open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урта Азия көтөүсе эте

**Урта Азия көтөүсе эте** йәки **Түбэт** (ҡаҙаҡса *төбет*, түбә эте һүҙенән), йыш ҡына **Алабай**, **Үҙәк Азия овчаркаһы** тип атала — Үҙәк Азияның төбәктәренән сыҡҡан боронғо эт тоҡомо. Күп кенә Урта Азия халыҡтарында йыш осрай торған, яһалма селекция ярҙамында сығарылмаған, аҫаба эт.

Көтөүселек өсөн файҙаланыла, шулай уҡ һаҡ һәм ҡарауыл хеҙмәте өсөн ҡулланыла.

## Атама
Йыш ҡына тоҡом алабай тип йөрөтөлә, ләкин был — ҡушамат һәм ала төҫтө генә белдерә.

Ҡаҙаҡ далаларында көтөүселәр ҡәҙимдән ҡулланған һәм түбэт (ҡаҙ. төбет) тип йөрөткән, йәғни түбәлә ултырған эт.

Урта Азия овчаркаһы — типик молоссоид, 4 мең йыл буйына Ҡытайҙан, Каспий диңгеҙенән, Көньяҡ Уралдан Афғанстанға тиклем формалашҡан.

Әлеге тоҡомда күсмә халыҡтарҙың төрлө көтөүсе эттәре ҡаны һәм Месопотамия һуғышсан эттәре ҡаны ҡушылған. Тибет мастифына ҡәрҙәш булып тора.

Түбэт көтөү, каруандар, хужа йорто һаҡлау өсөн ҡулланылған.

## Хәл торошо
Төркмәнстанда әлеге тоҡом **төркмән бүре баҫыусы эте** тип атала һәм милли байлыҡ булып һанала, илдән сығарыу тыйылған.

Үзбәкстанда әлеге тоҡом бүребаҫар тип атала һәм көтөүҙе бүренән, шакалдан һаҡлау өсөн ҡулланыла.

1930 йылда СССР-ҙа был тоҡом менән әүҙем эш башлана.

## Тасуирламаһы
Түбэт — ҙур, массив, киң бәдәнле эт. Ҡара, аҡ, һоро, көрән, һары, ала төҫлө була ала.

Урта Азия көтөүсе эте тәү сиратта территория һаҡлай (алман овчаркаһы хужаны һаҡлай), хәжа йәки милек өсөн тик асыҡ ҡурҡыныс тыуғанда ғына һөжүм итә, нейтраль территорияла кешегә ҡағылмай.

Урта Азия көтөүсе эте — флегматикҡа оҡшаш, немец овчаркаһынан айырмалы булараҡ хужаның иғтибарын эҙләмәй, ҡайһы бер эшлекле кешеләр уға көнөнә ни бары 20 мин иғтибар бирә һәм шул етә, һис шикһеҙ немец овчаркаһы шаҡтай күберәк иғтибар талап итә.

Тап шундай сәбәптәрҙән Урта Азия көтөүсе эте 2011 йылда Россияла иң популяр эт тоҡомо булып сыҡҡан. Түбэт шәхси мал-мөлкәт, йорттар, дачалар, коттедждар, баҡсаларҙы яҡшы һаҡлай.

Ҡатмарлы холоҡло, шуға күрә армияла, полицияла, төрмәләрҙә ҡулланылмай.

Төрки илдәрҙә бик популяр.

Йәшерен эт талаштырыуҙарҙа йыш ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* Калинин В. А., Иванова Т. М., Морозова Л. В. Отечественные породы служебных собак азиатского происхождения. — М.: Патриот, 1992. — 190 с. — ISBN 5-7030-0603-1.
* Е. Мычко Среднеазиатская овчарка // Мой друг собака : Журнал. — М.: ООО «Издательство Энимал Пресс», 2012. — № 2. — С. 16-19.
* Среднеазиатская овчарка // Собачий остров : журнал. — СПб: Благотворительный фонд «Верность», 2012. — № 2(16). — С. 10-13.
* Стандарт FCI № 335 в редакции от 23.05.2003 
* Рассказы и статьи о породе
* Статьи о породе 
* История породы алабай 
* Иванова Т. О. Доклад «О некоторых проблемах в вопросах сохранения породы »
* Ахмад Салпагаров. Из истории кавказских (карачаевских) и азиатских овчарок
* Алабай история породы, стандарт породы, фото 
* Энциклопедия «Породы собак». «Алабай — Среднеазиатская овчарка»
## Иҫкәрмәләр
Валлабхаи Патель

**Валлабхаи Патель** (, шулай уҡ **Сарҙар Патель**; 31 октябрь 1875 йыл — 15 декабрь 1950 йыл) — адвокат, сәйәсмән, Һиндостандың милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Һиндостан милли конгресы лидерҙарының, Һиндостан Конституцияһы авторҙарының һәм илдең сәйәси ҡоролошон ойоштороусыларҙың береһе. Джавахарлал Нерунан айырмалы Һиндостан милли конгресының уң, консерватив өлөшөнөң сағыу вәкиле. 1947—1950 йылдарҙа Һиндостандың тәүге вице-премьер-министры һәм тәүге эске эштәр министры.

## Биографияһы
Валлабхаи Патель 1875 йылдың 31 октябрендә ул саҡтағы Британия Һиндостанының ҙур булмаған Надиада ҡалаһында тыуған. Урта белем алғандан һуң, юридик колледжға уҡырға инә һәм унда адвокат һөнәре үҙләштерә.

1900—1910 йылдарҙа Годхра һәм Балсад ҡалаларында енәйәт эштәре буйынса адвокат булып эшләй, был осорҙа Патель Британ Һиндостанының иң билдәле һәм уңышлы адвокаттарының береһенә әйләнә.

## Хәтер
2018 йылдың 31 октябрендә уға ҡуйылған һәм рәсми нигеҙҙә «Берҙәмлек һәйкәле» тип аталған статуя бөгөнгә көндә донъялағы иң ҙуры: уның бейеклеге 182 метр, постаменты менән дөйөм бейеклеге — 240 метр. Ул Нью-Йорктағы Азатлыҡ статуяһынан (бейеклеге 46 метр, ә постаменты менән бергә — 93 метр) дүрт тапҡырға тиерлек юғарыраҡ.

.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* SARDAR PATEL — BUILDER OF A STEEL STRONG INDIA
Шиҫ

**Шиҫ** ( — *Аллаһтың бүләге*) — Шиҫ, Шит (ғәр. شيثشيث Аллаһ биргән бүләк) — Әҙәм менән Һауаның өсөнсө улы. Ислам традицияларында тәүге пәйғәмбәрҙәрҙең береһе һәм, атаһы кеүек, Аллаһтың иңдерелгән вәхиҙәрен ҡабул итеүсе. Ул Ҡөрьәндә телгә алынмай, ләкин пәйғәмбәрҙәр тураһында хикәйәләрҙә мөһим урын тота (*ҡисас әл-анбиә*). Инжилдәге Сифҡа тура килә.

## Биографияһы
Риүәйәт буйынса, Шиҫ Әҙәмдең ҡатыны Һауанан, Ҡәбил көнсөллөк хистәренән Һәбилде үлтергәндән һуң, атаһына 130 йәш тулғанда тыуған. Уның исеме "Аллаһтан бүләк урынына " тигәнде аңлата, сөнки ул Һәбил урынына бирелгән. Ислам традицияһында уны ҡайһы берҙә шулай уҡ **Һибәтулла** ( — «Аллаһ бүләге») тип атайҙар.Ғәрәп-мосолман риүәйәтендә Әҙәмдең һаҡалы булмай тиелә, Шиҫ һаҡал үҫтергән беренсе кеше була.

Әҙәм уны Аллаһтан алған төрлө белемдәргә һәм серҙәргә өйрәтә. Әҙәм Шиҫты вариҫы итә һәм уны үҙенең бөтә вариҫтары башлығы итеп ҡуя. Әҙәм үлгәндән һуң, Аллаһ Үҙенең пәйғәмбәре итеп Шиҫте һайлаған. Уға 50 төргәк ебәрелгән (сухуф), уларҙа шулай уҡ айырым фәндәр өлкәһендә белем дә бар.

Шиҫ пәйғәмбәрҙән һуң Аллаһ пәйғәмбәр итеп Иҙристе ебәргән .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Иҙрис (пәйғәмбәр)

**Иҙрис** () —Ҡөрьәндә телгә алынған һәм Библиялағы Енох менән тбер тип һаналған пәйғәмбәр. Исламда ул тәүге булып ҡәләм менән яҙған тип иҫәпләнә, тегелгән кейемдәр кейгән, ваҡытты иҫәпләй белгән, Әҙәм и Шис (Сиф) ҡалдырған боронғо Яҙмаларҙы белгән..

