Цигаль Владимир Ефимович

**Цигаль Владимир Ефимович** (4 сентябрь (17 сентябрь) 1917 йыл, Одесса — 4 июль 2013 йыл,Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй скульпторы, педагог. СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1978). Ленин премияһы (1984), беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) һәм РСФСР-ҙың Репин исемендәге дәүләт премияһы (1966) лауреаты.

## Биографияһы
Владимир Ефимович Цигаль 1917 йылдың 4 (17) сентябрендә Одессала (хәҙер Украинала) тыуған.

1920-се йылдарҙа Пензала йәшәй, унда 1-се мәктәпте тамамлай. 1937—1942 йылдарҙа Мәскәүҙә В. И. Суриков исемендәге Дәүләт художество институтында В. Н. Домогацкий, А. Т. Матвеевта уҡый.

Студент-дипломник булараҡ, 1942 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1944 йылға тиклем флотта хәрби рәссам сифатында хеҙмәт итә. Новороссийскиға һәм Керчҡа десант төшөрөүҙә, шулай уҡ Ҡара диңгеҙ һәм Балтик флоттарының башҡа хәрби операцияларында ҡатнаша. 1945 йылда Сәнғәт эштәре буйынса комитет Берлинға билдәле скульптор Л. Е. Кербель менән берлектә Берлинда, Зееловта, Кюстринда Ҡыҙыл армия яугирҙарына һәйкәлдәр ҡороу өсөн ебәрелә

Эштән киткәндән һуң уҡыуын дауам итә һәм 1948 йылда скульптор һөнәре алып, диплом яҡлай. 1947 йылдан алып Бөтә Союз һәм бик күп сит ил сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Ватан сәнғәте тарихына тәү сиратта скульптор-монументалист булараҡ инә. 1952 йылда Мәскәүҙә ҡуйылған А. С. Макаренконың бронза һәйкәле һәм Н.Островский һәйкәле скульпторҙың һуғыштан һуңғы тәүге монументаль эштәре була.

Һуғышта кисергән, скульптор архивында һаҡланып ҡалған һүрәтләмәләрҙә — баһалап бөткөһөҙ заман документтарында сағылыш тапҡан әҫәрҙәре уның ижадындағы төп темаларҙың береһен билдәләй. Был тема тәү сиратта монументаль жанр әҫәрҙәрендә үҫеш ала. Фашизмға ҡаршы көрәштә һәләк булғандар иҫтәлеге Совет-поляк хәрби берләшмәһе мемориалында (1967, Белоруссия) гранитта һәм үҙенең рухы буйынса ҡаты бронзала һүрәтләнгән. Композицион яҡтан ҡатмарлы, компоненттарында ландшафт мөхите менән ярашҡан монументтар булып 1972—1982 йылдарҙа Новороссийскиҙа Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә төҙөлгән монументтар тора.

Австрияла элекке концлагерь Маутхаузен урынында 1963 йылдың яҙында Халыҡ-ара фашист концлагерҙары тотҡондарын азат итеү көнөндә скульптор тарафынан генерал-лейтенант Дмитрий Карбышевҡа һәйкәл ҡуйыла. Д.Карбышевҡа һәйкәл Мәскәүҙә лә ҡуйыла. Мәскәүҙә һәм Баҡыла разведчик Рихард Зоргеға монументтар ҡуйыла (1985).

Замандаштарының, яҡындарының портреттары айырым бер эш булып тора. Улар араһында — композитор Дмитрий Кабалевский (1967), балалары Татьяна һәм Александр (1960).

Ярты быуат ижад юлы эсендә күренекле ваҡиғаларға һәм эшмәкәрҙәргә арналған 44 һәйкәл проекты төҙөгән һәм ҡуйған.

Скульпторҙың эштәре илдәге һәм сит илдәрҙәге бик күп музейҙарҙа, шул иҫәптән Дәүләт Третьяков галереяһында, Хәрби Көстәрҙең үҙәк музейында һаҡлана.

Владимир Ефимович сәйәхәт итергә яратҡан. 1956 йылдан алып 50-нән ашыу илгә, шул иҫәптән Италияға, Францияға, Бөйөк Британияға, Нидерландыға, Португалияға, Японияға, Һиндостанға, Непалға, Вьетнамға ижади сәфәрҙәргә сыға. Уның шәхси экспозициялары Польшала, Чехословакияла, Болгарияла, Венгрияла, Австрияла, Мароккола үтте. Ҡайһы бер илдәрҙә йәшәгән һәм эшләгән.

СССР Художество академияһы ижади оҫтаханаһының етәксеһе (1991 йылдан).

«Не переставая удивляться. Записки скульптора» (М., 1986) китабының авторы.

Буш ваҡытында балыҡ тоторға яратҡан, әлбиттә йыш ҡына ваҡыты булмаһа ла. Башҡа мауығыуҙары араһында — китап уҡыу., бигерәк тә ҡыҙыҡлы кешеләр тураһында мәҡәләләр һәм китаптар.

СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Рәссамдар союзы идараһы секретары (1968—1973).

1952 йылдан КПСС ағзаһы.

