open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зигмас Зинкявичюс

**Зигмас Зинкявичюс** (; 4 ғинуар 1925 йыл — 20 февраль 2018 йыл) — СССР һәм Литваның ғалим-тел белгесе, Вильнюс университеты профессоры. Индоевропеистика (балтистика), балто-славян теленә мөнәсәбәттәре, литва-урыҫ ике теллелек проблемалары өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. Ятвяга телен, литва теле тарихын һәм диалекттарын тикшереүсе.

## Биографияһы
1996—1998 йылдарҙа Литвныңа мәғариф һәм фән министры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1968 — Литва ССР-ының дәүләт премияһы
* 1977 — Литва ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* 1991 — Латвия университетының почетлы докторы (Рига)
* 1994 — Гердер премияһы
* 1994 — Бөйөк Витаутас университетының почетлы докторы (Каунас)
* 1995 — Литва фәнни премияһы
* 1995 — Казимерас Буга премияһы
* 1995 — Өсөнсө дәрәжә Бөйөк Литва кенәзе Гядиминас ордены
* 2007 — Милли прогресс премияһы
* 2008 — Ятвяга тәреһе рыцарҙары ордены рыцары
* 2010 — Владас Шлайтас әҙәби премияһы
* 2012 — Укмярг районы почетлы гражданы
* 2015 — «Литва алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының Ҙур командор тәреһе

## Библиографияһы
* Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius, 1994, (Диалектология литовского языка)
* Библиография

## Иҫкәрмәләр
Гамбург опера театры

**Гамбург опера театры** — Германиялағы иң боронғо дөйөм музыкаль театр, Гамбургта урынлашҡан. 1678 йылда нигеҙ һалынған. Тикшеренеүселәр милли немец опера мәктәбенең барлыҡҡа килеүен Гамбург опера театры формалашыуы менән бәйләйҙәр.

Театр дирижерҙары араһында Г. Малер, Ф. Вейнгартнер, К. Бём, Э. Ансерме булған.

## Тарихы
Театрҙы төҙөү 1677 йылда ҡала үҙидараһы инициативаһы буйынса башлана. Гамбург Утыҙ йыллыҡ һуғыш ҡағылмаған ҡала була, һәм урындағы бюргерҙарҙың үҙ опера сәхнәһен ойоштороу өсөн етерлек аҡсалары була. Театр 1678 йылдың 2 ғинуарында Иоганн Тайле яҙған «Адам и Ева, или Сотворенный, павший и спасенный человек» операһы менән асыла.

Башҡа немец ҡалаларында булған опера театрҙарынан айырмалы рәүештә, Гамбург ҡалаһындағы батша һарайы опера театры булмай, тәүге ваҡытта труппа һәүәҫкәр йырсыларҙан тора; бынан тыш театр һарай мауығыуҙарына түгел, ә протестант урта синыф һәм руханиҙар зауығына бәйле була, был уның репертуарында сағылыш таба. Театр эшләй башлағандың тәүге йылдарҙа дини сюжетлы әҫәрҙәр ҡуйыла. Артабан постановкалар даирәһе мифологик, легендар-тарихи, көнкүреш, шулай уҡ «көн үҙәгендәге» операларға тиклем киңәйтелә.

1695 йылдан композитор һәм дирижер И. З. Куссер театрҙың музыкаль етәксеһе булып китә, ул элек Брауншвейгта үҙенең бер нисә операһын ҡуйған була. Куссер Люлли менән шәхсән таныш була һәм француз композиторы ижады йоғонтоһо аҫтында була. Ул Гамбургта Люлли әҫәрҙәре өлгөһө буйынса увертюра, операла бейеү фрагменттары индерә һәм, ғөмүмән, француз стиле уятырға тырыша.

Был осорҙа театрҙа, башҡалар араһында, Георг Филипп Телемандың комик опералары, Генделдың, Иоганн Маттезондың, Райнхард Кайзерҙың әҫәрҙәре ҡуйыла, һуңынан ул музыкаль етәксе вазифаһын башҡарған Куссерҙы алмаштыра, ә аҙаҡ театр директоры ла булып китә.

1738 йылдан Гамбург опера театры эшләүҙән туҡтай. Сәхнәлә күбеһенсә гастролдәрҙә йөрөгән итальян труппалары сығыш яһай.

1763 йылда театрҙың ағас бинаһы тулыһынса емерелә. 1765—1766 йылдарҙа төҙөлгән ҡала театрының яңы бинаһында музыкаль һәм шулай уҡ драматик спектаклдәр ҡуйыла.

1827 йылдарҙа театрҙың яңы бинаһы төҙөлә, ул 1827 йылдың 3 майында Гетеның «Эгмонт»ы менән асыла. 1891 йылдан 1897 йылға тиклемпн опера театры менән Густав Малер етәкселек итә.

1925 йылда Гамбург парламенты (бюргершафт) яңы бина төҙөүгә фатиха бирә, ул бөгөнгө көндә төҙөлгән ваҡыттағы кеүек күренә тиерлек.

1931—1933 йылдарҙа Карл Бём театр менән етәкселек итә, уны Ойген Йохум алмаштыра.

1943 йылдың 2 мартында театр бинаһына бомба төшә, тамаша залы тулыһынса емерелә. 1953 йылда емереклектәр һүтелә һәм яңы төҙөлөш башлана, 1957 йылда тамамлана. Тергеҙелгән тамаша залы тулыһынса 1925 йыл проектына тура килә.

2005 йылда бинаны капиталь реконструкциялау һәм бергә тоташҡан ярҙамсы биналарҙы төҙөү тамамлана, улар опера бинаһы эсенә индереп эшләнгән һәм берҙәм комплекс барлыҡҡа килтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Staatsoper Hamburg
Ҡарахан кәшәнәһе

**Ҡарахан кәшәнәһе** (Әүлиә Ата кәшәнәһе, ) - (, ) — Ҡараханиҙар затынан берәүҙең ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған . Памятник XI быуат архитектура ҡомартҡыһы, Ҡаҙағстандың Тараз ҡалаһы паркында урынлашҡан.

## Тарихы

Риүәйәт ителеүенсә, бында Ҡараханиҙар затынан  Шаһ-Мәхмүт Буғра Ҡарахан ерләнгән (Буғра-бура (ата дөйә)). Кәшәнәнең тәүге  күренеше беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. 1906 йылда ул һәм яңыртып төҙөлгән һәм конструкция принциптары һаҡлап ҡалынһа ла, архитектура-декоратив биҙәү рәүеше юғалған. Кәшәнә эсендә киртләсле ҡәбер ташы һаҡланған.

Тәүге тапҡыр мавзолейҙы билдәле совет тарихсыһы, сәнғәт, археология белгесе *Денике Борис Петрович*  ентекле тикшергән һәм үҙенең  «Урта Азия архитектураһында орнамент» китабында һүрәтләгән  1982 йылда Ҡарахан кәшәнәһе Ҡаҙағстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән һәм дәүләт  тарафынан ҡурсыуға алынған .Совет осоронда кәшәнәлә дингә ҡаршы музей ойошторолған булған.

2002 йылда Тараз ҡалаһының 2000 йыллығына кәшәнәгә реставрация үткәрелгән.

## Архитектураһы

Өҫтән ҡарағанда квадрат хасил иткән  портал-көмбәҙле ҡоролма. Үҙәк залдан, мөйөштәрҙә өс ҙур булмаған бүлмәнән (хүжер) тора, дүртенсе мөйөштө кәшәнә ҡыйығына сыға торған баҫҡыс биләй
Кәшәнәнең фасады  көньяҡҡа ҡарай, ҡырҙарынан манаралар ҡуйылған. Ишек — арканың эсендә, уның ике яғынан өсәр ҡыуышлыҡ: дүртмөйөш, квадрат рәүешендә һәм өҫкә ослайтып эшләнгән Кәшәнәгә ингән ерҙә өҫкө яҡҡа ғәрәп хәрефтәре менән шәһәҙәт яҙып ҡуйылған . Тышҡы яҡтан кәшәнәне хәҙерге заман кирбесе менән көпләгәндәр, ә эстән көмбәҙ һәм тәҙрә яғындағы арҡа ҡыуышлыҡтары ҡараханиҙар осоро кирбесе менән һалынған .

