open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Доһа

**До́һа** (, **Ад-Доһа**) — Фарсы ҡултығының яр буйында урынлашҡан Катар дәүләтенең баш ҡалаһы. Халҡы — 521 283 кеше (2010). Катарҙың иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының 50%-ты йәшәй (агломерацияһы 796 947 кеше).

Мәктәптә Катар Университеты һәм Париж HEC бизнес мәктәбе кампусы кабул ителә.

## Климат
Доһа ҡалаһының климаты, бөтә Ғәрәбстан ярымутрауындағы һымаҡ, үтә эҫе һәм тропик сүлле булып тора. Йәйге айҙарҙа уртаса максималь температура +40&nbsp;°C-тан арта, ә күләгәләге температура йыш ҡына +45&nbsp;°C һәм унан да күберәк була. Иң юғары температура 2010 йылдың 14 июлендә теркәлә һәм +50,4&nbsp;°C тәшкил иткән. Йәйен яуым-төшөм булмай. Ҡышҡы айҙарҙа температура кәмей, һирәк яуым-төшөм булыуы күҙәтелә. Йылына уртаса яуым-төшөм 76 мм тәшкил итә. ә ҡайһы йылдарҙа ул бөтөнләй булмай. Иң түбән температура 1992 йылдың 24 һәм 25 ғинуарында күҙәтелә һәм +5,0&nbsp;°C тәшкил иткән.




## Тарих
1850 йылда ҡалаға нигеҙ һалына, тәүге осорҙа Әл-Бида исемен йөрөткән. 1883 йылда бында шәйех Ҡасымдың отрядтары менән төрөк ғәскәренә ҡаршы алышы булған һәм төрөктәр еңелеүгә дусар булғандар.

1916 йылда Доһа ҡалаһы Британия империяһының Катар протетораты үҙәге, ә 1971 йылдан алып — бойондороҡһоҙ Катар дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә.

1973 йылда Доһала Катар университеты, 1975 йылда — Катар милли музейы асыла. 1996 йылдан алып Әл-Джазира ғәрәп юлдаш телеканалы тапшырыуҙарын башлай.

Төп урамы — Әл-Кoрниш.

## Демография
Доһа ҡалаһының даими йәшәүсе халҡының күпселек өлөшөн иммигранттар тәшкил итә. Иң күп эмигранттар төркөмө Көньяҡ Азиянан килгәндәр, шулай уҡ Көнсығыш Азиянан һәм ғәрәп Левантынан килгәндәрҙә күп. Тағы ла Дохала АҠШ, Франция, Бөйөк Британия, Көньяҡ Африка Республикаһы, Норвегия һәм башҡа ил вәкилдәре төйәкләнгәндәр.

## Иҡтисад

Доһа ҡалаһы нефть һәм балыҡсылыҡ сәнәғәт тармаҡтарының үҙәге булып тора. Ҡалала илдең иң ҙур компанияларының, шул иҫәптән Qatar Petroleum, Qatargas һәм RasGas компанияларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. Доһа шулай уҡ туристик һәм авиацион үҙәк булып тора.

## Мәҙәниәт
Доһа ҡалаһында Милли музей, Милли китапхана, Милли университет урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларына Әл-Коут (XIX быуат), Ҙур мәсет, хөкүмәт бинаһы (1969), баҙар, этнография музейы бинаһы инә.

## Спорт
2000 йылда бында еңел атлетика буйынса ярыштар уҙғарыла.

2006 йылда Азия уйындары үткәрелә.

2022 йылда бында футбол буйынса донъя чемпионаты уҙғарыласаҡ.

## Туғандаш-ҡалалар
*  **[[Амман]]**, Иордания
*  **[[Бишкәк]]**, Ҡырғыҙстан
*  **[[Пекин]]**, Ҡытай
*  **Босасо**, Пунтленд
*  **[[Бразилиа]]**, Бразилия
*  **Хьюстон**, Техас, АҠШ
*  **[[Манама]]**, Бахрейн
*  **Марбелья**, Испания
*  **[[Порт-Луи]]**, Маврикий
*  **Стратфорд-на-Эйвоне**, Англия, Бөйөк Британия
*  **[[Тунис (ҡала)|Тунис]]**, Тунис
*  **[[Алжир (ҡала)|Алжир]]**, Алжир
*  **[[Тирана]]**, Албания

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Веб-камера в г. Доха 
* Community site run by residents of Doha, Qatar 
* Qatar’s main portal website 
* Information and History of Doha  
* 15th Asian Games — Doha — 2006  
* Brief history of Doha  
* History of Qatar  
* Qatar Links
Упсала-Цирк

**АНО «Упсала-Цирк»** — рәсәй циркы, коммерция булмаған үҙ-аллы социаль-мәҙәни хеҙмәт ойошмаһы, ҡарауһыҙ бабаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе цирк педагогика алымдары менән социаль яраҡлаштырыу. 2000 йылда Санкт-Петербургта эшләй башлай. Ойошманың маҡсаты — урам тормошон алыштытырлыҡ тормош барлыҡҡа килтерергә, балаларҙы йәмғиәткә ҡайтарырға һәм уларҙың бөтә яҡлап үҫешеүенә мөмкинлек булдырыу.

## Тарихы
«Упсала-Цирк» 2000 йылда Санкт-Петербургта немец студенты Астрид Шорн һәм театр режиссёры Лариса Афанасьева тырышлығы менән барлыҡҡа килә. Улар ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙы коррекцион мәктәптәнҙән, милицияның балалар комнатаһынан һәм урамдан йыйнағандар. Шорн проекттың төп алып барыусыһы була, циркка тренерҙар һәм аҡса эҙләй, фондтарға хаттар яҙа, ойоштороу эшен тотошлайы үҙе алып бара, уның тырышлығы менән цирк Германиянан, Франциянан финанс ярҙам ала. Афанасьева режиссураға һәм художестволы ҡуйылышҡа яуап бирә. Дүрт ай үткәс Берлинда Cabuwazi цирк фестивалендә «Йөрәк менән ишетергә» беренсе номерын ҡуялар һәм лауреат булалар. Тәүге ваҡытта цирк Европала сығыш яһай, Европа хәйриә фондтары ярҙамы менән. 2005 йылда өс группала 30 бала шөғөлләнгән, ә айлыҡ бюджет $5000 тиклем күтәрелгән. «Упсала-Цирк» Мюнхендә халыҡ-ара цирк фестивале премияһын ала.

2012 йылдан башлап бөтә спектакльдәргә музыканы билдәле композитор Дмитрий Максимачёв яҙа.

2013 йылға ҡарата йыллыҡ бюджет 11 миллион һумға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта сығымы ҡапланыу 10-12 % була. Аҡса билет һатыу һәм сувенирҙар һатыуҙан килә: футболкалар, сумкалар һәм башҡалары. Икенсе йылына рентабеллек 30 % тиклем барып етә. Әгәр тәүҙә цирк уңайлыраҡ һәм килемлерәк Европала күберәк сығыш яһаһа, шул ваҡыттан башлап Рәсәйҙә сығыш яһай башлайҙар. Евгения Горькаеваның «Душевный базар» социаль проекты менән бергә, труппа Красноярскта, Новосибирскта, Сочила, Краснодарҙа, Ростове-на-Донула, Уралда, Владивостокта, Хабаровскта һәм башҡа региондарҙа була.

2015 йылда «Упсала-Цирк» базаһында Санкт-Петербургта цирк педагогикаһы мәктәбе асыла.

