open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рино

**Рино** (ингл.  Reno) — Невада штатының көнбайышындағы ҡала, АҠШ. Уошоу округының административ үҙәге. Ҡала халҡы 233 294 кеше тәшкил итә, Рино халҡының һаны буйынса Неваданың 4-се ҡалаһы (Лас-Вегас, Хендерсон һәм Норт-Лас-Вегастан ҡала) булып тора. Ҡала Сьерра-Невада тауҙары янында үҙәндә, Тахо күленән 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Йыш ҡына Риноны «донъялағы иң ҙур бәләкәй ҡала» (ингл  In The Little World the Biggest City) тип атайҙар. Ҡала күп һандағы казинолары менән билдәле, бында Caesars Entertainment Corporation иң ҙур уйын компанияһына нигеҙ һалынған.

Ҡала Америка граждандар һуғышы геройы Джессе Ли Рено хөрмәтенә аталған.

## Халҡы
2000 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, Ринола 180 480 кеше йәшәгән, шуларҙан 73 904 кешенең үҙ йорто булған. Халҡының күпселек өлөшөн аҡ тәнлеләр тәшкил итә — 77,5 процент, унан ҡала 19,2 % халҡы — латиноамерикадар, азиаттар — 5,3 %, ҡара тәнлеләр — 2,6 %, индеецтар — 1,3 %, гаваецтар һәм Океаниянан сыҡҡан башҡа кешеләр — 0,6 %.

2008 йылда Рино халҡы 217 016 кешегә тиклем, ә 2013 йылға — 233 294 кешегә тиклем арта

## Геологик урынлашыуы
Рино Тымыҡ океан һәм Төньяҡ Америка плиталары тоташҡан ерҙә тектоник ярылған урында урынлашҡан. 2008 йылда көн һайын көнөнә өс тапҡырға тиклем ике айҙан ашыу дауам иткән, даими арта барыусы магнитудалы (Рихтер шкалаһы буйынса максималь 5,0), ғүмерҙә булмаған ер тетрәүҙәр осрағы теркәлгән.
Рино Сьерра-Невада тауҙарының ямғыр күләгәһендә урынлашҡан. Рино климаты ярымсүллек.

## Иҡтисады
Уйын бизнесы ҡаланың төп керем сығанағы булып тора. Ринола казинолар 1931 йылдан алып эшләй. Лас-Вегастың сәскә атҡан мәленә тиклем Рино хатта АҠШ-тың уйын баш ҡалаһы тип һанала. Һуңғы 20 йыл эсендә, «инддеецтар казиноһы» сәскә атыуы һәм юғарыла телгә алынған Лас-Вегастың алға китеше арҡаһында, ҡала был өлкәлә үҙенең позицияларын юғалта.

Рино һәм уның тирә-яғы популяр курорт урыны булып тора. Ҡала үҙенең тау саңғыһы курорттары менән билдәле.

Төҙөлөш материалдары, электрон ҡорамалдары етештереү, химия сәнәғәте үҫешкән.

Ринола International Game Technology, PC-Doctor, Port of Subs кеүек бер нисә эре компанияһының баш офистары урынлашҡан.

## Туғанлашҡан ҡалалары

## Галерея

Файл:Reno_BLC.jpg|
Файл:Reno with mountains.png|
Файл:Reno2002.jpg|
Файл:University of Nevada Reno 2009.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Reno.gov  — ҡалаһының рәсми сайты.
Синт-Никлас

**Синт-Никлас** (, ) — Бельгияның Көнсығыш Фландрия провинцияһында урынлашҡан ҡала. 2017 йылдың 1 ғинуарында Синт-Никлас ҡалаһында 76 000-дән ашыу халыҡ иҫәпләнгән. Халыҡ һаны буйынса был ҡала Бельгияла 19 урында тора. Шулай уҡ ҡала Бельгияның иң ҙур баҙар майҙанлы ҡалаһы булараҡ билдәле (3,19 га).

## Тарих
Бөгөнгө Синт-Никлас территорияһында кешеләр бик борондан йәшәгән була. Синт-Никлас тарихы 1217 йылда епископ Турне урындағы руханиҙар советы тәҡдиме менән изге Николай Мирликийскийға бағышлап сиркәү нигеҙләгәндән алып башлана. Ун алтынсы быуатҡа тиклем яңы сиркәү мәхәлләһе Турне епископлығы ҡарамағында тора, ә сәйәси структураһы буйынса Фландрия графлығына ҡарай. Сиркәүҙең байлығы ҡаланың иҡтисади үҫешен көсәйтә. 1241 йылда Синт-Никлас төбәктең административ үҙәге була, ә 1248 йылда II Маргарита ҡаланан көнбайышта ятҡан ерҙәрҙе Изге Николай сиркәүенә бирә, бының төп шарты -сиркәү был ерҙән бер ҡасан да бүленергә һәм унда ҡаралтылар төҙөргә тейеш булмаған.

Синт-Никластың бер ваҡытта ла диуарҙары булмай: уны баҫып алыу бик еңел була. 1381 йылда сиркәү яна һәм талана, әммә уның Шельде, Гент менән Антверпен ҡалалары араһында тороуы ҡаланы тиҙ яңыртырға мөмкинлек биргән. 1513 йылда император Максимилиан I Синт-Никласҡа аҙна һайын баҙар үткәреү хоҡуғын бирә. 
XVII быуат осоронда Синт-Никлас иҡтисады етен һәм йөн етештереү арҡаһында иҡтисады сәскә ата, әммә 1690 йылдың 25 майында Синт-Никласта янғындан 565 йорт юҡҡа сыға.

1764 йылда ҡалала тәүге туҡыу фабрикаһы барлыҡҡа килә, Синт-Никласта индустриализация башлана. 1830 йылда сәнәғәте әһәмиәте буйынса ҡала Көнсығыш Фландрияла икенсе урынды биләй (Генттан һуң). 1803 йылда Наполеон Синт-Никласҡа килә, бер йылдан һуң уға ҡала статусын бирә. XIX быуатта туҡыу сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә, әммә ҡала үҫешенә яңы импульсты 1850 йылда тимер юлы бирә. Ошо ваҡытта ҡалала Дева Мария сиркәүе, ратуша бинаһы төҙөлә. Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡаланың туҡыу сәнәғәте тәрән кризис кисерә һәм бөтөнләй юҡҡа сыға. Бөгөн ҡаланың тарихи үҙәге сауҙа һәм коммерция кварталы булып тора.

