Төркиә

**Төркиә** (, рәсми исеме **Төркиә Йөмһүриәте** ) —  , Көнсығыш Асиәлә һәм Көньяҡ-Көнбайыш Аурупала урынлашҡан дәүләт.

Төньяҡ-көнбайышта Болғариә, көнбайышта Юнанстан, төньяҡ-көнбайышта Гөржистан, көнсығышта Әрмәнстан, Иран, Әҙәрбайжандың Нахсыуан Мөстәҡил Йөмһүриәте, төньяҡ-көнсығышта Ғираҡ һәм Сүриә менән сиктәш.

1920-се йылдар башында, Ғоҫман империяһы тарҡалғас барлыҡҡа килгән. Төркиәнең күпселек аланы Кесе Азия ярымутрауына тура килә, Аурупала иһә бәләкәй өлөшө урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Анҡара.

Төркиә — боронғо һәм мәҙәниәтле демократик, унитар, конституцион дәүләт. НАТО, OECD, ОБСЕ кеүек донъя ойошмалары ағзаһы булып тора.

## Этимологияһы
Төркиә исемен (*Türkiye*) төрөк телендә ике өлөшкә бүлеп була: *Türk*, йәғни «төрөк», боронғо төрки телдә «көслө» тигәнде аңлата, һәм *-iye*, ғәрәп суффиксы.

## Тарихы
* 1075—1077 — сәлжүк төрөктәре тарафынан Никея баҫып алына.
* 1077 — Кония солтанаты барлыҡҡа килә, әкрен генә ул үҙ ерҙәрен киңәйтә.
* 1243 — Кония солтанаты монголдар, хүләгүҙәр хакимлығы аҫтына эләгә. 1307 йылда кесе кенәзлектәргә тарҡала. Уларҙың араһында булған Ғосман бейлеге (йәғни округы) Ғосман империяһының нигеҙе була.
* 1284 — беренсе испан хроникаһы "Estoria de Espanna"да, батша Альфонсо X Төркиәнең (*Turquia*) баш ҡалаһы Экбатан тураһында хәбәр итә.
* 1318 йылда хүләгүҙәр, һуңғы сәлжүк солтанын тәхеттән ҡыуып, был дәүләтте юҡ итәләр.
* 1299 йылда — Ғосман, Әртуғрул улы һәм вариҫы, «солтан» титулын ҡабул итә һәм Кония солтандарының идараһын танымай. Уның исеме менән төрөктәр ғосманлылар тип атала башлай. Кесе Азияла уларҙың хакимиәте аҙая бара.
* 1326 йылда византиялыларҙан һуғыш менән тартып алынған ерҙәрҙә Бурса ҡалаһындағы баш ҡала менән төрөк солтанаты нигеҙләнә. Төрөк солтандарының хакимлығы яңысарҙарға таяна.
* 1362 йылда, Европалағы ерҙәрҙе баҫып алып, төрөктәр баш ҡаланы Әдирнә ҡалаһына күсерә.
* 1396 йылдың 25 сентябре — солтан Баязит I һәм венгр батшаһы Сигизмунд I ғәскәрҙәре араһында һуғыш (Никополь һуғышы) башлана. Был һуғышта еңеү Ғосман империяһының Балҡан ярымутрауында хакимлығын нығыта.
* 1402 йылдың 28 июле — Анҡара янында һуғыш. Әмир Тимурға һуғышты оттороп, Баязит I әсирлеккә эләгә һәм вафат була (бәлки, үҙ-үҙенә ҡул һалалыр). Ләкин 30 йылдан һуң уның вариҫтары, тарҡалған илде яңынан берләштереп, көнбайышҡа хәрәкәтте дауам итә.

