open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1-се Украин фронты

**Беренсе Украин фронты** — Икенсе донъя һуғышында совет ғәскәрҙәренең оператив-стратегик берекмәһе. 1943 йылдың 20 октябрендә ВГК Ставкаһы бойороғона ярашлы көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 1943 йылдың 16 октябрендәге Воронеж фронтының исемен үҙгәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

1945 йылдың 10 июнендә тарҡатыла, уның ялан идаралығы СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәренең үҙәк төркөмө тип үҙгәртелә.

## Үткәрелгән операциялар

* Киев һөжүм операцияһы (1943 йылдың 3 — 13 ноябре)
* Киев оборона операцияһы (1943 йылдың 13 ноябре — 22 декабре)
* Житомир-Бердичев операцияһы (1943 йылдың 24 декабре — 1944 йылдың 14 ғинуары)
* Корсунь-Шевченков операцияһы ( — 1944 йылдың 24 ғинуары −17 феврале)
* Ровно-Луцк операцияһы (1944 йылдың 27 ғинуары —11 феврале)
* Проскуров-Черновцы операцияһы (4 март — 1944 йылдың 17 апреле)
* Львов-Сандомир операцияһы (1944 йылдың 13 июле — 29 августы)
* Сандомир-Силезия операцияһы (1945 йылдың 12 ғинуары — 3 феврале)
* Түбәнге Силезия операцияһы (1945 йылдың 8 — 24 феврале)
* Үрге Силезия операцияһы (1945 йылдың 15 — 31 мартында)
* Берлин операцияһы (1945 йылдың 16 апрель —8 майы)
* Прага операцияһы (1945 йылдың 6 — 11 майы)

## Составы

Тәүге саҡта:

* 13-сө армия
* 27-се армия
* 38-се армия
* 40-се армия
* 47-се армия
* 60-се армия
* 3-сө гвардия танк армияһы
* 2-се һауа армияһы

Төрлө ваҡытта составына ингән берләшмәләр:

* 1-се гвардия армияһы
* 3-сө гвардия армияһы
* 5-се гвардия армияһы
* 6-се армия
* 18-се армия
* 21-се армия
* 28-се армия
* 31-се армия
* 52-се армия
* 59-се армия
* 1-се танк армияһы
* 2-се танк армияһы
* 4-се танк армияһы
* 6-сы танк армияһы
* 4-се гвардия танк армияһы
* 8-се һауа армияһы
* Поляк Ғәскәренең 2-се армияһы
* «За честь Родины» фронт гәзите, мөхәррире полковник Жуков Семен Иосифович; үзбәк телендә хәбәрсе-ойоштороусыһы булып үзбәк теле — старшина Яҡупов Фатых Илһам улы (1944 йылдан).

## Командованиеһы

Ғәскәрҙәр командующийҙары:

* Армия генералы Ватутин Николай Федорович (октябрь 1943 — март 1944);
* Советтар Союзы Маршалы Жуков Георгий Константинович (март — май 1944);
* Советтар Союзы Маршал Конев Иван Степанович (1944 май — һуғыш аҙағына тиклем).

Хәрби советы ағзалары:

* генерал-лейтенант Хрущев Никита Сергеевич (октябрь 1943 — август 1944);
* генерал-майор,  Крайнюков Константин Васильевич (1943 октябрь — һуғыш аҙағына тиклем).

Штаб начальниктары:

* генерал-лейтенант Иванов Семен Павлович (октябрь — ноябрь 1943);
* генерал-лейтенант Боголюбов Александр Николаевич (ноябрь 1943 — апрель 1944);
* армия генералы Соколовский Василий Данилович (апрель 1944 — апрель 1945);
* армия генералы Петров Иван Ефимович (апрель 1945 — һуғыш аҙағына тиклем).

Сәйәси идаралығы начальниктары:

* генерал-майор Шатилов (1944);
* генерал-майор Яшечкин (1945);

## Хәтер
* Миколинда совет һалдаттарына һәйкәл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* **[[2-се Украин фронты]]**
* **[[3-сө Украин фронты]]**
* **[[4-се Украин фронты]]**

## Һылтанмалар
* Фронт
* Все фронты Великой Отечественной войны
Версаль (ҡала)

**Версаль** (франц.Versailles) —   Франциялағы ҡала. Версаль (коммуна) ҡалаһы Францияның баш ҡалаһынан  көньяҡ-көнбайышҡа  ҡарай 17,1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, Ивелин департаментының административ үҙәге булып тора.  Халыҡ 2004 йылда яҡынса 85 900  кеше тәшкил иткән, 1975 йылда 94 145 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тораҡ пункт беренсе тапҡыр 1038 йылда телгә алына. Ҡала Версаль короле резиденцияһының тышҡы һарай даирәһенән үҫешә, ул һуңғы йөҙ йыллыҡта король һарайының  төп урыны булған (1666—1789 йыл). 1919 йылда Беренсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса, һарайҙа   Версаль тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.

## Географияһы
Ҡала  диңгеҙ кимәленән  130 м алып  140 м тиклем бейеклектә  (Париж  үҙәге — бары 33 м) урмандар менән уратып алынған яйлала урынлашҡан.  Версаль  26,18 км²  майҙанды тәшкил итә, был Париждың  яҡынса дүрттән бер өлөшө; халыҡ тығыҙлығы — 3,275 кеше/км² (1999 йыл мәғлүмәттәре буйынса), ә Парижда —  20,164 кеше/км² йәшәй.  Версаль урамдары тура һәм симметриялы  планлаштырылған, һәм XVIII быуат үлсәмдәре буйынса иң заманса европа ҡалаһы. Версаль Вашингтон ҡалаһын планлаштырыу өсөн модель булып торған.

## Иҫтәлекле урындары

* Оло Версаль һарайы ҙур паркы менән  һәм кесе һарайҙары —Ҙур һәм Бәләкәй Трианон менән   музей комплексы, донъя әһәмиәтендәге туристик объекттар булып тора.
* Нотр-Дам (XVII быуат)   һәм Изге Людовик (XVIII быуат) сиркәүҙәре иғтибарға лайыҡ

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Ҡала советының рәсми сайтында
Сентенарио (стадион)

**«Сентенарио»** () — футбол стадионы, Уругвайҙың Монтевидео ҡалаһында урынлашҡан. 1930 йылғы донъя чемпионатына махсус рәүештә төҙөлгән, ул саҡта 100 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙырған. Илдең иң ҙур спорт ареналарының береһе, дөйөм милли стадион статусына эйә.

## Тарихы
«Сентенарио» донъя футбол тарихында айырым урын биләй: бында беренсе тапҡыр 1930 йылда донъя чемпионаты уҙғарыла, һәм Уругвай футболсылары — олимпия чемпиондары, ысын кисерә ул саҡта халыҡ-ара футбол арена, — финал уйынында күптәнге көнәркәштәре булған аргентиналыларҙы 4:2 иҫәбе менән еңеп (беренсе таймда иҫәп 1:2 була), улар халыҡ-ара футбол аренаһында иң юғары баҫҡысҡа күтәрелә.

Монтевидеола яңы стадион донъя чемпионатын үткәреү өсөн махсус төҙөлә, өҫтәүенә тап 1930 йылда Конституция ҡабул итеүгә һәм Уругвайҙың тулы бойондороҡһоҙлоҡ алыуына 100-йыл тула ( — «йөҙ йыл, йөҙ йыллыҡ юбилей»). Әммә чемпионат асылған мәлгә «Сентенарио» стадионы тулыһынса әҙер булмай, шуға күрә тәүге матчтар төҙөлөп бөтмәгән стадионда үтә. Финал уйындарнына барлыҡ төҙөлөш эштәре лә тамамланған була.

