open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаһ

**Шаһ** (, šâh) — Яҡын һәм Урта Көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә, Дели солтанлығында һәм Бөйөк Моголдар дәүләтендә («падишаһ» формаһында) монарх титулы.

## Этимологияһы
 «хаким, батша» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Сағыштырығыҙ:  «Арийҙар дәүләте»,  kṣatriya «хакимлыҡ итеүсе, изге күңелле».

## Барлыҡҡа килгән титулдар
*Шаһ* титулынан падишаһ, шаһиншаһ һәм паша титулдары барлыҡҡа килгән.

### Падишаһ
**[[Падишаһ]]** ( [pādšāh] аша   «хаким, батша») — Иран монархтарының титулы, шулай уҡ ҡайһы бер Азия илдәрендә ҡулланылған. «Падишаһ» титулынан алдараҡ «шаһиншаһ» фарсы титулы булған, ул «батшаларҙың батшаһы» тигәнде аңлата.

'Падишаһ* (варианттарыы: *падшаһ* йәғни *бадшаһ*) титулын Евразияның бер нисә дәүләттәре монархтары йөрөткән, айырым әйткәндә: [[Ғосман империяһы]] ([[XV]]—[[1922]]), [[Дурраниҙар империяһы]] ([[1747]]—[[1823]]), [[Бөйөк Моголдар империяһы]] ([[1526]]—[[1858]]) һәм [[Афғанстан]]да ([[1926]] — июль [[1973]]). Падишаһ титулын ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡайһы бер башҡа дәүләттәрҙең хакимлары ҡабул иткән. Титулды һуңғы рәсми рәүештә һуңғы йөрөтөүсе [[Заһир Шаһ]] (1914—2007) була.

Европалар падишаһы титулын император титулының аналогы тип иҫәпләнгән. Ҡайһы бер [[төрки телдәр]]ҙә *падишаһ* (*батша*, *патьша*) һүҙе «царь» (батша), «император» тип аңлатыла һәм башлыса Рәсәй монархтарына ҡағылышлы ҡуллыныла.

=== Шаһиншаһ ===
*'Шаһиншаһ''' (,  «батшаларҙың батшаһы») — боронғо фарсы (Әһәмәниҙәр тарафынан үҙләштерелгән Мидия сығышлы һүҙ), һуңыраҡ Иран монархтары титулы. Титул тәүге тапҡыр Сәсәниҙәр династияһынан Иран хакимдары тарафынан ҡабул ителә, әммә ул Әһәмәниҙәр  дәүере титулынан килеп сыҡҡан, шунлыҡтан Иранда беренсе шаһиншаһ тип Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһы Бөйөк Кир II-не атайҙар. Титул өҙлөктәр менән 2500 йыл дауамында ҡулланылған. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи була, ул 1979 йылда Ислам революцияһы барышында ҡолатыла. Мөхәммәт Ризаның улы — Риза Кир Пәхләүи фарсы монархистары тарафынан законлы шаһиншаһ тип иҫәпләнә.

## Төрлө илдәрҙә титулдар
Шаһ титулы Яҡын һәм Урта Көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә ҡулланылған. Һуңғы шаһтар XX быуатта 1973 йылда Афғанстанда һәм 1979 йылда Иранда ҡолатыла.

### Сәсәниҙәр империяһы
Тәүге тапҡыр («шаһаншаһ» формаһында) Сәсәниҙәр дәүләтендә ҡулланыла башлай. Әһәмәниҙәр титулына [xšāyaθiya xšāyaθiyānām] «батшларҙың батшаһы» барып тоташа (бындай титулдар алдараҡ та булған; тәүге билдәле «батшаларҙың батшаһы» [šar šarrāni] Ассирия батшаһы Тукульти-Нинурта I беҙҙең эраға тиклем 1244—1207 йылдар тирәһендә хакимлыҡ итә).

### Ғосман империяһы
«Палишаһ» титулы Мәхмәт II (1432—1481) башлап 1922 йылда Мәхмәт VI осоронда солтанлыҡ бөтөрөлгәнгә тиклем Ғосман империяһы хакимдарының рәсми титулы була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ширваншаһ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы

**Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы** (1905 йыл — 9 февраль 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Тайып Мөхәмәтғәле улы Йәнғәлин 1905 йылда Ҡалғаһау (Ҡолғона тип тә йөрөтөлгән), (Оло Кәбәс тарихынан) ауылында тыуған. Һайранда 3 йыл уҡый. 1930 йылдың 30 апрелендә «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле сафына ҡабул ителә. Артель рәйесе, бригадиры, рәйес урынбаҫары вазифаларын башҡара.

1942 йылдың 1 ғинуарында һуғышҡа алына. Сержант дәрәжәһендә отделение командиры, пулеметсы булып, 4-се Украин фронтында 219-сы дивизияның 375-се полкында подполковник Шалопутин етәкселегендә һуғыштарҙа ҡатнаша. Украинаны азат итеүҙә иткән осорҙа, 1943 йылдың 16 ноябрендә, ҡаты яралана. Госпиталдә дауаланып сыҡҡас, һуғышҡа ҡабаттан инә, тағы 2 тапҡыр яралана.

Йәнғәлин Тайып 1945 йылдың июль—август айҙарында Бухенвальд концентрацион лагерын америка ғәскәрҙәренән Совет командованиеһы һәм НКВД ҡарамағына күсереүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың 25 сентябрендә демобилизациялана.

Тайып Мөхәмәтғәле улы Йәнғәлин һуғыштан һуң Ғәлиәкбәр ауылында «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә етәксе һәм Ғәлиәкбәр ауыл Советы рәйесе вазифаларында эшләй. Күп тапҡыр ауыл Советы депутаты һәм 1947 йылда Бөрйән районы Советына Ғәлиәкбәр ауылынан депутат итеп һайлана.

## Ғаиләһе
1950 йылда Яңы Мөсәт ауылынан Ғүмәрова Шәһәрбоҫтан менән донъя ҡороп, 12 бала тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Таң гәзите, 2009 йыл, 11 апрель, № 42

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡолғана (Ҡалғаһау) ауылы
Атауллин Талха Атаулла улы

**Атауллин Талха Атаулла улы** (1901 — 16 декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышсыһы.

## Биографияһы
Талха Атаулла улы Атауллин 1901 йылда хәҙерге Әбйәлил районы Күсем ауылында тыуған. Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.

Талха Атаулла улы Буранғол ауылында балалар уҡыта. Тыуған ауылына ҡайтҡас, колхоз рәйесе (тәүгеһе) итеп һайлана һәм 1931 йылға тиклем эшләй. Нахаҡҡа ғәйепләнеп, 1931 йылдың 25 майында ҡулға алына һәм 58-10, 58-11 статьялар буйынса 5 йылға хөкөм ителә. Тәүҙә Архангельск өлкәһенә, аҙаҡ ғаиләһе менән Үзбәкстанға (Һырдаръя өлкәһе, Ҡарадаръя районы, «Кызыл Эскер» колхозы, Кэдэн ҡышлағы) ебәрелә. Талха Атаулла улы Атауллин унда 7 йыл баш бухгалтер булып эшләй.

1940 йылда ул тыуған яғына ҡайта һәм «Салауат Батыр» колхозында эшләй башлай. Паспорт биргәндә яңылышлыҡ менән фамилияһын Ғатауллин тип яҙалар һәм шул фамилияла һуғышҡа китә.

112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында Таһир Күсимов полкында кавалерист була. Сталинград янындағы алышта 1942 йылдың 16 декабрендә һәләк була. Ростов өлкәһенең Басковский районы Ягодное утары янындағы 218,9 бейеклектең төньяҡ-көнсығышында ерләнгән.

1989 йылдың 29 июнендә аҡлана.

