open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гейдар Алиев һәйкәле (Баҡы)

**Гейдар Алиев һәйкәле** (әзерб. Heykəli Heydər Əliyevin) — Баҡыла Әзербайжандың өсөнсө президенты Гейдар Алиевҡа ҡуйылған һәйкәл. Авторҙары — Рәсәй скульпторы Салауат Щербаков һәм Михаил Ногин. Алиев һәйкәле ингән архитектура комплексы 2005 йылдың 10 майында, Гейдар Алиевтың туыуыуна 82 йыл тулғанда, Гейдар Алиев исемендәге һарай алдындағы скверҙа асыла. Тантанала Әзербайжан президенты Илһам Алиев, министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре, парламент депутаттары, илдең йәмәғәтселек, шулай уҡ Баҡыла аккредитацияланған дипломатик корпус вәкилдәре ҡатнаша.

## Төҙөлөү тарихы
Комплексты Мәскәүҙең баш рәссамы, архитектор Игорь Воскресенский етәкселегендәге Рәсәй архитекторҙары төркөмө эшләй. Һәйкәл төҙөләшә тураһында Воскресенский РИА «Новости»ға биргән интервьюһында былай тип белдерә:
Һәйкәлде скульпторҙар Салауат Щербаков менән Михаил Ногин эшләй. Щербаков һүҙҙәре буйынса, уны эшләү өсөн *«иң традицион булған, мәңгелек материалдар — гранит һәм бронза ҡулланыла, ә һәйкәл үҙе [[Мәскәү]]ҙә әҙерләнә»*.

Щербаков билдәләүенсә, «был Әәзербайжан төҙөүселәре менән Мәскәү рәссамдары, скульпторҙары һәм архитекторҙарының берлектәге ижади эше». Бынан тыш, авторҙаштарҙың береһе Мехрибан Алиева (президент Илһам Алиевтың ҡатыны) була. Ул варианттарҙы һайлай һәм үҙенең кәңәштәрен бирә. Щербаков уны коллективтың тулы ағзаһы һәм, хатта, етәксеһе тип атай.

Постаментты һәм обелискыларҙы эшләүгә бетонһыҙ һур күләмле гранит ҡулланыла. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге — 12 метр самаһы. Фигураның үҙенең генә бейеклеге — 5 метрҙан ашыуыраҡ, ә күтәрелгән ҡулы менән бергә — 6 метр самаһы.

## Иҫкәрмәләр
Киркенес

**Киркенес** (норв.Kirkenes — *Хиркенес*, фин.Kirkkoniemi, с-саамск.  Girkonjárga) — Норвегияның  төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә,  Финнмарк фюлькаһында, рәсәй-норвегия сигенән яҡынса 8 км алыҫлыҡтағы ҡала.

## Тарихы
1826 йылдың 14 майына тиклем Фэлледсдистрикт  территорияһында урынлашҡан (Дөйөм районда) —  Швеция һәм Рәсәй кондоминимумында, шунан һуң бөтә тиерлек   бәхәсле территориялар (шул иҫәптән Киркенес) Швецияға күсә. 

### Икенсе донъя һуғышы

Икенсе донъя һуғышы йылдарында  көслө бомбалар һөжүменә дусар була — ҡалаға 320 һауа һөжүме яһала. 1944—1945 йылдарҙа Киркенестың комендант урынбаҫары, һуңынан билдәле шәрҡиәтсе   Дьяконов Игорь Михайлович; 1990-сы йылда уға ҡаланың почетлы гражданы исеме бирелә.

## Климаты һәм географияһы
Киркенес Норвегияның иң төньяҡ-көнсығышында, төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа ҡарай  яҡынса 400 км алыҫлыҡта ята.  Ҡала Варангер-фьорд фьорды тармаҡтарының береһендә, Рәсәй сигенән алыҫ түгел урынлашҡан. 

Поляр көнө 21 майҙан алып  17 июлгә тиклем,  поляр төн — 21 ноябрҙән алып  21 ғинураға тиклем дауам итә. Яр буйында урынлашыуына ҡарамаҫтан, ҡала континенталь климатҡа күсеүсән. Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа  -11,5 °C алып июлдә 12,6  °C. тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле — яҡынса 450 мм.  Иң түбән температура --41°C, иң юғары   температура 32,7 °C теркәлгән. Иң юғары уртаса айлыҡ температура 2004 йылда билдәләнгән һәм 16,9  °C  тәшкил иткән.

Киркенес— Бьерневатн тимер юлы Киркенес портын һәм  Сер-Варангер коммунаһындағы  Бьёрневатн  шахтаһын тоташтыра. Фин Рованиемиһынан Киркенесҡа тиклем  529. км оҙонлоғондағы тимер юлы төҙөү планлаштырыла.

## Билдәле шәхестәре

* Киркенеста саңғы ярышы буйынса өс тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы Вегард Ульванг тыуған.
* Киркенеста донъя транс музыкаһы йондоҙо Эрьян Гильсен йәшәй.  

## Иҫтәлекле урындары

* Икенсе донъя һуғышы музейы
* Руаль Амундсен (Роальд Амундесн) майҙанында Ҡыҙыл Армия һалдаттарына һәйкәл 
* Саам  рәссамы Йон Савио музейы

## Туғандаш ҡалалар

*   Воркута, Рәсәй
*  Никель, Рәсәй
*  Карс, Төркиә

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Информация о Киркенесе
Сёр-Варангер

**Коммуна Сёр-Варангер** (норв.Sør-Varanger,с-саамск.  Mátta-gielda Várjjaga) Норвегияның иң көнсығыш нөктәһендә, Финнмарк фюлькаһында урынлашҡан. Коммунаның көнсығыш сиге артында Рәсәйҙең Печенг районы урынлашҡан ( 1920—1944 йылдарҙы элекке фин Петсамо өлкәһе).

Сёр-Варангерҙа, Нейден ауылында , Норвегияның   колтт-саам мәҙәниәте үҙәге — *Østsamisk museum* урынлашҡан*.* 

2012 йылдың май аҙағынан Сёр-Варангер һәм Печенг районының сик буйы территорияларында визаһыҙ күсеп йөрөүгә килешеү төҙөлә.

## Этимологияһы
Коммунаның *Sør-Varanger* атамаһы фьорд исеменән килеп сыҡҡан. Атаманың беренсе  *ver* өлөшө «балыҡ тотоу ауылы», ә икенсе өлөшө «фьорд» тигәнде аңлата. *Sør*  өлөшө норвег теленән «көньяҡ» тип тәржемәләнә. 1964 йылға  тиклем шулай уҡ исем менән  *Nord-Varanger* коммунаһы аталған.

## Гербы
1982 йылдың 16 апрелендә коммунаның хәҙерге гербы раҫлана. Ул 3 көслө ялҡынды һүрәтләй. 3 һаны коммунаның өс төп килемен: ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ һәм тау сәнәғәтен аңлата. Бынан тыш  ул коммунаның Нейден, Паз һәм Ворьема өс йылғаһын  һәм  норвегтар, саамдар һәм финдарҙың өс  мәҙәниәтен символлаштыра.

## Географияһы

Муниципалитеттың майҙаны 3968 км²  тәшкил итә.  Сёр-Варангер Рәсәй һәм Финляндия менән сиктәш.  Коммунаның административ үҙәге булып Киркенес тора — ул Финнмарк губернаһында иң ҙур ҡалаларҙың береһе. *Hurtigruten* диңгеҙ маршрутының һәм  Е105 автомобиль юлының һуңғы пункты. Киркенес эргәһендә  аэропорт урынлашҡан, унан   Осло (Гардермуэн), Алту һәм  Тромсёға тура рейстар башҡарыла,  шулай уҡ чартер рейстары бар. Бынан тыш, Киркенеста Рәсәй консуллығы һәм Норвегия менән Рәсәй сиге өсөн яуаплы сик   комиссариаты урынлашҡан. Коммунаға шулай уҡ Бугейнес һәм Нейден, шулай уҡ Паз йылғаһы буйында урынлашҡан бер нисә тораҡ пункттар инә. 

Коммунаның күпселек өлөшө ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан ғибәрәт.  Баренц диңгеҙе яры буйҙары эргәһендә киң уңдырышһыҙ ерҙәр ҙә бар.

## Иҫтәлекле урындары
Коммунаның иҫтәлекле урындарына Нейдендағы Изге Георгий православие сиркәүен, Рәсәй сигенә яҡын Гренс-Якобсэльвтағы Оскар II сиркәүен  (1869 йылда төҙөлгән), шулай уҡ лабиринт рәүешендәге боронғо ҡоролмаларҙы индерергә мөмкин. 

