open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Драгиня Вуксанович

**Драгиня Вуксанович** (черног.  Draginja Vuksanović;  , Бар, Черногория Социалистик Республикаһы, Югославия) — Черногория юрисы, сәйәси эшмәкәр һәм Черногория университетының хоҡуҡ профессоры.  Черногория парламенты депутаты һәм Черногория Социал-демократик партияһы рәйесе.  Черногорияла 2018 йылда президент һайлауҙарында ул президентлыҡҡа  ил тарихындағы тәүге ҡатын-ҡыҙ-кандидат була, уның һөҙөмтәһендә өсөнсө урынды биләй.

## Биографияһы
Драгиня Вуксанович 2000 йылда Черногория университетының юридик факультетын тамамлай, 2005 йылда магистр дәрәжәһен ала, 2011 йылда  ошо уҡ университетта доктор дәрәжәһенә эйә була. Черногория университетының драма сәнғәте факультетында һәм юридик факультетында профессор булып эшләй.  Француз һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, шулай уҡ  итальян һәм испан  телдәрен ҡуллана.

## Сәйәси карьераһы
Драгиня Вуксанович Черногория Социал-демократик партияның ағзаһы (СДП) һәм 2012 йылдан  Черногория депутаты.  Черногорияның  2012 йылғы саҡырылыш парламентында закондар сығарыу комитеты рәйесе вазифаһын биләй,  сәйәси система,  хакимиәт һәм суд власы, гендер тиңлек, шулай уҡ мәғариф, мәҙәниәт һәм спорт  буйынса комитет ағзаһы булып тора. 2013 йылдан 2017 йылға тиклем  Вуксанович Европа Советының Парламент ассамблеяһында (ПАСЕ)  Черногория Парламентының делегацияһы составына инә, унда кеше хоҡуҡтары һәм юридик мәсьәләләр, енәйәтселек һәм терроризм буйынса комитет ағазаһы, мәҙәниәт, фән һәм спорт һәм киң мәғлүмәт саралары һәм мәғариф, йәштәр һәм спорт комитеты ағзаһының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2016 йылда Черногорияла парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса  26- Черногория парламенты депутаты итеп һайлана.  2018 йылдың мартында Вуксанович алдағы президент һайлауҙарында ҡатнашыуы тураһында иғлан итә. Уны  Социал-демократик партия күрһәтә һәм һуңыраҡ «»  партияһы хуплай, шулай итеп, ул Черногория тарихында президентлыҡҡа  беренсе ҡатын-ҡыҙ- кандидат. Вуксанович һайлауҙарҙа  8,2% тауыш йыйып, өсөнсө урынды биләй.

2019 йылдың 29 июнендә Вуксанович  Черногория Социал-демократик партияһы рәйесе итеп һайлана, һөҙөмтәлә шул ваҡытҡа Черногория сәйәси партияһын етәкләгән  берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Социал-демократическая партия Черногории
* Президентские выборы в Черногории (2018)
* Парламентские выборы в Черногории (2020)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Вуксанович драгиня сайтындағы биографияһы Социал-демократик партияһы Черногория
Родригеш Лилиана

**Лилиана Мария Гонсалвеш Родригеш де Гоиш** (; тыу 13 апрель 1973, Фуншап, Мадейра) — португал (Мадейра утрауынан) сәйәсмән, португал Социалистик партияһы ағзаһы һәм Португалиянан Европа парламентында депутат.

## Һөнәри карьераһы
Лилиана Родригеш Санта-Антониула, Фуншап фрегезияһында (районы) тыуа. Европа парламентына һайланғанға тиклем ул 2011 йылдан 2015 йылға тиклем «Мадейра идеялары лабораторияһы» () президенты вазифаһын биләй. Сәйәсәткә ҡағылышы булмаған һөнәре тормошонда Родригеш булып Мадейра Университеты профессоры һәм мәғариф өлкәһендә тикшеренеүсе була. Ул 1996 йылда Яңы лиссабон университетын «философия» һөнәр буйынса тамамлай һәм Мадейра университетында мәғариф өлкәһендә ике дәрәжәгә эйә була: 2003 йылда магистр дәрәжәһенә, 2008 йылда доктор дәрәжәһенә. Родригеш шулай уҡ урта уҡыу йорттарында философия, психология һәм социологиянан уҡыта. Бынан тыш, ул Бразилиялауҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә .

Европа парламентында эшләгән ваҡытында ул Мадейра менән үҙенең бәләнештәрен һаҡлап ҡалырға ниәтләнеүен белдерә.

Буш ваҡытында эттәрҙе өйрәтеү менән мауыға, Родригеш әйтеүенсә, Брюсселдә бының менән шөғөлләнеү бик ауыр.

## Европа парламенты депутаты
Родригеш беренсе тапҡыр Европа парламентына 2014 йыл һайлауҙары һөҙөмтәләре буйынса һайлана. Парламентта ул Төбәктәр үҫеше буйынса комитетта, Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм гендер тигеҙлеге буйынса комитетта эшләй, Көнсығыш илдәре менән бәйләнеш буйынса делегацияға һәм Урта диңгеҙ буйы Союзының Парламент ассамблеяһы делегацияһына инә. Төрлө комитеттарҙа эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ — Европа парламентының ЛГБТ хоҡуҡтары буйынса интергруппаһы ағзаһы.

## Сәйәси позицияһы
Родригеш Португалия хөкүмәте 2015 йылда ҡабул иткән ресурстарҙы үтә бәрәкәтле тотоноу буйынса сараларына ҡаршы сығыш яһай, .

## Иҫкәрмәләр
Аннели Отт

**Аннели Отт** (, 2 май  1976,  Тарту, Эстон ССР-ы) — эстон сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.  Эстонияның центристик партияһы ағзаһы.  2021 йылдың 26 ғинуарынан Эстония мәҙәниәт министры, элегерәк —  Эстония дәүләт идаралығы министры (2020—2021), XIII һәм XIV саҡырылыш  Рийгиког ағзаһы (2016—2020), Выру мэры (2009—2010).

= Биографияһы =

### Белеме һәм карьераһы
Аннели Отт  Вырумаа ҡалаһының Парксепа урта мәктәбендә уҡый, 1994 йылда тамамлай. Ул 1999 йылда Таллин университетының  физик тәрбиә факультетында «Хәрәкәте һәм спорт» һөнәре  буйынса юғары белем ала, 2000 йылда педагогика һөнәре буйынса өҫтәмә белем ала. 

1993— 1994 йылдарҙа — Выру ҡалаһында ҡыҙыҡһыныуҙар мәктәбе тренеры

### Сәйәси эшмәкәрлеге
2005 йылдың 2 ноябренән 2009 йылға тиклем Эстон халыҡ союзының ағзаһы булып тора.  

Аннели Оттың сәйәси карьераһы  2005 йылда  башлана, ул Эстон халыҡ союзының вәкиле булараҡ, урындағы власть органдарына һайлауҙарҙа Ласва улусы советына һайлана.

2009—2010 йылдарҙа Аннели Выру ҡалаһы мэры була.

2009 йылдың  9 авгусында  Аннели Отт Эстонияның  социал-демократик партияһына инә, унда  2011 йылдың 25 апреленә тиклем була. 2011 йылдың 25 апрелендә Эстония центристик  партияға  инә. Вырумаала партия бүлегенең башлығы була. 

2010 йылдан алып 2015 йылға тиклем Выру ҡала йыйылышы ағзаһы булып тора. 2014 йылдан 2015 йылға тиклем йыйылыш рәйесе вазифаһын башҡара. 

2011—2014 йылдарҙа Таллинда  Нымме районы аҡһаҡаланың урынбаҫары була. 

Отт 2015 йылда Рийгикогу  һайлауҙарында Центристик партия сафтарында Выру, Валга һәм Пылва өйәҙҙәрендә кандидатураһын  ҡуя,  1119  тауыш йыя,  парламентҡа эләгә алмай. Ләкин 2015 йылдың 19 ноябрендә  13-сө саҡырылыш Рийгикогу Прийт Тообалдың запас ағзаһы булып һынала. Коррупция менән көрәштә махсус комиссия урынбаҫары була.  

