open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәғитов Азамат Тәлғәт улы

**Сәғитов Азамат Тәлғәт улы** (15 март 1967 йыл, Ишембай, Башҡорт АССР-ы) — эшҡыуар, Башҡортостан Республикаһының  кесе эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау фондының генераль директоры.

## Белеме
Өфөнөң 39-сы мәктәбендә уҡый. 1989 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын механик һөнәре буйынса тамамлай.  Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһында уҡый, идара итеүсе  кадрҙар әҙерләүҙең федераль программаһы курсын үтә.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

 1989—1993 — стажер-уҡытыусы, Мәскәү дәүләт университетының газ һәм тулҡын динамикаһы кафедраһы аспиранты,
 1993—1996 —  ПКФ «Сервис-автоматика» инженеры,
 1996-1998 — коммерция директоры, «Электроника донъяһы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры,
 1998-2000 —  «Тылсымлы йәйғор»  ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең  генераль директоры,
 2000—2001 — Өфө ҡала кесе эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау фонды генераль директоры,
 2001—2005 —  БР бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам һәм үҫтереү- фондының генераль директоры.
 2005—2008 — Өфө ҡалаһы Киров хакимиәте башлығы;
 2008—2009 —  Башҡортостан Республикаһы Башлығы хакимиәте етәксеһе;
 2009—2010 — БР Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең эштәр идарасыһы.
 2011—2014 — БР Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары — муниципаль милеккә идара итеү буйынса комитет рәйесе.

## Ғаиләһе
Атаһы — Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (республика  «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры).

Әсәһе — Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (Башҡоростан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Өфө сәнғәт институтының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире).

Ағаһы — Салауат (БДПУ ректоры).

Әсәһе яғынан олатаһы —  Әхмәтзәки Вәлидиҙең ике туған ҡустыһы

Атаһы яғынан олатаһы Сәғидуллин Ниғмәт  1942 йылдың 28 ноябрендә Великолукский районының Великие Луки ҡалаһы янында һуғышта һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сагитов Азамат Талгатович/ официальный сайт ГО г. Уфы
* Сагитов Азамат Талгатович
* Сагитов Азамат Талгатович / Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан».
* Олег Нечаев. Взлет Азамата Сагитова//АиФ-Башкортостан
* Азамату Сагитову не хватило «харизмы»?
* Мне нравится управлять 
* Елена Садыкова. Президент Башкирии назначил нового руководителя своей администрации
Бондарин Сергей Александрович

**Бондарин Сергей Александрович** (14 ғинуар (27 ғинуар) 1903 йыл — 25 сентябрь 1978 йыл) — СССР прозаигы, шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Сергей Александрович Бондарин 1903 йылдың (14) 27 ғинуарында Одессала (хәҙерге Украина) тыуған. Бондариндың атаһы административ вазифа биләй. Ул Одессала үҫә, 1920 йылдар башында Одесса яҙыусылары даирәһенә керә, бигерәк тә Е. Г. Багрицкий һәм С. Г. Гехт менән дуҫлаша. 1929 йылда Одесса Халыҡ хужалығы институтының юридик бүлеген тамамлай. 1930 йылда ул рәссам Генриетта Адлерға өйләнә (1903—1997).

Бондарин Сергей Александрович поэзия, хикәйәләр, журналистик очерктар яҙа. Беренсе китабы (балалар өсөн) «Дындып из долины Дургун-Хоток» (1931) Монголиялағы ваҡиғалар тураһында. Яҙыусыларҙың, шул иҫәптән В. Б. Шиловский һәм Л. И. Славиндың Бондарина аҙ иғтибар бирелеүгә ҡаршы протестары беренсе «Биш йыл» йыйынтығын (1935) баҫтырыуға килтерә. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

1941 йылдың июненән 1944 йылдың февраленә тиклем Бондарин Ҡара диңгеҙ флотының Сәйәси идараһында хеҙмәт итә. 1941 йылда Керчь десант операцияһында ҡатнаша.

1944 йылдың мартында ул ҡулға алына, 1945 йылдың 21 апрелендә «антисовет агитацияһы» таратыуҙа ғәйепләнеп 8 йылға лагерға хөкөм ителә. 1953 йылға тиклем ул Мариинскта (Кемерово өлкәһе), Тайшетта, һуңынан Красноярск крайында төрмәлә ултыра.

С. А. Бондарин 1978 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Уны Мәскәүҙә Донской зыяратында ерләйҙәр.

## Әҫәрҙәре
* Дындып из долины Дургун-Хоток, 1931
* Пять лет, 1935
* Балкарские рассказы, «Красная новь», 1936, № 3
* Лирические рассказы, 1957
* Эдуард Багрицкий. Статья, Новый мир, 1961, № 4
* Никола-на-водах, «Наш современник», 1961, № 3
* Гроздь винограда, 1964
* Повесть для сына, 1967
* Златая цепь, 1971
* Прикосновение к человеку, 1973

## Библиография
* Бондарин С. Прикосновение к человеку // Воспоминания о Бабеле: 1938, 1939, 1940 / [сост.: А. Н. Пирожкова, Н. Н. Юргенева]. — Москва: Книжная палата, 1989. — С. 93—101, ил.- ISBN 5-7000-0109-8

## Шулай уҡ ҡара
* Коллектив поэтов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музей истории уголовно-исправительно системы Кузбасса при ГУФСИН по Кемеровской областиКалып: Недоступная ссылка
* Веселый грустный человек 
* Похоронен на Новом Донской кладбище в Москве
Мельгунов Алексей Павлович

**Мельгунов Алексей Павлович** (17 июнь 1876 йыл — 1917 йылдан һуң) — Рәсәй империяһының хәрби хеҙмәткәре, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре. Өфө губернаһынан IV саҡырылыш (1912—1917) Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Православие диненән. Сығышы менән дворяндар нәҫеленән. Минзәлә өйәҙенең ер биләүсеһе (1300 дисәтинә ере була).

1-се Мәскәү кадет корпусын һәм Константинов артиллерия училищеһын тамамлай (1895), 2-се гренадерский артиллерия бригадаһының 6-сы батареяһына офицер булып хеҙмәт итә.

1898 йылда артиллерия поручигы чинында запасҡа сыға һәм үҙенең имениеһында йәшәй башлай, хужалыҡ алып бара һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1901—1907 йылдарҙа земство начальнигы була. Минзәлә өйәҙе (1902—1917) һәм Өфө губерна земствоһы гласныйы (1904—1917), почетлы мир судьяһы итеп һайлана (1910—1917). Минзәлә өйәҙе буйынса деворянлыҡ депутаты (1911—1917) һәм өйәҙ дворяндары етәксеһенең ярҙамсыһы була.

1912 йылда Өфө губернаһынан Дәүләт Думаһына һайлана. Прогрессистар фракцияһына инә. Аҙыҡ-түлек комиссияһы рәйесе урынбаҫары һәм хәрби һәм диңгеҙ эштәре, бүлеү, юлдар, һорауҙар, урындағы үҙидара, күсенеүселәр мәсьәләләре буйынса комиссияларҙа ағза була. 1916 йылдың октябрендә прогрессистар фракцияһын ташлап сыҡҡанға тиклем Прогрессив блокка инә.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында Бөтә Рәсәй земство союзының 2-се ялан табип-туҡланыу отряды уполномоченныйы була.

Февраль революцияһынан һуң Минзәлә өйәҙендә дауалана. Апрель айында Өфөгә килә, Өфө губерна земство управаһы ағзаһы бурыстарын ваҡытлыса башҡара, 22 апрелендән Ваҡытлы хөкүмәттең Өфө губерна комиссары ярҙамсыһы була.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917 . / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — : РОССПЭН, 2008.

