open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғиҙҙәт мөҙҙәте

**Ғиҙҙәт мөҙҙәте** ( «бер нексе»; ) — иренән айырылғандан йәки ире вафат булғандан һуң башҡа иргә кейәүгә сығыу хоҡуғына эйә булмаған көтөү осоро.

## Маҡсаты
Ғиҙҙәт осоро ҡатын-ҡыҙҙың йөклөлөгөн билдәләү һәм артабан баланың атаһын билдәләү өсөн кәрәк. Ғиҙҙәттең ваҡыты 4 ай һәм 10 көн (ире вафат булған осраҡта) йәки өс күрем (айырылышҡан осраҡта), ә йөклөлөк осоронда бала тапҡанға тиклем тәшкил итә. Ғиҙҙәт осорондағы ҡатынды иғдәд тип йөрөтәләр. Ғиҙҙәт мөҙҙәтендә элекке ире уны кәрәкле бөтә нәмә менән тәьмин итергә бурыслы.

## Үтәү осоро
Мәҙһәбенә бәйле рәүештә 4-20 аҙна үткәс, ҡатынға тағы кейәүгә сығырға рөхсәт ителә.

Ваҡытлыса никах тарҡалғанда ла ғиҙҙәт мөҙҙәтен үтәү мотлаҡ.

## Ҡөрьәндә
Әл-Бәҡара сүрәһе, 228-се аят:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Боголюбов А. С. Идда // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 89. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* *Комлев Н. Г.* Идда // «Словарь иностранных слов». 2006
* Идда / Umma.Org.Ua
* *Motzki, Harald.* Waiting Period // Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill Online
* *Linant de Bellefonds, Y..* ʿIdda // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online
Иҡта

**Иҡта** (;  — надел) — дәүләттең (хакимдың) дәүләт территорияһын һәм унан алған килемен (хәражды) ниндәйҙер тәғәйен кешегә мираҫҡа хоҡуҡ менән тапшырыуы.

## Ҡулланылышы

Иҡта булдырғанда биләмәне тулыһынса ниндәйҙер шәхестең тулы контроленә бирергә, йәки уларҙан килем алырға мөмкин.

Иҡта сифатында бирелгән дәүләт ерҙәре *ғәразә әл-мүҡәтәғә* тип атала. Элгәре эшкәртелмәгән *ғәразә әл-мүҡәтәғә* ерҙәре *ғәразә әл-мәүәт* тип атала.

## Төрлө формалары
IX—X быуаттарҙа үҙәк властың көсһөҙләнеүенә бәйле биләмәләрҙең ғүмерлеккә бирелеүенең төрлө формалары барлыҡҡа килә.

* *түмә, мөҡәтәғә* — яңы үҙләштерелгән хәраж ерҙәренән йыл һайын йыйып алынған уңышты баһаламайынса үҙгәрешһеҙ сумма түләү хоҡуғы;
* *игәр* — йыл һайын билдәле бер сумма түләү шарты менән ерҙәрҙе фиск ҡарамағынан тартып алыу;
* *татстиг* — символик сумманы түләп, фиск ҡарамағынан тартып алыу;
* *иҡта*-тәмлиҡ — милек хоҡуғындағы иҡта;
* *иҡта-истиғләл* — үҙ файҙаһына хәрәж йыйыу хоҡуғына эйә иҡта (иҡта-истиғләл аҫтында тикшеренеүселәр ғәҙәттә шартлы феодаль ер биләү формаһын аңлай).

## Әҙәбиәт
* *Петрушевский И. П.* Xiii—XIV быуаттарҙа Иранда игенселек һәм аграр мөнәсәбәттәр. М. — Л., 1960. — C.256—269.
* *Певзнер С. Б.* Xiii—XIV бб. аҙағында мысырҙа Икта, йыйынтыҡта: памяти академии. И. Ю. Крачковский, Л., 1958
* *Cahen Сl.* L’evolution de l’iqta du IX au XIII siecle.— Annales. ESC, 1953, pp.231—269, PMHM.
* *Lambton A.* Landlord and Peasant in Persia. L., 1953.
* *Bosworth С. Е.* Military Organisation under the Buyids.— Oriens. 1967, pp.18—19.
* *Lokkegaard F.* Islamic Taxation in the Classic Period: With Special Reference to Circumstances in Iraq. Copenhagen, 1950.

## Һылтанмалар
* Большаков О. Г. Икта // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 94. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* Икта — статья из Большой советской энциклопедии. Петрушевский И. П.. 
* *Cahen, Cl.* Iḳṭāʿ // Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
* Икта в период правления Саманидов в IX—X вв. — TestHistory.Ru
Моисеева Светлана Алексеевна

**Моисеева Светлана Алексеевна** (19.12.1968) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Светлана Алексеевна Моисеева 1968 йылдың 19 декабрендә Силәбе өлкәһе Верхнеурал районы Ҡырһа ауыл биләмәһенә ҡараған Тайһары ҡасабаһында тыуған.

1989—1992 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый.
1992 йылда Магнитогорск педагогия институтын тамамлағандан һуң, туған уҡыу йортонда эшкә урынлаша.

1996 йылдан алып фольклор-этнографик кабинет мөдире, 2012 йылдан халыҡ мәҙәниәте лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

2002—2006 йылдарҙа ситтән тороп уҡыу аспирантураһы, Екатеринбургтағы Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Филология фәндәре докторы, профессор В. В. Блажес Светлана Алексеевнаның фәнни етәксеһе булған.

2012 йылда Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында хеҙмәт юлын башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.

Төп ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар: рус фольклоры, төбәк традицион мәҙәниәте, эскерһеҙ әҙәбиәт

## Хеҙмәттәре
Диссертация на тему «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии» (2006)

Мотивы «прощания/расставания» в свадебной обрядности русских Башкортостана (по материалам фольклорно-этнографических экспедиций 1960—1970 гг., 1993—2007 гг.) //Русская словесность: проблемы эволюции и поэтики. СПб, 2009;

Динамика поведения молодёжи в весеннем календарно-обрядовом фольклоре русских Башкортостана //Проблемы истории, филологии, культуры. Москва, Магнитогорск, Новосибирск, 2009. Вып.1

Народный календарь Южного Урала. Магнитогорск, 2013 (соавтор).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна

Диссертация на тему: «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии»

## Иҫкәрмәләр
Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы

**Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы** (; 15 февраль 1913 йыл — 1995 йыл) — ғалим-агроном, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1973 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры. БАССР-ҙың бишенсе—һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Ике Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Садиҡ Насретдин улы Тартыков 1913 йылдың 15 февралендә Кемерово өлкәһе Юргинск районы Зимник ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Минзәлә ауыл хужалығы техникумын тамамлағандан һуң агроном булып башлай. 1935—1944 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһын һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа хеҙмәт фронтының төрлө участкаларында: Дәүләкән районының «Красная Башкирия» ауыл хужалығы артеле рәйесе, район советы рәйесе урынбаҫары, партия район комитетының икенсе секретары, 1954—1957 йылдарҙа Шишмә район советы рәйесе булып эшләй. Һуңынан партияның Дәүләкән район комитетының беренсе секретары вазифаһында. 

Бер нисә саҡырылыш Башҡорт АССР-ының Юғары Советының депутаты итеп һайлана. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы, партияның ике съезы делегаты була.

Ул республикала тәүгеләрҙән булып ауыл хужалығы эштәрен механизациялау буйынса звенолар ойоштора. Дәүләкән районының машина-трактор станциялары етештереү күрһәткестәре һәм кадрҙар менән тәьмин ителеш буйынса республикала алдынғы урындарҙы биләй. 1968 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы республиканың Ауыл хужалығы министрлығына етәкселек итә.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, бер нисә йыл Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Ленин ордены (), ().
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пресс-служба Министерства сельского хозяйства РБ; . НА РБ. Ф. П-122. Оп. 188. Д. 567.
* БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте
* /Список делегатов XXII съезд КПСС
Мөхсин (ислам)

**Мөхсин** ( — «Игелекле, изгелекле, яҡшылыҡ ҡылыусы»; ) — ғәрәп һүҙе, әбжәдтә «хсн» — «яҡшылыҡ ҡылыу» ҡылымынан килеп сыҡҡан.

