open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һабанай (күл)

**Һабанай** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

## Географияһы

Һабанай Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы Уйылды ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта, Ҡыштым ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан.Ошонда уҡ шул исемдәге шифахана һәм башҡа ял йорттары урынлашҡан. Был шифахана күлдән алынған шифалы батҡаҡты файҙалана  һәм шуның менән дан тота. 

Һабанай тау алды һыҙатындағы үҙ-ара каналдар менән бәйле биш күлдең береһе, Уйылды тәбиғәт-территориаль комплексына инә. Ҡасандыр уларҙы ағас ағыҙыу өсөн файҙаланған булғандарҙыр, хәҙер унда һаҙланған ҡылымыҡтар ғына ҡалған. Шундай ҡылымыҡтарҙың береһе Һабанайҙы Задагүл () менән тоташтыра.
  
Координаттары:   55°33'15"N   60°36'9"E 

## Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышына бәйле өс фараз йәшәп килә. Береһе буйынса атама май айының боронғо Һабанай тигән башҡортса аталышына бәйле. Икенсеһе буйынса атама пушту телендәге "сабанай" - "иртәнге" тигәндән алынған. 

Өсөнсө вариант иһә киң билдәле географ, топонимист, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын төптән өйрәнгән  Шувалов Николай Иванович яҙмаларында бәйән ителә: *Сабанай, озеро, территория города Кыштыма.
От распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Сабанай, с основой сабан — «плуг» и именным аффиксом -ай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок* .

Йәғни, Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын эш ҡоралы - һабан+һүҙ яһаусы -ай ялғауы ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип ир-ат исеменән ғибәрәт тип һанай.Башҡорт телендә "һабан" һүҙе менән яһалған йәнә бер нисә исем бар: *Һабанаҡ, Һабанғол, Һабансы* , шуға күрә атаманың антропонимдан килеп сығыуы хәҡиҡәткә яҡыныраҡтыр.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
*Һабанай
* Һабанай (Дүртөйлө районы)

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Озёра Южного Урала (С_)
*Откуда есть пошли названия уральских гор и озер
Хөбөтдинов Камил Йосоп улы

**Хөбөтдинов Камил Йосоп улы** (31 май 1948 йыл) — йәмәғәт ойошмалары һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, 2005—2008 йылдарҙа Белорет район Советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре һәм 3-сө разрядле баш муниципаль кәңәшсеһе.

## Биографияһы
Камил Йосоп улы Хөбөтдинов 1948 йылдың 31 майында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Аҙналы ауылында тыуған. 

1968 йылда Белорет педагогия училищеһын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген 1968 йылда Бөрйән районының Әбделмәмбәт ауылы мәктәбендә биология, химия, физика һәм рәсем уҡытыусыһы булып башлай. 

Шул уҡ йылда Совет Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1970 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң Белорет районының Әзекәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә математика уҡытыусыһы була.

1971 йылдың авгусында ВЛКСМ-дың Белорет район комитетына эшкә саҡырыла. Бында ойоштороу бүлеге мөдире, артабан мәктәптәр бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, _____ йылда комсомол райкомының II секретары итеп һайлана.

1980 йылда партия эшенә үрләтелә һәм КПСС-тың Белорет район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының 3-сө разрядле баш муниципаль кәңәшсеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкортостан 2007. Кто есть кто: Информационный справочник. Изд. 9-е, испр. и доп. — Уфа: ТПП РБ, 2007. — 336 с., ил. — ISBN 978-5-902279-41-9.
Йырғалаш

**Йырғалаш** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы йылға.

## Тасуирламаһы
Йырғалаш йылғаһы аҡҡан ерҙәр хәҙерге Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районына инә.

Был йылға тураһнда мәғлүмәт Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә инеп ҡалған: *Ергалаш
(Большой и Малый) *— речки в Красноуфимском уезде Пермской губернии, параллельно текущие левые притоки реки Ураима, впадающего слева же в реку Уфу''. 

Йәғни, йылға ул ваҡытта Пермь губернияһына ингән һәм әле Наҙы-Петровск биләмәләре ул ваҡытта Красноуфимск өйәҙенә ингән.

Йырғалаш Урайым йылғаһының һул ҡушылдығы.

Йылғаның координаттары - 55.962352, 59.541667

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:Ергалаш (Ергаляш), речка, левый приток Ураим, бассейн Уфы, Нязепетровский район. От башкирского слова ергалау — «бороздить», «изрыть». Название речки отражает облик местности. Размывая известняки, речка взбороздила и изрыла их на своем пути; то она скрывается в глубине, то вновь появляется на поверхности. Эта особенность и подмечена в названии ..

Йәғни, топоним йылғаның аҡҡан урындарына бәйле үҙенсәлектәренән сығып бирелгән - ул эзбизле ҡатламдарҙы йырып аға, бер юғала, бер ер өҫтөнә килеп сыға.

## Шулай уҡ ҡара
* Йырмыш

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Значение слова "Ергалаш" в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона
Болашты

**Болашты** () — Рәсәй йылғаһы.

## Географияһы
Болашты йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының уң ярына тамағынан 2,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км. Тамағынан 6,2 км өҫтәрәк уға Кесе Болашты йылғаһы килеп ҡоя.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса.:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102026
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге *болаш* һүҙенән диалекттағы -ты һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән (Б*олашты — Болашлы*).

"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә *болаш* һүҙенән барлыҡҡа килгән бер нисә топоним килтерелә: (диал.) — *Болашты — спорное*. Ср.: Болашты (Талашты) яланы — поляна в Абзелиловском районе, д. Кирдасово; Болашты — речка в Бурзянском районе.. От

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Сығанаҡтар
* Словарь топонимов Башкирской АССР.Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге — Уфа, 1980, — 37-се бит
Оло Тирмәнкүл

**Оло Тирмәнкүл** -  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл .

## Географияһы
Оло Тирмәнкүл Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе өлкәһенән 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Күлдән төньяҡ-көнбайыштараҡ - Кесе Тирмәнкүл, көньяҡтараҡ ике бәләкәйерәге   — Барышево һәм Мысово күлдәре ята. Оло Тирмәнкүл яр буйҙарында  Тирмәнкүл, Яңы Тирмәнкүл һәм Садовый ҡасабалары  урынлашҡан.

