Таганрог

** Таганро́г ** — Ростов өлкәһендәге ҡала, Азов диңгеҙе буйындағы порт.

## Дөйөм мәғлүмәт
1698 йылда Пётр I нигеҙ һала. Таганрог Рәсәйҙә беренсе хәрби-диңгеҙ базаһы, Рәсәйҙә беренсе диңгеҙ яры порты, Рәсәйҙә даими план буйынса төҙөлгән беренсе ҡала.
Ҡала халҡы — 281 250 кеше (2017). Йөҙгә яҡын милләт йәшәй. Иң ҙур диаспораларҙан: гректар, әрмәндәр һәм йәһүдтәр.

## Тарихы

Таганрог ҡала территорияһында борон заманда киммер, скиф, сармат ҡәбиләләре йәшәгән. Уларҙы славяндар алмаштырған. Был ерҙәрҙән Хазар ҡағанаты менән көрәш ваҡытында Киев кенәзе Святославтың полкы үткән. Алтын урҙа осоронда ерҙәргә Ҡырым ханлығы хужа булған.
XV быуаттың 70 йылдарында Дон тамағын ғосмандар баҫа. *Мәскәү дәүләте менән ғосман империяһы һуғышта өсөн көсөнә эйә түгел. XVII быуат аҙағында диңгеҙгә сығыусы рәсәй өсөн кәрәк булмай*.

1696 йылда Петр I бойороғо буйынса Таганий Рог морононда (хәҙерге ҡала урынында) гавань һәм Троицкий ҡәлғәһе төҙөлә башлай. Троицкий ҡәлғәһе 1698—1711 йылдарҙа урыҫ ҡала төҙөлөш эшендә беренсе тапҡыр алдан эшләнгән план буйынса төҙөлә. Өҫтәмә рәүештә Миус йылғаһы тамағында Павловский ҡәлғәһе һәм Азов молы янында Ташбаҡа (Черепаха) ҡәлғәһе лә төҙөлә. Төҙөлөш эштәренә сит ил оҫталары Боргсдорф, Руэль, Симонт, Трузин һ.б. йәлеп ителгән.

1710—1712 йылдарҙағы уңышһыҙ тамамланған Пруссия походынан һуң ҡала емерелә һәм Төркиә ҡулына күсә. Ерҙәге нығытмалар, булған ҡоролмалар емерелеп юҡҡа сыға.

Таганрог территорияһын үҙләштереү сама менән 50 йылдан һуң башланған. Был ваҡытта Азов һәм Троицкий ҡәлғәләрен аяҡҡа баҫтырғандар, хәрби объекттар төҙөгәндәр. 1783 йылға тиклем Таганрог илдең көньяғында хәрби-диңгеҙ көстәренең төп базаһы булып торған.

XVIII быуат башында Таганрог Рәсәйҙең көньяғындағы иң ҙур ҡала булып торған. 1702—1709 йылдарҙа ҡала архитектор О. Д. Старцев етәкселегендә төҙөлгән. 1709 йылда ҡалала Троица сиркәүе, ратуша, Петр I һарайы, воевода йорто, 206 таш һәм 162 ағас өй ҡала хакимиәте, сиркәү хеҙмәткәрҙәре, сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, моряктар өсөн торлаҡ, шулай уҡ таш складтар төҙөлгән. Ҡала төҙөлөшөнә тура урамдар, йорттарҙың бер типта төҙөлөүе хас булған, бульварҙар урынлаштырылған, гаванға төшөү юлына таш түшәгәндәр. 1711 йылда ҡала халҡы һаны 8 мең кешегә еткән.

Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, *бай истать Таганрог ҡала-порт* 19-сы быуат аҙағында төҙөлгән иң эре сәнәғәт предприятиеһы булып ҡала. 20 быуаттың 20-30-сы йылдарында ҡалала сәнәғәт үҫешә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Таганрог оккупациялана. *Йәшерен ойошма булып төҙөлөп ҡалды*. Таганрог 1943 йылдың 30 авгусында азат ителә.

