open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дубовац замогы

**Дубовац замогы** () — Хорватияла Карловац ҡалаһының иң боронғо архитектура ҡомартҡыларының береһе. Ул үҙенең бай тарихы менән билдәле һәм хорват халҡының тарихи хәтерен ҡурсалаусыһы булараҡ тора. Замок Хорватияның почта маркаһында һүрәтләнгән.

## Тарихы
Дубовац замогы үҙенең атамаһы элекке имән урманы хөрмәтенә алған, был урман менән ул боронғо дәүерҙәрҙән бирле уратылған булған. Шуныһы ҡыҙыҡлы, Дубовац замогы үҙе урынлашҡан Карловац ҡалаһынан күпкә олораҡ булып тора. Карловац ҡалаһы төҙөлә башлағанда, Дубовац ҡәлғәһе инде оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәп килгән. Урта быуаттарҙа Дубовац ҡәлғәле ауыл булараҡ үҫешкән, үҙ дәүере өсөн мөһим йылғалар һәм юлдар киҫешкән урында урынлашҡан. Тәүге тапҡыр ҡала 1339 йылда телгә алынған, был йылда Дубовацҡа священник килгән. Шулай уҡ сауҙа һәм коммерция предприятиелары тураһында һәм 1578 йылғы ғосман төрөктәренең ябрылыуы тураһында телгә алыныуҙар бар. Ғосмандарҙың яуҙары Дубовацты тулыһынса бушатҡан тиерлек, ҡасаҡтар яңы төҙөлгән Карловац торамаһы территорияһында йәшерен урын тапҡан. Уларҙың торамаһынан тик замок ҡына тороп ҡалған.

## Реконструкциялар
Һуңғы тапҡыр 1961 йылда, шул иҫәптән унда урынлашҡан Грета Юрич исемендәге Хорватия идара итеү институтының инициативаһы буйынса замокты реконструкциялағандар. 1965 йылдан 2007 йылға тиклем замок Карловац ҡала музейының ҡулында булған һәм уның барлыҡ бүлмәләрендә ҡала тарихына арналған экспозициялар урынлаштырылған. Хатта күҙәтеү башняларында «Куп һәм Ҡөрьән тураһында» тигән күргәҙмә асылған.

XX быуатта замокты реконструкциялау өсөн 1777 йылда яһалған Крейҙәге хәрби инженерҙарҙың бик мөһим яҙмалары ҡулланылған. Был документтарҙа замоктың структураһы һәм төҙөлөштә ҡулланылған материалдар, шулай уҡ мөйөш башнялары, ике ҡатлы башнялар тулы итеп тасуирланған.

## Замок хужалары
Замоктың хужалары төрлө ваҡытта төрлө аристократик ғаиләләр булған: Зударҙар (1387—1426), Франкопандар (1442—1550) һәм Зринсктар (1550—1578), артабан замок Карловац ҡалаһы армияһы командованиеһына күскән (1578—1810).

1837&#x20; йылда замоктың яңы хужаһы граф Лаваль Нуген уны романтизм стилендә үҙгәртеп ҡорған.
## Галерея

File:Dubovac_Castle_in_Karlovac,_Croatia.JPG|
File:Stari_Grad_Dubovac_01010.JPG|
File:Dobovac-Karlovac.JPG|

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Карловацтың ҡала музейы
Аркадия (шифахана)

**«Аркадия» дауалау-һауыҡтырыу комплексы** () — Одессалағы (Украина) һауыҡтырыу, дауалау-профилактика комплексы.

## Тарихы
Шифаханаға 1946 йылда нигеҙ һалынған. Был ваҡытта торлаҡ корпустары һәм хужалыҡ блогы төҙөлә башлай.
Шифахана «Аркадия» тарихи курорт районы биләмәһендә булдырылған. Мәҫәлән, уның биләмәһендә Украинаның бер нисә мәҙәни мираҫ объекты урынлашҡан: XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төҙөлгән биш дача комплексы (шул иҫәптән Маврокордато дачаһы, Параскиев дачаһы, һуҡырҙар мәктәбе, һыу менән дауалаусы дауахана, ашхана, ҡала шифаханаһы корпустары), 1891 йылғы тышҡы ҡоймалар (архитекторы П. У. Клейн). Үҙ сиратында шифахананың бөтә биләмәһе баҡса-парк сәнғәте парк-һәйкәле булып тора.

2008 йылда шифахана Украинаның дәүләт сик буйы хеҙмәтенең ял һәм һауыҡтырыу үҙәге булып китә.

Ҡырым территорияһындағы 2014 йыл ваҡиғаларынан һуң, шифахана Ҡырымдан Украинаның ҡитға өлөшөнә күскән 73 хәрби хеҙмәткәрҙең ғаиләһен ваҡытлыса һыйындыра. Артабан уларҙы илдең башҡа ҡораллы частәре буйынса тараталар.

2015 йылда шифахана биләмәһендә янғын сыға, һөҙөмтәлә хеҙмәткәрҙәр өсөн бер ҡатлы бина шаҡтай зыян күрә.

Комплекс биләмәһендә бер нисә тапҡыр дәүләт тарафынан һаҡланған территорияла законһыҙ төҙөлөш булыуы асыҡлана.

## Комплекс составы
Шифахананың дауалау профиле булып туберкулезды һәм үпкәнең үҙенә хас булмаған ауырыуҙарын, күреү органдары, урология һәм гинекология сирҙәрен дауалау тора. Комплекстың дөйөм һыйҙырышлығы 210 кеше тәшкил итә: урология — 80, гинекология — 80, офтальмология — 50.

Шифахана базаһының дөйөм майҙаны 9,6 гектар тәшкил итә һәм уңайлы шарттары булған, йәшелләндерелгән биләмәнән ғибәрәт, унда 7 торлаҡ корпусы, дауалау-диагностик корпус, клиник-диагностик лаборатория, административ корпус, аҙыҡ-түлек блогы, ҡаҙанлыҡ, китапхана һәм хужалыҡ бинаһы урынлашҡан. Шулай уҡ шифахана комплексында 400-ҙән ашыу урынға иҫәпләнгән клуб, бильярд залы, йәйге кинотеатр, бейеү майҙансығы урынлашҡан урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Екатерина паркы (Кронштадт)

**Екатеринина паркы** (шулай уҡ **Екатеринина скверы**, **Совет скверы**, **Совет бульвары**) — Кронштадттағы парк. XIX быуат тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Кронштадттың тарихи үҙәгендә, Совет урамы һәм Обводной канал буйында урынлашҡан. Атамаһы Совет урамының элекке исеме менән бәйле — Ҙур Екатеринина урамы.

## Тарихы
Парк 1839—1843 йылдарҙа диңгеҙсе Ф. Ф. Беллинсгаузен бойороғо буйынса эшләнә, ул был осорҙа Кронштадт портының баш командиры була. 1861 йылда паркты уратып алған суйын рәшәткә төҙөлә, ә 1887 йылда ул әлеге көнгә тиклем һаҡланған яңыға алмаштырыла. 1886 йылда парк Екатеринина күпере аръяғына оҙайтыла. 1893 йылға тиклем ҡыш бульвар ябыла, ошо ваҡыттан алып аллеялар таҙартыла һәм ул халыҡ өсөн теләһә ҡайһы ваҡытта асыҡ була башлай. Йыш ҡына халыҡта бульварҙы «эт бульвары» тип атайҙар, сөнки властар тыйыуға ҡарамаҫтан унда эттәрҙе йөрөтөргә яраталар.

1870 йылдың 11 сентябрендә паркта Ф. Ф. Беллинсгаузен һәйкәле асыла. Һәйкәлдең скульпторы И. Н. Шредер, постаментын архитектор И. А. Монигетти эшләй.
## Урыны
Парк Совет урамы һәм паркты Кронштадт Адмиралтействоһынан айырып торған Обводной канал араһында тар һыҙат булып тора. Ул Карл Маркс урамында башлана һәм Комсомол урамында тамамлана. Парк Совет күперенә сығарыусы Рошаль урамы менән икегә бүленгән. Парктың көнсығыш өлөшөндә Обводный канал аша йәйәүлеләр өсөн Елкәнле күпер төҙөлгән.

