open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коковихин Юрий Иванович

**Коковихин Юрий Иванович** (22 декабрь 1936 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы. Техник фәндәр докторы, профессор.

220-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән бер нисә монография, шулай уҡ күп авторлыҡ таныҡлыҡтары һәм патенттары бар.

## Биографияһы
Юрий Иванович Коковихин 1936 йылдың 22 декабрендә Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған.

### Белеме
1959 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1966 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда «Исследование прокатки проволоки в многовалковых калибрах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1974 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтында «Теория и практика применения роликовых волок в сталепроволочно-канатном производстве» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай 1978 йылда Ю. И. Коковихинға «профессор» ғилми исеме бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешенә техник фәндәр докторҙары, профессорҙар М. И. Бояршинов һәм М. Г. Поляков етди йоғонто яһай.

### Эшмәкәрлеге
1962 йылдан алып 1981 йылға тиклем Ю. И. Коковихин Магнитогорск тау-металлургия институтында аспирант булып эшләй, ике диссертация яҡлай, шул уҡ йылда ойошторолған «Машина-автоматтар сым һәм канат етештереүҙә» кафедраһының беренсе мөдире була. 1981 йылда Украина ССР-ына күсеп китә һәм Днепродзержинск индустриаль институтында (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) эшләй, 1988 йылдан алып 1995 йылға тиклем «Металдарҙы өйрәнеүсе фән һәм термик юл менән эшкәртеү» кафедраһының мөдире була Һуңынан бер нисә ойошма директоры булып эшләй. Күп кенә хеҙмәттәр авторы, шулар иҫәбендә:

* Технология сталепроволочного производства. (Учебник, 1995).
* Производство низкоуглеродистой проволоки. (Учебник, 1995, в соавторстве).
* Биметаллы и защитные покрытия. Теория и практика. (1997, в соавторстве).
* Проектирование сталепроволочных цехов. (Учебник, 1999, в соавторстве).

Юрий Иванович Коковихиндың ғилми тикшеренеүҙәре метиз етештереүенең махсус технологияһы өлкәһе менән бәйле моно-биметалл сымын эшләү ысулдары, шулай уҡ әҙ пластикалы материалдарҙан: бериллий һәм уның иретмәләренән, алюмин, баҡыр, титан, цирконий, тутыҡмай торған ҡоростан таҫмалар һәм фольга эшләү. Уның етәкселегендә өс докторлыҡ һәм 20-нән артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Ул «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең миҙалдары бар.

Әлеге ваҡытта Украинаның Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович

**Мельцер-Шафран Виктор Владимирович** (30 июль 1914 йыл — 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.

Прокат етештереү теорияһы һәм технологиялары өлкәһе белгесе. Күп кенә уйлап табыуҙар һәм йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

## Биографияһы
Виктор Владимирович Мельцер-Шафран 1914 йылдың 30 июлендә Полтава ҡалаһында тыуа.

### Белеме
1941 йылда Днепродзержинск металлургия институтын (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) «инженер-металлург» һөнәре буйынса тамамлай. ВКП(б.) ағзаһы була. 1953 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтында (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай ««Опережение при прокатке высоких полос» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо уҡ йылда  металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы доценты була. 1970-се йылдар башында «Теоретическое и экспериментальное исследование профиля полос при непрерывной тонколистовой горячей прокатке» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ғалим профессор исемен ала. Уның ғалим булараҡ формалашыуында ҙур ролде техник фәндәр докторы, профессор М. И. Бояршинов уйнай.

### Эшмәкәрлеге
1944 йылдан алып МДМИ-ҙа эшләй. Ул 1972 йылда металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһында профессор була. 1950-се йылдарҙа ул беренсе булып прокат ваҡытында ыңғай һәм кире уҙыу булыуын аса. Ул беренсе булып йэҫе прокатта йоҡа прокатлау станы валоктары профилировкаһын иҫәпләү ысулын уйлап сығара, был Магнитогорск металлургия комбинатында йоҡа прокат стандарын тиҙ  үҙләштерер ергә ярҙам итә. 1970 йылда Виктор Владимирович киң һыҙатлы эҫе прокат технологияһын һәм киң һыҙатлы стандарҙы йыһазландырыуҙы камиллаштырыу буйынса бер нисә фәнни-тикшеренеү эштәрен башҡара. 1980-се йылдарҙа  үҙ фәнни мәктәбенә нигеҙ һала, унда металл биттәрен прокатлау кварто ситлектәрендә күсәр баҫымының барлыҡҡа килеү сәбәптәре теоретик  мәс ьәләләрен сис хәл итә.

Һуңғы йылдарҙағы тормошо Германияла үтә. 1998 йылда вафат була. Уның улы — Мельцер-Леонид Викторович Шафран шулай уҡ ғалим була, Мәскәү  дәүләт техник университетының физика кафедраһында эшләй.

«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* История функционирования научных школ в сфере прокатного производства в МГТУ им. Г. И. Носова в 1940-х − начале 2000-х годов
Болғаҡова Гүзәл Тәлғәт ҡыҙы

**Болғаҡова Гүзәл Тәлғәт ҡыҙы** (7 август 1952 йыл) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012).

## Биографияһы
Гүзәл Тәлғәт ҡыҙы Болғаҡова 1952 йылдың 7 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.
1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай (1982 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр). 1985 йылдан башлап — Өфө дәүләт нефть техник университетында, 2001 йылдын — Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ табыу процестарын өйрәнеүгә, фильтрлау теорияһының физик һәм гидродинамик нигеҙҙәрен үҫтереүгә, математик модель әҙерләүгә бәйле. Г. Т. Болғаҡова флюидтарҙың релаксацион үҙенсәлектәре беленгәндә стационар булмаған режимдарҙы, ике фазалы фильтрлау процестарындағы эффекттарҙы тикшерә; бер төрлө булмаған, структураланған мөхиттәрҙе фильтрлау моделдәрен төҙөй; нефть һәм газ табыуҙың технологик процестарын күҙәтеү һәм улар менән идара итеү мәсьәләләрен хәл итә.
2000 йылда «Неравновесные и нелинейные эффекты в процессах двухфазной фильтрации» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 42 үҙәк матбуғатта.