Һуғыш барған ҡалалар тергеҙелә. Йылдан-йыл үҫеш ала бара. 60-90-сы йылдарҙа социаль-мәҙәни һәм көнкүреш объекттары төҙөлә. Мәктәп, дауахана, стадион, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Хәҙерге заманда Таганрог Рәсәйҙең эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге. Бында «Тагмет», «Ҡыҙыл котельщик», Г. Т. Бериевуның авиация кампанияһы, «Тагаза» һәм башҡалар эшләй.

## Географияһы
Таганрог урынлашҡан көньяҡ-көнсығыш өлөшө ярымутрауға миусский. Мөгөҙ морондар тагания ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан. Тигеҙлек ерҙәрҙә урынлашҡан ҡала. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 50 м тиклем күтәрелә. Ике ҡала биләмәһе аға йылға.

## Халҡы

.

## Сәнәғәт предприятиелары

* Таганрог металлургия заводы. Ҡорос һәм торбалар сығарыуҙа махсуслашҡан. Торба металлургия компанияһына инә.
* Таганрог комбайн заводы.
* Таганрог автобусы.
* Таганрог кондитер фабрикаһы.

## Иҫтәлекле урындар
Ҡаланың тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларs күп. 1702-1709 йылдарҙа ҡала архитектор О. Д. Старцев етәкселегендә төҙөлгән. 1709 йылда ҡалала Троица сиркәүе, ратуша, Петр I һарайы, воевода йорто, ҡала администрацияһы, сиркәү хеҙмәткәрҙәре, сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, моряктар өсөн 206 таш һәм 162 ағас өй, шулай уҡ таш складтар төҙөлгән. Ҡала төҙөлөшөнә тура урамдар, йорттарҙың бер типта төҙөлөүе хас булған, бульварҙар урынлаштырылған, гаванға төшөү юлына таш түшәгәндәр. 1711 йылда ҡала халҡы һаны 8 мең кешегә еткән.

Таганрог үҙәгендәге йорттар 1808-1824 йылдарҙа архитекторҙар планы буйынса төҙөлгән. Үҙәктән ҡала ситенә урамдар ҡояш нуры кеүек уртанан таралған. 1806 йылда ҡала урамдарына таш түшәй башлағандар. Шул йылдарҙа төҙөлгән биналар хәҙерге ваҡытта архитектура ҡомартҡылары булып тора. Уларға ампир стилендә архитектор А. И. Шракеншнейдер төҙөгән Алфераки һарайы (хәҙерге ваҡытта был һигеҙ колонналы бинала педагогия институтының сит ил телдәре факультеты урынлашҡан), архитектор Кампиниони төҙөгән ҡунаҡ йорттары инә. Хәҙерге ваҡытта Таганрог урамдарын архитектор А. Рускойҙың Волков-Реми йорто, Александр һарайы, Октябрь урамындағы классик гимназия йорттары биҙәп тора.  1823 йылда диңгеҙ ҡултығына төшә торған урында таш баҫҡыс эшләнгән. Уңың үҙенсәлеге - диңгеҙ ҡултығына төшә барған һайын киңәйеү. Ошо баҫҡыс идеяһы Одессалағы Потемкин баҫҡысын эшләүҙә лә ҡулланылған. 

Хәҙерге ваҡытта ҡалала  күп архитектура һәйкәлдәре юҡҡа сыҡҡан. Мәҫәлән: маяҡ йорто, өлөшләтә төҙөкләндерелгән шлагбаум, Иерусалим сиркәүенә ҡараған  Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры (Таганрог),  Иоанн Предтеча сиркәүе, Константин һәм Елена сиркәүе,  Изге Архангел Михаил сиркәүе, Петр һәм Павел сиркәүе, Троица сиркәүе,  Изге Митрофаний сиркәүе, Палестин йәмғиәте сиркәүе (Таганрог), Грек сиркәүе, Католик ирҙәр монастыры һәм башҡалар.

