open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)

**Йөрәктау** () — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 227 кеше.
Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812006. ОКТМО коды — 80649412126. ИФНС коды — 0268.

## Тарихы
Ауыл атамаһы яҡын ғына урынлашҡан тау исеменән алынған. XVIII быуат башында Ағиҙелдең уң ярында Стәрлетамаҡтан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан был ауыл Бөтә Рәсәй V рәүиз документтарында Йөрәктау-Мокшино булараҡ теркәлә. Ул заманда тораҡ пунктында аҫаба башҡорттар, уларҙың припущинниктары-типтәрҙәр һәм суҡындырылған сыуаштар йәшәй. 163 аҫаба башҡорт 35 ихатаны, 36 ерһеҙ башҡорт - 5, 24 типтәр - 4, 90 сыуаш 12 ихатаны биләй. 1859 йылда үткәрелгән X халыҡ иҫәбен алыу документтарында Стәрлетамаҡ өйәҙе XXVII Башҡорт кантонының 7-се йортонда йәшәгән 25 ир-егеттең исемлеге лә бирелә. 

Юрматы олоҫоноң Ҡармыш түбәһе башҡорттары 1764 һәм 1776 йылдарҙа үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә типтәрҙәрҙе индерә, уларҙан тыш ауылда яһаҡ татарҙары ла йәшәй, яһаҡ татарҙарының 14-е 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы билдәле.

1920 йылда 69 ихатанан торған ауылда 349 кеше йәшәй.

## Халыҡ һаны

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Алатана): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 28 км

## Урамдары
* Яр (урамы) ()

* Тыныслыҡ (урамы) ()

* Яр буйы (урамы) ()

* Шоссе (урамы) ()

## Билдәле шәхестәр
* Ғәлекәйев Ҡотлозаман — 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, "1812 йылғы Ватан һуғышын иҫкә алыу" миҙалы кавалеры.

* Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы (10.11.1892—17.07.1941) — уҡытыусы, шағир һәм журналист.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
1. История башкирских родов. Юрматы. Уфа. изд. "Китап", 2018, стр. 840., 2 000 экз."


## Һылтанмалар
* https://www.gosspravka.ru/02/042/000100.html
Яблуновка

**Яблуновка** () — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы татар ауылы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 25 кеше була.
Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824004.
 
## Халыҡ һаны

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 66 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Максимовка): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 66 км

## Билдәле шәхестәре
* Фролова Нина Григорьевна (1930), хеҙмәт ветераны. Әлшәй районы Орловка ауыл фермаһы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән Яблуновка ауылынан.

## Иҫкәрмәләр
1-се Еремйәбаш

**1-се Еремйәбаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше.
Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845004.

## Географик урыны
Беүә йылғаһы бассейнында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 23 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Күрҙем): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Рабак): 18 км

## Тарихы
Ауылға 1914 йылда Бөрө өйәҙе биләмәһендә нигеҙ һалына. 1914 йылда 35 йортта 19 кеше йәшәгән Еремйәбаш ауылы теркәлгән. 1930-сы йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 йортта 216 башҡорт йәшәй).

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.

## Урамдары
*  урамы ( улица)
*  урам ( улица)

## Һылтанмалар
1917 йылғы Рәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары Башҡортостан архивында һаҡлана

## Иҫкәрмәләр
1-се Яңауыл

**1-се Яңауыл** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 98 кеше.
Почта индексы — 452800, ОКАТО коды — 80460000000.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Ҡатнаш ауыл, урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡоҙаш): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 45 км

## Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)
## Иҫкәрмәләр
2-се Еремйәбаш

**2-се Еремйәбаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы  Күрҙем ауыл Советына ҡараған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше.
Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (100 %) йәшәй.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 27 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Күрҙем): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Рабак): 13 км
## Урамдары
*  урамы ( улица)
*  урам ( улица)

## Ауыл тарихы
Ауыл тарихы  тураһында мәғлүмәт бик аҙ. 1925 йылда халыҡ иҫәбен алғанда Тәтешле районы 2-се Еремйәбаш ауылында 29 хужалаҡ булған. Башҡорттар йәшәгән.

## Һылтанмалар
### 1917 йылғы Рәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары
1917 йылғы Рәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары Башҡортостан архивында һаҡлана

## Иҫкәрмәләр
Алға (Тәтешле районы)

**Алға** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 60 кеше.
Почта индексы — 452835, ОКАТО коды — 80250850002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — удмурттар .

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 26 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Балтас): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 54 км

## Урамдары
*  урам ( улица)

## Иҫкәрмәләр
Артауыл

**Артауыл** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше.
Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %).
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 26 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Аҡсәйет): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 12 км

## Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң түбәндәге башҡорт тораҡ пункттары барлыҡҡа килә: Әрибаш, Артауыл, Еләктау, Көрәш, Мәнәгәз, Новотроицк, Һабансы, Фәнгә.
## Урамдары
Башҡортостан Республикаһының һалым хеҙмәте белешмәһе мәғлүмәте:
* Яңы урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Иҫкәрмәләр
Асыуйылға

**Асыуйылға** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы, Күрҙем ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 69 кеше.
Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (97 %) йәшәй.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 35 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Күрҙем): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Рабак): 8 км

## Урамдары
*  урам ( улица)

## Ауыл тарихы
1849 йылда аҫаба башҡорттар аҫаба ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсатында, Ҡашҡаҡтан (2 ғаилә), Сәлихтан 4 ғаилә, Ҡыҙылъярҙан 1 ғаилә Асыуйылға йылғаһы буйында яңы ауыл барлыҡҡа килтерә. Бер йыл эсендә күсеп килеүселәр 10 йортта 70 кеше булған. 1870 йылда19 йортта 106 башҡорт булған. 1920 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу 62 йортта 302 башҡорт йәшәгәнен теркәгән.

