open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ваҡ сәпсәү

thumb|'' Charadrius dubius''

**Ваҡ сәпсәү**, *aҡмуйын сәпсәү, ҡашҡа сәпсәү* (малый зуек).

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Башҡа сәпсәүҙәргә ҡарағанда сағыштырмаса ҡыҫҡа аяҡлы һәм ҡыҫҡа суҡышлы ҡош. Ерҙән етеҙ йүгерә, туҡтап, сүгеп-сүгеп ала. Түбәһе һәм һырты ҡара-көрән. Күҙҙәре аша һәм муйынынан ҡара һыҙаттар үтә. Маңлайында бәләкәй генә аҡ тап бар. Башҡа ваҡ сәпсәүҙәрҙән муйынындағы ҡара һыҙаты менән айырыла.

## Тауышы
Моңло һыҙғыра: «түүүй».

## Йәшәү рәүеше
Ҡомло һәм ҡырсынлы күл, йылға буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә ҡора. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йәки зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
Төн сәпсәүе

**Тән сәпсәүе, алағанат сәпсәү, гәргбәгүҙ** ()() — ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсен ҙурлығында, һырты буй һыҙмалаҡлы һарғылт көрән, ҡорһаҡ яғы аҡһыл һары, түшендә буй-буй ваҡ таптар бар. Ҡыҫҡа һары суҡышының ос яғы ҡара. Ҙур күҙҙәре һары төҫтә. Аяҡтары өсәр бармаҡлы. Ҡанаттарында осҡанда — ике, ултырғанда— бер аҡ һыҙат күренә. Башҡа сәпсәүҙәрҙән төҫө һәм һары ҙур күҙҙәре менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы оҙайлы: «шар-лыый-шарлыый»; төндә осоп барышлай ҡысҡыра.

## Йәшәү рәүеше
Яландарҙа, асыҡ урындарҙа йәшәй. Эре бөжәктәр, кеҫәртке, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһын һыуға яҡыныраҡ урынға эшләй. Ваҡ ҡына ҡара таптар менән сыбарланған 2—3 бөртөк һарғылт, йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Русско-башкирско-латинский словарь названий птиц (Э. Ф. Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)
*
Ялан тәгәрлеге

**Ялан тәгәрлеге**, *тәгәрҙәк* ( ) төр ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәк ҙурлыҡ. Оҙон ғына аяҡлы ялан ҡошо. Дөйөм төҫө һарғылт һоро. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ һәм ҡанаттарының сите ялтыр ҡара. Түшендә ҙур ғына ҡара-көрән тап бар, уның өҫ яғы ерәнһыу көрән. Оҙон ҡаштары, ҡанаттарындағы киң һыҙыҡ, ҡорһағы аҡ. Суҡышы, ҡанаттары ҡара. Тәгәрлектән ҙурлығы, асығыраҡ төҫө, бүрке юҡлығы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы өҙөк-өҙөк: «кррәк-кррәк-кррәк».

## Йәшәү рәүеше
Татырлауыҡтарҙа, үләне һирәк булған яландарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡылған, бүтәгә төптәрендә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт аҡ йомртҡа һала.

## Һылтанмалар
* 
* Кречетка

## Әҙәбиәт
* **Hayman**, Peter; Marchant, John & Prater, Tony (1986): *Shorebirds: an identification guide to the waders of the world*. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8
Ҡорохтан

**Ҡорохтан, ҡыр күркәһе, һыу күркәһе, һуғышсан сәпсәү(турухтан), ҡорохтан, күркәбаш, яр көйөлдөһө** (, ) — Европаның һәм Азияның һаҙлыҡлы тундра өлөшөндә оялай, Африкала, Азияның көньяғында ҡышлай, бөжәктәр менән туҡлана, яҙғы ҡауышыу ваҡытында аталары төҫтәрен үҙгәртә һәм улар үҙ-ара еңешә торған ҡоштар.

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон аяҡлы һәм оҙон суҡышлы сәп¬сәү. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ерән һәм аҡһыл таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, ҡорһаҡ яғы ҡыҙғылт һары, ҡойроҡ аҫты аҡ. Яҙғыһын ата ҡоштарҙың муйы¬нында төрлө төҫтәге ҡауырһындан яҡалар, ә баштарында бүректәр барлыҡҡа килә, биттәре ҡаты һөйәлдәр менән ҡаплана. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутарлыҡ түгел.

## Тауышы
Тоноҡ ҡына тырылдай.

## Йәшәү рәүеше
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡта йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таплы 3—4 бөртөк йәшкелт һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урындарҙа ите өсөн аулайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — ИБ 3478 28.693.35 И 90

left|thumb
Ваҡ мөншөгөр

**Ваҡ мөншөгөр**, *күл буғаһы, һыу буғаһы, бупылдаҡ, ғомбой* (, ) - ҡауҙылар ғаиләһендәге иң ваҡ ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан бәләкәйерәк төн ҡошо. Ата ҡоштоң башы, һырты, ҡанаттары ялтыр ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ерән-һары. Түшендә ҡыҙғылт көрән һыҙыҡтар бар. Инә ҡошта ҡара төҫ урынына — ерәнһыу көрән. Ҙур мөншөгөрҙән төҫө һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «ке-ке-ке-кек», яҙғы ата ҡош үкерә: «прумб», «бух» йәки «пумб».

## Йәшәү рәүеше
Ваҡ тал, үлән һәм ҡамыш уратып алған күлдәрҙә, ҡылыларҙа йәшәй. Тәлмәрйендәр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас башында, ҡыуаҡлыҡта, йығылған ҡамыш өҫтөндә оялай. 4—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004
* Жизнь животных Т.6 Птицы М.: Просвещение 1986
Ҡауылдаҡ селән

**Ҡауылдаҡ селән, ала селән, ала селән** (кваква) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош; Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, Ҡаҙағстанда, Урта Азия респуликаларында һәм Кавказда йәшәй торған төнгө селән.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен һәм көслө: «ҡау… ҡау».

## Йәшәү рәүеше
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Башлыса балыҡ, тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай. Ағас ботаҡтарында оялай. Ояһы башҡа селәндәрҙекеңә оҡшаған. 3—5 аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Русско-башкирско-латинский словарь названий птиц (Э. Ф. Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004
* Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990
* Жизнь животных Т.6 Птицы М.: Просвещение 1986

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Кваква
Ҙур сәпсәү

**Ҙур сәпсәү, күгәрсендән бәләкәйерәк** (большой улит)()

Суҡышының осо өҫкәрәк кәкрәйеп торған һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөй, һырт яғы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Түшенең ике яғында ҡара һыҙыҡтар бар. Тәтелдәүестән төҙ суҡышы, ә көгөрләүектән ҙурлығы менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы: «түлүй-түлүй» йәки «крү-крү».

Ҡыуаҡлыҡ, бейек үлән, ҡамыш менән уратып алынған һыу буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оялай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт көрән йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
thumb|200px|left|Ҙур сәпсәү ем эҙләй
Ҡара сәпсәү

**Ҡара сэпсәү, ҙурлығы сыйырсыҡтай** (черныш) ()

Ҡылыҡһырлама

Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һирәкләп ағасҡа ла ҡуна. Башы, муйыны һарғылт һоро, түше ҡара сыбарлы. Арҡаһы һәм ҡанаттары ваҡ ҡына һары төртөклө ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, ҡойроҡ аҫты аҡ. Ҡойроғоноң осонда арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Тебеттән ҡара ҡанаттары һәм ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.
 
Тауышы

Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «тйүүй-тйүүй» йәки «тйүй-титиит-тңүй».

