Йылға ҡултыҡтары (Ҡытай романы)

**"Йылға ҡултыҡтары "** () — Ҡытай классик әҫәрҙәре исемлегенә ингән роман (XIV быуат). Халыҡ хикәйәттәре, риүәйәттәренә таянып яҙылған әҫәр. Ул 108 «изге күңелле юлбаҫар»ҙың ҡаһарманлығы һәм улар менән булған мажаралар тураһында риүәйәттәргә нигеҙләнгән. Был юлбаҫарҙар *Ляншаньбо* тауындағы (Шаньдун провинцияһы) Сун Цзян лагеренда Сун династияһының һигеҙенсе императоры Хуэйцзун дәүерендә (1124—1127) йәшәгән. «Йылға ҡултыҡтары» — уся жанрында яҙылған тәүге тарихи роман. Ул дүрт классик Ҡытай романы иҫәбенә инә.

Романдың авторы тураһында бәхәстәр әле булһа тынмай. Уның 70 бүлектән торғанын *Ши Найань* ( яҙған тигән фекер бар; шул уҡ ваҡытта был псевдоним аҫтында кем яҙғаны билдәле түгел, бәлки *Ло Гуаньчжун* булғандыр тиҙәр; 100 бүлеклеһен — *Го Сюнь*; 120 бүлеклеләрен *Ян Дин-цзянь* менән *Юань У-я* яҙған тигән фекер бар. Икенсе яҡтан ҡарағанда, *Ши Най-ань* тигән кеше ысынлап та булған, ул Ло Гуаньчжундан алдараҡ тыуған һәм уның уҡытыусыһы булған.

## Эстәлеге

Роман ғәскәр башлығы Хун Синь нисек итеп даос дине үҙәге Лунхушандағы таш гөбөргәйел (биси) аҫтынан 108 йондоҙлоҡто иреккә сығарыуын тасуирлауҙан башланып китә.

Киләһе бүлектә был тарихтағы иң төп тиҫкәре герой *Гао Цю* ҡушаматлы *Гао-эр*ҙың юғары вазифаға үрләүе һүрәтләнә. Ул император Хуэйцзундың яранына һәм һарай һаҡсылары етәксеһенә әйләнә. Һуңыраҡ үҙ вазифаһы менән файҙаланып, *Гао Цю* баш ҡаланан фехтование уҡытыусыһы *Ван Цзин*ды ҡыуа. Ван Цзинь Яньань дәүләтенә ҡаса, юлда ул Ши Цзинде осрата, уны үҙенең һөнәренә өйрәтә башлай.
 
Тағы бер нисә бүлектә енәйәт ҡылып, әлеге ваҡытта ҡасып йөрөгән Яньань дәүләтенең элекке сик буйы ғәскәрҙәре етәксеһе *Лу Да* тураһында бәйән ителә. Монастырҙа уға Лу Чжишэнь тигән исем бирелә. Шунан һүҙ уның ҡыяматлыҡ туғаны *Линь Чун* тураһында бара, Гао Цю уны Цанчжоуға һөрә, ләкин Линь Чун унан ҡаса. Линь Чун Ляншаньбо тигән төбәктә тауҙа йәшәгән юлбаҫарҙарҙы осрата һәм уларға ҡушыла.

Романда тағы Цай Цзинь исемле түрәнең тыуған көнөнә тип әҙерләнгән бүләкте Дунцицунь ауылы старостаһы *Чао Гай* менән уныү ете дуҫы урлағаны бәйән ителә. Уларҙы фашлайҙар, һәм был крәҫтиәндәр Ляншаньбоға ҡаса, Чао Гай юлбаҫарҙар башлығы итеп һайлана. Һуңыраҡ был юлбаҫарҙар янына бер-бер артлы яңы кешеләр килеп ҡушыла. Романдың киләһе биттәрендә улар менән булған хәлдәр тураһында урын алған. Бер аҙҙан йәрәхәтләнгән Чао Гай үлеп ҡала, һәм юлбаҫарҙар элекке кәтип (писарь) Сун Цзянды үҙҙәренең башлығы итеп һайлап ҡуя.