Шул ваҡыттан алып бында мөһим халыҡ-ара осрашыуҙар, шулай уҡ уйын Көньяҡ Америка чемпионаты матчтары (1984 йылда Британия йорт чемпионатын үткәреү туҡтатылғандан һуң, әле булһа иң боронғо халыҡ-ара турнир булараҡ үткәрелеп килә), Континент-ара кубок уйыны, Көньяҡ Американың клуб чемпионаты (Либертадорес кубогы), шулай уҡ Көньяҡ Америка кубогы һәм Көньяҡ Америка Рекопаһы даими үткәрелә. 1995 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында еңеүе — халыҡ-ара кимәлдә Уругвай йыйылма командаһының иң һуңғы ҡаҙаныштарының береһе тип атап була, бразилиялыларҙы пенальти менән еңә улар.

Уругвай футболының тарихы Монтевидеолағы стадион менән тығыҙ бәйле, сөнки илдең алдынғы ике клубы — «Пеньяроль» һәм «Насьональ» өйҙәге матчтарын "Сентенарио"ла уйнай, Либертадорес кубогының беренсе отошонда улар өҫкә сыға.

## 1930 йылдағы донъя чемпионаты
1930 йылда беренсе донъя чемпионатында «Сентенарио» стадионында 10 матч уйнала: төркөмдәр буйынса 7 турнир матчы 7, 2 ярым финал уйыны һәм финал уйыны.

## Башҡа ярыштар

### Йыйылма командалар
1930 йылдағы донъя чемпионатынан тыш, «Сентенарио» башҡа бер нисә эре халыҡ-ара турнир аренаһы була. Уругвай йыйылма командаһы — ғәҙәт буйынса өйҙә үткәрелгән бөтә беренселектәрҙең абсолют еңеүсеһе, Көньяҡ Американың тәүге чеспионаттарынан уҡ ошо күркәм ғәҙәткә нигеҙ һалына.

* Көньяҡ Америка Чемпионаты 1942
* Көньяҡ Америка Чемпионаты 1956
* Көньяҡ Америка Чемпионаты 1967
* 1980 йылда Донъя чемпиондарының Алтын кубогы («Мундиалито»)
* Америка Кубогы 1995

Эре халыҡ-ара клуб турнирҙарыы финалы:

* *Курсив* хәрефтәр менән нейтраль майҙанда үткәрелгән өҫтәлмә финал уйындары билдәләнгән.
* **Ҡара** хәрефтәр менән турнирҙа еңгән командалар билдәләнгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Сентенарио стадионында рәсми сайты 
* МӘМКИНЛЕГЕН тураһында стадионында тураһында сайтында мәғлүмәт 
* Стадион «Сентенарио»  сайтында *worldstadiums.com*
Арнем

**Арнем** (, МФА: ) — Нидерландтың общинаһы һәм ҡалаһы, илдең көнбайышында, Рейн йылғаһы ярында урынлашҡан Гелдерланд провинцияның административ үҙәге.

## Ойошманың структураһы
Арнем общинаһы Арнем ҡалаһынан, уның түбәндәге биҫтәләренән һәм ҡасабаларынан тора:

* Элден (, ҡасаба)
* Элдервелд ()
* Малбюрген ()
* Рэйкерсвурд ()
* Схарсберген ()
* Схейтграф ()

## Тарих

Арнем 893 йылда беренсе тапҡыр *Arnoldi Oppidium Villa* исеме аҫтында телгә алына. 1233 йылда II Оттон, Зютфендан Гелдерн графы, Арнем ҡалаһына ҡала хоҡуҡтары бирә һәм ошо йыл ҡаланың нигеҙләнеү йылы тип иҫәпләнә.

1443 йылда Арнем Ганза союзына инә. 1473 йылда уны Бургундия герцогы Карл I Лысый баҫып ала.

1514 йылда Карл Эгмонтский, Гелдерн герцогы, ҡаланы Бургундиянан янынан ҡайтара; 1543 йылда Арнем ҡалаһы император Карл V ҡулына күсә.

1579 йылда Арнем Утрехт унияһына инә һәм 1585 йылда Нидерландтың ете берләшкән провинциялары республикаһының бер өлөшөнә әйләнә.

Франция 1672—1674 һәм 1795—1813 йылдарҙа Арнем ҡалаһын баҫып ала. XIX быуат башында ҡаланы киңәйтеү маҡсатында уның элекке нығытмалары тулыһынса тиерлек емертелә, ҡаланан өсөн киңәйтергә мөмкин.

XIX быуатта ҡала матур тәбиғәтле модалы курорт ҡалаһына әүерелә. Бында, Гаагалағы кеүек үк, океан артынан бай «шәкәр барондары» йәки плантаторҙары килә.

1944 йылдың сентябрендәге «Market Garden» хәрби операцияһы ваҡытында ҡалаға эре инглиз-америка десанты төшөрөлә һәм Голланд операцияһы барышында ҡала ҡаты һуғыш барған урынға әйләнә.

## Спорт
Ҡалала профессиональ футбол клубы «Витесс» урынлашҡан, ул үҙ уйындарын «Гелред» стадионында үткәрә, стадион 32,5 мең тамашасыны һыйҙыра.

1980 йылда ҡалала Паралимпия уйындары уҙҙы.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Гера, Германия
*  Croydon, Бөйөк Британия
*  Ковентри, Бөйөк Британия
*  El Salvador Villa, Перу
*  Градец-Кралов, Чехия
*  Ухань, Китай
*  Кимберли, КАР

## Билдәле кешеләре

* Арнемда Нобель лауреаты Хендрик Лоренц тыуған;
* Америка актрисаһы Одри Хепберн Арнем консерваторияһында уҡый (1939—1945);
* Рәссам-график Мауриц Эшер Арнемға 5 йәшендә күсә һәм үҙенең йәш сағының күп өлөшөн бында үткәрә;
* Ян Янсон (тыуған) — билдәле Голландия картографы (XVI—XVII быуаттар);
* Карин Абма — голланд спортсыһы, ишкәксе. 1977, 1978 йылдарҙаң академик ишеү буйынса Донъя чемпионатының призеры.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Бында йыл һайын Qlimax электрон музыка фестивале үткәрелә.
* 1983 йылда халыҡ-ара Loesje ойошмаһы нигеҙләнгән;.
* Арнем — Нидерландтың троллейбус йөрөгән берҙән-бер ҡалаһы (ҡара ). 1949 йылдан алып троллейбус системаһы эшләй.
*

## Һүрәттәр

Файл:John Frost Brug (Arnhem) 01.jpg|Джон Фрост күпере
Файл:Arnhem river 2003 01.jpg|Бөгөнгө Арнем


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Арнем-Ленд

**Арнем-Ленд**, *Арнемленд*, *Арнхемленд* (ингл.  Arnhem Land) — ярымутрау, Австралияның төньяғында урынлашҡан, айырым төбәк булып айырылып тора. Ярымутрауҙа Какаду милли паркы бар, был Бөтә донъя мираҫының объекты.

Төрлө йолаларҙа Арнем-Лендтың сиктәре төрлөсә аңлатыла.

**Инглиз телле** традицияларҙа Арнем-Ленд тип ғәҙәттә Төньяҡ территорияның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, йә уға индерелгән Какаду милли паркы менән бергә иҫәпләнә (яҡынса көнбайыш сиге Мэри йылғаһы буйлап сикләшә), йә булмаһа, унан башҡа (шул саҡта Арнем-Лендтың көнбайыш сиге парктың көнсығыш сиге буйлап үтә . Көнсығышта Арнем-Ленд ике осраҡта ла Карпентарий ҡултығы Карпентарий, ә көньяҡ сиге булып Ропер йылғаһы тора. Ул административ рәүештә (киңәйтелгән вариант буйынса) Уэст-Арнем һәм Ист-Арнем графлыҡтары һәм төньяҡ өлөшөндә Ропер графлыҡтарына бүленгән. Майҙаны яҡынса 97 мең квадрат километр, халҡы 16 230 кеше (2007 йыл).

