open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коваль Ирина Леонидовна

**Ирина Леонидовна Коваль** — Рәсәй табип-вирусологы, Калининград өлкәһенең гигиена һәм эпидемиология үҙәге хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы (2020).

## Биографияһы
Ленинград санитар-гигиена медицина институтының санитар-гигиена факультетын «санитар-гигиена эштәре» һөнәре буйынса тамамлай.

1982 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Калининградтың Ленинград районы санитар-эпидемиология станцияһында лаборант, дезинфектор, ҡала санэпидстанцияһында табип-бактериолог, өлкә санитар-эпидемиология станцияһында табип-вирусолог, Калининград өлкәһенең Дәүләт санитар-эпидемиологик күҙәтеү үҙәгенең айырыуса хәүефле һәм вирусологик тикшеренеүҙәр лабораторияһында табип-вирусолог булып эшләй. Хәҙерге ваҡытта «Калининград өлкәһенең гигиена һәм эпидемиология үҙәге» федераль бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы вирусология лабораторияһының табип-вирусологы булып эшләй.

2020 йылда COVID-19 пандемияһы менән көрәш сиктәрендә лаборатор диагностика бүлегенең «ҡыҙыл зонаһында» тәүлек әйләнәһенә эшләй. Вируслы инфекция диагностикаһының бөтә алымдарына юғары профессиональ кимәлдә эйә булараҡ, ПЦР-тикшеренеү өсөн яңы приборҙы беренселәрҙән булып үҙләштерә һәм лабораторияла эшкә индерә. Инфекция йоҡторғандарҙы һәм ауырығандарҙы асыҡлау буйынса иң ауыр һәм эпидемиологик планда хәүефле эштә булып, тикшеренеүҙәргә беренсел проба әҙерләү менән шөғөлләнә. Был ҡаҙаныштары өсөн «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» исеме (2020 йылдың 21 июнендә) — «(COVID-19) коронавирус инфекцияһы менән көрәштә күрһәткән айырым хеҙмәт ҡаҙаныштары, фиҙакәрлек һәм юғары профессионаллек өсөн».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Айтуған (исем)

**Айтуған** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
**Айтуған** «ай» һәм «тыуған» һүҙҙәренең ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән исем. Ай тыуғанда тыуған тигән мәғәнәлә.

## Билдәле кешеләр
* Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы (14 ноябрь 1972 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
* Аҡманов Айтуған Ирек улы (16 май 1966 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2003), профессор (2005).

## Ауылдар
* Айтуған — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Айтуған — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
* Айтуған — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Айтуған-Дурасов — Башҡортостандың Федоровка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айтуған — Татарстандың Сарман районындағы йылға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Мөнир (исем)

**Мөнир** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Мөнир исеме ғәрәп теленән яҡтылыҡ биреүсе йәки нур һибеүсе тигәнде аңлата.

## Арҙаҡлы шәхестәр
* Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы (25 март 1944 йыл — 23 июль 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1971—2004 йылдарҙа Өфө телефон аппаратураһы заводында һәм «БЭТО» йәмғиәтендә слесарь. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Мөнир Һаҙый (*Мөхәммәт-Мөнир Мөхәммәт-Ғәҙей улы*; 10 декабрь 1876 йыл — 10 август 1913 йыл) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Ырымбур губернаһы ғилми архив комиссияһының мөхбир ағзаһы (1911).
* Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы (17 март 1971 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. 2020 йылдың февраленән «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар (2005) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).
* Вафин Мөнир Мәхмүт улы (16 ғинуар 1961 йыл) — журналист һәм шағир. «Толпар» журналының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта «Азатлыҡ» радиоһының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Бәләбәй районының Динис Бүләков исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011).
* Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы (2 февраль 1929 йыл) — уҡытыусы, совет һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы (2000).
* Әбүбәкеров Мөнир Риза улы (7 март 1954 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр рәссам. 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998—2015 йылдарҙа кеше хоҡуҡтары буйынса сектор мөдире.
* Ғәниев Мөнир Мирғәлим улы (1940 йыл 14 март) — агроном, биология фәндәре кандидаты (1967), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1990).
* Мөнир Эль-Хаддади — Марокко футболсыһы, «Севилья» футбол клубының һәм Марокко йыйылма командаһының һөжүм итеүсеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ҡаһарман (исем)

**Ҡаһарман** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде осратырға мөмкин.

## Этимологияһы
Ҡаһарман исеме ғәрәп теленән батыр, ир; көслө, ҡеүәтле тигән мәғәнәлә килә.

## Билдәле шәхестәр
* Ҡаһарман Буранғол улы Ҡыуатов (1787—1828) — башҡорт кантоны башлығы, яугир. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы (ғинуар 1910 йыл —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия полкында ҡылыссы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы () (1916 йыл — 28 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры.
* Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы — (18 август 1908 йыл — 24 сентябрь 1990 йыл), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
* Иҫәнаманов Ҡаһарман Иҫәнгилде улы (1922 йыл — 18 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 15-се айырым гвардия кавалерия элемтәселәр эскадроны яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
* Ҡаһарман Суҡбаев (1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз кампанияһында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Ҡаһарман Кәрәй улы Аширов — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны.

