open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡорттарҙа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ кәсептәре

**Һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ кәсептәре** () — башҡорттарҙың хужалыҡ итеүҙең боронғо алымдары.
## Һунарсылыҡ тарихы
Башҡорттарҙа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ нигеҙҙәре тәүтормош-община ҡоролошо замандарынан уҡ килә. Уларҙың Булғар ханлығына, татар-монгол урҙаһына, Мәскәү батшалығына яһаҡты ҡиммәтле йәнлек тиреләре менән түләгәне билдәле. Был һунарсылыҡ кәсебе үҫешкән булыуына дәлил булып тора. Тире өсөн ҡондоҙ, ҡама, һыуһар, төлкө, кеш, аҫ, шәшке, йәтсә, тейен, һеләүһен, бүре, айыу, ҡуян кеүек йәнлектәргә һунар иткәндәр. Бөләкәйерәк кейектәрҙе ҡуян, төлкө, шәшке, кеште тоҙаҡ, ҡапҡан менән тотҡандар, айыу, бүреләрҙе махсус соҡорҙар ҡаҙып, тәпкеләр ҡороп аулағандар. Һунар ҡоралдары булып һөңгө, суҡмар хеҙмәт иткән. Махсус өйрәтелгән һунар ҡоштары — бөркөт, ҡарсыға менән дә аулғандар.

 

  

Ит өсөн ҡыр ҡаҙҙары, ҡыр өйрәктәре, һуйыр, ҡор, ағуна, сел кеүек ҡыр ҡоштары ауланған. Уларҙы һунар ҡоштар ярҙамында ла тотҡандар, уҡ йәки мылтыҡ менән дә атҡандар. Шулай уҡ махсус япмалар (әүен) ҡулланғандар.

Торнаға, бөркөткә, ҡарғаға, аҡҡошҡа, ҡарсығаға, ябалаҡҡа, өкөгә һунар итеү тыйылған. Йыртҡыс йәнлектәрҙең итен ашамағандар. Дарыу өсөн бурһыҡ Һәм айыу ите, майы файҙаланылған.

Ҡоралай, мышы, ҡуяндан итле ризыҡтар әҙерләнгән. Ҡош итенән төрлө бәлештәр бешергәндәр, ә поход шарттарында ағасҡа ҡаҙап, утта ҡыҙҙырғандар. Юлда йөрөгәндә, һунарҙа булғанда ҡыр кәзәләрен ергә күмгәндәр һәм өҫтөнә ут яғып бешергәндәр.

## Балыҡсылыҡ
Балыҡсылыҡ менән дә башҡорттар борондан шөғөлләнә.

Был кәсептең боронғолоғон балыҡтарға ҡағылышлы халыҡ ижады әҫәрҙәре иҫбатлай. «Урал батыр» эпосында балыҡтар тураһында юлдар бар:

Балыҡ образы халыҡ йырҙарында ла киң файҙаланыла.

Әкиәттәрҙә лә балыҡтар һәм балыҡсылыҡ тураһында байтаҡ мәғлүмәттәр һәм миҫалдар осратырға мөмкин. Мәҫәлән, «Тырышҡан табыр» тигән әкиәттә аталары улдарына шундай әмер бирә: «Етәүегеҙ ете балыҡ булып таралып китегеҙ!»

Мәҡәлдәрҙә балыҡ һәм балыҡсылыҡҡа бәйле фекерҙәр: «Балыҡ тотҡан туҡ булыр, аяҡ быуыны ныҡ булыр».(Балыҡсы йәйәүләп бик оҙон юл үтә, тимәк, шуның менән аяҡ быуынын ныгыта). Балыҡ тотоуҙың файҙаһы тураһында: «Суртан сыраҡсыны күрмәҫ», «Һыуына күрә балығы, ауылына күрә халығы». Балыҡсының роле, балыҡсылыҡ кәсебенең әһәмиәте тураһында боронғо ҡобайырҙарҙың береһендә: «Иҙел менән Яйыҡтың билен быуған балыҡсы».

Балыҡтар тураһында бик күп йомаҡтар сығарылған. Улар башлыса балалар араһында тыуған һәм таралған.

## Боронғо ырым-ышаныуҙар
«Балыҡ, ҡап-ҡап, яр башында ялтырап ят!» Ҡармаҡ һабын (ҡыуалды), ауҙы аша атларға ярамай, юғиһә балыҡ тотолмай. Тотолған тәүге балыҡты: «Ата-әсәңде табып ят!» — тип ярға һуғыу ғәҙәте лә бар. Эләккән балыҡты һанау ҙа тыйылған.

Балыҡҡа бәйле һынамыштар ҙа бар.

*Яҙ көнө балыҡ тотҡанда алабуға менән юрыш (ёрш) күберәк тотолһа — бойҙай, арпа, арыш уңыр".*

Балыҡтарҙы ҡаҡлағандар, киптергәндәр, бешергәндәр, ыҫлағандар, ҡыҙҙырғандар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
* Һунар
* Умартасылыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* / Ф. С. Әминева «Башҡорт аш-һыуҙар лексикаһы» , Өфө, 2003 й. 
* 
*
Уҡлау

**Уҡлау** — күбеһенсә ҡамыр йәйер өсөн тәғәйенләнгән аш-һыу кәрәк-ярағы предметы. Цилиндр йәки орсоҡ формаһында була.

## Тарихы
Уҡлау бик боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Этрусктар яҡынса 3000 йыл элек таш уҡлауҙар менән файҙаланылған. Донъяның башҡа урындарында ҡамырҙы йәйеү өсөн балсыҡтан һәм ағастан яһалған цилиндр киҫәктәрен ҡулланғандар. XIX быуат аҙағында Джон Рид исемле кеше урта өлөшө ағас цилиндрҙан һәм ике яҡтан тотҡалы заманса уҡлау уйлап таба. Ҡамыр аштары әҙерләгәндә ҡамырҙы йәйеү уҡлауҙың төп тәғәйенләнеше булып тора.

## Конструкцияһы
Ҡағиҙә булараҡ, уҡлау әҙерләү өсөн материал булып үҙағас тора, ҡайһы берҙә металл, быяла йәки таш уҡлауҙар осрай. Ғәҙәттә, уҡлауҙың ике йәки һирәгерәк бер тотҡаһы була. Стандарт булмаған конструкциялы уҡлауҙар бар: мәҫәлән, эсе ҡыуыш пластик уҡлау, файҙаланыр алдынан уға йылы һыу ҡойола.

## Туҡымаларҙы үтекләү уҡлауы
Кейемде үтекләү өсөн ҡулайламалар күптән уйлап табылған. Б. э. т. IV быуатта Боронғо Грецияла кейемгә уҡлауҙы хәтерләткән ҡыҙған металл сыбыҡ ярҙамында плиссе яһап биҙәү ысулдары ҡулланылған.

Рәсәйҙә уҡлауға (тигеҙләгес, каталка) туҡыма урағандар һәм уны *рубель* менән үтекләгәндәр
.

Тәбиғи етен туҡыманан тегелгән күлдәктәрҙе һәм порттарҙы йыуып, киптергәндән һуң, йомшаҡлыҡ һәм өбөрөлөк биреү өсөн яҡшылап яҙыу талап ителгән. Был үҙенсәлекле ысул менән тормошҡа ашырылған. Йыуылған әйбер уҡлауға уралған, шунан һуң ул бер нисә тапҡыр «рубель» — аҫҡы яғында һырланған ҡыры һәм осонда һабы булған оҙон ағас ярҡа (плашка) менән ентекләп тәгәрләтеп тигеҙләнгән. Рубель үҙенсәлекле шаҡылдап уҡлауҙы тәгәрләткән был ваҡытта уның ҡырҙары туҡыма сүстәрен яҙылдырған. Был ҡулайлама шулай уҡ «ребрак» (ҡабырға), «раскатка» (тигеҙләгес), «пральник» һәм башҡалар тип аталған. Ул ҡайһы бер төбәктәрҙең урыҫ ауылдарында XX быуат аҙағына тиклем йәшәп килгән.

## Популяр мәҙәниәттә
Популяр мәҙәниәттә уҡлау — ғаилә конфликттарында хужабикәнең ҡулында һалҡын ҡорал ролен уйнаған предмет. Тормош иптәшен хыянат иткәне, иҫергәнсе эскәне өсөн туҡмаған осраҡтар билдәле; һөҙөмтәлә «ҡатындың ҡулында уҡлау була икән, бөйөрөктәр булыуы икеле» тигән әйтем дә барлыҡҡа килгән.

## Галерея

Rolling pin 2017.jpg|Ике тотҡалы уҡлау
Mini-Nudelholz -0992.jpg| Ике тотҡалы әйләнеүсе Көнбайыш Европа уҡлауы
Válečeky na těsto 03.jpg|Бер тотҡалы уҡлау


## Көнкүрештә уҡлауҙы ҡулланыу
А. П. Евгеньева мөхәррирлеендә 1999 йылда сыҡҡан Рус теле һүҙлегендә уҡлау (скалка) — ҡамыр йәйеү өсөн хеҙмәт иткән ағастан яһалған, шулай уҡ  кейемде тигеҙләү, шымартыу өсөн ҡулланылған шыма валик тигән аңлатма бирелә.

