open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы

**Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы** (29 ноябрь 1920 йыл — 10 декабрь 2008 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

## Биографияһы
Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ (Садиҡ) улы Ғөбәйҙуллин 1920 йылдың 29 ноябрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Раевка ауылы) тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1953 йылда Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1953 йылдан ул СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында иҡтисади тикшеренеү бүлегендә эшләй (1987 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Урал бүлегенең Башҡортостан ғилми үҙәге): өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире; 1990 йылдан  баш ғилми хеҙмәткәре; 1995 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 —1998 йылдарҙа лаборатория мөдире.

Ғөбәйҙуллиндың ғилми йүнәлештәре: ауыл хужалығы иҡтисады, төбәк агросәнәғәт комплексы үҫеше проблемалары һәм һөҙөмтәлелеген арттырыу.

Ул шулай уҡ төбәк агросәнәғәт комплексы үҫеше һәм һөҙөмтәле эшмәкәрлегенең фәнни-методологик нигеҙҙәрен эшләүгә ҙур өлөш индергән.Уның тарафынан ауыл хужалығының һөҙөмтәлелеген арттырыу, малсылыҡты махсуслаштырыу, хужалыҡ-ара кооперативлаштырыу һәм интеграция үҫеше, фермер хужалыҡтарын үҫтереү проблемаларын хәл итеүҙең  методологик нигеҙҙәре эшләнә.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1978), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

## Хеҙмәттәре
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 25 китап һәм монография.
* Фәнни-техник прогресс шарттарында малсылыҡ үҫешенең иҡтисади проблемалары. М.: Наука, 1978.
* Башҡортостанда крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарын ойоштороу. Өфө, 1992.
* Агросәнәғәт һәм ауыл хужалығы предприятиеларының әйләнештәге аҡсалары. Өфө, 2005

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.anrb.ru/blog/alias/gubaydullin
*  Татар энциклопедияһы: 5 т. т. 2: Г.-Й. Ҡазан: ТР ФА татар энциклопедияһы Институты , 2005.
Самса

**Самса** йәки **самоса** — бәлештең бер төрө, квадрат, өсмөйөш йәки йомро булыуы мөмкин, эслеге була. Көньяҡ, Көньяҡ-Көнсығыш, Үҙәк һәм Көньяҡ-Көнбайыш Азия, Ғәрәбстан ярымутрауы, Аҡдиңгеҙ, Төньяҡ һәм Көньяҡ Африкала популяр ашамлыҡ. Уны төрлөсә әҙерләйҙәр.

Эслегенә ваҡ ҡына итеп туралған ит, һуған, тәмләткестәр, борсаҡ, чечевица, картуф һәм башҡа йәшелсәләр һалына. Ҡамыры сөсө, йышыраҡ ҡатлаулы була. Итле Урта Азия самсаһы, йола буйынса, тандырҙа бешерелә, ләкин өсмөйөшлө йәки квадрат формалылары, ғәҙәттә, электр һәм газ духовкаларында әҙерләнә. Самсаны аш һеркәһе йәки һарымһаҡ туралған томат соусы менән дә ашайҙар.

Самса Көнсығыш Төркөстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Үзбәкстан ҡалаларында урамдарҙа лотоктарҙан, киосктарҙа, баҙарҙарҙа һатыла. Рәсәйҙә бәлештәр урамда һатылған һымаҡ, самса ла шулай уҡ Ҡырымдың ҙур булмаған кафе һәм закусочнаяларында тәҡдим ителә. Рәсәйҙәге бәләкәй кафеларҙа ла самсаны һәр береһендә тиерлек һатып алырға мөмкин. Ресторандарҙа, ғәҙәттә, уны сөсө ҡамырҙан бешерәләр.

Исеме фарсы теленән алынған سنبوساگ sanbosag* *. Башҡа телдәрҙә: иранса **سمبوسه** йә سنبوسه *sanbusé*, инглизсә *samosa* () йә **samoosa**, , , سموسه‎‎, سمبوسك‎ *sambūsak* или *sambusaj*, , ассамское *sing-ra*, ория,  ‎*sambusak*, , канн., малаял., , , телугу, سموسه‎, самса , самса ;, *somsa* , سامسا , самса, samsa böreği, somsa, *sambuusa*, самбӯса, непальск.lang-ne|समोसा, စမူဆာ , малгашсә , португалсә *chamuça*.

## Шулай уҡ ҡара
* Корниш пасти
* Өсбосмаҡ

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Самса кулинар һүҙлектә.
Лазарев Николай Иванович

**Лазарев Николай Иванович** (18 июль 1926 йыл — 28 ғинуар 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Танк бригадаһының автоматсылар батальоны автоматсыһы, өлкән сержант (1945). Советтар Союзы Геройы (1990).

Башҡорт ерендә тыуған аҙаҡҡы Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Николай Иванович Лазарев 1926 йылдың 18 июлендә  Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Ҡарама утарында
рус крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. 1931 йылда ғаилә раскулачить ителә һәм Себергә һөргөнгә Кемерово өлкәһенең Новокузнецк ҡалаһы эргәһендәге Толзос биләмәһенә һөрөлә.

1943 йылдың сентябренән Ҡыҙыл Армия сафына алына, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1944 йылдың июленән алып.

1944 йылдың 18 сентябрендә 24-се танк бригадаһының моторлаштырылған батальонының автоматсыһы (2-се Балтик буйы фронты, 3-сө удар армия, 5-се танк корпусы,) Латыш ССР-ндағы Скудрес торама пункты өсөн алышта дошмандың ауыр танкылар ярҙамында үткәрелгән контратакаһын кире ҡағып, танкыға ҡаршы граната менән алда килгән «Тигр»ҙы сафтан сығара һәм батальондың уңышын тәьмин итә. 1944 йылдың ноябрендә Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә, әммә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән наградлана (16 ноябрь 1944).

1945 йылда өлкән сержант званиеһында демобилизациялана һәм Новокузнецк ҡалаһындағы «Коммунар» кинотеатрында (1947—1948) эшләй. Металлургия техникумын тамамлағандан һуң, Новокузнецк Металл эшкәртеү, Көнбайыш-Себер Металл эшкәртеү заводтарында эшләй.

1953 йылдан — КПСС ағзаһы.

Һуңғы йылдарҙа Мәскәү өлкәһенең Подольск райoны Шишкин Лес ҡасабаһында йәшәй. 1985 йылдан — СССР Министрҙар Агросәнәғәт комплексы Советы ҡарамағындағы комиссияла өлкән инженер (Мәскәү өлкәһе).

1990 йылдың 5 майында СССР Президенты указы менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Лазарев Николай Ивановичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены (460046-сы һанлы) һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (11606-сы һанлы) тапшырыла.

Шишкин Лес ҡасабаһында вафат була. Мәскәү өлкәһенең Подольск ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Советтар Союзы Геройы (1990);
* Ленин ордены (1990);
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945, 1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945);
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (16 ноябрь 1944);
* миҙалдар.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Йылайыр ауылында Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында Советтар Союзы Геройы Лазарев Николай Ивановичҡа стендтарҙың береһе арналған.

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Кувшинов Леонид Михайлович

**Кувшинов Леонид Михайлович** (5 август 1914 йыл — 18 август 1973 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959).

