open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Можайск

**Можайск** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Можайск ҡала округы үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2012).

## Иҫкәрмәләр
Хисаметдинов Риф Мотиҡ улы

**Хисаметдинов Риф Мотиҡ улы** (; 3 август 1936 йыл — 14 июнь 2004 йыл) — педагог, партия һәм  комсомол органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың XIV съезы делегаты.

## Биографияһы
Риф Мотиҡ улы Хисаметдинов 1936 йылдың 3 авгусында Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Ҡоншаҡ ауылында тыуған.

1950-се йылдарҙа Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһын, 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Юғары партия мәктәбен, 1980 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1955 йылда Ҡоншаҡ районының Ибраһим 7 йыллыҡ мәктәбендә математика фәне уҡытыусыһы булып башлай. 1956—1965 йылдарҙа Ҡоншаҡ районының Таҡталым МТС-ы зонаһы буйынса ВЛКСМ Үҙәк Комитеты инструкторы. Артабан ВЛКСМ-дың Ҡоншаҡ район комитетының 2-се, артабан 1-се секретары, КПСС-тың Ҡоншаҡ район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.

Ҡайҙа ғына эшләһә лә районда комсомол-йәштәр бригадаларын булдырыуға, совхоздар һәм мәктәп коллективтары араһында шефлыҡ бәйләнештәрен нығытыуға, йәштәр өсөн механизаторҙар курстарын ойоштороуға етди иғтибар бүлә. Шуға ла ВЛКСМ-дың XIV съезы делегаты итеп һайлана.

1967 йылда һәм 1970—1981 йылдарҙа Ҡоншаҡ районының Ҡоншаҡ һәм Мөслим урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1981 йылда Копейск ҡалаһына күсенә һәм 44-се урта мәктәптә уҡыта, артабан янғын һүндереү отряды начальнигы вазифаһын башҡара. 1968—1970 йылдарҙа — Сосновка районында Митрофанов совхозының партия комитеты секретары, 1993—1996 йылдарҙа Ҡоншаҡ ауыл Советы хакимиәте башлығы урынбаҫары булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе;
* РСФСР Мәғариф министрлығының Почет грамоталары;
* КПСС-тың Силәбе Өлкә Комитетының Почет грамоталары;
* Силәбе өлкәһенең халыҡ мәғарифы идаралығының Почет гпамоталары.

## Иҫкәрмәләр
Баязит Мәҡсүтов

**Баязит Мәҡсүтов** (; тыуған һәм үлгән йылы билдәһеҙ) — Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.
Иҫәт провинцияһы Һалйот улусы старшинаһы.

## Биографияһы
Баязит Мәҡсүтов хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Баязит ауылында тыуа.

Батша иҙеүенә ҡаршы баш күтәргән башҡорт отряды командиры һәм 1773 йылда Иҫәт провинцияһында баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе була. 1773—1774 йылдың ҡышында башҡа башҡорт старшиналары менән берлектә Силәбе ҡәлғәһе районында халыҡты ихтилалға ылыҡтырыу, фураж һәм аҙыҡ-түлек туплау, юлдарҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. Батша ғәскәрҙәре менән барған һуғыштарҙа әүҙем ҡатнаша.

1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачев ҡаҙаҡтарҙың Урта йөҙ хакимы Әбләй хан менән бәйләнеш урынлаштырырға теләй. Маҡсаты — Рәсәй батшаһы ғәскәрҙәренә ҡаршы бергәләп һуғышыу. Пугачев бер-бер артлы өс делегация ебәрә. Һалйот улусы старшинаһы Баязит Мәҡсүтов һәм Терҫәт олоҫонан йөҙ башы Ҡалмаҡаев та 20 кешенән торған өсөнсө делегация составына инә. 1775 йылда ихтилал баҫтырылғандан һуң Баязит Мәҡсүтов, Мәхмүт Ҡалмаҡаев менән бергә ҡорал һалыуҙан баш тарта. 1776 йылда уны эҙәрлекләү башлана. Халҡының азатлығы өсөн ҡулына ҡорал алырға мәжбүр булған башҡорт батыры Баязит Мәҡсүтовтың артабанғы яҙмышы билдәле түгел. Әммә туған халҡы уны бер ҡасан да онотмай, уның исемен, ҡылған эштәре тураһындағы хәбәрҙе күңел түрендә һаҡлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Таймасов У. С. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане — Башкирское издательство. — 2000 Т. в 7 томах.
Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы

**Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы** (5 октябрь 1965 йыл) —  мәғариф, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, 
йәмәғәтсе. 2017 йылдан Көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры. Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Ғарифулла Шәрифулла улы Ҡотлоғәлләмов 1965 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Сапай ауылында күп балалы колхозсы ғаиләһендә тыуған. Дәүләкән районы Ҡыҙрас урта мәктәбен тамамлағас, 1981 — 1985 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумында уҡый, техник-механик һөнәрен ала.

1985-1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1986—1994 йылдарҙа Дәүләкән районы Сапай ауылы клубы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының  башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетында ситтән тороп уҡый. 

1996 йылдың авгусынан алып 1998 йылдың 1 сентябренә тиклем Сапай муниципиаль башланғыс мәктәбе директоры.

1998—1999 йылдарҙа Дәүләкән районы Ҡыҙрас урта мәктәбе директоры.

1994—2006 йылдарҙа Ҡыҙрас ауыл Советы хакимиәте башлығы.

2006—2007 йылдарҙа Өфө политехник техникумының Дәүләкән ҡалаһы филиалы директоры.

2007 йылдың апреленән алып 2014 йылдың июленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән муниципиаль районы администрацияһының мәғариф бүлеген етәкләй. 2014 йылда «Иң яҡшы муниципиаль хеҙмәткәр» конкурсы еңеүсеһе булып таныла.

2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.

2014—2016 йылдарҙа Дәүләкән районы хакимиәте башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары.

2017 йылдан Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы филиалы көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәр
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010)
* «Иң яҡшы муниципиаль хеҙмәткәр» (2014)
* «2014 йылғы XXII ҡышҡы Олимпиада уйындары һәм XI ҡышҡы Паралимпиада уйындары» иҫтәлекле миҙалы, Сочи ҡалаһы (2014)
* 3-сө класлы Баш муниципиаль кәңәшсе.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ул, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Новости Уфы. Кутлугаллямов Гарифулла Шарифуллович
*
Моргенштерн (музыкант)

**Моргенштерн** (ысын исеме — **Ғәлишер Таһир улы Моргенштерн**, тыуғандағы фамилияһы — **Вәлиев**[комм 2];   17 февраль 1998, Өфө) — Рәсәй рэп-башҡарыусыһы һәм музыкант. Элгәре әүҙем  рәүештә YouTube видеохостингында  видеоблогер эшмәкәрлеге алып бара.

