open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Леонардо Фавио

**Леонардо Фавио** ( — псевдонимы, ысын исеме — **Фуад Хорхе Хури**  ; 28 май 1938 йыл — 5 ноябрь 2012 йыл) — Аргентина йырсыһы, актёры, кинорежиссёры.

## Биография
Фуад Хорхе Хури 1938 йылдың 28 майында этник ғәрәптәр ғаиләһендә Мендос провинцияһының төньяҡ-көнбайышындағы Лухан-де Кейо ҡалаһында тыуған. Ғаилә ярлы районда йәшәй, ата-әсәһе баланы тәрбиәләүҙән баш тартҡанға күрә, ул ауыр холоҡло балалар интернатына эләгә, һуңынан- төрмәгәТөрмәнән сыҡҡас, йәш кеше Буэнос-Айресҡа китә һәм бында кинематограф менән мауыға башлай. Башта ул эпизодтарҙа һәм икенсе пландағы ролдәрҙә төшә, бер үк ваҡытта бер нисә ҡыҫҡа метражлы картинаны режиссёр булараҡ ҡуя («Сеньор Фернандес» (1958) һәм «Дуҫ» (1960).Тәүге тулы метражлы фильмы — «Яңғыҙ малай тарихы» (1965). Аргентина кино тәнҡитселәре ассоциацияһы әлеге фильмды йыл фильмы тип таный, Мар-дель-Платалағы кинофестивалдә уға ФИПРЕССИ пермияһы тапшырыла. шулай уҡ, Милли кино музейы үткәргән һораулама буйынса 2000 йылда «Яңғыҙ малай тарихы» 100 тәҡдим ителгән фильмдар араһында иң яҡшыһы тип билдәләнә. Леонардо Фавио тураһында яңы Аргентина киноһының күренекле вәкиле булараҡ һөйләй башлайҙар. Уның ижадына өлкән иптәше Фернандо Айала йоғонто яһай.

1966 йылда Леонардо Фавио «Анисето һәм Франциска тураһында романс» драмаһын төшөрә, был фильм «Көмөш ҡоҙғон» премияна лайыҡ була һәм тамашасылар араһында популярлыҡ яулай. 1998 йылда «Tres Puntos» журналының һорауламаһы буйынса фильм «бөтә замандарҙың иң яҡшы аргентин фильмы» тип исемләнә.

Леонардо Фавио бик һәләтле кеше. Бала саҡта уҡ ул гитарала уйнап өйрәнә. Уның башҡарыуындағы романтик балладалар дуҫтары араһында уңыш ҡаҙанһа, һуңынан ул ҙур сәхнәләрҙә сығыш яһай башлай. Йырсы буларак ул 1960—1970 йылдарҙа бик популяр була. Уның әҫәрҙәре 14 телгә тәржемә ителгән. Барыһы ул 20 соло альбомын яҙҙыра.

Ғүмер буйы перонизм идеологияһына тоғро булып ҡала. Перонистарға ул йәш сағында уҡ ылыға, улар менән полковник Перондың президентлыҡ осоронда тәүге ике йылда хеҙмәттәшлек итә. 1976 йылда ошо бәйләнештәр арҡаһында Леонардо Фавио илдән сығып китергә мәжбүр була, 1987 йылға тиклем сит илдәрҙә йәшәй. Перонизм темаһын һәйбәт белеүе уға 1996—1999 йылдарҙаалты сәғәтлек «Перон, хистәр симфонияһы» документаль ильмын төшөрөргә мөмкинлек бирә.

2008 йылда Леонардо Фавио «Анисето һәм Франциска тураһында романс» драмаһының яңы версияһын төшөрә — «Анисето».

2010 йылдың октябрендә Президент указына ярашлы тәғәйенләүҙәр Леонардо Фавио Аргентина мәҙәниәте илсеһе тип тәғәйенләнә ().

1967—1973 йылдарҙа актриса Мария Ванер менән никахта тора. Уларҙың ике улы тыуа, шуларҙың береһе, Леонардо, актёр булып китә.

## Һайланма фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Леонардо Фавио 
*
Октай Рифат

**Октай Рифат** (Oktay Rifat; тулы исеме Октай Рифат Хорозджу; 10 июнь 1914 йыл — 18 апрель 1988 йыл) — төрөк шағиры һәм драматургы. Яңы төрөк шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Октай Рифат 1917 йылдың 10 июнендә Трабзон ҡалаһында тыуған.

1936 йылда Анкарала лицей тамамлағандан һуң, Анкара университетының хоҡуҡ факультетында, шунан Францияла Париж университетының сәйәси белем факультетында уҡый. Тыуған иленә ҡайтҡас, матбуғат департамантында эшләй.

Октай Рифат — бер нисә пьеса авторы. Шулай уҡ күп кенә Европа шағирҙары әҫәрҙәрен төрөк теленә тәржемә итеүсе. Уның шиғриәтенең төп геройы- уның замандашы. Был осорҙа яҙылған әҫәрҙәрендә ул йәмғиәттә булған етешһеҙлектәрҙе тәнҡитләй (" Тормош, мөхәббәтһәм берәҙәклек тураһында шиғырҙар " (1945), «Матурлыҡҡа мәҙхиә» (1945), «Түбән ‒ юғары» (1952), «Ҡарға һәм төлкө» (1954)).

1941 йылда Орхан Вәли Ҡаныҡ һәм Мәлих Жәүдәт Андай менән бергә «Өс таған» әҙәби төркөмөн ойоштора.

1949 йылда Вәли Ҡаныҡ һәм Мәлих Жәүдәт Андай менән бергә яҙыусы- революционер Назим Хикмәтте төрмәнән сығарыуҙы талап итеп өс көнлөк ас тороу акцияһы үткәрә.

Һуңыраҡ Октай "Өс таған"дың әҙәби платформаһынан ситләшә, «Икенсе яңы» тип аталған модернист-шағирҙар төркөмөндә билдәле шағир булып таныла. Был төркөм шиғриәте ысынбарлыҡ һәм социаль йүнәлештән баш тартып, формаль тәжрибә юлын һайлай.1950-1960 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында ул ҡала тормошон, уның социаль ҡапма-ҡаршылыҡтарын күрһәтә.

## Әҫәрҙәре
* Тормош, мөхәббәтһәм берәҙәклек тураһында шиғырҙар (1945)
* Матурлыҡҡа мәҙхиә (1945)
* Аҫҡа, өҫкә (1952)
* Ҡарға һәм төлкө (1954)
* Ғашиҡ баҫҡысы (1958)
* Азатлыҡтың ҡулдары бар (1966)
* Шиғырҙар (1969)
* Яңы шиғырҙар (1973)

## Рус телендә
* Из современной турецкой поэзии. М.: Прогресс, 1975. — С.77-176.

## Әҙәбиәт
* Краткая литературная энциклопедия. М., 1971. Т.6. — С.306.
* Бабаев А. А. Очерки современной турецкой литературы. М., 1959.
* Меликов Т. Д. Современная турецкая литература в переводе на русский язык //Вестник Московского государственного лингвистического университета. Гуманитарные науки. 2013. № 682. С. 86-94.

## Иҫкәрмәләр
Әс-Сувейра

**Әс-Сувейра** (), шулай уҡ **Эсауира**, элекке **Могадор** — Мароккола Атлантик диңгеҙенең яры буйында Агадирҙан 170 километр төньяҡтараҡ  һәм Марракештан 170 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.  Ҡалаға ҙур булмаған Могадор утрауы инә, Марокко бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ҡала уның исемен йөрөтә.  **Могадор** исеменең португал тамыры  бар тип фаразлана. Ғәрәп морфологияһын теүәл биргән Әс-Сувейра  атамаһы  тик  рус телендә нығынған. Башҡа телдәрҙә топоним урындағы  диалекттарҙа  әйтелеше буйынса  Эсауир  кеүек яңғырай.

Ҡаланың мәҙинәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән

## Тарихы
Балыҡсылар порты  беҙҙең эраға тиклем  VII быуатта уҡ финикиялыларға, ә һуңыраҡ римлеләргә билдәле була. Яйлап порт диңгеҙ сауҙаһының пункты ғына түгел, шулай уҡ каруандар аша сығарыу пункты, шулай уҡ ваҡыты менән диңгеҙ пираттары өсөн һыйыныу урыны  була.