## Һылтанмалар
*
Ибраһимов Байрас Нәҙим улы

**Ибраһимов Байрас Нәҙим улы** (19 февраль 1953 йыл) — , . Башҡортостан Республикаһының (2003) һәм Татарстан Республикаһының (2008) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1983).

## Биографияһы
Ибраһимов Байрас Нәҙим улы 1953 йылдың 19 февралендә Башҡортостан АССР-ы  Иҫке Күрҙем ауылында тыуған.

1979 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын Ф. Ҡ. Ҡасимова курсы буйынса тамамлай.

1979—1988 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театрында актёр булып эшләй.

1988—1989 йылдарҙа Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының Юғары режиссёр курстарында (А. Гончаров курсы) белем ала.

1989 йылдан төрлө башҡорт һәм татар театрҙарында баш режиссёр булып эшләй:
* 1989—1991 йылдарҙа — Сибай башҡорт дәүләт драма театры;
* 1991—1995 йылдарҙа — Өфө «Нур» татар дәүләт театры;
* 1995—1997 йылдарҙа — Сибай «Сулпан» балалар драма театры;
* 1997—2003 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Милли йәштәр театры (башҡорт труппаһы);
* 2004—2005 йылдарҙа — Әлмәт татар драма театры;
* 2007—2016 йылдарҙа — Туймазы татар дәүләт драма театры.

## Төп ролдәре
* Дудар («Андро һәм Сандро», Г. Д. Хугаев; дебют, 1980),
* Рөстәм («Китмә, Рөстәм», К. М. Аҡбашев),
* Леонардо («Ҡанлы туй», Ф. Гарсия Лорка) һәм башҡалар.

## Ҡуйылған спектаклдәре
* В. И. Беловтың «Яҡты һыу өҫтөндә» («Над светлой водой») пьесаһы буйынса «Аҡҡан һыуҙар кире ҡайтмай» (дебют, 1987);
* Ф. Әмирхандың «Тигеҙһеҙҙәр» (1990);
* А. Н. Арбузовтың «Минең меҫкен Маратым» (1995);
* М. Ғ. Мөсифуллиндың «Тиҫкәре ир, насар ҡатындар» (1996); 
* М. А. Булгаковтың «Яртаҡыл Журден» (1998);
* Н. Ә. Ғәйебаевтың «Студенттар 3D» (2005);
* М. Кәримдең «Утты ташлама, Прометей» (2006);
* Т. Ғ. Миңнуллиндың «Йәшлек менән осрашыу» (2007);
* Ф. М. Бүләковтың «Ҡәһәрле мөхәббәт» (2009);
* Н. Асанбаетың «Рәйсә+Фәйзи» (2009);
* А. Молчановтың «Үлтереүсе» (2012) һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003);
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008);
* Дамир Сиразиев исемендәге театр премияһы лауреаты (2012).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Тамара Ғәниева|Ғәниева Т.]]* Байрастың байрамдары //Ағиҙел. 2003. №3.
Пантелеев Лонгин Фёдорович

**Пантелеев Лонгин Фёдорович** (18 октябрь 1840 йыл — 16 декабрь 1919 йыл) — Рәсәй империяһы нәшерсеһе, йәмәғәт эшмәкәре

## Биографияһы
Лонгин Федорович Пантелеев 1840 йылдың 6 (18) октябрендә Архангель губернаһының Сольвычегодск ҡалаһында тыуған, дворян. 

1858 йылда Вологда гимназияһын һәм 1862 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған . 

1850 йылдар аҙағында - 1860 йылдар башында, ул Һарай яны йыр капеллаһында йәш йырсыларҙы математикаға өйрәтә 

Студент сағында ул яҙыусы һәм тәржемәсе С. В. Латкинаға өйләнә . 

Ул "Ер һәм ирек" йәшерен революцион ойошма ағзаһы була, һәм 1864 йылдың декабрендә ул революцион эшмәкәрлеге  һәм Польша күтәрелешен яҡлағаны өсөн ҡулға алына, 6 йыл ауыр хеҙмәткә хөкөм ителә, Себергә (Енисей провинцияһында) килеү менән тораҡ пункт менән алыштырыла. 

1876 йылда Пантелеев Санкт-Петербургҡа ҡайта, һәм киләһе йылда ул фәнни әҙәбиәт нәшриәтен ойоштора . 1877-1907 йылдарҙа ул 250-ҙән артыҡ китап, шул иҫәптән Н.А. Добролюбовтың  4 томлыҡ йыйынтығын һәм А.Мицкевич әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. 

Лонгин Пантелеев - «Хәтирәләр» авторы, унда 1860 йылдарҙың беренсе яртыһында Ф. М Достоевский менән осрашыуҙары тураһында әйтә. 

1905 йылдан ул Кадеттар партияһы ағзаһы, бик күп баҫмаларҙа хеҙмәттәшлек итә, Петербург ҡала комитеты ағзаһы  . 

1917 йылдың мартында ул "Декабристтар иҫтәлеге йәмғиәте" советы председателе итеп һайлана. 

1919 йылдың 16 декабрендә Петроградта вафат була. Волков зыяратында ерләнгән . 

Россия Дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында Л. Ф. Пантелеевка арналған материалдар бар  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Пантелеев Л. Ф. * Воспоминания. М.: Гос. изд-во худ. литературы, 1958.— 848 с.
* 

## Һылтанмалар
* Пантелеев Логин Федорович
* Пантелеев Логин Федорович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Пантелеев Логин Федорович (1840-1919)
Катанский Николай Васильевич

**Николай Васильевич Катанский** (4 июль 1872 йыл — 1917 йылдан һуң) — урыҫ офицеры һәм йәмәғәт эшмәкәре, Өфө губернаһынан IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (ер биләүсе — Минзәлә өйәҙендә Шуран ауылы эргәһендә 284 дисәтинә ере була).

## Биографияһы
Дворян сығышлы. 1872 йылдың 4 июлендә тыуа.

3-сө Мәскәү кадет корпустарына һәм Александров хәрби училищеһын тамамлай (1893), 2-се пехота дивизияһының 2-се артиллерия бригадаһына офицер итеп ебәрелә.

1897 йылда поручик чинында запасҡа сыға һәм үҙенең биләмһендә — Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Минзәлә өйәҙе (1898 йылдан) һәм Өфө губерна (1901 йылдан) земство йыйылыштарының гласныйы итеп һайлана, Минзәлә өйәҙенең земство управаһы ағзаһы (1898 йылдан). 1907 йылда уның рәйесе итеп һайлана. Минзәлә тау училищеһының почетлы ҡараусыһы һәм Минзәлә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының попечителдәр советының рйәесе булып тора.

1912 йылда Өфө губернаһынан Дәүләт Думаһына һайлана. Прогрессистар фракцияһына һәм Прогрессив блокка инә (1915—1916). Халыҡ мәғарифы, юлдар, бюджет, хәрби һәм диңгеҙ эштәре, дин мәсьәләләре буйынса комиссияларҙа ағза була.

1916 йылдың 25 апрелендә ҡабаттан Минзәлә земство управаһы рәйесе итеп һайлана. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1919 йылда адмирал Колчактың Рәсәй хөкүмәтендә Эске эштәр министрлығының махсус йөкләмәләр чиновнигы була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 4-й созыв Государственной думы: Художественный фототип. альбом с портретами и биографиями. — : издание Н. Н. Ольшанского, 1913.
* КАТАНСКИЙ Николай Васильевич // Члены Государственной думы (портреты и биографии): Четвертый созыв, 1912—1917 г. / cост. М. М. Боиович. — : Тип. Т-ва И. Д. Сытина, 1913. — С. 358.
* КАТАНСКИЙ Николай Васильевич // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — : РОССПЭН. 2008. — С. 243.
*
Айвазов Борис Викторович

**Айвазов Борис Викторович** (30 март 1911 йыл  — 15 июль 2004 йыл) — ғалим-физик-химик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1958—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан — ғилми эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1962—1967 йылдарҙа физик һәм аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1954).