Уҡлау көнкүрештә ҡамыр йәйеү өсөн генә түгел, бәрәңге иҙеү, тоҙ төйөү өсөн ҡулайлама итеп тә файҙаланыла. Уны вертикаль рәүештә тотоп, бер осо менән эш башҡарғандар.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Значение слова «скалка»
Побила мужа скалкой  (Оренбургская обл., РФ, 2022), Бьёт — значит любит! 

## Иҫкәрмәләр
Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе

**Ҡояш бейеүе** — (ингл. *Sun Dance*) Төньяҡ Америка индеецтарының, беренсе сиратта Бөйөк тигеҙлек индеецтары өсөн, иң мөһим дини тантанаһы. Шулай уҡ *Medicine Lodge церемонияһы* тип атала. Айырым күсенеп йөрөгән ҡәбиләләр төркөмдәре йоланы башҡарыу өсөн бергә йыйылған. Ҡояш бейеүенең килеп сығышы бөтөнләй асыҡ түгел. Ун туғыҙынсы аҙағына тантана Саскачевандағы (Канада) тигеҙлектәге *оджибва*ларҙан алып Техастағы (Америка Ҡушма Штаттары) *кайова*ларға тиклем тигеҙлектең күпселек индеец ҡәбиләләре араһында ҙур булмаған вариациялар менән тарала.

Ҡағиҙә булараҡ, Ҡояш бейеүе һәр ҡәбилә тарафынан йылына бер тапҡыр яҙ аҙағында йәки йәй башында үткәрелә. Был ваҡытта бизондар Бөйөк тигеҙлектәрҙең оҙон ҡышынан һуң көтөүлеккә йыйыла — был тантанаға килгән йөҙәрләгән кешене ашатырға мөмкинлек биргән. Һәр ҡәбиләнең үҙ тәжрибәһе һәм тантаналы йолалары булған. Һәр ҡәбиләнең үҙ тәжрибәһе һәм тантаналы йолалары була, әммә күп кенә вариацияларҙың бер төрлө элементтары бар: быуындар аша тапшырылған бейеүҙәр, туған телдәрҙәге йырҙар, доғалар, ризыҡланыу әҙәбе. Бөйөк рухҡа ҡорбан килтереү маҡсатында, Ҡояш бейеүенең ҡайһы бер версияларында күкрәк, ҡул һәм арҡа тиреһен киҫкәндәр, уларға махсус сәнскеләр беркетелгән, һуңынан шуның осона ҡайыш бәйләнгән һәм бағанаға — «тормош ағасына» беркетелгән, был Аллаһы тәғәлә менән тура бәйләнеште аңлатҡан.

## Тантана

Лакота индеецтарында тантана түбәндәгесә үтә. Урманда һуңынан тантананың үҙәк бағанаһы итеп ҡулланылған "тормош ағасы"н эҙләйҙәр. Артабан ағасты ҡырҡыу өсөн ҡыйыу йәки лайыҡлы яугир һайлап алына. Ағасты ергә тейҙермәгәндәр, ботаҡтарын ҡырҡҡандар, тантана үткәреү урынына алып барып, арена уртаһына ҡуялар. Ҡояш бейеүе икенсе көндөң иртәһендә башлана, был саҡта ҡатнашыусылар ҡалҡып сығып килгән ҡояшҡа ҡарай. Тантананың был өлөшө, үҙҙәрен ҡорбанға килтереүселәр әҙерләнгәнсе, дүрт көн дауам итә.

Был кешеләр (ғәҙәттә ир-егеттәр, һирәгерәк ҡатын-ҡыҙҙар) хәрби йәки һунар күнекмәләрен алырға йәки ауырыу туғандарын һауыҡтырыуҙы һорай. Арена тирәләй бизондарҙың баш һөйәктәрен урынлаштыралар, ә ҡолғаға иләнмәгән тире ҡайышы бәйләйҙәр. Бейеүселәрҙең күкрәгенең ике яғында ла уйымдар яһала, уларға ҡайыштар менән бағанаға беркетелгән һөйәктәр ҡуйыла. Бейеү башлана, уның маҡсаты — ҡуйылған һөйәктәрҙе тәндән тартып алыу. Бейеүселәр, тәнен ысҡындырырға тырышып, артҡа сигенә. Икенсе вариант буйынса бизондарҙың баш һөйәктәрен шундай уҡ ысул менән арҡаһына беркетәләр һәм йолала ҡатнашыусы уларҙы, баш һөйәге айырылғанға тиклем, таш һәм ҡыуаҡлыҡтар буйлап һөйрәп алып йөрөй. Үҙ аллы ысҡындыра алмағандарға уларҙың кәңәшселәре ярҙам итә.

## Тантанаға мөнәсәбәт
Бөтә халыҡтар ҙа Ҡояш бейеүендә. тирене ҡырҡып, уйымдар яһамаһа ла, Канада Министрҙар кабинеты тантананың был элементын 1895 йылда, ә АҠШ хөкүмәте 1904 йылда тыя. Әммә хәҙер ритуал ике илдә лә яңынан законға ярашлы.

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Зиткала-Ша
* Индеецтар

## Видеояҙмалар
* Индееецтарҙың ритуалдары Индейские ритуалы

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Индейский танец с обручем
* Воладор
* Кинофестиваль Сандэнс
## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Зиткала-Ша
* Индеецтар

## Һылтанмалар
*
Бәдәүилек

**Бәдәүилек** (|әл-тәриҡәт үл-бәдәүитү) йәки **Әхмәдиәлек** (; ) — нигеҙ һалыусыһы — Әхмәт әл-Бәдәүи хөрмәтенә аталған суфый тәриҡәттәренең береһе (675/1276 й. вафат).

## Тарихы
Бәдәүиҙәр тәриҡәте Мысырҙың иң йоғонтоло (Шәзилиәнән һуң) тәриҡәттәренең береһе булып тора һәм Мысыр йәмғиәтендә мөһим роль уйнай. Әммә Мысырҙан ситтә тәриҡәт артыҡ таралмай. Бәдәүиҙәр, күпселек суфый тәриҡәттәре кеүек үк, хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талиптан күсәгилешлелек (силсилә) сылбырын алып бара

## Тасуирламаһы
Тәриҡәт дәрүиштәре ҡыҙыл төҫтәге хирҡә кейәләр, суфый-бәдәүиҙәрҙең ҡалпаҡтарында ла ҡыҙыл таҫма бар. Тәриҡәт аяҡҡа баҫыу башында зекерҙәрҙе шым ғына башҡара, әммә һуңғараҡ ҡысҡырыбыраҡ үтәүгә күсәләр. Суфыйҙар уларҙы баҫып йәки ултырып һамаҡлай һәм дини транс халәтенә инә.

Әхмәт әл-Бәдәүиҙең үҙенән һуң тәриҡәт үҫешенә Абдулал ҙур өлөш индерә (733 йылда/1332 вафат).

Бәдәүиҙәр байрам иткән иң ҙур ваҡиға — Әхмәт әл-Бәдәүиҙең тыуған көнө — мосолман календары буйынса Зөлхизә айының һуңғы аҙнаһында үткәрелә .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡадирилек

**Ҡадирилек** (; ) — Ғабдул Ҡадир Жиләни (1078—1166) нигеҙләгән суфый тәриҡәте.

## Тарихы
XIII быуат аҙағына нығынып бөтә.

Киң таралған тәриҡәттәрҙең береһе. Тарафдарҙары Алыҫ һәм Яҡын Көнсығышта, Африкала, Испания һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендә йәшәй.

### Үҙенсәлектәре
Экстатик һәм теософик-спекулятив элементтарҙың булмауы һәм суфыйлыҡты әхлаҡи-этик тәғлимәт тип трактовкалау тәриҡәттең айырмалы үҙенсәлеге булып тора.

Туғанлыҡ башлығының үҙәк ғибәҙәтханаһы һәм резиденцияһы Ғабдул Ҡадир Жиләни ҡәбере эргәһендәге мемориаль комплекста урынлашҡан (Бағдад).

Тәриҡәттә ҡаты аскетизм (заһитлыҡ) тыйылған.

## Атрибутикаһы
Эмблемаһы — өс рәттә 5-әр, 6 һәм 7 таж япраҡтары теҙелгән йәшел роза. Уларға исламдың биш нигеҙе, имандың алты бағанаһы, ете һүҙҙән торған зекер мәғәнәһе һалынған.

## Нигеҙ һалыусы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы булып хәнбәли һәм шәфиғи мәҙһәбтәр хоҡуҡ белгесе фаҡиһ Ғабдул Ҡадир Жиләни иҫәпләнә. Уның шәжәрәһе дүртенсе хаҡ хәлифәгә — Али ибн Әбү Талипҡа барып тоташа, тип иҫәпләнә.

Абдул Ҡадир Ғилани 50-гә яҡын китап авторы. Тарихи хроникалар Ғабдул Ҡадир Жиләниҙе суфый тип телгә алмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
Ислам. Энциклопедический словарь. Ответственный редактор С. М. Прозоров. М.: Наука. ГРВЛ, 1991.
Йәзидиҙәр

**Йәзидиҙәр** () — хәрижиҙәрҙең иң сикке фирҡәһе.

## Тарихы
Нигеҙ һалыусыһы — Йәзид ибн Ғәнис Әл-Хәрижи. Йәзид ибн Ғәнис хаҡ юлда тип юл башындағы мөхәккимиҙәрҙең әзрәҡиҙәргә тиклемен (ибәдиҙәрҙән башҡа) генә таный.

