open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кольчагуа (провинция)

**Кольчагуа провинцияһы ** () — Чилиҙың О’Хиггинс өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Сан-Фернандо.

Үҙенә 10 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 5 678 км². Халыҡ һаны — 196 566 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 34,62 кеше/kм².

## Географик урыны

Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Качапоаль провинцияһы;
* көнсығышта — Мендоса провинцияһы (Аргентина);
* көньяҡта — Курико провинцияһы;
* көнбайышта — Карденаль-Каро провинцияһы.

## Административ бүленеш
Үҙенә 10 коммуна берләштерә:
* **[[Чепика (Чили)|Чепика]] **. Админ. үҙәге — Чепика.
* **[[Чимбаронго]] **. Админ. үҙәге — Чимбаронго.
* **[[Лололь]] **. Админ. үҙәге — Лололь.
* **[[Нанкагуа]] **. Админ. үҙәге — Нанкагуа.
* **[[Палмилья (коммуна)|Палмилья]] **. Админ. үҙәге — Палмилья.
* **[[Пералильо]] **. Админ. үҙәге — Пералильо.
* **[[Пласилья]] **. Админ. үҙәге — Пласилья.
* **[[Пуманке]] **. Админ. үҙәге — Пуманке.
* **[[Сан-Фернандо (Чили)|Сан-Фернандо]] **. Админ. үҙәге — Сан-Фернандо.
* **[[Санта-Крус (Чили)|Санта-Крус]] **. Админ. үҙәге — Санта-Крус.
Кодегуа

**Кодегуа** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 113  кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 286,9 км². Халыҡ һаны — 11893 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 41,45  кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 17 саҡрым (16 км) төньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Мостасаль коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хосе-де-Майпо коммунаһы;
* көньяҡта — Мачали коммунаһы;
* көнбайышта — Гранерос коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Коинко

**Коинко** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 4102   кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 98,2 км². Халыҡ һаны — 6859 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 69,85   кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 27 саҡрым (25 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Оливар коммунаһы;
* көнсығышта — Рекиноа коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Ренго коммунаһы;
* көньяҡта — Кинта-де-Тилькоко коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Доньиуэ, Кольтауко коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Костино

**Костино** () — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ҡасаба, Краснооктябрьский ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 446276.

## Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 239 кеше теркәлгән.

## Ҡасаба инфраструктураһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Петрология

**Петрология** ( — таш, таштарҙы өйрәнеү) — тау тоҡомдарын, уларҙың төҙөлөшөн, составан, фикик һәм химик барлыҡҡа килеү шарттарын, төрлө факторҙар тәьҫирендә үҙгәреү дәрәжәһен, Ер ҡабығында, мантияла һәм космос матдәһендә таралыуын өйрәнә торған фән.

Петрология — элекке петрография терминының синонимы.

## Тарихы
* 1556 — Георгий Агрикола (Agricola) минералогия һәм металлургия тураһында беренсе күҙәтеүҙәрен яҙа De Re Metallica
* 1600 — Уильям Гилберт (Gilbert) Ерҙе ҙур магнит менән сағыштырып яҙа.
* 1619 — Морин (Morin) Ерҙең эсендә бик юғары температура булыуы тураһында фаразды яҙа.
* 1669 — Стено (Steno) ултырмалаҙың эҙмә-эҙлекле ултырыуы законын (Стено законы) тәҡдим итә.
* 1680 — Готфрид Вильгельм Лейбниц Ер шары иң тәүҙә ирегән хәлдә булған тип фаразлай.
* 1683 — Листер (Lister) ерҙең геологик структураһы күрһәтелгән карта төҙөй.
* 1715 — Halley йылғалар йыуып килтергән натрий буйынса океан йәшен билдәләй.
* 1739 — Рене Антуан Реомюр быяла девитрификацияһы буйынса эксперимент уҙғара.
* 1746 — Guettard беренсе минералогия картаһын төҙөй.
* 1920 — П. Эскола беренсе тапҡыр физик химия принциптарын петрология месьәләләрендә ҡуллана «минераль фация» төшөнсәһен керетә. .
* 1936 — Х. Л. Оллдинг петрография 20 быуат башында петрологияға әүрелеүен билдәләй.
1937 — Ф. Ю. Левинсон-Лессинг һәм Э. А. Струве[5] петрография һәм петрологияны синоним итеп ҡарайҙар.
* 1944, 1951 — Д. С. Белянкин петрология тарминын артыҡ дәғүәле тип иҫәпләй, петрография тау тоҡомдарын өйрәнеүҙә бөтә мәсьәләләрҙе хәл итә тип иҫәпләй.

## Журналдар
* Петрология
* American Journal of Science
* American Mineralogist
* Canadian Mineralogist
* Contributions to Mineralogy and Petrology
* Earth and Planetary Science Letters
* Economic Geology
* European Journal of Mineralogy
* Geological Materials Research
* Geochemica et Cosmochimica Acta
* Journal of Geology
* Journal of Geophysical Research (Red)
* Journal of Metamorphic Geology
* Journal of Petrology
* Lithos
* Mineralogical Magazine

## Һылтанмалар
* Статья «Петрология» на wiki.web.ru

## Иҫкәрмәләр
Доньиуэ

**Доньиуэ** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 7402 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны —  78,2 км². Халыҡ һаны — 18886 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 241,51   кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 25 саҡрым (23 км) көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Ранкагуа коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Оливар коммунаһы;
* көньяҡта — Коинко коммунаһы;
* көнбайышта — Кольтауко коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Алуэ коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
*Ло-Миранда(ҡала) — 8188 кеше
***Доньиуэ** (ҡала) — 7402 кеше
Автоспорт

**Автоспо́рт** (**автомобиль спорты**; , также ) — техник спорт төрө, ҡайҙа кешеләр автомобилдә трассаны тиҙлектә үтергә тейештәр.

## Тарихы

### Беренсе автомобиль ярышы
Автомобиль ярышының башланыу тарихын 1894 йылды атарға була. 1893 йылдың 19 декабрендә «Le Petit Journal» исемле париж гәзитен сығарыусы Пьер Жиффар беренсе автомобиль ярышы уҙасағы тураһында хәбәр итә. Быға тиклем 1887 йылда кәләскәлә, сит ярҙамһыҙ ярышта, бер генә кеше ҡатнашҡан була. Ярыштың башы 1894 йылдың 22 июленә тәғәйенләнгән була. Ярышта ҡатнашыусылар «атһыҙ экипажда» Париждан Руанға тиклем 126 км араны һигеҙ сәғәт ярым ваҡыттан тиҙерәк үтергә тейеш булалар. Урындар биреү нисектер аңлашылмағанса билдәләнгән: беренсе урынға 5000 франк, кемдең экипажы «„иң яҡшы һаҡлыҡ, исраф итмәү һәм уңайлы идара итеү“» күрһәтә. Тәүҙә ярышта ҡатнашырға 102 ярышыусы үҙенең төрлө ҡоролошо менән теләк белдерә, уларҙың араһында пар, бензин, кәрәсин, һәм электр менән йөрөүсе автомобильдәр була.