## Ҡулланылышы
Мосолмандарҙың инанысы 3 кимәлдә булыуы мөмкин: мөслим, мөьмин, *мөхсин*. Был өс кимәл динлелектең өс кимәленә нигеҙләнгән: ислам, иман, ихсан, һәм улар тамырҙаш булып тора. Әбжәд яҙмаһы буйынса ғәрәптәрҙә башлыса тартынҡылар ҡулланыла, һәм тартынҡылар буйынса ҡайһыһы ниндәй һүҙҙән килеп сыҡҡанын аңларға була

## Исемдәрҙә
Яңғыҙлыҡ исемдәр Хәсән, Хөсәйен, Тәхсин, щулай уҡ ихсан һәм истихсан һүҙҙәре тамырҙаш булып тора. Исемдең икенсе варианты — **Мөхәссин** («яҡшыртыусы»).

Мөхсин һүҙе ғәрәп теленән башҡорт теленә «Мөҡсин» тигән вариантта исемдәргә һәм фамилияларға ла инеп киткән. Мөҡсин исеме башҡорт теленә үҙләштерелгән, изгелекле, яҡшылыҡ ҡылыусы тигәнде аңлата.
  

### Билдәле кешеләр
Республиканың билдәле кешеләре араһында Мөҡсин исемле, фамилиялы шәхестәр бар.

* **исем**;

Мөҡсин Мәҙийәров — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Е. Пугачёвтың полковнигы.

* **фамилия**;

Мөҡсинов Ирек Шәриф улы — Рәсәй юрисы, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Конституция Судының беренсе рәйесе (1996—1999).

### Топонимикала
Кеше исемдәре аша *Мөҡсин* атамаһы Башҡортостандың топонимикаһына ла инеп киткән.

* Мөҡсин () — Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Мөҡсин () — Ауырғазы районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ҡырһа ауыл биләмәһе

**Ҡырһа ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Верхнеурал районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Ҡырһа ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 12 июлендәге 247-ЗО һанлы «Верхнеурал муниципаль районы, уның составында ҡала һәм ауыл биләмәләре статусы һәм сиктәре тураһында» Законы менән билдәләнә

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Археологияһы
Смеловская II мәмерйәһендәге тора һуңғы палеолит осороноңтәүге йылдарына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр
Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы

**Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы** () — Ҡырым татарҙары педагогы, этнограф, Ҡырым халыҡтары мәҙәниәтен өйрәнеүсе, Ҡырымдың төрки-мосолман ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
Әйшә Яҡуп ҡыҙы Исхаҡова 1888 йылдың 3 (15) апрелендә Санкт-Петербургта тыуа.

Ул Ҡырым татарҙары араһында билдәле уҡытыусы һәм профессиональ мәктәптәр ойоштороусы була. 1917 йылда Симферополдә Зыярат урамында (хәҙер Крылов) ҡыҙҙар өсөн шәхси Ҡырым татарҙары прогимназияһын аса, уның директоры була, шулай уҡ беренсе Ҡырым татарҙары балалар баҡсаһы аса. Ярымутрауҙа 1917—1918 йылдарҙағы революцион ваҡиғаларҙа ҡатнаша, Мосолман партияһы, Ваҡытлы Мосолман Башҡарма комитеты ағзаһы һәм Беренсе Ҡоролтай делегаты була. Милли фирҡә партияһының  эшмәкәрлегендә ҡатнаша. 1917 йылдың йәйендә Ҡырымдың Үҙәк мосолман ҡатын-ҡыҙҙар комитеты рәйесе була. Шул уҡ йылдың сентябрендә федералистарҙың Киев конгресында  (Рәсәй халыҡтары съезы) «Рәсәй милли аҙсылыҡтарының ҡатмарлы һәм хоҡуҡһыҙ хәле тураһында» доклад менән сығыш яһай, Ҡырым татарҙары Уҡытыусылары союзына делегат итеп ебәрелә.

1920 йылдарҙа Таврида Үҙәк музейының татар этнографияһы бүлексәһендә ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1926 йылдың 1 февралендә музейҙың этнография бүлеге мөдире итеп раҫлана һәм был вазифала  Н. Л. Эрнсты алмаштыра. Эрнст менән берлектә  өй кәрәк-яраҡтары, милли кейемдәр һәм этнография бүлеге фондтарынан ауыл хужалығы ҡоралдары йыйыу, өйрәнеү, системалаштырыу менән шөғөлләнә. Симферополь сиғандарының, Ҡырым татарҙарының көнкүрешен тикшерә. 1926 йылдың сентябрендә СССР археологтарының бөтә Союз конференцияһында һәм Керчта музей хеҙмәткәрҙәренең IV Бөтә Ҡырым конференцияһында ҡатнаша. 1927 йылда Исхаҡова етәкселегендә Симферополь һәм Перекоп ҡырым сиғандарын өйрәнеү буйынса этнографик экспедициялар үткәрелә. 1928 йылда музейҙан эштән бушатыла.

1926 йылдың 28 февраленән — Таврия тарих, археология Һәм этнография йәмғиәте ағзаһы (ТОИАЭ). 1927 Йылдың 3 октябрендә Йәмғиәттең 62-се ултырышында «Симферополь сиғандары-гурбеттары» докладын уҡый. 1931 йылдың 15 ғинуарында ТОИАЭ ның һуңғы ултырышында ҡатнаша. Артабанғы яҙмышы һәм үлем ваҡыты билдәле түгел.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исакович Рахиль Семёновна

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Мәсих

**Мәсих** (; иврит аналогы — *Машиах* משיח) — исламда: мәсих. Термин *Әл-Мәсих әл-Кәҙҙәб*  (ялған мәсих) һәм *Әл-Мәсих әд-Дәжжәл* Дәжжәлгә ҡарата ҡулланыла . Ғәрәпсә *Әл-Мәсих* исеме христиан тигәнде аңлата.

## Этимологияһы
Ислам ғалимдары фекеренсә,*мәсих* һүҙе арамей теле йәки сүриә теленән алынған , уларҙа *мешиха* һүҙе  исеме сифатында ҡулланылған. Исламға тиклемге осорҙа ғәрәп-христиандар Әбд әл-Мәсих («мәсих ҡоло») исемен йөрөткән.

Ғәрәп ликографтары *Әл-Мәсих* һүҙен тикшереп, ҡушамат сифатында ғәрәп этимологияһын биргәндәр. Иң киң таралған фекер — был һүҙ *[[мәсех]]*, йәғни «һөртөү», «һыйпау», «ҡағылыу», «һылау» тигән һ. б ҡылымдан алынған.

## Мәрйәм улы Ғайса

Ҡөрьәндә һәм сөннәттә Мөхәммәт Пәйғәмбәр *мәсих* тип Ғайсапәйғәмбәрҙе билдәләй

Был һүҙ уның исеме алдына ҡуйыла йәки айырым ҡулланыла. Мәсих һүҙе Ҡөрьәндең Мәҙинә сүрәһендә — изге хәбәр тарихында һәм Ғайса пәйғәмбәрҙе илаһлаштырыуҙы кире ҡағыуҙарҙа — әйтелә. Был һүҙ шулай уҡ Ғайсаның икенсе тапҡыр килеүе һәм уның Ҡиәмәт көнөндә ҡатнашыуы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үәхиҙәре тураһындағы хикәйәләрҙә ҡулланыла.

Дин белгесе Гордон Ньюби былай тип билдәләй: «*Ҡөрьәндә һәм хәҙистәрҙә термин, христианлыҡта һәм йәһүд динендә булған мәғәнәһенән айырмалы рәүештә, [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] исеме алдында титул йә эпитет булараҡ ҡуйыла. Исламда был термин Ғайсаға ҡарата ҡулланыла һәм уның [[пәйғәмбәр]] булараҡ ҙур ролен билдәләй*»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Нечвалода Елена Евгеньевна

**Нечвалода Елена Евгеньевна** (4 август 1968 йыл) — этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1998).

## Биографияһы
Елена Евгеньевна Нечвалода 1968 йылдың 4 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1990 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлай.

1994—1997 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Археология һәм этнография музейы менән Көньяҡ Урал халыҡтары бүлеге аспирантураһында уҡый (фәнни етәксеһе — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, БР Фәндәр академияһы академигы, профессор Р. Ғ. Кузеев)

1997 йылдан алып Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө Фәнни Үҙәгенең Этнография бүлегендә эшләй.

1998 йылда этнология, антропология темалары буйынса «тарих фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: традицион орнамент, биҙәү сәнғәте.

2006 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында.

Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостандың башҡорт, урыҫ, мари, сыуаш һ. б. халыҡтарының традицион кейемдәрен (сигеү, биҙәкләп туҡыу, аппликация һ. б.) һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә арналған.

Хеҙмәттәрендә Волга-Урал төбәгендә, Себерҙә һ. б. төбәктәрҙә барған этно- һәм мәҙәни-генетик процестарҙы сағыштырып анализлай.

Башҡортостан Республикаһы, Свердловск һ. б. өлкәләр буйлап 10-дан ашыу этнографик экспедицияла ҡатнаша. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Орнамент счётной вышивки башкир. Уфа, 2002.
* Башкирское народное искусство: альбом. Уфа, 2002 (авторҙаш).
* Финно‑угорские народы в коллекциях Музея археологии и этнографии Центра этнологических исследований УНЦ РАН: каталог. Уфа, 2006.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Нечвалода Елена Евгеньевна
* Нечвалода Елена Евгеньевна
*Е. Е. Нечвалода. К вопросу о происхождении аппликативного декора на традиционной обуви башкир
* Нечвалода, Елена Евгеньевна. Традиционная материальная культура русского населения северо-восточных районов Башкортостана
Диндән сығыу

**Диндән сығыу** () — үҙ динеңдән сығыу йәки принциптарыңдан ситләшеү.

## Тарихы
Христианлыҡтың иртә тарихында диндән сығыу тик Хоҙай ғына ярлыҡай алған гонаһтарҙың береһе тип ҡарала. III быуаттың икенсе яртыһында беренсе тапҡыр сиркәүҙә гонаһ ярлыҡау үткәрелә. Христианлыҡ дәүере Рим империяһында диндән сығыусыларға гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү язаһы бирелгән. Урта быуаттарҙа Европала диндән баш тартыусыларҙы еретиктарға тиңләйҙәр һәм уларҙы ла шундай уҡ язаға дусар итәләр.

## Диндән сығыу

### Христианлыҡта
**Апостасия** ( — *сигенеү*) - христианлыҡтан ситләшеү, диндән сығыу. Диндән сығыу диндән тулыһынса баш тартыу, сиркәүҙән ситләшеп, догматтарын инҡар итеү йә клириктың үҙ бурыстарынан баш тартыуы, йәки сиркәү иерархияһына буйһонмауында сағыла. Сиркәү тәғлимәтен өлөшләтә инҡар иткән ерестән айырмалы рәүештә, апостасия уны тулыһынса инҡар итә.

Православие сиркәүҙәрендә апостасия хәлдәре һәм билдәләре ҡәтғи кодлаштырылмаған. Рәсәй империяһында апостасия дини енәйәт (ҡул һуҙыу) тип квалификациялана, «Енәйәттәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү тураһында устав» ҡәтғи рәүештә православныйҙарҙың икенсе дингә күсеүен тыя. Сиркәүҙән киткәндәрҙең хоҡуҡтары сикләнә, әммә енәйәт эҙәрлекләүенә дусар ителмәй, ә диндән сығыу — йәғни берәйһенең икенсе дингә күсеүенә килтергән ғәмәлдәр төрмәгә ябыу, һөргөнгә ебәреү юлы менән язаланған.

### Исламда

**[[Иртидәд]]** (араб. ارتداد) — мөртәтлек, бер хәлдән икенсеһенә күсеү) — исламдан икенсе дингә күсеү, унда исламда иң ҙур гонаһтарҙың береһе. Иртидәд эшләгән кешене мөртәт тип йөрөтәләр. Ислам дине буйынса, исламға кире ҡайтмаған һәм тәүбә итмәгән мөртәт мәңгегә тамуҡтың иң тәрән кимәлдәрендә янасаҡ. Шәриғәт ҡануниәтенә ярашлы, диндән баш тартыу динһеҙлектең (көфөрлөк) иң ҡатмарлы формаларының береһе булып тора. Күпселек дини-хоҡуҡи мәктәптәрҙә (мәҙһәбтәрҙә) иҫәпләүҙәренсә, иртидәд мәленән алып быға тиклем кеше тормошонда булған изге эштәр буш һәм мәғәнәһеҙ булып ҡала. Шәриғәт, аңлы рәүештә эшләнгәнме йә әйтелгән һүҙ арҡаһында ышанмаусанлыҡҡа килгәнме икәнлегенә ҡарамаҫтан, диндән сығыуҙы исламдан тайпылыш һәм көфөрлөккә төшөү тип ҡабул итә. Хатта шаяртып ҡына әйтелгән һүҙҙәр ҙә шәриғәттә динде инҡар итеү һәм көфөрлөккә төшөү тип баһалана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Марков Н. Ф. Вероотступничество // Православная богословская энциклопедия. Т. 3. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1902 г.
Балиғлыҡ

**Бәлиғ, Балиғ** (, әйтелеше — бәлиғ; ) — ислам фиҡһында (хоҡуҡ) йәше етеү, өлгөрөп етеү. 

## Балиғлыҡ йәше етеү

Ислам дине белгестәре — фаҡиһтар — фекеренсә, ҡыҙҙарҙың (бәлиғә) бәлиғ булыу йәшенең түбәнге сиге 10 йәш булып, малайҙарҙыҡы (бәлиғ) — 13 йәш.

Хәнәфи мәҙһәб буйынса, быға тиклем башҡа бәлиғ булыу билдәләре булмаһа, ҡыҙҙар өсөн иң юғары сик 17 йәш, ә егеттәр өсөн — 18 йәш . Башҡа мәҙһәб ғалимдары фекеренсә, малайҙарҙың да, ҡыҙҙарҙың да бәлиғ булыу йәше — 16 йәш.

Бәлиғ булыуҙың тышҡы билдәләренә малайҙың спермаһы бүленә һәм ҡыҙҙың күрем күрә башлауы (*хәйеҙ*) ҡарай.

Хәнбәли мәҙһәбе ғалимдары, шулай уҡ шәфиғи һәм мәлики мәҙһәбтәрҙең ҡайһы бер ғалимдары, түмһәкәйҙә ҡырыуға мохтаж төктәр барлыҡҡа килеүе бәлиғ булыу билдәһе тип иҫәпләй. Мәлики ғалимдары быға ҡултыҡ аҫтындағы төктәрҙе лә өҫтәгән

## Бурыстары һәм хоҡуҡтары

Бәлиғ булыу йәше етеү менән һәр мосолманға дин ғилеме һәм хоҡуҡи нигеҙҙәрен үтәү бурысы йөкмәтелә, шулай уҡ уларҙың никахҡа инеү мөмкинле тыуа. Үҫмер үҙ ғәмәлдәре өсөн тулыһынса яуаплы була.

## Ҡөрьәндә

Бәлиғ Ән-Нур сүрәһенең 58-се аятында осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*Али-заде А. А. Балиг // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
*Абду-ль-Гани аль-Майдани. Определение совершеннолетия по ханафитскому мазхабу. // аль-Любаб фи шарх аль-китаб. Дата обращения: 13 июля 2013. Архивировано 19 июля 2013 года.
*Bālig̲h̲ / Ed. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by B. Lewis; J. Schacht[en] & Ch. Pellat. Assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V. L. Ménage. — Leiden : E.J. Brill, 1991. — Vol. 2. (платн.)
Миңлебаева Сулпан Рәжәп ҡыҙы

**Сулпан Рәжәп ҡыҙы Миңлебаева** (6 май 1961 йыл) — уҡытыусы, шағир.

## Биографияһы
1961 йылдың 6 майында Әбйәлил районы Туйыш ауылында күп балалы ғаиләлә тыуып үҫкән. 1978 йылда Байым урта мәктәбен тамамлай. Бер йыл Шайморатов исемендәге колхозда эшләй. 1980—1985 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетының рус-башҡорт бүлегендә уҡый.

«Ашҡаҙар» әҙәби түңәрәгендә шөғөлләнә. Институтты тамамлағас, йүнәлтмә менән Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Мәктәптә 2012 йылға тиклем эшләй. Намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан мәғариф министрлығының(1998), Башҡортостан Республикаһының маҡтау ҡағыҙҙары(2007) менән бүләкләнә. Рәсәй буйынса үткәрелгән «Иң яҡшы уҡытыусы» бәйгеһендә еңеп сыға, 100 меңлек грантҡа лайыҡ була.

