open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы

**Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы** (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Зөбәй Төхвәт улы Үтәғолов 1913 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Баҡый ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Маҡар районының Маҡар ауылында икенсе баҫҡыс мәктәбендә уҡый (һуңынан белем усағы беренсе баҫҡыс мәктәп менән ҡушылып, Маҡар урта мәктәбе булып китә). Мәктәптән һуң Башҡорт педагогия институтына уҡырға инә һәм унда Һәҙиә Дәүләтшина, Ғәлимов Сәләм, Хәниф Кәрим кеүек буласаҡ билдәле яҙыусылар, шағирҙар менән бергә юғары һөнәри белем ала. «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең беренсе ҡарлуғасы. Институтты тамамлағас, Салауат районы Арҡауыл урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан уны Мәләүез районының Юлдаш урта мәктәбе директоры итеп күсерәләр.

## Батырлығы

1942 йылдың авгусында Мәләүез военкоматынан Ҡыҙыл Армияға алына, шул уҡ йылдың ноябренән башлап Көньяҡ-Көнбайыш фронтында хеҙмəт итə.

Ҡыҙылармеец Зөбәй Үтәғолов 1943 йылдың 15 ғинуарында Дон тимер юлы ҡасабаһы (хәҙер Ростов өлкәһенең Тарасов районы, Красновка станцияһы) өсөн барған алыштарҙа айырылып айырылып тора. Тиңһеҙ алышта башҡа яугирҙар менән бергә батырҙарса һәләк була. Красновка станцияһында туғандар ҡәберлегендә ерләнә.

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 31 мартында бирелә.

Шағир Хәниф Кәрим һабаҡташына «Хәтерләү» тигән шиғырын бағышлаған. Унда шундай юлдар бар:

Автоматын тотҡан килеш

Атлай Зөбәй мәңгелеккә,

Әйтә һымаҡ,

Әй, дуҫтарым,

Яуҙа ҡурҡыу белмәнек беҙ,

Уттарҙа ла янманыҡ беҙ,

Үлгәндә лә үлмәнек беҙ...

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (31.03.1943)
* Ленин ордены (31.03.1943)

## Хәтер
* 2013 йылда Белорет районы хакимиәте башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн Зөбәй Үтәғолов исемендәге премия булдырған. 
* Арҡауыл урта мәктәбенә Зөбәй Үтәғоловҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* Маҡар урта мәктәбе стенаһына Ж. Ғ. Кейекбаев менән З. Т. Үтәғоловҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Белорет ҡалаһында Геройға бюст ҡуйылған.
* Красновка станцияһы перроны эргәһендә 13 Герой һәйкәле тора.
* Мәскәүҙә, Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейында «Красновканың 13 Геройы» стенды йыһазландырылған.
* Ишембай районының Маҡар мәктәбендә экспозиция бар.
* Мәләүез районының Юлдаш урта мәктәбенә З. Т. Үтәғоловҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Фотогалерея

|thumb|Советтар Союзы Геройы Зөбәй Үтәғолов ауылында. Хәтер кисәһе
|thumb|Советтар Союзы Геройы Зөбәй Үтәғоловты ауылында иҫкә алдылар
File:Зөбәй Үтәғолов ауылында. Хәтер кисәһе.jpg|thumb|Советтар Союзы Геройын хәтерләгән ветерандар иҫән ине әле


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Ғиниәт Ҡунафин “Замандарҙың рухи балҡышы”. Өфө. “Китап”, 2006 йыл,  42-се бит.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ҡәрипов

**Ҡәрипов** — фамилия.

* Ҡәрипов Кәшфи Мәғҙәннур улы (1892—1918) — башҡорт шағиры һәм драматургы.
* Ҡәрипов Низам Ҡәрип улы (1905—1942) — яҙыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Яҡшылыҡ импульсы

**«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы** () — йыл һайын бирелә торған һәм «Беҙҙең киләсәк» социаль программалар фонды менән ойошторолған премия. Премия Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн социаль эшҡыуарҙарға, журналистарға һәм киң мәғлүмәт сараларына, юғары уҡыу йорттарына, йәмәғәт ойошмаларына һәм тағы ла дәүләт структураһы етәкселәренә бирелә.

## Тарих
«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы 2011 йылда иң яҡшы тыуған ил социаль эшҡыуарҙарын бүләкләү һәм Рәсәй Федерацияһы территорияһында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләренә дәүләттең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында ойошторола. 2012 йылда премия менән тәүге бүләкләү тантанаһы уҙғарыла.

2014 йылда премияға Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премьер-министры Дмитрий Медведев, Дәүләт Думаһы спикеры Сергей Нарышкин һәм Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко булышлыҡ күрһәтә. Дөйөм премиаль фондтың суммаһы 2 миллион 400 мең һум тәшкил иткән.

2015 йылдан алып премия ете номинацияла тапшырыла.

Премияның йәмәғәт советына «Беҙҙең киләсәк» социаль программалар фондын ойоштороусыһы Вәғит Алекперов, Волоколам митрополит Иларион (Алфеев), эстрада йырсыһы Лев Лещенко, Арктиканы өйрәнеүсеһе Артур Чилингаров һәм башҡалар инә.

Өс йыл эсендә Рәсәй Федерацияһының күпселек субъектарынан тиҫтәләгән кеше премияға лайыҡ була.

## Премия лауреаттары

### 2012 йыл
2012 йылда премияға барлығы 194 кеше номинант итеп күрһәтелә, уларҙың ун өсө бүләкләнеүселәр араһында була. Бүләкләнеүселәр араһында бөтә Рәсәйҙән килгән мәшәҡәтле үҫмерҙәргә реабилитация курстарын үткәреүсе «Фермерҙар мәктәбе» лә була. «Фермерҙар мәктәбе» тағы ла инвалид-балалар, талиптар араһында профессияналь йүнәлеш буйынса курстар ойоштора. Шул уҡ йылда Коломна ҡалаһының пастила фабрика музейы ла «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы лауреаты була, был предприятиела мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр эшкә йәлеп ителә. Рәсәй Федерацияһында инвалидтар өсөн туризмды үҫтереүсе «Либерти» команияһы ла премияға лайыҡ була.

### 2013 йыл
2013 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса иң яҡшы корпоратив программа өсөн» тигән номинацияла «Северсталь» авиакомпанияһы Череповец ҡалаһы хакимиәте менән берлектә ойошторолған «АГР» проекты еңеүсе тип табыла. «АГР» проекты төбәктә урта һәм кесе бизнесты, шул иҫәптән социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә йүнәлтелгән.

### 2014 йыл
2014 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге иң яҡшы йәштәр проекты» номинацияһында Мәскәү ҡалаһынан Антон Кучумов һәм Максим Попов лауреат булалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статья в краевой государственной газете «Наш Красноярский край»
*  Социальный предприниматели Архангельска претендуют на премию «Импульс добра»
* Югра удостоена премии «Импульс добра» 
* В Москве вручили «Импульс добра»
Һинд-Ҡытай

**Һинд-Ҡытай** () — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан ярымутрау.

## Этимология
Атамаһын европалылар (француздар) «Һиндостан» һәм «Ҡытай» һүҙҙәренән төҙөгән, сөнки улар ярымутрау халҡында бер үк ваҡытта һинд һәм ҡытай һыҙаттарын күргән.

## Урынлашыу
Ярымутрауҙың майҙаны яҡынса 2 млн км² тәшкил итә. Һинд-Ҡытай көнбайышта Һинд океанының Бенгал ҡултығы һәм Андаман диңгеҙе, Малакка боғаҙы, көньяҡта һәм көнсығышта Тымыҡ океандың Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе, Сиам һәм Бакбо (Тонкин) ҡултыҡтары менән уратып алынған. Ярымутрауҙың төньяҡ сиге Ганг һәм Брахмапутра йылғаларының дельтаһынан алып Хонгха йылғаһының дельтаһына тиклем шартлы рәүештә үткәрелә. Һинд-Ҡытайҙың көньяҡ осо Кра муйынан көньяҡтараҡ һуҙылған Малакка ярымутрауын барлыҡҡа килтерә. Бында Евразия материгының һәм Азия ҡитғаһының иң көньяҡ нөктәһе — *Пиай мороно* урынлашҡан.

