open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баҙаҡшанов Рәмил Мөхәмәт улы

**Баҙаҡшанов Рәмил Мөхәмәт улы** (9 ғинуар 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-химик-аналитик. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.  Химия фәндәре кандидаты (1974), доцент (2001). Нью-Йорк фәндәр академияһы ағзаһы (1997). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1997).

## Биографияһы
Рәмил Мөхәмәт улы Баҙаҡшанов 1947 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахүн ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын 1964 йылда Учалы районы Ахун урта мәктәбенең физик-химия кабинеты лаборанты булып башлай. 1966 йылда Ахун урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1966 йылда Ҡазан университетының химия факультетына уҡырға инә һәм уны 1971 йылда отличие менән тамамлай. 1971—1974 йылдарҙа Ҡазан университетының аналитик химия кафедраһында аспирантурала уҡый. 1974 йылда химия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1975 йылдың ғинуарында Башҡорт дәүләт медицина институтында дөйөм химия кафедраһында ассистент булып эшләй башлай. 1979 йылда конкурс буйынса был бүлектең өлкән уҡытыусыһы итеп һайлана.

1984 йылда фармацевтика факультетын асыу менән бәйле, Рәмил Мөхәмәт улы аналитик, физик һәм токсикология химияһы курсы буйынса фармацевтика химияһы бүлегенә күсерелә. Уҡытыу процесын һәм кафедраның матди-техник базаһын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, бер үк ваҡытта фармацевтика факультеты деканы урынбаҫары булып эшләй.

2001 йылда дөйөм химия кафедраһы доценты вазифаһына күсерелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре тирә-яҡ мөхит объекттарында дарыу һәм ағыулы матдәләрҙе анализлауҙың электрохимик ысулдарын эшләүгә йүнәлтелгән. Фармацевтика химияһы кафедраһында синтезланған яңы органик берләшмәләрҙең физик-химия үҙенсәлектәрен өйрәнә, аналитик реагенттар сифатында бер нисә матдә тәҡдим итә. 150-нән ашыу фәнни-методик хеҙмәт баҫтырып сығара, шуларҙың 50-һе фәнни-методик һәм уҡытыу-методик мәсьәләләренә арналған, шул иҫәптән 4 дәреслек авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йортоноң ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша. «Медик» күп тиражлы гәзитенең мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, дүрт йыл йәмәғәт һөнәрҙәре факультетын, партия комитетында төҙөлөш коллективтарын һәм студенттарҙың хеҙмәт белеме секторын етәкләй. Башҡорт дәүләт медицина университеты ветерандары советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре
* АҠШ-тың Нью-Йорк Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1997);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре (1997);
* Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәри белем биреү почетлы хеҙмәткәре (1997);
Рәмил Mөхәмәт улы Баҙаҡшановтың ҡаҙаныштары күп тапҡырҙар Юғары уҡыу йортоноң, Өфөнөң Киров районы хакимиәтенең Почёт грамоталары менән билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирский государственный медицинский университет / Бадакшанов Рамиль Мухаметович 
* «Медицинский вестник Башкортостана» т.12,№ 1(67),2017 г./ Бадакшанов Рамиль Мухаметович
Хәсәнов Илмир Йосоп улы

**Хәсәнов Илмир Йосоп улы** (8 ғинуар 1942 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1983 йылдан хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат филиалы, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).

## Биографияһы
Илмир Йосоп улы Хәсәнов 1942 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Оло Кәркәле ауылында тыуған.

1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

1967—1968 йылдарҙа — «Күтәрем» Арлан район нефть ҡыуыу идаралығында : өлкән механик, капиталь ремонт цехы начальнигы;

1968 йылдан Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу ғилми-техник институтында (Өфө) зшләй, 1978 йылдан — шунда уҡ лаборатория мөдире.

1980—1982 йылдарҙа Сүриәлә эшләй. 1983 йылдан Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһы филиалында «Химик етештереү машиналары һәм приборҙары» кафедраһы доценты, 1995 йылдан «Шәрек» ғилми-производство үҙәге етәксеһе, бер үк ваҡытта 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының  Фәндәр академияһының Стәрлетамаҡ филиалы нефть һәм газ бүлеге мөдире. 2004 йылдан Башҡорт дәүләт университетының  Стәрлетамаҡ филиалында уҡыта.
Илмир Йосоп улы — нефть сығарыу һәм ташыу ваҡытында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендәге белгес.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе : нефть һәм тирә-яҡ мөхитте таҙартыу һәм ташыу системаларын файҙаланыу һәм ремонтлау өсөн ҡорамалдар һәм технологиялар. Уйлап табыуҙарға 42 авторлыҡ таныҡлығы бар. 400-ҙән ашыу баҫма, шул иҫәптән 3 монография авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Академия наук Республики Башкортостан/ Хасанов Ильмер Юсупович
Мозаһитов Риф Имам улы

**Мозаһитов Риф Имам улы** (8 ғинуар 1932 йыл — 21 август 2016 йыл) — театр актёры. 1960—1975 һәм 1992—2004 йылдарҙа хәҙерге Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1975—1992 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).

## Биографияһы
Риф Имам улы Мозаһитов 1932 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡарағош районы Иҫке Хәлекәй ауылында   тыуған. 1957 йылда Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу мәктәбен тамамлай. 1951-1960  йылдарҙа Стәрлебаш район мәҙәниәт йорто директоры.булып эшләй. 1960—75 йылдарҙа, 1983—1984 йылдарҙа, 1999—2000 йылдарҙа һәм 2004 йылда — Салауат драма театры актёры, 1975—1982 йылдарҙа, 1989—1992 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия драма театрында, 1992—1994 йылдарҙа , 1996—1999 йылдарҙа Туймазы татар драма театры актёры.
Риф Имам улы Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрына 1975 йылда саҡырыла, Сәләмәтлегенә бәйле сәбәптәр менән театрҙан айырылып торған саҡтары ла була.  Риф Тойғонов актёр тураһында былай тип яҙа:

## Ижады
Риф Имам улы — бай репертуарлы актёр. Ул драматургияның төрлө жанрҙарында сығыш яһай.
Салауат башҡорт драма театрында уйнаған төп ролдәре: Харис бай («Зимагорҙар», С. М. Мифтахов; дебют, 1961), Ғәни бай («Еҙнәкәй», Х. К. Ибраһимов), Ҡазый Ризуан («Ҡыйыу ҡыҙҙар», Т.Ғиззәт),А. А. Дударевтың «Ҡояш байыр алдынан» («Вечер»; 2002) спектаклдәрен һ.б. ҡуя.

Башҡорт драма театрында — Сәлмән («Зәйтүнгөл», Н.Асанбаев), Дионис («Ташлама утты, Прометей!»), Ирдәүләт («Ҡыҙ урлау»; икеһе лә — М.Кәрим). 

Туймазы татар драма театрында — Хәбир Исламов («Йондоҙом минең», Ш. Р.Рәхмәтуллин), Нурмөхәмәт («Илгизәр+Вера», Т.Ғ.Миңнуллин), Солтанбәк («Аршин мал алан», У. А.Ғәджибәков). Туймазы татар драма театрында Л. В.Вәлиевтең «Их, кәләше лә кәләше!» (1992).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Риф Тойғонов «Башҡортостан» гәзите,1992 йыл,10 март
Йәнекәев Рафаэль Ғизетдин улы

**Йәнекәев Рафаэль Ғизетдин улы** (10 ғинуар 1942 йыл — 27 июль 1993 йыл) — ғалим-педиатр. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылдан 2-се педиатрия кафедраһы мөдире, 1987 йылдан — пропедевтикалы факультет педиатрияһы, бер үк ваҡытта 1976—1980 йылдарҙа Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1987).