Бер аҙ ваҡыт Стәрлетамаҡ Яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант булып эшләй. Шиғырҙары барлығы ун ике дөйөм йыйынтыҡта баҫылған. 2012 йылда «Һигеҙ ожмах асҡысы» тигән шиғырҙар китабы Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә айырым китап булып баҫылып сыға.
2001 йылда Бәләбәй ҡалаһында республика кимәлендә үткәрелгән шиғри бәйгелә уның шиғырҙары «Беҙ һәм заман» номинацияһына лайыҡ була.
2013 йылда Төркиәнең Тарсус ҡалаһында төрөк шағиры Ҡарасаоғоланға арналған халыҡ-ара шиғыр фестивалендә ҡатнаша. Маҡтау ҡағыҙы, иҫтәлекле бүләктәр менән бүләкләнә. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Яҙыусылар берлегендә ағза булып тора. Көйөргәҙе районының Баязит Бикбай исемендәге әҙәби премияһы лауреаты.

## Китаптары
* Йәш көстәр. Алманах. Башҡортостан. Өфө. 1982 йыл
* Йәш көстәр . Алманах. Башҡортостан. Өфө, 1984 йыл
* Ап-аҡ донъям. Өфө. 1987 йыл
* Нағыш. Өфө 1996 йыл
* Йәйғор. (Радуга). г. Белебей.2002 йыл
* Сәтәрлем минең.  Стәрлетамаҡ. 2004 йыл
* Ҡорайт, ҡотом Өфө, 200 йыл
* «Һигеҙ ожмах асҡысы», Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте, 2012 йыл
* Мәңелектең саҡырыуы. Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте, 2022 йыл

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты (2009)
* Башҡортостан мәғариф министрлығының (1998)
* Башҡортостан Республикаһының маҡтау ҡағыҙы (2007)

## Сығанаҡтар
* «Һигеҙ ожмах асҡысы», «Китап» 2012 йыл
* Бельские просторы. Журнал № 6 1919
* https://belprost.ru/articles/poeziya/2019-06-27/6-2019-sulpan-minlebaeva-volny-schastya-stihi-perevod-s-bashkirskogo-b-usmanova-122507
Исламда мираҫ хоҡуғы

**Исламда мираҫ хоҡуғы** ( йәки ; ) — ислам хоҡуғының (*[[Фиҡһ]]*) мираҫ мәсьәләһен өйрәнгән дисциплиналарының береһе. Мираҫ мәсьәләһен өйрәнгән һәм вариҫтары өлөшөн иҫәпләү менән шөғөлләнгән ислам хоҡуғы (фиҡһ) дисциплинаһы *ғилм әл-мүвариҫи* () тип атала. Нәҫелдән күскән мираҫ хоҡуғын тикшереү кифәйә фарызы булып иҫәпләнә, йәғни әгәр мосолмандарҙың бер өлөшө был мәсьәләлә белемгә эйә булһа, башҡа мосолмандарҙан был дисциплинаны өйрәнеү бурысы алына.

## Нәҫел хоҡуғы сығанаҡтары
Мираҫ билдәләү тураһындағы ҡағиҙәләрҙең төп сығанағы булып Аллаһтың Ҡөрьәндәге һүҙҙәре һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең аңлатмалары (сөннәт) иҫәпләнә. Шулай уҡ Ижмә — ғөләмәләрҙең бер тауыштан сығарылған ҡарарҙары мираҫ мәсьәләләрендә абруйлы һанала

## Мәрхүмдең мөлкәтен бүлеү тәртибе
Уның вафатынан һуң мосолмандың мөлкәте тәү сиратта уны ерләүҙе тәьмин итеүгә: тәнен йыуған һәм ҡәбер ҡаҙған кешене бүләкләүгә, кәфен һатып алыуға һ.б. ерләгәндә ҡотолғоһоҙ сығымдарға йүнәлтелергә тейеш. . Шулай уҡ үлгән кешенең бурысы, түләнмәгән зәкәте унын мөлкәтенән түләнелә.Әгәр ҙә мәрхүм мираҫҡа дәғүә итә алмаған кешегә мөлкәтенең бер өлөшөн васыят итһә, васыят үтәлергә тейеш. Ләкин шул рәүешле бөтә мөлкәттең өстән бер өлөшөн генә васыят итеп ҡалдырырға мөмкин , ә туғаны хоҡуғында мираҫҡа дәғүә итеүсегә васыят тҡалдырыу тыйыла (харам). Һәм һуңғы сиратта милек мәрхүмдең законлы вариҫтарына тапшырыла

## Терминдар
Вариҫтарҙың типтарын һәм башҡа төшөнсәләрҙе билдәләү өсөн, ислам нәҫел хоҡуғындағы махсус терминология ҡулланыла.

* Сәһем () — вариҫҡа ҡала торған өлөш.
* Тәрикә () — мәрхүм бер ниндәй шартһыҙ ҡалдырған мөлкәт.
* Мираҫ () — вариҫтың мираҫ өлөшөнә эйә булыу хоҡуғы.
* Фәр' () — үлгән кешенең туранан-тура вариҫтары (улдары, ҡыҙҙары, ейәндәре һәм башҡалар) . д.).
* Асыл ( ата-әсәһе һәм олатай-өләсәйҙәре
* Аху ( бер туған ағай-энеһе, ата-әсәһенең ағай-энеһе
** Бәнү әл-ғаяни () — бер атанан һәм әсәнән тыуған ағай-эне.
** Бәнү әл-ғилләт () — атай бер, инә башҡа ағай-эне.
** Бәнү әл-әхйәф () — инә бер, атай башҡа ағай-эне.
* Ғәсбә () — мираҫ тейеш булмаған кешеләр.
* Раддә () — артыҡ мираҫты был өлөшкә дәғүә итмәгән вариҫтар араһында бүлешеү.
* Тәнзил () — мөлкәткә эйә булғандар арҡаһында нигеҙҙә өлөштәре булмағандарғамираҫ өлөшө алыу.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фикх
* Мираҫ хоҡуғы
Мираҫ хоҡуғы

**Мираҫ күсеү** () — мәрхүм кешенең (мираҫ ҡалдырыусының) мөлкәте, хоҡуҡтары һәм улар менән бәйле бурыстарының башҡа кешеләргә (вариҫтарға) күсеүе.

## Күсеү тәртибе

Мираҫ итеп алынған мөлкәт, хоҡуҡтар һәм бурыстар комплексы *нәҫелдән килгән мөлкәт*, *мираҫ массаһы*, *мираҫы* тип атала. Мәрхүмдең мираҫы универсаль хоҡуҡи күсәгилешлек тәртибендә вариҫтарға күсә, йәғни бер бөтөн һәм бер үк ваҡытта үҙгәрешһеҙ ҡала.

Дворян титулы (дворяндар) һәм тәхетте лә (Тәхет вариҫлығы) мираҫ итеп алырға мөмкин. Публицистикала һәм тарихнамәлә ҡайһы берҙә тарҡалған айырым дәүләттәрҙең, айырыуса ҙур империяларҙың «мираҫы» тураһында һөйләйҙәр. «Испан мираҫы өсөн һуғыш», «Австрия мираҫы өсөн һуғыш», «Бавария мираҫы өсөн һуғыш» һүҙбәйләнештәре популяр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Рф гражданлыҡ кодексы. 3-сө өлөш. V Киҫәк. Нәҫел хоҡуғы
Бәб (шиғыйлыҡ)

**Бәб** ( — «ҡапҡа»; фарсыларға  һәм төркиҙәргә инеп киткән; ) — шиғыйҙарҙа рухи дәрәжә, ғәҙәттән тыш белем эйәһе титулы, «Белем ҡалаһы» хәҙисенә ҡайтып ҡала :