## Һылтанмалар
### 1859 йылғы ревизия мәғлүмәте
*Материалы ревизских сказок по: Ачуилга д., Бирский уезд, Кызыляровск.; год 1859, фонд i138, опись op2, дело 745

### 1917 йылғы Рәсәйҙә ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары
* Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Ачуелга, Бирский уезд, Кызылъяровская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2485

## Иҫкәрмәләр
Башҡыбаш

**Башҡыбаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 252 кеше.
Почта индексы — 452845, ОКАТО коды — 80250865002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 40 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңғыҙнарат): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 65 км

## Ауыл тарихы
1742 йылғы Ирәкте улусы башҡорттары менән төҙөлгән килешеү нигеҙендә Яңғыҙнарат, Сорғолдо, Иҫке Аҡбулат, Һәүәләй, Байшаҙы, Тыҡан ауылдары эргәһендә мариҙар нигеҙ һала.
Ер хужаларына оброк түләгәндәр. Кешеләрҙең бер өлөшө 1801 йылда тағы ла күсерелә. 1837 йылда 10 ғаилә күсерелә.
Мәжүсилектән мосолмандарға күскәс, ошо ауылдан 6 ирҙе башҡорттарҙың Һәүәләй ауылына күсергәндәр. 1861 йылда 106, 1834 йылда 130 ир-ат иҫәпкә алынған. 1870 йылда 281 кешетеркәлгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда 121 йортта 602 мари күрһәтелгән.

Ауыл исеме шул исемдәге гидронимдан алынған.

## Иҫкәрмәләр
Беләш

**Беләш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 469 кеше.
Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815004.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (94 %).

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бәҙрәш): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 30 км

## Ауыл тарихы
Тарихсы ғалим Әсфәндиәров Ә. З. билдәләүенсә, Бәлеш ауылы тарихы бик үк аныҡ түгел. 
Ауыл 1834 һәм 1850 йылдарҙа  иҫәпкә алмаған. Унда 1859 йылда 227 башҡорт йәшәй, 1870 йылда - 239, 1920 йылда - 632 башҡорт йәшәүе билдәле. Ауылға Бөрө өйәҙендә нигеҙ һалынған. Малсылыҡҡ, игенселек, һатыу өсөн ағас әҙерләү, балта эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 йылда бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән 2002 йылда 529 кеше, 2010 йылда 469 кеше теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Әрибаш

**Әрибаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 552 кеше.
Почта индексы — 452840, ОКАТО коды — 80250840003.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (91 %) йәшәй.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 7 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡоҙаш): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 31 км

## Ауыл тарихы
Беренсе тапҡыр 1925 йылғы иҫәпкә алыуҙа теркәлгән.
Әри йылғаһы буйында урынлашҡан. 1939 йылда 392 кеше; 1959 йылда 434 кеше; 1989 йылда 604 кеше; 2002 йылда 667 кеше; 2010 йылда 552 кеше. Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәтенә ярашлы, 2002 йылда башҡорттар, татарҙар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәләмшин Ренат Биктимер улы (28.02.1949—8.11.2020), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—2009 йылдарҙа «Дэмен» хужалығы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. «Башҡортостан удмурттарының республика милли-мәҙәни үҙәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Кузебай Герд исемендәге Бөтә удмурт милли премияһы лауреаты (2004), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2009). Саңғы спорты буйынса СССР спорт мастеры, еңел атлетика буйынса мастерлыҡҡа кандидат.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Әри башы

**Әри башы** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше.
Почта индексы — 452840, ОКАТО коды — 80250840002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 9 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡоҙаш): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 33 км

## Тарихы
Әри  йылғаһының үрге ағымында Удмурт крәҫтиәндәре тарафынан Ҡырғыҙ-Танып улусы башҡорттары ерҙәрендә 1743 йылдың 5 ғинуар килешеүе нигеҙендә ауыл нигеҙләнгән. 1795 йылда унда 23 кеше йәшәгән, 1834 йылда — 31 хужалыҡта 206 удмурт йәшәгән. 1859 йылда 13 кеше артыуы билдәләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 513 кеше һәм 91 хужалыҡ күрһәтелгән.
Удмурттар 2000 дисәтинә ер биләй. Ауыл хужалығы менән шөғөлләнгәндәр. Һөрөнтө ерҙәр  240 дисәтинә булған. 1842 йылда 17 йорт хужалығында 50 ат, 40 һыйыр, 155 һарыҡ, 39 кәзә иҫәпләнгән.
Умартасыларҙың 12 дәдәг һәм 8 умартаһы булған.

## Урамдары
* Пионер урамы ()
* Үҙәк урам ()
## Иҫкәрмәләр
Бигәнәй (Тәтешле районы)

**Бигәнәй** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 205 кеше.
Почта индексы — 452838, ОКАТО коды — 80250850003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — удмурттар (95 %).