Беренсе техник тикшереү үткәргәндән һуң уларҙың һаны 25 ҡала. 19 июльдә элгәре һанауҙар үткәрелә һәм тағын дүрт экипаж ярышты ҡалдырырға мәжбүр була. 22 июль, ярыш көнө, Париждан 30 секунд ара менән 21 экипажға ярышҡа старт бирелә. Шунда уҡ «Де Дион-Бутон» пар машинаһында Альбер де Дион лидерлыҡты ала. Юлдың беренсе өлөшө Мантта бөтә, унда күпселек ҡатнашыусылар барып етә, ял итеп алғас, ярышты дауам итәләр. Йәмғеһе, 13 ҡатнашыусы «Пежо» һәм  «Панар-Левассор»ҙа Руанға барып етә, өҫтәүенә 12 экипаж сикләнгән ваҡытта өлгөрәләр. Ете пар машинаның өсәүһе финишҡа барып етә ала.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Пек

**Пек** — (голландса pek — ыҫмала), ыҫмала (һәүерташлы, пиролиз, кокслаштырыу, ярым кокслаштырыу) һәм дегет (ағас, торф) ҡыуыу ҡалдыҡтары. Ҡара төҫтәге ҡаты (ҡайһы берҙә ҡуйы йәбешкәк) масса; һуғылғанда ҡабырсаҡҡа оҡшаш урын барлыҡҡа килтереп һына, туҡтауһыҙ ҡулланғанда һығылмалы була.

Сеймалға бәйле ташкүмер, торф, ағас, нефть пектары айырыла. Ташкүмер пегы йәбешкәк, термототороҡло, йөҙлөк тартылышына, еүешләнеүсәнлеккә, үртәлеүсәнлеккә эйә; ағыулы, осоусан ҡушылмалар өсөн ПДК 0,5 мг/м³; составына 500‑гә яҡын, шул иҫәптән, күп ядролы конденсирланған ароматик һәм гетероцикллы, ҡушылма, уларҙың полимерлашыу, поликонденсация продукттары инә. Алюмин электродтар һәм электрод күсәре, графит изделиелар, күмер‑графит блоктар һ.б. производствоһында анод массаһын алғанда пек коксын һәм пек‑бәйләүес барлыҡҡа килһен өсөн; брикетланған күмер яғыулығы, пеклы пластик массалар һәм лактар, йомшаҡ түбә әҙерләү һ.б. өсөн ҡулланыла. Ағас пек һыуҙа эремәй, күп кенә органик эретмәләрҙә эрей; һелте эретмәләрендә эмульсиялар барлыҡҡа килтерә; төп компоненты — юғары молекуляр Фенолкислоталар (55—85 %), ҡалғандары — цикллы альдегидтар, кетон һәм спирттар, фенолдың тулы эфирҙары, углеводородтар (6—25 %) һәм фенолдың альдегид менән конденсация продукттары. Ағас пеклы ҡойолған беркеткестәр, активлаштырылған күмер производствоһында бәйләүестәр, бетондарға өҫтәмәләр, простилка өсөн ыуар алғанда ҡулланыла. Ағас пегы нигеҙендә ағас‑ыҫмала эреткестәр менән берлектә ағас һәм металл изделиеларҙы буяу өсөн пеклы лак әҙерләнә. Нефть пегы шыйыҡ углеводород сеймалын (пиролиз ыҫмалаһы, дистиллятлы крекинг‑ҡалдыҡ) термополиконденсациялап алалар; составында бер нисә меңгә тиклем индивидуаль берләшмә, шул иҫәптән ароматик һәм нафтен рәтенән. Металлургияла, электроэнергетикала һ.б. төрлө углерод материалдар әҙерләгәндә ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ыҫмала ҡайнатыу
* Дегет
Кольтауко

**Кольтауко** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 3536 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 224,7 км². Халыҡ һаны — 17121 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 76,19 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 39 саҡрым (37 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Алуэ коммунаһы;
* көнсығышта — Доньиуэ коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Коинко һәм Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* көнбайышта — Пеумо коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
***Кольтауко** (ҡасаба) — 3536 кеше
*Лорето-Молино(ҡасаба) — 2200 кеше
*Ринконада-де-Парраль(ҡасаба) — 1246 кеше
*Парраль-де-Пурен(ҡасаба) — 1222 кеше

## Һылтанмалар
*Коммунаның рәсми сайты
Мальоа

**Мальоа** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1706 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 112,6 км². Халыҡ һаны — 13498 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 119,88 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 40 саҡрым (38 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Кинта-де-Тилькоко коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Ренго коммунаһы;
* көньяҡ — Сан-Фернандо коммунаһы;
* көнбайышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Пелекен(ҡасаба) — 3003 кеше
* **Мальоа **(ҡасаба) — 1706 кеше
Мостасаль

**Мостасаль** () — Чилилағы коммуна. Коммунаның административ үҙәге — Сан-Франсиско-де-Мостасаль ҡалаһы. Коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12037 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 523,9 км². Халыҡ һаны — 24529 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 46,82 кеше/км².

## Географик урыны
Сан-Франсиско-де-Мостасаль ҡалаһы, өлкәнең административ үҙәгенән 21 саҡрым (20 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Пайне һәм Пирке коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хосе-де-Майпо коммунаһы;
* көньяҡта — Кодегуа коммунаһы;
* көнбайышта — Гранерос коммунаһы;

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Сан-Франсиско-де-Мостасаль (город) — 12037 кеше
* Ла-Пунта(поселок) — 4732 кеше
* Ангостура(поселок) — 1134 кеше

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Таш-Күстән

**Таш-Күстән** () — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы башҡорт ауылы, Южный ауыл биләмәһенә керә.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған Үҫәргән улусының Күстән, Бөрйән улусының Күсәкбай һәм Ташбулат ауылдары берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән.

## Ауыл инфраструктураһы
Ауылда клуб һәм китапхана бар.

## Билдәле шәхестәр
* Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы (1892—1937) — башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы;
* Дәүләтшин Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) Дәүләткирәй улы (1893—1938) — башҡорт яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре;
* Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (9.09.1912—16.07.1999) — ғалим, инженер-механик, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1965).
* Исламғазин Зәбих Хөснөтдин улы (1887—1951) — матбуғат хеҙмәткәре һәм мөхәррир.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы

**Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы** (1 ғинуар 1898 йыл — октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған уҡытыусы, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Өлкән лейтенант. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1939).  

## Биографияһы
Абдрахман Бикмөхәмәт улы Сәғитов 1898 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы Юлдаш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уға 11 йәш тигәндә — атаһы, бер аҙҙан әсәһе үлеп китә, ә ағаһы беренсе донъя һуғышында була. Етем малай Ырымбур яҡтарында хеҙмәтсе, ялсы булып йөрөй, тормоштоң әсеһен-сөсөһөн күреп үҫә.

1917 йылдың майында Абдрахман Сәғитов Ваҡытлы хөкүмәт армияһына алына, Октябрь революцияһынан һуң ҡорал тотоп Ырымбурға ҡайта, шул тирәләге аҡ казактарға ҡаршы һуғыша. 1918 йылдың майында йәш егет ағалы-энеле Кашириндар отрядына ҡушылып, атаман А. И. Дутовҡа ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша һәм данлыҡлы В. К. Блюхер рейдында ауыр юл үтә.

1922 йылда Абдрахман Сәғитов Ырымбур педагогия техникумына уҡырға инә. Йәше 24-тә булһа ла, ул 15-16 йәшлек үҫмерҙәр менән бер парта артына ултырып, тырышып уҡый. Уның тыныс тормошта белем алыуға һыуһауы фән нигеҙҙәрен еңел үҙләштерергә ярҙам итә.