## Мәғәнәһе
Төрлө ваҡытта һәм шиғыйлыҡтың төрлө тармаҡтарында термин яҡын, әммә айырылып торған мәғәнәләргә эйә булған:

* Исмәғилилектә бәб иерархияның дүртенсе кимәлендә тора (Пәйғәмбәрҙән, әсәстән һәм имамдан һуң);
* *Фатимиҙар* ваҡытында имамдың төп тыңлаусыһы, имам күрһәтмәләре буйынса дини сәйәсәт алып барған, вәғәзселәр башлығы («хужа») булған. Йыш ҡына вәзир вазифаһын алып барған;
* *нүсәйриҙәрҙә* бәб — *мәндән*, *исмдән һуң* иерархияның өсөнсө кимәлендә;
* *друздарҙа* термин Ғаҡыл терминына ҡарата ҡулланыла, ул иерархияла илаһтан һуң беренсе булған. Хәмзә ибн Али ул үҙен *«бәб*» тип атаған;
* *ун ике имамсы шиғыйҙарҙа* — күп варианттарҙа *Бәб* термины имамға ҡарата ҡулланыла, имам аша белем, бәрәкәт алыу һәм доға ҡылыу өсөн Аллаһҡа үтә алыу мөмкинлеген аңлата;
* *имамиҙарҙа* термин имам вәкилдәрен билдәләү өсөн ҡулланыла;
* XIX быуатта *шәйхиҙәрҙең* бер өлөшө Әхмәт әл-Әхсәи һәм Ҡәзим Рәштиҙе имамға ҡапҡа рәүешендә ҡарай башлаған, шул рәүешле *бәбселек* барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* BĀB (1) Архивная копия 2016 йылдың 12 февралендә өфөлә Wayback Machine. // Ираника Энциклопедияһы.
Нәфәҡә

**Нәфәҡә** (ғәрәп. **نَفَقَة** Нафака — шәриғәт буйынса ир кеше үҙенең даими йәшәгән ҡатынын йәки ҡатындарын, йәки даими никахтан йәки ваҡытлы никахтан (жәғәфәри мәҙһәбтә) тыуған балаларын тәьмин итеүе. «Нәфәҡә» термины етлеккән балаларҙың оло йәштәге ата-әсәләрен тәьмин итеүгә бүленгән аҡсаны ла аңлата.

## Ҡатындарға нәфәҡә
Нәфәҡә мәһәр (никах бүләге) кеүек түгел: мәһәр күләменә ҡарамаҫтан, ҡатын үҙен аҫрауға хоҡуғын юғалтмай. Мәгәр иренә ҡаршылыҡ күрһәтһә, нәфәҡә күләме кәметелергә мөмкин.

Нәфәҡә һүҙенең дөйөм мәғәнәһендә ҡатынын, уның опекуны (атаһы, олатаһы) йәки ул никахҡа ингәнгә тиклем финанс яҡтан үҙ аллы булыуына ҡарап, шул кимәлдән төшөрмәйсә даими рәүештә аҙыҡ, кейем һәм торлаҡ менән тәьмин итеүҙе аңлата. Шуға ҡарамаҫтан, төрлө мәзхәб ғалимдары нәфәҡәнең төрлө нескәлектәрен (йөкмәткеһен) аңлатыуҙа айырыла, ҡайһы берҙә ошо дөйөм формуланан сигенә, сөнки жәғәфәри мәҙһәбтә ваҡытлы никах бар, ваҡытлы ҡатындан тыуған балалар була.

## Баланың нәфәҡәһе
Законлы шәриғәт никахынан тыуған балалар, даими никахта торған ҡатындар кеүек, аталары яғынан аҫрауға хоҡуҡлы. Был баланың бөтә ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүҙе аңлата. Бында бала үҙе аҡса эшләй ала башлағанға тиклем аҙыҡ-түлек, торлаҡ һәм кейем менән тәьмин итеү; уйынсыҡтар һәм аң үҫтереүсе уйындар һатып алыу, уҡытыу, репетиторҙарға һәм түңәрәктәрҙә өҫтәмә дәрестәр өсөн түләү, транспортта йөрөү һәм башҡалар инә. 

## Ата-әсәһенә һәм башҡа туғандарына нәфәҡә
Мәликиҙәр мәҙһәбе буйынса, туғанының аҫрауға мохтажлығын иҫбатлау өсөн ике ғәҙел шаһиттың ошо фактты раҫлауы кәрәк. Шәфиғиҙәр, мохтажлыҡ кисергән атаның улына бер мөрәжәғәт итеүе лә аҫрай башлау өсөн етерлек, тип иҫәпләй. Хәнәфиҙәр раҫлауынса, туғаны ысынында аҫрауҙа мохтажлыҡ кисермәй башлағанса ярҙамға үтенесе ҡәнәғәтләндерелергә тейеш; әммә тотороҡло килеме булһа, уның мохтажлыҡ кисерә башлауын иҫбатларға кәрәк. Жәғәфәри мәҙһәб ғалимдары хәнәфиҙәр кеүек үк фекерҙә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Muhammad Jawad Maghniyyah. The Five Schools of Islamic Law. Al-Hanafi, Al-Hanbali, al-Ja’fari, Al-Maliki and Al-Shafi’i, Qum, Ansariyyan Publications, 2008.
* Аятолла Макарем Ширазиҙың рәсми сайты 
* Официальный сайт аятолла Али Систани
Мөғлифә (бейеү)

**Мөғлифә**— шул уҡ исемле йыр көйөнә һалынған яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ башҡарыуындағы милли бейеү. 

## Тарихы
«Мәғлифә» йырын беренсе тапҡыр  композитор Солтан Гәбәши 1932—34 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында Һөйөмбикә Кулибаеванан яҙып алған һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән йыйынтыҡта баҫтырып сығарған. Йырҙың көйө лирик бейеүгә тап килә. Был бейеү һығылмалы хәрәкәттәре менән йомшаҡ аҙымдар, еңел әйләнеүҙәр һәм тыпырлауҙар менән башҡарыла.

Бейеү фольклор вариантында профессиональ сәхнәлә сәхнәлә тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Бәҙәр Йосопова башҡарыуында күрһәтелә.

Фәйзи Ғәскәров 1939 йылда Хазина Мағазова өсөн шул уҡ исемле йөн иләгән ҡыҙ образында бейеү ижад итә.

1945 йылда хореограф Тамара Хоҙайбирҙина бейеүҙе классик хореография элементты менән үҙгәртә. Был бейеүҙе иң билдәле башҡарыусылары - Гәрәева Фая, Тамара Хоҙайбирҙина, Рәүилә Хажиева.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 

## Әҙәбиәт

* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974.
* Нагаева Л. Н. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* Мөғлифә (йыр) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Хәмиҙуллин Илдар Әнүәр улы

**Хәмиҙуллин Илдар Әнүәр улы** (1958) — «Ремонтсы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Диңгеҙ кәзәһе

**Диңгеҙ кәзәһе** () мифик һыу йән эйәһе — яртылаш кәзә, яртылаш балыҡ тип һүрәтләнгән легендар һыу хайуаны. 

Кәзәмөгөҙ йондоҙлоғоноң һүрәттәре кеүек, уның зодиак билдәһе лә, ғәҙәттә, диңгеҙ кәзәһенә оҡшатып төшөрөлә. 

Бындай традиция Месопотамияның бронза быуатына барып тоташа, вавилондар диңгеҙ кәзәһе образын Энки аллаһының бер символы сифатында ҡуллана.

## Грек мифологияһында
Диңгеҙ кәзәһенең грек интерпретацияһы Вавилон астрологияһы символынан алына. Боронғо грек мифологияһы системаһында Козерог йондоҙлоғо килеп сығыуын аңлатыр өсөн ике миф файҙаланылған. Тәүгеһе, был йондоҙлоҡ — Амальтея, Зевсты тәрбиәләгән кәзә, тип аңлата. Бала сағында уның хаҡында хәстәрлек күргәне өсөн Зевс уны йондоҙҙар араһында урынлаштыра. Икенсе хәҙистә әйтелгәнсә, диңгеҙ кәзәһе ҡырағай Пан тәбиғәтенең үҙгәргән аллаһы. Мифтың төрлө аңлатыуҙарының береһендә, ҡот осҡос Тифон менән һуғыш барышында Зевстың ҡулындағы һеңерҙәрҙе йолҡоп алып, уларҙы урлай һәм мәмерйәгә йәшерә, уларҙы һаҡлау өсөн аждаһа Дельфинаны ҡуя, тип телгә алына.  Гермес ярҙамында Пан мәмерйәнән һеңерҙәрҙе урлай һәм Зевстың аяҡтарын тергеҙеүгә өлгәшә. Ахыр сиктә Зевс өҫкә сыға һәм ғифритте еңә, ә күрһәткән ярҙамы өсөн бүләккә Зевс Панды күккә диңгеҙ кәзәһе рәүешендә урынлаштыра (см. *[[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)|Кәзәмөгөҙ]]*). Ҡайһы берәүҙәр уйлауынса, диңгеҙ кәзәләренең образы монстрҙар батшаһы Тифон хаҡындағы хикәйәнән килеп сыҡҡан. Улар был образды Тифондың аллаларға ташланыуына юл ҡуймаҫ өсөн йылғаға һикергән сатир Пан илаһына ҡайтарып ҡалдыра. Башҡа мифик йән эйәһе, Эгипан — шулай уҡ ҡайһы берҙә грек сәнғәтендә диңгеҙ кәзәһе рәүешендә һүрәтләнә.
Башлыса диңгеҙ кәзәләре Хронос (грек мифологияһы) тыуҙырған беренсе диңгеҙ кәзәһе тешлүенән барлыҡҡа килгән. Риүәйәт буйынса, ахырҙа, Кәзәмөгөҙ мифологияһында Эгипанды берҙән-бер диңгеҙ кәзәһе һәм фигураһы итеп ҡалдырып, бөтә диңгеҙ кәзәләре лә ерҙә йәшәй башлай, унда улар дүрт тояҡлы булып китә.

