open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Воробьёв Владимир Сергеевич

**Воробьев Владимир Сергеевич** (8 апрель 1939 йыл—15 март 2022 йыл) — СССР ғалимы, түбән температуралы плазма физикаһы, ионлы һәм кондесатлы мөхит электрофизикаһы өлкәһендә белгес.  Соросов профессоры.  Физика-математика фәндәр докторы, Мәскәү дәүләт тау университетының  юғары  математика кафедраһы профессоры. IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән. Леонид Бибермандың уҡыусыһы.

## Биографияһы
Владимир Сергеевич Воробьёв 1956 йылда Мәскәү энергетика институтының электрон техника факуьтетына уҡырға инә. Беренсе курстың икенсе семестрында студенттар физика уҡый башлай. Уҡытыусылары Леонид Биберман була. Был лекцияларға йөрөү Владимир Воробьевтың артабанғы яҙмышына йоғонто яһай. Квант механикаһы курсын Валентин Фабрикант уҡый.

1960 йылда Владимир Воробьев  «Биберман төркөмөндә» үҙенең дипломы өҫтөндә эшләй башлай. 1961 йылда Мәскәү энергетика институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай, ул Л.М. Биберман менән хеҙмәттәшлеген  физика кафедраһында  дауам итә, ә 1965 йылдан  — Юғары температуралар институтында теоретик бүлектә эшләй, унда спектраль линияларҙың  суммар радиация ағымына индергән өлешөн иҫәпләү менән  шөғөлләнә башлай.

1979 йылда Владимир Воробьев физика-математика фәндәре докторы була. 1985 йылда Мәскәү дәүләт тау университетының юғары математика профессоры исемен ала (бөгөн —  «МИСиС» Милли тикшеренеү технология университеты). Л.М.Биберман һәм И.Т. Якубов менән берлектә ул түбән температуралы плазманың тигеҙһеҙ теорияһын төҙөй.  Был теория «Кинетика неравновесной низкотемпературной плазмы» монографияһы нигеҙенә һалына, ул 1982 йылда «Наука» нәшриәтендә  баҫылып сыға.

1998 йылда, Л. М. Биберман үлгәндән  һуң, Владимир Воробьёв «Теоретическое  исследование теплофизических, кинетических и радиационных свойств и процессов в низкотемпературной плазме» ғилми мәктәбенең лидеры була. Ул  Л. М. Биберман башлаған тикшеренеүҙәрҙе дауам итә .

«Түбән температуралы плазма физикаһы» проблемаһы буйынсаРФА ғилми советтың рәйесе урынбаҫары. Дәүләт ғилми стипендияһын алыусы. Кәм тигәндә 155 баҫма, 2 монография һәм 2 уйлап табыу авторы.

2000 йылда Воробьев IV дәрәжә  «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.

Владимир Сергеевич Воробьев — РФА Юғары температуралар берлшәмәһе институты  экстремаль тороштарҙың йылылыҡ физикаһы институты мәктәбенең ғилми етәксеһе.

Физик һәм педагог Леонид Михайлович Бибермандың тыуыуының 100-йыллығына  арналған ғилми юбилей сессияһында ҡатнаша.

Воробьев Владимир Сергеевич 2022 йылдың 15 мартында вафат була.

## Ғаиләһе
1977—1992 йылдарҙа йыр авторы һәм башҡарыусы  Вероника Долинаға өйләнгән була. Балалары: Петр Воробьев - ғалим, яҙыусы; Антон Долин — журналист, кино тәнкитсеһе; Олег Долин — актёр, музыкант; Ася Долина — журналист, музыкант.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Туников Геннадий Михайлович

**Туников Геннадий Михайлович**  (1 август 1941 йыл,  Башҡорт АССР-ы — 3 июнь 2021 йыл, Рязань) — Рәсәй ғалимы, малсылыҡты үрсетеү буйынса, уның генетикаһы һәм технологияһы өлкәһендә белгес. П.А.Костычев исемендәге Рязань дәүләт агротехнолгоя университеты ректоры (1986—2010). Ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003).

## Биографияһы
Геннадий Михайлович Туников 1941 йылдың  1 авгусында Башҡорт АССР-ы Күмертау районының (хәҙер Көйөргәҙе районының Яңы Йәҙгәр ауылы) Йәҙгәр ауылында тыуа.  

1965 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институтын тамамлай. Аспирантуранан һуң 1971—86 йылдарҙа  шунда уҡ эшләй: ассистент, доцент, кафедра мөдире, декан урынбаҫары, уҡыу эштәре буйынса проректор. 1986 йылда Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының ректорҙар резервынан Рязань ауыл хужалығы институтының  ректоры итеп тәғәйенләнә (П.А.Костычев исемендәге Рязань дәүләт агротехнолгоя университеты), был вазифаны 2010 йылға тиклем башҡара, хәҙер шунда уҡ биология һәм зоотехния кафедраһы профессоры. Шулай уҡ Рязань өлкә «Белем» йәмғиәтенең рәйесе булып тора.

Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының, агросәнәғәт комплексының кадрҙар сәйәсәте, Рәсәй  Социология һәм идара итеү академияһының, Петровка фәндәр һәм сәнгғәт академияһының, Рәсәй аграр мәғариф академияһының, Халыҡ-ара Юғары Мәктәп  академияһының мөхбир ағзаһы (академигы).

9 фән докторы һәм 20 кандидаты әҙерләгән.

260 фәнни эш, шул иҫәптән 5 дәреслек, 12 уҡыу әсбабы, 15 тәҡдим, 5 фәнни-популяр китап баҫтырып сығара. 13 уйлап табыу патенты бар..

Геннадий Михайлович Туников 2021 йылдың 3 июнендә Рязань ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
III дәрәжә  (2007) һәм IV (1999) дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены, «РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре»,  «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1994), «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре», «Рәсәй агросәнәғәт комплексының почетлы хеҙмәткәре». Рязань өлкәһенең почетлы гражданы маҡтаулы исемдәренә лайыҡ була, Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://www.domostroymedia.ru/articles/nerabochee_nastroenie/5587/
Семёнов Владимир Геннадьевич

**Семенов Владимир Геннадьевич** (15 июль 1960 йыл; Иҫке Тепловка, Быҙаулыҡ районы, Ырымбур өлкәһе, СССР) — Рәсәй тыуған яҡты өйрәнеүсеһе һәм хәрби тарихсыһы. Тарих фәндәре кандидаты, Ырымбур дәүләт педагогия университетының Ватан тарихы  һәм социаль-сәйәси теориялар кафедраһы доценты.  Көньяҡ Урал һәм Ырымбур казак ғәскәренең хәрби тарихы буйынса бер нисә ғилми мәҡәлә һәм монография авторы.

## Биографияһы
Владимир Геннадьевич Семенов 1960 йылда Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районы Иҫке Тепловка ауылында тыуа.  Совет армияһында хеҙмәт иткәндән һуң Ырымбур дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай (1986). 1986—1989 йылдарҙа ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1989 йылда  Ырымбур педагогия университетында уҡыта. 2003 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Оренбургское казачье войско в годы Первой Мировой войны, 1914—1917 гг.» темаһы буйынса диссертация яҡлай. Ырымбур казак йәмғиәте архив комиссияһының рәйестәше булып тора..

