open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Подпольная (Маныч ҡушылдығы)

**Подпольная (Йәшерен)** — Рәсәй биләмәләрендә ағыусы йылға (ағымы). Ростов өлкәһе Багаев районындағы Маныч  йылғаһы ҡушылдығы. Маныч  тамағынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 63 км.

## Тасуирлама
Сусат йылғаһының инеше. Дачный ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышта, Сусат менән Маныч йылғаларын тоташтырып, Көнбайыш Маныч йылғаһына ҡоя.

Карповка утары янында күл барлыҡҡа килтерә, Ажин утары янында иң киң урыны.  Елкин утарын урап үтә һәм унан түбәндә Подпольная (Йәшерен) йылғаһына Минин йырмағы ҡоя.  Федулов утары янында  Подгорное  ҙур күлен барлыҡҡа килтерә.

Йылғаның ҡайһы бер участкалары  бысраҡ, әммә унда табан балыҡ, ҡорбан, һаҙан, йәйен, сабаҡ, суртан һәм алабуға)бар, шунлыҡтан йылғала балыҡ тоталар.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, йылға  Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы. Был йылғаның бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Малые реки Ростовской области — река Подпольная.
Сухая (Быстрая ҡушылдығы)

**Сухая (Ҡоро)** - Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға.  Быстрая йылғаһы ҡушылдығы, уның  тамағынан 175 км өҫтәрәк һул яҡтан ҡоя. Йылға оҙонлоғо 35 км, уның һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 674 км², үҙ исемендәге йырынды  барлыҡҡа килтергән.

## Тасуирлама
Сухая йылғаһы  ҡыҙыл балсыҡлы тупраҡ араһында грунт һыуҙары бик аҙ сыҡҡан ерҙәрҙә аға. Уҙенең  үрге ағымында тын ғына аҡҡан сөңгөлдәрҙән тора,  түбәнге ағымда тәрән ағымлы, текә ярлы, далала бороло-боролоп аға һәм Быстрая  йылғаһына ҡушыла.

Морозов районындағы Сибирька утары янында йылға башланып китә. Бер  тармағы менән  Вольно-Донская станицаһына инә һәм Морозов районы Семеновка утары аша үтә, артабан  А-260  автомобиль юлын киҫеп үтә һәм Быстрая йылғаһына һөҙәк кенә килеп ҡушыла.

 Вольно-Донская станицаһы янындағы бер нисә ҡурған шулай уҡ  "Сухой" тип атала. Улар Морозов районының археологик ҡомартҡыһы булып тора һәм  дәүләт һаҡлауы ҡарамағында.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы. Йылға бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә
Нагорная (Быстрая ҡушылдығы)

**Нагорная (Таулы)** йылғаһы  Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға ; Быстрая йылғаһының уң ҡушылдығы. Быстрая йылғаһы тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны  — 180 км2, карталарҙа кибеүсе йылға тип билдәләнгән.

## Тасуирлама
Йылға  Морозов районының  Грузиндар утары янында башлана. Уның исеме менән йылға аҡҡан йырын аталған. Шулай уҡ йылға исеме менән Грузиндар утары янындағы ҡурғандар төркөмө ("Нагорный I") һәм Козинка ("Нагорный II") аталған. Был ҡурғандар төркөмө дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Сухая йылғаһы  Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Дон ҡушылдыҡтары
Солонка (Маныч ҡушылдығы)

**Солонка** —  Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Пролетар районы биләмәләрендә ағыусы йылға. Ул туранан-тура Маныч тамағынан 209 км өҫтә  Маныч йылғаһына  ҡоя. Маныч менән Солонка һыуҙары Пролетар һыуһаҡлағысына ағып инә.  Йылға оҙонлоғо 17 км, уның һыу йыйыу бассейнының майҙаны  — 132 км2.

## Тасуирлама
Йылға үҙ исемендәге йырын буйлап аға. Йылғаның башы тураһында мәғлүмәт юҡ. Степной утарынан  2,5 км көньяҡтараҡ уға (оҙонлоғо 4,2 км.) исемһеҙ йылға ҡушыла.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы. Йылға бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә
Дзержинский Эдмунд Иосифович

**Дзержинский Эдмунд Иосифович** (; 27 май 1838 йыл, Ошмяны, Вильна губернаһы — 1882 йыл, Деревное, Вильна губернаһы) — педагог, надворный советник (1869).

Феликс Дзержинскийҙың атаһы.

## Биографияһы
Эдмунд-Руфин Дзержинский Иосифович
Сулима поляк гербы шляхтаһы ғаиләһенән сыҡҡан. Иосиф Дзержинский улы булған (1805—1877), атаһынан уға нәҫелдән килгән Дзержиново имениеһы ҡалған.

Петербург университетының физика-математика факультетын кандидат дәрәжәһендә тамамлаған (1863). Университетты тамамлағандан һуң Вильноға күсеп килә, унда профессор Игнатий Янушевскийҙың ҡыҙы Елена Игнатьевна Янушевскаяның (1849—1896) өй уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша һәм артабан уға өйләнә. Э. Дзержинскийҙың ҡатыны былай тип һөйләй: «Беҙҙең йортҡа Эдмундты беҙҙең ғаилә өсөн аяҡ кейеме теккән ҡарт итексе йәһүд килтерҙе.

Эдмунд, Петербург университетын тамамлағандан һуң эш эҙләп Вильноға килгәс, уның менән урамда осраҡлы рәүештә осрашҡан. Вильно гимназияларында вакансия булмай сыҡҡан, һәм Эдмунд артабан ни эшләргә белмәй йөрөгән».

Һуңынан Херсон гимназияһында уҡыта.
1868 йылда Таганрог ҡалаһына эшкә күсерәләр.

Дзержинскийҙы Таганрогҡа күсереүҙе документаль нигеҙләгән мәғлүмәт юҡ. Народниктарҙың Херсон түңәрәген тар-мар итеү менән бәйле булыуы мөмкин. Уның етәксеһе Соломон Чудновский Э. И. Дзержинскийҙың уҡыусыһы булған.

Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында (1868—1873) һәм Таганрог классик ирҙәр гимназияһында (1873—1875) физика һәм математика уҡытыусыһы була.
Дзержинскийҙың уҡыусылары араһында Антон Чехов була, быны Чеховтың математика буйынса һаҡланған эштәре дәлилләй.

Һаулығы буйынса пенсияға сыҡҡандан һуң (1875) Таганрогтан китә. Һуңғы йылдарҙа үҙ ғаиләһе менән Дзержиново имениеһында (хәҙер Столбцы районы Минск өлкәһе) йәшәй, унда 1877 йылда уның дүртенсе балаһы, улы Феликс Дзержинский тыуа.

И. Э. Дзержинскийҙың һигеҙенсе балаһы, Владислав (1881—1942) — медицина профессоры, невролог, неврология буйынса тәүге Польша академик дәреслектең авторы, Польша Ғәскәрҙәре полковнигы; немецтар уны Лодзь янында атып үлтерә. Дзержиновола Ҡаршылыҡ ҡатнашсыһы булараҡ (1943 йылда), Эдмунд Дзержинскийҙың өлкән (иҫәндәре араһынан) улы Казимеж да атып үлтерелә.

Эдмунд Дзержинский 1882 йылда туберкулез ауырыуынан вафат була. Ауыл зыяратында, үҙенең имениеһы янында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнгән (1873).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Киричка С. М.* Дзержинский Эдмунд Иосифович // Таганрог Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 1998. — 248 с. — ISBN 5-88040-017-4.
* *Bogdan Jaxa-Ronikier.* Dzierżyński. — Kraków: kat Czerwony, Oficyna Cracovia, 1990.

