open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы

**Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы** (10 сентябрь 1963 йыл — 8 май 2013 йыл) — географ-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты, 2000—2013 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (2005).

## Биографияһы
Урал Ишбирҙе улы Ҡылысов 1963 йылдың 10 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, БДПИ-ның география һәм биология факультетына уҡырға инә. 1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Балтика флотында хеҙмәт итә. 1988 йылдан ул тормошон мәғариф өлкәһенә бағышлай. Урал Ишбирҙе улы хеҙмәт эшмәкәрлеген Сибай ҡалаһының уҡыу йорттарында башлай: уҡытыусы, 1992 йылдан мәктәп-интернаттың фәнни-методик эш буйынса директор урынбаҫары, 1995 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетының Сибай филиалында, 1996 йылдан алып 9-сы урта мәктәп директоры. 2000—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡытыусы булып эшләй

## Ғилми эшмәкәрлеге
Урал Ишбирҙе улының ғилми тикшеренеүҙәре Урал аръяғы геоэкологияһына, шул иҫәптән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм Баймаҡ тау-мәғдән районы ресурстарын рациональ файҙаланыу проблемаларына, арналған. Ул 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 9 уҡытыу-методик әсбап авторы.

## Хеҙмәттәре
* Сибай мәғдән районының Географик һәм экологик шарттары
* Урал аръяғының тәбиғәт һәм антропоген комплекстарына геоэкологик баһа
* Башҡортостан Республикаһының туристик-рекреацион мөмкинлектәренең үҙенсәлектәре

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* География фәндәре кандидаты (2005)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәшлек гәзите Башҡорт — борондан тәбиғәт балаһы, тиһәк тә…
* Башҡортостан гәзите «Ҡосаҡ йәйеп киләм ел-дауылға…» 

## Иҫкәрмәләр
Белогорье ҡурсаулығы

**Белого́рье** — Рәсәй Федерацияһының Белгород өлкәһендә урынлашҡан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

## Ҡурсаулыҡ төҙөлөү тарихы
1999 йылда 1920 йылдарҙан башлап эшләп килгән «Ворсклалағы урман» ҡурсаулығы нигеҙендә ойошторолған. 1951 йылда ул уҡытыу-тәжрибә урман хужалығы тип үҙгәртелә, әммә унда хужалыҡ эштәре үткәрелмәй һәм һаҡлау режимы эшләүен дауам итә. 1979 йылда «Ворсклалағы урман» тәбиғәт ҡурсаулығы статусын ала.

1995 йылда ҡурсаулыҡ «Белогорье» исемен йөрөтә.

## Дөйөм тасуирлама
Ҡурсаулыҡ — федераль әһәмиәттәге экологик, ғилми-тикшеренеү һәм экологик белем биреү учреждениеһы. Маҡсаты: тәбиғи процестарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын, флора һәм фаунаның генетик фондын, үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың айырым төрҙәрен һәм берләшмәләрен, Үҙәк Рәсәй ҡалҡыулығының типик һәм уникаль экологик системаларын һаҡлау һәм өйрәнеү.

Ҡурсаулыҡҡа түбәндәге бурыстар йөкмәтелә:

* Биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын, тәбиғәт биләмәләрен һаҡлау
* Ғилми тикшеренеүҙәр ойоштороу һәм алып барыу, шул иҫәптән «Тәбиғәт йылъяҙмаһын» алып барыу
* Тирә-яҡ мөхит мониторингын тормошҡа ашырыу
* Экологик белем биреү
* Иҡтисади һәм башҡа объекттарҙың урынлашыу схемалары һәм проекттарының дәүләт экологик экспертизаһында ҡатнашыу
* Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә ғилми кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам

Ҡурсаулыҡ алдына ҡуйылған бурыстарға ярашлы, уның структураһында ҡурсаулыҡ биләмәһен һаҡлау, ғилми, экологик белем биреү һәм төп эшмәкәрлекте тәьмин итеү бүлектәре бар.

## Флораһы һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 62, ҡоштарҙың яҡынса 180 төрө, 16 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, бөжәктәрҙең 3000-дән ашыу төрө һәм үрмәксенең 300-ҙән ашыу төрө йәшәй. Уның территорияһында көпшәле үҫемлектәрҙең 370-кә яҡын төрө осрай. Балыҡтарҙың 15 төрө бар[[.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Касаткина Г. А., Федорова Н. Н., Русаков А. В.* Почвы и почвенный покров заповедника «Белогорье»  // Вестник СПбГУ. Сер. 3: Биология. 2012. Вып. 1. С. 121—138. https://elibrary.ru/item.asp?id=17395506

## Һылтанмалар
* 
* 
* Заповедная Россия: «Белогорье»
* Реконструкция заповедника «Белогорье» (youtube.com)
Мордва ҡурсаулығы

**Петр Гермогенович Смидович исемендәге Мордва дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — Мордва Республикаһының Темниковский районында, Мокшанка йылғаһының уң ярында, ылыҫлы урмандар һәм урман-дала зонаһы сигендә урынлашҡан ҡурсаулыҡ.

Ҡурсаулыҡ 1936 йылдың 5 мартында ойошторола. Илдә тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүлгән дәүләт эшмәкәре Петр Гермогенович Смидович хөрмәтенә аталған.

Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны — 32 162 гектар.

Ҡурсаулыҡ менән П. Г. Смидович исемендәге Мордва дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының берлектәге идаралығы һәм Смольный милли паркы («Ҡурсаулыҡлы Мордва» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы) идара итә. Директор — Ручин Александр Борисович, ул биология фәндәре докторы, доцент, Мордва Республикаһының атҡаҙанған экологы, Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт ресурстары министрлығы ҡарамағындағы эксперттар советы ағзаһы, ҡурсаулыҡтарҙың һәм милли парктарҙың директорҙар ассоциацияһы идараһы ағзаһы.

Ҡурсаулыҡ хакимиәте Пушта ҡасабаһында урынлашҡан. Шунда уҡ Мордва дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының тәбиғәт музейы урынлашҡан, унда флора һәм фауна өлгөләре, фоторәсемдәр тупланған.

## Климаты
Ҡурсаулыҡ территорияһы уртаса бүлкәттең атлантик-континенталь өлкәһенә ҡарай. Бында һыуыҡ булмаған осор май башынан сентябрь аҙағына тиклем дауам итә (120—135 көн). Теркәлгән иң юғары абсолют температура — 40 °C, минимум — —48 °C. Ҡарҙың уртаса тәрәнлеге — 50 — 60 см. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм — 530 мм.

## Флораһы
Ҡурсаулыҡтың күпселек өлөшөн (96,6 %) ҡарағай һәм ҡатнаш (аҡ шыршы, уҫаҡ, йүкә, ҡара ерек) урмандары биләй, шыршы урмандарының майҙаны бәләкәй. Мокшанка йылғаһының һыубаҫар туғайҙарында шулай уҡ имән һәм ҡара ерек урмандары бар.

Ҡурсаулыҡ флораһында көпшәле үҫемлектәрҙең 788, мүктәрҙең 77, лишайниктарҙың 136, макромицеттарҙың 290 төрө бар.

## Экологик туризм
Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре йомарт мордва тәбиғәтенең байлығын һаҡлау һәм яҡлау өсөн тәғәйенләнгән, улар яҡшы уй менән килгән һәр кемгә асыҡ булырға тейеш. Ошо маҡсатта Мордва ҡурсаулығында экологик туризм йылдам үҫешә.

2013 йылдың декабренән Мордва ҡурсаулығы Рәсәйҙә туризм операторы булып тора һәм килеүселәргә экскурсия һәм танып белеү турҙарының бер нисә вариантын, шул иҫәптән махсус йыһазландырылған экологик һуҡмаҡтар тәҡдим итә. Шулай уҡ ҡурсаулыҡ кордондарындағы ҡунаҡ йорттарында йәшәү урынын алдан бронләргә мөмкин.

