open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мина (үҙән)

**Мина** () — хаж ҡылыусылар зөлхизә айында бер нисә төн үткәреп, өс таш бағанаға (Джәмәрәт) таш ташларға йөрөгән урын. Мина — Мәккәнән йыраҡ түгел Ғәрәфәгә бара торған юл икегә бүлгән ҙур булмаған ҡасаба, Джәмрәт әл-Аҡабанан хәбәш (эфиоп) батшаһы Абраһаның ғәскәре ҡырылған Мүхассир тигән төбәгенә тиклем һуҙылған.

## Этимология
Этимологияһы аныҡ ҡына түгел: бер фараз буйынса, йәмәғәт күмәк йыйылған урынды ғәрәптәр «Мина» тип атағанлыҡтан килеп сыҡҡан; икенсе фараз буйынса, Әҙәм ғәләйһиссәләм шунда Ябраил фәрештәне күреп, яңынан йәннәттә булырға теләген (тәманна) белдергән — шул һүҙ Минаға әүерелеп киткән.
Иң ныҡ таралған фараз — ғәрәпсә «манна» (ҡойоу, түгеү) тигән ҡылымдан килеп сыҡҡан, сөнки ошо урында ҡорбан малының ҡанын ҡоялар.
Мина үҙәне — хаждың ике мөһим йолаһын үтәү- шайтандарға таш ташлау ( *джәмәрәт* (күпл.); берл. — *джәмрә*)һәм ҡорбан салыу урыны.

## Тарихы
Мосолман инаныстары буйынса, хаж йолалары Ибраһим Пәйғәмбәр тарафынан барлыҡҡа килтерелгән; беренсе фарыз буйынса, был йола Мина үҙәнендә өс тапҡыр осраған шайтан шайтанды таш бәреп ҡыуыуы айҡанлы барлыҡҡа килгән. Икенсеһе лә уның тормошонда булған бер ваҡиға менән бәйләй: Аллаһы тәғәлә бер мәл Ибраһимды һынар өсөн уға үҙенең улын ҡорбан итергә бойора. Пәйғәмбәр бик тәҡүә рәүештә Уның ҡушҡанын үтәргә була: улын Мина үҙәненә килтерә һәм салырға ғына йыйынған ваҡытында ныҡ итеп үткерләнгән бысағы улының муйынын ҡырҡмай ҙа ҡуя. Шул саҡ күктән Ябраил фәрештә бер ҡусҡар (тәкә) менән килеп төшә һәм уны ҡорбанға килтерергә ҡуша.

## Хаж
Байрам көндәрендә джәмрәләр янында халыҡ бик күп килеп тула, хатта бер метрҙа кеше булып китә — 5—. Хаж ваҡытындағы иң күп йәрәхәтләнеүҙәр, хатта үлемдәр тап ошонда була (мәҫәлән, 1990 йылда Мәккәнән Минаға илткән йәйәүлеләр өсөн тоннелдә 1,5 мең тирәһе хажи тапалып үлә. Сәғүд хакимиәте был мәсьәләне хәл итер өсөн 1975 йылда уҡ әле  төҙөй. Шунан һуң шайтанға таш атырға килеүселәр һаны ике тапҡырға арта.Әлеге ваҡытта ҡоролма өҫтөнән йәнә бер нисә яңы ярус төҙөргә ниәтләнәләр.

Үҙәндә донъяла иң ҙур сатыр ҡаласығы эшләнгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Давка в Мекке (2015)
Джәмәрәт

**Шайтандарға таш ташлау** () —Сәғүд Ғәрәбстанындағы Мәккә ҡалаһына хажға барған ваҡытта үтәлә торған ғибәҙәттәрҙең береһе .. (ғәр. جمرات‎ джәмәрәт (күпл. ); берл.  — джәмрә) - хаж ҡылыусылар шайтандарға таш ташлай торған бағаналар. Хаж ҡылыусылар *джәмәрәт* тип аталған өс диуарға (элек өс бағана булған) таш ташлай.   Диуарҙар Мәккәнән көнсығыштараҡ Минаүҙәнендә урынлашҡан. Был хаж ваҡытында үтәлә торған фарыз (мотлаҡ үтәлә торған)  ғәмәл. Йола Ибраһим Пәйғәмбәр тормошонан бер ваҡиғаны хәтергә төшөрөү айҡанлы үтәлә - ул улы Исмәғилде  ҡорбанға килтермәҫкә, Аллаһы тәғәләнең әмерен үтәмәҫкә   ҡотортҡан шайтанға өс тапҡыр таш бәреп ҡыуып ебәрә.

Зөлхизә айының 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы ваҡытында хаж ҡылыусылар бер ҙур джәмрәгә ете таш ташларға тейештәр. Таш ташлағандан һуң һәр хаж ҡылыусы сәсен алырға тейеш (ҡатын-ҡыҙ толом осон бер аҙ ҡыҫҡарта). Алдағы ике көндә улар һәр өс диуарға етешәр таш бәрергә тейеш.  Шулай итеп, һәр хаж ҡылыусы 49-ҙан дә  кәм булмаған таш ташларға тейеш. Хаж ҡылыусылар Минала йәнә бер көнгә ҡалһа, улар яңынан шул өс джәмрәгә  етешәр таш бәрергә бара. Йола башҡарыр өсөн таштарҙы йә  Мөздәлифәлә, йә Минала тәүге тапҡыр ташларға барыр алдынан йыя.

## Джәмрәләрҙе алыштырыу

2004 йылға тиклем джәмрәләр бейек бағаналар рәүешендә ҡуйылған булған.  2004 йылғы хаждан һуң Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте хәүеңфһеҙлек тәьмин итер өсөн бағаналарҙы диуарға алыштыра.Бағанаға бәргән саҡта йыш ҡына таштар ҡаршы яҡта торған кешеләргә барып тейә торған булған. Джәмрәләргә үтеүҙе еңеләйтеү өсөн йәйәү үтерлек бер яруслы күпер һалынған, уны Джәмәрәт күпере тип атайҙар.   г

Джәмәрәләр   ошондай атамалар йөрөтә(көнсығыш яғынан башлап): 
* Беренсе джәмрә (әл-джәмрә әл-үлә), йәки Кесе джәмрә  (الجمرة الصغرى|әл-джәмрә әс-сүғра);
* Урта джәмрә (الجمرة الوسطى|әл-джәмрә әл-вуста);
* Ҙур джәмрә (), йәки   Акаба Джәмрәһе (جمرة العقبة|джәмрә әл-Акаба).

2004 йылға тиклем кесе һәм урта джәмрәләр араһында   150 метр булған, ә урталағыһы һәм ҙуры араһындаа  — 225 метр.

## Хәүеф-хәтәр

Шайтандарға таш ташлау ғибәҙәте -хаж ҡылғандағы иң хәүефле  ғәмәл. Халыҡ эркелеп килеү арҡаһында ҡыҫылып, тапалып үлгәндәр ҙә була.Хәүефһеҙлек тәьмин итер өсөн бағаналарҙы диуарға алыштырыу хәлде бер аҙ еңеләйтә, кешеләр тиҙерәк үтә башлай, таш менән йөрәхәтләнеү ҙә кәмей. Хаж ҡылыусылар артыуын иҫәпкә алып Джәмәрәт күперен дә киңәйтәләр.

Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер генә тапҡыр хаж ҡылып ҡала, һуңғы тапҡыр таш ташларға ул  зухр намаҙын уҡығас уҡ бара. Шул арҡала күп кенә хаж ҡылыусылар ошо ваҡытта таш ташларға барырға тырыша, был иһә кешеләрҙең ҡыҫылыуына, тапалыуына килтерә.  Күп ғөләмәләр быны төшлөктән эңер төшкөнгә тиклем үтәргә мөмкин тип һанай.

