open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы

**Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы** (25 сентябрь 1931 йыл — 19 март 2018 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы.  1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981), ике Ленин, «Почёт Билдәһе» һәм Октябрь Революцияһы ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), Белорет ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2006). Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Сәғиҙә Хашим ҡыҙы Мөхәмәтдинова 1931 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районының Йөйәк ауылында тыуған. Атаһы Хашим Мөхәмәтдинов һуғышҡа тиклем Белорет районының «Металл өсөн» гәзите мөхәррире булып эшләй, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була.

1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатында канат ишеүсе машинист була. 1949—1951 йылдарҙа Донецк өлкәһе Харцыз ҡорос сым-канат заводында эшләй. Хеҙмәттәге фиҙакәрлеге өсөн СССР Юғары Советының 1981 йылдың 2 мартындағы Указы менән уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1984—1995 йылдарҙа Белорет ҡалаһының 25-се техник училищеһында (1991 йылдан 25‑се юғары ПУ, 1995 йылдан — 25‑се һөнәрселек лицейы, 2010 йылдан Белорет металлургия колледжы составында) производствоға өйрәтеү мастеры булып эшләй.

Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы 2018 йылдың 19 мартында Белорет ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Белорет ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2006)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)
* Ленин ордены (1981)
* Октябрь Революцияһы ордены (1974)
* Ленин ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)

## Герой ваҡытлы матбуғатта
* Мөхәмәҙиева Э. Хеҙмәт геройына — 85! «Урал» гәзите, 2016, 3 октябрь.

## Хәтер
* Белорет ҡалаһындағы һөнәрселек лицейы бинаһына Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*    
* В Башкирии Герой Соцтруда Сагида Мухаметдинова принимает поздравления. ИА «Башинформ», 25 сентября 2015 года
Моҙға

**Моҙға** (*диал.* *тубал*, *тәгәс*, *ҡаяҙ*) — төп күстән айырылып сыҡҡан яңы күсте һоҫоп йыйып ала торған һауыт. Атамалары төрлөсә: ҡайһы бер райондарҙа, ауылдарҙа *тубал* тиҙәр, ҡайһылары *тәгәс* йә *ҡаяҙ* тип йөрөтә. Борон ҡабыҡтан эшләгәндәр, һәм күс тын алһын өсөн бер яғын ат ҡылынан йә нәҙек сымдан үрелгән селтәр менән ҡаплағандар. Хәҙерге көндә ҡабыҡ урынына йоҡа фанера ҡулланалар.

## Тәғәйенләнеше
Моҙғаны (тубалды) күстән айырылып сығып ҡайҙалыр һарыған ҡортто йыйыу өсөн дә, күсте бер нисә көн һаҡлау өсөн дә, айырған ҡортто үҙенә һарытыр өсөн әүрәткес итеп тә файҙаланалар. Һуңғыһы өсөн моҙға эсенә бер аҙ балы булған балауыҙ йә балауыҙлы рам урынлаштыралар. Шим (шәкәрле йә баллы) татлы һыу һөртәләр.

## Төрҙәре
Моҙғаның көбөн түңәрәк итеп тә, ярымтүңәрәк итеп тә эшләйҙәр. Иң мөһиме — ул умартасыға тотоноу өсөн уңайлы булһын. Ҡорттар тығыҙ, тынсыу һауытты яратмай, шуға күрә ул артыҡ ҙур ҙа, артыҡ бәләкәй ҙә булмаҫҡа тейеш. Хәҙер ҡортсолар ҙур булмаған фанера тәпәндәрҙе лә моҙға эшләү өсөн файҙалана.
Моҙғала һоҫоп алынған күсте бер нисә көн һаҡларға ла мөмкин, әммә ул һалҡынса ҡоро урында тотолорға тейеш. Бәләкәй моҙғала ҡорт янып үлеп бөтә.

## Галерея
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы экспонаттары

Bashkortostan National Museum 06.jpg
Bashkortostan National Museum 05.jpg
Bashkortostan National Museum 04.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бал ҡорто
* Умартасылыҡ
* Бал

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. 2-се т.- Мәскәү, 1993, 512 б.

## Һылтанмалар
* http://bash.zori102.ru/281-yay-bashlanysty-mere-oon-bulyn.html
Тырыз

**Тырыз** (диал. ***туйыҙ***) — ҡайын туҙынан эшләнгән, көнкүрештә ҡулланылған һауыт. Ҡапҡаслап, тотор өсөн бау йәки ағас һап беркетеп эшләнгән *күнәксек* йәки *бормаса*.

## Этимологияһы
**Туйыҙ** тигән атамаһы *туҙ* тигәндән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Урыҫ телендә *туес* һүҙе тап ошо атаманан килеп сыҡҡандыр тип уйларға мөмкин, әммә урыҫ телендәге этимологияла уны фин-уғыр атамаһы менән бәйләйҙәр.

## Ҡулланылышы
Ҡайын туҙынан һауытты төрлө ҙурлыҡта һәм рәүештә ҡапҡаслап яһағандар. Туҙҙың ике яғы ла тышта ҡалдырыла алған. Бәләкәй һауыттарҙы ғәҙәттә туҙҙың аҡ йоҡа өлөшөн һыҙырып алып, төрлө биҙәктәр һалып та эшләгәндәр. Уның эсенә ҡаймаҡ, ҡатыҡ кеүек шыйыҡлыҡ һалырға ла, тоҙ, ярма кеүек ризыҡтарҙы һаҡларға ла мөмкин булған. Туҙҙан эшләнгән һауыттар бөгөн дә ҡулланыла һәм интерьерҙы биҙәүсе бер элемент булараҡ та көнкүрешкә инеп бара.

## Әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм фольклорҙа
* Һылыу ҡыҙҙар еләк йыя тырыздарын элеп беләккә — (халыҡ йырынан)
* Нәфисә бер тырыз ҡаймаҡ тотоп, ҡунаҡтарҙы күрергә килеп етте. — Н. Мусин.
* Бесәй китте еләккә, Тырыз элеп беләккә. Аяғында йөн ойоҡ, Тырызының төбө юҡ.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. 2-се т.- Мәскәү, 1993, 434 б

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туҙаяҡ

## Иҫкәрмәләр
Муниципалитет

**Муниципалитет** (, , от municipium) - аныҡ билдәләнгән территорияһы һәм ошо территорияла йәшәгән халҡы  (биләмә, ҡала, ҡасаба йәки ауыл) булған үҙидаралы дәүләт административ-территориаль берәмек.

Ҡайһы бер сит ил илдәрҙең һайланып ҡуйылған органы.

Донъяның төрлө илдәрендә муниципалитеттар тип ике типтағы административ берәмектәр атала:
* **Ҡала муниципалитеттары** — административ берәмек, нигеҙҙә ҡала территорияһын (ҡағиҙә булараҡ, эре) һәм  шул уҡ кимәлдәге, күбеһенсә ауыл райондарын үҙ эсенә алған административ берәмек. Был осраҡта идара органдары  булып мэр һәм ҡала советы (йәки муниципаль совет) тора.
* Ҡайһы бер илдәрҙә муниципалитет, уларҙа ҡалалар һанына ҡарамаҫтан, бер кимәлдәге (ғәҙәттә 2-се йәки 3-сө) административ берәмек булып тора. Шундай илдәрҙең күпселегендә *муниципалитет* — һайлау органдары менән идара ителгән иң бәләкәй  административ берәмек. Был осраҡта *муниципалитет* төшөнсәһе  **общинаһы**, **коммуна** һәм **[[волость]] ** атамаларының синонимы булып тора һәм рус телендә,  оригинал телдә шундай һүҙ ҡулланылғанда ғына, файҙаланыла. Шул уҡ ваҡытта  ҡайһы бер телдәрҙә уға тура килгән һүҙ (мәҫәлән, )  урындағы административ берәмектәрҙе аңлатыу, атап әйткәндә "коммуна" һәм "община" һүҙҙәрен тәржемә итеү өсөн төп атама булып тора.
**Рәсәйҙә** муниципаль берәмек термины федерация субъекттарынан (йәғни 2-се йәки 3-се кимәл) айырмалы үҙидаралыҡтар булған муниципаль берәмектәр өсөн дөйөм һүҙ булараҡ ҡулланыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәҫәлән, Ярославль), ҡала парламенты муниципалитет тип атала. 