1506 йылда португалдар ҡаланы нығыта башлай. Саадиттар династияһынан солтан Мулай Әбделмәлик ваҡытында  1628 йылда ҡәлғә төҙөлөү дауам итә. 1765 йылда Алауиттар династияһынан солтан Мөхәммәт III бен Абдаллаһ Могадорҙы Марокконың  шул ваҡытта иң ҙур портына әйләндерергә уйлай. Планлаштырыуҙы француз тотҡонона йөкмәтәләр.

1893 йылдарҙа француз ғәскәрҙәре Тимбукту ҡалаһын баҫып алғанға тиклем, артабанғы быуаттарҙа ҡала мөһим сауҙа пункты статусын нығыта. Ошоноң менән бәйле күп сауҙа юлдары ябыла, һәм Могадор элеке әһәмиәтен юғалта. 

1960 — 1970 йылдарҙа ҡала хиппи  «мәккәһе» була.

Әлеге мәлдә Әс-Сувейра Марокконың ҙур ҡалаларынан туристарҙың  һәм европалыларҙың  яратҡан ял итеү урыны булып тора. Ҡалала  аҙыҡ-түлек (башлыса балыҡ), шулай уҡ күн сәнәғәте үҫешкән.

## Мәҙәниәте

* 2001 йылда ҡаланың  мәҙинәһе  ЮНЕСКО-ның   Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә
* 1998 йылдан йыл  һайын бында гнауа  музыкаһы фестивале үтә

## Иҫтәлекле урындары

* Мәҙинә
* дю Порт ҡаяһы
* де ла Kasbah ҡаяһы
* Тагарт пляжы
* Вознесения Божьей Матери католик сиркәүе  (эшләй)
* Маяҡ һәм Сиди Могдула мәсете 
* Сәғәттәр менән башня

## Әс-Сувейра кинематографияла

* 1952 йылда Орсон Уэллс Могадорҙа  «Отелло»  фильмын төшөрә.
* 2004 йылда Әс-Сувейрала  «Царство небесное»  фильмы өсөн урта быуат  Иерусалимы тергеҙелә
* «Игра престолов» телесериалының өсөнсө миҙгелендә  балыҡ һатыусылар ҡултығында Әс-Сувейра  Астапор ҡалаһы кеүек күрһәтелә, унда Дейенерис Таргариен үҙенең армияһы өсөн ҡолдар һатып ала.

## Галерея

Файл:Essaouira port (js).jpg|Әс-Сувейра порты
Файл:Morocco Essaouira Portuguese Cannons.jpg|XVII быуатта португал ҡоралдары
Файл:Skala du Port (js).jpg|Форт
Файл:Medina (js).jpg|Мәҙинә
Файл:Essaouira médina souk.JPG|Мәҙинәлә баҙар
Файл:Essaouira plage 1125.JPG|Пляж
Файл:Essaouira (Mogador), sea-side scene 2007.jpg|Форттан күренеш


## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Эттербеек, Бельгия (2003)
*  Горее, Сенегал (2005)
*  Ла-Рошель, Франция

## Иҫкәрмәләр
Бағдад музейы

**Бағдад музе́йы** ( *Аль-Багдади музей*) — Тигр йылғаһы ярында 1970 йылда асылған һәм Аль-Мустансирия университетынан йыраҡ түгел урынлашҡан тәбиғи тарих музейы. Бағдад музейын асыуҙың төп маҡсаты — боронғо Бағдад халҡының тормошо һәм көнкүреше тураһында мәғлүмәт һаҡлау. Музейҙа ираҡ халҡы ҡомартҡыһы булып торған граждандарҙың традицион көнкүреше һәм йәшәү рәүешен ентекле күрһәткән тарихи документтар һаҡлана. Шул  документтар арҡаһында, ираҡ рәссамдары һәм скульпторҙары балауыҙ фигуралар аша реаль тормош сәхнәләрен, материалдарын һәм аксессуарҙарҙы күҙ алдына баҫтырырға мөмкин. Музейға килеүселәр боронғо заман Бағдадының мәҙәниәте байлығын, социаль тупланғанлығын һәм ябайлығын күрә алған.

## Тарихы

Музейға нигеҙ һалыусы — Медхат Аль-Хадж, администрации Бағдад хакимиәтенең экс-секретары. 1968 йылда ул Бағдад тәбиғи тарих музейын булдырыу тураһында күрһәтмәгә ҡул ҡуйған. Рәссам-скульпторҙар иртә Бағдад ҡала халҡыны һөнәрселәре һәм белгестәре буйынса төрлө сәхнәләр эшләгән. Бөтә эштәр тамамланғандан һуң,  1970 йылдың 1 ғинуарына музей рәсми рәүештә асылған.

Артабанғы йылдар дауамында музейҙың үҫеш процесы барған. 700 балауыҙ фигураларҙан торған яңы сәхнәләр өҫтәлгән. Яңы объекттар — ресторан һәм баҙар  арҡаһында, Бағдад музейы ҙур танылыу ала. Ресторанға килеүселәр ираҡ халыҡ йырҙарын һәм музыкаһын — ираҡ макамы һәм бағдад мраббаты (барабандар — думбуктар ҡулланған халыҡ фольклоры)

АҠШ-тың Ираҡҡа баҫып ингән саҡта күп кенә зыян күрһә лә, биш йылға һуҙылған яңынан тергеҙеү эштәренән һәм өҙөклөктән һуң, 2008 йылдың 8 авгусында музей ҡабаттан асылған.

Бағдад тәбиғи тарих музейы Бағдадтың тарихи документтарын һәм белешмә материалдары һаҡланған китапхананы үҙ эсенә ала.

Шулай уҡ музейҙа ираҡ рәссамдарының — профессионалдарҙың да, Ираҡ сәйәсмәндәре һәм танылған кешеләре араһынан һәүәҫкәр рәссамдарҙың да - картиналар коллекцияһы һаҡлана.

## Һылтанмалар
* A Campaign to restore life to the Baghdadi Museum // IRAQdirectory.com, 24 Apr 2008
Анталья Халыҡ-ара кино фестивале

** Анталья Халыҡ-ара кино фестивале** (элекке атамаһы — ** «Алтын апельсин»**Халыҡ-ара Анталья кинофестивале "**; [[Төрөксә]] ''Uluslararası Antalya Film Festivali'') — [[Төркиә]] **халыҡ-ара кино фестивале. Илдә уҙғарылған иң ҙур һәм оҙаҡ ваҡыттан алып уҙғарылған фестиваль (1950 йылдан алып). 1964 йылдан башлап көҙ көнө үткәрелә. Хәҙерге осорҙа Анталья Ҡала муниципалитеты, Анталья мәҙәниәт һәм сәнғәт фонды һәм Cam Piramit компанияһы ярҙамы менән ойошторола. Халыҡ-ара кинопродюссерҙар ассоциациялары федерацияһы тарафынан аккредитацияланған**.

== Статуэтка ==
2005 йылға тиклем алтын ялатылған Венера һыны бирелгән . 2005—2008 йылдарҙа статуэтканың күренеше үҙгәртелә . 2009 йылдан статуэтка яңынан элекке йөҙөнә ҡайта- Венера һул ҡулында апельсин тотоп тора.

== Номинациялар ==

* Иң яҡшы фильм (₺400 000)
Иң яҡшы
* режиссёр (₺55 000)
* сценарий (₺35 000)
* ҡуйыусы оператор (₺30 000)
* музыка (₺30 000)
* актриса
* актёр
* икенсе пландағы актриса
* икенсе пландағы актёр
* махсус эффекттар
* ҡуйыусы рәссам
* фильм- дебют (₺55 000)
* Антальяның дәртләндереү призы (₺70 000)

**Жюриҙың махсус призы:**
* Авни Толунай призы
* Бехлүл Дал
** Милли документаль кино конкурсы:**
* Иң яҡшы документаль фильм (₺15 000)
* Иң яҡшы документаль фильм — дебют (₺5 000)
** Ҡыҫҡа метражлы фильмдар конкурсы:**
* Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм (₺10 000)
**Тамашысылар премияһы:'''
* 1 урын (₺30 000)
* 2 урын (₺20 000)
* 3 урын (₺10 000)

## Факттар

* 2012 йылда «Алтын апельсин» кино фестивалендә Рәсәй актрисаһы Анна Андрусенко «Иң яҡшы актриса» номинацияһында еңеп, «Хуш, Катя» фильмында Катя роле өсөн премия ала..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Түркән Шорай

**Түркән Шора́й** (; 25 июнь 1945 йыл) — Төркиә киноактрисаһы, сценарист һәм режиссёр. Иленән ситтә  «Көнсығыш Элизабет Тейлоры» тип атайҙар. Рәсәйҙә «Королек — птичка певчая» (1966) фильмындағы Фәриҙә роле менән билдәлелек алыусы.

