open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәйет ауыл Советы (Мәләүез районы)

**Сәйет ауыл Советы** ( 17.12.2004 тиклем Сәйет ауыл Советы) — Мәләүез районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы. Почта индексы — 453864. ОКАТО коды — 80241872000. ИФНС коды: 263.

2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Денис ауыл Советы  менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
1989 йылда Нордовка ауыл Советының Петропавловка  ауылы Мәләүез районы Сәйет ауыл Советы составына  тапшырыла ( «Нордовка ауыл Советының  Петропавловка ауылын Сәйет ауыл Советы составына тапшырыу тураһында» Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумының  06.09.94 Н 6-2/130 һанлы указы).

Сәйет ауылы — административ үҙәк,  Яңы Казанковка, Петропавловка ауылдары.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы Законы (2004 йылдың 16 декабрендә Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан ҡабул ителә)хәбәр итә:

Статья 1. Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр
150. Мәләүез районының Сәйет ауыл Советының 18 га майҙан менән биләмә өлөшөн Федоровка районы Пугачев ауыл Советы составына тапшырып, Мәләүез районы, Мәләүез районының Сәйет ауыл Советы, Федоровка районы, Федоровка районы Пугачев ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
151. Мәләүез районының Сәйет ауыл Советы биләмәһе өлөшөн тапшырып, Мәләүез районының Сәйет ауыл Советы, Мәләүез районы, Федоровка районы Разин ауыл Советы, Федоровка районы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
;
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
33) Мәләүез районы буйынса:
а) Богородский ауылында административ үҙәге менән, "Денис" атамаһын һаҡлап, Денис һәм Сәйет ауыл Советтарын берләштерергә.
Сәйет ауыл Советының Яңы Казанковка, Петропавловка, Сәйет ауылдарын Денис ауыл Советы составына индерергә.
Денис ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сәйет ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Федоровка районы, Денис ауыл Советы, Ергән ауыл Советы, Нордовка ауыл Советы, Партизан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш.

## Географияһы
Биткинәш шишмәһе

## Иҫкәрмәләр
Билкент университеты

## Тарихы

1967 йылда университетты төҙөүгә әҙерлек башлана, Анкараның көнбайышы яғынан ерҙәрҙе участкалары һатып алына. 1970 йылда бинаның нигеҙе һалына, унда әлеге ваҡытта административ бина китапхана һәм инженер факультеттары урынлашҡан. Тиҙ арала бер-бер артлы уҡытыусылар өсөн төҙөлгән йорттар, ашхана, ятаҡ, уҡыу корпустары һалына

## Уҡытыу
Хәҙерге ваҡытта университетта 9 факультет, 2000-дән ашыу курстар, 2 дүрт йыллыҡ һәм 3 ике йыллыҡ программалы һөнәри-техник мәктәпбе бар. Бында төрлө илдәрҙән килгән студенттар уҡый. Университетта 40 илдән тиерлек уҡытыусы эшләй. Университетҡа нигеҙ һалыусының иғәнәһенә йыл һайын 2500-ҙән ашыу студент уҡыу һөҙөмтәләренә ҡарап стипендия ала.
Европа һәм АҠШ университеттары менән студенттарҙы алмашып уҡытыу һәм бик күп берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашырыу программалары бар. Был уҡыу йорттарының тулы исемлеге университет сайтында ҡарарға мөмкин.

Билкент университеты төрлө өлкәлә 34 — бакалавриат, 6 — ассоциация, 47 магистратура программаһы тәҡдим итә

## Университетта уҡытҡан билдәле шәхестәр
Төрөк ғалимы, иҡтисадсы, профессор Сүбәҙәй Туған (Зәки Вәлиди Туғандың улы) 1987—1996 йылдарҙа Билкент университетының Иҡтисад, административ һәм социаль фәндәр факультеты деканы була, бөгөнгәсә шул уҡ юғары уҡыу йортоноң профессоры булып эшләй.

## Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр
1992—1994 — Билкент университеты магистратураһында 2018 йылдың 11 октябренән Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Хəбиров Радий Фəрит улы уҡыған һәм тамамлап сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Bilkent University
* Bilkent Cyberpark
Быков ауыл Советы (Благовещен районы)

**Быков ауыл Советы** — Благовещен районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453437. ОКАТО коды — 80215810000. Иҫке Надежжин ауыл Советы менән берләштерелә.

Төп йылғаһы: Өфө.

## Ауыл Советы составы
Ахлыстин ауылы — административ үҙәк, Арҡауыл, Быков, Берёзовая Поляна, Варьяз, Владимировка, Уҡман ауылдары.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһы, п. 13) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Благовещен районы буйынса:
«Иҫке Надеждин» атамаһын һаҡлап, Иҫке Надеждин һәм Быков ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Иҫке Надеждин ауылында урынлаштырырға.
Быков ауыл Советының Ахлыстин, Арҡауыл, Берёзовая Поляна, Быков, Варьяз, Владимировка, Уҡман ауылдарын Иҫке Надеждин ауыл Советы составына индерергә.
Иҫке Надеждин ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Быков ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

2008 йылға Нуриман районы, Иҫке Надеждин ауыл Советы, Ильина Поляна ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була(«Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы (ред. 19.11.2008)»).

## Күренекле шәхестәре

* Пенкин Александр Александрович (1942) — контр-адмирал.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Яуыш ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Үрге Яуыш ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы
**[[Үрге Яуыш]] ауылы,**

Гоголевка ауылы,

Гөмбәт ауылы,

Домрачевка ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Бикмәт ауыл Советы (Борай районы)

**Бикмәт ауыл Советы  ** — Борай районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).  Почта индексы — 452976. ОКАТО коды — 80218810000. Баҙраҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Иҫке Бикмәт ауылы — административ үҙәк, Ҡалмыҡ, Нарыш, Иҫке Туҡран ауылдары. 1994 йылда Силасау ауылы Баҙраҡ ауыл Советына тапшырыла. (N БР юғары советы президиумы указы менән 20.01.94 6-2/22 «Борай районы ауыл советы ауылдарын бер ауыл советы составына силосово бикметовский бадраковский тапшырыу тураһында»).

