open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе

***Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе *** () — Ғосман Хәмди Бейҙең  1906 һәм 1907 йылдарҙа (ике вариант) төшөрөлгән картинаһы.  2004 йылда картина   $3,5 миллионға һатыла һәм әле  Истанбулдағы Пера (Pera Museum) музейында тора.  

«Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе» картинаһында рәссам Ғосман Хәмди Бей, Ғосман империяһын реформалау йәһәтенән бик һүлпән һәм һөҙөмтәһеҙ сараларҙы килбәтһеҙ, мыштыр гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеп маташыу менән сағыштырып, улар араһында сатирик аналогия үткәрә. 

Картинала  традицион ғосман  дини кейемендәге өлкән ир һүрәтләнә. Ул иҙән тәңгәленә уйылған тәҙрә ҡаршыһында най тигән музыка ҡоралын тотоп тора, най менән ул иҙәндә шыуышҡан гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеп булаша. 

## Тарихи  ерлеге
Ғосман Хәмди Бей картинаны Ғосман империяһында социаль һәм сәйәси үҙгәрештәр  (Беренсе донъя һуғышы,  Ғосман империяһының тарҡалыуы) барғанда төшөрә. Солтан Абдул-Хәмит II-нең реформалары һөҙөмтәһеҙ булып сыға һәм артабанғы сыуалыштарҙы тоҡандыра. Ғосман империяһы  ХХ быуат тыуған мәлгә  Балҡан ярымутрауының бер өлөшөнә, Төньяҡ Африканың бер өлөшөнә, Кесе Азия һәм Левантаға,  Ғәрәбстан ярымутрауының ҙур өлөшөнә эйә булһа ла, территорияһындағы милләтсел хәрәкәттәр һәм сит ил державаларының һөжүмдәре арҡаһында империя тарҡалыр сиккә етә.  Былар империяның  Беренсе донъя һуғышынан   һуң таралып төшөүенә килтерә. 

Рәссам  картинаһында  1908 йылда буласаҡ  Йәш төрөктәр инҡилабының  рухы һиҙелә. Был инҡилап солтан власын ҡыйрата һәм Ғосман  империяһының төп державалар яғында  Беренсе донъя һуғышына  инеүенә, артабан Ғосман империяһының бүлгеләнеүенә килтерә. 

## Картинаның ике версияһы араһындағы айырмалар
«Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе» картинаһының 1906 һәм 1907 йылғы версиялары бер-береһенән әҙерәк айырыла. Картинаның икенсе версияһында биш урынына алты гөбөргәйел төшөрөлгән, йәнә ҡомған һәм стеналағы ғәрәпсә яҙыу өҫтәлгән.  

## Әҙәбиәт

* «Дрессировщик черепах»  в Музее Пера, Стамбул.
* Edhem Eldem: *Making Sense of Osman Hamdi Bey and his Paintings*, in: *Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World*, Volume 29, 2012; 
* Mustafa Cezar: *Sanatta batı'ya açılış ve Osman Hamdi*, Band 2; Istanbul: Erol Kerim Aksoy Eğitim, kültür, spor ve sağlık vakfı, 1995; S. 732
* Wendy M. K. Shaw: *Possessors and possessed: museums, archaeology, and the visualization of history in the late Ottoman Empire*. Berkeley: University of California Press, 2003

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* О картине на сайте музея Пера 
* Все черепахи очень послушны
Люденшайд-Брюгге вокзалы

**Люденшайд -Брюгге** **вокзалы** (нем.Bahnhof Lüdenscheid-Brügge) —  Люденшайд ҡалаһы вокзалы, Брюгге районы ситендә урынлашҡан; берҙән-бер платформаға эйә. Ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Хагендан алып Дирингхаузенға тиклем 1871 һәм  1893 йылдар  араһында төҙөлә: 1874 йылдың 6 сентябрендә — маршруттың ваҡытлыса һуңғы нөктәһе булараҡ — Брюгге станцияһы асыла.  1880 йылдың 15 июлендә юл   Люденшайдҡа тиклем дауам итә. 1913 йылда Хаген һәм Брюгге араһындағы участка ике юллы була.  Брюгге станцияһы барлыҡҡа килгәндән  һуң, уның тирәләй тимер юлы хеҙмәткәрҙәре тарафынан ҡуртымға алына торған күп һанлы йорттар һәм  фатирҙар  төҙөлә,   күп кешеләргә  станцияла эш була. 1927 йылда вокзалдың төп бинаһы  үҙгәртеп ҡорола, шулай уҡ сигнализация һәм блокировка күпере төҙөлә 

1945 йылдан һуң Брюгге тирәләй тимер юл  линиялары әһәмиәтен юғалта һәм юл яңынан бер юллы була.  1990 йылда Брюгге станцияһы  тарҡатыла.  2009 йылда  емерелеү хәүефе арҡаһында иҫке вокзал һәм сигнализация һәм блокировка ҡыйығы  һүтеп алына. Ошоға тиклем булған фасады һәм ҡыйығы   2012 йылда йүнәтелә, әммә 2013 йылда матбуғатта Брюгге-Люденшайд платформаһын заманса поездарҙы ҡабул итеү өсөн 170 м тиклем ҙурайтыу кәрәклеге тураһында хәбәр баҫылып сыға. Ундай оҙонатыу тик сигнализация һәм блокировка күпере иҫәбенә генә мөмкин була. Иҫке СЦБ  2016 йылдың 16 декабрендә  файҙаланыуҙан туҡтай — ул  электрон системаһы менән алмаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Вокзал Люденшайд

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Inbetriebnahme Lüdenscheid der Bahnstrecke nach von Meinerzhagen-Brügge (нем.).  Stadt Lüdenscheid.  1 ноябрь датаһы 2018 мөрәжәғәте.
Антипин

**Антипин** — фамилияһы.

* Антипин Иван Алексеевич (1921 йыл—2005 йыл) — 2-се Украина фронты 5-се һауа армияһы 1-се штурмлаусы авиация корпусы 292-се штурмлаусы авиация дивизияһы 667-се штурмлаусы авиация полкы летчигы, лейтенант, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашсыһы, Советтар Союзы Геройы.
* Антипин Филипп Лукьянович (1900 йыл — 26 март 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы (3.06.1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 3-сө Украина фронтының 57-се армияһы, 93-сө уҡсылар дивизияһы, 107-се сапер батальонының 1-се ротаһында отделение командиры, сержант.
* Антипин Юрий Викторович (1939 йыл 30 июнь, Өфө, Башҡорт АССР-ы — 6 июль 2014 йыл, Өфө ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй инженеры. Техник фәндәр докторы (1993), ӨДНТУ профессоры («Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» кафедраһы (1995)). Рәсәй Федерацияһының Почетлы нефтсеһе (1998), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2003).
Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге

**Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге**  (), ҡыҫҡартмаһы **TOBB** — Төркиәләге бөтә төбәк сауҙа, сәнәғәт һәм диңгеҙ сауҙа палаталарының, шулай уҡ тауар биржаларының конфедерацияһы. 1950 йылдың 8 мартында Анкарала хөкүмәткә ҡарамаған ойошма, иҡтисадтың хосуси секторының юғарғы вәкәләтле органы булараҡ нигеҙләнә. Берлектең Үҙәге Анкарала   Думлупынар бульвары, 252 адресы буйынса урынлашҡан. 2001 йылдан алып Сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлегенең президенты —  Мостафа Рифат Хисаржыклыоғлу. Әлеге ваҡытта Берлеккә 365 сауҙа палатаһы һәм тауар биржаһы инә, улар иҫәбендә:

* 178 сауҙа-сәнәғәт палатаһы,
* 60 сауҙа палатаһы,
* 12 сәнәғәт палатаһы,
* 2 диңгеҙ сауҙаһы палатаһы,
* 113 тауар биржаһы.

1,4 миллион төрлө-төрлө компания Берлектең ағзаһы булып тора. Сауҙа палаталары берлеге Европа сауҙа-сәнәғәт палаталары (Европалаталар) ассоциацияһына , Ислам  сауҙа-сәнәғәт палатаһына, Урта диңгеҙ буйы сауҙа-сәнәғәт палаталары ассоциацияһына (ASCAME), Балҡан палаталары ассоциацияһына (ABC)  һәм Ҡара диңгеҙ зонаһы сауҙа-сәнәғәт палаталары ассоциацияһына (BCCI) инә.  2014 йылда Берлек Германия һәм Төркиәнең иҡтисади партнёрлығы йылының () партнёры  була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Союза
Төрөк келәмдәре

**Төрөк келәмдәре** — бик боронғо тарихы һәм традициялары булған иң билдәле һөнәрҙәрҙең береһе, ул Төркиәнең мәҙәни мираҫында айырым бер урынды биләп тора.