## Ғоҫман империяһы

* 1453 йылда Мәхмәт II етәкселегендә төрөктәр Ҡостантиниәне баҫып ала һәм уны яңы империяның баш ҡалаһы тип иғлан итә.
* Сәлим I идараһы ваҡытында Ғосман империяһы Сүриә, Ғәрәбстан ярым утрауын һәм Мысырҙы баҫып ала. Төрөк солтаны Ҡаһирә хәлифәһе урынына үҙен хәлифә тип иғлан итә.
XVI һәм XVII быуаттарҙа Ғоҫман империяһы 3 ҡитғала урынлашҡан иң ҡеүәтле мәмләкәт булып торған. Империяның сәскә атҡан ваҡыты Сөләймән I идараһы ваҡытына тура килә. Империя оҙаҡ йылдар Изге Рум империяһы һәм Ләһстан менән Үҙәк Аурупаны яулап алыу өсөн көрәшә. 242 йыл дауамында Ғосман империяһы Рәсәй менән һуғыша, шул һуғыш уны ныҡ көсһөҙләндерә. 20-се быуат башында Ғосман империяһының ҡайһы бер өлөштәрендә сепаратистик ҡараштар көсәйә. Империя үҙ территорияларын юғалта башлай.
* 1912 йылдың 8 октябре — Беренсе Балҡан һуғышы барышында Ҡаратау Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
* 1914 йылдың 29 сентябре — Италиә Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Алманиәнең ярҙамын алыу өмөтө менән Ғоҫман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ осорға бик бәхәсле булған әрмәндәр ҡырыуы туры килә. Һөҙөмтәлә, Ғоҫман империяһы һуғышта еңелә һәм дәүләт булараҡ юҡҡа сыға.

## Төркиә Йөмһүриәте
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡул ҡуйылған килешеүҙәр буйынса, империя бер нисә өлөшкә бүленергә тейеш була. Греция ғәскәрҙәре Төркиә биләмәләренә инә. Әлбиттә, был хәлдәр Истанбул, Измир һәм башҡа биләмәләрҙең баҫып алыныуы төрөктәрҙе тыныс ҡалдыра алмай. Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә милли хәрәкәт көстәре бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрелә. 1922 йылдың 18 сентябрендә дәүләт тулыһынса баҫҡынсыларҙан азат ителә. 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең сиктәрен һәм үҙаллылығын донъя илдәре таный, 1923 йылдың 29 октябрендә баш ҡалаһы Анҡарала булған яңы Төркиә Йөмһүриәте иғлан ителә. Уның беренсе президенты Мостафа Кәмал Ататөрк була.


  Төркиә Президенттары 
  

  


### Хәрби алмашыныуҙар
1960 йылдың 27 майында Төркиәлә Джемаль Гюрсель етәкселегендә 1-се хәрби алмашыныу булды. Төркиәнең өсөнсө Президенты Мәхмүд Джеляль Баяр Мәрмәр диңгеҙенең Яссыада утрауында хәрби трибуналға тапшырылды.

1971 йылдың 27 мартында Төркиәлә 2-се хәрби алмашыныу булды.

1980 йылдың 12 сентябрендә Төркиәлә 3-сө хәрби алмашыныу булды. 650 мең кеше полицияға килтерелде, 1,683 миллион енәйәт эше асылды. 517 кеше үлем язаһын алды.

### Беренсе Президент һайлауы (2014 йыл)
2014 йылдың 10 авгусында Төркиәлә беренсе тапҡыр граждандар Президентты тура һайланы. 2014 йылға тиклем Төркиә Президентын мәжлес депутаттары һайлаған ине. Өс кандидат булды: Реджеп Тайип Эрдоған; Эхмеллетдин Иһсаноғлу (2005—2013 йылдарҙа Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы сәркәтибе); Селахаттин Демирташ — Халыҡтарҙың демократик партияһы рәйесе. Һайлаусыларҙың 51,79 % тауышы Реджеп Тайип Эрдоған өсөн бирелгән, ул еңеүсе тип танылған.

### Рәсәйҙең «Су-24» самолётын юҡ итеү (2015 йыл)
2015 йылдың 24 ноябрендә Мәскәү ваҡыты менән 10:24 сәғәттә Сирия ғәрәп Йөмһүриәте территорияһында төрөк һауа ғәскәрҙәренең F-16 истребителдәре тарафынан Рәсәйҙең «Су-24» самолёты бәреп төшөрөлдө.

Был хәлдән һуң Рәсәй менән Төркиә араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр насарайҙы. 2016 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы төрөк граждандары өсөн визаһыҙ инеү мөмкинлеген туҡтатты.

