Мөрәле (Ҡайбыҫ районы)

**Мөрәле** — Татарстан Республикаһының Ҡайбыҫ районында урынлашҡан ҡазан татарҙары ауылы.

## Мөрәле ауылы барлыҡҡа килеү тарихы - риүәйәттәрҙә
1300 йылдар тирәһендә Мөрәле ауылы хәҙерге ауылдан урманға табан соҡорҙа урынлашҡан. Соҡор тигәндә соҡор түгел, ә үҙәнде күҙ уңында тотарға кәрәк. Был ерҙә бөтөнләй тыныс булмаған, ауылды йыш талағандар. Был хәлде күтәрә алмаған халыҡ "Иҫке йорт соҡоро"н ташлап, хәҙерге урынына күсеп китә. Шул соҡорҙағы бер йорт, емерек хәлдә булһа ла, әле лә һаҡланған. Шуға күрә был урынды «Иҫке йорт соҡоро» тип атайҙар. Был соҡор буйлап һыу ағып ятҡан. Уның шишмәһе лә булған. Ауыл халҡы ошо шишмә янында аш-һыу бешереп, бергәләп ашарға йыйылған.

Китапханасы-ветеран Ғибәҙуллина Асия әйтеүенсә, ауылдың был тәүге урыны бөтөнләй тыныс булмаған, Мирғәле исемле аҡһаҡалдың кәңәше буйынса халыҡ хәҙерге урынына күсеп килгән. Ошо кеше хөрмәтенә ауылды Мөрәле тип йөрөтә башлағандар. Хөрмәтле Хәйбуллина Рәшиҙәнең хәтирәләрендә ауылдың атамаһына ҡарата түбәндәге версия бирелгән: Мөһерғәли исемле кеше килеп "Иҫке йорт соҡоро" янында төпләнгән. Урыҫтар уны Мурали тип йөрөткән. Тора-бара ауылды шул исем менән йөрөтә башлайҙар.

Мөрәле ауылында дүрт нәҫел йәшәгән:

* Илмәт нәҫеле
* Үтәгән (Үтәмеш) нәҫеле
* Сәйкә (Сәйфетдин) нәҫеле
* Ширәмәт нәҫеле

Филология фәндәре докторы Ф. Ғарипованың «Авыллар һәм калалар тарихыннан» исемле хеҙмәтендә ауылдың боронғо тарихы тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр китерелә: «Е. И. Чернышев мғлүмәттәре буйынса, Мөрәле ауылы Ҡазан ханлығы осоронда уҡ булған. 1565 – 1567 эсенә алған йылдарҙы Зөйә өйәҙе Теркәү кенәгәһендә Мөрәле ауылы ла билдәле. Д. А. Корсаков йыйынтығында Мөрәле ауылында 82 йомышлы, 4 керәшен татары йәшәгәнлеге күрһәтелә. Бәрле һыуы өҫтөндә ултырған Мөрәле ауылы тураһында А. Артемьев түбәндәге мәғлүмәттәрҙе бирә: «Ауылдағы 114 хужалыҡта 336 ир-ат һәм 323 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән, унда ғибәҙәт итә торған бер генә йорт булған». 1898 йылғы хеҙмәттә Мөрәле ауылында татарҙар һәм урыҫтар йәшәгәнлеге аҫһыҙыҡлана. Т. П. Бертель йыйынтығында әйтелгәнсә, Мөрәлелә барлығы 1254 татар кешеһе йәшәгән.

## XVI – XIX быуаттар
XVI быуаттан бирле ауыл шаҡтай ҡатмарлы тарих юлы үткән. Ҡазан ханлығының Тау яғын Мәскәү дәүләтенә ҡушҡандан һуң, был яҡҡа әүҙем рәүештә урыҫ дворяндарын күсереп ултыртыу сәйәсәте башланған.

Опричнина булған бәйле рәүештә, Зөя өйәҙенә Яуыз Иван менән килешә алмаған феодаль аҡһөйәктәр төркеме лә килә. Ауыл янында XVII быуат аҙағында Зөйә ҡушылдыҡтары - Ғөбенә һәм Бәрле йылғалары буйлап нығытылған тоҙаҡтар төҙөлә. Шулай итеп, урыҫ дворяндары үҙ биләмәләрен нығыталар. Мөрәле ауылы татар ауылы булып ҡала. Христианлаштырыу сәйәсәте лә ауылды ситләтеп үтә.

