open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ирәмәл

**Ирәмәл** (урыҫ. Иремель) — ҙурлығы буйынса Көньяҡ Уралда урынлашҡан икенсе бейеклек, Башҡортостан Республикаһы Белорет районының төньяҡ-көнсығышында һәм Учалы районының төньяҡ-көнбайышында.

Тау үҙендә ике түбәне бәйләй:

 Оло Ирәмәл (түбәһе яҫы таулыҡ), бейеклеге 1582,3 м;

 Кесе Ирәмәл, бейеклеге 1449,4 м.

Ике түбә араһындағы биләндең киңлеге яҡынса 1 км һәм бейеклеге 1200—1250 м.

Оҙонлоғо төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа тиклем 12 км тәшкил итә, төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан — 8 км.

Тауҙың итәгендә сығанаҡ йылғалар аға Тығын (Оло Әүнәр ҡушылдығы), Иһәнәк, Оло Әүнәр, Ҡарағай (Төлөк ҡушылдығы) һәм Төлөк. Был йылғалар Әүәләк һыртында аға башлаған Ағиҙелдең ҡушылдыҡтары.

Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары менән Ирәмәл тауы территорияһы, (шул иҫәптәнӘүәләк һырты) тәбиғи парк тип иғлан ителде.

## Галерея

 


File:Ташлы йылға, Ирәмәлгә бер юл.jpg|thumb|Ташлы йылға, Ирәмәлгә бер юл
File:Ирәмәл тауы башында болоттар асылғанда.jpg|thumb|Ирәмәл тауы башында болоттар асылғанда
File:БГУ студенттары Ирәмәл башында.jpg|thumb|БДУ студенттары Ирәмәл башында
File:"Ирәмәл" тауы башында.jpg|thumb|"Ирәмәл" тауы башында
.


## Һылтанмалар

* Иремель и окрестности ;
* Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. Глава «Южный Урал» (анализ названия горы Иремель);
* Виртуальный тур по горе Иремель
Йәләл-Абад өлкәһе

**Йәләл-Абад өлкәһе** (ҡырғыҙса *Жалал-Абад облусу*) — Ҡырғыҙстан Республикаһының көнбайышындағы өлкә. Этномәҙәни һәм иҡтисади планда Ош һәм Баткән өлкәләре менән ул Көньяҡ Ҡырғыҙстанға керә.

Өлкәнең административ үҙәге — Йәләл-Абад ҡалаһы. Халҡы — 1,239 миллион кеше.
Копт теле

**Копт теле** — коптарҙың теле. Ул Афразия макро-ғаиләһенең Мысыр ғаиләһендәге һуңғы тел. Копт алфавиты грек алфавиты нигеҙендә төҙөлгән.

## Һылтанмалар
* Копт теленең тарихы
* Копт һүҙлеге 
* Wolfgang Kosack: *Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke*, Graz 1974.
* Wolfgang Kosack: *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch — Koptisch — Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste*. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2.
* Wolfgang Kosack: *Schenute von Atripe De judicio finale.* Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2013, ISBN 978-3-9524018-5-9.
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch — Deutsch — Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.
Бранденбург

145px|thumb|Бранденбург штаты әләме
**Бра́нденбург** (, , ) — Германия федераль штаты. Баш ҡалаһы — Потсдам.
## География
Бранденбург көнбайыштан Саксония-Анһальт, төньяҡтан Мекленбург — Алғы Померания штаты, көнсығыштан Польша, көньяҡтан Саксония штаты менән сиктәш. Ерҙәрҙең 30% урман биләй.
## Ауыл хужалығы
Бранденбург ере ҡарағай урманы, күлдәр, һаҙлыҡлы урындарға бай. Ярлы, ҡомло тупраҡлы Бранденбург ерендә картуф һәм арыш уҫтерелә. Уңдырышлы тупраҡлы Уккермарк һәм Одербрухс ерендә бойҙай, шәкәр сөгөлдөрө һәм тәмәке үҫтерелә. Берлин тирәләй һәм Шпреевальд урманында еләк-емеш үҫтереү һәм малсылыҡ үҫеш алған.
## Иҡтисад

* Йән башына бурыс 6.360 € *([[2002]])*
* Дөйөм бурыс 16,5 миллиард €*([[2002]])*
Түбәнге Лужицала һоро күмер руднигы (Зенфтенберг янында) һәм текстиль фабрикаһы (Губен, Форст, Котбус) урынлашҡан. Аграр сектор иҡтисадтың төп өлөшөн алып тора. Урман күп булғанлыҡтан урман хужалығы иҡтисадта ҙур өлөш алып тора. Машиналар төҙөү, электороника, оптика, аҙыҡ һәм химия сәнәғәте үҫешкән.
Межгорье (ҡала)

**Межго́рье** («Көҙйылға», «Таулы», «Ҡояшлы», «Белорет-15», «Белорет-16», «Өфө-105») — Башҡортостан Республикаһы биләмәһендәге федераль үҙәк ҡарамағындығы ябыҡ ҡала.

Ҡала Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта 140 км алыҫлыҡта, Белорет юлының 40 километрында, Көньяҡ-Урал ҡурсаулығындағы Ямантау тауы итәгендә урынлашҡан.

Ҡала ике өлөштән тора: Татлы/Белорецк-15 ҡасабыһынан (Көньяҡ-көнбайыш микрорайон ) һәм Ҡояшлы (Солнечный, элекке Ҡуҙйылға)/Белорецк-16 ҡасабаһы (Үҙәк микрорайон ), ике микрорайон бер-береһенән 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле шәхестәре
* Ольга Вилухина (22.03.1988), биатлонсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2014), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2014).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Башҡортостан Республикаһы ябыҡ Межгорье ҡалаһы хакимиәте рәсми сайты
Новы Двур Крулевски

**Но́вы Двур Круле́вски** () — Польшалағы бер ауыл. Ул көньяҡ-үҙәк Польшала, Куяв-Померания воеводалығының Хэлмно повятындағы Папово-Бискупье гминаһында урынлашҡан.
Унда, йыраҡ

**Унда, йыраҡ** (сербсә *Tamo, daleko/Тамо, далеко*) — Беренсе бөтә донъя һүғышы ваҡытындағы серб патриотик йыры.
## Йыр һүҙҙәре
Йыр һүҙҙәре күп версия ла бар, сөнки йыр авторы белмәгән.
### Беренсе весия

## Һылтанмалар
YouTube сайтында йыр көйө һәм һүҙҙәре
Гаевица

**Га́евица** (сербса һәм хорватса *gajica*, Сербияла шулай уҡ *abeceda* тип атала) — хорват һәм серб латин алфавиты. Ул (башта хорват теле өсөн генә) XIX-сы быуатта Людовит Гай тарафынан булдырылған. Хәҙер гаевица рәсми рәүештә Хорватияла һәм бер нисә башҡа дәүләттә (Босния һәм Герцеговина, Сербия, Черногорияла) ҡулланыла. Был алфавиттың кирил имләһе нигеҙендәге аналогы вуко́вица тип атала, ул серб телендә яҙыу өсөн ҡулланыла.
Квадрат километр

**Квадрат километр** (km2, км2) — халыҡ-ара системалағы майҙан үлсәү берәмеге. Бер квадрат километр — 1 километр яҡлы квадраттың майҙаны.
Квадрат километр түбәндәгеләргә тиң була:

* 1 000 000 м² 
* 100 гектар
* 0,386 102 квадрат миля
* 247,105 381 акр

Башҡа берәмектәр квадрат километр аша түбәндәгесә сағылдырыла:

* 1 м² = 0,000 001 км² 
* 1 гектар = 0,01 км² 
* 1 квадрат миля = 2,589 988 км² 
* 1 акр = 0,004 047 км²
Мордва Республикаһы

**Мордо́вия, Мордва Республикаһы** (моҡш., эрз. *Мордовия Республикась*) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика.

Рәсәйҙең Европа өлөшөндә урынлашҡан, Волга буйы федераль округына ҡарай. РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1930 йылдың 10 ғинуарында ойошторолған. Баш ҡалаһы — Саранск.