Йәшәү рәүеше

Шарлыҡтарҙа, һаҙлыҡтарҙа, йылға буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күомә ҡош. Киң генә таралған. Ағасҡа оялай. Күберәк башҡа ҡоштарҙың иҫке ояларынан файҙалана. Көрән таплы 4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Тебет

**Тебет, тебек** (кулик-перевозчик)

## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яр буйҙарында йерей. Тауышланып, түбәндән генә бер ярҙан икенсе ярға осоп сыға. Осҡанда ҡанаттары һәм ҡойроҡ ситтәрендә аҡ һыҙыҡтар күренә, йөрөгәндә, өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә, һырты көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ, түшенең ике яғында һоро таптар бар. Ҡойроғоноң өҫтө арҡыры һыҙыҡлы. Ҡара сәпсәүҙән һырты һоро булыуы менән айырыла.

## Тауышы

Яңғырауыҡлы итеп, өҙөп-өҙөп һыҙғыра: «тиби-тили-тили-тйтит».

## Йәшәү рәүеше

Йылға һәм ваҡ күл буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ерҙә, үләң араһында оялай. Ҡара-көрән таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Һылтанмалар
* Фото-, видео- и аудиоматериалы  на портале Internet Bird Collection
* [Перевозчик на сайте [МСОП]
Көгөрләүек

**Көгөрләүек** (, )— ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон суҡышы өҫкәрәк кәкрәйеп торған сэпсәү. Күберәк ерҙән йөрөй, һирәкләп ҡыуаҡтарға, төп баштарына ла ҡуна һырт яғы ҡара-көрән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, муйыны һәм түшенең еҫ яғы сыбар. Тебеттән һәм божор сәпсәүҙән суҡышы өҫкә ҡарай кәкре булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ли-ли». Яҙғыһын ата ҡош сырылдап һыҙғыра: «түрүй-түрүй-түрүй».

## Йәшәү рәүеше
Шарлыҡтарҙа, күл һәм йылға буйҙарындағы батҡылдарҙа йәшәй. Төрлө бешкәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк һарғылт йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
* 
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Ҡыҙғатау

**Ҡыҙғатау, ҡыҙмалтау, ҡыҙратау, ҡөҙрәттау** (, ) —— көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡара һоро төҫлө һаҙ ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән байтаҡ бәләкәй. Оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Дөйөм төҫө көрәнһыу ерән. Һыртында уҡ башағына оҡшаған таптар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы түшенән алып ҡойроҡ төбөнә тиклем арҡыры ҡара һыҙыҡлы. Ҡанаттары һоро, ҡойроҡ төбө аҡ.- Суҡышының осо ҡыҙғылт, төбө ҡара, аяҡтары ла ҡара. Тәтелдәүестән һыҙыҡлы ҡорһағы, ҡара аяҡтары менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тауҡыҙрат», ҡабатланғанда «ҡыҙрат-тау-ҡыҙраттау» һымаҡ ишетелә; күберәк яңғырауыҡлы: «уит-уит-уит».

## Йәшәү рәүеше
һаҙлыҡ, күтерлектәрҙә йәшәй. Балыҡ, һыу бөжәктәре, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һорғолт көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.

## Фотогалерея


Рәсем:SchoeneWiese2.JPG|
Рәсем:Black-tailed Goodwits (Limosa limosa) with a Black-winged Stilt at Sultanpur I Picture 1101.jpg| 
Рәсем:VogelnebenNest.jpg|Ояһы
Рәсем:Limosa limosa MHNT.jpg|
Рәсем:Hatching godwit.jpg|Себештәре моронлай
Рәсем:Black-tailed Goodwit (Limosa limosa) near Hodal W IMG 6457.jpg
Рәсем:Grutto.jpg|Һайраусы ҡош
Рәсем:Grutto opzij gezien, foto Fred Vloo.jpg|Инә ҡош


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Һаҙ көйөлдөһө

thumb|'' Numenius phaeopus''

**Һаҙ көйөлдөһө**, көйөлдөр(средний кроншнеп).

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон аяҡлы, аҫҡа ҡарай кәкрәйгән оҙон суҡышлы ҙур ғына сәпсәү. Ҡара-көрән-түбәһенең уртаһынан аҡ һыҙыҡ үтә. Күҙҙәре өҫтөндә ҡаш¬тары бар. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, төрлө ҙурлыҡтағы буй ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Аяҡтары күкһел һоро. Көйөлдөнән бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Оҙайлы итеп һыҙғыра: «көйө-көйө-көйө-йөт… өл-өл-өл».

## Йәшәү рәүеше
Ҙур күлдәрҙең, ҡылылар¬ҙың батҡыл һөҙәк ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.

## Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә.

## Үрсеүе
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарлан¬ған 4 бөртөк һорғолт көрән йәки йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Тәтелдәүес

**Тәтелдәүес, тәтелдәүек, ҡыҙылаяҡ, ҡыҙылаяҡ сәпсәү** (, ) — оҙон ҡыҙыл аяҡлы, оҙон муйынлы, тура суҡышлы, һырты һарғылт көрән, ҡанаттары сыбар, күгәрсендән бәләкәйерәк һаҙ ҡошо.

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, һәм оҙон муйынлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең өҫ яғы һарғылт көрән. Башы, муйы¬ны буй, ә ҡанаттары эре түңәрәк таптар менән сыбарланған. Ҡойроғоноң өҫтө аҡ. Муйынының ике яғы һәм түше ваҡ ҡара таплы һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Аяҡтары ҡыҙыл. Ҙур сәпсәүҙән суҡышы төҙ булыуы менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы: «тьйүү» йәки «тьйүк-тьйүк». Яҙғыһын ата ҡош тәтелдәй: «титл-титл-титл».

Ҡамышлы һәм бейек үлән баҫҡан күлдәрҙә, йылғаларҙа һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Ҡара-көрән һәм ҡыҙғылт көрән таптар менән ҡапланған 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.

## Фотогалерея

Рәсем:Tringa totanus2.jpg|Травник в полёте
Рәсем:Tringa totanus1.jpg|Травник на лужайке
Рәсем:Rotschenkel (Tringa totanus) 02.jpg|Вид спереди
Рәсем:Rotschenkel (Tringa totanus) 03.jpg|Вид сбоку
Tringa totanus totanus MHNT.ZOO.2010.11.118.6.jpg |Museum specimen 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90

## Һылтанмалар
* 
* Иллюстрированная энциклопедия птиц. Ян Ганзак.
* Травник на сайте Apus.Ru
Һаҙ сәпсәүе

**Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ** (поручейник)()

Бер аҙ һаралйынға оҡшаған һаҙ ҡошо. һырты көрәнһыу һоро. Яурындарына ҡарай эреләнә барған ҡара таптар менән ҡапланған. Ҡойроғоноң өҫ яғы, төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйыны, тү¬ше, ҡабырғалары ваҡ ҡына көрәнһыу төртөктәр менән сыбарланған, ҡойроғонда ла арҡыры һыҙыҡтар бар. Ҡанатының оҙон ҡауырһындары ҡара-көрән. Суҡышы ҡара, аяҡтары йәшкелт, һаралйындан оҙон аяҡтары һәм са¬ғыуыраҡ төҫө менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы: «тлү-тлү-тлү».

Йылға һәм күлдәрҙең батҡыллы, түңгәкле ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оя¬лай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.
Оҙонаяҡ сәпсәү

thumb|''Himantopus himantopus''

**Оҙонаяҡ сәпсәү, ағасаяҡ, ҡыҙылаяҡ, ялпылдаҡ, япылдаҡ, япаяп** (),()—— Рәсәйҙең көньяғында тоҙло һыу буйҙарында йәшәй торған бик оҙон аяҡлы көйөлдөләр.

