open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күжәкә

**Күжәкә** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Күжәкә ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Күжәкә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Күжәкә — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1706 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.

1870 йылда 2 тирмән (1 — ел тирмәне), 2 мәсет, 2 мәктәп; 1905 йылда — 2 бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 359 башҡорт, 30 типтәр; 1859 йылда — 480 башҡорт; 1870 йылда — 904 башҡорт; 1902 йылда — 782 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Заманов Хәсән Заман улы* — Советтар Союзы Геройы.
* *Әбсәләм Әбдрәшитов* — поход старшинаһы, 14 класлы чиновник. Шәхси дворянлыҡ ала.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Әлим

**Иҫке Әлим** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Яңы Әлим ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Бәжәҙә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Әлим — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1738 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.

ХХ быуат башында бакалея кибете, хужалыҡ магазины, тирмән, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 88 башҡорт тархандары; 1816 йылда — 99 башҡорт, 28 типтәр; 1848 йылда — 207 башҡорт, 42 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт; 1912 йылда — 746 аҫаба башҡорт, 33 типтәр (керҙәштәр) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Әбсәләмов Зөбәйер Мөҙәй улы* — зауряд-сотник. 19-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1812 йыл иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Әлим

**Яңы Әлим** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Яңы Әлим ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Тыңламаҫ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Яңы Әлим — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.

1848 йылда ауылда 3 тирмән (1905 йылда — 2 ел тирмәне), 3 бакалея кибете, 3 икмәк магазины, мәсет (1905 йылда — 2 мәсет) теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 226 башҡорт тархандары, 108 типтәр, 39 мишәр; 1816 йылда — 318 башҡорт, 69 типтәр, 20 мишәр; 1834 йылда — 520 башҡорт, 109 типтәр, 52 мишәр; 1848 йылда — 630 башҡорт, 216 типтәр; 1912 йылда — 2259 башҡорт, 340 керҙәш (типтәрҙәр һәм мишәрҙәр) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Ишмәтов Ғәбделғафар Ғәбдессәләм улы* — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1812 йыл иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.
* *Шәйҙәҡов Вәлиша Шәрип улы* — зауряд-сотник. 20-се башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1812 йыл иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Ҡалмаш (Татарстан)

**Ҡалмаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ҡалмаш — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1731 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Ҡамбар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет (тәүге тапҡыр 1813 йылда телгә алына), мәктәп, ел тирмәне, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

1929 йылда ауылда Фрунзе исемендәге колхоз ойошторола, ул 1950 йылда — «Алға» колхозы, ә аҙаҡ — «Ағиҙел» колхозы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 238 башҡорт; 1834 йылда — 255 башҡорт; 1848 йылда — 287 башҡорт; 1859 йылда — 381 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Аҡанов Ҡотлояр Йәркәй улы* — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары

**Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт саралары** — матбуғат баҫмалары, радио, телевидение һәм интернеттан ғибәрәт.
Республиканың һәр ҡалаһында рәсми һәм реклама гәзиттәре баҫыла, ҡала радиоһы һәм телевидение компаниялары эшләй. Телевидение һәм радио ҡорамалдарының арзан булыуы уларға юғары кимәлдәге тапшырыуҙар әҙерләү мөмкинлеге бирә.
Урындағы киң мәғлүмәт саралары менән бер үк ваҡытта үҙәк республика һәм үҙәк дәүләт бәйләнеш каналдары эшләй.
Юлдаш каналдары аша республика халҡы 1000-дән ашыу телевидение һәм радиостанцияны, интернет аша сикләнмәгән күләмдәге станцияларҙы ҡарай һәм тыңлдай ала. Республика тормошо тураһындағы мәғлүмәт күп һанлы интернет сайттарында урынлашҡан.
## Мәғлүмәт агентлыҡтары

## Телевидение
## Радио станциялары
## Матбуғат

## Һылтанмалар
* http://www.bashkortostan.ru/ 
* http://www.minjust.bashkortostan.ru/ 
* http://www.agidel.ru/
Хижняков Вячеслав Фадеевич

**Хижняков Вячеслав Фадеевич** (6 февраль 1952 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Рәсәй Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле (1999—2004), «Бөйөк Дон ғәскәре» ғәскәри казак йәмғиәтенең беренсе атаманы (1997—2000).

## Биографияһы
Вячеслав Фадеевич Хижняков 1952 йылдың 6 февралендә Сахалин өлкәһенең Ноглики ауылында тыуған. 1975 йылда Дон дәүләт техник университетын «инженер-ҡойоусы» һөнәре буйынса тамамлай.
 
1969—1975 — Волгодонск химия комбинаты слесары.

1975—1983 — мастер, өлкән мастер, ҡойоу цехы башлығы, «Пишмаш» производство берекмәһенең баш металлургы (Кировоград).

1983—1986 — Волгодон радиотехник аппаратура заводы план-диспетчер бүлеге башлығы.

1987—1990 — етештереү һәм һатыу буйынса директор урынбаҫары, Волгодон тәжрибә-эксперименталь заводының партия комитеты сәркәтибе.

1990—1991 — Волгодон халыҡ депутаттары ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары (иҡтисад мәсьәләләре буйынса яуаплы).

1991—1996 — Ростов өлкәһе Волгодонск ҡалаһы хакимиәте башлығы.

1993 йылда «Выбор России» партияһынан Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа депутатлыҡҡа һайланыу өсөн тауышҡа ҡуйыла. Һайланмай.

1996—1999 — губернатор кәңәшсеһе, Ростов өлкәһе губернаторының казактар һәм экология мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.

1997—2000 — «Бөйөк Дон ғәскәре» ғәскәри казак йәмғиәтенең беренсе атаманы.

1999—2004 — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советында Рәсәй Федерацияһы Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле.

2004 йылдан алып — Үҙәк федераль округта Рәсәй Федерацияһы Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле ярҙамсыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (2002) — *халыҡтар араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға индергән ҙур өлөшө һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн*
* Анатолий Кони миҙалы (Рәсәй Федерацияһының юстиция министрлығы)
* III дәрәжә изге кенәз Даниил Московский ордены (РПЦ)

## Дәрәжәләре
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы мөхбир дәүләт советнигы (1999)
* Казак генералы (1999)

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.

## Һылтанмалар
* Биография на сайте www.c-society.ru
* Атаман со Старой площади
* Биография на сайте www.whoiswho.ru
* Биография на сайте www.lobbying.ru 
* Исполнительная власть г. Волгодонска.

## Иҫкәрмәләр
Салғыр

**Салғыр** (, ) — Ҡырымдың иң оҙон йылғаһы, шулай ҙа иң мул һыулыһы түгел. Йылғаның оҙонлоғо — 232 км. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 3750 км² (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 4010 км² тиклем). Йылғаның урта ағымында һыу сығымы 2 м³/с тирәһе.
Хужалыҡ яғынан әһәмиәте ҙур.

## Ҡушылдыҡтары
Уң яҡтан иң ҙур ҡушылыдығы — Бөйөк Ҡараһыу. Ҡалған ҡушылдыҡтары: Йома, Кесе Салғыр, Биш тирәк, Зуя, Боролса, Кесе Ҡараһыу, Славянка, Ҡорма.