## Телгә алыныуы
Ҡөрьәндә уның исеме ике тапҡыр телгә алына:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Жерева (йылға)

**Жерева** () — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Иванков районы аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 30 километр. Бассейн майҙаны 393 км2.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Характеристика річок Іванківського району
* Словник гідронімів України – К.: Наукова думка, 1979. – С. 195 (Жерів № 1)
* «Каталог річок України».&nbsp;— К.: Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;91.&nbsp;— (№&nbsp;1590).
Сәлих (пәйғәмбәр)

**Сәлих** ( — Ислам пәйғәмбәре, Коръән буйынса, Аллаһ Сәмуд кешеләренә ебәргән, уларҙың ауылдары Әл-Хижр өлкәһендә урынлашҡан булған   .

## Дөйә риүәйәте
Ҡөрьәндә күрһәтелгән версия буйынса, Сәмуд маһайыусанлыҡ һәм тәкәбберлек гөнаһына төшә, Аллаһыға табыныуҙан баш тарта, Сәлихтең пәйғәмбәрлеген кире ҡаға һәм һүҙҙәренең дөрөҫлөгөн раҫлауҙы талап итә башлай. Унан һуң Аллаһ Сәмудҡа дәлил итеп дөйә ебәрә. Дөйәнең тышҡы ҡиәфәтен һүрәтләүҙә тура килмәүҙәр бар. Бер версия буйынса, Сәлих Аллаһынан Сәмуд кешеләренең мөғжизә тураһында теләктәрен үтәүҙе һорай һәм намаҙ уҡый, шул саҡ серле рәүештә ярылған ҡая таштан дөйә сығарылған. Тау ҡалтыранып, тауыш бирә һәм унан ҡыҙыл дөйә сыға. Ҡөрьәндең башҡа аңлатма биреүселәре әйтеүенсә, Аллаһ был дөйәне ҙур ҡаты һәм шыма таштан барлыҡҡа килтергән, һәм был Сәмүд халҡының күпселеге алдында булған. Сәлих Сәмуд кешеләренән дөйәне үҙ ерҙәрендә көтөүҙе һәм ҡоҙоҡтарынан һуғарыуҙы һорай. Был дөйә бер юлы барлыҡ кешеләр эскәндән күберәк һыу эсә. Сәмуд кешеләре дөйәне һуйып, Сәлихҡа әйтә: «Әгәр һин пәйғәмбәр булһаң, биргән вәғәҙәңде үтә». Өс көндән һуң, Аллаһ Сәмудты язалай: «Унда ер тетрәү башлана, һәм улар өйҙәрендә йөҙ түбән түңкәрелеп төшә». Шул уҡ ваҡытта Сәлих үҙе Аллаһтың мәрхәмәте менән ҡотҡарыла, сөнки ул ғәҙел һәм тәҡүә кеше була   .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Сәлих // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, УЛ, 1991. — С. 205. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* Сәлих / Пиотровский М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : Т—Я. — С. 397.
*
Боромля (йылға)

**Боромля** () — Украиналағы йылға. Сумы өлкәһенең Сумы һем Охтырка районы аша көньяҡҡа табан аға. Ворскланың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 50 километр.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* За ред. А.В. Кудрицького. Полтавщина : Енцикл. довід.. — К. : УЕ, 1992. — С. 1024. — ISBN 5-88500-033-6.
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 64 (Борімля №&nbsp;1)
* «Каталог річок України».&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;115.&nbsp;— (№&nbsp;1978).
Алмашыу реакцияһы

**Алмашыу реакцияһы, метатезис реакцияһы** () — ике берләшмә, ике реагент, реакция төркөмдәре йәки иондар араһында бер-береһенең состав өлөштәрен алмашыу менән барған химик реакция.

: \mathrm{A{-}B\ +\ C{-}D\longrightarrow A{-}D\ +\ C{-}B}

## [[Органик булмаған химия]]
Органик булмаған химияла алмашыу реакцияһы ваҡытында, мәҫәлән, ике тоҙ катиондары үҙ аниондарын алмаштыра:

: \mathsf{AgNO_{3(aq)} + NaCl_{(aq)} \longrightarrow AgCl_{(s)} + NaNO_{3(aq)}}
: Нитрат-иондарҙы һыу иретмәһендә хлор иондарына алмаштырғанда көмөш хлориды ултырмаһы төшә.

## [[Органик химия]]
Органик химияла метатезис реакцияһында радикалдар ҡатнаша. Реакцияны беренсе тапҡыр 1950 йылда этиленды полимерлаштырғанда Карл Циглер күҙәтә. Француз нефть институтынан Ив Шовиндың эштәре был реакцияларҙың механизмын һәм уларҙы сәнәғәттә ҡулланыуҙы асыҡлай.

Реакция XX быуаттың 70-се йылдарынан уҡ сәнәғәт масштабында ҡулланыла (мәҫәлән, корпорация Royal Dutch Shell Shell Higher Olefin Process).

Ҡатмарлы органик синтез 1990-сы йылдарҙа Роберт Груббс һәм Ричард Шроктың тотороҡло катализаторҙары үҫеше менән эшләнә.

Нефть химияһында ғәҙәти реакциялар үткәреү менән бер рәттән, яңы катализаторҙар ярҙамында гормондар, антибиотиктар, феромондар, гербицидтар етештереү өсөн ҡатмарлы циклик берләшмәләр синтезында алмашыуҙың ҡатмарлы ҡулса реакцияларын үткәреү мөмкинлегенә эйә була.

Роберт Груббс, Ричард Шрок һәм Ив Шовин металл карбен комплекстары химияһы өҫтөндә эшләгәндәре һәм метатездың каталитик олефин реакцияларында ҡулланғандары өсөн 2005 йылда Нобель премияһына лайыҡ булалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Alois Fürstner: Eine stille Revolution — die Metathese von Alkenen und Alkinen
*
Стереохимия

**Стереохимия** ( «ҡаты; арауыҡлы») **структура химияһы** — молекулаларҙың арауыҡтағы структур төҙөлөшөн, матдәләрҙең физик-химик үҙсәнлектәренә йоғонтоһон, реакцияларҙың йүнәлешенә һәм тиҙлегенә (динамик стереохимия) тәьҫир итеүен өйрәнгән химия бүлеге.

## Хираллек

Матдәләрҙең мөһим структур үҙенсәлеге-хираллек ( « ҡул») йәки көҙгөләгесә симметрияның булмауы-яҫы көҙгөләгесә сағылдырыуға тап килмәгән теләһә ниндәй объекттарға хас күренеш.

Химиктар көҙгөләгесә асимметрик молекулаларҙы оптик R — Һәм S-изомер, йәки энантиомер тип атай.

«Уң» һәм «һул» түбәндәге ысулдар менән айырылып торорға мөмкин: яҫы полярлашҡан яҡтылыҡтың әйләнеү мөйөшөн үлсәү (энантиомерҙар яҡтылыҡты бер төрлө әйләндерә, ләкин төрлө яҡҡа, һәр ваҡытта энантиомерҙар исеменә тап килмәй.

Тере тәбиғәт химияһы көҙгөлө изомерҙар менән сағыштырғанда L-аминокислоталарға һәм D-шәкәрҙәргә өҫтөнлөк бирә.

Бындай структура үҙенсәлегенә иғтибар итмәү, мәҫәлән, дарыуҙарҙың ҡот осҡос фажиғәләргә килтереүе мөмкин. Биомолекулаларҙың хираллек һөҙөмтәһендә организмдағы химик процестар оптик изомерҙар араһындағы айырмаларға һиҙгер.

Бының эҙемтәләре күпме етди булырын талидомид осрағы күрһәтте . 1963 йылда уны ҡулланыу тыумыштан зәғифлеккә килтереүе асыҡлана. Был берләшмәнең бер энантиомеры иртәнге күңел болғаныуҙан ҡотолорға ярҙам итә, икенсеһе эмбриональ үҫештең боҙолоуын тыуҙыра (төрлө баһалар буйынса 8-12 мең бала тыумыштан зәғифләнә). Фармацевтика сәнәғәте энантиомерҙарҙы бүлеүгә етди иғтибар бирә.

## Ҡулланыу
Стереохимия алымын полимерҙар химияһында һәм технологияһында, биохимияла, молекуляр биологияла, фармакологияла, теоретик органик булмаған һәм органик химияла ҡулланалар.  Оптик активлыҡты үлсәүҙе шәкәр сәнәғәтендә матдәләрҙең таҙалығын билдәләр өсөн, дарыуҙар, препараттар, хуш еҫле матдәләр етештереүҙә ҡулланалар. 

Башҡортостанда стереохимия өлкәһендә оптик яҡтан актив берләшмәләрҙе синтезлауға һәм тәбиғи берләшмәләр трансформацияларына бәйле тикшеренеүҙәр XX быуаттың  70‑се йылдарында  химия институтында башлана. 13С ядро‑магнит резонансы спектрҙарында күҙәтелгән диастереомерҙар эффекттарын анализлау нигеҙендә стереоизомерҙарҙы идентификациялау өсөн ғәҙәти булмаған юлдар тәҡдим ителә .

