open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тыныслыҡ урамы (Стәрлетамаҡ)

**Тыныслыҡ урамы **Стәрлетамаҡта, ВТС биҫтәһе һәм Ашҡаҙар йылғаһы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 3,36 км.

## Тарихы
XIX быуатта барлыҡҡа килгән урам. Тәүҙә «Дворян» исемен йөрөткән, һуңынан Сталин урамы. 50-се йылдарҙа урамда ҡала автовокзалы урынлашҡан булған. Ҡала киңәйтелгәндән һуң автовокзал Хоҙайбирҙин урамына күсерелә. 1954 йылдың генераль планы буйынса Сталин һәм Хоҙайбирҙин урамдары киҫешкән урында ҡаланың үҙәк административ майҙанын төҙөү күҙ уңында тотола. Майҙандың үҙәгендә Сталин иптәштең монументаль скульптураһы төҙөлөргә тейеш була. КПСС-тың XX съезынан һуң план кире ҡағыла.

## Инфраструктураһы
Учреждениелар:

* Форт-Юст, төбәк ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау йәмәғәт ойошмаһы — 1б йорт
* Башҡортостан хеҙмәтте һаҡлау, экология һәм етештереүҙә хәүефһеҙлек өлкәһендә тармаҡ-ара квалификация күтәреү институты, Стәрлетамаҡ филиалы — йорт 2б
* «Хәлит ибн Вәлит» ҡала мәсете — 15 йорт
* Росреестр, Башкортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм Стәрлетамаҡ районы буйынса дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография Федераль хеҙмәте Идаралығы бүлеге — йорт 18а
* Лицей № 3 — 47-се йорт
* Тегеү фабрикаһы «Дуҫлыҡ» — 53-сө йорт
* Почта бүлексәһе № 24 — 58-се йорт
* «Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһының Урал банкыһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте өҫтәмә офисы — 58-се йорт
* Үҙәк ҡала китапханаһы — 61-се йорт
Ишәй ауыл советы (Ишембай районы)

**Ишәй ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ишәй ауылы.

## Тарихы

Муниципаль реформаны үтәү барышында Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-3-сө һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙың үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» законына ярашлы Ишембай районы Ишәй ауыл советының майҙанының 371 га тиң өлөшө Стәрлетамаҡ ҡалаһы территорияһы составына күсерелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҡтисады
Ике эре ауыл хужалығы предприятиеһы: Ҡанаҡай ауылында «Ергән МТС-ы» ААЙ-һының Ишембай бүлексәһе һәм Ишәй ауылында «Интернационал» ЯСЙ-һы. 9 крәҫтиән-фермер хужалығы теркәлгән.

Ауыл советы биләмәһендә өс мәктәп, өс балалар баҡсаһы, ике амбулатория, ике фельдшер-акушер пункты, өс ауыл мәҙәниәт йорто бар,

«Сырье компанияһы» ЯАЙ-һы, «ЛТК Урал-сервис» ЯСЙ-һы, «Ишәй төҙөлөш материалдары» компанияһы эшләй.

12 шәхси кибет халыҡҡа сауҙа хеҙмәте күрһәтә, 11 пилорам һәм 1 икмәкхана бар.

## Күренекле урындары
Торатау тауы Ишәй ауылынан ете километрҙа урынлашҡан.

## Билдәле кешеләре
* Тимербулатов Виль — табип, Башҡорт дәүләт медицина унивеситетының ректоры, Ишәй
* Мусина Римма Мөхтәр ҡыҙы, Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, вокал буйынса педагог, Әхмәр
* Яҡуп Ҡолмой (Ҡолмөхәмәтов Яҡуп) — шағир, бик күп йырҙар авторы, Ҡанаҡай
* Азамат Рәхмәт улы Ҡолмөхәмәтов — дипломат, 21 быуат башында РФ-ның Сириялағы илсеһе, РФ Президенты советнигы, атаһы сығышы менән Ҡанаҡай ауылынан
* Хәсәнов Миңлеәхмәт Гәрәй улы (1926). Ике Ленин ордены кавалеры. Ҡанаҡай
* Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы — журналист, «Киске Өфө» гәзитенең баш редакторы,Ҡанаҡай
* Зөфәр Тимербулатов — Башҡортостан Республикаһының матбуғат министры, сығышы Этҡол ауылынан
* Ҡолмөхәмәтова Миләүшә (Годбодь Миләүшә) — журналист, Чехияла йәшәй, Ҡанаҡай
* Ҡотошов Рамазан — яҙыусы, филология фәндәре кандидаты,Ҡанаҡай
* Ҡотошов Әхмәт — журналист, Башҡортостан китап нәшриәтенең баш редакторы, Ҡанаҡай

## Дин
Мәсеттәр: дүртәү (Ишәй, Ҡанаҡай, Әхмәр, Үрнәк ауылдарында).

## Иҫкәрмәләр
Блохин урамы (Ишембай)

**Блохин урамы** — Ишембай ҡалаһының тәүге урамдарының береһе, ҡаланы көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә киҫеп үтә. Башҡортостанда нефть ятҡылығы тапҡан геологБлохин Алексей Александрович хөрмәтенә атала. Блохин урамы исемендәге скверға килеп тоташа, унда Блохин Алексей Александрович ҡәберенә һәйкәл ҡуйылған. 

Блохин исемендәге урамдың оҙонлоғо — 3,9 мең метр (1990).

## Тасуирлама
Блохин урамы бер яҡтан Башҡорт нефтен асыусылар урамына килеп сыға. Икенсе яҡтан Блохин урамы Ишембай ҡалаһының урау юлына барып терәлә. Бульвар урамы менән киҫелешкән урын Ишембай ҡалаһына үҙәк инеү менән бәйле. Ҡаланан шундай өс сығыу юлы Блохин урамына ауыр йөклө транспорт өсөн мөһим коридор әһәмиәте бирә. 

Совет ваҡытында Блохин урамында Ғәфури исемендәге сквер, агрохимлабораторияның оранжереяһы булған. 

## Тарихы
Элекке исеме — Молотов урамы (башҡа сығанаҡтарҙа — Механик). 1932 йылда ятҡылыҡтарҙы асыуҙан да алда һәм ҡасаба барлыҡҡа килмәҫ элек, беренсе дәүләт хеҙмәт һаҡлыҡ кассаһы булған. 

Урамда суйырташ түшәлгән. 1962 йылда Блохин урамы буйлап (ЦЭС-тан алып «пожаркаға» тиклем) кешеләр ағас тротуарҙан йөрөгән. Ул урамдың уң яғында төҙөлгән. Был тротуар буйлап кешеләр «пожаркаға», урман заводына, типографияға, ЦЭС-ҡа эшкә йөрөгәндәр. Эшселәр ваҡыт буйынса ориентир тотһон һәм эшкә һуңламаһындар өсөн, сәғәт һайын гудок бирелгән.

1933 йылда был урамда 1-се һанлы башланғыс мәктәп урынлашҡан (баракта), унда 30 уҡыусы уҡыған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәктәп стеналарында хәрби госпиталь йәйелдерелә. 

Молотов урамындағы беренсе барактар — № 43, 45. Ул ваҡытта иң яҡшы торлаҡ булып иҫәпләнгән һәм уны тик производство алдынғыларына ғына биргәндәр. Хәҙерге 42 -се һанлы йорт биләмәһендә универмаг (халыҡ телендә «Ҙур магазин» тип йөрөткәндәр) — бер ҡатлы ағас бина урынлашҡан булған.

1937 йылда электр станцияһы төҙөлә, ул һуғыш йылдарында ныҡ киңәйә. Оҙаҡ ваҡыт Ишембай, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларын электр энергияһы менән тәьмин итә.

Техника йорто ҡаршыһында (Геолог һәм Блохин урамдары мөйөшө) КПСС ҡала комитеты бинаһы урынлашҡан. Матур фасадлы күрше бинала үҙәк һаҡлыҡ кассаһы урынлашҡан, унда ишембайлылар аҡса реформаһынан һуң аҡсаларын алмаштырғандар. Бында уҡ ҡала советы бинаһы, ә һуңынан ВЛКСМ-дың ҡала комитеты булған.