### Үҙенсәлектәре
Ислам дине белгестәре был сектаны исламдан сыҡҡан тип иҫәпләй, сөнки йәзидиҙәр, уларҙың сектаһына нигеҙ һалыусы артынса, Аллаһ пәйғәмбәрҙе фарсыларға ебәрәсәк һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр шәриғәтен ғәмәлдән сығарасаҡ тип белдерә.

Яңы пәйғәмбәргә, имеш, үәхи аша Изге Китап биреләсәк, ул диндә *сәбиҙәр* юлына баҫасаҡ .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Йәсәүилек

**Йәсәүилек** — Әхмәт Йәсәүи нигеҙләгән суфый тәриҡәте. Үҙәк Азия төрки халыҡтарында таралған.

## Доктринаһы
Әхмәт Йәсәүи *хажиғон* (Ходжагон (Хваджаган)) тәриҡәтенең өсөнсө остаҙы, Йософ Хәмидәниҙең вариҫы була. Йәсәүи *хажиғон* тәриҡәтенең икенсе тармағы — Нәҡшбәндиә тәриҡәтенән айырмалы булараҡ, Зикри жәли (жәһри), йәғни "яңғырауыҡлы зекер"гә бирелгән.

### Йәсәүи юлы
Йәсәүи юлы 4 төп этаптан тора:

# Шәриғәт
# Тәриҡәт
# Хәҡиҡәт
# Мәғрифәт, йәғни Тормош асылын тулыһынса һәм абсолют белеү, илаһи донъя серҙәрен төшөнөү, фәнәгә өлгәшеү.

Йәсәүиә тәриҡәтенең билдәле хәлифәләре араһында Сөләймән Али Баҡырғани булған.

### Әхмәт Йәсәүигә тиклемге силсилә (сылбыр)
# Мөхәммәт Пәйғәмбәр
# Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ
# Сәлмән Әл-Фарси
# Ҡасим бин Мөхәммәт
# Жәғәфәр әс-Садиҡ
# Әбү Йәзид Әл-Бәстәми
# Әбелхәсән Әл-Харҡани
# Әбү Али Фәрмәди
# Йософ Хәмәдәни
# Ғабдулла Үәрки (Хорезмдан)
# Мөхәммәт Хәсән бин Хөсәйен әл-Әндәҡи (1157 вафат)
# Әхмәт Йәсәүи

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* Әхмәт Хужа Йәсәүи Тураһында
Йәғфур

**Йәғфур** ( — «ғәзәл»; ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең легендар ишәгенең ҡушаматы .

## Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ишәге абруйлығы шикле ғәрәп дини әҫәрҙәренең персонажы булып тора, шуға күрә күпмелер ваҡыт мосолмандар араһында бәхәс ҡоралы булып ҡала. Тарихсы Әт-Тәбәриҙә Йәғфур тигән ишәк Мысыр хакимы Мөкәүкис тарафынан Мәрйәм әл-Кибтия менән бергә ебәрелгән бирнәнең бер өлөшө, тип телгә алына.

Йәғфур тирәләй барлыҡҡа килгән апокрифик легендаларҙа уның Библияла телгә алынған пәйғәмбәрҙәрҙең бөтә ишәктәре менән дә генеалогик ҡәрҙәшлек булдырылған. Йәғфур тураһындағы легендаларҙа ул кешесә һөйләшә белгән һуңғы ишәк итеп һүрәтләнә.

## Исем-атамаларҙа
Артабанғы тарихта ишәк Йәғфур образы символик мәғәнәгә эйә булып китә һәм, бәлки, ҡайһы берҙә ир-ат исеме булараҡ та ҡулланылғандыр. Мәҫәлән, йәғфуриҙәр тигән шәжәрәлә нигеҙ һалыусының исеме шуға оҡшаш (867—997), ә Сүриәлә, Дамаскынан алыҫ түгел, Йәғфур исемле ҙур булмаған ҡала бар.

## Әҙәбиәт
* Баранов Х. К. Арабско-русский словарь: ок. 42 000 слов. — 3-е изд. — М., 2001.
Рожкова Татьяна Ивановна

**Рожкова Татьяна Ивановна** — фольклорсы, филология фәндәр докторы (2006), Рәсәй Федерацияның почётлы юғары профессионал белем биреү хеҙмәткәре (2003).
## Биографияһы
Рожкова Татьяна Ивановна 1955 йылдың 15 октябрендә Силәбе өлкәһе Уйылға районы Крутобережье ауылында тыуған. 
1974-1978 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педагогия институты, рус теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый.
1983-1986 йылдарҙа  А.И.Герцен исемендәге Ленинград педагогия университетының көндөҙгө аспирантураһында рус әҙәбиәте кафедраһында уҡый. Филология фәндәре докторы профессор В.А.Западов фәнни етәксеһе була.
1993 йылдан Г.И.Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһын ойоштороу инициаторы  һәм 2016 йылдан етәксеһе була.

1886 йылда Ленинградта  филология фәндәре кандидатыны исеменә «Себерҙең тәүге ваҡытлы баҫмаһы Иртыш» тигән диссертация яҡлай. Диссертация  А.И.Герцен исемендәге Лениград педагогия институтының Рус әҙәбиәте кафедраһында башҡарыла. Фәнни етәксеһе В.А.Западнов.

Филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә ««Һуңғы тиҫтә йылдар дауамында һаҡланып килгән XVIII быуаттарҙың әҙәби процесында беллетристик китап»» («Беллетристическая книга в литературном процессе последних десятилетий XVIII века») диссертацияһын яҡлай. Ғилми хеҙмәт «Магнитогорск дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһының рус классик әҙәбиәте кафедраһында башҡарылған. Етәксеһе филология фәндәре докторы, профессор Е.А. Костюхин.

Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорын өйрәнеүгә арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. "Башҡортостан тау сәнәғәте ауылдарның урыҫ туй йырҙары" (Русские свадняя песни горнозаводской сел Башкирии” 2000), “Календарндарь-рядное фольклор Южного Урала” (2000) һәм башҡа фольклор тураһында хеҙмәттәр яҙа.

## Сығанаҡтар
*
*
Ерән ҡашҡа

**Ерән ҡашҡа** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр С.Ғәбәши тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда "Башҡорт халыҡ йырҙары"  йыйынтығында баҫтырыла.  Артабан йырҙы Ф.Х.Камаев, Л.Н.Лебединский, Ф.Ә.Нәҙершина, Ғ.З.Сөләймәнов, Р.С.Сөләймәнов, Х.Ф.Әхмәтов һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

## Тасүирлама
"Ерән ҡашҡа" ның барлыҡҡа килеүе 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы - атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: Н.Х.Аллаярова, Б.Н.Вәлиева, Т.Рәшитова, Р.Ф.Йәнбәков. Йырҙы А.М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн Ш.З.Ҡолбарисов, С.Ә.Низаметдинов, В.Г.Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм К.Й.Рәхимов фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр  «Ҡаһым түрә» операһында башҡарыла.

## Сығанаҡтар
*
*
Таҙ батыр

**Таҙ батыр** — башҡорт фольклорының персонажы,  Башҡорт халыҡ әкиәттәре геройы.
## Яҙылыу тарихы
Әкиәттең бер варианты 1951 йылдың 27 ноябрендә К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты студенткаһы Фәриҙә Ишбулатова 41 йәшлек Ишбулатова Ғәзиҙәнән фольклор экспедицияһы барышында  яҙып алынған. Яҙылыу урыны: БАССР-ҙың Абҙан районы (хәҙерге ваҡытта юҡ; хәҙер Ейәнсура районы составына ингән), Мырҙабулат ауылы (хәҙерге көндә ауыл юҡ, Абҙан ауылыны ҡушылған.  «Башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһының фольклор архивының 3-сө томы»нда нәшер ителгән. (Башҡортостандың төрлө райондары буйлап фольклор экспедицияларының төрлө йылдарҙа тупланған материалдары). Бынан тыш “Таҙ батыр”, “Таҙ менән Һалмауыр”, “Аҡыллы бесәй менән Таҙ” кеүек варианттары билдәле.

## Тасүирлама
Башҡорт халыҡ әкиәттәре геройы йыш ҡына  әбей менән бабайҙың яңғыҙ улы йә булмаһа өс улдың иң кесеһе була. Йыш ҡына был геройҙың исеме Таҙ батыр исеме була. Был әкиәттең әхләҡк шунда: йыш ҡына кесе ул  үҙенең ағалары тарафынан йәберләнә, рәнйетелә, төрлө ауырлыҡтар алдына ҡуйыла, әммә күп ваҡыт ул еңеүсе булып ҡала, ағаларына тейешле һабаҡ ала.