## Биографияһы
Рафаэль Ғизетдин улы Йәнекәев 1942 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылында тыуған. Дворян Йәнекәйевтар нәҫеленән. 1967 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлай. 1967—1970 йылдарҙа Шишмә үҙәк район дауаханаһында бүлек мөдире була. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй башлай. 1983 йылда 2-се педиатрия кафедраһы мөдире, 1987 йылдан — пропедевтикалы факультет педиатрияһында, бер үк ваҡытта 1976—1980 йылдарҙа Республика балалар клиник дауаханаһында 30 карауатлы эндокринология бүлеген етәкләй.
Профессор Йәнекәев Рафаэль Ғизетдин улы — Башҡортостан Республикаһында балалар эндокринология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге ҡалҡан биҙе ауырыуҙары этиологияһын, шәкәр диабеты, балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең енси үҫеше боҙолоуын өйрәнеүгә арналған. Балаларҙа эндокрин ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдары һәм Башҡортостан шифаханаларының (шул иҫәптән Красноусольск һәм Салют) терапевтик факторҙарын ҡулланып уларҙы реабилитациялау буйынса тәҡдимдәр эшләнә һәм медицина практикаһына индерелә. 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 1993 йылдың 10 ғинуарында Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1987).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ГБУЗ «Республиканская детская клиническая больница»/ История эндокринологического отделения
Ер тишкес һымаҡтар

**Ер тишкес һымаҡтар**(, ) — элек айырылып сыҡҡан имеҙеүселәр таксоны, бөжәк ашаусылар отрядының Eulipotyphla, или Lipotyphla), ярым отряды йәки үҙаллы төркөмө булараҡ ҡарала. Ғәҙәттә уға хәҙерге өс ғаилә вәкилдәре инә: ер тишеүселәр, һуҡыр сысҡандар һәм ҡыуыш тешлеләр; 2005 йылдағы «Mammal Species of the World» белешмәһенә ярашлы 404 төрө бар.

Әммә шуны ла билдәләп китергә кәрәк: бөжәк ашаусылар төркөмөнә ҡарағандарҙың ғаилә бәйләнештәре тураһындағы фекерҙәр әлегә тиклем тотороҡло түгел: молекуляр һәм морфологик һыҙаттарҙың төрлө йыйылмаларына нигеҙләнгән тикшеренеүҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы һөҙөмтәләр бирә. Молекуляр мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ер тишкес һымаҡтар терпе һымаҡтарға ҡарата парафилетик төркөм (Erinaceidae) булып тора, уларҙы терпе һымаҡтар ярым отрядына индереләр (Erinaceomorpha). Ҡайһы бер зоологтар бөжәк ашаусы һымаҡтарҙы Solenodonota һәм Erinaceota ярым отрядына бүлергә, йәки Soricomorphaға ингән өс хәҙерге ғаиләнең һәр береһен айырым буйһоноусыға айырырға тәҡдим итә.

## Өйрәнеү тарихы
 

## Таксономия
Ер тишкес һымаҡтарҙың ярым отрядын классификациялау версияларының береһен киңәйтелгән формала тәҡдим итәйек:

* Ер тишкес һымаҡтарҙың (Soricomorpha) ярым отряды
** Ер ҡаҙыусылар ғаиләһе (Soricidae)
*** Аҡ тешлеләр ярым ғаиләһе (Crocidurinae)
*** Аҡ тешлеләр ярым ғаиләһе (Soricinae)
*** Аҡ тешле сысҡандар ярым ғаиләһе (Myosoricinae)
** һуҡыр сысҡандар ғаиләһе (Talpidae)
*** Scalopinae ярым ғаиләһе — Яңы донъя һуҡыр сысҡан һымаҡтары
*** Һуҡыр сысҡандар ярым ғаиләһе (Talpinae) — Иҫке донъя һуҡыр сысҡан һымаҡтары
*** Ҡытай ер ҡаҙыусы һуҡыр сысҡандары (Uropsilinae) ярым ғаиләһе
*** Йофар һымаҡтар ярым ғаиләһе (Desmaninae)
** Ярыҡ тешлеләр ғаиләһе (Solenodontidae)
** Незофонтидтар ғаиләһе (юҡҡа сыҡҡан) ғаиләһе (Nesophontidae) — Һуңғы вәкилдәре XVI быуат тирәһендә юҡҡа сыға, Оло Антил утрауҙарында йәшәй.

Ярым отряд составына шулай уҡ ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙан ғына билдәле булған юҡҡа сыҡҡан ғаиләләрҙе лә индерәләр.

## Иҫкәрмәләр



## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*   — P. S205—S405. — .
* 
*
Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы

**Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы** (21 октябрь 1960 йыл) — ҡурайсы, сәсән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2021).

## Биографияһы
Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы 1960 йылдың 21 октябрендә Салауат районының Урмансы ауылында тыуа. 1991 йылда Башҡортостан мәҙәниәт техникумын тамамлай, мәҙәни-мәғрифәт хеҙмәткәре, мәҙәни-мәғрифәт эшмәкәрлеген ойоштороусы һөнәрҙәренә эйә була. Хеҙмәт юлын тыуған ауылы клубында башлай, клуб директоры булып эшләй.
2000 йылда «Етегән» музыка ҡоралдары халыҡ ансамблен ойоштора, ансамбль өсөн үҙе ағас ҡумыҙҙар яһай. Урмансы ауылында ике боронғо (береһе 1950 йылда һалынған, икенсеһе — тағы ла боронғораҡ) өйҙө алып, унда этнойорт ойоштора. Бөгөн Сәйетғәлиндарҙың этнойорто — «Янғантау» геопаркының партнеры.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Лидия Сәйетғәлина, ауыл клубының художество етәксеһе. Улы — Сәйет Сәйетғәлин — музыкант.

## Әҙәбиәт
* *Сәйетғәлин Сафуан.* Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) - Йүрүҙән, 2006, 20-се 11 март.

## Һылтанмалар
* Народный ансамбль "Етегән" из д. Урманчино встречает французов из ЮНЕСКО

## Иҫкәрмәләр
Америка Ҡушма Штаттары президенттары исемлеге

Америка Ҡушма Штаттары Президенты — башҡарма власть һәм Америка дәүләте башлығы. Вазифа 1787 йылда Конституция конвенты (йыйылышы) ҡабул иткән АҠШ Конституцияһы тарафынан булдырыла. 1789 йылда Джордж Вашингтон Америка Ҡушма Штаттарының тәүге президенты була. Вазифаға ингәнгә тиклем «президент» исеме «Континенталь конгресс президенты» — Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы ҡабул ителгән колониялар вәкилдәре съезы рәйесе менән бергә ҡулланыла.

1789 йылдан АҠШ президенттары һайлана. Бер-бер артлы сроктар бер президентлыҡ тип иҫәпләнә (мәҫәлән, Джордж Вашингтон ике тапҡыр рәттән вазифаға һайлана, беренсе һәм икенсе президент түгел, ә беренсе президент була), һәм әлеге ваҡытта кисектереүҙең берҙән-бер осрағы (Гровер Кливленд) ике президент (22-се һәм 24-се президенттар) иҫәбенә инә. Президент вафат булған йәки отставкаға киткән осраҡта уның вазифаһын биләгән вице-президенттарға айырым номер бирелә.

