ҙурҙарҙың береһе булып тора, китап фонды 120 меңдән ашыу китап тәшкил итә. Уның ҙур лекция залы конференциялар һәм саралар үткәреү өсөн файҙаланыла. Йыш ҡына музыкаль концерттар уҙғарыла. Классик музыка тыңлау бүлмәһе 1998 йылдан алып эшләй, уның коллекцияһы арта.

Китапханала Европа һәм Америка мөйөштәре бар. Был мөйөштәр Америка тарихы һәм халыҡтары тураһында материалдар менән таныштыра. Европа мөйөшөндә нигеҙҙә Европа союзы һәм уның структураһы тураһында мәғлүмәт бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
** Официальный сайт ВСУ
** 
** 
** Информация об университете
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)

**Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны** () —  Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астаналағы төп майҙан.

## Урынлашыуы
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны Астананың Алматы районында урынлашҡан. Тауелсиздик проспекты буйлап тура дүртмөйөш формаһында көньяҡ-көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-төньяҡ-көнсығыш буйлап һуҙылған. Арҡыры йүнәлештә майҙан Байтурсынов һәм Нажимеденов урамдары менән сикләнгән.

## Архитектура ансамбле
Майҙан уртаһында «Казах ели» монументы ҡуйылған — Ҡаҙағстандың азатлыҡ һәм сәскә атыуы символы.

Майҙан тирәләй киләһе объекттар урынлашҡан (сәғәт уғы буйынса):

* Хәҙрәт Солтан Мәсете;
* Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университеты;
* Донъя диуары;
* Бойондороҡһоҙлоҡ Һарайы;
* Ҡаҙағстан республикаһы милли музейы;
* Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы һәм президент паркы.

## Ваҡиғалар
Майҙан 2009 йылда үҙәҡ объекты булған «Казах ели» монументы менән бер ваҡытта барлыҡҡа килә. Монумент тирәләй бер нисә скульптур төркөм һәм фонтандар урынлашҡан.

2015 йылдың сентябрь айында Ҡаҙаҡ ханлығы ойошторолоуҙың 550 йылллығы уңайынан майҙанда тантаналы саралар үтә. Тантана барышында майҙан тарихи ауыл формаһына әүерелә.

Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында Ватанды һаҡлаусылар һәм Конституция көнө уңайынан хәрби парадтар үтә. 2015 йылдың 7 майында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған парад ваҡытында Еңеү байрағының күсермәһен алып сығыу тантанаһы була.

Был майҙан Науруз байрам сараларын үткәреү урыны булып тора. Яңы йылда майҙанда боҙ ҡаласыҡтары ойошторола.

## Иҫкәрмәләр
Кече (баш кейеме)

**Кече**, *келеш* () — албан милли баш кейеме, аҡ төҫтә, тирәсһеҙ тегелгән башлыҡ. Албандар йәшәгән биләмәләрҙә киң таралған, әлеге ваҡытта албан милли халыҡ кейемдәренең бер өлөшө булып тора. Башлыҡтың бейеклеге ниндәй төбәктә йәшәүҙәренә ҡарай.

## Этимология
Баш кейеменең стиле Иллирия баш кейеме стиленә оҡшаш.

*qeleshe* исеме «йөн» (*lesh*) албан һүҙенән килеп сыҡҡан,; *plis* һүҙе — **p(i)litja протоалбан*, *filiz* германия, *pellis латин*, πῖλος *pilos грек һүҙҙәре менән бәйле* һәм шулай уҡ *пилос* кеүек билдәле.

## Тышҡы күренеше
Кече тауҙа йәшәгән албандарҙың традицион кейеменең бер өлөшө булып тора һәм Албанияның милли символдарының береһе булараҡ ҡарала. Аҡ башлыҡ һәм аҡ феска ғосман осоронда сығышы менән албан халығынан булғанды ҡылыҡһырлай, бигерәк тә мосолмандарҙа.