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Оло Баҙраҡ ауылында административ үҙәге менән, «Баҙраҡ» атамаһын һаҡлап, Баҙраҡ һәм Бикмәт ауыл Советтарын берләштерергә.
Бикмәт ауыл Советының Ҡалмыҡ, Нарыш, Иҫке Бикмәт, Иҫке Туҡран ауылдарын Баҙраҡ ауыл Советы составына индерергә. 
Баҙраҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҡларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Бикмәт ауыл Советын алып ташларға

2008 йылда Мишкә районы, Вострецов ауыл Советы, Баҙраҡ ауыл Советы, Әжәк ауыл Советы, Борай ауыл Советы, Ҡайынлыҡ ауыл Советы менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Үҙән

**Үҙән** (*йылға үҙәне*) — ғәҙәттә һыу буйҙарында эрозия арҡаһында барлыҡҡа килә.Йылға һыуы ярҙарҙы ашай-ашай йырын, үҙән хасил итә

Үҙәндәр ғәҙәттә тотош системалар барлыҡҡа килтерә; бер үҙәндән икенсеһе асыла, уныһынан - өсөнсөһө һ.б. - был аҡҡан һыу йырҙаһы буйлап икенсе сығанаҡҡа ҡойғанса дауам итә. 

## Үҙәндәрҙең ҡоролошо

Гидрологтар, геологтар һәм геоморфологтар үҙәндәрҙең ошондайтөп элементтарын билдәләй:
* *битләү* —үҙәнде ҡабырғаларынан сикләгән ер өҫтө 
* *төп*  — үҙәндең иң түбән һәм ярайһы тигеҙ урыны, ул һөҙәклектәрҙең итәге араһында урынлашҡан була. 
* битләүҙәрҙең *итәге*  — һөҙәклектәрҙең үҙән төбө менән сикләшкән урындары 
* *ҡалҡыу* —  үҙән битләүҙәренең шул урындағы ер менән сикләшкән урыны
* *террасалар* — сағыштырмаса горизонталь майҙансыҡтар, улар хәҙерге үҙән төбөндә төрлө бейеклектә урынлашҡан була.

Яңы үҙәндәрҙең төбө ҙур булмай, ә битләүҙәр йылғаға килеп етә, бер үк ваҡытта яр хасил итә

## Шулай уҡ ҡара
* Каньон
* Тарлауыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Салауат ҡамсыһы

**Салауат ҡамсыһы** — фолклорсы Өмөркаев Г. Н. 1949 йылда Балтас районының Иҫке Балтас ауылында йәшәүсе Харис Мифтахов һөйләүе буйынса яҙып алынған риүәйәт. Риүәйәт буйынса ошо райондың Нөркә ауылында йәшәүсе Фазлыбеков йортонда Салауат ҡамсыһы һаҡланған. Йорт хужаһы һәм уның ғаиләһе Салауат исеме менән бәйле был әйберҙе һаҡлап тотҡан: «Ҡамсы иң түрҙә, юрғандар һәм намаҙлыҡ һаҡланған урҙала эленеп торған». Был нәҫел ҡамсыны изге әйбер тип һанап быуындан-быуынға тапшырып килгән. 

Ҡамсы Салауаттыҡы тип фаразларға була. Тарихи документтар буйынса Себер даруғаһы Ҡыр-танып волосы Нөркә ауылы янында 1774 йылдың 18—22 сентәбрендә Пугачёв яуы үткән. Был риүәйәт Башҡорт халыҡ ижадының 2-се томына ингән.
## Әҙәбиәт
* Башкирские народные предания. Том 2. Предания и легенды. Уфа, 1987
* Башҡорт халыҡ ижады. 2-се том. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө. 1997

## Сығанаҡтар
* Салават Юлаев: энциклопедия/ Главный редактор И. Г. Илишев. -Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. -480с.; ил. ISBN 5-88185-054-8
Яңы Киҙгән ауыл Советы (Борай районы)

**Яңы Киҙгән ауыл Советы** — Борай районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452966. ОКАТО коды — 80218834000. Таҙлар ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Яңы Киҙгән ауылы — административ үҙәк, Иҫке Киҙгән ауылы.

## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Яңы Таҙлар ауылында административ үҙәге менән, «Таҙлар» атамаһын һаҡлап, Таҙлар һәм Яңы Киҙгән ауыл Советтарын берләштерергә.
Яңы Киҙгән ауыл Советының Яңы Киҙгән, Иҫке Киҙгән ауылдарын Таҙлар ауыл Советы составына индерергә. 
Таҙлар ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Киҙгән ауыл Советын алып ташларға

2008 йылда Балтас районы,Кәшкәләү ауыл Советы, Таҙлар ауыл Советы, Шуҡшан ауыл Советы  муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Йырҙа

**Йырҙа** — үҙәндең һыу ағымы , ташҡын осоронда уның аша йылғаларҙың төбөндә ятҡан нәмәләр һәм ташыу һыу йыуып хасил иткән иң түбән өлөшө.

Йырҙалар үҙҙәрен хасил иткән процестарға ярашлы бер нисә төр була.

**Төп йырҙа** — йылға ағымының иң күп өлөшө тупланған  йырҙа.

Ҙур йылғалар йырҙаһы  киңлеге бер нисә тиҫтә метрҙан километрҙарға тиклем етә  (мәҫәлән, Обь, Лена (йылға), Амазонка йылғаларының түбәнге ағымы), шул уҡ мәлдә  йырҙаның тәрәнәйеүе киңәйеүенә ҡарағанда яйыраҡ бара. Йырҙаның буйы ятыу һәм шаршылар менән аралашып бара. Тигеҙлектәрҙәге йырҙалар  , ғәҙәттә, бормаланып ята һәм ҡомло, ләмле һәм ҡырсынташлы урындарҙа өңөп инеп, ҡултыҡ барлыҡҡа килтерә. Тау йылғалары иһә турараҡ, йыш ҡына һикәлтәләр, шарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп аға, ҙур-ҙур һарыҡташтар уратып алған була.

## Йылғаларҙың төрлө ағымында йырҙаһы
# Үрге ағым — йылға үҙ бассейнындағы иң текә ерҙәрҙән ағып төшә, һыу тиҙлеге юғары һәм йылға йырҙаһын йыуып киңәйтә һәм тәрәнәйтә бара.  
# Урта ағым —  йырҙаның ауышлығы һәм ағым тиҙлеге кәмей бара, ярҙарын көслө емермәй.
# Түбәнге ағым — йылға ағыҙып килтергән ҡом менән ләм йырҙаға ултыра. 

## Өҫтәмә

Йылғаның һыу кимәле кәмегәндә уның эсенән утрауҙар, ҡаырластар ҡалҡып сыға, ҡултыҡтар бүленеп ҡалып, ятыуҙар, бәләкәй күлдәр хасил итә. Шул рәүешле **күп ҡултыҡлы йырҙа** барлыҡҡа килә.

