Мораҙым (Ауырғазы районы)

**Мораҙым** (; элекке атамаһы **Иҫке Мораҙым**) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. Михайловка ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 773 кеше.
Почта индексы — 453475, ОКАТО коды — 80 205 825 006.

## Географик урыны
Аҡ Шишмә йылғаһы (Өршәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан
* Район үҙәгенә тиклем (Талбазы): 26 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 42 км

## Тарихы
Мораҙым ауылы Меркет-Мең улусы старшиналарының береһе Мораҙым Сәйетмәмбәтовтың исемен йөрөтә. Бер ваҡыт ул Өршәк-меңдәрҙең башлығы булған. Мораҙым Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан.

XVIII быуат аҙағында ауылда 23 йортта 138 кеше иәҫпләнгән. 60 йылдан һуң — 70 йортта 400 аҫаба башҡорт йәшәгән. Мораҙым һәм Турһәғәҙе ауылдарының туғанлыҡ бәйләнештәре тығыҙ була, был турала Мораҙым Байым етәкселегендә тәүгеһенән икенсеһенә 6 ғаиләнең күсенеүе һөйләй. Байым Мораҙымов 1760—1825 йылдарҙа йәшәй.

Сәйетмәмбәттең 3 улы була — Мораҙым, Исмәғтл, Кинйәкәй. Мораҙымлдың улдары — Ғәҙелша, Исламғол, Байым. Ғәҙелша улы Мираҫ (1773—1812) йорт старшинаһы, уның 1803 йылда тыуған улы Мөхәмәтхәсән. Исламғолдоң улдары — Исмәғил, Яхъя, Вәлит. Яхъя (1770—1826) — йорт старшинаһы, ике ҡатынынан улдары Улдары 1785 йылғы Ҡотлогилде, зауряд-сотник, 1793 йылғы Моратбаҡый була. Исмәғил Сәйетмәмбәтовтың ике улы — Ғайса (1806), Ибраһим (1808), Төхвәтулла (1824).

1777 йылғы Вәлит Мораҙымов — сотник, уның балалары — Нурмөхәмәт (1804), Батырша (1810), Йыһанша (1814), Ноғоман (1817), Кинйәбай (1823).
Байым Мораҙымовтың (1760—1825) улдары — Ҡотлогилде (1785), зауряд-сотник, Моратбаҡый. Ҡотлогилденең улдары — Ҡотлобай (1811), Ҡотлоюл (1833). Моратбаҡыйҙың улдары — Искәндәр (1819), Шаһиәхмәт (1822), Шәңгәрәй (1825), Шаһимәрҙән һәм Әхмәтгәрәй (икеһе лә 1834 йылғы).

Исмәғил Сәйетмәмбәтовтың 2 улы — Ҡотлой һәм Килсура.

Ҡотлойҙоң 4 улы — өлкән улы Хашим, уның балалары — Көҫәпҡол (1776, уның улы — Абделхалиҡ), Усман (1778, уның улы — Нәҙерша), Мөхәмәтша (1800).

Ҡотлойҙоң икенсе улы Килдеғол (1754—1827), үҙ балалары булмай, аҫырауға алған улы Хәбибулла, уның улы — Баймырҙа.

Ҡотлойҙоң өсөнсө улы — Шаммас (1762), йорт старшинаһы ярҙамсыһы. VIII рәүиз осоронда ул иҫән була. Шаммастың улдары — зауряд-есаул Әбделнасир (1788), указлы мулла Абдулҡаһир (1791), зауряд-сотник Әбделлатиф (1802).

Ҡотлойҙоң 4-се улы — Ғүмәр (1771), уның улдары — Әбделвәхит (1793), Дәүләтша (1799), Ғәҙелша (1802, уның улдары Ғәли, Ғәлиулла), Дәүләтшаның улдары — Мөхәмәткәрим һәм Мөхәмәтрәхим.

Килсура Исмәғиловтың алты улы була, иң өлкәне — Бирҙеғол. Уның өлкән улы — Байрамғол (1775—1831), уның улы — Ҡотлосура (1801—1819).

