open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ураҙбаев Насир Рафиҡ улы

**Ураҙбаев Насир Рафиҡ улы** (3 апрель 1902 йыл — 31 ғинуар 1981 йыл) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1941—1946 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1946—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. 1951 йылдан СССР урман һәм ҡағыҙ сәнәғәте министры урынбаҫары, 1953 йылдан — Урман сәнәғәте министрлығының идаралыҡ начальнигы; 1955—1962 йылдарҙа «Башлес» ағас әҙерләү комбинаты начальнигы. СССР-ҙың дүртенсе, РСФСР-ҙың икенсе һәм Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике Ленин (1944, 1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1948) ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Насир Рафиҡ улы Ураҙбаев 1902 йылда Өфө губернаһының Үтәк ауылында крәҫтиән Рафиҡ Вәхит улы Ураҙбаев ғаиләһендә тыуған.
1919 йылда Ҡарамыш өйәҙ башҡарма комитетында эш башҡарыусы булып хеҙмәт юлын башлай, аҙаҡ сәркәтип, өйәҙ үҙ-ара ярҙам комитеты рәисе, Красноусольск районының Яңғыҙ ҡайын ауылында волисполком президиумы сәркәтибе, Стәрлетамаҡ китап сауҙаһы ваҡытлы матбуғат бүлеге етәксеһе.
1925 йылда Насир Рафиҡ улы Өфө урман техникумына уҡырға инә, техникумды тамамлағас урман хужалығы мөдире, Йылайыр леспромхозы директоры, «Южураллес» тресында инспектор һәм инспекция етәксеһе булып эшләй.
Н. Р. Ураҙбаев 1933 йылда Бөрйән леспромхозы директоры итеп тәғәйенләнә. 1935 йылда Насир Рафиҡ улы В. В. Куйбышев исемендәге Архангель сәнәғәт академияһына уҡырға инә. 1939 йылда академияны инженер-технолог һөнәре буйынса бик яҡшы билдәгә тамамлай, БАССР-ҙың урман сәнәғәте баш инженеры, нарком урынбаҫары булып эшләй.
1941 йылда ВКП(б)-ның урман сәнәғәте буйынса Башҡортостан обкомы сәркәтибе булып һайлана, ә 1943 йылда — партия обкомының өсөнсө сәркәтибе.
1946 йылдан алып 1951 йылға тиклем Н. Р. Ураҙбаев Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәисе булып эшләй.

1951 йылда уны Мәскәүгә күсерәләр. Мәскәүҙә ул СССР урман хужалығы министры урынбаҫары, аҙаҡ СССР урман хужалығы Министерствоһының ағас сеймалы базаһы идаралығының етәксеһе була.

1955 йылдан алып 1962 йылда пенсияға киткәнсе Насир Рафиҡ улы «Башлес» ағас әҙерләү комбинаты етәксеһе булып эшләй..

Н. Р. Ураҙбаев СССР-ҙың дүртенсе, РСФСР-ҙың икенсе һәм Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты итеп һайлана

1981 йылдың 31 ғинуарында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Ленин ордены, 
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* миҙалдар.
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Ғаиләһе
Улы Ураҙбаев Булат Насир улы (1949—2011) — тележурналист, матбуғат эшмәкәре, сәйәсмән.

## Хәтер
Өфөлә Н. Р. Ураҙбаев йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, ә тыуған ауылында мәктәп уның исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.knowbysight.info/UUU/12388.asp
* http://utjak-gaf.ucoz.ru/index/nasyr_urazbaev/0-18
Икен мәмерйәһе

**Икен мәмерйәһе ** (**Икиньская пещера**, **Икен** — Икен йылғаһы исеменән алынған. Башҡортостан Республикаһы Архангел районында Бурғаз тауы ҡатламында урынлашҡан.

Мәмерйәгә иң яҡын тораҡ 25 км йыраҡлыҡта ятҡан Икен ҡасабаһы хәҙер Сухая Атя тип атала (шулай уҡ, Ашин ЛХК-ың Икен урман пункты).

Оҙонлоғо- 333 м, тәрәнлеге- 12,5 м; бейеклеге 11 метрҙан 0,5 м араһында тирбәлә, киңлеге от 23 метрҙан 0,5 метрға тиклем.

Арҡыры киҫеме күпселектә арка формаһында, түбәһе көмбәҙ, иҙәне горизонталь һәм ҡырсынлы, ваҡ ташлы балсыҡтан.

Мәмерйәне төҙөгән тау тоҡомдары булып һоро эзбизташ тора. Эсе арҡырыһы 1 м тирәһе йыуанлыҡҡа еткән сталактит, сталагмиттарға бик бай.

Шулай уҡ, кальцит таштар, кальцит шарлауыҡтар менән ағас һындар күп.

Мәмерйә эсенә Бурғаз тауының төньяҡ- көнбайыш битләүендәге тау-таш өйөмдәре араһындағы ике тишем хеҙмәт итә. Улар сама менән 23 метр бейеклектә урынлашҡан. Ауыҙындағы ҡуйы үлән менән аша саҡ-саҡ ҡына күренә.

Һүл яҡтағы мәмерйә ауыҙының ҙурлығы — 0,55×0,8 м, уңдағыһыныҡы — 1×0,45 м. Икеһе аша ла мүкәйләп кенә (дүрт аяҡлап) инеп була.

Мәмерйә киң йәмәғәтселеккә 1964 йылдан билдәле була башлай. Шул мәлдән күпләп туристар килә башлай. Хәҙер унда алып барған тимер юл эшләмәй.

## Һылтанмалар

*  Икеньская пещера (Икиньская) 
* Дубовик В. Н. Об охране пещерных биогеоценозов// Вопросы географии, экономики, краеведения Челябинской области. Сб. статей. Челябинск, ЮУКИ, 1972. С. 130—133 http://pro-speleo.ru/_ld/3/306__1P.doc
* Фотографии Икеньской пещеры
Миһеле (күл)

**Миһеле** — Башҡортостандың Учалы районындағы күл. Миндәк йылғаһы бассейынына ҡарай.

Күл Учалы районы Миндәк ауылы янында ята.

## Тасуирлама
Күл өҫтө майҙаны 2,6 км², оҙонлоғо 1,7 км, уртаса киңлеге 1,5 км, уртаса тәрәнлеге 3,6 м (максималь 5,3 м), һыу күләме 9,4 млн м³, һыу йыйыу майҙаны 12 км².

## Составы
Тектоик күл, ордовик (перидотит), урта һәм өҫкө девон (эффузив, саҡматаш), карбон (терриген‑карбонатлы ҡатламдар, диорит), неоген һәм дүртенсел система (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән, соҡоро һуҙылған. Тымыҡ күл, төньяҡ яры буйлап Табылғашты йылғаһы аға. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы сөсө. Күл эвтрофлы, үтәләй туңыусан. Көньяҡ һәм төньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш һәм көнсығышы — текә.

## Ландшафт
Ландшафы ҡайын урманынан һәм болонло далаларҙан тора. Яр буйында ат ҡуҙғалағы, күл ҡамышы, юл япрағы, ябай ҡамыш һ.б. үҫә. Күлдә алабуға, карп, суртан, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.

## Сығанаҡтар
Саруа (күл)

**Саруа күле** Башҡортостан Республикаһының Нуриман районының үҙәге Ҡыҙылъяр (Красная Горка) ауылынан 30 км алыҫлыҡта, Саруа ауылы янында урынлашҡан. Унан шул уҡ исемдәге йылға ағып сыға. 1965 йылда күл «тәбиғәт ҡомартҡыһы» тип иғлан ителгән.

