open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Буянов Иван Фёдорович

**Буянов Иван Фёдорович** (15 сентябрь 1926 йыл — 21 июнь 1976 йыл) — механизатор. 1951—1971 йылдарҙа Күгәрсен районы хужалыҡтары комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Иван Фёдорович Буянов 1926 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Арҙат ауылы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылында ат ҡараусы булып башлай. 

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Совет Армияһына саҡырыла.

1950—1951 йылдарҙа Мораҡ ауыл хужалығын механизациялау мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң Күгәрсен машина-трактор станцияһында комбайнсы булып эшләй. 1958 йылдың июленән «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1961 йылдан Күгәрсен районы «Октябрьский» совхозы комбайнсыһы. 

1968 йылда комбайнсы И. Ф. Буянов ун ике меңдән ашыу центнер ашлыҡ һуғып ала һәм Мәскәүҙә халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) көмөш миҙалына лайыҡ була. 

1969 йылда Буянов Иван, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә баҫыуҙар күпкә ярлы булғанда, тағы ла яҡшыраҡ һөҙөмтәгә ирешә — ураҡ өҫтө мәлендә башҡа механизаторҙар менән бер үк тигеҙ шарттарҙа ете мең центнер иген һуғып ала.

1966—1970 йылдарҙа комбайнында план буйынса 1 500 га урынына 2 062 га майҙанда иген культуралары йыя һәм 18 750 центнер урынына 44 466 центнер иген һуғып ала, бынан тыш 496 га иген культуралары сабып ала. 1970 йылда 10 эш көнө эсендә 251 га иген культуралары йыйып ала һәм сифатлы эш итеп 4 980 центнер иген һуға. 

Башҡортостандың Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында йәшәй, шунда 1976 йылдың 21 июнендә вафат була, Мәҡсүт ауылы зыяратында ерләнгән.

Уңыш йыйыуҙағы юғары күрһәткестәре өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән И. Ф. Буяновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы 

## Хәтер
Мәҡсүт ауылының бер урамы И. Ф. Буянов хөрмәтенә аталған. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* И. Ф. Буянов
Шолом Владимир Юрьевич

**Шолом Владимир Юрьевич** (12 февраль 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, Өфө дәүләт авиация техник университетының  һәм майлау ғилми-тикшеренеү институты директоры, Өфө дәүләт авиация техник университетының «Мехатронные станочные системы» кафедраһы профессоры. Техник фәндәр докторы. Рәсәй инженер академияһы ағза-корреспонденты. Трибология буйынса Рәсәй милли комитеты ағзаһы. «Трение и смазка в машинах и механизмах», «Приводная техника» ғилми баҫмаларының мөхәрририәт советы ағзаһы. Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар сою́зының республика бүлексәһе — Башҡортостан Республикаһының эш биреүселәр Союзы етәксеһе һәм идара ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһының иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡҡа ярҙам мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. «Өфө авиация институтының хужалыҡ иҫәбе ижади үҙәге» технопаркының генераль директоры (халыҡ-ара күргәҙмәләр һәм конференциялар дипломанты, иң яҡшы сәнәғәт компанияһы тип танылған (2007 й.)).

Авторҙаш булараҡ СССР-ҙың һигеҙ авторлыҡ танытмаһы һәм Рәсәй Федерацияһының 41 патенты эйәһе, 200 ғилми баҫманың авторҙашы.

## Биографияһы
Владимир Юрьевич Шолом 1955 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы хәҙерге Красноусол ауылында тыуған. 
1980 йылда Өфө авиация институтының авиация двигателдәре факультетытын тамамлай.
* 1972—1973 йылдарҙа — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе фрезерсыһы.
* 1980—1985 йылдарҙа — Өфө авиация институтында юғары температуралы турбиналар тармаҡ лабораторияһының өлкән инженеры.
* 1985—1991 йылдарҙа — Өфө авиация институтының режим буйынса проректоры.
* 1989 йылдан Өфө авиация институтының хужалыҡ иҫәбе ижади үҙәге (ХТЦ УГАТУ) генераль директоры.
* 2003—2006 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы филиалы директоры.

## Монографиялары
* *Бикулов А. З., [[Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы|Нигматуллин Р. Г.]], Шолом В. Ю.* Органические нефтяные парафиновые отложения. Уфимский государственный авиационный технический университет, 1995.
* *Бикулов А. З., Нигматуллин Р. Г., Камалов А. К., Шолом В. Ю.* Органические нефтяные отложения и их утилизация. Уфимский государственный авиационный технический университет, 1997.
* *Постнов В. В., Шолом В. Ю., Шустер Л. Ш.* Методы и результаты оценки контактного взаимодействия применительно к процессам металлообработки. М.: Машиностроение, 2004.
* *Нигматуллин Р. Г., Шолом В. Ю., Атрощенко В. В.* Контроль и диагностика ресурса работы объекта реновации. М.: Машиностроение, 2009.
* *Кишуров В. М., Постнов В. В., Шолом В. Ю.* Исследование физических явлений при резании металлов (методики и оборудование). М.: Машиностроение, 2010.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* профайл
Мичурин Вениамин Николаевич

**Мичурин Вениамин Николаевич** (7 апрель 1965 йыл) — спортсы. Дзюдо буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995). 60 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай, Паралимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш (1992, 2000) һәм бронза (1996) призеры. Күп тапҡыр донъя чемпионы. Күреү һәләте боҙолған спортсылар араһында Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Вениамин Николаевич Мичурин 1965 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Красноусол ҡасабаһында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (6.04.2002) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, Сиднейҙа (Австралия) 2000 йылдағы XI Паралимпия уйындарында өлгәшкән юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн *
* Салауат Юлаев ордены (2000 йыл).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы

**Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы** (29 октябрь 1953 йыл) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 2000—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. СССР-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дуҫлыҡ (1997), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).