## Башҡа илдәрҙә
Муниципалитет түбәндәге илдәрҙә административ берәмек булып тора:

### 2-се кимәл
* Әзербайжан муниципалитеттары (bələdiyyə(lər))
* Ангола муниципалитеттары ()
* Бразилия муниципалитеттары ()
* Бермуд муниципалитеттары () — 2 ҡала
* Венесуэла муниципалитеттары ()
* Гватемала муниципалитеттары ()
* Гондурас муниципалитеттары ()
* Грузия муниципалитеттары (груз. მუნიციპალიტეტი)
* Доминикан Республикаһы муниципалитеттары (исп. *<span lang="es">municipios</span>*)
* Индонезияның ҡала муниципалитеттары (индон. kota)
* Камбоджа муниципалитеттары (кхмер. ក្រុង, *кронг*) — ҡала
* Эстония муниципалитеттары (эст.&nbsp;*<span lang="et">kohalik omavalitsus</span>*) — үҙидаралыҡтың иң бәләкәй административ берәмеге.

### 3-се кимәл
* Аргентина муниципалитеттары ()
* Боливия муниципалитеттары ()
* Зимбабве муниципалитеттары ()

### 4-се кимәл
* Испания муниципалитеттары ()[es]

## Ҡылым
*Муниципаль* ҡылымы  Рәсәйҙә, Украинала һәм башҡа постсовет илдәрҙә ҡала милкендәге объекттарға ҡарата ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Муниципий
* Муниципаль булмаған территория
* Урындағы үҙидаралыҡ

### Һылтанмалар
* 

* Российский журнал «Муниципалитет »
* Положение о муниципалитете внутригородского муниципального образования Отрадное в городе Москве 

## Сығанаҡтар
Көбө

**Көбө** (диал. *көбөсәк*, *гөбө*, *батман*) — бөтәүләй *аталғы*, *өңгөс* ярҙамында ағастан уртаһы соҡоп эшләнгән ҡоршауһыҙ бейек һауыт. Ҡапҡасын уртанан тишеп, бешкес ҡуйып яһайҙар. Башлыса йүкәнән, йомшаҡ ағастан төп һалып эшләнә.

## Тәғәйенләнеше
Көбөнө көнкүрештә ғәҙәттә аҡ май, күбек майы, айран, ҡатыҡ, ҡымыҙ бешеү өсөн файҙаланғандар. Көбөсәк — бәләкәй көбө, ғәҙәттә айран өсөн тотонолған. Ҡымыҙҙы хуш еҫлерәк итеү өсөн көбө эсен ыҫлағандар. Бигерәк тә күбек майы бешеү өсөн көбө уңайлы булған.

## Көбө төрҙәре
* Айран көбөһө
* Көбөсәк
* Ҡымыҙ көбөһө
* Май көбөһө

## Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа
* Көбө төбөндә ҡурғаш ҡына ҡала, эйе бит. — З. Биишева. Дуҫ булайыҡ. -Өфө, 1978
* Тар көбөлә әсе ҡатыҡ бешеп торған Өмөгөлсөм, шишмә һыуы ҡушҡас, тағы бер-ике гөбөрләтеп алды ла, ҙур ағас туҫтаҡты мөлдөрәмә тултырып айран алып килде. — З. Биишева.
* Фәйзулла (элекке Шүрәле) ауылында беҙҙең олатайҙар ағас­тан бик матур һауыт-һаба (туҫтаҡ, табаҡ, алдыр, ҡалаҡ, ҡашыҡ, ижау, көбө, күнәк) эшләгән.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. 2-се т.- Мәскәү, 1993, 434 б
* http://www.ye02.ru/ob/7880-klmstr-laaptar-m-bashynan-tkn-yy-hldr.html 

## Иҫкәрмәләр
Киле

**Киле** — нимәнелер онтау, ваҡлау, төйөү йәки йомшартыу өсөн тәғәйенләнгән сөм һауыт. Төйгөсө (һабы) шул уҡ материалдан яһала. Уны эсен соҡоған ҡаты ағастан йә суйындан эшләгәндәр. Хәҙер күберәк металл, тәбиғи таш, фарфор һәм пластик килеләр ҡулланыла
.

## Ҡулланылышы
Төрлө орлоҡ, ярма, буяу матдәләрен килелә онтағандар. Хәҙерге заманда киң ҡулланышта һирәк тотонола, күберәк фармацевтикала, химик тәжрибәләрҙә ҡулланыла. Аш бүлмәләрендә иһә ул әле лә үҙенә урын таба, металл килеләрҙә төрлө ризыҡты, дарыу үләндәрен онтау, ваҡлау өсөн файҙаланалар.

## Эшләнеше
Һауыт сөм итеп, төйгөслө (һаплы) итеп эшләнә. Иген культураһын төйә торған ағас килеләр бейек итеп эшләнгән. Уны бөтәүләй ағастан ҡоршауһыҙ итеп, эсен соҡоп эшләгәндәр. Аҫҡы өлөшө ныҡлы ултыртып ҡуйырлыҡ түңәрәк яҫмыҡ рәүешендә, ә өҫкө өлөшө аҫтан өҫкә киңәйә барған эсе ҡыуыш һауыт. Аш бүлмәһендә ҡулланылғаны ғәҙәттә 20 см бейегерәк булмай. Уны етештереү өсөн хәҙерге көндә төрлө материал: металл (суйын, еҙ); фарфор, тәбиғи һәм яһалма таштар, пластик ҡулланалар. фармакологияла ағастан башҡа бөтәһе лә файҙаланыла.

## Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа
Урыҫ фольклорында киле убырлы ҡарсыҡҡа осоп йөрөү өсөн хеҙмәт итә. Башҡорт фольклорында әсе телле кешегә ҡарата «киле һабындай тел» тигән метафора осрай.

* Бына әле тағы табып алып, Күптән онотолған килене, Бойҙай төйә, осҡон-ут сәсрәтеп, Әсәйемдең кинйә килене… — Аралбаев Ҡ.
* Килен килер, киле һабындай теле килер (әйтем).
* килелә дәрсен һәм мөшкәт төйөү.


Файл:Mortar achat hg.jpg| Аҡыҡтан эшләнгән киле һәм төйгөс.
Файл:Hall of Africa 02.JPG|Африкалағы ҡатын килелә иген төйә. «Көндәлек тормош» экспозицияһы, Африка залы Кунсткамера (Санкт-Петербург).
Файл:Stupa-wood.JPG|Боронғо ағас киле. Витебск өлкәһе.
Файл:Киле-төйгөс.jpg|Ағас киле һәм төйгөс. Башҡортостан


## Сығанаҡтар
* Аралбаев Ҡ. Ағас киле. Шиғыр.
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.1-се т.- Мәскәү, 1993, 496-сы б
* Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр — Өфө, 1980, 470 б

## Иҫкәрмәләр
Сарлы

**Сарлы́** (*Сарлы́ҡ*) — Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы. Сарлы ауыл биләмәһе үҙәге.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Сарлы (Сарлыҡ) — юрмый татарҙарының ауылы. 1764 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Юрмый улусы составында була. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

ХХ быуат башында 2 мәсет, 2 мәктәп, тирмән теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Төмөтөк районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Төмөтөк районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 29 ихатала ир затлы 187 башҡорт, 17 ихатала 42 йән яһаҡлы татар һәм 5 ихатала 27 йән типтәр; 1834 йылда — 139 башҡорт, 42 типтәр һәм 52 дәүләт крәҫтиәне; 1859 йылда — 313 башҡорт, 59 типтәр һәм 76 дәүләт крәҫтиәне теркәлгән.

