open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Добромыслов Василий Алексеевич

**Добромыслов Василий Алексеевич** (17 апрель 1892 йыл — 2 май 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, педагог, филолог, педагогия фәндәре кандидаты, РСФСР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.

## Биографияһы
Василий Алексеевич Добромыслов 1892 йылда Белозерскта тыуған. 1917 йылда Петроград тарих-филология институтын тамамлай. 1918 йылдан педагогик эшмәкәрлеген башлай, Таврия губернаһының Хорлы ҡалаһында Йәмәғәт гимназияһында эшләй. Артабан Украина, Абхазия, Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1938 йылдан Мәскәүгә фәнни-педагогик эшкә күсә. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында педагогия һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә. 1941 йылдан 1965 йылға тиклем Педагогия фәндәре академияһының дөйөм һәм политехник белем биреү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда рус телен уҡытыу методикаһы секторын етәкләй. РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.

Добромыслов балаларҙың логик фекерләү һәм телмәр үҫтереү бәйләнештәрен тикшереү буйынса әүҙем шөғөлләнә. Мәктәп педагогикаһында ул төп иғтибарҙы грамматиканы систематик уҡытыуға бирә. Рус теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың, Добромыслов фекеренсә, абстракт фекерләү күнекмәләрен, аналитик һәләттәрен, «фекер дисциплинаһын» үҫтереү кәрәк. Мөһим роль төрлө тикшереү төрҙәренә (синтаксик, морфологик, лексик), шулай уҡ үҙ аллы эшләү өсөн грамматик күнегеүҙәр һәм мәсьәләләр комплексына бирелә.

Добромыслов телмәр үҫтереү, грамматика, пунктуация, шулай уҡ рус теле уҡытыу методикаһы мәсьәләләре буйынса 80-дән ашыу китап һәм мәҡәлә авторы булып тора.

Мәскәүҙә йәшәй. 1965 йылдың 2 майында вафат була.

## Библиография
* *Добромыслов В. А.* К вопросу о языке рабочего подростка. М., 1932;
* *Добромыслов В. А.* Изложения и сочинения в семилетней и средней школе. М., 1946;
* *Добромыслов В. А.* Учебник русского языка для ремесленных и педагогических училищ. М., 1949;
* *Добромыслов В. А.* Изучение грамматических определений и правил в V−VII кл. М., 1951;
* *Добромыслов В. А.* О развитии логического мышления учащихся V−VII кл. на занятиях по русскому языку. М., 1956;
* *Добромыслов В. А.* Трудные вопросы грамматики и правописания / в соавт. Вып. 1. М., 1958; Вып. 2. М., 1960;
* *Добромыслов В. А.* Преодолеть разрыв между обучением ивоспитанием на уроках русского языка. М., 1963;
* *Добромыслов В. А.* О повышении научного уровня исследованийпо методике русского языка. М., 1963.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Павлов В. А., К 90-летию со дня рождения В. А. Добромыслова, Русский язык в школе, 1982, № 4.
* Российская педагогическая энциклопедия: в 2 тт. / гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», Т. 1, 1993, С. 279—280.

## Һылтанмалар
* Добромыслов В. А. МПГУ
Позан Юрий Михайлович

**Позан Юрий Михайлович** (29 май 1899 йыл — 9 август 1938 йыл) — СССР юрисы Свердловск юридик институтының беренсе ректоры.

## Биографияһы
Позан Михайлович Позан 1899 йылы 29 майында Иркутск губернаһы Канск ҡалаһында тыуған. Башланғыс белемен реаль гимназияла ала, уны 1917 йылда тамамлай. Бынан һуң Томск дәүләт университетының медицина факультетына уҡырға инә, граждандар һуғышы башланыу сәбәпле уны тамамлай алмай. 1919 йылда Аҡ Армияға саҡырыла, унда Томск ҡалаһында фельдшер булып хеҙмәт итә..

Армиянан өс айҙан ҡасып ҡайта, унан һуң университетҡа кире уҡырға килә, 1922 йылда Томск университетының медицина һәм хоҡуҡи факультеттарын тамамлай.

Томск губерна профсовет дисциплинар суды рәйесе булып эшкә урынлаша. 1922 -1923 йылдарҙа Иркутск университетын студенттар эштәре буйынса секретариат мөдире һәм уҡытыусы вазифаһын биләй..

1923-1924 йылдарҙа Иркутск ҡулланыусылар кооперацияһы бүлегендә эшләй.

1930-сы йылдарҙа Советтар Союзы үҙ фәнни кадрҙарҙы булмауы проблемаһы менән осраша, шул иҫәптән юридик йүнәлештәге кадрҙар булмауына ҡытлыҡ кисерә. Был проблеманы хәл итеү өсөн 1931 йылдың 20 апрелендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты «Совет төҙөлөшө өсөн эшселәр кадрҙары әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса саралар тураһында» ҡарар сығара, илдең алдынғы юғары уҡыу йорттары факультеттарында был йүнәлештә тар махсуслаштырылған бүлектәр асыу күҙ уңында тотола.

1931 йылда Юрий Михайлович Позан Иркутск дәүләт университетының хоҡуҡ факультетынан бүленгән Иркутск совет хоҡуҡ институты директоры итеп тәғәйенләнә.

1934 йылда уҡыу йортон Свердловскиға күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Свердловскиға институт менән бергә йәш директор Юрий Михайлович Позан һәм 15 уҡытыусы күсеп килә. 1937 йылда Свердловск совет хоҡуҡ институты Свердловск юридик институты итеп үҙгәртелә.

1938 йылдың апрелендә уҡыу йорто диуарында террористик һәм контрреволюцион ойошма булдырыуҙа ғәйепләнеп Позан ҡулға алына, 1938 йылдың 9 авгусында атыуға хөкөм ителә, шул уҡ көндә ҡабул ителгән ҡарар үтәлә.

1958 йылда Позан Юрий Михайлович аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Свердловск юридик институты ректоры — Урал дәүләт юридик академияһы. 1931—2006 йылдар: Позан Юрий Михайлович (1899—1938) // Тарих һәм хәҙерге заман. 75 йыл — Урал дәүләт юридик академияһына. — Екатеринбург, 2006. — 286—290 б.: фото.

## Һылтанмалар
* Уральский государственный юридический университет/Судьба человека: Юрий Михайлович Позан
Чарный Исаак Абрамович

**Исаак Абрамович Чарная** (6 сентябрь 1909 йыл, Гомель — 1 август 1967 йыл, Мәскәү) — СССР математигы һәм механигы. Сталин премияһы лауреаты (1949), техник фәндәре докторы (1939), профессор (1941).

## Биографияһы
Гомель ҡалаһында, билдәле инженер-электротехник Абрам Соломонович Чарный ғаиләһендә тыуған; әсәһе, Анна Вениаминовна, теш табибы була.