1927 йылда А. Б. Сәғитов Йылайыр кантонына эшкә бара. Кантон халыҡ мәғарифы бүлеге йәш белгесте Темәс терәк мәктәбенә директор һәм уҡытыусы итеп билдәләй. Ул Темәс колхоз йәштәре мәктәбе, һуңынан тулы булмаған урта мәктәп директоры булараҡ, ҙур эштәр атҡара. Мәктәп методик үҙәккә әйләнә.

Темәс мәктәбе эргәһендә емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсаһы, малайҙар өсөн оҫтахана, ҡыҙ балалар өсөн тегеү-сигеү түңәрәге булдырыла. Мәктәп директоры ауыл кешеләре араһында наҙанлыҡты бөтөрөү, уларҙы яңы тормош төҙөүселәре итеп тәрбиәләү бу¬йынса күп яҡлы эш алып бара, колхозда бригадир, партия ойош¬маһы сәркәтибе вазифаларын башҡара.

Талантлы педагог, оҫта етәксе булып танылған А. Б.Сәғитов Түбә урта мәктәбе директоры, Баймаҡ район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, бүлек мөдире булараҡ, Темәс, Түбә урта мәктәптәренең яңы биналарын төҙөтә, уларҙың уҡытыу-матди базаларын нығытыу буйынса эшлекле саралар күрә.

1939 йылда Абдрахман Бикмөхәмәт улы Сәғитовтың педагогик хеҙмәте юғары баһалана — ул Баймаҡ районы халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренән беренсе булып Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Был бүләкте уға М. И. Калинин тапшыра.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул, фронтҡа ебәреүҙе һорап, ғариза яҙа. 1942 йылдың мартында ул армия сафына алына, Сәмәрҡәнд ҡалаһында Мәскәүҙән күсерелгән М. В. Фрунзе исемендәге академияның алты айлыҡ курсын тамамлағас, өлкән лейтенант фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышҡа инә. Яугир Кавказ, Донбасс, Киев өсөн барған ауыр һуғыштарҙа ҡатнаша һәм 1943 йылдың октябрендә Мелитополь өсөн барған алышта батырҙарса һәләк була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1939)

## Һылтанмалар
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.
Йокерит (хоккей клубы)

**«Йокерит»** профессиональ хоккей клубы — Хельсинки ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1967 йылдың 27 октябрендә төҙөлә. 2014 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. Алты тапҡыр СМ-Лига чемпионы (1973, 1992, 1994, 1996, 1997, 2002).

## Тарих

«Йокерит» хоккей клубы 1967 йылдың 27 октябрендә Хельсинкила ойошторола. 1972/1973, 1991/1992, 1993/1994, 1995/1996, 1996/1997, 2001/2002 сезонда клуб СМ-Лига чемпионатында еңә. 2014 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.

## Стадион

«Хартвалл Арена» боҙ һарайы. 1994 йылда нигеҙ һалына. 1997 йылда 19 апрелендә асылған. Урыннар һаны:
13 506 (хоккей), 12 000—15 000 (концерт) һәм 3000—5000 (театр) кеше.

## Баш тренерҙар

## Етәкселек
* Президент —
* Вице-президент — 
* Вице-президент — 
* Вице-президент — 
* Башҡарма директор — 

## Тренер штабы
* Баш тренеры — Эркка Вестерлунд
* Өлкән тренер — Калле Каскинен
* Тренер — Ханну Вирта
* Ҡапҡасылар тренеры — Маркус Кеттерер

## Команданың ҡаҙаныштары
;СМ-Лига
*  **Чемпион (6)**: 1973, 1992, 1994, 1996, 1997, 2002
*  **Вице-Чемпион (6)**: 1971, 1983, 1995, 2000, 2005, 2007
*  **Бронза призёры (2)**: 1998, 2012

**Международные**
; Европа чемпиондар кубогы
*  **Еңеүсе (2)**: 1995, 1996

;Континенталь кубогы
*  **Еңеүсе (1)**: 2003

## Составы

## Фарм-клубтар
Киекко-Вантаа ( Местис )

## Һылтанмалар
* Рәсим сайты 
* Рәсим фан клуб сайты 
* Йокерит на eliteprospects

## Иҫкәрмәләр
Ғәниева Фатима Нуретдин ҡыҙы

**Ғәниева Фатима Нуретдин ҡыҙы** (25 март 1909 йыл — 1989 йыл) — уҡытыусы, СССР-ҙың II саҡырылыш (1946) Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1939).

## Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Фатима Нуретдин ҡыҙы Ғәниева 1909 йылдың 25 мартында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Мышы (Аҙналы) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы 1919 йылда, әсәһе һәм туғандары 1921 аслыҡ йылында үлеп, үкһеҙ етем ҡалған Фатима тәүҙә Сермән балалар йортонда, шунан Өфөлә Ленин исемендәге мәктәп-интернатта тәрбиәләнә. Бында уның аң-белем даирәһен киңәйтеүгә, шәхес итеп тәрбиәләүгә Мөхлис Туҡаев, Хәнифә Мостафина кеүек һәйбәт тәрбиәселәр, Николай Краснов, Вафа Сөләймәнов, Александр Тюлькин, Сәғит Мифтахов һымаҡ арҙаҡлы уҡытыусылар ҙур йоғонто яһай.

Нәтижәлә Фатима Ғәниева иң маҡтаулы һәм гүзәл һөнәр — уҡытыусы эшен һайлай һәм К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын уңышлы тамамлай.

1935—1937 йылдарҙа Белорет ҡалаһында совет-партия мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, шунан Баймаҡ районы 1-се Этҡол һәм 2-се Этҡол мәктәптәрендә эшләй. Уҡытыу-тәрбиә эшендә өлгәшкән уңыштары өсөн 1939 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. Был юғары награданы уға 8 августа СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе М. И. Калинин үҙе тапшыра.

Ауыр һуғыш йылдарында барлыҡ уҡытыусылар кеүек, йәштәрҙе илгә бирелгәнлек рухында тәрбиәләй, мәктәптә балалар уҡытыу менән бергә колхозда бригадир ҙа була.

1944 йылда Фатима Ғәниеваға «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1946 йылда ул икенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1949 йылда Стәрлетамаҡҡа күсеп, В. И. Ленин исемендәге мәктәптә балалар уҡыта, 1951—1969 йылдарҙа Баймаҡ районы «Йылайыр» совхозы мәктәбендә уҡытыусы була, мәктәп директоры вазифаһын башҡара.

Шундай маҡтаулы исем һәм юғары баһалар Ф. Н. Ғәниеваны ҙур эштәргә рухландыра. Ул ваҡытын һәм көсөн йәлләмәй, арымай-талмай балалар менән эшләй, башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу буйынса бай тәжрибә туплай. Ул район мәктәптәрендә таратыла, бөтәһенең дә уртаҡ хазинаһына әйләнә — уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты тарафынан дөйөмләштерелеп, уҡытыу-тәрбиә эшендә файҙаланыу өсөн республика мәктәптәренә өйрәнеүгә тәҡдим ителә. Уның тураһында гәзит-журналдарҙа күп яҙыла, плакат, буклеттар сығарыла.

Укытыусы һәнәрен яңылышмай һайлауы, был эштә өлгәшкән уңыштары өсөн халыҡ ихтирамын яулауы менән Фатима Нуретдин ҡыҙы үҙен бәхетле һанай.