## Иҡтисад
Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнә.

## Билдәле шәхестәр
* *Фәрхетдинова Зәйнәп Фазлетдин улы* — йырсы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы.
* *Хисамов Ифрат Ниғмәт улы* — композитор.

## Иҫкәрмәләр
Исергәп

**Исергәп** (*Иҫергәп*, *Исәрғап*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Исергәп ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Тумбарлы йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Исергәп — Ҡыр-Йылан улусы Тыңламаҫ түбәһе башҡорттарының ауылы. XVIII быуат башында нигеҙләнгән. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, ауылға Йылан улусының Абдулла ауылы башҡорто *Исергәп Солтанов (Солтанаев)* нигеҙ һалған.

Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә.

1889 йылда ауылда мәсет, мәктәп һәм 4 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 20 ихатала 143 аҫаба башҡорт, 6 ихатала — 44 керҙәш башҡорт, 9 ихатала 38 яһаҡлы татар, 1 ихатала 4 типтәр; 1834 йылда — 399 аҫаба башҡорт, 6 ихатала — 105 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Госсправка
Жур

**Жур** (; , kyselo) — поляк һәм беларусь кухняһындағы үҙенсәлексе һурпалы аш. Һоло ононан яһалған шыйыҡ аш славян халыҡтарында Владимир Мономах заманынан уҡ билдәле булған.

## Әҙерләү

Аш өсөн тәүҙә *цежа* әҙерләргә кәрәк. *Цежа* — ондо һыуҙа ебетеп, ярты тәүлектән алып бер нисә тәүлеккә тиклем ферментланған шыйыҡлыҡ. Цежа әҙерләү өсөн һоло йәки арыш онон 1 литр һыуға 150—200 грамм алып, болғатып йылы урынға әсетергә ҡуйырға кәрәк.

Әсегән цежанан төрлө аштар әҙерләргә була. Цежаға һыу, һурпа йәки һөт ҡушып утҡа ҡуялар. Ашҡа, ғәҙәттәгесә, төрлө ингредиенттар ҡушалар. Күпселек осраҡта йәшелсәләр (картуф булыуы мотлаҡ), колбаса, ыҫланған ыҙыҡтар, ҡаймаҡ, бәшмәктәр, аҡ май, тәмләткесестәр, үҫемлек майы, бешкән йомортҡа ҡушыла. Был ингредиенттар алдан әҙерләнгән булыуы ла мөмкин. Христан дине буйынса постлы (итһеҙ һәм һөтһөҙ) жур әҙерләргә лә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Жур / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / Под общей ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 227—228. — ISBN 5-7133-0982-7.
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)
Кисеүсат

**Кисеүсат** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Шул исемдәге ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге.

## География
Ауыл Кисеү йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Кисеүсат (Юлдаш) — типтәрҙәрҙең ауылы. XVIII быуаттың беренсе сирегендә нигеҙләнгән. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Варварин улусына ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә.

ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, тимерлек һәм 2 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны, 1924 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан — Әлмәт районы составында була.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Ризаитдин Фәхретдинов (1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле.
* Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы (1887—1936) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, тарихсы.

## Иҫкәрмәләр
Тәпән (һауыт)

**Тәпән ** — бал, май, башҡа төрлө ҡуйы аҙыҡ-түлек һаҡлар өсөн йыуан ағастың эсен соҡоп яһалған тәпәш һауыт. Ҡайһы бер төбәктәрҙә уны көрәгә тип тә атайҙар. Әммә әҙәби телгә ингән көрәгәнең тәғәйенләнеше бер аҙ башҡа.
Тәпән үлсәү берәмеге булараҡ та ҡулланылған: *бер тәпән май* -

## Эшләнелеше
Тәпәнде ҡапҡаслы итеп, бөтәүле ағастың эсен соҡоп батмандан тәпәшерәк итеп яһайҙар. Төбөн сағандан айырым эшләп ҡуялар. Тәпән өсөн йышыраҡ йыуан йүкә ағасы, ҡайын, уҫаҡ файҙаланылған. Ағастың үҙәген яндырып сыҡҡас, төрлө ҡырғыс ҡорамалдар менән цилиндр хәленә индергәнсе тигеҙләгәндәр. Бының өсөн аталғы , бәлйә(арҡыры балта), өңгөс, юнғыс кеүек ҡоралдар файҙаланылған.

## Һүҙ яһалышта
Тәпән һүҙен ҡушып яһалған **«тәпәнауыҙ»** атамаһы уның тышҡы ҡиәфәтенә бәйле бегемотҡа ҡушылған. **Тәпәнләү** — күп итеп ризыҡ әҙерләү, мәҫәлән, *тәпәнләп май тоҙлау*. -

## Ҡулланылышы
Тәпәндә май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.

## Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа
* Майлы тәпән тышынан билдәле (*мәҡәл*) -
* Бер тәпән бал янына икенсеһе лә килеп ҡунаҡлаған (*әкиәт*) -
* Ә бит йәш сағында табында Тәпән-тәпән балды ҡаплап ҡуйғас,Инде тамам туйғас,Юҡмы, ти торғайны, тағы ла?! (*мәҫәл*) — Рәдиф Тимершин «Бал һәм дегет»

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.2-се т.- Мәскәү, 1993, 447-се бит
* 

## Иҫкәрмәләр
Батман (һауыт)

**Батман** — тәпәндән бейегерәк ағас һауыт. Диаметры 25-30 см, бейеклеге 35-45 см. Батманда май, бал, ашлыҡ, ит, башҡа төрлө ризыҡ һаҡлағандар. Батман шулай уҡ үлсәү берәмеге лә булған.
Башлыса Башҡортостандың көньяҡ, көньяҡ-көнсығышһәм үҙәк райондарында таралған. Ағиҙелдең урта ағымында, тау башҡорттарында май бешеү өсөн файҙаланылған, тарыраҡ һәм бейегерәк булған.

## Эшләнелеше
Бөтәүле йыуан ағастан эсе ҡыуыш итеп, бик ҙур булмағаны тыштан тимер таҫма менән ҡоршалмай яһала. Бындай һауыттарҙы эшләгәндә уның үҙәк өлөшөн яндыралар ҙа, төрлө эш ҡоралдары менән соҡоп, ырып, көбөн билдәле бер ҡалынлыҡта ҡалдырып цилиндр барлыҡҡа килтерәләр. Был эш өсөн арҡыры балта (бәлйә), аталғы, өңгөс, юнғыс, сапҡы, ҡыйғаҡ кеүек ҡоралдар файҙаланылған. Һауыт өсөн йышыраҡ йүкә, ҡайын, уҫаҡ, имән кеүек ағастар һайлағандар. Төбө һәм ҡапҡасы ғәҙәттә саған ағасынан яһалған. Батмандың өҫкө ҡырына һәм ҡапҡасына кәкерсәкле һыҙаттар үткәрелә.

## Ҡулланылышы
Батман мискәнән бәләкәйерәк булғанлыҡтан, күсереп йөрөтөүе еңелерәк. Ҡунаҡсыл башҡорт халҡы ҡунаҡҡа йөрөшкәндә батманлап бал, май һәм башҡа ризыҡ төйәп бара торған булған. Был һауытта һаҡлыҡҡа май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.

## Үлсәү берәмеге
Батман Рәсәй империяһының үлсәү берәмектәренә ингән булған.
Башҡорттар батманды йышыраҡ солоҡсолоҡта бал үлсәү берәмеге итеп файҙаланғандар. Уның ауырлығы төбәгенә ҡарап бер аҙ айырыла.

