open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Евклидтыҡы булмаған геометрия

**Евклидтыҡы булмаған геометрия** — һүҙмә-һүҙ аңлағанда — Евклид геометрияһынан айырылған һәр төрлө геометрик система; әммә традицион рәүештә «Евклидтыҡы булмаған геометрия» термины тағы ла тарыраҡ мәғәнәлә ҡулланыла һәм тик традицион Евклидтыҡы булмаған геометрик системаларға ҡарай: Лобачевский геометрияһы һәм сфера геометрияһы (йәғни уға оҡшаған Риман геометрияһы).

Евклид геометрияһы һымаҡ был геометриялар даими кәкрелек киңлегенең метрик геометрияларына ҡарай. Ноль кәкрелеге Евклид геометрияһына тап килә, ыңғай кәкрелек — локаль үҙенсәлектәре буйынса сфера йәки Риман геометрияһына тура килә, тиҫкәре кәкрелек — Лобачевский геометрияһы.

## Яҫылыҡ өсөн метрика
Бер төрлө планиметриялар өсөн метриканың төрө һайланған (кәкре һыҙыҡлы) координаталар системаһына буйһона; артабан ярым геодезик координаталар өсөн формулалар килтерелә:

* Евклид геометрияһы: ds^2 = dx^2 + dy^2 (Пифагор теоремаһы).
* Сфера геометрияһы: ds^2 = dx^2 + \cos^2\left(\frac{y}{R}\right) dy^2. Бында R — сфеараның радиусы.
* Лобачевский геометрияһы: ds^2 = dx^2 + \operatorname{ch}^2\left(\frac{y}{R}\right) dy^2. Бында R — Лобачевский яҫылығы кәкрелегенең радиусы, *ch* — гиперболик косинус.

## Әҙәбиәт
* *Александров А. Д., Нецветаев Н. Ю.* Геометрия. — Наука, Москва, 1990. ISBN 978-5-9775-0419-5.

* *Александров П. С.* Что такое неэвклидова геометрия. — УРСС, Москва, 2007. ISBN 978-5-484-00871-1.

* *Алексеевский Д. В., Винберг Э. Б., Солодовников А. С.* Геометрия пространств постоянной кривизны. — Итоги науки и техники. Серия: Современные проблемы математики. Фундаментальные направления. 1988, том 29, стр. 5-146.

* *Берже М.* Геометрия. Пер. с франц., в двух томах. М., «Мир», 1984. 928 с. Том II, часть V: Внутренняя геометрия сферы, гиперболическая геометрия.

* История математики  с древнейших времён до начала XIX столетия (под ред. А. П. Юшкевича), тома I—III, М., Наука, 1972.

* *Делоне Б. Н.* Элементарное доказательство непротиворечивости планиметрии Лобачевского, — Гостехиздат, Москва, 1956.

* *Клейн Ф.* Неевклидова геометрия.  М.: изд. НКТП СССР, 1936, 355 с.

* *Лаптев Б. Л.* Н. И. Лобачевский и его геометрия. М.: Просвещение, 1976.

* *Мищенко А. С., Фоменко А. Т.* Курс дифференциальной геометрии и топологии, — Факториал, Москва, 2000.

* *Прасолов В. В.* Геометрия Лобачевского. Изд. 3-е, МЦНМО, 2004. ISBN 5-94057-166-2.

* *Шафаревич И. Р., Ремизов А. О.* Линейная алгебра и геометрия, — Физматлит, Москва, 2009.
Беренсе грузин типографияһы һәйкәле

**Беренсе грузин типографияһы һәйкәле** — Тбилисиҙа, Иҫке ҡала тарихи районы, Ираклий II майҙаны.

## Тарихы

Ростом батша Мунсалары һәм Кура йылғаһы яр буйы араһында, беренсе грузин типографияһы урынлашҡан урында ҡуйылған. Типографияға 1709 йылда батша Вахтанг VI ҡушыуы буйынса нигеҙ һалынған. Унда тәүге тапҡыр Руставелиҙың «Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир» поэмаһы баҫылған.

## Әҙәбиәт
*Свириденко О. Н.* Тбилиси за неделю. Путеводитель. — С. Петербург: Своё издательство, 2015. 174 с. ISBN 977-5-4386-0854-7

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Памятник первой грузинской типографии
Ониҙағы синагога

Они ҡалаһында (Грузия) синагога. 1895 йылда төҙөлгән, Грузия Республикаһында иң боронғо эшләп килгән синагога

## Тарихы

### Төҙөлөшө

Синагога 1895 йылда эклектика стилендә төҙөлгән. Был Грузияла өсөнсө иң ҙур синагога

1991 йылда ер тетрәү ваҡытында синагогаға етди зыян килә. Дүрт йылдан һуң ул хөкүмәт һәм Йәһүд комитеты ярҙамы менән йүнәтелә. Был ваҡытта Грузия президенты булған Эдуард Шеварднадзе ҡабаттан изгеләндереү тантанаһында ҡатнаша

2015 йылдың 2 сентябрендә синагоганың 120-йыллығына арналған тантаналы саралар үтә. Грузияның был ваҡыттағы премьер-министры Ираклий Гарибашвили тантанала ҡатнаша.

## Кәмеүе
Грузияла элек 250 000 йәһүд йәшәй, улар мең йыл йәшәгән боронғо община ҡараған. 70-90-сы йылдарҙа күпселек йәһүд халҡы сит илдәргә, башлыса Израилгә күсеп китә, Грузияла бары тик бер нисә мең йәһүд кенә тороп ҡала.

1972 йылда синагогаға 3.150 кеше килгән, 2015 йылда был һан 16 тиклем кәмегән.

## Иҫкәрмәләр
Париж университеты

**Париж университеты** () — Парижда француз университеты, донъяла иң боронғоларҙың береһе; XII быуат уртаһында нигеҙләнгән; милләт-ара уҡыу йорто булараҡ, бик тиҙ генә Европала абруйға ҡаҙанған. Сена йылғаһының һул ярындағы Латин кварталында Сорбоннаның бинаһы Париж университетының үҙәге булып тора.

Магистрҙарҙың (уҡытыусыларҙың) рухани властарға буйһонған йәмғиәте ярым рухани булараҡ Париж университеты төньяҡ Италияның донъяуи, республикан университеттарынан ныҡ айырылған. Париж университетында төп белем биреүҙә (Studium generale) башлыса руханилыҡтың һәм ирекле сәнғәттәрҙең юғары мәктәбе булып торған, үҙ программаларына юриспруденцияны тик ҡануни хоҡуҡ сифатында индергән, ә медицинала беренселекте башҡа studia generalia биргән.

Бөтә Көнбайыш Европаның иң бөйөк мәктәбе булып китеп, үҙ уҡыусылары һәм уҡытыусылары араһында урта быуаттарҙың бөйөк ғалимдарына һәм барлыҡ милләт вәкилдәренә эйә булып (Фома Аквинский, Бөйөк Альберт, Раймунд Луллий, Роджер Бэкон, Иоанн Дунс Скот, Уильям Оккам) — папалыҡ ҡолаған осорҙа ла, бөйөк тарҡалыу дәүерендә лә университет дин һәм аң мәсьәләләрендә иң юғары абруйға ҡаҙанған, һәм Пётр Д’Альи, Леви бен Гершом менән Матье Никола Клеманжи йөҙөндә католик сиркәүе менән етәкселек иткән һәм уны башлыҡтар һәм ағзалар аша үҙгәртеп ҡоророға маташҡан.

1968 йылдың майындағы ваҡиғаларҙан һуң 1970 йылда Париждың 13 бойондороҡһоҙ университеттарға үҙгәртеп ҡоролған.