## Биографияһы
Леонид Михайлович Кувшинов 1914 йылдың 5 авгусында  Орск өйәҙе Преображенск заводы ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған. Рус. 1946 йылдан — КПСС ағзаһы.

7 кластан һуң педагогия техникумының 2 курсын тамамлай һәм Йылайыр районының Ҡананикольский ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1932 йылдан Мәскәүҙә йәшәй, «Шарикоподшипник» заводында эшләй, аэроклубта уҡый.

Ырымбур хәрби авиация училищеһын, 1937 йылда Борисоглеб хәрби авиация лётчиктар мәктәбен тамамлай. Инструктор-лётчик булып хеҙмәт итә.

1939 йылдан — СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәре ғилми-тикшеренеү институтында (НИИ ВВС) осоу-һынау эшендә.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Көнбайыш фронтының махсус тәғәйенешле 401-се истребителдәр авиация полкы составында һуғыша. Артабан — ҡабаттан һынау эшендә.

И-185, Як-1б М-105ПА (1942), FW-190D-9 (1944), Як-3Т, Як-9УВ (1945), Як-3 с ВК-107А, Як-9П, «130» (Ла-9), И-301 (МиГ-9) (1946), СМ-12 (1958), СМ-30 самолеттарҙы һынауҙа ҡатнаша. 27 йыл дауамындағы осоу эшендә Л. М. Кувшинов 100-ҙән ашыу самолет төрөн һәм уларҙың модификацияларын үҙләштерә, бер нисә мең ҡатмарлы осош башҡара. Беренсе булып МиГ-17 реактив самолетын һынай. 3152 сәғәт һауала үткәрә.
1947 йылда СССР Һауа флоты көнөндә парадта ҡатнаша (Ла-11 с ПуВРД-ты йөрөтә).

Хеҙмәт бурысын өлгөлө үтәгәне, самолеттарға һәм башҡа техникаға һынау үткәргән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1957 йылдың 9 сентябрендә полковник Леонид Кувшиновҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1962 йылдан полковник Кувшинов — запаста. Космонавтарҙы әҙерләүҙә ҡатнаша.

1973 йылдың 18 авгусында вафат була. Мәскәү өлкәһенең Монино ҡасабаһында Монин мемориаль хәрби зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1957 йылдың 9 сентябрендә «Хеҙмәт бурысын өлгөлө үтәгәне һәм самолеттарға һәм башҡа техникаға һынау үткәргән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» полковник Кувшинов Леонид Михайловичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 11103 тапшырыла.
* СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959). 
* ике Ленин ордены, 
* дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары,
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Башҡортостандың Йылайыр районы Йылайыр ауылында Леонид Кувшинов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Испытатели. Леонид Михайлович Кувшинов.

## Әҙәбиәт
* 
* Славные сыны Башкирии. Уфа, 1979.
Ғөбәев Сәлим Сәрүәр улы

**Ғөбәев Сәлим Сәрүәр улы** (4 июль 1959 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2002 йылдан «Керамика» асыҡ акционер йәмғиәтенең генераль директоры, 2019 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһы хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Сәлим Сәрүәр улы Ғөбәев 1959 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Иҫәкәй ауылында тыуған. 1984 йылда Ленин орденлы Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) «инженер-механик, машиналар һәм металлдарҙы баҫым менән эшкәртеү технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай.

1977—1978 йылдарҙа — Бәләбәй «Автонормаль» заводы автоматсыһы;

1978—1979 йылдарҙа — Өфө авиация институтының әҙерлек бүлеге тыңлаусыһы;

1979—1984 йылдарҙа — Өфө авиация институтының көндөҙгө бүлеге студенты;

1984—1986 йылдарҙа — Бәләбәй «Автонормаль» заводында автомат цехы мастеры;

1986—1988 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә;

1988—1993 йылдарҙа — Бәләбәй «Автонормаль» заводында автомат цехы начальнигы урынбаҫары;

1993—2002 йылдарҙа — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең кирбес заводы начальнигы, «Керамика» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры вазифаһын башҡарыусы;

2002 йылдан — «Керамика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

2019 йылдан — Бәләбәй ҡалаһы хакимиәте башлығы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй район Советы рәйесе.
* Муниципаль район Советы депутаты.

## Иҫкәрмәләр
Кострома

**Кострома** () — Рәсәй ҡалаһы, Кострома өлкәһенең административ үҙәге. 

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Самодумова Маргарита Васильевна (14.11.1929—29.07.2016), педагог. 1955—2005 йылдарҙа Өфө ҡалаһының хәҙерге 62‑се лицейы уҡытыусыһы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976)  ордендары кавалеры.
* Степанова Таисия Ипатьевна (10.05.1919—11.06.2009), ғалим-акушер-гинеколог. 1957—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1982 йылдарҙа кафедра мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм  Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.

## Мәғарифы
# Кострома дәүләт университеты

## Транспорты
Кострома — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации города Костромы

## Климаты
Финикия

**Финики́я** (, *фойникес* һүҙенән, «ҡарағусҡыл ил») — Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярындағы, үҙәге хәҙерге Ливанда торған, боронғо дәүләт Финикияның төньяҡ сиге Оронт йылғаһы тамағында, ә көньяҡ сиге — Кармель тауы. Көньяҡта Финикия Израиль батшалығы, ә көнсығышта һәм төньяҡта — Сүриә менән сикләшә. Геродот әйтеүенсә, Финикия Посидийҙан алып Израиль батшалығына тиклем һуҙылған дәүләт. Селевкидала уны Орфосиянан (Нар-Берид тамағы) Нар-Зерк тамағына тиклем һуҙылған тип һанайҙар. Һуңғы географтарҙың берәүҙәре (мәҫәлән, Страбон) Финикия булып Пелусия яр буйы тулыһынса Пелусия, икенселәре уның сиктәрен Кесария һәм Кармелгә тиклем һуҙылған тип иҫәпләй. Бары тик Римдең һуңғы провинциаль бүленеше Финикия исеме менән Дамаск янына тиклемге территорияны атаған, ә һуңғараҡ Диңгеҙ яны Финикияһын Ливан территорияһынан айыра башлаған Юстиниан ваҡытында Пальмира Ливанға ҡушылған.

Илдең халҡы, финикийлылар, һөнәрселеге, диңгеҙ сауҙаһы һәм мәҙәниәте ныҡ үҫешкән ҡеүәтле цивилизация  барлыҡҡа килтергән. Финикия яҙмаһы тарихта билдәләнеп ҡалған иң тәүге фонетик системалы яҙмалар  иҫәбендә тора. Финикия цивилизацияһының сәскә атҡан ваҡыты б. э. т. 1200—800 йылдарға тура килә.

## Финикия ҡалалары
Айырым торған финикия ултыраҡтары үҙаллы ҡала-дәүләттәргә әйләнгән. Иң баштағы дәүерендә был ролде Сидон үтәһә, һуңғы осорҙа Тир ҡалаһы ҙур әһәмиәткә эйә булған. Финикияның башҡа ҡалалары&nbsp;булып Акко, Ахзив, Сидон Сарептаһы , Берит (хәҙерге Бейрут), Библ (Гебал), Триполи һәм Арвад торған. Ҡайһы ваҡыт Финикиянан төньяҡта торған Угарит (хәҙерге Рас-Шамра) ҡалаһын да был илдең ҡалаһы тип иҫәпләйҙәр.