Һигеҙ Америка президенты үҙ вазифаһында вафат була. Дүртәүһе үҙ вәкәләттәрен үтәгәндә тәбиғи сәбәптәрҙән вафат булған (Уильям Генри Гаррисон, Закари Тейлор, Уоррен Гардинг һәм 
Франклин Д. Рузвельт), дүрт президент үлтерелә: Линкольн (1865 йыл, театрҙа көньяҡ кешеһе), Гарфилд (1881, тимер юл вокзалында психик ауырыу тарафынан), Мак-Кинли (1901, күргәҙмәлә анархист тарафынан) һәм Кеннеди (1963, Ли Харви Освальд тарафынан), һәм береһе отставкаға китә (Ричард Никсон).

Граждандар һуғышы ваҡытында 1861 йылдан 1865 йылға тиклем Америка Конфедератив штаттары президенты вазифаһы була. Был саҡта көньяҡ штаттар үҙҙәрен бойондороҡһоҙ тип иғлан итә һәм Америка Ҡушма Штаттары составынан сыға. Америка Конфедератив штаттарының беренсе һәм берҙән-бер президенты Джефферсон Дэвис була, ул был вазифаны 1861 йылдың 18 февраленән 1865 йылдың 10 майына тиклем биләй (ул ваҡытта вице-президент Александр Стивенс була).

## Президенттар исемлеге
; Партиялар



## Хәҙерге көндә йәшәгән элекке президенттар
Бөгөнгө көнгә ҡарата биш элекке Америка президенты иҫән:

; Партиялар

## Хәҙерге көндә йәшәгән элекке президенттар

2018 йылдың 30 ноябрендә Джордж Буш-өлкән (1989 йылдан 1993 йылға тиклем президент) 94 йәшендә вафат була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

** Проклятие Текумсе
** Список первых леди США

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

** Список президентов США на сайте Белого дома 
** *Иванян Э. А*. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша: Белый дом и пресса. М.: Изд-во политической лит-ры, 1991.
**
Нәҙершин Ким Рәүеф улы

**Нәҙершин Ким Рәүеф улы** (11 ғинуар 1937 йыл — 22 декабрь 2019 йыл) — театр ветераны, режиссёр. 1980—1992 йылдарҙа хәҙерге Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).

## Биографияһы
Ким Рәүеф улы 1937 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы Исмәғил ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) тыуған. 1960—1968 йылдарҙа Республика ҡурсаҡ театрында (Өфө) ҡурсаҡсы булып эшләй. 1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң, 1980 йылға тиклем Арыҫлан  Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театрында режиссер булып эшләй.

1980—1992 йылдарҙа — Салауат  башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссеры.

Салауат башҡорт драма театрында Кәрим Тинчуриндың «Хикмәтле доклад», Әсғәт Мирзаһитовтың «Ғүмер ике килмәй», Фәнил Әсәновтың «Вәғәҙә», Г. Лорканың «Ҡанлы туй», А. Дударевтың «Порог» («Һуңғы аҙым»), Фәрит  Богдановтың «Мине саҡырған уттар», Эгон Раннеттың «Юғалған яҙмыш», Роберт Батулланың «Кисер мине, әсәй», Ш. Хөсәйеновтың «Әсәйемдең аҡ күлдәге», Нәжиб Асанбаевтың «Миләш-Миләүшә» спектаклдәрен ҡуя.

Нәҙершин Ким Рәүеф улы 2019 йылдың 22 декабрендә Салауат ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единый портал культуры народов Республики Башкортостан/Надершин Ким Рауфович  
* Культурный мир Башкортостана/ «Ушёл из жизни заслуженный деятель искусств РБ Ким Надершин»
Ғайсин Фәрит Әхмәт улы

**Ғайсин Фәрит Әхмәт улы** (12 ғинуар 1942 йыл — 22 май 2002 йыл) — ғалим-социолог, партия органдары, дәүләт һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1967 йылдан — партия эшендә; 1990 йылдан Башҡортостандың халыҡ мәғарифы министры урынбаҫары; 1996—2002 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты һәм Башҡортостан агросәнәғәт комплексы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты ректоры. Социология фәндәре докторы (1996), профессор (2001), Социаль технологиялар һәм урындағы үҙидара академияһы академигы.

## Биографияһы
Фәрит Әхмәт улы Ғайсин 1942 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы (хәҙер Башҡортостан Респупликаһының Мәләүез районы) Аптраҡ ауылында тыуған. 1964 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлағандан һуң, 1965 йылдан Салауат педагогия училищеһында (хәҙер колледж) физика фәне уҡытыусыһы булып эшләй. 1967—1990 йылдарҙа Салауат, Белорет, Өфө ҡалаларының партия органдарында эшләй. 1979 йылда Мәскәүҙә КПСС ҮК эргәһендәге Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай. 1990 йылда Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1996—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғарифты үҫтереү институты һәм Башҡортостан агросәнәғәт комплексы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты ректоры булып эшләй.

2002 йылдың 22 майында ауырыуҙан һуң Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми хеҙмәттәре уҡыусы йәштәрҙе тәрбиәләү, мәғариф һәм идара итеү социологияһы, конфликтология проблемаларын өйрәнеүгә арналған. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Даниель Фарке

«»
**Даниэль Фарке** (1976 йылдың 30 октябрендә тыуа) Штайнхаузен-ан-дер-Роттум) — немец футболсыһы һәм футбол буйынса тренеры.

## Уйынсының карьераһы
Фарке карьераһын тыуған ҡалаһындағы «Штайнхаузен» клубында башлай. Һөжүм итеүсе була. Германия чемпионатының «Липпштадт 08», «Вильгельмсхафен», «Боннер» һәм «Меппен» түбәнге дивизиондары клубтары өсөн сығыш яһай.

## Тренерлыҡ карьераһы
Тренер карьераһын Фарке 2009 йылда быға тиклем сығыш яһаған «Липпштадт 08» клубында башлай. Уның етәкселегендә команда Германия лигаларының алтынсы дивизионынан дүртенсегә күсә, һәм ул клуб тарихында иң уңышлы тренер була. [2015 йыл]да, алты йыл эшләгәндән һуң, команданан китә һәм тиҙҙән [Дортмундтың «Боруссия» резерв командаһының Дортмунд II «Боруссия» командаһының баш тренеры итеп тәғәйенләнә. Фарке команда менән ике йыл етәкселек итә.

2017 йылдың 25 майында ике йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуйып, Чемпионшипта сығыш яһаусы «Норвич Сити» инглиз клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә. 2017/2018 йылдар миҙгелендә «канарейкалар» миҙгелде 14-се урында тамамлай.

2018/19 миҙгелендә «Норвич Сити» Премьер-лигаға сығыу хоҡуғын яулап, Чемпионшипта еңеү яулай. Фарке 2018 йылдың ноябрендә чемпионатта «ай тренеры» исемен ала. 2019 йылдың мартында клуб менән контрактын өс йылға, 2022 йылға тиклем, оҙайта. 2020/2021 йылдарҙағы уйын миҙгелендә Фарке тағы ла клубты Премьер-лигаға сығара.