2019 йылда һайлауҙарҙа ошо уҡ  һайлау округында кандидатураһын ҡуя, 1474  тауыш ала һәм парламент ағзаһы булып һайлана. Депутат булараҡ Европа Союзы  эштәре буйынса комиссияны етәкләй.

2020 йылдың 25 ноябренән 2021 йылдың 26 ғинуарына тиклем Юри Ратастың икенсе хөкүмәтендә Эстонияның дәүләт менән идара итеү буйынса  министры булып тора.

2021 йылдың 26 ғинуарынан Отт  Каи Каллас хөкүмәтендә Эстония мәҙәниәт министры булып тора.

= Иҫкәрмәләр =
Аленка Герлович

**Аленка Герлович** (; 17 сентябрь 1919 йыл, Любляна — 9 декабрь 2010 йыл, шунда уҡ) — Югославия һәм Словения рәссамы, ҡурсаҡсы, сценограф, журналист.

## Биографияһы
Аленка Герлович Любляна ҡалаһында тыуған. Апаһы — опера йырсыһы  (сопрано). Брежицала башланғыс мәктәпте тамамлағанға тиклем йәшәй, бында уның атаһы 1929 йылға тиклем Франьо Герлович Чатеж дауалау сығанаҡтарында участка табибы булып эшләй. Любляна гимназияһында уҡый, атаһы Польела баш табип булып тәғәйенләнгәс ғаилә шунда күсенә. 1937 йылда Загреб академияһының нәфис сәнғәттәр академияһына профессор В.Бецичтың һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә, унда Крста Хедегушич ижады менән ҡыҙыҡһына.

Һуғыш йылдарында Аленка партизандарға китә: листовкалар һәм плакаттар төшөрә, шулай уҡ тәүге Партизан ҡурсаҡ театры ойоштора, сценограф һәм ҡурсаҡсы булып эшләй. Рәссам Вито Глобоникҡа кейәүгә сыға. Һуғыштан һуң Парижда Джонни Фриндландер ательеһында эшләй һәм пейзаж һынлы сәнғәтенә мөрәжәғәт итә. Уның эштәре өсөн ҡәтғи композиция, стилләштерү һәм реаль төҫтәрҙе һүрәтләү хас. Уның күпселек һуңғы әҫәрҙәре акварель менән яҙылған. Аҡ ҡағыҙҙа ирекле формала сәскә атыусы ағастар, ҡыуаҡлыҡтар йәки сәскәле яландар композицияһы һүрәтләнә. Айырым лирикаға Аленканың словен тауҙары һүрәте һәм ритмик мотивтар эйә.

Аленка һуғыштан һуң Словен халыҡ театрының беренсе сценографы була. Любляна классик гимназияһында сәнғәт тарихын уҡыта, шулай уҡ модернизм яңылыҡтарын һөйләй. 1968 йыл аҙағына тиклем гимназияла уҡыта. Күренекле яҙыусы һәм уҡытыусы була: 1968 йылда балаларҙы һүрәт төшөрөүгә өйрәтеү китабы өсөн Лествик премияһы менән бүләкләнә. Шулай уҡ билдәле сәйәхәтсе була, гәзиттәрҙә үҙенең сәйәхәте тураһында яҙа һәм лекциялар уҡый.

Пенсияға сыҡҡас Аленка үҙен акрил һынлы сәнғәтенә арнай һәм бер нисә күргәҙмә ойоштора (1969 йылдан 1990 йылға тиклем Брежиц музейында эштәре һаҡлана). Ғүмеренең һуңғы йылдарында акварель техникаһына күсә. 1981 йылда Франц Прешерн исемендәге премия менән бүләкләнә. «Кусочки моей жизни» () хәтирәләр китабын сығара. Тормошҡа һөйөүе, үҙенең әүҙем гражданлыҡ позицияһы һәм һынлы сәнғәткә тоғролоғо менән замандаштарының хәтерендә ҡала.

## Әҙәбиәт
* Posavski muzej Brežice: Donacija Alenke Gerlovič, 2005, ISBN 961-90228-7-4
* Alenka Gerlovič: Okruški mojega življenja, Založba Forma 7, 2006, ISBN 10-961-6181-48-3
* Luc Menaše: Evropski umetnostnozgodovinski leksikon, Založba Mladinska knjiga, 1971
* Enciklopedija Slovenije. Mladinska knjiga, Ljubljana 1987—2002

## Һылтанмалар
* Umrla je akademska slikarka Alenka Gerlovič
Ивана Кобильца

**Ивана Кобильца** (; 20 декабрь 1861, Лайбах, Австро-Венгрия — 4 декабрь 1926, Любляна, КСХС) — словен рәссам-реалисы һәм импрессионисы. Вена, Сараево, Берлин, Париж һәм Мюнхен кеүек Европа ҡалаларында йәшәй һәм эшләй. Портреттары,  натюрморт, пастораль жанрында эштәре билдәле.

## Биографияһы
Ивана Кобильца  Любляна (ул саҡта Лайбах) ҡалаһында тыуа.  1879—1880 йылдарҙа Дунай академияһы янында галереяла эшләй, элекке оҫталарҙың эштәренең күсермәләрен ала. 1881 йылдан 1891 йылға тиклем Мюнхенда күнекмәләрен камиллаштыра, портретсы һәм жанрсы Алоиз Эрдтельтта уҡый. 1891 йылда билдәле рәссам Фриц фон Уде ҡатнашлығында  Париж салонына үҙенең ике  эшен ебәрә, ә артабан үҙе лә Парижға күсенә. 

Парижда Кобильца 1892 йылға тиклем йәшәй,  Барбизонға бара.  1894 йылда Флоренция ла була.  1897 йылда  Сараевола йәшәй.  Сараево әҙәби йәмғиәте ағзаһы була, ҡала сиркәүҙәренең береһендә өс  фреска төҙөүҙә ҡатнаша. 1906 йылда  Берлинға күсенә, унда булыуы осоронда бер нисә сәскә  натюрморттары эшләй.

## Әһәмиәте
Ивана Кобильца — иң билдәле словен рәссам-реалистарынан иң күренекле словен рәссам ҡатын-ҡыҙы. Йыш ҡына ул картиналарын ауыл йәки тымыҡ ҡала тормошона арнай, ябай кешеләрҙең портреттарын яҙа.

Словения евроға күскәнгә тиклем   рәссамдың  портретын  5 000 толар күләмендәге банкнотала осратырға була. Уның эштәре  Люблянала Милли галереяла  ҡуйыла.

## Әҙәбиәт

* Menaše, Ljerka (1952). *Umetniški razvoj Ivane Kobilce*, v: Zbornik za umetnostno zgodovino = Archives d’histoire de l’art. Nova vrsta, letnik II. Ljubljana, Državna založba Slovenije, pp. 115–164.
* Trdina, Silva (1952). *Ivana Kobilca*, v: Zbornik za umetnostno zgodovino = Archives d’histoire de l’art. Nova vrsta, letnik II. Ljubljana, Državna založba Slovenije, pp. 93–114.
## Иҫкәрмәләр
Млет

**Млет**, иҫкесә Мелида (, , ), — Хорватияның көньяҡ өлөшөндә, далматин яры янындағы утрау. Млет утрауы тураһында боронғо грек сәйәхәтселәре периплдарында тәүгә иҫкә алына. Колонияның Корчула, Вис һәм Хвар утрауҙарына юл Млет боғаҙы аша ятҡан. Млет утрауҙары күп тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә. Римлылар был утрауҙы һөргөн урыны булараҡ файҙаланған, ә һуңынан ул бер аҙ ваҡыт яу Босния монархтары биләй, улар уны Дубровникҡа 1333 йылда һата. 1345—1808 йылдарҙа утрау Дубровницкой республикаһы ҡарамағында була.

## Географияһы

Утрауҙың майҙаны — 100,41 км2. Утрауҙың оҙонлоғо 37 км, киңлеге — 3 км. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 131,3 км. Млет утрауы — ҙур Адриатика утрауҙарының иң көньяҡтағыһы һәм иң көнсығыштағыһы. Ул шулай уҡ хорват утрауҙары араһында иң урманлыһы (майҙандың 72 проценты урман менән ҡапланған).