## Биографияһы
Хәйҙәр Хызыр улы Шаһиев 1953 йылдың 29 октябрендә Башҡорт АССР-ының  Кинйәбулат ауылында тыуған.

1969—1973 йылдарҙа Стәрлетамаҡ совхоз-техникумының зоотехника бүлегендә уҡый һәм,  махсус урта белем тураһында диплом алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Ишембай районының «Ударник» колхозында баш зоотехник булып башлай. 

1973—1978 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993)
* Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) (1997)
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2003)
* Салауат Юлаев ордены  (2008)
* Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт муниципального района Стерлитамакский район Республики Башкортостан. Наш район. Почетные граждане. Шагиев Хайдар Хзырович   
* Шагиев Хайдар Хзырович – биография. «Viperson» сайты
Варфоломеев Василий Михайлович

**Варфоломеев Василий Михайлович** (1 ғинуар 1923 — 11 сентябрь 1988) — совет яугире, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Дан орденының тулы кавалеры,  II Украина фронты, 7-се гвардия армияһы, 190-сы армия запас уҡсылар полкының  армия батальоны ротаһының 3-сө отделениеһының ПТР тоҫҡаусыһы, өлкән сержант.

## Биографияһы
Василий Михайлович Варфоломеев 1923 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Карповка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1936 йылда башланғыс мәктәпте тамамлаған, колхозда эшләгән.

1942 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Баҡалы район хәрби комиссариаты хәрби хеҙмәткә саҡыра. 1942 йылдың 10 июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында алыша.

Һуғыштан һуң Василий Михайлович Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә, Түбәнге Кама ҡалаһында (Татарстан) «Татнефтьстрой» тресының автотранспорт колоннаһында водитель булып эшләй.

1988 йылдың 11 сентябрендә вафат була. Түбәнге Камала ерләнгән.

## Батырлығы
II Украина фронты составындағы 7-се гвардия армияһының 190-сы армия запас уҡсылар полкы армия батальоны 3-сө ротаһының ПТР-ы тоҫҡаусыһы, ҡыҙылармеец Василий Варфоломеев 1944 йылдың 10 ғинуарынан 20-һенә тиклем разведка төркөмө составында Кировоград өлкәһе Тарасовка ауылы янында дошман тылына бер нисә рейд үткәрә, бер нисә гитлерсыны юҡ итә. 1944 йылдың 29 февралендә гвардия хеҙмәткәре Варфоломеев Василий Михайлович яуҙа күрһәткән ҡыйыулығы һәм батырлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән (№ 53188).

1944 йылдың июнь башында гвардия ҡыҙылармеецы Варфоломеев разведчиктар төркөмө менән дошмандар урынлашҡан румын ҡалаһы Пашкани районына тәүгеләрҙән булып һөжүм итә, расчёты менән бергә ут нөктәһен юҡ итә. Йәрәхәтләнә, әммә сафта ҡала. 1944 йылдың 29 июлендә гвардия красноармеецы Варфоломеев Василий Михайлович яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн II дәрәжә Дан ордены менән бүләклән (№ 4959).

1944 йылдың 3 ноябрендә 190-сы армия запас уҡсылар полкының разведка взводы командиры өлкән сержант Василий Варфоломеев һәм разведчиктар төркөмө Венгрияның Сольнок ҡалаһы тирәһендә фронт линияһын кисеп сыға. Һуғышта Ясладань торама пунктын баҫып алалар. Дошмандың тиҫтәнән ашыу пехотасыларын әсирлеккә алып, разведчиктар уны, төп көстәр килгәнсе, тота. Немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғыштарҙа командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән өлкән сержант Варфоломеев I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 19), Дан орденының тулы кавалеры була.

## Маҡтаулы иседәре һәм бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* I дәрәжә Дан ордены
* II дәрәжә Дан ордены
* III дәрәжә Дан ордены
* миҙалдары

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. − Т. 2: В-Ж. — 624 с. ISBN 5-88185-062-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.liveinternet.ru/users/kakula/post254655705/
* https://web.archive.org/web/20160305040451/http://bash-rmbs.ru/hero/knightsrb/alfavitnyj-ukazatel/v/110-varfolomeevvm
* http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/gentlemens/hero.htm?id=11451250@morfHeroes
Ежов Николай Герасимович

**Ежов Николай Герасимович** (4 ғинуар 1922 йыл — 1 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Николай Герасимович Ежов 1922 йылдың 4 ғинуарында Йәҙгәр ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) тыуған. Тулы булмаған урта белем алғас, Чкалов өлкәһенең Медногорск баҡыр-көкөрт комбинатында электрик булып эшләй. 1941 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың мартында сержант Николай Ежов 3-сө Белорус фронты 2-се гвардия армияһы 154-се уҡсылар дивизияһы 571-се артиллерия полкының орудие командиры. Польшаны азат иткән саҡта батырлыҡ күрһәтә.

1945 йылдың 1 мартында, Бранево ҡалаһынан 30 километр көнсығышта Тифен-Зее күле районында һуғыш ваҡытында, Ежов орудиеһын тәгәрләтеп сығара һәм дошманға ҡарай ут аса, дошмандың терәк пунктын, 5 пулеметын, 20-гә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә. Бер нисә тапҡыр дошман контратакаға күтәрелә, уларҙы кире ҡағыуҙа төп ауырлыҡ Ежов расчеты өҫтөнә ята. Дүртенсе контратака ваҡытында Ежовтың аяғы ҡаты яралана, әммә яралы тоҫҡаусыны алмаштырып ут асыуын дауам итә. Ежов алтынсы контратака ваҡытында ярсыҡтан һәләк була. Бранево ҡалаһында ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» сержант Ежов Николай Герасимовичкә үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (29.06.1945).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы 
* Ленин ордены (29.06.1945).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.07.1944).
* 2-се дәрәжә Дан ордены (16.01.1945).
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944).
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (15.09.1943).
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (28.12.1943).

