open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мальков Виктор Леонидович

**Мальков Виктор Леонидович** (2 ноябрь 1930 йыл — 15 ноябрь 2021 йыл) — ғалим-тарихсы, АҠШ-тың иң яңы тарихы белгесе ; СССР  Сит ил эштәре министрлығының  Мәскәү Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусы(1953), тарих фәндәре докторы;  һәм Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы; РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре, РАЕН академигы, СССР дәүләт премияһы лауреаты,  БРЭ мәҡәләләре авторы. Рәсәй ФА-ның дөйөм тарих Институты Һалҡын һуғыш осорон өйрәнеү үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Виктор Леонидович Малков 1930 йылдың 2 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған; 1953 йылда СССР  Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлай һәм СССР ФА Тарих институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1956 йылда ул АҠШ-тағы Бөйөк депрессия ваҡытындағы эшселәр хәрәкәте проблемалары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, шунан һуң ФА Тарих институтының кесе ғилми хеҙмәткәре була (тарих секторы АҠШ һәм Канада тарихы секторында). Рәсәй Беренсе донъя һуғышы тарихы тарихсылары ассоциацияһын ойоштороуҙың инициаторы һәм ассоциацияның рәйесе була.

Мальков шулай уҡ  СССР ФА президиумының эшсе һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте тарихы буйынса фәнни советы рәйесе урынбаҫары һәм яуаплы секретары була. Бер нисә Мәскәү юғары уҡыу йорттарында уҡыта, шул иҫәптән М, В. Ломоносов исемендәге Мәскә дәүләт университетынданда һәм  һәм Мәскәү Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында. Мальков РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, РАЕН академигы һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты. 2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Мальков-Рәсәй ФА-ның дөйөм тарих Институты Һалҡын һуғыш осорон өйрәнеү үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре.

## Хеҙмәттәре
Виктор Мальков өс йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора; ул Төньяҡ Америка илдәренең яңы тарихы менән шөғөлләнә,  (барыһынан элегерәк — АҠШ тарихы менән), шулай уҡ — халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихын өйрәнә.

* Великий Рузвельт. Лис в львиной шкуре. М., «Эксмо», 2011. 556 с.
* «„Новый курс“ в США. Социальные движения и социальная политика» (1973);
* «Первая мировая война. Пролог ХХ века.» (отв. редактор; 1999);
* «Переходные эпохи в социальном измерении. История и современность» (отв. редактор; 2002);
* «Путь к имперству. Америка в первой половине ХХ века» (2004);
* «Россия и США в ХХ веке. Очерки истории международных отношений в социокультурном контексте» (2009);

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Историки России. Кто есть кто в изучении зарубежной истории: Биобиблиографический словарь. Изд. 2-е, испр., доп. М., 2008., С. 154—155.
* Современная советская историография (всеобщая история). М. 1985. С. 92.
* Чернобаев А. А. Историки России ХХ века. Т.2 — Саратов, 2005. С. 18-19.

## Һылтанмалар
*
Малькова Зоя Алексеевна

**Малькова Зоя Алексеевна** (19 ноябрь 1921 йыл, Кизел —  1 сентябрь 2003 йыл, Мәскәү) — педагог, сағыштырма педагогика белгесе; Мәскәү дәүләт педагогия сит ил телдәре институтының инглиз теле факультетын тамамлаған, РСФСР Педагогия академияһының педагогика тарихы һәм теорияһы  институты янындағы аспирантураны уңышлы тамамлаған; педагогия фәндәре докторы, СССР Педагогия фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (1982); дөйөм педагогика фәнни- тикшеренеү институтының директоры.

## Биографияһы
Зоя Малькова Кизел (Пермь өлкәһе) ҡалаһында 1921 йылдың 19 ноябрендә тыуған (ул йылдарҙа Кизел Пермь өлкәһенең эшселәр ҡасабаһы була). 1949 йылда Зоя Алексеевна Малькова Мәскәү дәүләт педагогия сит ил телдәре институтын тамамлай. Юғары белем алып сыҡҡандан һуң, дөйөм белем биреү урта мәктәбендә уҡыта башлай. Алдынғы уҡытыусы Малькова Зоя Алексеевна 1956 йылдарҙа СССР Педагогия фәндәре академияһының ғилми-тикшеренеү учреждениелары системаһында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнә башлай. 1972 йылда Малькова Зоя Алексеевна үҙенең педагогия буйынса яҙылған докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — педагогия фәндәре докторы булып китә. Зоя Алексеевна Малькова 1974-1991 йылдарҙа Дөйөм педагогика ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары һәм директоры булып эшләй. Был институт 1989 йылдан башлап Педагогика теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты тип атала.

Бынан тыш  Зоя Алексеевна Малькова 1986 йылда СССР Педагогия фәндәре академияһының сағыштырма педагогика фәнни советының рәйесе итеп һайлана. 1982 йылдың 26 мартында СССР Педагогия фәндәре академияһының академигы итеп һайлана. 2003 йылдың 1 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була һәм ҡаланың Ваганьков зыяратында ерләнә.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Малькова З. А. Современная школа США. — М., 1971.
* Малькова З. А. Школа и педагогика за рубежом. — М., 1983. — 191 с.
* Малькова З. А., Вульфсон Б.&amp;nbsp;Л. Среднее образование в современном мире — М., 1987.
* Школьные реформы в развитых странах Запада / под ред. З. А. Мальковой, В. С. Митиной — М., 1992. — 157 с.
* Малькова З. А., Вульфсон Б. Л. Сравнительная педагогика. — М., 1996. — 256 с.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Малькова Зоя Алексеевна // Российская педагогическая энциклопедия : В 2 т. / Гл. ред. В. Г. Панов. — М. : Большая Рос. энцикл., 1993—1999.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Малькова Зоя Алексеевна, 19.11.1921 — 01.09.2003 (неопр.). polkmoskva.ru.  ГБУ города Москвы «Многофункциональные центры предоставления государственных услуг». Дата обращения 18 ноября 2019.
Шибаева Елена Алексеевна

**Шибаева Елена Алексеевна** (8 март 1923  йыл  — 5 ноябрь 1999  йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ  буйынса, шул иҫәптән халыҡ-ара ойошмалар хоҡуҡтары белгесе;   Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамалаусы (1946); юридик фәндәр докторы (1969), МДУ юридик факльтеты халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1972—1999);  «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалына лайыҡ була  (1946).