### Коллеждар (коллегиялар)

## 1970 йылғы үҙгәртеп ҡороуҙан һуң барлыҡҡа килгән 13 университет
* Париж I — Пантеон-Сорбонна университеты
* Париж II — Пантеон-Ассас университеты
* Париж III — Яңы Сорбонна университеты
* Париж IV — Париж-Сорбонна университеты
* Париж V — Париж-Декарт университеты
* Париж VI — Пьер һәм Мария Кюри университеты
* Париж VII — Дидро университеты
* Париж VIII — Венсен — Сен-Дёни университеты
* Париж IX — Париж-Дофин университеты
* Париж X — Нантер-ля-Дефанс университеты
* Париж XI — Көньяҡ Париж университеты
* Париж XII — Париж — Валь-де-Марн университеты
* Париж XIII — Төньяҡ Париж (Сен-Дени — Вильтанёз) университеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Павниси сиркәүе

**Павнисиҙа Георгий сиркәүе** (грузин: გიორგის წმინდა ფავნისის ეკლესია), көнсығыш Грузияла, Шида Картли төбәгенең Каспи муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. 9-10 быуаттарҙа төҙөлгән. Сиркәү 12 быуаттың икенсе яртыһындағы фрескалары менән билдәле. Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

Павниси сиркәүе тарихта Павниси булараҡ билдәле булған төбәктең хәҙерге Гарикула исемле ауылдан көньяҡҡа ҡарай иҫке зыяратта урынлашҡан. 12,4 × 10,8 м күләмендәге бина ҡомташтан төҙөлгән, көнсығышта ярым түңәрәк апсиданан тора, ярым цилиндрик көмбәҙ менән ябылған. Бинаға көньяҡ яҡтағы ишек аша инергә мөмкин. Көньяҡ фасады менән йәнәш ярым емерек өҫтәмә часовня тора

Эске яҡтан һыланған һәм яҡынса 1180 һәм 1190 йылдар араһында буялған диуарҙарында юғары художестволы фрескалар урын алған. Төҫтәр гармонияһы һәм линияларының таҙалығы менән билдәле булған картиналары байтаҡ өлөшөндә уңған, әммә өлгөләре сағыштырмаса һәйбәт һаҡланып ҡалған. Сиркүәҙең эске диуарының үҙәк өлөшөндә апостолдың 12 бюсы һүрәтләнгән, ә аҫҡы өлөшөндә 10 сиркәү башлығының һәм ике диакондың һүрәттәре урынлашҡан. Көнбайыш диуарҙа христиан тарихын һүрәтләүсе картиналар урынлашҡан

## Иҫкәрмәләр
Табидзе Тициан Юстинович

**Тициан Юстинович Табидзе** (1895 йылдың 21 марты (2 апреле), Рәсәй империяһы Кутаиси губернаһы Чквиши ауылы — 1937 йылдың 16 декабре) — грузин һәм совет шағиры, прозаик, тәржемәсе.

## Биографияһы
Ауыл дин әһеле ғаиләһендә тыуған. Шағир Галактион Табидзе (1892—1959) Тициандың ике туған ағаһы.

1905 йылдан ул В. В. Маяковский уҡыған Кутаиси гимназияһында уҡый.

Йәштән шиғыр яҙа башлай, гимназияның 6-сы класынан (1912 йыл) шиғырҙары һәм рус һәм француз шағирҙарының грузин теленә тәржемәләре — тәүҙә кутаиси, ә аҙаҡ тифлис ҡалалары гәзиттәрендә баҫылып сыға.

1917 йылда Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Мәскәүҙә рус символистары менән яҡынлаша. «Зәңгәр мөгөҙҙәр» (1915) грузин символист төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе, был төркөмдөң «Баррикадалар» органын мөхәррирләгән.

Тбилисиға килгән һәр шиғри ҡунаҡты, ҡағиҙә булараҡ, тәүгеләрҙән булып Тициан Табидзе һәм Паоло Яшвили ҡаршы алған.

Был йәһәттән Табидзе данлыҡлы шағир Александр Чавчавадзеның традицияларын дауам иткән. Осраҡ ихтыяры буйынса, ул нәҡ Александр Чавчавадзеның йорто торған ерҙә йәшәгән.

1924 йылдың сентябрь айында улар Сергей Есенинды, 1926 йылдың мартында — Владимир Маяковскийҙы ҡаршы алған.

1931 йылда Грузияға Борис Пастернак килгән, был артабан дуҫ булып аралашҡан ике шағирҙың тарихи осрашыуы булған. Пастернактың, Заболоцкийҙың, Әхмәтованың тәржемәләрендә Тициандың ижады рус әҙәбиәтенә лә ингән.

1937 йылдың башында Мәскәүҙә һәм Ленинградта Тициан Табидзеның ижад кисәһе үтә. Шул уҡ йылда ул төрлө (протоколға ярашлы Мдивани Буду, Л. Гасвиани, Г. Мгалоблашвили, Сакварелидзе, В. Дарахвелидзе, Г Элиава, Н. Мицишвили, Д. Церетели, А. Микадзе, Д. Ломадзе һәм Б. Квиташвили ) шаһитлығы буйынса, милләтселектә, зыян килтереүҙә, француз разведкаһына эшләүҙә ғәйепләнеп, репрессиялана) — Грузин ССР-ы Эске эштәр комиссариаты эргәһендәге Тройканың 1937 йылдың 15 декабре ҡарары менән 1937 йылдың 16 декабрендә атып үлтерелгән. Үлгәндән һуң, 1954 йылдың 26 июнендә СССР Юғары Суды Хәрби коллегияһының 4н-06912/54 һанлы билдәләмәһе менән, аҡланған.

Ҡатыны — Табидзе Нина Александровна (1900—1964).

## Ижады
* «Рион-порт» (поэма, 1928)
* «Тыуған ил» (шиғырҙар)
* «Тбилиси төнө» (шиғыр)
* «Окрокана» (шиғыр)

## Хәтер

сайты битендә

* Ҡулға алғанға тиклем Тбилисиҙа Грибоедов урамы, 18 йорто адреса буйынса йәшәгән, унда «Был йортта 1921—1937 йылдарҙа билдәле грузин яҙыусыһы Тициан Табидзе йәшәгән» тип яҙылған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Был йортта шағирҙың музейы ла урынлашҡан.
* Тбилиси ҡалаһында Тициан Табидзе һәйкәле ҡуйылған һәм шағир исемен йөрөткән **урам** бар.
* Шағирҙың тыуған ауылы Чквишиҙа  Йорт-музей асылған.
* Юнна Мориц «Тициан Табидзены хәтерләп» шиғырын арнаған.
* Үлемһеҙ барак проекты сайтындағы бит.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Barnes, Christopher J. (2004), *Boris Pasternak: A Literary Biography*, p. 147. Cambridge University Press, ISBN 0521520738
* *Г. М. Цурикова* Тициан Табидзе: жизнь и поэзия. Серия «Неизвестный XX век» 2015, 480 с.

## Һылтанмалар
* Поэзия московского университета 
* ТАБИДЗЕ ТИЦИАН. С. Есенин в Грузии
*
Хциси Яхъя сиркәүе

**Хциси Яхъя сиркәүе**, Грузияла, Шида-Картли төбәгенең Хашури  муниципалитетындағы Хциси ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Сиркәүҙең көнсығыш фасадындағы яҙыуға ярашлы сиркәү Баграт III осоронда, 1002 йылда төҙөлгән тип хәбәр ителә. Ҡомартҡы  шул типтағы иң яҡшы сиркәү өлгөләренең береһе иҫәпләнә. Сиркәүҙең иң иғтибарға лайыҡ үҙенсәлеге булып баҫтырып эшләнгән хайуан фигуралары һәм бай биҙәктәр тора. Сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай ҙур булмаған часовня урынлашҡан, уның өҫкө өлөшө һәм аркалары емерелгән. Сиркәүгә ике инеү урыны бар, береһе көньяҡ яҡта, икенсеһе көнбайыштан. Көнбайыш, көньяҡ һәм көнсығышта берәр тәҙрә урынлашҡан. Көнсығыш диуарында өс аркаһы бар, урталағы бүлкәте ҡалған икеһенә ҡарағанда  оҙонораҡ. Шулай уҡ төньяҡ һәм көнбайыш яҡта урталағы бүлкәттәр оҙонораҡ. 

2006 йылда Хциси сиркәүе Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә

## Әҙәбиәт

* Description monuments and cultural Georgian of historical, 5 volume. pages:460-462, Тбилиси; 1990.
Клара Цеткин

**Кла́ра Це́ткин** (, ҡыҙ фамилияһы**Айснер** (); 5 июль ,1857, Видерау, Германия — 20 июнь, 1933, Архангельское, Мәскәү өлкәһе, СССР) — немец йәмғиәт эшмәкәре,  немец һәм халыҡ-ара  коммунистик хәрәкәт етәкселәренең береһе,  Германия коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе,  ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәштең әүҙем ҡатнашыусыһы.