Юғары вазифалы кешеһе — республика башлығы.

## География
Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Уның көнбайыш өлөшө Ока-Дон тигеҙлегендә, үҙәк һәм көнсығыш өлөшө Волга буйы ҡалҡыулығында урынлашҡан. Түбәнге Новгород, Ульяновск, Пенза, Рязань өлкәләре һәм Сыуашстан менән сиктәш.

Республиканың майҙаны — 26,1 мең км², иң бейек нөктәһе — 324 м.

Мордовияла 114 йылға бар. Иң ҙурҙары: Исса ҡушылдығы менән Моҡша йылғаһы, Сивинь, Сатис, Вад һәм Алатырь, Инсар, Руднф ҡушылдыҡтары менән Сура йылғаһы.
Мордовияла 500-ләп күл бар. Иң ҙурҙары Инерка, Татарка.

## Климат
Климаты урта-континенталь, ғинуарҙа уртаса һауа температураһы −11&nbsp;°C, июльдә +19&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм ≈450-500 мм.

## Тарих
1919 йылда апрель—авгусында Саранскиҙа Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты һәм АСБР Хәрби комиссариаты эвакуацияла була; 1‑се, 2‑се Башҡорт кавалерия һәм 1‑се, 2‑се Башҡорт уҡсылар полктары ойошторола.

1928 йылдың 16 июлендә — Мордва округы (Урта Волга крайында) булараҡ ойошторолған;

1930 йылдың 10 ғинуарында — Мордва автоном өлкәһе;

1934 йылдың 20 декабрендә — Мордва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы;

1991 йылдан — Мордва Совет Социалистик Республикаһы;

1993 йылдан — Мордва Республикаһы.

1998 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Мордва республикаһы араһында сауҙа‑иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды. Ике республика араһында сауҙа әйләнеше 2007 йылда 854 млн һум тәшкил итә. Башҡортостан предприятиелары — «Мордовцемент» «Саранск‑кабель» йәмғиәттәре, Саранскиҙағы приборҙар эшләү завод һәм механика заводтары,  Мордва ижтимағи берекмәләре һәм Мордва милли‑мәҙәни автономияһы менән хеҙмәттәшлек итә. Башҡортостанда «Умарина» дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле, Мордва Республикаһының «Келу» дәүләт ансамбле һәм Мордва дәүләт филармонияһы гастролдә булды.

## Халыҡ

Халыҡ — 834,8 мең кеше, шул иҫәптән 120 башҡорт (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,6 кеше/км². Халыҡтың 58,9 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): мордвалар — 40, урыҫтар — 53,1. Дәүләт телдәре — мокша, эрзя һәм урыҫ телдәре.

### Милли составы

### Административ-территориаль бүленеше
Мордовия Республикаһы составында 7 ҡала һәм 22 муниципаль район иҫәпләнә.

### Муниципаль райондар
right|thumb|400px|Мордовияның административ бүленеше

### Торама пункттар

**Мордовиянең эре орама пункттар**


## Бүләктәре
* Ленин ордены (11 декабрь 1965)
* Ленин ордены (10 июль 1985)
* Октябрь РеволюцияҺы ордены (1980)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (29 декабрь 1972)

## Әҙәбиәт
* Мурзабулатов М. В. Мордовское население Башкортостана: исследования и материалы. Уфа, 1995.

## Иҫкәрмәләр
Удмурт Республикаһы

**Удмурт Республикаһы** (**Удмуртия**, удмуртса **Удмурт Республика**) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Баш ҡалаһы — Ижевск.

Көнбайыштан һәм төньяҡтан Киров өлкәһе, көнсығыштан Пермь крайы, көньяҡтан Башҡортостан һәм Татарстан республикалары менән сиктәш.

## Дәүләт ҡоролошо
Удмурт Республикаһының дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм Удмурт Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнә. Юғары закон сығарыу һәм контроль органы — биш йылға бер һайлана торған Удмурт Республикаһының дәүләт Советы. Хәҙерге составы 2007 йылдың декабрендә һайланған, председателе — .
Башҡарма власть — Республика Башлығы һәм Республика хөкүмәте.

## Билдәле шәхестәр
* Зеленин Дмитрий Константинович (21.10.1878—31.08.1954), фольклорсы, диалектолог, этнограф. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), Болгария Фәндәр Академияһы академигы (1946), рус теле һәм әҙәбиәте докторы (1917), Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). Этнография докторы (1935). Башҡорттар этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945). Завьялов районының Люк ауылынан.

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге саксон көнсығыш-фриз теле

250px|thumb| Көнсығыш-фриз түбәнге әлмән теленең ҡулланыу урыны
**Түбәнге саксон (әлмән) көнсығыш-фриз  теле** (, үҙ исеме — *Oostfreesk*) — Көнсығыш Фризияла (Ауэрк (*Auerk*), Оамдэ (*Oamde*), Лир (*Lier*) ҡалаларында) йәшәгән көнсығыш фриз халҡының теле. Сатэрфриз телендә Көнсығыш Фризия *Fräislound* тип атала (, ).

Лингвистик төрө буйынса көнсығыш-фриз түбәнге әлмән теле фриз телдәре төркөмөнә ҡарамай (ә сатэрфриз теле, мәҫәлән, ҡарай). Был тел — түбәнге әлмән теленең формаһы. Быны таблицалағы миҫалдарҙа күрергә мөмкин:
Тыва Республикаһы

**Тыва Республикаһы** (*Тыва́*, *Тува́*, ) — Рәсәй Федерацияһы составындағы Себер федераль округына ҡараған республика. РСФСР составында 1944 йылдың 11 октябрендә ойошторола.

Себер федераль округына инә, Көнсығыш-Себер иҡтисад районы бер өлөшө булып тора.

РСФСР составына Тыва автономиялы өлкә булараҡ 1944 йылдың 11 октябрендә инә (1961 йылдан — Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы), һуңынан 1991 йылдың 24 майында республика булараҡ үҙгәртелде.

Дəүлəт телҙере — урыҫ теле, тыва теле. Тожу кожуунында тыва теленең тожу диалекты таралған.

## Дәүләт ҡоролошо
Тыва Республикаһы Конституцияға ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть

Тыва Республикаһы Башлығы — Тыва Республикаһы иң юғары вазифалы кешеһе. Тыва Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе.
Тыва Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тыва Республикаһы Конституцияғы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Тыва Республикаһы суд системаһы составында:
# Тыва Республикаһы юғары суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Тыва Республикаһы арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Тыва Республикаһы Парламенты — Юғары Хуралы.

## Гимны

1993 йылдан 2011 йылғаса ғәмәлдә булған гимндын исеме — «Тооруктуг „Долгай“ таңдым» (). Халыҡ йыры. Эшкәртеү авторы — Аяна Самияй ҡыҙы Монгуш.

2011 йылдың 11 Урағай көнөндә Тыва Республикаһы Дәүләт гимны тураһында закон үҙгәртелде. Яңы гимны исеме — *Мен тыва мен* ().

## Йәғрәфиәһе
Көньяҡтан һәм көнсығыштан Монголия, төньяҡтан Красноярск крайы, төньяҡ-көнбайыштан Хакас Республикаһы, төньяҡ-көнсығыштан Бүрәт Республикаһы һәм Иркутск өлкәһе, көнбайыштан Алтай Республикаһы менән сиктәш.

## Халҡы
Халыҡ һаны — 313 940 кеше (2009), халыҡ тығыҙлығы — 1,86 кеше/ км² (2009). Ҡала халҡы 51,22 % (2009) тәшкил итә.