## Барлыҡҡа килеүе
Убылған карст соҡороноң ауыш каналы төбөндә (Һәүлә йылғаһы ҡоя) урынлашҡан воклюз тибындағы һыу сығанағынан барлыҡҡа килгән. Аҫҡы пермдең һаҡмар һәм әртә ярустары тоҡомдарында формалашҡан; соҡоро һуҙылған, уйһыу. Ағып ятыусы күл. Көнсығыш ярҙары текә, таулы, урман менән ҡапланған, көнбайышы — тигеҙ, асыҡ туғай.

## Ландшафт
Тирә—яҡ ландшафы киң япраҡлы—ҡара ылыҫлы урмандан тора. Күлдә Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән европа бәрҙеһе йәшәй

Уны халыҡ йылға башы, ҡаран тип тә йөрөтә. Тәрәнлеге 38 метрғаса етә.

## Сығанаҡтар
* http://www.tour102.ru/index.php?catalog=ozera&go=sarva

## Һылтанмалар
* Саруа күле — Башҡорт энциклопедияһы
Абыҙгилдин Абрек Әмир улы

**Абыҙгилдин Абрек Әмир улы** (1 март 1937 йыл — 24 декабрь 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы (2009). Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2002). Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Татарстан Республикаһының Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы (1974).

## Биографияһы
Абрек Әмир улы Абыҙгилдин 1937 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Баймаҡ эшселәр ҡасабаһында тыуған. Әсәһе — Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы (1916—1994).

1970 йылда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай (педагог К. А. Тутеволь).

1970 йылдан Ҡазанда йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Татарстан Республикаһының Рәссамдар союзы идараһы рәйесе вазифаһын биләй.

Эштәрендә аллегориялар телен, символиканы киң ҡуллана. Әҫәрҙәренә аныҡлыҡ, һығылмалылыҡ, буяуҙар байлығы, тасуирлау сараларының төрлөлөгө хас.

## Төп эштәре
«Һабантуй» (1970—2001), «Сәскәләр һәм ҡатын-ҡыҙҙар» (1981—1985), «Шәрәләр» (1994), «Кентаврҙар» (1974—1995) тигән әҫәрҙәр циклдары, «Дәүерҙәр һәм кешеләр» триптихы (1985—1992), «Аҡыл хакимдары» монументаль композицияһы (1991—1996); дингә һәм мәҙәни йолаларға арналған әҫәрҙәр циклдары.

Портрет жанрында ла ижад итә: «Сәнғәт белгесе М. А. Алпатов», «Г. фон Караян» (икеһе лә — 1987), «И. И. Дилмөхәмәтов», «Б. Урманче» (икеһе лә — 1989), «Дәрдмәнд» (1997), «С. Ғөбәйҙуллина» (1998) һ. б.

Абрек Абыҙгилдин Ҡазанда биналарҙың стеналарын биҙәү менән шөғөлләнә: «Революция» (1972—73, Йәштәр үҙәге), «Мода тарихы» (1975, Мода йорто) һ.б.

Рәссамдың әҫәрҙәре Башҡортостан дәүләт художество музейы, Татарстан Республикаһының рәсем сәнғәттәре дәүләт музейы (Ҡазан) коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
Шәхси күргәҙмәләре: Ҡазан (1994, 1995, 1997, 2000, 2007, 2009), Өфө (2000, 2009).

1968 йылдан — күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы, 1992 йылдан — халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Художестволар академияһының көмөш миҙалы
* Рәсәй Художестволар академияһының алтын миҙалы (2012)
* Художестволар академияһының мөхбир ағзаһы (2008)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2002)
* Татарстан Республикаһының Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997)
* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986)

## Рәссам тураһында
* Мостафин С. Атай ҡушҡан мәғәнәле исем. «Башҡортостан» гәзите, 2017, 2 май.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/185/Абзгильдин
* http://www.akbarsgallery.ru/painter/painter.php?id=2237
* http://www.bashkortostan.ru/news/34555/
Төньяҡ Үләнде

**Төньяҡ Үләнде** — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәһендәге күл.

## Мәғлүмәт
Күл Урал йылғаһы бассейынына ҡарай. Әбйәлил районы Үләнде ауылы янында ята. Күл өҫтө майҙаны 3,0 км², оҙонлоғо 2,2 км, уртаса киңлеге 1,3 км, уртаса тәрәнлеге 1,5 м (максималь — 3,5 м), һыу күләме 4,8 млн м³. Тымыҡ күл. Һыуы тоҙло. Һыуы ҡышын үтәнән үтәгә туңа.

Йылайыр свитаһының грауваккаларында һәм карбон габбродиабаздарында барлыҡҡа килгән; соҡоро табаҡ һымаҡ. Һыу кимәленә юғары тирбәлеү амплитудаһы хас. Ҡатнаш, башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк, көнсығыш һәм көнбайышы — ҡалҡыу. Ҡоролоҡ йылдарында һаҙлана.

## Ландшафты
Тирә‑яҡ ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡайын урманынан һәм ҡара болон тупрағындағы болонло далаларҙан тора. Яр буйын күл ҡамышы, күрән, таръяпраҡ екән, ябай ҡамыш һ.б. менән ҡаплаған, күлдә ҡымыҙлыҡтар, йөҙөп йөрөгән һыу үләне, теҙмәяпраҡ һыу үләне һ.б. үҫә. Аҡбаш сыпҡай, көйөлдө, күл аҡсарлағы, сумғыс өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.

## Һылтанмалар
* Төньяҡ Үләнделә Юр осоро паркы
* Күлдәрҙә балыҡ тотоу

## Иҫкәрмәләр
Арыҫланов Һаҙый Мөхәмәҙи улы

**Арыҫланов Һаҙый Мөхәмәҙи улы** (29 март 1925 йыл — 21 август 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, «Стерлитамакский рабочий» гәзитенең баш мөхәррире (1966—1990). Экология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр авторы.

СССР Журналистар союзы ағзаһы (1957). СССР Журналистар союзы премияһы лауреаты (1975). РСФСР-ҙың (1979), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).

## Биографияһы
Һаҙый Мөхәмәҙи улы (Ғәди Мөхәмәт улы) Арыҫланов Стәрлетамаҡ медучилищеһын тамамлай

Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (1985). Фронт тураһында иҫтәлектәр баҫтыра, улар хаҡында яҙыусы Виктор Астафьев хатлашҡан саҡта былай ти: «К*үңелдәргә үтеп инерлек, дөрөҫ, ялтырауыҡһыҙ әҫәрҙәрегеҙ талантығыҙҙан ғына түгел, ә һыҙландырып, һуғыш тураһында бөтәһен дә әйтеү теләген ҡуҙғытып, Һеҙгә ҡаҙалып торған шул шырауҙан да ул…* *Һеҙ — халыҡтың выжданы, ә ул бик тә кәрәк, айырыуса хәҙер*».

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Этҡол ауылы (хәҙер Ишембай районы) участка дауаханаһының етәксеһе була, ауырыуҙарға медицина хеҙмәте күрһәтеүгә, туҡландырыуға һәм уларҙың хәл-торошона бик иғтибарлы була.

1951 йылдан КПСС ағзаһы. КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Юғары партия мәктәбен тамамлай (Мәскәү, 1966).

1955—1966 йылдарҙа — «Стерлитамакский рабочий» гәзитенең партия тормошо бүлеге мөдире, 1966—1990 йй. — был гәзиттең баш мөхәррире.

## Хәтер
1998 йылда Башҡортостанда Һаҙый Арыҫланов иҫтәлегенә «Башҡортостан экологияһы» тигән йыл да тапшырылыусы журналистик премия булдырыла, ул тирә-яҡ мөхит темаһына яҙылған публикациялар өсөн бирелә.