**Фарватер** — йырҙаның суднолар хәүефһеҙ йөҙөп йөрөй алырлыҡ ярайһы тәрән урыны. 

**Күскенсе йырҙа** — тәүлек эсендә йәки бер нисә сәғәттә тиҙ йыуылып барған ярҙар арҡаһында ағымын үҙгәртеп торған йырҙа. 

## Башҡортостан йылғаларының йырҙа үҙенсәлеге
Башҡортостанда **Һыусумған** атамалы ваҡ йылғалар бер нисә районда осрай. Был йылғалар яҙғы ташҡында төп йырҙаға барып етә, әммә һыу ҡайтҡас, йәки ҡоролоҡ йылдарында һыуы ер аҫтына китеп юғала. Мәҫәлән, Бөрйән районының Исламбай ауылы янында, Күгәрсен районының Юлдыбай ауылы янында, Белорет районының Ноҡат һәм Шығай ауылдары янында шундай һыу сығанаҡтары бар .

## Шулай уҡ ҡара
* Водораздел
* Речная сеть
* Речной бассейн
* Русловые процессы

## Әҙәбиәт
* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. — Л.: Гидрометеоиздат, 1978. — 308 с.
* 
* *Кондратьев Н. Е., Попов И. В., Снищенко Б. Ф.* Основы гидроморфологической теории руслового процесса. — Л.: Гидрометеоиздат, 1982. — 272 с.
* «География. Энциклопедия для детей». Изд-во «Аванта+», Москва, 2004.
Нөркә ауыл Советы (Балтас районы)

**Нөркә ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәр тураһында» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ләм

**Ләм** —  ваҡ ярмалы йомшаҡ тау тоҡомо,  һыу сығанаҡтары төбөнә ултырған органик һәм минераль матдәләр ҡатнашмаһынан хасил. 
Ләм тәбиғи шарттарҙа шыйыҡ, киптергәндә ҡаты есем үҙенсәлектәре  ала. Күбеһенсә ваҡ фракцияларҙан тора: 30-50 проценты 0,01 мм-ҙан кәмерәк өлөшсәләрҙән тора. 

Диңгеҙҙәрҙең һәм континенталь  һыу ятҡылыҡтарының төбөндә (күл, быуа) ләм киң таралған, улар тау тоҡомдары ыуалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән(*терриген*, *[[эзбиз]]*, *пелит*, *алеврит*, *алеврит-пелит* ләмдәр),  һәм шулай уҡ микроскопик ҡабырсаҡтар йәки диңгеҙ  организмдары онтағынан тора (*глобигерин*, *диатом*, *радиолярий*, *птеропод* ләмдәр). Вулкан көлө менән байытылған ләмдәр ҙә айырып ҡарала.  

Ҡайһы бер ләмдәрҙәге органик матдәләр (сапропель) тарҡалып, көкөртлө-водородлы ҡатнашма барлыҡҡа килә йә сереү процесы башлана  (*серек ләм*).

Ләм бәйле ултырма тоҡомдар формалашыуының башланғыс стадияһы булып тора.

Ләм ауыл хужалығында ашлама булараҡ йәки компост өйөмдәре өсөн  ҡулланыла.

Ҡайһы бер ләм (күл, быуа, лагуна) ашлама булараҡ ҡулланыла һәм йорт хайуандарына минераль матдә сығанағы итеп бирелә, шулай уҡ медицинала файҙаланыла (шифалы ләм.

Гавандәрҙә һәм фарватерҙарҙа ләм күбәйеү суднолар хәрәкәтенә ҡамасаулыҡ тыуҙыра, шуның өсөн дамбалар ҡорола йәки йылғаларҙың төбөн тәрәнәйтеү эштәре үткәрелә.

## Башҡортостанда шифалы ләмдәр
Шифалы ләмдәр республиканың бер нисә районында шифаханаларҙа дауалау өсөн ҡулланыла.
*Асы шифаханаһы - Белорет районының Асы ауылында борондан тоҙло һыуын ғына түгел, ләмен дә быуындар һыҙлағанда ҡулланғандар. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ләмде күпләп ситкә алып китеп бөткәндәр. Унда хәҙер тик минераль һыуҙар ғына ҡулланыла. 
*Ҡарағай шифаханаһы — бальнеология шифаханаһы, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы эргәһендә урынлашҡан.
***«Йәшел сауҡалыҡ»** шифаханаһы - Өфө ҡалаһындағы шифахана.
*Красноусол шифаханаһы - Ғафури районы шифаханаһы
* **Танып** шифаханаһы - Асҡын районында урынлашҡан шифахана.
***Талҡаҫ** шифаханаһы - Баймаҡ районындағы шифахана.
***Әй** шифаханаһы - Дыуан районындағы шифахана
*"Юбилейный" шифаханаһы - Башҡортостандың Әбйәлил район үҙәге Асҡарҙан төньяҡ-көнсығышҡа 28, Магнитогорскиҙан төньяҡҡа 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
*"Яҡтыкүл" шифаханаһы - Әбйәлил районындағы шифахана
*Янғантау шифаханаһы— Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы күп йүнәлешле бальнеология курорты.

## Шулай уҡ ҡара
* Активный ил
* Илосос

## Һылтанмалар

* 
*
Разин ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Разин ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Составы

* **[[Ключевка (Фёдоровка районы)|Ключевка]] ауылы**,
* Һәйет ауылы.

1984 йылда күсерелгән Кандауровка ауылы ауыл Советы составынан сығарыла.

## Иҫкәрмәләр
Эзбиз

**Эзбиз** -, (  «һүнмәй торған»)) - урыҫ телендәге һүҙҙе "башҡортлаштырыу" арҡаһында килеп сыҡҡан атама. Эзбиз көнкүрештә, ауыл хужалығында ҡулланыла торған матдә.Ул карбонатлы тау тоҡомдарын яндырып эшкәртеү юлы менән алынған матдәләрҙең дөйөм атамаһы  

* эзбиз (материал) — карбонат тау тоҡомдарын яндырып ала торған материал (эзбизташ, аҡбур), башлыса нигеҙендә MgO һәм СаО матдәләре ята.
* Һүндерелгән эзбиз — Ca(OH)2.
* Һүндерелмәгән эзбиз — CaO.
* Хлорлы эзбиз — Ca(Cl)OCl.
* Натрийлы эзбиз —  NaOH һүндерелгән эзбиз -  Ca(OH)2 ҡатнашмаһы.

