open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Багдасаровтар йорто (Таганрог)

** Багдасаровтар йорто**— Таганрог төҙөлөшөнөң тарихи объекты. Ул XIX быуат аҙағында төҙөлгән һәм бер туған Багдасаровтарҙың йорто булған. Адресы: Таганрог ҡалаһы , Тургенев тыҡрығы, 7.

## История
XIX быуатта был участокта хаҡы 1000 һум тәшкил иткән ҙур булмаған архитектура ҡоролмаһы төҙөлә. Ул сауҙагәр ҡатын Софья Луцкая милке була. Унан һуң, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, йорт емерелә һәм уның урынында 1898 йылда Тургенев тыҡрығында бер туған Мелкон һәм Григорий Багдасаровтар йорт һалып сыға. Йортто төҙөү уларға 3000 һумға төшә. Ваҡыт үтеү менән, Октябрь революцияһы ваҡытында йорттоң хаҡы арта һәм 24 мең һум тәшкил итә .

Өй бер нисә ҡаттан тора, юғары ҡаты арендаға бирелә. XX быуат башында йорт хужаһы сәүҙәгәр Иван Васильевич Кафери була. Уның колбаса заводы, сусҡа майын иретеү кәсепханаһы, үҙе йәшәгән ике йорто була. Шуның өҫтәүенә ул Тургенев тыҡрығындағы йортто һатып ала. Заманында ул үҙ эшен бисквит һатыуҙан башлап ебәрә. Элек үҙе йәшәгән Александров урамындағы ике йортон ул ҡуртымға биреп табыш ала. Ҡатыны Анастасия Васильевна менән никахта уның өс балаһы тыуа, уларҙың исеме Василий, Иван һәм Параскева. Бина өлөшләтә торлаҡ фатирҙары итеп файҙаланыла.

Йортта Валентина Абрамова Говберг (сиған романстарын һәм рус халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы) үҙенең апаһы Елена Абрамовна менән йәшәй. Елена Абрамовна Таганрог ҡалаһының танылған адвокаты Яков Борисович Светта кейәүҙә була. Свет йәһүд закондары присяжный поверенныйының ярҙамсыһы булып эшләй.

1920-се йылдарҙа уң яҡтағы ишек алды флигелендә Федор Васильевич Орешко менән уның ҡатыны Раиса Константиновна йәшәй. Ваҡыт үтеү менән уларҙың  ҡыҙҙары Ольга һәм Вера тыуа. Федор Васильевич ҡала прокуратураһы бухгалтеры була һәм эштәрен бик дөрөҫ итеп алып барыуы менән таныла. Ваҡыт үтеү менән ҡыҙы Вера сәғәт төҙәтеү оҫтаһы була, ә Ольга тарих һәм сәнғәт менән ҡыҙыҡһына. Уның тормошо бик ҡатмарлы— ул Сталин репрессияһына эләгә. Орешколар ғаиләһе хужаһыҙ хайуандар тураһында хәстәрлек күреүселәр булып ҡала халҡы иҫендә һаҡланып ҡалған.

1930-сы йылдарҙа был йортта фатирҙа скрипкасы Михаил Стешенко йәшәй. Уның уйынын «Луч» кинотеатры тамашасылары сеанс башланырҙан алда тыңлаған. Шулай уҡ фатирҙа скрипкасы Бейнцман да йәшәй, ул Молл оркестрында уйнаған.

## Иҫкәрмәләр
Сауҙагәр Кудрин йорто (Таганрог)

**Сауҙагәр Кудрин йорто** — Ростов өлкәһенеңТаганрог ҡалаһында Шмидт урамы, 10 адресы буйынса XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән архитектура һәйкәле. Күпселек сығанаҡтарҙа ул Кудриндар ғаиләһенең милке булараҡ иҫкә алына, әммә ҡайһы берҙәрендә Ремиҙарҙың күсемһеҙ милке тип билдәләнә.

## Тарихы
Оҙаҡ ваҡыт Таганрогтағы Шмидт урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан йорттоң хужалары Кудриндар ғаиләһе була. Йорт XIX быуаттың беренсе сирегендә архитектор Дюпон де Ларю таарфынан төҙөлә. Бина хужаһы II гильдия сауҙагәре Яков Кудрин була, ҡатыны — Доминика Авксентьевна. 1830 йылға ҡарата, ғаиләлә ете бала: 3 малай һәм 4 ҡыҙ тәрбиәләнеүе билдәле. 1830 йылдар аҙағында Яков Кудрин вафат булғандан һуң, ғаилә эштәре менән уның улы Гавриил етәкселек итә. Ғаилә металл деталдәр — беркеткес әйберҙәр һатыу менән шөғөлләнә. Шулай уҡ Кудриндар милкендә ағас һаҡланған складтар иҫәпләнә. Һуңынан, Гавриил Кудрин коммерция судында сауҙагәрҙәрҙең вәкиле була. Күпмелер ваҡыттан һуң Кудриндар ғаиләһенең Таганрогта эштәрен ҡалдырып, Харьковҡа күсенә. Әммә Гавриилдың бер туғаны — Антон Яковлевич Кудрин Харьковта юридик белем алғас, ҡабат Таганрогка ҡайта. 1864 йылда ул Ксаверия Иосифовна Яблуновскаяға өйләнә. Улдары Яков тыуа. Антон Яковлевич Кудрин 1901 йылда вафат була. Шмидт урамы, 10 адресындағы йорт уның вариҫтары Нина Кудрина менән Августина Поповаға ҡала. 1910 йылда йортта Коммерция училищеһы директоры Евгений Михайлович Гаршин йәшәүе мәғлүм.

1992 йылда бина урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле тип таныла. 2003 йылда бында «Кораблик» балалар баҡсаһы урынлаша.

## Һүрәтләнеше
Танагрогтағы Шмидт урамы,10 адресы буйынса урынлашҡан йорт ярымподваллы бер ҡатлы бинана ғибәрәт. Ул иртә классицизм стилендә төҙөлә. Фронтоны өс мөйөшлө һәм, архитекторҙың күҙаллағанса, ябайлаштырып эшләнгән ионий-коринфск стилендәге ике колонна һәм ике ярымколонна менән тотоп торола.
Колонна олононда вертикаль улаҡтар — каннелюралар эшләнгән. Төп ишек ҙур булмаған кәрниз менән биҙәлгән. Фасад биҙәлешен элек шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин булған. Үҙәк өлөш әүәләп эшләнгән һындар менән биҙәлгән ярымколонна менән айырыла. Фасадтың ҡабырға өлөштәре парлы ярымколонналар һәм дүрт мөйөшлө тәҙрәләр менән тирәсләнә. Ярымподвал ҡатының тәҙрәләре һәм уйымдары бар. Үҙгәртеп ҡорғандан һуң, ҡайһы бер архитектура деталдәре һәм элементтары юғалтыла.
File:Таганрог Шмидта 10 фото 003.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Яугир-интернационалистар һәйкәле (Шахты)

* 
**Яугир-интернационалистар һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.

## Тарихы
2005—2006 йылдарҙа Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында Афғанстанда, Чечня һәм башҡа ҡыҙыу нөктәләрҙәге хәрби низағтарҙа һәләк булған яугирҙарға һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Афғанстан ветерандары ҡала союзы, Чечня һуғышы ветерандары советы, «Баграм» һуғышта ҡатнашыусылар һәм ветерандар союзы уны локаль низағтарҙа һәләк булыусыларға берҙәм һәйкәл итеп күҙаллай. Сульптура өсөн ҡаланың мәҙәниәт һәм ял паркының мемориаль зонаһы һайлана.