## Биографияһы
Борис Викторович Айвазов 1911 йылдың 30 ноябрендә Рәсәй Империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербургта тыуған.

1931 йылда Ленинградта Гидрология институтында эшләй башлай. 1934 йылда Мәскәүгә СССР Фәндәр академияһы Химик физика институтына күсә.

1949 йылдан Горький университетында лаборатория мөдире булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда химия фәндәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1951 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй.

1954 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1958—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1962 йылдан ғилми эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1962—1967 йылдарҙа физик һәм аналитик химия кафедраһы мөдире.

1967 йылда ғалимға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә,  1975 йылда ул «СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы» билдәһен ала.

Борис Викторович Айвазов 2004 йылдың 15 июлендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Борис Айвазовтың ғилми тикшеренеүҙәре углеводородтарҙың түбән температураларҙа окисланыу механизмын һәм ҡаты ракета яғыулыҡтары ҡатнашмаһын анализлауға, химик процестарҙы өйрәнеүҙә инәүле атомдар ҡулланыуға, нефть дистилляттары һәм һауа составына ингән көкөртлө органик берләшмәләрҙе аныҡлау өсөн хроматографик анализ юлдарын ҡулайлаштырыуға арналған. Фәнни эҙләнеү мәғлүмәттәре ғалимдың 100-гә яҡын ғилми хеҙмәтендә һүрәтләнгән. 

### Ғилми хеҙмәттәре
* Физико-химические константы сераорганических соединений. Мәскәү, 1964 (авторҙ.)
* Основы газовой хроматографии. Мәскәү, 1977
* Введение в хроматографию. Мәскәү, 1983

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1954)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967)
* СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1975)

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар
*
Сычёв Алексей Алексеевич

**Алексей Алексеевич Сычев** (фамилияһы варианты — **Сычов**; май 1861 йыл — 1917 йылдан һуң) — крәҫтиән, уҡытыусы, өйәҙ земство идаралығы рәйесе, Өфө губернаһынан IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1912—1917).

## Биографияһы
Алексей Сычев (Сычов) 1861 йылдың майында Златоуст өйәҙенең Дыуан улусы Дыуан ауылында (Өфө йәки Ырымбур губернаһы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Алексей Таҙтүбә ике класлы башланғыс училище тамамлай.

Белем алғандан һуң Алексей Сычев уҡытыусы булырға имтихан тапшыра һәм земство уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Был вазифаһында ул 19 йыл хеҙмәт итә. Һуңынан алты йыл Златоуст өйәҙ земство управаһында писарь була, артабан өс йыл ойошманың рәйесе булып эшләй. Аҙаҡ тағы өс йыл тулы хоҡуҡлы вәкиле була.

Дәүләт Думаһына һайланғанға тиклем Алексей Алексеевич Златоуст өйәҙ һәм Өфө ҡала земстволары крәҫтиәндәренән гласный булып тора. Бынан тыш, ул ер эшкәртә (14 дисәтинә һөрөнтө һәм урман ере була), шулай уҡ үҙ йортонда хужалыҡ алып бара.

1912 йылдың 20 октябрендә партияһыҙ Алексей Сычев Өфө губернаһы волостары вәкилдәренән дүртенсе саҡырылыш Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһына һайлана.

Думала ул Прогрессив партия фракцияһына инә. Бер юлы ете: ер, аҙыҡ-түлек, юлдары, бюджет, эш буйынса һорауҙар, күсенеүселәр мәсьәләләре, «наказдар» буйынса (регламент) комиссия ағзаһы була. Һуңынан Прогрессив блокка инә.

Алексей Алексеевич сычевт артабанғы, «Думанан» һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Ғаиләһе
Өйләнгән; өс балаһы була (1912 йылға ҡарата).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  Архивная копия от 4 марта 2016 на Wayback Machine
* РГИА [Российский государственный исторический архив] Фонд 1278. Опись 9. Дело 774; Опись 10. Дело 6.
*
Апофения

Ҡайһы берәүҙәрҙең Марс яҫылығы өҫтөндә барлыҡҡа килгән тәбиғи әйберҙе (Кидония) кеше йөҙөнә оҡшатыуы уны кемдер яһаған тигән байтаҡ фараздар килтереп сығарҙы.

**Апофени́я** (*боронғо грек * ἀποφαίνω)  ←  «из-» +  ) — осраҡлы йәки мәғәнәһеҙ мәғлүмәттәрҙә структура йәки үҙ-ара бәйләнеш күреү һәләтенә килтергән . Терминды 1958 йылда немец неврологы һәм психиатры Клаус Конрад ҡулланышҡа индергән, һәм уны «характерлы адекват булмаған мөһимлек тойғоһо» (мәғәнәне анормаль аңлау) менән оҙатылған «мотивлаштырылмаған үҙ-ара бәйләнештәр күренеше», тип билдәләй.
Конрад тәүҙәрәк был күренеште психозда осрай торған ысынбарлыҡты когнитив боҙоп күрһәтеү, тип аңлата, әммә хәҙер был термин, мотлаҡ психик боҙолоуҙар булғанда ғына түгел, һау-сәләмәт индивидтарҙа ла шуға оҡшаш тенденцияларҙы тасуирлағанда, киңерәк файҙаланыла.

Статистика күҙлегенән сығып ҡараһаҡ, апофения беренсе төр хата тип классификациялана.

Апофения йыш ҡына паранормаль күренештәрҙе йәки дини раҫлауҙарҙы аңлатыуға хеҙмәт итә, журналистар спекуляцияһында файҙаланыла.

«Йәйғорҙоң ҡараңғы яғы» теорияһына ярашлы— Pink Floyd британ төркөмө альбомы *The Dark Side of the Moon* һәм «Оз иленең тылсымсыһы» кинофильмы (1939) тулыһынса тап килә һәм бер бөтөн нәфис әҫәр тип атарлыҡ, әгәр Metro-Goldwyn-Mayer киностудияһының заставкаһында Лео өсөнсө тапҡыр ырылдағандан һуң, шундуҡ музыка тоҡандырһаң, тулыһынса тап килә һәм бер бөтөн нәфис әҫәргә әйләнә. Pink Floyd был теорияны һәр ваҡыт кире ҡаҡты.

## Әҙәбиәт
*  (оригинал — )

## Һылтанмалар
* Панчин, Александр Юрьевич  (выступление на физическом факультете СПбГУ в рамках международной научно-практической конференции «Лженаука в современном обществе»)
Бычков Иван Дмитриевич

**Иван Дмитриевич Бычков** (1873 йыл — 2 сентябрь 1937 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Өфө губернаһынан I саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, финанс комитетында тора. Хеҙмәтсәндәр фракцияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Иван Дмитриевич Бычков 1873 йылда Минзәлә өйәҙенең Орловка ауылында (хәҙер Татарстандың Туҡай районы) тыуа.
Иген үҫтереү менән шөғөлләнгән крәҫтиән. Ике класлы Мысовочелны училищеһында белем ала.

1903 йылдан волость старшинаһы вазифаһына кандидат булып тора.
1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында Думаны таратыуға ҡаршылыҡ билдәһе итеп дәүләт власы органдарына гражданлыҡ буйһонмауына саҡырыусы «Халыҡ вәкилдәренән — халыҡҡа» («Выборг өндәмәһе») өндәмәһенә ҡул ҡуя.