## Ойошмалар
Рәсәйҙә айырым институттар юҡ. Алдынғы академия институттарында структура йәки стереохимия бүлектәре һәм лабораториялары бар.
«Журнал структурной химии» һәм «Координационная химия» журналдары нәшер ителә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Э. Илиел «Основы стереохимии»
Тоҡомбәтов

**Тоҡомбәтов** — фамилия.

* Тоҡомбәтов Мәхмүт Исхаҡ улы (1916—1989) — ауыл хужалығы иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968).
* Тоҡомбәтов Сәйфулла Ғүмәр улы (? — 1853 йыл) — ғалим. Ғәрәп-фарсы телдәре буйынса кандидат (1849).
* Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы (1888—1950) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан мөхтәриәтенең предпарламенты — Кесе Ҡоролтайҙың ағзаһы.
Исхаҡ (пәйғәмбәр)

**Исхаҡ** () — ислам пәйғәмбәре, Ибраһим пәйғәмбәрҙең икенсе улы, Библиялағы Исаак менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә телгә алына. Исхаҡ пәйғәмбәр Фәләстин һәм Сүриә халыҡтарына ебәрелә.

## Тарихы
Әсәһе Сара була. Күп йылдар дауамында ул бала таба алмай һәм Ибраһим уның хеҙмәтсеһе Һәжәргә өйләнә. Унан Исмәғил улы тыуа. Сараның көнсөллөгө менән бәйле, Аллаһ Ибраһим пәйғәмбәргә уларҙы сүллеккә алып китергә һәм шунда ҡалдырырға ҡуша.

Күпмелер ваҡыттан Һуң Аллаһ Ибраһим менән Сараға ир бала бүләк итә, уның тыуасағы тураһында фәрештәләр хәбәр итә. «Әс-Саффат» сүрәһендә Ибраһимға «тәҡүә бала» бүләк ителеүе һәм Аллаһтың унан улын ҡорбанға килтереүҙе талап итеүе хикәйәләнә. Ибраһим пәйғәмбәр бойороҡто үтәргә әҙер була, әммә Аллаһ уның ҡорбанын һарыҡ менән алмаштыра. Аллаһ пәйғәмбәрҙе шулай һынап ҡараған. Ибраһим пәйғәмбәрҙең улын ҡорбан итеү тарихы Библиялағы тарихҡа барып тоташа, әммә улының исеме аталмаған. Ҡөрьән контексына ярашлы, был улы булыуы мөмкин Исмәғил (Измаил) да, Исхаҡ та булыуы мөмкин. Ҡөрьән комментаторҙарының күбеһе Исмәғил тип һанай, әммә Исхаҡ тип күреүселәр ҙә бар.

Ибраһим үлгәндән һуң, бәлки, ул тере саҡта уҡ Аллаһ Исхаҡты пәйғәмбәр итеп һайлаған. Исхаҡ Фәләстин һәм Сүриә халҡын Аллаға ышанырға өндәй һәм Ибраһим пәйғәмбәргә тапшырылған закондар нигеҙендә хөкөм итә. Исхаҡтың Ийс (Исав) һәм Яҡуп (Иаков) тигән улдары тыуа. Ийс Исмәғил пәйғәмбәрҙең ҡыҙына өйләнә һәм Аллаһ уны күп һанлы нәҫел менән бүләкләй. Яҡуп шулай уҡ уның атаһы кеүек пәйғәмбәр итеп һайлана. Күп кенә Исраил пәйғәмбәрҙәре уның вариҫтары була.

Аллаһ Исхаҡҡа мөғжизәләр ҡылыу һәләте бүләк иткән. Бер ваҡыт вәғәзе ваҡытындаҠотдоста (Иерусалим) Исхаҡтан, пәйғәмбәрлек миссияһын иҫбатлап, тауҙарҙы шылдырыуҙы талап итәләр. Исхаҡ доғалар уҡығандан һуң кешеләрҙең талабын үтәй.

Исхаҡ Фәләстиндә ихтимал 120 йәшендә баҡыйлыҡҡа күскән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Исхак // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 116. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
*
Яҡуп (пәйғәмбәр)

**Яҡуп**, **Йа ' ҡуб** (), **Исраил** — ислам пәйғәмбәре,  Ибраһим пәйғәмбәрҙең кинйә улы Исхаҡтан тыуған ейәне.  Яҡуптың 12 улы була, уларҙан Исраилдең 12 быуыны тарала һәм пәйғәмбәрҙәрҙең күбеһе - Муса, Дауыт, Сөләймән, Ғайса һ.б. донъяға килә. Библиялағы *Иаков* менән тиңләштерелә.

Яҡуп Ҡөрьәндә телгә алына:



## Йософ ҡиссаһы
Яҡуп пәйғәмбәр  төштәргә аңлатма бирә алған. Яратҡан улы Йософ ун бер йондоҙҙоң, ай менән ҡояштың уға табыныуы тураһында төш күргәнен һөйләгәс, Яҡуп уға пәйғәмбәрлек биреләсәге һәм ҙур игелектәр ҡыласағы тураһында әйтә. Яҡуптың Йософҡа һөйөүе һиҙелмәй ҡалмай һәм  башҡа улдары уға көнләшә башлай. Бер ваҡыт Яҡуптың улдары үҙҙәре менән Йософто алып китә лә, уны ҡоҙоҡҡа ташлай. Йософтоң күлдәген ҡанға буяп,  атаһына алып киләләр һәм уны бүре ашаны, тип әйтәләр. Яҡуп үҙен алдарға теләүҙәрен аңлай һәм яратҡан улын кире ҡайтарыуҙы талап итә. Күҙ йәштәре һәм улын юғалтыуҙан йылдар буйы ҡайғырыуҙары арҡаһында Яҡуп  һуҡырайған. Йософто иһә үтеп барған каруансылар ҡотҡара һәм ул Мысырға эләгә. Унда финанс эштәре менән етәкселек иткән етәксе вазифаһына өлгәшә. Йософтоң тырышлығы арҡаһында ете йыллыҡ ҡоролоҡ ваҡытында Мысыр ҙур бәлә-ҡазаларҙан ҡотолоп ҡала. Бер ваҡыт Яҡуптың улдары Мысырға сәфәр ҡылғанда, Йософ уларҙы күреп ҡала. Артабан ағаларын  ғәфү итә. Яҡуп улының яҙмышы тураһында белгәс, башҡа улдары менән бергә Мысырға күсенә.

## Яҡуптың күрә башлауы
Йософ ағаларын ғәфү иткәндән һуң, уларҙың береһенә биреп, атаһына  күлдәк  ебәрә. Күлдәкте Яҡуп йөҙөнә ҡаплағас, күрә башлай. Был хаҡта Ҡөрьәндең "Йософ" тип аталған12 сүрәһендә хәбәр ителә.


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Йософ сүрәһе
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Ҡөрьән Кәрим - Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф.Н.Байышев, Д.Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән

## Энциклопедик мәҡәләләр
* Пиотровский М.Б. Йа’куб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 119-120. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Бхаскара II

**Бхаскара** (1114—1185, ғәҙәттә, **Бхаскара II** аталып йөрөтөлә , уны башҡа һинд ғалимынан, Бхаскар I , айырыр өсөн) — XII быуаттың эре һинд математигы һәм астрономы. Удджайнда  астрономик обсерваторияны етәкләй.

Бхаскара дүрт өлөштән торған «Сиддханта-широмани» («Таж тәғлимәте») трактатын яҙа: «Лилавати» — арифметикаға, «Биждаганита» — алгебраға, «Голадхайя» — сферикаға, «Гранхаганита» — планета хәрәкәттәре теорияһына арналған.

Бхаскара тигеҙләмәләрҙең әһәмиәтенә шикләнһә лә, кире тамырҙарын ала. Мәңгелек двигателдең иң тәүге проекттарҙың береһе уға ҡарай .

Азия илдәрендә «Лилавати» китабы иҫәпләү техникаһы буйынса дәреслек өлгөһө була. 1816 йылда ул Калькуттала баҫылып сыға һәм шул ваҡыттан алып бер нисә тапҡыр математика дәреслеге сифатында баҫылып сыға.

Бхаскара үҙенең яҡынса 1150 йылдарға ҡараған шиғырында тирәсенә ҡыя менән беркетелгән оҙон, тар, яртылаш терегөмөш тултырылған һауыттар менән ниндәйҙер тәгәрмәсте тасуирлай. Мобиленың был беренсе механик перпетуумының эшләү принцибы шыйыҡса тыуҙырған, тәгәрмәс әйләнәһенә урынлаштырылған һауыттарҙа күсеп йөрөүсе ауырлыҡ көстәре мәлдәренең айырмаһына нигеҙләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

### Әҫәрҙәре
* Bhaskara II, Siddhanta-siromani, English transl. by B. Sastri and L. Wilkinson. Calcutta, 1861.

* Ван дер Варден б. Л. пелль Тигеҙләмәһе математикала гректар һәм һиндтар. *Математика фәндәре уңыштары*, 31, вып. 5(191), 1976, с.57-70.
* Володарский А. И. *Урта быуат һинд математикаһы тарихы очерктары.* М.: Наука, 1977.
* Patwardhan K. S., Naimpally S. A., Singh S. L. *Lilavati of Bhaskaracarya*. Delhi, 2001.
* Sarasvati Amma T. A. *Geometry in ancient and medieval India.* Delhi: Motilal Banarsidass, 1979.
* Д. Я. Стройк. Математика тарихының ҡыҫҡаса очеркы. М. «Наука», 1984
Ильяс (пәйғәмбәр)

**Ильяс** () — Израиль халҡына ебәрелгән ислам пәйғәмбәре (*нәби*) . Ҡөрьәндә ике тапҡыр. телгә алына. Библияла (Тәүратта) — Илия пәйғәмбәр.. Ҡөрьәндә илсе (*мөрсәлин),* тәҡүә (салих), диндар (*мөьмин*) тип атала.