## Галерея

Kronshtadt2012 4600.jpg|Паркта йәйәүлеләр аллеяһы
Monument to Bellingshausen in Kronshtadt 3.jpg|Ф. Ф. Беллинсгаузен һәйкәле
Kronshtadt2012 4603.jpg|П. Н. Капица һәйкәле
Ограда и вид на Морской собор из Советского парка1.jpg|Обводный канал һәм Диңгеҙ соборы күренеше


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Серебряков йорто (Таганрог)

**Серебряков йорто** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһы   Петр урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан бина. Йорт  XVIII  быуаттың икенсе яртыһында  беренсе гильдия сауҙагәре  Серебряков Яков Михайловичҡа ҡараған.

## Тарихы
Әрмән сауҙагәре  Яков Михайлович Серебряков 1853 йылда барлыҡҡа килгән һәм 1858 йылда эшләй башлаған Таганрог күн заводының беренсе хужаһы була. 1865 йылда ул Петр урамында күп фатирлы килем йорто төҙөй. Йорттоң беренсе ҡаты магазиндар итеп бирелә, унда Париждан килгән аяҡ кейемдәре һәм өҫ кейемдәрен һатып алырға мөмкин була. Ошо уҡ йортта  Ладохиндың нотариаль контораһы асыла.   Бинаның  архитектура стиле — рус классицизмы..

1895 йылдың 12 апрелендә Таганрог ҡалаһына  рәссам- маринист Айвазовский Иван Константинович килә. Билдәле булыуынса, уны   Петр урамындағы 47-се йортта  йортта ҡабул итәләр.  .Яков Михайлович Серебряков  шәфҡәтлелек менән әүҙем шөғөлләнеүсе  йәмәғәт эшмәкәре була. Гректар урамындағы хәҙер төҙөлгән йорт урынында элек Изге Иаковтың әрмән-григорий сиркәүе урынлашҡан була. Сәуҙагәр шул участканы махсус һатып ала һәм унда сиркәү төҙөй, ул 1906 йылдың яҙында асыла. Сиркәү тиҫтә йылдар тора һәм 1930 йылдарҙа һүтеп алына.

1920 йылдан һуң Петр урамындағы йорт Ҡыҙыл Армияның   9-сы уҡсылар дивизияһы милкенә күсә. Һуңынан уны  16-сы иәктәп бинаһы  биләй. XXI быуатта был бинала Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты  урынлаша.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Бюндюгова Т.* История давно минувших дней…[Серебрякове и его семье] // Alma mater.- 2001.- № 5.- с.1
Ғази Хөсрәв бей мәҙрәсәһе

**Ғази Хөсрәв-бег мәҙрәсәһе** (*Ғази Хөсрәв бей мәҙрәсәһе*; ) — Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы Сараеволағы мәҙрәсә. 1537 йылда Ғази Хөсрәү-бәк тарафынан нигеҙләнгән. Босния һәм Гецеговинаның иң боронғо уҡыу йорто.

## Тарихы
XVI быуаттың беренсе яртыһында Босния санджагының санджак бейе Ғази Хөсрәв-бег (Ғази Хөсрәв бей; 1480—1541) булған Ул Сараево инфраструктураһы үҫешенә ҙур өлөш индергән. 1537 йылдың 8 ғинуарында Ғази Хөсрәү-бәк ҡала мәҙрәсәһенә ниеҙ һалған, ул хәҙер уның исемен йөрөтә.

Мәҙрәсә поливалентлы булып тора. Уның үҙәк өлөшө уҡыу аудиториялары өсөн тәғәйенләнгән, ә сит яҡтарҙа торлаҡ бүлмәләре урынлашҡан.

Мәҙрәсә бинаһы Сараево ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм Ғосман империяһының шул дәүерҙәге алдынғы архитекторы фарсы Аджем Эзир-Алиның проекты буйынса төҙөлгән. Бинаны Дубровниктан килгән оҫталар, шулай уҡ урындағы төҙөүселәр төҙөгән. Мәҙрәсә истанбул (константинополь) стилендә таштан ҡоролған, ә ҡыйығы ҡара ҡурғаш менән ҡапланған. Компактлы, гармоник һәм монументаль бина Сараевоның символдарының береһе булып китә. Артабанғы бинаны реконструкциялауҙар башлыса уның оригиналь стилен һаҡлап ҡалған.

Мәҙрәсә профессорҙары Ғази Хөсрәв-бәк тарафынан билдәләнгән ҡәтғи критерийҙар нигеҙендә һайланған. Мәҙрәсәлә эшләү бик престижлы булған, шунлыҡтан унда күп кенә уҡытыусылар дәғүә иткәндәр, улар араһында ғәрәптәр, төрөктәр, албандар һәм босняктар булған. Мәҙрәсәлә заманса класстар, уҡыусылар өсөн яҡшы туҡланыу һәм уңайлы йәшәү шарттары булған. Белемдең юғары стандарты арҡаһында мәҙрәсәне тамамлаусылар артабан уңышлы карьера яһаған. Улар араһында судьялар, генералдар, имамдар, мөфтөйҙәр, профессорҙар, ғалимдар, академиктар, мэрҙар, дипломаттар, министрҙар һәм чиновниктар булған.

Ғази Хөсрәв бей мәҙрәсәһе ике бинаға бүленгән: малайҙар һәм ҡыҙҙар мәҙрәсәһе, уларҙа бөтә кәрәк-яраҡтары менән уҡыу аудиториялары булған. Шулай уҡ мәҙрәсәлә айырым малайҙар һәм ҡыҙҙар ятаҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр
Руссо йорто

**Руссо йорто** —  Таганрогта боронғо айырым йорт (Фрунзе урамы, 65).

## Архитектура үҙенсәлектәре
Бер ярым ҡатлы йорт. Фасады буйынса — алты тәҙрә.  

## Тарихы
1870 йылдар аҙағына тиклем йорт  сауҙагәр Миоти йорто булған, һуңынан уның ҡатыны Евдокияға ҡараған. 80-се йылдар аҙағында йортто коллеж  сәркәтибе ҡатыны  Мария Никаноровна Маслакова һатып ала. Ул   1911 йылдың  4 ғинуарында  81 йәшендә бауырҙың  яман шешенән вафат була. Уның ире Николай Иванович  1898 йылдың 3 мартында 79 йәштә вафат була. Икеһен дә Успение  соборында йыназалайҙар. 

Йорттоң һуңғы хужалары Лука Егорович, уның ҡатыны һәм  Анна Петровна һәм Семен Лукич.Руссо була.  Лука Георгиевич (Егорович)   1839 йылдың 16 июлендә  Балаклавский бастионының рус рядовойы  һәм Марфа Ивановна ғаиләһендә тыуа.  Бәлиғ йәшенә еткәс, Троица сиркәүендә дворян Анна Максимовна менән никахлаша.

1857 йылдан 1866 йылға тиклем Лука Егорович Руссо ҡала думаһында канцелярия хеҙмәткәре, һуңынан столоначальниктың канцелярия ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.  1873 йылда идаралыҡтың эш башҡарыусыһы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Бөтә эштәрҙе лә шелтәһеҙ  алып бара.

1917—1918 йылдарҙа йорт эргәһендәге участкала баҡса булдырыла, унда кәрлә ағастар һәм емеш-еләк ағастары, шулай уҡ декоратив үҫемлектәр ултыртыла. Баҡсала груша, алмағас,  слива, алыча, өрөк, персиктар үҫә. Роза сәскәләре, зәңгәр шыршы, артыш, туя, ҡырағай виноград, үрмәле  «Crimson Rambler» розалар үҫә. Ҡыуаҡлыҡтарҙан  сирень, баҡса айыу баланы, сәтләүек,  иргә, барбарис, ҡарағат, шулай уҡ тирәк, урман сәтләүеге, амур бәрхәте ултыртыла. Баҡсала бөтәһе  72 бөтә төр  сәскә үҫтерелә. Дөйөм ултыртыу майҙаны  330 квадрат сажин (1500&nbsp;м²) тәшкил итә.

## Йорттоң билдәле йәшәүселәре

* **Руссо, Валентина Владимировна** (1909-1987) — совет рәссамы, скульпторы, педагог.

## Һылтанмалар

* Дом Руссо на сайте Исторический Таганрог 

## Сығанаҡтар
«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе

**«Шлагбаум» иҫтәлекле билдәһе** — иҫке ҡала сиктәрен сағылдырған Таганрогтағы стела

## Тарихы
1770 йылдар башында Таганрогтың яңырыуы осоронда Троица ҡәлғәһенә алып барыусы юлда бәләкәй ҡарауыл будкаһы һәм шлагбаум ҡуйыла. Һалдаттар үтеп барыусылар өҫтөнән күҙәтеүҙәр алып барған, ә һуңыраҡ бында юл төҙөлөшөнә һәр тейәлгән ылауҙан һалым йыйыу ойошторолған. Ҡала шлагбаумы янында инеү майҙаны тип аталған майҙан барлыҡҡа килгән.