## Иҫкәрмәләр
Мерәҫ (Татарстан)

**Мерәҫ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Ураҙай ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Мерәҫ (Юғары Мерәҫ) — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1738 йылдан билдәле. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, Гәрәй улусының Байсар ауылы башҡорто Мерәҫ Солтанаев булыуы мөмкин. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.

ХХ быуат башында ауылда мәсет (1806 йылдан билдәле), мәктәп, тирмән (1848 йылда — 2), мануфактура һәм бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 104 башҡорт; 1816 йылда — 81 башҡорт; 1850 йылда — 129 башҡорт; 1870 йылда — 321 башҡорт; 1905 йылда — 520 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Аҡанов Ҡотлояр Йәркәй улы* — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Владимир Высоцкий һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Владимир Высоцкий һәйкәле** — 2014 йылдың йәйендә Дондағы Ростовта Пушкин урамында асылған бронза монумент.

## Тарихы
2009 йылда Владимир Высоцкийға һәйкәл ҡуйыу өсөн аҡса йыйыу ойошторола. Һәйкәлгә конкурс иғлан ителә һәм уның барышында скульпторҙарҙың тәҡдим иткән эштәре араһында Анатолий Скнариндың проекты еңеүсе тип табыла. Аҡса йыйыу менән ростовчандарҙың махсус төркөмө шөғөлләнә: ҡаланың бик күп урындарында иғәнәләр өсөн контейнерҙар ҡуйыла. Шулай уҡ хәйриә концерттары ойошторола. Һөҙөмтәлә, талап ителгән 2,5 миллион һумдың 500 мең һумы йыйыла. Монументты эшләү өсөн етмәгән сумманың ҙур өлөшөн Ростов эшҡыуары Иван Ссавидиҙың Хәйриә фонды бирә.

Мемориал 2014 йылдың 25 июлендә, шағирҙың вафатынан һуң 34 йыл үткәс, Пушкин урамында, Кино йортонан алыҫ түгел урында асыла. Тотош композицияның бейеклеге 3,4 метрға етә, шул иҫәптән актёр скульптураһы — 2,3 метр. Монумент бронзанан эшләнә: Высоцкий свитерҙа һәм салбарҙа сәхнәлә тора, ҡулында — гитара. Актёрҙың уң яғында сәхнә шаршауы күренә. Икенсе мәғлүмәткә ҡарағанда, шулай уҡ уң яҡта йәшен — шағирҙың сағыу һәм ҡыҫҡа тормошо символы тора.

Владимир Высоцкийға һәйкәл асыу тантанаһында яҡынса 200 кеше ҡатнаша.

Ҡалала Высоцкийға һәйкәлдән тыш, өҫтәмә рәүештә, артист булған урындарҙа мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Кинйә

**Кинйә**:
# Башҡорт исеме.
# Бер үк ваҡытта татарҙар ҙа иң кесе улын, йәки ҡыҙын ваҡытлыса «кинйә» тип атай.

Шулай уҡ был атаманың диалект варианттары ла бар:
* Ул — Кинтя, Кинча — Богатство, Ценность (Антрополексема).
* Ҡыҙ — Кинча, Кинтя — Богатство, Ценность (Антрополексема).

## Ваҡытлыса ҡушылған башҡорт исеме
«Кинйә» термины сабый тыуғас та ваҡытлыса бирелә торған башҡорт исемдәрендә, шулай уҡ бәғзе бер төрки халыҡтарҙа ҡулланыла һәм башҡорт антропонимдары төркөмөнә ҡарай.

Башҡорттар бала тыуғас та уны ендәрҙән, яман көстәрҙән һаҡлау өсөн ваҡытлыса, йәғни 40 көнлөк булғансы ваҡытлыса исем ҡушҡандар.

Башҡорттарҙа яңы тыуған сабыйға тәүге исемде «кендек әбейе» ҡушҡан. Мәҫәлән, ҡыҙ балаларҙан һуң тәүге ир бала тыуһа, «кендек әбейе» атаһын ҡыуандырайым тип, балаға Ишбулды, тип исем ҡуша. Атаһына исем оҡшаһа һәм 40 көнлөк булғансы сабый ауырымаһа, шәп булһа, мулла шул исемде ҡысҡырған. Күпселек осраҡта «кендек әбейе» ҡушҡан «йүргәк исеме» үҫмерлек ҡорона еткәнсе онотолмай, баланы оҙата килгән.

Башҡорттар балаға исем ҡушыуға борондан бик етди ҡараған. «Кинйә» тип ғаиләлә тыуған «төпсөк малай»ға өндәшһәләр, «оя төбө»нә , йәғни иң бәләкәс ҡыҙҙарына иркәләтеп «кинйәкәй» тип атағандар. «Кинйә» ваҡытлыса ҡушылған исем түгел, ә ҡушамат була. Ә «кендек әбейе» ҡушҡан «йүргәк исеме» ваҡытлыса ҡушылған исем булһа ла, был төркөмгә ҡарамай. Сөнки йүргәк исеме ҡушыуҙың маҡсаты бөтөнләй икенсе төрлө. Бында төрки халыҡтарында киң таралған ен-пәрейгә, ырымдарға ышаныу, асылда иһә, сабыйҙы һаҡлап алып ҡалыу, уның сәләмәтлеген хәстәрләү, ғүмерен оҙайтыу кеүек изге ниәт торған.

Кинйәләргә күп осраҡта исемде лә ошо тамырҙан алып ҡушҡандар. Мәҫәлән, ҡыҙҙарға Кинйәбикә, Кинйәкәй, Кинйәбаныу тип исем ҡушҡандар. Малайҙарға Кинйәғол, Кинйәбай, Кинйәбулат тигән исемдәр килешкән һәм уларҙың исеме үк ғаиләлә был баланың кинйә булып тыуыуын күрһәткән.

## Исем
* Кинйә Арыҫланов (Кинйә-абыҙ — Кинйә-хәлфә) — волость старшинаһы, общиник, баш күтәреүсе (бунт күтәреүсе), Е. И. Пугачевтың арҡаҙашы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Никонов, В. А. «Личное имя — социальный знак» / В. А. Никонов // Наука и жизнь. — 1967. — № 12.
* Материалы по истории Башкирской АССР. Ч. 1. —  ; , 1936.
* Кусимова, Т. Х. «Из истории личных имен башкир» / Т. Х. Кусимова // Личные имена в прошлом, настоящем и будущем. — М., 1970.
* Гумилев, Л. Н. «Древние тюрки» / Л. Н. Гумилев. — М., 1967.
* Бикбулатов, Н. В. «Башкирская система родства» / Н. В. Бикбулатов. — М., 1981.
* Малахов, И. З. «Имена от А до Я» / И. З. Малахов, С. С. Фарахов. — Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
* Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 5 (143).
* Филология. Искусствоведение. Вып. 29. С. 96-98.
13 Советтар Союзы Геройы музейы

**13 Советтар Союзы Геройы музейы ** — Ростов өлкәһе Тарасов районыны, Красновка хуторындағы музей.

## Тарихы һәм һүрәтләнеше

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1943 йылда Красновка биләмәһендә 130-сы гвардия уҡсылар полкының 44-се Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының 13 гвардеецы ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Красновка станцияһы «Миллерово — Ворошиловоград» тимер юлы тармағында, стратегик тәғәйенләнештәге юл булып тора. 44-се уҡсылар дивизияһына тимер юлдарының ошо участкаһын немецтарҙан азат итеү һәм немец һалдаттары эшелондарын Сталинград яғына үткәрмәү бурысы ҡуйыла.