**Совет-рәсәй** традициялары буйынса иҫәпләгәндә Арнем-Ленд тип ғәҙәттә, Төньяҡ территорияның бөтә төньяҡ өлөшө тиерлек, көнбайыштағы Дейли йылғаһынан алып көнсығышта Карпентарий ҡултығына тиклемге территория иҫәпләнә. Бындай ҡараштан ҡарағанда, Дарвин — Төньяҡ территорияһының баш ҡалаһы тип иҫәпләнә — ул Арнем-Лендтың төньяҡ-көнбайышында тора,Тимор диңгеҙе, Арафур диңгеҙе һәм уның Карпентарий ҡултығы менән йыуыла.

## Географияһы
Арнем-Ленд ярымутрауының өҫтө — һөҙәк-убалы плато, төньяҡтағы бейеклеге 180 м, төньяҡтан көньяҡҡа табан 400 метр бейеклектә ята, йылға үҙәндәре менән бүлгеләнгән; төньяҡта киң тигеҙлек менән сикләнеп, диңгеҙгә табан текә яр менән төшә. Ярҙары ныҡ йырғыланған.

Йылға үҙәндәрендә дымлы тропик урмандар бар, елгә ҡаршы торған тау битләүҙәрендә һәм түбәләрендә эвкалипт урмандары һәм саванналар урынлашҡан. Бында Рам-Джангл уран-радий мәғдән ятҡылыҡтары бар.

## Телдәре
Төбәк өсөн тел төрлөлөгө хас, был яҡтан арнем-Лендты Яңы Гвинея менән сағыштырырыға мөмкин. Бында 14 австралия тел ғаиләренең 7 төрө бар һәм уларҙан башҡа изоляциялы һәм клссификацияланмаған 8 телдә һөйләшәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Арнемленд теле

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Херсонес маяғы

**Херсонес  маяғы**— Ҡырым ярымутрауының Херсонес моронондағы маяҡ.   Административ яҡтан Севастополь ҡалаһына ҡарай һәм уның көнбайыш нөктәһендә урынлашҡан.

## Тасуирлама
Маяҡтың  36 метр бейеклектәге тимер-бетон башняһы аҡ инкерман ташы менән көпләнгән.  Маяҡтың алыҫлыҡ хәрәкәте 16 миль. Утының төҫө — аҡ. Лампаның ҡеүәте — 1 КВт.  Маяҡта шулай уҡ  КРМ-30  радиомаяғы урынлашҡан, ул 150 милдән ашыу алыҫлыҡ хәрәкәтен  тәьмин итә. Төнгө ваҡытта маяҡ бинаһы өҫтәлмә өс яҡтан яҡтыртыла. 

## Тарихы
Херсонес маяғы 1816 йылда төҙөлә.  Шул уҡ йылда шул уҡ проект менән  игеҙәк-маяк — Тарханкут маяғы төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында маяҡта  Севастополь оборонаһының  һуңғы  ҡатнашыусылары һәләк була. Оборонаның һуңғы көндәренә тиклем маяҡ совет караптарына ҡалаға юл күрһәтә. Бында, маяҡ эргәһендә, Ҡырым һөжүм итеү операцияһы тамамлана. Һуғыш йылдарында маяҡ башняһы емерелә һәм   1950—1951 йылдарҙа тергеҙелә

## Галереяһы

Файл:The light-house at Cape Chersonese (sunset).jpg|Херсонес маяғы,  2017
Файл:The light-house at Cape Chersonese.jpg| Херсонес  маяғы, 2017
Файл:The light-house at Cape Chersonese looking South.jpg|Херсонес морононда  маяҡ, көньяҡтан күренеш. 1855 йыл. *[[Симпсон, Уильям|Уильям Симпсон]]*
Файл:Херсонесскій Маякъ. Севастополь. Крымъ.jpg|Революцияға тиклемге асылмала маяк .
Файл:Stamp 2010 Lighthouses of Ukraine.jpg|Украина почта маркалары блогында маяҡ


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡыңғырау херсонесские

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Херсонесский маяк // Мир маяков
* Сергей Анашкевич Спасительный огонь для моряков или как устроен маяк
Париждағы Нотр-Дам соборы

**Париждағы Нотр-Дам соборы**,  **Нотр-Дам де Пари** йәки **Нотр-Дам де-Пари Париж соборы** () - Париж үҙәгендә ғибәҙәтхана, Франция баш ҡалаһы символдарының береһе. 

Париждың архиерий кафедраль соборы. Сите Утрауының ( ) көнсығыш өлөшөндә, дүртенсе ҡала округында, Париждың беренсе христиан сиркәүе — Юпитер галло-Рим ғибәҙәтханаһы нигеҙенә төҙөлгән изге Стефан базаһы урынында урынлашҡан. 

Готик соборы Париж епискобы Морис де Сүлли инициативаһы буйынса 1163-1345 йылдар осоронда төҙөлә. 

Алтарь өлөшө 1182 йылда изгеләндерелгән; көнбайыш фасад һәм башня XIII быуаттың икенсе сирегендә тамамланған. 

1235 йылдан башлап оло үҙгәрештәр керетелә: нефа контрфорстар араһында часовня төҙөкләндерелә. Трансепт күләме арттырылған (архитекторҙар Жан де Шель һәм Монтеррей); хор часовнялары (Пьер де Шель һәм Жан Рави, XIV быуат башында) һәм ҙур аркбутан деамбулатория (Жан Рави, XIV быуат башында) өҫтәлде. XIX быуатта Вилле-ле-Люка етәкселегендә революцияға зыян килгән скульптура өлөшө реставрацияланған, нефтең витражы Роза торғоҙолған һәм юғалтылған яңы урынға шпиль торғоҙолған.

Алты нервюра көмбәҙ менән оло беренсе готика соборҙарҙың береһе, шул уҡ роман стиль Нормандиянан этабы үтеү характеристикаһын һаҡлай: ике тапҡыр бик мөһим аҙыҡ-түлек нефалар һәм трибуналар (үрге галереялар). Көнбайыш фасад архитектура композицияһының оҫталығын күрһәтә.

## Париждағы Нотр-Дам соборында янғын (2019)

Париждағы Нотр-Дам соборында янғын 2019 йылдың 15 апрелендә 18:50 CEST вакытта башланған. Янғын бинаның етди емерелеүенә, айырым алғанда, шпиль түбәне һәм эске йыйыштырылыуына зыян килтергән. Бинаның нәтижәләре һәм һаҡланышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт әлегә юҡ.
## Сығанаҡтар
Бохара әмире һарайы (Ялта)

**Бохара әмире һарайы** — Ялта ҡалаһында КЧФ «Ялта» шифаханаһы биләмәһендә һарай  ансамбле.

## Тарихы
Һарай Ялтаның Диңгеҙ буйы паркында, 1898 йылда Бохара әмире — Сәйед  Абдуләхәд-хан һатып алған участкала урынлашҡан, ул унда парк, шулай уҡ 4  ҡоролма төҙөгән, уларҙан бөгөнгө көнгә тиклем тик һарайы ғына килеп еткән. Һарайҙы архитектор Тарасов Николай Георгиевич неомавритан стилендә керчь ташынан төҙөгән.  Дүрт йыл дауамында төҙөлә (1907—1911), ул Ҡырымдың көньяҡ ярында бохара әмире резиденцияһы була. 