## Иҫтәлекле урын
* Изге Николай сиркәүе, XIII быуатта нигеҙләнгән.
* Баҙар майҙаны.
* Сиркәү мариинский
* Ратуша
* Картография тарихына бағышланған Меркатор музейы
* Ар-нуво стилендәге йорттар

Файл:Stadhuis St-Niklaas.JPG|Ратуша


## Туғанлашҡан ҡалалар
* , Эбингдон
* , Кольмар
* , Брест
* , Горинхем
* , Лукка
* , Шонгау
* , Табор

## Синт-Никласта тыуған билдәле кешеләр
* Боб Бенни (1926), эстрада йырсыһы
* Том Лануа (1958), яҙыусы, шағир, сәсмәсе, драматург
* Энн Воутерс (1980), баскетболсы
* Ян Вертонген (1987), футболсы
* Томас Де Гент (1986), велосипедта уҙышыусы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡала сайты
Изге Николай сиркәүе (Люнебург)

**Изге Николай сиркәүе** () —  ганзей ҡалаһы Люнебург (Түбәнге Саксония ере)  үҙәгендәге сиркәү; ҡаланың төп сиркәүҙәре араһында иң йәше һәм бик ҙур булмағаны; 1440 һәм 1407 йылдары араһында төҙөлгән өс нефлы готик ҡорам, йөҙ йылда  1530 йылда тәүге протестант хеҙмәттәрен үткәреү урыны; архитектура ҡомартҡыһы (кирбес готикаһы) булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Изге Михаил сиркәүе
* Изге Иоанн сиркәүе
* Изге Мария сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Ноттингем һарайы

**Ноттингем һарайы** (ингл. &nbsp;Castle Nottingham) —  Ноттингемшир инглиз графлығының Ноттингем ҡалаһындағы яҡынса 40 м бейеклектәге тәбиғи ҡалҡыулыҡта урынлашҡан, «Һарайлы ҡая» исеме менән билдәле һарай; башта төҙөлгән ағас бина Вильгельм Яулаусы бойороғо менән 1068 йылда ҡалҡып сыҡҡан; Урта быуаттарҙа эре ҡәлғә һәм король резиденцияһы булған; XVI быуатта бөлгөнлөккә төшкән һәм 1649 йылғы Англияла барған граждандар һуғышында ныҡ ҡаҡшаған, емерелгән.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ньюарк һарайы
* Һартенштайн һарайы
* Баден һарайы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Изге Николай сиркәүе (Риека)

**Изге Николай сиркәүе** —   Сербия православие сиркәүенең   Горнокарловицкий епарихияһы сиркәүҙәренең береһе.  Хорватияның Риека ҡалаһында урынлашҡан

## Тарихы
1787 йылда Риека архитекторы Игнаций Хенке проектлай

1788 йылдың 10 апрелендә нигеҙ ташы һалына һәм Игнаций Хенке эскиздары  һәм Горнокарловацкий епархияһы сиркәүе өлгөһө буйынса  Изге Николай сиркәүе  төҙөлә башлай. 1788 йылдың 21 сентябрендә Хенке таш эштәре буйынса словен ташсыһы Мати Бринев,  тимерселек эштәре буйынса Антон Грбыч һәм таш һатып алыу буйынса урындағы карьер хужаһы Люга Перрети менән  һөйләшеүҙәр алып бара

1790 йылда интерьерынан тыш  төҙөлөш эштәре тамамлана

1794 йылда Рибницанан оҫта Стивен Конти онти  (ивр. Stjepan Konti)  сиркәү интерьеры  өсөн  35 икона  булдыра. Шул уҡ йылдың 22 авгусында оҫта  Никола Янез   (хорв.  Nikola Janez) тағы ике икона эшләй. Был ваҡытта инде ҡалала православие сауҙагәрҙәренең һикһән ике ғаиләһе йәшәй. Был сиркәү Ғосман империяһынан ҡасып килгән һәм  1768 йылда ҡалала урынлашҡан сербтар   аҡсаһына төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта урындағы властар сиркәү  төҙөлөшөнә  ҡамасаулай. Сиркәүҙә Воеводина һәм Босниянан күп һанлы иконалар  һаҡлана

## Галереяһы

Файл:Fiume--outlawsdiary00tormuoft.png| Фиуме порты  1923 йылда. Кадр уртаһында  — Изге Николай сиркәүе
Файл:Cetina i Krka 170909.jpg|Гавань аша молдан күренеш  
Файл:Serbian Ortodox Saint Nicola church in RIjeka View from RIjeka Harbour side.jpg|Riva урамынан Изге Николай сиркәүенә күренеш
Файл:Interior of Serbian Ortodox Saint Nicola church in RIjeka Croatia.JPG|Сиркәү интерьеры


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сербская православная церковь
* Православие в Хорватии
* Сербы в Хорватии

## Иҫкәрмәләр
Люне монастыры

**Люне монастыры** () — 1172 йылда нигеҙләнгән элекке ҡатын-ҡыҙ бенедикт монастыры. Ганзей ҡалаһы Люнебург (Түбәнге Саксония ере) йәнәшендә урынлашҡан; бөгөн архитектура ҡомартҡыһы булып торған бинала,  Һанновер епархияһына ҡараған протестант (Damenstift) монастыры урынлашҡан.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Пренцлау доминикансылар монастыры.
* Изге Троица сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Люнебург һыу һурҙырыу манараһы

Заманса яңы һыу үткәргестәр системаһына мохтажлыҡ кисергән **Люнебургта яңы  төҙөү тураһында** ҡарарын 1904 йылдың 10 ноябрендә ҡала советы ҡабул иткән. Манараның эскизын ҡаланың XV быуаттағы Штендаль ҡала ҡапҡаһы *Uenglinger Tor* *образы буйынса* баш архитектор Ричард Кампф эшләгән. Манараны проектлау һәм төҙөү менән Франц Крюгер етәкселек иткән.

Һыу һурҙырыу манараһын төҙөү өсөн урын ҡаланың урта быуат нығытмалары емереклектәренән таҙартылған боронғо көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге майҙансығында һайланған. Ҡыҙыл кирбестән эшләнгән манара  планында 18 квадрат метр һәм цилиндр өлөшөндә 38 метр тәшкил итә. Ун алты һурғыс колонна бағана 500 тонна күләмендәге һыу һыйҙырышлы ҡорос резервуарҙы. тотоп тора. Әлеге ваҡытҡа тиклем һыу һурҙырыу манараһы Люнебург ҡалаһының сиркәүгә мөнәсәбәте булмаған иң бейек ҡоролмаһы булып ҡала. Тешле парапет менән сикләнгән манара ҡыйығы баштан уҡ күҙәтеү террасаһы һымаҡ эшләнгән.

1907 йылдың 12 ноябрендә һыу һурҙырыу манараһы сафҡа индерелгән. Әммә 1913 йылға уҡ инде цистерна күләме етмәй башлаған, ҡала халҡы төшкөгә тиклем һыуҙы файҙаланып бөткән. Резервуар һыйҙырышы кәм тигәндә бер тапҡыр артҡан. 1986 йылдың йәйендә һыу һурҙырыу манараһы сафтан сығарылған, торба үткәргестәрҙе һүткәндәр. Һәм планлаштырылған манара бинаһын һүтергә уйлайҙар хатта, әммә баштараҡ аҡса таба алмағандар, ә һуңғараҡ был бинаның әҙер иҫтәлекле урын икәнен аңлағандар һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан иткәндәр. 2000 йылда Һанноверҙа үткән Бөтә донъя күргәҙмәһен әҙерләү сиктәрендә манараны  йүнәтәләр ремонт, ә 2000 йылдың июненән ул мәҙәни биләмә һәм күҙәтеү майҙансығы булараҡ эшләй.