**Һайланма хеҙмәттәре (үҙәк һәм сит ил матбуғатында баҫтырылған):**

* Неравновесные и нелинейные эффекты в процессах двухфазной фильтрации.// Доклады Академии наук. 1999. Том 366, № 6. С. 768—770. (авторҙашы: Хасанов М. М.)
* Нестационарные режимы неравновесной двухфазной фильтрации.// Прикладная математика и механика. 2000. Том 64, № 2. С. 293—298. (Авторҙашы: Калякин Л. А.)
* Нелинейные и неравновесные эффекты в реологических сложных системах.// Москва — Ижевск, Институт компьютерных исследований, 2003, 288 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2012).
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы (2002) һәм Рәсәй Фәедерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы (2006) Почетлы грамоталары менән бүләкләнгән
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Беньковская Галина Васильевна

**Беньковская Галина Васильевна** (7 март 1955 йыл) — ғалим-генетик. 1992 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). 

## Биографияһы
Галина Васильевна Беньковская 1955 йылдың 7 мартында хәҙерге Ҡаҙағстандың Атырау ҡалаһында тыуған. Күренекле ғалим *В. Г. Беньковскийҙың* ҡыҙы. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1972—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан алып Биохимия һәм генетика институтында эшләй (өҙөклөк менән), 2012 йылдан алып — төп ғилми хәҙмәткәр; 1978—1982 йылдарҙа һәм 1991—1992 йылдарҙа Органик химия институтында эшләй, 1992 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге бөжәктәрҙең стресс реакцияһы үҫешенең популяцион генетик һәм физиологик биохимик аспекттарын өйрәнеүгә арналған. Г. В. Беньковская стресс шарттарында специфик булмаған реакциялар формалашыуының онтогенетик законлылыҡтары, бөжәктәрҙең модель һәм тәбиғи популяцияларының фенетик төҙөлөшө һәм уларҙың насар йоғонтоларға сыҙамлылығының генетик нигеҙҙәре араһындағы бәйләнеште асыҡлай.
 
125-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Докторлыҡ диссертацияһын «Стресс-реакция как механизм реализации адаптивного потенциала особей и популяций насекомых» темаһы буйынса 2006 йылда яҡлай. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәләре — генетика, физиология, экология; төп ғилми өлкәһе — биология фәндәре — энтомология.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**
* Перитроиды и ингибиторы синтеза хитина в борьбе с колорадским жуком. Уфа, 1991 (авторҙаш);
* Средства и методы защиты биополимеров от вредителей. Уфа, 2005 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сведения об официальном оппоненте
Салганик Виктор Матвеевич

**Салганик Виктор Матвеевич** (25 ғинуар 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, РФ Сифат проблемалары академияһы академигы. Прокат производствоһының теорияһы, техникаһы һәм технологияһы өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе.

## Биографияһы
Виктор Матвеевич Салганик 1942 йылдың 25 ғинуарында Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуа. Ата-әсәһе Одессала йәшәгән һәм уҡыған була. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, атаһы фронтҡа китә, әсәһе Магнитогорскийға эвакуациялана.

### Белеме
Магнитогорскийҙың 8-се мәктәбен отличие менән бөтөп, Магнитогорск тау-металлургия институтына (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) уҡырға инә һәм 1965 йылда уны уңышлы тамамлай. 1971 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда аспирантура тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1995 йылда ошонда уҡ докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1996 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. В. М. Салганиктың уҡытыусылары булған техник фәндәр докторҙары, профессорҙар В. В. Мельцер-Шафран һәм М. И. Бояршинов була.

### Эшмәкәрлеге
1990—2013 йылдарҙа В. М. Салганик Магнитогорск дәүләт техник университетының технология һәм сифаты факультеты деканы булһа, 1992 йылдан — металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире лә. Хәҙерге ваҡытта стандартизация, химия һәм биотехнология факультеты деканаты составына инә. 1994 йылда Виктор Матвеевич Нью-Йорк Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Рәсәй инженер академияһының Көньяҡ Урал бүлексәһе эшмәкәрлегендә ҡатнаша.

Виктор Матвеевич Салганик — юғары сифатлы һөҙөмтәле прокат етештереүҙең һөҙөмтәле процестарының математик моделен һәм техника үҫеше һәм технологиялар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Уның ғәмәли фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеге Магнитогорск металлургия комбинатын (ММК) реконструкциялау һәм үҫтереү проблемалары менән бәйле. Эксперт һәм консультант булараҡ ММК-ны үҫтереү мәсьәләләрендә ҡатнаша.

В. М. Салганиктың ғилми етәкселегендә ике тиҫтәнән ашыу кандидатлыҡ һәм алты докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Уның уҡыусылары араһында ММК директорҙар советы рәйесе Виктор Рашников та бар.  500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография, шулай уҡ 50-нән ашыу уйлап табыу авторы.

## Ҡаҙаныштары
* «Рәсәй федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» (1997)
* «Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (2008)
* «Почетлы металлург» (2010)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы ватан (2002)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (2002).
* Силәбе өлкәһе губернаторы премияһы лауреаты (2005).
* Магнитогорск ҡалаһының почетлы гражданы (2002).
* В. М. Салганиктың биографияһы «Бөтә Рәсәй — XXI быуат» энциклопедик һүҙлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* НАУКА — ЭТО ПУТЬ В БУДУЩЕЕ
* Ученый и музыкант, любитель быстрой езды и анекдотов, почетный горожанин и металлург — Виктор Салганик
* Салганик Виктор Матвеевич
* Салганик Виктор Матвеевич
Толомбаев Хәсән Абдулла улы

**Толомбаев Хәсән Абдулла улы** (16 май 1935 йыл — 17 май 2008 йыл) — башҡорт телсеһе, педагог,  педагогия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

## Биографияһы
**Толомбаев Хәсән Абдулла улы** 1935  йылдың 15 майында  БАССР‑ҙың Ейәнсура районы Байдәүләт ауылында тыуған
1958 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.  Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң  Бишбүләк районының Бикҡол тулы булмаған урта мәктәбендә директор  булып эшләй. 
1971—1977 һәм 1979—1988 йылдарҙа  Милли мәктәптәр Ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында эшләй, 1976 йылдан алып һәм 1981 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1977—1979 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта. 
1988—2007 йылдарҙа  (өҙөклөктәр менән) Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында эшләй. 
1990—1996 йылдарҙа мәктәпкәсә тәрбиә һәм башланғыс белем биреү методикаһы кафедраһы мөдире, 1996—1997 йылдарҙа һәм 2000—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында, 1997—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 
Фәнни хеҙмәттәре мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. 150‑нән ашыу фәнни‑методик хеҙмәт, шул иҫәртән урыҫ телле мәктәптәрҙең башланғыс кластары өсөн башҡорт теле буйынса дәреслектәр һәм программалар авторы.