1943 йылдың 15 ғинуарында 13 яугир лейтенант И. С. Ликунов етәкселегендә пулемёт һәм миномет уты аҫтында, дошмандың өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, Дон тимер юл ҡасабаһының (хәҙер Красновка) ситенә бәреп инә һәм өс йортто ала. Көнө буйына совет яугирҙары йортто обороналай. Немецтар уларға бирелергә тәҡдим итә һәм ьөркөмгә ҡаршы танкылар, пехота ебәрә, һуңынан өйҙәрҙе яндыра. Гвардиясылар хәрби припастары бөткәнсе һуғыша, һуңынан ҡамауҙан сығырға тырышып, ҡул алышына күсә, әммә көстәр тигеҙ булмай. Был алышта барлыҡ яугирҙар һәләк була. Ҙуңынан ғына совет пехотаһы Красновкаға бәреп инә.

*СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 31 мартындағы Указы менән командованиеның заданиеһын өлөгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия лейтенанты Ликунов Иван Сергеевич, гвардия кесе лейтенанты Седов Иван Васильевич, гвардия сержанты Васильев Владимир Александрович, гвардия сержанты Севрюкову Николаю Михайловичу, гвардия рядовойыму Курбаев Афанасий Афанасьевич, гвардия рядовойы Немировский Николай Николаевич, гвардия рядовойы Полухину Ивану Андреевичу, гвардия рядовойы Поляков Константин Илларионович, гвардия рядовойы Сирин Николай Иванович, гвардия рядовойы Тарасенко Иван Иванович, гвардия рядовойы [[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы]] үлгәндән һуң [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ була һәм Ленин ордены менән бүләкләнә.*

Һәләк булыусылар Красновка тимер юлы станцияһындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнә.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа, эҙәрмәнлек эштәре һөҙөмтәһендә 1955 йылда ҡәберлектәрҙең береһендә һәләк булған яугирҙарҙың фамилиялары менән медальондар табыла. Улар араһында Советтар Союзы Геройы рядовой Котовтың медальоны ла була. Эҙәрмәнлек эштәрен дауам итеү һөҙөмтәһендә башҡа яугирҙар ҙа табыла. Красновка станцияһында һәләк булған яугирҙар иҫтәлегенә мемориал эшләү һәм музей ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1960 йылдарҙа Тарасов ҡасабаһына ингән ерҙә 13 Советтар Союзы Геройы мемориалы ҡалҡып сыға.

Ростов өлкәһе Тарасов районы Красновка хуторындағы музей 1957 йылдың 16 апрелендә нигеҙләнеп, 1968 йылдың 12 октябрендә асыла. Музейға нигеҙ һалыусы — Гуторенко Иван Никитович (1913—1969).

Музей составында 496 һаҡлау берәмеге бар, уларҙың 353-ө — төп фонд әйберҙәре. Араларында 130-сы гвардия уҡсылар полкы 44-се гвардия уҡсылар дивизияһының 13 яугирының шәхси документтары һәм әйберҙәре, уларҙың туғандарының һәм полкташтарының фоторәсемдәре, документтары, «Красновка станцияһы өсөн алыш» диорамаһы һ.б. бар.

Музей ҡарамағында «Хәтер» патриотик тәрбиә клубы эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы

**Сөләймәнова Гүзәл Ғәле ҡыҙы ** (25 февраль 1927 йыл — 14 апрель 1969 йыл) — башҡорт балет артисы. РСФСР-ҙың  (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) халыҡ артисы. 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Гүзәл Ғәли ҡыҙы Сөләймәнова 1927 йылдың 25 февралендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы Шәғәли ағай сығышы менән Йәрмәкәй районы Исламбахты ауылынан, әсәһе Ғәбиҙә Ғиләжетдин ҡыҙы Ҡудашева Шишмә районы Келәш ауылынан..

1936 йылдан 1947 йылға тиклем Ленинград хореография училищеһында башҡорт бүлексәһендә белем ала.  Н. А. Камаковала, М. Ф. Романовала уҡый.

Уҡыуҙы ваҡытлыса туҡтатып торған осорҙа 1941 йылда Өфө ҡалаһына ҡайта. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй башлай. Спектаклдәрҙә солист булараҡ сығыш яһай.

Һуғыш башланғас, Киев опера һәм балет театры Өфө ҡалаһына эвакуациялана. Киев опера һәм балет театры балеринаһы Антонина Васильева   Гүзәл Ғәли ҡыҙы менән шөғөлләнә. Гүзәл өсөн «Коппелия» балетынан Сванильданың әхирәте партияһын әҙерләтә.

1943 йылда Сөләймәнова уҡыуын дауам итеү өсөн Пермь ҡалаһына китә, сөнки Ленинград хореография училищеһы менән Ленинград опера һәм балет театры Пермгә эвакуацияланған була.

1944 йылда Башҡорт автономияһының 25 йыллығында сығыш яһау өсөн  Өфө ҡалаһына ҡайта. Юбилейға арнап ҡуйылған «Сыңрау торна» балетында сығыш яһай.

1947 йылда училищены тамамлай. Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә классик балет әҫәрҙәренән тыш, башҡорт балет әҫәрҙәрендә бейей.
«Сыңрау торна»ла — Зәйтүнгөл, «Тау бөркөтө»ндә — Салауат Юлаевтың ҡатыны Әминә, «Ҡара йөҙҙәр»ҙә Ғәлимә партияһын башҡара.

Театр менән 18 илдә һәм СССР буйлап сығыш яһай.

1969 йылдың 14 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була, шунда ерләнә.

## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре

1945 йылда «Баҡсаһарай фонтаны» балетында Мария партияһы уның дебюты була.

П. Чайковскийҙың «Аҡҡош күле»ндә — Одетта-Одиллия, А.Ключаревтың «Тау әкиәте» балетында — Зарифа, Л. Степановтың «Сыңрау торна»һында — Зәйтүнгөл, Рейнгольд Глиэрҙың «Ҡыҙыл мәк» балетында — Тао-Хоа, Людвиг Минкустың «Дон-Кихот»нда — Китри, Н.Сабитовтың «Гөлнәзирә» балетында — Гөлнәзирә һәм «Тау бөркөтө»ндә — Әминә, Х.Заимов менән А.Чугаевтың «Ҡара йөҙҙәр» балетында Ғәлимә партияһын башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1953).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955).

## Әҙәбиәт

* Саитов С. Танец ликующий. Уфа, 1968;
* Жиленко Н. «О чём этих линий полёт, неужто он тоже не вечен?» //Гран-па башкирского балета. Уфа, 2007.
* Башкирская энциклопедия. Уфа. Изд. Башкирская энциклопедия. 2007.

## Хәтер

Өфө ҡалаһының Октябрь революцияһы урамындағы 9-сы  йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Һылтанма
* 
* Незабываемый танец 
* Вестница добра

## Иҫкәрмәләр
Кукушин Вадим Сергеевич

**Кукушин Вадим Сергеевич** (24 февраль 1939 йыл) — Рәсәй ғалимы, педагогика профессоры.

## Биографияһы
Вадим Сергеевич Кукушин 1939 йылдың 24 февралендә Таганрог ҡалаһында тыуған.

1956 йылда Таганрогта 23-сө урта мәктәпте тамамлай.