Ҡарға ҙурлыҡ. Түбәһе, һырты, ҡанаттары ҡара; ҡорһаҡ яғы, ҡойроғо аҡ. Нәҙек төп-төҙ суҡышы ҡара-көрән. Ҡыҙыл төҫтәге аяҡтары бик оҙон. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Беҙ-суҡыштан төҙ суҡышы, оҙон ҡыҙыл аяҡтары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «яп-яп-яп». Ялан һәм далалар-ҙағы күл-һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ғәҙәттә, күмәкләшеп оялайҙар. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Унда ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һорғолт көрән йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Ҡурпысыҡ

**Ҡурпысыҡ, урман өйрәге** (, ) — Европаның һәм Азияның еүеш урмандарында йәшәй, бөжәктәр менән аҙыҡлана торған, һунар өсөн мөһим булған күсмә ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы күгәрсендәй. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләргә башлыса эңерҙә генә сыға. Көтмәгәндә, аяҡ аҫтынан осоп китә һәм тура өҫкә күтәрелеп, шунан ғына алға оса, был ваҡытта тамаҡ ҡырғандағы һымаҡ тауыш сығара. Бик сыбар ҡош. Дөйөм төҫө һарғылт ерән. Башына, һыртына һәм ҡанаттарына ҡара таптар һибелгән, кәүҙәһенең аҫ яғы нәҙек ҡара-көрән һыҙатлы. Ҙур ҡара күҙе елкәһенә яҡын урынлашҡан, һаралйын һәм зырҡыуыттан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
[right|thumb|250px|Төп ризыҡтары — [селәүсендәр]]

## Тауышы
Төрлө киҫкен генә тауыштар сығара: «ҡатх», «турх», «тахҡ» йәки «сип».

## Йәшәү рәүеше
Еүеш һәм йомшаҡ тупраҡлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса ямғыр селәүсене, ҡайһы ваҡыт төрлө бөжәктәр, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә, үлән төптәрендә, тамыр араларында оялай. Ваҡ ҡына ҡыҙыл төртөклө 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

## Һылтанмалар
Зырҡыуыт

**Зырҡыуыт, зырҡыуат** (, )— һәр ике ярымшарҙа йәшәй һәм аулана торған күсмә көйөлдө ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Түбәндән генә оса. Осҡанда ҡойроҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар күренә. Дөйөм төҫө ерәнһыу көрән. Башынан ике киң ҡара һыҙыҡ үтә. һырты һәм кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры ҡара һыҙыҡтар менән ҡапланған. Суҡышының төбө йәшкелт, осо ҡара, аяҡтары һорғолт ҡыҙыл, һаралйындан сыбар ҡорһағы һәм бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.

## Тауышы
Осҡандағы тауышы: «үәт-үәт-үәт», яҙғыһын ата ҡоштар йылға сылтырауына оҡшаған тауыш сығаралар.

## Йәшәү рәүеше
Еүеш болонда, аҡландарҙа йәшәй. Ямғыр селәүсене, йәш үлән, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Һаралйын

thumb|''Gallinago gallinago''

**Һаралйын, саралйын, саралдин, урман тәкәһе, күк тәкәһе, ҡыр кәзәһе, яландыр тәкәһе**(, )— Ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы сәпсәү. Яҡшы ғына йөҙә. Яҙғыһын уйын ваҡыттарында һауала, түңәрәктәр яһап, юғарыға күтәрелә, кәйелеп аҫҡа төшкәндә кәзә тауышы сығара, һырты ҡара һәм һары һыҙыҡлы ерәнһыу көрән. Ҡойроғо ерән, ҡорһағы аҡ. Муйыны, түше ҡара таплы. Зырҡыуыттан ҡорһағы аҡ булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Ерҙә өҙөк-өҙөк «тә-кә-тәке-тә-кә», ерҙән күтәрелгәндә, «ҡыһх», һауала уйнағанда, «мә-ъә-ъә-ъә-ъә» тигән тауыштар сығара.

## Йәшәү рәүеше
Йылға һәм күл буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән һәм һоро таплы 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Ваҡ һаралйын

thumb|''Lymnocryptes minimus''

**Ваҡ һаралйын** *, кәрлә һаралйын, тупылдаҡ*(, )— ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо. Европаның һәм Азияның төньяғында йәшәй торған күсмә ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы бәләкәй генә сәпсәү. Ерәнһыу көрән һырты буй-буй ҡара һәм һары һыҙыҡтар менән сыбарланған. Түше нәҙек кенә һорғолт һыҙыҡлы. Ҡорһағы аҡ. Зырҡыуыттан һәм һаралйындан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Киҫкен генә «ҡыһх» тигән тауышлы, уйын ваҡытында тояҡ тауышына оҡшаған «туп-туп-туп» йәки «тет-тет-тет» тигән тауыштар сығара.

## Йәшәү рәүеше
Күл, йылға, һаҙлыҡ, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, һыу бөжәктәре, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро
таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Күк сарлаҡ

**Күк сарлаҡ, күксәй, күксә сарлаҡ, аҡсарлаҡ, мауыҡ сарҙаҡ** (, ) — сарлаҡтар ғаиләһендәге ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлыҡ. Парлашып йә күмәкләшеп йылға-күл, яңы һөрөлгән баҫыу өҫтөндә осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ. һырты һәм яурындары күкһел һоро, ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һәм аяҡтары һары. йәш ҡоштар тигеҙ көрәнһыу һоро. Аҡсарлаҡтан бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡаа-ҡааа».

## Йәшәү рәүеше
Күлдәрҙә, ҙур йылғаларҙа йәшәй. Балыҡ, төрлө һыу һәм ҡоро ер бөжәктәре, кеҫәрткеләр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡалҡыуыраҡ урында оялай. Ғәҙәттә, тиҫтәгә яҡын оя бер тирәлә урынлаша, һәр ояла ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Башкирско-русско-латинский словарь названий птиц (Э. Ф. Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)
Аҡһырғаҡ

**Аҡһырғаҡ ** Чемери́ца() — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, йыуан тамырлы, эре ҡабырсаҡ япраҡлы, һепертке сәскәле, дымлы ерҙә үҫә торған ағыулы үлән.

Туғыҙ төрө билдәле.

## Ботаник яҙма
thumb|200px|left|Аҡһырғаҡ яҙын

Күп йыллыҡ үҫемлек. Тамыры ҡыҫҡа әммә тармаҡлы. Һабағы тура, япраҡтары парлы. Ағыулы үҫемлек. Мал-тыуар ашап бармай. Йәш малдар ашап ағыулыныуы мөмкин.

## Төрҙәре
thumb|273px|right|''Veratrum oxysepalum''
thumb|273px|right|''Veratrum nigrum''
thumb|273px|right|''Veratrum stamineum''

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы

**Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы** — Башҡорт АССР-ы, Башҡорт ССР-ы, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме.
## Тарихы
1939 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ның Юғары Советы Президиумы «Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы» тигән маҡтаулы исем булдырыу тураһында "ғы указды раҫлай.
1996 йылдың 18 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән «Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем тураһында положение" раҫланды. Указға ярашлы, "әүҙем ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек алып барған халыҡта ҙур популярлыҡ яулаған, юғары художестволы әҫәрҙәр тупланған башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙәге айырым ҡаҙаныштары булған күренекле яҙыусыларға" маҡтаулы исем бирелә.

## Бүләкләү өсөн нигеҙләмә
Рәсми тәҡдимде ҡарағандан һуң  Башҡортостан Республикаһы Президенты тарафынан «Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы» тигән маҡтаулы исем һәм билдәләнгән өлгөләге награда бирелә. Маҡтаулы исемгә лайыҡ булған кешеләргә «Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы» тигән маҡтаулы исем һәм күкрәккә таға торған билдәне биреү тураһында Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы тапшырыла.

**Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары**

# Зәйнәб Биишева (1990)
# Әхиәр Хәкимов (2001)
# Ноғман Мусин (2001)
# Нәжиб Асанбаев (2006)
# Ғайса Хөсәйенов (2008)
# Талха Ғиниәтуллин (2010)
# Суфиян Поварисов (2011)
# Флорид Бүләков (2013)
# Азат Абдуллин (2014)
# Таңсулпан Ғарипова (2018)
# Марсель Сәлимов (2021)
# Михаил Чванов (2021)
# Ғәлимов Флүр Миншәриф улы (2022)
# Йыһаншин Камил Фәрухша улы (2022)
# Әминев Әмир Мөхәмәт улы (2022)
# Ринат Камал (2022)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың халыҡ шағирҙары
* Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре

## Иҫкәрмәләр
Хужа Насретдин

thumb|Хужа Насретдин
**Хужа Насретдин** (иҫк. башҡ.: *نصر الدین خواجه*) — Урта Азия, Яҡын һәм Урта Көнсығыш халыҡтары фольклорындағы аҡыл эйәһе, тапҡыр һүҙле кеше образы, башҡорт көләмәстәрендә, уйҙырмаларында, мәҙәктәрендә, латифаларында ла сағыла. Хужа Насретдин прототибы тыумышы менәнн Төркиәнән сыҡҡан ниндәйҙер имам булған, тип раҫлайҙар. Фәҡирҙәрҙе яҡлаусы, ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе тора-бара халыҡ юморы кәүҙәләнешенә әүерелеп киткән. Хужа Насретдин тураһындағы тәүге көләмәстәр 16 быуат башында Төркиәлә яҙылған, ә 19 быуаттан алып бер нисә тапҡыр нәшер ителгән. Көләмәстәр күпселек социал-көнкүреш хәлдәренә ҡағыла.

Хужа Насретдин тураһында көләмәстәр башҡорттар араһында ла таралған.

## Һәйкәлдәр

File:Nasr Eddin Hodja statue in Bukhara Liab -i-Haouz complex.JPG|Бохара ҡалаһында Хужа Насретдинға һәйкәл, Үзбәкстан 
|Хужа Насретдинға Мәскәүҙә һәйкәл
Рәсем:Harikalar Diyari Nasrettin Hoca 05981 nevit.jpg|Анкаралағы һәйкәл, Төркиә


## Хужа Насретдин тураһында фильмдар
* «Насреддин в Бухаре» (1945)
* «Похождения Насреддина» (1946)
* «Насреддин в Ходженте или очарованный принц» (1959)
* «Двенадцать могил Ходжи Насреддина» (1967)
* «Вкус халвы» (1975)
* «Первая любовь Насреддина» (1977)
* «Гляди веселее» (1982)
* «Возвращение Ходжи Насреддина» (1989)
* «Ходжа Насреддин» (м/ф)
* «Ходжа Насреддин — возмутитель спокойствия» (радиоспектакль)

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады / [мѳхәрририәт: Ә. Сѳләймәнов (баш мѳхәр.) һ. б. ; яуап. мѳхәр. С. Галин]. — Ѳфѳ : Китап, 2008. 6-се т. : Әкиәттәр һәм көләмәстәр. — 2008. — 568 б. — 4000 д. — ISBN 978-5-295-04635-3 (тѳпл.).

## Һылтанмалар
* *Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.* «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
Scolopacidae

**Һаралйындар** (, )— ржанка һымактар отрядындағы ҡоштар ғаиләһе. Был ғаилә ҡурпысыҡтар, ваҡ ҡупырсыҡтар һәм зырҡыуыттарҙы берләштерә. Австралиянан башҡа бөтә донъяға таралған. 

Һаралйындар йылға, күл ярҙарында һәм башҡа дымлы урындарҙа тереклек итә. Ҡоро урындарға яраҡлашҡандары ла бар.
Сәңкелдәк ҡаҙ

**Сәңкелдәк ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы, ҡашҡа ҡаҙ**(пискулька)— йорт ҡаҙынан бәләкәйерәк ҡош.

Күмәкләшеп һәм парлашып йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө ҡара-һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө аҡ, маңлайында аҡ ҡашҡаһы бар. Ҡорһағы һәм түше эре ҡара таплы. Күҙ ҡабаҡтары һары. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙғылт һа, ры. Башҡа ала ҡаҙҙарҙан бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.

Тауышы көслө генә сәңкелдәү: «клиңк-клиңк».

Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Үлән, орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө осоп үтешләй генә туҡталып китәләр. Беҙҙең яҡта оя ҡормай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Красная книга РФ М.: АСТ 2001 г.
* Жизнь животных. т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986 г.
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Ихрам

**Ихрам** (ғәр.إحرام  ҡотолоу, ваз кисеү, бағышлау) - айырым бер төр кейемде һәм ихрам халәтен аңлата.

## Ихрам (кейем)
Мәккәлә хаж ҡылыусы кейә торған кейем. Ул - етен йәки мамыҡтан туҡып эшләнгән ике буй аҡ туҡыма. Береһе яурын аша тәнгә һалына, икенсеһе билгә урала. Бындай туҡымаға энә теймәгән булырға тейеш. Был кейем элек-электән хажға барыусыларҙың яҡшы ниәт менән сәфәр тотоуын аңлата.Был кейем тулы ғөсөл алып, ихрам хәленә инергә ниәт итеп кейелә. Ихрам кейеме һәр кешенең ихлас ниәттә булыуын һәм  Аллаһ алдында тигеҙлеген һынландыра. Ир-аттың аяҡ кейеме лә тегелмәгән булырға тейеш. 
Ҡатын-ҡыҙ ихрам хәленә инеү ниәтен әйтеп, мөслимәләр кейеменә талаптарға  ярашлы теләгән күлдәген кейә.  Ихрам халәтенә ингәндә 2 рәҡәғәт намаҙ уҡыла.
Ихрам халәтенә ингән кеше өсөн айырым тыйыуҙар бар. Был тыйыуҙар ниәт һәм тәлбиә әйтеү менән үк көсөнә инә. Ихрам халәтенә ингән кеше **мөхрим** тип атала 

## Ихрам халәте
Мосолманға ихрам хәлендә  бер ниндәй йән эйәһен дә үлтерергә, ерҙән бер генә үҫемлекте лә йолҡорға, ағас йәки ҡыуаҡ ботаҡтарын һындырырға, сәс алдырырға йәки тырнаҡ киҫергә, ҡырынырға, енси яҡынлыҡ ҡылырға, ләззәткә бирелергә рөхсәт ителмәй.Уға сауҙа һәм донъя эштәренә ҡағылышлы нәмәләр менән шөғөлләнергә ярамай, шулай уҡ ҡатын һората йәки өйләнә алмай.Асыуланыу, кемделер рәнйетеү тыйыла; ҡырыныу, сәс һәм тырнаҡ ҡырҡыу, биҙәүестәр тағыу һәм тартыу шулай уҡ рөхсәт ителмәй.
Ихрам халәтендәге кешеләр хаҡында яҙыусы, хажиә Гүзәл Ситдиҡова үҙенең "Йәннәт баҡсаһы" тигән китабында ошолай бәйән итә:
Хаж - ул ахыры заманда ҡубарылыр халыҡтың кескәй өлгөһө, тип юҡҡа әйтмәйҙәрҙер.  Ихрам да бит кәфенде хәтерләтә... Үҙ төркөмдәшең генә булмаһа, һис кемдең һис кемдә эше юҡ. Битарафлыҡ тип атап булмайҙыр быны, бәлки хажға килеүселәрҙең үҙ эске донъяһын барлауы, тәүбәгә килеүе, хистәренә башкөллө сумыуы ла барҙыр. Әммә яһилланып кешегә ҡанығыуҙы ла, тупаҫлыҡты ла күрмәнем .

