open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марий дәүләт университеты

**Марий дәүләт университеты** () — Марий Эл Республикаһының Йошкар-Ола ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Төбәктәге терәк университеттарҙың береһе.

## Тарихы
1972 йылда барлыҡҡа килә. 2008 йылда университет составына 1931 йылда ойошторолған Н. К. Крупская исемендәге Марий дәүләт педагогия институты инә. 2010 йылдан университет базаһында Марий аграр колледжы эшләй. Университет биш институтта һәм туғыҙ факультетта әҙерлек алып бара. 2017 йылдың апреленән төбәк терәк университеттарыныңбереһенә әйләнде.

Марий дәүләт университетына 2016 йылдың 10 май дәүләт аккредитацияһы тураһында таныҡлыҡ һәм Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү федераль хеҙмәтенең 2016 йылдың 29 ғинуарҙа белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу лицензия бирелә.

Марий Эл Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығының тәҡдиме буйынса дәүләт университеты «Рәсәйҙең алдынғы ғилми ойошмалары» Милли реестрына (2016) индерелә.

## Структураһы
; Факультеттары

* Сит телдәр
* Тарих-филология
* Психологик-педагогик
* Дөйөм һәм профессиональ белем
* Физика-математика
* Физик культура, спорт һәм туризм
* Электроэнергетика
* Юридик
* Медицина

; Институттары

* Аграр-технологик институт
* Тәбиғи фәндәр һәм фармация институты
* Милли мәҙәниәт һәм мәҙәни-ара коммуникациялар институты
* Иҡтисад, идаралыҡ һәм финанстар институты
* Педагогия институты

; Үҙәктәре

* Һөнәри ориентация эшмәкәрлеге һәм эшкә урынлашыу үҙәге
* «Пилот-У» транспорт хеҙмәткәрҙәрен һөнәри әҙерләү үҙәге
* Редакция-нәшриәт үҙәге
* Уҡыу-ғилми археолог-этнологик үҙәк
* Асыҡ белем биреү үҙәге
* Мәғлүмәт-хисаплау үҙәге
* Коллектив файҙаланыу үҙәге

; Лабораториялары

* «Мари мәктәбе» лабораторияһы
* Гендер тикшеренеүҙәр лабораторияһы
* Аналитик филология лабораторияһы

; Музейҙары

* Археологик музей
* Зоология музейы
* Университет тарихы музейы
* «Йәкшәмбе» эҙәрмәндәр отряды музейы
* Спорт даны музейы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Учёные Марийского государственного университета. — Йошкар-Ола: МарГУ, 2002. — 292 с. — 1000 экз. — .
* Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — 486 с. — 2032 экз. — .
* Марийский государственный университет // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 512—513. — 872 с. — 3505 экз. — .

## Һылтанмалар
* Официальный сайт университета
Catedral Metropolitana de la Ciudad de México

Була **дева мария Кафедраль Соборы мәрйәм Мехико күкте** резиденцияһы булған Примас Архиепископ Мексика һәм төньяҡ ҡушылдығы яҡтан, был конституцион майҙан ҡаланың тарихи үҙәге өлөшө Мехико, был демаркация Куаутемок. Был ҡаланың архитектура ансамбле составында районда үрҙә, - һөҙөмтәлә, бөтә донъя юнеско мираҫы 1987 йыл

Яҡынса шул саралары өсөн, был ғибәҙәтхана-128 метр бейеклектәге башня осона тиклем оҙонлоғо һәм киңлеге һәм был 67 59 метр. Был иң күренекле эштәренең береһе латин америкаһы архитектураһы Уны төҙөү, һыҙмаға ярашлы, испан архитектор Клаудио Arciniega булһа, дәрт бар ул соборы испания, сиркәү тирәләй, ул урында бер аҙҙан һуң испан яулап була Теночтитлана. Ҡалала төҙөлә башлаған 1573 йылда, һығымтаға киләбеҙ, бина ла, 1667 йыл, шулай, тыштан тиклем 1813 йыл.
Сампо (кинотеатр)

**«Сампо» кинотеатры** — Бөйөк Ватан һуғышы алдындағы архитектура ҡомартҡыһы. Карелия Республикаһы Петрозаводск ҡалаһының Урицкий проспектында (хәҙер Александр Невский проспекты) урынлашҡан.

## Тарих

### Төҙөлөш һәм асыу
Кинотеатр архитектор Юрий Русанов проекты буйынса 1940 йылда төҙөлә башлай. Русанов Петербург архитекторы Иван Фомидың өйрәнсеге була, улар «пролетар классикаһы» тип аталған үҙенсәлекле неоклассицизм йүнәлешендә ижад итәләр. Был стиль үҙ эсенә конструктивизмдың ябайлығын һәм классик архитектура формалы авангардты алып торған. Кинотеатр бинаһы тап ошо стилдә төҙөлә — уға ҡыҫҡа архитектура элементтары (мәҫәлән, капителһеҙ һәм базаһыҙ «парлашылған» колонналар, ябай һәм бик ҡәтғи декорациялар хас.

Фин ғәскәрҙәре оккупацияһы осорона тиклем Петрозаводск ҡалаһында 1941 йылда төҙөлөш эштәре тамамланған тиерлек була, бары тик бина эстәрен һылап биҙәү эштәре генә үткәрелә. Шулай итеп, кинотеатрҙы асыу хоҡуғы оккупанттарға эләгә, улар кинотеатрҙы «Укко» тип карел-фин мифологияһындағы йәшен аттырыусы Алла хөрмәтенә уның исеме менән атайҙар. 1944 йылда совет ғәскәрҙәре ҡаланы немецтарҙан азат итә һәм кинотеатрҙы «Сампо» тип, шул уҡ мифологияға ярашлы, тылсымлы предмет, бәхет сығанағы, именлек һәм муллыҡ символы итеп атайҙар.

### Совет йылдарында
Һуғыштан һуң бинаның эске эштәре менән архитектор Гутин Кусиэль етәкселек итә. Совет йылдарында «Сампо» кинотеатрында ҡалаланың иң ҙур һәм заманса тамаша залы булған. Ул ишектәрен бөтә ҡала кешеләре өсөн дә, шул иҫәптән элекке концлагерь тотҡондары өсөн дә аса һәм «мәҙәниәт ҡорамы» ғына булып ҡатмайынса, ә Еңеү һәм азатлыҡ символы булып тора. 1956 йылда уның тамаша залы яңынан йыһазландырыла, һәм «Сампо» Карелияла һәм Петрозаводскиҙа беренсе киң форматлы экранлы кинотеатрға әйләнә. Күп кенә техник яңылыҡтар тап бында барлыҡҡа килә, һуңынан улар республиканың башҡа ҡалаларындағы кинотеатрҙарҙа ла ҡулланыла.

### Бөлгөнлөккә төшөү
СССР тарҡалғандан һуң дәүләт кинотеатрҙарҙы үҫтереү менән шөғөлләнеүҙе туҡтата, һәм «Сампо» коммерцияға ҡоролған телевидение һәм Интернет селтәрҙәренән торған конкуренттарынан еңелә башлай. 2005 йылда «Dolby Digital» системаһы менән йыһазландырылыуына ҡарамаҫтан, кинотеатр үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата. Бушап ҡалған кинотеатр бинаһында Йәштәр үҙәгенең фестивалдәре һәм төрлө саралары үткәрелә.

2007 йылда Петрозаводскиҙа йәш ғаиләләр һәм үҫмерҙәрҙең ялын ойоштороу өсөн «Сампо» муниципаль йәштәр комплексын булдырырға булалар. Шул ваҡытта кинотеатрҙы реконструкциялау һәм иҫке бинаны киңәйтеү өсөн аҡса бүленә. Бынан тыш, «Сампо» кинотеатры бинаһын муниципаль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерергә уйлайҙар. Тик башланғыстарҙың барыһы ла ҡағыҙҙа ғына ҡала килә.

Ике йыл үткәс, Петрозавоскд ҡала советы кинотеатр бинаһын торған участкаһы менән бергә шәхси ҡулға һатыыу тураһында ҡарар ҡабул итә. «Тәбиғи иҫкергән» бинаны 2012 йылда һаҡлау мөмкин булмағанлыҡтан, йыл дауамында ул тулыһынса һүтелгән.

