open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калинкин Иван Алексеевич

**Калинкин Иван Алексеевич** (23 июнь 1935 йыл) — эрзә совет шағиры  һәм яҙыусыһы. 1976 йылдан СССР  Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Мордовияның халыҡ яҙыусыһы һәм атҡаҙанған шағиры (1990). Мордва АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1990).

## Биографияһы
Иван Алексеевич Калинкин 1935 йылдың 23 июнендә Ульяновск өлкәһе Инза районындағы Чей (Челдаево) исемле эрзә ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

Атаһы 1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Әсәһе артабан йәшәү өсөн улы менән ул саҡтағы Мордва АССР-ының Оло Игнатов () районына күсеп килә. Улар Семёновка һәм Коммунарҙар ҡасабаларында һәм Оло Игнатов ауылында йәшәй. 

Иван Оло Игнатов районының Спасск урта мәктәбен, һуңынан Ардатов мәҙәниәт-ағартыу мәктәбен тамамлай. 

1956 йылда Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә булып ҡайтҡандан һуң Иҫке Чамзино () ауылында клубы мөдире булып эшкә урынлаша. 

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Мордовияның Юғары Советы депутаты.
* Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы идараһы секретары.

## Китаптары
* Избранные произведения на мордовском-мокша языке в трех томах. Саранск, Мордовское книжное издательство, 2003.
** Том 1: Стихотворения, повесть «Кискань эрямо», очерк «Уцяска» (352 стр.)
** Том 2: Стихотворения, поэмы (224 стр.)
** Том 3: Стихотворный роман «Ава ды лей-» («Женщина и река») (232 стр.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* Мордовияның атҡаҙанған шағиры.
* Мордовияның халыҡ яҙыусыһы.
* Мордва АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1990).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Библиотека мордовской литературы. Иван Алексеевич Калинкин  
* Национальная библиотеки Республики Коми. Иван Алексеевич Калинкин
Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)

**Ырыҫҡол** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

## Географик урыны
Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.

## Тарихы
Ырыҫҡол (Этбай) ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1769 йылда телгә алына. 1917 йылда Үрге Ырыҫҡол (247 кеше), Урта Ырыҫҡол (264 кеше) һәм Түбәнге Ырыҫҡол (176 кеше) ауылдары теркәлгән.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 90 % тәшкил итә.

## Билдәле шәхестәр
* Аҡманов Ирек Ғайса улы (19.08.1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының  Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008) кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Биктимер (Ырымбур өлкәһе)

**Биктимер** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.

## Тарихы
Биктимер ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың сәнкем ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса ауылға Нөгөш буйынан Һаҡмар үҙәненә күсеп килгән Биктимер, Аҡкилде һәм Ҡолбәк нигеҙ һала. Икенсе риүәйәт буйынса Биктимер һәм Ҡабан ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.

Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда татарҙар 42 % тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Вахитов Г. И.* Село Биктимирово. — Уфа: Информреклама, 2004. — 216 с.
Биктимер

**Биктимер** — топоним.

* Биктимер (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Биктимер (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биктимер археологик комплексы — ҡара-абыҙ мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡылар төркөмө. 
* Сәнкем-Биктимер — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы бөткән ауыл.
Аҡсура

**Аҡсура** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ауыл эргәһенән «Ҡуңыр буға» юлы үткән.

Аҡсура (Урта Бүре, Ҡатралы бүреһе) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1765 йылда телгә алына.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 87 % тәшкил итә.

## Билдәле шәхестәре
* Тойғонов Риф Ғәлим улы (Риф Тойғон; 1946—2014) — башҡорт шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Ишкенә

**Ишкенә** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Ялан Гөбөрлөһө йылғаһы (Гөбөрлө ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ишкенә (Һары, Ялан Һарыһы) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Аҡйегет (Урман Һарыһы) ауылы кешеләре Йәнтеш ауылына нигеҙ һала, ә Йәнтеш ауылы халҡы Ишкенә ауылын барлыҡҡа килтергән. Нигеҙләгәндә уның атамаһы Һары булған, ул үҫәргән башҡорттарының араһының атамаһы булып тора. Үҙ сиратында Ишкенә ауылы кешеләре Йәнтүрә ауылын нигеҙләй (был ауыл Гай районы составында була һәм 1970-се йылдарҙа юҡҡа сыға).

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.

1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 92 % тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Хәлил

**Иҫке Хәлил** — топоним.

* Иҫке Хәлил (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Иҫке Хәлил (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Гай ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәлил (мәғәнәләр) — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Беләүтамаҡ

**Беләүтамаҡ** (*3-сө Йомағужа*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ҡасаба.

## Географик урынлашыуы
Беләү йылғаһының тамағында Ҡороған буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Өсөнсө Йомағужа (Беләүтамаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Халҡы

## Бидәле шәхестәре
* Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы (1946 т.) — химик-органик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице-президенты (2011), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1991).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Карта Кувандыкского района Оренбургской области 
* 
* Официальный сайт администрации МО г. Медногорск 
* Сводная схема генерального плана МО г. Медногорск
Шокша (этник төркөм)

**Шокша** — эрзәләрҙең этник төркөмө. Телдәре — Урал телдәре ғаиләһе фин-волга төркөмсәһенә ҡараған эрзә теленең шокша диалекты.

Шокшалар Мордовияның Теньгушево районындағы 15 тораҡ пунктта (Баево, Березняк, Вяжга, Дудниково, Коляево, Кураево, Малая Шокша, Мельсетьево, Мокшанка, Нараватово, Сакаево, Стандрово, Шелубей, Широмасово, Шокша) һәм Торбеево районындағы 5 тораҡ пунктта (Дракино, Кажлодка, Майский, Федоровка, Якстере Теште) йәшәй. Шокшаларҙың һаны бөтәһе 10 000 кеше самаһы.

Оҙаҡ ваҡыттар муҡшылар менән күрше йәшәгәнлектән, эрзәләрҙең был төркөмө тел, айырым элементтарҙа көнкүреш һәм мәҙәни йәһәттән уларҙың йоғонтоһона дусар була. Әммә был йоғонто эрзә үҙаңын юғалттырырлыҡ көскә эйә түгел. 1979 йылда ғалим Н. Ф. Мокшин етәкселегендә ғаиләләр буйлап йөрөп үткәрелгән тикшереүҙәр материалдарына ҡарағанда, улар үҙҙәрен эрзә тип һанай.

## Иҫкәрмәләр
Сятко

**«Сятко»** (Эрзя телендә «Осҡон») — әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси журнал, Саранскиҙа баҫыла. Эрзә телендә сыға.

## Тарихы
1929 йылдың ғинуарынан Һамарҙа нәшер ителә башлай, айына бер тапҡыр сыға. Эрзәләр өсөн ауыл хужалығы йүнәлешендә журнал булдырыу тураһындағы ҡарар 1928 йылдың 5 апрелендә партия хеҙмәткәрҙәренең ваҡытлы һәм ваҡытлы булмаған мордва баҫмалары буйынса Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә ҡабул ителә. "Сятко"ның тәүге һандары Һамарҙа партияның Урта Волга өлкә комитеты мордва секцияһының әүҙем булышлығы менән сыға. Мордва автономиялы өлкәһен ойоштороуға бәйле, 1930 йылдың ғинуарында журнал Саранскиҙа нәшерләнә башлай.

ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1941 йылғы 26 июнь ҡарарына ярашлы, ВКП(б)-ның Мордва Өлкә Комитеты бюроһы 1941 йылдың 5 июлендә Мордва АССР-ы Яҙыусылар союзына айырым күрһәтмә булғанға тиклем «Сятко» журналын сығарыуҙы туҡтатып торорға тәҡдим итә.

1946 йылдың ғинуарынан 1956 йылдың майына тиклем журнал урынына «Изнямо» («Еңеү») әҙәби-нәфис алманахы сыға. 1956 йылдың июненән журнал «Сурань толт» («Сура уттары») атамаһы аҫтында баҫыла. «Сятко» тигән баштағы атамаһы журналға 1956 йылдың ғинуарында ҡайтарыла.
Журнал 2 айға бер сыға, 1991 йылдың ноябренән ай һайын сыға башлай.

Журналдың ойоштороусылары: 1990 йылдың декабренә тиклем — Мордва АССР-ының Яҙыусылар союзы, 1991 йылдың ғинуарынан 1999 йылдың майына тиклем — Мордовияның Яҙыусылар союзы һәм редакция коллективы, 1999 йылдың июненән 1999 йылдың декабренәсә — Мордва Республикаһы Хөкүмәте һәм редакция коллективы. 2000 йылдың ғинуарынан Мордва Республикаһы Хөкүмәте «Сятко» журналының ойоштороусыһы булып тора.

СССР Юғары Советы Президиумының 1979 йыл 6 март Указы менән журнал «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.

Төрлө йылдарҙа «Сятко» журналына етәкселек итәләр:

* Д. И. Гребенцов (1929—08.1931)
* К. Д. Звездин (09.1931—08.1932)
* А. М. Лукьянов (09.1932—08.1933)
* А. Д. Куторкин (09.1933—12.1933)
* Ф. А. Потешкин (01.1934—04.1935)
* И. И. Прокин (05.193—11.1935)
* А. Д. Куторкин (11.1935—12.1937)
* Д. Ф. Учаев (01.1938—05.1939)
* Н. И. Филиппов (06.1939—06.1941)
* Н. Л. Иркаев (01.1956—04.1958)
* С. Е. Вечканов (05.1958—08.1959)
* А. Д. Куторкин (09.1958—06.1959)
* А. К. Мартынов (07.1959—10.1963)
* Е. И. Пятаев (11.1963—12.1966)
* А. С. Щеглов (01.1967—12.1971)
* А. К. Мартынов (01.1972—06.1977)
* И. А. Калинкин (07.1977—05.1984)
* А. М. Доронин (06.1984—01.2000)
* А. В. Арапов (2000—14.06.2011).

Әлеге ваҡытта журналдың баш мөхәррире — Т. В. Разгуляева, Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы, Мордва Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Карасёв Алексей Иванович (шағир)

**Карасёв Алексей Иванович** (12 март 1910 йыл — 21 июль 1980 йыл) — мокша яҙыусыһы һәм шағиры; 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Алексей Иванович Карасёв 1910 йылдың 12 мартында Пенза губернаһы Чембарский өйәҙе Карасёвка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда Саранскиҙа педагогия техникумын тамамлаған; уҡытыусы булып эшләгән, журналист булып хеҙмәт иткән. 

Тәүге шиғырҙары 1930 йылда Саранск, Һамар, Мәскәү матбуғат баҫмаларында донъя күрә. Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт иткән ваҡытында «Тымыҡ океан комсомолецы» гәзитендә әҫәрҙәре баҫыла.

Шиғри әҫәрҙәре менән бер рәттән нәфис прозаһын да баҫтырған. Муҡшы телендәге тәүге хикәйәләр йыйынтығы — «Чуднай баҡсаһы» («Һоҡландырғыс баҡса», 1939). 1940 йылда айырым китап итеп шиғри әҫәрҙәрен — "Шиғырҙар һәм поэмалар"ын сығарған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла яҙыуҙан туҡтамаған. «Иван Казарин» (1946) хикәйәһе уңышлы. Автор хәл-торош көсөргәнешлеген аныҡ күрһәткән художестволы деталдәрҙе оҫта ҡулланған. Күп инә. Хикәйәләүгә күп ваҡиғалар ингән, ләкин улар таралған яҡтылыҡ тәьҫораттары ҡалдырмай, сөнки барыһын да герой үҙе кисергән һәм уның эске донъяһын, илһөйәр кеше холҡоноң төп һыҙаттарын тәрән итеп асып бирә. 1947 йылда «Минь улеме солдатт» («Беҙ һалдат булдыҡ») драматик повесы нәшер ителгән.

Һуғыштан һуңғы ижады заман темаһына бағышланған. «В краю дубрав» (1956) шиғырҙар йыйынтығын, «Березовское лето» (1961) повесын, «Стешина сирень» (1961) хикәйәләр йыйынтығын сығарған. «Муҡшы» журналында, «Әҙәби Мордовия» альманахында баҫылған.

1980 йылдың 21 июлендә Пенза ҡалаһында вафат була. Новозападный зыяратында ерләнгән.

## Әҫәрҙәре
* Сочинения: Чудный сад. — Саранск, 1939
* Стихи и поэмы. — Саранск, 1940
* В краю дубрав. — Саранск, 1956
* Золотая нива. — Пенза, 1958
* Песни золотой сосны. — Пенза, 1963
* Стешина сирень. — Пенза, 1961
* Снег на яблонях. — Саратов, 1971
* Родниковый воздух. — Саратов, 1978

## Әҙәбиәт
*Горланов Г. Е.* Карасёв Алексей Иванович // Пензенская энциклопедия. — М.: Науч. изд-во «Большая Российская энциклопедия», 2001. — С. 230.

## Иҫкәрмәләр
Вад (йылға)

**Вад** (*Оло Карен*, мордва телендә «вадь» — һыу тигәнде аңлата) — Пенза өлкәһендәге, Мордвалағы, Рязань өлкәһендәге урта йылға, Муҡшы йылғаһының (Ока бассейны) һул ҡушылдығы.

Йылға оҙонлоғо — 222 км, бассейн майҙаны — 6500км². Бормаланып аҡҡан, башлыса урман (болон участкалары ла бар) йылғаһы. Үрге ағымында уртаса йыллыҡ һыу сығымы (Авдалово эргәһендә) — 7,5 м³/с.

## Ағымы

Пенза өлкәһенең урмандарынан Вадинскиҙан 17 километрға көньяҡ-көнсығыштараҡ, Вадинский районының Коповкаауылына яҡын башлана. Башында бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 207 м. Вадинскиҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге районда 700 метр бейеклегендәге быуа плотина урынлашҡан. Һыуһаҡлағыстың быуа барлыҡҡа килтергән күләме — 21 млн м³.

Пенза өлкәһенең Коповка, Вадинск, Большая Лука, Серго-Поливаново, Луговое тораҡ пункттары биләмәләре буйынса аға.