* Киркенеста Руаль Амундсен (Роальд Амундсен) майҙанында Ҡыҙыл Армия һалдаттарына һәйкәл  (норвег исем — Russemonumentet — «Рус монументы») ҡуйылған.

Ял итеүҙең популяр төрө коммуна йылғаларында балыҡ тотоу, мышы йәки ҡорған һунар итеү, ҡаргиҙәрҙәрҙә  шыуыу.

## Иҡтисады
2009 йылда миллиардер Феликс Чуди Киркенес янындағы ташландыҡ Сюд-Варангер  шахтаһын һатып ала һәм унда тимер мәғдәнен сығарыуҙы аяҡҡа баҫтыра: 2010 йылда шахтанан 40 мең тонна руда Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап Ҡытайға юллана.

## Туғандаш ҡалалар

*  Североморск

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Коммуна Сёр-Варангер  
* Статистика климата Сёр-Варангера от Met.no
Хемер

**Хемер** (нем. Hemer) — Германияла, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала. Зауэрланд тауының төньяғында урынлашҡан һәм Арнсберг администартив округына ҡарай. Щёлково ҡалаһына туғандаш.

## Халыҡ-ара бәйләнештәре
Ҡала Мәскәү эргәһендәге Щелково ҡалаһына туғандаш; ҡаланан бургомистр етәкселегендәге делегация күп тапҡыр Щелково предприятиеларына, социаль учреждениеларға килә, шулай уҡ хәҙерге Щелково биләмәһендә урынлашҡан Кожино ауылындағы  немец хәрби әсирҙәрҙәренең зыяратына яуаплы була. 1992 йылдың 12 апрелендә  Хемер һәм Щелково ҡалалары  араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү  буйынса делегация зыяратҡа килә. Хемерҙа мемориаль зыярат асыу көнөндә  әсирлектә вафат булған 82 немецтың исемлеген һәм зыяраттан тупраҡ менән капсулаларҙы тапшыралар.

## Халҡы

## Сәнәғәте

* ALBERT Hohlkörper GmbH & Co. KG
* GmbH Haltec Hallensysteme
* GMBH Giersch Enertech — йылытыу ҡорамалдарын етештерә
* AG Grohe — сантехника һәм һыу бикләү арматураһы етештерә
* KEUCO GmbH & Co. KG
* Papier Union — ҡатырға һәм ҡағыҙ етештерә
* GmbH Sundwig
* Sundwiger Messingwerk GmbH & Co. KG

## Данлыҡлы кешеләре

* Поппе  Энно (1969 йылда тыуған) — немец композиторы, дирижёр һәм музыка белгесе.

Файл:Hemer Landesgartenschau Gastronomie Himmelsspielgel.JPG|Ҡаланың төп майҙандарының береһе. Артҡы планда асылыу көнөндә сатыр гастрономия  баҙары.
Файл:Hemer-WestigBhf1-Asio.JPG|Ҡаланың тимер юлы станцияһының иҫке бинаһы территорияһына инеү урыны. 1984 йылдан архитектура ҡомартҡыһы. Тәбиғи таштарҙы ҡулланып төҙөлгән фахверк стилендәге коттедж. 
Файл:Hemer-GemeindezentrumBredenbruch1-Bubo.JPG|Hemer-Bredenbruch общинаһының  1967 йылда төҙөлгән Инжил сиркәүе.  
Файл:Hemer-StMarien1-Bubo.JPG| Hemer-Bredenbruch общинаһының Изге Мария католик сиркәүе. 
Файл:Hemer-Christuskirche1.JPG|Hemer-Sundwig. Христос сиркәүе башняһы, уның алдында зыярат территорияһы.  
Файл:Hemer-Neuapostolische Kirche1.JPG|Хемерҙың Яңы апостол сиркәүе  
Файл:Hemer-IhmertKirche1-Asio.JPG|Инжил сиркәүе
Файл:Hemer-Kreuzkirche1-Bubo.JPG|Hemer-Landhausen. «Kreuzkirche Landhausen» инжил сиркәүе
Файл:Hemer-Hauptstraße110-1-Bubo.JPG|Хемерҙың төрөк исламы йәмғиәте.  
Файл:Hemer-Sundwig1-Bubo.JPG|Элекке янғын станцияһы бинаһы (1986 йылдан ҡомартҡы).
Файл:Город Хемер.jpg|Ҡала ратушаһы һәм  алғы планда Христос сиркәүе  манараһы менән  ҡала күренеше.  
Файл:Башня Юберг в городе Хемере.jpg|Ҡаланың яңы иҫтәлекле урыны — күҙәтеү башняһы  Юберг.


## Әҙәбиәт

* Stopsack, Hans-Hermann (Hrsg.) im Auftrag der Volkshochschule Menden-Hemer-Balve: *Hemer 1944—1949. Erinnerungen, Zeitzeugenberichte und Dokumente aus einer Zeit des Umbruchs*. Selbstverlag. Menden/Hemer 2004.
* Stopsack, Hans-Hermann: *Vom Amt zur Stadt*. Selbstverlag, Hemer 2000. 
* Thomas, Eberhard; Fischer, Klaus: *Hemer*. Stadt-Bild-Verlag, Leipzig 1996. 
* Stopsack, Hans-Hermann; Thomas, Eberhard (Hrsg.) im Auftrag der Stadt Hemer und der Volkshochschule Menden-Hemer-Balve: *Stalag VI A Hemer. Kriegsgefangenenlager 1939—1945. Eine Dokumentation*. Hemer 1995.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* hemer.de — официальный сайт города.
* Livebilder aus Hemer  — веб-камеры Хемера.
Пучхон

**Пучхон** (кор.부천시<sup>?</sup>, 富川市<sup>?</sup>, Bucheon-si) — Көньяҡ Кореяла Кенгидо провинцияһындағы ҡала.  Пучхон властары  Судогвон баш ҡала төбәгенең мәҙәни баш ҡалаһы концепцияһын үҫтерәләр.

## Тарихы
1914 йылда Инчхон  ҡалаһының  һәм  Пупхен өйәҙенең бер нисә районы «Пучхон» исеме аҫтында берләштерелә. 1931 йылда Кенам районы (мен)  Соса итеп үҙгәртелә (). 1941 йылда Соса юғары «ып» административ статусын ала. Япониянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң,  Пучхондың көнбайыш өлөшө ҡабаттан Инчхонға ҡушыла.  Пучхонға 1973 йылда ҡала статусы бирелә.

1988 йылда Пучхон ике округҡа бүленә: Намга (көньяҡ) һәм Чунгу (үҙәк). Тиҙҙән Намга Сосагу тип атала. 1993 йылда Чунгуны бүлгәндән һуң ике яңы   округ ойошторола: Вонмигу һәм Оджонгу.

## Географияһы
Пучхон — ныҡ күп халҡы менән территорияһы буйынса сағыштырмаса ҙур  булмаған ҡала.  Инчхон һәм Сеул ҡалалары араһында ята. Ҡаланың бөтә тиерлек территорияһын торлаҡ кварталдар биләй.

## Административ бүленеше
Пучхон административ яҡтан  3 (гу)   һәм 37 тонға (дон) бүленә:

## Мәғарифы
Юғары уҡыу йорттарына Пучхон колледжы, Юхан колледжы, Корея католик университетының Пучхон  кампусы һәм Сеул теология университеты инә. 

## Туризмы һәм иҫтәлекле урындары
Пучхон ҡалаһының  туристик һәм мәҙәни тормошон түбәндәге  иҫтәлекле урындар билдәләй:

* Пучхон филармония оркестры   — Кореяла иң билдәле оркестрҙарҙың береһе. Пучхон филармонияһы 2005 йылда Көньяҡ Кореяла Нобель премияһының аналогы булған Хоам премияһын алған беренсе  музыкаль коллектив булып тора
* Пучхон кинофестивале — 1997 йылдан ҡалала үтә. Был фестиваль фантастик киноға махсуслашҡан
* Анимация музейы — Вонмигу округында урынлашҡан.
* Быяла һәм керамика музейы —18— 20-се быуат сит ил Европа оҫталарының экспонаттары ҡуйылған
* Поксаголь сәнғәте фестивале — 1985 йылдан йыл һайын яҙ уҙғарыла. Фестиваль сиктәрендә  театр сығыштары, рәссамдарҙың һәм әҙиптәрҙең күргәҙмәләре, музыкаль конкурстар, фольклор коллективтарының сығыштары үткәрелә
* Донъя архитектураһы шедеврҙары паркы — был паркта донъя архитектураһының кесерәйтелгән  шедеврҙары ҡуйылған. Бында Сидней операһы бинаһын, Эйфель башняһын, Василий Блаженный ҡорамын  һәм башҡа данлыҡлы ҡоролмаларҙы күрергә мөмкин
* Тончхан акробатика  театры — Кореяның иң боронғо театрҙарының береһе, 70 йыл дауамында эшләй