## Биографияһы
Түркән Шорай 1945 йылдың 28 июнендә Истанбулда чиновник Хәлит Шорай һәм Мәлихә Шорай ғаиләһендә тыуған. 

Ғаиләлә тағы ике ҡыҙ була: Назан һәм Фигән. Кесе ҡыҙҙары тыуғас, бер аҙҙан ата-әсә айырылыша. Ҡыҙҙар әсәһе менән ҡала.

Түркән Фатих ҡыҙҙар лицейын тамамлай.

Мәлихә Шорай ҡыҙҙары менән Төркиәнең тәүге актрисаларының береһе Эмель Йылдыз ханымда фатирҙа йәшәй. Тап Эмель Түркәнға киноға юл күрһәтә: ул ҡыҙҙы Ешилчам студияһына алып килә. Оҙаҡламай Түркән студия менән контракт төҙөй.

2016 йылдан Шорай Евразия Академияһы ағзаһы.

### Шәхси тормошо
1983 йылда Түркән Джихан Уналгә кейәүгә сыға, 1984 йылдың 21 октябрендә уларҙың ҡыҙҙары Ягмур тыуа. 1987 ғаилә тарҡала.

## Фильмография

### Актриса

### Режиссёр

## Бүләктәре
* Анталья халыҡ-ара кино фестивале лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотогалерея Тюркан Шорай на сайте FANPIX.net
* Фотографии Тюркан Шорай на сайте «Афиша»
Афифе Жале

**Афифе Жале** (1902, Истанбул — 24 июль, 1941 йыл) — Төркиәнең тәүге мосолман театр актрисаһы .

## Биография
Афифе Жале (Әфифә Жәлә) Истанбулда 1902 йылда Һидайәт-бей менән Мәтхиә-ханым ғаиләһендә тыуған; һеңлеһе- Бәһиә-ханым һәм ҡустыһы- Сәләх-бей.

## Карьера
Әфифә Истанбул сәнәғәт мәктәбен тамамлай, актриса булырға хыяллана. Ул осорҙа Ғосман империяһында мосолман төрөк- ҡатын ҡыҙҙары сәхнәлә уйнай алмаған. Актрисалар грек, әрмән , йәки йәһүд ҡатын-ҡыҙҙары булған.

Әфифәнең атаһы ҡыҙының актриса булыу теләгенә ҡаршы була. Шуға ҡарамаҫтан, Әфифә Дарюльбедаи консерваторияһында стажер булып эшкә урынлаша (). Консерваторияла был ваҡытта мосолман ҡатын-ҡыҙҙары өсөн актерлыҡ курстары асыла. Улар тик ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уйнарға тейеш була.

1920 йылда Әфифә тәүге тапҡыр *Yamalar* спектаклендә (Хүсәйн Суат) Эмель ролендә сығыш яһай. Был ваҡытта ошо ролде уйнаған Элиза Бинемеджиян сит илгә китә һәм «Эмель» ролендә уйнарға актриса булмай. Әфифә «Жале» тигән сәхнә исеме ала. "Аполлон театры"нда (Ҡадыкөй ҡалаһы) уйнай башлаған Афифе Жале Төркиәләге тәүге мосолман театр актрисаһы була. Театр етәкселеген ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары сикле булыуы тураһында иҫкәртәләр һәм 1921 йылда Әфифәне эшенән бушаталар. Һуңыраҡ ул башҡа театрҙарҙа башҡа исемдәр аҫтында сығыш яһай башлай.

1923 йылда Ататөрк- Төрөк Республикаһына нигеҙ һалған дәүләт эшмәкәре, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау тураһында мәсьәләне күтәреп сыға. Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын сикләгән күп закондар ғәмәлдән сыҡҡас, Әфифәне театрға кире алалар. Ләкин был ваҡытҡа ауыр хәлдән нисек сығырға белмәгән Әфифә насар эҙемтәләр биреүсе дарыуҙар менән мауыға башлаған була.

## Ғаиләһе
1928 йылда ул музыкант Селахаттин Пынар менән таныша(1902—1960). Улар 1929 йылда өйләнешә, ләкин Әфифәнең насар ғәҙәтенән арына алмауы арҡаһында ғаилә тарҡала- 1935 йылда улар айырылыша.

Ире менән айырылышҡас, Әфифә Баҡыркөй психиатрия дауаханаһына эләгә һәм һуңғы йылдарын шунда үткәрә. Афифе Жале 1941 йылдың 24 июлендә вафат була.

## Ҡарағыҙ
* Муваххит, Бедиа

## Иҫкәрмәләр
Ҡарагүз (театр)

**Ҡарагүз** (, — ҡара күҙ), 1) төрөк күләгә театры персонажы, халыҡ юморын, аҡылын күрһәтә;  2) Төркиә күләгә театры, шул уҡ исемдәге персонаж исеменән алынған атама . XVI быуатта барлыҡҡа килгән. Был театрҙа Ҡарагүз, уның партнёры Хадживат, ҡала кешеләре, Анатолия крәҫтиәндәре, хәйләкәр дәрүиш һәм башҡалар бар. Ҡайһы ваҡытта театр тамашалары халыҡтың хөкүмәт һәм илдәге тәртиптәр менән ризаһыҙлығын да күрһәтә.

## «Ҡарагүз» театрының килеп сығышы
Был театрҙың килеп сығышы тураһында төрлө фекер йөрөй. Был театр боронғо Грецияла йәшәп килгән театрҙың Төрөк дәүләтендә һаҡланып ҡалған дауамы тигән фекер бар. Икенселәр иһә, Төркиәгә күләгәләр театры Мысырҙан килгән, һуңыраҡ унда төрөк донъяһы һыҙаттары барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә. «Ҡарагүз» театры 17 быуатта формалаша.
Мосолман руханиҙары театр тамашаларын өнәмәй, тик күләгәләр театры йәшәүен дауам итә.Күләгәләр театры халыҡ араһында яратҡан тамаша була, уны хатта солтан һарайына йыш саҡырып алалар.

## Персонаждар һәм сәхнәләге ваҡиғалар
Төп герой— ҡара күҙле хәйләкәр һәм шуҡ кеше, Петрушка йәки Полишинелгә оҡшаш халыҡ геройы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы ныҡ яратыуы арҡаһында ул бер туҡтауһыҙ ҡыҙыҡ һәм ҡурҡыныс хәлдәргә тарый. «Ҡарагүз — гонаһһыҙлыҡ ҡорбаны» пьесаһы иң ҡыҙыҡ тамаша тип иҫәпләнә. Дуҫы уға үҙе юҡта ҡатынын һаҡларға ҡушып ҡалдыра, ә тегеһе Ҡарагүздең үҙен аҙҙырырға теләй.

Тамаша башында кларнет тауышы яңғырай, шунан һуң Ҡарагүздең дуҫы Хадживат һағышлы йыр йырлап килеп сыға. Пьеса ябай булһа ла, шул осорҙа йәшәгән халыҡ өсөн ул бик күңелле була. Ҡарагүздең күҙе Хадживаттың ҡатынына төшә, ә Хадживат уға һәр саҡ ҡамасаулай.

Тамашала ҡатнашҡан ҡурсаҡтар (фигуралар) буйвол йәки дөйә тиреһенән эшләнә.Уларҙы төрлө төҫтәргә буяйҙар.

## Әҙәбиәт
* Kudret, Cevdet. 2004. *Karagöz*. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 119., Sanat, 2111. ISBN 975-08-0862-2
Георг Гоян. «2000 ЛЕТ АРМЯНСКОГО ТЕАТРА. Том первый: Театр древней Армении», Государственное издательство «Искусство», Москва 1995.