1959—2002 йылдарҙа Тыва Республикаһының милли составы:

## Административ бүленеше

# Бай-тайга кожуун
# Барыын-Хемчик кожуун
# Чөөн-Хемчик кожуун
# Каа-Хем кожуун
# Кызыл кожуун
# Монгун-Тайга кожуун
# Өвүр кожуун
# Бий-Хем кожуун
# Сүт-Хөл кожуун
# Таңды кожуун
# Тере-Хөл кожуун
# Тес-Хем кожуун
# Тожу кожуун
# Улуг-Хем кожуун
# Чаа-Хөл кожуун
# Чеди-Хөл кожуун
# Эрзин кожуун

## Иҫкәрмәләр
Серб Республикаһы гимны

*Был [[Сербия]] дәүләт гимны түгел! Бының өсөн [[Сербия Милли Гимны|был мәҡәләне]] ҡарағыҙ.*

**«Минең Республикам»** (сербсә, хорватса һәм босанса *Moja Republika*, сербсә (вуковица әлифбаһында) *Моја Република*) — Босния һәм Һерцеговина составындағы Серб Республикаһының милли гимны. 2006 йылдын 16 Майай/июленән, 2006 йылда Босния һәм Һерцеговина Конституцион суды тарафынан ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан ителгән, Боже Правде гимнының инструменталь версияһын алыштыра.

Авторы Младен Матович.

## Гимн тексы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
YouTube сайтында СР Гимны
Төркмән ССР-ы гимны

**Төркмән Совет Социалистик Республикаһы гимны** — Төркмән Совет Социалистик Республикаһының дәүләт символы. 

## Тарих
Гимн 1947 йылда ҡабул ителгән, 1997 йылда ғәмәлдән сығарылған. Көйөнөң авторы Вәлимөхәммәт Мухадов (Төркмәнсә *Welimuhammet Muhadow, Weli Muhadow*; ул шулай уҡ бойондороҡһоҙ Төркмәнстан Гимны тексы авторы), текст авторы Аман Кекилов.

## Төркмән телендә Гимн тексы

## Советтар Союзы республикалары гимндары

* MIDI 
* MP3
* Һүҙҙәре - nationalanthems.info сайтынан
Ингушетия гимны

**Ингушетия Республикаһының [[милли гимны]]** — Ингушетияның (Рәсәй Федерацияһы төбәге) әләме һәм гербы менән бер рәттән дәүләт символы.
## Тарих
Беренсе Ингушетия Гимны 1993 йылда Ингушетия Парламенты тарафынан ҡабул ителде.
### Беренсе Ингушетия гимнының рәсми тексы ингуш телендә
*Рамаҙан (Рамзан) Цуров һүҙҙәре*
Лоамий мехка хозагІа дола дакъа
ДІа а лаьца улл хьо, ГІалгІайче,
Курра йолаш никъ хьо хьай дІахо
Дуне мел латт яха хьо, ГІалгІайче.

Аллах — Даьла, низ ба ГІалгІайченна,
Везан — Даьла, йоахае ГІалгІайче.

Лаьтта даттІал йоккха я човнаш,
МоастагІаша хьа дегІа яьраш.
Эздий хилба хьа керахьа къонгаш,
ЧІир леха, бохабе гІаьраш.

Аллах — Даьла, низ ба ГІалгІайченна,
ЧІир леха из ба ГІалгІайченна.

Дунен чухьа лехаргьяц оатто,
Деза вайна хьагI йоаца вахар.
Лаьтта оахаш дахаргда лаьтта,
Низ кхоаче из лаьтта аха.

Аллах — Даьла, низ ба ГІалгІайченна,
Лаьтта аха низ ба ГІалгІайченна.

Бокъонга сатувс хьа уйлаша,
Дог, тов мо, леталу хьа чІоагІа
Тха Даьхе, хьо массаза хийла
Кортамукъа, дех Даьлага оаха.

Аллах — Даьла, низ ба ГІалгІайченна,
Кортамукъа халлийта ГІалгІайче!
## Хәҙерге гимн
2005 йылда Рамаҙан Цуров гимны һүҙҙәре Парламент тарафынан ғәмәлдән сығарылды. Яңы һүҙҙәрҙен Саид Чехкиев яҙа. Был Гимн рәсми рәүештә ҡабул ителгән, әммә хәҙер беренсе Гимны (Р. Цуров һүҙҙәре) киңерәк ҡулланыла.
### Яңы гимн һүҙҙәре урыҫ телендә
*Саид Чехкиев һүҙҙәре<br />Игорь Ляпин тәржемәһе*
«Гор величавых седые преданья,
Башни-джигиты стоят, как на страже.
Честь Ингушетии — древнего края, -
Наше наследие, мужество наше.

Припев:
В братстве народов великой державы
Ты расцветай, Ингушетия наша.
Звёздным сиянием чести и славы
С каждой весною всё краше и краше.
Было немало рассветов багровых,
Тёмные тучи беду предвещали,
Но на путях, на дорогах суровых
Мы испытанья достойно встречали.

Припев:
В братстве народов великой державы
Ты расцветай, Ингушетия наша,
Звёздным сиянием чести и славы
С каждой весною всё краше и краше.
Солнце встаёт над землею родимой,
Мысли чисты, как хрусталь водопада.
Нами любима, Аллахом хранима
Родина наша, другой нам не надо.

Припев:
В братстве народов великой державы
Ты расцветай, Ингушетия наша,
Звёздным сиянием чести и славы
С каждой весною всё краше и краше.»

Төркөм:Гимндар
«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы

**«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы** — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы документтарҙың электрон йыйылмаһы.

Ойоштороусыһы Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының телекоммуникация һәм мәғлүмәт технологияларын үҫтереү департаменты. «Ростелеком» асыҡ акционерҙар йәмғиәте элемтә ярҙамы күрһәтә.

Электрон базаны булдырыу менән «Опыт» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте шөғөлләнә, проект буйынса эш күләме — 22 миллион һум.

Оборона Министрлығында был сайт донъяла быға тиклем булмаған тип белдерелә.

2010 йылдың апреленен сайт тест (тикшереү) режимында эшләй.

Электрон мәғлүмәттәрҙе тулыландырыү 2012 йылдың декабренә планлаштырылған.

Интернеттағы сайттың адресы: www.podvignaroda.mil.ruwww.podvig-naroda.ru www.podvignaroda.ru.

Сайты ҡарау өсөн Adobe Flash программаһын ҡуйыу талап ителә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанма
* Министерство обороны Российской Федерации. Общероссийский электронный банк документов «Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» открыт
Һәндерә

thumb|240px|<center> Ағас башында һәндерә
**Һәндерә** —  ер өҫтөнән бейек итеп яһалған йоҡлау, ултырыу һәм нәмәләр һалыу өсөн эшләнгән махсус урын, башлыса бер йәки бер нисә ағас олононда эшләнә. Ял итеү, эш урыны һәм ваҡытласа йәшәү урыны итеп файҙаланыла.

Ағас башында эшләнгән һәндерә өсөн урман киҫеү талап ителмәй, шуға күрә улар экологик төҙөлөш өлгөһө булып тора. Ҡайһы бер тропик райондарҙа, ерҙәге хәүефлектән һаҡланыу өсөн, һәндерәне ағас ботаҡтарында йәки ергә ҡағылған свайҙарҙа эшләйҙәр.

## Ҡулланыу
Ағас башында эшләнгән йорттар Көньяҡ Америкала, Африкала, Азияла киң ҡулланыла.
Әзербайжан ССР-ы гимны

**[[Әзербайжан ССР-ы]] гимны** — 1944—1991 йылдарҙа Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһының дәүләт символы.

## Һылтанмалар
* MP3 вокаль версияһы
* MIDI
Беҙ, беренсе бригада (йыр)

**Беҙ, беренсе бригада** () — Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында барлыҡҡа килгән Поляк Легиондары йыры. 2007 йылдың 15 Һарысай (октябренән)  башлап Поляк Ғәскәре Гимны ()
## Поляк Ғәскәре Гимнының рәсми тексы
2007 йылдың 15 Һарысай (октябрендә) ҡабул ителгән 


***Marsz Pierwszej Brygady***
*słowa: Andrzej Hałaciński, Tadeusz Biernacki*
*muzyka: na motywach marsza "Przemarsz przez Morze Czerwone"*


## Тулы йыр тексы
Тексынын беренсе яҙылған варианты, 1917 й.


Legiony to żołnierska nuta,
Legiony to straceńców los,
Legiony to żołnierska buta,
Legiony to ofiarny stos

My, Pierwsza Brygada,
Strzelecka gromada,
Na stos rzuciliśmy
Swój życia los,

Na stos, na stos!