Афанасий Никитин «Хождении за три моря» тигән әҫәрендә батманды телгә ала. XVI быуатта батман үлсәүе ҡулланылған, әммә сауҙа китабында билдәләнмәгән. XVII быуатта батман ҡаҙна берәмеге булып тора, мәгәр «инородецтар» йәшәгән төбәктәрҙә генә. 1622 йылда Сылва һәм Ирень йылғалары буйына ебәрелгән Чердынь целовальниктарына воевода шундай наказ бирә: «учинити заказ крепкой, чтобы всякие русские торговые люди и татары и остяки и всякие иноземцы, свои весчие товары покупая и продавая, весили в государев вес, который им целовальникам дан в Чердыни за государевою таможенною печатью. А кто учнет опричь государева весчаго батмана в своей непрямой вес всякой весчий товар весити и целовальником у тех людей непрямые весы выимати, и на тех людех имати заповеди на Государя».
Урыҫ тарихи яҙмаларында ярты батман мыҫҡал тип күрһәтелә, тимәк, батман 10 мыҫҡал, йәғни 4 кг-дан саҡ ҡына күберәк булған.
XIX быуат аҙағында Ҡазан губернаһында 4 ½ бот иген бер батман һаналған. Ҡазан һәм Ырымбур губернияларында 10 сирек көл бер батман һаналған.

Шәреҡтә батман үлсәме төрлө булған: грузиндаи 32, 20, 16, 15 һәм 8 мыҫҡал; төрөктә— 25, 18 ¾ һәм6 ¼ мыҫҡал; Хивала 48 мыҫҡал; Бохарала — 7 бот 32 мыҫҡал. Баҡы губернияһында һыуҙы батманлап үлсәгәндәр.

## Фольклорҙа һәм әҙәбиәттә

* Көҙгә инде былар бер батман һары майлы булғандар- «Етем төлкө» әкиәте
* Инһәләр, өҫтәл тулы тәм-том, ризыҡ, батман-батман бал. (*әкиәт*) -
* … туп-туп ҡаҙҙары, батман-батман майҙары — ҡайҙа китте шул ирәүән тормош, ҡайҙа тороп ҡалды… -

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге.1-се т.- Мәскәү, 1993, 76-сы бит
* Башҡортса-русса һүҙлек Мәскәү, 1996, 76-сы бит
* 

* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Батпан

## Иҫкәрмәләр
Бутҡа

**Бутҡа** — һыуҙа (йәиһә һөттә), ҡайһы бер айырым осраҡта тоҙ, шәкәр, тәмләткестәр, емеш-еләк һәм кипкән емештәр, ҡайнатмалар ҡушып, бөртөклөләрҙән бешерелгән ашамлыҡ ул.

Бутҡа рус халыҡ аш-һыуында (кухняһында) киң таралған; күп илдәрҙә традицион иртәнге аш. Традиция (йола) буйынса бутҡаны балсыҡ һәм суйын һауыттарҙа мейестә бешергәндәр, хәҙер шулай уҡ кәстрүлдә кухня плитаһында йәки СВЧ-мейестәге махсус һауытта бешерәләр.

Рәсәйҙә армияла, бигерәк тә поход шарттарында, иң йыш әҙерләнгән эҫе ашамлыҡ төрө ул бутҡа булған. Шунандыр ҙа, армиялағы ашнаҡсыны йыш осраҡта «бутҡа бешереүсе» («кашевар») тип атау киң таралған. Ә һалдаттар үҙҙәре ҡайһы бер бутҡа төрҙәренә жаргон атамалар биргән, мәҫәлән, арпа бутҡаһын армияла үҙенсәлекле тышҡы күренеше менән хәрби жаргонса *шрапнель* йәки *болт* тип йөрөтөләр. Шулай уҡ армияла арпа һәм һоло бутҡаларын *кирзуха* тиҙәр, арпа бутҡаһын тағы *наркоман бутҡаһы* (бөртөклөнөң рус телендәге атамаһын боҙоп әйткәндән — пёрловая) тип тә атайҙар.

Бутҡа шулай уҡ балалар туҡланыуының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.

Бутҡаға һөт, зәйтүн емеше, брынза, аҙ миҡдарҙа майлы сыр, аҡ май, йөҙөм, ҡураға, киптерелгән емеш-еләк һәм башҡа файҙалы һәм тәмле өҫтәмәләр ҡушып ашарға була.

## Бутҡа төрҙәре

* Ҡарабойҙай бутҡаһы — ҡарабойҙай ярмаһынан әҙерләнгән бутҡа, рус, белорус, украин һәм поляк аш-һыуының (кухняһының) популяр ашамлығы;
* Борсаҡ бутҡаһы — диетик продукт, күп ашамлыҡ ҡиммәтенә эйә һәм туҡлыҡлы (калориялы);
* Манный бутҡаһы — беренсе ашамлыҡтарға һибеү өсөн (засыпка), йә манныйҙан яһалған сумар булараҡ ҡулланыла; икенсе ашамлыҡтарҙа — бутҡа, ҡоймаҡ, запеканка (ҡыҙҙырыла), биточка (ҡуйы бешерелгән манный ярмаһынан табала ҡурып әҙерләнә), котлет; татлы ашамлыҡтар өсөн — татлы манный (гурьев) бутҡаһы, суфле, пудинг, мусс һәм башҡалар; бәлеш (манник) әҙерләү өсөн; шулай уҡ ит фаршына ҡушыу өсөн;
* Һоло бутҡаһы — иртәнге аш булараҡ, ябай ғына ысул менән әҙерләнгән, һәр ваҡыт ҡул аҫтында ғына булған файҙалы ашамлыҡ. Шотланд халҡы өсөн һоло бутҡаһы — бөтөн илдең төп ашы тип күрһәтерлек;
* Арпа бутҡаһы — бешерелгән арпа ярмаһынан һөттә йәки һыуҙа әҙерләнгән ашамлыҡ;
* Эшкәртелмәгән арпа ярмаһы бутҡаһы (ячневый) — түңәрәкләп шымартылмаған (шлифовка, полировка) арпанан әҙерләнә, шуның өсөн күҙәнәклеккә (клетчатка) бик бай;
* Тары бутҡаһы — тышы һыҙыртылған тары ярмаһынан бешерелә;
* Дөгө бутҡаһы;
* Кукуруз бутҡаһы (Мамалыга, Полента);
* Машлы (ваҡ ноҡот борсағынан) бутҡа;
* Талҡан бутҡаһы;
* Бойҙай бутҡаһы;
* Яҫмыҡ бутҡаһы;
* «Дубинушка» бутҡаһы — кәстрүлгә ҡатлап һалынып, төрлө ярманан һәм йәшелсәләрҙән әҙерләнгән бутҡа;
* Гурьев бутҡаһы.

## Һылтанмалар

* Где каша, там и наши
Болғар (мәғәнәләр)

**Болғар** — төрки ҡәбиләләр берләшмәһенең атамаһы. Топоним булараҡ та таралған.

* Болғар — төрки ҡәбиләләр берләшмәһе.
* Болғар (ырыу) — башҡорт ырыуы.
* Болғар (ҡаласыҡ) — Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы, һуңыраҡ — Алтын Урҙа составында.
* Болғар (ауыл, Спас районы) — Татарстандың Спас районындағы ауыл.
* Болғар (ҡала, Спас районы) — Татарстан Республикаһындағы ҡала.
* Болғар (Лениногорск районы) — Татарстандың Лениногорск районындағы ауыл.
* Болғар (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Болғар (Түбәнге Кама районы) — Татарстандың Түбәнге Кама районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Болгарҙар — славян халҡы.
Мейес

**Мейес** — төрлө биналарҙы (мәҫәлән, йортто, мунсаны) йылытыу өсөн ҡоролған һәм шулай уҡ технологик процеста (икмәк бешереү, керамика яндырыу, металдарҙы термик эшкәртеү, лаборатор тикшереүҙәр) өсөн юғары температуралар алыу өсөн ҡоролма; Өй йылытыу йәки бешеренеү өсөн кирбес йәки тимерҙән яһалған ҡоролма. Икмәк мейесе. Мейес ҡашағаһы. Мейес сығарыу. Мейескә яғыу. 2. Ҡыҙҙырып, төрлө материалдар эшкәртә торған ҡоролма. Домна мейесе. Эзбиз мейесе.