Археолог Таисия Сенигова, 1850-се йылдар фотографияларына таянып, кәшәнә фасадының тәү торошон һүрәтләгән. Башта кәшәнә үҙәктән  композицияланып эшләнгән булған һәм урта тоштан көмбәҙ ҡыйыҡ ҡуйылған булған. Эскә өҫкә табан ослайтып эшләнгән ишек аша үткәндәр. Арҡа  Арка 3/4 колоннаға таянған,  кирбесе икешәрләп түшәлгән булған. Портал өлөшө  П рәүешле итеп сығара биреп янланған. Кәшәнә фасады бик бай итеп биҙәлгән булған, 30-ҙан ашыу төр һырлы кирбес табылған .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Гамбург (аэропорт)

**Гамбург** () (IATA: HAM, ICAO: EDDH) — Гамбург халыҡ-ара аэропорты, Германия. Ҡала үҙәгенән 8,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Илдең иң көсөргәнешле эшләгән биш аэропорты иҫәбенә инә, пассажирҙар әйләнеше йылына яҡынса 12,84 миллион кеше.

## Тарихы
«Гамбург» халыҡ-ара аэропорты Германияла иң боронғо эшләүсе аэропорт һанала. Ул 1911 йылдың ғинуарында асыла. XX быуаттың 90-сы йылдарында уны Гамбургтан төньяҡҡараҡ күсерергә планлаштырыла, ләкин һуңыраҡ проекттан реконструкциялау файҙаһына баш тарталар: инфраструктураның һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүҙең яңы биналары, ҡунаҡхана, транспорт инә торған юлдар төҙөлә. Шулай уҡ ҡала электричкаһы линияһы үткәрелә. 2016 йылдың 10 ноябренән Гамбург аэропорты Гельмут Шмидт исемен йөрөтә.

## Характеристика
Аэропорттың асфальт менән ҡапланған ике осоу-ултырыу һыҙаты бар. Береһенең оҙонлоғо 3 250 метр, икенсеһенеке — 3 666 метр. Ике осоу-ултырыу һыҙаты ла, шулай уҡ ерҙән тәгәрләп барыу юлдары һәм платформалар барлыҡ һауа судноларын ҡабул итергә әҙер, шул иҫәптән Airbus A380. Ошо типтағы самолеттар авиакомпанияларға тапшырыу алдынан нәҡ бында буяу процесы үтә.

## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Германия аэропорттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт аэропорта 
* Аэропорт Гамбурга — статья
Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы

**Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы** (төр. Dilek Yarımadası-Millî Menderes Büyük Deltası Parkı) — милли парк статусы булған тәбиғәтте һаҡлау зонаһы, Төркиәнең көнбайышында, Айдын иленең Кушадасы районы территорияһында урынлашҡан. Дилек ярымутрауының 10 985 гектарлыҡ территорияһы 1966 йылдың 19 майында статус ала, ә 1994 йылда уға Оло Мендерес дельтаһының 16 690 гектарҙан торған бер өлөшө ҡушыла.

## Биологияһы
Милли паркҡа үҫемлектәр һәм хайуандар төрлөлөгө хас. Уның территорияһы Рамсар конвенцияһы, Берн ҡырағай фауна һәм флора һәм тәбиғи йәшәү мөхитен һаҡлау конвенцияһы, биологик төрлөлөк тураһындағы конвенцияға һәм  ярашлы һаҡлана.

### Флораһы
Парктың төрлө өлөшөндө температура һәм климат айырымлығы күҙәтелеү сәбәпле, бында эгей флораһынан тыш Төркиәнең башҡа яр буйы төбәктәрендә (мәҫәлән, Урта диңгеҙ, Мәрмәр диңгеҙе һәм Ҡара диңгеҙ) осраған төрҙәрҙең булыуы ла ғәҙәти күренеш. Паркта үҫкән һигеҙ йөҙҙән ашыу төр үҫемлектең алтыһы — эндемик үҫемлек, ә утыҙы — абориген төргә ҡарай. Үҫемлектәрҙең тибына килгәндә, бында маквис тибы өҫтөнлөк ала, нигеҙҙә, ҡыҙыл емешле артыш (*Juniperus phoenicea*) киң таралған. Ағас һәм ҡыуаҡтарҙың киң таралған төрө — оҙонса япраҡлы груша (*Pyrus elaeagnifolia*), калабрий ҡарағайы (*Pinus brutia*) һәм әсе сумаг (*Rhus coriaria*).

### Фаунаһы
Паркта йәшәгән ҡырағай ҡабандарҙы (*sus scrofa*) пляждар янында күрергә мөмкин, унда улар ял иткән кешеләр ҡалдырған аҙыҡ ҡалдыҡтарын эҙләп барып сыға. Ярымутрау урманында ҡәҙимге сүл бүреһен (*Canis aureus*) һәм ябай һеләүһенде (*Lynx lynx*) йыш осратырға була, ә бына буйлы гиеналар (*hyaena Hyaena*) һәм каракал (*Caracal caracal*) һирәк осрай.

Паркты 250-гә яҡын төр ҡош үҙ иткән, улар араһында һан яғынан иң күбе — кесе баклан (*Microcarbo pygmeus*), кесе аҡ селәндәр (*Egretta garzetta*), ялан торомтайы (*Falco naumanni*), диңгеҙ тәтелдәүеге (*Charadrius alexandrinus*), диңгеҙ бөркөтө (*Haliaeetus albicilla*) һәм бөҙрә баба ҡошо (*Pelecanus crispus*).

## Иҫкәрмәләр
Флорешты

**Флорешты** (мол. Florești) — Молдавиялағы ҡала, Флорешты районының үҙәге.

## Географияһы
Кишиневтан төньяҡ-көнбайышта 130 саҡрымда Реут йылғаһы буйында урынлашҡан

Тимер юл станцияһы — Молдова тимер юлдарының Бельцы—Слободка линияындағы станция.

## Тарих

Флорешты ҡалаһының исеме «Флоареа» һәм «-ешть» румын, молдаван фамилияһынан һәм тораҡ пункттар өсөн типик исемдән килеп сыҡҡан. Молдован фамилияһы Флоарь (сәскә) XV—XVI быуаттарҙағы грамоталарҙа тәүге тапҡыр телгә алынған. Беренсе шаһитнамәлә Флоешты урынында 3 ауыл һәм 18 урман араһындағы бәләкәй генә ауыл телгә алына. 1668—1683 Флорешты ауылы бөйөк логофет Мирон Костиндың биләмәһе булған, ул 1754 йылда ауылдарҙың бер өлөшөн һатҡан.

1772—1773 йылдарҙа Иордаке Кантакузино биәләмәһендә 33 крәҫтиән йорто урынлашҡан. 1809 йылда беренселәрҙән булып Изге Николай сиркәүе төҙөлгән, уның янында хәҙерге заман молдаван зыяраты урынлашҡан. 1812 йылда Бессарабия Рәсәйгә ҡушылғандан һуң. Флорешты рус генералы Семен Старый милке була. 1853 йылда бында Изге Митрофан сиркәүен төҙөгәндәр. 1862 йылда бында сиркәү-мәхәллә мәктәбе ойошторола, ә 1873 йылда — халыҡ мәктәбе, земство һәм 5 койкалыҡ дауахана асыла. 1894 йылда бында тимер юл вокзалы төҙөлә һәм Бельцы — Рыбница маршруты буйынса поезд хәрәкәте башлана. Хәҙер Бельцы — Рыбница тимер юл тармағы ярым емерек хәлдә тора.

XХ быуат башында ҡалала телеграф һәм телефон линияһы эшләй. 1913 йылда Реут йылғаһы аша тимер күпер һалына. 1918—1940 йылдарҙа Бессарабия Румыния составында тора, ҡалала башланғыс мәктәп, «Г. Дук» гимназияһы һәм ҡатнаш мәктәп төҙөлә.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, 1946 йылдың июлендә Флорештыға ҡала статусын ала бирелә, ул район үҙәге була. Молдавия ССР-ы ваҡытында Флорештыла заводтар эшләй (быяла, тәмәке-ферментация, шарап, май заводы), «Коммунальник» заводы, «Молдплодоовощпром» сәнәғәт берекмәһе, шәкәр заводы һ. б. эшләй. Флорешты янында шәкәр заводы эшләй. 1991 йылда ҡалала 18,2 мең халыҡ иҫәпләнә.