## Дәреслектәре
Толомбаев, Хәсән А. 
* Яҙырға өйрәнеү дәфтәре: уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмалары өсөн (башҡорт телен туған булараҡ өйрәнеүселәр өсөн) "Бүләк" дәреслегенә ҡушымта / Х. А. Толомбаев, М. С. Дәүләтшина. - 25-се баҫма. - Өфө : Китап, 2016. - 47 с. : ил.; 22 см.; ISBN 978-5-295-06381-7 : 10180 экз.
* Филологические науки. Художественная литература -- Языкознание -- Тюркские языки -- Северо-западная (кыпчакская) группа языков -- Башкирский язык -- Преподавание и методика изучения языка -- Учебники и учебные пособия общего характера -- Учебные пособия для начальной школы

## Һылтанмалар
*
*Башҡорт тел белгестәре 
*Яҙырға өйрәнеү дәфтәре

## Иҫкәрмәләр
Болотнов Анатолий Миронович

**Болотнов Анатолий Миронович** (18 ноябрь 1953 йыл) — математик. Физика-математика фәндәре докторы (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2016).

## Биографияһы
Анатолий Миронович (Болотнов 1953 йылдың 18 ноябрендә Смоленск өлкәһе Родьковка ауылында тыуған.
1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм 1988 йылдан алып шунда уҡ уҡыта (2005 йылдан башлап мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире).

**Фәнни эшмәкәрлеге**
  
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы электрохимик системаларҙағы электр ҡырҙарын тикшереүгә һәм уларҙың математик моделен әҙерләүгә арналған. А. М. Болотнов төрлө составлы мөхитле һәм һыҙыҡһыҙ монотон булмаған поляризация характеристикалы өс ҡырлы күп элементлы электрохимик системаларҙа электр ҡырҙарының математик моделдәрен; металдарҙы коррозиянан электромеханик һаҡлау, төҫлө металдарҙы гальваник эшкәртеү технологияһы һәм электролиз процесы алгоритмдарын һәм цифрлы тикшереү программаларын эшләй.

80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми публикациялары:**
* Иванов В. Т., Болотнов А. М. Пакет прикладных программ для численного исследования электрических полей в неоднородных электрохимических системах // Известия высших учебных заведений. Электромеханика. 1991. № 6. С. 21-28.
* Ivanov V.T., Makarov V.A., Bolotnov A.M. Electric field numerical models for anodic protection systems in heat-exchange equipment // Protection of Metals. 1992. Т. 28. № 6. С. 955—960.
* Bolotnov A.M., Ivanov V.T. Numerical Simulation for the Electric Fields of the Anodic Protection of Electrochemical Systems // Russian Journal of Electrochemistry. 1996. Т. 32. № 6. С. 637—640.
* Болотнов А. М. Математическое моделирование и исследование электродного токораспределения в условиях смешанной кинетики // Математическое моделирование. 2000. Т. 12. № 3. С. 11-16.
* Bolotnov A.M., Ivanov V.T. Numerical Simulation of the Anodic Protection Starting Conditions // Protection of Metals. 2001. Т. 37. № 2. С. 173—176.
* Болотнов А. М. Методы граничных элементов в расчетах электрических полей электрохимических систем. Монография. Уфа: РИО БашГУ. 2002. 143 с.
* Bolotnov A.M., Glazov N.N., Glazov N.P., Shamshetdinov K.L., Kiselev V.D. Mathematical Model and Algorithm for Computing the Electric Field of Pipeline Cathodic Protection with Extended Anodes // Protection of Metals and Physical Chemistry of Surfaces, 2008. Т. 44. № 4. С. 408—411.
* Болотнов А. М., Гарифуллина С. Р., Глазов Н. Н., Глазов Н. П., Башаев М. А. Компьютерное моделирование электрических полей в системах катодной защиты трубопроводов // Вестник компьютерных и информационных технологий. 2009. № 5. С. 27-33.
* Болотнов А. М., Хисаметдинов Ф. З. Численные исследования катодной защиты трубопроводов с учетом интервальной неопределенности в исходных данных // Вестник УГАТУ. 2018. Т. 22. № 3(81). С. 105—113.
* Болотнов А. М. Разработка программных приложений в среде BlackBox. Санкт-Петербург: Издательство «Лань». 2018. 144 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре  (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Николаев Анатолий Витальевич

**Анатолий  Витальевич Николаев**  (27 ғинуар 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, топографик анатомия өлкәһе белгесе, медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2007), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1940 йылдың  27 ғинуарында тыуған.

1983 йылдан алып әлеге көнгә тиклем  оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһында, 1988 йылдан алып кафедра мөдире булып эшләй.

2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты

## Фәнни эшмәкәрлеге
Топографик анатомия өлкәһендә белгес.

Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре —коллагенопластика, яраланған ваҡытта репаратив процестарҙы  өйрәнеү, умыртҡа топографияһы, кесе таздың фасциаль-бәйләй торған аппараты,  яңы мөмкинлектәрҙең, шул иҫәптән видеоторакоскопияларҙың  топографик һәм анатомик нигеҙләнеше.

311 хеҙмәт авторы, бер асыштың һәм 28 уйлап табыуҙың авторы

Уның етәкселегендә өс докторлыҡ,  28 кандидатлыҡ  диссертациялары  яҡлана, студенттар һәм уҡытыусылар өсөн ете методик ҡулланма  яҙа.