## Һылтанмалар
* Сайт Память народа

## Иҫкәрмәләр
Тиреғанаттар

**Тиреғанаттар** (), йәғни **кагуандар**  — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла осраған ағас плацентар һөтимәрҙәр отряды. Хәҙерге ваҡытта ни бары ике төр иҫәпләнә: малай тиреғанаты һәм филиппин тиреғанаты. Малаккала, Зонд һәм Филиппин утрауҙарындағы урмандарҙа йәшәй.

Ерҙә тиреғанаттар әкрен хәрәкәт итә. Планер һымаҡ осоуға яраҡлашҡандар, әммә әүҙем оса алмайҙар. Һикергәндә планер һымаҡ осоу алыҫлығы 140 метрға етә. Тиреғанаттар бөтә аяҡ-ҡулдарын, ҡойроғон һәм муйынын тоташтырған тығыҙ һәм йөнтәҫ тиреһе ярҙамында планер һымаҡ оса. Тире ярыһы алғы һәм артҡы аяҡтары араһында муйындан, ҡолаҡ артынан, кәүҙәһенең ян-яҡтарынан башлап ҡойроҡ осонда тамамланғанға тиклем һуҙылған.

Тиреғанаттың кәүҙә оҙонлоғо 36—43 см, ауырлығы 2 килограмға тиклем тәшкил итә. Башы бәләкәй, ҙур күҙле — улар бинокуляр күреү өсөн бик яҡшы яраҡлашҡан. Яланғас табандарында ҡыҫҡыс дискылар барлыҡҡа килтереүсе яҫы майҙансыҡтар бар. Һырҙар яҫы, ситкеләре тараҡ рәүешендә.

Тиреғанаттар ағастарҙың япраҡтары һәм емештәре менән туҡлана.

## Классификацияһы
Хәҙерге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, тиреғанаттар Dermoptera үҙ аллы отрядына инедерелгән, ул приматтар менән бергә Primatomorpha монофилет төркөмөнә инә.
* Euarchontoglires
** Кимереүселәр һымаҡтар (Glires)
*** Кимереүселәр (Rodentia)
*** Ҡуян һымаҡтар (Lagomorpha)
** Эуархонттар (Euarchonta)
*** Тупайҙар (Scandentia)
*** Приматоморфтар (Primatomorpha)
**** **Тиреғанаттар** (Dermoptera)
**** Приматтар (Primates)
***** Plesiadapiformes
***** Еүешморондар (Strepsirhini)
***** Ҡороморондар (Haplorhini)

Тиреғанаттар отрядында 2 хәҙерге заман төрө һәм 5 ҡаҙылма ырыуҙар:
* Dermoptera отряды — **Тиреғанаттар**
**   ырыуы
***  
***  
**   ырыуы
***  
***  
**   ырыуы
***  
***  
***  
**   ырыуы
***  
**   ырыуы
***  
** Cynocephalidae ғаиләһе — **Тиреғанаттар**
***  ырыуы
**** 
***  ырыуы
**** 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *Наумов Н. П., Карташев Н. Н.* Зоология позвоночных. — Ч. 2. — Пресмыкающиеся, птицы, млекопитающие: Учебник для биолог. спец. ун-тов. — : Высшая школа, 1979. — 272 с., ил.
Голлы Ян

**Ян Голлы** (шулай уҡ *Ян Голый, йәки Голлый*, ; 1785 йылдың 24 мартында, Борски-Микулашта тыуған — 1849 йылдың 14 апрелендә Добра-Водала вафат булған) — словак шағиры.

## Биографияһы
Голлы Ян 1785 йылдың 24 мартында Борский-Микулашта крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл дин әһеле булған.

Антик шағирҙарҙың әҫәрҙәрен словак теленә тәржемә иткән. Мөһим тәржемәләр араһында — Вергилийҙың «Энеида»һы. Антик мираҫҡа мөнәсәбәт мәсьәләләренә ҡарата, атап әйткәндә, уның үҙенең шиғриәте классицизм традициялары менән бәйле.

Голлы бөтә Европала романтизм өҫтөнлөк иткән осорҙа яҙған. Шуға ҡарамаҫтан, ул был йүнәлеш өсөн бөтөнләй сит булып ҡалған. Һәм уның биш- һәм алты- стопалы рифмаланмаған шиғыр менән яҙылған бөтә әҫәрҙәре антик өлгөләрҙе хәтерләтә. Быға, бер яҡтан, уның семинария белеме этәргәндер, икенсе яҡтан, классицизмды яратыусыларҙың, хәҙерге чех һәм венгр яҙыусыларының өлгөһө, йоғонтоһо менән аңлатырға кәрәктер. Өҫтәүенә, бар ғүмерен тиерлек ауылда яңғыҙлыҡта, яңы әҙәби йүнәлештәрҙән алыҫта үткәргән. Яңы идеяларҙың береһе генә — дөйөм славян ватансылығы идеяһы — уның иң ихлас табыныусы булғанын раҫлаған.

Ян Голлы боронғо славян тарихы сюжеттарына эпик әҫәрҙәр авторы — «Святоплук» (1833), «Кирилло-Мефодиада» (1835), «Слав» (1839). Лирик әҫәрҙәр араһында «Селанки» (1835—1836) идиллик шиғырҙар циклы айырылып тора, унда ул словак тәбиғәтен һәм ауыл тормошон данлай, «Словакам» одаһы славян халыҡтарының дуҫлыҡ идеяһы менән һуғарылған.

Ян Голлы 1849 йылдың 14 апрелендә Добра-Вода ҡасабаһында вафат була.

Ян Голлыға һәйкәл Братислава ҡалаһындағы Изге Мартин соборының алтарь апсидаһы эргәһендә ҡуйылған.

## Урыҫ телендә сыҡҡан баҫмалары
* Поэзия славян / Под ред. Н. В. Гербеля. СПб., 1871.
* Словацкая поэзия XIX—XX вв. М., 1964.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Опферман А.* Ян Голый и его литературная деятельность. К., 1886.

## Һылтанмалар
*
Ликёр

**Ликер** ( ;  — «шыйыҡлыҡ») — ҡағиҙә булараҡ емеш-еләк һуттарынан, тамырҙар һәм тәмләткестәр ҡушылған хуш еҫле үлән төнәтмәләренән алынған татлы (спиртлы) алкоголле эсемлек. Этил спиртының йөкмәткеһе төрлөсә (күләме буйынса 15 проценттан 75 процентҡа тиклем), шәкәр миҡдары дөйөм алғанда 25 проценттан 60 процентҡа тиклем тәшкил итә.

Ликёрҙарҙың коммерция етештереүе урта быуаттарҙа, алхимиктар, табиптар, монахтар тормош эликсирын эҙләгәндә башлана. Был киң билдәле ликёрҙарҙың, шул иҫәптән был эсемлектәр тәүге тапҡыр алынған дини ордендарҙың исемдәрен йөрөтөүселәрҙең күбәйеүенә килтерә. Хәҙерге ваҡытта бөтә ерҙә лә тиерлек ликёрҙар етештерелә, ҡайһы бер урындағы сорттар туристарҙың иғтибарын йәлеп итеү өсөн белешмәләрҙә йыш телгә алына.

## Ликёрҙар классификацияһы
Ликёрҙарҙың һәм уларҙы етештереү ысулдарының күп төрлөлөгө арҡаһында төрлө характеристика буйынса классификация варианттары күп: көсө, тәме буйынса (Францияла популяр ысул), төп тәм-том ингредиенттары (емеш- еләк, еләк, үлән һәм тамыр, сәскә һ. б.), спирт нигеҙе төрө буйынса. Ликёрҙың исеме тауар билдәһе булыуы мөмкин (мәҫәлән, — Baileys, Grand Marnier), йәки дөйөм атама (мәҫәлән, — шартрез, кюрасао).