## Экология

### 2010 йылғы янғын
2010 йылдың йәйендә, аномаль эҫе һауа торошо шарттарында, Мордва ҡурсаулығында ҙур янғын сыға. Янғындан 12 мең гектарҙан ашыу урман һәм ҡурсаулыҡтың башҡа тәбиғәт объекттары зыян күрә, зыян 383 миллион һумдан да кәм түгел.

### 2021 йылғы янғын
2021 йылдың 3 авгусында ҡоро йәшен һөҙөмтәһендә Саров ҡалаһы янында торфлы ерҙәр яна

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* И. С. Терешкин, Н. Н. Соколова, А. М. Шалыбков. Мордовский заповедник // Заповедники европейской части РСФСР. II / Под ред. В. В. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — С. 76—95.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Нургуш (ҡурсаулыҡ)

**«Нургуш» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — федераль кимәлдәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе, 1994 йылдың 25 майында ойошторола һәм 23 449,7 гектар майҙанды биләй. Ҡурсаулыҡ составына бер-береһенән 370 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан «Нургуш» һәм «Тулашор» биләмәләре инә.

## Урынлашыуы һәм составы

### Нургуш биләмәһе
Майҙаны 5634,2 гектар тәшкил иткән «Нургуш» участкаһы Киров өлкәһенең Котельнич районында урынлашҡан. Ул Вятка йылғаһының һыубаҫар туғай комплекстарын: күлдәрҙе һәм ылыҫлы-киң япраҡлы урмандарҙы һаҡлау өсөн булдырылған. Күлдәрендә ҡондоҙҙар күп. Йылға үҙәне ҡоштарҙың миграция юлдарының береһе булып хеҙмәт итә. Ҡурсаулыҡ эмблемаһында символ булараҡ кәлмәргән һүрәтләнгән. Төньяҡтан һәм көнсығыштан сик Вятка йылғаһы ситенән, көнбайыштан — Прость йылғаһы буйлап 7999 гектар майҙанлы буфер зонаһы сиге үтә.

### Тулашор биләмәһе
Бында, Европаның иң көньяғында, боронғо урман массивтары һаҡланып ҡалған. Һуңғы бер нисә быуат эсендә бында урман бер тапҡыр ҙа ҡырҡылмай. Бынан тыш, Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң төньяғындағы был урмандарға хужалыҡ эшмәкәрлеге ҡағылмаған тиерлек. 1973 йылда Б. П. Колесников һәм Л. В. Попов был участканы Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көнсығышында урта тайга эталоны сифатында тәҡдим итә. Был биләмә Киров өлкәһе Нагорск районының төньяҡ-көнбайышында Коми Республикаһы менән сиктәш, майҙаны — 17 815,5 гектар. 1994 йылдың 5 июленән ул «Тулашор» ландшафт заказнигы булараҡ һаҡлана, ә 2010 йылдың 17 мартында ҡурсаулыҡҡа ҡушыла. 2013 йылда «Тулашор» биләмәһенең һаҡ зонаһы 17600 гектар майҙанда булдырыла.

## Тарихы

Октябрь революцияһына тиклем «Нургуш» биләмәһе урынлашҡан ерҙәр шәхси урман сәнәғәтселәре Глушков менән Лаптевтарҙыҡы булған. 1917 йылдан һуң был биләмә дәүләткә алына. 1922—1923 йылдарҙа Нургуш, Кривое һәм Черное күлдәре коммуналь артелгә балыҡ тотоу өсөн ҡуртымға бирелә.

1920—1921 йылдарҙа Вятка тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәре Владимир Алексеевич Поварницын (1899—1962) Глушков һәм Лаптевский урмандарының үҫемлектәр донъяһын тикшерә.

1935 йылда 6890 гектар майҙанлы Глушков урман дачаһы Боров совхозына файҙаланыуға тапшырыла.

1952 йылда Александр Дмитриевич Фокин етәкселегендәге экспедиция (1879—1981) Нургушҡа ҡондоҙ һәм енот этен ебәреү өсөн тәбиғәт шарттарын өйрәнә. Был экспедиция материалдары нигеҙендә Киров өлкә башҡарма комитетының 1952 йылдың 8 декабрендәге ҡарары менән «Нургуш» комплекслы һунарсылыҡ ҡурсаулығы булдырыла.

1960 йылда А. Д. Фокин 66,6 км² майҙанда "Киров өлкәһе Нургуш ҡурсаулығын ойоштороу проекты"н төҙөй.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1994 йылдың 25 майындағы 529-сы һанлы указы менән «Нургуш» ҡурсаулығы булдырыла..

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡабарҙы-Балҡар ҡурсаулығы

**Ҡабарҙы-Балҡар бейек тау ҡурсаулығы** () — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһындағы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. 1976 йылдың ғинуарында ойошторола. Майҙаны 82 649 гектар. Буфер зонаһының майҙаны — 26 000 гектар.

## Рельефы
Ҡурсаулыҡ Оло Кавказдың бейек тау зонаһына инә. Уның иң юғары нөктәһе — Дыхтау тауы (5204 м), иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта 256 боҙлоҡ бар. Уларҙың 194-енең майҙаны — 10 гектарҙан ашыу. Йәшәү мөмкин булмаған бүлкәттең дөйөм майҙаны 45 502 гектар, йәки ҡурсаулыҡ территорияһының 60,7 процентын тәшкил итә.

## Гидрологияһы
Территория күп һанлы боҙлоҡтарҙан сыҡҡан йылғалар селтәре менән ҡапланған. Иң ҙурҙары — Чегем, Черек-Безенги, Черек-Балкар, Сукан-Су һәм Хазнидон. Минераль һыуҙарҙарҙың бер нисә сығанағы бар.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡта теркәлгән төрҙәрҙең һаны: юғары үҫемлектәр — 1200, балыҡтар — 1, ер-һыу хайуандары — 1, һөйрәлеүселәр — 3, ҡоштар — 128, Һөтимәрҙәр — 29. Дағстан туры, ябай төлкө, ҡабан, шакал, һоро айыу, кавказ урман бесәйе, һеләүһен, аҫ, йәтсә, алтай тейене, ҡуян, ярғанат һ.б. даими йәшәй. Ҡоштарҙың һирәк төрҙәре бар: бөркөт, ҡара гриф, һаҡаллы бөркөт, таҙғара, көсөгән, ыласын, кавказ һуйыры, тау күркәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Кабардино-Балкарского Высокогорного Заповедника
* О заповеднике на сайте ООПТ России
* Особо охраняемые природные территории России: Кабардино-Балкарский-государственный-высокогорный-заповедник
Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы

**Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы** (10 сентябрь 1973 йыл) — журналист, прозаик. «Киске Өфө» гәзитенең элекке хеҙмәткәре, «Һәнәк» журналының элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2018), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2023)

## Биографияһы
Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова (Хәбилова) 1973 йылдың 10 сентябрендә хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында тыуған. Бала сағы Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Усман ауылында үткәнлектән, күп кенә сығанаҡтарҙа уның ошо ауылда тыуыуы тураһында мәғлүмәт бирелә.

Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова 1990 йылда Сибай гимназия-интернатын тамамлағас, 1990—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Йәшлек» гәзитендә, һуңынан «Аманат» журналында башлай. Бер аҙ Сибай ҡалаһында «Атайсал» гәзите хәбәрсеһе булып эшләй. 2015 йылдан — «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе. 2022 йылда «Һәнәк» журналының баш мөхәррире итеп һайлана.

## Яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге
Уның шиғырҙары «Нағыш» һәм «Нур усағы» коллектив шиғырҙар йыйынтыҡтарында баҫылып сыға. Миләүшә Ҡаһарманова прозаһына әҙәби телгә һәм диалектизмға иғтибарлы мөнәсәбәт хас. Автор халыҡ педагогикаһын яҡшы белә һәм, әлбиттә, был оҫталыҡты әҫәрҙәрен ижад итеүҙә ҡуллана.