## Туғандаш ҡалалар
Пучхон Көньяҡ Кореяла һәм сит илдә бер нисә туғандаш ҡалаға эйә:

; Ил эсендә
:

*  Хвасон ҡалаһы, Кенгидо провинцияһы — 1996
*   Понхва өйәҙе, Кенсан-Пукто провинцияһы — 1997
*  Муджу өйәҙе, Чолл-Пукто провинцияһы — 1997
*   Сонпхагу округы, Сеул ҡалаһы — 1996
*  Окчхон өйәҙе, Чхунчхон-Пукто провинцияһы — 1997
*  Каннын өйәҙе,  Канвондо провинцияһы — 1997

; Сит илдәрҙә
:

*  Харбин, Хэйлунцзян провинцияһы,  Ҡытай — 1995
*  Вэйхай, Шаньдун провинцияһы, Ҡытай — 2000
*  Хабаровск, Рәсәй — 2002
*  Бейкерсфилд, Калифорния штаты, АҠШ — 2006
*  Окаяма префектураһы, Япония — 1996—   
*  Кавасаки,  Канагава префектураһы, Япония — 2002  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Города Южной Кореи

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт города 
* Страница города в вики-энциклопедии Galbijim 
* Достопримечательности Пучхона
Ишмырҙин Ғәли Мөхәмәтйән улы

**Ишмырҙин Ғәли (Ғәлимйән) Мөхәмәтйән улы** (15 март 1903 йыл — 14 август 1942 йыл) — һынаусы лётчик, майор. Өфө аэроклубының беренсе етәксеһе. Башҡорттарҙан һәм Башҡортостандың беренсе лётчигы.

## Биографияһы
Ишмырҙин Ғәли (Ғәлимйән) Мөхәмәтйән улы 1903 йылдың 15 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк-Мең улусы Иҫке Мораҙым ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Иҫке Мораҙым ауылы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1916 йылда тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай.

1920 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл армия сафына баҫа һәм Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы составында Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1921—1922, 1922—1923 йылдарҙа 1-се Башҡорт бригадаһы, 6-сы уҡсылар полкы составында хеҙмәт итә.

1925 йылда Баҡы ҡалаһында ҡыҙыл командирҙар курсын, ә 1928 йылда Борисоглебск ҡалаһында 2-се лётчиктар хәрби мәктәбен тамамлай. Хәрби лётчик званиеһын ала.

1934 йылда Башҡортостан АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы үтенесе буйынса ҡыҙыл армия сафынан Ғәлимйән Ишмырҙинды Осоавиахим мәктәбенә күсерәләр. 1934 йылда Ырымбурҙа осоусылар мәктәбендә белем ала.

1934 йылдың 17 декабрендә Өфө аэроклубы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, Стәрлетамаҡ һәм Белорет ҡалаларында аэроклуб филиалдарын аса һәм улар менән етәкселек итә. 1935 йылда Башҡортостан АССР-ының Осоавиахим хәрби лётчиктар мәктәбенең үҙәк советы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ғәли Ишмырҙин етәкләгән аэроклубтар илдә алдынғы урындар биләй. Өфө аэроклубы 1935 йылда — 14, 1940 йылда — 849, 1941 — 1149 хәрби осоусы әҙерләп сығара, улар араһында 14 Советтар Союзы геройы, шул иҫәптән осоусы-штурмовик, ике тапҡыр Советтар Союзы геройы Муса Гәрәев бар.

1937 йылдың октябрендә ялған ғәйепләү буйынса ҡулға алына. Ярты йыл дауамында төрмәлә ултыра. Төрмәнән сыҡҡас тыуған ауылына ҡайта. 1938 тулыһынса аҡлана һәм партия эштәрендә тергеҙләнә.

1942 йылда авиация майоры званиеһын ала.

1942 йылдың 14 августында Стәрлетамаҡ ҡалаһында күнекмә осоштар ваҡытында һәләк була.

## Бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Маҡтау грамотаһы (1940)

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Васильева Вера Павловна, өс балаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ишмурзин Галей Мухаметьянович // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: «Башкирская энциклопедия», 1996.
Вардё

**Вард** () — Норвегиялағы ҡала һәм коммуна .

## Географияһы
Варде фюлькала (административ берәмектә) Финнмарк —  Варангер ярымутрауында, Норвегияның иң төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.  Варяг ҡултығының төньяғында оҙонса Варде утрауында (оҙонлоғо 6 км) урынлашҡан.

## Халыҡ
2008 йылдың 1 ғинуарына Нарвегияның үҙәк статистика бюроһы мәғлүмәте буйынса, ҡала халҡы  1930 кеше иҫәпләнә.
Халҡтың төп массаһын норвегиялар тәшкил итәләр.

## Транспорт
Ҡала Бөтә Норвегия шоссе юлдары системаһы менән бәйле. Утрау менән материк араһынан туннель һалынған.

Ҡалала (материк өлөшөндә) аэропорт эшләй.

Ҡаланың портына Хюртирутанан  пассажир йүнәлешендәге ҡараптар инә. 

## Хужалыҡтағы әһәмиәте
Гавань, порттар, балыҡ сығарыу функциялар бар. Шунда уҡ  Вардехюс, йәки Вардегуз (Vardøhus)  —  Норвегияның һәм донъяның иң төньяҡ урта быуаттарҙан ҡалған ҡәлғә урынлашҡан. Ҡәлғәлә, климатик сәбәптәр арҡаһында Вардела бик аҙ булған бер ағас үҫә, уны һыуыҡтан һәм елдән һаҡлап һәр ҡыш һайын урайҙар.? 

## Globus радары
1998 йылдан алып ҡалала Globus II (AN/FPS-129 «Stare Have») радары урынлаша. Радарҙың  бурысы, Ер эргәһендә осоп йөрөгән суп - сарҙар артынан ҡарау. 

Әммә, радар Рәсәй сигенә яҡын булғас һәм, Варде радарының американың ракеталарға ҡаршы булған оборона системаһы  менән бәйле булыу ихтималы өсөн, станция Рәсәй менән Норвегия  араһында дипломатик бәхәскә сәбәп булды. Рәсәй яғы, станцияның баш бурысы - ул баллистик ракеталарының ебәрелеуе артынан ҡарау, - тип һанай.. Күрәһең, радиолокация станцияһы ПРО АҠШ милли мәнфәғәтендә ҡулланыла  ала, был, үҙ сиратында, ПРО-72 килешеүен туранан-тура боҙоу булып тора .

2017 йылдың майында Вардела  тағы ла көслөрәк Globus III радарының монтажы башлана.

## Вардехус Ҡәлғәһе
Вардела 13-14 быуаттан тарихы күҙәтелгән Вардехус ҡәлғәһе урынлашҡан. Егерменсе быуатта ла ҡәлғә үҙ ролен Икенсе донъя һуғышында  уйнай һәм әҙерәк төрмә булып торҙо. Әлеге ваҡытта ул туристар өсөн иҫтәлекле урын.
Файл:Vardo Kirche-1.jpg|Кирха Вардар
Файл:Gamle Vardoe kyrkje Wilse.jpeg|Вард Кирха, 1933 йылда


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Донъяла иң төньяҡ ҡәлғә реставрациялау.
Омиш

**Омиш** (хорв. Omiš) — Хорватияла, Сплит-Далматин жупанияһындағы ҡала. Адриатика яры буйының үҙәк өлөшөндә Сплит (25 км)  һәм Макарска  (30 км) ҡалалары араһында Цетин йылғаһының диңгеҙгә ҡойған урынында урынлашҡан. Халҡы — 6 565 кеше (2001).

Омиш аша адриатик  магистраль  үтә,  ҡаланан Хорватиның ҙур ҡалаларына  даими автобустар йөрөй.

## Тарихы
Онеон исеме аҫтындағы ауыл рим ваҡыттарынан билдәле булған.  VII быуатта райондың бөтә яр буйҙарында славяндар йәшәгән, Макарсканан көньяҡтараҡ диңгеҙгә ҡойған Неретва йылғаһының исеме менән уларҙы неретвандар тип атағандар. 

Омиш неретвандарҙың  иң ҙур ҡалаларының береһе булған, омиш юлбаҫарҙарына был һыуҙарҙа ирекле йөҙөү өсөн хатта венецианлылар ҙа яһаҡ түләргә мәжбүр булған. Уратып алған өлкә Пагания тип аталған.  

XV—XVI быуаттарҙа Омиш  тирәһендәге ерҙәр тағы ла көрәш аренаһына әйләнә, был юлы Венеция менән Ғосман империяһы араһында, һөҙөмтәлә Омиш Венецияға ҡушыла. 