Ғәҙәттә ликёрҙар көслө (35-45 % спирт, 30-50 % шәкәр), десертҡа (25-30 % спирт һәм 25-30 % шәкәр) һәм кремдарға (15-23 % спирт һәм 50-60 % шәкәр) бүленә. Беренсе төркөмгә монахтар, провизорҙар, кондитерҙар уйлап сығарған иң боронғо ликёрҙарҙың күпселеге инә. Кремлы ликёрҙар сағыштырмаса күптән түгел генә барлыҡҡа килгән, XX быуат уртаһында тығыҙлығы һәм бик татлы тәме менән айырыла. Ҡайһы берҙә эмульсион ликёрҙар төркөмөн айыралар; бындай ликёрҙарға үтә күренмәүсәнлек, составы (йомортҡа, ҡаймаҡ һ.б. нигеҙендә, ҡағиҙә булараҡ, май күп булған), спирттың 15 % -тан артҡан көсө (18-35 %) һәм шәкәр миҡдары 15 % юғары (15-35 %) булыуы менән характерлана.

## Ҡулланыу
Ликёрҙарҙы, ғәҙәттә, төшкө аш аҙағында сәй йәки ҡәһүә, дижестива (аш һеңдереү) өсөн бирәләр. Шыйығайтылмаған килеш тә, күп һанлы ҡатнаш эсемлектәр һәм коктейлдәр составында ла ҡулланыла, төрлө һуттар менән еңел ҡатнаша. Шулай уҡ һәр төрлө ризыҡ, тәү сиратта десерт әҙерләү өсөн ҡулланыла.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Ликёры // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1958. — Т. V. — Стб. 40—44 — 588 с.
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Ликёро-водочные изделия СССР
* Энциклопедия ликёров  Архив копияһы 24 февраль 2018  Wayback Machine
Этнография музейы (Будапешт)

**Будапештта Этнография музейы** () — Венгрияның баш ҡалаһы Будапештта урынлашҡан. Европала иң ҙур этнография музейҙарының береһе тип иҫәпләнә.

## Экспозицияһы һәм тарихы
Музей коллекцияһына 200 меңгә яҡын экспонат инә, улар араһында художестволы эштәр, фотоһүрәттәр, кейем-һалым, аксессуарҙар, төрлө дәүерҙәге ҡиммәтле әйберҙәр бар. Музей мадьяр халҡының ғына түгел, Европаның һәм башҡа төбәктәр халыҡтарының да мәҙәниәтенә арналған. Музей экспозициялары һунар, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм көтөүсе хеҙмәте, игенселек, кәсепселек, туҡланыу һәм аш-һыу кәрәк-яраҡтары, милли кейемдәре һәм туҡымалары, торлаҡ, йолалар, дин, уйындар, музыка ҡоралдары тематикаһын үҙ эсенә ала. Музейҙың даими күргәҙмәләре «Мадьяр халҡының боронғо общиналарҙан алып цивилизацияға тиклемге традицион мәҙәниәте», «Венгрияның халыҡ сәнғәте» һәм «Африка, Индонезия, Азия халыҡтарының мәҙәниәте һәм көнкүреше» тип атала.

1927—1944 йылдарҙа Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, этнограф Ғәлимйән Таған этнография музейының хеҙмәткәре була.

1973—2017 йылдарҙа музей элекке Лайош Кошут майҙанындағы Суд һарайында Венгрия парламенты бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан. Грюндерлыҡ осоро стилендәге бина проектын архитектор Алайош Хаусман әҙерләгән.

Яңы бинаға күсеү менән бәйле 2017 йылдың 4 декабренән 2020 йылға тиклем музей эшләмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5
* Михаэль Херл. Будапешт. Издательство Polyglott, 1996 ISBN 5-88395-021-3

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Венгрия милли музейы

**Венгрия милли музейы** () — Венгрия тарихына һәм сәнғәтенә арналған Будапешттағы төп музейҙарҙың береһе. Михай Поллак проекты буйынса төҙөлгән колонналы мөһабәт бинала урынлашҡан. Музей интерьерын биҙәүҙә Карой Лотц һәм Мор Тан ҡатнаша. 1848 йылда ошо бинаның баҫҡысында шағир Шандор Петёфи үҙенең «Милли йырын» уҡып, халыҡты революцияға саҡыра.

## Экспозицияһы
Музей граф Ференц Сеченьиның тәңкәләр, китаптар һәм ҡулъяҙмалары коллекциялары нигеҙендә 1802 йылда асылған, әлеге ваҡытта музей фондында миллиондан ашыу төрлө экспонат иҫәпләнә.

Венгрия милли музейының даими күргәҙмәләре дәүләткә нигеҙ һалынғандан алып 1990-сы йылдарға тиклем Венгрия тарихын үҙ эсенә ала. Лапидарийҙа Рим империяһы осоро таштары коллекцияһы һәм башҡа археологик табылдыҡтар халыҡ иғтибарына тәҡдим ителә. Урта быуат осорон һәм Ғосман империяһы дәүерен короллек регалиялары, урта быуат көнкүреш әйберҙәре, ювелир изделиелары, тәңкәләр һәм ҡоралдар коллекциялары һүрәтләй. Залдың 1848—1849 йылдарҙағы революцияға арналған экспозицияһында төрөк армияһы командующийының палаткаһы һәм Венгрияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге сиркәүҙәрҙең береһенең үҙенсәлекле ренессанс өҫтәлдәре урын алған. Тарих залы ике донъя һуғышы ваҡытындағы ҡорал күргәҙмәһе һәм агитацион плакаттар коллекцияһы менән иғтибарҙы йәлеп итә.

Музейҙың айырым залы король мантияһына бағышланған, уның менән Венгрия дәүләтенә нигеҙ һалыусы — король Изге Иштван I тәхеткә ултырған. Ул алтын менән сигелгән византия ебәгенән эшләнгән һәм ынйы менән биҙәлгән. Изге Иштван 1031 йылда сиркәүгә үҙенең мантияһын бүләк иткән.

Музейҙың портрет галереяһында Арпадтар династияһынан королдәрҙең иҫ киткес портреттар йыйынтығы урын алған.

Венгрия милли музейының музыкаль экспозицияһында Моцарт клавикорды, Эстерхази баритоны, Мария-Антуанеттаның арфаһы, Бетховен менән Лист роялдәре күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5
* Михаэль Херл. Будапешт. Издательство Polyglott, 1996 ISBN 5-88395-021-3
Шәһимов Фазылйән Закир улы

**Шәһимов Фазылйән Закир улы** (15 июнь 1933 йыл — 15 июнь 1994 йыл) — металлург, техник-электромеханик. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965).

## Биографияһы
Фазылйән Закир улы Шәһимов 1933 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Силәбе өлкәһе) Арғаяш районы Ялтыр ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

Ҡолой мәктәбен, һуңынан Ҡарабаш 24-се кәсепселек училищеһын бөткәс, 1950 йылда Ҡарабаш баҡыр иретеү заводында (1957 йылдан — тау-металлургия комбинаты, 1970 йылдан — баҡыр иретеү комбинаты) иретеүсе булараҡ хеҙмәт юлын башлай. 1950—1952 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1952 йылдан йәнә заводта эшләй. 1963 йылдан фурмовкаусылар бригадаһы менән етәкселек итә, 7-се биш йыллыҡта (1959—1965) тап уның етәкселегендә бригаданың хеҙмәт етештереүсәнлеген 50 процентҡа күтәрә. Мәғдәндәрҙең эшкәртеү технологияларын яңыртыу эшендә әүҙем ҡатнаша, һөҙөмтәлә баҡыр иретеү 88 процентҡа артҡан. СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 20 майындағы указына ярашлы, төҫлө металлургияһы тармағындағы юғары уңыштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.

1967 йылда И. И. Ползунов исемендәге Свердловск тау-металлургия техникумының Ҡарабаш филиалын (киске бүлеген) тамамлай.