Мордовия буйлап урмандар уратып алған һаҙлыҡлы тигеҙлек буйлап аға. Ширингуши ҡасабаһынан түбәнерәк һул ҡушылдыҡтарын — Удёв, Марчас, Пичкирясты һәм уң ҡушылдыҡтарын — Парец, Явасты ҡабул итә.

Һуңғы 15 километрын, ҡала тибындағы Кадом ҡасабаһы эргәһендә Муҡшы йылғаһына ҡойоп, Рязань өлкәһе территорияһынан аға. Йылға тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 89 метрға яҡын.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан алып араһы)*

* 22 км: Швара шишмәһе
* 27 км: Тасть йылғаһы
* 39 км: Явас йылғаһы
* 46 км: Юзга шишмәһе
* 55 км: Парца йылғаһы
* 73 км: Санкелян шишмәһе
* 78 км: Пичкиряс йылғаһы
* 83 км: Вадакш йылғаһы
* 86 км: Журавка йылғаһы
* 93 км: Вячка йылғаһы
* 109 км: Лястьма йылғаһы
* 114 км: Марчас йылғаһы
* 126 км: Удёв йылғаһы
* 144 км: Кита йылғаһы
* 157 км: Латос йылғаһы
* 173 км: исемһеҙ йылға, Тенево ауылы эргәһендә
* 174 км: исемһеҙ йылға, Тенево ауылы эргәһендә
* 185 км: Каренка, (Керенка, Дальняя) йылғаһы
* 186 км: Тюрьев шишмәһе
* 204 км: Котёл йылғаһы (Вад йылғаһының ҡушылдығы)

## Иҫкәрмәләр
Йәннәт

**Йәннәт** (; ) — ислам эсхатологияһында: Яуап көнөнән һуң (ҡиәмәт) тәҡүә кешеләр мәңге йәшәйәсәк ожмах баҡсаһы. Бынан тыш, йәннәтте билдәләү өсөн ***ән-нәғим*** («бәрәкәт»), ***әл-фирҙәүес*** («ожмах») һәм башҡа һүҙҙәр ҡулланыла.

## Тасуирламаһы

Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә ожмахтың тасуирламаһы, уның кимәлдәре һәм үҙенсәлектәре аңлатыла. Ҡөрьәндә 4 йылға һәм баҡсаның атамаһы телгә алына.

Тәҡүә кешеләр өсөн ожмахта ризыҡ, эсемлек, еләҫлек, тыныслыҡ, затлы кейем әҙерләнгән, мәңге ожмах буласаҡ .

Әммә ожмахтың иң юғары нөктәһе — «Аллаһты күрә алыу». Ожмахҡа эләккән тәҡүә кешеләргә 33 йәш буласаҡ. Ожмахта ир менән ҡатын булып йәшәйәсәктәр, әммә, ҡайһы бер дин белгестәре фекеренсә, балалар тыумаясаҡ.

Ожмахтың ҡөрьәни тасуирламаһы бер нисә тәғлимәти проблема тыуҙыра, улар араһында — ожмахтың барлыҡҡа килеү мәсьәләләре һәм "Аллаһты күрә алыу " мөмкинлеге. 

## Этимологияһы
Ожмахты билдәләү өсөн *[[йәннәт]]* («баҡса»), *ән-нәғим* («бәрәкәт»), *әл-фирҙәүес* , *ғиллиүн* («юғары камиллыҡ») һ.б. һүҙҙәр ҡулланыла

Ғәрәп һүҙе *йәннә* «баҡса» тигәнде аңлата. Ул шулай уҡ күплек һанында ҡулланыла — *йәннәт* («баҡсалар»). Ул йыш ҡына Ҡөрьән йәннәтенең төп билдәләрен берләштергән тотороҡло һүҙбәйләнештәрҙә ҡулланыла:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; на русском языке
* 
* 
* 
* 
; на других языках
* 

## Һылтанмалар
Зөлхизә (ай)

**Зөлхизә**, йәки **Зү әл-хижә** () — Мосолман календарында 12-се ай. Был дүрт харам айҙың береһе (рәжәб, зөлхизә, зөлҡәғиҙә, мөхәррәм). Бигерәк тә тәүге ун көнө юғары баһалана (был көндәрҙә ураҙа тотоу сөннәт).

Исламға тиклем был айҙа ғәрәптәр **мәймүн (ميمون)** тип атаған.

## Ваҡиғалар
__NOTOC__

* 11, 12 һәм 13 көндәр — Әт-Тәшриҡ көндәре

### 7 көн
*  — имам Мөхәммәт әл-Бәкирҙең үлеме

### 9 көн
* Ғәрәфә көнө — хаждағылар Мәккә янындағы Ғәрәфәт тауында торған көн

### 10 көн
* Ҡорбан байрамы
*  — Әбү Иса әт-Тирмизи Жәми әт-Тирмизи тигән хәҙистәр йыйынтығын тамамлай.
* 1121 йыл — фатими вәзире Әл-Әфдәл Шаһиншаһты үлтереү

### 18 көн
* Ғадир Һум — шиғый байрамы

### 26 көн
*  — Хаҡ хәлиф Ғүмәр ибн әл-Хәттаб вафаты

## Зөлхизә айы — әҙәбиәттә
Зөлхизә айы — хаж ҡылыр ай. Шуға күрә ошо ғибәҙәткә бәйле юлъяҙмаларҙа йыш телгә алына, сөнки айҙың билдәле бер көндәрендә тауаф ҡылыу, сәғи, Ғәрәфә тауында тороу, ҡорбан салыу, шайтандарға таш атыу кеүек ғибәҙәттәр башҡарыла. Хажиә һәм яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың «Йәннәт баҡсаһы» тигән китабынан өҙөктәр:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Эрзянь правда

**«Эрзянь правда»** (эрз. ) — Мордовияла эрзән телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусыһы — Мордовияның Дәүләт Йыйылышы.

## Тарихы
Гәзит 1921 йылдан башлап нәшер ителә. Ваҡытлы баҫма иң тәүҙә «Якстере теште» («Ҡыҙыл Йондоҙ») исеме менән эрзән һәм моҡша телдәрендә сыҡҡан. 1924 йылдан тик эрзән телендә генә Мәскәүҙә нәшер ителә. 1930 йылда редакция Саранскиға күсерелә. 1931 йылда гәзиттең исеме «Эрзянь коммуна» («Эрзән коммунаһы») тип үҙгәртелә. Хәҙерге атамаһы менән 1957 йылдан сыға башлай. Гәзит 1971 йылда «Почёт билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

Гәзиттә республиканың социаль, сәйәси һәм иҡтисади тормошо һәм эрзән халҡының тел мәсьәләләре һәм миҙәни тормошо тураһында мәҡәләләр баҫыла.

Гәзит аҙнаһына бер тапҡыр А3 форматында 16 табаҡ биттә сыға. Тиражы 3250 дана. 1970 йылдарҙы гәзиттең тиражы 7 мең булған.

## Иҫкәрмәләр
Күләм

**[[Күләм]]** — есем йәки матдә биләгән арауыҡтың һанлы характеристикаһы.

Есемдең күләме йәки һауыттың һыйҙырышлылығы уның формаһы һәм һыҙыҡлы үлсәмдәре менән билдәләнә. *Күләм* төшөнсәһе менән *һыйҙырышлылыҡ*, йәғни һауыттың, төрөү йәшнигенең һ. б. эске арауығы күләме, төшөнсәһе тығыҙ бәйләнгән.