## Биографияһы
Алишер Таһир улы Вәлиев Өфөлә 1998 йылдың 17 февралендә тыуған.  MTV хәбәр итеүенсә, милләте буйынса — «яртылаш рус, яртылаш башҡорт». Әсәһе сәскә бизнесы менән шөғөлләнгән. Ата-әсәһе айырылышҡан, ә Алишерға 11 йәш тулғас, уның атаһы көслө алкоголизм арҡаһында бауыр циррозынан вафат булған .

Ул мәктәп йылдарында рэп менән мауыға башлай. 16 йәш тулғас, ул автомойкала эшләгән, тәҙрә йыуған, урамда реклама листовкалары таратып йөрөгән һәм үҙен  курьер ролендә һынап ҡараған.

Бала сағынан музыка менән ҡыҙыҡһынған.  Иң беренсе клибын «Болоттарҙан өҫтәрәк» исеме менән 2010 йылда төшөргән.

2021 йылдың 15 июлендә  Моргенштернды Spotify стриминг сервисы РФ территорияһында урынлашҡаны бирле Рәсәйҙән иң күп тыңланылған башҡарыусы тип аталған.

## Иҫкәрмәләр

### Комментарийҙар

### Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

*
Мөҡсин Мәҙийәров

**Мөҡсин Мәҙийәров** (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша, Е. Пугачевтың полковнигы.

## Биографияһы
Мөҡсин Мәҙийәров Ҡаҙан даруғаһы Урман-Гәрәй улусы Мәсәғүт ауылында тыуып, шунда уҡ йәшәгән. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша, Е. И Пугачевтың полковнигы булараҡ ул Ейән Ҡуштанов һәм Әҙел Әшмәнов менән берлектә Ҡаҙан һәм Уҫы даруғаларында батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

1774 йылдың октябрь урталарында батшаға «тоғро» старшина Рахманғол Иртуғанов отряды уны эҙәрлекләп ҡулға алыуға өлгәшә. Шул уҡ йылдың ноябрь аҙағында Ҡаҙан йәшерен комиссияһы тарафынан уның крәҫтиәндәр һуғышында ниндәй тарафтарҙа һуғышыуы тикшерелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Баш­кирии: сб. док. Уфа, 1975;
* Башкирское войско в Польском походе (1771—1773): сб. док. Уфа, 2009.
* Таймасов С. У. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане — Башкирское издательство. — 2000 Т. в 7 томах.
Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы

**Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы** (рус. Муллабаев Сагеряр Габдрахманович; 1899 йыл—1977 йыл) — Беренсе донъя һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, шағир-импровизатор.

## Биографияһы
Сәһриәр Муллабаев 1899 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Сураҡай ауылында тыуған. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй. Тәүге ҡулъяҙма әҫәрҙәрен ғәрәп графикаһында яҙа, башҡорт фольклорын һәм революцияға тиклемге башҡорт әҙәбиәтен яҡшы белә. Хәҙерге заманда киң танылыу алған «Бер тигәс тә ни яман?» ҡобайыры унан яҙып алынған. Сәһриәр Муллабаев, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижадын өйрәнеп, уны йыйыу менән дә шөғөлләнгән һәм үҙе лә халҡсан стилдә ҡобайыр-бәйеттәр ижад итә. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына ингән.

Сәһриәргә Беренсе донъя һуғышында ла, Бөйөк Ватан һуғышында ла ҡатнашырға тура килә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ул айырыуса әүҙем рәүештә әҙәби ижад менән шөғөлләнә. «Гитлерҙың һуғыш асыуы һәм әйләнеп ҡасыуы», «Их, минең шинелем», «Окопта тыуған уйҙар», «Рус һәм башҡорт» һәм башҡа бәйеттәрендә тиҙ арала фашизмды еңеүгә ышаныс сағыла, совет һалдаттарының ҡаһарманлығы һәм шундай ауыр мәлдә илебеҙҙәге халыҡтарҙың үҙ-ара дуҫ булып, дошманға ҡаршы бергәләп көрәшеүе данлана.

1976 йылда Сәһриәр Муллабаев үҙенең әҫәрҙәрен Башҡортостандың Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондына һаҡлауға тапшыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр, риүәйәттәр, хәтирәләр, сәсәндәр ижады: совет осоро. 2‑се кит. Өфө, 1982.
Сәғитов Сәйфулла Төхвәтулла улы

**Сәғитов Сәйфулла Төхвәтулла улы** (1893 йыл — 1957 йыл) — сәсән, мәғрифәтсе, шағир-импровизатор.

## Биографияһы
Сәйфулла Төхвәтулла улы Сәғитов 1893 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙер Ғафури районы) Оло Үтәш аулында тыуған. Ата-әсәһе иртә вафат була. Етемлектең ыҙаларын күп күргән. Бәләкәйҙән үк әкиәт уйлап сығарырға әүәҫ булған, шиғырҙар ижад иткән.

1907—1910 йылдарҙа Һарт-Наурыз ауылы мәҙрәсәһендә белем ала. Артабан тыуған ауылында Халиҡов Мансур Хатип улы мәҙрәсәһендә шәкерттәргә белем биргән.

1914 йылда ҡаты ауырып китеп, һуҡырая. Был ваҡытта уға бары 21 йәш була. Әммә Сәйфулла төшөнкөлөккә бирелмәй, ижад эше менән мәшғүл була.

1957 йылда вафат була, Оло Үтәштә ерләнә.

## Ижады
Әҫәрҙәрен яҡын-тирәләге ауыл халҡына яттан һөйләр булған. Ул ырыуҙаштары күңеленә Аҡмулла кеүек аң-ғилем, мәғрифәт орлоҡтарын сәсеп йөрөгән. Үҙе иҫән сағында уҡ халыҡ шағиры, тарихсы, мәғрифәтсе булып танылған..

Ғалим-фольклорсылар тарафынан сәсәндең 43 әҫәре: 24 шиғыр, 3 йыр, 2 мәҫәл, 6 бәйет, 3 мөнәжәт, ике шиғри әкиәт һәм 23 битлек бер прозаик әкиәт яҙып алына.
Сәйфулла сәсән барлыҡ әҫәрҙәрен ғилми институт ҡарамағына тапшырырға ризалыҡ бирә.

Уның бер нисә әкиәте «Башҡорт халыҡ ижады»на индерелгән. 
* «Өс аусы» әкиәте. Ике мулланы һемәйткән наҙан крәҫтиән тураһында. Тәкәбберлек һәм баҫалҡылыҡ хаҡында.
* «Суйын сүлмәк менән балсыҡ сүлмәк» мәҫәленең морале — тормошта ла, юлда ла үҙең ишеңде һайла.
* «Совет баҡсаһы» шиғырында яңы тормоштоң элекке дәүер менән сағыштырғанда күпкә өҫтөн икәнен күрһәткән
* «Колхоз» шиғырында комбайндар һәм тракторҙар менән тулған ауылдың яңы тормошона дан йырлай.
Сәйфулла Сәғитов әҫәрҙәре Рәсәй Фәндәр академияһының Ғилми архивында һаҡлана. Улар 1949 йылдың 29 сентябрендә яҙып алынған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Халиҡов Мансур Хатип улы (20.12.1886—1934), башҡорт дин әһеле, йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  «Һуңғы сәсәндәрҙең береһе» Нияз Сәлимов, филология фәндәре кандидаты
Алексеев Сергей Петрович (яҙыусы)

**Алексеев Сергей Петрович** (1922 йыл, 1 апрель) — рус совет яҙыусыһы. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984).