1961 йылда Новочеркасск инженер-мелиорация институтының гидротехника факультетын «Гидромелиорация» һөнәре буйынса тамамлай, инженер-гидротехник. Шулай уҡ 1989 йылда Ростов архитектура институтының архитектура факультетын «Торлаҡ һәм йәмәғәт биналары архитектураһы» һөнәре буйынса тамамлай, архитектор. 1991 йылда Ростов педагогия институтын «Педагогика теорияһы һәм методикаһы» һөнәре буйынса тамамлай.

Аспирантурала көндөҙгө бүлектә уҡый. Волгоград ауыл хужалығы институтында эшләй, унда 1965 йылда диссертация яҡлай. Ростов уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, Новочеркасск, Краснодар ҡалаларының юғары уҡыу йорттарында, ә 1972—1981 йылдарҙа Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтында эшләй. 1989—1993 йылдарҙа Таганрог дәүләт педагогия институтының социаль педагогика факультетында эшләй, Таганрог дәүләт педагогия институты профессоры була, шулай уҡ Мәскәү ҡалаһындағы Бөтә донъя технология университетының Таганрог филиалы психология һәм валеология кафедраһы профессоры һәм Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһының инженер педагогикаһы кафедраһы профессоры була. 2012 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем Дон дәүләт техник университетының төҙөлөш һәм архитектура Академияһы архитектура кафедраһы профессоры.
Халыҡ-ара белем биреү федерацияһы консультатив советы ағзаһы (1997).

«Таганрог. Энциклопедия» нәшриәтенең мөхәрририәт советы ағзаһы.

Техник фәндәр кандидаты, иҡтисад буйынса доцент, инженер педагогикаһы профессоры.
Халыҡ-ара экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу академияһы Академигы (1998) һәм педагогия һәм социаль фәндәр Академияһы Академигы (2002).
Тыныслыҡ илсеһе (2005), «Ковчег» Шахты ҡала мәҙәни үҙәгенең «Почётлы ковчегсыһы».

Новочеркасск һәм Пролетарск ҡалаларының һыу паркы проектының баш архитекторы була; шулай уҡ Башҡортостандың Милли паркы һәм Углич ҡала-ҡурсаулығында яр буйы урамын төҙөкләндереү проектының баш архитекторы була.

Новочеркасскта гидропарк проекты өсөн В. С. Кукушин һәм уның диплом яҡлаусылары СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы менән бүләкләнәләр.
1996 йылда уның элекке студенттарының береһе Рәсәйҙә иң яҡшы магистр эше өсөн алтын миҙалға лайыҡ була.

Таганрогтың 300-йыллығына «Город у моря» әҙәби премия лауреаты (1998), «Көньяҡ баш ҡала» архитектура конкурсы лауреаты (2002), Бөтә Рәсәй «Иң яҡшы дәреслек» конкурстары лауреаты (2005, 2006, 2007, 2010), «Бенефис» Халыҡ-ара VIP-премия лауреаты (2008, 2009, 2010, 2011).

700-ҙән артыҡ баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр авторы, шулар иҫәбендә йөҙҙән артыҡ дәреслек һәм ҡулланма әсбап.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* На сайте «Исторический Таганрог» 
* На сайте журнала RELGA
* На сайте Академии строительства и архитектуры ДГТУ
* На сайте филиала РГСУ в г. Таганроге
1 Май исемендәге парк (Дондағы Ростов)

**1 май исемендәге парк **— Дондағы Ростовтың Киров районындағы мәҙәниәт һәм ял паркы. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәни һәйкәл статусына эйә. Элекке Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе территорияһында урынлашҡан. 1 май исемендәге парк үҙенең XIX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи планировкаһын һәм ниндәйҙер дәрәжәлә йәшеллеген һаҡлап ҡалған. Парк территорияһында ер аҫты ҡоролмалары урынлашыуға бәйле, ул шулай уҡ, археология һәйкәле лә булып тора.

## Тарихы
Элек Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе урынлашҡан территория 1855 йылда Йәйге Коммерция Клубының милкенә йләнә. Милекселәр заказы буйынса, Санкт-Петербург архитекторы Петерс тарафынан баҡсаны төҙөкләндереү буйынса проект эшләнә. Эш барышында төҙөүселәр ер аҫты казематтарына һәм туннелдәргә юлыға. План төҙөгәндә Петерс уларҙы иҫәпкә ала һәм барлыҡ ҙур төҙөлөштәрҙе ер аҫты ҡоролмалары булмаған урынға урынлаштыра. Шулай итеп ер аҫты туннелдәре өҫтөндә баҡса аллеялары, ә ике ҡатлы ер аҫты бинаһы өҫтөндә фонтан барлыҡҡа килә. Парлтың төп аллеяһы хәҙерге ротонданан сәскәлеккә диагональ һыҙат буйлап үтә. Яңы баҡса территорияһында спорт майҙансыҡтары эшләнелә. Оранжерея булдырыла һәм йүкә ағастары аллеяһы ултыртыла.

1901 йылда бында неоклассицизм стилендә, боронғо ҡәлғә кирбестәрен ҡулланып, 6 колонналы ротонда төҙөлә. Уның архитекторы Николай Александрович Дорошенко була. Ротонда нигеҙе аҫтында ер аҫты бинаһы урынлаша. 1912—1913 йылдарҙа баҡсаның көнбайыш өлөшөндә архитектор Г. Гелат проекты буйынса модерн стилендә өс ҡатлы йорт ҡалҡып сыға. Был Йәйге Коммерция клубы бинаһы була, ә уның тәҙрәләренән фонтанлы ротонда күренеше асыла.

XX быуат башында баҡса Дондағы Ростов һәм Дондағы Нахичевань халҡының яратҡан урынына әүерелә. Йәйгеһен бында оркестр уйнай, спектаклдәр, концерттар ҡуйыла, сығыш яһау өсөн билдәле гастролерҙар саҡырыла. Оранжереяла пальмалар үҫә, ә яҡтылыҡ шәхси подстанциянан тәьмин ителә. Ял итергә килеүселәр араһында ҡаланың йоғонтоло кешеләре, сауҙагәрҙәр, урындағы элита була. 

Элегрәк парк ҡойма менән уратылһа, хәҙер ул тергеҙеү талап итә. 1920 йылдарҙа паркта геометрик биҙәктәр менән һырланған баҡса-парк композициялары һаҡлана. Шулай уҡ бында даими яңыртылып торған сәскә календаре була. 1970 сәскә күргәҙмәләре ойошторола. 1986 йылда, янғын арҡаһында, оранжерея зыян күрә, һуңынан уның урынына автостуҡталҡа эшләнә.

Парк территорияһында йүкә аллеяһы бар, уның йәше 120 йылдан ашыу тәшкил итә. 2000 йылда 55 төп йүкә ағасынын яңы аллея ултыртыла. 2005 йылдың майына уларға тағы 5 ағас өҫтәлә күбәйҙе тағы 5 ағас.