## Хәтер

* Медногорск ҡалаһында урам Ежов исеме менән аталған, ундағы йорттарҙың береһенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Ибраһим ауылы мәктәбенә, Ежов эшләгән Медногорск баҡыр-көкөрт комбинатына ингән ерҙә Геройға бюст ҡуйылған.
* Н. Г. Ежовтың һуңғы эш урыны — Медногорск баҡыр-көкөрт комбинатының электр цехы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡалаһы үҙәгендә Геройҙар аллеяһында 2018 йылдың 1 октябрендә Н. Г. Ежовтың портреты менән гранит йондоҙ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* *Дриго С. В.* За подвигом — подвиг. — Калининградское кн.изд., 1984.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 4. — Уфа, 1979.
* *Россовский В. П.* «Золотые Звёзды Оренбуржья». Биографический справочник. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 512 с. — с. 149—150.

## Һылтанмалар
*  
* 
* Оренбургская областная универсальная научная библиотека имени Н. К. Крупской: Ежов Николай Герасимович.
Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Краснояр ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Яңы Краснояр ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

1986 йылда Кузьминский ҡасабаһы бөтөрөлә һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы "Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Иҫәп Мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы " Указы)

## Иҫкәрмәләр
Кананикольск заводы

**Кананикольск баҡыр иретеү заводы** — 1751 йылда Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Мосоловтар тарафынан төҙөлгән завод.

## Тарихы
1751 йылда Мосоловтар Ҡана йылғаһы буйында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә *Кананикольск баҡыр иретеү заводына* нигеҙ һала. Төп хужалары — Мосоловтар. XVIII быуаттың 20-30-сы йылдарында завод ҡаҙна ҡарамағына күсә, артабан 1846 йылдан — Е. И. Шешукова, 1867 йылдан — А. П. Загряжский хужалыҡ итәләр. Завод Кананикольск тау округына инә. Нигеҙ һалынғандан һуң ике йылдан эшләй башлай (1753). Башта 2 баҡыр иретеү мейесе була, 1760 йылда — 4 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штыклы горндар, 4 горнлы тимерлек; 1761 йылда табаҡлы тимер етештереү өсөн 2 сүкешле һәм 1 горнлы фабрика асыла. 1797 йылда заводта 6 иретеү мейесе, 4 шплейзофен һәм 2 гармахер горны, 2 баҡыр иретеү, шплейзофен һәм һуҡҡыс фабрикалары, таҡта ярыу тирмәне иҫәптә тора. 1840-сы йылдар аҙағында вагранка (суйын иретеү мейесе) ҡуйыла.

XVIII быуаттың аҙағында Кананикольск заводы ҡарамағында 216 рудник була, уларҙың 4 эшләй; XIX быуаттың уртаһында — 720 рудник (20-һе ғәмәлдә булған). XVIII быуаттың 60-сы йылдар аҙағында завод 113 мең дисәтинә ергә хужа була. XVIII быуаттың уртаһында Кананикольск заводында 314 оҫталар һәм ҡара эшсе, яҡынса 800 ялланған хеҙмәтсе; 1760 йылда 200 крепостной крәҫтиән; 1797 йылда 486 оҫталар һәм ҡара эшсе; 1805 йылда — 486, 1836 йылда — 900 крепостной крәҫтиән иҫәптә тора.

Завод эшләгән дәүерҙә яҡынса 350 мең бот баҡыр иретелә. Уртаса етештереүсәнлек 2,9 мең бот баҡыр тәшкил итә; максималь етештереүсәнлек — 10,8 мең бот баҡыр (1765).

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө М. Г. Шигаевтың отрядына ҡушыла. 1774 йылда Кананикольск заводы һәм завод ауылы баш күтәреүселәр тарафынан талана һәм үртәлә, 1777 йылда заводты ҡабаттан тергеҙәләр. Баҡыр рудаһы башта «Һаҡмар һайлыҡтарынан» сығарыла, заводтан көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта, әммә XVIII быуаттың аҙағында база 100—400 саҡрымға күсерелә, бынан һуң етештереүсәнлек ҡырҡа кәмей.

1812—1814 Кананикольск заводы эшләмәй. Бер нисә ревизиянан һуң завод опекаға алына, завод хужаһына заводта һәм рудниктарҙа булыу тыйыла. 1861 йылда 20 рудник һәм 6 баҡыр иретеү мейесе булыуына ҡарамаҫтан заводта барыһы 5634 бот саф баҡыр иретелә. 1869 йылда крепостной хоҡуғты бөтөрөүҙән һуң эшселәр етешмәүе сәбәпле һәм мәғдән базаһы кәмеүе арҡаһында заводтағы эштәр туҡтатылып тора. 1871 йылда завод тулыһынса ябыла.

Хәҙерге ваҡытта завод ауылы урынында Йылайыр районы Ҡананикольский ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*
Уҫылы ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Уҫылы ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Үрге Уҫылы ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

1992 йылдың 19 ноябрендә Уҫылы ауыл Советы составынан Суртан ауыл Советы бүлеп сығарыла, әммә 2008 йылдың 7 октябрендә Уҫылы ауыл Советы составына ҡайтанан индерелә.

Башҡортостан Республикаһы Президиумының 1992 йылдың 19 ноябрендәге 6-2/478-се һанлы «Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар:

 Башҡортостан Республикаһы Президиумы ҡарар итә:
1. Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Суртан ауылында урынлаштырырға.

2. Суртан ауыл Советы составына Суртан, Уҫылыбаш, Любовка ауылдарын индерергә, был ауылдарҙы Уҫылы ауыл Советы составынан сығарырға.