## Климат
Климаты субэкваториаль муссонлы, ә Малакка ярымутрауында — экваториаль. Ярымутрауҙың тигеҙлекле өлөшөндә уртаса температура 20°С-тан түбән төшмәй, яҙын һәм йәйен 28—30°С-ҡа тиклем барып етә. Тауҙарҙа температура 15°С-ҡа һәм унан да түбәнерәк төшә.

Елгә ҡаршы ятҡан көнбайыш тау битләүҙәрендә йылына 2,5—5 мең мм яуым-төшөм яуа, иң күп ямғырлы осоро — йәй. Ярымутрауҙың эске райондарында йылына урыны менән 1 мең мм-ҙан аҙыраҡ яуым-төшөм яуа. Һинд-Ҡытайҙың көнсығыш яр буйында иң күп ямғырлы осоро ҡыш миҙгеленә тура килә, бында йылына 2 мең мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа.

## Рельеф
Ҡултыҡтары һәм яр буйы утрауҙары күп булған Һинд-Ҡытайҙың көнбайыш өлөшөнән айырмалы рәүештә уның көнсығыш ярҙары бүленмәгән тиерлек. Ярымутрауҙың ландшафты нигеҙҙә таулы, һырттарҙың йүнәлештәре башлыса меридиональ һәм субмеридиональ. Һинд-Ҡытайҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек тубәһе *Виктория тауы* (3053 м) менән *Аракан тауҙары* урынлашҡан. Ярымутрауҙың үҙәк өлөшөндә *Шан ҡалҡыулығы* ята. Бында уҡ *Танентаунджи һырты* башлана һәм Малакка ярымутрауында тамамлана. Һинд-Ҡытайҙың көнсығыш өлөшөндә *Чыонгшон (Аннам) тауҙары* урынлашҡан. Һинд-Ҡытай ярымутрауының тауҙары киң уйһыулыҡтар менән бүленгән, шулар араһында *Иравади*, *Менам* һәм *Камбоджа* тигеҙлектәре, һәм тағы ла *Корат платоһы* бар.

Ярымутрауҙың иң ҙур күле — *Тонлесап күле*, ә иң ҙур йылғалары — Меконг, Иравади, Салуин, *Чаупхрая* интенсив рәүештә һуғарыу өсөн файҙаланыла.

## Флора
Һинд-Ҡытай ярымутрауының флораһы башлыса ҡатмарлы составтағы дымлы тропик урмандарҙан тора, улар елгә ҡаршы көнбайыш тау битләүҙәрен ҡаплайҙар. Һаҙлыҡлы яр буйҙарында мангр ҡыуаҡлыҡтары өҫтөнлөк итә. Ярымутрауҙың тигеҙлектәре эшкәртелгән, төп ауыл хужалығы культураһы — дөгө. Малакка ярымутрауында каучук ағастары үҫтерелә.

## Файҙалы ҡаҙылмалар
Аҡ ҡурғаштың һәм вольфрамдың ятҡылыҡтары нигеҙҙә Малакка ярымутрауында урынлашҡан.

## Дәүләттәр
Һинд-Ҡытай ярымутрауында түбәндәге дәүләттәр урынлашҡан: Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма (күп өлөшө), Таиланд һәм тағы ла Бангладештың бәләкәй генә өлөшө.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Абдуллин Мансур Иҙиәт улы

** Абдуллин Мансур Иҙиәт улы ** (15 сентябрь 1919 йыл — 8 июнь 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, педагог. Еңел артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970).

## Биографияһы
1919 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған.

1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1941 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Дон, Үҙәк фронттарында хеҙмəт итə.

1949 йылдан башлап Стәрлебаш 1-се урта мәктәбе директоры булып эшләй.

1962 йылдан алып Өфөлө 109-сы урта мәктәп директоры.

1976 йылдан — 2-се мәктәп-интернат директоры.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 7 авгусында бирелә.

## Маҡтаулыисемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (07.08.1943)
* Ленин ордены (07.08.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (10.07.1943; ?)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (12.10.1944)
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1970)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Абдуллин Әнүәр Абдулла улы

** Абдуллин Әнүәр Абдулла улы ** (5 июнь 1917 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерист, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
1917 йылдың 5 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Дөмәй ауылында тыуған.

1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1941 йылдан башлап Көнбайыш, Карелия, Дон, 3-сө Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
2002 йылдың 28 рктябрендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (24.03.1945)
*Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (08.04.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (10.02.1943)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (14.07.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы

** Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы ** (25 июль 1923 йыл — 15 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Миномёт полкының миномёт расчёты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
1923 йылдың 25 июлендә БАССР Бөрө кантоны Иҫке Ҡаҙансы ауылында тыуған.

1943 йылдан алып 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын йондоҙ» миҙалы (10.04.1945)
* Ленин ордены (10.04.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (10.05.1945; 06.04.1985)
* Ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943; 16.01.1944)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Сафин

**Сафин** — фамилия.

* Сафин Венер Рәсих улы (1964 т.) — хоккейсы, спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанғаң тренеры.
*  Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы (1920—2012) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
*  Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы (1923—1995) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Сафин Рафаэль Әхмәтсафа улы (1932—2002) — шағир, драматург, журналист.
* Сафин Станислав Ғәзиз улы (1950) — физик. Техник фәндәре докторы (2008), профессор (2008).
* Сафин Тимур Марсель улы (1992 т.) — фехтовальщик, Олимпия чемпионы.
----
* Сафина Миңлеғаян Миңлеәхмәт ҡыҙы (1951 т.) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы

**Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы** — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2007 йылдың 6 авгусында раҫланған.

*Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә! *

## Маҡтаулы исем менән бүләкләнеүселәр
# Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы (2008)
# Хазанкин Р. Г. (2008)
# Баһаутдинова М. И. (2008)
# Фомина Елизовета Владимировна (2008)

## Иҫкәрмәләр
Малакка боғаҙы

**Малакка боғаҙы** (, ) — Малакка ярымутрауы (көнбайыш Малайзия) һәм Индонезияның Суматра утрауы араһындағы боғаҙ.

## Иҡтисади әһәмиәте
Стратегик һәм иҡтисади яҡтан Малакка боғаҙы Суэц һәм Панама каналдары һымаҡ иң әһәмиәтле диңгеҙ юлдарының береһе булып тора. Был Һинд океанын Тымыҡ океан менән тоташтырыусы иң төп юл булып тора, уның аша донъялағы иң күп халыҡлы булған Һиндостан, Индонезия һәм Ҡытай араһында бәйләнеш тотола. Боғаҙ аша йылына яҡынса 50 мең суднолар үтә, улар төрлө баһалар буйынса бөтә диңгеҙ тауар әйләнешенең биштән бер өлөшөнән алып дүрттән бер өлөшкә тиклем тәшкил итә.

Боғаҙ аша Малайзия һәм Сингапурҙы Индонезия менән тоташтырыусы паромдар йөрөй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эксперт
* World oil transit chokepoints
* BBC News report on the increased security in the Straits
* «Going for the jugular» Report on the potential terrorist threat to the Straits. From the Economist, requires subscription, in the print edition June 10th 2004
* China builds up strategic sea lanes
* A report from the International Maritime Organisation on the implementation of a Straits «Marine Electronic Highway» — a series of technological measures to ensure safe and efficient use of the busy waters 
* The Malacca Straits Research and Development Centre homepage 
* Al-Jazeera: Malacca Strait nations plan air patrol
Андаман диңгеҙе

**Андама́н диңгеҙе** (, , , ) — Һинд океанының ярым ябыҡ диңгеҙе. Көнсығышта Һинд-Ҡытай һәм Малакка ярымутрауҙары, көньяҡта Суматра утрауы, көнбайышта *Андаман* һәм *Никобар* утрауҙары (улар Бенгал ҡултығы менән айыра) уратып алған. Төньяҡта материк буйлап Иравади йылғаһы дельтаһына тиклем дауам итә.