.
image:Таганрог Греческая церковь.jpg| Таганрог Грек сиркәүе
image:Митрофаниевская церковь Танагрог1 1930.jpg|Митрофаний сиркәүе
image:Aleksandro-Nevskiy Greek Jerusalem monastery Taganrog2.jpg| Иерусалимға буйһонған Александр Невский грек ирҙәр монастыры
image:Таганрог Шлагбаум4.jpg|Шлагбаум
image:Лестница в Таганроге.jpg| Таганрог баҫҡыстары


## Һәйкәлдәр


File:Taganrog alexanderImonument.jpg|Александр I Һәйкәле
File:Garibaldi Taganrog.jpg|Гарибальди һәйкәле
File:Chekhov 2008.jpg|Чехов һәйкәле
File: Ranevskaya 01.jpg|Раневская һәйкәле 
File: Памятник Петру I. Таганрог.jpg| Петр I Һәйкәле 
File:Near Vasilenko house-museum.jpg|"Артемка" Һәйкәел 
File:Chelovek v futlare.JPG|"Футлярҙағы кеше" һәйкәле



### Дин менән бәйле

* Бөтә Изгеләр Сиркәүе
* Изге Георгий сиркәүе
* Изге-никольский ҡорамында
* Пресвятая Богородица Раштыуаһы Сиркәүе
* Изге-Сергиев сиркәүе
* Изге троица ҡорамы
* Изге Павел хөжрә Таганрог
* Изге Павел часовняһы  Таганрог
* Александр Невский часовняһы (Мариупольский зыяраты)
* Изге Пантелеймон һауыҡтырыусы часовняһы  — ашығыс ярҙам дауаханаһы территорияһында
* Ҡазан икона Божий Әсәһе бәләкәй сиркәүе

### Музейҙар

* Таганрог хәрби-тарих музейы . Музей коллекцияһын йыйыу 2004 йылдың 9 майында башлана: «Авто-Ретро Таганрог» клубы барлыҡҡа килә. Артабанғы осорҙа бер нисә берәмек авто- һәм мототехника булдырыла һәм яңыртыла, элекке хәленә ҡайтарыла. 2008 йылдан клуб эшмәкәрлеге концепцияһы хәрби-тарихи йүнәлеш ала. 2010 йылдың 6 майында даими эшләүсе экспозиция асыла. Был ваҡытта экспозиция иҫәбендә бер нисә мең экспонат була. 2012 йылдың июлендә «Таганрог хәрби-тарих музейы» исеме рәсми статус ала.
* Тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы (Алфераки һарайы) — Фрунзе урамы, 41
* Ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреше музейы — Фрунзе урамы, 80 (1912, архар. Ф. О. Шехтель)
* Әҙәби музей — Октябрь урамы, 9
* Чеховтың йорт-музейы — Чехов урамы, 69
* Музейында «шатлыҡтар кибете Чеховтың» — Александровская урамы, 100
* Таганрог хәрби-тарих музейы — Урман биржаһы урамы, 20б
* Василенко музейы— Чехов урамы, 88
* Дуров музейы — А. Глушко тыҡрығы, 44
* Фаина Раневская музейы — Фрунзе урамы, 10

* Таганрог сәнғәт музейы — Аалександровская урамы, 54. Музей А. П. Чехов тәҡдиме буйынса төҙөлә башлай. Тыуған ҡалаһының 200 йыллыҡ юбилейына ошондай бүләк яһарға тигән тәҡдименә яҡташтары ныҡ кинәнес менән ҡушылып китәләр.
Тиҙҙән тарихи яҡтан һәм сәнғәт йәһәтенән ҡиммәтле экспонаттар ағыла башлай. Сәнғәт музейы энтузиастар йыйған тупланманан (коллекция) башланып китә.
 
Музейҙағы тәүге сәнғәт әҫәрҙәре рассамдәрҙең һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең бүләктәре булып тора. Улар А. П. Чехов һәм И. Е. Репиндың туранан тура ҡатнашлығы менән йыйылған. Таганрог ҡалаһынан К. А. Савицкий «Отец» тип аталған картинаһын тапшырған.
 