## Биографияһы
Елена Шибаева 1923 йылдың 8 мартында  Владимир ҡалаһында тыуған, бер аҙҙан һуң Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1946 йылда,  Ломоносов исемендәге  Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын  тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1953 йылда «Проблема права убежища в международном праве»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1954 йылдың февралендә  Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡытыусы була, кесе фәнни хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент вазифаларын биләй һәм үҙенең вафатына тиклем МДУ-ла эшләй. 

1970 йылда «Юридическая природа и правовое положение специализированных учреждений ООН» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Ике йылдан һуң ул халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында  профессор позицияһын биләй;  МДУ студенттарына  халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса лекциялар курсын, шулай уҡ уҡ — халыҡ-ара ойошмалар хоҡуҡтары буйынса махсус курс уҡый. Мәскәүҙә 1999 йылдың 5 ноябрендә  вафат була.

## Эштәре
Елена Шибаева халыҡ-ара хоҡуҡта, шул иҫәптән халыҡ-ара ойошмаларҙың эшмәкәрлеге менән бәйле хоҡуҡи мәсьәләләрҙә махсуслаша.  Ул йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора:

* «Правовой статус межправительственных организаций» (1972)
* «Право международных организаций: вопросы теории» (1986)
* «Правовые вопросы структуры и деятельности международных организаций» (соавт., 1980).

## Әҙәбиәт

* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар

*
Водяник Иван Иванович

.
**Водяник Иван Иванович** (3 июль 1933 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы. Техник фәндәр докторы  (1987), профессор (1989).

160-тан күберәк фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә монография һәм уйлап сығарыуҙар авторы.

## Биографияһы
Иван Иванович Водяник 1933 йылдың 3 июлендә Төньяҡ-Кавказ крайы (хәҙер Ставрополь крайы Ипатово ҡалаһы) Винодельное ауылында тыуған.

1956 йылда отличие менән Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институтын (хәҙер Аҙау-Ҡара диңгеҙ дәүләт аграр-инженер академияһы, Зерноград ҡалаһы, Ростов өлкәһе),  «ауыл хужалығын механизациялау» һөнәре буйынса инженер-механик квалификацияһын ал sg

1966 йылда ул В. И. Ленин исемендәге Бөтә союз ауыл хужалығы фәндәре академияһында  «Исследование сопротивления самопередвижению гусеничного трактора и его составляющей от деформации грунта» темаһына кандидатлыҡ  диссертацияһы яҡлай. 1985 йылда Ленинград ауыл хужалығы институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты) «Прикладная теория и методы расчета взаимодействия колес с грунтом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Техник фәндәр докторы дәрәжәһен 1987 йылда ала. 1989 йылда Водяникҡа тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы буйынса профессор исеме бирелә.

### Эшмәкәрлеге
Аҙау-Ҡара диңгеҙ институтын тамамлағас, 1956-1960 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы  Узун-Агач ауылындағы Катек  ауыл хужалығын механизациялау  училищеһында  уҡытыусы һәм артабан директор булып эшләй. 1960-1963 йылдарҙа Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институты аспирантураһында уҡый. 1963 -1968 йылдарҙа Красноярск  ауыл хужалығы институтында  (хәҙер Красноярск дәүләт аграр университеты) уҡытыусы була, артабан  ГОСНИТИ Себер филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә унан һуңслаборатория етәксеһе  була.

1968 йылда И. И. Водяник Украина ССР-ына күсеп килә һәм 1968-1987 йылдарҙа Каменец-Подольск ауыл хужалығы институтының тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты булып эшләй. 1987-2014 — тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы мөдире; 2014-2017 йылдарҙа — тракторҙар, автомобилдәр һәм энергетика саралары кафедраһы профессоры  була; 2017 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — ошо уҡ кафеданың мөдире. вуздың һәм энергетик уҡ был Уның уҡытҡан фәндәре - «Тракторҙар һәм автомобилдәр», «Ғәмәли компьютер технологиялары», «технологик процестар һәм системаларҙы моделләштереү». Подольский аграр-техник университеты юғары уҡыу йортонда сығарылған «Подольский вестник» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының мөхәрририәте ағзаһы.

**Ғилми тикшеренеүҙәренең йүнәлеше:**

* транспорт саралары тәгәрмәстәренең ергә зарарлы йоғонтоһон кәметеү өсөн хәрәкәт системаһын камиллаштырыу;
* тракторҙарҙың эш ҡеүәтен арттырыу маҡсатында дизель яғыулығын көйләү системаһын камиллаштырыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ВОДЯНИ́К Іван Іванович
* Официальный сайт Подольского государственного аграрно-технического университета
Кривчикова Эмилия Семёновна

**Эмилия Семеновна Кривчикова** (ҡайһы берҙә **Эмиль**; 10 октябрь 1934 — 2014) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса белгес; СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусы (1959); юридик фәндәр кандидаты (1964), МГИМО халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1996); «Мәскәү халыҡ-ара хоҡуҡ журналы» редколлегияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Эмилия (Эмиль) Кривчикова 1934 йылдың 10 октябрендә Ливны ҡалаһында (Орёл өлкәһе) тыуған; 1959 йылда ул СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын (МГИМО) тамамлай, һәм шул уҡ юғары уҡыу йортоноң аспирантураһына уҡырға инә. 1964 йылда ул халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһыһында аспирантураны тамамлай. «Проблема создания международных вооруженных сил ООН (международно-правовые вопросы)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм юридик фәндәр кандидаты була. Фәнни етәксеһе профессор Федор Кожевников. Кривчикова МГИМО-ла эшләй, унда 1996 йылда халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры позицияһын биләй.

Кривчикова 1997 йылда «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә; 1987 йылда уға СССР юғары һәм урта белем биреү министрлығының «Эшендә яҡшы уңыштарға өлгәшкәне өсөн» күкрәк билдәһе бирелә, ә быға тиклем, 1978 йылда, юрист-демократтарҙың халыҡ-ара ассоциацияһының иҫтәлекле миҙалы, 2002 йылда «Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығы — 200 йыл» күкрәк юбилей билдәһе менән бүләкләнә.

## Хеҙмәттәре
Эмилия Кривчикова, халыҡ-ара ойошмалар (шул иҫәптән — БМО) эшмәкәрлегенең хоҡуҡи мәсьәләләрен дә индереп, халыҡ-ара хоҡуҡ проблемаларында махсуслашҡан; ул шулай уҡ халыҡ — ара именлек проблемалары менән бәйле хоҡуҡи мәсьәләләрҙе өйрәнә:

* «Вооруженные силы ООН (международно-правовые вопросы)» (М., 1965)
* «ООН: объединенные действия по поддержанию мира» (М., 1978)
* «Основы теории права международных организаций» (М., 1978)
* «Главные органы ООН» (М., 1987)
* «Международное право» (Под ред. Ю. М. Колосова и Э. С. Кривчиковой) (М., 2000)
* «Действующее международное право». Сборник документов. В 2 т. (сост. вместе с Ю. М. Колосовым) (М., 2002).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Профессор Кривчикова Эмиль Семеновна (1934—2014) // Московский журнал международного права. 2014; 96(4): 197—198. doi:10.24833/0869-0049-2014-4-197-198.