Енәйәт Уложениеһың 129-сы статьяһының 1-се өлөшө, 51-се һәм 3-сө пункттары буйынса хөкөм ителә. Ләкин ауырыу сәбәпле төп эш буйынса 1907 йылдың 12-18 декабрендә үткән процеста ҡатнаша алмай.

Революциянан һуң итексе булып эшләй. Татар АССР-ының Туҡай районы, Орловка ауылында йәшәй.

1937 йылдың 10 авгусында ҡулға алына. 1937 йылдың 31 авгусында Татар АССР-ы НКВД-һының тройкаһы 58-10 статьяһы буйынса ғәйеплә, атырға хөкөм итә. 1937 йылдың 2 сентябрендә атыла. Алабуға ҡалаһында ерләнә. 1990 йылдың 31 ғинуарында аҡлана.

## Әҙәбиәт
* Государственная дума первого призыва. Портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — М., 1906. — С. 86
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (портреты и биографии). Первый созыв. — М., 1906. — С. 366
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.  C. 75.
* Энциклопедический словарь Гранат: В 58 т. М., 1910—1948. Том 17, Стр. 3
* 

## Иҫкәрмәләр
Серебряков Иван Давыдович

**Серебряков Иван Давыдович** (1881 йыл — 1914 йыл) — эшсе, Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Иван Давыдович Серебряков 1881 йылда Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе, Йүрүҙән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ике класлы завод мәктәбен тамамлай. Йүрүҙән заводының механика бүлексәһендә эшсе була. Хәрби хеҙмәтен Варшавала Литва полкының лейб-гвардияһында үтә. Демобилизациянан һуң, Өфө губернаһына ҡайтып, шул уҡ заводта конторщик булып эшләй. «Драма сәнғәтен һөйөүселәр» эшселәр түңәрәген ойоштора. РСДРП сафында тора, большевик.

1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Социал-демократик фракция составына инә. Думаның хәрби-ялан судын бөтөрөү буйынса һәм аграр комиссияларҙа тора. Эшһеҙҙәргә ярҙам итеү мәсьәләһе буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.

1907 йылдың июнендә Дума ҡыуып таратылғандан һуң социал-демократтарҙы эҙәрлекләү башланғас йәшерен рәүештә Бельгияға эмиграциялана. Льежда университетҡа йөрөй, сөнки С. В. Аникиндың хәстәрлеге һөҙөмтәһендә бай рус нәшриәтсеһенән стипендия ала. Уның Йүрүҙәндәге туғандары бельгия маркаһы менән хаттар алып тора, әммә Беренсе донъя һуғышы башланыу менән бәйләнеш өҙөлә.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, 1914 йылда вафат була.
## Хәтер
Йүрүҙән ҡалаһында Зайцев, 62 урамындағы ҡасандыр И. В.Серебряков йәшәгән йорт бөгөн мәҙәни мираҫ объекты итеп һаҡлана.Ҡала урамының береһенә уның исеме бирелгән, Халыҡ музейында портреты ҡуйылған
## Әҙәбиәт
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 369.
* ''Рышкевич М. Е.'' СЕРЕБРЯКОВ Иван Давидович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 260.

### Сығанаҡтар
* *Деревянин В. И.* Пламенные сердца: биографические очерки. — Челябинск : Южно-Уральское книжное издательство, Вып. 1. — 1972. — 303 c.
* 
### Архивтар
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 388; Дело 555. Лист 5.

## Иҫкәрмәләр
Әзербайжан аты

**Әзербайжан аты** ( ) - тау тоҡомо менге-йөк төрөндәге аттар, элек-электән Әзербайжан территорияһында *үрсетелә*. 

Әзербайжан аттары оҙаҡ йәшәүе, сыҙамлығы, юғары эш сифаты менән айырылып тора, шулай уҡ көтөүҙә йөрөтөүгә яҡшы яйлаштырылған. Әзербайжан аттарының конституцияһы көслө, етеҙ, ҡоро һөйәкле . Төҫтәре төрлө. Был тоҡомдо "үҙ эсендә" үрсетеп тә, ғәрәп һәм терек тоҡомдары менән ҡушып та яҡшырталар. 

## Төрҙәре
Әзербайжан аты бер нисә төрҙө үҙ эсенә ала, улар үҙ үҙенсәлектәренә эйә һәм үрсетеү урыны буйынса аталалар; ҡарабах аттары, куба юрғаһы, ширван аттары һәм делибоздар (яҡшыртылған төр, нигеҙҙә, Азербайжандың Газах өлкәһендә үҫтерелә, шуға күрә делибоздың тағы бер исеме - газах аттары). 

### Ҡарабах аты

Карабах аты - бик боронғо тау аты. Ул XVIII быуатта Таулы-Ҡарабахта сығарылған һәм бороңғо Иран, Төркмәнстан, һуңынан ғәрәп аттары йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән. Был төр Әзербайжан ир-аты аты Рәсәйҙең көньяғында һәм Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә ( Польша, Франция ) йылҡы үрсетеүгә ҙур йоғонто яһай. Ҡарабах аттары оҙон юлдарҙа сыҙам. Ҡарабах атын үрсетеү эше ҡасандыр Әзербайжан ССРының Агдам йылҡы заводында башҡарылған  . 

### Делибоз
Делибоз - Азербайжандың Газа, Акстафа, Товуз өлкәләрендә үрсетелгән тау аттары тоҡомо. Был тоҡом XVIII быуат аҙағы - XIX быуат башында ҡарабах тоҡомо йоғонтоһонда көнсығыш ат тоҡомдары менән урындағы аттарҙы ҡушып үрсетелгән . Делибоҙҙар тынғыһыҙ, шул уҡ ваҡытта юрғалап сабыуҙары менән танылған . Уларҙың сәләмәтлеге ныҡ, оҙон ғүмерлеләр һәм үрсемлеләр. Аттар ҡышты диңгеҙ бейеклегенән 500 м бейеклектә урынлашҡан көтөүлектәрҙә үткәрәләр . 

### Куба юрғаһы
Куба юрғаһы - XIX быуатта Баҡы, Шамахы һәм бигерәк тә Куба райондарында урындағы киң таралған нәҫел (тоҡом  исеме шуға күрә бирелгән). Ике йәшлек аттарҙың 1600 м йыраҡлыҡҡа уртаса тиҙлеге 3 минут 25,4 с. Хәҙерге ваҡытта Куба юрғалары ғәрәп һәм терек тоҡомдары менән ҡушып яҡшыртыла  . 

## Донъяла танылыуы
2006 йылда, Рәсәй Федерацияһы Президенты призына ярыштар үткәрелгән Мәскәү ипподромында, Азербайжандан *Эшкия* исемле ат финиш һыҙығына беренсе булып, Мәскәү янындағы "Восход" йылҡы фермаһының *Сателлит тигән аты* менән бер үк ваҡытта килә. Был уҙышта 12 ат - Рәсәйҙеке 7  була һәм БДБ илдәренән 5 ат ҡатнаша . 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Книга о лошади, под ред. С. М. Будённого, т. 1, М., 1952.
* Азербайджанская Советская Энциклопедия. Том 1. Стр. 134. *Азербайджанская лошадь*.

## Һылтанмалар

* Азербайджанская лошадь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 1-й том— М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Canalı Mirzəliyev. At muraddır, insanların dostudur. // «Mədəniyyət» : газета. — 2008. Архивирование 30 декабря 2010 года.(азәр.)
Әшә (йылға)

**Әшә** () — Әшә ҡалаһына исем биргән йылға, Әшә ҡалаһы ситенән аға. Ҡала был йылға буйында 1898 йылда Әшә-Балашово суйын иретеү заводы төҙөү айҡанлы барлыҡҡа килә.