Таш ҡала шлагбаумы Наполеон өҫтөнән еңеү хөрмәтенә төҙөлә һәм 1814 йылдың 27 сентябрендә асыла. Бер үк ваҡытта шлагбаум ҡала сиген аңлатҡан, ул XIX быуат аҙағына тиклем был урын аша үткән.

Был иртә классицизм стилендә башҡарылған һирәк инженер сәнғәте өлгөһө була. Проекттың авторы билдәһеҙ. Юлдың ике яғында ике бер иш бағана торған: нигеҙендә — ауыр квадрат таш тумба, унда кирбестән һалынған бейек дүрт ҡырлы штукатурланған һәм ағартылған пирамида, ул Рәсәй дәүләтенең символы— ике башлы бөркөт менән тамамланған ҙур баҡыр шар менән ослап ҡуйылған. Һәр пирамиданың фасады өлөшөндә 1808 йылда император Александр I ҡалаға бүләк иткән ҡала гербы беркетелгән.

Йөҙ йылдан һуң ҡала властары обелисктарҙың капиталь ремонтын үткәрә: пирамиданы ослаған шарҙы һәм бөркөттәрҙе сисеп алалар һәм алтын төҫөндәге буяу менән буяйҙар, таш колонналарҙы цемент иретмә менән штукатурлайҙар.
Совет осоронда, 1920 йылда, шлагбаум колонналарынан бөтә геральдика алына.

Шлагбаумдың ике стелаһы 1969 йылға тиклем тороуын дауам итә. Транспорт хәрәкәтенә ҡамасаулай тигән һылтау менән 1969 йылдың 19 октябрендә стелалар төндә емерелә.

1974 йылдың октябрендә Петр урамының мөйөшөндә һәм Дзержинский урамында реконструкцияланған сквер асыла. Ҡала шлагбаумы иҫтәлегенә бер стеланың кесерәйтелгән күсермәһе төҙөлә. Һаҡланып ҡалған фотоһүрәттәр буйынса уны архитектор Э. Е. Бронзова башҡара. Скверҙы төҙөкләндереүҙә һәм уны биҙәүҙә Таганрогта Орджоникидзе районының предприятиелары ҡатнаша. Стеланы ослаусы металл шарҙы «Ҡыҙыл гидропресс» заводы эшләй.

## Галереяһы

Файл:CityBarTaganrog.jpg|Шлагбаум. 1900- сы йылдар


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Городской шлагбаум на сайте «Исторический Таганрог» 

## Сығанаҡтар
Батырҙар үлмәй (мемориаль комплекс)

**«Батырҙар үлмәй»** — Ростов өлкәһе Боковский районының  Боковская станицаһындағы  мемориаль комплекс

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов өлкәһенең Боковский районы территорияһында   көсөргәнешле һуғыштар бара. Совет ғәскәрҙәре күп юғалтыуҙар кисерә, әммә  улар бирешмәй, еңеү яулай. Боковский районындағы алыштар Сталинград һуғышына старт бирә.  Бынан совет   ғәскәрҙәре дошманды  ҡыуа башлай.

Боковская станицаһында һуғыш ваҡиғаларына һәм 1942 йылдың декабрендә Боковский районын азат иткәндә һәләк булғандарға арналған «Батырҙар үлмәй» мемориаль комплексы 1983 йылда  асыла. Мемориаль комплексты  Луганск  художество фонды коллективы төҙөй.

Мемориаль комплекста Советтар Союзы батырҙарының  бюстары ҡуйылған. Батырҙар араһында:

* Сергеев Николай Александрович (1908—1942).1942 йылдың 16-17 декабрендә Астахов утары районында полк командиры Сергеев танкта подразделениены һуғышҡа әйҙәй. Беренсе һөжүмдә урта калибрлы пушкаларҙың 2 батареяһы, 6 танкка ҡаршы орудие һәм дошман пехотаһының батальоны тиерлек юҡҡа сығарыла. Танкыға ҡаршы батареяға һөжүм иткәндә Сергеевтың  танкы яна. Янған аяҡтары менән офицер икенсе танкығы ултыра һәм полкты яңынан һуғышҡа әйҙәй. Икенсе һөжүмдән һуң Астахов утары азат ителә.
* Борис Иванович (1923—1981).
* Нуркен   Абдирович Абдиров (1919—1942).  Ил-2  самолетында бер нисә танкты һәм егермеләп ашыу  автомобилде юҡҡа сығара.   1942 йылдың 19 декабрендә Коньки  ауылы (Боковский районы, Ростов өлкәһе) эргәһендә дошман позицияларына һөжүм иткәндә уның самолеты бәреп төшөрөлә һәм яна.  Абдиров янған самолетын дошман  танкылары колоннаһына йүнәлтә.  
* Позолотин Тимофей Семенович (1908—1943).
* Соловьев Александр Александрович (1907—1942). 1941 йылдың 14 июлендә Боковская станицаһында  хәрби задание үтәгәндә һәләк була, дошмандың өс самолетын бәреп төшөрә.
* Яков Платонович Телеченко (1913—1973) — Ростов өлкәһенең Боковский районындағы   Пономаревка утарында тыуған

Я.П. Телеченко бюсы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора  (халыҡ депутаттарының Ростов өлкә советы  Кесе советының  17.12.1992 йылдағы 325-се ҡарары).

## Тасуирламаһы
Мемориал ҡалҡыулыҡта урынлашҡан бетон стенанан ғибәрәт. Стенала «Батырҙар үлмәй» тип яҙылған, өҫтә күләмле хәрефтәр менән   «1941—1945» тип яҙылған. Стена алдында постаменттарҙа батырҙарҙың  бронза бюстары ҡуйылған.  Комплекс янындағы биләмә төҙөкләндерелгән.

## Һылтанмалар

* Мемориальный комплекс «Герои не умирают»
* Дорогой Победы. Автопробег. «Герои не умирают».
* Герои не умирают
* Экскурсия «Герои не умирают»
Петушки (ҡала)

**Петушки** — ҡала (1965 йыл) Рәсәй федерацияһы Владимир өлкәһенең Петушинский районы, Петушки ҡалаһы менән бергә Петушки ҡаламуниципаль берәмеген ҡала статусы менән барлыҡҡа килтерә.

*Петушки* ҡала биләмәһе составында берҙән-бер тораҡ пункты.

Халҡы — 13 112 кеше (2018 йыл).

## Географияһы
Петушки ҡалаһы Клязьма (бассейн Волга) йылғаһының һул ярында, Владимирҙан 67 км көньяҡ-көнбайышта, Мәскәүҙән көнсығышҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала Мәскәү — Түбәнге Новгород автомобиль юлында тора. Петушки исемен шулай уҡ тимер юл станцияһы йөрөтә.

Районда ҡом, балсыҡ, торф ятҡылыҡтары бар.

## Тарих
XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында Петушки ауылы Владимир губернаһы Аннинский улусыы Покровский өйәҙенә инә, 1921 йылдан алып — Мәскәү губернаһы Орехово-Зуевский өйәҙе составында.

Ҡасаба булараҡ Петушки &#x5B;**&#x5D; 1861 йылда барлыҡҡа килгән.

Урындағы фабрикант П. И. Кузнецов аҡсаһына бында 1910 йылда Успение Пресвятой Богородицы сиркәүе изгеләндерелә һәм ошо ваҡыттан алып ҡасабаға ҙур ауыл исеме бирелә. 1904 йылда бында ағалы-энеле Крашенинниковтар туҡыу фабрикаһы төҙөй. Артабан бында токарь-столяр фабрикаһы, кирбес заводы төҙөлә.

1926 йылда Петушкиға ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. 1965 йылдың 11 ноябрендә Петушки ҡала итеп үҙгәртелә.