Күпселек әкиәттәрҙә Таҙ изге күңелле, яҡшы ниәттәр менән йәшәгән һантый итеп һүрәтләнә. Әкиәттәрҙә йышҡына яңылыш берәй нәмә эшләй — туңған ҡарсыҡ икән тип, түмәрҙе кейендерә; атҡа тоҙло һыу эсерәм тип, йылғаға тоҙ һала һәм башҡалар. Әкиәттәрҙә ағалары иҫәр тип һанаған Таҙ батыр ысынында зирәк, изге кеше булып сыға һәм үҙ маҡсатҡа ирешә. 
Әкиәттең йөкмәткеһенә ҡарап, йә тере һыу таба, йә батша кейәүе булып китә, йә булмаһа сит илдең сибәр батшабикәһенә өйләнә.

Таҙ батырға оҡшаған персонаждар башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында ла бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
*
Исраф

**Исраф** () — исламда: изге эштәргә йүнәлтергә мөмкин булған нәмәләрҙе кәрәкһеҙгә саманан тыш тотоноу; гонаһтарҙың береһе. Исраф матди ҙа (аҡса һәм мөлкәт) һәм шулай уҡ рухи исраф та (гонаһтар ҡылыу, ваҡытты бушҡа сарыф итеү һ.б.) булыуы мөмкин. Сарыф ҡылған кеше **мусриф** тип атала. Ҡөрьән аяттарының береһендә ваҡ мусрифтәрҙе «иблес туғандары» тип йөрөтәләр.

## Мөлкәтте туҙҙырыу
Ҡөрьән кешеләргә ашарға һәм эсергә рөхсәт итә, әммә уны туҙҙырыуҙан иҫкәртә. Ҡөрьән аяттарының нисек эш боҙмаҫҡа, үҙ-үҙеңә нисек иғтибарлы булырға һәм иҫәп-хисап бирергә кәрәклеге тураһында өгөт-нәсихәттәр бар.

Мөлкәтте туҙҙырыуға бәйле:

* һыуҙы, электр энергияһын артыҡ ҡулланыу;
* тыйылған нәмәләргә (*[[харам]]*), уларҙың һанына ҡарамай (алкоголь ҡулланыу, ҡомарлы уйындар һ. б.) һәр сығым.
* кейем-һалымға, аяҡ кейеменә ҡарата тиҙ туҙыуға килтергән һаҡһыҙлыҡ;
* ҡунаҡтарҙы ҡабул иткәндә тороп ҡалырлыҡ һәм аҙаҡ сығарып ташларлыҡ артыҡ аш-һыу әҙерләү;
* бындай тауарҙы арзаныраҡ хаҡҡа һатып алыу мөмкинлеге бар көйө ҡыйбатыраҡ берәй тауар һатып алыу ;

Яҡшы эштәрҙә лә исраф булыуы мөмкин. Хәбәр ителеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе тәһәрәт алғанда күп һыу тотонған. Пәйғәмбәр быны күреп, киҫәтеү яһағас, тегеһе: «Тәһәрәт алыу кеүек лайыҡлы эштә исраф хаҡында һүҙ барыуы мөмкинме ни?» — тип аптыраған. Быға Мөхәммәт Пәйғәмбәр: «Хатта йылға буйында торһаң да, һаҡсыл булырға кәрәк», — тип яуаплаған.

## Рухи тарҡалыу

Рухи исраф иманда ла, ғибәҙәттә лә, әхлаҡлылыҡта һәм хоҡуҡта ла сағыла ала. Ваҡытты сарыф итеү төрҙәренең береһе булып, ул файҙаһыҙ һөйләшеүҙәр, фильмдар ҡарау, компьютер уйындарынан айырыла алмау һ. б. тора.

**Иманда исраф** тигәндә «Аллаһ ҡушҡандарҙы» һанға һуҡмау, «ысын иманға эйә булыр өсөн мөмкинлектәр»ҙе файҙаланмаҡ , ялған һөйләү һәм дингә яла яғыу, пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы көрәшеү, Аллаһыға тормош тиңдәш тотоу (Ширк) һәм башҡа нәмәләрҙе күҙ уңында тотоуы ихтимал.

**Ғибәҙәттә исраф** уларҙы теләмәй генә йәки хаталар менән башҡарыу инә. Әл-Әнғәм сүрәһендә былай тип әйтелә:


6:141 

Фәҡирҙәргә саҙаҡа биргәндә үҙеңде лә ауыр хәлдә ҡалырға ярамай. Икенсе төрлө аңлатмаға ярашлы, мохтаждарға ярҙам итеү һәм изгелек ҡылыу мөмкинлеге килеп тыуғанда исрафҡа юл ҡуйырға ярамай.

**Әхлаҡта исраф -** насар ғәмәлдәр ҡылыуҙы, әхлаҡи етешһеҙлектәрҙе, ҡәҙерһеҙлекте, рәхмәтһеҙлекте һ. б. аңлата. Әхлаҡта исраф — ул үҙеңде тәҡүә йәшәү мөмкинлегенән мәхрүм итеү.

Ҡөрьән кеше хоҡуҡтарына мөһим әһәмиәт бирә һәм йәмғиәттәге ғәҙелһеҙ мөнәсәбәттәрҙе **хоҡуҡта исраф** тип баһалай. Ҡөрьәндә хакимдарҙың халҡын ҡыҫырыҡлауы һәм мыҫҡыл итеүе кеше үлтереү, саманан сығып үс алыу етемдәрҙең мөлкәтен тейешенән артыҡ һаҡлау һ. б. тураһында аяттар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*  
* 
* 
*
Карва-чаутх

**Карва-чаутх** —  Төньяҡ Һиндостанда, башлыса Пенджабта һәм Пакистандың бер өлөшөндә йәмғиәттә ҙур социо-мәҙәни әһәмиәтле кейәүгә сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙырҙың  традицион һинд байрамы. Был көндө кейәүгә сыҡҡан индуист ҡатын-ҡыҙҙары, ир менән ҡатындың тоғролоғон сағылдырыу билдәһе итеп, хатта һыуҙы ла ҡабул итмәйенсә, пост тоталар һәм ирҙәренең именлеге һәм оҙон ғүмерлелеге тураһында доға ҡылалар. Ритуал ҡатындың иренә тоғролоғон, уның уның уның өсөн үҙенең именлеген ҡорбан итергә әҙерлеген символлаштыра.

Карва һүҙе «балсыҡ көршәк», ә чутх «тулы айҙан һуң дүртенсе төн» тигәнде аңлата. Байрам индуст календары буйынса тулы айҙан һуң картика айының дүртенсе көнөндә (чатуртхи-титхи) билдәләнә. Кисен, ай ҡалҡҡас та, кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәре янында пост (ураҙа) тота башлай. Пост икенсе көндә ай ҡалҡҡанға тиклем дауам итә икенсе көндө, ҡатын-ҡыҙҙар  зиннәтле кейемдәргә кейенә һәм хна менән биҙәнә. Ай тыуғас, улар доға ҡыла һәм, ирҙәренән аҙ ғына ризыҡ һәм һыу алып, уға баш эйә. Бынан һуң ҡатын-ҡыҙҙар өсөн махсус әҙерләнгән киске аш була. Ғибәҙәт ҡылыу йолаһы барышында ҡатындар айға, ғәҙәттә, балсыҡ көршәктә ашарға һәм биҙәүестәр тәҡдим итә. Бер береһенә присада (мәрхәмәтлелек бүләге) тәҡдим итә. Байрамдың бер өлөшө булып шулай уҡ байрамдың килеп сығышы тарихын тыңлау һәм бәйән итеү тора. Фестиваль үткәреү йолалары Һиндостандың төрлө төбәктәрендә айырыла. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Website exclusively on Karwa Chauth 
* Origin of Karwa Chauth
* Origin, Legend and Customs of Karwa Chauth
Тәфсирҙәр исемлеге

**[[Тәфсир]]ҙәр исемлеге** — Ҡөрьән тәфсирҙәре һәм шәрехләүҙәре .

## Әҙәбиәт
* 
*
Сабырлыҡ

**Сабырлыҡ** (; ) — исламда — дини бурыстарҙы үтәгәндә түҙемлек, тыйылғандан тыйылыу, йыһатта, ғазауатта ныҡышмалылыҡ, рәхмәтлелек һ.б.

## Тасуирламаһы
Ҡөрьән мосолмандарға түҙемле булырға һәм тормош ауырлыҡтарын сыҙамлы кисерергә ҡуша.

Сабырлылар ғына ике донъяла ла уңыш ҡаҙана һәм Аллаһы Тәғәләнең мәрхәмәтенә лайыҡ була ала. Сабырлыҡ кешегә генә хас, фәрештәләр менән йәнлектәргә хас түгел. Мөхәммәт Пәйғәмбәр *«сабырлыҡ диндең яртыһы»*, тип атаған. Кешегә тормош ауырлыҡтарын кисереп сығыуы ауыр булғанда ла түҙемлек күрһәтергә кәрәк. Мосолман бәлә-ҡазаға, бәхетһеҙлеккә зарланмаҫҡа һәм илауламаҫҡа тейеш (әс-сабр әл-жәмил).

Ғәрәпсә *сабр* һүҙенән Сабир исеме барлыҡҡа килгән.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә *с-б-р* тамырынан яһалған сығарылмалар тәү сиратта «түҙемле булырға» тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе, башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек, сабыр булырға өндәй.. Сабырлыҡ өсөн икеләтә бүләкләү вәғәҙә ителгән.

