Төньяҡ-көнбайыш диалект

**Төньяҡ-көнбайыш диалект** (шулай уҡ *көнбайыш диалект*) — башҡорт теле диалекттарының береһе.

Төньяҡ-көнбайыш диалект ареалында башҡорт һәм татар телдәре һөйләштәренең үҙ-ара тәьҫир итеү процесстары әүҙем барған — башҡорт һөйләштәре татар теленең урта диалекты һөйләштәренә яҡынлашҡан, ә татар һөйләштәре, атап әйткәндә фонетика һәм лексика өлкәһендә, башҡорт диалектологик һыҙаттары йоғонтоһона бирелгәндәр.

## Таралыу ареалы

Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты Башҡортостан Республикаһының Асҡын, Баҡалы, Балтас, Благовар, Благовещен, Борай, Бөрө, Бүздәк, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Краснокама, Кушнарен, Ҡариҙел, Саҡмағош, Туймазы, Тәтешле, Шаран һәм Яңауыл райондарында, Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Баулы, Бөгөлмә, Минзәлә, Мөслим, Сарман, Әгерже, Әлмәт, Ютазы һәм башҡа райондарында, Пермь крайының Барҙы, Көйәҙе, Пермь, Уй, Чернушка һәм башҡа райондарында, һәм тағы ла Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге бер нисә торама пункттарҙа таралған.

## Һөйләштәре
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында 5 һөйләште айыралар:
* *[[Ғәйнә һөйләше|ғәйнә]]* (Пермь башҡорттарының теле);
* *[[Ҡариҙел һөйләше|ҡариҙел]];*
* *[[Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше|түбәнге ағиҙел-ыҡ]];*
* *[[Урта урал һөйләше|урта урал]];*
* *[[Танып һөйләше|танып]]*.

## Лингвистик ҡылыҡһырлама

### Фонетика
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының төп фонетик билдәләре:
* [с] тартынҡыһы урынына [щ] тартынҡыһын ҡулланыу (ҡариҙел һөйләшенән башҡа): *әҙәби телдә* «аҡсарлаҡ» (чайка) аҡ[с]арлаҡ — *диал.* аҡ[щ]арлаҡ һ. б.;
* [һ] тартынҡыһы урынына [с] тартынҡыһын ҡулланыу: *әҙәби телдә* «һарымһаҡ» (чеснок) [һ]арым[һ]аҡ — *диал.* [с]арым[с]аҡ һ. б.;
* һүҙ башында [й] тартынҡыһы урынына [ж] тартынҡыһын ҡулланыу: *әҙәби телдә* «йомғаҡ» (клубок) [й]омғак — *диал.* [ж]омғаҡ һ. б.;
* [өй] ҡушылмаһының [ү] һуҙынҡыһына күсеүе: *әҙәби телдә* «өйрәнеү» (учиться) [өй]рәнеү — *диал.* [ү]рәнеү, *әҙәби телдә* «һөйләү» (рассказывать) һ[өй]ләү — *диал.* с[ү]ләү һ. б.;
* ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә [һ] тартынҡыһының төшөп ҡалыуы: *әҙәби телдә* «һауа» (воздух) [һауа] — *диал.* [ауа] һ. б.

Башҡорт әҙәби телендә һымаҡ [ә] һуҙынҡыһы [к] һәм [т] тартынҡыларынан башланған беренсе ижектәрҙә ҡулланыла: *әҙәби телдә* «кәрәк» (надо) к[ә]р[ә]к — *диал.* к[ә]р[ә]к; *әҙәби телдә* «кәштә» (полка) к[ә]шт[ә] — *диал.* к[ә]шт[ә] һ. б.

Түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм ҡариҙел һөйләштәрендә, шулай уҡ минзәлә һәм бөгөлмә башҡорттарының телдәрендә, башҡорт әҙәби телендә [ҙ] тартынҡы хәрефе менән билдәләнгән ð өнө актив рәүештә ҡулланыла:
: *диал.* бе[ҙ] — *әҙәби телдә* «беҙ» (мы) бе[ҙ];
: *диал.* се[ҙ] — *әҙәби телдә* «һеҙ» (вы) һе[ҙ];
: *диал.* ҡо[ҙ]а — *әҙәби телдә* «ҡоҙа» (сват) ҡо[ҙ]а;
: *диал.* И[ҙ]ел — *әҙәби телдә* «Иҙел» (гидроним, Волга) И[ҙ]ел һ. б.