Әлеге ваҡытта Флорешты 690 гектар ерҙе биләй. Ҡала халҡы 13 мең самаһы кеше тәшкил итә. Эшләүсе заводтар (быяла, консерва, тәмәке, коммуналь хужалыҡ) һәм тегеү фабрикаһығәмәлдә. Шулай уҡ ҡалала күп шәхси предприятиелар, күп, банк филиалы һәм коммерция ойошмалары, дарыуханалар, ветеринария дауаханаһы, санэпидстанция, ашығыс ярҙам, район үҙәк дауаханаһы, поликлиникалар эшләй.

Белем биреү учреждениеларынан А. П Чехов исемендәге, Крянгэ Ион, Михай Эминеску исемендәге лицейҙар, ике балалар баҡсаһы, спорт, художество һәм музыкаль мәктәптәр эшләй. Шулай уҡ ҡалала ҡунаҡхана, китапхана, музей, мәҙәниәт йорто, ижадйорто, ҡала стадионы, «Лучафэрул» үҫмерҙәр клубы бар.

## Һүрәттәр галереяһы

Consiliul raional Florești.JPG|
Gara Florești.JPG|
Bloc locativ în Florești (5).JPG|
Moldova Floresti sheep flock.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Лека Захария

**Лека Захария** (1444 йылда үлгән) — Захария нәҫеленән албан феодалы, Сати һәм Даньо хакимы. Коджа Захарияның берҙән-бер улы һәм вариҫы.

## Биографияһы
Атаһы Коджа вафат булғандан һуң Лека Захария уның биләмәләрен — Сати һәм Даньо ҡәлғәләрен вариҫ итеп алған. 1444 йылда Лека Захария Ғосман империяһы яғынан агрессияға ҡаршы тороу өсөн албан кенәздәре тарафынан төҙөлгән Лежа лигаһын нигеҙләүселәрҙең береһе булған.

Тарихсы Марин Барлетиға ярашлы, Лека Захария менән Лека Дукаджини араһында 1445 йылда Мамика Кастриоти (Скандербегтың һеңлеһе) һәм Музака Топианың никахлашыу тантанаһы барышында низағ булған. Феодалдар Душмани нәҫеленең вариҫы Ирена Душмани өсөн бәхәсләшкән. Аҙаҡ Ирена Лека Захарияның ҡатыны булып китә. Лежа лигаһының барлыҡ ағзалары йыйылған байрамдарҙың береһендә ике яҡ араһында ҡанлы бәрелеш булған, уның һөҙөмтәһендә Лека Дукаджини ҡаты яраланған. Уны Скандербегтың иң яҡшы юлбашсыларының береһе итальян Врана Конти ҡотҡарған.

1447 йылда Лека Захария үҙенең Даньо замогында үлтерелгән. Уның үлтерелеүендә уның дошман Лека Дукаджини ғәйепләнгән.

Венеция документтары хәбәр итеүенсә, был үлтереүе 1444 йылда булған. Венеция хронисы Стефано Магно буйынса, Лека Захарияны уның вассалы Николай Дукаджини алыш барышында үлтергән. Шулай уҡ Стефано Магно иғлан итеүенсә, Лека Захария үҙенең үлеме алдынан уның биләмәләре Венеция республикаһына күсеүен теләгән.

Лека Захарияның вариҫы ҡалмаған. Уның биләмәләренең үҙәге — Даньо замогы Скандерберг башлығындағы Лежа лигаһына күсергә тейеш булған. Әммә Леканың әсәһе Боза Даньоны венециялыларға тапшырған. Даньоны биләү ике йыл дауам иткән албан-венеция һуғышы башланыу өсөн сәбәп булып торған. Ахырҙа Даньо замогы венециялылар контроле аҫтында ҡалған, улар Скандербегҡа йыл һайын яһаҡ түләй башлаған.

## Әҙәиәт
* Ostrogorsky, George (1951), Pronija : prilog istoriji feudalizma u Vizantiji i u juznoslovenskim zemljama (in Serbo-Croatian), Belgrade: Serbian Academy of Science and Arts, OCLC 162891544
* Božić, Ivan (1979), Nemirno pomorje XV veka (in Serbian), Beograd: Srpska književna zadruga, OCLC 5845972
Суворов урамы (Ялта)

Суворов урамы (русса: Суворовская улица), Ҡырым Республикаһының Ялта ҡалаһындағы урам. Ул бөйөк рус хәрби етәксеһе, хәрби теоретигы һәм рус хәрби һуғыш оҫтаһы, генералисимуса Александр Васильевич Суворов (1730—1800) хөрмәтенә аталған. Суворов урамы Сеченов һәм Краснорейский урамдарынан башланып китә һәм Красноварский урамы менән киҫешкән ерҙә тамамлана. Урамдың оҙонлоғо — 570 метр.

## Йөкмәткеһе
Үҙенсәлектәре
Ялта ҡалаһының Суворов урамы Сеченов һәм Краснорейской урамдары киҫешкән урында башлана, Ливадия урамын киҫеп үтә һәм Красноварский урамы менән киҫешкән урында тамамланып ҡала. Урамда 54 бина иҫәпләнә. Суворов урамының оҙонлоғо — 570 метр тәшкил итә.

Суворов урамының почта индексы — 298607.

## Тарих
Был урам рус хәрби һуғыш оҫтаһы, рус хәрби етәксеһе һәм хәрби теоретигы генераллиссимус Александр Васильевич Суворов (1730—1800) исеме хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Суворов тарихҡа талантлы генерал булараҡ инеп ҡалған (ул 60-тан ашыу алышта еңеүсе булған) һәм хәрби аҡыл эйәһе, 18-се быуаттың иң ҡыйыу хәрби эшмәкәре булған[2].

## Географияһы
Был географик объект Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. Хәҙерге көндә Рәсәйҙең Ҡырым Республикаһы ҡалаһында тора. 2014 йылға тиклем Украина составында була. Ҡырым ярымутрауы халҡы референдум үткәреп, 2014 йылда Рәсәйгә ҡушыла, шунлыҡтан хәҙерге көндә был территория өсөн Рәсәй менән Украина араһында ҙур бәхәстәр алып барыла. Ялта ҡалаһы, Рәсәй административ бүленеше буйынса, Рәсәй Федерацияһының субъекты булып тора. Шулай уҡ был ярымутрауҙағы Севастополь ҡалаһы ла Рәсәй Федерацияһы субъекты. Украинаның административ бүленеше күрһәткестәре буйынса, Ҡырым ярымутрауы Украинаның Ҡырым Автономиялы Республикаһына ҡарай.

## Һылтанмалар
"Армянская энциклопедия, Vol. 11, стр 200 " . Принято с 5 апреля 2019 г.

## Сығанаҡтар
Суворовская улица в Ялте
Подробная карта города Ялта, спутниковый и домашний каталог, Яндекс, карта Google

## Тышҡы һылтанмалар
г. Ялта, Суворовская улица
Ҡаҙағстанда туризм

**[[Ҡаҙағстан]]да [[туризм]]** — Ҡаҙағстан иҡтисадының  тармағы, бынан 2014 йылда алынған килем ВВП-ның 0,3 процентын тәшкил итте. 2020 йылға  Ҡаҙағстан хөкүмәте был күрһәткесте  3 процентҡа еткерергә ниәтләй. 2000 йылда Ҡаҙағстанға  1,47 млн сит ил турисы килгән. 2012 йылға уларҙың һаны 4,81 миллион тәшкил иткән, был туристар ҡабул иткән илдәр араһында  51-се урын. Донъя матбуғатында, тәбиғи иҫтәлекле урындар күп булыуына ҡарамаҫтан, туризм тармағының етерлек үҫешмәүен яҙалар, һүрәтләп, логистика ауырлығы һәм насар хеҙмәтләндереү билдәләнә.

2013 йылда Ҡаҙағстан хөкүмәте республикала 2020 йылға тиклем туризм тармағының үҫеш концепцияһы эшләгән.   атарға була. сөнки  Дәүләт программаһының маҡсаты - биш туристик кластер булдырыу: уларға Астана, Алматы, Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан инә. Концепцияла 4 миллиард доллар күләмендә инвестиция йәлеп итеү һәм 2020 йылға туризм индустрияһында 250 меңдән ашыу эш урыны булдырыу  ҡарала.