## Биографияһы
1922 йылдың 1 апрелендә Киев губернаһы Плисков ауылында (хәҙерге Винница өлкәһе Погребище районы) табиптар ғаиләһендә тыуған. Ун йәшенән Мәскәүҙә йәшәй. 1940 йылда мәктәп тамамлағандан һуң, Поставы ҡалаһындағы (Көнбайыш Белоруссия) авиация училищеһына уҡырға инә. Һуғыш башланғанда, ул ил сиге эргәһендә ялан лагерында була, әммә курсант Алексеев Ырымбур осоусылар училищеһына ебәрелә.

Хәрби училищела уҡыуынан айырылып тормайынса, Ырымбур педагогия институтындағы тарих факультетының киске бүлегенә уҡырға инә, 1 йыл һәм 5 ай эсендә тулы курс үтә һәм 1944 йылда диплом ала. Училище тамамлағандан һуң, шунда уҡ инструктор булып ҡалдырыла һәм һуғыш аҙағына тиклем курсанттарҙы әҙерләү менән шөғөлләнә. 1945 йылдан. ВКП(б) ағзаһы. 1945 йылда күнекмә осоу ваҡытында алған йәрәхәттәре арҡаһында демобилизациялана. «Балалар әҙәбиәте» нәшриәте мөхәррире, 1950 йылдан яуаплы сәркәтибе, һуңыраҡ СССР Яҙыусылар союзының балалар әҙәбиәте буйынса комиссия рәйесе. 1958 йылда Яҙыусылар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә.. Балалар әҙәбиәтен үҫтереү мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр авторы. 1965—1996 йылдарҙа «Балалар әҙәбиәте» журналының баш мөхәррире була.

Сергей Алексеевтың беренсе китабы — «СССР тарихы. 4 класс уҡыусылары өсөн уҡыу әсбабы» (авторҙашы Владимир Карцов) 1955 йылда баҫылып сыға. «Һуғыш тураһында йөҙ хикәйә» исемле балалар китабы авторы. Ҡырҡ йыл эсендә Рәсәй тарихына бағышланған (XVI быуат уртаһынан башлап XX быуат уртаһына тиклем) утыҙҙан ашыу китап яҙа — илле телдә нәшер ителә.

2008 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Переделкино зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы (1984) — «Богатырские фамилии» (1978) китабы өсөн
* Н. К. Крупская исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1970) — «Сто рассказов из русской истории» (1966) китабы өсөн
* Ленин комсомолы премияһы (1979) — балалар өсөн «Идёт война народная», «Богатырские фамилии», «Октябрь шагает по стране» тигән китаптары өсөн
* Г. Х. Андерсен Халыҡ-ара дипломы
* Балалар китабы буйынса халыҡ-ара Советтың (IBBY) Почётлы дипломы — «Сто рассказов из русской истории» (1978) китабы өсөн
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алексеев Сергей Петрович — официальный сайт писателя  Архивная копия от 27 ноября 2020 на Wayback Machine
* Публикации в журнале «Кукумбер»; вступительная статья С. Миримского
* Московские могилы. С. П. Алексеев
* Писатели Москвы: Биобиблиографический справочник / Сост.: Е. П. Ионов, С. П. Колов.— М.: Моск. рабочий, 1987. — С. 13.
Мәжит Ғафури музейы (Еҙем-Ҡаран ауылы)

**Мәжит Ғафури музейы** — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылындағы Мәжит Ғафури музейы.

Мәжит Ғафуриҙың йорт-музейы Башҡортостандың беренсе халыҡ шағирының тыуған ауылы Еҙем-Ҡаранда урынлашҡан.

1930 йылдың 20 авгусынан 1940 йылдың 23 ноябренә тиклем Красноусольский районы тип йөрөтөлгән. Халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриға 60 йәш тулыу айҡанлы уның тыуған районын Ғафури районы тип атау тураһында ҡарар ҡабул ителә.

## Музейҙың булдырылыуы
Мәжит Ғафури тыуған Еҙем-Ҡаран ауылында беренсе халыҡ шағирының музейы тиҫтәләгән йылдар эшләп килә.

Буласаҡ шағир һәм яҙыусының формалашыуы тап ошо ауыл менән бәйле. Нурғәни хәлфәнең күп балалы ғаиләһендә китап һүҙе ҙур әһәмиәткә эйә, белемгә ынтылыу тәбиғи күренеш булған.

Мәжит Ғафури атаһының башланғыс мәктәбендә атаһына белем биреү эшендә ярҙам иткән. Урта мосолман белемен билдәле Үтәк мәҙрәсәһендә алған.

## Музей экспонаттары
Мәжит Ғафури йорт-музейы өс залдан тора.

«Шағирҙың бала сағы һәм йәшлеге» тип аталған 1-се залы Ғафуриҙың Шәжәрәһе, XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы Еҙем-Ҡаран ауылы тарихы ураһында һөйләй.

«XIX быуат аҙағы — XX быуат башы интерьеры» тип аталған 2-се залында башҡорт халыҡ мәҙәниәтенең иң сағыу өлгөләре: самауыр, мамыҡ мендәрҙәр, ҡайыулы таҫтамалдар һәм һике йәлеп итә.

Музейҙың 3-сө залы Беренсе донъя һуғышы буйынса мәғлүмәт бирә, XIX быуат аҙағы — XX быуат башы әҙәбиәте, Мәжит Ғафуриҙың тәүге әҙәби ижад өлгөләре, уның шиғырҙары һәм китаптары урын алған. Шунда уҡ шағирҙың ғаиләһе, ҡатыны, улдары, яҙыусы һәм шағир дуҫтары, замандаштары менән төшкән фотографиялары ҡуйылған, шулай уҡ «Ҡара йөҙҙәр» спектакле афишалары урын алған.

Музейҙа Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Гафуриҙың тормошо һәм ижады менән танышырға мөмкин. Сөнки уның шиғриәтендә ошо замандың бөтә ысынбарлығы, шул осорҙоң бөтә мөһим ваҡиғалары сағылған. Һәм әҫәрҙәрендә гражданин һәм көрәшсе тауышы ишетелә.

Музейҙа М.Ғафуриҙың ата-әсәһе йорто йыһаздары бар.