## Исеме

## Шулай уҡ ҡара
* Финикийцы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Волков А. В.* Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — ISBN 5-9533-0271-1
* *Егер О.* Всемирная история. Т. 1. Древний мир
* *Маркоу Гленн.* Финикийцы / Пер. с англ. К. Савельева. — М.: Гранд-Фаир, 2006. — 328 с.
* *Харден Дональд.* Финикийцы. Основатели Карфагена. — М.: Центрполиграф, 2004. — ISBN 5-9524-1418-4
* *Циркин Ю. Б.* От Ханаана до Карфагена. — М.: ООО «АСТ», 2001. — 528 с.
* *Циркин Ю. Б.* Мифы Финикии и Угарита. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2003. — 480 с. — Серия «Мифы народов мира». — ISBN 5-17-002280-8
* *Шифман И. Ш.* Финикийские мореходы. — М.: Наука, ГРВЛ, 1965. — 84 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока».

## Һылтанмалар
* 
* *Иловайский Д. И.* Древняя история. Средние века. Новая история
* *Эрлихман В.*  Финикийцы: наследство морских царей  // «Вокруг света», № 12 (2795), 2006.
Карюков Фәһим Сайран улы

**Карюков Фәһим Сайран улы** (4 ғинуар 1948 йыл — 18 май 2015 йыл) — спортсы, хоккейсы, шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1976), СССР һәм Рәсәй тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры. 

## Биографияһы
Фәһим Сайран улы Карюков 1948 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Кәлсер ауылында тыуған. 

Стәрлетамаҡтың «Авангард» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры С. Коршунов). 

1969-1973 һәм 1975-1980 йылдарҙа Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командаһы өсөн уйнай, «Салауат Юлаев» хоккей командаһы өсөн 138 шайба индерә. «Шахтер кубогы» халыҡ-ара турнир чемпионы (Польша, 1972), СССР беренселегенең беренсе лигаһы еңеүсеһе (1977/1978).  Шулай уҡ Куйбышевтың СКА клубы өсөн сығыш яһай (1973—1975).

1978 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай. 1980 йылда — «Салауат Юлаев» олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта СССР (1986) һәм Рәсәй (1998) юниорҙар йыйылма командаһы тренеры. Уның етәкселегендә «Салауат Юлаев» олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең үҫмерҙәр командаһы Рәсәй беренселегенең көмөш (1998-99) һәм бронза (1996 — 97) призеры, халыҡ-ара «Балтика көҙө» (Рига, 1998) турниры еңеүсеһе. Тәрбиәләнеүселәре араһында ике тапҡыр донъя чемпионы Денис Денисов, шулай уҡ СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең туғыҙ спорт мастеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004), 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). 
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры» (2007),
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1978).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Фагим Карюков: "Поначалу местные ребята пытались меня как-то выжить из «Салавата» 
* Ушёл из жизни тренер «Салавата Юлаева» Фагим Карюков

## Һылтанмалар
*
Дим (Өфө)

**Дим** (Дим биҫтәһе) — Өфө ҡалаһының Дим районындағы биҫтә. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Өфө ҡалаһы ситендә, м5 трассаһы эргәһендә урынлашҡан. Биҫтә аша Транссиб тимер юлы үтә, бында шул исемдәге тимер юл станцияһы урынлашҡан.

## Хәҙерге Дим
1940-сы йылдарҙа эшселәр ҡасабаһының майҙаны бары 17 мең м² самаһы, ә халҡы — 5 мең кеше тәшкил итә, улар бөтәһе лә тиерлек шәхси йорттарҙа йәшәгән. 700 йорт биләмәһе һәм дөйөм майҙаны 10,5 мең м² тәшкил иткән бер нисә ике ҡатлы йорт булған. Хәҙерге заманда Дим биҫтәһе 9 микрорайонға бүленә (Дим-1, Дим-2 һәм башҡалар), уның көнбайыш өлөшө башлыса шәхси йорттарҙан тора. 

Дим биҫтәһе биләмәһендә 8 мәктәп, 10 балалар баҡсаһы, 2 башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы бар. Димдә Андреев сиркәүе һәм Дим районы мәсете, шулай уҡ Өфө тимер юл транспорты техникумы урынлашҡан. Әлеге ваҡытта (2011 йылдан) Дим биләмәһендә «Көмөш шишмә» һәм «Сағыу» яңы торлаҡ комплексы төҙөлөшө бара.
2013 йылда тимер юл аша автомобиль үткәргес төҙөү тамамланды. Биҫтәнең көньяҡ өлөшөндә, халыҡта «Вьетнам баҙары» тип аталған «Дим баҙары» урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡара
* Өфө
* Дим районы (Өфө)

## Иҫкәрмәләр
Башспирт

**«Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте** — Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан Рәсәй этил спирты һәм спиртлы продукция етештереүсе предприятие. 2008 йылда Илдә араҡы етештереү күләме буйынса дүртенсе урында.

Фирманың тулы атамаһы — *Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Башспирт»*; алдағы исеме — *«Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы*. Штаб-фатиры — Өфө ҡалаһында.

## Тарихы
2000 йылда Башҡортостандың ете завод-етештереүсе «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы берҙәм структураһына берләшә: Бәләбәй спирт-араҡы комбинаты, Ишембай шарап-араҡы заводы, Бөрө спирт-араҡы комбинаты, Ермолай спирт-араҡы комбинаты, Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты, Өфө спирт-араҡы комбинаты, Өфө шарап-араҡы заводы.

2006 йылдың 22 майында «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә, унда баш ойошма, күмәртә складтар һәм 4 филиал инә.

«Башспирт» ААЙ директорҙар советының 2006 йылдың 9 авгусындағы ҡарары менән филиалдар юҡҡа сығарыла: Ишембай ҡалаһындағы Ишембай шарап-араҡы заводы, Өфө ҡалаһындағы Өфө шарап-араҡы заводы «Ирәмәл». Ишембай шарап-араҡы заводы «Башспирт» ААЙ филиалы — «СТАЛК» Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинатының шарап-араҡы производствоһына үҙгәртеп ҡорола.

2012 йылда Nemiroff компанияһы "Башспирт"тың Бәләбәй, Стәрлетамаҡ һәм Өфө спирт-араҡы комбинаттарында араҡы сығара башлай. Предприятие Башҡортостандың иң яҡшы етештереүселәре исемлегенә инә.

## Милекселәре һәм етәкселеге
Берҙән-бер акционеры — Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы йөҙөндә (100 % өлөшө) Башҡортостан Республикаһы.

### Генераль директорҙары
* Фарвазов Урал Нур улы (2022 йылдың 18 майынан)
* Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы (01.2019—05.2022)
* Князев Николай Иванович.