2006 йылда джәмрәләр янында  346 хажи һәләк була,   289 кеше имгәнә. 2015 йылдың сентябрендә  2.4 меңдән ашыу кеше тапалып үлә .

Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте шайтанға таш ташлағанда хажиҙарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн бик күп көс һала .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
Кисүә

__NOTOC__
**Кисүә** (, ) — (*башҡ.* кисүә)  Ҡәғбәтулла мәсетенең алтын ептәр менән сигелгән ҡара төҫтәге ебәктән тегелгән ҡәҙимге япмаһы. Ул Ҡәғбәтулла ҡабырғаларын  тотош ҡаплап тора. Йылына бер тапҡыр хаж ҡылына торған Зөлхизә айының 9-10 көндәрендә алмаштырыла.   Туҡыманың оҙонлоғо 41 метр. Өҫкө өлөшөнөң яҫылығы  95 см, ә оҙонлоғо 47 метр.

Кисүә  мамыҡ ҡушылған ҡара ебәктән тегелә һәм 8 өлөштән тора. Өҫкө яғында Ҡөрьән Кәримдән аят сигелә(  3:96).

Был аяттан тыш ( 3:96) кисүәлә  йәнә Ҡөрьәндең йәнә ете сүрәһе сигелә (3, 9, 18, 19, 20, 39, 67). Ҡәғбәтулла япмаһында шулай уҡ уға ингән урынды ҡаплай торған шаршау бар. Ул да ебәктән тегелә һәм Ҡөрьән аяттары сигелә. Бер кисүәгә   670 кг ебәк һәм  150 кг алтын менән көмөш китә.
Кисүә тегә торған махсус оҫтахана бар.

## Тарихы

Риүәйәттәргә ярашлы, Исламға тиклем үк Ҡәғбәтуллаға япма ябыуҙы химьярит батшаһы Әсәд әл-Камил башлаған тип һанала. Мөхәммәт Пәйғәмбәр осоронда кисүәне Йәмәндә тегәләр, мәгәр Үмәр хәлифә заманында уҡ кисүәне   Мысырҙа тегә башлайҙар.  Мәмүн хәлифә ваҡытында кисүәне йылына өс алыштыралар ,  әл-Мөтәүәкил һәр ике ай һайын яңы кисүә ебәреп торған.  1927 йылға тиклем бик күп быуаттар буйы Ҡәғбәтулла япмаһын Мысырҙан ебәреп торалар. Мәгәр шунан һуң Сәғүд Ғәрәбстанының  беренсе короле  Әбд әл-Әзиз ибн Сәғүд Ҡәғбәтулла япмаһын тегә торған оҫтахана астыра.  Фабрикала   240 туҡыусы, улар тик ирҙәр генә. . Был фабрика йылына ике япма әҙерләй, уның береһе һаҡлыҡҡа эшләнә. Иҫке кисүәне сисеп алғас,  ул Бәни Шәйбә|Ҡәғбәтулланы һаҡлаусылар һәм Мәккәнең шәрифе ҡарамағына тапшырыла.

## Ишек япмаһы
Һижрә буйынса 950 йылда (1543/44 йылдар) кисүәлә Ҡәғбәтулла ишегенә айырым шаршау эшләй башлайҙар. Ул  ситара тип атала һәм дәүмәле   2,3м х 4,8 м тәшкил итә. Шаршау ҡара һәм алтын ерлек араһында  ҡыҙыллы-йәшелле төҫтәр менән балҡып тора. Уны тәүге тапҡыр төрөк солтаны Сөләймән I эшләтә,һәм күп йылдар дауамында  ошо рәүеше һаҡланып килә. Раритетты Дубайҙағы "Цивилизациялар киҫелеше музейы"нда күрергә мөмкин.

## Кисүә Рәсәйҙә
Кисүәне сисеп алғандан һуң уны үҙ иленә, төбәгенә алырға дәғүә итеүселәр күп була. Рәсәйҙә лә  кисүәнең бер өлөшө бар. Уны Сәғүд Ғәрәбстанының Рәсәйҙәге илсеһе    2008 йылдың декабрендә Рәсәй ислам институтының 10 йыллығы  һәм Ҡорбан байрамы айҡанлы Ҡазандағы Ҡол Шәриф мәсетенә тапшыра.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* *M. Gaudefroy-Demombynes*. Le pelerinage a la Mekke: Etude d’histoire religieuse. P., 1923. — P.33
* Кааба: происхождение, история и устройство. А также египетский и саудовский взгляд на кисуах — покрывало Каабы // PortalOStranah.Ru
* 
* https://rg.ru/2008/11/26/reg-volga-ural/kisva-anons.html
Нежин

**Нежин** () — Украинаның Чернигов өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Нежин районының административ үҙәге.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 71 814 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Нежин
Әт-Тәшриҡ көндәре

**Әт-Тәшриҡ көндәре** (ғәр. أيام التشريق) —  Ҡорбан байрамының дауамы, мосолман календары буйынса зөлхизә айының 11-енән алып 13-өнә тиклем  дауам итә. Байрам үҙе зөлхизә айының 10-да үткәрелә.   Был ай мосолмандар өсөн изге ай, сөнки ошо ваҡытта   пхаж ҡылына.

Хажға килеүселәр Ғәрәфә тауында торғандан һуң  Мина үҙәненә йүнәләләр, бында улар шайтанды һынландырған өс бағанаға (хәҙер уны диуар итеп киңәйткәндәр) таш ташлайҙар. Етешәр таш ташлана торған был бағаналар ошолай атала:  беренсе джәмрә (әл-джәмрә әл-үлә), йәки Кесе джәмрә (الجمرة الصغرى|әл-джәмрә әс-сүғра);урта джәмрә (الجمرة الوسطى|әл-джәмрә әл-вуста);ҙур джәмрә (ғәр. الجمرة الكبرى‎), йәки акаба джәмрәһе (جمرة العقبة|джәмрә әл-Акаба)

Минала хаж ҡылыусылар әт-Тәшриҡтең тәүге төнөн үткәрә, иртән йәмәғәт менән сабах намаҙын уҡыйҙар, бынан һуң  Аллаһ тәғәләгә тәкбир әйтәләр. Әт-Тәшриҡтең өс көнөндә лә шайтандарға таш бәреү дауам итә. Беренсе кәндә Кесе джәмрәгә ете таш ташлап ҡайталар, ә икенсе һәм өсөнсө көндәрҙә бер юлы өсөһөнә лә етешәр таш ташлайҙар.

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)

## Һылтанмалар
* Дни Ат-Ташрик. Справка // РИА-Новости
* Не упустите: идут дни Ат-Ташрик  // газета «Рисалат»
Әмир әл-хаж

**Әми́р әл-хаж** () — (*башҡ.* **Хаж әмире**),  Мәккәгә  хаж ҡылыусыларҙың һәм хажға барыусылар каруанының етәксеһе.

## Тарихы
Беренсе Хаж әмире Әбү Бәкер р.ғ. Уны 631 йылда Мәҙинәнән Мәккәгә ҡылынған хажға барыусылар каруанына Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәксе итеп тәғәйенләй. Юлда Мәккә мөшриктәренән каруанды һаҡларға кәрәк була Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) Мәккәгә бер генә тапҡыр 632 йылда хажға барған. Артабан Бәхилләшеү хажы тип аталған был хажға Ул үҙе етәкселек иткән.
Хаж әмирҙәрен хәлифә үҙе тәғәйенләй торған булған. 688 йылда сәйәси хәлдәр тотороҡһоҙланған, шуға күрә хажда 4 әмир ҡатнашҡан.

