open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абрамчук Владимир Павлович

**Абрамчук Владимир Павлович** (22 ғинуар 1945 йыл, Новосибирск — 19 апрель 2019 йыл, Межгорье) — СССР һәм Рәсәй инженеры һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының беренсе—өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1989) һәм Почёт (2000) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Владимир Павлович Абрамчук 1945 йылдың 22 ғинуарында Новосибирск ҡалаһында тыуа. 

1968 йылда тимер юл инженеры — төҙөүсө һөнәре буйынса Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институтын тамамлай. Артабан Әрмәнстанда эшләй, ә 1979 йылдан алып Байкал—Амур магистрале төҙөлөшөндә тоннель отряды начальнигы вазифаһын биләй. 

1981 йылдан башлап 30‑сы төҙөлөш идаралығының (Межгорье ҡалаһы) баш инженеры, 1988 йылдан начальнигы булып эшләй.

Абрамчук ҡарамағы аҫтында ташлы тупраҡтарҙа ҙур тороҡло ер аҫты ҡоролмаларын тиҙ төҙөүҙең яңы технологиялары эштә ҡулланыла башлана.

Башҡортостандың Күгәрсен районындағы Йомағужа һыуһаҡлағысын, Өфөлә автоюлдар тоннелен, магистраль газ торбаларын һәм башҡаларҙы төҙөүҙә ҙур өлөш индерә.

1989 йылда СССР Министрҙар Советы премияһына һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 

2000 йылда Почёт ордены менән бүләкләнгән.

Владимир Павлович актив ғилми һәм йәмғиәт эшен алып бара. «Рәсәй Федерацияһы транспорт Академияһының транспорт докторы» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Халыҡ-ара ғилми академияның мөхбир ағзаһы була, Тау ғилеме академияһы ағзаһы. БР Дәүләт Йыйылышының 1—3‑сө саҡырылыш депутаты, ә 2009 йылдан — Межгорье ҡала Советы рәйесе була.

Ер аҫтында төҙөү мәсьәләләре буйынса 11 монография һәм 30-ҙан ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр авторы.

2019 йылдың 19 апрелендә Владимир Абрамчук вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1989)
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1989)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1989)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1994)
* Башҡортостан Республикаһының ике Почёт грамотаҺы (1995, 2005)
* Почёт ордены (2000)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (2003)
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаҺы (2004)
* «Махсус программаларҙы башҡарыуҙа ярҙам өсөн» миҙалы (2004)
* «Республика Башкортостан» гәзите версияһы буйынса йыл кешеһе — эшендә һәм йәғиәт хеҙмәткәрлегендә социаль өҫтөнлөк өсөн (2013)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаҺы (2015)
* БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаҺы (2015) 
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2015)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе
* Почётлы транспорт төҙөүсеһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Абрамчук Владимир Павлович
Франк Илья Михайлович

**Франк Илья Михайлович** (10 (23) октябрь 1908 йыл — 22 июнь 1990 йыл) — ғалим-физик. СССР Фәндәр академияһы академигы (1968). Нобель премияһы лауреаты (1958). Ике тапҡыр Сталин премияһы (1946, 1953) һәм СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1971).

## Биографияһы

### Сығышы
Илья Михайлович Франк 1908 йылдың 10 (23) октябрендә Санкт-Петербургта йәһүд: математик (һуңынан профессор) Михаил Людвигович Франк һәм шәфҡәт туташы (һуңынан балалар фтизиатры) Елизавета Михайловна Франк (ҡыҙ фамилияһы — Грацианова) ғаиләһендә тыуа. Шунан алда ғына улар Түбәнге Новгородтан, Санкт-Петербургҡа күсенә.

Буласаҡ физиктың атаһы Мәскәүҙең билдәле йәһүд ғаиләһенән — уның ҡартатаһы, Моисей Миронович Россиянский XIX быуаттың 60-сы йылдарында Мәскәүҙә йәһүд йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Илья Михайловичтың ҡартатаһы, Людвиг Семенович Франк (1844—1882), Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1872), Мәскәүгә Вилен губернаһынан 1863 йылда поляк ихтилалы ваҡытында күсеп килә. Хәрби табип булараҡ 1877—1878 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнаша, Изге Станислав орденына һәм дворянлыҡҡа лайыҡ була. Атаһының ҡустыһы (Илья Михайлович Франктың ағаһы) — күренекле урыҫ философы Семен Людвигович Франк; икенсе ағаһы — рәссам, скульптор, сценограф китап һәм иллюстраторы Леон (Лев Васильевич) Зак (псевдонимы *Леон Россиянский*, 1892—1980), 1910 йылдарҙа эгофутуристар (*Хрисанф* шиғри псевдонимы менән) хәрәкәте идеологтарының береһе.

И. М. Франктың ағаһы — совет биологы, СССР Фәндәр академияһы академигы Глеб Михайлович Франк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Автобиография И. М. Франка, написанная для сборника «Физики о себе». — Л.: Наука, 1990
* Храмов Ю. А.:Физики. Франк Илья Михайлович. с. 281. 
* 
* Биография  на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* Информация с сайта Нобелевского комитета
* Илья Михайлович Франк в журнале «Успехи физических наук»
* Статья о И. М. Франке на сайте города Дубна 
* Статья об открытии памятника И. М. Франка в журнале ОИЯИ «Дубна»
Пищанка

**Пищанка** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Пищанка районының административ үҙәге.

2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 5 303 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Вирський Д. С. Піщанка // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 264. — 520 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1142-7

## Иҫкәрмәләр
Черенков Павел Алексеевич

**Павел Алексеевич Черенков** (15 (28) июль 1904 йыл — 6 ғинуар 1990, Мәскәү, СССР) — совет физигы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1970). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). Ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1946, 1952) һәм СССР Дәүләт премияһы (1977). Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты(1958). 1946 йыл<дан ВКП(б) ағзаһы.

## Биографияһы
П. А. Черенков 1904 йылдың 15 (28) июлендә Воронеж губернаһы Яңы Чигла ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһе Таловский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ.

1928 йылда Черенков Воронеж дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай һәм Козлов (хәҙерге Мичуринск) ҡалаһына мәктәпкә уҡырға ебәрелә. Ике йылдан һуң шул уҡ ҡалаға Воронеждың тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, ВГУ профессоры, И. С. Никитиндың йорт-музейын булдырыусы Путинцев Алексей Михайловичтың ҡыҙы Путинцева Мария Алексеевна ВГУ-ның рус теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлап ҡайта. 1930 йылда Черенков Марияға өйләнә. 1932 йылда — улдары Алексей, ә 1936 йылда — ҡыҙҙары Елена тыуа. 1930 йылдың ноябрендә крайҙы өйрәнеүселәр эше буйынса Путинцев Алексей Михайловичты ҡулға алалар. Шул уҡ йыл аҙағында Яңы Чиглаға Павел Алексеевичтың атаһы — Алексей Егорович Черенков та кулак тип иғлан ителә. 1931 йылда Алексей Егоровичты хөкөм итеп, һөргөнгә ебәрәләр. Уны эсерҙар партияһында тороуҙа һәм 1930 йылда «кулак» сходында ҡатнашыуҙа ғәйепләйҙәр. 1937 йылда ғалимдың атаһын ҡабаттан ҡулға алалар һәм 1938 йылда контрреволюцион агитация өсөн атырға хөкөм итәләр.