## Тарихы
Ильяс Израиль халҡына ебәрелә һәм Муса (Моисей) шәриғәт менән етәкселек итә . Мусанан һуң израиллеләр , Алла әмерҙәренән ситләшеп, боттарға табына башлай. Иманға ҡайтырға Алла израиллеләргә күп пәйғәмбәрҙәр ебәргән, улар араһында Ильяс та була. Ильяс пәйғәмбәр ҡәбиләһе Баальбектә йәшәй. Уның ҡәбиләһе үҙенең төп ботына Баалға (Валу) 8-10 метр бейеклектәге ғәйәт ҙур һәйкәл ҡуя. Ильяс ырыуҙаштарын Баалға табыныуҙан баш тартырға һәм Аллаға инанырға өндәй.

Пәйғәмбәрҙең вәғәзен ялған тип, халыҡ ҡабул итмәй, уны ҡыуалар. Бының өсөн улар ҡаты язаға дусар була: ҡоролоҡ башлана, мал һәләк була, аслыҡ тыуа. Израиллеләр Ильяс пәйғәмбәрҙе кире ҡайтара, уны тыңлап Аллаға ғибәҙәт ҡыла башлай. Пәйғәмбәрҙең доғалары арҡаһында ямғырҙар башлана, һәм ҡәбиләләге тормош яҡшыра, ләкин  ваҡыт уҙыу менән ырыуҙаштары, үҙҙәрен тамуҡтың мәңгелек ғазаптарына дусар итеп, йәнә боттарға табыныуға ҡайта.

Ильяс пәйғәмбәр үҙ ҡәбиләһен ташлап киткәс, башҡа Израиль ҡәбиләләре араһында вәғәз тарата башлай, Уарҙың береһе уны яҡшы ҡабул итә. Доға ярҙамында ул үҙенең тоғро шәкерте һәм Израиль халҡынының киләһе пәйғәмбәре булып киткән Әл-Яса исемле үҫмерҙе һауыҡтыра.

Ислам риүәйәте халыҡ тыңламаған һәм эҙәрлекләгән тәҡүә Ильяс тураһында бәйән итә. Аллаһ уға ямғыр өҫтөнән хакимлыҡ итеү һәләте биргән, ә һуңынан күккә олғаштырған. Унда Ильяс кеше-фәрештәгә әйләнә. Ул бөтә донъя буйлап Хызыр менән сәйәхәт итә, Иерусалимға һәм Мәккәгә даими барып йөрөй. Хызыр менән айырылышҡанда доға әйтешәләр, ә уларҙы кешеләр ҡабатлап янғындан, һыу баҫыуҙан, урлашыуҙан, ағыулы йыландар һәм бөжәктәр тешләүенән һ.б. һаҡлана ала. Ҡайһы берҙә Хызыр Ильяс йәки Иҙрис менән идентификациялана.

Ҡөрьәндә телгә алынған тарихтарға аңлатма биреү өсөн, Ильяс тураһында төрлө христиан һәм йәһүд ҡиссалары ҡулланыла. Күккә олғашыу мотивы Ильясты терелеүҙең һәм мәңгелек тормоштоң (ахирәттең) ислам символдарының береһенә әйләндерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Илия
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* ;
* ;
* ;
* *Tottoli, Roberto* Elijah // Encyclopaedia of the Qurʾān.;
* *Rippin, Andrew* Elijah // Encyclopaedia of Islam, THREE..
Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы

**Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы**, шулай уҡ **Ишморат хәҙрәт** булараҡ билдәле (4 декабрь 1977 йыл) — дин әһеле, психолог, ғәрәп теле белгесе, тәржемәсе. Рәсәй мосолмандары араһында ғәрәп теле буйынса хеҙмәттәре, ислам нигеҙҙәре буйынса аудиолекциялары менән билдәле.

## Биографияһы
Ишморат Нәзир улы Хәйбуллин 1977 йылдың 4 декабрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Учалы районының Мәҫкәү ауылында тыуған. 

1985 йылдан Учалы районының Урал, 1988 йылдан — Озерный урта мәктәптәрендә, 1993—1995 йылдарҙа Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый.

1995—2004 йылдарҙа Мысырҙың Ҡаһирә ҡалаһында «Әл-Әзһәр» Халыҡ-ара ислам университетында уҡый, педагогия факультетының ғәрәп теле бүлеген тамамлай. Шулай уҡ Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының психология факультеты магистратураһын тамамлаған.

2004—2005 йылдарҙа Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы мәсетендә имам-хатиб булып эшләй.

2005—2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының «Фәләк» төбәк йәмәғәт ойошмаһының имам-хатибы.

2013—2019 йылдарҙа — «Ваҡыт!» гәзите мөхәррире.

2019 йылдан китаптар тәржемә итеү, мөхәрриләү, интернет селтәре аша онлайн дәрестәр биреү менән шөғөлләнә.

## Китаптары
# Ғәрәп теле грамматикаһы. Ҡыҫҡаса аңлатма 
# Ғәрәп теленең стилистикаһы 
# Ғәрәпсә нисек һөйләшергә 
# Тажвид. Ҡыҫҡаса аңлатма 
# Йәджүж һәм Мәджүж. Ер йөҙөнән килеүселәр, 2014, 121 бит. 
# Иман дәрестәре (яңы башлаусыларға Ислам тураһында рус, башҡорт, татар телендә китап)
# Йома вәғәздәре (башҡорт һәм татар телендә китап)

;Тәржемәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хайбуллин Ишмурат Назирович. // АССОЦИАЦИЯ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОМОЩИ МУСУЛЬМАНАМ. 
* Ишморат Хәйбуллиндың Ютуб каналы
* Телегарамда Ишморат Хәйбуллиндың ғәрәп теле каналы
* "Ғәрәп теленең грамматикаһы" китабы
Һиндостан ярымутрауы

**Һиндостан** (һинд हिन्दुस्तान Hindustān, урду ہندوشتتان Hindostān. фарсы Hindū‎ — (Һинд±stān) — Азияның көньяғындағы ярымутрау. Майҙаны яҡынса 2 млн км², төньяҡтан көньяҡҡа табан 3200 км. Төньяҡ сиге шартлы рәүештә Һинд дельтаһынан Ганг дельтаһына тиклем үткәрелә. Ҡайһы берҙә Һинд-Ганг тигеҙлегенән көньяҡтараҡ ятҡан бөтә яйлаларҙы һәм тауҙарҙы Һиндостан ярымутрауына индерәләр. Ярымутрауҙа Һиндостандың байтаҡ өлөшө, Пакистандың һәм Бангладештың бер өлөшө урынлашҡан.

Һиндостан ярымутрауын көнбайыштан Ғәрәбстан диңгеҙе, көнсығыштан Бенгал ҡултығы һыуҙары менән йыуа. Уның осонан көньяҡ-көнсығышҡа табан ҙур утрау — Шри-Ланка утрауы урынлашҡан. Ул Һинд субконтинентының көньяҡ өлөшө булып тора һәм Һиндостан тектоник плитаһында урынлашҡан.

Яр буйында тигеҙлектәрҙең тар һыҙаты бар. Улар өҫтөндә Декан яҫы таулығын уратып алған Көнсығыш һәм Көнбайыш Гат тауҙары ҡалҡып тора. Иң бейек нөктәһе — Анай-Муди тауы, уның бейеклеге 2698 метр тәшкил итә. Шулай уҡ эре таш күмер, марганец, тимер һәм баҡыр мәғдәндәре, слюда, боксит һәм аҫыл таштар ятҡылыҡтары бар.

Ярымутрауҙың иң көньяҡ нөктәһе — Коморин мороно.

## Географик хәле
Һиндостан ярымутрауы Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан. Ул Гондван материгынан айырылған һәм 55 миллион йыл элек Евразия менән ҡушылған Һиндостан субконтинентының көньяҡ өлөшө — ҡоро ер участкаһы булып тора.

## Геологияһы
Һинд субконтинентының ҙур өлөшөн Индустан (һинд) платформаһы биләй. Өҫкө йөҙөн Көнбайыш һәм Көнсығыш Гат тауҙары менән сикләнгән Декан яҫы таулығы биләй. Улар үҙҙәренең көньяҡ өлөштәрендә Малабар һәм Коромандель ярҙарының аллювиаль уйһыулыҡтарын яҫы таулыҡтан кәртәләй. Гат тауҙары көньяҡта Анаймалай массивына ҡушыла. Төп йылғалары — Нарбада, Тапти, Маханади, Годавари, Кришна.

