Бөйрәкәй (роман-эпопея)

**Бөйрәкәй** () — бер ауыл һәм бер ғаилә тарихы аша ХХ быуаттың төп ваҡиғаларын үҙ эсенә алған роман-пенталогия (роман-эпопея).

Кешенең яҙмышҡа ҡаршы тороуы һәм глобаль тарихи үҙгәрештәр дәүерендә мәҙәни үҙенсәлеген һаҡлауы — әҫәрҙең төп темаһы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2006), Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2018) Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы Ғарипова 1997 йылда «Бөйрәкәй» романының тәүге өлөшөн «Ватандаш» журналында баҫтыра башлай.
«Был китапҡа тотош быуат һыйған. Ниндәйҙер мөғжизә менән тарих китаптары юҡҡа сыҡһа, Таңсулпан Ғарипованың роман-эпопеяһы буйынса егерменсе быуатты ҡайтанан тергеҙеп булыр ине. Тарих тирмәненә бойҙай бөртөктәреләй төшкән кеше яҙмыштары матурлыҡҡа һәм батырлыҡҡа һынау тота. Бәғзеһе онға әйләнә, бәғзеһе кәбәккә…» — китапҡа бирелгән аннотацияла шундай юлдар бар.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Әҫәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар Башҡортостандағы Тирәкле ауылында бара.

Төп персонаждар революция, коллективлаштырыу осоро, Икенсе донъя һуғышы йылдары шаһиты була.

Геройҙарҙың тормошо оло тарихи тетрәнеүҙәр: революцион үҙгәрештәр; коллективлаштырыу ваҡытында традицион ҡоролоштоң емереклектәре; һуғыш осоро һынауҙары фонында бара.

Дингеҙхан илдә башланған тиҙ үҙгәрә барыусы тәртиптәрҙе ҡабул итмәй. Йәмғиәт енәйәт тип баһалаған эш ҡылып, ул үҙенең үҙгәрештәр менән ризалашмауын белдерергә тырыша. Фажиғәле ваҡиғалар сылбыры шунан башлана.

Дингеҙхан һәм Барсынбикәнең тоҡомдарына ғаиләнең тамырын ҡороторлоҡ ҡарғыш янай. Яҙмыштарының ҡурҡыныс эҙәрләүҙәренән ҡотолоу өсөн ир менән ҡатын Ҡара Тирәкле тип аталған урында йәшеренеп, сит исемдәр аҫтында йәшәргә мәжбүр була.

## Үҙәк персонаждар
Хикәйәләү нигеҙендә Моратовтар ғаиләһе, уларҙың тарихы ята. Башҡорт байы Диңеҙхан һәм Барсынбикә, уларҙың балалары Гөлбаныу һәм Ихсанбай.

Әсәй кеше, Барсынбикә, ауырлыҡтарға һәм хәүеф-хәтәргә ҡарамаҫтан, балалары Гөлбаныу һәм Ихсанбай яҙмыштары өсөн көрәшә. Уның «Ябай кеше тәҡдир һынауҙарына ҡаршы тора аламы?» тигән эске һорауы романдың лейтмотивына әйләнә.

Моратовтар ғаиләһенең яҙмышы аша автор тарихи боролоштар осоронда кеше характерҙары ныҡлыҡҡа һыналыуын күрһәтә. Төп героиня
башҡорт халҡының әхлаҡи-этик ҡараштарын һәм күп быуатлыҡ
кешелек ҡиммәттәре тәжрибәһен һаҡлап ҡала һәм киләсәк быуындарға тапшыра.

## Мәҙинә образы
Таңсулпан Ғарипованың «Бөйрәкәй» романында Мәҙинә образы төп образдарҙың береһе булып тора.
Мәҙинә — башҡорт халҡының тотороҡлолоғо символы. Уның шәхси тарихы революциялар, коллективлаштырыу һәм һуғыш осоронда ғаиләһен, мәҙәниәтен һәм яҡшылыҡҡа ышанысын һаҡлап ҡалған күп кенә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының яҙмыш эволюцияһын сағылдыра.

Роман дауамында Мәҙинә ҡатмарлы юл үтә: донъяны аңлаған йәш ҡыҙҙан аҡыллы ҡатынға әүерелә; традицияларға тоғролоҡто үҙгәрештәргә яраҡлашыу кәрәклеге менән берләштерергә өйрәнә; милли мәҙәниәтте һаҡлауҙа үҙенең ролен аңлай һәм был яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.

Мәҙинә образының социаль һәм ғаилә статусы түбәндәгесә:

Мәҙинә — Тирәкле ауылында үҫкән башҡорт халҡының йәш быуыны вәкиле. Уның яҙмышы Моратовтар ғаиләһе һәм бөтә ауыл халҡы яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән. Уның образы аша автор традицион ҡоролоштоң дәүерҙең яңы ағымдары менән бәрелешен күрһәтә.