Гега албандар этнографик төркөмдәре Албанияның төньяғында йәшәй, уларҙың башлыҡтары киҫелгән ярымтүңәрәк формаһында, ә Албанияның көньяғында йәшәүселәрҙең (тоски) кәпәстәре юғары, бигерәк тә Гирокастр һәм Влера янында, Myzeqe тигеҙ ер районынан тыш. Албанияның ҡайһы бер көньяҡ төбәктәрендә кәпәстә ҙур булмаған сығып торған өлөшө була. Ғәҙәттә, бер баш кейемен етештереү өсөн аҡ төҫтәге йөн кейеҙ киҫәге етә.

Круя ҡалаһы кече баш кейемен етештереүсе булараҡ билдәле. Тирана районында туй тантанаһына ирҙәр ошо баш кейемен кейә.

Косовола гега-албандарҙан тыш, кече баш кейемен сербтар ҙа кейә, уларҙа  исеме аҫтында билдәле.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
* Албания мәҙәниәте
* Баш кейеме исемлеге
* Пилос
* Opinga
* Косово традицион костюмы

## Иҫкәрмәләр
Кишкуншаг (милли парк)

**Кишкуншаг** () — Венгрияның Көньяк Альфельд төбәгенең Бач-Кишкун биләмәһендә урынлашҡан милли парк.

Парк майҙаны — 570 км. Дала экосистемаһы өлгөһөн һаҡлаусы, ЮНЕСКО тарафынан биосфера ҡурсаулығы тип иғлан ителгән парк 1975 йылда төҙөлә.

Парк эргәһендәге иң ҙур ҡала — Кечкемет, һәм шунда уҡ ҡурсаулыҡҡа сәфәр ойоштороусы бюро урынлашҡан.

Парк Кишкуншаг (Кесе Кумания) тарихи өлкәнең атамаһын йөрөтә. Ул Дунай һәм Тисе йылғалары араһындағы биләмәлә урынлашҡан. Парк Урта Дунай тигеҙлеге уртаһында ята. Бында йылғалар аҙ. Ҡоро, яуым-төшөм аҙ булған климат, ҡомташ, һаҙлыҡ урындар күп. Ҡалҡыулыҡ юҡ тиерлек.

Парк Кишкуншаг буйлап таралған, бер-береһе менән бәйләнмәгән 7 һаҡланыусы биләмәләрҙән тора.

Паркта туғаҙаҡ популяцияһы, бик күп төрлө һыу ҡоштары йәшәй. Бындағы тоҙло күлдәр күсер ҡоштарҙың миграцияһы осоронда төйәк булып хеҙмәт итә.

## Шулай уҡ ҡара
* Селид күле

## Һылтанмалар
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы

**Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы** (; 12 апрель 1921 йыл — 4 июнь 1993 йыл) — иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. «Салауатстрой» тресы идарасыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса элекке урынбаҫары, трестың баш иҡтисадсыһы. Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1978).

## Биографияһы
Шакир Йомағол улы Ғәйнуллин 1921 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Асҡар ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1940 йылда Мәскәү план-иҡтисад институтын тамамлаған.

1941 йылдың авгусында Бөйөк Ватан һуғышына китә, шулай уҡ совет-япон һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант Ватан һуғышы  һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнгән. Әйткәндәй, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены уға Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы 1985 йылдың 6 апрелендә бирелгән.

Һуғыштан һуң, 1949 йылдан Салауат ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. «Салауатстрой» тресына ул хеҙмәт юлының 30 йылын бағышлай. Шакир Йомағолов төрлө йылдарҙа нормалаусы, инженер-плановик, 1-се төҙөлөш идаралығының план бүлеге начальнигы, трест идарасыһыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, баш иҡтисадсы булып эшләй.

Хәрби һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары лайыҡлы баһаланған, хәрби наградаларынан тыш, В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей миҙалы, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы һәм күп һанлы Почет грамоталары менән бүләкләнгән.

1978 йылда «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелгән.

Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы 1993 йылдың июнендә вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970)
* «Хеҙмәт ветераны» (1978)
* «Салауат ҡалаһының почетлы гражданы» (1978)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гайнуллин Шакир Юмагулович 
* Гайнуллин Шакир Юмагулович
* Награда Шакира Гайнулина
Финк Йодок

**Йодок Финк** (; 1853—1929) — Австрия фермеры, шулай уҡ дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Австрияның беренсе вице-канцлеры.