## Ихрам кейгән урын
Хаж ҡылыусылар ихрам халәтенә ингән урын  миҡат тип атала. Хажға төрлө илдәрҙән киләләр, шуның өсөн уларға айырым ихрам кейеү урыны тәғәйенләнгән. Рәсәйҙән барыусылар ихрамды Мәҙинә миҡатында кейә. Беҙҙең көндәрҙә күптәр ихрамын самолетҡа ултырыр алдынан уҡ кейеп ала

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө, 2014. - 232 бит
* З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
http://islam-today.ru/blogi/kamil_xazrat_samigullin/mikaty__mesta_vxozhdeniya_v_ixram/

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Фәтүә

**Фәтүә** (ғәр. فتوى‎;*юридик нәтижә, ҡарар*) — мөфтөйҙең дини, юридик (шәриғәт) мәсьәләһе буйынса (Ислам дине булған илдәрҙә — сәйәси проблемалар буйынса ла) ҡарары йәки фекере. Мөфти мөстәкил рәүештә закон сығармай, ә мосолман хоҡуҡтарының дүрт нигеҙенә: (Ҡөрьән, Сөннә, Ижмағ, Ҡыяс) йәки үзенән өҫтәрәк торған дин һәм хоҡуҡ белгестәренең — мөжтәһиттәрҙең фәтеүәһенә таянып эш итә, фәтеүәлә уның һылтанмаларын, сығанаҡтарын күрһәтә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа фәтеүәләр ғөләмә һәм фикхтарҙың килештерелгән уртаҡ фекере рәүешендә лә иғлан ителә. 1935 йылда әл-Әзһәрҙә фәтеүә биреүсе дин ғалимдары шураһы төҙөлдө. Диниә назараты мөфтиҙәре үҙҙәре фәтеүә сығаралар.

## Әҙәбиәт
* З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2

## Һылтанмалар
*
Курсор

**Курсор**— экрандағы билдә (емелдәүсе һыҙыҡтар, төҫ менән айырыу). Киләһе хәрефтең ҡайһы урынға урынлашыуын күрһәтә, менюҙа команда өсөн хеҙмәт итә һ.б. сысҡандың үҙенең курсоры бар, ғәҙәттә ул уҡ Рәсем:Css cursor default.png. Курсорҙың күренеше системаның торошона һәм башҡарылған операцияға бәйле рәүештә үҙгәрергә мөмкин. Мәҫәлән, ҡом сәғәте Рәсем:Css cursor wait.png Windows-тың көтөп торорға ҡушыуын белдерә.
thumb|Курсор текст режимында
thumb|left|Курсор графика режимында

## Әҙәбиәт

Компания арсеналь. Лексикон.Мәскәү. Милли текст процессоры. http:www.ars.ru
Күкйөн

**Күкйөн** ((, ) — ҡорман балыҡтар ғаиләһенә ҡараған йәшел һыртлы йоҡа ғына йылтыр йылға балығы.

## Яҙма
Был балыҡ эркеүен сөсө һыулы һыу ятҡылыҡтарында осратырға мөмкин. Улар шәп йөҙә, әле бер яҡҡа , әле икенсе яҡҡа тайшвнып, һәр ваҡыт ҡайҙалыр ашыға. Төп аҙыҡтары — себендәр, серәкәйҙәр, ваҡ ләпәктәр. Уларҙың аҙығы һауала. Серәкәйҙәр һәм ләпәктәр һыу өҫтөндә көтөүе менән осоп йөрөгәндә, күкйондәр көмөш нур кеүек бер-бер артлы һыуҙан һикереп сығалар ҙа, аҙыҡтарын эләктереп, һыу сәсрәтеп кире һыуға сумалар.

## Әҙәбиәт

* Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте.

## Һылтанмалар
* «Позвоночные животные России»: синец 
* 

Төркөм:Карптар
Төркөм:Балыҡтар
Һаҙан

**Һаҙан, Ябай крап** (, ) йәки *ябай карп* — Ҡара, Арал, Каспий диңгеҙҙәрендә һәм Уссури өлкәһендәге һыу бассейнында йәшәй торған, бик үрсеүсән мөһим промысла балығы.
Карп балығы Башҡортостан күлдәрендә лә үрсетелә.

Һаҙан атамаһы башҡорт телендә лә осрай, тимәк был балыҡ аш-һыуҙа ҡулланылған."Эре һарғылт тәңкәле, ҡылсыҡлы сөсө һыу балығы" тип аңлатма бирелә "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә

Гүзәл Ситдиҡованың «Башҡорт иле» тигән шиғырында шундай юлдар бар: «Ҡайҙа аҙан, һыуҙа һаҙан, усаҡтарҙа ҡайнай ҡаҙан — шунда башҡорт»

## Яҙма

## Әҙәбиәт
* Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте.
* Гүзәл Ситдиҡова. Башҡорт иле. Шиғыр. — Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: сазан, обыкновенный карп 
* http://afganec.net/fishing_on_sazan
Кеш

thumb|right|Кедрҙағы кеш

**Кеш** — (, )- Һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған ҡараһыу көрән төҫтәге аҫыл тиреле йәнлек; башлыса Себер урмандарында йәшәй, тиреһе бик ҡыйбатлы һанала, еләктәр, сәтләүектәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана, хәҙергә көндә кейек фермаларында ла аҫрала торған кейек.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 56 см, ҡойроғо 20 см. Аталарының ауырлығы 800 гр., инәләре 900 гр.
Тиреһенең төҫө үҙгәреүсән һәм төрлө төрлө. Башы иң ҡара өлөшө, шуның өсөн дә бик ҡиммәт. Тиреһе асыҡ төҫтә һәм арзаныраҡ.

## Геральдика
Кеш рәсемен ҡала һәм регион гербтарында осратырға мөмкин.


Рәсем:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg| Свердловск өлкәһе гербы
Рәсем:Coat of arms of Tyumen Oblast.png| Төмән өлкәһе гербы
Рәсем:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg| Новосибирск өлкәһе гербы
Рәсем:Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg| Екатеринбург ҡалаһы гербы
Рәсем:Coat of Arms of Novosibirsk.svg| Новосибирск ҡалаһы гербы
Рәсем:Coat of Arms of Eniseisk.svg| Енисейск ҡалаһы гербы (1998)
Рәсем:Coat of Arms of Pervouralsk (Sverdlovsk oblast).png| Первоуральск гербы
Рәсем:Coat of Arms of Verkhoturie (Sverdlovsk oblast) coat ot arms.png| Верхотурье гербы
Рәсем:Coat of Arms of Lesosibirsk (Krasnoyarsk krai).png| Лесосибирск гербы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
* Монахов В. Г. *Динамика размерной и фенетической структуры соболя в ареале* — Екатеринбург: [Изд-во УрО РАН], 2006. — 201 с.
* Черникин Е. М. *Экология соболя (Martes zibellina Linneus, 1758) в Баргузинском заповеднике* — Улан-Удэ: Изд-во Бурят. госуниверситета, 2006. — 265 с.

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Соболь 
* Соболь (''Martes Zibellina'')  на сайте питомника ДЦК «Соболь». 
* dikiezveri.com: Соболь
Һеләүһен

**Һеләүһен** () ()— бесәйҙәр ғаиләһенә ҡараған һарғылт һоро төҫтәге йыртҡыс хайуан; Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә урманда йәшәй, ваҡ йәнлектәр менән туҡлана торған эре йыртҡыс хайуан.

