Ефетов Константин Александрович

**Ефетов Константи́н Алекса́ндрович**  (18 июль 1958 йыл) — СССР, Украина һәм Рәсәй ғалимы  (биолог, табип, биохимик) һәм яҙыусыһы, биология фәндәре докторы, профессор, дәүләткә ҡарамаған  Рәсәй Тәбиғәт белеме академияһы академигы, Рәсәй Федерацияһының почетлы фән һәм юғары технологиялар хеҙмәткәре, Украинаның, Ҡырым Республикаһы һәм  Рәсәй Тәбиғәт белеменең атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Тәбиғәт белеменең  атҡаҙанған мәғариф эшмәкәре, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, В.И.Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты  С.И. Георгиевский исемендәге Медицина академияһының биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
1958 йылдың 18 июлендә Симферополдә тыуа. 1975 йылда мәктәпте алтын миҙал менән тамамлағас, Ҡырым мединститутына уҡырға инә, уны 1981 йылда ҡыҙыл дипломға тамамлай. 1986 йылда аспирантураны тамамлағандан һуң   «Устойчивость конформации иммуноглобулинов G в норме и при хроническом лимфолейкозе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — Украина Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, Украинаның атҡаҙанған фән эшмәкәре, профессор Г.В.Троицкий). 1986 йылда Ҡырым дәүләт медицна университетының (ҠДМУ) гибрид лабораторияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 1986 йылдан — ҠДМУ-ла өлкән, төп, һуңынан баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй; 1992 йылдан — биотехнология лабораторияһы мөдире. 1994 йылда «Исследование иммуноглобулинов в норме и при патологии с помощью моноклональных антител и спектральных методов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми консультанты — Г. В. Троицкий).  1995 йылдан — профессор,  1999 йылдан  — Ҡырым дәүләт медицна университетының  биохимия кафедраһы мөдире. Өйләнгән. Ике балаһы бар.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Молекуляр иммунология, эволюция биологияһы һәм биосистематика К.А.Ефетовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп өлкәләре булып тора. Спектракль алымдар ярҙамында ул яман шеш осрағында кешенең иммуноглобулиндары конформацияһы үҙгәреүенең барлығын иҫбатлай. Тәүге тапҡыр кеше аҡһымдарын нормала һәм патология ваҡытында тикшереү өсөн бөжәктәрҙең аҡһымдарын һәм пептидтарын молекулалар-зондтар сифатында файҙаланырға тәҡдим итә. Яңы ғилми йүнәлеш - моноклональ иммуносистемаға нигеҙ һалған, ул биологик төрҙәр араһындағы эволюцион мөнәсәбәттәрҙе моноклональ антиесемдәр ярҙамында уларҙың аҡһымдарын өйрәнеү нигеҙендә баһаларға мөмкинлек бирә.

К. А. Ефетов тарафынан ярым ғаилә, тере огранизмдарҙың   7 яңы заты һәм 11 төрө һүрәтләнә, Япония, Корея, Индонезия, Ҡытай, Тайвань, Вьетнам , Лаос, Таиланд, Мьянма (Бирма), Яңы Зеландия, Һиндостан, Рәсәй, Ҡырғыҙстан, Төркмәнстан, Афғанстан, Украина, Венгрия, Словения, Италия, Швейцария, Францияла йәшәгән  37 биологик төр асыҡлана.  Уның тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Европаның төрлө илдәрендә үткәрелгән халыҡ-ара конгрестарҙа һәм симпозиумдарҙа күп тапҡыр күрһәтелә. 2004 йылда Ҡырым дәүләт медицина университетында  «Биология, филогения, молекулярная биология и генетика Zygaenidae». халыҡ-ара симпозиумы ойошторола һәм уҙғарыла. 

