open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
София Браге

**София Браге** (, 22 сентябрь 1556 йыл — 1643 йыл) — Дания астрономы, ботаник, табип һәм тарихсы, Тихо Брагеның кесе һеңлеһе, ағаһы менән фәнни тикшеренеүҙәрҙә хеҙмәттәшлек иткән.

## Биографияһы
Браге Кнудстурп (хәҙер — Швеция) ғаиләһенең фамилия һарайында, Дания короле кәңәшсеһе һәм Отто Браге һәм королева София батша һарайындағы ханым — Беате Билле Браге ун балаһы араһында иң кесе бала булып тыуған. Софияның ағай-энеһе араһында унан 10 йәшкә өлкән билдәле астроном Тихо Браге булған. София, немец телендә астрономия китаптарын өйрәнеп, шулай уҡ үҙ иҫәбенә латин теленән тәржемә ителгән китаптарға заказ биреп, астрономияны үҙаллы өйрәнгән. 1573 йылдан София Тихоға астрономик күҙәтеүҙәрендә ярҙам иткән, йыш ҡына уның обсерватория Ураниборг обсерваторияһына барған. Тихо Софияның аҡылы һәм һәләте менән һоҡланыуы тураһында әйткән, шул уҡ ваҡытта уларҙың туғандары, юғары ҡатлам кешеһенә фән менән шөғөлләнеү түбәнселек тип, уларҙы хупламағандар.

1576 йылда, уға 19 йә 20 йәш булғанда, София Отто Тоттҡа кейәүгә сыға, уларҙың никахынан 1580 йылда тыуған бер улы булған. 1588 йылда Софияның ире вафат булғас, һәм улы бәлиғ булғанға тиклем, ул иренең мөлкәте менән идара иткән. Был ваҡытта ул, Тихоға йондоҙнамә төҙөргә ярҙам күрһәтеп, шулай уҡ баҡсасылыҡҡа, химия һәм медицинаға ҙур иғтибар бүлгән.
Ураниборгҡа килеп йөрөгәндә, София менән алхимик Эрик Ланж менән танышҡан, ир өйләнергә тәҡдим яһаһа ла, аҡса булмау сәбәпле, улар бары 1602 йылда ғына өйләнешә, һәм һуңынан Экенфордта артыҡ хәйерселектә йәшәй. Софияның туғандарына яҙған хаттарынан күренеүенсә, ярлылыҡты ул дәрәжәһен тотоп, юмор хисе менән үткәрә. Эрик Ланж 1613 йылда Прагала вафат була.

1616 йылда, ире үлгәндән һуң, София Данияға ҡайта һәм Хельсингёрҙа урынлаша. Ғүмеренең һуңғы йылдарын ул дат дворян ғаиләләренең генеалогияларын шәжәрәларен төҙөүгә бағышлай, уның тәүге хеҙмәте 1626 йылда нәшер ителә. Әлегә тиклем уның генеалогик хеҙмәттәре дат дворянлығының иртә тарихы буйынса төп сығанаҡ тип һанала һәм Король китапханаһында һаҡлана. София Браге 1643 йылда Хельсингёрҙа вафат булған, Кристианстадта (Швеция), Тоттарҙың ғаилә ҡәберлегендә ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Peter Zeeberg, «Brahe Sophie», *Dansk Kvindebiografisk Leksikon*.
* Biografi i DBL, Dansk Leksikon Biografisk, 1.

## Һылтанмалар
Хангилдин Васиҡ Хәйҙәр улы

**Хангилдин Васиҡ Хәйҙәр улы** (12 май 1907 йыл — 15 июнь 1998 йыл) — Башҡортостандың селекция фәненә нигеҙ һалыусы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1974), профессор (1961), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963), РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1957). Ленин (1971), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1982) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Васиҡ Хәйҙәр улы Хангилдин 1907 йылдың 12 майында Бүздәк улусының Иҫке Һынны ауылында тыуған.

1931 йылда Һарытау ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм артабан Шишмә селекция станцияһында лаборатория мөдире (1939—1949), бүлек мөдире (1949—1960) булып эшләй.

1961 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, бер үк ваҡытта БАССР ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары; Башҡортостан ер эшкәртеү һәм игенселек культуралары ғилми-тикшеренеү институтының Шишмә селекция үҙәгендә лаборатория мөдире булып эшләй (1971—1993).

## Хеҙмәттәре
Хангилдин ғилми эштәренең йүнәлеше: селекция һәм орлоҡ сығарыу. Уның тарафынан ҙур урожайлы Шишмә 171 майлы мәк сорты; тиҙ өлгөрөүсән Шишмә 1, Шишмә 7, Шишмә 8 сортлы кукурузды орлоҡҡа үҫтереү һәм силос өсөн — Шишмә 3, Шишмә 24, Шишмә 26 гибрид сорты, 20-нән ашыу борсаҡ сорты, улар араһында иртә өлгөрөүсән Шишмә, Шишмә 210, Шишмә 229, Шишмә 242 эшкәртелеп табыла.

1970—1993 йылдарҙа Хангилдин етәкселегендә юғары аҡһымлы,ҡойолмай торған орлоҡло борсаҡтың (Дола, Шихан, Шишмә 75, Шишмә 80 , Шишмә 95) сорттарын селекция юлы менән үҫтереп алалар. Мал аҙығына тәғәйенләнгән йәшел массаны һәм орлоҡтоң урожайын күп бирә торған өс сорт — Мелкосемянный 2, Мелкосемянный 3 һәм Ирэндек борсағы булдырыла.

### Ғилми баҫмалары
* Республикала кукуруз үҫтереү. Өфө, 1954.
* Кукуруз. Өфө, 1958.
* Борсаҡты интенсив технология буйынса үҫтереү. Өфө, 1991.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1971),
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1966), 
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены(1982), 
* СССР миҙалдары;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), 
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963).

## Хәтер
* Ғалимдың 100 йыллыҡ юбилейына ул эшләгән институт бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
* Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты сығарған йығылмай торған «Хангилдин иҫтәлегенә» борсаҡ сорты 2010 йылда Госреестрға индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Профиль на сайте АН РБ
Артемьевтар

**Артемьевтар** — ике боронғо дворяндар нәҫеле.

## Сығышы
Был фамилия хаҡында мәғлүмәттәр 1550 йылдың 2 октябрендә Мәскәү өйәҙендәге алпауыт ере менән бүләкләгән **Артемьев Семен Васильевичтан** башлана. Артемьевтар дьяк һәм стряпчий булып хеҙмәт иткәндәр. Мәҫәлән,** Борис Трифонович** 1682 йылдан алып 1695 йылға тиклем Ҙур ҡаҙнаның дьягы, ә **Федор Филиппович** 1679 йылда стряпчий була. Артемьевтарҙың алтыһы 1699 йылда күп халыҡлы имениеларға эйә була.

Ырыу башлығының береһе булып **Артемьев Иван Васильевич** тора, ул новгород нәҫеленән, Ҡазанды алыуҙа (1552) һәм Өфө ҡалаһын төҙөүҙә ҡатнаша. Уның бүләсәре **Илья Михайлович**, 1681 йылда Өфө һәм Ырымбур губерналарында алпауыт ере хаҡы менән версткаға һалына. Уның тоҡомо әйтеп үтелгән губернияларҙың шәжәрә китаптарында VI киҫәгендә яҙылған. 