3. Суртан һәм Уҫылы ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының 2008 йылдың 7 октябрендәге 29/з-292-се һанлы «Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының Уҫылы ауыл Советын һәм Суртан ауыл Советын берләштереү тураһындағы» ҡарарында түбәндәге юлдар бар:

 " Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:

ж) „Уҫылы“ атамаһын һаҡлап, Уҫылы һәм Суртан ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Үрге Уҫылы ауылында урынлаштырырға.

Суртан ауыл Советының Уҫылыбаш, Суртан, Любовка ауылдарын Уҫылы ауыл Советы составына индерергә.

Уҫылы ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Суртан ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Күренекле шәхестәре

* Асҡаров Сәлимгәрәй Сәхибгәрәй улы (12 декабрь, 1936 — 8 март, 1991) — синтетик каучук заводының өлкән аппаратсыһы (Стәрлетамаҡ ҡалаһы), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (тыуған 15 январь, 1926) — Салават исемендәге колхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Насиров Юнер Ярулла улы (28 август, 1935 — 13 октябрь, 2002) — рәссам, СССР-ҙың Рәссамдар берлеге ағзаһы (1980), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).

## Иҫкәрмәләр
Көнсығыш ҡасабаһы (Ишембай ҡалаһы)

**Көнсығыш ҡасабаһы** (халыҡта — *Собачий*) — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе, Перегонный ҡасабаһына сиктәш, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

## Тарихы
1932 йылда Ишембай ауылы эргәһендә нефть ятҡылығының асылыуы менән Стәрлетамаҡ районының Ишембай ауылы тарафына эшкә мохтаж кешеләр ағыла башлай. 1933 йылда урындағы новатор һәм рационализатор Ф. П. Похлебаев Ағиҙелдең һул яҡ ярында тәүге нефть эшкәртеү ҡоролмаһын ҡуя.

Тәүге көндәрҙә ҡоролма 750 литр бензин бирә, ә 1933 йылдың икенсе яртыһынан — тәүлегенә 15 тоннаға яҡын бензин. Әлбиттә, бик түбән октанлы һәм көкөртө үтә күп булған, сифаты менән «маҡтана алмаған» бензин була ул. Заводта торбалы нефть ҡыуҙырыу ҡоролмаһы, таҙартыу ҡоролмалары, һыу менән тәьмин итеүсе һәм тауар хужалығы, ҡаҙан цехы, лаборатория, ремонт цехы була. Бында бензин һәм мазут етештерелә.

1934 йылдың 1 октябрендә СССР-ҙың Ауыр сәнәғәт министрлығының "Главнефт"енең 350-се Күрһәтмәһендә «Востокнефть» тресына түбәндәге эш ҡушыла: «…кисекмәҫтән Ишембайҙа нефттән бензин алыу ҡоролмаһын урынлаштырыуҙы башларға». "Нефтепроект"тан килгән проектлаусылар Монаков менән Смуров талап ителгән әҙерлек эштәрен үтәп ҡуя. Ә 1935 йылдың 31 майында проект әҙер була, һәм ҙур завод төҙөүҙе[2] күҙҙә тотҡан «Главнефть» уны раҫлай. Төҙөлөшкә Иван Иванович Новиков етәкселек итә, артабан ул директоры булып китә. Яңы завод төҙөлөшөнә бөтә илдән белгестәр, төҙөүселәр, квалификациялы эшселәр ағыла. Бер йылдан завод төҙөлөп бөтә, яңы завод өсөн ҡорамалдарҙы илдең бик күп предприятиелары етештерә: колоннаны һәм йылылыҡ алмаштырғыстарҙы Подольск ҡалаһы заводы, ҡаҙандарҙы — «Ленкузница», насостарҙы «Красный молот», моторҙарҙы «Электросила», торбаларҙы — Таганрог һәм Днепропетровск заводтары.

1935 йылдың август аҙаҡтарына завод Перегонный ҡасабаһында төҙөлөп бөтә, 31 августа нефттең тәүге ағымы килә башлай. 1936 йылдың 17 октябрендә завод проект ҡеүәтенә сыға, 23 ноябрҙә Советтарҙың VIII съезына бүләк сифатында Ишембай бензины ҡойолған 18 цистернанан торған состав Мәскәүгә килә, 20 декабрҙә Ишембай нефть ҡыуҙыртыу заводын (433-сө һанлы завод) дәүләт комиссияһы ҡабул итә

Был предприятиеға эшкә урынлашҡандар Бурансы ауылына терәлеп кенә ятҡан Перегонный ҡасабаһында урынлаша, ә йәшәр урыны булмаған йәштәр заводтан алыҫ булмаған урында йәшәү өсөн торлаҡ — землянкалар ҡаҙып инә. Тәүҙә Көнсығыш ҡасабаһы ваҡытлыса ғына төҙөлгән землянкаларҙан торһа, ваҡыт үтеү менән был тораҡ пункты рәсмиләштерелә һәм халыҡ араһында һаҡланған «Собачий» атамаһы аҫтында түгел, ә «Көнсығыш» атамаһы аҫтында теркәлә. Хәҙер инде ул — матур-матур йорттары, ихаталары менән маҡтанырлыҡ ҡала биҫтәһе.

## Урамдары

* Вавилов урамы
* Карбышев урамы

## Транспорт

* 1, 5-се ҡала автобус маршруттарында барырға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Никулочкин, Д. В.*&#x20;Ишимбай — это город?  : ч. II. «Город лишился территорий?»&#x20;// Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишимбай : РИК «Аспект», 2016. —&#x20;№ 3&#x20;(13 января). — С. 2. — ISSN [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:2220-8348 2220-8348].
• К. И. Мангушев, В. Н. Поляков, Ю. В, Уткин «Чудесный клад» (Москва, Советская Россия, 1985 г., стр. 144, 20 000 экз.).
Суртан ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Суртан ауыл Советы** — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453163. ОКАТО коды — 80249895000. Ауыл Советының үҙәге — Суртан ауылы. 1992 йылдан 2008 йылға тиклем ғәмәлдә була.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Президиумының 1992 йылдың 19 ноябрендәге 6-2/478-се һанлы «Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар:

 Башҡортостан Республикаһы Президиумы ҡарар итә:
1. Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Суртан ауылында урынлаштырырға.