Утрау халҡы — 1111 кеше (2001 йыл), 99 % хорваттар тәшкил итә. Унда ҙур ҡалалар юҡ, карап һәм яхталар туҡтаған урын: Полаче (Polaage), Помена (Pomena) һәм Собра (Sobra). Уның көнбайыш өлөшөндә Милли парк урынлашҡан. Утрауҙың көнсығыш өлөшө һоҡланғыс бухталарындағы пляждары менән билдәле. Уның периметры буйынса уны ҡарауҙы еңеләйткән юл һалына. Утрау Млет каналы менән бүленгән Пельешац ярымутрауынан көньяҡта ята. Дубровник һәм Трстенонан даими һәм туристик рейстар йөрөй.

## Милли парк

Утрауҙың бөтә көнбайыш өлөшөн 1960 йылдың 12 ноябрендә нигеҙ һалынған боронғо «Млет» милли паркы биләй. Ҡурсаулыҡтың тоҙло ике күле иң иҫтәлекле урын — Ҙур (Veliko, майҙаны — 45 гектар, тәрәнлеге — 46 м) һәм Кесе (Malo, майҙаны — 24 гектар, тәрәнлеге — 29. м.). Ҙур күлдә Изге Мария утрауы бар, йәки уны утрауҙа утрау тип атайҙар. Изге Мария утрауында йәшәгән бер боронғо, (XII быуат быуатҡа ҡараЙ) бенедикт монастыры бар.

Быуаттар дауамында ике экологик афәт һынауы үтһә лә, утрауҙың үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы үҙенсәлекле. Беренсе афәт монахтар XII быуатта күлде диңгеҙ менән тоташтырған канал менән бәйле була: канал сөсө һыу күлдең тоҙланыуына килтерә. Икенсеһе мангуст менән бәйле: урта быуаттарҙа күп һанлы йыландар менән көрәшеү өсөн утрауға алып киләләр һәм улар йыландарҙы ғына түгел, йомортҡаларын ашап, ҡырағай ҡоштарҙы ла ныҡ ҡыҫҡарта. Әйткәндәй, хәҙер утрауҙың экосистемаһы балансты тергеҙҙе, ә ҡырағай мангустар парктың матурлығы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Остров Млет
Фильфла

**Фильфла** (мальт. Filfla) — Мальта утрауы, архипелагтың төп утрауынан көньяҡҡа 5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ яҡтан Зуррик муниципалитетына ҡарай.

## Географияһы

Фильфла — майҙаны 6 гектар самаһы тәшкил иткән уңдырышһыҙ тупраҡлы, кеше йәшәмәгән утрау, яҫы түбәле 60 метрлыҡ эзбизташлы ҡаянан тора. Эргәһендә Фильфолетта, бәләкәй генә утрау, урынлашҡан.

1980 йылдан алып утрау ҡош популяцияларын (тура ҡойроҡло качурка,  урта диңгеҙ дауыл ҡошо һәм Урта диңгеҙ аҡсарлағы) һаҡлап ҡалыу өсөн биләмә ойошторола. 1988 йылда утрау һәм уның тирәләй диңгеҙ барлыҡҡа килгән ҡурсаулыҡҡа инә. Утрау тирәләй бер диңгеҙ милендә балыҡ тотоу  тыйыла.

Ҡоштарҙан тыш, утрауҙа ике эндемик төр — кеҫәрткеләр (*[[:ru:Podarcis_filfolensis|Podarcis filfolensis ssp. filfolensis]]*) һәм ҡусҡарҙар йәшәй. Үҫемлектәрҙән башлыса 2 метр бейеклеккә еткән ҡырағай һуған рамп үҫә (*[[:ru:Allium_tricoccum|Allium tricoccum]]*).

## Тарихы
Билдәле булыуынса, утрауҙағы мәмерйәлә 1343 йылда часовня төҙөлә. 1856 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә ул емерелә, ә утрауҙың бер өлөшө Урта диңгеҙгә бата. 

## Галерея

Файл:Filfla island.jpg|
Файл:Filfla.jpg|
Файл:Filfla 2008-12-12.jpg|
Файл:Filfla Malta.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Людвик Гиршфельд

**Людвик**  Гиршфельд (, 5 августа, 1884 йыл, Варшава — 7 март, 1954, Вроцлав) — поляк ғалимы, иммунолог, инфекционист һәм гематолог, медицина фәндәре докторы,  поляк иммунология мәктәбенә нигеҙ һалған.

## Биографияһы
Математик Александр Райхман  һәм  бактериолог Людвик Райхмандың ике туған ағаһы.  Вюрцбург һәм Берлин университеттарында медицина факультетында уҡыған.

1914 йылда  Гиршфельд анафилаксия һәм анафилатоксин, уларҙың коагуляция менән үҙ-ара бәйләнеше буйынса эштәре нигеҙендә университетта уҡытыусы итеп тәғәйенләнә (приватдоцент). Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Сербияла тиф һәм бактериаль дизентерия тарала. 1915 йылда бында  Гиршфельд килә. Ул һуғыш тамамланғансы  серб армияһында була, серология һәм бактериология буйынса советник була. Ошо осорҙа ул Салоникиҙа йоғошло сирҙәр дауаханаһында «Salmonella paratyphi» C  бациллаһын (паратиф С сирен ҡуҙғытыусы) таба һәм өйрәнә башлай,  уны  «Salmonella hirszfeldi» (Гиршфельд сальмонеллаһы) тип тә йөрөтәләр.

Л.Гиршфельд —Варшава гигиена институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1924 йылдан  Варшава университетының кафедра мөдире була. Фашист Германияһы оккупацияһы осоронда ҡатыны Ханна һәм ҡыҙы менән Варшава геттоһына  бикләнә.  Геттола эпидемияларҙы иҫкәртеү буйынса бүлексә етәксеһе була. Йәшерен медицина курстары ойоштора. Дине буйынса католик, геттола йәһүд-католиктар приходына ҡарай . 1942 йылдың июлендә геттонан йәһүдтәрҙе Треблинка концлагеренә ҡыуып алып китә башлағас,  Гиршфельд ғаиләһе менән геттонан ҡаса, улар башҡа кеше исеме аҫтында йәшеренеп йәшәй, тик ҡыҙҙары шул уҡ йылда туберкулёздан вафат була. 1944 йылда Польшаны Совет Армияһы азат итә башлағас, Гиршфельд Люблинда  Мария Склодовская-Кюри университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, уны университет проректоры итеп билдәләйҙәр. 1945 йылда Вроцлавҡа күсенә, унда университетта уҡыта, медицина факультеты деканы була. һуңыраҡ, 1952 йылда Польша Фәндәр академияһының Иммунология һәм эксперименталь терапия һәм иммунология институтына нигеҙ һала, хәҙер был институт уның исемен йөрөтә. 

1933-1935  һәм 1947-1951 йылдарҙа Польша микробиологтар йәмғиәте рәйесе була.

Биология һәм төрлө медицина мәсьәләләре буйынса 400 тирәһе эш авторы. Ул, ҡан төркөмдәрен һәм серология мәсьәләләрен өйрәнә. Нәҡ ул Эмиль  фон Дунгерн менән ҡан төркөмдәренә  A, B, AB һәм O  тигән исем биргән; улар элек  I, II, III һәм IV  ҡан төркөмдәре тип аталған. Гиршфельд  ҡан төркөмө нәҫелдән күсеүҙә генетик законлылыҡ  бар икәнен  иҫбат итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статья о Людвике Гиршфельде в «Большой медицинской энциклопедии».
Крамер Марита

**Сара Марита Крамер** (; 2001 йылдың 25 октябрендә тыуа ) — Австрияның трамплиндан һикереүсеһе, донъя чемпионы.

## Карьераһы
Нидерландта тыуып, ул ғаиләһе менән Зальцбургҡа күсә. Уның апаһы Фемка ошо ҡалала биатлон менән шөғөлләнә .

Марита Крамер 2015 йылда беренсе тапҡыр халыҡ-ара аренала Альп кубогы ярыштарында ҡатнаша. 2017 йылдың февралендә Донъя Кубогы ярыштарының беренсе этабында ҡатнаша, финишҡа 29-сы булып килә һәм ошо ярышда үҙенең тәүге мәрәйҙәрен туплай.