## Структураһы
«Башспирт» ААЙ дүрт филиалды үҙ эсенә ала:
* Бәләбәй спирт-араҡы комбинаты (1895 йылда нигеҙләнгән предприятие), Бәләбәй ҡалаһы.
* Бөрө спирт-араҡы комбинаты (1894 йылда нигеҙ һалынған предприятие), Бөрө ҡалаһы.
* Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты (предприятие 1796 йылда нигеҙләнгән), Стерлитамак ҡалаһы
* Өфө спирт-араҡы комбинаты (1894 йылда нигеҙ һалынған предприятие), Өфө ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*
Аксаковнефть

**«Аксаковнефть»** — элекке нефть һәм газ сығарыу идаралығы, Башҡортостан Республикаһында газ һәм нефть сығарыу менән шөғөлләнә, «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы менән берләштерелгән.

Предприятиеның штаб-фатиры түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Приют ҡасабаһы, Вокзал урамы, 13.

## Тарихы
«Аксаковнефть» 1955 йылда «Башнефть» берекмәһе составында Башҡорт АССР-ының Приют ҡасабаһында ойошторола.

Предприятие хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Миәкә һәм Әлшәй райондары һәм Ырымбур өлкәһенең Пономарёвка районы биләмәләрендә урынлашҡан Шкапов ятҡылығындағы, шулай уҡ Бәләбәй, Сатыев, Знаменский, Раевка, Шафран һ. б. нефть ятҡылыҡтарындағы нефть һәм газды сығарыу һәм эшкәртеү өсөн ойошторола. Бәләбәй ҡалаһы һәм Приют ҡасабаһы өсөн төп етештереү производствоһы булып тора.

Әлеге ваҡытта предприятие тарафынан яҡынса 230 миллион тонна нефть сығарылған, нефть сығарыуҙың максималь кимәле 1963 йылда теркәлгән — 11 400 мең тонна нефть.

1970 йылдан — нефть һәм газ сығарыу идаралығы.

1995 йылдан «Башнефть» акционер нефть компанияһы филиалы була.

2003 йылда «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелгән.

Предприятие «Приют нефтсеһе» гәзите баҫтырып сығара.

«Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ЯСЙ йыл һайын Башҡортостандың 15 ятҡылығында 1 миллион тонна нефть сығара һәм эшкәртә.

2012 йылға предприятие яҡынса 229 миллион тонна нефть сығарған һәм 3864 скважина быраулаған.

2005 йылда «Башнефть» «Башнефть-Ишембай» акционер нефть компаниялары ААЙ филиалы Аксаков нефть һәм газ сығарыу буйынса идаралыҡ (АУДНГ) итеп үҙгәртеп ҡорола.

## Социаль сәйәсәт
Предприятие составында стадион, спорт залы, ике профилакторий, ял базаһы, ҡала ситендәге балалар лагеры, поликлиника, ашхана бар, спорт — дзюдо, волейбол, футбол секцияларына ярҙам итә.

## Экология
Тирә-яҡ мөхитте бысратыуға юл ҡуймау маҡсатында предприятиела саралар күрелә: нефть резервуарҙары махсус коррозияға ҡаршы һаҡлағыстар менән көпләнгән, нефттең еңел фракцияларын тотоу буйынса ҡоролмалар эшләтелә, өҫкө һәм ер аҫты һыуҙарының бысраныу кимәле мониторингы үткәрелә.

## Предприятиеның билдәле хеҙмәткәрҙәре
* Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы (1955—1977) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* В. П. Максимов — техник фәндәр докторы, Ленин премияһы лауреаты,
* Я. М. Каган — техник фәндәр докторы, СССР дәүләт премияһы лауреаты.
* Геология-минералогия фәндәре докторҙары Э. М. Хәлимов һәм Е. В. Лозин.

## Етәкселек
* Межлумов Оник Арсеньевич (1955—1964)
* Травниций Вениамин Николаевич (1964—1979)
* А. П. Сафронов
* Мөхөтдинов И. Р.
* Владимир Филиппович Мерзляков — «Аксаковнефть» нефть газ табыу идаралығы ЯСЙ генераль директоры; 1987—2005 йылдар
* Н. В. Панин — башҡарма директор

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. т. 1. Башҡорт энциклопедияһы нәшриәте. Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Деловой мир Башкортостана  
* Белебей.ру. Сайт города  
*
Кармишин Дмитрий Дмитриевич

**Кармишин Дмитрий Дмитриевич** (4 ноябрь 1926 йыл — 7 ноябрь 1956 йыл) — Совет ғәскәрҙәренең көньяҡ төркөмөндәге 880-се гвардия бомбардировка авиацияһы полкының эскадрилья штурманы, гвардия капитаны, Советтар Союзы Геройы (1956).

## Биографияһы
Кармишин Дмитрий Дмитриевич 1926 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Шаран районы Залесовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Шаран районының Преображенка ауылында олатаһында тәрбиәләнә.

рус. 1955 йылдан — КПСС ағзаһы. 9 класс һәм Өфө тимер юл техникумының 1 курсын тамамлай. Район МТС-да тракторсы булып эшләй.

1943 йылда БАССР-ҙың Шаран райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1948 йылда Ырымбур хәрби авиация штурмандар училищеһын тамамлай һәм истребителдәр авиацияһының звеноһы штурманы итеп тәғәйенләнә.

1952 йылда Совет ғәскәрҙәренең көньяҡ төркөмөнөң (Венгр Халыҡ Республикаһы) бомбардировка авиацияһы полкына ебәрелә . 880-се эскадрилья штурманы гвардия капитаны Д. Д. Кармишин 1956 йылдың көҙөндә совет ғәскәрҙәре составында 1956 йылғы мадьяр ихтилалы ваҡиғаларынан һуң тәртип урынлаштырыу һәм ижади хеҙмәт өсөн шарттар булдырыу өсөн Венгрия ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнаша.

1956 йылдың 7 ноябрендә Дмитрий Дмитриевич Ил-28 бомбардировщигы экипажы составында (командиры — гвардия капитаны Александр Андреевич Бобровский, радисты — гвардия өлкән лейтенант Ярцев Владимир Егорович) Будапешт хәрби заводтарын аэрофотоға төшөрә.

Ҡуйылған бурысты үтәгәндән һәм разведка мәғлүмәттәрен штабҡа тапшырғандан һуң аэродромдарына ҡайтҡан саҡта летчиктар Чепель утрауы районында утҡа тотола. Һөҙөмтәлә самолёт бәреп төшөрөлә, уның экипажы һәләк була.

Офицер-гвардейсыларҙың мәйеттәре Советтар Союзына сығарыла һәм Львов ҡалаһындағы Лычаков зыяратында ерләнә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы 1956 йылдың 18 декабрендәге Указы менән хәрби бурысын үтәгән саҡта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия капитаны Кармишин Дмитрий Дмитриевичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройы «Алтын Йондоҙ» миҙалы.
* Ленин ордены.

## Хәтер
Шаран ауылындағы балалар йортона Кармишин Д. Д. исеме бирелгән.

Советтар Союзы Геройы Д. Д. Кармишиндың документтары һәм шәхси әйберҙәре Туймазы ҡалаһының (Башҡортостан) 8-се һанлы мәктәбенең музейында тупланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — 624 с. — ISBN 5-88185-062-9.

## Һылтанмалар
Комсомол майҙаны (Салауат)

**Комсомол майҙаны** — Салауат ҡалаһының тәүге майҙандарының береһе. Горький урамы һәм Беренсе май урамы киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
Майҙанды төҙөү 1950-се йылдарҙа башлана.