2. Суртан ауыл Советы составына Суртан, Уҫылыбаш, Любовка ауылдарын индерергә, был ауылдарҙы Уҫылы ауыл Советы составынан сығарырға.

3. Суртан һәм Уҫылы ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының 2008 йылдың 7 октябрендәге 29/з-292-се һанлы «Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының Уҫылы ауыл Советын һәм Суртан ауыл Советын берләштереү тураһындағы» ҡарарында түбәндәге юлдар бар:

 " Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:

ж) „Уҫылы“ атамаһын һаҡлап, Уҫылы һәм Суртан ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Үрге Уҫылы ауылында урынлаштырырға. 

Суртан ауыл Советының Уҫылыбаш, Суртан, Любовка ауылдарын Уҫылы ауыл Советы составына индерергә.

Уҫылы ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Суртан ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Ауыл советы составында

* Суртан ауылы
* Любовка ауылы
* Уҫылыбаш ауылы

## Иҫкәрмәләр
Түрешле ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Түрешле ауыл Советы**— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Түрешле ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

1993 йылдың 19 октябрендә Түрешле ауыл Советы составынан Золотоношка ауыл Советы бүлеп сығарыла, ә 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡайтанан Түрешле ауыл Советына ҡушыла.

Башҡортостан Республикаһы Президиумының 1992 йылдың 19 ноябрендәге 6-2/438-се һанлы «Стөрлетамаҡ районында Золотоношка ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар:

1. Стөрлетамаҡ районында Золоношка ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Золотоношка ауылында урынлаштырырға.

2.Золотоношка ауыл Советы составына Золотоношка ауылын индерергә, был ауылды Түрешле ауыл Советы составынан сығарырға.

3. Золотоношка һәм Түрешле ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын бнерләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
е) «Түрешле» атамаһын һаҡлап, Түрешле һәм Золотоношка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Түрешле ауылында урынлаштырырға.

Золотоношка ауыл Советының Золотоношка ауылын Түрешле ауыл Советы составына индерергә.

Түрешле ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Золотоношка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Иҫкәрмәләр
Ек Мәргән

**Ек Мәргән** () — башҡорт эпосы, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы.

## Тасуирлау
Эпосты XX быуат башында яҙыусы Фәйзи Вәлиев яҙып алған һәм был әҫәр беренсе тапҡыр *«Аң» журналында* («Белем», Ҡаҙан) баҫылып сыға.

Идея-тематик йөкмәткеһе буйынса «Ек Мәргән» «Иҙеүкәй һәм Мораҙым», «Мәргән һәм Маянһылыу», «Мамай хан тураһында хикәйәт» кеүек башҡорт эпик иртәктәренә ҡарай, уларҙа Алтын Урҙа хандарының ҡыҫырыҡлауҙарына ҡаршы башҡорт халҡының күп быуаттар барышындағы көрәше сағыла.

«Ек-Мәргән» эпосында XV—XVI быуаттарҙа башҡорттарҙың йәйләүҙәрҙә йәйләп йәшәгән тарихи ысынбарлығы сағыла, уларға әкиәти фантастика үрелеп бирелә.

## Сюжеты
Эпик әҫәрҙә башҡорттарҙың Ҡаҙан ханлығы хакимдары менән көрәше һүрәтләнә.

Эпостың төп персонажы — «яугирҙәр юлбашсыһының» тол ҡатыны Туғыҙаҡ әбейҙең туғыҙынсы улының туғыҙынсы улы". Атаһы улына *Ек * тигән исемде ҡуша, иҫке төрки теленән «намыҫлы, аҫыл» тип тәржемә ителә. Барымтанан — күрше ҡәбиләне барып талағандан һуң уның бөтә ғаиләһе һәләк була. Ек ғәләмәт көслө һәм ҡыйыу батыр булып үҫә. Яндан мәргән атҡаны өсөн уға *Мәргән* ҡушаматы тағыла.

Бер мәл ул шундай төш күрә: йәнәһе атаһы уның киләсәктә бөйөк кеше булып китеүе тураһында бәйән итә. Оҙаҡламай Ек Мәргән тыуған илен Ҡаҙан ханлығы иҙеүенән ҡотҡарыу өсөн көнбайыш тарафта йәшәгән башҡорттарҙан ғәскәр туплай. Ек Мәргәндең ғәскәре ханлыҡты баҫып ала һәм башҡорт халҡын Ҡаҙан ханына яһаҡ түләүҙән ҡотҡара.

Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, башында Ҡаҙан ханы торған көслө ғәскәр был ерҙәрҙе ҡайтанан үҙенә ҡайтара. Бер һуғышта Ек Мәргән ирекле рәүештә баш һала. Батырҙы зинданға ябалар. Ә бер нисә йылдан һуң хан алдындағы яҡшы эштәре өсөн Ек Мәргәнде азат итәләр.

## Шулай уҡ ҡара
* Заятүләк һәм Һыуһылыу
* Бабсак менән Күҫәк

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии(баш.)
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
Жувасин Павел Алексеевич

**Жувасин Павел Алексеевич** (1908 йыл — 4 октябрь 1944 йыл) — 307-се гвардия уҡсылар полкының (110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 37-се армия, Дала фронты) автоматсылар взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Жувасин Павел Алексеевич 1908 йылда Башҡортостандың Күгәрсен районы Подгорный ауылында тыуған.

