open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
28 октябрь

**28 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 301-се көнө (кәбисә йылында 302-се). Йыл аҙағына тиклем 64 көн ҡала.

 
## 
* 1237: Берлин тәүге тапҡыр телгә алына, ҡаланың тыуған көнө.
* 1492: Христофор Колумб Куба утрауына аяҡ баҫа.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1913: Ефим Юльевич Учитель, СССР кинорежиссёры һәм операторы.
* 1928: Шәүҡәт Биктимеров, театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1704: Джон Локк, Англия философы.
* 1861: Иван Саввич Никитин, Рәсәй империяһы шағиры.

##
29 октябрь

**29 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 302-се көнө (кәбисә йылында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.

 
## 
* 1863: Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы төҙөлә.
* 1918: Рәсәй коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, аҙаҡтан ВЛКСМ) ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1880: Абрам Фёдорович Ио́ффе, СССР физигы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1955).
* 1897: Йозеф Геббельс, Германия сәйәсмәне.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1783: Жан Лерон Д’Аламбер, Франция математигы.
* 1938: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.

##
30 октябрь

**30 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 303-сө көнө (кәбисә йылында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала.

 
## 
* 1860: Ырымбур губернаторы «Об открытии в Уфе приходского училища» тигән указ ҡабул итә.
* 1967: Космоста беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»).

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1735: Джон Адамс, АҠШ-тың икенсе президенты.
* 1741: Ангелика Кауфман, Германия рәссамы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1953: Имре Кальман, венгр композиторы.
* 1975: Густав Герц, Германия физигы.

##
Океания

**Океания** — Тымыҡ океандағы донъя киҫәге, океандың үҙәк һәм көнбайыш өлөшөндәге утрауҙар һәм атоллдар тупланмаһынан тора, геосәйәси регионы.

## Океания илдәре һәм территориялары

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Институт географии Российской Академии Наук. Информация про Океанию.
* U.S. Geological Survey, U.S.Department of the Interior. Glaciers of Irian Jaya, Indonesia, and New Zealand. 

## Әҙәбиәт
* Белоусова Л. С., Денисова Л. В. Редкие растения мира. М.: Лесная промышленность, 1983. // Редкие растения. Океания.
* Стингл М. По незнакомой Микронезии. — Москва: Правда, 1985.
* Всемирная история. Энциклопедия. Том 5. Глава XIV. Народы Австралии и Океании к началу европейской колонизации / Издательство социально-экономической литературы, М.: 1958.
* Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. М., «Мысль», 1979. 270 с.
Дусмәмбәт йырау

**Айҙәмәт ир Дусәмбәт (Дусмәмбәт йырау)** — XV—XVI быуаттарҙа йәшәгән йырау.

Айҙәмәт ир Дусәмбәт ун бишенсе быуаттың һуңғы сирегендә Дон йылғаһы диңгеҙгә ҡойған ерҙә урынлашҡан Аҙау ҡалаһында тыуған. Дусәмбәт шул осорҙағы яугир-шағирҙарҙың иң сағыуҙарынан иҫәпләнә. Ижады ҡаһарманлыҡҡа бағышланған. Ул яуҙа һәләк була.

Әҫәрҙәре 1883 йылда Петербургта сыға, унан һуң Ҡазанда, Махачкалала һәм Алматыла нәшер ителә. 1992 йылда Ҡазан ҡалаһында "Татар поэзияһы антологияһы"нда, 2001 йылда Өфө ҡалаһында "Башҡорт шиғриәте антологияһы"да баҫылды.
Муллағол Диуана

**Муллағол Диуана** — Сәңкем-Ҡыпсаҡ ырыуынан сыҡҡан сәсән, шағир.

Муллағол Диуана Башҡорт ерҙәрендә тыуһа ла, Урта Азияла Төркөстан ҡалаһында йәшәй. Әхмәт Йәсәүи тәриҡәте һәм шиғриәте рухында тәрбиәләнгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән. Ф. Ғаттар, Ә. Йәсәүи әҫәрҙәрен яттан һөйләр булған. Шиғырҙар, дастандар яҙған, хикмәттәр әйткән.
Шалғыҙ йырау

**Шалғыҙ йырау, йәки Шалғыйыҙ йырау** — Нуғай Урҙаһы тарҡалыу осоронда йәшәгән һүҙ оҫтаһы.

16-сы быуаттың урталарында оҙайлы аслыҡ йылдарынан һуң нуғайҙарҙың бер өлөшө Волга тамағына, Кубань яғына күсенә. Шул ваҡытта башҡорттарҙың бер өлөшө лә эйәрә. Был күсенеү Урманбәт бей вафатынан һуң була. Шәжәрәләрҙә Урманбәт бей Урман беә тип яҙылған. Шалғыҙ йырау сығарған «Ун мең нуғай бөлгән көн, Урманбәт бей үлгән көн» тигән юлдарҙан билдәле. Был тулғау-хушлашыу ошо ваҡытта ижад ителгән.

Был тулғау ғалим Ч. Вәлиханов хеҙмәттәрендә лә телгә алына. «Был тулғау ҡаҙаҡтар һәм башҡорттар араһында ла йәшәй, уны йырсылары, йырауҙары йырлай», — тиелгән.