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Балтас): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 45 км

## Ауыл тарихы
Бигәнәй ауылына удмурттар 1727 йылда Ҡыр-Танып улусы Ҡайпан түбәһе башҡорттарының килешеүе нигеҙендә Юг йылғаһы буйында төпләнә. Керҙәшлек өсөн удмурттар аҫаба ерҙәр хужаларына һәр йорттан йылына 10 тин түләгән.
1748 йылғы ревизия ауылда 22 ир-ат удмурт булыуын теркәй. 1795 йылда 49 ир-ат, 1816 йылда - 57, 1834 йылда 77 ир-ат иҫәпләнгән. 1859 йылда 40 хужалыҡта 225 кеше иҫәпләнгән. 1870 йылда ауылда тирмән теркәлгән һәм 42 хужалыҡта 254 кеше йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 70 йорт-хужалыҡ булыуын күрһәтә.

1842 йылда 25 удмурт хужалығында (159 кеше) 105 йылҡы, 100 һыйыр, 80 һарыҡ, 100 кәзә булған. Уларҙың милкендә 2006 дисәтинә ер булған. Шулай уҡ, 1870 йылда был ауылда 30 умарта, тирмән  теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Биҙ

**Биҙ** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше.
Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 29 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Аҡсәйет): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 16 км

## Урамдары
*  урам ( улица)

## Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 йортта 216 башҡорт йәшәй).

## Һылтанмалар
### 1917 йылғы Рәсәйҙә ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалар
* Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бизь, Бирский уезд, Верхняя Татышлинская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2137

## Иҫкәрмәләр
Бүл-Ҡайпан

**Бүл-Ҡайпан** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 682 кеше.
Почта индексы — 452848, ОКАТО коды — 80250820001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 18 км

## Ауыл тарихы
Ауылға 18 быуат уртаһында Уҫы даруғаһы Ҡыр‑Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бүлеғарт-Ҡайпан исеме менән нигеҙ һала.
Бүлеғарт-Ҡайпан ауылы «оброк документтары булмаған осорҙа»   мишәрҙәрҙе үҙенә алған аҫаба башҡорттар торамаһы. Мишәрҙәр IV һәм V ревизиялары (1783 - 95 йылдар) араһында ҡабул ителгән, һәм   V ревизияла иҫәпкә алынған. Ул ваҡытта 14 хужалыҡта 24 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. 1798-1865 йылдарҙа улар Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙендә урынлашҡан 4-се мишәр кантонының 8-се йорто составына инә. 1811 йылда - 20, 1816 йылда - 23, 1834 йылда 37 мишәр ир-ат булған. Артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙа мишәрҙәр менән башҡорттар бергә иҫәпкә алынған. 1795 йылда  32 йорт-хужалыҡта  147 кеше иҫәпләнгән. 1812 йылда  Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Тайна улусының төрлө ауылдарынан 35 башҡорт ғаиләһе күсерелә.
Был ауылда йәмғеһе 65 йортта 165 ир-ат һәм 178 ҡатын-ҡыҙ булған. Башҡорт һәм мишәрҙәрҙең Х ревизия буйынса  79 йортта 426 кеше булған. 1870 йылда 84 йортта 490 кеше теркәлгән. Өҫтәүенә башҡорттар (389 кеше) хата менән мишәрҙәргә, ә мишәрҙәр (111 кеше) типтәрҙәргә индерелгән (һуңғылары был ауылда бөтөнләй юҡ). 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу башҡорттар һәм мишәрҙәрҙе дөрөҫ иҫәпләй, 182 йортта 908 кеше иҫәпләнгән.

Ауылдың исеме түбәндәгесә аңлатыла: Бүлеғарт - «урман аръяғы» тигәнде аңлата, ә Ҡайпан - антропоним исеменән. 19 быуатта  Яңы Ҡайпан исеме менән билдәле була, һуңынан - Оло Ҡайпан, бөгөн - Бүл-Ҡайпан исемен йөрөтә.

Башҡорттарҙың шөғөлдәре тураһында бер нисә мәғлүмәт (мишәрҙәр буйынса мәғлүмәттәр юҡ). 1842 йылда 343 кешегә 2040 бот ужым һәм 2280 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни һәр кешегә 12,6 бот. 65 йорттоң һәр береһендә 1,4-әр йылҡы малы, 1,6-шар һыйыр малы,  1,4 һарыҡ, 0,6 кәзә булған.

Умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгәндәр (1842 йылда 23 умарта һәм 2 солоҡ булған). 1842 йылда һәм 1870 йылда ауылда 2 мәсет күрһәтелә, әммә һуңғы осраҡта мәсеттәр эргәһендә «училище» телгә алына. 1816 йылда 1 «иҫке мәсет» бар тип яҙылған.

Бында 18-се йорт старшинаһы Рәхмәтулла Ҡанһуяров йәшәгән. Бөгөлмәнән Зәйнибәшир Баҡыевтың улы 1793 йылғы улы Илепеев, 1842 йылға тиклем Урал йылғаһы буйлап Ырымбур сик буйы хеҙмәтендә 5 тапҡыр булып өлгөргән. Уның улдары: Тайраүитдин, Шәғәфетдин, Шәүәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Үрге Ҡоҙаш

**Үрге Ҡоҙаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 789 кеше.
Почта индексы — 452841, ОКАТО коды — 80250840001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 37 км

## Тарихы
Ҡоҙаш йылғаһы буйында Үрге Ҡоҙаш һәм Түбәнге Ҡоҙаш ауылдары булған. 1738 йылда ошо исемдәге бер ауыл була. Башҡорт ихтилалын баҫтырыу тураһындағы документта Уран, Балыҡсы һәм Ирәкте улустарында йәйелдерелгән халыҡ хәрәкәтен баҫтырыу тураһында әйтелә. Ҡоҙаш ауылынан башҡорт Мөсәли Чапаров 480 баш күтәреүсенән торған отрядҡа етәкселек иткән. 1795 йылда 21  йорт буған (148 кеше) менән Үрге Ҡоҙаш һәм 20 йорттан торған (154 башҡорт) Түбәнге Ҡоҙаш ауылы күрһәтелгән дә инде. 1816 йылда уларҙың беренсеһендә - 241 кеше (39 йорт), икенсеһендә 29 йорт эргәһендә 167 кеше иҫәпләнә.