## Эшмәкәрлек
Балалар менән дәресте профессиональ цирк тренерҙары, хореографтары һәм режиссёрҙары үткәрә. 2014 йылға ҡарата ойошмала 16 кеше эшләгән һәм 7 йәштән алып 18 йәшкә тиклемге социаль ҡурҡыныс төркөмөнән 70 бала шөғөлләнгән. Йыл һайын кризис үҙәктәренән һәм коррекцион мәктәптәрҙән циркка 50 бала эләгә, уларҙың 35 циркта тормошон дауам итәләр. Репертуарҙа бер нисә спектакль бар. 15 йыллыҡ эшмәкәрлегендә «Упсала-Цирк» Европа буйлап 500 ашыу гастролгә сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Упсала-Цирк — официальный сайт цирка
Вилли Смитс

**Вилли Смитс** (; 22 февраль 1957 йыл, Верт, Гелдерланд, Нидерланд) — Нидерланд һәм Индонезия ғалимы, микробиолог, эколог, йәмәғәт эшмәкәре, социаль эшҡыуар һәм менеджер, урман һәм хайуандар хоҡуғын яҡлаусыһы.

## Биографияһы

Вилли Смитс 1957 йылдың 22 февралендә Нидерландтың көнсығышында урынлашҡан Гелдерланд провинцияһының Верт ҡалаһында тыуған.

1980 йылда тәүге тапҡыр Калимантан (Борнео) утрауына барып, унда Индонезия ҡатын-ҡыҙына () өйләнә.

1985 йылдан алып Индонезияның Көнсығыш Калимантан провинцияһы Баликпапан ҡалаһы янындағы урмандарҙы өйрәнеү буйынса тропик станцияла эшләй.

1989 йылда баҙар һатыусылары менән ташлап ҡалдырылған орангутанг балаһын таба һәм уны ҡарап үҫтерә.
Шунан бирле ошо хайуандарҙы яҡлау менән шөғөлләнә.

1990-сы йылдар башында Индонезия ауыл хужалығы министрлығының һәм Tropenbos International фондының уртаҡ проектының етәксеһе итеп тәғәйенләнә.

1991 йылда Вилли Смитс Калиманан утрауында "Борнеола орангутандарҙы ҡотҡарыу фонды"н () ойоштора. Һуңыраҡ был фонд юғалып барған төрҙәрҙе һаҡлау буынса иң ҙур ойошмаларҙың береһенә әүерелә.

1994 йылда Нидерландтағы Вагенинген университетында урман хужалығы һәм тупраҡ буйынса ғилем өлкәһендә доктор дәрәжәһен ала.

2001 йылда Индонезияның Төньяҡ Сулавеси провинцияһы Томохон () ҡалаһында :ru:Masarang (индон. Yayasan Masarang) фондын теркәй. Фонд социаль эшҡыуарлыҡ принциптары менән файҙаланып Индонезияның социаль һәм экологик мәсьәләләрен хәл итеү маҡсатында ойошторола.

В 2005 йылда дәүләт алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Вилли Смитсҡа Индонезия гражданлығы бирелә.

2007 йылдың 14 ғинуарында Смитс фонды менән төҙөлгән Масаранг пальма шәкәр заводы () Индонезия президенты Сусило Бамбанг Юдойоно менән тантаналы рәүештә асыла. Был завод үҙендә етештереүгә экологик мөнәсәбәтте, тирә-яҡ мөхиткә яуаплы ҡарашты һәм иҡтисади маҡсатҡа ярашлы булыуҙы берләштерә. Шәкәр заводы проекты эш менән 6285 фермер ғаиләләрен эш менән тәьмин итергә һәм яҡынса 200 мең квадрат метр урмандарҙы һаҡлауға мөмкинлек бирә.

Ваҡыт үтеү менән Masarang фонды халыҡ-ара ойошмаға әүерелә: 2010 йылда Нидерландта (Masarang Internatiol Foundation) һәм 2011 йылда Гонконгта () офистар асыла.

## Бүләктәре һәм премиялары
* Satya Lencana Pembangunan Award премияһы (Индонезия, 1998);
* «Король таҫмаһы» (; Нидерланд, 1995).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Twitter: williesmits.
* Видеолекциялар:
** How to restore a rainforest (TED).
** Willie Smits: Saving rainforests .
Аврора (ат үҙәге)

**«Аврора» ат үҙәге** — Сыктывкар ат спорты үҙәге, иппотерапияла һәм инвалидтар өсөн ат спортын үҫтереүҙә махсуслаша. 2003 йылда асыла.

Үҙәктең инвалидтарға ярҙам хеҙмәттәре түләүһеҙ йәиһә ата-әсәләр йәки инвалид балалар интернаты хеҙмәттәре менән ҡулалмаш күрһәтелә  (интернаттар үҙәккә аттар өсөн йәшелсә, бесән, шулай уҡ малды тәрбиәләүҙә кәрәге тейә торған иҫке-моҫҡо бирә). Үҙәк килемде йылҡы һатыуҙан һәм йәй көнө сәләмәт кешеләргә пони менән аттарҙы прокатҡа биреүҙән ала.

Үҙәк проблемалары — манеж юҡлығы, шул арҡала ул түләүле конкуренттар эргәһендә отолошта ҡала, шулай уҡ инвалидтар үтә күп булғанлыҡтан аҡса еткерә алмау.

2013 йыл башына үҙәктә 13 ат, 7 пони, йәнә дөйә һәм ишәк була. 2013 йылдың авгусына иһә йылҡы малы һаны 33-кә етә, 5 пони, 3 болан, 3 дөйә (яңы тыуғандарынан башҡа) иҫәпләнә.

2013 йылда ойошмала төрлө йәштәге 30—50 инвалид дауаланыу үтә.

## Тарихы
Үҙәк 2003 йылда Наталья Денисованың йорт хужалығы нигеҙендә ойошторола.

Ойошторолғандан алып 2013 йылға тиклем аралыҡта ойошма инвалидтар араһында ике ярыш үткәрә (беренсеһендә — 6, икенсеһендә 17 инвалид ҡатнаша). Беренсе бәйге 2008 йылда үтә. Үҙәккә йөрөүселәр шулай уҡ ике тапҡыр инвалидтарҙың Мәскәүҙә үткәрелгән бәйгеләрендә ҡатнаша, уларҙа дүрт икенсе һәм ике өсөнсө урынды яулай. Костромала 2008 йылда үткән ат спорты буйынса Рәсәй беренселегендә Наталья Денисова беренсе урынды ала.

2013 йылдың авгусында Үҙәк ат спорты буйынса Сыктывкар ҡала ярышында ҡатнаша.

## Тәнҡит
2012 йылда Полина Моковозова «Красное знамя» мәғлүмәт порталына биргән интервьюһында «Аврора» ат үҙәгендә аттарҙы насар шарттарҙа аҫрауҙары, атап әйткәндә ике атты бер аранда тотоуҙары, тураһында белдерҙе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Туҡаев

**Туҡаев** — фамилия. «Тукай» боронғо төрки, монгол телдәренән барлыҡҡа килгән: 1) «туҡ» һү­ҙенең иркәләтеү варианты; 2) Йософ Гәрәй буйынса «туҡай» һү­ҙенең «тыуыу» һүҙе менән бәйләнештә булыуын раҫлап, мәғәнәһен «туғанҡай» (бик яҡын, үтә ғәзиз) тип аңлата; 3) Бо­ронғо төрки телдәге «тогай», «туғай» (йылғаның боролмалы, туғайлы урыны) һүҙенән булыуы ла мөмкин; 4) монгол телендә «туҡай» — йәйә, салауат күпере, йәйғор тип аңлатыла.