## Һылтанмалар
*
Дмитриев Александр Алексеевич

**Дмитриев Александр Алексеевич** (6 март 1854 йыл — 27 июнь 1902 йыл) — тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Урал тарихы буйынса белгес. Финляндия археология йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы, Петербург археология институты һәм башҡа фәнни ойошмаларҙың ағзаһы. Пермь ғилми архив комиссияһы рәйесе (1890).

## Биографияһы
Александр Алексеевич Дмитриев 1854 йылдың 2 февралендә Пермь губернаһы Соликамск өйәҙе Дедюхино ауылында тоҙ ведомствоһы чиновнигы ғаиләһендә тыуған.

1872 йылда Пермь ирҙәр гимназияһын тамамлай һәм Ҡазан Император университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Студент осоронда урта быуат Новгород ҡалаһы тарихын өйрәнә, был уға шул дәүерҙә Новгород менән тығыҙ сауҙа бәйләнеш тотҡан Пермь крайының — «Бөйөк Пермдең» тарихын өйрәнергә етди ҡыҙыҡһыныу уята. 1876 йылда университетты тамамлай һәм Пермгә ҡайта.

1877—1890 йылдарҙа Пермь ҡалаһы гимназияларында тарих һәм география уҡытыусыһы булып эшләй.

1890 йылдан Соликамск һәм Пермь өйәҙҙәре халыҡ училищелары инспекторы була. 1890 йылда Пермь ғилми архив комиссияһы рәйесе итеп һайлана.

Александр Дмитриев  1902 йылдың 14 июнендә вафат була. Пермь ҡалаһының Егошихин зыяратында ерләнә

## Фәнни эшмәкәрлеге
Александр Дмитриев археография һәм тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән, Пермь крайы, шул иҫәптән Башҡортостан тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән. 140-тан ашыу хеҙмәт авторы. Уның иң төп фәнни мираҫы — ≪Пермская старина…≫, ул Пермь крайы тураһында мәҡәләләр һәм материалдарҙы туплаған 8 томдан торған: ≪Древности бывшей Перми Великой≫, ≪Пермь Великая в XVII веке≫, ≪Экономические очерки Перми Великой: Чердынский и Соликамский край на рубеже XVI—XVII вв.≫, ≪Строгановы и Ермак≫, ≪Покорение угорских земель в Сибири≫, ≪Первые годы после Ермака и Смутное время≫, ≪Верхотурский край в XVII веке. К 300-летию Верхотурья≫, ≪К истории зауральской торговли. Башкирия при начале русской колонизации≫. Үҙенең күп кенә эштәрендә Дмитриев башҡорт халҡының тарихын бөтә яҡтан ныҡлап белеүен күрһәткән. Айырым әйткәндә, XVII быуатта башҡорттарҙың хәле һәм уларҙың Себер ханы Күсемдең тоҡомдары менән мөнәсәбәттәре, башҡорт ерҙәрен яулап алыу һәм 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы һәм башҡалар.

## Хеҙмәттәре
* ''Очерки из истории губернского города Перми с основания поселения до 1845 года (с приложением летописи города Перми с 1845 до 1890 года).'' — Пермь, 1889;
*  Пермская старина: Сборник исторических статей и материалов преимущественно о Пермском крае. — Вып. 1-8. — Пермь, 1889—1900.
* Биографический указатель памятных деятелей Пермского края — Пермь, 1902;

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* М. Я. Попов. *А. А. Дмитриев. Биографический очерк.* // Труды Перм. ученой архивной комиссии. Пермь, 1902. Вып. V;
* Ф. А. Андерсон. *Дмитриев как историк Урала.* // Ученые зап. Перм. ун-та. Пермь, 1951. Т.VI. Вып. IV;
* В. А. Оборин. *Археографическая деятельность А. А. Дмитриева.* // Уральский археографический ежегодник за 1970. Пермь, 1971.
* В. С. Верхоланцев ''Город Пермь, его прошлое и настоящее.'' — Пермь, 1913
Әминов Файзрахман Абдрахман улы

**Әминов Файзрахман Абдрахман улы** (10 август 1908 йыл — 20 ноябрь 1984 йыл) — рәссам һәм иллюстратор. 1945 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1984). Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972).

## Биографияһы
Файзрахман Абдрахман улы Әминов 1908 йылдың 28 июлендә (10 авгусы) Пермь губернаһы Көңгөр ҡалаһында тыуған. 1930 йылда Пермь сәнғәт техникумын тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа Пермь ҡала театрында рәссам-биҙәүсе булып эшләй, һуңынан Ленинград ҡалаһына эшкә күсә, ошо ҡалала ғүмеренең аҙағынаса йәшәй һәм ижад итә. 1948 йылда И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты дипломын ала, бында ул һынлы сәнғәт профессоры Рудольф Френцтың оҫтаханаһында шөғөлләнә. СССР Рәссамдар союзына инә. 1952—1953 йылдарҙа Ленинград Юғары художество-сәнәғәт училищеһында уҡыта. 1984 йылдың 20 ноябрендә Ленинград ҡалаһында вафат була.

## Ижады
1933 йылдан алып 1950 йылдар аҙағында тиклем тематик картиналар жанрында эшләй, портреттар сериялары өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандары портетарын ижад итә. Героик тематика дауам итеп, йөкмәтке буйынса дараматик темаларға тотона, 1959 йылда ул «Салауат Юлаев», «Муса Йәлил», «Иптәштәрҙең хушлашыуы» әҫәрҙәре өҫтөндә эшләй. 1960 йылда ул татар әҙәбиәте классигы Ғабдулла Туҡай әҫәрҙәре мотивтары буйынса акварель серияһын ижад итә («Кәзә менән һарыҡ» әкиәте, «Һыуһылыу» поэмаһы), шулай уҡ уның «Пеләш» шиғырына график табаҡтар (тушь, перо) эшләй. Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһына 1960—1970 йылдарҙа эшләнгән иллюстрацияларҙа автор «Сәнғәт донъяһы» рәссамдар берекмәһенең ҡаҙаныштарын һәм татар китап графикаһы традицияларын синтезлауға өлгәшә. Туҡайға Әминовтың ҡайһы бер станок эштәре лә арналған («Туҡай Кырлайҙа», «Шүрәле урманы»). Шулай уҡ рәссам Ленинград татар интелегенцияһы вәкилдәренең портеттарын ижад итә.