XIII быуаттан Хаж әмирен тәғәйенләү хоҡуғы мәмлүктәргә күсә, шул замандан хаж ҡылыусылар каруанын һаҡлаусыларҙың етәкселәрен дә Хаж әмире тип атай башлағандар. Османлылар осоронда әмирҙәргә Хиджазда уларҙың йоғонтоһон көсәйтегә булышлыҡ итеү бурысы ла йөкмәтелгән.

XX быуаттың 20-се йылдарынан Сәғүд Ғәрәбстаны сиктәрендә әмирҙәрҙең ниндәй ҙә булһа сәйәси эшмәкәрлеге тыйыла.

1954 йылда Мысыр Әмир әл-хаж атамаһын «хаж ҡылыусылар төркөмөнөң етәксеһе» тип үҙгәртә (*Рәис басат әл-хаж*).

## Рәсәйҙә хаж етәкселеге

Рәсәйҙән хаж ҡылыусылар һаны йылдан-йыл арта бара. Махсус турфирмалар хаж сәфәрен ойоштороу менән шөғөлләнә. Төркөмдәргә етәкселәр тәғәйенләнә. Бынан тыш Рәсәй буйынса хаж ҡылыу мәсьәләләрен хәл иткәндә
рәсми рәүештә йүнәлеш биреп тороусы  бер етәксе тәғәйеләнә.
2016 йылда Рәсәй Хаж миссияһы етәксеһе итеп  Мәһәмед  Һамзаев тәғәйенләнгән.Ул  Мәскәүҙә Рәсәй мосолмандарының үҙәкләштерелгән дини ойошмалары етәкселәрен, төбәк башҡарма хакимиәт органдары вәкилдәрен, шулай хаж сәфәре ойоштороусы туроператорҙарҙы йыйып, ошо йылдың хажын ойоштороу мәсьәләләре буйынса фекер алышыуҙы ойошторҙо. 
Сарала Сәғүд Ғәрәбстанына виза алыу, хаж ҡылыр урындарға алып барыу, күрһәтелгән хеҙмәт өсөн ваҡытында түләү кеүек мәсьәләләр ҡаралды

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Jomier, J.*. Amīr al-Ḥād̲jd̲j̲ // Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
* *Naji, Mohammad Reza; Gholami, Rahim.* Amīr al-Ḥājj // Encyclopaedia Islamica.
* http://www.muslim.ru/articles/292/15945/
Мөздәлифә

**Мөздәлифә** () — Сәғүд Ғәрәбстанынының Мәккә ҡалаһы янындағы үҙән. Мина үҙәне менән Ғәрәфә тауы араһында урынлашҡан.Ғәрәфәт тауында көн буйы торғандан һуң хажиҙарҙы Мөздәлифә үҙәненә килтереп, таңға тиклем тоталар. Зөлхизә айының туғыҙында йыл һайын  хаж ҡылырға килгән  мосолмандар ошо үҙәнгә йыйыла. Бында улар шайтанға атыр өсөн ваҡ таш йыя. Таштар 49-ҙан кәм булмаҫҡа тейеш.  Шунан Мина үҙәненә алып китеп,  хажиҙар өс көн дауамында шайтандарға таш аталар. Шайтанды Мина үҙәненә ҡуйылған өс бағана кәүҙәләндерә.  

Мөздәлифәлә ҡыйыҡһыҙ мәсет бар, ул "Тыйыулы баҡса" тип атала.  (*әл-Мәш’әр әл-Харам*).

## Мөздәлифә тарихы

 Мөздәлифәгә ныҡ төнләтеп аяҡ баҫтыҡ. Имамыбыҙ йәстеүгә аҙан ҡысҡырҙы ла күмәкләп намаҙға баҫтыҡ.
... Тарихи урындар. Ибраһим пәйғәмбәр үҙе биргән вәғәҙәгә ярашлы улы Исмәғилде Аллаһ ризалығы өсөн ҡорбанға килтерергә китеп барғанында ошо үҙәндән уҙған, ти. Кеше рәүешенә ингән шайтан Ибраһимдың ҡаршыһына сыҡҡан да:

- Улыңды салып енәйәт эшләйәсәкһең, һин бит төш күреп һаташҡанһың да шуға ышанып ҡына киләһең, - тип күңеленә шик һалып маташҡан.  
Пәйғәмбәр ерҙән таш алып бәргәс, шайтан юҡҡа сыҡҡан, әммә йәнә ике тапҡыр вәсвәсә һалып маташҡан. Пәйғәмбәр ҡотҡоға бирелмәгән, уны йәнә таш бәреп ҡыуып ебәргән.  Иблис Исмәғилгә :

- Атайың һине ҡорбан итеп салырға алып бара, - тип бышылдай башлаған.

Малай:

- Атайым Аллаһ ризалығы өсөн быны эшләргә йыйына икән, нисә ғүмерем булһа ла бирер инем, - тип яуаплаған һәм һәр юлы уны таш бәреп ҡыуған.

Былар тыңламағас, Иблис Һәжәр Инәбеҙҙеҡоторторға маташҡан. Берҙән-бер улы менән ниндәй хәл булыуы мөмкинлеген ишеткәс, изге әсә:

- Аллаһ ризалығы өсөн икән, мин нисә улым булһа ла ҡорбан ителеүенә риза булыр инем, - тип шайтанды ҡыуып ебәргән.
 
Тауға килеп еткәс, атаһының үҙен ҡорбанға килтерергә йыйынғанын күргән Исмәғил бер генә теләк әйткән:

- Атай, ни эшләргә йыйынғаныңды беләм. Салған саҡта күҙемә ҡарама, юҡһа, йәлләрһең. Ҡулымды муйыныма бәйлә, йөҙтүбән һал.
 
Ибраһим пәйғәмбәр ул әйткәнсә эшләргә йыйынғас, малай кинәт:

- Юҡ, атай, ҡулымды бәйләмә, юғиһә, Аллаһ мине үҙ тәҡдиремә риза булмаған тип уйлар, - тип, иҫ киткес тәҡүәлек менән ташҡа башын һалған.

Әммә үткер бысаҡ ҡапыл киҫмәҫ була, ә Ибраһим пәйғәмбәр асыуланып уны ергә атып бәргәс, ҡапыл телгә килгән дә:

- Мин дә бит Аллаға буйһонам, ә Уның улыңды салырға миңә рөхсәте юҡ, - тигән.

 Ошо мәлдә Аллаһы Тәғәлә ергә бер һарыҡ төшөргән. Шунан бирле Ҡорбан байрамы үткәрелеп, унда айыра тояҡлы берәй мал салалар. 
Ибраһим һәм улы Исмәғил тураһындағы риүәйәттәрҙә пәйғәмбәрҙәрҙең диндән яҙмаҫ өсөн ниндәй ҡорбандарға барыуы бәйән ителә. Уларҙың иман ныҡлығы, Алланың ҡушҡанына саҡ ҡына ла шик тотмауҙары, ошо юлда йәндәрен дә, иң ғәзиз ҡиммәттәрен дә аямауҙары тураһында был ҡомартҡы. Ошо инанғанлыҡ, һынауҙы ихласлыҡ, сабырлыҡ менән уҙғаны, тулы иман өсөн  Алланың рәхмәтен алған улар. Хаҡ тәғәлә юлында үлемдән ҡурҡмауҙары менән үлемһеҙлеккә лайыҡ булғандар. Шуның өсөн дә улар - пәйғәмбәр  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы - Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә

**ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә** — Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының икенсе миҙгеле. Чемпионат 2016 йылдың 3 сентябрендә башлана һәм 2017 йылдың 12 мартында тамамлана.

