open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡорт халыҡ медицинаһы

** Халыҡ медицинаһы** — тарихи үҫеш барышында халыҡ тарафынан тупланған шифалы саралар, дауалау һәм гигиена алымдары һәм күнекмәләре тураһында эмпирик белемдәр, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу йыйылмаһы.

## Ҡылыҡһырламаһы
Башҡорт халыҡ медицинаһы — тарихи үҫеш барышында халыҡ тарафынан тупланған шифалы саралар, дауалау һәм гигиена алымдары һәм күнекмәләре тураһында эмпирик белемдәр, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу йыйылмаһы.

Башҡорттарҙың Халыҡ медицинаһы Башҡортостандың тәбиғәт-климат үҙенсәлектәренә, традицион хужалыҡ формаларына һәм дини инаныуҙарға бәйле булған. Халыҡ медицинаһы буйынса белем быуындан быуынға тапшырылған. Ҡағиҙә булараҡ, үлән белгестәре, быуын ултыртыусылар, кендек инәләре, имсе, ырымсылар һ. б. бағымсы йәки белемсе булып киткән. Дауалау шифалы йолалар үткәреү, арбауҙар, им-том уҡыу), доға ҡылыу менән оҙатылған. Ҡот ҡойоу йолаһына айырыуса ҙур әһәмиәт бирелгән.

Халыҡ медицинаһында яҡынса 100 төр шифалы үләндәр йәки дарыу үҫемлектәренән эшләнгән ҡайнатмалар, төнәтмәләр, һуттар ҡулланылған.

Хайуандарҙың үте, ат, айыу, бурһыҡ, ҡаҙ, һарыҡ һ. б. хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың эс майы, ҡорт балы, прополис һ. б. дауалау практикаһында ҡулланылған.

Шулай уҡ төрлө минералдар, тәбиғи матдәләр: көкөрт, әсеүташ, йәшел-һәңгәр (баҡыр купорос), балсыҡ, аҡбур, ләм, кальцит, тоҙ, мәмерйә һауаһы һ. б. ярҙамында дауалау ысулдары булған. Ҡайһы бер ауырыуҙарын дауалау өсөн һөлөктәрҙе (гирудотерапия) һәм бал ҡорттары файҙаланылған. Шулай уҡ ит һәм һөт продукттарының (ҡатыҡ, ҡорот, ҡымыҙ, һөт, май, ит һурпаһы һ.б.) файҙалы үҙенсәлектәре ҡулланылған. Фитотерапевтик тәьҫирҙең төрлө төрҙәре (мунсала йылыныу, ингаляция һәм массаж яһау, ләм менән дауалау, тоҙло күлдәрҙә һыу инеү, тәнде ыуыу, урау, припарктар һ.б.) ҡулланылған. Халыҡ көйө (оҙон көй, ҡыҫҡа көй һ.б.) һаулыҡҡа яҡшы йоғонто яһай, тип иҫәпләнгән.

Шулай уҡ ҡатыҡ, ҡорот, ҡымыҙ, һөт, май, ит һурпаһы һ. б. ит һәм һөт продукттарының файҙалы үҙенсәлектәре ҡулланылған.

Физиотерапевтик тәьҫирҙең төрлө төрҙәре: мунсала йылыныу, ингаляция һәм массаж яһау, ләм менән дауалау, тоҙло күлдәрҙә һыу инеү, тәнде ыуыу, урау, боҫлама (припарка) ҡулланылған. Башҡорт халҡы тыуҙырған оҙон көйлө, ҡыҫҡа көйлө йырҙар ҙа һаулыҡҡа яҡшы йоғонто яһай, тип иҫәпләнгән.

Башҡорт Халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәр И. И. Георги, И. И. Лепёхин, Д. П. Никольский, П. С. Паллас хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан.

Халыҡ медицинаһына билдәле булған шифалы тәбиғәт факторҙары Республиканың «Красноусол», «Яҡтыкүл» һәм «Янғантау» кеүек шифахана-курорт учреждениеларында ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡот ҡойоу

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. Өфө, 1991
* Никольский Д. П. Башкиры: этнограф. и санитарно-антрополог. исслед. СПб., 1899.

## Һылтанмалар
* НАРОДНАЯ МЕДИЦИНА
* Народная медицина у башкир

## Иҫкәрмәләр
Бирнә

**Бирнә** — кәләшкә уның ата-әсәһе йәки башҡа ғаилә ағзалары биргән һәм никахҡа ингәндә уның милкендә булған мөлкәт. Бирнә ҡатын-ҡыҙҙың мөлкәте була. Элек бирнәнең күләме кәләштең популярлығын билдәләгән. Хәҙерге ваҡытта күпселек халыҡтарҙа кәләшкә бирнәне биреү йолаһы ҡайһы бер үҙгәрештәр кисерә, әммә бөтөнләй юҡҡа сыҡмай. Төрлө сәбәптәр арҡаһында бирнәгә эйә булмаған кәләш бирнәһеҙ исемен ала. Шулай уҡ бирнә артынан һунар итеүселәрҙең билдәле бер социаль тибы ла формалаша.

## Тарихы

Христиан мәҙәниәтендә бирнә ирҙең ҡатынын тотоуы менән аңлатыла. Ваҡыт үтеү менән бирнә потенциаль кейәүҙәрҙең мөлкәтен йәлеп итеүҙең ролен уйнай башлай. Ирҙең ата-әсәһе бирнәлә айырыуса ҡыҙыҡһыныу белдерә, сөнки уға улының буласаҡ ҡатыны  күсеп килергә тейеш була. Урта быуаттарҙа, иртә кейәүгә сығыу йәше менән бәйле (14—16 йәш), хәлле ғаиләләрҙә бирнәне ҡыҙ тыуғас та йыя башлайҙар. Әгәр ул вафат булһа (балаларҙың үлеме юғары була), уны башҡа ҡыҙҙарына тапшыралар. Бирнә йыйыу менән тәү сиратта ҡыҙҙың әсәһе шөғөлләнә. Һуңыраҡ бирнә йыйыу процесына кәләш үҙе лә йәлеп ителә башлай. Бирнәнең стандарт йыйылмаһына көнкүреш әйберҙәре, беренсе сиратта ҡулдан эшләнгән түшәктәр, мендәрҙәр, мендәр тыштары, простынялар, юрғандар, келәмдәр, гардиндар, төрлө йыйылма һауыт-һаба, гәлсәр, ҡиммәтле көмөш, шулай уҡ аҫыл әйберҙәр, алтын һ.б. инә.  Бындай мөлкәт, ғәҙәттә, бер йәки бер нисә һандыҡта һәм шкатулкаларҙа һаҡлана, улар практик һәм художестволы ҡиммәткә эйә була һәм шулай уҡ кәләш үҙе менән алып китә. Һуңыраҡ уларға байтаҡ аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар өҫтәлә башлай (был бигерәк тә яңы заман банкирҙары һәм финансистарының ҡыҙҙарына ҡағыла).

## Төбәк үҙенсәлектәре
Урта быуаттарҙа, яңы осорҙағы кеүек үк, бүләкте йыйыу һәр илдең мәҙәниәтенә бәйле үҙенсәлектәргә эйә була. Грецияла хатта XX быуат уртаһына тиклем, бирнәһеҙҙәргә бөтөнләй бөлгөнлөккә төшкән кешегә лә, никахҡа инеү мөмкинлеге булмай.

Һиндостанда күп кенә фәҡирҙәр ҡыҙҙар өсөн бирнә йыйырға һәләтһеҙлектәре йәки теләмәүе арҡаһында яңы тыуған ҡатын-ҡыҙҙарҙы үлтерә, был инде был илдә енси диспропорцияның үҫешенә килтерә. Бынан тыш, Бынан тыш, Һиндостанда ҡәйнә тарафынан бирнә талап алыу осраҡтары киң таралған: әгәр килен тейешле күләмдә аҡса йәки байлыҡ биреүҙән баш тарта икән, уны аслыҡ менән интектерә, туҡмай, ә ҡайһы берҙә үлтерә лә. Шул уҡ ваҡытта 1961 йылдан Һиндостанда рәсми рәүештә кәләште бирнә талап итеү тыйылған, ә 1983 йылда закон ҡабул ителгән, уға ярашлы бирнәһе талап итеү ауыр енәйәт тип билдәләнгән.

