Үсекләшеүҙәр

**Үсекләшеү**, **үсекләмеш** — балалар фольклоры жанры, таҡмаза, ул рифма рәүешендә исемде йәки көлгән кешенең ҡушаматын һәм уның ысын йәки уйлап сығарылған кәмселектәрен бәйләй (мәҫ., урыҫтарҙа *«Лиза-подлиза»*, үсекләшеүҙәр башҡорттарҙа ла киң таралған, бигерәк тә балалар араһында  *«Динә, Динә — көнө буйы һыу инә», «Гәрәй, Гәрәй, тау башынан тәгәрәй»*, Г.С.Виноградов үсекләшеүҙәр араһында тышҡы ҡиәфәтте, милләтте, физик ғәҙәттәрҙе, урлашыу, ошаҡлашыу, намыҫһыҙлыҡ, битарафлыҡты, әшәкелекте, көйөнөү, туҡмау һәм яза биреү, көтөлмәгән үҙгәрештәр, көсһөҙлөктө билдәләй. Һанап үтелгән мотивтарҙың күбеһе крәҫтиән әхлағы нигеҙҙәренең шиғри сағылышы булып тора, шуға күрә лә йәмәғәт тормошон сағылдыра.

Үсекләшеүҙәр ҡысҡырып, һүҙҙәрҙе ашығыс һамаҡлап һәм, ғәҙәттә, хәүефһеҙ аранан (әгәр кәрәк булһа, ҡасып өлгөрөү өсөн) әйтелә.. 
Мәҫәлән илаҡ балаларҙы үсекләү: 

 
*Илаҡ-илаҡ, илле ҡолаҡ*,
*Ҡолаҡтарын йыумаған,* 
*Күҙ йәштәрен тыймаған.*
йәки:
*Нур һата, нур һата,*
*Урындыҡта тик ята.*
*Әсәйемдән туҡмалам тип,*
*Уйындан илап ҡайта*).

Үсекләшеүҙәр формаһы буйынса ҡыҫҡа, башлыса юмористик, һирәгерәк сатирик характерҙағы бер строфалы әҫәрҙәр. 

Күп көнсығыш славян үсекләшеүҙәре төрлө йолалар ваҡытында башҡарылған юмористик характерҙағы йырҙарҙан барлыҡҡа килгән. Түбәнһетеү туйҙа маҡтау ваҡытында шелтәләү йырҙарының бер төрө булып тора. Үсекләшеүҙәр балаларға өлкәндәр фольклорынан йәки әҙәби сығанаҡтарҙан күскән.

Үсекләшеүҙәр тиҫтерҙәргә, зыянһыҙ өлкән кешеләргә, хатта хайуандарға һәм статуяларға йүнәлтелә. 
 
*Әтәс менгән ситәнгә *
*«Ки-ки-ри-күк!» итергә*. 
*Әтәскә повестка килгән* 
*Армияға китергә*.

*Әтәс китте армияға* 
*Котелогын күтәреп*.
*Тауыҡ, бахыр, илап ҡалды* 
*Бағанаға терәлеп*

Г.С. Виноградов шулай уҡ **төрттөрөүҙәрҙе** (*мыҫҡыллауҙарҙы*) — адресатты берәй һүҙҙә эләктереп алыу маҡсатында башҡарыла торған диалогтарҙы йәки псевдодиалогтарҙы айырып әйтә.

Үсекләшеүҙәр шиғриәттең, таҡмаҡтарҙың йоғонтоһон кисерә, ҡайһы берәүҙәр иҫәпләү шиғриәтен үҙләштерә: 
 
*Сығып киттем урманға, *

*Сатыр-сотор йыйырға,*

*Килеп сыҡты Айыу дуҫ,*

*Минән һорай ' папирос.*

*Мин тартмайым папирос,* 

*һорама, зинһар, Айыу дуҫ*

 
2. *Сәрби әбейҙең кәзәһе* 

*Һигеҙ бәрәс килтергән.*

*Сәрби әбей ш атлығынан* 

*Береһен тапап үлтергән*

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Дразнилка // Толковый словарь Ушакова
* 
* *[[Владимирцев, Владимир Петрович|Владимирцев В. П.]]* Детская дразнилка (фольклорный жанр) под взглядом и пером Достоевского  // Три века русской литературы: Актуальные аспекты изучения. — Москва ; Иркутск, 2005. — Вып. 10. — С. 44–55.
* *Басангова, Т. Г.* Калмыцкие родовые дразнилки // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН, № 2, 2013 — Элиста, 2013 — С. 57—61
* *Ованесян, Л. Г.* Фольклорно-песенный текст «Окружной дразнилки» как отражение реальных фактов истории и бытовой культуры Оренбургского казачества // XI конгресс антропологов и этнологов России : сборник материалов. Екатеринбург, 2–5 июля 2015 г.  — Москва; Екатеринбург: ИЭА РАН, ИИиА УрО РАН, 2015. — С. 361.
* *Смольников, С. Н.* Антропонимы в детской дразнилке  //  Русская культура нового столетия: Проблемы изучения, сохранения и использования историко-культурного наследия. — Вологда: Книжное наследие, 2007. — С. 808–813.

## Һылтанмалар

* Фольклорные дразнилки (knigidoma.com)