Һәйкәл төҙөү буйынса асыҡ конкурс иғлан ителә. Унда ҡаланың баш дизайнеры, архитектор Виктор Логачев еңеү яулай. Уның проекты буйынса, хәрби ҡаһарманлыҡ символы булған ҡыҙыл йондоҙ, үҙәк өлөштә эйелтелгән әләмдең бетон һүрәтләнеше һәм һәләк булған яугирҙарҙың фамилиялары яҙылған стела бөтөн композицияны тәшкил итә. Һәйкәл аҡ бетон һәм керамогранит алиталар менән йөҙләнгән. Мемориаль гранит плиталарҙа 59 фамилия яҙылған. Уларҙың 13-ө — үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 21-е үлгәндән һуң Ҡаһарманлыҡ ордены менән бүләкләнә. Барлығы урындағы һуғыштарҙа Шахта ҡалаһынан 2 543 кеше ҡатнаша. 217 яугир ордендар һәм миҙалдарға лайыҡ була.

Һәйкәлдәр 2010 йылдың 15 февралендә, Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыуҙың 21 йыллығына асыла. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булыусыларҙың исемдәре яҙылған диуар эргәһендә урынлашҡан. Элек был урында Афғанстанда һәләк булыусылар иҫтәлегенә таш ҡуйылғын була. Һәйкәлгә: «Беҙ һинең ҡаһарманлығыңды иҫләйбеҙ, һәләк булған һалдат!» — тип яҙылған.

## Һылтанмалар
* Памятный знак Шахтинцам, погибшим в локальных войнах (памятник воинам-интернациналистам) . Город Шахты в исторических памятниках.
* Памятник воинам-интернациналистам. Официальный сайт Департамента культуры г. Шахты.
* Памятник на Викимапии
Ходжаев йорто (Таганрог)

* 
** Ходжаев йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән йорт. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Итальян тыҡрығы, 22.

## Тарих
Итальян тыҡрығында (элегерәк Исполком тыҡрығы) бер ярым ҡатлы йорт 1863 йылда сауҙагәр улы, ҡала думаһы ағзаһы Антон Архипович Ходжаев аҡсаһына төҙөлгән. Таганрог ирҙәр гимназияһы яҡшы уҡыусы балалар өсөн бер нисә стипендия булдырыла, шулар араһында иң дәрәжәле 250 һумлыҡ Пагонаттың ике стипендияһы һәм 150 һумлыҡ Ходжаевтың өс стипендияһы була. 1880 йылдың март айында уның 55 йәшлек ағаһы Василий атылып үлгән.

Һуңыраҡ йортто һыу дауаханаһы табибы, грек подданныйы Николай Диварис һатып ала, ә 1900-сы йылдар башында йортто студент Александр Сергеевич Золотарев милкенә әйләнә. Совет власы йылдарында бина милли объектҡа үҙгәртелә, хәҙер был торлаҡ йорт.

## Һүрәтләү
Итальян тыҡрығындағы 22-се һанлы йорт симметрияһыҙ бер ярым ҡатлы осло башлы кәрнизле кирбес йорт. Бинаның ике яҡ ҡабырғалары декоратив аттик менән эшләнгән. Йорттоң алғы яғында һигеҙ ярым циркуль формалы, баллюстрадалы тәҙрәләр, бинаның барлыҡ яҡтары ла рустовкалы.

Икенсе ҡаттың тәҙрәләре өҫтөндә сандриктар эшләнгән, түбәнге ҡат тәҙрәләре йоҙаҡ формалы таштар менән биҙәлгән. Бинаның фасады үҙәгендә йортҡа инеү урыны, йорт эсендә ишек алды менән үтәләй тоташҡан коридор. Унда селтәрле металл рәшәткәләр бар. Ишек алдына йорттоң уң яғынан инә торған селтәрле металл ҡапҡа, ул таш бағаналарға беркетелгән.

Рустовка, йоҙаҡ һымаҡ таштар, тәҙрә йөҙлөктәре, сандриктар, теш кеүек эшләнгән кәрниз — йортто төҙөгәндә ҡулланылған классик архитектура традициялары. Бинаның алғы яғы асимметриялы. Ишек өҫтөндәге тәҙрәнең коринф ордерының ярым колонналары бер нимәгә лә таянмайынса тәҙрәләрҙе һыҙатлап тора. Йорт бер нисә тапҡыр төрлө төҫкә буялған . Хәҙерге ваҡытта ул йәшел төҫтә, ваҡ архитектура деталдәре аҡ төҫтә.

## Әҙәбиәте
* Рыбалкин А. А. Итальянский переулок // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 370. — ISBN 978-5-88040-064-5.
* Волошин В. Вдоль и поперёк Итальянского. — Таганрог: ИП Кравцов В. А., 2012. ISBN 978-5-904585-27-3.
* Давидич Т. Ф. Стиль как язык архитектуры. — Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2010. — 336 с. — ISBN 978-966-8324-70-3.
* Собрание фасадов Его Императорского Величества, высочайше апробированных для частных строений в городах Российской империи. Ч. 1-4. СПб., 1809—1812.

## Һылтанмалар
* Таганрог. Итальянский переулок. д. 22 

## Иҫкәрмәләр
Сәйетов Илдар Ширҡәт улы

**Сәйетов Илдар Ширҡәт улы** (25 ғинуар 1957 йыл — 14 октябрь 2020 йыл) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм  Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы.  Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).

## Биографияһы
Илдар Ширҡәт улы Сәйетов 1957 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Баҡалы ауылында тыуған.

Баҡалыла 2-се урта мәктәпте тамамлағас, урындағы кирбес заводында эшләй, хәрби хеҙмәтен үтәй.

1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтынының (хәҙер Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) театр сәнғәте факультетын (педагогтары — Рифҡәт Исрафилов, Павел Мельниченко) тамамлай һәм вафатына тиклем Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй.

Бер үк ваҡытта Башҡортостан телевидениеһы менән хеҙмәттәшлек итеп, «Китап тартмаһында», «Сатира һәм юмор» тапшырыуҙарын алып бара. «Беҙ өсәү инек», «Кинйә» телефильмдарында төшә.

Актёр 2020 йылдың 14 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Адвокат Нагело («Илай белмәй торған ҡатын» — Филиппо Э. де); Андрей («Апалы-һеңлеле өсәү» — Чехов А. П.); Буштец («Рядовойҙар» — Дударев А.); Великатов («Таланттар һәм баш эйеүселәр» — Островский А. Н.); Вилдан («Бибинур, ах, Бибинур!» — Флорид Бүләков); граф Федерико («Бесән өҫтөндәге эт» — Лопе де Вега ); капитан Казарян («Ярлыҡау» — Мостай Кәрим); Ҡудашев («Һуңғы уҙаман» — Азат Абдуллин); Кудашев («Ун өсөнсө председатель» — Азат Абдуллин); Кудимов («Өлкән улым» — Вампилов А. В.); Тимербай («Эх, дуҫҡайым Байтимер» — Рәлиф Кинйәбаев); Толпар («Ос, Толпарым!» — Флорид Бүләков; Ялсығол («Ай тотолған төндә» — Мостай Кәрим).

## Кинолағы ролдәре
* Омар — «Айыу» (Медведь) фильмында (2005)
* Полковник Безухов — «Ирлән көнө, йәки рус бәхете» (День хомячка) фильмында (2003).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002)
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* «Туғанлыҡ» төрки телле театрҙарҙарының халыҡ-ара фестивалендә «Кәкүк ояһы» спектакле ҡуйылышы өсөн гран-при
* А. Мөбәрәков исемендәге премия(1995)
* «Туғанлыҡ» премияһы (Өфө) (1996)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://www.voteactors.ru/?page=actor&id=3154
Янкелевич йорто

* 
Янкелевич йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петровская урамында урынлашҡан ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се һанлы бойороҡ.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петровская урамы, йорт 32.

