open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абуджа

**Абу́джа** (, ) — Нигерияның баш ҡалаһы.

Халҡы — 778 567 кеше (2006), агломерация халҡы — 1,4 млн кеше самаһы (2005).

## Тарих
Абуджаға 1828 йылда *Зария* дәүләтенең хауса династияһы хакимының ҡустыһы һәм вариҫы *Абу Джа* нигеҙ һала. Башта был нығытмалы лагерь була, ваҡыт үтеү менән ҡалаға әүерелә һәм нигеҙләүсе исеме менән атала. 1976 йылда Лагостан баш ҡаланы ошо ҡалаға күсерергә ҡарар ҡабул ителә. Илдең элекке баш ҡалаһы Лагоста халыҡ иҫәбенең бик тиҙ артыуы һәм шуның арҡаһында халыҡтың йәшәү торошо насарайыуы был ҡарарҙы ҡабул итеүгә төп сәбәп була. Абуджаны баш ҡала итеп һайлағанда уның Нигерияның үҙәк өлөшөндә Джос платоһында, насар үҫешкән һәм этник яҡтан нейтраль урында урынлашыуы мөһим роль уйнаған. Яңы баш ҡаланың проектын япон архитекторы Кэндзо Тангэ яһай. 1980 йылда ҡаланы төҙөү башлана.

1991 йылдың 12 декабрендә Нигерияның баш ҡалаһы статусы рәсми рәүештә бирелә. Ҡала төҙөлөшөнөң һуңғы туғыҙынсы этабы 2020 йылға ҡарай тамамланырға тейеш.

## Административ бүленеше
Ҡала алты районға бүленгән. Үҙәк районда Нигерия президентының резиденцияһы урынлашҡан.

## Иҡтисад
Абуджа автомобиль юлдары менән илдең башҡа төбәктәре тоташҡан. Халыҡ-ара аэропорт эшләй. Ҡалала эре сәнәғәт юҡ; аҙыҡ-түлек, сауҙа һәм хеҙмәтләндереү предприятиелары бар.

## Планировка һәм ҡоролошо
Африканың үҙәк өлөшөндә хөкүмәт биналары комплексы, шулай уҡ Халыҡ-ара конференц-үҙәк, Үҙәк банк, Радио йорто, Һаулыҡ һаҡлау үҙәге, ҡалалағы иң ҙур мәсете урынлашҡан.

## Социаль сфера
Ҡалала университет (1988 йылда нигеҙләнгән), Нигерия юл-төҙөлөш институты, Милли фармацевтик тикшеренеүҙәр институты эшләй.

## Климаты
Кёппен климат классификацияһы буйынса Абуджа саванналар зонаһына ҡарай. Өс климатик миҙгел күҙәтелә — йылы һәм дымлы ямғырҙар миҙгеле (апрелдән октябргә ҡәҙәр), бик эҫе ҡоро миҙгел һәм уларҙы бүлгән ҡоролоҡ һәм саң буранын китереүсе — ҡыҫҡа харматан (төньяҡ-көнсығыш пассат) осоро.





## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми веб-сайт
Ташлы (Баулы районы)

**Ташлы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Александровка ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Дим () йылғаһының уң ҡушылдығы Ташлы буйында, Баулы ҡалаһынан төньяҡтараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ташлы — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. XVIII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән. Ташлы ауылында Әхмәтғәле Хәлимов тарафынан яҙып алынған ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының шәжәрәһе 1913 йылда «Шура» журналында баҫылып сыға.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 41 башҡорт, 19 типтәр, 32 хеҙмәтсе татар; 1834 йылда — 155 башҡорт һәм 16 типтәр; 1859 йылда — 356 башҡорт; 1902 йылда — 741 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Иштәк Дәүләтов — башҡорт полктары составында 1756—1763 йй. Ете йыллыҡ һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. — Уфа, 2001.
* 
* *Халимов А.* Иске шәжәрәләр // Шура. — 1913. — № 10.
Ташлы

**Ташлы** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ташлы (Баулы районы) — Татарстандың Баулы районындағы ауыл.
* Ташлы (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Ташлы (Мамадыш районы) — Татарстандың Мамадыш районындағы ауыл.
* Ташлы (Таналыҡ ҡушылдығы) — Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе биләмәләрендәге йылға.
* Ташлы (Ташлы районы) — Ырымбур өлкәһенең Ташлы районындағы ауыл.
* Ташлы (Төйлөгән районы) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл.
* Ташлы (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ташлы-Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
* Ташлыйылға — топоним.
* Ташлыкүл — топоним.
Ташлыкүл

**Ташлыкүл** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ташлыкүл (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Ташлыкүл (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Ташлыкүл (Бүздәк районы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Ташлыкүл (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Ташлыкүл (Өрөш ҡушылдығы) — Башҡортостан биләмәләрендәге йылға, Өрөш ҡушылдығы.
* Ташлыкүл (Ыҡ ҡушылдығы) — Татарстан биләмәләрендәге йылға, Ыҡ ҡушылдығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ташлы — топоним.
* Ташлыйылға — топоним.
Ташлыйылға

**Ташлыйылға** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ташлыйылға (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Ташлыйылға (Иглин районы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ташлы — топоним.
* Ташлыкүл — топоним.
* Ташлыйылға (Пермь крайы)
Ҡыҙылъяр (Баулы районы)

**Ҡыҙылъяр** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ҡыҙылъяр — ҡыр-йылан ырыуы татарҙарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. XVII быуатта ҡыр-йылан ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 3 мәсет, һыу тирмәне теркәлгән. 1914 йылда Ҡыҙылъяр кешеләре Ыҡ йылғаһының үрге ағымында, уның уң ярында Ҡыҙылъяр ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы) нигеҙ һалалар.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 226 башҡорт һәм 74 типтәр; 1816 йылда — 174 башҡорт һәм 44 типтәр; 1834 йылда — 498 аҫаба башҡорт, 17 керҙәш башҡорт һәм 66 типтәр; 1859 йылда — 1066 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Байлар улусы аҫаба башҡорттарынан булған.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Юнысова Асия Шәйехриза ҡыҙы — журналист, шағир.
* Яруллин Фәнис Ғатаулла улы — шағир, драматург.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. — Уфа, 2001.
*
Яңы Байлар

**Яңы Байлар** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Күсәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Яңы Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Иҫке Байлар ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында бында мәсет (1846 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда — Минзәлә районы, 1976 йылда — Күсәкәй ауылы, 1984 йылда — Туҡай районы составына инә, 1991 йылда — йәнә айырым тораҡ пункт итеп теркәлә.

## Халҡы

## Инраструктура
Ауылда клуб, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Кәшер

**Яңы Кәшер** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Яңы Кәшер ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Урсала йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Яңы Кәшер — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Урсала улусы составына керә.