Клара Цеткин  Икенсе интернационалды булдырыуҙа ҙур роль уйнай, уның Булдырыу (Учредительный) когресы өсөн ҡатын-ҡыҙҙарҙың революцион көрәштәге роле тураһында сығыш әҙерләй.  Ул Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың берҙәм көрәш көнөн — 8 мартты тәҡдим итеүсе тип иҫәпләнә.
Цирколиҙа Божья Матерь сиркәүе

**Цирколиҙа Божья Матерь сиркәүе**  ( Грузия:ეკლესია წირქოლის ღვთისმშობლის) - VIII һәм XI   быуаттарҙағы грузин  православ сиркәүе Ксани йылғаһы үҙәнендәге Цирколи ауылы ситендә урынлашҡан. Агалхори муниципалитетына ингән территория 2008 йылдың авгусында рус-грузин һуғышы барышында Рәсәй һәм Көньяҡ Осетия көстәре контроленә тапшырыла. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы
Божья Матерь сиркәүе Цирколи ауылының төньяҡ-көнбайышында, Ксани йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Ауыл тарихи яҙмалар буйынса шулай уҡ Цирквали булараҡ билдәле, тәүге тапҡыр  975 йылғы ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә урта быуат грузин йылъяҙмаларында телгә алына

## Тасуирламаһы
Божья Матерь сиркәүенең барабанһыҙ үҙәк көмбәҙе бар. Интерьерының көнсығыш өлөшөндә ярым түңәрәк апсида менән изге урыны урынлашҡан. Интерьерының көнбайыш өлөшө ике ҡатта урынлашҡан, уларҙың һәр береһе аркалы уйым аша  үҙәк майҙан менән тоташҡан.  Көнсығыш фасады ябай кәрнизле фронтонға эйә. Фронтон һәм тәҙрә аҫтында ҙур буш тура мөйөш бар, ул, күрәһең, теркәлеүҙе башҡарыу өсөн эшләнгән. Көньяҡ фасад үҙәгендә дуға рәүешле өс ниша урынлашҡан, улар бер-береһе менән таштағы һырлау менән биҙәлгән тәҙрә менән тоташҡан. Үҙәк ниша бинаға инеү урыны булып хеҙмәт итә. 

Сиркәү эсендә  X һәм XI  быуаттарҙың фрагменттары бар. Яҙыуҙар менән Изге Феброния һәм Мариандың һүрәттәре һәйбәт һаҡланған.   Бынан тыш,  хаж ҡылыусылар өсөн иҫтәлекле тиҫтәләгән XIV-XVII быуаттарҙағы граффити һәм палеогрфия тамғалары бар.

## XXI быуатта торошо
Көслө  ер тетрәү һөҙөмтәһендә  ныҡ ҡына зыян күргән сиркәүгә 2006 һәм 2008 йылдар араһында  Грузия хөкүмәте  яңынан тергеҙеү буйынса  саралар үткәрә. 2009 йылдың авгусында Грузия  был төбәктә яңы хәрби объекттарҙың Цирколи тарихи ҡомартҡыларына хәүеф булдырыуҙа   Рәсәйҙе ғәйепләй
## Иҫкәрмәләр
Иетим Гурджи һәйкәле

**Иетим Гурджи һәйкәле** — Тбилисиҙа, Иҫке ҡала тарихи районында, Кура йылғаһының уң яр буйы урамында урынлашҡан.

Иетим Гурджи (Ефим Грузин, ысын исеме Арутюн Григорьевич Агаджанов; 1875—1940) — грузин халыҡ йырсыһы һәм шағиры, ашуг, үҙ ваҡытында Тбилисиҙа бик популяр булған.

## Тарихы
Һәйкәлде 1985 йылда скульптор Д. Микатадзе, архитектор Ш. Кавлашвили) булдырған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Свириденко О. Н. Тбилиси за неделю. Путеводитель. — С. Петербург: Своё издательство, 2015. 174 с. ISBN 977-5-4386-0854-7

## Һылтанмалар
* ПАМЯТНИК ПОЭТУ-АШУГУ ИЕТИМУ ГУРДЖИ
Цунда сиркәүе

Цундала **Изге Иоанн Креститель сиркәүе** () — был православ сиркәүе XII-XIII быуаттарға ҡарай. Грузияла Кура йылғаһы үҙәненең уң ярында Самцхве-Джавахети төбәгендә урынлашҡан.

## Тасуирлама
Нефлы ҙур булмаған сиркәү ҡаяла тора. Ул 13,6 х 6 8 м. ҙурлыҡта, көнбайыш ишеге һәм тәҙрәләре таш менән семәрләп биҙәлгән. Көньяҡҡа инеү урыны, көнбайыш ҡапҡалары бикле. Көньяҡ яҡта бер үк ҙурлыҡтағы ике ишеге булған. Сиркәүҙең эске диуарҙары ҡалын ҡомташтан эшләнгән. Диуарҙарында буяу һәм төҫ эҙҙәре юҡ.

Залы ике тигеҙ булмаған колонна һәм арка менән ике тигеҙ булмаған секцияға бүленгән (көнбайыш секцияһы көнсығыш өлөшөнән артығыраҡ). Буй диуарҙары бер үк күләмдә түгел. Тигеҙ булмағанлығын кәметер өсөн аркаһы көнбайыш яҡта ябай ишек менән йәнәш ҡуйылған. Түр бүлмә дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла. Алтары һәм көнбайыш тәҙрәләре ярайһы уҡ бейек. Көньяҡта ике тәҙрә шулай уҡ ярайһы уҡ бейектә уйылған, шуға күрә улар әллә ни яҡтылыҡ тәьмин итмәй.

## Һылтанмалар
* З. Marsagishvili, "St. Иоанн креститель сиркәүе «, //» Да Епархияһы һәм Akhaltsikhe-Klarjeti "(Ed. Валерий Asatiani буйынса), ТБ., 2013, стр 480—483
* Ул Berdzenishvili, «грузия тарихы очерктары», Тбилиси, 1985
* З. Gaprindashvili, «Тикшеренеү архитектура-археологик һәм 1967 1968 йыл», // «дәүләт музей археологик экспедиция Грузия», II, 1971
Уртхвала Изге Георгий сиркәүе

Уртхвала Изге Геогрий сиркәүе (грузин телендә, ურთხვის წმინდა გიორგის ეკლესია) — Грузияла, Хашури муниципалитетының Уртхва ауылынан төньяҡҡа ҡарай, ауыл зыяратына яҡын урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Сиркәү 11,5X6,6 м ҙурлығында, төрлө күләмдәге эзбизташтан эшләнгән. Көньяҡтан һәм төньяҡтан ике инеү урыны бар. Апсида үҙәгендә тәҙрәһе урынлашҡан. Төньяҡ яҡта ике тәҙрә һәм көнбайыш яҡта бер тәҙрә бар.

Сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай ике метр алыҫлыҡта 3,5X3,5 м ҙурлыҡтағы манара булған. Ул феодаль дәүерҙәргә барып тоташа һәм таш менән кирбестән төҙөлгән. Төҙөлөш көмбәҙ емерелеп төшөүҙән ныҡ зыян күргән, шуға күрә тик колоннлары һәм ошо колонналарға таянған аркалары тороп ҡалған. Манараның төньяғынан һәм көнсығышынан таш киҫәктәренән төҙөлгән ҡоймалар булған.

Уртхва сиркәүе 2006 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Иҫкәрмәләр
Гудиашвили майҙаны

**Гудиашвили майҙаны** () — Тбилисиҙың тарихи Сололак районындағы майҙан. Майҙанға Лермонтов Беглар Ахоспирели Джибладзе урамдары килеп тоташа.

## Тарихы
Батша улы Вахушти һүрәтендә (1735 йыл), Тбилиси беренсе планда күрһәтелгән, бында «Бежан баҡсаһы» урынлашҡан. Эргәһендә урынлашҡан Мугнин Изге Георгий сиркәүе буйынса Мугнин майҙаны тип атала. 1827 йылда генерал И. Ф. Паскевич яулаған фарсы ҡәлғәһе Ғәббәс-Абад исеменән Ғәббәс-Абад майҙаны тип аталған.

Совет осоронда (1923 йылдан) рәсәй революционеры Степан Алавердов хөрмәтенә Алаверд майҙаны тип йөрөтөлгән.

Хәҙерге исемен ул 1988 йылда Ладо Гудиашвили (1886—1980) — билдәле грузин рәссамы хөрмәтенә алған.