## Галерея

File:LT-2006-50litų-Lynx-b.png|Һеләүһен литва көмөш 50 лит тәңкәһендә 2006 йыл.
File:Raseiniai COA.svg|Һеләүһен Расейняй (Литва) ҡалаһы гербында
Рәсем:Stamp of Kazakhstan 230.jpg| Почта маркаһындағы һеләүһен
Рәсем:Stamp of Azerbaijan 455.jpg| Почта маркаһындағы һеләүһен


## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)

## Һылтанмалар

*  
* Позвоночные животные России: Рысь обыкновенная
Һыуһар

**Һыуһар**.(, ) — ялбыр ҡойроҡло, көрән төҫтәге ҡиммәтле тиреле ҙур булмаған йыртҡыс йәнлек.

## Әҙәбиәт
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
*
Әбү Хәнифә

[thumb|right|[Әбү Хәнифә мәсете]]
**Имам Әғзәм Әбү Хәнифә ибне Сабит ибне Зута әл-Фариси** 699 - 769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Үәнифә - әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ғүмеренең күп өлөшөн Күфәлә үткәрә һәм фикх буйынса вәғәздәрен шунда һөйләй. Әбү Хәнифәнең ғүмере ғәбәсиҙәр менән сәйәси көрәштә үтә. Шунлыҡтан, ғәббәсиҙәр хәлифәһе Ғабдулла 2 әмере менән ул зинданға ултыртыла һәм шунда үлә. Әбү Хәнифә өйрәтеүҙәренән күп сөнниҙәр ҡабул итә. Уға эйәреүселәр хәнәфиҙәр тип атала. Хәнәфиҙәр шәриғәт закондарын хаким синыф ҡатламына яраҡлаштырырға ынтылалар. Хәнәфиҙәр беҙҙең илдәге сөнни мосолмандарҙың күпселеген тәшкил итә.Ҡытайҙа, Афғанстанда, Һиндостанда, Сүриәлә һәм башҡа төрки илдәрендә улар күпселекте тәшкил итә.

Әбү Хәнифәне тәҡъүәле (алланан ҡурҡыусан), йомарт, аҙ һөйләүсән, уйға бирелеүсән, буш, файҙаһыҙ һөйләшеүҙәрҙән ситләшеүсән булған тип һөйләйҙәр. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. 
Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.
## Имам Әбү Хәнифә мәҙһәбе

Әбү Хәнифә мәзһәбе Мөхәммәдтән (саләллаһу ғаләйһи үәссәләм) алынған белемгә нигеҙләнгән.

Мөхәммәт пәйғәмбәр
: Ғабдуллаһ ибне Мәсғүд
:: Ғабдуллаһ ибне Кайс
::: Ибраһим ән-Нәхаи
:::: Хәммад ибне Әбу Сөләймән
::::: Әбу Хәнифә Ногман ибне Сабит

## Әҙәбиәт
* З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2
Мәҙһәб

**Мәҙһәб**() - (мәҙһәп) -  (ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш) — мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәҙһәб бар. Улар — хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәҙһәбтәре. Был мәҙһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Мәлик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикһын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәле кешеләр булараҡ танылғандар. Мәҙһәбтәр бер-береһенән фикһты аңлатыу һәм йолаларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәҙһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәҙһәбтә була ала.
thumb|450px|Ислам мәҙһәбтәренең таралышы

## Хәнәфиҙәр
Хәнәфиҙәр мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикһтың) сығанаҡтары:
# Ҡөрьән
# Сөннәт
# Сәхәбәләр һәм тәбиғиндәр һүҙҙәре
# Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
# Истихсан
# Ижмә
# адат (ғәҙәт) һәм урф (ғөрөф) - йола

## Мәликиҙәр
Мәлик Ибн Әнәс мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикхтың) сығанаҡтары:
# Ҡөрьән
# Сөннәт
# Мәҙинә ҡалаһында йәшәгән кешеләрҙен йолалары
# Сәхәбәләр һәм тәбиғиндәр һүҙҙәре
# Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
# Истислах

## Шафиғиҙар

## Хәнбәлиҙәр

## Әҙәбиәт
* З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан, 1993. ISBN 5-298-00949-2
Кәбеҫтә һымаҡтар

**Кәбеҫтә һымактар** (), йәки **Әүернә сәскәлеләр ғәиләһе** () — Ябыҡ орлоҡлолар бүлеге (Сәскәле үҫемлектәр) ике өлөшлөләр класы үҫемлектәре.

Бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр. Ҡайһы берҙәре генә ярым ҡыуаҡ һәм ҡыуак булып торалар.

Был ғаилә 349 ырыу һәм 3 500 артыҡ төрҙө берлештерә.

## Ботаник ҡылыҡһырлама

Әүернә сәскәлеләр ғаиләһендәге бөтә үҫемлектәргә лә дөйөм билдәләр хас . Был үҫемлектәр бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, шуға күрә уларҙың күбеһенең нектар яһалыу органы бар һәм улар хуш еҫле була.

Был ғаиләгә ҡараған үҫемлек сәскәләренең төҙөлөшө бер төрлө, уларҙың таж япраҡсалары әүернә һымаҡ урынлашҡан.

Сәскәләре — актиноморф (дөрөҫ сәскәләр), һирәк кенә — зигоморф (симметрия яҫылығы берәү генә), ике енесле. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы.

Сәскәләренең 4 каса япраҡсанан торған касаһы, 4 таж япраҡсалы тажы, 2-һе ҡыҫҡа һәм 4-һе оҙон булған 6 һеркәсе һәм бер емешлеге бар. Сәскәлеге — тәлгәш.

Емештәре — пәрҙәле ҡуҙаҡ йәки пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, йәғни ҡыҫҡа пәрҙәле ҡуҙаҡ. Ҡуҙаҡтарының оҙонлоғо киңлегенән ике-өс тапҡырҙан артмай. Әүернә сәскәлеләрҙең япраҡтары һабаҡта алмашлап урынлашҡан йәки тамыр яны розеткаһына йыйылған.

Тамыр системаһы — үҙәк тамыр; ҡайһы бер үҫемлектәрҙә тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килә.Был үҫемлектәргә үҙәк тамыр системаһы хас. Тамырҙарына запас матдә туплап, тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килтереүселәре бар.

Япраҡтары ябай. Сиратлап урынлашҡан.

Сәскә формулаһы: }}.

## Иҫкәрмәләр
Ирлән

**Ирлән, алйырҙан** ) )— игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек;.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 5 - 34 см тирәһендә тирбәлә, ҡайһы бер төрҙәрҙең инәләре атаһына ҡарағанда эрерәк. Төҫө: арҡа тирәһе  ҡуйы көлһыу, һоро, көрән; ҡорһаҡтары ҡара, аҡ, һоро. Ҡайһыларында арҡаһы буйлап ҡара һыҙат үтә. Ауыҙында моҡсайҙары була.

## Йәшәү рәүеше

Ул башлыса ер йәнлеге.  Моҡсайҙарына һауа тултырыа йөҙә лә ала. Үҫемлектәр менән туҡлана.Күберәген орлоҡ һәм игендәр менән. Ҡайһы бер төрҙәре бол (запас) йыя.
Бик үрсемле. Бала табыу осоро 15-22 көн. Йылына 3-4 тапҡыр балалай.