Күләм үлсәү берәмеге СИ системаһында — куб метр; унан куб сантиметр, куб дециметр (литр) һәм башҡалар кеүек сығарылма берәмектәр яһала. Төрлө илдәрҙә шыйыҡ һәм бөртөклө матдәләр өсөн системанан тыш төрлө күләм берәмектәре ҡулланыла — галлон, баррель.

Формулаларҙа күләмде тамғалау өсөн баш латин хәрефе *V* ҡулланыла, ул  — «күләм», «тултырыу» һүҙенән ҡыҫҡартып алынған.

«Күләм» һүҙен шулай уҡ күсмә мәғәнәлә дөйөм һанды йәки ағымдағы дәүмәлде билдәләү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, «ихтыяж күләме», «хәтер күләме», «эш күләме». Һынлы сәнғәттә күләм тип һүрәтләнгән предметтың арауыҡ характеристикаһын художестволы саралар менән иллюзор биреү атала.

## Күләмде иҫәпләү
Практикала есемдең яҡынса күләмен, шул иҫәптән ҡатмарлы формалағы есемдең күләмен, был есемде шыйыҡлыҡҡа батырып табып була.  Ҡыҫырыҡлап сығарылған шыйыҡлыҡтың күләме шыйыҡлыҡҡа батырылған есемдең күләменә тигеҙ.

### Математик ысул

Ябай формалағы есемдәрҙең күләмен иҫәпләү өсөн махсус формулалар бар. Мәҫәлән, ҡабырғаһы a булған кубтың күләме V = a^3.

Ҡатмарлы  формалағы есемдең күләме уны ябай формалағы айырым өлөштәргә бүлеп һәм был өлөштәрҙең күләмдәрен ҡушып табыла. Интеграль иҫәпләмәлә бөтә есемдең күләмен төҙөүсе өлөштәрҙең күләмдәре сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр итеп ҡарала.

### Тығыҙлыҡ аша
Есемдең (***m***) массаһын һәм (***ρ***) тығыҙлығын белгән хәлдә, уның күләме түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: V=\frac{m}{\rho}

## Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре
* 1 л = 1,76 пинта = 0,23 галлон

### Инглизсә
* 1 пинта = 0,58 литр.
* 1 кварта = 2 пинта = 1,23 литр
* 1 галлон = 8 пинта = 4,55 литр
* 1 галлон (амер.) = 3,785 литр

### Боронғо
* Котила = 0,275 литр

### Боронғо йәһүдсә
* Эйфа = 24,9 литр
* Гин = 1/6 эйфа = 4,15 литр
* Омер = 1/10 эйфа = 2,49 литр
* Кав = 1/3 гин = 1,38 литр

### Урыҫса
* Мискә = 40 биҙрә = 492 литр
* Биҙрә (күләм берәмеге) = 12,3 литр

## Бөртөклө матдәләрҙең күләм үлсәү берәмектәре

### Инглизсә
* 1 бушель = 8 галлон = 36,37 литр
* 1 баррель = 163,65 литр

### Урыҫса
* Четверик = 26,24 литр (1 бот иген)
* Гарнец = 3,28 литр

## Башҡа берәмектәр
* 1 унция (ингл.) = 2,841 м³
* 1 унция (амер.) = 2,957 м³
* 1 куб дюйм = 1,64 м³
* 1 куб фут = 2,83 м³
* 1 куб ярд = 0,765 м³
* 1 куб астрономик берәмек =3,348 км³
* 1 куб яҡтылыҡ йылы = 8,466 км³
* 1 куб парсек = 2,938 км³
* 1 куб килопарсек = 1 000 000 000 пк³ = 2,938 км³

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Ваҡлап һатыу

**Ваҡлап сауҙа итеү, ваҡлап һатыу **йәки **ретейл** ( — «ваҡлап һатыу») — тауарҙарҙы (хеҙмәттәрҙе) әҙләп, даналап һатыу. Ваҡлап һатыу предприятиелары аша тормошҡа ашырыла. Шәхси, ғаилә, йорт йәки башҡа төрлө ҡулланыу (эшҡыуарлыҡ өсөн ҡулланыуҙан тыш) өсөн тауар һатып алыусы ваҡлап һатыу сауҙаһы объекты булып тора. Һатыусы ваҡлап һатыу сауҙаһы субъекты була.

## Үҙенсәлектәре
Тауарҙы ваҡлап һатыу предприятиелары аша һатҡан саҡта сауҙа майҙандары, хеҙмәткәрҙәр штаты тотоу, залда һәм складта күпләп тауар һаҡлау сығымдары тауарҙың хаҡын арттыра. Сығымдарҙы ҡаплау һәм табыш алыу өсөн сауҙа өҫтәмәһе (маржа) ҡулланыла. Сауҙа өҫтәмәһенең дәүмәле баҙарҙың дөйөм хәле йә хаҡтарҙы дәүләт көйләүе (тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең ҡайһы бер категориялары өсөн) аша көйләнә. Дәүләт көйләүе категорияһына инмәгән тауарҙарға (хеҙмәттәргә) ҡуйылған өҫтәмә уртаса 30-ҙан 200 процентҡа тиклем һәм унан күберәк була.

Тауар һатыу фактын раҫлау өсөн ваҡлап һатыу предприятиеларында башлыса касса аппараты ҡуйыла (касса аппараты ҡулланыу мөмкин булмаған йә һатыу автоматы ҡулланылған осраҡтарҙан тыш), был касса аппараты 2 чек баҫа. Чектың береһе һатып алыусыға тапшырыла, икенсеһе һатыусыла ҡала. 

Касса чектарында түбәндәгеләр булырға тейеш:

— сауҙа итеүсе предприятиеның атамаһы

— тауарҙарҙың (хеҙмәттәрҙең) хаҡы

— һалым ставкаһын күрһәтеп, өҫтәмә хаҡҡа һалым суммаһы 

— һатыу датаһы һәм ваҡыты.

Бынан тыш, касса чегында һатып алынған тауарҙарҙың исемлеге бирелергә мөмкин. Әгәр чекта һатып алынған тауарҙарҙың исемлеге булмаһа, уға накладной һәм/йәки һатып алынған тауарҙарҙы конкретлаштырыусы счет-фактура ҡушып бирелә ала. 

## Тарихы
Материаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгәндән бирле кешеләр тауарҙар һәм хеҙмәттәр менән алмаша. Баҙар майҙандарында һатыу итеү ваҡлап сауҙа итеүҙең тәүге төрө була. 

Рәсәйҙә революцияға тиклем ваҡлап сауҙа итеү һәйбәт үҫкән була. Мәҫәлән, булған мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, 1913 йылда Силәбелә 1912 йылғы моделле инглиз велосипедтары һатыла. Сауҙагәрҙәрҙең өс гильдияһы була: 3-сө гильдия сауҙагәренең әйләнеше йылына 5 мең һумдан артмай, 2-се гильдияныҡы йылына 100 меңдән үтмәй, 1-се гильдия (иң бай) сауҙагәр йылына кәм тигәндә 100 мең һумлыҡ тауар һата. 