## Виза сәйәсәте
Ҡаҙағстан  Әрмәнстан, Белоруссия, Грузия, Ҡырғыҙстан, Молдавия, Монголия, Рәсәй һәм Украина граждандары өсөн - 90 көнгә ; Аргентина, Әзербайжан, Сербия, Корея Республикаһы, Тажикстан, Төркиә һәм Үзбәкстан граждандары өсөн — 30 көнгә  визаһыҙ инеүҙе рөхсәт итә.

2014 йылда дәүләт программаһы буйынса Ҡаҙағстана иҡтисадына күберәк инвестициялар индергән илдәр граждандарына 15 көнлөк визаһыҙ режим бирелә башланы.  Был илдәр -  Бөйөк Британия, Германия, Италия, Малайзия, Голландия, АҠШ, Франция һәм Япония.

2015 йылда был программала ҡатнашҡан илдәр һаны 19-ға етте: улар һанына Австралия, Бельгия, Венгрия, Испания, Монако, Норвегия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сингапур, Швеция, Швейцария һәм Финляндия инә.

## Иҫтәлекле урындары

2015 йылға Ҡаҙағстанда  дүрт объект ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән булған, уларҙың өсәүһе - мәҙәни һәм тағы ла берәүһе — тәбиғиәт ҡомартҡыһы. Был Әхмәт Йәсәүи кәшәнәһе, Тамғалы археологик ландшафты, Бөйөк Ебәк юлының Чанъань-Тянь-Шань коридоры, Һарыарҡа — Дала   һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан күлдәре. Әле 13 объект исемлеккә индереүгә кандидат булып тора.

## Илдәрҙән килеүселәр

Ҡаҙағстанға күберәк ошо илдәрҙән килгәндәр:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

Официальный туристский сайт Казахстана
Ширвиндт төрөпкәһе

**Александр Ширвиндтың төрөпкәһе** (русса: памятник трубке Александра Ширвиндта) — Ҡырымдағы юмористик һәйкәл, Ялта юмор аллеяһы яр буйындағы «Yubileyni» концерт клубы янында урынлашҡан.

## Тарих
Юмор аллеяһына нигеҙ 2004 йылда һалына, уны Ялта юмор и сатира фестивален ойоштороусылар Владимир Моисеенко һәм Владимир Daniletsi һалған [2]

Был аллеяла шулай уҡ төрлө йылдарҙа төҙөлгән Михаил Жванецкий портфеле һәйкәле (2004), Аркадий Arkanoв һәйкәле (2005), Кобзон микрофоны (2007), Соня апайҙың көҙгөһө һәм эшләпәһе (Клара Новикова хөрмәтенә (2014), «Гармун һәм гитара» скульптураһы, Михаил VВашуков һәм Николай Бандурин (2015) һәйкәле бар[2] .

Актёр, Мәскәү кинотеатр директоры, СССР-ҙың халыҡ артисы Александр Ширвиндтың монументаль тәмәке төрөпкәһе һәйкәле 2006 йылдың авгусындағы өсөнсө юмор һәм сатира фестивале ваҡытында күп халыҡ алдында асыла[3] [4] .

Александр Шварвиндт үҙенең тәмәке төрөпкәһенә һәйкәл асҡанда бЯлтала була. Уның әйтеүенсә, «уның үҙенә ҡарағанда, төрөпкәһе халыҡҡа күберәк билдәле» була. Актёрҙың машинаһында, дачаһында тәмәке бик күп, ул хатта үҙе лә уларҙың һанын белмәй[4] .

## Үҙенсәлектәре
Скульптура композицияһы бронзанан яһалған. Һәйкәл театр шаршауы һәм битлек формаһында. Ширвиндтың битлек аҫтындағы иренендә төрөпкә, төрөпкәһенән төтөн сығып тора. «Ширвиндт төрөпкәһе» һәйкәле гранит постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәлдең ауырлығы — яҡынса 80 кг [4] .

Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юмор аллеяһы (Ялта)
Жванецкий портфеле һәйкәле
Арканов курткаһы һәйкәле
Кобзон микрофоны һәйкәле
Клары Новикова 'ik`g`8t 8`qr`kt памятник
Гармун һәм гитара (Скульптура)

## Тарих
Был географик объектҠырым ярымутрауында урынлашҡан. ҡырым ярымутрауы хәҙерге көндә Рәсәй Федерацияһы менән Украина араһында ҙур бәхәстәр сығанағы булып тора, сөнки 2014 йылда Ҡырым ярымутрауы халҡы Украиналағы Майҙан бәрелеше ваҡытында референдум үткәреп, Рәсәйгә ҡушыла. Был референдумды Украина хөкүмәте урынһыҙ тип таба, ә Рәсәй Федерацияһы Ҡырым ярымутрауын референдум һөҙөмтәһе буйынса үҙенең субъекты тип һанай һәм бөгөнгө көндә элекке Украинаның Ҡырым автономиялы республикаһы Рәсәф Федерацияһының Ҡырым Республикаһы тип йөрөтөлә.

## Һылтанмалар
«Памятники Ялты: и с юмором и юмором». 12 февраля 2019 года
«Ялта открывает трубку пирамиды Ширвиндта»
Александр Ширвиндт: «Моя трубка становится все более известной»
Клара Новикова эшләпәһе һәйкәле (Ялта)

«Клара Новикова эшләпәһе» һәйкәле — (русский , Памятник «Шляпа Клары Новиковой»), Ҡырым ярымутрауының Ялта ҡалаһындағы Юмтин тыҡрығындағы юмористик һәйкәл, Юбилей концерт залы янында Арапня урамында ҡуйылған.

## Тарих
Юмор аллеяһына нигеҙ 2004 йылда, Ялта юмор һәм сатира фестивален ойоштороусылар Владимир Моисеенко и Владимир Daniletsi тарафынан һалынған[2].
Аллеяла шулай уҡ төрлө йылдарҙа яһалған һәйкәлдәр бар, шул иҫәптән, Михаил Жванецкий портфеле һәйкәле (2004), Аркадий Arkanoв куртикаһы һәйкәле (2005), Александр Ширвиндт төрөпкәһе һәйкәле (2006), Кобзон микрофоны һәйкәле (2007), «Гармун һәм гитара» скульптураһы , Михаил Вашуков һәм Николай Banдурин һәйкәле (2015) [2].
Рәсәй халыҡ артисы Клара Новикова эшләпәһе һәйкәле 2014 йылдың июлендә асыла. Һәйкәл асыу тантанаһында Клара новикова үҙе, шулай уҡ юмор һәм сатира фестивале президенты Михаил Ашум, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, яҙыусы Аркадий Арканов, Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған артистары Николай Бандурин һәм Симон Оссиашвили, скрипкасы Степан Мезенцев, рәсми шәхестәр була. Клара Новикова эш ләпәһе һәйкәле Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. ҡырым ярымутрауы хәҙерге көндә Рәсәй Федерацияһы менән Украина араһында ҙур бәхәстәр сығанағы булып тора, сөнки 2014 йылда Ҡырым ярымутрауы халҡы Украиналағы Майҙан бәрелеше ваҡытында референдум үткәреп, Рәсәйгә ҡушыла. Был референдумды Украина хөкүмәте урынһыҙ тип таба, ә Рәсәй Федерацияһы Ҡырым ярымутрауын референдум һөҙөмтәһе буйынса үҙенең субъекты тип һанай һәм бөгөнгө көндә элекке Украинаның Ҡырым автономиялы республикаһы Рәсәф Федерацияһының Ҡырым Республикаһы тип йөрөтөлә.

## Тасуирлама
Скульптура композицияһы бронзанан яһалған. Ул Клара Новикова ижад иткән Соня апайҙың эшләпәһенән ғибәрәт[3] .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юмор аллеяһы(Ялта)
Жванецкий портфеле һәйкәле
Арканов курткаһы һәйкәле
Ширвиндт төрөпкәһе һәйкәле
Кобзон микрофоны һәйкәле
Гармун һәм гитара (Скульптура)

## Һылтанмалар
«Памятники Ялты: и с юмором и юмором» Взято 12 февраля 2019 годв
«Кларе Новиковой открывают в Ялте памятник … шляпе (ФОТО)»
Категории :Ялта һәйкәлдәре
Ишем (йылға)

**Ишем** - (, ) — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға,  Иртыштың һул яғынан ҡойған, иң оҙон ҡушылдығы.