## Әҫәрҙәре
* Күңелем йылы теләй (хикәйәләр)
* «Бетерә шаршылары» исемле сәсмә әҫәрҙәр китабы

* Шиғырҙарына яҙылған йырҙар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Киске Өфө» гәзитендә баҫылып сыҡҡан публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн *Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты* (2018 йыл)
* *Мәхмүт Ҡашғари исемендәге Халыҡ-ара төрки телле яҙыусыларҙың хикәйәләр конкурсы*нда «Сәләм» әҫәре өсөн икенсе урын (2014 йыл)
* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре Миләүшәне юғары исем алыуы менән ҡотлайбыҙ!

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кологрив урманы

**Кологрив урманы ҡурсаулығы** () — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. 2009 йылдан алып уға нигеҙ һалыусы һәм беренсе директоры Максим Григорьевич Синицын исемен йөрөтә. 2020 йылда ЮНЕСКО-ның биосфера резерваттары исемлегенә индерелә.

Ҡурсаулыҡ Кострома өлкәһендә урынлашҡан. 2006 йылдың 21 ғинуарында ойошторолған. Кологрив һәм Мантуровка участкаларынан тора. Уның дөйөм майҙаны — 58 939,6 гектар, һаҡлау зонаһының майҙаны — 68 552,4 гектар. Ҡурсаулыҡ Рус тигеҙлегенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, йылғалары — Волганың һул ҡушылдыҡтары.

## Климаты
Ҡурсаулыҡ территорияһының климаты уртаса континенталь. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 1,5 градус йылы. Теркәлгән иң түбән температура — −53ºC, максимум — +41 °C.

## Ойошторолоуы
Ҡурсаулыҡ Рус тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығыш тәбиғәт комплекстарын — ҡара ылыҫлы урмандарҙың уникаль экосистемаларын һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Уның биләмәһенә ландшафт үҙгәрештәренә бирелмәгән көньяҡ Европа тайгаһының һаҡланып ҡалған (элекке «Кологрив урманы» — тейелмәгән ҡара ылыҫлы урман (майҙаны 918 гектар) һәм янғындарҙан һәм дауылдарҙан һуң аяҡҡа баҫҡан массивтары инә."Кологрив урманы" биләмәһендә Кострома өлкәһендә һирәк осраған һәм юғалыу ҡурҡынысы янаған 72 үҫемлек төрөнөң 38-е үҫә. Өс төр Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ҡурсаулыҡ фаунаһына умыртҡалыларҙың 300-гә яҡын төрө инә. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 12 төрө индерелгән, 69 төрө һирәк осрай һәм юғалыу хәүефе аҫтында.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡта 40-тан ашыу төр ағас һәм ҡыуаҡ үҫә. 550-нән ашыу төр көпшәле үҫемлек һәм 111 төр лишайник табылған, шуларҙың 70-кә яҡыны Кострома өлкәһенең Ҡыҙыл китабына, 8-е Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Ҡурсаулыҡ фаунаһына яҡынса 15 төр балыҡ, 5 төр ер-һыу хайуандары, 5 төр һөйрәлеүселәр, 172 төр ҡош, һөтимәрҙәрҙең 55 төрө инә (иң ҙуры — айыу, һеләүһен, мышы, ҡабан, бүре). Шуларҙың 10-ы Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм 80-гә яҡыны (шул иҫәптән умыртҡаһыҙҙар) Кострома өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштарҙан ыласын, бөркөт, ҡарағош, йылан типкес ыласын, кәлмәргән бар. Һирәк осрай торған хайуандарға Европа шәшкеһе, ҡама, осар тейен, ярғанаттарҙың бер нисә төрө, росомаха инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт природного заповедника имени М. Г. Синицына
* Государственный природный заповедник «Кологривский лес» на сайте oopt info
* 
* Кологривский лес — история и описание
Басеги (ҡурсаулыҡ)

**«Басеги» ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙең Пермь крайындағы дәүләт ҡурсаулығы.

1982 йылдың 1 октябрендә (РСФСР Министрҙар Советының No 531 ҡарары менән) Басеги һырты итәгендә урынлашҡан Урта Урал шыршы-аҡ шыршы урмандарының ҙур массивын һаҡлап ҡалыу маҡсатында нигеҙ һалына. Ойошторолған мәлдә ҡурсаулыҡ майҙаны 19,3 мең гектар тәшкил итә; уның территорияһына Басеги һыртын һәм уның эргәһендәге урманды барлыҡҡа килтергән өс тау түбәһе инә.

1993 йылда ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Министрҙар Советының 1993 йылдың 15 февралендәге 244-р һанлы бойороғо нигеҙендә элекке һаҡ зонаһы иҫәбенә киңәйтелә. Ул ҡырҡылмаған төп урмандарҙан, бер өлөшө сағыштырмаса йәш ағастарҙан тора. Территорияның киңәйеүе һөҙөмтәһендә ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны 37 935 га, ҡурсаулыҡ сиктәре буйлап һаҡлау зонаһы 21 345 га тәшкил итә (Пермь өлкәһе башҡарма комитетының 1983 йылдың 02 февралендәге 29-сы ҡарары; Пермь өлкәһе хакимиәтенең 18.11.93 557-р-бойороғо).

Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағында. Хакимиәте Гремячинск ҡалаһында урынлашҡан, уның адресы: Гремячинск ҡалаһы, Ленин урамы, 100-сө йорт.

## Географик урынлашыуы
Ҡурсаулыҡ Басеги дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы Пермь крайының Гремячинский ҡала округы һәм Горнозаводский муниципаль районы территорияһында, Чусовая йылғаһының ҡушылдыҡтары — Усва һәм Вильва йылғалары һыу айырғысында урынлашҡан. Территорияһына Басеги тау һырты һәм уның эргәһендәге тау алды участкалары инә.

## Климаты
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм — 730 мм, 450 мм-ҙан алып 1100 мм-ға тиклем тирбәлә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — −1,0-ҙән −1,4 °C тиклем. Йәйҙең максималь температураһы +40,0 °C, ҡышын −48 °C тиклем етеүе мөмкин. Һалҡын ҡыш һәм йәй, көндәлек температураның ҡырҡа тирбәлеүе был урын климатының үҙенсәлеге булып тора.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ фаунаһына 520-нән ашыу төр хайуан, шул иҫәптән 45-тән ашыу һирәк осрай торған төр инә. Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 51 төрө, ҡоштарҙың 150-нән ашыу төрө, һөйрәлеүселәрҙең 2 төрө, 17 төр балыҡ һәм 3 төр ер-һыу хайуаны йәшәй.

Флораһы тайга зонаһы өсөн типик, әммә Басегиҙа донъяла башҡа бер ерҙә лә осрамаған 17 төр үҫемлек осрай. 14 боҙлоҡҡа тиклем дәүер реликты, 5 боҙлоҡтан һуңғы дәүер реликты үҫә. 3 төр үҫемлек Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына (һуғанбашлы калипсо, подольск шиверекияһы, үпкә лобарийы), 24 төрө Урта Уралдың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге
* Басеги (һырт)

## Әҙәбиәт
* Г. Воронов, В. Бояршинов, С. Чудинов. Новый заповедник: «Басеги» // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 7, 1984. стр. 20-21
* Воронов Г. А., Никулин В. Ф., Акимов В. А., Баландин С. В. Заповедник «Басеги» // Заповедники СССР. Заповедники европейской части РСФСР. I. — М., Мысль, 1988. С. 248—264.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Брянск урманы

**«Брянск урманы» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы** () — Брянск өлкәһенең Суземск һәм Трубчев райондары территорияһында урынлашҡан Брянск урмандарындағы ҡурсаулыҡ.