2019 йылда Юниорҙар араһында Донъя чемпионатында команда беренселегендә бронза миҙал яулай. 2020 йылда Донъя чемпионатында Обервизенталдә ул шәхси ярышта еңеү яулай, шулай уҡ ике команда ярышында (ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡатнаш) уңышҡа өлгәшә. 2019—2020 йылдарҙағы миҙгелдә лә уға уңыштар йылмая, ның беренсе еңеү тураһында һөйләргә тип килгән а Саппорола трамплинда Донъя кубогы ярыштарында тәүге еңеүенә өлгәшә.

2020—2021 йылдар миҙгелен Рамзауҙа трамплинда икенсе еңеүе менән башлап ебәрә. Был турнирҙа ул рекорд ҡуя, 96 метрға һикереүгә өлгәшә . Титизей-Нойштадттағы тағы ике еңеүҙән һуң ул 2021 йылда Оберстдорфта Донъя чемпионатында ҡатын-ҡыҙҙарҙың команда ярыштарында ла уңышлы сығыш яһай, еңеүсе титулына лайыҡ була. Австрия йыйылма командаһы составында Олимпиаданың көмөш призеры Даниэл Ирашко-Штольц, шулай уҡ Софи Соршаг һәм Кьяр Хельцль була. Һуңғы раундта Крамерҙың 104 метр алыҡлыҡҡа һикереүе Австрия командаһына 139,6 мәрәй килтерә һәм Словенияның йыйылма командаһын еңеү мөмкинлеген бирә, ә донъя чемпионы Эма Клинец ҡәҙимге трамплинда ни бары 95,5 метрға ғына һикерә.

Донъя кубогы этаптарында Чайковскийҙа үткән Донъя кубогы ярыштарында Крамер 146,5 метрға һикереп, еңеү яулай, йомғаҡлау зачетында өсөнсө урын яулай.

## Иҫкәрмәләр
Карин Лангебо

**Карин Лангебо** (, тулы исеме *Hillevi Karin Langebo*; 1927—2019) — швед опера йырсыһы (сопрано) һәм арфасы.

## Биографияһы
Карин Лангебо 1927 йылдың 5 октябрендә Шеллефтеола музыкаль ғаиләлә  тыуа — атаһы  органсыһы һәм хор етәксеһе була, ә әсәһе — сиркәү йырсыһы. Карин апаһы һәм  әсәһе менән сиркәү хорында иртә йырлай башлай.

1946 йылда Стокгольмдың  Король юғары музыка мәктәбендә уҡый башлай: 1946—1951 йылдарҙа — йырға, 1951—1953 йылдарҙа  — опера йырына, 1947—1953 йылдарҙа —  арфала уйнарға өйрәнә. Карин Лангебо 1951 йылда  музыка уҡытыусыһы, ә 1974 йылда уҡытыусы  дипломы ала. Уның уҡытыусылары араһында  — Йозеф Хислоп, Арне Суннегард һәм Хьордис Шимберг. Бынан тыш, ул  Париж, Вена һәм Зальцбургта уҡый.

1955 йылда  Лангебо Кристина Нильсон стипендияһын ала, һәм киләһе йылда Дроттнингхольм һарай театры сәхнәһендә Моцарттың «Притворная простушка» операһында Нинетта роле менән дебют сығышы була. һуңынан Швеция, шулай уҡ сит ил сәхнәләрендә күп һанлы опера ролдәрен башҡара, шулай уҡ музыка концерттарында романстар  менән сығыш яһай. Карин Лангебо арфасы булараҡ Швеция радиоһының симфоник оркестрында, Стокгольм филармонияһы оркестрында һәм Король һарай оркестрында  ҡатнаша. 

1962 йылдан 1966 йылға тиклем осорҙа Лангебо Осло ҡалаһының Норвегия операһында; Исландияның Милли театрында Рейкьявикта эшләй башлай, унда «Свадьба Фигаро» операһында  Сюзанна ролен башҡара

Карин Лангебо шулай уҡ радио һәм телевидениела сығыш яһай. 1950—1960 йылдарҙа ул радио хоры ҡатнашыусыһы була, бер нисә яҙмала ҡатнаша. Ике сериалда (Ett resande teatersällskap һәм  Dårfinkar & dönickar) ҡатнаша, 1996 йылда ул Скансен этнографик комплексында үткән швед Allsång på Skansen телевизион программаһында ҡатнаша.

1960 йылда йырсы *Drottningholmsteaterns vänners förtjänstmedalj* миҙалына лайыҡ була; 1964 йылда —*Statens konstnärsstipendium* стипендияһын, ә 1973 йылда   *Stockholms stads kulturstipendium* стипендияһын ала. 1985 йылда емешле эшмәкәрлеге өсөн артист килемдәренең Дәүләт гарантияһына эйә була (ғүмерлеккә дәүләт матди ярҙамы)

2019 йылдың 27 ноябрендә Стокгольмда вафат була. Юрсхольм *Danderyds kyrkogård* зыяратында ерләнә

1953 йылда Карин Лангебо Ларс  Лиллибьёрнға (*Lars Lilliebjörn*) кейәүгә сыға,  1954 йылда улдары Питер тыуа.

## Әҙәбиәт

* Lundmark, Per Erik (1980). *«Karin Langebo, sångerska med många strängar på sin harpa».*  (1980:20).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Langebo-Lilliebjörn, Karin
* Профиль на ''Discogs.com''
*
Акгюль Таха

**Таха Акгюль** (төрөксә Taha Akgül, 22 ноябрь, 1990 йыл — ирекле стилдә төрөк көрәшсеһе, олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы, ете тапҡыр Европа чемпионы (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019, 2021, 2021) һәм 2015 йылғы Европа уйындары чемпионы.

## Биографияһы
1990 йылда Сиваста тыуа.

* 2010 йылда Урта диңгеҙ уйындарында һәм юниорҙар араһында донъя чемпионатында көмөш миҙалдарға эйә була
* 2011 йылда абруйлы халыҡ-ара турнирҙар — Истанбулда Яшар Догу турнирының һәм Минскиҙа Александр Медведтың турнирының бронза миҙалдарын яулай
* 2012 йылда Европа чемпионы исемен ала, әммә Лондондағы Олимпия уйындарында ни бары 8-се генә була
* 2013 йылда Европа чемпионы, Универсиада чемпионы һәм Урта диңгеҙ уйындары чемпионы, Донъя кубогын һәм Яшар Догу мемориалында еңә, шулай уҡ донъя чемпионатында бронза миҙал яулай
* 2014 йылда йәнә Яшар Догу мемориалында еңә, шулай уҡ донъя һәм Европа чемпионы
* 2015 йылда Европа һәм Тыныслыҡ уйындары чемпионы
* 2016 йылда Рио-де-Жанейрола Олимпия уйындары чемпионы
* 2017 йылда Европа чемпионатында еңә һәм 2-се Донъя чемпионатында еңеү яулай
* 2018 йылда Европа чемпионы
* 2019 йылда Европа чемпионы
* 2021 йылда Европа чемпионы була (7-се тапҡыр)
* 

2019 йылда Ҡаҙағстанда Олимпиада алды планета чемпионатында 125 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында Таха көмөш миҙал яулай һәм үҙенең милли Олимпия комитеты өсөн олимпия лицензияһын ала.

## Танылыуы
* 2016 йылда Төркиәнең «Йыл спортсыһы» тип таныла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Таха Акгюль — профиль на сайте International Wrestling Database (англ.)
Айнов утрауҙары

**Айнов утрауҙары** — Баренц диңгеҙендә утрауҙар төркөмө. Варангер-фьорд ҡултығында урынлашҡандар. Рәсәйҙең Мурманск өлкәһе Печенга районына инә.

Ике утрауҙы үҙ эсенә ала: Оло Айнов һәм Кесе Айнов. Средний ярымутрауынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 

Утрауҙар араһындағы тәрәнлеге 17 метрға тиклем еткән боғаҙ бар. Утрауҙарҙа ҡоштар оя ҡора. Утрауҙар Кандалакша  ҡурсаулығының бер өлөшө булып тора.