2015 йылдың мартында Гудиашвили майҙанында тарихи төҙөлөштө.консервациялау планы буйынса эштәр башлана. Майҙанды емереп ҡабаттан ҡороу реконструкциялау, яңы археологик материалдар бирә

## Иҫтәлекле урындары

Майҙандың яҡынса 2-се йортонда («Лермонтов йорто») М. Ю. Лермонтов Кавказда (Түбәнге Новгород драгун полкында) хеҙмәт иткән ваҡытында булыуы мөмкин булған.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Гудиашвили майҙаны, бәлки, рәссам Нико Пиросмани үҙенең һөйөклөһө — француз актрисаһы Маргарита Севр хөрмәтенә — шул майҙанды әскәләр менән тултырған тигән легендаға бәйле булғандыр, йыр тексының нигеҙендә Алла Пугачёваның «Миллион ал рауза» йырының сюжеты ята. Легенданың икенсе фаразы буйынса, йортта йәшәүсе Маргарита йәшәгән йорттоң тәҙрәләре майҙанға түгел, ә Сололакиҙың бөтә районы тиерлек торған ғәҙәти бер тар урамға сыҡҡан икән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гудиашвили урамы

## Әҙәбиәт
ენციკლოპედია «თბილისი». 2002

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Город, уходящий в прошлое, или Площадь Гудиашвили в ожидании будущего
Константин Леселидзе һәйкәле (Тбилиси)

**Константин Леселидзе һәйкәле** () — Тбилисиҙа, Иҫке ҡала тарихи районында Леселидзе скверындатора. Совет хәрби эшмәкәре, генерал-полковник Константин Николаевич Леселидзе (1903—1944) иҫтәлегенә ҡуйылған.

## Тарихы
1947 йылда Константин Леселидзе исемендәге урамда (хәҙерге исеме үҙгәртелгән) ҡуйылған. Скульптор — Яков Николадзе.

1990 йылда советтарға ҡаршы митингыһы ваҡытында зыян полководец бюсы зыян күргән.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Памятник К. Н. Леселидзе

Памятник Константину Леселидзе

Monument to the general K. Leselidze (Tbilisi, Georgia) / ლესელიძის ძეგლი, თბილისი

კოტე აფხაზის ქუჩაზე მდებარე ბაღი 

საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა

კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი

Iverieli ფოტოები ციფრული ფოტომატიანე ეროვნული ფოტომატიანე

Памятник генерал-полковнику Леселидзе

იაკობ ნიკოლაძე — შემოქმედება; Iakob Nikoladse — Art " კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი — იაკობ ნიკოლაძე
Икви сиркәүе

**Икви Георгий сиркәүе** - Грузияла Шида- Картли төбәгендәге Каспи муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Грек тәреһе формаһында төҙөлгән сиркәү  11 быцатҡа ҡарай. 2011 йылда тергеҙелә. Үҙенең фрескалары менән билдәле. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән.

## Урынлашыуы
Икви сиркәүе Тедзами үҙәнендә, хәҙерге Чачубети ауылынан көньяҡҡа ҡарай ятҡан ташландыҡ Икви ауылында урынлашҡан. Шулай уҡ урта быуат ҡомартҡыһы булған Ркони сиркәүенән 2 км алыҫлыҡта тора. Сиркәүҙең төҙөлөшө һәм тарихы  тураһында әҙәби сығанаҡтар юҡ. Ҡомартҡы башлыса  1939 һәм 1940 йылдарҙа йүнәтелә.

## Архитектураһы

9 × 7,2 м күләмендәге Икви сиркәүе  XII в быуатта ҡырҡылған таш блоктарҙан төҙөлгән. Интерьеры барабан эсендә уйылған алты тәҙрә менән яҡтыртыла. Барабаны һәм фасады ташҡа соҡоп эшләнгән геометрик мотивтар һәм төрлө сәскә узорҙары булған семәрле биҙәктәр менән биҙәлгән. Алты көньяҡ- көнбайыш бүлкәттә урта быуат грузин алфавитында яҙылған яҙыу бар. Палеографик яҡтан ул 11 быуатҡа ҡарай

Интерьеры 12 һәм 13 быуат фрескалары менән биҙәлгән. Картиналары үҙенең художество сифаты менән билдәле. Картиналарҙа руханиҙарҙы, изге Георгий тормошонан күренештәрҙе күрергә мөмкин.  Фрескалар  2011 йылда көслө ямғырҙар һөҙөмтәһендә зыян күрә, а  2012 йылда тергеҙелә

## Иҫкәрмәләр
Параджанов һәйкәле (Тбилиси)

**Параджанов һәйкәле** — Тбилисиҙа совет кинорежиссёры Сергей Параджановҡа (1924—1990), ерле тбилиси кешеһе иҫтәлегенә ҡуйылған. Иҫке ҡаланың Ватный Мамыҡ урамында, 7-се йорттоң  яғында (Манташевский сауҙа рәттәре) урынлашҡан. Ҡаланың иҫтәлекле урындарыың береһе.

## Тарихы
Һәйкәл Параджановтың 80 йәше тулыу уңайынан булдырылған. Һәйкәл Италияла яһалған. 2004 йылдың 6 ноябрендә һәйкәлде асыуҙа грузин мәҙәни элита вәкилдәре ҡатнашты, Әрмәнстандан, Рәсәйҙән һәм Украинанан ҡунаҡтар килде.

Юрий Мечитовтың Параджанов Махарадзе урамы (Арсен Одзелашвили урамы мөйөшө) аша һикергән саҡта эшләгән «Осоу ваҡыты» фотоһүрәтен ҡулланып, скульптор Важа Микаберидзе кинорежиссёрҙың «осоусы» образын тыуҙырған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятник Параджанову

* Փարաջանովի հուշարձան 

* Parajanov statue

* Monument to the Sergey Parajanov (Tbilisi, Georgia) / სერგეი ფარაჯანოვის ძეგლი

* https://www.syl.ru/article/293525/sergey-paradjanov-biografiya-lichnaya-jizn-filmyi

* https://www.kinopoisk.ru/name/122052
Занави ҡәлғәһе

**Занави  ҡәлғәһе** (грузин: ციხე ზანავის), көньяҡ Грузияла Самтше-Кавахети төбәгенең Адигени муниципалитетындағы Бәләкәй Диди Занави ауылында урынлашҡан  Урта быуаттар замогы. Ҡәлғә 2007 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Тасуирламаһы
Урта быуат ҡәлғәһе ныҡ  текә һәм барыуы ҡатмарлы булған ҡаяла таштарҙан һәм эзбизташтан төҙөлгән. Замоктың төп ҡоролмаһы - бөтә яҡтан да атыу тишектәре менән артҡы өлөшө түңәрәк булған өс ҡатлы башня. Башняның икенсе ҡатында мейес бар. Көньяҡ диуарындағы аркалы ишек уйымы эске ихатаға алып бара. Ихатала   ҡаяла уйылған һыу һаҡлағыс урынлашҡан. Артабан көньяҡҡа ҡарай ике башня бар, бер башняның  эсендә сиркәү ҡалдыҡтары ята.  

## Иҫкәрмәләр
Хижәз тимер юлы

**Хижәз тимер юлы** (, ) — XX быуат башында Ғосман империяһы солтаны Ғәбделхәмит II ярҙамы менән төҙөлгән тимер юл.

## Тарихы

Юл Дамаск һәм Мәккә ҡалаларын тоташтырырға тейеш булған. Төньяҡтан Истанбул-Бағдад тимер юлы менән тоташтырыу күҙҙә тотолған. 1050 мм киңлектәге тар колеялы юл булған. Атамаһы Хижәз төбәгендә булыуы айҡанлы алынған. Солтан Ғәбделхәмит II-нең  Мөхәммәт Пәйғәмбәр йөрөгән ерҙәрҙә мөмкин тиклем тынлыҡ һаҡлауҙы талап итеүе арҡаһында рельстар аҫтына кейеҙ түшәп ҡалдырғандар 

Тимер юлды  1900 йылда һала башлағандар. Эш бик ауыр шарттарҙа барған: бәҙәүиҙәр һөжүм иткән, һауа шарттары ауыр булған, һыу етмәгән. Бик күп ҡоҙоҡтар ҡаҙылған, ямғыр һыуы йыйырға  цистерналар ҡуйылған. 1908 йылда юл Мәҙинәгә барып еткән.

Ғосман империяһы тарҡалғандан һуң юл бер нисә бойондороҡһоҙ дәүләт биләмәһендә ҡалған һәм уны тейешле кимәлдә тота алмаған.

Әлеге ваҡытта юлдың айырым участкалары ғына эшләп килә:  Дамаск ҡалаһынан Амманға һәм фосфат ятҡылыҡтары булған  Маандан Ғәкәбә ҡултығына тиклем.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Хайфа. Хиджазская железная дорога.
Биети монастыры

**Биети монастыры** (грузин телендә: ბიეთიაასტერი) -Көньяҡ Осетияның бәхәсле биләмәһендә тарихи Шида Картли төбәгенең Биети ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан  грузин православ сиркәүенең урта быуат харабалары. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән. Көньяҡ Грузияның Самцхе төбәгендәге Биети сиркәүе булараҡ билдәле булған тағы бер урта быуат грузин бинаһы бар.

