open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байтирәков Ғабдуллатиф Хәбибулла улы

**Байтирәков Ғабдуллатиф Хәбибулла улы** (29 март 1873 йыл — 23 апрель 1951 йыл) — Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (1912—1917). Крәҫтиәндәрҙән. 1904—1905 йылдарҙағы рус‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Башланғыс рус-татар мәктәбен тамамлағас, 1887 йылда Ырымбур татар-башҡорт уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә.

1894 йылдан әрмегә хеҙмәткә алына, унтер-офицер дәрәжәһендә 1899 йылда запасҡа китә. Әрмелә хеҙмәт иткәндән һуң Дәүләкән урман хужалығында эшләй һәм 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышы ваҡытында ҡайтанан әрмегә саҡырыу ала. 1908 йылдан һуғышҡа аттар әҙерләү буйынса мөдир, аҙаҡ Боғаҙы улусы идараһы хеҙмәткәре (йыллыҡ иғәнә 400 һум). Бәләбәй өйәҙе сикләнгән хоҡуҡлы үҙидара йыйылышын асыусы. Ер эшкәртеүсе (4,6 дисәтинә бүлеп бирелгән, 10 дисәтинә үҙ ере була).

1912 йылда Өфө губернияһынан Рәсәй империяһының Дәүләт думаһына 6-сы саҡырылыш депутаты итеп һайлана, мосолман фракцияһына инә, 1917 йылдың майына ҡәҙәр Ер комиссияһы ағзаһы.

Oктябрь революцияһынан һуң Ғабдуллатиф Байтирәков дәүләт эшмәкәрлегенән ситкә китә һәм Өфөлә йәмғиәт һәм корпоратив ойошмаларҙа эшләй. 1920—1921 йй. Бүздәк иген әҙерләү пунктында эшләй. 1924—1929 йылдарҙа — Бүздәк кредит ширҡәте бухгалтеры. Революцияға тиклемге парламентҡа ҡатнашлығы булғанлыҡтан, совет хөкүмәте тарафынан «ышанысһыҙ элемент» тип билдәләнә: 1928 йыл башҡорт халыҡ комиссариаты Байтирәковтың балаларын «халыҡ дошманы» балары тип иҫәпләп, юғары уҡыу йорттарынан сығара. Байтирәков Башнаркоматҡа Эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһына ғариза яҙа:
… бындай ҡараш, минеңсә, хаталы, сөнки мине крәҫтиәндәр һайлау сәбәпле мин 4-се Дәүләт дума депутаты булдым, мин үҙем дә крәҫтиән нәҫеленән, ә помещик йәки алып һатар түгел. Мин, Дума ағзаһы булараҡ, уның һул яғында булдым һәм крәҫтиәндәрҙең мәнфәғәтен яҡланым, бының тураһында Дума эшен күҙәтеп барыусылар белә,1917 йылдың майында унан ҡайтҡас үҙемдең улуста йәшәйем һәм йәмғиәт, корпоратив ойошмаларындаэшләйем, ауыл хужалығы менән үҙем шөғөлләнәм. Совет хөкүмәте һайлауҙарында тауыш биреү хоҡуғым бар, урта хәллемен (2 атым һәм 1 һыйырым бар) һәм, шуларға ярашлы, мине ят элемент тип иҫәпләргә урын юҡ…

Инспекция Байтирәковтың баларына уҡырға мөмкинлек бирә, ләкин Башҡорт халыҡ мәғариф комитеты ҡарары менән уҡыуҙан сығарылалар. Байтирәков үҙе 1929 йылда ялған ғәйепләнә һәм һөргөндө Архангельск ҡалаһында 1932 йылға тиклем уҙғара. Һөргөндән ҡайтҡас Ғабдуллатиф Байтирәков Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1951 йылда Өфөлә үлеп ҡала. 1989 йылда үлгәндән һуң реабилитациялана.

## Сығанаҡтар
* Парламентаризм в Башкортостане: История и современность; Документы и материалы / Сост.: В. Г. Aзнагулов, З. Г. Хамитова. — Кн. 2. — Уфа: ГРИ «Башкортостан»; 2005. — ISBN 5-8258-0204-5.
* Мясникова О. С. Мусульманское население г. Петрограда в 1914 — нач. 1917 гг.; Дис. канд. ист. Наук. — СПб., 2004.
* Кирьянов И. К. Российские парламентарии начала XX века: новые политики в новом политическом пространстве: дис. докт. истор. наук. — Пермь, 2009.
* Мусульманские депутаты Государственной думы России 1906—1917 гг. — Уфа, 1998. — С. 274—275, 369, 283.

## Иҫкәрмәләр
Һыр (йыр)

**Һыр** — башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
Рәсәй батшалары башҡорт яугирҙарын Урта Азия халыҡтарын бойһондороп алыу сәйәсәтендә лә ҡуллана. Ырымбур губернаторы генерал А. Перовский атылып ағып ятҡан Һырдаръя (Сырдаръя) аша сығып, Аҡмәсет  ҡалаһын алырға күп тапҡыр уҡталған. 

Уңышһыҙлыҡтарға осрау уны туҡтатмай. Маҡсатына өлгәшеү өсөн, тау-таш яуып торһа ла, алға барыуға ҡыҫтай. Аҙыҡ запастары бөтөү сәбәпле, яугирҙар ҙа хәлһеҙләнә, аттары ла быуынһыҙға әйләнә. Һырдаръяны сыға алмай, бик күбеһе аты-туны менән һыуға батып һәләк була. Киләһе йырҙың йөкмәткеһе шул ваҡиғаға бәйле.

Оҙайлы барған һуғыштарҙан һуң, ниһайәт, Аҡмәсет яулап алына. Уның урамынан үткәндә йырланған ошо йыр«Әрме» , «Һыр», «Аҡмәсет» исемдәре менән йөрөтөлә. Аҡмәсет бөтөнләй баш һалғас, генерал А. Перовский  башҡорт ғәскәре менән уның урамдары буйлап ҡаланы ҡарап йөрөгәндә, ҡурайсылар дәртле көй уйнайҙар. Яугирҙарҙың хатта аттары ла, ошо көйгә тап килтереп, баҫҡан. Генералды данлап махсус уйналған көй ошо көнгәсә Перовский тип йөрөтөлә .

## Аҡмәсет тарихынан
Аҡмәсет ҡалаһына 1820 йылда Коканд ханлығында нигеҙ һалынған.. Хәҙер Һырдаръя яғының ике ярында, Астананан көньяҡ-көнбайышҡа табан 830 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

1852 йылда А. Перовский ғәскәре яулап алғанға тиклем форт Аҡмәсет тип аталған (ҡаҙаҡса Ақ-Мешіт)

1867 йылдан Һырдаръя өлкәһенең өйәҙ ҡалаһы Перовск булып китә.

1925 йылда ҡаланы Ҡзыл-Орда (Ҡыҙыл Урҙа) тип атай башлайҙар.1997 йылдың 17 июнендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ҡзыл-Орда транскрипцияһы Ҡызылордаға әйләндерелә.

## Әҙәбиәт

* Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996 г. с. 618.
* Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897;
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962;
* Башҡорт халҡ йырҙары. Өфө, 1954; Сөләймәнов Ғ.З. Ҡурай. Өфө, 1985.
* Галин С. А. Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с.
* Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры.¬- Өфө: 2011. — 400 бит.
* Нәҙершина Ф. А. башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре . — Өфө: 1997. −288 бит.
* Ахметов Х. Ф. Башкирские протяжные песни. — М.: Всесоюзное издательство «Советский композитор», 1978. −24 с.
* Буранғолов М. Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар.- Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 325 бит.
* История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века — Уфа: Китап, 1996. — 520 с.:ил.

## Иҫкәрмәләр
Старочеркасская станицаһы

**Старочеркасская** (Старочеркасск, 1805 йылға тиклем — **Черкасск**) — Ростов өлкәһе Аҡсай районындағы станица. Дон йылғаһының уң яҡ ярында, Дондағы Ростовтан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Старочеркасский ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Дон казактары баш ҡалаһы, генерал Матвей Платовтың һәм башҡа дон геройҙарының тыуған ере булараҡ билдәле. Станица үҙәгендә Старочеркасск музей-ҡурсаулығы урынлашҡан, уның биләгән майҙаны — 180 га. Йыл һайын бында казак мәҙәниәте фестивале үткәрелә.