Беренсе совет-фин һуғышының йомғаҡтары буйынса Айнов утрауҙары 1920 йылда Печенга өлкәһе менән бергә РСФСР Финляндия составына тапшыра.

1939—1940 йылдарҙа Совет-Финляндия һуғышы барышында СССР Печенга районын биләүгә өлгәшә. Әммә 1940 йылғы Мәскәү килешеүенә ярашлы Рыбачья һәм Урта утрауҙарының көнбайыш өлөштәрен генә үҙ составына алырға ирешә.

1944 йылда Петсамо-Киркенесс операцияһы һөҙөмтәһендә яңы килешеү төҙөлә. Был килешеүгә ярашлы Печенга өлкәһе Айнов утрауы менән бергә РСФСР-ҙың составына кире ҡайтарылған. Был сик тураһындағы ҡарар 1947 йылғы Париж килешеүе менән нығытып ҡуйылған.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Николай Васильевич Пинегин «Айнов утрауҙары»
* Айновы острова: мир животный и растительный 
* Айновы острова
Марго Дитц

**Марго Стефани Перссон Дитц**  (; ) — швед телетапшырыуҙар алып барыусыһы һәм блогер.  «Let's Dance» бейеү шоу-программаһы ҡатнашыусыһы, «**»  танышыуҙар шоуҙың рәсми вәкиле һәм YouTube каналында «*Partitempen*» сәйәси программа  авторы, унда 2021 йылдан 300 000 подписчик иҫәпләнә.

## Биографияһы
Марго Дитц 1990 йылдың 25 сентябрендә  Сальтшебаденда тыуған.  2017 йылда Якоб Либермандан уның улы тыуа, Либерманға  2019 йылда ул кейәүгә сыға.  2019 йыл аҙағында улар айырылыша.

2017 йылдан  компанияһында эшләй.  2018 йылда Guldtuden «Video of the Year» социаль селтәрҙәрендә бала тыуыуға арналған ролик өсөн  дүрт номинацияла еңеүсе була. Шул уҡ йылда Elle гала-концертында «Influencer of the Year» номинацияһында  награда яулай

Дитц TV4 каналында билдәле шәхестәр өсөн   бейеү шоуында ҡатнаша; бейеү буйынса уның партнеры Александр Сванберг була. 2019 йылдан TV3 каналында  *Hemlig beaundrare* танышыуҙар шоу телетапшырыуҙарын алып барыусы.

2018 йылда Youtube каналында «Partitempen» каналын теркәй, канал өсөн һайлауҙар алдынан швед партия лидерҙарынан интервью ала. Уның маҡсаты-йәштәрҙе сәйәсәткә йәлеп итеү. Уның Эдда Буш менән осрашыуҙан һуң видео өсөн идеяһы барлыҡҡа килә, ул  2018 йылда тәүге тапҡыр һайлай алған 400 000 ашыу йәш һайлаусыны йәлеп итеү ҡыйынлыҡтары тураһында һөйләй.

«Partitempen» каналының асылы партия лидерҙарынан алынған ғәҙәти телеинтервьюларынан айырыла. Партия лидерҙары  интервьюла ағымдағы ваҡиғалар тураһында үҙ фекерен әйтә.

## Библиография

* 

### Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте

* 
* 

## Наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Partitempen
Лиза Хёрнблад

**Лиза Хернблад** (;  6 март 1996, Эрншельдсвик, Швеция) — швед тау саңғысыһы, тиҙ йөрөшлө дисциплинала шөғөлләнә. 2018 йылда Ҡышҡы олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

## Спорт карьераһы
Саңғы спорты буйынса чемпионатта тәүге миҙалын Лиза Хёрнблад  Швеция сиктәрендә   —  «алтын» миҙалды тиҙ йөрөшлө  ауышта  — ике ынтылыш  суммаһы буйынса Хелена Рапапортты уҙып,  2015 йылда яулай.  Милли беренселектәрҙә  Хёрнбладтың иҫәбендә барлығы 9 еңеү иҫәпләнә, тағы ла ошо ярышта өс тапҡыр призёр була.

2016 йылда  саңғы спорты буйынса юниорҙарҙың донъя  чемпионатында ҡатнаша һәм команда беренселегенең швед  дүртлеһе  составында көмөш миҙал яулай.

Хёрнблад  2017 һәм 2019  йылғы донъя чемпионаты ҡатнашыусыһы, шулай уҡ 2018 йылда олимпиадала ҡатнаша. Был турнирҙарҙа иң яҡшы күрһәткесе булып Оре ҡалаһындағы тау саңғыһы комбинацияһында 9-сы урыны тора.

2019 йылдың авгусында  күнекмәләр ваҡытында швед ҡыҙы уң тубығын йәрәхәтләй; артабан тикшереү барышында тарамыштарының йәрәхәтләнеүе асыҡлана.  Шуға күрә Донъя кубогына 2019/2020 ярыш миҙгелендә  Хёрнблад сығыш яһай алмай һәм «SVT» телеканалында тау саңғыһы спорты буйынса Донъя кубогы старттарының комментаторы-эксперты булып сығыш яһай.

## Һөҙөмтәләр

### Олимпия уйындары

### Донъя чемпионаты

## Иҫкәрмәләр
Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы

**Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы** (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Наилә Дамир ҡыҙы Буранғолова 1961 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1986 йылда юғары һөнәри белем алғас,   башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Үҙе лә йыр-моңға ғашиҡ булараҡ, уҡыусыларында халҡыбыҙ сәнғәтенә һөйөү тәрбиәләй. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, хеҙмәт стажы 30 йылдын артыҡ.
2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 — 2005 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Дим районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, 2005 йылдан уның рәйесе була.
1-се һәм 2-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһының 1-се съезы делегаты.
Башҡорт халыҡ һәм композиторҙар йырҙарын башҡарып төрлө конкурстарҙа һәм телетапшырыуҙарҙа ҡатнаша, призлы урындар яулай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2009 йыл).
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы.
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының Маҡтау грамотаһы.

## Сығанаҡтар
* 
* «Замандаш» тапшырыуы, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, 2007 йыл.
Юлғотло Фәйзуллин

**Юлғотло Фәйзуллин** — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы.

## Биографияһы
Юлғотло Фәйзуллин 1778—1782 йылдар арауығында Лағыр ауылында тыуған, сөнки 1836 һәм 1840 йылғы формуляр исемлек буйынса 58 йәштә тип күрһәтелә. 8-се Башҡорт кантонының 9-сы йортонда йәшәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 8-се кантонда 11-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, шулай уҡ 8-се, 5-се, 4-се кантондар башҡорттары 4-се Башҡорт атлы полкында хеҙмәт итә. 4-се полк хәрби хәрәкәттәрен Парижда тамамлай, йәғни 8-се кантон яугирҙары Наполеон менән һуғышта мөһим йүнәлештәге хәрби хәрәкәттәрҙә һәм ҙур алыштарҙа ҡатнаша. Документтар раҫлауынса, 8-се башҡорт кантоны башҡорттары шулай уҡ 2-се, 7-се, 18-се башҡорт полктары составында ла һуғыша. 8-се кантонға хәҙерге Салауат районына ҡараған Илтәй, Ахун, Лағыр, Ҡарағол, Шағанай, Әлкә, Иҙрис ауылдары ингән 9-сы йорт та (команда) керә. Әммә архив материалдары һәм сығанаҡтарҙың наҡыҫ булыуы сәбәпле, Юлғотло Фәйзуллиндың аныҡ ҡына ҡайһы полкта хеҙмәт итеүе билдәһеҙ, шуға ҡарамаҫтан, уның формулыр исемлектә булыуы 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Наполеонға ҡаршы һәм сит ил походтарында ҡатнашыу ихтималлығын күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башкиры 8-го кантона в Отечественной войне 1812 г.
Сельма Эк

**Эк Сельма** (; 1856—1941) — швед опера йырсыһы (сопрано).

Лилли  Леманн  һәм Лилиан Нордика кеүек үк, ул XIX быуат аҙағының лирик һәм драматик  репертуарҙан ролдәр үҙләштерә алыусы универсаль талантлы йырсыларының береһе була.