1764 йылда 3 тирмән, 1795 йылда — 1 мәсет, 1859 йылда — 2 мәсет теркәлгән. ХХ быуат башында бында 3 мәсет, 3 мәктәп, 4 һыу тирмәне, 2 тимерлек, 5 бакалея кибете иҫәпләнгән. Яҡынса 1920 йылдарҙа 4-се мәсет асыла.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.

## Халҡы
1834 йылда — ир енесле 669 йән башҡорт һәм 196 йән типтәр; 1859 йылда — 1707 башҡорт йәшәй.

## Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; икмәк заводы, ауыл хужалығы техникаһы предприятиеһы эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Бишмунса

**Бишмунса** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Бишмунса ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Урсала йылғаһының һул ҡушылдығы — Кама буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Бишмунса — Юрмый улустары татарҙарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1730 йылдарҙа нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.

Ауыл мәсете тураһында тәүге тапҡыр 1762 йылда телгә алына, 1866 йылда икенсе мәсет, ә 1908 йылда өсөнсө мәсет төҙөлә. Мәсеттәр эргәһендә мәктәптәр булған. ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство станцияһы теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.

1920 йылдарҙа Бишмунсанан сыҡҡан кешеләр Аҡшишмә һәм Камайылға ауылдарына нигеҙ һала.

## Халҡы

1795 йылда — ир енесле 232 йән типтәр, 41 йән башҡорт һәм 24 йән яһаҡлы татар; 1859 йылда ир енесле 219 йән типтәр йәшәгән. Керҙәш башҡорттар сығышы менән Байлар улусының Муртыштамаҡ ауылынан.

## Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Шөгөр

**Иҫке Шөгөр** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Шөгөр ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Урман-Шишмә йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Шөгөр — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы.
1730 йылдарҙа нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Спиридоновка улусы составына керә.

1859 йылда ауылда 19 йорт һәм 1 мәсет теркәлгән. 1870 йылдарҙа Америка сәнәғәтсеһе Л. Шандор ауылда бында механик оҫтаханалара төҙөй, нефть сығарыу өсөн 2 скважина ҡаҙа, 1881 йылда гудрон (битум) заводын төҙөй. 1910 йылда ауылда 3 мәсет, 3 мәктәп, 3 һыу тирмәне теркәлгән. 1943 йылда ауыл эргәһендәге 1-се һанлы скважинала Татарстандағы тәүге сәнәғәт нефте сығарыла.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Шөгер районы, 1959 йылдан — Лениногорск районы составында була.

1943 йылда ауыл эргәһендәге 1-се скважинала Татарстандағы тәүге сәнәғәт нефте сығарыла.

## Халҡы
1734 йылда ауылда ир енесле 12 йән башҡорт йәшәй.

## Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет (XIX б. аҙағы — XX б. башы архитектура ҡомартҡыһы) бар.

## Билдәле шәхестәре
* Мурзин И. Х. — Советтар Союзы Геройы.
* Сәҙриев С. С. — Советтар Союзы Геройы.
* Халиҡов И. Р. — Советтар Союзы Геройы.
* Шәрифуллин З. Г. — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Шәрәфетдинов Ф. М. — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Таһиров И. Р. — Татарстан Республикаһының Фәндәр Академияһы академигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История села Старое Шугурово Лениногорский район
Бәкер (Лениногорск районы)

**Бәкер** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Иштерәк ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Шишмә йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Бәкер (Иштерәк) — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Көҙәй улусы составына керә.

1859 йылда ауылда мәсет, ел тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Шөгер районы, 1959 йылдан — Лениногорск районы составында була.

1931 йылда ауылда «Шишмә» колхозы ойошторола, ул 1950 йылда Куйбышев исемендәге колхоз бригадаһы тип үҙгәртелә.

## Халҡы
1762 йылда ауылда ир енесле 24 йән башҡорт; 1834 йылда — 37 башҡорт; 1840 йылда — 86 типтәр теркәлгән.

## Инраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, «Бәкер» курорты бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡоҙаш (Бөгөлмә районы)

**Ҡоҙаш** (*Ҡодаш*) — Татарстан Республикаһының Бөгөлмә районында урынлашҡан ауыл. Ҡоҙаш ауыл биләмәһенә ҡарай, ауыл биләмәһе үҙәге. 2002 йылға ҡарата халыҡ һаны 842 кеше.

## Географик урыны
Ауыл Ҡоҙаш йылғаһы буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Ауыл тарихы

Ҡоҙаш — 1748 йылдан билдәле ауыл. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Әлмәт районы, 1935 йылдан — Яңы Песмән районы, 1955 йылдан — Лениногорск районы, 1959 йылдан — Бөгөлмә районы составына инә.

## Халыҡ һаны
1816 йылда ауылда ир енесле 10 башҡорт; 1834 йылда — 28 башҡорт (Ҡыйҙаш ауылында) һәм 141 типтәр (Ҡоҙаш ауылында); 1859 йылда — 770 ҡаҙна крәҫтиәне һәм башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарабаш (Татарстан)

**Ҡарабаш** — Рәсәй Федерацияһының Татарстан Республикаһы Бөгөлмә районының ҡала тибындағы ҡасаба. Әлмәт (Әлмәт-Бөгөлмә-Лениногорск) ҡала полиүҙәк агломерацияһына инә.

## География
Ауыл Зәй һәм Дала Зәйе йылғалары буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ҡарабаш — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1748 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ҡаратай улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда почта станцияһы, 2 мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Әлмәт районы, 1935 йылдан — Яңы Песмән районы, 1955 йылдан — Лениногорск районы, 1959 йылдан — Бөгөлмә районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 41 башҡорт; 1834 йылда — 63 башҡорт һәм 185 типтәр; 1859 йылда — 1317 ҡаҙна крәҫтиәне һәм башҡорт йәшәй.

## Иҡтисад
* НГДУ Лениногорскнефть
* ТМС-Групп
* «Управляющая компания „Система-Сервис“»
* Татинтек
* Ҡарабаш ГЭС-ы

## Мәҙәниәт һәм мәғариф
Ҡасабала 2 урта мәктәп, 3 балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, спорт комплексы, ял базаһы, 2 мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Төшкө аш

**Төшкө аш** — ҡағиҙә булараҡ, бер көн эсендә икенсе йәки өсөнсө тапҡыр мул ғына итеп ашау (ғәҙәттә беренсе йә икенсе иртәнге аштан һуң). Төшкө ашҡа эҫе ашамлыҡ бирелә. Илдәрҙең күпселегендә *төшкө аш ваҡыты* 12 сәғәттән 15 сәғәткә тиклемге арауыҡҡа (офистарҙа) тура килә, ябай халыҡ араһында төшкө аш, рәсми регламентланмаһа ла, нигеҙҙә 13 сәғәттән 14 сәғәткә саҡлы, һәм, ҡайһы берҙә төшкө аш киске ашты ла алмаштырыуы мөмкин.

