Аҙнағол (Туймазы районы)

**Аҙнағол** () — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 258 кеше булған. Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452773, ОКАТО коды — 80251865002.

## Тарихы
Ауыл 1626 йылдың 21 февралендә һәм 1676 йылдың 7 октябрендә типтәрҙәргә бирелгән батша грамотаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән.

Яһаҡлы татарҙарҙың ер биләүенең нигеҙен 1753 йылдың 4 октябрендә Ҡыр-йыландар биргән договор хаты тәшкил итә.

1873 йылда халыҡ үҙенең үтенесендә былай тип яҙа: «250 йыл элек ата-бабабыҙ Аҙнағол башҡорт ерендә төпләнеп, шул беренсе төпләнеүсе исемен йөрөткән Аҙнағол ауылына нигеҙ һалған. Шул боронғо йылдарҙан алып уның вариҫтары 250 йылдан ашыу, һис шикһеҙ, йорт-ҡура һәм Аҙнағол ауылы эргәһендәге ерҙәрҙе лә бер ниндәй бәхәсһеҙ файҙаланған».

Бында халыҡтың һәм батша грамотаһының 1623 һәм 1626 йылдарҙа нигеҙ һалыныу ваҡыты тураһында әйтелгән раҫлауҙары тап килеүен күҙәтәбеҙ. Айырмаһы ни бары 3 йыл ғына. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу халыҡтың милләтен хаталы рәүештә күрһәткән. Аҙнағол — типтәрҙәр һәм татарҙар тораҡ пункты. «1815 йылда батша манифесы буйынса ситтән килгән һәм Аҙнағол ауылыныҡы һаналған башҡорт-керҙәштәр» халыҡтың бик аҙ өлөшөн тәшкил иткән. Уларҙың исемдәре 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса: Мөхәмәтшәрип Ермәков (улдары Ғәбиҙулла, Абдулла), Исмәғил Әбйәлилов (улдары Хөсәйен, Хәсән), Йосоп Мөхәмәтйәров (улы Юныс), Әбделғафәр Сәйфуллин (улы Хәбибулла), Миңлебай Батыршин (улы Муса).

Крәҫтиәндәрҙең ҡатлауҙарға бүленеүе тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һаҡланған. 1915 йылда Аҙнағол ауылында, 302 ихатаның 5,6 проценты сәсеүлекһеҙ, 32,4 % -ы 4-тән алып 10-ға тиклем дисәтинә сәсеүлеге булған ярлылар, 12,3%-ы 10-дан ашыу дисәтинә сәсеүлеге булған хәлле крәҫтиәндәр һәм кулактар. 1540 дисәтинә сәсеүлектең 40,9 проценты 12,3 процент тәшкил иткән юғары төркөм хужалыҡтарыныҡы булған, йәғни һәр хужалыҡҡа уртаса 17 дисәтинә. Ә 49,7 процент тәшкил иткән аҙ тәьмин ителгән хужалыҡтар сәсеүлектең ни бары 20,5 процентына эйә булған, йәғни ихатаға 2,1 дисәтинә генә тура килә. 302 хужалыҡтың 8,3 проценты һәр төрҙәге малдан бөтөнләй мәхрүм, һыйырһыҙҙар — 17,5 %, атһыҙҙар — 28,4 % тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта юғары төркөмдәге йорт хужалығының 7,3 процентында һыйырҙарҙың 25 проценты һәм 4,8 процентында аттарҙың 19 проценты була.

Ауыл кешеләренең һөйләүҙәре буйынса, Аҙнағол халҡы Собханғол исемле яңы ауылға нигеҙ һалған. Уның элекке кешеһе, хәҙер Өфөлә йәшәүсе Хәбибулла Муллайәлил улы Муллайәлилов, 1909 йылғы отставкалағы подполковник, атаһы төҙөгән тыуған ауылы тарихы тураһындағы яҙмалар нигеҙендә, уның алыҫ ата-бабаһы Собханғол Мансуров беренсе күскенсе булған, тип раҫлай. Беҙ уның менән бергә 1795 йылғы V ревизия материалдары буйынса эште асабыҙ, унда 56 йәше тулған Собханғол Мансуровтың, йәғни 1739 йылда тыуғанын күрәбеҙ. Ошо уҡ ауылда Мәсәғотов фамилиялы икенсе Собханғол да йәшәгән, ул 1758 йылғы. Уларҙың береһен шул исемдәге ауылға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләү мөмкин түгел, сөнки был ауыл XVII быуатта билдәле булған. 1748 йылдың 14 декабрендәге һәм 1780 йылдың 1 февралендәге килешеүҙәр буйынса, бында ҡыр-йыландар яңы типтәрҙәр төркөмөн ҡабул итә. Тимәк, XVII быуатта йәшәгән өсөнсө Собханғол (йәғни йәше буйынса беренсе) булған.