## Тарих
Дондағы Черкасск ҡаласығы 1593 йылдағы тарихи акттарҙа телгә алына. В. Н. Татищевтың «История России с самых древнейших времен» һәм Н. А. Маркевичтың «История Малороссии» китаптарында фаразлау буйынса"град Черкасский" ауылына батша Иван Грозный ваҡытында казак-черкестар тарафынан нигеҙ һалына. Был Черкасск старостаһы кенәз М. А. Вишневецкийҙың төрөктәр ҡамауҙа тотҡан Әстерханға ярҙамға килгән экспедиияһы ваҡытында 1569 йылда булған. Н. М. Карамзин был хәл Иван Грозныйҙың атаһы батша булған саҡта ғәмәлғә ингән тип иҫәпләй.

1637 йылда Старочеркасскиҙән Азов походтары башлана, ул саҡта төрөк ҡәлғәһе Аҙауҙы казактар яулап ала һәм дүрт йыл һаҡлап тота. Уларға үс итеп, төрөктәр1643 йылда Черкасскиҙы тулыһынса яндыра, ләкин ҡаласыҡ бер йыл үтеүгә тергеҙелә һәм нығытыла. 1643 йылда Черкасск ҡалаһына казактарҙың баш станы күсеп килә, был ҡаласыҡты дон казактарының баш ҡалаһына әйләндерә. 1650 йылда Азов кампанияһының нәҙере буйынса беренсе ағас ғәскәр ғибәҙәтханаһы төҙөлә. Собор эргәһендәге майҙанда ғәскәр түңәрәктәре үткәрелә.

1667 йылда тап Черкасскиҙә Зимовейская станицаһы казағы Степан Разиндың ихтилалы башлана, ә 1708 йылда үҙенең йорт ихатаһында икенсе ихтилалдың башлығы Кондратий Булавин үлтерелә.

Старочеркасская станицаһы Дон ғәскәре өлкәһенең Черкасск округына ҡарай һәм 1918 йылда үҙ эсенә түбәндәге утарҙарҙы ала:

### Станица атамандары

(*«Дон ғәскәре өлк иҫтәлекле китаптары» мәғлүмәттәре буйынса, 1868—1916 йылдар*)

## Иҫкәрмәләр
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы

**Баҡыев Әхмәт Вәхит улы** (15 ғинуар 1939 йыл — 13 август 2016 йыл) — ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—1989 йылдарҙа Өфө нефть институтында ситтән тороп һәм киске уҡыу буйынса проректор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989).

## Биографияһы
Әхмәт Вәхит улы Баҡыев 1939 йылдың 15 ғинуарында БАССР-ҙың Боҙаяҙ районы Шишмә ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) тыуған. 1960 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

1960 йылдан алып, шул уҡ институтта (хәҙер ӨДНТУ): ситтән тороп уҡыу факультеты деканы (1969 йылдан), ситтән тороп һәм киске уҡыуҙар буйынса проректор (1969 йылдан), кафедра мөдире (1989—1999), кафедра профессоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының физика-математика һәм техник фәндәр бүлеге академик-секретары, геология, физика-математика һәм техник фәндәр секцияһы рәйесе урынбаҫары (1996 йылдан), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының нефть һәм газ бүлеге академик-секретары (2000—2006), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Ер һәм тәбиғәт ресурстары бүлеге академик-секретары (2006 йылдан)

Инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһыны академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989).

## Фәнни эшмәкәрлеге

Нефтегазохимия аппараттары төҙөү мәсьәләләрен өйрәнә.

Геометрик һәм механик яҡтан оҡшаш булмаған, йоҡа ҡатламдарының механик деформацияланыу һәм емерелеү механикаһын өйрәнә. Уның был фундаменталь тикшеренеүҙәре нефтегазохимия аппараттарын етештереү өсөн практик мәсьәләләрҙе хәл итергә булышлыҡ итә. Нефть эшкәртеү объекттарында эҫегә сыҙамлы, мартен класлы хром-молибден ҡоростан иретеп йәбештереүҙең яңы технологияларын индерә.

Баҡыев Ә. В. яңы физик принципҡа нигеҙләнгән ике фазалы үҙәктән ынтылыусы көстәр ҡулланылған юғары эффектлы йылы алмаштырыусы ҡоролма уйлап таба. Газ үткәреү торбаларының металы емерелеүен кәметеү мәсьәләһен хәл итә.

Нефтегазохимия аппараттарын төҙөү һәм яңы технологиялар буйынса фәнни мәктәп төҙөй.
Баҡыев — 260-тан күберәк фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән 30 монография, 13 патент авторы..

## Ғилми эштәре

* Применение методов механики разрушения для определения надежности и долговечности нефтегазохимического оборудования оболочкового типа. М.: Недра, 1987.
* Технология горячей вытяжки днищ повышенной точности с регулированием термических циклов штамповки. М.: Машиностроение, 1993 (соавтор).
* Нефть и газ на старте XXI века. М.: Химия, 2001.

## Сығанаҡтар
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996.
* Уфимский государственный нефтяной технический университет (доктора наук, профессора). М.: Недра, 1997.
* Инженеры Урала: Энциклопедия. Екатеринбург: Уральский рабочий, 2001.
* Башкирская энциклопедия: В 7 т. Т. 1: А-Б. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ахмет Вахитович Бакиев
Таганрог троллейбусы

**Таганрог троллейбусы** — Таганрог ҡалаһының йәмәғәт транспорты .

Эшләй башлаған ваҡыты — 25 декабрь 1977 йыл. 2010 йылда ҡалала 7 маршрут булған. Троллейбустар паркын берҙән- бер депо хеҙмәтләндерә, ул трамвай-троллейбус идаралығы составына инә.

## Тарих
Беренсе троллейбус линияһы 1977 йыл аҙағында ҡаланың ике тимер юл вокзалын тоташтыра, ул КПСС-тың ҡала комитеты беренсе секретары Б. Ф. Зубрицкий тырышлығы менән булдырылған. СССР-ҙың энергетика машиналар төҙөү министры В. В. Кротов троллейбус депоһын төҙөүгә аҡса бүлгән, бының төп шарты — ҡала властары «Ҡыҙыл Котельщик» заводы территорияһын киңәйтергә ярҙам итергә тейеш булыу.

## Маршруттар
2014 йылдың 1 ғинуарына эшләүсе маршруттар:

## Хәрәкәт итеү составы
* БТЗ-5276-01 *(5 берәмек)*
* БТЗ-5276-04 *(1 бер.)*
* ВЗТМ-5284.02 *(7 бер.)*
* ВМЗ-52981 *(5 бер.)*
* ВМЗ-5298.01 «Авангард» *(3 бер.)*
* 11 HU STS Steyr *(3 бер.)*
* B79T DAF DenOudsten-KM560 / Kiepe *(17 бер.)*

## Юл хаҡы
2015 йылғы мәғлүмәт буйынса:
* Тулы — 14 һум.
* Уҡыусылар өсөн(студенттар, мәктәп уҡыусылары) — 11 һум 00 тин (1 март, 2015 йыл).
* Пенсионерҙар өсөн (махсус танытмаһы булғанда) — 8 һум 00 тин
2009 йылда пассажирҙар ағымы түбән булғанлыҡтан түләү системаһы үҙгәртелә. Кондукторҙарҙың байтаҡ өлөшө ҡыҫҡартыла, пассажирҙар алғы ишектән сыға һәм юл хаҡын түләй. Тик барлыҡ троллейбустарҙа ла беренсе ишек аша сығыуҙы ойоштороу техник сәбәптәр арҡаһында мөмкин булмай (мәҫәлән, «ЗиУ» троллейбустарында).