## Әҙәбиәт
* Валиханов Ч. Сочинения, т. 1, 357-се бит.
31 октябрь

**31 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 304-се көнө (кәбисә йылында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала.

 
## 
* 1864: Невада АҠШ-ҡа 36-сы штат булып ҡабул ителә.
* 1892: Артур Конан Дойл «Шерлок Холмс мажаралары» әҫәрен баҫтыра.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1632: Ян Вермеер, Нидерланд рәссамы.
* 1795: Джон Китс, Англия шағиры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1905: Николай Бауман, большевиктар партияһы эшмәкәре.
* 1925: Михаил Фрунзе, Граждандар һуғышы осорондағы хәрби эшмәкәр.

## 

## Иҫкәрмәләр
Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы

**Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы** (1 сентябрь 1937—1982) — башҡорт шағиры, журналист. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1966 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы 1937 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Иҫке Күсәрбай ауылында тыуған. 1955 йылда тыуған ауылындағы урта мәктәпте, 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ҡыҙыл таң» гәзитенең Туймазы районы буйынса үҙ хәбәрсеһе булып башлай, артабан йәштәр гәзите "Ленинсы"ла әҙәби хеҙмәткәр була.

Әхмәт Ғайсин 1982 йылда Өфөлә вафат була.

## Әҙәби ижады
Әхмәт Ғайсиндың тәүге шиғырҙары 1954 йылдан республика гәзит һәм журналдарында баҫыла башлай. 1962 йылда уның беренсе шиғри йыйынтығы «Яҙғы таң» исеме менән донъя күрә. Артабан әҙиптең «Ҡанат» (1967), «Иртәгәм» (1971) һәм «Беҙ йәшлеге илдең» (1975) китаптары баҫыла.

1974 йылда шағир СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

## Китаптары
* Яҙғы таң: Шиғырҙар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1962.
* Ҡанат: Шиғырҙар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1967.
* Иртәгәм: Шиғырҙар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971.
* Беҙ йәшлеге илдең: Шиғырҙар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1975.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
1 ноябрь

**1 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 305-се көнө (кәбисә йылында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала.

 
## 
* 1520: Магеллан боғаҙы асыла.
* 1897: «Ювентус» футбол клубы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1636: Никола Буало-Депрео, Франция шағиры.
* 1757: Антонио Канова, Италия скульпторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1873: Эмиль Габорио, Франция яҙыусыһы.
* 1894: Александр III, Рәсәй императоры.

##
2 ноябрь

**2 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 306-сы көнө (кәбисә йылында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.

 
## 
* 1721: Пётр I Бөтә Рәсәй Императоры, Бөйөк Пётр I титулдарын ала, Рәсәй империя итеп иғлан ителә. 
* 1937: Мәскәү Кремленең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* б. э. т. 69 йыл: Клеопатра, Боронғо Египет батшаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1937: Йомағолов Харис Йомағол улы, Башревком рәйесе (1919—1920).
* 1950: Джордж Бернард Шоу, Ирландия яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты.

##
3 ноябрь

**3 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 307-се көнө (кәбисә йылында 308-се). Йыл аҙағына тиклем 58 көн ҡала.

 
## 
* 1907: Францияла беренсе тапҡыр вертолёт осорола.
* 1928: Төркиә ғәрәп алфавитынан латинға күсә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
 
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1801: Винченцо Беллини, Италия композиторы.
* 1852: Муцухито, Япония императоры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1918: Александр Ляпунов, Рәсәй империяһы математигы.
* 1986: Морат Ҡужаҡов, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Советтар Союзы Геройы.

##
Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы

**Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы** (1 сентябрь 1952 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, агроном. Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Иҙрис Ноғманов (Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы) 1952 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районының Әхмәт ауылында тыуған. Үҙ ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡырҙас, Ишҡол, Урал мәктәптәрендә уҡый. Урта белем тураһындағы аттестаты Асҡар мәктәбендә ала.

Әрме сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Ҡырҙас мәктәбендә эш юлын башлай. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Ҡырҙас мал һимертеү комплексына баш агроном итеп тәғәйенләнә.

Иҙрис кесе йәштән ижадҡа тартыла, нәҫерҙәр, уймаҡ хикмәттәр, хикәйәләр яҙа, һуңынан повестарға, романдарға тотона, әҫәрҙәре абруйлы баҫмаларҙа донъя күрә. «Ауыл хикәйәләре» (2007), «Әсәйгә бүләк» (2008), «Ғүмерлек һағыш» (2009) кеүек китаптары баҫыла. «Һаҡмарбаш» исемле тарихи романы айырыуса ныҡ танылды. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Иҙрис Ноғмановтың әҫәрҙәре «Аманат», «Һәнәк», «Шоңҡар», «Ағиҙел» журналдарында, «Башҡортостан», «Йәшлек», «Киске Өфө» һәм район гәзиттәрендә баҫылды, автор үҙе «Аманат» журналы, «Йәшлек» гәзите редакцияларының лауреаты булды.