Әлеге ваҡытта Александр Невский проспекты һәм Калинин урамы киҫелешендә, элекке «Сампо» кинотеатры урынында, заманса торлаҡ комплексы урынлашҡан.

## Иҫкәрмә
А. А. Кондратьев һәйкәле

**А. А. Кондратьев һәйкәле** — скульптуралы монумент Рәсәйҙең , Граждандар һуғышы  геройы, комсомолец А. А. Кондратьевҡа ҡуйылған. Һәйкәл 1958 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Свердлов яр буйы һәм Арсенал урамдары киҫелешендәге скверҙа урынлашҡан. Һәйкәлдең авторҙары — скульптор Гавриил Давидович Гликман һәм архитектор Ю. Я Мачерет.

## Тарих
Һәйкәл Ленинград ҡала башҡарма комитеты ҡарары нигеҙендә ҡуйылған. Ул Граждандар һуғышында ҡатнашыусы комсомолец А. А. Кондратьев хөрмәтенә ҡуйылған. Был комсолец аҡгвардееецтар ҡамауына эләгеп, әсирлектә ҡалырға теләмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған кеше. Һәйкәлдең Выборг яғында ҡуйылыуы А. А. Кондратьевтың был районда беренсе комсомол ячейкаларын төҙөүе менән бәйле. Һәйкәл өҫтөндә эшләгәндә скульптор Г. Д. Гликманға Кондратьевтың атаһы ярҙам итә, тап ул һәләк булған улының фотоһүрәттәрен скульпторға килтереп бирә. Ленинград ҡалаһының «Монументскульптура» заводында А. А. Кондратьевтың бронза скульптураһы ҡойола. Һәйкәл асыу тантанаһы 1958 йылдың 12 апрелендә уҙғарыла.

1977 йылда был һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге  монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы тип таныла. 2000 йылдан алып һаҡлау аҫтында тора.

## Тасуирлама
Дүрт ҡабырғалы тура мөйөшлө ҡыҙыл гранит пьедесталға егеттең скульптураһы баҫтырып ҡуйылған. Ул френч һәм галифе кейгән, ҡабырғаһында маузер кобураһы. Егет бер ҡулын арҡаһында тотоп тора, уның кәүҙәһенең торошо ирекле. Әйтерһең дә, ул хәрби хәрәкәттәр картаһын өйрәнгән дә хәҙер инде ҡарар ҡабул итергә әҙер тора. Комсомолецтың образында бер ниндәй ҙә геройлыҡ күренмәһә лә, скульптор Г. Д. Гликман уның  эске ихтыяр көсөн һәм сыҙамлылығын кәүҙәләндерә алған. Һәйкәл шул заманға ярашлы реалистик манерала башҡарылған.

Постаменттың алғы яғында уйып яҙылған: «*Граждандар һуғышы геройы / комсомолец-комиссар / Саша Кондратьев / 1900-1918*». Һулдан скульптураның плинтында ҡултамға : «*ск. Г. Д. Гликман 1956-1957 йылдар*».  А. А. Кондратьев һәйкәленең скульптураһы бейеклеге 2,2 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 1,6 метрға тиң.

## Иҫкәрмә
Мәскәү Николай етемдәр институты

**Мәскәү Николай етемдәр институты** (1837—1917) — Николаевский сиротский институт - Мәскәүҙә Императрица Мария учреждениелары ведомствоһы ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыу-тәрбиә йорто. Мәскәү Тәрбиә йорто нигеҙендә ойошторолған.

## Тарихы

1837 йылда Мария Фёдоровна вафат булғандан һуң, Тәрбиәүи йорт биналары Николай штаб һәм обер-офицерҙарҙың етем балалары институтын асыу өсөн тапшырылған. Николай институты аҡрынлап бөтә биналарҙы ла тиерлек биләй. 1837 йылдан алып имсәк балалар өсөн ваҡытлыса йәшәү станцияһы булып киткән Тәрбиә йортона ни бары 5-се ҡат ғына ҡала.

Институтҡа аҙ тәьмин ителгән кесе офицер ғаиләләренән, хәрби һәм граждандар хеҙмәттәре чиновниктарынан, шулай уҡ, хәрби хеҙмәттә мәрхүм булған ғалимдарҙың етем һәм ярым етем балалары ҡабул ителә. Тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар һәм ир балалар башланғыс белемгә эйә була, һөнәр ала.

### 1917 йылдан һуң
Октябрь революцияһынан һуң Николай институты Хеҙмәт һарайына үҙгәртелә. Уның бинаһын профсоюздар биләгән, бер үк ваҡытта Сабыйҙарҙы һаҡлау йорто һәм Акушерлыҡ институты ла урынлашҡан. Улар 1922 йылда педиатрия институтына берләштерелә, артабан ул Педиатрия НИИ-һы (НИИ педиатрии) булып китә һәм 1962 йылға тиклем шунда ҡала. 1938 йылда бында Хәрби академия урынлаша, артабан Бөйөк Петр исемендәге стратегик тәғәйенләнешле хәрби ракета ғәскәрҙәре академияһы (РВСН академияһы) урынлаша.

Мәскәүҙең баш архитекторы Александр Кузьмин «Российская газета» баҫмаһына интервьюла (2009) РФ Федераль Йыйылышының ике палатаһының: Федерация Советының һәм Дәүләт Думаһының Парламент үҙәген тәрбиәүи йорт бинаһында урынлаштырырға тәҡдим итә. Был инициатива хуплау тапмай. 2016 йылда РВСН Академияһын сығарғандан һуң ансамбль буш тора. 2017 йылдың февралендә комплекс федераль милектән Мәскәү өлкәһенә тапшырыла. 2017 йылдың майында Мәскәү архитектура бүлеге ҡомартҡыны апартаменттар һәм ҡунаҡхана итеүгә ярҡлаштырып, артабан инвесторға һатыу концепцияһы менән таныштыра.  2017 йылдың июлендә ансамбль аукционға ҡуйылған. 29 сентябрҙә төп корпуста янғын сыға..Тәрбиә йорто интерьеры оҙайлы ваҡыт күрһәтелмәй тора, һәм бөгөн дә улар ошолай тиерлек ҡала . 2017 йылдың октябрендә, Мәскәүҙәге Конкурентлылыҡ сәйәсәте буйынса департаменты матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, 33 бинаны һатып буйынса конкурста, шул иҫәптән Тәрбиә өйөн, еңеүсе ООО «Горкапстрой-гарант» һатып ала. 2018 йылдың мартында Мәскәү ҡалаһының Мәҙәни мираҫ департаменты Тәрбиә йортон реставрациялау буйынса проект документацияһын эшләп бирергә задание биреүҙе һорап заявка тапшырған. 2018 йылдың йәйендә «Горкапстрой-гарант» булған элекке топ-менеджеры «Главстрой» Артур Маркарян девелопер компанияһының яңы хужаһы булып.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исторический очерк Московского Николаевского сиротского института (за 50 лет его существования 1837—1887 г.) По поручению начальства сост. помощник инспектора классов Ин-та П. Николаев
* Исторический очерк Московского Николаевского сиротского института (в РГБ)
* Загадки Воспитательного Дома 
* Московский Николаевский cиротский институт
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*
Офицерҙар йыйылышы (Выборг)

**Офицерҙар йыйылышы** — Выборг ҡалаһындағы тарихи бина. XIX быуат башында рус классицизмы стилендә  Выборг обер-офицерҙары өсөн торлаҡ йорт итеп төҙөлгән һәм 1870 йылда йорт офицерҙар йыйылышы өсөн Петр майҙанының мөйөшөндә үҙгәртеп төҙөлгән ике ҡатлы бина. Йорт архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.

## Тарих
Ике ҡатлы обер-офицерҙар йорто классицизм стилендә 1809 йылда Короно-Санкт-Анна ҡәлғәһе территорияһында 1804 йылда төҙөлгән. XVII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй империяһының ҡораллы көстәренең хәрби частарында аҡрынлап үҙенсәлекле клуб ойошмалары - офицерҙар йыйылышы барлыҡҡа килә башлай, улар өсөн айырым бина урынлаштырыу йөкмәтелә. 1874 йылда  « Выборг ҡәлғәһе һыҙмаһы буйынса ҡәлғәнең № 74 обер-комендант флигелендә дөйөм офицерҙар ашханаһы һәм хәрби хеҙмәткәрҙәр йыйылышы өсөн ҡулайламалар төҙөү тураһында» ҡарар ҡабул ителә. 

