Москвина Тамара Николаевна

**Москвина Тамара Николаевна** (ҡыҙ фамилияһы **Братусь**; 26 июнь 1941 йыл, Ленинград) — конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры . Алты тапҡыр СССР чемпионы, ике тапҡыр СССР Халыҡтары спартакиадаһы еңеүсеһе, донъя һәм Европаның вице-чемпионы.

## Белеме
* Ленинградтың 330-сы мәктәбен көмөш миҙал менән тамамлаған.
* Н. А. Римский-Корсаков исемендәге музыка мәктәбенең фортепиано класы буйынса уҡып сыҡҡан (1958)
* П. Ф. Лесгафт исемендәге Ике тапҡыр орденлы Ленинград физик культура институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлаған (уҡыған саҡта Ленин стипендиаткаһы була).
* П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтының аспирантураһын тамамлай
* Педагогия фәндәре кандидаты (1971)
* Доцент

## Спорт карьераһы
Блокада ваҡытында Тамара Братустың ғаиләһе Уралдағы туғандарына эвакуациялана — Ленинградҡа 1948 йылда ҡайта.

Фигуралы шыуыу менән «Буревестник» һырғалағында шөғөлләнгән, уның беренсе тренерыИ. И. Богоявленский була. 1950-се йылдарҙан ҙур ярыштарҙа ҡатнаша.

Үҫмер сағында уҡ уға ижад фантазияһы һәм сыҙамлылыҡ хас була. Донъяла тәүге тапҡыр 1960 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1955 йылда) ике ҡулы менән бер аяғын башына табан өҫкә күтәреп әйләнә (атап аҙағында 1970-се йылдар аҙағында был алым «бильманн» тип атала), һәм бөгөн дә ул иң ҡатмарлы әйләнеүҙәрҙең береһе булып ҡала.

1957 йылдан алып тренеры — Игорь Борисович Москвин.

1950-се йылдар аҙағында Братусь призерҙар исемлегенә эләгеү СССР чемпионаты призерҙары һанына инә, һәм 1960 йылда Европа чемпионатында беренсе тапҡыр шыуа, иң аҙаҡҡы 27-се урынды яулай. СССР чемпионаттарында биш тапҡыр еңеүенә ҡарамаҫтан, Братусь берәмләп шыуыу буйынса бер тапҡыр ҙа донъя чемпионатына эләгә алмай.

1962—1963 йылдарҙа булған Европа чемпионаттарында арттан алдынғы урынды биләй (донъя чемпионатына чемпионатта ҡатнашыусы итеп ил спорт етәкселәре Татьяна Немцованы ебәрә, ул да шулай уҡ арттан алдынғы урынды яулай, ә 1964 йылда берәмләп шыуыу буйынса донъя һәм европа чемпионатына спорт етәкселеге бер кемде лә ебәрмәй).

1965 йылда Мәскәү чемпионатында Братусь 14-се урынды яулай — тамашасылар хәтерендә күрһәтмә сығышы буйынса ҡала (унда Тамара аксендан тыш бөтә күнекмәләрҙе лә үтәй, (ике тапҡыр урап һикереүҙе һәм «бильманн әйләнеүен») — '''видео'''.

1964—1965 йылдарҙа конкиҙа парлы шыуыуҙа совет мәктәбендә халыҡ-ара кимәлдә өҫтөнлөк итә. Тамараның беренсе партнеры Александр Гаврилов була — уның менән Братусь СССР чемпионатында еңеү яулай (был ярышта көслө пар — Людмила Белоусова менән Олег Протопопов — булмай).

Алексей Мишина менән парҙа 1966—1967 йылдарҙа СССР чемпионаттарында өсөнсө урынды биләй.

1967 йылда беренсе тапҡыр йыйылма командаға эләгә. Европа чемпионатының парлы спортсылары араһында 6-сы урын биләй урыны арҡаһында Москвин кәмей. Иң уңышлы миҙгеле итеп 1968/69 тора — СССР чемпионатында еңә, Европа чемпионатында өсөнсө һәм донъя чемпионатында икенсе урын яулай. Шунан һуң Москвина тулыһынса тренерлыҡ эшенә күсә.