2007  йылда яңы «Топографическая анатомия и оперативная хирургия» дәреслеген яҙа, ә 2009 йылда дәреслек ике томда яңынан баҫылып сыға.  Бынан тыш, А.В.Николаев ике монографияның һәм ике практик ҡулланманың авторы.

А.В.Николаев «Анналы хирургии» һәм «Медицинский курьер» журналдарының редколлегия ағзаһы

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008)
* «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» почёт билдәһе
* «И.М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты алдындағы ҡаҙаныштары өсөн»  миҙалы
* И.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының  атҡаҙанған профессоры 
* И.М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты кафедраһының почтёлы мөдире

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Беручашвили Тамара Гурамовна

**Беручашвили Тамара Гурамовна** (; 9 апрель 1961 йыл, Тбилиси) — дәүләт эшмәкәре һәм Грузия дипломаты. 1998-2000 йылдарҙа Грузияның сауҙа һәм тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәре министры, 2004 йылда Грузияның Европа һәм евроатлантик интеграция мәсьәләләре буйынса министры, 2014-2015 йылдарҙа  Грузияның сит ил эштәре министры, 2016 йылдан Грузияның Бөйөк Британиялағы илсеһе.

## Биографияһы
Тамара Беручашвили Гурамовна 1985 йылда Мәскәүҙәге Патрис Лумумба исемендәге Халыҡтар дуҫлығы университетын тамамлай, уның физика-математика һәм тәбиғи фәндәр факультетында, шулай уҡ сит телдә факультетында уҡый. Һөнәре  буйынса — химик, француз теленән тәржемәсе. 1986 йылдан 1990 йылға тиклем Грузия ССР-ы Фәндәр Академияһының Кутателадзе исемендәге  фармакология институтының өлкән лаборанты булып эшләй. 1990-1992 йылдарҙа Грузияның Фән һәм техника министрлығындағы халыҡ-ара бүлектең өлкән хеҙмәткәре. 1992 йылда ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара менеджмент үҙәгендә уҡыуын тамамлай. 1992-1994 йылдарҙа Грузияның Тышҡы эштәр бәйләнеше дәүләт комитетында ТАСИС программаһының координация бюроһы администраторы. 1994-1996 йылдарҙа Грузия Фән һәм техника министрлығында эшләй, ТАСИС программаһы координация бюроһының башҡарма директоры урынбаҫары вазифаһын биләй.

1996-1998 йылдарҙа Беручашвили Блумингтонда Индиана университетының магистратураһында уҡый һәм дәүләт идара итеү магистры һөнәрен ала. Был ваҡытта Вашингтон ҡалаһының Стратегик һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр үҙәгендә интернатура үтә. АҠШ-тан ҡайтҡандан һуң, июнь-августа грузия мөнәсәбәттәре 1998 йылда Грузияның Сауҙа һәм тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәре минстрлығында министр урынбаҫары вазифаһын биләй, һуңынан 1998 йылдан 2000 йылға тиклем — министры.

2000 йылдың июненән алып 2003 йылдың декабренә тиклем  Беручашвили Грузияның сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй, 2003 йылдың декабренән алып — министр урынбаҫары,  Европа берлеге  координация бюроһының Европа һәм евроатлантик интеграцияһы мәсәьәләләре буйынса Грузия дәүләт министры урынбаҫары була. 2004 йылдың февраль-декабрь айҙарында Европа һәм европа атлантик структуралары менән интеграция мәсьәләләре буйынса дәүләт министры вазифаһында эшләй. 2004 йылдың декабренән 2011 йылдың декабренә тиклем — ошо уҡ структурала министрҙың беренсе урынбаҫары. 2011-2012 йылдарҙа ошо уҡ структурала вице-премьерҙың төп кәңәшсеһе була. 2012 йылдың ноябренән алып 2013 йылдың мартына тиклем  министр урынбаҫары була.

2013 йылдың 25 марты нда Грузияның сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә, 2014 йылдың 7 ноябрендә сит ил эштәре министрының беренсе урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2014 йылдың 11 ноябрендә Грузияның сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә һәм был поста 2015 йылдың 1 сентябренә тиклем эшләй. 2016 йылдың мартында Бөйөк Британияла Грузия илсеһе итеп тәғәйенләнә.

## Ғаилә
Кейәүҙә, ике балалары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* საგარეო საიტზე ბიოგრაფია სამინისტროს საქმეთა
Шульга Борис Николаевич

**Шульга Борис Николаевич** (23 ғинуар 1926 йыл — 18 октябрь 2002 йыл, Ижевск, Удмурт Республикаһы) — СССР һәм Рәсәйҙең украин сығышлы ғалимы (инженер-механик), йәмәғәт эшмәкәре. Удмурт дәүләт университетының тәүге ректоры (1972—1986), Удмурт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Ижевск ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Шульга Борис Николаевич 1926 йылдың 23 ғинуарында Украина ССР-ының Чернигов округы Ичня ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Киевта йәшәй. 1941 йылдың июлендә ғаиләһе менән бергә Удмурт АССР-ы Воткинск ҡалаһына эвакуациялана, ә һуңыраҡ шул уҡ йылда Куйбышевҡа күсеп килә.

1943 йылда урта киске мәктәпте экстерн менән тамамлай, шунан һуң Куйбышев авиация институтына уҡырға инә. Уны 1949 йылда «самолеттар төҙөү» һөнәре буйынса тамалап, «инженер-механик» квалификацияһы ала һәм И. В. Сталин исемендәге Куйбышев авиация заводында инженер-конструктор вазифаһында эш башлай. 1952-1955 йылдарҙа Куйбышев индустриаль институтында «материалдар ҡаршылығы» кафедраһында аспирантурала уҡый.

1956 йылдың авгусында Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығы тарафынан Ижевск механика институтына йүнәлтелә, унда «материалдар ҡаршылығы» кафедраһында тәүҙә ассистент сифатында эшләй, ә һуңыраҡ — өлкән уҡытыусы, 1958-1964 йылдарҙа институттың киске факультет деканы була. 1961 йылда «Исследование характера разрушения пластичных металлов в условиях концентрации напряжений при растяжении» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1964 йылдың авгусынан 1972 йылдың февраленә тиклем институтың уҡыу эштәре буйынса проректоры була.