Бер нисә монографиянан тыш ғилми журналдарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыҡҡан  күп һанлы мәҡәләләр авторы булып тора. Шулай уҡ энциклопедия  өсөн  «Башҡорттарҙың хәрби тарихы» мәҡәләһен төҙөй. 1990 йылда Ырымбур казак ғәскәре офицерҙары тураһында  мәғлүмәттәр йыя. 2003 йылда Уралда Аҡтар хәрәкәтенә арналған Силәбеләге конференцияла  Мәскәү тарихсыһы А. В. Ганин менән берлектә  Ырымбур казак ғәскәре офицерҙары тураһында бик күп биографик материалдар туплай.

Ырымбур казактарының Рус-япон һәм Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы проблемаларын фәнни дәрәҗәлә ентекләп ҡараған беренсе кеше була.

## Төп библиография

* 
* Ганин А. В., Семёнов В. Г. Офицерский корпус Оренбургского казачьего войска. 1891—1945: Биографический справочник. — М.: Русский путь, 2007. — 676 с. — .
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  
* 
*
Вәлиев Фаит Ғариф улы

**Вәлиев Фаит Ғариф улы** (11.05.1927—14.05.1998) — торакаль хирург, медицина фәндәре кандидаты (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы (1995).
 
## Биографияһы
Фаит Ғариф улы Вәлиев 1927 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Үрге Ҡыйғы районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.

1944 йылда Томск хәрби-артиллерия училищеһын тамамлай.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Алыҫ Көнсығышта япон милитаристарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан, Ҡытайҙа хеҙмәт иткән. 

1952 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

Тәтешле район һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире булып эш башлай, 1954 йылдан Тәтешле үҙәк район дауаханаһының баш табибы. 

1955-1966 йылдарҙа Салауат ҡала дауаханаһының хирургия бүлегенә етәкселек итә. 1956 йылдан нефть-химия комбинатының фтизиатры.
1959 йылдан баш онколог һәм ҡала онкология кабинеты мөдире, 1961 йылдан — бүлек мөдире.

1964 йылдан Өфөлә хеҙмәт итә. РОД бүлеге мөдире.
 
1966-1998 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында хеҙмәт итә. 1966 йылдан РКБ-ның торакаль бүлеге мөдире.

1971 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй. 

1986—1996 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында (РКБ) эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены (1971)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* 10 миҙал
* БАССР-ҙың персональ пенсионеры (1987 йылдан)

## Һылтанмалар
* БГМУ. ВАЛИЕВ Фаит Гарипович
* ВАЛИЕВ Фаит Гарипович
* Башҡорттар. Знаменитые люди Кигинского района

## Иҫкәрмәләр
Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы

**Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы** (1902—1981) — педагогика фәндәре кандидаты, доцент.

## Биографияһы
Ғәли Тәҡиулла улы 1902 йылда Вәлиев Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Дыуан улусы (Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Абзай ауылында тыуған.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1920—1924 йылдарҙа Абзайҙа уҡытыусы булып эшләй. Ике йыл Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1926 йылда Өфөләге педагогия институтында (элекке Уҡытыусылар институты, артабан — Халыҡ мәғарифы институты 1923 йылдан алып «Практик институт» тип йөрөтөлгән) уҡый.

1929 йылда Мәскәү педагогика фәндәре академияһына йүнәлтмә бирелә.

1938—1942 йылдарҙа — Башҡорт педагогия институтының директор урынбаҫары,

1942—1952 йылдарҙа — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының директоры була

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар

## Һылтанмалар
* Псреди России. Село Верхние Киги 
* Знаменитые люди Кигинского района Республики Башкортостан

## Иҫкәрмәләр
Ткаченко Евгений Васильевич

**Ткаченко Евгений Васильевич** (9 ғинуар 1938 йыл — 12 июль 2020 йыл) — СССР парашютсыһы, летчик. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, парашют спорты буйынса Украинаның атҡаҙанған тренеры (Свердловск, ДОСААФ — Мәскәү, ДОСААФ). 1-се класлы летчик.

## Биографияһы
Урал политехник институтын тамамлай.

Беренсе парашют менән һикереү 1955 йылдың 18 ғинуарында, ДОСААФ-тың Свердловск аэроклубында, ПО-2 самолетынан СССР спорт мастеры Иван Филиппович Сикорский етәкселегендә башҡарыла.

1962 йылда АҠШ-та VI донъя чемпионатында 2000 метр бейеклектән акробатик һикереүҙәрҙә алтын миҙал яулай (тренеры — атҡаҙанған спорт мастеры К. Лушников).

Ике йылдан һуң ФРГ-ла VII донъя чемпионатында донъяның иң көслө акробаты титулын раҫлай.

Тағы ла ике йылдан һуң ГДР-ҙа VIII чемпионатта ҡабаттан донъя чемпионы була.

1967 йылда СССР халыҡтарының өсөнсө Спартакиадаһында тағы ла акробатика буйынса беренсе һәм күпбәйгелә абсолют чемпион була.

1968 йылда Австрияла IX донъя чемпионатында донъяның иң көслө 129 парашютсыһы араһында күпбәйгелә еңеү яулай. Төркөм менән һикереүҙә ул теүәллек буйынса өсөнсө донъя рекорды ҡуя.

1969—1972 йылдарҙа парашют спорты буйынса СССР йыйылма командаһының өлкән тренеры була, «Парашютсылар әҙерләү теорияһы һәм практикаһы» дәреслеген баҫтырыуҙа ҡатнаша (1969).

Үҙәк берләшкән осоу-техник мәктәбен тамамлай — осоусы-инструктор парашютсы; Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институты тренер-уҡытыусыһы.

Ҙур спорттан киткәндән һуң, үҙен Чкалов исемендәге СССР Үҙәк аэроклубында инструкторлыҡ эшенә бағышлай. Тушинолағы авиация байрамдарынан репортаждар алып бара. Һуңыраҡ бөтә донъя буйлап аэрошоуҙары үткәреүсе фирма ойоштора (Франция, Чехословакия, Болгария, Германия, Югославия, АҠШ).

### Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар. Ҡатыны, Ткаченко (Мухина) Ирина Борисовна, — спортсы—парашютсы, парашют спорты буйынса 40-тан артығыраҡ донъя рекордына эйә, халыҡ-ара класлы спорт мастеры, социалистик илдәр чемпионаттарының, ДОСААФ һәм СССР чемпионаттарының призеры һәм чемпионы, СССР-ҙың абсолют чемпионы.

## Спорт исемдәре һәм ҡаҙаныштары
* 1968 йылда Австрияла Донъя абсолют чемпионы.
* АҠШ-та 1962 йылда акробатика буйынса .Донъя чемпионы.
* ФРГ-ла акробатикала 1964 йылда Донъя чемпионы.
* 1966 йылда ГДР-ҙа Донъя чемпионы.
* 1961, 1963, 1965, 1967 йылдарҙа СССР чемпионы,
* 1967 йылда күпбәйгелә СССР халыҡтары Спартакиадаһының абсолют чемпионы.
* Парашют спорты буйынса күп тапҡыр донъя һәм СССР рекордсыһы (35-тән ашыу донъя рекорды)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены (30.05.1969)
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы 
* ДОСААФ А. И. Покрышкин миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* https://www.youtube.com/watch?v=K_Cg4EKgQyY&t=2s
* https://www.youtube.com/watch?v=2Ubt3Uh7FoU
Бәширов Әкрәм Абдулла улы

**Бәширов Әкрәм Абдулла улы** (14 март 1933 йыл — 28 ғинуар 2010 йыл) — ғалми-иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1968), профессор (1991).