O, ile mąk, ile cierpienia,
O, ile krwi, wylanych łez,
Pomimo to nie ma zwątpienia,
Dodawał sił wędrówki kres.

My, Pierwsza Brygada...

Krzyczeli, żeśmy stumanieni,
Nie wierząc nam, że chcieć — to móc!
Laliśmy krew osamotnieni,
A z nami był nasz drogi Wódz!

My, Pierwsza Brygada...

Nie chcemy dziś od was uznania,
Ni waszych mów ni waszych łez,
Już skończył się czas kołatania
Do waszych serc, do waszych kies!

My, Pierwsza Brygada...

Umieliśmy w ogień zapału
Młodzieńczych wiar rozniecić skry,
Nieść życie swe dla ideału
I swoją krew i marzeń sny.

My, Pierwsza Brygada...

Potrafi dziś dla potomności
Ostatki swych poświęcić dni,
Wśród fałszów siać siew szlachetności,
Miazgą swych ciał żarem swej krwi.

My, Pierwsza Brygada...

Inaczej się dziś zapatrują
I trafić chcą do naszych dusz
I mówią, że nas już szanują
Lecz nadszedł czas odwetu już!

Dzisiaj już my, jednością silni
Tworzymy Polskę, przodków mit!
Żeby w tej pracy nie bezsilni
Zostanie wam potomny wstyd!

Тексының бер нисә вариант бар. Мәҫәлән, дуртенсе строфаһының варианты:
:Nie chcemy już od Was uznania
:Ni Waszych mów, ni waszych łez!
:Już skończył się czas kołatania
:Do waszych serc, do waszych kies!

## Һылтанмалар
MP3
Фүзули

**Фүзули́**, **Мөхәммә́т Сөләймә́н улы Фүзули́**, ,  — әзербайжан шағиры һәм ғалимы. Айырым сығанаҡтарҙа ғосман, төрөк йә әзербайжан
 шағиры һәм ғалимы тип атала. Әзербайжан шиғриәте классигы, әҫәрҙәрен әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә яҙған.

## Биографияһы
Шағир Ғираҡтың ғәрәп телле көньяғындағы Кербела ҡалаһында тыуған. Ысын тыуыу датаһы билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса ул 1498 йылда тыуған, башҡалары иһә уны 1480-се йылдарҙа тыуған тип күрһәтә.
Башта Бағдад ҡалаһында уҡыған, медицинаны, логиканы, астрономияны, математиканы, шулай уҡ боронғо грек һәм көнсығыш фәлсәфәһен өйрәнгән.

1556 йылда ваба ауырыуынан үлгән.

## Иҫкәрмәләр
Эстон теле

**Эстон теле** (*eesti keel*) — эстон халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Эстонияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә.

Тел коды — et йәки est (ISO 639).

Эстон теле, балтик буйы фин телендәге ике-өс диалекттың яҡынайыуы иҫәбенә, 12-13 быуатта формалаша. Берҙәм эстон теленең формалашыуына герман һәм балтик буйы телдәре йоғонто яһай.

## Баҫым
Эстон телендә баҫым беренсе ижеккә төшә. Иҫкәртмәләр: *aitäh*, *aitüma*, *sõbranna*, шулай уҡ бер нисә ымлыҡ (мәҫ. *ahah, ohoh*) — унда баҫым икенсе ижеккә төшә. Яңы сит һүҙҙәрҙә оригиналь баҫымы ҡала (әммә сит телдәрҙән алынған иҫке һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә, мәҫ. *vabrik*)
Лацинка

thumb|right|350px|Минск ҡалаһында лацинка алфавитында "Раков биҫтәһе" тип яҙылған юлкүрһәткес
** Лаци́нка** (шулай уҡ **лати́нка** исеме осрай)  — беларус телендә яҙыу өсөн ҡулланылған латин әлифбаһының варианты.

Хәҙерге ваҡытта *Наша ніва* гәзитендә, шулай уҡ *Arche* журналында, беларус диаспора прессаһында һәм Интернетта киң ҡулланыла.
## Әлифба
Лацинка ҡулланылған осорҙа уның әлифбаһы бер нисә тапҡыр үҙгәрҙе. 1990 — 2000 йылдарҙағы (шулай уҡ хәҙер ҡулланылған) лацинка версияһы:

Хәҙерге беларус латиницаһы традицион латин алфавитынан һәм өҫтәлмә *č, š, ž, ć, ś, ź, ń, ǔ, ł* хәрефтәренән тора.

## Тарих һәм ҡулланыу
16-сы быуаттан башлап латин яҙыуы менән яҙылған беларус телендә тексттар осрай башлай. Улар кодификациялаштырылмаған (дөйөм яҙыу ҡағиҙәләре әле индерелмәгән), яҙыу өсөн поляк хәрефтәре һәм яҙыу ҡағиҙәләре ҡулланыла. Лацинка ҡулланыу сәбәбе: беларус телендәге тексттарынан алынған өҙөктәрҙе поляк һәм латин тексттарына ҡуйыу кәрәклеге.

Төркөм:Беларус теле
Төркөм:Латин алфавиты
Эстон алфавиты

**Эстон алфавиты** — эстон телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

Эстон алфавитында бөтә стандарт латин хәрефтәре һәм бер нисә диакритик тамғалы хәреф ҡулланыла.

*c*, *q*, *w*, *x*, *y* хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған исемдәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, *New York, Casablanca, Quebéc, Marx*)
*f, š, z, ž* хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған һүҙҙәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, *foto, šokolaad, želee, zooloogia*). Әммә элекке алынған һүҙҙәрендә бындай хәрефтәре һәм өндәре юҡ: *vabrik, kalossid, kohv*.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны

**Башҡортостан Республикаһы Дәүләт гимны** — Башҡортостандың дәүләт символы.
1993 йылдың 12 октябрендә ҡабул ителгән. Гимндың тексы 2008 йылдың 18 сентябрендә раҫланған.

## Һүҙҙәре
### Башҡорт телендә

### Татар телендә

### Урыҫ телендә

## Авторҙары
**Көй**
* Фәрит Иҙрисов
**[[Башҡорт теле]]ндә һүҙҙәр** 
* Рәшит Шәкүр, Рауил Бикбаев
**[[Урыҫ теле]]ндә һүҙҙәр** 
* Фәрит Иҙрисов, Светлана Чураева 
**[[Татар теле]]ндә һүҙҙәр**
* Татар телендә һүҙҙәр авторы рәсми танылмаған һәм билдәһеҙ. Әммә татар телендә һүҙҙәр яҙмаһы бар.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан гербы 
* Башҡортостан флагы

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны башҡорт телендә аудиояҙма 
* Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны урыҫ телендә аудиояҙма 
* Башҡортостан Республикаһы рәсми сайтында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны ноталары 
* «Рәсәй менән 450 йыл» сайтында герб һәм гимн тураһында 
* «Башҡортостан» гәзитендә Фәрит Иҙрисов менән әңгәмә: «Гимн минеке түгел, ул — халыҡтыҡы!» (№229 (26319), 17 ноябрь, шәмбе, 2012 йыл)

## Иҫкәрмәләр
Гораций

**Гора́ций**, тулы исеме **Квинт Гораций Флакк** () (б. э. т. 65, Венузия ҡ. (хәҙерге Италиялағы Базиликата регионында урынлашҡан) — б. э. т. 8, Рим) — Рим әҙәбиәтенең «алтын быуаттарындағы» шағир. Шиғриәте ваҡытындағы ваҡиғалар: Рим Республикаһы бөтөрөлөүе, Римдағы граждандар һуғышы.
Уй (Тубыл ҡушылдығы)

**Уй** (, ) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә йылға, Тубыл йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 462 км, бассейнының майҙаны — 34,4 км².