## Тарихы
Дәүләт ҡурсаулығын булдырыу мәсьәләһе XX быуат урталарында уҡ күтәрелә. 1959 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзының «Әҙәбиәт һәм тормош» аҙналығында Иван Дебриндың «Брянск урмандарын һаҡлап ҡалыу» тигән мәҡәләһе баҫыла. Унда ул Трубчевск-Сузема урмандарында һаҡланыусы биләмә булдырырға өндәй. Әммә 25 йыл дауамында был идея тормошҡа ашырылмай. 1983 йылда «Брянский рабочий» гәзитендә Игорь Шпиленоктың «Записки с кордона» тигән очерктары баҫыла башлай. Шпиленоктың очерктары киң резонанс тыуҙыра, уның повесы тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләрен яҡтыртыу буйынса Бөтә Рәсәй конкурсында еңгәндән һуң, урындағы етәкселек ҡурсаулыҡ булдырыу идеяһын күтәреп ала.

«Брянск урманы» ҡурсаулығы рәсми рәүештә 1987 йылда ойошторола, 10 йыл дауамында уның директоры Игорь Шпиленок була.

Бер нисә йылдан һуң был уникаль тәбиғи-территориаль комплекс (Брянск урман ҡурсаулығы, уның буфер зонаһы һәм тәбиғәт ҡомартҡылары һәм тәбиғәт ҡомартҡыларының төбәк селтәре) *«Неруссо-Деснянский Полесье»* тигән дөйөм атама менән ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара биосфера резерваты статусын ала. Был статус 2001 йылдың 10 ноябрендә ЮНЕСКО-ның Генераль директоры ҡултамғаһы менән раҫлана.

## Климаты
Климаты субконтиненталь. 1991—2005 йылдар осоронда уртаса йыллыҡ температура +6,4 °C тәшкил итә, был төбәктең уртаса йыллыҡ оҙайлы температураһынан 1 °C юғары (+5,4 °C). Ошо уҡ осорҙа иң һыуыҡ айҙың уртаса температураһы 5,4 градус тәшкил иткән, был күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 3 градусҡа юғарыраҡ (-8,4 °C). Йәйҙең уртаса температураһы 17,9 тәшкил иткән, был алдағы осорҙағы күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 0,3°C-кә кәмерәк. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме — 550 мм, был норманан 105 мм түбәнерәк.

## Хәүефһеҙлек режимы һәм һаҡ зоналары

Ҡурсаулыҡтың майҙаны 9654 гектар булған буфер зонаһы бар. Уның эргәһендәге биләмәләрҙә өлкә әһәмиәтендәге дәүләт заказниктары һәм тәбиғәт ҡомартҡылары селтәре булдырылған, уларҙы ҡурсаулыҡ менән берлектә ер менән файҙаланыусылар һаҡлай. Был биләмәләр ҡурсаулыҡтың буфер зоналары участкаларына ҡарай. Бында федераль әһәмиәттәге Клетнянск дәүләт тәбиғәт заказнигы (майҙаны 39100 гектар) һәм түбәндәге биләмәләр инә:

Өлкә әһәмиәтендәге дәүләт заказниктары

Өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Заповедника «Брянский лес»
* 
* https://web.archive.org/web/20060520170331/http://reserves.biodiversity.ru/brles/
ХӘМӘС

**ХӘМӘ́С** (ғәр. حَمَاس‎, *х̣амәс*), **Ислам ҡаршылыҡ хәрәкәте** (ғәр. حَرَكَة اَلْمُقَاوَمَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ‎, Хәрәкәт әл-Мүҡаүәмә әл-Ғисләмийә) — Израиль оккупацион көстәренә ҡаршы торған Фәләстин сөнни сәйәси һәм хәрби ойошмаһы. ХӘМӘС-тың штаб-фатиры Ғәззә ҡалаһында урынлашҡан.

2023 йылдың 7 ҡарасайҙа ХӘМӘС яугирҙары "Әл-Аҡса туфаны" операцияһының башланыуы тураһында иғлан итә.
Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы

**Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы** () — Әстерхан өлкәһенең Аҡтүбә районында Баскунчак күле һәм Оло Богдо тауы эргәһендәге Рәсәй дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Рәсәй һәм Ҡаҙағстандың дәүләт сигенән алыҫ түгел урынлашҡан. Был ҡурсаулыҡ «Богдо тауы һәм Баскунчак күленең тирә-яғы» (16 483 га) һәм «Йәшел баҡса» (1995 га) кластерҙарынан тора.

Рәсәй Федерацияһында иң йәш ҡурсаулыҡтарҙың береһе: 1997 йылдың 18 ноябрендә ойошторола. Вәкиллек офисы Аҡтүбә ҡалаһында (Мелиораторҙар урамы, 19) урынлашҡан.

## Тарихы
Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт заказнигы 1993 йылда Әстерхан өлкәһе хакимиәте башлығының 1993 йылдың 25 ноябрендәге 196-сы ҡарары менән булдырыла (майҙаны 53 700 гектар).

1997 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1445-се ҡарары менән дөйөм майҙаны 18 478 гектар тәшкил иткән Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы ойошторола. Ул шулай уҡ исемле дәүләт тәбиғәт заказнигы ерҙәренең бер өлөшөндә барлыҡҡа килә. Яңы ғына төҙөлгән ҡурсаулыҡ составына инеүгә бәйле «Оло Богдо тауы», «Шарбулак төбәге» һәм «Йәшел баҡса» тәбиғәт ҡомартҡыларынан тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы алына.

Шулай итеп, Баскунчак күле тирәһендә айырыуса һаҡланған ике тәбиғәт биләмәләре бар:
# 32 801,3 гектар майҙанлы төбәк әһәмиәтендәге Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт заказнигы. Әлеге ваҡытта дәүләт заказнигы территорияһын төбәк буйһоноуындағы махсуслаштырылған һаҡлау инспекцияһы көстәре һаҡлай.

# 18 478 гектар майҙанлы Федераль әһәмиәттәге Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

### Ҡурсаулыҡ ойошторолоуҙың маҡсаты

Ҡурсаулыҡ ярым сүллек берләшмәләрен һәм Рәсәйҙең иң ҙур тоҙло күлдәренең береһе — Баскунчакты һаҡлау өсөн булдырыла.

Шулай уҡ Каспий уйһыулығының иң бейек нөктәһе булған Оло Богдо тауы (диңгеҙ кимәленән 149,6 м бейеклектә) һаҡлау аҫтында.

«Йәшел баҡса» биләмәһе Каспий буйы ярымсүллектәрендә урман үҫемлектәренең ярым мәҙәни оазисын һаҡлай.

Бында Себерҙең төньяғынан ҡышлауға осҡан ҡоштарҙың күсеү юлы үтә.

Оло Богдо тауы районы карстлы, 30 мәмерйә билдәле, иң оҙоно — 1,5 км тәшкил итә.

## Кинематографияла
Әстрхан өлкәһенең Богдо-Баскунчак тәбиғәт заказнигы биләмәһендә түбәндәге фильмдар төшөрөлә:
* «Скорость» — режиссёры — Светозаров Дмитрий Иосифович, төп ролдәрҙә Харатьян Дмитрий Вадимович һәм Баталов Алексей Владимирович.
* «:ru:Бумажный солдат» — режиссёры — Герман Алексей Алексеевич. төп ролдәрҙә Мераб Нинидзе, Чулпан Хаматова (Нина)

## Фотогалерея

Image:Баскунчак.jpg|Баскунчак — тоҙло күл
Image:Богдо1.jpg|Богдо тауы
Image:Богдо2.jpg|Бөркөт 
Image:Богдо3.jpg|Ҡыҙыл тоҡом
Image:Богдо4.jpg
Image:Баскунчак3.jpg|Тоҙ бағанаһы (Баскунчак ҡүле)
Image:Bogdo-Russia.jpg|Ҡурсаулыҡ күренеше


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Богдинско-Баскунчакского заповедника
* Особо охраняемые природные территории России
* Встреча в студии АхтубинскТВ с директором Богдинско Баскунчакского заповедника (11.11.2021)
Мөслим Хоҙайбирҙин

**Мөслим Хоҙайбирҙин** — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Хоҙайбирҙин Мөслим Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Ҡалтай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) тыуған. Шул уҡ даруғаның баш мишәр старшинаһы булған. 