Рәсәйҙә иң таралған мейестәр:
* Буржуйка
* Голландка
* Кухня плитәһе
* Урыҫ мейесе
* Тандыр
* Сыуал
Хәҙерге заманда төрлө тәғәйенләнештәге һәм конструкциялағы сәнәғәт мейестәре бар.

Конструкцияһына ярашлы мейестә ҡаты яғыулыҡ (утын, таш күмер, торф), шыйыҡ яғыулыҡ (кәрәсин, мазут, нефть), газ (тәбиғи газ) яғырға мөмкин. Электр менән эшләүсе мейестәр ҙә була.

## Индукция мейестәре
Индукция мейестәре ҡоросто йылытыу һәм иретеү өсөн тәғәйенләнгән. Металлургия заводтарында металл ҡойоу цехтарында һәм цехтарҙа юғары сифатлы ҡорос ҡойолмалар ҡойоуҙа ҡулланыла. Графит тиглдарҙа төҫлө металдар иретеү өсөн файҙаланыла. Индукция мейестәре трансформатор принцибында эшләй. Индукторҙа барлыҡҡа килгән электромагнит тәьҫирендә барлыҡҡа килгән электр тогы үткәндә, йылылыҡ бүленеп сыға.

## Башҡорт мифологияһында

Башҡорт мифологияһында йорттағы мейес, йыһандың, торлаҡтың ут культы менән бәйле, ныҡ мифлаштырылған урын. Йәшәйеш, көс, йылылыҡ биреүсе символ булып тора. Башҡорт мәҙәниәтендә усаҡ менән бәйле йолалар күп. Мәҫәлән, яңы өйләнешкәндәр ғаилә усағын яндыра, килен беренсе тапҡыр өйгә ингәндә, мейескә ҡулын ҡуйып, ҡурсалауын һорай. Шулай уҡ мейес, усаҡ менән бәйле төрлө ышаныуҙар йәшәп килә.
* *Мейестәге утты һыу һибеп һүндерергә ярамай, уның янып бөткәнен көтөргә кәрәк.*
* *Мейестең кәрнизен таҙа тоторға кәрәк, аҙна кис әруахтар ҡайтып, кәрнискә ултыра икән.*

Башҡорт мәҙәниәтендә усаҡтың көлө, күмере, торомбашы, төтөнө, ташы ла тылсымлы көскә эйә тип һанала.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы

**Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы** (18 октябрь 1928 йыл — 6 ноябрь 2018 йыл) — Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Әҡсән Хәсән улы Яҡшымбәтов 1928 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) 2-се Моҡас ауылында тыуған. Башланғыс мәктәп белемен алғас, 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, колхозда эшләй башлай. Әсәһе иртә үлеп ҡала, атаһы фронтҡа китә. Ғаиләлә унан башҡа биш бала ҡала. 1949—1952 йылдарҙа Ҡытайҙың Порт-Артур ҡалаһында хеҙмәт итеп ҡайта. 1953 йылда Сибай карьерына быраулау станогына машинист булып урынлаша. Ул етәкләгән бригада яҡшы эш һөҙөмтәләре күрһәтә. Аҙаҡ газоэлектросващик булып эшләй.

1965—1968 йылдарҙа Үҙәк металлургия сәнәғәтенең эшселәре профсоюзы, металлургия сәнәғәте эшселәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы була.

Әҡсән Хәсән улына шефлыҡ алған мәктәптәге эшмәкәрлеге өсөн Башҡорт АССР-ы Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы тапшырыла. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы хеҙмәте өсөн Бөйөк Еңеүҙең 30, 40, 50, 60, 70 йыллығына арналған миҙалдар менән бүләкләнә.

Ҡатыны Сәғилә Мөхәмәт ҡыҙы менән алты бала үҫтерәләр.

2018 йылдың 6 ноябрендә Сибай ҡалаһында вафат була, Баймаҡ районының 1-се Моҡас ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
* Башҡорт АССР-ы Мәғариф министрылығының Почёт грамотаһы.
* Бөйөк Еңеүҙең 30, 40, 50, 60 һәм 70 йыллығына арналған миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Портал «Республика Башкортостан». 23 октября 2017 Праздничные мероприятия в городе Сибае
Беловежье шырлығы

** Беловежье шырлығы («Беловежье урманы» милли паркы) ** — Белоруссияның тәбиғәтте һаҡлау дәүләт учреждениеһы. Был биләмәлә реликт һаналған «Беловежье шырлығы» урман массивы урынлашҡан. Паркта һаҡланыусы ерҙәрҙең дөйөм майҙаны 150 069 га.

## Дөйөм мәғлүмәт

Парктың биләмәләре төньяҡтан алып көньяҡҡа — 65 км, көнсығыштан көнбайышҡа 20-нән алып 52 километрға тиклем һуҙылған. Көнбайышта Польша Беловежье милли паркына һәм шулай уҡ Польша дәүләт урмандарына барып терәлә. Беловежье милли  паркы]составына 16 — урман, тағы ла «Шерешево» һәм «Выгоновское» исемле ике һунарсылыҡ-урмансылыҡ хужалығы инә. Паркта дүрт төрлө һаҡлау режимы ҡаралған:
* ҡурсаулыҡ зонаһы. Был биләмәлә бөтә хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйылған(38,0 %);
* көйләнгән файҙаланыу зонаһы(26,1 %);
* рекреацион зона (5,2 %);
* хужалыҡ итеү зонаһы (30,7 %).
Бынан тыш тағы ла парк ситтәрендә дөйөм майҙаны 90 мең га булған буфер зонаһы бар (мәғлүмәттәр 2004 йылғы). Бында ла хужалыҡ итеү тыйылған..

Парк Брест һәм Гродно өлкәләре биләмәһендә урынлашҡан. Өс районды эсенә ала: Каменец районы, Пружан районы һәм дә Свислоч районы. Хакимиәт үҙәге Каменюки ауылында.

Парк туранан тура Беларусь Республикаһы Президентына буйһона. Тәбиғәтте һаҡлау менән бер рәттән ғилми-тикшеренеү эштрәре лә алып барыла. Шулай уҡ туристар өсөн шарттар булдырылған. Бер нисә коммерция предприятиеһы эшләй. Ағас эшкәртеү заводы, художестволы һәм таксидермик оҫтаханаһы, ауыл хужалығы предприятиеһы. Штатта 900 тирәһе кеше эшләй.. Парк эре туристик үҙәк булып тора. Ҡунаҡханалар, отелдәр, ресторан, спорт майҙансыҡтары, музей, хайуандар торған яланкәртәләр бар. Ҡарарға килеүселәр Тышкивичтар усадьбаһы, иҫке батша тракты, Каменец манараһы (XIII быуат) менән таныша ала. Милли парк биләмәһендә «Вискули» хөкүмәт резиденцияһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Белоруссияла ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлеге

**[[Беларусь Республикаһы]]нда** **[[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫының]]** исемлегендә 4 объект инә (2014 йылға ҡарата), был дөйөм иҫәптән ( йылда )  тәшкил итә. Исемлеккә мәҙәни критерийҙар буйынса 3 объект һәм тәбиғи критерийҙар (vii критерий) буйынса 1 объект индерелгән. Бынан башҡа, 2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Беларусь Республикаһы территорияһындағы 10 объект Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кандидаттар иҫәбендә тора. 1988 йылдың 12 октябрендә СССР Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы тураһында конвенцияны ратификациялай. Беларусь Республикаһы территорияһында урынлашҡан тәүге объект исемлеккә 1992 йылда ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы комитетының 16-сы сессияһында, ил бойондороҡһоҙлоҡ алғас, индерелә.