## Биографияһы
Әкрәм Абдулла улы Бәширов 1933 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Үрге Ҡыйғы районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Ҡолмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1960 йыл|да Ҡазан финанс-иҡтисад институтын тамамлай. 1969 йылдан Өфө нефть институтында уҡыта.

1970 йылда һәм 2002 йылдарҙан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте эргәһендәге Финанс университетының Өфө филиалында (Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты) уҡытыусыһы булып эшләй.

1986 йылдан — Мәскәү технология институтының Өфө филиалында — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты (УФМТИ) бухгалтер иҫәбе кафедраһы мөдире була.

1991 йылдан башлап Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта, 1994—2001 йылдарҙа аудит һәм һалымдар кафедраһы мөдире була.

Фәнни хеҙмәттәре сәнәғәт һәм ауыл төҙөлөшөндә хужалыҡ эшмәкәрлеге сығымдарын иҫәпләү һәм анализлау мәсьәләләренә арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1968), профессор (1991)

2010 йылдың 28 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
* Калькулирование себестоимости в строительстве. М., 1980
* Бухгалтерский учёт в подрядном строительстве. М., 1983
* Учёт издержек производства и калькулирование себестоимости в подрядном строительстве. М., 1986.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сафонов Эрнст Иванович

**Сафонов Эрнст Иванович**  (11 апрель 1938 йыл, Рязань өлкәһе — 23 октябрь 1994 йыл, Мәскәү) — урыҫ яҙыусыһы-прозаик, тәржемәсе, публицист,  «Литературная Россия» гәзитенең баш мөхәррире (1989—1994).  ««Почёт Билдәһе» ордены» кавалеры (1986)

## Ҡыҫҡаса биографияһы
Эрнст Иванович Сафонов 1938 йылдың 11 апрелендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғаилә Брест эргәһендә, немец концентрацион лагерында тотҡондар араһында була; карателдәр атып үлтереүгә хөкем итә, мөғжизә менән  партизан базаһында ҡасып ҡалалар һәм йәшеренәләр. 1944 йылда Рязань өлкәһенә әйләнеп ҡайталар.

Сафонов Рязань педагогия институтының  тарих-филология факультетында уҡый  (1957—1960), район гәзиттәрендә журналист булып эшләй. 1965 йылда Әҙәбиәт институтын тамамлай, һуңынан шунда уҡ уҡыта башлай, проза буйынса семинар  алып бара. 

Сафоновтың  тәүге хикәйәләр йыйынтығы «Мужчины» 1962 йылда Рязандә сыға. 15-тән ашыу проза китабын сығара: «В нашем доме фашист» (1966), «Осень за выжженными буграми» (1968), «Дети, в школу собирайтесь!..» (1972), «Африканский баобаб» (1977) ,  «Хлеб насущный» (1978) повестары,  «Казённые люди» (1981) тарихи романы, «Выйти из круга» романы (1988; яҙыусы үлгәндән һуң баҫыла). «Не забудь оглянуться» (1987)  көндәлеге буйынса шул уҡ исемле нәфис фильм төшөрөлә .

«Тёплый Стан» альманахында, «Наш современник», «Человек и закон», «Слово», «Огонёк» һ. б. журналдарҙа баҫылып сыға.  «Известия», «Правда», «Неделы» гәзиттәрендә, «Роман-газета» гәзитендә,  Бөтә союз радиоһында эшләй; «Сельская жизнь» гәзитендә әҙәби консультант,  «Литературная Россия» гәзитенең баш мөхәррире була (1989—1994).

Сафонов  башҡорт, татар, бурят телдәренән 20-нән ашыу китап тәржемә итә.

РСФСР Яҙыусылар союзы Рязань яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары була (1969 йылда Сафонов ошо яҙыусылар ойошмаһында булған И.А. Солженицынды сығарыу өсөн тауыш биреүҙән баш тарта), үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. СССР Яҙыусылар союзы (1986—1991) үҙәк ревизия комиссияһының ағзаһы, РСФСР Яҙыусылар союзы Мәскәү ойошмаһының  ҡабул итеү комиссияһы рәйесе (1989 тиклем), РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары, РСФСР Яҙыусылар союзы секретары (1994), советы ағзаһы Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте халыҡ-ара фонды советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары буйынса комиссия ағзаһы булып тора. 

Рәсәй Яҙыусылар союзының Әҙәби премияһы лауреаты, «Почёт Билдәһе» ордены ордены кавалеры (1986).

Рәсәй Яҙыусылар союзы нәшриәт эшенә ҙур өлөш индергән өсөн Э. И. Сафонов премияһын булдыра.

Ағаһы Валентин Иванович — яҙыусы.

## Әҫәрҙәре

* Избранное. Повести и рассказы. — М., 1991.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. Биобиблиографический словарь. — Т. 3: П — Я. — С. 272—275.
* *Панкеев И*. Пересечение звука и сути: О прозе Эрнста Сафонова / *Сафонов Э*. Избранное. — М., 1991. — С. 482—492.
* *Фалатов Ю*. Вместе по земле ходим // Литературная Россия : газета. — 1998. — № 15. — С. 10.
* *Тер-Маркарьян А*. Как живой // Литературная Россия : газета. — 1998. — № 15. — С. 10.

## Һылтанмалар

*
Яруллин Харис Хафиз улы

**Яруллин Харис Хафиз улы** (14 июль 1924 йыл — 3 октябрь 1987 йыл) — ғалим-физиолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974).

## Биографияһы
Харис Хафиз улы Яруллин 1924 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының
Ҡыйғы районы) Йыланлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1942 йылдың 8 мартында Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Уҡсылар дивизияһының артиллерия полкы составында дошманға ҡаршы һуғыша.

*[[1942 йыл]]дың [[12 ғинуар]]ында [[Сталинград алышы]] барышында: 3-сө дивизиондың фельдшеры өлкән сержант Яруллин Харис Хафиз улы ҡамалған немец төркөмөн ҡыйратыу барышында 10 ғинуарҙан 31 ғинуарға тиклем алғы һыҙыҡта тәүге медицина ярҙамы күрһәтте. 1943 йылдың 12 ғинуарында ПМН-да беренсе ярҙам күрһәтеп, 391-се истребитель противотанковый полкының яралы командирын ПМН-дан алып сыҡты. Шул уҡ көндә 1-се Совхоз районында башҡа частарҙың 25 ҡыҙылармеецына һәм 780-се уҡсылар полкы командирына тәүге медицина ярҙамы күрһәтте.* 1924 йылғы, ВКП (б) ағзалығына кандидат 

1946 йылдың 11 октябрендә медицина хеҙмәтенең гвардия лейтенанты булып Совет Армияһынан демобилизациялана.