## Һылтанмалар
* Генеалогическое древо Дзержинских на сайте http://aordycz.com 
*  Георгий Николаев. Неразгаданные тайны первочекиста
Бровиков Владимир Николаевич

**Бровиков Владимир Николаевич** (15 декабрь 1925 йыл, Ырымбур өлкәһенең Белозерский районы Дмитриевка ауылы — 6 апрель 2009 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — Таганрог элемтә ғилми-тикшеренеү институты директоры (1958—1984). 1986 йылдан — «Пальма» фәнни-производство берекмәһенең ғилми хеҙмәткәре

## Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1941—1945) Көньяҡ Урал пулемёт училищеһы курсанты, отделение командиры, Чкалов танк училищеһы курсанты, взвод командиры була. Һуғыштан һуң Чкалов педагогия (1947) һәм Ленинград авиация приборҙар эшләү институтында уҡый (1952), унда радиоинженер квалификацияһын ала. 1953—1958 йылдарҙа «Альтаир» ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (Мәскәү). 1958 йылдан Таганрогта ойошторолған ОЛ-НИИ-10 филиалы менән, һуңынан 1961 йылдан Таганрог элемтә ғилми-тикшеренеү институты менән етәкселек итә. Техник фәндәре кандидаты (1961), өлкән ғилми хеҙмәткәр. Күп кенә ғилми хеҙмәттәр, уйлап табыуҙар авторы. Уның туранан-тура етәкселеге аҫтында институт мөһим тәжрибә-конструкторлыҡ асыштар яһай, шуның өсөн коллектив Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1984—1986 йылдарҙа «Пальма» фәнни-производство берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары булып эшләй (Мәскәү). Фәнни даирәләрҙә һәм оборона сәнәғәте тармағында хаҡлы рәүештә абруй менән файҙалана.

## Наградалары
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Башҡа миҙалдар

## Хәтер
* Владимир Николаевич тураһында иҫтәлек Таганрогта ике мемориаль таҡтала мәңгеләштерелгән: ул йәшәгән йортта (Украина тыҡрығы, 21) һәм Таганрог элемтә ғилми-тикшеренеү институты бинаһында (Седов урамы, 5). Ҡаланың власть органдары Таганрогтағы яңы урамдарҙың береһенә уның исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Таганрог Энциклопедия — 2008.

## Һылтанмалар
* Н. М. Головина. Наш директор
Шевелёв Марк Иванович

**Шевелёв Марк Иванович** (24 октябрь 1904 йыл — 6 октябрь 1991 йыл) — Төньяҡ диңгеҙ юлы Баш идаралығының Поляр авиация начальнигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы, авиация генерал-лейтенанты.

## Биографияһы
Марк Иванович Шевелёв Санкт-Петербургта 1904 йылдың 11 (24) октябрендә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Йәһүд. 1921 йылдан КПСС ВКП (б) ағзаһы.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1919 йылда Таганрог металлургия заводында эшсе булып башлай. Таганрогтың беренсе комсомолдары иҫәбендә була. 1921 йылда ВКП (б.) сафына инә. 1921 йылда Ленинградҡа китә һәм бәйләнеш юлдары инженерҙары Институтының һауа бәйләнеше факультетына уҡырға инә.

1920—1921 йылдарҙа, 1928 йылда һәм 1939 йылдан Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһында. Граждандар һуғышы нда ҡатнаша. 1925 йылда Ленинград Тимер юл транспорты инженерҙары институтының һауа бәйләнеше факультетын тамамлай.

Төньяҡ диңгеҙ юлы Баш идаралығының Поляр авиация начальнигы булараҡ, М. И. Шевелёв 1937 йылдың май айында, И. Д. Папанин етәкселегендәге экспедицияны Төньяҡ полюс районында төшөрөү һәм «Төньяҡ полюс-1» фәнни станцияһы өсөн ҡорамалдар ташыу менән оҫта етәкселек итә.

Был заданиены уңышлы үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Шевелёв Марк Ивановичкә 1937 йылдың 27 июнендә, Ленин ордены тапшырып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Махсус айырыу билдәһе булдырылғандан һуң, уға 36-сы «Алтын Йондоҙ» миҙалы  тапшырыла.

1937 йылдың декабрендә ул Төньяҡ Осетиянан СССР-ҙың беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында М. И. Шевелёв авиация дивизияһы командиры урынбаҫары, алыҫ Авиация хәрәкәте штаб начальнигы (1944 йылдың 18 апрелендә тиклем), һуңынан Красноярск — Аляска һауа трассаһы начальнигы була. 1943 йылдың 25 мартында уға «авиация генерал-лейтенанты» хәрби дәрәжәһе бирелә.

Һуғыштан һуң 1955 йылда, Генераль штабтың Хәрби академияһы ҡарамағындағы Юғары академия курстарын тамамлай. 1971 йылдан алып — отставкала.

1971—1988 йылдарҙа Төньяҡ диңгеҙ юлының дәүләт инспекторы. 15 юғары киңлек экспедицияһы, шул иҫәптән Мәскәү — Антарктида — Мәскәү осошо етәксеһе. 1977 йылда «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ полюсҡа уңышлы үтеп инеүе өсөн стратегик боҙ разведкаһын тәьмин итә.

Мәскәүҙә йәшәй. 1991 йылдың 6 октябрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* ике Ленин ордены,
* 2-се дәрәжәләге Кутузов ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* миҙалдар.
* СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984).

## Хәтер
Йылға флоты Министрлығы судноһы һәм Екатеринбургтағы урам уның исеме менән аталған.

## Сығанаҡтар
* Шевелёв, Марк Иванович. Сайт «Герои страны»
*
Берёзовая (Чир ҡушылдығы)

**Березовая (Березовка)** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе  биләмәләрендә ағыусы  Чир йылғаһының уң ҡушылдығы. Чир йылғаһы тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 63 км, һыу йыйыу бассейнының  майҙаны  — 524 км².

## Тасуирлама
Березовая йылғаһы Облив районының Слепихин утары янында башлана. Артабан ағымы Трухин утары янынан , аҙаҡ Кривов утары аша,  артабан — Черновка утары янынан,  Самохин, Нестеркин, Фролов, Сеньшин һәм Ковыленский утарҙары аша түбәнгә табан йүнәлә.  Березовая йылғаһы был утарҙарҙан көньяҡтараҡ Чир йылғаһына ҡоя.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы- Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Дон ҡушылдыҡтары
* Ҡатмарлы Чир йылғаһы
Яугир-автомобилистар һәйкәле

* 
**Яугир-автомобилистар һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы һәйкәл.

## Тарихы
Новочеркассктағы яугир-автомобилистар һәйкәле Ростовтан сығыу һәм Силикатная урамдары сатында, Рәсәй Хәрби Көстәренең Көньяҡ хәрби окргуы составындағы 49-сы дөйөм ғәскәри армияның 293-сө айырым автомобиль батальонының (46027-се хәрби часть) контроль-үткәреү пункты алдына ҡуйылған. Һәйкәл 2004 йылдың октябрендә, автомобилселәр көннөдә асыла.

Афған кампанияһы һәм Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операция йылдарында Новочеркасск автомобиль батальонының 10 хәрби хеҙмәткәре Тыуған иленә әйләнеп ҡайтмай. Чечняның Аргун ҡалалһы эргәһендә федераль ғәскәрҙәр колоннаһы утҡа тотола. Бер нисә машинала рулдә Новочеркасск автобаты һалдаттары була. Һәйкәл Афғанстанда һәм Чечняла һәләк булған яугирҙар хөрмәтенә ҡуйыла.

Һәйкәл ҡуйыу идеяһы часть хәрбиҙәрендә тыуа һәм командирҙар, һәләк булған һалдаттарҙың ата-әсәләре тарафынан хуплау таба. Һәйкәл проекты Ростовтың «Донпроект» институтында эшләнә һәм хәрби часть етәкселекге менән раҫлана. Һәйкәлде ҡуйыуҙа Новочеркасск эшҡыуарҙары, автомобиль батальонының хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша.