## Ауылдар
* Ҡаһарман () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Күҙәбай (Ҡаһарман) () — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы.

## Сәнғәттә
* Ҡаһарман кантон (йыр) — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Яңыбай (исем)

**Яңыбай** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Яңыбай — ҡушма исем, ике үҙ аллы «яңы» һәм «бай» һүҙҙәренән тора.

## Билдәле шәхестәр
* Хамматов Яңыбай Хаммат улы (16 ғинуар 1925 йыл — 28 сентябрь 2000 йыл) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), Ким Әхмәтйәнов исемендәге (1997) һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Белорет районының почётлы гражданы.
* Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы (20 февраль 1936 йыл — 25 сентябрь 2010 йыл) — сиҙәмсе, Учалы районы «Байрамғол» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1970).

## Ауылдар
* Яңыбай () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Яңыбай () — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Альмира

**Альмира** — ҡатын-ҡыҙҙар исеме.

## Этимологияһы
Альмира (Әлмира) исеме неологизм, Испаниялағы Әлмерия тигән ер-һыу атамаһынан килеп сыҡҡан.

## Билдәле шәхестәр
Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы (5 октябрь 1940 йыл — 25 сентябрь 2016 йыл) — инженер, йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты (1991—1995), Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.

Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы (22 октябрь 1929 йыл — 22 сентябрь 2013 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы һәм Президиумы ағзаһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа Санкт-Петербургтағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).

Йәнбухтина Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы (28 июль 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәнғәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).

Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (30 октябрь 1957) — театр һәм кино актёры, режиссёр. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Альмира (опера), «Альмира, королева Кастильская» операһы — барокко эпохаһының немец һәм инглиз композиторы Геóрг Фри́дрих Ге́нделдың (23 февраль (5 март) 1685 йыл, Галле — 14 апрель 1759, Лондон) беренсе операһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Кәбир (исем)

**Кәбир** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Кәбир исеме бар.

## Этимология
Кәбир исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Дәрәжәһе юғары, тиңдәше булмаған, оло, мөһабәт, етди тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Кәбир (**Кабирнатх, Кәбир Дас, Санта Сахиб Кәбир**; хинди: कबीर, панджаби: ਕਬੀਰ, урду: کبير; 1440, Бенарес, Пенджаб — 1518, Һиндостан) — һиндостандың урта быуаттарының мистик шағиры, сант-шағир, бхакти хәрәкәтенең күренекле реформаторы, хинди әҙәбиәте классигы.

Туйкин Кәбир Кәрим улы (10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — яҙыусы, драматург һәм шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.

Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы (10 март 1932 йыл — 6 февраль 2019 йыл) — яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). Стәрлетамаҡ районының Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Ғафури районының Йәлил Кейекбаев исемендәге премиялары лауреаты.

Закирйәнов Кәбир Закирйән улы (10 апрель 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй урыҫ теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1979), профессор (1981), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2007), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары белем биреү мәктәбенең отличнигы(1977), РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы(1973), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы(1994)[1]. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында кафедра мөдире (1980—1996).

Кәбир Бәкер (Бәкиров Кәбир Кәрим улы) — мәшһүр татар драматургы, йәмәғәт эшмәкәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әл-Кәбир (Kabīr كبير) — исламда Алла исемдәренең береһе, «Бөйөк» тигәнде аңлата. Ул шулай уҡ шәхси исем дә булып тора, Абдул Кәбир исеменең ҡыҫҡа формаһы, «Алла хеҙмәтсеһе».

Бордж-әл-Кәбир ҡәлғәһе — Мәхдиә (ғәр. المهدية‎‎‎) — Тунистағы ҡала-курорттың иҫтәлекле урыны, XVI быуатта төрөктәр тарафынан морондоң иң ҡырында төҙөлгән. Ун метр ҡалынлығындағы стеналар өс мөйөшлө бастиодары менән уны дәһшәтле хәрби ҡорамға әүерелдерә.

Тель Әл-Кәбир — Мысырҙағы ҡала.

«Әт-Тирйәк әл-Кәбир» (XII—XIII бб. араһы) — Тажетдин ибн Юныс әл-Болғариҙың фармакология буйынса.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Динә

**Динә** — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.

## Этимологияһы
Динә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Иманлы, динле тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле шәхестәр
Талхина Динә Азат ҡыҙы (27 июль 1952 йыл — 27 февраль 2007 йыл) — башҡорт шағиры, 1992 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).

Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы (27 июль 1953 йыл) — совет журналисы. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).

Ғарипова Динә Фәһим ҡыҙы (; 25 март 1991 йыл) — Рәсәй йырсыһы, 2012 йылда "Беренсе канал"да «Голос» телешоуы еңеүсеһе. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012)[1][2]. «Евровидение—2013» музыкаль конкурсы финалсыһы, бишенсе урын ала[3]. Динәнең эш диапазоны — 2,4 октава (кесе октавалағы «ми»ҙан икенсе октавала «ля»ға тиклем)[4], тауышының тибы меццо-сопраноға яҡын.

Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы (1938 йыл) — табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы.