1940 йылдан алып ул өлкә, зональ, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Уның шәхси күргәҙмәләре Ырымбур һынлы сәнғәт музейында (1972), ТАССР-ҙың һынлы сәнғәт музейында (Ҡазан, 1972); Алишер Навои музейында (Ташкентта) һәм Мәскәүҙә үткәрелә (1978).

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр
Гречишникова Елизавета Андрияновна

**Гречишникова Елизавета Андрияновна** (12 декабрь 1983 йыл) — Рәсәй спортсыһы, еңел атлет. 2009 йылғы Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе һәм призеры. 2009 йылғы донъя чемпионаты, 2012 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы
Елизавета Андрияновна Гречишникова 1983 йылдың 12 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Олимпия резервы спорт йүнәлешендәге мәктәп-интернатында уҡый. 2006 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын тамамлай. Еңел атлетика буйынса спорт мастеры исеменә лайыҡ була. Рәсәй Халыҡ-ара класы спорт мастеры, өлкән полиция сержанты.

Тренерҙары — М. Л. Храмов, Г В. Гречишников.

Иптәше — Гречишников Григорий Валентинович (Мордовияла Берсеневка ауылында 1980 йылдың 8 декабрендә тыуған). Бөтә Рәсәй ярыштарында ике төр ярыш буйынса күп тапҡыр еңеүсе һәм призер. Спорт мастеры. Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлаған. Полиция капитаны.

Лондонда Олимпиадала 10000 метрлыҡ дистанцияла сығыш яһай һәм финалда 32:11.32 һөҙөмтәһе менән 19-сы урынды биләй.

2005 йылдан Рәсәй йыйылма командаһында ВФСО «Динамо» өсөн сығыш яһай.

Саранск ҡалаһында йәшәй.

## Спорт ҡаҙаныштары
* Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (2012).
* Рәсәй чемпионы (2010-ҡыш, 2011-ҡыш — 5000 м, 2012 — 10000 м).
* Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2007-ҡыш, 2010 — 5000 м) һәм бронза (2009 — 5000 м) призеры.
* Бөтә донъя Универсиадаһы бронза призеры (2007 — 5000 м).

## Дисквалификация
2018 йылдың май айында Спорт арбитраж суды (CAS) Елизавета Гречишникованы ике йылға дисквалификациялай. Допинг-пробаларҙы ҡабаттан тикшергәндән һуң спортсыла тыйылған стероид туринабол табыла. Дисквалификация срогы 2017 йылдың майынан башлана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Спортсмены. Гречишникова Елизавета Андриановна 
* Легкая атлетика
Краузе Оскар Фридрихович

**Краузе Оскар Фридрихович** (29 ноябрь 1932 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы, балалар хирургы.

## Биографияһы
Оскар Фридрихович Краузе 1932 йылдың 29 ноябрендә Магнитогорскиҙа тыуған. Оскарҙың ата-әсәләре (Вера Федоровна һәм Фридрих Оскарович). Беренсе биш йыллыҡтың эре предприятиеһын — Магнитогорск металлургия комбинатын төҙөү өсөн бында күсеп килә. 1942 йылда улар ҡулға алына һәм лагерға ебәрелә: әсәһе (советтарға ҡаршы агитация өсөн) Мариинский лагерына, 1950 йылда лагерҙа вафат була; атаһы (шпион һәм диверсант тип) хөкөм ителә, Карлагта  була. Ул 1952 йылда азат ителә һәм Вологда өлкәһе Тарногский районына ебәрелә. Ул бында табип булып эшләй. Краузе Оскар атаһы менән бында йәшәй.

1950 йылда, мәктәпте тамамлағандан һуң, ул  2-се Мәскәү медицина институтында (хәҙер Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты) педиатрия факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, Тарногский Городокҡа ҡайта һәм үҙенең атаһын район педиатры вазифаһында алмаштыра.

Краузе 1961-1968 йылдарҙа тыуған илендә —  Магнитогорскиҙа эшләй, унда балалар хирургы була. 1968 йыл аҙағында Череповецҡа күсеп килә — бында «Череповецметаллургстрой» тресының медсанчастендә 40 койкалыҡ балалар хирургияһы бүлеген ойоштора, бында  өс ҙур булмаған бер нисә профиль: балалар травматология бүлеге һәм дүрт ҡала поликлиникаһында балалар ҡабул итеү пункты барлыҡҡа килә. 1981 йылдан 2001 йылға тиклем балалар дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. 20 йылдан ашыу  ваҡыт дәүерендә Оскар Фридрихович Краузе 40-тан ашыу балалар хирургын әҙерләп сығара  (шул иҫәптән 33 интерн), шулай уҡ бик күп ғилми-ғәмәли эштәр башҡара.

Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — ете йылдан ашыу Бөтә Рәсәй хирургтар йәмғиәтенең Череповец секцияһы рәйесе итеп һайлана. Әлеге ваҡытта пенсияла. Краузе ғаилә архивын ойоштороу буйынса эш алып бара.

О. Ф. Краузе «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була, «СССР-ҙың почетлы доноры» билдәһе, «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнгән.  Череповец ҡалаһының почетлы гражданы.

## Әҙәбиәт
* *М. Дунаева.* Почетный доктор Краузе. // Губернские новости . — 1995. — 28 января.
* Судьба. Жизнь детского хирурга Оскара Краузе в письмах, воспоминаниях и фотографиях. Составитель и редактор И. В. Андреева. Магнитогорск. 2012 г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История любви длиною в жизнь
* Почетный гражданин Череповца и хирург с большим именем — 80-летний юбилей отмечает детский врач Оскар Краузе 
* Семья Краузе: ментальная самоидентификация в годы Великой Отечественной войны
* Фильм «Оскар Краузе — Доктор и учитель»
Федосеев Глеб Борисович

**Федосеев Глеб Борисович** (4 сентябрь 1930 йыл — 11 май 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй пульмонологы һәм аллергологы, пульмонологтарҙың һәм аллергологтарҙың ватан фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1999), Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Глеб Борисович Федосеев 1930 йылдың 4 сентябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған.

1954 йылда академик И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтын тамамлай, артабан шунда эшләй.

1975—2007 йылдарҙа — госпиталь терапия кафедраһы мөдире, 1973—2003 йылдарҙа — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының пульмонология Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.

1999 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты булып китә (РАМНА һәм РАСХН РАН-ға ҡушылыу сиктәрендә).