## Биографияһы
1853 йылдың 19 февралендә Андельсбух коммунаһында крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған. Уның өлкән ағалары һәм һеңлеләре үлә, тик Йодок менән ҡустыһы Алоиз балиғ булалар. Уның атаһы Йодокка дүрт йәш булғанда үлә. Әсәһе икенсе тапҡыр кейәүгә сыға.

15 йәшендә Финк, Бриксендағы гимназияһында яҡшы баһа алып уҡыуына ҡарамаҫтан, уны ташлай, сөнки ата-әсәнең ҙур хужалығында эшләргә кәрәк була.

1879 йылда Финк үҙенең сәйәси карьераһын муниципаль йыйылыш ағзаһы булып (Gemeindeausschuss) Андельсбухта башлай һәм 1888 йылдан 1897 йылға тиклем мэр вазифаһын биләй. Ул 1890 йылда Ландтага Федераль еренең ассамблеяһына ҡушыла һәм 1893 йылда яңы ойошторолған Христиан-социаль партияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Ул 1897 йылда Австрия империяһы советы (Рейхсрат) депутаты итеп һайлана.

Дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлек менән бер рәттән Финк 1888 йылда Андельсбухта малсылыҡ кооперативына нигеҙ һалыусы, шулай уҡ емеш ағастарын үрсетеү өсөн махсус баҡса һәм иген үҫтереү өсөн яһалма туғай булдырған алдынғы ҡарашлы фермер була. 1890 йылдан алып ул *«Katholisch-Konservativen Kasino für Egg und Umgebung»* компанияһында идара ағзаһы һәм һуңынан уның етәксеһе булып эшләй. Ул емеш-еләк үҫтереүҙә заманса алымдар буйынса лекциялар уҡый, ә 1928 йылда үҙенең улы Антон (1890—1966) менән бергә *Alma* кооперативына нигеҙ һала.

Беренсе донъя һуғышы аҙағында Австро-Венгрия империяһы ваҡытта, Финк 1918 йылдың 21 октябрендә немец Австрияһының ваҡытлы милли йыйылышының (Provisische Nationalversammlung Düfeutschich) тигеҙ хоҡуҡлы өс президентының береһе итеп һайлана. Австрияның Конституция йыйылышына һайлауҙан һуң, 1919 йылдың 15 мартында, Финк Реннер Карл етәкселегендәге Австрия һул-демократик партияһына ҡаршы ҙур коалиция әҙерләй ала.

1920 йылдың 7 июлендә коалицион хөкүмәт тарҡалғас, 17-се парламент һайлауҙарынан һуң, 1920 йылдың октябрендә, Майр Михаил Германияның уң Халыҡ партияһы (Grodeutsche Volkspartei) ярҙамы менән Йодок Финкты алмаштырып, әҙселек хөкүмәте төҙөй. Финк үҙе бүтән хөкүмәт вазифалары алмай, әммә сәйәсәттә ҡалған.

1929 йылдың 1 июлендә Андельсбух коммуннаһында вафат була. Уның ҡәбер ташын Андельсбуха ҡалаһында тыуып үҫкән яҡташы архитектор Альфонс Фриц [de] эшләй.

### Ғаиләһе
1886 йылда Финк Йодок Мойсбургер Мария Катаринаға (Maria Katharina Meusburger) өйләнә. Уларҙың никахынан ун ике бала тыуа, бишәүһе ваҡытынан алда вафат була.

## Ҡаҙаныштары
* Таж менән «Ҡаҙаныштар өсөн» алтын билдәһе (1900).
* Бизау ҡалаһы Почетный гражданины (1904), Андельсбуха ҡалаһы Почетный гражданины (1913), Инсбрук университетында Почетлы доктор дәрәжәһе (1925).
* III класлы Тимер таж ордены менән бүләкләнгән (1906), Франца Иосифа ордендары (1913, Командор тәре) и (1917, йондоҙло Командор тәреһе).

## Хәтер

Файл:JodokFinkBregenz2.jpg|alt=Брегенцта һәйкәле
Файл:2008.02.06.JodokFinkPlatz.Wien.PICT0016.JPG||Венала иҫтәлекле таҡтаташ 
Файл:Jodok Fink - Medaille.jpg|Йодок Финк миҙалы 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Dr. h.c. Jodok Fink
* Fink Jodok
Рәсәй көнө

**Рәсәй көнө** (2002 йылға тиклем — **РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө**) ()— **[[12 июнь]]** — Рәсәй Федерацияһының дәүләт байрамы.