Оҙонлоғо — 2450 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 177 000 км² (163 000 км²). Йылғаның уртаса йыллыҡ ҡойған һыуы яҡынса 2,5 км³.  Ишем тамағы Иртыштың һул яғында, уның 1016-сы километрында.

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  ул ҡарарға Иртыш һыу бассейны округына инә;  йылға бассейны — Иртыш; бәләкәй йылға бассейны — Иртыш йылғаһының Ишем ҡушылған урынға тиклемге ҡушылдыҡтары; һыу хужалығы участкаһы — Ишем Рәсәйҙең Ҡаҙағстан сигенән Оло Уват гидроузелына тиклем.

## Дөйөм физик-географик тасуирлама

Йылға Ҡаҙағстандың ваҡ сусаҡлы бейек булмаған Нияз тау массивынан башлана, 775 км буйы  төньяҡ-көнбайышҡа ағып, бер нисә эре йылға ҡушылдығы менән ҙурая бара.

Державинск ҡалаһы янында ағымының 1578  километрында (Ишем йылғаһының үрге ағымының шартлы сиге ) йырҙаһын ҡырҡа  меридианаль йүнәлешкә үҙгәртеп — көньяҡтан төньяҡҡа аға башлай. Сергеевка ауылынан түбәндәрәк Төньяҡ Ҡаҙағстан тигеҙлегенә барып сыға һәм Ишемтамаҡ (Усть-Ишим% ауылы янында Иртышҡа барып ҡоя. 

Ишем ҡар һыуҙары менән туйына. Йылға ноябрь башында туңа, апрель — майҙа асыла. Орехово ауылы янында тамағынан 61 км өҫтәрәк уртаса  һыу тотоноу күләме — 83,1 м³/с, иң күбе — 712 м³/с.

## Экологияһы
Ишем һыу ныҡ бысраҡ. Түбәнге ағымында ( Рәсәй территорияһы) нефть продукттары балыҡсылыҡ хужалығында ҡаралған ПДК-нан 6 тапҡыр артып китә. Тамағына табан нефть продукттары концентрацияһы үҙгәреү ПДК-нан 2-нән 3 тапҡырға тиклем артыҡ була, тимер — һыу ПДК-һынан 4-7 тапҡырға тиклем юғары. Баҡыр балыҡҡа ҡаралған ПДК сиктәренән 6-7 тапҡырға артыҡ, йылғаның буйынан-буйына марганецтың балыҡ ПДК-һынан хатта 20 тапҡырға артыҡ булыуы билдәләнгән. бөтә йылғаларҙың һыу буйы. Пестицидтар концентрацияһы (ДДТ  тибындағы) уртаса   0.001 - 0.03 мкг/л тура килә.

## Ишемтамаҡ кешеһе
Усть-Ишим ауылы янында 2008 йылда хәҙерге заман тибындағы (*[[Homo sapiens]]*) кеше һөлдәһе табылған : янбаш һөйәгенә 45 мең йыл булып сыҡҡан, унан сифатлы ДНК алыуға өлгәшелгән. Усть-Ишим кешеһе Y-хромосомалы, К*(xLT) гаплогруппалы, митохондриаль R гаплогруппалы булып сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
*
Николай Чудотворец сиркәүе (Маньково-Березовская)

**Николай Чудотворец  сиркәүе (Свято-Никольский ғибәҙәтханаһы)** — Ростов өлкәһенең Маньково-Березовская  биҫтәһендә православие ғибәҙәтханаһы;  Сальск һәм Волгодонск епархияһына ҡарай.

Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Башта биҫтәлә  часовня торған, ә 1799 йылда   ағас сиркәү төҙөйҙәр,  сиркәү төҙөү өсөн аҡсаның  яртыһын уға  нигеҙ һалыусы — подполковник (һуңынан генерал-майор) Василий Иванович Маньков бирә, ул ғибәҙәтхана ҡыҙының исеме  менән — Преподобная мученица Евдокия тип аталыуын теләгән. Сиркәүҙең нигеҙе итеп  Распопинская станицаһындағы һүтеп алынған сиркәү була. Ағас сиркәү туҙғас, 1868 йылда таштан өс тәхетле  яңы ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар итәләр, ул 1875 йылда төҙөлә һәм изгеләндерелә. Шулай уҡ ул  Изге Евдокия исемен йөрөтә, уң төкәтмәһе — Святитель һәм Чудотворец Николайға бағышлана, һул төкәтмәһе изгеләндерелмәй ҡала, сөнки уны төҙөкләндереү өсөн аҡса етмәй Туҙған ағас сиркәү һүтеп алына һәм Арканцев утарына һатыла.  

Яңы ғибәҙәтхана бейек булмай һәм экстерьеры ябай була — тәҙрәләре һирәк һәм тар,   түбән күләмле һигеҙ ҡырлы була  һәм егерме метрлыҡ манаранан тора, тимер ҡалай менән ябылған. Сиркүәҙең эске залы ике рәт колонна менән бүленгән. Биш йылдан һуң ғибәҙәтханаға биҙәктәр һалына 1878 йылда эргәһендә сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә.

Ғибәҙәтхана Бөйөк ватан һуғышына тиклем хеҙмәт итә — һуғыш алдынан ул ябыла, өҫтө һүтеп алына. һыйҙырышлы ҙур бинаһы «Колхозсы байрағы»   колхозының иген келәте итеп файҙаланыла.  Ваҡыт үтеү менән   Евдокия сиркәүе харабаға әйләнә.  СССР тарҡалғандан һуң тергеҙелә башлай һәм Николай Чудотворец хөрмәтенә атала. Бик яй аяҡҡа баҫтырылған  яңы ҡыйығы һәм көмбәҙе ғибәҙәтхананың тәүге ҡиәфәтен ныҡ боҙа 

Хәҙерге ваҡытта сиркәү эшләп тора. Сиркәү башлығы —Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы Божья Матерь Смоленская иконаһы ғибәҙәтханаһының өлкән священнигы булған  протоиерей Андрей Александрович Мекушкин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Епископ Волгодонский и Сальский Корнилий посетил храм в честь святителя Николая Чудотворца в слободе Маньково-Березовская 
* Белокалитвенское благочиние
Рур музыка театры

**Рур  музыка  театры** (нем.Revier Musiktheater im) —  Гельзенкирхендың (Германия) төп мәҙәниәт ҡомартҡыларының береһе . 1959 йылдың 15 декабрендә асылған.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Театр өс йыл дауамында төҙөлгән (1956—1959 йылдарҙа). Мәҙәниәт ҡорамын төҙөүҙә үҙ ваҡытында бер нисә талантлы архитектор  (Вернер Рунау,  Харальд Дайлманн,  Ортвин Раве  һәм Макс фон  Хаузен) эшләй. Тәүҙә театрҙа төп жанрҙар булып  опера, балет һәм драма сығыш яһай. Әммә  1966 йылдағы финанс кризисынан  һуң тик музыка жанрына ғына күсәләр. 

Театр фасады куб формаһында һәм  4500 квадрат метр  быяланан башҡарылған. Был урам яҡтан  бинаның эске өлөшөн  күрергә мөмкинлек бирә. Ә бынаның  тамаша залы, киреһенсә, түңәрәк формала.   Рур театры үҙенсәлекле дизайны  арҡаһында бик  танылған.

Театр постановкаларын  Ҙур һәм Бәләкәй залдарҙа ҡарарға мөмкин. Ҙур залдың  дөйөм һыйҙырышлығы  1005 урын, Бәләкәй залы  336 урын тәшкил итә

## Театр хәҙер

Һуңғы йылдарҙа Рур музыка театры ҡыҙыҡлы  пьесалары менән сәнғәт һөйөүселәрҙе  үҙенә йәлеп итә. Театрҙың ижади  коллективы үҙ опера  труппаһынан, хор артистарынан, балет труппаһынан тора.   .