1797 йылда Омиш, бөтә Хорватия кеүек үк,  Австрияға ҡушыла.

Югославия тарҡалғандан һуң 1990 йылда Омиш — бойондороҡһоҙ  Хорватияның өлөшө.

## Иҫтәлекле урындары

* **Стари град ҡәлғәһе** — Ҡаланың өҫтөндә тау битләүендә ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары. Ярым квадрат башняһы һәм яртылаш емерелгән стеналары һаҡланған.
* **Цетин йылғаһы үҙәне**   — Цетин йылғаһының  бик матур һәм тәрән каньоны, ҡаланан  йылға ағымы буйлап юғары ята. Йылғала — һикәлтә. Һыу туризмы өсөн яҡшы урын.

## Туғандаш ҡалалар

*  Рязань, Рәсәй
*  Диксмейде, Бельгия
*  Загорье-на-Саве, Словения
*  Сан-Феличе-дель-Молизе, Италия
*  Непомук, Чехия
*  Гавиржовы, Чехия
*  Бол, Хорватия

## Һылтанмалар

*
Сремски-Карловци

**Сремски-Карловци** (**Сремский**(**е**) **Карловец**, сер.  Сремский Карловци, , хорв.  Srijemski Karlovci, , төр.  Karlofça, румын.  Carloviţ) — Воеводиналағы ҡала, Сербия составына инә, Срем төбәгендә, Нови - Саданан 8 км алыҫлыҡта,  Дунай йылғаһы ярында,  урынлашҡан.

## Тарихы
. Боронғо ваҡытта  ҡала урынында ҙур булмаған  рим ҡәлғәһе урынлаша. 1308 йылда венгр ҡәлғәһе тип документтарҙа беренсе тапҡыр булараҡ телгә алына (). 1521 йылда ҡаланы Ғосман империяһы бағып ала, 1532 йылда беренсе тапҡыр Карловцы булараҡ телгә алына. 1698 - 1699 йылдарҙа  ҡала халыҡ-ара конгрессын үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса Ғосман империяһы, Австрия һәм уның союздаштары  араһында Карловица солохо булдырыла, уның һөҙөмтәләрендә Карловцылар Австрияға яҡынлашалар һәм Хәрби сик составына инә.

XVIII быуат башында ҡалала Карловарскийҙарҙың митрополит резиденцияһы урынлашҡан? хз ?, Габсбургтар империяһының.биләмәһендә православие башлыҡтары.

1735 йылда бында Бөйөк сиркәү-халыҡ соборы үтә,  1791 йылда беренсе серб гимназияһы асыла, ә 1794 — серб семинарияһы.

1848 йылдың майында Карловецтарҙа  Серб халыҡ ассамблеяһының  ултырышы үтә, унда Срем, Банат, Бачки һәм Бараньины Серб Воеводина исемле автоном провинцияға ҡушылыуы иғлан итә, уның баш ҡалаһы иң тәүҙә Карловецта урынлашҡан. Шул уҡ йылда Карловацкий патриархаты ойошторола, ул 1920 йылға тиклем, Белград метрополилияһы менән кушылғасансы һәм берҙәм Сербия православие сиркәүен булдырғансы тора. 1849 йылда Серб Воеводинаһы һәм Тамиш банаты булдырылғандан һуң, Карловецтар уға инмәйҙәр, ә Славон сигенә китеп, Хәрби сик составында ҡалалар.Ул таралғандан һуң  Карловец  Австро-Венгрия составында булған Хорватия һәм Славония батшалығына инә.

1918 йылда ҡала  Сербтар, хорваттар һәм словендар батшалығының составына инә. 1920 йылда ҡалала генерал Петр Врангель  етәкселеге аҫтында  рус Аҡ хәрәкәтенең штаб-фатиры һәм  Архиерей Рус православие сиркәүнең сит ил синоды урынлашҡан. 1929 йылда ҡала Югославияның Дунай бановинаһына инә, ә 1941 — Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләтенә, Хорват Карловцыһы итеп үҙгәртелә (хорва.  Hrvatski Karlovci).  1945 йылдан һуң ҡала Воеводинаға күсә. 1980-1989 йылдарҙа ул Нови-Сад составына индерелә , әммә урындағы референдум һөҙөмтәһендә унан сыға.

## Халыҡ
2002 йылға ҡарата  Сремский - Карловцы халҡы түбәндәгеләрҙән тора:

# Сербтар (75,39 %)
# Хорваттар (8,51 %)
# Югославиялылар (2,87 %)
# Венгрҙар (2,43 %)
# Черногорҙар (1 %)

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Брикебек, Франция
*  , Франция
*  Тиват, Черногория (2007)
*  Новочеркасскта, Россия
*  Сергиев Посад, Россия
*  Батайск, Россия
*  Бардейова, Словакия

## Галереяһы

Файл:Karlovacka gimnazija.jpg|Гимназия
Файл:Orthodox seminary in Sremski Karlovci.jpg|Семинария
Файл:Vier_Loewen_Brunnen.jpg|Фонтан «Четыре Льва» (льётся на 4 стороны) в центре города
Файл:Споменик палим борцима у Сремским Карловцима.jpg|


## Иҫкәрмә
Ғәҡәбә

**Ғәкәбә** (, , *Әл-Ғәкәбә*) — Иорданиялағы ҡала, уның берҙән-бер диңгеҙ порты, шулай уҡ берҙән-бер диңгеҙ курорты. Ҡыҙыл диңгеҙҙә Ғәкәбә ҡултығының төньяҡ яры буйында,  Израилдең Эйлат ҡалаһы менән йәнәш урынлашҡан. Порт фосфаттар һәм ираҡ нефтен сығарыуға махсуслашҡан.

## Курорты

Ғәкәбә яры буйының оҙонлоғо  — 27 километр. Унда  күп ҡунаҡханалар һәм ресторандар урынлашҡан.  Ҡала эсендә  бушлай пляждар бар.  Бында температура ҡышын  22 °C  түбән төшмәй. Ҡыҙыл диңгеҙҙең һыу аҫты донъяһының байлығы арҡаһында ҡала һыу аҫты йөҙөүе һәүәҫкәрҙәре өсөн популяр урын булып тора. Дайвинг өсөн Ғәкәбәла инфраструктура ныҡ үҫешкән. 

Эйлаттағы кеүек үк, бында ла һыу аҫты аквариумы бар, әммә ул бер ни тиклем ябайыраҡ. Дөйөм алғанда, күңел асыу индустрияһы бар, Иорданияның башҡа  ҡалаларынан айырмалы рәүештә курорт дини ислам йоғонтоһонан күпкә азат — ҡатын-ҡыҙҙар  ябайыраҡ кейенә ала. Бынан тыш, Ғәкәбә, Эйлат кеүек үк,  пошлинаһыҙ сауҙа зонаһы тип иғлан ителгән, был шопингты үҫтереүгә булышлыҡ итә: шуның өсөн  Ғәкәбәға  «Иорданияның иҡтисади үпкәһе» тигән исем тағылған.

Ҡала яр буйында урынлашҡан ғәрәп инҡилабының  ғәйәт ҙур флагы менән билдәле. Флагштоктың бейеклеге   136 метр тәшкил итә, ә флагтың үлсәме — 30-ға 60 метр. Флаг күрше илдәрҙән (Израилдең Эйлатынан  һәм Мысырҙың Табаһынан) яҡшы күренә, һәм донъяла иң ҙур флаг булараҡ Гиннестың рекорд китабына ингән.

## Тарихы
Ҡала ерлегендә тәүге ауыл яҡынса 6 мең йыл элек барлыҡҡа килгән.

Борон  ҡала Элат  (Elath) исемен йөрөтә, унда  эдомиттар (Edomite) халҡы, һуңынан набатеилар йәшәгән, эре коммерция үҙәге  булған. Һуңынан  **Аэлан** (Aelana) йәки **Аил** (Aila) исеме аҫтында Рим империяһына  ингән.  Һуңғараҡ византиялыларға,  тәре йөрөтөүселәргә ҡараған,   ғәрәп хәлифәлегенә, Ғосман империяһына ингән. Мәккәгә хажға юлланыусыларҙың юлында мөһим үҙәк булған  

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында баш күтәреүсе ғәрәптәр баҫып ала (шулай уҡ ҡара:  Лоуренс Аравийский). Һуғыштан һуң Хиджаз ғәрәп короллегенә,  һуңынан  Сәғүд Ғәрәбстанына инә.   1925 йылда  британ Трансиордания протекторатына   (хәҙерге Иорданияның алдағыһына) бирелә.