## Һылтанмалар
* Karagoz.net
* www.unima.org.tr Karagöz Hakkında
* Karagöz Hakkında Bilgiler..
* Karagozevi.com 
* Hacivat-Karagöz
Әйт-Бен-Хадду

**Әйт-Бен-Хадду** (берберский: Ath Benhadu, ) — көньяҡ Мароккола ксар (нығытылған ҡала) , Варзазаттан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай в 29 саҡрым алыҫлыҡта ята. 1987 йылдан Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы булараҡ ЮНЕСКО яҡлауы аҫтында тора. Әйт-Бен-Хадду Варзазат йылғаһының һул ярында уба битләүендә урынлашҡан. Йылға үҙәне сүл буйлап үтә; йылға Атлас тауҙарының көньяҡ битләүҙәрендә башлана һәм артабан Сахара ҡомдарында юғала. Уның буйында Марракештан Загора аша Томбуктуға каруан юлы үтә. Ксар яҡынса XI быуатта каруан юлын һаҡлау өсөн барлыҡҡа килә. Транссахара сауҙаһының әһәмиәтен кәмегәндән һуң тарҡылыш кисерә башлай, халыҡ әкренләп йылғаның ҡаршы яҡ яры буйына күсеп ултыра. 1990 йылдарға ксар хараба хәлендә була, унда бөтәһе ун ғаилә генә йәшәй. Һуңғы йылдарҙа реставрация эштәре алып барыла, ксарҙы туристик үҙәккә әйләндереү һәм унда сәнғәт галереяһы урынлаштырыу күҙаллана.

Әйт-Бен-Худда Сахара алды өлкәһендә, Бейек Атластан көньяҡтараҡ традицион мароккко балсыҡ ҡатыш архитектураһының миҫалы булып тора. Ксарҙың барлыҡ торлаҡтары ҡыҙыл-һоро балсыҡтан төҙөлгән. Яҫы ҡыйыҡлы йорттар уба битләүендә террасалар булып урынлашҡан, урамдар горизонталь бара һәм аркалар һәм тар урамдар менән тоташа. Ксарҙа дүрт инеү урыны бар, уларҙың икеһе бушлай, икеһе түләүле. Бушлай инеү урындары стенала ҡапҡа аша алып бара, шул уҡ ваҡытта түләүле үтеп йөрөү урыны торлаҡ аша үтә һәм ике ғаиләгә ҡарай; бер инеү урынында музей урынлашҡан.

## Кинола
Ксар ниндәйҙер кимәлдә көнсығыш сюжеттарын ҡулланған кинофильмдар төшөрөү өсөн иң популяр урындарҙың урыны булған һәм булып ҡала. Бында төшөрөлгән фильмдар:

* *Лоуренс Аравийский* (1962)
* *Человек, который хотел стать королём* (1975)
* *Иисус из Назарета* (1977)
* *Бандиты времени* (1981)
* *Жемчужина Нила* (1985)
* *Искры из глаз* (1987)
* *Последнее искушение Христа* (1988)
* *Под покровом небес* (1990)
* *Кундун* (1997)
* сериал «Клон» (2001)

* *Мумия* (1999)
* *Гладиатор* (2000)
* *Александр* (2004)
* *Принц Персии: Пески времени* (2010)

## Иҫкәрмәләр
Мәҡхур Камель Хәсән

**Камель Хәсән  Мәҡхур** (1 ғинуар 1935 йыл —  2002  йыл) — Ливия адвокаты, яҙыусы һәм дипломат.

## Биографияһы
Камель Хәсән Мәҡхур Триполи ҡалаһының Дахра районында  1935 йылда тыуған Мәҡхур үҙенең бала сағын башта Дахрала, һуңынан Ҡаһирәлә үткәрә, шунда мәктәпте тамамлай.

1957 йылда Ҡаһирә университетының юридик факультетын тамамлай, шунан һуң  һөнәре буйынса дәүләт аппаратында  эшләү өсөн Ливияға ҡайта. Ике йылдан һуң Триполитанияның юрисконсульты ярҙамсыһы булып тәғәйенләнә.  1969 йылда  Апелляция судының судьяһы, һәм  1970 йылда Юғары судтың судьяһы итеп тәғәйенләнә. Ливияла сит ил хәрби базаларын ябыу, шулай уҡ Ливия хөкүмәте һәм бизнес алып барыу буйынса нефть компаниялары араһында  һөйләшеүҙәрҙә юридик консультант була.  

1972 йылда БМО ҡарамағында Ливияның даими вәкиле итеп тәғәйенләнә. Һуңынан  Канадала илсе, 1975 йылдан — Францияла,  артабан Ҡытайҙа Ливияның беренсе илсеһе була. 

1982 йылдың  мартында Юғары Халыҡ комитеты (хөкүмәт) составына нефть эштәре буйынса секретарь булараҡ (министр) инә, Ливия менән Тунис араһында континенталь шельф тураһында бәхәс буйынса  Гаагала Халыҡ-ара судта эште ҡарауҙа Ливия  вәкиле була.  1984 йылда  Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһында (ОПЕК)  генераль секретары була.

1986 йылдың 1 мартында Ливия Жәмәһириәһенең тышҡы бәйләнештәр буйынса секретары итеп тәғәйенләнә (сит ил эштәре министры)  һәм ошо вазифала бер йыл эшләй.  1991 йылда  Аузу һыҙаты арҡаһында Чад-Ливия бәхәсенең  сиселеше процесында тағы  Ливияның дәүләт делегцияһы  вәкиле була. 1986 йылдың декабрендә рәсми визит менән СССР-ға килә.

1989 йылда Триполи ҡалаһында  үҙ «MAGHUR & PARTNERS» фирмаһын аса

1997 йылда Халыҡ-ара енәйәт трибуналын ойоштороу буйынса БМО конференцияһында Ливия вәкиле була. 1998 йылда БМО-ла делегацияны етәкләй, унда "Локерби эше" буйынса һәм Ливияға ҡарата БМО санкцияларын бөтөрөү мәсьәләләре тикшерелә. "Локерби эшендә" БМО-ла тыңлауҙарҙа Ливия  версияһын  яҡлау буйынса төп  юрист булды.

Ливияның беренсе  әҙәбиәтселәренең береһе була, 1950 йылдан яҙа.  Һигеҙ баҫылып сыҡҡан китап авторы, ике һуңғыһы  2000  йылдың июлендә сығарыла.

Ливияның педагогы һәм йәмәғәт эшмәкәре Сухир Әл-Гарьяниға өйләнә, уларҙың ете балаһы— өс малай һәм дүрт ҡыҙы була.

Марокко Король академияһының ағзаһы була һәм бер нисә хөкүмәт наградаларына лайыҡ була.   Ливияла  2002 йылда вафат була.

## Һылтанмалар

* Kamel Maghur official Website

## Иҫкәрмәләр
Мисурати Мостафа әл

**Мостафа әл-Мисурати** (18 август 1926 йыл) — Ливия яҙыусыһы, Мысыр сығышлы публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Мостафа әл-Мисурати үткән быуат башында Мисурата ҡалаһынан Мысырға күсеп килеүселәр ғаиләһендә Искәндәриә ҡалаһында тыуған. Башланғыс белемде Ҡаһирә-Бүләктең боронғо райондарының береһендә урынлашҡан мәҙрәсәлә ала. 1933 йылда урта мәктәпкә уҡырға инә, 1946 йылда Әл-Әзһәр университетын тамамлай, теология өлкәһендә ғилми дәрәжә ала, һәм шул саҡта уҡ университеттың ғәрәп теле колледжын тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң мәктәптә ғәрәп телен уҡыта. Илдә Британия ғәскәрҙәренә ҡаршы демонстрацияларҙа ҡатнаша. 1948 йылда Ливияға күсә, унда милли прогресс партияһына ҡушыла, һәм уның төп ораторҙарының береһе була. Монархия режимы ваҡытында илдә сит ил ғәскәрҙәренең булыуына ҡаршы протестары өсөн өс тапҡыр ҡулға алына. 1960 йылда илдең вәкилдәр палатаһына һайлана, һәм унда милли берҙәмлек һәм Ливияла сит ил хәрби базаларын бөтөрөү өсөн әүҙем сығыш яһай.