12 июнь — РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнөндә 1992-нән йыл һайын билдәләнә (1991 йылдан ял көнө булып тора).

## Тарихы
1990 йылдың 12 июнендә РСФСР халыҡ депутаттарының беренсе съезында РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.

12 июнь, Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө» булараҡ, 1992 йылдың 11 июненән байрам датаһы тип ҡабул ителә. Ошо уҡ йылдың 25 сентябрендә Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексына тейешле үҙгәрештәр индерелә. 1998 йылдың 12 июнендә Б. Н. Ельцин үҙенең телевизион мөрәжәғәтендә байрамдың исемен «Рәсәй көнө» тип алмаштырырға тәҡдим итә. Рәсми рәүештә был исем 2002 йылда яңы Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексын ҡабул итеү менән бирелә.

Рәсәй көнөндә Кремлдә Рәсәй Президенты Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияларын тапшыра. Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда байрам салюты менән тамамланған тантаналар үтә

Рәсәй көнөндә Россотрудничество (Рәсәй хеҙмәттәшлеге) үҙенең сит ил вәкиллектәрендә тематик күргәҙмәләр, концерттар, лекциялар һәм түңәрәк өҫтәлдәр, ижади фестивалдәр ойоштора. Сараға Рәсәй тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынған башҡа ил граждандары һәм граждандары саҡырыла.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 12 июнде йыш ҡына «Рәсәйҙең бойондороҡһоҙлоғо көнө» тип йөрөтәләр. 1991 йылдан 2016 йылға тиклем Левада-Үҙәк үткәргән социологик һорау алыу барышында 2003 йылда — респонденттарҙың 65 % (максимум), 2016 йылда 29 % (минимум) кеше байрамды ошо исем менән атай.
* Ошо уҡ көндө 1991 йылда РСФСР Президентын һайлау үтә, Ельцин Борис Николаевич еңеп сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указ Президента Российской Федерации от 2 июня 1994 года № 1113 «О государственном празднике Российской Федерации»
* Ст.112 Трудового кодекса Российской Федерации от 30 декабря 2001 года № 197-ФЗ
* День России // ТАСС
Абовян урамы (Ереван)

**Абовян урамы** () — Еревандың Кентрон районында үҙәк урам, баш Республика Майҙанынан алып Александр Мясникян проспектына тиклем. Ҡаланың иҫтәлекле урыны.

## Тарихы
1920 йылда күренекле әрмән шағиры Хачатур Абовян хөрмәтенә атала. Бынан алда (1868—1920 йылдарҙа) булған исеме — Астафьевский — Эриван губернаторы Михаил Астафьев (1860—1920) хөрмәтенә бирелә.

1868 йылға тиклем Крепостной тип атала.

Еревандың иң боронғо урамдарының береһе, Александр Таманяндың (1924) генераль планы буйынса ҡала төҙөкләндерелгән ваҡытта һаҡлана, урам киңәйтелә, турылана.

Г.Амирян йортонда (№ 10) 1928 йылдың 26 июлендә Максим Горький төн үткәрә (мемориаль таҡтаташ ҡуйылған)

1933 йылда был урам йүнәлеше буйынса Еревандың беренсе трамвай линияһы үтә.

Был урамдағы биналарҙы төҙөкләндереүҙә танылған Әрмән эшҡыуары һәм билдәле йәмәғәт эшмәкәре Хачатур Сукиасян ҡатнаша.

## Төҙөлөшө
Изге Анна сиркәүе (Саят-Нова проспекты, 15)

Ереван медицина университеты (Корюн урамы, 2)

Урындағы ҡара туфтан (тау тоҡомо) эшләнгән «ҡара йорттар» урамға билдәлелек өҫтәй.

## Иҫтәлекле урындар
Хачаторы Абовян һәйкәле (1950, скульпторы Сурен Степанян)
Аветика Исаакян һәйкәле
Ҡарабале һәйкәле (1991) скульпторы Левон Токмаджян)
19-сы быуаттағы бинала ишектәр
14-се йорт - Николай Буниатянға мемориаль таҡтаташ 

## Карабала тураһында легенда
1930 йылдарҙа Калабаның билдәле эксцентригы, ошо урамда ҡыҙҙарға тере сәскәләр бүләк итеп ваҡыт үткәрә.