2019 йылдың 11 майында Санкт-Петербурта вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Глеб Борисович Федосеевтың ғилми тикшеренеүҙәре бронхиаль астма проблемаларына, этиологияһын, патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә, диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауға арналған.

18 монография, 4 ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы авторы һәм авторҙашы, 400-ҙән ашыу мәҡәлә һәм 7 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.

Уның етәкселегендә 69 кандидатлыҡ һәм 27 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана.

2003 йылдан Төньяҡ-Көнбайыш федераль округының штаттан тыш баш терапевы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Почет ордены,
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙал,
* ВДНХ-ның алтын миҙалы — бронхиаль астманы өйрәнеү буйынса эштәр комплексы өсөн,
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы — бронхиаль астма менән ауырыусыларҙың баротерапияһы буйынса эштәр комплексы өсөн,
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» тамғаһы,
* «Ватан алдындағы һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ананенков Александр Георгиевич

**Ананенков Александр Георгиевич** (13 май 1952 йыл) — инженер, газ сәнәғәте хеҙмәтәкре. 2004—2011 йылдарҙа «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдың 28 июненән — директорҙар советы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор.

## Биографияһы

Александр Георгиевич Ананенков 1952 йылдың 13 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1974 йылда — Өфө нефть институтын, 1989 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.
Газ сәнәғәте әлкәһендә 1969 йылдан эшләй.

1989-1994 йылдарҙа — «Уренгойгазпром» производство берекмәһенең (әлеге ваҡытта — яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «Газпром добыча Уренгой») Ямбург газ промыслаһы буйынса идаралығының генераль директоры урынбаҫары;

1994-1997 йылдарҙа — «Уренгойгазпром» производство берекмәһе генераль директорының беренсе урынбаҫары, баш инженер;

1997-2001 йылдарҙа — ООО «Ямбурггаздобыча» ЯСЙ-ның (әлеге ваҡытта — «Газпром добыча Ямбург» ЯСЙ-ы) генераль директоры;

2001 йылдың 17 декабренән — «Газпром» ААЙ-ы идаралығы рәйесе урынбаҫары;

2001 йылдан алып 2011 йылдың 30 декабренә тиклем — «Газ сәнәғәте» журналының баш мөхәррире.;

2004-2011 йылдарҙа — «Газпром» ААЙ-ы идаралығы рәйесе урынбаҫары.

**Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт**
* Эре нефть һәм газ бизнесы менән шөғөлләнеүенән тыш, Александр Ананенков шулай уҡ фән өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Ул Рәсәй тау фәндәре академияһы, Халыҡ-ара фәндәр һәм сәнғәт Академияһы академигы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. 2 уйлап табыу авторы.
Александр Ананенков Рәсәй Көнсығышында берҙәм нефть һәм газ сығарыу һәм транспортлау системаһын булдырыу яҡлы сығыш яһай.
«АСУ ТП промыслов газоконденсатного месторождения Крайнего Севера» (М., 1999, авторҙаш) китабы авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре.
* Дуҫлыҡ ордены (Көньяҡ Осетия, 1996)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986)
* «За освоение недр и развитие нефтегазового комплекса Западной Сибири» (1984)
* Почёт ордены  (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ананенков Александр Георгиевич
* Информация
Ющенков Иван Алексеевич

**Ющенков Иван Алексеевич** (1859-1923) — рус офицеры һәм дәүләт эшмәкәре. Владивосток ҡалаһының башлығы (1914-1917).

## Биографияһы
1859 йылда Дон ғәскәренең Новочеркасск өлкәһендә Второй станицаһында, дворян есаул Ющенков Алексей Васильевич ғаиләһендә тыуған. Киевтың Владимир хәрби гимназияһын, Павловск хәрби училищеһын һәм Николаев инженерҙар академияһында уҡып, һуңғы ике уҡыу йортон 1-се разряд менән тамамлаған. 1879 йылдан алып Дон казак артиллерияһы частарында хеҙмәт итә, шул уҡ йылда уға хорунжий чины бирелә. 1882 йылда подпоручик, 1885 йылда поручик, 1886 йылдан алып — штабс-капитан була.

1889 йылдан алып Владивосток ҡәлғәһе инженер частарында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта Амур крайын өйрәнеү йәмғиәтенә ағза булып инә. 1890 йылда — капитан, 1893 — подполковник була. 1902 йылда уға полковник чины бирелә, шул уҡ ваҡытта Амур яны хәрби округының инженерҙар идаралығының айырым йөкләмәләрен үтәүсе штаб-офицер итеп тәғәйенләнә. Рус-япон һуғышында ҡайһы бер яуаплы вазифаларҙы биләй, шул иҫәптән ҡәлғәне обороналау III бүлек начальнигы, санитария-башҡарма комиссияһы рәйесе вазифаларын башҡара. 1904 йылдың майында Муравьев-Амурский ярымутрауының ҡоро ер оборона һыҙатын ҡарауыллау һәм обороналау планын төҙөй, был эштәре өсөн ҡәлғә комендантының рәхмәтенә лайыҡ була.

1909 йылда хәрби хеҙмәттән отставкаға инженер-генерал-майор дәрәжәһендә сыға, үҙен йәмәғәт эшмәкәрлегенә арнай. Бер нисә тапҡыр Владивосток ҡалаһының гласныйы була, Приморье өлкәһенең ҡала үҙидара рәйесе, техник-төҙөлөш рәйесе һәм башҡа күп кенә комиссияларҙың ағзаһы була. 1910 йылда үҙ проекты буйынса бер нисә йорт төҙөй: улар (Всеволод Сибирцев урамы, 12, һәм Пушкин урамы, 25 йорттары) хәҙер тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

1914 йылдан 1917 йыл башына тиклем Ющенков Владивосток ҡалаһы башлығы булып тора, артабан уны посында меньшевик А. Ф. Агарев алмаштыра.

1922 йылда Австралияға күсеп китә. 1923 йылдың декабрендә шунда вафат була, Брисбен зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе
1892 йылда  И. А. Ющенков  1-се гильдия сауҙагәре Василий Петрович Бабинцевтың ҡыҙы Елизавета Васильевнаға өйләнә. Ҡатыны унан 13 йәшкә кесе була. Вера Ющенкованың ҡәбере Брисбен ҡалаһы зыяратында табылған (1898-1988), фаразлау буйынса, был Иван Алексеевич Ющенковтың ҡатыны.

## Һылтанмалар

* История городского самоуправления Владивостока
* Последний дореволюционный голова Владивостока
* Письмо генералу
Екомасов Евгений Григорьевич

**Екомасов Евгений Григорьевич** (8 июнь 1958 йыл) — ғалим-физик. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2006), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).