## Китаптары
* Әсәйгә бүләк: Бала саҡ хаҡында хикәйәләр. Өфө: Китап, 2008.
* Һаҡмарбаш: Роман, хикәйәләр. Өфө: Китап, 2013.
* Ике ут араһында.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Әбйәлил районының И.Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
4 ноябрь

**4 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 308-се көнө (кәбисә йылында 309-сы). Йыл аҙағына тиклем 57 көн ҡала.

 
## 
* 1493: Христофор Колумб экспедицияһы Гваделупа утрауын аса.
* 1862: Ричард Гатлинг беренсе күп көбәкле пулемёт уйлап таба.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1874: Александр Колчак, Рәсәй империяһы адмиралы.
* 1956: Игорь Тальков, Рәсәй йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1847: Феликс Мендельсон, Германия композиторы, пианист һәм дирижёр.
* 1995: Жиль Делёз, Франция философы.

##
5 ноябрь

**5 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 309-сы көнө (кәбисә йылында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.

 
## 
* 1846: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* 1929: СССР-ҙа беренсе планетарий асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1896: Николай Бернштейн, СССР физиологы.
* 1954: Джеффри Сакс, АҠШ иҡтисадсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1879: Джеймс Максвелл, Англия физигы.
* 1930: Христиан Эйкман, Голландия табибы.

##
6 ноябрь

**6 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 310-сы көнө (кәбисә йылында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.

 
## 
* 1932: СССР-ҙа беренсе электровоз эшләнә.
* 1933: Ҡазанда Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1494: Сөләймән I, Ғосман империяһы солтаны.
* 1852: Дмитрий Мамин-Сибиряк, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1672: Генрих Шютц, Германия композиторы.
* 1893: Пётр Чайковский, Рәсәй империяһы композиторы.

##
7 ноябрь

**7 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 311-се көнө (кәбисә йылында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.

 
## 
* 1917: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы.
* 1924: Өфөлә В. И. Ленинға һәйкәл асыла.
* 1931: Асҡын район гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* 1931: Нуриман район гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* 1936: Өфө нефть эшкәртеү заводында тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* 1941: Рәсәйҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1706: Карло Чечере, Италия композиторы.
* 1867: Мария Склодовская-Кюри, ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр Нобель премияһы лауреаты.
* 1879: Лев Троцкий, Совет Рәсәйе сәйәсмәне.
* 1901: Рина Зелёная, СССР-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* 1929: Эрик Кандель, АҠШ психиатры.
* 1934: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1944: Рихард Зорге, СССР разведчигы, Советтар Союзы Геройы (1964 — үлгәндән һуң).
* 2000: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* 2005: Михаил Гаспаров, СССР һәм Рәсәй-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* 2005: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

##
8 ноябрь

**8 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 312-се көнө (кәбисә йылында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.

 
## 
* 1895: Вильгельм Рентген Рентген нурланышын аса.
* 1903: Голландияла электрокардиограф уйлап табыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1656: Эдмунд Галлей, инглиз астрономы.
* 1864: Вера Комиссаржевская, Рәсәй империяһы актёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1817: Андреа Аппиани, Италия рәссамы.
* 1876: Антонио Тамбурини, Италия йырсыһы.

##
Queen

**Queen** (инглиз теленән тәржемә иткәндә «Батшабикә», әйтелеше «Ҡуин») — билдәле британ рок-төркөмө. Үткән быуат 70-се йылдар уртаһында киң танылыу таба, тарихҡа рок-музыка жанрында уңышлы ижад итеүсе төркөмдәрҙең береһе булып ингән. Ансамблдең ағзаларын айырым алғанда. 1991 йылда үҙ йорто янында Фредди Меркьюри үлтерелә.

## Дискография
* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)

## Тышҡы һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
9 ноябрь

**9 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 313-сө көнө (кәбисә йылында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала.

 
## 
* 1906: Пётр Столыпиндың аграр реформаһы башлана.
* 1917: Эшсе һәм һалдат депутаттарының II Бөтә Рәсәй съезы үҙ эшен тамамлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1812: Поль Абади, Франция архитекторы.
* 1818: Иван Сергеевич Тургенев, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1940: Невилл Чемберлен, Англия сәйәсмәне.
* 1952: Хаим Вейцман, Израилдең беренсе президенты.

##
Дубай (мәғәнәләр)

* Дубай (әмирлек) —  БҒӘ әмирлек. 
* Дубай (ҡала) — БҒӘ ҡала.
Ижевск

**Иже́вск** (удмуртса ** Иж, Ижкар**) — Рәсәйҙәге Удмурт Республикаһының баш ҡалаһы. Рәсәй Федерацияһының халҡы 100 меңдән күберәк булған егерменсе мегаполисы. Волга буйының һәм Уралдың эре административ, сәнәғәт, сауҙа, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәге.

Хәрби сәнәғәт, машиналар төҙөү, металлургия производстволары менән данлыҡлы. Тула менән бер рәттән Рәсәйҙең " төп ҡорал ҡалаһы" булып тора, Хеҙмәт даны ҡалаһы исеменә эйә.

## Билдәле шәхестәре
* Әминев Гесиод Абдулла улы (19.02.1939), ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре докторы (1978), профессор (1980). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).