## Биографияһы
Сельма Эк Стокгольмда  1856 йылдың 3 сентябрендә тыуған.

1873 йылдан 1878 йылға тиклем Стокгольмда Король юғары музыка мәктәбендә Эллен Бергман һәм Юлиус Гюнтерҙа уҡый.  Унан һуң Парижда Полина Виардола өҫтәмә белем ала.

Сельма Стокгольмда Швеция Король операһында  профессиональ операла Карл Веберҙың  «Вольный стрелок» операһында Агата партияһы менән дебют яһай

Тиҙҙән дебютынан һуң уға Швед короь операһы менән оҙайлы контракт тәҡдим итәлә, һәм ул  1890 йылға тиклем театр труппаһының ағзаһы була. 1896 йылға тиклем Сельма Эк был театрҙа саҡырылған артист сифатында сығыш яһауын дауам итә. Уның репертуары бай була һәм  («Отелло») Дездемона, («Тангейзер») Элизабет, («Дон Жуан») Донна Эльвира, («Нюрнбергские мейстерзингеры») Ева,  («Ромео һәм Джульетта») Джульетта, («Wasa Gustaf») Иоганна Науман,  («Миньон») Филина, («Волшебная флейта») Төн батшабикәһе, Карл Веберҙың «Оберон» операһында Реция, («Валькирия») Зиглинда, («Гугеноты») Валентина «Джамиля» операһында төп ролде башҡара. Ул  шулай уҡ «Аида» операһында Швецияла был әҫәрҙең  беренсе башҡарыусыһы була.

Стокгольм Эк ситтә гастролдәрен Сельма — был Гетеборг, король операға шулай уҡ сығышы менән Копенгагенда 1883 йыл. 1890 йылда менән сығыш яһаны берлин Кролль-опера. Шулай итеп швеция кеүек йырсының концертында сығыш яһаны, концерт һәм германияла булды.

1941 йылдың майында вафат була һәм ерләнә зыярат стокгольм ҡалаһында 3 бегравнингсплатсен Норра.

Сәхнәнән бик иртә китеп, актриса йомоҡ тормош алып бара,  хәйриә менән шөғөлләнә. Үҙенең васыяты буйынса, Эк Сельма 100 000 швед кронын йәш талантлы опера йырсыларына ярҙам итеүсе *«Operasängerska Selma Ek fond»* фондына бүлә.   *Engelbrekts* *församling* мәхәлләһе унан *«Systrarna, Selma och Maria Eks fond»* фонды өсөн 58 185 швед кроны ала, унан проценттары йыл һайын мәхәлләлә мохтаждар араһында бүлеп бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* J. Svanberg. *Kungl. teatrarne under ett hälft sekel 1860—1910.*

## Һылтанмалар

* Ek, Selma
* Ek, Selma
Сесилия Райдингер

**Сесилия Райдингер** (, тулы исеме *Rydinger Cecilia Kristina Maria*, шулай уҡ  *Alin Rydinger кеүек билдәле,*  1961) — швед дирижёры һәм хормейстеры, 2008 йылдан ир-егеттәрҙең Orphei Drängar хоры етәксеһе.

## Биографияһы
Сесилия Райдингер 1961 йылдың   16 декабрендә Вестерос ҡалаһында тыуған.

1989—1991 йылдарҙа Стокгольмда Король юғары музыка мәктәбендә дирижёр һәм сиркәү музыканты сифатында әҙерлек үтә. 1991 йылда инде Король операһының баш дирижёрҙары конкурсында еңеп сыға һәм шунан алып йыш ҡына Стокгольмдың  был музыка театрында сығыш яһай.  Шулай булғас Сесилия Райдингер Folkoperan (Стокгольм), Stora Teatern (Гетеберг) һәм Норрланд операһына (Умео) саҡырылған дирижёр була.

1994 йылдан 1998 йылға тиклем осорға Сесилия Райдингер Вармланд операһы музыка театрында төп дирижёр була. 1998 йылдан 2007 йылға тиклем Король юғары музыка мәктәбендә  оркестр дирижёрлығы буйынса уҡыта. 2007 йылдың 15 октябрендә был уҡыу йортоноң  оркестр дирижёрлығы профессоры була. Шулай итеп, Төньяҡ Европа илдәрендә ошо вазифаны биләгән  беренсе ҡатын-ҡыҙ булып ҡала. 2012 йылдың июленән Король юғары музыка мәктәбе ректоры вазифаһын башҡарыусы була, ә 2013 йылдың июненән алып 2019 йылдың июненә тиклем   — ректоры.

Педагогик эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта, 1988—2008 йылдарҙа Райдингер Уппсала университетында ирҙәр Allmänna Sången хоры дирижёры була.  2008 йылдың 6 майынан хәҙерге ваҡытҡа тиклем Уппсаланан  Orphei Drängar ир-аттар хорын етәкләй Швед BIS Records тауыш яҙҙырыу компанияһында яҙыла

2010 йылдың 19 июнендә Райдингер Сесилия Швеция хор ассоциацияһының  хор етәксеһе була, ул кронпринцесса Виктория  һәм  Даниэль Вестлингтың туй тантанаһында ҡатшана. 

Элегерәк  (1987 йыл) Райдингер музыкант, шулай уҡ дирижёр  Фольке Алинда кейәүҙә була.

 (1999) миҙалы, Уппсала муниципалитетының  почётлы миҙалы (2004) һәм Artibus Litteris et (2005) миҙалы менән бүләкләнә. 2009 йылда  Сесилия Райдингер «Йыл хормейстеры» исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Voices of Connection Guest Curator: Cecilia Rydinger
* Cecilia Rydinger Alin − Conductor
* Профиль на ''Discogs.com''
*
Фрида Свенссон (еңел атлет)

**Оса Фрида Юханссон Свенссон** (; ) — швед еңел атлеты, ҡаршылыҡтар менән йүгереү  буйынса белгес. 1990 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Швеция йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, милли әһәмиәттәге беренселектәрендә күп тапҡыр еңеүсе һәм приздар яулаусы,  Барселонала Йәйге олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Фрида Юханссон 1970 йылдың 5 ғинуарында Швецияның Юсдаль ҡалаһында тыуған. Урындағы Ljusdals IF һәм  Västhälsinge FI клубтарында еңел атлетика менән шөғөлләнә.

1988 йыл миҙгелендә халыҡ-ара кимәлдә беренсе тапҡыр үҙен күрһәтә, ул  Швеция милли йыйылма командаһы составында сығыш яһай һәм Садбэриҙа юниорҙарҙың донъя беренселегендә сығыш яһай, унда 400 метрға  ҡаршылыҡтар менән йүгереүҙә дүртенсе була.

1989 йылда Вараждинда Европа юниорҙар беренселегендә шул уҡ дисциплинала ярым финал стадияһына етә.

1991 йылдан башлап өлкән спортсылар  араһында сығыш яһай, атап әйткәндә, Токиола үткән 1991 йылғы еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша — ҡаршылыҡтар менән  400 метрға  йүгереүҙә  ярым финалда туҡталып ҡала, шул уҡ ваҡытта был дисциплинала (55,36) үҙенең  шәхси рекордын ҡуя.

Уңышлы сығыш яһауҙары арҡаһында 1992 йылда Барселонала олимпия уйындарында ил өсөн сығыш яһау хоҡуғына эйә була. 400 метрға барьерҙар менән йүгереү программаһында алдағ ыквалификациялы этапты уңышлы үтә, ә ярым финал  йүгереүендә  55,8 һөҙөмтә менән етенсе булып килә һәм финалға сыҡмай. 

Барселона олимпиадаһынан һуң Свенссонғәмәлдәге спортсы булып ҡала һәм эре халыҡ-ара старттарҙа ҡатнашыуын дауам итә. 1993 йылда ул Штутгартта донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһай һәм 400 метрға барьер менән йүгереүҙә шулай ҙа финалға барып етә.  