Динә Нурпәйесова, Ди́на Нурпеи́сова (каз. Дина Нұрпейісқызы; 1861, Нарын-кум, Урал өлкәһе — 31 ғинуар 1955, Алма-Ата) — ҡаҙаҡ композитоы һәм думбрала башҡарыусы, Ҡорманғаҙы Сағырбаевтың уҡыусыһы, думбра өсөн көйҙәр авторы («Булбул», «Асем коныр», «Байжума», «Жигер» һәм башҡалар). Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1944).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Резеда (исем)

**Резеда** — башҡорт һәм татар халҡында ҡатын-ҡыҙҙар исеме.

## Этимологияһы
Резеда француз теленән ингән неологизм, урыҫ теленән еҫле гөл (сәскә) исеменән алынған. Икенсе мәғлүмәт буйынса француз теленән, хуш еҫле күкһел сәскә исеменән алынған.

## Билдәле шәхестәр
Вәлиева Резеда Тәфҡәлүн ҡыҙы (1930 йылдың 1 майы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1932 йылдың 3 февралендә Башҡортостандың Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылында тыуған) — Татарстандың балалар яҙыусыһы, шағир, йыр текстары авторы, тәржемәсе.

Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (16 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017)

Әминева Резеда Рәүф ҡыҙы (1 ғинуар 1964 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты.

Резеда Әмәкәсова — (30 июль, Илсеғол ауылы, Миәкә районы БАССР). 2001 йылда «Актерлыҡ оҫталығы (драма театры һәм кино артисы)» һөнәре буйынса Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында артист булып эшләй. Резеда Амекачева шулай уҡ ҡала һәм республика сараларында йырсы һәм концерт программаларын алып барыусы булараҡ сығыш яһай.

Шәйхинурова Резеда Рушан ҡыҙы (әҙәби псевдонимы Шахерезада Нурова, 1 март 1986 йыл Пермь). Пермь дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Мәскәүҙә йәшәй һәм һөнәре буйынса эшләй. «Дочь Монастыря», «Демон», «Сапфир» романдарының авторы. Һуңғыһы «Российский колокол» альманахында баҫылып сыға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Резеда (лат. Reséda) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ингән, башаҡланып торған аҡ, һары йәки йәшкелт һары сәскәле түшәлеп үҫкән үҫемлек. Төрөнөң дөйөм иҫәбе 60-ҡа барып етә.

## Һылтанмалар
* Резеда Амекачева
* Шайхнурова Резеда Рушановна

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ҡасим (исем)

**Ҡасим** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем бар.

## Этимологияһы
Ҡасим исеме ғәрәп теленән: 1) өләшеүсе; 2) ҡыҙыл төҫтә; матур, һылыу тигәнде аңлата.

## Күренекле шәхестәр
* Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы (11 апрель 1887 йыл — 19 ғинуар 1947 йыл) — башҡорт совет рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ алыусы.
* Әхмәров Ҡасим Закир улы (7 ноябрь 1900 йыл — 11 февраль 1969 йыл) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* Йәнекәев Ҡасим — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы штабс-капитаны, Башҡорт армияһы подполковнигы (1918—1919), 4-се Башҡорт пехота полкының командиры.
* Фәттәхов Ҡасим Камал улы (21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк  Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.
* Йосопов Ҡасим Нәзиф улы (26 ноябрь 1935 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1991), Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2008). Ғ.Рамаҙанов (2005), М. И. Тоҡомбәтов (2006) исемендәге премиялар лауреаты.
* Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы (24 октябрь 1905 йыл, Ырымбур губернаһы, Ырымбур өйәҙе Әхмәр ауылы (Ырымбур өлкәһе Яңы Сергеевка районы) — 21 ғинуар 1996 йыл, Өфө) — комсомол һәм партия органдары ветераны, журналист. 1957—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте редакцияһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны.
* Ҡасим Али (1475—1526) — фарсы рәссамы.

## Ауылдар
* Ҡасим () — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Ҡасим (элекке исеме — *Ҡасим*, *Никольский*) — Өфө районы Князев ауыл Советы составына ингән ҡасаба, 1988 йылда Өфө ҡалаһы составына индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡасим ханлығы (*Ҡасим батшалығы, Мещера, Мишәр йорто*) — XV быуат уртаһы — XVII быуаттарҙағы Мишәр уйһыулығында (хәҙерге Рязань өлкәһе территорияһы) урынлашҡан феодаль дәүләт (биләмә).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Айҙар (исем)

**Айҙар** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Айҙар исеме бар.

## Этимология
Айҙар башҡорт исеме. Айлы төндә тыуған, бәхетле; түбәһендә сәсе ҡалдырылған; тамғалы; билдәле, үҙенә бер төрлө; дәрәжәле, билдәле мәғәнәләренә эйә.

## Билдәле кешеләр
Зөбәйҙуллин Айҙар Хизбулла улы (9 февраль 1963 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, мәҙәниәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

Ғәлимов Айҙар Ғәни улы (23 февраль 1967 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) атҡаҙанған артисы. Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2008) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017)

Абдуллин Айҙар Риват улы (26 июль 1962 йыл) — философ, философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009).

Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы (1 июль 1957 йыл) — ғалим-терапевт, фармокология маркетологы, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003)[1]. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир- ағзаһы, генераль директор, иммунобиологик препараттар етештереүҙе ойоштороу һәм уларҙың технологияһы кафедраһы мөдире, «Ремедиум» журналының баш мөхәррире.

Гәрәев Айҙар Риф улы (1962) — Башҡортостан Республикаһы Демократик йәштәр союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе (1994—1999).

Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы (28 февраль 1965 йыл) — журналист, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 2012 йылдан «Истоки» гәзитенең баш мөхәррире.

Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Шәйҙуллин Айҙар Мирсәйет улы (21 ғинуар 1977) — «Кремль балеты» театры премьеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2006)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Айҙар» — Айҙар Ғәлимовтың йыр-тетар студияһы.

Байыҡ Айҙар (1 декабрь 1710 йыл — 10 октябрь 1814 йыл) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе.

«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайыры — ҡобайыр.

Айҙарәле (йылға) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һыуындыҡ йылғаһының һул ярынан тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

Айҙарәле () — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл.

Айҙарәле — Ырымбур өлкәһенең Кваркен районындағы ҡасаба.

Айҙа́р — Рәсәйҙең Белгород өлкәһендәге һәм Украинаның Луганск өлкәһендәге йылға, Северский Донец йылғаһының һул ҡушылдығы.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ғәлимә

** Ғәлимә** — татар һәм башҡорттарҙа ҡатын-ҡыҙҙар исеме.

## Этимологияһы
Ғәлимә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Белемгә эйә, ғилемле, уҡымышлы мәғәнәһенә эйә.

## Билдәле шәхестәр
Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы (15 сентябрь 1940 йыл) — педагог, фольклорсы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы (31 ғинуар 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1992), профессор (1997).
 
Шөғөрова Ғәлимә Әхмәткәрәй ҡыҙы (8 ноябрь 1953 йыл) — СССР гимнасы, нәфис гимнастика буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1973). Был спорт төрөндә беренсе Европа чемпионы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.

Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы (17 август 1928 йыл) — травматолог-ортопед-ғалим, медицина фәндәре докторы (1982. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).

Ибраһимова Ғәлимә Вафа ҡыҙы (; 28 декабрь 1909 йыл (10 ғинуар 1910 йыл) — 26 март 1984 йыл) — театр актёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1971), Татар АССР-ының халыҡ (1957) артисы[1]. 1945 йылдан ВКП (б) ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Ғәлимә» — Мәжит Ғафуриҙың Ҡара йөҙҙәр повесы буйынса Республика ҡурсаҡ театрында ҡуйылған спектакль.

Ғәлимә йыры — Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» спектакле өсөн яҙылған йыр (Ғәйнан Әмири һүҙҙәре, айырым йыр рәүешендә лә башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Алмас (исем)

**Алмас** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Алмас исеме бар.

## Этимология
Алмас башҡорт исеме. Аҫыл таш исеменән алынған. Бала һау-сәләмәт, ныҡ, затлы, үткер, абруйлы булһын тигән теләктә ҡушыла.

## Билдәле кешеләр
Әмиров Алмас Хәдис улы (6 май 1968 йыл)— театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).

Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы (25 октябрь 1945 йыл) — тел ғалимы-төрҡиәтсе. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).

Ғафаров Алмас Айрат улы (19 июнь 1968 йыл) — «АНТ» ансамбле етәксеһе, йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Аманат» студияһында милли музыканы үҫтереүгә индергән хеҙмәттәре өсөн (1998).

Шаммасов Алмас Рауил улы — шағир, журналист, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2017).

## Ауылдар
Наги, йәки Оло Алмас — Трансильваниялағы ауыл, Клаузенбургтан 53 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Алмас йәки Гомород-Алмас — Трансильваниялағы ауыл. Удваргели комитатында, Гомород йәлғаһы буйында урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алмас (минерал) (оғәр. ألماس‎, ’almās, бор. грек. ἀδάμας — «еңелмәҫ») — иң ҡаты минерал, тәбиғи углеродтың кристаллик төҙөлөшлө төрҙәренең береһе. Ғәҙәттә, алмаз кристалдары төҫһөҙ, һирәк осраҡтарҙа -һары, ҡоңғорт, йәшел, ҡара һ.б. төҫтәрҙә була. Ҡатылығы 10, тығыҙлыгы 3,5г/см3, ыуалыусан. Кислоталарға бирешмәй. Тәбиғи алмаздарҙың үлсәме микроскопик бөртөктәрҙән массалары йөҙәр һәм меңәр каратка еткән (1 карат = 0,2 г) сағыштырмаса эре кристалдарға тиклем була; 100 караттан эрерәк алмаз кристалдары һирәк осорай. Тәбиғи алмаздар ювелир (Ер шарында сығарылғандарының 25 % -ы) һәм техник төрҙәргә бүленә. Сәнәғәттә синтезланған техник алмаздар күләме тәбиғи табылғандан күпкә артыҡ. Төрлө приборҙар, ҡоралдар, абразив порошок һәм пасталар, бриллиант һ.б. эшләп сығарыуҙа ҡулланыла.