1976—1977 йылдарҙа — Ҡарабаш ҡалаһының эшселәр депутаттары Советы депутаты.

1994 йылдың 15 июнендә Ялтыр ауылында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),
* РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965),
* Ленин ордены (1966),
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1966),
* «Коммунистик хеҙмәте ударнигы» (1964),
* «Социалистик ярыш отличнигы» (1964),
* «Социалистик ярыш еңеүсеһе» (1973, 1974),
* «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1976),
* «11-се биш йыллыҡ ударнигы» (1982).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шаимов Фазылджан Закирович // Челябинская область: энциклопедия.

## Һылтанмалар
*
Шәһимов

**Шәһимов** — фамилия. 

* Таймаҫ Шәһимов — башҡорт тарханы.
* Шәһимов Фазылйән Закир улы (1933—1994) — металлург, техник-электромеханик. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965).
6-сы Башҡорт уҡсылар полкы

**6-сы Башҡорт уҡсылар полкы** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Тарихы
1918 йылдың 18 июнендә Башҡорт хәрби шураһы тарафынан әҙерләнгән планға ярашлы, Башҡортостан автономияһында йәшәгән башҡорттарҙан ете пехота һәм ат полкы, шулай уҡ бер артиллерия бригадаһын, шул иҫәптән 6-сы пехота полкын ойоштороу күҙаллана. 6-сы пехота полкы Стәрлетамаҡ өйәҙендә формалашып, бынан тыш уның составына Уҫы өйәҙе башҡорттарын йәлеп итергә ниәтләгәндәр.

Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 16 октябрендәге приказына ярашлы Ырымбур ҡалаһында *6-сы Башҡорт пехота полкы* булараҡ ойошторола. Стәрлетамаҡ өйәҙе башҡорттарынан формалашҡан. Полкты ойоштороу эше менән подпоручик Әүхәҙи Ишмырҙин шөғөлләнгән, аҙаҡ уның командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың 25 октябрендә 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы тип үҙгәртелә.

Башҡа башҡорт уҡсылар частарынан айырмалы рәүештә, 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы Башҡорт Хөкүмәтенә тура буйһоноуында булған. Полк ҡарамағында Юрматы кантоны ирекле отряды була. 1918 йылдың икенсе яртыһында Ҡыҙыл Армия Башҡортостан автономияһы биләмәләренә яҡынлашҡас, 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы фронтҡа юллана һәм 1919 йылдың февраленә ҡәҙәр Стәрлетамаҡ фронты алыштарында ҡатнаша.

1919 йылдың ғинуарында Башҡорт айырым корпусының 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә. Ғинуар аҙағына ҡарай полк составында 550 кеше иҫәпләнә, улар 1 пулемет, 450 мылтыҡ менән ҡоралланған.

Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы ҡыҙылдар яғына күскәс, 1919 йылдың 18-20 февралендә 5-се һәм 6-сы уҡсылар полктары, һуңынан 1-се һәм 2-се уҡсылар полктары фронт һыҙығы аша тәүгеләрҙән булып үтә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң полк таратыла.

## Командирҙары
* Ә. Ғ. Ишмырҙин (1918 йылдың октябренән)
* У. Н. Тереғолов (1919 йылдың февраленән)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ишмөхәмәтов Әхтәм

**Әхтәм Ишмөхәмәтов** (; 1880—1946) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, Францияла Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әхтәм Ишмөхәмәтов 1880 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Ҡара Табын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Һөйөндөк ауылында тыуған.

Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша, Башҡортостан автономияһы хәрби частары составында һуғыша. 1921 йылдан эмиграцияла. 1923 йылда ҡустыһы Мирт менән бергә Францияға күсә. 1930-сы йылдарҙа Версаль кадет училищеһында () хәрби стратегия һәм партизан һуғышы дисциплиналарын уҡыта.

Икенсе донъя һуғышы башланғас, фашист Германияһына ҡаршы көрәшкә ҡушылып, Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтенең әүҙем ағзаларының береһе була һәм 1941 йылдан немец исемлектәрендә иң ныҡ эҙәр­лекләнгән антифашистар хәрәкәте ағзаһы булараҡ билдәләнә. Союздаштар (АҠШ, Бөйөк Британия, Франция) бүлексәләре менән үҙ-ара эш итеү һәм матди-техник тәьминәт кураторы була.

1946 йылда вафат булған. 1959 йылда, НАТО-ның 10 йыллығы уңайынан, Әхтәм Ишмөхәмәтовтың тол ҡатыны Исидораға ойошманың хәтер хатында билдәләнә.

## Ғаиләһе
Әхтәм Ишмөхәмәтовтың бүләһе Джонатан Ишмөхәмәтов (Jonathan Czödör Ichmoukametoff) Францияла Пиреней тауҙарында башҡорт этно-ауылын булдыра. Этно-ауылда «Batyriyya» мәктәбендә боронғо башҡорт йолаларын һәм үҙ-үҙеңде яҡлау буйынса баш­ҡорттарҙың көрәш алымдарын өйрәнеү ойошторолған.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Кабель телевидениеһы

**Кабель телевидениеһы** —алыҫтан сигнал (телевидение, шулай уҡ радиосигнал) тапшырыу варианттарының береһе. Аналоглы ла, цифрлы формат та тапшырылырға мөмкин.

## Тарих
Донъяла тәүге тапҡыр кабель телевидениеһы 1948 йылдың яҙында АҠШ-тың Пенсильвания штатының Маханой-Сити ҡалаһында барлыҡҡа килә. Коммерция бизнесы булараҡ, унда ике йылдан һуң, 1950 йылда башлана. 1968 йылда кабель телевидениеһын американдарҙың 6,4 проценты ғына ҡарай, 1978 йылда — 7,5 %, 1988 йылда — 52,8 %, ә 1994 йылда — 62,4 %.
АҠШ-та һәм Европала кабель телевидениеһы селтәрҙәре әүҙем үҫешә башлай; СССР-ҙа беренсе кабель селтәрҙәре 1985 йылда барлыҡҡа килә; әммә реаль үҫеш 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә генә алына. Оҙаҡ ваҡыт кабель телевидениеһы селтәрҙәренең нигеҙен *коаксиаль кабель* тәшкил итә. Мәғлүмәт тапшырыуҙың оптик технологияларын уңышлы эшләү кабель телевидениеһы селтәрҙәрендә коаксиаль һәм сүс-оптик кабелдәрҙе берләштергән гибрид сүс-коаксиаль селтәрҙәр (IW) рәүешендә сүс оптикаһын индереүгә килтерә.

## Сигнал тапшырыу ҡоролмалары
Заманса кабель телевидениеһы селтәре баш станцияны, магистраль элемтә каналдарын, субмагистраль линияларҙы һәм йорт таратыу селтәрҙәрен үҙ эсенә ала.

## Өҫтөнлөгө
Кабель телевидениеһы цифрлы һәм спутниктан ҡайһы бер өҫтөнлөктәргә эйә:

* сигналдың юғары сифаты;
* юғары шау-шыулы иммунитет;
* күп ҡатлы тығыҙ биналы ҡалаларҙа сигнал тапшырыу менән бәйле проблемалар юҡ;
* яҙылыусыға күрһәтелгән хеҙмәттәрҙе һәм каналдар һанын киңәйтеү мөмкинлеге.
* күп һанлы телеканалдар (йыш ҡына 60-тан да кәм түгел).
* сигнал ҡабул итеү өсөн өҫтәмә тышҡы ҡоролмалар юҡ (антенна (эфир телевидениеһы) йәки «тәрилкә» (спутник телевидениеһы)).

## Әҙәбиәт

*
Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте

**Асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәте** — акционерҙар йәмғиәте, уның акциялары нигеҙ һалыусылар йәки алдан билдәләнгән кешеләр даирәһе араһында ғына бүленә.