## Топоним
* **Известь** (йылға) — Рәсәйҙәге йылға,  Мордовия һәм Рязань өлкәһе аша аға.
* **Известь** (ҡасаба) — Мордовиялағы Зубово-Полянский районындағы ҡасаба.
* **Известь** (станция) — Известь ҡасабаһындағы тимер юл станцияһы.

## Шулай уҡ ҡара
* Эзбизташ —  башлыса CaCO3 кальций карбонатынан торған тау тоҡомо.

## Иҫкәрмәләр
Алексеевка ауыл Cоветы (Өфө районы)

**Алексеевка ауыл Cоветы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Алексеевка ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ташҡын

**Ташҡын** — йылғаның йылдың бер үк миҙгелендә ҡабатланып тора торған фазаһы  — ярайһы оҙайлы ваҡытта һыу арта,кимәле күтәрелә, йылға ярҙарынан сыға, йыш ҡына  үҙәндәрҙе һыу баҫа. 

Ташҡын көслө һыу килеүҙән барлыҡҡа килә, ә бының сәбәптәре төрлө булыуы ихтимал:
* яҙғы ҡар иреү;
* бейек тауҙарҙа ҡар һәм боҙлоҡтар иреү;
* оҙайлы көслө ямғырҙар.

Яҙғы ҡар ирегәндәге ташҡын күп тигеҙлек йылғаларына хас, улар 2 төркөмгә бүленә:
* яҙғы ҡар иреүе өҫтөнлөк алған  йылғалар (мәҫәлән, Волга, Ағиҙел)

* йәйге ҡар иреүе өҫтөнлөк алған  йылғалар (мәҫәлән, Анадырь, Юкон,Маккензи).

Йәйге ҡар иреүе арҡаһында һыу ташыуы  Урта Азия, Кавказ, Альп тауҙары йылғаларына хас.

Йәйге муссон ямғырҙары арҡаһында һыу ташыу Көньяҡ-Көнсығыш Азия йылғаларына хас (Янцзы, Меконг).

## Һыу баҫыу

Ташҡындар һөҙөмтәһендә һыу баҫыу йыш күҙәтелә.  Һөҙөмтәлә ҙур территорияның һыу аҫтында ҡалыуы иҡтисадҡа, социаль өлкәгә, тәбиғи мөхиткә зыян килтерә, хатта кеше ғүмерҙәре өҙөлә .

## Шулай уҡ ҡара
*Ташҡын (мәғәнәләр)
* Паводок
* Никита Водопол
Ташҡын (мәғәнәләр)

Ташҡын - башҡорт телендә ташып барыу, йәғни ғәҙәттәгенән артыҡ булып китеү халәтенә ҡарата ҡулланыла. 

## Тәбиғәттә
* Ташҡын - ҡар, боҙ иреүе, оҙайлы көслө ямғырҙар һөҙөмтәһендә йылға ташыуы.

## Күсмә мәғәнәлә
***Ташҡын** -  ниндәйҙер ярһыу, ҡеүәтле көскә эйә булған күренеш, ғәмәл - *революция ташҡыны*, *нәфрәт ташҡыны*
***Ташҡын** -  ярһыу - *хис, күңел торошо*.

* **Ташҡын** - сифат: ташҡын йылға

## Әҙәбиәттә
*Тимер ташҡын - совет яҙыусыһы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943), Александр Серафимович Серафимовичтың повесы.

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993 - 330-сы бит

## Иҫкәрмәләр
Шаршы

**Шаршы** — йылға йырҙаһының һай һыулы, шаулап аҡҡан урыны. Һүҙҙең нигеҙендә «шар» һүҙе ята, йәғни, шар-шор килгән, тауышлы ағын.

## Тасуирламаһы
Шаршыны ғәҙәттә мурт ултырма тау тоҡомдары (аллювий) барлыҡҡа килтерә, улар ике яҡҡа йүнәлешле булып сыға: ағымға ҡаршы яғы — һөҙәк, а ағым ыңғайына — текә.

Шаршы йырҙаның һыу ағымы тарафынан йыуҙыртылыуы һәм һыу төбөндә таш өйөмдәре (меандр) йыйылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Шаршы йырҙа киңәйгән урындарҙа йыш осрай. Ул ағымдың ҡеүәтен кәметә.

Шаршылар менән ятыуҙар сиратлашып бара. Ятыуҙар ғәҙәттә йылға киҫкен боролош яһаған урындарҙа барлыҡҡа килһә, шаршылар тура аҡҡан, һай урындарҙа хасил була.

Йырҙаһына ҡарата йүнәлешенә ҡарап, *ябай* (*тура*), *ҡыйыш* һәм *шарлама* шаршылар була.

## Цитаталар
* Ҡыҙыл йылғаһы йор, шаршыһында ал мунсаҡтай ялтырай йәйғор. *Ә. Әхмәтҡужин*
* Йылға шаршыланып, ҡаяның итәк осона бәрелә лә, төньяҡҡа табаныраҡ боролоп ағып китә. *Н. Мусин*

## Шулай уҡ ҡара
* Уайтуотер

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. — Мәскәү, 1993.- 632

## Иҫкәрмәләр
Фёдоровка ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Фёдоровка ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәммуниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы
**[[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылы**,

Аҡбулат ауылы,

Гавриловка ауылы,

Кузьминовка ауылы,

Маганевка ауылы,

Улядаровка утары

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Йылға ятыуы

**Йылға ятыуы** (*ятыу*)—  йырҙаның шаршылар менән сиратлашҡан тәрән урыны, ғәҙәттә йылға боролош яһаған урында (меандр) барлыҡҡа килә

Шаршылар менән ятыуҙар йылғаларҙа система барлыҡҡа килтерә. Ятыуҙар ғәҙәттә йылға киҫкен боролош яһаған урындарҙа, ә шаршылар тура аҡҡан, һай урындарҙа барлыҡҡа килеүсән

Шулай уҡ ятыуҙар яҙ һыу ныҡ ташып, йылға төбөнән ләм ныҡ ағып киткән, тәрәнәйеп ҡалған урында хасил була (мәҫәлән, йырҙа болош яһаған, йәки йырҙа тар булған урындарҙа).

Тәрән ятыуҙарҙа балыҡтар ҡышлай.