## Тренер статистикаһы

## Ҡаҙаныштары

### Тренерлыҡ ҡаҙаныштары

; Липпштадт 08

* Вестфаленлиганың 1-се төркөмөндә еңеүсе: 2011/12
* Оберлиганың «Вестфалия» еңеүсеһе: 2012/13

; Норвич Сити

* Чемпионшип еңеүсеһе: 2018/19, 2020/21

### Шәхси ҡаҙаныштары
* Англия футбол лигаһы Чемпионшибының ай тренеры: ноябрь 2018
Йәнекәев Рафаэль Сәлихйән улы

**Йәнекәев Рафаэль Сәлихйән улы **(12 февраль 1932 йыл —16 август 2007 йыл) — агроном-селекционер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986).

## Биография
Рафаэль Сәлихйән улы Йәнекәев 1932 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Топорнин районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) Яңы Мортаза ауылында тыуған. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән, Йәнекәев  Рифҡәт Сәлих улының ҡустыһы. 1956 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлай һәм шул уҡ йылда Ҡариҙел районының «Совет» колхозында баш агроном булып эшләй башлай. 1957 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1965 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1974—1977 йылдарҙа һәм 1984—1998 йылдарҙа лаборатория мөдире .

2007 йылдың 16 авгусында вафат була, Өфө районы Ҡыҙылъяр ауылында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми хеҙмәттәре күп йыллыҡ мал аҙығы культураларының яңы сорттарын сығарыу һәм мал аҙығы үҫемлектәрен интродукциялауға арналған. Ғалим тарафынан мал аҙығы үҫемлектәренең түбәндәге төрҙәре сығарылған: люцернаның (Бибинур, Уфимская 7), аҡ ҡандала үләненең (Чермасан), йыйылма айрауыҡтың (Бирская 1) һәм тамырсалы суҡҡыяҡтың (Урал); күп йыллыҡ мал аҙығы культуралары интродукцияланған: себер аҡтамырсығы (тауҡыяғы), ҡыҙыл йыланҡуҙағы, ҡамышүлән бүтәгәһе, бейек ирғылсыҡ һәм башҡа бик күп төрҙәре. Люцернаның, көнсығыш кәзә үләненең, мал борсағының, сояның һәм башҡа культура орлоҡтарынан юғары уңыш алыу технологияларын уйлап таба. Был технологиялар Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалыҡтарына индерелә. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 9 уйлап табыу авторы.

Хеҙмәттәре:
* Семеноводство многолетних трав. Уфа, 1980 (авторҙаш);
* Люцерна на корм и семена. М., 1982 (авторҙаш);
* Технология возделывания двукисточника тростникового на семена в регионе Урала. Уфа, 1999 (авторҙаш).

## Хәтер
* В. Р. Вильямс исемендәге мал аҙығы етештереү һәм агроэкология Федераль ғилми үҙәге тарафынан сығарылған яңы төр люцерна Йәнекәев Иҫтәлегенә (Люцерна Памяти Еникеева) тип атала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992);
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Описание сорта люцерны ПАМЯТИ ЕНИКЕЕВА
Dash (криптовалюта)

**Dash** (тәүҙә Darkcoin һәм XCoin атамалары менән билдәлелек яулаған) –тәүсығанаҡ коды асыҡ булған криптовалюта. Dash-тың үҙәкләштерелгән идаралығы юҡ – эмиссия майнинг ваҡытында барлыҡҡа килә. Майнерҙар тарафынан булдырылған аҡсалата бүләктең 90 проценты майнерҙар һәм мастернод операторҙары араһында бүленә. Ҡалған 10 проценты яҡшы тип табылған проекттарҙы финанслауға ебәрелә.

2014 йылдың 18-се ғинуарында Dash тәүҙә XCoin (XCO) атамаһы менән барлыҡҡа килгән була. Үҙ эшен башлар алдынан 1,9 миллион тәңкә баҫып өлгөрә. 2014 йылдың 28-се ғинуарында исеме Darkcoin атамаһына үҙгәртелә. 2015 йылдың 25-се мартында Darkcoin Dash атамаһы менән танылыу яулай. Төҙөүсеһе –  Эван Даффилд.

Dash системаһында транзакция ғәмәле InstantSend хеҙмәтләндереү сервисы булғанлыҡтан үтә тиҙ раҫлана. Шулай уҡ, ҡулланыусы Private Send функцияһы ярҙамында ҡайһы бер транзакция ғәмәлдәрен ышаныслы йәшерен рәүештә атҡара ала. Был үҙ сиратында, Dash һәм Биткойн системаларының төп айырмалыҡтары булып тора.

Капиталлаштырыу күрһәткестәре буйынса, 2021 йылдың март айы мәғлүмәттәренә ярашлы, Dash киң танылған утыҙ криптовалюта системалары араһына инә.

Der Spiegel мәғлүмәттәренә ярашлы, 2019 йылдың февраль айы күрһәткесе буйынса, Dash Венесуэлала иң киң билдәле криптовалюта тип иҫәпләнгән.

## Перспективалар һәм эксперт фекерҙәре
Шыйыҡсаның тиҙ алмашыныуын Dash мобиль сумкаһына берләштерәләр, криптовалюталарҙы тиҙ арала һатып алыу һәм алмаштырыу еңелләшә. Был үҙенсәлек Android ҡоролмалары менән эшләй, картанан DASH-ты туранан-тура 50+ валютала алырға мөмкинлек бирә.

Монета Кинесис сауҙа экоструктураһына инә һәм алтын һәм көмөш менән тиңдәштәр операциялары, шулай уҡ ҡайһы бер популяр криптовалюталар менән таныулы.

Яңыртыу v0.20 һынау селтәрендә 2021 йылдың авгусында сыға. Консенсусҡа, валидаторҙарҙың әйләндереүгә һәм операцияларға ҡул ҡуйыуға ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелде.

2021 йыл аҙағында Dash, финанс енәйәттәре буйынса транзакцияларҙы күҙәтеүҙе еңелләштереү маҡсатында, блокчейн аналитика хеҙмәттәренең төп провайдеры булған TRM Labs менән берләштерелә.

Тимәк, проект әүҙем үҫешә һәм хатта көйләүселәр менән хеҙмәттәшлек итергә тырыша. Шуға ла киләсәктә ул тағы ла талапсаныраҡ буласаҡ һәм аҡса ставкаһы үҫәсәк.

## Иҫкәрмәләр
Миһранов Әнүәр Низам улы

**Миһранов Әнүәр Низам улы** (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, лейтенант. 1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

## Биографияһы
Әнүәр Низам улы Миһранов 1922 йылда («Память народа» сайтында 1920 йылғы тип яҙылған) (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡалмаҡтар ауылында тыуған. БАССР-ҙың Малаяҙ районы Ҡаратаулы мәктәбендә белем ала.

1940 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1941 йылдың октябренән 1942 йылдың декабренә тиклем лейтенант Миһранов Әнүәр Низам улы Көнбайыш, Калинин фронттары составындағы 39-сы армия 262-се уҡсылар дивизияһы 212-се һауа-десант бригадаһында 950-се уҡсылар ротаһы командиры дәрәжәһендә дошман менән алышҡан. 

1942 йылда ҡаты яралана.

1947 йылдың 22 авгусында демобилизациялана.

1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.