## Тауисирлама
Малакка боғаҙы аша Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе тоташа. Майҙаны — 605 мең км², уртаса тәрәнлек — 1043 м, максималь тәрәнлек — 4507 м, һыуҙың уртаса күләме яҡынса 660 мең км³. Диңгеҙ төбө балсыҡ һәм ҡом менән түшәлгән, төньяҡтан көньяҡҡа табан әүҙем вулканлы дуға (һыу аҫты вулкандары, Баррен һәм Наркондам утрауҙары) киҫеп үтә.

Климаты дымлы муссонлы тропик. Өҫкө температураһы ҡышын 27,5 °C-тан алып йәйен 30 °C-ҡа тиклем була, ә тәрән ҡатламдарҙа (1600 метрҙан тәрәнерәк) һыуҙың температураһы 4,8—5 °C-ҡа тиклем түбәнәйә. Яуым-төшөмдәр йылына 3000 мм-ҙан ашыу була. Ҡышын ағымдар көньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа, ә йәйен — көньяҡ-көнсығышҡа һәм көнсығышҡа йүнәлтелгән. Масштаблы эске тулҡындар менән айырылып тора. Һыуҙың уртаса температураһы февралдә 26 °C-тан алып 28 °C-ҡа тиклем булһа, майҙа 29 °C-ҡа тиклем күтәрелә.

Тоҙлолоғо йәйен 31,5—32,5 ‰, ҡышын 30,0—33,0 ‰. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшөндә йылғалар ағыҙылған һыуҙар һәм муссондар тәьҫире арҡаһында тоҙлолоҡ 20—25‰-гә тиклем төшә.

Ярымтәүлекле һыу ҡалҡыуҙарының бейеклеге 7,2 метрға тиклем етә.

Бай хайуандар донъяһы (яҡынса 400 төр балыҡтар): Иравади дельфины, дюгонь, осар балыҡтар, көньяҡ сельды, риф балыҡтары, елкән-балыҡтар һәм башҡалар бар.

Төп порттары: Янгон (Мьянма), Пенанг (Малайзия). Андаман диңгеҙе аша Сингапурға ҙур әһәмиәтле юл үтә.

2004 йылдың декабрендә Андаман диңгеҙендә ҙур емергесле цунами барлыҡҡа килтергән ер тетрәүе була.
Бенгал ҡултығы

**Бенга́л ҡултығы** (, , ) — Һинд океанының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан донъялағы иң ҙур диңгеҙ ҡултығы. Ҡултыҡты Һиндостан, Бангладеш, Мьянма һәм Шри-Ланка илдәренең ярҙары йыуып тора. Көнбайышта — Һиндостан ярымутрауы, көнсығышта Мьянма яр буйы һәм Андаман һәм Никобар утрауҙар дуғалары менән сикләнгән. Ҡултыҡтың төньяҡ осонда уға исем биреүсе *Бенгал* тарихи өлкә урынлашҡан.

Бенгал ҡултығына күп кенә йылғалар — Ганг, Брахмапутра, Мегхна, Кришна, Годавари, Кавери, Маханади, Иравади һыуҙарын ҡоя.

Ҡултыҡтың төньяҡ-көнсығыш яр буйында Бангладештың Кокс-Базар янында донъялағы иң ныҡ һуҙылған пляж урынлашҡан (120 км).

Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Бенгал ҡултығы диңгеҙҙәргә ҡарай.

## Ҡултыҡ сиктәре
Халыҡ-ара гидрографик ойошма Бенгал ҡултығының сиктәрен артабанғыса билдәләй:

:: *Көнсығышта:* Бирмалағы Модин (Негрейс) морононан (16°03’N) алып иң эрерәк Андаман утрауҙары аша Кесе Андаман утрауындағы нөктәгә (10°48’N, 92°24’E) тиклем үткәрелгән һыҙыҡ буйлап.

:: *Көньяҡта:* Шри-Ланка һәм Һиндостан араһындағы Әҙәм күпере аша һәм Цейлон утрауының иң көньяҡ нөктәһе — Дондра Хед морононан алып Суматра утрауындағы иң төньяҡ нөктәһе — Поелое Брас моронона тиклем үткәрелгән һыҙыҡ.

## Этимология

Боронғо индуистик текстарҙа ҡултыҡ *Маходабхи* тип атала. Антик карталарҙа ҡултыҡ *Синус Гангетикус* йәки *Гангетикус Синус* тип билдәләнгән, был тәржемә иткәндә "Ганг ҡултығы"н аңлатҡан. Х быуатта Чола империяһы экспанциялары осоронда Оло Һиндостан мәҙәни төбәге үҫешкәс, был ҡултыҡты *Чола күле* тип атайҙар. Һуңыраҡ Бенгал тарихи өлкәһенең атамаһын ҡуллана башлайҙар.

## Диңгеҙ порттары

Ҡултыҡтың ярҙарында донъяның иң ҙур порттарының ҡайһылары урынлашҡан — Читтагонг порты (Бангладеш) һәм Вишакхапатнам һәм Ченнаи (Һиндостан). Ҙур порттар рәтенә Монгла, Калькутта һәм Янгон (Бирма) порттары инә.

## Утрауҙар
Ҡултыҡта күп кенә утрауҙар бар, шул иҫәптән Андаман утрауҙары, Никобар утрауҙары һәм Мьей утрауҙары бар. Мьянманың яр буйы янында урынлашҡан Чедуба утрауҙары төркөмө янар ҡойо вулкандары барлығы менән айырылып тора. 572 Андаман һәм Никобар утрауҙары араһынан тик 37 йәғни 6,5 % ғына төйәкләнгән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сиам ҡултығы

**Сиа́м ҡултығы**, (*Таила́нд ҡултығы* (, *Ау Тхай*; (тай. อ่าวไทย, Ау Тхай[3]; малай. Teluk Siam; кхмер. ឈូងសមុទ្រសៀម, Chhoung Samut Siem; вьетн. Vịnh Thái Lan) — көнбайышта һәм төньяҡта Таиланд, көнсығышта — Камбоджа һәм Вьетнам, көньяҡ-көнбайышта — Малайзия ярҙары менән уратып алынған ҡултыҡ.

## География
Сиам ҡултығы Һинд-Ҡытай ярымутрауының көнсығышын Малакка ярымутрауынан айырып тора. Яр буйы һыҙығы көнсығышта Вьетнамдағы Байбунг (Камау) морононда башланып көньяҡ-көнбайышта Малайзияның Кота-Бару ҡалаһы янында тамамлана. Көньяҡ-көнсығышта Сиам ҡултығы Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенә күсә. Майҙаны — яҡынса 320 000 км².

Төньяҡ нөктәһендә Сиам ҡултығы Бангкок бухтаһын барлыҡҡа килтерә, уға Чаупхрая йылғаһы ҡоя. Ҡултыҡҡа ҡойған тағы бер ҙур йылға — Тапи, уның тамағы Сураттхани ҡалаһы эргәһендә. Чаупраянан ултырмалар килеүен дауам иткәнгә күрә, Үҙәк Таиланд ярҙары көньяҡҡа табан хәрәкәт итә бара. Һыуҙың тәрәнлеге ярҙан 10 — 20 саҡрым алыҫлыҡта ни бары 11 метр тәшкил итә. Ҡултыҡтың уртаса тәрәнлеге — ни бары 45 м, ә иң тәрән урыны — 80 м. Һуңғы боҙлоҡ осоро иң юғары нөктәһенә еткән саҡта ҡултыҡ диңгеҙ кимәленән юғары була һәм Үҙәк Таиландта Чаупхрая тирәләй бөгөнгө уйпатлыҡтың дауамын тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта Сиам ҡултығы ярҙарының күп өлөшө эрозияға дусар ителгән.