Бирҙеғолдоң икенсе улы — Яманғол (1777—1826), уның улдары — Иҫәнбай (1809), Ҡәнзәбай (1826), шәжәрәләге Байғунды урынына. VII—VIII рәүиз материалдары буйынса Бирҙеғолдоң башҡа улдары булмай.

Килсураның икенсе улы Мухаметамин Килсурин (1761—1832). Уның улдары — Айытбай (1794, уның улдары — Аҡъюл, 1825), Аҡбулат (1829), Аҡдәүләт (1832).

Килсураның өсөнсө улы — Татлембәт (1768—1834). Уның улы — Аралбай (1813). 

Килсураның дүртенсе улы — Яҡшембәт (1775—1825). Уның улдары — Иҫәнгилде (1791), Төхвәтулла (1800), Хисмәтулла (1800—1831). Иҫәнгилденең балалары — Алтынсура, Ҡужәхмәт, Ҡотләхмәт. Төхвәтулланың улы — Мәхәммәт (1833). 

Килсураның бишенсе улы — Юлай (1778).

Килсураның алтынсы улы — Иҫәнгилде (1789). Уның улы — Аҫылбай (1829). 

Килсураның шәжәрәлә күрһәтелгән етенсе улы Хоҙайбирҙе һәм уның улдары рәүиз материалдарында теркәлмәгән. 

Был ауылдың башҡорттары ярым күсмә малсылыҡ, умартасылыҡ, сана, арба яһау менән шөғөлләнгән. Ужым иген тураһында әле белмәгәндәр. 1842 йылда 305 кешегә 1120 бот яҙғы иген сәселгән. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. XX быуат башында Яңы Мораҙым бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәс, Иҫке Мораҙым тип теркәлгән, 2002 йылдан алып улар хәҙерге исем менән бергә иҫәпкә алына.

Әлеге ваҡытта Мораҙым ауылында урта мәктәп, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

## Ревизия материалдары
1850 йылда һәм 1851 йылда Мораҙым ауылында рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

## Урамдары

* Тау урамы ()
* Крупская урамы ()
* М.Ғафури урамы ()
* Күпер урамы ()
* Октябрь урамы ()
* Пушкин урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* С.Юлаев урамы ()
* 1-се С.Юлаев тыҡрығы ()
* 2-се С.Юлаев тыҡрығы ()
* Өршәк урамы ((
* Мәктәп урамы ()

## Билдәле шәхестәре
* Ишмырҙин Ғәли Мөхәмәтйән улы (1903—1942) — лётчик-һынаусы, майор. Өфө аэроклубының беренсе етәксеһе. Башҡорттарҙан һәм Башҡортостандың беренсе лётчигы.
* Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы (25.09.1950) — журналист, шағир. 1996 йылдан Журналистар, 1999 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Шәһит Хоҙайбирҙин (2000) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (2001) исемендәге премиялар лауреаты.
* Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7.02.1936) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
* Ҡудашев Шамил Закир улы (; (26.05.1952) — сәйәсмән, уҡытыусы, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* Килдин Салауат Әмирхан улы (16.06.1952) — дәүләт хеҙмәте ветераны. 1981 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Эштәр идаралығының яуаплы хеҙмәткәре; 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радио тапшырыуҙары буйынса дәүләт комитеты рәйесе һәм Башҡортостан телерадиокомпанияһының генераль директоры; 1997 йылдан хәҙерге Элемтә өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007)

## Ауыл ваҡытлы матбуғатта
* Мораҙымда бар… Сынтимер самолеты. Азамат Әбүталипов. «Киске Өфө» гәзите, 2013 йыл, 12-се һан.

## Тәбиғәт ҡомартҡылары
* **Мораҙым мәмерйәһе**

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары:

* Аҡ шишмә йылғаһы
* Сыбы тауы
* Һалабаш күле

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 1850 йылғы ревизия материалдары
* 1851 йылғы ревизия материалдары
* 1816 йылғы ревизия материалдары
* Мурадымово на портале «Генеалогия и Архивы»