1735 йылда Ур йылғаһы тамағына Ырымбур экспедицияһы (1734—1744) походында 500 кешенән торған мишәрҙәр отрядына етәкселек иткән. 

1736 йылдың апрель—май айҙарында Мөслим Хоҙайбирҙин отряды Яҡуп Чинмурзин менән берлектә Төлкөсура Алдағолов отрядына, июндә капитан Голчин командаһы менән берлектә — Себер даруғаһының Танып улусы Боғҙан ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балтас районы) янында баш күтәреүселәргә ҡаршы һуғыша.

Йосоп Арыҡов, Ҡотоҡай, Төлкөсура Алдағолов һәм башҡа баш күтәреүселәр тураһында властарға хәбәр еткереп тора.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Керженец ҡурсаулығы

**Керженец ҡурсаулығы** ( — Рәсәйҙең Түбәнге Новгород өлкәһенең Волга аръяғы төбәгенең һул яҡ ярындағы ҡурсаулыҡ. Түбәнге Новгород-Волга аръяғы биосфера ҡурсаулығы составына инә.

1993 йылдың 23 апрелендә нигеҙ һалына. Майҙаны 46856,2 гектар тәшкил итә, шуларҙың 42210 гектары — урмандар, яҡынса 4000 гектары — һаҙлыҡтар. Ҡурсаулыҡ Керженец йылғаһының (Волганың ҡушылдығы) урта ағымы бассейнында, Бор ҡала округында һәм Түбәнге Новгород өлкәһенең Семёновский ҡала округында урынлашҡан.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә көньяҡ тайганың тәбиғәт комплекстары бар. Үҫемлектәр донъяһы башлыса ҡарағай (ҡурсаулыҡ майҙанының 60 % -ы) һәм ваҡ япраҡлы урмандарҙан (урман майҙанының яҡынса 35 % -ы) тора. Һаҙлыҡтары күп. Шыршы урмандары ҙур булмаған биләмәләрҙе биләй, улар башлыса Керженец йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Шыршы урманында тайга һәм япраҡлы урмандарға хас үҫемлектәр үҫә.

Ҡурсаулыҡ территорияһында 30-ға яҡын торф һаҙлығы һаҡланып ҡалған.

Бәшмәктәрҙең 385, лишайниктарҙың 207, ылымыҡтарҙың 841, мүк һымаҡтарҙың 218, көпшәле үҫемлектәрҙең 651 төрө теркәлгән. Бында Рәсәйҙең һәм Түбәнге Новгород өлкәһенең Ҡыҙыл китаптарына индерелгән 68 төр үҫемлек һәм бәшмәк осрай.

Керженск ҡурсаулығы биләмәһендә 15 отрядтың 45 ғаиләһенә ҡараған 170 ҡош төрө бар. 110 төрө оя ҡора, шуларҙың 30-ы ултыраҡ ҡоштар.

Хайуандар һәм ҡоштар (атап әйткәндә, элек ҡурсаулыҡ территорияһында йәшәгән рус йофары, аҡ ағуна, төньяҡ боландары) популяцияһын тергеҙеү буйынса тәжрибәләр үткәрелә.

2002 йылда ҡурсаулыҡ «Түбәнге Новгород-Волга аръяғы өлкәһе» исеме аҫтында ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара биосфера резерваттары селтәренә индерелә. Биосфера резерватына Краснобаковский, Воскресенский, Варнавинский, Воротинский һәм Лысковский муниципаль райондары, Түбәнге Новгород өлкәһенең Семеновский һәм Борский ҡала округтары территориялары инә. 

Уның биләмәһендә, ҡурсаулыҡтан тыш, төбәк әһәмиәтендәге һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре: Воскресенское Поветлужье тәбиғәт паркы, Килемар һәм Варнавинск дәүләт заказниктары, 20 тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан. Биосфера резерватын үҫтереү буйынса партнерҙарҙың уртаҡ эшмәкәрлеген координациялауҙы Керженец ҡурсаулығы тормошҡа ашыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Государственный природный заповедник «Керженский»
* Государственный природный биосферный заповедник «Керженский» (новый сайт)
Рәжәповтар

**Рәжәповтар** — дворяндар нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — Рәжәп, Темников өйәҙе мишәре.

## Рәжәповтар нәҫеле тарихы
Рәжәптең улдары: Әбдесәләм (Сәли) һәм Солтан Рәжәповтар 1735 йылдан алып Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Дүсмәт ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) керҙәш сифатында йәшәгәндәр.

Әбдесәләм Рәжәповтың яманаты сыҡҡан улдары:

Мөҡсин Әбдесәләмов — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. 1764 йылда поход старшинаһы дәрәжәһендә.

1756 йылдың авгусында Сөләймән Диваев менән берлектә Ҡазан даруғаһының Елдәк улусы Әжәк ауылы (хәҙерге Башҡортостпн Республикаһы Борай районы) янында Батыршаны тотоп, Санкт‑Петербургҡа тиклем конвой менән оҙатып барған.

1760 йылдар уртаһынан Нуғай даруғаһының Өршәк-Мең улусы Боҙаяҙ ауылында (Ҡырмыҫҡалы районы) йәшәгән.

1767 йылдан башлап шул уҡ даруғаның мишәрҙәр командаһы старшинаһы вазифаһында. 1774 йылдың апрель башынан хөкүмәт ғәскәрҙәре составында баш күтәреүселәр отрядтарына ҡаршы хәрәкәт иткән. 1786 йылда Себер сик һыҙығында башҡорт‑мишәр командаһы етәксеһе булып хеҙмәт иткән. Өршәк-Мең улусының Мөҡсин ауылы (хәҙерге Ауырғазы районы) уның хөрмәтенә аталған.

Йәмһүр Әбдесәләмов — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан баш күтәреүселәрҙе эҙәрлекләүсе һәм баҫтырыусы. 1789 йылдан алып поход старшинаһы. 1760 йылдар уртаһында Өршәк-Мең улусы башҡорттары еренә күсеп ултырған.

1774 йылдың апреленән алып хөкүмәт ғәскәрҙәре составында баш күтәреүселәргә ҡаршы һуғыштарҙа, шул уҡ йылдың ноябрь аҙағында Салауат Юлаевты әсиргә алыуҙа ҡатнашҡан. 

1782 йылдан башлап Стәрлетамаҡ өйәҙенең түбәнге земство суды заседателе, 1786 йылдан — Ырымбур сик буйы судының ауыл заседателе.

1792 йылда Себер сик һыҙығында башҡорт-мишәр командаһына етәкселек иткән.

Уның улы Фәйзулла (Фәтхулла) Йәмһүр улы Рәжәпов (1791—1844) —  яҫауыл (1838).

1812 йылда бурҙар һәм юлбаҫарҙарҙы тотоу буйынса резерв командаһына етәкселек иткән, 1831 йылдан — Боҙаяҙҙа карантин заставаһы башлығы.

1819—1839 йылдарҙа 2‑се һәм 3‑сө мишәр кантондары башлығы, бер үк ваҡытта 10‑сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡарыусы (1831).

2 тирмәнгә хужа була.

4‑се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнгән (1835).

## Йәмһүр Әбдесәләмовтың улдары
Шаһибәк Фәйзулла улы Рәжәпов (1812—?) — хорунжий. Боҙаяҙҙа йәшәгән. 2‑се, 3‑сө (1839—1847) һәм 1‑се (1847—1854) мишәр кантондары башлығы булған.

Мырҙағәли Фәйзулла улы Рәжәпов (1823—?), зауряд-хорунжий (1854). Боҙаяҙҙа йәшәгән. 1‑се мишәр кантоны башлығы (1854—1856).

Шулай уҡ Нурғәли Мирғәләүетдин улы Рәжәпов (1834—?) — зауряд-сотник (1859), 26‑сы (1856—1859), 28-се (1861—1863) кантондар башлығы.