Административ йәһәттән Яңы Тирмәнкүл  ауыл биләмәһенә инә һәм Новоградский трактынан алыҫ түгел урынлашҡан. Силәбе ҡалаһы урауы ла яҡында ғына.

## Тасуирламаһы
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
*Һыу объекты коды: 14010501011111200008757
*Һыу объекты коды: күл
*Урынлашыуы: Мейәс йылғаһы, Тирмәнкүл ҡасабаһы
*Һыу бассейны округы: Иртыш бассейн округы (14)
*Йылға бассейны: Иртыш (1)
* Һыу ятҡылығы майҙаны(км²): 3,76 км²
*Бәләкәй йылға бассейны: Тубыл (бассейндың Рәсәй өлөшө)
* Хужалыҡ итеү участкаһы: Мейәс йылғаһы - Силәбе ҡалаһынан башлап тамағына тиклем
*Һыуйыйғыс майҙаны (км²): 0
*Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды:211200875
*ГӨ буйынса һаны (номеры): 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.

Был осраҡта күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була.
 
## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Иҫкәрмәләр
Ерекле һыуһаҡлағысы

**Ерекле һыуһаҡлағысы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге һыуһаҡлағыс.

## Этимологияһы
Һыуһаҡлағыстың атамаһы Яйыҡ йылғаһы ҡушылдығы Ерекле йылғаһы исеменән алынған.

## Тасуирламаһы
Ерекле һыуһаҡлағысы 1957—1958 йылдарҙа гидроузел быуаһы ярҙамында барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыста — гидроэлектростанция, һуңғараҡ Ерекле ГРЭС-ы төҙөлә.
Һыуһаҡлағыс элекке Ерекле тарлауығында төҙөлә; урта һәм түбән өлөштәрендә тәрән һыулы тау күленән ғибәрәт, күл ярҙары ҡаялы, ҡултыҡтары бик күп. Ҡултыҡтарҙың иң эреләре — Таналыҡ һәм Һөйөндөк, улар ошо уҡ исемле Урал ҡушылдыҡтары (Таналыҡ, Һөйөндөк) тамаҡтарында барлыҡҡа килгән.

Рәсәйҙәге күп кенә һыуһаҡлағыстарынан айырмалы рәүештә Ерекле һыуһаҡлағысы ике экологик үҙенсәлеге менән айырылып тора. Беренсенән, уртаса һыу кимәленең тирбәлеүе яҡынса 3 метр тәшкил итә һәм барыһы майҙан үҙәге 19 %-ҡа ғына кибә (сағыштырыу өсөн: Кама һыуһаҡлағысында йыл һайын — 66 %). Икенсенән, Ерекле һыуһаҡлағысында суднолар һәм һал ағыҙыу өсөн шлюздар юҡ. Былар барыһы ла һыу ятҡылығының экосистемаһына зарар килтермәүгә булышлыҡ итә.
Шулай уҡ Ерекле һыуһаҡлағысы үҙенең һыу таҙалығы менән айырыла: йәй көндәрендә — 6 метрға, ҡышҡыһын — 9,5 метрға тиклем.

Ихтиофаунаһы балыҡтың 36 төрөн һәм төрсәһен тәшкил итә. Балыҡ тотоу промыслаһы менән «Волна» балыҡ хужалығы шөғөлләнә. Балыҡ үрсетеү менән Ерекле ыуылдырыҡ үрсетеү хужалығы һәм балыҡ питомниктары булыша. 1950-се йылдарҙа гидроузел эргәһендә Ерекле ҡасабаһы төҙөлә ә ГРЭс эргәһендә — ҡала тибандағы Энергетик ҡасабаһы.

Ерекле һыуһаҡлағысы Яйыҡ йылғаһының Ырымбур өлкәһендә аҡҡан өлөшөндә төҙөлгән. Уны төҙөр өсөн Ерекле үҙәненән 22 тораҡ пункт күсереп ултыртылған.

* Оҙонлоғо 70 км
* Киңлеге 8 км
* Майҙаны 260 км²
* Күләме3,257 км³
* Иң тәрән урыны 34 метр
* Уртаса тәрәнлеге 12,7 м
* Уға ҡойған йылғалар Һөйөндөк, Таналыҡ, Сосновка һәм башҡалар
* Ағып сыға — Яйыҡ йылғаһы

Һыуһаҡлағыс Яйыҡ йылғаһының ағымын көйләү һәм сәнәғәт предприятиеларын, тораҡ пункттарын һыу менән ышаныслы тәьмин итеү маҡсатында төҙөлә.

Ерекле һыуһаҡлағысы Көньяҡ Уралдағы иң ҙур шундай ҡоролма булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ириклинское водохранилище
Магнитогорск һыуһаҡлағысы

**Магнитогорск һыуһаҡлағысы (Завод быуаһы)** () — Магнитогорск ҡалаһында Яйыҡ йылғаһын быуып эшләнгән һыу ятҡылығы. 

## Тарихынан
Завод быуаһы Магнитогорск металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Ҡалаға һыу етерлек бирлеһен өсөн Верхнеурал һәм Магнитогорск һыуһаҡлағыстары каскад режимында файҙаланыла. Хәҙерге ваҡытта Завод быуаһы  резерв, һыу туплаусы бассейн булараҡ ҡулланыла.
  
Тәүге быуа 1930 йылда төҙөлгән. Ул төҙөлөп ятҡан металлургия заводы өсөн тотонола. 1938 йылда диуарында ярыҡ барлыҡҡа килә  һәм уны һыу аҫтында ҡалдырып, 1939 йылда яңыһы быуыла..

## Тасуирламаһы
*Һыуы тәрән түгел - уртаса тәрәнлеге 5,5 метр. 
*Майҙаны - 33,4 кв. км
*Һыу күләме – 189млн. куб.м.
* Оҙонлоғо - 24 км.
*Ихтиофаунаһы: алабуға, ҡыҙылғанат, судак, суртан,карп, табан балыҡ .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы

**Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы** () — Ҡариҙел йылғаһында быуылған һыуһаҡлағыс.

## Тарихынан
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы 1976 йылда төҙөлә башлаған. Дамба Наҙы-Петровск сиктәрендә урынлашҡан. Һыу тултырғанда Ҡариҙел һәм Ҡуҡаҙар йылғалары буйҙары һыу аҫтында ҡала. Һыу ятҡылғы көҙгөһөнөң майҙаны — 310 м.