## Тарихы
Төрөк келәмдәре тураһындағы тәүге мәғлүмәт ун өсөнсө быуатҡа ҡайтып ҡала. Билдәле сәйәхәтсе Марко Поло раҫлауынса, оҙаҡ ваҡыт төрөк келәмен туҡыу үҙәге булған Конья ҡалаһында иң яҡшы келәмдәр . Смирна порты аша сит илдәргә сығарылғанға күрә, ун дүртенсе быуатта уларҙы «смирна» келәмдәре тип атайҙар. Хәҙерге Төркиәнең Азия өлөшөндә урынлашҡан Анатолияла йәғни Кесе Азияла етештерелгән. Улар Анатолияла етештерелә (хәҙерге Төркиәнең Азия территорияһында).

Билдәле булыуынса, Төркиәлә келәмдәрҙең туҡыла башлауына Греция йоғонто яһай, сөнки ул заманда гректар ҙа был һөнәр менән шөғөлләнер булған. Билдәле булыуынса, Ғосман империяһы идаралығы ваҡытында бер нисә төрөк ҡәбиләһе Истанбулдан 60 километр алыҫлыҡта, Мәрмәр диңгеҙе ярында төпләнергә ҡарар итә. Аҙаҡ был тораҡ пункты Хереке (төр. *Hereke*) тип атала. Тап ошонда беренсе келәм оҫтаханаһы эшләй башлай, унда Ғосман һарайҙарын биҙәү өсөн ифрат ҙур күләмле келәмдәр туҡыла.

## Келәм туҡыу технологияһы
Келәм туҡымаһында урын алған меңәрләгән төҫтәге милли орнамент иң боронғо төрөк ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарихына барып тоташа. Ундағы символдар һәм һүрәттәрҙә шул осорҙағы мәҙәни һәм иҡтисади ҡиммәттәр сағыла. Келәмдең туҡылыу ваҡытын материалы һәм буяуҙы әҙерләү ысулы буйынса билдәләргә мөмкин. Шулай итеп, төрөк келәмдәре улар туҡылған замандың антропология, этнология һәм этнографияһын өйрәнеү мөмкинлеген дә бирә. Ғәҙәттә биҙәү өсөн ләлә сәскәһе йәки граната емеше кеүек үҫемлектәр мотивтары һалынған орнамент ҡулланыла. Фон өсөн ҡыҙыл, күк һәм һарғылт төҫ һайлана. Ҡөрьән рәхсәт итмәгәнгә күрә, кеше һәм хайуандар һүрәтләнмәй.

Өбөрөлө (ворсовые) һәм өбөрөһөҙ келәмдәр була. Өбөрөлө келәмдәр төйөндәрҙе бәйләү ысулын ҡулланып туҡыла, ә өбөрөһөҙҙәре горизонталь һәм вертикаль ептәрҙең үҙ-ара сиратлап киҫелеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

Ғәҙәттә Төркиәлә келәм туҡыуҙа тик тәбиғи материалдар: йөн йәки мамыҡ, хатта ебәк кенә ҡулланыла.

## Сығанаҡтар
* Большая иллюстрированная энциклопедия древностей/ пер. чеш. Бы. Бы. Михайлов. — 3-е изд. — Прага: Артия, 1983. — 496 с.
* Запаско Я. П. Ковроткачество // Очерки по истории в украинского декоративно прикладного искусства. — Львов, 1969. — 66, С.73
* OUR TRADITIONAL CULTURAL HERITAGE : ANATOLIAN TURKISH HAND-WOVEN CARPETS AND KILIMS

## Иҫкәрмәләр
Велинград

**Велинград** (болг. Велинград) — Болгарияның Пазарджик өлкәһендәге ҡала. Велинград общинаһының административ үҙәге. Ҡала ҙурлығы буйынса өлкәлә икенсе урынды биләй. Халҡы — ошо ысын адресы буйынса 24 518 кеше (15.03.2016).Туғандаш ҡалаһы — Беларусь Республикаһының Свислочь ҡалаһы.

Велинград ҡалаһы Пазарджик өлкәһенең көньяҡ өлөшөндә, Чепин соҡоронда (Родопы Көнбайыш Родопы) урынлашҡан. Майҙаны − 124,955 квадрат километр.

1948 йылда **Каменица**, **Чепино** һәм **Лыджене** (болг.: *Лъджен*) ауылдары ҡушылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән, 1944 йылда коммунист, партизан Вела Пеева һәләк булғас, уның исеме менән аталған.

Климаты — альп климаты. Ҡыҫҡа, сағыштырмаса, һалҡын йәй, йомшаҡ оҙон ҡыш. Йыл әйләнәһенә 150 көн ҡар япмаһы ята. Йыллыҡ уртаса температура — 9 ° с. Уртаса һауа дымлылығы — 75 процент. Атмосфера баҫымы — 693 мм.

Һыу ресурстары мул: күлдәр, йылғалар, шишмәләр күп. Термоконстантлы  уникаль карст күле бар. Клептуза карст сығанағы секундына 600—1200 литр һыу сығара. Уның янында ике яһалма күл, улар янында пляж һәм ял итеү зоналары булдырылған.

Велинград курорт-ҡала, Болгарияның бальнеологик үҙәге — Балҡан ярымутрауының СПА баш ҡалаһы. Шифаханалар, реабилитация үҙәктәре, ҡунаҡхана, СПА бар. Флораһы һәм фаунаһы бик бай. Ял итеү үҙәге һәм ҡунаҡхана әүҙем төҙөлә. Инфраструктураһы үҫешкән. Ҡала эргәһендә генә Юндола саңғы курорты бар.

### Билдәле шәхестәр
; Велинградта тыуғандар

* Вела Пеева (1922—1944) — партизан, ҡала уның исеме менән аталған
* АтанасСемерджиев (1924—2015) — партизан, сәйәсмән һәм генералы, Болгария вице-президенты (1990—1992)
* Попова Маргарита (р. 1956) — министр (2009—2011), Болгарияның вице-президенты (2012—2017)
*  (р. 1956) — сәйәсмән, Болгария Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары (2001—2005), хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт министры (2001—2003), иҡтисад министры (2003—2005)
* Николай Гяуров (1929—2004) — опера йырсыһы
*  (р. 1956) — бизнесмен
*  (1964 р-ны) — волейболсы

; Велинградта вафат булғандар.

* Вела Пеева (1922—1944) — партизан
*  (1897—1944) — партизан
*  (1921—1999) — болгар революционеры
*  (1886—1958) — болгар революционеры

; Башҡалар

* Иван Лебанов (р. 1957) — саңғы ярыштары буйынса Олимпия миҙалсыһы, ҡала кметы (2007—2015)

## Фото

Файл:Velingrad 1.JPG|
Файл:Velingrad 2.JPG|
Файл:Velingrad cloudy.jpg|
Файл:Velingrad spa.JPG|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Община Велинград
* Портал с новини за Велинград
* Статистика населения
* Велинград — СПА столица Балканского полуострова // «Болгария», № 1, 2012 г.
Домброва-Бялостоцка

**Домброва-Бялостоцка** () — Польша ҡалаһы, Польшаның Подляский воеводствоһындағы Сокульский повятына инә. Домброва-Бялостоцка ҡалаһы ҡала-ауыл гминаһы статусына эйә. Домброва-Бялостоцка ҡалаһы 22,64 км² майҙанды биләй, ҡалалағы халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 275 кеше тәшкил итә.Ҡаланың халҡы — 6226 кеше (2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса) тәшкил итә. Туғанлашҡан ҡалаһы — Беларусь Республикаһының Свислочь ҡалаһы булып тора. Домброва-Бялостоцка ҡалаһы Беларусь Республикаһының Свислочь ҡалаһы менән сәйәси, мәҙәни, сәнәғәт өлкәһендә тығыҙ бәйләнештә йәшәй.