Миҙгелдең 15 декабренән башлап чемпионатта өҫтәмә ваҡытты ХАХФ ҡағиҙәләре буйынса «өскә өс» форматында үткәрә башлайҙар. Был ҡағиҙә даими миҙгелгә генә ҡағыла.

ҠҠХЛ тарихындағы беренсе йондоҙҙар уйыны Өфөлә 19 ғинуарҙа үтә. Шунда Көнбайыш командаһы Көнсығышты 4:0 иҫәбе менән еңә.

Икенсе миҙгел дауамында «Торнадо» ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. Көмөщ миҙалдарҙы шулай уҡ икенсе йыл «Ағиҙел» клубы ала. Ә «Динамо» үҙ тарихында тәү тапҡыр ҠҠХЛ бронза миҙалдарын яулай.

## Миҙгел араһы яңылыҡтары

### Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
Лига составына Курск ҡалаһынан яңы ғына төҙөлгән «Динамо» хоккей клубы ҡабул ителә. Тимәк, ҠҠХЛ-да командалар һаны һигеҙгә тиклем күбәйә. Тик даими миҙгел башланғас, 4 сентябрҙә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубы ҡатнашыусылар составынан ойошманың төрлө ҡыйынлыҡтары булғанға төшөп ҡала. Шуға күрә командалар һаны үткән миҙгел менән сағыштырғанда үҙгәрмәй.

### Тренерҙар алмашыныуы

### «Ағиҙел» кубогы

## Клубтар

## Тренерҙар һәм капитандар

Чемпионаттың тәүге көнөндә СӨЙК менән «Динамо» СПб араһында уйын иҫтәлекле булып ҡалды. Сөнки тәүгеләрҙе Юлия Перова етәкләй. Был ҠҠХЛ менән Рәсәй профессиональ хоккейында ҡатын-ҡыҙ команданың баш тренеры булыуы тәү тапҡыр.

## Турнир таблицаһы
Һәр команда башҡа клубтар менән алтышар (өс — өйҙә, өс — ҡунаҡта) өсрашыу уҙғара. Тимәк, бөтәһе лә миҙгелдә 36 уйын үткәрә. Чемпионат тамамланғас ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының чемпионы, көмөш һәм бронза миҙалсылары билдәләнә.

### Уйынсылар статистикаһы

### Йондоҙҙар уйыны

ҠҠХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны тәү тапҡыр үткәрелә. Был уйын Өфөлә 2017 йылдың 21 ғинуарында Хоккей йондоҙҙары аҙнаһы сиктәрендә үтә. «Торнадо», «Арктик-Университет» һәм «Динамо» клубтары уйынсыларынан төҙөлгән Көнбайыш командаһы башҡа командаларҙан төҙөлгән Көнсығышты 4:0 иҫәбе менән ота. Рәсәй профессиональ хоккей лигалары тарихында тәү тапҡыр йондоҙҙар уйыны бер команданың «ҡоро» еңеүе менән тамамлана. Шулай уҡ Өфө-Аренала йыйылған тамаша һаны буйынса был Рәсәйҙең рекорды була. Сочиҙа үткән Олимпиадала хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар турнирын да уҙа.

## Шәхси бүләктәр
* **Иң яҡшы ҡапҡасы** — Мария Сорокина (*Динамо*)
* **Иң яҡшы уйынсы** — Анна Шохина (*Торнадо*)
* **Иң яҡшы һаҡсы** – Нина Пирогова (*Торнадо*)
* **Иң яҡшы тренер** – Алексей Чистяков (*Торнадо*)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
* ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
* ЮХЛ беренселеге 2016/2017 йылдар миҙгелендә
* ЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
* МЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Математик гипотеза

**Математи́к гипо́теза** —  хәҙерге заман физикаһында танып-белеү методтарының береһе. Реаль донъяның математик формулаларҙа һәм тигеҙләмәләрҙә сағылыш тапҡан дөйөм үҙсәнлектәрен ҡабатлауға нигеҙләнгән. 
Математик гипотеза законлылығы асыҡланмаған, тикшерелмәгән күренештәрҙе өйрәнеү өсөн ҡулланыла. Бының өсөн фәндең йәнәш өлкәләренән алынған билдәле математик формулаларға өйрәнелгән өлкәнең конкрет йөкмәткеһен ҡуялар, бынан һуң математик теорияны ысынбарлыҡ менән сағыштырып ҡарайҙар.

## Әҙәбиәт
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гипотеза
Бормат

**Бормат** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Сөләймән ауыл советы составына керә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (71 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Ялан (Ҡурған өлкәһе)

**Ялан** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ялан ауыл советы составына керә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 37 %-тын башҡорттар тәшкил итә.

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.

## Иҫкәрмәләр
-1 (һан)

**Ми́нус бер**, **−1** — (−2)-нән ҙур, ә 0-дән бәләкәй булған бөтөн һан. Иң ҙур тиҫкәре һан, бөтөн һан. 

## Математика
Минус бер 1 һанының үҙсәнлектәренә оҡшаш булған үҙсәнлектәргә эйә.
* Минус бергә ҡабатлау ҡабатлашыусының модуль-ен шул килеш ҡалдыра, тик тамғаһын ҡапма-ҡаршыға үҙгәртә: 
: (-1) \cdot x = -x

* Билдәләмә буйынса, *x*−1 ≡ 1/*x*, йәғни һанды -1  дәрәжәһенә күтәреү был һанға кире һанды бирә. Был билдәләмә принципиаль, сөнки ул *a* йәки *b* тиҫкәре булғанда *x**a**x**b* = *x*(*a* + *b*) тигеҙлеген һаҡлай.
* Минус бер ялған бер ''i''-ҙең квадратына тигеҙ. 
* Минус бер йоп дәрәжәлә бергә тигеҙ, ә таҡ дәрәжәлә үҙенә тигеҙ.
* комплекслы һандар теорияһында -1-ҙән квадрат тамыр ялған бер ''i'' тип атала. 

### Симметрик өсәрле иҫәпләү системаһы
Симметрик өсәрле иҫәпләү системаһында 0 һәм 1 цифрҙары менән бер рәттән  (минус бер) цифры бар. 2 урынына  цифрын ҡулланыу ҡайһы бер ғәмәлдәрҙе кешеләргә аңлайышлыраҡ күренештә күрһәтергә мөмкинлек бирә. Бындай система совет ЭВМ-ы Сетуньда ҡулланылған.

## Һылтанмалар
Шәрип (Ҡурған өлкәһе)

**Шәрип** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Шәрип ауыл советы составына керә.

## Тарих

Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Шәрип ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Шәрип

**Шәрип** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Шәрип (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Шәрип (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Шәрип (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Шәрип (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.
* Шәрип (Салауат районы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл.
* Шәрип (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Шәрип (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Шәрип участкаһы — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Шәрип (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәләкәй Шәрип — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Иҫке Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
* Ташлы-Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
* Яңы Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Искәндәр (мәғәнәләр)

**Искәндәр** — ир-ат исеме, топоним булараҡта таралған.

## Мәҡәләләр
* Искәндәр (Башҡортостан) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
* Искәндәр (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Искәндәриә — Мысырҙағы ҡала.
* Искәндәр Зөлҡәрнәй
Убалы (Башҡортостан)

**Убалы** () — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Инйәр ауыл советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.