**Артемьев Мирон**, Юрьев-Ливон өйәҙенең крәҫтиәндәренән, лейб-компанияһы гранадеры, 1741 йылдың 31 декабрендә Рәсәй империяһының тоҡомдан килгән дворян дәрәжәһенә күтәрелә. 1751 йылдың 25 ноябрендә дворян дәрәжәһе дипломы бирелә.

Артемьевтарҙың икенсе нәҫеле бригадир **Артемьев Василий Васильевичтан** килеп сыҡҡан (1791), Смоленск һәм Тула губерналарының шәжәрә китаптарының I киҫәгендә яҙылған. Арттемьев гербы Бөтә Рәсәй империяһы дворяндар нәҫедәренең дөйөм гербтар китабында 9-сы киҫәгенә индерелгән.

## Герб тасуирламаһы
Ике өлөш булып бүленгән ҡалҡандың уң яғында ҡара ерлектә алтын атламала өс көмөш йондоҙ араһында өс янып торған тәбиғи төҫтәге аҫыл таш күрһәтелгән, был Беҙҙең Империяның Аллаһы тәғәлә ярҙамында ата-әсәнең вариҫлыҡ тәхетенә имен ултырыуы беҙҙең лейбкомпанияның күрһәтелгән данлыҡлы хеҙмәте һәм хәрби батырлығы, һул яғы ҡыҙыл тулҡынлы алтын ерлектә осло башы өҫкә ҡараған шпага һүрәтләнгән. 

Ҡалҡан өҫтөндә ҡорос дворян шлем, шлемды уның өҫтөнә һалынған ябай ҡыҙыл һәм аҡ страус ҡанатлы һәм ике яҡҡа ҡайырылған ҡара төҫтәге ҡанатлы Гренадерҙар Лейбкомпанияһы шапкаһы биҙәй, ҡанаттарҙа өсөшәр көмөш йондоҙҙар һүрәтләнгән. Ҡалҡандың яҡтары буйлап ҡыҙыл һәм ҡара төҫтәге шлем билдәһе төшә, уң яҡтан көмөш, һул яҡтан алтын һалынған һәм ҡалҡан аҫтында «Тырышлыҡ һәм тоғролоҡ өсөн» тигән яҙыу бар.

## Әҙәбиәт
* Артемьевы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Долгоруков П. В. Российская родословная книга. — СПб.: Тип. 3 Отд. Собств. Е. И. В. Канцелярии, 1857. — Т. 4. — С. 255
* ДС, том I, стр.53
* Тройницкий С. Н. Герб Артемьева Мирона // Гербы лейб-компании обер и унтер-офицеров и рядовых. Рисунки О. Шарлеман. Списки Лейб-компанцев, рисунки и описания гербов. — Пг., 1915.
Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы

**Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы** (24 июль 1941 йыл) — кардиолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм атҡаҙанған табибы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы кардиологы (2011).

## Биографияһы
Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы Закирова 1941 йылдың 24 июлендә БАССР‑ҙың  Бүздәк станцияһы ҡасабаһында тыуған.
1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм 1966 йылға тиклем Өфөнөң 1‑се поликлиникаһында, 1968 йылдан алып Республика клиник дауаханаһында эшләй. 1972 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта, 1997 йылдан — өҫтәмә профессиональ белем биреү институтының клиник кардиология кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге гипертония ауырыуы, йөрәктең ишемия ауырыуы, хроник йөрәк хәлһеҙлеге патогенезын, уны диагностикалау һәм дауалауҙы; йөрәк ауырыуҙарын дауалағанда антиоксиданттар,‑блокаторҙар, диуретиктар һәм башҡа сараларҙың һөҙөмтәлелеген өйрәнеүгә арналған. Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы ҡатнашлығында стенокардияны церулоплазмин файҙаланып дауалау ысулы эшләнә һәм республика дауалау‑иҫкәртеү учреждениеларында ҡулланыуға индерелә. 600-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан кардиологтар ғилми йәмғиәте президенты (2000 йылдан алып). «Пурпур йөрәк» милли премия лауреаты (Мәскәү, 2010).

## Хеҙмәттәре
* Современные подходы к диагностике и лечению инфекционного эндокардита: руководство для врачей. Өфө, 2008 (авторҙаш);
* Диагностика и лечение острого инфаркта миокарда с элевацией сегмента ST. Өфө, 2009 (авторҙаш);
* Тромбоэмболия легочной артерии: диагностика, лечение и профилактика. Өфө, 2009 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы кардиологы (2011)

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3327-zakirova-l-r-nurm-kh-m-t-y-y
Эбба Браге

** Эбба Магнусдоттер Браге** (швед. *Brahe Ebba Magnusdotter*, 16 март 1596 йыл, Лерьехольм — 5 ғинуар 1674 йыл, Стокгольм) — Браге нәҫеленән швед һарайындағы .

## Биографияһы
Эбба король дротсы, граф Магнус Брагеның ҡыҙы булған. 1611 йылда, әсәһе үлгәндән һуң, ул тол ҡалған швед королеваһы Кристинаның фрейлинаһы булып китә. Иҫ киткес матурлыҡҡа эйә булғанлыҡтан, Эбба Браге йәш швед короле Густав II Адольфтың йөрәген яулаған. Һуңғыһы шул дәрәжәлә ҡыҙға ғашиҡ булған, үҙенең 1613 йылда яҙылған хатында, уның ҡыҙы менән никахҡа ризалыҡ һорау маҡсатында, ул ҡарт граф менән осрашыу үтенгән. Әммә королева-әсә был бәйләнешкә ҡәтғи ҡаршы сыҡҡан.

Густав II Адольфҡа үҙенең йоғонтоһон еңә алмағанлыҡтан, Эбба 1618 йылда король маршалы, күренекле полководец Якоб Делагардиға кейәүгә сыға. Был никахта ул 14 бала тыуҙырған. Улар араһында иң билдәлеһе Магнус Габриэль Делагарди (1622—1686), королева Кристинаның канцлеры һәм фавориты (XVIII быуатта уҡ киң таралған имеш-мимештәр буйынса, ул Эбба менән король Густав II Адольфтың улы булған).

Якоб Делагарди 1652 йылда вафат була. Эбба бынан һуң ғаилә хужалығы менән идаралыҡты үҙ ҡулына ала һәм үҙенең байлығын күп тапҡырға арттыра. Ул бер нисә  һатып ала, 1667 йылда Юхан Оксеншерн, Швецияның ҡеүәтле канцлеры Аксель Оксеншерндың улы, менән судлаша. Уның иң ҙур ер биләмәләренең береһендә тимер мәғдәненең ҙур ятҡылыҡтары асылғас, Эбба Браге руда сығарыу һәм металлургия менән уңышлы шөғөлләнә һәм үҙенең капиталын тағы ла арттыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ragnar Sjöberg *hennes Christina Drottning samtid och (her contemporarys Queen and Christina) Lars förlag Hökerbergs, 1925 Stockholm sid. 101—102*
Маргарита Карловна Врангель

**Маргарита Карловна Врангель** (1876/1877 — 1932) — немец сығышлы рус ҡатын-ҡыҙ химигы.

## Биографияһы
Мәскәүҙә Рәсәй император армияһы полковнигы, үҙенең алыҫ туғаны баронесса фон Врангелға (1843—1927) өйләнгән Карл Фабиан барон фон Врангель ғаиләһендә (1839—1899) тыуған. Ғаилә йыш ҡына күсеп йөрөгән һәм Маргаритаға Мәскәүҙә лә, Өфөлә лә уҡырға тура килгән, ә 1888 йылда атаһы хәрби хеҙмәт буйынса Ревелға күсерелгәс, Маргарита Врангель немец ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый башлай. Уның математикаға һәм тәбиғи предметтарға әүәҫлеге иртә күренгән. 1894 йылда ул мәктәпте уҡытыусы диплом менән тамамлай. Бер нисә йыл дауамында ул шәхси дәрестәр бирә; шулай уҡ  менән шөғөлләнә һәм хикәйәләр яҙа.

