Телмәр өнө

**Телмәр өнө ** — кешенең әйтеү аппараты тарафынан телдән аралашыу маҡсатында хасил ителгән тауыш (әйтеү аппаратына түбәндәгеләр инә: ҡурылдай, тамаҡ, ауыҙ ҡыуышлығы менән тел, үпкә, танау ҡыуышлығы, ирен, тештәр).

Телмәр өндәре тураһындағы фән фонетика тип атала.

Телмәр өндәре дөйөм алғанда **шауҙарға **һәм **тондарға **бүленә: телмәрҙә  *тондар *тауыш йыйырсыҡтарының тирбәлеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә; *шауҙар* үпкәнән сыҡҡан һауаның периодлы булмаған тирбәлеүҙәренән хасил була.  Ғәҙәттә бөтә һуҙынҡылар тонға ҡарай; бөтөн тиерлек һаңғырау тартынҡылар шауҙарға инә. Яңғырау тартынҡылар шауҙар менән тондар ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә. Шауҙар һәм тондар уларҙың бейеклеге, тембры, көсө һәм башҡа күп һыҙаттар буйынса тикшерелә.   

***Төп тон*** телмәр сигналының иң билдәле һыҙаты булып тора.  Был һыҙат  сигналдың йышлыҡлы модуляцияһы булараҡ билдәле, уның параметрҙары еңел үлсәнә (асыҡланыуынса, төрлө кешеләрҙә  (ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, балалар) 50-450 Гц  диапазонында урынлаша). Йышлыҡтың сағыштырмаса үҙгәреүе һәм һүҙҙе йәки фразаны әйткәндә ваҡыт эсендәге траекторияһы классификациялана. Йышлыҡтың сағыштырмаса үҙгәреүе 15 процентҡа етергә мөмкин, был Европа телдәрендә телмәрҙәге хис-тойғоларҙы тапшыра  (мәҫәлән, рус телендә төрлө траекториялар эмоцияларҙың 28-гә тиклем төрөн тапшыра), ә ҡайһы бер көнсығыш телдәрендә мәғәнә төҫмөрҙәрен бирә (мәҫәлән,  ҡытай теле фонетикаһындағы өс күренеш).

Үҙенсәлектәре буйынса телмәр өндәре өс яҡтан тасуирлана:  

* *акустик*, сөнки тауыш акустик күренеш булып тора;
* *физиологик*, сөнки өндәр үҙәк нервы системаһының эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып тора һәм телмәр ағзалары тарафынан сығарыла;
* *лингвистик* (социаль), сөнки телмәр өндәре ярҙамында аралашыу ғәмәлгә ашырыла; өндәр һәр бер телдә һүҙҙәрҙең мәғәнәүи айырмаларын  билдәләй. Был аспекттан ҡарағанда өндәр фонема атамаһын ала, фонемалар һәр телдә система хасил итә. Лингвистик ҡараш  өҫтөнлөклө булып тора: нәҡ ул телмәрҙең айырым өндәрен ҡарай.   

## Телмәр өндәренең акустик классификацияһы
*Акустик * ҡараштан телмәр өнө  һығылмалы мөхиттең билдәле спектрға, интенсивлыҡҡа һәм диапазонға эйә тирбәлеүҙәре  булып  тора (тәүҙә — телмәр аппаратының, шунан — һауаның, аҙаҡ — ҡолаҡ ярыһының).

Телмәр өнөнөң спектрын тонлы  (периодик) һәм шаулы (периодик булмаған) өлөштәргә айырырға була. Тонлы өндәр — тауыш ярылары,  шаулы өндәр ауыҙ ҡыуышлығындағы ҡаршылыҡтар  ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Ошо өлөштәргә ҡарап, телмәр өндәренә беренсе   классификацияны эшләргә була:

* Һуҙынҡылар — тонлы
* Һаңғырау тартынҡылар — шаулы
* Сонор тартынҡылар  — тонлы, еңелсә шау ҡатнашлығында  
* Яңғырау тартынҡылар — шаулы,   тон ҡатнашлығында.