## Тарихы
Таганрог ҡалаһының Петровская урамындағы 32-се йорт Некрасов тыҡрығы менән урам сатында урынлашҡан. XIX быуаттың һуңғы сирегендә төҙөлгән. Был ҙур булмаған, оҙон, кирбестән һалынған, бер ҡатлы, яҡынса 400 һум менән баһаланған йорт була.
XIX быуаттың һуңғы сиреге аҙағында йорттоң өс тол ҡалған хужаһы була: старший советниктың тол ҡатыны Александра Гире, коллежский советниктың тол ҡатыны Екатерина Обыденнаяға һәм генерал-майорҙың тол ҡатыны Рындинаға. Барлыҡ өс тол ҡалған ҡатын да урыҫ һынсы-монументалист Иван Петрович Мартостың ир туғаны Мартос менән туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән була.

Йорттоң хужаһы коммерция суды рәйесе Мартос була. Йорт янында ҙур баҡса булған . Унда хужабикәләр сәскәләр үрсетәләр һәм уларҙы тәрбиәләйҙәр. Баҡса ҡапҡаһы Греческая урамына асыла. 1825 йылда бында император Александр I — һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевна була.
1891 йылдың октябрендә 20 көн айырма менән Александра Давыдовна Гире һәм уның артынса — Екатерина Петровна Обыденная вафат була. Беренсеһе 90 йәштә, икенсеһе — 89 йәштә була.

Уларҙың вафатынан һуң өйҙә сауҙагәр Яков Янкелевич һәм чиновник Николай Талалаев йәшәйҙәр. Талалаев өйгә терәтеп тағы ла бер ҙур булмаған 6а номерлы йорт төҙөй. XX быуат башында бер ҡатлы йорт урынында сауҙагәр Шая-Бер-Лейб Симонович яңы ике ҡатлы, хаҡы 14 мең һум менән баһаланған йорт төҙөй.
1910 йылдан 1925 йылға тиклем ике ҡатлы йорттоң һуңғы хужалары надворный советник Яков Сотниковтың ҡыҙҙары Софья һәм Вера була.
1912 йылда Янкелевичтың йортонда М. Ольшвангтың «Үҙ-ара һатыу итеү» магазины урынлаша. Бер ваҡыт хужаның йортона полицейскийҙәр килә һәм өйҙә тентеү яһай. Улар өйҙә икенсе бер магазиндан юғалған туҡымаларҙы эҙләйҙәр. Ольшванг бер ни тиклем ваҡытҡа ҡулға алына. 1912 йылда өйҙә шулай уҡ работало управление Таганрог сауҙа порты идараһы эшләй. Порт етәксеһе надворный советник А. П. Семенюта күрше йортта йәшәгән була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Таганрог немец илбаҫарҙары ҡулында булған ваҡытта, бында доктор Д. Зимонттың медицина кабинеты эшләгән. Зимонт киң профилле белгес була — хирургия ауырыуҙары, ҡолаҡ, тамаҡ, танау ауырыуҙары буйынса. Йортта шулай уҡ табип, эске һәм балалар ауырыуҙарын дауалау буйынса белгес Александр Николаевич Кан үҙ эшен алып бара.

## Архитектураһы
Ҡыҙыл кирбестән һалынған йорттоң тура дүртмөйөшлө тәҙрәләрен кәрниздәр һәм сандриктәр биҙәй. Икенсе ҡаттың мөйөшөндә һәм йорттоң ситтәрендә оҙон балкондар бар. Төп ишек йорттоң мөйөшөндә урынлашҡан.
Совет власы йылдарында йорт хөкүмәт милке итеп үҙгәртелгән. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, беренсе ҡатта матурлыҡ салоны эшләй. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Петровская, 30
Иорданов Павел Фёдорович

**Иорданов Павел Фёдорович** (17 ноябрь 1858 йыл, Таганрог — 1 март 1920 йыл, Принкипо утрауы) — Рәсәй империяһы табибы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, Таганрог ҡала башлығы (1905 йыл—1909 йылдар), Изге Станислав һәм Изге Анна ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Павел Федорович Иорданов 1858 йылдың 17 ноябрендә (1857 йыл) Таганрог ҡалаһында, 3 гильдия сауҙагәре Федор Петрович Иорданов ғаиләһендә тыуған. 1877 йылда Таганрог ирҙәр гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай. Гимназияның тәүге ике класында Антон Чехов менән класташ була.

В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университетының медицина факультетында белем ала. Медицина докторы. Хеҙмәт юлын санитар табип булып Таганрогта башлай. Таганрог ҡала думаһының гласныйы, ҡала башлығы итеп һайлана. 1904 йылдан башлап барлыҡ хөкүмәт һәм йәмәғәт учреждениеларында Таганрог баржа йәмғиәтенең вәкиле. Уның ҡалаға нигеҙ һалыныуҙың 200-йыллығына ҡарата, Таганрогта М. М. Антакольский ижад иткән Петр Беренсе һәйкәлен ҡуйыу тураһында, А. П. Чехов менән хат алышыуы билдәле.

1912—1917 йылдарҙа — сауҙа исеменән Дәүләт советына һайлап ҡуйылған ағза, Үҙәк төркөмөнә инә. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында санитария һәм эвакуация часы юғары башлығы принц А. П. Ольденбургтың ярҙамсыһы. Сенатор (1917). 1917 йыл революцияһын Рәсәй империяһының баш санитар табибы посында ҡаршы ала. Бер аҙҙан Таганрогҡа ҡайтҡас, Ирекле армияның санитар хеҙмәтен етәкләй.

1917 йылғы революциянан һуң П. Ф. Иорданов Кисловодск ҡалаһына күсә һәм табиплыҡ шөғөлөнә әйләнеп ҡайта. 1919 йылда халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы тәҡдиме буйынса П. Ф. Иорданов яралы һәм ауырыу хәрби хеҙмәткәрҙәр тейәлгән транспортты Новороссийсктан Константинополгә оҙатып йөрөй. Аҙаҡ Принц утрауҙарының береһендә, Принкипо утрауында госпиталдә эшләй. Унда ул тиф менән ауырый һәм 1920 йылдың 1 мартында вафат була. Улы уның кәүҙәһен Римгә күсерә, Тестаччо зыяратында ғаилә кәшәнәһендә ерләнгән.

## Бүләктәре

* Изге Станислав ордены
* Изге Анна ордены

## Ғаиләһе
* — Ҡатыны Мария Александровна Иорданова (02.12.1871—20.06.1962), Тестаччо зыяратында ире янында ерләнгән.
* П. Ф. Иордановтың кесе улы Николай Павлович Иорданов (10.08.1894—03.07.1925) император Александр лицейын тамамлаған (LXXII курс, 1916 йылғы сығарылыш), кредит буйынса Махсус канцелярия чиновнигы. Монархик контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан өсөн Ленинград хәрби округының ОГПУ (Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралыҡ) коллегияһы 1925 йылдың 22 июнендә үлем язаһына хөкөм итә. Ленинградта 1925 йылда «Лицеистар эше» буйынса атып үлтерелә. Үлгәндән һуң 1994 йылдың 31 ғинуарында аҡлана.
* Өлкән улдары Александр Павлович Иорданов (17.06.1889-06.03.1966), Римдә Рәсәй Император илселегендә сәркәтип була.
Иҫкәрмә: Женева кантоны (Швейцария) суды ҡарары менән А. П. Иордановҡа бабайы Дмитрий Иванович Ознобишиндың нәҫелдән килгән фамилияһын ҡабул итергә һәм артабан Иорданов-Ознобишин тип аталырға рөхсәт бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Нефтекама боҙ һарайы

**Нефтекама боҙ һарайы ** — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 2000 урын, 2007 йылдың башында асыла. ЮХЛ-да сығыш яһаған «Торос» хоккей клубының өй аренаһы. 2011 йылдың сентябренән алып 2018 йылға МЙХЛ-да ҡатнашҡан «Батыр» хоккей командаһының рәсми рәүештә өй аренаһы булып тора.