## Халыҡ
1900 йылда ауылда 62 йорт ихатаһы булған, унда 303 кеше йәшәп, шуларҙың 144-е ир-ат, 159-ы — ҡатын-ҡыҙ була. 

## Иҡтисад
Төп сәнәғәт предприятиелары:

* Завод «Икопал» (Icopal) заводы, ҡыйыҡтар ябыу өсөн һыу үткәрмәүсе материалдар етештереүсе;
* Аҙыҡ-түлек комбинаты — консерва һәм пресервылар, балыҡ һәм диңгеҙ продукттары етештерә;
* «Стакол» («ОМЗСО») заводы— эске яныу двигателенең поршендары өсөн ҡулсалар етештерә;
* Трикотаж фабрикаһы;
* ОАО «Ватин» — ватин, туҡылмаған материалдар, техник туҡымалар. етештерә 1999 йылда ябылған фабрика;
* Завод «Промэнерго» йылытыу ҡорамалдары етештерә
* «Главспецпромстрой» идаралығының махсус ҡорамалдар етештереүсе тәжрибә-механика заводы ;
* «Петушкиинтерлес» (ағас эшкәртеү);
* Силикат кирбес заводы;
* ЯСЙ «Һөт» май-сыр заводы;
* Типография;
* «Термоконтур» сэндвич-панелдәр етештереү заводы .

## Иҫтәлекле урындар

Шулай уҡ станцияла «Л» сериялы паровоз-ҡомартҡыһы бар.

Ҡалала Әтәс музейы бар, уға Николай Корнилов 1997 йылда нигеҙ һалған.

Николай Чудотворец ҡорамы Петушки станцияһы янында 1900 йылда төҙөлгән, 1920 йылда ул емерелгән. Вокзал янында 2000 йылда епископ Афанасий Ковровский хөрмәтенә ағас сиркәүе төҙөлә, ғүмеренең һуңғы йылдарын ул Петушкиҙа үткәргән. 2002 йылдың 26 октябрендә ҡорамды изгеләндереү була.

## Венедикт Ерофеев һәм Петушки
Венедикт Ерофеевтың «Мәскәү — Петушки» поэмаһы 1970 йылда сыҡҡандан һуң, (1988 йылда СССР-ҙа рәсми рәүештә баҫыла), Петушки ҡалаһы рәсәй мәҙәниәт контексына инә. Петушки ҡалаһында яҙыусы В. В. Ерофеевтың йорт-музейы бар.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* .

## Һылтанмалар
* Сайт администрации города
* Сайт администрации Петушинского района
* История герба Петушков
*
Көнбайыш күпер (Дондағы Ростов)

**Көнбайыш (Гнилово) күпере** — Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша автомобилдәр һәм тимер юлы күпере. 
Көнбайыш күпер Дондағы Ростовтың  Тимер юлы районында урынлашҡан һәм Бөтә Союз урамын Көнбайыш шоссе менән тоташтыра.  Дондағы Ростовта берҙән-бер ҡатнаш күпер.

## Тарихы

 XX быуаттың  икенсе яртыһында Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша үтеү өсөн ике тимер юлы  күпере төҙөлә. 1963 йылда  Йәшел утрау районында  (Кизитеринка- Батайск участкаһы) Дон йылғаһының төп үҙәне һәм  Нахчиван  боғаҙы  аша бер йүнәлешле күпер төҙөлә, ә  1983 йылдан Гнилово районында Ростов узелының көнбайыш урау юлында Дон аша ике йүнәлешле күпер төҙөлә. 

Революцияға тиклем үк Гнилово станицаһында  (хәҙер Дондағы Ростовтың  Тимер юлы районы),тимер юл  станцияһы һәм күпер булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мосты Ростова-на-Дону

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* ИЗ ИСТОРИИ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНЫХ МОСТОВ ЧЕРЕЗ РЕКУ ДОНУ
* Нижне-Гниловская. Мост через Дон и железнодорожный музей.
Аҡсай күпере

**Аҡсай күпере** —  Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша автомобиль күпере.  Дөйөм оҙонлоғо  580 м. 1964 йылда «Дон» магистралендә тәүлегенә 7 меңгә тиклем автомобилдәр үтеп йөрөмәле ике һыҙатлы күпер төҙөлә.  1995 йылда иҫке күпергә өҫтәп яңы өс һыҙатлы яңы үтеү юлы төҙөлә. Әлеге ваҡытта күпер аша 8 тонна ауырлыҡтағы 30 меңгә яҡын машиналар  йөрөй ала. Күпер Донды уның тамағынан 60 км алыҫлыҡта киҫеп үтә.

## Исеме
Күпер  исемен Аҡсай ҡалаһы исеменән ала. Аҡсай ҡалаһы үҙе Дондың уң ҡушылдығы булған Аҡсай йылғаһы исеменән аталған. Йылғаның исеме тере һәм үле һыу легендалары менән бәйле  (төрки. *Сай* — «ҡоро үҙән, йырын, йырындағы шишмә, йылға»), Аҡ сай — рус. «белый сай») «тере сай».

## Капиталь ремонт һәм реконструкциялау
2014 йылдың 2 сентябрендә Аҡсай ике һыҙатлы өлөшөнөң реконструкцияһы тамамланырға тейеш була. Контракттың хаҡы 2,94 миллиард һум тәшкил итә.   Проект документацияһына ярашлы, яңы күперҙең төҙөлөш оҙонлоғо 1 227,7 м, күпер оҙонлоғо —   567,11 м тәшкил итә, һыҙаттар һаны — бер йүнәлештә өс һыҙат. Яңы үтеп йөрөү юлы 2014 йылдың 1 ноябрендә   асыла. Күперҙең һул яртыһының капиталь ремонты 2015 йылдың 25 февралендә башлана (факт буйынса), файҙаланыуға 2015 йылдың 1 авгусында тапшырыла.  Әммә ТЦ МЕГА яғынан  трасса  участкаһы күпергә тиклем (төньяҡ яҡтан) насар хәлдә ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мосты Ростова-на-Дону

## Иҫкәрмәләр
«СССР легендалары» музейы

**«СССР легендалары» музейы** — Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинский ҡалаһында шәхси музей

## Тарихы
Музей 2016 йылдың 2 майында СССР-ҙың   — Советтар Союзында ике көн — 1 һәм 2 майҙа билдәләнгән дәүләт байрамы «Хеҙмәтсәндәрҙең халыҡ-ара   теләктәшлек көнөндә» асыла

Музей бинаның беренсе һәм цоколь ҡатын биләй, икенсе һәм өсөнсө ҡатта   "СССР" ҡунаҡханаһы урынлашҡан. Ҡунаҡхана-музей комплексын шәхси эшҡыуар Владимир Михайлович Бесчетный ойошторған

Музейға килеүсе һөт продукттары өсөн быяла һауыт-һабаларҙан башлап «Аҡсарлаҡ» автомобилдәре меннә тамамланған  Советтар Союзы стилендәге шарттарға килеп эләгә. Бөтә экспонаттар — төп нөсхә булып тора.

## Эшмәкәрлеге
Комплекс  М-4 «Дон» трассаһының 932 километрында урынлашҡан.  Адресы: Герой пионерҙар урамы, 91 -, телефон: 8-938-145-70-48.

09:00 сәғәттән алып 19:00 сәғәткә тиклем көн  һайын эшләй, тәнәфес  14:00 сәғәттән алып   14:30 сәғәткә тиклем (йәй һәм ҡыш ваҡыты үҙгәрә). Билет хаҡы: өлкәндәргә — 200 һум, 14 йәшкә тиклем балаларға — 100 һум, 7 йәшкә тиклемге балаларға — бушлай.

«СССР легендалары» комплексы эргәһендә  «Байк-отель» ҡунаҡханаһы, йәйге кафе, автопарк, АЗС «Лукойл» урынлашҡан.
К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (1).jpg|
К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (2).jpg|
К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (3).jpg|

К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (5).jpg|
К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (6).jpg|
К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (7).jpg|
К-Шахтинский-Музей «Легенды СССР» (8).jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт
* Легенды СССР. Музеи Ростовской области.
Камышевский ҡаласығы

**Камышевский ҡаласығы** — Ростов өлкәһенең   Цимлянск ҡалаһы эргәһендәге боронғо ауыл.  IX   быуат башында бында урта быуат дәүләте Хазар ҡағанатының  ҡәлғәһе булған.

## Урынлашыуы
Ростов өлкәһенең Цимлянск районында әлеге ваҡытта өс боронғо  ҡаласыҡ табыла.  Саркел ҡаласығы Цимлянск һыуһаҡлағысы тарафынан һыу аҫтында ҡала. Уң яҡ ярҙағы ҡаласыҡ  Саркел ауылы һәм Хорошевская станицаһы араһында урынлашҡан. Уларҙан алыҫ түгел Цимлянсктың  Камышевский   ҡаласығы ята.