1994 йылда шул уҡ дисциплинала Хельсинкиҙа Европа чемпионатында ярым финалсы  була. 

1998 йылда Будапешт ҡалаһында Европа чемпионатында чемпион була. 

1999 йылда Севильела донъя чемпионатында ҡатнаша, әммә бында алдағы квалификация этабында туҡтап ҡала. 

2000 йылғы спорт миҙгел бөтөү менән карьераһын тамамлай.

Спорт менән шөғөлләнеүҙән тыш үҙен йырсы булараҡ күрһәтә,  1993 йылда Melodifestivalen музыка конкурсында бэк-вокалда Эрика Юханссон һәм Мария Акрака менән бергә Ник Боргендың  «We Are All the Winners»  йырын башҡара. Һөҙөмтәлә йырсы икенсе урынды биләй.

Билдәле швед тенниссыһы Юнасс Свенссонда кейәүҙә.

## Иҫкәрмәләр
Ингер Альфвен

**Ингер Мария Альфвен** () — швед социологы һәм яҙыусыһы, билдәле феминист.  Ханнес Альфвендың ҡыҙы, шулай уҡ Хуго Альфвендың туғаны.

## Биографияһы
** Мария Альфвен Ингер** 1940 йылдың 24 февралендә  Стокгольмда зыялылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Альвен Ханесс  физика профессоры, 1970 йылдан Нобель премияһы лауреаты була,  олатаһы Альвен Йоханнес һәм оләсәһе Анна Клара Романус-Альвен — табиптар. Ул  шулай уҡ композитор  Хьюго Альфвендың туған ейәнсәре.

## Ғаиләһе
Ингер Алфвен медицина лицензиаты  Микаэль фон Хейнға 1962 йылда кейәүгә сыға, улар 1980 йылда никахтары тарҡала, ә  1993 йылдан яҙыусы икенсе ире психиатр Йохан Каллберг менән йәшәй. Уның шулай уҡ улы бар.  

## Карьера
1964 йылда Ингер Альфвен социлог һөнәрен ала,  балалар ҡарау буйынса консультант ярҙамсыһы була. Шул уҡ йылда уның тәүге китабы «*Vinbergssnäckan*» донъя күрә . 1977 йылдан яҙыусылыҡ  эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, был эште Гетеберг университетының  әҙәби дизайн бүлеге фәнни етәкселеге менән аралаштыра. Үҙенең «*Dotter till en dotter*» романын яҙа.ҙенең китаптарында үҙәк урынды ҡатын-ҡыҙҙарҙың  азатлыҡҡа ынтылышын, элекке һәм хәҙерге  араһындағы мөнәсәбәт,  ихтыяр темалары биләй.

## Театр
2002 йылда Альфвендың  «Корень радуги» (Regnbågens rot) пьесаһы менән драматург булараҡ дебюты була, унда  өс апалы-һеңлеленең үткән быуатта   һуңғы тиҫтә йыл эсендә  тормош юлы   тураһында һөйләнә.

## Кино
1989 йылда швед режиссеры Ёран дю Реес  Ингер  Альфвендың  S / Y Glädjen (1979) китабы буйынса «Яхта „Радость“»  драма фильмын төшөрә.  

## Китаптары

* Гора, где бабочки летают умирать (1997)
* Лена-Белл (1971)
* Снесите луну (1972)
* Уборочный патруль (1976)
* Дочь дочери (1977)
* S / Y Glädjen (1979)
* Наследование (1981)
* Из жизни тараканов (1984)
* Lykkans galosch (1986)
* Винбергсснакан (1964)
* Глаз слона (1992)
* Театр Джудит (1989)
* Шесть женских похотей (1992)
* Женская чёрная книга (1992
* У матери четыре дочери (1994)
* Когда я думаю о деньгах (1998)
* Синий кабинет и другие истории (1999)
* Кто-то попал в лодку (2002)
* Тысячи яблок (1969)
* Живая вода (2004)
* Ядро миндаля (2006)
* Когда разум спит (2009)
* Все, что мы никогда не делали друг с другом (2012)
* Не трогай меня, трогай меня (2015)
* Близнецы (2019)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* https://nordicwomensliterature.net/se/writers/alfven-inger-3/
* https://www.albertbonniersforlag.se/forfattare/5438/inger-alfven/
* https://snl.no/Inger_Alfv%C3%A9n
Теа Луиза Стьернесунн

**Теа Луиза Стьернесунн** (; 24 ноябрь 1996 йыл) — Норвегия тау саңғысыһы, слалом менән шөғөлләнеүсе. 2021 йылда команда беренселегендә донъя чемпионы.

## Спорт карьераһы
Тау саңғыһы спортсыһы Теа Луиза Стьернесунн 2016 һәм 2017 йылдарҙағы юниорҙар донъя чемпионатында Норвегия вәкиле булараҡ сығыш яһай. 2016 йылда ул команда беренселегендә бронза призер була, ә бер йыл үткәндән һуң уның гигант слаломдағы шәхси ярышта күрһәткән иң яҡшы һөҙөмтәһе 8 урын була.

2018 йылдың 27 октябрендә Зельденда үткән Донъя Кубогы тау саңғыһы ярыштарындағы Зельден этабында норвег спортсыһы Теа Луиза Стьернесунн дебют яһай — гигант слаломда икенсе тапҡыр шыуып төшкәндә 2-се ваҡытты күрһәтә һәм финиш протоколында 9-сы булып ҡала. Донъя Кубогы этаптарында Теа Луиза Стьернесунн параллель дисциплиналарҙа иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә: 2020 йылдың ғинуарында Сестриерҙағы параллель гигант слаломда ул 7-се, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Цюрста үткәрелгән ярышта — параллель слаломда 6-сы була.

2019 йылдағы донъя чемпионатында Теа Луиза Стьернесунн ярыштың ике төрөндә ҡатнаша: гигант слалом буйынса ике тапҡыр шыуып төшөү ваҡыты суммаһы буйынса 18-се була, ә норвегия командаһы составында ул сирек финал стадияһын үтәй алмай.

Ике йылдан һуң Стьернесунн Кортина д ' Ампеццо ҡалаһында үткән донъя беренселегендә донъя чемпионаттары тарихтында тәүге тапҡыр үткәрелгән прараллель гигант слаломда, уңышһыҙ сығыш яһап, квалификацияһын яҡлай алмай, гигант слаломда беренсе тапҡыр шыуып төшкәндә 35-се булғандан һуң, ул артабан был дисциплинала ҡатнашыуҙан баш тарта, ә слаломда 22-се урын яулай. Норвегияның йыйылма командаһы, спортсылары бик күп һанлы йәрәхәттәр алыуға ҡарамаҫтан, командалар араһындағы беренселектә чемпионаттың алтын миҙалын яулай; Теа Луиза был еңеүгә ҙур өлөш индерә — ул дүрт тапҡыр шыуып төшкәндә лә еңеүсе була.

## Һөҙөмтәләре

### Донъя чемпионаттарында

### Донъя кубогында

;Миҙгелдәр һөҙөмтәһе

## Иҫкәрмәләр
Скандинавия тауҙары

**Скандинавия тауҙары** — Скандинавия ярымутрауындағы тауҙар системаһы. Оҙонлоғо яҡынса 1700 км, киңлеге 320 км тиклем.

## Үҙенсәлектәре
Көнбайыш битләүҙәре телгеләнгән текә ярҙары менән данлыҡлы Норвегия фьордтары барлыҡҡа килтерә һәм туп- тура Төньяҡ диңгеҙгә ҡарап тора. Көнсығыш битләүҙәре талғын ғына түбәнәйеп Швецияның биләмәләрендә тигеҙлеккә күсә.

Скандинавия тауҙарының Тронхеймс-фьордтан Финнмарксвидд яҫы таулығына тиклем һуҙылған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Хьёлен, йәки Кьёлен тип атала эйә (норв. Kjклюlen — «киль» кеүек)

Тауҙарҙың бейеклеге сағыштырмаса ҙур түгел. Иң бейек нөктә — Галлхёпигген тауы (норв. Galdhiggen). Норвегияның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Бейеклеге —2469 метр.