## Биографияһы
Евгений Григорьевич Екомасов 1958 йылдың 8 июнендә Приморье крайы Анучино ауылында тыуған. 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. Теоретик физика кафедраһы аспирантураһында уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһын 1991 йылда Мәскәү дәүләт университетында («Физика магнитных явлений» һөнәре буйынса), докторлыҡ диссертацияһын (Физика конденсированного состояния) 2005 йылда Силәбе дәүләт университетында яҡлай. БДУ-ла 1980 йылдан алып 1997 йылға тиклем — доцент, 2006 йылдан — профессор вазифаһында. 2003 йылдан — белем сифатын тикшереү бүлеге начальнигы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге магнит күренештәре физикаһына һәм ҡаты есем физикаһына арналған. Е. Г. Екомасов күп рәшәткә аҫты магнетиктарындағы ҙур күләмле магнит төрлөлөктәрен өйрәнә; домендар сигенең иң ҙур хәрәкәт тиҙлеге янында теорияның лоренц-инвариантлығы боҙолоу, уларҙың хәрәкәт йүнәлешен билдәләүсе фаза күсеү һәм тауыш тиҙлеге янында динамик яҡтан үҙгәреү ихтималлығын билдәләй; ферроһәм антиферромагнетиктарҙа магнитланыуҙың һыҙыҡлы булмаған тулҡындарының структура үҙенсәлектәрен, таралыуын һәм барлыҡҡа килеүен тикшерә.

200 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Халыҡ-ара һәм Бөтә рәсәй фәнни конференциялар ҡатнашыусыһы. Башҡортостан Республикаһында физика буйынса «Уҡыусы-студент-аспирант-ғалим» өҙлөкһөҙ әҙерләү системаһын ойоштороусыларҙың береһе, күп йылдар физика буйынса уҡыусылар араһында республика олимпиадалары, Өфө кубогы һәм МАН физика секцияһының жюрийы рәйесе. Физика буйынса БДУ-ла үткәрелгән 20-нән ашыу йәштәр фәнни конференциялар һәм семинарҙар ойоштороусыһы.

## Төп ғилми хеҙмәттәре
* Динамика неелевской доменной границы с «тонкой» структурой в редкоземельных ортоферритах (авторҙаш)
* Физика твёрдого тела. 2001. Т.43. Вып.7; Reversal process of a magnetic vortex core under the combined action of a perpendicular field and spin transfer torque (авторҙаш)
* Applied Physics Letters. 2013. Vol.102. Is.6.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы (2008);
* Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Почет грамотаһы (2001);
* Башҡортстан Республикаһы Мәғариф министрлығының Почет грамоталары (2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011);
* Башҡортостан Республикаһының «Молодежная газета»һының «Премьера» әҙәби конкурсы лауреаты (2009);
* Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты (2002—2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Намазова Адилия Аваз ҡыҙы

**Намазова Адилия Аваз ҡыҙы** (9 сентябрь 1926 йыл, Агдам районы, АзССР, СССР) — СССР һәм Әзербайжан педиатры, СССР МФА мөхбир ағзаһы (1971), ӘзССР Фәндәр академияһы академигы (1983) һәм НАНА (2003), РМФА мөхбир ағзаһы (1992), Рәсәй ФА мөхбир ағзаһы (2014).

## Биографияһы
1926 йылдың 9 сентябрендә Әзербайжандың Агдам районында тыуған.

1949 йылда Әзербайжан медицина институтын тамамлаған.

1949-1953 йылдарҙа — Агдам районы балалар консультацияһы мөдире.

1959 йылда кандидатлыҡ, ә 1965 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.

1966 йылдан алып әлеге көнгә тиклем —  Әзербайжан медицина университетының балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире.

1971 йылдан 1990 йылға тиклем — Әзербайжан ССР-ы һаулыҡ һаҡлау министрлығы медицина ғалимдары советы рәйесе.

1971 йыл — СССР МФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

1983 йылда — Әзербайжан ССР-ы фәндәр академияһының  академигы итеп һайлана (2003 йылдан алып — Әзербайжандың Милли фәндәр академияһы).

1992 йыл — РМФА мөхбир ағзаһы.

2014 йыл — Рәсәй ФА мөхбир ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Балалар кардиологияһы өлкәһе белгесе.

Ул әүҙем фазалы ревматизм сирле балаларҙың йөрәк-ҡан системаһының функциональ торошон   билдәләй, балаларҙың тыумыштан септаль етешһеҙлек үҙенсәлектәрен өйрәнә, клиник  практикаға  электрофизиологик ысулдар менән тикшереүҙе индерә, йөрәккә операция яһағандың алыҫ һөҙөмтәләрен өйрәнә (1 йылдан  20 йылға тиклем арауыҡта).

Балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең гипотония һәм гипертония ауырыуҙарын тикшерә. Гипертония һәм гипотония сирҙәренең бала саҡта уҡ барлыҡҡа килеүен асыҡлай. Был ауырыуҙарының классификацияһын эшләй.

Биомедицина этикаһының төрлө аспекттарын әҙерләй, медицина этикаһын төрлө юғары һәм урта медицина уҡыу йорттарында уҡытыу программаларын төҙөй.

Уның етәкселеге аҫтында 3 медицина фәндәре докторы һәм 42 медицина фәндәре кандидаты әҙерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1982)
* Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981)
* «Дан» ордены (1996)
* «Хөрмәт» ордены (2011)

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

*
Любарский Михаил Семёнович

**Любарский Михаил Семёнович** (16 ғинуар 1950 йыл — 28 май 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, лимфолог, РМФА ағза-корреспонденты (2002), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Михаил Семёнович Любарский Новосибирскиҙа 1950 йылдың 16 ғинуарында тыуған.

1973 йылда Новосибирск дәүләт медицина институтын тамамлай, һуңынан 1975 йылғаса — клиник ординатурала «хирург» һөнәре буйынса уҡый.

1975—1989 йылдарҙа — Новосибирск дәүләт медицина институтының госпиталь хирургия кафедраһы ассистенты.

1978 йылда «Нарушения микроциркуляции и гемокоагуляции при механической желтухе и их коррекция» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1989 йылда «Местное лечение сорбционными углеродминеральными препаратами гнойно-септических заболеваний» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1989—2015 йылдарҙа — клиник лимфология лабораторияһы мөдире (1989—1990), клиник лимфология бүлеге мөдире (1990—1993), РМФА-ның Себер бүлегенең эксперименталь һәм клиник ғилми-тикшеренеү институтында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1993—2015).