## Исемлек
Был таблицала объекттар ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫының исемлегенә инеү тәртибендә бирелгән.



### Объекттарҙың географик урынлашыуы



## Алдан исемлек
Таблицала объекттар алдан исемлегенә өҫтәү тәртибендә бирелгән. Был исемлектә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булараҡ Беларусь Республикаһы тарафынан тәҡдим ителгән объекттар күрһәтелгән.

### Объекттарҙың географик урынлашыуы

## Сығарылған объекттар
Объекттарҙың бер өлөшө, теге йәки был сәбәп буйынса, ЮНЕСКО тарафынан Алдан исемлегенән сығарылған.

### Объекттарҙың географик урынлашыуы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөтә донъя мираҫы
* ЮНЕСКО

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Белоруссии 
* Объекты всемирного наследия на портале «World Heritage Site» 
* Каталог ссылок Всемирному наследию в Белоруссии 
* Разработка инфографики для объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Беларуси
Беларусь Олимпия уйындарында

Белоруссия үҙаллы дәүләт булараҡ беренсе тапҡыр Лиллехаммерҙа 1994 йылғы ҡышҡы Олимпиадала ҡатнаша. 1992 йылдағы йәйге Олимпия уйындарында белорус спортсмендары Берләшкән команда составына инә.

Беларусь Республикаһының милли олимпия комитеты 1991 йылдың 22 мартында төҙөлгән, 1992 йылдың 9 мартында — Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан ваҡытлыса ағза сифатында таныла, ә 1993 йылдың 21 сентябрендә — рәсми рәүештә танылыу ала.

Белоруссияла тыуған беренсе олимпиада уйынсыһы тип Руммель Кароль иҫәпләнә, 1912, 1924 һәм 1928 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашсыһы (Рәсәй империяһы командаһы составында), Амстердамда 1928 йылғы IX Олимпиаданың бронза миҙалын алыусы (Польша командаһы составында).

## Миҙал зачёты

### Йәйге Олимпия уйындары миҙалдары

### Ҡышҡы Олимпия уйындары миҙалдары

### Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

## Миссия шефтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальный олимпийский комитет Республики Беларусь
* Беларусь на официальном сайте Олимпийского движения
* Статистика на Sports-reference.com 
* Беларусь на Олимпийских играх. Olympteka.ru
Арагон короллеге

**Араго́н короллеге** (, , ) — 1035 — 1707 йылдарҙа хәҙерге Испания һәм Франция территорияларында булған дәүләт. Төрлө ваҡытта Арагон, Каталония, Валенсия һәм Руссильон тарихи өлкәләрен үҙ эсенә алған. 1707 йылдан Арагон Испанияның бер өлөшө булып китә. Короллектең баш ҡалаһы Сарагоса була.

## Тарих

802 йылдан *Памплона (Наварра) короллеге*нән феодаль буйһоноуҙа торған *Арагон (Хак) графлығы* буласаҡ короллектең төп нигеҙе була. 943 йылда ир-егеттәр яғынан төбәктәге династия өҙөлгәс, Арагон графлығы Наварра составына инә. Наварра короле *Гарсия I Санчес* Арагон графлығы вариҫы булған графиняны кәләш итеп ала. Наварра королдәре Арагон графтары титулдарын 1035 йылға тиклем йөрөткән, был ваҡытта король *Бөйөк Санчо III* биләмәләре бүленә. Арагон Санчоның нихахтан тыш улы *Рамиро I* мираҫ булып эләккән айырым короллек булып китә.

Рамиро I хакимлығы осоронда уҡ Арагон биләмәләренең киңәйеүе башлана. 1045 йылда ағаһы *Гонсало Санчес* вафат булғас, уның биләмәләре — Собрарбе һәм Рибаргос графлыҡтары Рамироға мираҫ булып ҡала. 1076 йылда уның улы *Санчо I Рамирес* шулай уҡ Наварра короле итеп һайлана, Наварраның ерҙәре Арагондың составында шәхси уния хоҡуғында 1134 йылға ҡәҙәр була.

1150 йылда король *Рамиро II Монах* үҙенең ҡыҙын һәм вариҫын *Петронила*ны Барселона графы *Рамон Беренгер IV* кейәүгә бирә. Уларҙың улдары *Альфонсо II* 1164 йылда Арагон тажын кейә. Был ваҡытта Арагон составына шулай уҡ Каталонияның күп өлөшө инә.

1172 йылда Арагонға Руссильон графлығы ҡушылған.

1229—1235 йылдарҙа Реконкиста барышында маврҙарҙан (мосолмандарҙан) Балеар утрауҙары яулап алына, бында 1276 йылда Арагон королдәренә вассал булған Майорка короллеге барлыҡҡа килә. Был короллек Арагон тарафынан 1344—1349 йылдарҙа йәнә баҫып алына.

1238 йылда Валенсия короллеге яулап алына, бынан һуң Арагон королдәренең титулатураһына тағы ла «Валенсия короле» титулы өҫтәлә.

1282—1302 йылдарҙа Арагон королдәре Сицилия утрауында нығына, бында уларға вассал булған Сицилия короллеге ойошторолған. Һуңыраҡ Сицилия йәнә Арагон составына керә. 1326 йылда Арагон короллеге составына Сардиния утрауы, ә 1442 йылда — Неаполь короллеге инә.

Король Католик Фердинанд II һәм королева Изабелла I Кастилия никахынан һуң, Кастилия һәм Арагон 1516 йылда берҙәм Испания короллегенә берләшә.

«Арагон короле» титулы Испания королдәренең титулатураһына 1707 йылға ҡәҙәр йөрөтөлә.

## Әҙәбиәт
* *Корсунский А. Р.* История Испании IX — XIII веков (Социально-экономические отношения и политический строй Астуро-Леонского и Леоно-Кастильского королевства). Учебное пособие. — М.: Высшая школа, 1976. — 139 с.
* *Альтамира-и-Кревеа, Рафаэль.* История Средневековой Испании / Перевод с испанского Е. А. Вадковской и О. М. Гармсен. — СПб.: «Евразия», 2003. — 608 с. — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0128-6.
Башкиров

**Башкиров** — фамилия.

* Башкиров Александр Иванович — эсер.
* Башкиров Алексей Степанович — тарихсы.
* Башкиров Андрей Валерьевич — хоккейсы.
* Башкиров Андрей Николаевич — химик.
* Башкиров Дмитрий Александрович — пианист.
* Башкиров Василий Николаевич — архитектор.
* Башкиров Виктор Андреевич — Советтар Союзы Геройы.
* Башкиров Владимир Леонидович — альпинист.
* Башкиров Евгений Олегович — футболсы.
* Башкиров Вячеслав Филиппович — Советтар Союзы Геройы.
* Башкиров Иван Сергеевич — Советтар Союзы Геройы.
* Башкиров Емельян Григорьевич — сауҙагәр.
* Башкиров Сергей Геннадьевич (биатлонсы) — биатлонсы.
* Башкиров Сергей Геннадьевич (футболсы) — футболсы.
* Башкиров Шаһивәли Ғәли улы (1894—1938), ТАССР халык комиссары.
* Башкиров Шамил Шаһивәли улы (1927—2010), физик—ғалим. Шаһивәли Башкировтың улы.
* Башкиров Фёдор Андреевич — Советтар Союзы Геройы
* Башкиров Михаил Владимирович — украин сәйәси эшмәкәре.
* Башкиров Матвей Викторович — СССР ғалимы
* Башкиров Матвей Емельянович — Рәсәй эшҡыуары, Емельян Башкировтың кесе улы.
* Башкиров Алексей Иванович — Дан орденының тулы кавалеры.
* Башкиров Алексей Филиппович — сыуаш яҙыусыһы, Талвир псевдонимы менән билдәле.
* Лариса Башкирова (17.04.1938), опера артисы.
* Башкирова Галина Борисовна — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы
* Башкирова Елена Дмитриевна — пианист
Ҡумрыҡ

**Ҡумрыҡ** — табын төркөмө башҡорттары составындағы ырыу

## Этник тарихы
Ҡумрыҡ ырыуының сығышы Көньяҡ Себерҙәге боронғо төрки халыҡтары менән бәйле.

Яҡынса XIII—XIV быуаттарҙа ҡумраҡтар, табындар менән бер үк осорҙа, Башҡортостанға күсенәләр. Риүәйәттәрҙән билдәле булыуынса, ҡумрыҡтарҙың «ырғыҙ далаларынан» (төньяҡ Арал янындағы Ыҡ йылғаһы күҙ уңында тотола) күсенеүе Аҡ Урҙа хандары араһындағы «оло һуғыш» менән бәйле 
.