## Урынлашыуы
Монастырь урманлы ҡаяла, Меюд үҙәне  түбәһендә  урынлашҡан. Архитектура үҙенсәлектәре һәм сиркәүҙең  палеография яҙмаларына ярашлы бина туғыҙынсы быуатҡа ҡарай. 1745 йылда Кенәз Вахушти  үҙенең тасуирламаһында  уны эшләп килгән монастырь кеүек телгә ала.

## Тасуирламаһы
Биети монастыры эзбизташтан төҙөлгән һәм таш һәм ҡом плита менән ҡапланған. Сиркәүҙең төньяҡ өлөшө ҡаяла уйылған. Төкәтмәһе оҙон, тар, ә көньяҡ яғындағы ҙур бүлмәһе урта быуат аҙағының бинаһынан тора.  Йәнәшәлә монахтарҙың хөжрәләре урынлашҡан. Көнсығыш фасадында урта быуат грузин алфавитында Бакур Канчаелиҙың улы Иоаннға арналған "Был изге сиркәүҙең ҡурсалаусыһы"  тигән яҙыу бар.  Икенсе яҙыуҙа шулай уҡ Канчаели ғаиләһенең ағзалары тураһында телгә алына. Ике яҙыу ҙа 1912 йылда Тбилисиҙың Милли музейына һаҡлауға тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр
Ниноцминда кафедраль соборы

**Ниноцминда соборы** () Грузияла Кахети төбәгенең Сагареджо ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Собор  грузин архитектураһы үҫешендә бик әһәмиәтле, сөнки ул Мцхеталағы  Джвари монастырынан алда килә.   Әлеге ваҡытта собор емереклектәрҙә, тик көнсығыш апсидаһы һәм  көнбайыш диуары ғына һаҡланған. Емерелгән апсидаһы Одигитрияның XVI быуат фрескалары менән биҙәлгән. Фрескалар  XVIII һәм XIX быуаттарҙа дағстан пуляларынан зыян күргән. Фундаментының  схемаһына ярашлы сиркәү башта мөйөш нишалар менән уртаып алынған  һигеҙ мөйөшлө үҙәктән торған. Тарихи яҙмаларҙа реставрация эштәре  X һәм XI быуаттарҙа, шулай уҡ   1671 һәм 1774 йылдарҙа үткән тип әйтелә. Әммә собор  1824  һәм  1848 йылдарҙағы ер тетрәүҙә емерелә һәм яңынан тергеҙелмәй. 

Шул уҡ комплекстағы ҙур кирбес манара Леван Кахети осоронда (1520—1574) төҙөлә. Аҫҡы өс ҡаты резиденция сифатында ҡулланылған, һәр ҡатында камин  булған. Тышҡы фасадта кирбестәрҙең геометрик узорҙар менән һикәлтәле һалыныуы Сефавидтар династияһының йоғонтоһона күрһәтә.

Ниноцминда  комплексы  мөйөш башня нығытмалары һәм XVI-XVII быуат диуарҙары менән уратып алынған. 
Әлеге ваҡытта собор менән Грузин православ сиркәүе идара итә.

## Һылтанмалар

* Rosen, Roger. *Georgia: un país soberano del Cáucaso.* Publicaciones Odisea: Hong Kong, 1999.
Некрес епархияһы

**Некрес епархияһы** () — Грузин православие сиркәүе епархияһы, Кварель һәм Лагодех муниципалитеттары территорияһында урынлашҡан.

## Тарихы
Тарихи традиция Кахетия территорияһында Грузия православие сиркәүенең беренсе епархияларын нигеҙләүҙе батша Вахтанг Горгасалиға ҡайтарып ҡалдыра. Бәлки, ул нигеҙ һалғандар араһында Некрес епархияһы ла булғандыр. Гагмамхари һәм Дидоети аҫтында провинциялары баштан уҡ Некрес архиерейҙары власы аҫтында булған.

Кахетия таулылары Общиналарының (Иори йылғаһының үрге ағымындағы кварелдәренең, пховлыларының, тушинлыларының) мөрәжәғәте православиела исеме менән бәйле 12 сүриә аталарының береһе, Авив  Некрес епискобы (VI быуаттың 2-се яртыһы)исеме менән бәйле.

VI—XII быуаттарҙа Некрес епископтарының власы халҡын  Авив Некреслы суҡындырған Тушетия провинцияһына ла таралған.

XVI быуат уртаһына лезгиндар күсеүе, халыҡтың ислам диненә ылыҡтырылыуы менән бәйле, Некрес епархияһы сиге көнсығышта Гавази ауылына саҡлы кәмегән, төньяҡта Дидоети территорияһы епархиянан сыҡҡан.

XIX быуат башы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Некрес епархияһында 14 ауыл, 86 ихата, 56 сиркәү иҫәпләнгән, 5 кенәз булған.

1811 йылдың 30 июнендә Грузин православ сиркәүе автокефалияһы юҡҡа сығарылғандан һуң, Грузин экзархаты барлыҡҡа килгән. Епархиялар эреләтелгән. Кахетиҙа, Рустав, Некрес, Бодбий-Сигнах, Алаверд һәм Ниноцминд епархиялары нигеҙендә, Алаверд-Кахетин (Алаверд-Телав) епархияһы ойошторола. 1818 йылдың 28 декабренән элекке Некрес епархияһы территорияһы Картали-Кахетин епархияһы составына инә.

Грузия православие сиркәүе автокефалияһы тергеҙелгәндән һуң элекке Некрес епархия территорияһы Алаверд һәм Бодбий епархияларысоставына инә.

1995 йылдың 18-19 сентябрендә үткән поместный собор ҡарары менән Грузияның Кварель һәм Лагодех муниципалитеттары территорияларында Некрес епархияһы тергеҙелгән. Бынан тыш, епархия составына Әзербайжандағы Саингило (Saingilo) тарихи өлкәһетерриторияһындағы мәхәлләләр индерелгән.

2002 йылдың 17 октябрендә Грузия православие сиркәүенең Изге Синоды епархия атамаларын Некрес һәм Эрет тип үҙгәртте.

2009 йылдың 30 апрелендә Грузия православие сиркәүенең Изге синоды ҡарары буйынса, Әзербайжандағы мәхәлләләр Дедоплисскар һәм Эрет епархияларына күсте, шуның менән бәйле, епархия яңынан Некрес епархияһы тип атала башланы.

## Епископтары
* Авив (яҡынса 530—560 йылдар)
* Захария (Джорджадзе) (1623 йылға тиклем)
* Досифей (Черкезишвили) (XVIII быуаттың икенсе яртыһы)
* Амвросий (Микадзе) (1792—1812)
* Сергий (Чекуришвили) (1997 йылдың октябренән)

## Иҫкәрмәләр
Анакопия ҡәлғәһе

**Анакопия ҡәлғәһе** ()- Яңы Афонда боронғо хёрби ҡәлғә, Сухуми ҡалаһынан  яр буйындағы юл буйлап 22 км (14 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Участка яҡынса 450 × 150 метр оҙонлоҡта Иверия тауы түбәһендә урынлашҡан. Был Абхазия батшалығының, боронғо Анакопияның  тулыһынса һаҡланған бинаһы

## Тарихы
Хәрби ҡоролма икенсе һәм дүртенсе быуаттар араһында төҙөлә. Етенсе быуат аҙағында ҡәлғә тирәләй мосолман экспансионизмынан хафаланып, византиялылар ярҙамында диуарҙар төҙөйҙәр.  Диуарҙары ҡырҡылған тығыҙ эзбизташ блоктарҙан  төҙөлгән. Бер инеү урыны бар, ҙур булмаған ҡапҡалары көньяҡ яҡта. Үҙәгендә дүрт ҡат бейеклегендә рим стилендәге башня тора, унан тирә-яҡ ландшафтҡа, Ҡара диңгеҙгә матур күренеш асыла. Ҙур булмаған христиан базиликаһы шулай уҡ ҡәлғә уртаһында һигеҙенсе быуатҡа тиклем төҙөлгән. Таш алтары, шулай уҡ  дини мәғәнәгә эйә булған  балыҡтарҙы һүрәтләгән һәм тәре фрескалары һаҡланып ҡалған. Сиркәү менән йәнәш 25 м тәрәнлектәге ҡоҙоҡ ярҙамында йыйылған тәбиғи һыу менән тултырылған цистерна урынлашҡан.  