Рәсәй империяһында бирнәнең юридик мәғәнәһе уның үҙенсәлекле «аванс мираҫы» булып тороуында. Уның ҡыҙы, кейәүгә сыҡҡас (йәғни иренең ғаиләһенә күсеп, шул рәүешле атаһы ғаиләһе ҡалдырғас) һәм бирнәһен алып, «атайыңдың күсемһеҙ милкенә инмәҫкә» тигән яҙма йөкләмә бирә һәм, әгәр атаһы мираҫының берҙән-бер вариҫы булып ҡалмаһа ғына, вафатынан һуң азат ителә һәм мираҫ бүлеүҙә ҡатнашмай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Калым — выкуп за невесту, сумма, которую родители жениха вручали родителям невесты в обмен на приданое.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Алисылар

**Алисылар** (; ) - Али ибн Әбү Талип вариҫтары. Алисылар хәрәкәте имам хакимлығының илаһилығын раҫлаусы шиғый мистик тәғлимәтен тыуҙыра. Ҡораллы көрәш барышында Алисыларҙың төрлө тармаҡтары ислам донъяһының төрлө төбәктәрендә власҡа килә ала: Марокко, Төньяҡ Африка, Яҡын Көнсығыш, Йәмән һәм .

## Нигеҙ һалыусы
Риүәйәт буйынса, Али ибн Әбү Талиптың балалары күп — 8 йәки 9 ҡатындан 14 (йәки 18) улы һәм 19 (йәки 17) ҡыҙы була. Алиҙың иң билдәле улдары  Хәсән һәм Хөсәйен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан, һәм  бәнү хәнифә ҡәбиләһенән Хәүлә бинт Жәғәфәрҙән тыуған улы *Мөхәммәт ибн әл-Хәнәфиә* була. Тап ошо өс тармаҡ Хәлифәлектә юғары власҡа дәғүә итә. Шиғый-имамсылар  таныған ун ике имамдың туғыҙын Хөсәйен тармағын биргән.

## Тарихы
Ислам тарихының бөтә дауамында тиерлек Алисылар йәки улар яҡлылар Хәлифәлек һәм башҡа мосолман дәүләттәре властарына ҡаршы ҡораллы һәм идеологик көрәш алып бара. Али тарафдарҙары уның тоҡомоноң  имаматҡа айырым хоҡуҡтарын яҡлай, улар власҡа килеү менән ерҙә тыныслыҡ һәм ғәҙеллек батшалығы хакимлыҡ итәсәгенә ышана. Алисылар хәрәкәте имам хакимлығының илаһилығын раҫлаусы шиғый мистик тәғлимәтен тыуҙыра . Шиғыйҙар «йәшерен» имам миссияһына- Алиҙың вафат булмаған вариҫының ҡайтып, шиғыйҙарҙы етәкләргә тейешлегенә айырыуса ҙур әһәмиәт бирә. Һәр шиғый сектаһы үҙенең лидерын «йәшерен» имам итеп күрә

Хәҙерге ваҡытта Алисыларҙың күп һанлы вариҫтары бөтә ислам илдәрендә йәшәй. Уларҙы сәйеттәр йәки шәрифтәр тип атайҙар. Иң билдәле Алисыларҙың ҡәберҙәре бөтә донъя шиғыйҙары өсөн хаж ҡылыу объекты булып тора.

## Алисы династиялар
Ҡораллы көрәш барышында Алисыларҙың төрлө тармаҡтары ислам донъяһының төрлө төбәктәрендә власҡа килә ала. Алисылар етәкселегендәге имаматтар  Мароккола (Иҙрисиҙар), Төньяҡ Африкала һәм Яҡын Көнсығышта (Фатимиҙар), Йәмән (Рассисылар, Зәйдиҙәр һәм Тәбәристанда (Зәйдиҙәр).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Прозоров С. М. ал-‘Алавийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 18. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Фригг

**Фригг** йәки **Фригга'' (''бор. скандинав'' Frigg, шулай уҡ **Фрия*' (*үрге немец* Frigg — «һөйгән йәр») герман-скандинав мифологияһында [[Один]]дың ҡатыны, юғары алиһә. Астар нәҫелен башлап ебәреүсе. [[Мөхәббәт]]те, [[никах]]ты, [[ғаилә]] усағын, бала табыуҙы ҡурсалай. Һәр кешенең яҙмышын белгән күрәҙәсе, әммә был белемдәре менән бер кем менән дә уртаҡлашмай.

Фриггтың әсәһе (күҙалланылғанса ер алиһәһе) Фьоргюн,  ә атаһы — бәһлеүәндәр нәҫеленән [[Нат (великан)|Нат]] тип һанала.

Фригг һәм [[Один]]дың улдары: Бальдр, Хёд, Һермод.

Фригг Фенсалирҙа (*инглиз'' Fensalir — һаҙлыҡ һыҙаты, ҡайһы берҙә диңгеҙ, һыу йәки океан һыҙығы итеп тәржемә ителә) йәшәй. Уның ярҙамсылары - һеңлеһе һәм хеҙмәтсеһе Фулла, илселәре Гна һәм Глин - кешеләрҙе яҡлаусы. Улар үҙ аллы шәхестәрме әллә Фриггтың кәүҙәләнешеме тулыһынса билдәле түгел.

Ҡолға (иләүес) менән билбауға тағылған асҡыс Фриггтың символдары булып тора.

1862 йылда асылған (77) Фригга астероид алиһә хөрмәтенә аталған.

Традиция буйынса, Фригг никах, мөхәббәт (Фрейя кеүек дәрт алиһәһе генә түгел), ғаилә усағы һәм уңдырышлылыҡ (айырыуса бала табыу яғынан) алиһәһе тип һанала, әммә ваҡыт үтеү менән уның функциялары үҙгәргән, күрәһең.

Эддик текстарға ярашлы, Скандинавия алиһәһе Фригг күрәҙәсе һәләтенә эйә, кешеләрҙең һәм илаһтарҙың яҙмышы менән яҡшы таныш, ләкин бер кемгә лә киләсәк серҙәрен асмай. Билдәле Эдда эпизоды Фригтың, үҙенә билдәле булған киләсәкте үҙгәртергә маташып, берҙән-бер тапҡыр үҙ принциптарына ҡаршы барыуы хаҡында һөйләй. Был - Один һәм Фригганың улы Бальдрҙың һәләк булыуы хаҡында легенда. Алиһә улын яҡлау маҡсатына бар көсөн һала, бөтә тереклекте лә, йәнһеҙ донъяны ла  имләй, әммә нәҡ уның хәрәкәте арҡаһында Бальдр һәләк була. Был йәһәттән миф яҙмыштың ҡотолғоһоҙ булыуы тураһында фәлсәфәүи идеяны раҫлай, моғайын, фәһемле лә. Фриггтың символы — орсоҡ, һәм был боронғо скандинав пантеонында был алиһәнең ни тиклем мөһим урын биләүен аңлата. Билдәле булыуынса, норндар кешеләр яҙмышын ептәрҙән үрә, һәм был ептәрҙе нәҡ Фригг үрә. Эзотерик контекста норндар ысынбарлыҡта уны кәүҙәләндерә, әммә был нәҡ Фриг тәүматерия - бөтә нәмәнең йәшәүенә һәм барлығына нигеҙ булдыра.

Аҙнаның «йома» көнө  немец телендә (, инглиз телендә ) — Фригг исеме менән аталған, әммә шулай уҡ астар культы сығанағы булған ван ырыуы алиһәһе Фрейя менән контаминация үткәреү күҙ уңында тотола.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фрейя

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фригг
*
Алтыншин Уразбай Фазыл улы

**Алтыншин Уразбай Фазыл улы** (17 июнь 1927 йыл — 17 июль 2011 йыл) — 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены каваалеры.

## Биографияһы
Уразбай Фазыл улы Алтыншин 1927 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Тимер ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1941 йылда малсылыҡта башлай. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Артабан пенсияға сыҡҡанға тиклем малсылыҡта эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены
* Миҙалдар
* Дипломдар

## Сығанаҡтар
*
Рөҡуғ

**Рөҡуғ** ( — мосолмандарҙың намаҙ ваҡытында билдән эйелеп баш эйеүе.

## Рөҡуғҡа эйелеү

Мосолмандар рөҡуғ башҡарғанда устарын тубыҡҡа тейҙерерлек итеп эйелергә, ҡыҫҡа ваҡытҡа ошондай хәлдә ҡалырға һәм намаҙ элементы эшләүҙән тыш, башҡа маҡсатта бөгөлмәҫкә тейеш.