Ҡариҙел һөйләшендә шулай уҡ артабанғылар таралған:
* [рт], [лт], [мт], [нт], [мк], [мҡ], [нҡ], [ңҡ] диссимилятив ҡушылмалары (көньяҡ диалекттың урта һөйләшендәге кеүек) күҙәтелә: *әҙәби телдә* «бында» (здесь) бы[нд]а — *диал.* мы[нт]а, «барҙы» (ходил) ба[рҙ]ы — ба[рт]ы һ. б.;
* аффикстар һәм киҫәксәләр башындағы [л], [н], [д] урынына [ҙ] тартынҡыһын ҡулланыу: *әҙәби телдә* «ҡалала» (в городе) ҡала[л]а — *диал.* ҡала[ҙ]а, «барһа ла» (даже если пойдёт) барһа [л]а — барһа [ҙ]а һ. б.;
* [өй] ҡушылмаһының [и] һуҙынҡыһына күсеүе: *әҙәби телдә* «төймә» (пуговица) т[өй]мә — *диал.* т[и]мә һ. б.;
* [ы] һәм [э] һуҙынҡыларының иренләшеүе: *әҙәби телдә* «шыма» (гладкий) ш[ы]ма — *диал.* ш[о°]ма, «сепрәк» (тряпка) с[æ]прәк — с[ө]прәк һ. б.

Ғәйнә һөйләшендә шулай уҡ таралыу алғандар:
* [а], [ә] һуҙынҡылары урынына [ы], [е] һуҙынҡыларын ҡулланыу: *әҙәби телдә* «ҡырау» (заморозки) ҡыр[а]у — *диал.* ҡыр[ы]у, *әҙәби телдә* «берәү» (один) бер[ә]ү — *диал.* бер[е]ү һ. б.

### Грамматика

Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының төп грамматик билдәләре:
* ҡылымдың үткән заманының *-ғаныйы/-гәнейе* аффикстарының әҙәби телдәге *-ғайны/-гәйне* варианты менән йәнәш ҡулланылыуы: *әҙәби телдә* «саҡырғайным» (я позвал) — *диал.* «чаҡырғаныйым» и «чаҡырғайным», «үҫтергәйнек» (мы вырастили) — «үстергәнейек» и «үҫтергәйнек» һ. б.;
* ҡылымдың бойороҡ һөйкәлешенең *-ың/-ең* архаик формалағы аффиксы менән килеүе: *әҙәби телдә* «алығыҙ» (возьмите) — *диал.* «алың», *әҙәби телдә* «китегеҙ» (уходите) — *диал.* «китең» һ. б.;
* *-ма/-мә, -ыҡ/-ек* һүҙ яһаусы аффикстарының продуктивлығы: «болама» (беспорядок), «ҡатыҡ» (жёсткий) һ. б.;
* ҡылымдың 2-се затындағы парадигмаһында берлектәге (*сың/-сең* һәм *-сын/-сен*) һәм күплектәге (*-сыз/-сез* һәм *-сығыҙ/-сегеҙ*) аффикс варианттары: *әҙәби телдә* «һорайһың» (спрашиваешь) — *диал.* «сурайсың» и «сурайсын», *әҙәби телдә* «бараһығыҙ» (идёте) — *диал.* «барасыз» һәм «барасығыҙ» һ. б.

## Диалектты өйрәнеү тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Баишев Т. Г.]]* Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. — М., 1955.
* 
* Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге. Көнбайыш диалект. 3-сө том. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987.
* 
* *[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]]* Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000.
* *[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]], [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы| Халиҡова Р. Х.]]* Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1993. — 320 б.
* Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. — 234 с.
* *[[Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы|Илишев И. Г.]]* Язык и политика в многонациональном государстве. — Уфа, 2000. — 270 с.
* 
* *[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова Н. Х.]]* Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996.
* 
* *Poppe N. N.* Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964.
* Северо-западный диалект башкирского языка. Научный отчет диалектологической экспедиции 1954 года. — Уфа: Гилем, 2008. — 372 с.
* *[[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]]* Башҡорт диалектологияһы. — Өфө, 2001.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Михаил Сытин. Северо-западный диалект башкирского языка. Сайт «Яндекс-Дзен», 20 апреля 2020 года
* Михаил Сытин. Северо-западный башкирский и татарский язык – это одно и то же? Сайт «Яндекс-Дзен», 30 апреля 2020 года