1931 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. Уҡыу барышында «О колебаниях давления при переменном движении жидкости в трубах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Дәүләт нефть тикшеренеү институтында эшләй, 1930 йылдан И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында (промысла һәм нефть заводы механикаһы кафедраһында, 1941 йылдан — профессор, 1943 йылдан — теоретик механика һәм гидравлика кафедраһы мөдире, 1946 йылдан — дөйөм һәм ер аҫты гидромеханикаһы кафедраһы мөдире) уҡыта. 1954 йылдан алып 1960 йылдар буйынса (бер үк ваҡытта) — Ломоносов исемендәге МДУ-ның математика-механика факультетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955 йылдан (бер үк ваҡытта) — СССР Фәндәр академияһының механика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре

Төп хеҙмәттәре гидромеханика һәм айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өлкәһендә. Профессор И. А. Чарныйҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары шыйыҡсаларҙың торбалар буйлап яйға һалынмаған хәрәкәте, фильтрация теорияһы, ер аҫты гидромеханикаһы өлкәһендә мәсьәләләрҙе хәл итеү менән тығыҙ бәйле. Горизонталь һәм һөҙәк ятышлы һыулы ҡатламдарҙы ер аҫты газ һаҡлағысы итеп ҡулланыу теорияһы авторы. Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй.

1967 йылдың 1 авгусында вафат була. Востряково зыяратында ерләнгән.

## Монографиялары
* Расчёт, сооружение и эксплуатация водозеркального подогрева (с соавторами). М.: Гостоптехиздат, 1933.
* Расчёт сроков слива светлых нефтепродуктов из блока железнодорожных цистерн. М.: Бензоскладстрой, 1936.
* Подземная гидромеханика. М.: Гостоптехиздат, 1948.
* Неустановившееся движение реальной жидкости в трубах. М.: Гостоптехиздат, 1951.
* Основы подземной гидравлики. М.: Гостоптехиздат, 1956.
* Основы газовой динамики. М.: Гостоптехиздат, 1961.
* Подземная гидрогазодинамика. М.: Гостоптехиздат, 1963.
* Хранение газа в горизонтальных и пологозалегающих водоносных пластах (с соавторами). М.: Недра, 1968.
* Неустановившееся движение реальной жидкости в трубах. М.: Недра, 1975.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чарный Исаак Абрамович
Арыҫланов Фәтхелбаян Арыҫлан улы

**Арыҫланов Фәтхелбаян Арыҫлан улы**    (2 июнь 1916 йыл — 1 октябрь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының командиры.Гвардия старшинаһы.
Ҡыҙыл Байраҡ (1945), 2-се  дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Арыҫланов Фәтхелбаян Арыҫлан улы  1916 йылдың 2 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ташлыҡул  ауылында тыуған. Белеме 6 синыф. 4-се синыфты Ташлыҡулда, ә 5-6 синыфты Солтанбәк ауылында уҡый. Ул ваҡытта  белемле кешеләрҙең береһе була.
1938 йылдың сентябрь айында Асҡын районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1938 йылда Минск ҡалаһында хеҙмәт итә.  Фин һуғышында 1939-1940 йылдарҙа ҡатнаша. Бөйөк Ватан Һуғышы башланғас, Арыҫлановтар ғаиләһенән дүрт бер туған һуғышҡа китә. Фатхелбаян 1941 йылдың 8 ноябренән 1945 йылдың 9 майына тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында һуғыш юлын Әхмәтғәли ағаһы менән бергә үтә. Ике бер туған Арыҫлановтар һуғышҡаны  Әхтәм Иҡсандың "Саҡма тояҡ аттарҙа" китабында яҙылған. 

112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Украинала,Белоруссияла һуғыш юлдарын үтә, Варшаваны азат итеүҙә ҡатнаша,Еңеүҙе Берлинда ҡаршылай. Һуғыш башында Гвардия сержанты, ә аҙағында Гвардия старшинаһы менән тамамлай. 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының командиры. 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Еңеү парадында ҡатнаша. Алыҫ көнбайышта япондарҙы еңгәс, 1946 йылдың мартында тыуған ауылы Ташлыҡулға әйләнеп ҡайта. Төй ауыл ҡулланыусылар йәмғиәтендә һатыусы, йыйыусы булып эшләй.1950 йылда  Иҙиәтова Иҙая  Иҙиәт ҡыҙына өйләнеп, 5 бала үҫтерә.1976 йылда хаҡлы ялға сығып, быйма баҫыу һәм  умартасылыҡ менән көн күрә. Ауылында, тирә-яҡта хөрмәткә лайыҡ кеше була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)   
* 2-се дәрәжә  Ватан һуғышы ордены (1945) 
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)   
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945) 
*  «1941 - 1945 йылдарҙа Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945) 
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ассам теле

**Ассам теле** (үҙ атамаһы অসমিয়া  [асамия]) — индо-европа ғаиләһенең индо-арян төркөмө теле. Һиндостандың төньяҡ-көнсығышындағы Ассам штатында һәм күрше дәүләттәрҙә йәшәгән яҡынса 15 миллион кешегә туған теле. Ҡулайлаштырылған бенгал алфавиты нигеҙендә яҙыла.

Ассам теле бенгаль теле һәм ория теленә яҡын. Өс тел дә Пракриттың көнсығыш диалекты Магадханан килеп сыҡҡан. Ассам телендә һаҡланып ҡалған иң боронғо төргәктәр XIV быуатҡа, батша Дурлабнараян хакимлығына ҡарай. Ассам теленә ул йәшәгән осорҙа тибет-бурман һәм австроазиатик телдәр ҙур йоғонто яһай.

## Фонология
Ассам фонетик системаһы һигеҙ һуҙынҡынан, ун дифтонгтан, егерме бер тартынҡынан тора.

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
Табаҫҡытамаҡ (йылға)

**Табаҫҡытамаҡ** (*урыҫ. Усть-Табаска*) — Башҡортостандағы йылға. Аяҙ йылғаһының ҡушылдығы.Асҡын районынының Табаҫҡытамаҡ ауыл биләмәһе буйлап аға.

## Географияһы

Йылға оҙонлоғо — 8 км. Ахун тигән урындан башлананып тау аҫҡа аҡҡан.Ул ерҙә Ахун исемле бабай XX  быуаттың 30-сы йылдар башында ыҫмала ҡайнатҡан.Тау аҫҡа халыҡ телендә Табаҫҡа булып киткән. Үҙәнен бер нисә ҡабат үҙгәрткән. Табаҫҡытамаҡ ауыл биләмәһе буйлап 2 км,  ә   Ҡариҙел йылғаһынан 12 км алыҫлыҡта аға.

## Гидрологияһы
Йылға уртаса һыулы. Башлыса ҡар һыуҙары менән, шулай уҡ ямғыр һыуҙары менән туйына. 

## Хужалыҡта ҡулланышы

## Тәбиғәт
Йылғала сабаҡ, ҡыҙылгүҙ,бағыр бар. Тәлмәрйен осрай.  Һыу бассейны рельефы тәпәш тауҙарҙан тора.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Кама

## Һылтанмалар
Ғарифуллин Артур Сирен улы

**Ғарифуллин Артур Сирен улы** (*Әхмәт хәҙрәт*; 24 март 1986 йыл) — Рәсәй мосолман дин әһеле. Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты составындағы Алыҫ Көнсығыш мосолмандары Диниә назараты рәйесе, Алыҫ Көнсығышта Рәсәй Баш мөфтөйөнөң тулы хоҡуҡлы вәкиле.