## Тарих
1940—1941 һәм 1944—1945 йылдарҙа СССР составындағы Белорус Совет Социалистик Республикаһының Белосток өлкәһендәге район үҙәге  булып торған. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң, Польша Халыҡ Республикаһы составында тора. Президенты — Тадеуш Шишковски (2006 йыл).

## Фотоһүрәттәр

Файл:Dab bial windmill.jpg|
Файл:Dab bial church.jpg|Костёл
Файл:Dab bial oak.jpg|Һәйкәл
Файл:Dab_bial_monument.jpg|Һәйкәл


## Һылтанмалар
* Ҡаланың рәсми бите
Медейна

**Медейна**, йәки **Медейне** (йыш ҡына *Жворуна* менән бутайҙар) — урман, ағастар һәм хайуандар алиһәһе, литва мифологияһының иң төп аллаларының береһе.

Тәүге тапҡыр XIII быуатта Ипатьев йылъяҙмаһында телгә алына. Король Миндовг ғибәҙәт ҡылған аллалар исемлегендә бар.

Малала хроникаһында Медейна менән бер рәттән Жворуна ла телгә алына. XV быуатта поляк тарихсыһы Ян Длугош Медейнаны Рим Дианаһы менән сағыштыра. Шулай уҡ уны Даукша Микалоюс, Ян Ласицкий, Быховец хроникаһында телгә алалар.

Альгирдас Юлиус Греймас фекеренсә, Медейна яңғыҙаҡ, хисле, сибәр, әммә кейәүгә сығырға телмәгән ҡыҙ, һунарсы йәки бүре инәһе (*Вилкмерге* — йәш бүре инәһе) булып күренә.

«Ҡуян эҙҙәре» тип исемләнгән ҡайһы бер  изге таштар Медейна культы урыны булған тип һанала.

Литва суҡындырылғандан һуң Медейна культы яйлап юҡҡа сыға, уның статусы урмандар рухы Лауманың статусы менән тигеҙләнә.
## Иҫкәрмәләр
Сокулка

**Сокулка, Соколка** () — Польша ҡалаһы, Подляский воеводствоһының Сокулка повятына инә. Ҡала-ауыл гмина статусына эйә. Сокулка ҡалаһының майҙаны 18,61 квадрат километр тәшкил итә. Сокулка ҡалаһының халҡы — 19 037 кеше (2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).

## Тарих
1939 йылда Көнбайыш Белоруссияның СССР менән берләшеүе һөҙөмтәһендә Сокулка ҡалаһы 1Белорус ССР-ы составына инә һәм Белосток өлкәһенең Соколка районының үҙәгенә әүерелә. 1944 йылда ҡала Польша составына кире ҡайтарыла.

## Ҡалала тыуған билдәле кешеләре
* Богданов Александр Александрович (1873—1928) — сәйәси эшмәкәр һәм совет ғалимы.
* Гершун Александр Львович (1868—1915 йыл) — билдәле рус физик-оптигы.
* Гершун Борис Львович (1870—1954) — Рәсәй адвокаты, рус эмиграцияһы эшмәкәре.
* Дмушевский Людвик Адама (1777—1847) — поляк артисы, опера йырсыһы, театр эшмәкәре, режиссёр, драматург, журналист, тарихсы һәм театр нәшерсеһе.
* Ромас Яков Дорофеевич (1902—1969) — совет рәссамы һәм педагог.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Ивье (Беларусь)
*  Ожиш (Польша)
*  Шальчининкай (Литва)
*  Рохлиц (Германия)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница города
*
Бронюс Кутавичюс

**Бронюс Вайдутис Кутавичюс** (; 13 сентябрь 1932 йыл — 29 сентябрь 2021 йыл) — Литва композиторы һәм педагогы.

## Биографияһы
Антанас Рачюнастың уҡыусыһы. 1969—1974 йылдарҙа — Вильнюс педагогия институты, 1975 йылдан Вильнюс сәнғәт мәктәбе, 1985 йылдан Литва консерваторияһы уҡытыусыһы. Спектаклдәр һәм фильмдар өсөн музыка авторы.

## Әҫәрҙәре
* «Йәшел Страздялис ҡошо» операһы (1981, Каунас)
* «Тимер тауҙа һөйәктән ҡарт» балалар операһы (1983, Каунас)
* «Айыу» операһы
* «Ут һәм иман» опера-балеты
* 4 ораториянан торған цикл(1986):
** «Пантеистик»
** «Һуңғы мәжүси йола»
** «Ятвяг ташынан»
** «Донъя ағасы»
* симфония ирҙәр хор менән (1973)
* ике ҡыллы квартет
* орган өсөн ике соната — «Ad potres» (1983)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1982 йыл — Литва ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* 1986 йыл — Литва СССР-ның дәүләт премияһы
* 1999 йыл — Литва милли премияһы
* 2003 йыл — «Литва алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены

## Шәхси тормошо
Литва шахматсыһы Каушилайте Вильхельминаға өйләнгән була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — с. 287 — ISBN 5-85270-033-9</

## Һылтанмалар
* Бронюс Кутавичюс на Allmusic
* 
* [Бронюс Кутавичюс на сайте [КиноПоиск]]
Күксәтау

**Күксәтау** - (,  —  Ҡаҙағстандағы ҡала,  1999 йылдан Аҡмола өлкәһенең административ үҙәге булып тора.

## Этимологияһы
Ҡаланың атамаһы ҡаҙаҡ теленән аңлашылып торғанса, күк төҫ менән бәйле һәм «Күк тау» тип тәржемә ителә; урындағы халыҡ борондан тауҙың иң бейек сусағын ғына түгел, уның тирәһендәге барлыҡ ерҙәрҙе лә шулай атай торған булған .

## Географияһы
Күксәтау ҡаланы итәге көньяҡтан һәм көнбайыштан уратып алған Күксәтау ҡалҡыулығының төньяғында,  Копа күле ярында урынлашҡан. 

Ҡала биләмәһе (майҙаны 400  км²) составына Күксәтауҙың үҙенән тыш бер - Станционный ҡасаба хакимиәте һәм ике ауылдан торған Красноярский ауыл округы инә.

## Тарихы
1824 йылда Омск казак ғәскәри училищеһын тамамлаған Михаил Казачинин как военное укрепление Күксәтау хәрби нығытмаһы булараҡ нигеҙ һала. Башта  Күксәтау казак станицаһы булған.

1824 йыл аҙағынан Рәсәй империяһының Омск өлкәһе тышҡы округы үҙәгенә әүерелгән.

1854 йыл  Себер ҡырғыҙҙары өлкәһе округ үҙәге. 

1868 йыл Рәсәй империяһы Аҡмола өлкәһенең округ үҙәге. 

1919 йылдан Омск губернияһының өйәҙ үҙәге. 

Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 16 мартындағы Указы менән Күксәтау өлкәһе булдырылған, һәм Күксәтау  өлкә үҙәге итеп тәғәйенләнгән. 

1993 йылдың 7 октябрендә  Ҡаҙағстан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ҡарары менән  Кокчетав ҡалаһы атамаһы урыҫ телендә Кокшетау тип үҙгәртелә.

1997 йылда Күксәтау өлкәһе бөтөрөлә, ҡала өлкә үҙәге статусынан яҙа.

1999 йылдың 8 апреленән һуң Аҡмола һәм  һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләренең административ ҡоролошонда үҙгәрештәр үткәрелгәс, Күксәтау Аҡмола өлкә әһәмиәтендәге ҡалаға әүерелә, ә һуңынан өлкә үҙәге Астананан Күксәтауға күсерелә.

## Халыҡ һаны

Күксәтау —  Төньяҡ Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡтар күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкә үҙәге.