Майҙан нигеҙҙә 2-3 ҡатлы кирбес йорттар менән уратып алынған.

50-се йылдарҙа майҙанда хеҙмәтсәндәрҙең парадтары һәм демонстрациялар үткәрелгән, ваҡытлыса ағас трибуналар ҡоролған.

Ҡыштарын Руслан башы, мейес өҫтөндә Емеля ("Суртан әмере буйынса" урыҫ халыҡ әкиәте) рәүешендә тауҙар өйөлә, шыршы ҡуйыла торған булған. Кинотеатр бинаһында Тыуған яҡты өйрәнеү музейы бинаһында Родина кинотеатры, һуңыраҡ — "Тиҫтерҙәр" йәштәр клубы эшләп килә.

Йәй осоронда ҡала байрамдары ваҡытында ҡыҙыл ҡыйыҡлы балалар китапханаһы бинаһына ҙур экран эленә һәм бушлай кинофильмдәр күрһәтелә. Байрам көндәрендә майҙан халыҡтың күңел асыу урынына, бейеү майҙанына әүерелә

## Транспорт
Комсомол майҙаны буйынса 1375-се автоколоннаның автобустары, маршрут таксиҙары һәм башҡа коммерция ылаусылары йөрөй:
* № 1
* № 5
* № 6
* Профессиональ-техник училище № 19

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
* Салауат тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
* Балалар китапханаһы
* А. М. Горький исемендәге парк.

### Һәйкәлдәр
* Салауат ҡалаһы комсомолын Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү хөрмәтенә иҫтәлекле стела.

## Әҙәбиәт
* Г. Б. Кәлимуллин, Салауат. Ҡаланы планлаштырыу һәм төҙөү, мөхәррир Н. А. Пекарева ; Төҙөлөш һәм архитектура академияһы. СССР М. Госстройиздат, 1962. 60 б.
* Рәсәй ҡалалары. Энциклопедия — М.: Ҙур Рәсәй энциклопедияһы. Кондратьева И. 1994.
* Салауат ҡалаһы&#x20;&#x2F;&#x20;кол.&#x20;авт. &#x20;Салауат ҡала администрацияһы; Авт.-&#x20;сост. Раиса Фаритовна Зыкина.&#x20;— Өфө: Һүҙ, 1998.&#x20;— 80&#x20;, с&#x20;— 5&#x20;000 дана&#x20;— ISBN 5-87308-120-4.
* Майҙан 1956 йылда. Почта открыткаһы http://img-fotki.yandex.ru/get/5314/16389044.26/0_6c694_bcb12b2b_orig

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Салауат ҡалаһы урамдары исемлеге
Космонавтар майҙаны (Салауат)

**Космонавтар майҙаны** — Салауат ҡалаһындағы үҙәк майҙандарҙың береһе. Майҙан Ленин урамы һәм Космонавтар бульвары сатында урынлашҡан.

## Тарихы
Майҙанды төҙөү 1960-сы йылдар аҙағында башлана.

Майҙан нигеҙҙә 5-9 ҡатлы кирбес йорттар менән уратып алынған.

60-сы — 80-се йылдарҙа майҙанға күсмә зоопарк килә, ҡыштарын Руслан башы рәүешендә тауҙар өйөлә, һырғалаҡ ойошторола.

9 ҡатлы бинала ҡала ЗАГС-ы урынлашҡан, ул аҙаҡ элекке Комсомолец кинотеатры бинаһына күсә. 5 ҡатлы бинала Салауат башҡорт дәүләт драма театры урынлашҡан.

Космонавтар майҙаны үҙәгендә 33 метр бейеклегендәге хәрби һәм хеҙмәт даны обелискы күтәрелә. Обелиск тутыҡмай торған ҡорос менән көпләнгән гранит пьедесталға ҡуйылған. Обелиск түбәһендә — ураҡ һәм сүкеш. Обелиск ҡырҙарында Советтар Союзы Геройҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары йондоҙҙары алтын булып яна. «50 йыл», «Хеҙмәт батырҙарына дан» һәм «Ватанды һаҡлаусыларға дан» яҙмалары һәйкәлдең төп йөкмәткеһен аса.

Хеҙмәт һәм хәрби дан обелискы инженерҙар Морон Н. А., Хәйруллин З. А., Сирбаев У. Н. тарафынан проектланған. Рәссамдары Камин А. С., Орлов Г. Ф., Кузнецов А. Г.. 1967 йылдың 5 ноябрендә асылған.

## Транспорт
Космонавтар майҙаны буйынса 1375-се автоколоннаның автобустары, маршрут таксиҙары һәм башҡа коммерция ылаусылары йөрөй:
* № 1
* № 3
* № 5
* № 6

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
* Октябрь кинотеатры
* Е. Пугачев ғәскәрҙәренең Салауат ҡалаһы районы аша үтеүе хөрмәтенә иҫтәлекле таш һарыҡташ, Салауат Юлаев етәкселегендәге отрядтар йәшеренгән ҡаянан алынған.
* Ҡала баҙары

### Һәйкәл
* Хеҙмәт һәм хәрби дан обелисгы.

## Әҙәбиәт
* Г. Б. Кәлимуллин, Салауат. Ҡаланы планлаштырыу һәм төҙөү, мөхәррир Н. А. Пекарева ; Төҙөлөш һәм архитектура академияһы. СССР М. Госстройиздат, 1962. 60 б.
* Рәсәй ҡалалары. Энциклопедия — М.: Ҙур Рәсәй Энциклопедияһы. Кондратьев И. 1994.
* Салауат ҡалаһы; кол. авт. Салауат ҡалаһы администрацияһы; Авт.- сост. Раиса Фаритовна Зыкина. — Өфө: Һүҙ, 1998. — 80.с — 5 000 дана — ISBN 5-87308-120-4.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 9 ҡатлы бинала урынлашҡан WEB камера буйынса майҙанды реаль ваҡытта ҡарарға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Салауат ҡалаһы урамдары исемлеге
Урмияҙ ауыл Советы (Асҡын районы)

**Урмияҙ ауыл советы** — административно-территориальная единица и муниципальное образование в Аскинском районе Республики Башкортостан Российской Федерации.

Законом «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан» муниципальное образование наделено статусом сельского поселения.

## Тарих
Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з, № 50-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов», ст.1 п.4б гласит:
 "Внести следующие изменения в административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: б) объединить Урмиязовский и Уршадинский сельсоветы с сохранением наименования «Урмиязовский» с административным центром в селе Урмиязы.
Включить деревни Дульцевка, Уршады Уршадинского сельсовета в состав
Урмиязовского сельсовета.
Утвердить границы Урмиязовского сельсовета согласно представленной схематической карте.
Исключить из учётных данных Уршадинский сельсовет;

## Халыҡ

## Ауыл советы

## Иҫкәрмәләр
Арг-е Бам

**Арг-е Бам** (, «Бам ҡәлғәһе») — самандан яһалған иң боронғо һәм иң ҙур фарсы балсыҡ ҡәлғәһе. Был донъялағы иң ҙур балсыҡ ҡоролмаһы Бөйөк ебәк юлында Ирандың Бам ҡалаһында (Керман провинцияһы).