## Предприятиелар

* Ишембай автотранспорт предприятиеһы — ГУП «Башавтотранс» филиалы
* Өфө быраулау эштәре идаралығының Ишембай быраулау һәм скважинаны үҙләштереү цехтары — «Башнефть-Быраулау» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт филиалы
* «Ҙирган» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм «Зирган-нефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте
* «Уралпожтехника» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте
* «Нефтегазсервис» яуаплығы сикләнгән йәмғиәте
* Агрохимик хеҙмәт станцияһы, Ишембай, 42.
* СВК «Сталк» Ишембай шарап-араҡы предприятиеһы 

## Транспорт
1, 3, 3а, 5, 8, 9-сы һанлы ҡала маршрут автобустары 

## Әҙәбиәт
Прогулки по улицам Ишимбая: указатель-путешествие / Сост. Вахитова Г.-2011. — Ишимбай: МБУК ИЦБС ИКБ, 48с.<br />
<br />
http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&bold=31 

## Иҫкәрмәләр
Октябрь проспекты (Стәрлетамаҡ)

**Октябрь проспекты ** — Стәрлетамаҡ ҡалаһы урамдарының береһе. Ҡаланың көнбайыш районында урынлашҡан. Шулай уҡ Урал биҫтәһе, Курчатов биҫтәһе, Өсмөйөш биҫтәһе (микрорайон Треугольник) һәм Өс-япраҡ биҫтәһе (микрорайон Трехлистник) аша үтә. Октябрь әйләнешенән башланып, һуңынан Артем урамына барып терәлә. Оҙонлоғо 1,76 км. Октябрҙең 50 йыллығы хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Урам биләмәһе (һәм бөтә ҡала биләмәһе) юрматы башҡорт ҡәбиләһе ерҙәрендә урынлашҡан. Урам төҙөлә башлағанда урын дала булған. Урам төҙөлә башлауға (1965—1975 йылдар) СССР Министрҙар Советының Стәрлетамаҡта сәнәғәт үҙәген төҙөү тураһында Планы баш һала.

## Транспорт
Урам буйынса № 1, 2, 14, 14а, 18а, 22, 23, 26, 28, 32, 33, 36, 38, 41 автобус маршруттары, № 4, 5, 5а, 6, 7, 8, 8а, 10, 13, 14 троллейбус маршруттары һәм маршрут таксиҙары (автобус маршруттары исемлегендә) йөрөй. Байрам көндәрендә урам саралар үткәреү өсөн ябыла.

## Инфраструктураһы
Урамда урынлашҡан:

* Ҡала мәҙәниәт һарайы (ГДК, элекке «Каучук» мәҙәниәт һарайы) — 35-се йорт
* Өфө дәүләт нефть университеты (филиал) — 2, 4-се һанлы йорт
* «Социнвестбанк» банкы (филиал) — 71-се йорт
* «Библиосфера» китап магазины — 59-сы йорт
* Банк ВТБ (филиал) — 9а йорт
* «Стәрлетамаҡ ҡалаһы» ҡала округы хакимиәте (ҡала хакимиәте) — 32-се йорт
* «Башинвестбанк» банкы — 9 йортҡа төкәтмәлә.
* «Октябрьский» универмагы — 9-сы йорт
* Боулинг-клуб «Заря» — 31 йортта — ябылған
* Ҡала һалым инспекцияһы — 34-се йорт
* «Корпорация Үҙәк» электроника һәм көнкүреш техникаһы магазины — 75-се йортта
* «Өҫ кейемдәре» фабрикаһының фирма магазины — 73-сө йорт
* «Мәҙинә» үзбәк һәм төрөк аш-һыу рестораны — 71-се йорт
* Бистро «Капитоль» — 59 йорт
* Кафе «Ватрушкин» — 43 йорт
* «Чемпион» спорт магазины — 43 йорт
* «А-нан я-ға тиклем» китап магазины — 43 йорт
* «Тәмле» магазины — 31-се йорт
* «Глобус» туристик агентлығы — 33-сө йорт
* «Тәмле» кулинарияһы — 31-се йорт
* Бөҙрәхана «Кудесница» — 29-сы йорт
* «Крепеж» инструменттар магазины — 29 йорт
* Магазин «Ромашка» — 27-се йорт
* «Пионер» кинотеатры — 67 йорт
* Бөҙрәхана «Платоша» 17-се йорт
* Бөҙрәхана «Фасон» — 31-се йорт
* Аптека «21-се быуат» («Норис» ЯСЙ) — 17 йорт
* ЖЭУ № 8 — 7-се йорт
* Спорткомплекс «ОПНХЗ» — 5а йорт
* «Семерочка» магазины — 8 йорт
* Бар — 8 йорт
* «Самолет» туристик агентлығы — 8 йорт
* Стоматология дауаханаһы — 22-се йорт
* Балалар сәнғәт мәктәбе — 26-сы йорт
* «Мех» кейем салоны — 71 йорт
* Абсолют-банк — 33 йорт
* Китапхана — 30 йорт
* «Samsung» көнкүреш техникаһы магазины — 30-сы йорт
* Балалар китапханаһы — 43 йорт
* Русьбанк — 59 йорт

### Парктар һәм скверҙар

* Афғанстан яугир-интернационалистар скверы
* Г. К. Жуков исемендәге сквер

### Һәйкәлдәр

* Билдәһеҙ һалдат һәйкәле (Мәңгелек Ут) — скульпторы Михаил Павлович Шабалтин, һәйкәл 1967 йылда төҙөлгән, шул уҡ йылда Мәңгелек Ут тоҡандырыла.
* Дан аллеяһы (Г. К. Жуков исемендәге скверҙа)
* Яугир-интернационалистар һәйкәле (Яугир-интернационалистар скверында)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Стәрлетамаҡ
Асия (мәсет)

**«Асия» **мәсете Өфө ҡалаһының Калинин районында Максимовка ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
«Асия» мәсете дини ойошмалар ҡатнашлығынан башҡа, Ильдус Уразбәхтиев ғаиләһе аҡсаһына һәм инициативаһы буйынса төҙөлә. Ғәрәп теленән «Асия» һүҙе «йыуатыусы, дауалаусы» тип тәржемә ителә. Мәсет төҙөүҙе Уразбәхтиев Илдусҡа уның олатаһы Мансур бабай васыят итеп ҡалдыра. Мансур бабай 1930-сы йылдарҙа репрессияланған Мөхәммәт-Ғариф мулла улы булған.

## Һылтанмалар

* (рус.).&#x20; Regnum&#x20;(2002-02-18).&#x20;8 август 2012 тикшерелгән.
Мөхәмәтйәрова Гүзәл Тимербәк ҡыҙы

**Мөхәмәтйәрова Гүзәл Тимербәк ҡыҙы** (1978) — рәссам, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Аҡ тирмә» кейеҙ коллекцияһын йыйғаны өсөн (2007).

## Биографияһы
Гүзәл Тимербәк ҡыҙы Мөхәмәтйәрова 1978 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

Рәсем төшөрөргә яратҡан ҡыҙ 1992 йылдан Стәрлетамаҡтың 1-се балалар сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. Уның уҡытыусыһы талантлы профессиональ рәссам Хөснөтдинов Рәйес Миңлейәр улы була. Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлай (2000). Институтта уҡыған йылдарҙа биҙәү-ғәмәли сәнғәте менән етди ҡыҙыҡһынып китә, бигерәк тә уны артабан диплом эшенең етәксеһе булған Стратонова Лидия Михайловна эштәренең стиле хайран итә.

2001—2007 йылдарҙа үҙе уҡыған Стәрлетамаҡ балалар сәнғәт мәктәбендә — уҡытыусы, 2007 йылдан директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары була.

## Ижады
Ижади эшмәкәрлеген туҡып яһалмаған һәм классик гобеленда башлай (2000 йылда), 2003 йылдан алып художестволы кейеҙ эшкәртеүҙә шөғөлләнә.　

2003 йылдан кейеҙ баҫыуҙың традицион техникаһын үҙләштереү буйынса республика семинар-практикумында стажировка үтә. Сәнғәт мәктәбенән Әбйәлил районының Буранғол ауылында Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Башҡорт дәүләт педагогия университеты ойошторған семинарға барыу Гүзәлдең тормошон ҡырҡа үҙгәртә, аныңлыҡ индерә, ул бында кейеҙгә «ғашиҡ була».