## Географияһы
Әшә йылғаһы Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы ерҙәре аша аға, Эҫем йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы.

Силәбе өлкәһе Әшә районында урынлашҡан Ҡаратау битенән баш ала һәм юғары ағымында кеше йәшәмәгән урындарҙан аға. Эҫем йылғаһына уның тамағынан 120 км өҫтәрәк Әшә ҡалаһы ситендә килеп ҡушыла.

82 ҡушылдығы бар. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 180 км. Силәбе өлкәһенең тәбиғәт һәйкәле.

## Тәбиғәт һәйкәле
Әшә йылғаһы 1987 йылдың 6 октябрендә халыҡ депутаттарының Силәбе өлкә Советы тарафынан гидрологик тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителгән  һәм хужалыҡта файҙаланыуҙан алмайса 805,3 га майҙан билдәләнгән.Ул тәбиғәт һөйкәле булараҡ тәбиғәтте һаҡлау, мөхит тыуҙырыусы, ғилми-танып белеү һәм рекреация әһәмиәтенә эйә .

## Тарихы
Ҡасандыр йылға буйында махсус торлаҡ пункттар, ағас бысыу һәм күмер яндырыусы ауылдар: Үрге Әшә, Ивановка, Тройчатка булған

Хәҙерге ваҡытта Әшә йылғаһы буйында Точильный ҡасабаһы  урынлашҡан. Ул ҡасандыр Әшә-Балашов заводы ихтыяждары өсөн тирә-яҡ урмандарҙы ҡырҡыусыларҙың балталарын сыныҡтырыу өсөн ҡайраҡ түңәрәктәр яһаусыларҙың йәшәү урыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Әшә-Балашов заводы, һуңынан Әшә заводы 1947 йылға тиклем ағас күмере ҡулланып эшләгән .

## Һыу реестры мғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрының мғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына инә, һыу хужалығы йылға бассейны - йылға башынан тамағына тиклем — Эҫем йылғаһы, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама йылғаһы.

## Этимологияһы
Йылға исеменең килеп сығышын Свердловск өлкәһе төбәкте өйрәнеүсеһе, географы, топонимдар белгесе Шувалов Николай Ивановичтың "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатылыуынса, ике фараз осрай:Аша, река, правый приток Сима, бассейн Белой; город областного подчинение; районный центр. Поселок основан в 1898 г. в связи со строительство металлургического завода, с 1933 г.— город. Название имеет два толкования. Одно рассматривает топоним с точки зрения оценки местных природных условий,  с тюркским глагол ас, аш — «переваливать», «переходить» (через горы), т. е. река, пробивающаяся через горы. Другое толкование из этнический терминологии. В первоисточникахрека называется Асса (звуковое соответствие «с» и «  ш»), что позволяет отнести название к родоплеменному «ас», «ассы», «аша». Род асс, ас входит в племя катайцев.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Аша // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Сығанаҡтар

* Река Аша
* Аша//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Харитонов Константин Петрович

**Харитонов Константин Петрович** (16 июнь (28 июнь) 1881 йыл − 1942 йыл) — земство эшмәкәре. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының III саҡырылыш (1907—1912) Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Константин Петрович Харитонов Өфө губернаһы дворяндары нәҫеленән. Дине — православие. Дәүләт контролеры Петр Алексеевич Харитонов менән Елена Константиновна Кауфмандың улы, инженер-генерал К. П. Кауфмандың ейәне. Өфө губернаһы ер биләүсеһе (2300 дисәтинә).

Санкт-Петербургтың 3-сө гимназияһын (1900) һәм Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлаған (1905).

Университетты тамамлағандан һуң Өфө округ судына кандидаттар исемлегенә индерелә. Тиҙҙән, өлкән кандидат һынауы үтеп, Өфө ҡалаһы буйынса прокурор ярҙамсыһы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Өфөлә хеҙмәттә булғанда ла уңышһыҙлыҡтан зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү буйынса 1907 йылда ойошторолған Ирекле-иҡтисади йәмғиәт хеҙмәте комитеты эшендә лә ҡатнаша. 1908 йылдың көҙөндә Мәскәүгә, сенатор Гарин ҡарамағына ебәрелә. Өфө өйәҙе һәм губерна земство йыйылыштары гласныйы, почетлы мир судьяһы итеп һайлана.

1909 йылдың 29 авгусында Дәүләт Думаһына өҫтәмә һайлауҙарҙа Өфө губернаһынан депутат В. Е. Косоротов урынына һайлана. Прогрессистар фракцияһына инә. Һорауҙар, һунарсылыҡ һәм закондар сығарыу күҙаллауҙары йүнәлештәре буйынса комиссиялар ағзаһы була. 1911 йылда Өфө өйәҙ земство управаһы рәйесе итеп һайлана, был вазифала бер йыл ултыра. III саҡырылыш Дәүләт Думаһында вәкәләт мөҙҙәте үткәс, Өфө губернаһына земство эшмәкәрлегенә кире ҡайта.

Граждандар һуғышында Себерҙә Аҡ хәрәкәттә ҡатнаша. 1918 йылдың 30 сентябрендә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтеҡарамағындағы юридик кәңәшмәлә тора. 1919 йылдың 12 ғинуарында юрисконсульт була, ә 28 февралдән — адмирал Колчактың Рәсәй хөкүмәтендә эштәр идаралығы юристконсульты. 1919 йылдың 13 июненән Юғары хакимдың һәм Министрҙар советының эштәр идарасыһы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, бер нисә тапҡыр баш управляющий вазифаһын башҡара. Бынан тыш, Бөтә Рәсәй земство союзының Баш комитетының көнсығыш бүлеге ағзаһы була.

Колчак еңелгәндән һуң Ҡытайға эмиграциялана. 1920 йылдан Харбинда йәшәй. Харбиндың ҡала эргәһе банкыһы идараһы ағзаһы була, Ҡытай-Көнсығыш тимер юлында хеҙмәт итә. Харбинда Өфө ҡалаһы яҡташтар ойошмаһын етәкләй. 1942 йылда вафат була.

## Сығанаҡтар
* Памятка бывшим ученикам С.-Петербургской 3-й гимназии. — Санкт-Петербург, 1911. — С. 76.
* Адрес-календари Уфимской губернии на 1912—1913 годы. — Уфа, 1912—1913.
* 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанского, 1910.
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917.  — Москва: РОССПЭН, 2008.
* *В. И. Шишкин*. Временное Всероссийское правительство: сборник документов и материалов. — Новосибирск, 2010. — С. 236.

## Һылтанмалар
*
Башҡортостан мариҙары

**Башҡортостан  мариҙары** (үҙатамалары *мари, марий*) - Марий Эл Республикаһының төп халҡы. Рәсәй Федерацияһында 643,7 мең кеше, шуларҙан Марий Илдә 324,4 мең, Башҡортостанда 105,7 меңе йәшәй (1989).

## Тарихы
Дөйөм алғанда Мишкә, Ҡалтасы, Бөрө, Дүртөйлө, Яңауыл, Шаран, Краснокама, Балтас, Нуриман райондарында йәшәйҙәр. Ҙур Рәсәй энциклопедияһы шундай мәғлүмәт бирә:Живут также на северо-западе Башкирии (103,7 тыс. чел.  ; составляют почти 2/3 населения в Мишкинском и Калтасинском районах 
 240-тан артыҡ ауылдары бар. 