## Климаты
}
|}

## Галерея

Файл:Udmurtia_State_Circus,_Izhevsk,_Russia.jpg|Цирк
Файл:Государственный театр оперы и балета УР.jpg|Опера һәм балет театры
Файл:Evropa Rusko Urdtmuntija Izhevsk muzeum.jpg|М. Т. Калашников исемендәге музей
Файл:Дом дружбы народов.jpg|Халыҡтар дуҫлығы йорто
Файл:Набережная Ижевска.jpg|Ижевск күленең яр буйы
Файл:Поющий фонтан.jpeg|Ижевскиҙың Үҙәк майҙаны
File:"Рәсәй менән мәңге бергә" Дуҫлыҡ монументы.jpg|«Рәсәй менән мәңге бергә» Дуҫлыҡ монументы
File:"Ижик" - Ижевск ҡалаһының талисманы.jpg|"Ижик" - Ижевск ҡалаһының талисманы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации Ижевска 
* Ижевск: историко-краеведческий обзор на сайте «Удмуртология»
* Виртуальный тур по Ижевску
* Подробная карта Ижевска. Панорамы, фотографии города
* Карта Ижевска с достопримечательностями
* Точное время в Ижевске
* Карта Ижевска к 250-летию города. Все самые интересные места Ижевска на одной карте) 
* 
* Архив фотографий старого Ижевска
Тула

**Ту́ла** — Рәсәйҙәге ҡала, Тула өлкәһенең үҙәге. Герой-ҡала. Мәскәүҙән 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәр
* Гуторов Юлий Андреевич (21.11.1933), ғалим-инженер-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1998—2013 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты Октябрьский филиалының кафедра мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы (1994). СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1978) һәм почётлы ер аҫты байлыҡтарын эҙләүсеһе (1983). Сығышы менән Тула ҡалаһынан.
* Калабугина Евгения Валентиновна (28.05.1934), инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972 йылдан Өфө ҡалаһындағы Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ғилми-тикшеренеү институтында баш инженер, 1982—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983).
* Пучков Виктор Николаевич (17.08.1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры.
* Филоненко Виктор Иосифович (19.11.1884—30.09.1977), тел ғалимы, этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1908—1915 йылдарҙа Өфөләге ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы, тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәтенең етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1938), профессор (1938).

## Климат
Туланың климаты уртаса континенталь, июлдә уртаса температура +19,4&nbsp;°C булһа, февралдә −7,3&nbsp;°C тәшкил итә. Йыллыҡ яуым-төшөмдең күләме — 500—700 мм, шул иҫәптән йәйен — яҡынса 220 мм, көҙөн — 160 мм, ҡышын — 120 мм һәм яҙын — 110 мм була.

Йыллыҡ абсолют максимум Тулала 2010 йылдың 6 авгусында була һәм +39,2&nbsp;°C тәшкил итә.

Ҡалала күҙәтелгән иң түбән температура 1967 йылдың 2 февралендә теркәлә һәм −36,1&nbsp;°C тәшкил итә.




## Фән һәм мәғариф
# Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы.
# Тула техник университеты
# Тула университеты

## Этимология

Ҡалаға Упа йылғаһының Тулицаға ҡушылған урында нигеҙ һалына. Владимир Даль буйынса, Тула — йәшерен, барып булмаҫлыҡ урын, һаҡланыу, приют йәки ябып ҡуйыу өсөн тәғәйенләнгән". Был гипотеза менән Макс Фасмерҙа ризалашаref>*Фасмер М.* Этимологический словарь русского языка. — Т. IV. — С. 117—118..

Шул уҡ ваҡытта «Тула» гидронимы Рәсәйҙең фин-уғыр төньяғында оҡшаш параллельдарға эйә: Тула йылғаһы (Вятка бассейны) һ. б.

Шулай уҡ «Тула» гидронимы төрки атамаларҙа оҡшашлыҡ табыла:  «һаҙ», «батҡаҡ»,  «балыҡ»,  «һаҙлыҡ түңгәге», шорск. *тула* «һыуҙы быуыу», тағы ла Нофосибирскиҙа Тула йылғаһы бар, уның инешендә һаҙлыҡ урынлашҡан.

## Халҡы

Халыҡ һаны буйынса 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Рәсәй Федерацияһы ҡалалары араһында 37 урынды биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт правительства Тульской области 
* Сайт Тульской областной Думы 
* Сайт-музей «Старая Тула» 
* Сайт «Тула ушедшего века»
Ангун

.

**Aнгун Cипта Cасми** (, 29 апрель 1974 йыл) — Индонезия бейеүсеһе, диджей һәм композитор. Күберәк **Aнгун** исеме менән билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Псков

**Псков** — Рәсәйҙен Псков өлкәһе үҙәге. Великая йылғаға Псков йылғаһы ҡушылған урында ята.

Псков — илден боронғо ҡалаларҙан береһе. Беренсенән 903 год йылда Ваҡытлы йылдар повестә яҙыла.

1348—1510 йылдарҙа Псков республикаһының баш ҡалаһы.