2013 йылдың 4 июлендә Мәскәүҙә вафат була. 9 июлдә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында, скульптор, СССР-ҙың халыҡ рәссамы Евгений Вучетичтың ҡәбере эргәһендә (5 участка) ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Заслуженный художник РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1961) — *совет һынлы сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн*
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965) —совет һынлы сәнғәтен үҫтереүҙәге хеҙмәттәре өсөн
* РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1968) — совет һынлы сәнғәтен үҫтереүҙәге хеҙмәттәре өсөн
* СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1978) — совет һынлы сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн
* СССР Художество академияһының мөхбир ағзаһы (1978)
* Ҡырғыҙ Художество академияһының мөхбир ағзаһы (1998)

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) — *1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының еңеүенә 40 йыл тулыу уңайынан немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡыйыулығы һәм батырлығы өсөн.*
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — совет һынлы сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн һәм тыуыуына 70 йыл тулыуға бәйле
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1993) — *һынлы сәнғәтте үҫтереүгә, халыҡ-ара мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыуға ҙур өлөш индергән һәм уңышлы педагогик эшмәкәрлек өсөн*
* Почет ордены (2002) — *һынлы сәнғәтте үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн*
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2007) — *Ватан һынлы сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн*
* III дәрәжә"Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн" ордены (2012) — *һынлы сәнғәтте үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн*
* Шул иҫәптән миҙалдар:

: Миҙал «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
: «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы
: «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
: «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы
: «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

** Рәсәй Федерацияһы Президенты дәртләндереүҙәре **

* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты (1997) — *Ватан һынлы сәнғәтенә ҙур өлөш индергән өсөн*

### Премиялар
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — *«Ленин-гимназист» скульптура фигураһы өсөн һәм «В. И. Ленин һәм И. В. Сталин — Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусылар һәм уның етәкселәре» скульптура барельефтарын эшләүҙә ҡатнашҡаны өсөн*
* И. Е. Репин исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1966) — *([[Австрия]])* *генерал-лейтенант Д. М. Карбышев һәйкәле өсөн*
* Ленин премияһы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә (1984) — *[[Новороссийск]]<nowiki/>иҙа «1941-1945-1945 йылдарҙағы граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына» мемориаль комплексы өсөн*
* В. Е. Полков исемендәге премия. (1996)
* Мәскәү мэрияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы 1997) — театр сәнғәте өлкәһендә режиссерҙарға ҙур уңыштары өсөн — Мәскәү Кремлендәге Сенат бинаһы көмбәҙендә ҡуйылған «Георгий Победоносец» скульптура композицияһын эшләгәне өсөн

### Башҡалар
* СССР художество академияһының алтын миҙалы (1963)
* М. Б. Греков исемендәге көмөш миҙал (1969)
* СССР Художество академияһының «Лайыҡлыға» миҙалы (2007)

### Сит дәүләттәрҙең ордендары һәм исемдәре
* Польшаның атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре 1974)
* Дуҫлыҡ ордены (Вьетнам) (1974) — Х*о Ши Мин скульптура портреты өсөн*

## Әҫәрҙәре

### Портреттар
* А. В. Суворов (1959, мәрмәр)
* И. М. Чайков (1965, бронза)
* М. А. Светлов (1965, бронза)
* Р.Кент (1967, мәрмәр)

### Һәйкәлдәр
* "Ульянов-гимназист" һәйкәле (1954 йылда асылған, Ульяновск);
* Советтар Союзы Геройы авиация генерал-майоры Н. А. Токаревҡа (1957, Евпатория)
* Генерал-лейтенант А. И. Зыгинға (1957, Полтава)
* Нил Филатовҡа (1960, Мәскәү, Ҡыҙҙар яланы скверы)
* Д. М. Карбышевҡа (1962, Маутхаузен)
* Муса Йәлилгә (1966, Ҡазан)
* Совет-поляк хәрби берләшмәһе мемориалы (1967, Белоруссия)
* Федор Полетаевҡа (1971, Рязань)
* Сергей Есенинға (1972, Мәскәү, Есенин бульвары)
* Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы батырҙарына монументтар (1972—1982, Новороссийск)
* Д. М. Карбышевҡа (1980, Мәскәү)
* Рихард Зоргеға (1981, Баҡы)
* Рихард Зоргеға (1985, Мәскәүа)
* Хо Ши Минға (1990, Мәскәү)
* Фритьоф Нансенға (2002, Мәскәү)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Цигаль, Сергей Викторович
* Цигаль, Александр Владимирович

## Галерея

Файл:Mauthausen - Memorial to General Karbyshev.JPG|Элекке Маутхаузен концентрацион лагеры биләмәһендә генерал Д. М. Карбышевҡа һәйкәл, Австрия

Файл:Zheleznodorozhnyy rayon, Ulyanovsk, Ulyanovskaya oblast', Russia - panoramio (34).jpg|«Ульянов-гимназист» һәйкәле (1954 йылда асыла, Ульяновск ҡалаһы).


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Орлов С.* Связующая ткань культуры. ДИНАСТИЯ ЦИГАЛЕЙ. — Третьяковская галерея : журнал. — 2018. — № 1 (58).
Валериус С.Советский художник. Москва.1976-«Скульптор Владимир Цигаль»

## Һылтанмалар
* Выставка произведений Владимира Ефимовича Цигаля