## Музей эшмәкәрлеге
 
## Еҙем-Ҡарандағы иҫтәлекле урындар
 
 Дом-музей Мажита Гафури в Зилим-Караново.jpg 
 Дом-музей Мажита Гафури в д Зилим-Караново Гафурийского района.jpg
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дом-музей Мажита Гафури 
* Музей Мажита-Гафури
* Музей М. Гафури на карте

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Еҙем-Ҡаран
* Үтәк
Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы

**Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы** (22 февраль 1931 йыл — 10 август 2004 йыл) — педагог. 1964—1997 йылдарҙа Салауат педагогия училищеһы һәм колледжы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). 

## Биографияһы
Нәжиб Ғәфүр улы Ярышев 1931 йылдың 22 февралендә Башҡортостан АССР-ының хәҙерге Мәләүез районы Һабаш ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.

1945 йылда урта мәктәпте тамамлай. Артабан белем алырға матди мөмкинлеге булмау сәбәпле, бер йыл ауылда эшләй. Мәктәп директоры Насир Лотфулла улы Бакиров уны Өфө ҡалаһының етем балалар өсөн асылған 9-сы мәктәбенә урынлаштыра.

1951 — 1955 йылдарҙа К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының химия-биология факультетында уҡый. 1955—1958 йылдарҙа Йомағужа районы Волостновка урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1958 йылда мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.

1962 йылда Йомағужа район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.

1963 йылдан Йомағужа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, директор вазифаһын башҡара.

1964 йылдың авгусында Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан Салауат педагогия училищеһы директоры итеп тәғәйенләнә.

Уҡыу йорто структураһына  үҙгәрештәр индерә: директорҙың ғилми-методик эш буйынса урынбаҫары вазифаһы булдырыла, уҡытыу эшенә кафедралар етәкселек итә башлай. Стәрлетамаҡ педагогия институты менән бәйләнеш көсәйә.
Колледж ике тапҡыр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһына, СССР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығы, СССР Мәғариф министрлығы, РСФСР Мәғариф министрлығы грамоталарына лайыҡ була..

Педагог 2004 йылдың 10 авгусында вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Нәжиб Ғәфүр улы Республиканың урта махсус уҡыу йорттары директорҙары советы рәйесе итеп һайлана, улар менән бай тәжрибәһен ихлас уртаҡлаша, кәңәштәре менән ярҙам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978)

## Хәтер
* 2022 йылдың 30 мартында колледжда Нәжиб Ярышев хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асылды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат педагогия колледжы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дарвин аркаһы

**Дарвин аркаһы** (, ) — геологик ҡатлам, Эквадорға ҡараусы Тымыҡ океанда Галапагос утрауҙарының Кулпеппер утрауынан 1 километрҙа урынлашҡан тәбиғи арка. Байф диңгеҙ фаунаһы һәм тәбиғәт матурлығы арҡаһында туристар араһында популяр булған урын. Уның үрге ҡыйығы, элекке урынында ике бағана ҡалдырып, тәбиғи эрозия арҡаһында 2021 йылдың 17 майында емерелде.

## Тасуирламаһы
Галапагос архипелагындағы (Эквадор) иң төньяҡта тип һаналған вулкан утрауы Кулпепперҙан (Дарвин булараҡ та билдәле) бер километр көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан тәбиғи арка. Ҡаянан торған ойошторма һәм утрау ер шары тирәләй сәйәхәт (1831—1836) ваҡытында эволюция теорияһы буйынса асыш яһаған, һәм архипелагта 1835 йылдың сентябрь-октябрендә булған инглиз натуралисы һәм сәйәхәтсеһе Чарлз Дарвин хөрмәтенә шулай аталған. Галапагос утрауҙарында уҙғарылған тикшеренеүҙәре ошо теория асышына булышлыҡ иткән тип иҫәпләнә .

Тәбиғи арка уны барлыҡҡа килтергән утрауҙың һәм платформаның геологик тәбиғи дауамы тип һанала. Донъя океанының кимәле түбәнерәк булған осорҙа Дарвин аркаһы һәм Кулпепер утрауы ҡоро ер аша тоташҡан була, тип иҫәпләнә. Уның бейеклеге 18 метр, оҙонлоғо — 70 метр һәм киңлеге — 23 метр тәшкил иткән. Галапагос утрауҙарының символдарының береһе булған (уны хатта Париждағы Триумфаль арка менән сағыштырғандар) бай ҡырағай фаунаһы һәм тәбиғи матурлығы арҡаһында круиз лайнерҙарында сәйәхәт итеүсе туристар һәм фотографтар араһында популяр дайвинг урыны булған. Ул урынлашҡан районда диңгеҙ фаунаһы түбәндәге вәкилдәргә: бронза акула-сүкештәргә, манты скаттарға, ҙур күҙле каранкстарға, скумбрияға, һары тунецҡа, дельфиндарға, кит акулаһына (июль башынан оҙонлоғо 14 метрға тиклем) бай. Шулай уҡ бында пелагик балыҡтарҙың төрлө төрҙәрен: мавритан идолдарын, галапагос ебәк һәм оҙон ҡанатлы акулаларын, орляк скатын (йыртҡыс диңгеҙ балығы), бисс һәм йәшел ташбаҡа, барракудтарҙы осратырға мөмкин.

## Емерелеүе
2021 йылдың 17 майында 17:20 UTC (урындағы ваҡыт менән иртәнге 11:20 сәғәттә), элекке урыныда ике бағана барлыҡҡа килтереп, тәбиғәт эрозияһы арҡаһында, емерелеп төштө.. *Galapagos Aggressor III* бортындағы дайверҙар ошо ваҡиғаның шаһиты булды. Емерелгәндән һуң тороп ҡалған таш бағаналарҙы туризм һәм дайвер өлкәһен хеҙмәтләндергән урындағы халыҡ — «Эволюция терәктәре» (, ) тип атаны.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы

**Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы** (15 декабрь 1923 йыл — 2013 йыл) — педагог. 1962—1995 йылдарҙа Ауырғазы районы Талбазы  мәктәбенең урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Ленин ордены кавалеры (1976). 

## Биографияһы
Ғиффәт Хәниф ҡыҙы Яҡупова 1923 йылдың 15 декабрендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 20 июлдә) Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Ғүмәр ауылында  тыуған. Үҙ ауылының башланғыс мәктәбен тамамлағас, ул 1936 йылда Талбазы ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итә.

Кесе йәштән уҡытыусы булырға хыялланған ҡыҙ Кушнаренко педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1942 йылда тамамлай. Йәш педагог хеҙмәт юлын Нуриман районының башланғыс мәктәбендә башлай. Унда һәләтле, тәжрибәле уҡытыусы булып таныла.