1510 йылдан — Мәскәү дәүләте (артабан Рәсәй) составына Мәскәү кнәзе менән индерелә.

XVIII быуатҡа тиклем ҡала — Европаның һәм илден иң эре ҡалалар араһында торҙо. 1703 йылда Санкт-Петербург тыуыу көндән Псков үҙенең ролен юғалта.

Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарҙа ҡала 3 йылға немец ғәскәрҙәре менән окупацияға баҫылған.

2013 ҡалала — 206 154 кеше тора.

## Фән һәм мәғариф
# Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы.
# Псков университеты

### Климат

## Галерея


Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin aerial7.jpg|Псков кремле (2018)
Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin inside1.jpg|Псков кромдын (кремльден) Троицк Соборы



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города Псков 
* Официальный сайт г. Псков 
* Великий Псков на портале «Культура.рф» 
* Сведения на сайте Псковстата 
* История Пскова и области 
* Библиотека редкой литературы о Псковском крае 
* Наследие земли Псковской
* Древний город Псков
* Псковский государственный объединённый историко-архитектурный и художественный музей-заповедник
* Псков. Виртуальные экскурсии
* Исторические достопримечательности вдоль автодороги Санк-Петербург — Псков
* Виртуальная экскурсия по картинной галерее Псковского музея-заповедника
* Псковская Держава. Краеведческий архив 
* Псков. Краеведческая справочная служба 

### Видеомяҙмалар
* Краеведческий Архив Псковской области (внушительная подборка) 
* фильм Русского географического общества
* фильм Саввы Ямщикова «Мой Псков»
10 ноябрь

**10 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 314-се көнө (кәбисә йылында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.



## 
* 1917: Совет Рәсәйендә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* 1922: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* 1933: Иван Алексеевич Бунин Нобель премияһына лайыҡ була.
* 1961: Сталинград ҡалаһының исеме Волгоградҡа алмаштырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1888: Андрей Туполев, СССР авиаконструкторы.
* 1895: Терентий Семёнович Мальцев, ғалим-игенсе, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* 1919: Калашников Михаил Тимофеевич, СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), Рәсәй Федерацияһы Геройы (2009). 
* 1975: Тина Канделаки, Рәсәй журналисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1865: Ғатаулла Алтынғужин, башҡорт дин әһеле, Каруанһарай мәсете имам-хатибы (1846—1865).
* 1938: Мостафа Кәмал Ататөрк, Төрөк Республикаһының беренсе президенты.
* 1943: Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 1943: Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 1982: Леонид Ильич Брежнев, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары.
* 2017: Михаил Задорнов, СССР яҙыусыһы, сатирик.

##
11 ноябрь

**11 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 315-се көнө (кәбисә йылында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.

 
## 
* 1843: Андерсен Ханс Кристиан «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* 1918: Беренсе донъя һуғышы тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
* 1936: Англияла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* 1975: Ангола бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1050: Генрих IV, Изге Рим империяһы императоры.
* 1821: Фёдор Михайлович Достоевский, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1974: Леонардо ДиКаприо, АҠШ актёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1965: Зыя Мансур, Башҡортостандың Дүртөйлө районы Етембәк ауылында тыуып, Татарстанда ижад иткән журналист һәм шағир, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 
* 2004: Ясир Арафат, Палестин автономияһы башлығы.
* 2007: Рим Йәнғужин, этнограф, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* 2012: Илья Олейников, актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2001).

##
Грозный

**Гро́зный** ( — Сунжа йылғаһы исеменән + *гӀала* «ҡала») — Чечен Республикаһының баш ҡалаһы, Сунжа йылғаһы ярында урынлашҡан.

Төньяк Кавказдың ҙур ҡалаларынан береһе (3-сө урын).

Чечен Республикаһы халҡының 21 проценты Грозныйҙа йәшәй.

## Исем
Урыҫса:
* 1818 — 30 декабрь 1869 (н. ст. — 11 ғинуар 1870) —**Грозная** ҡәлғәһе 
* 30 декабрь 1869 —**Грозный** ҡалаһы.

Чеченса:
* **Соьлж-ГІала**

### Климат



## Галерея

файл:Крепостные ворота Грозного.jpg| Грозныйҙың ҡәлғә ҡапҡалары
файл:Часовая крепость Грозный.jpg| Грозныйҙың Часовая ҡәлғәһе
файл:Крепость Грозная.jpg| Грозный ҡәлғәһе
файл:Вид на Грозный и реку Сунжа.jpg| Сунжа
файл:Грозный Старый ЖД-вокзал.jpg|Грозныйҙың иҫке тимер юл вокзалы
файл:Грозный-въезд.jpg|Грозныйға инеү юлы


## Хылыҡ (2010 йылдағы иҫәп алыу)

## Архитектура


файл:Chechnya Grozny City.JPG|Грозный-сити
файл:Духовное управление мусульман Чеченской республики.JPG| Чечен республикаһының мосолмандар диниә назараты йорто
файл:Мечеть Сердце Чечни и река Сунжа.JPG| Чечня йөрәге мәсете һәм Сунжа йылғаһы
файл:Грозный-сити и река Сунжа.JPG| Сунжа йылғаһында Грозный-сити