2005 йылда Стәрлетамаҡтағы бер урамға Арыҫланов исеме биреләа

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Журналисты республики помнят Гадия Арсланова
* *Мавлида ЯКУПОВА* — Имя, которое всегда с нами , Газета «Республика Башкортостан» № 58 от 30 марта 2005 г.
Абҙан шарлауығы

**Абҙан шарлауығы ** (*Асы шарлауығы *) — Инйәр йылғаһы янында (Урал алды), Илаҡташ (Һейгәкташ) ҡаяһынан ағып сыға. Башҡортостан Республикаһы Архангел районында урынлашҡан. 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Бейеклеге 6 метр.

Туристик йәһәттән һәм фәнни яҡтан билдәле урын

## Географияһы

Архангел районының Абҙан һәм Асы ауылдары араһында, һуңғыһынан 1,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Атамалары шул ауылдар исеменән алынған. Тәбиғәттең саф һау һәм таҙа һыу өсөн туристар үҙ иткән ифрат күркәм бер мөйөшө. Ысынлап та, шарлауыҡтың һыуы тап-таҙа һәм тәмле.

Инйәрҙең таш менән ҡапланған һөҙәк яры өҫтөнә, мең төрлө нурҙар уйнатып, алты метр самаһы бейеклектән бәләкәй генә шарлауыҡ ағып төшә.

Асы шарлауығын урыҫ теленә «Зеркальный», йә иһә «Ирҙәрҙең күҙ йәше» тип тә тәржемә итәләр. Сөнки алтмышынсы йылдар уртаһына тиклем шарлауыҡ булмаған. Бейек ҡаянан һыу тамсылап ҡына торған. Ошонан сығып, халыҡ төбәкте «Һейгәкташ» тип тә йөрөткән. Ваҡыт үтеү менән һыу юлы нығыраҡ асыла барып, шарлауыҡ хасил булған.

Тәбиғәттең үҙ ҡанундары: шарлауыҡ айырыуса яҙ гөрләп аға, ә йәйен, һыу кәмегәс, ҡая буйлап сөбөрләй. Таштар еүешләнеп, ялтырап торғанға, уны «Көҙгөлө шарлауыҡ» тип тә атағандар.

«Илаҡташ» карбонат тау тоҡомдарынан тора. Еүеш мүк менән ҡапланған. Шарлауыҡ тауҙың Инйәргә төшкән көньяҡ битләүендә, урманлы текә ҡаяһында урынлашҡан. Төньяҡ битләүе һөҙәк, дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Йәйгеһен еләк ныҡ уңа.

Йәйен шарлауыҡ тапҡырында йылға тәрән түгел, уны кисеп тә үтәләр. Шарлауыҡ төшкән урында  сумып сығырға мөмкин.

## Атамаһы

* Абҙан шарлауығы (Абҙан ауылы исеменән)
* Асы шарлауығы (Асы ауылы исеменән)
* «Көҙгөлө шарлауыҡ» (йәйгеһен таштары еүешләнеп көҙгө кеүек ялтырап торғанға)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.ykoctpa.ru/oledon/voyages/blizhnie-vylazki/zerkalnyj-vodopad/
* http://bashturist.ru/data/print.php?id=256&s=3
* http://www.ufaphoto.ru/album/data/p28929;jsessionid=76EBD30B1133B965BB41E5FAA01595F8  фото
* http://bashturizm.ru/katalog/sport/vodopady/vodopad-abzanovskij-assinskij-zerkalnyj.html фото, описание
* Описание и фото водопада
* http://www.geomem.ru/mem_obj.php?id=12948
Ҡарағай шифаханаһы

**Ҡарағай шифаханаһы** — балнеология шифаханыһы, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы эргәһендә урынлашҡан.
Дёмин Юрий Сергеевич

**Дёмин Юрий Сергеевич** (23 май 1940 йыл — 13 ноябрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Юрий Сергеевич Дёмин 1940 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының  Булгаков ауылында тыуған. 
  
1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1965 йылда Силәбе политехник институтты тамамлай.

1965 йылдан хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының Башавто идаралығының 2-се йөк автохужалығында башлай. Бында ул баш инженер булып эшләй.

1968—1969 йылдарҙа — «Оргтехстрой» тресы төҙөлөшөндә транспорт эшен ойоштороу бүлеге етәксеһе.

1969—1970 йылдарҙа — «Башкирстройтранс» тресының 1-се автобазаһы баш инженеры.

1970—1975 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитеты сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы.

1975—1887 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитетының икенсе сәркәтибе.

1987—1990 йылдарҙа — Киров район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.

1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары.

1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы рәйесе.

1995 йылдан пенсияға киткәнсе Юрий Демин Башҡортостан Республикаһының Хеҙмәт, халыҡты эш менән тәьмин итеү һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары — министрлыҡтың Халыҡты эш менән тәьмин итеү идаралығы етәксеһе, артабан «Газ-сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары булып эшләй.

Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙҙары 
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://bashinform.ru/news/225329/
Яманйылға (йылға)

**Яманйылға**  — Нуриман районы биләмәһендә ағыусы йылға. Ҡариҙел ҡушылдығы. Оҙонлоғо 47 км. Бассейн майҙаны -  721 км²

Атамаһы яман тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.

Дөйөм оҙонлоғо 60 км, шуның 40 км ер аҫтынан аға.
Дәүләт тарафынан һаҡлана.

## Һүрәтләмә

Йылға бассейны көслө карст туҡланыуы ала. Йырҙаның карст ултырмалары төрлөсә: буранка һымаҡ, ҡаҙандар, упҡындар, срҡорло ямдар. Яр буйлап һыу аҡмаған йырындар, сағылдар, ҡоро үҙәндәр күп. Йылғаға бик күп ваҡ йылғалар, карст шишмәләре һәм күлдәре ағып төшә.  

Тамағында өҫкө протрезой ҡомлоҡтары зонаһы үҫешкән. Башынан 8 км үткәс, карбонат тоҡомдары  таралыуы зонаһына барып тоташа. Йылға ер аҫты йырҙаһына - карст каналына күсә. Ул 40 м тәрәнлектә ята..

Артабан ул 40 км дауамында карст юлдарынан аға. Тамаҡҡа 16 км етәрәк ер өҫтөнә сыға.
Яманйылғаға  уң яҡтан Түбә шишмәһе ҡушылғас, һыу ҡапыл арта төшә.

Яр буйлап бер нисә кеше йәшәмәгән ауыл бар: Матур Аҡлан, Урау Йырын, Түбә һ.б. Ә Йылға тамағында урынлашҡан Яманйылға Тамағы  ауылында кешеләр йәшәй.

## Йылғаның хәҙерге торошо
Йылғаның тулылығы миҙгелдәрҙең нисек килеүенә бәйле. Яҙғыһын ул тулы һыулы була.

Йылғаның экологик хәле ҡәнәғәтләнерлек.

Һыуы механик һәм бактерицид яҡтан таҙартылып, ҡулланыу баҙарына сығарыла. Уның 1 литрҙағы составы түбәндәгесә:
* Кальций 40 мг-дан артмай
* магний — 20 мг-дан артмай
* Тимер — 0,089 мг-дан артмай
* Фтор — 0,53 мг-дан артмай
* Калий — 0,19 мг-дан артмай
* Селен — 0,01 мг-дан артмай
* Көмөш — 0,023 мг-дан артмай
* Дөйөм минераллылыҡ — 400 мг-дан артмай
* Һыуҙың дөйөм ҡатылығы — 2,5 мг-экв артыҡ түгел
* РН — 7,92
* Ирегән кислород — 8,0 мг/дм³

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Заликин Александр Тарасович

**Заликин Александр Тарасович** (1893—1953, Серпухов ҡалаһы) — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1937—1939), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе (1938—1939).