Йорттоң беренсе ҡатында офицерҙар (хәрби) йыйылышы ихтыяждары өсөн  ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана, буфет, китапхана һәм уҡыу өсөн бүлмәләр булдырыла. Икенсе ҡатында ҙур концерт һәм балдар залы, бильярд бүлмәһе, уйын һәм аш бүлмәләре булдырыла.

1902 йылда раҫланған офицерҙар йыйылышы бинаһының проектына ярашлы, йорт киңәйтелә һәм унда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн биҙәнеү бүлмәһе, кәңәшмәләр бүлмәһе, музыканттар өсөн махсус бүлмә булдырыла.

Выборг офицерҙар йыйылышы йыйылыш уйлап сығарған һәм гарнизон начальнигы раҫлаған ҡағиҙәләр нигеҙендә эшләй. Уның янында төрлө комитеттар эшләй, спорт ярыштары ойошторола, бал, бейеү кисәләре үткәрелә, шулай уҡ дауалау өсөн финанс ярҙамына бәйле булған саралар, ерләү, торлаҡ шарттарын яҡшыртыу саралары үткәрелә.

1917 йылдың февраль революцияһынан һуң был офицерҙар йыйылышы эшмәкәрлеген туҡтата, 1918 йылдың 2 мартынан алып 15 мартына тиклем  бинала Выборгтың  беренсе эшсе һәм һалдат депутаттары Советы тора. Билдәлелек алған депутаттары - Акулов Иван Алексеевич, Г З. Заонегин, И. Н. Половов, А С. Раков, М. Д. Свинцов.

Финляндияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң йорт Финляндия ҡораллы көстәре ҡарамағына күсә, һәм Совет-фин һуғышына (1939-1944) тиклем унда фин гарнизонының офицерҙар йыйылышы урынлашҡан.

Артабан, Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, бинаны торлаҡ итеп яраҡлаштыралар (башта СССР оборона министрлығы хәрби хеҙмәткәрҙәре, һуңғараҡ «Маяк» тегеү фабрикаһы хеҙмәткәрҙәре өсөн). Унда тәүгеләрҙән булып Беренсе Выборг советы иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйыла. 1959 йылда Ленинград өлкә башҡарма комитеты  ҡарарына ярашлы элекке офицерҙар йыйылышы  бинаһы тарих һәм сәнғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелергә һәм һаҡланырға тейеш була. Әммә тегеү фабрикаһының 1990-сы йылдарҙа банкрот булыуы арҡаһында йорт авария хәлендә ҡала, ә унда йәшәүселәр икенсе урынға күсерелә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Довоенные изображения здания на «Виртуальном Выборге»
Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты

**Алыҫ Көнсығыш Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ орденлы дәүләт медицина университеты** — Хабаровск ҡалаһындағы юғары медицина уҡыу йорто. 1929 йылда төҙөлә.

## Тарихы
Совет власының тәүге йылдарында медицина кадрҙары етешмәү Алыҫ Көнсығышта һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙе тотҡарлай. СССР университеттарындағы аҙ һанлы медицина факультеттары илдең төпкөл райондарын табиптар кадрҙары менән тәьмин итә алмай. Алыҫ Көнсығыш (Хабаровск ҡалаһы,1939 й. алып) дәүләт медицина институты РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1929 йылдың 24 майындағы 65-се ҡарары нигеҙендә булдырыла. Был ҡарарға ярашлы крайҙың башҡарма комитеты Президиумы 1929 йылдың 7 декабрендә Хабаровск ҡалаһында юғары уҡыу йорттары төҙөү, шул иҫәптән медицина институты асыу тураһында ҡарар сығара. Институт элекке В. И. Ленин исемендәге урта мәктәптең ике ҡатлы бинаһында урынлаша, унда революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы була (хәҙер икенсе уҡыу корпусы). Өҫкө ҡат ятаҡ итеп бирелә. 1935 йылға тағы 2 ҡат өҫтәп төҙөлә, бина дүрт ҡатлы була. 1930 йылдың 2 октябрендә 106 беренсе курс студенты өсөн уҡыуҙар башлана. Беренсе осорҙа күп ауырлыҡтар осрай.

1931 йылда институт янында эшселәр факультеты (рабфак) ойошторола. 1932 йылда Артём ҡалаһында уның бүлеге асыла. Эшселәр факультетында урта белеме булмаған буласаҡ студенттарҙы юғары уҡыу йортона әҙерләү тормошҡа ашырыла. Был әҙерлек факультеты 1938 йылға тиклем йәшәй. 1932 йылда ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла, һуңынан ул киске бүлеккә үҙгәртелә. Киске бүлек 1935 йылға тиклем эшләй. Киске бүлек тағы ла ике тапҡыр асыла (1965—1976 йылдарҙа 5 сығарылыш; 1982—1990 йылдарҙа — 2 сығарылыш). Юғары уҡыу йорто эшләй башлаған тәүге йылдарҙа кәрәкле ҡорамалдар, уҡыу әсбаптары етешмәй, уҡыу залы булмай. Клиника өсөн 150 койкалы край дауаханаһы, 50 койкалыҡ тимер юл дауаханаһы, 75 койкалыҡ психиатрия дауаханаһы, 150 койкалыҡ хәрби округ госпитале база булып хеҙмәт итә. Бер клиника базаһында ғәҙәттә бер нисә кафедра эшләй. Әммә барлыҡ ҡыйынлыҡтарҙы уңышлы еңеп сығыла. 1935 йылда инде институтта 23 кафедра эшләй, студенттар һаны 500-ҙән артып китә. Шул уҡ йылда тәүге сығарылыш була, 70 кешегә диплом тапшырыла. 1930 йылда юғары уҡыу йортона уҡырға ингән ҡалған 36 студент 3-сө курсты тамамлап урта медицина хеҙмәткәре дипломы ала.

2010-сы йылдарҙа Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты бер факультетҡа 200-гә яҡын абитуриентты ҡабул итә. Университет квалификациялы хеҙмәткәрҙәр штатына эйә. Улар үҙҙәренең белемен һәм тәжрибәләрен буласаҡ табиптарҙың йәш быуынына тапшыралар. Әлеге ваҡытта студенттар ҡарамағында 3 ятаҡ бар.

## Факультеттары
— Дауалау факультеты

— Педиатрия факультеты

— Стоматология факультеты

— Медик-гуманитар факультеты

— Фармацевтика факультеты

— Урта махсус белем биреү бүлеге менән юғары белемле сестралар факультеты

— Белгестәрҙе профессиональ ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты

— Юғары белемгә тиклемге белем биреү факультетында белем довузовский

— Медицина-фармацевтика колледжы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт университета 
* Хабаровская Социальная сеть для студентов и врачей
* Сайт ДВГМУ 
* ДВГМУ на сайте www.Moeobrazovanie.ru
Смольный монастыры

**Васкресенский новодевичий Смольный монастыры** — ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, Санкт-Петербург ҡалаһында 1744—1764 йылдарға тиклем эшләгән. Был йылдарҙа монастырь  император Елизавета Петровнаның шәхси күҙәтеүе аҫтында төҙөлә, ул ғүмеренең һуңғы йылдарын монастырҙағы тыныс тормошта үткәрергә теләп, был монастырҙы төҙөтә.

1848 йылғы Николай Беренсе указы буйынса яңы ҡатын-ҡыҙҙар монастыры булдырыла, уны шул уҡ исем менән — Воскресенский  Новодевичий монастыры — атайҙар.

## Тарихы һәм архитектураһы
Екатерина Алексеевна Смольный ихатаһындағы (уны Смольный йорто тип тә йөрөткәндәр, йәшерәк сағында батшабикә был йортта йәшәгән була) ҙур булмаған монастырь төҙөргә ҡуша. Монастырь комплексында бер нисә өй, сиркәүле ғибәҙәтхана торорға тейеш була, комплекс эсенә бик бейек ғибәҙәтхана манараһы, шулай уҡ дворян ғаиләләренән сыҡҡан ҡыҙҙар өсөн институт та ингән.