1930 йылда Черенков Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Физика-математика институты аспирантураһына инә. 1935 йылда — кандидатлыҡ, ә 1940 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1932 йылда С. И. Вавилов етәкселегендә эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992
* 

## Һылтанмалар
* 
* Биография  на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* 
* *Говорков Б. Б., Тамм Е. И.* Павел Алексеевич Черенков (к 70-летию со дня рождения) // Успехи физических наук. — 1974. — Т. 113, Вып. 3.
*
Басов Николай Геннадиевич

**Басов Николай Геннадиевич** (14 декабрь 1922 йыл — 1 июль 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы, физика буйынса Нобель премияһы (1964), Ленин премияһы (1959) һәм СССР Дәүләт премияһы (1989) лауреаты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969, 1982).

Мәскәүҙән СССР-ҙың 9-11-се саҡырылыш Юғары Советының Союздар Советы депутаты.

## Биографияһы
Николай Геннадиевич Басов Тамбов губернаһы Усмань ҡалаһында (хәҙер Липецк өлкәһе) тыуа. Атаһы — Геннадий Федорович Басов, әсәһе — Молчанова Зинаида Андреевна. Урыҫ. 1927 йылда ғаилә Усмандән Воронежға күсенә. 1936—1950 йылдарҙа ВЛКСМ ағзаһы. 1941 йылда Басов Воронеж урта мәктәбен тамамлағас, хәрби хеҙмәткә саҡырыла Куйбышев медицина академияһына ебәрелә. 1943 йылда фельдшер квалификацияһына эйә була һәм ғәмәлдәге армияға ебәрелә, 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә.

Һуғыштан һуң Басов МИФИ-ға уҡырға инә, 1950 йылда диплом яҡлай. 1948 йылдан СССР Фәндәр академияһының Лебедев исемендәге Физика институтында (ФИАН) лаборант булып эшләй, диплом алғандан һуң да М. А. Леонтович һәм А. М. Прохоров етәкселегендә шунда эшләй. 1953 йылда — кандидатлыҡ, ә 1956 йылда «Молекуляр генератор» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1958—1972 йылдарҙа Басов — ФИАН директоры урынбаҫары, ә 1973—1989 йылдарҙа үҙе институты директоры вазифаһын биләй. 1963 йылда ул бында квант радиофизикаһы лабораторияһын ойоштора һәм вафат булғансы уны етәкләй. 1962 йылда Басов СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1966 йылдан — СССР Фәндәр академияһы академигы, һуңынан Фәндәр академияһы президиумына һайлана (1967—1990 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы президиумы,1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы ағзаһы).

СССР Фәндәр академияһы ғалимдарының 1973 йылда «Правда» гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың тәртибен ғәйепләп» яҙған хатына ҡул ҡуйған академиктарҙың береһе..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Биография
* Биографические материалы на сайтеМИФИ
* Биография с сайта Нобелевского комитета
* «Академик Николай Басов» (*документальный фильм*)
* Биография на сайте воронежской Гимназии имени Н. Г. Басова
* Памятник на могиле Н. Г. Басова на Новодевичьем кладбище в Москве
* Историческая справка на сайте Архива РАН
Прохоров Александр Михайлович

**Александр Михайлович** **Прохоров** (11 июль 1916 йыл — 8 ғинуар 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, хәҙерге замандың физикаһының мөһим йүнәлешенә — квант электроникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1964 йылда физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (Николай Басов һәм Таунс Чарлз менән берлектә), лазер технологияларын уйлап табыусыларҙың береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (1966).

## Биографияһы
Австралияның Атертон ҡалаһында батша режимы эҙәрлекләүенән ҡасҡан урыҫ эшсе-революционеры Михаил Иванович Прохоров (1880—1942) һәм Мария ИвановнаМихайлова (1887—1943) ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1923 йылда ғаилә тыуған иленә ҡайта. Ағзалары 1930 — 1944 йылдарҙа ВЛКСМ ағзаһы. 1939 йылда Ленинград дәүләт университетының физика факультеты отличие менән тамамлап, СССР Фәндәр академияһының Физика институты аспирантураһына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә, пехотала, разведкала һуғыша, наградлана. 1944 йылда ауыр яраланғандан һуң демобилизациялана һәм ғилми эшенә ҡайта. Физика-математика фәндәре кандидаты (1947). 1950 йылдан ВКП(б) ағзаһы, 1952 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1946—1982 йылдарҙа ФИАН-да эшләй, 1954 йылдан тирбәлеүҙәр лабораторияһын етәкләй, 1968 йылдан директор урынбаҫары була. 1982 йылда СССР Фәндәр академияһының Дөйөм физика институты директоры итеп тәғәйенләнә директоры итеп тәғәйенләнә, 1998 йылға тиклем уның етәксеһе, ә һуңынан почетлы директоры була. Мәскәү дәүләт университетының Ядро физикаһы ғилми-тикшеренеү институтының радиоспектроскопия лабораторияһы етәксеһе (1954—1961). Бер үк ваҡытта МДУ-ла (1959 йылдан — профессор вазифаһында; 1980—1988 йылдарҙа физика факультетының оптика һәм спектроскопия кафедраһы мөдире) һәм Мәскәү физика-техник институтында уҡыта, унда 1971 йылдан — кафедра мөдире.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Александр Михайлович посещает Кишинёвский политехнический Институт в 1973 г. I. Bostan (preş), A. Marinciuc (aut), Iu. Colesnic (edit). Universitatea Tehnică a Moldovei. Chişinău. Edit. Museum, 2004.,стр. 10

## Һылтанмалар
* 
* 
* Биография на сайте Института общей физики им. А. М. Прохорова Российской академии наук
* Биография на сайте Нобелевского комитета
* Статья на сайте «Летопись Московского университета»
Новосёлов Константин Сергеевич

Сэр **Константин Сергеевич Новоселов** (23 август 1974 йыл) — Рәсәй һәм Бөйөк Британия физигы.

Физика буйынса 2010 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Андрей Гейм менән берлектә), Лондон король йәмғиәте ағзаһы (2011), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2019).

2020 йылдың июленә ҡарата уның эштәренең 200000 ашыу өҙөмтәһе бар. Хирша индексы — 110-дан күберәк. Reuters Thomson версияһы буйынса 2014 йылдың абруйлы ғалимдар рейтингы лидерҙары араһына инә.

2011 йылдың 31 декабрендә королева Елизавета II указы менән уға фәндәге ҡаҙаныштары өсөн бакалавр-рыцары исеме бирелә.

## Биографияһы
Константин Новоселов 1974 йылдың 23 авгусында Түбәнге Тагилда тыуа. Атаһы — Сергей Викторович — инженер, Уралвагонзаводында эшләй. Олатаһы, Виктор Константинович Новоселов, 39-сы мәктәпкә (2005 йылдан — 39-сы лицей) нигеҙ һалыусы һәм уныңберенсе директоры була. Әсәһе — Татьяна Глебовна — ошо мәктәптең инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. Елена апаһы бар.