Грайфсвальд университетын барып күреү уның тормошонда боролошло бер дәүер була. 1904 йылдың яҙында Тюбинген университетына уҡырға инә. 1909 йылда ул «Isomerie Erscheinungen beim Formylglutaconsäureester und seinen Bromderivaten» (нем.) тигән диссертацияһын иҫ киткес кимәлдә яҡлай һәм нобель премияһы лауреаттары Лондонда Уильям Рамзайҙа һәм Парижда Мария Кюриҙа эшләй. 1912 йылдың аҙағында өйгә ҡайтҡандан һуң, Эстония крәҫтиән союзы тәжрибә станцияһын етәкләй. 1917 йылдан, большевиктар тарафынан ҡулға алынып, немец һалдаттары әсирлектән азат иткәндән һуң, уны шул саҡтағы директор һәм илдең буласаҡ иҡтисад министры Һерман Вармбольд Ревель ҡалаһы дәүеренән үк белгәнлектән һәм яҡшы баһалағанлыҡтан, Маргарита Врангель Германияға, атап әйткәндә, Гогенгейм университетына килеп эләгә.

Маргарита Врангель, икенсе диссертация яҡлап, приват-доцент вазифаһын ала. 1923 йылда, ир-ат ғалимдарҙың ҙур ҡәнәғәтһеҙлегенә сәбәп биреп, Вюртемберг министрлығы, уны  университетының үҫемлектәрҙе ашлау кафедраһы профессоры һәм үҫемлектәр проблемалары менән шөғөлләнгән институттарҙың береһенә директор итеп тәғәйенләй. Коллегалары менән мөнәсәбәте уның бер төрлө генә булмай: ҡайһы берҙәре Врангелды тәкәбберлектә ғәйепләй, икенселәре уның юморына һәм  һәм изгелегенә һоҡлана.

XX быуат башында ҡайһы бер европа илдәрендә ҡатын-ҡыҙ профессорҙарҙың кейәүҙә булыуы мөмкин булмаған. Һәм Маргарита Врангель 1928 йылда Владимир Андроников, һәләк булған тип һаналған бала саҡ дуҫына, кейәүгә сыҡҡас, тик уның өсөн генә ҡағиҙәнән  бирелгән: ул институтта уҡытыуын һәм етәксе булып эшләүен дауам иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* *Харманн Г.* Немецкие женщины. Их путь в науку.
* 
* 
* Radiosendung über Margarete von Wrangell  im Bildungsfunk auf SWR2 Wissen
Гертруда Элайон

**Гертруда Белл Элайон** (; 23 ғинуар 1918 йыл, Нью-Йорк, АҠШ — 21 февраль 1999 йыл, Чапел-Хилл, Төньяҡ Каролина, АҠШ) — Америка биохимигы һәм фармакологы. 1988 йылда Элайон «Дарыу терапияһының мөһим принциптарын асҡан өсөн» Джеймс Блэк һәм оҙаҡ йылдар етәксеһе булған Джордж Хитчингс менән бергә физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы ала. АҠШ-тың Милли фәндәр академияһы (1990) һәм Милли медицина академияһы ағзаһы (1991), Лондон Король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (1995). АҠШ-тың Милли фәнни миҙалына лайыҡ булаған (1991).

## Биографияһы
Иммигрант йәһүд ғаиләһендә (атаһы 12 йәшлек сағында — Литванан, әсәһе 14 йәшендә Рәсәйҙән киткән) тыуа. 1937 йылда Хантер колледжында бакалавриат тамамлай һәм 1941 йылда Нью-Йорк университетында химия специальносы буйынса уҡып сыға. Шунан лаборант һәм уҡытыусы булып эшләй, Бороу-Веллкам (хәҙер GlaxoSmithKline) фармацевтик компанияһында Джордж Хитчингстың ассистенты була. Ҡатын-ҡыҙ булғанға Элайон аспирантураға инә алмай һәм бер ҡасан да формаль рәүештә философия докторлығы дәрәжәһенә диссертация яҡламай, әммә һуңынан Джордж Вашингтон университетынан, Нью-Йорк университетының Политехник институтынан (1989) һәм Гарвард университетынан (1998) почётлы доктор дәрәжәһен ала.

Элайон тапҡан дарыу препараттары араһында меркаптопурин (лейкемияға ҡаршы препарат), азатиоприн иммуносупрессоры, аллопуринол (подагранан), малярияға ҡаршы пириметамин препараты, триметоприм, ацикловир (вирусҡа ҡаршы препарат, герпесты дауалау өсөн ҡулланыла) бар.

Америка сәнғәт һәм фән академияһы (1991) һәм Америка фән үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы ағзаһы. "Ғалимдарҙың кешелекте иҫкәртеүе"нә ҡул ҡуя (1992).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Garvan-Olin Medal (1968)
* Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы (1988)
* АҠШ-тың Милли фәнни миҙалы (1991)
* АҠШ Уйлап табыусыларҙың милли дан залы (1991)
* Лемельсон премияһы (1997)

## Һылтанмалар
* Автобиография на Нобелевском сайте 

## Иҫкәрмәләр
Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы

**Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы** (5 апрель 1936 йыл) — китапханасы, библиограф. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ленин ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Зинфира Хөсәйен ҡыҙы Ғафарова 1936 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуған.

1954 йылда Өфө китапхана техникумын тамамлай һәм Саҡмағош районында үҙаллы эш башлай: башта Яңы Балтас ауылында китапхана мөдире, 1956 йылдан Саҡмағош ауыл балалар китапханаһы хеҙмәткәре була.

1957 йылдан — Саҡмағош район китапханаһы мөдире, 1976—1993 йылдарҙа Саҡмағош район үҙәкләштерелгән китапхана системаһы директоры вазифаларын үтәй.

Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы етәкселек иткән китапхана йыйылма каталогтар төҙөү, китапхана системаһын үҙәкләштереү буйынса алдынғы тәжрибә мәктәбе була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988)
* Ленин ордены (1976)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Катарина Бесков

**Анна Катарина Бесков** (, 2 февраль 1867 йыл, Стокгольм — 12 август 1939 йыл, Зальцбург) — Швеция шахматсыһы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың 1-се донъя чемпионатының көмөш миҙалын яулаусы, тағы ла өс ҡатын-ҡыҙҙар донъя чемпионатында ҡатнашыуся.

1914 йылда буласаҡ донъя чемпионы А. А. Алехин менән бер үк ваҡыттағы уйын сеансы бер яҡтың да еңмәүе менән тамамлана.