2015 йылдың октябрендә парктың йәлеп ителгән тнвесторҙар ярҙамында реконструкцияланасағы тураһында мәғлүмәт пәйҙә була.

## Һүрәтләнеше

File:127 Первомайский парк.jpg|
File:Столетние липы Первомайского парка.JPG|


## Иҫкәрмәләр
Соломенцев Юрий Михайлович

**Соломенцев Юрий Михайлович** (25 июнь 1939 йыл — 15 сентябрь 2018 йыл) — автоматлаштырыу өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы. 
Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1976), СССР фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (23.12.1987).

## Биографияһы
Юрий Михайлович Соломенцев 1939 йылдың 25 июнендә Ленинград ҡалаһында тыуған. СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре Соломенцев Михаил Сергеевичтың (7.11.1913—15.02.2018) улы.

1961 йылда Силәбе политехник институтын «Машиналар төҙөү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструмент» һөнәре буйынса уҡып тамамлай. 1965 йылда Мәскәү станок-инструмент институты аспирантураһын тамамлай, шул уҡ йылда (срогынан алда) техник фәндәр буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1965—1967 йылдарҙа Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтында уҡыта.

1967 йылдан алып «Станкин» Мәскәү Дәүләт технология университеты хеҙмәткәре, 1974—2007 йылдарҙа ректор, 2008 йылдан алып президент.

Улы Михаил — Мәскәү мэры һәм хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте етәксеһе урынбаҫары. Ҡыҙы Ксения — журналист.

## Бүләктәре, премиялары, маҡтаулы исемдәре
* Ленин премияһы лауреаты (1972), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986), Рәсәй Федерацияһының белем биреү өлкәһендә Хөкүмәт премияһы (2001), һәм фән һәм техника өлкәһендә премия лауреаты (2003)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981), Октябрь Революцияһы ордены (1986), «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы, Георгий Димитров миҙалы (Болгария) һәм башҡалар менән бүләкләнгән.
* «Станкин» Мәскәү Дәүләт технология университетының почётлы докторы, Хемницкий техник университетының почётлы докторы (Германия), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының юғары белем биреү почетлы хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/115298/Соломенцев, http://wikistankin.ru/Соломенцев,_Юрий_Михайлович
Һыу торбаһына һәйкәл (Дондағы Ростов)

**Һыу торбаһына һәйкәл** — бронза монумент асылған Дондағы Ростовта ҡала Музыка театры ҡаршыһында, Покров скверында ҡуйылған бронза монумент.

## Һүрәтләнеше
Һәйкәл эшләү өсөн материал бронзанан һайлана. Уның бейеклеге 2,2 метрға етә. Авторҙарың уйынса, монумент ҡаланың XIX быуат ҡатын-ҡыҙы кеүек кейенгән гүзәл заттан ғибәрәт. Ул һыу колонкаһынан биҙрәләренә һыу тултырып тора. Бындай символдың һайланыуы осраҡлы түгел — ул ваҡытта, урынлаштырылған тәртип-ҡағиҙәләргә ярашлы, тап ҡатын-ҡыҙ ине ғаиләне эсәр һыу менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була, шуға күрә ҡалала һыу торбалары һалыныуы ҡатын-ҡыҙҙың көнкүреш бурыстарын һиҙелерлек еңеләйтә. Һәйкәл ҡалала 1865 йылда эшләй башлаған беренсе һыу үткәргесе хөрмәтенә ҡуйыла. Уны эшләү инициативаһы Ростов водоканалынан сыға. Скульптура авторҙарының береһе Сергей Олешня була.

Ростов мэры Михаил Чернышевтың күрһәтмәләренә ярашлы, ҡалала беренсе һыу үткәргескә ҡуйылған һәйкәлде асыу тантанаһы 2007 йылдың авгусында уҙа. Сара тетарлаштырылған сағыу тамаша менән башлана, Ростовтың беренсе һыу үткәргесе тарихын сағылдырған костюмдар күрһәтелә. Ҡалала һыу торбалары эшләй башлаған осорҙағы ҡала башлығы Андрей Байковты кәүҙәләндергән актёр сығышы була.
Тантанала Ростов ҡала мәҙәниәте идаралығы етәксеһе Людмила Лисицина, Рәсәйҙең һыу менән тәьмин итеү һәм һыу үткәреү ассоциацияһының директор вазифаһын башҡарыусы Алексей Головачев ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Беренсе атлылар монументы

**«Беренсе атлылар монументы»** — Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан һәйкәл, авторы скульптор Вучетич Евгений Викторович. 1972 йылда Советтар майҙанының уртаһында ҡуйылған. 1920 йылда Ростовты аҡ гвардеецтарҙан азат иткән Граждандар һуғышы геройҙарына арналған. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Һүрәтләнеш

Һәйкәлдең скульптура төркөмө Вучетич Евгений Викторович тарафынан эшләнгән, архитектура өлөшө Ловейко Иосиф Игнатьевич, Ребайн Ян Андреевич һәм Л. Л. Эберг проекты буйынса эшләнгән. Памятник изготовлен в характерном для скульптора тяжёлом монументальном стиле.  Ҙур гранит постаментта ҡындан һурылған ҡылыс тотҡан кавалерист саба. Уның мөһабәт аты үрә баҫып тора һәм алға йүнәлгән. Унан һулда атакаға барыусы ҡыҙылармеец һыны. Уң яҡта — граната ташлаусы яралы матрос. Һәйкәл постаментында — 1-се Атлы армия һуғыштары һүрәтләнгән сюжетлы композициялар. Ауыр, мөһабәт һәйкәл Ҡыҙыл армияның граждандар һуғышында еңеүенә ныҡлы ышанысты кәүҙәләндерә.

## Тарихы

Вучетич оҫтаханаһында эшләнгән һәйкәлде иң тәүҙә Волгоградта ҡуйырға һәм Царицынды ҡурғауға арнарға уйлайҙар. Ләкин был проекттан баш тарталар, һәм шул саҡ скульптор уны Ростовта 1920 йылда ҡаланы аҡ гвардеецтарҙан азат итеү иҫтәлегенә ҡуйырға тәҡдим итә. Өлкә башҡарма комитеты бинаһы алдында ҡуйылған Беренсе атлылар монументы, 1972 йылдың 30 апрелендә, күп һандағы халыҡ ҡатнашлығында, тантаналы рәүештә асыла.

Үҙгәртеп ҡороуҙан һуң һәйкәл уның түбән художество кимәле һәм емертелгән Александр-Невский соборы урынына ҡуйылғаны өсөн тәнҡиткә дусар була башлай. 1996 йылда казактарҙың талабы буйынса һәйкәлдән «*[[1920 йыл]]да [[Дондағы Ростов]]ты аҡ гвардеецтар бандаһынан азат итеү хөрмәтенә төҙөлгән*» тигән яҙыулы таҡтаташты алалар. Ат скульптураһының күкәйҙәре тәбиғи булмаған ҙур, шул арҡала һәйкәл шаяртыуҙар һәм ҡала уйҙырмалары объекты була. Шаяртыуҙар өсөн тағы ла бер сәбәп булып Көньяҡ федераль округта Рәсәй  Федерацияһы президентының тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бинаһы яғына граната ырғытыусы матрос тора.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан байрамдары

** Башҡортостан байрамдары** — Башҡортостанда рәсми рәүештә эшләмәй торған байрам көндәре, милли байрамдар һәм иҫтәлекле даталар билдәләнгән. Рәсми байрамдарҙың барыһы ла Башҡортостан Республикаһы закондары менән ғәмәлгә индерелә.