## Тарихы

1988 йылда ҡалала «Торос» хоккей командаһы ойошторола. Оҙаҡ ваҡыт уның үҙ майҙансығы булмай, һуңынан ябыҡ каток барлыҡҡа килә. Әммә 2006 йылда команданы катоктан ҡыуып сығаралар. Нефтекама хоккейсыларының уйнау һәм күнегеүҙәр өсөн урыны булмай. Мәсьәләнең сиселешенә шундуҡ хоккей көйәрмәне Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов ҡушыла. Ул команда өсөн арена төҙөүгә аҡса бүлергә һәм уны бик ҡыҫҡа ваҡытта сафҡа индерергә ҡуша. 2006 йылдың 2 майында Нефтекамала тантаналы шарттарҙа юғары дәрәжәле ҡунаҡтар, «Башкирэнерго» ААЙ һәм Рәхимовтың үҙе алдында буласаҡ һарайға беренсе таш һалына. Тотҡарһыҙ фининслау һәм республика етәкселегенең ыңғай ҡарашы арҡаһында Һарайҙы рекордлы ҡыҫҡа сроктарҙа — 6 ай эсендә төҙөнөләр. 2007 йыл алдынан Һарай асыла.

Дүрт тапҡыр бында ЮХЛ миҙгеленең Асыш кубогы өсөн уйын үтә, өсәүһендә «Торос» еңә. Шулай уҡ 2015 йылда команда ЮХЛ чемпионы исемен Нефтекама боҙ һарайында яулай. ЙХЛ беренселегенең тәүге миҙгелендә Асыш кубогы өсөн уйын Нефтекамала «Батыр» һәм «Ирбис» хоккей клубтары араһында үтә. Хужалар был трофейҙы яулайҙар.

## Характеристикалары
Һарайҙың һыйҙырышлығы — 2000 урын. Трибуналар өс диуар буйлап урынлашҡан, дүртенсеһе табло һәм комментаторҙар кабиналары өсөн бирелгән. Бер яҡ ҡапҡалар артында көйәрмәндәр өсөн урындар Рәсәй флагын, ҡаршы яҡтағы — Башҡортостан флагын яһайҙар. Һарай хоккей матчтары, хоккей буйынса күнегеүҙәр, конькиҙарҙа шыуыу һәм концерттар үткәреү өсөн файҙалана.

## Спорт ваҡиғалары
* 2010 йылда ЮХЛ миҙгеле Нефтекамала башлана һәм «Торос» Асыш кубогын еңә.
* 2011 йылдың 20 сентябрендә ЙХЛ беренселеген Асыш кубогы өсөн уйын үткәрелә.
* 2012 йылдың апрелендә «Торос» тәү тапҡыр Братина кубогын һәм ЮХЛ чемпионы исемен яулай.
* 2012 йылдың 9 сентябрендә ЮХЛ-дың өсөнсө чемпионаты старт ала, «Торос» «Рубин» командаһын еңә һәм икенсегә Асыш кубогын яулай.
* 2013 йылдың апрелендә «Торос» икенсегә Братина кубогын еңә.
* 2013 йылдың сентябрендә «Торос» өсөнсө тапҡыр ЮХЛ Асыш кубогын яулай.
* 2015 йылдың апрелендә «Торос» тәү тапҡыр Братина кубогын үҙ майҙансығында яулай.
* 2015 йылдың сентябрендә Нефтекама боҙ һарайында «Ижсталь» Асыш кубогын яулай.
* 2018 йылда Пензанан «Дизелист» хоккей клубы бында МЙХЛ-дың тп трофейы — Региондар кубогын яулай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* «Батыр»
* «Торос»
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Горняк (боҙло арена)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ледовый дворец (Нефтекамск) в Викимапии
* Официальный сайт ХК Торос
*  
*
Криндач йорто

**Криндач йорто**— Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында район әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Бер ҡатлы был йорт Атаман урамындағы 46 һаны аҫтында тора.

## Тарих
Йорт XX быуат башында төҙөлгән. Уның хужаһы Егор Иванович Криндач граждандар эштәре буйынса адвокат вазифаһын башҡара, шулай уҡ халыҡ мәғәрифе өлкәһендә йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. Егор Иванович Дон  Ғәсҡәре өлкәһенең файҙалы китаптар таратыу йәмғиәте ағзаһы ла. Был йәмғиәт 1876 йылда үҙ эшен башлай , ә ике йылдан һуң Дон Ғәскәре өлкәһенең халыҡ мәғарифына ярҙам итеү йәмғиәте тип үҙгәртелә. Егор Криндач был йәмғиәттә рәйес урынбаҫары булып эш башлап 1902 йылда ойошманың рәйесе дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Ойошоу башында йәмғиәт китап магазиндары һәм складтары асыу менән булыша. 1923 йылда Криндач йортонда туберкулезға ҡаршы диспансер асалар. 1992 йылда Ростов өлкә халыҡ депутаттары Советы Ҡарарына ярашлы рәүештә йорт төбөк әһәмиәттендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла. XXI быуат башында элекке Криндач йорто әкренләп емерелә башлай. 2015 йылда уның урынында ике ҡатлы, ҡунаҡхана ихтыяждарына көйләнгән 30 урынға иҫәпләнгән ҡунаҡхана йортон аяҡҡа баҫтырыу эштәре башлана. Баш фасадтың беренсе ҡатын үҙгәртмәйсә генә йортто реконструкцияларға ҡарар итәләр. Яңы отелгә «Платов» исеме бирелә. 2015 йылдың декабрь аҙағында йорттоң рәсми асылыуынан бер нисә көн алда бинала янғын сыға һәм ваҡытында һүндерелә.

## Һүрәтләү
Криндач йорто модерн стилендә төҙөлгән. Йорт бер ҡатлы, симметриялы фасадлы, бина үҙәгендә йортҡа инә торған ишек. Кәрнизендә дуға формаһындағы декоратив биҙәктәр. Кәрниз өҫтөнә аттик һәм парапет ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Кизитиринка ҡаласығы

**Кизитиринка ҡаласығы** — Дондағы Ростовтың хәҙерге Пролетар районы территорияһында урынлашҡан боронғо тораҡ. Тикшеренеүселәр уны «меот ҡаласығы» категорияһына индерә, уның барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә Рим мәҙәниәте йоғонто яһаған, тип күҙаллай. Шул осорға Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтары ла ҡарай. Кизитиринка ҡаласығы Кобяков ҡаласығынан түбәнерәк, Дон һәм Үле Дон йылғаларының уң ярында урынлашҡан.