2001 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, региональ, халыҡ-ара, шул иҫәптән махсус (биҙәү-ғәмәли сәнғәт) конкурстарында ҡатнаша.
«Ваҡыт» эшен Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Мухаметдинова Вера Николаевна менән берлектә ижад итә.

Гүзәл Мөхәмәтйәрова 2002 йылдан Башҡортостандың Көньяҡ рәссамдары ассоциацияһы, ә 2006 йылдан — Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2007)
* Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министрлығы стипендиаты (2006)
* «Лучший работник культуры года» (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* [HTTP://ARTUFA.RU/U159/ ДЕКОРАТИВНО-ПРИКЛАДНОЕ ИСКУССТВО] 
* Гузель Мухамедьярова. Нетканый гобелен. 
* Мухамедьярова Гузель Тимербековна
Отто Штрандман

**Отто Аугуст Штрандман** (, рус телле сығанаҡтарҙа **Страндман** тип уҡылыуы мөмкин; 30 ноябрь 1875 йыл, Ванду ауылы, Ундло улусы, Эстлянд губернаһы — 5 февраль 1899—1901), Юрьевск университетының юридик факультетын тамамлай (1903). Тарту университетының (1928) һәм Варшава университетының почетлы хоҡуҡ докторы (1930).

## 1918 йылға тиклем эшмәкәрлеге
Университетҡа уҡырға инер алдынан Дәүләт банкының ревель контораһында эшләй. 1903—1905 Нарва һәм Ревелдә юрист була. 1904-1905 һәм 1917 йылдарҙа — Ревелдең ҡала думаһы ағзаһы. 1905 йылда революция ваҡиғаларында ҡатнаша, 1905—1909 йылдарҙа Швейцарияла эмиграцияла йәшәй. 1909—1917 йылдарҙа Ревелдә адвокат практикаһы менән шөғөлләнә. 1917 йылда февраль революцияһынан һуң, Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте тарафынан Ревель округ суды прокуроры булып тәғәйенләнә. 1917—1918 йылдарҙа — Эстлянд губернаһының Ваҡытлы земство советы рәйесе.

## Бойондороҡһоҙ Эстонияның дипломаты һәм сәйәсмәне

* 1918 йылда— юстиция министры.
* 1918—1919 йылдарҙа — Эстонияның ваҡытлы хөкүмәте осоронда ауыл хужалығы министры. 1918 йылда германия оккупация ғәскәрҙәре тарафынан ҡулға алына.
* 1919 йылдың 9 майынан 1919 йылдың 18 ноябренә тиклем — премьер-министр һәм хәрби министр.
* 1920—1921 йылдарҙа — сит ил эштәре министры.
* 1921 йыл — Рийгикогу рәйесе (парламент). Рийгикогуның беренсе — бишенсе саҡырылыш ағзаһы.
* 1924 йыл — сит ил эштәре министры, һуңынан финанс министры.
* 1927—1929 йылдар — Польша, Чехославакия һәм Румынияла Эстония илсеһе
* 1929 йылдың 9 июленән 1931 12 февраленә тиклем — дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы).
* 1933—1939 йылдар — Франция, Бельгия, Испания һәм Ватиканда Эстония илсеһе.

Эстон хеҙмәт партияһы лидерҙарының береһе була.

## Вафат булыуы
1939 йылда тыуған иленә ҡайта һәм үҙенең Кадрина утарында йәшәй. 1941 йылда НКВД-ға килеүгә саҡырыу ҡағыҙы ала, был ҡотолғоһоҙ ҡулға алыныуҙы аңлата, һәм ул атылып үлә.

## Наградалары
Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн беренсе дәрәжәләге өсөнсө разрядлы Азатлыҡ тәреһе

## Библиография

* Эстонский биографический словарь. — Таллин, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биография
Нарва һыуһаҡлағысы

**Нарва һыуһаҡлағысы** () — Нарва йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Плюссе йылғаһындағы Һыу һаҡлағыс, күл тибына ҡарай. Рәсәй (Ленинград өлкәһе) һәм Эстония (Ида-Вирумаа уезы) сигендә урынлашҡан. Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 24 метр.

Нарва йылғаһы улағын (максималь һыу баҫымы 25 м) быуыусы быуа (оҙонлоғо 206 м) һәм Ивангородтың көньяҡ өлөшөндә (Ленинград өлкөһе) урынлашҡан Нарва гидроузелының һыуҙы тотҡарлаусы ҡоролмалары (дөйөм оҙонлоғо 1647 м, күләме 575,5 кв. метр тупраҡ өйөмө) ярҙамында барлыҡҡа килгән. Һыуһаҡлағыс 1950—1955 йылдарҙа төҙөлгән һәм шул йылдарҙа уҡ һыу менән тултырылған.

Гидроузел ҡеүәте 125 МВТ булған Нарва ГЭС-ын үҙ эсенә ала, уның проектын Ленгидропроект институты төҙөгән.

Быуаның һәм һыуһаҡлағыстың һул яҡ яр буйы өлөшө (көнбайышы) Эстония биләмәһендә.

Һыуһаҡлағыстың майҙаны — 191,4 км², уның 150 кв. километры — Рәсәй һәм 40 км² яҡыны Эстония милкендә. Күләме — 0,365 км³ (365 млн м³), шул иҫәптән файҙалы күләме — 91 млн м³. Һыуһаҡлағыс төҙөгәндә 4030 га ауыл хужалығы ерҙәре һыу аҫтында ҡала, 742 төҙөлөш ҡоролмаһы күсерелә.

## Иҫкәрмәләр
Петровск ауыл советы (Ишембай районы)

**Петровск ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Петровск ауылы.

## История

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе. статусына эйә.

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге[4] «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙың үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» законына ярашлы Ишембай районы Васильевка ауыл советы ауыл биләмәһе Петровск ауыл советы составына индерелде.«25) Ишембай районы буйынса: 

б) объединить Петровск һәм Васильевка ауыл советтарын берләштерергә, „Петровск“ атамаһын ҡалдырырға, административ үҙәк Петровскиҙа урынлаша.
Петровск ауыл советы составына Васильевка ауыл советының Васильевка, Алмалы, Ғүмәр ауылдарын индерергә.
Петровск ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Васильевка ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға».

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

; Бөтөрөлгән ауылдар

1979 йылда күсереп ултыртылған Алексеевский ҡасабаһы ауыл советынан алынды.

## Билдәле кешеләр

* Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы (5 август 1937 — 20 октябрь 1983) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1976). БДУ уҡытыусыһы. Ғүмәр
* Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2-се Ишембайҙағы Башҡорт гимназия-интернаты , 158-се башҡорт гимназияһы директоры, Ғүмәр
* Мусина Римма Мөхтәр ҡыҙы — Өфө дәүләт сәнәғәт институты профессоры, вокал буйынса педагог, Әхмәр
* Ғиззәтуллина Зөләйхә Тәхәү ҡыҙы — педагог, яҙыусы Ибраһим Ғиззәтуллиндың ҡатыны, Алмалы
*

## Иҫкәрмәләр
Салауат автовокзалы

**Салауат автовокзалы** — ҡала автовокзалы, Башҡортостан, Салауат ҡалаһы, Үҙәк район, Өфө урамы, 33 адресы буйынса урынлашҡан.

Салауат автовокзалы ҡала, ҡала-ара һәм ҡала яны автобустар бәйләнешен хеҙмәтләндерә.
Ҡаланың көнбайыш өлөшөндә, ҡала үҙәгенән 300 м алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Элек автовокзал ҡаланың төньяғында — Беренсе Май урамының башында урынлашҡан булған. 1974 йылда типовой проект буйынса яңы 2 ҡатлы автовокзал төҙөлгән.
Автовокзалда бөтә ҡала автобус маршруттары тап булыша.

Автовокзал бинаһында аҙыҡ-түлек магазины, кафе, сувенирҙар һәм матбуғат киосктары, касса, бәҙрәф, ярҙамсы биналар урынлашҡан. Кассанан билетте сәфәрҙән 14 көн алда һатып алырға мөмкин.