### Милли состав

Милли состав (ҡала администрацияһына буйһонған тораҡ пункттар халҡын ҡушып;  1 ғинуар, 2018 йыл):
* ҡаҙаҡтар — 91 602 кеше (57,32 %)
* урыҫтар — 47 884 кеше (29,96 %)
* украиндар — 4 762 кеше (2,98 %)
* татарҙар — 3 704 кеше (2,32 %)
* немецтар — 3 093 кеше (1,94 %)
* поляктар — 2 333 кеше (1,46 %)
* ингуштар — 1 710 кеше (1,07 %)
* белорустар — 1 358 кеше (0,85 %)
* корейҙар — 345 кеше (0,22 %)
* әзербайжандар — 321 кеше (0,20 %)
* әрмәндәр — 253 кеше (0,16 %)
* башҡорттар — 227 кеше (0,14 %)
* молдавандар — 133 кеше (0,08 %)
* мариҙар — 122 кеше (0,08 %)
* чечендар — 89 кеше (0,06 %)
* удмурттар — 56 кеше (0,04 %)
* мордвалар — 25 кеше (0,02 %)
* башҡалар — 1 790 кеше (1,12 %)
* Йәмғеһе — 159 807 кеше (100,00 %)

## Климаты
Күксәтау климаты  ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ температура 3 °C самаһы. Ҡыш һыуыҡ һәм ҡар әҙ яуа, йәй эҫе һәм ҡоро.

## Транспорты
Ҡала эсендә тимер юл һәм автомобиль вокзалдары урынлашҡан. Ҡала ситендә Күксәтау аэропорты бар.

## Туғандаш ҡалалар
*  Уокешо, Висконсин, США

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 360º Полноэкранные панорамы  на улицах Күксәтау
Екатерина Захариева

**Екатерина Спасова Гечево-Захариева** (болг. Екатерина Спасова Гечево-Захариева, 1975 йылдың 8 авгусында тыуған) — болгар сәйәсмәне һәм юрисы, Болгарияның ғәмәлдәге сит ил эштәре министры (2017 йылдың 4 майынан). Элек Марина Райков, Бойко Борисов һәм Георги Близнашка осоронда Болгария хөкүмәтендә төрлө постарҙы, шул иҫәптән Болгарияның төбәк үҫеше һәм төҙөкләндереү министры, Болгарияның төбәк үҫеше министры һәм Болгарияның инвестицияларҙы проектлау министры вазифаларын үтәй. 2015 йылдың 18 декабренән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем — Болгарияның юстиция министры.

## Биографияһы
Пазарджик ҡалаһының Бертольд Брехт исемендәге немец телен тәрән өйрәнеү гимназияһын һәм Пловдив ҡалаһында Паисий Хилендарский исемендәге университетты (хоҡуҡ буйынса магистр) тамамлай. 2001—2003 йылдарҙа адвокат, 2003 йылда юрисконсульт, 2007 йылдан — Болгария Тирә-яҡ мөхит һәм һыу ресурстары министрлығы ҡарамағындағы хоҡуҡи-норматив һәм административ хеҙмәтләндереү директоры. 2009 йылдың авгусынан Болгария төбәк үҫеше һәм төҙөкләндереү министрының ҡануниәт, территориялар һәм проекттар ҡоролошо, дәүләт милке, торлаҡ сәйәсәте, концессия, ГРАО, төбәк үҫеше, сауҙа йәмғиәттәре һәм дәүләт предприятиелары мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.

Һөнәр буйынса махсуслашыуы — «Ҡануниәт һәм сәйәсәттең йоғонтоһон баһалау һәләттәрен үҫтереү» («Иң яҡшы йәмәғәт көйләүе: дәүләт хакимиәтендә йоғонто яһауҙы баһалау процестарын институциялаштырыу» проекты, Jacobs and Associates Europe Limited консорциумы), Европа хоҡуғы, «Кеше хоҡуҡтары һәм тирә-яҡ мөхит» (Венеция комиссияһы, Триест, Италия), «Стратегик планлаштырыу һәм ҡануниәт һәм сәйәсәт йоғонтоһон баһалауҙы координациялау һәм йәмәғәтселектең идара итеү ҡарарҙарын ҡабул итеүҙә ҡатнашыуы» (Йәмәғәт администрацияһы институты, Дублин, Ирландия; Милли администрация мәктәбе, Париж, Франция).

2012 йылдың 23 ғинуарында Болгария президенты указына ярашлы, уның Баш секретары итеп тәғәйенләнә. 2017 йылдың 4 майынан ГЕРБ һәм Берләшкән патриоттар партияларының коалицион хөкүмәтендә Болгарияның Сит ил эштәре министры.

2006 йылда архитектор Ангел Захариевҡа кейәүгә сыға. Инглиз һәм немец телдәрендә аралаша.

## Иҫкәрмәләр
Тимер бүре

**Тимер бүре** — тылсымлы әүермән-бүре рәүешендәге Көнсығыш Европа фольклор персонажы.

Литвала бүре Вильнюсҡа нигеҙ һалыу тураһындағы риүәйәттә һүрәтләнә, бында уның ныҡлығы күрһәтелә. Тимер бүре бөйөк кенәз Гедиминға төшөндә инә, өҫтәүенә, мәжүси ҡанбаба Лиздейка Тимер бүрегә буласаҡ яҡын барғыһыҙ һарай кәүҙәләнеше булараҡ аңлатма бирә (әлеге риүәйәт Литва баш ҡалаһындағы Гедимин һәйкәлендә кәүҙәләндерелгән).

Ҡала нигеҙ һалыу тураһындағы риүәйәттә кенәз һунарҙан һуң Вильня йылғаһы янындағы убала төнгә туҡтағанда күргән төшө тураһында бәйән итә:

Һәм шунда, Кривая, ә хәҙерге ваҡытта Лысая, тип аталған тау башында ул төш күрә: ҙур тимер бүре тора һәм уның эсендә нимәлер олой, әйтерһең, йөҙ бүре олой. Йоҡонан айнығас, ул бөркөт ояһында табылған һәм кенәз Гедиминдың волхвы һәм иң юғары мәжүси попы булған Лиздейко исемле волхвына әйтә: *«Күрҙем мин мөғжизәле төш»*; һәм төшөмдә нимә күргәнемде бөтәһен дә әйттем. Ә теге Лиздейко волхв батшаға әйтә: *«Бөйөк кенәз, тимер бүре — баш ҡалаға ишара, ә эсендәге олоу — уның даны бөтә донъяға тараласағын күрһәтә»*. Һәм бөйөк кенәз Гедимин иртәгәһенә үк, ҡайтмайынса, кеше артынан ебәргән һәм һарайға нигеҙ һалған: береһе, Түбәнге, Свинторогта, ә икенсеһе — хәҙер Лысая тип йөрөтөлгән, Кривая тауында, һәм уларға Вильно исемен биргән.

«Тимер бүре» исеме менән А. Вольдемарастың нацистар ойошмаһы аталған, был ойошма 1934 йылда фетнә ҡуптарырға маташа, шулай уҡ Литва Юғары Советының заманса мотоуҡсылар бригадаһы *Тимер бүре* исемен йөрөтә.

Украин әкиәттәрендә Тимер бүре көс-ҡөҙрәтте, рыцарлыҡты, ҡаһарманлыҡты кәүҙәләндерә һәм үгәйһетелгәндәргә ярҙамға килә.

Белоруссияла Тимер бүре полоцк кенәзе Всеслав менән тиңләштерелә.

## Иҫкәрмәләр
Иоһаннеум (Люнебург) гимназияһы

**Иоһаннеум**()**гимназияһы** — ҡаланың иң иҫке мәктәбе булған ганзей ҡалаһы Люнебургтағы (Түбәнге Саксония ере) муниципаль гимназия; булараҡ нигеҙ һалына. 1406 йылда нигеҙ һалынған урындағы Изге Иоанн сиркәүе ҡарамағындағы сиркәү-мәхәллә мәктәбе; 1978 йылдан Теодор-Һойс-штрассе урамындағы хәҙерге бинаһында урынлашҡан. 2018/2019 уҡыу йылында Иоһаннеумда 1100 уҡыусы уҡый һәм 93 уҡытыусы эшләй.