Алмас — Зюмег һәм Бараниа венгр комитаттарындағы балыҡҡа бай йылға. Был йылға буйында Сигет ҡалаһы урынлашҡан. Алмас йылғаһы Драва ҡушылдығы Гионгиос йылғаһына ҡоя.

Алмас йылғаһы — Бразилия таулығының үҙәк өлөшөндәге Серра-Дорада тауҙарының көнсығыш битләүендә баш алған йылға. Алмас йылғаһы Мараньян йылғаһы менән ҡушылып Токантинс йылғаһын барлыҡҡа килтерә.

Алмас (мадьяр., алмааш тип әйтелә, йәғни алмаға бай) — Венгрияның һәм Трансильванияның күп кенә емешкә бай үҙәндәре шулай атала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ташбулат (исем)

**Ташбулат** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ташбулат — ҡушма исем. «Таш» менән «булат» һүҙҙәренән тора. Ғаиләлә гел балалар үлеп торһа, башҡаса бала үлмәһен, ныҡ булһын тип теләп ҡушалар был исемде.

## Билдәле кешеләр
* Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы (15 март 1955 йыл) — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Ауылдар
* Ташбулат () — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл.
* Ташбулат — 1806 йылда Бөрйән улусында барлыҡҡа килгән ауыл. Хәҙерге ваҡытта Таш-Күстән исем аҫтында билдәле. Һамар өлкәһенең Оло Глушица районында урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ташбулат — Урман Гәрә ҡәбиләһендәге ара.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Сәлим (исем)

**Сәлим** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла **Сәлим ** исеме киң таралған.

## Этимологияһы
Сәлим исеме ғәрәп теленән сәләмәт, иҫән-һау, пак, саф; ябай, кешелекле тигән мәғәнәлә.

## Билдәле шәхестәр
* Сәлим I Гро́зный (Яуыз) (, ; 10.10.1465—22.09.1520), туғыҙынсы төрөк солтаны һәм 1512 йылдан 88-се хәлиф.
* Сәлим III (, ; 24.12.1761—28.06.1808), Ғосман империяһының 28-се солтаны (1789 йылдың 7 апреле — 1807 йылдың 29 майы, Мостафа III солтандың улы.
* Сиражетдинов Сәлим Билал улы (1913—24.05.1978),  112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).
* Бикмәтов Сәлим Түрйән улы (1902—10.07.1942), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы политругы, өлкән лейтенант. 
* Ғөбәев Сәлим Сәрүәр улы (4.07.1959), хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2002 йылдан «Керамика» асыҡ акционер йәмғиәтенең генераль директоры, 2019 йылдан Бәләбәй ҡалаһы хакимиәте башлығы.

## Ауылдар
* Түбәнге Сәлим — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
* Үрге Сәлим (, элекке исеме **Сәлим**) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәлим — Библиялағы батша ҡалаһы.
* Сәлимиә мәсете () — Әдирнә (Әдирнә иле) ҡалаһында урынлашҡан мәсет.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Төхвәт (исем)

**Төхвәт** — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
 

## Этимологияһы
Төхвәт — «ҡиммәтле бүләк» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Төхвәт Йәнәби (14 февраль 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет журналисы, шағир һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.

Төхвәт Аслаев (15 июнь 1922 йыл — 28 октябрь 1995 йыл) — педагог-методист, башҡорт теле белгесе, профессор, педагогия фәндәре кандидаты (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР (1957) һәм БАССР (1955) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.

Төхвәт Ченәкәев (ысын исеме **Төхвәтулла Ғиззәтуллин**; 1893—1959) — уҡытыусы, шағир, халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы. «Мәғариф эштәре» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы») журналының беренсе мөхәррире (1920—1924).

Төхфәт Морат Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы; (21 ғинуар (3 февраль) 1906 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир, журналист һәм уҡытыусы. 1927 йылдан «Башкнига» ширҡәте мөхәррире, «Үктәбер» (хәҙерге «Ағиҙел») журналы хеҙмәткәре, 1936—1941 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1994).

## Фамилияларҙа
Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (16 март 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа АБСР-ҙың эске эштәр һәм милләттәр буйынса халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.

Төхвәтуллин Ришат Айрат улы (3 март 1989 йыл) — эстрада йырсыһы (лирик тенор). Башҡортостан Республикаһының (2018) һәм Татарстан Республикаһының (2020) атҡаҙанған артисы.

Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.

Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (8 июнь 1923 йыл — 16 август 2010 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1957—1968 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһенең 2-се Өфө йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983).

Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы 7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Асҡар (исем)

**Асҡар** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Асҡар башҡорт исеме. Иң бейек тау, ҡая; таяныс, терәк, мәғәнәләренә эйә.

## Билдәле кешеләр
Абдразаҡов Асҡар Әмир улы (11 июль 1969 йыл) — опера йырсыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2021), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы, Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы (IV премия һәм «Өмөт призы»), Ф. Шаляпин исемендәге Халыҡ-ара конкурстың Беренсе премияһы (1993), Преторияла булып үткән Халыҡ-ара Unisa Trensnet конкурсының Беренсе премияһы һәм Алтын миҙалы (1994) лауреаты, Афиналағы Халыҡ-ара Maria Gallas Grand Prix конкурсында Гран-при лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).