Ҡомартҡы төрлө осор архитектура ҡатламдарынан, шул иҫәптән һуғыштан һуңғы реставрацион эштәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өлөштәрҙән тора. Бам цитаделенең иң боронғо ҡатламын «Ҡыҙ ҡәлғәһе» тәшкил итә, уны төҙөү VII быуатта, бәлки Сәсәниҙәр тарафынан уҡ башланған. Ҡәлғә эсендә — бер нисә XII быуат кәшәнәләре һәм 38 дозор башнялары, шулай уҡ Сәфәүиҙәр наместнигының резиденцияһы һәм XVIII быуат йәмиғ мәсете урынлашҡан. Боҙ алыу һәм һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән бина уникаль булып тора. Арг-е Бам стеналары бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә, уларҙы 10-15 метр киңлектәге ур урата.

XII быуатта төрки күсмә халыҡтары, артабан монголдарҙың ябрылыуҙары һөҙөмтәһендә Бамдың алтын осоро тамамлана. Бам цитаделе яныра башланыуы Аҡһаҡ Тимер хакимлығы дәүеренә тура килә. Уның сәскә атыуына ер асты ирригация каналдары — кәриздәр булышлыҡ итә, уларҙың иң боронғолары беҙҙең эраға тиклем уҡ ҡоролған.

2003 йылғы Бамдағы ер тетрәүе ҡаланың 26 мең кешеһенең ғүмерен өҙә һәм 80 % ҡоролмаларын ныҡ емерә. Цитаделдең торошо менән боросолоп, ЮНЕСКО тиҙ арала Бамды һәм уның мәҙәни ландшафтын Бөтә донъя мираҫы ҡомарҡылары рәтенә индереп шул уҡ ваҡытта Юҡ ителеү янауында булған ә донъя мираҫы исемлегенә керетә (был исемлектән 2013 йылда сығарыла).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

**Nimrokhi az Arge Bam* (Bam Citadel at a Glance), by Davood Yousofzadeh, Bam: M. Mohammadi-zade, 1998, p.&nbsp;160.

## Һылтанмалар
* Bam and its Cultural Landscape (World Heritage List)
* Bam Citadel site, with photos
* The Bam Citadel / ARGE BAM 
* Newspaper item: "The Lost Beauty that was Bam"
* Photos of the Bam Citadel
* More photos of the citadel 
* Iran Cultural Heritage Organisation Site on Arge Bam 
* Iran Cultural Heritage Organisation Site - Reconstruction Photos 
* The Bam Citadel / ARGE BAM  *Newspaper item: "The Lost Beauty that was Bam"
* Photos of the Bam Citadel
* More photos of the citadel 
* Iran Cultural Heritage Organisation Site on Arge Bam 
* Iran Cultural Heritage Organisation Site - Reconstruction Photos
Һарун әр-Рәшит

**Әбү Йәғәфәр Һарун ибн Мөхәмәт**, күбеһенсә **Һарун әр-Рәшит** исеме аҫтында билдәле (; февраль 766 йыл, Рей (йәки 17 март 763 йыл) — 24 март 809 йыл, Тус) — ғәрәп
хәлифәһе, 786 (14 сентябрҙән) — 809 йылдарҙа Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең хакимы.

*Әр-Рәшит* («Хаҡлы») ҡушаматы уға тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнгәндә атаһы хәлифә Мөхәмәт ибн Мансур әл-Мәхди тарафынан бирелә.

Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт үҫешә башлай. Ул Бағдадта университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала. Һарун әр-Рәшит хакимлығы дәүерендә Дейлемдә, Сүриәлә һәм хәлифәлектең башҡа өлкәләрендә ихтилалдар була.

## Биографияһы
Бармакидтар фарсы аҡһөйәктәре ғаиләһенән сыҡҡан вәзирҙәр ярҙамында хәлифә була һәм хакимлыҡ итә. 803 йылда Бармакиҙар властан ситләтелгәс, бер үҙе хакимлыҡ итә. Был процесс репрессиялар менән оҙатыла, бының барышында Бармакидтарҙың күп кенә вәкилдәре зинданға ябыла һәм язалап үлтерелә (улар араһында «Мең дә бер кисә» циклында хәлифәнең дуҫы һәм Бағдад буйлап төнгө сәйәхәттәрендә даими юлдашы булараҡ һүрәтләнгән билдәле вәзир *Йәғәфәр ибн Яхъя*ла була.

Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт (бигерәктә әҙәбиәт) үҫешә башлай. Ул Бағдадта ҙур университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала, фән, шиғриәт һәм музыка менән мағыуға булышлыҡ итә. Һарун әр-Рәшит ярандары араһында исламға тиклемге шиғриәт ҡанундарынан баш тартҡан быуын вәкиле — шағир *Ғәббәс ибн әл-Әхнәф* булған.

Шул уҡ ваҡытта хәлифәлектең тарҡалыу билдәләре күренә башлай: Дейлемдә, Сүриәлә һәм башҡа өлкәләрҙә хөкүмәткә ҡаршы ихтилалдар тоҡана.

Хәлифә ул хакимлыҡ итә башлауынан күпкә алдараҡ башланған Византияға ҡаршы һуғышты дауам итә.

Урта Азияла *Рафи ибн Лейс* етәкселегендәге ихтилалды баҫтырыу өсөн ойошторолған хәрби яу барышында 809 йылда вафат була. Риүәйәт буйынса уның иң һуңғы һүҙҙәре ошо була «О, Үлемһеҙ! Үлемлене ғәфү ит».

## Мәҙәниәттә сағылышы
«Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығында идеаллаштырып һүрәтләнә.
Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй.

Шулай уҡ суахили ҡәбиләһенең
фольклорында Абу Нувас тураһындағы әкиәттәрҙә осрай.

Николай Глазковтың шиғырында ошолай тасуирлана:

«Франктар короллегенең анналдары»нда Һарун әр-Рәшиттең император Бөйөк Карлға фил бүләк итеүе тураһында хәбәр ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Төҙөүсе (стадион, Салауат)

**«Төҙөүсе» стадионы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһында урынлашҡан стадион. 7 000 тамашасыны һыйҙыра һәм һыйҙырышлылығы буйынса ҡалала Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадиондан һуң икенсе урында тора.

## Тарихы
«Төҙөүсе» стадионы 1959 йылда төҙөлә һәм Салауат ҡалаһында икенсе иң ҙур стадион. Уның тәбиғи япмалы футбол майҙаны һәм уның тирәләй йүгереү юлдары бар. Спорт ҡоролмаһының беренсе директоры Шәрипов А. Х.

Бында шулай уҡ асыҡ трибуналар, футбол яланы һәм еңел атлетика манежы, футбол, волейбол уйындары өсөн майҙансыҡтар бар.

Стадионда спортсы мотоуҙышсылар күнекмәләр үткәрәләр, футбол матчтары үткәрелә. 1967 йылдың 22-23 февралендә Салауат стадиионында спидвей буйынса 2-се донъя шәхси чемпионатының ярымфиналы, ә 1968 йылдың 20-21 февралендә — шәхси донъя чемпионаты финалы үтә.