1 октябрь, 2010 йыл. Түләүҙәр системаһы менән бәйле контролде көсәйтеү трамвайҙарҙағы кеүек унификациялана —троллейбусҡа инеү һәм түләү беренсе ишектә, ә троллейбустан сығыу — икенсе һәм өсөнсө ишектә башҡарыла. Әммә троллейбус водителдәре даими рәүештә автобустар һәм маршрут таксиҙары менән ярышыу арҡаһында һәм пассажирҙар сыҡҡанда юл хаҡын түләү күп ваҡытты алғанға күрә был унификациялы алымдан баш тарттылар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Таганрогский трамвай
* Таганрогский автобус
* Железнодорожный транспорт в Таганроге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт МУП «ТТУ» 
* Сайт «Твой транспорт». Таганрог
* Таганрогский троллейбус на сайте «Троллейбусные города России»
Өфө өлкәһе

**Өфө өлкәһе ** — 1952 йылдың 29 майынан 1953 йылға саҡлы РСФСР-ҙың Башҡорт АССР-ы составындағы административ-территориаль берәмеге.

Үҙәге — Өфө ҡалаһы. Территорияһы — 69,9 мең км2.

1952 йылдың майынан 1953 йылға саҡлы ВКП(б)-КПСС-тың Өфө өлкә комитетының 1-се секретаре булып Ҡорбанғолов Хәби Яуыҡман улы эшләй.

## Тарихы
Өфө өлкәһе (Стәрлетамаҡ өлкәһе менән бер рәттән) 1952 йылдың 29 майында эре АССР-ҙар араһында өлкәләргә бүлеү эксперименты барышында барлыҡҡа килгән.

Бер йыл да үтмәгән, эксперимент уңышһыҙ тип табылған һәм өлкәне бөтөргәндәр (1953 йылдың 30 апреле).

## Географияһы
Башҡорт АССР-ының төньяғында урынлашҡан.

## Административ бүленеше
Баш ҡалаһы — Өфө (республика ҡарамағындағы ҡала)
* Өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар — 2 (Октябрьский, Черниковск).
* Район әһәмиәтендәге ҡалалар — 4 (Бәләбәй, Бөрө, Благовещен, Дәүләкән).
* Ауыл райондары — 38 (Асҡын, Байҡыбаш, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Бишбүләк, Бөрө, Благовар, Благовещен, Бүздәк, Борай, Дәүләкән, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Иглин, Илеш, Краснокама, Кушнаренко, Ҡалтасы, Ҡандра, Ҡариҙел, Ҡыйғы, Мәсетле, Мишкә, Нуриман, Покровка, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Оло Теләк, Өфө, Саҡмағош, Шишмә, Шаран, Әлшәй, Яңауыл).
* Ҡала райондары — 3.
* Ҡала тибындағы ҡасабалар — 12.
* Ауыл тибындғы ҡасаба советтары — 1.
* Ауыл советтары — 803.

## Һылтанмалар
*
Ворошилкин йорто (Таганрог)

**Ворошилкин йорто** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, ул ХIХ быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән архитектура һәйкәле. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Шмидт урамында урынлашҡан, 21-се  йорт.

## Тарих
Шмидт урамында 1830 йылда II гильдия сауҙагәре Тимофей Михайловия Ворошилкин Таганрог ҡалаһында ике ҡатлы йорт төҙөй. Билдәле булыуынса , 1874 йылдың 1 ғинуарында ул «Таганрог ҡала сәнәғәте ширҡәтенә» нигеҙ һала. Шмидт урамындағы уның йорто 1915 йылға тиклем сауҙагәрҙең вариҫтары ҡулындағы милек була. Һуңынан ул йортта Яновичтың гимназияһы эшләй. Аҙаҡ уны № 1 Хеҙмәт мәктәбе тип атайҙар. 1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

## Тасуирлама
Йорт иртә классицизмдың ордерһыҙ рус стилендә төҙөлгән . Тәҙрәләре эклектика стилендә, йорт калиткаһының икәүһе ярым колонналы, улар янындағыы ҡапҡалар дуға һымаҡ көмбәҙле. беренсе ҡаттың тәҙрәләре араһында рустовкалар. Тәҙрә аҫтында кирбес һалыуҙың элементы булған йоҙаҡ һымаҡ таштар. Йорттоң сухариктары ослайып торған кәрнизде биҙәй .Элекке сауҙагәрҙең йорт территорияһында ярым колонналы таш ҡапҡа ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған.
File:Таганрог Шмидта 21 фото 017.jpg|Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған элекке ярым колонналы ҡапҡа 


## Иҫкәрмәләр
Алексеевск ҡапҡалары

**Алексеевск ҡапҡалары** — Аҙау ҡәлғәһенең XV быуаттағы төп ҡапҡалары, хәрби-инженер сәнғәте һәйкәле. Ҡапҡалар үҙҙәре һуңғараҡ осор — XVII-XVIII быуаттар менән билдәләнә. Алексеевск ҡапҡалары ҡәлғәгә көньяҡтан инеү өсөн хеҙмәт итә. Ер уры һәм соҡор менән бергә нығытманың һаҡланып ҡалған берҙән-бер участкаһын тәшкил итә һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

## Тарихы
Төрөктәр төҙөгән Аҙау ҡәлғәһе 1696 йылда Петр I етәкселегендәге уңышлы Аҙау походтары һөҙөмтәһендә Рәсәй ҡулына күсә. Рәсми рәүештә Аҙауҙың Рәсәйҙеке икәнлеге Рәсәй менән Төркиә араһында төҙөлгән Константинополь солох килешеүе менән нығытыла. XVIII быуатта австриялы А. Я. Лаваль етәкселегендә Рәсәй хәрби инженерҙары ҡәлғә урҙарын үҙгәртеп ҡора һәм ун бер, шул иҫәптән Алексеевск ҡапҡаһын да төҙөй. Башта улар ағас була, әммә 1801—1805 йылдарҙа таштан эшләнә.

1935 йылдарҙа Аҙау ҡәлғәһе территорияһында Ростов өлкә Һөйкәлдәрҙе һаҡлау бюроһы тарафынан археологик ҡаҙыныу эштәре алып барыла. Был ваҡытҡа нығытма тулыһынса емерелгән була, Алексеевск ҡапҡаларынан ике параллель таш диуар ғына тороп ҡала. Реставрация барышында тарихсылар һәм архитекторҙар уларға тәү баштағы һыҙаттарын кире ҡайтарырға тырыша. Ул ваҡытта ҡәлғә таштан һәм кирбестән һалынан, көмбәҙле туннеле була. Хәҙер ҡапҡа диуарҙарына бер нисә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Герой әсәләр (Салауат районы)

Башҡортостан Республикаһының Салауат районы буйынса **[[«Герой әсә» исеме]]нә** лайыҡ булғандар 

## Сығанаҡтар
## Иҫкәрмәләр
Крученая (станция)

**Крученая** — Ростов өлкәһе Сальский районындағы тимер юл станцияһы һәм тораҡ пункты.

Крученая Балка ауыл биләмәһе составына инә. 

## География
Крученая станцияһы Сальск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 12 км алыҫлыҡта үткән Тихорецк — Сальск тимер юл тармағында урынлашҡан. Станцияға яҡын туҡталыш пункттары — *403 км* һәм *411 км*.

Тораҡ пункт аша Сальск — Тихорецк автомобиль юлы үтә. Уның янында быуа урынлашҡан. Яҡын тораҡ пункттары — Новоселый 1-се һәм Двойной.

### Урам
* Локомотив урамы.

## Тарих
Тимер юл линияһы Тихорецкий — Царицын 1899 йыл асылған.

## Халыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Путешествия по России: Кручёная 
* Крученая (станция)
Слован (хоккей клубы)

**«Сло́ван» Братисла́ва** (*HC Slovan Bratislava*) — Словакияның баш ҡалаһы Братиславала урынлашҡан профессиональ хоккей клубы. 2012 йылдан Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай.

## Тарихы
Клуб 1921 йылда *CSK Bratislava* исеме аҫтында нигеҙләнә. *«Слован»* атамаһы 1939 йылда бирелә. 1949—1952 йылдарҙа клуб *Sokol NV* тигән исемде йөрөтә, аҙаҡ йәнә «Слован» атамаһы ҡайтарыла. Иң әһәмиәтле уңыш командаға 1978/79 миҙгелдә килә, был ваҡытта клуб Чехословакия чемпионатында еңеү яулай.

Команда күп тапҡыр еврокубоктарҙа ҡатнаша: Европа чемпиондары кубогында 1979/80, Евролигала (1996/97 — 1999/2000), Континенталь кубокта (2000/01, 2002/03, 2003/04), Европа чемпиондары кубогында (2006, 2008), Чемпиондар лигаһында (2008/09), European Trophy (2011—2013).