Ҡултыҡ эсендә һыу ағымы бик яй, шуға күрә ултырмалар бик тиҙ арта. Тоҙ миҡдары сағыштырмаса түбән һәм 31,8 — 33,5 процент тәшкил итә. Тик тәрәнерәк урындарҙа ғына Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең тоҙло диңгеҙ һыуы үтеп инеп, 50 метрҙан түбәнерәк тәрәнлеккә төшә. Сиам ҡултығының һыу температураһы ярайһы уҡ юғары һәм күпселек урындарҙа мәрйен рифтары барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ иткән. Уларҙың күбеһенә глобаль йылыныу һәм бигерәк йылы һыу арҡаһында үлем хәүефе янай. Мәрйендәрҙең юҡҡа сығыуы ҙурыраҡ биләмәләрҙе солғап ала һәм урындағы туризмға, балыҡсылыҡҡа хәүеф менән янай.

## Иҡтисады

## Иҫкәрмәләр
Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе

**Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе** (, , , , ) — Тымыҡ океандың ярым ябыҡ диңгеҙе. Диңгеҙ Көньяҡ-Көнсығыш Азияның яр буйында, Һинд-Ҡытай ярымутрауы, Калимантан, Палаван, Лусон һәм Тайвань утрауҙары араһында урынлашҡан.

Һинд һәм Тымыҡ океандары араһындағы Австралия-Азия урта диңгеҙ бассейндары составына инә.

Майҙаны — 3 537 289 км², максималь тәрәнлеге — 5560 м, уртаса тәрәнлеге — 1024 м. Һыуҙың өҫкө температураһы февралдә төньяҡта — 20 °С-тан алып көньяҡта — 27 °С-ҡа тиклем, августа бөтә майҙаны буйынса 28—29 °С-ҡа тиклем барып етә. Һыуҙың тоҙлолоғо — 32—34 ‰. Йәйен һәм көҙөн йыш ҡына тайфундар күҙәтелә. Һыу ҡалҡыуҙары дөрөҫ түгел, тәүлекле һәм ярым тәүлекле, 4 метрға етә.

Парасель һәм Спратли утрауҙары түбән, мәрйен ҡомонан төҙөлгән һәм ҡыҫҡа үҫемлектәр менән ҡапланған. Улар араһында күп кенә мәрйен рифтары һәм һыу аҫты атоллдары ята. Айырыуса Наньша утрауҙары араһында рифтар күп.

Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең иң ҙур ҡултыҡтары — Бакбо (Тонкин) һәм Сиам, иң ҙур утрауы — Хайнань.

## Төп порттары
* : Хошимин, Хайфон
* : Сянган (Гонконг), Гуанчжоу
* : Бангкок
* : Манила

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Геологическое строение дна Южно-Китайского моря и его полезные ископаемые
Меконг

**Меко́нг** (лаос теленән тәржемә иткәндә — «Ганг һыуҙары әсәһе», вьетнамса — «Туғыҙ дракон йылғаһы») — Ҡытай, Лаос, Таиланд, Камбоджа һәм Вьетнам дәүләттәре аша ағыусы йылға. Һинд-Ҡытай ярымутрауында иң ҙурыһы. Оҙонлоғо — яҡынса 4500 км, бассейны майҙаны — 810000 км².

## География

Сығанағы Тибет таулығының Тангла һыртында урынлашҡан. Өҫкө ағымда *Дза-Чу* (, Цзацю), ә урта ағымында (Ҡытай территорияһында) — *'Ланьцанцзян* тип атала. Тамағында дельта барлыҡҡа килтереп Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенә ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Мун, Тонлесап; һулдан — Сан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вьетнам. Меконг  // Вокруг света, 29 февраля 2004
* Вверх по реке девяти драконов // Вокруг света, июль 2010
* Путешествие в Дельту Меконга
* Аналитические материалы на сайте The Mekong Wetlands Biodiversity and Sustainable Use Programme (MWBP)
Малакка ярымутрауы

**Мала́кка ** (, , , шулай уҡ **Малай ярымутрауы** (, )) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ярымутрау. Һинд-Ҡытай ярымутрауының көньяҡ осо булып тора. Көнбайышта Андаман диңгеҙе һәм Малакка боғаҙы, көнсығышта — Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе һәм Сиам ҡултығы менән уратып алынған.

Көньяҡтан төньяҡҡа табан оҙонлоғо яҡынса 1300 км, майҙаны яҡынса 190 мең км². Төньяҡ сиге — Кра муйыны (иң бәләкәй киңлеге — 44 км).

Сәйәси рәүештә Мьянма, Таиланд һәм Малайзия менән бүленгән. Ярымутрауҙан көньяҡтараҡ Сингапур, ә Малакка боғаҙы аша Индонезияның Суматра утрауы урынлашҡан.

Иң эре ҡалалары — Куала-Лумпур һәм Ипох (Малайзия).

## Иҫкәрмәләр
Корея ярымутрауы

**Коре́я ярымутрауы** () — Азияның көнсығыш өлөшөндә, көнбайышта Һары диңгеҙ, көньяҡта Корея һәм *Чеджу* боғаҙҙары, көнсығышта Япон диңгеҙе араһында урынлашҡан ярымутрау.

## Тауисирлама
Майҙаны яҡынса 220,8 мең км², оҙонлоғо яҡынса 1000 км. Рельефы башлыса таулы, иң бейек нөктәһе — КХДР менән Ҡытай сигендә урынлашҡан *Пэктусан* тауы (бейеклеге — 2744 м).

Япон диңгеҙенең ярҙары башлыса таулы һәм тура һыҙатлы, Корея боғаҙының һәм Һары диңгеҙенең ярҙары күбеһенсә тигеҙлекле, бухталар һәм ҡултыҡтар бында күп.

Климаты уртаса муссонлы, көньяҡта — субтропик. Ғинуарҙың уртаса температураһы ярымутрауҙың төньяғында −20 °C-тан алып көньяғында +4 °C-ҡа тиклем, июлдең уртаса температураһы төньяғында +24 °C-тан алып көньяғында +26 °C-ҡа тиклем була. Яуым-төшөм йылына 1500 мм-ға тиклем башлысар йәйен яуа. Ярымутрауҙа ҡуйы тулы һыулы йылғалар селтәре бар, улар һуғарыу өсөн файҙаланыла.

Корея ярымутрауында Корея Республикаһы (Көньяҡ Корея) һәм Корея Халыҡ Демократик Республикаһы (Төньяҡ Корея) урынлашҡан.

## Галерея

Feb 2011 Heavy Snow on the Korean Peninsula.jpg|Йыһандан күренеш, февраль 2011
Korean Peninsula topographic map.png|Физик картаһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Три моря в жизни корейцев
Джордж Уокер Буш

**Джордж Уокер Буш** () — Америка Ҡушма Штаттарының 43-сө президенты.

## Һылтанмалар
* Джордж Буш Аҡ йорттың рәсми сайтында
Мәрйен рифтары

**Мәрйен рифтары, коралл рифтары** — һыуҙан эзбизты эшкәртеп алырға һәләтле мәрйен (коралл) полиптары һәм башҡа төр һыу үҫентеләре колониялары барлыҡҡа килтергән эзбиз геологик структуралар. Тропик диңгеҙҙәрҙең һай урындарында барлыҡҡа килә. Коралл рифтарының донъяла дөйөм майҙаны 27 млн км². Башлыса Тымыҡ һәм Һинд океандары бассейндары диңгеҙҙәрендә урынлашҡандар. Мәрйен ртфтарының өстән бере юҡҡа сығарылған да инде. Бындай үҫеш дауам итһә 2030 йылға тиклем бер нисә риф бөтәсәк.