## Һылтанмалар
* Яйыҡбаев К. Я. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.
Пеумо

**Пеумо** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 7 392 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 153,1 км². Халыҡ һаны — 14917 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 97,43 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 51 саҡрым (48 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Лас-Кабрас коммунаһы;
* көнсығышта — Кольтауко коммунаһы;
* көньяҡта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Пичидегуа коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Лас-Кабрас коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Офрис

**Офрис** — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 35 төрө билдәле, Европала, Көнбайыш Азияла, Урта диңгеҙ буйында һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда бөжәкле офрис үҫә. Эзбизле уйһыу һаҙлыҡтарҙа һәм дымлы болондарҙа үҫә, Мәсәғүт урман-далаһында һәм Краснокама районында осрай. Декоратив үҫемлек. Бүлбеләренең составында лайла, фенол берләшмәләре бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт, Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.

## Ботаник яҙма
Ваҡ шар һымаҡ йәки оҙонса бүлбеле күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—40 см. Япрағы күкһел төҫтә, тар, ланцет, тәпәш розеткала. Сәскәлеге — 3—8 сәскәнән торған һирәк башаҡ. Сәскәһе ваҡ, тышҡы япраҡсалары асыҡ йәшел төҫтә; эске әйләнәһенең 2 япраҡсаһы мыйыҡса рәүешендә, көрәнһыу һоро төҫтә, төклө. Ирене оҙонса йомортҡа формаһында, көрәнһыу шәмәхә төҫөндә, бәрхәт һымаҡ, уртаһында зәңгәрһыу тап, урталағы ҙур көрәктең осонда уйым һәм ваҡ ситке япраҡсалары бар. Сәскәһе уны һеркәләндергән 2 төр һағыҙаҡтың феромондарына оҡшаш матдәләр бүлеп сығара. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—августа өлгөрә.

### Төрҙәре

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*
Остеомиелит

**Остеомиелит** (*гр. osteon — һөйәк, myeloјs — мейе*)— електең һөйәк ярыһы, көпшәк һәм компакт матдәһе менән бер юлы шешеүе; һөйәктеү кимеге, эргәләге компакт матдәһе һәм һөйәк ярыһының бер юлы шешеүе.

## Бүленеше
Остеомиелит специфик булмаған (башлыса коктар тыуҙырған) һәм специфик (туберкулёз, сифилис һ. б. тыуҙырған); гематоген (эндоген) һәм гематоген булмаған (операциялар, травмалар һ. б. һөҙөмтәһендә); киҫкен һәм хроник төрҙәргә бүләләр.

## Төп билдәләре
Һөйәктәр ауыртыу, температура күтәрелеү һ. б.

## Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр
Сепсис, эренле артрит, һөйәктәрҙең патологик һыныуы һ. б.

## Тикшеренеүҙәр
Диагностика өсөн тикшеренеүҙең инструменталь (рентгенография, радиоизотоп сканерлау, һөйәктең эске баҫымын үлсәү менән елеккә пункция эшләү) һәм лаборотор (пунктатты бактериологик тикшереү) ысулдары файҙаланыла.

## Дауалау
Дауалау медикаментоз (антибактериаль, иммунитетты көсәйтеүсе һ. б. препараттар) һәм хирургик (некрэктомия, һөйәк ҡыуышлығын пластик материал менән тултырыу).

## Ауырыу буйынса Башҡортостандағы тикшеренеүҙәр
Башҡортостанда ауырыу проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 40‑сы йылдары уртаһынан медицина университетында үткәрелә: А. А. Полянцев етәкселегендәге пуля менән яраланыуҙан һуң барлыҡҡа килгән остеомиелитҡа дауалау ысулдары эшләнә, 70‑се йылдарҙан алып ололарҙа ауырыуҙы диагностикалау һәм хирургик дауалау (Е. Н. Кель, Р. Х. Мадьяров, В. Ғ. Сәхәүетдинов, Ш. И. Хөсәйенов), шул иҫәптән аутотрансплантаттар ҡулланып дауалау (В. О. Кузнецов), балаларҙа гематоген остеомиелитын дауалау алымдары камиллаштырыла (Ф. Х. Ғәйнанов, А. Г. Лютов һ. б.).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Антибактериальная терапия остеомиелита и артрита
Трактор (хоккей клубы)

**«Трактор»** хоккей клубы — Силәбе ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1947 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. Континент Кубогы яулаусыһы (2011/2012)

## Тарих
«Трактор» хоккей клубы 1947 йылдың 27 декаберендә Силәбелә ойошторола. 
* 1976/1977 сезонда СССР Бронза призёры.
* 2011/2012 сезонда клуб регуляр чемпионатта еңә. 
* 2012/2013 сезонда «Трактор» плей-оффтың финалда "Динамо" Мәскәүҙан отола.

## Стадион

* **[[Юность (спорт һарайы, Силәбе)|Спорт һарайы «Юность»]]**

Нигеҙләнгән: 1967 йыл
Урыннар һаны: 3650
Адрес: Свердлов проспекты, 51

* **Боҙ һарайы «Трактор»**

Нигеҙләнгән: 1990 йыл
Урыннар һаны: 1500
Адрес: Савин ур., 1

* **[[Боҙ Арена «Трактор»]]**

Нигеҙләнгән: 2009 йыл
Урыннар һаны: 7500
Адрес: Силәбенең 250 йыллығы, 38

## Баш тренерҙар

## Етәкселек
* Генераль менеджеры: Евгений Губарев
* Беренсе вице—президенты: Сергей Гомоляко
* Вице—президент: Сергей Макаров

## Тренер штабы
* Баш тренеры: Петерис Скудра
* Ассистенттар: Анвар Гатиятулин, Владимир Цыплаков, Виталий Ячменёв
* Ҡапҡасылар тренеры: Микко Фредрик
* Команда башлығы: Владимир Антипин

## Команданың ҡаҙаныштары
* Континент Кубогы (2011/2012);
*  Көнсығыш конференцияһы Кубогы (2012/2013);
*  Континенталь хоккей лигаһының көмөш призын алыусы (2012/2013);
*  Рәсәй чемпионатының көмөш призын алыусы (2012/2013);
*  Бронза призёры (2011/2012)
*  Бронза призёры Милләт-ара хоккей лигаһы (1992/1993, 1993/1994);
*  Юғары хоккей лигаһы (2005/2006)
*  СССР Бронза призёры (1976/1977);
*  Финалисы СССР Кубогы 1973
*  Финалисы Шпенглер кубогы 1973 года**
*  Силәбе өлкәһе Губернаторы Кубогы 2013

=== Уйынсыларҙың бүләктәры ===

=== Плей-оффтың Рәсәй чемпионаты ===

=== Плей-оффтың [[Континенталь хоккей лигаһы]] чемпионаты ===
* 2008—2009
: 1/8 финалы: **«Атлант»** — «Трактор» 3:0 ''(3:0, 5:1, 5:1)''

* 2009—2010
: 1/8 финалы: **«Металлург» Магнитогорск** — «Трактор» 3:1 ''(5:2, 3:1, 1:2 от, 3:2 от)''

* 2011—2012
: 1/8 финалы: **«Трактор»** — «Югра» 4:1 ''(3:1, 2:5, 7:6, 6:3, 1:0)''
: 1/4 финалы: **«Трактор»** — [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] 4:2 ''(3:1, 2:1, 1:2 от, 3:2, 1:2 от, 4:1)''
: 1/2 финалы:  «Трактор» — **«Авангард» Омск** 1:4 ''(3:1, 2:3 от, 0:1, 1:3, 0:1)''