1930-сы йылдарҙа әүҙем рәүештә хатлашыу буйынса уйнаған. 1932—1933 йылдарҙа ойошторолған «*Deutsche Schachzeitung*» журналы турнирында буласаҡ гроссмейстер П. П. Керестан еңелгән ике партия билдәле.

## Спорт һөҙөмтәләре

## Һылтанмалар
* Партии К. Бесков в базе Chessgames
* Личная карточка К. Бесков на сайте 365Chess

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы

**Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы **(10 июль 1933 йыл), БАССР-ҙың Өфө районы Яңы Юрмаш (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Иглин районы Турбаҫлы ауылында тыуған) — телсе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1994). Татар теленең аңлатмалы һүҙлегенең 3-сө томын төҙөүселәренең береһе (1977—1981), татар-төрөк (1997) һәм төрөк-татар (1998) һүҙлектәрен, татар теленең ҡыҫҡаса тарихи-этимологик һүҙлеген (2001) төҙөүсе.

## Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған (1962).

1963 йылдан — Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының тел, әҙәбиәте һәм тарих институтында эшләй, 1995 йылдан алып — Стәрлетамаҡ педагогия институтында, 1997—2010 йылдарҙа — Бөрө соц.-педагогия академияһында (2002 йылға тиклем төрөк һәм фин-уғыр филологияһы кафедраһының мөдире) булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре сағыштырма тел ғилеме проблемаларына, сыуаш һәм татар телдәренең этимология, лексикографияһына, Урта Волга һәм Урал алды халыҡтары фольклоры, мәҙәниәте һәм телдәренең үҙ-ара йоғонтоһона арналған.

## Ғилми хеҙмәттәре
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
* *Сравнительное исследование татарского и чувашского языков*. М., 1978;
* *Общая лексика духовной культуры народов Среднего Поволжья*. М., 1981;
* *Общая лексика материальной культуры народов Среднего Поволжья*. М., 1988;
* *Татар һәм башкорт телләренең тарихи фонетикасы*. Бирск, 2003;
* *Татар теленең этимологик сүзлеге,* 2 томда. Казан, 2015.

## Иҫкәрмәләр
Йенни Риссведс

**Йе́нни Кла́ра Кристи́на Ри́ссведс** (; 6 июнь 1994 йыл, Фалун) — швед велосипедта ярышыусыһы, Олимпия уйындары чемпионы.

## Биографияһы
2012 йылда Европа чемпионатында үҫмер спортсылар зачеты еңеүсеһе. Шул уҡ йылдан донъя чемпионатында һәм маунтинбайк (тау велосипеды) буйынса Донъя кубогында ҡатнаша. 2014 йылда Донъя кубогының элиминатор зачетында икенсе урынды биләй. Киләһе йылда Риссведс донъя чемпионатында 23 йәшкә тиклемгеләр араһында зачетта өсөнсө булған. Шул уҡ йылда "Европа уйындары"нда ул һигеҙенсе була. 2016 йылда Риссведс донъя кубогының өлкәндәр зачетында дүртенсе, йәштәр зачетында донъя чемпионаты еңеүсеһе була. Рио-де-Жанейролағы Олимпия уйындарында Йенни Риссведс велосипед спортында Швецияға тарихта беренсе ҡатын-ҡыҙ алтын миҙалын килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.).  Olympic.org.
Соня Рутстрём-Эдстрём

**Соня Рутстрём-Эдстрём** (; 18 ноябрь 1930 йыл тыуған, Лулео) — швед саңғысыһы, олимпия чемпионы, донъя чемпионаттары призеры.

1952 йылда Осло ҡалаһында үткән Олимпиадала 10 км-ға ярышта 11-се була.

1956 йылда Кортина-д’Ампеццо ҡалаһында үткән Олимпиадала ҡатын-ҡыҙҙар программаның ике төрөндә лә, 10 км ярышта һәм эстафетала, бронза миҙалдар яулай.

1960 йылда Скво-Вэллиҙа үткән Олимпиадала эстафетала олимпия чемпионы була, эстафетаны һуңғы этабында, икенсе урынды алған совет саңғысыларынан минутҡа күберәк өстөнлөк менән беренсе урында ҡабул итеп алып, үҙенең этабында бары 20 секундҡа ғына ҡалышып лидерлыҡты һаҡлай. 10 км-ға шәхси ярышта Рутстрём-Эдстрём 5-се урын биләй.

Үҙ карьераһында донъя чемпионаттарында ике миҙал яулай, 1954 һәм 1958 йылғы чемпионаттарҙа эстафета ярыштарында ике бронза яулай.

## Һылтанмалар
* 
*
Абдулов Шакир Ғәфиәт улы

**Абдулов Шакир Ғәфиәт улы** (1896 йылда, Тарҡаҙы, Өфө губернаһы — 1952 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)ағзаһы.

## Биографияһы
Абдулов Шакир Ғәфиәт улы 1896 йылда Өфө губернаһының Тарҡаҙы ауылында тыуған.

1915 йылдан алып 1917 йыл буйына рус армияһында хеҙмәт итә.

1919 йыл-1920 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

1920 йылдан алып — Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантон Советы башҡарма комитеты секретары.

1927 йылдың июлендә — Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны советының башҡарма комитеты рәйесе.

1927 йылдың 23 июленән алып 1929 йылдың апреле бөткәнсе — Башҡорт АССР-ы эске эштәр халыҡ комиссары.

Абдулов Шәкир Ғәфиәт улы 1952 йылда вафат булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Әминев Тәлғил Исмәғил улы|Аминев Т. И.]]* Абдулов, Шакир Гафиятович//Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан. — Уфа: Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Уфимский полиграфкомбинат, 2010. — 200 с. ISBN 878-5-85051-504-1.
Изабелла Андерссон

**Изабелла Андерссон** (тыуған ваҡыттағы исеме *Изабелла Аморо Мораа*) — Кения сығышлы швед оҙон дистанцияға йүгереүсеһе. 2012 йылдағы Олимпия уйындары марафонында 2:27.36 һөҙөмтәһе менән 18-се урынды биләй. 2011 йылда Дубай марафонында 2:23.41 һөҙөмтәһе менән 3-сө урын биләй. 2013 йылда Дубай марафонында 7-се урын — 2:26.05.

2009 йылдың майынан Швеция гражданкаһы була.

## 2014 йыл миҙгеле
Ярым марафон буйынса Донъя чемпионатында 1:12.16 һөҙөмтәһе менән 29-сы урын биләй.

Шулай уҡ үҙенең карьераһында ул алтынсы тапҡыр Стокгольм марафонында еңеү яулай.

## Һылтанмалар
*
Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы

**Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы** (1892—1937) — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы (1918—1921). Бөрйән-Түңгәүер кантонының хәрби комиссары (1921 - 1922). БАССР-ҙың почетлы таусыһы.

Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы 1892 йылдың 22 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең Әлмөхәмәт ауылында (хәҙерге Әбйәлил районы) тыуған. 1917 йылғы революцияға тиклемге биографияһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

1918 йылда аҡтар яғында Башҡорт армияһы сафтарында, 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт иткән булһа кәрәк. 1920 йылда Польша фронтында ул Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһында 28-се кавалерия полкы командиры ярҙамсыһы вазифаһында була. 1920 йылдың июнендә Киев операцияһыбарышында ҡаһарманлыҡ күрһәтеп Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Реввоенсоветтың 1921 йылдың 17 февралендә сыҡҡан 57- се фарманында былай тиелгән:

«1920 йылдың 5 июнендә Башҡорт кавалерия бригадаһы Пиняево ауылына һөжүм иткән ваҡытта ул бер эскадрон менән дошман батареяһының артына үтеп инә һәм ҡапыл ябырылып, уларҙы ҡасырға мәжбүр итә һәм кешеләре менән бергә ике орудиены, боеприпастары, 2 пулемёт һәм ике ылауҙы ҡулға төшөрә», — тиелә.
 