## Тарихы
Рәсәй археологы Александр Александрович Миллер Кизитиринка ҡаласығының барлыҡҡа килеүен Рим дәүере осорона бәйләй, был ваҡытта башҡа — Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтары ла барлыҡҡа килә. 1926 йылғы тикшеренеүҙәр барышында Кизитиринка ҡаласығында баулы биҙәк төшөрөлгән керамик иәйберҙәр табыла. 1927 йылда объект территорияһында, балсыҡ табыу урынында ҡәберлек, ә уның эсендә юғары сифатлы ҡыҙғылт-һары балсыҡтан эшләнгән амфора табыла. Тикшеренеүселәр уны беҙҙең эраға тиклем беренсе быуат менән билдәләй. Һауыттың һыйҙырышлылығы — 5 литр, бейеклеге 74 сантиметр самаһы. Тар ауыҙлы амфора бөтөн килеш табыла. Башҡа артефактарҙан муйынсаны килтерергә мөмкин. Тап бына улар ҡәберлек табылған, тип фаразлау мөмкинлеге бирә, сөнки шундай үҙенсәлекле формалағы биҙәнеү әйберҙәре бары тик ҡәберлектәрҙә генә осрай. Аҡ быялаға оҡшаш массанан эшләнгән бер мәрйен цилиндр формаһында була, уны дуға формаһындағы ҡара һыҙаттар тирәсләй. Икенсе мәрйен дөрөҫ булмаған оҙонса формала, өсөнсөһө — түңәрәк, дүртенсеһе — ялпаҡ. Шулай уҡ Кизитиринка ҡаласығы территорияһында күкһел мысыр смальтаһы ҡулланылып эшләнгән фигура табыла. Һауыт-һаба ярсыҡтары ла осрай..

## Һүрәтләнеше
Кизитиринка ҡаласығы территорияһы Кизитиринка йырыны һәм Дондың уң яғында барлыҡҡа килгән моронда урынлашҡан. Тикшеренеүселәр археологик ҡиммәткә эйә был территорияға аҙ иғтибар биргән, шуға күрә ул ентекле тикшерелмәгән. Әммә табылған фрагменттар һәм өлөшсәләр буйынса, Кизитиринка ҡаласығы территорияһында йәшәүселәр Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтарында йәщәүселәр менән бәйләнештә торған. Ҡаласыҡ территорияһында әле рәхсәтһеҙ таш һәм кирбес сығарыу бара, быны территориялағы соҡорҙар ҙа раҫлай. Кизитиринка ҡаласығы квадрат формала була һәм 10 000 квадрат метрҙы биләй.

## Иҫкәрмәләр
Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы

**Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы** (11 июль 1995 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. 2017 йылғы донъя чемпионатының бронза призёры, Европаның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016).

## Биографияһы
Айгөл Илдус ҡыҙы Иҙрисова 1995 йылда Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында тыуған. 

2002—2011 йылдарҙа Ишембайҙағы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында, 2011—2013 йылдарҙа Өфөләге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. 2013 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Физика-техник институты студенты.

Шашкала уйнарға алты йәштә, балалар баҡсаһына йөрөгәндә өйрәнә. Мәктәпкә барғас, беренсе кластан шашка секцияһына яҙыла. 9 йәшендә 2004 йылғы Рәсәй шәхси-команда чемпионатында халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында сығыш яһай. Өфө ҡалаһының 23-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе уҡыусыһы. 2011 йылға тиклем «Сатраш» шашка клубы (Ишембай), 2012 йылдан «Юность» шашка клубы (Өфө) өсөн сығыш яһай. «Башнефть» профессиональ шашка клубы өсөн уйнай (Өфө).

Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2011 йыл, Өфө).

Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй шәхси-команда чемпионатында Рәсәй чемпионы (шәхси зачет, шулай уҡ командала) (ноябрь 2011, Ишембай, Рәсәй).

Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатының бронза призеры (ноябрь 2011, Улан-Батор, Монголия).

Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2012, Ишембай).

Бөтә Донъя интеллектуаль уйындары чемпионы (Лилле, 2012 йыл) (ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионаты).

Блиц программа буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (2013, Венгрия, Будапешт).

2013 йылдағы Халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатында 19 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында еңеүсе (Франция, Мирпуа).

Рәсәй йыйылма командаһы составында етеҙ программа буйынса Европа чемпионы (октябрь 2014, Эстония)

2014 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа беренселегендә ҡыҙҙар араһында еңеүсе (Беларусь, Пинск).

Рәсәйҙең халыҡ-ара шашка (2004), шулай уҡ рус шашкаһы буйынса йәштәр йыйылма командаһына инә

2015 йылда Халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатында 6-сы урынды яулай.

2016 йылда блиц форматында донъя чемпионы, шулай уҡ Европа чемпионы була һәм халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала (GMIF).

## Матбуғат
Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһының баш тренеры Юрий Владимирович Черток «Республика Башҡортостан» гәзитендәге әңгәмәлә (15.01.2008) Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:

«Өфөнән 10 йәшлек Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Юлиә Вәлиева, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминова — бына беҙҙең киләсәккә нигеҙ. Егеттәрҙән үҙенең сағыу һәләтен Айнур Шәйбәков раҫлай».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* профиль ФМЖД сайтында
* профиль KNDB сайтында
Дронов йорто

* 

** Дронов йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы кирбес йорт. Йорт Петр урамы, 41 адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы реестрына индерелгән.

## Тарихы
Хәҙерге ваҡыттағы Таганрог ҡалаһының Петр урамындағы 41-се йорт урынында элек фасадында дүрт тәҙрәһе булған ике ҡатлы йорт була. 1850 йылда йорт сауҙагәр ҡатын А. Т. Ворошилкинаныҡы була. 1862 йылда йорт икенсе проект буйынса яңынан төҙөлә. Элек ике яҡтан йорттоң ситтәрендә суйын бағаналарға терәлеп торған ҙур балкондар булған. Һул яҡтағы балкон Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас та булған әле.

1862—1880 йылдарҙа йорт сауҙагәр В. П. Третьяков ғаиләһенә ҡарай. 1890 йылда инде йорт үҙ-ара кредитлау ойошмаһыныҡы була. 1898 йылда йорттоң хужаһы сауҙагәр П. И. Трахтеров, ә 1906—1915 йылдарҙа урядник С. И. Дронов була.

1907—1910 йылдарҙа йорт бинаһында ҡалала беренсе кинотеатр «Мираж» урынлаша. Кинотеатр урындағы шарап баҙы хужаһы В. Кулик тарафынан ҙур булмаған үҙгәртеп ҡороуҙан һуң асыла. Фильмдар, составында скрипка, фортепиано һәм фисгармония булған ҙур булмаған оркестр, ә һуңғараҡ ҡыллы музыка ҡоралдары квартеты башҡарыуындаға музыкаль әҫәрҙәр оҙатыуында күрһәтелә.

1908 йылда, был йортта бакалея магазины тотҡан В. И. Кулаков проекты буйынса, «Мираж» кинотеатры аша Петровская урамына алып сыҡҡан парад ишеге киңәйтелә. 1910 йылда бында Е. И. Виноградовтың «Сәй һәм кофе» магазины, шулай уҡ Олимпия ғаилә рестораны була.

1918 йылда бында хеҙмәт биржаһы, 1926 йылда — 13-сө Дағстан уҡсы дивизияһының баш штабы була. Хәҙерге ваҡытта был Колбасалар, Фламинго һәм Cariba магазиндары булған торлаҡ йорт.

## Архитектураһы
Дроновтың ике ҡатлы кирбес йорто көньяҡ провинцияға хас булған классицизм архитектура стилендә төҙөлгән. Кәрнизендә орнамент рәүешендә урынлашҡан дүртмөйөшлө сығынтылар яһалған. Йорт стиле буйынса күрше йорттар менән тап килә. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы реестрына индерелгән.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 б. — ISBN 5-7509-0662-0

## Һылтанмалар
* Гуляет старый Таганрог 
* Объекты культурно-исторического значения города Таганрога на региональном уровне. Часть 2.
Резниченко йорто

**Резниченко йорто** — Дондағы Ростовтың Пушкин урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан бина. Йорт 1890 йылдар һуңында, августейший шәхестәрҙең ҡунаҡ йорто булараҡ төҙөлә. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Пушкин урамы менән Островский тыҡырығы сатындағы йорт 1890 йылдар аҙағында төҙөлә. Башта ул С. Резниченко милкендә булһа, артабан бер нисә хужа алмаштыра. Ололарҙың хәтерләүе буйынса, ундағы бер нисә бүлмә  шәхестәргә тәғәйенләнә. Августейшийҙар унда бер тапҡыр ҙа булмаһа ла, бик йыш юғары дәрәжәле кешеләр урынлаша.