* 2012—2013
: 1/8 финалы: **«Трактор»** — «Барыс» 4:3 ''(3:4 от, 3:5, 3:1, 3:2, 6:3, 2:4, 5:3)''
: 1/4 финалы: «Авангард» Омск — **«Трактор»** 1:4 ''(0:5, 0:3, 0:3, 3:1, 0:4)''
: 1/2 финалы: [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] — **«Трактор»** 3:4 ''(2:1 от, 3:1, 0:1 от, 6:5 от, 1:2 от, 2:3, 2:1)''
: Финал: **«Динамо» Мәскәү*' — «Трактор» 3:4 *(2:1, 3:2, 1:3, 1:0, 3:4, 3:2 от)''

* 2014—2015

## Составы

## Билдәле уйынсылар «Трактор» составында уйнай ине

## Фарм-клубтар
* Челмет (ЮХЛ)
* Белые Медведи (ЙХЛ)

## Һылтанмалар
* hctraktor.org/ Рәсми сайты
* Рәсми бит Twitter-ҙа
* Боҙ арена «Трактор» Һәм ХК «Трактор» Силәбе Google картаһыла
* Трактор командаһы көйәрмәндәре сайты

## Иҫкәрмәләр
Осар тейен

**Осар тейен**, (Урыҫ.)**белка-летяга**, йәки **летучая белка** (*Pteromys volans*) — кимереүселәр отрядының осар тейендәр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүселәр.

Латин телендә volans «осоусы» тигәнде аңлата.

## Таралышы
Евразия урмандарында таралған. Башҡортостан Республикаһының бөтә биләмәһендә ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай.

## Тышҡы ҡиәфәте
Кәүҙә оҙонлоғо 13—20 см, массаһы 160 г тирәһе. Төҫө ҡышын һоро, йәйен көрәнһыу төҫмөрлө асыҡ‑һоро, ҡорһағы аҡ төҫтә. Йөнө ҡуйы, йомшаҡ. Башы йомро, күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡолағы ҡыҫҡа, суҡһыҙ. Алғы аяҡтары — 4, артҡылары 5 бармаҡлы, бөгөлгән осло тырнаҡлы; аяҡтары араһында йөн менән ҡапланған ҡабырға яҡ тире йыйырсаһы (осҡос яры) бар. Ҡойроғо йөнтәҫ, оҙонлоғо 14 см, һикергәндә руль ролен үтәй.

Төҫөнә ҡарап, осар тейендәрҙе 10 — 12 төргә айыралар; шуларҙың 9 төрсәһе Рәсәйҙә:
* *Pteromys volans volans* Linnaeus, 1758 — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөнән төньяғы, Урал
* *Pteromys volans ognevi* Stroganov, 1936 — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөнөң үҙәге
* *Pteromys volans gubari* Ognev, 1934 — Көнбайыш Себерҙең һәм Ҡаҙағстандың урман-далалары
* *Pteromys volans betulinus* Serebrennikov, 1929 — Көнбайыш Себерҙең көнсығышы һәм Байкал буйы
* *Pteromys volans turovi* Ognev, 1929 — Алтай, Саян, Байкал аръяғы, Амурҙың урта ағымы
* *Pteromys volans athene* Thomas, 1907 — Амур йылғаһының түбәнге ағымы, Сахалин
* *Pteromys volans incanus* Miller, 1918 — Яҡутстандың төньяғы һәм көнсығышы
* *Pteromys volans arsenjevi* Ognev, 1934 — Үҙәк Якутия һәм Приморье
* *Pteromys volans anadyrensis* Ognev, 1940 — Анадырь бассейны

## Көнитмеше һәм туҡланыуы
Полигам. Енси яҡтан 9—12 айҙа өлгөрә. Йылына 1 тапҡыр 2—4 бала тыуҙыра. 5—13 йыл йәшәй. Эңерҙә һәм төндә, һирәкләп көндөҙ әүҙем. Япраҡлы ағастарҙың (ҡайын, тал, саған, уҫаҡ, миләш) үренделәре, бөрөләре, ҡайһы берҙә ҡабыҡтары, бәшмәктәр, үләндәрҙең емештәре һәм орлоҡтары менән туҡлана. Ағас ҡыуыштарында һәм тейен ояларында, ҡайһы берҙә ҡая ярыҡтарында йәшәй.

## Иҫәбе
Осор тейендәр әҙ, уға һунар сикләнгән. Тиренең әһәмиәте әҙ. Тиреһе матур һәм йомшаҡ булыуына ҡарамаҫтан, бик йоҡа, был уны файҙаланыуҙы ҡыйынлаштыра. Тотҡонлоҡҡа ауыр яраҡлаша, тип иҫәпләнелә, әммә В. М. Смирин Мәскәү дәүләт университетының Звенигород биологик станцияһында ҙур булмаған вольерҙарҙа уларҙың ике төрөн оҙаҡ йылдар аҫырай.

## Былар ҡыҙыҡлы
* Осар тейен — талпан энцефалитын, ялған туберкулёзды тыуҙырыусыларҙы йөрөтөүсе.
* Ҡиммәтле тиреле йәнлек.

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Обыкновенная летяга 
* Описание семейства, рода и вида.
* Летяга — Записки охотника-натуралиста (Черкасов А. А.)
* Pteromys volans L. — Белка-летяга
Пичидегуа

**Пичидегуа** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 4965 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 320 км². Халыҡ һаны — 18777 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 58,68 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 60 саҡрым (56 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Лас-Кабрас коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Пеумо коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* көньяҡта — Палмилья коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Пералильо коммунаһы;
* көнбайышта — Ла-Эстрелья һәм Марчиуэ коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
***Пичидегуа **(ҡасаба) — 4965 кеше
*Патагуас-Серро(ҡасаба) — 1828 кеше
*Патагуас-Орилья(ҡасаба) — 1401 кеше

## Һылтанмалар
*Коммунаның рәсми сайты
Оомицеттар

**Оомицеттар** — бәшмәктәр класы. 

4 тәртибе, 550 төрө билдәле, киң таралған. Башҡортостанда 4 тәртибе, 100‑ҙән ашыу төрө бар. 

## Төҙөлөшө
Мицелийы яҡшы үҫешкән, бер күҙәнәкле, күп ядролы. Күҙәнәк көбө күпселек бәшмәктәрҙән айырмалы хитиндан түгел, целлюлоза һәм глюкандан тора. 

## Үҫеш циклы
Енесһеҙ үрсеү ҡауырһын һәм ҡамсы рәүешле ептәре булған зооспоралар, енси — оогамия ярҙамында тормошҡа ашырыла. Оогонийында бер йәки бер нисә йомортҡа күҙәнәге бар, антеридий айырымланған гаметалар барлыҡҡа килтермәй һәм аталанғанда уның күп ядролы эстәлеге аталандырыусы үҫентеләр буйлап оогонийға үтеп инә. Аталанған йомортҡа күҙәнәктәре тынлыҡ хәлендәге ооспораларға әүерелә (диплоидлы стадия), улар яҙ көнө, зооспорангиялар барлыҡҡа килтереп, үҫеп сыға. Пероноспоралылар тәртибенә ҡараған юғары оомицеттар зооспорангиялары спорангия йөрөтөүселәрҙән тулыһынса айырыла һәм үҙенсәлекле конидияларға әүерелә.