Ҡыҙыл Байраҡ ордены уға 1922 йылда тапшырыла. Фронттан ҡайтҡас, 1922 йылға тиклем Бөрйән-Түңгәүер кантонының хәрби комиссары булып хеҙмәт итә. Артабан Иркутск ҡалаһында Себер тау институтында уҡып, тау инженеры һөнәрен үҙләштерә. Баҡырүҙәк һәм Ишбирҙе мәғдәнлектәрендә эшләй, артабан Түбә мәғдән идаралығының (рудоуправление) идарасыһы вазифаһын башҡара. БАССР-ҙың почетлы таусыһы исемен ала.

1930-сы йылдар аҙағында эҙләнеү партияһы начальнигы булып эшләй. Репрессия елдәре Фәттәх Ибраһимовты ла урап үтмәй, 1937 йылдың 21 авгусында ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 8 декабрендә Өфөлә атып үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ЯРМУЛЛИН. Комбриг Мортазин һәм уның яуҙаштары.ӨФӨ — 2011, 49 бит.
Өмөтбаев Вил Ғайса улы

**Өмөтбаев Вил Ғайса улы** (18 февраль 1938 йыл — 12 декабрь 2020 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2003). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).

## Биографияһы
Вил Ғайса улы Өмөтбаев 1938 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.

1961 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, инженер-нефтсе.

1961—1965 йылдарҙа Көньяҡ Ҡаҙағстан нефть табыу экспедицияһында быраулаусы ярҙамсыһы, өлкән инженер, экспедицияның баш инженеры булып эшләй. 1965 йылдан алып БашНИПИнефттә — өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире, лаборатория мөдире. 1979—1982 йылдарҙа нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау һәм эшкәртеү өлкәһендә эксперт сифатында Алжирҙа командировкала була. 1974 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2003 йылдан — алып ПТФ «Геофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баш ғилми хеҙмәткәре (Өфө), ремонт-изоляция эштәре алымдары һәм технологиялары буйынса белгес, скважиналарҙың геологик-техник торошон тикшереү һәм эшкә яраҡлылығын тергеҙеү методикаһы авторы.

Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ дәрәжәләрен тапшырыуға ҡарар сығарыу буйынса идаралыҡ советы рәйесе. 2006 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетында Дәүләт аттестация комиссияһы рәйесе (ГАК).

Вил Ғайса улы Өмөтбаев 2020 йылдың 12 декабрендә Өфө ҡалаһында фажиғәле рәүештә һәләк булды.

## Ҡаҙаныштары
* Скважиналарҙың ремонт- изоляция эштәре алымдарын һәм технологияһын әҙерләй.
* Скважиналарҙың геологик-техник торошоноң тикшереү методологияһын төҙөй, уларҙы тергеҙеү һәм эшкә яраҡлығы технологияһын булдыра.
* 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 монография авторы, уйлап табыу буйынса 30-ға яҡын авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар.
* 2006 йылдың май айында Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының Почетлы академигы итеп һайлана(РАЕН).
* 10-дан ашыу техник фәндәр кандидаты әҙерләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика, шулай уҡ СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт грамоталары
* Миҙалдар

## Ғилми хеҙмәттәре
* А. В. Блажевич, Е. Н. Умрихина, В. Г. Уметбаев. Ремонтно-изоляционные работы при эксплуатации нефтяных месторождений.- М.: Недра, 1981.
* В. А. Блажевич, В. Г. Уметбаев Справочник мастера по капитальному ремонту скважин. — М.: Недра, 1985
* .В. Г. Уметбаев, В. Ф. Мерзляков, Н. С. Волочков. Капитальный ремонт скважин. Изоляционные работы. — Уфа: РИЦ АНК «Башнефть», 2000
* В. Г. Уметбаев, В. Ф. Мерзляков. Капитальный ремонт как средство экологического оздоровления фонда скважин. — Уфа: БашНИПИнефть, 1995.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Кредо его жизни – честное служение науке и республике (К 75-летию нефтяника Виля Уметбаева). ИА «Башинформ», 14 февраля 2013 года
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы

**Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы** (1861 йыл — 1923 йыл) — сәсән-импровизатор, ҡурайсы, башҡорт фольклорын йыйыусы.

## Биографияһы
Хәмит Хужиәхмәт улы Әлмөхәмәтов (Хәмит-сәсән) 1861 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 2-се Этҡол  ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) хәлле ғаиләлә тыуған. Хәмит бала сағында үҙаллы рус телен үҙләштерә, ҡурай уйнарға, бейергә һәм йырларға өйрәнә. Йәш сағында музыкаль аккомпанемент аҫтында ҡобайырҙар башҡарғаны өсөн сәсән тип атала.

Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡый. Сауҙала эшләй (сауҙа кибете тота), ям хеҙмәтен алып бара. 39 йәшендә мировой судья булып һайланған, 1913 йылда икенсе тапҡыр мировой судья булып һайлана.

Урыҫ, ҡаҙаҡ, башҡорт телдәрен яҡшы белә

Оҙон көйҙәрҙе ҡурайҙа башҡарыусы, башҡорт фольклоры (ҡобайыр, иртәктәр) белгесе. Ҡобайырҙар ижад итә, үҙе яҙғандарҙы һәм башҡаларҙыҡын башҡара.

Ғәбит-сәсәндән һәм Әлмөхәмәтовтан 1910 йылда М. А. Буранғолов «Урал батыр», «Ҡарас һәм Ҡараһаҡал» эпостарының өлөштәрен,  «Урал» йырын яҙып ала. Иҫтәлекле был ваҡиға хөрмәтенә 2006 йылда стела ҡуйылған.

Өс улы: Килдейәр, Рамаҙан һәм Аллаяр, ейәндәре була. 1923 йылда вафат булған.

## Һылтанмалар
*  
* Альмухаметов Хамит Хужмухаметович
* Башкирский эпос «Урал-батыр» пережил века 

## Видеояҙмалар
* «Орнамент» Родина сэсэна. Хамит Альмухаметов д. Второе Иткулово Баймакского р-на РБ. 2013г.

## Иҫкәрмәләр
Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы

**Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы** (24 май 1963 йыл) — табип-ғалим, невролог, физиотерапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002).