## Иҡтисады
1980 йылдарҙа Ираҡтан нефть үткәргестәр төҙөү арҡаһында ҡала  һәм  порт  көслө үҫеш кисерә.

2001 йылда туризм, хеҙмәт күрһәтеү секторын һәм сәнәғәтте  үҫтереү маҡсатында Ғәкәбәла махсус иҡтисади зона (ASEZ) ойошторола.

## Транспорты
Ғәкәбәла Иорданияның берҙән-бер диңгеҙ порты бар.  Arab Bridge Maritime  компанияһы Ғәкәбә һәм мысыр ҡалалары Таба һәм Нувейба менән паром бәйләнеше ойоштора.

## Туғандаш ҡалалар

*  Санкт-Петербург, Рәсәй (2003)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Тала Бей

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Акаба
* Акаба в Блоге Путешественника
Муллаҡай Бикташев

**Муллаҡай Бикташев** (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Муллаҡай Бикташев Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Аҙнай ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *13-сө Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Ниигата (ҡала)

**Ниигата** (яп. 新潟市 *Ниигата-си*) — Япония хөкүмәте менән билдәләнгән ҡала, Ниигата префектураһының административ үҙәге.  1889 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалынған. Ҡала майҙаны  726, 10 км² тәшкил итә, халҡы — 808 189 кеше (1 август 2014), халыҡ тығыҙлығы — 1113,05 кеше/км².

Ниигата — Япон диңгеҙенең яры буйындағы эре порт. Ниигата Японияны «ҡар иле» («юкигуни») булараҡ символлаштыра.  Ниигата  япон иң яҡшы аш-һыуы менән дан тота. Ҡала янында тау саңғыһы курорты урынлашҡан. Ҡалала Нисиваки баҡсасылыҡ фермаһы бар, ул йыл һайын  8,5 миллион ләлә сәскәһе үҫтерә. 1964 йылда Ниигатала көслө ер тетрәү була.

## Мәғарифы

### Колледждары һәм университеттары

* Ниигата университеты
* Япония  интернациональ университеты
* Дэнтал Ниппон университеты
* Ниигатаның халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм  мәғлүмәт тикшеренеүҙәре университеты
* Ниигатаның фармацевтика университеты
* Ниигатаның Сэйго университеты
* Ниигата һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьмин итеү  университеты

## Мәҙәниәте

Байрамдары һәм фестивалдәре:

* Ниигата фестивале (август)
* Манги фестивале

## Туғандаш ҡалалар
Ниигатаға түбәндәге ҡалалар туғандаш:

*  Галвестон, АҠШ (1965);
*  Хабаровск, Рәсәй (1965);
*  Харбин, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (1979);
*  Владивосток, Рәсәй (1991);
*  Биробиджан, Рәсәй (2005);
*  Ульсан, Корея Республикаһы (2007);
*  Нант, Франция (2009).

## Климаты

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Бауска

**Бауска** (латвBauska&nbsp;, 1920 йылға тиклем рус. Бауск, нем.Marienland йәки ) —  Латвиялағы  ҡала, Бауска крайының  административ үҙәге. Халҡы 9348 кеше (2016 йылға). Майҙаны  тәшкил итә.

Риганан көньяҡҡа табан 66 км алыҫлыҡта, Лиелупены барлыҡҡа килтергән Муса һәм  Мемеле йылғалары ҡушылған ерҙә  урынлашҡан. Иң яҡын тимер юлы станцияһы  — Иецава (26 км).

Ҡала тарихында үҙ эҙен Ливония һуғышы (1558—1583), Утыҙ йыллыҡ һуғыш (1618—1648), Төньяҡ һуғышы (1700—1721),  1711 йылдағы чума эпидемияһы, 1812 йылдағығы Наполеон яуы ҡалдыра.

## Тарихы
Баускаға Тевтон рыцарҙары тарафынан  1443 йылда нигеҙ һалына, 1511 йылда ҡала була. Тулы ҡала  хоҡуғын 1609 йылда ала. Бауска  һарайы   1456 йылда Ливониялағы  немец ордены ландмейстеры  Иоанн фон Менгеден тарафынан  төҙөлә (Шулай уҡ Буш,  Бушенборг Баушкенбург тип аталған). 1625 йылда замокты шведтар, Төньяҡ һуғышында 1705 йылда урыҫтар баҫып ала. 1705 йылдың замоктың нығытмалары  емерелә, һәм шунан алып унда береһе лә йәшәмәй. Замоктың емереклектәре һаҡланып ҡалған, ә һуңғы йылдарҙа ул тергеҙелгән.

1855 йылда Баускала 6532 кеше иҫәпләнгән. Шул уҡ ваҡытта ҡалала православие сиркәүе, лютеран сиркәү, ике синагога булған. Шулай уҡ 1 күн, 2 кирбес  һәм 1 һыра ҡайнатыу заводы булған. Йыл һайын үтә торған йәрминкәләр  12 октябрҙән 17 октябргә тиклем үткән.

Совет һәм совет осоронан һуңғы ваҡытта  (2009 йылдың 1 июленә тиклем) ҡала Бауска районының административ үҙәге була.

## Иҡтисады, сәнәғәте

* Емеш-еләк консерваһы һәм  «Сауле» туҡыу комбинаты  филиалы.
* «Bauskas аlus»

## Иҫтәлекле урындары

* XV—XVI быуаттарҙағы Бауска замогы 
* Бауска тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы 
* Шағир Вилис Плудонистың мемориаль йорт-музейы  
* Машина күргәҙмәләре музейы
* Ауыл хужалығы машиналары  һәм крәҫтиән ярҙамсы хужалығы музейы
* Халыҡ театры
* Православие сиркәүе

Баусканан алыҫ түгел урында герцог Бирондың Рундаль һарайы урынлашҡан, улархитектор Растрелли тарафынан  (1736—1740)  төҙөлгән.

## Туғандаш ҡалалар

*  Рыпин, Польша.
*  Хедемура, Швеция.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* ''Уртанс А.'' Бауска в конце XIX — начале XX в.
* О. Е. Schmidt, «Schlosse Bausk und Mesotten», Митава, 1890.
* Карта Бауски 
* Официальный сайт Бауского края 
* Туристический информационный центр Бауского района
* 
* Информация о Бауске в топонимической базе данных

## Топографик картаһы

*
Ашвилл

**Ашвилл** (ингл. &nbsp;Asheville) —  Төньяҡ Каролина штатындағы ҡала, АҠШ.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Ашвилл ҡалаһының майҙаны 107,0 км² тәшкил итә, ә уның 106,0 км² ҡала биҫтәләренә тура килә. Халҡының һаны 72.789 кеше тәшкил итә (2006 йылда). Халыҡ тығыҙлығы — 686,7 кеше/км². Диңгеҙ кимәленән ҡала 650 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Тарихы һәм географияһы
Ашвилл Банкомб округында урынлашҡан (*Bunkombe County*), Төньяҡ Каролина штатының иң көнбайышында,  Теннесси штаты менән сикләш. Ҡала Френч-Брод-Ривер йылғыһына Суоннаноа йылғаһы төшкән ерҙә, Күк һыртының уртаһында урынлашҡан.

1798 йылдаың  ғинуарында Ашвилла АҠШ составына инә. 1880 йылда ҡалаға тимер юл линияһы үткәрелә. Был 1929 йылда Т. Вулфтың «Үҙ йортоноңа ҡара, фәрештә» сыҡҡан романы Ашвиллде  (романда — Алтамонт)  һәм уның халҡын, яҡташтарын һүрәтләп данлай.

### Климат

* Үртаса йыллыҡ температура — +13,2 C°
* Үртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 2,8 м/с
* Үртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 74 %





## Ашвиллдың билдәле шәхестәре

* Вулф Томас — яҙыусы
* Роберт Флэк — джаз - йырсы, музыкант һәм композитор
* Уоррен Хейнз — рок-музыкант, билдәле гитарасы, композитор һәм йырсы.
* Ноланд Кеннет — рәссам - абстракционист.