Рөҡуғ ҡылғанда «Сүбхәәнә рабби’йәл-ғаҙыйм» (‎) тип 3 тапҡыр уҡыла

## Ҡөрьәндә рөҡуғ

Рөҡуғ термины менән шулай уҡ бер тема менән берләштерелгән аяттар төркөмөн билдәләйҙәр (ҡарағыҙ: перикоп). Мәҫәлән, Ҡөрьән сүрәһенең тәүге 7 аяты 1 рөҡуғ тәшкил итә. Ҡөрьәндә бөтәһе 558 (йәки ҡайһы берҙә 540) рөҡуғ өлөшө айыралар. Ҡайһы бер баҫмаларҙа уларҙы **ع** тамғаһы менән билдәләйҙәр. Мәҫәлән, Көньяҡ Азияла йола буйынса Рамаҙан айында Ҡөрьән уҡыуҙы 27 төндә тамамларға тырышалар, бының өсөн һәр төн 20-шәр рәҡәғәт тарауих намаҙы уҡыйҙар. 27x20=540 рәҡәғәт, уларҙың һәммәһендә лә бөтәүле төркөм итеп аяттар уҡыйҙар.

## Сүрәләрҙә рөҡуғтар һаны

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр
Исраилиәт

**Исраилиәт** (; ) — йәһүд йолалары менән бәйле дини әҙәбиәт тибын аңлатҡан ислам термины.

## Тарихы
Тәүрат һәм Инжилдәге йәһүди һәм христиан риүәйәттәрен ҡайһы бер тәфсирселәр тарафынан Ҡөрьән Кәрим аяттарын аңлатыу өсөн ҡулланған. Ислам ортодокстары араһында исраилиәткә ҡарата мөнәсәбәт төрлөсә була.

## Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе «исраиләт» «исраил» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм күплектәге «исраилиә» һүҙенә барып тоташа, ә ул иһә үҙ сиратында иврит телендәге Исраэль — «Израиль» һүҙенән килеп сыҡҡан . Исраил шулай уҡ Яҡуп пәйғәмбәрҙең исемдәренән береһе.

## Категориялары
Исраилиәт риүәйәттәрен өс категорияғы бүлеп була:

# Ысынбарлығы шик тыуҙырмаған ҡабул итерлек риүәйәттәр..
# Ҡөрьәнгә ҡаршы килгән уйлап сығарылған хикәйәттәр.
# Шикле, ҡабул ителмәй, әммә кире лә ҡағылмай торған риүәйәттәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы

**Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы** (10 декабрь 1937 йыл — 15 декабрь 2001 йыл) — «Почет билдәһе» һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены ордендары кавалеры

## Биографияһы
Азат Ғәлимйән улы Арыҫланғужин Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлы:
* 1954 йылда 1962 йылға тиклем — «Ҡыҙыл Таң» колхозында төрлө эштәр башҡара
* 1962—1974 йылдарҙа — Бөрйән киноселтәренең Тимер бүлексәһендә киномеханик
* 1974 йылдан — «Ҡыҙыл Таң» колхозы Тимер бригадаһында ҡырсылыҡ эштәре етәксеһе
* 1978 йылдан — колхоз рәйесе урынбаҫары
* 1983 йылдан — Тимер бригадаһы бригадиры
* 1986 йылдан — колхоздың ярҙамсы хужалығы мастеры, 1989 йылдан — прорабы

2001 йылдың 15 декабрендә Тимер ауылында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почет билдәһе» ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены

## Сығанаҡтар
*
Табаҡат

**Табаҡат** (; «табаҡ» һүҙе күплектә; «быуын»,"ҡатлам") — билдәле бер ваҡыт арауығында йәшәгән кешеләр — «быуындар биографияһы».

## Тарихы
Хәҙис белгесе *Ибн әс-Сәләх* (1181—1245) фекеренсә, бер табаҡҡа «бер-береһенә оҡшаш», «бер иш» кешеләрҙе берләштерәләр (*әл-ҡәүем әл-мүтәшәбихүн*). Шулай итеп, алмаш-тилмәш килгән «ҡатламдар», йәки «быуындар», кешеләр төркөмөн *табаҡат* тип атарға мөмкин. Ғәрәп тарихнамәһендә табаҡат тип биографик жанрҙың айырым тармағы атала, унда материал хронологик яҡтан, быуындар буйынса, иң тәүгеләренән (сәхәбәләрҙән) башлап һуңғыларына (тәбиғиндәр, тәбиғ-тәбиғиндәр һ.б.) тиклем урынлашҡан. Материал Ғәрәп хәлифәлегенең ҡалаларына, айырым урындарына һәм провинцияларына бүленә алған. Табаҡат әҙәбиәте хәҙистәрҙе өйрәнеү ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән, иснәдтең ысынбарлыҡ дәрәжәһен билдәләү өсөн белешмә ролен үтәгән.

### Үҫеше
Табаҡат тибындағы иң иртә әҫәрҙәрҙең береһе булып ибн *Сәғд әл-Бағдадиҙың* (784—845) **Китаб әт-Табаҡат әл-Кәбир** тигән хеҙмәте һанала, унда 4250 хәҙис тапшырыусының (рауи) биографияһы бар. Ислам диненең тәүге осоронда табаҡат башлыса мөхәддис һәм фаҡиһтарға бағышланған. Мәҙәни һәм фәнни үҫеш талаптары артабан төрлө быуын, һөнәр кешеләренең: шағирҙар, вәзирҙәр, табиптар, вәғәзселәр, ҡарыйҙар, фаҡиһтар, суфыйҙар һәм башҡалар тураһында хронологик сериялар барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә *табаҡ* һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар, шуларҙың береһе тап нәшер итеү менән бәйле - баҫма әйберҙе, китапты үлсәү берәмеге булып тора. Һис шикһеҙ, бында тарихи бәйләнеш бар. "Табаҡ та ғына табаҡ, ай, аҡ ҡағыҙ Буранбайҙың яҙған хаттары" (*башҡорт халыҡ йыры [[Буранбай (йыр)|Буранбай]]*)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* А. Табакат // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Өс баһадир

**Өс баһадир** — урыҫ былиналарындағы төп өс геройҙың — Илья Муромец, Никитич Добрыни һәм Алеша Поповичтың йыйылма атамаһы.

Ҡайһы бер эпостарҙа һәм боронғо хикәйәттәрҙә батырҙар осраша: «Батырҙар заставаһында» (*«На заставе богатырской»*) улар Киевҡа инеү юлын һаҡлай. «Добрыня Никитич һәм уның менән бергә Тугарин йылан» (*«Добрыня Никитич и с ним Тугарин змей»*) эпосында герой Алёша Попович икенсе юлдан китә, ә һуңынан кире әйләнеп ҡайтҡас, поптарға: «Уны үле килеш күрҙем», — тип алдай һәм юғалған Добрыня Никитичтың ҡатынына өйләнергә маташа. Дөрөҫөрәге, улар юлда быға тиклем бер тапҡыр ҙа осрашмаған. Уларҙы ярты быуат айыра — Добрыня Никитич XI быуатта йәшәгән, Илья Муромец-Печорец — X быуатта, Алёша Попович шул уҡ осорҙа, йәғни воеводанан алдараҡ йәшәгән.

Өс батырҙың да тасуирламаларында үҙенсәлекле архаик реликттар билдәләнә; бөтә был персонаждарҙа уларҙың ҡасандыр стихиялағы хтоник тоҡом менән тығыҙыраҡ бәйләнештәре сағылдырыла. Шуға күрә был өс эпик геройҙы әкиәт триадаһы — Горыня, Дубыня һәм Усыня () менән сағыштырырға мөмкин. Икенсе яҡтан, өс баһадирҙың тарихи прототиптары (көслө монах Илия Печерский; воевода Добрыня; Ростов баяры Попович, руханиҙың улы) шәхесе билдәле. Бәлки, күп осраҡта замандаштарын таң ҡалдырған билдәле яугирҙар, эпос үҫешкән һайын, тарихилығын юғалтып, боронғо миф геройҙарын алмаштырғандыр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Три богатыря (мультипликацион цикл)» — Рәсәй йәнһүрәттәр серияһы, 2004 йылдан сыға башлай

## Иҫкәрмәләр
Тәүәссүл

**Тәүәссүл** (; ) — мосолман кешеһенең Аллаһҡа яҡын булырға тырышҡан дини практикаһы. Тәүәссүлдең аныҡ билдәләмәһе һәм ысулы Ислам ағымдары эсендәге бәхәстәр предметы булып тора.

## Билдәләмәһе
Тәүәссүл, киң мәғәнәлә, ниндәй ҙә булһа сәбәпте йәки берәй сараны билдәле маҡсатҡа ирешеү өсөн ҡулланыуҙы аңлата. Шулай итеп, тәүәссүлдең маҡсаты — теләгәнеңә яҡынайыу. *Ибн әл-Ғәсир* : "* «үәсил» «теләүсе» тигәнде аңлата, ә «үәсилә» — «яҡынлыҡ», «аралашлыҡ», «теләгәндәргә яҡынлашырға мөмкинлек биргән нәмә». Был һүҙҙең күплек формаһы « үәсәил»*", тигән. Әл-Фәйрүзәбәди әйткән: «*Аллаһ исеме менән ҡушып әйткән „үәссәлә“ һүҙе „Уға яҡынлаштырған эш ҡылыу“ тигәнде аңлата*». Ибн Фарис әйткән: *«үәсилә» — «теләк», «ынтылыш» тигәнде аңлата, ә «үәссәлә» ҡылымы — «теләү». «Үәсил» иһә Ҡөҙрәтле һәм Бөйөк Аллаһҡа ынтылыусы*.