## Тарихы
1952 йылдың 1 июнендә Убалы ҡасабаһы теркәлмәгән.

1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Убалы ҡасабаһы Инйәр ауыл советына инә, халыҡтың күпселеге - башҡорттар.

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:
4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:

2) Архангел районында

е) Инйәр ауыл советының Убалы ҡасабаһын

## Географияһы
Ҡасаба Инйәр йылғаһы янында урманлы урында урынлашҡан була.

## Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата алыҫлыҡ :

* район үҙәгенә тиклем (Архангел): 12 км
* ауыл советы үҙәгенә тиклем (Валентиновка): 9 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Приуралье): 18 км

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР ; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др. ; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493.

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348-430. С.32

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин ; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327-387. С.30

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов ; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326-383. С.36

## Һылтанмалар
* Убалы на географической базе данных GeoNames
* Убалы
Зәйнәкәй

**Зәйнәкәй** () — Рәсәй Федерацияһының Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Казенное ауыл Советы керә. Ауылдың икенсе (ҡыҫҡартылмаған)  атамаһы Зәйнәғәбдин

## Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составында була. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына индерелә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, ә үҙ сиратында был район 1943 йылда Ҡурған өлкәһе составына бирелә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Әлмән (Ҡурған өлкәһе)

**Әлмән** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районының административ үҙәге. Әлмән ауыл советы составына инә.

Халҡы —  кеше ().

## Топоним
Ауылдың атамаһы күл буйында тәүгеләрҙән булып йорт һалыусы балыҡсы *Әлмәндең* исеменән барлыҡҡа килгән.

## География
Ауыл Урал аръяғында, Ҡурғандан 207 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Шумиханан 49 км көньяҡтараҡ һәм Силәбенән 180 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

## Тарих

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына инә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы ҡарамағына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына күсерелә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһенә, 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына инеп, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составын тулыландыра.

## Халҡы



; Милли составы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса урыҫтар (48 %), татарҙар (36 %) һәм башҡорттар (13 %) йәшәй.

## Иҡтисад
; Транспорт
*  Шумиха—Усть-Уйское автомобиль юлы

Көн һайын автовокзалдан ҡала-ара автобустар юлға сыға:
* № 108 Шумиха—Әлмән
* № 580 Ҡортамыш—Целинное—Әлмән—Шумиха—Силәбе
* № 715 Ҡурған—Шумиха—Әлмән

; Сәнәғәт
* «Альменевская АгроХимия МУП»
* «Альменевское ремонтно-техническое предприятие»
* «Альменевское ДРСП»

## Инфраструктура
Ауылда район дауаханаһы, урта мәктәп, аграр-технология техникумы, мәҙәниәт йорто, «Дружба» тарихи крайҙы өйрәнеүсе музей, музыка мәктәбе, район китпаханаһы, балалар ижады йорто, мәсет һәм сиркәү бар. Әлмәндә «Трибуна» район гәзите редакцияһы урынлашҡан.

## Спорт
Ауылда артабанғы спорт ҡоролмалары урынлашҡан — «Колос» стадионы, хоккей корты, бала-үҫмерҙәр спорт мәктәбе.
* «Колос» футбол командаһы
* «Торпедо» хоккей командаһы
* «Альменевец» хоккей командаһы
* Волейбол командаһы

## Билдәле шәхестәре
* Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы (1892—?) — башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.
* Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы (15 июнь 1955 йыл) — педагог‑методист. Философия фәндәре кандидаты (2010), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).

## Иҫкәрмәләр
Цифрҙар

**Ци́фрҙар** (латинса cifra ғәрәпсә  (ṣifr) «буш, нуль») — һандарҙы («һүҙҙәрҙе») яҙыу өсөн тамғалар  («хәрефтәр») системаһы (һан тамғалары). «Цифр» һүҙе, асыҡлау булмағанда, «ғәрәп цифрҙары тип аталған» ун тамғаның: **0 1 2 3 4 5 6 7 8 9**  («алфавиттың») береһен аңлата. Был цифрҙар теҙмәһе ике-(күп) урынлы кодтар һәм һандар барлыҡҡа килтерә.

Шулай уҡ башҡа күп төрлө варианттар («алфавиттар») бар:
* рим цифрҙары (**I V X L C D M**)
* уналтылы иҫәпләү системаһы цифрҙары (**0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F**)
* майя цифрҙары (0-дән 19-ға тиклем)
* ҡайһы бер телдәрҙә, мәҫәлән, боронғо грек, иврит,сиркәү-славян, һандарҙы хәрефтәр ярҙамында яҙыу системаһы йәшәй.

Көндәлек телмәрҙә ҡулланылған күплектәге «цифрҙар» һүҙе лә «һанлы мәғлүмәтте» аңлатырға мөмкин, сөнки теләһә ниндәй һан цифрҙар йыйылмаһы менән яҙыла. Мәҫәлән, «шундай цифрҙар килтерәбеҙ», һәм хатта бер генә цифр менән яҙылған бер генә һанлы мәғлүмәт тураһында һүҙ барһа ла күплек һаны ҡулланылырға тейеш. Әммә «бында цифрҙар ҙурыраҡ» тип әйтеү дөрөҫ түгел, сөнки цифрҙар түгел, ә һандар сағыштырыла.

«Цифр» һүҙе ғәрәп телендәге صفر *ṣifr* «бер нәмә лә, ноль» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм хәҙерге урыҫ телендә,   *цыган*, *цыплёнок*, *цыпочки* һәм др кеүек ҡағиҙәнән ситләшкән һүҙҙәрҙән айырмалы рәүештә, «и» хәрефе аша яҙыла. 
## Тарих
Боронғо замандарҙа һандар тура һыҙыҡлы билдәләр (таяҡсалар) менән тамғаланған: бер таяҡ берәмекте, ике таяҡ - икене һ.б. һүрәтләгән. Яҙыуҙың был ысулы ағасҡа эшләнгән киртектәрҙән килеп сыҡҡан. Ул әле лә «рим цифрҙарында» 1, 2, 3 һандарын һүрәтләгәндә ҡулланыла. «Ғәрәп цифрҙарының» Һиндостандан килеп сығыуын фәндә тик XIX быуатта ғына таныйҙар. Ул заман өсөн яңы булған был фекерҙе беренсе булып әйтеүсе Шәреҡте өйрәнеүсе рус ғалимы Георгий Яковлевич Кер (1692—1740) була. Кер 1731 йылдан алып Мәскәүҙә сит ил эштәре коллегияһында тәржемәсе булып эшләй.