## Тасуирлау һәм тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Изге Мария (Люнебург) сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Gerhard Glombik: Prominente ehemalige Johanniter. Johanneum Lüneburg 600 Jahre! Gymnasium Johanneum Lüneburg, Lüneburg 2006.
* Programm des Johanneums zu Lüneburg zur Feier der funfzigjährigen Amtsthätigkeit des Cantors Gottfried Anding, Band 1855.
* Wilhelm Görges: Kurze Geschichte des Johanneums. 1869
** Wilhelm Görges, August Nebe: Geschichte des Johanneums zu Lüneburg. Lüneburg 1906.
* Friedrich Hülsemann: Versuch einer pragmatischen Geschichte der Johannis- und Rathsschule in Lüneburg. Stern, Lüneburg 1807.
* Adolf Kantelhardt (Hrsg.): Das Johanneum zu Lüneburg in Vergangenheit und Gegenwart. Festschrift zum 550jährigen Bestehen der Anstalt 1406—1956. Lüneburg 1956, DNB 452231604.
* Reinecke: Die Entstehung des Johanneums zu Lüneburg. Lüneburger Museumsblätter, 1905.
* Wilhelm Friedrich Volger: Nachrichten von den älteren und neueren Gebäuden des Johanneums in Lüneburg, 1829.

## Һылтанмалар
*
Асҡаров

**Асҡаров** — фамилияһы.

* Асҡаров Айнур Юлай улы (1987 йыл) — режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Еңмеш» нәфис фильмы өсөн (2012).
* Асҡаров Салауат Әхмәт улы (11 апрель 1946 йыл) — башҡорт опера йырсыһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Башҡорт АССР-ының (1984) һәм Рәсәй Федерацияһының (2011) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992)
* Асҡаров Сәлимгәрәй Сәхибгәрәй улы (12 декабрь 1936 йыл — 8 март 1991 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1991 йылдарҙа Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы эшләй: аппаратсы, смена начальнигы, инженер-технолог, 1979—1987 йылдарҙа бүлек начальнигы була. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

----
* Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы (20 ғинуар 1942 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1966—1998 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы. СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1984).
* Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы (03.11.1973, Баймаҡ ҡалаһы) — хореограф, эстрада художество етәксеһе, Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумын тамамлаған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Һөнәрсе йорто (Несвиж)

**Һөнәрсе йорто** (Рамесніка йорто), шулай уҡ **Баҙарҙағы йорт**  () — Белоруссияның Минск өлкәһе Несвиж ҡалаһында барокко архитектураһы ҡомартҡыһы,  XVIII быуат башындағы таш торлаҡ йорт өлгөһө. Чапаев урамы, 4/2 адресы буйынса урынлашҡан.  Беларусь Республикаһының  тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең Дәүләт исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Бина  1721 йылда ҡаланың тарихи Баҙар майҙанында  төҙөлә. Йорттоң хужаһы кем икәне аныҡ билдәле түгел. Бындай торлаҡты тик хәлле кеше генә төҙөй алыу мөмкинлеге  менән бәйле, был йорттоң хужаһы тип  сауҙагәр йәки һөнәрсе булырға тейеш тип фараз ителә. Беренсе ҡатта келәт бүлмәләре һәм магазиндар, икенсе ҡатында торлаҡ бүлмәләр урынлашҡан.  XIX быуатта ихата яғынан бина төкәтеп төҙөлгән. 1992 йылдың декабренән  2015 йылға тиклем һөнәрсенең реконструкцияланған йортонда  район балалар  китапханаһы урынлаша.

## Архитектураһы
Планында ярым подвал менән ике ҡатлы тура мөйөшлө бина.    Беренсе ҡаты  таштан, икенсеһе   ағас конструкцияларҙан тора.  Башта Баҙар майҙаны төҙөлөшө  ансамбленә инә. Төп бурса фасады урам төҙөлөшө һыҙығына сыға һәм берҙәм барокко стилендәге һырлы өҫкө өлөшө менән башҡарыла, ул тар ҡатты ике яҡлы ҡыйығы, үҙәк күсәргә симметриялы урынлашҡан тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары менән ҡаплай.  Фасад үҙәгендә төп инеү урыны, уның өҫтөндә тимерҙән ҡойолған семәрле рәшәткәле балкон урынлашҡан. Ҙур булмаған аркалы уйым һәм ике бәләкәй ниша фасадының өҫкө өлөшөндә һылап эшләнгән биҙәкле һәм декоратив тәҙрә ҡапҡастары менән биҙәлгән. Өҫкө өлөшөнөң семәрле контуры нәфис кәрниз менән айырылып тора. Икенсе ҡатҡа инеү урыны фасадының ихатаһы яғынан.

## Галереяһы

### Тарихи һүрәттәр

Файл:Niaśviž, Rynak, Gdański. Нясьвіж, Рынак, Гданьскі (1912).jpg|1912 йыл.
Файл:Niaśviž, Rynak, Gdański. Нясьвіж, Рынак, Гданьскі (1915-17).jpg|1915—17 йылдар
Файл:Niaśviž, Rynak, Gdański. Нясьвіж, Рынак, Гданьскі (A. Visłocki, 1923).jpg|А. Вислоцкий, 1926 йыл.
Файл:Niaśviž, Daminikanskaja-Rynak, Gdański. Нясьвіж, Дамініканская-Рынак, Гданьскі (1901-39).jpg|1939 йылға тиклем


### Хәҙерге һүрәттәр

Файл:Belarus Nesvizh Craftsman House 8086 2065.jpg|Дөйөм күренеше
Файл:Дом рамесьніка. г. Нясьвіж.jpg|Төп фасады
Файл:Нясвіж. Дом рамесніка 5.jpg|Урам яғынан
Файл:Нясвіж. Дом рамесніка 3.jpg|Ҡабырға фасады 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *Чарняўская Т. І. * Йорт рамесніка // культура і Беларусі гісторыі Збор помнікаў. Мінская вобласць / бсср фәндәр. Ін-мастацтвазнаўства та, фальклор зтнаграфіі і; Рэдкать.: Марцэлеў с. в. (гал. рэд.) інш і. — Мн.: БелСЭ, 1987. — С. 96-97. — С. 308: іл. 
* *Чарняўская Т. І. * Нясвіжскі «Йорт баҙары» // Беларусі Архітэктура: Энцыклапедычный даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 370 б. — С. 620: іл. — . 

## Һылтанмалар

* Дом ремесленника в Несвиже на сайте ''Глобус Беларуси''
* Дом ремесленника в Несвиже на сайте ''Radzima.org''
* Дом ремесленника в Несвиже на сайте ''Планета Беларусь''
Ожиш

**Ожиш** (, , прусск. *Aris*) — Польшаның ҡалаһы. Сайно һәм Ожиш күлдәре араһының Ожиш йылғаһы янындағы Пишский повятының Варминьско-Мазурский воеводствоһы территорияһында урынлашҡан. Ожиш — ҡала-ауыл гминаһының административ үҙәге. 1975—1998 йылдарҙа Сувалкский воеводствоһы составына ингән.

2012 йылдың 30 июнендәге мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы һаны 5 878 кеше тәшкил итә.

## Исеме
1946 йылдың 12 ноябрендә Ожиш ҡалаһы тип үҙгәртелә; ысын исеме-поляклаштырылған немец теленән топоним.

## Тарих
XV быуатта ҡаланың тарихы башланған. Конрад фон Эрлихсхаузен Конрад — 1443 йылдың 2 мартындағы бойороғо буйынса Арысь күле янында Нейдорф  ҡасабаһына нигеҙ һалынған. Был термин ҡулланыуға инмәй ҡала. XVI быуат башында ниндәйҙер тевтон ордены документтарында Арысь (прусск. *Aris, һуңыраҡ — Arys*) телгә алына. Ҡала үҫешә һәм уның сауҙа күләме бер аҙ арта,. сауҙа юлы буйында тәүге йорттар барлыҡҡа килә.1725 йылда король Фридрих Вильгельм I ҡала уставын ҡабул ителә. 1753 йылда ҡалала ғәскәр фатирҙарға урынлаштырыла. Ҡалаһы эргәһендәге хәрби полигонға 1890 йылда нигеҙ һалынған, ул Ожиш полигоны булараҡ билдәле. 1895 йылда ҡалала гарнизон дислокацияланған. Полигон барлыҡҡа килеү һәм киңәйтеү, шулай уҡ хәрби инвестициялар (оло казармалары төҙөлгән) индереү сауҙа үҫешенә ҙур йоғонто яһай, һәм шуға күрә ҡала үҫешә. XХ быуат башында ҡала Пиш һәм Гижицко араһында тимер юл менән бәйләнеше файҙаланыуға тапшырыла, былар бөтәһе лә — 1908 йылда була, 1911 йылда менән Мронгово һәм Элком араһы менән дә йәләнеш булдырыла. Беренсе донъя һуғышы (1914 йылдың ноябренән— 1915 йылдың февраленә тиклем) ҡала рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1940 йылда ҡалала Огрудек ҡалаһында (Ожыштан15 км алыҫлыҡта Ожиш) тыуған мазур шағиры Михал Кайка вафат була. 1945 йылдағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала өлөшләтә емерелә һәм яңы ғына барлыҡҡа килгән Польша дәүләте составына инә.