1954 йылдан Триполи әҙәби журналының мөхәррире була. Власҡа Муаммар Каддафи килгәндән һуң, төрлө вазифалар биләй: сәнғәт һәм әҙәбиәт буйынса комитет башлығы, илдең Яҙыусылар союзы секретары, Ливия радиоһы башлығы, «Народная газета» баҫмаһының баш мәхәррире була. Үҙенең тәүге әҫәрҙәрен Мысырҙа йәшәгән ваҡытында уҡ яҙа. Ижади мираҫы башлыса ҡыҫҡа хикәйәләрҙән һәм мәҫәлдәрҙән тора. Иң билдәле йыйынтыҡтары «Мирсаль» (1962), «Разорванный парус» (1963), «Горсть пепла» (1964), «Солнце и решето» (1977). Рус классиктары Ф. М. Достоевский, Л. Н. Толстой, М. Горькийҙың йоғонтоһон кисерә. Н. С. Фетисова Ливия яҙыусыһына «Таха Хөсәйен, Туафик әл Хәким, ағалы-ҡустылы Мөхәмәт һәм Мәхмүт Теймур кеүек нәфис һүҙ оҫталары йоғонто яһай» тип билдәләй. Шулай уҡ Иҙрис Йософ, Әбд Әр Рахман әл Хәмәси, Әб әр Рахман Шәрҡәүи тәьҫирен дә билдәләйҙәр. Ливия әҙәбиәт ғилеменә һәм фольклористикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Уның әҫәрҙәре бик күп телдәргә, шул иҫәптән инглиз, француз, немец, итальян, ҡытай, урыҫ һәм һинд телдәренә тәжемә ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Библиография (ар.).
Литын районы

**Литын районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Литын ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 34 905 кеше йәшәй.

## Географияһы
Майҙаны — 960&nbsp;км² (райондар араһында 13-сы урын).

## Тарихы
Район 1923 йылда барлыҡҡа килгән.

## Һылтанмалар
* Літинська РДА  
* Літинська районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Миһранов Искәндәр Абрар улы

**Миһранов Искәндәр Абрар улы** (1 декабрь 1939 йыл) — педагог, тарих уҡытыусыһы, ауыл хәбәрсеһе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, һәүәҫкәр йырсы һәм ҡурайсы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (1997).

## Биографияһы
Искәндәр Абрар улы Миһранов 1939 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Мәхмүт ауылында тыуған. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы
* Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мигранов Искандар Абрарович. Сайт школьного этнографического музея МОБУ СОШ с. Аркаулово имени Баика Айдара
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. 
* Һеҙ - районыбыҙҙың хазинаһы. /Гөлшат Шәмсетдинова
Турбив

**Турбив** () — Украинаның Винница өлкәһендәге Липовец районының ҡала тибындағы ҡасаба.

2024 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала ≈ 6 000 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Токова Н. П. Турбів: сторінки історії. — Вінниця : ТОВ «Консоль», 2009. — 180 с., іл. 

## Иҫкәрмәләр
Ғәлиев Ғәли Талха улы

**Ғәлиев Ғәли Талха улы** — (1950), ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 2013—2016 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының Өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институты директоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылынан.

## Биографияһы
Ғәли Талха улы Ғәлиев 1950 йылдың 1 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған. Социология фәндәре докторы.

1972 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған.

## Хеҙмәт юлы
1974 йылдан алып Салауат ҡалаһының ВЛКСМ һәм КПСС ҡала комитеттарында бүлек мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфө нефть институтының Салауат филиалында уҡыта.

1987—1991 йылдарҙа Екатеринбург ҡалаһындағы Урал социология-сәйәси институты уҡытыусыһы;

1993 йылдан башлап БР профсоюз кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтының, бер үк ваҡытта

1998—2008 йылдарҙа Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡортостан социологик технологиялар институтында (филиал) хеҙмәт итә,

2013 йылдан алып Өфө дәүләт ефть университетының иҡтисад һәм сервис институты У‑ның өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институтының бүлек начальнигы һәм директоры.

Фәнни тикшеренеүҙәре этник- ара мөнәсәбәттәр өлкәһендәге соцологик технологияларға, милләт-ара конфликттарҙы күҙаллау һәм бөтөрөү проблемаларына арналған. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Ғәли Талха улы Ғәлиев Евразия социологтары ассоциацияһы президенты итеп һайланған

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* 1997 — Социология фәндәре докторы
* 1998 — профессор
* 1999 — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре
* 2001 — БР‑ҙың мәғариф отличнигы
* 2005 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Межэтнические отношения как объект социальной технологии. Уфа, 2001 (авторҙ.); Технологии управления социальным аудитом. Уфа, 2009 (авторҙ.); Социальные технологии. Ресурсы. Аудит: в 2 т. Уфа, 2011 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* /index.php/5922 Ғәлиев Ғәли Талха улы
* /index.php/10591 Галиев Гали Талхиевич
* Гали Галиев избран президентом Евразийской ассоциации социологов…
* www.anrb.ru/blog/Item/823/18 БР Фәндәр Академияһы Рихард Зорге урамы, 17-се йорт. Тел.: (347) 223-07-10.
* ies.rusoil.net/page/dopolnitelnoe-obrazovanie ДОПОЛНИТЕЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ (Курсы повышения квалификации) Начальник отдела Галиев Г. Т.
 
## Иҫкәрмәләр
Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы

**Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы** — (1950), ғалим-иҡтисадсы. 1970 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Ураҙ ауылынан.

## Биографияһы
Өлфәт Ғаяз улы Зиннуров 1950 йылдың 1 ғинуарында БАССР‑ҙың Учалы районы Ураҙ ауылында тыуған, иҡтисадсы. 

1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған. Махсуслашыуы: машиналар төҙөү сәнәғәте иҡтисады һәм уның ойошторолоуы

## Хеҙмәт юлы
1968 йылдан алып Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй. 

1970 йылдан алып (өҙөклөк м‑н) Өфө авиация институтында (дәүләт авиация техник университеты) эшләй:

1982—85 йылдарҙа лаборатория мөдире, 

1996 йылдан — менеджмент һәм маркетинг кафедраһы мөдире. 

1985—1986 йылдарҙа Татар АССР-ы Яр Саллы ҡалаһында Кама политехник институтында уҡыта. 

Фәнни тикшеренеүҙәре иҡтисад һәм интеллектуаль милек, инновацион эшмәкәрлек м‑н идара итеү мәсьәләләренә, менеджмент һәм маркетингыға арналған. 

Зиннуров баҙар иҡтисады шарттарында вуздар менән маркетинг идара итеүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй. 

200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Зиннуров Ө. Ғ. етәкселегендә 29 аспирант ғилми дәрәжә яҡлаған. 

Ғилми йүнәлеше: эшмәкәрлектең төрлө тармаҡтарында маркетинг теорияһы һәм тәжрибәһе, эшҡыуарлыҡ иҡтисады һәм уның менән идара итеү

Зиннуров Ө. Ғ. уҡытҡан дисциплиналар: маркетинг, стратегик маркетинг, халыҡ-ара менеджмент.

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* 1994 - иҡтисад фәндәре докторы
* 1997 - профессор
* 2002 - Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Маркетинг в деятельности вузов: теория и методы решения. М.; Уфа, 1993; Промышленный маркетинг. Уфа, 2010 (авторҙ.); Институциональные механизмы государственно-частичного партнёрства в развитии инновационной деятельности. Уфа, 2013 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* рф/index.php/4736 Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы
* рф/login/2-statya/17454-zinnurov-ulfat-gayazovich.html Зиннуров Ульфат Гаязович
* www.mim.ugatu.su/node/38 Өфө дәүләт авиация техник университетының менеджмент һәм маркетинг кафедраһы

## Иҫкәрмәләр
Әзербайжан Милли тарих музейы

**Әзербайжан Милли тарих музейы** (, ) —
Әзербайжан тарихы музейы 1920 йылда асыла. Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урынлашҡан.

## Музей тарихы
1920 йылдың июнь айында Әзербайжан ССР-ы мәғариф халыҡ комиссариатының мәктәптән тыш эштәр бүлексәһе «Музэкскурс» ярҙамсы бүлеге булдырған, артабан ул музей статусы ала. Музей исемен бер нисә тапҡыр үҙгәртә, мәҫәлән, 1920 йылдарҙа «Әзербайжан халыҡтары тарихы музейында» тип аталған). 1920 йылда музей « Әзербайжан ССР-ы дәүләт музейы» тип исемләнә, ә 1921 йылдың май айында тәүге тамашасыларҙы ҡабул итә.

1925—1960 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ының археология үҙәге булараҡ та ҡулланыла.

1968 йылда Виктор Квачидзе етәкселегендә һыу аҫты археологияһы төркөмө төҙөлгән. Төркөм Каспий диңгеҙенең Әзербайжанға ҡараған яр буйындағы һыу аҫты -археологик тикшеренеүҙәр эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

## Хоҡуҡи нигеҙе
2011 йылдың 16 мартында Әзербайжан республикаһы президенты Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының Әзербайжан Милли тарих музейы матди-техник базаһын нығытыу буйынса өҫтәмә саралар тураһында күрһәтмә сығара.