Батша һарай архитекторы Растрелли Бартоломеоға монастыь проектын эшләргә ҡуша. Смольный соборына нигеҙ ташы 1748 йылдың 30 октябрендә һалына, һәм ансамбль нигеҙен төҙөгәндән һуң, монастырь тирәләй диуар күтәртелә. Был эштәргә 1751 йылдың майында тотонғандар. Тиҙҙән Рәсәй- Пруссия араһында һуғыш башлана, шуның арҡаһында төҙөлөш эштәре бик аҡрын бара, сөнки уның финанслауға сығымдар етмәй.

«Тол ҡатындар йорт»онда йәшәгән 14 монах ҡатындың һуңғыһы үлгәндән һуң, 1797 йылда монастырь бөтөрөлә. Элекке монастырҙың соборы архитектор Стасов Василий тарафынан бары тик 1835 йылда ғына төҙөлөп бөтә. Соборҙың бейек манараһы монастырь ансамблендә үткәрелгән анализдан һуң төҙөлмәй ҡала . 1923 йылға тиклем соборҙа ғибәҙәт ҡылыу дауам итә.

## Аҫыл ҡыҙҙар институты
1764 йылда Екатерина Икенсе монастыры эргәһендә Аҫыл ҡыҙҙар институтын ойоштора (институтты асыу 1764 йылдың 28 июнендә үткәрелә); план буйынса институт ҡыҙҙарын тәрбиәләү менән сит монастырҙарҙан бында килгән ҡатын-ҡыҙ монахтар шөғөлләнергә тейеш була. Әммә уларҙың күбеһе педагогик эшмәкәрлеккә һәләтһеҙ була, һөҙөмтәлә, «Екатерина II, ахырҙа, монастырҙың киләсәге юҡ, тип танырға мәжбүр була».

## Хәҙерге заман
XXI  быуатта элекке монастырь бинаһында төрлө учреждениелар урынлашҡан, шул иҫәптән СПбДУ-ның социология, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеттары, шулай уҡ 2009 йылдан алып Санкт-Петербург дәүләт университетының политология факультеты урынлашҡан.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* Сойкин П. П. Смоленский Воскресенский ныне упраздненный монастырь // Православные русские обители: Полное иллюстрированное описание православных русских монастырей в Российской Империи и на Афоне. — СПб.: Воскресение, 1994. — С. 187. — 712 с. — 20 000 экз. — .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Воскресенский Новодевичий монастырь
* Смольный институт
* Смольный собор
Сауҙагәр Батов йорто

**Батов йорто** — XVII быуат аҙағында төҙөлгән Псковтағы ярым емерек йорт. Үҙенең исемен һуңғы хужалары хөрмәтенә алған, Бөйөк йылғаһы ярында урынлашҡан. Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы объекты.

## Тарихы
XVII быуатта Изборск урамы (хәҙерге Атлылар урамы) Псковты Лифляндия һәм Эстляндия ҡалалары менән бәйләгән магистраль була. Бындағы ихаталарҙың төҙөлөүе һәм тәүге хужалары тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәттәр һаҡланмаған.

Архитектура-археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әлеге йорт ХVII — ХVIII быуат аҙағындағы таш ҡаралтыларҙы — таш бер ҡатлы торлаҡ йорт, ике ҡатлы таш флигель һәм хужалыҡ тәғәйенләнешендәге таш ҡаралтыларҙың өлөшөн үҙ эсенә ала.

Билдәле булыуынса, 1740 йылдан һуң йортто Лимн Николай һатып ала (Псков ҡаҙна палатаһы бухгалтеры). Ул торлаҡ палаталарын реставрациялай — был Псков планында (XVIII быуат) сағылған. 1795 йылда йорт купчий ҡағыҙы буйынса сауҙагәр Семен Львовҡа һатыла. XIX быуат башында корпустары үҙгәртеп ҡорола. 1866 йылда ихата биләмәләренең барлыҡ участкалары Хмелинскийҙар менән берләшә.

1866 йылда ихата беренсе гильдия сауҙагәренә — уның ҡатынының (М. Ф. Хмелинская) васыятына ярашлы Василий Николаевич Хмелинскийға күсә. XX быуат башында йорт Елизавета Васильевна Хмелинскаяның бирнәһе булған. Ул Батов Пётр Денисовичҡа кейәүгә сыға (Псковтың почётлы гражданы). Ҡатынының бирнәһе булараҡ был ҡоролмалар Петр Батовҡа күсә. Ул саҡта Рига һәм Изборск урамдары мөйөшөндә трактир булған. 1912 йылда трактир урынына ике ҡатлы кирбес йорт төҙөлә.

Бина старообрядсы Петр Денисович Батов биләмәһендә икенсеһе була. 1899 йылдың 5 июнендә Хмелинский вафат булғандан һуң йорттоң хужаһы Елизавета була. Сауҙагәрҙең һәм уның ҡатынының берҙән-бер ҡыҙы Серафима православ руханийы менән Санкт-Петербургҡа күсеп китә. 1906 йылда участканың көньяҡ өлөшөндә сиркәүе төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Спегальский Ю. П. Псковские каменные жилые здания 17 в // Материалы и исследования по археологии СССР, Вып. 119. Изд-во Академии наук СССР, 1963. с. 123
Петербург заставаһы янында кордегардия

**Петербург заставаһы янында кордегардия** — Санкт-Петербург яғынан Новгород ҡалаһы сиктәрен билдәләгән ҡарауыл йорто.   Ҙур  Санкт-Петербург  урамдында урынлашҡан

## Тарихы
1763 йылда Екатерина II "Һәр губерна буйынса махсус пландар төҙөүе һәм урамдары тураһында" ғы указы сыға. «Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаһында таш төҙөлөшө комисияһы»  Новгород ҡалаһының генераль планын эшләй, ул 1778 йылдың 16 июнендә раҫлана

Төп урамдар һәм эргә-тирәләге майҙандарҙы төҙөү менән бер рәттән ҡаланың  "ҡапҡаларын" төҙөүгә лә  иғтибар бүленә: Новгородҡа инеүҙе һәм унан сығыуҙы контролдә тотҡан Мәскәү, Петербург һәм Псков яғынан заставалар барлыҡҡа килә.

1834 йылда Санкт-Петербург яғынан ике таш ҡарауыл  бинаһы   үҙгәртеп ҡорола.  Был хаҡта Рәсәй дәүләт хәрби-тарихи архив мәғлүмәттәрен белгестәр таба. Һыҙыу эштәрендә  директорҙың генерал-майор ,  Ф. И. Рербергҙың  ҡултамғаһы була

Үҙгәртеп ҡороуҙар  һөҙөмтәһендә элек йәмһеҙ булған ҡарауыл өйҙәре ҡаланың биҙәгенә әйләнә. Ҡарауыл йорттары юлдың ике яғынан  урынлаша, унда фонарь бағаналары менән туранан-тура суйын кәртә йәнәш тора, ә  улар араһында шлагбаум була. Бында ҡарауыл һалдаттары Новгородҡа инеүселәрҙең документтарын тикшергән. 

Әлеге ваҡытта Петербург заставаһы ҡоролмаларынан  кордегардияның ике  бинаһының тик береһе һаҡланып ҡалған.

2017 йылдың май аҙағында — июль башында бинала Рәсәй оппозиция сәйәсмәне  Алексей Навальныйҙың һайлау алды штабы урынлаша.

## Тасуирламаһы
Кордегардия фасадтарының биҙәлеше рус классицизмы стилендә башҡарылған. 

Бинаның төньяҡ һәм көньяҡ фасадтары бер иш төҙөлгән. Ике фасад та уртаһында арка нишаһына эйә, ул дорик ордерлы пилястралар менән биҙәлгән, уртаһында тәҙрә урынлашҡан. Өҫкө өлөшө Новогрод гербы рәүешендәге барельеф менән биҙәлгән. Уның архивольты өҫтөнән триглиф һәм метоптар менән фриз үтә. Фасадтарҙың өҫтөн өс мөйөшлө фронтондар тамамлай. Фасад тимпандарын ҡалҡан менән ике башлы бөркөт горельефы биҙәй, унда Николай I вензеле һүрәтләнгән.

Юлға сыҡҡан көнбайыш фасадта кордегардияға төп инеү урыны урынлашҡан, уны дорик ордерҙың ике бағанаһы менән ярым түңәрәк лоджия биҙәй. Лоджияның өҫкө өлөшө фронтондар кеүек үк горельеф менән биҙәлгән. 