1920 йылдар башында бина дәүләткә тапшырыла һәм Төньяҡ Кавказ хәрби округына бирелә. Йорттағы фатирҙарҙа Ҡыҙыл Армияның юғары дәрәжәле офицерҙары йәшәй.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы йорт «необарокко» стилендә төҙөлә. Уның төп фасады Пушкин урамына ҡарай. Ҡат араһындағы сығынтылар һәм кәрниздәр арҡаһында бина горизонталь бүленешле кеүек күренә. Беренсе ҡат рустиклы. Тәҙрә уйымдары декоратив йәҙләктәр менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең бшы дуғаланып тора һәм уларҙа ҡатын-ҡыҙ башы төшөрөлгән. Уйым-ара стеналар коринф ордеры пилястралары менән биҙәлгән. Бинаны ҡабырға яҡлап урынлашҡан аттиктар һәм фронтондар тамамлап ҡуя. Икенсе ҡатта ҡойолған декоратив ҡойма менән кәртәләнгән балкон урынлашҡан. Йорт үҙенең тәүге һынланышын үҙгәртмәй, бары тик парапеттағы тумбалы ҡоймалар һәм тәҙрәләр генә алмаштырыла.

## Иҫкәрмәләр
Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы

**Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы** (27 сентябрь 1973 йыл) — бейеүсе. 1991—2015 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2000)  артисы.

## Биографияһы
Алһыу Тәлғәт ҡыҙы Шәфиғуллина 1973 йылдың 27 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1991 йылда Өфө хореография училищеһын (уҡытыусыһы М. А. Кәримов), 1999 йылда — Башҡорт дәүләт университетын, 2002 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.

1991 йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй.

2015 йылдан — Башҡорт дәүләт академия драма театрының баш администраторы, 2017 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында директор урынбаҫары. 

## Ижады
Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы «Бишбармаҡ», «Заһиҙә», «Ҡумыҙ менән бейеү», «Дуҫлыҡ», «Шаян ҡыҙҙар», «Азамат», «Ритмы и мелодии Бангладеш», «Сәскә атыусы ҡурай» бейеүҙәрен башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010).
* Мәскәү ҡалаһында этник һылыуҡайҙар өсөн уҙғарылған «Донъя йөҙө» (Лицо мира) халыҡ-ара бейеү конкурсы лауреаты (2001).

## Һылтанмалар
* Солистка ансамбля имени Гаскарова Алсу Шафигуллина родилась артисткой
* http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1277-shafigullina-alsu-talgatovna
Пагонат йорто

**Пагонат йорто** — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә, Греческая урамы, 83 адресы буйынса урынлашҡан боронғо ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарар).

## Тарихы
Пагонат йорто Таганрогта 1850-се йылдарҙа урындағы архитектор Македонский проекты буйынса төҙөлгән. Йорттоң хужаһы майор ҡатыны Варвара Пагонат (был фамилияны күп сығанаҡтар шулай уҡ Паганато, Погонат, Поганат тип күрһәтәләр) була.

1887 йылда ҡала думаһы Варвара Андреевна Пагонаттың рухи васыятын раҫлай. Йорт хужаһы имениены, унда ҡала Йәмәғәт идаралығы тарафынан, дауахана йәки етем һәм ярлы балалар өсөн хәйриә йорто ойошторорға васыят итеп ҡалдыра. Уның икенсе күрһәтмәһе урам яғынан йорт стенаһында иҫтәлекле таҡта элеп ҡуйыу була. Был таҡтала, бинаны хәйриә йорто итеп Иван һәм Варвара Пагонаттар иғәнә иттеләр, тип яҙылырға тейеш була.

Васыят нигеҙендә 1890-сы йылдарҙа бинала ҡыҙҙар өсөн 4 класлы башланғыс ҡатын-кыҙҙар училищеһы асыла. Һуңынан училище «Петровское» тип атала. Ҡалала башҡа «Петровское» училищеһы була, уныһы малайҙар өсөн. 1906 йылдан ҡыҙҙар училищеһы Пагонат училищеһы тип атала башлай.

1908 йылдың 19 июнендә бинала ҡала хәйриә советы ҡарамағында булған, ярлы һәм хәлһеҙ балалар өсөн «Һөт тамсыһы» тип аталған «туҡланыу пункты» эшләй башлай. Уны ҡала башлығы И. Е. Платонов, уның ярҙамсыһы О. Ф. Прохорова һәм попечителдәр етәкләй.

1910 йылдан йортто хәйриә комитетының өсөнсө разрядлы башланғыс училищеһы биләй. 1918 йылдан — йорт-интернат. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бинала оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн ҡарттар йорто асыла. Хәҙерге ваҡытта бында 100 урынға иҫәпләнгән психик ауырыуҙар менән сирлеләр интернаты эшләй.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Ике ҡатлы йорт 1850-се йылдарҙа төҙөлгән. Ҡапҡаһы һул өлөшөндә. Йорттоң фасадындағы декоратив биҙәлеше һылап яһалған биҙәктәрҙән, үҫемлектәр орнаментынан, кәрниздән, кәрнизде ослап ҡуйған көпләү ташынан, шымартылмаған дүртмөйөшлө таштар менән көпләнеүҙән тора.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — 

## Һылтанмалар
* Гаврюшкин О. П. «По старой Греческой» д. 83
Халибов йорто

* 

**Халибов йорто** (**Кузьменко-Полонский йорто**) — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарар).

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Греческая урамы, 58.

## Тарихы

Таганрог ҡалаһында Греческая урамы буйынса 58-се һанлы, фасадында һигеҙ тәҙрәһе булған бер ярым ҡатлы йорт. 1857 йылда коллежский секретарь Артемий Павлович Халибов аҡсаһына төҙөлгән.

А. П. Халибов милләте буйынса әрмән, Дондағы Нахичевань ҡалаһының бай кешеһе, унда ла шулай уҡ йорто булған, хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән, Общественное Призрение Приказы советы ағзаһы. 1865 йылда Таганрог ҡалаһы Николаевск балалар приюты попечителлек ағзаһы итеп һайлана.

1870 йылдар аҙағында, Халибов үлгәндән һуң, йорт мираҫ буйынса уның ҡыҙы Нурик милегенә күсә. Тиҙҙән ул сауҙагәр, сығышы менән почетлы гражданин Александр Егорович Ходжаевҡа кейәүгә сыға. ХХ быуат башына тиклем ғаилә йорттоң хужаһы була.

1925 йылға тиклем йорттоң һуңғы хужалары билдәле комик һәм  Александр Семенович Кузьменко-Полонский һәм уның тормош иптәше Мария Павловна Иванова булалар. 1925 йылда йорт милли объектҡа үҙгәртелгән. Совет власы йылдарында йортта балалар дауаханаһы эшләй, барлыҡ кабинеттары ла ауырыуҙар палатаһы була. Хәҙерге ваҡытта был бинала Таганрог ҡалаһының Милек менән идара итеү комитеты урынлашҡан.

Йорт менән йәнәшә таш баҫҡыс — диңгеҙгә төшөү юлы урынлашҡан.