## Классификация
Оомицеттар араһында һыу сапрофит‑бәшмәктәре бар, улар үҫемлек ҡалдыҡтарында (лептомитлылар, пероноспоралылар һ.б.), бөжәктәрҙең һ.б. ваҡ хайуандарҙың мәйеттәрендә (сапролегний һымаҡтар) үҫешә. Күпселек оомицеттар ылымыҡтарҙа һәм селәүсендәрҙә, ҡайһы бер сапролегний һымаҡтар — балыҡтарҙың һәм ер‑һыу хайуандарының ыуылдырыҡтарында, көсһөҙләнгән селбәрәләрҙә; пероноспоралылар — үҫемлектәрҙә паразит булып йәшәй. Иң зарарлы оомицеттар булып картуф фитофторозын (Phytophthora infestans), шәкәр сөгөлдөрө, кишер һ.б. а.х. культураларының ҡара һабағын (Pythium debaryanum), виноградтың ялған онло ысығын, йәки мильдьюһын (Plasmopara viticola), тыуҙырыусылар тора.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Еҙем

**Еҙем** — йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Елмәрҙәк һыртының көнсығыш битләүендә башлана. Белорет районы буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, Егәҙе йылғаһының тамағынан төньяҡ-көнбайышҡа табан Белорет, Ғафури һәм Архангел райондары буйлап ағып, Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 585 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 215 км, бассейн майҙаны 3280 км², дөйөм түбәнәйеүе 607 м. Башлыса ҡар һыуҙары менән туйына. Йыллыҡ аҡманың 65—85 %‑ы — яҙғы (апрель—май), 10—15 %‑ы — йәйге-көҙгө (июнь—октябрь), 5—10 %‑ы ҡышҡы (ноябрь—март) осорҙарға тура килә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 38,7 м³/с.

Бассейнының рельефы тәпәш таулы, биләмәһе бик күп ҡушылдыҡ үҙәндәре менән йырғыланған. Бассейны әүжән свитаһы, елмәрҙәк свитаһы тау тоҡомдарынан, вендтың әшә серияһынан ғибәрәт. Карст үҫешкән.

Ландшафтары башлыса урман һоро тупрағында һәм кәҫле көлһыу тупраҡта үҫкән киң япраҡлы урмандарҙан тора. Бассейнының 84 %‑ын — урман, 1 %‑ын һаҙлыҡ тәшкил итә. Ҡушылдыҡтары: уң — Манайлы, Оло Рәүәт һ. б., һул — Егәҙе, Оло Шешәнәк  һәм Бәләкәй Шешәнәк, Таҡаты, Мәндем һ. б.

## Иҫкәрмәләр

## Топографик карталар
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Справочная статья. Река Зилим. Сайт Весь Южный Урал
* Виртуальный тур по Зилиму
Парафин

thumb|Парафиндан етештерелгән майшәмдәр. Парафин һәр төрөлө майшәм етештергәндә лә ҡулланыла.
**Парафин** — балауыҙ ға оҡшаҡан ҡатнашма, (нем. Paraffin), нефть продукты, башлыса мол. м. 300—400 булған нормаль төҙөлөшлө туйынған C18—C35 углеводородтар ҡатышмаһы. С18Н38 (октадекан) дан С35Н72 (пентатриоконтанғаса).

## Үҙенсәлеге
Тығыҙлығы 0,880-0,915 г/см³ (15&nbsp;°C).Уның составында шулай уҡ изопарафин, нафтен‑ароматик, нафтен углеводородтары бар. Төҫһөҙ кристалл (иреү температураһы 45—65&nbsp;°C, тығыҙлығы 880—915 кг/м³) йәки шыйыҡлыҡ (ҡайнау температураһы 180—360&nbsp;°C); һыуҙа, этил спиртында иремәй, күп кенә органик иреткестәрҙә, минераль майҙарҙа ирей; тоҡаныуы  160&nbsp;°C түбән булмаған, үҙенән‑үҙе тоҡаныуы 300&nbsp;°C түбән булмаған яныусан матдә. Химик реагенттарҙың күбеһенә инерт; азот кислотаһы, һауалағы кислород (140&nbsp;°C) һ. б. менән майлы кислоталарға тиклем окислана; хлор менән хлоропарафиндар барлыҡҡа килтереп реакцияға инә. Майлы нефть дистиляттарын артабанғы таҙартыу (көкөрт кислоталы, контактлы, перколяцион йәки башҡа таҙартыу) менән парафинһыҙлаштырыу (мәҫәлән, кетон һәм толуол ҡатышмаһы менән) һәм майһыҙландырыу (шыйыҡ углеводородтарҙан арындырыу) юлдары аша алына.

## Бүленеше
Таҙартыу кимәленә ҡарап юғары таҙалыҡтағы техник, таҙартылған, таҙартылмаған, медицина һ. б. парафиндарға бүленә, улар еҫһеҙ, составында бензопирен булырға тейеш.

## Ҡулланылышы
Аҡһым‑витамин концентраттары алыу, туҡыманы биҙәкләү өсөн, синтетик май кислоталары, шырпы, ҡәләм, май шәмдәре, синтетик йыуыу саралары етештереүҙә, αα‑олефиндар алыу өсөн сеймал, электроизоляция материалы, пластик майҙар компоненты, майлағыс майҙарға присадка булараҡ; юғары таҙалыҡтағы парафиндар — таралар, төрөү материалдары, Резина‑техник изделиелар эшләүҙә, аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә сәйнәй торған резинкалар компоненты сифатында, медицина парафины парафин менән дауалауҙа файҙаланыла.

## Ҡарағыҙ

* Балауыҙ
Наяда

**Наяда** — наяда һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
4—5 яҡын төрө билдәле, ике ярымшарҙың да уртасанан алып экваториаль бүлкәтенә тиклем таралған. Башҡортостанда диңгеҙ наядаһын осратырға мөмкин. Һыу ятҡылыҡтары төбөндә үҫә, һирәкләп Мәләүез (Воскресенск ауылы) һәм Күгәрсен (Хоҙайбирҙин ауылы) райондарында осрай. Реликт.

## Ботаник яҙма
Тулыһынса һыу аҫтында үҫкән бер йыллыҡ ике өйлө ҡаты үлән. Һабағы тармаҡлы, мурт, сәнскеле, аҫҡы төйөндәрендә тамырланыусан, оҙонлоғо 10—60 см. Япраҡтары һеңерсәһеҙ, ҡарағусҡыл йәшел төҫтә, киң ҡыяҡлы, йомроланған еңсәләр м‑н, ситтәренән уйымлы‑эре киртләсле, таҡыяларҙа 3‑әр. Сәскәләре ваҡ, яңғыҙар, һабаҡ ботаҡтарының төбөндә урынлашҡан: ата сәскәләр — бер һеркәс һәм көпшәле сәскә эргәлеге, инәләре — емешлек менән, сәскә эргәлеге юҡ. Июль—августа сәскә ата, һеркәләнеүе һыу аҫтында. Емеше — төшлө емеш, август—сентябрҙә өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Проверено 14 марта 2009 г.
*  Проверено 17 января 2009 г.
*  Проверено 10 октября 2009 г.
* Семейство Наядовые — статья в Биологической энциклопедии Проверено 17 января 2009 г.
*  Проверено 17 января 2009 г.
Баҡа япрағы

**Баҡа япрағы** () — төр, баҡа япраҡтары ғаиләһендәге үҫемлек заты () , типик төр.

## Биологик яҙма

Баҡа япрағы күп йыллыҡ үлән. Үҫемлектең тамыры ҡыҫҡа, әммә йыуан. Бейеклеге.

Япраҡтары оҙонса йөрәк йәки түңәрәк, йомортҡаға оҡшаш, оҙонлоғо 20 см-ға хәтле барып етергә мөмкин; бер төпкә, тамырға йыйылған.