## Атамаһы
Фарсылар бөтә Һиндостанды Һиндостан ярымутрауы тип атай, артабан был һүҙ Европа телдәренә күсә. XIX быуаттан алып европалылар Гималай һәм Виндхья тау теҙмәләре араһындағы төбәкте йышыраҡ шулай атаған. Был иһә Һиндостандың Деканға ҡапма-ҡаршы материк өлөшө. Урыҫса «Индустан» атамаһы был тарихи төбәк өсөн иҫкергән һанала.. Инглиз телендә яҡынса шул уҡ сиктәрҙәге ярымутрау Көньяҡ Һиндостан тип атала.

## Климаты
Климаты тропик субэкваториаль, төньяҡта тропик муссонлы. Йәй миҙгеле дымлы була. Ғинуарҙа уртаса температура 21 — 29°с, майҙа 30 — 40°С тәшкил итә. Ярымутрауҙың эске райондарында яуым-төшөм 500—700 мм, ел иҫкән битләүҙәрҙә йылына 3000 мм тиклем.

## Тауҙары
Гималай тауҙары — донъялағы иң бейек тау һырты. Унда бейеклеге 7300 м-ҙан ашыу булған 30 түбә бар. Ғалимдар, Гималай тауҙары үҫеп килеүсе тау төрөнә ҡарай, киләсәктә улар тағы ла юғарыраҡ буласаҡ, тип иҫәпләй. Үҫеүе һинд-австралия тектоник плитаһының хәрәкәте менән бәйле һәм йылына 20 мм тәшкил итә. Гималайҙар Ер майҙанының 0,4 процентын биләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һиндостан субконтиненты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Кришнан М. С. Геология Индии и Бирмы. М.: Иностранная литература. 1954. 424 с.*

## Һылтанмалар
* Һиндостан Климаты.
The Times of India

**«Таймс оф Индиа»** () — Һиндостанда инглиз телендәге иң боронғо һәм иң популяр гәзит.

## Баҫманың тарихы
Һиндостанда йәшәүсе Британия подданныйҙары өсөн иртәнге гәзит. 1838 йылда Бомбейҙа *The Bombay Times and Journal of Commerce* исеме менән баҫыла башлай. Баҫмаға 11 Британия фирмаһынан синдикат, 2 барристер һәм принц Джамсетджи Джиджибха нигеҙ һалған.

1851 йылға тиклем аҙнаһына ике тапҡыр сыҡҡан, ә һуңынан — көн һайын. 1855 йылда Һиндостанда телеграф асыла һәм гәзит Пол Рейтер менән килешеүгә ҡул ҡуя.

1892 йылда буласаҡ баҫма менән идара итеүселәр хөрмәтенә аталған Bennett, Coleman & Co Ltd холдингы ойошторола.

1861 йылда уның исеме Лондонда сыҡҡан *[[The Times]]* гәзитенә оҡшатып үҙгәртелә.

1907 йылдан 1923 йылға тиклем баҫманы етәкләгән мөхәррир Стенли Рид яңылыҡтар менән эшләү юлын үҙгәртеп, баҫма эсендәге яңылыҡтар ғаризаһы срогын төнгө сәғәт 12-гә тиклем оҙайта. Быға тиклем мәғлүмәт киске сәғәт 5-кә тиклем генә эшкәртелгән.

Һиндостан үҙаллылыҡ алғас, гәзиттең нейтраль һәм төплө тоны, айырыуса интеллигенция даирәһендә, уның абруйы күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Гәзиттең редакция сәйәсәте, ҡағиҙә булараҡ, Һиндостан хөкүмәте курсына тап килә.

1949 йылда гәзит Һиндостанға күскәндән һуң бер йыл үткәс уның гербы үҙгәрә — Британия арыҫланының һәм һыңармөгөҙөнөң урынына унда ике фил күренә башлай.

1991 йылда баҫма BBC тарафынан донъялағы алты бөйөк баҫманың береһе тип таныла.

1996 йылда гәзиттең сайты эшләй башлай.

1997 йылда гәзит — ул ваҡытта донъяла инглиз телендә иң уҡымлы баҫма — үҙ битендә тәүге төҫлө фотоһүрәт сығара. Аҙаҡ ул өлөшләтә аҡлы-ҡаралы ба5ыла башлай. 2004 йылда ғына ике төҫлө матбуғаттан тулыһынса баш тартырға ҡарар ителә. Тағы йыл ярым ваҡыт баҫманың талаптарына яуап биргән баҫыу станоктарын килтереүгә, ҡуйыуға һәм эшләтеп ебәреүгә киткән.

Баҫманың гәзит сығарған 10 төбәк филиалдары бар — Мумбайҙа, Делиҙа, Бангалорҙа һәм башҡа ҡалаларҙа.

## Тасуирламаһы
Һиндостанда теләһә ниндәй телдәрҙә баҫылып сыҡҡан иң таралған өсөнсө гәзит булып тора. Тиражы буйынса ул Дайник Бхаскар һәм Дайник Джагран гәзиттәренән генә ҡалыша. Тиражы — 2 880 144 дана.

Һиндостан халҡының 42 % гәзиткә ышана — Дурдаршан (Doordarshan) дәүләт каналына ғына күберәк кеше ышана (46 %).

## Тәнҡит
Гәзит түләүле яңылыҡтар тәжрибәһен ҡулланыуҙа ғәйепләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The Times of India — рәсми сайт.
*
Юныс (пәйғәмбәр)

**Юныс** (), **Зун-Нун** () — Ниневия халҡына ебәрелгән ислам пәйғәмбәре. Ҡөрьәндә дүрт тапҡыр телгә алына. Библия пәйғәмбәре Иона менән тиңләштерелә.

## Биографияһы

### Дәғүәт
Юныс пәйғәмбәр Ниневияла йәшәгән халҡына бер аллалыҡ дәғүәте өсөн ебәрелә. Буйһонмаҫ халыҡ оҙаҡ йылдар буйына Юнысты кире ҡаға, һәм шул саҡта ул Раббынан бының өсөн ҡаты яза биреләсәген иҫкәртеп, уларҙы ташлап китергә ҡарар итә. Аллаһ уға кисекмәҫтән кире ҡайтырға һәм үҙ халҡы араһында ҡырҡ көн дауамында дәғүәтен дауам итергә ҡуша. Юныс пәйғәмбәр Аллаһтың ҡушҡанын үтәй һәм кире әйләнеп ҡайта, әммә кешеләр һаман уны тыңларға теләмәй. Шул саҡта Юныс, өмөтөн юғалтып, утыҙ етенсе көнгә Ниневиянан китә.

### Ниневия халҡының тәүбәһе
Пәйғәмбәр Юныс Ниневиянан киткәндән һуң ҡаланы ҡара болоттар ҡаплай. Кешеләр ныҡ ҡурҡа һәм Аллаһтан мәрхәмәт һорап, доға ҡыла башлай. Улар Юносты ғәҙелһеҙ кире ҡаҡҡандарын аңлап, үкенәләр һәм Аллаһҡа иман килтерәләр. Аллаһ уларҙың гонаһтарын ғәфү итә һәм ҡара болоттар ҡала өҫтөнән тарала башлай. Ҡөрьәнгә ярашлы, Ниневия халҡы тәүбә иткәндән һуң ҡаты язанан ҡотолған берҙән-бер халыҡ була. Пәйғәмбәр халҡының язаға тарттырылмауын күрә, әммә уны йәнә алдаҡсы тип иғлан итеүҙәренән шикләнеп, ҡалаға инергә баҙнат итмәй. Ҡурҡып, Юныс Тигр йылғаһына юллана, карапҡа ултырып, диңгеҙгә йөҙөп китә.

### Кит ҡорһағында һынау
Юныс пәйғәмбәр ултырған карап асыҡ диңгеҙгә сыҡҡас, көтмәгәндә һыуҙа ҡатып ҡала. Команданың уны урынынан күсерергә маташыуы уңышһыҙ тамамлана, һәм шул саҡта карапта үҙенең хужаһынан ҡасып килгән ҡол булыуын фараз итәләр. Уларҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, ҡасҡын ҡолдарҙы асыҡлау өсөн тотҡан йәрәбә кемгә төшһә, ҡалған экипажды ҡотҡарыу өсөн шуны диңгеҙгә ташларға тейеш булғандар. Пәйғәмбәр уларға нәҡ ошо хәлдең сәбәпсеһе булыуын таный, әммә уға ышанмайҙар. Йәрәбә Юнысҡа өс тапҡыр сыҡҡандан һуң, уны диңгеҙгә ташлайҙар. Юнысты эргәлә йөҙөп барған кит (йонос балығы) йота. Кит эсендә тулыһынса аңында ҡалған Юныс сабырһыҙлығы өсөн үкенә, Һәм Аллаһ уны ғәфү итә.

Бер нисә көн кит эсендә йөрөп көсһөҙләнгән Юныс пәйғәмбәр диңгеҙ буйына сығарып ташланыла. Уның янында ҡабаҡ ағасы үҫеп сығып, Ҡояштан һәм бөжәктәрҙән һаҡлай. Бер нисә көндән хәл инеп, Юныс Аллаһ бойороғо буйынса йәнә үҙ халҡына бара һәм пәйғәмбәрлек эшмәкәрлеген дауам итә.