Һуңғы хеҙмәт урыны — Эҫем ҡалаһындағы механика заводының төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
 
## Сығанаҡтар
* ЦАМО. Шкаф 135. Ящик 1.
* ЦАМО. Шкаф 38, ящик 14

## Һылтанмалар
* Память народа. Мигранов Анвар Низамович
* Мигранов 
* Доклад главы Администрации МР Мечетлинский район РБ на торжественном собрании, посвященный 85-летнему юбилею МР Мечетлинский район РБ 

## Иҫкәрмәләр
Банандар

**Банандар** () —  Бер өлөшлөләр класына ҡараған   үҫемлектәр ғәиләһе. Тыуған иле  —Африка һәм Азияның тропик  региондары.

Ғаилә вәкилдәре — эре үлән үҫемлектәр. Япраҡтарыеңсәле (влагалищные). Еңсәләре  бер-береһенә ятып тора һәм  ялған һабаҡ барлыҡҡа килтерә.Шуға был  үҫемлектәр ағас кеүек күренә .

Сәскә формулаһы: {{S|\uparrow P_

## Ырыуҙары
**Энсета ырыуы**( Ensete) тропик Африкала һәм Азияла үҫкән 7 төрҙән тора. Камерундан Эфиопияға тиклем һәм көньяҡтан Трансваалға тиклем абиссин бананы» киң таралған (лат. Е. вентрикозум, русса энсета вздутая). Мадагаскарҙа бары тик 1 төр генә бар — Энсета Перрье (Е. perrieri). Азияла ареалдары Төньяҡ-Көнсығыш Һиндостандан, Бирманан һәм Таиландтан көньяҡ Ҡытайға, Филиппинға, Яңы Гвинеяға һәм Яваға тиклем һуҙыла. Бында иң таралған төр — энсета сизая (Е. glaucum). 

**Банан ырыуы** ( Musa) үҫемлектәре  Тропик Көньяҡ Азияла, Малай архипелагы утрауҙарында, Яңы Гвинеяла, Төньяҡ-Көнсығыш Австралияла һәм Тымыҡ океан утрауҙарында таралған. 40-тан ашыу төрҙө берләштерә. Барыһынан да көнбайышта  иң алыҫҡа: Яңы Гвинеяла, Таитила, Яңы Каледонияла һәм Фиджила таралғаны — Маклай бананы. Унан был төр Гавай утрауҙарына барып сыҡҡандыр  тип фараз итәләр.  

Банандың көньяҡ сиге Квинслендта  көньяҡ киңлектең 16° -ан үтә. Банан төрҙәренең иң күбеһе һәм уның культуралы  формаларының  барлыҡҡа килеү үҙәге  булып  Һиндостан, Һинд -Ҡытай ярымутрауы (унда банандың 20-гә яҡын төрө үҫә) һәм  Малай архипелагы утрауҙары (унда төрҙәр һаны әҙерәк булһа ла) тора. Банандың ҡайһы бер төрҙәре тропиктарҙан тыш йылы субтропик райондарға тиклем таралған. 

Һиндостанда, Ассамда һәм Көньяҡ-Көнбайыш Ҡытайҙа банан  төньяҡ киңлектең 27°-на тиклем  осрай. Рюкю утрауҙарындағы япон бананы ла шундай уҡ киңлеккә тиклем  барып етә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* *Морщихина С. С.* Семейство банановые (Musaceae) // Жизнь растений: в 6 тт. Т. 6. Цветковые растения / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1982. — С. 381—385.
## Һылтанмалар
* Биологическая энциклопедия
Биксурин Азат Нуриман улы

**Биксурин Азат Нуриман улы** (4 май 1975 йыл) — ҡурайсы. «Сураман» этно-төркөмөн ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2011).

## Биографияһы

Азат Нуриман улы Биксурин 1975 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, Баймаҡ районының административ үҙәге Баймаҡта тыуған.

Хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын  тамамлай.

Ижад юлын 2000 йылда Республика халыҡ ижады үҙәгендә әйҙәүсе методист булып башлай.

2002 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә саҡырыла.

2009 йылдың декабренән Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эстрада артист-ҡурайсыһы булып эшләй.

Музыкант сит илдәрҙә лә башҡорт музыка мәҙәниәтен таныта, сит ил ижадсылары менән хеҙмәттәшлек итә

2016 йылда ҡурайсы Польша дирижёры *Гжех Пиотровский* саҡырыуы буйынса барып шул илдә концерттар ҡуя. 2017 йылдың 22 мартында Өфөлә *Гжех Пиотровский* етәкселегендә Милли симфоник оркестрға ҡушылып тәүге тапҡыр ҡурайҙа соло-концерт бирә 

Теүәл бер йылдан, 2018 йылдың 22 мартында Польша дирижёры *Гжех Пиотровский* етәкселегендә ул яңынан Милли симфоник оркестрға ҡушылып  ҡурайҙа соло-концертта уйнай  

2011 йылда Биксурин Азат Нуриман улына Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы тигән маҡтаулы исем бирелә

2022 йылдың 30 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы тигән маҡтаулы награданы тапшырҙы. 

## Видео
* Сольный концет Азата Бикчурина с НСО РБ 22.03.2017
*Азат Бикчурин. Курай. Попурри танцев народов мира
*Despacito / Bashkir Qurai cover. Azat Bikchurin

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Бикчурин Азат Нуриманович 
* Башкирский кураист Азат Бикчурин создал кавер на песню группы Little big Uno
* Башҡорт ҡурайы Польшала

## Һылтанмалар
* Кураист Азат Бикчурин провел творческий вечер
Аствацатур (шағир)

**Аствацатур** (, тыуған һәм вафат булған ваҡыты билдәһеҙ) — әрмән шағиры. XVI йәки XVII быуатта йәшәгән.

Аствацатурҙың тормош юлы хаҡында мәғлүмәт һис юҡ. Шарап, йөҙөм һәм йөҙөм баҡсалары хаҡында бер поэма яҙғанға билдәле.

Христиан динендә мөһим эсемлек булып һаналғанға, шарап урта быуаттар әрмән лирикаһында мөһим образ булып һанала. Әммә тик XVI—XVII быуаттарҙан бирле шарап шиғриәттә халыҡта киң таралыу алған эсемлектәрҙең береһе итеп сағыла. Ошо йәһәттән, Аствацатурҙың поэмаһы ла ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра: бер яҡтан, Инжил контексында шарап "тормош сығанағы, тормош биргән эсемлек" итеп ҡаралһа, икенсе яҡтан шағир уның ерҙә пәйҙә булыуын, йөҙөм баҡсаһының матурлығын  тасуирлай. Был эсемлек "батшаға ла, ярлыға ла яҡшы" тип фаразлана. Шул уҡ ваҡытта эскеселектең ниндәй зыян килтергәне лә Аствацатурға билдәле булған.

## Һылтанмалар

* Поэма Аствацатура

## Иҫкәрмәләр
Сәпсек

**Сәпсектәр** () — турғай һымаҡтар отрядына ҡараған ҡоштар ғаиләһе. 

## Тасуирлама
Турғай һымаҡтар ғаиләһенең башҡа ағзаларынан айырмаһы сағыштырмаса аҙ. Оҙонса тар, тура ҡырҡылған ҡойроғоноң ике урта ҡауырһыны ситкеләренән бер аҙ оҙонораҡ; 1-се ҡағыу ҡауырһыны 2-се һәм 3-сөһөнә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ; артҡы бармағының бер аҙ бөгөлгән тырнағы бармаҡтан ҡыҫҡараҡ.

## Йәшәү рәүеше
Сәпсектәр — күсеп йөрөүсе ҡоштар.

Күпселек сәпсектәр һыу янында айырым ғаиләләр йәки бәләкәй төркөмдәр менән тора; ерҙә йәки ағас ҡыуыштарында сәпсектәр оя ҡора.