## Билдәле кешеләре
1-се йорт - Туманян (мемориаль таҡта)
3 / 1 йорт - Каро Алабян
Д д д 8 - Әрмәнстандың КП (б) үҙәге беренсе секретары А Ханджян (мемориаль таҡтаташ)
13-сө йорт - СССР-ҙың һәм армдың атҡаҙанған тренеры. ССР А. Мнацаканян (мемориаль таҡтаташ)
20-се йорт - СССР-ҙың халыҡ артисы М. Симонян (мемориаль таҡтаташ)
21-се йорт — Әрмән ССР-ының халыҡ артисы А. Багдасарян (мемориаль таҡтаташ)
22-се йорт - А. Мартиросов (мемориаль таҡтаташ)
31-се йорт - кинорежиссер һәм актер А. Мартиросян (мемориаль таҡтаташ)
32-се йорт  - тарихсы һәм лингвист Г. Капанцян (мемориаль таҡтаташ), биолог В. Казарян, Рәсәй табип-тикшеренеүсеһе Ә.Кечек (мемориаль таҡта), рәссам Габриэль Гюрджян (мемориаль таҡтаташ)
39-сы пункт - академик Мхитар Джрбашян, Эдуард Агаян 
42-се йорт - рәссам С. Агаджанян (мемориаль таҡта)
48-се йорт - СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры Р. Манукян (мемориаль таҡтаташ)

## Галерея

Plaque in Yerevan - Maxim Gorky has stayed in this home in 1928.jpg|Горькийға мемориал таҡта.  10-сы йорт
8 Abovyan str. Yerevan 08.jpg|Ишектәр,  8-се йорт
Plaque on Abovyan Street.jpg||МО. Туманянға мемориаль таҡта
Image from Armenia - July 2017 - 22.JPG|Г. Гюрджян, С. Аракеляну һәм Г. Капанцян месориаль таҡта
Abovyan street, Yerevan 30.jpg|3-сө йорт


## Шулай уҡ ҡара
* Ереван урамдары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Веринг йәһүд зыяраты

**Веринг йәһүд зыяраты** (, шулай уҡ *Friedhof Israelitischer Währing*) — Австрияның баш ҡалаһы Вена ҡалаһының Веринг районындағы йәһүд зыяраты.

Веналағы Йәһүд мәҙәниәте йәмғиәте ағзаларын ерләй торған урын булған (Kultusgemeinde Wien Israelitische).

## Тарихы
1784 йылда зыярат асылғас, Вена йәһүдтәр ойошмаһының төп ҡәберлеге була. 1880 йылда уны ябып, нацистик идара итеү ваҡытында өлөшләтә емертелгәндән һуң, әлеге ваҡытта зыярат ябыҡ, кеше өсөн хәүеф тыуҙырып, емерек хәлгә килә. 2006 йылдан федераль һәм урындағы кимәлдәге сәйәсмәндәр, шулай уҡ эксперттар араһында зыяратты тергеҙеү тураһында фекер алышыуҙар алып барыла.

Зыяратта 30 000 самаһы кеше ерләнгән. Был ғаилә ҡәберлегенә һуңғы ерләү 1911 йылда була. Яҡынса 1900 йылда ябыҡ зыярат үҙәгендә йүкә аллеяһы ултыртыла.

Икенсе донъя һуғышы йылдарында, зыярат хәүеф аҫтында булған саҡта, йәһүд аҡһаҡалдары Советы Вена Үҙәк зыяратының был өлөшөндә эксгумацияға һәм ерләүгә рөхсәт бирә. 2000-дән ашыу ҡәбер бомбанан һаҡланыу урыны төҙөү эштәре ваҡытында емертелә. Һуғыштан һуң зыярат Венаның йәһүд ойошмаһы общинаһына тапшырыла.