Ҡыш футбол майҙанына һыу һибелә һәм һырғалаҡ эшләй, унда шыуыу өсөн прокатҡа коньки алып торорға мөмкин.

2008 йылда стадионға капиталь ремонт үткәрелгән.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
* «Төҙөүсе» стадионы Мусино биҫтәһе эргәһендә, Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион менән йәнәш урынлашҡан.
* 2011 йылда стадионда йәйәнән атыу буйынса Рәсәй беренселеге үтә.
* Стадионда, ярышта ҡолағанда йәрәхәтләнгән аяғына операция яһатҡандан һуң вафат булған мотоуҙышсы А. Баскаковҡа һәйкәл ҡуйылған. Бетон һәйкәлдең авторы — Сергей Полетавкин. Һәйкәл 1993 йылдың 19 авгусында асыла. Шул ваҡыттан алып стадионда даими рәүештә ярыштар — башҡорт спидвей оҫтаһы Баскаков Александр Мемориалы үткәрелә.

## Адресы
* 453250,Башҡортостан Республикаһы, Салауат ҡалаһы, Пархоменко урамы, 8.
* Стадионға тиклем автобуста йәки 1-се маршрут такси менән барырға мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Н. М. Кирәев. Беҙ далала ҡала төҙөнөк. Өфө, 1998. Башҡортостан «Китап» китап нәшриәте, тир. 1500 экз ISBN 5-295-02628-0
* Журнал «Спидвей» 1967 йыл № 3, 1968 г. № 3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Төҙөүсе» стадионы Яндекс-картала
* Төҙөүселәр стадионында спидвей
Өфө ТЭЦ-3

**Өфө ТЭЦ-3** — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында урынлашҡан йылылыҡ электр үҙәге. «Башкирская генерирующая компания» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт составына инә.

## Тарихы
1947 йылда ТЭЦ-3 йылылыҡ электр үҙәге төҙөлә башлай. 1951 йылдың октябрь айында тәүге пар ҡаҙаны һәм беренсе турбогенератор файҙаланыуға тапшырыла. 1954 йылда станцияны төҙөү тамамлана.

2014 йыл башында үҙ ресурстарын бөтөргән № 4 Р-25-90 турбинаһы Калуга турбиналар заводында эшләнгән Р-28/3,3-8,8/2,1 маркалы яңы турбинаға алмаштырыла.

Ә 2015 йылда № 5 ПТ-30-90/10 турбинаһы шундай уҡ ҡеүәтле турбинаға алмаштырыла.

## Тасуирлама
Предприятие электр энергияһы, шулай уҡ йылытыу өсөн тәғәйенләнгән эҫе һыу һәм пар етештерә. Парҙы төп ҡулланыусылар — нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары: «Өфөоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Новойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводы). ТЭЦ-та төп яғыулыҡ булараҡ тәбиғи газ, ә резерв яғыулыҡ итеп мазут тотонола. Шулай уҡ ТЭЦ-та күршеләге нефть химияһы комплексы предприятиеларының технологик һәм эйәрсән газы ла яндырыла.

2013 йылда Өфө ТЭЦ-3 387,6 млн квт·сәғ электр энергияһы етештерә. Шул уҡ йылда 2 737 мең Гкал йылылыҡ энергияһы ҡулланыусыларға оҙатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башкирская генерирующая компания» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең рәсми сайты<br />  
* «Башкирская генерирующая компания» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт тураһында сайтта тарихи белешмә
Урыҫ Википедияһы

**Урыҫ Википедияһы** () — Википедияның урыҫ телендәге  бүлеге. 2001 йылдың 11 майында эшләй башлай.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе

**Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе (УППО)** — Өфөләге авиация сәнәғәте предприятиеһы, Рәсәйҙә һәм БДБ-ла авиация приборҙары эшләү заводтарының иң эреләренең береһе.

Осоу аппараттары менән автоматик идара итеү системалары, борт иҫәпләү комплекстары, етештереү-техник тәғәйенләнештәге тауарҙар эшләп сығара.

## Тарихы
1956 йылдың 21 ғинуарында СССР авиация сәнәғәте министры бойороғо менән дәүләт союз заводы 123 сафҡа индерелә. 1960 йылда РСФСР Министрҙар Советының 1959 йылдың 7 октябрендәге 1661-РС ҡарары менән «Өфө приборҙар эшләү заводы» тип атала (УПЗ).

Киләһе 10 йыл дауамында предприятиеның цехтары төҙөлә. 1957 йылда инде 16 яңы төр авиация изделиелары етештереү үҙләштерелә, атап әйткәндә, мотор төркөмө күрһәткестәре, электр үлсәү приборҙары һәм тензоаппаратура. 1958 йылда гироскопик автопилоттар күпләп сығарыла башлай.

1959 йылда юғары аныҡлы электрон ҡорамалдар етештереү башлана, 1962 йылда — борт иҫәпләү техникаһы.

Предприятие «Восток», «Восход» космос караптары, «Союз», «Прогресс» транспорт караптары, «Салют» һәм «Мир» орбиталь станциялары төҙөүҙә ҡатнаша.

Авиация техникаһынан тыш, 1967 йылда «Ағиҙел» электр ҡырынғысы етештереү үҙләштерелә.

1969 йылда Өфө приборҙар эшләү заводына В. И. Ленин исеме бирелә, 1976 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1990-сы йылдар башында шулай уҡ сәнәғәттең башҡа тармаҡтары өсөн продукциялар үҙләштерелә, атап әйткәндә электр энергияһы һәм һыу сығымы иҫәпләгестәр, нефть ятҡылыҡтары технологик ҡорамалдары менән контроль һәм идара итеү системалары һ. б.

2000—2005 йылдарҙа предприятие ПУТ-3 двигателдәренең тартыу көсө менән идара итеү пульты, Ил-96 самолеты өсөн иҫәпләү блоктары, БИНС-85 системаһы лазерлы гироскоп өсөн юғары вольтлы СВ-3 стабилизаторы һ. б. етештереүҙе үҙләштерә.

2007 йылда, оҙайлы туҡтап торғандан һуң, предприятие С. П. Королев исемендәге «Энергия» ракета-йыһан корпорацияһы өсөн бер нисә мөһим приборҙарҙы эшләүҙе тергеҙә.

Шулай уҡ предприятиела нефть газ ҡорамалдары, мәҫәлән, аҡма двигатель менән пневматик күсергес етештереү үҙләштерелә.

2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән берекмә «Ростех» дәүләт корпорацияһы составына индерелә, ««Радиоэлектроника технологиялары» концерны» акционерҙар йәмғиәте составына инә.

## Етештергән әйберҙәре
* Автопилоттар;
* САУ автоматик идара итеү системалары;
* САУ, ЭДСУ өсөн БВУУ, БВУТ, БВУП, ВЦ-2 борт иҫәпләү ҡоролмалары;
* Борт иҫәпләү системалары өсөн БЦВМ-90 модулдәре.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең етештергән әйберҙәрен ҡулланыусылар булып Рәсәй һәм БДБ илдәренең авиация заводтары һәм авиация-техник базалары тора.