## Табылыуы
Ҡаласыҡ 1991 йылда осраҡлы табылған. Юғары тау битләүҙәрендә күнекмәләр үтеп йөрөгән альпинистар битләүҙең өҫкө өлөшөндә аҡ таштарға иғтибар иткән. Ябай күҙ менән ҡарағанда ла был таштарҙың ҡасандыр фундамент булып хеҙмәт итеүе аңлашылып тора. 

1997 йылда ҡомартҡының әһәмиәте В.А.Хажилов һәм А.И. Семенов тарафынан элек билдәле булмаған хазар дәүерендәге ҡәлғә булараҡ раҫлана, һәм ул шартлы рәүештә   «Саркел-3» тип атала

## Тарихы
-- Ваҡыты яҡынса беҙҙең эраның viii быуаттарҙағы ҡаласыҡ хазар ҡағанаты ҡарай. Күләме ҙур ҡәлғә була ала. Ҡәлғәһен ала максималь киңлеге 150-180 метр етә. Ҡәлғә ҡапҡа башняларын һәм бар. Ҡәлғәһе, моғайын, иң ҙур хәрби-сәйәси фигура ҡағанаты ҡаған үҙе, бәлки. Бәлки, был ҡәлғәнең оборона системаһының бер өлөшөн тәшкил итә н хазарҙар көслө.

Төҙөлөш материалдары составына Уң яҡ ярҙағы ҡаласыҡ менән  оҡшаш   материал   ҡулланыла. Моғайын, ике ҡаласыҡты ла бер үк кешеләр  төҙөгән. Былар ҡеүәтле  хәрби оборона ҡоролмалары  була.

## Ҡаҙылмалар
1999 йылда Камышевск ҡаласығы районында  ҡаҙыу эштәре үткәрелә.  Был эштең  етәксеһе - П. А. Ларенк. Ҡаҙыу эштәре һөҙөмтәһендә ҡәлғә диуарҙарының ҡалдыҡтары табыла. 

2003—2004 йылдарҙа ҡаласыҡта ҡабатан  ҡаҙыныу эштәре үткәрелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Саркел
* Правобережное Цимлянское городище
* Семикаракорская крепость

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Камышевское городище. Флеров В.С. 
* Камышевское городище Цимлянска.
Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейы.  Музейға 1976 йылда нигеҙ һалына, 1982 йылдың 5 майында асыла.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
1976 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Александр Данилович Красноглазов «Сельская новь» (№57 1976 йылдың 11 майы) гәзите биттәрендә Боков районы халҡына райондың тарихын мәңгеләштереү һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойоштороу тәҡдиме менән   мөрәжәғәт итә.

Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы партияның Боков район комитеты инициативаһы менән Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында уның өсөн төҙөлгән ике ҡатлы бинала  1982 йылдың 5 майында асыла. Музейҙа  2637 экспонат тупланған. Музей ете залдан тора.

«Беҙҙең яҡтың тәбиғәте»  экспозицияһы менән залы  Боков районының үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына арналған. Был ҡош һәм хайуан ҡарасҡылары, үҫемлектәрҙең гербарийы, ташҡа әйләнгән ағас киҫәктәре, һыу ятҡылыҡтары ҡарасҡылары,  Боковская станицаһының тирә-яҡтары  төшөрөлгән картиналар.

Музейҙың «Беҙҙең яҡтың үткәне»  экспозицияһы менән залында Боков утарының беренсе йорттарының фотоһүрәттәре, иҫке самауырҙар, көршәктәр, өй кәрәк-йыһаздары, станица халҡының боронғо кейемдәре урынлашҡан. 

Өсөнсө зал Донда совет власының урынлашыуы, утарҙың ауыл хужалығы тураһында һөйләй.   Бында элекке фотоһүрәттәр, карталар, плакаттар, Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың документтары һаҡлана.

Дүртенсе зал  Ф. Г. Подтелковтың һәм М.В. Кривошлыковтың экспедицияһы тураһында  материалдар тупланған, ат һәм үгеҙ көсө ҡулланыү менән бер рәттән ер эшкәртеү ҡоралдары күрһәтелә. Боронғо тәңкәләр һәм аҡса  купюралары бар

Ошо уҡ залда Социалистик Хеҙмәт Геройы В.Е.Теплухин тураһында экспонаттар бар. Быннда уның фотоһүрәттәре, грамоталары, уның тураһында хәтирәләр бар.  Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы ваҡиғалар менән хәрби-тарихи ҡомартҡылар бәйле. 

«Шолохов  залында»  яҙыусы  Михаил Шолоховтың фотоһүрәттәре, уның портреты, күп телдәрҙә баҫылып сыҡҡан  китаптары,   уның әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән кинофильмдарҙың репродукциялары бар.

«Дон казактары» экспозицияһы менән залда  казактарҙың   кәрәк-яраҡ, кейемдәре, йорт интерьеры әйберҙәре йыйылған

Музейҙың күргәҙмә залында ветерандар менән осрашыуҙар, байрамдар, конференциялар уҙғарыла.

Боковская станицаһында  Советтар Союзы Геройы Теличенко Яков Платоновичтың бюсы ҡуйылған. Бюст төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* Боковский районный краеведческий музей
* Боковский районный краеведческий музей
* Муниципальное бюджетное учреждение культуры Боковского района «Краеведческий музей»
Молдовала ислам

**[[Молдавия]]ла [[Ислам]] ** — хәҙерге ваҡытта илдең аҙ һанлы диндәренең береһе булып тора, сөнки 93,3 процент халҡы тотҡан дин — православие.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр Молдова кенәзлеге территорияһында XV быуатта күсмә төрки-мосолмандар күренә. Был, нигеҙҙә нуғайҙар, ҡырым татарҙары һәм төрөктәр була. Шуғаса православ дин тотҡан кенәзлек ярайһы уңышлы ғына Ғосман империяһына ҡаршы тора, әммә һуңынан бойондороҡлоғон танырға мәжбүр була, был бойондороҡлолоҡ 1812 йылға тиклем дауам итә.

Мосолмандар бигерәк тә Бессарабияның көньяғына әүҙем күсеп ултыра, бында уларҙың аморф үҙ дәүләте — *Бүжәк Урҙаһы* барлыҡҡа килә (Белгород йәки Аккерман булараҡ та билдәле). Мосолмандар көньяҡ Тигин, Измаил, Аккерман тигән ҡалаларҙа күпләп йәшәгән.

### Мөһәжирлек
Бессарабия территорияһы Рәсәй империяһы составына индерелгән һуң, мосолмандарҙың күбеһе мөһәжирлекте өҫтөн күреп Дунай аръяғына, Добруджаға күсенә, сөнки ул 1878 йылға тиклем османдар ҡулы аҫтында була. Хәҙер был өлкә Румынияға инә, унда мосолмандарҙың ҙур йәмәғәте йәшәй һәм уларҙың һаны 70 мең самаһы тәшкил итә

## Хәҙерге халәте
Молдавияла 2004 йылда үткәрелгән йәниҫәп буйынса мосолмандар айырым төркөмгә бүлеп алынмай, һәм Ислам «башҡа диндәр» иҫәбенә индерелә (29 813 кеше). Молдавияла 3 меңдән 15 меңгә тиклем мосолман йәшәй. Уларҙың күпселеген татарҙар, шулай уҡ бүжәк татарҙары (йәки дунай татарҙары) тәшкил итә). Кишинёвта мосолмандарҙы берләштереүсе 3 үҙәк бар. 1995 йыл Ислам мәҙәниәте йәмғиәте ойошторола.

Молдованың көс структуралары һуңғы йылдарҙа мосолмандарҙың эшмәкәрлеге активлашыуына шикләнеп ҡарай. 2005 йылда Тәлғәт Машаев етәкселек иткән Молдавия Диниә назаратын теркәүҙән баш тарталар, Европалағы именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошмаһы (ОБСЕ) мөрәжәғәте лә иғтибарға алынмай.

2011 йылдың 14 мартында Молдова республикаһы юстиция министрлығы тарафынан Молдова Республикаһы Ислам лигаһы (МРИЛ)теркәлгән
, лига Молдова мосолман йәмәғәтен берләштереп, илдә һәм сит илдәрҙә мосолмандар мәнфәғәте исеменән эш алып барыуҙы үҙ өҫтөнә ала. Молдова Республикаһы Ислам лигаһына илдәге ислам дине үҫеше процесына йүнәлеш биреү бурысы йөкмәтелгән. Ислам лигаһының тәүге рәйесе — Сергей Сокирка.