## Иҫтәлекле урындар
* **Пресвятая Божья Матерь Скапулярная костелы .** 1530 йылда костелға нигеҙ һалынған, һуңыраҡ тергеҙелгән.
* **Пресвятого Господа Иисуса Священное сердце костелы** — эклетик ҡоролмалар, ауыл халҡының талабы буйынса 1913 йылда төҙөлә. Элкский урамы ҡаршыһында урынлашҡан.
* **Хәрби зыярат**, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында булдырылған.





## Билдәле шәхестәр
1912 йылдың 19 сентябрендә ҡалала йәһүд сығышлы немец композиторы Зандерлинг Курт.тыуған. 1935—1960 йылдарҙа Советтар Союзында, эмиграцияла йәшәй, 1960 йылдан алып — Көнсығыш Берлинда йәшәй. 2011 йылдың 11 сентябрендә Берлинда вафат булған.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Туғандаш ҡала һәм коммуналар:

*  Кроп (2002 йыл; Германия)
*  Хорошев (Украина)
*  Скуодас (Литва)
*  Згеж(2001 йыл; Польша)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Йылайыр (мәғәнәләр)

**Йылайыр** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Йылайыр — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 
* Йылайыр ҡәлғәһе — Рәсәй империяһы Ырымбур нығытмалы һыҙығы Һаҡмар дистанцияһы ҡәлғәһе.
* Йылайыр районы — Башҡортостан Республикаһы муниципаль районы.
* Йылайыр кантоны — Башҡортостан АССР-ы кантоны.
* Йылайыр платоһы — Башҡортостандың көньяғында плато.
* Йылайыр (Урман Йылайыры) — йылға. Һаҡмар ҡушылдығы.
* Крепостной Йылайыр — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Ялан Йылайыры (йылға) — йылға. Һаҡмар ҡушылдығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йылайыр ауыл Советы (Баймаҡ районы)
* Йылайыр ауыл Советы (Йылайыр районы)
Исҡужа

**Исҡужа** — топоним.

* Исҡужа (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 
* Исҡужа (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Кёнигин Мария (Люденшайд)

**Кёнигин Мария  сиркәүе** (нем.Maria Königin) —Люденшайд ҡалаһында  католик сиркәүе, 1957 йылда төҙөлгән һәм   120—160 килеүсегә иҫәпләнгән. Graf-von-Galen-Straße адресы буйынса урынлашҡан,   2006 йылға тиклем мәхәллә булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Люденшайдтағы Кёнигин Мария сиркәүе  1957 йылдың 7 декабрендә Эссен епархияһының беренсе епсикобы Франц Хенгсбах тарафынан мәхәллә булараҡ изгеләндерелә: бөгөн ул Эссен епаръияһына ҡарай, 1958 йылдың 1 ғинуарына тиклем  Падерборн архиепархияһына ҡараған була. Был сиркәү ҡала үҙәгендә икенсе боронғо  католик сиркәү булып тора: уға 2005 йылға тиклем дүрт сиркәү филиалы ҡарай, уларҙың өсәүһе урындағы католик общинаһының реформаһы ваҡытында ябыла; Изге Хедвиг сиркәүе генә һаҡланып ҡала.  2006 йылдан Кёнигин Мария  мәхәллә статусын юғалта, сөнки уның мәхәлләһе ҡаланың башҡа католик мәхәлләләре менән берләштерелә (ҡара. Изге Иосиф һәм Медард сиркәүе).

Аҡ штукатурланған ғибәҙәт бинаһы  шулай уҡ   1957 йылда Изге Мария часовняһы менән тулыландырылған бер нефлы сиркәү булараҡ төҙөлә.  Сиркәүгә килгән кешеләрҙең иҫәбе буйынса залы   120-160 кешегә иҫәпләнә. Байрам көндәрендә  — Раштыуа байрамы, Пасха һәм башҡа көндәрҙә — 300-400 кешене урынлаштырыу өсөн ғибәҙәтханала даими  өҫтәмә   эскәмйәләр ҡуйыла. Ғибәҙәтхана витраждары  Герберт Бинхауз эскиздары буйынса төҙөлә.  Арҡыры киҫелешендә квадрат булған сиркәү манараһының  бейеклеге яҡынса 50 метр, әммә  уның  ҡыңғырауҙары юҡ —  сөнки архитектор, ҡыңғырау ауырлығын иҫәпкә алып, уларҙың зыңы ваҡытындағы   ауырлығын иҫәпкә алмаған.  Ғибәҙәтхананың дүрт ҡатлы йәмәғәт үҙәге  2010 йылдан алып  2011 йылға тиклем йүнәтелә һәм яңынан үҙгәртеп ҡорола, сиркәү янында ике йәштән алып 65 балаға иҫәпләнгән  балалар баҡсаһы эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Кёнигин Мария в Изерлоне
* Церковь Святых Иосифа и Медарда

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Pfarrgemeinderat «Königin Maria» (Hrsg.): Die Glocke. 25 Maria Jahre-Königin.

## Һылтанмалар

*
Роландас Казлас

**Роландас Казлас** (; 11 май 1969 йыл) — Литваның театр һәм кино актёры, режиссёр.

## Биографияһы
1987 йылда Молетай ҡалаһының урта мәктәбен тамамлай. 1991 йылда Литва музыка һәмы театр академияһын тамамлай. 1993 йылдан 2007 йылға тиклем — Литва Дәүләт йәштәр театры актёры. Хәҙерге ваҡытта Литва Милли драма театры актёры һәм режиссеры. Роландас Казлас — комик актёр. Театраль эштәре өсөн бер нисә бүләккә лайыҡ була, мәҫәлән, «Алтын сәхнә тәреһе», «Фортуна» һәм башҡалар.

## Фильмографияһы

## Һылтанмалар
* 
* Роландас Казлас на сайте КиноПоиск
Ратуша (Люнебург)

**Люнебург Ратушаһы** (нем. Lüneburger Rathaus) — һанза ҡалаһы Люнебургтың (Түбәнге Саксония ере) үҙәк майҙанындағы административ бина; яҡынса 1230 йылда төҙөлгән, артабанғы быуаттарҙа күп тапҡыр киңәйтелгән һәм үҙгәртеп ҡоролған — барокко фасады 1720 йылда өҫтәлеп төҙөлгән; әлегә тиклем ҡала советы һәм хакимиәте штаб-квартираһы булып ҡала; - архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡала советының иң боронғо дауаханаһы Брауншвейг Ратушаһы
* Брауншвейг Ратушаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Joachim Ganzert (Hrsg.), Bernd Adam, Michael A. Flechtner, Katrina Obert, Edgar Ring, Birte Rogacki-Thiemann, Hansjörg Rümelin, Gisela Jaacks, Barbara Uppenkamp: Das Lüneburger Rathaus. Ergebnisse der Untersuchungen 2008 bis 2011 (= Beiträge zur Architektur- und Kulturgeschichte, Bd. 19), 3 Bände, Titelzusatz zu Band 3: Ergebnisse der Untersuchungen 2012 bis 2014, Petersberg: Michael Imhof Verlag, 2014—2015, ISBN 978-3-7319-0052-8.
* Doris Böker: Hansestadt Lüneburg mit Kloster Lüne. (= Denkmaltopographie Bundesrepublik Deutschland, Baudenkmale in Niedersachsen. Band 22.1). Michael Imhof Verlag, Petersburg, 2010, ISBN 978-3-86568-563-6.

## Һылтанмалар
*
Теләүбаев Илгиз Сафи улы

**Теләүбаев Илгиз Сафый улы** (19 апрель 1964 йыл) — уҡытыусы, муниципаль хеҙмәткәр. 2006 йылдан Белорет район хакимиәте башлығының урынбаҫары, 2011—2022 йылдарҙа — беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Илгиз Сафый улы Теләүбаев 1964 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Нәби ауылында тыуған.