1962 йылда үҙе уҡып киткән Талбазы мәктәбенә ҡайта. Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. «Башкортостан уҡытыусыһы» журналы Ғиффәт Хәниф ҡыҙы  тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа:

1973 — 1978 йылдарҙа ул уҡытҡан йәштәрҙең 50-һе юғары уҡыу йорттарына инә, 13-ө хужалыҡ етәксеһе, агроном, инженер булып эшләй, күптәре — хеҙмәт алдынғылары. 
Ғ.Х.Яҡупова бер аҙ мәктәп директоры урынбаҫары, директор булып та эшләй.Әммә иң ҙур хеҙмәт уңыштарын яулауы урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булған дәүергә тура килә. Уның педагогик хеҙмәт стажы 50 йылдан ашыу, шуның 33 йылы Талбазы мәктәбендә үтә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ғиффәт Хәниф ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ул оҙаҡ йылдар урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының мәктәп-ара методик берекмәһе етәксеһе, мәктәп партия ойошмаһы сәркәтибе, мәғариф селтәрендә пропагандист булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Уҡытыу-тәрбиә эшендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Ғиффәт Хәниф ҡыҙы Якупова 1976 йылда илебеҙҙең ул замандағы иң ҙур наградаһы — Ленин ордены, төрлө осорҙа миҙалдар менән бүләкләнә.
* Ленин ордены (1976)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Талбазы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы,№ 11,1978 й.,21-се б.
Фәҡирлектә үткән тереклек

**«Фәҡирлектә үткән тереклек»** — Башҡорт АССР-ының тәүге халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың 1902 йылда яҙылған хикәйәһе.

## Сюжеты һәм идеяһы
«Фәҡирлектә үткән тереклек» хикәйәһе — тәнҡитле реализм өлгөһө. Хикәйәнең сюжеты ул осорҙа ысынбарлыҡта күҙәтелгән реаль тормош күренешен һүрәтләүгә ҡоролған. Был әҫәр башҡорт әҙәбиәтендә яңы һүҙ булып яңғырай. Төп геройҙары байҙар, муллалар, сауҙагәрҙәр, шәкерттәр булған әҙәбиәт донъяһына әлегә тиклем билдәле булмаған герой — ауыл ярлылары килеп инә.

Ниғмәтулла һәм уның ҡатыны Сәрүиҙең ауыр тормошо трагикомик ситуацияларға ҡуйылып бәйән ителә. Ниғмәтулла буран мәлендә вафат була, ә Сәрүи тағы ла бер фәҡир иргә кейәүгә сыға. Әммә уның менән дә оҙаҡ йәшәмәй, низағлашып айырылыша. Автор ауылдаштарының ҡатмарлы һәм юҡсылыҡта үткән михнәтле тормошон тәрән теләктәшлек һәм йәлләү тойғолары менән һүрәтләй. Әммә Мәжит Ғафури был ҡараңғылыҡтан сығыу юлын аңлата алмай.

Мәғрифәтселек йүнәлешендә торған Мәжит Ғафури фәҡирлеккә илткән һәләкәтле ғәҙәт-үртештәрҙән азат булырға өндәй. Яҙыусының тәүге әҫәрҙәре белемлелек артта ҡалғанлыҡтан азат итеү һәм бөтә ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан ҡотолоу юлы тигән идеяға нигеҙләнгән.

## Төҙөлөү тарихы
«Фәҡирлектә үткән тереклек» әҫәре 1902 йылда яҙыла. Һәм 1904 йылда Ҡазанда донъя күрә.

## Фәҡирлек һүрәтләнеше
Филология фәндәре кандидаты М. С. Арыҫланова Мәжит Ғафуриҙың «Фәҡирлектә үткән тереклек» әҫәрендәге аяныс ярлылыҡты «яҙыусы ҡулланған лексик берәмектәр аша күрәбеҙ» ти:

Әҫәр геройҙарының портреты ла бында бик ярлы кешеләр йәшәүенә ишаралай: Сәрүиҙең башында «түбәһе туҙып тишелгән» яулыҡ. Ниғмәтулла «иҫке шарф ураған… тишек бүрек, сабата кейгән».

«Барлыҡ яраштыра, юҡлыҡ талаштыра», ти халыҡ мәҡәле. Уларҙың телмәре лә тупаҫ, «һөйләшкәндә бер-береһе менән асыуланышҡан кеше кеүек ҡаты-ҡаты, ҡысҡырып-ҡысҡырып һөйләшәләр ине». Һүҙҙәрҙе ҡабатлау аша автор көсөргәнешлек картинаһын бирә. Үҙ-ара мөнәсәбәттәр кире һәм түбән дәрәжәле икәнлеге асыҡ күренә.

## Тәнҡит
.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ярлылыҡ
* Ашау етмәү

## Әҙәбиәт
* *История башкирской литературы*. Т.1: С древнейших времен до начала XX вкека/Мажит Гафури (421—428 с.) — Уфа: Китап, 2012. — 560 с. ISBN 978-5-295-05562-1 (т.1) ISBN 978-5-295-05561-4
* *Мажит Гафури: новый взгляд на творчество поэта* / Ф. Ш. Сибагатов. — Уфа: Китап, 2020—280 с. ISBN 978-5-295-07507-0

## Һылтанмалар
*  Фәҡирлектә үткән тереклек
* https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/HGeWTpa77bLXI9B59qESdgbomd3YKMYlHjvLzE05.pdf Мажит Гафури — первый народный поэт Башкортостана. Деятельность музеев в увековечивании имен знаменитых личностей
* Книга М. Гафури «Жизнь, прошедшая в нищете» напечатана 
* Шағирҙың алтын донъяһында… «Башҡортостан ҡыҙы» −2015, 21 август

## Иҫкәрмәләр
Юламанов Әхиәр Мозафар улы

**Юламанов Әхиәр Мозафар улы ** (15 декабрь 1929 йыл — 1978 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Әхиәр Мозафар улы Юламанов 1929 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Түбә ҡасабаһы тау эшсеһе ғаиләһендә тыуған.

1946 йылда Түбә урта мәктәбен тамамлай һәм уҡытыусы булып эшләй башлай.

1947 йылда Учалы районы Мулдаш башланғыс мәктәбендә эшләй.Темәс педагогия училищеһеның 2-се курсына уҡырға алына.1959 йылда училищены тамамлағас, Учалы районы Иманғол ете йыллыҡ мәктәбе директорының уҡытыу буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1952 йылда Бохара педагогия институтының химия-биология факультетына уҡырға инеп, уны 1956 йылда тамамлай һәм Баймаҡ районына ҡайта. Баймаҡ ҡалаһының 2-се урта мәктәбенә химия уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
1961 йылда мәктәп директорының хеҙмәткә өйрәтеү буйынса урынбаҫары итеп ҡуйыла. Был йылдарҙа ул үҙен ижади ҡарашлы педагог һәм етәксе итеп күрһәтә.

1966 йылда тыуған ауылы Түбә урта мәктәбе директоры итеп күсерелә. Талантлы педагог, уңған директор етәкселегендә мәктәптә уҡытыусылар менән методик эш алып барылыу, уҡытыуҙың кабинет системаһы индерелеү һөҙөмтәһендә тәүге уңыштар яулана. Уҡыусыларҙың өлгәше күтәрелә, йәмәғәт эштәрендә әүҙемлеге күҙгә күренеп арта.