Мөрәле ауылы Зөя воеводалығында, шунлыҡтан тора-бара Зөя өйәҙе территорияһына кергән. Ауыл халҡының социаль хәле ҡатмарлы һәм ҡыйын булған. Ауылда йомошло татарҙар һәм яһаҡ түләүсе крестьяндар йәшәгән.

Татар крестьяндары, дәүләт крестьяндары булһалар ла, һалымдар күп булыу сәбәпле, хәлдәре еңелдән булмаған. XVII быуат аҙағында, шул сәбәпле килеп сыҡҡан халыҡ күтәрелештәре ҡайтауазы Ҡайбыҫ яҡтары менән дә бәйле. Мәҫәлән, болғансыҡ йылдар осоронда В. Шуйский хөкүмәтенә ҡаршы халыҡ араһында бер төрлө позиция булмау сәбәпле, Россияла халыҡ фетнәләре күтәрелә. 1609 йылда күрше Борондоҡ ауылы янында Ҡазан воеводаһы Ф.И.Шереметев етәкселегендәге батша ғәскәренең фетнәселәрҙе тар-мар итеүе билдәле.

С. Разин етәкселегендәге крестьяндар восстаниеһы ла Ҡайбыҫ яҡтарын ситләтеп үтмәгән. С. Разин Сембер шәһәрен ҡулында тотҡандан һуң, Ҡазанға ла килергә иҫәп тота. Быға ҡаршы Ю. Барятинский етәкселегендәге ғәскәрҙәр Ҡазандан Сембергә йүнәләләр. Улар юлда барғанда күрше Ҡолаңғы ауылы эргәһендә 3 меңлек крестьян отрядтәре менән бәрелешәләр. Крестьян отрядтары тар-мар ителә.

XVIII быуаттың I яртыһы – Петр I реформалары менән бәйле осор. Россияның халыҡ-ара хәлен яҡшыртыу маҡсатынан, Бөйөк Петр күп пландар ҡора. Ә быға ни бары бер генә Россия иҡтисадын үҫтереп кенә ирешергә мөмкин була. Көнбайышҡа сауҙа юлдары асыу – ирешелгәндәрҙең иң мөһиме. Сауҙа һәм һуғыш караплары төҙөү өсөн адмиралтействолар асыла, шул иҫәптән Ҡазанда ла.

Ҡазан губернаһы «корабльгә яраҡлы» урмандарға бай һаналған. Ҡазан тирәһендәге имәнлектәрҙе ҡарап сыҡҡас, Петр I башҡа верфтәрне лә имән ағасы менән тәьмин итергә бойорған. Ҡазан губернаһының барлыҡ территорияһынан ҙа тиерлек, имән ағастарын киҫеп, адмиралтействоға ташыған лашмансыларҙың ауыр хеҙмәтенең илебез тарихында әһәмиәте ҙур.

Мөрәле янынан Урсаҡ урмансылығы башлана. Элек-электән был урмандарҙа юғары сифатлы имән ағастары үҫкән. Тап бына ошо имәндәр корабльдәр төҙөү өсөн ҡулланылғандар ла инде. Урсаҡ имәндәре Адмиралтейство верфтәренә барып еткәнсе, ҙур юл үткән. Һыу юлы менән сығарыу уңышлыраҡ булғанлыҡтан, лашмансылар ағастарҙы Мөрәле аша Зөйә йылғаһына ташығандар, ә инде Ҙөйәнән һал ярҙамында Иҙелгә ағыҙғандар. Бөгөнгө көндә лә имән үҫентеләрен үҫтереп таратыу буйынса специальләшкән Ҡайбыҫ урман хужалығы, Рәсәй күләмендә берҙән-бер булып һанала.

XVIII быуатта ауылдың социаль хәле әллә ни үҙгәрештәр кисермәгән. Был осорҙа йомошлолар һәм яһаҡ түләүсе крестьяндар дәүләт крестьяндары категорияһына керетеләләр. Халыҡ һанын алыу  буйынса ревизия үткәрелгәндән һуң, яһаҡ йән башынан алына торған һалым менән алыштырыла.