Манараның  күргәҙмәләр, камера концерттары үткәрелә, туйҙар байрам ителә. Цилиндр өлөшөндәге биналарҙа тарихи өй йыһаздары мебель күрһәтелә. Һыу үткәргескә һәм эсәр һыуға бағышланған экспозицияны ҡарау маҡсатында алтынсы ҡатҡа лифт менән күтәрелергә мөмкин. баҫҡысҡа унан егерме, Элекке резервуар аша үткән егерме бормалы баҫҡыс ганзей ҡалаһы Люнебург һәм уның тирә-яғы панорамаһы асылған күҙәтеү майҙансығына алып килә. Һауа торошо яҡшы булғанда, унан хатта Гамбург та яҡшы күренә.

## Әҙәбиәт
* Werner H. Preuss. Der Wasserturm. Quadrat, Magazin für das Leben in Lüneburg, № 10, октябрь 2011 г., стр. 14-17.

## Һылтанмалар
* Люнебургская водонапорная башня
Гоголин

**Гоголин** () — ҡала. Польша дәүләтенең Опольский воеводствоһының Крапковицкий повя
тына инә. Ҡала статусына эйә-ауыл гминаһы. Гоголин ҡалаһының президенты — Йоахим Войталя. Гоголин ҡалаһы 20,35 квадрат километр майҙанды биләп тора. Ҡаланың халҡы — 6116 кеше тәшкил итә (2004 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Бер квадрат километрҙағы халыҡ тығыҙлығы 300 кешене тәшкил итә. Гоголин ҡалаһының почта индексы — 47-320. Телефон коды + 48 77. Гоголин гминаһында һәм ҡалаһында бергә — 12 463 кеше йәшәй (2011 йылдың 31 декабренә ҡарата)[1].
Гоголин гминаһына ҡараған ауыл округтары:

# Хоруля
# Домбрувка
# Гураждже
# Камень-Слёнский
# Камёнек
# Мальня
# Обровец
# Одровонж
# Закшув

Күрше гминалары:

# Избицко гминаһы
# Крапковице гминаһы
# Стшельце-Опольске гминаһы
# Стшелечки гминаһы
# Тарнув-Опольски гминаһы
# Здзешовице гминаһы

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Шонгау, Германия
*  Яблунков, Чехия
*  Звежинец, Польша
## Һылтанмалар
• Ҡаланың рәсми бите[1]
Һалле ҡалаһындағы Изге Мария сиркәүе

**Изге Мария сиркәүе** () — Һалле (Саксония-Анһальт ере) ҡалаһындағы протестант сиркәүе. Баҙар майҙанында урынлашҡан һәм **Маркткирха** () булараҡ билдәле. Сиркәү ҡаланың урта быуаттар сиркәүҙәре араһында иң яңылары рәтендә — үҙәк Германияла һуңғы готика стилендәге архитектура ҡомартҡылары араһында иң мөһиме булып тора; 1529 һәм 1554 йылдар араһында төҙөлгән.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Изге Михаил сиркәүе (Люнебург)

**Изге Михаил сиркәүе** () — ганзей ҡалаһы Люнебургың (Түбәнге Саксония ере) донъялағы иң ҙур сиркәүе. ЭлеккеИзге Михаил монастыры эргәһендәге бенедикт монастыры;  XIV быуатҡа ҡараған архитектура ҡомартҡыһы булып тора; билдәле, урындағы сиркәү мәктәбен Иоһанн Себастьян Бах тамамлағаны билдәле.

## Тасуирлау һәм тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Боммерн районындағы инжил сиркәүе  
* Рюдингхаузен районындағы инжил сиркәүе 
* Гера ҡалаһындағы Изге Михаил сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Копыль замогы

**Копыль  замогы**  *(бел.<span lang="be" style="font-style:italic;">Капыльскі замак</span>)* XIV—XVIII быуаттарҙа Копыль ҡалаһында урынлашҡан   (Минск өлкәһе, Белоруссия), Копылдең эске ҡәлғәһенән барлыҡҡа килгән, ул үҙ сиратында иртә тимер быуаттың ҡаласыҡ урынын биләгән.

## Тарихы
XVI быуат башында Копыль  иң мөһим кенәз  замогы булған. Замок Копыль хужалары — кенәздәр тоҡомо Олельковичтар һәм Радзивиллдар резиденцияһы булған, улар унда ваҡыт-ваҡыты менән йәшәгән. Замокта  уларҙың наместнигы ғына даими йәшәгән

## Тасуирламаһы
Каменка йылғаһының һыубаҫар туғайынан 10—13 м бейеклектәге боҙло   ҡалҡыулыҡты биләй.  Уба битләүҙәре текә, майҙаны тигеҙ тиерлек, күләме 100х45 м. Тупраҡ нығытмалар — ҡом һәм балсыҡ һибелгән 3 м  бейеклектәге валдар һаҡланып ҡалған.  Ағас нығытмаларҙан вал өйөмөндә ҡарағайған ҡалдыҡтар ҡалған. Замокты киңлеге  20 м һәм тәрәнлеге 3 метрға  тиклем йырын һаҡлап торған. Хәүеф ваҡытында йырын йылғанан быуа ярҙамында һыу менән тултырылған. Замоктың ҡоролмаһы ағастан була.  

## Археологик тикшеренеүҙәр
1996—1999 йылдарҙа  замок территорияһында археологик ҡаҙыу эштәре үткәрелә, уның барышында яҡынса 500 квадрат метр майҙан өйрәнелә

## Әҙәбиәт

* *Калядзінскі Л.* Капыльскі замак / Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. Мн.: БелЭн, 2006. — 792 с. — С. 43.
Түбәнге Кама милли паркы

«Түбәнге Кама» милли паркы"' — Рәсәй субъекты Татарстан Республикаһы территорияһында урынлашҡан милли парк. 1991 йылдың 20 апрелендә нигеҙләнгән. 

## Географияһы
Милли парк Татарстан, төньяҡ-көнсығышында, Кама һәм уның ҡушылдыҡтары (Туйма, Криуша, Танайка, Шильна) буйында урынлашҡан. Административ йәһәттән парк ерҙәре Татарстандың Алабуға һәм Саллы райондарына ҡарай.
 

## Йәнлектәр донъяһы
Милли паркта имеҙеүселәрҙең 41 төрө: (мышы, ҡоралай, ҡабан, һеләүһен, бурһыҡ, урман һыуһары, тейен, йәтсә, ҡондоҙ, ондатра, ҡама, янут һымаҡ эт, һ.б.), ҡоштарҙың 180 төрө (ҡара төйлөгән, көртлөк ҡарсыға, ҡыр өйрәге, һоро селән, ҙур тумыртҡа, күл аҡсарлағы, һоро ябалаҡ, суҡ турғай), ер-һыу хайуандарының 10 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 6 төрө (ҡара йылан, еҙ йылан, һ.б.), балыҡтарҙың 16 төрө (суртан, һаҙан, шырт балыҡ, алабалыҡ, ҡорман, балыҡ, шамбы, йәйен һ.б.), умыртҡаһыҙҙарҙың меңдән артыҡ төрө йәшәй..