Әз-Зумар сүрәһенең 10-сы аятында әйтелгәнсә, сабыр итеүселәр (*сабирун*) әжерен иҫәп-хисапһыҙ, йәғни үлсәүһеҙ йәки сикләүһеҙ алырға тейеш..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Сәбәп

**Сәбәп** ( [сәбәб] «сәбәп»; ) — ислам кәләмендә: сәбәбе булғанда теге йәки был процесс йәки эш итеү килеп сыға.

## Сәбәптең асылы
Мосолмандарҙың инаныуҙары буйынса, Аллаһ теге йәки был сәбәптәр юлы менән яралта, ижад итә. Был сәбәптәр үҙенән-үҙе барлыҡҡа килтереүсе булып тормай, ә туранан-тура АллаҺ тарафынан идара ителә

## Бетеүҙәр
«Сәбәп» һүҙе «бетеү» мәғәнәһендә ҡулланылырға мөмкин. Ғәҙәттә, бетеүҙәр Ҡөрьәндән аяттар һәм төрлө доғалар яҙылған предметтарҙан ғибәрәт. Бындай «бетеүҙәр» уларҙың ниндәй маҡсат менән яҙылғанына күрә хәүеф менән янауы ла ихтимал. Бетеү таҡҡан һәр мосолман Аллаһ ихтыярынан тыш бер ни ҙә ҡылынмауын белергә тейеш. Ә әгәр Аллаһтың ҡөҙрәтенән һәм ихтыярынан тыш бетеү ниндәйҙер көскә эйә тип уйлаһа, ул иманһыҙлыҡҡа (көфөрлөк) бирелә.

### Шарттары
Бетеүҙәр өс шарт булғанда рөхсәт ителә:

# Уларға Аллаһы Тәғәләнең һүҙҙәре, Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары, йәки доға яҙылырға тейеш.
# Ҡөрьән аяттары — ғәрәп телендә, ә доға теләгән бер аңлайышлы телдә булырға тейеш.
# Бетеү йөрөтөүсе Аллаһ ҡына ярҙам итәсәгенә, ә бетеү бары тик ярҙам сараһы ғына булып тора икәненә инанырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Чадор

**Чадра, Чадор, Чадар, Чадур** ( «сатыр, палатка»; ) — Иранда ҡатын-ҡыҙҙар йөрөткән бөркәнсек. Башҡортса «сатыр» тип тәржемә ителә.

## Тарихы

Уның ҡулланылыуы боронғо Әхмәдилеләр империяһына барып тоташа. Пехлеви династияһы заманында көнбайыш кейеменә өҫтөнлөк бирелһә лә, был бөркәнсек Ирандағы Ислам революцияһынан һуң тағы киң тарала башлай. Бөгөн Иранда бөркәнеү мотлаҡ түгел, ә дини йә традицион сәбәптәр арҡаһында ҡулланалар. Чадор ҡатын-ҡыҙҙың бөтә тәнен һәм башын ҡаплай.

## Тасуирламаһы
Чадор — аҡ, күк йәки ҡара төҫтәге йоҡа ҡатын- ҡыҙ бөркәнсеге. Өйҙән сыҡҡанда кейелә һәм ҡатын-ҡыҙҙың кәүҙәһен башынан аяҡҡа тиклем ҡаплай. Мәҙәни-дини ҡарашлы күп мосолман ҡатын-ҡыҙҙары кейә.

Ғәҙәттәге вуалдәрҙән айырмалы рәүештә, чадорҙың баш өлөшөн һәм йөҙҙө ҡаплап торған туҡымалар муслиндан, ике өлөштән тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Чадра // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 376. — .
Бенхабиб Сейла

**Бенхабиб Сейла** (, 9 сентябрь 1950) — Йель университетында  политология һәм философия профессоры, этика, сәйәсәт һәм иҡтисад буйынса программа директоры. Үҙ тикшеренеүҙәрендә феминистик һәм критик социаль теорияны берләштергән билдәле хәҙерге заман философы. Элегерәк Нью-Йорк штатында Стоуни-Бруктың  Бостон университетында,  Социологик тикшеренеүҙәрҙең Яңы Мәктәбендә философия кафедраларында һәм Гарвард университетының идара итеү кафедраһында  уҡыта.

## Биографияһы
Сейла Бабиб Истанбулда сефард йәһүд ғаиләһендә тыуа, ҡыҙҙар өсөн Америка колледжында белем ала, ә һуңынан АҠШ-та Брандейс университетының (Массачусетс штаты) философия факультетында уҡыуын дауам итә. 27 йәшендә, Йель университетында философия докторы дипломын алып, Бенхабиб Европаға ҡайта һәм ун биш йылдан ашыу Германияла йәшәй, унда  "Франкфурт" философия мәктәбе эйәрсендәре йүнәлешендә әүҙем ғилми эшмәкәрлек алып бара. 1991 йылда Нью-Йоркка социологик тикшеренеүҙәрҙең яңы мәктәбенә — Колумбия Университетына яҡын бойондороҡһоҙ ғилми учреждениеға эшкә саҡырыла. 1993 йылда  Гарвард университетына профессор вазифаһына күсә,  бер үк ваҡытта Гарвард Европа Тикшеренеүҙәре  үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре була. 2000 йылдан алып Сейла Бенхабиб — Йель университетының политология һәм философия профессоры.  Әлеге ваҡытта  Вена Һәм Амстердам университеттары  сәйәси фәлсәфә буйынса курстар алып бара. Шулай уҡ Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә  Этика буйынса редакция консультация советында эшләй. Сейла Бенхабиб феминистик хәрәкәттең әүҙем ҡатнашыусыһы .

## Әҫәрҙәре исемлеге
12 китап авторы, шул иҫәптән:

* «Критика, нормы и утопия» (Critique, Norm and Utopia, 1986),
* «Самоопределение» (Situating the Self, 1992),
* «Трансформация гражданства» (Transformation of Citizenship, 2000),
* «Притязания культуры» (The Claims of Culture, 2002),
* «Чужестранцы, граждане, резиденты» (Aliens, Citizens, and Residents, 2004).

Сейла Бенхабиб мөхәррирлеге аҫтында алты коллектив монография баҫтырылған, Ханна Арендт һәм Герберт Маркузе эштәренең  инглиз теленә тәржемәләрен юғары баһалай. Әлеге ваҡытта Европа һәм Американың иң абруйлы  фәлсәфәүи, политологик һәм социологик  журналдарында баҫылып сыға. 

## Төп идеялары
Сейла Бенхабибтың иғтибар үҙәгендә хәҙерге көнбайыш социологтары тарафынан әүҙем әҙерләнгән мульткультурализм концепцияһы һәм ниндәй дәрәжәлә мульткультурализм принциптарының көнбайыш демократияһының либераль нигеҙҙәренә ҡаршы килеүе, ниндәй дәрәжәлә «мәҙәниәттәр дәғүәһе» азатлыҡ һәм тигеҙлек тураһындағы фундаменталь төшөнсәләр менән берләшеүе тураһындағы мәсьәләләр.

## Шәхси тормошо
Cейла Бенхабиб билдәле журналист һәм автор Джиме Слипере менән никахта тора, ул әлеге ваҡытта Йель университетының политология лекторы.

## Һылтанмалар

* Йельский университет
* Интервью с Сейлой Бенхабиб
* Философия феминизма

## Иҫкәрмәләр
Кәлимә

**Кәлимә** ( — *«һүҙ»; «хәҙис»*; ; ) — ислам иман декларацияһы. Шәһәҙәт *кәлимәһен* тантаналы әйтеү Исламдың биш нигеҙенең беренсеһе. Кәлимәләге һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә ышаныу — мосолманлыҡты билдәләүҙең тәүгеһе, һөҙөмтә булараҡ, шәһәҙәт кәлимәһен тауыш менән әйтеүсене мосолман кешеһе тип таныйҙар.

## Яҙылышы һәм әйтелеше

: **Ғәрәп тексы** — لا اله الا الله محمد رسول الله
: **Башҡорт теленә тәржемә** — Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, Мөхәммәт — Аллаһтың Рәсүле (Илсеһе) .
: **Транскрипция** — Лә Иләһа иллә-Ллаһ, Мөхәммәдүн рәсүлү-Ллаһ.

## Флагтары
Кәлимә бер нисә дәүләт һәм ойошма флагтарында бар:

* Сәғүд Ғәрәбстаны
* Афғанстан Ислам Әмирлеге
* ХАМАС
* Талибан
* Сомалиленд
* СИС
* Кавказ Имараты

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Үәрд

**Үәрд** (; күп."әүрәд"; ) — билдәле бер ваҡытта Ҡөрьән аяттарын уҡыу, шулай уҡ даими рәүештә Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарын зекер итеү. Суфый шәйехенең үҙ мөриттәренә дәрес итеп бирелгән доғалары ла үәрд тип атала.