2002 йылда — РМФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2014 йыл — Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.

2015 йылдың 28 майында вафат була.

### Ғаиләһе
* атаһы — Любарский Семен Романович — Беренсе Удар армияһы округында баш хирургы, артабан — Себер хәрби округының баш хирургы.
* әсәһе — Любарская Клавдия Ильинична, РФ-ның атҡаҙанған табибы, Новосибирск ҡалаһының 11-се клиник дауаханаһ sys\ баш табибы.
* ҡатыны — Наталья Ивановна Любарская, табип-педиатр.
* улы — Семен Михайлович Любарский.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Академик Ю. И. Бородин нигеҙләгән Лимфология ғилми-тикшеренеү институтында клиник лимфологияның үҙенсәлекле методикаларын эксперимент юлы менән эшләй һәм нигеҙләй.

Күп кимәлле лимфодетоксикация концепцияһын эшләй.

500-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шул иҫәптән 22 монография, 60-тан ашыу уйлап табыу авторы.

Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 23 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

### Һайланма монографиялары
* «Местная сорбционная терапия перитонита» (1994)
* «Отеки конечностей (очерки по клинической лимфологии» (2004)
* «Синдром диабетической стопы (очерки по клинической лимфологии)» (2005)
* «Избранные вопросы гнойной хирургии» (руководство для врачей (2007)
* «Лимфотропные технологии в торакальной хирургии» (2008)
* «Эндотоксикоз, энтеросорбция, энтеросгель» (2008)

## Наградалары
* Почет ордены (2002)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1997)
* Ҡырғыҙстан республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ушаков Пётр Алексеевич

**Ушаков Пётр Алексеевич** (1922 йыл — 13 ғинуар 1944 йыл) — гвардия кесе сержанты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Ушаков Петр Алексеевич 1922 йылда Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптең 5 класын тамамлай. 1937—1940 йылдарҙа Калинин колхозында эшләгән.

1942 йылдың июлендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл армия сафына саҡыртыла һәм фронтҡа ебәрелә.

Дала фронтының 37-се армия 89-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 267-се гвардия уҡсылар полкы миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты Петр Ушаков 1943 йылдың 29 сентябрендә Кременчуг районы Келеберда ауылы тирәһендә (Украина, Полтава өлкәһе) Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 31 ғинуарында алыштарҙың береһендә П. А. Ушаков батырҙарса һәләк була. Украинаның Кировоград өлкәһе Кировоград районы Алексеевка (Коноплянка) ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«1943 йылдың 29 сентябрендә Ушаковтың миномет расчеты беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға һәм дошман контратакаларын кире ҡағыуҙа ҡатнаша, уҡсылар взводы менән берлектә дошманды алға үткәрмәй.
СССР Юғары советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралендәге указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн гвардия кесе сержанты Петр Алексеевич Ушаковҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелде».

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының Алтын Йондоҙ миҙалы (22.02.1944);
* Ленин ордены (22.02.1944);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (08.08.1943).

## Хәтер
Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында мәктәп бинаһы алдында Геройҙың бюсты ҡуйылған.

Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Төньяҡ» микрорайонында (Строймаш ҡасабаһы) 1-се, 2-се тыҡрыҡтарына Советтар Союзы Геройы Ушаков Петр Алексеевичтың исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ушаков Пётр Алексеевич // Герои Советского Союза: краткий биографический словарь в 2 т. Том 2 Любов — Ящук / ред. И. Н. Шкадов.- М.: Воениздат, 1988. — С. 634.
* Ушаков Пётр Алексеевич // Славные сыны Башкирии: очерки о Героях Советского Союза: книга 2 / сост. А. Ерошин, С. Саитов. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1966. — С. 392—396.
* Ушаков Пётр Алексеевич // Подвиги их — бессмертны: справочник о Героях Советского Союза и полных кавалерах ордена Славы из Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2000. — С. 304.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009.

## Һылтанмалар
* 
*
Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы

**Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы** (17 сентябрь 1955 йыл) — кинорежиссёр, тележурналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006); Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2002); Евразия Телевидение һәм радио академияһының ағзаһы.

## Биографияһы
Венера Әхмәт ҡыҙы Йомағолова 1955 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яңы Әлдәшле ауылы тыуған.

1982 йылда Ҡазан дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай.

1995 йылда Мәскүә Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре квалификацияһын күтәреү институтында Б. С. Каплан курстарында уҡыуын дауам итә.

1982 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1987 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй.

## Ижады
Йомағолованың фильмдары Башҡортостандың үҙенсәлекле мәҙәниәтенә, уның тәбиғәтенә арналған. «Башҡортостан» дәүләт телерадио компанияһында ижтимағи-сәйәси һәм нәфис программаларҙа режиссёр ассистенты булып эшләй башлай. Артабан режиссёр, комментатор, телевидениела иртәнге программаларҙың художество етәксеһе, спорт-күңел асыу программалар етәксеһе булып эшләй. Күп кенә музыкаль программалар, композиторҙар, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрһәре тураһында фильмдарҙың авторы була.

## Халыҡ-ара телевизион фестивалдәрҙә ҡатнашыу
2000—2006 йылдарҙа «Талпын, күңел!» телевизион тапшырыуҙар авторы. Был тапшырыу өсөн Алта-ата ҡалаһында үткән «Берҙәмлектең иң яҡшы программалары» Халы Халыҡ-ара телевизион конкурсы лауреаты исемен ала.

Фильм 2007 йылда «Еҙем әбейҙәре» фильмы Халыҡ-ара Сычуань телевизион йыр-моң фестивале (Ҡытай) һәм «Prix Visionica» телевизион ижад фестивалендә (Вроцлав ҡалаһы., Польша) лауреат исемен ала.

2004 йылда 41-се Халыҡ-ара «Злата Прага» телевизион фестивалендә Венера Йомағолованың "Ҡараңғылыҡтағы нур"документаль-музыкаль фильмы Вацлав Гавел фондының махсус призына лайыҡ була.

Шул уҡ йылда уның эштәре «Алтын ҡумта» Халыҡ‑ара телевизион фестивале дипломанты (Пловдив ҡалаһы, Болгария) һәм Мәскәүҙә Етенсе Евразия Телефорумында билдәләп үтелә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы

**Ғәйнетдинов Олег Исхаҡ улы** (19 август 1949  йыл) — ғалим-инженер, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы.

## Биографияһы
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы 1949 йылдың 19 авгусында Башҡорт АССР-ы Ишембай ҡалаһында тыуған.