Ҡалған бүлектәрҙә юлбаҫарҙарҙың Сун династияһы көстәре менән көрәше һәм юлбаҫарҙың еңеүе тураһында һөйләнә. *Император Хуэйцзун* юлбаҫарҙарҙы ярлыҡай. Улар императорға *Ляо* дәүләте менән көрәштә ярҙам итә.

## Роман тарихы

Ляншаньбо төбәгендә яуыз хакимдарҙан ҡасып йөрөгән, улар менән халыҡты яҡлап көрәшкән, изгелек юлбаҫарҙар тураһында риүәйәттәр халыҡ араһында бик ныҡ таралған булған. Улар халыҡ араһында телдән-телгә күсеп, бик оҙаҡ ваҡыттар буйы йәшәп килгән. Юань династияһы ваҡытында был риүәйәттәр буйынса пьесалар (цзацзюй) ҡуйыла башлай. Мин империяһы осоронда уларҙы роман итеп яҙып алғандар. Ләкин был яҙманың төп нөсхәһе беҙҙең осорға тиклем килеп етмәгәс, уның нисегерәк булғаны тураһында фекер йөрөтөп булмай.

Беҙҙең дәүергәсә килеп еткән XV быуатта нәшер ителгән 100 бүлектән торған *Го Сюнь* романы иң боронғоһо тип иҫәпләнә. Ләкин был вариантта шиғырҙарҙан торған өлөштә шиғырҙар бик әҙ ҡалған. 1585 йылда *Ли Чжи* романды яңынан баҫтырып сығарған һәм элек романға инмәгән шиғырҙарҙы өҫтәгән һәм автор исеменән баш һүҙ яҙған. 1614 йылда *Ян Дин-цзянь* менән *Юань У-я* 120 бүлектән торған яңы китап сығарған, унда шул ваҡытҡа Ҡытайҙа билдәле булған Ляншаньбо батырҙары тураһындағы риүәйәттәрҙең барыһы ла, хатта Тянь Ху и менән Ван Цинға ҡаршы һуғыш та, ингән. Был китап- романдың иң тулы варианты.
 
Ләкин халыҡҡа 1641 йылда нәшер ителгән роман барыһынан да нығыраҡ оҡшай. Унда 70 бүлек, билдәле әҙәбиәт теоретигы һәм тарихсыһы Цзинь Шэн-тань (1608—1661) уның редакторы була. «Йылға ҡултыҡтары» *багу* формаһында яҙылған тигән фекерҙе ул башлап әйтә. Багу — Мин һәм Цин династиялары осоронда имтихан ваҡытында яҙылырға тейешле һигеҙ өлөштән торған әҫәр . Ул башлап Ляншаньбо юлбаҫарҙарының ҡайһы бер эштәренә һоҡланып ҡарарға була, тик барыбер улар авантюрист, алдаҡсы һәм енәйәтселәр тип әйтергә баҙнат итә.

«4 май хәрәкәте»нән һуң «ябай халыҡ әҙәбиәте» менән ҡыҙыҡһыныу артҡас, романды фәнни өйрәнеү башлана. 1920 йылда профессор Ху Ши (редакторы Вана Юань-фан) романдың Шанхай вариантын нәшер итә. Ул роман тураһында бөтөнләй икенсе фекерҙә була. Цзайцзюйҙы ентекләп тикшергәндән һуң, Юань династияһы ваҡытында Ляншаньбо батырҙары тураһында риүәйәттәр әле бергә тупланмағаны асыҡлана, шуға күрә уларҙы багу (имтихан өсөн яҙылған әҫәр) тип ҡарау дөрөҫ түгел тигән фекер әйтелә. Бынан тыш, 70 бүлекле Цзинь Шэн-тань варианты- элекке тексты ижади эшкәртеү һөҙөмтәһе икәне асыҡлана. Ләкин 70 бүлектән торған роман авторының исеме һаман асыҡланмаған. «Ши Най-ань» псевдонимы аҫтында кем яҙғаны һаман да билдәһеҙ. 100 бүлектән торған романдың авторы тип Ло Гуаньчжунды таныйҙар (ул «Өс батшалыҡ» романын да яҙған тиҙәр). Корея һәм Япония мажаралы романдары менән сағыштырып ҡарағас, «Йылға ҡултыҡтары» был илдәргә Мин династияһы осоронда цзайцзюй -пьесалар рәүешендә үтеп ингәне асыҡлана.