Константин 39-сы мәктәптә уҡый. Тәүге уңышын алтынсы синыфта уҡығанда яулай — 1986 йылда физика буйынса өлкә олимпиадаһында беренсе урын ала, ә СССР Бөтә Союз мәктәп уҡыусылары олимпиадаһында көслө унау исемлегенә инә. 1988—1991 йылдарҙа өҫтәмә рәүештә ситтән тороп физика-техник мәктәптә уҡый. 1990 — 1991 йылдарҙа физика һәм математика буйынса Бөтә союз олимпиадаһында ҡатнаша. 1991 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү физика-техник институтына уҡырға инә.

1997 йылда МФТИ-ның Физика һәм квант электроникаһы факультетын «наноэлектроника» специальносы буйынса бик яҡшы таммалай. Институттан һуң ике йыл эшләй Черноголовкала Рәсәй Фәндәр академияһының Микроэлектроника технологиялары проблемалары институтында (ИПТМ РАН) эшләй, Юрий Дубровскийҙың аспиранты була.

1999 йылда Нидерланд<ҡа күсенә, унда Неймеген университетында Андрей Гейм менән эшләй башлай. 2001 йылда уның менән бергә Манчестер университетына күсә. 2004 йылдың 3 ноябрендә Новоселов профессор Ян-Кеес Маан етәкселегендә философия докторы (PhD) дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

2011 йылда Король йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана. Әлеге ваҡытта Манчестер университеты һәм Король йәмғиәте профессоры.

Манчестерҙа йәшәй, Рәсәй һәм Британия гражданлығына эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *G. Brumfiel.* Graphene speeds pair to Stockholm win // *[[Nature]].* — Vol. 467, P. 642 (2010).
* *A. Cho.* Still in Its Infancy, Two-Dimensional Crystal Claims Prize // *[[Science]].* — Vol. 330, P. 159 (2010).
* *Д. Бухвалов.* Нобелевский тип углерода // *[[Троицкий вариант]].* — № 64, С. 4 (12.10.2010).
* Михаил Кацнельсон: «Они сделали то, что запрещено учебниками» // *[[Троицкий вариант]].* — № 64, С. 4—5 (12.10.2010).
* *Y. Hancock.* The 2010 Nobel Prize in physics—ground-breaking experiments on graphene // J. Phys. D: Appl. Phys. — Vol. 44, P. 473001 (2011).

## Һылтанмалар

* 
* 
* Curriculum Vitae
* Из личного дела 
* *Ю. Ерин.* Нобелевская премия по физике — 2010 // «Элементы.ру», 11.10.2010
* 
** На русском языке .
Семёнов Николай Николаевич

**Николай Николаевич Семенов** (3 (15) апрель 1896 йыл — 25 сентябрь 1986 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР физигы һәм химигы, педагог, химик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Химик кинетика үҫешенә ҙур өлөш индерә.

СССР Фәндәр академияһы академигы (1932 йыл; 1929 йылдан мөхбир ағзаһы), совет ғалимдарынан химия буйынса берҙән-бер Нобель премияһы лауреаты (1956 йылда Сирил Хиншелвуд менән берлектә). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Николай Николаевич Семенов 1896 йылда Һарытау>ҙа, Елена Александровна менән Николай Александрович Семеновтар ғаиләһендә тыуа. 1913 йылда Һамар реаль училищеһын тамамлай, исеме алтын таҡтаға индерелә.

Училищеның етенсе класында (1912—1913 йй.) уның физика уҡытыусыһы Ҡазан университетының Физика-математика факультетын таммалаған Владимир Иванович Кармилов була. Ул йәш Семеновтың ғүмерен фәнгә бағышларға ынтылыуын хуплай һәм артабанғы йылдарҙа ла уның менән дуҫ булып ҡала. 1913 йылдың июлендә Семенов Петроград университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Атаһы, элекке офицер, улын хәрби карьераһын һайлар тип өмөтләнә, һәм Николайҙың университетҡа инеүе ғаиләне икегә бүлә, атай менән ул араһында бер нисә йылға һуҙылған аңлашмаусылыҡҡа килтерә. Семенов икенсе курстан уҡ А. Ф. Иоффе етәкселегендә фән менән шөғөлләнә башлай, газ разрядтарында электрон бәрелеш тәьҫирендә атомдар һәм молекулаларҙың ионлашыуы буйынса бер нисә эш башҡара. Университетты 1917 йылда тамамлай, беренсе дәрәжә дипломға эйә була һәм университетта профессор стипендиаты (аспирантура аналогы) итеп ҡалдырыла.

1918 йылдың яҙында ата-әсәһе эргәһенә Һамарға каникулға ҡайта һәм Чехословакия корпусы фетнәһенә эләгә. 1918 йылдың июнендә Һамарҙа власть эсерҙарҙың Комучҡа (Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитетына) күсә. Июлдә Семен аҡ гвардия халыҡ армияһына доброволец булып бара, артиллерияла батареяһында коновод булып хеҙмәт итә. 3 аҙна хеҙмәт иткәс, атаһының ҡаты ауырыуы (тиҙҙән ул вафат була) тураһында хәбәр ала һәм ялған ҡайтыуға өлгәшә. Һамарҙа «яңы ойошторолған Өфө батареяһына күсеүгә өлгәшә», әммә яңы хеҙмәт урынына китеп барғанда ҡаса һәм һуғышҡа шарттарында иң яҡын булған университет ҡалаһы Томскиға китә. Яҡынса ике йыл, 1918 йылдың сентябренән 1920 йылдың мартына тиклем (өҙөклөктәр менән), ғалимдар Томск университетында һәм Томск технология институтында эшләй. 1919 йылда Колчак армияһына мобилизациялана һәм тәүҙә Томск артиллерия дивизионына эләгә, һуңынан, университет профессорҙарының юллауы һөҙөмтәһендә радиобатальонға күсерелә һәм Технология институтына командировкаға ебәрелә, унда ғилми тикшеренеүҙәрен дауам итә. 1919 йылдың декабрендә Томск Ҡыҙыл Армия ҡулына күсә, радиобатальон да уның составына инә. Томск коменданты ҡарары менән Семенов хеҙмәттән бушатыла һәм фәнни-уҡытыусылыҡ эшен дауам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Н. Н. Семенов // *В. А. Волков, Е. В. Вонский, Г. И. Кузнецова.* Выдающиеся химики мира: Биографический справочник. — М.: Высшая школа, 1991. — С. 400—403.
* Николай Николаевич Семёнов. — М.: Наука, 1966.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Броды районы

**Броды районы** () — Львов өлкәһендәге район. Район үҙәге — Броды ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 58 009 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Замки та храми України. Броди і район 
* Бродівський район&nbsp;— інформаційний сайт  
* Офіційний сайт Бродівської районної державної адміністрації  

## Иҫкәрмәләр
Гинзбург Виталий Лазаревич

**Виталий Лазаревич Гинзбург** (21 сентябрь (4 октябрь) 1916 йыл — 8 ноябрь, 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй -теоретигы, физика-математика фәндәре докторы (1942), профессор. СССР Фәндәр академияһы академигы (1966; мөхбир ағзаһы 1953). Ленин премияһы (1966), беренсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1953) һәм физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (2003).