Ҡунаҡханаларҙа төшкө аш тулы пансиондың бер өлөшө лә булыуы мөмкин.

## Меню һәм ашамлыҡтарҙың бер-бер артлы тәҡдим ителеүе
Төшкө аш менюһы 2-се, 3-сө йәки 4-се ашамлыҡтарҙан тора. 4 блюдонан: ҡабымлыҡтан (закуска), аштан, төп (икенсе) блюдонан (ашамлыҡ) һәм десерттан торған төшкө аш рационы иң тулы сифатлы һәм күп төрлө һанала. Ашты шул тәртиптә биреү осраҡлы түгел, ул элек-электән шулай ҡабул ителгән:
* инеш өлөш: иң алда өҫтәлгә күләме буйынса күп булмаған үткер һәм тоҙло тәме менән айырылып торған ҡабымлыҡ (закуска) бирәләр. Был ашамлыҡ ашау теләген (аппетит) уята һәм төшкө ашты ыңғай ҡабул итеүгә булышлыҡ итә һәм төшкө ашҡа тәҡдим ителгән аҙыҡты һеңдереүҙе яҡшырта (төшкө ашҡа ишара). Аштар ҙа аппетитты яҡшырта (төшкө ашҡа тулы сифатлы саҡырыу йәки күнекмә).
* үҫеше: икенсе блюдолар иң туҡлыҡлыһы. Улар аҙыҡ-түлек йыйылмаһы (набор) яғынан улар калориялы һәм күп төрлө, шунан сығып туҡлыҡлы матдәләр яғынан да күпкә йөкмәткеле (ысын төшкө аш ашамлығы).
* тамамлау: төшкө аш татлы ашамлыҡ менән тамамлана. Улар организмды кәрәкле шәкәр менән байыҡтыра, тәме һәм ароматы менән айырылып тора (хуш итеү).

Төшкө аш шулай уҡ 2 блюдонан йәки ашамлыҡтан тороуы ла мөмкин (ҡабымлыҡ (закуска) һәм татлы ашамлыҡты тәҡдим итмәйсә). Был саҡта тәртип бер аҙ үҙгәрә, һәм аш ысын төшкө аштың беренсе ашамлығына (блюдоһына) әүерелә.

## Мәҙәниәттә
* Күп ҡатлы бейек йортта төшкө аш (фотография, 1932)
* Яланғас көйө төшкө аш (нәфис фильм, кинола 1992 йыл|1992)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ланч
* Сиеста
* Иртәнге аш
* Икенде ашы
* Киске аш
Азат итеүсе һалдат һәйкәле (Шахты)

**Азат итеүсе һалдат һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.

Адресы: Рәсәй, г. Шахты ҡалаһы, Шевченко урамы менән Революция еңеүе проспекты киҫелеше.

## Тарихы
Азат итеүсе һалдат һәйкәле 1985 йылдың 7 майында асыла. УССР сәнғәт фондының Харьков скульптура фабрикаһында эшләнгән һәйкәл ҡала үҙәгендә, Еңеүҙең 40 йыллығы исемендәге майҙанда ҡала башҡарма комитеты рәйесе Виктор Ковалев инициативаһына ярашлы ҡуйыла. 

Асыу тантанаһында Мамай ҡурғанындағы Ватан-Әсә һәйкәленең авторы Евгений Вучетич ҡатнаша.

Халыҡ майҙанға Тыуған ил өсөн Бөйөк Ватан һуғышы ҡырҙарында башын һалған яугирҙарҙы иҫкә алырға һәм барлыҡ ҡатнашыусыларға хөрмәт белдереү маҡсатынан килә. Һуғыш йылдарында Шахтынан яҡынса 10 мең кеше яу яландарында ятып ҡала, 35 меңгә яҡыны хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 27 кеше Советтар Союзы Геройы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Халыҡ майҙанды «Һалдат майҙаны» тип йөрөтә.

Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеү музейында һәйкәлдең бәләкәйләтелгән күсермәһе һаҡлана.

## Һүрәтләү
Постамент менән бергә һәйкәлдең бейеклеге 156 метр. Ул хеҙмәтсәндәрҙең «Еңеүҙең 40 йыллығына — 40 фиҙакәр аҙна» хеҙмәте вахтаһы барышында йыйылған аҡсаға төҙөлгән. 

Авторҙары — Т. Г. Шевченко исемендәге УССР Дәүләт премияһы лауреаты Я. И Рык, И . П. Ястребов, архитекторҙары: Т. Г. Шевченко исемендәге УССР Дәүләт премияһы лауреаты Э. Ю. Черкассов, А. А. Максименко, ҡаланың баш архитекторы В. П. Онищенко.

Скульптуралағы һалдат ҡулына автомат тотҡан. Йөҙө етди һәм ихтыярлы. Яугир эргәһенә металдан ҡойолған Еңеү, Ватан һуғышы һәм Дан ордендары урынлаштырылған.

Комплекс составына Бөйөк Ватан һуғышы йылдарының биш ауыр йылын символлаштырыусы биш яҡтыртҡыс инә.

## Һылтанмалар
*  
* Город Шахты в исторических памятниках 

## Иҫкәрмәләр
Икенде ашы

**Икенде** — төшкө һәм киске аш араһында еңел туҡланыу, тағы — шул рәүешле тамаҡ ялғауға тәғәйенләнгән аҙыҡ.

Рәсәй балалар баҡсаларында һәм һауыҡтырыу лагерҙарында икенде мотлаҡ тамаҡ ялғау тип һанала һәм ял итеүҙән (көндөҙгө йоҡонан) һуң, 16 сәғәттә бирелә.

## Тарихы һәм атаманың килеп сығыуы
«Икенде» («полдник») һүҙенең килеп сығыу тарихы буйынса ике төп фараз бар. Беренсе фараз — рус крәҫтиәндәренең көн тәртибе, ҡала халҡы менән сағыштырғанда, ғәҙәттәгенән башҡараҡ булған, эшкә таң һарыһынан торғандар, шуның өсөн иртәнге ашты таңғы сәғәт 4-5-тә, иртәнге 9-ҙа — төшкө ашты, сәғәт 12-лә икенде аш (полдник), 14 сәғәттә — киске аш (паужин), алдынан ашағандар («паужинали»), сәғәт 20-21 — киске аш ашағандар («ужинали»), ә көндөҙгө сәғәт 12-лә, ҡояш төш мәленә еткәндә — икенде ашын ашағандар (полдничали).

Икенсе фараз: көн кискә ауышҡанда, «көндөң яртыһы үтте», еңелсә тамаҡ ялғар кәрәк тигәнде аңлатҡан «икенде» («полдник») атамаһы көндөҙгө сәғәт 4 (16 сәғәт) һәм уның мәғәнәһе менән бәйләнгән.