## Тәүәссүл төрҙәре
тәүәссүлдең бер нисә төрө бар:

* Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары аша тәүәссүл
* Тәҡүә эштәр менән тәүәссүл,
* Тере пәйғәмбәрҙәр һәм тәҡүәләр аша тәүәссүл
* Вафат булған пәйғәмбәрҙәр һәм тәҡүәләр аша тәүәссүл.

Тәүәссүлдең тәүге өс төрө буйынса фекер айырымлыҡтары юҡ...

Үлгән пәйғәмбәрҙәр һәм тәҡүәләр ярҙамында тәүәссүлгә ҡарата фекер айырымлыҡтары бар. Бындай төрҙәге тәүәссүлдең рөхсәт ителеүе тураһында дүрт сөнни мәҙһәб, суфыйҙар һәм шиғый-имами хоҡуҡ белгестәренең күпселеге һөйләй. Шиғый фаҡиһтар тәүәссүлде Мөхәммәт пәйғәмбәр, уның ғаилә ағзалары һәм *[[әүлиә]]ләр* аша үткәрергә рөхсәт итә.

Күвейт Фиҡһ энциклопедияһына ярашлы, мәлики, шәфиғи, хәнбәли һәм хәнәфиҙәрҙең аҙаҡҡы быуындары хоҡуҡ белгестәренең күпселеге шулай уҡ үлеләр ярҙамында тәүәссүлде рөхсәт ителгән тип иҫәпләйҙәр. Ибн Тәймиә тәүәссүлдең мосолмандарҙың тәүге быуындары (сәләфтәр) тарафынан ҡулланылыуы , Әхмәт ибн Хәнбәл иһә *әл-Мансаҡ тигән* китапта Мөхәммәт пәйғәмбәр аша тәүәссүл тапшырылыуы хаҡында хәбәр иткән. Сәләфиҙәр (үәһһәбиҙәр) үлеләр аша тәүәссүлде законһыҙ тип иҫәпләйҙәр. Сәғүд Ғәрәбстанының фәтүәләр буйынса даими комитеты мәрхүмдәр аша тәүәссүл бидғәт һәм ширккә юл аса тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Мөслимов М.* Тавассул — Ожмахҡа юл, ә ширк-Тамуҡҡа юл // islamdag.ru
* *Мөхәммәт әл-Ҡахиби* Тавассуль һәм истигас Пәйғәмбәр аша // islamdag.ru
Орлик

Санат:Алфавит бойынша елді мекендер
Санат:Ортаққордағы санаты жоқ мақалалар
**Бөркөт**- ауыл Индер районы Атырау өлкәһе Үҙәге Орлик ауыл округы.

## Географик урыны
Район үҙәге ҡасабанан яҡынса 33 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан Индербор уң яҡта уң фәрештәләр булыр Урал. 

## Халҡы
1999 йылда халҡы 2598 кеше тәшкил итә (1318 ир-ат һәм 1280 ҡатын-ҡыҙ), ә в 2009 йыл- 2741 кеше (1393 ир-ат һәм 1348 ҡатын-ҡыҙ).

## Тарихы
Ауыл булған «Передовик» совхозы үҙәге, Унда 1929-1997 Йылдарҙа Караколь һарыҡтары үрсетелә. Совхоз базаһында ОКРУГТЫҢ Орликт Һәм Жига ауылындағы БЕР нисә крәҫтиән хужалығы эшләй. Күтәрелештә-Юғары вольтлы Индер электр селтәре станцияһы, йылытыу системаһы һ. б.Б. предприятиелар бар. Орлик аша Атырау-Уральск автомагистрале үтә.

## Мәҙәни-социаль учреждениелар
Баня ауылында, урта мәктәп, балалар баҡса, кинотеатр, поликлиникаһы һ. б. Б. бар.

* К.Абаканов исемендәге урта мәктәп 1923 йылда ойошторола.Ясле - "
* Болашак"баҡсаһы 

## Тораҡ пунктындағы урамдар

* Алтай ШамшиденоваУлица Гил Шахманов урамы (18-се урам)
* Кенесары хан урамы (16-сы урам)
* Кенжегали Ҡолниязов Урамы
* Мөхәнбәт Сарсенғәлиев урамы
* Насыр мулда Кәримов урамы
* Нәби Ғәбдиев урамы (17-се урам)
* Нәсипкәли Кобданов Урамы
* Нәсипкали Кобданов Тыҡрығы
* Подстанция урамы
* Сапаргали Утепов Урамы
* Сапаргали Утепов Тыҡрығы
* Сөнғәт Әзмөхәнбәтов Урамы
* Шманов урамы таштан
* Хәлил имам Ноғманов урамы
* Хәлиолла Үмәрғәлиев урамы
* Шәрип Сарсенбаев Урамы
* Ідіріс Усенов урамы
* Измухан Тогайбеков урамы

## Сығанаҡтар
Мырҙасүл

**Мырҙасүл** (, , ;}} ) — Урта Азиялағы балсыҡлы-татырлы сүл (Үзбәкстан, Көньяҡ Ҡаҙағстан, Тажикстандың Зафарабад районы). Һырдаръя йылғаһының һул ярында, Фирғәнә үҙәненән сыҡҡан ерендә урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 10 мең км².

## Атамаһы
Урыҫса **Ас дала** тип Төркөстандың урыны менән күсмә тормош өсөн яраҡлы һыуһыҙ киңлектәре атала.

## Климаты
Тигеҙлектең климаты ҡырҡа континенталь. Июлдә уртаса температура +27,9 °C, ғинуарҙа −2,1 °C. Көнсығыш өлөшөндә яуым- төшөм яҡынса 240 мм (иң күп ямғырҙар — яҙғыһын).

## Гидрографияһы һәм тупрағы
Төркөстан һәм башҡа һырттарҙан ағып сыҡҡан йылғалар (*Санзар, Зааминсу*) тауҙан сыҡҡан урында һуғарыуға ебәрелә. Ере — башлыса тоҙло, татырлауыҡлы участкалары булған асыҡ һоро тупраҡ.

## Флораһы
Эфемер һәм тоҙло сүллек ландшафтары таралған. Яҙ көнө һөрөлмәгән участкаларҙа төрлө үләндәр ҡалҡып сыға (күрән, бажат һ. б.), улар май башына тиклем көйөп бөтә, Дөйә тубылғыһы, әрем, саҡсауыл кеүек үҫемлектәр генә ҡала.

## Даланы үҙләштереү һәм ауыл хужалығы әһәмиәте
Даланы үҙләштереү XIX быуат аҙағына ҡарай, был ваҡытта дала тулыһынса Рәсәй империяһы составына инә. Беренсе донъя һуғышы алдынан Мырҙасүлдә һуғарыу каналдары төҙөлә башлай.

Шуға ҡарамаҫтан, Мырҙасүл ерҙәрен хужалыҡ әйләнешенә йәлеп итеү тарихтың совет осоро менән бәйле. Халыҡ комиссарҙары советының 1918 йылдың 17 майында ҡабул ителгән «Төркөстанда һуғарыу эштәрен ойоштороу тураһында» декреты менән Мәрҙасүлдә 500 мең дисәтинә ер һуғарыу ҡарала. Аслыҡ далаһын һуғарыу буйынса күп һанлы проекттар була. В 1956 йылда мамыҡсылыҡты үҫтереү маҡсатында Ҡаҙаҡ ССР-нан Мырҙасүлдең бер өлөшө Үзбәк ССР-ына бирелә С. М. Киров исемендәге Төньяҡ каналды реконструкциялап, Үҙәк, Көньяҡ Мырҙасүл каналдарын һәм башҡа каналдарҙы (айырыуса 1950-60-сы йылдарҙа) ҡорғас, Ас дала киңлектәре һыуға туйынған. Был уңдырышһыҙ сүллектәрҙе Үзбәк ССР-ы мамыҡсылығының ҙур районына (майҙаны яҡынса 800 мең гектар) әйләндерергә мөмкинлек бирә. СССР йылдарында Ас далала яңы совхоздар, ҡалалар (Гөлөстан, Яңыер) һәм ҡасабалар барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Голодная степь китапта:
Күбәк (хан)

**Күбәк** (? -  1184 йылдан һуң; ) —1 170—1180 йылдарҙа  Киев Русенә бер нисә тапҡыр һөжүмдәр яһаған ҡоман ханы, шулай уҡ урыҫ кенәздәренең үҙ-ара һуғыштарында ҡатнаша.