2014 йылдың 1 сентябренә тиклем Рәсәй Федерацияһының Граждан кодексы классификацияны асыҡ (ААЙ) һәм ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенә (ЯАЙ) ҡуллана, әммә Рәсәйҙә ҡануниәт үҙгәреү менән асыҡ һәм асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәтенә классификация ҡулланыла башлай.

## Тарих
РСФСР-ҙың 1990 йылдың 25 декабрендәге 445-1-се һанлы «Предприятиелар һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге тураһында» Законы һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 04-се указы 09.1992 N 708 «Агросәнәғәт комплексы предприятиеларын һәм ойошмаларын хосусилаштырыу һәм үҙгәртеп ҡороу тәртибе тураһында» — башта акционерҙар йәмғиәте араһында айырма була:

* Ябыҡ типтағы акционерҙар йәмғиәте (рус. АОЗТ);
* Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (ЯАЙ).

## Характеристика
Был компания акционерҙары башҡа акционерҙар һатҡан акцияларҙы һатып алыу хоҡуғына эйә. Ҡағиҙә булараҡ, асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәте, закон менән башҡаса ҡаралмаһа, асыҡ мәғлүмәт алыу өсөн финанс ғаризаларын баҫтырып сығарырға бурыслы түгел.

Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте акционерҙар йәмғиәте төрөн хеҙмәткәрҙәрҙең акционерҙар йәмғиәте (халыҡ предприятиеһы) рәүешендә айыра. ЗАОрНП -ның (ЯАЙхХП) хоҡуҡи статусы 19.07.1998 No 115-ФЗ «Хеҙмәткәрҙәрҙең акционерҙар йәмғиәтенең хоҡуҡи статусы үҙенсәлектәре тураһында» (Халыҡ предприятиелары тураһындағы Закон) менән билдәләнә. 

Әйтергә кәрәк, хеҙмәткәрҙәрҙең акционерҙар йәмғиәте (халыҡ предприятиеһы) — акционерҙар йәмғиәтенең ярайһы уҡ һирәк формаһы. 2016 йылға ҡарата уларҙың һаны бөтә ил буйынса яҡынса 200 тип баһалана.

Асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәте (ЯАЙ) менән асыҡ акционерҙар йәмғиәте (PJSC) араһында төп айырмалар:

## Асыҡ йәмғиәт менән сағыштырыу
Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (ЯАЙ) менән асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) араһында төп айырмалар:

# Был акция башлыса һатып алыу хоҡуғы, акционерҙар йәмғиәте онотолоп:
#* ЯАЙ-ла акционерҙар тәҡдим хаҡы буйынса өсөнсө яҡҡа льготалы хоҡуҡ менән файҙалана (яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәге (ЯСЙ) акцияларҙы бүлеүгә оҡшаш);
#* ААЙ-ла льготалы хоҡуҡ рөхсәт ителмәй.
# Акцияларҙың бүленеше:
#* ЯАЙ-ла — нигеҙ һалыусылар йәки алдан билдәләнгән кешеләр даирәһе араһында;
#* ААЙ-ла — сикләнмәгән кешеләр араһында (асыҡ яҙылыу)
# Вәкәләтле капитал:
#* ЯАЙ — 10 000 һумдан;
#* ААЙ — 100 000 һумдан.

Акционерҙар һаны ЯАЙ-ла, ААЙ-ла ла сикләнмәй.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* ФЗ от 26 декабря 1995 г. № 208-ФЗ «Об акционерных обществах» в редакции от 03.07.2016 Архивная копия 8 август 2014 н Wayback Machine
* ФЗ от 19 июля 1998 г. № 115-ФЗ «Об особенностях правового положения акционерных обществ работников (народных предприятий)» с изменениями на 01.03.2010
Ингуш теле

**Ингуш теле** (үҙатамаһы **ГӀалгӀай мотт**, ) — ингуштарҙың милли теле, Төньяҡ Кавказда, башлыса Ингушетия Республикаһында һәм Пригородный районында, шулай уҡ өлөшләтә Европаның, Яҡын Көнсығыштың һәм Урта Азияның ҡайһы бер илдәрендә таралған. 2010 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә ингуш телендә 444 000 кеше һөйләшә (2010).

Ингуш теле Ингушетия Республикаһында (рәсми) дәүләт теле булып тора.

## Ингуш алфавиты
XX быуат башында ингуш теле ғәрәп алфавиты нигеҙендә яҙыу системаһына эйә була. Һуң Октябрь революцияһынан һуң *Заурбек Мальсагов* ҡатнашлығында латин алфавиты буйынса алфавит проекты эшләнә (1923—1928 йылдарҙа ингуш алфавиты үҙе бер нисә тапҡыр реформалана, ә 1928—1938 йылдарҙа дөйөм чечен-ингуш алфавиты ҡулланыла).

Ингуш алфавиты, 1928 йыл: **A A, Æ æ, ä Ä, B b, C c, Č č, D d, e E, f F, G g h. H, Ꜧ ꜧ, I i, J j, k K, L l, M m, N n, Ņ ņ, o O, ö Ö, п п, q Q, r R, ' s 'S, š Š, t' T, U u, Ü ü, V v, X x X x, y Y, Z z, ž Ž, Ch ch, Čh čh, gh Gh, kh Kh, Ph ph, qh Qh, th Th.**

1938 йылда ингуш теле алфавиты кириллицаға тәржемә ителә.

*Хәҙерге ингуш алфавиты*:

## Ингуш телендә киң мәғлүмәт саралары

* Телевидение

# «Ингушетия» милли телерадиокомпанияһы
# Ингушетия ДТРК-һы

* Гәзиттәр

# «Сердало» (республика гәзите, 1923 й.)
# «Ачалкхен колхозхо» (*Ачалук колхозсыһы*, Ачалукский районы, 1941 й.)
# «Байракх» (*Байраҡ*, Первомайский районы, 1958—1960 йй.)
# «Къахьегама байракх» (*Хеҙмәт байрағы*, Сунженский территориаль колхоз-совхоз идаралығы, 1962—1963 йылдарҙа)
# «Ленина байракх» (*Ленин байрағы*, Назрановский районы, 1958 й.)
# «Наьсарен колхозхо» (*Назранов колхозсыһы*, Назрановский районы, 1939—1943 йй.)

* Журналдар

# «СелаӀад» (*«Йәйғор»* айлыҡ балалар журналы,1986 й.)
# «Молодёжь Ингушетии» *(Ингушетия йәштәре)* (2002 г.)
# «Даймохк», Пригородный районында аҙналыҡ журнал (2006 йылдан).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Johanna Nichols. *Ingush Grammar.* Berkeley: University of California Press, 2010. ISBN 0-520-09877-3. (Книга находится в открытом доступе: http://escholarship.org/uc/item/3nn7z6w5)

### Һүҙлек
* 
* 
* 
* 
* Johanna Nichols. *Ingush-English and English-Ingush dictionary = Ghalghaai-ingalsii, ingalsii-ghalghaai lughat.* London; New York: Routledge Curzon, 2004. ISBN 0-415-31595-6

## Һылтанмалар
* Чечен һәм ингуш теле: грамматика, һүҙлек
* 
* Донъя телдәре: Кавказ телдәре — Ингуш теле
* Ethnologue report for Ingush
* Ingush Language Project at UC Berkeley
* Ингуш онлайн һүҙлеге 
* Ингушский язык: Когда знание родного языка — синоним благородства
Балдыбаев Сәғит Вәлит улы

**Балдыбаев Сәғит Вәлит улы** (10 ғинуар 1925 йыл — 13 май 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе, хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Сәғит Вәлит улы Балдыбаев 1925 йылдың 10 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышына 18 йәше тулғас та, 1943 йылдың 13 февралендә, алына. Ырымбур өлкәһенең Тоцк-2 ҡалаһында махсус 20-се батальонда әҙерлек курсы үтә. 1943 йылдың сентябрь айында Тбилиси ҡалаһында радиотелеграфистар училищеһында уҡый. 1944 йылдың майында фронтҡа оҙатыла.