1834 йылда Үрге Ҡоҙаш ауылында331 кеше, Түбәрге Ҡоҙашта 253 кеше күрһәтелгән.  1850 йылда - беренсе ауылда - 367, икенсеһендә 347 кеше иҫәпкә торған. Ошо уҡ ваҡытта 5 ғаиләнең яңы төҙөлгән Сорғолдо ауылына күсенеүе теркәлгәнн. Бөтәһе лә - башҡорт аҫабалары. 1870 йылда Үрге Ҡоҙашта (96 ихата) 580 кеше, Түбәнге Ҡоҙашта (76 йорт) 491 кеше йәшәгән. Ике биләмәнең дә халҡы, ғөмүмән булмаһа ла, мишәрҙәргә индерелгән. 1920 йылда 196 йортта 1045 башҡорт, 180 йортта 910 аҫаба йәшәгән. Барыһы ла община ерҙәренең хужалары.

Ҡоҙаштарҙың шөғөлө тураһында бер нисә һүҙ. 1842 йылда Үрге Ҡоҙашта  336 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1040 бот яҙғы иген (бер ботҡа - 5,6 бот), Түбәнге Ҡоҙашта 264 кешегә - 840 бот ужым һәм 976 бот яҙғы иген (бер ботҡа 6,9 бот) сәселгән. 1870 йылдаҮрге Ҡоҙашта 3, Түбәнге Ҡоҙашта 4 тирмән булған. Шул ваҡытта Үрге ауылда 52 йорттоң һәр береһенә:  2,7-шәр йылҡы малы,  3,1 һыйыр малы, 2,6 һарыҡ,  1,7 кәзә; Түбәнге ауылда 50 йортҡа 2,4 йылҡы малы, 3,0 һыйыр, 2,8 һарыҡ, 1,5 кәзә йорт тура килгән.

Айырым хужалыҡтар умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгән. Үрге ауылда бөтә ауылда 16 умарта һәм 15 солоҡ булған, Түбәнгеһендә  6-шар умарта һәм солоҡ.

1834 йылғы һәм 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ике ауыл бер конфессияла булған, ике ауылда ла мәсет буған.

## Билдәле шәхестәр
* Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы (10.11.1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вязовка (Тәтешле районы)

**Вязовка** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. Кәлтәй ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше.
Почта индексы — 452834, ОКАТО коды — 80250835002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (87 %)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 8 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Кәлтәй): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 34 км

## Ауыл тарихы
Ауылға 20 башында башында Бөрө өйәҙендә нигеҙ һалына. 
1925 йылда ауылда 62 йорт-хужалыҡ булыуы теркәлгән.

Удмурттар йәшәй. Төп мәктәп (Кәлтәй урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Еләктау

**Еләктау** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше.
Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 40 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Шулған): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Янаул): 53 км
## Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң түбәндәге башҡорт тораҡ пункттары барлыҡҡа килә: Әрибаш, Артауыл, Еләктау, Көрәш, Мәнәгәз, Новотроицк, Һабансы, Фәнгә.
## Урамдары
Башҡортостан Республикаһының һалым хеҙмәте белешмәһе мәғлүмәте:
* Урман урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Иҫкәрмәләр
Еремйә

**Еремйә** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 196 кеше.
Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810004.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (92 %) йәшәй.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Аҡсәйет): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 12 км

## Ауыл тарихы
Ауылға 1811 йыл һәм 1815 йылдар араһында Бөрө өйәҙенең Ирәкте улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала.

Бөрө өйәҙенең Ирәкте улусы ерҙәрен генераль ыҙанлауҙан һуң барлыҡҡа килгән яңы ауылдарҙан шул уҡ исемдәге йылғала Еремйә ауылы бар. 1811 һәм 1815 йылдар арауығында нигеҙ һалынған. Сөнки 1816 йылда ғына ревизия материалдарына эләгә. Ул саҡта Еремйә ауылында 8 йортта 29 ир-егет һәм 26 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Барыһы ла  аҫаба башҡорттары. 18 йылдан һуң  ирҙәр 8 кешегә, ҡатын-ҡыҙҙар 10-гә арта. 1850 йылда 12 йортта 96 аҫаба башҡорт йәшәгән.  1859 йылғы ревизия 19 йортта 115 башҡорт булыуын күрһәткән. 1870 йылда 20 йорт-хужылыҡта 111 кеше йәшәгән. Мишәрҙәр тип иҫәпкә алынған. 1920 йылғы иҫәп алыу ваҡытында 317 башҡорт (68 йорт)  иҫәпкә алынған.

Еремйәндең хужалығы тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. 1842 йылда 73 кешегә 6,7 бот иген сәселгән (бөтәһе 168 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген). 15 йорттоң һәр береһенә 2,3-әр ат тура килгән, һыйырҙар - 2,6-шар, һарыҡ-2,7-шәр һәм кәзәләр - 2,1-шәр.

## Урамдары
* Тау урамы ( улица)
* Үҙәк}} урам ( улица)
## Һылтанмалар
* Ривизия мәғлүмәттәре Башҡортостан архивында һаҡлана.

* Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Зирмизино, Бирский уезд, Верхняя Татышлинская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2143

## Иҫкәрмәләр
Ивановка (Тәтешле районы)

**Ивановка** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 142 кеше.
Почта индексы — 452836, ОКАТО коды — 80250850006.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (98 %) йәшәй.
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 29 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Балтас): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 57 км
## Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 5 йорт-ихатала 35 рус йәшәгән тип күрһәтә.
Ауылға 1914 йыл һәм 1917 йылдар араһында Бөрө өйәҙендә Ивановка ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 50‑се йылдарҙан хәҙерге исемен  йөрөтә. XX быуаттың 70‑се йылдары башында нигеҙләнгән Гоготовка утары ҡушыла.
## Иҫкәрмәләр
Илмәт

**Илмәт** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 380 кеше.
Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Аҡсәйет): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 7 км

## Тарихы
1795 йыл һәм 1811 йыл араһында Һөйәғошто йылғаһы буйында Илмәт ауылы барлыҡҡа килгән. 5 ревизия ваҡытында ауыл булмағанй. Ә бына 1816 йылғы 7 ревизия ауылда 28 йортта 85 аҫаба башҡорттары йәшәй тип күрһәтә. 1834 йылда  126 ир-ат, 102 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. 1850 йылғы ревизия 37 йортта 141 ир-егетте һәм 154 ҡатын-ҡыҙҙы иҫәпкә алған. Шуларҙан 3 ғаилә яңы барлыҡҡа килгән Сорғолдо ауылына күсеп киткән. Ул ваҡытта ауылда мәсет булған. 1859 йылғы ревизия 65 йортта 196 ир-егет һәм 207 ҡатын-ҡыҙ билдәләгән. 1870 йылда 73 йорт булған. 1920 йылғы Совет халыҡ иҫәбен алыу 113 йортта 565 башҡорт йәшәй тип күрһәтә.

Ауылдың исеме антропонимдан - улус общиналы ерҙәре хужаһы ирәкте башҡорто Илмәт исеменән барлыҡҡа килә.

Шөғөлө тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. 1842 йылда 228 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1024 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни һәр кешегә 8,2 бот. 70-се йылдарҙа тирмән булған. 40 йорттоң һәр береһендә 2,9 ат, 3,4-әр һыйыр, 2,7-шәр һарыҡ, 0,6-шар кәзә тура килә.

Бөтә ауылға 14 умарта һәм 19 солоҡ тура килә. Мәсет эргәһендә 2 «училище», йәғни башланғыс дини мәктәп эшләгән.

## Иҫкәрмәләр
Кәлтәү

**Ҡәлтәү** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 573 кеше.
Почта индексы — 452834, ОКАТО коды — 80250835001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (86 %) йәшәй.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 31 км

## Тарихы
Ҡәлтәү ауылы шул исемдәге йылға буйында урынлашҡан. Ҡырғыҙ-Танып улусының Ҡайпан түбәһендә булған. 1795 йылда ауылда 22 ир-ат һәм 38 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Барыһы ла аҫаба булған. Улар күптән түгел килеп урынлашҡан.  «Был ауылға башҡорттары  төрлө ерҙәрҙән килгән» тигән документ һаҡланған. Әммә барыһы ла Ҡайпан түбәһенә ҡараған. Тимәк, был яңы ауылды төрлө ауылдан килгән ҡайпандар нигеҙләгән. 1811 йылда 62 ир-ат теркәлгән, 1816 йылда — 67 ир-ат, 1834 — 185, 1859 йылда — 236, 1870 — 287, 1920 йылда — барлығы 766 башҡорт йәшәгән. Был ауылдан Түбәнге Ҡәлтәү ауылы бүленеп сыҡҡан. Был ауыл Үрге Ҡәлтәү тип атала башлаған. 1925 йылда Түбәнге Ҡәлтәүҙә 18 хужалыҡ булған.

2002 йылға торошло, ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (“Науруз” татар халыҡ ансамбле), китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәр
* Закиров Ринат Закир улы  (7.07.1947) — хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, банкир. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы, Халыҡтар Дуҫлығы, II дәрәжә Бөйөк Петр, Хаҡас Республикаһының «Хаҡасия алдындағы хеҙмәттәре өсөн» һәм «Изге эштәре өсөн» ордендары кавалеры.
* Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы (1898—1938) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡарҙағош

**Ҡарҙағош**, **Кәрдүгәш**, **Кәрҙәүеш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше.
Почта индексы — 452841, ОКАТО коды — 80250840004.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.

## Ауыл исеме
Ауылда йәшәүселәр Керҙәүеш тип атайҙар. Рәсми исемлектә урыҫсанан кире тәржемә ителеп хаталы алынған.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 19 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡоҙаш): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 43 км

## Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)

## Иҫкәрмәләр
Гәрәбаш

**Гәрәбаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше.

Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860002.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

2002 йылғы йәниҫәпкә ярашлы, ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 47 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Шулған): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 47 км

Гәрәй йылғаһы буйында урынлашҡан.
## Тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Урман-Гәрә улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1750 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынсаса удмурттар нигеҙ һала. 
Урман-Гәрә улусы башҡорттарының 1750 йылғы килешеүе нигеҙендә удмурттар Гәрә йылғаһының үрге ағымында Гәрәбаш исеме менән торамаға нигеҙ һала. Керҙәштәр аҫаба башҡорттарға йылына һәр йорттан 40 тин түләгән. 1795 йылда 65 кеше иҫәпкә алынған. 1816 йылда 89 ир-ат булған. 1834 йылда 250 кеше йәшәгән.  X ревизия ваҡытында 438 удмурт йәшәгән. Улар аҫаба тип күрһәтелгән. 1870 йылғы материал күрһәтеүенсә, ауылда аҫаба башҡорттар ҙа йәшәгән (ул ваҡытта 243 кеше иҫәпләнгән). Удмурттар 269 кеше булған.