Халыҡ-ара астронавтика академияһы академигы (1969; мөхбир ағзаһы 1965). Халыҡ-ара астрономия союзы ағзаһы (1961). Американың сәнғәт һәм фән академияһының (1971), Дания фәндәр академияһының (1977), АҠШ-тың Милли фәндәр академияһының (1981), Лондон король йәмғиәтенең (1987), Европа Академияһының (1990) һ. б. сит ил ағзаһы.

1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. СССР Фәндәр академияһынан СССР халыҡ депутаты (1989—1991).

## Биографияһы
Виталий Лазаревич Гинзбург 1916 йылда Мәскәүҙә йәһүд ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Рига политехникумын тамамлаған инженер Лазарь Ефимович Гинзбург (1863—1942, Ҡазан) һыу таҙартыу буйынса белгес була; әсәһе Харьков университетын тамалаған, табип Августа Вениаминовна Гинзбург (ҡыҙ фамилияһы — Вильдауэр, 1886, Курляндия губернаһы, Митава — 1920, Мәскәү). Әсәһе 1920 йылда ҡорһаҡ тифынан вафат булғас, иртә етем ҡала (тәрбиә менән әсәһенең һеңлеһе Роза Вениаминовна Вильдауэр шөғөлләнә).

11 йәшкә тиклем атаһы етәкселегендә өйҙә белем ала. 1927 йылда 7-се ете йыллыҡ мәктәптең 4-се класына уҡырға бара. Уны тамамлағандан һуң 1931 йылда урта белемде фабрика-завод училищеһында (ФЗУ) ала, һуңынан үҙ аллы уҡый, бер үк ваҡытта рентгенология лабораторияһында буласаҡ физиктар В. а. Цукерман (1913—1993) һәм Л. В. Альтшулер (1913—2003) менән бергә эшләй. Был дуҫлыҡ ғүмерлеккә әйләнә.

1934 йылда шунда уҡ Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына 2-се курсҡа инә, уны 1938 йылда тамамлай. 1940 йылда аспирантура таммалай һәм шул вуҡ йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһын 1942 йылда яҡлай. Хәтерләүҙәрендә: «Ике тапҡыр доброволец булып барырға ғариза яҙһам да, мине фпонтҡа алманылар», — ти. 1942 йылда ФИАН-дың И. Е Тамм исемендәге теоретик бүлегендә эшләй, һуңынан уның мөдире була (1971—1988).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* В. Л. Гинзбург. М., 1978 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР)

## Һылтанмалар

* 
* Автобиография на сайте Нобелевского комитета
* Биография в онлайн-энциклопедии «Кругосвет» 
* Биография на сайте Энциклопедии «Лучшие люди России» 
* Виталий Гинзбург (видео) в передаче «Школа Злословия», 12 апреля 2004
* Родословное древо
* Виталий Гинзбург. Академик, лауреат Нобелевской премии на сайте «Человека Года 2005» проекта «Рамблер. Люди года» (ссылка на архив Интернета)
Абрикосов Алексей Алексеевич

**Абрикосов Алексей Алексеевич** (25 июнь 1928 йыл — 29 март 2017 йыл, Пало-Алто, АҠШ) — СССР, Рәсәй һәм Америка физик-теоретигы. Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (2003 йыл, Виталий Гинзбург һәм Леггет Энтони менән бергә).

Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1964 йылдан — мөхбир ағзаһы), физика-математика фәндәре докторы. АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (2000), Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы(2001).

## Биографияһы
Алексей Алексеевич Абрикосов 1928 йылдың 25 июнендә Мәскәүҙә билдәле патологоанатомдар — Мәскәү университеты (1930 йылдан алып — Беренсе Мәскәү медицина институты) медицина факультетының патологик анатомия кафедраһы мөдире, академик Алексей Иванович Абрикосов һәм кафедра ассистенты, патологоанатомия бүлеге мөдире һәм Кремль дауаханаһының баш прозекторы Фани Давидовна Вульф (1895—1965) ғаиләһендә тыуа.

1943 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң МЭИ-ға уҡырға инә һәм энерготехниканы өйрәнә башлай, әммә 1945 йылда Мәскәү дәүләт университетына физиканы өйрәнергә күсә. Уның физика уҡытыусыһы Л. Д. Ландау була. Алексей уға 19 йәшендә «теоретик минимумды» тапшыра, 1948 йылда уҡыу йортон отличие менән тамамлай. Ландау Л. Д. етәкселегендә «Термическая диффузия в полностью и частично ионизированных плазмах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҙа һәм уны Мәскәүҙә Физика проблемалары институтында 1951 йылда яҡлай. Шул уҡ ваҡытта ата-әсәһе табип-ҡоротҡостар кампанияһына ҡаршы алып барылған эш буйынса Кремль дауаханаһынан эштән бушатыла.

1951—1965 йылдарҙа Физика проблемалары институтында эшләй. 1955 йылда (27 йәшендә) юғары энергияларҙа квант электродинамикаһы темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1965—1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Л. Д. Ландау исемендәге Теоретик физика иснтитутында булып эшләй.

1975 йылда — Лозанна университетының почетлы докторы.

1991—1988 йылдарҙа Троицкиҙа Юғары баҫым физикаһы институтын директоры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Храмов Ю. А.:Физики|часть = Абрикосов Алексей Алексеевич|с =6|ссылка часть = 21.
* Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М., Издательский дом «Новое время», «Всё для вас», 1993. — ISBN 5-86564-033-X
* Варламов А. А. Памяти А. А. Абрикосова // «Троицкий вариант — Наука», 2017, № 226, с. 11
* 

## Һылтанмалар
* 
* Страница на сайте Института теоретической физики имени Л. Д. Ландау РАН
* Автобиография на сайте Нобелевского комитета
* *А. А. Абрикосов.*  «Сверхпроводники второго рода и вихревая решётка». Нобелевская лекция, Успехи физических наук, том 174, выпуск 11, ноябрь 2004
* А. А. Абрикосов в журнале «Успехи физических наук»
*
Амориҙар

**Амориҙар**, **аморриҙар**, **амориттар** — боронғо Алғы Азияла йәшәгән, амори телендә һөйләшкән көнбайыш семит халҡы.

## Сығышы

Сутиҙар (ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, өс амори ҡәбиләһенең береһенең үҙатамаһы), легендар ата-баба Суттан башланған шәжәрәһен тергеҙгән; Әҙәм менән Һауаның өсөнсө улы Сифты (йәһүд текстарында Шет) Сут тип белгәндәр.

Донъя тарихы майҙанына амориҙар беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡта сыға, улар Ҡәнғән (Ханаан) менән Шумер араһында Сүриә сүле буйлап күсеп йөрөгән малсы семит ҡәбиләләре була. Иң боронғо амори ҡалаһы тип Угарит һанала.