Урыҫ. Башланғыс белемле. Армияға саҡырылғанға тиклем Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында шофер булып эшләй.

1939 йылда Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

Өлкән сержант П. А. Жувасин 1943 йылдың 1 октябрендә Кировоград өлкәһенең Онуфриевский районы Куцеволовка ауылын азат итеү өсөн яуҙа батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 4 октябрендә Румынияның Турда ҡалаһы районында барған һуғыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Турда ҡалаһында (Румыния) ерләнгән. Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында, Левобережный зыяратына  ҡуйылған.

## Батырлығы
307-се гвардия уҡсылар полкының (110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 37-се армия, Дала фронты) автоматсылар взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты П. А. Жувасин 1943 йылдың 1 октябрендә, Кировоград өлкәһенең Онуфриевский районы Куцеволовка ауылын азат итеү өсөн һуғышта, взводтың башында барып, беренсе булып ауылға бәреп инә һәм граната менән дошмандың пулемёт расчетын юҡҡа сығара. Шуның менән беҙҙең пехотаның артабан да алға барыуын тәьмин итә. Шулай уҡ ул немец орудиеһын ҡулға төшөрә.

1943 йылдың 6 октябрендә 167,8 бейеклеге өсөн алышта ул беренсе булып немецтарҙың окобына бәреп инә һәм граната менән 7 гитлерсыны юҡ итә, икеһен әсирлеккә ала. 1943 йылдың 12 октябрендә 177,0 бейеклегендә дошман контратакаһын кире ҡағып, П. А. Жувасиндың подразделениеһы ҡамауҙа ҡала. П. А. Жувасин взводын контратакаға күтәрә, быны көтмәгән немецтар ҡаушап ҡала һәм сигенергә мәжбүр була.

П. А. Жувасинға Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

## Наградалары

* "Алтын Йондоҙ" миҙалы Советтар Союзы Геройы (22.02.1944).
* Ленин ордены.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (21.07.1943).

## Хәтер

* Магнитогорск ҡалаһында урам Советтар Союзы Геройы П. А. Жувасин исеме менән аталған. Ҡала йорттарының береһенә Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Башҡортостан Республикаһы Мораҡ ауылының Төньяҡ биҫтәһендә Жувасин урамы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — 624 с. — ISBN 5-88185-062-9.

## Һылтанмалар

* Республиканский музей Боевой Славы: Жувасин Павел Алексеевич .
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы

**Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы** (10 октябрь 1927 йыл — 7 август 2009 йыл) — ғалим-тарихсы, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

## Биографияһы
Ғөбәйҙулла Шәрип улы Илешев 1927 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы Түбәнге Сирбай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Әхмәтшәриф һәм әсәһе Миңлебикә Шверник исемендәге колхозда эшләй, уларҙың 9 балаһы була.

Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң уҡыуын Мәҡсүт ете йыллыҡ мәктәбендә дауам итә. 1940 йылда мәктәпте тамамлай. Шверник исемендәге колхозда эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944—1951 йылдарҙа СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флотилияһында хеҙмәт итә. 1952 йылда запастағы офицерҙар әҙерләү планы буйынса Тымыҡ океан флотына даими хеҙмәткә ебәрелә (Владивосток, Совет Гаваны). Уның белемен күтәреүе М. В. Фрунзе исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһында тамамлана. Өлкән лейтенант званиеһы бирелә.

1952 йылдан Башҡорт АССР-ының Күгәрсен һәм Яңауыл райондары мәктәптәрендә эшләй.

1955—1957 йылдарҙа — Күгәрсен районында партия органдары хеҙмәткәре. 1957 йылда Мораҡ педагогия училищеһын, 1961 йылда — Свердловск ҡалаһында Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1961—1962 йылдарҙа КПСС-тың Йомағужа район комитетының идеология бүлеге мөдире булып эшләй. 1962—1965 йылдарҙа Өфө ҡалаһында КПСС-тың Ленин район комитетында эшләй.

1965 йылдан Дондағы Ростов дәүләт университетының КПСС тарихы кафедраһы аспиранты. 1968 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1968—1971 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.

1971—1976 йылдарҙа Мәскәү технология институтының Өфө филиалында уҡытыусы булып эшләй.

1976 йылдан — Өфө авиация институты доценты, бер уҡ ваҡытта 1983 йылдан — тарих кафедраһы мөдире. 1985 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Деятельность Башкирской партийной организации по развитию сельского хозяйства (1946—1970 гг.)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1991 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостанда XX быуатта аграр сәйәсәткә, XVIII быуаттың 1-се сирегенән — XX быуат аҙағына тиклемге осорҙа Ҡара диңгеҙҙә Рәсәй флоты тарихына арналған. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.

### Хеҙмәттәре
* Деятельность Башкирской партийной организации по развитию сельского хозяйства (1946—1970 гг.). Саратов, 1982.
* Башкирская деревня в первые послевоенные годы (1946—1950 гг.). Уфа, 1988.
* Флот — линия жизни. Уфа, 2009.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Мәрфуға Кинйәғәле ҡыҙы, педагог.
: Ҡыҙы Гүзәл
: Улы Марат, физик-математик
: улы Илдус, дәүләт эшмәкәре, политолог, филолог, дипломат, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Флот элемтәһе алдынғыһы» билдәһе (1948)
* СССР Хәрби-диңгеҙ флоты Баш командующийының Маҡтау ҡағыҙы
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989)

## Хәтер
* Сибай ҡалаһында Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалы уҡыу корпусы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Салтыкова Федосия Петровна

**Салтыкова Федосия Петровна** (5 апрель 1927 йыл — 1 март 2007 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районында М. Горький исемендәге колхоздың сусҡа ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Салтыкова Федосия Петровна 1927 йылдың 5 апрелендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Яңы Һапаш ауылында тыуған.