Шулай уҡ *«Яңы Вестфалия филармонияһы»* исемендәге музыка  коллективы бар, ул Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә иң ҙур дәүләт оркестры булып тора.

## Ҡыҙыҡлы факттар

1961 йылда театр бинаһында Бернхард Виккиның  «Чудо отца Малахиаса»  фильмы төшөрөлә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Georg Dehio: Das Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler: Nordrhein-Westfalen 2. Westfalen 2012, .
* Michael Hesse, Michael Bockemühl: Kunstort Ruhrgebiet: Musiktheater Gelsenkirchen — Yves Klein: Blaue Reliefs, Bauen zwischen international Style und klassischer Tradition, Brennendes Blau. 2003, .
* Nicole Jakobs: Baukunst für die «Stadt der Tausend Feuer». Das Gelsenkirchener Musiktheater. In: Denkmalpflege in Westfalen-Lippe. H. 2 (1998), S. 47-54.
* Anna Kloke: Theater macht Stadt. Das Gelsenkirchener Musiktheater im Revier als Impulsgeber für Urbanität und kulturelle Identität im Ruhrgebiet der Nachkriegszeit // INSITU 2018/2, S. 295—306.
* Werner Ruhnau, Ludwig Baum: Baukunst — Yves Klein, Robert Adams, Paul Dierkes, Norbert Kricke, Jean Tinguely — Das Gelsenkirchener Theater. Gelsenkirchen 1992.
Тимерҡаҙыҡ йондоҙо паркы

**Поляр йондоҙо паркы** () — Гельзенкирхен ҡалаһының (Германия)  иң иҫтәлекле урындарының береһе 

Парк элекке  Нордштерн шахтаһы  (нем. *Zeche Nordstern*) территорияһында урынлашҡан. 1993 йылда  шахта ябылғандан һуң район тергеҙелә һәм унда йәмәғәт ял итеү урыны төҙөлә

## Парк тасуирламаһы
Поляр йондоҙо паркы — ауыл халҡы һәм туристар өсөн был ысын мәғәнәһендә күңел асыу урыны. Уның территорияһында бик күп  архитектура ҡоролмалары  урынлашҡан, шул иҫәптән  музейҙар һәм һәйкәлдәр бар. Улар  иҫәбендә —  Рейн-Херн каналы янындағы Амфитеатр бинаһы. Хәҙерге көнгә тиклем  *Нордштерн  шахтаһы*  ҡоролмаһы һаҡланып ҡалған.

Тимер юлының гигант моделе һәм дуға кеүек күпере  иғтибарҙы йәлеп итә. Парк территорияһында шулай уҡ шул уҡ исем менән аталған ҡунаҡхана  урынлашҡан. Парктың  үҙенсәлеге — йәйәүлеләр һәм велосипед маршруттарының күп  төрлөлөгө.

## Мәҙәниәт һәм ял
*Поляр йондоҙ паркы*  территорияһында йыл һайын йәмәғәт саралары: фестивалдәр, концерттар, күргәҙмәләр, төрлө спорт төрҙәре буйынса ярыштар һәм марафондар үткәрелә (иң популяр — велоспорт).

Билдәле Амфитеатрҙа, нигеҙҙә, яҙ һәм йәй айҙарында, сәнәғәт мәҙәниәте төнө, рок-хард фестивалдәре, асыҡ һауала кино, Blackfield фестивале, шулай уҡ төрлө төбәк, милли һәм халыҡ-ара төркөмдәрҙең концерттары кеүек  саралар үткәрелә

## Иҫкәрмәләр
Ишем (мәғәнәләр)

**Ишем** - күп мәғәнәле һүҙ, ул исем-фамилияларҙа ла, топонимикала ла, гидронимдарҙа осрай.

## Исемдәрҙә
Ишем - дуҫым, иптәшем тигәнде аңлата тигән шәрехләү бирелә "Башҡорт исемдәре" тигән китапта 
*Ишембай - дуҫтарға бай. Хәҙерге заманда Ишембаев фамилиялары осрай
*Ишембәт - ишем+бәт(өммәт, халыҡ)
*Ишемғол - ишем+ҡол
*Ишемғужа - ишем+ғужа (хужа)
* Ишемйәр - иш+йәр
*Ишмәкәй - Иш(е)мәкәй - исемдең иркәләтеп әйтелеүе.

### Персоналийҙар
* Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы -(20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе.
* Ишембай Аҡбирҙин - (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән).
* Ишембаев Ринат Сәхиулла улы - (1976 йылдың 5 авгусында тыуған, Ишембай, БАССР) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).
* Булат Ишемғол - (**Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов**; 16 февраль 1900 йыл — 10 июль 1938 йыл) — комсомол, партия һәм матбуғат эшмәкәре, яҙыусы һәм журналист.
* Ишемғолов Марат Баязит улы - (29 август 1948 йыл — 24 сентябрь 2013 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа Ауырғазы районы хакимиәте башлығы.
*Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы -  (22 май 1960 йыл) — ғалим-зоотехник, умартасылыҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
------------------
*Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы - (8 март 1908 йыл — 18 октябрь 1991 йыл) — I Бөтә Союз колхозсы-ударниктар съезы делегаты (1933)
*Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы - (1976 йыл, 19 июль) - Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы

## Топонимикала

### Ҡала-ауылдар

* Ишем (Ишембай районы) - () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
* Ишем (Мишкә районы)  - () — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Ишем (Пермь крайы) - (*Түбәнауыл, Төбәнауыл, Баҡсауыл* ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә.
* Ишем (Төмән өлкәһе) - () — Рәсәйҙең Төмән өлкәһендәге ҡала, Ишем районының административ үҙәге.

### Йылғалар

* Ишем (йылға) - (, ) — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға,  Иртыштың һул яғынан ҡойған, иң оҙон ҡушылдығы.

## Сығанаҡ
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 54-се бит

## Иҫкәрмәләр
Карандаш һәйкәле (Гомель)

**Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле** — Белоруссияның Гомель өлкәһе Гомель ҡалаһында Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцев (сәхнә псевдонимы — Карандаш - Ҡәләм) һәйкәле.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
2006 йылдың 1 июнендә Гомель ҡалаһының Гомель дәүләт циркы бинаһы янында Клоун Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле асылды . Һәйкәл күренекле совет клоуны, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцевҡа бағышланған. Михаил Николаевич Румянцев Гомель ҡалаһына йыш килгән һәм Гомель дәүләт циркында сығыш яһаған. Ул ошо ҡаланы яратҡан һәм Гомелдә йәшәүселәр уны һәр ваҡыт шатлыҡ менән ҡабул иткән, ә ул  тамашасыларына һаманға тиклем Гомель  дәүләт  циркында һаҡланған башҡарма комитетҡа яҙған  хаттарында рәхмәт әйткән.

Карандаш һәйкәле бронзанан ҡойолған композициянан ғибәрәт. Һәйкәл авторы скульптор Вячеслав Долгов композицияһын «Карандаш (Ҡәләм) һәм уның  эте Клякса» тип атаған. Композиция   артист М. Н. Румянцевтың натураль буйы дәүмәлендә эшләнгән һәм бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған. Ул клоун кейемендә, эшләпәле, таяғы һәм үҙенең эте, сәхнәләш партнёры, тапҡа оҡшаған ҡара төҫтә булғанлыҡтан,  Клякса ҡушаматлы скотч-терьеры менән.  Постамент тирәләй төндә лә яҡтыртылыусы светодиодный тротуар түшәлгән. Төрлө йылдарҙа Михаил Николаевич Румянцевтың 13 эте булған, ә 1930 йылдарҙа Клякса ҡушаматлы бәләкәй эте барлыҡҡа килгән.