1968 йылда Әхиәр Мозафар улы Юламановҡа Баймаҡ район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһы тапшырыла. Был әлкәлә районды мәғариф күрһәткестәре буйынса күтәрергә һәләтле булыуын иҫбатлай. Педагогик хеҙмәттең барлыҡ баҫҡыстарын үтеү уға бүлек мөдиренең бөткөһөҙ мәшәҡәттәрен уңышлы үтәп сығырға ярҙам итә.

Әхиәр Мозафар улы етәкселегендә мәғариф эштәре ныҡ алға китә, район уның төп күрһәткестәре буйынса алдынғылар сафына сыға, күсмә байраҡтар һәм башҡа бүләктәргә лайыҡ була.

Ул 1978 йылда вафат була, Баймаҡ ҡалаһында ерләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире үҙенең төп эше менән бер рәттән лектор, пропагандист вазифаларын үтәүгә лә ҙур иғтибар бирә, бер нисә тапҡыр ҡасаба, район Советтарына депутат итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969 йыл)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Түбә
* Баймаҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы

**Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы** (2 февраль 1891 йыл — 1969 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ғабдулла Сәйет улы Мирсәйетов 1891 йылдың 2 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Бик-Ҡарамалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем алып, ныҡышмалы эшләү һәм аң-белем кимәлен күтәреү һөҙөмтәһендә, ул яҡшы мөғәллим булыу хыялын аҡрынлап тормошҡа ашыра — 1907 йылда балалар уҡыта башлай. Әммә урядник, старосталар уға тыныс ҡына эшләргә ирек бирмәй.

Белемен артабан күтәреү маҡсатында ул 1909 йылда Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый башлай, уны 1912 йылда тамамлай. Ауыл мәктәбендә шәкерттәр уҡытыуҙан тыш, мөғәллим табип та, агроном да була. Аң-белемгә, аҡыллы кәңәшкә һыуһаған, яҡшы һүҙгә сарсаған кешеләр мөғәллимгә бара, уның тормошто еңеләйтеү тураһындағы һүҙҙәрен тыңлай.

Октябрь революцияһынан һуң мөғәллим Ғабдулла Сәйет улы балалар уҡыта, кешеләрҙе мәҙәни-ағартыу сараларына йәлеп итә.

1930 йылда Дәүләкән кантон халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Кантон мәғариф әлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшә, балаларҙы уҡыуға йәлеп итеү буйынса республикала беренсе урын яулай, наҙанлыҡты бөтөрөү саралары ғәмәлгә ашырыла.

1932 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инеп, уның тел һәм әҙәбиәт факультетын ситтән тороп тамамлай.

1934 йылда Ауырғазы район үҙәге Талбазы урта мәктәбендә эшләй башлай, бер үк ваҡытта халыҡ араһында күп төрлө эштәр башҡара.

1936 йылда урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Бында уның ойоштороу һәләте, педагогик таланты артабан үҫә, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ауырғазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
36 йыл уҡытыусы һәм мәктәп директоры, алты йыл халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн 1948 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә.

1956 йылда уға Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы исеме бирелә.

1969 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1948)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Талбазы
* Бик-Ҡарамалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Төшөрмә

Башҡорт Википедияһында төшөрмә тураһында — Википедия:Төшөрмәләр

**Төшөрмә**  —  тексҡа иҫкәрмә, библиографик белешмә, тәржемә, аңлатма; китап битенең аҫтына  (юл аҫты төшөрмәләре) йә китаптың ахырына (тәртип һаны һуғып) урынлаштырыла.

## Тасуирлама
Төшөрмә тексы төп текст менән  **төшөрмә тамғаһы** аша бәйләнә. 

Ғәҙәттә төшөрмәне төп тексҡа ҡарағанда вағыраҡ кеглле шрифт менән йыялар һәм аҡ юл йә һыҙыҡ менән айырылар.  

Төшөрмә тамғаһы сифатында  һан, йондоҙсоҡ, һирәгерәк осраҡтарҙа башҡа тамғалар ҡулланыла. 

## Тарихы
Төшөрмәне Лондон король типографы  уйлап сығарған һәм тәүләп 1568 йылда Библияны нәшер иткәндә ҡулланған, тип һанала. Библияның элгәрге баҫмаларында поляларҙа билдә ҡуйылған һәм бының өсөн икешәр ике нөктә ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* СНО́СКА // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 1-е изд. — М. : Большая российская энциклопедия, 1991. — .
Латипов Марат Мөьмин улы

**Латипов Марат Мөьмин улы** (15 апрель 1958 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 1-2 саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты,1992—2000 йылдарҙа Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһы хакимиәте башлығы, Рәсәй Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идарасыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Почёт ордены һәм 2-се дәрәжә «Батырлыҡ һәм гуманизм» ордендары кавалеры, иҡтисад фәндәре кандидаты (2008).

## Биографияһы
Марат Мөьмин улы Латыпов 1958 йылдың 15 апрелендә Башҡортостан АССР-ы Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.

1973 йылда Ҡоръятмаҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Дәүләкән ҡалаһының 27-се һанлы ауыл хужалығы һөнәри-техник белем биреү училищеһына (хәҙер Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу техникумы филиалы) уҡырға инә.

1976—1978 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1978—1984 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый, инженер-механик һөнәрен ала.

1984 йылда Дәүләкән районы «Россия» колхозында инженер булып эш башлай.

1984—1986 йылдарҙа Дәүләкән район комитеты комсомол ойошмаһының 2-се секретары.

1986—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы «Асылыкүл» колхозы рәйесе.

1990—1991 йылдарҙа Дәүләкән районының агросәнәғәт берекмәһе советы рәйесе.

1991—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһы хакимиәте Башлығы.

  10 артыҡ фәнни баҫмаһы, шул иҫәптән бер монографияһы бар.

2000 йылдан Марат Мөьмин улы Латыпов Рәсәй Федерацияһы Социаль страховка фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идарасыһы вазифаһын башҡара.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш (1995—1999 йылдарҙа) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты
* Башҡортостан Республикаһы 2-се саҡырылыш (1995—2003 йылдарҙа) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (2000)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре ()
* Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Маҡтау грамотаһы (2006)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Маҡтау грамотаһы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2008)
* 2-се дәрәжә «Батырлыҡ һәм гуманизм» ордены (2008)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡоръятмаҫ
* Дәүләкән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Латыпов Марат Мөьмин улы
* Латыпов Марат Мөьмин улы
* Опытный специалист — дальновидный руководитель 
* «Иңдәрендә — үҙ халҡы өсөн яуаплылыҡ» Дәүләкән районы «Балҡантау» ижтимағи-сәйәси гәзите 13 апрель 2018 й.
Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы

**Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы ** (26 февраль 1939 йыл) — мәғариф эшмәкәре. 1971—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы мәғариф бүлеге мөдире, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Фәнзил Нәғим улы Ғәбиҙуллин Башҡортостан АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылы 1939 йылдың 26 февралендә колхозсы ғаиләһендә тыуған.
Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1956 йылда Өфө статистика техникумына уҡырға инә.