## Биографияһы
1171 йылда ҡыпсаҡ ханы Ҡоншаҡ менән бергә  үҙенең төньяҡ дружиналары менән ҡыпсаҡ еренә килгән кенәз  *Игорь Святославичтан* еңелә. Атаҡлы алыш Ворскла йылғаһы буйында була. 

1181 йылда Ҡоншаҡ хан менән бергә Святослав Всеволодовичҡа Киевҡа ҡайтырға ярҙам итә.

1183 йәки 1184 йылда (Бережков Н. Г. реконструкцияһы буйынса)  Киев кенәздәре Святослав Всеволодович һәм Рюрик Ростиславич  ***Айырылы*** (*Орель*) йылғаһы буйындағы алышта ҡыйратыла һәм әсирлеккә алына. Күбәк Ҡарлы улының артабанғы яҙмышы тураһында йылъяҙмала телгә алынмай, әммә С.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Плетнева «Слове о полку Игореве» әҫәрендә Святослав Всеволодовичҡа «А поганаго Кобяка изъ луку моря, от желѣзныхъ великихъ плъковъ половецкихъ, яко вихръ, выторже. И падеся (буквально „упал“) Кобякъ въ градѣ Кіевѣ, въ гридницѣ Святъславли» "  тигән маҡтау һүҙҙәре нигеҙендә әсиргә алынған Күбәк Киевта Святослав һарайында үлтерелгән тигән һығымта яһай.

Был дөйөм урыҫ походы була, Рюрик һәм Святославтан башҡа унда ун бер кенәз ҡатнаша. Күбәк менән бергә уның ике улы һәм тағы ла 16 хан әсирлеккә алына (Изай Билюкович, Товлий улы һәм ҡустыһы Бокмиш менән, Осолук, Барак, Тарх, Данила, Съдвак Кулобичский, Коряз Калотанович. *Был убит Тарсук   "и иных без числа"*. Күбәктең улдары араһында Данила тигәне билдәле. Әсирҙәрҙең яҙмышы ғәҙәти була, уларҙың күбеһе түләнеп ҡайта, сөнки улар һуңғы йылъяҙмаларҙа телгә алына.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* *КаганМ. Д.* Кобяк // Энциклопедия " Слова о Полку Игореве»: 5 т. Т.3. К-О. - СПб.: Буланин Дмитрий, 1995. - С. 51.
Рея (мифология)

**Рея** (һ. б.. —  боронғо грек мифологияһында титанида, олимпия аллаларының әсәһе. Уран менән Геяның ҡыҙы.. Исеме «ағым» һәм «еңеллек» тигәнде аңлата. Титан Кроностың ҡатыны һәм һеңлеһе, йорт усағы алиһәһе Гестияның, ялан һәм уңдырышлылыҡ алиһәһе Деметраның. ғаиләләр һәм ырыуҙары алиһәһе Гераның, ер аҫты батшалығы аллаһы Аиданың, диңгеҙ аллаһы Посейдондың, күк күкрәү һәм йәшен аллаһы Зевстың әсәһе. Орфиктар буйынса, Протогендың ҡыҙы. Рим пантеонында уға Опа һәм Кибела () тап килә.

Кронос, атаһының яҙмышына дусар булыры тураһында күрәҙәлек ала һәм яңы тыуған сабыйҙарын аяуһыҙ рәүештә үлтерергә тотона. Рея баланы донъяға килтереү менән, Кронос уны йота. Әйткәндәй, ул хатта ҡыҙҙарын да йәлләп тормай. Ләкин Реяға иң кесеһен, Зевсты ҡотҡарып алып ҡалыу мөмкин була. Гея һәм Уран кәңәше буйынса Зевсты ул Ликтос өлкәһендә тыуҙыра, Дикти тауында йәшерен рәүештә урынлаштыра; йә уны йөклө сағында Крит утрауындағы мәмерйәлә, Дикти тауында тыуҙыра; йә, Аркадиялағы гиганттар һаҡлаған Тавмасион тауына килә (унда Реяның мәмерйәһе була), Зевсты Ликея тауында тыуҙыра, унда Кретеяның урыны була, һуңынан Лимакс йылғаһына ташлай..

Кроносҡа ул, сабый һымаҡ итеп япмаға төрөлгән ташты алып барып бирә, титан быны һиҙмәй һәм ташты йота. Мифтың икенсе вариантында Рея Посейдонды һарыҡтар көтөүе араһында йәшереп ҡотҡара, ә Кронос айғырҙы йота..

Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, Зевстың тыуыу урынын эҙләгәндә, Реяны куреттар оҙатып йөрөй. Легендаға ярашлы, яңы тыуған илаһтың ҡысҡырыуын баҫыу һәм шул рәүешле атаһының ҡарынында үлемдән ҡотҡарыу өсөн, иҫ киткес шау-шыу ҡуптара. Тулы ҡорал менән улар Критта һөңгө менән ҡалҡанға һөңгөләр менән һуғып, Зевсты һаҡлайҙар..

Д.О.Торшилов шулай уҡ Реяның ер алиһәһе булараҡ хөрмәт ителеүен билдәләй, уның эпитеты — Пандора.

Кнос ерендә Рея торлағының нигеҙе күрһәтелә. Мантинея янындағы Алесион (Блуждания) тауы уның аҙашып йөрөүҙәренән алынған..

Һуңғы антиклыҡ осоронда Рея Фригия аллаларының Бөйөк әсәһе менән тиңләштерелә һәм Рея-Кибела исемен ала, уның культы оргиастик характер менән айырылып тора. Фригияла Рея Дионисты һауыҡтыра. Унда ул серҙәрҙе аңлай һәм Реянан кейем ала.

Рея хөрмәтенә 1905 йылда асылған Рея астероиды (577), шулай уҡ 1672 йылда асылған Сатурн юлдашы Рея аталған.
Altar Pérgamo Rhea 01.JPG| Рея 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гера
* Гея
* Клио

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.379, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.3. С.204-205; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 1, 3 далее

## Һылтанмалар
Данила Күбәк улы

**Данила Күбәк улы** (? — 1223; ) — ҡоман ханы (Днепр буйы ҡыпсаҡтары), Күбәк хандың улы.

## Биографияһы
Ҡыпсаҡ ханы Күбәктең улдарының береһе була, христианлыҡҡа күсеп, һыуға сумдырылғандан һуң *Данила* исеме ала.

1203 йылда Ҡоншаҡ хан менән бергә Рюрик Ростиславич һәм Ольговичтың Киевты бөлгөнлөккә төшөрөүҙә ҡатнаша. Ҡала үҙе таланыла һәм яндырыла, ә ҡыпсаҡтар ҡаланы талай, ҙур табыш ала һәм далала бик күп әсирҙәрҙе алып китә, быға тиклем руханиҙар, ҡарттар һәм ауырыу кешеләр үлтерелә; түләтеп, сит ил сауҙагәрҙәре азат ителә.

1223 йылда монголдар Джэбэ Һәм Сүбәҙәй тарафынан Днепр яғына ҡасҡан ваҡытта үлтерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күбәк (хан)
* Юрий Кончакович

## Иҫкәрмәләр
Исмәғили әҙәбиәт

**Исмәғили әҙәбиәт** (; ) — ғәрәпсә, фарсы, урду һ. б. телдәрҙә исмәғили шиғыйҙарҙың дини-фәлсәфәүи трактаттары һәм нәфис әҙәбиәте.

Шиғый имамы Жәғәфәр әс-Садиҡтың улы Исмәғил исеменән сыҡҡан ағымдың Яҡын Көнсығыш территорияһында VIII быуатта ортодоксаль сөнни мосолмандарға ҡаршы барлыҡҡа килә.

Исмәғили әҙәбиәт исламда белем һәм интеллектуаль йүнәлеш эҙләүҙе фанатик пропагандалау менән тасуирлана. Исмәғилиҙәр Һиндостанда һәм мосолман Африкаһы биләмәһендә төрлө телдәрҙә бик күп китаптар һәм гәзиттәр сығара.

