Сальский районы

**Сальский районы** — муниципаль берәмек, Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһендәге район.

Район үҙәге — Сальск ҡалаһы. Дондағы Ростовҡа тиклем — 180 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Район 1923 йылдың 5 ноябрендә ВЦИК ҡарары нигеҙендә Воронцово-Николаевский исеме аҫтында барлыҡҡа килгән (Ставрополь губернаһының юҡҡа сыҡҡан Белоглинский өйәҙенән)..

1924 йылдың 2 июнендә ВЦИК президиумы ҡарарына ярашлы Воронцово-Николаевский районы Көньяҡ-Көнсығыш Рәсәйҙең Ставрополь губернаһы составына бирелә..

Воронцово-Николаевский районы Төньяҡ-Кавказ крайы Сальский округы составында торған булған. Сальская округының үҙәге Торговый ҡасабаһы булған (1926 йылдан Сальск ҡалаһы).

1930 йылда Сальский округы бөтөрөлә һәм Төньяҡ-Кавказ крайының башҡа округтары кеүек, Воронцова-Николаев районы Сальский районы итеп үҙгәртелә, район үҙәген Воронцово-Николаевскиҙан Сальск ҡалаһына күсерәләр.

1931 йылдың 24 ғинуарында Гигант районы һәм Гигантта торған үҙәге бөтөрөлә, уның территорияһы Сальский районы составына инә.

1934 йылдың ғинуарынан 1937 йылдың сентябренә тиклем Сальский районы административ рәүештә Аҙау-Ғара диңгеҙ крайы составына инә (край үҙәгеДондағы Ростов була).

1937 йылдың сентябрендә Сальский районы яңы барлыҡҡа килгән Ростов өлкәһе составына инә

1935 йылда Сальская районы тарҡатыла, уның составынан Целинский районы (үҙәге-Целина) һәм Развиленский районына (үҙәге-Развильный ауылы) бүленеп сыға.

1963 йылда Сальский районына Песчанокопский районы ҡушыла, ә 1965 йылда ҡабат район составынан сыға һәм үҙаллы районға әйләнә. Сальск ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә һәм ул Сальский районының үҙәгенә әйләнә.

1989 йылдың февралендә район халыҡ депутаттарының Сальск ҡала советы ҡарамағына административ буйһона. Сальск өлкә буйһоноуындағы ҡалаға ғәмәлдән сыҡҡан район башҡарма власть органдары тапшырыла.

1991 йылдың декабрендә Сальск халыҡ депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан, уның урынына Сальск ҡала һәм район хакимиәте барлыҡҡа килә. 1997 йылдың мартында Сальск ҡалаһы һәм районы берҙәм муниципаль берәмененә әйләнә, уның Уставы ҡабул ителә.

2005 йылдың мартында «Сальск ҡалаһы һәм Сальский районы» яңы Уставына ярашлы «Сальский районы» муниципаль берәмеге тип атала.

## Географияһы

Сальский районы Ростов өлкәһенең көньяҡ—көнсығышында урынлашҡан. көнсығышта. Көнсығыш менән сиктәш Ҡалмыҡ Республикаһы менән сиктәш. Уның территорияһында Маныч яны далаһы урынлашҡан.

## Халыҡ

; Урбанизация

Ҡала шарттарында (ҡала Сальск ҡалаһында) район халҡының 56.68 проценты йәшәй.

Халыҡ һаны үҙгәреүе районда һәм Сальск иҙа БөтәРәсәй һәм бөтә союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса (1970, 1979 һәм 1989 йылдарҙа) күрһәтелгән, ә 2002 йылда иҫәп алыу һаны таблицала Сальск өлкә әһәмиәтендәге ҡала мәғлүмәтен иҫәпкә алмай күрһәтелгән.

**<u>Сальск ҡалаһы һәм Сальск районы халҡы һанының динамикаһы:</u>**
ImageSize = width:500 height:250
PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:120000
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1939 color:yellow width:1 
   from:0 till:75721 width:15  text:75&nbsp;721 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1939 color:orange width:1 
   from:0 till:11365 width:15  text:11365(15 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:85760 width:15  text:85&nbsp;760 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:orange width:1 
   from:0 till:35964 width:15  text:35964(41,9 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:103935 width:15  text:103&nbsp;935 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:orange width:1 
   from:0 till:50197 width:15  text:50197(48,3 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:105242 width:15  text:105&nbsp;242 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:orange width:1 
   from:0 till:57222 width:15  text:57222(54,4 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:106966 width:15  text:106&nbsp;966 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:orange width:1 
   from:0 till:61088 width:15  text:61088(57,1 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:111098 width:15  text:111&nbsp;098 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:orange width:1 
   from:0 till:61755 width:15  text:61755(55,6 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:107795 width:15  text:107&nbsp;795 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:orange width:1 
   from:0 till:61316 width:15  text:61316(56,9 %) textcolor:green fontsize:8px


## Территориаль-муниципаль ҡоролошо
2005 йылдың 20 мартына тиклем Сальский районының административ-территориаль берәмектәре — ауыл советтарына 53 тораҡ пункты инә:
  Список населённых пунктов района
    

   


## Иҡтисад
Район иген етештереү, малсылыҡ продукцияһы һәм емеш-еләк продукцияһы етештереү менән шөғөлләнә.Районда эре һәм урта сәнәғәт предприятиелары һәм шулай уҡ төрлө милекселек формаһындағы бәләкәй предприятиелар бар. Район территорияһында Сальск тимер юлы һәм уның предприятиелары менән инфраструктураһы урынлашҡан, Трубецкая станцияһы (Гигант ҡасабаһында), Шаблиевский станцияһы (Шаблиевка ауылында), Крученая станцияһы, Маныч һәм Забытый разъездары бар..