### Спорт һөҙөмтәләре йыйылма таблицаһы
(парлы шыуыуҙа)

*Александр Гаврилов менән берлектә*

* **[[1965 йыл]]да** — СССР чемпионатының **Алтын миҙалы**

*Алексей Мишин менән берлектә*

*(яңғыҙ шыуыуҙа)*

## Тренерлыҡ эше
1962 йылдан алып «Буревестник» һәм «Труд» йәмғиәттәрендә тренерлыҡ эше менән шөғөлләнә, ә 1971 йылдан алып — Махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы мәктәбе тренеры. Бөтә спорт карьераһы дауамында Санкт-Петербургтың төрлө фигуралы шыуыу мәктәптәрендә эшләй, 2017 йылдан үҙ мәктәбен булдыра, унда парлы шыуыу буйынса тренерҙарҙың береһе һәм етәксеһе булып тора.

**Уҡыусылары:**

* Александра Бойкова — Дмитрий Козлов (2020 Европа чемпионатының чемпиондары, 2020 Рәсәй чемпионатының чемпиондары, 2019 Европа чемпионатының һәм 2019 Рәсәй чемпионатыныңбронза призерҙары)
* Алиса Ефимова — Александр Коровин (2018 йылда АҠШ Гран-При этабы призерҙары)

**Элекке билдәле уҡыусылары:**

* Ирина Воробьева — Александр Власов (европа һәм донъя чемпионаттары призерҙары);
* Ирина Воробьева — Игорь Лисовский (1981 йылдың донъя һәм европа чемпиондары);
* Елена Валова — Олег Васильев (1984 Олимпия чемпиондары, 1988 Олимпиада көмөш призерҙары , өс тапҡыр Европа чемпиондары (1984—1986), өс тапҡыр донъя чемпиондары (1983, 1985, 1988 йыл);
* Наталья Мишкутенок — Артур Дмитриев (1992 Олимпия чемпиондары, көмөш призерҙары 1994 Олимпиада көмөш призерҙары, ике тапҡыр донъя чемпиондары (1991—1992);
* Елена Бечка — Денис Петров (1992 Олимпиада көмөш призерҙары һәм донъя чемпиондары 1992);
* Оксана Казакова — Артур Дмитриев (1998 олимпия чемпиондары, 1996 европа чемпиондары);
* Елена Бережная — Антон Сихарулидзе (2002 олимпия чемпиондары, 1998 Олимпиадакөмөш призерҙары, бер нисә тапҡыр донъя (1998, 1999), Европа (1998, 2001) һәм Рәсәй чемпиондары);
* Кеко Ина — Джон Циммерман (2002 донъя чемпионатының бронза призерҙары);
* Юлия Обертас — Сергей Славнов (2005 Европа чемпионатының көмөш призерҙары,);
* Юко Кавагути — Александр Смирнов (ике тапҡыр донъя чемпионатының призерҙары, 2010 йылда һәм 2015 йылда Еевропа чемпиондары, , өс тапҡыр Рәсәй чемпиондары).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены(27 февраль 1998 йыл) — *1998 йылда XVIII ҡышҡы олимпия уйындарындағы юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1984)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1988)
* Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (22 апрель 1994 йыл)
* Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2002)
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1969)
* СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты (5 майынан 2003 йыл) — *XIX солт-Лейк-Ситиҙағы Олимпиада уйындарына спортсыларҙы әҙерләү өсөн һәм юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*
* Санкт-Петербургтың Почетлы гражданы
* Санкт-Петербургтың иң яҡшы спортсыһы, 2 февраль 2010 йыл).
* Санкт-Петербург Закондар Cығарыу Йыйылышының Почетлы дипломы (2002)
* КПСС ағзаһы булған, Белоусова менән Протопоповҡа КПСС-ҡа инергә тәҡдимдәр биргән.

## Шәхси тормошо
* Ире (1964 г.) — Москвин Игорь Борисович.
** ҡыҙы — Ольга
*** ейәнсәре — Дарья
** ҡыҙы — Анна
** туғаны — Анна, Рәсәйҙең WFRS башҡарма директоры

## Фильмографияһы
* 1969 — *Голубой лёд*
* 2000 год — «Ледяное сияние звёзд» (режиссёр Н. В. Орлов).

## Т. Н. Москвина тураһында
* Е.Вайцеховская. Москвины: Лед для двоих. СПб.: Амфора, 2011. — 320 с. — Серия «Амфора-спорт» — 3 000 экз., ISBN 978-5-367-01752-6

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фигурное катание на зимних Олимпийских играх 1968

## Иҫкәрмәләр