## Һылтанмалар
* УППО рәсми сайты 
* Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе // АвиаПорт. Белешмә

## Иҫкәрмәләр
Никонов Алексей Васильевич

**Никонов Алексей Васильевич** (11 март 1911 йыл — 9 июль 1937 йыл) — Испания республика ғәскәрҙәрендәге 4-се айырым механизацияланған бригадаһының «Т-26» танкыһы механик-йөрөтөүсеһе, кесе командир, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Алексей Васильевич Никонов 1911 йыл 11 мартында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Пономаревка районы) Софийское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Рус.

Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов урта мәктәбендә белем алған. Тракторсылар курсын тамамлаған. Совхозда эшләгән.

Ҡыҙыл Армияла — 1930 йылдан. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлаған.

1936 йылдың ноябрь айынан Испанияла Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1937 йылдың 9 июлендә Брунете тораҡ пункты районында танкыға снарядтың тура тейеүенән һәләк була.

Никонов Алексей Васильевич батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1937 йылдың 22 октябрендә үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.

## Хәтер
* 1947 йылда Советтар Союзы Геройы А. В. Никонов исеме Башҡортостандың Әлшәй районы Аксёнов ҡала тибындағы ҡасабаһындағы урамға бирелә. Мәктәп янында геройға бюст ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* В. П. Россовский. Золотые Звёзды Оренбуржья. Биографический справочник. Челябинск, Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 512 с. Стр. 315—316.
* Славные сыны Башкирии. Книга 3. Уфа, 1968.
* Кузнецов И. И., Джога И. М. Первые Герои Советского Союза (1936—1939). — Иркутск: 1983.

## Һылтанмалар
Яковлев Алексей Александрович

**Яковлев Алексей Александрович** (29 март 1923 йыл — 5 апрель 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, капитан. Советтар Союзы Геройы (1946).

## Биографияһы
Алексей Александрович Яковлев 1923 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә эшсе ғаиләһендә тыуған.

7 класс тамамлай. Өфө паровоз ремонтлау заводында слесарь булып эшләй.

1940 йылда Ҡыҙыл Армияға Өфө ҡалаһынан алына. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттары мәктәбен тамамлай. 

Ғәмәлдәге армияла 1943 йылдың 20 ғинуарынан. Сталинград, Көньяҡ-Көнбайыш, 1-се һәм 4-се Украина фронттарында һуғыша.

4-се Украина фронты 8-се һауа армияһы 8-се корпусы 227-се дивизияһының 208-се штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант Алексей Яковлев дошман ғәскәрҙәренә һөжүм итеү өсөн һуғыш аҙағына тиклем 153 хәрби осош яһай (шул иҫәптән 70-ен төркөмдө етәкләүсе булараҡ).

1946 йылдан капитан А. А. Яковлев — запаста. 1946 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1952 йылда электромеханика техникумын тамамлай. Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең хисаплау техникаһын ремонтлау һәм эксплуатация бюроһы начальнигы булып эшләй.

1990 йылдың 5 апрелендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн өлкән лейтенант Яковлев Алексей Александрович Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6158) тапшырыла.
* Ленин ордены, өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.12.1943; 28.02.1945; 22.05.1945), Александр Невский ордены (12.05.1944), ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.01.1945; 11.03.1985), миҙалдар.

## Хәтер
* Герой Яковлев А. А . исеме Еңеү паркында гранит постаментҡа соҡоп яҙылған (Өфө).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
(Тикшерелгән 18 ноябрь 2009)
* Республика Хәрби Дан музейы: Яковлев Алексей Александрович .
*
Янченко Вячеслав Михайлович

**Янченко Вячеслав Михайлович** (19 март 1938 йыл) — Граждандар авиацияһы Төньяҡ-көнбайыш идаралығының «Ту-104» һауа судноһы экипажы командиры, Советтар Союзы Геройы (1973).

## Биографияһы
Вячеслав Михайлович Янченко 1938 йылдың 19 мартында Өфөлә эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте — рус. 1959 йылдан — КПСС ағзаһы. Өфө геология-разведка техникумын тамамлай, Өфө ДОСААФ клубында шөғөлләнә.

1956 йылдан — Совет Армияһында. 1960 йылда Борисоглеб хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлай, Ҡораллы Көстәрҙең ҡыҫҡартылыуы менән бәйле эштән запасҡа бушатыла һәм Аэрофлотҡа эшкә урынлаша.

Аэрофлотта авиация технигы сифатында Ленинград аэропорты самолеттарын хеҙмәтләндерә, һуңынан граждандар авиацияһы пилотына яңынан уҡып, биш йыл дауамында Архангельск ҡалаһының урындағы авиялинияларында «Ан-2» самолетында оса. Герой-ҡала Ленинградҡа (хәҙер Санкт-Петербург) ҡайтҡас, «ИЛ-14» самолетында икенсе пилоты, һуңғараҡ ошо һауа судноһының командиры, артабан — «Ту-104» һәм Т«У-154» самолеттарында командир була.

1975 йылдан В. М. Янченко — «Ту-154» карабы командиры, инструктор-пилот, авиация эскадрильяһы командирының урынбаҫары, Граждандар авиацияһы Төньяҡ-Көнбайыш Идаралығы өлкән пилот-инспекторы. Бик күп «ТУ-154» самолеты экипаж командирҙарын әҙерләгән. Герой-ҡала Ленинградтың «Пулково» авиапредприятиеһында осоу эше йылдарында Советтар Союзының төрлө ҡалаларына һәм сит илдәргә рейстар яһай. 1997—2000 йылдарҙа — Пулково аэропорты махсус транспорты хәрәкәт хәүефһеҙлеге буйынса инженер. Өс саҡырылыш Ленинград ҡала советы депутаты, 1976 йылда — КПСС-тың XXV съезы делегаты. Санкт-Петербургта йәшәй.

## Батырлығы
1973 йылдың 23 апрелендә «ТУ-104» карабы командиры В. М. Янченко һауа судноһында 51 пассажир менән Ленинград — Мәскәү маршруты буйынса планлы рейс башҡара. Бейеклекте йыйғандан һуң штаттан тыш хәл барлыҡҡа килә: бортта булған енәйәтсе, шартлатыу менән янап, Швецияға осоуҙы талап итә.

Ул ваҡытта бындай осраҡтарҙа ғәмәлдәр буйынса бер ниндәй ҙә инструкциялар булмау сәбәпле, В. М. Янченко, хәл-торошто баһалап,  «Пулково» аэропортына кире ҡайтырға ҡарар ҡабул итә.  ТУ-104 ергә ултырыуға барған саҡта террорсы шартлау ҡулайламаһын хәрәкәткә килтерә. Шартлау һөҙөмтәһендә самолеттың алғы ишеге менән фюзеляждың бер өлөшө йолҡоп сығарыла. Экстремаль ситуацияла булыуына ҡарамаҫтан, Янченко лайнерҙы уңышлы ултырта, һәм бөтә пассажирҙарҙың ғүмерен һаҡлап ҡала.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 6 июнендәге Указына вазифауи бурыстарҙы үтәгән саҡта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Граждандар авиацияһы карабы командиры запастағы капитан Янченко Вячеслав Михайловичкә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10736-се) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены, миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.—сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл ISBN 978-5-295-06554-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (Тикшерелгән 19 март 2009)