Ике ҡатлы корпустың архитектураһында тура мөйөшлө, ҡырлы һәм ярым түңәрәк күләмдәр, ҡыйыҡлы галерея һәм террасалар, лоджия һәм бельведерҙар аралаша.  Балюстрадалар, нәфис бағаналар менән  колонналарҙың семәрле биҙәге, шулай уҡ даға ҡиәфәтле тәҙрә  ҡыҫандары һәм кәрниз өҫтөндәге тешле парапеттары һарайҙың мавритан стилен байыҡтыра.

Һарай әмир тарафынан «Дилькисо» тип аталған (төрөксә — «таң ҡалдырырлыҡ», «һоҡландырғыс») һәм 1917 йылға тиклем Сәйед-Абдуләхәд-хандың һәм уның улының милеге булған. Ялта ҡалаһының властары Әмирҙең ҡала алдындағы ҡаҙаныштарын билдәләйҙәр. Ул ҡаланың почетлы гражданы исеменә лайыҡ була, шулай уҡ Ялта урамдарының береһе уның исемен йөрөтә

Совет власы урынлаштырылғандан һуң бина национализациялана. 1921 йылдың 25 мартында унда Ялтаның Көнсығыш музейы асыла.

1924 йылдың 23 майында Ҡырым Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумының ҡарары буйынса һарай Үзбәкстан хеҙмәтсәндәренә мәңгелеккә файҙаланыуға тапшырыла, унда 23 майҙа «Үзбәкстан» шифаханаһы эшләй башлай.

1924—1927 йылдарҙа бында ял йорто урынлашҡан булған. 1927—1969 йылдарҙа туберкулезға ҡаршы шифахана була. 1969 йылдан шифахана нервы-соматик шифаханаһына үҙгәртелә.

Фашист оккупацияһы йылдарында һарайҙың бинаһы ныҡ зыян күрә. Был ваҡытта метеостанция һәм аэросолярий юҡҡа сыға. Шулай уҡ парк ҙур юғалтыуҙар кисерә. 1970 йылдар башында тергеҙеү, йүнәтеү һәм реставрация эштәре үткәрелә

Хәҙерге ваҡытта был — «Ялта» шифаханаһының 8 -се корпусы, унда китапхана урынлашҡан

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дворец эмира Бухарского (Новая Бухара)
* Дворец эмира Бухарского (Железноводск)
* Дом эмира Бухарского
* Бывшее представительство Бухарского эмира

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Майндағы Франкфурт

**Майндағы Франкфурт**– Германияның Һессен Федераль еренең төп ҡалаһы, Алманияла кеше һаны буйынса бишенсе урында тора. Майн йылғаһы буйына урынлашҡан. Ҡала боронғо архитектураһы менән бик үҙенсәлекле. Франкфурт шулай уҡ Алманияның финанс баш ҡалаһы булып һанала, ҡалала иң ҙур ил фонд биржаһы урынлашҡан.

Германияла Франкфурт шәһәрләре ике. Береһе көньяҡта, Одер йылғаһы буйында, икенсе Майн йылғаһы буйында.

Франкфурт аэропорты – Европалағы өс аэропорттарҙың иң ҙур береһе. Минут һайын тиерлек самолеттар төшөп ултыра һәм осоп китеп тора. Уларҙың осо-эргәләре күренмәй.
 
 
## Тарих
Франкфурт (Franconofurd) беренсе тапҡыр 794 тип йылда алына. 885 йылдан башлап Герман императорҙарын һайлау Франкфуртта ойошторола. 1562 йылда коронацияһы тантанаһы Ахендан Франкфуртҡа күсерелә.

1150 беренсе тапҡыр йылды Франкфурттың билдәле йәрминкәһе тип алына. 1240 йылда император Фридрих II ҡатнашыусыларға (сәүҙәгәрҙәр, һатып алыусылар һ.б.) һирәк осрай торған өҫтөнлөктәр яҡлау һәм хоҡуҡтары бирә. Франкфурттың танылған халыҡ-ара китап беренсе тапҡыр йәрминкәһе 1478 йылда үткәрелә.

1939 йылдың 26 авгусында Майндағы Франкфуртта армияларының «C» төркеме ойошторола.
Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды йорто

**Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды йорто** - Страсбург ҡалаһындағы Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды бинаһы. 1994 йылда уның төҙөү тамамланды. Ричард Роджерс, Клод Бухнер архитекторҙар хеҙмәттәшлек эше.

Йорт 1989 йылда Richard Rogers Partnership Ltd (Лондон) һәм Клод Бухнер ( Страсбург) компаниялары тарафынан проектланған. Улар «символик иҫтәлекле урын, һәйкәл түгел" булдырырға ниәтләгән. Улар шулай уҡ, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды мәғәнәһе буйынса, уны артыҡ ҡунаҡсыл һәм асыҡтан-асыҡ эшләргә теләғән.

Вестибюльнән тыш бинала тик тәбиғи вентиляция һәм яҡтыртыу ғына ҡулланыла.

Судтың ике төп органы, суд һәм комиссия һәр яҡтан ике ҙур түңәрәк "консерваларны" алып тора, ә офистар бина артынан тартыла торған «ҡойроғо»нда урынлашҡан. 
Йорт өҫтөндә эшләүсе архитекторҙар командаһы Лори Бот, Питер Андрей, Эйк Беккер, Эллиот Бойд, Майк Дэвис, Карин Эге, Паскаль Гибсон, Марко Гольдмен, Леннарт Рут, Иван Харбор , Аларди Калсә, Sze-King Ҡан, Карел Левин, Автор Тотай, Джон Доу, Луиза Пломба, Кемдәрҙер, Ҡәҙер, Паскаль Руссо, Юл булһа, Сара тили, Эндрю Айли, Сики Тима һәм Джон Янг.
Помпиду үҙәге

**Помпиду үҙәге** - Париждың 4-се округының Бобур районында урынлашҡан күппрофильле мәҙәни үҙәк.  Les Halles , rue Montorgueil һәм Marais округтарҙан йыраҡ түгел урынлашҡан. Ричард Роджерс, Ренцо Пиано, Жанфранко Франчини архитекторҙар хеҙмәттәшлек эше. Хай-тек архитектураһы стилендә эшләнгән.

Унда әҙәбиәт китапханаһы (Public Information Library), киң йәмәғәт китапханаһы, Европала заманса сәнғәттең иң эре музейы (Musée National D ' Art Moderne), IRCAM музыкаль һәм акустик тикшеренеүҙәр үҙәге эшләй. 

Үҙенең Бобур районында урынлашыу ярҙамында Бобур булараҡ билдәле. 

Күппрофильле мәҙәни үҙәк 1969 йылдан 1974 йылға тиклем Франция президенты Жорж Помпиду хөрмәтенә атала һәм 1977 йылдың 31 ғинуарында Президент Валери Жискар Д ' Эстен менән рәсми рәүештә асыла . Помпиду үҙәгенә 2006 йылға 1977 йылдан бирле 180 миллиондан артыҡ кеше килгән.

2013 йылда 5 209 678 кеше килгән, шул иҫәптән *Европа заманса сәнғәт музейға* 3746 899 кеше килгән.
## "Тиҫкәре, эске яҡтан"  дизайн
Помпиду үҙәге архитектура тарихында бинаның инженерлык, канализация, механик һәм вентиляция системалары тышҡы яҡтан ҡуйылған беренсе үрнәк булды. Башта, бинаның бөтә функциональ структур элементтары төрлө төҫтәге булды: сантехника йәшел торбалар, климат - контроль өсөн ҡулланылған күк, электр - һары төҫле төҙөлгән, ә циркуляция элементтары һәм хәүеф-хәүефһеҙлек айланмалар (мәҫәлән, ут һүндергес) Ҡыҙыл.