Учалы районында Алабейә hыртының итәгендә башлана; көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡорған өлкәһе аша, түбән ағышында Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһенең сиге буйлап аға. Ҡорған өлкәһендәге Усть-Уй ҡасабаhы янында Тубылға ҡоя.

## Ландшафт

Үрге ағышында таулы, үҙәне тар, һыу ағымы тиҙ. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, үтә киң. Силәбе өлкәһендәге Троицк ҡалаһында Уйҙа өлкән быуа ҡоролған.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:

уң яҡтан: Ҡыйҙыш, Ҡорасан, Туғыҙаҡ;

һул яҡтан: Санар, Эүәл.

## Йылғалағы ҡалалар һәм ауылдар
Учалы районында Уйҙа Шәрип, Ҡужай, Балбуҡ, Комсомольск, Туңғатар, Ҡарт Муйнаҡ ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә — Уйск ауылы һәм Троицк ҡалаһы.

## Исеме
Йылғаның исеме — башҡорт теленән, «уйhыулыҡ, үҙән» мәғәнәһендә.
Быуат

**Быуат** — ваҡыт үлсәме берәмеге, йөҙ йылдан тора. Хәҙерге ваҡыт иҫәбендә һәр быуат беренсе йылдан башлана, йөҙгә тигеҙ бүленгән йыл менән бөтә. Мәҫәлән, 20-се быуат 1901-се йылдың 1-се ғинуарында башланып, 2000-се йылдың 31-се декабрендә бөткән.

## Григориан календары буйынса
Григориан календары буйынса I быуат 1 йылдың 1 ғинуарынан башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә бөтә. II быуат 101 йылда башлана, III быуат — 201 йылда башлана. Быуаттың һуңғы һаны быуат һанынын башлана (мәҫәлән, 1900 йыл —XIX быуаттың һуңғы йылы). XX быуат 1999 йылдың 31 декабрендә бөттө тип иҫәпләү дөрөҫ түгел, XX быуат 2000 йылдың 31 декабрендә бөтә. Бынан тыш, был системала «нуленсе быуат»ҡа урын юҡ. Б.э.т. I быуаттан, б.э. I быуаты башлана.

Беренсе быуат 1-се йылда башланып 100-cө йылда бөткән. Ноль һанлы быуат булмаған. Беҙ 21-се быуатта йәшәйбеҙ, ул 2001-се йылда башланған.

## Астрономик ваҡыт
Астрономик быуат Б. э. 1 йылынан түгел, ә нуленсе йылынан башлана. Шулай итеп астронимик быуат 0-дән 99 йылдарҙан тора.

## Яҙыу
Яҙғанда быуаттар рим йәки ғәрәп һандары менән билдәләнә.
Тинес

**Тинес** () — Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә аҡҡан йылға. Силәбе өлкәһендәде Ирташ күленән башлана, Ҡурған өлкәһендә Иҫәт йылғаһына ҡоя.

Өлкән ҡушылдыҡтары: Мишеләк, Өйөҙйылға, Баҫҡаҙыҡ.

## Йылғаның исеме
«Тинес» — йылғаның ысын башҡорт исеме. Урыҫса ул «Теча» тип атала.

## Фажиғә

1949—1956-сы йылдарҙа радиоактив матдәләр байыҡтырған Маяҡ ойошмаһынан йылғаға радиоактив матдәләр ағып төшә. 1957-се йылда Маяҡта шартлау булып, радиоактив матдәләр шаҡтай күп күләмдә күләмдә йылғаға эләгә. Был фажиғәгә килтерә: йылға буйындағы күп ауылдарҙа (шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарының күп башҡорт ауылдарында) кешеләр яман шеш сирҙәре менән ауырый башлай.

## Иҫкәрмәләр
Тубыл

**Тубыл** (, , ) — Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙә аҡҡан йылға, Иртыштың һул ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 1591 км, бассейнының майҙаны — 426 мең км².

Көньяҡ Урал менән Турғай платоһының сигендә башлана. Урта һәм түбән ағышы — Көнбайыш Себер тигеҙлегендә, киң үҙәнле, бормалы.

Тубылдың бассейнында 20 меңләгән күлдәр бар.

## Өлкән ҡушылдыҡтары
Һул ҡушылдыҡтары: Уй, Иҫәт, Тура, Тавда; уң ҡушылдығы: Убаган.

## Ҡалалар
* Лисаковск
* Рудный
* Ҡустанай
* Ялуторовск
* Ҡурған
* Тубыл
Катовице

**Катови́це** (, , ) — Польшалағы ҡала, Силезия воеводалығының административ үҙәге.

## Ҡалалағы райондар
thumb|right|300px|Катовиценың райондары
Аманат (журнал)

**Аманат** — нәфис-публицистик журнал. Мәктәп йәшендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәғәйенләнгән.  Башҡортостан Республикаһында башҡорт телендә ай һайын нәшер ителә. 

Баҫманың исемендәге «аманат» һүҙе — «васыят» тигән мәғәнәлә. Баҫма Башҡортостан халҡы, балалар тормошо, фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәт, спорт өлкәһендәге ҡаҙаныштар тураһында яҙа, балалар ижады менән таныштыра. Журналда мәктәп тормошо, тәбиғәтте һаҡлау, буш ваҡытты ойоштороуға арналған бүлектәр бар.

## Тарихы
* 1929 йылдың мартынан Башҡортостан пионерҙар ойошмаһының һәм РКСМ өлкә комитетының органы булараҡ «Керпе» исеме менән нәшер ителә. Журналды ойоштороусыһы һә беренсе мөхәррире М. Хәй була.
* 1931 йылдың ғинуарынан баҫма «Пионер» исеме менән донъя күрә.
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында журналды сығарыу туҡтатыла, ул 1952 йылдың сентябренән яңынан нәшер ителә башлай.
* 1991 йылдың апреленән журнал «Аманат» тип атала.

Рәшит Ниғмәти, Зәйнәб Биишева, Мостай Кәрим, Абдулхаҡ Игебаев, Фәүзиә Рәхимғолова кеүек күренекле әҙиптәр тәүге әҫәрҙәрен «Пионер» журналында баҫтырған.

Журналды Ырымбур, Һамар, Һарытау, Ҡурған, Силәбе өлкәләрендә, Татарстан һәм Ҡаҙағстанда алдырып уҡыйҙар.

## Ҡаҙаныштары
* 2019 йылда журнал «Тылсымлы һүҙ» Бөтә Рәсәй балалар матбуғаты фестивалендә милли телдәге иң яҡшы баҫма тип аталды. 
* 1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында башҡорт халҡының ҡатнашыуын әүҙем яҡтыртҡаны һәм Башҡортостанда үҫеп килеүсе быуынды илһөйәрлек рухында тәрбиәләү эшенә ҙур өлөш индергәне өсөн «Аманат» журналы «Башҡорт халҡының хәрби даны» миҙалы менән бүләкләнде. «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубы етәксеһе Илдар Шәйәхмәтов баҫманың баш мөхәррире Сәлмән Ярмуллинға награда, башҡорт һәм урыҫ телдәрендә таныҡлыҡ тапшырҙы. Был тантана 2015 йылдың 5 октябрендә Өфөлә, «Башинформ» агентлығының матбуғат конференциялары залында үтте. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Аманат» балалар-үҫмерҙәр журналы 
* Пресса РБ сайты
Ҡунаҡ күрһәтеү

**Ҡунаҡ күрһәтеү** — килгән ҡунаҡҡа ихтирам йөҙөнән үткәрелгән, башҡорттарҙа киң таралған йола. Ҡайһы бер райондарҙа был йола ҡунаҡ күреү тип атала.