2016 йылдың  июль аҙағында Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдоган Рәсәй Федерацияһы президенты  Владимир  Путинға хат менән мөрәжәғәт итте. Төркиә президенты самолёт менән бәйле ваҡиғаны яйға һалырға теләк белдерҙе. Хатында Эрдоган һәләк булған  лётчиктың ғаиләһенең ауыр ҡайғыһын уртаҡлашты. Бер аҙҙан Сирияла  Төркиә менән Рәсәй араһындағы хеҙмәттәшлек яңыртылды.

## Дәүләт ҡоролошо
Төркиә — парламентлы демократик йөмһүриәт. 1923 йылдан башлап Төркиәлә секуляризация (дәүләтте диндән айырыу) процессы барҙы. Төркиә конституцияһы илде үҙәкләштерелгән унитар дәүләт булып билдәләй. Дәүләттең төп идеологик доктринаһы — ататөрксөлөк.

Төркиә Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма һәм суд йүнәлештәренә бүленә.

### Закондар сығарыу власы
**Төркиә бөйөк милли мәжлесе** ( — *TBMM*) — Төркиә Йөмһүриәтенең юғары бер палаталы закондар сығарыу органы (парламент). 1920 йылдың 23 апрелендә, Икенсе төрөк-грек һуғышы барышында, Анҡарала төҙөлдө. Төркиә Йөмһүриәтенең Мәжлесе 1920 йылда Төркиә Конституцияһын ҡабул итеү өсөн төҙөлә. Һуңғы Һайлауҙар 2015 йылдың июнендә үтә. 85 һайлау округта партия исемлектәре буйынса 550 депутат һайлана.

Истанбулда — өс һайлау округы, Анҡарала һәм Измирҙа — икешәр.

Парламентта тик 10 % тауыш алған партиялар күрһәтелгән.

Спикер — Джемиль Чичек, 2011 йылдан.


  Состав. 2011 йылдың 12 июнендәге һайлауҙар. 
  

|- style="background-color:#E9E9E9"
! align="center" colspan="4" | Партия
! align="center" colspan="6" | Результаты
|- style="background-color:#E9E9E9"
! align="center" colspan="2"| Аббревиатура
! align="center" | исем
! align="center" | Лидер
! align="center" |тауыштар
! align="center" | %
! align="center" | 2007 йыл менән үҙгәреү
! align="center" | урын
! align="center" | 2007 йыл менән үҙгәреү
|- align="right"
|bgcolor="#FFD700" width=1|
| align="left" | AK Parti
| align=left |Ғәҙеллек һәм үсеш партияһы
| align=left |Реджеп Тайип Эрдоған
| 21,399,082
| 49.83
| 3.25
| 327
| 14
|- align="right"
|bgcolor="#ff0000" width=1|
| align="left" | CHP
| align="left" | Йөмһүриәт халыҡ партияһы
| align="left" | Кылычдароглу Кемаль
| 11,155,972
| 25.98
| 5.10
| 135
| 23
|- align="right"
|bgcolor="#cc0000" width=1|
| align="left" | MHP
| align="left" | Милләтселек партияһы
| align="left" | Бахчели Девлет
| 5,585,513
| 13.01
| 1.30
| 53
| 18
|- align="right"
|bgcolor="#009900" width=1|
| align="left" | -
| align="left" | азат
| align="left" | -
| 2,819,917
| 6.57
| 1.33
| 35
| 8
|}

  


2015 йылда Парламентҡа сираттағы һайлауҙар үтте. Күпселек тауыштарҙы Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы алды.

### Башҡарма власть
**Төркиә Президенты** — Төркиәнең юғары дәүләт вазифаһы. Төркиә Президенты 2007 йылдан халыҡ менән һайлана. 2007 йылға тиклем Президент Төркиә бөйөк милли мәжлесе депутаттары менән һайланды.

### Суд власы

## Административ бүленеше
Төркиә 81 илгә (элек *виләйәт* һүҙе ҡулланылған), ә инде һәр ил үҙ сиратында илселектәргә (райондарға, төр. *ilçe*) бүленә. Барлығы Төркиәлә 923-ләп район иҫәпләнә.