Беҙҙең эраға тиклем 4-се мең йыллыҡта Ғәрәбстанда төпләнгән семит ҡәбиләләре араһында бер нисә ареал айырылып тора, ә 4-се мең йыллыҡ аҙағы — 3-сө мең йыллыҡ башында халыҡтарҙың күпләп күсенеүе бара. Урта Евфратҡа сыҡҡан һәм аҙаҡ Месопотамияға күскән көнсығыш семиттар аккадтарҙың элгәре була. Сүриә сиге буйында йәшәгән һәм аҙаҡ Сүриә менән Үрге Месопотамияға таралған төньяҡ семиттар эблаиҙар булараҡ билдәлелек ала. Ғәрәбстандың төньяҡ-үҙәк өлөшөндә йәшәгән көнбайыш семиттар амориҙарҙың, ҡәнғәндәрҙең һәм боронғо йәһүдтәрҙең ата-бабаһы була. Көнбайыш семит ҡәбиләләренең бер өлөшө Сүриәгә күсә, унан Ҡәнғәнгә тарала һәм төпләнеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнеп йәшәй башлай. Уларҙан ҡәнғәндәр килеп сыға. Бер өлөшө далала ҡала һәм күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнә. Улар сутиҙарҙың элгәре була. Беҙҙең эраға тиклем 2400 йылдарҙа сутиҙар шумерҙарҙың көньяҡ күршеһе була.

Тәүҙә амориҙар патриархаль ырыуҙар булып йәшәй.

Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат башында сутиҙар Евфрат буйлап төньяҡ-көнбайышҡа табан урынлаша, Джебель-Бишри таулығын һәм Сүриәнең күрше өлкәләрен биләй, унда ерле көнбайыш семит халҡы эблаиҙарҙы йота; ошонан һуң сутиҙарҙы месопотамса «амори» («көнбайыш кешеләре» тип тәржемә ителә) тип йөрөтә башлайҙар, уға тиклем эблаиҙарҙы шулай тигәндәр. Ошо хәлдәр барышында сутиҙарҙың өс төп ҡәбиләһе айырылған: төньяҡ-көнбайышта сутиҙар (улар шулай уҡ дидандар), үҙәктә ханиҙар һәм көньяҡта, көньяҡ-көнсығышта бини-яминдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Амореи // Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М., 1891—1892.
* 
* 
* 
* Амореи / Н. В. Козырева // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* 
* 
* 
* *Heltzer M.* The Suteans. Naples, 1981.
Шәйҙуллин Айҙар Мирсәйет улы

**Шәйҙуллин Айҙар Мирсәйет улы** (21 ғинуар 1977 йыл) — «Кремль балеты» театры премьеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2006).

## Биографияһы
Айҙар Мирсәйет улы Шәйҙуллин 1977 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

1995 йылда Рудольф Нуриев исемендәге Өфө дәүләт хореография училищеһын (педагогы Тереғолов Шамил Әхмәт улы) тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай. 2005 йылда Мәскәүҙә Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһын тамамлай.

Колледж уҡыусыһы булараҡ, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә бейей, 1995 йылдан — театрҙың балет солисы.

1996 йылдың сентябренән 1997 йылдың авгусына тиклем — И. Глинка исемендәге Силәбе опера һәм балет театрының балет солисы.

1997 йылдың авгусында «Кремль балеты» театрына саҡырыла. Педагог-репетиторы — Владимир Кошелев.

А. Шәйҙуллин романтик принцтар, нәзәкәтле аристократтар, ҡыйыу персонаждар һәм хатта көлкөлө геройҙар ролен оҫта башҡара. Ышаныслы, һомғол кәүҙәле оҫта бейеүсе үзенең пластик индивидуаллеге, искиткеч һикерүе һәм академиклығы менән һоҡландыра.

## Сәхнәлә ролдәре
Зигфрид («Лебединое озеро»)

Дроссельмейер, Принц-Щелкунчик («Щелкунчик»)

Базиль («Дон Кихот»)

Наполеон («Наполеон Бонапарт»)

Ратмир («Руслан и Людмила»)

Курбский («Иван Грозный»)

Ромео, Тибальд («Ромео и Джульетта»)

Мәҡсүд («Тысяча и одна ночь»)

Дезире («Спящая красавица»)

Альберт («Жизель»)

Феб («Эсмеральда»)

Конрад («Корсар»)

Мизгирь («Снегурочка»)

Граф Альмавива («Фигаро»)

## Продюсеры
2000—2005 йылдарҙа Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһында юғары юридик белем ала. 2009 йылдың апреленән бөгөнгө көнгә тиклем — «Глобэкс промоушен» компанияһының генераль директоры. Продюсер эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә, Рәсәй һәм сит ил коллективтарының концерт һәм гастролдәр турын ойоштора. Уның етәкселегендә Globex Promotion продюсерлыҡ компанияһы данлыҡлы Нуреев фестивален ойоштороуҙа ҡатнаша, уның спектаклдәрендә һәм гала-концерттарында донъя йондоҙҙарының сығышын тәьмин итә.

## Наградалары
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2006)
* «Милли байлыҡ» премияһы лауреаты
* «Ижади коллективтарының үҫешенә өлөш индергән өсөн» РФ Президенты эштәре идаралығының рәхмәт хаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Фотоһы һәм ҡыҫҡаса биографияһы  
* Театры сайты фотоһы һәм ҡыҫҡаса биографияһы «Кремль балеты» 
* Резюме шәйҙуллин а.
Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы

**Фәйезов  Фәйзрахман  Вәлетдин улы ** (16 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 1998 йыл) — БАССР-ҙың Шишмә районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире.

## Биографияһы
Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы 1921 йылдың 16 декабрендә БАССР-ҙың Шишмә районы Уразбахты ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта. Күп балалы ғаиләлә өлкәне була. 13 йәшенән башлап  эшләй.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1937 йылда Шишмә МТС-ында  баҫыусылыҡ бригадаһы хисапсыһы булып башлай.  1937—1938 йылдарҙа тракторсылар курсында уҡый һәм 1941 йылға  тиклем Шишмә МТС-ында тракторсы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Көнбайыш, Балтика һәм Белорус фронтында һуғыша. Ике тапҡыр яралана.
 1946-1954 йылдарҙа Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң Шишмә МТС-ында механизатор булып эшләй. 1955 йылда Салауат исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана, 1959  йылда «Дуҫлыҡ» колхозы менән берләшкәнгә тиклем был вазифала эшләй.
Баш механик, һуңынан эреләтелгән  «Дуҫлыҡ» колхозында бригадир булараҡ,    Фәйезов Фәйзрахман  ауыл хужалығы техникаһы яҡшы торошон  һәм уның юғары етештереүсәнлеген тәьмин итә. Уның етәкселегендә йыл һайын механизаторҙар коллективы комбайндарҙы  5 июлгә әҙерлек линейкаһына ҡуя,  урып йыйыу эштәре барышында техник әҙерлеккә айырыуса ҙур иғтибар  итә.

Агротехник сараларҙың бөтөн комплексын ҡулланыу һәм тупраҡты сифатлы эшкәртеү һөҙөмтәһендә бригада бер нисә йыл дауамында  иген һәм техник культураларҙың  тотороҡло юғары  уңышын ала.

«Сталинец-6» комбайнында  1951 йылда  35 эш көнөндә 8213 центнер иген культуралары һәм  һәм 122 центнер үлән орлоҡтары урып-йыйыуҙа   юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн  1952 йылдың 10 июлендә СССР  Юғары Советы Президиумы Указы менән  Ф. В. Фәйезовҡа  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә, РСФСР-ҙың ҡулланыусылар кооперацияһының  дүртенсе съезында, III Бөтә Союз колхозсылар съезында ҡатнаша. БАССР  Юғары Советының дүртенсе саҡырылыш  депутаты итеп һайлана.