## Әҙәбиәт
* В. А. Иванов. Ismaili literature: a bibliographical survey; second amplified edition of «A guide to Ismail literature», London, 1933, Tehran University Press, (1963)
*
Сәлсәбил

**Сәлсәбил** (; ) — ислам эсхатологияһында — ожмахтағы (йәннәт) дүрт йылғаның йәки һыу ятҡылығының береһенең исеме.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә бер тапҡыр телгә алына:

## Терминдың аңлатмалары
Мөфәссирҙәрҙең берәүҙәре термин *сәллә*, *сәлисә* йәки *сәлсәлә*, тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, уларҙы «еңел йотоу» йә «иҫ киткес тәм» тип тәржемә итеп була. Был төшөнсәләр ожмахта ҡулланылған шыйыҡлыҡтар өсөн тап килгәне тип иҫәпләнә. Башҡалар, сәлсәбил *сә’ила* һәм *сәбил тигән* ике һүҙҙән тора, йәғни, «юл һорау» тигәнде аңлата тип һанай. *Ибн Ҡүтәйбә* һүҙҙәре буйынса, ҡайһы берәүҙәр, һыу ятҡылығы: «Уға барғанда минән һорағыҙ, әй Мөхәммәт!» — тип саҡырып ятыр, тип фараз иткән. Ләкин мөфәссирҙәрҙең күбеһе бындай интерпретация менән ризалашмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Water of Paradise / El-Zein, Amira // Encyclopaedia of the Qurʾān. — Leiden : E. J. Brill, 2006. — Т. 5. — P. 466—467. (платн.)
Мусалла

**Мусалла** ( — ғибәҙәт ҡылыу урыны; **намаҙғоһ**, **намаҙғы**; () — башта мәсеттең синонимы, һуңынан — ҡала ситендәге байрам мәсете.

## Тарихы
Мусаллала, ҡала ситендәге байрам мәсете булараҡ, Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамдарында доға уҡыу һәм ҡорбан салыу ойошторола.

Байрам намаҙын мусаллала уҡыу традицияһы Урта Азияла XX быуат башына тиклем булған, ә башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Иранда) был традиция яйлап һүнә бара. 

## Тасуирламаһы
Ғәҙәттә, намаҙғоһ ҡырсынташ йәки ҡом һибелгән тура мөйөшлө асыҡ урындан ғибәрәт, ҡибла яҡ ҡабырғаһында михраб урынлаштырыла.

Архитектура күҙлегенән ҡарағанда, муссалла мәсеттең асыҡ тибына (йәмәғәт менән ғибәҙәт ҡылыу урыны) ҡарай, композицион тибы — ғәҙәттә, михраб, мөнбәр, ә ҡайһы бер осраҡта манараһы булған, кәртәләп алынған майҙан.

Ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаларының был төрө ислам донъяһында киң таралыу алған. Мәҫәлән, ислам таралған төньяҡ территорияларҙа мусаллаға Болғарҙағы Кесе Манара комплексын индерергә була (Татарстан).

Киңерәк мәғәнәлә *мусалла* — ғөмүмән ғибәҙәт залы, шул иҫәптән мәсеттә урынлашҡаны ла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Намаҙғоһ мәсете — Бохара байрам мәсете.
* Намаҙғоһ мәсете — Сәмәрҡәнд байрам мәсете.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. Мусалла // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 174. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* *Нильсен В. А.* Бухарский намазгох. Ташкент, 1950.
* Мечети средневековой Казани / Нияз Халит. — Казань: Татар.кн.изд-во, 2011. — 183 с. : илл. — ISBN 978-5-298-02032-9.
Мөритселек

**Мөритселек** (, ; мөрит — *эйәрсен*) — суфыйлыҡтың бер тармағы. Рәсәй тарихи әҙәбиәтендә термин традицион рәүештә XIX быуаттың 20-50-се йылдарында Кавказдың байтаҡ өлөшөн үҙ эсенә алған һәм Кавказ һуғышын киҫкенләштергән мөриттәр хәрәкәте менән ассоциациялана Мөритселәр хәҙерге көнгә тиклем күп илдәрҙә йәшәп килә.

Мөритселек — шартлы термин, XIX быуаттың 2-се яртыһындағы рус әҙәбиәтендә 20-60-сы йылдарҙа Төньяҡ Кавказ таулыларының милли-азатлыҡ хәрәкәте атамаһында ҡулланыла.

## Тәғлимәте
Ғәмәлдә иһә мөритселек ғәҙәти суфыйлыҡ тәриҡәте.

«Аллаһ менән берҙәмлек һаҡларға» ынтылған кеше тураһында суфыйҙар "тәриҡәт "(һүҙмә-һүҙ «юл», йәғни мистика юлы, хәҡиҡәт юлы) һайлай, тиҙәр.

Бының өсөн ул ниндәйҙер изге суфыйға (шәйех, бәйер, имам) мөритлеккә инеп, уны үҙенең «етәксеһе» («мөршид») итеп һайлай, уның бөтә әмерҙәренә һуҡырҙарса, бер һүҙһеҙ, буйһона, мөршид яҡшылыҡ йә яуызлыҡ ҡылырға ҡушамы икәнен хатта уйланырға ла баҙнат итмәй; шул уҡ ваҡытта Ҡөрьәндең ваҡ күрһәтмәләре яйлап икенсе планға күсә.

Үҙенең мөриттәренең һүҙһеҙ буйһоноуынан файҙаланып, суфый шәйехтәре йыш ҡына мосолман халыҡтары тарихында бик ҡеүәтле көс булған һәм хатта батшалыҡтарға нигеҙ һалған.

## Хәҙерге мөритселек
Сенегалдағы Туба ҡалаһы хәҙерге заман мөритселәрҙең дини үҙәге булып тора, унда суфыйҙарҙың бик ҙур «изгеһе» Амаду Бамба (1853—1927) ерләнгән һәм уның иҫтәлегенә мәсет төҙөлгән.

Мөритлек йоғонтоһо артыу сәбәпле, француз колониаль хакимиәте Бамбаны 1895—1907 йылдарҙа һөргөнгә ебәргән була. Хәҙер мөритлеккә эйәреүселәр һаны Гамбияла һәм Сенегалда бер нисә миллион кеше тип баһалана (һуңғыһында улар халыҡтың 40 процентын тәшкил итә). Мөритселәргә, мәҫәлән, элекке сенегал президенты Абдулай Вад инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* *[[Бушуев, Семён Кузьмич|Бушуев С. К.]]* О Кавказском мюридизме // Вопросы истории. 1956. № 12;
* 
* 
* *[[Неверовский, Александр Андреевич|Неверовский А. А.]]* Краткий взгляд на Дагестан в топографическом и историческом отношении (СПб., 1847),
* 
* 
* *[[Романовский, Дмитрий Ильич|Романовский Д. И.]]* Кавказ и кавказская война. — СПб., 1860.
* *Смирнов Н. А.* Мюридизм на Кавказе, М., 1963; История Дагестана, Т. 2, М., 1967.
* *Фадеев А. В.* Возникновение мюридистского движения на Кавказе и его социальные корни // История СССР. 1960. № 5.
* *[[Ханыков, Николай Владимирович|Ханыков Н. В.]]* О мюридах и мюридизме («Кавказ», 1847, № 15).
* *[[Хашаев Х.-М. О.]]* Обществ. строй Дагестана в XIX в., М., 1961.
* *Казем-Бек*. статьи в «Рус. Слове» (1859 и 1860).
* *шейх-Джемаледдин*. «Учение о тарикате», перев. // Сборник сведений о кавказских горцах, Вып. II, 1869.
* *Мугеддин-Магомед-Ханов*. «Истинные и ложные последователи тариката», перев. с предисл. А. Омарова в «Сбор. свед. о кавк. горцах» (вып. IV, 1870).
* 

## Һылтанмалар
*
Шәкерт

**Шәкерт** () — мәҙрәсәлә йә башҡа ислам уҡыу йортонда уҡыусы, студент.

## Тарихы

Революцияға тиклем 1917 йыл урта Волга буйында мәҙрәсәләрҙең Йәдитселек һәмҠәҙимселек ысулы менән уҡытҡанике төрө лә булған, улар Рәсәй империяһы төрки-мосолман халыҡтарында киң танылыу яулаған. Шуларҙың береһе ҠазандаҒәлимйән Ғәлиев-Баруди нигеҙ һалған «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһе. Шулай уҡ Ҡазандағы «Ҡасимиә» «Ғәлиә» һәм «Ғосмания» — Өфөлә, «Хөсәйениә» Ырымбурҙа, «Рәсүлиә» Троицкиҙа һ.б. мәҙрәсәләрее лә ҙур билдәлелек яулай. Ҡайһы бер мәҙрәсәләрҙә урыҫ мәктәбенең бөтә уҡыу дисциплиналарын тиерлек уҡытҡандар..