* Майҙаны — 24,2 км²
* Оҙонлоғо яҡынса 10 км
*Максималь киңлеге-700 м етә 
* Уртаса тәрәнлеге 7,8 м, максималь — 20 
*Тулы һыу күләме  0,153 км³, шул иҫәптән файҙалыһы — 0,138 км³.
*Һыу төбө ләмле, урыны менән ташлы.

Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан махсус эшләнгән ҡылымыҡ аша Чусовая йылғаһы тулыландырыла, шулай итеп Екатеринбург ҡалаһы ла өлөшләтә унан һыу ала.  Һыу ятҡылығының уң ярында минераль һыу сығанағы бар.

Ихтиофаунаһы: судак, ҡорман, алабуға һәм  Урта Уралға хас башҡа балыҡтар тереклек итә.

Ҡалала шулай уҡ айырым Наҙы быуаһы ла бар.

 
## Иҫкәрмәләр
Киладзе Темур Какоевич

**Киладзе Темур Какоевич** (17 июнь 1949 йыл) — ғалим-химик‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1985).

## Биографияһы
Темур Какоевич Киладзе 1949 йылдың 17 июнендә тыуған. Сығышы менән хәҙерге Грузияның Озургети (1934—1989 йылдарҙа Махарадзе) ҡалаһынан. Юғары уҡыу йортон — Өфө нефть техник институтының нефть һәм газ эшкәртеүҙә химик технология факультетын 1975 йылда тамамлаған.

## Хеҙмәт юлы

1975—1981 Өфө нефть институтында хеҙмәт итә.

1987—1997 — Өфө дәүләт сервис институтында тармаҡ лабораторияһы мөдире, химия кафедраһы мөдире.

2002—2003 — «Башлеспром» урман сәнәғәте холдинг компанияһы» ААЙ-е генераль директоры

Ғилми хеҙмәттәре 1,3‑дигетероциклоалкандар гетеролитик реакциялары химияһы өлкәһендә, ацеталдәрҙе, ортоэфирҙарҙы һәм уларҙың гетероаналогтарын синтезлау проблемаларына, кремнийорганик берләшмәләр менән үҙ‑ара йоғонтоһон тикшереүгә арналған. Киладзе ҡатнашлығында оксетандар, азетидиндар һ.б. гетероциклик берләшмәләр алыу ысулдары эшләнә, улар ӨНИ эргәһендәге «Уфареактив» аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар эксперименталь‑тәжрибә заводында ҡулланыла. 

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы. Асыштарына патент алған.

Техник фәндәр кандидаты һәм докторы дәрәжәһенә яҙған диссертациялары:
 
1979 — «Получение неэтилированного бензина АИ-93 в процессе РИГИЗ»

1985 — «Синтез и гидросилицирование ацеталей, ортоэфиров и их гетероаналогов»

## Дәүләт һәм тармаҡ наградалары
* Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе дипломдары һәм миҙалдары

## Ғаиләһе

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* [башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/13708-kiladze-temur-kakoevich.html]
* [person.rusoil.net/person/kiladze-temur-kakoevich Киладзе Темур Какоевич]
*  Киладзе Темур Какоевич — Рос-ая госуд. библ-ка
* За честный бизнес

## Иҫкәрмәләр
Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы

**Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы** (19 август 1973 йыл) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы  Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе урынбаҫары. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге Президиумы рәйесе (2019).

## Биографияһы
Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова Башҡорт АССР-ының  Яңы Байрамғол ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе.

1992 йылда Белорет педагогия училищеһын, унан һуң,
1998 йылда, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай.

1997—2004 йылдарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй.

2004—2010 йылдарҙа — «Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалының баш мөхәррире.

2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире.

Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2019 йылдың 28 июнендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге Президиумы рәйесе итеп һайлана.
* 2013 йылда Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы.
* Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше.
* «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы
* Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе

## Ғаиләһе
Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балаларүүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә.

## Һылтанмалар
* Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы
*  Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы 
* Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова 

## Иҫкәрмәләр
Радомышль районы

**Радомышль районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Радомышль ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 37 093 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Радомишльська районна рада  
* Радомишльська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Ожаровский Владимир Фёдорович

**Ожаровский Владимир Федорович** (23 июнь 1848 йыл, Санкт-Петербург губернаһы, — 4 сентябрь 1911 йыл) — Рәсәй империяһы хәрби начальнигы. Рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.

Тыумыштан дворян булған.

## Биографияһы
* 1864 йылдың 19 июне — 2-се Санкт-Петербург хәрби гимназияһын тамамлаған, хеҙмәт итә.
* 1866 йылдың 8 авгусы — 1-се Павловск хәрби училищеһының тулы курсын тамамлаған һәм, лейб-гвардия Волын полкына командировкаланып, 64-се ҡазан пехота полкына подпоручик итеп ҡабул ителгән.
* 1867 йылдың 21 декабре — лейб-гвардия фин пехота полкына прапорщик булып күскән.
* 1871 йылдың 28 марты — Гвардия подпоручигы.
* 1872 йылдың 10 феврале —Гвардия поручикгы (хеҙмәт иткәндә ҡаҙанышы өсөн).
* 1875 йылдың 30 майы —Гвардия штабс-капитаны.
* 1877 йылдың 30 майы — Гвардия капитаны
* 1833 йылдың 25 октябре — Подполковник, Байкал аръяғы казак ғәскәренең 1-се йәйәүле батальоны командиры.
* 1885 йылдың 14 майы — Полковник, 3-сө Көнсығыш-Себер линия батальоны командиры.
* 1888 йыл — Хабаровск коменданты эшен башҡарыусы, Хабаровск хәрби ярымгоспиталь начальнигы.
* 1890 йылдың 13 майы — 71се резерв батальоны командиры.
* 1891 йылдың 20 ноябре — 38-се Тобольск пехота полкы командиры.
* 1896 йыл — 10-сы пехота дивизияһының 1-се бригадаһы командиры эшен башҡарыусы.
* 1899 йылдың 24 октябре — Генерал-майор, 6-сы пехота дивизияһының 1-се бригадаһы командиры.
* 1903 йыл — 58-се резерв бригадаһы начальнигы.
* 1904 йыл — 3-сө Маньчжурия армияһысоставындағы 44-се пехота дивизияһы командующийы.
* 1906 йыл — Генерал-лейтенант.
* 1906 йылдың 14 декабре — Ырымбур губернаторы, Ырымбур казак ғәскәренең наказлы атаманы.
* 1911 йылдың 26 майы — вафат булған.
* 1911 йылдың 4 сентябре — казак ғәскәрҙәре буйынса чиндан сығарыла һәм етештерелә инфантерия генералы чинына үрләтелә.

