Эссен

**Эссен** (нем. Essen ) — Германияның  көнбайышында Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала. Ҡала  Рур өлкәһе һәм Рейн-Рур  төбәктәренең үҙәгендә урынлашҡан.   Кёльн, Дюссельдорф һәм Дортмундтан һуң ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡала һәм мөһим иҡтисади үҙәктәрҙең береһе. Дюссельдорф административ округы составында 570 мең халҡы менән  бойондороҡһоҙ ҡала булып,  Эссен ГФР-ҙың эре ҡалалары исемлегендә туғыҙынсы урынды биләй. Эссен эре  сәнәғәт концерны  үҙәге булараҡ билдәле, ә 1972 йылдан, ҡалала  күп профилле университет ойошторолғас, ул илдә Юғары мәктәптең мөһим үҙәге лә булып  тора. 2003 йылда Эссен университетын Дуйсбург университеты менән берләштергәс, студенттар һаны буйынса был уҡыу йорто Германия университеттары араһында туғыҙынсы урынды биләй. 1958 йылдан Эссен шулай уҡ католик епархия үҙәге.

845 йылда Рур йылғаһы буйында ҡатын-ҡыҙҙар штифты (затлы сығышлы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ярым монастырь) кеүек барлыҡҡа килеп, Эссен беҙҙең  ваҡытта «Рейн ерҙәренең  край союзы» (Ландшафтсфербанд Райнланд, Landschaftsverband Rheinland) һәм  «Рур төбәге союзы» (Регионалфербанд Рур, Regionalverband Ruhr) ағзаһы булып тора.  «Рур 2010 — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы»  проекты сиктәрендә  Эссен  был проектта бөтә Рур төбәген күрһәтеп, «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» тип һайлана.

Яҡынса 800 йылда Изге Людгер хәҙерге заман ҡалаһы сиктәрендә ирҙәр монастыры Верденға нигеҙ һала, ул иртә христиан яҙыуының мөһим үҙәге була.

## Географияһы
Күрше ҡалалар (көнсығыштантан сәғәт уғы буйынса):

* Бохум
* Хаттинген ( Эннепеталь-Рур округы)
* Фельберт (Меттманн округы)
* Хайлигенхаус (Меттманн округы)
* Рурҙағы Мюльхайм
* Оберхаузен
* Боттроп
* Гладбек (Реклингхаузен округы)
* Гельзенкирхен

## Халҡы
Ҡала халҡының һаны  2011 йылдың 31 декабрендәге  мәғлүмәттәр буйынса  ( 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып,)  565 900 кеше тәшкил итә (шул уҡ датаға ҡарата элегерәк   573 468 кеше була).  2000 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 595 243 кеше йәшәгән, 1990 йылға — 626 973 кеше, 1970 йылға — 696 419 кеше йәшәгән.

## Тарихы
800 йылда Верден аббатлығына нигеҙ һалына,  унан Эссен тарихы башлана. Артабан рур бассейны ҡалаларын, шул иҫәптән  Эссенды берләштереү башлана.

## Климаты
Эссенда уртаса йомшаҡ климат.




## Административ бүленеше

Эссен ҡала округтарына  (*stadtbezirk*), ҡала округтары ҡала кварталдарына бүленә (*stadtteil*).

* **Штадтмитт округы I/Фриллендорф/Хуттроп**
** 01 Штадткерн
** 02 Остфиртель
** 03 Нордфиртель
** 04 Вестфиртель
** 05 Зюдфиртель
** 06 Зюдостфиртель
** 11 Хуттроп
** 36 Фриллендорф
* **Рюттеншайд округы II/Бергерхаузен/Реллингхаузен/Штадтвальд**
** 10 Рюттеншайд
** 12 Реллингхаузен
** 13 Бергерхаузен
** 14 Штадтвальд
* **Эссен-Вест округы iii**
** 07 Альтендорф
** 08 Фронхаузен
** 09 Хольстерхаузен
** 15 Фулерум
** 28 Хаарцопф
** 41 Маргаретхенхеэ
* **Борбек округы IV**
** 16 Шенебек
** 17 Бединграде
** 18 Фринтроп
** 19 Деллвиг
** 20 Гершед
** 21 Борбек
** 22 Бохольд
** 23 Бергеборбек
* **Альтенэссен округы V/. Карнап/Фогельхайм**
** 24 Альтенэссен-Норд
** 25 Альтенэссен-Зюд
** 40 . Карнап
** 50 Фогельхайм
* **Катернберг округы vi /Шоннебек/Штоппенберг**
** 37 Шоннебек
** 38 Штоппенберг
** 39 Катернберг
* **Штеель округы VII /Крайы**
** 34 Штееле
** 35 Край
** 45 Фрайзенбрух
** 46 Хорст
** 47 Лайте
* **Эссен-Рурхалбинзель округы VIII**  
** 31 Хайзинген
** 32 Купфердрее
** 33 Бифанг
** 43 Юберрур-Хинзель
** 44 Юберрур-Хольтхаузен
** 48 Бургальтендорф
* **Верден округы IX/Кеттвиг/Бреденай**
** 26 Бреденай
** 27 Шуир
** 29 Верден
** 30 Хайдхаузен
** 42 Фишлакен
** 49 Кеттвиг

### Элекке шахталар

* Зильбербанк.
* Цольферайн.

Эссен ҡалаһында иң эре газ-транспорт һәм газ һатыу   E.ON Ruhrgas  компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан.

Messe Essen күргәҙмә комплексында йыл һайын  донъялағы иң ҙур өҫтәл уйындары күргәҙмәһе — Spieltage Internationale үткәрелә.

## Транспорты
Эссен ҡалаһында  Deutsche Bundesbahn тимер юл дирекцияларының береһе урынлашҡан. Классификацияның немец  системаһы буйынса Эссен  тимер юлы вокзалы беренсе категориялы вокзал була, был уны  илдең 20 төп вокзалы иҫәбенә  индерә.

Ҡалала метрограмдың өс линияһы эшләй. 
Эссендә Европаның иң ҙур автомобиль баҙары урынлашҡан.

## Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындары
2010 йылда, венгр Пече һәм төрөк  Истанбулы менән Эссен   Европаның мәҙәни баш ҡалаһы була.

Ҡалала Фолькванг художество музейы урынлашҡан 
NRW, Essen, Schloss Schellenberg.jpg|Реллингхаузенда Шелленберг һарайы 
NRW, Essen - Neue Isenburg 01.jpg|Ной Изенбург һарайы емереклектәре 
W, Essen - Schloss Baldeney 02.jpg|Бальденай һарайы
NRW, Essen-Bredeney, Villa Hugel.jpg|Хюгель виллаһы.
E-Heisingen 10 - Haus Heisingen.jpg|Хайзинген усадьбаһы
NRW, Essen, Stadtkern - Essener Munster.jpg|Эссен соборы
NRW, Essen-Kettwig.jpg|[Кеттвигта фахверк йорттары 
NRW, Essen - Zeche Zollverein 04.jpg|Цольферайн шахтаһы
NRW, Essen, Stadtkern - Rathaus.jpg|Эссен ратушаһы
</gallery>

== Туғандаш ҡалалары ==
Эссен ҡалаһы менән туғанлашҡан ҡалалар:

*  Сандерленд, [Бөйөк Британия (1949)
*  Тампере, Финляндия (1960)
*  Гренобль, Франция (1974)
*  Түбәнге Новгород, Рәсәй (1991)
*  Тель-Авив, Израиль (1991)

Ҡара 

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Эссен ҡалаһында рәсми сайтында