2008 йылдың 30 сентябрендә «Слован» тәүге тапҡыр НХЛ клубы «Тампа Бэй Лайтнинг» менән осраша һәм буллиттар буйынса 2:3 иҫәбе менән еңелә.

2012 йылдың 29 мартында «Слован» 2012—13 миҙгелдә Континенталь Хоккей Лигаһына инеү өсөн рәсми ғариза бирә. 2012 йылдың 19 майында клуб КХЛ-ға ҡабул ителә һәм унда 2012—2013 миҙгеленән алып ҡатнаша.

## КХЛ-да сығыш яһау һөҙөмтәләре
У — үткәргән уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр һаны, ЕО — овертаймда еңеүҙәр, ЕБ — буллиттарҙа еңеүҙәр, БО — буллиттарҙа отолоуҙар, ОО — овертаймдарҙа отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар һаны, М — йыйылған мәрәйҙәр һаны, Ш — кереткән һәм үткәргән шайбалар нисбәте, ДМ — даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урыны

## Ҡаҙаныштары

### Милли
;Словакия экстралигаһы
*  Чемпион (8 тапҡыр): 1998, 2000, 2002, 2003, 2005, 2007, 2008, 2012
*  Көмөш миҙалы (2 тапҡыр): 1999, 2010
*  Бронза миҙалы (5 тапҡыр): 1995, 1996, 2001, 2004, 2009

;Чехословакия хоккей лигаһы
*  Чемпион (1 тапҡыр): 1979
*  Көмөш миҙалы (8 тапҡыр): 1949, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1970, 1972
*  Бронза миҙалы (9 тапҡыр): 1946, 1947, 1948, 1963, 1966, 1969, 1971, 1973, 1980

;Словакия хоккей лигаһы
*  Чемпион (2 тапҡыр): 1941, 1942
*  Көмөш миҙалы (2 тапҡыр): 1943, 1944

;Словакияның беренсе милли хоккей лигаһы
*  Чемпион (2 тапҡыр): 1982, 1990

### Халыҡ-ара
;Европа чемпиондары кубогы
*  Бронза миҙалы (1 тапҡыр): 1980

;Шайбалы хоккей буйынса континенталь кубогы
*  Чемпион (1 тапҡыр): 2004
*  Бронза миҙалы (1 тапҡыр): 2001

;Шпенглер кубогы
;*  Чемпион (3 тапҡыр): 1972, 1973, 1974

;Basel Summer Ice Hockey
*  Чемпион (1 тапҡыр): 2010

;Steel Cup
*  Чемпион (1 тапҡыр): 2016

## Етәкселек
* Президент — Юрай Широки
* Башҡарма вице-президент — кесе Юрай Широки.
* Генераль менеджер — Марош Крайчи
* Спорт директоры — Олдржих Штефл

## Тренер штабы
* Баш тренер —  Владимир Орсаг
* Тренер — Роман Стантиен
* Ҡапҡасылар тренеры — Том Баррассо

## Составы
2016 йылдың 30 авгусына ҡарата хоккей клубының составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Хоккей клубының рәсми сайты
*
Марс (мәғәнәләр)

**Марс** — Боронғо Рим мифологияһындағы һуғыш аллаһы Марс хөрмәтенә ҡулланылған атама, исем.

* Марс — Ҡояш системаһында дүртенсе планета. 
* Марс — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Марс — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Марс — кеше исеме.
Дала Көсөгө (Ростов өлкәһе)

**Дала Көсөгө**—  Ростов өлкәһеКашар районындағы ҡасаба.

Верхнесвечниковский ауыл билмәһе составына инә.

## Географияһы

### Урамдар
* Песчаная урамы

## Тарих

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Красный Кут

## Һылтанма
* Степной Кут (поселок сельского типа)
Фәрештә-яугир (чехословактарға һәйкәл)

**Фәрештә-яугир** — граждандар һуғышы тарихи ваҡиғаларына арналған, Таганрогтың иҫке ҡала зыяратында урынлашҡан, чехословак хәрби әсирҙәренә һәйкәл.

## Тасуирлама
1918 йылда Таганрогтағы Урыҫ-Балтик заводында (акционерҙар йәмғиәте «Комбайн заводы») Беренсе донъя һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән 1700 чехтар һәм словактар эшләй. Эшселәрҙең күбеһе граждандар һуғышы барышында большевиктар яғында һуғышып һәләк була. Уларҙы хөрмәтләп иҫкә алыр өсөн, 1927 йылда ҡыҙыл ҡомташтан Я. Наврат проекты буйынса һәйкәлдең төҙөлә. Ҡәбер ташы өҫтөндә фәрештә-яугир тора. Уның бер ҡанаты һындырырылған, икенсе ҡанаты менән һәләк булған иптәштәренең ҡәберен ҡапларға тырыша. Ошондай скульптура менән автор һуғышта ятып ҡалғандар менән ғорурлыҡ тойғоһон күрһәтергә теләй. Фәрештәнең ярым һынын индереү, скульпторҙың һәйкәлде мөһабәт, иҫтә ҡалырлыҡ итергә теләүен күрһәтә.

Пьедесталдың түбәнге өлөшөндә рус һәм чех телендә ошондай һүҙҙәр соҡоп яҙылған:

    Из далекой страны мужей и дел великих уныло-грустный гений прилетел. Он опустился над братской могилой на прах сынов той измученной страны, из рук которых безжалостная смерть вырвала всепобедный меч Свободы.


Революцион романтизм стилендә яҙылылған был текст өлөшләтә генә һаҡланып ҡалған. Фәрештә-яугирҙең башы фрагменты юғалған: йомшаҡ ҡомташ ҡыш үткәс ҡар иреү ваҡытында емерелә. Һәйкәл ваҡытлыса цементлы һыу менән нығытылған, шуның арҡаһында төҫө үҙгәргән. Ашығыс рәүештә реставрация үткәрергә кәрәк.

## Әҙәбиәт
*  Городская скульптура // История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья. — Ростов-на-Дону: ГинГО, 1995. — 275 с. — ISBN 5-88616-027-2.
*  Энциклопедия Таганрога / Гл. ред. В. И. Тимошенко. — 2-е изд., перераб. и доп. — Ростов н/Д: Ростиздат, 2003. — 510, &#91;1&#93; с. : ил., &#91;4&#93; л. ил., портр., карт. — 3000 экз. —
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы

**Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы** (4 декабрь 1949 йыл) — ҡурсаҡ театры актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм БАССР-ҙың (1985) халыҡ, Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978).

## Биографияһы
Айрат Әкрәм улы Әхмәтшин 1949 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы, Әкрәм Әхмәтгәрәй улы, Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Ленинград хәрби округында хеҙмәт иткән була. Әсәһе, Евдокия Яков ҡыҙы, өс бәләкәй бала менән Ленинград блокадаһында ҡамалып ҡала, һуңынан уларҙы тылға сығарыуға өлгәшә.

Мәктәптән һуң, 1966 йылдан алып Айрат Әкрәм улы Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының рус труппаһында сәхнәне монтажлаусы, һуңынан артист булып эшләй.

Режиссер булараҡ, 1984 йылда Орловтың «Алтын себеш» («Золотой цыпленок») спектакленә дебют яһай. Г. Б. Остерҙың «Кәрәгеңде алырһың» («Ключки по закоулочкам») (1990), Е. Я. Тараховскаяның «Суртан әмере буйынса» («По щучьему велению») (1997) әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя.

Режиссер һәм артист һөнәрҙәре буйынса эшләп йөрөүгә ҡарамаҫтан, Айрат Әкрәм улы уҡыуын да дауам итә. 1991 йылда ул Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ғ.Ғ. Ғиләжев класы), 1994 йылда — Рәсәй мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен әҙерләү институтын (Мәскәү, 1994 йыл; В. М. Штейн курсы) тамамлай.

Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы 1991—1994 йылдарҙа һәм 2011 йылдан алып Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының баш режиссёры булып эшләй. 1987—1998 йылдарҙа сәнғәт институтында уҡыта.