## Наградалары


* 3-сө дәрәжәле Изге Анна ордены (1891)
* 2-се дәрәжәле Изге Станислав ордены (1888)
* 2-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1892)
* 4-се дәрәжәле Изге Владимир ордены (1895)
* Юғары рәхмәт (1898)
* 3-сө дәрәжәле Изге Владимир ордены (1899)
* «Хәрби хәрәкәттәр осорондағы алдынғы һәм тырыш хеҙмәте өсөн» 1-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1906).

## Әҙәбиәт
* Газета «Вечерний Оренбург » № 36 от 02 сентября 1998 г.

## Һылтанмалар
* Ырымбур ере тарихы
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Regiment.ru
Шуранкүл

**Шуранкүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Географияһы
Шуранкүл - Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы шул уҡ Шуранкүл исемле ауыл янында урынлашҡан күл.

Силәбегә тиклем — 75 км, Екатеринбургҡа – 265 км,  Ҡалмаҡ Кисеүенә – 30 км, Урыҫ Тинесе ҡасабаһына – 10 км.

Координаттары: 55°44′53″N 62°22′43″E

Уның тирәһендә Аҡҡош күле, Үләнде һәм Страшное күлдәре урынлашҡан. Алыҫыраҡта — Белеккүл.

## Тасуирламаһы

Ҙур булмаған түңәрәк күл. 
*Үтәҙеклеге - 0,5 м.
*Ярҙары һөҙәк
*Һыуы - сөсө, әҙ генә үҙенсәлекле тәме бар.

Күл һыуы юғары минераллылығы арҡаһында шифалы үҙенсәлектәргә эйә һәм унда һыу инеү һаулыҡты нығыта тип иҫәпләйҙәр. Медицина йәһәтенән тикшеренеүҙәр үтмәгән булһа ла, шулай уҡ батҡағын да дауаланыуҙа ҡулланалар .  

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:   *Шуранкуль, озеро, деревня, Красноармейский район. По именованию обитавшей здесь семейно-родственной группы шуран из башкирского племени табынцев. В основе — древнее башкирское мужское имя Шуран*.

Йәғни, гидроним *шуран+күл* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

## Шулай уҡ ҡара
*Табын ҡәбиләһе
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*Шуранкуль
*Шуранкуль
Баййегет (йылға)

**Баййегет** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡала округындағы йылға .

## Географияһы
Баййегет () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһынан йыраҡ түгел, унан өҫтәрәк Веселка һәм Маршаловка тигән йылғалар араһынан аға. Әй йылғаһына уң яҡ ярынан барып ҡоя. 

Силәбегә тиклем араһы 109 км.

GPS-координаттары: 55.171483, 59.672605 

## Этимологияһы
Гидронимды Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов аңлатыуынса: *Бажегитовка, речка, правый приток Ая, территория города Златоуста. От тюркского мужского имени Бажегит*..

Йәғни, йылға атамаһы Баййегет тигән ир-ат исеменән алынған .

## Шулай уҡ ҡара
* Әй (йылға)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/a.htm
Беснәккәй (күл)

**Беснәккәй** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:Баснекай, озеро, Красноармейский район. От старобашкирского личного мужского имени Беснекай, с основой беснек — «синица», связанного с культом птиц, и именным аффиксом -кай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок. От старобашкирского личного мужского имени Беснекай, с основой беснек — «синица», связанного с культом птиц, и именным аффиксом -кай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок..

Тимәк, атама башҡорт телендәге *беснәк* һүҙенән, йәки Беснәкәй тигән боронғо башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. 

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Озера Урала 

## Сығанаҡтар

* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Иҙрискүл

**Иҙрискүл**  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы күл.

## Географияһы
Иҙрискүл Силәбе өлкәһенең Троицк районында Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Борханкүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан.

Был күлдән Мейәс йылғаһы ағып сыға.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып  йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201473
* Һыу көҙгөһө майҙаны (км²): 0.56
*Ағып сыға: Мейәс йылғаһы
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
*Һыуйыйғыс майҙаны - юҡ

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: *Идряс-Куль, озеро, Троицкий район.
От распространенного у мусульманских народов арабского мужского имени Идрис, в значении «обучающийся».* ..

Йәғни, күлдең атамаһы Иҙрис тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр
Баҡты (йылға)

**Баҡты** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәртәле районындағы йылға.

## Географияһы
Баҡты -  - Силәбе өлкәһенең Кәртәле районындағы Ябыҡ (Джабык) тимер юл станцияһынан 2 км төньяҡтараҡ урынлашҡан йылға.

Координаттары 53.277060, 59.765042 

## Тасуирламаһы

Йылға ҙур булмаған оҙонса һаҙлыҡтан башлана. Ғөмбәй йылғаһына Агаповка һәм Нуғайбәк райондары  сикләшкән ерҙә тамағынан 59 км-ҙа һул ярынан ҡушыла.

Баҡты - Ғөмбәй йылғаһының ҡушылдыҡтары араһында ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Оҙонлоғо 51 км.

Үҙәндәре һөҙәк, йырҙа тарайған урындарҙа бер аҙ текә.

Үҙәненең киңлеге 0,3— 0,5 км, үләнле, урыны менән һаҙмырт.

Йырҙаһының киңлеге башында 3—3,5 м, тәрәнлеге 0,5 м; урта өлөшөндә - 5—8 м, тәрәнлеге -  0,5—1,5 м; тамағына табан - 10—15 м, тәрәнлеге 1,5 м.

Ағым тиҙлеге  0,1—0,3 м/с.

Һыуының күләме йылына  0,43 м³/с тәшкил итә.

Ҡоролоҡ йылдарында йылға кибә, ҡышын туңа.