## Фамилиялаштар
* Туҡаев (Туҡай) Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы (1886—1913) — татар шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист.
* Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы (1909—1981) — актёр. РСФСР-ҙың халыҡ (1969) һәм атҡаҙанған (1955), БАССР-ҙың халыҡ (1954) һәм атҡаҙанған (1945) артисы.
* Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы (1862—1932) — ахун, Рәсәй империяһының II һәм III саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
* Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы (1923—1995) — педагог. Дан орденының тулы кавалеры, Үзбәк ССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туҡай — бер үк атамалы тораҡ пункттар тураһында мәҡәләләр исемлеге.
* Туҡаевтар — дин һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре.

## Иҫкәрмәләр
Туҡай

**Туҡай** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар. «Тукай» боронғо төрки, монгол телдәренән барлыҡҡа килгән: 1) «туҡ» һү­ҙенең иркәләтеү варианты; 2)  буйынса «туҡай» һү­ҙенең «тыуыу» һүҙе менән бәйләнештә булыуын раҫлап, мәғәнәһен «туғанҡай» (бик яҡын, үтә ғәзиз) тип аңлата; 3) Бо­ронғо төрки телдәге «тогай», «туғай» (йылғаның боролмалы, туғайлы урыны) һүҙенән булыуы ла мөмкин; 4) монгол телендә «туҡай» — йәйә, салауат күпере, йәйғор тип аңлатыла.

## Мәҡәләләр

* Туҡай (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Туҡай (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Туҡай (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Туҡай (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Туҡай (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Туҡай (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туҡай районы — Татарстандың муниципаль районы.
* Туҡаев — фамилиялаштар исемлеге.
* Туҡайтамаҡ — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр
Coco Bello

**Cocco Bello** — Рәсәй фирмаһы. Үҙ эсенә кейем етештереүсе *Cocco Bello Bow Ties* бүлексәләрен һәм аҙыҡ-түлек етештереүсе Cocco Bello Honey'ҙы индерә.

## Тарихы
Cocco Bello проекты 2012 йылда IT-өлкә хеҙмәткәре Гүзәл Санжапова һәм дизайнер Наталья Александрова тарафынан асыла. Башта компания күбәләк галстуктар етештереү менән шөғөлләнә. Компания баҙарҙың ярайһы ҙур өлөшөн биләй, ә 2013 йылдың яҙында ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре сығара башлай.

Гүзәл шулай уҡ бал тәмлекәсе — яңы айыртылғандан ҡуйырғансы гел болғатып тороп алынған продукт етештереү проектын эшләй. Гүзәлдең атаһы Рауил Санжаповтың Свердловск өлкәһе<nowiki/> Бәләкәй Түреш ауылында 69 умартаһы була. Уның умарталығында етештерелгән бал баҙарҙа һатҡандан артып ҡала, ә күмәртәләп алыусыларға һатыуҙан килем булмай. Ошо балды Cocco Bello файҙалана ла инде. Проекттың социаль яғына ҙур иғтибар бирелә — ул бөтөп барған ауылға яңы һулыш өрөргә тейеш. Крем-балды биҙәү өсөн еләк йыйыуға компания урындағы пенсионер апайҙарҙы саҡыра. Компания еләктән шулай уҡ сәйгә өҫтәмә етештерә башларға план ҡора, был маҡсатта аҡсаны краудфандинг майҙансығында йыйып ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Charity Shop

**Charity Shop** — Рәсәй хәйриәлек магазины, билдәле брендтарға ҡараған тотонолған кейем-һалымды арзанға һата. Магазин социаль предприятие булып тора, килеме «Вверх» үҙәгенең социаль программаларын тормошҡа ашырыуға тотонола. Хәйриәлек эшенән тыш, магазин сервис өлкәһендә һөнәр алған балалар йорттары сығарылыусылары һәм колледж тамамлаусылар өсөн ритейл буйынса тренингтар үткәрә.

## Концепцияһы
Магазин классик хәйриәлек магазины рәүешендә эш итә, йәғнисоциаль эшҡыуарлыҡ<nowiki/> технологияһы буйынса эшләй: һатыуҙан килгән аҡса хәйриәлек ойошмаһына ебәрелә һәм социаль программаларға тотонола. Бындай магазиндар Бөйөк Британияла һәм АҠШ<nowiki/>-та киң таралған. Классик британ һыҙмаһынан айырмалы, американ магазиндары халыҡтың социаль яҡланмаған ҡатламдарын йәмғиәткә яраҡлаштырыу һәм тормошта үҙ урынын табырға ярҙамлашыу менән дә шөғөлләнә, мәҫәлән, Төньяҡ Американың Goodwill проекты шундайҙарға инә. Был модель Charity Shop магазины өсөн дә нигеҙ булып тора. 

Тауар һатыуҙан алынған килем магазин бинаһының ҡуртымын түләү, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләү өсөн тотонола, ҡалғаны хәйриәлек маҡсаттарында файҙаланыу өсөн тапшырыла. Магазин Karen Millen, Pinko, D&G, Ralph Lauren, Laurel һәм башҡа брендтар аҫтында сыҡҡан тотонолған кейемдәрҙе һатыуға махсуслаша. Ҡәҙимге кейем-һалымдан тыш магазин химия терапияһы үткән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн «Голова» проекты тарафынан етештерелгән баш кейемдәре һата. Шулай уҡ етем ҡыҙҙар һәм көс ҡулланып йәберләнгән ҡыҙҙар тарафынан эшләнгән биҙәнеү әйберҙәре һатыла: уларҙы һатҡандан килгән аҡса магазин комиссияһын алып тормайынса тулыһынса балаларға бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шатлыҡтар кибете
* Рәхмәт!

## Иҫкәрмәләр
НаноВижн

**НаноВижн** (ҡайһы берҙә **НаноВижн Груп** тип атайҙар) — Дмитрий Дементьев ойошторған рәсәй офтальмологик компания. Компания яһалма күҙ яҫмығында (интраокуляр линзалар) махсуслашҡан.

Бынан башҡа компания офтольмологик лазерҙар етештерә һәм күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһен кире тергеҙер өсөн ҡулланған материалдың һаҡлауы һәм етештереүе өсөн эшләнгән «АйЛаб» күҙ банкын барлыҡҡа килтерәләр.

## Тарихы
2014 йылдың 30 ғинуарында "Ноновижн"дың бүлендек компанияһы «НаноОптика» ОЭЗ «Зеленоград» резиденты статусын ала.

2014 йылдың 13 сентябрендә Лондонда 32-се халыҡ-ара офтольмологик конгреста компания үҙ стендын аса, шул стендта күҙ микрохирургияһында ҡулланған төрлө инструменттар күрһәтә. Стендты Александр Яковенко аса, асыуҙа компанияның ойоштороусыһы Дмитрий Дементьев һәм билдәле офтольмологтар ҡатнашалар.

2014 йылдың 15 сентябрендә Лондонда компания үҙе етештергән әйберҙәре тураһында һөйләүгә бағышланған «Офтольмологияла яңы йүнәлештәр» фәни конференцияһын үткәрә. Конференция Бөйөк Британиялағы Рәсәй посольствоһы эгидаһы аҫтында үтә.

## Продукцияһы
2014 йылдың октябрендә «НаноВижн» баҙарға йыл һайын 200 мең яһалма күҙ яҫмығы сығарырға тип планлаштыра ине. Кәрәккән саҡта «НаноОптика» фабрикаһы эшләгән линзалар һанын 600 меңгә еткерә ала, ә был рәсәй баҙарының мохтажлығынан күберәк. Компанияның линзалары конкурент ойошмаларҙан етештереү технологияһы менән айырылып тора, был саҡта етешһеҙлектәр проценты кәмей. План буйынса тәүге партияны 2015 йылдың башына сығарырға уйлайҙар ине.