1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

Әлеге ваҡытта актёрлыҡ оҫталығы һәм ҡурсаҡ йөрөтөү буйынса дәрестәр күрһәтә.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Сабир һәм Тарахан («Алтын роза», В. С. Волков; дебют, 1966), Лис Лаврентий «Өйрәктәр өйө» сере" ("Тайна «Дома утят», У. Дюла), Кощей «Батшабикә-тәлмәрйен» («Царевна лягушка», В.Гернет), король Джоль (В. Фильпоттың ошо уҡ исемле пьесаһы буйынса), Бүре («Алтын себеш», В. Н. Орлов), Ангел Д-Дьявол «Илаһи комедия», И. В. Шток); ҡурсаҡ булып (Мостай Кәримдең «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһында Гермес); «тере» пландағы ролдәре: Ата һәм Кулубек (А. Б. Барановтың «Аҡ пароход» спектакле, С. Т. Айытматовтың ошо уҡ исемле повесы буйынса, Кинес («Лисистрата», Аристофан), Диктатор («Диктаторға ат бирегеҙ», Мостай Кәрим).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙа поляк (1976) һәм венгр (1979) драматургиялары фестивалдәре дипломанты.

## Әҙәбиәт
* Самигуллина Р. А. От Петрушки к Прометею. Уфа, 1994.

## Һылтанмалар
* https://www.youtube.com/watch?v=f8ZmRLZiIF8
* http://www.bashinform.ru/news/229711/
* http://teatrkukol-ufa.ru/staff/control/70-akhmetshin
Маяҡ (Ростов өлкәһе)

**Маяҡ**— Ростов өлкәһе Сальский районындағы утар.

Рыбасовское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

### Урамдар
* Бедрик урамы,
* Йәшел урамы,
* Ҡыҙыл таңдар урамы,
* Тыныслыҡ урамы,
* Йәштәр урамы,
* Совхоз урамы,
* Дала урамы,
* Хеҙмәт урамы,
* Һҙәк урамы,
* Тыныс урамы.

## Тарих
1942 йылдың июлендә утар немец оккупацияһына эләгә, Ҡыҙыл Армия Манычҡа табан сигенгән. 1942 йылдың 29 июлендә бер нисә совет һалдаты һыу эҙләгәндә немец һалдаттары ҡулына эләгә. Немецтар уларға ҡаршы ут аса. Ауыл халҡы уттан ҡасып траншеяларҙа ултырып һаҡланып ҡала.

Алыштан һуң немецтар Сандата ауылына юллана, ә ауылда халыҡ йәшергән яралы һалдаттар тороп ҡала. Алышта һәләк булған һалдаттар утар паркындағы туғандаштар ҡәберендә ерләнгән.

## Халыҡ

## Иҫтәлекле урын
* Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәр һәйкәле һәм туғандаштар ҡәбере һәм туғандаш ҡәбере. Һәйкәл Маяҡ утарының үҙәгендә урынлашҡан. Һәйкәлдең архитекторы — Заливадлов В. И.
бөйөк Ватан һуғышында 1942—1943 йылдарҙа һәләк булған яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере һәйкәл янында урынлашҡан. Ҡәберҙә Хәрби училищеһының 28 курсанты ерләнгән, улар 1942 йылдың 29 июлендә һуғышта һәләк була. 27 яугирҙең фамилияһы билдәле түгел. 2000 йылда һәләк булған бер һалдаттың фамилия һәм исеме асыҡлана : ул Василий Гаврилович Косарев, Брянск өлкәһендә тыуған.

Туғандаштар ҡәберенә 1961 йылда ҡайғырыусы һалдат скульптураһы рәүешендә эшләнгән һәйкәл ҡуйыла.

1995 йылда һәйкәл реконструкциялана. Һәйкәлдең уң яғында италян кирбесенән эшләнгән дүрт вертикаль стела баҫтырыла. Стелалар күкшел плитә менән көпләнгән. Уларҙың өҫтөнә һуғышта һәләк булған ауылдаштарҙың исеме яҙылған.

2010 йылда һалдат скульптураһы тергеҙелә һәм унда яҙыу ҡуйыла: « Тыуған ил өсөн көрәштә һәләк булған Совет Армияһының билдәһеҙ һалдаттарына мәңгелек иҫтәлек».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Путешествия по России: Маяк 
* Погода в Маяке 
* Спутниковая карта 
* Маяк (хутор)
Үҙәк пляж (Таганрог)

**Таганрогтың Үҙәк пляжы** —  1934 йылда асылған, ҡаланың иң оло пляжы. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалалһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

## Тарихы
1920 йылдар һуңында һәм 1930 йылдар башында ҡаланың үҙәк  пляжы төҙөлә. 1934 йылдың 25 майында тантаналы рәүештә рәсми асыла. Пляж Таганрог торлаҡ берлегенә ҡарай һәм уның территорияһына инең түләүле була. Һуғыш тамамланғандан һуң, уҙған быуаттың 40-сы йылдарында ала пляжынтөҙөкләндереү буйынса әүҙем эш алып барыла. 1962 йылда бик күп ғәмәлдәр башҡарыла. Текә яр аҫтына бейеклеге 2,5 метр, оҙонлоғо 360 метр булған терәк диуар эшләнә. Солярий, медпункт, буфет, һаҡлау камералары өсөн киңлеге 10 метрлыҡ террасалар эшләнә. Ҡуйылған тенттар, эскәмйәләр, күләгәнән йәшенеү өсөн урынлаштырылған "бәшмәк"тәр һаны арта. Ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыла. 1980 йылдарҙа пляжға төшөү урынында автотуҡталҡа эшләнә. Сауҙа павильоны һәм газлы һыуҙар автоматы эшләй башлай. Пляжда балалар ҡаласығы, спорт майҙансығы һәм прокат пункты асыла.

2014 йылда ғәрәсәт һөҙөмтәһендә пляж зыян күрә. 2015 йылдың июлендә Ростов өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы Василий Голубев уны тәртипкә килтерергә бойора. "Үҙәк пляж"ды шул уҡ йылда авария-хәүефле зона тип танып, уны ҡоймалап, бөтә территория буйынса тейешле мәғлүмәт  табличкалары урынлаштырыла. 2016 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы, пляж "Төҙөкләндереү" муниципаль бюджет учреждениеһы ҡармағында. Әммә был осорға уны төҙөкләндереү буйынса бюджет аҡсаһы ҡаралмаған.

## Иҫкәрмәләр
Туварджиевтар йорто

**Туварджиевтарҙың бильярдханалы йорто** — бер ярым ҡатлы, тарихи әһәмиәткә эйә булған, Дондағы Ростовта Шаумян урамындағы 41-се йорт. Ҡоролмаға яҡынса 100 йыл тирәһе була. Ул XIX быуат аҙағындағы сауҙагәр йортоноң типик миҫалы булып тора. Был йортта ҡалала беренсе бильярд бүлмәһе урынлашҡан була. 2016 йылда йорт һүтелә.

## Тарихы

### [[XIX быуат]] аҙағы
Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлә. Уның тураһында 1894 йылда баҫылып сыҡҡан Дондағы Ростовта күсемһеҙ мөлкәтте Баһалауҙа беренсе тапҡыр телгә алына. Ул ваҡытта был төҙөлөш 67-се номерлы итеп билдәләнә, ә уның эйәһе Иванова Анна Александровна исемле ҡатын-ҡыҙ була. Документҡа ярашлы, милек 2750 һумға баһалана. Ошо уҡ йылда бер туған Туварджиевтар — Степан һәм Егор, йорт хужалары булып китәләр тигән мәғлүмәт бар. Улар эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге алып баралар — шарап менән һатыу итәләр. Бының өсөн улар Иҫке баҙар майҙанына яҡын урынлашҡан магазиндарҙы ҡуртымға алалар.