1946 йылдан алып Сталинабад ҡалаһында Республика клиник дауаханаһында, 1947—52 йылдарҙа Республика тире‑венерология диспансерында хеҙмәт итә.

1952 йылда Дүшәмбе (Сталинабад) ҡалаһында (хәҙер — Абуали ибни Сино (Авицена) исемендәге) Тажик медицина институтын тамамлаған.

1955 йылдан Мәскәү ҡалаһындағы СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм 1959 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1970 йылдан — Медик‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге йыһанға осоу шарттарына тап килгән йоғонто аҫтында космонавлыҡҡа кандидаттарҙың һәм космонавтарҙың резервтағы мөмкинлектәрен билдәләү өсөн организмдағы төрлө системаларҙың функцияларын тикшереү ысулдарын әҙерләүгә һәм камиллаштырыуға арналған.

Яруллин Х. Х. ҡатнашлығында аяҡ‑ҡулдарҙы пневматик массажлау өсөн ҡоролма эшләнгән.

200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

1987 йылдың 3 октябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9.05.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (7.05.1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (3.02.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6.11.1985)

## Хеҙмәттәре
* Клиническая реоэнцефалография. 2‑е изд., перераб. и доп. М., 1983.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Яруллин Харис Хафиз улы
* Память народа. Награждение. Яруллин Харис Хафизович
* Память народа. Сводная информация. Яруллин Харис Хафизович
Төньяҡ Видземе биосфера ҡурсаулығы

**Төньяҡ Видземе биосфера ҡурсаулығы** () — Латвияның бындай төрҙәге берҙән-бер һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Видземе тарихи төбәгендә урынлашҡан.

## Тарихы
1990 йылдың мартында Латвия хөкүмәте тарафынан илдең төньяғында хәҙерге биосфера ҡурсаулығы сиктәрендә **Төньяҡ Видземе төбәк тәбиғәтте һаҡлау комплексы**н булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Төньяҡ Видземе биосфера ҡурсаулығы рәсми рәүештә 1997 йылдың 11 декабрендә булдырыла һәм 15 декабрҙә үк ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә халыҡ-ара әһәмиәтендәге һаҡланыусы территория тип таныла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Planning and Management of a Biosphere Reserve
* Ziemeļvidzemes biosfēras rezervāts
*  
*  
* Sustainable Tourism Development in the North Vidzeme Biosphere Reserve
* unesco.org — Biosphere Reserve Information — Latvia — NORTH VIDZEME
Янез Крек

**Янез Евангелист Крек** (; ) — Словения социологы, әҙибе, сәйәси һәм профсоюз эшмәкәре, кооператор, капеллан. Австро-Венгрияла украин милли хәрәкәтен хуплаусы. Көньяҡ славяндарҙың дәүләте — Югославия идеологтарының береһе.

## Биографияһы
Янез Крек крәҫтиән ғаиләһендә тыуған һәм иртә атаһыҙ ҡала. 1884 йылда Люблянала Беренсе милли гимназияны тамамлай. Артабан рим-католик семинарияһына уҡырға инә. 1888 йылда епископ Якоб Миссиа тарафынан Венаға теология факультетына уҡырға ебәрелә. Бында сәйәсмән Карл Люгерҙың Австрия христиан-социаль хәрәкәте менән таныша.

Ниндәйҙер ваҡытта капеллан була. 1892 йылдың авгусында Люблянала изге Николай соборында викарий итеп тәғәйенләнә һәм шул йылдан алып католик семинарияһында ирекле уҡытыусы булараҡ фәлсәфәнән уҡыта. 1895 йылда яңы булдырылған фундаменталь теология һәм фәлсәфә кафедраһын етәкләй һәм был вазифаны 1916 йылға ҡәҙәр биләй.

1897 йылда Словения халыҡ партияһынан парламент ағзаһы итеп тәүге тапҡыр һайлана. Вена парламентында эш менән риза булмай, шунлыҡтан 1900 йылдың октябрендә мандатынан баш тарта. 1901 йылда Земский собор ағзаһы тип һайлана, ә 1908 һәм 1913 йылдарҙа ҡабаттан уның ағзаһы итеп һайлана.

## Ижады
Социаль хикәйәләр яҙа («Крәҫтиән фәненең ҡара әлифбаһы» йыйынтығы, 1895).

Украин телен, фольклорын һәм әҙәбиәтен яҡшы белә, Тарас Шевченконың ижады менән ҡыҙыҡһына. Венала Шевченко кистәрендә сығыш яһай, бының тураһында Львов ҡалаһының «Заря» (1897, ч. 10) журналында телгә алына. Йәштәр араһында украин халыҡ ижадын популярлаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Walter Lukan. *Zur Biographie von Janez Evangelist Krek (1865-1917)*: (Dissertation). Wien: W. Lukan, 1984. 
* *Enciklopedija Slovenije*, knj. 6. Ljubljana: Mladinska knjiga, 1992.
* Juhant, Janez, *Krekovo berilo*. Celje: Mohorjeva družba, 1989. 
* Украинская литературная энциклопедия. — Киев, 1995. — Т.3: К-Н. — С.41-58.

## Һылтанмалар
*
* http://www.sentjanz.si/krek.php 
* Krekova pešpot
Осипов Игорь Владимирович

**Осипов Игорь Владимирович** (1973 йыл 6 март, Новошумное ауылы, Костанай өлкәһе, Ҡаҙаҡ ССР-ы, СССР) — Рәсәй хәрби етәксеһе. 2019 йылдың 3 майынан Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флоты командующийы, адмирал (2021).

## Биографияһы
Осипов Игорь Владимирович 1973 йылдың 6 марында Ҡаҙаҡ ССР-ының Костанай өлкәһе Новошумное ауылында тыуа.
1995 йылда Санкт-Петербургта Ленин комсомолы исемендәге һыу аҫтында йөҙөү юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай.

Тымыҡ океан флотында офицер булып хеҙмәт итә. Кәмәләргә ҡаршы ҙур булмаған караптың штурман хәрби часы командирынан төрлө көстәр Приморье флотилияһының һыу өҫтө караптары бригадаһының 11-се кәмәләргә ҡаршы караптар дивизияһы командирына тиклем юл үтә.

2004 йылда Советтар Союзы Флоты адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһын тамамлай. Төрлө көстәрҙең Приморье флотилияһының 165-се һыу өҫтө суднолар бригадаһының штаб начальнигы һәм командиры вазифаһын башҡара.

2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын  тамамлағандан һуң Балтик флотының Балтик буйы хәрби-диңгеҙ базаһының штаб начальнигы һәм командиры вазифаһында хеҙмәт итә. Контр-адмирал (13.12.2014).

2015 йылдың майынан 2016 йылдың сентябренә тиклем — Каспий флотилияһы командующийы.

2016 йылдың сентябренән 2018 йылдың авгусына тиклем штаб начальнигы, Тымыҡ океан флоты командующийының беренсе урынбаҫары.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2018 йылдың 11 июнендәге 298-се указы менән Тымыҡ океан флоты командующийының беренсе урынбаҫары Игорь Осиповҡа сираттағы вице-адмирал хәрби чины бирелә.

2018 йылдың авгусынан 2019 йылдың майына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы урынбаҫары..