Һыуы яуым-төшөм иҫәбенә тулылана 

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: 
Бахта (Бай-Бахта), речка, левый приток Гумбейки, (Агаповский район) бассейн Урала. От именования казахского рода, обитавшего в бассейне речки, в основе которого тюркское личное мужское им Байбакты составленное словами: бай — «богатый», «господин» и бакты — «взглянул», «посмотрел», «пожаловал», т. е. «богатый появился или родился». От пожелания родителей богатства и знатности своему ребенку...

Әйтергә кәрәк, Байбаҡты һәм Баҡтыбай исемдәре башҡорт халҡында ла бар .

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 30-сы бит
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Река Бахта (фотографии)
Агаповка

**Агаповка** - () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенә ингән ауыл, Агаповка районының административ үҙәге.

## Географияһы
Яйыҡ йылғаһының һул ярында урынлашҡан , Буранлы тимер юл станцияһынан 16 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Силәбенән 256 км көньяҡ-көнбайыштараҡ (автомобиль юлынан — 278 км), Магнитогорск ҡалаһынан 14 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

### Климаты
Климаты уртаса континенталь.Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа да, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һауаһы ла, ҡыҙыу Урта Азия һауа массалары ла еңел генә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

## Тарихы
1902 йылда Ырымбур губернаһынан күсеп килеп ултырған казактар тарафыннан нигеҙләнә.

1942—1991 йылдарҙа эшселәр ҡасабаһы статусын йөрөткән.

## Халҡы

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов топонимды былай тип аңлата:
Агаповка, река, поселок, районный центр. Основан в 1902 г. казаками-переселенцами из станицы Нижнеозерной Оренбургской губернии. Отводил им земельный участок на новом месте землеустроитель Агапов

..


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Козлов Ю. Я. //Загадка топонима// газета "«Звезда», 2003, январь
* Козлов Ю. Я. //Петр и Павел Агапов// газета «Звезда», 2003, июнь
* Козлов Ю. Я. //Павел Осипович Агапов// газета «Звезда», 2004, ноябрь
* Ю. Я. Козлов /В верховьях Урала. 1743—1917./ Челябинск: Книга, 2008

## Һылтанмалар
*  Официальный сайт администрации Агаповского сельского поселения
* Официальный сайт администрации Агаповского муниципального района Челябинской области
* Село Агаповка в энциклопедии Челябинской области
* МОУ ДОД Агаповская детско-юношеская спортивная школа
* Село Агаповка в энциклопедии «Города Мира»
Алтыр (күл)

**Алтыр** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Варна районындағы күл.

## Географияһы
Алтыр - Силәбе өлкәһенең Варна районындағы Алтыр ҡасабаһынан 1,2 км төньяҡтараҡ ятҡан күл.

Координаттары:   53°22'32"N   61°6'29"E

## Тасуирламаһы
*Майҙаны - 120 га.
*Тәрәнлеге - 1,5 м.
*Һыуы бер аҙ 

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды быдай тип аңлата: Алтыр, озеро, Алтырка, поселок, Варненский район. В переводе с тюркского — «блестящее, сверкающее озеро», где ялтыр, жалтыр — «блестеть», «сверкать». Тюркское имя...

Алтыр һүҙе шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер башҡорт диалекттарында  *алдыр* тигәнде аңлата. **Алдыр** - *туҫтаҡтан ҙурыраҡ йәйенке һауыт*.

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*Озеро Алтырь
Асылдытамаҡ

**Асылдытамаҡ** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: Асельдитамак - в переводе с башкирского означает «озеро, имеющее открытое горло (протоку)», где асылды — «открыть», тамак — «горло», «протока» -ды — словообразовательный аффикс. Название указывает на то, что прежде озеро имело протоку, по которой вода стекала из озера. Теперь в связи с усыханием протока исчезла. О ее существовании напоминают очертания берегов озера с участками заболоченности.  ..

Төбәк топонимикаһын оҙаҡ йылдар төптән өйрәнгән топонимист күлдең ҡылымығы булыуын тасирлай һәм уның инде һаҙамыҡҡа әйләнеүен яҙған. Хәҙерге ваҡытта күл үҙе лә иғтибар үҙәгенән юғалған, уның тураһында Силәбе өлкәһе күлдәре исемлегендә атамаһынан башҡа мәғлүмәт юҡ. 

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*ТОПОНИМЫ В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОМ АСПЕКТЕ (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)
Ҡарабай (йыр)

**Ҡарабай** — башҡорт халыҡ йыры. Ҡыҫҡа көй.

## «Ҡарабай» йырының тарихы
«Ҡарабай» башҡорт халыҡ йырын тәүләп 1934 йылда Солтан Хәсән (Солтанәхәт Хәсәнғата) улы Ғәбәши яҙып алған. Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов менән Лев Лебединскийҙың 1954 йылғы «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында тәүге тапҡыр баҫылып сыҡҡан (Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған вариант). Композиторҙар Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, К. Й.Рәхимов һ. б. «Ҡарабай» йырының башҡа варианттарын яҙып алған.

## «Ҡарабай» йыры тураһында
Башҡорт халыҡ йолаларын үтәгәндә ярашлы йыш башҡарылған йәнле, шаян таҡмаҡ. «Ҡарабай» бейеүе лә башҡорттар яратып башҡарған бейеүҙәрҙең береһе. Режиссер Әмир Абдразаҡов төшөргән «Туй» фильмында ҡунаҡтар ошо көйгә бейей.
Ф.Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле композицияларында ла «Ҡарабай» көйө урын алған.

Башҡортостан дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» башҡорт фольклор ансамбле оҙаҡ йылдар уны яратып башҡара. Лидия Нагаева үҙенең «Башҡорт халыҡ хореографияһы» китабында «Ҡарабай» көйөнә башҡорт халыҡ бейеүе хәрәкәттәрен теркәп ҡуйған (52-се бит).
 
«Ҡарабай» йырын композиторҙар Хөсәйен Әхмәтов, Рөстәм Сабитов тауыш һәм фортепиано өсөн, Е. Н. Земцов,Камил Рәхимов хор өсөн эшкәрткән.

«Ҡарабай»ҙы үҙ репертуарына индергән хәҙерге заман музыкант һәм йырсылары: Заһир Зәйнетдин (Zainetdin), Әлиә Исҡужина, Ren Stark.