### [[XX быуат]]
XX быуат башында йорт «Сауҙагәр Туварджиевтарҙың бильярдханалы йорто» булараҡ билдәле була, алдағы йылдарҙа йорттоң тап ошо исеме нығына ла инде. 1904 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йорт хаҡы 5500 һум менән баһалана. 1911 йылда Степан Христофорович һәм Евгения Дмитриевна Туварджиевтар күсемһеҙ милектең хужалары булып китәләр. Был хужалар йортҡа үҙгәртеп ҡороу яһайҙар, уның хаҡы 3 тапҡырға арта. Йортта мансарда төҙөйҙәр, цоколь ҡаты башҡаса ҡулланыла башлай. Бильярдхана барлыҡҡа килә. 1913—1914 йылдар араһында «Білліардная» тигән яҙыу барлыҡҡа килә, ул 2016 йылға тиклем һаҡлана. Яҙыу Мишустиндың махсус оҫтаханаһында эшләнгән, ул тәүҙә уларға күрше урынлашҡан була, ә һуңынан бер йорт аша. 1920-се йылдарҙа бильярдхана ябыла. XX быуатта йортта бер нисә коммуналь фатир була, йорттоң фасады фильм төшөргән саҡта йыш ҡулланыла.

### [[XXI быуат]]
2015 йылда тарихи ҡиммәттәргә эйә булған йортто һүтеү тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә. Бөтә Рәсәй ҡомартҡыларҙы һаҡлау союзының Ростов бүлексәһе йортто һаҡларға тырыша. Уның вәкилдәре мәҙәниәт Министрлығына, йортҡа һаҡлау статусын биреү һәм «Туварджиевтарҙың бильярдханалы йортон» йәмәғәт ҡиммәттәренә эйә булған объект тип таныу үтенесе менән, бөтә кәрәкле документтар һәм кәрәкле мәғлүмәттәрҙе бирә. Мәсьәлә 2016 йылдың февралендә хәл ителергә тейеш була. Төҙөлөштө мәҙәни мираҫ объекты итеп таныуҙан баш тарталар. 2016 йылдың апрель аҙаҡтарында сауҙагәр Туварджиевтарҙың бильярдханалы йорто һүтелә. Уның урынында күп ҡатлы ҡунаҡхана төҙөлөшө алып барыла.

## Һүрәтләнеш
Йорт XIX быуат аҙағындағы йорт төҙөлөшөнөң типик миҫал булып тора. Тарихи үҙәк биләмәһендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ф. Н. Солодов йорто

**Н. Ф. Солодов йорто **— Дондағы Ростов ҡалаһындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Гәзит тыҡрығы, 47 адресы буйынса урынлашҡан. XIX быуатта төҙөлгән.

## Тарихы
1880 йылдарҙа йорт территорияһы, архитектор Николай Александрович Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән ике ҡатлы ҡабырғаһын төкәтеп эшләү иҫәбенә арта. Он тартыу фабрикаһы хужаһы Солодов йорттоң хужаһы була. Йорт Солодов фабрикаһы комплексына инә һәм уның менән бер үк адреслы була. XX быуат башында документта йорт Солодовтың ҡатыны — Екатерина Николаевна Солодованың милке булып күренә. Һуңынан бинала «Мәғариф хеҙмәткәрҙәре йорто» урынлаша, ул шулай уҡ «Уҡытыусы йорто» тип тә атала. Унда мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусылары файҙаланған ҙур китапхана була.

## Һүрәтләмә
Торлаҡ йорт эклектика стилендә төҙөлгән. Тәҙрә уйымдары тура дүртмөйөш формаһындағы кәрниздәр (сандрик), тәҙрә аҫтында стеналағы уйымдар — үҫемлек орнаменты менән (розетка) биҙәлгән. Ике ҡатлы йорт планда тура мөйөшлө, подвалы йорттоң үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Сарлаҡ бар, ул ике дүрт ҡырлы сатырҙы ослап ҡуя. Йорт штукатуркаланған. Ярым түңәрәк тәҙрә уйымдары ябай йөҙлөктәр менән биҙәлгән, парапеты селтәрле тимер ҡойма. Һылап яһалған биҙәктәр маскарондарҙан (кеше йәки хайуан башы формаһындағы биҙәктәр) ғибәрәт, улар көпләүсе таштарҙы һәм кронштейндәрҙе биҙәй, шулай уҡ улар аттиктарҙың биҙәлешендә осрай. Ремонт эштәре үткәргән саҡта бер нисә тапҡыр ҡыйыҡты яңынан эшләйҙәр, таяуҙар ҡуялар. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең рәшәткәләре юҡҡа сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ширман йорто

**М. В. Ширмандың табыш йорто** — Дондағы Ростовта 1911 йылда архитектор Зәкиев Арутюн Христофорович проекты буйынса төҙөлгән йорт. Ворошилов проспекты һәм Суворов урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
М. В. Ширмандың табыш йорто Ростов архитекторы Зәкиев Арутюн Христофорович проекты буйынса 1911 йылда төҙөлгән. Совет власы урынлашҡандан һуң, 1920-се йылдарҙа бина «Матбуғат Йорто» була. Унда пролетар яҙыусыларҙың Ростов ассоциацияһы һәм «Молот» гәзитенең эшсе хәбәрселәре клубы урынлаша. 1922 йылда был бинала Ростовтағы беренсе пионер отряды «Спартак» төҙөлә. 1926 йылдың 28 ноябрендә «Матбуғат Йортонда» шағир Владимир Маяковский сығыш яһай. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан бина эске эштәр халыҡ комиссариатына (НКВД-ға) тапшырыла. Һуғыш тамамланғандан һуң бинала «Южная» ҡунаҡханаһы асыла, ә беренсе ҡатында ҡурсаҡ театры урынлаша. Әлеге ваҡытта бинаны «Газпром межрегионгаз Ростов-на-Дону» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт биләй. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 2018 йылда, футбол буйынса донъя чемпионаты асылыуға ҡарай, бинала дүрт йондоҙло ҡунаҡхана асылыуы мөмкин.

## Архитектураһы
Биш ҡатлы кирбес бина модерн стилендә төҙөлгән. Фасады штукатуркаланған. Фасадының биҙәлешендә гөл һауыты, үҫемлек орнаменты, венок ҡулланылған. Беренсе һәм икенсе ҡаттары алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Фасадтың горизонталь бүленеше тәҙрә аҫтындағы кәрниз тибындағы горизонталь сығынтылар һәм дүртенсе һәм бишенсе ҡаттар араһындағы ҙур кәрниздәр менән башҡарыла. Ә фасадтың вертикаль бүленеше эркерҙар (бүлмәнең стенанан сығып торған өлөшө) һәм аттиклы балкондар менән башҡарыла.

Ширман йорто планда тура мөйөшлө, эске ихатаһы бар. Бинаның планировкаһы коридор системалы. Төп инеү урыны Ворошилов проспекты һәм Суворов урамы мөйөшөндә урынлашҡан.

## Мемориаль таҡтаташтар

1983 йылда йорт фасадында мемориаль таҡта ҡуйыла, унда былай тип яҙып ҡуйылған:

Икенсе мемориаль таҡтала яҙыу:

## Иҫкәрмәләр
Фомин дачаһы

**Фомин дачаһы** ― төбәк кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Ростов өлкәһенең Миллеровск райондында урынлашҡан. Фоминка утарынан көнбайыштараҡ ята. 1495,4 гектар майҙанды биләй. 1977 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тасуирлама
Биләмәнең рельефы — йырын-үҙән.

Төп өлөшө ― төрлө-төрлө үләнле, бүтәгә-ҡылғанлы дала ерендәге яһалма урман. Был 33,3 гектар майҙанды биләп торған имән урманы.

Урман 1905—1912 йылдарҙа профессор В. Огиевский ысулы буйынса ултыртылған. Бындай урман Донда берҙән-бер генә.
Сәтләүектәрҙе сәсеү һоро, ҡоро ҡомло тупраҡҡа  башҡарылған. Урыны ― биш градусҡа тиклем һөҙәк ер. Рельефы йырынлы-һыҙалы.

Икенсе ярусын  һәм  алып тора. Аҫҡы яруста, тупраҡ япмаһындағы ҡатламда ҡыяҡлылар, күрән, урман йондоҙҡайы, ландыш осрай.

Был тәбиғәт ҡомартҡыһы сиктәрендә Широкое, Безымянное, Петровка ыҙандары урынлашҡан.

Широкое ыҙанын (252 гектар майҙанда) имән урманы алып тора. Икенсе ярусын эт муйылы, татар сағаны, күгән биләй. Аҫҡы яруста, тупраҡ өҫтөндәге япмала ҡыяҡлылар, урман йондоҙҡайы, ҡайын еләге, бөрмәкәй үҫә.