  Төркиәнең административ бүленеше
  

  

Шулай уҡ ил рәсми булмаған статистик яҡтан 7 төбәккә бүленә:
* Эгей төбәге () — Төркиәнең 8 провинцияны эсенә алған көнбайыш регионы.
** Афьонкарахисар провинцияһы ()
** Айдын провинцияһы ()
** Денизли провинцияһы ()
** Измир провинцияһы ()
** Кютахья провинцияһы ()
** Маниса провинцияһы ()
** Мугла провинцияһы ()
** Ушак провинцияһы ()
* Ҡара диңгеҙ төбәге
* Үҙәк Анатолия төбәге
* Көнсығыш Анатолия төбәге
* Мармара төбәге
* Урта диңгеҙ төбәге
* Көньяҡ-көнсығыш Анатолия төбәге
Илдәр менән сәйәси идараны хөкүмәт билдәләгән *vali* үтәй.

## Географик белешмә
Төркиә Ерҙең көнсығыш ярымшарында урынлашҡан. Майҙаны 779 452 км² тәшкил итә. Ил майҙанының 97 проценты — Азияла, ҡалған 3 проценты Европала ята. Төркиәнең географик үҙенсәнлеге — ике ҡитға ҡушылған ерҙә урынлашыуы, шуға ла ил аша боронғо замандарҙан уҡ мөһим юлдар үтә.

Көнбайыштан көнсығышҡа Төркиә 1600 километрға, көньяҡтан төньяҡҡа иһә 600 километрға һуҙылған. Дәүләт өс тарафтан өс диңгеҙ менән йыуыла: Ҡара диңгеҙ, Эгей диңгеҙе һәм Урта диңгеҙ. Төркиәнең Европа һәм Азия өлөштәре Мәрмәр диңгеҙе, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары менән айырыла.

## Төркиә ҡалалары


  Төркиә ҡалалары
  

  


## Иҡтисады
Төркиә иҡтисадының 28 процентын — сәнәғәт, 15 процентын — ауыл хужалығы, 6 процентын — төҙөлөш, һәм ҡалған 51 проценттан күберәк өлөшөн төрлө хеҙмәтләндереү өлкәләре (башлыса туризм) тәшкил итә.

**Ыңғай яҡтары:** Ауыл хужалығы тармағы илде аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итә. 1990 йылдарҙа иҡтисадтың тиҙ үҫеүе күҙәтелде. Туризм. Белгестәр күп булыуы. АБ менән киң хеҙмәттәшлек.

**Кире яҡтары:** Даими юғары булған инфляция (2004 йылда — 54,4 процент). Таянып булмаҫтай ижтимағи финанс секторы. Дәүләт бюрократияһы. Тигеҙһеҙ хосусилаштырыу.

### Энергетика
Төркиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә: береһен — япон фирмалары менән, икесеһен — Рәсәйҙең Росатом менән (Аҡҡойоу (*Akkuyu)* АЭС-ы, Мерсин илендә).

### Төҙөлөш
Төҙөлөш илдең иҡтисадында ҙур роль уйнай. Төркиәнең төҙөлөш компаниялары Германия, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙә күп объекттар төҙөй.

Эре вәкилдәр:
* Уртим (Баш офис: Нуретдин Барансел Генералы урамы, 22-се йорт, Хадымкөй, Арнавуткөй, Истанбул),
* Ант Япы.


  Төркиәнең иң эре компаниялары (2013)
  

  


## Дин
Төркиә халҡының 99 проценты — мосолмандар, башлыса сөнниҙәр. Күп төрөк ғөрөф-ғәҙәттәре шәриғәт ҡанундарына нигеҙләнгән.

## Мәҙәниәте
Кесе Азияла Урта Азиянан уғыҙ төркиҙәре килеп, был ерҙәрҙе үҙләштергәнсе, төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәгән була. Улар мосолманлаша барған һайын уртаҡ мәҙәниәткә үҙ элементтарын индерә. Шул рәүешле Ғосманлы дәүләте мәҙәниәте Гректарҙың, Ислам һәм Төрки мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы була. Бөгөнгө көндә Төркиәлә дин дәүләттән айырылған, мәҙәниәте иһә күп өлкәләрҙә европалаштырылған булыуына ҡарамаҫтан, халыҡта боронғо йолалар һаҡлана.