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2019 йылдың 3 майындағы 203-сө указы менән Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флоты командующийы итеп тәғәйенләнә. 2019 йылдың 31 майында вице-адмирал Игорь Осиповҡа Ҡара диңгеҙ флоты командующийының шәхси штандарты тапшырыла.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2021 йылдың 11 июнендәге 355-се указы менән Ҡара диңгеҙ флоты командующийы Игорь Осиповҡа адмирал дәрәжәһе бирелә.

Украина киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, сығанаҡҡа һылтанма менән, йәнәһе лә, Игорь Осипов 2022 йылдың 13 апрелендә «Мәскәү» ракета крейсеры батҡандан һуң Рәсәй махсус хеҙмәттәре тарафынан ҡулға алына. Шулай ҙа Осипов Севастополдә (13 май) Еңеү көнөн (9 май) һәм Ҡара диңгеҙ флоты көнөн байрам итеүҙә (13 май) булмай. Севастополь губернаторы Михаил Развожаев быны Осиповтың «хәрби поста» булыуы менән аңлата.. 2022 йылдың 23 февралендә Европа Союзының, 15 мартта — Канаданы, ә 12 апрелдә — Японияның санкция исемлегенә индерелә.

## Шәхси тормошо
Өйләнгән, ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Минобороны России Архивная копия от 31 октября 2021 на Wayback Machine
* Руководящему Составу ЮВО Представлен Новый Командующий Каспийской Флотилией
* В Каспийской флотилии назначен третий за два года командующий  Архивная копия от 14 июня 2015 на Wayback Machine
* Командующим Каспийской флотилией назначен контр-адмирал Игорь Осипов (Фото)  Архивная копия от 28 мая 2015 на Wayback Machine
## Иҫкәрмәләр
Бурцев Евгений Михайлович

**Бурцев Евгений Михайлович** (2 май 1937 йыл— 8 декабрь 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-медигы, медицина фәндәре докторы, профессор; Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты  (1993),  Медицина-техник фәндәр академияһы академигы һәм ағзаһы (1994),  Нью-Йорк Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы

Неврология, баш мейеһе ҡан тамырҙарын иртә диагностикалау,  дауалау һәм профилактикаһы мәсьәләләре буйынса 320-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография авторы. Уның тарафынан клиник неврологияла яңы йүнәлеш  — йәш ангионеврологияһы барлыҡҡа килә

## Биографияһы
Евгений Михайлович Бурцев Иваново ҡалаһында 1937 йылдың 2 майында тыуа.

1961 йылда  Иваново медицина институтын (хәҙер Иваново дәүләт медицина академияһы) отличие менән тамамлай. Иваново өлкәһе Юж районының Хотимль ауылында (1961—1963)  ауыл участка дауаханаһы табибы булып эшләй, һуңынан ике йыл буйына дауахана мөдире була.

1966 йылдан Иваново медицина институтының нервы ауырыуҙары кафедраһында  аспирантураны тамамлай. 1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ошо ваҡыттан алып ассистент вазифаһын башҡара, ә 1972 йылдан — кафедра доценты. 1975 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм 1976 йылдың октябрь айында  Иркутск ҡалаһына күсенә, бында Иркутск  медицина институтының нервы ауырыуҙары кафедраһы мөдире булып һайлана (хәҙер Иркутск дәүләт медицина университеты). 1979 йылдың мартында Евгений Бурцев яңы ойошторолоған Иркутск дәүләт врачтарҙың белемен камиллаштырыу институтына ректор итеп тәғәйенләнә, 1987 йылдың декабренә тиклем шул вазифаны башҡарыусы булып ҡала

1987 йылдың аҙағында  Е.М.Бурцев Ивановоға ҡайта, бында 1988 йылдың ғинуарында Иваново медицина институты ректоры итеп һайлана. 1994 йылда институт академия итеп үҙгәртелә, уның менән һаулығы торошо буйынса  1999 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем етәкселек итеүен дауам итә. Бурцев етәкселегендә 22  кандидатлыҡ һәм 6  докторлыҡ диссертациялары яҡлана

Бурцев Евгений Михайлович  2000 йылдың 8 декабрендә Ивановола  вафат була. Балино ҡала зыяратында ерләнә

Дуҫлыҡ ордены (1998), миҙалдар менән бүләкләнә, «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре», РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була (18.10.1991).

## Хәтер

* Үҙе хеҙмәт эшмәкәрлеген башлаған Хотимль ауылының фельдшер-акушерлыҡ пункты бинаһына  хотимля ауыл, унда үҙ хеҙмәт эшмәкәрлеген Е. М. Бурцев  хөрмәтенә  мемориаль таҡтаташ ҡуйыла
* Бурцев исемен Иваново дәүләт медицина университеты клиникаһы йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* История ИГМАПО
* К 75-летнему юбилею со дня рождения Е. М. Бурцева
Смирнов Виталий Борисович

**Cмирнов Виталий Борисович** (13 апрель 1937 йыл, Сталинград, РСФСР — 25 ғинуар 2019 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре,  рус журналистикаһы һәм әҙәбиәте тикшеренеүсеһе, тәнҡитсе һәм яҙыусы.

## Биографияһы
Виталий Борисович Смирнов 1937 йылдың 13 апрелендә  Сталинград ҡалаһында тыуа,  РСФСР.

1959 йылда илология факультетын тамамлай,  Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Һарытау гәзиттәрендә журналист булып эшләй.

1965 йылда  филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертаця яҡлай. Диссертацияһының темаһы:  "Глеб Успенский в «Отечественных записках».  Шулай уҡ «Глеб Успенский и Салтыков-Щедрин (Глеб Успенский в „Отечественных записках“)». монографияһын яҙа.

1967 йылда яңы ғына төҙөлгән Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

1980 йылда  Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Рус әҙәбиәте институтында «Литературная история „Отечественных записок“ (1868—1884): „Отечественные записки“ в общественно-литературном процессе 70 — 80-х годов» темаһына   докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.   Шул уҡ йылда  Волгоградҡа күсенә,  бында  Волгоград дәүләт университетында уҡытыусы эшмәкәрлеген башлай. Рус һәм сит ил әҙәбиәте, журналистика һәм әҙәбиәте  кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, һуңынан — журналистика кафедраһы мөдире.

Рәсәй Журналистар союзы һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы була. 1994 йылдарҙа  «Отчий край» илююстрациялы  әҙәби-нәфис журналының баш мөхәррире була. 

400-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 13 китап һәм монография авторы. 1860—1880 йылдарғаҙы ижтимағи-әҙәби процестың хәрәкәт иттереүсе  рус «йыуан» журнал феномены тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә  .

Санкт-Петербург Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы.   Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була, Бөтә Рәсәй  «Сталинград» әҙәби премия лауреаты.

## Библиографияһы

* "Н. А. Некрасов и журнальная поэзия «Отечественных записок», Уфа, 1972
* «Литературная история „Отечественных записок“. 1868—1884», Пермь, 1974
* «Отечественные записки» и русская литература 70-х — 80-х годов", Волгоград, 1997
* «Ф. М. Достоевский и русская демократическая журналистика 70-х — 80-х годов», Волгоград, 1996
* «Скабичевский — литературный критик», Волгоград, 1999)
* «Больше века назад. Избранные статьи о русской литературе XIX века», Волгоград, 1997
* «Время рассудит», Волгоград, 2001; роман-воспоминание «Житие святого Глеба», и др.