Бер ғаиләгә алыҫтаныраҡ ҡунаҡ килһә, хужа кеше әҙерленеп, туған-тыумасаны, күрше-күләнен, яҡын күргән дуҫ-иптәштәрен мәжлескә саҡыра. Шулай итеп алыҫтан килгән ҡунаҡ туғандары, ҡоҙалары, хужаның күрше-күләндәре менән таныша. Мәжлестә хәл-әхүәл һорашып, уйын-көлкө менән ваҡыт үткәрәләр. 

Ҡунаҡ күрергә килгән барлыҡ ғаиләләр ҡунаҡты хужалар менән бергә үҙенә саҡыра, ҡунаҡ итеүҙе үҙ бурысы итеп һанай. Шулай итеп ҡунаҡҡа ихтирам күрһәтелә, ҡунаҡ ваҡытын күңелле һәм файҙалы үткәрә.
Яҙ йондоҙо

**Яҙ йондоҙо** (, ) — тиле кишер () ғаиләһендәге үлән төрө, төньяҡ ярымшарҙың урта региондарында киң таралған. Төрҙәрҙең дөйөм һаны 300-гә яҡын.

## Ботаник тасуирлама
Был үҫемлектең күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡтары осрай.

Япраҡтары абаға япрағына оҡшаған, икегә-өскә бөкләнгән.

Сәскәләре тәлгәшләп йәки берәмләп урынлашҡан.

Өҫкө сәскә тажында нектар йыйыла. Яҙ йондоҙоноң нектарын һүрырға оҙон көпшәтомшоҡло бөжәктәрҙең генә мөмкинлеге бар (мәҫәлән инкештәргә (шмель))

Емеше ҡоро ҡуҙаҡ эсендә урынлашҡан.

Тамырында туҡлыҡлы мәтдәлергә бай бүлбелере булғанға иртә яҙҙын шытып сыға.

Орлоҡтарын таратыуҙа ҡырмыҫҡалар ҙур роль уйнай.

## Әһәмиәте һәм файҙаһы
Бүлбелерендәге алкалоидтар яҙ йондоҙон ҡиммәтле дарыу үләне ите.

Шулай уҡ бал биреүсе һәм декоратив үҫемлек. булараҡ файҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1980. — Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 82, 98, 109, 217—219, 221, 222. — 430 с. — 300000 экз.
Ҡушый (ауыл)

**Ҡушый** — Башҡортостандағы Әбйәлил районы Дәүләт ауыл советына ҡараған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 374 кеше булған. Почта индексы — 453601, ОКАТО коды — 80201822003.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (98 %) тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Тарихы
Ҡушый ауылы (Ҡуянсыҡ) 1816—1820 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда бында 21 йортта 121, 1859 йылда 140, 1920 йылда 323 кеше йәшәгән. Ауылға беренсе булып старшина Ҡушый Ғәбиҙуллин (1761—1820) нигеҙ һалған. Уның Ғәлиәкбәр исемле улы булған. Ҡушыйҙың ҡустылары Аҡйетәр менән Ҡустығол да ошо ауылға килеп төпләнгән.

Ауылдың икенсе исеме Ҡуянсыҡ уның Исхаҡ менән Буранғол ауылдары менән бәйләнеш булыуына ишаралай. Көһәмешевтарҙың һәм Иҫәрғоловтарҙың өс-дүрт ғаиләһенең Исхаҡ ауылына күсеүе ошо хаҡта һөйләй.

Ауылда 1812 йыл геройы, ике көмөш миҙал кавалеры Ҡунаҡҡужа Аҫылғужин йәшәгән. Уның ағаһы Яҡуп 1805—1807 йылдарҙа Франция менән Рәсәй һәм Польша ерендәге алыштарҙа ҡатнаша.

Халыҡ нигеҙҙә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ауыл халҡы Ҡағы, Мәйгәште, Ҡырҡтытау яғында йәйләгән. 40-сы йылдарҙа халыҡтың 100 аты, 50 һыйыры, 100 һарығы, 70 кәзәһе, 30 дисәтина һөрөнтө ере була.

## Билдәле шәхестәре
* Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы (15.04.1924—15.07.2011), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһының айырым танкыға ҡаршы дивизионының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. 
* Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы (4.11.1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан Өфө ҡалаһы Ленин районы хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010).

## Урамдары

* Еңеүҙең 70 йыллығы (урамы ()
* Вәлиәхмәт Сөләймәнов (урамы ()
* Ҡунаҡҡужа Аҫылғужин (урамы ()
* Урман урамы ()
* Йәштәр (урамы ()
* Юл буйы (урамы ()
* Сәнәғәт (урамы ()
* Дала (урам ()
* Таһир Ғабдуллин (урамы ()
* Таһир Кусимов(урамы ()
* Мәктәп (урамы ()
* Шоссе урамы ()

## Ауыл — матбуғатта
* Әбйәлил фермеры грант яулаған
* Әбйәлил районының иң айыҡ ауылы асыҡланды

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.    
*    

## Һылтанмалар
*  
* Кушеево на портале «Генеалогия и Архивы»
Сэмюэл Беккет

**Сэмюэл Беккет** () (13 апрель 1906 йыл — 22 декабрь 1989 йыл) —  ирланд яҙыусыһы, шағир һәм драматург. Инглиз һәм француз телендә яҙған. Әҙәби тәржемәсе булараҡ та танылған. Эжен Ионеско менән бергә «Абсурд театры»на нигеҙ һалған. 1969 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.

Сэмюэл Беккет Ирландияның баш ҡалаһы Дублинда 1906 йылда тыуған. 1937 йылда Парижға күсә; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡатнаша. Ҡатыны Сюзанна менән һуңғы көндәренә хәтлем Парижда тора.

Иң билдәле пьесаhы «Годоны көткәндә» () тип атала; ул күп тапҡыр сәхнәлә ҡуйылған һәм телевидениела күрһәтелгән. Сэмюэл Беккеттың әҫәрәренә яңы заманса әҙәби алымдар, фәлсәфәүи ҡараш, минимализм һәм пессимизм хас.

1958 йылда «Крепптың һуңғы яҙған таҫмаһы» () тигән пьесаһы донъя күрә. Был пьесала Бэккетт яңғыҙлыҡ, ҡартайыу һәм үлем темаларын тасуирлай.

Сэмюэл Беккет 1989 йылдың 22 декабрендә үлә. Бөгөн ул донъяның киң танылған драматургтарының береhе булып hанала.
Пьемонт теле

thumb|right| Тау буйы телдәре картаһы
**Пьемонт теле** (пьемонт һөйләше; ) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.
## Таралыу өлкәһе
Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.
## Тарихы
Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта үҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡытта ла туҡтамай.
Автобан

[thumb|333px|[Германияла автобан]]
[thumb|111px| [Германияла автобан билдәһе]]
[thumb|111px| [Швейцарияла автобан билдәһе]]
**Автобан** ( «машина юлы») — Германияла, Австрияла һәм Швейцарияла тиҙ автомагистраль. 
Ҙур тиҙлек менән йөрөгән транспорт өсөн һалынған юл, hәр йүнәлештә икенән дә кәм булмаған йөрөү рәте булырға тейеш.

Австрия менән Швейцариялағы автобандарҙа тиҙлек сәғәтенә 130 км һәм 120 км-ға сикләнгән. Германиялағы автобандарҙа тиҙлек даими рәүештә сикләнмәй, айырым урындарҙа тиҙлекте сикләгән билдәләр осрауы ихтимал.

## Сығанаҡ
* Сыуашса Википедия

## Һылтанмалар
* Канцлер Меркель: «При мне этого не будет» (тиҙлекте 130-ға сикләү тураһында)
* Oграничить скорость «Спринтеров» (130)
Агломерация

**Агломерацияһы** (лат. *agglomeratio*, *agglomero* — *бергә, ҡушам*): 

* Ҡала агломерацияһы — бергә ҡушылған йәки бер беренә яҡын урынлашҡан ҡалалар.
Урош Лайович

**У́рош Ла́йович** (словенсә *Uroš Lajovic*; 1944 йылдың 4 июлдә Любляна ҡалаһында тыуған) — словен дирижёры.

1969 йылда Любляна музыка академияһын тамамланған. Композиция  уҡытыусыһы — Люциан Шкерьянц, дирижёрлыҡ уҡытыусыһы — Данило Швара. Шунан һуң оҫталығын Вена Консерваторияһында һәм Моцартеумда  уҡытыусылары Һанс Сваровски һәм Бруно Мадерна менән ҡамаллаштыра.