1920-се йылда Бөрө кантоны Ҡыҙыл Яр улусы составында 201 йортта 991 кеше йәшәгән типтәр ауылы күрһәтелә.  Типтәр ҡатламына ҡараған мариҙар һәм удмурттар XIX быуат уртаһында кире үҙ этностарына ҡайтҡан.
## Билдәле шәхестәре
* Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы (8.01.1969), театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дубовка (Тәтешле районы)

**Дубовка** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31 кеше.
Почта индексы — 452835, ОКАТО коды — 80250850005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (97 %) йәшәй.
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Балтас): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 49 км
## Тарихы
1925 йылғы иҫәп алыу ваҡытында Дубовка, Танып, Утарйылға ауылдары теркәлмәгән. Был ауылдар һуңыраҡ барыҡҡа килгән.

## Урамдары
* Үҙәк урам ()

## Иҫкәрмәләр
Ҡашҡаҡ

**Ҡашҡаҡ** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 481 кеше.
Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860004.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 47 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Шулған): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Янаул): 45 км
## Тарихы
1795 йылда Мейәшъяҙы (Вәрәз) йылғаһы буйындағы Ҡашҡаҡ ауылында ни бары 30 йорт була, унда тик башҡорттар ғына (136 кеше) йәшәй. VII ревизияла шул уҡ һанда йорттар һәм 109 ир-егет иҫәпкә алына. 62 ихата-хужалыҡта 310 башҡорт йәшәгәнен VIII ревизия күрһәтә. 1850 йылда 60 йортта 370 кеше, 1870 йылда 92 йортта 570 кеше һәм 1920 йылда 219 йортта 1119 башҡорт  теркәлгән.

1842 йылда 310 кешегә 840 бот ҡышҡы һәм 816 бот яҙғы икмәк сәселгән, йәғни бер кешегә 5,3 бот. 1870-се йылдарҙа тирмән дә булған. 1850 йылдағы IX ревизия мәғлүмәттәре буйынса Ҡашҡаҡта йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәренең исемдәрен һанап сығырбыҙ. Был зауряд-яҫауыл Мөхәмәтғәли Күҙәш улы (Ҡуҫаш) Мусеев. Улдары: Мөхәмәтша (уның улы Дәүләтша), Мөхәмәткәрим (уның улы Мөхәмәтсәлим, Мөхәмәтғәлим). Мөсәев Сафарғәли Күҙәш улы, уның улы — Исмәғил. Мөсәйев Мөхәмәтәмин Мусеевтың улы улдары: Мөфәррәх, Мөхәмәттәтиф, Ғабдулфаттах, Мөфтәхетдин, Мөхәммәтсәҙек, Дәүләтбай, Хазиахмет, Ҡорбанғали Кузяшевич Муссев. 

Башҡорт энциклопедияһы 2002 йылға ҡарата ауылда  төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар тип билдәләй.

## Һылтанмалар
* 
## Иҫкәрмәләр
Ҡытҡыйылға

**Ҡытҡыйылға** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше.
Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.
## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 37 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Балтас): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 26 км
## Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).

## Урамдары
* Парк урамы (улица Парковая)

## Иҫкәрмәләр
Мәнәгәз

**Мәнәгәз** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше.
Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (84 %) йәшәй.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 22 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Ҡәлмиәр): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 42 км
## Тарихы
Ауылға XX быуат башында башында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса XIX быуат аҙағанда) Бөрө өйәҙендә Түбәнге Һикеяҙ ауылы кешеләре  Иҫке Һикеяҙ исеме ауылына, шулай уҡ 6 ғаилә Мәнәгәз ауылына, 7 ғаилә Иҫке Илекәй (хәҙерге Балтас районында) нигеҙ һала.

## Ауыл урамдары
* Үҙәк урам ()

## Иҫкәрмәләр
Мәмәтәй

**Мәмәтәй** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 313 кеше.
Почта индексы — 452839, ОКАТО коды — 80250820005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (93 %) йәшәй.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 15 км
* ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бүл-Ҡайпан): 7 км

## Ауыл тарихы
Мәмәтәй ауылы 1831 йылда Ирәкте улусының аҫаба ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Өс йылдан һуң ауылда 14 йорт булған, 67  башҡорт һәм типтәр йәшәгән.
1834 йылғы 7 ревизия буйынса типтәрҙәрҙең исемдәрен билдәле: Байсаҡ Киндәш улы Аҡбашев 46 йәш (уның улдары Вәлиәхмәт, Хәйҙәрша, ағаһв Кинйәбай). Мырҙаҡай Аҡбашев (1779-1842), Мөхәмәтйәндең улы. Әхмәтйән Ғәлиев, Сиразитдин Солтанов (улдары Хәбибулла, Әхмәҙулла). Артабан Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе 10-сы башҡорт кантоны Мәмәтәй ауылында йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеге бирелә.