Һигеҙенсе быуатта Анакопия, Византия христиан донъяһын Өмәүиҙәр хәлифәлегенән айырған сик буйында була, ә 736/737 йылдарҙа Абудабд әл-Малик Мәрүән ибн Мөхәммәт, буласаҡ Мәрүән II, 60 000 кеше иҫәпләнгән ғәскәре был ваҡытта Абхазия батшалығының баш ҡалаһы булған ҡәлғә диуарҙары янына йыйыла. Грузин йылъяҙмаларында ҡәлғәне Леон I  етәкселеге аҫтында 1000 ибериялы һәм 2000 абхаз яҡлай, тип әйтелә

2008 йылда башняны тергеҙеү  һәм уны  күҙәтеү майҙансығы сифатында ҡулланыу өсөн реставрация эштәре башҡарыла

## Һылтанмалар
Илдегиҙиҙәр дәүләте

**Илдегиҙиҙәр дәүләте** () — төркиҙәр (ҡыпсаҡ) династияһы идара иткән тарихи дәүләт,  1136 йылдан 1225-кә тиклем йәшәгән, Ирандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Әзербайжан өлкәһен, шулай уҡ  Кавказ аръяғындағы Аррандың бер өлөшөн биләп торған. 

Сәлжүк монархияһы көсһөҙләнгәс, уның биләмәләрендә  үҙ аллы дәүләттәр барлыҡҡа килгән, шулар араһында Бөйөк Атабәктәр титулы йөрөткән Илдегиҙиҙәр дәүләте барлыҡҡа килгән

Был дәүләт 90 йыл торған, һәм уны  төрки хорезмшаһы  Ялалетдин () яулап алған, һуңынан үҙе лә  монгол илбаҫарҙарының ҡорбанына әйләнгән. Илдегиҙиҙәрҙең баш ҡалаһы  Нахичевань, Тәбриз, Әрдәбил һәм Хамадан булған (1175).

## Атабәктәр
* Атабәк Шәмсетдин Илдегиҙ (1140—1172)
*  Мөхәммәт Йыһан Бәһлеүән () (1172—1186)
* Атабәк Ҡыҙыл Арыҫлан () (1186—1191)
* Атабәк Әбүбәкер () (1191—1210)
* Атабәк Үзбәк (1210—1225)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөйөк Сәлжүк империяһы

## Әҙәбиәт
* Гумилев Л. Н. Тысячелетие вокруг Каспия. М., Айрис-пресс, 2003, 384 с.
* Хасан Ибрагим, Хасан. История Ислама (на турецком языке). (İslam tarihi, İstanbul, 1985).
* Antoine Constant. L’Azerbaïdjan, KARTHALA Editions, 2002, ISBN 2-84586-144-3, p. 96
* Houtsma, M. T. E.J. Brill’s First Encyclopaedia of Islam, 1913—1936, BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, p. 1053.
* Hodgson, Marshall G.S. The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization, University of Chicago Press, 1974, ISBN 0-226-47693-6, p. 260.
* Caroun.com: Literature: Seljuk & Atabakan Azerbaijan eras http://www.caroun.com/Literature/Iran/00-WritersContents/04-Seljuk.html
* Clifford Edmund Bosworth, The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual, Columbia University Press, 1996, С. 199.
Пиргебули монастыры

**Пиргебули монастыры** (грузин телендә: პირღებულის მონასტერი) - урта быуат грузин православ монастыры Грузияның Квемо-Картли төбәгендә урынлашҡан. 12 быуат аҙағы йәки 13 быуат башына ҡарай. Төп сиркәү таш һырлау менән бай биҙәлгән. Ҡомартҡы Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Пиргебули монастыры Храми йылғаһының һул ярындағы Тетрацкаро муниципалитетында Самшвильде ҡалаһынан өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 

Көнсығыш фасадтағы таш плитаға уйып яҙылған урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыуҙа королева Русудан һәм уның атаһы Деметра тураһында телгә алына. Королева Русуданға (1222-1245)  королева Тамара (1184-1213)  инәһе булыуы мөмкин. 1745 йылда "Грузия короллеге" тигән китапты яҙған принц В ахушти Пиргебулиҙы Тамара бойороғо буйынса төҙөлгән ҙур матур ҡоролма, тип яҙа. Монастырь быуаттар дауамында 17 һәм 18 быуаттарҙағы тарихи сығанаҡтарҙа телгә алына. Был документтарҙан тыш  монастырҙың тарихы яҙма формала билдәһеҙ. 18 быуатта ул дворян  Абашишвилиҙарҙың ғаилә зыяраты булып хеҙмәт итә. Бина 2000 йылдарҙа даими йүнәтелә.

## Архитектураһы
Пиргебули монастырының төп   сиркәүе базальт  таш блоктарҙан эшләнгән. Бинаның төньяҡ диуары ҡаяға терәлеп тора. Сиркәү бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Сиркәү интерьеры ҡасандыр һыланған һәм фрескалар менән биҙәлгән була, әммә беҙҙең көндәргә тиклем күп булмаған фрескаларҙың фрагменттары ғына һаҡланып ҡалған. Тышҡы диуарҙары семәрле таштар менән биҙәлгән.  Йәнәшәләге ике ҡатлы манара һәм сиркәү башлығы йорто ошо уҡ осорға ҡарай. Комплекс шулай уҡ ашхана бүлмәһенең, йорт хужалығы биналарының, ҙур булмаған часовняның, оборона диуарҙарының, ҡаянан бүлмә ҡалдыҡтарын үҙ эсенә ала

## Иҫкәрмәләр
Цаленджиха соборы

**Цаленджиха соборы** йәки **Ҡотҡарыусы Ғайса соборы** (грузин теле: მაცხოვრის საკათედრო) - Грузияла, Самегрело-Земо Сванетия өлкәһенең Цаленджиха ҡалаһындағы урта быуат  сиркәүе.

Собор Грузин православ сиркәүе Зугдиди һәм Цаиши епрахияларының юрисдикцияһы ҡарамағында тора. Собор уникаль фрескалар серияһы менән билдәле

## Географик урыны
Сиркәү Грузияның көнбайышында Земо-Сванети төбәгенең Самегрело территорияһында, Зугдиди ҡалаһынан  30 саҡрым алыҫлыҡта, Цхенистскали йылғаһы буйында, Цаленджиха ҡалаһындағы ҡалҡыулыҡ  түбәһендә урынлашҡан. 

## Тарихы һәм архитектураһы
XII-XIV быуаттарҙа төҙөлгән Цаленджиха соборы  һәм, икеһе ҡорамдың көньяғында, береһе төньяғына урынлашҡан өс аркалы галереянан торған тәреле  сиркәү. Часовнялары Мингрелия кенәзлеге хакимдары Вахтанг Дадиани ғаиләһенең ғаилә часовняһы була. Сиркәү төньяҡ-көнбайыш мөйөштә ике ҡатлы манара диуарҙары  менән уратып алынған. Ихатаның көнбайыш мөйөшөндә Дадиани һарайының  емереклектәре һаҡланған. Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай 40-50 м оҙонлоҡта һәм  3-4 м бейеклектәге ер аҫты үтеп йөрөү юлы үтә.   1960-1980 йылдарҙа сиркәү өлөшләтә тергеҙелә, боҙолған фрескалары алып ташлана. 

## Фрескалары
XVII быуатта боронғо фрескалар епископ Эудемон Джаиани ҡушыуы буйынса тергеҙелә, шул уҡ ваҡытта йәнәшәләге часовняның интерьеры Леван II Дадиани бойороғо буйынса яңы фрескалар менән биҙәлә.  Был һуңғы сәнғәт өҫтәмәләренән беҙҙең көндәргә тиклем тик фрагменттар ғына килеп еткән, улар араһында часовняның көньяҡ диуарында Леван Дадиани ғаиләһенең портреты бар. 