Ҡумрыҡтар Инйәр йылғаһы бассейнында урынлаша, бында улар күршеләш көн иткән көҙәй ырыуҙары менән ҡушыла.

## Y-DNA — тикшеренеүҙәр
Y-DNA — тикшеренеүҙәр ҡумрыҡ ырыуының ҡайһы бер вәкилдәрендә I2 гаплотөркөм барлығын асыҡлаған.

## Йәшәгән урындары
Оҙаҡ ваҡыт ҡумрыҡ ырыуының аҫаба ерҙәре табын улыҫы составына ҡараған.

1700 йылда Ҡумрыҡ-Табын улыҫы, Күрпәс — Табын улыҫынан айырылып, үҙ — аллы булып китә: «с оного по себе собственно сами начали было именоваться кумрук-табынцами..»
1731 йылда ҡумрыҡ-табын башҡорттары үҙҙәренең 53814 дисәтинә ерҙәрен өс түбә (улыҫ бүлексәләре Бәкриш, Оломан, Минәүс) араларында бүләләр.

Ҡумрыҡ-Табын улыҫы территорияһында XVIII быуатта барлығы 10 ауыл ғына — Абҙан, Айытмәмбәт,Аҙау, Ғәйфулла, Тимербай, Оҙондар, Тәүәкәс, Тирәкле, Яҡсан — була. 1798—1865 йылдарҙа был ауылдар 7-се башҡорт кантоны составына инәләр.

Ҡумрыҡ-Табын улыҫы ауылары административ яҡтан Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ өйәҙе составында була, һуңынан Ырымбур губернаһына, ә 1865 йылдан алып— Өфө губернаһына ҡарай. 1930 йылдың 20 авгусынан улар Башҡортостандың Архангел районы составына инәләр.

Улыҫта йәшәүселәр малсылыҡ, умартасылыҡ, өлөшләтә игенселек менән шөғөлләнәләр. Игенселек менән шөғөлләнмәгән ҡумрыҡ — табындар поташ заводы өсөн көл әҙерләгән, баҡыр мәғдәнен Архангел заводына, шадрик һәм поташ (онтаҡ рәүешендәге һелтеле матдә (көлдән, хлорлы кальцийҙан алына) Өфө ҡалаһына алып барғандар.

XVIII быуат материалдарына ярашлы Инйәр йылғаһы буйындағы Абҙан ауылына Ҡумрыҡ — Табын улыҫының старшинаһы Яҡшымбәт Урасов нигеҙ һалған. Уның исеме, 1760 йылда Ырымбур тау етәкселегенә улыҫ территорияһында нефть ятҡылығы табылыуы тураһында хәбәр итеүе сәбәпле, билдәлелек ала.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* *Кузеев Р. Г.* Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974.
* *Янгужин Р. З.* Башҡорт ҡәбиләләре. Өфө: Китап, 1992.

## Һылтанмалар
* Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''
Бишул

**Бишул**  — табын төркөмө башҡорттары составына ингән  ырыу.

## Ырыу составы
* БИШУЛ (ырыу аралары: *байулы, бөркөт, иҫке-бишул, яңы-бишул, ҡама, ҡанҡыс, ҡарға, кинйәғол-бишул, мәркәт, сәғләйән-бишул, таулы, һайыҫҡан, һөйөндөк-бишул, һөйәрғол-бишул, әбүбәкер*)
* УНҒАР (ырыу аралары: *акир, арыҡбай, бүтәй, яңы-бишул, ҡалман, көнтыуған, машай, уран, сәғләйән-бишул, һайыҫҡан, ямғырса*).

## Y-DNA - тикшеренеүҙәр
Тикшерелгән Бишул ырыуы вәкилдәренең  бер өлөшө   R1a-Z2123 субкладының R1a гаплотөркөмөнә ҡарай 

## Этник тарихы
Этник яҡтан бишул ырыуы Алтай һәм Урта Азия төрки ҡәбиләләренә тоташа. Был этноним ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай һәм үзбәктәрҙә билдәле.

Бишулдарҙың этник нигеҙе — боронғо төрки ҡәбиләләре берләшмәһе. Көньяҡ Урал территорияһындағы  этник тарихы   был яҡтарға  боронғо башҡорт ҡәбиләләре күсенгән осорҙан башлана.  Улар составында бишулдар VIII—IX быуаттарҙа  көньяҡ - көнбайыш Урал янында урынлаша, бында улар финн - уғыр һәм төрки ҡәбиләләре менән ҡушыла.

XIII—XIV быуаттарҙа бишулдар ҡатай һәм табын ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтына эләгә, артабанғы этник үҫеше лә ошо йүнәлештә бара.

## Биләгән территорияһы
XIV—XV быуаттарҙа бишулдар Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары араһында йәшәйҙәр.  Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң ырыуҙың аҫаба ерҙәре Нуғай даруғаһының Бишул улыҫына инә.

XVIII  быуатҡа  бишулдар  Аҡ күл тирәһендә ерҙәр биләйҙәр, әммә  1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡандары өсөн уларҙы был ерҙәрҙән ҡыуып ебәрәләр, һәм улар Ағиҙел буйындағы уйһыулыҡта табын, ҡумрыҡ, мең ырыуҙарының припущенниктары булалар.

XVIII—XIX быуаттар аҙағында бишул ырыуы йәшәгән территория Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙдәренә, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 7-се һәм 8-се башҡорт кантондарында инә.

Хәҙерге ваҡытта бишулдарҙың ерҙәре Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы биләмәһенә инә.

## Библиография
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Москва: Наука, 1974. 
* Янғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан. Өфө, 1995. // Янгужин Р. З. Из истории башкирских племён. Уфа: Китап, 1995. (башк.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии
Һырҙы

**Һырҙы** — табын төркөмө башҡорттары составына ингән ырыу.

## Ырыу составы
Ырыу аралары: *ҡурман, ҡырҡтар, өрөк, әбел*.

## Этник тарихы
Һырҙылар боронғо төрки сығышлы ырыу. Этник тарихы ҡара — табын ырыуы тарихы менән тығыҙ бәйле.

## Йәшәгән территорияһы
XVI быуатта һырҙылар ҡыуаҡандар менән йәнәшә Әй һәм Йүрүҙән йылғалары үҙәндәрендә урынлаша. Был яҡтарҙа «Һырҙы йорто», «Һырҙы зыяраты» тигән топонимдар һаҡланып ҡалған. Һуңыраҡ һырҙылар Урал аръяғына күсенәләр һәм Тинес һәм Мейәс йылғалары араһындағы территорияны биләйҙәр.

Башҡортостандың Урыҫ дәүләтенә ҡушылғанынан һуң һырҙыларҙың аҫаба ерҙәре Себер даруғаһының Һырҙы улыҫына инә. XVIII—XIX быуаттарҙың аҙағында ырыу биләгән территория Екатеринбург һәм Силәбе өйәҙҙәренә, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 2-се, 5-се башҡорт кантондарына индерелә.