2002 йылға торошло Мәмәтәй ауылында башҡорттар  йәшәй.  Ауылда башланғыс мәктәп (Иҫке Ҡайпан урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Ҡоҙаш (Тәтешле районы)

**Яңы Ҡоҙаш** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй.
Почта индексы — 452845, ОКАТО коды — 80250865003.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 41 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңғыҙнарат): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 66 км

## Ауыл тарихы
Ҡоҙаш йылғаһы буйында Үрге Ҡоҙаш һәм Түбәнге Ҡоҙаш ауылдары булған. 1738 йылда ошо исемдәге бер ауыл була. Башҡорт ихтилалын баҫтырыу тураһындағы документта Уран, Балыҡсы һәм Ирәкте улустарында йәйелдерелгән халыҡ хәрәкәтен баҫтырыу тураһында әйтелә. Ҡоҙаш ауылынан башҡорт Мөсәли Чапаров 480 баш күтәреүсенән торған отрядҡа етәкселек иткән. 1795 йылда 21  йорт буған (148 кеше) менән Үрге Ҡоҙаш һәм 20 йорттан торған (154 башҡорт) Түбәнге Ҡоҙаш ауылы күрһәтелгән дә инде. 1816 йылда уларҙың беренсеһендә - 241 кеше (39 йорт), икенсеһендә 29 йорт эргәһендә 167 кеше иҫәпләнә.

1834 йылда Үрге Ҡоҙаш ауылында331 кеше, Түбәрге Ҡоҙашта 253 кеше күрһәтелгән.  1850 йылда - беренсе ауылда - 367, икенсеһендә 347 кеше иҫәпкә торған. Ошо уҡ ваҡытта 5 ғаиләнең яңы төҙөлгән Сорғолдо ауылына күсенеүе теркәлгәнн. Бөтәһе лә - башҡорт аҫабалары. 1870 йылда Үрге Ҡоҙашта (96 ихата) 580 кеше, Түбәнге Ҡоҙашта (76 йорт) 491 кеше йәшәгән. Ике биләмәнең дә халҡы, ғөмүмән булмаһа ла, мишәрҙәргә индерелгән. 1920 йылда 196 йортта 1045 башҡорт, 180 йортта 910 аҫаба йәшәгән. Барыһы ла община ерҙәренең хужалары.

Ҡоҙаштарҙың шөғөлө тураһында бер нисә һүҙ. 1842 йылда Үрге Ҡоҙашта  336 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1040 бот яҙғы иген (бер ботҡа - 5,6 бот), Түбәнге Ҡоҙашта 264 кешегә - 840 бот ужым һәм 976 бот яҙғы иген (бер ботҡа 6,9 бот) сәселгән. 1870 йылдаҮрге Ҡоҙашта 3, Түбәнге Ҡоҙашта 4 тирмән булған. Шул ваҡытта Үрге ауылда 52 йорттоң һәр береһенә:  2,7-шәр йылҡы малы,  3,1 һыйыр малы, 2,6 һарыҡ,  1,7 кәзә; Түбәнге ауылда 50 йортҡа 2,4 йылҡы малы, 3,0 һыйыр, 2,8 һарыҡ, 1,5 кәзә йорт тура килгән.

Айырым хужалыҡтар умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгән. Үрге ауылда бөтә ауылда 16 умарта һәм 15 солоҡ булған, Түбәнгеһендә  6-шар умарта һәм солоҡ.

1834 йылғы һәм 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ике ауыл бер конфессияла булған, ике ауылда ла мәсет буған.

XX быуат башында ике ауылдан бүлендек ауыл барлыҡҡа килә, ул Яңы Ҡоҙаш ауылы тип атала. Ул ваҡытта 30 йорт булған.  1920 йылда 141 башҡорт йәшәгән.
## Иҫкәрмәләр
Бәләкәй Бәлзүгә

**Бәләкәй Бәлзүгә** (; икенсе атамалары *Садов*, *Бәлзүгә*) — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 246 кеше булған.
ОКАТО коды — 80250855003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (99 %).
## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 15 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Тәтешле): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 40 км
## Ауыл тарихы
1920 йылғы иҫәп ауыу ваҡытында түбәндәге тораҡ пункттар теркәлгән:  Юда (95 йортта 497 удмурт йәшәй), Петропавловка (64 йортта 378 урыҫ йәшәй), Ивановка (5 йортта 35 рус йәшәй), Бәләкәй Бәлзүгә (Садовка) (75 йортта 385 удмурт йәшәй).

## Билдәле шәхестәре
* Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы (16.02.1946—12.10.1998), рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1970 йылдан — Ижевскиҙа нәшер ителгән «Дась лу!» («Әҙер бул!») гәзите рәссамы, 1990—1998 йылдарҙа Удмурт дәүләт университеты уҡытыусыһы, профессор (1996). РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1991), Удмурт Республикаһының халыҡ (1996) рәссамы. Удмурт АССР‑ының Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.     
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4  

## Һылтанмалар
*
Яңы Ҡайпан

**Яңы Ҡайпан** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 485 кеше.
Почта индексы — 452848, ОКАТО коды — 80250820002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (93 %).

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 9 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бүл-Ҡайпан): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 20 км
## Тарихы
Яңы Ҡайпан ауылына Себер даруғаһы Ҡыр‑Танып улусы Ҡайпан аауылы  башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалына, яҙма сығанаҡтарҙа 1758 йылдан алып билдәле.