Ситтәре буйлап фасадтарҙы киҫешкән ҡылыстар менән һылап эшләнгән түңәрәк ҡалҡандар биҙәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *И.И.Кушнир* «Градостроительство Новгорода во второй половине XVIII — первой половине XIX веков»
Себер дәүләт технология университеты

**Себер дәүләт технология университеты** — Красноярск ҡалаһының 1930—2016 йылдарҙа эшләгән иң өлкән юғары уҡыу йорто. Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэрокосмос университетына ҡушылды һәм уның менән бергә терәк университеты — Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт фән һәм технологиялар университетын ойошторолдо.

## Тарихы

1930 йылда *Себер урман институты* (Омск ҡалаһындағы Себер ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институтының урман факультеты базаһында) булараҡ нигеҙ һалынған.

1933 йылда *Себер урман техник институты* тип, 1958 — *Себер технология институты* (СТИ) тип үҙгәртелә.

1982 йылда Лесосибирск ҡалаһында институттың беренсе филиалы барлыҡҡа килә.

1990-сы йылдарҙа институт составына Юғары информатика колледжы индерелә, һәм 1994 йылда берләштерелгән уҡыу йортоноң исеме *Красноярск дәүләт технология академияһы* тип үҙгәртелә.

1997 йылда аттестация һөҙөмтәләре буйынса юғары уҡыу йорто университет статусын ала һәм *Себер дәүләт технология университеты* тип атала башлай.

Белгестәрҙе әҙерләү бакалаврҙар һәм магистрҙар әҙерләүҙең алты йүнәлеше һәм утыҙ ике һөнәр буйынса туғыҙ көндөҙгө һәм ике ситтән тороп уҡыу факультеттарында алып барыла.

2016 йылда Красноярск ҡалаһында терәк университетында булдырыу маҡсатында, Себер дәүләт технология университеты академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэрокосмос университетына ҡушыу юлы менән, үҙгәртеп ойошторола. 2017 йылдың 12 майында уның менән бергә Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт фән һәм технологиялар университетын барлыҡҡа килтерә.

## Факультеттары
* Урман-инженер
* Автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт технологиялары (алда ФАР тип аталды)
* Урман хужалығы
* Ағас механик технологиялары
* Тәбиғи берләшмәләрҙе эшкәртеү
* Химия технологияһы (элекке полимер композицияһы һәм яғыулыҡ, инженер-химик-технология факультеттары)
* Гуманитар
* Иҡтисад
* Механика
* Юғары уҡыу йортона тиклемге әҙерләү

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Званка (усадьба)

**Званка** — Г.Р. Державиндың усадьбаһы,  уны йыш ҡына үҙенең шиғырҙарында маҡтаған, бында ғүмеренгең  аҙаҡҡы көндәрен үткәрә һәм бында вафат була.  Новгород өлкәһе Чудово районының  Трегубов ауылы биләмәһендә, Волхов йылғаһы яры буйында, Сосницкая пристанынан өҫтәрәк, Дыменка йылғаһы тамағында   урынлаша.  Званка усадьбаһы  — мәҙәни мираҫ объекты.

## Званка һәм Державин
Званка беренсе Водская пятина китабында  1492—1500  йылдарҙа телгә алына. 1797 йылдан  шағирҙың икенсе ҡатыны Дьякова Дарья Алексеевнаға ҡарай. 1803 йылдан  1816 йылда вафатына тиклем  шағир бөтә йәй Званкала  уҙғара. Имениела шағир 60 самаһы  шиғыр яҙа, шул иҫәптән, билдәле  «[Евгения.](https://ru.wikisource.org/wiki/Евгению.%20Жизнь%20Званская%20(Державин)) [Жизнь Званская](https://ru.wikisource.org/wiki/Евгению.%20Жизнь%20Званская%20(Державин))» идиллияһы ла бар.

Дуҫы Н.А. Львов реконструкциялаған Державин Званкаһы бельведер менән ике ҡатлы бай йортон, йорт алдындағы фонтанды, баҡса һәм сәскә баҡсаһын, хужалыҡ ҡаралтыларын, балаҫ һәм буҫтау фабрикаларын, ҙур булмаған крәҫтиән дауаханаһын  үҙ эсенә ала 

Шағир вафат булғандан һуң уның кәүҙәһен яҡындағы Хутынский монастырына ерләү өсөн Волховҡа алып баралар, унда бынан алда уның дуҫы Евгений Болховитинов ерләнә. Биш йылдан һуң Званкала Воскресение Христова Ҡорамы Яңыртылыуы хөрмәтенә усадьба сиркәүе төҙ:өлә, уны архимандрит Фотий изгеләндерә. Званка христос сиркәү храм яңыртыу хаҡына биш йыл аша булһа усадебный йәкшәмбе ойоштороласаҡ, әҙ Фотий архимандрит.

1842 йылда вафат булған шағирҙың тол ҡатыны Дарья Алексеевна Званкала етем ҡыҙҙар өсөн училище менән ҡатын-ҡыҙҙар монастыры  төҙөү өсөн аҡса васыят итеп ҡалдыра.  Васыят  20 йылдан ашыу ваҡыттан һуң үтәлә:  Знаменский монастыры һәм ҡыҙҙар өсөн Державин училищеһы 1869 йылда ғына асыла. Һуңыраҡ Знаменский Званка  монастырында Новгород һәм Санкт-Петербург митрополиты Исидор аҡсаһына өс тәхетле  Знаменский храмы төҙөлә.

## Юҡ ителеүе

Имените  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ныҡ зыян күрә, шунан һуң бөтә ҡаралтылары  һүтеп алына.  Немец оккупацияһы ваҡытында немец һалдаты Карл Августин имениеның күп фотоһүрәттәрен эшләй, һуңғараҡ ул «Колокола Званки» китабында сыға.

1993 йылда Званкала Волхов йылғаһы ярындағы Званка ҡалҡыулығындағы Новогород рәссамы Федот Шишов проекты буйынса эшләгәнгән иҫтәлекле тамғаны Новгород һәм Иҫке Русса архиепископтары изгеләндерә. Шул ваҡыттан алып иҫтәлекле тамға эргәһендә Державин уҡыуҙары  уҙа.

Совет осоронда Званкала Державиндың музей-ҡурсаулығын төҙөү тураһында әүҙем тикшереү пландары  була. Был идеяны ҡайнар яҡлап яҙыусы В.А.Солоухин сығыш яһай. XXI  быуатта усадьбаның тергеҙеү пландары Рәсәй Юстиция министрлығында ла яңғырайОшондай план xxi быуат йортон тергеҙеүҙе Рәсәй юстиция министрлығының

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Karl Augustin Die Glocken von Swanka Karl Augustin Weimarer Schiller-Presse im Frankfurter Literaturverlag GmbH 317 S. ISBN 978-3-8372-0395-0.
* Калинин Н. Н. Здесь Бога жил певец // Державинский сборник. Петрозаводск. Издательство ПетрГУ. 2006, с.31-43.

## Һылтанмалар

* Гравюра с видом Званки XIX в.
Мәскәү дәүләт матбуғат университеты

**Иван Федоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты** (**МГУП**) — 1930—2015 йылдарҙа эшләгән, полиграфия һәм нәшриәт эштәре өлкәһендә белгестәр әҙерләгән Рәсәй юғары уҡыу йорто. 2016 йылдың 21 мартынан Машиналар эшләү университеты (МАМИ) менән берлектә үҙгәртеп ҡоролоп, **[[Мәскәү политехник университеты]]**-ның **Юғары матбуғат һәм медиаиндустрия мәктәбе**нә әйләнә (ВШПиМ МПУ). Хәҙер медиаиндустриялағы барлыҡ һөнәрҙәр өсөн комплекслы әҙерлекте тормошҡа ашыра.

2013 йыл һөҙөмтәләре буйынса Иван Федоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» иң яҡшы профилле вуз тип таныла.

## Тарихы
1930 йылда Мәскәү һәм Ленинград юғары художество-техник институттары (ВХУТЕИН) базаһында Мәскәү полиграфия институты (МПИ) булараҡ ойошторола. Тәүҙә МПИ РСФСР Ауыл хужалығы юғары советының (ВСНХ) Полиграфия берекмәһе ҡарамағында була, ә 1930 йылдың икенсе яртыһынан — РСФСР дәүләт китап-журналдар нәшриәте берекмәһенә (ОГИЗ) ҡарай.