## Биографияһы
Ғарифуллин Артур Сирен улы 1986 йылдың 24 мартында Германия Демократик Республикаһы Магдебург ҡалаһында тыуған. Атаһы Совет армияһында хәрби хеҙмәт иткән. Ата-әсәләре сығышы менән Ҡыҙылъяр ауылынан (хәҙерге Татарстандың Баулы районы).

1989 йылда уның ғаиләһе Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһына күсә, бында ул 10-сы һанлы урта мәктәптә башланғыс белем ала. Үҫмер сағында грек-рим көрәше менән мауыға һәм 2001 йылда спорт мастерына кандидат званиеһын ала.

Октябрьский ҡалаһында Ислам институты ҡарамағында дини белем ала башлай, артабан 2003 йылда Төркиәгә Истанбулға уҡырға йүнәлтелә.

2007 йылда уҡыуҙы тамамлап Рәсәйгә ҡайта һәм аттестация үтеп, Өфөлә Рәсәй ислам университетының 3-сө курсына уҡырға инә,һәм уны 2011 йылда уңышлы тамамлай. Шулай уҡ 2007 йылда Мәскәү юриспруденция институтына уҡырға инә һәм уны 2013 йылда тамамлай.

2007 йыл аҙағында Мәскәү ҡалаһында ВДНХ-ла Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты резиденцияһында имам булараҡ дини эшмәкәрлеген башлай.

2009 йыл башында Рәсәй Баш мөфтөйө приказы буйынса Өфөлә Ләлә-Тюльпан йәмиғ мәсетенең имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. Бер йыл үткәс, бер үк ваҡытта Рәсәй ислам университетында уҡыта башлай. 2011 йылда Рәсәй ислам университетының теология-педагогика факультеты деканы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 2014 йылдың майына ҡәҙәр үтәй.

2013 йыл аҙағында Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының магистратураһына уҡырға инә һәм 2016 йылда уны персоналдың профессиональ үҫеше менән идара итеү технологы һөнәре буйынса тамамлай.

2014 йылдың майында Рәсәй Баш мөфтөйө приказы менән Алыҫ Көнсығышта Баш мөфтөйҙөң тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп тәғәйенләнгән.

2015 йылдың майынан —  Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты составындағы Алыҫ Көнсығыш мосолмандары Диниә назараты рәйесе.

Хабаровск крайы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, өс ул тәрбиәләй.

## Иҫкәрмәләр
Черных Юрий Алексеевич

**Черных Юрий Алексеевич** (11 февраль 1952 йыл) — 2003—2008 йылдарҙа Салауат ҡала Советы рәйесе. «Салаватнефтемаш» йәмғиәтенең генераль директоры (1995—2005). Техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Биографияһы
Черных Юрий Алексеевич 1952 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ы Ишембай ҡалаһында тыуған.

1975 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Силәбе политехник институтын тамамлай.

1975—1976 йылдарҙа Новосибирск ҡалаһында «Сибсельмаш» заводының 17-се һанлы цехының инженер-технологы булып эшләй. 

1976—1988 йылдарҙа «Салаватнефтемаш» йәмғиәтендә инженер; баш конструктор бүлегенең өлкән инженеры; производство-диспетчерлыҡ бүлеге бюроһы начальнигы; етештереүгә әҙерләү бүлеге начальнигы була.

1979 йылдан Рубцово транспорт машиналар эшләү заводының Ишембай филиалында технолог булып эшләй.

1988—1989 йылдарҙа «Салаватнефтемаш» фәнни-производство берекмәһе заводының партия комитеты секретары, баш инженеры вазифаларын башҡара.

1995—2005 йылдарҙа «Салаватнефтемаш» ААЙ-һы генераль директоры булып эшләй.

Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған.

1995 йылдан Салауат ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Ә ике саҡырылышта 2003—2008 йылдарҙа Салауат ҡала Советы рәйесе була. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы ағзаһы.

Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе
* Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһы
* «Сифат өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн» почет билдәһе («Рәсәйҙең иң яҡшы 100 тауары — 2007»).

## Иҫкәрмәләр
Ғәликәев Сергей Марат улы

**Ғәликәев Сергей Марат улы** (28 ноябрь 1969 йыл) — СССР һәм Рәсәй боксёры. Ике тапҡыр Рәсәй чемпионы, СССР халыҡтары Спартакиадаһының көмөш призеры, Донъя кубогының көмөш призеры, БДБ чемпионатының бронза призеры. Халыҡ-ара класлы СССР спорт мастеры (1990).

## Биографияһы
Ғәликәев Сергей Марат улы 1969 йылдың 28 ноябрендә Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһында тыуған. 4-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡый, артабан электромеханика техникумын тамамлай.

11 йәшендә әүҙем рәүештә бокс менән шөғөлләнә башлай, тренер С. В. Мыльцев етәкселегендә Урал автомобиль заводы ҡарамағындағы спорт клубында әҙерлек үтә. Һуңыраҡ 1987 йылда Силәбе ҡалаһына күсә, бында «Урал» спорт клубына ҡушыла һәм атҡаҙанған тренерҙар Владимир Рощенко һәм Хәлил Лоҡмановтың тәрбиәләнеүсеһе була.

1987 йылда Копейскиҙа уҙған С. В. Хохряков иҫтәлегенә арналған бөтә союз турнирында еңеү яулай. Шулай итеп СССР спорт мастеры нормативын үтәй. 1989 йылда Чехословакияла Вацлав Прохазки халыҡ-ара турнирында еңә.

1990 йылда СССР милли йыйылмаһы составна инә һәм Гаванала Донъя кубогының бронза призеры була. Бынан тыш СССР Ҡораллы көстәре беренселегендә һәм Венгрияла социалистик илдәре хәрби хеҙмәткәрҙәре араһында донъя чемпионатында еңеү яулай. Был ҡаҙаныштары өсөн Халыҡ-ара класлы СССР спорт мастеры дәрәжәһенә лайыҡ була.

1991 йылда Минскиҙа СССР халыҡтарының йәйге Спартакиадаһында икенсе урын яулай. 1992 йылда Өфөлә Рәсәй чемпионатында 1-се урын яулай һәм Тамбовта БДБ чемпионатынжа бронза миҙалына эйә була. Шулай уҡ Оттавала Канада кубогында көмөш миҙал яулай, Данияла хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында донъя чемпионатында һәм АҠШ йыйылмаһы менән матч осрашыуында ҡатнаша.

1993 йылда Силәбелә Рәсәй чемпионатында еңеү яулай һәм 60 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында алдынғылыҡты бирмәй. Бурсала Европа чемпионатында һәм Тамперела донъя чемпионатында ҡатнаша. 1995 йылда Мәскәүҙә халыҡ-ара турнирҙа икенсе урын яулай.

1996 йылда Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлай. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң, 1997 йылдан Силәбе өлкәһе спорт комитеты олимпия резервының махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер-уҡытыусы булып эшләй. Урал дәүләт физик культура университетында бокс кафедраһы уҡытыусыһы. Силәбе бокс федерацияһы вице-президенты, Олимпия әҙерлеге үҙәгенең йыйылма командалары начальнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Галикиев Сергей Маратович — станица на сайте «Энциклопедия Челябинск»
* Галикиев Сергей Маратович — биографическая справка в энциклопедическом словаре Миасса
Лоҡманов Хәлил Хәмит улы

**Лоҡманов Хәлил Хәмит улы** (29 ғинуар 1959 йыл — 10 ғинуар 2018 йыл) — СССР боксёры, СССР һәм Рәсәйҙең бокс буйынса тренеры. Ҙур халыҡ-ара турнирҙар, бөтә Союз һәм бөтә Рәсәй беренселектәре призеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003).