## Архитектураһы
Греческая урамы буйынса 58-се йорт XIX быуат уртаһындағы Таганрог йорттарының киң таралған тибына ҡарай. Был ваҡытта ҡалала күбеһенсә бер ярым- һәм ике ҡатлы, фасадында биш йә ете тәҙрәһе булған йорттар төҙөлә. 1850 йылдар йорттарының, «өлгөлө» проект альбомы һәм номерына һылтанмалары булған, һаҡланып ҡалған һыҙмаларында, 1856 йылғы махсус указға ярашлы, фасадында йоп һандағы тәҙрәләр (алты йә һигеҙ) генә рөхсәт ителә.

Коллежский Артемий Халибовҡа Депальдо баҫҡысы эргәһендә (1857; илл. 133—135) Греческая урамындағы 58 -се һанлы, бер ярым ҡатлы, фасадында һигеҙ тәҙрәһе булған йорт төҙөүгә ҡала архитекторы Муратов ҡул ҡуйған был бинаның проекты һаҡланып ҡалған.

Проектта йорттоң алғы йөҙөнә айырым иғтибар бирелмәй, классицизмға хас үҙәк-күсәр схемаһы булмай. 1880-се йылдарҙа хужалар һул яҡтан йортҡа тура дүртмөйөшлө тәҙрәле ике ҡатлы парад инеү урыны төкәтеп эшләйҙәр. Төкәтмә төп фасадтың ярым түңәрәк аркалы тирәсле тәҙрә уйымдары теҙмәһен боҙа. Йорттоң архитектура төҙөлөшө беҙҙең көндәргә тиклем тулыһынса һаҡланып ҡалған. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объект булып тора.

## Әҙәбиәт
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Греческая, 58 
* Откровения: моя история болезни
Магуло йорто

* 

**Магуло йорто** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петр урамында урынлашҡан ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се ҡарар.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петр урамы, 70-се йорт.

## Тарихы
ХХ быуат башында коммерческий советник Марк Спиридонович Магуло энеһе менән бергә Петр урамында 46-сы (хәҙер-70) номерлы йорт һалып сығалар. Йорттоң түшәмдәренә италия рәссамдары биҙәктәр төшөрә. 1825 йылда ҡалаға император Александр I килә. Бай гректар уның хөрмәтенә Магуло йортонда кисә ойошторалар. Кисәлә император үҙе лә ҡатнаша.

1872 йылда бинаның беренсе ҡатында буҫтау тауарҙары: трико, драп һ. б. менән сауҙа итәләр. Ағалы-энеле Вукашиновичтар магазинында сит ил шараптары, араҡы һәм 98 процентлы таҙартылған спирт. һатып алырға мөмкин була.

Марк Спиридонович сит илгә икмәк сығарыу менән шөғөлләнә. Магулоның күп һандағы туғандары 1925 йылға тиклем йортҡа хужа булалар. Уларҙың береһе, Виргиния Спиридонова, 1836 йылда тыуған ҡарт ҡыҙ, фәҡирҙәрҙең йәмәғәт бағыусылығы директоры һәм комитет ағзаһы була. 1912 йылдың декабрь айында Виргиния Спиридонова сауҙагәр Герасим Депальдоның дәрүиштәр ҡуналҡаһы йортона иғәнә индергәне өсөн Изге Анна таҫмаһында миҙал менән бүләкләнә. Ярлыларға ярҙамы йәмғиәттә уның тураһында етеш йәшәүсе кеше тигән фекер тыуҙыра, был хәл һуңынан уны һәләк итә. 1918 йылдың 27 ғинуарында Петровская урамы, 46 (70) адресы буйынса урынлашҡан үҙ фатирында кеше талаусылар уны быуып үлтерә. Талаусылар унан ҡиммәтле әйберҙәр һәм аҡса талап итәләр, бер нәмә лә ала алмағас хужаны быуып үлтерәләр. Шунан һуң улар өйҙә бөтә нәмәне аҡтарып сығалар тик шулай ҙа бер ни ҙә тапмайҙар.

Октябрь революцияһы алдынан бинаның беренсе ҡаты магазин итеп бирелә. Н. Мознаимдың универсаль магазинында коньки, «Зингер» фирмаһының яҙыу һәм тегеү машинкалары, граммофондар һ. б тауарҙар менән сауҙа итәләр.

XX быуаттың 20-се йылдарында йорт милли объектҡа үҙгәртелә, унда ғәҙәттән тыш комиссия (ЧК) эшләй, унан һуң бында 8-се Март исемендәге медицина хеҙмәткәрҙәре клубы, «Прибой» гәзите редакцияһы, һәм урындағы «Молот» гәзите бүлексәһе (1926) була. 1930 йылдарҙан алып торлаҡ йорт булды.

Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се ҡарар).

## Әҙәбиәт
* Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог Петровская урамы, 70
Краснушкин йорто (Таганрог)

**Краснушкин йорто** — старинный йорт был Таганрог ҡалаһындағы (Петр урамындағы 37-се, иҫке нумерация № 9) айырым йорт. 1871 йылда төҙөлгән тип фаразлана.

## Тарихы
Йорт фаразланыуынса 1871 йылда төҙөлгән.

Коммерческий тыҡрығы мөйөшөнән 141 кварталдың бер өлөшө 1879 йылда Таганрог ҡалаһының тоҡомдан килгән почетлы гражданы Захарий Егорович Краснушкиндыҡы (1816—1892) була . Захарий Краснушкин, казак дворяны нәҫеленән сыҡҡан, полковник дәрәжәһенән генерал дәрәжәһенә, Дон Ғәскәре Өлкәһенең ғәскәри старшинаһы дәрәжәһенә етә. Таганрог үҙәгендә был имениеға эйә булғас, Захарий Краснушкин был участкала ике ике ҡатлы йорт төҙөй: Петр урамы, 7 мөйөштә һәм күршелә Петр урамы, 9 (элекке нумерация). Ике йортто сүкеп яһалған ҡапҡа айырып тора, ҡапҡа уртаҡ ихатаға илтә.

1871 йылдан алып Краснушкин был йортта «Петербург мануфактура компанияһы» фирмаһының магазинын тота. Ирҙәр күлдәге, ҡатын-ҡыҙҙарҙың эске күлдәге, кизе-мамыҡ туҡыманан кофталар, ябай туҡыманан һәм батистан ҡулъяулыҡтар һәм башҡа үтемле тауарҙар менән сауҙа итә. Шул уҡ йылдарҙа ҡуртым хоҡуҡтарында урынлашҡан, ҡоймаҡ өсөн мельхиор вазалар бигерәк тә ҙур һорау менән файҙаланған Геннигерҙың мельхиор әйберҙәр магазины; А . М.  Валлерҙың «Биллефельд» саф етен туҡымаһы һатыу буйынса сауҙаһы һәм М. С. Бештавовтарҙың мануфактура магазины дан тота.

1911 йылда был йорттоң ишек алдында Данцигер. милке булған пар йылыһын файҙаланып буяу оҫтаханаһы һәм кейем-һалым таҙартыу оҫтаханаһыурынлаша.

1926 йылда бинаның яртыһын Н. К. Бояровтың «Пуговицы и пр.» сауҙаһы биләй. 1928 йылда бында комиссион магазин урын ала, ә 1931 йылда — универсаль магазин. 1933 йылда Краснушкин йортонда «Торгсин» бөтә союз сауҙа залы асыла.

2015 йылдың 31 майында йортта «Һуңғы адрес» бөтә Рәсәй проекты сиктәрендә репрессияланған М. М. Бондаренко иҫтәлегенә тамға ҡуйыла.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Краснушкин йорто ике ҡатлы кирбес штукатуркаланған йорт. Провинциаль классицизм стилендә төҙөлгән, архитектура элементтары бик әҙ. Беренсе ҡат баштан уҡ магазин урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнә. Өс ишеге һәм дүрт тәҙрәһе бар Икенсе ҡат торлаҡ өсөн тәғәйенләнә, өҫкә инеү юлы ишек алдынан. Фасады буйлап ете тура дүртмөйөшлө тәҙрә.