## Меню
Икенде бер стакан һөт, йогурт, сәй, какао, һутты май һыланған икмәк (бутерброд) йәки тәмле ҡамыр ашы (печенье, вафли, кекс) менән тамаҡ ялғауҙы аңлата. Диетологтар икенде ашына балаларға шоколад, кәнфит, чипсы һәм газлы эсемлектәр биреүҙе ҡәтғи тыя.

## Әһәмиәте
Икенде ашы, бигерәк тә көндөҙгө йоҡонан һуң, аш эшкәртеү-һеңдереү системаһын нормаль режимда тоторға ярҙам итә. Кире осраҡта, икенде ашына иғтибарлы булмағанда, баланың матдәләр алмашыныуында проблемалар барлыҡҡа килеүе бар.

## Икенде (полдник) төрлө илдәрҙә
* Рәсәйҙә икенде ваҡыты 16:00 сәғәт тирәһе.
* Францияла ғәҙәттәге икенде ваҡыты — 16:00 сәғәт.
* Англияла, ҡағиҙә булараҡ, икенде — сәғәт 17:00 һәм «төшкө аштан һуңғы сәй» (файф о`клок) тип атала.
* Испанияла икенде (меренда), бигерәк тә балалар араһында киң таралған, ғәҙәттә сәғәт 17:00 тирәһендә ойошторола.
* Аргентинала, Уругвайҙа һәм Парагвайҙа икенде (меренда) көндөң икенсе яртыһында, 17:00 сәғәт тирәһендә, төшкө һәм киске аштар араһында ойошторола. Ғәҙәттә эсемлектән (мате, кофе, һөтлө какао, сәй), һәм торт, печенье, джемлы икмәк телеме кеүек (хлебцы) татлы ҡамыр ашынан, йәки яңы һауылған һөт, аҡ май һәм бал кеүек аҙыҡтан тора.
* Чилиҙа икенде (полдник) сәғәт 16:00 сәғәт 20:00 араһында, һәм хатта сәғәт 21:00 йәки сәғәт 22:00 ойошторола.
* Колумбияла икенде «onces» тип атала, үҙәк Анд тауҙарында эҫе какао, кофе йәки һөтлө сәйҙән ғибәрәт. Сәғәт 16:00 һәм 18:30 араһында ойошторола.
* Кубала ғәҙәттә икенде сәғәт 19:00 тирәһендә, мәктәптә сәғәт 10:00 һәм сәғәт 16:00 ойошторола.
* Перуҙа икендене ланч тип йөрөтәләр, сәғәт 17:00 һәм сәғәт 19:00 ойошторола.
* Венесуэлала икенде сәғәт 16:00 йәки сәғәт 21:00 тап килә. Шулай уҡ сәғәт 9:00 (иртәнге меренда).
* Никарагуала икенде төшкө ашҡа тиклемгегә (сәғәт 10:00) һәм төшкө аштан һуңғыға (сәғәт 16:00) бүленә.

## Иҫкәрмәләр
Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы

**Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы** (25 сентябрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли музейының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).

## Биографияһы
Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
1968—1969 йылдарҙа Ырғыҙлы урта мәктәбендә математиканан уҡыта.
1975 йылда Һарытау юғары хәрби инженер училищеһын тамамлай.
1969—1992 йылдарҙа — хеҙмәт итә, отставкалағы подполковник.
1993—1996 йылдарҙа — «21-се трест» берекмәһенең комплектациялау идаралығыны начальнигы урынбаҫары.
1996—1999 йылдарҙа — «Башҡортостан. Агротехсервис» йәмғиәте директоры.
1999—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Милли музейының төп инженеры, генераль директорҙың беренсе урынбаҫары.
2000—2017 йылдар — музейҙың генераль директоры.
2004 йылда музей белгесе-педагог һөнәре буйынса Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай.

## Эшмәкәрлеге
Милли музейҙы, Республика Хәрби Дан, Көйөргәҙе районындағы Кинйә Арыҫланов, Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин, Малаяҙҙағы Салауат Юлаев, Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Парламенты музейҙарын төҙөүҙә әүҙемлек күрһәтә.
2003 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән музеолог-белгестәр әҙерләүҙә ҡатнаша. Университеттың музеология секцияһын етәкләй.
«Башҡортостан Республикаһының Милли музейы: төҙөлөш һәм үҫеш тарихы» китабының авторы.
1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арналған экспозицияның авторы.

## Китаптары
* «Национальный музей Республики Башкортостан: история создания и развития», Уфа, 2014

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 10 миҙал, шул иҫәптән Монгол Халыҡ Республикаһының «Дуҫлыҡ» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009)

## Сығанаҡтар
Әбсәләм (ауыл, Татарстан)

**Әбсәләм** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Әбсәләм ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Әбсәләм — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.

1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында 2 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 72 йән башҡорт һәм 74 йән типтәр; 1816 йылда — 61 йән башҡорт һәм 67 йән типтәр; 1834 йылда — 92 йән аҫаба башҡорт, 92 йән керҙәш башҡорт һәм 115 йән типтәр; 1859 йылда — 673 башҡорт йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән Бүләр улусы Биксәнтәй ауылының элекке аҫабаларынан.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; төҙөлөш конструкциялары һәм материалдары комбинаты эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)

**Кәрәкәшле** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Кәрәкәшле ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Кәрәкәшле — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 179 йән башҡорт, 12 йән яһаҡлы татар һәм 8 йән типтәр; 1834 йылда — 312 йән аҫаба башҡорт һәм 35 йән керҙәш башҡорт; 1859 йылда — 803 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, крайҙы өйрәнеү музейы бар.

## Билдәле шәхестәре
* Батыршин Сирин Хәниф улы — шағир.
* Зарипова Тәүзиха Гәрәй ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Әбсәләм

**Әбсәләм** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Әбсәләм (Балаҡатай районы) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Әбсәләм (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Әбсәләм (ауыл, Татарстан) — Татарстандың Ютазы районындағы ауыл.
* Әбсәләм (тимер юл разъезы ҡасабаһы, Татарстан) — Татарстандың Ютазы районындағы ҡасаба.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Әпсәләм — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Түбәнге Әбсәләм — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Үрге Әбсәләм — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
Ҡоҙаш

**Ҡоҙаш** (*Ҡодаш, Ҡудаш*) — ир-ат исеме, топоним булараҡта таралған.

## Мәҡәләләр
;йылғалар
* Ҡоҙаш (Дала Зәйе ҡушылдығы) — Татарстан биләмәләрендәге йылға.
* Ҡоҙаш (Нөгөш ҡушылдығы) — Башҡортостан биләмәләрендәге йылға.