1944 йылда Федосия Петровна Волостновка ете йыллыҡ мәктәбенең 6 класын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Күгәрсен районының М. Горький исемендәге колхозында башлай. 1956 йылдан алып сусҡа ҡараусыһы булып эшләй.
Алдынғы ысулдар ҡулланыу арҡаһында, Ф. П. Салтыкова сусҡа балаһы үрсеме алыу һәм һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Йыл һайын һәр инә сусҡаны 2-2,5 тапҡыр балалата. 1960—1965 йылдарҙа алынмалы уртаса ауырлығы 18 килограмға тиклем булған 1 953 сусҡа балаһы үҫтерә һәм һимертеүгә тапшыра. Өс йыл эсендә 13 инә сусҡаның һәр береһенән 25-әр бәрәс ала һәм һаҡлай.

Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 мартындағы указы менән, Ф. П. Салтыковаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1982 йылда пенсияға киткәнгә тиклем М. Горький исемендәге колхозда ферма мөдире, фасовкалаусы, ат ҡараусы, сусҡа фермаһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй.

Салтыкова Федосия Петровна 2007 йылдың 1 мартында вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966),
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы,
* Район партия комитетының, район Советы башҡарма комитетының ундан артыҡ Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән.
* «Башҡорт АССР-ының иң яҡшы сусҡа ҡараусыһы» билдәһе.
* Уның исеме республика Почёт китабына индерелгән.

## Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

Федосья Петровна Салтыкова : [ветеран с.-х. пр-ва, Герой Соц. труда, 1927—2007 : некролог] // Республика Башкортостан. — 2007. — 3 марта. — (Башҡортостан ; 3 март). — (Кызыл таң ; 3 март). — Подписи: М. Г. Рахимов, К. Б. Толкачев, Р. И. Байдавлетов и др

## Һылтанмалар

* http://kugarchi.ru/face/87-f.p.saltykova.html
Богданов Иван Антонович

**Богданов Иван Антонович** (8 декабрь 1926 йыл — 23 сентябрь 2004 йыл) — партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998).

## Биографияһы
Иван Антонович Богданов 1926 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны — 17 йәшендә армияға саҡырыла һәм Японияға ҡаршы һуғышта ҡатнаша.

1960 йылда Өфө юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң, Салауат ҡалаһында 18-се нефть химияһы комбинатында оператор булып эшкә урынлаша. 1965 йылда уны цех начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1967 йылда комбинаттың нефть химияһы производствоһы заводы тәүге партия ойошмаһының төп эшенән азат ителгән сәркәтибе итеп һайлайҙар.

1971 йылда Иван Антонович Салауат ҡалаһының Халыҡ контроле комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.

Хаҡлы ялға киткәндән һуң, 1987 йылда Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһына эшкә саҡырыла, унда 10 йыл граждандар оборонаһы штабы начальнигы була.

1998 йылда И. А. Богдановҡа «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.

2004 йылдың 23 сентябрендә вафат була. Салауат ҡалаһының Яңы зыяратында ерләнгән.

И. А. Богдановтың ҡатыны Лидия Григорьевна пенсияға сыҡҡансы ҡаланың «Выбор» гәзите редакцияһында корректор булып эшләй. Богдановтар ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* «В. И. Лениндың тыуыуының 100 йыллығы уңайынан фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* тағы ла 8 миҙал.
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы.

## Башҡарма комитет рәйесе вазифаһында эшмәкәрлеге
Богданов Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләү дәүерендә ун балалар баҡсаһы, һигеҙ мәктәп, Пионерҙар һарайы, Космонавтар проспектында ҡалала тәүге туғыҙ ҡатлы йорттар төҙөлә.

Яңы сәнәғәт предприятиелары сафҡа инә: «Оптика-механика заводы», «Кардан», комбинатта яңы объекттар файҙаланыуға тапшырыла. Нәҡ шул осорҙа Салауатта иҫке торлаҡ фондына реконструкция үткәреү буйынса ҙур эштәр башҡарыла: барак тибындағы йорттар һүтелә, ваҡытлыса ҡасабалар бөтөрөлә, ҡала урамдарының йөҙө үҙгәрә. 70-80-се йылдарҙа Салауат ҡалаһында «Нефтехимик» стадионында Спорт һарайы, «Октябрь» кинотеатры, яңы автовокзал, «Алмас» һәм «Строитель» Мәҙәниәт һарайҙары төҙөлә, Салауат Юлаев бульварында, Ленин урамы дауамында яңы йорттар барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Газета «Выбор» г. Салават, от 08 декабря 2011г, от 27 декабря 2011 г.

## Һылтанмалар
* Богданов Иван Антонович
Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы

**Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы** (22 ғинуар 1939 йыл) — ғалим-геолог, дәүләт һәм нефть сәнәғәте эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1976), техник фәндәр докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы ер аҫтын тикшереүсеһе (2009), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).

## Биографияһы
Эрнст Мирсаяф улы Юлбарисов 1939 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Муллаҡай ауылында тыуған. Үҙ районындағы мәктәпте уурта белем алғас, Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай.

1962—1965 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть етештереү идаралығында геолог булып эшләй.

1974—1978 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһендә төркөм етәксеһе, үҙәк ғилми-тикшереү лабораторияһының бүлек етәксеһе, өлкән геолог була.

1978—1980 йылдарҙа Ангола Халыҡ Республикаһының Нефть министрлығында баш инженер-консультант булып эшләй.

1980—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының микробиология секторы мөдире.

1986—1988 йылдарҙа нефть сығарыуҙы микробиология методтары менән арттырыу лабораторияһы мөдире.

1988—1992 йылдарҙа НПО «Союзнефтеотдача» ойошмаһының нефть ҡатламдарының нефть биреүен биотехнология ысулы менән арттырыу бүлеге мөдире.