1972 йылда Удмурт дәүләт педагогия институты «Удмурт дәүләт университеты» итеп үҙгәртелә, һәм Борис Николаевич Шульга уның ректоры итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 1986 йылға тиклем эшләй, бер үк ваҡытта Удмурт АССР-ының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советын етәкләй. 1986 йылдан УДУ-нда дөйөм техник дисциплиналар кафедраһы мөдире була. 1995 йылда уға профессор исеме бирелә.

1996—2002 йылдарҙа УДУ-ның Аҡһаҡалдар советы рәйесе, 2000-2002 йылдарҙа Шульга психология-педагогия фаультетының һөнәри технологиялар уҡыу-методик үҙәгенең директоры була.

Ғилми тикшеренеү эштәре һөҙөмтәһе уның 35 баҫмаларында күренә; 3 авторлыҡ танытмаһына эйә.

Борис Николаевич ғилми эштәренән тыш йәмәғәт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә: УАССР Юғары Советы депутаты (1975), хеҙмәтсәндәрҙең Ижевск ҡала Советы депутаты (1969, 1971), Ижевск ҡала Советы халыҡ депутаты (1980, 1985) итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Почёт Билдәһе» ордены — (1971, 1981)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970)
* Удмурт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1986)
* Удмурт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992)
* Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре
* Ижевск ҡалаһының почётлы гражданы

## Хәтер
2003 йылда УГУ-ның беренсе ректоры хөрмәтенә университеттың беренсе корпусы стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ректор



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 85 лет УдГУ — Шульга Борис Николаевич 
* ИжГТУ — 60! Мы помним как всё начиналось…
Лазюк Геннадий Ильич

**Лазюк Геннадий Ильич** (2 апрель 1927 йыл) — совет, белорус һәм Рәсәй генетигы, СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1986), Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1991), Белоруссия Милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1995), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1927 йылдың 2 апрелендә Минск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

1950 йылда  Минск дәүләт медицина институтын тамамлай, аҙаҡ Мозырь өлкә дауаханаһында  патологоанатом булып эшләй.

1957 йылдан алып  1959 йылға тиклем  - Өлкә ҡулланыусылар союзының санитар табибы.

1959 йылдан алып 1967 йылға тиклем  - Юл дауаханаһының патологоанатомия бүлексәһе мөдире.

1967 йылдан  1981 йылға тиклем - өлкән ғилми хеҙмәткәр, Минск медицина институты Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының  мөдире.

1967 йылда «Каузальный генез уродств» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1976 йылда «Патологическая анатомия хромосомных болезней» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1981  йылдан алып 1988 йылға тиклем  - СССР Медицина фәндәре академияһының   Медицина генетикаһы институты филиалының директоры.

1986 йылда СССР Медицина фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты булып һайлана. 

1988 йылдан Беларусь Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының тыумыштан килгән һәм нәҫелдән күскән ауырыуҙар буйынса ғилми-тикшеренеү институтының  директоры.

1995 йылда Белоруссия Милли фәндәр  академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.

2005 йылдан алып әлеге көнгә тиклем - Белоруссия дәүләт медицина университетының төп ғилми хеҙмәткәре.

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты.

2005 йылдан патология анатомияһы кафедраһының профессоры булып эшләй, диссертациялар яҡлау буйынса совет ағзаһы булараҡ ҙур йәмәғәт эше алып бара.  

Медицина генетиктары һәм селекционерҙары  секцияһының рәйесе. 

«Архив патологии», «Медицинская генетика», «Генетика человека» Рәсәй журналдары,  «Международный журнал радиационной медицины» украин журналы,  «Новости медицины», «Проблемы здоровья и экология» белорус  журналдары редколлегияларының ағзаһы. 

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: нәҫелдән күскән патологияны профилактикалау – бала һау тыуырға тейеш

## Фәнни эшмәкәрлеге
Генетика,  фенотипик сағылыштар һәм хромосомалы синдромдарҙың диагностикаһы, хромосомалы булмаған этиология үҫешенең кәмселектәр синдромын, ауырыуҙар үҫешенең эпидемиологияһын, шулай уҡ Беларусь Республикаһында генетик мониторинг системаһын ойоштороу менән тикшеренеүҙәр алып бара. 

Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәттең генетик эҙемтәләрен тикшереүгә һәм нәҫелдән күскән патологияларҙың профилактикаһы ысулдарына ҙур иғтибар бүлә. 

320-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 10 монография, 4  ҡулланма, 6 белешмәһе бар.

Уның етәкселеге аҫтында 45 диссертация яҡлана. 

## Наградалары

* Беларусь Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Два бриллианта: Ильич и Ильинична. Газета «Медицинский вестник» (неопр.).  medvestnik.by. Дата обращения 14 ноября 2019.
* Геннадий Ильич Лазюк
Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы

**Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы** (8 март 1953 йыл) — ғалим-зоотехник. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999), профессор (2006), 1989—1991 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының умартасылыҡ кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Марат Ғиндулла улы Ғиниәтуллин 1953 йылдың 8 мартында Үзбәк ССР-ының Әндижан өлкәһе Балыкчи районы Балыкчи ауылында тыуған.

1975 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) зоотехния факультетын отличие менән тамамлай. Академик Д. Т. Шәкировтың уҡыусыһы.

1979—1981 йылдарҙа умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында көндөҙгө бүлектә аспирант (Рыбное ҡалаһы), унда 1982 йылдан кесе, ә 1985-88 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1986 йылда Мәскәүҙә Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһында «Бал ҡорттарын йыл әйләнәһенә павильондарҙа тотоу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1988 йылдан үҙе белем алған юғары уҡыу йортонда уҡыта, унда 1989—1991 йылдарҙа умартасылыҡ һәм зоология кафедраһы мөдире, 2002 йылдан мал үрсетеү һәм умартасылыҡ кафедраһында профессор, хәҙер умартасылыҡ, хайуандарҙы үрсетеү һәм шәхси зоотехния кафедраһы профессоры, университетта докторлыҡ диссертация советы Д 220.003.03 ғилми секретары булып тора. Бер үк ваҡытта Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1999 йылда «Бал ҡорттарын комплекслы файҙаланыу технологияһының теоретик һәм практик аспекттары: Apis mellifera L.» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Апитерапия өлкәһендә эшләй.