35,1 мең кеше (33%) -Түбән Кама, Өфө, Бөрө, Яңауыл һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәй. Көнсығыш мариҙарҙың күпселеге мәжүсиҙәр булып ҡала, бер өлөшө - христианлыҡ, күпмеһелер ислам динен тота. 

Мариҙар тураһында беренсе тапҡыр Кама буйы һәм Урал буйында 15-16 быуаттарҙа документтарҙа телгә алына. Һөрөнтө ерҙәр етмәү, көсләп христианлыҡҡа күсереүҙәренән ҡасып Башҡортстанга күсенәләр. Күсеп килеүселәрҙең ағымы 17-18 быуаттар аҙағына көсәйә. 

1897 йылда Өфө ҡалаһында халыҡ һанын ҡабул итеү мәғлүмәттәре буйынса мариҙар 80,6 мең кеше, 1912 йылда - 90,5 мең иҫәпләнгән.

Мариҙар тарихи әҙәбиәттә, иҫәп алыу документтарында "" (сирмештәр) исеме аҫтында телгә алына; башҡорттар уларҙы "сирмеш"тип атай. 

Башҡортостанда көнсығыш мариҙар этнографик төркөмдәр барлыҡҡа килтерә: Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары араһында урынлашҡан (үҙҙәрен "упо мари", йәғни "өфө мариҙары" тип атай), Ыҡ - Сөн (бәләбәй мари), Ҡариҙел башы - Сылва (урал мари), Кама буйы (чолман мари) ауылдары айырымланып тора. 

Башҡортостан мариҙары башлыса игенселек, малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнә. 

Ҡатын-кыҙҙар араһында өйҙә етештереү шөғөлдәре: киндер һәм етен эшкәртеү, туҡыу, үреү, бәйләү, сигеү үҫеш алған.

## Көнкүрештәре
Мари ауылдарына (сола, аул) йорттарҙың тарау-торау урынлашыуы хас. Урам пландары буйынса  төҙөкләндереү эштәре 19-сы быуаттың 30-40-сы йылдарында башланған. Мариҙарҙың торлаҡ архитектураһы Волга-Урал төбәгенең урман буйы өсөн типик булып тора. Өй (мариса порт) бер бүлемле бура  һәм соландан тора; уларҙы ҙурайтыр өсөн төкөтмә (мариса вашпорт) яһағандар. Ҡыйыҡтарын таҡта ҡыртышы, ҡабыҡ менән, урманлы далала - һалам менән япҡандар.

Торлаҡты туҡылған һәм сигелгән таҫтамал, биҙәкле тышлыҡ һәм пәрҙәләр, балаҫтар һәм үҙҙәре сепрәктәрҙән туҡыған әрмәктәр менән биҙәйҙәр. Йорт ихатаһында (сурт) ҡазан аҫып ҡуйылған асыҡ усаҡлы, ҡабыҡ түбәле, йәйге кухня хеҙмәтен үтәүсе аласыҡтары (кудо) була, улар элек ғаиләнең изге урыны, өй эйәһе (кудо водыж) йәшәгән урын һаналған.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
* Эрвел Марий

## Әҙәбиәт

* Марийцы// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 17-й т. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Муреев П.М. Из жизни и быта марийцев Башкирии //Краеведческий сб. Өфө, 1928-30, №3-4; Бараг Л.Г. Марийские предания Башкирии //Фольклор народов РСФСР. Өфө, 1977;
* Козлова Т.И. Очерки этнический истории марийского народа. М., 1978.

## Һылтанмалар

*  Марийцы//Большая российская энциклопедия
* Марийцы//Энциклопедия Башкортостана
Башҡорт ярусы

**Башҡорт ярусы** - таш күмер  системаһының  урта бүлеге түбәнге бүлексәһе  .

## Тасуирламаһы
Стратотипта (Аҫҡын йылғаһы, Таулы Башҡортостан) һай диңгеҙ һыуы ултырма карбонат тоҡомдары - 225 м ҡеүәтле доломит ҡатламлы эзбизташтарҙан барлыҡҡа килгән. 

Беренсе тапҡыр ярусты геология-минералогия фәндәре докторы, палеонтолог, брахиоподтарҙы ғилми хеҙмәткәр *Софья Викторовна Семихатова* (1889-1973) 1934 йылда Көньяҡ Уралда, Елем һәм Йүрүҙән йылғалары бассейнында Юғары Лука ҡасабаһы (Силәбе өлкәһе) янындағы Йүрүҙән йылғаһының типик киҫелеше булған һул ярында айырып күрһәтә. 

Аҫҡын йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) буйы гипостратотибында һай диңгеҙ карбонат ултырмаларынан (доломит ҡатыш эзбиз) тора; ҡалынлығы 225 м. Ылымыҡтар, фораминиферҙар, брахиоподтар һ. б. менән үҙенсәлекле. 4 ярым ярусҡа бүленә: һүрәм, әкәүәҙ, аҫҡынбаш,архангел; түбәнгеһе һәм үргеһе һәр береһе — ике горизонтҡа, икенсе һәм өсөнсөһө шул уҡ исемдәге горизонттар кимәленә тап килә. 

Башҡортостандың платформалы өлөшөндә башлыса карбонат тоҡомдарынан тора, скважиналарҙағы ҡалынлығы 20-90 м; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә  Елем һәм Егән йылғалары районында ҡалынлығы 195-275 м. Йүрүҙән һәм Әй йылғалары бассейнында ғәҙәттә ярым ярус ултырмалары юҡ, ҡалынлығы 110-210 м. Йылайыр синклинорийында һүрәм, әкәүәҙ һәм аҫҡынбаш ярым ярустары — карбонат тоҡомдарынан, архангел ярым  ярусы — аргиллит, ҡомташ, эзбиз конгломераты, мергелдән (күгәрсен свитаһы) тора; ҡалынлығы 400-500 м. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнсығыш битләүендә Йәнгел йылғаһы районында органоген эзбизташтарҙан, һирәгерәк карбонат - терриген тоҡомдарҙан ғибәрәт; ҡалынлығы 200-250 м.

Башҡортостандың платформа өлөшө булған өлөшөндә улар эзбизташлы быраулау скважиналары буйынса ғына билдәле, унда улар урта ташкүмер карбонат нефть-газ йөрөтөү комплексы составына инәләр. Ярустың иң яланғас карбонат киҫелештәре Ағиҙел, Егән, Аҫҡын йылғалары буйында; был урындарҙа уларҙың ҡеүәте 195-275 метрға етә. Оло Ыҡ йылғаһынан көньяҡтараҡ урындағы ярым ярус кремний-балсыҡ-карбонат ҡатламдары ҡеүәте 250-300 м. Юғары ярым ярус үрге башҡорт-мәскәү флиш ҡалынлығы составына инә, уның ҡеүәте 2000 м самаһы. . 

Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау итәгендә органик һәм биоген эзбизташтары яланғас булып 370 метрға тиклем Оло Ҡыҙыл, Төйәләҫ йылғалары ярҙары буйлап һуҙылған, ҡомташ, алевролит, аргиллит ҡатламдары 2000 метрға тиклем осрай .

## Мәскәү ярусы менән бәйләнеш
Мәскәү ярусын  тапҡан һәм фәнни яҡтан тасуирлаған ғалим *С.Н. Никитин* Мәскәү ярусын карбондың урта бүлеге эквиваленты булараҡ айырып күрһәткән һәм уның Урал карбонының бөтә урта бүлегенә параллеллеге тураһында һөҙөмтәгә килгән..

Мәскәү ярусы урта бүлектең башҡорт ярусы артынан  эйәрә һәм таш күмер системаһының түбәнге бүлегенең ҡасим ярусына тиклем бара. Ярус тупһаларын 311,7 ± 1,1-307,2 ± 1 млн йыл элек интервал менән билдәләнгән..