## Биографияһы
Лоҡманов Хәлил Хәмит улы 1959 йылдың 29 ғинуарында Силәбе ҡалаһында тыуған. Иртә йәштән бокс менән әүҙем шөғөлләнә башлай, 1977 йылдан тренер Е. Л. Удачин етәкселегендә Силәбе металлургия заводы ҡарамағындағы спорт клубында әҙерлек үтә.

1975 йылда Ҡазанда юниорҙар араһында СССР чемпионатында еңеү яулай. 1976 йылда Ригала ошо ҡаҙаныштын ҡабатлай һәм Ташкентта бөтә Союз йәштәр уйындарында еңеү яулай. СССР спорт мастеры нормативын үтәй. 1978 йылда Липецк ҡалаһында СССР беренселегендә еңә, артабан Дублинда уҙған юниорҙар араһында Европа чемпионатында еңеү яулай һәм Берлинда халыҡ-ара туранирҙа бронза миҙалына эйә була. Был ваҡытта уға СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры дәрәжәһе бирелә.

1979 йылдан өлкәндәр кимәлендә СССР милли йыйылмаһы составында сығыш яһай. Алма-Атала халыҡ-ара турнирҙа бронза миҙалын яулай. Мәскәүҙә һәм Берлинда уҙған халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнаша. Иваново ҡалаһында уҙған РСФСР беренселегендә икенсе урын яулай.

1980 йылда Дондағы Ростовта СССР чемпионатында ҡатнаша. 1982 йылда Болгарияла «Странджа» халыҡ-ара турнирында уңышлы сығыш яһай. 1982 йылда Донецкиҙа СССР чемпионатында бронза миҙалын яулай.

1981 йылда Силәбе дәүләт физик культура институтын тамамлай.

Спорт карьераһы тамамлағандан һуң тренер эшмәкәрлеген менән шөғөлләнә. 1984 йылдан Силәбе Махсуслашҡан олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбендә тренер-уҡытыусы булып эшләй. Һуңыраҡ Силәбе өлкәһе Төбәк бокс буйынс олимпия әҙерләү уҡыу үҙәге уҡытыусыһы була, Силәбе өлкәһенең бокс буйынса йыйылма командаһының тренерлыҡ составына инә. 2002—2008 йылдарҙа — бокс буйынса Рәсәй йыйылма командаһының тренерлыҡ составы ағзаһы.

Күп кенә һәләтле спортсылар әҙерләй, улар араһында Рәсәй чемпиондары, донъя чемпионаттары призерҙары (Сергей Ғәликәев һәм башҡалар) бар. Тренер эшмәкәрлегендә юғары ҡаҙаныштары өсөн 200З йылда Хәлил Лоҡманов Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры исеменә лайыҡ була.

Судья булараҡ бокс буйынса күп кенә ярыштарҙа ҡатнаша. АИБА халыҡ-ара категориялы судья.

2018 йылдың 10 ғинуарында Һатҡы ҡалаһында юниорҙар араһында Урал федераль округының беренселеге барышында вафат булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лукманов Халил Хамитович — станица на сайте «Энциклопедия Челябинск»
Сафин Станислав Ғәзиз улы

**Сафин Станислав Ғәзиз улы** (17 июнь 1950 йыл) — физик. Техник фәндәре докторы (2008), профессор (2008). РАЕН ағза-корреспонденты, фәнни-техник өлкәһе эксперттарының федераль реестры эксперты, Рус география йәмғиәтенең ғәмәлдәге ағзаһы, Рус география йәмғиәтенең Архангельск бүлеге президиумы ағзаһы 

## Биографияһы
Сафин Станислав Ғәзиз улы 1950 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылында донъяға килгән.

1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1975 йылдан «Азнакаевскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында инженер булып эшләй. 1977 йылдан — «Нижневартовскнефтегаз» йәмғиәтендә өлкән инженер, лаборатория мөдире, 1982 йылдан — Когалым ҡалаһында «Повхнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында лаборатория мөдире.

1986 йылдан «Ноябрьскнефтегаз» йәмғиәтендә эшләй. 1988 йылда Свердловск халыҡ хужалығы институтын тамамлай.

1998 йылдан «Заполярнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында баш геолог, ә 1999 йылдан «НоябрьскНИПИнефтегаз» директорының урынбаҫары.

2000 йылдан — «Архангельскгеолдобыча» йәмғиәте генераль директорының урынбаҫары, 2001 йылдан Архангельск өлкәһе хакимиәте башлығы урынбаҫары.

2002 йылдан «Поморнефтегаз» йәмғиәте генераль директоры вазифаһын үтәй.

2004 йылда Архангельск дәүләт техник университетында уҡыта.

2008 йылда Энергоресурстар транспорты проблемалары институтында «Геотехнологические основы повышения эффективности добычи нефти из недонасыщенных нефтью высокотемпературных полимиктовых пластов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2010 йылдант Төньяҡ (Арктика) федераль университетында нефть һәм газ институтының транспорт, нефть, газ һәм нефть-газ промыслылары ҡоролмалары кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй.

### Публикациялары

* Сафин С.Г. Капитальный ремонт скважин / учебное пособие. Архангельск, Северный (Арктический) федеральный ун-т 2010. 112 c 
* Сафин С.Г. Основы нефтегазопромыслового дела / учебное пособие. Архангельск, Северный (Арктический) федеральный ун-т, 2011 239 c 
* Сафин С.Г. Методы повышения продуктивности скважин. Нефтегазовое дело / учебное пособие. Архангельск, Северный (Арктический) федеральный ун-т, 2009 171 с. 
* Сафин С.Г. История нефтегазовой отрасли России : учебное пособие. Архангельск : ИД САФУ, 2014. - 129 с. ISBN 978-5-261-00968-9
* Сафин С.Г. Разработка композиций для удаления асфальтосмолопарафиновых отложений в нефтепромысловом оборудовании // Нефтяное хозяйство. 2004. № 7. С. 106-109.
* Сафин С.Г. Моделирование изменения фазовых проницаемостей пластовых флюидов в коллекторах с неоднородным и пониженным нефтенасыщением // Нефтяное хозяйство. 2008. № 11. С. 106-107.

### Редактор эшмәкәрлеге

*ISBN 5-88595-098-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дилмөхәмәтов Айрат Әхнәф улы

**Дилмөхәмәтов Айрат Әхнәф улы** (21 июнь 1966 йыл) — сәйәсмән, публицист һәм журналист.

## Биографияһы
1966 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тарих фәндәре кандидаты Әхнәф Мөҙәрис улы Дилмөхәмәтов (1941—2012) ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

1983—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында, артабан — Анкарала Яҡын Көнсығыш техник университетының менеджмент департаментының магистратураһында белем ала.