Карандаш һәйкәлен асыу тантанаһына Румянцев Михаил Николаевичтың ейәнсәре Овенэ Гагиковна Румянцева саҡырылған. Ул был һәйкәл бөйөк олатаһы Михаил Николаевич Румянцевтың ысын буйын һынландырыусы һәм клоун Карандашты төгәл тергеҙеүсе беренсе һәйкәл, тип билдәләгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Карандаш 
* Памятник клоуну Карандашу в Гомеле 
* Памятник Карандашу
* Памятник Карандашу и Кляксе
* Монумент «Клоун Карандаш» 
* Памятник клоуну Карандашу и его собаке Кляксе в Гомеле
Фолькспаркштадион

«**Фолькспаркштадион**» () — Гамбургтың көнбайышында Баренфельд () районындағы стадион, «Гамбург» футбол клубының үҙ аренаһы. Һыйҙырышлығы — 57 000 тамашасы (халыҡ-ара уйындарҙа 51 500). Иҫке стадион урынында архитектор Густав Эльснер проекты буйынса төҙөлә һәм 1998 йылдың 30 апрелендә асыла. 2001 йылдың 30 июненән 2007 йылдың июленә тиклем стадион рәсми рәүештә *AOL Arena*, 2010 йылдың авгусына тиклем — *HSH Nordbank Arena*, 2015 йылдың июненә тиклем — *Imtech Arena* коммерция исемдәре менән йөрөй. Спонсорҙар атамаһы ҡулланыу осоронда, Европа кубогы уйындары ваҡытында, стадионға коммерция атамаһы булмаған «**Гамбург Арена**» исеме нығына (УЕФА бағыусылыҡ ҡағиҙәһен хоҡуҡи сикләүҙәр менән бәйле).

1974 йылда иҫке стадион футбол буйынса донъя чемпионаты матчтарын ҡабул итә.

2004 йыл башында УЕФА был стадионды эксклюзив «биш йондоҙло стадиондар» клубына ҡабул итә &#x5B;*<span style="" title="не указан источник на утверждение (21 февраля 2013)">сығанаҡ 2256 көн күрһәтелмәгән</span>*&#x5D;.

2010 йылдың 12 майында арена тарихта беренсе Европа Лигаһы финалын ҡабул итә, унда «Атлетико Мадрид» Лондон «Фулхэм»-ы менән 2:1 иҫәбенә яңынан уйнай.

2011 йылдың 2 июлендә арена IBF, WBO һәм WBA версиялары буйынса украин Владимир Кличко һәм инглиз Дэвид Хэем араһында донъя чемпионы титулы өсөн алыш ҡабул итә.

## 2006 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты
2006 йылғы футбол буйынса донъя чемпионаты ваҡытында стадионда биш уйын үткәрелә.

## Көйәрмәндәр өсөн зыярат
2007 йылдың сентябрь айында «Гамбург» футбол клубының генераль директоры Кристиан Райхерт клуб көйәрмәндәре өсөн зыярат төҙөлә башлау тураһында иғлан итә, ул стадиондан алыҫ булмаған ерҙә урынлашырға тейеш була. Ул 500 урынға иҫәпләнгән була, ә уның территорияһына инеү урыны футбол ҡапҡаһы рәүешендә эшләнергә тейеш була. 2008 йылдың 9 сентябрендә зыярат асыла.

## Башҡа спорт саралары
* Иң юғары ауырлыҡ категорияһында абсолют донъя чемпионы исеме өсөн украин профессионал-боксеры Владимир Кличко һәм Британия профессионал-боксеры Дэвид Хэйем араһында алыш.

## Концерттар
* 1988 йылдың 1 июлендә — Bad World Tour донъя турнеһы сиктәрендә Майкл Джексон концерты (50 мең тамашасы).
* 2009 йылдың 1 июлендә — Tour of the Universe донъя турнеһы ваҡытында Британия электроник-рок-төркөмө Depeche Mode концерты (45 мең тамашасы) һәм 2013 йылдың 17 июнендә «Delta Machine Tour» туры ваҡытында Delta Machine альбомына ярҙамға икенсе концерт (44 мең 128 тамашасы).
* Тина Тернер стадионда ике тапҡыр сығыш яһай: 1996 йылдың 22 июнендә «Wildest Dreams Tour» сиктәрендә һәм 2000 йылдың 19 июлендә «Twenty Four Seven Tour» туры ваҡытында.
* 2016 йылдың 26 майында — AC/DC Австралия рок-төркөмөнөң үҙенең «Rock Or Bust» альбомы файҙаһына концерты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница стадиона на сайте футбольного клуба «Гамбург»
Гармун һәм гитара (скульптура)

**Гармун һәм гитара** (русская , Скульптура «Гармония и гитара»)- юмористик һәйкәл. Рәсәй Федерацияһының Ҡырым Республикаһы Ялта ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
Юмор Аллеяһы 2004 йылда, Ялта юмор һәм сатира фестивален ойоштороусылар Владимир Моисеенко и Владимир Данилич тарафынан барлыҡҡа килгән [2] .

Аллеяла төрлө йылдарҙа төрлө юмористик һәйкәлдәр яһалған, шул иҫәптән, Михаил Жванецккий портфеле (2004), Аркадий Арканов курткаһы (2005), Александр Ширвиндтың төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Клара Новикова хөрмәтенә Соня апайҙың көҙгөһө һәм эшләпәһе (2014) [2].

Михаил Вашуков һәм Николай Бандурин хөрмәтенә был һәйкәл «Мәскәү-Ялта-Транзит» юмор һәм поп музыка фестивалендә, 2015 йылдың 28 июндә төҙөлгән[3]. Вашуков һәм Бандурин, һәйкәл асыу тантанаһында ҡатнаша[4], улар был фестивалдең алмаштырғыһыҙ жюри ағзалары булған[3].

## Тасуирлама
Һәйкәл авторҙары — скульпторҙар Игорь һәм Элеонора (Элла) Лисенко. Скульптура композицияһы актерҙарҙың яратҡан музыка ҡоралдарын: Вашуков гитараһын һәм Бандуриндың гармунын — һынландыра. сульптура авторҙарының әйтеүе буйынса уларя яһаған скульптура актерҙарҙың музыка ҡоралдарының дөрөҫ күсермәһе итеп эшләнгән[3].

Скульптура бронзанан ҡойолған, ул гранит постаментҡа ҡуйылған[3] . Имена а. Актерҙарҙың исемдәре музыка ҡоралдарында яҙып һүрәтләнгән : гитарала Вашуков фамилияһы, ә гуармунда Бандурин фамилияһы. Һәйкәл Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. Ҡырым ярымутрауы хәҙерге көндә Рәсәй Федерацияһы менән Украина араһында ҙур бәхәстәр сығанағы булып тора, сөнки 2014 йылда Ҡырым ярымутрауы халҡы Украиналағы Майҙан бәрелеше ваҡытында референдум үткәреп, Рәсәйгә ҡушыла. Был референдумды Украина хөкүмәте урынһыҙ тип таба, ә Рәсәй Федерацияһы Ҡырым ярымутрауын референдум һөҙөмтәһе буйынса үҙенең субъекты тип һанай һәм бөгөнгө көндә элекке Украинаның Ҡырым автономиялы республикаһы Рәсәф Федерацияһының Ҡырым Республикаһы тип йөрөтөлә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юмор аллеяһы (Ялта)
Жванецкий портфеле һәйкәле
Арканов курткаһы һәйкәле
Ширвиндт төрөпкәһе һәйкәле
Памятник микрофону Кобзон микрофоны һәйкәле
Клара Новикова эшләпәһе һәйкәле

## Һылтанмалар
* «Памятники Ялты: и с юмором и юмором.» Взято 12 февраля 2019 года
* В Ялте на загадочной аллее появится памятник дуэтов «Гармачка и гитара»
* В Ялте появился памятник «Гармачка и гитара»
Категории :Алфавит тәртибендә һәйкәлдәр
Сауҙа рәттәре (Новогрудок)

**Сауҙа рәттәре** () — тарихи сауҙа-келәт комплексы, Белоруссияның Гродно өлкәһе Новогрудок ҡалаһында урынлашҡан. Классицизм архитектураһы ҡомартҡыһы. Адресы : Новогрудок ҡалаһы Минск урамы, 3. Беларусь Республикаһы дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә инә (Республика әһәмиәтендәге тарихи-мәҙәни ҡиммәттәр).

## Тарих

Сауҙа рәттәре Санкт-Петербургта эшләнгән типовой проект буйынса кирбестән 1812 йылда төҙөлгән. Сәнәғәт магазины итеп файҙаланыу маҡсатында 1953 йылда реставрацияланған һәм өлөшләтә яңынан төҙөлгән. Шулай, мәҫәлән, эске планировкаһын үҙгәрткәндәр, өлөшләтә төп фасадын, ҡыйыҡ конструкциялар ын түбәнәйткәндәр, декоратив керамик плитәләр менән колоннадалары көпләнгән. Әлеге ваҡытта ҡаланың сауҙа ойошмаларытарафынан ҡулланыла.