Рух көсө һәм сыҙамлығы — ҡыҙҙың холоҡ һыҙаттары. Мәҙинә ХХ быуаттың тарихи тетрәнеүҙәре арҡаһында килеп тыуған ауырлыҡтар менән осрашҡанда хайран ҡалырлыҡ ғәжәп эске ихтыяр көсөн күрһәтә. Ул дәүерҙең аяуһыҙ шарттар баҫымы аҫтында һынмай.

Героиня үҙ халҡының йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тәрән хөрмәт итә. Традиционлыҡ һәм тамырҙар менән бәйләнеште формаль күренеш итеп түгел, үҙ тормошоноң тере, кәрәкле, бер яғы итеп ҡабул итә.

Ҡатмарлы хәлдәрҙә, өлкән быуын тәжрибәһенә һәм яҡшылыҡ менән яуызлыҡты үҙе нисек аңлауына таянып, төплө ҡарарҙар ҡабул итергә тырышыусы Мәҙинәне китап уҡыусы, шулай уҡ тамашасы аҡыллы, зирәк шәхес итеп ҡабул итә.

Күңелендә изгелек һәм шәфҡәтлелек йөрөтөүсе ҡыҙ, үҙе ҡыйын хәлдә ҡалғанда ла, яҡындарына теләктәшлек күрһәтә, ихлас ярҙам итә белә.

Мәҙинә бөтмөр һәм уңған, ауыр эштән ҡурҡмай, ғаилә һәм община мәнфәғәте өсөн эшләргә әҙер.

Уның йәмғиәт менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре үҙ-ара ярҙам һәм яуаплылыҡ принциптарына ҡорола: ул ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша, мохтаждарға ярҙам итә.

Традицияларға тоғро булыуына ҡарамаҫтан, үҙенең шәхес берҙәйлеген юғалтмайса, һығылмалылыҡ күрһәтә, үҙгәреүсән йәшәү шарттарына яраҡлаша ала. Мәҙинә быуындар араһында бәйләүсе звеноға әйләнә. Ул балаларға һәм өлкәндәргә башҡорт йолалары, теле, фольклоры тураһында белем бирә.

Низағлы һәм шикле мәлдәрендә башҡа персонаждар йыш ҡына Мәҙинәгә кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Ҡыҙҙың һүҙҙәре һәм эштәре уларға әхлаҡи йүнәлеш бирә, дөрөҫ юл табырға ярҙам итә.

Хатта иң ҡараңғы осорҙа ла Мәҙинә киләсәккә, кешелек дәрәжәһен һәм тыуған илгә һөйөүен һаҡлап ҡалыу мөмкинлегенә ышана. Ул — өмөт кәүҙәләнеше.

Башҡа геройҙар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен ҡороуы лә үрнәк алырлыҡ.

Ғаиләнең өлкән ағзаларына Мәҙинә ихтирамлы һәм иғтибарлы. Уларҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала.

Йәштәштәре менән ул ышаныслы дуҫ һәм теләктәш, бәләгә тарығанда ярҙам итергә әҙер.

Мәҙинә тормош юлдашын яратыусы тоғро ҡатын һәм хәстәрлекле әсә, ғаиләһендә йылылыҡ һәм үҙ-ара аңлашыу атмосфераһын булдырырға тырыша.

## Мәҙәни-әхлаҡи әһәмиәте
Мәҙинә образы — ХХ быуат башҡорт ҡатын-ҡыҙының йыйылма портреты. Халыҡтың йәшәү сыҙамлығы, һынауҙарҙы йырып сығыуы һәм айырым үҙенсәлеген һаҡлау һәләте символы.

Таңсулпан Ғарипова ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә, мәҙәниәт һәм әхлаҡи ҡиммәттәрҙе һаҡлаусы роле тураһында ла иҫкәртә.

Тимәк, «Бөйрәкәй» романындағы Мәҙинә төп герой ғына түгел, ә хикәйәләүҙең әхлаҡи үҙәге. Таңсулпан Ғарипова уның яҙмышы һәм характеры аша әҫәрҙең төп идеяһын — хатта иң ауыр ваҡытта ла мәҙәни хәтерҙе һәм кешелек дәрәжәһен һаҡлау мөһимлеген — аса.

Роман 2006 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.

## Сәхнәләштереү
Әҫәрҙең өс бүлеге мотивтары буйынса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында спектакль ҡуйылды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы

## Әҙәбиәт
https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова

## Һылтанмалар
* "ВАТАНДАШ"ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022
* Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»
* Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022
* Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023
* Шоңҡар. «Бөйрәкәй» — сәхнәлә! 21.12.2023

## Иҫкәрмәләр