Архитектор Ренцо Пиано һүҙҙәренә ҡарағанда, күппрофильле мәҙәни үҙәк «йорт түгел, ә ҡала булырға тейеш, унда һеҙ - ланч, иҫ киткес сәнғәт, китапхана, бик яҡшы музыка, барыһын да таба алаһыз».

National Geographic дизайнға реакцияны «икенсе ҡараштан һуң мөхәббәт» тип тасуирлаған. Le Figaro мәҡәләһендә «Парижда Лох-Несс кеүек үк үҙ монстры бар" тип, тиелә (*1987*). Тик 20 йылдан һуң, Ричард Роджерс 2007 йылда Притцкер премияһын алыуы тураһында хәбәр итеп, The New York Times Помпиду үҙәге дизайны «дөнья архитектураһын башынан аяҡҡа әйләндерғән» һәм Ричард Роджерс әфәнде 1977 йылда Помпиду үҙәге тамамланыуы менән Хай-тек архитектураһы икона яҡлаусы репутацияһын яулай. Притцкер премияһы жюри "Помпиду үҙәге музейҙарҙа революцияны яһаны, улар касандыр элиталы һәйкәлдәр тип һаналған, бөгөн улар социаль һәм мәҙәни популяр урындарына, ҡала йөрәгенә үрелгән", тип белдерҙе .

## Иҫкәрмәләр
Ллойд йорто

**Ллойд йорто** (ҡайсағында "Тиҫкәре, эске яҡтан" бина булараҡ танылыу алған) -  Lloyd's of London страховка фирмаһы йорто булып тора, Лондондың төп финанс районында Лайм-стритта урынлашҡан. Ул урында элекке Көнсығыш Һиндстан Йорто урынлашҡан.

Ричард Роджерс өлкән партнер булып торган *Richard Rogers and Partners* фирмаһы архитекторҙар хеҙмәттәшлек эше. Хай-тек архитектураһының *боулизм* стилендә эшләнгән.

Бина боулизм радикаль архитектураһы миҫалы булып тора: бина эсендә максималь арауыҡ арттырыр өсөн һауаүткәреүселәре, канализацион торбалар, лифттар механик һәм вентиляция системалары тышҡы яҡтан ҡуйылған.
## Галерея

File:Lloyds Building, London - 2007.jpg|Ллойд йорто түбәлә таҙартыу крандары урынлашҡан, улар дөйөм бейеклекте 95,10 метрға тиклем арттыра.
File:Lloyds Building at Night.jpg|
File:Lloyd's building interior.jpg|Ллойд йорто эсендә.
File:Lloyd's Building - Atrium 11th floor looking at the Walkie-Talkie.jpg|Атриум
File:Lloyd's Facade.jpg|Фасадизм элементы.
File:Lloyd's building Lutine Bell.jpg|
File:Lloyd's building Loss Book.jpg|
File:Lloyd's building Adam Room.jpg|
File:Willis and LLoyd's.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Ниғмәтулла Бирҙебаев

**Ниғмәтулла Бирҙебаев** (1789—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы

Ниғмәтулла Бирҙебаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Этҡол ауылында йәшәгән.

1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *9-сы Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә.  1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ниғмәтулла Бирҙебаев 3-сө дәрәжәләге Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.

21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенан Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша.

1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

1815 йылдың 20 ноябрендә урядник званиеһын ала.

## Бүләктәре
* 4-се дәрәжәләге Изге Георгий Хәрби ордены 
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Ирназар Хоҙайназаров

**Ирназар Хоҙайназаров** (1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Ирназар Хоҙайназаров Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Муйнаҡ ауылында йәшәгән.

1807 йылдың 12 февраленән казак булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем*8-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

1815 йылдың 22 февралендә зауряд-есаул званиеһын ала.

1807, 1819 һәм 1831 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

## Бүләктәре
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Алмасбикә һәм Алмабикә; улдары — Ауазбәней һәм Ирғәли; ҡыҙҙары — Ғәбиҙә һәм Гөлйөҙөм.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Притцкер премияһы

**Притцкер премияһы**— йыл һайын архитектура өлкәһендә ҡаҙаныштар өсөн яҙылған премия. Ул донъяла киң танылған, һәм уны Нобель премияһы аналогы булараҡ ҡабул итәләр. Мәғлүм булғанса, архитектура буйынса Нобель премияһы юҡ, шуға күрә, Питер ғаиләһе (Hyatt мосафирханалар хужаһы) 1979 йылда архитектура буйынса премия ойошторҙо. Премияны алыу ҙур уңыш булып һанала. Премияның матди күләме — 100 мең АҠШ доллары.

Бүләктең халыҡ-ара жюриһы йыл һайын үҙгәрә, һәм донъяның иң абруйлы архитекторҙары, архитектура тәнҡитселәре һәм эшмәкәрҙәренән ҡушыла. Еңеүсе йәшерен тауыш биреү нәтижәһендә билдәләнә. Тантананы үткәреү урыны шулай уҡ үҙгәрә, ул Принтер премияһы лауреаттарының эштәрен күрһәтеүсе күргәҙмә менән уҙа. Утыҙ йыл эсендә премия Вашингтондың Милли галереяһында, Нью-Йорктың «Метрополитен» музейында, Версаль һарайында, Раһа карманында, Вашингтондың Аҡ йортонда, Румдың Капитолий тауында тапшырылды. Шулай уҡ премия Иерусалим, Лос-Анжелес, Бильбао, Берлин, Мехико, Мадрид, Питербур һәм башҡа ҡалаларҙа тапшырылған.

Премияны тапшырыуҙың төп критерийҙарының береһе — архитектур идеяларының инновацион төҫмөрө.

## Притцкер премияһы лауреатлары

* 1979 — Филип Джонсон (АҠШ)
* 1980 — Луис Барраган (Мексика)
* 1981 — Джеймс Стерлинг (Бөйөк Британия)
* 1982 — Кевин Рош (АҠШ)
* 1983 — Юй Мин Бэй (АҠШ)
* 1984 — Ричард Мейер (АҠШ)
* 1985 — Ханс Холляйн (Австрия)
* 1986 — Готфрид Бём (Германия)
* 1987 — Кензо Танге (Япония)
* 1988 — Гордон Боншафт (АҠШ) һәм Оскар Нимейер (Бразилия)
* 1989 — Фрәңк Гери (АҠШ)
* 1990 — Альдо Росси (Италия)
* 1991 — Роберт Вентури (АҠШ)
* 1992 — Альваро Сиза (Португалия)
* 1993 — Фумухико Маки (Япония)
* 1994 — Кристиан Портзампарк (Франция)
* 1995 — Тадао Андо (Япония)
* 1996 — Рафаэль Манео (Испания)
* 1997 — Сверре Фен (Норвегия)
* 1998 — Ренцо Пьяно (Италия)
* 1999 — Норман Фостер (Бөйөк Британия)
* 2000 — Рэм Кулхас (Нидерланд)
* 2001 — Жак Герцог һәм Пьер де Мерон (Швейцария)
* 2002 — Глен Маркатт (Австралия)
* 2003 — Йорн Утцон (Дания)
* 2004 — Заха Хадид (Бөйөк Британия)
* 2005 — Том Мейн (АҠШ)
* 2006 — Паулу Мендес да Роша (Бразилия)
* 2007 — Ричард Роджерс (Бөйөк Британия)
* 2008 — Жан Нувель (Франция)
* 2009 — Петер Цумтор (Швейцария)
* 2010 — Кадзуо Седзима һәм Рюэ Нисидзава (Япония)
* 2011 — Эдуарду Соуту де Моура (Португалия)

## Сығанаҡтар
Ричард Роджерс

**Ричард Джордж Роджерс, Riverside-тан барон Роджерс** (, 1933 йылдың 23 июлендә тыуған - 18 декабрь 2021) - Британия архитекторы, Хай-тек архитектураһында үҙенең модернистик һәм функциональ проекттары менән танылған.