## Фольклорҙа

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. Л.: Гидрометеоиздат, 1978, 308 с.
* *Маккавеев Н. И.* Русло реки и эрозия в её бассейне. М.: АН СССР, 1955, 346 с.
* *Кондратьев Н. Е., Попов И. В., Снищенко Б. Ф.* Основы гидроморфологической теории руслового процесса. Л.: Гидрометеоиздат, 1982, 272 с.
Сергеевка ауыл Советы (Бүздәк районы)

**Ауыл советы Сергеевский **— Бүздәк районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452719. ОКАТО коды — 80217835000.  Бүздәк ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Сергеевка ауылы— административ үҙәк, Көнсығыш, Туктаркүл, Заготскот Хужалығы ауылдары 

## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Бүздәк ауылында административ үҙәге менән, «Бүздәк» атамаһын һаҡлап, Бүздәк һәм Сергееевка ауыл Советтарын берләштерергә.
Сергеевка ауыл Советының Көнсығыш, Сергеевка, Туҡтаркүл, Заготскот Хужалығы ауылдарын Бүздәк ауыл Советы составына индерергә. 
Утвердить границы Буздякского сельсовета согласно представленной схематической карте.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сергеевка ауыл Советын алып ташларға.

2008 йылда  Благовар районы, Ҡаран ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы, Уртакүл ауыл Советы, Бүздәк ауыл Советы, Ғәфүр ауыл Советы   муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Йылға һикәлтәһе

**Һикәлтә**, *тупһа* — йылға  йәки шишмәләрҙең йырҙаһынан һыу ағымы ташлы, ҡаялы урындан ҙур тиҙлек менән килеп төшкән өлөшө, был урындарҙа һыу өҫтән аҫҡа ҙур ғына майҙанда тупһа рәүешле  килеп төшә.  

Һикәлтә — йылғаның ағымы ҙур тиҙлектә 15 - 45 градус текәлектән килеп төшкән урын.

## Сәнәғәттә ҡулланыу

Һикәлтәләр суднолар һәм ҡыуғын үтеүен ҡатмарлаштыра һәм урап үтеү каналы төҙөү зарурлығын тыуҙыра. Һикәлтәле йылғаларҙың ҡайһы берҙәрендә  гидроэлектростанция  ҡоролған (мәҫәлән, ДнепроГЭС - Днепр һикәлтәһендә, Волхов ГЭС-ы — Волхов йылғаһында).

## Һыу туризмы

Һыу туризмында һикәлтәләр төп элементтарҙың береһе булып тора, улар маршруттың ҡатмарлылығын билдәләй. Иң ябай һикәлтәләр 2 категория  ҡатмарлылыҡ һаналған маршрутта ла осрауы мөмкин. 

Башҡортостандың Белорет районының Инйәр йылғаһында шундай маршруттар бар. Бигерәк тә Айғыр һикәлтәһенә туристар яҙғыһын күпләп килә ине.Әммә тимер юлыны зыян килтерә тип был уникаль урынды юҡҡа сығарғандар 

## Шулай уҡ ҡара
* Шивера

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*  Активный отдых в Башкортостане - водный туризм - сплавы по рекам

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Видео
*Сплав по реке Инзер. Май 2015. Порог Сарышта

## Һылтанмалар
*
Бүләкәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)

**Бүләкәй ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. <br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы
**[[Үрге Алаштан]] ауылы **,

Түбәнге Алаштан ауылы,

Бүләкәй ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Ташлыкүл ауыл Советы (Бүздәк районы)

**Ташлыкүл ауыл Советы **Бүздәк районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән  административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452710. ОКАТО коды — 80217839000. 1985 йылда ойошторолған, 2008 йылда бөтөрөлгән.  Ғафури ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Ташлыкүл ауылы— административ үҙәге, Никольский, Владимировка, Вознесенка ауылдары

## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: в) Ғафури ауылында администартив үҙәге менән, «Ғафури» атамаһын һаҡлап, Ғафури һәм Ташлыкүл ауыл Советтарын берләштерергә. 
Ташлыкүл ауыл Советының Никольский, Ташлыкүл, Владимировка, Вознесенка ауылдарын Ғафури ауылСоветы составына индерергә.
 Ғафури ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 
Иҫәп мәғлүмәттәренән Ташлыкүл ауыл Советын алып ташларға

2008 йылда  Благовар районы,  Бүздәк ауыл советы, Ғафури ауыл советы, Уртакүл ауыл Советы, Ҡаңны-Төркәй ауыл Советы муниципаль берәмектәр менә сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Урҙайбаш ауыл Советы (Бүздәк районы)

**Урҙайбаш ауыл Советы ** — Бүздәк районы соствындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).Почта индексы — 452723. ОКАТО коды — 80217843000. Арыҫлан ауыл Советы менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Урҙайбаш ауылы- административ үҙәк, Киәҙебаш, Ҡыҙылйылға ауылдары

## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы (ст.1 п. 14) «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Иҫке Боғаҙы ауылында алминистартив үҙәге менән,"Арыҫлан" атамаһын һаҡлап, Арыҫлан һәм Урҙайбаш ауыл Советтарын берләштерергә. 
Урҙайбаш ауыл Советының Урҙайбаш, Киәҙебаш, Ҡыҙылйылға ауылдарын Арыҫлан ауыл Советы составына индерергә.
 Арыҫлан ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Урҙайбаш ауыл Советын алып ташларға  

2008 йылда Ҡаран ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Һыу туризмы

**Һыу туризмы** — һыу өҫтөнән һалынған маршрут буйлап үтеүгә бәйле спорт туризмы.Һыу туризмы бер нисә төр: йылға буйлап ағып төшөү, рафтинг, паруслы туризм йәки яхтинг, диңгеҙ кайыҡ спорты (*каякинг*).

## Һыу туризмы суднолары
Һыу туризмы менән шөғөлләнеү өсөн каркаслы, каркаслы-һауа тултырыулы, һауа тултырыулы спорт суднолары ҡулланыла. Коммерциялы йөҙөү маршруттары өсөн донъяла иң күп файҙаланылған судно - рафт

 

* Катамаран — ике корпуслы судно; судноның корпустары өҫ яҡтан рама менән ҡушып беркетелә:
** йылға катамарандары .
** паруслы катамаран  —  (диңгеҙҙә һәм океанда ла ҡулланып була).
* Байдарка һәм ҡайыҡ — палубаһыҙ еңел бәләкәй суднолар, уларҙы ғәҙәттә кешенең мускул көсө менән хәрәкәт иттерәләр.  