К.А. Ефетов — 583 мәҡәлә, шул иҫәптән 76 китап һәм 17 патент һәм автор таныҡлығы авторы (авторҙашы). Уның ғилми эштәре донъяның 49 иле ғалимдарының 11 телдәге (шул иҫәптән инглиз, венгр, испан, итальян, ҡытай, немец, фарсы, француз, япон) баҫмаларында өҙөмтә итеп килтерелгән. 1 фән докторы һәм 3 фән кандидаты әҙерләгән. Әлеге ваҡытта уның етәкселегендә 1 доктор һәм 3 кандидатлыҡ диссертацияһы үтәлә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
К.А. Ефетов — дәүләткә ҡарамаған Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (2018 йылдан), Украинаның Фәндәр академияһы академигы (2002 йылдан), Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2004 йылдан), Рәсәй Федерацияһының почетлы фән һәм юғары технологиялар хеҙмәткәре (1919 йылдан), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2018 йылдан), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре (2018 йылдан), 2006 йылдан - Ҡырым  биохимия йәмғиәте рәйесе, Украина биохимия йәмғиәтенең Үҙәк советы ағзаһы (2006 йылдан), 1997 йылдан —Ҡырымдың Кесе фәндәр академияһы вице-президенты, Рәсәй Яҙыусылар союзы (2014 йылдан), Рәсәй Яҙыусылар союзы (2008 йылдан ) һәм Халыҡ-ара Яҙыусылар союздары берләшмәһе (2008 йылдан) ағзаһы. 1992 йылдан — Европа лепидоптерология йәмғиәте (2005—2009 йылдарҙа уның Советы составына ингән), 2018 йылдан Испания-Латин Америка лепидоптерология йәмғиәте ағзаһы.

Биология һәм медицина өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн К.А. Ефетов дүрт алтын миҙал менән бүләкләнә: «Донъяның мең бөйөк ғалимы» (Бөйөк Британия, 2002), «Бөйөк Европа халҡы» (Бөйөк Британия, 2003), «Йылдың халыҡ-ара ғалимы» (Бөйөк Британия, 2003), «Хөрмәт миҙалы» (АҠШ, 2004), шулай уҡ Н. И. Вавилов исемендәге миҙал (2018),  В. И. Вернадский исемендәге алтын миҙал  (2020) һәм Рәсәй Тәбиҫәт белеме академияһының  «Ҡаҙаныштары өсөн» (2018) ордены менән бүләкләнә .К.А. Ефетов әҙәби ижады өсөн Рәсәй яҙыусылар союзының «Анна Ахматова» алтын миҙалы менән бүләкләнгән (2020). Ул «Кто есть кто в современности» (АҠШ), «Кто есть кто в современности»  (Бөйөк Британия), «Известные ученые» (Рәсәй) биографик белешмәләренә индерелгән.   К. А. Ефетов хөрмәтенә  Австрия, Франция, Украиня һәм Рәсәй ғалимдары тарафынан  7 биологик төр аталған  (*Etroga efetovi* Richter, 1994; *Zygaenoprocris efetovi* Mollet et Tarmann, 2007; *Chrysartona efetovi* Parshkova, 2007; *Pseudarbudas efetovi* Tarmann, 2012; *Turquoise d’Efetov* Leraut, 2012; *Negotinthia efetovi* O. Gorbunov, 2019; *Chamaesphecia efetovi* O. Gorbunov, 2019), подвид (*Tetrops gilvipes efetovi* Lazarev, 2012), а также подрод живых организмов (*Efetovia* Mollet, 2001).

К. А. Ефетов шулай уҡ Рәсәй профессорҙар йыйылышының  «Йыл профессоры» Дөйөм милли премияһы лауреаты  (2018), Ҡырым Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты (1996), Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советы премияһы лауреаты (2000), Ҡырым Автономиялы Республикаһы премияһы лауреаты (2008) булып тора; Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Рада Президиумының  Почёт грамотаһы (1998), Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советының (1998, 2002), Украина Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамоталары менән бүләкләнгән  (1998).