## Һүрәтләнеше
Яугир-автомобилистар һәйкәле арка һәм уның эсенә эленгән ҡыңғырау рәүешендәге бетон ҡоролманан ғибәрәт. Объект ике баҫҡыслы ҡара постаментҡа урынлаштырылған. Уның өҫкө өлөшөнә православие тәреһе ҡуйылған, аҫҡы өлөшөнә өс табличка һәм автомобиль эмблемаһы беркетелгән. Бер табличкала: «Һәләк булған яугир-автомобилистарға», — тигән яҙыу бар. Ҡалған икеһендә һәләк булғандарҙың исемдәре һәм үлгән йылдары яҙылған: В. Ю. Безродный (1982), В. А. Билякаев (1982), С. Н. Гаврилов (1994), И. И. Бережполов (1995), А. Я. Третина (1995) һ. б.

## Әҙәбиәт
*Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.
## Һылтанмалар
*Памятник воинам-автомобилистам
*Новый памятник — погибшим автомобилистам
Вербовка (Чир ҡушылдығы)

**Вербовка (Вербовый)** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге Чир йылғаһының үҙ исемендәге йырыны буйлап аҡҡан уң ҡушылдығы. Вербовка йылғаһы Чир йылғаһы тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 36 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 401 км2.

## Тасуирлама
Йылға Боков районының Платов утарынан көньяҡтараҡ , уны урап үтеп, башлана. Артабан Боков районының Малаховский һәм Вербовка утарҙары аша түбәнгә аға. Земцов утары алдынан бәләкәй генә күл хасил итә һәм артабан Боковская станицаһының көньяғында Чир йылғаһына ҡоя. Үҙ исемендәге йырын барлыҡҡа килтерә.

Йылға таҙартыу әленән-әле уҙғарыла. 2015 йылда йылға һуңғы тапҡыр таҙартылған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009672.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Непростая речка Чир 
* В рамках целевой программы русло реки Чир расчищают
Маркелов Степан Ефимович

**Маркелов Степан Ефимович** (24 март 1891 йыл — 1968 йыл) — диңгеҙ офицеры, Азов Ҡыҙыл хәрби флотилияһының беренсе командующийы, совет диңгеҙ флоты капитаны.

## Биографияһы
Петербург диңгеҙ училищеһын тамамлай. 1915 йылдың 25 майында 1-се Балтик флоты экипажына ҡабул ителә. 1915 йылдың 17 авгусында диңгеҙ часы буйынса прапорщик дәрәжәһе бирелә; 1917 йылдың 18 июлендә һуғыш ваҡыты хәрби флоты мичманы тип үҙгәртелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында «Горизонт» гидрографик судно командиры.

Революциянан һуң Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Флотына күсә. 1917—1919 йылдарҙа — Балтик диңгеҙендә хәрби караптар командиры; «Орёл» траллаусыһы менән командалыҡ итә. 1920 йылдың мартында Азов хәрби флотилияһын төҙөй башлай һәм уның тәүге командующийы булып китә. 1920 йылдың апреленән — Аҙау диңгеҙе яр буйы оборонаһы начальнигы. Врангел армияһы һәм флоты менән һуғышта ҡатнаша. 1920 йылдың 9 июлендә Кривой Рог янындағы һуғышта флот менән командалыҡ итә. 1920 йылдың авгусынан — Одессала 2-се ҡарауыл караптары дивизионы начальнигы. 1920 йылдың октябренән — Одесса — Очаков районының диңгеҙ оборонаһы начальнигы.

Граждандар һуғышынан һуң — гидрографик һәм сауҙа судноларында капитан булып эшләй, Керчь һәм Мариуполь металлургия заводтары диңгеҙ порттарын етәкләй. 1930 йылда ВКП(б) сафына инә. 1937 йылда — Амурҙағы Николаевск ҡалаһында порт начальнигы. Һуңынан Амурҙағы Николаевск (1940—1945), Сахалин (1945—1946) пароходсылыҡтары начальнигы. 1946—1947 йылдарҙа — Углегорск порты начальнигы. 1949 йылдан алып — Ленинград порты капитаны.

Севастополдә ерләнгән.

## Ғаилә
Ҡатыны — Ирина Николаевна Нольде-Маркелова (1902—1965).

## Наградалары
* СССР-ҙың почетлы Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре

## Хәтер
Мариуполдең Приморье районында урам С. Е. Маркелов исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* (Тикшерелгән 7 август 2012)
* 
*
Днепропетровск өлкәһенең казак йырҙары

**Днепропетровск өлкәһенең казак йырҙары** йәки «**казак йырҙары**» — Днепропетровск өлкәһендә украин казак йырҙарын башҡарыу феномены. 2016 йылда Кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫ оюъекты исемлегенә индерелгән, ашығыс рәүештә һаҡлауға мохтаж().

## Ҡылыҡһырлама

### Тасуирлама

Казак йырҙары халыҡ ауыҙ-тел ижады формаһы булып тора. Беренсе сиратта «казак» йыры тип казактарҙың походтары тасуирланған (мәҫәлән, «О, гук, мати, гук», Никополь районы, Капуловка ауылы), казак башлыҡтары тураһындағы (мәҫәлән, Данила Нечай хаҡында «Ой из-за горы и еще и из-за лимана», Желтые Воды ҡалаһы), казак лирик йырҙары (мәҫәлән, «Из-за гор, из-за гор», Подгородный ҡалаһы), казак романстары (мәҫәлән, «Казак Дондан килә», Покровка районы, Великомихайловка ауылы). Был йырҙарҙа хикәйәләү йә һөйләүсе, йә казактың үҙенең исеменән алып барыла. Билдәле бер дәрәжәлә «казак» йырҙары тип егет менән ҡыҙ араһындағы мөнәсәбәттәрҙе һүрәтләгән йырҙар ҙа тора (мәҫәлән, «Садом, садом, пшениченька ланом», Межевая районы, межевая ҡасабаһы.

Әммә казактар тураһында йырланған бөтә йырҙар ҙа казак йырҙары ип һаналмай. Мәҫәлән, казак тематикаһына Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн 1917—1921 йылдарҙа яҙылған йырҙар авторҙары ла мөрәжәғәт итә; мәҫәлән, «Їхав козак на війноньку» йәки «Стоїть козак на чорній кручі» йырҙары.

## Иҫкәрмәләр
Мачин тауҙары

**Мачин тауҙары** (шулай уҡ **Мачин ҡалҡыулығы**,  Мэчин, Мачин; румын.: Мунций Мячин) — хәҙерге Румынияның Добруджа (Тулча) тарихи-мәҙәни өлкәһендә урынлашҡан  боронғо, хәҙерге көндә ныҡ емерелгән тау сылбыры. Был ҡалкыулыҡтың көнбайыш һәм төньяғын Дунай йылғаһының түбәнге ағымы урап үтә. Көнсығыш яғы Ҡара диңгеҙ менән сикләнгән. Тау сылбыры ел эрозияһына, диңгеҙ һәм ҡоро ер өҫтөндәге температура кимәле үҙгәреүгә ныҡ емерелгән. Гранит тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар балсыҡлы ултармалар менән тулған.  Мачин тауҙарының төньяҡ өлөшө  Мачин ҡалҡыулығына һәм көньяғы Прикопан ҡалҡыулығына айырыла. Бынан тыш, вағыраҡ рельеф формаларын бүлеп ҡарарға була. Тачин тауҙары Болгариның төньяғынлағы Лудогие платоһына барып тораша.