Урман тибы — күрәнле-ҡыуаҡлыҡлы ҡоро имәнлек. Петровка ыҙанында (майҙаны 80 гектар) имән менән йәсин ултыртылған. Аҫтағы ярус шундай уҡ үләндәрҙән тора.

Был һаҡланыусы биләмәлә үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бай ғына. Был уникаль тәбиғәт комплексы мүк һәм абағаларҙың, орхидея һәм яҙ йондоҙо, тюльпан, иристар, күк умырзая, дельфиниум, сысҡан ҡойроғо, һәм румянка кеүек үҫемлектәрҙең 20-нән ашыу һирәк төрөн үҙ эсенә ала.

Хайуандарҙан мышы, европа боланы, илек, ҡабан, төлкө, һыуһар, ҡуян, үрғуян, кавказ фазаны, һоро ағуна, мнемозин, адмирал, өкө, поликсена, сколия, сколия-гигант һәм башҡа төрҙәр урын алған.

Был яһалма урмандың әһәмиәте бик ҙур. Ул урындағы тәбиғәтте һәм тупраҡты һаҡлаусы ҡалҡан булып тора. Был тәбиғәт ҡомартҡыһы бер яҡтан тарихи әһәмиәткә эйә булһа, икенсе яҡтан һауыҡтырыу һәләтенә эйә. Халыҡ өсөн эстетик яҡтан зауыҡлы ял урыны булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Загреб обсерваторияһы

**Загреб астрономия обсерваторияһы** (Zvjezdarnica Zagreb) — Хорватия баш ҡалаһы Загребта урынлашҡан астрономия обсерваторияһы. 1903 йылда асылған, Загреб астрономия йәмғиәте ҡарамағында тора. Обсерваторияның төп эшмәкәрлеге — белем биреү.

## Урыны һәм йыһазландырылышы
2007 йылда ҡуйылған TMB APO 175/1400 мм рефракторы обсерватория көмбәҙе аҫтындағы төп телескоп булып тора.  Zeiss (130/1950 мм) фирмаһының иҫке телескобы беренсеһенә йәнәш ҡуйылған. Өҫтәмә ҡорамалдар менән йыһазландырғандан һуң уның ярҙамында Ҡояшты водород (Hα һыҙығы) спектрында фотоға төшөрөү планлаштырыла. Обсерваторияла шулай уҡ бәләкәйерәк бер нисә  портатив телескоп бар, улар араһында  — Celestron 200/2000 мм һәм Konus refractor 80/900 мм. Обсерваторияның фотолабораторияһы һүрәттәрҙе аҡ-ҡара төҫтәрҙә сығара.  

Обсерватория ҡала үҙәгендә төп майҙанға яҡын ғына урынлашҡан.  Опатичка (Opatička ulica) урамындағы "Рухани манараһы" (Toranj Popov) тигән XIII быуатта төҙөлгән башняның иң өҫкө ҡатын биләй. Элек башня Загреб архиепискобыныҡы булған. Өҫкө террасалағы көмбәҙҙән тыш, обсерваторияның 50 кеше һыйышлы лекция залы, фотолабораторияһы, 5 офисы, китапханаһы һәм ҙур булмаған коворкингы бар.

## Тарихы
Обсерватория Хорватия тәбиғәт фәндәре йәмғиәте тарафынан нигеҙләнә. Башня башындағы биналарҙы ҡала хөкүмәте бирә, реконструкциялау һәм көмбәҙ ҡуйыуҙы ла ул финанслай. Асыу тантанаһы 1903 дың 5 декабрендә була. Отон Кучера, билдәле хорват фән популяризаторы, уның тәүге етәксеһе була.

Гейдельберг обсерваторияһында Август Копфф тарафынан асылған 589-сы астероидҡа Загреб обсерваторияһын асыу хөрмәтенә «Хорватия» тигән атама бирелә.

Кучераның обсерваторияны тикшеренеү үҙәгенә әйләндереү ниәте тормошҡа ашмай — белгестәр етешмәй. Ул һәр ваҡыт нигеҙҙә фәнде халыҡҡа аңлатыу өсөн файҙаланыла. XX быуат уртаһында обсерватория эгидаһы аҫтында нәшер ителгән эсперанто телендәге баҫмалар билдәлелек ала. Икенсе донъя һуғышы осоронда ваҡытлыса ябыла. 1963 йылда обсерватория менән Хорватия астрономия йәмғиәте, планетарий ҡороп, ҡала мәҙәниәтенә мөһим өлөш индерә. Һуңынан ул Техник музейға бүләк ителә һәм әле лә шунда эшләй. Zeiss рефракторы обсерваторияның элекке телескобын 1966 йылда алмаштыра.

1980-се йылдар уртаһында обсерватория бинаһы ремонтлана. 1992 йылда яңы көмбәҙ ҡуйыла, йыһаздар яңыртыла. Әлеге ваҡытта обсерватория астрономияны һәм башҡа тәбиғәт фәндәрен һөйөүселәрҙең йыйылыу урыны булып хеҙмәт итә. Бында төнгө күкте күҙәтеүҙәр, лекциялар һәм астрономия тематикаһына башҡа саралар үтә. Обсерваториялағы ғилми тикшеренеүҙәр Ҡояш физикаһына арналған һәм Хвар обсерваторияһы менән хеҙмәттәшлектә алып барыла.

## Иҫкәрмәлар

## Һылтанмалар
* Обсерваторияның рәсми сайты
Төньяҡ Велебит милли паркы

**Төньяҡ Велебит** () — Хорватияла милли парк, төньяҡ Далмацияла урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Төньяҡ Велебит милли паркы Велебит тауҙарының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Пакленица милли паркы һымаҡ ҙур «Велебит» тәбиғи паркының бер өлөшө булып тора. Адриатик диңгеҙенең яр буйынан паркты бер нисә километр ғына айыра. Милли парктан 20 километр төньяҡҡа табан Сень ҡалаһы, ә 100 километр көньяҡҡа табан — Задар ҡалаһы урынлашҡан.

Төньяҡ Велебит 1999 йылда нигеҙләнгән һәм Хорватияның һигеҙ милли парктарының иң йәше булып тора.

Милли парктың майҙаны — 109 км². Иң бейек түбәһе — Завижан () тауы — 1676 м.

## Иҫтәлекле урындары

* **Завижан тауы** — парктың иң бейек сусағы. Тауҙың башында Хорватиялағы иң бейек метеорологик станция урынашҡан.

* **Лука карст мәмерйәһе** — донъялағы иң тәрән мәмерйәләр тиҫтәһенә керә.

* **Хайдицки һәм Розански кукови карст сусаҡтары** — бейеклеге яҡынса 200 метр булған гүзәл ҡаялар.

* **Премужицева стаза маршруты** — парк буйлап маршрут. Уңайлы юл милли паркттың иң ҡыҙыҡлы урындары буйлап йөрөргә ярҙам итә.

* **Ботаника баҡсаһы** — был баҡсала Велебит тауҙарының барлыҡ күп төрлө үҫемлектәрен күрергә мөмкин.

## Һыланмалар
* Милли парктың рәсми сайты
Бәрхәт тарҡалыу

**Бәрхәт тарҡалыу** (чех.|sametový rozvod}}sametový rozvod) — Чехословакия союз дәүләтенең тыныс һәм рәсми законлаштырылған тарҡалыуы. Социалистик режим менән планлы иҡтисад урынына капитализм һәм баҙар иҡтисады килгәс, 1993 йылдың 1 ғинуарында бәрхәт тарҡалыу ваҡиғаһы була. Ҡанһыҙ үткәнгә бәрхәт тип атала.