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Башкирский ярус // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Стратиграфические схемы Урала. Екатеринбург, 1993.
Клоков Дмитрий Вячеславович

**Клоков Дмитрий Вячеславович** (18 февраль 1983 йыл — Рәсәй ауыр атлетика спортсыһы, 105 килограмдан ашыу һәм 105 кг тиклем ауырлыҡ категорияһларында сығыш яһай, 2001 йылдан Рәсәй милли йыйылма командаһы ағзаһы.

Дмитрий Васильевич Клоков 1983 йылдың 18 февралендә Мәскәү өлкәһе Балашиха ҡалаһында тыуған. Башҡорт физик культураһы институтын тамамлаған.

Пекиндағы 2008 йылғы олимпия уйындарының көмөш призеры.

Донъя чемпионы (2010), Донъя чемпионаттарының көмөш призеры (2010, 2011). Донъя чемпионаттарының ике тапҡыр бронза призеры (2006, 2007).

Европа чемпионы (2010).

Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы (2005, 2006, 2011), Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2007), Рәсәй чемпионатының ике тапҡыр бронза призеры (2008, 2013).

105 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2004), 105 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй кубогының бронза призеры (2004), 105 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй кубогының көмөш призеры (2005).

Юниорҙар араһында Донъя, Европа һәм Рәсәй чемпионы.

2015 йылдың 31 майында штангасы булараҡ үҙенең спорт карьераһын тамамлауы тураһында рәсми рәүештә иғлан итте.

## Ярыштар һөҙөмтәләре

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2008 йылда Пекинда XXIX олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*

## Ғаиләһе
* Атаһы — Клоков Вячеслав Иванович, тсовет ауыр атлетика спортсыһы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, 1983 йылғы Донъя һәм Европа чемпионы (110 кг тиклемге ауырлыҡта), ике тапҡыр Европа һәм Донъя чемпионаттарының көмөш призеры (1981, 1982). Ауыр атлетика буйынса Рәсәй ауыр атлетика федерацияһы президентының (1997—2000).
* Ҡатыны — Клокова Елена Григорьевна
* Ҡыҙы — Клокова Анастасия Дмитриевна (12.07.2010)
* Һеңлеһе — Клокова Анна Вячеславовна

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дмитрий Клоков  на сайте IWF
* Профиль на sports-reference.com 
* Канал Дмитрия Клокова на YouTube
* Дмитрий Клоков в Instagram
* Профиль Дмитрия на Sports.Ru
* Сайт Дмитрия Клокова
Төньяҡ Урал

**Төньяҡ Уралда** — Урал тауҙары тау системаһы, Косьвинский Камень тигән еренән уның менән күрше Конжаковский Камень (59° с. ш.) тигән урынға көньяҡта Тельпосиз тау теҙмәләренең битләүҙәренең төньяҡ ҡашлағына, дөрөҫөрәге, уны төньяҡтан уратып аҡҡан Щугер йылғаһы ярына, тиклем йәйрәп ята.

Урал һырттары бында, дөйөм киңлеге 50-60 километрға тиклем булып, ҡәтғи бер нисә параллель һырттар һәм ҡырластар менән көньяҡтан төньяҡҡа теҙелгән. Рельефы урта таулы, йәғни боронғо тигеҙләнгән тауҙарҙың күтәрелеүе һәм артабанғы боҙлоҡтар тәьҫире һәм хәҙерге һыуыҡ елгә ашалыу һөҙөмтәһендә, яҫы түбәле.

Төньяҡ Уралтауҙың төп түбәләре йыш ҡына һыуайырғыс һырт яғында урынлашҡан: Конжаковский Камень Таш (1569 м), Денежкин Камень Таш (1492 м), Чистоп (1292 м), Отортен (1182 м, башҡа карталарҙа бейеклеге 1234 метр), Кожим-Из (1195 м), Тельпосиз (1617 м). Ҡаты тоҡомдар ҡалдыҡтары, күркәм ҡаялар һәм эргә тирәһендәгеһе ашалып емерелгәндән һуң тороп ҡалған яңғыҙ тау тоҡомо ҡалдыҡтары останцы айырыуса ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Улар араһында иң билдәлеләре Маньпупунёр, Торре-Порре-Из, Мунинг-Тумп тауҙарында осрай.

Төньяғы Уралдың иң төпкөл һәм кеше аяғы бҫмаған райондарының береһе. Уның түбәләренең береһе Медвежий Угол (Айыу мөйөшө) түбәһе атамаһын йөрөтә. Төньяҡтараҡ Ивделдән, Вижай һәм Ушманан төньяҡҡараҡ тораҡ пункттар юҡ тиерлек, шуға юлдар ҙа юҡ. Тауҙарға көнсығыштан да, көнбайыштан да үтеп сыҡҡыһыҙ урмандар һәм һаҙлыҡтар килеп терәлә. Климаты етерлек ҡырыҫ. Тауҙарҙа йәй эсендә иреп өлгөрә алмаған ҡарҙар ята. Конжаковский Ташы киңлегенә тиклем мәңгелек туңлыҡ таптары осрай. Был райондарҙа боҙлоҡ булмаһа ла, Төньяҡ Уралдың иң бейек тау теҙмәләре Тельпосиз карҙарында ике бәләкәй боҙлоҡ табылған.

Файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Бында боксит (Красная шапочка Ҡыҙыл башлыҡ ятҡылығы), марганец һәм тимер мәғдәндәрен (Полуночное һәм Ивдель), һоро күмер (Карпинск) һәм Серовский ятҡылыҡтары төркөмөнән төрлө мәғдәндәр сығаралар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ТӨНЬЯҠ УРАЛДЫҢ  // Ҙур рәсәй энциклопедияһы. Электрон версия (2017); мөрәжәғәт дата: 06.04.2020
*
Зарина Екатерина Ивановна

**Зарина Екатерина Ивановна** (ҡыҙ фамилияһы **Новикова**; 1 октябрь 1837 йыл— 25 ғинуар 1940) — урыҫ яҙыусыһы, мемуарҙар яҙыусы.

## Биографияһы
Екатерина Ивановна Зарина 1837 йылдың 1 октябрендә Анапа ҡалаһында тыуған  (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1835 йылда.). Оҙаҡ ваҡыт  Сердобскта һәм Пенза  губернаһының  Сердоб  өйәҙе Пяша ауылында йәшәй.   Пензала  дворян пансионын тамамлай. 1859 йылда   Санкт-Петербургҡа күсеп килә. «Современник» журналы,  «Русь» гәзите,  «Русский паломник» журналы менән хеҙмәттәшлек итә. Екатерина Ивановна күп кенә хикәйә, повесть, пьесалар авторы. Уның иң әһәмиәтле эштәренең береһе — «Николай Бронский» романы. Хәтирәләрендә  Пензаға арналған биттәр бар.

Зарина Екатерина Ивановна  әҙәби тәнҡитсе, шағир, тәржемәсе Зарин Ефим Федоровичта кейәүҙә була.

Яҙыусы һәм әҙәбиәт белгестәре Андрей Ефимович  (1862-1929) һәм Федор Ефимович (1870— 1941) Зариндарҙың  һәм архитектор  Сергей Ефимовичтың әсәһе.

Әҙәби эшмәкәрлеген Некрасовтың  «Современник» журналында башлай: 1863 йылдың декабрендә  уның тәүге әҫәре, «Питомцы» хикәйәһе аноним баҫылып сыға.