Ричард Роджерс Париждағы Помпиду үҙәге, Лондондағы Ллойд йортонда һәм Миллениум көмбәҙ, Кардиффта сенат, Страсбургта Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды йорто эштәре менән танылған. Ул Томас Джефферсон, RIBA Stirling Prize , Medal Minerva һәм Притцкер премияһы (*2007*) еңеүсеһе. Ул Rogers Stirk Harbour + Partners фирмаһы өлкән партнер булып тора.


Файл:Lloyds Building stair case.jpg|Штаб-квартира компании «Ллойд».построен в 1991, Лондон
Файл:Lloyds building, London at night.jpg|Штаб-квартира компании «Ллойд».построен в 1991, Лондон
Файл:UK Londen Millennium Dome 20040921 30701.jpg|О2-центр, Лондон
Файл:Millennium Dome (zakgollop) version.jpg|О2-центр, Лондон
Файл:Canary.wharf.and.dome.london.arp.jpg|О2-центр, Лондон
Файл:Madrid barajas aeropuerto terminal t4.jpg|Мадрид, аэропорт
Файл:M-T4.jpg|Мадрид, аэропорт
Файл:Barajas interior7.jpg|Мадрид, аэропорт
Файл:Barajas interior6.jpg|Мадрид, аэропорт
Файл:Steps - Senedd.jpg|национальная ассамблея Уэльса
Файл:Reuters.london.arp.jpg|информационный центр Reuters, Лондон
Файл:Piece of Berlin Wall in front of the European Court of Human Rights, Strasbourg.jpg|Европейский суд по правам человека, Страсбург


## Иҫкәрмәләр
Айсыуаҡ Үҙәнбаев

**Айсыуаҡ Үҙәнбаев** (1767 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һәм 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғыштарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Айсыуаҡ Үҙәнбай улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Муйнаҡ ауылында йәшәгән.

1785 йылдың 6 февраленән казак булып хеҙмәт итә. Башҡорт полкы составында 1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һуғышында ҡатнаша.

1798 йылдың 15 октябрендә зауряд-есаул званиеһын ала.

1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.

1814 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1824 йылдың 9 февралендә хорунжий званиеһын ала.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәлихә; ҡыҙҙары — Хәлимә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Байбулат Торсонбаев

**Байбулат Торсонбаев** (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Байбулат Торсонбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Бурағол (йәки Буранғол) ауылында йәшәгән.

1801 йылдың 9 майынан казак булып хеҙмәт итә башлай.

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан *1-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, уның составында Байбулат Торсонбаев хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.

1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.

1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Данциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Изге Георгий Хәрби ордены менән бүләкләнә.

1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.

1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.

1804, 1808, 1810, 1810, 1819, 1827 һәм 1836 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

1827 йылдың 4 декабрендә урядник званиеһын ала.

## Бүләктәре
* Изге Георгий Хәрби ордены
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ҡарасәс; улдары — Итбай һәм Дәүләтшаһ; ҡыҙҙары — Хәнифә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Варшава герцоглығы

**Бөйөк Варшава герцоглығы** () — 1807 йылғы Тильзит килешеүенә ярашлы Речь Посполитаның Икенсе һәм Өсөнсө бүленешенән һуң Пруссияға һәм Австрия империяһына бирелгән поляк территорияларынан барлыҡҡа килгән дәүләт. Бөйөк Варшава герцоглығы Наполеон Францияһының протектораты булып тора һәм 1813 йылға тиклем (Алтынсы коалиция ғәскәрҙәре яулап алғанға тиклем) ғәмәлдә була. Вена конгресы ҡарарҙары буйынса герцоглыҡтың күпселек өлөшө автономиялы Поляк Батшалығы булараҡ Рәсәй империяһына ҡушылдырыла.

## Географияһы
Герцоглыҡ территорияһы (1807 йыл) 103 мең км² тәшкил итә, халҡының һаны — 2,6 млн кеше була. Варшава герцоглығының Австрия менән һуғышта еңеүенән һуң уға Польшаның Өсөнсө бүленешенән һуң юғалтылған территориялары Краков, Люблин, Радом, Сандомир менән бергә — 52 мең км² һәм 1,7 млн кеше — кире ҡайтарыла. Герцоглыҡтың баш ҡалаһы — Варшава.

## Сәйәсәте
Герцоглыҡтың Конституцияһын 1807 йылдың 22 июлендә Дрезденда Наполеон раҫлай. Герцог итеп Саксония короле *Фридрих Август I* тәғәйенләнә. Шулай уҡ конституция буйынса хөкүмәт, Дәүләт советы, ике палаталы парламент һәм бынан тыш бойондороҡһоҙ судтар булдырыла. ***Польша, поляк*** һүҙҙәре сәйәси мәғәнәлә тыйыла.

Герцоглыҡ 6 департаментҡа бүленә, һәр департаментта 10 повет ҡаралған була.

1808 йылдың 1 майында илдә *Наполеон Кодексы* индерелә, был ваҡиғаға бәйле эпиграмма барлыҡҡа килә: «Варшава Кенәзлеге, Саксония короле, поляк армияһы, Пруссия тәңкәһе, француз кодексы».

## Австрия менән һуғыш
1809 йылда Австрия менән һуғыш Варшава герцоглығы өсөн уңышлы тамамлана. Герцоглыҡ территорияһы арта, 4 яңы департамент булдырыла.

## Рәсәй менән һуғыш
1812 йылдың 26 майында Варшава герцогы үҙенең вәкәләттәрен герцоглыҡ хөкүмәтенә тапшыра. 28 июндә *Поляк Короллегенең Генераль Конфедерацияһы* иғлан ителә. Кенәзлек Наполеондың иң тоғро союздашы була һәм һуғыштың беренсе көнөнән аҙағына тиклем алыштарҙа ҡатнашыу 2с2н 100-меңлек армияһын бирә.

1815 йылдың 3 майында конгресс Кенәзлектең бүленешен раҫлай. Краков Ирекле ҡала булып китә; Австрия Величканы (һәм тоҙ шахталарын) ала, Пруссияға *Познань бөйөк герцоглығы* исеме аҫтында Бөйөк Польша бирелә, ә элекке Варшава герцоглығының ҙур территорияһы Рәсәйгә тапшырыла һәм артабан *Поляк Батшалығы* исемен ала.

## Рәсәй империяһы составында
1830—1860 йылдарҙа поляк милләтселеге үҫешеүе һәм уның Речь Посполитаны элекке сиктәрҙә тергеҙергә ынтылыуҙар арҡаһында «Конгресс Польша» автономияһы Рәсәй императорҙары тарафынан XIX быуат дауамында яйлап бөтөрөлә килә. 1867 йылдан һуң уның статусы кәметелә һәм ул артабан рәсми булмаған рәүештә *Привислин крайы* тип йөрөтөлә.

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* *Луферчик Е. Г.* Конституция Великого герцогства Варшавского / Е. Г. Луферчик // Научные стремления — 2010: сб. материалов респ. науч.-практ. молодеж. конф. с междунар. участием, Минск, 1-3 ноября 2010 г.: в 2 ч. / Совет молодых ученых НАН Беларуси; редкол.: В. В. Казбанов [и др.]. — : Беларус. навука, 2010. — Ч. 2. — С. 356—359.Просмотреть статью
Дуйсбург (футбол клубы)

**«Дуйсбург»** () — Германияның ошо исемдәге ҡалаһының футбол клубы. Әлеге ваҡытта Икенсе лигала сығыш яһай. Өйҙәге матчтарын Шауинсланд-Райзен-Арена (Schauinsland-Reisen-Arena) стадионында үткәрә.