## Тәүтарихы

Чехословакияла иҡтисади түгел, ә этник (дөрөҫөрәге, милли элиталар араһындағы конфликт, ә халыҡтар араһындағы түгел  — һорашыу үткәреү шуны раҫлай) сәбәптәр дәүләттең тарҡалыуына килтерә. Этнос-ара мәсьәләләр  (СССР-ҙағы менән сағыштырғанда күпкә бәләкәй күләмдә) илдәге иҡтисади тотороҡлолоҡто ҡаҡшата һәм уның тарҡалыуына килтерә. Этнос-ара килешә алмаусанлыҡтар республикала һәр ваҡыт булғылап тора, сөнки илдәге күп һанлы бәләкәй милләттәргә бер ҡасан да ысын автономия бирелмәй. Тәүҙә (1945 йылға тиклем) ризаһыҙлыҡ һыҙаты славяндар (чехтар, словактар, русиндар) һәм славян булмағандар (беренсе сиратта был төркөмгә Чехиялағы судет немецтары һәм Словакия көньяғындағы венгрҙар инә) араһынан үтә. Икенсе донъя һуғышынан һуң немецтар депортацияланғас һәм венгрҙарҙың байтағы эмиграциялағас, төп ҡаршылыҡтар икенсе яҫылыҡҡа күсә — нигеҙҙә бер милләттән торған һәм алдынғыраҡ иҡтисадлы Чех Социалистик  Республикаһы (йән башына тап килгән ЭТП 20 процент самаһы)  менән  фәҡирерәк Словакия араһында ҡаршы тороусанлыҡ башлана. Шул саҡта уҡ чех сәйәсмәндәре  Словакияның Чехияны артҡа һөйрәүе, һалым йыйымдарының шунда китеп тороуы тураһында һүҙ ҡуҙғатҡылай,  ә словак сәйәсмәндәре союз дәүләтендә була тороп та кәмһеткес хәлдә ҡалыуҙарына ярһый. 

Республиканы бүлеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйғас, 1992 йылдың сентябрендә Чехословакия халҡы араһында илде бүлеүгә мөнәсәбәт  тураһында һорашыу үткәрелә.  Словакияла илде бүлеүгә ыңғай ҡарашлылар — 37 процент, ҡаршылар — 63 процент, Чехияла — 36 процент ыңғай, 64 процент ҡаршы була.

## Ваҡиғалар йылъяҙмаһы
Чехословакияла хәл тотороҡһоҙлана барған саҡта уның составындағы республикаларҙың милли үҙбилдәләнеше тураһындағы мәсьәлә лә ҡалҡып сыға. Башта килешеүсәнле формаль сиселеш табыла — илдең рәсми атамаһын Чех-Словакия (тулыһы — Чехия һәм Словакия Федератив Республикаһы, ЧСФР) тип алырға хәл ителә, 1990—1992 йылдарҙа  шулай була ла. Дөйөм алғанда, илдең сәйәси-иҡтисади курсы алмашынғанлығы күҙгә бәрелеп торһа ла, халыҡтың күпселеге,  чехтар ҙа, словактар ҙа милли үҙбилдәләнешкә әҙер булмай сыға. Быны шул саҡта үткәрелгән һорашыуҙар ҙа дәлилләй . Әммә ил яҙмышы сәйәсмәндәр ҡулында була һәм улар башҡаса  хәл итә. 

1992 йылдың 17 июлендә  словак парламенты бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ҡабул итә. Бүленеүгә ҡаршы сығыш яһаған  Чехословакия президенты Вацлав Гавел отставкаға китә. 25 ноябрҙә  Федераль йыйылыш  1993 йылдың 1 ғинуарынан илде бүлеү тураһында закон ҡабул итә. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* Распад Югославии
* Распад СССР

## Иҫкәрмәләр
Бострикиндарҙың табыш йорто

**Бострикиндәрҙең табыш йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамындағы 106-сы йорт. Табыш йорто 1914 йылда төҙөлгән һәм Анна һәм Иван Бострикиндәрҙең милке булған. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Анна һәм Иван Бострикиндәрҙең табыш йорто граждандар инженеры Семён Васильевич Попилин проекты буйынса 1914 йылда төҙөлгән. Башында 1920-се йылдар башында килем йорто национализациялана һәм унда коммуналь фатирҙар урынлаштыралар. 1997 йылда Һаҡлыҡ банкы бинаның яңы эйәһе булып китә. Йортта йәшәүселәрҙе күсергәндән һуң бинаға капиталь ремонт һәм реставрация үткәрелгән. Унда банк бүлексәләре урынлашҡан.

## Архитектураһы
Өс ҡатлы бина Пушкин урамында ҡыҙыл һыҙыҡ буйынса урынлашҡан. Килем йортоноң симметриялы фасады модерн стилендә иррационализм һәм классицизм элементтары ҡулланып биҙәлгән. Беренсе ҡаты эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар йәбештереп биҙәлгән (рустовка). Икенсе һәм өсөнсө ҡатта селтәрле рәшәткәле балкондар урынлашҡан. Бина фасады ҡатмарлы формала бөгөлгән аттик (декоратив стена) менән ослап ҡуйылған. Кәрниз өҫтөндә парапет тумбалары урынлаштырылған. Фасад декоратив штукатурка өҫтәлеп биҙәлгән. 1997 йылда реставрациялау барышында, бинаның архитектура стиленән сығып, бина фасадының төҫтәр гаммаһы һайлана.

## Иҫкәрмәләр
Дебрецен университеты

**Дебрецен университеты** () — Дебреценда иң ҙур уҡыу йорто һәм Венгрияның иң алдынғы университеттарының береһе.

## Тарихы
Нигеҙләү йылы тип 1538 йыл иҫәпләнә, был ваҡытта Дебрецендә кальвинист колледжы асыла. Уҡыу йорто күп тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм реорганизациялана. Тәүге университет тибындағы уҡыу йортоа — Дебрецен король университеты — ҡаланың юғары уҡыу йорттары нигеҙендә 1912 йылда ойошторола, һуңыраҡ бүленә.

2000 йылда ҡаланың өс университеттары (ауыл хужалығы, медицина һәм фәнни-тәбиғи) ҡушылыуы нигеҙендә Дебрецен университеты ойошторола. 2010 йылдарҙа университетта яҡынса 32 мең студент белем ала, шуларҙың 2 меңдән ашыуы — сит илдәрҙән, ә профессор-уҡытыусылар составы 1,7 мең хеҙмәткәрҙән тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Университеттың рәсми порталы
Василий Кушнарёвтың табыш йорто

**Василий Кушнарёвтың табыш йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһында Пушкин урамындағы 51-се йорт. Айырым йорт 1900-сө йылдар башында төҙөлгән. Ул Ростовтың билдәле фабриканты Яков Кушнарёвтың бер туғаны Василий Семенович Кушнаревтың йорто була. Әлеге ваҡытта бина Көньяҡ хәрби округ ҡарамағында. В. С. Кушнарёвтың табыш йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Табыш йорто 1900-сө йылдар башында Яков Семёнович Кушнарёвтың тәмәке фабрикаһына яҡын урында төҙөлә. Айырым йорт уның өлкән ағайы Василий Кушнаревтыҡы була. Табыш йортоноң ихатаһынан абруйлы «Буфф» йәйге театр-баҡсаға сығыу урыны була. Кушнарев йортонда ихата яғынан асыҡ верандалы ресторан урынлашҡан.

1920-се йылдарҙа бина дәүләт ҡарамағына күсә һәм Төньяҡ-Кавказ хәрби округы штабына тапшырыла. Кушнарёвтарҙың элекке йортонда ашхана урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы емерелә, һуңынан уны ҡайһы бер үҙгәрештәр менән киренән эшләп ҡуялар. 2012 йылда Көньяҡ хәрби округ (ЮВО) штабы бинаға реконструкция үткәрә, уның барышында фасад үҙгәртелә һәм ҡыйыҡ яңынан эшләнә.

## Архитектураһы
Табыш йортоноң фасады, шул осорҙағы клуб биналарына хас булғанса, көнсығыш стилендә биҙәлгән. Ике ҡатлы йорттоң цоколе бейек. Өҫкө ҡаттағы тәҙрә уйымдары өҫтән ярым түңәрәк менән тамамлана. Тәҙрәләрҙең аркалы уйымдарының тирәсе парлы византия колонналарына таянған. Фасад бейек кәрниз һәм тәпәш парапет менән тамамлана. Бинаны бик күп көнсығыш орнаментлы һылап яһалған биҙәктәрҙән торған декоратив элементтар биҙәй. Тәүҙә бинаның ҡыйығы өҫтөндә көмбәҙ күтәрелеп тора, ә йорттоң көнсығыш өлөшөндә мәрмәр баҫҡыс була.

## Иҫкәрмәләр