## Йәһүд сығанаҡтарында
Йәһүд мифологияһында шулай уҡ диңгеҙ кәзәләре телгә алына. Тарихтарҙың береһендә, бер ваҡыт бөтә диңгеҙ хайуандары Левиафанға үҙен ҡорбан итергә тейеш була, тиелә. Башҡаса әйткәндә, моряк диңгеҙ буйындағы диңгеҙ кәзәһен осрата. Икенсе хикәйәттә моряк диңгеҙҙә алыҫта ятҡан диңгеҙ кәзәһен осрата. Ул хайуандың мөгөҙөндә уйып яҙылған һүҙҙәрҙе уҡый, ул былай тип тәржемә ителә: «*Бәләкәй диңгеҙ хайуаны булһам да, мин, үҙемде Левиафанға ризыҡҡа бирер өсөн, өс йөҙ фарсангты үттем*»..

## Галерея

Файл:RR5110-0045R Козерог.gif|Зодиак билдәһенең символы булараҡ диңгеҙ кәзәләре төшөрөлгән Рәсәй тәңкәһе
Файл:Sidney Hall - Urania's Mirror - Capricornus.jpg|Урания Көҙгөһөнән шул уҡ исемле ассоциацияланған диңгеҙ кәзәһе һүрәте 
Файл:Capricorn - Johann Bayer.jpg|Диңгеҙ кәзәһе  (Кәзәмөгөҙ), атластарҙың береһе өсөн Иоганн Байер иллюстрацияһы. 1603 й.


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Гиппокампус
* Ихтиокентавр
* Эгипан

## Иҫкәрмәләр
Үәли (опекун)

**Үәли** ( «ҡурсалаусы», «ярҙамсы»; )  — ислам ғаилә хоҡуғында кәләштең махсус опекуны, никах контракты төҙөгәндәге вәкиле. 

## Мәҙһәбтәрҙә үәлиҙәр роле

Формаль рәүештә, никахлашҡанда үәли булыу талабы ислам юридик мәктәбенә (мәҙһәбкә) бәйле: Хәнәфи мәҙһәбтән шиғыйҙарҙа һәм сөнниҙәрҙә бәлиғ булған ҡатын-ҡыҙ техник йәһәттән үҙ исеменән никахҡа инә ала, әммә ғәмәлдә һәр ваҡыт үәли ҡулланыла; ҡалған өс сөнниҙәр мәҙһәбендә уның булыуы мотлаҡ. Ғәҙәттә кәләштең атаһы үәли сифатында сығыш яһай. Был төшөнсә ғәҙәти опекунлыҡ менән тап килмәй, мәгәр айырым осраҡтарҙа опекун үәли ролен үтәй ала.

Ислам доктринаһы «көсләп мәжбүр итеү хоҡуғына эйә булған» үәли опекунлығын (кәләштең үҙе эш итеүгә законлы хоҡуғы булмаған осраҡта, мәҫәлән, бәлиғ булмағанлыҡ арҡаһында) һәм бындай хоҡуғы булмаған (балиғ булған кәләш) опекунлыҡҡа айыра. Һуңғы осраҡта үәли опекун булыуға ҡарағанда кәләштең ышаныслы кешеһе булып тора

Бөтә мәҙһәбтәр ҙә үҙҙәренең тәрбиәләнеүсеһен енси яҡтан өлгөргәнсе (шуның менән бергә, минималь никах йәшенә еткәнсе) кейәүгә бирергә мөмкинлек бирә, йыш ҡына бындай никахтар сабый йәшендә теркәлә. Шул уҡ ваҡытта никахҡа инеү балиғ булғанға тиклем кисектерелә. Әгәр үәли кәләштең атаһы йәки олатаһы булмаһа, ул балиғ булғас, мәгәр консуммацияға (ҡушылғанға) тиклем, никахтан баш тарта ала (был суд аша ғына мөмкин).

## Үәли тәғәйенләү

Сөнниҙәр үәлиҙе һайлағанда йәше буйынса олораҡ дәрәжәлеһенә өҫтөнлөк бирә:

# кәләштең атай-олатайҙары (атаһы, атаһы яғынан олатаһы һ. б. );
# кәләштең атаһының вариҫтары(улдары, улдарының улдары һ. б. д.);
# атай яғынан ағай-энеһе;
# атаһының ағалары һәм уларҙың улдары;
# туғанлыҡ буйынса яҡыныраҡ башҡа ғаилә ағзалары ;
# дәүләт башлығы вәкиле (ғәҙәттә ҡаҙый).

Әсәһе йәки әсәһенең атаһы үәли була алмай, әгәр башҡа ярашлы туғандары булмаһа, никахҡа ингән кеше бәлиғлыҡҡа еткәнгә тиклем эшкә һәләтле булып, һуңғараҡ эшкә һәләтлеген юғалтҡан осраҡтарҙағы кеүек үк, үәли сифатында ҡаҙый саҡырыла ала..

Ҡағиҙәләрҙе ғәмәлдә ҡулланыу ҡануниәттә шәриғәтте файҙаланған дәүләтенә ҡарап - төрлөсә. Мәҫәлән, Мароккола мәжбүр итеү хоҡуғы булған опекунлыҡ тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Миһранова Эльза Венер ҡыҙы

**Миһранова Эльза Венер ҡыҙы** (; 15 декабрь 1971 йыл — ғалим-тарихсы, этнограф, тарих фәндәр кандидаты (2003).

## Биографияһы
Эльза Венер ҡыҙы Миһранова 1971 йылдың 15 декабрендә Өфөлә тыуған.

Өфө ҡалаһының 118-се урта мәктәбен, 1994 йылда Башҡорт дәүләт университетыныңтарих факультетын тамамлай.

Хеҙмәт юлын Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең этнология бүлегендә башлай.

1997—1998 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәре, 1998—2001 йылдарҙа аспирант, 2001—2004 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәре, 2004 йылдан этнография һәм антропология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре (2006 йылдан этнология бүлеге).

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Ғилми хеҙмәттәре башҡорттарҙың традицион туҡланыу системаһына (шул иҫәптән көндәлек, йола, байрам аштарына), уның формалашыуына һәм эволюцияһына, шулай уҡ башҡорттарҙа һ.б. халыҡтарҙа аҙыҡ-түлек табыу, әҙерләү һәм тапшырыу ысулдарында оҡшашлыҡ һәм айырмалыҡтарҙы асыҡлауға арналған. Айырым тикшеренеүҙәр шулай уҡ байрамдарҙы, ғаилә һәм календарь йолаларҙы, башҡорттарҙың, татарҙарҙың көнкүрешен, мәҙәниәтен, фольклорын, этник тарихын һ.б. өйрәнеүгә бәйле. Башҡорттарҙың аҙыҡ-түлек мәҙәниәте эволюцияһының боронғо этаптарын өйрәнә, уларҙың башҡа халыҡтар менән этномәҙәни бәйләнештәрен асыҡлай.

Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Ҡырғыҙстан буйынса 10-дан ашыу этнографик экспедицияла ҡатнаша. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

2017 йылдың июнендә Мәскәүҙә «Красная площадь» китап фестивалендә «Башҡорттар. Традицион туҡланыу системаһы: тарихи-этнографик тикшеренеү» китабы мәҙәниәттәр диалогына өлөш индергән иң яҡшы баҫма булараҡ Рәсәйҙең «Аски» китап нәшер итеүселәр ассоциацияһы һәм Рәсәйҙең ЮНЕСКО эштәре буйынса комиссияһы конкурсы дипломын яулай.