Швеция биләмәһендә иң юғары нөктә — Кебнекайсе (швед. Kebnekaise). Бейеклеге— 2106 м. Рельефы боронғо боҙлоҡтарҙың эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тигеҙләнгән. Хәҙерге ваҡытта Скандинавия тауҙарының боҙлоҡтары Европа материгында иң ҙуры булып тора

Дымлы диңгеҙ климаты һәм рельефенең ныҡ телгеләнеүе бында йылғаларҙың күп булыуын билдәләй. Уларҙың күбеһе ҡыҫҡа, көслө ағымлы булыуы менән билдәләнә, ҡышҡы ваҡытта ла боҙ менән ҡапланмай. Күлдәр күп.

Тау битләүҙәре тайга урмандары, ҡыуаҡтар, торфлыҡтар, шулай уҡ тау тундралары һәм болондар менән ҡапланған.

Тимер мәғдәне, баҡыр, титан, пириттар ятҡылыҡтары бар.

Скандинавия тауҙары 480 миллион йыл элек Каледон йыйырсыҡлығында барлыҡҡа килгән. Скандинавия тауҙарының барлыҡҡа килеүе ордовик аҙағы -урта силур осорона тура килә.

Иртә кембрийҙа барлыҡҡа килгән һәм Төньяҡ Американы (Лаврентию) менән Европаны (Балтика) айырып тороусы Япетус океаны киңәйә башлаған.

Ордовик башында Балтика менән Лаврентияны этә барып 2000 саҡрым киңлеккә барып еткән. Аҙаҡ Лаврентия, Гренландия, Балтика бер-береһенә яҡынайған һайын океан йәнә ҡыҫыла башлаған.

Ахыр сиктә, яҡынса 440 миллион йыл элек Балтика Гренландияға, ә уныһы Лаврентияға ҡарай күсә башлай. Шул ваҡытта ҡомдың ҡырсындың, янартау киҫәктәре ҡалдыҡтарының ғәйәт ҙур массалары иҫ киткес ҙур көс менән ҡыҫыла барып Скандинавия тауҙарының тәүге түбәләрен күтәрә башлай.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* *Ерамов Р. А.* Скандинавские горы // Большая советская энциклопедия. — : Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Скандинавские горы // Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
* Скандинавские горы // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — : Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
* Скандинавські гори // 

## Һылтанмалар
* Askheim, Svein. Den Skandinaviske Fjellkjede (норв.). Store norske leksikon (29 января 2014). Дата обращения: 15 апреля 2014.
Илһан Мүфиде

**Мүфиде Илһан** (1911 йылдың 19 феврале, Мерсин — 2 февраль 1996 йылдың 2 феврале, Бодрум) — төрөк педагогы һәм дәүләт эшмәкәре. Төркиәнең беренсе ҡатын-ҡыҙ-мэры.

## Биографияһы
Илһан Мүфиде 1911 йылдың 11 февралендә Мерсинда тыуған. Уның атаһы Мостафа Нәзиф армия офицеры, әсәһе Әминә — йорт хужабикәһе була. Мүфидегә дүрт йәш булғанда, уның атаһы Дарданелла операцияһы алыштарының береһендә һәләк була. Полководец Фәүзи Чакмак Мүфидегә бабай тейеш кеше була, атаһы ағаһы. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Мерсинды ҡыҫҡа ваҡытҡа француз армияһы баҫып ала, шуға күрә Мүфиде Илһан башланғыс белем алыуын Анкарала тамамлай. Истанбулды азат иткәндән һуң, Мүфиде унда ҡыҙҙар мәктәбен тамамлай. 1928 йылда ул педагогия лицейын тамамлай. Һуңынан Истанбулда уҡытыусы булып эшләй.

Мүфиде Илһан доктор фәруҡ Илһанға кейәүгә сыға. Уларҙың ете балаһы тыуа. Ирле-ҡатынлы Төркиә ҡалалары буйлап йыш йөрөй, һуңынан Берлинда уҡый. 1937 йылда Мүфилде һәм Фәруҡ Илһандар Төркиәгә кире ҡайта, әммә һуңынан унан тағы китә. Фәруҡ Илһанға Афғанстан Ҡабул университетының медицина мәктәбендә уҡытыу эшен тәҡдим итәләр. Ирле-ҡатынлы риза була. Мүфиде менән Фәруҡ Илһандар шулай уҡ Ираҡта Басра Карачиға тиклем һыу буйлап сәйәхәт ҡыла. 1945 йылда улар Төркиәгә кире ҡайтырға теләй, әммә һуғыш барғанлыҡтан, Иран аша машинала ҡайта. 1946 йылда Төркиәгә ҡайтҡандан һуң, ирле-ҡатынлы сәйәсәт менән шөғөлләнә.

1950 йылда дөйөм һайлауҙарҙа Демократик партия еңә, Республика халыҡ партияһының. 27 йыл дауамындағы идаралығы өҙөлә. Мүфиде Илһан Демократик партиянан Мерсин ҡалаһы башлығына һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм Төркиә тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ мэры булып китә, шул арҡала киң танылыу ала.

1951 йылда Мүфиде Илһан мэр вазифаһынан китә һәм партиянан сыға.

1968—1981 йылдарҙа Мүфиде Илһан Германияла, төрөк иммигранттарын уҡыта. Шулай уҡ ул бер нисә хәйриә ойошмаһында эшләй һәм Мерсин ҡалаһындағы дауаханаларға һәм ҡарттар йортона ярҙам күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
Кристина Юлленшерна

**Кристина  Нильсдоттер Юлленшерна**  (1494 — 5 ғинуар 1559) — швед аристократ ҡатын-ҡыҙы һәм милли героиняһы. Швед регенты Стен - Стуре-Кеселә кейәүҙә була. Ире үлгәндән һуң Дания короле  Кристиан II  ҡаршы швед ҡаршылығын етәкләй.

## Биографияһы
Кристина (йәки Христина) Милли советтың ағзаһы Нильс Юлленшернаның ҡыҙы була. Нильс Гедда менән никахлаша, әммә ире 1508 йылда вафат була. 1511 йылда киләһе йылда Швецияның регенты булып һайланған  Стен Стуре-Кесегә кейәүгә сыға. Ул Швецияның де-факто регенты булып китә һәм тик Милли советта ғына ҡатнаша, унда сәйәсмән булараҡ үҙенең оҫталығын күрһәтә. 1520 йылда Швецияға Дания короле Кристиан II һөжүм итә. Стен Стуре даттарға ҡаршы  уңышлы һуғыша.

Ире үлгәндән һуң үҙен 1520 йылда алышта алған яраларынан 26-йәшлек Кристина Стокгольмда 1520 йылдың февраленән мартына тиклем король Кристиан II көстәренә ҡаршы тороуын дауам итә, әммә сентябрҙә капитуляция яһарға мәжбүр була. Ул 1521 йылдың ноябренә тиклем Стокгольм  замогында төрмәлә,  һуңынан — Данияла була. Густав I тарафынан швед тажы тергеҙелгәндән һуң, ул  1524 йылда азат ителә һәм Швецияға ҡайта. Ул яңы король менән яҡшы мөнәсәбәттә була, әммә Стуре ғаиләһенең  сәйәси роле  тамамлана. Кристина Линдхолнд кешеһе Юхан Турессонға  кейәүгә сыға, ул шулай уҡ советы ағзаһы булып тора. 1566 йылда ул вафат була, ә Кристина үҙе 1559 йылдың ғинуарында вафат була.

Стен Стуре менән  тәүге никахта Кристинаның  алты балаһы була: Нильс (1516—1528), Илиана (1514), Магдалена (1516—1521), Сванте (1517—1567), Анна (1518) һәм  Густав (1520—1520). Юхан Турессон менән икенсе никахынан улы Густав (1531—1566) тыуа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Ohlmarks, Åke: *Alla Sveriges drottningar* (All the queens of Sweden)
* Svenskt Biografiskt Lexikon (SBL), cd-skiva, band 17 (Swedish biographical Dictionary)
* Kristina Nilsdotter Gyllenstierna, urn: sbl:13412, Svenskt biografiskt lexikon (art av Hans Gillingstam), hämtad 2015-03-10.

## Һылтанмалар