## Иҡтисад

### Сәнәғәт
Эре ойошмалар:
* «Грознефтегаз»
* «Трансмаш»
* «Грозный электромеханика заводы»
* «Электропульт-Грозный»
* Грозный эксперементаль йығаҙ фабрикаһы
* «Беркат» тегеү фабрикаһы
* Грозный консервалар заводы
* 4 икмәк заводтары
* Кирбеҫ заводы
* ДОК «Фагус»
* «Чеченавто» завод ы
* «Энергия+Плюс» (2013 й. асылды)

## Мәғариф
«Вуздар»:
* Чечен дәүләт университеты
* Грозный дәүләт нефть техник университеты. Рәсәйҙең иң оло нефть университеты, 1920 йылда асылған.
* Чечен дәүләт педагогия институты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Наш Грозный
* Город ГРОЗНЫЙ. Фотографии, виртуальный музей 
* Город ГРОЗНЫЙ. Фотогалерея 
* Грозный Виртуальный. Один из первых сайтов и форумов о грозненцах 
* Фотоальбом «Один день в Грозном», комментарии на английском языке
13 ноябрь

**13 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 317-се көнө (кәбисә йылында 318-се). Йыл аҙағына тиклем 48 көн ҡала.



## 
* 1805: Венгрия ит һатыусыһы Иоганн Ланер тәүге тапҡыр сосиска эшләй.
* 1907: Поль Корню вертолётта беренсе осош яһай.
* 1971: Беренсе яһалма Ер юлдашы Марс орбитаһына сығарыла.
* 1994: Швеция Европа Берләшмәһенә инә.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1312: Эдуард III, Англия короле.
* 1768: Бертель Торвальдсен, Дания скульпторы.
* 1850: Роберт Льюис Стивенсон, Англия яҙыусыһы.
* 1954: Лидия Логинова, йырсы, Коми Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* 1976: Альбина Ахатова, Рәсәй биатлонсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1359: Иван II, Мәскәү кнәзе.
* 1903: Камиль Жакоб Писсарро, Франция рәссамы.

##
Украин теле

**Украин теле́** () — украин халҡының милли теле, Украинаныӊ дәүләт теле. Һиндевропа тел ғаиләһенә керә. Славян телдәренең көнсығыш төркөмөнә ҡарай. Имләһе – кирил алфавиты.

## Яҙма

*Украин телендә был хәреф юҡ "Ъ", ә уның урынына «’» (апостроф)

## Һылтанмалар
12 ноябрь

**12 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 316-сы көнө (кәбисә йылында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала.

 
## 
* 1931: Шишмә район гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* 1947: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә.
* 1952: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай.
* 1982: КПСС Үҙәк Комитетының Генеральный секретары итеп Юрий Владимирович Андропов һайлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1833: Александр Бородин, Рәсәй империяһы композиторы, ғалим-химик.
* 1840: Огюст Роден, Франция скульпторы.
* 1866: Сунь Ятсен, Ҡытай революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
* 1935: Людмила Гурченко, СССР һәм Рәсәй актрисаһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1983).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1793: Жан Сильвен Байи, Франция астрономы, Париж ҡалаһының беренсе башлығы.
* 1988: Ришат Абдуллин, опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967).
* 1989: Долорес Ибаррури, Испания һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы.

## 

## Иҫкәрмәләр
14 ноябрь

**14 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 318-се көнө (кәбисә йылында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала.

 
## 
* 1903: Голландияла электрокардиограф уйлап сығарыла.
* 1919: Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы ойошторола.
* 1930: Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла.
* 1936: СССР-ҙа Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай.
* 1960: ОПЕК ойошторола.
* 1968: Беренсе тапҡыр үпкәне күсереп ҡарайҙар.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1719: Леопольд Моцарт, Австрия композиторы, Вольфганг Амадей Моцарттың атаһы.
* 1889: Джавахарлал Неру, Һиндостандың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры.
* 1903: Косарев Александр Васильевич, СССР-ҙың партия һәм комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны.
* 1904: Животов Алексей Семёнович, СССР композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957).
* 1906: Абрикосов Андрей Львович, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968).
* 1907: Астрид Линдгрен, Швецияның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия).
* 1910: Колотыркин Яков Михайлович, СССР ғалимы, химия фәндәре докторы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
* 1918: Павлик Морозов, герой пионер.
* 1924: Коган Леонид Борисович, скрипкасы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), Ленин премияһы лауреаты (1965)
* 1930: Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, Татарстан композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар).
* 1949: Кургинян Сергей Ервандович, Рәсәй политологы.
* 1950: Бариев Шамил Мәсғүт улы, театр һәм кино актёры,режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986).
* 1954: Кондолиза Райс, АҠШ-тың 66-сы Дәүләт секретары (2005—2009).      
* 1959: Дмитрий Дибров, Рәсәй тележурналисы, музыкант.
* 1963: Лолита Милявская, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1716: Готфрид Лейбниц, Германия математигы.
* 1831: Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Германия философы.
* 1942: Заслонов Константин Сергеевич, СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған партизан хәрәкәте етәксеһе, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 1985: Беляев Дмитрий Константинович, СССР-ҙың ғалим-генетигы, академик.
* 1990: Трауберг Леонид Захарович, СССР кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987).
* 1997: Хәким Ғиләжев, башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 2009: Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, Туймазы районының элекке Нарыш ауылында (хәҙер Октябрьский ҡалаһына ҡарай) тыуған спортсы, педагог.