Автовокзал бинаһы артында автобус туҡталышы урынлашҡан.

## Ҡала автобус маршруттары

Йәйге миҙгелдә өҫтәмә «Баҡса» автобус маршруттары индерелә

### Ҡала яны маршруттары

* Салауат — Даниловка — Сухаревка
* Салауат — Нордовка
* Салауат — Сытырман
* Салауат — Йомағужа

### Өлкә эсендә ҡала-ара маршруттар

* № 111 Салауат — Ишембай
* № 110 Салауат — Стәрлетамаҡ
* № 112 Салауат — Мәләүез
* № 551 Салауат — Өфө
* № 799 Салауат — Красноусол

### Өлкә-ара ҡала-ара маршруттар

* № 866 Салауат — Екатеринбург

### Транзит

* Ишембай — Ырымбур
* Өфө — Ырымбур
* Өфө— Күмертау
* Өфө — Мәләүез
* Өфө — Сибай

## Ҡыҙыҡлы факттар

Салауат ҡалаһына яҡын — Ишембай һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларына һәр 10-15 минут һайын автовокзалдан автобус һәм маршрут таксиҙары йөрөй. Был йүнәлештәрҙә билет кассалары автовокзал эсендә.
Стәрлетамаҡтан кире рейс маршрут таксиҙары — Үҙәк баҙарҙан ҡуҙғала.

Йәйге осорҙа Ағиҙел йылғаһы яғына баҡсаларға автобус рейстары ойошторола.

Өфөгә йөрөгән автобустар юл ыңғай Өфө аэропортына инеп сыға.

Салауат маршрут таксийында түләүҙәрҙе кондуктор башҡара. Кондуктор ишекте аса һәм яба, пассажирҙарҙан сәфәренең маҡсаты тураһында һораша.

Өфө ҡалаһының Көньяҡ автовокзалынан Салауат ҡалаһына һуңғы автобус 22 сәғәт 05 минутта юллана. Юл ыңғай Стәрлетамаҡҡа һәм Ишембайға һуғыла.

## Һылтанмалар

* Салауат автовокзалы 

## Иҫкәрмәләр
Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы

**Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы** (19 ғинуар 1925 йыл — 4 ноябрь 1997 йыл) — мәғариф эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Хөсәйен Хәсән улы Яубаҫаров 1925 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны  Әбүләйес ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Атаһы — Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғыштары ветераны. Һуғышҡа тиклем дә, һуғыштан ҡайтҡас та колхоз рәйесе булып эшләй. Әсәһе — Яубаҫарова (Мырҙабулатова) Разифа Әбүталип ҡыҙы. Хөсәйен ғаиләлә беренсе бала була, унан һуң тағы туғыҙ һеңлеһе тыуа.

Абҙан районы Абҙан ауылы урта мәктәбен 1942 йылда тамамлай. Артабан Ырымбур дәүләт педагогия институтының география факультетында белем ала.

Алған һөнәре буйынса Абҙан районы Абҙан урта мәктәбендә уҡыта. 1948 йылдан алып Абҙан районы мәғариф бүлеге мөдире булып эшләй. 1952 йылда Мораҡ педагогия училищеһы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселендә был уҡыу йорто бик тиҙ арала бөтә күрһәткестәр буйынса Башҡортостанда иң алдынғылар рәтенә сыға.

1956 йылда Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1969 йылдан Өфөлә 1-се мәктәп-интернат директоры булып эшләй. Мәғариф өлкәһендәге уңыштары өсөн «Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исемгә лайыҡ була.

1968-1975 йылдарҙа Төмән өлкәһе Нижневартовск ҡалаһының өсөнсө мәктәбендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. 1985 йылда хаҡлы ялға китә.

Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Мәғәфүрә менән бергә өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Оло улдары Илдар авиация инженеры, икенсе улы Илдүс Америка Ҡушма Штаттарының Техас нефть компанияһының Рәсәйҙәге вәкиле. Ҡыҙҙары Гөлдәр БДУ-ла сит ил студенттарын рус теленә өйрәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *[[Иҫәнғолов Шамил Наил улы|Исянгулов Ш. Н.]]* Абуляисово: материалы по истории деревни. — Туймазы: ТИЦ — филиал ГУП РБ ИД «Республика Башкортостан», 2015. — 164 с.

## Һылтанмалар
Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (рус.)
Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 (рус.)
Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)

**Көҙән ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль берәмеге.

## Тарихы

Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Илсек-Тимер волосына ингән.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусын ала.

Административ үҙәге — Көҙән ауылы.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҡтисад
Көҙән ауылында 4 шәхси пилорам эшләй.

## Мәғариф
Көҙән ауылында ике ҡатлы, 162 урынлыҡ урта дөйөм белем биреү мәктәбе, «Умырзая» балалар баҡсаһы һәм Иҫкесәк һәм Ҡыҙыл Октябрь ауылдарынан йөрөп уҡыусылар өсөн интернат (әлеге ваҡытта 12 бала унда тәрбиәләнә) бар.

## Медицина

* Көҙән һәм Иҫкесәк ауылдарында фельдшер-акушер пункттары эшләй.

## Мәҙәниәт

* Көҙән ауылында спорт залы һәм китапханаһы булған ауыл Мәҙәниәт йорто эшләй.

## Күренекле урындары

* Әхмәтзәки Вәлиди музейы

## Атаҡлы ауылдаштары

* Әхмәтзәки Вәлиди Туған (1890 йылдың 10 декабре — 1970 йылдың 26 июле) — сәйәси эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте юлбашсыһы (1917—1920 йылдар), публицист, тарихсы, шәрҡиәтсе-тюрколог, философия фәне докторы (1935), профессор, Манчестер университетының почетлы докторы (1967). Нәжип Асанбаев «Көҙән ауылы башҡорто» спектаклен уға арнап яҙа.
* Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы (1928 йылдың 10 декабре — 1995 йылдың 25 июне) — совет нефтсеһе, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәт эшмәкәре, уйлап табыусы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1976), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972).
* Зарипов Нур Талип улы — журналист, яҙыусы, «Башҡорт халыҡ ижады» (18 том) йыйынтығын, башҡорт батырҙар әкиәттәрен, эпостарын нәшер итеүҙә ҡатнашҡан, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (Шәйәхмәтова-Вәлидова Фәрзәнә) — Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, вокал буйынса педагог, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Уҡыусылар-билдәле йырсылар — Фәнәүи Сәлихов, Илһам Вәлиев, Римма Амангилдина, Миңзифа Исҡужина, М. Волкова, Зөлфирә Шакирова (ТР), Ришат Төхвәтуллин. Олатаһы Шәйәхмәт Вәлидов — Әхмәтзәки Вәлидовтың атаһы Әхмәтшаның бер туған ҡустыһы, Көҙән ауылынан.
* Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы (Сәғиҙә Рәшитова) — Башҡорт дәүләт академия театрының тәүге актрисаларының береһе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һәм халыҡ артисткаһы, Көҙән ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Үҙәк ҡала китапханаһы (Салауат)

**Салауат ҡалаһының үҙәк китапханаһы** — Салауат ҡалаһының иң ҙур китапханаһы.

## Тарихы
Салауат ҡалаһында китапхана 1951 йылда ойошторола. Китапхана Төҙөүселәр урамында баракта урынлаша. Китапхананың беренсе директоры Маргарита Ивановна Чистякова була. Иҫке биналағы китапхананың китап фонды 2600 дана иҫәпләнгән.

1958 йылда Ленин майҙанында яңы бинаға күскәндән һуң, китапхана ҡаланың үҙәк китапханаһына әйләнә. Китапханала ҙур уҡыу залы, абонемент, каталогтар залы, методик кабинеттар бар.

1972 йылда ҡаланың 9 китапханаһы Үҙәк китапхана базаһында берҙәм китаптар фонды булған берҙәм коллектив булып берләштерелә. Үҙәк китапхана системаһы директоры — Л. Чаплыгина.

1981 йылдан ҡаланың үҙәк китапхана директоры Гончаренко Татьяна Дмитриевна була.