Конкуренттарҙан өҫтөнлөк алыр өсөн компания ҡыйбат линзаларҙы түбән хаҡҡа һатырға планлаштыра ине. Шул уҡ ваҡытта төрлө хаҡы булған күҙ яҫмығының биш төрөн эшләп сығарырға уйҙар бар.

## Ҡорамалдары
Компанияның «НаноОптика» фабрикаһы Зеленоградта урынлашҡан, шунда уҡ компанияның сәнәғәт үҙәге. Фабрикала микроорганизмдарҙан һәм саңдан һаҡланған 800 квадрат метрҙа махсус цехтар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

### Электронные публикации
*
Зверева Наталия Ивановна

**Зверева Наталия Ивановна** (12 июнь 1970 йыл) — Рәсәй менеджеры, «Беҙҙең киләсәк» региональ социаль программалар фонды директоры.

## Биографияһы
Наталия Ивановна Зверева 1992 йылда «иҡтисад белгесе» һөнәре буйынса Мәскәү ғәмәли биотехнология институтын тамамлай, Георгий Плеханов исемендәге Рәсәй экономик университетында уҡый. 1993—1996 йылдарҙа «НИКойл» асыҡ акционер йәмғиәтендә баш бухгалер, аҙаҡтан иҡтисад һәм финанстар департаменты директоры булып эшләй. 2005 йылдан 2007 йылға тиклем — «Уралсиб» банкында идара рәйесе кәңәшсеһе һәм Тәүәккәл инвестициялар менән идара итеү хеҙмәтенең кәңәшселәр етәксеһе.

2007 йылда Вагит Алекперов ойошторған, зәғиф кешеләргә, күп балалы ғаиләләргә һәм балалар йорттарың тәрбәнеүселәренә үҙ эшен асырға Рәсәйҙәге беренселәрҙән булып ярҙам иткән «Беҙҙең киләсәк» фондын етәкләй.

2012 йылдан башлап социаль бизнесты һәм эшҡыуарлыҡ үҫтереү һорауҙары буйынса Рәсәй Федерацияһының сауҙа һәм сәнәғәт палатаһының Координацион кәңәштең рәйесенең урынбаҫары.

Звереваның мәҡәләләре «Эксперт» журналында, «Ведомости» һәм «Частный корреспондент» гәзиттәрендә баҫтырылып сыға. Ул эшҡыуарҙарҙың министрҙар кабинеты һәм Дмитрий Медведев менән булған осрашыуҙа ҡатнаша. «За труды во славу Св. Церкви Святителя Даниила Московского» миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр
Урам гәзите

**Урам гәзите** ( йәки ; ҡайһы саҡта «урам ҡағыҙы») —йортһоҙ йәки ярлы кешеләр менән таралыусы һәм башлыса уларға ярҙам итеү, һәм тағы ла йәмғиәттә йортһоҙ, ярлы һәм башҡа мохтажлыҡта йәшәүселәргә ҡарата мөнәсәбәтте үҙгәртеү маҡсатында нәшер ителеүсе гәзит, журнал, йәки башҡа ваҡытлы баҫма.

Ғәҙәттә урам гәзитендәге мәҡәләләрҙең бер өлөшө йортһоҙ йәғни фәҡирлектә йәшәүселәр менән яҙыла.

Барлыҡ урам гәзиттәренең эшләү принциптары оҡшаш: йортһоҙ йәки фәҡирлектә йәшәүсе гәзиттең таратыусыһы була ала һәм ваҡытлы баҫманың даналарын яҡынса 50 % ташлама менән һатып ала, һуңынан уларҙы тик иғлан ителгән хаҡ менән һәм баҫма урынлаштырған ҡағиҙәләргә ярашлы һата.

Урам гәзиттәренең тәүге прототиптары XIX быуат аҙағында — XX быуат башында барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 1915 йылдан алып 1920—1930 йылдарҙа Цинциннати ҡалаһында (Огайо, АҠШ) йортһоҙ мигранттар өсөн Hobo News ғәзите баҫылып сыҡҡан.

Шуға ҡарамаҫтан тик 1990-сы йылдар аҙағына ҡарай, 1989 йылда Нью-Йоркта Street News гәзите ойошторолоу менән, хәҙерге форматта һәм типик бизнес-модель менән файҙаланып урам гәзиттәре киң таралыу яулап ала.

1991 йылда Лондонда иң уңышлы эшләгән The Big Issue урам гәзите. Гәзитте Джон Бёрд һәм Анита Роддик ойошторғандар.

1994 йылда Глазго ҡалаһында (Шотландия, Бөйөк Британия) *Халыҡ-ара урам гәзиттәре селтәре* () ойоштороала, ул 40 илдәрҙән 120 урам гәзиттәрен берләштереп тора. 2008 йылда Халыҡ-ара урам гәзиттәре селтәре үҙ премияһын булдыра.

2000-се йылдар уртаһында, башҡа ваҡытлы баҫмалар һымаҡ, урам гәзиттәре гәзит уҡыусыларының онлайнға китеүенә тарый.
Мәҫәлән, Big Issue гәзитенең тиражы 2007 йылда 167 меңдән алып 2012 йылда 125 меңгә тиклем кәмей.
Әммә 2013 йылда DW билдәләп үтеүенсә, башҡа традицион ваҡытлы баҫмаларҙан айырмалы рәүештә немец урам гәзиттәренең популярлығы арта бара. Миҫал итеп Германияның иң боронғо урам гәзите — Biss килтерелә, уның тиражы 6 миллионға тиклем артҡан.

Урам гәзиттәренең күптәренең маҡсаты коммерция эшмәкәрлегенә йүнәлтелмәгән һәм гранттар иҫәбенә йәшәп килә, әммә уларҙың ҡайһылары социаль эшҡыуарлыҡ принциптарында эшләй, улар тулы йәки байтаҡ дәрәжәлә үҙ сығымдарын ҡаплай алырлыҡ һәм финанс яҡтан тотороҡло предприятиелар булып торалар.

Аҙаҡҡыларына миҫал итеп 1991 йылдан алып Бөйөк Британияла баҫылып сыҡҡан The Big Issue, һәм тағы ла 1994 йылдан алып Рәсәй Федерацияһында сыҡҡан «Путь домой» урам гәзитен килтерергә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр
Мораҡ (мәғәнәләр)

**Мораҡ:**

* Мораҡ — рубус затына ҡараған үҫемлек.
* Мораҡ — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы үҙәге.
* Мораҡ (урыҫ. Мраково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
Блейк Майкоски

**Блейк Майко́ски** (; 26 август 1976 йыл, Арлингтон, Техас, АҠШ) — америка эшҡыуары, яҙыусы һәм филантроп. «Toms Shoes» (TOMS Shoes) компанияһының ойоштороусыһы кеүек билдәле.

## Тәүге йылдары һәм белем алыуы
Майкоски Техас штатында Арлингтон округында хирург-ортопед Майк Майкоски һәм яҙыусы Пэм Майкоски ғаиләһендә тыуа. Тәүҙә Джеймс Мартин исемендәге арлингтон мәктәбенә уҡырға йөрөй, аҙаҡтан Изге Стефан епископаль мәктәбенә күсә, мәктәпте 1994 йылда тамамлай. 10 йәшендә ҙур ҙур тенниста уйнаған башлаған Майкоски 1995 йылда Көньяҡ методистик университетына (КМУ) уҡырға ингәндә өлөшләтә спорт стипендияһын ала һәм философия менән бизнес фәндәрен профиль һөнәр кеүек һайлай. Икенсе курста ахилл тарамыштарының йәрәхәтләнеүенән һуң университетты ташлай һәм үҙенең тәүге бизнесын аса — EZ Laundry исемле кер йыуыу йорто. Тәүҙә кер йыуа торған бүлмәһе булмаған КМУ-ға ориентирланған компания эшселәр һанын 40 кешегә тиклем еткерә, ә аҙаҡтан өс университетты хеҙмәтләндереүгә тиклем ҙурая, табыш күләме бер миллион долларға етә. 1999 йылда Майкоски бизнесын партнерына һата.