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Карпенисион (Греция)
*  Каракол (Ҡырғыҙстан)
*  С-Кристобаль-лос-Касас (Мексика)
*  Сомюр (Франция)
*  Вальядолид (Юк) (Мексика)
*  Владикавказда (Рәсәй)
*  Ошогбо (Нигерия)

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар

* Asheville Official, NC website
* County Buncombe Official, NC website
* Asheville, North Carolina, National Park Service a ''Shared Discover Heritage Our'' Travel Itinerary
* Battle of The Asheville
* mapAsheville, Asheville City of web-mapping and tools search
Байчэн

**Байчэн** () — Гиирин провинцияһындағы ҡала округы,  ҠХР.

## Тарих
1904 йылда *Мукден* *цзянцзюньға бойһонған* Таонань идаралығы (洮南府), барлыҡҡа килә; шул уҡ йылда управаға буйһонған Кайтун (开通县) һәм Цинъань (靖安县) уезддары оәошторола, ә йыл аҙағында  *Хэйлунцзян цзянцзюньға* туранан тура бойһонған Далай комиссариаты (大赉厅) барлыҡҡа килә. 1905 йылда шулай уҡ Таонань управаһына бойроҡҡан Аньгуан (安广县) уезды барлыҡҡа килә.  1907 йылда *цзянцзюнь* институтты бөтөрөлә, һәм  башҡа илдә кеүек  провинциялар барлыҡҡа килә; Таонань управаһы һәм  Кайтун, Аньгуан, Цзинъань өйәҙҙәре Фэнтянь  провинцияһы составына инә, ә Далай комиссариаты — Хэйлунцзян провинцияһы составына инә. 1910 йылда Фэнтянь  провинцияһында  Чжэньдун (镇东县) өйәҙе барлыҡҡа килә.

1911 йылда Синьхай революцияһынан һуң, Ҡытайҙа административ-территориаль системаһы үҙгәртелә:    управалар (府) төбәктәргә (道) әйләнәләр, ә комиссариаттар ябай  өйәҙәргә үҙгәрәләр; хәҙерге ҡала территорияһы Таочан төбәгендә (洮昌道) Фэнтянь провинцияһында һәм Лунцзян регионы (龙道江) территорияһы составына инә. 1914 йылда Цзинъань Таоань өйәҙе итеп үҙгәртелгән (洮安县). 1915 йылда  Фэнтянь  провинцияһының Таочан регионына бойһонған Чжаньюй өйәҙе (瞻榆县) ойошторолған.   Һуңынан региондар   аралыҡ звеноһы булараҡ бөтөрөлә, һәм өйәҙҙәр туранан-тура провинцияның хөкүмәтенә буйһона башлайҙар. 1929 йылда Фэнтянь провинцияһың исеме Ляонин тип үҙгәртелә.

1932 йылда һуң марионеткалы Маньчжоу-го дәүләте ойоштторолғандан һуң,  Ляонин провинцияһына кире Фэнтянь исеме ҡайтарыла. 1934 йылда Маньчжоу-гоҙа  административ-территориаль үҙгәрештәр үтә, һәм бөтә ҡала округы территорияһында урынлашҡан өйәҙҙәр, яңы Лунцзян провинцияһы составына инә. 1938 йылда Таоань өйәҙе Байчэн итеп үҙгәртелгән (白城县).

Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, һәм Ҡытай республикаһы Маньчжоу-гоны бөтөргәндән һуң,  Төньяҡ - Көнсығыш  административ-территориаль үҙгәртеүҙәр ҡабул ителә, һәм был ерҙәр Нэньцзян һәм Ляобэй тигән яңы провинциялары составына инә. 1949 йылда, ҠХР барлыҡҡа килегәндән һуң, улар Хэйлунцзян провинцияһының составына инәләр.

1954 йылда  был ерҙәр Хэйлунцзян провинцияыһынан Гиринда провинцияһына биреләләр, унда Байчэн махсус районы (白城专区) барлыҡҡа килә. 1958 йылда Таоань һәм Байчэн өйәҙере Тоань өйәҙәһенә берләшкәс, (шунда уҡ Байчандың үҙәге итеп айырым Байчан тигән ҡала бүленә), Далай һәм Аньгуан — Даань өйәҙе, Кайтун һәм Чжаньюй — Тунъюй өйәҙе. 1968 йылда Байчэн махсус районы Быйчан округына (白城地区) әйләнә. 1987 йылда Таонань  ҡала өйәҙе булып ҡитә, ә 1988 йылда ҡала өйәҙе Даань була.

1993 йылда Байчан округы ҡала Байчэн округы тип үҙгәртелә, ә элекке Байчан өйәҙ ҡалаһы уның составында Таобэй районы булып китә.

## Иҡтисад
Ҡала округының иҡтисад нигеҙен  туҡыу сәнәғәте тәшкил итә .

## Административ-территориаль бүленеше
Байчэн ҡала округы 1 районға,  2 ҡала өйәҙенә, 2 өйәҙгә бүленә:

## Туғанлашҡан ҡалалар
Байчэн түбәндәгеләргә туғандаш ҡала булып тора:

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар

* Байчэн — территорияһы, халыҡы һәм  административ-территориаль бүлеүҙе үҙгәртеүҙәр тураһында мәғлүмәт  行政区划网 сайтында (ҡыт.)
Баһадиршаһ Сөйәрғол

**Баһадиршаһ Сөйәрғол улы** (*Баһадиршаһ бин Сөйәрғол әл-Ғәйнәүи әл-Ҡажмаҡты*) — башҡорт дин әһеле, мөфәссир. Урал-Волга буйында беренсе булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа.

## Биографияһы
Баһадиршаһ Сөйәрғол улы яҡынса 1750-се йылдарҙа тыуған. Шәжәрәһе: *Ишбулат → Әбдеррәшит → Сөйәрғол → Баһадиршаһ*.

Ҡоро Аласыҡ ауылы (Ағиҙелдең уң яҡ яр буйында) имамы Сәйфелмөлөк бин Мортазан бин Сәлимдең (?—1802) мәҙрәсәһендә уҡый һәм бында 1771 йылда «Дөррәтел-нәсихә» китабын тамамлай.

Ғәйнә улусы Ҡажмаҡты ауылы мәсетендә имам булып хеҙмәт итә. 

Урал-Волга буйында тәүгеләрҙән булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа һәм уның өҫтөндә эшен 1805 йылда тамамлай. Был китап Ҡазан ҡалаһында 1859 йылда «Китаб-и шәрәф-и мәаб Һәфтийәк тәфсире төрки телендә» исеме аҫтында нәшер ителә.

Улдары: Хөррәмшаһ (1777—?), Надиршаһ (1779—?), Ғәҙелшаһ (1784—?).

1805 һәм 1811 йылдар араһында вафат булған.

## Иҫкәрмәләр
Алаш эше

**Алаш эше** — 1928 йылдан алып «Алаш» партияһы ағзаларына ҡаршы массауи репрессиялар. Ҡулға алғандан һуң улар совет власына ҡаршы ҡораллы көрәштә ҡатнашыуҙа, милләтселек өгөтләү алып барыуҙа, СССР-ға ҡаршы көрәшкән сит ил дәүләттәре менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнә. 1930 йылдың апрелендә яҡынса 40 кеше төрлө сроктарға хөкөм ителәләр, атып үлтереүгә (һуңынан 10 йыл төрмәлә улытырыуға алмаштырыла). Улар иҫәбендә: Әхмәт Байтурсынов, Мыржаҡып Дулатов, Мырҙағәли Есполов, Хәлел Ғәббәсов, Ғәзимбәк Биримжанов һәм башҡалар. Халел һәм Йыһанша Дуҫмәхәмәтовтар, Мәғжән Йомабаев, Елдес Омаров, Ибраһим Сатбаев, Әбүәли Әдилов, Абдулла Үҙәкбаев һөргөнгә ебәрелә. Тикшереү аҫтында Мөхтәр Әуәзов, Вәлихан Омаров, Билал Сулеев, Әлимхан Ермеков, Даниял Искаков булып, һуңынан азат ителәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаҙаҡ ССР-ында репрессиялар

## Әҙәбиәт
* 
* Нурпеисов К., Алаш һәм Алашорда, Алматы, 1995;
* Дулатова Г., Шындық шырағы, Алматы, 1995.
Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)

**Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня** (франц. D Château eau, du Parc Château eau d) — Францияның Кольмар ҡалаһындағы архитектура һәм тарихи иҫтәлекле урындарҙың береһе.  Avenue Raymond Poincarré адресы буйынса урынлашҡан. Һыу ҡыуҙырғыс башня  тарихи ҡомартҡы тип танылған.

## Тарихы
Кольмар ҡалаһында һыу ҡыуҙырғыс башня эльзас ерҙәрендә иң боронғо башняларҙың береһе тип иҫәпләнә. Ул 1880-се йылдарҙа ҡалала эсәр һыуҙы бүлеү һәм көйләү функцияларын үтәй. Башня неоготик стилдә төҙөлгән, ул ҡаланың иң бейек нөктәһендә урынлашҡан. Шундай ҡалҡыулыҡтар Кольмар өсөн ул ваҡытта хас булған.  53 м бейеклегендәге  башня үҙ эсенә  1200 куб. метр һыуҙы һыйҙыра ала.  1984 йылдан башня  тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылмай, әммә архитектура объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу уята.