## 

## Иҫкәрмәләр
Магнолия

**Магнолия** — Магнолиялар ғаиләһе (*Magnoliaceae*) ябыҡ орлоҡлолар төрҙәре. Тирәһендә 240 төрҙәр бар.

## Әҙәбиәт
* Родноненко Г. И. Сем 25. Магнолиевые — Magnoliaceae J. ST. HIL. // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. III. Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные. — С. 75—103. — 872 с. — 3000 экз.
* Палибин И. В. Сем LXVI. Магнолиевые — Magnoliaceae J. ST. HIL. // Флора СССР. В 30 т / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1937. — Т. VII. — С. 564—567. — 792 + XXVI с. — 5200 экз.

## Тышҡы һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Шығай ауыл советы

**Шығай ауыл советы** — ауыл биләмәһе, Белорет районда ҡараған муниципаль берәмек. Үҙәнбаш, Үткәл, Хөсәйен, Шығай ауылдарын берләштерә.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында закон"ына ярашлы уға ауыл биләмәһе
статусы бирелә.

## Халҡы
1939 йыл — 1677 (778 ир-ат, 899 ҡатын-ҡыҙ) кеше;

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Горький автомобиль заводы

**Го́рький автомоби́ль заво́ды [[Асыҡ акционерҙар йәмғиәте]]** (ҡыҫҡаса **«ГАЗ»** ААЙ) — рәсәй автомобиль предприятиеһы. Завод 1932 йылда барлыҡҡа килгән. Завод Түбәнге Новгородта тора.

## Тарих

## Тышҡы һылтанмалар

* Рәсми сайты 
* «ОАО-ГАЗ» тарихы сайты 

## Иҫкәрмәләр
15 ноябрь

**15 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 319-сы көнө (кәбисә йылында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.

 
## 
* 1917: Башҡорт мәркәз шураһы Совет Рәсәйе составында Башҡортостан автономияһын иғлан итә. 
* 1917: Миәкә районының Мәнәүезтамаҡ ауыл советы ойошторола.
* 1932: Башҡортостан дәүләт медицина институты асыла, 1995 йылдан — университет.
* 1932: Баймаҡ эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
* 1950: Өфө — Силәбе бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла.
* 1971: Intel фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә.
* 1988: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1862: Герхарт Гауптман, Германия яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты.
* 1891: Эрвин Роммель, Германия фельдмаршалы.
* 1930: Фәтхерахман Әхмәҙиев, Татарстандың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы)

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1630: Иоганн Кеплер, Германия астрономы.
* 1787: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы.
* 1912: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1938: Кәрим Тинчурин, Татарстан драматургы, артист һәм режиссёр. 
* 1964: Искәндәр Мирза, Пакистандын беренсе президенты.
* 2009: Ғәли Хәмзин, йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988).

##
Ҡыҙыл майҙан

**Ҡыҙыл майҙан** () — Мәскәүҙең төп майҙаны, ҡаланың радиаль-түңәрәк үҙәгендә урынлашҡан, Мәскәү Кремле менән (көнбайышта) Ҡытай-ҡала (көнсығышта) араһында урынлашҡан. Майҙандан Мәскәү йылғаһынаса яр буйлап һөҙәк Васильевск төшөү юлы бар. Дөйөм оҙонлоғо — 330 метр, киңлеге — 70 метр, дөйөм майҙаны 23 100 м².

Майҙан территорияһында Ҡаҙан сиркәүе, Василий Блаженный Соборы (рус ғәскәрҙәр Ҡаҙанды баҫып алыу иҫтәлеғенә һалынды), Баш универсаль магазин, В. И. Ленин некрополе, дуар буйынса зыярат.

## Әҙәбиәт
* Красная площадь Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Ашукин Н. С. Красная площадь. — М., 1925.

## Тышҡы һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
16 ноябрь

**16 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 320-се көнө (кәбисә йылында 321-се). Йыл аҙағына тиклем 45 көн ҡала.

 
## 
* 1918: Венгрия үҙен республика итеп иғлан ителә.
* 1936: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ағиҙел йылға пароходствоһын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. 
* 1938: Самбо спорттың яңы төрө булараҡ билдәлелек ала.
* 1945: ЮНЕСКО ойошторола.
* 1964: Нефтекамала хәҙерге 27-се һөнәри лицей эш башлай.
* 1966: Иң мул метеор ағымы күҙәтелә (бер сәғәттә 2300 метеор).

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 42 б.э.т.: Тиберий, Рим императоры.
* 1717: Жан Лерон Д’Аламбер, Франция математигы.
* 1874: Александр Колчак, Рәсәй империяһы адмиралы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1272: Генрих III, Англия короле.
* 2006: Милтон Фридман, АҠШ иҡтисадсыһы.