## Биографияһы
Заликин Александр Тарасович 1893 йылда Мәскәү губернаһының Серпухов ҡалаһында тыуған.

1912 йылдан — РСДРП(б) ағзаһы. Флотта (1914—1918) һәм армияла (1020—1921) хеҙмәт иткән.

1921—1924 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында, ә 1926—1927 йылдарҙа — ЦК ВКП(б) эргәһендәге марксизм-ленинизм курсында уҡый.

Эш урыны:1918 — 1919 йылдарҙа — Елизаветградта (Херсон губернаһы) урындағы власты ойоштороу буйынса инструктор, 1920—1921 йылдарҙа — Серпухов өйәҙенең халыҡ мәғариф бүлеге мөдире (Мәскәү губернаһы), 1924—1926 йылдарҙа — ЦК РКП(б) — ВКП(б)-ның сит ил ячейкаһы Бюроһы яуаплы сәркәтибе, 1927—1930 йылдарҙа ЦК ВКП(б)-ның Пропаганда эше төркөмө етәксеһе (Һамар, Кемерово), 1930 — мәҙәниәт һәм ЦК ВКП(б)-ның ленинизмды пропагандалау Бүлеге мөдиренең ярҙамсыһы, 1933 — ЦК ВКП(б)-ның мәҙәниәт-пропаганда Секторы мөдире, 1933—1934 — СССР-ҙың игенселек һәм малсылыҡ совхоздарының Халыҡ комиссариаты Сәйәси идаралығы башлығы урынбаҫары, 10.2.1934 — ЦК ВКП(б) эргәһендәге партия контроле Комиссияһы ағзаһы, 1934—1936 йылдарҙа — ЦК ВКП(б) эргәһендәге партия контроле Комиссияһының Ауыл хужалығы төркөмө етәксеһе урынбаҫары, 1936—1937 йылдарҙа — ЦК ВКП(б)-ның Силәбе өлкәһе буйынса партия контроле Комиссияһы вәкиле, 6.10.1937 — 12.6. 1938 йылдар — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты 1-се сәркәтибе бурысын башҡарыусы, 17.6.1938 — 1.1939 йылдар — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты 1-се сәркәтибе, 25.7.1938 — 1939 йыл — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы рәйесе, 1939—1940 йылдарҙа — СССР-ҙың ит һәм һөт сәнәғәте Халыҡ комиссариатының Баш сусҡасылыҡ башлығы, 1940 йылдан — «Пятилетка» совхозы (Мәскәү өлкәһе) директоры, 1942 йылдан — Сусҡасылыҡ тресты (Мәскәү) идара итеүсеһе.

## Һылтанмалар
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991
*
Антониу Гутерреш

**Анто́ниу Мануэ́л ди Оливе́йра Гуте́рреш** (; 30 апрель 1949 йыл) — Португалия сәйәсмәне, Португалия социалистик партияһы генераль сәркәтибе (1992—2002), Португалия Республикаһының премьер-министры (1995—2002), Социнтерн рәйесе (1999—2005), Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары (2005—2015). 2016 йылдың 7 апреленән — Португалия дәүләт кәңәшсеһе. 2016 йылдың 5 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретары вазифаһына һайлана (вазифаны 2017 йылдың 1 ғинуарынан үтәй башлай).

## Биографияһы
Антониу Гутерреш Португалияның баш ҡалаһы Лиссабонда 1949 йылда тыуған. Юғары техник институтын тамамлай, 1973—1975 йылдарҙа шул институтта уҡыта һәм ҡайһы бер йәштәр католик хәрәкәттәре менән бәйләнеш тота. 1974 йылдан — Португалия социалистик партияһы ағзаһы, 1992—2002 йылдарҙа — партияның генераль сәркәтибе.

1995—2002 йылдырҙа Португалия Республикаһының премьер-министры вазифаһын башҡара.

2005—2015 йылдарҙа Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары булып эшләй. Португал теленән башҡа, испан, француз һәм инглиз телдәрен белә.

## Шәхси тормошо
1972 йылда Луиза Амелии Гимарайнш и Мелоға өйләнә, ул яман шеш ауырыуынан 1998 йылда вафат була. Был никахта Гутеррештың ике балаһы була. 2001 йылда Катарина Маркеш де Алмейда Ваш Пинтуға өйләнә, был никахта тәрбиәгә алынған ул үҫтерәләр.

## Иҫкәрмәләр
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы

**Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы **— Урал алды тигеҙлегендә урынлашҡан, Ағиҙел, Кама, Волга йылғаларына ҡойоусо һул ҡул ҡушылдыҡтарҙың 480 м бейеклектәге һыу айырғыс ҡалҡыулығы. Тигеҙһеҙ ҡалҡыулыҡлы плато.

## Географияһы
Ағиҙел, Кама һәм Волга йылғаларының һул ҡушылдыҡтарына 480 м бейеклегендәге һыуайырғыс барлыҡҡа килтерә. 
Ағиҙел йылғаһының үрге ағымынан Ашҡаҙарҙың түбәненә тиклем һуҙылған. Кама йылғаһынан Урал тауҙарына (Күмертау ҡалаһы яғына) ҡарай 400 км арауыҡта ята. 
Битләүҙәре тигеҙлектәргә текә килеп төшө. Нәк дәү бастион кеүек. Бейеклектәре диңгеҙ кимәленән Бөгөлмә эргәһендә 370 м-ҙан Бәләбәй ҡалаһы янында 420 м-ға етеп тора. 
Дим йылғаһы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығын икегә бүлеп үтә. Димдең уң яҡ ярынан ҡалҡыулыҡтың Стәрлебаш-Федоровка өлөшө ята. Бында уртаса бейеклек 300-400 м араһында тирбәлә. 
Көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә, Урал тауҙарына ҡарай бейеклек арта бара. Миәкә һәм Стәрлебаш райондары сигендә ятҡан Смородиновка ауылы эргәһендә 461 м-ға еткән урын бар. Стәрлебаш ауылы янында бейеклек 480 м -ға етә. 

Ҡалҡыулыҡ эзбизташтан, алевролиттан, мергелдән, балсыҡтан һәм ҡомташтан тора. Карст ҡатламында убылған ерҙәр, упҡындар, мәмерйәләр бар. Ҡайһы бер мәмерйләрҙең диуарында боронғо һүрәттәр табылған. 

Ландшафт башлыса урманлы даланан һәм даланан тора. Үҫемлектәр донъяһы бай.
 
Биләмәнең сирек өлөшөн урмандар алып тора (имән, йүкә, ҡайын, уҫаҡ). Урмандар күпселектә өс яруслы. Беренсе ярусты имән менән йүкә биләй. Икенсе яруста сәтләүек ҡыуағы, йәш имәндәр һәм өсөнсөһө - үләндәр. 

Ғәҙәти урман үләндәре янында дала үләндәренән ер сәтләүеге лә осрай. Урыны менән яҫы япраҡлы ағастар менән ылыҫлы ағастар ҡушылған урмандар бар. 
Ҡылғанлы далалар һәм сейә, терн, һары акация, ноғот борсағы ҡыуаҡтары үҫкән ташлы далалар бар. Ҡалҡыулыҡта ландшафт өсөн вертикаль бүлемләнеү (айырымланыу) хас. Һырттары һөҙәк битләүҙәрҙән яланғасыраҡ. 

Бөгөнгө көндә урманлы дала һәм дала өлөшө кеше эшмәкәрлегенән ныҡ үҙгәргән. Һөрөп ауыл хужалығы ерҙәренә әйләндерелгән. Рельеф йылғалар тарафынан ашалып, эрозияға дусар ителгән (йырҙалары 100 - 150 м -ға тиклем батып ингән). 

Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы биләмәләрендә: Туймазы, Шкапов, Ромашкинск, Усень-Ивановск нефть ятҡылыҡтары бар. 

Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Башҡортостандың Баҡалы,Саҡмағош, Шаран, Туймазы, Бүздәк, Благовар, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Бишбүләк райондары урынлашҡан.
 
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан Зәй, Ыҡ, Оло Ыҡ, Кандырла, Дымка, Сок, Стивензя йылғалары башлана. Ҡалҡыулыҡ биләмәһенән Дим йылғаһы үтә.

## Күренекле урындары
Ҡалҡыулыҡта Урал алдының иң ҙур күлдәре Ҡандракүл менән Асылыкүл урынлашҡан. 
Әлшәй районына ҡараған биләмәһендә элек-электән А.Чехов исемендәге санаторий эшләп килә. Бында дала үләндәренән яһалған сифатлы ҡымыҙ менән дауалайҙар. 
Әле ул санаторий базаһында балалар өсөн һауыҡтырыу лагеры ойошторолған. Эргәһендә генә "Чеховская" минераль һыу скважинаһы бар. 
## Һылтанмалар
* 
*  
* http://www.ngpedia.ru/id532467p1.html
Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы

**Зинира Ҡасим ҡыҙы Атнабаева** (21 декабрь 1934 — 23 апрель 2013) — башҡорт совет театр актёры, драматург һәм сценарийҙар авторы. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).

## Биографияһы
Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы 1934 йылдың 21 декабрендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Иҫке Күрҙем ауылында тыуа.

1959 йылда А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтын тамамлай һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры булып китә.

Зинира Атнабаева өсөн театр комедияһы төп жанр, ул шулай уҡ драматик ролдәрҙә лә уйнай.

Драматург булараҡ та билдәле. Танылған шәхестәрҙең юбилейҙарына 40-тан ашыу сценарий авторы, бер туған ағаһы — драматург Әнғәм Атнабаевтың юбилейына ла сценарий яҙа. «Өҙөлгән туй» тигән драмаһын З. Ҡ. Атнабаева Башҡорт дәүләт академия театрының 85 йыллыҡ юбилейына бағышлай, был спектаклде тамашасылар бик оҡшата. РСФСР-ҙың атҡаҙанған, БАССР-ҙың халыҡ артисткаһы З. Ҡ. Атнабаева 2013 йылдың 23 апрелендә вафат була.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Туцца («Лиола», Л. Пиранделло);
* Ғилми («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури);
* Рәсилә, Ғәндәлибә («Игеҙәктәр», «Хушығыҙ, хыялдарым», Ә. Атнабаев)
* Шәмсиә («Әстәғәфирулла!..», Н. Ғәйетбай)
* Марта («Ят йондоҙ», Х.Вуолийоки)
* леди Макдуф («Макбет», У. Шекспир)
* Йәмилә, Уңғанбикә («Ҡыҙ урлау», М.Кәрим)
* Миңһылыу («Их, Байтимер дуҫ», Р. Кинйәбаев)
* Баныу («Һөйгәнемдең тыуған көнө», И. Юзеев)
* Фәтиха («Атайҙарға хыянат», Ф. Богданов) һәм башҡалар.

## Фильмография
* «Ауыл өҫтөндә йәйғор» фильмында Мәрхәбә (2000), рёж. Б. Йосопов.

## Китаптары
* Уҙған ғүмер — иҫтәлек / З. Ҡ. Атнабаева. — Өфө : Китап, 2009. — 130 б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980);
* БАССР-ҙың халыҡ артисты (1977);
* Әнғәм Атнабаев исемендәге премия.
Польша драматургияһының СССР-ҙағы фестивалендә Г. Запольскаяның «Улар дүртәү» (1976, реж. Изабелла-Мария Цивиньска, Польша) трагикомедияһындағы Тегенсе роле өсөн — I дәрәжә диплом, Таганрогта А. П. Чехов драматургияһы буйынса сәхнә әҫәрҙәре смотрында «Иванов» спектаклендәге Сарра роле өсөн II премия (1979, реж. Ш. М. Мортазина) менән бүләкләнә, ә Салауат ҡалаһында үткән «Театр яҙы-94» фестивалендә дипломға лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мәғәсүмов Фәтхулла Борхай улы

**Фәтҡулла Борхай улы Мәғәсүмов** (октябрь 1892—1921) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы

Фәтҡулла Борхай улы Мәғәсүмов 1892 йылда Ырымбур губернаһы, Троицк өйәҙе, Ҡарт Муйнаҡ ауылында (хәҙерге  Башҡортостан Республикаһының нда) тыуған.

Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙәге граждандар һуғышында ҡатнаша. Прапорщик званиеһендә хеҙмәт итә.

1920 йылдың йәйендә Мәғәсүмов тарафынан Тамьян-Ҡатай кантонында партия ячейкаларын тар-мар иткән баш күтәреүселәр отряды төҙөлә.

1920 йылдың сентябренән берләшкән баш күтәреүсе формированиеләрҙең командиры була («Башҡорт ҡыҙыл Армияһының», ҡара Бөрйән-Түңгәүер күтәрелеше). 1920 йылдың сентябрь аҙағында Фәтҡулла Мәғәсүмов отрядының большевиктар менән һуғышы Златоустан 40 километр алыҫлыҡта бара. Баш күтәреүселәр ғәскәренең һаны 3000 кешегә етә, был ғәскәргә башҡорттарҙан тыш Выдрин һәм Лукониндың казак отрядтары ла инә. Златоуст ҡалаһының хәрби комиссариаты һәм батальон казармаһы баҫып алына, әммә тиҙҙән баш күтәреүселәр ҡаланан РККА частары тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла.

1920 йылдың 26 ноябрендә П. Н. Мостовенко етәкселегендә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты вәкилдәре менән С. Ш. Мырҙабулатов етәкселегендә баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары килешеү төҙөй. Был килешеүгә ярашлы Башҡортостан Ҡыҙыл Армияһының Реввоенсоветы эшен туҡтата, үҙ ирке менән ҡорал һалған баш күтәреүселәргә амнистия гарантиялана, башҡорт халҡын йәберләүҙә ғәйепләнеүсе Е. В. Поленов, М. Руденко һәм башҡалар енәйәт яуаплылығына тарттырылырға тейеш булалар. Ләкин Фәтҡулла Мәғәсүмов һәм баш күтәреүселәрҙең ҡайһы бер башҡа етәкселәре совет власына ышаныуҙан баш тарталар һәм көрәшен дауам итәләр.

1921 йылдың яҙында  Ғ. Я. Амантаев менән берлектә Охранюк-Черскийҙың баш күтәреүселәр отрядына ҡушылалар (ҡара. Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)). Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының көньяғында башҡорт хәрби көстәренең командиры итеп тәғәйенләнә.

1921 йылдың июнь башында  Ғ. Я. Амантаев менән бергә Бөрйән-Түңгәүер кантисполкомы рәисе  К. А. Иҙелғужин менән һөйләшеүҙәр алып баралар. Һөйләшеүҙәр барышында баш күтәреүселәрҙең лидерҙары күтәрелеште туҡтатыу буйынса талаптар ҡуялар. Улар араһында ихтилалда ҡатнашыусыларҙы тулыһынса амнистиялау, республикаға Башревком ағзаларының 1-се составын ҡайтарыу, «автономияның йәшәйеше өсөн зарарлы бөтә элементтарҙы» республиканан ситкә ҡыуыу һәм башҡа талаптар була.

1921 йылда ҡулға алына һәм үлтерелә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *Ярмуллин А. Ш.* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* ''Зарипов А. Б.''1920 йылдың икенсе яртыһында — 1921 йылдың башында Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында башҡорттарҙың күтәрелеше
Урал лаготисы

**Урал лаготисы** () —  ике өлөшлө үҫемлектәр төрө , Лаготис&#x20;(*<span lang="la">Lagotis</span>*) Юл япрағы һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай (*<span lang="la">Plantaginaceae</span>*). Был үҫемлектең үҙенсәлектәре беренсе тапҡыр 1955 йылда Рәсәй  ботанигы Борис Константинович Шишкин тарафынан   яҙылған..