## Тарих
Клуб 1902 йылда *Spielverein Meidericher* исеме аҫтында (тәржемәһе  — « Мейдерих уйын командаһы») нигеҙләнә һәм Дуйсбург районы булған Мейдерих ҡалаһының командаһы булып иҫәпләнә (1905 йыл). Шул уҡ 1905 йылда ул *Sport Club Viktoria Meiderich командаһын үҙ эсенә ала* (тәржемәһе ). 1967 йылда клуб хәҙерге исемен ҡабул итә, ҡалала иң билдәле статуслы команда булып китә, теге йәки был ярыштарҙа һәр саҡ ҡала өсөн уйнап килә. «Санкт-Паули» клубы менән берлектә ул һуңғы урынды алған фиништар һаны буйынса беренсе Бундеслиганың антирекордын ҡуя — 4 (миҙгеле 1981/82, 1999/2000, 2005/06, 2007/08).

## Составы
: *2017 йылдың 6 сентябренә ҡарата*

## Билдәле уйынсылары
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Категория: «Дуйсбург» ФК уйынсылары

*  Курт Яра
*  Эвальд Линен
*  Михаэль Белла
*  Хельмут Ран
*  Михаэль Тарнат
*  Томас Штрунц
*   Владимир Лютый
*  Гинтарас Стауче
*  Аилтон
*  Роке Жуниор
*  Серж Бранко
*  Сергей Кәримов
*  БлагойГеоргиев

## Ҡаҙаныштары
* Вице-чемпион, Германия: 1964
* Германия кубогы финалсыһы: 1966, 1975, 1998, 2011.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайтында
Регенсбург (район)

**Регенсбург** () — Германия районы. Район үҙәге — Регенсбург ҡалаһы. Район Бавария федераль еренә инә, Үрге Пфальц административ округына буйһона. Регенсбург районы 1395,92 км² майҙанды биләй. Унда 182 400 кеше йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы буйынса һәр бер квадрат километрға 129 кеше тура килә.
Райондың рәсми коды 09 3 75.

Район 41 общинаға бүленгән.

## Административ ҡоролошо

### [[Общины Германии|Ҡала общиналары]]
# Вёрт-ан-дер-Донау (4504)
# Нойтраублинг (12 567)
# Хемау (8584)

### [[Торговая община|Йәрминкә общиналары]]

# Берацхаузен (5677)
# Донауштауф (3761)
# Калльмюнц (2896)
# Лабер (5191)
# Лапперсдорф (12 896)
# Ниттендорф (9054)
# Регенштауф (14 957)
# Ширлинг (7197)

### [[Общины Германии|Ауыл общиналары]]
# Альтэглофсхайм (3182)
# Альтентанн (1562)
# Ауфхаузен (1744)
# Бах-ан-дер-Донау (1816)
# Барбинг (4718)
# Бернхардсвальд (5649)
# Бреннберг (1840)
# Брунн (1340)
# Венценбах (8209)
# Визент (2543)
# Вольфзегг (1494)
# Дойерлинг (2094)
# Дуггендорф (1639)
# Зинцинг (6841)
# Зюнхинг (1986)
# Кёферинг (2337)
# Мётцинг (1498)
# Минтрахинг (4723)
# Обертраублинг (7361)
# Пентлинг (5656)
# Петтендорф (3259)
# Пфакофен (1579)
# Пфаттер (3123)
# Пиленхофен (1380)
# Рикофен (814)
# Тальмассинг (3302)
# Тегернхайм (4589)
# Хагельштадт (1997)
# Хольцхайм-ам-Форст (1013)
# Цайтларн (5828)

### [[Административные сообщества Баварии|Общиналар берләшмәләре]]
# Административ йәмәғәтселек Альтэглофсхайм
# Административное сообщество Вёрт-ан-дер-Донау
# Административное сообщество Донауштауф
# Административное сообщество Зюнхинг
# Административное сообщество Калльмюнц
# Административное сообщество Лабер
# Административное сообщество Пиленхофен-Вольфзегг

## Халыҡ
2015 йылдың 31 декабренә ҡарата Регенсбург районы халҡы 189 390 кеше тәшкил итә

	   

## Иҫкәрмәләр


## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми бите 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үрге Пфальц

## Һылтанмалар
Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)

**Изге Николай Мирликийский** **ғибәҙәтханаһы**— Волгоград ҡалаһында католик ғибәҙәтхана. Административ яҡтан Һарытауҙағы үҙәге менән  епископ Пиккель Клеменс етәкләгән  изге Климент Епархияһының Астрахань деканатына ҡарай. Прага урамы, 14  адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Хәҙерге Волгоград өлкәһе территорияһында тәүге католиктар булып волга буйы немецтары торған, улар бында XVIII быуатта  немец күскенселәре тарафынан Волга буйын колонизациялау барышында  барлыҡҡа килгән. XIX быуат уртаһынан Царицын мәхәлләһе Херсон епархияһына ҡараған, һуңынан Тирасполь тип үҙгәртелгән.

Волгоградта католик ғибәҙәтхана  1899 йылда архиепископ-митрополит Ежи Шембектың  шәхси аҡсаһына төҙөлә. Ғибәҙәтхана яндырылған кирбестән таш нигеҙ өҫтөндә төҙөлә,  сиркәү  матур биҙәлгән. Төп алтарь Успения Божья Матерь хөрмәтенә изгеләндерелгән. Ғибәҙәтхананың ҡабырға төкәтмәләре Богородица һәм изге Станиславҡа арналған.  1917 йылда Царицындың католик мәхәлләһендә  600 кеше иҫәпләнә.

30-сы йылдарҙа ғибәҙәтхана  ябыла һәм талана, 1935 йылда унда  мәктәп, һуңынан клуб  урынлаша.  XX быуаттың 80-се йылдарына бина шул тиклем аламалана, хатта уны һүтеп урынына Йәштәр техникаһы йорто төҙөргә проект барлыҡҡа килә.  90-сы йылдарҙа Рәсәйҙә  католик сиркәүҙәрҙең эшмәкәрлеген нормалләштереү башлана 1991 йылдың 19 авгусында Волгоградтың католик мәхәлләһе теркәлә. 1992 йылдың  9 ғинуарында ғибәҙәтхана ярым емерек торошта Сиркәүгә тапшырыла. Бинаны реставрациялау биш йыл  дауам итә.  1997 йылдың  4 майында ғибәҙәтхана изге Николай Мирликийский хөрмәтенә изгеләндерелә.  1999 йылда ғибәҙәтхананың йөҙ йыллығы тантаналы билдәләнә.

Мәхәлләлә «Каритас» хәйриә ойошмаһы, «Иоанн  XXIII ассоциацияһы»  католик хәрәкәте,  монах ҡатын-ҡыҙҙар премонстранттар конгрегацияһы  эшләй.

## Архитектураһы
Ғибәҙәтхана псевдоготик стилдә кирбестән  төҙөлгән.  Төп фасад ослайып торған арка һәм сәскә менән биҙәлгән. Төп инеү урыны өҫтөндә   — готика стилендә осло ҡыйыҡ менән тамамланған  саң манараһы менән ҡыңғырау тора.