"Ҡарабай"темаһына С. А. Низаметдинов баян өсөн, В. Н. Клепинин фортепиано өсөн вариациялар яҙған.

Йырҙың көй структураһына периодлыҡ һәм квадратлыҡ хас.

## Сығанаҡтар
* «Ҡарабай» йыры яңғырай 
Ҡарабай — Киреев Олег, джазовый ансамбль «Орлан» (Музыка: Музыка народная / Слова: Слова народные)

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* «Ҡарабай» йыры тураһында 
* «Ҡарабай» йыры
* Ҡарабай йырының көйө
* Ҡарабай йырын тыңлау 
*  Зәйнетдин, Әлиә Исҡужина, Рен Старк. «Ҡарабай»

## Иҫкәрмәләр
Гавриил Архангел (Ябраил фәрештә)

**Ябраил фәрештә** () — ибраһими диндәрҙәге фәрештәләрҙең береһе.   Йәһүдилектә (Гавриил ()) һәм христианлыҡта (), шулай уҡ Исламда - Джәбраил (Ябраил - *башҡ*.). Был исем һүҙмә-һүҙ алғанда «Аллаһ — ҡөҙрәтем» тигәнде аңлата. 

## Йәһүдилектә
Йәһүдилектә Габриэль — Аллаһ тәхетенең дүрт яғынан һаҡлап тороусы дүрт архангелдың береһе ()

Бынан тыш Габриэль - үлем фәрештәһе.

## Христианлыҡта

Иҫке Ғәһедтә  архангел Гавриил аша Даниил пәйғәмбәргә киләсәктә күрәсәктәр асыла тип яҙылған. Шулай уҡ архангел Гавриил изге Захарияға (Зәкәриә) ошоғаса түлһеҙ һаналған ҡатынының   ул табасағын хәбәр итә. Был бала киләсәктә Иоанн Предтеча тип таныласаҡ.

Ниһайәт, архангел Гавриил Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе Мәрйәм Инәгә улы тыуасағын хәбәр итә һәм уға үлеме алдынан шулай уҡ йәннәткә элгәсәген әйтә

## Исламда

Ябраил (Джибриль) ике боронғо семит һүҙенән — *джибр* («ҡол», «хеҙмәтсе») һәм *ил* («Илаһ») тора, һәм Аллаһ ҡоло тигәнде аңлата.

Исламда Ябраил фәрештә Аллаһы тәғәләгә иң яҡын дүрт фәрештә «мүкәррәбүн»  мәләктәрҙән (фәрештәләрҙән). Ябраил Аллаһ менән пәйғәмбәрҙәр, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәр араһында аралашсы. Ҡөрьән Кәрим дә Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңгән .

Мөфәссирҙәр (Ҡөрьәнде шәрехләүселәр, аңлатма биреүселәр) Ябраилде  «рух» (әр-рух () тип билдәләй , «изге рух» (*рух әл-ҡутдус*), «тәҡүә рух» (*әр-pyx әл-әмин*), «Аллаһ әмере рухы» (*рух мин әмр Аллаһ*) тип атай. Шундай уҡ төшөнсәләр Ғайса пәйғәмбәр һәм уның әсәһе Мәрйәм Инә тураһында ла ҡулланыла ; Ҡөрьән уларҙы ла Ябраил фәрештә менән бәйләй тип һанала.

## Шулай уҡ ҡара
* Фәрештәләр
* Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
* Ҡөрьән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Иконы архангела Гавриила
* Архангел Гавриэль Ангелы в Иудаизме.
Алаат

**Алаат** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:**Алаат**, озеро, Аргаяшский район.В переводе с башкирского — «пегая лошадь», где ала — «пегий», «пестрый», ат — «лошадь». В прошлом Алаат — распространенное тюркское мужское имя, связанное с древним скотоводческим культом лошади. Кстати, «лошадиных» имен у тюрков раньше бытовало множество, они различались «мастью» и другими приметами коня (кола, ала, тура, чубар и т. д)...

Төбәкте оҙаҡ йылдар өйрәнгән топонимист топонимдарҙың килеп сығышын башҡорт теленә бәйләп, төплө аңлатмалар биргән. Һүҙҙәрҙең тәржемәһен генә түгел, башҡорт ғәҙәт-йолаларын да тәфсирләп яҙған. Был осраҡта ул башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле терминологияһына ла аңлатма биреп киткән.  

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*ТОПОНИМЫ В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОМ АСПЕКТЕ (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)
Сүәйс (Суэц)

**Сүәйс** -  (, ) — Мысырҙың төньяҡ-көнсығышындағы ҡала һәм эре порт.

## Географияһы
Сүәйс ҡалаһы Ҡыҙыл диңгеҙҙәге Сүәйс ҡултығының төньяҡ осонда, Сүәйс каналына көньяҡтан ингән ерҙә урынлашҡан. 

Сүәйс мүхәфәҙәһенең административ үҙәге. 

Ике гаване бар: Порт Ибраһим (,  ) һәм Порт Тәүфиҡ (, ). 

Тимер юл линиялары һәм автострадалар аша  Ҡаһирә һәм Порт Сәйет () бәйләнеш тота. 

## Тасуирламаһы
Химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән. Нефть эшкәртеү продукттары нефть үткәргес торба аша илдең  баш ҡалаһы Ҡаһирәгә  тиклем  еткерелә. 

Сүәйс Мәккә ҡалаһында хаж ҡылыусылар өсөн мөһим халыҡ-ара транзит станцияһы  булып тора.
 
Халыҡ һаны 417 мең кеше (1998).

## Тарихынан

VII быуатта хәҙерге Сүәйс янында Ҡыҙыл диңгеҙ менән Нил йылғаһын тоташтырыусы каналдың көнсығыш осо булған. 

XVI быуатта ҡала төрөктәрҙең эре  хәрби-диңгеҙ базаһы булып торған. 

1869 йылда Сүәйс каналы төҙөлгәндән һуң ҡала мөһим халыҡ-ара  порт статусына эйә була. 

1973 йылдың октябрендәге Дүртенсе ғәрәп-израиль һуғышы ваҡытында ныҡ емерелгән була. 1975 йылдан  һуң тергеҙелгән.

## Иҡтисады

* Сүәйс каналы, металлургия заводы.