«Башҡортостан Республикаһында байрам һәм иҫтәлекле көндәр, һөнәри һәм башҡа даталар тураһында» Башҡортостан законы республиканың Юғары Советы тарафынан 1992 йылдың 27 февралендә ҡабул ителде.

## Ял көнө һаналған байрам көндәре

## Иҫтәлекле көндәр

## Башҡа байрамдар
Башҡортостанда халыҡ (милли) Һабантуй байрамы рәсми статусҡа эйә. Байрам республиканың барлыҡ муниципаль райондарында яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу уңайынан үткәрелә. Һабантуйҙың үткәрелеү датаһы йыл һайын Башҡортостан Республикаһы Башлығы указына ярашлы тәғәйенләнә.

Республика Салауат йыйыны фольклор байрамы йыл һайын Башҡортостан Республикаһының төрлө ҡалалары һәм райондарында 2004 йылдан алып үткәрелә башланы. 2011 йылдан алып Салауат йыйыны Салауат районында үткәрелә.

Башҡортостандың Октябрьский ҡалаһында республика Ҡурай байрамы үткәрелә. Ҡурай байрамы республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарында ҡурайҙы пропагандалау һәм популярлаштырыу, башҡорт халыҡ уйын  ҡоралдарын һаҡлау һәм артабанғы үҫешенә булышлыҡ итеү, шулай уҡ талантлы ҡурайсылар асыҡлау маҡсаттарында үтә һәм беренсе мәртәбә 2001 йылда ойошторолдо.  Йылдан -йыл байрамда ҡатнашыусылар һаны арта бара.

Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһы субъекты ҡануниәте тарафынан булдырылған башҡа иҫтәлекле даталар ҙа билдәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй байрамдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Закон Республики Башкортостан «О праздничных и памятных днях, профессиональных праздниках и иных знаменательных датах в Республике Башкортостан» от 27 февраля 1992 года 

]
Ростов дәүләт иҡтисад университеты

**Ростов дәүләт иҡтисад университеты** (РДИУ) — Рәсәй көньяғының иҡтисад һөнәре буйынса белгестәр әҙерләүсе уҡытыу-методик һәм ғилми-тикшеренеү үҙәге 

## Тарих
Был 1930—1931 йылдарҙа СССР-ҙа Мәскәүҙә, Ленинградта, Харьковта, Ташкентта, Иркутскиҙә, Ҡазанда, Киевта һәм Дондағы Ростовта (1931) финанс-иҡтисад институттары барлыҡҡа килә.

**Ростов финанс-иҡтисад институты **(РДИУ) Төньяҡ-Кавказ дәүләт университетының иҡтисад факультеты базаһында барлыҡҡа килә. Нәҡ бына уның кадрҙар, ғилми-тикшеренеү һәм уҡытыу-методик базаһында Ростов институты һуғыш алдындағы ун йыллыҡта үҫешә.

СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының (28 февраль, 1933 йыл, 330-се) ҡарары буйынса РФИИ илдең юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерелә. Юғары уҡыу йорто Бөтә Союз Комитеты (11 март, 1939 йыл) бойороғо нигеҙендә институттың уставы раҫлана.

13 октябрь, 1964 йыл. РСФСР юғары һәм урта белем биреү Министрлығы фарманы менән РФИИ **Ростов халыҡ хужалығы институтына (РХХИ) әүерелә.**.

1994 йылда институт **академияға**, ә 2000 йылда **университетҡа әйләндерелә.**

## Исемдәре
* Ростов финанс-иҡтисад институты (1931—1964);
* Ростов халыҡ хужалығы институты (1964—1994);
* Ростовская дәүләт иҡтисад академияһы (1994—2000);
* Ростов дәүләт иҡтисад университеты (РДИУ) (с 2000).
Салауат йыйыны

**Салауат йыйыны** — Салауат Юлаев көндәре сиктәрендә үткәрелгән республика фольклор байрамы.

## Байрам тураһында
«Башҡортостан Республикаһында Салауат Юлаев көндәрен үткәреү тураһында»ғы указға республика Президенты 2004 йылдың июлендә ҡул ҡуйҙы. Ошо ваҡыттан алып «Салауат йыйыны» йыл һайын республииканың төрлө ҡалаларында һәм райондарында үткәрелә. Иң башта һайлап алыу туры уҙғарыла.

Республика «Салауат йыйыны» фольклор байрамының маҡсаттары:
* халыҡ ижадын һаҡлау һәм үҫтереү;
* Салауат Юлаев образы аша киләсәк быуында үҙ халҡына, тарихи үткәндәргә һөйөү, милли ғорурлыҡ , ихтирам һәм өлкән быуынды хөрмәт итеү тойғоларын тәрбиәләү;
* башҡорт халҡының милли ғәрәф-ғәҙәттәрен һәм традицияларын пропагандалау һәм популярлаштырыу;
* милли спорт төрҙәрен пропагандалау;
* һау-сәләмәт тормош рәүешен алып барыуҙы пропагандалау.
Байрам сиктәрендә ярыш — көрәштәр үткәрелә: «Салауат йыйыны батыры», «Сая кыҙҙар», тирмәләр конкурсы, традицион спорт ярыштары (ҡолға буйлап йөрөү, тоҡта йүгереү, көрәш,  С. Юлаев исемендәге призына көрәш буйынса турнир) 2015 йылда «Салауат йыйыны» программаһына Айҙар Байыҡ сәсән призына импровизатор — сәсәндәр бәйгеһе индерелде.

## Үткәрелгән урындары

* 2004 — Салауат районы
* 2005 — Салауат районы
* 2006 — Балтас районы
* 2007 — Саҡмағош районы
* 2008 — Салауат ҡалаһы
* 2009 — Өфө ҡалаһы
* 2010 — Ишембай районы
* 2011 — Салауат районы
* 2012 — Салауат районы
* 2013 — Салауат районы
* 2014 — Салауат районы
* 2015 — Салауат районы
* 2016 — Салауат районы
* 2017 — Салауат районы

## Салауат йыйыны — 2004
«Салауат йыйыны — 2004» башҡорт халыҡ батыры Салауат Юлаевтың 250 йыллығына ҡарата үткәрелде. 
2004 йылда үткәрелгән «Салауат йыйыны» республика фольклор байрамында «Ашҡаҙар нағыштары» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле лауреат исеменә лайыҡ булды.

## Салауат йыйыны — 2010
«Салауат йыйыны — 2010» тарихи урын — Торатау тауы итәгендә үтте, бында элек-электән төбәк йыйыны үткәрелгән һәм башҡорт ҡәбиләләре нәҡ ошо ерҙә илгә ҡағылған мөһим мәсьәләләрҙе сисер өсөн йыйылған булған.