Боҙаяҙҙа йәшәгән. Тирмәнгә, поташ заводтарына, 750 дисәтинә ергә хужа була.

«1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.

1850 йылда бпҫылған Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 3‑сө киҫәгендә Рәжәповтар нәҫеле тураһында яҙылған. Шулай уҡ М. С. Рәжәпов Рәжәповтар нәҫеленә ҡарай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөҡсин Әбдесәләмов

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы

**Төньяҡ Осетия дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — Төньяҡ Кавказдағы ҡурсаулыҡ. 1967 йылдың 7 сентябрендә РСФСР Министрҙар Советының 677-се ҡарары менән ойошторола. Ҡурсаулыҡ майҙаны 29 539 гектар тәшкил итә. 1980 йылда ҡурсаулыҡтың буфер зонаһы ике тапҡырға арттырыла — 29 952 гектар майҙанлы Цей федераль заказнигы уның буйһоноуына тапшырыла.

## Географик мәғлүмәттәр

Ҡурсаулыҡ Төньяҡ Осетияның Алағыр районында, Оло Кавказдың төньяҡ битләүендә диңгеҙ кимәленән 650 метрҙан алып 4649 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан (иң бейек нөктәһе — Уилпата тауы).

Ҡурсаулыҡҡа Кавказдың Тау алды, Урманлы, Көтөүлек, Ҡаялы, Боковой һәм Төп (Һыу айырғыс) һырттары тулыһынса йәки өлөшләтә инә.

Ҡурсаулыҡта 76 боҙлоҡ бар, уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 37 км². Иң ҙур булған Цей боҙлоғоноң майҙаны 9,7 км² һәм оҙонлоғо 8,6 км. Ул 2300 метр бейеклектә тамамлана.

Боҙлоҡтарҙан ҡурсаулыҡ йылғалары Ардон (ысынында Мамисондон, Нардон, Адайком һәм Цмиакомдон йылғалары ҡушылғандан һуң барлыҡҡа килә), Садон, Баддон, Архондон, Цазхиудон, Бугультыдон һәм башҡалар башлана.

Шулай уҡ бер нисә боҙлоҡ күле (мәҫәлән, Цаджиуцад), ҙур булмаған минераль күл (Згил ауылы янында) бар.

Ҡаялы һыртының Шуби төбәгендә Үҙәк Кавказ мәмерйәләренең иң ҙуры — Шуби-Ныхас урынлашҡан, уның дөйөм оҙонлоғо 1000 метрҙан ашыу

## Хайуандар донъяһы

Боковой һырты эргәһендә 1500-гә яҡын тур йәшәй Ҡаялы һәм Һыу айырғыс һырттарында ике айырым серна популяцияһы бар, уларҙың һаны 130-ҙан артмай. Ҡурсаулыҡтың киң япраҡлы урмандарында зубр, ҡоралай һәм ҡабан йәшәй. Ҡабан һәм ҡоралайҙар һаны 60 баштан артмай. Урманлы һыртындағы Цей ҡурсаулығына 48 зубр күсерелгәс, зубрҙар һаны 1960-сы йылдарҙа ҡайтанан арта. 1980 йылдар уртаһына уларҙың һаны 200-ҙән ашып китә. Ҡурсаулыҡта айыу популяцияһы 30 — 35-кә етә. Уналь тау араһы бассейнында сүл бүреһе йәшәй. Урман бесәйе осрай, ләкин улар аҙ һанлы. Бурһыҡ бөтә ерҙә осрай. Киң япраҡлы урмандарҙа урман һыуһары таралған. 1951 йылда Америка шәшкеһе һәм енот эте, 1952 йылда тейен яһалма рәүештә климатлаштырыла. Үрғуян да бар.

Ҡурсаулыҡта ҡоштарҙың 175 төрө йәшәй. Һирәк осрай торған ҡара ҡауҙы даими күҙәтелә. Ҡара барҡылдаҡ, йырсы барҡылдаҡ һәм таң турғайы күп. Кесерткән турғайы бөтә ерҙә лә, хатта Цей боҙлоғо янындағы ҡая массивтарына тиклем оя ҡора. Урман зонаһында шулай уҡ тумыртҡаның һәм һарытүштең биш төрө оялай.

Ҡурсаулыҡ территорияһында умыртҡаһыҙҙарҙың һәм бөжәктәрҙең 2000-дән ашыу төрө йәшәй.

Шуби-Ныхас мәмерйәһендә ярғанаттарҙың биш төрө йәшәй. 1982 йылда Кавказда тәүге тапҡыр мәмерйәлә бәләкәй ярғанат күрәләр.

### Юҡҡа сыҡҡан төрҙәр
1920-се йылдарҙа аҫыл болан, леопард тулыһынса юҡҡа сыға.

## Үҫемлектәр донъяһы
Ҡурсаулыҡ территорияһында 1437 төр көпшәле үҫемлек, 188 төр бәшмәк, 150 төр мүк һымаҡтар һәм 120 төр лишайник үҫә. Улар араһында Рәсәй Федерацияның һәм Төньяҡ Осетия — Аланияның Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* М. Таболов. Северо-Осетинский заповедник // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 3, 1974. стр.22-23
* К. Попов, Ю. Комаров. Заповедное высокогорье // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 1, 1987. стр.22-23
Полисть ҡурсаулығы

**Полисть дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙең Псков өлкәһенд урынлашҡан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

Полисть дәүләт ҡурсаулығы 1994 йылдың 25 майында ойошторола. Уның дөйөм майҙаны 37 837 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ тирәләй 17 279 гектар буфер зонаһы булдырылған.

## Климаты
Район климаты уртаса континенталь, диңгеҙгә хас. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы — +4,9 °C. Вегетация осороноң оҙайлығы — 175 көн. Һыуыҡ булмаған осорҙоң уртаса оҙайлығы — 143 көн.

## Тарихы
Полисть ҡурсаулығы һәм уның йәнәшәһендәге һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре менән Псков өлкәһенең Бежаницкий һәм Локнянский райондарында урынлашҡан. Новгород өлкәһендәге ике ҡурсаулыҡ та, Полисть һәм Рдея, 1994 йылда көньяҡ тайганың сфагнум һаҙлығы массивын һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола.

## Флораһы

Лишайниктарҙың 45, мүктәрҙең 113 төрө бар, шуларҙың 26 төрө *Sphagnum* ырыуына ҡарай. Полисть һаҙлыҡтарының типик үҫемлектәре — кәрлә ҡайын, мүк еләге, оҙон һәм түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, һаҙ шәйехцерияһы. Һирәк осрай торған үҫемлектәр төрҙәре: һаҙ мүге, Линдберг һаҙ мүге, һаҙ гаммарбияһы.

## Фаунаһы
Ҡурсаулыҡта 57 төр ҡыҫала һымаҡтар һәм 21 төр өйрөлмәк (урыҫ. *коловратка*) бар. Балыҡтарҙан 2 төр: суртан һәм ябай алабуға инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Алханай милли паркы

**Алханай милли паркы** (), () Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1999 йылдың 15 майындағы 533-сө ҡарары менән Байкал аръяғының тау-тайга ландшафттарын һаҡлау, өйрәнеү һәм рекреацион файҙаланыу, шулай уҡ бүрәт халҡының культ урындарын һаҡлау өсөн ойошторола.

Байкал аръяғы крайының Дульдурга районы территорияһында урынлашҡан; ә хакимиәте — Дульдурга ауылы, Гагарин урамы, 47-се йортта.