Спектрға нескәрәк анализ яһап (спектрға ваҡыт йоғонтоһо ла иғтибарға алына), өндәрҙең киләһе классификацияһын эшләргә була :

* Вокаль/вокаль булмаған өндәр. Вокаль өндәр сағыу  форманттарға (ваҡыт үткән һайын сигналы көсәйә барған йышлыҡтарға) эйә. Бөтә һуҙынҡылар һәм сонор тартынҡылар — вокаль өндәр, бөтә шаулы тартынҡылар  вокаль булмаған өндәр тип атала.
* Консонант/консонант булмаған өндәр. Йомшаҡ энергиялы өндәр консонант тип атала. Бөтә тартынҡылар — консонант, бөтә һуҙынҡылар — консонант булмаған өндәр.
* Юғары/түбән өндәр. Бүленеш өн яһалыу урынына бәйле.  Алғы рәт һуҙынҡылары, шулай уҡ тел алды һәм тел арты тартынҡылары — юғары өндәр, алғы булмаған һуҙынҡылар, шулай уҡ ирен һәм тел арты тартынҡылары — түбән өндәр.
* Компакт/диффуз. Бүленеш өн спектрының йыйнаҡлығына  бәйләнгән. Юғары күтәрелеш һуҙынҡылары, шулай уҡ ирен һәм теш тартынҡылары  — диффуз өндәр, ҡалған өндәр барыһы ла — компакт өндәр.
* Диезлы/диезһыҙ өндәр. Бүленеш форманттарҙың спектрҙа  нисек урынлашыуына бәйле. Йомшаҡ тартынҡылар, шулай уҡ алғы рәт һуҙынҡылары һәм ике йомшаҡ тартынҡы араһында әйтелгән һуҙынҡылар — диезлы өндәр.
* бемолле/бемолһеҙ. Ваҡыт үткән һайын спектры түбәнәйгән (тулыһынса йә өлөшләтә) өндәр бемолле өндәр тип атала. Иренләшкән һуҙынҡылар һәм тартынҡылар бемолле була.
* Өҙөлгән/өҙлөкһөҙ. Энергияһы ваҡыт эсендә тигеҙ бүленгән өндәр өҙлөкһөҙ тип атала, ә өҙөлгән өндәрҙең энергияһы өн башында ғына иң юғары була. Йомоҡ тартынҡылар — өҙөлгән өндәр.
* Киҫкен/киҫкен булмаған. Ныҡ төрләнгән спектрлы өндәр киҫкен тип атала.   Аффрикаттар һәм ҡалтырауыҡ өндәр  — киҫкен өндәр.
* Яңғырау/һаңғырау.  Яңғырау өндәрҙең төп тауыш тоны — спектрҙың иң түбән өлөшө (300 Герцҡа тиклем). Яңғырау тартынҡылар һәм һуҙынҡылар — яңғырау өндәр. 

## Телмәр өндәренең физиологик классификацияһы
Кеше телмәренең өндәре, ҡағиҙә булараҡ,  артикуляция аппараты тарафынан эшләп сығарыла. Кешенең телмәр аппараты телмәрҙе хасил иткәндә төрлө типтағы өндәрҙе алыу өсөн түбәндәге физик принциптарҙы ҡуллана:

* һуҙынҡы — тауыш ярыһындағы ярыҡ тауыш импульстарын бирә;
* шышылдауыҡлы тартынҡы — тауыш ярыһындағы ярыҡ йомола һәм артикуляция  аппараты шаулы сигнал сығара;
* ҡатнаш шышылдауыҡлы-тонлы өндәр, әйтәйек,  *[з] [ж] *тибындағы өндәрҙә  тауыш ярыһындағы ярыҡтан сыҡҡан шау ҙа ҡатнаша, ә  *[р] *тибындағы өндәрҙә  тон сигналы модулләшә;
* шартлаулы тартынҡы — өн яһалыу артикуляция ағзаларының һауа ағымын бүлеүе һәм артабанғы  акустик һуғылыу юлы менән бара;
* пауза — өнһөҙлөк, паузаның оҙонлоғо уның артынан килгән өндө тойоуға йоғонто яһай;
* өн яһалыу барышында  артикуляция параметрҙарының үҙгәреүе лә (динамикаһы) ниндәйҙер бер өн барлығы тойғоһон хасил итә (дифтонгылар);
* интонация — төп тондың сағыштырмаса үҙгәреүе. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Фонема

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Зиндер Л. Р.* Общая фонетика. Изд. 2, перераб. и доп. М., 1979.
* *Кодзасов С. В., Кривнова О. Ф.* Общая фонетика. М.: Изд-во РГГУ, 2001.