Аҡаев Асҡар Аҡаевич (Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе (Чүй) өлкәһе, Ҡыҙыл-Байраҡ ауылы) — совет һәм ҡырғыҙ дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре.

## Ауылдар
Асҡар (Башҡортостан) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, район үҙәге.
    
Асҡар (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.
    
Асҡар (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

Түбәнге Асҡар () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

Аҫҡар — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
    
Ҡыпсаҡ-Асҡар — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғәшүрә (исем)

**Ғәшүрә** — башҡорттарҙа һәм башҡа мосолман халыҡтарында таралған ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Ғәшүрә башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Һижрә буйынса Ай календарының беренсе айы — мөхәррәм айынын унынсы көнө атамаһынан алынған. Ошо байрам көнөндә тыуған ҡыҙ балаға ҡушалар.
 
## Билдәле шәхестәр
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы (15 март 1915 йыл — 3 ноябрь 2000 йыл, Сибай) - театр актёры. 1942—1973 йылдарҙа хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937). 

Сөлйәмәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы — «Заря» агросоюзын машина менән һауыу операторы, ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәшүрә (ғәр. عاشوراء‎‎) — Исламда айырата хөрмәтләнә торған көн, ул мөхәррәм айының 10-сы көнөнә тура килә; сөнниҙәрҙә был көн Аллаһтың Муса пәйғәмбәрҙе һәм Бәни исраилде Фирғәүен ғәскәренән ҡотолдороуы хөрмәтенә сөннәт ураҙа тотоу менән билдәләнә, шиғыйҙарҙа мәтам көнө булараҡ билдәләнә, сөнки был көндә шиғый шәһиттәрен, иң әүәл имам Хөсәйен ибн Ғәли иҫкә алған көн.

Ашура (ғәшүрә) — албан ҡатын-ҡыҙҙары әҙерләй торған пудинг. Уны ваҡланған бойҙай, шәкәр, киптерелгән еләк-емеш, ваҡланған сәтләүек һәм дәрсен кеүек ҡушылмаларҙан ураҙаның унынсы көнөндә (ғәшүрә көнөндә) эшләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Юлғотло (исем)

**Юлғотло** — боронғо башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Юлғолтло — «юл» һәм «ҡотло» ҡушма юл менән яһалған ир-ат исеме. Балаға бәхетле юл, ғүмер теләп ҡушылған исем.

## Билдәле шәхестәр
Юлғотло Фәйзуллин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы, 1778—1782 йылдар арауығында хәҙерге Башҡорт АССР-ы Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.

## Топонимикала
Юлғолто — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юлғотло (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.

Аяҙ ҙа түгел, ай болотло,

Һыу буйына сыҡты ла Юлғотло.

Моңайып та ғына йөрөй торғас,

Ике матур ҡыҙға ла юлыҡты.

Ҡыҙҙар күргәс ҡурҡып ҡасыр инем -

Йәш йөрәгем менән бүркем бар.

Ҡалған яғын үҙәң беләһеңдер,

Хөкөм итһәң, кантон, иркең бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Вәкил (исем)

**Вәкил** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Вәкил исеме бар.

## Этимологияһы
Вәкил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Илдең, халыҡтың ышаныслы кешеһе тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).

Шөғәйепов Вәкил Шакир улы (29 август 1936 йыл — 28 июнь 2017 йыл) — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы (Өфө, 2004) лауреаты.

Ғирфанов Вәкил Кәли улы (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — ғалим-агробиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1975—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967). РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949), Халыҡтар дуҫлығы (1979), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.

Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы (4 май 1951 йыл) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).

Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы (27 октябрь 1955 йыл) — йырсы (баритон). 1984 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада, 1986—2009 йылдарҙа музыкаль-әҙәби лекторий солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (1979).

Хажин Вәкил Исмәғил улы (11 июль 1946 йыл) — педагог-методист, филолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

Йосопов Вәкил Барый улы (20 февраль 1952 йыл) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1979) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).

Ширәев Вәкил Мирғәли улы — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, биология фәндәре докторы, профессор.

## Фамилияла
Вәкилов Марат Ғәлимйән улы (9 декабрь 1950 йыл) — хоҡуҡ белгесе, суд органдары ветераны. 1995−1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, 1997—1998 йылдарҙа Юғары Суд рәйесенең енәйәт эштәре буйынса урынбаҫары, 1999—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Юстицияның 3-сө класлы дәүләт советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.

Вәкилов Булат Ғәлимйән улы (27 ғинуар 1947 — ? февраль 2021), хужалыҡ эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

Вәкилов Борис Миңлеәхмәт улы (14 ғинуар 1937), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1973).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Яҡуп (исем)

**Яҡуп** — төрки халыҡтар араһында ғәрәптәрҙән таралған ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Яҡуп — «ҡаршылыҡ белдереүсе», «егәрле, хәйләкәр», «игеҙҙең һуңғыһы» мәғәнәләрендәге ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле шәхестәр
Яҡуп Ҡолмой (7 сентябрь 1918 йыл — 11 октябрь 1994 йыл) — башҡорт совет шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988).