Сәскәлектәре үҙәктә барлыҡҡа килә һәм өҫкә 90 см-ғаса күтәрелергә мөмкин; һыу аҫтында үҫкәндәренең сәскәләре булмаҫҡа ла мөмкин. Сәскәләре актиноморф, сәскә эргәлеге ҡуш, каса япраҡтары йәшкелт, емшәндә тороп ҡала. Таж япраҡтары иркен, һалынып тора, аҡ. Каса япраҡтары һәм таж япраҡтары өсәр. Сәскәләре ике енесле, алты һеркәлеге бар, һәм күп һандағы емшәнлектәр менән һыҙат булып сәскә төбөнә урынлашҡан. Һеркәлектәре оҙонлоғо 0,7 до 1,1 мм.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы

**Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы** (29 октябрь 1877 йыл — 20 июнь 1916 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан һәм Беренсе донъя һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Рауил Шаһихәйҙәр улы Сыртланов 1877 йылдың 29 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шланлыкүл ауылында башҡорт дворян ғаиләһендә тыуған. Башҡорт дворяндары  Сыртлановтар нәҫеленән, Шаһихәйҙәр Шаһгардан Сыртлановтың улы, Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы Сыртлановтың ҡустыһы.

2-се Ырымбур кадет корпусын, 1898 йылда Михаиловск артиллерия училищеһын, 1905 йылда Генераль штабтың Николай академияһын (икеһе лә — Санкт-Петербург) тамамлаған.

1895—1916 йылдарҙа рус армияһында. 1898 йылдаң алып лейб-гвардия 3‑сө артиллерия бригадаһында, 1905 йылда декаберендә — 1‑се Ташкент резерв батальонында, 1907 йылда — 1-се Төркөстан армия корпусы штабында, 1912 йылда майынан — Төркөстан хәрби округы штабында хеҙмәт итә, сентябрендә — Алексеевск хәрби училищеһында (Мәскәү) уҡыта.

1915 йылда октябрендә башлап 22‑се пехота дивизия штаб начальнигы вазифаһын башҡарыусы, 1916 йылда башынан — 166-сы Ровно пехота полкы командиры. 20 июндә Скробово ауылы янында Сыртлановтың полкы менән дошмандың нығытылған позицияһына һөжүмгә барғанда һәләк була.

## Ғаилә
* Атаһы: Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы Сыртланов
* Ағаһы: Ғәлиасҡар
* Ҡустыһы: Йософ

## Бүләктәр
* 4‑се дәрәжә Изге Георгий ордены (1917)
* 3‑сө дәрәжә Изге Анна ордены (1913)
* 4‑се дәрәжә Изге Анна ордены (1905)
* 3‑сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1912)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы

**Муллайәр Исламгәрәй улы Сыртланов** (1923, БАССР‑ҙың, Бәләбәй кантоны, Сыртлан ауылы — 15 ғинуар 1944, Украина ССР‑ы) — Советтар Союзы Геройы (1944). Сыртлановтар нәҫеленән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт.

## Биографияһы
Благовещен районының Иҫке Турбаҫлы ауылы, 1941 йылдаң алып Ҡарағанда ҡалаһында эшләй. 1943 йылда башлап Воронеж фронтында хеҙмәт итә. Герой исеменә 40‑сы армияның 161‑се уҡсылар дивизияһы 569‑сы уҡсылар полкының отделение ком. өлкән сержант Муллайәр Сыртланов 1943 йылда 23 сентябрендә Украина ССР‑ының Зарубинцы ауылы янында Днепр йылға аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була. Ленин ордены менән бүләкләнгән (1944).

## Бүләктәр
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.10.1943)
* Ленин ордены (23.10.1943)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (24.10.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (28.08.1943)

## Хәтер
* Иҫке Турбаҫлы ауылы урамға Сыртланов исеме бирелгән.
* Башҡортостандың Благовещен ҡалаһында уға бюст ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Т. 5. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009.

## Һылтанмалар

* 
*
Наяда (мәғәнәләр)

**Ная́да:**

* **[[Наяды]]** () — грек мифологияһында Зевстың ҡыҙы, һыу алиһәһе нимфа.
* **[[Наяда]]** () — һыу үҫемлектәре ырыуы  .
* **[[Наяда (юлдаш)|Наяда]]** — Нептун планетаһы юлдашы.
Таш үрсем

**Таш үрсем** — Күскә аспергиллез бәшмәге йоҡҡанда була торған йоғошло ауырыу. Уның менән ҡарышлауыҡтар, ҡурсаҡтар һәм өлкән бал ҡорттары ла зарарлана.

## Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Үрсемдә был бәшмәктәр үҫкәндә, улар үлә, кибә һәм таш хәленә әйләнә. Шуға күрә был ауырыу үрсемдең ташҡа әйләнеүе (каменный расплод) тип атала ла. Аспергиллез бәшмәге һәм шундай уҡ икенсе төр бәшмәктәр тәбиғәттә киң таралған. Улар ерҙә, һыуҙа, һауала, тиреҫтә, үҫемлектәрҙә, шулай уҡ сәскә һеркәләрендә була. Был үңәҙ ауырыуы бал ҡорттарына сәскә һеркәһе һәм һут аша йоға.

Еүеш, яҡшылап йылытылмаған ояларҙа йәшәгән көсһөҙ ғаиләләрҙә аспергиллез бәшмәге яҡшы үрсей.

Бәшмәк үрсемдең йәки өлкән бал ҡортоноң эсәгенә аҙыҡ менән эләгә һәм үҫә башлай. Үрсемдең эске һәм тышҡы яғы үңәҙ меән ҡаплана. Үлгән үрсем тиҙ кибә һәм ҡата. Бындай үрсем тәүҙә аҡһыл төҫтә, өҫтөнә аҡбур һипкән һымаҡ аҡ нәмә менән ҡаплана, һуңынан йәшкелт һары йәки ҡара төҫкә әйләнә. Үлгән үрсемдең төҫө, ҡайһы бәшмәктең үрсеүенә ҡарап, үҙгәреүе ихтимал.

Үлгән ҡарышлауыҡтар, ҡурсаҡтар кәрәҙ күҙәнәгенән еңел алына, эшсе ҡорттар уларҙы тышҡа сығарып ташлай.

Ауырыған өлкән ҡорттар тәүҙә тынысһыҙланып, шәп хәрәкәт итә, һуңынан, хәлһеҙләнеп, туҡтап ҡала, эстәре ҙурая, ҡата. Үлгән эшсе ҡорттоң эсен тотоп ҡараһаң, таш кеүек ҡатыуын күреп була. Эшсе ҡорттар һәм үрсем, уларҙың тәненә аспергиллез бәшмәге эләккәс, дүрт көн үтеүгә үләләр. Ауырыу иртә яҙ күҙәтелә. Был ауырыу ныҡ таралмай, айырым күстәрҙә генә булып үтә.

## Дауалау саралары
Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, умарталарҙы ҡоро һәм ҡояшлы урынға урынлаштырырға, ҡыш һәм яҙ ояларҙы ҡоро тоторға кәрәк.