Сәғит Балдыбаев 1-се Белоруссия фронтының 69-сы Армияһы 152-се айырым элемтәселәр полкында радиостанция урынлаштырылған машинала 1944 йылдың 16 майынан 20 июненә тиклем радист була. Украина һәм Көнбайыш Белоруссияны немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың 20 июлендә Көнбайыш Украинаның Ковель ҡалаһында ауыр яралана. Уң аяғын ҡырҡалар һәм, 1945 йылдың 26 майында комиссия үткәс, ауылына ҡайтаралар.

Һуғыштан ҡайтҡас, Сәғит Вәлит улы Балдыбаев Яңы Собханғол ауылындағы башланғыс мәктәптә уҡыта башлай. Артабан Байназар, Брәтәк балалар йорттарында уҡытыусы була, бер үк ваҡытта Темәс педагогия училищеһында ситтән тороп белем ала. Украинаның Львов ҡалаһында бухгалтер һөнәренә уҡый.

Ул, хаҡлы ялға сыҡҡансы, Бөрйән районы үҙәге Иҫке Собханғолда Госстрах инспекторы, коммуналь хужалыҡта баш бухгалтер вазифаларында эшләй. Һуңынан район мәғариф бүлегендә экономист, баш бухгалтер була. 3 ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.

1998 йыл 13 майында вафат була. тыуған ауылы Яңы Собханғолда ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* В. И. Лениндың 100 йыллығына арналған миҙал
* Хеҙмәт ветераны

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* , 2022 йыл, 6 май, № 18. Беҙ — еңеүселәр вариҫтары. (Р. Балдыбаев)
*
Барҙым (Серге ҡушылдығы)

**Барҙым** — Свердловск өлкәһендәге йылға. Барҙым йылғаһы тамағы Серге йылғаһы һул ярының 56 километрында, Түбәнге Серге ҡалаһы янында урынлашҡан. 
Оҙонлоғо — 79 км, Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 646 км².

Барҙым йылғаһының башы Шунут тауҙарына яҡын урынлашҡан. 
Апрель аҙағында — май башында ҡарҙан әрселә.

## Ҡушылдыҡтары
*Полуденный Барҙым — һул яры буйлап 28 километрҙа
*Рәүҙеле — уң яры буйлап 35 километрҙа
*Суховилялка — һул яры буйлап 49 километрҙа 
*Оло Шунут — уң яры буйлап 65 километрҙа

## Һыу туризмы
Ташҡын осоронда ғына йөҙөргә мөмкин, йәйгеһен йылға һайыға. Ауырлыҡ категорияһы - катамарандар өсөн яҡынса II.
Тотҡарлыҡтар: ҡыуаҡлыҡтар, өйөмдәр. Йылға аҙағында тармаҡлы дельтаһы бар.
Һыуҙан ағып төшөү, ҡағиҙә булараҡ, Рәүҙеле ауылы янындағы күперҙән башлана. Уға тиклем Түбәнге Сергенән яҡшы юл алып бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Үңкерҙе

**Үңкерҙе** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ауыл. Үңкерҙе ауыл биләмәһенең административ үҙәге

## Географияһы
Район үҙәге, Наҙы-Петровск ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа (SSW) табан яҡынса 40 км өҫтәрәк диңгеҙ кимәленән400 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылдың барлыҡҡа килеүе был урындарҙа Көнбайыш Урал тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле. Ошо тимер юл линияһы буйынса хәрәкәт асылғандан алып 2000-се йылдарға тиклем ауылда Үңкерҙе тимер юл станцияһы эшләгән. 

1913 йылда Үңкерҙелә 8 йорт иҫәпләнгән. 1916 йылда 20-гә яҡын йорт булған. 1920 йылда башланғыс мәктәп асылған. 

XX быуаттың 20-30-сы йылдарында Үңкерҙелә урман сәнәғәте хужалығы һәм колхоз эше башлана, спирт-онтаҡ заводы һәм нефть базаһы төҙөлә.

Ауылдың исеме, бәлки, башҡорттарҙа элек киң таралған төрки ир-ат исемдәре Унтай һәм Үңкерҙенән («ун» - ун, «курд» - халыҡ атамаһы) барлыҡҡа килгәндер.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2010 йылда ауылда халыҡ һаны 1108 кеше тәшкил иткән (516 ир-егет һәм 592 ҡатын-ҡыҙ).

## Инфраструктураһы

Ауылда нефть базаһы, участка дауаханаһы, урта дөйөм белем биреү мәктәбе, ике балалар баҡсаһы, Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһының бүлексәләре һәм элемтә бүлексәһе эшләй.

## Урамдары
Ауылдың урам селтәре 15 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Ыйыҡ (Ҡыйғы йылғаһының ҡушылдығы)

**Ыйыҡ** (үрге ағымында *Кесейек*) — Башҡортостан буйлап ағыусы Рәсәй йылғаһы. Йылға тамағы Ҡыйғы йылғаһының уң яры буйлап 23 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 73 км, һыу йыйыу майҙаны — 532 км² тәшкил итә.

## Бассейны
* Васйылға — Ыйыҡ йылғаһының уң яры буйлап 24 километрҙа
* Ҡанҡанды — Ыйыҡ йылғаһының уң яры буйлап 32 километрҙа 
** Майғаҙы (Ҡанҡанды ҡушылдығы) — Ҡанҡанды йылғаһының уң яры буйлап 2,9 километрҙа
** Ямаҙы — Ҡанҡанды йылғаһының уң яры буйлап 5,7 километрҙа

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәйҙең Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу-хужалыҡ участкаһы - Әй - башынан алып тамағына тиклем, йылға ярымбассейны - Ағиҙел. Йылға бассейны - Кама.

Дәүләт һыу реестрында объекттың коды — 10010201012111100022310.

## Иҫкәрмәләр
Рәбаш (Бәләбәй районы)

**Рәбаш разъезы** () — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Малиновка ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ауылы. 

## Географияһы
Рә йылғаһының башында тора.

### Географик урыны
* район үҙәге (Бәләбәй): 17 км,
* ауыл советы үҙәгенә (Малиновка): 4 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһына (Аксаково): 9 км.

## Тарихы
«Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 1-се статьяһы түбәндәгеләрҙе еткерә:

4. 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

8) Бәләбәй районында:

е) Малиновка ауыл советының Рәбаш ауылы

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 80 кеше, башлыса урыҫтар, йәшәгән.

## Инфраструктураһы
* Богородица-Тихва ҡатын-ҡыҙҙар монастырының Илья пәйғәмбәр скиты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.73.
Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы

**Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы** (30 сентябрь 1959 йыл) — педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).

## Биографияһы
Гәрәй Миңлеғәли улы Йомағолов 1959 йылдың 30 сентябрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған. 

1981 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 

1985—1987 йылдарҙа Ҡыпсаҡ ауыл советы рәйесе, 1987—1989 йылдарҙа Әбделмәмбәт урта мәктәбендә уҡытыусы була.

1989 йылдан алып Килдеғол урта мәктәбе директоры, 1994 йылда — Бөрйән районы халыҡ мәғарифы бүлеге методисы, 1997—2002 йылдарҙа Бөрйән районы мәғариф бүлеге начальнигы булып эшләй. 1995—1997 йылдарҙа һәм 2018 йылдан алып Яңы Собханғол төп мәктәбе директоры, 2002 йылда — Ҡурғашлы төп мәктәбе директоры, уҡытыусыһы була.

2007 йылдан — Байназар урта мәктәбе, 2009—2018 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.