## 1920 – 1940 йылдар
XX быуат башында урыҫ-япон һуғышы һәм беренсе бөтә донъя һуғышы ауыл тарихында айырым эҙ ҡалдыра. Һуғыш китергән бәлә-ҡазалар ауыл кешеләренең яҙмышында ла сағыла. Ахыр сиктә, был тарихи ваҡиғалар самодержавиеның һәләкәтенә килтерә. Октябрь инҡилабы, большевиктарҙың властҡа килеүе ил тарихын, кешеләр яҙмышын аҫтын-өҫкә килтерә.

Октябрь революцияһынан һуң ауыл Зөйә кантоны Ҡошман волосына инә . Большевиктар сәйәсәте арҡаһында барлыҡҡа килгән граждандар һуғышы ауылдың социаль хәленә ҙур йоғонто яһай.

Граждандар һуғышы ваҡытында, "хәрби коммунизм" сәйәсәте кысаларында индерелгән продразверсткаға ҡаршы ауылда 1920 йылда «һәнәкселәр фетнәһе» ҡабынып китә. Үҙҙәрендә икмәк запасы булған ауылның урта хәлле һәм байыраҡ кешеләре көсләп икмәк тартып алыу сәйәсәтенә ҡаршы сығалар.

"Хәрби коммунизм" сәйәсәтен яңы иҡтисади сәйәсәткә (НЭП) алыштырыу ла ауылда үҙенең ыңғай нәтижәләрен бирергә өлгөрмәй, сөнки, беренсенән, 1921 – 1922 йылдарҙа ауылда халыҡҡа ҡот осҡос аслыҡ татырға тура килә. Икенсенән, яңы иҡтисади сәйәсәтнең уңайлыҡтарын ауыл кешеләре үҙ елкәләрендә татырға өлгөрмәйсә ҙә ҡалалар, сөнки тоталитар режим төрлө йүнәлештә үҙенең ҡанатын йәйә башлай.

Икмәк көрсөгөнән сығыу өсөн, ВКП(б) ҮК ның Генераль сәркәтибе И. В. Сталиндың күмәкләштереү тураһында күрһәтмәһе ғәмәлгә инә һәм ауыл тарихында массакүләм коллективлаштыру осоро башлана.

1927 йылда ойошторолған Ҡайбыҫ районы республикала тәүгеләрҙән булып «тоташ коллективлаштырылған» район тип иғлан ителә. Ауыл хужалығын машиналар һәм тракторҙар паркы менән тәьмин итеү маҡсатында МТС-тар ойоштороу колхоз хужалығының прологы була. Мөрәле ауылы эргәһендә лә ойошторолған МТС республикала алдынғыларҙан иҫәпләнде.

## Бөйөк Ватан Һуғышы йылдары
Ауылдан 270 кеше һуғышҡа китә, шуларҙың 108-е кире әйләнеп ҡайтмай.

Мөрәле ауылынан һуғыш ҡырҙарында батырҙарса һуғышҡан 24 кеше орден менән, ә 132-һе миҙалдар менән бүләкләнә.

1941 йылдың 13 октябрендә СССР Дәүләт оборона комитеты республика территорияһында, шулай уҡ бөтә Иҙел буйында оборона линияларын булдырыу тураһында указ сығара. Бының төп маҡсаты был сиктәрҙе файҙаланып, дошмандың Ҡазанға керетмәү ине. Был оборона һыҙығы Ҡайбыҫ һәм Апас райондары, Сыуашстандың Ормар станцияһы, Мари иленең Звенигово ауылы аша үткән. Тарихта ул «Ҡазан ҡаймаһы» тигән исем алған. Ул оборона һыҙаттарын - окоптарҙы ҡаҙыуҙа ауылдың күп ҡатын-ҡыҙҙары ҡатнашты. Фашист танктарына ҡаршы тороу өсөн республика буйлап 331 километр оҙонлоҡтағы окоптар ҡаҙыла, 392 күҙәтеү посы, 98 йәшерен ут пункты һәм 56 зенит пункты булдырыла, 419 землянка булдырыла.

## 1950 – 2000 йылдар
Һуғыштан һуң ауылдың тергеҙелеүе оҙаҡ ваҡыт талап итә. 1946 йыл ғәҙәттән тыш ҡоро булды. Уңыш һуғышҡа тиклемгегә ҡарағанда яртылаш кәмерәк була, был иһә ауыл ерендә массакүләм аслыҡҡа килтерә. 1948—1949 йылдарҙа ла ҡоролоҡ була.