1949 йылда СССР Юғары мәғариф министрлығы МПИ һәм УПИ студенттары өсөн Иван Федоров исемендәге стипендия булдыра. Шунда уҡ МПИ ОГИЗ тарҡатылыу һөҙөмтәһендә СССР Главполиграфиздат ҡарамағына күсә.

Был 1993 йылда Мәскәү полиграфия институты Мәскәү дәүләт матбуғат академияһы итеп үҙгәртелә (МГАП).

1997 йылда МГАП университет статусын ала.

2010 йылдың июленән МГУП Рәсәйҙең беренсе нәшриәтсеһе Иван Федоров исемен йөрөтә.

2011 йылдан университетҡа ике кимәлле Болонья системаһына күсә.

2016 йылдың 21 мартында Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы Иван Федоров исемендәге МГУП менән МАМИ-ҙы ҡушыу һәм уларҙың базаһында 2016 йылдың 1 сентябренән эшләй башлаған Мәскәү политехник университеты ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә.

2016 йылдың 1 сентябренән Нәшриәт университеты Мәскәү политехник университеты (ВШПиМ) составында Юғары матбуғат һәм медиаиндустрия мәктәбе булып китә.

## Структураһы
2000 йылдар башында МГУП биш төп факультетта 11 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләй. 2002 йылда студенттар һаны 4000 кеше самаһы тәшкил итә. МГУП структураһына 30 кафедра инә, уларҙа 400 уҡытыусы эшләй (шул иҫәптән 72 фән докторы һәм профессор, 233 доцент һәм фән кандидаты).

### Институттар
2013 йылдан факультеттар институттар тип үҙгәртелә:

* Принтмедиа һәм мәғлүмәт технологиялары институты
* Нәшриәт эштәре һәм журналистика институты
* Коммуникациялар һәм медиабизнес институты
* Графика һәм китап сәнғәте институты

## Баҫмалар
* «Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела»;
* «Вестник Московского государственного университета печати»;
* «Мир Печати» гәзите;
* «Клише» студенттар үҙидаралығы гәзите;
* «Нонпарель» гәзите.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
; Башҡа полиграфия уҡыу йорттары

* Иван Федоров исемендәге Мәскәү нәшриәт-полиграфия колледжы
* Ленинград юғары художество-техник институты
* Матбуғат һәм юғары медиатехнологиялар мәктәбе
* Украина Матбуғат академияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт МГУП
Адыгей дәүләт университеты

**Адыгей дәүләт университеты** — Адыгей Республикаһының баш ҡалаһы Майкоп ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто — Рәсәй Федерацияһында,

## Тарихы
Адыгей дәүләт университетының тарихы 1940 йылда башлана, ошо йылда Майкоп уҡытыусылар институты асыла, 1952 йылдан ул Адыгей педагогия институты, ә 1993 йылдан — дәүләт университеты. Хәҙерге осорҙа Адыгей дәүләт университеты Адыгей Республикаһының алдынғы уҡыу һәм тикшеренеү үҙәге булып тора.

## Структураһы
* Институттары:
** Сәнғәт институты
** Физик культура һәм дзюдо институты
** Комплекслы проблемалар ғилми-тикшеренеү институты

* Факультеттары:
** математика һәм компьютер фәндәре
** инженер-физика
** тәбиғәт белеме
** тарих
** филология
** адыгей филологияһы һәм мәҙәниәте
** сит телдәр
** юридик
** иҡтисад
** педагогия
** социаль технологиялар һәм туризм
** халыҡ-ара

Университеттың Апшеронск, Белореченск, Ейск, Новокубанск, Сочи ҡалаларында, Кошехабль.ауылында филиалдары бар.

## Эшмәкәрлеге
Университетта уҡытыу юғары һәм урта һөнәри белембиреүҙең 42 һөнәре буйынса алып барыла.

Университетта яҡынса 12 000 студент уҡый, шуларҙың 2 меңгә яҡыны — сит ил студенты.

Уҡытыусылар составы — яҡынса 650 кеше, шуларҙан 100 самаһы фән докторы һәм 400 тирәһе фән кандидаты.

## Дөйөм мәғлүмәт
Университеттың адресы: Рәсәй, 385000, Майкоп ҡалаһы, Беренсе май урамы, 208.

Университет ректоры — Мамий Дауыт Казбекович.

## Ректорҙары
* Ячик Александр Карухович
* Хутыз Ким Консаович
* Хунагов Рәшит Думаличевич (1996-2019 йй.)
* Мамий Дауыт Казбекович (2019 йылдан) 

Файл: Alexandr Yatchikov.jpg|А. К. Ячик Адыгей дәүләт университетының 1960-1970 йй. ректоры 
Файл: Hunagov Rashid.JPG|Р. Д. Хунагов, 1996 йылдан АДУ ректоры 
 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Адыгейский государственный университет (АГУ)
* федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Адыгейский государственный университет» (ГОУ ВПО «АГУ»)
* МГГТК АГУ 
* государственный университет (АГУ) 
* Адыгейский государственный университет
Кутекрома

**Кутекрома** — Псков Кромының төньяҡ башняһы. Ул Бөйөк һәм Пскова йылғалары араһындағы морон өлөшөндә ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Исеме
Башняның атамаһы боронғо  *кут* (мөйөш) һәм *кром* (кремле) һүҙҙәренән сыҡҡан. Шулай итеп, *Кутекрома* — «мөйөштә  урынлашҡан кремль» тигәнде аңлата.

Башняның дөрөҫ  исеме — Мөйөш башня (Кутний костёр, *кут* — мөйөш, *костёр* — башня).

## Тасуирламаһы
Кутекорма биш яруслы манаранан торған, өс күпере (яугирҙәр һәм ҡорал алып барыу өсөн түшәмә) һәм 23 бойницаһы булған, ағас сатыр  һәм  ҡарауыл вышкаһы менән осланған. Манараның  бейеклеге 30 м, ә уның диаметры уртаса — 10,5 метр тәшкил итә. Стенаның өҫтө буйлап киң киртләстәр менән хәрби майҙансыҡ бара, киртләстәр  араһында  бойницалар урынлашҡан. Әммә башняның тәғәйенләнеше  башлыса күҙәтеү  булған. Кремль яғынан күҙәтеү  майҙансығына эләгеү өсөн Кутекрома стенаһында уйым яһалған.

## Тарихы
1399—1400 йылдарҙа Псков халҡы морон осонда «усаҡ» — башня  («в углу Крома», Кром-Кремль мөйөшөндә) төҙөй.

1615 йылда ҡаланы швед короле Густав II Адольф ғәскәрҙәре ҡамаған ваҡытта башня  ныҡ зыян күрә.

1701 йылда Псковтың Төньяҡ һуғышҡа әҙерлек барышында башня яртылаш емерелгән була, өҫкө өлөшөн Петр бастионын төҙөлөшөнә  һүтеп алалар, ә аҫҡы өлөшөн тупраҡ менән күмәләр һәм Ҡыҙыл батарея тип аталған бастион составына индерәләр.

XIX быуат башында емерек  тиерлек манара урынында беседка булған, унда, риүәйәттәр буйынса, Псковҡа килгәнендә А. С. Пушкин булырға яратҡан.  Ул   «Пушкин беседкаһы» тип атала ла.

1960 йылдарҙа Псков археологтары Кутекорманың  түбәнге ярустарын тупраҡ өйөмөнән таҙарта һәм өҫкө ярустарын өлөшләтә тергеҙә. 

1961 йылға башняны реставрациялау тамамлана.

## Әҙәбиәт

* Виноградов В. Ф. Псков в годы Северной войны (1700—1721) — Псков. 1972. Изд. 2-е. Пыталово. 1989.
* И. Б. Голубева Из истории строительства Псковской крепости//Псков — город воинской славы — Псков. 2010.
* Псков. Путеводитель — Псков. 2004.

## Һылтанмалар

* http://www.bibliopskov.ru/html2/p_body.html
* http://www.opskove.ru/object/104379428?lc=ru
Волгоград дәүләт аграр университеты

Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы **«Волгоград дәүләт аграр университеты»** (ФГБОУ ВОДА **«ВолГАУ»**) — Рәсәй аграр юғары уҡыу йорто, Волгоградтағы юғары уҡыу йорттарының береһе.