Был байрамда Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән килгән III Бөтә донъя башҡортары ҡоролтайы делегаттары ла ҡатнашты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Республиканский центр народного творчества 
* http://rcntrb.ru/index.php?dn=news&to=art&id=251
* http://news.mail.ru/inregions/volgaregion/2/society/9289980/
* http://tv-rb.ru/news/2012-06-16/segodnya-na-salavatskom-raione-proshli-srazu-2-bolshikh-torz/16748
* В Салаватском районе прошел праздник «Салауат йыйыны» 
* Республиканский фольклорный праздник «Салауат йыйыны»
* «Салауат йыйыны −2004» 250-летие Салавата Юлаева. Часть 1
* «Салауат йыйыны −2004» 250-летие Салавата Юлаева. Часть 2
* «Салауат йыйыны-2004» Часть 3. Конкурсы
* «Салауат йыйыны» — «Салават йыйыны» около города Салават, 2008 год.
*
Пухляков картиналар галереяһы

**Пухляков картиналар галереяһы ** — Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының Пухляков утарындағы картиналар галереяһы.

Адресы: Ростов өлкәһе, Усть-Донецкий районы, Пухляков ауылы, Ҡала тыҡрығы, 14.

## Тарих һәм һүрәтләү
«Пухляков картиналар галереяһы» билдәле «Цыган» романының авторы, яҙыусы А . В. Калинин, Новочеркасск рәссамы Борис Плевакин, Мәскәү рәссамдары М. В. Савченков, В. К. Нечитайло һ. б. инициативаһы менән ойошторола. Уның фондың ҙурайтыуға Рәсәй атҡаҙанған рәссамы А. В. Тимофеев ҙур өлөш индерә.

1976 йылдың авгусында Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының Пухляков ауылында картиналар галереяһы асыла. Уның тәү фонды утыҙ рәсемдән тора. Улар Пенза, Мәскәү, Новочеркасск рәссамдарының яҙыусы А. В. Калининға бүләктәре. Тәүҙә галерея совхоз ҡунаҡханаһында була. 1985 йылда галерея Пухляков ауыл мәҙәниәт йортоноң уның өсөн әҙерләнгән залына күсә һәм хәҙерге ваҡытта шул йортта. 1992 йылдың октябренән галерея Ростов өлкәһе Дәүләт бюджет учреждениеһы "Раздор этнография музей-ҡурсаулығына" ҡарай.

Үҙ ваҡытында галерея өсөн Сәнғәт фонды рәссамдар Союзы, РСФСР рәссамдар Союзының Сәнғәт фондынан картиналар һайлап алына. Улар араһында билдәле Рәсәй рәссамдары, һынсылары графиктарының байтаҡ художество әһәмиәтле эштәре бар. Хәҙерге ваҡытта «Пухляков картиналар галереяһында» Рәсәй рәссамдарының йөҙләгән әҫәрҙәре тора. Рус рәссамы Иван Иванович Крыловтың 1900-сы йылдарҙа төшөргән пейзаж миниатюралары галереяға килеүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

Галереяла рәссамдар И. Г. Фролов, Н. В. Овечкин, В. К. Нечитайло, А . С. Кулагин, М. В. Савченкова, В. А. Игошев, В. Ф. Шумилов, Н. И. Барченков, С. С. Скопцова, А. В. Тимофеев, Цзянь Ши Лунь; графиктар Ф. Д. Константинов, А. А. Пахомов, Б. А. Непомнящий; һынсы-анималистар Е. А. Лансере, скульпторҙар В. Б. Шелов-Коведяев, О . С. Кирюхин, М . Н. Демьяненко, Г. И. Сатаров һәм башҡаларҙың эштәре ҡуйылған.

Күргәҙмәләр залында даими рәүештә илебеҙҙең шәхси күргәҙмәләре үткәрелә.

## Һылтанмалар
* Пухляковская картинная галерея . Раздорский этнографический музей-заповедник.
* Пухляковская картинная галерея 
* Пухляковская картинная галерея

## Иҫкәрмәләр
Ростов дәүләт медицина университеты

**Ростов дәүләт медицина университеты**- Көньяҡ Рәсәйҙең Дондағы Ростов ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, эре уҡыу-уҡытыу, фәнни һәм дауалау үҙәге базаһы.

## Тарих
1915 йылда Варшава рус университетында медицина факультеты барлыҡҡа килә. 1920 йылда унда 295 табип уҡытып сығарыла. 1930 йылда факультетты медицина институтына әйләндерәләр. 1980 йылда медицина институты Африка, Азия, Латин Америкаһының 60- тан артыҡ илдәре өсөн кадрҙар әҙерләүҙә күрһәткән уңыштары өсөн Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә. 1994 йылда медицина институты Ростов дәүләт медицина университеты тип үҙгәртелә.

Университеттың исемдәре:
* 1915—1930 — Варшава университетының медицина факультеты;
* 1930—1980 — Ростов дәүләт медицина институты (Ростов медицина институты);
* 1980—1994 — Халыҡтар Дуҫлығы орденлы Ростов медицина институты;
* 1994 — хәҙер — Ростов дәүләт медицина университеты (Рост ДМУ).

## Иҫкәрмәләр
Уҡытыусыға һәйкәл (Дондағы Ростов)

**Уҡытыусыға һәйкәл **— Дондағы Ростовта Красноармейская урамында, 78-се мәктәп эргәһендә 2012 йылдың 1 сентябрендә — Белем көнөндә ҡуйылған бронза монумент. Проектты тормошҡа ашырыуҙа ҡатнашыусы скульпторҙарҙың береһе — Сергей Олешня.

## Тарихы
2012 йылдың 1 сентябрендә Дондағы Ростовта һәр кемдең тормошонда айырым урын алып торған кешегә — беренсе уҡытыусыға бронза скульптура ҡуйыла. Скульпторҙарҙың уйы буйынса мөғәллимә яңғыҙ түгел, ә беренсе синыф уҡыусылары менән бергә һүрәтләнгән. Малай һәм ҡыҙсыҡ үҙҙәренең беренсе дәресенә ашыға.

Уларҙың баш өҫтөндә арка урынлашҡан. Ул педагогтарҙың тормошондағы мөһим ролде символлаштыра — улар мәктәптә балаларҙы беренсе булып ҡаршылай, ә һуңынан иңдәренә яуаплы миссия һалына — ошо сабыйҙарҙы мәктәп диуарҙарынан ситтә булған үҙ аллы тормошҡа әҙерләү. Һәйкәлде эшләү ярты йылға һуҙыла, скульптура авторҙарының береһе — Рәсәй сәнғәт академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы Сергей Олешня. Уның иҫәбендә Дондағы Ростовта ҡуйылған бик күп заманса скульптуралар бар, шул иҫәптән — батшабикәЕлизавета Петровна һәм Һыу торбаһына һәйкәл.

Уҡытыусы һәйкәленең бейеклеге 3,5 метр тәшкил итә. Уны асыу тантанаһында Ростов өлкәһе губернаторы Сергей Горбань менән ҡала мэры Михаил Чернышев шәхсән ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Маркевич-Евтушевский йорто (Таганрог)

**Маркевич — Евтушевский йорто** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Антон Глушко тыҡырығы, 40 адресы буйынса XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән урындағы әһәмиткә эйә һәйкәл. Был бер ҡатлы, биш тәҙрәле йорт, кәрнизе буйылап тештәр эшләнгән.