## Классификация
19 төрө билдәле :

* Подсемейство **Cricetinae**
** Род 
***  популярен в качестве домашнего животного,
*** ,
*** ,
*** ,
** Род 
*** ,
*** ,
*** ,
** Род 
*** ,
** Род 
*** ,
*** ,
*** ,
*** ,
*** ,
*** 
** Род 
*** ,
*** 
** Род 
*** 
** Род 
*** 

thumb|left|Эйәләштерелгән ирлән

## Иҫкәрмәләр
Кеҫәрткеләр

**Кеҫәртке** — оҙонса кәүҙәһе ҡаты тәңкә ҡау менән ҡапланған оҙон ҡойроҡло, йылғыр хәрәкәтле, һөйрәлеүсе ваҡ йәнлек.

## Ҡылыҡһырлама
Һөйрәлеүселәр отряды. 20‑нән ашыу ғаиләһе, 4300 төрө билдәле, Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа таралған. Башҡортостанда орсоҡ йыландар (орсоҡ йылан) һәм ысын кеҫәрткеләр (бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке) ғаиләһенә ҡараған 3 төрө бар. Кәүҙәһе валик формаһында, тығыҙ, ян-яҡтан ҡыҫылған йәки цилиндр һымаҡ, оҙонлоғо 15‑тән алып 45 см тиклем, мөгөҙ тәңкәләр менән ҡапланған. Тиреһе ҡоро, биҙһеҙ. Ата сос кеҫәртке арҡаһы башлыса йәшел төҫтә (инә кеҫәртке — һоро), ҡорһағы аҡ йәки тоноҡ йәшел, ҡара таплы; бала тыуҙырыусы кеҫәртке кәүҙәһенең өҫкө өлөшө көрән төҫтә, ҡарағусҡыл йәки асыҡ һыҙатлы, ата кеҫәртке аҫҡы өлөшө ҡыҙғылт һары, инә кеҫәртке — аҡһыл һоро йәки йәшкелт. Башы бәләкәй, муйынынан аҙ айырылған, күҙ ҡабағы хәрәкәтсән, айырым. Конус формаһындағы ваҡ осло тештәре, ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы үҫешкән, Якобсон ағзаһы (төрән-танау ағзаһы) бар. Аяғы биш бармаҡлы йәки бармаҡһыҙ (орсоҡ йылан). Бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке боттарының эске яғында күҙәүҙәр урынлашҡан, уларҙан үрсеү осоронда мөгөҙләнгән күҙәнәктәр бүленеп сыға. Күп кәҫәрткеләр ҡурҡыныс тыуғанда ихтыярһыҙ рәүештә ҡойроғоноң бер өлөшөн өҙөп ҡаса, ҡайтанан үҫкәне ҡыҫҡараҡ була.

## Йәшәү рәүеше
Енси диморфизм хас: ата кеҫәртке ҡойроғо оҙонораҡ. Енси яҡтан 2—3 йылда өлгөрә. Аталаныу эстә була. Инә кеҫәртке соҡорға 6—12 йомортҡа һала (сос кеҫәртке) йәки балаларын йоҡа үтә күренмәле тышсала тыуҙыра (бала тыуҙырыусы кеҫәртке). 5 йылға яҡын йәшәй. Көндөҙ, һирәгерәк эңерҙә әүҙем. Сентябрь аҙаҡтарында имеҙеүселәрҙең өңдәренә, ағас тамырҙары аҫтындағы бушлыҡтарға инеп ҡышлай, май башында сыға. Ер өҫтө умыртҡаһыҙҙары (балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, үрмәкселәр, бөжәктәрҙең балағорттары һәм имаголары) менән туҡлана. Сос кеҫәртке даланың ҡоро ҡояшлы урындарында, урман аҡландарында, уба битләүҙәрендә, бала тыуҙырыусы кеҫәртке республиканың бөтә биләмәһендә киң япраҡлы урмандарҙа, һыу ятҡылыҡтары янында йәшәй. Орсоҡ йылан Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
## Кеҫәрткеләр геральдикала
Кеҫәртке Учалы ҡалаһы гербында урынлашҡан.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
* Хабибуллин В. Ф. Фауна пресмыкающихся Республики Башкортостан. Уфа, 2001.
Ҡарһаҡ

**Ҡарһаҡ йәки ҡарһаҡ төлкө, дала төлкөһө** (, )— Себер далаларында йәшәй торған ваҡ төлкө.

## Тышҡы ҡиәфәте
Ҡарһаҡ төлкөгә оҡшаған. Кәүҙәһе төлкөнөкөнән бәләкәй, ҡолаҡтары ҙурыраҡ, ослоҡтары оҙонораҡ. Кәүҙәһең оҙонлоғо 50—60 см, ҡойроғо — 25—35 см. Бейеклеге 30 см тирәһе. Ауырлығы 4 — 6 кг. Мороно ҡыҫҡа, осло, бите киң, ҡолағы киң һәм осло.

## Таралыуы
Ҡарһаҡ далаларҙа, ярым сүллектәрҙә һәм өлөшләтә афған төлкөләре менән бер рәттән Көньяҡ-Көнсығыш Европа һәм Азия сүллектәрендә таралған. Ул шулай уҡ Ирандың төньяғынан, Әзербайжандан, Әрмәнстандан, Афғанстандан һәм Урта Азиянан Монголияға һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышына тиклем осрай. Рәсәйҙә көнбайышта һирәкләп Волгаға һәм Донға, Төньяҡ Кавказға, төньяҡта — Түбәнге Волга буйына, Уралдың көньяҡ осона, Көнбайыш Себерҙең көньяғына тиклем барып етә; ареал сиге көнбайыштан Алтай буйлап үтә һәм Зайсан бассейнының төньяҡ битләүе буйлап Монголия менән дәүләт сигенә тиклем бара. Рәсәйҙә ареалдың тағы бер өлөшө — Байкал аръяғының көньяғы.

## Статусы
Ҡарһаҡ — ҡиммәтле тире әҙерләү кәсебе объекты (ҡышҡы тиреһе ҡулланыла). Кимереүселәрҙе юҡҡа сығарып файҙа килтерә. Уларҙың һаны буйынса аныҡ мәғлүмәттәр юҡ.

## Төрсәләре
* *[[Vulpes corsac corsac]]* — ғәҙәти ҡарһаҡ йәки ҡаҙаҡ ҡарһағы. Төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ-көнсығыш Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙең көньяғында осрай. Ҡарһаҡтың бөтә төрҙәре араһында ул — иң ҙуры, тиреһе һәм ҡойроғо ғына ҡабарынҡы.
* *[[Vulpes corsac kalmykorum]]* — ҡалмыҡ ҡарһағы. Ҡалмыҡстандың, Ҡарағалпаҡстандың, Төньяҡ Кавказдың дала һәм ярымсүл зоналарында һәм Волга менән Урал йылғалары араһында осрай. Тиреһе ҡаҙаҡ ҡарһағыныҡы кеүек мамыҡлы түгел.
* *[[Vulpes corsac turcmenicus]]* — төркмән ҡарһағы. Төрөкмәнстанда, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ Ҡаҙағстанда, Көньяҡ Үзбәкстанда, төньяҡ Афғанстанда, Монголияла, Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында һәм күрше төбәктәрҙә таралған. Ҡарһаҡтарҙың иң бәләкәй төрсәһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* : ru:Американский корсак
* :ru:Песчаная лисица
* :ru:Тибетская лисица
* :ru:Фенек
* :ru:Южноафриканская лисица

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Корсак 
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

## Әҙәбиәт
*
Ҡырғаяҡ

**Ҡырҡаяҡ** (урыҫ.Мокрица) — дымлы, бысраҡ урында үрсегән күп аяҡлы күкһел аҡ бөжәк; бөтә ер йөҙөндә еүеш һәм ҡараңғы урындарҙа йәшәй торған ҡыҫала һымаҡ хайуандар.