1992 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары.

Эрнст Мирсаяф улы Юлбарисов нефть ятҡылыҡтарынан нефть алыуҙы арттырыуҙа микробиология методтарын һынау һәм уны эшкә индереүҙе теоретик нигеҙләү йүнәлешен өйрәнеүсе ғалим-геолог. 2002—2007 йылдарҙа ул Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.

2019 йылда ул төҙөгән «Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге» донъя күрә.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Нетрадиционные источники получения углеводородов. М., 1991 (соавт)
* Биогеотехнология бурения, увеличения нефтеотдачи и защиты окружающей среды. Минск, 1998 (соавт.
* Геологические основы микробиологического метода повышения нефтеотдачи пласта с высоковязкой нефтью (на примере Арланского месторождения). Уфа, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Едрёнкин Михаил Акимович

**Едрёнкин Михаил Акимович** (21 ноябрь 1923 йыл — 31 октябрь 1970 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, штурмлау инженер-сапер батальоны саперы, рядовой. 1948 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Акимович Едрёнкин 1923 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Новоалександровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1948 йылдан КПСС ағзаһы. Белеме тамамланмаған урта.

1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла. [Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың мартынан.

Старшина Едрёнкин 1947 йылда демобилизациялана. Бохарала (УзССР), һуңынан Өфөлә йәшәй. «Востокнефтепроводстрой» тресының Бохара —Урал газ торбалары төҙөлөшөндә балта оҫтаһы булып эшләй 

1970 йылдың 31 октябрендә вафат була..

## Батырлығы
35-се штурмлау инженер-сапер батальоны саперы (7-се штурмлау инженер.-саперҙар бригадаһы, 13-сө армия, 1 Украина фронты) рядовой Едрёнкин 1944 йылдың майында төркөм менән дошман тылында Гута—Пеняцк—Майҙан юлына миналар һала (Львов өлкәһе Золочев ҡалаһынан 17 км төньяҡтараҡ, Украина). Минала 2 автомобиль һәм арба шартлай. 1944 йылдың 15 июнендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Едрёнкин 1944 йылдың 16 июлендә яугирҙәр менән Козатин тораҡ пункты районында (Волынск өлкәһе Горохов ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Украина) дошмандың ут нөктәләренә разведка яһай, 100-ҙән ашыу минаны зарарһыҙландыра (шул иҫәптән 19 мина -«сюрприздарҙы»). 1944 йылдың 7 авгусында 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Цюхен тораҡ пункты районында Одра йылғаһын аша кискәндә (Хобень ҡалаһынан 3 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Польша) 1945 йылдың 29 ғинуарында отделениеның командир урынбаҫары кесе сержант Едрёнкин 8 рейс яһай һәм 100 -ҙән ашыу һалдат һәм офицерҙы йылға аша сығара. 1945 йылдың 10 апрелендә 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дан ордены (барлыҡ өс дәрәжәһе) 
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/gentlemens/hero.htm?id=11464616@morfHeroes
* http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/9447-edrjonkin-mikhail-akimovich

## Әҙәбиәт
* Лобода В. Ф. Солдатская слава. М., 1963. Кн. 1.
* Ерошин А. Е. Не ради славы. М., 1969.
* Славные сыны Башкирии. Уфа, 1985. Кн. 5.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Гулеватый Кирилл Дмитриевич

**Гулеватый Кирилл Дмитриевич** (17 март 1912 йыл — 18 октябрь 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел артиллерия полкы командиры, гвардия полковнигы (1943). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Кирилл Дмитриевич Гулеватый 1912 йылдың 17 мартында Үрге Күлсум ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Йәрмәкәй районы)тыуған. Мәктәптә һигеҙ класты, ә унан һуң — тиҙләтелгән юғары агроколхоз мәктәбен тамамлай. Артабан район колхоз союзында инспектор, Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районы Приют ауылында ауыл хужалығы станцияһында мөдир, һуңыраҡ Бәләбәй район комсомол комитетында секретарь булып эшләй. 1933 йылда Гулеватый Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1936 йылда ул Хабаровск хәрби-сәйәси училищены, 1939 йылда Горький ҡалаһында Хәрби-сәйәси училище эргәһендә хәрби комиссарҙар курсын тамамлай. Польша походында һәм совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда Гулеватый Юғары артиллерия мәктәбе эргәһендә дивизион командирҙары курсын тамамлай. 2-се гвардия танк армияһы 198-се айырым еңел артиллерия бригадаһының 274-се гвардия еңел артиллерия полкы менән командалыҡ итә. Курск өлкәһен, Одесса, Херсон, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша, Германияла һуғыштарҙа була. Һуңғы һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

1945 йылдың 14 апрелендә Кюстрин плацдармы районында Гулеватыйҙың полкы дошман оборонаһының ике һыҙығын уңышлы өҙөүгә булышлыҡ итә. 21 апрелдә полк бөтә бригадаларҙан беренсе булып Берлиндың үҙәгенә ут аса. Бер аҙна һуғыш эсендә полк яугирҙәре артиллерияның һәм минометтарҙың 16 дошман батареяһын, 48 пулеметын, 19 автомашинаһын юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән «полк менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, немец илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардия подполковнигы Кирилл Гулеватыйға Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (6748 һанлы) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

1946 йылда Гулеватый Ленинградта полк командирҙары курсын, 1952 йылда — М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. 1959 йылда подполковник дәрәжәһендә запасҡа китә. Одессала йәшәй, һуңыраҡ Пятигорск ҡалаһына күсеп килә. 1996 йылдың 18 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (31.05.1945).
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.01.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.07.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Александр Невский ордены (20.02.1945).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (17.07.1943).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944).
* «Одесса оборонаһы өсөн» миҙалы
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 4. Уфа, 1979.

## Һылтанмалар
*