## Тарихы
1944 йылдың 17 июлендә СССР халыҡ комиссарҙары Советы Урюпинск ҡалаһында Сталинград ауыл хужалығы институты асырға ҡарар итә. Институт составында 4 факультет булыуы күҙаллана: агрономия, зоотехник, ветеринария һәм ауыл хужалығын механизациялау факультеты. Беренсе курсҡа 400 кешене ҡабул итеү ҡарала. 1944 йылдың 14 октябрендә институт асыла. 1967 йылда Волгоград ауыл хужалығы институтында хәрби кафедра асыла, 2008 йылдан ул Рәсәй территорияһында эшләүсе 68 хәрби кафедраның береһе, һәм Волгоградта ғына түгел, ә бөтә Төньяҡ-Кавказ хәрби округында берҙән-бер булып тора.

1994—2011 йылдарҙа уҡыу йорто Волгоград дәүләт ауыл хужалығы академияһы исемен йөрөтә.

2011 йылдың 19 октябрендә Волгоград дәүләт ауыл хужалығы академияһына университет статусы бирелә.

## Структураһы
2019 йылға ҡарата университетта 7 факультет:

* агротехнология (элек — агрономия)
* инженер-технология (элек — ауыл хужалығын механизациялау)
* товароведение һәм эшкәртеү технологияһы
* экология-мелиорация
* иҡтисад
* электроэнергетика (элек — ауыл хужалығын электрлаштырыу)
* туризм һәм сервис (элек — социаль-гуманитар һәм өҫтәмә белем биреү) 2018 йылда таратыла һәм иҡтисад факультеты составына индерелә.

Ике институты:

Агробизнес кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институты

Өҙлөкһөҙ белем биреү институты

## Урыны
Волгоград ҡалаһы, Университет проспекты, 26

## Билдәле шәхестәре
; Уҡытыусылары

* Иванов Сергей Леонидович — 1944—1946 йылдарҙа агрономия факультеты деканы
* Николай Кириллович Максюта — 1997—2010 йй. Волгоград өлкәһе хакимиәте башлығы; Волгоград дәүләт ауыл хужалығы университетының почетлы профессоры (2001).
* Виктор Иванович Приписнов — 1998—2001 йй. Волгоград өлкә думаһы рәйесе; Волгоград дәүләт ауыл хужалығы университетының философия кафедраһы мөдире.

; Тамамлаусылары

* Людмила Николаевна Бондаренко — иҡтисад фәндәре докторы, Волгоград дәүләт университетының корпоратив финанстар һәм банк эшмәкәрлеге кафедраһы профессоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
* Виталий Викторович Лихачев — Волгоград өлкә Думаһы рәйесе 2005—2009 йй.
* Иван Петрович Рыбкин — дәүләт Думаһы рәйесе 1994—1996 йй.
* Иван Петрович Шабунин — 1991—1997 йылдарҙа В олгоград өлкәһе хакимиәте башлығы

## Рейтингы
2020 йыл өсөн Рәсәйҙең медицина юғары уҡыу йорттары рейтингында (рейтинг медицина һөнәре ингән юғары уҡыу йорттарын да индерә) Волгоград дәүләт аграр университеты 54-сы урынды биләй (https://postupi.info/vuz-rating/med ).

*Шулай уҡ ҡарағыҙ:* Категория: Волгоград дәүләт аграр университетын тамамлаусылар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ВолГАУ
Раббыны ҡаршылау сиркәүе (Вытегра)

төбәк архитектураһы ҡомартҡыһы

**Раббыны ҡаршылау сиркәүе** — православие ҡорамы, Вологда өлкәһенең Вытегра ҡалаһындағы иң бейек урында- Ҡыҙыл тауҙа — урынлашҡан. Раббыны ҡаршылау сиркәүе төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Ҡорам тарихы
Раббыны ҡаршылау ғибәҙәтханаһы Вытегра ҡалаһында xviii быуат аҙағында — xix быуат башында нигеҙләнгән һәм ҡоролған, хәҙерге көндә 1873 йылда төҙөлгән шул уҡ исемдәге ҡорам торған урында урынлашҡан булған. Иң беренсе ҡоролма 1801 йылда туҙғанлыҡтан һүтеп алына. Гибәҙәтхананың гранит нигеҙе, 1869 йылда, Санкт-Петербург епархияһы викарийы преосвященный Палладий тарафынан һалына башлаған. Ғибәҙәтхананы дүрт йыл дауамында төҙөгәндәр. Ғибәҙәтхананы асыу һәм уның ҡабырға ҡанатын изге Павел хөрмәтенә изгеләндереү 1873 йылдың 20 декабрендә үткәрелә һәм был тантана ҡаланың 100 йыллыҡ юбилейына тап килтерелеп үткәрелә.

Сиркәүҙең үҙәк миһрабы Раббыны ҡаршылау хөрмәтенә бары тик 1875 йылда ғына изгеләндерелә. Һулдан һәм уңдан уның ике ҡабырға ҡанаттары урынлашҡан — Изге Божья Матерь һәм изге Прусиадский Павел хөрмәтенә төҙөлгән.

Сиркәү төҙөү өсөн аҡсаның күп өлөшөн урындағы сауҙагәрҙәр Павел Рулев индергән, ул 1821 йылда вафат булған. Байтаҡ аҡсаны билдәле Вытегра сауҙагәрҙәре А. П. Игнатьев иғәнә итеп биргән.

Сиркәү Совет власы осоронда тулыһынса бөлгөнлөккәтөшөрөлә, ҡыңғырауҙары һәм ҡыйыҡтағы тәреләре ергә ауҙарып төшөрөлә һәм юғала. 1926 йылдан алып ҡорамды Вытегра тыуған яҡты өйрәнеү музейы файҙалана. Бында музей экспонаттары һаҡланған һәм экспозициялар ҡуйылған.

## Архитектура
Төҙөлөштөң өс ишегеб ар: көнбайыш, төньяҡ һәм көньяҡ. Көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан сиркәү манараһы сатырлы. Ғибәҙәтхананың проектын Олонец губернаһының архитекторы А. С. Четвертухин башҡарған. Биш 8иге7 һырлы барабан, елкәнле түшәм һәм уларҙы тартып торған аркалар бинаның массив диуарҙарына һәм дүрт тәре һымаҡ бағаналарына таянып торалар. Һуған башы һымаҡ һигеҙ ҡырлы баштары барабан өҫтөнә ҡуйылған. Дүрткел формалы абсида ике яҡлы фронтонлы итеп төҙөлгән. Бинаның тәҙрәләре арка формалы, уларға күләмле биҙәкле, ослайып тамамланған ҡашағалар ҡуйылған. Ҡайһы бер тәҙрәләре өҙөлгән фронтон кеүек сандриклы. Бейек ҡыңғырауҙар манараһы шпиль менән тамамланған.

## Бөгөн ҡорам
1998 йылдан башлап ҡорам биналарының өлөштәре православие мәхәлләһенә тапшырыла башлай. Тәүҙә төп михраб һәм ҡабырға ҡанатттары урындағы мәхәлләгә бушлай тапшырыла. 2004 йылда, ҡорам көмбәҙҙәренә тәреләр ҡуйылғас, реставрация эштәре башлана. 2009 йылда урындағы хакимиәт ҡорамдың күпселек майҙанын епархияға тапшыра. Ергә һәм ҡорамға бөтә тейешле документтар 2013 йылда әҙерләнеп бөтә. 2013 йылдың авгусында ремонт-тергеҙеү эштәре башланып китә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Терехова В. Главный храм Вытегры 20 декабря отметит юбилей / В. Терехова // Красное знамя. — Вытегра, 2008. — 11 декабря. — С. 2.