## Һылтанмалар
* На конкурс чтецов Корана приедут шакирды из-за рубежа
* Тюменская область. Ученикам-шакирдам в новом медресе подарили компьютер и ковры
* Будут ли в Тюмени свои шакирды 

## Иҫкәрмәләр
Сүтрә

**Сүтрә** (; ) - намаҙ уҡығанда алдан үтеүсенән кәртәләнер өсөн ҡулланылған нәмә.

## Ҡулланыу
Ситтән ҡарағанда сүтрә табыныу объекты кеүек күренеүе мөмкин. Сүтрә намаҙ ҡылғанда мотлаҡ предмет түгел, ә доға ҡылған кешеләрҙе үтеп барыусыларҙан ҡурсалау өсөн хеҙмәт итә. Хәнәфи мәҙһәбтә намаҙ ҡылыусы алдында  кеше үтһә лә намаҙ ғәмәлдә тип иҫәпләнелә.

Сүтрә сифатында таяҡ, эйәр, стена, бағана файҙаланыла ала. Был маҡсатта ҡәбер таштарын һ. б.  файҙаланыу тыйыла

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Sutra / Wensinck, A.J. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
Ялмауыҙ

**Ялмауыҙ** (ялмауыҙ, баш. теленән ялмау һәм ауыҙ — бөтә нәмәне йотоусы); — башҡорт мифологияһында яман мифик зат

## Тарихы
Ялмауыҙ  башҡорт әкиәттәрендә («Ҡараса батыр», «Алтындуға батыр») осрай. 

## Характеристикаһы
Ялмауыҙ яуыз иблис. Хөрәфәттәр буйынса, ялмауыҙ — сихырсы һәм кеше ашаусы, вампир.  Халыҡ ижадында ул ғәҙәттә аждаһа,  7-, 9- йәки 12- башлы йылан образында бирелә, ул үҙе ағастар ултыртҡан баҡсала йәшәй.  Ғәҙәттә әкиәттәрҙә батырҙар, Ялмауыҙҙың тотҡонлоғонда булған ҡыҙҙарҙы ҡотҡарып, иблис менән алышҡа инә һәм уны үлтерә. 

«Егет ҡыҙҙы бирмәҫ өсөн 7 башлы ялмауыҙ аждаһа менән һуғышып китте, ти. һуғыша торғас, егет ялмауыҙҙы еңгән, турап бөтөргән». (БХИ. Әкиәттәр. IV т.). 

А. М.Ҡулаев яҙмаларында ялмауыҙ иҫ киткес ҙур ауыҙлы мәскәй әбей, ҡарт ҡатын итеп һүрәтләнә. Ышаныуҙарҙа ялмауыҙ йыш ҡына сихырсы, кеше ашаусы, ҡан һурыусы итеп тә һүрәтләнә. Бигерәк тә ул йыш йәш балаларҙы, ҡыҙҙарҙы урлай икән.

Ялмауыҙ образы шулай уҡ башҡа төрки телле халыҡтар мифологияһында ла осрай. Мәҫәлән, уйғыр телендә ялмауыҙ «аждаһа» тигәнде аңлата: «Йата башлик ялмауз» — тимәк, ете башлы ялмауыҙ (аждаһа).  

Ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ мифологияһында жалмауыз кемпир тип атала. Был кеше ашаусы, балалар урлаусы яуыз йән эйәһе (йыш ҡына ете башлы); үпкә рәүешендә ул һыу өҫтөндә йөҙә», ә кеше яҡынлашҡас, ете башлы ҡарсыҡҡа әүерелә, кешене эләктереп ала һәм улын бирергә мәжбүр итә («Ер-Тостик» әкиәте). Ялмауыҙ образы (ҡаҙаҡтарҙа) ҡурсалаусы әсә культына барып тоташа, тигән фекер йөрөй. Быны ҡайһы берҙә тылсымсы шаман ҡатын, ырыу уты хужабикәһе, хужа һәм «үлем иле» һаҡсыһының функциялары күрһәтә. (Яҡшы ҡатын-ҡыҙ, геройҙың яҡлаусыһы һыҙаттары). Жалмауыз-кемпир ҡайһы бер тылсымлы әкиәттәрҙә үҙенән-үҙе уйнаған думбыраны нисек табыу, тылсымлы көҙгө алырға һәм өйләнергә ярҙам итеү тураһында һөйләй. Ҡырғыҙҙарҙа (жалмауыз кемпир) ялмауыҙ төрө тауҙарҙа, урмандарҙа, кеше торлағынан алыҫта йәшәгән һәләмә кейем кейгән ҡарсыҡ. Ул ҡыҙҙарҙы үҙенең ҡыуышына ылыҡтыра һәм һиҙҙермәй генә ҡанын һура, ҡорбан көсһөҙләнһә, уны ашай.

Ошондай уҡ персонаж уйғырҙар һәм башҡорттар (ҡәбәхәт әҙәм) һәм нуғайҙар (ялмавыз) мифологияһында бар.

Башҡорт ялмауыҙы бигерәк тә татар, Себер татарҙары ялмауыҙына яҡын. Килеп сығышы яғынан ялмауыҙ төрки сығанаҡлы *ялмау* һәм *ауыҙ* һүҙҙәре менән бәйле.

## Әҙәбиәт

* Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
* *[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]* Башкиры: историко-этнографические очерки. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төрки халыҡтар мифологияһы

## Һылтанмалар

* http://rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz (недоступная+ссылка)
* https://web.archive.org/web/20131102172852/http://www.nameka.net/uig/uig6-1.php
Тәртил

**Тәртил** ( — әт-тәртил, көйләү; ) — Ҡөрьәндең үҙенсәлекле рецитация стиле, талғынлығы һәм моңлолоғо, бөтә өндәрҙең асыҡ һәм дөрөҫ әйтелеүе, саманан тыш ҡупшыламай, Ҡөрьән тексында махсус билдәләр менән билдәләнгән паузаларҙы аныҡ тотоп уҡылыуы менән айырылып тора.

## Этимологияһы
Морфологик йәһәттән «тәртил» термины «*рәттәл*» ҡылымынан килеп сыҡҡан, ул «йырлау», «көйләү» мәғәнәләренә эйә.

Ислам сығанаҡтарында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Ҡөрьәнде тап ошо ысул менән уҡыуы тураһында хәҙистәр күп. Шулай уҡ ислам дине тәғлимәтселәренең дөрөҫ һәм ентекле уҡып, аят мәғәнәһе өҫтөндә уйланыу менән бергә Ҡөрьәнде яйлап уҡыу кәрәклеге тураһында әйткән фекерҙәре лә бар.

## Тәртил Ҡөрьәндә

;транскрипцияһы

Үә ҡаалә-лләҙиинә кәфәруу ләү ләә нүззилә ғәләйһил-Ҡур'әәнү джүмләтәү-үәәхидәтәң кәҙәәликә линүҫәббитә биһи фү'әәдәкә үә раттәлнәәһү тәртиилә

—  25:32

## Тәртил [[тәжүид]] структураһында
Ҡөрьән уҡыу тураһындағы ғилем сиктәрендә (*[[Тәжүид|тәжүидтә]]*) был Изге Китапты рецитациялауҙың бер нисә ысулы бар: *[[тәхҡиҡ]]* (өйрәнеүселәр өсөн әкрен уҡыу), *һәдер* (ашығыс уҡыу) һәм *[[тәдүир]]* (урта манера). Структураһы буйынса тәртил беренсе һәм өсөнсө уҡыу төрҙәренә — *[[тәхҡиҡ]]*' һәм *[[тәдүир]]*гә ''- ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Баранов Х. К. Арабско-русский словарь: ок. 42 000 слов. — 3-е изд. — М., 2001.
*
Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы

** Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы** (1904-31.10.1942) — ҡыҙылармеец, рядовой, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1942 йылдың 31 октябрендә һәләк булған.

## Биографияһы
Шайкамал Хисаметдин улы Ҡорбанғәлиев 1904 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) ҡараған Илсекәй ауылында тыуған.

1941 йылда Малаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡырыла. 

## Хәрби юлы
Тәүҙә ҡыҙылармеец Шайкамал Ҡорбанғәлиев 771 уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Был хәрби частан 1942 йылдың 17 июлендә күсерелгән, «Халыҡ хәтере» сайтында «хөкөм ителгән» тигән яҙыу ҙа бар.
 
Һуңғы хеҙмәт урыны — 137 уҡсылар дивизияһы.

1942 йылдың 31 октябрендә һәләк була.

Орёл өлкәһе Новосильский районы Прудовский ауыл Советы составына ингән Малые Пруды ауылы янындағы урмандың көнбайыш сигендә яңғыҙ ҡәбер яңғыҙ ҡәберҙә ерләнгән.