* Һалдар — башлыса һыу ыңғайына аға торған төрлө  конструкциялы, тиҙлеге ҙур булмаған суднолар:
** ағас һалдар;
** һауа тултырылған элементтары булған суднолар;
*** честер — ишеү ысулы һәм ишкәкселәрҙең бер-береһенә ҡара-ҡаршы ултырыуҙары менән айырылып торған суднолар;
** һауа тултырылған (рафт);
** бубликтар — иң юғары ҡатмарлыҡлы йылғаларҙа ҡулланыла торған бик тотороҡло  судно.

Ҡатмарлы булмаған маршруттарҙа һауа тултырылған резина кәмә менән йөҙөргә мөмкин.

Өрөп тултырылған матрастар менән диңгеҙҙә йөҙөү тик көндөҙгө ваҡытта ғына һәм, ғәҙәттә, ярға яҡын ғына итеп башҡарыла, сөнки асыҡ диңгеҙгә тартып алып китеү ихтималы бар. Туристар әйберҙәрен полиэтиленға төрөп, матрастарға һалалар ҙа, үҙҙәре уға ултырмай, артынан этеп кенә йөҙөп баралар.

## Һыуҙа актив ял

Ял ваҡытын һыу буйлап сәйәхәттә үткәреү спорт туризмынан айырыла, ул төрлө ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу менән бәйле яҡшы кәйеф тыуҙыра. Шуға күрә был шөғөл менән мауығыусылар арта бара 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (обл.)

* 

* 

## Һылтанмалар

* Интерралли Белая, ежегодные соревнования в Адыгее
* Каякинг — что это?
Иштебай ауыл Советы (Мишкә районы)

**Иштебай ауыл Советы** – Мишкә районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы – 452359. ОКАТО коды – 80243827000.  «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 16  декабрендәге Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

4. 1992 йылда Оло Шаҙы ауыл Советының 4  ауылынан ойошторола. 2008 йылда кире Оло Шаҙы ауыл Советына ҡайтарыла.  

## Ауыл Советы составы
Иштебай ауылы - административ үҙәк, ауыл Ҡарасим, Юбайкүл ауылдары (ҡушымта 39е);  (Башҡортостан Республикаһының 16.07.2008 22-з һанлы Законы)

## Тарихы
«Мишкә районында Иштебай ауыл Советын ойоштороу тураһында» Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 17 декабрендәге 6-2/513 һанлы указы хәбәр итә:

1. Мишкә районы Иштебай ауылында административ үҙәк менән Иштебай ауыл Советын ойошторорға.
2. Оло Шаҙы ауыл Советы составынан Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын сығарып,  Иштебай ауыл Советы составына индерергә.  
3. Иштебай ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

35)  Мишкә районы буйынса:

а) Оло Шаҙы ауылында административ үҙәге менән, "Оло Шаҙы" атамаһын һаҡлап, Оло Шаҙы һәм Иштебай ауыл Советтарын берләштерергә.

Иштебай ауыл Советының Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын Оло Шаҙы ауыл Советы составына индерергә. 

Оло Шаҙы ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 

Иҫәп мәғлүмәттәренән Иштебай ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Балтас районы,  Оло Шаҙы ауыл Советы, Ирсай ауыл Советы, Мәүлит ауыл Советы  муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Шәрипов Әмир Усман улы

**Шәрипов Әмир Усман улы** (3 февраль 1933 йыл) — ғалим-тау инженеры, 1991—2003 йылдарҙа Көнбайыш Себер тәрән разведка быраулау технологияһы ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструктор институты директоры. Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы (1993), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе (1996). Рәсәй Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Әмир Усман улы Шәрипов 1933 йылдың 3 февралендә БАССР-ҙың Миәкә районы (хәҙерге Әлшәй районы) Иҫке Аҡҡулай ауылында тыуған.

1956 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. 1956-1960 йылдарҙа  «Башнефть» производство берекмәһе (Бөрө) «Башвосткнефтеразведка» тресының Күлтөбә разведка яһап быраулау конторында быраулаусы, производство бүлексәһенең өлкән инженеры. 1961-1964 йылдарҙа Һиндостанда совет белгестәре төркөмөндә быраулау буйынса инженер булып эшләй. Артабан 1964-1983 йылдарҙа Өфө ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер Нефть сәнәғәте институты) хеҙмәт юлын дауам итә. 1983-1990 йылдарҙа институт директорының урынбаҫары вазифаһын биләй. 1991 йылдан алып «ЗапСиббурНИПИ» (Төмән) институты директоры. Ә. У. Шәрипов Башҡортостанда тәрән һәм айырата тәрән скважиналарҙы быраулауҙа яңы техника һәм технологияларҙы уйлап табып эшләүгә ҙур өлөш индерә. Шәрипов тәрән нефть сығарыу һәм разведкалау скважиналарына полимерлы иҙелмәләрҙең яңы системаларын ҡулланыуҙы индерә. Уның был эштәре ҙур иҡтисади файҙа килтерә. «Башнефть» һәм «Главтюменьгеология» производство берекмәләре өсөн быраулау һәм скважиналарҙы тултырыу өлкәһен үҫтереү фәнни-техник программаһының авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* 150-нән артыҡ ғилми эш, 1 монография һәм 9 брошюра авторы. 100-ҙән артыҡ уйлап табыуы һәм патенты бар.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)

## Һылтанмалар
*
Жуков ауыл Советы (Өфө районы)

**Жуков ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Жуков ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ленин ауыл Советы (Мишкә районы)

**Ленин ауыл советы** — Мишкә районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).  Почта индексы — 452355. ОКАТО коды — 80243840000. ИФНС коды: 0257.  «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында»   2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Мишкә районының Мишкә ауыл Советы менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Ленин ауылы — административ үҙәк, ауыл Восход, Яңы Ключево, Ҡыйғаҙытамаҡ ауылдары (ҡушымта 39и)

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

35) Мишкә районы буйынса:

в) Мишкә ауылында административ үҙәге менән, «Мишкә» атамаһын һаҡлап, Мишкә һәм Ленин ауыл Советтарын берләштерергә. 

Ленин ауыл Советының Ленинский, Восход, Ҡыйғаҙытамаҡ, Яңы Ключево ауылдарын Мишкә ауыл Советы составына индерергә.