Ауырыу умарталыҡта айырым ғаиләлә күҙәтелһә, уны юҡ итәләр. Бының өсөн эшсе ҡорттарын ағыулайҙар һәм рамдарҙы үрсеме менән бергә яндыралар. Ә умартаһын таҙартып, паяльный лампаның уты менән эшкәртәләр, эске яғын һорғолт төҫкә ингәнсе яндыралар. Умартаның урынын 15 сантиметр тәрәнлектә ҡаҙалар һәм 4 процентлы формальдегид иретмәһе менән эшкәртәләр. Ауырыу бик көслө таралмаһа, әммә күп ғаиләләр зарарланған осраҡта, уларҙы яңы умарталарға күсерәләр, баллы, ауырыу үрсемле һәм башҡа кәрәҙҙәрен алып иретәләр.

Ояны таҙа киндер япма һәм мендәр менән ябалар, күскә ҡуйы шәкәр шәрбәте (2:1) бирәләр.

Аспергиллез бәшмәгенең һеркәләре еңел осоусан. Улар кешенең таҙалығына ла зыян килтерә. Шуға күрә умартаны таҙартҡанда, саң тын юлдарына эләкмәһен өсөн, танауҙы һәм ауыҙҙы еүеш марля менән ҡаплайҙар.

## Ҡарағыҙ
* Умартасылыҡ
* Бал ҡортоноң ауырыуҙары
* Бал ҡорто
* Башҡорт балы
Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы

**Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы** (15 июль 1912 йыл — 1 октябрь 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1946).

## Биографияһы
Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы Сыртланова 1912 йылдың 15 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бәләбәй ҡалаһында тыуған. 1930 йылдан алып Кокандта, 1932 йылдан — Тбилиси ҡалаһында эшләй. 1941 йылда Тбилиси хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың декабренән Төньяҡ Кавказ, 4‑се Украина һәм 2‑се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 4‑се һауа армияһының 325‑се авиация дивизияһы 46‑сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары гвардия өлкән лейтенант Мәғүбә Сыртланова 780 хәрби осошта күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Запасҡа сыҡҡандан һуң (1945) Ҡазанда йәшәй һәм эшләй, 1971 йылдың 1 октябрендә шунда вафат була.

Ленин (1946), Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1945), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары менән бүләкләнгән.

## Хәтер

* Бәләбәй ҡалаһындағы урамға һәм ҡаланың 2‑се һанлы мәктәбенә Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы Сыртланова исеме бирелгән, шунда уҡ уға бюст ҡуйылған.
* Ҡазан ҡалаһындағы урамға һәм ҡаланың 52‑се һанлы гимназияһына Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы Сыртланова исеме бирелгән, шунда уҡ уға бюст ҡуйылған.

## Бүләктәр
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1946)
* Ленин ордены (1946)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Великой Отечественной войны. Выпуск IV. — 1974 г.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Т.2. — М.: Воениз. 1988.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. — Кн. 3. — Уфа: Башкирское кн. изд., 1968.
* О чём грустят кипарисы. — Шамиль Ракипов

## Һылтанмалар
* 
*   
*
Кинта-де-Тилькоко

**Кинта-де-Тилькоко** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 850 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 93,2 км². Халыҡ һаны — 11890 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 127,58 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 33 саҡрым (31 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ — Коинко коммунаһы;
* көнсығышта — Ренго коммунаһы;
* көньяҡта — Мальоа коммунаһы;
* көнбайышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Ранкагуа

**Ранкагуа** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның, Качапоаль провинцияһының һәм О'Хиггинс өлкәһенең административ үҙәге. Коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 206 971 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 260,3 км². Халыҡ һаны — 234 757 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 901,87 кеше/км².

## Географик урыны
Чилиҙың баш ҡалаһынан (Сантьяго) 84 саҡрым (79 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Гранерос коммунаһы;
* көнсығышта — Кодегуа һәм Мачали коммунаһы;
* көньяҡта — Оливар коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Доньиуэ коммунаһы;
* көнбайышта — Алуэ коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)

Исемлектә алфавит тәртибендә Башҡортостанда (Башҡорт АССР-ында) йәшәүсе Советтар Союзы Геройҙары бирелгән. Исемлектә герой исеме биреү тураһында Указ датаһы, ғәскәр төрө, Советтар Союзы Геройы исемен биргән ваҡыттағы вазифаһы һәм хәрби званиеһы, йәшәгән йылдары, вафат булған ваҡыты һәм урыны тураһында мәғлүмәт бар.

* 
* 

## Иҫкәрмәләр

; Башҡорт энциклопедияһы www.башкирская-энциклопедия.рф/ сайтына

; «Герои Страны» сайтына 

; Бүләкләү ҡағыҙы «Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы

## Әҙәбиәт
Славные сыны Башкирии. Книга 4: Очерки о героях Советского Союза. Составитель Булатов Г. Г. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. — 264 с.

## Һылтанмалар
* 
* Республика хәрби дан музейы 
* :ru:Список Героев Советского Союза (Башкортостан)
* :ru:Список башкир — Героев Советского Союза
Сантьяго (мәғәнәләр)

* Сантьяго — Чилиҙың баш ҡалаһы.
* Сантьяго — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә.
Сантьяго

**Сантья́го** (йәки *Сантьяго-де-Чили*, ) — Чилиҙың баш ҡалаһы. Сантьяго өлкәһенең һәм шулай уҡ шул исемдәге провинцияның административ үҙәге.

Халыҡ һаны — 5,4 млн кеше (2002), йәки илдең 36 % халҡы. Көньяҡ Американың иң ҙур ҡалаларының береһе.

Диңгеҙ кимәленән 540 метр бейеклектәге Анд итәгенең тау-ара соҡоронда урынлашҡан. Ҡаланың ултырған урыны ер тетрәүенә бирешеүсән.

1541 йылда испан конкистадоры Педро де Валдивиа ҡалаға нигеҙ һала.

## Тарих
Быға тиклем, хәҙерге ҡаланың урынында Инк ҡәбиләләре йәшәгән була. 1540 йылдың декаберендә Мапочо йылғаһының үҙәненә Перунан Педро де Валдивиа етәкселегендә испан конкистадорҙары килә. 1541 йылдың 12 февралендә Сантьяго-де-Нуэва исемендәге ҡалаға нигеҙ һалына.
Уның төҙөлөшөн Педро де Гамбоаға тапшыралар. Һәм ул ҡаланың урамдарын грид системаһы буйынса проектлай.

Бер нисә айҙан һуң Педро де Валдивиа Араукан һуғышына китергә мәжбүр була. Ә 1541 йылдың 11 сентяберендә индейҙар Сантьяго ҡалаһын бөлгөнлөккә төшөрәләр.

1561 йылда Сантьяго кафедраль соборы төҙөлә. 1618 йылда изге Франциско сиркәүе төҙөлә. Ҡала 1575 йылда ер тетрәүен, 1590 йылда — сәсәк киҙеүен һәм 1608 һәм 1618 йылдарҙа Мапочо йылғаһының һыу баҫыуын кисерә. 1647 йылдағы ер тетрәүе 600 кешенең ғүмерен алып китә. 1798 йылда Мапочо йылғаһы аша таш күпере асыла.

## Географик урыны

Сантьяго Чилиҙың урта өлөшөндәге Мапочо йылғаһы буйында урынлашҡан.

Тымыҡ океанға хәтлем 1060 саҡрым (1000 км) тирәһе. Ҡаланың майҙаны оҙонға — төньяҡтан көньяҡҡа 85 саҡрым (80 км) һәм көнбайыштан көнсығышҡа 37 саҡрым (35 км). Майҙаны — 750 км² (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 600 км²).

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 450—900 метр.

## Һүрәт теҙмәһе

## Һылтанмалар