Өс фән кандидаты әҙерләгән.

Башҡортостан Республикаһы умартасылар һәм апитерапевтар Ассоциацияһы вице-президенты, «Прополис» гәзитенең баш мөхәррире, «Умартасылыҡ һәм апитерапия» журналының редколлегия ағзаһы.

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005). Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы Министрлығының (2003, 2005), Башҡорт дәүләт аграр университетының (2003, 2013) Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән.

## Төп хеҙмәттәре
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 китап, монографиялар, практикумдар, уҡыу әсбаптары авторы, 2 патентҡа эйә.

* Комплексное использование пчелиных семей (рекомендации) / А. М. Ишемгулов, М. Г. Гиниятуллин, И. И. Буранбаев и др. — Уфа, 2004. — 48 с.
* Практикум по переработке продуктов пчеловодства: учеб. пособие. — Уфа: БГАУ, 2008. — 95 с .
* Практикум по производству продуктов пчеловодства: учеб. пособие / М. Г. Гиниятуллин, Н. М. Губайдуллин, А. А. Саттарова. — Уфа: БГАУ, 2008. — 120 с.
* *Гиниятуллин М. Г., Ишемгулов А. М., Мишуковская Г. С., Туктаров В. Р.* Пчеловодство Башкортостана. — Уфа, 2012.
* *Смольникова Е. А., Гиниятуллин М. Г., Шелехов Д. В.* Практикум по биологии пчелиной семьи. — Уфа, 2012.
* *Гиниятуллин М. Г., Саттарова А. А.* Практикум по производству продуктов пчеловодства. — Уфа, 2013.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт дәүләт аграр университеты 
* Башҡорт энциклопедияһы
* https://famous-scientists.ru/14335
* http://www.kugeyko.ru/ginijtullin.htm
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы

**Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы** (30 март 1951 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. 1976 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Биология институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998).

## Биографияһы
Фәтих Йәһүҙә улы Баһауетдинов 1951 йылдың 30 мартында БАССР-ҙың Благовар районы 2-се Сулпан ауылында тыуған.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1976 йылдан алып Биология институтында эшләй. 1984 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1997 йылдан Башҡортостан дәүләт аграр университетында уҡыта.

Фәнни хеҙмәттәре тупраҡтың органик матдәләрен өйрәнеүгә арналған. Фәтих Йәһүҙә улы серетмәнең төп компоненттарының яңырыу баланс моделен тәҡдим итә, был үҙ сиратында тупраҡтың органик ҡушылмаларының трансформацияһын билдәләргә, серетмә матдәләренең тәьҫир итеү үҙенсәлектәрен асыҡларға мөмкинлек бирә. Ул 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Минимальная обработка и воспроизводство плодородия типичного чернозёма. Уфа, 1993 (авторҙаш)
* Воспроизводство плодородия серых лесных почв. Уфа, 1999 (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы

**Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы** (3 апрель 1952 йыл) — ғалим-ветеринар. Ветеринария фәндәре докторы (2000), профессор (2002), Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт белеме академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Фәндәр академияһында К. И. Скрябин исемендәге гельминтологтар йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан дәүләт аграр университетында докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының һәм Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы Почёт грамоталары менән наградланған.

## Биографияһы
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы 1952 йылдың 3 апрелендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. Институтта эшкә ҡала. Паразитология, микробиология һәм патофизиология кафедраһында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1987 йылда К. И. Скрябин исемендәге Бөтә Рәсәй хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең фундаменталь һәм ғәмәли паразитологияһы фәнни-тикшеренеү институтында «Башҡортостандың Көньяҡ Урал алды райондарында эре мөгөҙлө мал лиорзозы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1999 йылда Иваново дәүләт ауыл хужалығы академияһында «Нематодир һәм парамфис экологияһы, эре мөгөҙлө малдарҙа улар тыуҙырған патогинез һәм һаҡланыу саралары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1991—92 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында паразитологии һәм ветсанэкспертиза кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы.

2004—2009 йылдарҙа анатомия, гистология һәм ветеринария эшен ойоштороу кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығы малдарының гельминтологияһын, гельминттар экологияһын өйрәнеүгә; мониторинг системаһын, кеше һәм хайуандар өсөн хәүефле булған биоэкологик комплекстарҙы иҫкәртеү һәм бөтөрөү ысулдарын уйлап табыуға арналған. Уның тарафынан Көньяҡ Урал шарттарында нематодир һәм парамфистомдарҙың биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәре тикшерелә.

Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы 130‑ға яҡын ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. Рәсәй мәғариф министрлығы һәм Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы почёт грамоталары менән бүләкләнгән.

## Һылтанмалар
*    
* Известные учёные

## Иҫкәрмәләр
Алексеев Анатолий Алексеевич

**Алексеев Анатолий Алексеевич** (18 февраль 1938 йыл — 17 сентябрь 2008 йыл) — ғалим-геолог. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө феделаь тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре, 1992 йылдан — лаборатория мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994).

## Биографияһы
Анатолий Алексеевич Алексеев 1938 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Арлан ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Геология институтында эш башлай, 1992 йылдан — лаборатория мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге магматизм, метаморфизм, файҙалы ҡаҙылмаларҙы һәм Урал көнбайыш битләүе һәм Көньяҡ Уралдың һуңғы кембрий алды осороноң геологик үҫеше тарихын өйрәнеү менән бәйле. Ғалим мәҡсүт метаморфик комплексының, Урал көнбайыш битләүенең кембрий алды магматизмының йәш буйынса бүлгеләү һәм корреляциялау стратиграфик схемаһын эшләй.