## Әҙәбиәт

* Энциклопедию «Лучшие люди России» (М., 2005); «Золотую книгу Волгоградской области» (Волгоград, 2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «Отчий край» Виталия Смирнова. Основателю первого волгоградского толстого журнала исполнилось 75 лет
* Памяти Виталия Борисовича Смирнова 
* Невосполнимая утрата: скончался волгоградский профессор Виталий Смирнов
Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы

**Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы** (20.02.1936—2.05.2014) — нефтсе-инженер, техник фәндәр кандидаты (1968), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), «СССР уйлап табыусыһы» билдәһенә лайыҡ (1970).

## Биографияһы
Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы Дәүләтбаев 1936 йылдың 20 февралендә БАССР-ҙың Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәпте отличие менән тамамлаған Мөхәмәтйән Дәүләтбаев 1953 йылда Өфө нефть институтының «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» һөнәре буйынса уҡырға инә һәм 1958 йылда уҡыу йортон тамамлай.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1958-1959 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресында быраулаусы ярҙамсыһы, быраулау мастеры була.

1959-1964 йылдарҙа Стәрлетамаҡ газ эшкәртеү комплексында (ГПК) мастер, техник етәксе, өлкән инженер булып эшләй.

1965 йылда «Ишембайнефть» НПУ-һында өлкән инженер. Башҡортостандағы күп нефть һәм газ ятҡылыҡтарҙы асыусыларҙың берһе.

1965—1968 йылдарҙа Өфө ғилми-тикшеренеү институтының (УфНИИ) аспирантураһында уҡый. Һуңғараҡ был институттың исеме БашНИПИнефть тип үҙгәртелә. Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы БашНИПИнефттең өлкән инженеры, сектор мөдире вазифаһын башҡара. Һуңғараҡ лаборатрия мөдире,

1991—2001 йылдарҙа БашНИПИнефттең техника һәм скважиналар төҙөү бүлеге мөдире эшен башҡара. 7-се быраулау бүлеге мөдире булып эшләгән ваҡытында Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы Дәүләтбаев үҙенең участкаһын артта ҡалғандар рәтенән ғилми яҡтан да, финанс күрһәткестәре яғынан алдынғы бүлек итеп танытты. 

БашНИПИнефть институтында 38 йыл хеҙмәт итә.  

Ғилми тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, 20 уйлап табыу авторы. Алмас  стабилизаторҙар һәм бырауҙар проектлау методикаһын ғилми яҡтан нигеҙләй. 

Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы 2014 йылдың 2 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғаиләһе
Мөхәмәтйән Ғәлимйән улының ҡатыны Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы — юғары категориялы нейроофтальмолог, иридодиагност. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Балалар офтальмологы.

Өлкән улы Мансур — электр элемтәһе инженеры һәм иҡтисадсы. Өс юғары уҡыу йортон, шул иҫәптән БДУ-ны, БАГСУ-ны, тамамлаған.

Кинйә улы Таһир УКСИВТ һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған. Хисаплау машиналары, комплекстары, селтәрҙәре һәм радиоэлектрон техника буйынса юғары квалификациялы белгес. Электр элемтәһе инженеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* техник фәндәр кандидаты (1968)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996)
* «СССР уйлап табыусыһы» билдәһе (1970).
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы
* Нефть сәнәғәте Почёт Грамотаһы

## Ваҡытлы матбуғатта
* *Вечерняя Уфа*, 18 февраль 2011, 14 с. С юбилеем Вас, Мухамедьян Галимьянович!
* *Вечерняя Уфа*, 7 май 2014 Печалью сердце отзовется…
* *Вечерняя Уфа*, 29 апрель 2015, 4 с. От тех, кого помним и любим. Мансур Давлетбаев.

## Һылтанмалар
* Давлетбаев Мухамедьян Галимянович 
* Давлетбаев Мухамедьян Галимьянович

## Иҫкәрмәләр
Солтанов Артур Хәбибрахман улы

**Солтанов Артур Хәбибрахман улы** (23 февраль 1948 йыл — 22 март 2010 йыл) — ветеринария табибы, ауыл хужалығы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 2001—2004 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982).

## Биографияһы
Артур Хәбибрахман улы Солтанов 1948 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ы Салауат районы Лаҡлы ауылында күп балалы Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы Солтанов Хәбибрахман менән Нура ғаиләһендә тыуған. Аталары иртә вафат була, дүрт бала әсә тәрбиәһендә ҡала.

1971 йылда Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Уҡыу йортонан һуң Салауат районы Ҡалмаҡҡол ауылы ветеринар участкаһына эшкә килә.

1973—1975 йылдарҙа үҙәге Салауат районы Әлкә ауылында урынлашҡан Салауат исемендәге колхоздың баш зоотехнигы.

1975 йылдың аҙағынан 1978 йылға саҡлы «Һарғамыш» совхозының баш ветврачы.

1978 йылдың октябренә йәш коммунист XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана. Был эшендә 1986 йылға тиклем ҡала.

Артабан район агро-сәнәғәт берекмәһенә (РАПО) эшкә күсерелә һәм тыуған ауылы Лаҡлыға Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана.

1990—1994 йылдарҙа Салауат төҙөлөш материалдары директоры урынбаҫары.

1994—1997 йылдарҙа Силәбе өлкәһе сик контроль ветеринар пунктының ветеринар врачы.

1997 йылда ауылдаштары Артур Солтановты ҡабат Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлай.

2001—2004 йылдарҙа район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

2004 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы, Салауат районының баш дәүләт ветеринар инспекторы — район ветстанцияһы начальнигы.

Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылғы Указына ярашлы «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. 2003 йылда  «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә. Шулай уҡ күп Почёт грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.

Артур Хәбибрахман улы Солтанов 2010 йылдың 22 мартында вафат булды. Малаяҙ ауылында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Артур Хәбибрахман улы тормош иптәше Жәннә Йомаҙил ҡыҙы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерҙе. Альбина Санкт-Петербург ҡплаһында йәшәй, стоматолог. Улдары Игорь менән Рөстәм ғаиләләре менән Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1982)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003)

## Ваҡытлы матбуғатта
* «На земле Салавата», № 18 от 22.02.2003. «Вся его жизнь посвящается селу», Н. Валеев.
* «Республика Башкортостан», № 56 от 24.03.2010 г. Султанов Артур Хабибрахманович

## Әҙәбиәт
* С. Сабирьянова. «Земля славатская, земля батыра»

## Һылтанмалар
* Заслуженный работник сельского хозяйства РБ Султанов Артур Хабибрахманович, 21 октября 2021 г.
* Султанов Артур Хабибрахманович 14 октября 2018

## Иҫкәрмәләр
Иштван Ференци (скульптор)

**Иштван Ференци** (; 24 февраль 1792 йыл — 15 февраль 1912 йыл) ― венгр скульпторы, Венгрия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы..