## Туғандаш ҡалалар

*   Ҡаһирә, Мысыр
*   Порт Сәйет, ЕМысыр
*  Мәккә, Сәғүд Ғәрәбстаны

## Климаты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4
* The Economist, July 17 — July 23, 2010, A Favored Spot: Egypt is making the most of its natural advantages.

## Һылтанмалар
*
Шәрм-әш-Шәйех

**Шәрм-әш-Шәйех** -  (, йыш ҡына хаталы итеп *Шарм-эль-Шейх* тип әйтәләр. 1982 йылға тиклем — **Офира**) — Мысырҙағы курорт ҡала.

## Географияһы
Шәрм-әш-Шәйех Мысыр ривьераһының Ҡыҙыл диңгеҙ яры буйында, Синай ярымутрауының көньяҡ осонда урынлашҡан.  Көньяҡ Синай  губернаторлығындағы район үҙәктәренең береһе.

Оттоман империяһы осоронан билдәле,  1967-1982 йылдарҙа Израиль баҫҡан осорҙа Офира тип атала. 1970-се йылдарға тиклем   бәләкәй генә ҡасаба була.  

Уңайлы урында урынлашҡан, климаты яҡшы, бай тәбиғәтле, сифатлы һәм тиҙ үҫеш алыуы арҡаһында туристар араһында ҙур абруй ҡаҙана бара. Шул уҡ ваҡытта ул Мысырҙың башҡа  ҡалаларынан ныҡ ҡына айырыла һәм Европаның Урта диңгеҙ буйындағы курорттарын хәтерләтә.

Ҡаһирәнән алыҫлығы автомобиль юлы буйынса  500 км, авиатрасса оҙонлоғо  385 км

Тарихи рәүештә ҡала бер юлы төҙөлмәгән, шуға күрә күп төрлө архитектуралы "оазистар" булып булып үҫә. Улар аша төп магистраль -  Peace Road проспекты үтә һәм ҡаланы бер бөтөнгә тоташтыра.

40 км. төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Наама ҡултығы ҡушыла, унда ҡунаҡхана төҙөп, халыҡ-ара һәм күңел асыу программаһы тәҡдим ителә.

## Этимологияһы

Ғәрәп теленән  Шәрм-әш-Шәйех — « шәйех бухтаһы (ҡултығы)» тип тәржемә ителә. Ҡайһы бер урындағы гидтар уны «шәйех яры» тип атай. 

## Халҡы
1996 һәм 2006 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
* Нападения акул в Шарм-эш-Шейхе (2010)
* Дахаб
* Эль-Гуна
* Хургада

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация про Шарм-эш-Шейх на сайте Египетской государственной информационной службы  (англ.)
Планлы тел

**Планлы тел ()** — социалләшкән халыҡ-ара  яһалма  тел, йәғни халыҡ-ара аралашыу өсөн сығарылып, ҡулланыу тапҡан тел.  

Рус телендәге **плановый язык** атамаһы «яһалма» эпитетынан ҡасырға ынтылыу менән бәйле, сөнки ул, беренсенән, бик үк теүәл түгел (яһалмалыҡ элементтары стихиялы үҫеш кисергән  милли телдәргә лә хас), икенсенән, йыш ҡына кире мөнәсәбәт уята. Төрлө интерлингвистар атаманың  үҙ варианттарын тәҡдим итә, мәҫәлән:   

* *халыҡ-ара тел* (йәғни телдең тәғәйенләнешенә баҫым яһала), шулай уҡ ошо уҡ атаманың башҡа варианттары  (*interlingua* һ.б.);
*  *ҡоролма тел* (, , );
* *планлы* тел (, , );
* *ярҙамсы* тел (, , ).

Яйлап тәүге өс вариант тарыраҡ һәм махсусыраҡ йөкмәтке ала башлай, атап әйткәндә:

* *халыҡ-ара тел*  — төрлө илдәрҙең халыҡтары аралашҡан теләһә ҡайһы тел  (тәбиғи йә яһалма); сағыштырыу өсөн:  милләт-ара аралашыу теле;
* *ҡоролма тел*  — кешеләр аралашыуы өсөн тәғәйенләнгән теләһә ҡайһы яһалма тел (халыҡ-ара йә халыҡ-ара булмаған);
* *планлы тел*  — яһалма халыҡ-ара тел (йәғни алда әйтелгән ике төркөмгә лә инә).

Инглиз телле сығанаҡтарҙа осраусан тағы бер термин:

* *зональ ҡоролма тел* () — йәғни билдәле бер телдәр төркөмө йә билдәле бер төбәк өсөн эшләнгән халыҡ-ара ҡоролма тел, мәҫәлән, славяндар өсөн (Славян-ара теле), герман телдәре төркөмөнә ҡараған халыҡтар өсөн, европалылар өсөн, Европаның төньяғы өсөн һ.б.

«Ярҙамсы» тигән терминға килгәндә, ул халыҡ-ара телдең  милли телдәрҙе алмаштырыусы түгел, ә икенсе дәрәжәләге аралашыу сараһы булыуына ишаралай. 

Филолог С. Н. Кузнецов йәмғиәттә ҡулланылыш тапҡан (социалләшкән) *яһалма халыҡ-ара* телдәрҙе генә планлы телдәр тип һанарға тәҡдим итә, сөнки, уның әйтеүенсә, был төркөмдәге телдәр кешелек телдәренең айырым класын тәшкил итә һәм тәбиғи телдәр менән бергә хәҙерге донъяның телдәр торошон формалаштыра.  

Йәмғиәттә һиҙелерлек үҫеш кисермәгән һәм әҙ ҡулланылған яһалма телдәр  проекттар  (лингвопроекттар) тип атала. Немец лингвисы Детлев Бланке яһалма телдәрҙе уларҙың ғәмәлләшеү кимәленә ҡарап классификациялай һәм проект телдең ғәмәлләшкән телгә әйләнеүенең  18  баҫҡыс-билдәһен айыра.



## Әҙәбиәт

* Бланке Д. Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка. — М.: Наука, 1991. С. 63-69.
* Кузнецов С. Н. Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка. — М.: Наука, 1991. — С. 171—228.
Шәрҡиәт

**Шәрҡиәт** (**ориенталистика**) — Көнсығыш (Шәреҡ) илдәренең тарихын, иҡтисадын, әҙәбиәтен, телдәрен, сәнғәтен, динен, фәлсәфәһен, этнографияһын, матди һәм рухи мәҙәниәте ҡомартҡыларын өйрәнеүсе фәнни дисциплиналар тупланмаһы. 