## Ғәрәп-һинд унарлы цифрҙарының милли варианттары

A&nbsp;— стандарт европа, B&nbsp;— ғәрәп, C&nbsp;—көнсығыш-ғәрәп, D&nbsp;— деванагари, E&nbsp;— бенгал, F&nbsp;— гурмукхи, G&nbsp;— гуджарати, H&nbsp;— ория, I&nbsp;— тамильские, J&nbsp;— телугу, K&nbsp;— каннада, L&nbsp;— малаялам, M&nbsp;— тайские, N&nbsp;— лаос, O&nbsp;— тибет, Р&nbsp;— бирман, Q&nbsp;— кхмер, R&nbsp;— монгол, S&nbsp;— лимбу, T&nbsp;— яңы тай лы, U&nbsp;— яван

## Тәңкәлә ҡулланыу

Тәңкәлә һинд цифрҙары тәүге тапҡыр 976 йылда ғәрәптәр менән туранан-тура бәйләнеш булған Испанияла осрай.
Иң тәүге һинд цифрлы рус тәңкәләре 1654 йылға ҡарай. Һуңғы тапҡыр славян цифрҙары 1718 йылда һуғылған баҡыр тәңкәләрҙә барлыҡҡа килде

## Китаптарҙа биттәрҙе нумерлау
Ҙур китаптың биттәрен нумерлау (итальян шағиры Петрарканың әҫәрҙәр йыйынтығы) беренсе тапҡыр 1479 йылда һинд цифрҙары менән башҡарыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Унарлы айырғыс

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Титло — переводчик чисел (глаголица, кириллица, римские, китайские, арабские, арабские восточные, бенгали, гуджарати, гурмукхи, деванагари, каннада, лао, малаялам, ория (уткали), саураштра, тайские, тамильские современные, телугу, тибетские, бирманские, лимбу (яктумба), кхмерские, монгольские)
*
Тигеҙләмәне сығарыу

Математикала **тигеҙләмәне сығарыу** — аргументтың тигеҙлек үтәлерлек (тигеҙлек тамғаһының уң һәм һул яғындағы аңлатмалар эквивалентлы булырлыҡ) ҡиммәттәрен (һандарҙы, функцияларҙы, йыйылмаларҙы һ.б.) табыу мәсьәләһе ул. Билдәһеҙ дәүмәлдең тигеҙлек үтәлгәндәге ҡиммәттәре был тигеҙләмәнең сығарылышы йәки тамырҙары тип атала. Тигеҙләмәне сығарыу уның бөтә тамырҙарын табыуҙы йәки тамыры юҡ икәнде иҫбат итеүҙе аңлата.

Мәҫәлән, x + y = 2x - 1 тигеҙләмәһе x билдәһеҙ дәүмәленә ҡарата x = y + 1 алмаштырып ҡуйыу ярҙамында сығарыла, сөнки x үҙгәреүсәнен y + 1 аңлатмаһы менән алмаштырып ҡуйыу тигеҙләмәне тождествоға әйләндерә: (y + 1) + y = 2 (y + 1) - 1. Бынан тыш, әгәр y үҙгәреүсәнен билдәһеҙ дәүмәл тип ҡараһаҡ, тигеҙләмә y = x - 1 алмаштырып ҡуйыуы менән сығарыла. y үҙгәреүсәнен x - 1 аңлатмаһы менән алмаштырыу тигеҙләмәне тождествоға әйләндерә: x + (x - 1) = 2x - 1. Шулай уҡ x һәм y үҙгәреүсәндәрен бер үк ваҡытта билдәһеҙ дәүмәл итеп ҡарарға мөмкин. Был осраҡта тигеҙләмәнең сикһеҙ күп сығарылышы бар. Мәҫәлән, (x, y) = (1, 0) — йәғни, x = 1 һәм y = 0, ә дөйөм рәүештә, бөтә мөмкин булған ҡиммәттәре өсөн (x, y) = (a + 1, a) .

Мәсьәләнең шартына ярашлы, тигеҙләмәнең бер генә сығарылышын (теләһә ниндәй тап килгән сығарылышын) йәки бөтә сығарылыштарын табырға талап ителеүе мөмкин. Тигеҙләмәнең бөтә сығарылыштары уның *сығарылыштар күмәклеге* тип атала. Ябай ғына, тигеҙләмәнең сығарылышын табыуҙан тыш, тигеҙләмәнең ниндәйҙер параметр буйынса иң яҡшы сығарылышын табыу бурысы ҡуйылырға мөмкин. Бындай төр мәсьәләләр оптимизация мәсьәләләре тип аталалар. Ҡағиҙә булараҡ, оптимизация мәсьәләләрен сығарыу «тигеҙләмәне сығарыу» тип аталмай.

## Әҙәбиәт
* Маркушевич, Л. А. Уравнения и неравенства в заключительном повторении курса алгебры средней школы / Л. А. Маркушевич, Р. С. Черкасов. / Математика в школе. — 2004. — № 1.
* 
* ''Уравнения'' // Энциклопедия Кольера. — Открытое общество. 2000.
* ''Уравнение''  // Энциклопедия Кругосвет
* ''Уравнение'' // Математическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. И. М. Виноградов. 1977—1985.
Сафин Тимур Марсель улы

** Сафин Тимур Марсель улы** (4 август 1992 йыл) — рапирала фехтовальщик, ике тапҡыр Европа чемпионы. Европа уйындары, донъя һәм Европа чемпионаттары приздарын алыусы. Командалы рапира ярыштарында Олимпия чемпионы (2016), рапирала шәхси ярыштарҙа XXXI йәйге Олимпия уйындарының бронза миҙалын яулаусы. Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2007), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012).

## Биографияһы
Тимур Марсель улы Сафин 1992 йылдың 4 авгусында Үзбәкстандың баш ҡалаһы Ташкентта тыуған. Һуңыраҡ ғаиләһе менән Рәсәйгә күсә.

2001 йылдан фехтование менән шөғөлләнә. 2008 йылдан — үҫмерҙәр, 2012 йылдан милли Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

Өфө ҡалаһының Фехтование буйынса 19-сы балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус мәктәбе (тәүге тренер — Арыҫланов Фәрит Йәүҙәт улы, В. В. Нәғимов), 5-се спорт йүнәлешендәге республика мәктәп-интернаты (тренерҙары — Грушина Лира Рим ҡыҙы, Нәсибуллин Руслан Рафиҡ улы|) тәрбиәләнеүсеһе.

2010 йылдан Башҡортостан физик культура институтында белем ала.

### Спорт ҡаҙаныштары
;Карьераһында иң яҡшы һөҙөмтәләре:
* Олимпия уйындары 2016 — 1-се урын (командалы), 3-сө урын (шәхси)
* Донъя чемпионаты 2014 — 3-сө урын (шәхси)
* Донъя кубогы этабы 2016 (Сан-Хосе) — 1-се урын (шәхси)
* Европа чемпионаты 2016 — 1-се урын (шәхси һәм командалы)
* Үҫмерҙәр араһында донъя беренселеге 2012 — 1-се урын (шәхси), 2-се урын (командалы)
* Үҫмерҙәр араһында Европа беренселеге 2012 — 2-се урын (командалы)
* Европа чемпионаты 2013 () — 1-се урын (шәхси һәм командалы)
* Рәсәй чемпионаты 2014, 2015 — 1-се урын (шәхси)
* Иң көслөләр турниры — 1-се урын (шәхси)

**Башҡа ҡаҙаныштары**
;Шәхси иҫәптә:
* үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселеге 2006 — 3-сө урын;
* юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге 2012 — 1-се урын;
* юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге 2010, 2011 — 3-сө урын;
* йәштәр араһында Рәсәй беренселеге 2011 — 3-сө урын;
* ир-егеттәр араһында Рәсәй чемпионаты 2011 — 3-сө урын.

;Командалы иҫәптә:
* үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселеге 2009 — 1-се урын;
* юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге 2010, 2012 — 1-се урын;
* юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге 2009, 2011 — 3-сө урын;
* үҫмерҙәр араһында Европа беренселеге 2011 — 2-се урын;
* йәштәр араһында Рәсәй беренселеге 2011 — 1-се урын;
* йәштәр араһында Рәсәй беренселеге 2010 — 2-се урын;
* Рәсәй кубогы 2010 — 1-се урын;
* Рәсәй кубогы 2012 — 2-се урын;
* ир-егеттәр араһында Рәсәй чемпионаты 2012 — 2-се урын.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Timur SAFIN
Әхмәтхужин Артур Камил улы

**Әхмәтхужин Артур Камил улы** (21 май 1988 йыл) — рапирала фехтовальщик, донъя һәм Европа чемпионаттары приздарын яулаусы. Команда ярыштарында Олимпия чемпионы (2016). Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2005), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2013), атҡаҙанған спорт мастеры (2016).