1985—1987 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1990 йылдан Башҡорт дәүләт университетының советҡа тиклемге СССР тарихы кафедраһының кесе хеҙмәткәре, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспиранты.

1990-сы йылдар башында Башҡорт йәштәре иттифағын булдырыуҙа, «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге һәм «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге эшмәкәрлегендә ҡатнаша.

2003 йылда Башҡортостан Президенты һайлауҙарында үҙенең кандидатураһын ҡуя. Бер нисә тапҡыр Рәсәй Дәүләт Думаһына һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлауҙарҙа кандидатураһын ҡуя.

2003—2005 йылдарҙа — «Башҡорт халыҡ конгресы» йәмғиәте үҙәк советы рәйесе, «Майдан» гәзите мөхәррире, «Правовые средства защиты» йәмғиәте хеҙмәткәре. «Башҡортостандың берләшкән оппозицияһы» ағзаһы.

2005 йылдың 26 мартында «льготаларҙы монетизациялауға» ҡаршы протест митингыһында сығыш яһағандан һуң экстремистик эшмәкәрлеккә асыҡ саҡырыуҙар тураһында эш буйынса ғәйепләнеүсе була, 2006 йылдың майында суд уны шартлы рәүештә иркенән мәхрүм итә.

2006 йылдан «Площадь восстания» гәзите мөхәррире. 2008 йылда «Провинциальные вести» гәзите тарафынан сығарылған «Площадь восстания» махсус ҡушымтаһында баҫылып сыҡҡан публикациялары өсөн ике йылға шартлы рәүештә иркенән мәхрүм ителә. Был юлы уны экстермизмдан тыш, күмәк сыуалыштарға саҡырыуҙа ғәйепләнә.

2011 йылда милли ыҙғыш тыуҙырыуҙа, экстермизмға саҡырыуҙа һәм «Майдан» гәзитендәге публикациялары өсөн хөкөмгә тартырыла. Суд ҡарары буйынса 6 йылға колонияла иркенән мәхрүм ителә. Һуңыраҡ Башҡортостан Юғары суды приговорҙы йомшартып, өс йылға иркенән мәхрүм итә.

2015 йылда алдағы судҡа тиклем яҙылған «Ахыр заман» («Конец времен») китабы өсөн терроризмды аҡлау тураһындағы мәҡәләһе буйынса йәнә өс йыл иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. Ошо уҡ приговорға ярашлы уға ике йыл дауамында журналистика менән шөғөлләнеү тыйыла. Был юлы Дилмөхәмәтов ҡаты режимдағы колонияға ебәрелә. 2016 йылда «Мемориал» хоҡуҡ һаҡлау йәмғиәте Дилмөхәмәтовты һәм уның мәҡәләһен үҙенең интернет ресурстарында баҫтырған блогер Роберт Загреевты сәйәси тотҡондар тип таный. Дилмөхәмәтов 2017 йылдың сентябрендә иреккә сығарыла.

2018 йылдың апрелендә «Башҡорт» башҡорт йәмәғәт ойошмаһының сәйәси клубының ултырышында Дилмөхәмәтов 2019 йылдың сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһына кандидатураһын тәҡдим итәсәген белдерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дежурный экстремист Республики Башкортостан
Дилмөхәмәтов

**Дилмөхәмәтов** — фамилия.

* Дилмөхәмәтов Айрат Әхнәф улы (1966) — сәйәсмән, публицист һәм журналист.
* Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы (1901—1974) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
* Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы (1928—1984) — башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор. 
* Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы (1932—2004) — атаҡлы ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Дилмөхәмәтов Әхнәф Мөҙәрис улы (1941—2012) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, тарих фәндәре кандидаты.
----
* Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы (1961) — театр актёры.
* Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы (1933—2015) — театр актёры.
Монтаһиров Александр Әбүбәкир улы

**Монтаһиров Александр Әбүбәкир улы** (21 май 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй балет артисы, педагог-балетмейстер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1989).

## Биографияһы
Монтаһиров Александр Әбүбәкир улы 1955 йылдың 21 майында Свердловск өлкәһе Первоуральск ҡалаһында тыуған. 8 йәшендә цирк студияһына яҙыла, әммә бер йыл үткәс балет студияһына күсә, бында уның бейеүгә һәләте асыла.

1973 йылда Пермь хореография училищеһын (уҡытыусыһы И. И. Плахт) тамамлай һәм Силәбе опера һәм балет театры труппаһына ҡабул ителә. Уның тәүге башҡарылған партиялары: Рыбник («Тиль Уленшпигель», 1976, балетмейстер В. Н. Бутримович), Адам («Сотворение мира»/«Донъяның яралыуы», 1978, В. Н. Бутримович), Остап Бендер («Двенадцать стульев»/«Ун ике ултырғыс», 1986, балетмейстер А. Б. Петров). Башҡа партиялары: Альберт; Зигфрид һәм Ротбарт; Базиль; Касым («Материнское поле»/«Әсә яланы»), Ржевский («Гусарская баллада»/«Гусар балладаһы»); Ромео һәм Меркуцио; Модест Петрович һәм Артынов («Анюта»), Альфред («Дама с камелиями»/«Ханым камелиялар менән»). Монтаһиров 1995 йылға тиклем балеттың солисы булып ҡала. «Русский балет» энциклопедияһында раҫланыуынса, «*тәбиғи булмышының йомартлығы Монтаһировҡа романтик пландағы, шулай уҡ гротеск-комедия партияларҙы ла бейергә мөмкинлек бирә*».

1988—1991 йылдарҙа Монтаһиров Силәбе опера һәм балет ҡарамағындағы балет студияһы менән етәкселек итә, 1995—2002 йылдарҙа Силәбе театры балет труппаһының художестволы етәксеһе була. 2002 йылда Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университетының Ханты-Мансийск филиалында хореография кафедраһын етәкләй башлай.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — балет артисы. Улы —  (1990 й.) — Англия Милли балетының төп бейеүселеренең береһе. Ҡыҙы — Силәбе опера һәм балет театры солисы.

## Иҫкәрмәләр
Адуй

**Адуй** — Рәсәй йылғаһы, өс ҡала округы территорияһы: Свердловск өлкәһенең Режевский, Үрге Пышма һәм Берёзовский округтары буйлап аға. Йылға тамағы Реж йылғаһының уң ярынан 188 км өҫтәрәк, Адуй Ташы ҡаяһы янында урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 53 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 789 км².

Йылғаның үрге ағымында Нагорный ҡасабаһы урынлашҡан.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан алыҫлығы билдәләнгән)*

* 14 км: Мостовка
* 22 км: Ҡара
* 33 км: Хвощевка

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Иртыш һыу бассейны округына, йылғаның һыу хужалығы участкаһында — Реж (инешенән алып Аять һыуһаҡлағысына тиклем Аять йылғаһын индермәйсә) һәм Нейва (Невьян һыуһаҡлағысынан) ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны —Тубыл. Йылға бассейны — Иртыш.