## Ҡылыҡһырлама
Бер нисә мм алып 25 см тиклем оҙонлоҡтағы кәүҙәһе баштан һәм аҙ айырымланған кәүҙәнән (күкрәк бүлеге юҡ) тора. Башында бер, бер нисә ябай йәки ҡатмарлы күҙ, 1 пар мыйыҡ һәм 3 пар яңаҡ урынлашҡан. Кәүҙә сегменттары күп һанлы, гомо- йәки гетероном; аяғы 8 быуынтыҡлы, тырнаҡлы (иренаяҡлыларҙа беренсе пары аяҡ-яңаҡҡа әүерелгән). Ике пар аяҡлыларҙа кәүҙәнең икенсе-дүртенсе сегменттарында 1‑әр, артабанғыларында 2-шәр пар аяҡ. Аш һеңдереү системаһы 2 пар шайыҡ биҙе менән; бауыры юҡ. Трахеялар менән тын ала. Бүлеп сығарыу системаһы мальпиги көпшәләренән тора. Айырым енесле, иренаяҡлыларҙа енси ағзалары арттан икенсе, башҡаларында — кәүҙәнең 2‑се йәки 3‑сө сегментында. Аталаныу эстә һәм тышта була, ҡауышҡанда ата зат сперматозоидлы муҡсаны аяғы менән инә заттың енси юлдарына күсерә

## Йәшәү рәүеше

## Классификация
;Инфраотряд/Вариетет Diplocheta
:* Ligiidae
;Инфраотряд Holoverticata
* Вариетет: Tylida
:* Tylidae
* Вариетет: Microcheta
:* Mesoniscidae
* Вариетет: Synocheta
:* Buddelundiellidae
:* Schoebliidae
:* Styloniscidae
:* Titaniidae
:* Trichoniscidae
:* Tunanoniscidae
* Инфраотряд: Crinocheta
:* Agnaridae
:* Alloniscidae
:* Armadillidae
:* Armadillidiidae
:* Balloniscidae
:* Bathytropidae
:* Berytoniscidae
:* Cylisticidae
:* Delatorreidae
:* Detonidae
:* Eubelidae
:* Halophilosciidae
:* Olibrinidae
:* Oniscidae
:* Philosciidae
:* Platyarthridae
:* Porcellionidae
:* Pudeoniscidae
:* Rhyscotidae
:* Scleropactidae
:* Scyphacidae
:* Spelaeoniscidae
:* Stenoniscidae
:* Tendosphaeridae
:* Trachelipodidae

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

* 

*
Төркөм:Ҡыҫала һымаҡтар ғаиләһе
Ҡыҫала

**Ҡыҫала** (, ) — быуынтығаҡлылар тибының ҡыҫалалар класына ҡараған  хайуан.  Хитиндан торған тышҡы һөлдәһе булған, айғолаҡтар менән һулыш алыусы,  йөҙгөс ҡойроҡло, ҡыҫҡыс аяҡлы йән эйәһе. 

Ҡыҫалаларҙы зоологияның карцинология бүлеге өйрәнә.

## Төҙөлөшө

Размерҙары — 150—300 мкм-нан алып (паразит тантулокаридтар) 80 см оҙонлоҡа ҡәҙәре (аяҡ йәйеме — 2 метрғаса).Ауырлыҡтары10 кг, ә гигант тасмания крабы (Pseudocarcinus gigas) — 14 кг-ғаса.
Тәне күп һанлы сигменттарҙан(бүлкәттәрҙәҙ) тора.
Ҡыҫала һымаҡтар башҡа быуынтыҡ аяҡлыларҙан ике пар башындағы мыйыҡтары менән айырыла. Улар һиҙеү ағзалары.
## Йәшәү рәүеше
Ҡыҫала һымаҡтар, башлыса, һыуҙа йәшәйҙәр. амфибиотик һәм ҡоро ерҙә йәшәүселәре лә бар.
Улар араһында айырым йәшәүселәр һәм паразит рәүешендә йәшәүселәр ҙә бар.
 
## Үрсеүе
Ҡыҫала һымаҡтар төрлөсә үрсейҙәр. Улар, ғәҙәттә, айырым енеслеләр. Араларында гермоафродиттарҙа бар.
## Халыҡ хужалығында
Ҡыҫала һымаҡтар – кәсепселектең төп тармаҡтарының береһе. Креветкала, крабтар, лангустар һәм башҡа төрҙәр ҡиммәтле делектик аҙыҡтарҙан һанала.
Балыҡ үрсетеү заводтарында ҡыҫала һымаҡтарҙан ем эшләйҙәр. 
Ҡыҫала һымаҡтар биологик һыу таҙартыу яғынан моһим роль уйнайҙар. Уларҙың ҡайһы берҙәре биофильтр һәм детритофаг төркөмдәрен тәшкил итә.

## Ҡарағыҙ
* Ҡырын йөҙөүселәр
Дарыу үҫемлектәре

**Дарыу үҫемлектәре** — кеше һәм мал-тыуарҙы дауалау һәм профилактика үткәреү өсөн ҡулланыла торған үҫемлектәрҙең ҙур бер төркөмө.

Башҡортостанданда үҫкән ҡырағай дарыу үҫемлектәренең 120 төрө фәнни медицинала һәм 200-ҙән ашыуы халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Элек-электән файҙаланылыуына ҡарамаҫтан, Октябрь революцияһына тиклем улар махсус рәүештә тикшерелмәгән.

1933 йылда 40 тонна ашыу бесәй үләне әҙерләнелеүе һәм сит илгә оҙатылыуы билдәле. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем дарыу үҫемлектәренең 50-нән ашыу төрө йыйылған, һуғыш йылдарында уларҙы әҙерләү күпкә артҡан.

Дарыу үҫемлектәрен күп кенә ботаниктар (А. Э. Линд, М. И. Котов, Е. Н. Клобукова-Алисова, Л. Л. Куликова, А. Э. Мулдашев һ. б.), фармакологтар (И. А. Лерман, Д. Н. Лазарева, Н. А. Кузнецова, З. Я. Лагно, Ф. С. Зарудий, Х. М. Насиров һ. б.) өйрәнгән. 

Башҡоротостанда ғилми тикшеренеүҙәр РФА ҒҮ Биология институтытында, Башҡорт дәүләт медицина университетында, Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт аграр университетында үткәрелә. 

Күп кенә ҡырағай үҫемлек төрҙәренең запасы өйрәнелгән, уларҙы рациональ файҙаланыу режимы эшләнгән (Е. В. Кучеров, А. Х. Ғәлиева, И. Б. Ғофранова, В. З. Ғүмәров һәм башҡалар). 

Фармакология хеҙмәте һәм ҡулланыусылар кооперацияһы етәкселегендә йыл һайын 500 т алып 1000 т тиклем дауа сеймалы йыйыла. Башлыса һары умырзая, имән ҡайырыһы, ябай мәтрүшкә, һары мәтрүшкә, һуҡыр кесерткән, гөлйемеш, ҡалҡанут, кесерткән һ. б. файҙаланыла.

Дарыу үҫемлектәренең һаҡлау өсөн Башҡортостанда 12 заказник ойошторолған.

## Файҙаланыу
Дарыу үҫемлектәрен файҙаланғандв зыян булмаһын өсөн уларҙы йыйыу, киптереү, һаҡлау, ҡулланыу ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә кәрәк.

Ағыулы, үтә көслө тәьҫир итеүсе үҫемлек дауаларын дарыуханаларҙа әҙерләтеү зарур. 

Күп кенә дарыу үҫамлектәре менән ауырлы һәм бала имеҙгән ҡатындарҙы, өс йәшкә тиклем балаларҙы дауаларға ярамай.

Ҡайһы бер ауырыуҙары булғандарға бер төркөм дарыу үҫемлектәр дауаһын ҡулланыу тыйыла.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. — Өфө, 1991
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. Өфө, 1996; 
* Гумаров В. З. Дикорастущие лекарственные растения Башкирии. — Уфа, 1975
* Ғүмәров В. З. Башкирская народная медицина. — Уфа, 1985
* Кучеров Е. В., Лазарева Д. Н., Десяткин В. К. Лекарственные растения Башкирии: их использование и охрана. — Уфа, 1989
* Кучеров Е. В., Лазарева Д. Н. Целебные растения и их применение. — Уфа, 1993.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* *Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.* «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. — Өфө, 2007.