## Рәсәй Федерацияһында
Рәсәй Федерацияһында ваҡлап сауҙа итеү өлкәһендә һатыусы менән һатып алыусы араһындағы мөнәсәбәттәр Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау тураһындағы закон менән һаҡлана. 

«Рәсәй Федерацияһында сауҙа эшмәкәрлеген дәүләт көйләүе нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон ваҡлап сауҙа итеүгә билдәләмә бирә.

Рәсәйҙең ваҡлап һатыу баҙары күләм йәһәтенән 2011 йылда донъяла 8-се урынды биләй (уның өлөшөнә донъя баҙарының 2 проценты тап килә).

## Ҡыҙыҡлы факттар

* Донъяла дөйөм ваҡлап сауҙа итеү күләме яҡынса 10 трлн доллар тәшкил итә. 
* АҠШ-тың «Wal-Mart» компанияһы иң эре ваҡлап сауҙа итеү селтәре һанала. 2015 финанс йылында уның әйләнеше 482 млрд АҠШ доллары тәшкил итә. Wal-Mart өлөшөнә топ-250 ҡатнашыусыларының дөйөм кеременең 10 проценты тап килә.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Кочетов Иван Данилович

**Кочетов Иван Данилович** (9 июнь 1917 йыл — 14 май 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби осоусы, штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры, гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Иван Данилович Кочетов 1917 йылдың 9 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Стәрлетамаҡ машина-трактор станцияһында слесарь булып эшләй.

1937 йылда Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла. 1938 йылда Ырымбур хәрби летчиктар мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың сентябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронтында.

Һауа һуғыштарында батырлыҡ күрһәтә, 462 штурм осошо яһай. 1943 йылдың 26 ғинуарынан 70-се гвардия штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры (3-сө гвардия штурм авиацияһы дивизияһы, 6-я һауа армияһы, Төньяҡ-Көнбайыш фронт).

1943 йылдың 15 майында һәләк була. Градобить ауылында ерләнә. (хәҙер — Тверь өлкәһенең Фировский районы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1943 йылдың 24 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Кочетов Иван Даниловичҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Хәтер

Стәрлетамаҡ ҡалаһында бер урам герой исемен йөрөтә, шунда уҡ Кочетов уҡыған мәктәп һәм элекке аэроклуб биналарында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979/ — Rн. 4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* И.  Д. Кочетов на сайте Башкирского республиканского музея боевой славы
Һарыбай

**Һарыбай** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Сәскәкүл күле буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Һарыбай ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Риүәйәт буйынса, Һарыбай, Иҙелбай, Ишморат һәм Рысай ауылдары Дим йылғаһы бассейнынан килгән башҡорттар тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 95 % тәшкил итә.

## Билдәле шәхестәре
* Искәндәр Ярлыҡапов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Солтанбай

**Солтанбай** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы утар.

## Географик урынлашыуы
Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Солтанбай (Һолтанбай, Уртауыл) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.

Аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Архангельское (Сосновка районы)

**Арха́нгельское** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Архангельское ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Ауыл аша Биргилде һәм Сура йылғалары аға. Иң яҡын тораҡ пункт — Самарка ауылы. Элекке атамаларының береһе буйынса — Туҡтыбай тимер юл платформаһы атала, ул ауылдан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауылда мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл клубы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет һәм сиркәү бар.

## Тарихы
XVIII быуат уртаһына ҡәҙәр Сура тамағы янында Туҡтыбай ауылы булған. Ауыл аша Өфө почта тракты үткән, шунлыҡтан XVIII быуат уртаһында бында (Сыбаркүл ҡәлғәһе дачаһында)  почта станцияһын урынлаштыралар. Һуңыраҡ Биргилде йылғаһының һул яҡ ярындағы тораманы Туҡтыбай тип атай башлағандар. 1769 йылда Биргилде йылғаһының уң яр буйында Һамар губернаһы Сембер өйәҙе Архангельское ауылынан килтерелгән крепостной крәҫтиәндәр ауылына нигеҙ һалына.

1889 йлда ауылда 118 ихата, мәктәп, мәсет һәм сиркәү теркәлгән. 1920-се йылдарҙа Архангельское ауылнан йәнә 430 кешенән торған Туҡтыбай ҡасабаһы айырылып сыға. 1970-се йылдарҙа ауыл аша үткән Өфө почта тракты буйлап төҙөлгән  юлы төньяҡтараҡ күсерелә. 1990-сы йылдарҙа ауылда быуа.

## Халҡы
Архангельское — башҡорттарҙың компактлы йәшәү урыны (75 %). Ерҙәрҙе Ырымбур казак ғәскәренә биреү тураһында батша указы сыҡҡандан һуң, башҡорттарҙың бер өлөшө Архангельское ауылынан төньяҡҡа табан 20 километр алыҫлыҡҡа Мейәс йылғаһы буйына күсеп Туҡтыбай ауылына нигеҙ һалғандар.

 
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (63 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Смольное (Силәбе өлкәһе)

**Смо́льное** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Ауыл өлкә үҙәге Силәбе ҡалаһынан 50 км, район үҙәге Долгодеревенское ауылынан 27 км, М-5 федереаль трассаһынан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1916 йылдан һуң Смоленевтар (Смолиндар) заимкаһы урынында нигеҙләнгән.

Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушерлыҡ пункты, магазиндар бар.

## Халҡы

 
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (54 %) йәшәй.ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4)..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Сосновского района
Теләктәшлек

**Теләктәшлек** — төркөмдөң йәки синыфтың мәнфәғәттәр, бурыстар, стандарттар берлеген хасил иткән йә уларға таянған берҙәмлеге, үҙ-ара аңлашыуы. Был төшөнсә йәмғиәттәге бәйләнештәргә инә. Ул башлыса социологияла, шулай уҡ башҡа йәмғиәт (социаль) фәндәрендә йәки философияла ҡулланыла.

Теләктәшлек категорияһы социалистик сәйәси теорияларҙа, католик социаль тәғлимәтендә мөһим урын биләй.

Төрлө йәмғиәттә теләктәшлектең нигеҙҙәре төрлө. «Ябай» йәмғиәттәрҙә ул күберәк туғанлыҡҡа (*kinship*) һәм дөйөм ҡиммәттәргә нигеҙләнә. Ҡатмарлыраҡ йәмғиәттәрҙә социаль теләктәшлек хисен тыуҙырған шарттарҙы ҡарарған төрлө теориялар бар.

Теләктәшлек шулай уҡ Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа берләшмәһе хартияһының алты принцибының береһе булып тора, ә һәр йылдың 20 декабре Халыҡ-ара теләктәшлек көнө итеп билдәләнә, ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан танылған.

## Эмиль Дюркгейм
Француз социологы һәм философы Эмиль Дюркгейм буйынса, социаль теләктәшлектең төрҙәре йәмғиәт төрҙәренә бәйле. Э. Дюркгейм «механик» һәм «органик теләктәшлек» («mechanical» and «organic solidarity») төшөнсәләрен индерә. Уның йәмғиәт үҫешенә ҡағылышлы теорияһы «Ижтимағи хеҙмәт бүленеше тураһында» (1893) тигән хеҙмәтендә тасуирлана. Механик теләктәшлек хакимлыҡ иткән йәмғиәттә тупланғанлыҡ һәм берҙәмлек кешеләрҙең хеҙмәт, белем алыу, дин, йәшәү рәүешенең оҡшашлығы аша үҙ-ара бәйләнештә булыуын тойоуынан барлыҡҡа килә. Механик теләктәшлек ғәҙәттә «традицион» һәм бәләкәй йәмғиәттәргә хас була. Ябай (йәғни ҡәбилә) йәмғиәттәрендә теләктәшлек ғәҙәттә туғанлыҡ бәйләнештәренә нигеҙләнә. Органик теләктәшлекте хеҙмәттең махсуслашыуы, кешеләр араһында хасил булған үҙ-ара бойондороҡлолоҡ (complementarities) барлыҡҡа килтерә. Был төр теләктәшлек «хәҙерге заман» һәм «сәнәғәт» йәмғиәттәрендә осрай.

## Пётр Кропоткин

Анархизм идеологы һәм элекке кенәз Петр Кропоткиндың (1842—1921) теләктәшлек идеяһы өсөн биологик менән социаль араһындағы бәйләнеш төп әһәмиәткә эйә. «Эволюция факторы булараҡ үҙ-ара ярҙамлашыу» (1902) тигән билдәле китабында Кропоткин кешелектең төрлө үҫеш баҫҡыстарында, шулай уҡ хайуандар араһында ла ғүмереңде һаҡлап ҡалыу механизмы сифатында кооперациялашыу ҡулланылыуын тикшерә. Уның ҡарашынса, теге йәки был төр эсендә үҙ-ара ярҙамлашыу, йәғни кооперация, социаль институттар эволюцияһының мөһим шарты булып тора. Башҡаларға булышлыҡ итеү рәүешендәге теләктәшлек бер-береңә ярҙам итешкәндә үтә мөһим булып тора. Ул рәхмәт ишетеү теләгенән түгел, ә инстинктив теләктәшлек хисенән килеп сыға. 

## Философияла
Теләктәшлек — хәҙерге философияла аяҡҡа баҫыу баҫҡысындағы концепт: ул этиканың һәм сәйәси философияның төрлө өлкәләрендә тикшеренеү объекты булып тора..

* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Ankerl, Guy: *Toward a Social Contract on Worldwide Scale: Solidarity Contract.* Geneva, ILO, 1980, ISBN 92-9014-165-4
Өс үлсәмле арауыҡ

**Өс үлсәмле арауыҡ** — беҙ йәшәгән материаль донъяның геометрик моделе. Был Евклид арауығы өс үлсәмле тип атала, сөнки уның өс  бер төрлө үлсәме — бейеклеге, киңлеге һәм оҙонлоғо бар, йәғни өс үлсәмле арауыҡ өс ортогональ берәмек вектор менән бирелә.

Өс үлсәмле арауыҡты аңлау кешелә сабый сағында үҫешә тип иҫәпләнә, һәм кешенең хәрәкәттәге үҙ-ара ярашыуы менән тығыҙ бәйләнгән. Солғап алған  донъяны өс үлсәмдә һиҙеү органдары менән визуаль ҡабул итеү һәләте тәрәнлекте тойоу тип атала. 
Аналитик геометрияла өс үлсәмле арауыҡтың һәр нөктәһе өс дәүмәл — координаталар йыйылмаһы кеүек һүрәтләнә. Координаталар башында киҫешкән өс үҙ-ара перпендикуляр координаталар күсәре бирелә. Нөктәнең урыны ошо өс күсәргә ҡарата тәртипкә килтерелгән өс һан менән бирелә. Был һандарҙың һәр береһе ярашлы күсәр буйлап үлсәнгән иҫәпләү башынан нөктәгә тиклемге алыҫлыҡты бирә, был нөктәнән ҡалған ике күсәр менән яһалған яҫылыҡҡа тиклем алыҫлыҡҡа тигеҙ. 
Шулай уҡ башҡа координаталар системаһы бар, йышыраҡ цилиндрик һәм сферик системалар ҡулланыла.

Һыҙыҡлы алгебра икенсе төрлө ҡараш бирә, унда һыҙыҡлы бәйһеҙлек төшөнсәһе мөһим роль уйнай. Ҡумтаның бейеклеге уның оҙонлоғона һәм киңлегенә бәйле түгел, шул сәбәпле  арауыҡ өс үлсәмле. Һыҙыҡлы алгебра телендә арауыҡ өс үлсәмле, сөнки һәр нөктә өс һыҙыҡлы бәйһеҙ  векторҙар комбинацияһы менән бирелергә мөмкин. Был терминдарҙа арауыҡ-ваҡыт дүрт үлсәмле, сөнки нөктәнең ваҡыт арауығындағы урыны уның арауыҡтағы урынына бәйле түгел.

Өс үлсәмле арауыҡтың бер нисә үҙсәнлеге бар, улар уны башҡа үлсәмле арауыҡтарҙан айырып торалар. Мәҫәлән, был арҡан киҫәгендә төйөндәр бәйләп булған иң бәләкәй үлсәмле арауыҡ. Физиканың күп закондары, мәҫәлән кире квадраттарҙың күп закондары беҙҙең арауыҡтың өс үлсәмле булыуы менән бәйле.

Нуль үлсәмле, бер үлсәмле һәм ике үлсәмле арауыҡтарҙы өс үлсәмле арауыҡта урынлашыусылар кеүек ҡарарға мөмкин; ул үҙе дүрт үлсәмле арауыҡ моделенең өлөшө тип иҫәпләнергә мөмкин (ҡайһы берҙә дүртенсе үлсәм тип ваҡытты иҫәпләйҙәр).

## Иҫкәрмәләр
Ике үлсәмле арауыҡ

**Ике үлсәмле арауыҡ** — беҙ йәшәгән физик донъяның яҫы проекцияһының геометрик моделе. Ике үлсәмле арауыҡ тип **n=2** булғандағы *n-үлсәмле арауыҡ* иҫәпләнә.

Ике үлсәмле арауыҡ миҫалы булып яҫылыҡ (ике үлсәмле Евклид арауығы) тора. Был арауыҡтың нөктәләрен ни бары ике һан менән биреп була. Мәҫәлән, һәр нөктәне (*x*, *y*) һандар пары менән биреп була. Яҫы объекттар оҙонлоҡ ҡына түгел, киңлек менән дә характерланалар.

Өс үлсәмле  Евклид арауығының башҡа йөҙҙәре ике үлсәмле Евклид булмаған арауыҡ булараҡ ҡаралырға мөмкиндәр.

## Ике үлсәмле арауыҡ геометрияһы

### Күпмөйөштәр

Ике үлсәмле арауыҡта сикһеҙ  күп төҙөк күпмөйөштәр бар. Төҙөк күпмөйөштәргә миҫалдар түбәндә килтерелгән:

#### [[Ҡабарынҡы күпмөйөш|Ҡабарынҡы күпмөйөштәр]]
{p} символы (Шлефли символы) төҙөк ''p''-мөйөш тигәнде аңлата.

### Гиперсфера

Ике үлсәмле арауыҡта әйләнә гиперсфера була, уны ҡайһы берҙә **1-сфера** тип атайҙар, сөнки уның йөҙө бер үлсәмле булып тора. Яҫылыҡтың гиперсфера менән сикләнгән өлөшөнөң майҙаны (түңәрәктең майҙаны):
: A = \pi r^{2} тигеҙ,
бында r — әйләнә радиусы.