## Характеристика
Мачин тауҙары 400 млн йылдар элек (кайназой эраһында) формалашҡан һәм Европалаға иң боронғо тау булып иҫәпләнә. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән ни бары 467 м (Цуцуяту һәм Гречь тауы) булыуға ҡарамаҫтан, Дунай үҙәненән Мачин тау һырты кеүек күренә.
Башҡа түбәләр —  Приопча тауы (410 м.) һәм. Якова тауы (341 м.). Ҡоролоҡло дала ландшафта өҫтөнлөк алған. Уртаса яуым-төшөм кимәле 400—500 мм. Йылғалар аҙ һыулы һәм күп түгел: Таица (57 км), Телица (48 км), Слава (38,3 км). Июндең уртаса температураһы +22 (1968 йылда Юриловка ауылында максималь температура +38 °C); ғинуарҙың уртаса температураһы −1,5 °C һәм −1,9 °C. Йыш ҡына ел иҫә.

## Тарихи әһәмиәте
Мачин ҡалҡыулығының төньяғында ҙур булмаған Мачин биҫтәһе бар. Был биҫтә 1787—1791 йылдарҙаға Урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында  1791 йылдың  28 июнендә (9 июль) Рәсәй тарихына инеп ҡалған. Ғосман империяһы ваҡытында Мачин тауҙары оборона ҡоролмаһы хеҙмәтен үтәгән. 1878 йылдан үҙаллы Румыния составында.
Абрамов бюсы (Семикаракорск)

* 

**Абрамов бюсы** — Ростов өлкәһендәге Семикаракорск ҡалаһында ҡуйылған балыҡсылыҡ колхозы рәйесе Иван Васильевич Абрамов бюсы.

## Тарихы
Семикаракорск ҡалаһында ҡаланың һәм райондың бер нисә билдәле кешеләренә бюст ҡуйылған: яҙыусы В. А. Закруткинға, яҙыусы Б. Н. Куликовҡа, төҙөүсе А. А. Араканцевҡа, балыҡсылыҡ хужалығы етәксеһе И. В. Абрамовҡа. Был бюстарҙың авторы Семикаракорск скульпторы, рәссам Иван Иванович Масличенко.

Абрамов Иван Васильевич бюсы ҡалала Абрамов проспекты һәм Атаман проспекты сатында ҡуйылған.

Абрамов Иван Васильевич 1922 йылда Ростов өлкәһе Семикаракорский районындағы Мостовский утарында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һуғышта ҡатнаша. Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң, 1961 йылдан алып «Заветы Ильича» балыҡ тотоу эше менән шөғөлләнеүсе колхоз рәйесе булып эшләй. Колхоз быуала һаҙан, аҡ амур, толстолобик һәм башҡа балыҡтары үҫтерә. Уның инициативаһы буйынса колхозда йылына 50 миллион балыҡ селбәрәһе етештереүсе инкубация цехы төҙөлә.

Колхоз үҙенең хеҙмәткәрҙәре өсөн китапханаһы, спорт залы булған 400 урынлыҡ мәҙәниәт Һарайы, «Алтын балыҡ» балалар баҡсаһы төҙөй.

Абрамов хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Абрамовҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған балыҡ үрсетеүсеһе» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Абрамов И. В. 1985 йылдың 9 октябрендә вафат була. Балыҡсылыҡ хужалығы етәксеһе И. В. Абрамовтың исеме Семикаракорсктағы тыҡрыҡҡа һәм балыҡсылыҡ колхозына бирелә.

## Һүрәтләнеш
Балыҡсылыҡ колхозына нигеҙ һалыусы Иван Васильевич Абрамовҡа бюст бейек булмаған түңәрәк постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәлдең ике яғында сәскә түтәле урынлашҡан. Һәйкәл эргәһендәге биләмә төҙөкләндерелгән.

## Һылтанмалар
*  Семикаракорск. Бюсты известных земляков
*  Семикаракорск. Известные люди. 
* Известные земляки
*  Выставка художника И. И. Масличенко 
* Бюст Абрамова
Платов һәйкәле (Семикаракорск)

* 

**Платов һәйкәле** — Дон казактары ғәскәре атаманы, кавалерия генералы Матвей Иванович Платов (1753—1818) һәйкәле. Ул Рәсәй империяһының XVIII быуат аҙағы—XIX быуат башындағы бөтә һуғыштарында ҡатнашҡан. Һәйкәл Ростов өлкәһенең Семикаракорск ҡалаһында 2010 йылда ҡуйылған.

## Тарихы
Матвей Иванович Платов Дон казактары баш ҡалаһы Черкасскта (хәҙер Старочеркасская станицаһы) тыуған.

Дон казактары геройы, ул 47 йыл ғүмерен һуғыш һәм көрәшкә бағышлаған. Платов М. И. — урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша, Александр Васильевич Суворовтың көрәштәше. Очаков һәм Измаилды алыуҙа ҡатнаша, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, Дон казак ғәскәренең ғәскәри атаманы. Урыҫ армияһының сит илгә походтарында Платов казак корпусы командиры була. Уның етәкселеге аҫтында казактар француз, төрөк һәм татар ғәскәрҙәре өҫтөнән еңеү яулай.

Ростов өлкәһендәге Семикаракорск ҡалаһында атаман һәм уның ҡаҙаныштары иҫтәлегенә 2010 йылда һәйкәл асыла. Һәйкәл асыуҙың инициаторы булып «Ғәҙел Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе рәйесе һәм «Мегапир» запастағы офицерҙар берекмәһе сығыш яһай.

Һәйкәл казактар, Семикаракорск, Новочеркасск, Волгодонск, Таллин һәм башҡа ҡалаларҙың фермерҙары һәм эшҡыуарҙары аҡсаһына төҙөлә.

Һәйкәлдең авторы — Ростов скульпторы Владимир Галикович Беляков.

## Һүрәтләнеш
М. М. Платов һәйкәл бейек булмаған постаментҡа урынлаштырылған, ул, үҙ сиратында, таштар өйөмөндә тора. М. М. Платовтың бронза скульптураһы бөтә буйына һүрәтләнгән. Атаман гусар мундирында, һул ҡулы менән билгә таянып тора. Һәйкәл постаментында һәйкәлде тасуирлаған табличка беркетелгән.

Һәйкәл эргәһендәге биләмә төҙөкләндерелгән.

## Әҙәбиәт
* В Семикаракорске открыт памятник атаману Платову // Московский комсомолец на Дону. 2010. 16-23 июня. С. 12.

## Һылтанмалар
*  Семикаракорск. Бюсты известных земляков
* В Семикаракорске открыт памятник атаману Платову
* Памятник Платову в Семикаракорске
* В городе Семикаракорске Ростовской области открыт памятник атаману Платову
* В Семикаракорске Ростовской области открыт памятник атаману Платову

## Иҫкәрмәләр
Инма Куэста

**Инма Куэста** (; 25 июнь 1980 йыл) — Испанияның кино актёры.

## Биографияһы
Инма Куэста 1980 йылдың 25 июнендә Испанияның халыҡ һаны буйынса өсөнсө ҡалаһы булған Валенсияла тыуған. 

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр
Йөҙ йыллыҡ йүкә (Дондағы Ростов)

**Йөҙ йыллыҡ йүкә** — Дондағы Ростовта, Адыгей урамы менән Киров проспекты мөйөшөндә, Елена Николаевна Манфановскаяның 2-се номерлы йорто ихатаһында үҫкән ҙур ағас.

## Һүрәтләнеше һәм тарихы
Манфановская Елена Николаевна 2003 йылда вафат була. Йорт 1902 йылда төҙөлгән һәм бер үк ваҡытта янында ҙур баҡса ултыртылған була, бер ҡатлы йорттоң верандаһы баҡсаға сыға.

Йорт хужаһы Николай Манфановский, Елена Николаевнаның атайы, йәшеллек яратыусы була һәм үҙ ғаиләһе өсөн уңайлы күркәм баҡса булдыра. Баҡсаны йортта йәшәгән баҡсасы тәрбиәләй.