Күпселек ваҡ ҡоштарҙан айырмалы рәүештә, ул ергә һикереп түгел, ә йүгереп хәрәкәт итә.

### Туҡланыуы
Сәпсектәр ғаиләһенең башҡа вәкилдәре кеүек үк, сәпсектәр ҙә тик бөжәктәр, шул иҫәптән осоп барған энәғараҡтар менән генә туҡлана.. Бөжәктәргә һунар иткәндә, сәпсектәр ер өҫтөндә артҡа һәм алға шәп йүгерә, туҡталыштар ваҡытында оҙон ҡойроғон өҫкә һәм аҫҡа сайҡай (ҡойроғон һелкетә). Һуңғы үҙенсәлеге сәпсектәрҙең исемен аңлата.

### Үрсеү
Йәйгә 1 йәки 2 тапҡыр йомортҡа һала, күпселектә 5—6 сыбар төҫлө йомортҡанан тора. Һоро һәм һары, шулай уҡ ҡара һәм аҡ төҫтәр өҫтөнлөк итә.   

## Таралыуы
Күпселек төрҙәре Европала осрай. Һары сәпсектәрҙе ҡайһы берҙә айырым төргә (*Budytes*) бүлеп йөрөтәләр. Урта һәм Төньяҡ Рәсәйҙә кеше торлағы янында үҙҙәрен иркен тотҡан ябай төр — аҡ сәпсек(Motacilla alba).  Ул аҫтан аҡ; башы өҫтән (аҡ маңлайынан башҡа), тамағы һәм ҡойроғоноң урта ҡауырһындары — ҡара төҫтә. Йәйен стена ярыҡтарында, күпер аҫтындағы киртләстәрҙә, тупраҡ уйымдарында, ағас һәм ҡыуаҡ тамырҙары аҫтында һәм урындарға 2 тапҡыр оя ҡора. Үргән кәүшәк ояһына йөн киҫәктәре һәм сәстәр түшәлә. Көҙөн күсеү өсөн ҙур көтөүҙәргә йыйыла.

## Төрҙәре
Төркөмгә 13 төрө инә:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Студия-фатир

**Студия-фатир** — аш-һыу, йоҡо һәм ҡунаҡ бүлмәләре бер дөйөм бүлмәгә берләшкән ҙур булмаған фатир. 20-се быуат башында бындай студиялар аҙ мебель менән йыһазландырылған йәшәү урыны була. Ҡайһы бер осраҡта йыуыныу бүлмәһе бер ҡатта йәшәүселәр өсөн бер урында урынлаша.
Бөгөн студия-фатирҙар күсемһеҙ милектең төрлө сегменттарында таралған. Эконом-класта улар аҙ метражлы булып һанала. Шулай уҡ, элиталы торлаҡ йорттарҙа ҙур майҙанлы студия-фатирҙар осрай.

## Төрлө илдәрҙә
### АҠШ
Америка Ҡушма Штаттарында студияның уртаса размеры 46-56 квадрат метр тәшкил итә.

### Аргентина
Аргентинала бер бүлмәле фатир monoambiente (испанса mono — бер, ә ambiente — бүлмә) тип атала.

### Германия
Германияла бер бүлмәле фатирҙы, ғәҙәттә, Garçonnié (француз теленән garçon — малай, йәш егет, буйҙаҡ) йәки Einzimmerwohnung («Ein» — бер, «Zimmer» — бүлмә, «wohnung» — фатир).

### Гонконг
Гонконгта студия тип аш-һыу һәм йыуыныу бүлмәләре булған майҙаны 10 квадрат метрҙан кәм булмаған фатир атала. Рөхсәт ителгән торлаҡ майҙаны иң кәмендә автомобиль туҡталҡаһы майҙанына тиң.

### Канада

Канадала студияны bachelor (буйҙаҡтар фатиры) тип атайҙар.

### Португалия
Португалияла студия-фатирҙар TO (T-Zero) билдәләре менән бирелә, O һаны, үҙ сиратында, фатирҙа айырым йоҡо бүлмәләре булмауын белгертә.

### Швеция
Швецияла студия-фатирҙарҙы etta «берәмек» тип атайҙар. Уларҙың дөйөм майҙаны, ғәҙәттә, 20-нән алып 40 квадрат метрға тиклем.

### Япония
Японияла торлаҡ майҙаны яҡынса 10 квадрат метр булған студия-фатирҙар wan rūmu manshon (бер бүлмәле йорт) тип атала.

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылына ҡараған ер-һыу атамалар

Үрге Нөгөш (русса Верхний Нугуш) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 

## Ер-һыу атамалары

### Тау исемдәре
**Барлыбай**
Таватуй (күл)

**Таватуй** — Свердловск өлкәһенең Невьян районындағы күл. Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Екатеринбургтан төньяҡ-көнбайышҡа 50 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтың тирә-янындағы иң матур күлдәрҙең береһе һәм халыҡ яратҡан ял итеү урыны. Ҡасаба Күл буйында Калиново, Таватуй һәм Приозёрный ҡасабалары, шулай уҡ балаларҙы һауыҡтырыу лагерҙары һәм ял итеү базалары урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 263,5 метр.

## Этимологияһы
Күл атамаһы коми-пермяктарҙың *та ва туй* — «шул һыу юлы» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә. Тағы бер топонимик легенда бар, уға ярашлы коми-пермяк оҙатып йөрөүсеһе урыҫтарға һыу юлынан барырға кәрәклеген күрһәткән. Крайҙы өйрәнеүсе В. А. Ложкин, күл бар яғынан да тауҙар менән уратып алынғанлыҡтан, атама башҡорт-татар телендәге *тау туй* — «тауҙар байрамы» тигәнде аңлата тип фаразлай.

## Географияһы

Күл Нейва йылғаһы бассейнына ҡарай һәм Үрге Нейва быуаһы менән берҙәм система барлыҡҡа килтерә. Быуаға аҡмаһы күлдең төньяғында урынлашҡан. Һыу өҫтө майҙаны 21,2 км², уртаса тәрәнлеге 5 м тәшкил итә, иң тәрән урыны — 9 м тәшкил итә. Һыу массаһының күләме 119 млн м³ тәшкил итә. Күл диңгеҙ кимәленән 259 метр бейеклектә урынлашҡан, төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 10 км, киңлеге 3-3,5 км тәшкил итә. Күлдең соҡоро Үрге Исәт гранит массивының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм ер ҡабығының вертикаль йәш ҡуҙғалмалылығына бәйле тектоник сығышлы.

Күл соҡоро боҙлоҡтан һуңғы осорҙа һыу менән тулған һәм уның йәше 10 мең йылдан ашмай. Күлдең ярҙары ныҡ киҫкеләнмәгән. Яр буйлап гранит киҫәктәренең сығынтылары бик күп. Көнсығыш яры көнбайыш ярына ҡарағанда бейегерәк. Күлдә бер нисә утрау бар. Улар араһында таулы (Макарёнок, Голубев), шулай уҡ уйһыу (Сплывень) тауҙар ҙа осрай.

Күлдәге һыу үтә күренмәле, асыҡлығы яҡынса 4-5 метр тәшкил итә. Һыуы ныҡ һалҡын һәм кислород менән туйындырылған. Ноябрҙән алып майға тиклем күл өҫтөндә боҙ япмаһы ята. Күлдең төп туҡланыу сығанағы булып атмосфера яуым-төшөмдәре тора.