Оҫта Евгеникос картинаһы һуңғы палеология яңырыуында  иң яҡшы өлгөләрҙең береһе булып тора. Сиркәү һынлы сәнғәтенең иконография программаһы ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡ.  Грек яҙыуҙары менән бер рәттән аркаларҙағы фрескалар грузин телендә лә яҙылған. Күрәһең, урындағы рәссамдар күренекле грек оҫтаһына ярҙам иткән  

Әле ваҡытта фрескалар юғалыу ҡурҡынысы  аҫтында һәм  һаҡлау һәм тергеҙеүгә мохтаж

## Иҫкәрмәләр
Гурджаани Квелацминда сиркәүе

**Божья Матерь Успениеһының Гурджаани Kвелацминда сиркәүе**  (грузин: ყველაწმინდა გურჯაანის) - грузин православ сиркәүе  VIII йәки IX быуаттарҙа грузин урта быуат архитектураһының «күсеш осоронда» төҙөлгән. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

## Урынлашыуы
Ҙур булмаған Гурджаани ҡалаһы Тбилисиға киткән юлда Телавинан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  яҡынса 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдың көньяҡ осонда көньяҡ-көнсығышҡа табан киң асфальт юл башлана һәм 2,2 саҡрымдан һуң  Гомборис тауы битләүендә тамамлана. Унан көтөүлектәр аша киң тигеҙлекте күрергә мөмкин, унан аша Алазань йылғаһы аға. Туҡтау урыны ҡапҡаһынан 200-метрлыҡ таш юл сиркәүгә алып бара. 



## Тасуирламаһы

Гурджаани сиркәүе 24,5 метр оҙонлоҡта һәм  10 метр киңлектәге  тура мөйөшлө өс ҡаттан торған базилика. Көмбәҙле түбәһенең бейеклеге  10,5 метр, ә көмбәҙенең осона тиклем 13,5 м тирәһе тәшкил итә. Көнбайыш көмбәҙе көнсығыш көмбәҙенән әҙерәк бейегерәк. Үҙәк неф ҡабырға коридорҙарынан яҡынса ике тапҡырға киңерәк һәм көнсығыш яҡта апсидала тамамлана.  Беренсе ҡатта апсида төрлө ҙурлыҡтағы ҡабырға бүлмәләр менән уратып алынған. Инеү урыны көньяҡ диуарҙа урынлашҡан.  

Өҫкө ҡатында үҙ сиратында ике ҡатҡа бүленгән ҡабырға коридорҙар һәм көнбайыш диуар өҫтөндә коридорҙар көнбайыш яҡта тамамлана. Үҙәк көмбәҙҙән көнсығышҡа ҡарай алтарь өҫтөндә түңәрәк көмбәҙҙәр менән һигеҙ мөйөшлө барабандар бар. Өҫкө коридорҙар ябыҡ диуарҙар  менән айырылған. Өҫкө коридорҙарҙың бүлгеләрендә нишаларҙың аралашыуы аҫтағы ҡоролманың төҙөлөшөн еңеләйтә. Шулай итеп, өҫкө ҡаты базиликаның өсөнсө ҡатына тура килә, унда  сиркәү өлөштәре күләмле бүленә һәм көнбайыш өлөштә бер нисә аҙымда ғына тоташа. Уның дизайны боронғо, һәм бындай модель VII быуатта төҙөлгән Цроми сиркәүендә башҡарылыуы мөмкин. Шулай итеп, был Грузин сиркәүе архитектураһының үҫешенә һылтанма һәм Византия ҡала моделдәренә барып тоташа
Файл:Gurjaani - Kvelatsminda Church (9460991680).jpg|Көнсығыш өлөшө тыш яҡтан.
Файл:Gurjaani - Kvelatsminda Church (9460990882).jpg|Өҫкө көньяҡ өлөшө тыш яҡтан.
Файл:Gurjaanis kvelatsminda.jpg|Тышҡы көнбайыш өлөшө.
Сиркәү башлыса брусчатканан төҙөлгән; мөйөштәре һәм биҙәүестәре пемзаның квадрат киҫәктәренән, арканан,  көмбәҙ һәм кирбес бағаналар менән башҡарылған. Сиркәүҙең дизайны ҡатмарлы, ҡайһы бер өлөштәре ике ҡатлы ҡоролма кеүек эшләнгән.  

XVII быуатта фарсы һәм Дағстандан  баҫып алыуҙар был төбәктә дини хеҙмәттәрҙең юҡҡа сығыуына килтерә, улар 1822 йылға тиклем яңыртылмай. Әммә 1845 йылда Гурджаани руханиҙары Хирса монастырына күсә, Квелацминда сиркәүе онотола.  1938 йылда грузин властары сиркәү майҙанын таҙарта һәм уны тарихи ҡомартҡы булараҡ тергеҙә. Башҡа тергеҙеү эштәре 2010 йылда башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Badstübner, Ernst (2006). Lukas, ed. Die Kirche Kwela Zminda in Gurdschani und die Muttergotteskirche des Klosters Kwela Zminda in Watschnadsiani. En: 'Baugestalt und Bildfunktion. Texte zur Architektur- und Kunstgeschichte.
Руиси соборы

**Руиси соборы** (грузин телендә რუისის ღვთისმშობლის ტაძარი) **- г**рузин православ сиркәүе көнсығыш Грузияла Шида-Картли төбәгенең Руиси ауылында урынлашҡан. Сиркәү  11 быуатта төҙөлгән, 15 быуатта үҙгәртеп ҡоролған. Был сиркәү оҙон көмбәҙле, көнсығыш яғында апсида менән грек тәреһе формаһында. Собор Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән

## Тарихы

Руиси  соборы Шида-Картли төбәгендәге Карели муниципалитеты  Руиси ауылының уртаһында тора.

Руиси соборы грузин православ епискобының резиденцияһы була. Сиркәү епископтарының береһе Леонти 11 быуатта Тшовребтың күп өлөшөн төҙөү буйынса дан ала.  1695 йылда Имеретия батшаһы Руала тотҡонлоҡта булған Александр  IV бында үлтерелә һәм Руиси сиркәүендә ерләнә.

Әлеге ҡоролма төҙөлөштөң төрлө этаптары, емерелеүҙәре, тәбиғәтте һаҡлау саралары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төҙөлөш ҡалдыҡтарының иң иртә стадияһы 8 йәки 9 быуаттарға ҡарай. Апсиданың төньяҡ көмбәҙендәге яҙыуға ярашлы сиркәү 10 быуаттың аҙағы йәки  11 быуаттың башында яңынан ҡорола. Собор тулыһынса тиерлек 1400 йылда Тимурҙың Грузияға баҫып инеүенән һуң емерелә. Александр  Руиси һәм Мцхета сиркәүҙәрен тергеҙеү өсөн махсус рәүештә һалым йыя. Көнбайыш фасадтағы яҙыу Александрға, ә көньяҡ фасадтағы яҙыу архитектор Шалвеға  арналған. 1660 йылдарҙа сиркәүҙе епископ Ларадзе һәм королева Мириам йүнәтә. 1920  йылдағы ер тетрәүҙән һуң зыян күргән сиркәү 1936 йылдан 1938 йылға тиклем реставрациялана.

## Архитектураһы

Руиси соборының күләме   27.3 × 19.6 һәм бейеклеге 23.3 метр тәшкил итә. Сиркәү ҡом блоктарҙан төҙөлгән. Реконструкция барышында базальт, эзбизташ һәм кирбес ҡулланыла. Бина колонна нигеҙендә ҡоролған. Көнбайышта, көньяҡа һәм төньяҡта өс инеү урыны, ун ике тәҙрә уйылған

Изге урыны ике яҡтан пастофорий менән бүленгән һәм аркалы тишектәр менән тоташҡан. Башҡа өлөштәрҙән ағаста биҙәлгән иконостас менән айырылып тора. Эстә һуңғы урта быуат фрескаларының фрагменттарын  күрергә мөмкин.  Көмбәҙенең ҡыйығы ҡурғаштан,  ҡыйығының ҡалған өлөшө плитка менән ябылған. Фасады, бигерәк тә ишек һәм тәҙрәләренең эргәһе ташта һырлау менән биҙәлгән.

Сиркәүҙән  көнбайышҡа ҡарай оборона диуары эсендә 17 быуатта төҙөлгән манара тора, манара   7,4 × 6,8 ҙурлыҡтағы өс ҡатлы бинанан ғибәрәт.

## Иҫкәрмәләр
Кизилдере сиркәүе

**Кизилдере сиркәүе** — ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Көньяҡ Грузияла Самцхве-Джавахети төбәгенең Аспиндза муниципалитетында Ахалцихе ауылының көнсығыш өлөшөндә Отис йылғаһының ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән  1897 метр бейеклектә урынлашҡан. 

Сиркәү  VIII-IX  быуаттарға ҡарай. Һоро, аҡ таштарҙан төҙөлгән үтеп йөрөү урындары сиркәүҙең көньяҡ һәм көнбайыш яҡтарында  урынлашҡан. Көньяғында ике мәхәлләһе бар.  