Аҙнағол эргә-тирәлә әһәмиәтле тораҡ пункты булған, бында Өфө менән Ҡазанды тоташтырыусы боронғо Ҡаҙан тракты үткән. Тракт Япрыҡ ауылы яғынан килеп, Аҙнағол ауылы яғына йүнәлә. Һуңыраҡ уға Ырымбурҙан килгән юл ҡушыла: Раевка -Бәләбәй-Туймазы-Бөгөлмә, ә 1912 йылда ауыл эргәһендә Мелекесс (хәҙерге Димитровград) — Шишмә (хәҙерге Ульяновск һәм Өфө ҡалаларын тоташтырыусы) тимер юлы асыла. Бында йыл һайын көҙгө йәрминкәләр, һәр йома йома баҙары үткәрелә. 1923 йылда административ-территориал реформа сиктәрендә Үрге Бишенде, Төмәнәк, Түбәнге Зәйет улустары Аҙнағол улусына ҡушыла, үҙәге станция янындағы Туймазы ҡасабаһында була, ә инде 1930 йылда, Аҙнағол, Үрге Троицк һәм Соҡаҙытамаҡ улустарын берләштереп, Туймазы районы ойошторола, уның беренсе рәйесе Аҙнағолдан Хәсән Хәбибуллин (1903 йылда тыуған)

Бында ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, төрткө ауырыуына ҡаршы вакцина эшләүсе Харисов Шайморат Харис улы, БАССР сәнәғәт министры урынбаҫары Харисов Ноғоман Харис улы һәм башҡа билдәле шәхестәр тыуған

К. А. Сарычев әйтеүенсә, революцияға тиклемге осорҙа Аҙнағолда өс мәсет һәм мәҙрәсә булған Рәсәй Федерацияһы Музей фондының дәүләт каталогына урынлаштырылған А. И. Ириковтың «Хөкүмәт ҡушыуы буйынса командировкалар» фотоһүрәттәре альбомында Аҙнағолдоң тарихи мәсеттәренең береһенең 1930-сы йылдарҙа эшләнгән фотоһүрәте урынлаштырылған

1922 йылда Аҙнағолда өс йыллыҡ хеҙмәт мәктәбе һәм китапхана асыла, 1926 йылда мәктәп Аҙнағолдан Туймазыға күсерелә, унан 1927—1928 уҡыу йылында уҡ крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) ойошторола. Сәмиғуллин Имам Фәрхетдин улы, киләсәктә РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1922—1929 йылдарҙа Аҙнағол мәктәбендә уҡыта. Буласаҡ техник фәндәр докторы, профессор Чуров Е. П. Аҙнағолда үҙенең бала сағын үткәрә (1929 йылдан алып үҙенең инәйе Н. M. Галеевала йәшәй һәм тәрбиәләнә) 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (65 %), татарҙар (31 %)).

## Географик урыны
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 16 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Татар-Олкан): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 16 км/

## Урамдары
Урам исеме:
* Үҙәк урамы ()
* Юл урамы ()
* Йылға урамы ()
* Баҡса (урамы) ()

## Билдәле кешеләре
* Әмиров Ғабдулла Әмир улы (1915—1945?) — рәссам, Бөйөк Ватан һуғышында 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы составында ҡатнаша. Сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Аҙнағол ауылында тыуған.
* Хөсәйенов Зиннур Мирсәлихйән улы (1939—1.07.2005), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-тау инженеры. 1988—2003 йылдарҙа Төмән өлкәһенең «Нижнесортымскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1997) һәм почётлы нефтсеһе (1995), РФ яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1981) һәм СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Аҙнағол ауылынан.
* Харисов Марат Шамил улы (1947—2017), хәрби хеҙмәткәр, полковник, йәмәғәтсе. 1977—1996 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең яуаплы хеҙмәткәре. Афған һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының икенсе (1999—2003) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәйҙең Почёт ордены һәм Афғанстан Республикаһының 3-сө дәрәжә «Йондоҙ» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Аҙнағол ауылынан.  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
* Аднагулово на портале «Генеалогия и Архивы»
* «Налог Белешмәһе» системаһында Аҙнағол (Туймазы районы) ауылы
*