## Әҙәбиәте
Төрөк әҙәбиәт белгестәре үҙ әҙәбиәттәренең башын VIII—X быуаттарҙағы боронғо төрки яҙмалары менән бәйләй. Ғосман осоро әҙәбиәте фарсы һәм ғәрәп тәьҫире аҫтында үҫеш ала.

Назим Хикмәт, Орхан Памуҡ кеүек төрөк яҙыусылары бөтөн дөнъяға танылған.

## Туризм
Төркиәлә туризм ныҡ үҫешкән. Быға диңгеҙ буйы курорттарының һәм иҫтәлекле урындарҙың күп булыуы сәбәп булып тора.

Туризм иң әүҙем үҫешкән төбәктәр:
* Истанбул — ислам һәм византия архитектура ҡомартҡылары,
* Каппадокия — вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән мөғжизәле тәбиғәт күренештәре һәм мәмерйә-ҡалалар,
* Эгей диңгеҙе ярҙары — боронғо дәүер ҡомартҡылары, шул замандағы грек һәм рим ҡалалары,
* Урта диңгеҙ ярҙары, Мерсин, Анталья — Төркиәнең көньяҡ диңгеҙ курорттары.

Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья ҡалаһы менән бәйләнештә әүҙем эшләй. Cит илгә сығыусыларға шулай уҡ яҡындағы Кемер, Аланья һәм башҡа ҡалаларға барырға ла тәҡдим итә. Һуңғы ваҡыттарҙа Мерсин иле менән ҡыҙыҡһыныу арта.

Урында туристик путевкалар алып, илдең теләһә ҡайһы өлкәһенә лә сәйәхәт яһарға була. Транспорт селтәренең яҡшы үҫеше илдең башҡа төбәктәренә лә бик ҡыҫҡа ваҡытта сәфәр ҡылырға мөмкинлек бирә.

## Төркиә һәм Башҡортостан бәйләнештәре
ХХ быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарынан алып Башҡортостандың Төркиә дәүләте менән бәйләнештәре йылдам үҫә. Был тәү сиратта халыҡ-ара туризм өлкәһенән башланып, башҡа йүнәлештәргә лә күсеп килә. Төрөк фирмалары республикала төрлө төҙөлөш эштәре алып бара. Мәҙәниәт өлкәһендә «ТөрКСОЙ» ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек әүҙем ойошторолған, унда Башҡортостандың махсус вәкиле бар. Ике ил араһында төрлө кимәлдәге делегациялар менән алмашыу ҙа даими күренешкә әйләнде.

## Дәүләт байрамдары
* 29 октябрь -Йөмһүриәт (Республика) байрамы

## Галерея

File:Aya sofya.jpg|Айя Суфия
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg|Коджа Мостафа-паша мәсете
File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg|Анкарала этнография музейы
File:DolmabahceMainGate.JPG| Долмабаҡса — Истанбулдың иң ҙур музейҙарның берһе.
File:İzmir clock tower.jpg|Измир (ил)
File:Pamukkale00.JPG|Памуккале
File:Eskişehir-Aycan.jpg| Иҫкешәһәр
File:Antalya falezler.jpg| Анталья, Анталья
File:Alanya.jpg| Аланья, Анталья
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| Диярбакыр (ил)
Файл:Walls of Troy (1).jpg|Мәшһүр Троя диуарҙары
Файл:Edirne 7333 Nevit.JPG|Сөләймәниә мәсете — Ғосман империяһынан ҡалған иң мәшһүр архитектура һәйкәлдәренең береһе.
Файл:Celsus-Bibliothek2.jpg|Тарихи Цельсий китапханаһы бинаһы. Боронғо Эфес. Измир (ил).


## Иҫкәрмәләр

## Быны ла ҡарағыҙ
* Төрки халыҡтар
* Төрөктәр
* Төрөк теле
* Ғосман империяһы

## Һылтанмалар
* Төркиә президенты
* Төркиә премьер-министры 
* Төркиә бөйөк милли мәжлесе 
* Хөкүмәт рәсми порталы
* BBC News сайтында Төркиә сәхифәһе
* Aselsan төрөк компанияһы вәкилдәре Өфө дәүләт авиация техник университеты потенциалын баһаланы
* танылган иминият компаниясе