Ул шулай уҡ Уралда ордовик алды метаморфик айырымлыҡтың булыуын һәм төбәктә таралыуын дәлилләй, доуралид составында рифеидтарҙың бүленеүе тураһындағы төшөнсәне киңәйтә, Башҡортостан биләмәһе алмаслы булыуының геологик шарттарын ҡарай. 160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Магматические комплексы зоны хребта Урал-Тау. М., 1976;
* Рифейско-вендский магматизм западного склона Южного Урала. М., 1984.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Андрушивка районы

**Андрушивка районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Андрушивка ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 930 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Андрушівська районна рада  
* Андрушівська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Макацария Александр Давидович

**Макацария Александр Давидович** (11 март 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-гинекологы, акушерлыҡ һәм гинекология өлкәһе белгесе, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2011), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Александр Давидович Макацария 1944 йылдың 11 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң,
1966 йылда Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай.

1966—1971 йылдарҙа шул уҡ Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтында клиник ординатура үтә, аҙаҡ академик Л. С. Персианинов етәкселегендә акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһында аспирантурала уҡый.

1981 йылда «Патогенез, принципы диагностики и терапии синдрома диссеминированного внутрисосудистого свертывания крови при некоторых тяжелых формах акушерской патологии» темаһына диссертация яҡлай һәм акушерлыҡ һәм гинекология һөнәре буйынса «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһе ала.

1987 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — Мәскәү ҡалаһы Сеченов университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире һәм медик-профилактика факультетының гемостаз патологияһы лабораторияһының етәксеһе булып эшләй.

2011 йылда — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Клиник гемостазиология өлкәһе белгесе, акушерлыҡ, гинекология һәм перинатологияла гемостазиологияһының үҙаллы йүнәлешенә нигеҙ һалыусы.

Уның етәкселегендә 80 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

1200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары- 40.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы.
* В. Ф. Снегирев исемендәге премия.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Козлов Владимир Александрович (стоматолог)

**Владимир Александрович** **Козлов** (30 октябрь 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәй стоматологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1930 йылдың 30 октябрендә Ленинградта тыуған.

1951 йылда Ленинград медицина институтын тамамлаған.

1951 йылдан  алып  1954 йлыға тиклем  — Беренсе республика медицина училищеһының директор урынбаҫары булып та эшләй (Ярославль).

1954 йыл — Ленинград  ҡалаһында төп  стоматолог,  яңаҡ-йөҙ хирургияһы кафедраһы ассистенты, хирург-стоматолог.

1961 йылда «Клинико-экспериментальные исследования реплантации зубов» темаһына диссертация яҡлай

1964 йылдан алып 1966 йылға тиклем Тәһран совет госпиталь етәксеһе.

1972 йылда  «Пересадка зубов» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе импланталогия нигеҙе булып хеҙмәт итә.

1974 йылдан —Санкт-Петербург  дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының яңаҡ-бит хирургия һәм хирургик стоматология кафедраһының профессоры һәм мөдире була.

1997 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты булып һайлана

2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты

## Фәнни эшмәкәрлеге
Стоматология өлкәһендәге белгес.

Уның етәкселеге аҫтында практикаға балаларҙың  ауыҙ ҡыуышлығын планлы санациялау системаһы булдырыла, төрлө профилактик программалар индерелә.

400-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, 3 монография, 4 китап, 23  уҡыу әсбабы һәм методик ҡулланма, шул уҡ ваҡытта  10-дан ашыу уйлап табыуға авторлығы бар.

Уның етәкселегендә 6 докторлыҡ һәм 26 кандидатлыҡ диссертацияһы эше башҡарыла

Ленинград/Санкт-Петербургтың 3 база стоматология үҙәген ойоштороусы:

# Яңаҡ-йөҙ өлкәһендә йәрәхәт менән ауырыуҙы реабилитациялау  үҙәге 
# Яңаҡ-йөҙ хирургияһының тергеҙеү отделениеһы.
# Тыумыштан зәғиф балаларҙы дауалау буйынса үҙәк.

## Наградалары

* Дуҫлыҡ ордены (2002)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Агапонов Николай Нефёдович

**Агапонов Николай Нефёдович** (; 9 апрель 1940 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәр кандидаты (1985), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005), профессор; Украинаның урман хужалығы академияһының мөхбир ағзаһы, Ҡырым Фәндәр академияһының ассоциацияланған ағзаһы.

## Биографияһы
Николай Нефёдович Агапонов 1940 йылдың 9 апрелендә Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһында тыуған.

### Белеме
1969 йылда Воронеж урман техник (хәҙерге Воронеж дәүләт урман техник университеты) институтын «Урман сәнәғәте машиналары һәм механизмдары» һөнәре буйынса тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһына эйә була.

1984 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2005 йылда ауыл хужалығы фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Диссертация Милли Украина урман техник университетында яҡлана.

### Эшмәкәрлеге
1975—1981 йылдарҙа Николай Агапонов кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, 1981—1994 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994—1999 йылдарҙа Ҡырым тау-урман ғилми-тикшеренеү станцияһында төп ғилми хеҙмәткәр була. 1999—2000, 2004—2006 йылдар осоронда ошо уҡ ғилми-тикшеренеү станцияһы директоры була. 2006—2007 йылдарҙа — Украинаурман хужалығы һәм аргоруманмелиорация ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре (Харьков).

2007—2011 йылдарҙа Украинаның Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу Милли университетының (Симферополь) Ҡырым агротехник университеты көньяҡ филиалында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. «Урман хужалығы эштәре механизацияһы», «Һаҡлаусы урман үҫтереү», «Урман мелиорацияһы», «Урманагроландшафттар», «Урманды рекреацион файҙаланыу», «Урман сәйәсәте» дисциплиналарынан уҡыта, квалификациялы бакалавр һәм специалист кимәленән — «Урман хужалығы». 2004 йылдан аспирантура етәкләй, бер нисә фән кандидаты әҙерләгән.

Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ташлы ерҙә һәм тау шарттарында урманмелиорация эштәрен механизациялау:

* тупраҡ тәрәндән йомшартҡанда уның деформацияһын билдәләү ;
* тупраҡты эшкәртеү ҡоралдары һәм ҡорамалдарында эшсе органдарҙың туҙыуын тикшереү;
* орлоҡтарҙы үлсәү, үҫемлектәрҙе ултыртыу, тупраҡтан таштарҙы айырыуҙа ҡулланылған ҡорамалдар һәм машиналар өсөн эш органдары һәм ҡулайламалар эшләү.