## Таралған урыны һәм тирә-яҡ мөхите
Рәсәй эндемигы,  Төмән өлкәһендә, Уралда   һәм илдең Европа өлөшөндә билдәле.

Йылға ярҙарында,сфагн бологтарында , тундраларҙа үҫә, .

## Ботаник һүрәтләнеше
Вертикаль рәүешле ҡыҫҡа тамырлы яланғас тәнле үҫемлек.

Һабағының бейеклеге 15-40 см.

Тамырына яҡын үҫкән япраҡтары киң генә,  йомортҡа формаһында, ситтәре тотош йәки теш кеүек семәрле; һабағындағы япраҡтары һабаҡҡа яҡын һылашҡан, тамыры янында үҫкәндәренән бәләкәйерәк һәм бер береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан.

Сәскәләренең формаһы башаҡ төҫлө, тығыҙ ,сәскәләре аҡһыл төҫтәге тажға оҡшаған, цилиндрға оҡшаған көпшәнән сыҡҡан .

## Тәбиғәттә һаҡлау шарттары
Урал лаготисы - Свердловск, Төмән һәм Силәбе өлкәләре, Башҡортостан республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Коми һәм Ханты-Манси автономиялы  округтарының Ҡыҙыл китаптарына  индерелгән үҫемлек.

## Иҫкәрмәләр
Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы

**Баймырҙин Хәмит Хәирбара улы** (8 февраль 1955 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа ул саҡтағы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы ректоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2009). Спорт ориентирлашыуы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1984).

50-нән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән бер нисә монография һәм уҡыу әсбабы авторы. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Хәмит Хәирбара улы Баймырҙин Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районы Бикбулат ауылында тыуған. Мораҡтың 2-се урта мәктәбендә уҡый.

1977 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай.

1990—1993 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт педагогия институтының көндөҙгө аспирантураһы аспиранты.

1977—1981 йылдарҙа Күгәрсен районы 1-се Юлдыбай урта мәктәбенең физика һәм математика фәндәренән уҡыта.

1981—1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ физкультура йортоноң спорт ориентирлашыуы буйынса тренер-уҡытыусыһы булып эшләй.

1988—1990 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ педагогия институтының педагогика кафедраһы ассистенты, 1993—1996 йлылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы.

1996—1997 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының аспирантура һәм кадрҙар әҙерләү бүлеге начальнигы вазифаһын башҡара.

1997—2001 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының педагогика кафедраһы доценты, 2001—2006 йылдарҙа БДУ-ның педагогика кафедраһы мөдире, профессор вазифаларын башҡара.

2006 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының ректоры вазифаһын үтәй.

2011 йылдың 18 июленән Ишембай нефть колледжы директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы

## Ғилми хеҙмәттәре
* Башкирские народные традиции физического воспитания. — Уфа, 1995.
* Тюркская народная педагогика физического воспитания : Дис. ... д-ра пед. наук : 13.00.01, 13.00.04 Казань, 2001 368 с. РГБ ОД, 71:02-13/61-X

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.erbp.ru/people/984 Профайл
* http://kuglib.ru/load/laureaty/laureaty_premii_im_z_biishevoj/khamit_bajmurzin_laureat_premii_im_z_biishevoj_2009_goda/35-1-0-264 биографияһы
* http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/7875/ Профайл
* http://www.famous-scientists.ru/10786 Профайл
* http://www.ishnk.ru/about/administration/administration1 Биографик белешмә
Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы

**Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы** (22 май 1928 йыл — 27 октябрь 2014 йыл) — башҡорт актёры, театр белгесе. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999). 

## Биографияһы
Әминә Кәшфи ҡыҙы Аралбаева 1928 йылдың 22 майында Башҡорт АССР‑ының Өфө кантоныКүлләр ауылында тыуған.

1950 йылдан — Ауырғазы колхоз-совхоз театры (1956 йылда Салауат драма театры итеп үҙгәртелә) актёры. 1956 йылда Театр сәнғәте дәүләт институтын тамамлай (П. А. Марков курсы), Башҡортостанда беренсе театр белгесе була.

1956—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрының әҙәби бүлеге мөдире, театрҙың репертуар сәйәсәтен эшләүҙә, актёрҙарҙың һәм режиссерҙарҙың ижад кисәләрен ойоштороусы.

## Ижады
Башҡорт теленә В. В. Лаврентьевтың, В. П. Минконың, А. Н. Островскийҙың пьесаларын тәржемә итә. Театр, башҡорт актёрҙары һәм режиссёрҙарының ижады тураһында мәҡәләләр авторы.

### Ғаиләһе
Ире — Иван Владимирович Сотников (1908—1988) — яҙыусы, тәржемәсе, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* ҡыҙы Гөлназ (1967 йылғы) — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Иркәбаев Ғәбделхәй

**Ғәбделхәй Иркәбаев**  (1893—1919) — шағир, башҡорт милли хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе, публицист. Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы.

## Биографияһы
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.

1917 йылдың майынан Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы, ә июлдән — Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы була.

Бөтә башҡорт ҡоролтайын (съездын) әҙерләүҙә һәм эшендә ҡатнаша.

1917 йылдың 17 декабрендә, башҡа III Бөтә башҡорттар ойоштороу ҡоролтайы делегаттары — Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы һәм башҡалар менән берлектә, «Тулҡын» ойошмаһына нигеҙ һала. Был ойошманың тәүге исеме «Йәш Башҡортостан йәштәре берлеге» («Союз молодёжи Башкурдистана») була.

1918 йылдың 30 ғинуарында беренсе Арғаяш кантоны депутаттары съезы үтә, был съезда 11 кешенән торған кантисполком һайлана. Улар араһында Ғабдулхай Иркәбаев, Хафиз Ҡушаев, Нуриәғзәм Таһиров, Ғариф Мөхәмәтйәров, Ғәле Сәлимйәнов һәм башҡалар була.

1918 йылдың июлендә Таһир Имаҡов менән бергә Бөрйән-Түңгәүер ирекле отрядын ойоштороуҙа ҡатнаша, аҙаҡ был отрядтың командир ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

1919 йылдың февралендә I Бөтә башҡорт хәрби съезында ҡатнаша. Артабан ул Башревкомдың матбуғат бүлегендә эшләй.

«Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире», «Башҡорт» һәм башҡа гәзиттәрҙә Ғ. Иркәбаев башҡорт халҡының үҙбилдәләнеш өсөн милли көрәшенә арналған мәҡәләләр, эссе һәм шиғырҙар баҫтыра.

1919 йылдың 28 мартында Башҡорт Армияһы РККА яғына сыҡҡас, Ғәбделхәй Иркәбаев Шәйехзада Бабич менән бергә 1-се Смоленск уҡсы полк ҡыҙылармеецтары тарафынан Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының Йылайыр ауылында үлтерелә.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Бишуңғар ҡурғандары

** Бишуңғар ҡурғандары ** — Сармат мәҙәниәтенә ҡараған археологик ҡомартҡы.

Беҙҙең эраға тиклем III—II быуатҡа ҡарай.

## Топонимика
Мәҙәниәттең атамаһы ҡурғандар урынлашҡан ерҙәге Бишауыл-Уңғар ауылы исеменән алынған.

## Урыны
Ҡурғандар Ҡырмыҫҡалы районы Бишауыл-Уңғар ауылынан 2 км көньяҡтараҡ, Ҡарлыман йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

## Өйрәнеү тарихы
Бишуңған ҡурғандарын 1960 йылда А. П. Шокуров (ШОКУРОВ Анисим Павлович, археолог, крайҙы өйрәнеүсе, коллекционер, рассәм, шағир, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы) аса.