Николай Манфановский Волга-Кама банкының Ростов бүлексәһендә эшләй. Ул бер нисә хәйриә ойошмаһы эшендә әүҙем ҡатнаша һәм Баҡсасылыҡ йәмғиәте советы ағзаһы була, шул айҡанлы һуңынан Ростовтың шәхси почетлы гражданы исеме ала.

Йүкә — Манфановскийҙәр ғаиләһенән ҡалған берҙән-бер ағас. Баҡса XX быуат башында Киров проспекты буйлап Пушкин урамына тиклем һуҙылған була.

1912 йылда йортҡа икенсе ҡат ҡҫтәп төҙөйҙәр. Өй менән йәнәш үҫкән йүкә зарарланмай тороп ҡала.

1920-се йылдар башында йорттарын муниципализацияланғандан һуң, ғаиләнең элекке баҡсаһын планлы рәүештә юҡ итеү башлана. Пушкин урамы буйынса дүрт ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлә, баҡса биләмәһе квартал эсендәге ихата булып ҡала.

Йүкә Бөйөк Ватан һуғышында бомбаға тотоу ваҡытында зыян күрмәй һәм беҙҙең көнгә тиклем һаҡланған.

## Әҙәбиәт
* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ЖИВОЙ РОСТОВ. 100 МЕСТ: 100-ЛЕТНЯЯ ЛИПА
* Бывший жилой дом Н.Манфановского. 1902 год.
* Столетняя липа
Кривая (Чир ҡушылдығы)

**Кривая** — Рәсәйҙең Волгоград һәм Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы Чир йылғаһының ҡушылдығы. Чир йылғаһы тамағынан 221 км өҫтәрәк уң яғынан килеп ҡоя. Йылға оҙонлоғо 56 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 509 км2.

## Тасуирлама
Йылға Волгоград өлкәһендәге Серафимович районының Ягодное (Еләкле) утары янында башлана. Волгоград һәм Ростов өлкәһе сиге буйынса аҫҡа табан аға. Ростов өлкәһендә Шолохов районы Криушинский утарынан көнсығыштараҡ , унан — Волгоград өлкәһе Серафимович районының Рубашка утарынан көнбайыштараҡ аға һәм Ростов өлкәһе Боков районының Дубовый (Имәнле) утары янынан ағып үтә. Артабан Ростов өлкәһе Горбатов утарынан көнсығыштараҡ, Белавин һәм Астахов утарҙары аша үтеп, уларҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ күл хасил итә. Һуңынан Дуленков утарын үткәс, ул Боковская станицаһынан көнсығыштараҡ Чир йылғаһына ҡоя.

Боков районында Кривая йылғаһы "Обливская ст.— Совет ст. — Боков ст. — Ҡарғын ст.— Боков ст. — Белавин утары — Имәнле утары " автомобиль юлын киҫеп үтә. Йылға аша йәйәүлеләр йөрөү өсөн тротуарлы ҙур күпер һалынған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Непростая речка Чир 
* Серафимовичский муниципальный район
Ильинка (Чир ҡушылдығы)

**Ильинка** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Боков районы биләмәләрендә ағыусы йылға. Чир йылғаһының һул ҡушылдығы, уның тамағынан  228 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 12 км, һыу йыйыу бассейнының  майҙаны — 94,2 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009665.

## Тасуирлама
Йылға Боков районының  Ильин утарынан өҫтәрәк башлана. Район эсендәге грунтлы юлдар буйлап Коньков утарына тиклем аға, уны киҫеп сыға һәм  Чир йылғаһына ҡоя.

Боков районы  "Боков " совхозында был йылғала быуа төҙөлгән.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Непростая речка Чир 
* Река: Ильинка
Грязная (Чир ҡушылдығы)

**Грязная** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға, Чир йылғаһы тамағынан 124 км өҫтәрәк уң ярына килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

Рф территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәте системаһы һәм һыу ресурстарының федераль агентлығы иҫәпләүҙәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды— 107000992
* Бассейн коды — 05.01.04.008
* ГӨ буйынса том һаны — 7
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Тасуирлама
Йылға Совет районының Ҡыҙыл Дубрава утарынан төньяҡтараҡ башлана. Артабан ағымы аҫҡа табан Усть-Грязновский утары аша үтә һәм шунда уҡ Чир йылғаһына ҡоя. Грязная йылғаһының ике исемһеҙ ҡушылдыҡ йылғаһы бар.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Дон ҡушылдыҡтары
* Ҡатмарлы Чир йылғаһы
Ростов ҡулсаһы (марафон)

**Ростов ҡулсаһы** — Дондағы Ростовта йыл һайын уҙғарылған еңел атлетика ярышы. 2017 йылда ул 39-сы тапҡыр үткәрелә. Күп халыҡ ҡатнашҡан марафон Бөйөк Еңеүгә бағышлана.

## Тарихы
2016 йылда марафон маршруты 42 километр тәшкил итә һәм 5 этапҡа бүленә. Старт иртәнге сәғәт 9-ҙа бирел һәм финишҡа тиклем йүгереп килеп етеүселәргә иҫтәлекле дипломдар тапшырыла.

2017 йылда «Ростов ҡулсаһы» йүгереүе 39-сы тапҡыр ойошторолоп үткәрелә. Уның алдағы йыл менән сағыштырғанда программаһына ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелгән: марафонда ҡатнашыусылар шулай уҡ мультимедиа йүгереү эскскурсияһында ҡатнаша алды. Йүгереү дистанцияһы 38 км тәшкил итә. Программала, ҡатнашыусылар ял итеп алһын өсөн дүрт туҡталыш планлаштырыла. Атлеттар Дондағы Ростовтың Театр майҙанында йыйыла.

Йүгереүҙә өс мең самаһы кеше ҡатнаша, уларҙың күпселеге профессионал түгел. Шулай ҙа барлыҡ йүгереүселәр ҙә дистанцияны тулыһынса үтеп, финишҡа килеп етә. Марафонда ҡатнашыусылар араһында Олимпия чемпионы Вартерес Самургашев та була. Йүгереүселәрҙең маршруты ҡала үҙәгенән һул яр буйлап, шулай уҡ Александровка аша үтә. Спортсылар Театр майҙанында финиш һыҙығын киҫә.

## Һылтанмалар
* Ростов ҡулсаһы

## Иҫкәрмәләр
Белая (Кагальник ҡушылдығы)

**Белая **—Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға. Белая йылғаһы  Кагальник йылғаһының һул ярына йылға тамағынан  77 км өҫтәрөк килеп ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо — 73 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны  — 503 км2.

## Тасуирлама
Белая йылғаһы Ростов өлкәһе Морозов районының Александр утарынан төньяҡтараҡ башлана.  Цимлян һәм Морозов районы сиктәре буйлап аға, Цимлян районы  Ломовцев утарын киҫеп үтә һәм  артабан Ростов өлкәһенең Константин районы аша аға. Суворов утары,  Белоковыльный ҡасабаһы  һәм Белянский утарҙары янынан үтә, артабан ул  күл барлыҡҡа килтерә һәм аҙаҡ  Кагальник йылғаһына  һул ҡушылдыҡ булып ҡоя.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  Дон бассейны округына ҡарай, йылға һыу хужалығы участкаһы - Дон йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010301012107000010635.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Если бы не плотины, то река Кагальник высохла
Чёрная (Чир ҡушылдығы)

**Черная (Ҡара)** — йылға. Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Шолохов, Боков райондары биләмәләрендә аға. Чир йылғаһы тамағынан 246 км өҫтәрәк, һул яҡтан килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 48 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 506 км2.