## Тарихы
Һуңынан Таганрог ҡалаһының тарихи һәйкәле булып киткән йорт XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлә. Ул урындағы сауҙагәр А. Н. Камбуровтың милке була, һуңынан инде Таганрог ҡала башлығы канцелярияһы чиновнигы Маркевич-Евтушевскийға һатыла һәм ул хужа була. Тарихи сығанаҡтарҙа йорт хужаһының инициалдары ныҡ айырыла.

Туйҙан һуң, чиновник йәмәғәтенең йортона йәшәргә күсә, А. Глушко тыҡырығы, 40 адресындағы күсемһеҙ милекте ҡуртымға бирергә ҡарар итә. Йорттоң бер вариҫы Маркевич-Евтушевскийҙың ҡыҙы Людмила Павловна була. Ул М. Е. Чеховтың — ҡатыны, [//ru.wikipedia.org/wiki/Антон_Павлович_Чехов Антон Павлович Чеховтың] әбеһе була. Йортто ҡуртымға алыусылар араһында П. Е. Чеховтың да ғаиләһе булаң һәм тап бына ошо йортта [//ru.wikipedia.org/wiki/Чехов,_Иван_Павлович Иван Чехов] донъяға килә. Ғаиләләр үҙ-ара йылы мөнәсәбәттәр һаҡлай, хатта йылдар уҙғас та Антон Чехов Маркевич-Евтушевкий менән аралашыуын дауам итә. Чеховтар ғаиләһе был йортта 1861—1862 йылдарҙа йәшәй. XXI быуатта был торлаҡ йорт 1992 йылдан алып, урындағы әһәмиәткә эйә тарихи һәйкәл булараҡ, дәүләт тарафынан һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Ростов дәүләт төҙөлөш университеты

** [[Дон дәүләт техник университеты|Дон дәүләт техник университетының]] төҙөлөш һәм архитектура академияһы** — Көньяҡ федераль округының төҙөлөш тармағы өсөн киң спектрлы белгестәр әҙерләүсе әйҙәп барыусы махсуслаштырылған юғары уҡыу йорто. 16 декабрь, 1943 йылда (Приказ № 798) Ростов инженер-төҙөлөш институтына (РИТИ) нигеҙ һалына. 1997 йылда институт Ростов дәүләт төҙөлөш университеты статусын ала. 2016 йылдың  15 апрелендә Дон дәүләт техник университеты составына инә.

## РДТУ-ның архитектура һәм төҙөлөш академияһы бөгөн
65 % артыҡ вуз хеҙмәткәрҙәре ғалим дәрәжәһенә эйә. Вузда 6 Рәсәй архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академия кәңәшсеһе,10 РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре , 72 профессор һәм фән докторы эшләй. Был юғары уҡыу йортонда асылған 2 диссертация советы бар, уларҙа йыл һайын кәмендә 3 доктор һәм 30 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.

## Тарих
Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе Елизавета редутының беренсе ташы 1761 йылдың сентябрендә хәҙерге университет комплексы торған урында һалына. Был белем биреү учреждениеһы 1900 йылда Дондағы Ростовта коммерция училищеһы бинаһында башланып китә. Ул 1918 йылда « Дон коммерция институты» тип атала. 7 февраль, 1944 йыл. Был йылда Ростов инженер-төҙөлөш институтына (РИТИ) нигеҙ һалына.

1988 йылда РИТИ архитектура факультеты РСФСР юғары белем биреү Министры бойороғо нигеҙендә Ростов дәүләт архитектура институтына әйләнә. Хәҙерге көндә ул Көньяҡ Федераль университетының составында (2006 йылдан башлап).

Коллегия ҡарары менән һәм Рәсәй Федерацияһы фән, юғары мәктәп һәм техник сәйәсәт Министрлығы бойороғо буйынса 1992 йылдың 15 октябрендә институтҡа академия статусы бирелә һәм ул Дондағы Ростов дәүләт төҙөлөш академияһы тип атала башлай. 1997 йылдың 30 ғинуарында РФ дөйөм һәм һөнәри белем биреү Министрлығы Ҡарары менән Дондағы Ростов дәүләт төҙөлөш академияһы 1997 йылдың 7 февралендә Ростов дәүләт төҙөлөш университетына (РДТУ) әүерелә. 2015 йылдың 30 декабрендә Дон дәүләт техник университетының колонияһы формаһында уның базаһында «күп профилле таяныс юғары уҡыу йортона» әйләнә.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт вуза

## Сығанаҡтар
Һыуат

**Һыуат** (, ) — Ҡырымдағы йылға. Боролса йылғаһының уң яҡтан иң ҙур ҡушылдығы. Йылғаның башы Тирке массивының төньяҡ-көнбайыш битләүендә, Ҡарабөйө йәйләү һәм Урта һырт йәйләү араһында урынлашҡан. Боролса йылғаһына Межгорье ауылы тирәһендә ҡоя.

## Иҫкәрмәләр
Ров (йылға)

**Ров** () — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Виньковцы районы һәм Винница өлкәһенең Бар һәм Жмеринка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 104 километр. Бассейн майҙаны - 1162 км².

## Галерея

Заплава річки Рів біля с. Шершні Барський р-н, де мешкають сірі чаплі та інші види птахів і ... 01.jpg|Ров йылғаһы Шершни ауылы янында


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с.
* Rów // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1888. — T. IX : Poźajście — Ruksze.— S. 814.
Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы

**Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы** — Новошахтинск ҡалаһындағы музей.

## Музей тарихы
Йәмәғәт башланғысындағы музей асыу тураһында ҡарар 1968 йылда уҡ ҡабул ителгән. Дүрт йылға яҡын экспонаттар йыйыу һәм музей экспозицияһын биҙәү дауам иткән. Уны булдырыуҙа музейға ағастан эшләгән скульптураларын тапшырған үҙенә генә хас талант эйәһе скульптор (самобытный) И. Т. Гилко ҙур өлөш индергән. Музейға үҙҙәренең бик күп картиналарын рәссамдар Б. В. Сухоруков («Иҫке шахта»), Н. Д. Маяков («Һыуһау», «Алыштан һуң»), А. А. Рамонов («Скифтар»), үҙенә генә хас талант эйәһе рәссам А. В. Зайцев бушлай тапшырған. 1972 йылдың 23 февралендә музей рәсми рәүештә асылған һәм тәүге килеүселәрҙе ҡабул иткән. Новошахтинск ҡалаһының почётлы гражданины, Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны Александр Иосифович Пушкаренко музейҙың тәүге директоры булған.

Хәҙерге ваҡытта музей фондында 2209 һаҡланыусы берәмек бар. Музейҙың бөтөн экспонаттары өс залда («Хеҙмәт даны», «Хәрби дан» һәм күргәҙмә) һәм ете бүлектә («Беҙҙең крайҙың тәбиғәте», «Археология», «Геология», «Көнкүреш (XIX б. аҙағы — XX б. башы)», «Сәнғәт», «Нумизматика») урынлаштырылған.

2013 йылдың ғинуарында музей һаҡлау йөкләмәһе алған, уның шарты — 2017 йылға саҡлы Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабының блиндажын ремонтлау буйынса саралар үткәрелергә тейеш булған.

## Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Новошахтинск ҡалаһы, ул. 4-се Пятилетка урамы, 20-се йорт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Новошахтинский историко-краеведческий музей»