## Карьераһы
Колледждан һуң кантри-йырҙарының маркетингында шөғөлләнгән «Mycoskie Media» тышҡы реклама агентствоһын асыр өсөн Нэшвилл ҡалаһына күсә. Агентство тиҙ табыш килтерә башлай, һәм барлыҡҡа килеүенә туғыҙ ай үткәс уны, ул ваҡытта Clear Channel исеме аҫтында билдәле булған, «iHeartMedia» медиакомпанияһы һатып ала.

2001 йылда Блейк һәм уның бер туған апаһы «Иҫән ҡалыу» реалити-шоу кастингында ҡатнашалар. Уларға реалити-шоу төшөргән төркөмдөң ағзаһы «Ғәжәп ярыш» исемле яңы шоу тураһында һөйләй. Был шоуҙың икенсе сезонында ағалы-һеңлеле Майкоскиҙар ҡатнашып өсөнсө урын алалар. Шул уҡ йылда Блейк Майкоски Лос-Анджелес ҡалаһына йәшәргә күсә.

Лос-Анджелес ҡалаһында Майкоски Ларри Неймар менән бергә Reality Central кабель селтәрен ойоштора. Ларри Неймар Е! спутник һәм кабель телеканалына нигеҙ һала.

## Шәхси тормошо
Майкоски ҡатыны Хизер Ланг менән «Toms» компанияһында эшләгән ваҡытта танышы. Хизер — 2014 йылда эшләй башлаған «Toms Loves Animals» прграммаһының инициаторы. Уның бер туған апаһы Пейдж — «Aviator Nation» кейем бренды ойоштороусыһы һәм дизайнеры. Уның ағаһы, Тайлер, «Toms» компанияһында маркетинг менән булыша. Блейк Майкоски — гольф спорт төрөндә сәмле уйынсы һәм ҡомарлы балыҡсы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Harvard T.H. Chan School of Public Health Next Generation Award, 2015 йылдың 9 апреле
* Keynote speaker, SXSW Interactive, 2014
* *USA Today*, «Five Best Communicators In The World» 2013
* ISPA Humanitarian Award (2013)
* *Fortune (журнал)* «40 Under 40» (2011)
* ABC News Person of the Week (2011)
* Keynote speaker, SXSW (2011)
* Secretary of State’s Award of Corporate Excellence (2009)
* *Bloomberg Businessweek* «America’s Most Promising Social Entrepreneurs» (2008)
* *People (журнал)* «Heroes Among Us» (2007)
* People’s Design Award from the Cooper-Hewitt National Design Museum (2007)

## Иҫкәрмәләр
Сәтләүек йорто

**Сәтләүек йорто** () — социаль икмәкхана, Львов ҡалаһында урынлашҡан. 2011 йылдың июлендә «Народна допомога» («Халыҡ ярҙамы») йәмәғәт ойошмаһы базаһында барлыҡҡа килә, хәҙер айырым предприятие булып эшләй. Украин, итальян һәм немец рецептары буйынса печенье, сырник, күмәс, бублик һәм башҡа төрлө ҡамыр аҙыҡтары етештерә. Ризыҡ һатыуҙан килгән аҡсаны икмәкхана Львов ҡатын-ҡыҙҙар интеграцияһы үҙәгенә күсерә. Үҙәк төрлө сәбәп менән урамда ҡалған ҡатын-ҡыҙҙарға ярҙам итә (гранттарға асылған үҙәктә 12 ҡатын-ҡыҙ йәшәй).

Икмәкхана үҙенең производствоһында буяуҙар, еҫ өҫтәгестәр, эмульгаторҙар ҡулланмай, тәбиғи продукттар кимәленә сығырға тырыша, шунлыҡтан уның продукцияһы икмәк заводтарында етештерелгән шундай уҡ аҙыҡ төрҙәренә ҡарағанда ҡиммәтерәк. Башта урындағы кафелар, кондитер магазиндары икмәкхана клиенттары була, яйлап продукция магазиндар аша һатыла башлай (күмәстәрҙең бер аҙын икмәкхана үҙе бинаһын ҡуртымлаған тегеү фабрикаһы территорияһында һата). Бер аҙҙан икмәкхана Баҙар майҙанында, Бандинелли һарайы эргәһендә, үҙенең сауҙа нөктәһен аса, шулай уҡ тауарҙы өйгә илтеп биреү хеҙмәтен дә аса. Эшләй башлағандан һуң оҙаҡ та үтмәй, «Сәтләүек йорто» килемгә сыға.

Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ышыҡ биреү үҙәгенән тыш, икмәкхана «Халыҡ ярҙамы» йәмәғәт ойошмаһының «Социаль такси» тигән хеҙмәтен дә (сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән, инвалид пассажирҙарҙы ташыу) аса. «Халыҡ ярҙамы» ойошмаһы икмәкханала, үҙ йортонда көс ҡулланыуҙан йә берәҙәклек итеүҙән ҡотҡарылып, социаль реабилитация үтеүсе ҡатын-ҡыҙҙарҙы һөнәргә өйрәтеүҙе атҡара (теләге булһа, был ҡатын-ҡыҙҙар икмәкханала профессиональ икмәк һалыусыларға ярҙам итә ала).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фейсбуктағы бит
Мансуров

**Мансуров** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

**Мансурова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Мансуров Мөхәмәтғата (1834—1924) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат, башҡорт кенәздәре тоҡомо вәкиле.
* Мансуров Фәнил Хәбибулла улы (1931—1995) — журналист, яҙыусы.
* Мансуров Әхтәм Әхмәт улы (1895—1965) — башҡорт тел ғилеме белгесе.
* Мансуров Ғизәр Әхтәм улы (1930—2013) — селекционер, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).

----
* Мансурова Любовь Ильинична (13 декабрь 1929 йыл) — ғалим-агроном. 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған агрономы (2006).
Мәхмүтов

**Мәхмүтов** — төрки халыҡтары фамилияһы.

* Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы (1934—2008) — йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), БАССР-ҙың халыҡ (1976) артисы.
* Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы (1939—1988) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Мәхмүтов Шамил Ғүмәр улы, Шамил Анаҡ (1928—2005) — башҡорт шағиры.
* Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы (1930—2020) — иҡтисадсы-ғалим, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы.
Кинйәкәев

**Кинйәкәев** — фамилия. «Кинйә» (ғаиләлә иң һуңғы бала, төпсөк) исеменең иркәләтеү варианты *Кинйәкәй* исменән барлыҡҡа килгән.

* Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы (1919—1944) — башҡорт шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы (1951 т.) — цирк артисы, БАССР-зың халыҡ артисы (1990).
* Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы (1922 т.) — тау инженер-геологы, геология-минералогия фәндәре докторы (1966), профессор (1969).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кинйәкәй — күп мәғәнәле мәҡәләләр исемлеге.