## Флораһы

Парк өс тәбиғәт климаты  киҫешкән сиктә урынлашыуы тәбиғәт-ландшафт комплекстары һәм  парк флораһының (бында япраҡлы, ылыҫлы урмандар,  болон далалары үҫемлектәре үрсей) күп төрлөлөгөнә шарт тыуҙырған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Волга-Кама ҡурсаулығы 

## Һылтанмалар
* Особо охраняемые природные территории России
* http://www.nkama.my1.ru
* Книга «Места заповедные» о заповедниках Татарстана(сайт ИД Маковского) 

## Иҫкәрмәләр
Филлигст йорто

**Филлигст йорт** () —  рур ҡалаһы Швертеның (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере)  тәүге тапҡыр 1170 йылғы документтарҙа иҫкә алынған шул уҡ исемле районындағы элекке усадьба: 1300 йыл тирәһендә унда Соббо де Свирте йәшәгән (1322 й. вафат булған); бөгөн бинала Филлигст инжил союзы һәм Инжил академияһы урынлашҡан; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Рур йорто
* Изге Виктор сиркәүе
* «Рормайстерай» мәҙәни үҙәге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Эбербах монастыры

**Эбербах монастыры** () — гессен ҡалаһы Эльтвилле-ам-Райндан (Дармштадт) алыҫ түгел урынлашҡан элекке цистерциан аббатлығы; Германияла цистерцианлыларҙың 1136 йылда нигеҙ һалынған иң боронғо һәм мөһим урындарының береһе, йөҙөм баҡсалары менән билдәле; бөгөн уның  Рейн-Таунустәбиғи паркында урынлашҡан роман һәм иртә готика архитектура ҡомартҡыларын тикшеренеүселә Европала иң әһәмиәтлеләрҙең береһе тип таный.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Бильдһаузен монастыры
* Бирклинген монастыры
* Буксһайм монастыры
* Пиленхофен монастыры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Изге Мария сиркәүе (Люнебург)

**Изге Мария сиркәүе** (, дөрөҫөрәге *Мәрйәм Ана сиркәүе*) — ганза ҡалаһы Люнебургтағы (Түбәнге Саксония ере) Хильдесхайм епархияһына ҡараған рим-католик мәхәллә сиркәүе; 1857 йылдың 5 авгусында беренсе ғибәҙәт булған; 1858 йылда епископ Эдуард Якоб Ведекин (1796-1870) изгеләндергән; Реформациянан һуң төбәктә төҙөлгән икенсе католик сиркәүе булған.

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Изге Михаил сиркәүе
* Изге Иоанн сиркәүе
* Изге Николай сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Reinhold Dyckhoff, Reichelt Anneliese, Scharf Thomas-Wrede: St. 1850-2000 Marien Lüneburg. (= Chronik Hildesheimer, Hildesheim des Schriftenreihe Bistumsarchivs, 5 Band.) Hildesheim / 2000 Bielefeld.
* Sprenger Josef M.: der Pfarrkirche Bestehen Festschrift 100jährigen zum St. Marien zu Lüneburg (1858-1958). 1958 Lüneburg.
* Willi Stoffers: Hildesheim heute Bistum. 1987 Hildesheim, 3-87065-418 ISBN-X, 126 f S..
* Bischöfliches Generalvikariat (Hrsg.): Anzeiger Kirchlicher. Nr. 7/2004, 2004 Hildesheim, 194-196 S..
Изге Иоанн сиркәүе (Люнебург)

**Изге Иоанн сиркәү** () — үҙәге ганза ҡалаһы Люнебургтың (Түбәнге Саксония ере) үҙәгендәге инжил-лютеран сиркәүе; 1289 һәм  1470 йыл араһында төҙөлгән биш нефлы готик ҡорам, ҡаланың иң боронғо сиркәүе; сиркәүҙең  бинаһын  документтарҙа тәүге тапҡыр иҫкә алыу 1174 йылға ҡарай; архитектура ҡомартҡыһы булып тора (кирбес готика).

## Тарихы һәм тасуирламаһы

## Шулай уҡ

* «Иоганнеум» гимназияһы
* Изге Михаил сиркәүе
* Изге Николай сиркәүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Марта (Миндовгтың ҡатыны)

**Марта**, **Марфа** (; 1263 йылда вафат булған) — Бөйөк Литва кенәз ҡатыны, Литва короле Миндовгтың икенсе ҡатыны. Литваның консорт королеваһы.

## Биографияһы
Мартаның мәжүси исеме билдәһеҙ. Уның килеп сығышы тураһында Литва һәм Галицк-Волынь кенәзлеге араһында килешеүгә аңлатмаларҙа (1219) яҙылғандан ғына күпмелер мәғлүмәт алып була. Унда әйтелеүенсә,  Миндовг Булайчяй ырыуының күп кенә ағзаларын, шул иҫәптән принц Висмантасты, үлтергән  һәм литва короле уның ҡатынын, Мартаны, үҙенә алған. Бәлки,  Марфа Шяуляйҙа тыуғандыр.

Ғүмер ни хаҡында яҙа ул. **«**Ливон рифмованный хроника**»**. Ул март ҡатын-ҡыҙ аҡыллы булып тойолмаһын, ул үҙенең иренә ҡарата консультация сәйәси мәсьәлә. Йылъяҙмаһына ярашлы, христианлыҡтың литва марфа был мөрәжәғәтте хуплап ҡаршы сығыш яһай Тройнат яҡлау һәм христиандар, мәжүсиләр миндовг яңынан мөрәжәғәт итә. Уның бөтә иғтибары һәм ярҙам принимание христиандар, мәжүсиләр уның исеме билдәһеҙ, литва ғалим Петраускас Римвидас, тип фаразларға була элек суҡындырылған миндовга март (1252 йылда уның тарафынан суҡындырыла).

Марта вафат булғандан һуң, Миндовг уның һеңлеһенә, ул саҡта  псков кенәзе Довмонтта кейәүҙә булған балдыҙына, өйләнергә теләгән.

## Ғаиләһе
Мартаның нисә улы булғаны тураһында төгәл генә билдәле түгел. 1261 йылдың 7 авгусындағы пакт буйынса Миндовг бөтә литва Селияһын Ливон орденына тапшырған, һәм тап шул пактта уның ике улы, Реплис һәм Герстукас, телгә алынған. Ипатьев йылъяҙмаһында, 1263 йылда Миндовгтың ике улы, Руклис һәм Рупейкис, атаһы менән бергә һәләк булған тип хәбәр ителгән. Был Мартаның ғаиләһе тураһында берҙән-бер мәғлүмәт, һәм шуға күрә тарихсылар, урта быуат яҙыусылары улдарының исемдәрен боҙоп яҙғандыр тип уйлап, Мартаның ике улымы, әллә шулай ҙа дүрт улы булғанмы, тип бәхәсләшәләр.

## Иҫкәрмәләр
Сәғәҙиев

**Сәғәҙиев** — ир-ат фамилияһы. Сәғәҙи исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Сәғәҙиева**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Сәғәҙиев (Сәғҙи) Ғабдрахман Ғәйнан улы (1889—1965) — шәрҡиәтсе, әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1950), профессор (1946).
* Сәғәҙиев Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы (Һаҙый Сәғҙи) (1883—1933) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист.
* Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы (1887—1937) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1920—1922), Башҡортостан Юғары суды ағзаһы (1923—1930).
----
* Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы — Башҡортостан юлдаш телевидениеһы журналисы, Шәйехзада Бабич исемендәге премия лауреаты (2006).
* Сәғәҙиев Морат — Азат Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель» драмаһындағы төп герой, колхоз рәйесе. Артта ҡалған хужалыҡты, «Ҡыҙыл нур» колхозын, алдынғылар рәтенә сығара.
Балсыҡ-гипс

**Балсыҡ-гипс** (ганч, гаж, арзык, ) — ҡурыштырыу материалы, тәбиғи  (30-60 % двуводный сернокислый кальций CaSO 4•2H2O) һәм балсыҡтың (, кварц һәм кальцит ҡушылмалар, ер ҡушылған гипс) ваҡланған 40-70 % өлөшсәләре йәки лесса (ганч, арзык). Төҙөлөш балсыҡ-гипсы — гипс мергелен 160—250° температураһында яндырып алыу һәм артабанғы ваҡлау һөҙөмтәһендә алынған порошок ҡатнашма. Төҙөлөш балсыҡ-гипс (гипс һәм балсыҡтан тыш) составына күпмелер  һәм углекислый кальцийҙың ҡайһы бере инә. Хатта бер ятҡылыҡтан алынған балсыҡ-гипстың минераль һәм химик составы ла ныҡ үҙгәреүе мөмкин. Материал һыулы мөхиттә лә ҙур механик сыҙамлылыҡ һәм тотороҡлоҡ менән ҡылыҡһырлана.

## Ҡулланыу

Балсыҡ-гипс («ганч») ганчҡа һырлап биҙәк һалыу таралған Урта Азияла һәм материал гажа һәм арзык булараҡ билдәле булған Кавказда киң ҡулланыла. *Ганч* — составында гипс (40-70 %-ҡа тиклем) һәм балсыҡ булған таш кеүек тоҡомдарҙы яндырып алынған ҡатырғыс материал. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарынан алып штукатурка, күләмле-пластик декор (һырлау, рәшәткәләр һ. б. деталдәр ҡойолмаһы) һәм скульптура өсөн материал булараҡ билдәле.

## Ятҡылыҡтары
Балсыҡ-гипс алыу өсөн Урта Азияла һәм Кавказда, шулай уҡ РСФСР-ҙың Әстерхан, Волгоград, Ростов өлкәһендә күп һанлы сеймал ятҡылыҡтары булғаны билдәле.

## Һылтанмалар
* Глиногипс  Большая Энциклопедия Нефти Газа
* Арзык (тюрк.) Толковый словарь по почвоведению. — М.: Наука. Под редакцией А. А. Роде. 1975
* Кузнецов А. М. *Технология вяжущих веществ и изделий из них.* Госуд. Изд-во «Высшая школа» 456стр. 1963
* Производство строительного гипса
* Про травертины (часть I)
* Сырье для изготовления гипсовых вяжущих

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гипс
* Алебастр
* Травертин
* Мергель
* Терракота
* Пудост ташы
Шаһиев

**Шаһиев** — фамилия.

* Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы (1907—1993) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы.
* Шаһиев Альберт Хызыр улы (14.08.1959) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
* Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы (1907—1985) — Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, макизар.
* Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы (2.02.1929) — уҡытыусы, совет һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 
* Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы (29.10.1953) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 2000—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2008). 
* Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы (1944 т) — рәссам. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған рәссамы (1983).
* Шаһиев Харис Хызыр улы (02.10.1949) — Ҡоролтай депутаты
Ливвик Википедияһы

**Ливвик Википедияһы** (ливв. Wikipedii Livvinkarjalan) — Википедияның карел теленең ливвик һөйләше бүлеге. 2016 йылдың 7 октябрендә эш башлай (элек инкубаторҙа була).

## Тарихы
Ливвик Википедияһын булдырыу инициативаһы менән «Карел теле дуҫтары йәмғиәте» ағзалары сығыш яһай. Күп активистар, шул иҫәптән Йоэнсуу университеты, карел йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, Рәсәй Федерацияһының милли республикаларының башҡа телдәге википедиялары активистары үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлаша, мәҡәләләр яҙарға ярҙам итә, интерфейсты ливвик һөйләшенә тәржемә итергә ярҙамлаша.

Ливвик Википедияһы 2015 йылдың 19 ғинуарында инкубаторҙа асыла. 2016 йылдың 26 сентябрендә ойоштороу комитеты Ливвик Википедияһын хуплай, һәм 7 октябренән ул үҙ доменында эш башлай.

2019 йылдың 16 апрелендә мәҡәләләр һаны 3000 барып етә.

## Статистика
2019 йылдың 3 июнендә бүлектә 3046 мәҡәлә иҫәпләнә. Шулай уҡ Ливвик Википедияһында 3724 ҡатнашыусы теркәлгән, уларҙың 12-һе һуңғы 30 көндә нимәлер эшләгән, ике ҡатнашыусы хаким статусына эйә. Дөйөм төҙәтеүҙәр һаны 25067.

Бүлектең тәрәнлеге ағымдағы мәлдә 6,2 берәмек тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
* 
*
Ҡотошов

**Ҡотошов** — фамилия.

* Ҡотошов Наил Муллайән улы (1926—2007) — хужалыҡ эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981).
* Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы (1924 т.) — партия һәм совет хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы, яҙыусы. Фәлсәфә фәндәре кандидаты, доцент. 
* Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы (1948 т.) — тарихсы, ғилми хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017).
* Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы (1976 т.) — юрист, дәүләт һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010).
* Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы (1900—1971) — башҡорт совет яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи
* Ҡотош
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы

**Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы** (3 май 1945 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1980) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Рәфҡәт Миҙхәт улы Шакиров 1945 йылдың 3 майында Башҡортостан АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Атаһы Шакиров Миҙхәт Закир улы (1916—2004) 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, әсәһе — Ләлә Ғимран ҡыҙы (1921—2000). Ҡартатаһы — күренекле башҡорт тел белгесе һәм педагог Закир Шакир улы Шакиров (1881—1968).

1967 йылда Өфө нефть институтының нефтехимия факультетын тамамлай.

1967 йылдан Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресында эшләй:
* мастер, прораб, участка начальнигы,
* 1973 йылдан — 74‑се төҙөлөш‑монтаж идаралығында баш инженер,
* 1975 йылдан — идарасы урынбаҫары. Бохара — Урал, Урта Азия — Үҙәк, Уренгой — Помары — Ужгород, Ухта — Торжок, Төмән өлкәһенең төньяҡ райондары — Урал, Пунга — Вуктыл, Узень — Гурьев — Куйбышев, Уренгой — Центр, Уренгой — Новопсков һәм башҡа магистраль газ һәм нефть үткәргестәрен төҙөүҙә ҡатнаша.

1971—1973 йылдарҙа Афғанстанда газ үткәргес һәм 1977 йылдан Нигерияла продукт үткәргес төҙөүҙә ҡатнаша. 

1979 йылдан Өфөләге «Главвостоктрубопроводстрой» идаралығында эшләй: начальник урынбаҫары, 1982 йылдан производство буйынса 1‑се урынбаҫар вазифаларын үтәй. 1982 йылда СССР Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.

1986 йылдан Мәскәүҙәге Үткәргес торбаларҙы, яғыулыҡ‑энергетика комплексы объекттарын төҙөү һәм файҙаланыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (артабан Үткәргес торбаларҙы, яғыулыҡ‑энергетика комплексы объекттарын төҙөү һәм файҙаланыу буйынса Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты — Инжиниринг нефть-газ компанияһы) генераль директор, 1995—1999 йылдарҙа президент вазифаларын үтәй.

1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының 3‑сө саҡырылыш депутаты итеп һайлана, Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы фракцияһы ағзаһы була.

2006 йылдан Милли һыу ҡоролмалары төҙөүселәр ассоциацияһы Советы рәйесе булып тора.

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 96 уйлап табыу ав­торы. 1988 йылдан Шельф һәм поляр инжинирингы буйынса халыҡ-ара йәмғиәт (ISOPE); Америка инженер-механиктары йәмғиәте (OMAE) ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1975)
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1983)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1986)
* СССР Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1986)
* СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1991)
* Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995)
* Дуҫлыҡ ордены (1995)

## Һылтанмалар
*
Әсәҙуллин

**Әсәҙуллин** — фамилия.

* Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы (1953 т.) — цирк артисы, акробат. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1979) артисы.
* Әсәҙуллин Ильяс Рәйес улы (1975—1995) — Рәсәй Сик буйы ғәскәрҙәренең хәрби хеҙмәткәре, Батырлыҡ ордены кавалеры (үлгәндән һуң).
* Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы (1953 т.) — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2005 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001).
* Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы (1954 т.) — математик. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
----
* Әсәҙуллина Индира Илдус ҡыҙы (1973 т.) — пианист. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2017) һәм атҡаҙанған (2008) артисы.
* Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы (1959 т.) — башҡорт шағиры, 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әсхәҙуллин
Фараджов Фаяз Гасым улы

**Фараджов Фаяз Гасым улы** (, 1921 йыл — 19 май 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һуғыш ветераны.. Дин тәғлимәтен өйрәнеүсе һәм таратыусы.

## Биографияһы
Фараджов Фаяз Гасым улы 1921 йылда, Әзербайжан ССР-ы, Ленкоран өйәҙенең Гасымлы ауылында тыуған. 1941 йылда Масаллы районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. Ростов өлкәһенең Прохладный ҡалаһында урынлашҡан хәрби часта хеҙмәт итә башлай. 1941 йылда Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылда Харьков эргәһендәге Изюм ҡалаһы өсөн алыштарҙа башы ҡаты яраланып, әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сталино һәм Штранц ҡалаларындағы лагерҙарҙа була. Уларҙа 4-5 ай тотолғандан һуң Италияға оҙатыла. 1944 йылдың 14 ноябрендә СССР Хөкүмәтенең 10-сы ҡарарына ярашлы, Инглиз командованиеһы тарафынан илгә ҡайтарыла һәм 21 ноябрҙә Алыҫ Көнсығышҡа эшкә ебәрелә. Унда 1947 йылдың апреленә тиклем эшләй. Һуңынан тыуған ауылына ҡайтып дин буйынса уҡыта башлай, Ҡөрьән дәрестәре бирә. Әзербайжан, урыҫ һәм ғәрәп телдәрен яҡшы белә. Оҙайлы ауырыуҙан һуң 1998 йылдың 19 майында Әзербайжан Республикаһы, Масалли районы, Гасымлы ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән..
.

## Наградалары
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы,
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» юбилей миҙалы,
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл» миҙалы,
* II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены.,,

## фотоһүрәттәр

Фараджов Фаяз Гасым улы .jpg|
FƏRƏCOV FƏYYAZ QASIM OĞLUNUN HƏRBİ KARTOÇKASI.pdf|
Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik1).jpg|
Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik).jpg|
Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik2).jpg|
УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВЕРХОВНОГО СОВЕТА СССР.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Галактикалар тупланмаһы

**Галактикалар тупланмаһы** — галактикаларҙың гравитация юлы менән бәйләнгән системаһы, Ғаләмдә иң ҙур структураларҙың береһе.
Диаметрының ҙурлығы буйынса — тиҫтәләрсә миллион яҡтылыҡ йылы.

Тупланмалар шартлы рәүештә ике төргә бүленә:

* *регуляр* — дөрөҫ сфера формаһындағы тупланма, уларҙа эллиптик һәм үҙәк өлөштәре ап-асыҡ булып беленеп торған линзаға оҡшаш галактикалар өҫтөнлөк итә. Бындай тупланмалар үҙәгендә гигант эллиптик галактикалар урынлашкан. Регуляр тупланма өлгөһө — Вероника сәсе тупланмаһы.
* *иррегуляр* — билдәле бер формаһы булмаған тупланма, галактикалар һаны буйынса регуляр тупланмаларҙан ҡалыша. Тупланмаларҙың был төрөндә спираль галактикалар өҫтөнлөк итә. Миҫал — Ҡыҙ тупланмаһы.

Тупланмаларҙың массалары Ҡояш массаһының 1013 -нән 1015 -кә тиклем.

2016 йылдың август аҙағында астрономдар шул мәлгә иң ҡарт галактикалар тупланмаһының (CL J1001+0220) урынын билдәләй һәм уның Секстант йондоҙлоғонда Ерҙән 11,1 миллиард яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашыуы тураһында хәбәр итә.

NIKA эскпериментында эшләгән ғалимдар командаһы беренсе тапҡыр бер нисә галактика тупланмаһы бергә ҡушылғанда газ таралыу тиҙлегенең һүрәтен ала.

## Шулай уҡ ҡара
* Эйбелла галактикалар тупланмаһы каталогы
* Галактикаларҙы уғата ҙур булып тупланыуы Сверхскопление

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Astronet
* Astronet
Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)

**Ҡатай** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист    үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
*Катай, озеро; от названия древнего племени Катай, также башкирское мужское имя*.

Силәбе өлкәһендә, ысынлап та, Ҡатай ырыуы ерҙәре күп булған һәм улар топонимдарҙа ла сағылыш тапҡан. Мәҫәлән, Ҡытау-Ивановск ҡалаһының атамаһы ла "Ҡатай" тигәндән шулай үҙгәреп инеп киткән: *Катав - здесь, что легко доказать по летописям, некогда обитало башкирское племя — род: Катай*, тигән Н.И. Шувалов 

## Географияһы
Ҡатай күле Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районында, Мейәс ҡасабаһынан 9 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ҡурған өлкәһе сигендә урынлашҡан.

Төньяҡ-көнсығыштағы бәләкәй генә  өлөшө Ҡурған өлкәһенә инеп ҡала. урынлашҡан. Ҡасандыр был урында Арал-Күлмәк тигән ҙур һыу ятҡылығы булған, шуның урынында Ҡатай күле  барлыҡҡа килгән, тип һанала.

Көньяҡ-көнбайышта һәм ауыл Сәләмәт күле һәм Әнфәл ауылы урынлашҡан .

Географик координаттары-  55°15'00"N   62°02'33"E 

## Тасуирламаһы
* Һыу көҙгөһө майҙаны - 4,4 км² (БС буйынса абс. кимәле 176 м булғанда). Бындай күрһәткес һыу ятҡылығының Көнбайыш Себер уйһыулығына ҡарауын аңлата. 
* Һыуйыйғыс майҙаны - 13,5 км², 
* Максималь тәрәнлеге 2,3 м, уртаса — 1,7 м.
* Һыу массаһы күләме 7,48 млн м³. 
* Күлдән аҡҡан һыу сығанаҡтары юҡ.
* Һыу менән туйыныуы - яуым-төшөмдән. Шуға күрә һыу кимәле үҙгәреүсән.
* Күлдең һыуы тоҙло, минераллылығы - 24 г/л-дан күберәк, ион нисбәте буйынса — хлоридлы-сульфатлы-натрийлы тип. Күл һыуында минераллашыу артыуы тупраҡтың тоҙлолоғо менән бәйле, бында өсөнсөл диңгеҙ ултырмалары бар. Ауыл хужалығы яландарынан төшкән биоген элементтар ҙа күп.