;тораҡ пункттар
* Ҡоҙаш (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Ҡоҙаш (Бөгөлмә районы) — Татарстандың Бөгөлмә районындағы ауыл.
* Ҡоҙаш (Пермь крайы) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл.
* Ҡоҙаш (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ҡоҙаш — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
* Кесе Ҡоҙаш — Башҡортостан биләмәләрендәге йылға.
* Оло Ҡоҙаш — Башҡортостан биләмәләрендәге йылға.
* Тат-Ҡоҙаш — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Үрге Ҡоҙаш — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Яңы Ҡоҙаш — топоним.
Ташкисеү

**Ташкисеү** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ташкисеү (Буҙат ҡушылдығы) — Башҡортостан биләмәләрендәге йылға.
* Ташкисеү (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ташкисеү (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Ташкисеү (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
* Ташкисеү (Ютазы районы) — Татарстандың Ютазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ташлы — топоним.
* Ташлыйылға — топоним.
* Ташлыкүл — топоним.
Яңы Ҡоҙаш

**Яңы Ҡоҙаш** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Яңы Ҡоҙаш (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Яңы Ҡоҙаш (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡоҙаш — топоним.
Байлар (мәғәнәләр)

**Байлар** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Байлар — башҡорт ҡәбиләһе.
* Байлар (Әлмәт районы) — Татарстандың Әлмәт районындағы ауыл.
* Байлар (Ютазы районы) — Татарстандың Ютазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Байлар Сабаһы — Татарстандың Саба районындағы ҡала тибындағы ҡасабаһы.
* Иҫке Байлар — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
* Тауаҫты Байлар — Татарстандың Минзәлә районындағы ауыл.
* Юғары Байлар — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
* Яңы Байлар — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
Яңы Нәдир

**Яңы Нәдир** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Яңы Нәдир (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Яңы Нәдир (Татарстан) — Татарстандың Әлмәт районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Нәдир — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Надир Ураҙмәтов — сәнәғәтсе, тархан.
Зәйет

**Зәйет** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Зәйет (Архангел районы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
* Зәйет (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәйет — топоним.
Сәйет

**Сәйет** — ир-ат исеме, топоним.

## Исемдәрҙә
* Сәйет Йәғәфәров (*Сәйет батыр, Сәфәр хан*) — 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Башҡорт старшинаһы, мулла.
*Сәйет Исмәғилев, әҙәби псевдонимы **Йәрми Сәйете** (29 сентябрь 1884 — 19 октябрь 1972) —— Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
*Сәйет улы Ғабдулхай Сәйетов (3 апрель 1924 йыл — 27 июль 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
*Сәйет улы  Фәнил Фәйзуллин (20 май 1942) — ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003).
* Сәйетов Илдар Ширҡәт улы (25 ғинуар 1957 йыл) — театр һәм кино актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм  Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы.
* Сәйетов Уйылдан Ғилман улы (17 ноябрь 1951 йыл) — комсомол, партия, матбуғат һәм дәүләт эшмәкәре. Ғалим-философ. Философия фәндәре кандидаты (1991).
* Сәйетов Эрнст Миңләхмәт улы (2 июнь 1936 йыл — 4 март 2004 йыл) — рәссам-график, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1997).
* Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы (17 декабрь 1928 йыл — 31 июль 2010 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988) һәм мәғариф отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998).

## Мәҡәләләр
* Сәйет (Арғаяш районы) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
* Сәйет (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Сәйет (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Сәйет (Татарстан) — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәйетбаба — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Сәйетбай — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Сәйет-Көрйә — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Иҫке Сәйет — топоним.
* Үрге Сәйет — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Яңы Сәйет — топоним.
* Һәйет — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
* Зәйет — топоним.
* Сәйетҡол — топоним.
Иҫке Чуты

**Иҫке Чуты** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Сәлих ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Иҫке Чуты — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда ир енесле 27 йән башҡорт һәм 21 йән яһаҡлы татар; 1816 йылда — 52 йән башҡорт һәм 20 йән ҡаҙна крәҫтиәне; 1834 йылда — 29 йән башҡорт һәм 26 йән ҡаҙна крәҫтиәне; 1859 йылда — 35 йән башҡорт һәм 55 йән ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Тымытыҡ

**Тымытыҡ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы. Тымытыҡ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Әгер йылғаһы (Ыҡ ҡушылдығы) буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Тымытыҡ — юрмый ырыуы татарҙарының ауылы. 1750 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ улусы составына керә.

1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында мәсет ҡарамағында мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1935 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 88 йән башҡорт, 95 йән типтәр, 99 йән яһаҡлы татар һәм 39 йән хеҙмәтсе татар; 1816 йылда — 92 йән башҡорт, 64 йән типтәр һәм 97 йән дәүләт крәҫтиәне; 1834 йылда — 99 йән башҡорт һәм 87 йән типтәр; 1859 йылда — 164 йән аҫаба башҡорт, 140 йән типтәр, 164 ҡаҙна крәҫтиәне һәм 53 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, клуб, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Әгер

**Әгер** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Әгер (йылға) — Татарстан биләмәләрендәге йылға.
* Әгер (ауыл) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әгерже (мәғәнәләр) — топоним.
Әжмәкәй

**Әжмәкәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Әжмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Шилнә йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Әжмәкәй (Иҫәкәй) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1773 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Макарьевск улусы составына керә.

1859 йылда ауылда мәсет, мәҙрәсә, ел тирмәне; ә ХХ быуат башында — икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда — Саллы районы (1976 йылдан Туҡай районы) составына инә.

## Халҡы

1834 йылда — ир енесле 64 йән башҡорт; 1870 йылда — 124 башҡорт һәм 456 татар; 1912 йылда — 322 башҡорт һәм 885 татар йәшәй.

## Инраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Тауыҡ ите

**Тауыҡ ите** — тауыҡтың ите, был төр ҡош ите донъяла иң киң таралғаны. Тауыҡ итендә 2,5 — 13,1 % май, 20,3 — 22,4 % аҡһым бар. Тауыҡ итенән беренсегә һәм икенсегә бирелгән ризыҡ, һалҡын һәм эҫе тәғамдарҙың төрлө төрҙәрен әҙерләйҙәр; шулай уҡ тауыҡ итен төрлө турамалар әҙерләгәндә лә ҡулланалар.

Тауыҡтың йәшен тиреһенең төҫө һәм тәпәйҙәренән самалап була. Йәш тауыҡтың тиреһе, ҡағиҙә булараҡ, аҡ, нескә була. Унда (бигерәк тә ҡанат аҫтарында) ҡан тамырҙары күренеп тора, тәпәйҙәре ваҡ ҡына тәңкәләр менән ҡаплана. Ҡарт тауыҡтың тиреһе беше, һарғылт төҫтә. Тәпәйҙәрендә эре һәм избес ҡатламдары күренгән тәңкәләре була. Әтәстең йәшен тәпәйенең арт яғында үҫеп сыҡҡан шпораның ҙурлығына ҡарап әйтергә мөмкин: йәш әтәстәрҙә (6 айға тиклем) шпора урынында ҙур булмаған оро ғына ҡалҡып тора, ә йәшәгән әтәстәрҙә — ҙур, һөйәккә әйләнгән, 2см һәм хатта унан да ҙурыраҡ, шпора була.