## Тасуирлама
Черная йылғаһы Шолохов районының Верхнетокинский  утарынан өҫтәрәк башлана. Артабан өлкә эсендәге юлдар буйлап  Чукаринский һәм Кружилинский  утарҙары аша ағып үтә. Артабан Боков районының Грушинский  һәм Вислогузов утарҙарынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, өс тармаҡҡа бүленеп, Чир йылғаһына ҡоя.

Үҙ ағышында йылға күп кенә ҡултыҡтар һәм тармаҡтарға бүленә. Уның Кружилинский утары  янындағы ҡушылдыҡ йылғаһы - Семеновка.

Шуныһы ҡыҙыҡ, һәр йыл һайын июль айында Черная йылғаһы ярындағы аҡландарҙың береһендә "Автор йыры Малый Грушинский фестивале " үткәрелә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға  Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009627.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Грушинский фестиваль

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Ҡатмарлы Чир йылғаһы 
* Чир Йылғаһы
Гусынка (Чир ҡушылдығы)

**Гусынка** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Боков районы  биләмәләрендә ағыусы йылға; Чир йылғаһының тамағынан 262 км өҫтәрәк һул  ярына килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 126 км2.  Йылға ағымының башында Гусиный йырыны  буйлап аға.

## Тасуирлама
Гусынка йылғаһы Климовка  утары (Ростов өлкәһе) янында башлана. Ул, өлкә әһәмиәтендәге юлдар менән йәнәш үтеп, Лиховидовский утары янында Чир йылғаһына ҡоя.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009610.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Ҡатмарлы Чир йылғаһы
Мәжлес йыры (йыр)

«**Мәжлес йыры**» — башҡорт халыҡ йыры.

## Һүрәтләмәһе

Оҙон йырҙар төркөмөнә ҡарай. Оҙон, архаик төҙөлөшлө көйгә нигеҙләнгән. Текст стандарт структуралы лаконик көйгә йырлана.

Йыр фәлсәфәүи-эпик характерҙа.

«Мәжлес йыры» йырында халыҡ аҡылы, киләсәккә ышаныс мотивтары асыҡ сағыла. Йыр кешене ҡыйыу һә түҙемле, тыйнаҡ һәм намыҫлы булырға, дуҫтарға һөйөү менән ҡарарға өйрәтә. Тулы драматизм һәм хистәр сафлығы хас был йырға.

Ҡунаҡта, байрам табынында, туйҙа барлыҡ хистәр, ҡотлауҙар, үҙ-ара маҡтау һүҙҙәре фәҡәт йыр формаһында бирелер булған. Йыр борон-борондан бындай осрашыуҙарҙың йөҙөк ҡашы — биҙәге булған, һәр ҡунаҡ хужаға хөрмәт йөҙөнән ниндәй ҙә булһа бер йыр йырлауҙы үҙенең намыҫ эше тип ҡараған. Мәжлес йырҙары, нигеҙҙә, яңғыҙ башҡарыла, ҡара-ҡаршы йырлау формалары ла осрай — бында туғандарҙың бер төркөмө икенсе төркөмгә мөрәжәғәт итә. Был жанрға бәйле бихисап традицион текстар көн итә.

«Мәжлес йыры» башҡорт халыҡ йырҙарының тормош-көнкүреш йырҙар төркөмөнә инә. Был төркөм йырҙары ауыр тормош шарттарында ла халыҡ күңеленең оптимистик асылын сағылдыра. Уйын-көлкө, һый-хөрмәт, ҡунаҡ-төшөм тураһындағы йырҙар, һис шикһеҙ, донъянан төңөлмәгән, киләсәккә ышаныс менән ҡараған һәм үҙендә ҙур рухи көс барлығын тойған халыҡ күңелендә генә тыуырға мөмкин. «Мәжлес йыры» — бының асыҡ үрнәге.

## Әҙәбиәт
Алкин М. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары. — Өфө: Китап, 2002. — 288 бит.
Гнилая (Быстрая ҡушылдығы)

**Гнилая** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға ; Быстрая йылғаһының тамағынан 136 км  өҫтәрәк уң ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км, һыу йыйыу бассейнының  майҙаны  — 948 км².

## Тасуирлама
Гнилая йылғаһы Ростов өлкәһенең Облив һәм Милютин райондарының сигендә башлана, артабан  Орлов, Агропролетарский, Юдин утарҙары аша,  Милютин станицаһы, Новокузнецов, Старокузнецов, Широкий Лог, Терновый, Сулин һәм Новодонецкий утарҙары аша аға. Артабан  Тацин районының Калмыков, Лесной, Качалин, Майоро-Белашовка, Малокачалин һәм Борисовка утарҙары аша үтә. Малокачалин утарынан көньяҡтараҡ Гнилая йылғаһы Быстрая йылғаһына ҡоя.

Йылғала — ҡорбан, алабуға, сабаҡ, судак, суртан, һаҙан, йәйен балығы бар; бында балыҡ тотоу киң таралған.

Йылға ярында боронғо кешеләрҙең  Кременная 2 һәм 3-сө утрағы бар .

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрының мәғлүмәттәре буйынса  Дон  бассейны  округына ҡарай, йылғаныһ һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* За незаконное пользование водой донская фирма заплатит миллион рублей
Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы

**Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы** (25 август 1916 йыл — 15 ғинуар 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1964). 

## Биографияһы
Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы Камалетдинова 1916 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Малаяҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Татар Малаяҙы ауылы) тыуған. 

1935 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлағандан һуң (Хажи Бохарский курсы), Башҡорт дәүләт академия драма театрында  эш башлай.

## Төп ролдәре
* Мәрзиә («Ул ҡайтты», Әнғәм Атнабаев);
* Зөлхәбирә («Айгөл иле», Мостай Кәрим);
* Һандуғас («Зимагорҙар», Сәғит Мифтахов).

Классик драматургияла:

* Полина («Төшөмлө урын» — «Доходное место», А. Н. Островский; дебют, 1935);
* Пелагея («Мещандар» — «Мещане», Максим Горький);
* Һөт әсәһе («Ромео менән Джульетта» — «Ромео и Джульетта», Уильям Шекспир);
* Бианка («Отелло», Уильям Шекспир);
* Матрена («Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә» — «Власть тьмы», Лев Толстой);
* Агафья Тихоновна («Өйләнеү» — «Женитьба», Н. В. Гоголь) һәм башҡалар.
* Тоня Туманова («Ҡорос нисек сыныҡты» — «Как закалялась сталь», Н. А. Островский

## Уйнау оҫталығы
Уйнаған ролдәре кәүҙәләндереү оҫталығы менән айырылып тора. Ижади алымдарының үҙенсәлеге — тойғоларҙы нескә итеп асып биреү, ролде тәрән аңлап башҡарыу, лиризм.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1964)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Хөсәйен Ҡудашев: иҫтәлектәр. — Өфө: Китап, 1993.

## Һылтанмалар
* Кино һәм театр. Фәриҙә Камалетдинова 
* Башҡорт академия драма театры сайты 
*  Фәриҙә Камалединова
Куртлак

**Куртлак** — Рәсәйҙең Волгоград (108 км) һәм Ростов (42 км) өлкәләрендәге йылға, Чир (Дон бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо 150 км, бассейнының  майҙаны 2760 км². Йылға убалы дала ерҙәре буйлап аға, уның үҙәне һай , ағымының үрге яғында ер палеоген ултырмаларынан-ҡом һәм эоцен ҡомташынан тора, Платонов утарынан  түбән ҡом, аҡбур, опокалы тупраҡтан ғибәрәт. Йылға ер һуғарыу өсөн  өсөн ҡулланыла.