Мәрйен рифтарының төҫөн юғалтыуы киң таралған һәм аҙ өйрәнелгән мәсьәлә булып тора. Зыянланған мәрйенде сағыу төҫ биреүсе зооксантелдар(симбиотик һыу үҫентеләре) ташлап китә. Нәтижәлә мәрйендә аҡһыл шағыр таптар барлыҡҡа килә. Был урындар һыу үҫентеләренән бөтөнләй мәхрүм түгел. Ҡайһы бер осраҡта кире яңыртыу йәки яңы төр зооксантелл барлыҡҡа килеүе мөмкин. Төҫһөҙләнгән колониялар башҡа үҫмәй һәм тулҡын эшмәкәрлегендә еңел генә емерелә икәне билдәле.

## Формалашыу шарттары
* **Температура**
Мәрйен рифтарының төп массаһы һауа температураһы иң һалҡын айҙа 18 °C-тан түбән төшмәгән зонала урынлашҡан. Температураның 16 °C түбән төшөүө кораллдарҙың күплә үлеүенә килтерә.
* **Тәрәнлек**
Мәрйен рифтары үҫеү өсөн оптималь тәрәлек 10—20 метр.
* **Һыу тоҙлолоғо**

## Классификация
* ҡаймалы рифтар
* барьер рифтары
* атоллдар
* лагуна эсендәге рифтар

## Кеше өсөн әһәмиәте
Мәрйен рифтарында көн иткән ҡайһы бер төйәкләнеүселәр кешеләрҙе ҡиммәтле дарыу менән тәьмин итә. Мәҫәлән, асцидий төнәтмәһе вирус инфекцияларына ҡаршы көрәштә ҡулланыла, полипты ҡояштан һаҡлай торған матдәнән тире яманшешен дауалай торған дарыу эшләйҙәр.

Ҡыҙыл диңгеҙ, Кариб диңгеҙе бассейны һәм Австралияның төньяҡ-көнсығыш ярыбуйындағы мәрйен рифтары көптән туристар өсөн мәккәгә, ә урындағы халыҡ өсөн аҡса эшләү сығанағына әйләнде.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәрйен
* Мәрйен диңгеҙе
* Мәрйен (коралл) утрауҙары
* Оло Барьерлы риф

## Һылтанмалар
* Биологи составили список коралловых рифов-«смертников»  
*
Лазарев

**Лазарев** — фамилия.

*  Лазарев Дмитрий Ильич (1922—1991) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
*  Лазарев Николай Иванович (1926—1998) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1990).
* Лазарев Антон Павлович (1990) — «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе, 2011 йылғы Ҡышҡы Универсиада чемпоины.
----
* Лазарева Дина Наумовна (1922 т.) — фармаколог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы, медицина фәндәре докторы.
Ярымутрау

**Ярымутрау** — бер яҡтан материкка йәки утрауға тоташҡан, ҡалған яғы һыу менән уратып алынған ҡоро ер өлөшө. Ҙур булмаған ярымутрауҙы *[[морон]]* тип атайҙар. Күп осраҡта ярымутрау материк менән бер бөтөндө тәшкил итә.

Уртауҙан айырмалы булараҡ, ярымутрау майҙаны шартлы рәүештә билдәләнә. Иң ҙур Ғәрәп ярымутрауының майҙаны 3 млн км².

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Егәрлелек йорто

**Егәрлелек йорто** — Рәсәйҙә XIX быуатта барлыҡҡа килгән, мохтаждарға ярҙам күрһәтеү йөҙөнән уларҙы түләүле эш, аҙыҡ-түлек һәм йоҡларға урын менән тәъмин иткән үҙенсәлекле учреждение.

Шул ваҡыттағы «хеҙмәт өйҙәре» менән сағыштырғанда, «Эш һөйәрлек өйө»нең төп ҡағиҙәһе — ирекле йәшәү һәм теләк буйынса эштә ҡатнашыу булған.

«Эш һөйәрлек өйө»н Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡтың беренсел формаһы тип ҡарарға була. Был эш барон *Отто Буксгевден* исеме менән бәйле. Уның башланғыстарына княгиня *Александра Иосифовна* ла булышлыҡ итә.

## Елизаветта училищелары
XIX быуаттың тәүге яртыһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың II разрядлы уҡыу йорттары «Эш һөйәрлек өйө» тип аталған, унда ярлы ҡыҙҙар бушлай уҡыған һәм йәшәгән. Был уҡыу йорттарына пенсионерҙарҙы ла алғандар.

1847 йылда Мәскәү, Сембер һәм Санкт-Петербургтағы шундай уҡыу йорттарын Елизаветта Алексеевна хөрмәтенә, «Елизаветта училищелары» тип үҙгәртәләр. Елизаветта Алексеевна уларҙы үҙ ҡарауына алған һәм ярты миллион һум аҡса бүлгән.

Калуга ҡалаһында ла ошондай уҡыу йорттары булған.

## Тарихы
1821 йылда Рязаньда егәрлелек йорто барлыҡҡа килә, унда ярлы балалар өсөн башланғыс мәктәп һәм ҡарттар йорто була.

1864 йылда Санкт-Петербургтағы Благовещенский сиркәүе «егәрлелек йорто» эшләп ҡарай  году приходское попечительство Благовещенской церкви в е предпринимало создать «дом трудолюбия» в форме работного дома, однако эта попытка не увенчалась успехом.

В 1865 году было создано «Общество поощрения трудолюбия», руководителем которого стала Александра Стрекалова.
Впоследствии «Общества поощрения трудолюбия» реорганизовалось в первый в России исправительно-воспитательный детский приют, директором которого стал Николай Рукавишников.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Гринштейн О. М.*Европейские традиции в Петербургской благотворительной деятельности барона О. О. Буксгевдена.
Билл Дрейтон

**Уильям Билл Дрейтон** (; тыуҙы 1943 йыл, Нью-Йорк, АҠШ) — социаль эшҡыуар һәм менеджер, «Ашока: Йәмәғәт өсөн инновациялар» () компанияһының ойоштороусыһы һәм рәйесе. Был компания социаль эшҡыуарҙарҙы эҙләү һәм уларҙы спонсорлау менән шөғөлләнә. Дрейтор шулай уҡ «Йәшелдәр берләшмәһе» (), «Ашока: Йәштәр йәмәғәте өсөн инновациялар» (), " компаниялырының рәйесе.

2005 йылда *[[U.S. News & World Report]]* америка журналы Билл Дрейтонды «иң бөйөк 25 америка лидеры» () исемлегенә керетә.
Шулай уҡ ул башҡа наградалар һәм почётлы исемдәр яулаусыһы.

Билл Дрейтонды социаль эшҡыуарлыҡ терминын ҡулланышҡа индереү һәм уны популяризациялауҙа ҙур роле бар тип һанайҙар.

Дрейтон ошондай һүҙҙәр менән һүрәтләй социаль эшҡыуарҙарҙы:

## Биографияһы
Уильям Дрейтон 1943 йылда Нью-Йорк ҡалаһында тыуа. Уның әсәһе Австралиянан, эмигрант. Атаһы Америка Ҡушма штаттарында тыуған.

Дрейтон Андоверҙағы Филлипс Академияһын тамамлай, унан һуң Гарвард университетына уҡырға керә, ҡайҙа ул 1965 бакалавр дәрәжәһен ала. 1967 йылда Оксфордтағы Баллиол-колледжда магистр дәрәжәһен ала. 1970 йылда Йель университетында хоҡуҡ мәктәбендә доктор дәрәжәһенә лайыҡ була. Уҡыу ваҡытында бер нисә күренекле социаль инициатива менән билдәләнде.

Уҡып бөткәс Билл Дрейтон McKinsey & Company исемле халыҡ-ара консалтинг организацияһына керә. Шунда ул ун йыл тиерлек эшләй.

