Һәрәм

**Һәрәм**, дөрөҫөрәге **харе́м** (от , *харам* тыйылған, изге урын), йәки **сера́ль** ( — мосолмандарҙың ҡатындары йәшәгән һарайҙың йәки йорттоң ябыҡ һәм һаҡланған торлаҡ өлөшө. Һәрәмгә инеү хужаға һәм уның яҡын туғандарына ғына рөхсәт ителә. Һәрәмдәге ҡатын-ҡыҙҙар *һүрәмимәндәр*тип аталған.

## Этимологияһы
Һәрәм һүҙе ғәрәпсә харам һүҙенән килеп сыҡҡан — «тыйылған, изге урын» тигәнде аңлата (,  менән бутамаҫҡа, ул бер тамырлы һүҙ, әммә шәриғәттә «тыйылған» тигәнде аңлата). Төркиҙәр был һүҙҙең яңғырашын йомшарталар һәм урынды аңлатҡан «lik» суффиксын өҫтәйҙәр. Ирҙең бүлмәләрен төрөктәр «selamlik» («сәләмләү урыны»)тип аталған.

Һәрәмдең таралған икенсе исеме — сераль. Итальяндар был һүҙҙе фарсы теленән үҙләштергән. Был термин йорттоң ҡатын-ҡыҙҙар өлөшөн («haremlik») генә түгел, солтан ҡарамағында булған бөтә биналар комплексын да аңлата.

## Хакимдарҙың һәрәмдәре

Һәрәмдәр, күренеш булараҡ, Ғәббәсиҙәр хәлифәләре идара иткән осорҙа барлыҡҡа килгән һәм артабанғы ислам хакимдарының буласаҡ һәрәмдәре өсөн моделгә әйләнгән. Тәүге Ғәббәсиҙәр хәлифәләре заманында идара итеүсе ғаиләнең ҡатын-ҡыҙҙарының үҙ хужалығы, хатта ир туғандарыныҡына оҡшаш һарайҙары ла булған. X быуат башына ҡатын-ҡыҙҙар ҙур батша һарайы комплексында йомоҡ ғүмер иткән, һәм һәрәм айырым бер структураға әйләнгән. Мәҫәлән, X быуат уртаһы яҙыусыһы Мәсғүди, Һарун әр-Рәшиттең хурамын ҡараған Яхья Бармаҡид төнгөлөккә ҡапҡаларҙы бикләп ҡуйған да асҡысты өйөнә алып ҡайтҡан, тип раҫлай.

Әкренләп хәлифә һәрәме зиннәтле йомоҡ мөхитен һәм ҡанһыҙлыҡ, ҡурҡыныс ҡатыш енси ҡуҙғыу араһындағы айырым йомоҡ донъяның фантастик образы кеүек ҡабул ителгән. Үҙ хеҙмәтселәре менән бергә йәшәүселәр һаны буйынса бер нисә күрһәтмә бар.
Һарун әр-Рәшиттең ике меңдән ашыу йырсы һәм һәм хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙы булған. Шунда уҡ уға бала тапҡан егерме дүрт йәриәһе лә йәшәгән.

Ҡыҙҙар төрлө ерҙәрҙән килтерелгән, төрлө мәҙәниәт вәкилдәре булған — ислам закондары ислам дине ҡанундары, ирекле мосолмандарҙы һәм ислам дәүләтендә йәшәгән мосолман булмағандарҙы ла (зимми) ҡол итеп тотоуҙы тыйғанлыҡтан, ғәҙәттә уларҙы сит илдәрҙән килтергәндәр. Ҡайһы бер ҡыҙҙар — хәрби табыш сифатында, ә икенселәре ҡолдар баҙарында һатып алынған. Төньяҡ Африка ярҙарынан бербер ҡол ҡыҙҙары енси ҡараштан юғары баһаланған, һәм бөйөк хәлифә Әл-Мансур үҙе лә уларҙың береһенең улы булған. Әммә IX һәм X быуатта һәрәм аристократияһын тәү сиратта Византия империяһынан килгән грек ҡыҙҙары формалаштырған, һәм тап уларҙың улдары хәлифәләр булған (Васик, Мунтасир, Мөхтәди, Мөтәдид). Башҡа хәлифәләрҙең әсәләре төрөк ҡыҙҙары булған. Мостаин хәлифәнең әсәһе Көнсығыш Европанан славян ҡыҙы була.

