Арша заказнигы

**Арша   заказниғы** —    Силәбе өлкәһенең дәүләт тәбиғәт комплекслы заказнигы.Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа  һәм Наҙы-Петровск  райондарында урынлашҡан.

## Тарихы
Ул дәүләт һунарсылыҡ заказнигы булараҡ 1976 йылдың  21 июленән (№1083-р) башҡарма комитет ҡарары менән булдырыла. 2008 йылда Силәбе өлкәһе Хөкүмәте ҡарары менән дәүләт тәбиғәт комплекслы заказнигы (№ 139-П от 22.05. 2008) итеп үҙгәртеп ҡорола.  Был махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең бурысы - боҙолған ландшафттарҙы, тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын һаҡлау һәм тергеҙеү; һирәк биологик төрҙәрҙе һаҡлау; ғилми тикшеренеүҙәр һәм экологик белем биреү.

## Географияһы
Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны  - 17 474 гектар, сиктәренең  оҙонлоғо 77,22 саҡрым тәшкил итә. Көнбайышта  Башҡортостан, төньяҡта - Нәҙепетровск  районы менән сиктәш.

Урман зонаһында (киң япраҡ-ҡарағай ылыҫлы һәм ҡарағай урмандары), урман-дала Урал алды зонаһы менән сиктәш урынлашҡан. Тағанай милли паркы, Түргеяҡ  тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм Илмән ҡурсаулығы менән бергә  Көньяҡ Уралдың көнсығыш һәм  көнбайыш  урман-дала зоналары  араһында  мөһим экологик коридор  функцияһы уйнай.

Урал һыртының көньяҡ өлөшөндә көнсығыш һәм  көнбайышты бәйләүсе  был киң ҡеүәтле  коридор төрлө биогеографик төбәктәрҙең биофондтары  менән алмашыныуында  ғәйәт ҙур роль уйнай. Урал тау иленең бөтә һуҙымында башҡа  бындай коридор юҡ.

#### Рельефы
Заказник  биләмәһе уртаса бейеклектәге һәм тәпәш тау ландшафты булып тора. Иң бейек урыны –   диңгеҙ кимәленән 829 метр, иң түбәне  360 метр тәшкил итә.

Заказник биләмәһендә ике тау - Тураташ һәм Карандаш урынлашҡан. Тау һырттары төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған.

### Климаты
Заказник биләмәһендә уртаса континенталь климат. Нигеҙҙә  көнбайыштан килгән  сағыштырмаса һалҡын һәм дымлы  атлантик   һәм  Арктиканың һалҡын ҡоро һауа массалары йоғонтоһонда формалаша.

Көньяҡтан килгән йылы континенталь һауа массаларының йоғонтоһо күпкә  көсһөҙөрәк,  сөнки төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге елдәр өҫтөнлөк итә.

### Үҫемлектәр
Заказниктың күпселек өлөшөн 16 мең гектарҙан ашыу майҙанлы урман массивы биләй. Ағастарҙың  тоҡомо араһында  иң күбе  - ҡарағай, шулай уҡ ҡара ылыҫлы ағастарҙан себер шыршыһы, аҡ шыршы һәм ҡарағас бар.    Япраҡлы  тоҡомдарҙан ҡайын, уҫаҡ, йүкә, тал, миләш үҫә. Заказник  биләмәһендә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осраған   ысын кәкүк ситеге, ысын  оягөл  үҫемлектәре табылған.

Арша заказнигы флораһынданда  көпшәле үҫемлектәрҙең  298 төрө иҫәпләнә. Улар араһында Көньяҡ Уралдың урман зонаһында киң таралған төрҙәр өҫтөнлөк итә. Бынан тыш, бөгөнгө көндә заказник  биләмәһендә 15 төр япраҡ-һабаҡлы мүктәр  теркәлгән. Заказник флораһының күпселек үҫемлектәр   урман һәм урман  сите мөхиттәре  менән бәйле төрҙәр.

Заказниктың төр  составы бай.  Ҡоро ер  умыртҡалыларынан .53 төр  тереклек итә. Шуларҙың 42 төрө - имеҙеүселәр, 6-һы - һөйрәлеүселәр  һәм 5-е ер-һыу хайуандары.

Заказниктың төп бурысы мышыларҙың  популяцияһын  ишәйтеү. Заказник биләмәһендә шулай уҡ: бүре, айыу, тейен, ҡондоҙ, әлгәнйәк, һеләүһен, һыуһар, илек, төлкө, көҙән, шәшке тереклек итә.  Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама һәм ябай осар тейен булыуы ла заказниктын баһаһын күтәрә.

## Һылтанмалар

* 
*  
*Аршинский заказник 
*Аршинский государственный природный комплексный заказник