1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм ошонда уҡ уҡытыусы булып үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетының көндөҙгө бүлегенә уҡырға инә. 1985—1987 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була һәм, запасҡа ҡайтарылғандан һуң, уҡыуын дауам итә.

«Тарихсы. Тарих һәм йәмғиәт белеме уҡытыусыһы» һөнәре буйынса юғары белем алғас, 1990 йылда йүнәлтмә буйынса Белорет ҡалаһының 21-се урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эш башлай.

1992 йылдың авгусында Илгиз Теләүбаев Белорет районы хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитетына 1-се категориялы белгес вазифаһына тәғәйенләнә.

1990 йылдың ноябренән 1999 йылдың июненә тиклем Белорет районы хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы начальнигы була.

Артабан 2005 йылдың февраленә тиклем Белорет ҡалаһы һәм Белорет районы хакимиәтенең эштәр менән идарасыһы вазифаһында эшләй.

2002—2005 йылдарҙа ситтән тороп Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында уҡый һәм, уны уңышлы тамамлап, «юрист» һөнәренә эйә була.

2005 йылдың февралендә Белорет районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 2011 йылдың 3 майынан — 2022 йылдың октябренәсә Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Белорет районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе.

## Матбуғат баҫмаларындағы мәҡәләләре
* Бер-беребеҙҙе яҡлап, һаҡлап йәшәйек. «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 17 май.
* Социально-гуманитарная сфера Белоречья на современном этапе. Журнал «Ватандаш». 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре 
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципальный район Белорецкий район Республики Башкортостан. Официальный сайт 
* Единый республиканский инновационный бизнес-портал. Все персоны. Тляубаев Илгиз Сафиевич
* Сайт «Viperson». Тляубаев Илгиз Сафиевич — биография
*
Сиркәү баҙары тәбиғи ыҙаны

**Сиркәү тәбиғи ыҙаны** — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһенең  Семикаракорск районында урынлашҡан. Тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм ағартыу әһәмиәтенә эйә.

## Тасуирламаһы

Сиркәү баҙары ыҙаны тәбиғәт ҡомартҡыһы Дон йылғаһының уң яҡ ярында Кочетовская станицаһының әйләнә тирәһендә урынлашҡан.  Тәбиғәт ҡомартҡыһы  Бугровский тәбиғәт  дәүләт ҡурсаулығы территорияһының  бер өлөшөн биләй.  .

Сиркәү баҙары тәбиғи ыҙанының   майҙаны 116 гектар тәшкил итә.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында тәбиғи һәм яһалма ултыртылған ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар менән туғай урмандары үҫә. Төп ағас тоҡомдарынан  тал, күк тирәк, аҡ тирәк һәм ҡорос ағас, ағас һымаҡ тал осрай.  Дарыу үләндәренән шифалы  ромашка, юл япрағы, гөлйемеш, эт муйылы, ҡара бөрлөгән, дегәнәк, алма үләне, цикорий, әрем үҫә.

Шулай уҡ тәбиғи ыҙанда  хайуандар донъяһы күп төрлө. Бында үҫемлектәрҙе һеркәләндереүселәр,   һунар объекттары һәм башҡа хайуандар донъяһы вәкилдәре бар. Улар араһында  йырсы ҡоштар, күбәләк, илек һ. б. бар. Дон фаунаһының һирәк осрай торған төрҙәренән  дала көҙәне, аҡ ҡойроҡ бөркөт, поликсен һ. б. йәшәй

Тәбиғәт ҡомартҡыһы  тәбиғәтте һаҡлау, рекреацион һәм аң-белем таратыу әһәмиәтенә эйә. Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһын  һаҡлау һәм эшләүен  тәьмин итеү өсөн Ростов өлкәһенең  Экология һәм  тәбиғәт ресурстары министрлығы яуаплы.


## Әҙәбиәт

* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002 г.

## Һылтанмалар

* Урочище Церковный рынок . Официальный сайт Администрации Семикаракорского района Ростовской области.
* Урочище Церковный рынок. Особо охраняемые территории Российской Федерации.
* Перечень памятников природы Ростовской области
Дильхан Эрюрт

**Дильхан Эрюрт** (төр. Dilhan Eryurt; 29 ноябрендә 1926, Измир — 13 сентябрь, 2012, Анҡара) — төрөк астрофизигы.

1961—1973 йылдарҙа Дильхан Эрюрт Яҡын көнсығыш техник университетында НАСА-ла (англ. *National Aeronautics and Space Administration*, сокр. **NASA**) вазифа биләгән тәүге төрөк ғалимәһе. Ул Яҡын көнсығыш техник университетында астрофизика департаментын ойоштора һәм 1988—1993 йылдарҙа ошо уҡыу йортонда тәбиғи фәндәр һәм әҙөбиәт факультеты деканы була.

## Биографияһы
Дильхан Эрюрт 1926 йылдың 29 ноябрендә Измир ҡалаһында тыуа. Атаһы Абидин Эге 1944 йылда Денизли провинцияһынан Төркиә Бөйөк милли мәжлесе депутаты була.

Атаһы Измирға күсеп килгәндән һуң уларҙың ғаиләһе Истанбулға, ә бер йылдан һуң Анҡараға күсә, Дильхан шунда уҡый башлай. Мәктәптә ул математика менәнға ҡыҙыҡһына башлай. Шул сәбәпле, урта мәктәпте тамамлағас, ул Истанбул университетының астрономия һәм математика факультетына уҡырға инә. Дильхан студент йылдарында астрономия тағы ла нығыраҡ мауыға.

Истанбул университетын тамамлағандан һуң, 1946 йылда, Дильхан Эрюрт ике йыл дауамында Анкара университетында астрономия департаментын асҡан Тевфик Оҡтай Кабакчиоглуның ярҙамсыһы булып эшләй. Артабан Дильхан уҡыуын Мичиган университетында дауам итә, ә 1953 йылда ул Анкара университетының астрофизика кафедраһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1959 йылда ул Халыҡ-ара атом энергияһы буйынса агентлыҡ стипендияһы буйынса ике йылға Канадаға китә. Артабан АҠШ-ҡа күсенә, унда Индиана университетында эшләй, Гёте Линк исемендәге обсерваторияла йондоҙҙарҙы тикшереү менән шөғөлләнә. Ул Маршалл Врубель менән эшләй. Ошо тәжрибәнән һуң ул НАСА-ның Годдард йыһан осоштар үҙәгендә эшләй. Ул Аластер Г. У. Кэмерон менән ҡояш тарихы өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Ошо ваҡытта ул был учреждениела эшләүсе берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-астроном була.

Годдард Үҙәгендә эшләгәнендә Эрюрт Дильхан ҡояш тураһында элек билдәле булмаған ҡайһы бер факттарҙы асыҡлай. Ҡояш барлыҡҡа килгән мәлдән алып уның яҡтылығы арта бармауын, шулай уҡ тәүге осоронда ҡояш хәҙергегә ҡарағанда күпкә сағыуыраҡ һәм ҡайнарыраҡ булыуын асыҡлай. Был тикшеренеүҙәр ул ваҡытта бик мөһим була, сөнки йыһанға осоу барышына йоғонто яһай. 1969 йылда беренсе булып айға кешенең аяҡ баҫыуы буйынса уңышлы эше өсөн уны Apollo Achievement премияһы менән бүләкләйҙәр. Годдард Үҙәгендә ике йыллыҡ уҡыуын тамамлағандан һуң Эрюрт институтта ғилми хеҙмәткәре сифатында эшләүен дауам итә. Институт уны Калифорния университетына йондоҙҙарҙың формалашыу һәм үҫеше мәсьәләләрен өйрәнергә ебәрә.

1968 йылда Төркиәгә ҡайта һәм Төркиәнең Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы. ярҙамы менән беренсе Милли астрономик конгресс ойоштора.

1969 йылдан 1973 йылға тиклем Эрюрт НАСА-ла ғилми тикшеренеүҙәрен дауам итә. 1973 йылда ул Яҡын көнсығыш техник университетының физика факультетына ҡайта. 1977 йылда ул ғилми Тюбитак премияһы менән бүләкләнә. 1988 йылда алты ай дауамында физика факультеты деканы, ә һуңынан биш йыл буйы әҙәбиәт һәм тәбиғи фәндәр факультеты деканы була. Эрюрт 1993 йылда пенсияға сыға.