## Ғилми эшмәкәрлеге
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 5 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу һәм патент авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2000 йыл - «Ҡырым автономиялы республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре»
* 2009 йыл — «Украинаның атҡаҙанған уйлап табыусыһы».

## Сығанаҡтар
* Лесоводческая академия наук Украины. Справочник. / Под редакцией профессора Ю. М. Дебринюка. — Львов: Камула, 2010. — 340 страниц. Стр. 12-13. ISBN 978-966-433-049-4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АГАПО́НОВ Микола Нефедович
Шәүәлиев Рауил Рәшит улы

**Шәүәлиев Рауил Рәшит улы** (3 февраль 1958 йыл)— ғалим-хи­рург, медицина фәндәре докторы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһының «Алтын скальпель» наградаһы лауреаты.

## Биографияһы
Рауил Рәшит улы Шәүәлиев 1958 йылдың 3 февралендә БАССР-ҙың Бүздәк районы Табанлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге ошо уҡ райондың Бүздәк ауылы).

Башҡорт дәүләт медицина институтын 1981 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының 3-сы һанлы дауаханаһында хирург булып эшләй башлай.

1986 йылдан Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығында эшләй. 1994 йылдан алып баш белгес, 1995 йылдан министр ярҙамсыһы булып эшләй.

1997 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йылдан хирургик ауырыуҙар кафедраһы доценты ғилми исеме бирелә. 2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1998 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында госпиталь хирургияһы профессоры дәрәжәһендә студенттарҙы уҡыта башлай.

2000 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетының клиникаһында хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, ул етәкләгән булек ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдары ауырыуҙарына экстрен һәм планлы медицина ярҙамы күрһәтә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Шәүәлиев Рауил Рәшит улының фәнни эшмәкәрлеге дөйөм һәм ҡорһаҡ ағзалары хирургияһы мәсьәләләренә, ҡорһаҡ ярыһының йәбешмә ауырыуын иҫкәртеүгә арналған. Уның ҡатнашлығында трансплан­тацион сандыр герниопластикаһы алымы, ашҡаҙан‑эсәк юлын иртә ҡуйылған дауамлы һәм үҙ аллы электростимуллаштырыу ысулы, бүҫер булғанда ҡорһаҡ ярыһы эсендә йәбешеп үҫеүҙе клиникала тикшереү, дауалау һәм иҫкәртеү алгоритмы эшләнә һәм ғәмәлгә ашырыла. 

300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу, 4 уҡытыу-методик әсбаб авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* Сайт БГМУ
Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы

**Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы** (4 июль 1951 йыл) — ветеран-уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2003).

## Биографияһы
Мәрйәм Муллабай ҡыҙы Ҡолмөхәмәтова 1951 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Сәлйоғот ауылында тыуған.

1967 йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен, 1976 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Мәсетле районының көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү комбинатында эш башлай, бер йыл тегенсе һөнәренә уҡып ҡайта һәм 1970 йылдға тиклем тегенсе булып эшләй.

1970 йылдың август айында Мәсетле районының Яңы Мишәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә өлкән пионервожатый итеп тәғәйенләнә.

1972 йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбенә оҙайтылған көн тәрбиәсеһе итеп күсерелә.

1973 йылдан Пермь өлкәһенең Очёр районы Меновщики махсус мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.

1975 йылда Пермь өлкәһенең Очёр балалар йортона тәрбиәсе итеп күсерлә.

1977—1988 йылдарҙа Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә тәрбиәсе, башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу буйынса мөдир, башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләй.

1988 йылда Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.

1990 йылда ауыл Советы башҡарма комитет рәйесе вәкәләтлеге тамамлана һәм кире Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбенә эшкә күсә. Шул уҡ йылда мәктәптең уҡыу-уҡытыу буйынса мөдире итеп тәғәйенләнә.

2006—2008 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Муса урта мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.

2008 йылдан хаҡлы ялда. Салауат районының Янғантау ауылында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР мәғариф министрлығы менән РСФСР мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждение хеҙмәткәрҙәренең республика профсоюз комитетының Почёт грамотаһы (1979)
* «1978 йыл Социалистик ярыш еңеүсеһе» тамғаһы (1979)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1991)
* Салауат Юлаев ордены кавалеры (2003)

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Фазлыев Рәбис Тимерхан улы

**Фазлыев Рәбис Тимерхан улы** (19 апрель 1937 йыл — 19 апрель 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1980). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1990), Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

## Биографияһы
Рәбис Тимерхан улы Фазлыев 1937 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Шаран районы Ерекле ауылында тыуған.

1959 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын Бөгөлмә ҡалаһында Татарстан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында башлай.

1961 йылға тиклем инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964—67 йылдарҙа сектор етәксеһе булып эшләй.

1971 йылдан сектор мөдире, 1975 йылдан лаборатория мөдире вазифаһында эшләй.

1986 йылдан башлап нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү бүлеге мөдире, 2003—09 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

2006 йылдың 5 октябрендә Татарстандың фәнни-тикшеренеү һәм проект институтында (ТатНИПИнефть) «Күп көбәкле горизонталь скважиналарҙа шыйыҡлыҡ ағымы үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2010 йылда Әлмәт нефть институтында уҡыта башлай.

1967—1971 йылдарҙа һәм 1981—1986 йылдарҙа Алжирҙа эшләй.

Фазлыев Рәбис Тимерхан улы 2012 йылдың 19 апрелендә  ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә бәйле. Уның етәкселегендә майҙанға, сығанаҡҡа һәм һайланған урынға һыу ебәреү системаларын ҡулланып ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү процесын, сеймал сығарыу скважиналарына һыу ебәреү динамикаһын гидродинамик иҫәпләү үткәрелә, күп забойлы горизонталь скважиналарҙы файҙаланыу һөҙөмтәлелеге һәм башҡалар тикшерелә.

150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Фазлыев Рабис Тимерханович. Татарский энциклопедический словарь. — Казань. Институт Татарской энциклопедии АН ТР, 1998. - 703 ст. ISBN 0-9530650-3-0