Башня баҡса менән уратып алынған (франц. *D du Parc Château Eau*), уның территорияһы 14 сутый ерҙе биләй. Был баҡсала  иҫке ағастар үҫә. 450 квадрат метр майҙанда розарий ойошторолған. Һыу ҡыуҙырғыс башня эргәһендәге был паркты йыш ҡына парк итеп түгел, ә яҡында урынлашҡан суд апелляцияһы паркы тип атайҙар. 1907 йылда паркта, көньяҡтан  инеү урынында скульптор Огюст Бартольди хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған. Паркта ҡыҙыл ағастың ҡайһы бер төрҙәре һәм һаҙ кипарисы үҫә. Парк территорияһында күп һанлы эскәмйәләр бар.

Башняның архитекторы  Жан-Батист-Виктор Юэн. Инженер — Анри Брунер.

Кольмарҙағы һыу ҡыуҙырғыс башня  —   тарихи француз ҡомартҡыһы.
14-06-30-colmar-by-RalfR-008.jpg|
Chateaueau.JPG|
Château d'eau (avenue Raymond Poincaré) (Colmar).jpg|
Château d'eau de Colmar.jpg|
Colmar - Watertower.jpg|
Colmar Chateau d'Eau.jpg|
Colmar, historia akvoturo, 15.jpeg|
Colmar, watertower.jpg|
Colmar-watertower.jpg|
Entrance of Colmar's watertower.jpg|
Frédéric Auguste Bartholdi (1834 - 1904), Parc du Château d'Eau, Colmar, Alsace, France - panoramio (1).jpg|
Parc du Château d'Eau (Colmar) (2).JPG|
Parc du château d'eau à Colmar.jpg|
Parc du Château d'Eau, Colmar, Alsace, France - panoramio.jpg|
Partie inférieure du château d'eau de Colmar.jpg|
Tower in the park.jpg|
Wall detail, Château d'eau de Colmar.jpg|
Wall, Château d'eau de Colmar.jpg|
Window of Château d'eau de Colmar.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Parc du Château d’eau — Colmar
* Water Tower garden
Ералиев эше

**Ералиев эше** — 1928 йылдың ноябрендә Адай округы етәкселәренә һәм ябай эшселәренә ҡарата ҡуҙғатылған эш.

20-се йылдарҙа Совет хөкүмәтенең сәйәси-административ саралары Маңғыстау крайы халҡының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Төрлө һылтауҙар аҫтында, совет власына ҡаршылашыуҙа ғәйепләп, вазифаларҙан бушатылған элекке Адай өйәҙе ревкомының рәйесе Тобанияз Әлниязовҡа һәм башҡа кешеләргә ҡарата енәйәт эшен ҡуҙғатыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Бындай мөмкинлек 1928 йылдың 2 ноябрендә округ башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары Шабден Ералиевтың командировка ваҡытында караптан эҙһеҙ юғалыуынан һуң барлыҡҡа килә.

Енәйәт Кодексының 58-се статьяһы 2-се пунктына ярашлы был эш буйынса 1930 йылдың 9 октябрендә ОГПУ тройкаһы ҡарары менән 70 кеше ҡулға алына, 61 кеше хөкөм ителә (9 кеше төрмәлә тикшереү барышында вафат була). Эш «Элекке Адай округы совет хеҙмәткәрҙәренең һәм байҙар, сауҙагәрҙәр, батша хөкүмәтенең элекке хеҙмәткәрҙәренең контрреволюцион ойошмаһы тураһында» тип исемләнә.

Яуаплылыҡҡа тарттырылғандар араһында Т. Әлниязов, С. Жубаев, Б. Килыбаев, О. Кубеев, К. Кожыков, урындағы етәкселәр — Ш. Сенбаев, К. Ҡулшаров, 11 коммунист. шулай ҙа «Ералиев эше» Маңғыстау халҡының ризаһыҙлығын баҫа алмай.

Әлеге эш1931 — 1932 йылдарҙағы көслөклө коллективлаштырыу һәм аслыҡ хәүефе менән бәйле Адай ихтилалына әүерелә. 1958 йылдың 8 мартында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Ш. Ералиевтың үлтерелеүе тураһында медицина һығымтаһының нигеҙһеҙ булыуын аныҡлай (уның кәүҙәһе юғалғандан һуң бер йыл үткәс диңгеҙҙә табыла) һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауын иҫбатлай. Атып үлтерелгән Т. Әлниязовҡа, С. Жубаевҡа һәм башҡаларға ҡарата асылған эш туҡтатыла, Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары суды ҡарарҙарына (8.2.1962 һәм 26.4.1990) ярашлы улар аҡлана.

## Әҙәбиәт
* Омаров М., Расстрелянная степь, А., 1994;
* Омарбеков Т. 20—30 жылдардағы Қазақстан қаcipeтi, А., 1996;
* Депортированные в Казахстан народы, А., 1998.
*
Илаһ һүҙе иңеү

**Илаһи һүҙ иңеү** (асылыу) - русса **откровение**,  диндә һәм теологияла — Илаһи көстөң кешеләргә үҙен һәм үҙенең ҡанундарын асыуы, белдереүе. Былар Илаһи көстөң туранан-тура үҙенән дә,аралашсылары (пәйғәмбәрҙәре, нәбиҙәре) аша ла мәғлүм ителеүе мөмкин.  Ҡайһы бер диндәрҙә Илаһи көстән иңгән тип һаналған изге яҙмалар бар. Ғәҙәттә Аллаһтан иңгән яҙмалыларға өс ибраһими динде  — йәһүдилек, христианлыҡ һәм Исламды индерәләр. Мәгәр Илаһи һүҙ иңеүгә яҡын төшөнсәләр башҡа инаныстарҙа ла осрай (мәҫәлән, зороастризмда,   индуизмда).

## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре

### Ғәҙәттән тыш иңеү
Иңеү тураһында иң таралған күҙаллау - кешеләргә  Илаһи һүҙ юғарынан ғәҙәттән тыш юл менән тапшырылыу(*[[:en:Supernatural revelation]]*).

#### Универсаль иңеү
Христианлыҡта универсаль, йәғни дөйөм тәғәйенләнешле Илаһи һүҙ  (*Universal revelations*) иңгән тигән ҡараш бар, быға Библия, Изге Яҙмалар индерелә. Сиркәү улар дөйөм кешелекте ҡотҡарыр өсөн иңдерелегән тип һанала .

#### Христианлыҡтан тыш Изге яҙмалар
Йәһүдилектә ғәҙәттән тыш юл менән   Тәүрат, артабан Танахтың башҡа китаптары иңдерелгән тип һанала. Йәһүдиҙәр 613 васыяттан торған Тәүрат улар өсөн генә, ә бына Нух пәйғәмбәргә иңдерелгән 7 васыят барлыҡ кешелек өсөн тип иҫәпләй .

Исламда   Ҡөрьән Илаһи һүҙ тип таныла.

Зороастризмда  юғарынан иңгән изге китап тип  Авеста һанала.

Индуизмда шулай уҡ изге китаптар бар. Улар араһында  Монотеизм идеяһы булғаны ла осрай. Иң билдәлеләре - дүрт Веда һәм  Бхагавадгита.

#### Изгеләргә иңгән һүҙҙәр
Дини йолаларҙа изге һаналған кешеләргә иңгән  (*[[:en:Private revelation]]*) ғәҙәттән тыш риүәйәттәр һәм хәтирәләр һаҡлана. Улар динлеләрҙең рухи тормошонда ярҙам итә, әммә үлемдән һәм тамуҡтан ҡотолоу мөмкинлеге бирмәй .

#### Дауамлы иңеү
Ҡайһы бер диндәрҙә юғарынан иңеү (*[[:en:Continuous revelation]]*) дауам итә тигән инаныс йәшәй, тик ул традицияларға ҡаршы килергә тейеш түгел . Бындай  традицияларға, мәҫәлән, квакерҙар, пятидесятниктар һәм  харизматтар, мормондар, бахаи инә.

### Тәбиғи иңеү
Христиан традицияһында Юғары Көстөң кешенең үҙендә үҙен асыу һәләте (*Natural revelation*) биреү, выждан буйынса йәшәүҙе аңлау тигән төшөнсә бар. Бының өсөн ғәҙәттән тыш йоғонто кәрәкмәй, бары кешенең аңы эшләүе етә .

### Экзистенциональ теология
Ҡайһы бер  теологтар Илаһ һүҙе иңеүҙе экзистенциализм фәлсәфәһе менән аңлатып ҡарай. Мәҫәлән, *Мартин Бубер* Илаһ һүҙе иңеүҙе кеше менән Илаһ араһында диалог тип һанай. . *Франц Розенцвейг* да диалог концепцияһы яҡлы була, ул Илаһи һүҙ төрлө эпохала һәм төрлө кешеләргә төрлөсә асыла тип иҫәпләй. *Пауль Тиллих*  Илаһты күктән эҙләмәҫкә кәрәк тип яҙа. Гонаһ ҡанундарҙы боҙоу ғына түгел, үҙеңде юғалтыу.