## Ҡыҙыҡлы факттар
2008 йылдан АҠШ-тың Молдавиялағы илсеһе булып пакистан сығышлы мосолман *Асиф Чодри* эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт мусульман Молдавии
Словенияла ислам

**[[Словения|Словенияла]] [[Ислам]]** — илдә тотолған диндәрҙән христианлыҡтан ҡала икенсе урында тора.

## Мосолман йәмәғәттәре

Словенияла бер нисә мосолман дини ойошмалары эшмәкәрлек алып бара:  ***Словения ислам йәмәғәте*** () һәм  ***Словения мосолман берләшмәһе*** (). Ике ойошма ла Хәнәфи мәҙһәб йүнәлешендә эш алып бара.

XX  быуаттың икенсе яртыһында  Югославияның башҡа республикаларынан  башҡа мосолман мигранттар күпләп күсенеү сәбәпле Словенияла Ислам дине тотоусылар һаны һиҙелерлек арта. 

Мосолмандар республика халҡының яҡынса 3 процентын тәшкил итә, уларҙың иң ҙур өлөшө — бошняктар. 

2004 йылда Любляна муниципалитеты  мәсет төҙөргә рәсми мандат бирә, ләкин халыҡтың католик динле өлөшө  протесы арҡаһында бер-нисә йыл буйы был   төҙөлөш кисектереп торола.

Словения мосолмандары этник билдәләнеше буйынса (2002 йыл):

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт «Мусульманского Сообщества Словении» в Любляне («Slovenska Islamska Skupnost») 
* Сайт общины «Аль-Хакк»
Петушки (Пушкин районы)

**Петушки** — Мәскәү өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһе Пушкин районы ауылы, Ельдигинский ауылы биләмәһе составына инә. Халҡы —  кеше ().

Мәскәү өлкәһенең төньяғында, Пушкин районының көнбайыш өлөшөндә, Пушкино ҡалаһы үҙәгенән яҡынса 9 км алыҫлыҡта һәм Мәскәү автомобиль юлдар ҡулсаһынан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көнсығышҡа табан 3 км-ҙа — Мәскәү тимер юлының Ярославль йүнәлешенән 3 км көнсығышҡа табан,  Ярославль шоссеһынан 5 км көнсығышҡа табан,  Мәскәү бәлёкәй ҡулса юлынан 5 км төньяҡҡа табан, Учинский һыуһаҡлағысының Мәскәү исемендәге каналынан 6 км көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан.

Ауыл микрорайонында ике баҡсасылыҡ ширҡәте иҫәпләнә. Яҡын тораҡ пункттары — Дарьино һәм Матюшино ауылдары, яҡын тимер юл станцияһы — Зеленоградский платформаһы.

## Транспорт
* 25 (Правда — Ельдигино — Тишково)
* 32 (Правда — Ельдигино — Алешино — Луговая).

## Халыҡ

; Административ сығышы

1929—1930, 1934—1957 — Пушкин районы Матюшинский ауыл советы.

1930—1934 йылдарҙа — Зеленый ҡалаһы Матюшинский ауыл советы.

1957—1959 йй. — Мытищи районы Матюшинский ауыл советый.

1959—1960 йылдар. — Мытищи районы Степаньковский ауыл советы.

1960—1962 йылдарҙа — Калининград районы Ельдигинский ауыл советы .

1962—1963, 1965—1994 йй. — Пушкин районы Ельдигинский ауыл советы.

1963—1965 йылдар. — эреләтелгән Мытищи ауыл районы Ельдигинский ауыл советы

1994—2006 йылдар — Пушкин районының Ельдигинский ауыл округы.

2006 йыл — Мәскәү өлкәһе Пушкин районы Ельдигинский муниципаль ауыл биләмәһе.

## Иҫкәрмәләр
Мартыновский районының Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Мартыновский районының  В. В. Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы ** — Ростов өлкәһе  Мартыновский районындағы музей.

Музейҙың адресы: 346660. Ростов өлкәһе, Мартыновский районы, Оло Мартыновка ауылы, Ленин урамы, 46,

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Мартыновский  районының тыуған яҡты  өйрәнеү музейы Ростов өлкәһе Мартыновский районындағы Оло Мартыновка ауылынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар  һәм ветерандар   инициативаһы буйынса булдырылған.  1967 йылдың 7 ноябрендә рәсми асыу көнө тип һанала. Музей бинаһы район Мәҙәниәт йортонда оҙаҡ ваҡыт эшләй. 

1992 йылда музейҙы билдәһеҙ кешеләр талай, һөҙөмтәлә уникаль экспонаттары  юғалта. 1999 йылда музейға  район үҙәк китапханаһы бинаһы тапшырыла. .Был ваҡытта музейҙың төп фондында 1924 һаҡлау берәмеге була. Экспонаттар түбәндәге төрҙәргә бүленә: һынлы сәнғәт (16 берәмек), биҙәү-ҡулланма  сәнғәт изделиелары (20 берәмек), нумизматика әйберҙәре (50 берәмек), археологик әйберҙәр (3 берәмек), көнкүреш һәм этнография предметтары (120 берәмек), фотоһүрәттәр (1300 берәмек), документтар (414 берәмек).

2004 йылда музей Оло Мартыновка ауылы, Ленин урамы,  46 адресы буйынса боронғо бинаға күсерелә.  2005 йылда яҙыусы В.В.Карпенко вафат булғас ауыл халҡының теләге буйынса музейға В.В.Карпенко исеме бирелә.  2008 йылдың ноябрендә   «Мартыновский районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы» муниципаль учреждениеһы  «Мартыновский районының В.В.Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы» муниципаль ҡаҙна учреждениеһы тип үҙгәртелә. Музейҙың ойоштороусыһы һәм милексеһе булып  "Мартыновский районы"  муниципаль берәмеге тора. 

Әлеге ваҡытта музейҙа экспонаттарҙың ҙур  коллекциялары бар. Уның төп фондында 3333  һаҡлау берәмеге бар, ә ғилми-ярҙамсы фонды   1439 әйбер туплаған. Коллекцияһының күп өлөшө урындағы халыҡ бүләктәре  иҫәбенә тулылана. Музейҙың төп фонды дүрт коллекциянан  тора: яҙма сығанаҡтар коллекцияһы, әйберҙәр сығанағы коллекцияһы, нумизматик коллекция, ҡорал-яраҡтары һәм ҡоралдар коллекцияһы.

## Һылтанмалар

* Мартыновский краеведческий музей имени Карпенко
* Мартыновский районный краеведческий музей им. В. В. Карпенко
Кундрючья

**Кундрючья** () — Рәсәйҙең Ростов өлкәһедәге  һәм Украинаның Луганск өлкәһеһендәге йылға, Северский Донец йылғаһының уң ҡушылдығы

## Тасуирламаһы

Оҙонлоғо — 244 км, бассейн майҙаны — 2320 км².  Донецк һыртынан башлана. Башлыса ҡар һыуы менән туҡлана. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағында — 3,74 м³/сек.  Ноябрь аҙағында туңа, март уртаһында асыла. Кундрючья йылғаһы буйында  Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы урынлашҡан. Суднолар йөрөй торған түгел. Был йылғала ҙур һыуһаҡлағыс һәм быуа менән райондың эре электр станцияһы урынлашҡан. Балыҡ ресурстарына бай: карп, һаҙан,   алабуға, суртан, һыла, йәйен бар. Ҡыҫала күп. Әлеге  ваҡытта йылғала һыу инеп  рәсми рәүештә тыйылған, сөнки һыу ныҡ бысранған.

Григорий Капустин  1721 йыл аҙағында Кундрючья йылғаһында таш күмерҙең ятҡылығын асҡандан һуң бында Донецк таш күмер бассейнының геология разведкаһы эштәр башлай.

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)

* 14 км: исемһеҙ йылға,  Үрге  Кундрюченская станицаһы эргәһендә
* 88 км:  исемһеҙ йылға, Садки ауылы эргәһендә
* 166 км:   Оло Гнилуша  йылғаһы 
* 167 км:  Гнилуша йылғаһы
* 216 км: Бургутка йылғаһы
* 220 км: Оло Бургуста йылғаһы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*
«Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы

**«Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы** — Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында Аҙау ҡәлғәһенең Алексей ҡапҡаларындағы мемориаль таҡта

## Тарихы
1695—1696 йылдарҙа Рәсәйҙең Аҙау походтарына арналған «Петр Беренсенең Аҙауҙың алыуы»  мемориаль таҡтаһы күп фигуралы композиция менән бронза   барельефтан ғибәрәт.