## Иҫкәрмәләр
Мөлөков

**Мөлөков** — фамилия.

* Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы (1949) — ғалим-иҡтисадсы, СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре.
* Мөлөков Радик Рафиҡ улы (1951) — ғалим-механик.
* Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы (1971) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
* Мөлөков Харис Яҡуп улы (1938—2012) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998).
* Мөлөков Эдуард Инсаф улы (1937—2015) — инженер-төҙөүсе, геотехник. Техник фәндәре докторы (1993).
* Мөлөков Әнүәр Бәхти улы (1923—2008) — уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы

**Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы** (; 1954 йыл) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса федерацияһы баш тренеры. Ҡыуандыҡ ҡалаһының Почётлы гражданы (2007).

## Биографияһы
Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы 1954 йылда тыуған.

1983 йылда Новосибирск физик культура һәм спорт техникумын, ә 1989 йылда Ырымбур дәүләт педагогия университетын «Физик тәрбиә» һөнәре буйынса тамамлай.

1993 йылдың сентябренән Ҡыуандыҡ балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй. Самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса юғары категориялы уҡытыусыһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренеры.

Ҡыуандыҡ ҡалаһы самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса федерацияһы рәйесе, Ырымбур өлкәһе самбо буйынса көрәше буйынса федерация ағзаһы.

Уның етәкселегендә Ҡыуандыҡ ҡалаһында көрәш залы, тренажер залы һәм тергеҙеү үҙәге йыһазландырыла, 5-се һанлы урта мәктәптә һәм 1-се һанлы гимназияла самбо көрәше буйынса ике филиал асыла. Балиғ булмағандар эштәре буйынса ҡала комиссияһы ағзаһы, мәшәҡәтле балалар һәм үҫмерҙәр менән иҫкәртеү эштәре алып бара, уларҙы көрәш менән шөғөлләнеүгә йәлеп итә. Рәсәй Армияһы сафында саҡырыуға тиклемге йәштәрҙе әҙерләү буйынса ҡала комиссияһы эшендә әүҙем ҡатнаша, самбо көрәше буйынса асыҡ беренселектәрҙе уҙғарыуҙы ойоштора.

Тренер-уҡытыусылар араһында өлкә конкурсында «Оҫталыҡ» номинацияһында 1-се урын яулай. 2008 йылда Ырымбур өлкәһе губернаторы стипендияһына эйә була. Эш һөҙөмтәләре буйынса бер нисә тапҡыр Ырымбур өлкәһенең иң яҡшы тиҫтә тренер-уҡытыусылары исемлегенә инә.

## Тәрбиәләнеүселәре
20 йыл дауамында тренер-уҡытыусы булып эшләү осоронда самбо һәм дзюдо буйынса 12 спорт мастерын, 100-ән ашыу спорт мастерына кандидаттарҙы һәм 150-ән ашыу беренсе разрядлы спортсыларҙы әҙерләй.

Уның тәрбиәләнеүселәре бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштарҙа юғары һөҙөмтәләр күрһәтә:
* Кристина Бикбирҙина — Европаның иң яҡшы самбисы;
* Регина Арыҫланова — самбо буйынса Рәсәй беренселегендә 2-се урын яулаусы;
* Әлиә Бикҡужина — самбо буйынса Рәсәй беренселегендә 2-се урын яулаусы;
* Регина Ҡыуатова — самбо көрәше буйынса Рәсәй спорт мастеры, самбо көрәше буйынса Донъя кубогы этабының (Владивосток) һәм Рәсәй чемпионатының бронза призёры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Физик культура һәм спорт алдынғыһы» билдәһе (1994)
* РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы (1996)
* Физик культура һәм спорт отличнигы (1998)
* Ҡыуандыҡ ҡалаһының почётлы гражданы (20 август 2007)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2013).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баширов Рафаиль Завдатович 
* Тренер Чемпионов
* История самбо в Кувандыке
* Встреча с ведущими спортсменами и тренерами Оренбургской области
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы

**Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы** (16 февраль 1946 йыл — 12 октябрь 1998 йыл) — Рәсәй рәссамы, график, иллюстратор. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (1996). РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1991) һәм Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы (1996). Удмурт АССР‑ының Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

## Биографияһы
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы 1946 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР‑ының Тәтешле районы Бәләкәй Бәлзүгә ауылында тыуған. Бигәнәй урта мәктәбен тамамлаған.

1967 йылда Удмурт дәүләт педагогия университетының һынлы сәнғәт-графика факультетын тамамлай. 1967—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1970 йылдан Ижевскиҙа нәшер ителгән «Дась лу!» («Әҙер бул!») гәзите рәссамы булып эшләй.

1970 йылда Мәскәү полиграфия институтының матбуғат продукцияһын һынлы сәнғәт-техник биҙәү факультетының (профессорҙары — А. Д. Гончаров, Е. Б. Адамов) ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә һәм уны 1976 йылда тамамлай.

1973 йылда «Удмуртия» нәшриәтендә рәссам тарафынан биҙәлгән тәүге китап нәшер ителә.

1990—1998 йылдарҙа Удмурт дәүләт университетының һынлы сәнғәт-графика факультетында уҡытыусы булып эшләй.

1998 йылдың 12 октябрендә Удмурт Республикаһы Ижевск ҡалаһында вафат булған.

## Ижады
Миңсадиҡ Ғарипов — балалар китаптары рәссам-иллюстраторы, удмурт халыҡ әкиәттәре һәм ауыл көнкүреше темаһына станок офорттары авторы.

1979—1980 йылдарҙа А. Клабуковтың «Моя азбука» китабына иллюстрациялар өсөн РСФСР дәүләт нәшриәте комитетының «Искусство книги» («Китап сәнғәте») конкурсында дәртләндереүсе премия ала. 1984—1985 йылдарҙа «Мифы, легенды и сказки удмуртского народа» («Удмурт халҡының мифтары, риүәйәттәре һәм әкиәттәре») китабын биҙәү өсөн РСФСР дәүләт нәшриәте комитетының «Искусство книги» («Китап сәнғәте») конкурсында 1-се дәрәжә диплом менән бүләкләнә.

## Хәтер
2003 йылда Тәтешле районы Бигәнәй урта мәктәбенә, Бәләкәй Бәлзүгә ауылының урамына Миңсадик Ғарипов исеме бирелгән.

## Әҙәбиәт
* Менсадык Гарипов. Графика. Книжная иллюстрация. Живопись: каталог. — М., 1991.
* Набатов А. Л. Россия ХХI век. Художники Поволжья и Урала: художеств. альбом. Кн.1. — М., 2003.

## Һылтанмалар
* 
* Биография и картины М. Гарипова
* Гарипов Менсадык Гарипович  // «Финно-угорский мир» образовательные и межкультурные программы.
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы

**Әмиров Шәүҡәт Сабир улы** (9 май 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй музыканты, профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989). Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006).

М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһының ректоры (22 сентябрь 2003 — 22 декабрь 2010).

## Биографияһы
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы 1947 йылдың 9 майында РСФСР Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһында тыуған.

Мейәс ҡалаһында 2-се һанлы балалар музыка мәктәбен (В. Колодяжный класы) тамамлай. Артабан М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск музыка учлищеһына (А. А. Аншелес һәм В. С. Кононенко кластары) уҡырға инә һәм уны 1966 йылда тамамлай.

Һуңынан Екатеринбург ҡалаһында М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһына (профессор Е. Г. Блинов класы) уҡырға инә) һәм уны 1974 йылда тамамлай. Аҙаҡ Урал дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә. Армияла хеҙмәт итә, Урал хәрби округының йыр һәм бейеү ансамбленең артисы була.