## Тарихы
1996 йылда «Байкал аръяғы биотөрлөлөктө һаҡлау үҙәге» фәнни-йәмәғәт ойошмаһы Алханай территорияһын һәм уның армыттарын комплекслы экологик, тәбиғи, тарихи, мәҙәни-рекреацион баһалау буйынса ғилми экспедиция үткәрә, һәм тикшеренеүҙәр ҡурсаулыҡ төҙөү кәрәклеген асыҡлай. Ошо материалдар нигеҙендә Рәсәй урман хужалығы предприятиеларын һәм тәбиғәтте һаҡлау объекттарын проектлау буйынса Рәсәй дәүләт проект-разведка институты һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Урман хужалығы һәм тәбиғәтте һаҡлау объекттары институты (2003 йылдан ИПРЭК) байтаҡ ҙур майҙанда, шул иҫәптән Иля йылғаһының үрге һәм урта ағымындағы һыу йыйыу бассейны майҙандарында проект-тикшереү эштәре алып бара. Шул уҡ ваҡытта Дыбыкса йылғаһы (Иля йылғаһының ҡушылдығы) буйында алтынды һелтеләү ысулы менән сығарыу планлаштырылыуы асыҡлана, был, һис шикһеҙ, уникаль тәбиғәт һәм уларға бәйле культ комплекстарының торошона кире йоғонто яһар ине.

## Географияһы
Парк сиктәре бассейн принцибы буйынса төҙөлгән һәм Даур, Могойтуй һырттары буйлап, шул иҫәптән Амур йылғаһы бассейнына ҡараған Иля йылғаһының үрге һәм урта ағымы территорияһынан үтә. Ерҙәрҙең тасуирламаһы (мең гектар): 109,6 — урман, 10,3 — ауыл урмандары, 8,9 — көтөүлектәр, 6,8 — һөрөнтө ерҙәр, 2,5 — башҡалар. Алханай яланғас таулығы — парктың үҙәге, тәбиғәт ҡомартҡыһы. Парк тирәләй 0,5 саҡрым киңлектәге һәм дөйөм майҙаны 10,4 мең гектар тәшкил иткән буфер зонаһы төҙөлгән.

Алханайҙың тәбиғәт комплекстары айырым экологик, тарихи һәм эстетик ҡиммәткә эйә. Тәбиғәт ҡурсаулығынан айырмалы рәүештә, милли парк майҙанының ҙур өлөшө ойошҡан килеүселәр өсөн асыҡ. Был айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең бурысы — рекреацион файҙаланыу шарттарында тәбиғәт комплекстарын һаҡлауҙың ғилми алымдарын әҙерләү һәм индереү, экологик тәрбиә биреү һәм халыҡҡа аң-белем таратыу, экологик, танып белеү туризмын үҫтереү. Ошо бурыстарҙы уңышлы хәл итеү өсөн парк түбәндәге төп зоналарға бүленгән: ҡурсаулыҡ, махсус әҙерләнгән туристик маршруттар менән күмәк ял итеү урындары, шулай уҡ фәнни тикшеренеүҙәр алып барылған объекттар йәки участкалар зонаһы.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* 
* Особо охраняемые природные территории России.
* .
Хопёр ҡурсаулығы

**Хопёр ҡурсаулығы** () — Воронеж өлкәһендә урынлашҡан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

## Тарихы
Хопёр дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы 1935 йылдың 10 февралендә ойошторола. Ҡурсаулыҡтың бурысы булып йофарҙы һәм РСФСР территорияһында ул йәшәгән һыу объекттарын, шулай уҡ Хопер йылғаһының һыубаҫар туғайы биосфераһын һаҡлау тора. 1953 йылда ҡурсаулыҡта уларҙың һаны арта, хатта уны аулай һәм ҡурсаулыҡтан ситтәге һыуһаҡлағыстарға күсереп ултырта башлайҙар. 1966 йылдың яҙына Хопёр йофары РСФСР-ҙың биш өлкәһендә, Белорус ССР-ының һәм Литва ССР-ының һыу ятҡылыҡтарын төйәк итә.

1955 йылдан ҡурсаулыҡта ҡасандыр Хопер йылғаһы буйында йәшәгән зубрҙы ҡайтанан климатлаштырыу буйынса эштәр алып барыла. Был маҡсатта Беловежье шырлығы (милли парк)ынан һәм Ока яны-Террас ҡурсаулығынан бер нисә ҡатнаш тоҡомло (зубр менән эре мөгөҙлө малды ҡасырыу юлы менән алынған) зубр килтерелә. Әммә 1982 йылда был идея ҡурсаулыҡтың реаль бурыстарына тап килмәүе һәм зубрҙың сәсеүлектәргә һәм урман плантацияларына зыян килтерә башлауы арҡаһында туҡтатыла. 1968 йылда Калиново ауылы янында булдырылған бизон паркы бөтөрөлә.

## Хәҙерге статусы
Уның дөйөм майҙаны 16 178 гектар тәшкил итә, Хопер йылғаһы буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан 50 км һуҙыла, һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең киңлеге — 1,5 км-ҙан 9 км-ға тиклем. Ҡурсаулыҡ тирәләй дөйөм майҙаны 29,8 мең гектар булған 0,5 километрҙан 4 км-ға тиклем киңлеге булған буфер зонаһы булдырыла.

Климаты уртаса континенталь, ҡышы ярайһы уҡ ҡырыҫ һәм йәйе эҫе. Уртаса йыллыҡ һауа — температураһы — +5,8 °C. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 531,2 мм. Һыуыҡ булмаған осорҙоң уртаса оҙайлығы — 183 көн.

## Флора һәм фауна
Майҙанының 80 % -ҡа яҡыны урмандар менән ҡапланған, имәнлектәр һыубаҫар туғайҙарҙа үҫә. Яҙғы ташҡын ваҡытында территорияның 80 % -ын һыу баҫа, 400-гә яҡын күл һәм иҫке үҙән бар.

Флора 1200-гә яҡын төр юғары үҫемлектәрҙе үҙ эсенә ала. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 109 төр үҫемлектәр менән бай һыу үҫемлектәре урынлашҡан.

Фаунаһы төрлө: яҡынса 45 төр һөтимәрҙәр (шул иҫәптән һирәк осрай торған йофарҙар) ҡырағай ҡабан, бүре, төлкө, урман һыуһары һәм климатҡа яраҡлаштырылған ала-сыбар болан, ҡоштарҙың 184 төрө (һирәк осрай торған көсөгән, һунағара, бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, кәлмәргән, бөркөт ябалағы һ. б.), 8 төр һөйрәлеүселәр, 8 төр ер-һыу хайуандары, 35 төр балыҡ (шул иҫәптән Ҡыҙыл китапҡа индерелгән уҡбалыҡ) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* В. Петрашов. Олени в Хоперском заповеднике // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 2, 1974. стр.8-9
* А. Зобов, Н. Карпов, А. Золотарев. Хоперскому заповеднику — 50 лет // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 10, 1985. стр.2-4

## Һылтанмалар
* Официальный сайт заповедника
* ООПТ России — Хопёрский заповедник
Рдея ҡурсаулығы

**Рдея ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙең Новгород өлкәһендәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

1994 йылдың 25 майында барлыҡҡа килә.

## Географияһы

Рдея ҡурсаулығы Новгород өлкәһе Поддор һәм Холмск райондары территорияһында урынлашҡан. Уның дөйөм майҙаны — 369,22 км² (буфер зонаһы 48,44 км²).

## Климаты
Ҡурсаулыҡ климаты уртаса континенталь, диңгеҙгә хас. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы — +4,9 °C. Һыуыҡ булмаған осорҙоң уртаса оҙайлығы — 143 көн. Вегетация осороноң дауамлылығы - 175 көн. Ҡурсаулыҡ территорияһында  — Чуд (Поддор районы), Домшин (Холм районы) һәм Островисто (Холм районы).

## Тарихы һәм маҡсаттары
1994 йылда Полисть һәм Ловать йылғалары һыу айырғысында көньяҡ тайганың сфагнум һаҙлығы массивын һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында Рдея һәм Полисть ҡурсаулыҡтары (Псков өлкәһендә) булдырыла.