## Ике үлсәмле арауыҡта координаталар системаһы

Ике үлсәмле Евклид арауығында иң күп таралған координаталар системалары — тура мөйөшлө (Декарт) координаталар системаһы һәм поляр координаталар системаһы.  2-сферала географик координаталар системаһы ҡулланыла.

Файл:Coord XY.svg|Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Файл:Coord Circular.svg|Поляр координаталар системаһы
Файл:Coord LatLong.svg|Географик координаталар


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ике үлсәмле нормаль бүленеш

## Иҫкәрмәләр
С. Д. Эрьзя исемендәге Мордва республика һынлы сәнғәт музейы

**Мордва Республикаһының С. Д. Эрьзя исемендәге һынлы сәнғәт музейы** — Саранск ҡалаһындағы музей, Иҙел буйындағы фәнни-тикшеренеү, фәнни-ағартыу учреждениеһы.

## Дөйөм мәғлүмәт
Мордва республика һынлы сәнғәт музейы XX быуаттың күренекле скульпторы Степан Дмитриевич Эрьзя әҫәрҙәренең донъялағы иң ҙур йыйынтығына (200-ҙән ашыу эш) эйә.

Музейҙа шулай уҡ Мордовия халыҡ рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ф. В. Сычковтың һәм портрет һынлы сәнғәт академигы И. К. Макаровтың эштәре коллекциялары йыйылған. Улар икеһе лә, С. Д. Эрьзя кеүек, мордва сығышлы.

Сәнғәт музейында сәнғәттең төп төрҙәре әҫәрҙәре коллекцияһы: рәсем сәнғәте, графика, скульптура күрһәтелә һәм байытыла. Шулай уҡ XVIII—XIX быуаттың рус сәнғәте, хәҙерге заман ватан, мордва халҡы биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре коллекцияһы ла .

2002 йылда С. Д. Эрьзя исемендәге Мордва республика һынлы сәнғәт музейы Мордва Республикаһы Хөкүмәте тарафынан мордва халҡының айырыуса ҡиммәтле мәҙәни мираҫ объекттары иҫәбенә индерелгән.

## Музейҙың тарихы
1960 йылдың 10 ғинуарында Саранскиҙа ***Ф. В. Сычков исемендәге Мордва республика картина галереяһы*** Совет урамында, хәҙерге көндә музейҙың күргәҙмә үҙәге урынлашҡан бинала, асылған. 1978 йыл картина галереяһы һынлы сәнғәт музейы тип үҙгәртелгән. 1995 йылда уға С. Д. Эрьзя исеме бирелгән.

## Музейҙың төп бинаһы
Музей бинаһы (Коммунистик урам, 61) йәнәш торған ике корпустан тора. Көнбайыш, элекке корпус (архитекторы В. И. Сологуб, инженерҙар В. И. Борисов, Е. А. Сухов) 1976 йылда Эрьзяның 100 йәшлек юбилейына төҙөлгән. 1985 йылда уның эргәһендә 2-се ҡат кимәледә беренсе ҡат менән бәйләнгән тағы бер корпус төҙөлгән. 2001 йылдың көҙөндә, Эрьзяның тыуыуына 125 йәш тулыу айҡанлы, бина корпустарын  үткәрелгәнлектән, музейҙың тышҡы ҡиәфәте күпкә яҡшыртылған.

## Күргәҙмә залы
Музейҙың күргәҙмә залы (Совет урамы, 29) 1950-се йылдар уртаһында архитектор С. О. Левков проекты буйынса төҙөлгән. Мордва милли драма театры бинаһы йәнәшендә урынлашҡан һәм уның менән бер ҡатлы өҫтәмә менән тоташтырылған.

## Музейҙың филиалдары

* Мордва халыҡ мәҙәниәте музейы
* С. Д. Эрьзяның йорт-музейы (Ардатов районындағы Баево ауылында)
* Ф. В. Сычковтың йорт-музейы (Ковылкинский районындағы Кочелаево ауылында)

## Иҫкәрмәләр
Икенсе Иманғол

**Икенсе Иманғол** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Ауыл өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан 58 км, район үҙәге Октябрьское ауылынан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Биләгән майҙаны — 67 га.

## Тарихы
1919 йылда Беренсе Иманғол ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт сельсовета
Әбү Һөрәйрә

**Ғәбдер — Рахма́н ибн Сахр әд-Дәүси әл-Йәмәни**, **Әбү Һөрәйрә** (;
,  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләренең иң танылғандарының береһе.

## Биографияһы
Әбү Һөрәйрә тыумышы менән Йәмәндәге Дәүс әл-Әзди ырыуынан була. Ырыу мәжүси булған, үҙҙәренең яҡлаусыһы итеп Зүл-Хулсаны иҫәпләгән. Тыуғанында уға әтә-әсәһе **Ғәбд әш-Шәмс** («Ҡояш ҡоло») тип исем биргән булған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм иһә уға Әбү Һөрәйрә (Бесәйҙәр атаһы) тип шаярта торған булған, сөнки арҡалашы бесәй балалары тураһында хәстәрлек күреүе менән даны сыҡҡан булған.. Ислам ҡабул иткәс, Рәсүлүллаһ Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм уға Ғәбдер-Рахман ибн Сахр исемен ҡуша.
Ул танылған шәхес, иң күп хәҙистәр тапшырған сәхабә.
Һарыҡ көтөп йөрөгәндә ул ҡырағай бесәй балаларын таба. Уларҙың бер нисәһен өйөнә алып ҡайткас, ғаиләсе уны Әбү Һөрәйрә («бесәй атаһы») тип йөрөтә башлай.

Ырыуҙың хөрмәтле кешеләренең береһе — Туфәйл ибн Ғәмер Мәккәлә Ислам ҡабул итеп ҡайткас, уның йоғонтоһонда Әбү Һөрәйрә лә Ислам кабул итә, был дин тураһында күберәк белер өсөн Мәҙинәгә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм янына күсә.

Ул әс-Суффәлә — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм мәсете янында урынлаша. Әбу Һөрәйрә үҙе тураһында: «Мин етем булып үҫтем һәм һижрәтте фәҡир килеш кылдым» , — тип әйткән. Бында мәсеттән башҡа һыйыныр урындары булмаған ярлы мөһәжирҙәр йәшәгән. Уның хәлендәге кешеләрҙе «Әһел әл-Сүффә» тип атағандар.

Әбу Һөрәйрә көсөн тулыһынса Ҡөрьәнде өйрәнеүгә, ғибәҙәттәргә бағышлай. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмды бик яратҡан һәм гел уға оҡшарға тырышҡан. Һижрәттән һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм менән барлыҡ һуғыштарҙа ҡатнашҡан.

Әбү Бәкер хәлифәлеге ваҡытында ла яуҙарҙа ҡатнаша. Әбу Бәкер уны Бәһрәйн әмиренең яҙамсыһы, шунан әмире итеп тәғәйенләй.