Әлеге ваҡытта китапхана Салауат ҡалаһының төп китапханаһы һәм алдынғы методик үҙәге булып тора. Китапхана интернет селтәренә тоташтырылған 12 компьютер, күсереү техникаһы менән йыһазландырылған.

Китапхананың эш мәғлүмәт секторы базаһында ФАПСИ автоматлаштырылған мәғлүмәт базаһы менән хоҡуҡи мәғлүмәт Үҙәге асыла. Китапхана базаһында хөкүмәт элемтәһе Федераль агентлығының «Хоҡуҡи акттар банкы», «Рәсми матбуғат баҫмалары» менән хоҡуҡи мәғлүмәт үҙәге асыла, ул рәсми характерҙағы закондар сығарыу документтарын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ Башҡортостандың закондар сығарыу базаһы буйынса мәғлүмәттәр банкы бар.

1998 йылдан китапхана түләүле хеҙмәттәр күрһәтә.

Китапхананың 9 филиалы бар. Улар араһында филиал № 4 тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәте буйынса махсуслашҡан, филиал № 2 балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса махсуслашҡан, филиал № 5 сәнғәт китаптары буйынса махсуслашҡан (мөдире Валентина Ивановна Кочнева), филиал № 9 («Халыҡтар йондоҙлоғо» китапханаһы Салауат Юлаев урамы, 34) — фәнни-популяр, методик һәм репертуар әҙәбиәт фонды, халыҡ ижады буйынса аудио-видео-фототека.

## Фонд
Әлеге ваҡытта китапхананың китап фондын 110 мең китап тәшкил итә, ваҡытлы баҫмаларҙың күп төрө:
200 төр гәзит һәм журнал, шул иҫәптән урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә 35 урындағы һәм республика баҫмалары («Ватандаш» журналы, «Выбор», «Уңыш» ҡала гәзиттәре һәм башҡалар).

## Ҡыҙыҡлы факттар
Үҙәк китапхананың абонементында бюджеттан тыш аҡсаға һатып алынған дәреслектәрҙе закладҡа һалып өйгә алырға мөмкин (3 китапҡа тиклем 3 көндән артыҡ түгел срокка). 3 көндән артыҡ срокка — прейскурант буйынса. Килгән аҡса өҫтәмә әҙәбиәт һатып алыуға тотонола.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Государственная центральная библиотека города Салавата
* Библиотека а Яндекс карте
Дзержинский бюсы (Салауат)

**Ф. Э. Дзержинский бюсы** — скульптура, беренсе Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссия рәйесе Феликс Эдмундович Дзержинскийға арналған скульптура әҫәре. Салауат ҡалаһында Дзержинский урамында ҡуйылған.

## Тарихы
Ф. Э. Дзержинский һәйкәле 1970 йылдың сентябрендә асыла. Һәйкәлдең авторы — Ленинград скульпторы А. А. Айриев.

Ошо уҡ йылда Вокзал урамы Дзержинский урамы тип үҙгәртелә.

## Композиция
Һәйкәл гранит постаментта бронза бюстан тора, һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 4,2 метр тәшкил итә. Гранит плитала «Ф. Э. Дзержинский» тигән яҙма. Постаменты тимер-бетондан эшләнгән, гранит плита менән көпләнгән. Һәйкәл янындағы баҫҡыстар һоро төҫтәге гранит плиталар менән түшәлгән.

Баҫҡыстарҙың ике яғынан да гранит бордюр таштар менән кәртәләнгән сәскә түтәлдәре эшләнгән. Эргәһендә ылыҫлы ағастар ултыртылған, декоратив яҡтыртҡыстар ҡуйғандар.

## Әҙәбиәт
* Памятник Ф. Э. Дзержинскому / Салават: энциклопедия. — Уфа: ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия», 2018. — 536 с.: ил. с.297.
* «Яратҡан ҡалам Салауат», 2009 йыл, 2000 экс. Салауат ҡалаһының 60 йыллығына.
* «Выбор» гәзите, № 185 18.12.2015

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте

**Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте** () ― Босния һәм Герцеговинала ислам дини ойошмаһы. Балҡан төбәгендә, бигерәктә Сербияла (Санджакта), Хорватияла, Словенияла, Черногорияла һәм Венгрияла мосолмандарҙың юғары вәкиллекле органы булараҡ танылған.

## Тарихы
Ислам йәмғиәте 1882 йылда Австро-Венгрия осоронда ойоштролған. Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге төҙөлгәндән һуң ислам общинаһы етәкселеге резиденцияһы Сараево ҡалаһынан короллектең баш ҡалаһы Белградҡа күсерелгән. Босния һәм Герцеговина бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәс, 1993 йылда Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте резиденцияһы яңынан Сараевоға күсерелә.

Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте башта көсһөҙ ойошма булған, әммә Босния һәм Герцеговина президенты Алия Изебегович һәм дәүләттең ҡайһы бер хәрби лидерҙары ярҙамында йәмғиәткә ҡушылыу босняк милли үҙаңының бер өлөшө булып китә. Баш мөфтөй Мостафа Церич етәкселегендә (1993 йылдың апреле — 2012 йылдың ноябре) Ислам йәмғиәте босняк мәҙәниәтен үҫтереүҙә, һәм шулай уҡ ил сәйәсәтендә һәм босняк милли үҙаңы формалашыуында мөһим роль уйнай. Уның йоғонтоһона социалистик осорҙағы Югославиялағы мосолман булмағандарҙың күбеһе йәлеп ителә. Йәмғиәт шулай уҡ Сербияның Новопазарский Санджак төбәгендә һәм Балҡан ярымутрауының башҡа районыдарында йәшәүсе босняктарҙы йәлеп итә.

## Босния мосолмандарының лидерҙары

### Босния һәм Герцеговинаның баш мөфтөйҙәре
* Мостафа Хильми Хаджиомерович (1882―1893)
* Мәхмәт Тәүфиҡ Азабагич (1893―1909)
* Сөләймән Шарац (1910―1912)
* Мәхмәт Ямалетдин Чаушевич (1913―1930)

### Югославияның баш мөфтөйҙәре
* Ибраһим Маглажлич (1930―1936)
** Сәлих Сафвет Башич (1936—1938)
* Фәһим Спахо (1938―1942)
** Сәлих Сафвет Башич (1942―1947)
* Ибраһим Фежич (1947―1957)
* Сөләймән Кемура (1957―1975)
* Наим Хаджиабдич (1975―1987)
* Састранегара Муджик (1987―1989)
** Яҡуп Селимоски (1990―1991)
* Яҡуп Селимоски (1991―1993)

### Босния һәм Герцеговинаның баш мөфтөйҙәре
* Мустафа Церич (1993―2012)
* Састранегара Кавазович (с 2012)

## Юрисдикцияһы
Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте, һәм шулай уҡ община башлығы, Босния һәм Герцеговинаның баш мөфтөйө, донъяла 4 миллионға яҡын мосолманға юғары рухи власть булып тора. Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте бөтә Босния һәм Герцеговинаға, һәм шулай уҡ Хорватияға (Загребтағы мөфтиәт аша), Словенияла һәм бөтә донъя буйлап босняк дини ойошмаларына үҙенең юрисдикцияһын тарата.

Сербия мөфтиәттәре ике ислам общинаһына ҡарай — береһе Сербияның баш мөфтөйө Адем Зеклич етәкселегендәге айырым Сербия ислам йәмғиәте, икенсеһе илдең Санджак регионы мөфтиәте (мөфтөйө Муамер Зукорлич) Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте составында ҡалған.

Черногория ислам общинаһы шулай уҡ Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәтенә юрисдикцияһына эләкмәһә лә, уның баш мөфтөйөн үҙ илендә мосолмандарҙың юғары дини авторитеты булараҡ таный.

Венгрия ислам советы Босния һәм Герцеговинаның ислам йәмғиәте составына инергә әҙерлек белдергән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Босния һәм Герцеговинала ислам

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яхъя Кемал Бейатлы

**Яхъя Кемал Бейатлы** (; тыуғанда исеме **Әхмәт Агях**; 2 декабрь 1884 йыл — 1 ноябрь 1958 йыл) — төрөк шағиры һәм яҙыусыһы, сәйәсмән һәм дипломат.