1958 йылдан Мөрәле МТСы бетерәлә, колхоздың үҙенә машина-тракторҙар бирелә. Шәхси хужалыҡтарҙа мал-тыуар аҫрау арттырыла.

Колхоздарҙы эреләтеү сәйәсәте башланғас, Федоровское ауылын ла индереп, 1961 йылдан колхоз «Память Ленина» исемен йөрөтә башлай һәм 1989 йылға тиклем шул исем менән йәшәй.

1990 йылда Ҡайбыҫ районы яңынан ойошто. Мөрәле ауылы «Память Ленина» колхозы составынан айырылып сығып, «Урожай» колхозы исеме менән йөрөтөлә башланы. Колхозды Сибатов Фәрғәт етәкләне.

## Мөрәле мәктәбе
Мөрәле мәктәбе тарихы бик боронғо, 19 быуатҡа барып тоташа. 1925 йылға тиклем һәм унан һуңғы осорҙа ауылда күл буйында урынлашҡан мәҙрәсә эшләп килә. Башта ул башланғыс земство мәктәбе ролен үтәгән. Мәҙрәсәгә әйләнгәс, унда Шәфиғуллин Ярулла хәлфәлек иткән.

Ярулла Шәфиғуллин нәҫеле уҡымышлы нәҫел булған. Уның атайы – Шәфиғулла атаҡлы Ҡышҡар мәҙрәсәһендә белем алған.

1926 – 1934 йылдарҙа ауылда ете йыллыҡ мәктәп эшләй. Был мәктәп Зөйә кантонында иң ҙур мәктәптәрҙең береһе була. Был осорҙа мәктәптә ҡурсаҡ театры артисттары араһынан Татарстандың беренсе халыҡ артисы Фуат Таһиров, яҙыусы Гали Хужиев белем ала.

1933 йылдың ғинуарында ете йыллыҡ мәктәп янып бөтә. Артабан, ауыл мәсетенең манараһын киҫеп, мәсетте мәктәп итәләр. Ул ун йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1939 йылдан башлап бында башланғыс мәктәптәр генә тороп ҡала.

1950 йылда яңы ете йыллыҡ мәктәп йорто өлгөртәләр. 1958 йылдан ул һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә.

1960 йылдан 1980 йылға тиклем мәктәптең директоры булып Шәфиғуллин Фәтих Баһауетдин улы эшләй.

## [[Мөрәле мәсете (Ҡайбыҫ районы)|Мөрәле мәсете]]
1870 йылда Мөрәлелә ағастан ике ҡатлы беренсе мәсет төҙөлә. Бадамшин – беренсе мулла була. Был мәсет төҙөлгәнгә тиклем йома намаҙҙарын шәхси хужалыҡтарҙа уҡыйҙар ине. 1936 йылда мәсеттең бейек манараһын киҫеп ауҙаралар. Был эшкә ауыл кешеләре алынмағас, Бағай ауылынан ике урыҫты яллайҙар.

1933 йылда ете йыллыҡ мәктәп янғас, был мәсет бинаһы 1950 йылға тиклем мәктәп булып хеҙмәт итә. Әхмәтсафа мулланың йортон ауыл клубына әйләндерәләр.

1992 йылдың июнендә иҫке мәсет урынында яңы мәсет төҙөлә башлай.

1994 йылдың ноябрендә яңы Мөрәле мәсетендә тәүге намаҙ уҡыла.

## Халыҡ һаны

Милли состав (2010): татарҙар (99%), урыҫтар (1%).

## Иҫкәрмәләр

# ОКТМО
# ↑ World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna
# ↑ NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International

## Сығанаҡтар

* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* "Музейларда - халык хәтере" (Крайны косплекслы өйрәнү номинациясенә). Башкарды: "Авыл тарихы" музее җитәкчесе, югары категорияле тарих укытучысы Хамидуллина Альбина Искәндәр кызы, 2016 ел.
* Ф. Гарипова. Авыллар һәм калалар тарихыннан. – Казан, 1997.
* Мөрәле авылы мәчете төзелүгә – 30 ел.