## Биографияһы
Лиә Түләк ҡыҙы Иҙрисова 1963 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1988 йылдан алып Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми тикшеренеүҙәр институтында эшләй, 1992 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта. 2002 йылдан алып Мәскәүҙә: «Рәсәй тимер юлы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Үҙәк поликлиникаһында бүлек мөдире, 2006 йылдан — «Шәхси доктор клиникаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры, бер үк ваҡытта Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре организмдың насар физик факторҙар тыуҙырған экстремаль һәм терминаль торошоноң патологик физиологияһын өйрәнеүгә, алкоголь комаһын һәм команан һуңғы алкоголь интоксикацияларын дауалау өсөн физиогемотерапия файҙаланыуға, реанимациянан һуңғы осорҙа ауырыуҙарҙы реабилитациялау проблемаларына арналған. 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм алты уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Алкогольная кома и лазеротерапия в эксперименте. Өфө, 2003 (авторҙаш);
* Спектрально‑когерентный анализ электроэнцефалограмм у детей с парксизмальными расстройствами сна. Өфө, 2006 (авторҙаш);

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4509-i-risova-li-t-l-k-y-y
Иҙрисова Миләүшә Абрар ҡыҙы

**Иҙрисова Миләүшә Абрар ҡыҙы** (28 декабрь 1961 йыл) — музыка белгесе, журналист, педагог. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2014). Журналистар союзы (2002), Композиторҙар союзы (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). 

## Биографияһы
Миләүшә Абрар ҡыҙы Иҙрисова 1961 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә, ижади ғаиләлә тыуған: уның атаһы — композитор Абрар Ғабдрахманов, әсәһе — билдәле йырсы Нажия Аллаярова.

Өфө дәүләт сәнғәт институты янындағы урта махсус сәнғәт мәктәбен фортепиано класы буйынса тамамлай, артабан уҡыуын Өфө дәүләт сәнғәт институтының теория факультетында дауам итә. 1986 йылда институтты тамамлағандан һуң БАССР‑ҙың Нуриман районы Никольский ауылы мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй башлай. 1990 йылдан башлап (өҙөклөк м‑н) Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһының «Башҡортостан» ДТРК‑һы филиалында: мөхәррир, 1991 йылдан алып музыкаль программаларҙың өлкән мөхәррире, 1993 йылдан — ТВ студияһының комментатор‑музыка белгесе, 1995—2005 йылдарҙа «Музыка» ижади берекмәһе етәксеһе, 2012 йылдан башлап музыкаль программалар мөхәррире, 2016 йылдан — программа алып барыусы. 2005 йылдан алып «Башҡортостан» ТРК ДУП‑ының ТВ студияһында эшләй (2006—2010 йылдарҙа художество тапшырыуҙар баш редакцияһының баш белгесе); 2011 йылдың февраль—октябрендә Ф. Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле директоры урынбаҫары.

## Ижади эшмәкәрлеге
Башҡортостан юлдаш ТВ һәм «Культура» (Рәсәй) каналдарындағы «Антракт», «Лира», «Башҡортостандың сәнғәт оҫталары» программалары; «Ҡош юлы», «Хәйерле кис» программалар циклдары; Опера һәм балет театры, Нуриев Р. исемендәге хореография колледжы, Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм башҡа эшмәкәрлеге тураһында телевизион репортаждарҙың авторы һәм алып барыусыһы; Дилмөхәмәтовтар, З. Ғ. Исмәғилев, В. Л. Мортазин, А. А. Солтанов, М. Х. Хисмәтуллин һәм башҡалар тураһында документаль фильмдар; фильм-концерттар сценарийҙарының авторы. Сығыштары профессионализм, юғары мәҙәнилек менән айырылып тора.
Миләүшә Иҙрисова фәндә лә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшкән. Ул Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында аспирантураны уңышлы тамамлай. Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт музыка сәнғәтенә һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре ижадына арналған. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Газиз Альмухаметов. Статьи. Воспоминания. Документы. Өфө, 2008.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006)

## Һылтанмалар
*  
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/bashkortostana-milyausha-idrisova/53630251/
* https://www.skompositorov.org/single-post/2017/02/09/%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%83%D1%88%D0%B0-%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0
Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы

**Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы** (27 ноябрь 1933 йыл — 12 август 2015 йыл) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).

## Биографияһы
Әнисә Хәйретдин ҡыҙы Дилмөхәмәтова 1933 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Мерәй ауылында тыуған.

1952 йылда Башҡорт театр‑художество училищеһын тамамлағандан һуң (Х.Бохарский курсы) — Баймаҡ колхоз‑совхоз театры (ҡара: Сибай башҡорт драма театры), 1954—1989 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры артисы.

Әнисә Дилмөхәмәтова ижадына лирик тоналлек яҡын. Ул ижад иткән образдар һөйкөмлө, сөнки күңел йылыһы менән башҡарылған, актрисаға ябайлыҡ, эскерһеҙ тойғолар хас: Луиза («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер; 1952, дебют, БАДТ), Ләлә («Аҫылйәр», М. Фәйзи), Дилбәр («Йырланмаған йыр», М. Кәрим). Байтаҡ эштәре трагик пафослы, улар үткерлек һәм көнүҙәк һыҙаттар биреү менән иғтибарҙы йәлеп итә: Любовь Шевцова [«Батырҙар», А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» («Молодая гвардия») романы буйынса В.Ғ.Ғәлимов инсценировкаһы), Пальмира («Мөхәммәт. Нур һәм шәүлә», Вольтерҙың «Магомет» пьесаһы буйынса), Алиман («Әсә, Ер‑әсә», С. Т. Айытматовтың «Әсә — Ер‑әсә» («Материнское поле») повесы буйынса Л. В. Вәлиев инсценировкаһы). «Йософ һәм Алмаҡай», «Йылан ҡабығы», «Артур һәм Нэнси», «Ҡаһым түрә» (И. И. Дилмөхәмәтов менән авторҙашлыҡта) һәм башҡа пьесалар авторы.

Әнисә Хәйретдин ҡыҙы Дилмөхәмәтова 2015 йылдың 12 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1972)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гедвига Елизавета Шарлотта Гольштейн-Готторпская

**Елизавета Гедвига Шарлотта Шлезвиг-Гольштейн-Готторпская** (; 22 март 1759 йыл, Ойтин — 20 июнь 1818 йыл, Стокгольм) — немец принцессаһы, Ольденбург йорто ағзаһы, кейәүҙә Норвегия һәм Швеция королеваһы.

## Биографияһы
Гедвига — кенәз-епископ Любекскийҙың һәм герцог Гольштейн-Готторпскийҙың, Ольденбургскийҙың, Фридрих Август Ольденбургскийҙың ҡыҙы. Гедвиганың әсәһе ландграфиня Ульрика Фридерика Вильгельмина Гессен-Кассельская. Гедвига Швеция короле Адольф Фредерикка ҡыҙ туған, ә император ҡатын Екатерина II ике туған һеңлеһе була.

Гедвига Елизавета Шарлотта Эйтинда үҫә. 1774 йылда 15 йәшендә Гедвига үҙенең ике туған ағаһы Карлға, герцог Седерманландский һәм буласаҡ король Карл XIII кейәүгә сыға. Гедвига күңелле холҡо арҡаһында швед һарайында абруй ҡаҙана. Иренең даими рәүештә хыянат итеүен Гедвига Елизавета Шарлотта тыныс ҡабул итә. Оҙаҡ ваҡыт никахтары балаһыҙ була, сабый Карл Адольф 1798 йылда тыуып, бер нисә көн үткәс, вафат була. 

Гедвига Елизавета Шарлотта сәйәси эштәргә ҡыҫылмай, тик король Густав IV Адольф урынына бушатылғас, уның улына ярҙам итә башлай. Ошо ваҡыттан алып ул «густавсылар» араһында төп фигура була һәм Густав IV Адольфты тәхеттән баш тартырға мәжбүр иткән даирәләр менән көсөргәнешле мөнәсәбәттә була. 