Мишкә ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Иҫәп мәғлүмәттәренән Ленин ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Ленин ауыл Советы Бөрө районы, Аҡбулат ауыл Советы, Оло Шаҙы ауыл Советы, Ирсай ауыл Советы, Ҡайраҡ ауыл Советы, Мишкә ауыл Советы, Сабыҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы

**Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы** (26 ноябрь 1942 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина фәндәре докторы, профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991).

## Биографияһы
Айытбай Әхмәт улы Ғүмәров 1942 йылдың 26 ноябрендә Баймаҡ районының Сындәүләт (хәҙер бөткән) ауылында ишле ғаиләлә тыуған. Айытбайға ете йәш тулған саҡта атаһы вафат булып ҡала, әсәһе бер үҙе биш баланы үҫтерә, тәрбиәләй. Ауылда мәктәп булмауы арҡаһында башланғыс кластарҙа Кәрешкә ауылында уҡый, йәйәүләп көндә 14 саҡрым ер үтә. 5-7 кластарҙы — Байыш ауылында, артабан өлкән кластарҙа
Баймаҡ 1-се һанлы мәктәбендәбелем ала. Бала, үҫмер сағы һуғыштың тәүге ауыр йылдарына тура килә.

Мәктәпте тамамлағандан һуң электрик булып эшләй. 1960 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында бик әүҙем тормош алып бара, спорт менән етди шөғөлләнә, 1-се разрядлы саңғысы була.

Институттан һуң (1967) Баймаҡ ҡалаһына хирург булып эшкә ҡайта. 1972 йылдан алып — бүлек мөдире. Ҡатмарлы операциялар эшләй.
 
1973 йылда Ленинград педиатрия медицина институтының балалар хирургияһы кафедраһында эргәһендәге аспирантураға инә. Диссертацияһының темаһы — «Балаларҙың эсәктәренә зыян эшләүҙе дауалау». Өфөлә балалар хирургия кафедраһында эшләп алғас, ҡабаттан Ленинградҡа китә һәм докторантураға уҡырға инә. «Яңы тыуған балалрҙың диафрагмаль бүҫерен хирургиик юл менән дауалау» теманы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1989 йылдан әлеге көнгә тиклем Башҡорт дәүләт медицина университетында балалар хирургияһы кафедраһы мөдире, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш хирургы вазифаһын башҡара.

Фәнни хеҙмәттәре балалар ауырыуҙарын диагностикалау һәм хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. А. Ғүмәров етәкселегендә балаларҙа тыумыштан пилоростеноз булғанда лапароскопик операциялар яһау, бөйөрҙө күсереп ултыртыу, талаҡты лапароскопик алып ташлау һәм перитонитты дауалау методикалары эшләнгән һәм дауалау практикаһына индерелгән.

400-ҙән ашыу фәнни эше, 18 уйлап табыу авторы. Башҡортостан балалар хирургияһы үҙәге етәксеһе (1989 йылдан алып), Башҡортостан Республикаһының Балалар хирургтары ассоциацияһы президенты (1991 йылдан алып).

## Төп фәнни хеҙмәттәре
* Клиника, диагностика, особенности хирургического лечения, осложнения кист и доброкачественных опухолей яичников у девочек. Уфа, 1997 (авторҙаш);
* Врождённые диафрагмальные грыжи у детей. 2-е изд., перераб. и доп. Уфа, 2000 (авторҙаш);
* Мениски коленного сустава: морфология, современные методы диагностики их повреждений. Уфа, 2010 (авторҙаш)..

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Икенсе баҫма. 2010 йыл, 21 бит.

## Һылтанмалар
*
Ашлама

**Ашлама** —  үҫемлектәрҙе туҡландырыу һәм тупраҡтың уңдырышлылығын күтәреү өсөн файҙаланылған матдәләр  . Улар үҫемлектәргә нормаль үҫеше өсөн  бер йәки бер нисә дефицит химик компоненттар биреүе менән отошло.

## Ашлама кластары

Ашлама класын түбәндәге билдәләр буйынса айырырға мөмкин:
* сығышы буйынса (органик һәм минераль);
* агрегат хәле  (шыйыҡ, ярымшыйыҡ, ҡаты);
* тәьҫирлелеге буйынса (тура һәм ситләтелгән);
*  тупраҡҡа индерелеү ысулы буйынса: төп, сәсеү алдынан, туйындырыу маҡсатында, тупраҡ эсенә һалып, өҫкө яҡтан;
* үҫемлек туйындырыу ысулы буйынса: тамырҙы ашлау, тамырҙан башҡа ашлау (япраҡҡа һибеп).

### Минераль ашламалар

Росстат мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә ауыл хужалығы предприятиелары минераль ашламалар 100 % туҡлыҡлы матдәгә  һанағанда   1990 йылда 9,9 миллион тонна, ә 2010 йылдан — 1,9 млн тонна индерелгән; шулай итеп, минераль ашламалар ҡулланыу күләме 5 йыл эсендә 20 тапҡырға кәмегән.

Минераль ашламалар тупраҡта туҡлыҡлы матдәләр запасын тулыландырыу өсөн индерелә, улар иҫәбенә фосфор (P), калий (К), азот (N) инә. Был ашламалар айырым индерелһә,   уларҙы **ябай** тип атайҙар (аммиак селитраһы (N), суперфосфат (P),хлорлы калий и (K)).

Ашлама  ҡушып ҡулланырға мөмкин, әммә был ашлама индереү буйынса әҙерлек барышын күпкә ауырлаштыра һәм яланда тигеҙ таратылыу сифаты насарайыуға килтерә.  Шуға күрә **ҡатмарлы**  ашламалар (нитрофоска (фосфор, калий һәм азот) һәм аммофос (фосфор һәм азот) киң таралыу алған

## Ябай ашламалар

*Азот ашламалары 
* Фосфор ашламалары
* Калий ашламалары 
*  Эзбиз ашламалары

## Ҡатмарлы (комплекслы) ашламалар

### Органик ашламалар

Органик ашламаларҙың иң таралған төрҙәре — биогумус, серетмә, торф, тиреҫ, гуано, ҡош тиҙәге, компост, сапропель, комплекслы органик ашламалар.
Росстат мәғлүмәттәренә ярашлы, ауыл хужалығы предприятиелары органик ашламалар индергән: 1990 й —  389,5 млн т,
2010 й — 53,0 млн т (7 тапҡырҙан ашыуға кәмегән). Тиреҫ һәм компост кеүек органик ашлама  әҙерләү, етештереү һәм ҡулланыу урынына ҡарап индерелә,  башҡа баҙар субъекттарының етештереү процесына ҡағылмай, шуға күрә реаль статистик иҫәп алыуы ауыр.