## Иҫкәрмәләр
Венчур филантропияһы

**Венчур филантропияһы** венчур эшҡыуарлығы концепцияһын һәм ысулдарын филантроптарҙың маҡсаттары менән берләштерә. Ул финанс ресурстары һәм матди өлкәгә инмәгән булышлыҡ менән көслө социаль ойошмалар һәм проекттар төҙөүгә йүнәлтелгән. Социаль инвестициялар һәм гранттар кешеләрҙең тормош-көнкүрешен яҡшы яҡҡа үҙгәртә торған стартаптарға һәм эштәргә (фәҡирлек менән көрәш, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау) һалына. Венчур филантропияһына <nowiki/>социаль эшҡыуарлыҡ һәм һөҙөмтәле альтруизм фәлсәфәһе оҡшаш[<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Effective altruism — версия статьи «Эффективный альтруизм» на английском языке">[en]</span>](https://ba.wikipedia.org/wiki/:en:Effective_altruism). Венчур филантропияһына түбәндәге билдәләр хас:
* Һынауҙар үткәреүгә һәм яңы юлдар ҡулланыуға әҙерлек.
* Финанс, интеллектуаль һәм кеше капиталы тәҡдим итеү.
* Эшлеклелек күнекмәләрен коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙа ҡулланыу.
* Социаль проекттарҙы оҙайлы мөҙҙәткә финанслау (3 — 7 йылға).
* Һалынған аҡсаларҙың һөҙөмтә килтереүенә булышлыҡ итеү, проекттың мөмкинлектәрен арттырыу.
* Глобаль методикаларҙы урындағы шарттарға яраҡлаштырыу.
* Инвесторҙың проектта төплө ҡатнашыуы, хатта коммерцияға ҡарамаған ойошманың етәкселеге составына инеүе.
* Социаль проекттарҙан килем алыу һәм уны проектты киңәйтеүгә һалыу (ләкин социаль һөҙөмтә килем алыуҙан мөһимерәк булып ҡала).
* Алынған һөҙөмтәне инвесторҙарҙың һәм ярҙамды алыусыларҙың бергәләп баһалауы.
* Алынған һөҙөмтәләргә ҡарап, инвестицияларҙы башҡа проекттарға күсереүгә әҙерлек.
Венчур филантропияһына ылыҡтырыуҙың өс моделе бар: гранттар системаһы менән традицион фондтар булдырыу; ялланған профессиональ штат аша эш итеүсе филантроптар тарафынан финансланған коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ойоштороу; венчур капиталы инвесторҙары инвестиция алыусылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек иткән партнёрлыҡтар ойоштороу (pass-through funds).

Венчур филантропияһына түбәндәгеләрҙең эшмәкәрлеге ҡарай: <nowiki/>Билл һәм Мелинда Гейтстарҙың фонды, Омидьяр селтәре, New Profit Inc., Echoing Green, <nowiki/>Мулаго фонды, Европа венчур филантропияһы ассоциацияһы, Foundation for Advanced Philanthropy, Social Venture Partners International, Social Venture Network, Brainerd Foundation, Kirsch Foundation, Silicon Valley Community Foundation, Silicon Valley Social Venture Fund, Robin Hood Foundation, Tipping Point Community, Austin Social Venture Partners, Community Development Venture Capital Alliance, Community Wealth Ventures, Dallas Social Venture Partners, The Enterprise Foundation, Global Partnerships, Roberts Enterprise Development Fund.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* What is Venture Philanthrophy?
* Венчурная филантропия: прямые инвестиции в благотворительность 
* Венчурная филантропия 
* Венчурная благотворительность (Venture Philanthropy)
Кинйәкәй

**Кинйәкәй** — ир-ат исеме. «Кинйә» (ғаиләлә иң һуңғы бала, төпсөк) исеменең иркәләтеү формаһы. Топоним һәм гидроним булараҡта таралған:

* Кинйәкәй (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
* Кинйәкәй (йылға) — Рәсәйҙәге йылға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кинйәкәев — фамилиялаштар исемлеге.
Эндрю Юн

**Эндрю Юн** (*Andrew Youn*) — корей сығышлы Америка социаль эшҡыуары, Кенияның One Acre Fund («Бер акр фонды») коммерцияға ҡарамаған ойошмаһын нигеҙләүсе, уның өлкән партнёры һәм башҡарма директоры, бәләкәй килемле Көнсығыш Африка фермерҙарына түбән процентлы кредиттар бирә һәм ауыл хужалығы ғилеменә уҡыта.

Эндрю Юн Йель университетын отличие менән тамамлай, халыҡ-ара корпорацияларҙа консультант булып эшләй, шунан Келлоггтың менеджмент мәктәбендә эшлекле идара итеү магистры дәрәжәһен ала. Уҡығанда Юн 2005 йылдың авгусында Кенияның көнбайышында була, ваҡ фермерҙарҙан уларҙың тормош сифаты тураһында интервью ала. Бизнес-мәктәпкә ҡайтҡас, Юн Көнсығыш Африка фермерҙары араһында ауыл хужалығының етештереүсәнлеген һәм һөҙөмтәлелеген күтәреү өсөн баҙар ысулдарын ҡулланыу планын төҙөй. 2006 йылда Джон Гачунга менән бергә One Acre Fund’ты нигеҙләйҙәр, ул Кенияның 38 фермеры ғаиләһенә аслыҡ һәм фәҡирлек менән көрәшергә ярҙамлаша (Юн башта Кенияла йәшәй, һуңыраҡ Руандаға күсә).

2006 йылда One Acre Fund ойошмаһы Йель университеты тарафынан — Social Entrepreneurship Track һәм Business Association of Stanford Entrepreneurial Students тарафынан Social E-Challenge менән бүләкләнә, ә Эндрю Юн, ике йыллыҡ стипендия алып, Echoing Green Fellowship'ҡа ҡушыла. 2007 йылда One Acre Fund Draper Richards һәм Mulago Social Investments фондтарынан гранттар ала, шулай уҡ Руандалаэш башлай (2012 йылда — Бурундиҙа, 2013 йылда— Танзанияла).

2010 йылда Эндрю Юн менән One Acre Fund <nowiki/>Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә абруйлы премияға лайыҡ була. 2012 йылда One Acre Fund — Barr Foundation’дан, 2013 йылда Билл һәм Мелинда Гейтстар фондынан грант ала. 2013 йылда One Acre Fund’тың баҫыу сығымдарының 73%-ы фермерҙарҙың түләүҙәре менән ҡаплана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хәстәрлек системаһы

**ООО «Система Забота»** — Рәсәй шәхси компанияһы, көн әйләнәһенә зәғифтәргә һәм өлкән йәштәге кешеләргә социаль ярҙам итеү хеҙмәте. 2011 йылда Санкт-Петербургта эшҡыуар Константин Лившиц тарафынан төҙөлгән, хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙең күп өлкәләрендә бар. Заказдар «хәүеф төймәһе» принципы буйынса ҡабул ителә, абонент тиҙ арала саҡырыуҙар эшкәртеү үҙәгенә шылтырата ала һәм квалифицикациялы оператор-врачтарҙан ярҙам ала ала.

## Тарихы
«Хәстәрлек системаһы» информацион мәғлүмәттәр баҙарының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль өлкәһендә 1999 йылдан эшләгән «Леге» компанияһының бер проекты булып барлыҡҡа килә. 2003—2007 йылдарҙа проект Санкт-Петербуртың бер районында теср режимында эшләй һәм «Хәүеф төймәһе» исеме аҫтында эшләй, унда беренсе 500 абонент тоташтырылған булған. Шунда Санкт-Петербургта социаль яҡлау һәм хеҙмәт комитетында презентация үткәрелә, Стокгольм иҡтисад мәктәбе тарафынан иң яҡшы йыл стартапы тип табыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Система Забота — компанияның официаль сайты
Башкирозавр

**Башкиросаурус**, **башкирозавр** () — Пермь осоронда йәшәгән темноспондилдар ғаиләһендәге төр. Крокодилдыҡы кеүек оҙон мороно булған, тән төҙөлөшө менән дә крокодилға оҡшаш булған.