1-се ҡала мәктәбен тамамлағас, Силәбе политехник институтына уҡырға инә, уны 1972 йылда тамамлай. 1980 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1992 йылда Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженерлыҡ академияһында докторлыҡ (1992) дисертацияһын яҡлай.

Уҡыу процесын камиллаштырыу йүнәлешендә, шулай уҡ тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы (ОКБ) Ғилми-тикшеренеү институты (НИИ) мәнфәғәттәрендә башҡарылған эштәр һәм авиация сәнәғәте предприятиеларының ғилми-тикшеренеү эштәре етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1993), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2007). 1997 йылдан 2009 йылға тиклем — Тамбов Юғары хәрби авиация инженерлыҡ училищеһының (ВВАИУРЭ — ВИ) физика кафедраһы начальнигы.

## Ғилми тикшеренеүҙәр йүнәлеше
педагогикала — хәрби уҡыу йорттарында белем биреү проблемалары һәм физика уҡытыуҙа инновацион технологияларҙы ҡулланыу.

техникала — анализ методологияһы һәм самолеттарҙың эксплуатациялау характеристикаларын яҡшыртыу маҡсатында аэротығыҙ сайҡалыу системаһында гироскопик үҙ-ара бәйләнеште булдырыу.

## Библиография
150-нән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән бер монография һәм 12 уйлап табыу авторы.

## Педагогик эшмәкәрлеге
Һигеҙ техник фәндәр кандидаты һәм докторы әҙерләгән.

РФ Оборона министрлығының хәрби белем биреү идаралығы ҡарамағында физика буйынса методик совет ағзаһы; училищеның диссертация һәм ғилми-техник советы ағзаһы; фән һәм техниканың физика проблемалары буйынса семинар етәксеһе

## Наградалары
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы», «РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» күкрәк билдәләре «Оборона министрлығына 200 йыл», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Һылтанмалар
http://army-news.ru/2010/05/gajnutdinov-oleg-insafovich 


## Әҙәбиәт
Тамбовская энциклопедия : ТЭ / [авт. ст. Абрамов А. М. и др.]; гл. ред. Л. Г. Протасов. — Тамбов : Изд-во Юлис, 2004 (Тип. ООО фирма Юлис). — 708 с. : ил., карт., портр., цв. ил., карт., портр.; 27 см; ISBN 5-98407-003-0 (в пер.) Стр. 122.
Ханнанов Рәшит Ахун улы

**Ханнанов Рәшит Ахун улы** (27 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Биографияһы
Рәшит Ахун улы Ханнанов 1938 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ы  Яңы Алдар ауылында тыуған.

1962 йылда Свердловск ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1967 йылда Свердловск юридик институтын тамамлаған.

1964—1968 йылдарҙа Пермь өлкә прокуратураһында эшләй.

1971 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

1972 йылдан Өфөлә Башҡортостан республика һөтсөлөк сәнәғәте производство берекмәһенең юридик бүлек начальнигы, идаралыҡ начальник урынбаҫары вазифаларын башҡара.

1974 йылдан өҙөклөк менән Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1992 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында) уҡыта. 1982—1986 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты уҡытыусыһы булып эшләй. 1992 йылда Мәскәү дәүләт юридик академияһында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1994—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының хоҡуҡ кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1996—2005 йылдарҙа ошо уҡ университеттың иҡтисад факультеты деканы вазифаларын үтәй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

;Төп хеҙмәттәре
* Правовое обеспечение устойчивости сельскохозяйственного производства. — Уфа, 1997 (авторҙаш)
* Юридические поступки в системе социально-экономического развития России. — Уфа, 2007.
* Природа, право, юридические события. — Уфа, 2009.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Ханнанов Рашит Ахунович  // Башкирский государственный аграрный университет.
Харисов Фираз Фәхрәз улы

**Харисов Фираз Фәхрәз улы** (24 май 1952 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Татарстан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Ҡәйүм Насыри исемендәге премия лауреаты (1998).

## Биографияһы
Фираз Фәхрәз улы Харисов 1952 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ы  Истәк ауылында тыуған. Фәрис Харисовтың ағаһы.

Урта белемде Яңауыл ҡалаһының 1-се мәктәбендә ала. 1969 йылдан ауыл мәктәбендә эшләй. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1978 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлаған.

1978 йылдан Ҡазан педагогия институтында эшләй, ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары була. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының Ҡазан ҡалаһы Ленин район Советы башҡарма комитетының бүлек мөдире урынбаҫары.

1987 йылдан Татар гуманитар-педагогия университетында бүлек начальнигы, 1991—2011 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 2001—2009 йылдарҙа татар теле һәм мәҙәниәт-ара бәйләнештәр кафедраһы мөдире.

2011 йылдан Ҡазан федераль университетында уҡыта: ғилми-белем татаристика, төркиәт һәм этномәҙәни белем биреү үҙәге етәксеһе урынбаҫары, 2012—2015 йылдарҙа татар теле һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаларын үтәй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән уҡытыу-методик әсбаптар, һүҙлектәр, программалар авторы. Татар һәм француз телдәре буйынса әсбаптарҙың авторҙашы.

;Төп хеҙмәттәре
* Основы методики обучения татарскому языку как неродному. Монография. — Спб.: Просвещение, 2001. — 431 с.
* Татар телен чит тел буларак өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. Монография. — Казан: Мәгариф, 2002. — 367 б.
* Научные основы начального обучения татар­скому языку как неродному / под ред. Л. З. Шакировой. — Казань: Тарих, 2000. — 480 с.
* Язык и нация: проблемы экологии в условиях полилингвизма. — Казань: Школа, 1998. — 72 с.
* Лингводидактические основы первоначального обучения татарской устной речи в русской школе. Монография / под ред. Л. З. Шакировой.— Казань: Магариф, 1999. — 175 с.
* Татар теле: рус телендә белем бируче мәк­тәпнең 5 нче сыйныфында укучы татар балалары өчен дәреслек. — Казан: Мәгариф, 2004. — 174 б. (Соавт. Ч. М. Харисова).
* Мой первый татарский словарь: иллюстрированный татарско-русский словарь. — Казань: Магариф, 1995. — 159 с. Соавт. Ч. М. Харисова. (Рекомендован МО РФ).
* В мире слов и предложений. — Казань: Ма­гариф, 1999. — 223 с. (Соавт. Ч. М. Харисова).
* Русско-татарский и татарско-русский карманный словарь. — Казань: Хэтер, 2001. — 176 с.
* Рус мәктәбенең башлангыч сыйныфларында укучы татар балаларына татар теле укыту программасы // Рус мәктәпләре өчен татар теле про­граммалары. — Казан: Мәгариф, 2001. — 3-29 б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*