Сиркәү биҙәлгән, уның ҡалдыҡтары алтарь яғында һаҡланған. Бында Ғайса пәйғәмбәр һүрәтләнгән. Уның һул яғында Суҡындырыусы һүрәте тора, әммә ул ныҡ зыян күргән. Сиркәү диуарының көньяғында ике киҫелгән таш бар, Был кәрниз булыуы ихтимал.  

Кизилдере сиркәүе  2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.

Бөгөнгө көндә ҡомартҡы емереклектәрҙә, Диуарҙары айырым тора, ә аркаһы тулыһынса емерелгән. Изге урыны өлөшләтә емерелгән.

## Әҙәбиәт

* გიორგი ბოჭორიძე, მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში, თბ., 1992, გვ., 22-23
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
ეკლესია ყიზილდერესი 

## Иҫкәрмәләр
Сагареджола Петр һәм Павел сиркәүе

**Сагареджола Петр һәм Павел сиркәүе** - Грузияның тарихи Кахетия өлкәһендәге  Сагареджо ҡалаһындағы  архитектура ҡомартҡыһы. Сагареджо ҡалаһынан көнбайышҡа ҡарай иҫке зыяратта урынлашҡан. Сиркәү 1690 йылдан алып 1712 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәүҙең төкәтмәләре бар. Фасадында төрлө скульптура һүрәттәре урынлашҡан (геометрик фигуралар, аждаһа, арыҫлан, ҡоштарҙың, виноград ҡуҙаҡтары). Һул фасадта фәрештә һул ҡулында тәре тотоп тора, уң ҡулында емерелеүе арҡаһында нимә тотҡаны аңлайышһыҙ. Петр һәм Павел сиркәүе ислам йоғонтоһона эйә. Был турала бинаның фасадындағы Тәре ҡыҫаны һөйләй. Сиркәү уртаһында ике кимәлдә кеше йөҙө һүрәтләнгән (ҡояш һәм ай символы). Ике кешенең йөҙө ташта уйып яһалған. Сиркәү боронғо грузин яҙыуҙары менән биҙәлгән. С. Чубинашвили бында монахтарҙың резиденцияһы булған тп иҫәпләй. 
2006 йылда Грузия президентының күрһәтмәһенә ярашлы сиркәүгә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исеме бирелә.
## Һылтанмалар
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, თბ., 2019.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Саванна сиркәүе

**Саваннала Изге Георгий  сиркәүе.** (грузин: გიორგის წმინდა სავანის ეკლესია), көнбайыш Грузияла Имеретия төбәгенә яҡын Саванна ауылында  1046 йылда  төҙөлгән бер нефлы базилика.  Сиркәү бай биҙәлгән иконостасҡа  һәм фасадтарының стеналарындағы декоратив деталдәргә эйә. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Саванна сиркәүе Саванна ауылының үҙәгендәге убала, Риони йылғаһының ҡушылдығы Квирила йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1920 йылда сиркәүҙе грузин тарихсыһы Эквтим Такаишвили ентекле өйрәнә.

## Архитектураһы

Изге Георгийға арналған Саванна сиркәүе һарғылт таштарҙан һалынған бер нефлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү планында тура мөйөшлө, күтәрмәһе менән бергә  15,9 × 14,5 квадрат метр майҙанды биләй. Сиркәү интерьеры дүрт аркалы көмбәҙ менән уратып алынған

Диуарҙары ағартылған, һынлы сәнғәт эҙҙәре юҡ. Сиркәү биш тәҙрә менән яҡтыртыла, көнсығыш һәм көнбайыш яҡта берәр тәҙрә, ҡалған тәҙрәләре көньяҡта урынлашҡан. Ишектәре көнбайыш һәм көньяҡта урынлашҡан. Һуңыраҡ, 14 һәм 15 быуаттарҙа көньяҡ ҡапҡа алдында ярым түңәрәк колонналар менән күтәрмә төҙөлә; һуңғы ваҡытҡа айырым бүлмәләрҙең көнсығыш һәм көнбайыш яҡтағы күтәрмәләргә өҫтәлеүе ихтимал

Сиркәүҙең фасадтары бай  биҙәлгән. Семәрле биҙәктәр кәрниздәргә, ишек һәм тәҙрә рамдарына һалынған. Көньяҡ фасады ҡабырға бүлмәләргә күтәрмәнең өҫтәп төҙөлөүе менән өлөшләтә үҙгәрә. 19 быуатта күтәрмәлә  ҙур булмаған манара төҙөлә. 

### Яҙыуҙары
Диуарҙарында соҡоп яҙылған яҙыуҙар күп. Көньяҡ фасадта тәҙрәнән һул яҡтағы яҙыуҙа эристав Георгийҙың сиркәүҙе төҙөүе тураһында әйтелә. Тағы бер яҙыу көнбайыш яҡта  урынлашҡан. Унда Баграт осоро ваҡытында  (1027-1072) 1046 йылда, сиркәү Георгий тарафынан эшләнгән тип яҙылған

## Иҫкәрмәләр
Теджиси һынташтары

**Теджиси һынташтары** ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Грузияла, Цалка муниципалитетының Теджиси ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылда ике сиркәү була. Николай һәм Айя ҙур таш төҙөй, ә уның тирәләй мегалитик таш кәртә була. Сиркәү эсендә ҙур һынташ (вертикаль ҡуйылған таш монолит) тора, унда христиан дәүерендә тәре уйылған. 
Изге Константин сиркәүендәге һынташтың бейеклеге 3,80 м, әйләнәһе 2,50 м тәшкил итә. Сиркәү менән йәнәш түңәрәк формала мегалитик ҡоролмалар урынлашҡан. 

Һынташ - иң ябай мегалитик ҡоролма. Был вертикаль тороп серегән таш, бейеклеге 20 метрға етә. Һынташтың нимә белдереүе әлегә тиклем асыҡланмаған, әммә ҡайһы бер археологтар уны ерләү йолалары менән бәйле тип иҫәпләй. Шулай уҡ таштар мөһим ваҡиғаларға бәйле, йәки сик буйы тамғаһы кеүек ҡуйылған тигән фекерҙәр ҙә бар. Был таштар бөтә донъя буйлап төрлө бейеклектә, төркөмдә таралған. Улар тарихи осорға тиклем һәм төрлө дәүерҙәргә ҡарай. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса һынташтарғы -7 мең йыл. 
2006 йылдың 7 ноябрендә һынташтар Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.

## Һылтанмалар
*მენჰირი
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Изге Саркис сиркәүе (Тбилиси)

**Изге Саркис сиркәү**  Грузияла Иҫке Тбилиси ҡалаһындағы әрмән сиркәүе.   Берия Лаврентий Павлович тарафынан 1930 йылда емерелгән.

## Исеме
Ссиркәү Изге Саркис урамында урынлашҡан була, исеме лә шунан килә.

## Тарихы
Сиркәү 1737 йылда Норашен сиркәүе протоиерейы Тер-Сукаис етәкселеге аҫтында  төҙөлә башлай. 

1795 йылда Мөхәммәт хан ғәскәрҙәре ҡалаға баҫып инә һәм сиркәү булған районды тулыһынса ҡыйрата. 

Тбилиси Рәсәй империяһына ингәндән һуң ҡала  хөкүмәт үҙәге була  һәм шәп үҫешә башлай. 1831 йылда сиркәү протоиерейы булып Ҡырым ярымутрауынан Мануэль Кюмушханеци  тәғәйенләнә,  ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә эшләп килгән әрмән сиркәүҙәрен  тулыһынса реконструкциялауға тотона.  

Изге Саркис  сиркәүе бейек була һәм эстән матур фрескалар менән бай биҙәлә. Йәнәшәлә сиркәү мәхәллә мәктәбе урынлаша.  1910 йылдарҙа бында викарий булып билдәле әрмән дин әһеле, телсе  шағир, тәржемәсе  Тирайр Тер-Ованесян тора.

## Емерелеүе
Изге Саркис сиркәүе 1937—38 йылдарҙа  Лаврентий Берия бойороғо буйынса Тбилисиҙағы башҡа  11  әрмән сиркәүе менән емерелә. Башта көмбәҙе емерелә, һуңынан стеналарын динамит  ҡулланып шартлаталар, ләкин сиркәү тулыһынса емерелмәй, аҫҡы өлөшө һаҡланып ҡала, уныһын аҙаҡ торлаҡ йорт итеп тергеҙәләр. 

Сиркәү  мәхәллә мәктәбе Ортачала, 79 адресы буйынса яңы урынға күсә, Уның бинаһы һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы сифатында ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Armenians in Tbilisi
* List of Armenian Apostolic Churches in Georgia

## Һылтанмалар

*  Армянские церкви Тбилиси - Св. Саргис