Джимми Картер АҠШ президенты булған ваҡытта (1977—1981), Дрейтон тирә-яҡты һаҡлау буйынса ойоманың администраторының ярҙамсыһы ине. Шунда ул ташландыҡтарға квоталарҙы һатыуҙы башлай.

Билл Дрейтон шулай уҡ Гарвардта һәм Стэнфордта саҡырылған профессор булараҡ эшләй.

1980 йылдың 3 июнендә Билл Дрейтондың «Ашока: Йәмәғәт өсөн инновациялар» () исемле фонд барлыҡҡа килә һәм ул беренселәрҙән башлап социаль эшҡыуарҙарға финанс яҡтан ярҙам күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Интервью:
** GOOD Q&A: Social Entrepreneur Bill Drayton On His White House Years.
** Билл Дрейтон: «Я съем этот стол, если в России нет социальных предпринимателей» .
Майкл Янг

Лорд **Майкл Янг** (; 09.08.1915, Манчестер — 14.01.2002, Лондон) — Бөйөк Британия социологы, йәмәғәт эшмәкәре һәм политик.
Лордтар палатаһының ағзаһы (1978—2002). Британия академияһының почётлы ағзаһы (1995).

1978 йылдан башлап Пэрство (барон).

## Биографияһы
Атаһы — Гибсон Янг, әсәһе — Эдит Янг.

Лондонда экономика мәктбен тамалай (1938, фән бакалавры). Шунда уҡ 1963 йылда һынлы сәнғәт магистры дәрәжәһен ала, ә аҙаҡтан — философия докторы (Ph.D.)

1933-35 йылдарҙа солиситор фирмаһында эшләй. 1939 йылда барристер практикаһын башлай.

1941-45 йылдарҙа Лейбористар партияһының политик һәм экономик планлаштырыу директоры, ә 1945-51 — партияның өйрәнеү департаментының сәркәтибе.

Лондондағы йәмәғәт штудялары институтына нигеҙ һалыусы һәм 1953—2001 йылдарҙа институттың тәүге директоры.

1961-66 йылдарҙа Кембридж университетында эшләй, ә 1961-63 — социология буйынса лектор. 1989—1992 йылдарҙа Биркбек (Лондон университеты) призеденты. 1998 йылда социаль эшҡыуарҙар өсөн мәктәп аса.

Майкл Янг оҙаҡ ауырығандан һуң 86 йәшендә вафат була.

Өс тапҡыр өйләнә, биш балаһы бар.

## Наградалары
Кил, Шеффилд һәм Аделаида университеттарының һүҙ өлкәһендә почётлы докторы (D.Litt.). Эксетер университетының хоҡуҡ буйынса почётлы докторы (1982).
1992 йылда получил Альберт медален ала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Dr. Michael Young, Baron Young of Dartington
* The Papers of Michael Young 
* The Young Foundation. History
Һары диңгеҙ

**Һары диңгеҙ** ( «хуан-хай»,  «хван-хэ») — Азияның көнсығыш яр буйынан алып Корея ярымутрауының көнбайыш ярына тиклем Тымыҡ океандың ярым ябыҡ диңгеҙе. Атамаһы Ҡытай йылғаларының килтерелгәненән һәм аҙыраҡ дәрәжәлә саңлы ҡойондар йоғонтоһонда үҙгәргән диңгеҙ һыуының төҫө буйынса бирелгән. Яҙын саңлы ҡойондар бик көслө була, был диңгеҙҙәге судноларға хәрәкәтен туҡтатырға мәжбүр итә.

## География
Һары диңгеҙ Азияның ҡоро еренә инеп тора һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Корея Халыҡ Демократик Республикаһы һәм Корея Республикаһы ярҙарын йыуа.

Майҙаны — 416 мең км². Һыуҙың уртаса күләме — 17 мең км³.

Уртаса тәрәнлеге — 40 м, максималь тәрәнлеге — 106 м. Тәрәнлеге төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 84—92 метрға тиклем арта, ә иң көньяҡ-көнсығышында — 105 метрға тиклем. Грунт — ләм һәм ҡом.

Һары диңгеҙ Корея, *Ляодун* һәм *Шаньдун* ярымутрауҙары менән уратып алынған.

### Төп порттары
* Ҡытай Халыҡ Республикаһы — Тяньцзинь, Яньтай, Циндао, Далянь (Дальний).
* Корея Халыҡ Демократик Республикаһы — Нампхо.
* Корея Республикаһы — Инчхон (Чемульпо).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Оценка проектов и условий для рыболовства на Жёлтом море (анг.) 
* Подводный мир: полная энциклопедия. Жёлтое море 
* Тематическая страница о северной части Тихого океана: жёлтое море (анг.) 
* Фотография из космоса: туман над Жёлтым морем 
*
Маврин Алексей Анатольевич

**Маврин Алексей Анатольевич** (22 ғинуар 1981 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, «Опека» компанияһына нигеҙ һалыусыһы һәм уның директорҙар советы рәйесе.

## Биографияһы
Алексей Анатолий улы Маврин 1981 йылдың 22 ғинуарында Ленинград ҡалаһында тыуған. 2004 йылда Санкт-Петербург дәүләт диңгеҙ техник университетын «карап төҙөү» һөнәре буйынса тамамлай. Ирекмәнлек (русса *волонтёрство*) менән шөғөлләнә, унда алынған тәжрибәһен үҙенең бизнесын асҡанда ҡуллана. Ул асҡан ойошма «Всегда рядом» тип атала, был ойошма оло йәштәгеләргә уңайлыҡтар тыуҙыра. Оҙаҡламай ойошма үҙ пансионатын аса, ә 2011 йылда «Опека» социаль үҙәк составына инә. Компанияның директорҙар советы рәйесе — Маврин. Үҙ ҡарамағында 8 пансионат булған «Опека» Рәсәйҙә шәхси «Оло йәштәгеләр йорттары» селтәрен тотоусы һәм хеҙмәтләндереүсе иң ҙур компания иҫәпләнә..

2014 йылда, «Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙә ҙур өлөш өсөн» категорияһында беренсе урын алып, «Яҡшылыҡ импульсы» премияһына лайыҡ була . Ошо уҡ йылда Маврин «Шеф-прорыв» наминацияһында перербургтың абруйлы «Шеф Года» тигән бизнес-наградаһын ала . 2012 йылда Маврин — оло йәштәгеләрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу мәсьәләренә арнап Дмитрий Медведев үткәргән кәңәшмәлә ҡатнашҡан эшҡыуарҙарҙың береһе.

## Иҫкәрмәләр
Acumen

**Acumen Fund, Inc.** (*Acumen*) — Америка Ҡушма Штаттарында теркәлгән халыҡ-ара коммерциялы булмаған венчур фонды, ул социаль эшҡыуарҙарҙың ҡараштарын донъялағы ярлылыҡты хәл итеүҙә файҙалана. Жаклин Новограц () — был ойошманың ойоштороусоһо һәм башҡарма директоры.

Был фонд халыҡтың ярлы ҡатламалары өсөн арзан тауарҙар һәм уңайлыҡтар етештергән тотороҡло ойошмаларҙы барлыҡҡа килтерә һәм уларға үҫешергә ярҙам итә.

## Ойошма
Ойошманың штаб-квартираһы Нью-Йоркта урынлашҡан, ә региональ офистары — Һиндостан, Кения, Пакистан һәм Гана илдәрендә.

2001 йылдың 1 апрелендә был ойошма Acumen Fund исеме аҫтында теркәлә.

Рокфеллер һәм Cisco Systems фондтары һәм өс шәхси эшҡыуар был ойошмаға башта ярҙам итә.

Ваҡыт үтеү менән Acumen Fund фондының инвесторҙары һәм кәңәшселәре булып күп организациялар һәм шәхси биттәр була, улар араһында Билл менән Мелинда Гейтстар фонды, Google Foundation, Nike Foundation һәм Сколл фонды. Бөгөнгө көнгә ойошманың йөҙләп инвестицион партнёрҙары бар.

## Инвестициялар стратегияһы
Башҡа коммерциялы булмаған фондтарҙың күбеһенән айырмалы рәүештә был ойошма гранттар бирмәй. Улар йә заёмдар бирә, йә компанияның устав капиталына инвестициялар бирәләр. Ошолайтып фонд социаль эшҡыуарлыҡтың «таҙа» моделен башҡара — йәмәғәт өсөн булған мөһим проблемаларҙы хәл итә, шул уҡ ваҡытта табыш ала.

Acumen Fund инвестициялары 5 портфельгә бүленә: «һыу», «һаулыҡ», «торлаҡ», «энергия» һәм «ауыл хужалығы». Ғәҙәттә бер проект өсөн фонд инвестициялары 300 меңдән башлап 2 миллион долларға тиклем 5 йылдан башлап ете йылға тиклем бирелә.

## Эшмәкәрлегенең тарихы
2008 йылдың 30 июненә ҡарата Acumen фонды Һиндостан, Пакистан, Кения, Танзания, Мысыр һәм Көньяҡ Африка илдәренә суммаһы 34 миллион долларға тигеҙ булған инвестицияларҙы ҡабул итте. Шул ваҡытҡа ул 26 компанияға ярҙам итә, ә шул компанияларҙың бөтә донъя буйынса 36 миллион клиенттары бар.

2014 йылдың 10 июленә ҡарата Acumen фонды Гана, Һиндостан, Кения, Нигерия, Пакистан, Танзания, Уганда һәм Эфиопия илдәренә социаль эшҡыуарлыҡ проектарына 88 миллион долларҙы инвестиция кеүек бирә.

100 миллион кешегә ярҙам иткән һәм 60 мең эш урыны барлыҡҡа килтергән 82 проектҡа инвестициялар күсереү — ойошманың әлеге маҡсаты.

50 миллион кешене ҡараған компанияларға 100 миллион доллар күсереү — ойошманың әлеге маҡсат күрһәткестәре.

## Фондтың маҡсаттары
Acumen маҡсаттары араһында фәҡирлеккә ҡаршы уңышлы көрәш алып барыуҙың моделен эшләп сығарырға һәм халыҡтың ярлы ҡатламын һыу, торлаҡ һәм медецина ярҙамы менән тәьмин итеү өсөн инновацион ҡараштарҙы ҡулланған социаль предприятияларҙы эҙләү.

Һәр йыл фонд йәш профессионалдарҙы һайлай ҙа уларҙы Кения, Танзания, Көньяҡ Африка Һиндостан һәм Пакистан илдәренә эшләргә ебәрә. Шул йәштәр фонд ярҙам иткән ойошмаларҙа эшләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Acumen официаль сайты
Корея боғаҙы

**Корея боғаҙы** — Корея ярымутрауы һәм *Япон архипелагы*ның *Ики*, Кюсю утрауҙары һәм Хонсю утрауының көньяҡ-көнбайыш осо араһындағы боғаҙ.

Корея боғаҙы Япон һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәрен тоташтыра. Боғаҙҙың оҙонлоғо — 324 км, иң кесе киңлеге — 180 км, фарватерҙа иң кесе тәрәнлеге — 73 м. *Цусима утрауҙары* Корея боғаҙын *Көнсығыш (Цусима боғаҙы)* һәм *Көнбайыш* үткелдәргә бүлә.

## Боғаҙ атамаһы
Төбәктең төрлө илдәрендә боғаҙ һәм уның үткәлдәре төрлөсә атала.

## Иҫкәрмәләр
Райан Эллис

**Райан Эллис** (; 1984, Питтсбург, АҠШ) — америка эшҡыуары. 2012 йылда «Vocus» компанияһына 169 миллион долларға һатылған бәләкәй һәм урта бизнестар өсөн email-маркетинг сервистарын эшләгән «iContact» компанияһының ойоштороусыһы һәм баш башҡарма директоры. Эллис «Connect» һәм «Hive Global Leaders Program» компанияларының рәйесе һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Глобаль эшҡыуарҙар советы фондының ағзаһы.

## Биографияһы
Райан Эллис 1984 йылда в Питтсбург ҡалаһында Эндрю Эллис һәм Полин Миддлтон Эллис ғаиләһендә тыуа. Ул Брейдентон ҡалаһындағы мәктәпкә уҡырға йөрөй, шунда уҡ Манати урта мәктәбен тамалай. Эллис Чапел-Хилл ҡалаһындағы Төньяҡ Каролина университетында экономика өйрәнә һәм Гарвард бизнес мәктәбендә МВА программаһының тәүге йылын тамамлай.

Эллис БМО глобаль эшҡыуарҙар советы ағзаһы. 2012 йылдың май айында БМО фонды составында ул Кениялағы ҡасаҡтар лагерендә була. 2008-12 йылдарҙа Эллис коммерциялы булмаған «Nourish International» компанияһының халыҡ-ара үҫешеү буйынса директорҙар кәңәшенең рәйесе булды. Райан Эллис Кения, Уганда, Танзиния һәм Америка Ҡушма Штаттары илдәрендә булған фирмаларға капитал һалған «Connect Ventures» инвестицион фондҡа нигеҙ һалыусыһы.
Эллис основатель инвестиционного фонда «Connect Ventures», вкладывающего капитал в фирмы в Кении, Уганде, Танзании и Соединенных Штатах.

2008 йылда Эллис «Нулдән миллионға тиклем» исеме аҫтында эшҡыуарлыҡ тураһында китап баҫтырып сығара() (McGraw-Hill, 2008).

## Наградалары
* 2008 «Ernst & Young» ойошмаһы буйынса йыл эшҡыуары
* 2009 Американың йәштәр палатаһында иң бөйөк 10 йәш американ тип һанала
* 2010 «Inc. Magazine» журналы буйынса 30 йәшкә еткәндәр һәм олораҡ кешеләр араһында 30 иң яҡшы эшҡыуарҙар исемлегенә инә

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Райан Эллистың профиле 
* Time Magazine Article
* Interview with UNC-CH Chancellor Holden Thorp 
* Interview with Sramana Mitra
* ''Нулдән миллионға тиклем''
Күңелле кейеҙ

**Күңелле кейеҙ **— социаль эшҡыуарлыҡ<nowiki/> өлкәһендә эшләүсе Рәсәйкомпанияһы, Ярославль өлкәһенең Рыбинск ҡалаһында урынлашҡан. 2008йылда ирле-ҡатынлы Павел Гаврилов һәм Лия Виснапу тарафынан нигеҙләнгән. Компания, кейеҙ баҫып, кейеҙҙән сувенирҙар эшләүҙә махсуслаша.

## Тарихы
«Күңелле кейеҙ» тигән социаль предприятие ойоштороу идеяһы Гавриловтарға Оксфам фонды семинарҙарына йөрөгәндән һуң килә.

2006 йылда биҙәүсе рәссамдар Павел Гаврилов менән Лия Виснапу кейеҙҙе ҡоролай баҫыу технологияһы менән тәү тапҡыр ҡурсаҡ театры өсөн декорациялар эшләгәндә таныша. 2008 йылда был халыҡ кәсебе менән ҡыҙыҡһыныусылар өсөн ижади оҫтахана асыу ниәте тыуа, һөҙөмтәлә тәжрибәле оҫталар етәкселегендә кешеләргә кейеҙҙән уйынсыҡтар яһарға һәм артабан һатырға мөмкинлек бирер ине. 2008 йылдың ғинуарында аҡсаға ҙур мохтажлыҡ кисергән, ләкин өйөн оҙаҡҡа ҡалдырып китә алмаған күп балалы һәм инвалид бала тәрбиәләгән 15 әсәнән торған беренсе төркөм барлыҡҡа килә.

Апрелдә тәүге эштәр Мәскәүгә күргәҙмәгә ебәрелә һәм ҙур һорау таба. Күргәҙмәлә хеҙмәттәшлек тураһында оҙайлы килешеүҙәр ҙә төҙөлә.