## Ағым
Йылға Дон теҙмәһе армытында, Клеть районының Платонов утарынан  төньяҡ-көнсығышындараҡ, 160 м-ҙан  ашыу бейеклектә башлана. Башта көнбайышҡа табан аға ла , көньяҡҡа табан борола. Йылға Иванушенский, Яланғас һәм Верхнереченский утарҙары янында  Соломаковка йылғаһын уң ярында үҙ эсенә ала. Артабан  уға һул яҡтан  Осиновая (Оло Осиновка утарынан көньяҡҡа табан), уң яҡтан  Новоцарицынский утарынан көньяҡта Батшабикә,   һулдан Крепкая, уңдан,  Липовский утарынан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Ефремовская  һәм  һулдан, Ҡалас-Куртлак биҫтәһенән көнсығыштараҡ, Гусынка йылғалары ҡушыла. Ростов өлкәһенең Совет районындағы Русская ҡасабаһынан көнбайышта Чир йылғаһына ҡоя.

Куртлак йылғаһы Волгоград өлкәһенең Клеть районы һәм Ростов өлкәһенең  Совет райондары  территорияларында аға.

## Һыу режимы
Башлыса ҡар һыуы менән туҡлана. Яҙғы ташҡындар март- май айҙары буйынса бара, йылға кимәле 2 метрға тиклем күтәрелә (һуңғы көслө ташҡын  2003 йылдың 4 апрелендәбула, барлыҡҡа килгән боҙ тығыны арҡаһында йылға  ярҙарынан сыға). Йәй  тотороҡло һайыға. Был осорҙа ныҡ һайыға һәм  сөңгөлдәр  һәм шаршылар яһай. Яҡынса декабрҙең беренсе яртыһында туңа, апрель башында боҙҙан әрселә.

Куртлак әҙ һыулы йылға, уртаса йыллыҡ аҡма күләме 0,014 м³/, сығымдары — 0,44 м³/сек. Йылға кимәлен тәьмин итер өсөн йылғала  быуалар  бар.

## Тарих
Йылға Дон казактары ерҙәренең  статистик тасуирламаларында 1822—32-се йылдарҙа телгә алына:
Чир йылғаһына ҡойоусы йылғалар: һул яҡтан: 12) **Куртлак**. Куртлак йылғаһының ҡушылдыҡтары : уң яҡтан: Соломаховка, Яланғас, Батшабикә һәм Донщинка; һул яҡтан: Уҫаҡлы һәм Ныҡлы.


## Тораҡ пункттар
* Платонов утары
* Селиванов утары
* Захаров утары
* Евстратовский утары
* Иванушенский утары
* Верхнереченский утары
* Оло Осиновка утары
* Перелазовский утары
* Ефремов утары
* Липовский утары
* Ҡалас-Куртлак ҡасабаһы
* Петров ҡасабаһы
* Новорябухин утары
* Русская ҡасабаһы

## Бассейны
* **Куртлак**
** Саломаковка — (уң, 14 км, Соломаковская)
** Яланғас — (уң, 21 км)
** Осиновая — (һул, 15 км)
** Батшабикә — (уң, 47 км)
** Ныҡлы — (һул, 16 км)
** Донщинка — (уң, 33 км)
** Гусынка — (һул, 18 км).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ростов өлкәһе йылғалары
* Волгоград өлкәһе йылғалары

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* *«Родники и реки Волгоградской области»*. В. А. Брылев, Н. А. Самусь, Е. Н. Славгородская. — Изд-во: ВОКМ, Волгоград, 2007 г.

## Һылтанмалар
* Куртлак&nbsp;// Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.
Әмтә йылғаһы

**Әмтә** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге йылға, Джурак-Сал  йылғаһының (Дон бассейны) уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 39 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны, 570 км². Һарҡыуы 1,4 м/км. Был йылғала быуа төҙөлгән.

## Исеме
Ростов өлкәһендә  Оло Әмтә йырыны бар  —  Кесе Куберле йылғаһының һул ҡушылдығы.

"Ростов өлкәһе тәбиғәтендә" 1940 йылда  йылға **Ямта тип телгә алынған**:
Джурюк-Сал үҙенә 5  ҙур һул ҡушылдыҡтарҙы  — Цеклита, Булукта, Урта һәм   Булукта һәм Пандесал - йылғаларын , ә уң яҡтан Зегистаны һул ҡушылдыҡтары  Чигарт менән  **Ямтаны ҡабул итә**
Моғайын, йылға исеме   калм.Әмтә  - тере,  йәнләнгән һүҙенән килеп сыҡҡан. .

## Ағым
Йылға Ергеней битләүенең көнбайышында, Оборочная һәм Обрушина йырындары ҡушылған ерҙә башлана. Ағымының дөйөм йүнәлеше көнбайышҡа һәм төньяҡ -көнбайышҡа табан бара. Түбәнге ағымында ҙур Заветный (районы  шул исемдә) ауылы аша ағып үтә. Сал йылғаһына уның тамағынан 571 км өҫтәрәк ,Фрунзе утарынан көнбайыштараҡ,  һул яҡтан килеп ҡушыла.

Ростов өлкәһе Заветинский районы  биләмәләрендә аға.

## Бассейны
Әмтә йылғаһының бассейны тулыһынса тиерлек Ростов өлкәһе Заветинский районында , ҙур булмаған өлөшө Ҡалмыҡ республикаһы территорияһында урынлашҡан .
* **Амта**
** Оборочный йырыны (Оброчный) — һул
** Обрушина  йырыны— уң
** Бакшин-Сала йырыны — (уң)
*** Дунда йырыны — (уң)
** Рассыпная йырыны — (һул)
** Гусарка йырыны — (уң)
** Терновое йырыны — (һул)
** Анхара — (уң)
** Бабин йырыны — (һул)

## Тораҡ пункттар
* х. Андреев
* с. Кичкино
* с. Заветное

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Йылға Амта — дәүләт һыу реестры мәғлүмәте
Горький исемендәге үҙәк китапхана (Батайск)

**Горький исемендәге үҙәк китапхана ** — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы үҙәк китапхана. 1938 йылда асылған.

Адресы: 346880, Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһы, Киров урамы, й. 32/1.

## Тарихы
Батайск китапханалары тарихы алыҫ үткәнгә китә. 1898 йылда Батайск ауылында ҡаҙна ҡарамағындағы сәйханала уҡыу бүлмәһе эшләй, ә революциянан һуң, 1918 йылда унда ике йорт — уҡыу бүлмәһе була.

Беренсе район китапханаһы Батайскта 1930 йылдың 1 июлендә асыла. Был ваҡытта унда 5000 дана китап була. Китапхана Батайск халҡы араһында бик популяр була. Китапханасылар китаптарға байҡау яһайҙар, уҡыусылар менән әңгәмәләр үткәрәләр, китап күргәҙмәләре ойошторалар.

1938 йылда Батайскка ҡала статусы бирелә, ә китапхана ҡала китапханаһына әйләндерелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында китапхана ныҡ емерелә. 1943 йылда, Батайск ҡалаһы азат ителгәндән һуң, китапхана ҡала халҡы тарафынан яңынан ойошторола. Халыҡ унда үҙҙәренең китаптарын килтерә. 1945 йылда китапханала өс хеҙмәткәр эшләй.

Яҙыусы Максим Горький исеме китапханаға 1958 йылда бирелә, 1960 йылда ул ҡала үҙәк китапханаһына әүерелә.

1980 йылдан М. Горький исемендәге китапхана барлыҡ ҡала китапханаларын етәкләй. Батайск ҡалаһының үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы барлыҡҡа килә. 1986 йылда китапхана өсөн Киров урамы, 32 адресы буйынса яңы бина төҙөлә, һәм ул ошо яңы бинаға күсә. Әлеге ваҡытта М. Горький исемендәге китапхана Батайск ҡалаһында иң эре китапхана булып тора. Унда 92 мең һаҡлау берәмеге иҫәпләнә: китаптар, матбуғат баҫмалары, винил дисктар фонды, аудио һәм видео кассеталар, оптик дисктар фонды, электрон мәғлүмәт базаһы.