*Ғилми хеҙмәттәре*:

Изучение традиций питания башкир в конце XIX в. // Этнография и антропология в Башкортостане. Уфа, 2001. С. 125—136;

Традиции гостеприимства, отраженные в башкирских народных пословицах // Фольклор народов России. Уфа, 2001. С. 126—130;

Молочная пища скотоводческих народов (на примере башкир) // Проблемы культурогенеза народов Волго-Уральского региона. Уфа, 2001. С. 232—237;

Некоторые обычаи и обряды, связанные с молочной пищей у башкир // Молодые ученые Волго-Уральского региона на рубеже веков. Уфа, 2001. С. 195—197;

Некоторые способы лечения детей с помощью пищевых продуктов у башкир (по этнографическим данным) // Мать и дитя у народов Башкортостана. Уфа, 2001. С.120-126;

Традиционный повседневный и гостевой застольный этикет башкир // Ватандаш. 2003. № 1. С. 84-93;

Традиционный гостевой этикет башкир // Материалы I конкурса научных работ молодых ученых и аспирантов УНЦ РАН и АН РБ. Уфа, 2003. С. 66-67;

Традиции башкирского питания по мотивам народных пословиц // Башкирский фольклор. Вып. V. Уфа, 2004. С. 171—179;

В поисках духовных сокровищ (к юбилею С. Н. Шитовой) // Ватандаш. 2006. № 7.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Урал батыр ҡәбере

**Урал батыр ҡәбере**

Риүәйәттәр буйынса, «Урал батыр» ҡобайырының геройҙары — гиганттар, һәм уларҙың ҡәберҙәре хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Әҫәрҙең төп геройы Уралдың ҡайһы ерҙә ерләнеүе тураһында фараздар бер нисә.

## Белорет районы
Белорет районындағы Шатаҡ түбәһе (башҡорттар Биш тау тип йөрөтә) тирә-яғында Урал батырҙың ҡәбере булырға тейеш, тип күҙаллана. Был ҡәберлек таштар менән көпләнгән, оҙонса түңәрәк формаһында, үлсәме — 23×6 м. Элек-электән башҡорттарҙа тап ошонда Урал батыр ерләнгән, тип иҫәпләнә. Экстрасенстар раҫлауынса, 4 м тәрәнлектәге ер аҫтында гигант һөйәктәре ята.

## Юрматау һыртында
Гиганттыҡы тип иҫәпләнгән йәнә бер ҡәберлек Юрматау һыртының түбәһендә урынлашҡан. Урал батыр ҡәбере тип йөрөтөлгән урын Белорет районы Әүжән (*дәү йән* һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан тигән фараздар ҙа бар) һәм Исмаҡай ауылы араһындағы ҡуйы урман эсендә урынлашҡан. Ул 7×3 м ҙурлыҡта, был ерҙә үлән үҫмәй. Урындағы халыҡ борон-борондан был урынға табыныу өсөн килгән. Бында кешеләр бик йыш ҡына йүнәлеште юғалта, аҙаша; йәнлектәр ошо урынды ситтән урап үтә[. Урал батыр ҡәбере тип иҫәнләнгән урын таш менән кәртәләп алынған. Ташҡа доғалар, «Урал батыр» ҡобайырынан өҙөктәр яҙып ҡуйылған.

* 
**Викидәреслектән уҡығыҙ**: Мәһәҙей ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары

## Учалы районы
Ахун һынташтары (менгирҙары) эргәһендә аҡлан ситендәге ҙурлығы 50х20 метрлыҡ сәйер тау бар, уны ла урындағы халыҡ гигант ҡәбере тип атап йөрөтә.

## Ирәмәлдә
Башҡорттарҙың алыҫ үткәненән ошондай риүәйәт һаҡланған. Ирәмәл эргәһендә тау һырты араһында мең метр бейеклектә урынлашҡан бейек тау күле эргәһендә элек махсус зыярат — Урал аръяғындағы көнсығыш башҡорттары ырыуҙарының арҙаҡлы кешеләренең ҡәберлеге булған. Изге Ирәмәл тауы янындағы ҡәберлектә башҡорт халҡының батыры Урал батыр ерләнгән, тип иҫәпләйҙәр. «Урал батыр» ҡобайыры буйынса ул Ирәмәлдән алыҫ түгел Урал батыр йәшәгән тораҡ эргәһендә ерләнгән. Ә был ҡалҡыулыҡ Көньяҡ Уралдағы иң оҙон тау һыртының киң асыҡ ҡалҡыулығында, Әүәләк һәм Үрген һырттарына яҡын урынлашҡан. Ул Ирәмәл тауының аҫтында. Урал батыр үлгәндән һуң, был иң оҙон һыртты «Урал батыр юлы», ә һуңынан ҡыҫҡартып, Урал һырты йәки Уралтау тип йөрөтә башлағандар.

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Мәһәҙей ауылы
* «Урал батыр» ҡобайыры

## Һылтанмалар
* Атланты из Башкирии. Гиганты прошлого живы до сих пор? Атланты из Башкирии. Гиганты прошлого живы до сих пор?
* Аномальные новости со всего мира Аномальные новости со всего мира
* Легенды г. Иремель Урал-Батыр и Иремель

## Иҫкәрмәләр
Дәғүәт

**Дәғүәт** ( — «саҡырыу», «өндәү»; ) — ислам вәғәзе һәм прозелитизм. Дәғүәт менән шөғөлләнгән мосолман (*дәғи*, күпл. *дүғәт*), ҡайһы бер осраҡтарҙа миссионерҙың ислам эквиваленты тип һаналырға мөмкин .

## Тарихы
Дәғүәт Ҡөрьәндә үлектәрҙе Яуап Көнөнә саҡырыу мәғәнәһендә ҡулланыла. Дөйөм алғанда, дәғүәт һүҙе Ҡөрьәндә Аллаһ ихтыярына ярашлы йәшәргә саҡырыу мәғәнәһендә ҡулланыла. Шулай итеп, исламдың тәүге быуаттарында, дәғүәт һүҙен йышыраҡ шәриғәт һәм дин һүҙҙәре менән бер үк кимәлдә ҡулланғандар. Тыныс вәғәз нигеҙендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр 23 йыл дауамында үҙ ырыуҙаштары араһында ислам диненә өндәгән. 628 йылда Мәҙинә мосолмандары һәм Мәккә мөшриктәре араһында төҙөлгән тыныслыҡ килешеүе исламдың Ғәрәп ярымутрауында таралыуының иң мөһим этабы булып тора. Шуның арҡаһында бөтә Ғәрәбстан буйлап юл тотҡан мосолман дәғүәтселәре исламға 2 йыл эсендә шуға тиклем 18 йыл элеккенән күберәк кеше килтергән.

## Дәғүәттең маҡсаттары һәм нигеҙҙәре
Ислам теологияһында дәғүәттең маҡсаты — мосолмандарға һәм мосолман булмағандарға берҙән-бер Аллаһҡа табынырға өйрәтеү һәм ислам пәйғәмбәренең тормошо тураһында мәғлүмәт биреү, шулай уҡ ислам динен ҡабул итеүгә саҡырыу. Дәғүәт ярҙамында Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән үәхиҙәрен таратҡан, артабан Уның шәкерттәре үҙ заманының кешеләренә өндәү бурысын үҙ өҫтөнә алған.

## Дәғүәтсегә талаптар
Дәғүәт нигеҙендә вәғәзселәрҙең мәғлүмәтлелеге һәм мәрхәмәтлелеге принцибы ята. Дәғүәттең төп принциптарына түбәндәгеләр ҡарай:

* белем;
* изгелек һәм йомшаҡ мөғәмәлә;
* ғаҡыл;
* аныҡлыҡ (аңлайышлы тел);
* сабырлыҡ.