### Ҡайтыуы
Риүәйәттәргә ярашлы, Юныс пәйғәмбәр Ниневияға яҡынлашҡас, бер көтөүсене осрата, ул Юныс киткәндән һуң булған хәл тураһында һөйләй һәм, ҡотҡарылған халыҡ пәйғәмбәрҙең кире ҡайтыуын көтә, тип өҫтәй. Ҡала халҡы, Юныстың ҡайтыуы тураһында белгәс, шатланып ҡабул итә, дингә һәм дөрөҫ табыныуға өйрәнә башлай.

## [[Юныс сүрәһе]]
Ҡөрьәндең унынсы сүрәһе Юныс пәйғәмбәр хөрмәтенә аталған һәм 109 аяттан тора. Был сүрә Мәккәлә «Исра» сүрәһенән һуң төшөрөлә. 40-сы, 94-96-сы аяттар ғына Мәҙинәлә иңә. 98-се аятта Ниневия халҡы тураһында әйтелә, тәүбә иткәндән һуң улар Аллаһ тарафынан ғәфү ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Йунус // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 121. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Һарун (пәйғәмбәр)

**Һарун** (), **Әбү әл-Фәрәдж** («йыуатыу атаһы») — ислам пәйғәмбәре, Муса (Муса) пәйғәмбәрҙең ир туғаны. Библиялағы тәүге рухани *Аарон* менән тиңләштерелә.

## Ҡөрьәндә
Һарундың пәйғәмбәрлек хеҙмәте уның ир туғаны Муса пәйғәмбәр менән тығыҙ бәйләнгән була. Мәҫәлән, Муса Һарунды Тәүрат алырға барғанда йәһүдтәрҙең хакимы итеп ҡалдыра, Муса менән бергә фирғәүенгә бара.

Һарун нәҫеленән (Ғайса пәйғәмбәрҙең) әсәһе Мәрйәм Инә булған.

Мосолмандар Һарун (Аарон) тауында ерләнгән Һарун ҡәберен хөрмәт итә.

Һарундың исеме Ҡөрьәндә 20 тапҡыр осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Пиотровский М. Б. Харун // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 275. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* 
* Ҡөрьәндең башҡортсаға тәржемәһе https://wikisource.org/wiki/%D0%90%D1%81-%D0%A1%D0%B0%D1%84%D1%84%D0%B0%D1%82_%D1%81%D2%AF%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5
Һуд (пәйғәмбәр)

**Һуд** () — ислам пәйғәмбәре, Иҫке ғәһедтәге *Евер* менән тиңләштерелә .

## Ғәдтәр
Ғәд ырыуы кешеләре (ғәдтәр) Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғында Әһкәф тип аталған ерҙә йәшәйҙәр. Улар бик оҙон буйлы була — иң тәпәш ғәдтәр 60 терһәккә (яҡынса 30 метр), ә иң оҙоно — Джали жандың (кешеләрҙе ҡыйырһытҡан тиран) буйы 100 терһәккә етә. Улар шул тиклем оҙаҡ йәшәгән, хатта ҡәбиләләрендә кеше йөҙ йылға бер тапҡыр үлгән. Физик яҡтан көслө булалар һәм оҫта игенсе, малсы булып танылалар. Әммә улар боттарға табынған һәм аҙғынлыҡҡа бирелгән.

Ғәд атамаһы «ҡомло убалар» тигәнде аңлата һәм Ғәрәбстандың төрлө урындарында тупланған булыуы мөмкин. Ғәҙәттә фараз итеүселәр уларҙы Һадрамаутҡа яҡын сүллектәргә урынлаштыра. Башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Һуд ватандаштарын Аллаһҡа ышанырға, ширктән һаҡланырға һәм уның ҡушҡандарына буйһонорға саҡыра.

## Ҡөрьәндә
Пәйғәмбәр Һуд Ҡөрьәндең ете урынында телгә алына. Ҡөрьәндә пәйғәмбәр һәм уның халҡы араһында булған ваҡиғалар тасуирлана. Һуд үҙ халҡына нисек тә мөрәжәғәт итһә лә, тегеләр дошманлыҡ менән яуап биреп, унан баш тарта. Һуд халҡы, ғәдтәр — бөйөклөк һәм байлыҡ менән тәкәбберләнгән кешеләр. Пәйғәмбәр уларға был байлыҡтар Аллаһтың мәрхәмәтлелеге арҡаһында булғанын һөйләй. Ул ваҡытта был урындар уңдырышлы була, урмандар киҫкен климатты йомшарта һәм уны йәшәү өсөн уңайлы итә. Аллаһы Тәғәлә мәрхәмәтенә ҡарамаҫтан, улар, киреһенсә, был йомартлыҡтар өсөн Раббыға рәхмәтен белдермәй. Болот, килеп сыҡҡас, уны ямғыр болото тип ҡабул итәләр.. Изге Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Һуд халҡы «шаулап торған ел менән» юҡ ителгән. Был ел һигеҙ көн һәм ете төн дауамында ҡотора һәм тулыһынса ғәдтәрҙе юҡ итә. Һөҙөмтәлә уларға, элекке халыҡтар кеүек үк, Аллаһы тәғәлә язаһын бирә. Уңдырышлы ерҙәр, һуғарыу каналдары, быуалар — бөтәһе лә ҡом менән ҡаплана, ә ҡала үҙе һәм унда йәшәүселәр тереләй күмелеп ҡала. Ҡот осҡос ҡомло дауыл ер йөҙөнән юйып, ғәдтәрҙе юҡ итә. Ваҡыт үтеү менән киңәйгән сүллектә был һәләк булған халыҡтың эҙҙәре лә ҡалмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* **[[Ҡөрьән]]**
* Блага, оказанные адитам: 7:69, 26:133-134, 89:7-8
* Высокомерие адитов: 41:15, 26:128-129,
* Пророчества Худа: 7:65-72, 11:50-57, 23:32 26:124-127, 26:131-132, 26:135, 46:21-23
* Преследование Худа: 7:66-67, 11:53-55, 14:9, 26:136-137 38:12, 46:21, 50:13, 54:18
* Уничтожение адитов: 7:72, 11:58, 11:89, 23:41, 25:38, 26:139, 29:38, 29:40, 40:31, 41:13, 41:16, 46:24-25, 51:41-42, 53:50, 54:19-20, 69:6-8, 89:6
Харрасов Шәйхи Фәтҡулла улы

**Харрасов Шәйхи Фәтҡулла улы** (1898—?) — СССР-ҙың дәүләт хеҙмәткәре. 1929—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары.

## Биографияһы
1898 йылда Ырымбур губернаһы Балҡан руднигы ҡасабаһында тыуған.

1919—1921 йылдарҙа Троицк—Орск тимер юлында эшләй.

1922—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Хеҙмәт халыҡ комиссариаты инспекторы була.

1926 йылдан 1928 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хеҙмәт биржаһы мөдире була.

1928 йылдан 1929 йылдың 1 апреленә тиклем Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. Һуңынан, 1929 йылдың 1 апреленән 1930 йылдың 14 авгусына тиклем — Башҡорт АССР-ның эске эштәр буйынса халыҡ комиссары.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* Шайхий Фаткуллович Харрасов
Зүлкәфил (пәйғәмбәр)

**Зүлкәфил (Ҙүлкәфил)** () — ислам пәйғәмбәре, исеме Ҡөрьәндә телгә алына. Йыш ҡына Иҫке ғәһед пәйғәмбәре *Иезекиилгә* тиңләштерелә.

## Исеме
Ҙү-л-Кәфил исеме һүҙмә-һүҙ «тәьминәт эйәһе» тигәнде аңлата. «Ҙү» өлөшө «эйә» тигәнде аңлата, ә «кәфил — тәьмин итеү», «кәфәлә» — «тәьмин иткән» ҡылымынан килеп сыҡҡан (мәҫәлән,  Кәфәлә-л-йәтимә— *етемде тәьмин иткән*). Пәйғәмбәргә ошо исем үҙ халҡын мохтажлыҡтан ҡотҡарыу яуаплылығын алғаны өсөн бирелгән, улар араһында ғәҙел хөкөмсө булған. Зүлкәфил оҙон ғүмер кисергән һәм бөтә вәғәҙәһен тулыһынса үтәп үлгән.

## Биографияһы
Зүлкәфил исеме Исмәғил һәм Иҙрис пәйғәмбәрҙәр менән бер рәттән Ҡөрьән аяттарында телгә алына. Аллаһ пәйғәмбәре булыуы мәсьәләһенә ҡарата төрлө фекерҙәр бар, әммә дин ғалимдарының күпселеге ул пәйғәмбәр булған тип иҫәпләй. Зүлкәфил туғаны Әл-Яса пәйғәмбәр үлгәндән һуң йәһүдтәр мөхитендә вәғәз һөйләй торған булған. Ул Мусадинен тота һәм Тәүрат ҡанундарына таяна. Шулай уҡ ул Тәүратты белеүсе һәм таратыусы була.