Гәрәй Миңлеғәли улы Йомағолов инициативаһы буйынса мәктәптәрҙә умартасылыҡ нигеҙҙәренә өйрәтеү уҡытыу программаһына индерелә, Бөрйән районында «Урал батыр» эпосын иң яҡшы белеүселәрҙең төбәк-ара конкурсын үткәреү ойошторола башлай (2014). Бөрйән район советының 3-сө, 4-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).
 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы

**Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы** (11 август 1952 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985), Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999).

= Биографияһы =
Роза Шәриф ҡыҙы Ғүмәрова 1952 йылдың 11 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1969 йылда ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетында секретарь-машинист булып башлай. 1971 йылдан алып Яңы Мөсәт һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый, уны 1978 йылда тамамлай
1978 йылдан алып халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, 1980, 1996 йылдарҙа һәм 2008 йылдан 2018 йылға тиклем мәғариф бүлегенең методик кабинеты мөдире. 1989 йылдан алып халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең район профсоюз ойошмаһы рәйесе, 1999 йылда Бөрйән районы хакимиәтенең эштәр идарасыһы, 2004 йылда — кадрҙар буйынса, 2006 йылда — социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса башлыҡ урынбаҫары.
Мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк Комитеты ағзаһы (1995—1999). Муниципаль район Советы рәйесе (2008—2012).
Ғүмәрова Р. Ш. «Йыл уҡыусыһы», «Тәнәй Урал батырҙар», «Өмөтлө киләсәк» проекттары авторы һәм әҙерләүсеһе, «Урал батыр» эпосын төбәк-ара йәш башҡарыусылар конкурсын һ.б. үткәреү буйынса инициаторҙарҙың береһе.

Бөгөнгө көндә Роза Шәриф ҡыҙы Әхмәт Сөләймәнов музейы директоры вазифаһын башҡара. Район мәғариф бүлеге муниципаль ҡаҙна учреждениеһы ҡарамағындағы муниципаль ресурс үҙәге етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Роза Шәриф ҡыҙының фиҙаҡәр хеҙмәте юғары баһалана, 1999 йылда уға Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
«РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» (1985) билдәһе, БАССР Мәғариф министрлығының һәм Башҡортостан мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты (1979), Башҡортостан Республикаһының (2017) Почёт грамоталары, Ульяновск өлкәһе Мәғариф министрының (2013), Ульяновск өлкәһе Мәғариф һәм фән министрлығының (2015), Башҡортостан Республиканың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының (2017) һ.б. Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гумерова Роза Шарифовна
* Гумерова Роза Шарифовна
2-се Башҡорт уҡсылар полкы

**2-се Башҡорт уҡсылар полкы** (1918 йылдың 25 октябренә тиклем — *2-се Башҡорт пехота полкы*) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Тарихы
1918 йылдың 18 июнендә Башҡорт хәрби шураһы тарафынан әҙерләнгән планға ярашлы, Башҡортостан автономияһында йәшәгән башҡорттарҙан ете пехота һәм ат полкы, шулай уҡ бер артиллерия бригадаһын, шул иҫәптән 2-се пехота полкын ойоштороу күҙаллана. 6-сы пехота полкы Силәбелә формалашып, бынан тыш уның составына Бәләбәй өйәҙе башҡорттарын йәлеп итергә ниәтләгәндәр.

Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 23 июнендәге приказына ярашлы Силәбе ҡалаһында *2-се Башҡорт пехота полкы* булараҡ ойошторола. Полктың составының 60 процентын Айырым Башҡорт легионы (быға тиклем РККА составында булған) тәшкил иткән, ҡалғандары — Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Шадринск өйәҙҙәре, Ырымбур губернаһының Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәре башҡорттарынан формалашҡан. 1918 йыллдың 24 июнендә Башҡорт хәрби советы (шураһы) тарафынан подпоручик Ғәбделхаҡ Ғәбитов 2-се Башҡорт пехота полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Меңгә яҡын яугирҙан торған 2-се полктың частары ҡыҙылдар менән һуғыштарҙа ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Июль аҙағында Екатеринбург ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡала халҡы башҡорт полкына рәхмәт йөҙөнән «Итәғәтле ҡотҡарыусыларға Екатеринбург шәһәрендән тәшәкер (рәхмәт)» («Доблестным освободителям — благодарный Екатеринбург») тигән яҙыу менән байраҡ бүләк итә.

1918 йылдың авгусынан 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә. Екатеринбургты азат иткәндән һуң, полк Стәрлетамаҡ һәм Аҡтүбә фронттарында ҡыҙылдарҙың 1-се армия частарына ҡаршы һуғыша. Ғинуар аҙағына ҡарай полк составында 700 кеше иҫәпләнә, улар 10 пулемет, 500 граната, 535 мылтыҡ менән ҡоралланған.

1918 йылдың 14 декабрендә Башҡорт хәрби шураһы Әхмәтзәки Вәлиди 2-се полк командиры Ибраһим Исхаҡов менән 2-се полктың муллаһы Нуриәғзәм Таһировҡа йәшерен хат ебәрә. Хатында фронтҡа һибелгән башҡорт полктарын Башҡортостан автономияһы территорияһында, бер урынға тупларға тигән йәшерен фарман бирә. Исхаҡовҡа ошо фарманды башҡорт ғәскәрҙәренә таратырға ҡуша. Декабрҙең аҙағына башҡорт полктары бер урынға йыйыла башлай. Ибраһим Исхаҡов та үҙенең полкын Аҡтүбә фронтынан Башҡортостанға алып килә.

Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы ҡыҙылдар яғына күскәс, 1919 йылдың 18-20 февралендә 5-се һәм 6-сы уҡсылар полктары, һуңынан 1-се һәм 2-се уҡсылар полктары фронт һыҙығы аша тәүгеләрҙән булып үтә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң полк таратыла.

## Командирҙары
* Ғ. Ғәбитов (1918 йылдың июненән)
* И. Е. Исхаҡов (1918 йылдың ноябренән)

Полк муллаһы — Н. Т. Таһиров (1918 йылдың октябренән 1919 йылдың февраленә тиклем).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Таймасов Р. С.* Участие башкирских национальных частей в боях за Екатеринбург (июнь — июль 1918 г.) // Урал в военной истории России: традиции и современность. Материалы Международной научной конференции, посвященной 60-летию Уральского добровольческого танкового корпуса. — Екатеринбург. — 2003. — С. 274—276.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Искилде (Көйәҙе районы)

**Искилде** — Пермь крайы Көйәҙе муниципаль округы составындағы ауыл.

## Географик урыны
Ауыл округтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Көйәҙе ҡасабаһынан тура юлдан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Ҡыш миҙгеле оҙайлы, ҡарлы. Ғинуарҙа уртаса температура −14…−15 °C. Йәй уртаса йылы. Иң йылы ай - июль. Июлдә уртаса температура +18,5 ˚С тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ температура +2,1˚С тәшкил итә. Июль температураһының абсолют максимумы +38 ˚С, ә минималь +2˚С градусҡа етә. Вегетация осоро оҙайлылығы (+5˚С градустан юғарыраҡ) 155-тән 165 көнгә тиклем тирбәлә, ҡаты һыуыҡ булмаған осор 110-дан 130 көнгә тиклем тирбәлә. Һауа температураһы 10˚С-тан юғарыраҡ булған осор 125 көн дауам итә. Яуым-төшөм уртаса 450-550 миллиметр яуа. Тәүге ҡырау төшөүҙең яҡынса ваҡыты — 20 сентябрь. Октябрь аҙағында - ноябрь башында ҡар ҡатламы ята һәм йылдың яҡынса 170-190 көнө буйы һаҡлана. Тәүге ҡар ҡатламы барлыҡҡа килеү ваҡыты - 18 октябрь. Март айына ҡарҙың ҡалынлығы 60-70 сантиметрға етә.