Рәсәйҙең Ғосман империяһына ҡаршы хәрби кампанияһы. Петрҙың  һөҙөмтәһеҙ Ҡырым  походтарынан һуң башлана һәм  төрөктәрҙең  Аҙау ҡәлғәһен яулау менән тамамлана. Аҙауҙы алыу Рәсәйҙең Ғосман империяһы өҫтөнән ҙур еңеүе була һәм илде ҡырым татарҙары һөжүменән  һаҡлай. 

1996 йылда  Алексей ҡапҡалары янында «Аҙау ҡәлғәһен алыу»  Петр таҡтаташы асыла.  
 

Барельефтың  авторҙары композицияны төҙөгәндә голланд оҫтаһы Адриан Шхонебектың  1699—1700 йылдарҙа яҙылған «1696 йылда Аҙауҙы ҡамау» гравюраһын нигеҙ итеп ала.   Был гравюра скульпторҙарға тарихи  документ  булараҡ кәрәк була. Барельефтың композицияһын әҙерләү барышында гравюраның йөкмәткеһе үҙгәртеп эшләнә.  

Атлылар төркөмөнөң алдында батша күрһәтелгән. Батшаның  аты  тулы профилдә, ә батшаның үҙе тамашасыға дүрттән өс өлөшө күрһәтелгән. Петр тирәләй тарихи шәхестәр. Улар араһында уның сит ил һәм рус кәрәштәштәре  баяр Федор Головин, полковник Алексей Шеин, генерал Франц Лефорт, адмирал Патрик Гордон һүрәтләнгән..

Монументаль бронза рельефтың күләме 150х240 см тәшкил итә. Кешеләрҙең фигуралары ваҡ деталдәрендә оҫта төшөрөлгән.  Барельефтың авторҙары - скульптор һәм рәссам Г. Бегало һәм архитектор В.Т.Фоменко.  

2007 йылдың 11 июнендә Алексей ҡапҡаларының икенсе яғында  Рәсәй дәүләт эшмәкәре,  Андрей Первозванный орденының беренсе кавалеры граф Ф.А. Головиндың барельефы асыла. Һәйкәлдең авторҙары булып скульптор С.Н. Олешня һәм Аҙау ҡалаһының баш архитекторы В.И.Фоменко тора.

## Һылтанмалар

* Мемориальная доска «Взятие Петром Первым Азова»

## Иҫкәрмәләр
Алшар

**Алшар** — алтын-мышьяҡ-сурьма-таллий формацияһы булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы, ул Төньяҡ Македонияның көньяғында Кавадарци общинаһында урынлашҡан. Был формация гидротермаль шарттарҙа, түбән температурала барлыҡҡа килгән. Таллийға бай ятҡылыҡта күпмелер ваҡыт дауамында мәғдән сығарыла. Црвен Дол шахтаһында ҡалған таллий мәғдәнендә әлегәсә 500 тоннаға яҡын таллий бар. Формациялағы лорандит минералы ҡояштантан килгән нейтрино ағымы параметрҙарын асыҡлау өсөн файҙаланыла

## Геология
Формация Карлин тибындағы алтын мәғдәне ятҡылығында. (Невада штатындағы (АҠШ) Карлин ятҡылығына оҡшаш)
.

## Сығарыу
Црвен Дол шахтаһы сурьмаға ярлы, әммә мышьяҡ менән таллийға бай ҡатламда мәғдән сығара. Мәғдәндең төп өлөшөн реальгар, аурипигмент, мышьяҡлы пирит һәм марказит кеүек минералдар тәшкил итә.. 1880 йылдан алып 1908 йылға тиклем ятҡылыҡта әүҙем рәүештә мәғдән сығарыла. Ошо осорҙа сурьма, мышаяҡ һәм таллий сығарыла.

## Минералдар
Пирит, антимонит, реальгар һәм аурипигмент — былар мәғдәнде формалаштырыусы төп минералдар. Лорандит — ятҡылыҡтағы төп таллий минералы. Күп йылдар дауамында щахтала күп кенә башҡа минералдар ҙа табыла, мәҫәлән, янковичит (Tl5Sb9(As,Sb)4'S22), фангит (Tl3AsS4) һәм бернардит (TI(Sb,As)5'S5).

## LOREX
Проект LOREX (LORandite EXperiment) был ятҡылыҡ мәғдәненән алынған лорандитты ҡояш нейтриноһы ағымы параметрҙарын билдәләү өсөн ҡуллана. Минералда таллий-205 бик күп, ул нейтриноны тотоу реакцияһы барышында ҡурғаш-205-те ала. Реакцияның нейтринонан башҡа юғары энергетикалы космик өлөшсәләр ярҙамында ла булдырылыуы ихтимал. Дөрөҫ мәғлүмәттәр алыу өсөн 2008—2010 йылдар дауамында ятҡылыҡтың төрлө тәрәнлегенән бихисап өлгөләр алып йыйыла.

## Иҫкәрмәләр
Румынияла ислам

**Румынияла Ислам** - 7 быуат элек үк килеп ингән дин. Әлеге көндә уны ил халҡының 0,3 проценты ғына тота (68 мең кеше).

## Тарихынан

Борондан килгән тарихи дин булһа ла, мосолмандар дөйөм алғанда  Төньяҡ Добруджала, Ҡара диңгеҙ яры буйында көн иткән. Был төбәк биш быуат дауамында тип әйтерлек (яҡынса 1420—1878 йылдар арауығында) Осман империяһы хакимлығы аҫтында була һәм Румыния составына  1878 йылдан һуң инә. Электән сөнниҙәр күберәк булған.  

Ислам дине — Румынияла рәсми рәүештә танылған 16 дини инаныстарҙың береһе. Башлыса Ислам динен румын төрөктәре һәм румын (дунай) татарҙары тота.

## Демографияһы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 67566 кеше (яҡынса илдең дөйөм халҡының 0,3 % ) динен Ислам тип күрһәткән.  Этник йәһәттән илдең мосолмандары —  башлыса урындағы төрөктәр (28 мең), татарҙар (ҡырым татар, бүжәк татар, нуғайҙар) (24 мең кеше), сиған-мосолмандар (15 меңләп кеше), албандар (3000 самаһы). Автохтон мосолмандар башлыса көнсығыш, үҙәк һәм көньяҡ Добруджаның ауыл ерендә,  Констанца ҡалаһы янында, Ҡара диңгеҙ яры буйында йәшәй. 

Шулай уҡ Румынияла совет осоронда Яҡын Көнсығыш иммигранттары һәм ҡасаҡтар (ғәрәптәр, курдтар, ирандар, афғандар һәм башҡа)  төркөмдәре күренә башлаған (уларҙың бер өлөшө Румынияла  уҡыған)— 5 мең тирәһе кеше. Уларҙың күпселеге Бухареста һәм илдең башҡа  ҙур ҡалаларында йәшәй һәм йыш ҡына  транзит мигрант булып торалар.

## Хәҙерге торошо

Румынияла бөтәһе 80  мәсет эшләй. Констанца ҡалаһы Румынияның  ислам үҙәге булып тора, бында Кароля I мәсете һәм мөфтиәт урынлашҡан. Констанца янындағы Мангалия ҡаласығында – 1525 йылда  монументаль мәсет төҙөлгән булған. Ике мәсет тә дәүләттең  тарихи ҡомартҡылары тип танылған, ҡомартҡылар иҫәбенә уҡ мәсет Һәршөв, Амзачея, Бабадаг һәм Тульчеа мәсеттәре инә. Румынияла 108 мосолман зыяраты бар. 

Мосолмандарҙың хоҡуҡтары боҙолған осраҡтарҙа яҡлау өсөн Румыния ислам общинаһы "Румын мосолмандары альянсы" ойошмаһын булдырырға мәжбүр була, уның маҡсаты - мосолмандарҙың дини ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү йәһәтенән һәр яҡлап ярҙам итеү.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ислам в Румынииhttps://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1378667
*  ''Liga Islamică şi Culturală din România'' (The Islamic and Cultural League of Romania), a non-governmental organization of Muslim students in Romania
*  ''Asociaţia Musulmanilor din România'' (The Muslim Association of Romania), a non-governmental organization of Romanian Muslims
Әрмәнстанда Ислам

**[[Әрмәнстан|Әрмәнстанда]] [[Ислам]]**  әлеге заманда бик киң таралмаған, мәгәр билдәле бер осорҙа Эриван ханлығында төп урында торған булған . 