## Галерея


Файл:Камень албания.jpg|V—VI быуаттарҙағы христиан храмынан ҡалған таш капитель, албан яҙмалы, Судагылан нығытмаһы янында табылған 
Файл:Раздел история азербайджана.jpg| Нахичевани янындағы XVI быуатҡа ҡараған ат һәм һарыҡтар һындары (таштан) 
Файл:Албания-археология.jpg|Мингечаурҙа табылған VI—VII быуат шәмдәлдәре 
Файл:Mis qab, Xınıslı.JPG|Хыныслыла табылған баҡыр һауыттар
Файл:Female stone idol from Khinisli.jpg|1946 йылда Хыныслыла табылған таш статуя 
Файл:Разные предметы.jpg|Эскпозиция предметтары 
Файл:Jar-Burial Culture.jpg|Кувшиндар менән ерләү
Файл:Сосуд-раскопки.jpg|Б.э.т II мең быуат уртаһы һауыт-һабаһы. 
Файл:Сосуд из глины.jpg|Шәмкир районында табылған балсыҡ һауыт-һаба. Б.э.т. XVI—XV быуаттар
Файл:Древние монеты.jpg|Нахичевань янында табылған көмөш тәңкәләр 
Файл:Украшение из меди.jpg|Бронза биҙәүестәр
Файл:Албанский шлем.jpg|Яугир торҡаһы. Ахсу районы
Файл:Канализационные-трубы.jpg| Археологик ҡаҙыныуҙарҙа табылған канализация торбалары
Файл:Азых.jpg|1968 йылда Азых мәмерйәһендә табылған яңаҡ һөйәге
Файл:Muzey 1629.jpg
Файл:Изображение muzey.jpg
Файл:Key of parade gate of Shusha fortress.jpg|Шуша ҡәлғәһендә табылған көмөш асҡыс
Файл:Çoğur.jpg|Чогур
Файл:Кяманча 1622.jpg|Кеманча, XIX быуат
Файл:Grenaderka.jpg|Гренадерка




**Музейҙың Нумизматика фондынан**

Файл:Abbas I.jpg|Көмөш тәңкә, 1587 йыл.
Файл:Albaniya tetradraxma.jpg|Кавказ Албанияһы, Александр Македонский һынына оҡшатып эшләнгән тетрадрахма .
Файл:Khatai 1507.jpg| 1507 йылғы тәңкә.
Файл:Sefevid Abbas I.jpg|1587 йылғы тәңкә.
Файл:Sirvansah mazyadi.jpg| 1398 йылғы дирһәм.
Файл:Аббас второй Сефевиды.jpg|1647 йылғы тәңкә.
Файл:Tetradraxma albania.jpg|Кавказ Албанияһы, Александр Македонский һынына оҡшатып эшләнгән тетрадрахма.
Файл:Амавиды.jpg|Әмәүиҙәр осоро, көмөш дирһәм, Дербенд, .
Файл:Karabakh khanate.jpg|Ҡарабах ханлығы. Панахабад. (Шуша).
Файл:Karabakh Panahabad (shusha).jpg|Ҡарабах ханлығы.  Панахабад. (Шуша).



## Ҡарағыҙ
* Әзербайжан
* Гаджи Зейналабдин Тагиев
* Әзербайжан ССР-ы
* Әзербайжан тарихы
* Нумизматика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Оратив

**Оратив** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Оратив районының административ үҙәге.

2025 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 2 626 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Оратив тариһы 

## Иҫкәрмәләр
Яхин Рафаил Заян улы

**Яхин Рафаил Заян улы** (2 ғинуар 1950 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры; 1999 йылдан район башҡортары Ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), райондың почётлы гражданы (2012).

## Биографияһы
Рафаил Заян улы Яхин 1950 йылдың 2 ғинуарында Яңауыл районының Булатйылға ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1967 йылда Буй совхозында эшсе булып башлаған.
  
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге — Башҡорт дәүләт аграр университетын) тамамлаған.

## Хеҙмәт юлы
 мөдире, партком секретары, директор урынбаҫары һәм совхоз директоры булып эшләй.

1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры.

«Миҫал өсөн, бөгөн элеватор бер нисә райондан ашлыҡ ҡабул итә. Ауыр 2000-се йылдарҙа бында комбинирланған мал ризығы заводы эш башлаған. Бөгөн элеваторға яңы инвестор килде, һәм беҙ, ул булған проблемаларҙы хәл итер һәм етештереүҙе яңы кимәлгә күтәрер тип ышанабыҙ. Районда 20 мең баш һыйҙырған сусҡа комплексы эшләй. Йөҙгә яҡын эш урыны булдырылған. Предприятие ҡаҙнаға һалымды күндәм бүлеп тора. Шуны әйтер кәрәк, ваҡытында республиканың төньяғында 12 типовой сусҡа комплексына нигеҙ һалынғайны, бөгөн беҙҙең комплексыбыҙ ғына һаҡланып ҡалған. Яңауыл май-сыр комбинатының элекке позицияларына продукцияһының юғары сифаты менән дан ҡаҙанған хәҙерге һөт заводы, „Еңеү“ ЯСЙ, ышаныслы хәрәкәт итә. Уңышлы тауар етештереүселәр иҫәбендә „Урада агрофирмаһы“ ЯСЙ-н, ООО „Еңеү“ ЯСЙ-н, „Восток колхозы“ , „Агро М“ ЯСЙ-н атарға булыр ине, уларҙа хәҙерге заман етештереү технологиялары ҡулланыла, малсылыҡ торлаҡтары уңышлы яңыртыла».
Яхин Рафаил Заян улының «Яңауыл таңдары» гәзитенә биргән интервьюһынан.
Яңауыл районы башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

РФ-ның Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы буйынса Эске эштәр министрлығының йәмәғәт советы рәйесе.

Яңауыл һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары район советы пленумы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Яңауыл районының почётлы гражданы (2012).
* РФ Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы һәм алтын сәғәт менән бүләкләнә.

## Әҙәбиәт
* Время требует решительности и ответственности. Альбира Хатмуллина, корреспондент./«Янаульские зори» 29 августа 2018 г.

## Һылтанмалар
* БР ауыл хужалығы министрлығы 
* [yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/Почетные-граждане-Янаульского-района-pdf.io_.pdf Яңауыл районының почётлы граждандары]
* Яхин Рафаил Заянович

## Иҫкәрмәләр
Лауреано Вальенилья Ланс

**Лауреано Вальенилья Ланс** (; 1874 йылдың 10 ноябрендә Венесуэланың Ансоатеги штаты Барселона ҡалаһында тыуған —1936 йылдың 16 ноябрендә Парижда, Францияла вафат булған) — венесуэла тарихсыһы, интеллектуал, социолог, дәүләт һәм илселек эшмәкәре (дипломат).

20 йылға яҡын Венесуэла диктаторы Хуан Висента Гомес хөкүмәтендә Милли когресс (парламент) рәйесе вазифаһын башҡарған.

## Биографияһы
Хуан Висента Гомес режимы апологеты булараҡ билдәле. Президент Хуан Висента Гомес осоронда Эске эштәр министры булған.

1930-сы йылдарҙа Францияла Венесуэланың тулы хоҡуҡлы ғәҙәттән тыш илсеһе булған.

Л. Вальенилья Ланс, башҡа латин америка илдәренән айырмалы үҫешен һәм венесуэла демократияһының *«үҙенсәлекле»* характерын билдәләп, либераль мәктәптең Венесуэла тарихына ҡарашын . Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш граждандар һуғышынан өҫтөнлөклөрәк тигән тезис тәҡдим иткән.

Раса проблемаларына, власть менән мөнәсәбәттәр һәм социаль үҫешкә ҡағылған тарихи һәм социологик теорияларҙы ентекләп эшләү яғынан үҙ өҫтөнә бик ҙур яуалылыҡ йөкләгән. «Халыҡ массалары артта ҡалған һәм тыңлауһыҙ социаль төркөм», тип ҡараған һәм «массаларҙың энергияһын демократик тәртипкә йүнәлтә алған популяр көслө кеше тарафынан» сәйәси хакимлыҡ тормошҡа ашырылырға тейеш, тип раҫлаған. Реакцион милләтселек, йәғни «демократик цезаризм» теорияһы авторы, һәм шуға ярашлы, аграр илдәрҙә демократия бары тик бер генә кешенең йәки цезарҙың (жандарм) ҡулына бирелгән милитаристик диктатура, һәм был диктатура  туранан-тура халыҡ ихтыярын сағылдырырға, аристократияның олигархик ынтылыштарын баҫтырырға һәм милләт берҙәмлеген тәьмин итергә саҡырылған власть, тип ҡылыҡһырлаған.