## Хәҙерге хәрәкәттәр

Хәҙерге тормош дәғүәттең мөһимлеген раҫлай, сөнки һуңғы ваҡытта төрлө исламофоб киң мәғлүмәт сараларының кире йоғонтоһо арта. Ислам ойошмалары һәм дин таратыусылар дәғүәт яһау буйынса әүҙем эш алып бара.
* *Йәмәғәте Тәблиғ* — 1926 йылда Һиндостанда Мәүләнә Мөхәммәт Ильяс тарафынан ойошторолған аполитик дини хәрәкәт. Хәрәкәттең төп маҡсаты — ҡатнашыусыларҙың киң халыҡ массалары кимәлендә эшләүе һәм мосолмандарға мөрәжәғәте ярҙамында исламдың МөхәммәтПәйғәмбәр күрһәткән дини практикаһына яҡынайтыу.
* *Әхмәт Дидәт* — ислам дине белгесе, яҙыусы һәм дин белгесе. Ул христианлыҡ һәм ислам мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса үҙенең хеҙмәттәре менән билдәле, Халыҡ-ара Ислам дәғүәте үҙәгенә нигеҙ һалыусы
* *Закир Нәйк* — һинд мосолман дин таратыусыһы, Ислам тикшеренеү фонды президенты, Мумбаиҙа Ислам халыҡ-ара мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Dawah  // The Oxford Dictionary of Islam.
* 
*
Иҙел (мифология)

**Иҙел** — башҡорт фольклоры персонажы, ҡеүәтле мифик герой, батыр.

## Ҡылыҡһырламаһы
Иҙел — башҡорт ауыҙ-тел ижады персонажы, Урал батыр менән Һомайҙың улы. 
«Урал батыр» эпосында ул, сабый ғына сағында, әсәһенә һөжүм иткән дейеүҙе үлтерә. Әсәһенең фатихаһы менән, Иҙел атаһының яуыз көстәр менән көрәшендә таянысы, ярҙамсыһы була. Урал батыр, Иҙел һәм уның ағай-энеләре Нөгөш, Һаҡмар, Яйыҡ дошмандарын тар-мар итә, еңеү яулай. 

Атаһының һүҙҙәренә тоғро Иҙел үҙ халҡының яҙмышы өсөн яуаплылыҡ тоя. Кешеләрҙе һыу менән тәьмин итеү маҡсатында, ул булат ҡылысы менән Ирәмәл тауын киҫә, ярыҡтан Иҙел тип аталған йылға урғылып сыға. Йылға ағымын кәртәләп ятҡан Ямантауҙы яра, һөҙөмтәлә Ҡырҡты атамалы тау теҙеме барлыҡҡа килә.

1910 йылда Мөхәмәтша Буранғолов Ғәбит сәсәндән «Иҙел менән Яйыҡ» эпосын яҙып ала, ҡыҙғанысҡа ҡаршы яҙма һаҡланмаған. Был ҡобайырҙы башҡорт фольклоры мотивары һәм эпостың ҡаҙаҡ версилары нигеҙендә Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов тергеҙә. Иҙел һәм уның ағаһы Яйыҡ, аталарының данлы эштәрен дауам итеп, башҡорт халҡына тоғро хеҙмәт итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ағиҙел (йылға)
* Иҙел

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998; Шунда уҡ. 8‑се т. Эпос. Иртәктәр һәм эпик ҡобайырҙар. Өфө, 2006
* Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. Уфа, 1987.

## Һылтанмалар
* ИДЕЛЬ, мифологический персонаж

## Иҫкәрмәләр
Дәләл

**Дәләл** йәки **дәләлә** (күпл. *дәләләт; ) -* исламда — яңылыш юл, аҙашыу тигәнде аңлатҡан термин.

## Мәғәнәһе
Аҙашыу мәғәнәһендә *далал* Ҡөрьәндә яҡынса 40 тапҡыр ҡулланыла. Дәләл дөрөҫлөккә (хаҡлыҡ), «дөрөҫ»", «тура юл» йәки «етәкселеккә» (хидәйә) ҡаршы ҡуйыла. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә, мосолмандар өммәте һәр ваҡыт "хаҡ юл"ды дәләлдән айыра һәм уға ҡаршы тора ала, тип тәҡрарлаған.

## Ҡулланылышы
Дәләл термины урта быуат доксографик һәм полемик әҙәбиәтендә киң таралыу ала. «Хаҡ иман» һәм «яңылышыу» төшөнсәләрен билдәләгәндә аныҡ критерийҙарҙың булмауы был терминды төрлө ислам ағымдары араһында ирекле ҡулланыуға сәбәп була, улар йыш ҡына ҡапма-ҡаршы яҡтың ғәмәлдәрен йәки фекер йөрөтөүен «яңылышыу» тип баһалаусан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. Далал // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 56. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* A. J. Wensinck. Concordance et indices de la tradition musulmane: Les six livres, le Musnad d’al-Darimi, le Muwatta' de Malik, le Musnad de Ahmad ibn Hanbal. Par A. J. Wensinck. 1—7. Leiden, 1936—1969.
Ҡорҡот ата

**Ҡорҡот ата** — башҡорттарҙың һәм башҡа төрки халыҡтарының легендар ата-бабаһы һәм изге ҡурсалаусыһы.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡорҡот ата — башҡорттарҙың ғына түгел, байтаҡ башҡа төрки халыҡтарның легендар ата-бабаһы һәм изге ҡурсалаусыһы. «Башҡорттар ҡайҙан килгән» легендаһында бәйән ителгәнсә, Ҡорҡот ата башҡорттарҙы Алтайҙан алып килә һәм уларға хәҙерге йәшәгән урындарын күрһәтә.

Ҡырғыҙ ырыуының шәжәреһенә ярашлы, Ҡорҡот ата уларҙың ырыу башлығы була. Ҡорҡот ата тәүге баҡсы булып иҫәпләнә, уның арбауҙар һәм шамандың мөрәжәғәттәре  (камлания) текстарында ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү бар (ҡара: Һарнау).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡорҡот ата китабы

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 1‑се т. Өфө, 1990 
* Башҡорт халыҡ ижады. 7‑се т. Яҙма ҡисса һәм дастандар. Өфө, 2004
* Литература Востока в средние века. В 2 ч. Ч.2. М., 1970.

## Һылтанмалар
* КОРКУТ-АТА, персонаж легенд

## Иҫкәрмәләр
Дар әл-хәрб

**Дар әл-хәрб** (;  — *хәрбилек территорияһы*, *көфөрлөк территорияһы*) — башлыҡтары ислам динен ҡабул итергә саҡырылған Дар әл-ислам (Ислам биләмәһе) менән сиктәш биләмәләрҙе билдәләү. Дар әл-хәрбкә мосолмандарҙың һөжүм итмәү һәм тыныслыҡ (*солох*) тураһында килешеүе булған территориялар, йәғни Дәр әс-сүлх (- «тыныслыҡ биләмәһе») инмәй.

## Тарихы
Хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар) Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманынан алып Дар әл-хәрб концепцияһын күҙәтә, Ул фарсы, абиссин һәм византия императорҙарына ислам ҡабул итеү йәки һуғыш (хәрб) араһында һайлау талабы менән хәбәрҙәр ебәргән булған.

Дар әл-хәрб лидерҙары ислам динен ҡабул иткәндән һуң, уларҙың территорияһы ислам законы өҫтөнлөк иткән Дар әл-Ислам өлөшөнә әүерелә. Күпселек мосолман дин белгестәре фекеренсә, ислам территорияһында ислам хоҡуғы мосолман булмағанға алмаштырылһа, ул һуғыш территорияһына әүерелә. 

Башҡа классик хоҡуҡи концепциялар кеүек үк, Дар әл-хәрб төшөнсәһен индереү тарихи үҙгәрештәр менән бәйле. Был концепция бөгөн етди әһәмиәткә эйә түгел.

## Ҡулланылышы
Колониаль осорҙа колониялға әүерелгән территорияларҙың статусы тураһында бәхәстәр булған. Һиндостан мосолмандары Британия Һиндостаны *Дар әл-хәрбтең* бер өлөшө, шуға күрә инглиздәргә ҡаршы йыһат алып барылырға тейеш, тип һанаған. Ислам тәғлимәтселәре колонияға әйләнгән Алжирҙы *Дар әл-хәрб* тип һанаған, шуға күрә Дар әл-исламға һижрәт тураһында фекерҙәр булған.

Хәҙерге ваҡытта «*дар әл-ислам*» термины күбеһенсә мосолмандар йәшәгән донъяуи дәүләттәргә ҡарата ла ҡулланыла".

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дар әл-ислам
* Ислам донъяһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* , *La Cité musulmane. Vie sociale et politique*, Parigi, Vrin, 1954.
* , *War and Peace in the law of Islam*, Baltimore, Johns Hopkins Press, 1955.
* Melis N. , Cagliari, Aipsa, 2002.
* , «L’Islam sunnita nel periodo classico (VII—XVI secolo)», in *Islam*, a cura di G. Filoramo, Roma-Bari, Laterza, 2007, pp. 77-202.