Тауыҡ һәм әтәстәрҙең йәшен күкрәк һөйәгенең осонан да белеп була: ҡарт ҡоштоң был һөйәге ҡатҡан һәм бөгөлмәй, ә йәштеке — һығылмалы, бөгөлөп тора.

Һурпа әҙерләү өсөн иң яҡшыһы йәшәгән, әммә бик ҡарт булмаған һәм уртаса һимеҙлектәге тауыҡ түшкәһен алалар. Сөнки себештәрҙән һәм ҡарт тауыҡтарҙан бешерелгән һурпа үтә күренмәле һәм хуш еҫле булмай. Әгәр ҙә түшкәлә артыҡ май күренһә, уны ҡырҡып алып ташларға, аҙаҡ уны иретеп, төрлө иҙмәләргә, итте ҡурғанда ҡулланырға мөмкин. Ғәҙәттә, бындай майҙы тауыҡтың эс яғынан ҡырҡып алалар.

Ҡурыу өсөн бик ҡарт булмаған, уртаса һәм бер аҙ майлы тауыҡ һәм әтәстәр ҡулай. Ҡарт тауыҡтың итен туралған ризыҡтарға ҡушыу отошло: кәтлит, тефтелиһ.б. Тауыҡтың һөйәгенән, итен һылып алғас, аҙ ғына һыу ҡойоп тәмле һурпа әҙерләргә мөмкин.

Һалҡын тәғамдар өсөн (дерелдек, майонез аҫтындағы тауыҡ һ.б.), шулай уҡ турамаларға ҡушыуға һәр төрлө һимеҙлектәге һәм һәр йәштәге тауыҡ та ярай.
## Иҫкәрмәләр
Сәйетҡол

**Сәйетҡол** — ир-ат исеме, топоним.

## Мәҡәләләр
* Сәйетҡол (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Сәйетҡол (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һәйетҡол — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
* Зәйет — топоним.
* Сәйет — топоним.
Һарыҡ ите

**Һарыҡ ите** — ризыҡ өсөн ҡулланылған һарыҡ йәки бәрәндең ите. Йәш бәрәстән алынған ит «бәрән ите» тип атала.

Ҡурылған, бешерелгән, быҡтырылған, ыҫланған, киптерелгән һәм тоҙланған килеш бик күп ризыҡ төрҙәрен әҙерләүҙә ҡулланыла. Мәҫәлән, аштар: һурпа, шурпа, мошәүлә, боҙбаш һ.б.; икенсегә бирелгән ризыҡтарҙан: бишбармаҡ, былау, шешлек, манты, колбаса, тултырма, сосики, ҡурҙыҡ, форикол һәм башҡалар.

Һарыҡ ите һәр заманда ла диетик һәм үҙләштереүгә еңел ризыҡ һаналған.

Һарыҡ ите күсмә халыҡтар, төрөк, монгол, ғәрәп халыҡтарының йола ризығы булып ҡала. Иң ҡиммәтле (үҙенсәлекле еҫе юҡ, минераль матдәләр һәм витаминдарға бай) тоҡом тип «ҡалмыҡ тоҡомло» һарыҡтар һанала. Улар монгол ит һарыҡтары ҡушылмаһынан алынған.

## Һылтанмалар
* Raising sheep for mutton // US DoA, 1899
* The Connoisseur’s Guide to Meat, Jennie Milsom: «Lamb», pages 198—238
Ҡара сәй

**Ҡара сәй** — ике аҙнанан алып бер ай буйы тулыһынса ферментация (әсеү, тарҡалыу) үткән сәй япрағынан әҙерләнгән эсемлек төрө.
 
Европала ла, Рәсәйҙә лә, иң яратып эселгән сәй төрө.

«Ҡара сәй» тип уны Европала атай башлайҙар. Ҡытайҙа шул уҡ сәй «Ҡыҙыл сәй» тип атала. Ә «Ҡара сәй» тип ҡытай халҡында «пуэр» эсемлеген атайҙар.

Ҡара сәй эре һәм ваҡ япраҡлы (байховый), бөртөклө (гранулалы), пакетлы һәм плиткалы була. Төрлө хуш еҫ һеңдерелгән (мәҫәлән. Бергамот майы («Эрл Грей»), бөтнөк, лимон, еләк еҫе) ҡара сәйҙәр ҙә була.

Ҡара сәйҙең ҡырҡыу тәме булмай. Сәй эсемлеге ҡыҙғылт-һары йәки ҡыҙыл төҫтә була. Сәй эсемлеге организмға төрлөсә тәъҫир итә — бер юлы тонусты күтәрә һәм тынысландыра ла. Ҡан әйләнешен көйләй, баш мейеһе эшмәкәрлеген яҡшырта, күңелде күтәрә, һыуһынды ҡандыра, һалҡында тәнде йылыта.
 
Ғәҙәттә сәйҙе шул көйө генә йәки шәкәр, лимон, һөт йәки һөт өҫтө ҡушып бирәләр. Йыш ҡына десертҡа ҡушып ҡулланалар.

Киң таралған ҡара сәй төрҙөре: Кимун, Юньнань, ассам сәйе, цейлон сәйе, Эрл Грей, Лапсанг Сушонг.

Йыш ҡына ҡара сәйҙәр рәтенә Дарджилинг (сәй) сәйен индерәләр, әммә был сәй тулыһынса ферментланмаған.

Ҡыҙыл сәйҙәр европалыларҙа ҙур билдәлелек яулаған. Сөнки был сәй төрө бик ныҡ үҙгәртелмәгән һәм транспортлау ваҡытында боҙолмаған.

Тап ошо сәй төрөн европалылар (айырып әйткәндә, инглиздәр), сәй сығанағы булараҡ Ҡытайҙы юғалтҡас, үҙҙәренең колонияларында үҫтерә башлайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://coffeetea.about.com/od/typesoftea/a/Black-Tea.htm
* ISO 3720:2011 Black tea — Definition and basic requirements
* ГОСТ 32573-2013 Чай черный. Технические условия (Ассоциация «РОСЧАИ КОФЕ»)
Ризыҡ

**Ризыҡ** — ашарға яраҡлы бер-нисә әйберҙе ҡушып эшләнгән кеше ашай торған ашамлыҡ. Ғәҙәттә, «ризыҡ» һүҙен мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҙығы өсөн ҡулланмайҙар.

Беренсе итеп бирелгән (һурпалар, аштар), икенсе итеп бирелгән (гарнир ҡушылған ит, балыҡ, бутҡалар һ.б.), өсөнсө итеп бирелгән (һуттар, татлы десерттар) ризыҡтар төрөнә бүленә.
 
Шулай уҡ «ризыҡ» тип милли аш-һыу төрөнә ҡараған берәй ашамлыҡ та аталыуы ихтимал (мәҫәлән, «Гуляш — мадъяр милли ризығы»).