## Ғаиләһе
Шайкамал Хисаметдин улының ғаиләһе була. Ҡатыны Нәзифә Әбдрафиҡ ҡыҙы. Ҡыҙы Нәүбиә, улы Вәлит.

## Хәтер
Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы
* Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы

## Сығанаҡтар
ЦАМО Фонд: 58 Опись: 18001 Дело: 158

## Һылтанмалар
* Курбангалиев Шайкамал Хисаметдинович

* Курбангалиев Шайкамал Хисаметдинович

Курбангалиев Шайкамал Хисаметдинович

## Иҫкәрмәләр
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы

** Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы** (1906- ?) — ҡыҙылармеец, рядовой, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы

## Биографияһы
Мөхәммәт Хисаметдин улы Ҡорбанғәлиев 1906 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) ҡараған Илсекәй ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Октябрь революцияһы ваҡиғалары алдынан мәҙрәсә белеменә эйә була.

1929 йылда атаһы Хисаметдин менән өлкән ағаһы Шәмсетдин Ҡорбанғәлиевтарҙы, кулак синыфы тип иғлан итеп, сәйәси золом ҡорбанына әйләндерәләр, уларҙың малын, мөлкәтен тартып алалар. Атаһы Хисаметдин мулла, өлкән йәштә булғанлыҡтан, хөкөм урынына барып етә алмай, юлда вафат була.

## Хәрби юлы
1942 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улын Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына хеҙмәткә саҡырыла.
 
Калинин фронты составына ингән II формирование  145-се уҡсылар дивизияһының 599-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.

1942 йылдың сентябрендә, ай дауамында, дошман менән алышҡанда батырлыҡ күрһәткәне өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 
5-се уҡсылар ротаһы уҡсыһы ҡыҙылармеец Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтте, 1942 йылдың сентябрендә аяғы йәрәхәтләнеүенә ҡарамаҫтан, 5 фрицты юҡ итте һәм һуғыш яланын ташлап китмәне. Оборонала булғанда ҡоролмалар төҙөлөшөндә лә өлгө күрһәтте. 1906 йылда тыуған, башҡорт, партияһыҙ, Башҡорт АССР-ының Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан РККА-ға саҡырылған.

Ватан һуғышынан ҡайтҡас, Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы тыуған колхозында бухгалтер булып эшләй.

## Ғаиләһе
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт һуғышҡа алынғанға тиклем ҙур ғаилә башлығы була. Ҡатыны Рәҡиә — Нәсибаш ауылыныҡы. Улдары: Раһип (1929), Акрам (1931), Рәфҡәнә (1933), Зәфирә (1935), Рият (1937), Рәшит (1939), Мөғәллимә (1945) һәм Ғәлимә (1947). 5 балаһы һуғышҡа тиклем, 2 ҡыҙы һуғыштан һуң тыуған. Ҡорбанғәлиева Мөғәллимә апай (сәхнә псевдонимы Рәфиҙә) моңло тауышлы йырсы ине. Уның башҡарыуында «Таштуғай» йыры Башҡортостан телерадиокомпанияһы фондындында һаҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (21.12.1942).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы
* Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы

## Сығанаҡтар
* ЦАМО Фонд: 33 Опись: 717037 Дело: 1452
* шкаф 48а, ящик 15

## Һылтанмалар
* Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович
* Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович

## Иҫкәрмәләр
Тәдлис

**Тәдлис** (; ) — ислам фиҡһы һәм хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме термины, "тауар сифатында етешһеҙлекте йәшереү " тигәнде аңлата.

## Сауҙала
Дөйөм ҡабул ителгән ҡарашҡа ярашлы, «тәдлис» термины тауарҙың етешһеҙлектәрен йәшереү мәғәнәһендә византия-грек dόλος һүҙе () һүҙенән килеп сыҡҡан.

## Хәҙис ғилемендә
Урта быуат мосолман сығанаҡтарында хәбәр ителеүенсә, тәүге тапҡыр хәҙис тапшырыусыларҙың — мөхәддистәрҙең икенсе быуыны вәкилдәре тәдлис менән шөғөлләнә башлаған.

Ихтимал, тик тәдлистә ғәйепләү йәки шик аҫтына алыуға бағышланған иң тәүге коллекция Хөсәйен әл-Ҡарабисиҙың ҡайһы бер фрагменттары һуңғы эштәрендә һаҡланған *Китаб әл-Мөҙәлисм* (һижри 245 йәки 248 й.) тигән хеҙмәте булғандыр. Ибн ән-Нәдим "Фихрис"тә Али ибн әл-Мәҙиниҙең (ваф. ) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған ошондай уҡ хеҙмәте тураһында телгә алған. Артабанғы рижәл ғилеме буйынса бөтә китаптарҙың лексиконында термин йыш ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Tedlîs / B. Erul // TDV İslâm Ansiklopedisi : [тур.] : 44 c.. — İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2011. — Т. 40. — С. 262—264.
Тәкәфүл

**Тәкәфүл** ( — «үҙ-ара гарантиялар биреү»; ) — был страховкалау системаһы, уның нигеҙендә ҡатнашыусылар һәм операторҙар араһында килемдәрҙе һәм зыяндарҙы исламдың төп рухи китаптары Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә таянған шәриғәт нормаларына ярашлы бүлешеү механизмы тора.

## Тәкәфүл төрҙәре
Тәкәфүл ике төргә бүленә: дөйөм (милек страховкалауы) һәм ғаиләгә бәйле (шәхси страховкалау).

## Рәсәйҙә тәкәфүл
Рәсәйҙә тәкәфүл идеяһын тормошҡа ашырыуға тәүге ынтылыш 2004 йылда Татарстанда «Итиль» страховкалау компанияһы базаһында яһала. Проект 2005 йылда туҡтатыла. Ислам страховкалауы буйынса тағы ике проект — «Ренессанс Страховкалау»(2008—2010) һәм «РОСНО» (2011)компаниялары шундай яҙмышҡа дусар була.
Был осорҙа матбуғатта теге йәки был компанияларҙың Рәсәй баҙарына ислам страховкаһы продукттары менән сығыуы тураһында яңылыҡтар күренә, әммә һуңынан был мәғлүмәт раҫланмай. Мәҫәлән, анонсланған, әммә эшләй алмаған проект «Сафинат» логистик инвестиция төркөмө һәм «Ҡазан-Альянс» инвестиция төркөмөнөң берлектәге инициативаһы була (2009).

2012 йылдың июнь айында ғына Ҡазан «ИСК „Евро-Полис“» страховка компанияһының Ҡазан филиалы базаһында Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ислам страховкалауы полистары һатыла башлай. Ҡазандағы «KazanSummit-2013» иҡтисади форумында Татарстан Рәсәйҙә тәкәфүлде киң ҡулланылышҡа индереүҙең һынау зонаһы тип иғлан ителә
.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Логвинова И. Л. Такафул как метод создания страховой защиты.// Страховое дело. 2009, № 12
* Логвинова И. Л. Особенности такафул-страхования как модификации метода взаимного страхования // Взаимное страхование как метод создания страховых продуктов в Российской Федерации. М.: Анкил, 2010
* Логвинова И. Л. Такафул-страхование: особенности и перспективы развития.// Страховое дело. 2012, № 6.

## Һылтанмалар
*  
* Страхование в мусульманском праве: теория и практика: Дисс. на соиск. учен. степ. канд. юр. наук: (Автореферат): Спец. 12.00.03 / МГИМО МИД России. — Москва, 2003
* Такафул — страхование по-исламски. Ислам. Ру, 13 сентября 2011 г.
*
Сукук

**Сукук** (, «Сакк» — юридик документ, акт, квитанция") — шәриғәт илдәрендә таралған финанс документы, ислам облигацияларының эквиваленты тип атарға була.

Шәриғәт риба (ростовщиклыҡ) менән шөғөлләнергә рөхсәт итмәй, билдәләнгән килем менән традицион облигацияларға юл ҡуйырға ярамай. Сукук табыш алыу маҡсаты ҡуйылған финансланған сараның килемен гарантияланмай, ул бары маҡсат ҡына булып тора.

; Донъяла

2007 йылда донъяла сукук күләме АҠШ доллары менән 31 миллиардҡа етә.

; Рәсәйҙә

Рәсәйҙә сукук сығарыу тураһында тәүге тапҡыр 2011 йылда һүҙ ҡуҙғатыла. Әммә тәүге облигациялар Рәсәй Банкы ҡарары менән 2017 йылда — август аҙағында ғына барлыҡҡа килә. Татарстанда бындай облигациялар сығарыу тәжрибәһе шәриғәт эксперты тарафынан хуплау тапҡан. Сығарыу күләме 1 миллион һум тәшкил иткән. Облигациялар түләү срогы 62 көн булған һәм ябыҡ яҙылыу буйынса урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нимә ул Сукук БР сайтында. РУ
* Ислам илдәрендә финанс ойошмалары нисек эшләй  mrwolf.ru