## Шулай уҡ ҡара

* Үәхи

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Катехизис Католической Церкви. Глава вторая. Бог идет навстречу человеку 
* Православная энциклопедия «Азбука веры». Откровение Божественное
* А. И. Осипов. Путь разума в поисках истины. Глава VI. Откровение
Рочестер (Нью-Йорк)

**Рочестер** (ингл. &nbsp;Rochester) — АҠШ-та, Нью-Йорк штатының көнбайыш өлөшөндә Онтарио күле яры буйында урынлашҡан ҡала. 
Муниципалитет халҡы (Монро графлығы) 1 039  028 кеше тәшкил итә (2005 йылға ҡарата), ҙурлығы буйынса штатта өсөнсө урында тора. Рочестерҙың үҙенең  халҡының һаны  212,5 кеше тәшкил итә (2004 йылға ҡарата). Ҡала агломерацияһы Бөйөк күлдәр Мегаполисы мегатөбәгенә ҡарай.

Ҡалала  Kodak Eastman, Bausch &amp;amp; Lomb һәм Xeroxкорпорацияларының штаб-фатиры урынлашҡан  — оптика сәнәғәте предприятиеларының күплеге арҡаһында, Рочестер  «донъя оптикаһының баш ҡалаһы» абруйын ҡаҙанған. Ҡалала  Рочестер  университеты (UoR)   һәм уның составына ингән Истмен музыка мәктәбе эшләй,  Рочестер филармония оркестры, университеттан тыш  Рочестер  технология  институты (RIT) урынлашҡан.
## Демографияһы

## Билдәле кешеләре
Был ҡалала билдәле америка педагогы һәм  рәссамы Фрэнк Дюмон тыуған.

Энтони Сьюзан, активист,  бында  күп йылдар дауамында йәшәгән.

## Туғандаш ҡалалар

*  Рен (франц.Rennes), Франция (1958)
*  Вюрцбург (Würzburg), Германия (1964)
*  Кальтаниссетта (итал.Caltinassetta), Италия (1965)
*  Реховот (), Израиль (1972)
*  Краков (пол. Kraków), Польша (1973)
*  Бамако (франц.Bamako), Мали (1975)
*  Бөйөк Новгород, Рәсәй (1990)
*  Хамамацу (), Япония (1996)
*  Пуэрто-Плата (исп. *Puerto Plata*), Доминикан Республикаһы (1975)
*  Уотерфорд  (ирл.Port Láirge), Ирландия

## Иҫкәрмәләр
Колари (Финляндия)

**Колари** (фин.Kolari) —   Финляндиялағы община, Лапли провинцияһының көнбайыш өлөшөндә ята.

## Географияһы

2617,76 км²  майҙаны менән, Колари Люксембург кеүек дәүләттән саҡ ҡына ҙурыраҡ.  Фин Лапландияһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан община, төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа ҡарай 86 кмалыҫлыҡта ята. Колари   Киттиля, Муонио, Пелло һәм Рованиеми фин муниципалитеттары менән сиктәш, шулай уҡ көнбайышта Торнионйоки һәм Муонионйоки  сик йылғалары  аша  Норботтен ленының Паяла коммунаһы менән сиктәш.  Община Фьелд Лапландияһының субпровинцияһына инә. Колариның юғары нөктәһе булып диңгеҙ кимәленән  718 м бейеклектәге Юлляс сусағы тора,  башҡа тауҙары Лайниотунтури (613 м), Кесянкитунтури (517 м), Келлостапуля (460 м), Куертунтури (443 м) һәм Пюхятунтури (м 441). Эске һыуҙар общинаның дөйөм биләмәһенең    тик 2% ғына тәшкил итә, был  ил буйынса  уртаса 12 %  күрһәткестән күпкә кәмерәк. Пасмаярви, Аалиярви, Лауккуярви, Вааттоярви, Ломполоярви, Венеярви, Пакаярви Экясломполо күлдәре бар, улар  бик бәләкәй.

Колари биләмәһендә ҙурлығы буйынса өсөнсө булған Финляндия милли паркы территорияһының өлөшө  — Паллас-Юллястунтури урынлашҡан. Община Рованиеминан 164 км, Торнионан 196 км, Оулунан 320 км һәм илдең баш ҡалаһы Хельсинкинан  926 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 

## Халҡы
2012 йылдың 30 сентябренә ҡарата мәғлүмәттәр  буйынса община  халҡы   3836 кеше тәшкил иткән; 2000 йылда 3981 кеше йәшәгән. Халыҡ тығыҙлығы — 1,5 кеше/км².  Общинаның берҙән-бер рәсми теле—фин теле, халыҡтың  98,5 проценты туған тел тип иҫәпләй. Швед теле Колари халҡының 0,7%  өсөн туған тел; 0,1 % — саам теле һәм 0,8 % — башҡа телдәр. 15 йәшкә тиклемге кешеләр 13,1 % тәшкил  итә; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,2 %.

## Иҡтисады
Колариның иҡтисады бөгөн туристик  тармаҡҡа нигеҙләнгән. Юлляс  халыҡ-ара саңғы курорты булараҡ билдәле. Элегерәк общинала цемент заводы булған,   әммә ул 1980 йылдарҙа ябылған. Колари территорияһында тимер мәғдәненең ҙур  запастары бар. Руда сығарыу  һәм общинала  тау-байыҡтырыу комбинаттарын төҙөү планлаштырыла.

## Ауылдары
Колари, Айтамяниккё, Хиетанен, Каттиламаа, Коларинсаари, Койвула, Койвумаа, Куртакко, Лаппеа, Лиеторова, Луосу, Луоватус, Пасмаярви, Рито-ойя, Руокоярви, Сааренпудас, Саммалваара, Сиеппиярви, Таапаярви, Ханнукайнен, Теураярви, Пойккиярви, Вааттоярви, Венеярви, Венетти, Вяюлянпяя, Юлиненваара, Юллясярви, Экясйокисуу, Экясломполо.

## Сәйәсәте

## Билдәле кешеләре

* Пертти Теураярви, саңғысы,  1976 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы, 1980 йылда  Ҡышҡы олимпия уйындарында  4х10 км эстафетала бронза призеры.

## Туғандаш ҡалалар

*  Умба

## Галерея

Файл:Kolari.kuntakilpi.jpg|Муниципалитетҡа ингән урында билдә 
Файл:Kolarin kirkko.jpg|Иҫке Коларинсаари сиркәүе (1818 йылғы, 1976 йылда тергеҙелгән)
Файл:Kolari kirkko.JPG|Заманса Колари сиркәүе (1965 йылғы)
Файл:Yllas Kesanki.jpg|Юлляс тауы итәгендә Кесянкиярви (йәки Кесянки) күле 
Файл:Kolari VR station.JPG|Колари тимер юлы станцияһы 


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт общины , , ,
Улан-Батор (футбол клубы)

**«Улаанбаатар»** **футбол клубы** (монг. «Улаанбаатаруландар» клубы хөлбөмбөгийн, ингл. &nbsp;FC Ulaanbaatar) — Улан-Баторҙан монгол футбол клубы. Футбол буйынса  Монголия чемпионатында ҡатнаша.  2011 йылда барлыҡҡа килгән; шул   ваҡытта уҡ  Монголия чемпионатында еңеү яулаған. Илдең  иң популяр футбол клубтарының береһе.

## Тарихы
Клуб 2011 йылда  ойошторола. Клубта һөжүмсе Ким Мен Вон уйнай. Вон (ингл. &nbsp;Myong Kim-Won), ул 2010 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашҡан һәм һәм перспективалы йәш уйынсы Син Чхоль Чжин Син (ингл. &nbsp;Sin Chol-Jin Корея Халыҡ Демократик Республикаһынан) уйнай Үҙ тарихында беренсе тапҡыр 2011 йылда клуб Монголия чемпионатында  еңеү яулай.  2012 йылда  чемпионатта  «Эрчим» клубынан еңелә.

## Стадионы
Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙағы  футбол стадионы Үҙәк стадион территорияһында урынлашҡан. Футбол үҙәге   2002 йылдың 24 октябрендә асыла. Стадионда яһалма япма түшәлгән

Урындағы муниципалитет хужа булған аренаның һыйҙырышлығы 3500 кеше тәшкил итә. Бында футбол буйынса Монголияның йыйылма командаһы бер нисә тапҡыр  үҙ уйынын үткәрә

## Составы

## Ҡаҙаныштары

* **Футбол буйынса Монголия чемпионаты**
** **Чемпион  (1)** 2011

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сайт клуба 
* Mongolian Football Federation