## Һайланған хеҙмәттәре
* Cesarismo democrático, Estudios sobre las bases socialógicas de la constitutión efectiva de Venezuela, 3 ed., Car., 1952.

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Энциклопедический справочник «Латинская Америка». — М.: Советская Энциклопедия. Главный редактор В. В. Вольский. 1979—1982.

## Һылтанмалар
* Laureano Vallenilla Lanz
Хәлидә Әдип Әдеүәр

**Хәлидә Әди́п Әдеүәр** () (1882 й. тыуған — 1964 й. вафат булған) — төрөк сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. Романистка һәм . Төрөк ҡатын-ҡыҙҙарының түбән социаль статусын тәнҡитләүгә ҡоролған хеҙмәттәре менән билдәле. Хәлидә, күп төрөк ҡатын-ҡыҙҙары исламда ҡатын-ҡыҙ хоҡуғын тотоу менән ҡыҙыҡһынмағанлыҡтан, хоҡуҡтары боҙола, тип раҫлаған. Үҙ ғүмерендә ул Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш осоронда төрөк ҡораллы көстәрендә хеҙмәт тә иткән. Төрөк сәйәсәтенең яңы курсы эйәрсәне булараҡ, ул Ливанда 1916 йылғы геноцид ҡорбандары булған әрмән етемдәрен яңынан тәрбиәләүҙә ҡатнашҡан. Ататөрктөң дуҫы һәм тарафдашы булған. Иң ауыр йылдарҙа уның янында булған. Хәлидә Әдеүәр Ататөрк хәрби штабында булған һәм 1922 йылда Измирҙы (Смирны) яулап алыуҙы ентекле тасуирлаған.

## Ҡыҫҡаса биографияһы
Хәлидә Әдип Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда тыуған; кескәйҙән үк, ғәрәп телен һәм математиканы өйрәнгән, һәм 1901 йылда ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән америка колледжын тамамлаған; колледж яңы йәш төрөктәрҙе тәрбиәләүгә йүнәлтелгән булған. Шул йылдарҙа Ғосман империяһы сәйәси көрсөк кисергән һәм социаль характерҙағы реформаларға мохтаж булған. 1897 йылда 15 йәшлек Хәлидә Әдип Джейкоб Абботтың «Әсә» әҫәрен тәржемә иткән. Шуның өсөн уны ғосман солтаны Абдулхәмид II уны *Миһырбанлыҡ ордены* менән бүләкләй.

Тәүге ире Сәлих Зәкиҙән ике балаһы тыуа. Һуңынан улар айырылыша.

1909 йылда уның тәүге романы, *Seviye Talip*, донъя күрә. 1917 йылда ул Аднан Әдеүәргә кейәүгә сыға. Бер йылдан Истанбул университетына лектор булып эшкә урынлаша. Фәҡәт ошо йылдарҙа ул төрөк азатлыҡ хәрәкәтендә бик ҙур әүҙемлек күрһәткән.

1916 йылда, төрөк мәктәбе директоры булараҡ, әрмән етемдәрен ҡурсалаған. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, ире менән, Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатанашыу маҡсатында, Анатолияға килгәндәр; ул башта милли ҡораллы көстәрендә капрал һәм һуңыраҡ сержант булып хеҙмәт иткән.

Һуғыш тамамланғандан һуң, Көнбайыш Европаға ебәрелгән ире менән бергә, улар 1926 йылдан алып 1939 йылға тиклем Францияла һәм Бөйөк Британияла йәшәгәндәр. Ул күп сәйәхәт иткән, АҠШта һәм Британия Һиндостанында юғары уҡыу йорттарында уҡытҡан, лекциялар һөйләгән. 1939 йылда Төркиәгә ҡайтҡандан һуң, Истанбул университетында уҡытҡан. 1950 йылда Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышына, парламентына, һайлана, 1954 йылда сәйәсәттән ситләшә.

Уның романдарының төп темаһы — ул көслө, буйһонмаусан ҡатын-ҡыҙ характеры.

## Экранлаштырылған әҫәрҙәре
1923 йылда режиссёр Мөхсин Эртоғрол Хәлидә Әдеүәр китаптарының береһе буйынса «Огненная рубашка» фильмын төшөргән. Был фильм төрөк кинематографы өсөн шуның менән хәтерҙә ҡала, был мосолман ҡатын-ҡыҙҙары уйнаған тәүге төрөк фильмы (Ғосман империяһында мосолман ҡатын-ҡыҙҙарға дини сәбәптәр менән кинола төшөү тыйылғанлыҡтан, был осорҙа төшөрөлгән бөтә фильмдарҙа, ҡатын-ҡыҙҙар ролен христиан йәки йәһүд ҡатын-ҡыҙҙары уйнаған) — Бәдиә Мөваһһит һәм Нәйир.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башар, Шюкуфе Нихаль
* Зорлутуна, Халиде Нусрет
* Нигяр-ханым

## Иҫкәрмәләр
Советтарға ҡаршы грек контрреволюцион баш күтәреүсе шпион йәшерен ойошмаһы

**Советтарға ҡаршы грек контрреволюцион баш күтәреүсе шпион йәшерен ойошмаһы (ГАКПШПО)** — ысынында ғәмәлдә булмаған ойошма тураһында НКВД тарафынан Украина гректары араһында репрессиялар үткәреүҙе һәм тамырлаштырыу сәйәсәтен бөтөрөүҙе аҡлау өсөн уйлап сығарылған эш.

Ойошманың маҡсаттары буйынса, йәнәһе, гректар Ҡыҙыл Армия тылында ихтилал әҙерләгәндәр, шпион һәм ҡоротҡос эш алып барғандар. Шул уҡ ваҡытта йәшерен ойошма Төньяҡ Кавказ, Абхазия, Ҡырым, Донбасс уң троцкистар ойошмаһы һәм украин милләтселәре һә шундай уҡ контрреволюцион ойошмалар менән, йәнәһе, бәйләнеш тотҡан.

Ҡулға алыуҙар 1937 йылдың декабренән 1938 йылдың башына тиклем Мариуполь, Сталино, Харьков, Одесса һәм Киев ҡалаларында үткәрелә. Ойошма эше буйынса *эллинлыҡ* сәйәсәтенә, шулай уҡ грек мәҙәни һәм уҡыу-уҡытыу йорттарына ҡағылышы булғандарҙың барыһы ла тиерлек ҡулға алына: Милли әҙселектәр үҙәк комиссариаты грек секцияһының элекке башлығы С. Яли, өлкә башҡарма комитеты секретары П. Богадица, грек «Колективитис» гәзитенең, «Пионерис» журналының һәм Донецк өлкә грек нәшриәтенең бөтә хеҙмәткәрҙәре (Г. Костоправ, А. Дмитриу, Г. Кудаковцев, Ф. Яли, Л. Лео, М. Тишлек, А. Мегильбей, Х Хараман, Х. Акритас, Ф. Самарчиди, К. Скилис), грек педагогия училищеһы һәм грек мәктәптәре уҡытыусылары составы мариупольщина грек, грек (И. Левопулос, И. Бешевли, М. Спинжа, Г Лелнидас һәм башҡалар.), Грек милли театрҙың элекке хеҙмәткәре, Харьков, Киев һәм Одесса ҡалаларындағы Көнсығыш халыҡтары йорттары ағзалары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* НКВД-ның Грек операцияһы

## Һылтанмалар
* «ГРЕЦЬКА АНТИРАДЯНСЬКА КОНТРРЕВОЛЮЦІЙНА ПОВСТАНСЬКА ШПИГУНСЬКА ПІДПІЛЬНА ОРГАНІЗАЦІЯ» 1937—1938 // Енциклопедія історії України: Т. 2: Г — Д / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України.- К.: В-во «Наукова думка», 2004. — 688 с.: іл.
Метрика (поэзия)

**Метрика** (, μέτρον — үлсәү, үлсәм тигәндән) —  күп мәғәнәле лингвистик һәм әҙәбиәт ғилеме  термины:

* Шиғыр ғилеме өлкәһе,  Метрик шиғыр төҙөлөшө төшөнсәһенә тиң;
* Шиғыр ғилеме өлкәһе, шиғыр юлы (теләһә ҡайһы типтағы) төҙөлөшө тураһындағы ғилем (өндәр аһәңе тураһындағы эвфоника ғилеме, юлдар аһәңе тураһындағы строфика ғилеме менән йәнәш); был осраҡта ғәҙәттә  «метрика һәм ритмика» һүҙбәйләнеше ҡулланыла, был төшөнсәләр араһындағы айырма иғтибар үҙәгенә алынмай  (ҡарағыҙ: Метр).