## Һылтанмалар
* Сретенская церковь. Вытегра
* Достопримечательность. Сретенская церковь 
* Главный храм Вытегры
Кайпаа

**Кайпаа** (() —  5,5 километрлыҡ Суоярви II — Суоёки араһындағы ғәмәлдә булмаған  тимер юл станцияһы. 1926 йылдың ноябренә  тиклем станция тупиклы була, һуңынан линия *Сулкуярви* станцияһына тиклем, ә бер йылдан һуң (16.10.1927) - иҫке Найстенъярви станцияһына тиклем оҙайтыла. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң  Суоярви I — Найстенъярви участкаһын реконструкциялай  башлайҙар, шунан һуң Кайпаа, Сулкуярви, Раясуванто станциялары  ябыла, ә Найстенъярви  1400 метр төньяҡҡараҡ  күсерелә. Шул уҡ ваҡытта Кайпаа станцияһынан ике километрҙай көньяҡтараҡ яңы Суоярви II станцияһы асыла, ул, башлыса, йөк ташыу өсөн тәғәйенләнә.

## Тарихы
Башта Суоярви станцияһы тупик  сифатында  планлаштырыла. Әммә 1924 йылда Суоярви станцияһынан Кайпаа ауыоына  тиклем линия оҙайтыла, унда быға тиклем бер нисә йыл элегерәк ағас бысыу һәм фанера заводына  нигеҙ һалына. Ошоноң менән бәйле ҙур булмаған  станциял ойошторола. 1925 йылда фин архитекторы Туре Адольф Хеллстрём () проекты буйынса вокзал  бинаһы төҙөлә.

Кайпаа станцияһы йөк ташыу өсөн дә,   шулай уҡ пассажирҙар өсөн дә тәғәйенләнә: әлеге ваҡытта Суоярви ҡалаһынан алыҫ райондарына әйләнгән шул уҡ исемле ҡасабаны хеҙмәтләндерә.  1926-27 йылдарҙа Кайпаанан алып Найстеньярвиға тиклем  линия асылған, шуға күрә ҙур булмаған йөк станцияһының йәнәш территорияһы ҙур ағас ҡырҡыу кампанияһына әүерелә.  Әммә  Һуғыш Дауамы ваҡытында станция статусы ябай разъезд кимәленә төшә.  

Вокзалы бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора, ул хәҙерге мәлдә торлаҡ йорт итеп ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 

## Галереяһы
Файл:Кайпаа, бывший вокзал.jpg|
Станция Кайпаа, вид на юг.jpg|
Станция Кайпаа, вид на север.jpg|


## Һылтанмалар
http://vaunut.org/
Мурманск арктик дәүләт университеты

**Мурманск арктик дәүләт университеты** (**МАГ**) — Мурманск өлкәһенең иң ҙур юғары уҡыу йорто. 1939 йылда нигеҙ һалына. 2017 йылдың апрелендә төбәк терәк университеттарының береһенә әүерелә.

## Тарихы
Мурманск арктик дәүләт университеты 1939 йылда Уҡытыусылар институты булараҡ ойошторола. 1956 йылда педагогия институты итеп үҙгәртелә, ә 2002 йылда университетҡа әйләндерелә. Мурманск дәүләт педагогия университеты 2010 йылда Мурманск дәүләт гуманитар университеты (МГГУ) итеп үҙгәртелә. 2015 йылда МГГУ Мурманск арктик дәүләт университеты (МАГУ) булып китә. 2017 йылдан МАГУ яңы статус ала — Мурманск өлкәһенең терәк юғары уҡыу йорто.

## Структураһы
Университет составына өлкәләге ике филиал, колледж, ике факультет һәм өс институт инә. Уларҙа 6 меңдән ашыу студент белем ала. Юғары уҡыу йорто төрлө өлкә белгестәрен әҙерләүҙе тормошҡа ашыра: физика-математика белеме, тәбиғи һәм гуманитар фәндәр, социаль фәндәр, мәғариф һәм педагогика, сәнғәт һәм мәҙәниәт, иҡтисад һәм идара итеү, хеҙмәтләндереү өлкәһе.

; Факультеттары һәм институттары

Ижади индустрия һәм эшҡыуарлыҡ институты; 
Тәбиғәтте өйрәнеү, физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге факультеты;  
Математика, иҡтисад һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты; 
Социаль-гуманитар институт; 
Психология-педагогика институты; 
Дауалау эше.

; Корпустары

* Егоров урамы, 15 — төп корпус, унда ректорҙың ҡабул итергә бүлмәһе, социаль-гуманитар институт директораты һәм уның өс кафедраһы урынлашҡан.
* Егоров урамы, 16 адресы буйынса психология-педагогика институты, студенттар офисы, шулай уҡ Ижади индустрия һәм эшҡыуарлыҡ институты урынлашҡан.
* Ленин урамы, 57 адресы буйынса математика, иҡтисад һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты урынлашҡан.
* Коммуна урамы, 9 адресы буйынса урынлашҡан корпуста тәбиғәтте өйрәнеү, физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге факультеты, шулай уҡ социаль-гуманитар институттың ике кафедраһы урын алған.

; Филиалдары

* Апатиттарҙа Мурманск арктик дәүләт университетының филиалы (Петербург дәүләт университеты базаһында асыла)
* Кировск ҡалаһындағы филиалы (Хабинск техник колледжы базаһында асыла)

## Уҡытыусылары
* Борухович Владимир Григорьевич
* Бубенец Виталий Николаевич

## Билдәле студенттары һәм тамамлаусылары
* Бон (Бондарев) Александр Сергеевич — йырсы.
* Гоман Алексей Владимирович — йырсы.
* Иващенко Инга Валентиновна — ҡурсаҡтар буйынса рәссам.
* Круглов Лариса Николаевна — еңел атлет.
* Лазарев Иван владимирович — санала уҙышыусы.
* Новиков Павел Владимирович — театр һәм кино актеры.
* Рожков Сергей Леонидович — биатлонсы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт МАГУ
Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы

**Ф. Н. Чернышёв исемендәге Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы** — Рәсәй Федерацияһының Санкт-Петербургт ҡалаһындағы музей. СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә, шулай уҡ донъяла иң эре һәм билдәле тәбиғи-тарихи музейҙарҙың береһе  (1970-се йылдарҙа бары тик Британия һәм Вашингтон музейҙарынан ғына ҡалыша). Был музей коллекцияларында миллиондан ашыу һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. Музей экспозицияларында 80 меңдән ашыу минералдар өлгөһө, тау тоҡомдары, мәғдән, флора һәм фауна ҡаҙылмалары күрһәтелгән. Ф. Н. Чернышёв исемендәге Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы залдарының дөйөм майҙаны 3750 квадрат метр тәшкил итә. Музей 1882 йылда нигеҙләнгән. Хәҙерге музей бинаһы (Урта проспекты, 74) 1914 йылда архитектор А. А. Полещук проекты буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының Геология комитеты өсөн төҙөлә . Музейҙа «Индустрия социализма» тигән үҙенсәлекле мозаика панноһы һаҡлана — ул СССР-ҙың төҫлө таштарҙан яһалған картаһы. Ф. Н. Чернышёв исемендәге Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейын йылына 10 мең самаһы кеше ҡарарға килә.

## Тарих
1882 йыл музейға нигеҙ һалынған йыл тип һанала, был ваҡытта Рәсәйҙең Геология комитеты нигеҙләнгән була һәм уны Рәсәй геологы һәм палеонтологы Ф. Н. Чернышев етәкләй. 1914 йылда Геология комитеты өсөн архитектор А. А. Полещук башҡарған проект буйынса яңы бина төҙөлә, уның бер ҡаты музейға махсус бирелә. Ләкин музей киң тамашасы өсөн бары тик 1930 йылда ғына асыла.

## Экспозиция
Музей экспозицияһы өс бүлектән тора: «Файҙалы ҡаҙылмалар», «Төбәк геологияһы» һәм «Монографик палеонтология»  бүлектәре. Беренсе бүлектә төрлө файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарын күрһәткәндәр, шулай уҡ 1937 йылда эшләнгән уникаль мозаикалы панно («Индустрия социализма») ҡуйылған, уның майҙаны 26,6 квадрат метр тәшкил итә. 1987 йылға тиклем был панно Эрмитаждың Георгиевский залында  урынлашҡан була. «Төбәк геологияһы» күргәҙмә блогында элекке СССР-ҙың төрлө төбәктәренең һәм союздаш республикаларының геология тоҡомдарының һәм файҙалы ҡаҙылмаларының өлгөләре күрһәтелә. Музейҙа шлифотека булып, уның ҡарамағында 350 000 ашыу шлифтар бар.

## Иҫкәрмә