Күлдең үҙенсәлеге — яр буйҙарында һыу температураһы үҙәк өлөшөнә ҡарағанда һәр саҡ түбәнерәк. Был күлгә һыуыҡ сығанаҡтарҙан һәм инештәрҙән башланған 30-лаған йылға һәм шишмә ҡойоу менән бәйле. Уларҙың иң эреләре — Оло Шаманиха һәм Оло Витилка. Көньяҡ-көнбайыш яры янында күлде үҫемлек баҫа башлаған. Шаманиха ҡултығы иң һай урыны.

Нейва йылғаһында быуа төҙөй башлағанға тиклем (XVIII быуаттың уртаһы), ике Таватуй күле — Оло Таватуй һәм Бәләкәй Таватуй билдәле була.

## Ихтиофаунаһы
Йылғаға хас балыҡтарҙың: сабаҡ, алабуға, этеш йәки шырт балыҡ (ёрш), суртан, ҡомтөрткө (щиповка) кеүек абориген төрҙәре тереклек итә. Һуңыраҡ ҡарабалыҡ, шамбы һәм ҡорман балыҡ ебәрелгән. Климатҡа яраҡлаштырыу буйынса эксперименттар үткәрелә: 1925 йылда чуд алабалығы (сиг), 1932 йылда ладога рипусы климатҡа яраҡлаштырыла. 1952 йылдан алып Таватуй балыҡ үрсетеү заводы эшләй, унда төрлө йылдарҙа муксун балығы, пелядь, сиг һәм рипус гибриды һыуға төшөрөлөп үрсетелә.

## Тәбиғәтте һаҡлау
Күл — федераль әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Эргә-тирәләге урмандар менән бергә һәйкәлдең дөйөм майҙаны 3900 гектар тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Архипова Н. П.* «Окрестности Свердловска», 1981 г.

## Һылтанмалар
*
Бикмөхәмәтов Шәһиғәли Зәйнәғәли улы

**Бикмөхәмәтов Шәһиғәли Зәйнәғәли улы** (3 сентябрь 1939 йыл — 24 декабрь 2015 йыл) — Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991).

## Биографияһы
Шаһиғәли Зәйниғәли улы Бикмөхәмәтов 1939 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1956 йылда Тимер ете йыллыҡ, 1956 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай.
1959 йылдың 1 июленән 1960 йылдың 1 июленә тиклем урындағы «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләй.
1960 йылдың 1 июленән 19 октябренә тиклем Тимер ауыл китапханаһы мөдире була. 1960 йылдың 19 октябренән 1962 йылдың 15 авгусына тиклем Иҫке Монасип ауыл клубын етәкләй. Бер үк ваҡытта «Ҡыҙыл таң» колхозының комсомол ойошмаһы секретары вазифаһын башҡара.

### Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге
1962 йылдың 16 авгусынан 1963 йылдың 15 авгусына тиклем Бөрйән районы Ырғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1963 йылдың 15 авгусынан Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп күсерелә.

1964 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына ситтән тороп уҡырға инә һәм 1971 йылда уңышлы тамамлай. 1971 йылдан 1974 йылға тиклем Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры була, 40 йылға яҡын башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Уның 30-ҙан ашыу уҡыусыһы юғары уҡыу йорттарының филология факультетында белем алып, район, республика мәктәптәрендә эшләй.

### Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул мәктәптең, райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Күп йылдар дауамында мәктәптең профком рәйесе була, уҡытыусы-филологтарҙың район методик берекмәһенә етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр ауыл Советы депутаты итеп һайлана, һайлау комиссияһы рәйесе, урындағы иптәштәр суды рәйесе була. 20 йылдан ашыу «Белем» ойошмаһында пропагандист, лектор. Хаҡлы ялға сыҡҡас, оҙаҡ йылдар урындағы ветерандар советына етәкләй.

2015 йылдың 24 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мәктәп һәм ауылдың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн ВЛКСМ-дың Почет грамоталары менән бүләкләнә.
* Халыҡ мәғарифы отличнигы билдәһе (1984)
* Хеҙмәт ветераны миҙалы (1987)
* Уҡытыусы-методист (1988)
* Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991)

## Хәтер
Шәһиғәли Зәйниғәли улы Бикмөхәмәтов иҫтәлегенә Иҫке Монасип ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Тимер филиалы бинаһы фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Нейва (йылға)

**Нейва** (Невья) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге йылға. Реж йылғаһы менән ҡушылып, Ница йылғаһы -  Тура (Обь  бассейны) йылғаһы ҡушылдығы барлыҡҡа килә. Оҙонлоғо — 294 км, бассейны майҙаны — 5600 км².

## Тасуирламаһы

Йылға Урта Уралдың көнсығыш битләүендә Таватуй күле янында башлана, артабан Үрге Нейва быуаһы  аша үтә. Йылғаның боронғо атамаһы — Невья. Йылға атамаһының килеп сығышы тураһындағы фараздар раҫланмаған.

Йылғала бер нисә быуа бар: Үрге Нейва, Кесе Үрге Нейва, Рудянский, Невьянск һыуһаҡлағысы, Петрокаменский, Нейво-Шайтанский һәм Алапаевский быуалары.

Ҡушылдыҡтары: Третья, Вторая, Первая, Бунарка, Лобачёвка, Талая, Хмелёвка, Исток, Шайтанка, Горелка, Төньяҡ Шүралка, Белая, Вилюй, Бродовка, Беляковка, Амбарка, Алабашка, Сусанка, Мостовка, Ленёвка, Алапаиха, Кайбашка, Каменка.

Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ноябрҙә туңа, апрелдә асыла. Уртаса йыллыҡ һыу тотоноу - Алапаевск эргәһендә - яҡынса 10 м³/с .

Алапаевскиҙы һәм башҡа тораҡ пункттарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. 2014 йылда йылғала быуаны реконструкциялау тамамланған.

Нейво-Шайтан һәм Алапаевск участкаларында йәйгеһен йылғаны һыу үҫемлектәре баҫа.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан км)*

* 18 км: Бобровка 
* 23 км: Таборка 
* 27 км: Ежуковка
* 32 км: Захарьиха 
* 46 км: Синячиха
* 58 км: Толмачиха
* 64 км: Алапаиха
* 90 км: Ивановка
* 103 км: Малая Леневка
* 110 км: Большая Ленёвка
* 126 км: Сусанка
* 128 км: Мостовка 
* 137 км: Алабашка
* 144 км: Ямбарка
* 177 км: Беляковка 
* 183 км: Бродовка 
* 195 км: Вилюй 
* 200 км: 3-сө Режик 
* 202 км: Малый Режик
* 221 км: Таволга 
* 231 км: Ближняя Быньга
* 231 км: Дальняя Быньга
* 273 км: Лобачёвка 
* 276 км: Бунарка