Усман ибн Әффан осоронда ул Мәккә ҡазыйы булған. Хәлифә Мүәвиә килгәс, Мәҙинә әмире итеп тәғәйнләнгән булған.

Әбү Һөрәйрә 78 йәшендә, һижри 57-се йылда вафат була.

## Хәҙиссе
Әбү Һөрәйрәнең хәтере бик яҡшы булған һәм һәм иң билдәле хәҙисселәрҙең береһе булған. Ул 5000-дән ашыу хәҙис әйтеп ҡалдырған. Ул башҡаларҙың хәҙистәрен дә тапшырып барған. Әл-Бохари әйтеп ҡалдырыуынса, унда 800-ләп сәхәбә һәм тәбғин уҡыған. Әбү Һөрәйрә хәҙистәре сөнни алты төп хәҙистәр йыйынтығына инеп ҡалған.

Әйтеүҙәренсә, Мәрүән ибн әл -Хәкәм уның хәтерен тикшерер өсөн шаршау артында кәтиб (секретарь) ултыртып ҡуйып, Әбү Һөрәйрә әйткән бар нәмәне лә яҙып алырға ҡушҡан. Бер йылдан Мәрүән уны яңынан саҡырып алған да шул һөйләгәндәрен ҡабатларға ҡушҡан. Әбү Һөрәйрә былтыр һөйләгәндәрен һүҙмә-һүҙ, бер нәмәне лә төшөрөп ҡалдырмай, ҡабатлап сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр

**Әбү Ғабду-р-Рахман Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр әл Ҡорайши**, раҙыйаллаһу ғәнһү (; 614, Мәккә, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — , *шунда уҡ*)- Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең атаҡлы сәхәбәһе, Хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб раҙыйаллаһу ғәнһүнең улы, **Ибн Ғүмәр** булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Мәккәлә 614 йылда тыуған. Бик йәшләй Ислам ҡабул иткән һәм Мәҙинәгә һижрәт ҡылған.

Дингә ныҡ биреләнлеге менән айырылып торған. Бик күп хәҙистәр тапшырған мүхәддис (хәҙистәр тапшырыусы). Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмгә бик тоғро булған һәм уның өлгөһөндә йәшәргә тырышҡан. Ун өс кенә йәшлек үҫмер сағында Үхүд һуғышында ҡатнашырга теләгән,әммә йәше етмәгән тип уны ҡайтарып ебәргәндәр.
 
Ун һигеҙ йәшендә "ур янында һуғыш"та, Мүтә, Тәбуҡ яуында, Мәккәне яулауҙа ҡатнашҡан.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең вафатынан һуң Хәлифәттең сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашҡан. Төньяҡ Африканы, Тәбәристанды һәм Хорасанды яулау һуғыштарында ла булған ()().

Бай булһа ла ул бик тыйнаҡ ғүмер иткән һәм малынан ярлыларға саҙаҡа таратҡан.

Хәлифә Усманды үлтерелгәс, Ибн Ғүмәр Али ибн Әбү Талипты хәлифә итеп таный, үҙе Хәлифәткә хәлифә булыуҙан баш тарта. Беренсе Фетнә мәлендә бер яҡҡа ла ҡыҫылмай, әммә Али яҡлы була.

Мүәвиә хакимлыҡҡа килгәс, Истанбулды яулауҙа ҡатнаша. Ираҡта рәхимһеҙ хәлифәһе Әл-Хәжжәжгә ҡаршы сыға.

Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр бик белемле, мәғлүмәтле шәхес булған. Ҡөрьәнде һәм уның тәфсирҙәрен яҡшы белгән, Пәйғәмбәр хәҙистәрен тапшырған. Ғабдуллаһ хәҙистәр тапшырғанда һәр һүҙе иҫтә ҡалғанды ғына һөйләгән, ялған инеүҙән бик ҡурҡҡан. Ислам хоҡуҡиәте һәм ҡанундары фикһы белгесе булған .

## Вафаты
Һижри  йылда хажға барғанда уны үлемесле яралайҙар. Ихтимал, үлтереүсене әл-Хәжжәж ебәргән булғандыр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Әнәс ибн Мәлик

**Әнәс ибне Мәлик ибн Нәҙар әл-Хәзрәжи әл-Әнсари** (; ,  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең атаҡлы сәхәбәһе. Мәҙинә ырыуы Бәни әл-Хәзрәж сығышлы. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм уға Әбү Хәмзә ҡушаматы бирә. Танылған мөхәҙҙис (хәҙистәр башҡарыусы) 2286 хәҙис тапшырыуы менән дә танылған.

## Биографияһы
Мәҙинәлә миләди 612 йылда тыуған. һижрәттән һуң уны әсәһе Үмм Сүләймә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең хеҙмәтсе итеп алыуын һорай. Хеҙмәтсегә мохтажлығы булмаһа ла, Пәйғәмбәр етем малайҙы йәлләп, үҙенә ала. Әнәс ибн Мәлик Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең йомоштарын үтәй һәм бер үк ваҡытта дин белеме лә ала башлай. Был ваҡытта уға 10 йәш була. Пәйғәмбәр уны үҙ балаһы кеүек ҡарай һәм дингә өйрәтә

Беренсе ғазауаттарҙа Әнәс үтә йәш булыуы арҡаһында ҡатнашмай. Бәҙер һуғышында ул мосолман яугирҙарға ярҙам күрһәтеп йөрөй.

Балиғлыҡ йәшенә еткәс Хәйбәр, Һүнәйен яуҙарында, Мәккәне яулауҙа, Таифты ҡамауҙа ҡатнаша.

Беренсе хәлифә Әбү Бәкер (раҙыйаллаһу ғәнһү) ваҡытында, Бәһрәйндә зәкәт йыйыусы була. Әбү Бәкер вафат булғас, Мәҙинәгә ҡайта.

Ғүмәр (раҙыйаллаһу ғәнһү) хәлифәлеге осоронда Ислам хоҡуҡиәте мәсьәләләре менән шөғөлләнә башлай һәм был эшен ғүмере буйы дауам итә

Бер ни тиклем ваҡыттан ул Бәсрәгә күсә, унда халыҡты Ислам нигеҙҙәренә һәм хоҡуҡиәткә өйрәтә башлай. Фарсыларға ҡаршы һуғыштарҙа, Туштар ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша.

Хәлифәттә фетнә башланғас, ул бер яҡҡа ла ҡушылмай.
 
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Әнәс ибне Мәлик өсөнғ «Йә Аллаһ! Уның балаларын һәм милкен арттыр, уға оҙон ғүмер бир һәм хаталарын кисер», — тип доға ҡылған була. Әнәс бин Мәликтең (раҙыйаллаһу ғәнһү) 80 улы һәм 2 ҡыҙы була, хатта баҡсаһы йылына ике тапҡыр емеш бирә торған булған. Ул Бәсрәнән 4 саҡрым алыҫлыҡтағы Таиф тигән ерҙә 103-мө, 110-мы йәшендә вафат була һәм шунда ерләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәхәбәләр
* Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм

## Сығанаҡтар
* Academic.ru 
* Әнәс Ибн Мәлик 
* Рус Википедиясе 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*