Дильхан Эрюрт 2012 йылдың 13 сентябрендә Анкарала йөрәк өйәнәгенән вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Юрате һәм Каститис

**Юрате һәм Каститис** (лит. Jūratė ir Kastytis) — иң билдәле литва халыҡ әкиәттәренең береһе. Беренсе тапҡыр 1842 йылда Людвик Юцевич тарафынан яҙып алынған. Шул ваҡыттан алып күп тапҡыр поэмаларҙа, балетта һәм хатта рок-операла файҙалана.

## Этимологиһы
Юрате исеме *jūra (диңгеҙ) литва һүҙенән килеп сыҡҡан**.*

## Сюжеты
Сюжеты әкиәт версияһына ҡарап үҙгәрә, әммә төп йөкмәткеһе бөтә версияларҙа ла оҡшаш.

Юрате алиһәһе Балтик диңгеҙе төбөндә гәрәбә һарайҙа йәшәй һәм диңгеҙҙәге тәртипте күҙәтә. Швянтойя ауылынан йәш балыҡсы Каститис ифрат күп балыҡ тотоп, алиһәнең асыуын килтерә. Балыҡсыға яза биреү өсөн Юрате диңгеҙ төпкөлөнән ундина (диңгеҙ һылыуы) образында күтәрелеп сыға, әммә егеткә ғашиҡ була һәм уны үҙе менән алып китә. Улар, йәшен атыусы Перкунас алиһә һәм ябай кешенең мөхәббәте тураһында белгәнгә тиклем, бик бәхетле йәшәй. Перкунас бик ныҡ асыулана һәм гәрәбә һарайҙы миллион киҫәктәргә тураҡлай, ә Юратены диңгеҙ төбөндәге ҡаяға беркетеп ҡуя. Тап шуға күрә, риүәйәт буйынса, Балтик диңгеҙе ярында дауылдан һуң гәрәбә тулып ята.

Версияларҙың береһе буйынса, Юрате дауыл ваҡытында һөйгәнен үлемдән ҡотҡара; икенсе версия буйынса — Каститис һәләк була һәм Юрате ошоғаса уны һағынып илай: уның күҙ йәштәре гәрәбә булып (Юрате һәм Кастистың мөхәббәте кеүек таҙа һәм үтә күренмәле) ағып төшә, ә сеңләүҙәре дауыл ыжғырыуы итеп ҡабул ителә.

## Мәҙәни әһәмиәте
Литва әкиәттәре араһында «Юрате һәм Каститис» һәм «Эгле, туҙбаш батшабикәһе» иң билдәлеләре. Улар тамырҙары менән литва мифологияһына үтеп инәләр һәм көндәлек әйберҙәрҙең килеп сығышын аңлатырға тырышалар.

Курорт ҡалаһы Палангала 1960 йылдан алып Юрате һәм Каститисҡа арналған фонтан тора (Гайгалайте скульптураһы). Ҡала гербының һүрәтләнеше риүәйәттең йөкмәткеһенә бәйле: зәңгәрһыу ялан Балтик диңгеҙен кәүҙәләндерә, гәрәбә муйынсаҡ боронғо сәнғәт тураһында һөйләй, ә көмөш таж — диңгеҙ алиһәһе Юратены хәтерләтә.

Польшала легендар алиһә Юрате исемен йөрөткән диңгеҙ курорты бар.

Матур легенда төрлө ваҡытта әҙәби һәм музыкаль әҫәрҙәрен ижад итеүгә этәрә. 1920 йылда күренекле литва шағиры Майронис, ғашиҡтарға дан йырлап, баллада яҙа. Был әҫәргә иллюстрациялар Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1937) танылыу таба. 1933 йылда Груодис музыкаһына балет ҡуя, 1955 — опера һәм пьеса яҙыла. 2002 йылда Клайпеданың 750-йыллығына рок-опера ҡуйыла. Опера аяныслы тамамлана — һарай емерелә, ә ғашиҡтар айырыла.

1959 йылда СССР-ҙа литва риүәйәте «Гәрәбә һарайы» мультипликацион фильмы булараҡ донъя күрә.

Шағир Иосиф Бродский «Палангала» исемле шиғырында (1967) Юрате һәм Каститисты телгә ала:
*…Конец сезона. Столики вверх дном.
<br>*Ликуют белки, шишками насытясь.
*Храпит в буфете русский агроном,
<br>*как свыкшийся с распутицею витязь.
*Фонтан журчит, и где-то за окном
<br>*милуются Юрате и Каститис''…

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Садко — Новгород эпик йыры
* Русалочка — Х. К. Андерсендың әкиәте
* Гәрәбә һарайы — 1959 йылғы совет мультипликацион фильмы
* Лорелей — «Рейн ҡыҙы»

## Иҫкәрмәләр
Супрасль

**Супрасль** () — Польшалағы ҡала, Подляский воеводствоһының Белосток повятында урынлашҡан. Супрасль ҡалаһының майҙаны — 5,68 км² . Халҡы — 4526 кеше (2004 йыл мәғлүмттәр буйынса).

## Тарих
Супраслдың нигеҙләнеүе 1500 йылда Супрасль Благовещен монастырының уның эргәһендәге Грудектан күсерелеүе арҡаһында килеп сыҡҡан. XVI быуат башында бында Супрасль Благовещен сиркәүе төҙөлгән, аҙаҡ ул иконостас һәм фрескалар менән биҙәлгән. XVII—XVIII быуат буйы Супрасль фәнни һәм мәҙәни үҙәк булып тора, бында бай китапхана, типография була. Шул осорҙа типографияла һәм китапханала эшләгән байтаҡ хеҙмәткәрҙәрҙең исемдәре билдәле: Чернявский Антон китап баҫыусы, Крестомский, Генрих Адам Подебраньский, король Понятовский рәссамы һәм Краков сәнғәт академияһының профессоры Антоний Грушецкий, гисер Алексей Заводский.

ХІХ быуат башында монастырь ҡаҡшаған, китапхана Супраслдан ситкә, күпселек өлөшө — Вильняға күсерелгән. Шул ваҡытта ХІ быуатта кириллица менән яҙылған ҡиммәтле Супрасль ҡулъяҙмалары юғалтылған.

ХІХ быуат уртаһында Супрасль ҙур туҡыу сәнәғәте үҙәге була, тик ХХ быуаттың башында туҡыу предприятиелары ҡаланың тимер юлынан алыҫ торғанлығы арҡаһында бөтөрөлгән. Супраслдың архитектура һәйкәлдәре фашист оккупанттарынан 1944 йылда етди зыян күргән, һуғыштан һуң — өлөшләтә тергеҙелгән. 1980-се йылдарҙа Супрасль Благовещен монастыры эшмәкәрлеген яңыртыра, 1996 йылда Польша хөкүмәте бөтә монастырь комплексын Поляк православие сиркәүенә тапшыра һәм унда реставрация эштәре алып барыла.

## Иҡтисади үҫеш
Ҡаланың матур урманлы урында тороуы хужалыҡ эшмәкәрлегенең төрлө тармаҡтарын үҫтереүгә булышлыҡ итә. Супраслда Кнышинский шырлығының ландшафтлы паркы дирекцияһы бар. Ҡала ағас эшкәртеү сәнәғәте үҙәге булып тора. Бында рекреация өлкәһе үҫешә, 2001 йылдан алып Супрасль курорт статусына эйә. Ҡала аша туристик маршруттар үтә, 2006 йылдан алып иконалар музейы бар. Супрасль физик тәрбиә һәм туризм юғары мәктәбе эшләй.

## Иҫтәлекле урындар

* **Супрасль Благовещен монастыры** — XVI-XX быуаттарҙың архитектура комплексы, шул иҫәптән Благовещен ғибәҙәтханаһы (1505—1510, емерелә — 1944, тергеҙелә — 1999), Иоанн Богослов сиркәүе (XIX быуат, тергеҙелә -1958 йыл), архимандрит палатаһы (XVII быуат, тергеҙелгән).
* **Корчма** (*Karczma*, ul. Konarskiego, 3, бина (XVIII—XIX быуат).
* **Буххолец һарайы** (1892—1903).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Супрасль (йылға)

## Иҫкәрмәләр