Ференци Венгрияла скульптура мәктәбе төҙөргә тырышып ҡарай, шулай уҡ ул үҙ алдына венгр милли сәнғәтен булдырыу һәм пропагандалау бурысын ҡуя. Хәҙерге ваҡытта уның эштәренең күпселеге Венгрия милли галереяһында һаҡлана.

## Биографияһы
Ференци Иштван Римасомбатта 1792 йылдың 24 февралендә тыуған.

Йәш сағында Стефан атаһының оҫтаханаһында слесарь була.1815 йылдан Ференцци Венала баҡыр гравюраһын өйрәнә. 1817 йылда Иштван билдәле скульптор Йозеф Клибер оҫтаханаһында белем ала башлай. 1818 йылда йәйәүләп Рим ҡалаһына юллана, унда ул алты йыд дауамында Бертель Торвальдсендан мәрмәр буйынса һырлау оҫталығына өйрәнә. Үҙ иленә ҡайтҡан саҡта иштван Римда һатып алған бәләкәй генә статуэтка алып ҡайта. ХХ быуатта тикшеренеү үткәргәндән һуң был эш Леонардо да Винчи эше булыуы билдәләнә. 1819 йылда Рим ҡалаһына Венгрия палатины килә һәм, венгр скульпторының талантын күреп, уға 400 форинтлыҡ бүләк тапшыра.

Иштван Ференци Пимасомбатҡа 1824 йылда әйләнеп ҡайта һәм үҙ аҡсаһына скульптура оҫтаханаһын ойоштора. . 1832 йылдың 1 сентябрендә Иштван Венгрия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана .

1840 йылда Ференци Пешт ҡалаһында Матьяш I һәйкәлен ижад итергә планлаштыра, әммә был ниәте бойомға ашмай ҡала. 1846 йылда Иштван Ференц Кельчей һәйкәлен ижад итә. Бик талантлы булыуға ҡарамаҫтан, Ференци вафатына тиклем Римасомбатта фәҡирлектә йәшәй.

Иштван Ференци 1856 йылда вафат була, ә 1860 йылдың 31 мартында яҙыусы Андрей Фаи Фәндәр академияһында скульптор хөрмәтенә бик йылы телмәр тота.

Иштвандың васыятына ярашлы, ул Эвридика статуяһы янында ерләнә.

## Эштәре
{|
Little Shepherdess 2.jpg|Көтөүсе ҡыҙ (1820)
Ferenczy -- Medici Venus.jpg|Венера Медицейская бюсты (1822 йылдан һуңғараҡ)
Ferenczy - Countess Viczay.jpg|Графиня Вичея скульптураһы (1824)
István Ferenczy.jpg|Автопортрет (1830)


## Һылтанмалар
* Биография
* Simon Meller: *Ferenczy Budapest lives in works and Istvan*, 1908
## Иҫкәрмәләр
Иштван Чукас

**Иштван Чукас** (2 апрель 1936 йыл — 24 февраль 2020 йыл) — венгр шағиры, яҙыусы, балалар яҙыусыһы, цифрлы әҙәбиәте академияһы ағзаһы, ике тапҡыр «Милләт рәссамы» һәм Йозеф Аттила премияһы эйәһе.

## Тормошо һәм эшмәкәрлеге
Иштван Чукас Венгрияның Кишуйсаллаш ҡалаһында тыуған, шунда башланғыс мәктәп тамамлаған. Бала саҡтан ул музыкаға һәләтлелеген күрһәтә һәм скрипка класы буйынса музыка мәктәбендә белем ала. Тик музыкаль белем алыуын дауам итмәй, башта юридик факультетында уҡый, ә һуңынан сәнғәт факультетына күсә. Радио шиғри конкурсында еңеүе уның тормошонда киҫкен боролош булып тора.

Иштван журналист булып эшләй, телевизион сериалдар һәм фильмдар өсөн сценарийҙар яҙа, бер нисә шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра. 1960 йылда балалар өсөн проза әҫәрҙәре яҙа башлай, балалар өсөн 100-гә яҡын китап сығара. Мәҫәлән, Мир-Мурр , Пом-пом исемле бесәй, Сюсю исемле аждаһа тураһында әҫәрҙәре ҙур популярлыҡ яулай, уның әҫәрҙәре балалар классикаһына әүрелә

1975 йылдың 10-сы Голливуд телевизион фестивалендә уның «Шлем һәм картоф танауы» нәфис фильмы фестивалдең төп призын (Гран-при) һәм «Балалар өсөн иң яҡшы йыл фильмы» исемен яулай. 2014 йылда ул композитор Имре Наде менән берлектә балалар өсөн «Ҡасып киткән йондоҙҙар» операһын ижад итә һәм ошо уҡ йылдың октябрендә өсөнсө тапҡыр Астрид Линдгрен Мемориаль премияһы шорт-листына индерелә. 2015 йылда, Венгр драмаһы көнөндә, Эрне Села ҡулынан йәш быуын өсөн ижад иткән сәхнә мифтары өсөн махсус премия ала.

Чукас Иштван 83 йәшендә вафат була. Ул вафат булған кистә социаль селтәрҙәрҙә уның әкиәттәрен, фильмдарын күрһәтәләр, уның тураһында һөйләйҙәр. 2020 йылдың мартында Будапештта Фаркасрети зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре

* Йәштәр дәүләт премияһы (1978, 1982)
* Йозеф Атилл Премияһы (1977, 1987)
* Әҙәбиәт сәнғәт фонды премияһы (1984)
* Андерсен Премияһы (1984)
* «Йыл китабы» премияһы (1987)
* Тибор Дери исемендәге премия (1989, 1995)
* Кошут исемендәге Милли премия (1999)
* Prima Primissima фондының премияһы (2011)
* Будапешттың почетлы гражданы (2011)
* Степа Эрно исемендәге махсус приз (2015)

## Хәтер
* Иштван Чукастың балаларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү үҙәге, Тесканд башланғыс мәктәбе (2007 йыл)
* Чукас театры, Балатонсарсо (2011 йыл)
* Иштван Чукас исемендәге приз, Венгр Пешт театры (2014 йыл) — саҡырыу конкурсы

## Сығанаҡтар
Пахомов Андрей Алексеевич

**Пахомов Андрей Алексеевич** (20 май 1947 йыл, Ленинград, СССР — 6 август 2015 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй графигы, Рәсәй художество академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (1999), рәссам Алексей Федорович Пахомовтың улы.

## Биографияһы
1947 йылдың 20 майында Ленинградта тыуған. 1971 йылда Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының графика факультетын тамамлай, атаһы А. Ф. Пахомов курсында уҡый.

Шунда уҡ 1984 йылдан алып литографияны уҡыта, 1987 йылда кафедра доценты, ә 2002 йылдан — графика кафедраһы мөдире булып китә.

Институтта китап графикаһы буйынса шәхси оҫтахана менән етәкселек итә.

1991 йылда «Санкт-Петербургтан һирәк китап» нәшриәтен ойоштора, унда сикләнгән тираж менән библиофил китаптар нәшер ителә. Унда 1990-сы йылдарҙа бер экземплярҙа булдырылған һүрәттәр һәм ҡулъяҙма текст менән Сапфоның «ун шиғыры» йәки Филодем шиғырҙары (был китаптың туғыҙ экземплярының береһе Эрмитаж йыйынтығында) кеүек Андрей Пахомовтың боронғо лирика йыйынтыҡтары баҫылып сыға.