Хәҙерге ваҡытта һырҙы ырыуы ерҙәре Силәбе өлкәһе Арғаяш районы биләмәһенә инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Сырҙы//Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө, 1996.
* ''Янгузин Р . З.'' Сырзы./Статья в башкирской энциклопедии
Казачий башҡорттар

**Казачий башҡорттар** — төньяҡ-көнсығыш башҡорттар составындағы башҡорт казактары сословиеһы.

## Казачий башҡорттарының ырыу составы
Ырыу аралары: аҡбай • аҡҡайынбураҡ • ҡалмаҡ • ҡатай • ҡойон • ҡулай • ҡоломбай • курән • сиған • сәлим.

## Этник тарихы
Айырым этник сословиеға төрлө башҡорт ырыуҙарынан ойоша.

## Таралыу территорияһы
Күпселектә хәҙерге Ырымбур һәм Силәбе өлкәләрендә, шулай уҡ Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында таралғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Янғужин Р. З. Башҡорт кәбиләләре тарихынан. Өфө, 1995.
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974.
Перепелица Константин Иванович

**Перепелица Константин Иванович** (1 июнь 1938 йыл — 11 ноябрь 2015 йыл) — СССР һәм Беларусь театр һәм кино актёры, театр педагогы, Белоруссия ССР-ының атҡаҙанған артисы.

## Биографияһы
Константин Иванович Перепелица 1938 йылдың 1 июнендә Украина ССР-ының Харьков өлкәһе Красноград районы Тишенковка ауылында тыуған.

1965 йылда Киевта Иван Франко исемендәге Украина драма театры янындағы студияны тамамлай.

1966 йылдан Брест драма театрында уйнай. Ижади тормошо дауамында 100-гә яҡын роль уйнай, уҡыта. Әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә.

2015 йылдың 11 ноябрендә 78 йәшендә оҙайлы ауырыуҙан һуң Бреста вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Белорус ССР-ының атҡаҙанған артисы (27.3.1976)
* Белорус Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының (2008) күкрәккә тағыла торған билдәһенә лайыҡ булған
* Белорус Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы, Брест өлкә башҡарма комитеты, Брест ҡала башҡарма комитеты, Брест өлкә депутаттар Советы, Брест ҡала депуттары Советы, Брест ҡалаһы Ленин районы хакимиәте, Өлкә мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюз комитеты грамоталары менән бүләкләнгән.

## Театрҙағы эштәре
* «Ә таңдар бында тыныс» — *Васков*
* «Трибунал» — *Терешка*
* «Варвар» («Вәхши»)— *Монахов*
* «Дон Кихот» — *Санчо Панса*
* «Уйна, Йосиле, уйна» — *Тевье*
* «Ревизор» — Земляника
* «Кейәүҙе саҡырҙығыҙмы?» — *Тамбовский*
* «Енле аҡсалар» — *Кучумов*
* «Загровский һөйләй» — *Загровский*
* «Барин әкәмәттәре» — *Ласуков*
* «Тормош төпкөлөндә» — Лука

## Фильмографияһы
# 1974 — «Йондоҙло йылға» полигоны
# 1975 — Беҙ — эт йәнле егеттәр — *колхоз рәйесе*
# 1979 — Революция поездары
# 1982 — Дәүләт сиге. Көнсығыш рубежы — *М. М. Литвинов*
# 1982 — Ғәйрәтле рыцарь Айвенго тураһында баллада
# 1985 — Алыҫ күлдәрҙәге утрауҙар
# — 13 -тән 15 -кә тиклем (Италия)

## Библиографияһы
* «Изгеләр һәм гонаһлылар галераһы», актерҙар тураһында хәтирәләр китабы
* «Каменец сагаһы», «Ҙур аҡ ҡоштар», « Онотолған кешеләр мороно» («Мыс забытых людей») романдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КиноПоиск. Константин Перепелица.
* Брест драмаһы.  Константин Перепелица 
* Белорус театр һәм кино актерҙары .  Константин Перепелица. 
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
Минск кенәзлеге

**Минск кенәзлеге** — 1101 йылдан XIV быуат башына тиклем үҙәге Минск (Минеск) ҡалаһында булған удел кенәзлек.

## Тарих
1101 йылда Полоцк кенәзе Всеслав Брячиславичтың биләмәләрен уның улдары араһында бүлгәндә, Полоцк кенәзлеге 6 йә 7 уделға бүленгән. Уларҙың береһе Глеб Всеславичҡа эләккән Минск кенәзлеге булған. Кенәзлек Свислочь, Друть һәм Березина йылғалары бассейнындағы территорияны биләгән, башта Минск ҡалаһынан башҡа уның составына, һуңыраҡ айырым удел кенәзлектәренең үҙәктәре булып киткән Борисов һәм Логойск, шулай уҡ бер нисә башҡа ҡала ингән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, кенәзлек составында ниндәйҙер ваҡыт Друцк һәм Заславль ҡалалары ингән.

Кенәз Глеб Всеславич үҙенең энеләренең биләмәләре иҫәбенә кенәзлекте киңәйтергә тырышҡан, кенәзлек бер нисә тапҡыр бөлдөргөс яуҙар кисергән, ә 1119 йылда бөйөк Киев кенәзе Владимир Мономах Глебты әсирлеккә ала. Тиҙҙән Глеб вафат була һәм уның уделы кемгә эләккәне билдәһеҙ.

Артабанғы йылдарҙа кенәзлек хаҡында мәғлүмәттәр өҙлөкләп телгә алына. 1146 йылда Минск уделында Глебтың улы Ростислав Глебович ултыра. Ростислав һәм уның вариҫтарына XII быуаттың икенсе яртыһында Друцк һәм Витебск кенәздәренә ҡаршы көрәшергә тура килгән. 1164 йылда Володарь Глебович литвалар ярҙамында полоцк кенәзе Рогволод Борисовичты тар-мар иткәс, ул Полоцктан Минск кенәзлегенең бойондороҡһоҙлоғон нығыта.

XIII быуаттың икенсе яртыһында Минск кенәзлегенә Литва кенәздәренең йоғонтоһо арта башлай, һөҙөмтәлә минск кенәздәре Бөйөк Литва кенәзлегенең вассалы булып китә.

Аҙҙаҡы Минск кенәзе итеп 1326 йылда Василий телгә алына, уның сығышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

1413 йылда кенәзлек Трок воеводалығының бер өлөшө булып китә. 1566 йылда административ реформалар һөҙөмтәһендә айырым Минск воеводалығы ойошторолған

## Минск кенәздәре
* **[[1101]]—[[1119]]**: **Глеб Всеславич** (1119 йылда үлгән)
* **[[1146]]—[[1151]]**: **Ростислав Глебович** (яҡынса 1165 йылда үлгән), Минск кенәзе (1146—1151 һәм 1159—1165), Полоцк кенәзе (1151—1159)
* **[[1151]]—[[1159]]**: **Володарь Глебович** (1167 йылдан һуң үлгән), Гродно кенәзе (1146—1167?), Минск кенәзе (1151—1159 һәм 1165?—1167), Полоцк кенәзе (1167)
* **[[1159]]—[[1165]]**: **Ростислав Глебович** (икенсегә)
* **[[1165]]—[[1167]]**: **Володарь Глебович** (икенсегә)
* **[[1180 йылдар]]**: **Владимир Володаревич** (1182 йылдан һуң үлгән)
* **[[1320 йылдар]]**: **Василий** (1326 йылдан һуң үлгән)
* **[[1326]]**: **Фёдор Святославич** (1326 йылдан һуң үлгән)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Коган В.М., Домбровский-Шалагин В.И.* Князь Рюрик и его потомки: Историко-генеалогический свод. — СПб.: «Паритет», 2004. — 688 с. — 3000 экз. — ISBN 5-93437-149-5.
* Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия: в 2 т. / Автор-составитель В. В. Богуславский. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — Т. 1. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 5-224-02249-5.

## Һылтанмалар
*