«Дуҫлыҡ» колхозы эреләтелгәндән һуң 1982 йылда пенсияға киткәнгә тиклем 1967 Салауат исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй.

Файзрахман Вәлетдин улы 1998 йылдың 19 октябрендә вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1952)
* Ике Ленин ордены (1950, 1951), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),  I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) , миҙалдар  менән бүләкләнә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. — 624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

Дерипаско А. Достойный руководитель // Герои труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1970.

## Һылтанмалар
http://zemlyaki.name/person.php?person_id=898

https://web.archive.org/web/20140114023438/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/332-faizov-fajzrakhman-valetdinovich
Абыҙгилдин Айрат Юнир улы

**Абыҙгилдин Айрат Юнир улы** (15 июнь 1962 йыл — 22 октябрь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог һәм уҡытыусы. Техник фәндәр докторы (1998).

## Биографияһы

Айрат Юнир улы Абыҙгилдин 1962 йылдың 15 июнендә Ишембайҙа тыуа. Атаһы — Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы, техник фәндәр докторы һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
 
1984 йылда Айрат Юнир улы И.М.Губкин ис. Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте институтын тамамлай. 

Шул уҡ йылда ул Өфө нефть институтында уҡыта башлай. 2002 йылдан алып инженер графикаһы кафедраһы мөдире.

Айрат Юнир улының ғилми хеҙмәттәре нефть эшкәртеү технологияларын уйлап табыуға һәм углеводород сеймалын эшкәртеү юлдарының технологик схемаларын анализлауға бағышланған. Абыҙгилдин тарафынан газ конденсаттарын меркаптандарҙан таҙартыу ысулдары уйлап сығарылған, нефтехимия производстволарының төп технологик процестарының график моделдәре төҙөлгән.

1998 йылда Техник фәндәр докторы исемен яҡлай.

Айрат Абыҙгилдин 200‑ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.

2016 йылдың 22 октябрендә Өфөлә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Линейные изображения схем установки риформинга //Химия и технология топлив и масел. 1995. № 6
* Информационные технологии и современные методы обучения //Горный вестник. 1997. № 3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сатунин Константин Алексеевич

**Сатунин Константин Алексеевич** (20 май 1863 йыл — 10 ноябрь 1915 йыл) — Рәсәй империяһы зоологы.

## Биографияһы
Телеграф технигы ғаиләһенән. 1869 йылдан 1-се Мәскәү гимназияһында уҡый, Г. А. Кожевниковтың класташы. 8-се класта имтиханды насар бирә, Черниговта белемен тамамлай. Мәскәү университетының физика һәм математика факультетының тәбиғәт белеме бүлегендә уҡый (1885—1890). 

Ул Тифлистағы Кавказ ебәк ҡорто үрсетеү станцияһында (1893 йылдан) биологик лаборатория мөдире булып хеҙмәт итә. Рәсәйҙең көньяҡ төбәктәрен өйрәнеп, ул балыҡ, һөйрәлеүселәр, имеҙеүселәрҙең ҙур коллекцияһын туплай.

Кавказда ғәмәли зоология һәм һунарсылыҡ буйынса Ауыл хужалығы бүлегенең өлкән белгесе (1907—1915). К. А. Сатунин беренсе булып Кавказ териофаунаһын, таксондарҙы һүрәтләп биргән һәм төбәк фаунаһының зоогеографик анализын эшләүселәрҙең береһе. Сатунин (1912) Кавказдың зоогеографик бүлектәргә бүленеүен булдыра. Сатунин коллекцияһының бер өлөшө ер тетрәү ваҡытында Ашхабадта югала (1948).

Ҙур булмаған һөтимәрҙәрҙең систематикаһын һәм фаунистикаһын маҡсатлы өйрәнеү менән етди шөғөлләнгән беренсе Рәсәй зоологтарының береһе. 240 фәнни хеҙмәт авторы, уларҙа фәнде популярлаштырыу менән шөғөлләнә, *«Природа и охота»*, *«Охотничий вестник»* журналдарында мәҡәләләр баҫтыра

Рәсәй һәм Үҙәк Азия һөтимәрҙәренең күп төрҙәрен һүрәтләй, улар араһында Кавказ һуҡыр сысҡаны (Talpa caucasica), Шелковников кутораһы (Неомис шелковникови), Роборовский ала иртәне (Фодопус роборовский) һәм башҡалар бар. К. А. Сатунин Кавказ фаунаһы (нигеҙҙә умыртҡалылар), энтомология, ихтиология, орнитология, герпетология, зоогеография, йөҙөм культураһы, һунар, балыҡ тотоу һәм башҡалар тураһында бер нисә китап яҙған.

Ул Мцхета тирәһендә йөрәк фалижынан кинәт кенә вафат була.

## Әҫәрҙәре
* Сатунин К. А. Муганская степь. — Тифлис: Изд. Управления Кавказского учебного Округа, 1913. — 30 с.
* *Сатунин К. А.* , Тифлис, Т.1. 1915; Т.2. 1920.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Кожевников Г.* К. А. Сатунин // Орнитологический вестник. 1916. № 1.
* 
*
Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы

**Шәкирйәнов Мәғәнәүи Шәкирйән улы** (5 сентябрь 1930 йыл) — үҫемлекселек белгесе. 1954—1991 йылдарҙа Дүртөйлө районы хужалыҡтары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан «Әсән», 1965 йылдан — «Уңыш» колхозының комплекслы бригада етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986). Октябрь Революцияһы (1979) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Шәкирйәнов Мәғәнәүи Шәкирйән улы 1930 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Ҡораласыҡ ауылында тыуған.

1954 йылдан 1991 йылға тиклем БАССР-ҙың Дүртөйлө районы «Әсән» колхозында комплекслы бригада бригадиры, 1965 йылдана «Уңыш» колхозы бригадиры булып эшләй.

Үҫемселек һәм малсылыҡта өлгәшкән юғары күрһәткестәре өсөн (1986 йылда 43 иген культуралары уңышы 43 ц/ га, һыйырҙан уртаса 5,5 мең кг. һөт һауып ала) СССР Дәүләт премияһы менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы (1986)
* Октябрь Революцияһы ордены (1979)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973)

## Һылтанмалар
*
Распутин Григорий Ефимович

**Распутин Григорий Ефимович** (9 ғинуар (21 ғинуар 1869 йыл — 17 декабрь (30 декабрь 1916 йыл) — Тобольск губернаһы Покровское ауылы крәҫтиәне. Рәсәй императоры Николай II ғаиләһенең дуҫы булараҡ бөтә донъяла билдәлелек яулай. 1910 йылдарҙа Петербург йәмғиәтенең билдәле даирәләрендә «батша дуҫы», «ҡарт», күрәҙә һәм бағымсы абруйына эйә була. Кире образы революция, һуңыраҡ совет пропагандаһында ҡулланыла. Әлегә тиклем Распутиндың шәхесе, уның Рәсәй империяһы яҙмышына йоғонто яһауы тураһында бәхәстәр тынмай.