## Биографияһы
Яхъя Кемал *Әхмәт Агях* булараҡ 1884 йылдың 2 декабрендә Ғосман империяһы Косово виләйәте (хәҙерге Македонияның) Скопье ҡалаһында тыуған. *Агях Кемал*, *Есрар*, *Мәхмәт Агях* һәм *Сөләймән Сади* псевдонимдары аҫтында яҙған. 1934 йылда Төркиәлә фамилиялар тураһында закон үҙ көсөнә ингәс, «Бейатлы» фамилияһын ала. Төрлө шәхси мәктәптәрҙә уҡыған.

Ғосман солтаны Ғабдулхәмит II хакимлығына ҡаршы булған төрлө хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Арестан ҡотолор өсөн, 1903 йылда Парижға күсеп китә. Юғары ижтимағи фәндәр мәктәбендә һәм Сорбоннала уҡыған. Сит илдә булған осорҙа башҡа төрөк интеллигенцияһы, сәйәсмәндәре һәм яҙыусылары менән осрашҡан.

Француз әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһынған. Һуңыраҡ шағир булып китә, Башлыса ғәзәл жанрында ижад иткән. Тигеҙ һәм таҙа шиғри юлдар яҙырға тырышып, диван шиғриәтен йәнләндереү ысулдарын эҙләгән. Яхъя Кемалдың шиғриәте төрөк музыкаһы йоғонтоһо аҫтында була. Шиғри телдең эске ритмын аңлатып, ул *Tınnet* һымаҡ музыкаль төшөнсәләрҙе файҙаланған, улар тауыш йәғни һүҙҙәрҙең музыкаль мәғәнәһен, шиғыр ритмын билдәләй.

1912 йылда Истанбулға ҡайтҡанда, Яхъя Кемал шағир булараҡ билдәле булған. 1913—1923 йылдарҙа Истанбул университетында уҡыта.

Төркиәнең Республика халыҡ партияһы ағзаһы булараҡ Шанлыурфа (1923—1926), Йозгат (1934), Текирдаг провинцияларынан һәм Истанбул ҡалаһынан (1943) Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесенең 2 һәм 3-7 саҡырылыш ағзаһы була.

1926—1929 йылдарҙа Польшала Төркиә илсеһе була. 1930—1932 йылдарҙа Португалияла Төркиә илсеһе була. 1947 йылда Пакистанда Төркиәнең беренсе илсеһе итеп тәғәйенләнә, һаулығы ҡаҡшағас, 1949 йылда туған яғына әйләнеп ҡайта.

1958 йылдың 1 ноябрендә Истанбулда вафат булған, Ашиян зыяратында ерләнгән.

## Әҫәрҙәре
* *Kendi Gök Kubbemiz* (1961)
* *Eski Şiirin Rüzgârıyla* (1962)
* *Rubailer ve Hayyam’ın Rubailerini Türkçe Söyleyiş* (1963)
* *Edebiyata Dair*
* *Aziz İstanbul* (1964)
* *Eğil Dağlar*
* *Tarih Musahabeleri*
* *Siyasi Hikayeler*
* *Siyasi ve Edebi Portreler*
* *Çocukluğum, Gençliğim, Siyasi ve Edebi Hatıralarım*
* *Mektuplar-Makaleler*
* *Bitmemiş Şiirler*
* *Pek Sevgili Beybabacığım Yahya Kemal’den Babasına Kartpostallar*, YKY, İstanbul, 1998.
* *Gemi Elli Yıldır Sessiz: Özel Mektupları ve Yazışmalarıyla Ölümünün 50. Yılında Yahya Kemal*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Алькаева Л. О., Очерки по истории турецкой литературы 1908‒1939 гг. М., 1959.
* Основные произведения иностранной художественной литературы. Азия. Африка. СПб, Азбука, М., Терра, 1997.
Косово географияһы

**[[Косово Республикаһы]]** — Европаның көньяҡ-көнсығышында Балҡан ярымутрауында урынлашҡан өлөшләтә танылған дәүләт.

Майҙаны — 10 887 км², халҡы — яҡынса 2,2 миллион кеше.

## Дөйөм ҡылыҡһырлама
Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 550 метр тирәһе. Косово башлыса тауҙар менән ҡапланған, иң бейек нөктәһе — Албания менән сик буйында урынлашҡан *Джяравица* тауы (бейеклеге — 2656 метр). *Шар-Планина* тауҙары көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Македония Республикаһы сиге уйлап урынлашҡан. Башлыса Сербияла ятҡан *Капаоник* тауҙары Косовоның төньяҡ өлөшөн биләй. Республиканың баш ҡалаһы Пришитинанан көнбайышҡа табан ятҡан *Дреница* убалы өлкәһе ике тигеҙлекте айырып тора — көнбайыштан *Аҡ Дрин* йылғаһы буйлап һуҙылған *Метохия* тигеҙлеге һәм көнсығыштан Ситница йылғаһы буйлап һуҙылған *Косово яланы* тигеҙлеге.

Косово биләмәләрендә бер нисә ҙур йылғалар бар: *Аҡ Дрин*, *Ситница*, *Көньяҡ Морава* һәм *Ибар*. Уларҙан иң оҙоны — Аҡ Дрин (оҙонлоғо 175 км), ул Албанияның *Кукес* ҡалаһы эргәһендә *Ҡара Дрин* йылғаһы менән ҡушыла һәм *Дрин* йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Аҡ Дрин йылғаһы бассейнының майҙаны 4964 км² тәшкил итә.

Иң ҙур һыу ятҡылығы — *Газивода* һыуһаҡлағысы, уның күләме — 380 млн м³. Икенсе урында 113 млн м³ күләме менән *Радонич* һыуһаҡлағысы тора. Республикала *Батлава* (40 млн м³) һәм *Бадовац* (26 млн м³) күлдәре бар.

Шарлауыҡтары:
* *Радовац* ауылы янында Аҡ Дрин йылғаһындағы шарлауыҡ (бейеклеге 25 метр).
* Метохияла урынлашҡан *Мируша* шарлауыҡтары.

;Климаты
Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, әммә ул Адриатик диңгеҙҙән алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Климаты дымлы континенталь. Был төбәк өсөн йылы йәй һәм һалҡын, ҡарлы ҡыш хас. Максималь йәйге температура — +30 °C, минималь ҡышҡы температура — −10 °C.

;Халҡы
Халҡы — яҡынса 2,2 миллион кеше. Иң ҙур ҡала — республиканың баш ҡалаһы Приштина (яҡынса 200 мең кеше), икенсе урында — Призрен (180 000). Халыҡ тығыҙлығы — яҡынса 200 кеше/км2. Этник составы: башлыса албандар (88 %), сербтар (7 %), шулай уҡ төрөктәр, босняктар һәм сиғандар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Көньяҡ себер расаһы

**Көньяҡ себер расаһы** (*туран расаһы*, *тураниҙар*) — СССР һәм Рәсәй антропологияһы термины, монголоид һәм европеоид расалар ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән расаға ҡарата ҡулланыла (метислыҡ]). Көньяҡ себер расаһын ҡайһы саҡ *турани* тип атайҙар. Рәсәй антропологияһында «туран расаһы» термины иҫкергән тип һанала.

Көньяҡ себер расаһы совет антропологы А. И. Ярхо тарафынан өйрәнелгән. Башлыса Көньяҡ Себерҙең көнбайышында һәм Урта Азияла киң таралған, бигерәк тә ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙарға хас.

## Билдәләре

Был расаға хас билдәләр: йөҙө оҙон, киң, һиҙелерлек яҫы, сәстәре тура йәки тулҡынланып тора, ғәҙәттә ҡара, күҙ төҫтәре төрлө, танау көмөрөрәк йәки тура, ғәҙәттә ярайһы ҙур, ирендәре уртаса ҡалынлыҡта. Уға оҡшаш урал расаһынан монголоид һыҙаттары көслөрәк булыуы менән айырыла: йөҙө һәм башы ҙур, эпикантус йышыраҡ осрай, тән тиреһе ҡуңырыраҡ, көмөрө танаулылар әҙерәк осрай.
.