Гедвига диҡҡәтлелеге менән айырылып тора һәм ижады емешле яҙыусы булараҡ таныла. Билдәлелекте уға 1775 йылдан алып 1817 тиклемге дәүерҙе һүрәтләгән 7000 биттән торған «Көндәлеге» килтерә. Көндәлектә 1800 йылға тиклемге яҙыуҙар яҡын әхирәте, буласаҡ графиня Пипер, Аксель фон Кесе Ферҙендың һеңлеһе София фон Ферзенға адресланған хаттарҙа бирелгән. 1800 йылдан һуң ҡыҫҡа һәм айына бер тапҡыр яҙыуҙар хат формаһында булмай. Ошоноң менән бәйле «Көндәлектең» исеме яңылыштыра. Гедвига Елизавета Шарлоттаның архивы густав дәүере тураһында мөһим сығанаҡ булып тора. 

## Иҫкәрмәләр
Ҡорғаҙаҡ (мәмерйә)

**Ҡорғаҙаҡ мәмерйәһе** — Әй йылғаһы ҡушылдығы Каменка йылғаһы үҙәнендәге мәмерйә. Административ яҡтан Силәбе өлкәһенең Һатҡы районында, Межевой ҡасабаһы һәм Алексеевка ауылы араһында урынлашҡан, тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тәүге тапҡыр мәмерйә тураһында XVIII быуаттың икенсе яртыһында телгә алына, уны академик Петр Симон Паллас һүрәтләй.

Мәмерйәгә инеү урыны Ҡорғаҙаҡ үҙәненең уң яҡ битләүендә 20 метр самаһы бейеклектә, Әй йылғаһынан 150 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо — 530 м, тәрәнлеге — 16 м. Мәмерйә . девондың эзбизташ ҡатламында барлыҡҡа килгән һәм короидорлы- ҡыуышлы типтағы карст ҡыуышлығынан тора, бер-береһе менән үтеү юлы менән берләшкән өс ҙур залы бар. Мәмерйә эсендә — ер аҫты боҙлоғо. Мәмерйәлә булған һарҡындылар тулыһынса тиерлек туристар тарафынан юҡҡа сығарылған. Мәмерйә Силәбе өлкәһе Башҡарма комитетының халыҡ депутаттары советының 1969 йылдың 21 ғинуарындағы 29-сы һанлы приказы менән тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иғлан ителә. Мәмерйәгә инеү өлөшө ярғанаттарҙың йәшәү урыны булып тора. 

## Һылтанмалар
* Карточка пещеры на сайте Областного Государственного учреждения «Особо охраняемые природные территории Челябинской области»
Франсуаза Барре-Синусси

**Франсуаза Барре-Синусси **( ;  30 июль 1947 йыл, Париж, Дүртенсе француз республикаһы) — Франция вирусологы, медицина һәм физиология өлкәһендә 2008 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Харальд цур Хаузен һәм Люк Монтанье менән берлектә). Люк Монтанье етәкселегендә 1983 йылда кешелә барлыҡҡа килгән иммун дефициты синдромын тыуҙырыусы ВИЧ ретровирусын асыуҙа ҡатнаша.

## Мәҡәләләре
* 1987: СПИД, о котором идет речь, с Жан-Клодом Шерманом и Вилли Розенбаумом, Париж, Плон, колл. «Свидетели сегодня». : *Le sida en question*, avec Jean-Claude Chermann et Willy Rozenbaum, Paris, Plon, «Témoins d'aujourd'hui», 181 стр. .
* 2012: Для мира без СПИДа: общий бой (интервью с Франсуа Бувье), Париж, Альбин Мишель, 169 р. : *Pour un monde sans sida : un combat partagé* (entretiens avec François Bouvier), Paris, Éditions Albin Michel, 169 .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нобелевскую премию по физиологии и медицине получили немец и двое французов: за открытие вирусов, вызывающих рак и ВИЧ
* PROFILE: Luc Montagnier, Francoise Barre-Sinoussi — AIDS pioneers
* Institut Pasteur — Unité de Régulation des Infections Rétrovirales
* Abstract of paper describing the discovery of HIV
* Press release from the Karolinska Institutet
Линда Бак

**Линда Бак** (; 29 ғинуар 1947 йыл, Сиэтл, Вашингтон) — Америка биологы, «еҫ һиҙеү рецепторҙарын һәм еҫ һиҙеү ағзалары системаһының ойошторолоуын» тикшергән өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (2004). Линда Бак лабораторияһы эшләгән ысул ярҙамында асыҡланыуынса, һиҙеү системаһы еҫтәрҙе кодлауҙың ҡатнаш һыҙмаһын файҙалана. Вашингтон университетын тамамлай һәм 2003 йылдан шунда уҡ уҡыта. 2006 йылда биолог Roger Brent'ҡа кейәүгә сыға.

АҠШ-тың Милли фән академияһы (2003) һәм National Academy of Medicine (2006) ағзаһы. Америка сәнғәт һәм фән академияһы (2008) һәм Америка фән үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы ағзаһы. Гарвард университетының почётлы докторы (2015). Лондон Король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (2015).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1996 — Розенстил премияһы
* 2002 — 
* 2003 — Гайднерҙың халыҡ-ара премияһы
* 2004 — физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Информация с сайта Нобелевского комитета (инг.)
* Линда Бак. Биография на сайте n-t.ru
* Linda B. Buck — Curriculum Vitae (инг.)
Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы

**Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы** (14 март 1951 йыл) — педагог, хор дирижёры, режиссёр. 1983—2006 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы, 2001 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта  2001 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры, 2007 йылдан — «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбленең художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).

## Биографияһы
Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы Иҡсанова (ҡыҙ фамилияһы Бабичева) 1951 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Ҡыйғаҙытамаҡ ауылында тыуған. Нәжметдин уҙамандың 8 балаһы ла йырларға, төрлө уйын ҡоралдарында уйнарға ярата. Әммә ҡыҙҙарҙың барыһы ла медицина юлын һайлай. Апайҙарына эйәреп Нәфирә лә медицина училищеһына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлап, дауаханала эшләй. Тик сәнғәткә булған һөйөү барыбер өҫтөнлөк ала.

1978 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (З. Х. Ғөбәйҙуллина класы), 1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Э. Х. Ғәйфуллина класы; 1999, А. И. Корякин курсы) тамамлаған. 1983—2006 йылдарҙа — Өфө сәнғәт училищеһында, 2001 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, бер үк ваҡытта Хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры, 2007 йылдан башлап «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбленең художество етәксеһе. 2002 йылда Мәскәү мәҙәниәт һәм сәнғәт университетында (Химки ҡалаһы; етәксеһе — СССР-ҙың халыҡ артисы В. Н. Минин) стажировка үтә. «Милый мой хоровод» рус йыры ансамбленең һәм С. Т. Аксаков исемендәге баҡсаһының «Сылтыр шишмә», Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Өфө хәтирәләре» (икеһе лә — 2010) башҡорт йыры ансамблдәренең (бөтәһе лә — Өфө) ойоштороусыһы һәм художество етәксеһе. Башҡорт дәүләт филармонияһында үткәрелгән театрлаштырылған тамашалар, юмор һәм сатира кисәләре, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең юбилей кисәләре сценарийҙары авторы һәм режиссёры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004])
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)
* Мишкә районының Почетлы гражданины (2020)

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Ире — Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы (1.09.1935—19.10.1992), режиссёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Меня преследует фраза «Если не ты, то кто?» - худрук Ансамбля «Мирас» Нафиря Иксанова. ИА «Башинформ», 14 марта 2021 года
Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы

**Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы** (23 февраль 1906 йыл — 5 октябрь 1983 йыл) — йырсы (лирик сопрано), педагог. 1938 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1952 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1955 йылдан — солисы, 1961—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1942). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. (1955).