Баш һөйәге өлөштәре 1981 йылда Башҡортостандың Бәләбәй районында табылған.

1981 йылда Рәсәй палеонтологы Ю. М. Губин *Bashkirosaurus* төркөмөн һәм уның берҙән-бер төрөн (*Bashkirosaurus tcherdyncevi*) тасуирлаған

## Систематика
* *[[Archegosaurus]]*
* *[[Australerpeton]]*
* *[[Collidosuchus]]*
* *[[Konzhukovia]]*
* *[[Platyoposaurus]]*
* *[[Prionosuchus]]*

## Галерея

Prionosuchus BW.jpg|*[[Prionosuchus]]*
Konzhukovia_vetusta_1DB.jpg|*[[Konzukovia]]*
Collidosuchus12DB.jpg|*[[Collidosuchus]]*
Australerpeton12DB.jpg|*[[Australerpeton]]*


## Иҫкәрмәләр
Temnospondyli

**Темноспонди́лдәр** ( — *temnein* = «киҫәм» + *spondulos* = «умыртҡа һөйәге») — таш күмер, пермь, Аҡбур осорҙарында күпләп йәшәгән ваҡ ҡынанан алып гигант ҙурлыҡта булған ер-һыу хайуандары төркөмө. Аҡбур осорона тиклем йәшәй алғандар. Тереклек итеүҙең төрлө шарттарына яраҡлашҡандар. Ҡаҙылма ҡалдыҡтары төрлө континеттарҙа табыла.

## Иҫкәрмәләр
* *Кэрролл Р.* Палеонтология и эволюция позвоночных. Т.1. — М.: «Мир». — 1992. — С. 205—213.

## Һылтанмалар
* Temnospondyli
Ғәзизов

**Ғәзизов** — ғәрәп теленән алынған башҡорт һәм татар ир-ат фамилияһы. Ғәзиз исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Ғәзизова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
*  Ғәзизов Мостафа Шакир улы (1923—2005) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Дан орденының тулы кавалеры.
* Ғәзизов Роберт Хәким улы (25 сентябрь 1939 йыл) — башҡорт совет (1995 йылдан Америка) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа Башҡортостандың Композиторҙар союзының идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1984). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
* Ғәзизов Чингиз Барый улы (23 октябрь 1944 йыл) — юрист, Башҡортостан Республикаһының беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994).
* Ғәзизов Таһир Хәсән улы  (12 сентябрь 1935 йыл—28 ноябрь 2010 йыл) — химик. Химия фәндәре докторы (1986). Акробат Юнир Хәсән улы Ғәзизовтың ағаһы.
* Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы (1 май 1949 йыл, Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылы) — инженер-механик,  ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор. 
* Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы  (25 июнь 1937 йыл — 4 февраль 2008 йыл) — химик-технолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған химигы.
* Ғәзизов Искәндәр Хәниф улы (8 август 1984 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).
* Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы  (9 ноябрь 1983 йыл, Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Уҙытамаҡ ауылы) —  Рәсәй дәүләт эшмәкәре. Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары. Стәрлетамаҡ ҡала округы хакимиәте башлығы.
* Ғәзизов Юнир Хәсән улы (1950—2006) — цирк артисы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1984).
----
* Ғәзизова Зәйтүнә Сабир ҡыҙы — опера йырсыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986).
Ҡаңлы (мәғәнәләр)

**Ҡаңлы** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Ҡаңлы — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ҡаңлы (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаңны-Төркәй — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
Һәйтәк

**Һәйтәк** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Һәйтәк (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Һәйтәк (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Ҡатай (мәғәнәләр)

**Ҡатай** — этноним. Топоним һәм гидроним булараҡ та таралған.

* Ҡатай — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ҡатай (ҡала) — Ҡурған өлкәһендәге ҡала.
* Ҡатай (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Ҡатай (Иҫәт ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Иҫәт ҡушылдығы.
* Ҡатай (Йүрүҙән ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Йүрүҙәндең һул ҡушылдығы.
* Ҡатай (Төйлән ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Төйлән ҡушылдығы.
* Ҡатай (һаҙлыҡ) — Ағиҙел йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ.
* Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
* Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы) — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ҡатай — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Яңы Ҡатай — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 
* Тамъян-Ҡатай кантоны — Башҡортостан кантоны (1917—1930).
* Ҡытаутамаҡ — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Ҡытау-Ивановск районы — Силәбе өлкәһендәге район.
Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы

** Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы (Кинйәбулатов Ғәзимулла Ғиҙиәтулла улы)** (27 июнь 1919 йыл — 23 август 1994 йыл) — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1986). Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ғәзий Ғиҙиәт улы Булатов 1909 йылдың 27 июнендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.

1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1941 йылдан башлап Көнбайыш, Брянск, 3-сө Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.

1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (19.04.1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (11.02.1943)
* Миҙалдар
* БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы (1986)

## Әҫәрҙәре
* Крылья обретают на земле: [Об Уфим. авиаспортклубе]. — ­Уфа: Башк. кн. издательство, 1978. ­— 154 с.
* Славные сыны Башкирии. Книга 4: Очерки о героях Советского Союза. Составитель Г. Г. Булатов. — Уфа. Башкирское книжное издательство, 1979. — 264 с.
* Бросок в бессмертие: [Очерк о Г. С. Овчинникове. Для ст. и сред. шк. возраста]. — Уфа: Башк. кн. издательство, 1982. ­— 63 с.
* Славные сыны Башкирии. Книга 5: Очерки о полных кавалерах ордена Славы. Составитель: Г. Г. Булатов. — Уфа. Башкирское книжное издательство, 1985. — 292 с.
* Генералы Башкортостана: Документально-публицистические очерки. / Организатор и составитель Г. Г. Булатов. — Уфа: Китап, 1995. — 352 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы

**Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы** (10 октябрь 1924 йыл — 27 сентябрь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Нуриман районының почётлы гражданы (2000).

## Биографияһы
Ғәйфетдин Ғәфиәт улы Аскин 1924 йылдың 10 октябрендә Өфө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Сураш ауылында тыуған. ФЗО-ны тамамлғандан һуң Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып эшләй.

1942 йылдан алып — Ҡыҙыл Армияла.

1943 йылдан башлап Дала, Воронеж, 2-се, 3-сө һәм 1-се Украин фронтытарында хеҙмəт итə.

1945 йылда демобилизациялана.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ғәйфетдин Аскин тыуған яҡтарына ҡайта һәм Нуриман районы Укәрле ауыл Советы рәйесе булып эшләй (1946), артабан Нуриман МТС зонаһы буйынса КПСС-тың Нуриман районы комитеты секретары итеп тәғәйенләнә (1954—1957), һуңғараҡ район Советы башҡарма комитетында эшләй. Аҙаҡҡы йылдарҙа үҙенең тыуған ауылында — Башҡортостандың Нуриман районы Сураш ауылында йәшәй.

2007 йылда вафат була.

## Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улына 1945 йылдың 27 июнендә бирелә.
43-сө гвардия артиллерия полкы орудиеһы командиры гвардия сержанты Аскин Ғәйфетдин 1945 йылдың 12 ғинуарында Висла йылғаһы янындағы Сандомир плацдармындағы ҡаты һуғыштарҙа һәм бер нисә көндән һуң, 21 ғинуарҙа, Оппельн ҡалаһынан төньяҡтараҡ Одер йылғаһы аша сыҡҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 12 ғинуарҙа ул өс пулемет һәм 40 дошман һалдатын юҡ итһә, 21 ғинуарҙа уның етәкселегендәге расчет Польша территорияһында Одер йылғаһын тәүгеләрҙән булып аша сыға һәм бер нисә дошман атакаһын кире ҡағыуға өлгәшә. 25 ғинуарҙа батарея составы, ҡамауға эләгеп, тулыһынса тиерлек һәләк була, гвардия сержанты Аскин бер орудиенан икенсе орудиеға күсеп, уҡсылар подразделениелары килеп еткәнгәнгә тиклем, бер нисә контратаканы кире ҡағыуҙа ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (27.06.1945)
* Ленин ордены (27.06.1945)
* Ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (04.05.1945; 06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (08.02.1944)
* Нуриман районының почётлы гражданы (2000).

## Хәтер
— Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауылында Аскин Ғәйфетдин исемен бер урам йөрөтә;

— Ғ. Ғ. Аскин уҡыған мәктәп бинаһына уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, 32-33 биттәр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сураш (мәғәнәләр)

**Сураш** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Сураш — башҡорт ырыуы.
* Сураш (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Сураш (Иглин районы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Сураш (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
* Сураш (Татарстан) — Татарстандың Сарман районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сурай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Сураҡай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Medic Mobile

**Medic Mobile** («Мобиль медик») — <nowiki/>Америкалағыкоммерцияға ҡарамаған ойошма, коммуникация ҡоролмалары аша үҫеш илдәрендә (нигеҙҙә төпкөл һәм фәҡир төбәктәрҙә) һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәрен тәҡдим итә. FrontlineSMS программа тәьминәтен һәм технологик модулдәрҙе файҙаланып, Medic Mobile медицина хеҙмәткәрҙәренә, ауырыуҙарҙы ҡараусыларға һәм пациенттарға кеҫә телефондары һәм веб-сайт аша сир тураһында етерлек мәғлүмәт тупларға, өйәнәк башланғанда тиҙ ярҙам күрһәтергә, кәрәкле вакциналарҙы билдәләргә, баланы һәм әсәне дауалауҙы ойошторорға булышлыҡ итә. Medic Mobile донъяның егерме илендә, нигеҙҙә Ҡара Африкала, шулай уҡ Азияла, Латин Америкаһында һәм АҠШ-та эшләй. Уның мобиль ҡушымталарын 6 миллионлап кешене хеҙмәтләндергән 8 мең табип һәм шәфҡәт туташы ҡуллана (компания, клиенттар һанын йыл һайын ике тапҡырға арттырып, 2018 йылға 200 мең табипты һәм 100 миллион пациентты хеҙмәтләндерергә йыйына).

Medic Mobile’ның етәксеһе һәм ойоштороусыларының береһе — Джош Несбит. Элгәрерәк ул кеҫә телефондарын эшкәртеүгә йыйыу кампанияһын башлай, уға миллиондарса американ ҡушыла. Джош Несбит Ашока фонды, Echoing Green, Rainer Arnhold һәм PopTech Social Innovation менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, 2011 йылда Forbes журналы уны донъялағы төп 30 социаль эшҡыуар иҫәбенә индерә.

Африка дауаханаларына ҡуйылған Medic Mobile программа тәьминәте персоналға SMS аша халыҡҡа туберкулёзға һәм СПИД-ҡа тикшереү үтеү кәрәклеген иҫкәртергә, ауырыуҙарҙы тәрбиәләүгә ҡағылышлы һорауҙарға ситтән тороп яуап бирергә, препараттарҙың дозаһын билдәләргә, ВИЧ-лы пациенттарҙы ярҙам төркөмдәре менән тоташтырырға, табиптарға алыҫ төбәктәргә йөрөү өсөн китеүсән ваҡытты һәм яғыулыҡты экономияларға мөмкинлек бирә. 2014 йылда Medic Mobile <nowiki/>социаль эшҡыуарлыҡ өсөн Сколл фондының премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* FrontlineSMS:Medic
* Страница на Facebook
Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы

**Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы** (2 май 1924 йыл — 14 август 2012 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры. Майор (2000). Советтар Союзы Геройы (1945). Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Тажетдин Баһауетдин улы Ғиләжетдинов 1924 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Оло Баҙраҡ ауылында тыуған.

1942 йылдан — Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылдың декабрендә Гурьев хәрби пехота училищеһын тамамлай.

1943 йылдан Көньяҡ, 4-се Украин һәм 1-се Балтик буйы фронттарында хеҙмəт итə. 1944 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1945 йылдың ноябренән капитан Ғиләжетдинов Т. Б. — отставкала. 1960 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Борай районы Баҙраҡ мәктәбендә — уҡытыусы, райондың халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, КПСС райкомының икенсе секретары, Баҙраҡ урта мәктәбе директоры булып эшләй.

Отставкалағы майор (2000 йыл). Борай районы Оло Баҙраҡ ауылында йәшәй, артабан республиканың баш ҡалаһы Өфөгә күсә.

2012 йылдың 14 авгусында Советтар Союзы Геройы Өфөлә вафат була. Тыуған ауылында ерләнә.

## Батырлығы
Ҡырымды немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү өсөн алыштарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

665-се уҡсылар полкы артиллерия батареяһының лейтенант Ғиләжетдинов Тажетдин етәкселегендәге ут взводы (4-се Украин фронты, 51-се армия, 216-сы уҡсылар дивизияһы) 1944 йылдың 7 апреленән 9 апрелгә тиклем Тархан ауылы өсөн (хәҙер Украинаның Ҡырым өлкәһе Красноперекопск районы Вишневки ауылы) алыштарҙа тура наводкалағы ут менән дошмандың өс дзотын, ике ауыр минометтар батареяһын һәм танкыларға ҡаршы өс пушканы ҡыйрата.

1944 йылдың 9 майында Севастополь ҡалаһы өсөн алыштарҙа Ғиләжетдиновтың ут взводы ике танкты һәм ике штурмлау орудиеһын юҡҡа сығара. Яраланыуына ҡарамаҫтан лейтенант Ғиләжетдинов Т. Б. тағы ла бер дошман танкыһын юҡ итә.

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.05.1944)

## Хәтер
* Ноғманов Илнур. Алыш өсөн миҙал… Инша. «Алые паруса. Проект для одаренных детей» сайты. 2016, 5 май.
* Үтәбәй Ә. Юлай Ғәйнетдинов: Баҡыр алтындың варианты була алмай. «Ағиҙел» журналы, 2014.
* Вахитов Ф. Дан туртаһының әҫәре лә юҡ. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 26 ғинуар.
* Республика Башҡортостандың һуңғы Советтар Союзы Геройы менән хушлашты. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 15 август.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Бөрө

**Бөрө** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Бөрө (йылға) — Башҡортостандағы йылға.
* Бөрө (ҡала) — Башҡортостандағы ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөрө кантоны — Башҡорт АССР-ы кантоны.
* Бөрө ҡаласығы — археологик ҡомартҡы (б.э.т. 8 б. — б.э. 8 б.)
* Бөрө өйәҙе — Ырымбур, Өфө губерналары өйәҙе.
* Бөрө районы — Башҡортостандағы район.
* Бөрөбаш — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Сурай

**Сурай** — топоним.

## Мәҡәләләр

* Сурай (Мишкә районы) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Сурай (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Сурай (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сураш (мәғәнәләр) — күп мәғәнәле һүҙ.
* Сураҡай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Оло Сурай — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
* Кесе Сурай — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.