Уның әҫәрҙәре Британия музейында һәм Лондондағы Виктория һәм Альберт музейында, Берлин һәм Дрезден гравюралар кабинеттарында, Вена Альбертинаһында һәм Рәсәйҙең һәм бөтә донъяның башҡа музейҙарында һәм шәхси коллекцияларында һаҡлана. Илдә һәм сит илдәрҙә 150-нән ашыу художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша, шул иҫәптән Рәсәйҙә һәм Германия һәм Австрияның төрлө ҡалаларында бер нисә шәхси күргәҙмәлә ҡатнаша. Рәсәй һәм сит ил авторҙарының утыҙҙан ашыу баҫмаһы иллюстрациялары һәм дизайны авторы.

Лейпцигта китап графикаһы биенналеһы алтын миҙалы (1989). СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1973), Санкт-Петербург рәссамдар союзы ағзаһы, Рәсәй сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (2001), Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы (1999).

2015 йылдың 6 авгусында Санкт-Петербургта вафат була..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Арт-критик Станислав Савицкий — о выставке Андрея Пахомова в Академии художеств
*
Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы

**Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы** (21 ноябрь 1950 йыл) — , , . Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997), хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
1950 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районы Әбүталип ауылында колхозсылар ғаиләһендә етенсе бала булып тыуған. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды була. Мирхәйҙәр балаларына әкиәттәр һөйләй, уларҙы йыш ҡына үҙе ижад иткән. Әсәһе түбән тембрлы тауышы менән оҙон көйҙәр көйләргә ярата, күп йырҙа белә. Заһит уҡырға иртә өйрәнә, башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә китаптар уҡый.

Мәктәптә уҡығанда 4-се кластан шиғырҙар яҙа башлай. 8-се класты тамамлағас, ете йыл колхозда эшләй. 

Ишембай һөнәрселек училищеһын бөткәс, ун йыл төҙөлөш тармағында ташсы булып эшләй. Ситтән тороп Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, оҙаҡ йылдар «Караидель» район гәзитендә эшләй. Район һәм республика баҫмаларында хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға.

2004 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Мөхәббәтте рәнйетмәгеҙ», 2007 йылда балалар өсөн «Һандуғас бүләге», 2014 йылда «Алтын ҡурай» китаптары баҫылып сыға.

## Һылтанмалар
* Мурсиев Загит Мирхайдарович // Централизованная библиотечная система Караидельского района.
Саралидзе Анзор Михайлович

**Саралидзе Анзор Михайлович** (21 октябрь 1965 йыл) — ғалим-инженер-механик. 2013 йылдан Владимир дәүләт университеты ректоры.  Иҡтисад фәндәре кандидаты (2002), доцент.

## Биографияһы
Анзор Михайлович Саралидзе 1965 йылдың 21 октябрендә тыуған.

1983 йылда Совет Армияһына сафына саҡырыла. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, 1985 йылда Владимир политехник институтының әҙерлек бүлегенә инә. 1986 йылдан Владимир политехник институты студенты, 1991 йылда юғары уҡыу йортон «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» белгеслеге буйынса тамамлай, инженер-механик. 1987 йылдан 1991 йылға тиклем институттың автотрактор факультетында комсомол ойошмаһы секретары була.

2000 йылда Владимир дәүләт университетында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген башлай, унда тәүҙә университеттың дөйөм мәсьәләләр буйынса проректоры ярҙамсыһы була. 2001 йылда Владимир университетының административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.

2002 йылда Владимир дәүләт университетында «Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

2003 йылдан ВлДУ-ла уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, ә 2006—2012 йылдарҙа университетта уҡытыу-тәрбиә эштәре һәм социаль сәйәсәт буйынса проректор булып эшләй.

Артабан Анзор Саралидзе Владимир дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә. Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы темаһы буйынса ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар яҙа.

Владимир өлкәһе юғары уҡыу йорттарының ректорҙар Советы рәйесе һәм Рәсәй ректорҙар союзы Советы ағзаһы булып тора. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Владимир төбәк бүлексәһе Президиумы ағзаһы.

2008 йылда Рәсәй федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының «Йәштәр сәйәсәте өлкәһенең Почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнгән. Рус Православие Сиркәүенең «Бөйөк кенәз Владимирҙың тыуыуына 1000 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалына лайыҡ була. 2005 йылда юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары араһында 2004 йылдың иң яҡшы ғилми китабына конкурс лауреаты була.

Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 22 июнендәге бойороғо менән мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Анзор Саралидзеға «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
** Почему ректором ВлГУ выбрали Анзора Саралидзе?
** Новый старый ректор: Владимирский госуниверситет вновь возглавил Анзор Саралидзе&#65279
** 100 самых влиятельных людей во Владимирской области-2021: Анзор Саралидзе ректор ВлГУ — 88
** Саралидзе Анзор Михайлович
** САРАЛИДЗЕ АНЗОР МИХАЙЛОВИЧ
Арцах батшалығы

**Арцах батшалығы** () — урта быуаттарҙа бойондороҡло әрмән дәүләте.

Хәҙерге заман сығанаҡтарында Хачен кенәзлеге булараҡ телгә алына. Әммә кенәз Гасан-Джалал Дола хакимлыҡ итеү осоронда Хачен биләмәләре бөтә Таулы Ҡарабах территорияһын, шулай уҡ уға яҡын булған көнбайыштан, көньяҡта һәм төньяҡтағы ерҙәрҙе үҙ эсенә алғас, уның кенәзлеген йыш ҡына Арцах батшалығы тип атағандар. Хачендың батшалар йорто Сюни династияһының кесе тармағы була һәм Хачен тип үҙенең төп ҡәлғәһе буйынса исемләнгән.

Гасан-Джалал — сығышы менән албандарҙан булған Араншахиктар династияһы вәкиле, был нәҫел Парфия төбәгендә Аршакидтары династияһынан батшалыҡ итеүенән алдараҡ булған. 1000 йылда Ованес-Сенекерим кенәз титулын алғандан һуң батшалыҡ барлыҡҡ килгән.

Арцах үҙенең бойондороҡһоҙ хакимдарын һаҡлай, шулай ҙа XIII быуат башында улар Грузия батшалығы, һуңынан Монгол империяһы сюзеренитетын ҡабул итә. Илханиҙар хакимы Аргун тарафынан Гасан-Джалал (1214—1261) үлтерелгәндән һуң, Арцах кенәздәре үҙ титулын юғалта.

Әммә улар Сюник провинцияһы менән хакимлыҡ итеүен дауам итә, уның составына XVI быуаттан Арцахтың биш әрмән меликсыҡтары (Хамс) һәм Кашатаг меликсылығы инә һәм ул XIX быуатҡа ҡәҙәр була. Сюник батшаларының тоҡомдары XX быуатҡа ҡәҙәр Сюник тарихында мөһим роль уйнай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Роберт Х. Хьюсен «Царство Арцах» в *средневековой армянской культуре (Армянские тексты и исследования Пенсильванского университета)* . Томас Дж. Самуэлиан и Майкл Э. Стоун (ред.) Чико, Калифорния: Scholars Press, 1984. .