Мейәс музыка училищеһында уҡыта. 1976—1979 йылдарҙа Силәбе ҡалаһында Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтында ҡыллы халыҡ инструменттары секцияһы мөдире була, Силәбе дәүләт филармонияһында концерт ҡуя.

1980—1990 йылдарҙа Урал консерваторияһында уҡыта. 1990—1999 йылдарҙа Н. Г. Жиганов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында профессор, проректор булып эшләй. Артабан Екатеринбургҡа ҡайта, 1999 йылдан Урал дәүләт консерваторияһында профессор, 2003 йылдан Урал дәүләт консерваторияһының ректоры була. Магнитогорск консерваторияһы уҡытыусыларын һәм студенттарын уҡыта һәм консультация бирә; сығарылыш дәүләт квалификация комиссияһы ағзаһы. Бер нисә конкурстар жюриһы.

Германия, Голландия, Италия, Франция, Япония, Вьетнам, Корея Республикаһы, Чехословакия һәм Филиппинда сығыш яһай."Татарская музыка для балалайки" һәм «Транскрипции для балалайки» йыйынтыҡтары авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Эстрада артистарының 5-се бөтә Союз конкурсының икенсе премияһы лауреаты (Мәскәү, 1974; С. Зиновьев (баян) менән дуэт).
* Халыҡ музыка ҡоралдарында бөтә Рәсәй (1979, Ленинград) һәм бөтә Союз конкурстарының беренсе премияһы лауреаты.
* Италияла халыҡ-ара конкурстар лауреаты (1993 йылда Кастельфидардо һәм 2000 йылда Баррила).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989);
* Свердловск өлкәһе губернаторының премияһы
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Амиров Шаукат Сабирович  
* Амиров Шаукат Сабирович
* Амиров Шаукат Сабирович
Мәскәү университеты етәкселәре

**Директорҙар һәм ректорҙар** (1755 йылдан башлап) — **[[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]]**

## Директорҙар
# 1755—1757 Аргамаков  Алексей Михайлович
# 1757—1763 Мелиссино Иван Иванович
# 1763—1770 Херасков Михаил Матвеевич
# 1770—1771 Тейльс Антон Антонович (башҡарыусы)
# 1771—1784 Приклонский Михаил Васильевич
# 1784—1796 Фонвизин  Павел Иванович
# 1796—1803 Тургенев Иван Петрович

## Ректорҙар
# 1803—1805 Чеботарёв  Харитон Андреевич
# 1805—1807 Страхов Пётр Иванович
# 1807—1808 Баузе Фёдор Григорьевич
# 1808—1819 Гейм Иван Андреевич
# 1819—1826 Прокопович-Антонский, Антон Антонович
# 1826—1833 Двигубский Иван Алексеевич
# 1833—1836 Болдырев  Алексей Васильевич
# 1837—1842 Каченовский Михаил Трофимович
# 1842—1848 Альфонский Аркадий Алексеевич
# 1848—1850 Перевощиков  Дмитрий Матвеевич
# 1850—1863 Альфонский Аркадий Алексеевич (икенсе тапҡыр)
# 1863—1870 Баршев Сергей Иванович
# 1871—1877 Соловьёв Сергей Михайлович
# 1877—1883 Тихонравов Николай Саввич
# 1883—1887 Боголепов Николай Павлович
# 1887—1891 Иванов, Гавриил Афанасьевич
# 1891—1893 Боголепов Николай Павлович (икенсе тапҡыр)
# 1893—1898 Некрасов Павел Алексеевич
# 1898 Зверев Николай Андреевич
# 1898—1899 Зёрнов Дмитрий Николаевич
# 1899—1904 Тихомиров, Александр Андреевич
# 1904—1905 Лахтин  Леонид Кузьмич
# 1905 Трубецкой  Сергей Николаевич
# 1905—1911 Мануйлов Александр Аполлонович
# 1911—1917 Любавский  Матвей Кузьмич
# 1917—1919 Мензбир Михаил Александрович
# 1919 Гулевич Владимир Сергеевич
# 1919—1920 Новиков Михаил Михайлович

## Ваҡытлы Президиумы Рәйестәре
# 1920—1921 Боголепов  Дмитрий Петрович
# 1921 Волгин Вячеслав Петрович

## Ректорҙар
# 1921—1925 Волгин Вячеслав Петрович
# 1925—1928 Вышинский Андрей Януарьевич
# 1928—1929 Удальцов Иван Дмитриевич (башҡарыусы.)

## Директорҙар
# 1929—1930 Удальцов Иван Дмитриевич
# 1930—1934 Касаткин Василий Николаевич
# 1934 Кадек Матвей Георгиевич (башҡарыусы.)
# 1934—1939 Бутягин  Алексей Сергеевич

## Ректорҙар
# 1939—1941 Бутягин  Алексей Сергеевич
# 1941—1942 Орлов Борис Павлович (башҡарыусы — Мәскәү өлөшө)
# 1941—1942 Филатов Михаил Михайлович (башҡарыусы — Ашхабад өлөшө)
# 1942 Галкин Илья Саввич (башҡарыусы — Ашхабад, Свердловск өлөшө)
# 1943 Бутягин  Алексей Сергеевич
# 1943—1947 Галкин  Илья Саввич
# 1948—1951 Несмеянов  Александр Николаевич
# 1951—1973 Петр Иван Георгиевич
# 1973—1977 Хохлов Викторович Рем
# 1977—1922 Логунов  Анатолий Алексеевич
# 1992 йылдан— Садовничий  Виктор Антонович

## Һылтанмалар
* Перечень руководителей Московского университеты (сайт МГУ)
* Мәскәү университеты етәкселәре исемлеге «Летопись Московского университета»
Ихсанов Максим Фирҙәүес улы

**Ихсанов Максим Фирҙәүес улы** (31 май 1985 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы һәм биатлон буйынса тренер. Бөтә донъя ҡышҡы Универсиадының бронза призёры, IBU кубогы этабы призёры, Рәсәй чемпионы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры.

## Биографияһы
Максим Фирҙәүес улы Ихсанов 1985 йылдың 31 майында Пермь ҡалаһында тыуған.

2002 йылдан биатлон менән шөғөлләнә башлай, быға тиклем Пермь крайында «Добрянка» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә һәм «Молот» спорт клубында саңғы спорты менән мауыға. Пермь ҡалаһы һәм «Динамо» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. Тренерҙары — В. М. Конин, И. А. Каринцев, В. Б. Власов, С. А. Коновалов.

2001 йылда саңғы ярыштары буйынса «Надежда» («Өмөт») бөтә Рәсәй турнирында 2-се урын яулай. 2004 йылда биатлон буйынса Рәсәй уҡыусыларының 1-се ҡышҡы Спартакиадаһы еңеүсеһе була.

2005 йылда Новосибирскиҙа уҙғарылған биатлон буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионатында ҡатнаша, спринтта 10-сы урын һәм эҙәрлекләү ярышында 14-се урын биләй.