## Суфыйлыҡ
Суфый үәрдтәре көн һайын иртәнге (фәжер) һәм киске (мәғриб) намаҙҙан һуң башҡарыла. Мөрит үҙ теләге менән Аллаһы Тәғәләне даими зекер итеү йөкләмәһен йәки Ҡөрьән уҡыуҙың көндәлек бүлемен ала. Билдәле суфый белгесе Әбү Хәмит Әл-Ғазали үҙенең «Ихйә ғөлөм әд-дин» китабында үәрд башҡарыу тураһында яҙа

Суфый үәрдендә 3 һүҙ бар:

* әстәғәфируллаһ (тәүбә)
* Салауат (Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең фатихаһы)
* кәлимә [тәүхид]

Үәрд яһағанда мөрит ҡулын тубығына һалып, күҙен йомоп, башын эйеп ултырырға; ҡибла яғына боролорға; фәнә кимәленә еткән шәйех образын күҙ алдына килтерергә; үәрдтең мәғәнәһен аңлап уҡырға; үәрдте тауыш менән уҡырға; тыныс, ашыҡмайса һәм хатаһыҙ уҡырға; үәрдтән һуң ашамаҫҡа һәм эсмәҫкә тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Әстәғәфируллаһ

**Әстәғәфируллаһ**, **Әстәғәфирулла** (; ) — Аллаһы тәғәлә алдында ғәфү үтенеү, тәүбә итеү зекере. Тамыр һүҙ «ғәфәрә» — «ғәфү итеү» ҡылымынан яһалған.

## Ҡулланылышы
Кеше үҙенең гонаһтарын, хаталарын аңлаһа, Аллаһ алдында «әстәғәфируллаһ» тип ғәфү үтенергә тейеш.

## Ҡөрьәндә

Ҡөрьән Кәримдең бер нисә сүрәһендә был хаҡта аяттар бар. Әл-Бәҡара сүрәһенән 222-се аят:

Ән-Ниса сүрәһенән 149-сы аят:

Әлү Ғимран сүрәһенән 16-сы, 17-се аяттар:

## Тәүбә шарттары
Ихлас тәүбә итеү өсөн өс шарт бар:

* Киләсәктә гонаһ ҡылыуҙан баш тартырға ниәт. Йәғни, хилаф эштең гонаһлы икәнен аңлап, кеше артабан да гонаһтан йыраҡлашырға тейеш.
* Ихлас күңелдән үкенеү һәм тәүбә итеү тойғоһо.
* Аллаһыға мөрәжәғәт итеп, тәүбә итеү кешенең гонаһтарын тик Аллаһ ҡына ҡаплай алыуын, йәғни Уның ғәфү итә алыуын аңлау.

Аллаһтан кисереүҙе һорап үҙ һүҙҙәрең менән теләгән бер телдә доға ҡылырға мөмкин. Әммә быны, быны Мөхәммәт Пәйғәмбәр кеүек тулы итеп — «әстәғәфируллаһ үә әтүбү иләйһи» (Аллаһынан ғәфү үтенәм һәм тәүбә итәм), тип, уның ғәрәп телендә тәржемәһен һәм мәғәнәһен аңлап тәүбә итеү хәйерлерәктер

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үәрд

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кәрәмәт

**Кәрәмәт** (, күпл. ; ) — ислам терминдарының береһе, тәҡүә һәм ихлас мосолмандар (әүлиә менән булған йәки улар эшләгән мөғжизәләрҙе исемләр өсөн ҡулланыла.

## Кәрәмәт осраҡтары
Кафырҙарҙың йәки тәҡүә булмаған кешеләрҙең мәғжизә булдырыуы *истидрәж*, *[[сихыр]]* йәки *мәкер* тип атала. Ҡайһы бер тәҡүә кешеләрҙең кәрәмәттәре булыуын бер нисә хәҙис һәм Ҡөрьән аяттары иҫбатлай.

## Хәл торошо
Кәрәмәт сығанағы — Аллаһ. Кәрәмәт, мөғтәзилиҙәрҙән тыш, исламдың бөтә йүнәлештәре тарафынан да таныла. Суфыйлыҡта кәрәмәт айырым һынау булып иҫәпләнә. Суфый бының менән ғорурланһа, ул хаҡ юлдан сығасаҡ. Шуға күрә шәйехтәр бындай хәлдәрҙең булыуын йәшерергә ҡуша.

Кәрәмәт пәйғәмбәрҙәргә бирелгән Үәхи һәм мөғжизәләргә оҡшаш түгел. Пәйғәмбәрҙәр үҙ миссияһының хаҡ булыуын иҫбатлар өсөн тирә — яҡтағыларға мөғжизәләрҙе асыҡтан — асыҡ күрһәтә алһа, кәрәмәт эйәләре мөғжизәләрҙе асыҡ күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуймай. Күпселек осраҡта улар үҙҙәренең һәләттәрен сер итеп тота

Кәрәмәт тәҡүә кешенең йәшәү рәүеше, юғары әхлаҡлелеге, белемлелеге менән бәйле ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә сағылыш таба ала. Бәғзеләр, тәҡүә кешеләрҙең диңгеҙ өҫтөндә йөрөй, һауала оса алыу һәләте кәрәмәттең сағылышы булыуы мөмкин, тип һанай. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең иң бөйөк кәрәмәте (мөғжизәһе) Ҡөрьән булған, ә әүлиәләрҙеке — Аллаһҡа хеҙмәт итеү һәм Ҡөрьән фәндәрен йәнләндереү.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru: Кереметь
* Мөғжизә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ит турағыс

**Ит турағыс** — ит фаршы һәм башҡа төр аҙыҡ-түлекте ваҡлап турау өсөн механик йәки электромеханик ҡулайлама. Шулай уҡ туҡмас эшләү өсөн ҡулланыла, спагетти, печенье, йомшаҡ емеш-еләк һәм йәшелсә һуты әҙерләүҙә ҡулланыла. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ҡулланылған шуға оҡшаш ҡоролма **өйрөлсөк**тип атала.

Ит турағысты XIX быуатта барон Карл Дрезуйлап таба.

## Ҡоролошо

Классик ит турағыс түбәндәге өлөштәрҙән тора:

* ит ҡабул итеүсе корпус;
* шнек валы
* әйләнеүсе бысаҡ;
* рәшәткә (хәрәкәтһеҙ бысаҡ);
* тотҡа

Ит йәки башҡа продукт ит ҡабул иткес аша шнек конвейерына эләгә, уның ярҙамында рәшәткәгә һырыҡтырыла, һуңынан рәшәткә өҫтөнән шыуып торған бысаҡ ярҙамында киҫелә. Ҡул ит турағысының ит ҡабул иткесендә ҡабырғалар бар, улар ярҙамында ҙур ит киҫәген шнектан үткәреү өсөн бәләкәйерәк киҫәктәр ҡырҡып алына. Блендерҙан айырмалы рәүештә, ит турағыста продукттар туҡтауһыҙ ваҡлана: продукт ит ҡабул итеү ҡулайламаһына һалына һәм рәшәткә аша сыға.

Ит турағысты хәрәкәткә килтергәндә, тотҡаға ярайһы уҡ күп көс һалына, тимәк, ҡулайламаны өҫтәлгә ныҡлап беркетеү талап ителә. Шуға күрә ҡул ит турағыстары ҡыҫтырғыс (струбцина) менән йыһазландырыла. Электр приводлы ит турағыстарға ҡыҫтырғыс талап ителмәй, өҫтәлгә йәки иҙәнгә нығытырлыҡ итеп эшләнә. Көнкүреш электр ит турағыстарында ит ҡабул иткестәр тарыраҡ һәм оҙонораҡ тамаҡлы, һәм бармаҡтар шнекка эләкмәһен өсөн йыйылмаға эткес инә. Көнкүрештә ҡулланылған электр ит турау өсөн итте ит ҡабул итеү өлөшөнә тапшырыр алдынан ит киҫәген вағыраҡ ҡырҡыу яҡшыраҡ.

Ит турағыс кухня комбайндары составында өҫтәмә ҡорамалдар рәүешендә лә булыуы мөмкин. Шулай уҡ корпусында ҡырҡыу тибындағы юғары әйләнешле бысаҡ ҡанатына оҡшаған башҡа конструкциялы электр ит турағыстары ҡул блендерының өҫтәмә насадкаһы рәүешендә булыуы мөмкин.