1966, 1968, 1972 йылдарҙа А. Х. Пшеничнюк (Анатолий Харитонович Пшеничнюк, археолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре) ете ҡурғанды тикшерә.
 
1991 йылда В. Н. Васильев тарафынан ике ҡурған өйрәнелә. 3-12 ҡәберлеге булған 23 ҡурған булыуы билдәләнелә.

А. П. Шокуров мәғлүмәттәре буйынса ҡурғандар һаны — 30.
 
Ҡаҙып тикшерелгән туғыҙ ҡурғанда барыһы 58 ҡәбер табылған.

## Ҡурғандарҙың төҙөлөшө
Тупраҡ өйөп эшләнгән ҡәберлектәргә ҡарай. Ҡурғандарҙың диаметры 16- 25 м, бейеклеге 0.4 −0,7 м арауығында.

Өйрәнелгән ҡурғандарҙың һәр береһендә З — 12 ҡәбер табылған.

Уртаға 1 йәки 2 ҡәбер ҡуйып, ҡалғандары түңәрәк буйлап урынлаштырылған.

Мәйеттәр 1,5-2 метр тәрәнлектәге тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына салҡан ятҡырып, башы менән көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән.

Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә 0,2 м киңлектәге баҫҡыстар, оҙон стена буйлап таяуҙар ҡуйылған. Яндырылған балсыҡ ҡатламдары булған ҡәберҙәр ҙә бар.

Шулай уҡ, керамик һауыттар табылған. Улар түңәрәк һәм яҫы төплө туҫтаҡ рәүешендә әүәләп яһалған. Араларында йәйпәк һәм кубок рәүешендәге хуш еҫле үләндәр яндыра торған һауыттар ҙа бар.

Урта Азияла көршәксе түңәрәгендә ҡыҙыл балсыҡтан яһалған һауыт-һаба ла табылған.

Ҡәберҙәргә ҡабарынҡы ситле түңәрәк бронза көҙгө, бронза һәм тимер өс йәпле уҡ башаҡтары, бронза һәм алтындан дүңгәләк рәүешендәге сикә суҡтары, ике яғы ла үткер тимер ҡылыстар һәм осо ураҡ һымаҡ бөгөллө хәнйәрҙәр, таш, мәрйен һәм быяла муйынсаҡтар һалынған.

Ҡомартҡылар Көньяҡ Уралда һинд-иран ҡәбиләләре төйәкләнеү менән бәйләнгән.

Табылған ҡомарҡылар Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Сарматтарҙың Бишуңғар курғанында табылған, беҙҙең эраға тиклем III—II быуатҡа ҡараған көршәктәге тамға бөрйән ҡәбиләһе башҡорттары тамғаһы менән тулыһынса тап килә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
• 
• http://ufa-gid.com/encyclopedia/shokurov.html
• http://www.archeologyrb.ru/index.php/members/329-pshenichnyuk-anatolij-kharitonovich
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)

**Ҡарағай күле, Ҡарағайлы, Ҡарағайкүл, Ворожеич** — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы күл.) Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан). Һаҡлана торған биләмә — 80,0 га.

## Географияһы

Күлдән 2 км алыҫлыҡта Аҙнаш, Ҡужай һәм Вознесенка ауылдары урынлашҡан. Эргәһендә генә Тубылдың ҡушылдығы булған Уй йылғаһы аға.

Күл өҫтө майҙаны — 0,8 кв.км; оҙонлоғо — 1 км; киңлеге — 0,7 км; уртаса тәрәнлеге — 4,5 м.
 
Тектоник күл. Соҡоро ассиметриялы, урта девон (базальт, риолит, дацит, андезибазальт, уларҙың туфтары) һәм аҫҡы карбон (эзбизташ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.

Төбө ләмле, ҡомло, ташлы. Тымыҡ күл. Туйыныуы — ҡатнаш, һыуы сөсө. Күл эвтрофлы; яртылаш ҡороған. Көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре һаҙға әйләнгән.

Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары һөҙәк, көнсығыш төньяҡ өлөшөндә һәм көньяҡ-көнсығышында — текә. Урыны менән йәшмә, мәрмәр сығанаҡтары осрай.
 
Көньяҡ-көнбайыш ярында оҙонлоғо 0,2 км булған утрау бар. Ул утрауҙың уртаһында палеолит осорона тура килгән тораҡ ҡалдыҡтары табылған.

## Үҫемлектәр донъяһы

Тирә-яғындағы ландшафты ҡарағас ҡатыш ҡайын урманлы тәпәш кенә убаларҙан һәм ташлы далаларҙан тора.

Яр буйын көньяҡ ҡамышы, тамырсалы суҡҡыяҡ һәм башҡа ҡыуаҡлыҡтарға әйләнеп барған төрлө үләнле-ҡыяҡлы болондар биләй.

Ебәк ҡаҙ үләне, Крашенинников минуарцияһы, ҡаурый ҡылған, ҡылсыҡлы аҡтамыр, ҡырҡйепсә туманаҡ, төклө ҡылған, энәле ҡәнәфер үҫә.
 
Күп урындарҙа күл эргәһенә яҡын килеүе ҡыйын. Эргәһен һаҙлыҡ һәм һыу үҫемлектәре (күл ҡамышы, күрән, мамыҡбаш күрән, тар япраҡлы екән, һары һәм аҡ томбойоҡ, мөгөҙъяпраҡ) баҫҡан. Шуғамылыр, ситтән килеп ултырған урыҫтар күлгә Ворожеич тигән тағын бер исем биргән.

## Фауна

Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, алабуға, суртан, бәшкәләй, сабаҡ, тирә-яғында өйрәктәр, өлкән сыпҡай һәм башҡалар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Газета «Выбор» № 118-119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э. З., Уфа"Тау" 2004, 297 с.
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. — Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с.

## Һылтанма

* 
* Озеро Ворожеич
* http://cumulu.ru/places/c/uchalinskii/raion/info/ozero-karagayli 
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8167-ara-ajly-k-l 
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8159-ara-ajk-l-k-l 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D1%83%D0% BB%D1%8C_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,_%D0%A3%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)
* http://www.geomem.ru/mem_obj.php?id=12945&objcoord=&objoblast=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%B
Ҡарағайкүл

**Ҡарағайкүл** — топоним.

## Ауылдар
* Ҡарағайкүл (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Ҡарағайкүл (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

## Күлдәр
* Ҡарағайкүл (күл, Благовар районы) — Башҡортостандың Благовар районындағы күл.
* Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы күл.
* Ҡарағайкүл (күл, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһендәге күл.
* Ҡарағайкүл (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһендәге күл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарағайлы (күл) — Башҡортостандың Учалы районындағы күл.
* Ҡарағай күл — Башҡортостандың Дыуан районындағы күл‑һаҙлыҡ комплексы.
Көньяҡ Үләнде

**Көньяҡ Үләнде** — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан күл.

## Ҡылыҡһырлама
* Күл өҫтө майҙаны — 2,3 км²;
* Оҙонлоғо — 2,3 км;
* Уртаса киңлеге — 1,0 км;
* Уртаса тәрәнлеге — 1,7 м
* Максималь тәрәнлеге — 6 м
* Һыу күләме — 6,4 млн м³;

## Географияһы
Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡараған күл. Әбйәлил районы Покровка ауылынан көньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тектоник күл, өҫкө девон—аҫҡы карбон тоҡомдарында (аргиллит, алевролит, ҡом, эзбизташ) барлыҡҡа килгән, соҡоро табаҡ һымаҡ. Тымыҡ, һыу кимәленә ҙур тирбәлеш амплитудаһы хас. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы тоҙло. Күл эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк. Ландшафттары һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандарынан, болон‑ҡара тупраҡтағы болон далаларынан тора. Ҡырҡбашаҡ, мамыҡбаш, күрән, таръяпраҡ, екән, теҙмәяпраҡ, һыу үләне, ябай ҡамыш үҫә. Күлдә карп, пелядь, табан балыҡ, аҡсарлаҡ, көйөлдө йәшәй. Ҡоролоҡ булған йылдарҙа һаҙға әйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Көньяҡ Үләнде
* Көньяҡ Үләнде, Г. М. Ғәлиева 
* Ҡайҙа балыҡ тотоу тыйыла?
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы

**Әүхәҙи Ғәләүетдин улы Ишмырҙин** (1890—1923) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һәм Башҡорт милли хәрәкәтенең актив ҡатнашыусыһы, штабс-ротмистр.