## Тарихы
Ауылға 1803—1804 йылдарҙа нигеҙ һалына. Тәүге атамаһы — «сельцо Ивановское, Марьино тож». Һуңғы атамаһы урындағы йылғасыҡ исеме буйынса бирелгән. 2006 йылдан 2020 йылға тиклем Көйәҙе районының Фёдоровка ауыл биләмәһе составына ингән. 2020 йылдың майында шул ике муниципаль берәмектең дә бөтөрөлөүе арҡаһында, улар Көйәҙе муниципаль округының ябай тораҡ пункты статусына эйә.

## Халҡы
2002 йылда 194 кеше (95 % урыҫ), 2010 йылда 129 кеше даими йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Октябрьский (Свердловск өлкәһе)

**Октябрьский** — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Режевскийй ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Октябрьское — Реж ҡала округына ҡараған муниципаль берәмек составындағы ауыл. Реж ҡалаһынан көнбайышҡа табан 26-сы километрында (автотрасса буйлап 30 километрҙа), Воронин йылғаһы (Реж йылғаһының һул ҡушылдығы) үҙәнендә урынлашҡан. Ауыл эргәһенән, төньяҡҡа табан 4,5 километр алыҫлыҡта, Реж — Невьянск автомобиль юлы үтә, көньяҡҡа табан 7 километр алыҫлыҡта Реж йылғаһының уң яҡ ярында, Адуй йылғаһы тамағынан 2 км түбәнерәк геоморфологик һәм ботаник тәбиғи ҡомартҡы — Шайтан-Таш яр ҡаяһы урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылдың тәүге исеме — Шайтанка. 1750 йылдарҙа ауылд аҫылташтар сығарыу эше үҫешә. 1786 йылда А. В. Раздеришин ауылға яҡын Шайтан-Таш ҡаяһы эргәһендә, Реж йылғаһы буйында, ҡойолма (переливт) ятҡылығы асылыуы тураһында иғлан иткән. Биҙәү ташы «Шайтан ҡойолмаһы» тип аталған. 1810 йылда урындағы халыҡ, бер туған Кузнецовтар, ҡыҙыл турмалин тапҡан. 1815 йылда Мор руднигына (копи) нигеҙ һалынған. Быуат аҙағында тирә-яҡта зәңгәр яҡут (сапфир), ҡыҙыл яҡут (рубин) һәм алмас сығарылған.

РСФСР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 5 февралендәге указы менән Свердловск өлкәһе Реж районының *Шайтанское* ауылы Октябрьский тип үҙгәртелгән.

## Ильяс пәйғәмбәр сиркәүе
1864 йылда бер тәхетле таш сиркәүгә нигеҙ һалына һәм ул 1865 йылда Ильяс пәйғәмбәр исеме менән изгеләндерелә. Сиркәү 1935 йылда ябыла, ярым емерек хәлдә тора.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Кулибаев Илдус Хәйбрахман улы

**Кулибаев Илдус Хәйбрахман улы** (12.05.1937—1.05.2001) — ауыл хужалығы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Илдус Хәйбрахман улы Кулибаев 1937 йылдың 12 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Түбә ауылында тыуған.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1960 йылдан Хәйбулла районы «Матрай» совхозының баш агрономы, 1974 йылдан «Аҡъяр» совхозы директоры.

1978 йылдан КПСС-тың Хәйбулла район комитетының икенсе, 1980 йылдан — беренсе секретары итеп тәғәйенләнә.

1984 йылдан «Хәйбулла» совхозы директоры, бер үк ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа Сиҙәм ауыл Советы рәйесе.

1997 йылдан — Өфө ауыл Советы рәйесе.

1998—2001 йылдарҙа «Һаҡмар» шифаханаһы директоры. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1974)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997)

## Һылтанмалар
* Фотография. Кулибаев И. Х.- первый секретарь Хайбуллинского РК КПСС БАССР

## Иҫкәрмәләр
Токио милли музейы

— Японияның иң боронғо һәм иң ҙур музейы. Токио ҡалаһының Уэно паркы биләмәһендә урынлашҡан. Яҡынса 100 мең квадрат метр майҙанда биш корпус урынлашҡан: Төп, Көнсығыш, Церемониаль, Хэйсэй һәм Хорю-дзи ғибәҙәтханалар хазиналары. Милли музей мөһабәт мәҙәни үҙәк булып тора.

## Музей корпустары

 — Милли музейҙың төп күргәҙмә галереяһы, 1938 йылда асылған. Архитекторы — Дзюн Ватанабэ.
Бында һынлы һәм ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәре, тарихи һәм этнографик материалдар, япон мәҙәниәтенең үҫеш юлдарын күҙәтергә мөмкинлек биргән һәм уның хас үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт биргән япон мәҙәни ҡиммәттәре тупланған.

. 1909 йылда асылған. Архитекторы — Такума Катаяма. Церемониаль корпус бөгөнгө көндә музей сиктәрендә мәғрифәтселек үҙәге булараҡ файҙаланыла, уның бинаһы Мэйдзи дәүеренең (1867—1912) көнбайыш стилендә күренекле архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Унда төрлө ғилми йәмғиәттәр эшләй, семинарҙар уҙғарыла.

. 1968 йылда асылған. Архитекторы — Ёсиро Танигути. Көнсығыш корпусында һынлы һәм ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәре, шулай уҡ, Япониянан тыш, көнсығыш төбәгенең бөтә илдәренән археологик табылдыҡтар ҡуйылған, унда һәр ил мәҙәниәтенең үҙенсәлектәре менән танышырға һәм Япония менән мәҙәни бәйләнештәрҙе күҙәтергә мөмкин.

 һәм . 1999 йылда асылғандар.

## Музейҙың барлыҡҡа килеү тарихы
Барыһы ла 1872 йылда Токионың Юсима-сэйдо ғибәҙәтханаһының Тайсэйдэн бинаһында уҙған күргәҙмәнән башлана, улар араһында — император ғаиләһенең шәхси әйберҙәренән башлап һарайҙың хазинаһынан һәм боронғо йыһаздарынан алып, илдең тәбиғи байлыҡтарын, уның флораһын һәм фаунаһын күрһәткән экспозициялар һәм тәбиғи аҙыҡ-түлек өлгөләренә тиклем төрлө мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары була. Күргәҙмә ҙур уңыш ҡаҙанған, унда дөйөм алғанда йөҙ илле меңләп кеше ҡатнаша. Күргәҙмә ил тормошонда милли абруйҙы күтәреү күҙлегенән генә түгел, башҡалар өсөн дә әһәмиәтле ваҡиғаға әүерелгән. Ул илдең тәбиғәтен, уның тарихын яңыса, дөйөмләштереп күрергә мөмкинлек биргән, уникаль тәбиғәт байлыҡтарын яҡлау, бөтә кешелектең байлығы булып торған мәҙәни йолаларҙы һәм мираҫты һаҡлау кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡуйған. Күргәҙмәне әҙерләү һәм үткәреү өсөн махсус учреждение ойошторола, уны Мәҙәниәт һәм мәғариф министрлығы ҡарамағындағы музей тип атайҙар. Ул Токио Милли музейының өлгөһөнә әүерелгән дә инде.

## Коллекция
Әлеге ваҡытта Токио Милли музейы коллекцияһында йөҙ егерме мең самаһы һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. Улар араһында һынлы сәнғәт, каллиграфия, скульптура кеүек төрлө сәнғәт әҫәрҙәренән тыш, металдан изделиелар, ҡорал, хәрби кейемдәр, керамика, лак изделиелары, туҡымалар, архитектура ҡомартҡылары макеттары ғына түгел, археологик табылдыҡтар, тарихи һәм этнографик материал, бик күп тематик баҫмалар һәм фотоматериалдар ҙа бар.

## Һылтанмалар
* Музей сайты
*