СССР-ҙа роман (70 бүлекле) тәүге тапҡыр 1955 йылда редактор А. Рогачёв етәкселегендә нәшер ителә. Бынан һуң ул тағы өс тапҡыр баҫтырыла: 1959 (Мәскәү), 1998 (Рига) һәм 2008 (Мәскәү) йылдарҙа. 1968 йылда роман ҡыҫҡартылған варианта балалар өсөн баҫтырыла. Романды Е. А. Серебрякова менән Б. Л. Лисица тәржемә итә.Әҫәрҙең 100 һәм 120 бүлекле варианты рус теленә әлегә бер тапҡыр ҙа тәржемә ителмәгән.

### Ляншаньбо төбәгенең 108 батыры
Хикәйәттең аҙағына яҡыная башлағас, Ляншаньбо лагерендә ташҡа сүкеп баш күтәргәндәрҙең юлбашсылары исемдәре яҙыла.
Был исемлектә ул ваҡытта иҫән булмаған Чао Гай (Күк хакимы,Небесный князь) юҡ. Таштың алғы яғына «утыҙ алты ҡөҙрәтле һәм ҡурҡыу белмәҫ күктәге йондоҙ» исеме яҙыла . Уның артҡы яғына етмеш ике ҡеүәтле ер йондоҙоноң исеме яҙыла. Шулай итеп, 108 яҙмыш (тәҡдир) йондоҙо барлыҡҡа килә.

## Нәшер ителгән

### Урыҫ телендә
* Ши Най-Ань. Речные заводи: Роман в 2 томах / Пер. А. П. Рогачева под ред. В. С. Колоколова. — М.: Государственное изд-во художественной лит-ры, 1955. — 500 с., 624 с.
* Ши Най-Ань. Речные заводи / Сокр. пер. с кит. и лит. обраб. Б. Лисицы и Е. Серебрякова. — Л.: «Детская литература», 1968. — 320 с.
* Ши Най-Ань. Речные заводи. Роман в 2 томах / Пер. А. П. Рогачева; предисл. Л. Н. Меньшикова. — Рига: «Полярис», 1992. — 500 с., 624 с. — Серия «Новая библиотека китайской литературы». — ISBN 5-88132-004-2.
* Ши Най-Ань. Речные заводи. Роман в 2 томах / Пер. А. П. Рогачева. — М.: «Эннеагон Пресс», 2008. — 548 с., 688 с. — Серия «Классическая китайская литература». — ISBN 978-5-91051-026-9, ISBN 978-5-91051-025-2.
* Ши Най-Ань. Речные заводи: Роман в 2 томах / Пер. А. П. Рогачева; предисл. Пан Ин, Т. А. Пан. — СПб.: Наука, 2014. — 607 с., 727 с. — Серия «Библиотека китайской литературы». — ISBN 978-5-02-038384-5.

## Фильмдар
* «Речные заводи (фильм)» (1972) — Гонконг, фильм
* Речные заводи (Япония, 1973, сериал)
* Все люди — братья (Гонконг, 1975, фильм), фильмдың дауамы 1972 й.
* Речные заводи (Ҡытай, 1983, сериал)
* Речные завод (Ҡытай, 1998, сериал)
* Hero: 108 (Ҡытай, 2010, мультсериал)
* Речные заводи (Ҡытай, 2011, сериал)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «108 героев популярного романа Suikoden» в гравюрах Утагава Куниёси 
* Аудиокнига — «Речные заводи» на русском языке в 2 томах (время воспроизведения 64 часа)