Шәрҡиәт африканистика менән бер дисциплинаға берләштерелә, ҡайһы берҙә африканистиканан айырым ҡарала. Был ҡайһы бер  Африка дәүләттәренең  мосолман донъяһына ҡарауына бәйләнгән.

## Шәрҡиәттең тармаҡтары
Африканистика, шәрҡиәттән айырылып, үҙ аллы  дисциплинаға әүерелә,  кавказнамә менән дә шул хәл башланды.   
* ғәрәбистика
* әрмәнистика
* ассириология
* буддология
* вьетнамнамә
* мысырнамә
* индология
** санскритология
* индонезинамә
* иранистика
** тажикнамә
* коренамә
* малаистика
* монголнамә
** ойратнамә
** ҡалмыҡнамә
* ғосманистика
* семитология
** арамистика
** библеистика
** һебраистика
** ҡумранистика
** сабәистика
** угаритнамә
** эфиопистика
* синология (ҡытайнамә, ҡытаистика)
* таистика
* тибетология
* тунгус-манчжурнамә
* төркиәт
* урартология
* филиппинистика
* шумерология
* японнамә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ориентализм

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* История отечественного [российского] востоковедения до середины XIX века. М., 1990.
* История отечественного [российского] востоковедения с середины XIX века до 1917 г. М., 1997.
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (обл.)

## Һылтанмалар

* *Густерин П. В.* По следу Кантемира. Российскому востоковедению исполняется 300 лет // Российская газета. 2011, № 147 (8 июля).
* *Густерин П. В.* Становление востоковедения как науки
* *Снесарев А. Е.* Практическое изучение Востока 
* *Микульский Д. В.* О пользе востоковедного образования
Яйыҡ һыу бассейны округы

**Яйыҡ һыу бассейны округы** — Рәсәйҙә 20 һыу бассейны округтарының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына  ярашлы). 

2006 йылда Яйыҡ йылға бассейны һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын махсус һаҡлау маҡсатында барлыҡҡа килә. 

Яйыҡ һыу бассейны өлкәһе 12 коды менән билдәләнә.

Кодтар түбәндәгесә бүленә:
* 12.01 — 01 — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)
* 12.01.00 — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө) 
** 12.01.00.001 — Яйыҡ инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем
** 12.01.00.002 — Яйыҡ Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем.
** 12.01.00.003 — Яйыҡ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем.
** 12.01.00.004 — Яйыҡ Ерекле һыуһаҡлағысына Орск ҡалаһына тиклем.
** 12.01.00.005 — Һаҡмар инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем 
** 12.01.00.006 — Оло Эйек 
** 12.01.00.007 —  Һаҡмар йылғаһы инешенән  Оло Эйеккә ҡушылған урынға тиклем. 
** 12.01.00.008 — Яйыҡ Орск ҡалаһынан алып Һаҡмар менән  ҡушылған урынға тиклем 
** 12.01.00.009 — Илек 
** 12.01.00.010 — Яйыҡ һыу бассейнының Рәсәй өлөшө уға Һаҡмар ҡойған ергә тиклем 

* 12.02 — Кесе һәм Оло Үҙән (Ҡамыш-Һамар күлдәре ҡушылдығы) йылғалары бассейны (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)
* 12.02.00 — Кесе һәм Оло Үҙән (Ҡамыш-һамал күлдәре ҡушылдығы) йылғалары бассейны (бассейндарҙың Рәсәй өлөшө) 
** 12.02.00.001 - Кесе Үҙән 
** 12.02.00.002 - Оло Үҙән

## Шулай уҡ ҡара

## Иҫкәрмәләр
Бәрәнсе (йылға)

**Бәрәнсе** () — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе биләмәһендә аҡҡан йылға . 

## Географияһы
Бәрәнсе  Свердловск өлкәһе биләмәһендә  Урал тауҙарының көнсығыш өлөшөндә аҡҡан йылға, Тагил йылғаһына тамағынан 288 км урынында һул яҡтан барып ҡоя. 

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан км )*

* 7,3 км: Волчевка (уң)
* Мостовка (һул)
* Сухая (һул)
* 16 км: Большая Гаревая (уң)
* Орулиха (һул)
* Песьянка (һул)
* Шумиха (уң)
* Бельничка (уң)
* Каменка (уң)
* Софьянка (һул)
* йылға 3-сө (уң)
* йылға 2-се(уң)
* йылға 1-се (уң)
* Чёрная (һул)
* 39 км: Боровка  (һул)
* 40 км: Аҡ Тай (уң) 
* Журавлик (уң)
* Липовая (уң) 
* Татарка (һул)
* Чернушка (һул)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы (бассейндың Рәсәй өлөшө). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200531
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Йылғаның атамаһы төрки телдәрҙәге *бәрән* һәм *-се* һүҙ яһаусы аффиксы ҡушып яһалған. Шулай уҡ Бәрәнсе тигән андронимдан булыуы ихтимал . 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡатаҫҡын (йылға)

**Ҡатаҫҡын** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы йылға.

## Географияһы

ҠатаҫҡынБелорет районындағы Инйәр ауыл биләмәһендәге  йылға, Ҡараташ һырты буйлап, Ҡатаҫҡын ҡаялары янынан аға. Кесе Инйәр йылғаһының һул яҡ ярынан 13 км алыҫлыҡта ағып сыға һәм уға тамағынан 13 км үрҙәрәк барып ҡушыла .

Географик координаттары - 54.114347, 57.618904

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612211100019697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101969
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге" атаманың килеп сығышын *ҡаты* һәм *Аҫҡын* гидронимы менән бәйләй. Ҡаты - көслө ағымлы, һалҡын һыулы булыуын аңлата, тиелә һүҙлектә. Аҫҡын атамаһы иһә үҙ нәүбәтендә *аҡ* һәм *һын* тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлатыла шул уҡ сығанаҡта . 

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Рәшит Шәкүр|Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - 91-се, 26-сы биттәр

## Һылтанмалар
*Хребет Караташ

## Иҫкәрмәләр