1758 йылда Ҡайпан исемле ике ауыл бар: Иҫке һәм Яңы Ҡайпан. 1795 йылда өс ауылдың бөтәһе лә 5 ревизияла  теркәлгән. Ул саҡта ауылдың төп ауыл Иҫке Ҡайпан тип аталыуы билдәле. Иҫке Ҡайпанда 38 йортта 55 ир-ат һәм 50 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Бында Өфө провинция канцелярияһының 1747 йылдың 24 июнендәге указы нигеҙендә типтәрҙәр ҙә килеп төпләнгән. Бөтәһе 1834 йылға 4 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ булған. Артабан был ауылдағы типтәрҙәр Яңы һәм Бүлеғарт Ҡайпан ауылына күсеү сәбәпле иҫәпкә алынмаған. 1834 йылда Иҫке Ҡайпанда 30 йортта 10-сы кантон составында 113 башҡорт һәм 1-се кантонға буйһонған 164 башҡорт йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Соҡор

**Яңы Соҡор** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 98 кеше.
Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810006.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (94 %) йәшәй.
## Географик урыны
Әри йылғаһы (Беүә йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан ауыл.
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Аҡсәйет): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 15 км

## Ауыл тарихы
Ауылға 18 быуат аҙағында Бөрө өйәҙе Ирәкте улусы Соҡор ауылы (хәҙерге Иҫке Соҡор ауылы) башҡорттары ерҙәрендә нигеҙ һалына.,  1775 йылға тиклем ауыл иҫәпләнмәй. Яңы Соҡор ауылы исеме үк белдереп тора.  1795 йылғы ревизия ауылда 8 йортта 20 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ йәшәй тип теркәгән. Халыҡтың һәммәһе лә аҫаба башҡорт булған. Ауыл киләсәктә лә бер милләтле халыҡ булып һаҡланған. Мәҫәлән, 1811 йылда - 39, 1816 йылда - 45, 1834 йылда - 87, 1850 йылда - 105, 1859 йылда - 171, 1870 йылда - 206, 1920 йылда 482 башҡорт йәшәгән.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Иҫкәрмәләр
Яңы Ирәкте

**Яңы Ирәкте** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше.
Почта индексы — 452841, ОКАТО коды — 80250840005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (100 %) йәшәй.
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 23 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡоҙаш): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 47 км

## Тарихы
Иҫке Соҡор ауылынан бер төркөм кешеләр айырылып сығып һәм Яңы Ирәкте йәки Соҡор ауылын нигеҙләй. Был хәл XX быуат башында була. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙа 34 йорт хужалығы булған 161 башҡорт теркәлгән.
## Урамдары
* Үҙәк урам ()
## Иҫкәрмәләр
Яңы Тәтешле

**Яңы Тәтешле** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 550 кеше.
Почта индексы — 452838, ОКАТО коды — 80250855001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (82 %) йәшәй.
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 35 км

## Ауыл тарихы
1843-1858 йылдар араһында Яңы Тәтешле ауылы барлыҡҡа килә. Яңы ауылда йәшәүселәр шул уҡ исемле башҡа ауылдарҙан күсеп килгән. 1859 йылда 31 ихатаға 209 кеше тура килгән. 1920 йылда 144 йортта 795 удмурт һәм башҡорт йәшәгән.

Ауылдың бер класлы земство училищеһы булған. 1908-1909 уҡыу йылында 21 бала белем алған, уларҙың 15-е киләһе бүлектәргә күсерелгән, өсәүһен икенсе йылға ҡалдырғандар.

2002 йылға торошла ауылда удмурттар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (“Шулдыр жыт” удмурт халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар; удмурт тарихи‑мәҙә­ни үҙәге эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Сәүкияҙ

**Сәүкияҙ** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 249 кеше.
Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (81 %) йәшәй.
## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 20 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Ҡәлмиәр): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 40 км

## Урамдары

* Киров урамы ( улица)
* Йәштәр урамы ( улица)
* Туҡай урамы ( улица)
*  урам ( улица)

## Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
## Һылтанмалар
### 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары
* Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Старый Шардак, Бирский уезд, Верхняя Татышлинская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2163 

## Иҫкәрмәләр
Һәүәләй (Тәтешле районы)

**Һәүәләй** () — Башҡортостандың Тәтешле районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше.
Почта индексы — 452844, ОКАТО коды — 80250805002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (99 %) йәшәй.
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Тәтешле): 52 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Аҡбулат): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 62 км

## Ауыл тарихы
Һәүәләй ауылы беренсе тапҡыр 1718 йылғы һәм 1729 йылғы сығанаҡтарҙа телгә алына. Уның исеме антропонимдан алынған. Һәүәләй исеме боронғо замандарҙа һирәк түгел. Әммә тәүге төпләнеүсе Һәүәләй яҙылған сығанаҡтар буйынса билдәһеҙ. Әммә билдәле ауылдарҙың барыһы ла тиерлек билдәле община ағзаларының, дин әһелдәренең һәм башҡа абруйлы кешеләрҙең исемен йөрөтә. Һис шикһеҙ, Һәүәләй шундай кеше булған. Уның улы ла билдәле булған. 1747 йылда Ҡазан даруғаһы Ирәкте улусы башҡорттарынан Рямғол Һәүәлиев титуллы кәңәшсе Д. Л. Реутовҡа Минзәлә өйәҙендә урынлашҡан Ыҡ йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн һата. Адресы: Баҡрай күле, Шүрән, Әнәбәкйылға йылғаһы, Тәүбурун тауы. Үрҙә әйтелеүенсә, Уҫы һәм Үҙән даруғалары ирәктеләре Ыҡ йылғаһының һул ярында уртаҡ аҫабалыҡҡа эйә булған. Рәмғол Һәүәлиев Һәүәләй ауылына тәүге төпләнеүсе булған.

1795 йылда 9 йортта 47 кеше йәшәгән, 1865 йылда 82 йортта — 455 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мөгәзәй теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр