Мәскәй әбей

**Мәскәй әбей** — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе. Хөрәфәттәр, тылсымлы әкиәттәр персонажы.

## Тасуирламаһы
Башҡорттарҙың ышаныуҙары буйынса, Мәскәй әбей — үлгән сихырсының йәки йыназа уҡылмай күмелгән кешенең йәне. Төндә утлы шар рәүешендә осоп йөрөй, кешеләргә ауырыу, сихыр, зәхмәт ҡағылдыра.

Әкиәттәрҙә, төрлө ҡиәфәткә инеп, кешеләргә зыян килтергән ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә. Кешеләрҙе ашай («Мәскәйҙең үлеме», «Шәғәле» һәм башҡа әкиәттәр), уларҙың ҡанын йәки елеген һура («Ете ҡыҙ», «Ҡамыр батыр» һәм башҡалар), башҡа ҡот осҡос яуызлыҡтар ҡыла. Мәскәй әбей геройға ярҙам иткән осраҡтар ҙа була — уға дөрөҫ юл күрһәтә, кәңәш бирә («Батша, егет, аждаһа»).

«Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында иһә Мәскәй бөтөнләй башҡа образда: кеше аяғы баҫмаған тауҙарҙа йәшәгән 500 йәшлек изге күңелле тылсым эйәһе итеп һүрәтләнә.

## Урыҫ мифологияһында
Мәскәйгә оҡшаш персонаждар күп халыҡтарҙың мифологияһында, шул иҫәптән, славяндарҙа (урыҫ халҡында) ла бар. Төп атамаһы — Баба-яга, уның төрлө варианттары бар.
 
**Ба́ба-яга́** (; белор. *Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня;* ; ; , *Ježibaba* «ведьма», «урман ҡарсығы»; в.-; ) — славян мифологияһы һәм фольклоры персонажы, бигерәк тә славян халыҡтарының тылсымлы әкиәттәрендә йыш осрай. Ул шөкәтһеҙ, тылсымлы нәмәләре булған, магияға эйә ҡарсыҡ итеп һүрәтләнә.Ҡайһы бер әкиәттәрҙә сихырсы ҡарсыҡ, убыр. Йышыраҡ — тиҫкәре персонаж, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа геройға ярҙам итеп тә ебәрә . Урыҫ мифологияһынан тыш словак һәм чех әкиәттәрендә осрай.

Баба-яга тураһында яҙма рәүештә телгә алыу 1588 йылда булған — инглиз сәйәхәтсеһе *Джильс Флетчер* «Урыҫ дәүләте тураһында» тигән китабында уның хаҡында яҙған. Ул кешеләр табынған «алтын йәки яга-баба» тураһында ишетеп, Пермь крайына килгән дә бының буш хәбәр икәнен асыҡлаған.

## Мәскәй әбей образы фольклорҙа

### Көнсығыш славяндарҙа

Славян фольклорында Мәскәй әбей бер нисә бер нисә тотороҡло атрибутҡа эйә: ул сихырлай, килелә (*ступа*) оса белә, урман ситендә тауыҡ боттарында урынлашҡан) һәм кеше һөйәктәре һәм баштары менән уратып алынған өйҙә йәшәй. Ул батыр егет егеттәрҙе һәм балаларҙы уларҙы ашау өсөн әүрәтә. Үҙенең ҡорбандарын эҙәрлекләгәндә эҙен һепертке менән юйҙыра. «Иван Царевич һәм Марья Моревна» әкиәтендә Яга Ягишна (Мәскәй әбей, һөйәк аяҡ) «алыҫ-алыҫта, ете диңгеҙ аръяғында, диңгеҙҙән алыҫ түгел ут йылғаһы артында» йәшәй, уның бейәләре бар. Яга — өс ен ҡыҙҙың (ҡайһы саҡта принцесса, геройҙың иҫ киткес кәләше), әкиәт геройы тарафынан үлтерелгән йыландың әсәһе.

В. И. Даль былай тип өҫтәй: «Ул ябай сәсле ҡатын-ҡыҙ һәм билдекһеҙ күлдәктә».

Фольклор теорияһы һәм тарихы өлкәһендә иң күренекле белгес В. Я. Пропп фекеренсә, Мәйкәйҙең өс төрө айырыла: бүләк итеүсе (ул геройға әкиәт ат йәки тылсымлы предмет бүләк итә); балаларҙы урлаусы; һуғышсан, әкиәт геройы уның менән «ғүмер өсөн түгел, ә үлем өсөн» һуғыша һәм икенсе кимәлгә күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта уның асыулы һәм агрессив булыуы уның төп һыҙаты булып тормай, әммә иррациональ холҡоноң күренеше генә булып тора.

Мәскәй әбейҙең фольклорҙағы ҡапма-ҡаршылыҡлы холҡо, беренсенән, урман хужабикәһе образы менән бәйләнгән, уны ҡыуандырырға кәрәк; икенсенән, яуыз йән эйәһе образы, ул балаларҙы ҡыҙҙырыу өсөн көрәккә һала. Уның был образы үҫмерҙәрҙе инициация йолаһы (индивидтың ниндәй ҙә булһа йәмәғәт төркөмө йәки мистик йәмғиәт сиктәрендә яңы үҫеш баҫҡысына күсеүе) аша үткәреүсе рухани (*жрица*) функцияһы менән бәйле. Күп әкиәттәрҙә Мәскәй геройҙы ашарға теләй, ләкин, ашатып-эсереп, йомғаҡ йәки серле белем биреп, ебәрә йәки герой үҙе ҡаса.

Уның образын ҡәбилә ҡурсалаусыларына ҡараған һәм тәбиғәт культы менән бергә хөрмәт ителгән боронғо тотемға табыныу менән бәйләйҙәр. Ул шулай уҡ ҡәбиләнең ҡурсалаусы рухы һыҙаттарына эйә, сөнки ул күрәҙә, әкиәттәрҙә геройҙы дөрөҫ юлға йүнәлтә, сөнки барыһын да белә. Усаҡ культы менән бәйле ҡурсалаусы ғаилә рухы булараҡ, уның атрибуттары бар, мәҫәлән, мейес, киле, төйгөс, көллөксә һеперткеһе.

### Көньяҡ славяндарҙа
Австрия Каринтияһының элекке славян ерҙәрендә «Баба-яга Пехтра» (нем. Pechtrababajagen) Крещение кисәһендә һәм Пепеле мөхите алдында йорттарҙы ҡарап сығыуҙа йола персонажы булып тора. Йола ваҡытында ҡайһы берҙә төркөмдәге бер кеше ағас аяҡта аҡһап йөрөй — иҫке тасуирламаларҙа Пехтраның ҙур «ҡаҙ» аяҡлы була. Помурье словендары Юрий көнөндә (Юрьев день) яҙҙы ҡаршылаған ваҡытта «Йәшел Юрий» йәки "Весника"ны үткәргән. Улар ҡышты Баба Яга тип атайҙар:

Сербияла, Черногорияла һәм Хорватияла уны Мөгөҙлө ҡарсыҡ тип атайҙар һәм һәм кескәй балалар шаярһа һәм йоҡларға теләмәһәләр ул килә тип ҡурҡытҡандар.

Черногорияла (Рисан ҡалаһында), Масленицала Масленицаға кейенеү йолаһында ҡатнашыусыларҙың береһе Убырлы ҡарсыҡ («бабай әбейе») булып кейенә һәм ҡулында «бала» (ҡурсаҡ) йөрөтә. Был образ ата-бабаларҙы символлаштыра һәм алдағы йылға уңдырышлылыҡ тәьмин итә тип иҫәпләнә.

## Экранда
Баба-яга ролендә иң күбе Георгий Милляр уйнаған, ул төшкән фильмдар:
* «Василиса Прекрасная» (фильм, 1939)
* «Морозко (фильм)» (1964)
* «Огонь, вода и… медные трубы» (1967)
* «Золотые рога» (1972)

**Фильмдар**
* «Весёлое волшебство» (1969) — Валентина Сперантова
* «В тринадцатом часу ночи» (1969) — Зиновий Гердт
* «Лада из страны берендеев» (1971) — Майя Булгакова
* «Баба-яга» (Франция-Италия, 1973).
* «Новогодние приключения Маши и Вити» (1975) — Валентина Кособуцкая
* «Как Иванушка-дурачок за чудом ходил» (1977) һәм «Сказка про влюблённого маляра» (1987)— Мария Барабанова
* «Там, на неведомых дорожках…» (1982) һәм «После дождичка в четверг» (1985) — Татьяна Пельтцер (игелекле Баба-Яга)
* «Лиловый шар (фильм)» (1987) — Светлана Харитонова
* «Остров ржавого генерала» (1988) — Александр Леньков (робот Баба-Яга)
* «Дед Мороз» (ингл. Father Frost) (1996) — Дональд О’Коннор
* «Сказ про Федота-стрельца» (2001) — Ольга Волкова
* «Чудеса в Решетове (фильм)» (2004) — Ёла Санько
* «Лесная царевна» (2004) — Галина Морачева
* «Новая старая сказка» (2006) — Елена Санаева
* «Книга мастеров» (2009) — Лия Ахеджакова
* «Приключения в Тридесятом царстве» (2010) — Анна Якунина
* «Морозко (фильм, 2010)|Морозко» (2010) — Кристина Орбакайте
* «Реальная сказка (фильм)» (2011) — Людмила Полякова
* «Добрая фея» (Испания, 2015) — Макарена Риверо
* «Польские легенды» (серия фильмов) (Польша, 2016) — Катаржина Поспех
* «Последний богатырь» (2017) — Светлана Колпакова

**Мультфильмдар**
* «Ивашко и Баба-Яга (мультфильм)|Ивашко и Баба-Яга» (1938)
* «Гуси-лебеди (мультфильм)» (1949)
* «Царевна-Лягушка (мультфильм, 1954)» (1954)
* «Конец Чёрной топи» (1960)
* «Про злую мачеху» (1966)
* «Сказка сказывается» (1970)
* «Царевна-Лягушка (мультфильм, 1971)» (1971)
* «Василиса Прекрасная (мультфильм)» (1977)
* «Два клёна» (1977)
* «Жихарка» (1977)
* «Летучий корабль (мультфильм)» (1979)
* «Баба-яга против!» (1980)
* «Ивашка из Дворца пионеров» (1981)
* «А в этой сказке было так…» (1984)
* «Домовёнок Кузя» (1985—1987)
* «Ну, погоди! (выпуск 16)» (16-й выпуск) (1986)
* «Уважаемый леший» (1988)
* «Два богатыря (мультфильм)» (1989)
* «Фантазёры из деревни Угоры (мультфильм)» (1994)
* «Барток Великолепный» (1999)
* «Бабка Ёжка и другие» (2006)
* «Новые приключения Бабки Ёжки» (2008)
* «Добрыня Никитич и Змей Горыныч» (2006; Россия)
* "Про Федота-стрельца, удалого молодца (мультфильм)|" (2008; Россия)
* «Иван Царевич и Серый Волк» (2011; Рәсәй)
* «Три богатыря на дальних берегах» (2012; Рәсәй)
* «Царевны» (2018; Роәсәй)

## Шулай уҡ ҡара

* Бефана
* Калинов мост

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* (4.03.2016)
* 
* 
* 
* 
* 

; башҡа телдәрҙә
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Яги (автор Ричард Псмит (Андрей Ленский)) Журнал «Лучшие Компьютерные Игры» № 11 (84) ноябрь 2008
* Бáба−Ягá (Бáба−ягá, бáба−ягá) // Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия»