Адыгей теле

**Адыгей (адыгэ) теле** - ( (түбәнге черкес, көнбайыш черкес, көнбайыш адыгей, кях) —  адыгей халҡының абхаз-адыгей телдәре ғаиләһенә ҡараған теле.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Адыгэ теле Рәсәйҙә Адыгей Республикаһында , шулай уҡ Краснодар крайының Лазарев, Туапсе муниципаль райондарында таралған.  Бынан тыш  Төркиә, Сүриә, Ливия, Мысыр, Иордания дәүләттәрендәге күп һанлы диаспоралар, шулай уҡ Израиль һәм Яҡын Көнсығыштағы һәм Европалағы башҡа дәүләттәрҙең аҙ һанлы диаспоралары араһында киң таралған.

Рәсәйҙә адыгей телендә һөйләшеүселәр һаны — 117 489 кеше (2010). 

Адыгей телендә дүрт телдә диалект булып, улар  абадзех (Рәсәй территорияһында хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡты тиерлек, әммә адыгей диаспоралары ҡулланыуын дауам итә), бжедуг, темиргой, шапсуг ырыуҙары исемен йөрөтә. 

Адыгей әҙәби теле итеп  темиргой диалекты һайланған.

Октябрь революцияһынан һуң ғәрәп әлифбаһы нигеҙендә яҙма булдырылған, ул 1927 йылда латин теле менән алмаштырылған, ә 1938 йылдан кириллица ҡулланыла башлаған.

## Әлифба
Адыгей әлифбаһы һәм хәрефтәр атамаһы:

Адыгей әлифбаһында 64 хәреф: 7 һуҙынҡы һәм 57 тартынҡы. Уларҙан *ё, к, ъ, ь, ю, я* хәрефтәре башлыса башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланыла ; «о» өнөн  уэ/эу, кІ>чІ дифтонгылары менән бирәләр. Элегерәк әлифбаға *щІ*, *щІу* хәрефтәре инә ине.

Үҙенсәлекле өндәр өсөн «у», «ь», «ъ», «I» хәрефтәре комбинациялары: *гу, гь, гьу, къ, къу, кІ, кІу, жъ, жъу, шъ, шъу, шІ, шІу* һәм башҡалар ҡулланыла. Был ҡушымталар урыҫ телендәге кеүек үк бер өн (фонема) хасил итә, мәҫәлән: *ль, ть, сь*.

Адыгей телендә лә, ҡабарҙы телендә лә *жь* һәм *жъ* бер үк төрлө әйтелә, әммә төрлөсә яҙыла. 

### Диалект хәрефтәре

Адыгей телендә «Адыгэ макъ» («Адыгэ тауышы») тип аталған гәзит сығарыла.

## Һандар

## Әҙәбиәт
* Адыгейская орфография (Адыгэ орфографиер)/ Подгот. Д. А. Ашхамаф при участии Н. Ф. Яковлева. — 2-е изд. — Майкоп: Адыгнациздат, 1938. — 24 с.
* Ашхамаф Д. А. Краткий обзор адыгейских диалектов. — Майкоп: Адыгнациздат, 1939. — 20 с.
* Яковлев Н. Ф., Ашхамаф Д. А. Грамматика адыгейского литературного языка/ Отв. ред. И. И. Мещанинов, С. Л. Быховская. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — 464 с.
* Русско-адыгейский словарь (Урыс-адыгэ гущыIалъ)/ Под редакцией Х. Д. Водождокова; С приложением краткого грамматического очерка адыгейского языка 3. И. Керашевой. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1960. — 1098 с.
* Рогова Г. В., Керашева З. И. Грамматика адыгейского языка. — Майкоп: Адыгейское отделение Краснодарского книжного издательства, 1966. — 462 с.
* Сборник статей по синтаксису адыгейского языка/ Отв. ред. Б. М. Берсиров, К. X. Курашинов. — Майкоп, 1973. — 220 с.
* Адыгейско-русский словарь (Адыгэ-урыс гущыIалъ)/ Под ред. Ж. А. Шаова. — Майкоп: Адыгейский НИИ, 1975. — 440 с.
* Сборник статей по адыгейскому языку/ Отв. ред. М. А. Кумахов, К. X. Меретуков. — Майкоп, 1976. — 422 с.
* Строение предложения в адыгейском языке: Сб. статей/ Редкол.: З. Ю. Кумахова, Ю. А. Тхаркахо. — Майкоп, 1976. — 156 с.
* Блягоз З. У. Адыгейско-русское двуязычие. — Майкоп: Адыгейское отделение Краснодарского книжного издательства, 1982. — 135 с.
* Тхаркахо Ю. А. Становление стилей и норм адыгейского литературного языка/ Отв. ред. 3. Ю. Кумахова. — Майкоп: Адыгейское отделение Краснодарского книжного издательства, 1982. — 192 с.
* Лексика и словообразование в адыгейском языке: Сб. статей/ Отв. ред. З. У. Блягоз. — Майкоп, 1987. — 158 с.
* Адыгабзэм играмматикэрэ илексикэрэ яIофыгъо-хэр (Вопросы грамматики и лексики адыгейского языка)/ Ред. Къ. Мэрэтыкъо, К. КIуращынэ. — Мыекъуапэ, 1989. — 144 н.
* Тхаркахо Ю. А. Адыгейско-русский словарь (Адыгэ-урыс гущыIалъ). — Майкоп: Адыгейское книжное издательство, 1991. — 304 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Говорим по-адыгейски — курс адыгейского языка
* Адыгейский алфавит и грамматика
* Словарь адыгейского языка