## Йортта йәшәгән билдәле шәхестәр
* **Бондаренко, Игорь Михайлович** (1927—2014) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы.
* **Бондаренко, Михаил Маркович** (1905—1938) — СССР дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* **Краснушкина, Елизавета Захарьевна** (1858—1912) — Рәсәй рәссамы, гравюра оҫтаһы.

## Хәҙерге торошо
Краснушкин йорто, барлыҡ революцион, совет һәм үҙгәртеп ҡороу ваҡиғаларына ҡарамай, иң тәүге күренешендә һаҡланған. Беренсе ҡатында магазиндар урынлашҡан. Икенсе ҡатта фатирҙар. Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһы сиктәрендә бина 2015 йылға Таганрог капиталь ремонт программаһына инә. Нигеҙҙе ремонтлау, йорт эсендәге һыу һәм газ менән тәьмин итеү инженерлыҡ системаларын, подвал бүлмәләрен, фасадын ремонтлау иғлан ителә.

## Һылтанмалар
* Дом Краснушкина на сайте «Исторический Таганрог» 

## Сығанаҡтар
Папанагиоти йорто (Таганрог)

**Папанагиоти йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән архитектура һәйкәле. Адресы : Итальян тыҡрығы, 18. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты(301-се ҡарар .18.11.92).

## Тарих
XIX быуаттың икенсе яртыһында Таганрог ҡалаһының Итальян урамында 18-се һанлы ике ҡатлы йорт төҙөлә. 1860-се йылдарҙа йорт грек Дмитрий Папанагиоти вариҫтарыныҡы була. 1880-се йылдарҙа уның вариҫтары йортто Елена Чангли-Чайкинаға һаталар. Еленаның вариҫтары 1890-сы йылдар уртаһына тиклем йортта йәшәй, шунан һуң йортто 1896 йылдың мартында 71-се йәш менән барыусы,үпкә шешенән вафат булған 1-се гильдия сауҙагәре Федор Павлович Сифнео вариҫтары һатып ала. Үҙ ваҡытында саҙагәр Хумсомала Ивановнаға өйләнгән булған. Уларҙың ғаиләһендә 1875 йылдың июлендә Аристед тигән улдары тыуған. Федор Павлович һәм уның ағаһы Таганрогтың иң күп ашлыҡ экспортлаусыһы була.

1915 йылда йорт 12000 һум самаһы тора. Совет власы ваҡытында йорт милли милеккә әйләнә.

## Һүрәтләү
Итальян тыҡрығындағы был ике ҡатлы кирбес йорт ослайған кәрнизле һәм ярым подваллы. Фасады буйынса биш тәҙрә бар, бина үҙәгендә архитравтарҙа торған портик эшләнгән. Йорттоң бөтә периметры буйынса беренсе һәм икенсе ҡаттар араһында кәрниз тора. Тәҙрәләре тура мөйөшлө, аҫҡы ҡаттың урталағы өс тәҙрәһе тура мөйөшлө сандриклы һәм икенсе ҡаттың барлыҡ тәҙрәләре кеүек рам менән уратып эшләнгән. Түбәнге ҡаттың тәҙрәләре өҫтө йоҙаҡ һымаҡ. Йортҡа инеү урыны-ишек алдында.

Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, уға инеү урыны йорттоң уң яғына күсереп эшләнгән. Ишек алдына таш бағаналы металл ҡапҡа аша инәләр. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала. (301-се ҡарар, 18.11.92.)

## Әҙәбиәте
* Рыбалкин А. А. Итальянский переулок // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 370. — ISBN 978-5-88040-064-5.
* Волошин В. Вдоль и поперёк Итальянского. — Таганрог: ИП Кравцов В. А., 2012. ISBN 978-5-904585-27-3.
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
* Давидич Т. Ф. Стиль как язык архитектуры. — Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2010. — 336 с. — ISBN 978-966-8324-70-3.
* Собрание фасадов Его Императорского Величества, высочайше апробированных для частных строений в городах Российской империи. Ч. 1-4. СПб., 1809—1812.

## Һылтанмалар
* Таганрог. Итальянский переулок. д. 18 

## Иҫкәрмәләр
Даллапорте йорто (Таганрог)

**Даллопорте йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән ике ҡатлы йорт. Адресы : Итальян тыҡрығы, 9.

## Тарих
XIX быуаттың икенсе яртыһында Итальян тыҡрығында Дон Ғәскәре өлкәһе алпауыты майор А. И. Егоров аҡсаһына төҙөлгән 9-сы һанлы йорт. Һуңыраҡ йорттоң яңы хужаһы ионик подданныйы 1-се гильдия сауҙагәре Иван Павлович Даллапортеның ҡатыны Екатерина Егоровна үтенесе буйынса йорттоң аш-һыу бүлмәһе торған флигель өҫтөнә икенсе ҡат төҙөйҙәр.

Даллопорте ғаиләһендә 1834 йылда тулдары Панаги тыуған. Иван Павлович үҙе 1870 йылдың ноябрендә етмеш йәшендә ҡаты ауырыуҙан вафат була.

ХХ быуат башында Даллапорте вариҫтары үҙ йортон Таганрог ҡалаһының тыумыштан маҡтаулы гражданы Минай Егорович Синоди-Поповҡа һәм Константин Николаевичтың ҡатыны — Елена Семеновна Авьерино ғаиләләренә һата. 1921 йылдың майында Елена Семеновна 78 йәшендә инфаркттан вафат була. Шул ваҡытта йорттоң хаҡы 26 мең һум тора.

Совет власы ваҡытында бина милли объектҡа үҙгәртелгән. Хәҙерге ваҡытта бында матурлыҡ салоны һәм көнкүреш химия магазины урынлашҡан. Икенсе ҡатта торлаҡ фатирҙар.

## Һүрәтләү
Ике ҡатлы кирпичное йорт буйынса Итальян тыҡрығындағы 9-сы һанлы ике ҡатлы кирбес йорт асимметриялы, бинаның алғы яғының икенсе ҡатында 5 тәҙрә, беренсе ҡатында- алты тәҙрә. Йорт Петров урамы ауышлығында төҙөлгән. Йорттоң ярым подвалы үҙәк өлөшөндә бер нисә тәҙрәле. Өҫкө ҡаттың өс үҙәк тәҙрәләре балясиндар менән уратып эшләнгән. Ситтәге тәҙрәләре сандриклы, пилястрлы. Һәр тәҙрә дүртәр пилястр менән биҙәлгән. Йорттоң һул яҡ ишеге ярым колонналы пилястрҙар менән биҙәлгән. Йорттоң кәрнизе тешле һәм ул ослайып барып бөткән. Этаждар араһында ла кәрниз ҡуйылған. Йорт ишек алдына инә торған металл ҡапҡа өйҙөң һул яғында тора.

Йорт алдына 2010 йылда Акоп Халафяндың «Дуҫлыҡ тутыҡмай» («Клоун һәм компания») скульптур композицияһы ҡуйылған.

## Әҙәбиәте
* Волошин В. Вдоль и поперёк Итальянского. — Таганрог: ИП Кравцов В. А., 2012. ISBN 978-5-904585-27-3.
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
* Давидич Т. Ф. Стиль как язык архитектуры. — Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2010. — 336 с. — ISBN 978-966-8324-70-3.
* Собрание фасадов Его Императорского Величества, высочайше апробированных для частных строений в городах Российской империи. Ч. 1-4. СПб., 1809—1812.

## Һылтанмалар
* Таганрог. Итальянский переулок. д. 9 

## Иҫкәрмәләр