##
17 ноябрь

**17 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 321-се көнө (кәбисә йылында 322-се). Йыл аҙағынаса 44 көн ҡала.

 
## 
* 1800: Вашингтонда АҠШ Конгресы беренсе ултырышын уҙғара.
* 1804: Ҡазан һәм Харьков ҡалаларында университет асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1755: Людовик XVIII, Франция короле.
* 1790: Август Фердинанд Мёбиус, Германия математигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1796: Екатерина II, 1762—1796 йылдарҙа Рәсәй империяһы батшаһы.
* 1929: Герман Холлерит, IBM-ды уйлап табыусы.

##
Һорнай

**Һорнай** — башҡорт милли музыка ҡоралы. Борғо йә мөгөҙ мөштөк менән һүрәтлә.

## Әҙәбиәт
* Редкие башкирские аэрофоны устной традиции // Проблемы музыкальной науки. — Уфа, 2012. — № 2 (11). — С. 130—133.
* Инструментальная культура башкирского политеизма // Проблемы музыкальной науки. — Уфа, 2013. — № 1 (12). — С. 66-71.
* Башкирский хорнай. Фольклорный сборник [Текст] / Науч. сост. Р. Г. Рахимов, вступ. статья Л. Ф. Ишмурзиной. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2013. — 25 с. — Ноты, фото.

## Тағы ҡарағыҙ
* Ҡурай

## Тышҡы һылтанмалар
* Музыкальные инструменты традиционной и современной обрядовой культуры башкир: этноорганологическая систематизация 
* Башкирские музыкальные инструменты
18 ноябрь

**18 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 322-се көнө (кәбисә йылында 323-сө). Йыл аҙағынаса 43 көн ҡала.

 
## 
* 1775: Рәсәй империяһының яңы административ бүленеше буйынса 50 губерна булдырыла.
* 1868: Дмитрий Менделеев башланғысы менән Рус химия йәмғиәте ойошторола.
* 1926: Хәҙерге «Башфармация» дәүләт унитар предприятиеһы эшләй башлай. 
* 1971: СССР Ҡораллы Көстәрендә прапорщик һәм мичман хәрби дәрәжәләре индерелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1787: Луи Жак Манде Дагер, Франция уйлап табыусыһы.
* 1828: Джон Даун, Англия генетигы.
* 1889: Станислав Косиор, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре.
* 1899: Михаил Водопьянов, СССР-ҙың хәрби осоусыһы, генерал-майор. Алтынсы Советтар Союзы Геройы (1934).
* 1923: Алан Бартлетт Шепард, Америка астронавы.
* 1940: Наилә Гәрәева, Татарстандың театр актёры.
* 1964: Рәшит Заһиҙуллин, театр педагогы, режиссёр. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2008). 
* 1969: Олег Яковлев, Рәсәй йырсыһы, «Иванушки International» төркөмөнең элекке солисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1856: Михаил Семёнович Воронцов, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал-фельдмаршал.
* 1886: Честер Алан Артур, АҠШ-тың 21-се президенты.
* 1962: Нильс Бор, Дания физигы.

##
Петронас манаралары

**Петронас манаралары** () — 88-ҡатлы бейек йорт. Юғары — 451,9 метр. Малайзия баш ҡала Куала-Лумпурҙа урынлашкан. Малайзия премьер-министры Махатхир Мохамад проектын төҙөүҙе ҡатнашыуды, «ислам» стиле бина төҙөүғә тәҡдим ите. Шунан комплекс ике һигеҙ ҡырлы йондоҙлар күрене. Төҙөлөшөғә 6 йыл бүлеп биреләр. Ҡиммәт 800 миллион доллар төштө.

## Тышҡы һылтанмалар
* Петронас манаралары рәсми сайт 
* Петронас компанияһы сайты
* Дизайн һәм конструкция 

## Иҫкәрмәләр
19 ноябрь

**19 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 323-сө көнө (кәбисә йылында 324-се). Йыл аҙағына тиклем 42 көн ҡала.

 
## 
* 1190: Тевтон ордены ойошторола.
* 1493: Христофор Колумб Пуэрто-Рико утрауын аса.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1711: Михаил Васильевич Ломоносов, Рәсәй империяһы ғалимы.
* 1770: Иван Фёдорович Крузенштерн, Рәсәй империяһы диңгеҙ сәйәхәтсеһе, адмирал.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1828: Франц Петер Шуберт, Австрия композиторы.
* 1993: Леонид Гайдай, СССР кинорежиссёры.

##
20 ноябрь

**20 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 324-се көнө (кәбисә йылында 325-се). Йыл аҙағына тиклем 41 көн ҡала.

 
## 
* 1910: Мексикала революция башлана.
* 1910: Өфө полиграфия комбинаты файҙаланыуға тапшырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1858: Сельма Лагерлёф, Швеция яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы алған беренсе ҡатын-ҡыҙ (1909). 
* 1859: Сергей Волнухин, Рәсәй империяһы архитекторы, Император сәнғәт академияһы академигы (1910).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1910: Лев Николаевич Толстой, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.

##