Үҙәк ҡала китапханаһы мәғлүмәти, мәҙәни һәм ял итеү үҙәге булып тора. Ҡала китапханаларының китап уҡыусылары һаны 35537 кеше тәшкил итә (М. Горький китапханаһы буйынса яҡынса 700), китап биреү йылына 687650 дана тәшкил итә.

Китапхана директоры: Парасоцкая Елена Викторовна.

## Әҙәбиәт
* Сведения о библиотечном строительстве. Госархив Ростовской области. ф. п. 2443. оп. 2. д. 5193.
* Сведения о работающих районных библиотеках Ростовской области на 1 июня 1943 года. Госархив Ростовской области. ф. р. 4045 оп. 1. д. 80.
* Сведения о состоянии библиотечной работы. Госархив Ростовской области. ф. р. 3737 оп. 2. д. 261.

## Һылтанмалар
*  г. Батайск. Центральная библиотека
*  Центральная библиотека им. Горького
*  г. Батайск. Центральная библиотека
Сиваш

**Сиваш**, йәки **Серек диңгеҙ** (, Sıvaş, Çürük Deñiz, Сываш, Чюрюк Денъиз) — Азов диңгеҙнең көнбайыш ҡултығы. Сиваш Ҡырым ярымутрауын материктан айырып тора. Улар араһынан Ҡырым (Автономиялы) Республикаһы менән Украинаның Херсон өлкәһе араһында сик үтә. Сиваш Ҡырым татарҙары (sıvaş, сываш) теленән тәржемә иткәндә «бысраҡ» тигәнде аңлата.

## Географияһы

Азов диңгеҙенән Сивашты оҙон Арабат уғы айыра, диңгеҙ менән Генич һәм Промоин боғаҙҙары менән тоташа. Ҡара диңгеҙҙән тар ғына Перекоп муйыны менән айырыла. Тар Чонгар боғаҙы Сивашты көнсығыш һәм көнбайыш өлөшкә бүлә.

Сиваш майҙаны 2560 квадрат километр тәшкил итә. Һай булыу сәбәпле (иң тәрән ере — 3 метр, нигеҙҙә 0,5—1,0 м), йәйгеһен һыуы ныҡ йылына һәм серек еҫе сығара, шуға күрә сығанаҡты *Серек диңгеҙ тип йөрөтәләр*. Ошо уҡ сәбәп һөҙөмтәһендә диңгеҙ һыуы ныҡ парға оса һәм Сиваш ныҡ минералләшкән.

11 тоҙло һәм әсе тоҙло ҡултыҡтарҙан тора.

Оҙонлоғо — яҡынса 200 км. Киңлеге — 2-35 км.

Тәбиғи майҙаны — 2500 кв.км, шул иҫәптән 100 квадрат километр самаһы утрауҙарға һәм 560-ы квадрат километры ваҡыты-ваҡыты менән генә һыу ҡаплаған учаткаларға тура килә.

Азов диңгеҙе һыуҙары менән туҡлана.

Сиваш ярҙары башлыса түбән, һөҙәк, йәйгеһен тоҙ ҡатламдары менән ҡаплана.

Төбөнә 5 метрға тиклем һәм унан да күберәк ләм ҡатламы ултырған. Тоҙлолоғо 22 проценттан (төньяҡта) 87 процентҡа (көньяҡта) тиклем.

Сивашһыуында тнатрий, магний, калий, бромлы магний һәм башҡа тоҙҙарҙың хлорлы ҡатнашмалары бар.

## Тоҙ сығарыу
Тоҙҙоң дөйөм тоҙ запасы яҡынса 200 миллион тонна тип иҫәпләнә.

Сиваштың минераь байлыҡтары базаһында Перекоп бром, фосфор ашламалары етештереүсе Ҡырым Титаны һәм Ҡырым содаһы заводтары төҙөлгән.

Сиваштың Перекоп муйыны менән сиктәш көнбайыш өлөшө дамба менән айырылған һәм, муйындағы бер нисә күл кеүек үк, гигант химия ҡалдыҡтары урынына әйләндерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сиваш — милли парк 
* Сиваш йәки Серек диңгеҙ
* Сиваш Күле.  Сиваштың үткәне һәм хәҙергеһе.
Комсомол скверы (Дондағы Ростов)

**Комсомол скверы** — Рәсәйҙең Дондағы Ростов ҡалаһы Октябрь районында урынлашҡан йәшел массив.

## Тасуирлама
Комсомол скверы территорияһын көнбайыш һәм көнсығыш секторҙарға бүлергә мөмкин. 2013 йыл дауамында скверҙың көнбайыш өлөшөндә ремонт эштәре алып барылды. План буйынса кәрәк урындарында тротуар плиткалары тергеҙеү буйынса эш алып барыу, эскәмйәләр ремонтлау һәм зыян күргән элементтарҙы тергеҙеү ҡаралған. Шулай уҡ «Кораблик» балалар уйын комплексы элементтарын алмаштырыу планлаштырылған.

2012 йылда Комсомол скверындағы фонтан МКИ «Дондағы Ростов ҡалаһының урман хужалығы һәм ҡаланы төҙөкләндереү идаралығы» балансына тапшырылған. 2013 йылда скверҙы тергеҙеү эшмәкәрлеге август аҙағына тиклем тамамланырға тейеш була. Комсомол скверының көнсығыш өлөшөнә йүкә, саған һәм башҡа ағас үсентеләре ултыртыу планлаштырылған. Сквер территорияһында урынлашҡан автосалон биналарын балалар үҙәге биләй. 2013 йыл дауамында скверҙың көнсығыш өлөшөндә газон тергеҙелергә тейеш була.

2015 йылда Дондағы Ростовтың Комсомол скверында бушлай Wi-Fi зонаһы барлыҡҡа килә.

2017 йылда дөйөм ҡала өмәһендә Комсомол скверында ағас ултыртыу ойоштороласаҡ.

## Иҫкәрмә
Дон халыҡтары фестивале

**Дон халыҡтары фестивале**, шулай уҡ* «Дон Халыҡтары татыу ғаилә»* Милли мәҙәниәттәр фестивале — Дондағы Ростовта йыл һайын үткәрелгән фестиваль. Сараның маҡсаты булып Донда йәшәгән халыҡтарҙың традицион мәҙәниәттәрен һаҡлау һәм үҫтереү тора. Фестиваль Халыҡтар берҙәмлеге көнөнә арнап уҙғарыла.

## Һүрәтләнеше
Феастиваль 1995 йылдан алып ойошторола, 2016 йылда ул 21-се тапҡыр үткәрелә. Унда Төньяҡ Осетия, Краснодар крайы, Ҡалмыҡ, Адыгей, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкес, Дағстан, Төньяҡ Осетия-Алания республикалары ҡатнаша. Ростов өлкәһенән дә вәкилдәр була, сөнки уның территорияһында 100 тирәһе милләт йәшәй. Фестивалдең үҫеше яйлап бара. Тәүҙә уға әлкә әһәмиәтендәге сара статусы бирелә, артабан ул төбәк-ара фестивалгә әүерелә.

Байрамды барлыҡҡа килтереүселәр һәм ойоштороусылар булып Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы, Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы, Өлкә халыҡ ижады йорто тора. Ҡатнашыусылар араһында үҙэшмәкәрҙәр һәм ғаилә коллективтары, милли ижади коллективтар бар.

2013 йылда фестиваль Белокалитвинск районының Шолохов ҡасабаһында башланып Дондағы Ростовтың Өлкә халыҡ ижалы йортонда дауам итә. Программала милли көнкүреш, кәсепселек һәм аш-һыу күргәҙмәләре ҡарала һәм эшләй.

## Иҫкәрмәләр