Яҡуп Йыһангир улы Чанышев (27 февраль 1892 йыл — 6 ноябрь 1987 йыл) — хәрби эшмәкәр, генерал-лейтенант (1944). 4-се дәрәжә Георгий тәреһе, ике Ленин (1945, 1945), дүрт Ҡыҙыл Байраҡ (1920, 1944, 1945, 1947), 2-се дәрәжә Суворов (1944), 1-се дәрәжә Кутузов (1944), Үзбәк ССР-ының Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1923), һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1967, 1968) ордендары кавалеры.

Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари — тарихсы, ҡазый.

## Фамилияларҙа
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы (24 июнь 1948 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2020), Жәлил Кейекбаев (2006) һәм Муса Гәрәев (2012) исемендәге премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018).

Яҡупова Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы 25 ноябрь 1952 йыл) — журналист һәм дәүләт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы Аппараты етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

Яҡупов Ғилман Ғирфан улы (20 март 1925 йыл — 11 февраль 2012 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2007).

Яҡупов Нәзим Мөхәмәтйән улы (7 июль 1928 йыл — 20 февраль 2009 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1956 йылғы Венгрия ваҡиғаларында ҡатнашыусы, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1957). Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).

## Топонимикала
Яҡуп (Силәбе өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Шумово ауыл биләмәһе составына инә.

Яҡуп (Кушнаренко районы) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл

Яҡуп (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл

Яҡуп (Ҡариҙел районы) — Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районындағы ауыл

## Әҙәби герой
Яҡуп — Мостай Кәримдең «Ҡара һыуҙар» поэмаһында тол ҡатындың ире, һатлыҡ йән.

Яҡуп — Зәйнәб Биишеваның «Өс таған» повесындағы образ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Аҙнағол (исем)

**Аҙнағол** —  башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Аҙнағол исеме бар.

## Этимологияһы
Аҙнағол — фарсы, башҡорт теленән «аҙна+ҡол»; «аҙна», «йома көн тыуған» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме. Шулай уҡ исемдең ҡыҫҡа варианты — Аҙнай тигән исем бар.

## Билдәле шәхестәр
Аҙнағол Ырыҫҡолов (1962 — 1964) — Башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. 

Аҙнағол Әптикәев — XII башҡорт кантонының йорт старшинаһы.

Аҙнағол Темиров (1750 — ?) — Гәрәй улусы старшинаһы.

Аҙнағол Мырҙағолов — ғәскәри атаман, Нуғай даруғаһы башҡорто.

## Фамилия
Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы (8 февраль 1947 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Сәйәсәт фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы (; ? — 26 декабрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының комсомол эше буйынса политотдел (сәйәси бүлек) начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Капитан.

Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы (13 февраль 1941 йыл — 23 ғинуар 2015 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).

## Топонимикала
* Аҙнағол —Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Аҙнағол — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Аҙнағол — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙнағол (байрам) — Бишбүләк районы Аҙнай ауылында уҙғарыла.
Аҙнағол — Зәйнәб Биишеваның «Мөхәббәт һәм нәфрәт» әҫәрендәге образ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* https://bashkizi.bashkortostan102.ru/archives/376-iseme-matur-kemdr-ushan.html
Сафа (исем)

**Сафа** — башҡорт ир-ат исеме. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

## Этимологияһы
Сафа исеме ғәрәп теленән сафлыҡ, паҡлыҡ, рәхәтлек, хозурлыҡ тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
* Хәсәнов Сафа Хөзәм улы (26 июнь 1916 йыл — 24 сентябрь 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Ғәйнан Мөхәмәт Сафа (23 декабрь 1898 йыл — 9 ғинуар 1984 йыл) — башҡорт дин әһеле. Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы (1967—1984).
* Сәйәхов Сафа Саҙрый улы ( 1910 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
* Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы (13 август 1924 йыл — 29 июнь 1992 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1985 йылдарҙа Әбйәлил районы «Урал» совхозының Үҙәк бүлексәһе тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың туғыҙынсы саҡырылыш (1974—1979) Юғары Советы депутаты.
* Әхмәтов Сафа Әхмәт улы (11 ғинуар 1935 йыл, БАССР‑ҙың Ҡыйғы районы Алағуз ауылы), инженер-технолог. Техник фәндәре докторы (1976), профессор (1977). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1977). М.Ә. Әхмәтовтың ағаһы. И. М. Губкин ис. Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып ӨНИ‑нең Салауат киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия‑технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап БДУ‑ның аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып ӨДНТУ‑ла эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы. мөдире).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сафа һәм Мәрүә — әл-Хәрәм мәсетенең эске ихатаһындағы ике уба. Ҡөрьәндә телгә алына (2:158). Ике уба араһы 450 метр тәшкил итә. Хаж ҡылыусылар башта Сафа убаһына күтәреләләр, Ҡәғбәтуллаға йөҙ бороп, Аллаһы тәғәләгә рәхим-шәфҡәт, гонаһтарҙы ярлыҡауын һорап доға ҡылалар. Ошонан һуң хаж ҡылыусылар убаның итәгенә ҡуйылған бағана янына төшөп, Мәрүә убаһы итәгенә ҡуйылған бағана яғына йүгерәләр. Убаға күтәрелеп, йәнә Ҡәғбәтуллаға йөҙ бороп, Аллаһы тәғәләгә рәхим-шәфҡәт, гонаһтарҙы ярлыҡауын һорап доға ҡылалар. Тағы Сафа убаһы яғына йүгерәләр. Был ғәмәл сәғи () тип атала. Убанан убаға ете тапҡыр йүтәләр.
* Сафа йырыны йылғаһы () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһыныңһул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк Канчерово тимер юлы станцияһы ауылында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
* Сафа — нарт эпостарындағы алла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Самат (исем)