Күл соҡоро ер ултырыуҙан килеп сыҡҡан, суффоз сығышлы, күл сите һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, киҫелешенән ҡарағанда - туҫтаҡ рәүешле. Яр һыҙаты тигеҙ тиерлек, көнбайыш өлөшөндә генә 3 ҙур булмаған ҡултығы бар. Көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы .

Төбөнән алынған батҡаҡ дауаланыу өсөн файҙаланыла 

## Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙарын ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Урынлашҡан урыны тигеҙлек, урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Төньяҡ-көнбайыш яғынан ҡайын сауҡалыҡтары уратҡан..

Һыу ситтәрендә ҡыяҡлылар һәм тоҙло һыуҙа үрсей торған тарыһымаҡтар үҫә, юғары үҫемлектәр юҡ. Ҡыҙыл ылымыҡтар бик күп күләмдә баҫып алған

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡатай ырыуы
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*Озеро Катай
*Озеро Катай
Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)

**Ҡатайкүл** -  -  Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл

## Урынлашыуы
Ҡатайкүл боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә, Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында урынлашҡан бәләкәй генә күл.

Географик координаттары - 55°5'50"N   60°46'15"E

Уның тирәһендә урынлашҡан объекттар:

* Балыҡ үрсетеү быуаһы - 15 км 
* Сыбаркүл балыҡсылыҡ заводының №12 балыҡ үҫтереү быуаһы - 15 км 
* Быуа 16 км 
* Балыҡ үрсетеү быуаһы - 18 км 
* Миҙиәк күле - 20 км 
* Быуа - 23 км 
*Кесе Тирмәнкүл - 24 км 
* Барышево күл (Мүклекүл) 25 км 
* Оло Тирмәнкүл - 25 км 
* Миҙиәк быуаһы - 29 км 

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович   үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ырыу атамаһынан йәки  ир-ат исеменән килеп сыҡҡан:  Катай-Куль озеро, Чебаркульский район. От названия древнего племени Катай также башкирское мужское имя..

Ырыу атамаһынан килеп сыҡҡанлығы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки Сыбаркүл райны боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан (Ҡатай ырыуы)

## Шулай уҡ ҡара
*Ҡатай ырыуы
** Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
* Озеро Катайкуль
Дакота

**Дакота** (ингл. &nbsp;Dakota, *Lakota*) — америка индейҙарының ҡәбиләләр (Сиу)|төркөмө һәм уларҙың теле/телдәре (сиуан ғаиләһе) атамаһы, шулай уҡ АҠШ-та уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән бер нисә топоним һүҙе:

* (Ысын) **дакота** — сиу теленең санти һәм сиссетон диалекттарын индергән һөйләшенең атамаһы
* Дакота — сиу теленең санти-сиссетон (асылдағы дакота), янктон-янктонаи (накота) һәм тетон (лакота) индергән икенсе исеме.
* **Дакота теле** (дакота телдәре) — сиу һәм ассинибойн, стони һәм дакота-башҡурти телдәрен индергән телдәр төркөмө.

## Штаттары
* Төньяҡ Дакота
* Көньяҡ Дакота

## Ҡалалары
* Дакота (Иллинойс)
* Дакота (Висконсин)
* Дакота (Миннесота)

## Исемдәр
* Джонсон Дакота — америка актрисаһы
* Блю Ричардс Дакота (1994 й. тыуған) — инглиз актрисаһы
* Гойо Дакота (1999 й. тыуған) — канада актёры.
* Фэннинг Дакота (1994 й. тыуған) — америка актрисаһы
* Дакота — йырсы Маргарита Герасимовичтың  (1990 й. тыуған) псевдонимы, «Йондоҙҙар фабрикаһы-7» финалсыһы, MONROE панк-рок төркөмө йырсыһы.
* Дакота — билдәле немец һәм диджейы һәм электрон музыка продюсеры Маркус Шульц (1975 й. тыуған) псевдонимы.
* Дакота — америка порноактирисаһы Линдмалдер Джаниндың (1968 й. тыуған) псевдонимы.
* Скай Дакота — америка порноактрисаһы *Lauren Kaye Scottтың*. севдонимы.

## Башҡа мәғлүмәт
* Дакота — Нью-Йорктағы 1880 йылдарҙа төҙөлгән билдәле бина; бында Джон Леннон йәшәгән һәм уның алдында үлтерелгән. 
* Дуглас ДС-3 «Дакота» — билдәле америка самолёты 
* Dakota — Stereophonics синглы.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дакота (округы)
* Сиу
* Лакота индейҙарының АҠШ составынан сығыуы 

## Һылтанмалар
* https://vk.com/club67647694 Китаптариум: дакота- башҡурти тигән аҙ һанлы халыҡ тураһында

## Иҫкәрмәләр
Кесе Тирмәнкүл

**Кесе Тирмәнкүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл 

## Географияһы

Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Оло Тирмәнкүлдән 2 км самаһы төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.

Силәбе ҡалаһына тиклем араһы – 12 км.

Координаттары: 55°11'43"N 61°7'4"E

## Тасуирламаһы
Кесе Тирмәнкүл ярҙары төҙөк кенә түңәрәк һыҙатлы. Күлең диаметры — 1 километр тирәһе..

Соҡоро боронғо тектоник емерелеүҙәр, экзоген процестар тәьҫирендә барлыҡҡа килгән.
  
*Оҙонлоғо - 1,5 км, киңлеге - 1,2 км.
*Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км² (БС буйынса абс.кимәл күрһәткесе - 264 м). 
*Күл ситенән эскә табан тәрәнәйә бара; макс. тәрәнлеге 340 см. 
*Төбө тигеҙ, ләмле ултырмалар менән ҡапланған. 
*Һыуы сөсө, һарғылт, үтәҙеклеге - 150 см. 
*Сығанаҡһыҙ, яуым-төшөм һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана.
*Ярҙары тигеҙ тиерлек, киртләстәре әҙ; һөҙәк һәм тәпәш 

## Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайышында - таллыҡтар һәм ҡайын урмандары. Көнбайышында - коллектив баҡсалар (улар һыуҙы ошо күлдән ала).

Күлде 70% ылымыҡтар, һыу үҫемлектәре баҫҡан. Яр буйы һыҙығы буйлап ҡамыш күрән таралған, үҙәк өлөшөндә башлыса ылымыҡтар.Ғәмәлдә, күлде буйынан-буйына баҡсалар уратып алған,  төньяҡ-көнсығыш ярынан ғына юл үтә.

Ихтиофаунаһы: табан балыҡ һәм ротан.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.

Шулай ҙа күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була, сөнки рәсми сығанаҡтарҙа ла, фольклорҙа ла, фамилияларҙа ла "Тремен" тигәнгә оҡшаш исемдәр осрамай .