Рдей ҡурсаулығының маҡсаттары:

# биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм һаҡланыусы тәбиғи комплекстарҙы һәм объекттарҙы тәбиғи хәлдә тотоу маҡсатында тәбиғәт биләмәләрен һаҡлау;
# ғилми тикшеренеүҙәрҙе ойоштороу һәм үткәреү, шул иҫәптән тәбиғәт йылъяҙмаһын алып барыу;
# тирә-яҡ мөхитте күҙәтеү;
# экологик белем биреү;
# иҡтисади һәм башҡа объекттарҙың урынлашыу схемалары һәм проекттарының дәүләт экологик экспертизаһында ҡатнашыу;
# тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә ғилми кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам;
# ҡурсаулыҡ биосфера полигоны территорияһында тирә-яҡ мөхитте юҡҡа сығармаған һәм биологик ресурстарға зыян килтермәгән рациональ идара итеү ысулдарын тикшереү һәм индереү.

## Флораһы һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә ҡоштарҙың 122 төрө теркәлгән. Улар араһында Ҡыҙыл китапҡа индерелгән һирәк төрҙәрҙән кәлмәргән, бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, ҡара ҡауҙы, Европа ҡағарағы бар.

Ҡурсаулыҡ фаунаһында һөтимәрҙәрҙең 38 төрө йәшәй. Мәҫәлән, үрғуян, ҡондоҙ, һыу көшөлө, ерән көшөл, туғырлама.

Һөйрәлеүселәрҙең һәм ер-һыу хайуандарының 6, балыҡтарҙың 9 төрө бар.

Уның территорияһында юғары ҡан тамырҙары үҫемлектәренең 370-кә яҡын төрө осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Анюй милли паркы

**Анюй милли паркы** () — Хабаровск крайының Нанай районындағы милли парк. Милли парк 2007 йылдың 15 декабрендә барлыҡҡа килә. Идара итеүсе ойошма — Анюй милли паркы федераль дәүләт учреждениеһы 2009 йылдың 13 мартында ойошторола. Амур йылғаһының уң ярында, Анюй йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан һәм Сихотэ-Алинь тауҙарының кеше эшмәкәрлеге әҙ йоғонто яһаған районын биләй.

Парк биләмәһенең майҙаны — 429,37 мең гектар. Төньяҡтан һәм көнбайыштан Р454 автомобиль юлы менән сикләнгән (Хабаровск — Амурҙағы Комсомольск/Лидога — Ванино). Етәкселеге Хабаровск крайының Нанай районы Троицк ауылында урынлашҡан.

Паркта бер генә торама пункт — Үрге Манома ауылы бар.

## Флора һәм фаунаһы
Киң япраҡлы урмандарҙан һәм ҡара ылыҫлы тайганан (күбеһенсә Корея кедры үҫә) тора.

Милли паркта Гималай айыуы, һоро айыу, ҡабан, изюбр, балыҡ өкөһө, мандаринка өйрәк, амур йыланы, киң таралған.

## Нагда ҡаялары (Анюй бағаналары)
Владимир Клавдиевич Арсеньев үҙенең «Сихотэ-Алин тауҙарында» тигән китабында ҡаяларҙы түбәндәгесә тасуирлай:

##### Фотоматериалдар

Анюй 2.JPG|Анюйҙың түбәнге ағымы. Р454 юлынан, Лидога - Ванно участкаһы ситенән
File:Егерь нацпарка за рулём лодки.jpg|Милли парк егеры кәмәлә
Anyui river.jpg
File:Анюйские столбы.jpg|Анюй бағаналарының береһе


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Анюйский национальный парк на сайте ООПТ России
* 
* 
* 
* Видеоролик о патрулировании Анюйского национальногой парка
Остеофит

**Остеофит** (от  — һөйәк, һәм φυτόν үҫеү) — патологик үҫеш (экзостозы), ул быуындар ситендә барлыҡҡа килә. Уны тарамыш (сухожилие) менән яры (связка) беркетелгән урында барлыҡҡа килгән һөйәкле суҡаҡтар (выступы) йәки энтезофит менән бутамаҫҡа кәрәк. Остеофит, күп кенә айырымлыҡтары булһа ла, экзостоздан һәр ваҡыт нимәһе менәндер айырылып тормайОстеофиттар ғәҙәттә быуындар эсендә, йәғни быуындар капсулаһында була.. Ҡағиҙә булараҡ, был деформация көсөргәнешенә дусар булған йәки алмашыу боҙолоуы арҡаһында һөйәктең ситке үҫеше кальций һөйәк туҡымаһында. Ғәҙәттә остеофиттарҙың үҫеше хәрәкәтсәнлектең сикләнеүе һәм ауыртыуҙың үҫеше менән оҙатыла. Остеофиттың тарҡалыуы һәм өҙөлөүе быуында хәрәкәттең (быуындар сысҡаны) тотҡарланыуына килтереүе мөмкин.

Остеофиттар эволюция процесында емерелә барған быуынды тулыһынса регенерациялау мөмкин булмағалыҡтан, уның хәрәкәтен сикләү, артабанғы емерелеүен тотҡарлау яғынан хатта файҙалы ла булып сыға.

Тәндең бер өлөшө хәрәкәт итә алмаҫлыҡ хәлгә етерлек үҫешергә лә мөмкин.

## Сәбәбе

Һөйәктәрҙең формалашыу процестары ҡартайыу, дегенерация, механик тотороҡһоҙлоҡ һәм ауырыуҙар (мәҫәлән, һөлдәнең диффуз идиопатик гиперостозы) менән бәйле. Остеофиттарҙың барлыҡҡа килеүен классик рәүештә бындай процестарҙа эҙмә-эҙлекле һәм ситләтелгән үҙгәрештәр менән бәйләйҙәр. Йыш ҡына остеофиттар остеоартрит менән ауырыған быуындарҙа зарарланыу һәм шешеүҙән туҙыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Кальцификация һәм яңы һөйәк үҫеүе шулай уҡ быуындарҙың механик зарарланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин. Башлыса остеофиттар аяҡ (атап әйткәндә, үксә шпорҙары) һәм ҡул һөйәктәрендә барлыҡҡа килә. Остеофит ҡайһы бер ауырыуҙар менән бергә барған патологик процестың (мәҫәлән остеомиелит йәки диабет) эҙемтәһе булыуы мөмкин.

## Патофизиологияһы
Остеофиттар зарарланған быуындың өҫкө йөҙ майҙаны артыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Йыш ҡына был артрит башланыу менән күҙәтелә. Остеофиттар ғәҙәттә быуындарҙың хәрәкәтсәнлеген сикләй һәм ғәҙәттә ауыртыу тыуҙыра.

Остеофиттар йәш барыу ыңғайына тәбиғи рәүештә умыртҡа һөйәгенең артҡы йөҙөндә барлыҡҡа килә һәм умыртҡа һөйәгенең деградацияһының клиник билдәһе булып тора. Был осраҡта остеофиттар ғәҙәттә арҡа ауыртыу сығанағы түгел, ә төп проблема билдәһе булып тора. Әммә остеофиттар умыртҡа һөйәгенән тәндең башҡа өлөштәренә киткән нервыларҙы зарарландырыуы мөмкин. Был бәрелеш ҡулдарҙа һәм аяҡтарҙа ауыртыу, нервылар үҙҙәренең дерматын һиҙгерлек менән тәьмин иткәнлектән, шулай уҡ уларҙа ойоуҙо йәки сәнсеп-сәнсеп алыуҙы һиҙемләүгә килтереүе мөмкин.

Ҡул һәм аяҡ бармаҡтарының остеофиттары Геберден төйөндәре (әгәр улар дисталь фаланга-ара быуында булһа) йәки Бушар төйөндәре (әгәр проксималь фаланга-ара быуындарында булһа) булараҡ билдәле.

## Дауалау
Ғәҙәттә симптомһыҙ осраҡтар дауаланмай. Дауалау талап ителгән осраҡтарҙа ике типик вариант — шешеүгә ҡаршы стероид булмаған препараттар һәм хирургик интервенция тәҡдим ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mayo Clinic website Краткая информация о костных выростах (*[[Инглиз теле|англ.]]*)