Бынан һуң уларҙың проекты «Беҙҙең киләсәк» фонды ойошторған социаль эшҡыуарлыҡ конкурсында еңеү яулай. Был фондтан 300 000 мең һумлыҡ грант алып, шуға үҙҙәренең 200 000 һумын өҫтәп, бизнес асалар. Йәш әсәләрҙе генә түгел, йәштәрҙе һәм пенсионерҙарҙы ла йәлеп итергә тырышалар, ләкин был ынтылыштары уңыш тапмай.

## Концепция
Ғәҙәттә йылына өс мәртәбә кейеҙселеккә өйрәнеү буйынса төркөмдәр туплана. Уҡыу мөҙҙәте — ике ай, өйрәнеү өсөн бөтә кәрәк-яраҡ уларға түләүһеҙ тәҡдим ителә. Артабан кешеләр компанияға ирекле график булынса эшләй, эш күләмен дә үҙҙәре билдәләй. Килешеүҙә Гаврилов дизайны буйынса эшләнгән әйберҙәрҙе үҙ аллы һатыуҙы тыйыу ҡарала.

Хеҙмәткәрҙәр менән иҫәпләшеү факт буйынса яһала. Эш хаҡы норма-сәғәт системаһы буйынса түләнә. Компания хужалары теге йәки был моделде эшләү өсөн күпме сәғәт кәрәклеген хисаплап сығарған, гонорар шуның буйынса иҫәпләнә. «Күңелле кейеҙ» хеҙмәткәрҙәре нигеҙҙә айына 3000 — 15 000 һум ала.

Компания клиенттары — Мәскәүҙәге бүләктәр магазиндары, китап магазиндары, сувенир лавкалары, сәскә магазиндары, бензин ҡойоу станциялары. Яйлап продукция Рәсәй төбәктәренә лә сыға. Бүләк сауҙаһының миҙгелдәргә бәйлелеге лә һатыу күләменә ҙур йоғонто яһай. Тауар йылдың икенсе яртыһында, айырыуса Яңы йыл алдынан үтемле була.

Бер клиентҡа уртаса 30 000 һумлыҡ тауар ваҡ партиялар менән оҙатыла, тауар оҙатыу йышлығы — кварталға бер тирәһе. Бер берәмек продукцияның хаҡы — 800—1000 һум. Компанияның тауар әйләнеше — йылына 1,5 миллион һум самаһы. Килем 20%-лап тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Риба

**Риба** (ғәр.  ربا‎‎ *<span class="Unicode" lang="ar-Latn" style="white-space:normal; text-decoration: none" title="ar ALA transliteration">ribā</span>*,  — *үҫеш, арттырыу, күбәйтеү, ростовщиклыҡ*) — шәриғәттә — килешеү төҙөшкәндә тауарҙы арттырып ҡайтартыу. Һүҙ ҡуйышҡанда бер яҡҡа һис бер көс һалмайын килем килтерә торған килешеү ҙә риба тип атала. Бындай килешеүҙәр, шулай уҡ аҡсаны процентҡа биреү шәриғәт тарафынан тыйыла һәм ауыр гонаһтарҙың береһе һанала.

## Төрҙәре
Рибаның ике төп төрө була:
# Риба ән-нәсиә (ғәр.  ربا النسيئة‎‎) — рибаның был төрө, процентҡа аҡса биреп, уны ҡайтарыу оҙайлылығына бәйле бурыстың арта барыуын күҙҙә тота.
# Риба әл-фаҙл (ғәр. ربا الفضل‎‎) — рибаның был төрө төрлө сифаттағы бер үк тауарҙы алмашып, отош алыуҙы күҙҙә тота.

## Тарихы
Рибаны тулыһынса тыйыу тарихы Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)Мөхәммәт Пәйғәмбәр тормошондағы бер ваҡиғаға бәйле. Мәккәләге мөгириҙәр ырыуы менән таифаларҙың Бану Сакиф ҡәбиләһе араһында тәүгеләренең процент түләмәүе менән бәйле дошманлыҡ тыуа. Мәккә түрәһе быны Мөхәммәт Пәйғәмбәргә еткерә. Шул саҡта уға аяттар төшә:

## Өҙөмтәләр
Риба тыйылыу тураһында Ҡөрьән аяттарында әйтелә:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Али-заде, А. А.* Риба  // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — 3000 экз. — ISBN 5-98443-025-8.
* Ribā // Encyclopaedia of Islam : with indexes etc. :  &#x5B;<span style="color:#252525; cursor:help" title="язык: английский">англ.</span>&#x5D; : in 12 vols. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al. — 2nd ed. — Leiden : E. J. Brill, 1960—2005. (платн.)
* *Мухаммад-фарук Азимов* Риба (ростовщичество) по мазхабу имама Абу Ханифы assalam.ru
Наҙы-Петровск районы

**Наҙы-Петро́вск райо́ны** () — Силәбе өлкәһендәге муниципаль район. Урта Уралда, Барҙы һәм Өфө һырттары араһында, аҫаба башҡорт ерҙәрендә урынлашҡан. Майҙаны — 3459 квадрат километр. Территорияһының 70 проценты — урман.

## Тарихы
Район территорияһында таш, бронза, тимер һәм урта быуаттарға ҡараған егермегә яҡын археологик ҡомартҡылар табылған. Бер нисә быуат дауамында (XVIII быуатҡа тиклем) был ерҙәрҙең төп халҡы башҡорттар булып торған. Һуңыраҡ бында тау заводтарына нигеҙ һалына, урыҫ һәм башҡа милләт крәҫтиәндәре күсереп ултыртыла.

Район территорияһының бер өлөшө ХХ быуат башында бер нисә йыл дауамында Башҡортостан автономияһы составында була.

## Билдәле шәхестәре
* Корлыханов Николай Иванович (1952), инженер-энергетик, ауыл хужалығы, партия органдары һәм энергетика тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Мәсетле районы «Сельхозэнерго» берекмәһенең баш инженеры; 1979 йылдан «Серп и Молот» колхозының баш энергетигы, 1984 йылдан — партком секретары, 1986 йылдан — колхоз рәйесе; 2000 йылдан ауыл хужалығы продуктары әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса бүлек инспекторы; 2003—2013 йылдарҙа хәҙерге «БашРЭС-Өфө» йәмғиәтенең Мәсетле участкаһы начальнигы; дүртенсе (2016—2020) һәм бишенсе (2020-2024) саҡырылыш район советы депутаты; 2014 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауыл советының Ветерандар советы рәйесе, бер үк ваҡытта 2015 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауылы старостаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Мәсетле районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән Ҡурға ауылынан.
* Пантелеев Михаил Максимович (11.10.1938), журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1965—1998 йылдарҙа Балаҡатай районының «Новая жизнь» гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Савалда ауылынан.

## Административ бүленеше

## Халҡы

2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 20,1 мең кеше йәшәй, шуларҙың 8%-ын башҡорттар тәшкил итә. Башҡорттар иң күп төпләнгән тораҡ пункттар — Әптрәк, Бехтерев, Деево, Юлдаш һ. б.

### Дөйөм карта
Картаның эстәлеге:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Саксония-Анхальт

**Саксо́ния-А́нхальт**, йәки **Саксония-Ангальт** — Германияның федераль ере, административ берекмәһе. Баш ҡала — Магдебург.

## Административ ңоролош

### Райондар
* Анхальт-Биттерфельд
* Бёрде
* Бургенланд
* Вернигероде
* Виттенберг
* Зале
* Зальцведель
* Зальцланд
* Йерихов
* Мансфельд-Зюдхарц
* Харц
* Штендаль

### Ҡала райондары-ирекле ҡалалар ()
* Дессау
* Галле
* Магдебург

### Ҡалалар




## Иҫкәрмәләр

## Һылтамналар
* Саксония-Анхальт  Официальный сайт федеральной земли