## Сальский районының билдәле кешеләре

### Советтар Союзы Геройы
* **Захаров Василий Яковлевич** (1916—1996), Крученый станцияһынан.. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Днепрҙы форсировать иткәндә күрһәткән батырлығы өсөн (25 сентябрь, 1943 йыл). Днепропетровск өлкәһе Бородаевка fesks янында танкыларға ҡаршы орудиеларҙы Днепр йылғаһы аша сығарғанда яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй,һалдаттар менән командалыҡ итеп, орудиеларҙы икенсе ярға сығара һәм шул ярҙа плацдармды баҫып алырға булышлыҡ итә. 20.12.1943 йылда Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
* **Мандрыкин Ефим Иванович** (1915—1998), Кручена Балка ауылынан, Советтар Союзы Геройы (1943).
* **Аким Митяшкин Гаврилович** (24 июнь, 1897 йыл — 5 апрель 1944 йыл), Бараники ауылынан, Советтар Союзы Геройы (1943).
* **Михаил Евдокимович Пивоваров** (1919—1949), Яңы Егорлык ауылынан, Советтар Союзы Геройы (1946).
*   (1908—1944), Яңы Егорлык ауылынан, ефрейтор. Советтар Союзы Геройы.
* **Самохвалов Федор Николаевич** (1916—1941), Курск өлкәһендә тыуған, ә 1926 йылда сальск ҡалаһында йәшәй башлаған, Бөйөк Ватан һуғышында, танк ротаһы комиссары, политрук. Советтар Союзы Геройы (1941).
*   (1923—1981), Пролетар ауылынан, Советтар Союзы Геройы (1943 йылдың 14 февралендә).
*   (1923—1999), Торговый ҡасабаһынан (хәҙер Сальск ҡалаһында) — , сержант. Советтар Союзы Геройы (1944 йылдың 22 июле).

### Рәсәй Федерацияһы Геройы
* **Горина Виталий Николаевич** (9 июнь, 1971, Крученая Балка, СССР — 8 ғинуар 1995, Грозный ҡалаһы, Чечня) — өлкән лейтенант, Рәсәй Федерацияһы ҡораллы көстәре һалдаты, Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1997). Гигант ҡасабаһында ерләнгән , ҡасабаның бер урамы уның исеме менән аталған һәм уның хөрмәтенә № 76 мәктәп бинаһы стенаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

Файл:Аллея героев на площади Свободы.jpg|Азатлыҡ майҙанында геройҙар аллеяһының дөйөм күренеше
Файл:Памятная стела с барельефом Горина В.Н.jpg|В. Н. Горин  барельефлы стела
Файл:Памятная стела с барельефом Захарова В.Я.jpg|Захаров В. Я. барельефлы стела
Файл:Памятная стела с барельефом Мандрыкина Е.И.jpg|Мандрыкин Е. Н. барельефлы  стела
Файл:Памятная стела с барельефом Митяшкина А.Г.jpg|А. г. Митяшкин барельефлы  стела
Файл:Памятная стела с барельефом Пивоварова М.Е.jpg|Ғәскәрҙәр иҫтәлекле барельеф менән стела е м
Файл:Памятная стела с барельефом Рыбальченко С.В.jpg| В. С. Рыбальченко барельефлы  стела
Файл:Памятная стела с барельефом Самохвалова Ф.Н.jpg|Ф. Н. Самохвалов барельефлы  стела
Файл:Памятная стела с барельефом Терентьева Б.И.jpg|Б. И. Терентьев барельефлы  стела
Файл:Памятная стела с барельефом Н.И. Филоненко.jpg|Н. И. Филоненко барельефлы  стела


## Иҫтәлекле урындар
* Сальск ҡаланың иҫтәлекле урындары (ҡара. мәҡәлә / ***Сальск***, иҫтәлекле урын).
* Чудотворец Николай ғибәҙәтханаһы. (Яңы Егорлык ауылында).
* 1904 йылда төҙөлгән Георгий Победоносец ҡорамы (Сандата ауылында).
* Һәйкәл яугир, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандар һәйкәле. Гигант, М. Буденный,Приречный, Төньяҡ Сеятель, Степной ҡурған, Юловский, Манычстрой, Екатериновка, Бараники, Шаблиевка, Ивановка, Яңы Егорлык, Романовка, Сандата, Березовка, Яңы Маныч, Крученая Балка, Ивановка ауылдарында.
* Тәбиғәт ҡомартҡыһы Хлебная Балка.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ростов өлкәһенең административ бүленеше
* Ростов өлкәһе тораҡ пункттары

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Сальский район на сайте администрации Ростовской области
* Администрация Сальского района Ростовской области
* Муниципальное образование Сальского района 
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов
* Сальский район на сайте Rosdon.ru 
* Сайт Сальского района 
* Герои Социалистического Труда Сальского района 
* **Почтовые индексы:**
** Почтовые индексы: Сальский Район 
** Почтовые индексы | Ростовская область | Сальский район