## Килеп сығышы
Көньяҡ себер расаһы монголоидтар һәм европеоидтар ҡатнашыуы арҡаһында килеп сыҡҡан. Былай тип әйтергә боронғо дәлилдәр етерлек. Башлап евразия далаларында табылған европеоид һәм монголоид һыҙаттары ҡушылған баш һөйәктәре ярайһы аныҡлыҡ менән б.э.т. I мең йыл элекке тип билдәләнә, әммә көньяҡ себер расаһы төркиҙәр һәм монголдар тулҡын-тулҡын булып экспансия эшләүе арҡаһында ныҡлап барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән. Монголиянан, ә һуңғараҡ Ҡаҙағстандан ҡәбиләләр көньяҡтан көнбайышҡа табан күсенә барғандар. Шул мәлдән көньяҡ себер расаһының хәҙерге заманғаса үҫешен күҙәтергә була.

## Башҡорт антропологияһында

Дөйөм алғанда, башҡорттар европеоид һәм монголоид раса аралығындағы һыҙаттарға эйә. Антропологик тикшеренеүҙәр башҡорттарҙың дүрт төп антропологик тибын асыҡлаған: аҡ йөҙлө европеоид, субурал, понтий , көньяҡ себер расаһы.
Көньяҡ себер расаһы башҡорттар араһында ярайһы һуң барлыҡҡа килгән һәм был IX—XII быуаттарҙағы төркиҙәр һәм XIII—XIV быуаттарҙағы ҡыпсаҡтар менән ҡушылыуға бәйле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* А. П. Пестряков. Южносибирская раса. БРЭ
* Р. М. Юсупов «Башкиры: этническая история и традиционная культура»

## Һылтанмалар
* Расовое многообразие человечества
* Туранская раса // *Богатенков Д. В., Дробышевский С. В.* Антропология
Александров Анатолий Петрович

**Анатолий Петрович Александров** (31 ғинуар (13 февраль) 1903 йыл, Киев губернаһы Тараща ҡалаһы — 3 февраль 1994 йыл, Мәскәү) — ғалим-физик, СССР Фәндәр академияһы академигы (1953; мөхбир ағза, 1943), физика-математика фәндәре докторы (1941), педагог, профессор. Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1954, 1960, 1973). СССР Фәндәр академияһы президенты, 1975—1986 йылдар. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1966—1989).

Ленин премияһы (1959), СССР Дәүләт премияһы (1984) дүрт Сталин премияһы (1942, 1949, 1951, 1953) лауреаты. 1961 йылдан КПСС ағзаһы.

СССР-ҙың 5—6-сы саҡырылыш Юғары Советының Союз Советы депутаты (1958—1966) һәм 10—11-се саҡырылыш Юғары Советтың Мәскәү ҡалаһынан депутаты (1979—1989.

Совет ядро энергетикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Төп хеҙмәттәре — ядро физикаһы, ҡаты есем физикаһы, полимерҙар физикаһы өлкәһендә.

А. П. Александров Әрмәнстан Милли фәндәр академияһының (1984), Әзербайжан Милли фәндәр академияһының почётлы ағзаһы, Болгария фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1976) итеп һайлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Храмов Ю. А.* Александров Анатолий Петрович // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 8—9. — 400 с. — 200 000 экз.
* 

## Һылтанмалар

* 
* 
* Биографический очерк
* Биография на официальном сайте города Сосновый Бор 
* Биография на сайте семейных историй
* Историческая справка на сайте Архива РАН
Пин һаҙлыҡтары

**Пин һаҙлыҡтары (Припять һаҙлыҡтары, Полесье һаҙлыҡтары)** — һыубаҫар туғайҙарҙың һәм Припяттың беренсе киртләстәре терассаһы һаҙлығы, ул хәҙерге Украинаның төньяғында Припять йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйындағы территорияла һәм Белоруссияның Брест ҡалаһынан алып Лунинецҡа тиклемге территорияла урынлашҡан. Һаҙлыҡтың майҙаны — яҡынса 98 419,5 квадрат километр. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә Пин һаҙлыҡтарын Припать Полесьеһы тип тә атайҙар. Пин һаҙлыҡтары халыҡ-ара һыу-һаҙмат биләмәләрҙе һаҡлау буйынса Рамсар конвенцияһы исемлегенә индерелгән.

## Географияһы
Пин һаҙлыҡтарының Полесье уйһыулыҡта ҙур өлөшөндә урынлашҡан һәм Белоруссияның (ҡара: Белоруссия һаҙлыҡтары) көньяғындағы ҙур өлөштө һәм Украинаның төньяҡ-көнбайышын биләй. Һаҙлыҡ уйһыуы уң яҡтан Припять йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Стырь, Горынь, Уборть һәм Словечна һәм һул яҡтан Ясельда, Цна, Случи һәм Птичь менән бүлгеләнә.

Торф һәм үҫемлек ҡатламының тәрәнлеге урыны менән 6 метрға тиклем етә. Уның аҫтында ҡәҙимге кварц ҡомо, уның аҫҡы ҡатламында төньяҡ граниты һарыҡташтары ла осрай. Балсыҡта ҡом урын алған.

## Флора
Пин һаҙлыҡтары өсөн асыҡ күрәнле-ҡамышлы ерҙәрҙең үтеп сыҡҡыһыҙ ҡыуаҡлы әрәмәлектәр менән аралашып килеүе хас. Яҙғы ташҡын мәлендә һаҙлыҡтарҙы тулыһынса тиерлек һыу баҫа, шуға күрә урындағы халыҡ йылға аръяғына сығыу өсөн кәмә ҡулланырға мәжбүр була.

Ҡоро «утрауҙарҙа» ҡарағай урмандары һәм киң япраҡлы урман биләмәләре таралған.

## Пин һаҙлыҡтарының бүленеше
Ҙур һаҙлыҡтар: Хольча, Морочно, Дедково һаҙлығы, Городищен һаҙлығы, Дубник, Домашница, Чернев-Леднежев.

### Заречье
Пин һаҙлыҡтарының иң эре һәм өҙлөкһөҙ дауам иткән урыны Ясельда, Стырь һәм Припять йылғалары араһында урынлашҡан, һәм ул Заречье тип атала. Был урын берсә ҡушылған, берсә айырылған иҫәпһеҙ-һанһыҙ йылға, ҡалтыҡ, ҡушылдыҡтар менән киҫешә. Һаҙлыҡтар араһындағы ҡалҡыу асыҡлыҡтар йә ҡамыштар, йә талдар менән ҡапланған ҡомло убаларҙа һаны 70-кә еткән ваҡ ауылдар урын алған. Йылғалар боҙҙан асылғанда, уларҙың һыуҙары бергә ҡушыла һәм Заречье бер ҙур күлгә оҡшап ҡала, улар араһында бер-береһенән ярайһы ғына йыраҡ урынлашҡан ауылдар утрауҙа ҡалғандай күренә. Бындай мәлдәрҙә ҡоро ер бәйләнеше ғәҙәттә 2 айға туҡтап ҡала, кәмә ҡулланыу ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, ә дауыл күтәрелгән ваҡыттарҙа бындай бәйләнеш менән ҡулланыу бөтөнләй хәүефле һанала. Был хәл көҙ көндәре йылғалар ташҡанда ла ҡабатлана, әйтергә кәрәк, йәйен, оҙайлы ямғырҙарҙан һуң да, һаҙлыҡ аралашыу мөмкинлеген сикләй, ә ҡайһы саҡта аралашыу ихтималлағы юҡҡа сыға. Хәйер, йәй ҡоро килгән йылдарҙа һаҙлыҡтар мул үләнле сабынлыҡтарға, көтөүлектәргә әйләнә, бында юлдар һалына, шуға күрә был ерҙәр, ямғырлы мәлдәрҙән айырмалы, үтеп сыҡҡыһыҙ тигән билдәләмәһен юғалта.

## Тарихы

1874 йылда Пин һаҙлыҡтарын ҡороторға маташып ҡарайҙар. 1889 йылда каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 2827 саҡрымға етә.

Немец командалығы «Барбаросс» операцияһын әҙерләнгәндә, Припять һаҙлыҡтарының тәбиғи кәртә тыуҙырасағын да иҫәпкә алырға мәжбүр булалар: армияның «Үҙәк» төркөмө — һаҙлыҡтың төньяғынаныраҡ, ә армияның «Көньяҡ» төркөмө көньяғынаныраҡ һөжүм итә (*ҡара: карта*).