К. А. Ефетов  «Таврический медико-биологический вестник» (Крым), «Крымский журнал экспериментальной и клинической медицины» (Ҡырым) һәм  «Entomologist’s Gazette» (Бөйөк Британия) фәнни журналдарының редколлегияһы составына, шулай уҡ  «Проблемы, достижения и перспективы развития медико-биологических наук и практического здравоохранения (Труды Крымского государственного медицинского университета им. С. И. Георгиевского)» фәнни йыйынтығының редколлегия составына инә; «Вестник морского врача» фәнни йыйынтығының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
2006—2008 йылдарҙа К. А. Ефетовтың бер нисә китабы   («Шокирующая тайна Сикстинской капеллы» һәм «Ветхозаветная тайна ребра Адама») һәм медицина, сәнғәт һәм тарих сигендәге гипотезаларға арналған. мәҡәләләре  баҫылып сыға («Химия и жизнь», «Асклепий», «Открытия и гипотезы» журналдарында).  Мәҫәлән, автор билдәләүенсә, Сикстин капеллаһындағы Микеланджело фрескаларында бер нисә «йәшерен» һүрәт бар, улар, ҡаралғандан һуң, төҙөүсеһе фрескалары менән нимә әйтергә теләүе тураһында тамашасының фекерен ҡырҡа үҙгәртә. Икенсе гипотеза ҡатын-ҡыҙҙың Әҙәм ҡабырғаһынан яралыуы хаҡында Изге Яҙма мифына аңлатма биреүгә арналған: автор ошо мифтың деталдәре һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси гормондары барлыҡҡа килеүҙең биохимик механизмы араһындағы параллелдәрҙе ҡарай. Был гипотезалар Интернетта киң сағылыш тапты һәм хатта донъя чемпионатының  «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» һорауҙарында ҡулланылды.

К.А.Ефетов илле дүрт шиғри һәм проза китаптары авторы: «Взмах крыльев» (2006), «Чёрно-белый квадрат» (2009), «Жизнь „летучих мышей“» (2009), «Колодцы памяти» (2009), «Шеф говорил…» (2009), «Слова отцов» (2010), «Мудрость Востока» (2010), «Вечные истины» (2010), «Афористишия» (2010), «Афоризмы и пословицы крымских караимов в стихах» (2010), «Вечность или миг?» (2011), «Прислушиваясь к великим» (2011), «Итальянские афористишия» (2011), «Кто такой этот Шерлок Холмс?» (2011), «Алфавит мудрецов» (2012), «Вопрос ребром» (2012), «оДиНаКовость» (2012), «Жизнь забавна» (2012), «Единственное чудо» (2012), «Природы маскарад» (2013), «Исключение из правил» (2013), «Лестница истории» (2013), «Солнечные часы» (2013), «Эстафета бытия» (2014), «Рассвет» (2014), «Птица в клетку» (2014), «Стрелецкие забавы» (2014), «Просто жизнь» (2015), «БегЛЕЦ» (2015), «Сверхлёгкие намёки» (2015), «Найдите икс» (2015), «Лист бумаги» (2016), «Ноу хау» (2016), «Вопрос пропорций» (2016), «Майлстоун» (2016), «ЖэЗээЛики» (2016), «Париж как Париж» (2017), «Сахарный диабет: великие открытия и Нобелевский скандал» (2017), «Афоризмы в стихах. Станислав Ежи Лец» (2017), «В сторону другую» (2017), «Иронический супрематизм» (2017), «Многозначность» (2017), «Почти по…» (2018), «Шёпот правды» (2018), «ЖэЗээЛики-2» (2018), «Непричёсанные афористишия» (2018), «Интимология разума» (2019), «Афоризмы в стихах 2. Станислав Ежи Лец» (2019), «Афоризмы в стихах 3. Станислав Ежи Лец» (2019), «Точка над i» (2019), «Парнас и Олимп» (2019), «Афоризмы в стихах 4. Станислав Ежи Лец» (2020), «Угол наклона» (2020), «Правдивее реальности» (2020). Ул шулай уҡ Ҡырым дәүләт медицина университеты гимны текстының, авторы, флаг, герб һәм девиз авторы буоып тора.

## К.А. Ефетов китаптарының ҡайһы берҙәренең исемлеге

*  Архивная копия от 24 августа 2007 на Wayback Machine
* 
*  Архивная копия от 18 октября 2009 на Wayback Machine
*  (на английском языке)
*  (на английском языке)
*  (на английском языке)
*  (на английском и русском языках)
* 
* 
*  (на английском и русском языках)
* 
* 
*  (на немецком языке)
* 
* 
*  (на английском языке)
* 
*  (на английском языке)
* 
* 
* 
*  (на английском языке)

### Шиғри йыйынтыҡтары

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Информация о К. А. Ефетове на официальном сайте Медицинской Академии им. С. И. Георгиевского  
* Галерея лепидоптерологов России — К. А. Ефетов 
* Стихотворения К. А. Ефетова на сайте stihi.ru 
* Сайт, посвящённый гипотезе автора о фресках Сикстинской капеллы