## Мәхәллә ҡомартҡыларҙы киләсәк
Сиркәүҙә Баринан килтерелгән изге  Николай Мирликийскийҙың мәйетенең  өлөшө һәм Сталинград мадоннаһының («Дева Мария Примирения» тип аталған) иконаһы  бар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Приход Святого Николая, Волгоград
* Приход Святого Николая , Санкт-Петербургский Католический Информационно-просветительский Центр
Мөхтәров һарайы

**Мөхтәров һарайы** (әзерб. Muxtarovun evi) — Әзербайжандың Баҡы ҡалаһында Истиглалият () урамының үҙәк өлөшөндәге бина.

Һарай 1911—1912 йылдарҙа нефть сәнәғәтсеһе, миллионер-меценат Мортуза Мөхтәров (Муртуза Мухтаров) аҡсаһына Иосиф Плошко проекты буйынса төҙөлә. Мухтаровҡа ҡатын менән Европа буйлап турнела йөрөгәндә Венеция архитектураһы бик оҡшап ҡала. Сәйәхәттән һуң ул Баҡыла Венеция стилендәге һарай һалдырырға ҡарар итә. Һарай шулай уҡ француз готикаһы рухында "Исмаилийе"ны проектлаған архитектор И. К. Плошко тарафынан уйланыла һәм тормошҡа ашырыла. Совет власының тәүге йылдарында һарайҙа азат ителгән төрөк ҡатыны клубы, һуңынан Никах һарайы урынлаша. Бөгөн һарай Баҡыла иң күренекле архитектура ҡоролмаһы булып тора.

## Тарихы

Мухтаров бер ваҡыт эш буйынса Владикавказда Кавказда билдәле генерал Туганов менән таныша. Генерал уны өйөнә саҡыра. Шунда Мухтаров буласаҡ ҡатыны — генералдың уртансы ҡыҙы Лиза менән таныша. Италия буйлап сәйәхәттә йөрөп ҡайтҡандан һуң, һөйөклө ҡатынына уның Венецияла һоҡланған объекты кеүек үк бина төҙөргә уйлай. Бер йыл эсендә (1911—1912) архитектор Плошко уны төҙөп тә ултырта.

Бинаның матурлығына һәм ғәҙәти булмаған архитектураһына ҡарамаҫтан, бина тарихында ике ҙур бәхетһеҙлек күҙәтелә. Береһе һарайҙың өҫкө өлөшөнә рыцарь скульптураһын урынлаштырғанда — 1914 йылдың 20 ғинуарында күҙәтелә. Һөрлөгөп йығылып 35 йәшендә Касумовтарҙың бер улы — Имран вафат була.

Большевиктар килгәс, Мухтаров йорто тартып алына. Бер көндө һарай ихатаһына атлы ҡыҙыл армеецтар инеп, хужа һәм уның ғаиләһенең ҡулға алыныу тураһында ҡара уҡый. Тауыш ишетеп Муртуза мухтаров балконға сыға һәм саҡырылмаған ҡунаҡтарҙы күрә. Бындай әрһеҙлек менә килешмәйенсә, ул, нисек итеп ҡиммәтле итальян мәрмәре түшәлгән ихатаға аттарығыҙ менән инергә батырсылыҡ иттегеҙ, тип һорай. Яуап урынына һүгенеү ишетелә. Бындай мөнәсәбәт көтмәгән Муртуза револьверын алып саҡырылмаған ҡунаҡтарҙы атып үлтерә, һуңғы пуляны үҙенә ҡалдыра.

Революциянан һуңғы йылдарҙа бында «Азат ителгән төрки ҡыҙы» клубы урынлаша, һуңынан, йылдар үткәс, Ширваншаһтар йорт-музейы, ә аҙаҡ Никах һарайы («Сеадет сарай» — «Бәхет һарайы») асыла.

Файл:Palace of Happiness façade 8.jpg|
Файл:Palace of Happiness façade 6.jpg|
Файл:Palace of Happiness façade 1.jpg|
Файл:Palace of Happiness façade.jpg|
Файл:Palace of Happiness façade 4.jpg|
Файл:Palace of Happiness detail 6.JPG|
Файл:Palace of Happiness detail 7.JPG|



## Һылтанмалар
* Архитектура 
* Города Азербайджана 
* Информация о памятниках 
* Баку и Апшерон
Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем!

**«Алма-ата — тәүге һөйөүем минең!» ** — Алма-Ата (Ҡаҙағстан) ҡалаһында1999 йылдан, ҡала көнөн байрам итеү сиктәрендә, Ҡаҙағстандың иң ҙур ретро-фестивалдәренең береһе үткәрелә.

## Тарихы
«Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем» беренсе ретро-фестивале 1999 йылда Дәриғә Нурсолтан ҡыҙы Назарбаева  аҫтында үткән. Фестиваль «Алатау». шифаханаһында ойошторолған. Ретро-фестивалдең төп идеяһы булып алматалылар быуындарының рухи бәйләнешен һаҡлау тора, Алма-Атаның Ҡаҙағстандыңмәҙәни үҙәге статусына эйә булыуын хуплау. Фестивалде ойоштороусы булып «Хәбәр» агентлығы сығыш яһай. Был 1960 — 80-се йылдар башындағы.ҡаланың рухи атмосфераһын һәм уникаль мәҙәниәтен тергеҙеү проекты булған.

2008 йылда 10-сы юбилей фестивале үтте. Был ваҡытта Ҡаҙағстандың Карагандаһында («Караганда — минең йәшлек ҡалам») һәм Усть-Каменогорскиһында («Усть-Каменогорск— йәшлеем минең») аналогы барлыҡҡа килә. Конкурстың даими башҡарыусылары — Роза Рымбаева, «Етеген» һәм «Дос-Мукасан» ансамблдәре.

2009 йылда традицион фестиваль музыкаль спектакль булараҡ уҙғарылған.

2010 йылда ретро-фестиваль үткәрелмәгән.

2011 йылда фестиваль үткәреү урынын алмаштырған. Ошо йылдарҙа ул беренсе тапҡыр Халыҡ-ара саңғы трамплиндары комплексында үткән. Традиция буйынса кисәне Сағнай Абдуллин һәм Нәғимә Ескалиева. алып барған. ФестивальҠаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығына арналған. Унда 90-сы һәм 2000-се йылдар йырҙарыбашҡарылған.

2012 йылда фестивалдең темаһы «Мин — легенда!» тип аталған. Фестивалдә билдәле ҡаҙағстан башҡарыусыларының йырҙары яңғыраны..

2013 йылда фестивале сиктәрендә үткән йылдарҙа сығыш яһаған башҡарыусылар араһында «Музыкаль баттл» ойошторолған.

15-се юбилей фестиваленең темаһы — "Церемония «О…». Фестиваль сиктәрендә ҡаҙағстан музыка үҫешенә ҙур өлөш индергән кешеләргә иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Тәүге статуэткалар шоуҙы алыштырғыһыҙ алып барыусылар Нәғимә Ескалиева һәм Сағнай Абдуллин, СССР-ҙың халыҡ артисы Бибигөл Түләгәнова, Алма-ата фестивалгә нигеҙ һалыусы һәм аҡын Әхмәтйән Есимовҡа тапшырылған.Фестивалдән һуң булған фейерверк арҡаһында, трамплиндар комплексы янындағы ҡоро үлән янып киткән..

2015 йылдың ретро-фестивале үткәреү өсөн финанслау етмәй..

2016 йылғы ретро-фестиваль Алма-Атаның 1000 йыллығын һәм Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң 25 йыллығын байрам итеү сиктәрендә үткәрелә. «Ҡайтанан киләсәккә» шоуы XX быуат аҙағының әһәмиәтле ваҡиғаларына арналды..

2017 йылда фестивале «Алатау» шифаханаһы майҙансығына әйләнеп ҡайтҡан..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Азия Дауысы

## Һылтанмалар
*Видео с фестиваля 

## Иҫкәрмәләр