1920 йылда Таганрог сәнғәт музейы Дәүләт музей фондының, Рус Дәүләт музейының күп кенә экспонаттары менән тулыландырылған. Һуңғараҡ өҫтәп, РСФСР һәм СССР Мәҙәниәт министрлығы фондының бер өлөшө тапшырыла.
 
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында музей күп кенә юғалтыуҙар кисерә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа совет осороноң сәнғәт әҫәрҙәрен туплау буйынса бик күп эш башҡарыла. Бигерәк тә, А. П. Чеховтың туғаны С. М. Чеховтың ярҙамы ҙур була. Уның юллауы буйынса музей Мәскәү рәссамдәренең илле картинаһы менән тулылана.

1968 йылда картиналар галереяһы булдырыла. 1976 йылда галерея өсөн XIX быуат уртаһында төҙөлгән боронғо айырым йорт (старинный особняк) бирелә. Экспозиция 1977 йылда йортто реставрациялап бөткәс асыла.

* Халыҡ-ара политехник музейы — потоцкийҙарҙың Ихтилал, вокзалда «Ҙә-2»
* Александр Беренсе император һарайы — Грек урамы, 40
* ЮФУ ТТИ политехник музейы — Чехов урамы, 22
* «Петр I» галереяһы — Чехов урамы, 2
* Унда китапхана асыҡ. Чеховтың (күргәҙмәләр залында) — урам Петровская
* Чайковский йорто — Грек урамы, 56
* Таганрог Авиация техникаһы музейы— Циолковский урамы, 42. Таганрог авиация техникаһы музейына 1995 йылдың мартында нигеҙ һалына. Ил хөкүмәте Европала ғәҙәти ҡораллы көстәрҙе сикләү тураһында килешеү төҙөгәс, хәрби авиация самолеттары һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Таганрогта авиация техникаһын юҡ итеү базаһы төҙөлә. Уның баш инженеры подполковник Владимир Стоянов 4-се һауа армияһы командованиеһына һәр төр самолеттан, уларҙың двигателдәрен һәм борт системаларын алып, берәр дана һаҡлап ҡалыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Владимир Стояновтың идеяһы буйынса, һаҡланып ҡалған машиналарҙан Таганрогта авиация техникаһы музейы ойошторорға мөмкин була. 4-се һауа армияһы командиры Владимир Михайлов музей булдырыу идеяһын хуплай.

### Галерея

Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция.jpg|Таганрог хәрби-тарих музейы
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 2.jpg|Таганрог хәрби-тарих музейы
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 3.jpg|Таганрог хәрби-тарих музейы
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 4.jpg|Таганрог хәрби-тарих музейы
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 5.jpg|Таганрог хәрби-тарих музейы
Файл:Музей авиационной техники. Таганрог.jpg|Таганрог Авиация техникаһы музейы


## Библиография
* Филевский П. П. История города Таганрога. — М.: Типо-лит. К. Ф. Александрова, 1898. — 376 с.
* Краснознамённый Киевский: Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). — 2-е изд., испр. и доп. — Киев, Политиздат Украины, 1979.
* Военный энциклопедический словарь. — М.: Воениздат, 1984.
* М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945. — М.: Воениздат, 1985. — 598 с.
* Михайлова М. Б., Решетников В. К.. О градостроительной истории Таганрога (конец XVII—начало XX веков) // Архитектурное наследство. — № 36. — М.: Стройиздат, 1986. — С.203—218.
* Берман В. Д. Таганрог. Фотоальбом / Под общ. ред. Е. П. Коноплёвой. — М.: Планета, 1987. — 192 с.
* Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с.
* Гаврюшкин О. П. Из прошлого старого Таганрога. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2003. — 408 с.
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
* Исаев А. В. От Дубно до Ростова. — М.: АСТ; Транзиткнига, 2004. — ISBN 5-9578-0755-9 ; 5-17-022744-2

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Таганрог
*  Инглиз телле рәсми веб-сайтында таганрог ҡала
* Таганрог гербы тарихы

## Иҫкәрмәләр