## Биографияһы

### Ата-бабалары һәм фамилияһының этимологияһы
Распутиндарҙың ырыу башында «Федор улы Изосим тора». Покровское ауылының 1662 йылғы иҫәп китабында уның ҡатыны һәм өс улы — Семен, Насон һәм Евсей — менән бынан егерме йыл элек Покровка слободаһына Яренск өйәҙенән килгән һәм «һөрөнтө ергә торған» тиелә. Һуңынан Насон улы «Роспута» ҡушаматын ала. Унан Роспутиндар китә һәм XIX быуат башында Распутиндар булып китәләр. 1858 йылғы йорт иҫәбен алыу буйынса Покровскоела 30-ҙан ашыу Распутин фамилияһын йөрөткән ашыу крәҫтиән, шул иҫәптән Григорийҙың атаһы Ефим да була. Фамилия «распутье», «распутица», "перепутье"нан килеп сыҡҡан.

### Тыуыуы
Григорий Ефимович Распутин 1869 йылдың 9 (21) ғинуарында Тобольск губернаһы Төмән өйәҙенең Покровское ауылында ямщик Ефим Яковлевич Распутин (1841—1916) һәм Анна Васильевна (1839—1906; ҡыҙ фамилияһы — Паршукова) ғаиләһендә тыуа. 10 ғинуарҙа суҡындырыла. Изге йола буйынса сабыйға тыуған йәки суҡындырылған көндә тыуған изге йәндең исеме ҡушыла. Григорий Распутин суҡындырылған көн — 10 ғинуар — Григори й Нисский тыуған көн.

Распутин үҙе тыуыуы тураһында ҡапма-ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәр бирә. Биографтар фекеренсә, ул үҙенең йәшен арттырып күрһәтергә һәм «ҡарт» образына тура киле ргә тырышҡан. Сығынаҡтар уның тыуыу датаһын 1864 һәм 1872 йылдар араһы тип билдәләй. Тарихсылар К. Ф. Шацилло Ҙур совет энциклопедияһында Распутин тураһындағы мәҡәләлә уны 1864—1865 йылда тыуған тип белдерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; на русском языке
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (первое издание — Тайна Распутина. Л.: «Былое», 1924)
* 
* 
*  (копия статьи )
* 
*  (копия)
* 
*  (первое издание — Мельбурн, 1988)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Рецензия на книгу — Александр Уланов А. Эткинд. Хлыст. Горький опыт культуры. // «Знамя». — 1998. — № 10)
* 
; на других языках
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Историко-документальная выставка «1917 год. Мифы революций» 
* Распутин Григорий Ефимович на *Хронос*
* Приложение № 5 к докладу митрополита Крутицкого и Коломенского Ювеналия, Председателя Синодальной комиссии по канонизации святых. Царская семья и Г. Е. Распутин 
* Григорий Распутин. Жертвоприношение (биографический фильм)
Казаков Василий Иванович (артиллерия маршалы)

**Василий Иванович Казаков** (6 (18) июль 1898 йыл — 25 май 1968 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, артиллерия маршалы (1955). Советтар Союзы Геройы (6.04.1945). СССР Юғары Советының 2-се саҡырылыш депутаты (1946—1950).

## Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Васи́лий Ива́нович Казако́в 1898 йылдың 6 (18) июлендә хәҙерге Нижегородка өлкәһе Бутурлин районы составына ингән Филиппово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Казаков Иван Васильевич (1875—1931), Петербургта пароход компанияһында кочегар, урам һепереүсе, извозчик булып эшләй, әсәһе — Евдокия Андреевна (ҡыҙ фамилияһы — Ларина) (1876—1966). Урыҫ.

Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә 4 класс тамамлай. Ғаилә фәҡир булыу сәбәпле, йәшләй Петроградҡа заводҡа ебәрелә. 1911 йылдың июленән «Сименс һәм Гальск» акционерҙар йәмғиәтендә «малай» (йомошсо, таратыусы, ярҙамсы эшсе) булып эшләй, 1912 йылдың сентябрендә — «Кирхнер Отто» фабрикаһы уҡыусыһы, 1913 йылдың майынан — «Гейслер» электромеханика заводы эшсеһе.

## Беренсе донъя һуғышы
1916 йылдың майынан Рус император армияһына хеҙмәткә алына. Петроградта 180-се запас полкта хеҙмәт итә, шул уҡ йылдың ноябренән — Лугала1-се запас дивизионда. Тиҙҙән 433-сө Новгород пехота полкы составында ғәмәлдәге армияға ебәрелә, Беренсе донъя һуғышында Төньяҡ фронт ғәскәрҙәре составында ҡатнаша. Рига районында һуғыша, контузия ала.

1917 йылдың февралендә киренән Петроградтың 180-се запас пехота полкына күсерелә, унда февраль революцияһы ваҡиғаларында һәм унын һуң килгән башҡа революцион ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша. 1917 йылдың июленән сентябрендә тиклем ҡабат Төньяҡ фронтта һуғыша. 1917 йылдың декабрендә армияла тарҡалыш башланған шарттарҙа рядовой Казаков демобилизациялана, Петроградта ҡала, элекке шәхси банк идаралығында эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Мемуары В. И. Казакова «На переломе» на сайте «Военная литература».
* Казаков В. И. На переломе. — М.: Воениздат, 1962. — 192 с.
* 10 лет Военной академии противовоздушной обороны Сухопутных войск Российской Федерации (1992—2002). Исторический очерк. Под редакцией генерал-полковник В. К. Черткова. Смоленск: «Смядынь», 376 с.: ил. — 2002. ISBN 5-87210-044-2.
* *Клыгин А. Н., Суслов Н. Н.* Конструктор артиллерийского огня: (К 100-летию со дня рождения маршала артиллерии В. И. Казакова) // «Военная мысль». — 1998. — № 4. — С.58-62.
* Маршал артиллерии Казаков Василий Иванович: фотоальбом / Авт.-сост. Т. В. Казакова. — СПб.: 2005. — 101 с.; ISBN 5-9637-0031-0.

## Һылтанмалар
* 
* Сайт «Маршал артиллерии Казаков Василий Иванович».
* Материалы о В. И. Казакове.
Воронов Николай Николаевич

**Николай Николаевич Воронов** (23 апрель (5 май) 1899 йыл — 28 февраль, 1968 йыл, Мәскәү, СССР) — совет хәрби етәксеһе, артиллерияның баш маршалы (1944 йыл 21 февраль), Советтар Союзы Геройы (1965 йыл 7 май). СССР Юғары Советы депутаты (1946—1950).

Рәсәйҙә һәм Испанияла Граждандар һуғышында ҡатнаша, Совет-поляк, «Ҡышҡы» һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша; РККА-ның Польша походында һәм Бессарабия менән Төньяҡ Буковинаның ҡушылыуында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа РККА Артиллерияһын етәкләй.

## Иртә биографияһы
Николай Николаевич Воронов1899 йылдың 23 апрелендә (яңы стиль буйынса 5 май) Санкт-Петербургта контора хеҙмәткәре Николай Терентьевич менән Валентина Андреевна Вороновтар ғаиләһендә тыуа. 1908 йылдың ноябрендә Валентина Андреевна үҙенә ҡул һала, балалар атай тәрбиәһендә ҡала.

Воронов шәхси реаль училищела уҡый, әммә финанс проблемалары арҡаһында 1914 йылда уҡыуын ташлай, ә 1915 йылда техник секретарь булып эшләй башлай. 1916 йылдың көҙөндә атаһы Николай Терентьевич Воронов рус армияһына мобилизациялана, һәм Н. Н. Воронов иңенә ғаиләне хәстәрләү бурысы ята.