1958 йылда Татарстан АССР-ының Апас районына статистика идаралығының разъезд инспекторы итеп ебәрелә.

1960—1961 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1961 йылдан Фәнзил Ғәбиҙуллин Ҡалмаш урта мәктәбендә йыл ярым химия һәм биология уҡытыусыһы булып эшләй. Ул үҙенең хеҙмәт юлы уҡытыусы эшендә икәнен аңлай һәм ҡалған тотош ғүмерен халыҡ мәғарифына бағышларға ҡарар итә.

1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә.

1967 йылда ул Ҡалмаш мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ул район етәкселәренә һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәренә оҫта етәксе, инициативалы хеҙмәткәр булып таныла.

1972 йылда Шишмә район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Район уҡытыусыларының ижади хеҙмәтен ойоштороуҙа һәм уға йүнәлеш биреүҙә Фәнзил Нәғим улы Ғәбиҙуллиндың педагог булмышы, ойоштороу һәләте һәм етәкселек итеү стиле асыҡ күренә. Ул ике-өс йылдан республикала абруйлы халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып таныла. Уның оҫта етәкселегендә Шишмә районы мәктәп һәм башҡа балалар ойошмалары өсөн биналар төҙөү, яңы уҡыу йылына әҙерләнеү, мәктәптәрҙе техник йыһаздар һәм дидактик материалдар менән тәьмин итеү буйынса райондарҙың ярышында бер нисә тапҡыр еңеүсе була һәм бүләктәр ала.

Фәнзил Ғәбиҙуллин район уҡытыусылары, мәктәп етәкселәре эштәрен ныҡлап өйрәнә, уларҙың алдынғы тәжрибәләрен киң таратыу маҡсатында, республика ваҡытлы матбуғатында мәҡәләләр сығыш яһай. Уҡытыусыларҙың методик эшен ойоштороуға ул ҙур иғтибар бирә.

Оҙаҡ йылдар уңышлы хеҙмәте өсөн «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1985 йылдың 4 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт Билдәһе ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Общественная палата Республики Башкортостан "Ветеран образования Фанзил Габидуллин — номинант на награду «Отцовская доблесть»
Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы

**Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы** (10 июнь 1920 йыл — 1996 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Күгәрсен районының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире (1972—1978).

## Биографияһы
Гәрәй Гәрәй улы Шәфиев 1920 йылдың 10 июнендә Башҡортостан АССР-ы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны Иманғол ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы Беренсе Иманғол ауылы) урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Туғыҙ йәштән хеҙмәт юлын башлай, йәйен ауыл халҡының быҙауҙарын көтә, ҡышын башланғыс мәктәптә уҡый. Уны тамамлағас, Гәрәй Шәфиев Башҡортостандың Ейәнсура районы Абзан мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгән апаһына күсеп килә.

1936 йылда Абзан колхоз йәштәре мәктәбен тамамлағандан һуң, Ырымбур педагогия рабфагына уҡырға инә.

1939 йылда Аҡтүбә ҡалаһының тулы булмаған урта мәктәбенә математика уҡытыусыһы итеп ебәрелә, бер үк ваҡытта Аҡтүбә уҡытыусылар институтында уҡый.

1940 йылда Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылда демоблизацияланғандан һуң, Күгәрсен районының Юлдыбай башланғыс мәктәбенә директор итеп ебәрелә.
Район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, педагогия кабинеты мөдире итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта Абзан урта мәктәбендә математика һәм физика уҡыта.

1947- 1951 йылдарҙа Ырымбур педагогия институтының (хәҙер Ырымбур  дәүләт педагогия университеты) физика-математика факультетында ситтән тороп уҡыЙ.

1953 йылда Күгәрсен районы Мораҡ педагогия училищеһына математика уҡытыусыһы итеп күсерелә.

1957 йылда Мораҡ урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.

1972—1978 йылдарҙа Күгәрсен район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.

Ул мәктәптәр селтәрен яҡшыртыу, уларҙың матди базаһын нығытыу, уҡытыусылар әҙерләү, методик эште юғары кимәлдә ойоштороу буйынса
һөҙөмтәле хеҙмәт күрһәтә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Гәрәй Гәрәй улы Шәфиев йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, айырыуса тыуған яҡты өйрәнеүгә ныҡлы иғтибар бирә.
Ул башҡорт революционеры Бәхтегәрәй Әғзәм улы Шәфиевтың (Гәрәй Гәрәй улы — уның ике туған ҡустыһы, уларҙың аталары Әғзәм менән Гәрәй — бер туғандар) тормошон, революцион эшмәкәрлеген өйрәнеү буйынса ҙур эш алып бара. Шуның һөҙөмтәһендә Башҡортостанда һәм Ырымбур өлкәһендә яңы тормош өсөн көрәштә Бәхтегәрәй Әғзәм улы Шәфиевтең тотҡан урыны асыҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Память Народа. Шафеев Гарей Гареевич
*
Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы

**Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы** (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Шәүрә Рәшит ҡыҙы Шәкүрова 1967 йылдың 10 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы — Башҡортостан халыҡ шағиры, публицист, фән эшмәкәре Рәшит Шәкүр.

1992—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында уҡый.

1998 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Фәндәр академияһының Донъя әҙәбиәте институтында башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосы буйынса СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы Виктор Гацак етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2008 йылда С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтын тамамлай. «Аҡбуҙатты эҙләгәндә» фәнни—популяр һәм башҡа бик күп фильмдарҙың сценарий авторы.

## Ижади эшмәкәрлеге
* «Уфимский вокзал», «Пусть ветер унесет мои слова» китаптары һәм «Башкирский народный эпос „Урал-Батыр“. Архивный источник и его текстологический анализ» монографияһы авторы.
* Шәүрә Шәкүрованың «Зәңгәр томандар артында» пьесаһы «Баденвайлер 2018» халыҡ-ара драматургия конкурсы исемлегенә инде. Пьеса «Бөтә донъя» номинацияһында ҡатнашты. Конкурста 22 илдән 164 авторҙың 224 пьесаһы ҡатнашты.
* «Зәңгәр томандар артында» пьесаһы 2017 йылда 15-се Халыҡ-ара әҙәбиәт Волошин конкурсы (Ҡырым); 13-сө «Драма ваҡыты, 2017, йәй» халыҡ-ара заманса драматургия конкурсы; Бойондороҡһоҙ халыҡ-ара заманса драматургия конкурсы исемлектәренә инде.
* 2016 йылда «Заманса драматургия» журналында Валентина Федорованың «Зәңгәр томандар артында» пьесаһына рецензияһы донъя күрҙе.
Авторҙың «Волга йылғаһы аға…» пьесаһы 2016 йылдан алып бөгөнгә тиклем — «Әсәйем мине ярата» пьесаһы составында Мәскәүҙәге «А-Я» балалар театры репертуарында (авторҙаштар Иосиф Кобзон, Денис Мацуев, Валентин Гафт).
* «Ауыҙымдан ел алһын» (« Пусть ветер уносит мои слова») нигеҙендә «Саҡ менән Суҡ» бәйете ята, әҫәрҙең жанры — фэнтези.
* «Ай бүреләре» әҫәре ғәйнә башҡорттары тарихына арнала.
2015 йылда «Гөлкәйҙең бәхете» пьесаһы Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы хәҙерге драматургияға булышлыҡ итеү буйынса конкурста еңеү яуланы, Салауат башҡорт дәүләт театрында сәхнәләштереү өсөн федераль грантҡа лайыҡ булды. Пьеса әлеге ваҡытта башҡорт телендә «Гөлкәйҙең бәхете» исеме аҫтында бара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәкүров Рәшит Закир улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Ағиҙел» журналы, 2011 й., октябрь, Шәүрә Шәкүрова «Төнгө поезд»
* «Йәшлек» гәзите Миләүшә Ҡаһарманова «Тел дә, рух та әсәйҙән, атайҙан»
* Башкирская рапсодия Шауры Шакуровой 
* Академия наук Республики Башкортостан. Шакурова Шаура Рашитовна
Чермак-Зейзенегг, Эрих

**Эрих Чермак-Зейзенегг** (;  15.11 1871 - 11.10  1962) — австрия ғалимы, генетик. Австрия минералогы  Густав Чермактың улы.

## Биографияһы
Ул Моравияла тыуып үҫкән Австрия минералогы  Густав Чермактың улы булған.  

Әсәй линияһы буйынса  олатаһы билдәле ботаник Эдуард Фенцль була. Ул  Вена университетында уҡытҡан  сағында  Грегор Меңдель ботаника буйынса унан белем алған. 

**Эрих Чермак**  1895 йылда Германияның  Галле университетын тамамлай  һәм  1896 йылда  докторлыҡ дәрәжәһен ала. 

1901 йылда Веналағы ауыл хужалығы фәндәре университетында уҡытыусы вазифаһына тәғәйенләнә. Биш йылдан һуң профессор дәрәжәһенә өлгәшә..  

**Эрих Чермак**  Хуго де Фриз, Карл Корренс, Уильям Джаспер Спиллман   менән бер рәттән, һәр береһе үҙаллы ҡайтанан Мендель закондарын асҡан дүрт   ғалимдың береһе.  

Чермак үҙенең асыштарын  1900 йылдың июнендә баҫып сығара. Әммә был өлкәлә башҡа  эшләмәй.  

Австрияла агрономия буйынса эштәр менән шөғәлләнә. Ауыл хужалығы һәм баҡса үҫемлектәрен ҡауыштырыу өҫтөндә эшләй. Ул  төрлө сирҙәргә   тотороҡло  бер нисә яңы культуралар, шул иҫәптән бойҙай-арыш һәм һоло гибридтары  килтереп сығарыуға өлгәшә.   

1950 йылдан алып Венгрияның почетлы докторы. Ул 1971 йылғы Австрия почта маркаһында төшөрөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Von Erich Tschermak-Seysenegg (1871-1962) // Center Learning DNA.
*Де Фриз, Хуго
*Де Фриз, Хуго

## Әҙәбиәт

* Ernst Mayr: *Growth of The Biological Thought*, Press Belknap, 730 S. (1982); Monaghan Клибының, Corcos Alain: *Tschermak: A non-discoverer of Mendelism*, 77 Heredity Journal of: 468f (1986) 78 und: 208-210 (1987) (Abstract)
Кмытив паркы

**Кмытив паркы** () — Житомир өлкәһенең Коростышев районы Кмытив ауылы урынлашҡан тәбиғәт һәйкәле.

## Сығанаҡтар
* Кмитівський парк
Ҡыҙылъяр (Белорет районы)

**Ҡыҙылъяр** ()  — Башҡорт АССР-ы Белорет районының хәҙер шулай уҡ ғәмәлдән сыҡҡан Ноҡат ауыл Советына ҡараған юҡҡа сыҡҡан ауыл. 1986 йылда бөтөрөлгән.

1952 йылда Ноҡат ауыл советына ингән ауыл, ауыл советы үҙәге Арышпар ауылында урынлашҡан булған. Ауыл район үҙәге Белорет ҡалаһынан - 161 саҡрымда, Арышпарҙан 11 саҡрым алыҫлыҡта  һәм Белорет тар колеялы тимер юлының Инйәр тимер юлы  станцияһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2 / 396 һанлы "Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙың иҫәп мәғлүмәттәрен бөтөрөү тураһында" ғы Указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән сығарылған.

## Әҙәбиәт
	
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.296
	
## Иҫкәрмәләр
Ҡана (Үҙән ҡушылдығы)

**Ҡана** (Кана, Орлов Лог) — йылға. Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәләрендә аға.

Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017072.

## Этимологияһы
Ғалим-географ, топонимдар белгесе Э. Мурзаев һәм В. Г. Мурзаева «Словарь местных географических терминов» тигән китапта топонимдың дөйөм алтай теленән ингән һәм «йылға» тигәнде аңлатыуы ихтималын фаразлай.

## Иҫкәрмәләр
Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы

**Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы** (31 декабрь 1908 йыл — 11 апрель 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1953) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) ордендары кавалеры. Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ағаһының улы.

## Биографияһы
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1908 йылдың 31 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (һуңыраҡ — БАССР-ҙың Красноусол, артабан — Ғафури районы) Еҙем-Ҡаран ауылында Әбделмәнов Нурғәни улы Мәһәҙиҙең ғаиләһендә тыуа. 

Граждандар һуғышы йылдары осоронда аҡтар яғында һуғышҡан Мәһәҙи Әбделмәновты ҡыҙылдар атып үлтерә. Шағир Мәжит Ғафури ағаһының улын, ҡустыһы Ғәббәсте, үҙенең ғаиләһендә тәрбиәләй. Уҡырға зирәк егет медицина белеменә эйә була.

1937 йылда Ленинградта (Санкт-Петербург) Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай.

## Хәрби хеҙмәте
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров БАССР-ҙың Республика хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. 
1932 йылдың 1 сентябренән, Ленинградта Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый башлағанынан бирле, хәрби хеҙмәттә. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 6-сы армия составына ингән 45-се уҡсылар дивизияһы 108-се айырым пулемёт батальонында хеҙмәт итә. 

Артабан медицина хеҙмәте майоры Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы милитаристик Япония менән һуғышта ҡатнаша. Алыҫ Көнсығыш фронтының 69-сы Медицина-эвакуация хеҙмәтенең 99-сы даими хәрби-санитар поезында яралыларҙы дауалай.

Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1962 йылдың 18 майында хәрби хеҙмәтен Смоленск ҡалаһында тамамлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (6.11. 1947)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.04.1953)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (3.11.1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9.05.1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (6.06.1945)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (30.09.1945)

## Һылтанмалар
* Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич
* Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич

## Иҫкәрмәләр