## Иҫкәрмәләр
Өфө автовокзалдары

Өфөлә, Башкортостан Республикаһында, ике автовокзал эшләй: Төньяҡ һәм Көньяҡ, улар эре транспорт үҙәге булып торалар. Һәр автовокзалдың автобус паркы 300-гә тиклем ҡала-ара маршруттарын һәм 500-гә тиклем ҡала яны маршруттарын хеҙмәтләндерә. Автобус рейстары Өфөнө Башҡортостандың бөтә райондары, шулай уҡ Екатеринбург, Ырымбур, Пермь, Силәбе, Магнитогорск, Әстерхан, Ҡаҙан, Тольятти, Төмән, Сочи, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары менән тоташтыра.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр Өфөлә даими нигеҙҙә автомобилдә пассажирҙар ташыу 1924 йылда ойошторола. Бының өсөн пассажирҙар өсөн урындары булған өс йөк машинаһы ҡулланыла. Беренсе Өфө — Стәрлетамаҡ ҡала-ара маршруты 1927 йылда асыла.

Иң беренсе автовокзал Өфөлә Карл Маркс һәм Свердлов урамдары сатында 1937 йылдың йәйендә асыла. Был автовокзалдың көтөү залы, әсә һәм бала бүлмәһе, шулай уҡ уҡыу залы була. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Өфө менән Белорет, Ырымбур, Мәләүез, Яңауыл, Ҡариҙел, Саҡмағош, Дүртөйлө, Кушнаренко араһында даими автобус бәйләнеше ойошторолған булған.

## Көньяҡ автовокзал
Көньяҡ автовокзал Зорге урамында 1968 йылда асыла. 1986—1987 йылдарҙа реконструкция үткәрелә, уның барышында төп бинаға ике өҫтәлмә төкәтмә өҫтәлә. 1992 йылға тиклем уны ябай ғына автовокзал тип йөрөтәләр, яңы автовокзал — Төньяҡ автовокзалы асылғанға тиклем.

Көньяҡ автовокзал көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ йүнәлештә ҡала-ара автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә. Көньяҡ автовокзалын Рихард Зорге урамынан Салауат Юлаев проспектына күсереү күҙаллана

## Төньяҡ автовокзал
Төньяҡ автовокзал 1992 йылда асыла. Ул төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлешендәге автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә. 2013 йылда ремонтҡа ябыла.

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр
Урал расаһы

**Урал расаһы** — монголоид һәм европеоид расалар араһындағы раса. Сәстәре ҡара йәки ҡуңыр, тура йәки тулҡынланып тора, тиреләрендәге өсөнсөл төклөлөк уртаса, тире пигментацияһы — уртаса, күҙҙәре башлыса ҡуңыр, һирәкләп яҫы йөҙлөләр осрай, өҫкө күҙ ҡабағы шешмәк, танауҙары нәҙек, көмөрөрәк йәки тура, уртаса ҙурлыҡта. Көнбайыш Себерҙә таралған (ханттар, мансиҙар, төньяҡ алтайҙар һәм бер аҙ себер татарҙары менән хакастар араһында)). Волга буйында — көнсығыш башҡорттар.

## Килеп сығышы
Төрлө ваҡытта антропологтарҙың фекере үҙгәреп торған: урал расаһы — европеоид һәм монголоид расаһы ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән фекер ҙә, ҡатнаш раса (метис) түгел тигән фекер ҙә әйтелгән. Хәҙерге антропологтарҙың күбеһе компромисс ҡарарға килгән, европеоид һәм монголоид расаһы гендары ҡушылыуҙы ла, дифференциацияға бирелмәгән тип та осрауын кире ҡаҡмайҙар.

Һамар өлкәһенең төньяғындағы Маяҡ тауында (Сиделькино) палеолит ҡатламында баш һөйәге табылған, уға 11,55 мең йыл (калибрланған дата) тип һанайҙар. Совет антропологы һәм анатомы В. В. Бунак уның төҙөлөшөндә урал расаһының боронғо тамырҙары күренә тип тапҡан.

## Раса тармаҡтары
 
Урал расаһы бер нисә антропологик типҡа : лапоноид, сублапоноид, субурал, урал (көнбайыш себер) типтарына бүленә.
Субурал расаһы башҡорттар араһында ла осрай

## Көнбайыш себер расаһы
Һуңғы ваҡытта урал аръяғы раса варианттарында «урал расаһы» тигән төшөнсә урынына «көнбайыш себер расаһы» тигән төшөнсә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Был осраҡта урал расаһының төньяҡ варианттары европеоид расаға инә. Көнбайыш себер расаһы ике антропологик типтан тора — урал (уғыр һәм суб­уғыр варианты) һәм обь-иртыш. Урал тармағына обь уғырҙары, обь-иртыш — көньяҡ самодийҙары инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Материалы к антропологии уральской расы  / И. И. Гохман и др. [ред.]. — Уфа. БНЦ УрО РАН, 1992. — 153 с.
* Р. М. Юсупов «Башкиры: этническая история и традиционная культура»

## Һылтанмалар
* 
* *Д. И. Ражев.* Уральская раса  // Уральская историческая энциклопедия
Учалы (станция)

**Учалы** — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Учалы ауылындағы Силәбе Көньяҡ-Урал тимер юлының Златоуст төбәге тимер юл станцияһы. Йөк станцияһы.

## Тасуирлама
1953 йылда Мейәс — Учалы тимер юлы ғәмәлгә инә. Учалы станцияһының коды 80570. Йөк станцияларына ҡарай. Көньяҡ-Урал тимер юлының Силәбе бүлегенә инә. Учалы тимер юл станцияһынан 10 км алыҫлыҡта Өфө-Силәбе һыҙығында Башҡортостан Республикаһының Учалы районы үҙәге Учалы ҡалаһы урынлашҡан. Ул Өфөнән 450 км көньяҡ-көнсығышта, Көньяҡ Уралда, Уралтауҙың көнсығыш тау армыттарында урынлашҡан. Күлдәр менән уратып алынған.

Станцияла түбәндәге ғәмәлдәр тормошҡа ашырыла: 3-тән 5-кә тиклем тонна йөк биреү, түбәһе ябыҡ складтарҙан ваҡ йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү. Станция коммерция операциялары яһай: багажды ҡабул итеү һәм биреү; пассажир билеттары һатыу һәм башҡалар. Вокзал бинаһы бер ҡатлы, бәләкәй. Күптән түгел станцияла ремонт эшләнә, вокзал бинаһы тыштан һарғылт төҫкә буяла.

2013 йылда Мейәс — Учалы ҡала яны поезы туҡтатыла. Бының менән бәйле станция пассажирҙар функцияһын юғалта. 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса Учалы станцияһы вокзалында тәүлек әйләнәһенә билет кассаһы эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Пешехонов Александр Анатольевич

**Пешехонов Александр Анатольевич ** (13 март 1979 йыл) — Рәсәй спортсыһы, ҡаяға менеүсеһе. Ҡаяға менеү буйынса Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006).

## Биографияһы
Александр Анатольевич Пешехонов 1979 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Мәләүез ҡалаһында тыуған.

2005 йылда Башҡортостан физик культура институтын тамамлаған.

Мәләүез ҡалаһында балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер А. А. Кулагинда шөғөлләнә.

2001 йылдан ҡаяға менеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.

## Ҡаҙаныштары
* Донъя кубогын яулаусы (2002);
* Донъя кубогы этаптары еңеүсеһе (5 тапҡыр, 2001—2005);
* Европа (2004) һәм Рәсәй (2001) чемпионы;
* Донъя чемпионатының бронза призеры (2003);
* Олимпия төрө булмаған спорт төрҙәре буйынса Бөтә Донъя уйындары еңеүсеһе (2005);
* Донъя кубогының дөйөм зачетта көмөш (2003) призеры;
* Донъя кубогының дөйөм зачетта бронза призеры (2001, 2004, 2006);
* Юниорҙар араһында Донъя чемпионы (1998) .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2006).

## Һылтанмалар
*