## Биографияһы
Артур Камил улы Әхмәтхужин 1988 йылдың 21 майында Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуған.

Фехтование буйынса 23-сө балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. ГАУ ЦПВСМ РБ, Мәскәү өлкәһе һәм ЦСКА өсөн сығыш яһай. Тренерҙары — Әйүпов Рәмил Исмәғил улы, И. Й. Мамедов.

2005—2010 йылдарҙа — үҫмерҙәр һәм юниорҙар, ә 2010 йылдан милли Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

2011 йылда Рәсәй дәүләт физик культура, спорт, йәштәр һәм туризм университетын тамамлай, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы студенты.

2012 йылда Лондонда һәм 2016 йылда Рио-де-Жанейрола уҙған йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша.

### Спорт ҡаҙаныштары
;Шәхси иҫәптә:
* Рәсәй чемпионаты 2010 — 2-се урын;
* Ир-егеттәр араһында Рәсәй кубогы 2012, 2015 — 1-се урын;
* Рәсәй кубогы 2008 — 2-се урын;
* Бөтә Рәсәй йәйге Универсиадаһы 2010 — 2-се урын;
* Донъя кубогы этабы 2012 — 2-се урын;
* Рәсәй Йәштәр спартакиадаһы 2010 — 1-се урын;
* Йәштәр араһында Европа чемпионаты 2010 — 3-сө урын;
* Донъя чемпионаты 2015 — 3-сө урын;
* Донъя чемпионаты 2013 — 2-се урын.

;Командалы иҫәптә:
* Европа кубогы 2013 — 1-се урын;
* Европа чемпионаты 2007, 2015 — 2-се урын;
* Юниорҙар араһында донъя чемпионаты 2007 — 3-сө урын;
* Донъя чемпионаты 2015 — 2-се урын;
* Рәсәй чемпионаты 2010, 2011, 2012 — 1-се урын;
* Рәсәй чемпионаты 2006 — 3-сө урын;
* Рәсәй кубогы 2011, 2012 — 1-се урын;
* Рәсәй кубогы 2008, 2010 — 2-се урын;
* Бөтә донъя йәйге Универсиадаһы 2009, 2013 — 1-се урын;
* Рәсәй Йәштәр спартакиадаһы 2010 — 1-се урын.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012).
* Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2005), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2013), атҡаҙанған спорт мастеры (2016).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* результаты в базе данных OPHARDT мәғлүмәт базаһында һөҙөмтәләре
*
Математик константа

**Математик константа** йәки **математик даими һан ** — ҡиммәте үҙгәрмәй торған дәүмәл; шуның менән ул үҙгәреүсәнгә ҡапма-ҡаршы. Физик константанан айырмалы рәүештә, математик константа ниндәй ҙә булһа физик үлсәмдәргә бәйһеҙ рәүештә билдәләнә.

## Ҡайһы бер һайланма константалар
Ҡулланылған ҡыҫҡартыуҙар: *И* — иррациональ һан, *А* — алгебраик һан, *Т* — трансцендент һан, ? — билдәһеҙ; *мат* — ғәҙәти математика, *ТЧ* — һандар теорияһы, *ТХ* — хаос теорияһы, *комб* — комбинаторика, *АИТ* — мәғлүмәттең алгоритмик теорияһы.

## Әҙәбиәт

* Steven R. Finch, Mathematical Constants. Cambridge, 2003 (ISBN 0-521-81805-2)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Постоянная

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mathematical Constants  — страница Стивена Финча
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы

**Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы** (25 ғинуар 1934 йыл — 17 февраль 2008 йыл) — башҡорт йырсыһы (бас), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1976) артисы. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).

## Биографияһы
Зәки Ғиззәт улы Мәхмүтов 1934 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Үтәк ауылында тыуған.

1954 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театры хорында йырлай. Аҙаҡ Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә уҡырға инә, Т. И. Жоголева класында уҡый. 1960 йылда уҡыу йортон тамамлай.

1963 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театрында солист була.

1958—1963 йылдарҙа һәм 1976 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.

1970 йылда Гнесиндар исемендәге Музыкаль-педагогик институтын уңышлы тамамлай (Г. А. Мальцева класы).

1998—2007 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

## Ижади эшмәкәрлеге
«Аслаев», «Азамат», «Аҡһаҡ ҡола», «Ғайса ахун», «Ҡаһым түрә», «Ҡуңыр буға», «Мәҙинәкәй», Сәлимәкәй", «Уйыл» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.

Хөсәйен Әхмәтов, Заһир Исмәғилев, Рафиҡ Сәлмәнов, Рим Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың күп кенә йырҙарын һәм романстарын тәүге башҡарыусы ла була.

Киң диапозондағы көслө, моңло тауышы опера һәм балет театры сәхнәһенән бик тә үҙенсәлекле яңғырай.

Ҡолой Балтасов, Сураман, Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Ямай («Ағиҙел тулкындары»), Мулла («Ҡоҙаса»), Аяҙгөл («Шәүрә»; барыһы ла — З. Исмәғилев), Ныязғол («Дауыл»), Скула (А. П. Бородиндың "Кенәз Игорь"ы), Малюта Скуратов (И. А. Римский-Корсаковтың "Царская невеста "һында) һәм башҡа геройҙарҙың сағыу образдарын тыуҙыра.

Ульяновскиҙа (1968), Ленинградта (1969), Сыуаш АССР-ында (1981) БАССР мәҙәниәте көндәрендә, Якут АССР-ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. СССР буйлап һәм сит илдәрҙә (Болгария, Германия, Латин Америкаһы, Польша, Финляндия һ.б.) гастролдә була.

7 уҡытыу—методик ҡулланма авторы.

Башҡорт йыр сәнғәтен пропагандалауға индергән ҙур өлөшө һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн 2007 йылда Зәки Мәхмүтовҡа Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — 21 быуат» мәҙәниәт фонды ижтимағи ойошмаһы булдырған Мәжит Ғафури исемендәге премия бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1982)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971)
* Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).

## Хәтер
* 2003 йылдан Ғафури районында Зәки Мәхмүтов исемендәге призға башҡорт йырын башҡарыусылар бәйгеһе ойошторола.

## Әҙәбиәт
* *Мифтахов Риф*. Аяҡтары — юлда, күңелендә — йырҙар. // Ағиҙел, Өфө, 1978, № 5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  {V|10|02|2019}}
*
Сож

**Сож** (, , ) — Европалағы йылға. Өс дәүләт биләмәһенән — Рәсәй Федерацияһы, Беларусь һәм Украина аша аға йәки сигенән үтә. Оҙонлоғо — 648 километр.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Soz-bluff.JPG
Файл:Soz-river.jpg
Файл:Fishing on the river Sozh. Krichev or Krychaw (Belarus).JPG


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Сож // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Набережная реки Сож на сервисе Яндекс. Панорамы.
Әхмәр (Ырымбур өлкәһе)

**Әхмәр** () — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы башҡорт ауылы. Судьбодаровка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 461233, ОКАТО коды — 53237819002.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Әхмәр ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Ҡыпсаҡ улусы ҡарамағында була.

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ҡарамағында була.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.