Олоғайғас мемуарҙар яҙа.  900 биттән торған ҡулъяҙмала мемуарҙары  әлегә тиклем нәшер ителмәгән. Екатерина Ивановна ярты быуаттан ашыу Петербургтың әҙәби даирәләренә яҡын була. Башлыса, ул  «Отечественные записки» журналы нәшерсеһе А.А.Краевский менән йыш осраша. 

Зарина Екатерина Ивановна 103-сө йәшендә 1940 йылдың 25 ғинуарында. Ленинград янындағы Пушкин ҡалаһында  вафат була.

## Баҫмалары

* 
* 
* роман «Разбитая жизнь», СПб., 1894
* «За честь», М., 1898
* «Неприступная», 1898
* роман «Князь Борис Тишин», СПб., 1904
* «В плену у горцев», М., 1915
* рассказ «Питомцы», 1863
* роман «Николай Бронский»
* «Три друга» М., 1910, 1917

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Савин О. М.* Зарины // Пензенская энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2001. — С. 191—192.
* Некролог // Лит. газ. — 1940. — № 7 (858; 5 февр.). — С. 6.

## Һылтанмалар

* Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор»
* Бековский район Пензенской области
Водовозов Василий Иванович

**Водовозов Василий Иванович** (, Санкт-Петербург — , шунда уҡ) — урыҫ педагогы, , балалар яҙыусыһы; яҙыусы һәм педагог Е. Н. Водовозованың ире.

## Биографияһы
Коммерция училищеһы (1835-1842) һәм Санкт-Петербург университетының филология факультетында   уҡый. Университетты тамамлағас (1847 йыл) Варшава гимназияһында, 1851 йылдан  1-се Петербург гимназияһанда уҡыта.

Йәкшәмбе мәктәбен ойоштора, уның етәксеһе (1861-1862) була, Смольный институтында (1860—1862), ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар семинарияһанда (1863), һуңыраҡ Аларчин ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1870) уҡыта. Сит илгә булған сәфәрҙәрендә  халыҡ мәғарифы менән таныша

Водовозовтарҙың «шишәмбеһендә» В. А. Слепцов, П. И. Якушкин, В. С. Курочкин һәм  Н. С. Курочкин, П. А. Гайдебуров була. 1866 йылда дәүләт уҡыу йорттары эшенән бушатыла.  Төп эше әҙәби эшмәкәрлек була.

Смоленск православие зыяратында ерләнә.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
Тәүге мәҡәләһе  — «Заметки о современном образовании в Германии» мәҡәләһе («Журнал Министерства народного просвещения»,  1856). «Библиотека для чтения», «Отечественные записки», «Современник», «Вестник Европы», «Русское слово» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙа 120-нән ашыу эшен: тәржемәләр, педагогика буйынса мәҡәләләр, Европа илдәрендәге мәктәптәр тураһында очерктарын, тәнҡит мәҡәләләр, балалар өсөн әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләрендә һәм әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы буйынса хеҙмәттәрендә әҫәрҙең художество әһәмиәтен уның ижтимағи һәм әхлаҡи мәғәнәһенә бәйле икәнлеген күрһәтә.

Балалар өсөн популяр китап төҙөүсе  булараҡ танылған. «Рассказы из русской истории» (выпуск 1—2, Санкт-Петербург, 1861—1864) Водовозовтың инеш һүҙҙәре һәм аңлатмалары менән  тарихи документтар йыйынтығынан ғибәрәт. «Книга для первоначального чтения в народных школах» (ч. 1, Санкт-Петербург, 1871; 18-е издание 1887) һәм уға «Книга для учителей» (Санкт-Петербург, 1871; 5-е издание, 1879) методик ҡулланмаһы  К. Д. Ушинский  премияһы менән билдәләнә. «Детские рассказы и стихотворения» (Санкт-Петербург, 1871, 1876), «Новая русская литература (От Жуковского до Гоголя включительно)» (Санкт-Петербург, 1866; 7-е издание, 1908), «Древняя русская литература. От начала грамотности до Ломоносова» (Санкт-Петербург, 1872), «Русские сказки в стихах» (Санкт-Петербург, 1883)  китаптары авторы һәм төҙөүсеһе.

## Тәржемәләре
Ун тел белә һәм рус теленә  Анакреон, Софокл, Гораций, Катулл, Лукиан, Дж. Байрон, И. В. Гете, Генрих Гейне, П.Ж. Беранже әҫәрҙәрен тәржемә итә.  Бынан тыш, сит ил әҙәбиәте тураһындағы мәҡәләләре менән сығыш яһай. Тәржемәләре  «Переводы в стихах и оригинальные стихотворения» (Санкт-Петербург, 1888) йыйынтығына ингән

## Хеҙмәттәре
[Водовозов В. И. Избранные педагогические сочинения [Текст / В. И. Водовозов; сост. В. С. Аранский ; под ред. В. З. Смирнова; Акад. пед. наук РСФСР, Ин-т теории и истории педагогики. — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1958. — 632 с.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Русские писатели. 1800—1917: Биографический словарь. — Мю: Большая Российская энциклопедия, 1992. — Т. 1: А — Г. — С. 454—455.
* Василий Иванович Водовозов : Биогр. очерк В. Семевского. — СПб. : тип. Ф. С. Сущинского, 1888. — 170 с.
Альперов Дмитрий Сергеевич

**Альперов Дмитрий Сергеевич** (25 октябрь 1895 йыл — 16 октябрь 1948 йыл) — СССР-ҙың цирк артисы, клоун.

## Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Альперов Мәскәүҙә йәшәгән билдәле клоун *Сергей Сергеевич Альперовтың* улы (1859—1923).

Үҙенең ижади эшсәнлеген акробат-эксцентрик булараҡ башлай. Шунан һуң атаһы С. Альперовтың клоундаларында партнер булып ҡатнаша.

Һуңғараҡ, атаһы менән уртаҡ тел таба алмау сәбәпле, 1914 йылдан үҙаллы рәүештә клоун-сатирик булараҡ сығыш яһай башлай.

Уның ижади эшсәнлегенең ҙур өлөшө Мәскәүҙә уҙа. Уның амплуаһы — дөйөм алғанда, ерән һәм аҡ клоун ролдәре. Башта клоун ***Макс*** (*М. И. Федоров*), унан һуң ***Мишель*** (*М. П. Калядин*) һәм, аҙаҡ килеп, *Н. Л. Лавров* манежда уның партнерҙары була.

Бигерәк тә совет осоронда Дмитрий Альперов клоунада йүнәлешендә уңышҡа өлгәшә. Альперов илдәге сәйәси ваҡиғаларға битараф ҡалмай, шуға күрә уның сатираһы һәр ваҡыт көн ҡаҙағына һуға.

1929 йылда *Владимир Захарович Масстың* сценарийы буйынса «Махновщина» һәм 1930 йылда Владимир Маяковскийҙың «Мәскәү тиҙ яна» () пантомималары ҡуйылышында башҡарыусы һәм режиссёр-ҡуйыусы булараҡ ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Дмитрий Альперовтың һүҙе дошмандарға нәфрәтле һәм киҫкен яңғырай.

«Иҫке цирк аренаһында» (1936) китабы авторы.

1948 йылдың 16 октябрендә Мәскәүҙә вафат булған. Ваганьков зыяратының 4 участкаһында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Альперовы// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* *Дмитрий Альперов*. На арене старого цирка. Записки клоуна. Литературная обработка, предисловие и примечания В. Е. Беклемишевой. М.: Художественная литература. 1936. 404 с.
* Советская цирковая энциклопедия.
* Энциклопедия для детей и родителей. Мир цирка. Том 1. Клоуны. — М.: Кладезь. 1995 г.

## Һылтанмалар
* Альперов Дмитрий Сергеевич
* В мире цирка и эстрады