Һинд цивилизацияһы

**Һинд,** йәки **Харапп, цивилизацияһы** — бронза быуатының боронғо көнсығыш цивилизацияһы, барлыҡҡа килеү ваҡыты буйынса Боронғо Мысыр һәм Месопотамиянан ҡала өсөнсө урында тора. Өсөһө араһында иң ҙур майҙанды биләй, ҡалған икәүһенең дөйөм майҙанынан 2 тапҡырға артып китә. Һинд цивилизацияһы б.э.т. 2600 һәм 1900 йылдар араһында сәскә ата, ләкин сағыштырмаса тиҙ тарҡала. Тарҡалыуын беҙҙең эраға тиклем 2200-се йылдарҙағы ҡоролоҡ менән бәйләйҙәр.

Харапп цивилизацияһы Һинд йылғаһы үҙәнендә беҙҙең эраға тиклем 3300—1300 йылдарҙа үҫешә. Иң әһәмиәтле үҙәктәре — Ракхигархи (350 га, Мохенджо-Даро (300 га), Хараппа (150 га), Лотал (60 га) һәм Дхолавира (47 га). Сәскә атҡан йылдарҙа яҡынса 5 миллион кеше йәшәй, фаразланыуынса, эламиттар һәм дравидтар күпселекте тәшкил итә. Һинд цивилизацияһының юғары үҫеш осоро беҙҙең эраға тиклемге 2600 йылдан алып 1900 йылдарҙа дауам итә. Хәҙерге Афғанстан, Пакистан һәм Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостан территорияларына һуҙыла.

Шумер текстарында харапп цивилизацияһы «Мелухха» тип аталған тип фараз ителә.

Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта аридизация башлана — дәүләт урынлашҡан төбәктә һыу ресурстары яйлап ярлылана башлай. Археологтар төбәктә урбанизацияның көсәйеүе, тупраҡтың ярлыланыуы һәм йылғаларҙың яйлап һайығыуы аридизацияға килтереүсе сәбәп булыуы бар тип һанай. Һөҙөмтәлә был дәүләттең бөлгөнлөккә төшөүенә килтереүе ихтимал. Шул уҡ ваҡытта, бөлгөнлөккә төшкәндән һуң, халыҡ Көнсығышҡа китә.

Арийҙарға тиклемге цивилизацияның Көнбайыш Һиндостанда булыуы тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе XIX быуатта Александр Каннингем баҫтырып сығара. 1921—1922 йылдарҙағы Джон Маршалл етәкселегендәге экспедиция һинд цивилизацияһының булыуын тулыһынса асыҡлай.

Һинд йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәр бер нисә яңы һөнәр — аҡыҡ, һөйәк эшкәртеү, бронза, баҡыр, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш металлургияһын уйлап таба. Харапп цивилизацияһы ҡалаларындағы ҡаралтылар аныҡ планлаштырылыуы менән айырылып тора. Төҙөлөш материалы — балсыҡтан яндырылған кирбес. Ҡатмарлы дренаж системалары, һыу менән тәьмин итеү системалары һәм торлаҡ булмаған биналарҙың тотош кластерҙары үҙләштерелгән һәм ҡулланылған.

Ҡалаларҙа ҡаҙыныу эштәре барышында балалар уйынсыҡтары ла, бик аҙ ҡорал да табыла. Тимәк, дәүләт артыҡ милитаризацияланмаған һәм сағыштырмаса тыныс йәшәгән. Вавилон, Шумер һәм Месопотамиянан алыҫ булған алыҫ ерҙәр менән сауҙа итеүгә ҙур иғтибар бүленә. Сауҙаның үҫешен хайуандар һәм мифик йән эйәләре менән биҙәлгән күп һанлы мисәттәр күрһәтә.

«Һинд цивилизацияһы» һәм «Хараппа цивилизацияһы» тигән атамалар археологик әҙәбиәттә бер тиң мәғәнәгә эйә. «Хараппа» тигән термин бутарға мөмкин, сөнки был атама хәҙерге Хараппа ҡалаһы исеменән бирелгән. Унда 1920-се йылдарҙа уҡ ҡаҙылған тәүге археологик майҙансыҡ урынлашҡан. Тиҙҙән Мохенджо-Даро табыла һәм өйрәнелә, был сенсацион асыштар була. Был һәйкәлдәр Харапп цивилизацияһының өлгөрөп еткән стадияһына ҡарай һәм элекке һәм артабанғы харапп һәм һуңғы харапп мәҙәниәттәре тип аталған мәҙәниәттәрҙән айырыла. Ауыл хужалығы тибындағы неолитик торамалар иртә харапп мәҙәниәтенә тиклем була.

2008 йылға ҡарата башлыса Һинд һәм Гхаггар-Хакра йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары тирәһендә урынлашҡан 1022 ҡала һәм ауыл табыла. Шуларҙың 406-һы хәҙерге Пакистан территорияһында, 616-һы Һиндостанда табыла. 96 объект ҡаҙылған һәм өйрәнелгән. Был 96 объект араһында эре ҡала үҙәктәре, шул иҫәптән Хараппа, Мохенджо-Даро (ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты), Дхолавира, Ганеривала, Ракхигархи бар.

Дәүләт теленең аныҡ билдәләнмәгән, уның генеалогияһы әлегә билдәле түгел. Харапп теле менән дравид и элам-дравидий телдәренең бәйләнештәре етерлек өйрәнелмәгән.

## Һинд цивилизацияһы хронологияһы
Археологтар билдәләүенсә, Һинд үҙәнендәге ҡалаларҙа социаль иерархиялар, яҙыу системаһы һәм аныҡ планировкалы ҙур ҡалалар, шулай уҡ боронғо замандарҙа уҡ алыҫ дәүләттәр менән сауҙа итеү була. Был үҫешкән, өлгөргән боронғо дәүләт характеристикаларына яуап бирә. Был осор б. э. т. 2600 һәм 1900 йылдар — өлгөргән Хараппа мәҙәниәте араһында барлыҡҡа килгән. Әгәр иртә һәм һуң Харапп осорон алып ҡараһаҡ, бөтә һинд цивилизацияһы б.э.т. 3300 — 1400 йылдарҙа ғәмәлдә була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Маргиан цивилизацияһы — Төркмәнстан һәм Афғанстан территорияһында Һинд цивилизацияһы йәнәш булған
* Мелухха — Шумерҙың мөһим сауҙа партнёры, археологтарҙың бер өлөшө уны Һиндостан цивилизацияһы менән тиңләй
* Месопотамия
* Вавилон
* Шумер
* Кулли мәҙәниәте — Хараппандың локаль варианты булараҡ ҡарала
* Һиндостандан сығыу теорияһы — учение об индоевропейском характере индской цивилизации

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* История древнего Востока. Ч. 1. / И. М. Дьяконов, В. К. Афанасьева]], В. М. Массон и др. — М.: Наука, 1983.
* 
* 
* *Бонгард-Левин Г. М., Ильин Г. Ф.* Индия в древности. — М.: Наука, Главная редакция вост. лит-ры, 1985. — 758 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Хараппская цивилизация
* *[[Уилер, Мортимер|Мортимер Уилер]].* Древний Индостан. Раннеиндийская цивилизация
* Indus Valley Civilization  // Indohistory.com
* Harappa and Indus Valley Civilization // Harapp.acom
* An invitation to the Indus Civilization (Tokyo Metropolitan Museum)
* The Harappan Civilization 
* Cache of Seal Impressions Discovered in Western India
* Карта Хараппской цивилизации в ГИС-формате по материалам Дж. Хейвуда и Э. Маккея .