## Биографияһы
Зәйтүнә Зариф ҡыҙы Илбаева 1906 йылдың 23 февралендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Шишмә ауылында тыуған.

1938 йылда Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Башҡорт студияһын тамамлағандан һуң (Е. А. Милькович класы) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1952 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1955 йылдан — солисы, 1961—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы.

## Ижади эшмәкәрлеге
Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы Башҡорт опера сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хәрәкәтсән, еңел тауышҡа эйә була. Вокаль һәм актёрлыҡ оҫталығын оҫта яраштырып, сағыу образдар тыуҙыра: Фердинанда («Тирмәнсе ҡыҙы»; дебют, 1938), Ольга («Һыуһылыу» — «Русалка», А. С. Даргомыжский), Оксана («Бейек үксәле ситек» — «Черевички», П. И. Чайковский), Айһылыу («Һаҡмар», М. М. Вәлиев), Ҡарасәс («Азат», Р. Ә. Мортазин), Ҡарлуғас (Н. К. Чемберджиҙың шул уҡ исемдәге операһы) һәм башҡалар. Зәйтүнә Зариф ҡыҙының концерт репертуарында «Ағын һыу», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә», «Ҡолой кантон», «Шәүрә» һәм башҡа оҙон башҡорт көйҙәре бар. Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1955).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1942)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар
*    
* http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D0%BC%D3%99%D2%99%D3%99%D0%BD%D0%B8%D3%99%D1%82%D0%B5%20(%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D1%88%20%D2%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B):%208%20%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%84%20%D3%A9%D1%81%D3%A9%D0%BD%20%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BA.pdf
Джулия Аннас

**Джулия Элизабет Аннас** (; 13 июнь 1946 йыл) — Англия һәм АҠШ-тың ғалим-философы. Аризона университетының философия профессоры. Американың фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (1992).

## Биографияһы
1968 йылда Оксфорд университетын (беренсе класлы дәрәжәле бакалаврҙы) бик яҡшы тамамлай. Магистр дәрәжәһен (1970) һәм философия докторын (1972) Гарвард университетында ала.

1970—1986 йылдарҙа — Оксфордта философия уҡытыусыһы. 1991—1992 йылдарҙа — Колумбия университетының философия факультеты профессоры. 1986—1991 йылдарҙа һәм 1992 йылдан — Аризона университеты профессоры, 1995 йылдан — философия регент-профессоры.

2011 йылда Кембридж университетында Корбетт исемендәге лекциялар уҡыуға лайыҡ була.

Ире Аризона университетының философия профессоры.

Уппсала университетының почетлы философия докторы (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страничка Джулии Аннас  на сайте Аризонского университета
Джулия Бек

**Юлия Бек** (20 декабрь 1853 йыл — 21 сентябрь 1935 йыл) — Швеция рәссамы һәм каллиграфы.

## Биографияһы
Юлия Бек — Швецияла, Стокгольм ҡалаһында тыуған, бухгалтер Франц Бек ҡыҙы. Швед короле нәфис сәнғәт академияһында (1872—1878), аҙаҡ — Парижда, Жюлиан Академияһында (1883—1884) уҡыған, унда педагогтары француз рәссамдары Леон Бонн һәм Жан-Леон Жером була. Артабан Францияла йәшәй, ҡалған ғүмеренең күп өлөшөн шунда үткәрә. Күпмелер ваҡытҡа рәссамдар Харриет Бакер, Хильдегард Торелль (Thorell Hildegard) һәм Анна Мунт-Норстедт менән бергә Парижда студияны ҡуртымға алалар, шулай уҡ Гре-сюр-Луэнда рәссамдар колонияһында йәшәй.

Юлия Бек, профессиональ рәссам булараҡ, финанс сәбәптәр буйынса портреттарҙа махсуслаша һәм үҙ быуыны швед ҡатын-ҡыҙ-рәссамдары араһында үҙенең финанс үҙаллылығы булған бик әҙҙәрҙең береһе була. Әммә, уның яратҡан жанры пейзаж була. Юлия Бек үҙенең импрессионистар стилендә, тоноҡ палитрала яҙылған пейзаждары менән билдәлелек ала.

Ул 1934 йылда Франция почетлы легион ордены менән бүләкләнә.

Юлия Бек 1935 йылда Францияла, Вокрессонда вафат була.

Әлеге ваҡытта уның хеҙмәттәре музей коллекцияларында, шул иҫәптән Швеция Милли музейында һаҡлана. 2012—2013 йылдарҙа рәссамдың эштәре Швецияла, Мура ҡалаһының Зорн музейында һәм Стокгольмда, Свен-Гарри художество музейында ретроспектива үткән.

## Тере сағындағы күргәҙмәләре
* Салон, Гран-Пале, Париж, 1880.
* Union des Femmes Peintres et Sculpteurs, Palais de l’Industrie, Париж, 1893.
* Салон, Гран-Пале, Париж, 1905.
* Vaucresson, 1925.

## Галереяһы

Beck Nénuphars Näckrosor.jpg|Юлия Бәк, Томбойоҡ, киндерҙә май менән, 1887-1888.
Julia Beck-Pojke med tamburin.jpg|Малай менән тамбурин.
Julia Beck Woman dressing.jpg|Ҡатын-ҡыҙ ултырғыста ултырып кейенә.
Julia Beck French Landscape Grèz.jpg|Француз пейзажы (1885).
Julia Beck - GRÉZ PAR NEMOURS (SEINE ET MARNE).jpg|Сем йылғаһы (1885).


## Әҙәбиәт
* Beck, Julia (2013). Brev från Julia Beck / [sammanställda av] Kåa Wennberg; [foto: Susanne Berger …]. Saltsjö-Boo: Kåa Wennberg. Libris 14229093. ISBN 9789197461238
* Wennberg, Kåa (2012). Julia Beck / [foto: Lars Berglund …]. Malmö: Arena. Libris 13499447. ISBN 978-91-7843-381-0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Julia Beck May 24—Sep 1 2013 
* Бек Джулия. Nordisk familjebok.
Джиннинг Каролина

**Каролина Джиннинг Нилссон** (; 6 октябрь 1978 йыл) — швед артисы, йырсы, журналист, телевидение алып барыусыһы, яҙыусы һәм рәссам.

## Биографияһы
Каролина Джиннинг Нилссон 1978 йылдың 6 октябрендә Мальмё ҡалаһында (Швеция, Сконе провинцияһы) тыуған.

## Карьераһы
Каролина үҙ карьераһын 1991 йылда модель сифатында башлай.

Хәҙер ул — актриса ла, журналист, телевидение алып барыусыһы ла, яҙыусы һәм рәссам да.

## Шәхси тормошо
Каролинаның ире Александр Лайдекер. Ғаиләнең ике ҡыҙҙары үҫә — Алисия Лайдекер (05.06.2012 тыуған) һәм Адель Лайдекер (08.05.2014 тыуған).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Internet Movie Database