## Әхмәр ауылы урамдары
* 461284 Азатлыҡ урамы
* 461284 Тау аҫты урамы

## Инфраструктура
Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты, китапхана бар. «Аманат» вокал ансамбле эшләй.

## Билдәле шәхестәре
* Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы (1905—1996) — журналист.

## Иҫкәрмәләр
Һатыусин Сәғит Сәлимгәрәй улы

**Һатыусин Сәғит Сәлимгәрәй улы** (; 1 ғинуар 1914 йыл — 12 октябрь 1990 йыл) — совет дипломаты. 1939 йылда Халхин‑Гол йылғаһы янындағы совет‑япон хәрби бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1948) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары (1966) кавалеры.

## Биографияһы
Сәғит Сәлимгәрәй улы Һатыусин 1914 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районының) Мерәҫ ауылында тыуған.

1932—1933 йылдарҙа Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡыта.

1935 йылда Ырымбур педагогия институтын тамамлай.

Артабан Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡыта. 1938—1939 йылдарҙа Темәс башҡорт педагогия училищеһының директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы буйындағы совет-япон ғәскәрҙәре араһындағы ҡораллы алыштарҙа, артабан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1942—1943 йылдарҙа *Дәүләкән педагогия училищеһында* эшләй. 1946 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының юғары дипломатик мәктәбен тамамлай.

1946—1975 йылдарҙа СССР Сит ил эштәре министрлығында хеҙмәт итә:
* Йәмәндәге илселектә дипломат;
* Венгриялағы илселектә 1954—1959 йылдарҙа беренсе сәркәтип, ә 1967—1972 йылдарҙа кәңәшсе;
* Кипр Республикаһындағы илселектә 1964—1965 йылдарҙа кәңәшсе вазифаларын үтәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)

**Иҫке Ғүмәр** () — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Ҡотош ауыл биләмәһенә керә.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Иҫке Ғүмәр ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бөрйән улусы ҡарамағында була.

Ауылға Ирәндек башҡорттары нигеҙ һала, 1739—1741 йй. билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (Ғүмәр Иҫәкәй), уның ҡартатаһы Алдар батыр. 1782 йылдан — Йомран-Табын улусы 9-сы башҡорт кантоны, Быҙаулыҡ өйәҙе, Өфө наместниклығы. 1795 йылдан — 9-сы башҡорт кантоны, һуңға 10-сы, 34 йорт. 1851 йылдан — Йомран-Табын улусы 9-сы башҡорт кантоны, Быҙаулыҡ өйәҙе, Һамар губернаһы.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан Башҡорт АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына керә, уның үҙәге була. Ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

## Урамдары
* 461218 йылға аръяғындағы урамы
* 461218 Туғай урамы

## Иҫкәрмәләр
Ҡотләмбәт

**Ҡотләмбәт**(русса Кутлумбетово) — Ырымбур өлкәһенең Переволот районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 270 кеше. Почта индексы — 461283, ОКАТО коды — 53237819002. Степановка ауыл биләмәһенә керә.

## Тарих
Ауылға Сибай башҡорттары Туҡ һәм Соран йылғалар араһы ерҙәрендә 1654-се йылда  нигеҙ һалына. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (Ҡотләмбәт Агеев). Беренсе ауыл исеме Бәкий. 1917 йылда 16 ноябрҙа Үрге Ҡунаҡбай Башҡорт Автономиялы Республикаһының Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1924 йылддың 21 октябрендә ауыл Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

## Билдәле шәхестәре
* 

## Халыҡ һаны
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Ҡотләмбәт урамдары
* 461283 Ветерандар ур.
* 461283 Йәштәр ур. 
* 461283 Соран ур.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Переволот): 66 км
* Ауыл Советына тиклем (Степановка): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Переволот): 66 км

## Сығанаҡтар


## Һылтанмалар
* Ҡотләмбәт
* Ҡотләмбәт 
* Кутлумбетово (Бакиево)
Мерәҫ

**Мерәҫ** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Мерәҫ (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Мерәҫ (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Мерәҫ (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Мерәҫ (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Мерәҫ — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
* Яңы Мерәҫ — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Мерәҫ (Ырымбур өлкәһе)

**Мерәҫ** () — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Ҡыуай ауыл советы биләмәһенә керә.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенән аҡҡан Ҡыуайыр йылғаһы буйында, Туҡ-Соран башҡорттары төпләнеп йәшәгән урындан көньяҡҡа табан Юрматы ырыуы кешеһе Мерәҫ Айыуҡасов яңы ауылға нигеҙ һала, һәм был тораҡ пункты уның исеме менән Мерәҫ тип атала, ауылды Ҡыуайыр йәки Танғатар ҙа тип атайҙар. Хәҙер ауыл Ырымбур өлкәһенең Новосергеевский районына инә. 1761 йылда Мерәҫ Айыуҡасов Юрматы улусыноң башҡа вәкилдәре менән бергә Тор йылғаһы буйындағы ырыу ерҙәрен И. Твердышевҡа һәм И. Мясниковҡа һатыуҙа ҡатнаша. Ошо уҡ документта уның ҡустыһы Ялан Айыуҡасов та атап үтелә. Мерәҫ Айыуҡасовтың улдары: Айсыуаҡ (1775 — 1841), Хәмит (1779 — 1852), Хәлит ( 1781 — 1833) һәм Айыт (1789 й. т.). Мерәҫ ауылына Тәтегәс бей вариҫтары Сытырман һәм Аллағыуат ауылдарынан күсенеп килеп төпләнә. 

1795 йылғы V рәүиз материалдарында, Мерәҫ ауылы Мишәр-Юрматы улусына ҡарай, тип билдәләнелә. Ундағы 10 ихатала 76 кеше йәшәй. 1834 йылдағы рәүиз буйынса унда 343 кешенең йәшәүе теркәлә. Ә 1859 йылда 26 ихатала 544 кеше йәшәй (270 ир-егет һәм 274 ҡатын ҡыҙ). 1847 йылда ауыл IX Башҡорт кантонының 36-сы йорто составына, ә 1855 йылдан 1-се кантондың 7-се йортона ҡарай. Кантон системаһы бөтөрөлгәндән һуң Ырымбур өйәҙенең Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1900 йылда ауылда 604 кеше йәшәй. Ауылда 4 ара була: "нуғай", "күсей", "болот" һәм "һалауар". Мерәҫ ауылы халҡы ярымкүсмә тормошта йәшәй. Уларҙың йәйләүҙәре Һамар йылғаһының үрге ағымына тиклем барып етер була. 1830 йылда Мерәҫтә мәсет асыла.

Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Мерәҫ ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Юрматы улусы ҡарамағында була.

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

## Халҡы
1917 йылғы ауыл хужалығы иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 764 кеше, башлыса башҡорттар йәшәгән.

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар. «Дала ҡыңғырауҙары» балалар вокал ансамбле эшләй.

## Билдәле шәхестәре
* Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (2 ноябрь 1895 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Советтарҙың XI Бөтә Рәсәй съезы делегаты, Башҡортостан» гәзите мөхәррире (1925 й.), «1917-1919 йылдарҙа башҡорттар хәрәкәте» китабы авторы. 1934 — 1936 йй. — Башҡортостан ғилми-тикшеренеү педагогика институты директоры урынбаҫары. 1937 йылдың 10 февралендә ҡулға алына, шул уҡ йылдың 8 декабрендә Коми АССР-ы төрмәләренең береһендә ғүмере өҙөлә.
* Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы (1880—1932) — Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте эшмәкәре, тарихсы, фольклорсы, Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы.
* Һатыусин Сәғит Сәлимгәрәй улы (1914—1990) — дипломат.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий  
* 

## Һылтанмалар
*