## Тарихынан
Ислам Әрмәнстанға б.э. VII быуатында, ғәрәп яулап алыуҙары ваҡытында килеп ингән
Хәҙерге осорҙа Әрмәнстанда Ислам динен  башлыса курдтар һәм фарсылар тота. 

Мосолман курдтар йәмәғәте 2 мең  кешенән тора һәм улар башлыса Абовян районында йәшәй. Рәсәйгә ҡушылғандан һуң мосолмандар Әрмәнстан территорияһында даими кәмей барһа ла Ҡарабах хәлдәренә тиклем күп һанлы йәмәғәт булып ҡала ине әле. Әммә XX быуатта әзербайжандарҙы күсереү арҡаһында мосолмандар һаны ныҡ кәмей . 

1897 йылғы йәниҫәп буйынса, ул саҡтағы Эриван губернияһында 25218 мосолман йәшәгән (халыҡтың 27,3 % ), пикенсе белешмәләр буйынса — халыҡтың 41 проценты (36,7 % — шиғыйҙар, 4,3 % — сөнниҙәр). 1896 йылда Яңы Баязет өйәҙендә 10 мәҙрәсә һәм 13 мәсет булған.

1906—1911 йылдарҙа бер Эриванда ғына ла, ҡаҙна һәм йәмәғәт биналары исемлеге буйынса, 8 мәсет булған.

XX быуат башында мосолмандар Эриван өйәҙендә йәшәгән халыҡтың 62 процентын тәшкил иткән (52,5 % — шиғыйҙар), Эчмиадзи өйәҙендә йәшәгән халыҡтың  35,6 проценты мосолман булған (30 % - шиғыйҙар)

Мәгәр әлеге көндә республика ерҙәрендә бары тик бер мәсет  —  Ереван дағы Зәңгәр мәсет һаҡланған. Уны Эриван ханлығы осоронда Һөсәйен Али 1765 йылда төҙөткән булған

Ереванда XVI быуатҡа тиклемге мәсеттәр һаҡланмаған, улар османдар и сәфәүиҙәр араһындағы һуғыш ваҡытында емертелеп бөткән

XX быуат башында 49 % Эриванда 7 шиғый мәсете булған 

Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған Һөсәйен Али хандың Зәңгәр мәсетен  иран оҫталары реставрациялаған.  1990 йылда Варданац урамындағы ҙур булмаған әзербайжан мәсете емереп ташланыла, быға Баҡылағы әрмән сиркәүе емертелгән тигән имеш-мимештәр сәбәпсе була; британ журналисы Томас де Ваал яҙғанса, «уның бәхетһеҙлегенә, мәсетте фарсылар төҙөгән тип тапмағандар һәм емереп ташлағандар»
 

Археолог Филип Л. Коль Әрманстанда ислам ҡомартҡылары әҙ һаҡланыуына иғтибарҙы йүнәлтеп, былай тип яҙа: 
Ниндәй генә демографик статистиканы алһаҡ та, был төбәктә исламдың матди ҡомартҡылары күп һаҡланырға тейешлегенә бер ниндәй шик юҡ. Беҙҙең көндәрҙә уларҙың тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуы осраҡлы булыуы мөмкин түгел

## Галерея
 

## Иҫкәрмәләр
Боговин күле

**Боговин** **күле** (Бело-Езеро, Богон; , *Богоњско, Бело Езеро*) — Рудока-Планин тауҙарында боҙлоҡтар иреүҙән барлыҡҡа килгән тау күле (Шар-Планин тау массивының бер өлөшө). Македония Республикаһының төньяҡ- көнбайышында Ново-Село ауылы биләмәһендә урынлашҡан..

## Характеристикаһы
Күл Бориславец һәм Кесе Смрека тау сусаҡтары араһында, оҙонсаға һүҙылып ята, диңгеҙ кимәленән 1936 метр бейеклектә. Уның оҙонлоғо — 245 м, ә киңлеге — 210 м. Максималь тәрәнлеге — 2,2 метр. Күлдең майҙаны  (Шар-Планин тауҙарында иң ҙур күл).

Күлдең көнбайыш яры ҡамыш һәм морозник менән ҡапланған (556 сығанағы көн күрһәтелмәгән]

Боговин күленә бер нисә һыу сығанағы ҡоя., һәм көнсығыш яғынан Боговин (Езерская) йылғаһы башлана, ул Радиовеце ауылы янында Вардар йылғаһына ҡоя (Радийовце). Раковец ҡасабаһы халҡы күл һыуын ауыл хужалығы үҫентеләренә һибеү өсөн ҡуллана.[556 сығанағы көн күрһәтелмәгән]

## Галереяһы

Bogovinje Lake in winter.jpg|Күл ҡыш боговинский
Боговињско Езеро 06.jpg|Күл һыуы
Боговињско Езеро 10.jpg|Көнбайыш яҡтан күренештәре менән күл боговинский
Боговињско Езеро 15.jpg|Күлдең көнсығыш ярынан күренеш
Боговињско Езеро 07.jpg|Күленең көнбайыш ярынан күренеш
Боговињско Езеро 04.jpg|Күлгә инер.
Боговињско Езеро 01.jpg|Күл яғынан бер төрө төньяҡ-көнсығышта


## Иҫкәрмәләр
Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто (Сальск)

**Советтар Союзы Геройы  Н.И. Филоненко исемендәге Сальск Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто**   — балаларҙың ижади һәләтен үҫтереү өсөн өҫтәмә белем биреү системаһына ингән  учреждение.  Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһында урынлашҡан

## Тарихы
Салськ ҡалаһында Пионерҙар йорто 1936 йылда   ВЛКСМ Үҙәк комитетының генераль секретары Александр Косаревтың әүҙем булышлығы арҡаһында асыла. Был  Рәсәйҙең көньяғында   ауыл районында беренсе пионер йорто була.

Сальск Пионерҙар йортоноң беренсе  директоры Татьяна Алексеевна Аксакова, ә музыкаль етәксеһе Василий Степанович Барнаш була,   "оҫта ҡулдар", бейеү, хор түңәрәктәре эшләй.

Пионерҙар йортонда 100-ҙән ашыу  төрлө түңәрәктәр эшләй, унда 6 йәштән алып 17 йәшкә тиклем яҡынса 2 мең бала йөрөй.

Пионерҙар йортоноң ижади  бейеү коллективы   1995 йылдың декабренән беренсе нигеҙ һалыусыһы В.С. Барнаш исемен йөрөтә. Ярты быуаттан ашыу В.С.Барнаш балаларға халыҡ бейеүҙәрен өйрәтә.  Бер үк ваҡытта 150 кешегә тиклем бейей — бөтә коллектив. Сальск ҡалаһында бөтә байрам концерттары Василий Степановичтың балалар коллективы   ҡатнашлығында үтә.

1999 йылда Пионерҙар һәм уҡыусылар йортона  Сальск ҡалаһында тыуған Советтар Союзы Геройы  Филоненко Николай Иванович исеме бирелә.

Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто ҡарамағында  1965 йылдың 8 майында революцион һәм хәрби дан музейы асыла, уға фототүңәрәк етәксеһе Эюпов Эдем Газиевич нигеҙ һала.. Әлеге ваҡытта музейҙың исеме  «Ватанға хеҙмәт итәм» тип атала.

Музейҙа 4 меңдән ашыу  экспонат бар, ул  "Был Сальск далаларында була" һәм "Бөйөк Ватан һуғышы" исемле залдарҙа урынлаштырылған. Пионерҙар һәм уҡыусылар йортондағы музей Сальск ҡалаһы Сальск һәм районында йәштәргә  героик-патриотик тәрбиә биреүҙең үҙәге булып тора.

Сальск Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда  туризм эше мөһим урын биләй, йәйәүлеләр туризмы буйынса 14 түңәрәк эшләй.

Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда шулай уҡ  театр сәнғәтенең  ижади коллективтары эшләй (йәш актёр театры), хор коллективтары, фольклор төркөмдәре,    биҙәү-ҡулланма сәнғәте түңәрәктәре һ.б. эшләй. 1991 йылда Яңы Сальск биҫтәһендә Пионерҙар  һәм уҡыусылар йортоноң  филиалы асыла.

## Фотогалереяһы

Файл:Вывеска на Доме пионеров Сальска.jpg|
Файл:Мемориальная доска на Доме пионеров г. Сальска.jpg|


## Иҫкәрмәләр