809 йылда Һарун үлгәндән һуң, һирәк осраҡтарҙан тыш, дауамсы хәлифәләр бөтөнләй өйләнмәгән. Батша-әсә һәрәмдә иң төп ҡатын-ҡыҙға әүерелгән. Хәлифәләрҙең ҡыҙҙары һәм ике туған һеңлеләре (кузины) эйә булған һарайҙар хакимдар мөлкәтенә күскән.

Ошондай күренеш ете быуат үткәндән һуң, Ғосман империяһында күҙәтелә. Ғосман Төркиәһе солтандары XV быуаттың икенсе яртыһында өйләнеүҙән туҡтай. Бары 1534 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1530 йылда) Күркәм Сөләймәндең Һүррәмгә (Роксолана) өйләнеүе аптырата, һәм Османдың традиционалистары өсөн кәмһетеүле булып тойола. Солтан үҙенең иғтибарын берҙән-бер ҡатынға туплағанға ла халыҡ борсолоу кисергән — был тәбиғи кеүек тойолмаған һәм солтандың сихырланыуы тураһында имеш-мимештәр таралған.

XVI быуатта йәшәгән солтан фавориткалары, Һүррәм улар араһында ни бары иң уңышлыһы, ысын мәғәнәһендә солтан һәрәме менән идара иткән. XVII быуат башына был хәл үҙгәрә һәм вәлидә-солтан (хакимдың әсәһе) идара итә башлай. Һәрәмдәге бөтә ҡарарҙарҙы ла, солтандың яҙма рөхсәте менән, валидә-солтан ҡабул иткән.

## Подданныйҙар өсөн һәрәм
Һәрәм, ғәҙәттә, йорттоң алғы өлөшөндә өҫкө ҡатта урынлашҡан һәм айырым инеү урыны менән йыһазландырылған. Унда ихата һәм баҡса булған. *Сәләмлек* (ир-ат өсөн) һәм һәрәмлек (ҡатын-ҡыҙ урынлашҡан ярты) асҡысы ғәҙәттә йорт хужаһында һаҡланған бикле ишек менән бүленгән. Ишек янында, уның аша ҡатын-ҡыҙ бешергән ризыҡты ирҙәргә бирә торған ҡапҡас менән ябылмалы тишек йәки люк ҡоролған, сөнки ир-ат бер ҡасан да ҡатын-ҡыҙ менән бер өҫтәл артында ашамаған.

## Хайуандарҙа
Шулай уҡ хайуандарҙың полигам төрҙәрендә бер ата тирәһендә күп орғасы төркөмө Гарем тип атала.

## Сәнғәттә
Һәрәм темаһы XVII быуатта көнбайыш сәнғәтендә барлыҡҡа килә; рәссамдар һәм яҙыусылар (һуңыраҡ — кинематографистар) ҡатын-ҡыҙҙың енси буйһоноу урынын күҙ алдына килтереүҙәре аша һынландырған. Малек Аллула кеүек колониализмды тикшереүселәр көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарының асылмаларҙағы һүрәттәре лә башлыса көнсығыш ҡатын-ҡыҙ тураһында көнбайыш фантазияларынан һәм тыйылған һәрәмдә уларҙың яҡын юлай алмаҫлыҡ булыуынан ғибәрәт, тип күрһәткән.

Image:The Terrace of the Seraglio, Jean-Léon Gérôme.jpg|*Сераль террасаһы*, Жером Жан-Леон
Image:Swoboda-shopping in harem mid19th.jpg|*Һәрәмдә сауҙа итеү*, Свобода (кесе) Рудольф
Image:Quintana Blas Olleras-Harem Scene.jpg|*Һәрәмдә сәхнә*, Quintana Olleras, 1851-1919
File:Attributed to Nevasi Lal - Noblewomen Playing Chess in the Zenana.jpg|Неваши Лал (?). Һәрәмдә сәхнә: Шахмат уйнаусы һарай яны ханымдары, 1780-1800
Image:John frederick lewis-reception1873.jpg|*Ҡабул итеү бүлеге*, Льюис Джон Фредерик
Image:Frederick arthur bridgeman-harem fountain.jpg|*Һәрәмдә фонтан*, Фредерик Бриджман, 1847-1928
File:Jean-Paul_Flandrin_-_Odalisque_with_Slave_-_Walters_37887.jpg|*Одалиска һәм ҡол ҡыҙ*, Энгр Жан Огюст Доминик
Image:Jean Auguste Dominique Ingres, La Grande Odalisque, 1814.jpg|*Ҙур одалиска*, Энгр Жан Огюст Доминик
Image:Odalisque by Jules Lefebvre (1874).jpg|*Одалиска*, Лефевр Жюль Жозеф
Image:Carl Spitzweg - Im Harem.jpg|*Һәрәмгә*, Шпицвег Карл
Image:Trouillebert-servante du harem.jpg|*Һәрәмдә хеҙмәтсе ҡыҙ*, Поль Трульбер, 1829-1900
Image:Jean-Léon Gérôme - Le Marché d'esclaves.jpg|*Ҡолдар баҙары*, Жером Жан-Леон
Image:Manuscript of the Zanan-nameh by Fazil-Yildiz in the University of Istanbul.jpg|Һәрәмдә мунсалар, Фазыл Йылдыздың ҡулъяҙмаһынан
Image:Rosati harem-dance.jpg|*Һәрәмдәә бейеүҙәр*, Джулио Розати
File:Maharaja Bijay Singh in His Harem, ca. 1770.jpg|Махараджа (һинд батшаһы) һәм уның һәрәме, 1770 йыл тирәһе


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәләмлек
* Одалиска
* Альмея (йырсы, бейеүсе, музыкант ҡатын-ҡыҙ)
* Гавази (бейеү)
* Ооку — сёгун һәрәме
* «Киппым» төркөмө (Төньяҡ Кореялағы «рәхәтлек» бригадаһы)
* Гарем (жанр)
* Джали (Jali) Architektur Джарокха (Jharokha) — «һәрәм тәҙрәләре»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; урыҫ телендә
* 
* *Мамедов И. Б.* Институт хасеки в гаремах османских султанов // Известия Российского Государственного Педагогического Университета им. А. И. Герцена. — 2009. — № 111. — СПб., 2009. — С. 33—40.
* 
* 
* 
* 
* *[[Фатыхов, Салим Галимович|Фатыхов C. Г.]]* Мировая история женщины. — 2-е изд., испр. и доп. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2008. — 943 с. ISBN 978-5-7851-0653-6

; башҡа телдәрҙә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Freely J. Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul: *The Sultan’s Harem*, new ed. Penguin (Non-Classics), 2001. 
* 
* 
* 
* 
*  ''Rethinking Orientalism: Women, Travel, And The Ottoman Harem''. Rutgers University Press, 2004 
* 
* 
* Mernissi F. . Perseus, 1994
* 
*  *The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*, new ed. Oxford University Press USA, 1993. 
* Penzer N. M. *The Harēm : Inside the Grand Seraglio of the Turkish Sultans*. Dover Publications, 2005. 
* 
* 
* Saalih M. *Harem Girl : A Harem Girl’s Journal* reprint ed. Delta, 2002. 
* 
* Alev Lytle Croutier. *Harem: The World Behind the Veil*, reprint ed. , 1998. 
* Alan Duben, Cem Behar, Richard Smith (Series Editor), Jan De Vries (Series Editor), Paul Johnson (Series Editor), Keith Wrightson (Series Editor). *Istanbul Households: Marriage, Family and Fertility, 1880—1940*, new ed. Cambridge University Press, 2002. 

## Һылтанмалар

* 
* 
* Тайны восточных гарнемов, или о чем не рассказывают 
* Блистательные султанские гаремы алмазная смерть и черные евнухи (1 часть)