Словен Филармонияһының 1972—1978 йылдарҙа  икенсе дирижёры, 1978—1991 йылда  баш дирижёры була. Шулай уҡ 1978—1981 йылдарҙа Загреб Симфония Оркестрын етәкләй. 1989 йылдан башлап Вена музыка университетында уҡыта, 1991 йылдан  — профессор. 2001—2006 йылдарҙа Лайович Белград филармония оркестрын етәкләй.
Любляна музыка академияһы

**Любля́на му́зыка акаде́мияһы** (словенсә *Akademija za glasbo v Ljubljani*) — Словенияның баш ҡалаһы Любляналағы музыка академияһы. Любляна университеты составына инә.

## Структураһы
### Бүлектәре
(Бында «ҡоралдары» һүҙе «музыка ҡоралдары» мәғәнәһендә ҡулланыла)
* Композиция һәм музыка теорияһы бүлеге
* Дирижёрлыҡ бүлеге
* Опера йырлауы бүлеге
* Клавишлы ҡоралдары бүлеге
* Ҡыллы ҡоралдары бүлеге
* Ағас һәм баҡыр тын ҡоралдары бүлеге
* Музыкаль педагогия бүлеге
* Сиркәү йырлауы бүлеге

### Кафедралары
* Ансамбль һәм камера уйнау кафедраһы
* Музыка теорияһы кафедраһы
* Музыкаль тарихы һәм әҙәбиәте кафедраһы
* Педагогия кафедраһы

## Академия ректорҙары
* Юлий Бететто (*Julij Betetto*) (1933—1940)
* Антон Трост (*Anton Trost*) (1940—1943)
* Леон Пфайфер (*Leon Pfeifer*) (1943—1946)
* Луциан Шкерьянц (*Lucijan Marija Škerjanc*) (1946—1947)
* Марьян Липовишек (*Marijan Lipovšek*)
* Франьо Шиффер (*Franjo Schiffer*)
* Карло Рупель (*Karlo Rupel*)
* Янко Равник (*Janko Ravnik*)
* Михаэль Гунзек (*Mihael Gunzek*) (1976—1979)
* Даниэль Шкерль (*Danijel Škerl*) (-1986)
* Марьян Габриельчич (*Marjan Gabrijelčič*) (1986—1994)
* Деян Бравничар (*Dejan Bravničar*) (1994—2002)
* Павел Михельчич (*Pavel Mihelčič*) (2002-)

## Һылтанмалар
Үҙәк Африка

200px|thumb|Үҙәк Африка илдәре Африка картаһында
**Үҙә́к А́фрика** — Африка ҡитғаһында урынлашҡан географик регион.
## Үҙәк Африка илдәре
* Габон (баш ҡалаһы Либревиль)
* Камерун (баш ҡалаһы Яунде)
* Конго Демократик Республикаһы (баш ҡалаһы Киншаса)
* Конго Республикаһы (баш ҡалаһы Браззавиль)
* Сан-Томе һәм Принсипи (баш ҡалаһы Сан-Томе)
* Үҙәк Африка Республикаһы (баш ҡалаһы Банги)
* Чад (баш ҡалаһы Нджамена)
* Экваториаль Гвинея (баш ҡалаһы Малабо)
Ер көнө

**Ер көнө** (ингл. *Earth Day*) — кешеләрҙе Ерҙең экологик проблемаларына йәлеп итеү өсөн үткәрелгән сараларҙың уртаҡ исеме.

## Һылтанмалар

* Первый День Земли в России (СССР) 22.04.1990.
* День Земли в Дарвиновском музее
* Earth Day Network — организация «Сеть „День Земли“»
* Парадоксы земных дорог. В День Земли — 20 марта в Международном Центре Рерихов звучал Колокол Мира (23.03.2009)
* «Колокол Мира в День Земли» в Международном Центре Рерихов (26.03.2008)
* Колокол Мира зазвучал в Ярославле
* Голос Твери в защиту Планеты
* Колокол Мира в музее Н. К. Рериха в Новосибирске (25.06.2009)
* Макет стенгазеты «День Земли»
Мейәс (йылға)

**Мейәс** () — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә ағыусы йылға, Иҫәт йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 658 км, бассейнының майҙаны — 21,8 мең км².

Учалы районында Нәрәле hыртының итәгендә башлана; көньяҡ-көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләре буйлап аға. Ҡурған өлкәһендәге Каргополье ҡасабаһынан 20 км төньяҡтараҡ Иҫәткә ҡоя.

## Ҡушылдыҡтары
Һул яҡтан:

Уң яҡтан:

Чашковка, Смородинка, Әтлән, Черная, Һарыҫтан, Ҡуштымға, Селянка, Тый Йылга, Оло Кейәлем, Бишкүл, Йылға, Ҡуянбай, Һыры йылга, Бишкиль, Зуз йылға, Сыбар Айгыр, Кесе Сүмләк (Чесноковка), Сүмләк, Наумовский, Тоҡман, Ҡарасел, Каменка, Ҡарасук(Карачуха), Таҡташ (Такташиха), Окунёвка, Боровлянка, Бархан, Каменка, Табарка йылғалары.

## Ландшафт

Иң үрге ағышында таулы, ҡороусан; һаҙҙар һәм күлдәр янынан үтә. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә бара, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, киң. Силәбе ҡалаһында быуа аша үтә.

## Йылға буйындағы ҡалалар һәм ауылдар
Учалы районында Уйҙа, Орловка, Илсеғол, Мулдаҡай ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә -- Мейәс һәм Силәбе ҡалалары.

## Гидронимия
Йылғаның исеме башҡорт теленән килә. Ысын, тарихи исеме Мейәсте. Ҡобайырҙа был ап-асыҡ сағыла: Ай, Мейесте, Мейесте! Мейестенең һыуын кем эсте?..
## Арғужа һыуһаҡлағысы
Йылғала Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Арғужа һыуһаҡлағысы — 1939—1946 йылдарҙа Арғужа ГЭС өсөн Мейәс йылғаһында төҙөлә. Һыуһаҡлағыс билмәһенә Арғужа күле инә.
Чарльз Бронсон

200px|thumb|Чарльз Бронсон
**Чарльз Бро́нсон** (), ысын исемдәре **Каро́лис Бучи́нскис** (литуанса *Karolis Bučinskis*), **Чарльз Де́ннис Бучи́нски** (; 1921 йылдың 3 ноябре, Эренфелд, Пенсильвания — 2003 йылның 30 авгусы, Лос-Анджелес, Калифорния), — ир-ат ролендә уйнаусы америка киноактёры. Милләте — Литва татары.
Ингуштар

**Ингуштар** (үҙаталышы *ГӀалгӀай*) — Төньяк Кавказдағы вайнах халҡы. Нах телдәренә ингән ингуш телендә һөйләшәләр. Яҙыуҙары кирил әлифбаһына нигеҙләнгән. Халыҡ һаны — 500 мең кеше самаhы, шул иҫәптән 525 меңе Рәсәйҙә (2009), күпселеге (413 мең кеше) Ингушетияла йәшәй. Төньяҡ Осетия — Аланияла — 38 мең. Рәсәйҙән тыш: Ҡаҙағстанда — 35 мең, Төркиәлә — 30 мең, Сүриәлә, Ливанда һәм Иорданияла 20 мең тирәһе.

Нигеҙҙә Ислам динендә. Ислам яҡынса 200 йыл элек ҡабул ителгән.