## Зыярат композицияһы
Зыяратҡа ҡапҡа аша инеү урынында мәйеттең кәүҙәһен йәһүд йолаларына ярашлы әҙерләү өсөн ҡулланылған бина урынлашҡан — неоклассик архитектураһы өлгөһө булып торған Тума һәм Тахара урынлашҡан, ул Австрияның архитекторы Йозеф Корнхойзель тарафынан төҙөлә. Йүкә аллеяһы зыяраттың иҫке өлөшөн ерләү өсөн ҡулланылған аллеянан айыра. Некрополдың төньяҡ өлөшөндә уның сефард секцияһы бар. Төп аллея буйлап дин әһелдәренең ҡәберҙәре (коэн) урынлашҡан.

**Ҡәберлектәге билдәле шәхестәр:**
* Фон Арнштейн ғаиләһе — баронесса Фанни фон Арнштейн, һарай йәһүде Даниэль Ицигтың ҡыҙы. Фанни Арнштейн һөлдәһе, нацистар тарафынан ҡаҙып алынып, Веналағы тәбиғәт тәбиғәт фәндәре музейына «ғилми маҡсаттар» өсөн тапшырыла. Ошондай уҡ яҙмышҡа башҡа бер нисә ҡәбер дусар була;
* Эпштейн ғаиләһе — сәнәғәтсе һәм банкир Густав фон Эпштейн туғандары, үҙе ул Венаның үҙәк зыяратының Израиль бүлексәһендә ерләнгән;
* Кенигсвартер ғаиләһе — Австрия банкиры, Вена дини ойошмаһы президенты була.

Шулай уҡ бында ерләнгән:

* Блюм Роберт — 1848 йылғы март революцияһы ваҡытында сәйәсмән;
* Соломон фон Мозенталь — драматург;
* Эскелес, Бернхард фон — банкир;
* Хофманнб Исаак — сауҙагәр;
* Горовитц Лазарь — Вена төп йәһүд общинаһы раввины;
* Маннхеймер Исаак — раввин;
* Майнц Вертхаймбер 1777—1836) — толерант йәһүд.


Файл:Israelitischer Friedhof Währing September 2006 014.jpg|Фон  Арнштейн һәм Эскелес
Файл:Israelitischer Friedhof Währing September 2006 016.jpg|Кенигсвартер
Файл:Juedischer Friedhof Waehring - Wertheimber.jpg|Вертхаймбер


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
** Сайт некрополя
** Jüdischer Friedhof gerettet
** Еврейская Вена
Гончарова Нина Николаевна

**Гончарова Нина Николаевна** (7 ғинуар 1927 йыл — 16 июнь 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә ижад иткән рәссамы, Жостов биҙәктәре белгесе. 1975 йылдан СССР, 1991 йыл йылдан Рәсәй Рәссамдар союздары ағзаһы. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1979).

## Биографияһы
Нина Николаевна Гончарова 1927 йылдың 7 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Жостово ауылында, нәҫелдән килгән оҫталар Беляевтар ғаиләһендә тыуған.

1944 йылдың Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһы эргәһендә профессиональ-техник мәктәпте тамамлай, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, фабриканың төп рәссамы А. П. Гогиндың уҡыусыһы була. 1952 йылдан рәссам, һуңғараҡ — Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһының төп рәссамы, Жостово биҙәктәре өлкәһендә оҫта була. Төп эштәре биҙәкле батмустар: «Үтә күренмәле», «Рауза», «Алтынһыу», «Мәңге сәскә атыу», «Фазан менән миләш», «Миләш», «Ялан сәскәләре тажы», «Сәскәләр», «Гөлләмә», «Ҡанатлы».

1952 йылда биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә республика, Бөтә Рәсәй һәм бөтә союз күргәҙмәһе, шул иҫәптән: Бөтә Рәсәй халыҡ художество кәсептәре күргәҙмәһе (1960), СССР-ҙың барлыҡҡа килеүенең 50 йыллығына арналған бөтә союз күргәҙмәһе (1973), «Совет Рәсәйенең» 5-се республика күргәҙмәһе (1975), «Һинең исемеңә» бөтә рәсәй художество күргәҙмәһе (2000) ҡатнашыусыһы. 1969 йылдан Варшава, Милан, Монреаль, Берлин, Сиэтл, Лейпциг, Утрехт, Пловдив, Измир һәм Брно кеүек сит ил ҡалаларында художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Н. Н. Гончарованың әҫәрҙәре Бөтә Рәсәй биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте музейында, Рус дәүләт музейында, «Яңы Иерусалим» Дәүләт тарихи-художество музейында, Сергиев-Посад дәүләт тарихи-художество музейы-ҡурсаулығында, Төмән өлкә һынлы сәнғәт музейында, Мытищи картиналар галереяһында һаҡлана.