## Тораҡ пункттар
Башынан тамағына тиклем:

* Тарасково ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Верх-Нейвинский ҡала тибындағы ҡасаба
* Нейво-Рудянка ҡасабаһы
* Федьковка ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Невьянск ҡалаһы
* Быньги ауылы
* Нижние Таволги ауылы
* Сербишино ауылы
* Реши ауылы
* Дрягуново ауылы
* Тёмно-Осинова ауылы
* Петрокаменское ауылы
* Беляковка ауылы
* Слудка ауылы
* Луговая ауылы (Махнёвский муниципаль берәмеге)
* Мурзинка ауылы (Горноуральский ҡала округы)
* Нейво-Шайтанский ҡасабаһы
* Мелкозёрово ауылы
* Устьянчики ауылы
* Зыряновский ҡасабаһы
* Нейвинский ҡасабаһы
* Алапаевск (ҡала)
* Заря ҡасабаһы (Алапаевский муниципаль берәмеге)
* Толмачёво ауылы
* Ямово ҡасабаһы
* Путилова ауылы
* Кабакова ауылы
* Останино ауылы (Алапаевский муниципаль берәмеге)
* Бучина ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Кировское ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Мясникова ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Ряпосова ауылы
* Елань ауылы (Алапаевский муниципаль берәмеге)
* Невьянское ауылы

## Галерея

Nevyansk Pond-2021 - 12.jpeg|Невьянский быуаһы
Нейво-Рудянский пруд - panoramio (24).jpg|Рудянский быуаһы
Река Нейва - panoramio.jpg|Быньги ауылы янында
Река Нейва - panoramio (2).jpg|Быньги ауылы янында
Neyva-Nevyansk-Ural-old-foto.jpg|Иҫке фотографияНа Уралъ. Рѣка Нейва. Невьянскъ.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Река Нейва
Ишбаева Роза Баһауетдин ҡыҙы

**Ишбаева Роза Баһауетдин ҡыҙы** (26 ғинуар 1932 йыл — 21 октябрь 2021 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1953—1988 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1978).

## Биографияһы
Роза Баһауетдин ҡыҙы  Ишбаева 1932 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҡбулат ауылында күп балалы ғаиләлә, туғыҙ баланың икенсеһе булып тыуа.

Атаһы, Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы, Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, фронттан ҡайтҡас, КПСС район комитетында пропаганда бүлегендә эшләй, артабан икенсе секретарь вазифаһын башҡара, һуңынан колхоз рәйесе булып эшләй. Шуға күрә һуғыштан һуңғы ваҡытта йорт эштәрендә һәм кесе туғандарын тәрбиәләүҙә әсәһенә, Камила Шәмсетдин ҡыҙына, ярҙам итеү Розаның иңенә төшә. 

Шуға ҡарамаҫтан, 1941 йылдың сентябренән мәктәпкә ныҡышмалы йөрөй һәм 1951 йылда, синыфташтары 7 класҡа етеп, уҡыуҙарын ташлаһа ла, ул мәктәпте бишле билдәләренә генә тамамлай. 10-сы класты тамамлағандан һуң 1951 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә. 

Институтты тамамлап, пенсияға сыҡҡансы Иҫке Собханғол урта мәктәбендә 40 йыл башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Абруйлы уҡытыусы үҙенең эшләү дәүерендә РСФСР Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы (174438-се танытма), КПСС-тың Бөрйән райкомы, Бөрйән район Советы, Бөрйән район халыҡ мәғарифы бүлегенең, Иҫке Собханғол мәктәбе дирекцияһының Почет грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
Үҫеп килгән быуынды уҡытыуҙа һәм тәрбиәләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн 1978 йылдың 27 июнендәендә Роза Баһауетдин ҡыҙы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була (№793988, 1075676-се танытма). 1984 йылдың 29 февралендә уға «Хеҙмәт ветераны» миҙалы тапшырыла. 

Шулай уҡ ул 1996 йылда Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән маҡтаулы хеҙмәте өсөн миҙал һәм Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 50, 60, 65,70 йыллығына ҡарата юбилей миҙалдары менән бүләкләнә.

Роза Баһауетдин ҡыҙы 2021 йылдың 21 октябрендә Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында вафат була.
## Ғаиләһе
* Ире — Ишбаев Исмәғил Сәхиулла улы (1 ғинуар 1928 йыл—27 декабрь 2019 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, партия эшмәкәре.
* Ҡыҙы — Рәшиҙә, никахта Пещёрова (1955 йылда тыуған) — Иркутск ҡалаһының чумаға ҡаршы ғилми-тикшеренеү институты табибы-вирусологы. Биология фәндәре кандидаты. Иркутск ҡалаһында йәшәй. Хаҡлы ялда.
* Улы — Урал (1957 йылда тыуған) — Ишембай ҡалаһының «Инман» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә энергия-механика тәьминәте хеҙмәте начальнигы урынбаҫары, баш энергетика урынбаҫары. Хәҙер хаҡлы ялда.
* Ҡыҙы — Рәмзиә (1966 йылда тыуған) — Бөрйән үҙәк дауаханаһында табип-лаборант.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* История школы 
* Календарь знаменательных и памятных дат Республики Башкортостан на 2022 год. Управление по делам архивов Республики Башкортостан Национальный архив Республики Башкортостан 
## Әҙәбиәт
*
Аҡшәйех

**Аҡшәйех,** 1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме **Раздольное** (; ; ; – Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба, Аҡшәйех районы үҙәге.

## Һылтанмалар
Урҙа (мәғәнәләр)

Урҙа (мәғәнәләр)

Урҙа һүҙенең ошондай мәғәнәләре бар: 
* Урҙа - ғәскәре менән хан торған урын йәки хан тотҡан дәүләт
* **Урҙа** - әйбер элеү өсөн түшәмгә тағылған йә йорт ҡабырғаһына ҡағып ҡуйылған таяҡ
* **Урҙа** - өрлөк
* **Урҙа** -  һайғау (диал.)

## Күсмә мәғәнәлә
***Урҙа**лы йылан - күмәк өйөлөшөп ятҡан йылан тубы

## Атамаларҙа
* Урҙалы — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Янғантау ауыл Советына ҡарай.
*Урҙаҙы (Урҙалы) — Рәсәй йылғаһы.

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 478-се бит
Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы

**Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы** (20 ғинуар 1962 йыл) — журналист. 2002 йылдан «Башҡортостан» республика гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Миңзифа Абрар ҡыҙы Илтенбаева (ҡыҙ фамилияһы Игелекова) 1962 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында тыуған.

1979 йылда урындағы урта мәктәпте, 1984 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай.

1984 йылдың 1 февраленән «Совет Башҡортостаны» (1990 йылдан «Башҡортостан») гәзитендә эшләй: тәржемәсе, баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе, бүлек мөдире була. 1998 йылда Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздарына ағза итеп ҡабул ителә.

2002 йылдан Башҡортостан гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары.

1998 йылда беренсе башҡорт нәфис фильмын төшөргән башҡорт кинематографистары хаҡында мәҡәләләре, әңгәмәләре өсөн Рәсәй Кинематографистар союзының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

2002 йылда Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек һәм уны үткәреү тураһындағы аналитик, публицистик яҙмалары, әңгәмәләре һәм республика журналистар конкурсында беренсе урынды яулағаны өсөн Рәсәй Президенты В.В. Путиндың Указы менән "Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙағы хеҙмәттәре өсөн" миҙалы менән бүләкләнә.

2006 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2023 йылда "Хеҙмәт батырлығы" миҙалы менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005)
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2002)
* "Хеҙмәт батырлығы" миҙалы (2023).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единый республиканский инновационный бизнес-портал — Ильтинбаева Минзифа Абраровна  
* "Башҡортостан" гәзите / газета "Башкортостан"  
* Рәхмәтлебеҙ элекке йәш хәбәрселәребеҙгә. «Йәншишмә» гәзите сайты   
*  Официальный сайт Союза Журналистов РБ. С юбилеем вас, Минзифа Абраровна! 25.01.2022 года