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Малый Кременкуль
*Озеро Малый Кременкуль
Аҡман (күл)

**Аҡман** -   - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Варна районындағы күл .

## Географияһы

Аҡман күле – Силәбе өлкәһенең Варна районында Варна ауылынан 8 км көнбайышҡараҡ алыҫлыҡта, далала урынлашҡан күл.

Магнитогорскиға тиклем аралығы – 120 км, Варнаға – 11 км,  Екатеринбургҡа – 380 км, Силәбегә – 230 км.

Координаттары: 53°22'34"N 60°50'30"E

## Тасуирламаһы

XIX  быуатта телгә алынғаны билдәле. Дауалау сифаттарына эйә.

Һыуынан бер аҙ тоҙ тәме килә. 

180 гектар майҙанды биләй. 

Тәрәнлеге 1,5 м тиклем. Күлде 40%-ҡа тиклем  ылымыҡ баҫа .

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы буйынса төрлө фараздар йәшәп килә.

Төбәкте өйрәнеүсе *Владимир Васильевич Поздеев* - Силәбе һәм Силәбе өлкәһе энциклопедияһы авторҙарының береһе - гидронимды арий мираҫы тип, төньяҡ фарсы (пушту) теленә ҡайтарып ҡалдыра:  аҡ  + эйәлекте белдергән һүҙ яһаусы суффикс ~ман  

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  Шувалов Николай Иванович иһә былай тип яҙа: *Акман, озеро, Варненский район.В основе названия распространенное в прошлом у казахов и башкир тюркское мужское имя Акман, где ак — «белый», «чистый», в переносном значении «честны», и именной аффикс - ман*.

Был осраҡта Н. И. Шуваловтың күл атамаһы башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙыуы ысынбарлыҡҡа иң яҡынылыр. "Башҡорт исемдәре" белешмәһендә Аҡман исеменә ошондай аңлатма бирелә:
* Аҡман - боронғо ғинуар айы атамаһы; ғинуар айында тыуған балаға бирелгән исем 
Башҡорт халҡында Аҡманов фамилияһы әле лә осрай.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Озёра Южного Урала (А_)
*Откуда есть пошли названия уральских гор и озер 
* Озеро Акман
Тирмәнкүл (ауыл)

[thumb|200px|right| [Кесе Тирмәнкүл|Кесе һәм Тирмәнкүл күлдәре, Тирмәнкүл ауылы. Спутниктан төшөрөлгән фото]]
**Тирмәнкүл** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ҡасаба. 

## Тасуирламаһы
Силәбенән 16 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ ята. 

Тирмәнкүл ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районында урынлашҡан, Тирмәнкүл ауыл биләмәһенең 
муниципаль берәмеге үҙәге. Совет осоронда  «Митрофановский» совхозының үҙәк усадьбаһы һәм үҙәк бүлексәһе булып торған.   XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Халҡы - яҡынса 2800 кеше

## Тарихынан

Тирмәнкүлгә 1763 йылда күсеп килгән урыҫ һәм казактар Ырымбур казак  ғәскәре ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. Артабан үҙаллы станица булараҡ үҫешә, шунан, ә XX быуаттың 20-се йылдарында ауыл статусы ала. 

1795 йыл башында Тирмәнкүлдә 79 йорт-ихата булып, 586 кеше йәшәгән; 
*1866 – 137 йорт-ихата, 810 кеше, правослау сиркәү, часовня; 
*1900 – 1148 кеше, сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп; 
*1916 – 1467 кеше йәшәй, 3 кибет, кредит ширҡәте; 
*1926 – 312 йорт-ихата, 1403 кеше, 1-се баҫҡыс мәктәп; 
*1970 –  1998 кеше; 
*1983 – 2403 кеше; 
*1986 – 2,6 мең кеше ; 
1997 – 2787 кеше йәшәй. 

ХХ быуат башында Тирмәнкүлдә таш сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп була. 

Халҡы башлыса ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, Силәбе предприятиеларына йөрөп эшләй. 

Әлеге көндә ауылда мәктәпкәсә учреждениелар, башланғыс һәм 2 урта мәктәп, хеҙмәт күрһәтеү һәм мәҙәниәт  өлкәһендәге предприятиелары  бар 

## Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы үҙе ярында урынлашҡан Тирмәнкүл күле исеменән алынған.

Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист   үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.

Бындай исем башҡорттарҙа булғанлығын яҙма сығанаҡтар һаҡламаған, фольклорҙа ла осрамай, шуға күрә күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була. Ихтимал, күл элек ҡылымыҡлы булып, шунда тирмән булғандыр, йәки ҡул тирмәне менән бәйле берәй  хәл килеп сыҡҡандыр. 

## Транспорт
Тирмәнкүл эргәһенән  Силәбе — Ҡолой — Яратҡол автомобиль юлдары һәм Силәбе ҡалаһы урауының көнбайыш өлөшө үтә.  Улар ,  һәм  трассаларын тоташтыра. Ҡасаба өлкә үҙәгенә һәм яҡын-тирә тораҡ пункттарға даими автобус маршруттары ойошторолған.

## Шулай уҡ ҡара
* Оло Тирмәнкүл

## Иҫкәрмәләр
Әбәткүл

**Әбәткүл** -   (Абатколь, Абат-Куль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Географияһы
Әбәткүл Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы Һыуығаяҡ ауыл биләмәһе һәм Ҡоншаҡ районы Хәлит  ауыл биләмәһе сиктәрендә ята. Силәбенән 110 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

*Әбәткүл* башҡа бер ниндәй йылға менән дә, күл менән дә тоташмаған, оҙонлоғо 4 ½, киңлеге 2 саҡрым (верста).

Әбәткүлдән көнбайыштараҡ Ҡаҙаҡбай (күл), Бусар, Ишембай, көньяҡ-көнбайыштараҡ Ҡырҙы күлдәре, 6 километрҙа Ҡырҙы ауылы урынлашҡан .

Географик координаттары: киңлеге - 55°51′11″N (55.853178), оҙонлоғо - 62°0′34″E (62.009446)

## Тасуирламаһы

Әбәткүл оҙонса түңәрәк, сығанаҡһыҙ, сөсө һыулы.

*Максималь тәрәнлеге: 2м
*Майҙаны: 1,84км2
*Төбө: ләмле, сапропеллле

## Флораһы һәм фаунаһы
Яр ситтәрендә ҡамыш һәм ҡыяҡлылар осрай, улар араһында һыу ҡоштары оя ҡора.

Башлыса бында табан балыҡ үрсей һәм ҡаба.

## Этимологияһы
Киң билдәле географ, топонимист, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын төптән өйрәнгән Шувалов Николай Иванович гидроним тураһында былай тип яҙа: Абат-Куль, озеро, Красноармейский район. Название составлено распространенном в прошлом у башкир и казаков тюркским мужским именем Абат, Аббат, словом куль - «озеро» .

"Башҡорт исемдәре" белешмәһендә ***Абд - Әбд*** (*абде, абду;әбде, әпте*) тигән исем бар. Ул мәңгелек; бәндә, ҡол,хеҙмәтсе, Аллаһ бәндәһе тигәнде аңлата (ир-ат исемдәре компоненты булып йөрөй) 

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Озёра Южного Урала (А_)
*Откуда есть пошли названия уральских гор и озер