Ихтимал, ул Сүриәлә вафат булғандыр. 75 йыл самаһы йәшәгән тип иҫәпләнә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, пәйғәмбәр Амударъя йылғаһы буйындағы Термиз (Үзбәкстан) ҡалаһы янында *Арал-Пәйғәмбәр* тигән утрауҙа ерләнгән .

## Иҫкәрмәләр

*
Әл-Ясағ

**Әл-Ясағ**, **Әльясағ** () — ислам пәйғәмбәре, Ильяс Пәйғәмбәрҙән һуң бәни Исраилгә ебәрелгән, Ильяс (Илия) пәйғәмбәрҙең уҡыусыһы. *Елисей* менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә ике тапҡыр телгә алына.

## Биографияһы
Әл-Ясағ пәйғәмбәр Ильяс пәйғәмбәр һәм бәнү Исраил батшалары: *Иорам, Иегу, Иоахаз һәм Иоас* заманында йәшәгән. Ильяс үҙ халҡы тарафынан ҡыуылғандан һуң, башҡа йәһүд ҡәбиләләренә вәғәз һөйләй башлай, шуларҙың береһе уны ҡабул итә. Ильяс Әл-Ясағтың әсәһе йортонда туҡтала. Әсәһенең үтенесе буйынса Ильяс пәйғәмбәр уның шул ваҡытта ҡаты ауырыған улының һауығыуын һорап доға ҡыла, һәм АллаҺ уның балаһын һауыҡтыра. Һауыҡҡандан һуң Әл-Ясағ ғүмеренең аҙағына тиклем Ильяс пәйғәмбәрҙән айырылмай һәм уның етәкселегендә Тәүратты өйрәнә . Ислам дине белгесе Ибн Ҡасир Елисейҙың атаһы яғынан генеалогияһын тикшерә һәм нәҫлен Һарунға (Аарон) тоташтыра.

Ильяс үлгәндән Һуң Әл-Ясағ пәйғәмбәр йәһүдтәрҙе Муса пәйғәмбәр ҡанундарына эйәрергә саҡырыуын дауам итә, әммә уны кире ҡағалар. Бәни Исраил ҡәбиләләре араһында тоҡанған үҙ-ара низағтар барышында улар көсһөҙләнә, был хәл ассирийҙарға ерҙәрен баҫып алырға мөмкинлек бирә һәм уларҙың күбеһе ҡоллоҡҡа алып кителә.

Әл-Ясағ мөғжизә ҡылыу һәләтенә эйә була.

Үлеме алдынан Әл-Ясағ үҙенең вариҫы итеп Зүлкәфилде тәғәйенләй . Ҡәбере Әл-Ҡәтифә (Сәғүд Ғәрәбстанының көнсығыш провинцияһы) ҡалаһы янында Әл-Авджамда урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Ҡөрьән Кәрим - Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф.Н.Байышев, Д.Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
## Әҙәбиәт
*
Шөғәйеп (пәйғәмбәр)

**Шөғәйеп** (, ғәрәпсә әйтелеше [ʃuʕajb]) — ислам пәйғәмбәре, мәдйәниҙәргә һәм әйкәтиҙәргә ебәрелгән нәби. Библиялағы Иофор менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә 10 тапҡыр телгә алына.

## Тарихы
Мәдйән ҡәбиләһе Фәләстиндең көньяғында урынлашҡан. Был ҡәбиләнең бөтә кешеләре лә һатыу һәм һатып алыу ваҡытында хәрәмләшкән була. Мәдйәндәр сәйәхәтселәргә һөжүм итә, талау менән шөғөлләнә. Улар Аллаһтан ҡурҡмағандар, сөнки ялған илаһтарға табынғандар, шулар уларҙы яралтҡан тип уйлағандар.

Аллаһ уларға бер Аллаһҡа табынһындар, кешеләргә изгелек эшләргә, намыҫлы сауҙа алып барырға өйрәнһендәр өсөн Шөғәйепте ебәрә. Мәдйән халҡы пәйғәмбәрҙе кире ҡаға, туғандары булмаһа, уны хатта үлтерерҙәр ине. Шөғәйеп уларҙы Аллаһ юҡ итә алыуын иҫтәренә төшөрә, әммә Мәдйән халҡы уға ышанмай.

Артабан Шөғәйеп сауҙала алдашмау талабы менән Әл-Әйкәт халҡына юллана. Әйкәттәр ҙә пәйғәмбәрҙе кире ҡаға һәм уны алдаҡсы тип атай. Пәйғәмбәрлек миссияһын иҫбатлау өсөн күктән ярсыҡтар төшөрөүҙе талап итәләр.

Ҡайһы бер кешеләр иман килтергән, Шөғәйепкә ҡушылып Мәдйәнгә килгән. Пәйғәмбәр Шөғәйеп Мәдйән һәм әл-Әйкәт халҡына, әгәр улар ерҙә фетнә ҡылыуҙы туҡтатмаһалар, Аллаһ язаһын бирәсәк тип аңлатыуын дауам итә. Халыҡтың аҡһаҡалдары, әгәр улар үҙҙәре тотҡан дингә ҡайтмаһа, Шөғәйептең диндарҙарын ҡаланан ҡыуасағын әйтә. Шөғәйеп мәжүсилек динен ҡабул итеүҙән баш тарта, шунан һуң уларға мөнәсәбәт насарайғандан-насарая башлай.

Кешеләрҙең бер ҡасан да ышанмаясағын аңлап, Шөғәйеп уларға Аллаһтың хөкөм сығарыуын һорай. 7 көн түҙгеһеҙ эҫенән һуң ер тетрәп, Мәдйән халҡы барыһы ла үҙ йорттарының емереклектәре аҫтында һәләк була, уларҙың береһе лә ҡотола алмай.

Шөғәйеп һәм уның диндәштәре ер тетрәүҙән ҡотолоп ҡала. Шунан һуң Шөғәйеп бик оҙаҡ йәшәй. Аллаһ уны йомарт бүләкләй. Шөғәйептең меңләгән кәзә һәм һарыҡтары була, уларҙы пәйғәмбәр үҙе ҡарай һәм көтә.

## Шөғәйеп ҡәберҙәре
Ҡөрьәндә Пәйғәмбәрҙең вафат булған урыны күрһәтелмәгән һәм ерләнгән урыны буйынса һәр хәлдә дүрт версия бар.

* «Пәйғәмбәрҙәр Тарихы» китабына ярашлы (*О. Н. Топбаш*) пәйғәмбәр Шөғәйеп Ҡәғбә янында Мәккәлә ерләнгән.
* Курд версияһы — Вираншәһәр янында Шәһри Шөғәйеп тигән ерҙә.
* Иордан версияһы — Вади-Шөғәйеп үҙәнендә.
* Друздар версияһы — Фәләстиндә Нәби Шөғәйептә.

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Шу’айб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 301. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* Шөғәйеп / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 646.
Шәмуил (пәйғәмбәр)

**Шәмуил (Самуил)** ( йәки ) — ислам пәйғәмбәре, уның аша Талут (Сауыл) бәни Исраилдең беренсе батшаһы итеп һайлана. Библиялағы пәйғәмбәр Самуил менән тиңләштерелә. Шәмуил пәйғәмбәр тарихы Ҡөрьәндең икенсе сүрәһендә тасуирлана, әммә уның исеме телгә алынмай.

## Шәмуил тарихы
Шәмуил пәйғәмбәр бәни Исраилгә Мусанан һуң Аллаһ тарафынан ебәрелә. Сығышы менән Һарун нәҫеленән, 11 йыл дауамында халҡын Аллаһ закондарына ышанырға һәм Тәүратҡа таянырға өндәй. Шәмуил пәйғәмбәр заманында исраил улдарының әмәләкиттәр менән ҡаршылығы көсәйә. Күп исраиллеләр үлтерелә, йәки әсирлеккә алына. Бынан тыш Ғәһет Кәмәһе (Һандығы) (Табут әс-Сәкинә) баҫып алына, унда Тәүрат һәм башҡа ҡайһы бер әйберҙәр һаҡланған булған.

Әмәликиттәрҙән еңелеү һәм Ғәһет Кәмәһен юғалтыу исраиллеләргә ҙур әхлаҡи зыян килтерә, һәм шул саҡта улар Аллаһтан пәйғәмбәр ебәреүҙәрен һорап доға ҡыла башлай. Аллаһ Шәмуилды пәйғәмбәр итеп һайлай, әммә исраилдәр тәүҙә уны танымай тора. Илгә батша итеп Талутты ҡуйғанда ла шул уҡ хәл ҡабатлана.Был хаҡта Ҡөрьәндең  «Әл-Бәҡара» сүрәһендә бәйән ителә:

## Талут һәм Дауыт тарихы
Батша булғас, Талут бөтә дәүләт проблемаларын уңышлы хәл итә башлай. Ул әмәликиттәргә ҡаршы көслө армия туплай һәм әҙерләй, әммә яугирҙарҙың ҙур булмаған өлөшө генә дошман менән алышҡа инә. Был алышта буласаҡ исраил батшаһы һәм пәйғәмбәре — Дауыт та ҡатнаша. Дауыт пәйғәмбәр әмәликит батшаһы Йәлүт (Голиаф) менән алышҡа инә һәм уны еңеүгә өлгәшә.В Коране эта история описана следующим образом:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Лут

**Лут** () — ислам пәйғәмбәре, Библиялағы Лот менән тиңләштерелә . Ҡөрьәндә 27 тапҡыр телгә алына. Ибраһим пәйғәмбәр менән бер осорҙа йәшәгән. Лут Ибраһимдың ир туғанының улы була, хатта уны оҙайлы сәйәхәт этаптарының береһендә оҙатып йөрөй.

## Лут тарихы
Лут Ибраһим менән бергә *Нимрод* батша иленән китә (Месопотамиянан). Улар Левантҡа (Шамға) килгәс, Аллаһ садумлыларға Лутты пәйғәмбәр сифатында ебәрә. Был халыҡ аҙғын тормош алып барған, гомосексуализм (*ливата*) менән шөғөлләнгән. Лут вәғәздәр һөйләй, был халыҡты гонаһтарҙан арындырырға, уларҙа Бер Аллаһ булыуына ышаныс тәрбиәләргә тырыша. Садумлыларҙың күпселеге, шул иҫәптән Луттың ҡатыны ла, пәйғәмбәрҙе тыңлауҙан баш тарта. Лутҡа һәм уның менән иман килтергәндәргә үҙҙәренең ҡалаһынан ҡыуып сығарыу менән янайҙар. Хатта Луттың Раббынан яза бирелеү ихтималы тураһында янауы ла уларға йоғонто яһамай.

Садумлыларға яза биреү өсөн Аллаһ кеше ҡиәфәтендәге фәрештәләр ебәрә. Тәүҙә фәрештәләр Ибраһим пәйғәмбәргә килә һәм уны Исхаҡтың тыуыуы тураһында хәбәр менән ҡыуандыра. Шунан һуң фәрештәләр Садумға китә һәм Лут йортонда туҡтай. Ҡала халҡы, ҡунаҡтарҙың килеүе хаҡында белгәс, Луттың йортон уратып алып, уларҙы уйнашҡа биреүҙе талап итә. Лут был кешеләргә сыға һәм уларға ҡатын-ҡыҙ алырға тәҡдим итә, әммә садумлылар тап ҡунаҡтарҙы биреүҙе талап итеп, уларҙан баш тарта. Шул саҡта фәрештәләр: «Эй, Лут, беҙ — Раббыңдың рәсүлдәре, улар һис ваҡытта һиңә килеп етә алмаҫ. Төндөң бер өлөшө үткәс, ғаиләң менән юлға сыҡ һәм һинең ҡатыныңдан башҡа бер кем дә артына әйләнеп ҡарамаһын тип ҡуш, ысынлап та, уларға ҡағылған нәмә ҡатыныңа тейер. Уларға билдәләнгән ваҡыт — таң. Таң яҡын түгелме ни?» — тиҙәр.. Ҡунаҡтар араһында урынлашҡан Ябраил фәрештә пәйғәмбәргә ишекте асырға һәм уларҙы йортҡа индерергә ҡуша. Садумлылар инеү менән фәрештәләр уларҙы һуҡырайта.

Ошо уҡ төндә Лут иман килтереүселәрҙең ҙур булмаған төркөмө менән ҡаланан сығып китә. Улар киткәндән һуң Аллаһ халҡы менән бергә ҡаланы тулыһынса юҡ итә. Ҡала урынында ҙур күл барлыҡҡа килә, уны Лут Күле йәки Үле диңгеҙ тип атайҙар. Риүәйәттәргә ярашлы, Лут пәйғәмбәр бер йыл Ибраһим пәйғәмбәрҙә йәшәгән, шунан һуңМәккә янына (Хижазға) күсеп киткән һәм унда һикһән йәшендә вафат булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пиотровский М. Б. Лут // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 148. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* Али-заде А. А. Лут // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
*
Йүша үбн Нун

**Йүша үбн Нун** ( — *Йуша ' убн Нун*) — ислам пәйғәмбәре, Муса пәйғәмбәрҙән һуң бәни Исраилгә ебәрелгән . Библиялағы пәйғәмбәр Ғайса Навин менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндең «Әл-Маидә» сүрәһенең 23-сө аятында телгә алынған ике ирҙең береһе ул, икесеһе Библия персонажы Ҡәләб (Халев).

## Муса пәйғәмбәр менән бәйләнеше
Йүша пәйғәмбәр Мысырҙа Муса пәйғәмбәр заманында тыуған. Бәни Исраил улдары менән бергә Мысырҙан китә һәм Тих сүллегенә барып сыға. Атаһының исеме Нун, ә әсәһе, ихтимал, Муса пәйғәмбәрҙең һеңлеһе булғандыр. ЙүшаМуса пәйғәмбәр менән бәйле күп ваҡиғаларҙың шаһиты була, сөнки ярҙамсыһы сифатында уны йыш оҙатып йөрөй. Мәҫәлән, ул Хызыр пәйғәмбәр менән осрашыу ваҡытында, Аллаһ Мусаға *Вәғәҙә Ителгән Ер*гә инергә бойорған ваҡытта ( — *ард әл-ми ' ад*) уның менән бергә була.



## Пәйғәмбәр Йүша мөғжизәләре
Һуғыш ваҡытында Йүша пәйғәмбәр күп мөғжизәләр күрһәтә:
* Иерихонға поход ваҡытында исраилдәр ул заманда тулы һыулыраҡ булған Иордан йылғаһы аша сыға алмай. Шул Саҡта Йүша мөғжизә күрһәтә: Йордандың һыуы арҡырыға бүленә лә, ғәскәре йылғаны үтеп, Иерихонға яҡынлаша ала.
* Ҡәлғә диуарҙары ныҡлы булған ҡалаларҙың береһен ҡамау ваҡытында Йүша Аллаһтан ярҙам һорап доға ҡыла. Пәйғәмбәрҙең ғибәҙәте һөҙөмтәһендә ер тетрәп китә һәм ҡәлғәнең диуарҙары емерелә. Йәһүдтәр ҡалаға бәреп инә һәм уны баҫып ала.
* Ҡотдосто алырға килгәс, Йүша пәйғәмбәр доғаһынан һуң күк йөҙөндә ҡояш туҡтап ҡала һәм төн буйы байымай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
## Әҙәбиәт
Урта диңгеҙ буйы өсөн союз

**Урта диңгеҙ буйы өсөн союз** (, , ) — Европа берлегенә ингән илдәрҙе һәм Урта диңгеҙ буйы илдәрен берләштереүсе халыҡ-ара ойошма. 2008 йылдан эшләй. Был илдәрҙең мөнәсәбәттәре Европа-Урта диңгеҙ партнерлығы сиктәрендә үҫешә.

## Ойоштороу маҡсаттары
Франция президенты Николя Саркозиның Урта диңгеҙ буйында йәшәүселәргә мөрәжәғәтенән: **«Берләшкән структура, дөйөм маҡсат менән берҙәм эш эшләйбеҙ»**.

Союз Барселона процесының — Европа һәм Урта диңгеҙ хеҙмәттәшлеге процесының тәбиғи дауамы булараҡ билдәләнә.

Берекмә энергия һәм энергия сығанаҡтары, хәүефһеҙлек, террорға ҡаршы көрәш, миграция, сауҙа мәсьәләләре менән шөғөлләнергә бурыслы. Урта диңгеҙ һәм Европа союздары коррупцияға, терроризмға, ойошҡан енәйәтселеккә, кешеләр менән сауҙа итеүгә ҡаршы көрәш сиктәрендә ҡайһы бер дөйөм структуралар, шул иҫәптән хоҡуҡ һаҡлау структуралары сиктәрендә бергә эшләй ала.

## Эшмәкәрлеге
**2008 йылдың 4 ноябре.** Урта диңгеҙ буйы илдәренең сит ил эштәре министрҙары Марселдәге осрашыуҙа ойошманың штаб-фатиры Барселонала урынлашасаҡ, шулай уҡ ойошма эшмәкәрлегендә Израилдең һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының вәкилдәре тиң хоҡуҡта ҡатнашасаҡ, тип ҡарар итә.

**2010 йылдың 4 марты.** Барселонала Урта диңгеҙ буйы өсөн союздың штаб-фатиры асыла.

## Составы
Урта диңгеҙ союзына 43 ил, шулай уҡ Ғәрәп дәүләттәре лигаһы инә. Ливия күҙәтеүсе ил тип иҫәпләнә, сөнки уның лидеры ойоштороу саммитына барыуҙан баш тартты, яңы ойошманы ғәрәп һәм Африка илдәренең берҙәмлеген емереү буйынса заговор тип атаны.

## Эште ойоштороу
Ҡатнашыусы ил Союзды ротация принциптарында (Европа берлегендә ғәмәлдә булған принципҡа оҡшаш) етәкләй.

## Иҫкәрмәләр