1917 йылда Николай Воронов өлгөргәнлек аттестатына имтихандарҙы экстерн тапшыра.

## Хәрби хеҙмәте

### [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Совет-поляк һуғышы]]нда ҡатнашыуы
1918 йылдың майында Воронов 2-се Петроград команда артиллерия курстарына ҡабул ителә, уны тамамлағас Петроградтың запастағы мортир артиллерия дивизионының 2-се батареяһына взвод командиры итеп тәғәйенләнә. Был взыод 15-се армия ғәскәрҙәре составында Псков районында Николай Юденич ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Юденич менән алышта Воронов бер нисә тапҡыр шәхси батырлыҡ күрһәтә.

1919 йылда РКП(б)-ға инә; уны партияға тәҡдим итеүселәр араһында Матвей Захаров та була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Голотюк В. Л., Цапаев Д. А.* Командный состав Войск ПВО Красной Армии в годы Великой Отечественной и советско-японской войн 1941—1945 гг. — , 2012. — ISBN 978-5-9903475-2-6. — Стр.59—61.

## Һылтанмалар
* Воронов Николай Николаевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
* 
*
Яковлев Николай Дмитриевич

**Яковлев Николай Дмитриевич** (31 декабрь 1898 йыл — 9 май 1972 йыл) — совет хәрби начальнигы, Артиллерия маршалы. Илдең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре баш командующийы (1955—1960). СССР-ҙың 2-се саҡырылыш (1946—1950) Юғары Советы депутаты.

## Рәсәй император армияһындағы хеҙмәте
Николай Дмитриевич Яковлев хәҙерге Новгород өлкәһенең Старая Русса ҡалаһында тыуа. Мещан. Урыҫ. Рәсәй армияһына 1916 йылда саҡырыла. 1917 йылда уҡыу командаһын таммалай, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, 35-се армия корпусының 67-се пехота дивизияһы 268-се Пошехон полкының кесе унтер-офицеры.

## Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл Армияла 1918 йылдан. Граждандар һуғышында штабта эш башҡарыусы була, артабан взвод һәм рота менән командалыҡ итә. 1920 йылда 2-се Петроград артиллерия курстарын тамамлай.

## Һуғыштар араһындағы осор
1921 йылдың майында 32-се гаубица артдивизионы адъютанты итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылдың июнендә — 28-се йыйылма ауыр гаубица артдивизионының, шул уҡ йылдың декабрендә — 28-се Царицын уҡсылар дивизияһының, 1922 йылдың апреленән — 28-се тау уҡсылар дивизияһының. Шул уҡ йылдың июненән — 28-се тау уҡсылар дивизияһының айырым гаубица батареяһы командиры ярҙамсыһы. 1923 йылдың сентябренән — 28-се артиллерия дивизионының начальник урынбаҫары. 1923 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
## Иҫкәрмәләр
Авдонин Александр Николаевич

**Авдонин Александр Николаевич** (27 ноябрь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-фәлсәфәсеһе. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2006), профессор (2007).

## Биографияһы
Александр Николаевич Авдонин 1948 йылдың 27 ноябрендә Чита өлкәһенең Түбәнге Хила ауылында тыуа.

1973 йылда Свердловск ҡалаһында Урал дәүләт университетын тамамлай. Артабанғы өс йылды Александр Авдонин СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Көнсығыш Себер филиалында эшләй.

1976 йылдан алып Александр Николаевич Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, шул иҫәптән  2000—2001 йылдарҙа философия кафедраһы мөдире була.

2006 йылда «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, киләһе йылда профессор була. Бөтә Рәсәй Философия йәмғиәте ағзаһы.

Авдониндың ғилми тикшеренеүҙәре онтология һәм танып белеү теорияһы, фән фәлсәфәһе, социаль философия мәсьәләләренә бағышланған. 

Александр Николаевич 40‑тан ашыу ғилми эш авторы булараҡ билдәле.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Обоснование фундаментальных теоретических объектов. Өфө, 2003.

## Һылтанмалар
*
Кейси Уилсон

**Кэтрин Роуз «Кейс» Уилсон** (; 24 октябрь 1980 йыл — АҠШ һы, комик, продюсер һәм . Билдәле иң элек ABC «Счастливый конец» комедия сериалындағы Хартц Пенни роле менән. (2011—2013), ул «Телевизион тәнҡитселәрен һайлау»(«Выбор телевизонных критиков») премияһына ике номинация килтерҙе.

## Биографияһы
Уилсон Алегзандрияла тыуып үҫкән, Вирджиния штаты, унда 1998 йылда урта мәктәпте тамамлаған. Улар аҙаҡ Нью-Йоркка күсеп килә, унда Нью-Йорк университетына уҡырға инә, һуңынан Адлер Стеллаһында актерлыҡ студияһында уҡый. Ата-әсәһе сәйәсәттә эшләгән, әммә үҙ-ара ярышыусы партияларҙа (әсәһе- демократ була, атаһы — республикан), был уны комедия жанрынаҡыҙыҡһыныуға килтерә. Уилсон комедия актрисаларын һанай: Кэтрин О ' Хара, Китон Дайан, , Болла Люсиль, Бетт Дэвис, Шеннон Молли, Шеннон Молли, Вингер Дебра һәм Ширли Маклейн уның эшенә йоғонто яһай.

Уилсон комедия шоу *Live Saturday Night составының даими ағзаһы булараҡ билдәлелек ала*, 2008—2009 йылдарҙа унда сығыш яһай. Сценарист булараҡ,ул үҙ көсөн төрлө скетч-шоуҙарҙа һынап ҡарай. 2009 йылда ул 20th century fox студияһының «Һуғыш кәләштәре» фильмына сценарий яҙа. Уның артабанғы эше 2013 йылда тулы метражлы «Оторва» комедияһы була, шулай уҡ унда төп ролде уйнай.

2011 йылдан алып 2013 йылда Уилсон ABC «Счастливый конец» комедия сериалдарында төп ролдәрҙең береһен башҡара. Өс миҙгелдән һуң шоу ябыла. Унан һуң NBC өсөн ситком *Twins Mason The ойоштора* , әммә канал трансляция өсөн заказ бирмәй башлай. 2014 йылда ситкомға «Миңә кейәүгә сыҡ»(«Выходи за меня») төп ролде уйнарға саҡырыла, шулай уҡ NBC өсөн. Проект ире,Девид Касп. тарафынан ойошторолған булған, уның менән элек «Счастливый конец» филмында уйнай. Өҫтәүенә телевизион ролдәрҙә: « Джули һәм Джулия: Рецептар буйынса бәхет әҙерләйбеҙ» (2009), «Киллер» (2010) һәм «Исчезнувшая» (2014).

## Шәхси тормошо
2014 йылдың 25 майынан Уилсон сценарист ,кейәүҙә туйға тиклем өс йыл элек улар осрашып йөрөйҙәр . Ул ире менән ике ул —  (тыу. 17 май 2015) һәм  (тыу. 24 августа 2017) үҫтерә. Уларҙың өлкән улы Макс, целиакия менән яфалана

Бер мәл, ботокс иньекцияһынан ,Уилсон өс ай ярты битен фалиж һуҡҡан.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*