### Башҡа төрҙәре
Бынан тыш ошондай категорияларға бүленә:
* органоминераль ашлама
* микроашлама
* бактериаль ашлама
* апион ашлама 
* тупраҡ барлыҡҡа килтереүсе ашлама
Туранан-тура хужалыҡтарҙа  алынған ашлама урындағы ашлама тип атала (тиреҫ, компост, торф, көл), химия предприятиеларында алынғаны  — сәнәғәт ашламалары.

Һуңғы ваҡыттарҙа   үҫемлектәрҙең углекислый газ концентрацияһына бәйлелеге  тикшеренеү объектына әйләнә бара. Углекислый газды теплицаларҙа (парниктарҙа) ҡулланыу, атап әйткәндә, уңышты арттырыуға булышлыҡ итә.

## Ашламаларҙың һөҙөмтәлелеге
Ашламалар  тупраҡтың уңдырышлылығын арттыра.

Һаҡсыллыҡ маҡсатында ашламалар индереүҙең төрлө технологиялары ҡулланыла, мәҫәлән, кәрәкле майҙанында ғына кәрәк кимәлдә әҙләп йәки күпләп индерелә.

## Шулай уҡ ҡара

* Агрохимия
* Тупраҡҡа эзбиз индереү
* Мелиорация

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

*
Арыҫланов Риф Хәмит улы

**Арыҫланов Риф Хәмит улы** (14 июнь 1968 йыл) — журналист, радио-һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, композитор. «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының «Юлдаш» мәғлүмәт-музыка каналының баш режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013).

## Биографияһы
Риф Хәмит улы Арыҫланов (Риф Арыҫлан) 1968 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының  Ҡаҙырғол ауылында тыуған.

1983 йылда күрше Яңы Йәнбәк ауылындағы урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлай һәм Дәүләкән музыка училищеһына «кларнет» һөнәре буйынса уҡырға инә.

1989 йылда Совет Армияһына саҡырыла. Хәрби хеҙмәттен 1991 йылғаса Төмән өлкәһенең Тобол ҡалаһында үтә. Был осорҙа журналистика менән мауыға, һалдат тормошон яҡтыртҡан хәбәрҙәре был төбәктә башҡорт һәм татар телдәрендә нәшер ителгән берҙән-бер баҫма — «Яңырыш»” исемле газетала донъя күрә. 

Ҡораллы Көстәрҙән запасҡа ҡайтарылғас, 1992 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инә.

2 курстан башлап Башҡортостан радиоһының йәштәр редакцияһында эшләп тә йөрөй, ә 1997 йылда юғары белемле журналист үҙенең һөнәре буйынса «Тамыр» телерадиостудияһына хеҙмәткәр итеп ҡабул ителә. Бында ул популяр милли эстрадаға арналған «Тамыр-плюс» һәм классик музыка тураһында һөйләгән «Менуэт» радио программаларының авторы һәм алып барыусыһы, бер үк ваҡытта балалар өсөн эфирға сыҡҡан телевизион тапшырыуҙарҙа һәм телефильмдарҙа алып барыусы һәм актёр була.

1998 йылда Риф Арыҫлан «Радио-2»-гә (хәҙер «Юлдаш» радиоһы) музыкаль мөхәррир итеп саҡырыла. Бөгөнгө көндә ул бында баш музыкаль етәксе һәм продюсер вазифаһында эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Композитор булараҡ, Риф Арыҫлан 800-ҙән артыҡ йыр авторы. Күп шағирҙарҙың һүҙҙәренә яҙылған был йырҙарҙы Башҡортостан һәм Татарстан Республикаларының билдәле сәхнә оҫталары бик яратып башҡара, уларҙы тамашасылар һәр саҡ йылы ҡабул итә. Мәҫәлән, уның «Ностальжи» тип исемләнгән  музыкаль дискыһына ингән һәм башҡа күп кенә йырҙары киң билдәлелек яулаған. 

«Косуля» кинофильмына яҙған музыкаһы өсөн ижадсы 2005 йылда илдәге иң юғары телевизион премия – «ТЭФИ»ға лайыҡ булды. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013).
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы (2018).
* Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Почёт грамотаһы (2018).
* «ТЭФИ» телевизион премияһы (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Юлдаш» радиоһы, рәсми сайт. Мәғлүмәт 
* Риф Арслан | Официальная группа. Официальная группа композитора Рифа Арсланова. 
* Башкирский государственный университет. Официальный сайт. Факультет башкирской филологии, востоковедения и журналистики. Наши выпускники. Арсланов Риф Хамитович
Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы

**Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы** (10 ноябрь 1943 йыл) — ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).

## Биографияһы
Рәшит Әхмәт улы Дәүләтшин 1943 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Ҡолсора ауылында ишле ғаиләлә тыуған. Түбә ҡасабаһының 2-се мәктәбендә белем ала. 1960 йылда урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1967 йылда тамамлай. 1967—1969 йылдарҙа шунда уҡ клиник ординатурала уҡый һәм артабан Өфө ҡалаһындағы 18-се дауахананың терапия бүлеге мөдире булып эшләй, 1970 йылда Сибай медицина училищеһында уҡыта. 1971 йылда Башҡорт медицина институтының госпиталь терапияһы кафедраһында аспиратурала уҡый. 1974 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1982 йылдан башлап — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1984 йылдан — 5‑се эске ағзалар ауырыуҙары кафедраһы, 1986 йылдан — иммунология курсы менән 2‑се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1991—99 йылдарҙа «Биоплант» ғилми-тикшеренеү һәм производство институтының (Өфө) директоры урынбаҫары. 1982—1986 йылдарҙа докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләй.

Фәнни эшмәкәрлеге ревматоид артриттың һәм үпкә саркоидозының иммунопатогенезын өйрәнеүгә, уларҙы дауалауҙы яҡшыртыуға бәйле. Р. Дәүләтшин аутоиммун ауырыуҙар ваҡытында гормональ бәйлелек синдромының классификацияһын эшләй һәм комплекслы дауалау ысулын индерә.

420‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.

Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институтының кафедра мөдире.

### Төп хеҙмәттәре
* Ревматоидный артрит. Уфа, 1989; Болезни органов кровообращения. Уфа, 2001 (авторҙаш);
* Болезни органов дыхания. Уфа, 2002 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003)
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 22 бит.
* Сказание о земле Баймакской. Уфа, Издательство «Слово», 1998