**Самат** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде ишетергә мөмкин.

## Этимологияһы
Самат исеме ғәрәп теленән мәңгелек, мәңге йәшәй тигәнде һәм башлыҡты аңлата.

## Билдәле шәхестәр
* Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл) — журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
* Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
* Вәлиев Самат Фәттәх улы (3 декабрь 1904 йыл — 15 октябрь 1986 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Ленин (1959, 1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
* Вәисов Самат Мостафа улы — совет — партия, хужалыҡ хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Самат-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Алтын (исем)

**Алтын** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме һәм ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Алтын исеме бар.

## Этимология
Алтын башҡорт исеме) — алтын һымаҡ ҡәҙерле таш исемен йөрөтә. Матурлыҡты һәм таҙалыҡты аңлата. Үҙ балаларына был исемде биргәндә, ата-әсә уға муллыҡ һәм оҙон ғүмер теләйҙәр.

## Билдәле кешеләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алтын — алтын һәм ҡушылмаларҙан — көмөш, баҡыр һ.б. торған минерал.

Алтын атлы һыбайлы — башҡорт әкиәттәре буйынса төшөрөлгән фильм-әкиәт. Режиссёры Василий Журавлёв. «Мосфильм» киностудияһы, 1980.
 
Цзинь (, һүҙмә-һүҙ *Алтын*) — XII—XIII быуаттарҙа Төньяҡ Ҡытайҙа булған чжурчжэн дәүләте.

Алтын тау (Силәбе) — — Силәбе ҡалаһының көнбайыш ситендәге, Шершни ҡасабаһының төньяҡ ситендәге мемориаль комплекс. Шул уҡ исемле ҡалҡыулыҡтың шахталарында кешеләрҙе күпләп ерләү урыны.

Алтын солоҡ () — Бөрйән районындағы ҡурсыулыҡ, Башҡорт ҡыр (бөрйән) бал ҡортон һаҡлау өсөн булдырылған. Ҡурсыулыҡтың майҙаны — 91 мең кв. м. «Алтын Солоҡ» Башҡортостан ҡурсаулыҡтары биләгән ерҙәрҙең ундан бер өлөшөн алып тора. Шүлгәнташ ҡурсаулығы менән бергә Юнесконың Бөтә донъя ҡомартҡылары объекттарының исемлегендә буласаҡ Башҡорт Уралы комплекслы биосфера резерваты составына инә.

«Алтын Йондоҙ» миҙалы — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған кешеләрҙең айырма билдәһе. 1939 йылда булдырыла. Миҙал менән бер үк ваҡытта СССР-ҙың юғары ордены — Ленин ордены — тапшырыла.

Алтын глобус (англ. *<span lang="en">Golden Globe Award</span>*) — Америка премияһы, 1944 йылдан башлап Голливуд сит ил прессаһының ассоциацияһы тарафынан кинофильмдәргә һәм телевизион картиналарға бирелә. «Алтын глобус» премияһы Голливудта йәшәгән, яҡынса 90 халыҡ — ара журналистары тауыш биреү һөҙөмтәһенә ҡарап бирелә. «Оскар» кинематография премияһынан һуң, «Алтын глобус» әһәмитлеге яғынан икенсе урында тора.

Алтын миллиард — <nowiki/>демографикһәм социологик төшөнсә, донъяның сикләнгән ресурстары шарттарында алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙә халыҡтың тормош кимәле һәм ҡулланыуы араһындағы айырманы сағылдыра.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Гөлсирә

**Гөлсирә** — башҡорт ҡатын-исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.

## Этимология
Гөлсирә — фарсы теленән ингән, гөл кеүек йөҙлө тигәнде аңлата .

## Билдәле кешеләр
* Ғиззəтуллина Гɵлсирə Мирза ҡыҙы (4 июль 1957 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, тəржемəсе. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (1996) һәм СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты, Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара конкурстың республика этабының еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты.
* Шафиҡова Гөлсирә Мазһар ҡыҙы (16 май 1955 йыл) — шағир, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы (1997) һәм Рәсәй Федерацияһы (2006) Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2002) һәм Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2005) премиялары лауреаты.
* Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы (24 октябрь 1924 йыл — 2016 йыл) — табип. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1969). «Почёт Билдәһе» ордены (1961) кавалеры, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). Ишембай ҡалаһының почётлы гражданы (1999).

## Әҙәбиәттә
* «Юлыма сыҡ, Гөлсирә!» (1993) — Марс Әхмәтшиндың повестар һәм хикәйәләр йыйынтығы.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
*