Ризыҡ әҙерләү ысулдары тураһындағы яҙыуҙы «Кулинар рецепт» тип атайҙар.

Башҡорт теленең диалект һөйләштәрендәге «тамаҡ», «тәғәм», «аш» һүҙҙәрендә лә «ризыҡ» мәғәнәһе бар.
Әбделғужин Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы

**Әбделғужин Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы** — 1924 йылда 24 июндә Ейәнсура районы Үрге Муйнаҡ ауылында күп балалы ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башта Үрта Муйнаҡ ете йыллыҡ, аҙаҡтан Абзан урта мәктәбендә белем алған, немец телен бик ҙур теләк менән өйрәнгән.

## Һуғышта ҡатнашыуы
1942 йылдан алып, 18 йәшенән, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә өлгәшкәнгә тиклем яуҙарҙа ҡатнашҡан, 1947 йылда ғына өйөнә ҡайтып төшкән. Һуғышта ул немец теленән тәржемәсе лә булған. 1945 йылдың 9 майында ул саҡта әле гвардия рядовойы Әбделғужин 75-се хәрәкәттәге танк ремонтлау базаһының слесарь-монтажнигы булған һәм «За боевые заслуги» тигән миҙал менән бүләкләнгән.

Уны Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң бик күп йылдар үткәс Дора Насс исемле бер немец ҡатыны эҙләүе билдәле була. Баҡһаң, совет һалдаттары Берлинға килеп ингәс, ул саҡта үҫмер генә йәшендә булған ҡыҙҙың йорто бомба аҫтында ҡалып емерелгән була.

Дора үҙ яҡындары менән, эҙләп йөрөй торғас, тотош уҡ емерелмәгән бер йорт күреп, шунда бүлмәне биләйҙәр ҙә, урамға сығып сиҙәмгә ултыралар. Шул саҡ Дора арбала ултырып килгән тәүге совет һалдатын күреп ҡала. Егет арбанан төшә лә, яндарына килеп… саф алманса һүҙ ҡуша.

«Минең өсөн тыныс тормош шулай башланды, — тип һөйләгән хәҙер инде оло йәштәге фрау Дора. — Ул яныбыҙға ултырҙы. Оҙаҡ һөйләштек. Ул миңә үҙ ғаиләһе тураһында һөйләне, мин уға — үҙебеҙҙе. Икебеҙ ҙә һуғыш бөткәнгә шул тиклем шат инек. Нәфрәт тә, ҡурҡыу ҙа юҡ ине был урыҫ һалдаты алдында. Мин уға үҙ фотомды бүләк иттем, ә ул миңә — үҙенекен. Фотографияла уның фронттағы почта номеры яҙылғайны.
Өс көн ул беҙҙә, ошо емерек йорт мөйөшөндә йәшәне. Беҙ йәшәгән йортҡа ул „Танкистар урынлашҡан“ тигән яҙыу элеп ҡуйҙы. Шулай итеп ул беҙҙең торлаҡты ла, бәлки ғүмеребеҙҙе лә һаҡлап ҡалғандыр. Уның менән осрашыуҙы мин мөғжизә тип һанайым. Шул кешелекһеҙ осорҙа ул кеше булып сыҡты!» Һалдат Борис Аддулгужин тип яҙылған фотоһын иҫтәлек итеп ҡалдыра.
 
Дора был таныш булмаған һалдатты ғүмере буйы хәтерендә тота, эҙләй. Тик яуап ала алмай. Тик 2010 йылда ғына алман журналисткаһы, эҙләнеүҙәр алып бара торғас, Борис Абдулгужин тигән был кешенең Башҡортостанда йәшәп, 1984 йылда вафат булып ҡалғанын белә.

## Һуғыштан һуңғы тормош юлы
Һуғыштан ҡайтҡас, Бәхтиәр Әбделғужин Үрге Муйнаҡ ауылында МТС-та эшләгән, аҙаҡ төҙөлөштә бригадир булған. Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы намыҫлы хеҙмәте менән ауыл халҡының ихтирамын ҡаҙанған, йәш быуынға патриотик тәрбиә биреүгә ҙур өлөш индергән.

Ғаилә ҡороп, алты ҡыҙы, бер улы донъяға килгән.

## Әҙәбиәт
Гүзәл Ситдиҡова. Халҡымдың бөйөклөгөн ошо һалдат ҡылғаны менән үлсәр инем. — «Киске Өфө», 2013, 23-29 март

## Иҫкәрмәләр
Иң эре йондоҙҙар исемлеге

Түбәндәге исемлеккә билдәле йондоҙҙар ҙурлығына ҡарап индерелде. Йондоҙ радиусын үлсәү берәмеге итеп Ҡояштың экваториаль радиусы алынды — 695 500 км.

## Исемлек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* '''Lowell Observatory''' Astronomers Identify Largest Known Stars 
* '''ВВС News''' Three largest identified stars
* 26 иң яҡты йондоҙ 
* Исемлек 300 иң яҡты йондоҙ
Табаҡ

**Табаҡ** — аш-һыу һалыу, бешеренеү һәм төрлө хужалыҡ эштәре өсөн ҡулланылған алдырҙан ҙурыраҡ һауыт. Ул металдан да (еҙ, алюмин, дюраль, тутыҡмай торған ҡорос, эмалләнгән металл), ағастан да, оронан да эшләнә. Хәҙер пластик табаҡ та киң ҡулланыла. Пластик табаҡ технологияһы уны төрлө рәүештә етештерергә мөмкинлек бирә.

Табаҡ төрлө ҙурлыҡта һәм хәҙер түңәрәк кенә түгел, төрлө рәүештә лә була.

Халҡыбыҙҙа табынға бишбармаҡты, итте, туҡмаслы ашты табаҡ менән ҡуя торған булғандар.

Табаҡ шулай уҡ үлсәм берәмеге булараҡ та ҡулланылған: *бер ҙур табаҡ ит; бәләкәй табаҡ ҡатыҡ, ярты табаҡ он*

## Табаҡ төрҙәре
* ҡорос табаҡ
* ағас табаҡ
* оро табаҡ
* баҡыр табаҡ
* еҙ табаҡ

## Фольклорҙа һәм әҙәбиәттә
* Ашаған табағыңа төкөрмә *(мәҡәл)*
* Ашына күрә табағы, балына күрә ҡалағы *(мәҡәл)*
* бер табаҡтан ашап-эсеп йөрөгән әшнәләр *(фразеологизм)*
* Йәмшек танаулы, табаҡ битле йыуаны — Вәзир… — М. Кәрим. Өс таған *(повесть)*

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. — Мәскәү, 1993, 2-се том, 574-се бит бит
* М. Кәрим. Өс таған *(повесть)*

## Иҫкәрмәләр
Һалҡын сәй

**Һалҡын сәй** (шулай уҡ боҙ менән дә) — сәйҙе өҫтәлгә биреүҙең бер төрө. Һалҡынлыҡ тойғоһо биреүсе эсемлек булараҡ, һалҡын сәй Рәсәй һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә һәм Прибалтикала сағыштырмаса яңыраҡ, 2000 йылдан һуң ғына, ҙур билдәлелек алды. Һалҡын сәйҙе башлыса йәй көнө — көньяҡ, субтропик һәм тропик региондарҙа йыл әйләнәһенә ҡулланалар.