1975 йылда Н. Н. Гончарова СССР Рәссамдар союзына ағзаһы итеп ҡабул ителә (1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы).

1977 йылдан Н. Н. Гончароваға «Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһында металға юғары художестволы биҙәк һалыуы өсөн» И. Е. Репин исемендәге РСФСР дәүләт премияһы бирелә, 1979 йылда «сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.

2013 йылдың 16 июнендә Мәскәү өлкәһенең Жостово ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1979)
* РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы (1977 — «Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһында металға юғары художестволы биҙәк һалыуы өсөн»)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Искусство Жостова: Соврем. мастера / сост. И. А. Романова; авт. вступ. ст. И. А. Крапивина. — Москва : Сов. Россия, 1987. — 204 c.
* Советское декоративно-прикладное искусство: каталог / Загорский гос. историко-художественный музей-заповедник; [сост. и авт. вступ. ст. Л. Э. Калмыкова]. — Москва : Советский художник, 1973. — 174 с.
* Декоративно-прикладное искусство / Фотогр.: Н. Егоров, В. Громов ; Сост. и авт. вступ. статьи М. А. Тихомирова ; Юбилейная выставка «Сов. Россия». — Ленинград : Художник РСФСР, 1970 г. — 184 с.
Лотта Кемппинен

**Лотта Кемппинен** (;  1 апрель 1998 йыл, Хельсинки, Финляндия) — фин еңел атлеты,  ҡыҫҡа дистанцияға йүгереүҙә махсуслашҡан. 2021 йылда бинала 60 метрлыҡ  дистанцияла Европа чемпионатының көмөш призёры.

## Биографияһы һәм карьераһы
Лотта Кемппинен 1998 йылдың 1 апрелендә Хельсинки ҡалаһында тыуған. 2015 йылда Европа чемпионатында Эскильстун ҡалаһында  егеттәр араһында  100 метрға йүгереү буйынса ярым финалда төшөп ҡала. 2019 йылда Евле ҡалаһында ошо уҡ чемпионатта  100 метрлыҡ дистанцияла  дөйөм алтынсы урынды биләй.

2019 йылда өлкәндәр араһындағы Финляндия һәм Швеция еңел атлеттарының халыҡ-ара ярыштарында ҡатнаша. 

Кемппинен 2019 һәм 2020 йылдарҙа  милли чемпионатта  100 метрлыҡ дистаницияла алтын миҙалға лайыҡ була, шулай уҡ 2020 йылда 200 метр дистанцияла  көмөш миҙалға һәм 2019  йылда ошо уҡ дистанцияла бронза миҙалға лайыҡ була. 

2020 һәм 2021 йылдарҙа ябыҡ бинала 60 метр дистанцияла милли  чемпион була. Финляндия чемпионатының эстафета йүгереүҙәрендә  призер була.

2021 йылдың февралендә Лотта бинала  60 метр дистанцияға Финляндияның милли рекордын ҡуя, хәҙер ул 7,16 тигеҙ була.

Уның шәхси рекорды  100 метрлыҡ  ярыштарҙа — 11,45 һәм 200 метрға  — 23,56, 2020 йылдың йәйге миҙгеленә ҡуйылған.

Европа чемпионатында  бинала Польшаның Торун ҡалаһында 2021 йылдың мартында 60 метрлыҡ дистанцияла 7,22 һөҙөмтә менән көмөш миҙал яулай.

Ул  HIFK клубы өсөн сығыш яһай, Мерви Бранденбургта күнекмәләр ала. 2010 йылға тиклем ViipU клубы өсөн сығыш яһай. Лотта Хельсинки университетының аҙыҡ-түлек сәнәғәте факультетын тамамлаған  һәм магистратурала уҡыуын дауам итә.

## Төп һөҙөмтәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Лотта Кемппинен