Файл:Мясорубка в сборе.jpg|Йыйылған механик ит турағыс
Файл:Mesko EM-2.JPG|Көнкүреш электр ит турағысы 
Файл:Mischwolf ME130-3 klein.jpg|Сәнәғәт ит турағысы 
Файл:Нутро мясорубки.png|Ит турағыс корпусы эсендә йүнәлтеүсе ҡабырғалар варианттары 
Файл:A720 mincer (4).jpg|Ит ҡырҡҡыстың шнегы һәм бысағы, рәшәткә һәм гайка бороп алынған ның ебе һәм бысағы
Файл:Drailherezh-kig gant kael-gwispid.jpg|Шәкәр ҡомы һибелгән печенье эшләү насадкаһы
Файл:A726 sausage filler (1).jpg|Сосискаларҙы тултырыу өсөн конус рәүешендәге пластик насадка
Файл:Robienie domowej kiełbasy.jpg|Колбасаны насадка ярҙамында тултырыу


## Башҡорттарҙа ит эшкәртеү
Башҡорт халҡы борондан йылҡы ите ашап көн күргән. Эре мөгөҙлө (Һыйыр), ваҡ мал (һарыҡ, кәзә) аҫыраған. Ит турағыс аппараттары булмағанлыҡтан, бишбармаҡҡа итте уртаса дәүмәлдә турап һалғандар. Ҙур бәлештәр эшләгәндә, итте мөмкин тиклем вағыраҡ киҫәктәргә бүлгәндәр. Ҡаҙылыҡ итен буйға киҫеп, төрлө тәмләткестәр һибеп, эсәк эсенә тултырғандар. Ҡаҙылыҡты бешергәндән һуң, өлөштәргә бүлеп һыйланғандар. Ит турағыстар менән файҙалана башлағас, ваҡ бәлештәр, билмәндәр, кәтлиттәр бешерергә өйрәнгәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ваган

Фарш (эслек)

Кухня комбайны

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
История мясорубки 

7 необычных фактов об обычной мясорубке

История изобретения мясорубки 

## Иҫкәрмәләр
Озан

**Озан** () йәки **Узан** — шағир-йырсы, төрки халыҡтарында сәсән. Озандар X—XI быуатта уҡ ижад иткәндәр

## Тарихы
Озандар (Узандар) үҙҙәренең хикәйәләүҙәрен голузда оҙатып барыусы уғыҙ йырсылары була,  һәм улар уғыҙҙар араһында айырым рухи йоғонто яһауға эйә була. Озандарҙың билдәле ҡомартҡыларына уғыҙ  «Книга моего деда Коркута» героик эпосы ҡарай (был эпоста бард-сәсән» «озан»  тип телгә алына). Шулай уҡ озандар, гопузға ҡушылып,  төрки-уғыҙҙарҙың легендар шәжәрәһе хаҡындағы эпик ҡомартҡы һәм уларҙың мифик ата-бабаһы Уғыҙ ҡаған тураһында «Уғыҙнамә»нән хикәйәттәр башҡара. Тарихта Деде Ҡорҡот, Деде Ғәббәс, Деде Йәдигәр, Деде Ғасым, Деде Керем («деде» һүҙе уғыҙҙарҙа «рухи атай»тигәнде аңлата) кеүек озандар билдәле.

XVII быуатта ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында озандар тарихи аренанан тулыһынса китә. Быға исламдың һәм уның идеологияһының төрки-уғыҙ йәмғиәтендә йоғонтоһо көсәйеүе сәбәпсе булып тора. Ғәрәп телен һәм әҙәбиәтенең таралыуы, ғөмүмән ислам идеяларына йүнәлтелгән мәҙәниәт озан сәнғәте нигеҙҙәрен боҙа.  XVI быуатта Гәнжәлә  хөрмәтле озан Деде Йәдиғәр һәм йәш ашуғ Дирили Гурбани араһында тарихи ярыш  ниндәйҙер мәғәнәлә был күсеш өсөн метафора сифатында ҡаралырға мөмкин. Боронғо озан сәнғәте мираҫы әзербайжан, төркмән, ҡаҙаҡ, уйғыр, төрөк һәм үзбәк халыҡ йырсы-сәсәндәренең дөйөм сәнғәтенең нигеҙен һала. Әзербайжанда озандар (башҡа исемдәре-шуара, деде, яншаг һ. ) ашуғтарҙың элгәрҙәре була.

## Этимологияһы
Ислам энциклопедияһына ярашлы, «озан» һүҙе «оз-» ҡылымынан килеп сыға, ул «уҙышта алға сығыу»ҙы аңлата.. Был термин XI быуатта төрки ғалимы Мәхмүт әл-Ҡашғариҙың «Диуан Лөғәт әл-Төрк»тә раҫланған да инде .  «Озан» термины сәлжүк заманында армияны оҙатып йөрөгән йырсылар өсөн ҡулланылған. XV быуат Анатолияның төрөк шағиры үҙен Озан тип атай. Төркмән телендә был термин архаик булып тора һәм  *бахши* (билдәле шағир) һүҙе менән алмаштырыла. Төрөк фольклорын өйрәнеүсе  башҡа ҡайһы бер тикшеренеүселәр кеүек үк, төрөк «озан» һүҙе парфян «госан» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй. Совет ғалим В. Горделевский иҫке ғосман «узан» формаһын анализлап, һүҙ әрмәндәрҙән үҙләштерелгән тип фаразлай. Был ҡарашты төрки теле буйынса белгес, «Төрки телдәрҙең этимологик һүҙлеге» авторы Эдвард Севортян хуплай Совет шәрҡиәтсеһе Владимир Минорский фекеренсә, төрөк телендәге «узан» һүҙе «йырсы» — монгол-төрки телендәге uzan һүҙенең артабанғы үҫеше генә. Шул уҡ ваҡытта Минорский, Кесе Азия йырсыларының күбеһе әрмән булыуы ихтимал, «шулай ҙа халыҡ йырсылары институты Урта азия төрөктәре араһында бик популяр» тип билдәләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ашуг
* Искусство азербайджанских ашугов
* Сәсән
* Әзербайжан музыкаһы

## Иҫкәрмәләр
Әпәт (йыр)

**Әпәт** (урыҫ. *Апат*) — башҡорт халыҡ йыры, лирик йырҙар төркөмөнә ҡарай.

## Тарихы
Йырҙы Н. Д. Шоңҡаров 1961 йылда СССР-ҙың Куйбышев өлкәһе Больше-Глушицский районы Ташбулат ауылы кешеһе Ғәбдрәшит Ибраһимовтан яҙып алған. Нотаға Рәхимов Камил Йософ улы һалған. — Ғилми архив, ф.3, оп. 23/6, л. 35>.

Йырҙың ҡайһы заманда сығарылыуы тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Әммә был лирик йырҙың бик боронғо замандан беҙҙең көндәргә килеп етеүе лә ихтимал. Башҡорттар күпләп мал аҫыраған, йылҡы өйөрө, йыш ҡына бер ниндәй ҡараусыһыҙ, өйөр айғыры ҡарамағында ғына йөрөр булған. Әгәр хатта ырыу-ара барымта, ҡарымта яуҙарының булып тороуын иҫәпкә алһаҡ, Ғәбделәпәт (тулы исеме Ғәбделәпәт) уҙамандың малдарының ҡайҙа булыуын тоҫмаллауы ла мөмкин. Ул, үҙенең иң яҡшы аттарын юғалтыуынан ҡайғырып, ошо йырҙы йырлап күңелен бер аҙ булһа ла тынысландырғандыр.

## Йырҙың тексы
: Әйләп кенә килгән, ай, малымдың
: Алалары бар ҙа буҙы юҡ.
: Әй-әй, ялҡынланып янған йөрәгемдең
: Ялҡындары бар ҙа ҡуҙы юҡ.

: Аҡҡош ҡына менән ҡойолдо
: Минең генә йылҡы төйәге.
: Әй-әй, хайран малдарымдың ите бөтөп,
: Шаурап ята микән һөйәге.

: Ерән бейә менән туры бейә,
: Һауған һайын икешәр эйә.
: Әй-әй, хайран малдарымдың иткәйен
: Әллә ниндәй дошмандар ейә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Ноталар менән/Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.1983. Т. 7000 экз./ — 312 бит.
Мөғжизә

**Мөғжизә** йәки **кәрәмәт** - ғилми ҡанундар менән аңлатыла алмаған һәм илаһи көстәр тарафынан булдырылған, һәм шуға инанған кешеләр өсөн ғәжәп йәки мөғжизәле ваҡиға.

## Мөғжизәләрҙе инҡар итеү
Материализм, пантеизм, деизм кеүек донъяға фәлсәфәүи ҡараш күҙлегенән ҡарағанда мөғжизәне күҙ алдына ла килтереп булмай.
## Риүәйәт сығанаҡтары
Бер нисә мөғжизәнең сығанағы булып торған тарихтар боронғо легендаларҙың яңы версиялары булып күренә. Ибраһим утҡа ырғытыла һәм ут уны яндырмай. Кәрзингә һалып ҡалдырылған сабый Мусаны батша һарайына алып баралар. Уның таяғы Нил йылғаһына бәрелгәс, һыу ҡыҙыл төҫкә инә.

Ғайса ғиффәтле әсәһенән тыуған, үлгәндән һуң терелтелгән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Миғраж мөғжизәһенә, ожмахты һәм тамуҡты күреүгә юлығыуы, Аллаһ менән һөйләшеүе боронғо мәҙәниәттәрҙәге мөғжизәләр осраған хикәйәләрҙә ҡабатланыуҙары хас.

## Исламда
Ислам әҙәбиәтендә пәйғәмбәрҙәргә генә хас ғәҙәттән тыш хәлде мөғжизә тип атайҙар. Пәйғәмбәргә үәхи килгәнгә тиклем, йәғни пәйғәмбәр итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем, башлаған ғәҙәттән тыш хәлдәр кәрәмәт тип атала . Кафырҙар йәки тәҡүә булмаған кешеләр мөғжизә күрһәтһә, быны *[[Сихыр|сихыр,]] истидрәж* йәки *мәкер* тип атайҙар. Бик тәҡүә кешеләр кәрәмәткә эйә булыуы мөмкин, быны бер нисә хәҙис һәм Ҡөрьән аяттары иҫбатлай

Мөхәммәт Пәғәмбәр Айҙы ҡул хәрәкәте менән икегә бүлеүе кеүек ваҡиғаларҙы исламда мөғжизә концепцияһының миҫалы итеп килтерергә мөмкин ().