## Иҫкәрмәләр
Апеннин ярымутрауы

**Апенни́н ярымутрауы́** (итал. *Penisola italiana* — Италия ярымутрауы; шулай уҡ *Penisola appenninica*) — Европаның иң ҙур ярымутрауҙарҙың береһе. Европаның көньяғында урынлашҡан, Урта диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙа Италияның төп өлөшө, Сан-Марино һәм теократик дәүләт тип һаналған Ватикан һәм Мальта ордены кәрлә дәүләте урынлашҡан. Ярымутрауҙың майҙаны — 149 мең км². Оҙонлоғо 1100 км, киңлеге 130—300 км. Үҙ исемен ярымутрауҙың күпселек өлөшө буйлап һуҙылған Апеннин тауҙарынан алған. Ярымутрауҙың төньяғында Падан уйпатлығы менән сикләнгән, көнбайышта Тиррен диңгеҙе, көнсығышта — Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Ион диңгеҙе менән йыуыла. Ярымутрау, бейек үксәле итек формаһына оҡшауы арҡаһында, иң таныулы географик объекттарҙың береһе булып тора. Сейсмиклығы юғары булыуы, заманса тауҙар яһалышы, боронғо һәм хәҙерге вулкан әүҙемлеге (Альбан тауҙары, Амиата, Вульсини, Вультуре, Везувий, Флегрей яландары) Апеннин ярымутрауының үҙенсәлеге булып тора.

Көслө ер тетрәү — Апеннин ярымутрауы өсөн йыш осраған күренеш. Был процестар литосфера плиталары хәрәкәтенең глобаль тектоник процесы, Африка плитаһының  Европа урынлашҡан Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәт итеүе, менән аңлатыла.

## Ярымутрауҙағы дәүләттәр
Нигеҙҙә, Апеннин ярымутрауында Италия дәүләте, шулай уҡ Ватикан һәм Сан-Марино кеүек микродәүләттәр урынлашҡан.

## Рельефы
Төп мәҡәлә: **[[Италия географияһы]]**

### Тауҙары
Ярымутрауҙың төньяғынан көньяғына ҡарай Апеннин тауҙары (ярымутрауҙың исеме лә шунан) һуҙылған, уларҙың бейек нөктәһе - Корно-Гранде тауы (2914 м). Был тау системаһында бер нисә һүнгән һәм ғәмәлдәге янартау: Амиата (1734 м) һәм Везувий (1277 м) урынлашҡан. Бер нисә лава яйлалары бар. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә - Монте-Гаргано һәм Ле-Мурдже карстҡа әйләнгән эзбизташ яйлаһы. Ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөндә Калабрий Апеннины урынлашҡан (бейеклеге 1956 метрға тиклем).

### Тигеҙлектәре
Альп тауынан көньяҡтараҡ Падан тигеҙлеге ята, уның аша По йылғаһы аға. Үҙәндең өҫтө көнсығышҡа табан Адриатик диңгеҙгә табан түбәнәйә. Альп һәм Апеннин итәктәрендәге бейек тигеҙлектәр бейеклеге 200-500 м тәшкил итә, По йылғаһы буйлап 50-100 м бейеклектәге һаҙмат балсыҡлы уйһыу тигеҙлектәр урынлашҡан.

### Йылғалары
Основная статья: **[[Реки Италии]]**

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Апеннин ярымутрауы — Хәҙерге заман география исемдәре һүҙлеге
Ферия дель Соль

**Фе́рия дель Соль** йәки **Ҡояш байрамы** () — Венесуэлала урынлашҡан Мерида ҡалаһындағы халыҡ-ара мәҙәниәт фестивале. Программала үгеҙ алыштары, күргәҙмәләр, концерттар, параддар, "Ҡояш Королеваһы"н һайлау конкурсы, спорт ярыштары уҙғарыла. Фестиваль ваҡыты: 9, 10 декабрь (шаҡай).

## Тарихы
Үгеҙҙәр алыша өсөн майҙан әҙерләгәндә бер төркөм һәүәҫкәрҙәргә фестиваль уҙғарырға тигән идея килә. Венесуэланың башҡа ҡалаларында бындай алыштар танылғанлыҡ алған була. Башта фестивальде Дева Марияның ғиффәтле яраланыу көнөнә арнап, 9-10 декабрь уҙғарырға булалар.

1968 йылда Ферия дель Соль фестивале уҙғарылмай, әммә шул уҡ йылдың 13 апрелендә үгеҙҙәр алышы уҙғарыла.

## Һылтанмалар
*  Фестивалдең рәсми сайты
Мөхәммәдов Шәкир Мөхәммәтша улы

**
**Мөхәммәдов Шәкир Мөхәммәтша улы''' (; 20 май 1865 йыл — 10 ноябрь 1923 йыл) — татар яҙыусыһы.

## Биографияһы
Шакир Мөхәммәтша улы Мөхәммәдов 1865 йылдың 20 майында Быуа ҡалаһында тыуған. 14 йәшенә тиклем Быуала Нурғали Хәсәнов мәҙрәсәһендә уҡый.

Тормош ауырлығы уны иртә эшләп тамаҡ туйҙырырға мәжбүр итә. Ул, уҡыуын ташлап, Ырымбур ҡалаһында хеҙмәтсе малай булып көн күрә. Шул уҡ ваҡытта белемен күтәреү өҫтендә эшләй, русса уҡырға-яҙырга өйрәнә.

Шакир Мөхәммәдов 1900 йылда Маньчжурияға барып сыға. Унда байҙарҙа приказчик булып эшләй, буш ваҡытында үҙенең ҡәләм кеүәтен һынап ҡарый. Уның беренсе әҫәре «Җәһаләт, яки яхуд Галиәкбәр агай» 1901 йылда Ҡазанда баҫылып сыға. Әҫәрҙә төп герой Ғәлиәҡбәр ағайҙың выҗданһыҙлығы, наҙанлығы, хәйләкәрлеге тәнҡитләнә. Шул йылдарҙан Шакир Мөхәммәдовтың сатираһы, публицистик мәҡәләләре нәшер ителә башлай. Улар араһында иң атаҡлыһы «Япон һуғышы, йәки Доброволе Батырғәли ағай» исемле сатирик повесы тора. Әлеге әсәрҙе XX быуат башы татар реалистик әҙәбиәтенең классик үрнәге тип һанарға мөмкин.

Яҙыусы 1923 йылда вафат була.

## Һылтанмалар
* Милләттәшләр. Шакир Мөхәммәдша угылы Мөхәммәдов
* [Журнал «КАРЧЫГА (Ястреб»)](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A7%D0%AB%D0%93%D0%90_(%D0%AF%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1)Милләттәшләр.)
Дәүләт идара итеү формаһы

**Дәүләт идара итеү формаһы** — дәүләт форма характеристикаларының береһе. Ул берәй дәүләттең власть органдарының системаһын һәм дәүләт власының характеристикаһы.
## Дәүләт идара итеү формалары
* Монархия
** Абсолют монархия
** Конституция монархияһы
*** Дуалистик монархия
*** Парламентар монархия

* Республика (власть халыҡ тарафынан һайланған органдар ҡулында)
** Президент республикаһы
** Парламентар республика
** Ҡатнаш республика
** Совет республикаһы
** Суперпрезидент республикаһы (ҡайһы бер ғалимдар классификацияһы буйынса)
Мерида (ҡала, Венесуэла)

**Мерида** (), рәсми исеме **Сантьяго де лос Кабальерос де Мерида**,  — Венесуэлалағы ҡала, Мерида штатының һәм Либертадор муниципалитетының баш ҡалаһы. Венесуэлалағы Андтарҙағы иң мөһим ҡалаларҙан береһе. Ҡалаға (Яңы Гранада Вицекороллеге составында) 1558 йылда нигеҙ һалынған, ул Бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы ваҡытында бик мөһим булған.

Хәҙер Меридала яҡынса 200 мең кеше, агломерацияла яҡынса 350 000 кеше йәшәй. Ҡала — көнбайыш Венесуэлалағы мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк. Ҡалала Андтар университеты урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мерида (ҡала, Испания)
* Мерида (ҡала, Мексика)
* Мерида (ҡала, Филиппин)
* Мерида (штат)