Сауҙа рәттәренең ҙур корпусы майҙан уртаһында урынлашҡан булған, ул хәҙер юҡҡа сыҡҡан.

## Архитектура

Новогрудок сауҙа рәттәре һуҙылған трапеция формаһында төҙөлгән. Биналарҙың ҡыйығы ике япмалы, ҡабырғаларындағы һәм урталағы буй фасадтың фронтондары өсмөйөш формалы. Бинаның үҙәк һәм ике ҡабырға ишектәре бар. Көньяҡҡа ҡараған фасадында тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары эшләнгән. Элек төп фасадта магазиндар ишектәре булған. Артҡы яғындағы фасад тәҙрә уйымдары менән яҡтыртылған. Бинаның төп фасадын галерея уратып тора, уларҙа дорик колонналар ярҙамында барлыҡҡа килтерелгән. Сауҙа рәттәренең эсендә — ҙур сауҙа залы һәм келәт биналары.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Навагрудскія гандлёвыя рады // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 360. — 620 с.: іл. — .
* *Чарняўская Т.І.* Гандлёвыя рады // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, зтнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1987. — С. 260—261. — 371 с.: іл.

## Һылтанмалар

* Торговые ряды в Новогрудке на сайте ''Глобус Беларуси''
* Торговые ряды в Новогрудке на сайте ''Radzima.org''
* Торговые ряды в Новогрудке на сайте ''Планета Беларусь''
Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы

**Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы** (8 апрель 1934 йыл — 12 август 2021 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978–1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм  «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)

## Биографияһы
Роберт Мөтиғулла улы Арыҫланов 1934 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Йәнтеш ауылында тыуған.

1941 йылда үҙҙәрендәге башланғыс мәктәпкә уҡырға бара, 1951 йылда Аҡъяр ауылындағы урта мәктәпте тамамлай. Яҡшы уҡый, фотоһүрәте Почёт таҡтаһында була. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: пионер отряды вожатыйы була, мәктәптең пионер дружинаһы советы һәм уҡыусылар комитеты рәйесе итеп һайлана.

Ветеран оҙайлы ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 12 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Китаптары
* Свой путь в жизни [Текст] / Р. М. Арсланов. - Уфа: Мир печати, 2017. - 169 с., [12] л. ил., портр., цв. ил., факс.; 20 см.; ISBN 978-5-9613-0470-1 : 100 экз.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986) 
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «Замечательные люди Башкортостана». Биографии, очерки и воспоминания. «Труд его посвящен народу» (Арсланов Роберт Мутигуллович)
Еңеү паркы (Молодечно)

**Еңеү паркы** () — Белоруссияның Минск өлкәһе Молодечно ҡалаһындағы паркы. Ҡаланың иң ҙур паркы. Молодечноның үҙәк майҙанында Геленово тарихи өлөшөндә урынлашҡан. Бөйөк Күстәнәс, Машеров, Чкалов һәм Богдан Хмельницкий урамдары менән сикләнгән. Парк майҙаны 45 гектар тәшкил итә. Парк ҡаланың һыу һәм йәшеллек диаметрына инә.

## Тарих

1945 йылдың 17 октябрендәге ҡарарға ярашлы Молодечнола парк һалыу өсөн 45 гектар биләмә бүленә. Шулай итеп был парк Беларусь Республикаһындағы ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләүсе парк була, ул ҙурлығы буйынса Минск ҡалаһындағы Еңеү паркынан ғына ҡалыша. Еңеү паркына нигеҙ 1946 йыл апрелендә Бөйөк Ватан һуғышында нацистар Германияһын еңеү хөрмәтенә һалына.

Баш ҡаланың еңеү паркында мемориаль комплекс асылды. Молодечно яугир иҫтәлегенә арнап, 1982 йылдың декабрендә Молодечноны немец-фашист илбаҫарҙарынан ҡотҡарыусылар хөрмәтенә мемориаль комплекс асыла (скульпторҙары И. Н. Глебов һәм А. М. Заспицкий, архитекторҙары Ю. И. Казаков һәм Ю. Б. Беланович).

Артабанғы йылдарҙа паркта тағы бер монумент ҡуйылған: иҫтәлекле билдәләр Советтар Союзы геройҙарына иҫтәлекле билдә (2010 й.), яугир-интернационалистарға иҫтәлекле билдә (2010 й.), иҫтәлекле билдә «Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн ыҙа сигеүселәр» иҫтәлекле билдәһе (1990 й.),  Минск өлкә башҡарма комитетының Эске эштәр идаралығы хөрмәтенә аллея һалыуҙың 75 йыллығына арналған мемориаль тактаташ ҡуйыла (2014 й.).

2011 йылда Еңеү паркы Молодчнола үтәсәк ауыл хеҙмәтсәндәренең Республика «Дожинки» фестиваль-йәрминкәһенә арнап реконструкциялана үткәрелә. Паркта ике һыу ятҡылығы барлыҡҡа килә, унда төрлө төҫтәге уттар менән яҡтыртылған фонтан эш ләй башлай.

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Еңеү паркы байрам үткәреү урыны булып тора, йәрминкәләр, фестивалдәр һәм спорт саралары үткәрелә. Паркта ике кафе, пляж волейболы майҙансығы, аттракциондар, роликтарҙа саңғыла йөрөү трассаһы, амфитеатр, хакимиәт бинаһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Парк культуры и отдыха им. Победы
Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы

**Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы** (документтарҙа ; 29 октябрь 1905 йыл — 18 апрель 1938 йыл) — хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Рөстәм Хажиәхмәт (Әхмәт) улы Ишбулатов 1905 йылдың 29 октябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Өйҙөрәкбаш ауылында Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.

Хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға керә һәм уны 1928 йылда тамамлай.

1934 йылда Севастополь Юғары диңгеҙ команда училищеһын тамамлай.

«3-сө ранг капитаны» званиеһын ала. Артабан Ҡара диңгеҙ хәрби флотында «Париж Коммунаһы» () флагман һыу аҫты кәмәһе башлығындағы һыу аҫты кәмәләре дивизионы менән командалыҡ итә. Уның экипажы Ҡара диңгеҙ хәрби флоты һынауҙарында еңеүсе була.

1937 йылдың 21 сентябрендә, армия һәм флотта барған «таҙартыуҙар» барышында, Рөстәм Ишбулатовты 1936 йылдан «хәрби-фашист заговорында» ҡатнашыуҙа һәм «һыу аҫты кәмәләренең хәрби әҙерләүҙә емергес эш алып барыуҙа» ғәйепләйҙәр һәм ҡулға алалар. СССР Юғары Судының Хәрби Коллегияһы РСФСР Енәйәт кодексының 58-1 «б», 58-8 һәм 50-11 статьялары буйынса уны атыуға, хәрби званиеһынан мәхрүм итеүгә һәм милкен конфискациялауға хөкөм итә. 1938 йылдың 18 апрелендә атыла. 1967 йылдың 6 июлендә аҡлана.

## Ғаиләһе
Атаһы — Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы (1851—1921), генерал-майор, Башҡорт айырым корпусы командующийы, 1-се Башҡорт пехота дивизияһы начальнигы.

Әсәһе — Бибизәйнәп, Бохара сауҙагәре Камалбай Ядгаровтың ҡыҙы.

Ағаһы — Сәйетгәрәй (1904—1983), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Өфө моторҙар эшләү заводы хеҙмәткәре.

Һеңлеһе — Миәссәр (1907—1964), Мәскәү медицина институтының ике курсын тамамлай, Ҡырымда йәшәй, 1926 йылда Башҡортостанға ҡайта.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *[[Таймаҫов Рөстәм Салауат улы|Таймасов Рустем.]]* Генерал Ишбулатов: соратник Заки Валиди и отец-основатель Башкортостана  // «Реальное время»: интернет-газета. — 13 января 2019 года.
* *Ишбулатов Миҙхәт.* «Ғаилә тамырҙарым» // «Ағиҙел»: журнал. — 1989, № 7. — 129—130 биттәр.