## Тарихы

Тәү тапҡыр электән билдәле был һалҡынлыҡ биреүсе эсемлек АҠШ-тың көньяғында XIX быуатта барлыҡҡа килә. Бында сәйҙе Һиндостандан килтерәләр. Унда май айынан октябргә тиклем эҫе һәм дымлы һауа торғанға эҫе сәй һалҡын алдырып сирләгән саҡта ғына эсә торған эсемлек тип һанай башлаған булалар. Шуға күрә сәйҙе һыуытып, һалҡын көйө, йыш ҡына боҙ йә лимон киҫәктәре һалып эсә башлайҙар. Һалҡын сәй американың көньяғында йәшәүселәрҙең яратҡан эсемлегенә әйләнә. Һуңғараҡ инде башҡа региондарға ла тарала. Шундай уҡ сәбәптәр арҡаһында һалҡын ҡәһүә эсеү ҙә билдәлелек яулай башлай.

Швейцария ҡап эсенә ҡойолған (пластик һәм тимер шешәләрҙә) һалҡын сәй етештереүҙең тыуған яғы һанала. Швейцарлы Макс Шпренгер, Америкала булған саҡта, һалҡын сәйҙең шул тиклем тиҙ һыуһын ҡандырыуына ғәжәпләнә һәм, тыуған иленә ҡайтҡас, был сәйҙе шешәләрҙә эшләп сығарыу тураһындағы фекерен тормошҡа ашыра.

Һалҡын сәй ҡара ла, йәшел дә булырға мөмкин. Ҡайһы берҙә ҡатнаш, төрлө тәм биргән (лимон, ҡурай еләге һ.б.) тәбиғи һәм махсус эшләнгән һалҡын сәйҙәр сығарыла. Һалҡын сәйҙе шул көйө лә, боҙ киҫәктәре һалып та эсәләр.

Һалҡын сәйҙе өй шарттарында ябай сәй эсемлеген һыуытып та, шулай уҡ махсус әҙерләнгән һалҡын сәй ҡатнашмаларын (концентрат, онтаҡтар) һыуҙа иҙеп тә әҙерләйҙәр. Шулай уҡ судан раузаһы (гибискус) япраҡтарынан әҙерләнгән каркаде сәйенән дә һалҡын сәй әҙерләйҙәр.

Һалҡын сәйҙе эсеү, бигерәк тә уның татландырылмаған төрҙәрен, газлы эсемлектәргә ҡарағанда отошлораҡ. Сөнки сәйҙә газдар юҡ, шәкәре аҙ һәм антиоксиданттары булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәшел сәй
Йомортҡа (ризыҡ)

## Йомортҡа төрҙәре

Йышыраҡ тауыҡ, үрҙәк (өйрәк), ҡаҙ йомортҡаһы ашарға тотонола. Шулай уҡ күркә, бүҙәнә, страус һәм башҡа ҡоштарҙың да йомортҡалары ашарға яраҡлы һанала. Ҡоштарҙыҡынан тыш, ташбаҡа (гөбөргәйел) йомортҡаһы ла, аҙыҡ булараҡ, ҡулланылыуы билдәле. Тауыҡтың төрөнә ҡарап, уларҙың йомортҡалары ла төрлө төҫтә була. Әммә йомортҡаның сифаты уның ҡабығының төҫөнә ҡарап баһаланмай.

## Тауыҡ йомортҡаһын маркировкалау

Рәсәй стандарттары буйынса тауыҡ фабрикаһында етештерелгән йомортҡаның һәр береһендә билдә ҡуйылған булырға тейеш. Беренсе хәреф һаҡлау срогын күрһәтә:
* «Д» хәрефе диетик йомортҡаға ҡуйыла, 7 көн эсендә ҡулланылырға ярай;
* «С» хәрефе ҡуйылғаны (столовое яйцо) 25 көнгә тиклем яраҡлы;

Икенсе билдә, ауырлығына ҡарап, йомортҡаның категорияһын күрһәтә:
 
* Өсөнсө категория (3) — 35- 44,9 г.
* Икенсе категория (2) — 45 — 54,9 г.
* Һайлап алынған (О) — 65 — 74,9 г.
* Юғары категория (В) — 75 г күберәк.

Шулай итеп, маркировка буйынса, «СВ» — ашханалар өсөн юғары категориялы йомортҡа, «Д1» — беренсе категориялы диетик йомортҡа.
Тауыҡ йомортҡаһының категорияһынан тыш, етештереүселәр уларға төрлө сифаттар ҙа өҫтәй ала. Мәҫәлән, һатыуға йомортҡаның һарыһын сағыуыраҡ төҫтәгеһен, йә булмаһа, селен һәм йод менән байытылған ике һарылыһын тәҡдим итеүҙәре мөмкин.

## Йомортҡаны әҙерләү ысулдары

Йоморо килеш һыуҙа бешереү. Ошолай бешергәндә, ҡабығы сатнаһа, ағып сыҡмаһын өсөн һыуға тоҙ һалалар. Был ысул менән бешергән йомортҡаны, әрсеп, шул килеш ашайҙар, йә булмаһа, сэндвич, төрлө турамаларҙа ҡулланалар:
# Йомортҡаны 2-3 минут ҡына ҡайнатһаң, шыйыҡ килеш ашала;
# Йомортҡаны 5-6 минут бешерһәң, уртаса ҡатылыҡта була;
# 8-9 минут ҡайнатылғаны ныҡ бешкән йомортҡа һанала;

;Эҫе табала ҡыҙған майға, йәки һыуыҡ табалағы майға һытып бешереү;

* Йомортҡаны һытып, ҡайнап торған һыуға ағыҙып бешереү *пашот* тип атала;
* Һарыһын, йәки бөтә йомортҡаның үҙен шәкәр менән туғып бешереү (гоголь-моголь), йә булмаһа, ағын ғына шәкәр менән туғып бешереү (суфле);
* Коктейлдәргә өҫтәү;
* Кәтлиттәргә һәм гренкаларға ҡушып бешереү;
* Йомортҡаның һарыһына икмәк вағын бутап бешереү;
* Йомортҡаның туғып күпертелгән ағы безе һәм бисквит ҡамырының төп ингредиенты һанала;
* Йомортҡаны һытып, һөт менән туғып, духовкала ҡурыу;

## Иҫкәрмәләр