2007 йылғы Бөтә донъя ҡышҡы Универсиадында Рәсәй йыйылма командаһы составында эстафетала бронза миҙалын яулай, шулай уҡ шәхси уҙышта 19-сы урын, спринтта 10-сы урын һәм эҙәрлекләү ярышында 8-се урын биләй.

2007 йылда Пермь крайы Чайковский дәүләт физик культура институтын тамамлай.

2009/10 һәм 2010/11 миҙгелдәрҙә IBU кубогы ярыштарында ҡатнаша. Иң яҡшы һөҙөмтә — 2010/11 миҙгелендә Бейстостолен этабында уҙғарылған спринтта 3-сө урын яулай.

Рәсәй чемпионаттарында 2009 йылда Пермь крайы йыйылма командаһы составында (Виталий Норицын, Сергей Клячин, Артем Ушаков менән берлектә) алтын миҙалдарға лайыҡ була, 2010 йылғы чемпионатта шәхси уҙышта бронза призеры була. Шулай уҡ йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионатының призеры була.

Спорт карьераһы тамамланғандан һуң тренер эшенә күсә. 2012 йылда Рәсәй йыйылмаһы тренерҙар штабы составына инә. 2016 йылға ҡарата — Рәсәй йыйылмаһының резервы буйынса өлкән тренер.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте IBU
* Профиль infosport.ru
Страхов Иван Владимирович

**Страхов Иван Владимирович** (1905―1985) ― СССР психологы, психология фәндәре докторы, профессор. К. А. Федин исемендәге Һарытау педагогия институтының психология кафедраһына  нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Иван Владимирович Страхов 1905 йылдың  6 (19) сентябрендә Ярославль губернаһының Ильинское ауылында тыуған. 

1927 йылда Ярославль педагогия институтының филология факультетын тамамлай.  1927 йылда Мәскәү эксперименталь психология институтының аспирантураһына уҡырға инә, унда  уның ғилми етәксеһе профессор Н.К. Корнилов була. Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылда Иркутск педагогия институтының психология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

1934 йылда Белоруссияға күсенә, унда Гомель педагогия институтының психология кафедраһы мөдире булып эшләй.  1935 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1937 йылда К. А. Федин исемендәге Һарытау педагогия институтының психология кафедраһын ойоштора һәм  уның мөдире була, ҡырҡ йылдан ашыу ошо вазифала хеҙмәт итә. 

1941 йылдың апрелендә Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Эмоциональные компоненты характера школьников в связи с общей характерологией» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

Һуғыш йылдарында Һарытауҙың төрлө юғары уҡыу йорттарында һәм ошо ҡалаға эвакуацияланған Ленинград университетында ла уҡыта.

1958 йылдан 1975 йылға тиклем СССР психологтары йәмғиәтенең Һарытау  бүлексәһен етәкләй.

1985 йылдың 20 ноябрендә Һарытауҙа вафат була.

## Фәнгә индергән өлөшө
Ижад психологияһы проблемаларын, характер һәм иғтибар психологияһын, мәктәп дәресе психологияһын, юғары мәктәп психологияһын тикшерә.   250 яҡын ғилми хеҙмәт яҙған, шул иҫәптән 53 айырым баҫма авторы.

## Наградалары

* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Библиография

* О дружбе школьников (1946)
* Психология литературного творчества (Л.Н. Толстой как психолог) (1947)
* Воспитание внимания школьников (1958)
* Психология педагогического такта (1966)
* Психология внимания (1968)
* Психология творчества (1968)
* Психология характера (1970)
* Психологические основы педагогического такта (1972)
* Психологический анализ в литературном творчестве (1973 – 1976, в 5 частях)
* Психология педагогического общения (1980)

## Әҙәбиәт

* История психологии в лицах. Персоналии / Под ред. Л. А. Карпенко // Психологический лексикон. Энциклопедический словарь в шести томах / Ред.-сост. Л. А. Карпенко. Под общ. ред. А. В. Петровского. – М.: ПЕР СЭ, 2005. – С. 451-452.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Иван Владимирович Страхов 
* СТРАХОВ ИВАН ВЛАДИМИРОВИЧ
Павлушков Сергей Николаевич

**Павлушков Сергей Николаевич**  (1864―1942) ― рус һәм СССР  ветеринары, ветеринария фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙа ветеринария  ойоштороусыларының  береһе.

## Биографияһы
Сергей Николаевич Павлушков 1888 йылда Ҡазан ветеринария институтын тамамлай, 1907 йылға тиклем земство ветеринар табибы булып эшләй. 1911 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Ветеринария-бактериология лабораторияһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1915 йылда «Успехи страхования скота в государствах Западной Европы и в Финляндии» китабын яҙа. Ошо хеҙмәте нигеҙендә 1916 йылда «Страхование скота» темаһына магистрлыҡ  диссертацияһын яҡлай. 1917 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Ветеринария-бактериология лабораторияһы Эксперименталь ветеринария институты тип үҙгәртелә, 1921 йылға тиклем уның беренсе директоры була. 

1921 йылда  РСФСР-ҙың игенселек халыҡ комиссариатына эшкә күсә.  1929 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Бөтә  Союз эксперименталь ветеринария институтында эшләй, унда  ветеринария өлкәһендә сит ил тәжрибәһен өйрәнеү буйынса бюро мөдире була һәм институттың ғилми хеҙмәттәрен мөхәррирләй.  

1942 йылдың 13 февралендә Мәскәүҙә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Эпизоотология, ветеринария статистикаһы, ветеринария эшен ойоштороу, малды страховкалау һәм ветеринарияның күп кенә тармаҡтары буйынса 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт яҙа. 1902 йылда «Новые ветеринарно-полицейские правила по надзору за скотом и продуктами животноводства» хеҙмәтен яҙа.  (П. Н. Кулешов һәм И. Г. Гурин менән авторҙашлыҡта). 

Ветеринария буйынса венгр ғалимдары Ф. Гутира, И. Маректың һ.б. хеҙмәттәрен рус теленә тәржемә итә.  Күп иғтибарҙы ветеринария белеменә һәм ветеринария тарихына бирә.  1910 йылда  ветеринар табиптарҙың 2-се Бөтә Рәсәй съезының әүҙем ойоштороусыһы була.  1905 һәм 1909 йылдарҙа Халыҡ-ара ветеринария конгресында ҡатнаша. 

Совет власы йылдарында РСФСР  игенселек Халыҡ комиссариатының Ғалимдар советында ғилми секретары һәм рәйесе була.   Совет ветеринария закондарын сығарыу нигеҙҙәрен булдырыуҙа ҙур өлөш индерә, Бөтә Рәсәй ветеринарҙар съезын саҡырыу буйынса ойоштороу эшендә ҡатнаша.

## Хеҙмәттәре

* Туберкулез рогатого скота и борьба с ним при помощи туберкулина.  Москва, 1897
* Успехи страхования скота в государствах Западной Европы и в Финляндии. 1915
* Теория и практика в ветеринарном образовании, «Ветеринарное обозрение» 1900, с. 191 и 299
* Ветеринария, в кн.: Большая советская энциклопедия, т. 10, М., 1928.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* А.С. Донченко, Т.Н. Осташко, История ветеринарной медицины. Древний мир - начало ХХ века..pdf. Страница 46
* Павлушков
* ПАВЛУШКОВ Сергей Николаевич