## Христианлыҡта
Библияла Муса, Ҡыҙыл диңгеҙ аша юл ярып, бәни исраилде ҡотҡара. Ғайса Мәсих терелә, уның мөғжизәләре күп бул, мәҫәлән, һуҡырҙар күрә башлаған һ.б. Христиандарҙың тәғлимәтенә ярашлы, мөғжизә хатта иң ышандырырлыҡ осраҡтарҙа ла һаҡсыл ҡараш талап итә. Ғайса Мәсих мөғжизәләргә һәм хикмәттәргә ышаныу хаҡында Инжилдә (Мф. 12:38—39) киҫәткән. Күрәҙәләргә, сихырға һәм дауалаусыларға ышаныу Иҫке Ғәһедтә хөкөм ителгән ().

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам мифологияһы
* Кәрәмәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профессор Докторы. Сөләймән Атир 19 мөғжизә, Cifr, Абджад 2014 йылдың 20 сентябрендә Wayback Machine сайтында архивланған.
Әбжәд яҙма

**Әбжәд яҙма, Консонант яҙма** ( — эйәлек килеш *cōnsonantis* — «тартынҡы өн»; ) — тартынҡы өндәр йәки башлыса тартынҡы өндәрҙән торған фонетик яҙма төрө.

## Этимологияһы
Сит ил әҙәбиәтендә консонант яҙма системаларын шулай уҡ «әбжәд» (, ғәрәп теле алфавиты исеме буйынса — «әбжәд») тип атайҙар. «Әбжәд» термины, *абугид* менән бер рәттән, Питер Дэниэлс (инглиз) тарафынан тәҡдим ителгән. Уның аҫтында тикшеренеүсе консонант яҙманы күҙ уңында тота, ә абугид консонант-ижекле хатҡа тап килә.

## Ҡулланылышы
Миҫал итеп тулыһынса консонант *угарит* һәм финикия яҙмаларын, өлөшләтә консонант яҙма өлгөләре итеп хәҙерге йәһүд һәм ғәрәп яҙмаларын килтерергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Консонант-вокал яҙмаһы

## Һылтанмалар
* Абджады/Консонантные алфавиты на сайте Linguapedia
Ҡәләндар

**Ҡәләндар** (фарс., ғәрәп. قلندر , тур. *календер*; ) — ислам дине ҡушҡандарҙың бик әҙ генә өлөшөн башҡарып, хәйерселәп йөрөгән һуҡбай дәрүиштәр.

## Тасуирламаһы
Байлыҡҡа, милеккә һәм данға әһәмиәт бирмәгән, йәмғиәттән йышыраҡ ситтә торған, һәм билдәле берәй фирҡәгә ҡараймы-юҡмы, үҙ инаныу тойғоһона эйә булған суфый дәрүиштәр. Башлыса Урта Азияла, Һиндостанда һәм Пакистанда осрай.

## Тарихы
Ҡәләндар термины бөтә ислам донъяһында киң таралған һәм тарихи аспектта дәрүиштәрҙең төрлө категорияларына тағылған.

Ҡәләндарлыҡ — Яҡын Көнсығышта һәм Урта Азияла киң тарафдарҙар йыйған *Жамалетдин-и Сави* исемле фарсы суфыйы барлыҡҡа килтергән суфыйлыҡ хәрәкәте. Фарсияла XII быуат ахырында, Хөрәсән мәләмәтилегенән барлыҡҡа килгән суфыйлыҡ хәрәкәте.

Мәккәгә һәм Мәҙинәгә йүнәлгән хаж ҡылыусыларҙың каруандарын һаҡлауға махсуслашҡан берәҙәк дәрүиштәр отряды ағзаһы. Һиндостанда, Иранда, Урта Азияла ҡәләндар һүҙе дәрүиш терминының синонимы булып торған. Европала ҡәләндар «шарлатан», «алдаҡсы» төшөнсәләре менән тиңләштерелгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин О. Ф. Ҡәләндар // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 129—130. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* . Kalandar. — Encyclopædia of Islam, 2nd Edition, NE, v. 4, pp. 472—473
* Ibn Battuta. Travels, 1, 37—38;
* Djami. Nafahat, 15
* Амир Хусайн. Ҡәләндар-наме. Рук. ЛО ИВАН, В 2296
* Бурхан-и кати', 3, 1680, 1540 (примеч. 3)
* Rizvi. Muslim revivalist, 29—30
Ахыры заман

**Заман ахыры, Донъя бөтөүе** () — бөтә кешеләрҙең, цивилизацияларҙың, бөтә кешелектең, Ерҙең йәки хатта Ғаләмдең йәшәйеше туҡталыу ҡурҡынысын аңлатҡан киң таралған фразеологизм. Тарыраҡ мәғәнәлә — бөтә тереклектең юҡ ителеүе.

## Фәнни ҡараш

* Кешелектең һәләк булыуына техноген йәки тәбиғи сәбәптәр сәбәпсе булыуы ихтимал.
* Тирә-яҡ мөхиткә оҙайлы хәүеф янау

## Дини ҡараштар

### Буддизм
Буддизмда донъя циклы *Оло Кальпа* (маха-кальпа) төшөнсәһендә һүрәтләнә. Цикл тамамланғас, бөтә донъя, шул иҫәптән кешеләр донъяһы тарҡала башлай. Һуңынан, ғәйәт ҙур ваҡыт арауығында, йыһан яңынан асыла башлай. Буддизмда маха-кальпалар теҙмәһе бөтмәҫ-төкәнмәҫ һәм башы ла, аҙағы ла юҡ тип иҫәпләнә.

### Христианлыҡ

Христиан динендә Библияның ҡайһы бер комментаторҙары ахыры заман билдәһе итеп аңлатҡан ваҡиғалар, риүәйәткә ярашлы, Ғайса Мәсихтең шәкерте Яхъя Богослов (Иоанн Богослов) яҙған китапта тасуирлана.

### Ислам
Ислам эсхатологияһында теге донъя (ахирәт) кеше өсөн берҙән-бер мәңгелек һәм мөһим тормош булып тора. Ахирәт Кесе (үлем) йәки Оло Заман ахырынан башлана, үҙ эсенә Ҡиәмәт көнөн, ожмахты (йәннәт) һәм тамуҡты (йәһәннәм) ала. Оло Заман Ахыры тип Исрафил фәрештәнең борғоһо (суры) беренсе тауыш биргәндән алып икенсе яңғырашына тиклем дауам иткән осор атала.

Ахирәт ерҙәге донъя тормошона ҡаршы ҡуйыла. Ахирәткә ер тормошон ҡапма-ҡаршы ҡуйыу концепцияһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр вәғәзендә төп идеяларҙың береһе була, ул ватандаштарын бөтә ҡылған эштәре өсөн яуап бирергә тура киләсәк баҡый донъя барлығына инандырырға тырыша. Мосолман дини тәғлимәтендә ахирәт концепцияһын әҙерләү мәңгелек донъяға (дар әл-баҡый) һәм ер тормошон (дар әл-фаный) ҡапма-ҡаршы ҡуйыу, шулай уҡ ахирәт тураһындағы төшөнсәләрҙе ентекле анализлау йүнәлешендә алып барыла (ожмах, тамуҡ, терелеү, Ҡиәмәт көнө һ. б.).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам эсхатологияһы
* Экологик һәләкәт

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Бостром Н.* Угрозы существованию. Анализ сценариев человеческого вымирания и связанных опасностей (неопр.).
* Книга о Конце Мира / сост.: Р. Светлов, А. Рахманин. СПб.: Амфора
* *Робертс, Адам*. Вот и всё. Зачем мы пугаем себя концом света? Individuum, 2021. 192 с. Серия: /sub. ISBN 978-5-6046119-9-9.
* Пиотровский М. Б. ал-Ахира // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 27. — 315 с. — 50 000 экз. — .

## Һылтанмалар

* 
*
Зиндиҡ

**Зиндиҡ** (күпл. *зәнәдиҡә*,   "*зиндәйки*»;  — *ирекле фекер йөрөтөүсе*, *вольнодум*) - урта быуаттарҙағы ислам  әҙәбиәтендә монотеистик булмаған диндәр тәғлимәтенә эйәреүселәрҙе  аңлатҡан термин.

## Ҡулланылышы

Зиндиҡтар атамаһы башлыса манихейҙарға һәм зороастрийсыларға ҡағыла. Ул шулай уҡ сиктән сыҡҡан шиғыйҙарға, мөғтәзилиҙәргә һәм ҡайһы бер суфыйлыҡ эйәрсендәренә һәм скептиктарға  ҡарата ла ҡулланылған.

### Эҙәрлекләүҙәр

Зиндиҡтар хәлифәлектә эҙәрлекләнә, зиндиҡлыҡ (берҙән-бер Аллаға ышанмау) Аллаһты хурлауға тиңләштерелә һәм үлем үлем язаһына хөкөм ителә. Әйтәйек, *Бәшшәр ибн Бурд* зиндиҡлыҡта ғәйепләнеп, үлем язаһына тарттырылған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Kramer, "Geschichte der herrschenden Ideen des Islams (Лпц. 1868).