Термин һирәкләп музыка ғилемендә  музыкаль метрҙың композицион-техник үҙенсәлектәрен дөйөмләштереү өсөн ҡулланыла (мәҫәлән, «Стравинский метрикаһы»).

## Һылтанмалар

*
Эпентеза

**Эпентеза** (,  йәбештереү, йәнәшә ҡуйыу) — фонетик күренеш, һүҙгә бер йәки бер нисә өн — тартынҡы (, оро) йә һуҙынҡы (йәғни анаптиксис, , ҡушылма) өҫтәүҙән ғибәрәт.

## Шиғырҙа  эпентеза
Антик шиғырҙа эпентеза һүҙгә ижек өҫтәүҙән тора. Мәҫәлән,  «mōrtalīs, quoniām bellī fera mōenera Māvors» (Lucr. Rer. Ι 32), бында *Mars* урынына  *Māvors* ҡулланылған*;* йәки тағы бер миҫал: «nāvita nēc mediā nēscius ērrat aquā» (Ovid. Amor. XIII 12), *nauta *урынына *navita* тора*.* Был осраҡтарҙа  эпентеза күренеше йыш ҡына һүҙҙең архаик формаларына олғаша; мәҫәлән  *Māvors* формаһы *Mars *тигәндең архаик формаһы булып тора*. * Ғәҙәттә латин шиғырында осрай.

## Эпентезаның  телдәге ҡулланылышы

Эпентеза телдә һүҙгә  этимологик булмаған (йәғни мәғәнәгә йоғонто яһамаусан) тоторҡло йә күсмә өн өҫтәп ебәреүҙән ғибәрәт. Күренеш  артикуляцион торош алыуҙы күҙҙә тота. Өндө әйтергә әҙерләнгән телмәр ағзалары тейешле торошто алырға алдан әҙерләнә һәм   биодинамик «уңайлы» артикуляцияны тәьмин итә. Шуның менән бергә һүҙҙең алдағы  фрагменттары үҙгәрешкә дусар була. Ҡағиҙә булараҡ, эволюционлыҡҡа эйә һәм телдең үҫешенә юлдаш була. Йышыраҡ тел үҙенә ят  тартынҡылар тупланышы булған һүҙҙе үҙләштергәндә барлыҡҡа килә  (атап әйткәндә, асыҡ ижек  законына эйә булған телдәрҙә, мәҫәлән,  япон  йәки праславян  телдәрендә). 

## [[Башҡорт теле]]ндә эпентеза

Башҡорт телендә эпентеза — өндәрҙең комбинаторлы үҙгәреше төрҙәренең береһе , өҫтәмә өн һүҙҙең  әйтелешен еңелләштереү өсөн хеҙмәт итә. Эпентеза күренеше башҡорт теленә рус теленән һәм рус теле аша башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә осрай. Әгәр эргәләш тартынҡылар һүҙҙең башында килһә, һуҙынҡы шул ике тартынҡының араһына ҡуйыла, мәҫәлән, князь — кенәз, бревно — бүрәнә; һүҙҙең аҙағында килһә, был һүҙгә ялғау ҡушылған саҡта һуҙынҡы тамыр менән ялғау араһына ҡуйыла, мәҫәлән, лозунг — лозунг-ы-лар, Норильск — Норильск-и-ҙа.

Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә эпентеза күренешенең түбәндәге үҙенсәлектәре бар:

а) элеккерәк замандарҙа үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә  эпентеза орфографик норма итеп алынған: бревно — *бүрәнә*, книга — *кенәгә*, кровать — *карауат*, квас — *кеүәҫ*, крупа — *көрпә*;

б) һуңғыраҡ осорҙа үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә эпентеза тик һөйләү телендә йә ерле һөйләштәрҙә күҙәтелә,  әҙәби телгә алынмаған: бригадир — *б-ы-ргадир*, министр — *минист-ы-р*, протокол — *п-ы-ратакол*, акт — *ак-ы-т*, трактор — *т-ы-рактор* һ. б.;

в) ике тартынҡыға бөткән үҙләштерелгән  һүҙҙәргә ялғау ҡушҡанда  тамыр менән ялғау араһында әҙәби әйтелештә лә, әҙәби яҙылышта ла эпентеза күҙәтелә: Омск — *Омск-и-ға*,  киоск — *киоск-ы-ла*,  танк — *танк- ы-лар*  һәм башҡалар  .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Протеза
* Эпитеза
* Метатеза
* Элизия (тел белеме)

## Әҙәбиәт

* 
* *Цисык з. а., а. и. Шкурдюк*, Антик метрика. Минск, 2004 йыл.
* Башҡорт теле грамматикаһы : 3 томда. Т. I : Фонетика. Графика. Алфавит. Орфография. Орфоэпия. Морфемика. Морфонология, һүҙьяһалыш / [Яуаплы мөхәррире Г. Р. Абдуллина]. - Өфө : Китап, 2018.

## Һылтанмалар

Эпентеза 

## Иҫкәрмәләр
Третьяков Владимир Всеволодович

**Третьяков Владимир Всеволодович** (6 ғинуар 1890 йыл — 31 ғинуар 1970 йыл) — ғалим-акушер гинеколог. 1946 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире. 1946—1967 йылдарҙа Башҡортостан акушер-гинекологтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1942), профессор (1935). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945). 

## Биографияһы
Владимир Всеволодович Третьяков 1890 йылдың 6 ғинуарында Ҡазан губернаһының Зөйә ауылында (Татарстандың Свияжск ҡалаһы) тыуған.

## Хеҙмәт юлы
1915 йылда Ҡазан университетын тамамлаған.

1920 йылдан башлап Томск университетының акушерлыҡ-гинекологик клиникаһында эшләгән. 

1924 йылдан башлап Омск медицина институтында уҡытҡан.

1935 йылда - Төрөкмән медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (Ашхабад).

1946 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире. 

1946—1967 йылдарҙа Башҡортостан акушер-гинекологтар йәмғиәте рәйесе.

1947 йылдан алып 1968 йылға тиклем Башҡорт медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире вазифаһында эшләгән. 

Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге йөклөлөк патологияһы, бала тыуҙырғандан һуң септик өҙлөгөү, ҡатын-ҡыҙға бала тыуҙырыуҙа рациональ ярҙам күрһәтеү һәм ауыртыуҙы баҫыу, акушерлыҡ ярҙамын, акушерлыҡта һәм гинекологияла операция яһау техникаһын камиллаштырыу, шул иҫәптән кесарева сечения операцияһы проблемамаларына; халыҡҡа медицина ярҙамын ойоштороуға, ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси өлкәһенә йоғонто яһарлыҡ хеҙмәт шарттарын өйрәнеүгә һ. б. арналған. 

40-тан ашыу ғилми эш авторы. 1942 йылдан - медицина фәндәре докторы, 1935 йылдан - профессор.

Владимир Всеволодович Третьяков 1970 йылдың 31 ғинуарында  ҡалаһында вафат була.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1945 - СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы 
* 1957 - БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы
 
## Әҙәбиәт
* Третьяков, Владимир Всеволодович.
Некоторые материалы по обезболиванию родов [Текст] / Проф. Третьяков. — Ашхабад : Туркменгосиздат, 1936. — Обл., 21 с.; 21 см.
FB Я 234/1422 FB Я 234/1423 Дата поступления в ЭК — 10.02.2016

## Һылтанмалар
* [ рф/2-statya/5760-tretyakov-vladimir-vsevolodovich.html Третьяков Владимир Всеволодович]
* Уфа ГИД Третьяков Владимир Всеволодович
* Студопедия. Развитие хирургической службы в РБ
* [wiki02.ru/encyclopedia/Tretyakov_Vladimir_Vsevolodovich/t/14209 Башкортостан Главная энциклопедия]
* Российская государственная библиотека

## Иҫкәрмәләр