## Биографияһы

Әүхәҙи Ғәләүетдин улы Ишмырҙин 1890 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кинйәбулат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында) тыуған. 
Ҡазан ҡалаһында уҡытыусылар мәктәбен, ә 1914 йылда — кесе офицерҙар әҙерләй торған хәрби мәктәпте тамамлай.

1914—1917 йылдарҙа Рәсәй армияһында хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Подпоручик дәрәжәһе ала.

1917 йылда Бөтә башҡорттар ҡоролтайында (съезында) ҡатнаша.

1918 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәтенең большевик ағзалары  тарафынан ҡулға алынғандан һуң, Әүхәҙи Ишмырҙин инициативаһы менән Юрматы кантоны башҡорттары съезы саҡырыла. Съезда Ырымбур революцион комитеттың эшмәкәрлегенә ҡаршы протест белдереп һәм Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеүҙе талап итеп, В. И. Ленинға телеграмма ебәрергә ҡарар ителә.

1918—1919 йылдарҙа Башҡорт армияһында хеҙмәт итә, 1918 йылда штабс-ротмистр дәрәжәһенә күтәрелә.

1918 йылдың октябренән Башҡорт армияһының 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы командиры, шул уҡ ваҡытта Юрматы кантоны ирекле отрядының башлығы ла була. Башҡорт хәрби советы ағзаһы.

1919 йылдың февраленән 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының командующийы итеп ҡуйыла. Башревком составына инә.

1919 йылдың апреленән Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының хәрби комиссары урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаһында ул РККА (Айырым Башҡорт уҡсы бригаданың) башҡорт частарын ойоштороу менән шөғөлләнә.

1919 йылдың сентябрендә Петроград фронтының Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөн төҙөүҙә ҡатнаша.

1920 йылдан башлап автономиялы республиканың кантондарында советтар ойоштороу менән мәшғүл була.

РСФСР Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советының 1920 йылдың 19 майында «Автономиялы Совет Башҡортостан Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡандан һуң, протест йөҙөнән Башревкомдың башҡа ағзалары менән бергә  отставкаға китә.

Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән бергә Урта Азияла «баҫмасылар хәрәкәтендә» ҡатнаша.

1922 йылдың апрелендә ҡыҙылдарға әсирлеккә эләгә һәм язалап үлтерелә.

## Ғаиләһе
### Ир туғандары
* Ишбулды (1887—?) — кулак тип һөрөлә.
* Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы (1893—1937) — Башҡорт милли хәрәкәттә ҡатнашыусы, штабс-капитан, Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы. 1937 йылда репрессиялана.
* Йосоп (1896—?) — репрессиялана: 1937 йылда ҡулға алына һәм 10 йылға иркенән мәхрүм ителә.
* Яҡуп (1902—1964) — РККА сафында хеҙмәт итә, бригаданың замполиты була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Колшәрипов М. М., Ярмуллин А. Ш.'' Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы. // Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
* *Таймасов Р. С.* Башҡорттарҙың Граждандар һуғышында ҡатнашы: беренсе китап. Контрреволюция лагерында (1918 — февраль 1919 гг.):Монография.— Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. — 200 с.
* *Ярмуллин А. Ш.* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.
‎
Таналыҡ

**Таналыҡ **— Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһендә аҡҡан йылға, Яйыҡтың уң ҡушылдығы.

Баймаҡ ҡалаһы, Бүребай һәм Аҡъяр ауылдары аша аға.

## Атаманың килеп сығышы
*Таналыҡ* һүҙе, белешмә китабы буйынса, *тана*` нигеҙенә -лыҡ ялғауы ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән («Тирә-яҡты өйрәнеү йыйынтығына» һылтанма менән, 1930. 70 бит).

## Географияһы
Оҙонлоғо 225 км, һыу йыйыу майҙаны 4160 км2, йылға селтәренең ҡуйылығы 0,24 км/км2, йыллыҡ улаҡ модуле 2,0 л/с км2. Киңлеге 2 метрҙан 35 м тиклем, тәрәнлеге — 0,5-2,0 метр. Ағым тиҙлеге — 0,1-0,2 м/с.

**Таналыҡ** Ирәндек һыртынан башлана (Талҡаҫ күленән көньяҡтараҡ, Һаҡмар-Таналыҡ тигеҙлегендә). Ҡар, өлөшләтә күлдән сыҡҡан Шугур йылғаһынан туйындырыла. Йылғаның үрге ағымында, Талҡаҫ күле янында Сереккүл һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Йылға башында — тау һырттары менән тау итәгендәге киртләс. Баймаҡ ҡалаһын уҙғандан һуң, Таналыҡ тигеҙлеккә сыға. Урта һәм түбәнге ағымында һыр сусаҡлыға әйләнә. 

Артабан Таналыҡ көньяҡҡа ҡарай Первомайский, Өфө биҫтәләре аша ағып, Хворостянка ауылы янында Таналыҡ һыуһаҡлағысына Таналыҡ микро-һыу электр станцияһына әйләнә, уның майҙаны 201 га һәм тәрәнлеге 36 метр.

Һамар ҡасабаһынан һуң Таналыҡҡа уң яҡтан ҙур Быҙаулыҡ ҡушылдығы ҡоя, Бүребай һәм Аҡъяр ауылдары янында Таналыҡҡа Ерәнағас һәм Ташлы ҡушыла. Һуңынан йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм Башҡортостан Республикаһы менән Ырымбур өлкәһе сигендә Ирекле һыуһаҡлағысына ҡойоп, Урал йылғаһын туҡландыра.

## Сәнәғәттәге ҡулланышы
Таналыҡ яҙ көнө тулы һыулы булһа, көҙгә ҡарай кибеп бөтә тиерлек. Өлөшләтә уны һыуһаҡлағыс ҡаплай. Таналыҡ һыуы Баймаҡ һәм Бүребайҙа тау эшкәртеүҙә, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондары ауыл хужалығында ҡулланыла.

## Һыу юлы
Төбө — ташлы-ҡырсынташлы. Ҡайһы бер урындарҙа — ләмләнгән (күбеһенсә йылғаның һөрөлгән ерҙәр янында аҡҡанда).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре

### Ҡушылдыҡтар (тамаҡтан оҙонлоғо, км)
* 58 км: Маҡан йылғаһы
* 76 км: Туратҡа йылғаһы (Ҡаны-ҡабаҡ)
* 93 км: Ташлы йылғаһы
* 112 км: Ерәнағас йылғаһы
* 124 км: Быҙаулыҡ йылғаһы (Оло Быҙаулыҡ, Быҙаулыҡ)
* 173 км: исемһеҙ йылға
* 178 км: исемһеҙ йылға

## Әҙәбиәт

* 
*  (в пер.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* .
Һәйбәт

**Һәйбәт** — күп мәғәнәле һүҙ, топоним.

## Мәҡәләләр
* Һәйбәт (Башҡортостан) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Һәйбәт (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.