open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Волкац Дина Соломоновна

**Дина Соломоновна Волкац** (Волканц; 1920, Полтава, Полтава өлкәһе — 1985 йылдан һуң, Мәскәү)  Бөйөк Ватан һуғышында ҡтанашыусы, эттәрҙе ҙерләү буйынса  белгес (миналар эҙләү хеҙмәте). Һуғыш ваҡытында был хеҙмәттә командир  вазифаһын  биләгән беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ. Ҡыҙыл Армияла беренсе диверсант эт Динаны әҙерләүгә өлгәшә. Дина Волкацтың  шәхси эте мина эҙләүсе Джульбарс була.

Иренең — билдәле кинолог А.П.Мазоверҙың (1905—1981) бөтә китаптарының фотографы була.  2010 йылда Светлана Гладыштың «Гражданская специальность — актриса» китабы — Дина Соломоновна Волкацтың биографияһы сыға.

## Биографияһы
Дина Волкац 1920 йылда Полтавала тыуған.  Харьковта  хеҙмәт эттәре буйынса хәрби инструктор  һөнәрен ала, һуңынан Харьков театр училищеһеның икенсе курсы өсөн имтихандар тапшыра. 1941 йылдың июлендә театрҙан китә, Малиновкала  9-сы армия  отрядына саҡырылва. Танктарҙың эт-истребителдәре отрядында һуғыша, «Ҡыҙыл Йондоҙ» хәрби эттәр аҫраусылыҡтың Үҙәк мәктәбендә уҡый, унда үҙенә  шәхси эт — Джульбарсты һайлай. 1943 йылдың майында «Ҡыҙыл йондоҙҙа»  уҡыуҙы тамамлағандан һуң, Калинин фронтына китә. Хәрби техник Волкацты  минаһыҙлатыуҙың 37-се айырым батальонының  дрессировкалаусы-минерҙар  взводы командиры итеп тәғәйенләйҙәр.

Ошонда уҡ, фронтта, Дина Волкац минаһыҙлатыуҙың 37-се айырым батальоны командиры Александр Мазоверға кейәүгә сыға.

«Тәрәндә ятҡан миналарҙы һәм тарттырғыс ғәмәлдәге миналарҙы эҙләү буйынса»  мина эҙләүсе эттәрҙе әҙерләүе өсөн взвод командиры Волкац  Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (1944).

## Эттәр
Динаның шәхси эте Джульбарс була. Ул уны хәрби эттәр аҫраусылыҡ мәктәбендә уҡыған сағында һайлап ала. Уның был һайлауына бүлек начальнигы былай тип һорай: 
Дина Волкац беренсе диверсант этте, Динаны,  үҙе өйрәтә. Овчарка Дина Белоруссияла рельс һуғышында шартлатҡыстар менән йөктө туранан -тура паровоз тәгәрмәстәре аҫтына һөйрәп индерә, шулай итеп дошман эшелонын яр аҫтына ебәрә. Шунан эт инструкторына әйләнеп ҡайта.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Светлана Гладыш, «Гражданская специальность — актриса»
* «Минно-розыскные собаки на фронтах Великой Отечественной войны»
* Ф. М. Лужков, «Служебные собаки и их применение»
* «Твой друг». Сборник по собаководству (составитель — К. Б. Глиер)
* 

## Һылтанмалар

* Марк Штейнберг. «Пёс на кителе Сталина, или Четвероногие спасатели»
* Светлана Гладыш. «Биография Дины Волкац» на сайте People’s History, ноябрь 2004
* Владимир Царёв. «Дина и доктор минных наук Джульбарс»  «Московский литератор», 15 августа 2006
* Забытые имена Журнал «Зообизнес» (Украина), № 8, 2005
Овчинникова Александра Павловна

**Александра Павловна Овчинникова** (6 июль 1953 йыл) — СССР баскетболсыһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978).

Ф. Энгельс исемендәге Ленинград совет сауҙаһы институтын тамамлай.

## Биографияһы
Александра Павловна Овчинникова 1953 йылдың 6 июлендә Пенза өлкәһенең Кузнецк  районы Тихменево ауылында тыуған, унда атаһы, Павел Иванович, баш лесничий, ә әсәһе, Полина Георгиевна, мәктәп уҡытыусыһы булып эшләйҙәр.

«Спартак» (Пенза, 1970–1971), «Спартак» (Ленинград, 1971–1986) командалары өсөн сығыш яһай. Баскетбол буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.

Үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы (1971), өс тапҡыр донъя Универсиадаһы чемпионы (1973, 1977, 1979), ике тапҡыр Европа чемпионы (1974, 1978), СССР чемпионы (1974), донъя чемпионы (1975).

СССР чемпионаттары призеры (1972—1973, 1975—1976), кубок яулаусыларҙың Кубогын (1972—1974) һәм Лилиан Ронкетти Кубогын яулаусы (1975).

Александр Беловтың ҡатыны (1977 йылдың апреленән).

Спорт карьераһын тамамлағас, Нововоронежда баскетбол буйынса тренер булып эшләй.

## Бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 

- Почет  ордены.

## Кинола кәүҙәләнеше
1972 йылда Мюнхенда СССР командаһының Олимпия уйындарында еңеүенә арналған «Движение вверх» фильмында (2017, реж. А. Мегердичев), Александр Беловтың ҡатыны Александра Свешникованың ролен Александра Ревенко уйнай.

## Әҙәбиәт
* Генкин, Зиновий Аронович. Баскетбол: Справочник / Авт.-сост. З. А. Генкин, Е. Р. Яхонтов. — М.: Физкультура и спорт, 1983. — 224с.
* Знаменитые люди Санкт-Петербурга [текст] : Биографический словарь / В. Д. Доценко, Г. М. Гетманец, В. М. Йолтуховский. — СПб. : «Аврора-Дизайн», 2005. — Т. 1. — С. 268

## Һылтанмалар
http://www.biograph.ru/index.php/whoiswho/2/2409-ovchinnikova
Беспалова Мария Александровна

**Беспалова Мария Александровна** () — Рәсәй еңел атлеты, сүкеш ырғытыусы. Еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, 2000 һәм 2010 йылдарҙа милли әһәмиәтендәге беренселек еңеүсеһе һәм призеры, Лондон Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Санкт-Петербург һәм Мәскәү өлкәһе ҡалалары исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорты мастеры. Хәҙер уның һөҙөмтәләре допинг арҡаһында ғәмәлдән сығарылған.

## Биографияһы
Мария Александровна Беспалова 1986 йылдың 21 майында Ленинградта тыуған.

Еңел атлетика менән Санкт-Петербург Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә тренерҙар Ю. Я Баландин, А В. Волков, И. Г. Водолага, Н. Н. Белобородовтар етәкселеге аҫтында шөғөлләнә .

Тәүге тапҡыр 2003 йыл миҙгелендә халыҡ-ара аренала сүкеш ырғытыуҙа үҙе тураһында белдерә, Рәсәй йыйылма командаһы составына индерелә һәи Шербруктағы үҫмерҙәр донъя беренселегендә ҡатнашып, унан көмөш миҙал алып ҡайта.

2004 йылда Гроссетолағы юниорҙар донъя беренселегендә ҡатнаша, әммә алдан квалификация этабында еңә алмай.

2008 йылда йәштәрҙең сүкеш ырғытыу буйынса Европа ҡышҡы кубогында Сплитта ҡатнаша һәм еңеү яулай.

2009 йылда Адлерҙа үткәрелгән Рәсәй Ҡышҡы оҙон ырғытыу буйынса чемпионатында еңеүсе була һәм 2009 йылда Чебоксарҙа Йәйге Рәсәй чемпионатында бронза призеры була.

2010 йылда Адлерҙа Ҡышҡы оҙон ырғытыу буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призеры була һәм Саранск ҡалаһында үткәрелгән Йәйге Рәсәй чемпионатында өсөнсө һөҙөмтә күрһәтә.

2012 йылда Чебоксарҙа Рәсәй чемпионатында сүкеш ырғытыуҙа йәнә бронза миҙал яулай. Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса Лондон Олимпия уйындарында ил намыҫын һаҡлау хоҡуғына эйә була — финалда 71,13 метр һөҙөмтәһе менән 11-се урынды биләй.

Лондон олимпиадаһында ҡатнашҡандан һуң, Беспалова Рәсәй йыйылма командаһы составында ҡала һәм еңел атлетика буйынса эре халыҡ-ара ярыштарында ҡатнашыуын дауам итә. Мәҫәлән, 2013 йылда ул Ҡазан универсиадаһында сығыш яһай, 69,20 метр һөҙөмтәһе менән ярышта дүртенсе урын яулай.

2014 йылда Ҡазанда үткән Рәсәй чемпионатында көмөш призер була.

Чебоксарҙа 2015 йылда Рәсәй чемпионатында үҙенең ҡаҙаныштары исемлегенә тағы бер бронза награда өҫтәй.

2015 йылдың ноябрендә Бөтә Рәсәй Федерацияһының Антидопинг комиссияһы Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһынан алынған документтар нигеҙендә сүкеш ырғытыусы Мария Беспалованы дүрт йылға дисквалификациялай — уның һынау ҡанында дегидрохлорметилтестостерон анаболик стероид эҙҙәре табылған.

2017 йылдың 30 мартында Лондонда допингҡа алынған һынау ҡайтанан үткәрелгәндән һуң, Халыҡ-ара олимпия комитеты Беспалованың был уйындағы һөҙөмтәһен ғәмәлдән сығара.

2019 йылдың 1 февралендә,билдәле булыуынса, Спорт арбитраж суды Макларен доклады һәм шаһит Родченков Григорий таныҡлауы буйынса 12 рәсәй атлеты антидопинг ҡағиҙәләрен боҙоуҙа ғәйепле тип таныла. Улар араһында сүкеш ырғытыусы Мария Беспалова ла була. Һөҙөмтәлә уның 2012 йылдың 17 июленән алып 2015 йылдың 26 октябренә тиклем һөҙөмтәләре ғәмәлдән сығарыла.

## Иҫкәрмәләр
Ожегова Анисья Павловна

**Анисья Павловна Ожегова** () — Киров өлкәһенең **Вожгалы** (Кумёны) районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Анисья Павловна Ожегова 1907 йылдың 29 декабрендә Спирихин Починок ауылында тыуған[1].

Белеме — башланғыс.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1921 йылда Вяткала сауҙагәр Никулинда хеҙмәтсе булып башлай. 1923 йылда тыуған ауылы Спирихин Починокка ҡайта, бай крәҫтиән Ожеговта ялсы булып эшләй. 1925—1930 йылдарҙа ата-әсәһенең хужалығында ярҙамлаша. 1930 йылдан колхозсы булып эшләй башлай, «Ҡыҙыл Октябрь» (Киров өлкәһе Вожгалы ауылы) колхозында ашхана мөдире, һарыҡ фермаһы мөдире, картуф үҫтереү буйынса звено етәксеһе була.

Ул етәкләгән коллектив, картуф үҫтереүҙең агротехникаһын һаҡлап һәм эшкәртеүҙең алдынғы технологияларын ҡулланып, йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә.

1948 йылда рекордлы картуф уңышы алған өсөн — 6 гектар майҙандың һәр гектарына 514,3 центнер — СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 23 июнендәге указы менән, А. П. Ожеговаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1962 йылда хаҡлы ялға сыға һәм Сибай ҡалаһында йәшәй. 1984 йылдың 28 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы; 23.6.1949)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.

## Аңлатмалар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — Т. 4: Л—О. — 672 с. ISBN 978-5-88185-068-5

## Һылтанмалар
*
Назарова Клавдия Ивановна

**Кла́вдия Ива́новна Наза́рова** (1920 йылдың 1 октябре — 1942 йылдың 12 декабре) — Советтар Союзы Геройы, Псков өлкәһе Остров ҡалаһында йәшерен комсомол ойошмаһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе.

## Биографияһы
Клавдия Ивановна Назарова 1920 йылдың 1 октябрендә Остров ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәптең 10 класын тамамлай һәм П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленин орденлы Дәүләт физик культура институтының 1-се курсын тамамлай. Һуғышҡа тиклем ул мәктәпкә өлкән пионервожатый булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланып, Остров ҡалаһын оккупанттар баҫып алған осорҙа Клавдия Назарова тегеү оҫтаханаһында эш башлай. Ҡалала тороп ҡалған комсомолецтарҙан оккупанттарға ҡаршы тороу, Совинформбюро сводкаларын таратыу һәм разведка маҡсаты менән йәшерен ойошма булдыра. Оккупанттарҙың хәрәкәте тураһындағы мәғлүмәт партизан отрядына тапшырыла, һәм партизандар оккупанттарға теүәл точные удары һөжүм яһай.

Бынан тыш, партизандар һәм подпольщиктар Клавдия Назарова етәкселегендә хәрби әсирҙәргә лагерҙан ҡасырға һәм партизандарға ҡушылырға ярҙам иткән. 50-нән ашыу кешене ҡотҡарған улар. Оккупанттар йәшеренойошма барлығын белгәндәр, әммә уларҙың эҙҙәренә оҙаҡ сыға алмаған. Фәҡәт хыянатсы ярҙамында ғына Клавдия Назарованы 1942 йылдың 7 ноябрендә ҡулға алғандар. Айҙан артыҡ уны ҡаты язаларға дусар иткәндәр, әммә ул иптәштәренең береһен дә һатмай. 1942 йылдың 12 декабрендә оккупанттар уны Остров ҡалаһы майҙанында язалай. Ҡыҙҙың кәүҙәһе өс көн дар ағасында аҫылынып торған, һәм һуңғараҡ ерләргә рөхсәт ителгән.

## Наградалары
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 20 август указы менән ылда немец-фашист ғәскәрҙәре тылында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, шул ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн Клавдия Ивановна Назароваға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
* Ленин ордены менән бүләкләнә.

## Хәтер
* Остров ҡалаһында Клавдия Назарова һәйкәле ҡуйылған.
* Мурманск өлкәһенең Мончегорск ҡалаһының 17-се мәктәбендә Клавдия Назарова тормошо һәм батырлығы тураһында материал йыйылған.
* Томск ҡалаһындағы 3-сө урта мәктәбенең пионер ойошмаһы Клавдия Назарова исемен йөрөткән.
* Псков өлкәһе Порховский районы Шемякин һигеҙ мәктәбенең пионер ойошмаһы Клавдия Назарова исемен йөрөткән.
* Героиняның исеме менән аталған:
** **ҡала урамдары**
*** Островта;
*** Борисоглебскиҙа
*** Псковта;
*** Ленинск-Кузнецкийҙа;
*** Калининградта;
*** Донецкиҙа (Украина);
*** Порховта
*** Псков өлкәһе Бежаницы ҡала тибындағы ҡасабалағы урам
** **ҡала мәктәбе**
*** Пермь крайындағы Гремячинск.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Назарова Клавдия Ивановна.
* Твои герои, Ленинград — Назарова Клавдия Ивановна .
* *Виктор Дмитриев.* Клава и её друзья. Из сборника «Люди Легенд».
Фазылбәкова Мөнәүәрә

**Фазылбәкова Мөнәүәрә** () - ( 1923 йылғы) - шәфҡәт туташы, 1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ул һуғышта яраланған һалдаттарҙы ҡотҡарыр өсөн һәләк булған.

## Биографияһы

Мөнәүәрә Фазылбәкова 1923 йылда БАССР-ҙың Балтас районы Иҫке Уразай ауылында донъяға килгән.

Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Балтас районының Шауъяҙы  фельдшер пункты мөдире булып эшләй.

1942 йылдың 25 авгусында Ростов өлкәһенең Скацерск ауылы янында Мөнәүәрә яуҙа яраланған һалдаттарҙы госпиталгә оҙатырға әҙерләп йөрөгән була. Кинәт ул яралылар ятҡан блиндажға дошман танкыһы яҡынлашыуын күреп ҡала. Шәфҡәт туташы граната тотоп ала ла танк аҫтына ташлана. Был батырлыҡтың шаһиттары һөйләүенсә, танк блиндажға тиклем бер нисә метр ҡалған ерендә туҡтап ҡала. Уны әле  бары тик 19 ғына йәшлек ҡыҙ, үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, туҡтата. Ҡаһарманлығы менән тиҫтәләгән һалдатты ҡотҡара. Был турала уның әле Балтас ауылында йәшәгән  йәшәгән полкташы Т. Ғәлимйәнова хәбәр итә 

## Иҫтәлеге
Уразайҙар ҡаһарман ауылдашының иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлай. Балтастың Дан аллеяһында Мөнәүәрә Фазылбәкованың һынын ҡуйырға ниәтләнәләр. Яҡташтары *Хәнис Хәзимов* һәм *Риф Ғарипов*  *"Уразай һәм уразайлылар"* тигән китап сығарған, унда Мөнәүәрә Фазылбәкованың батырлығы ла һүрәтләнә .

## Ҡарағыҙ
* Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында

## Әҙәбиәт
*А.А.Кулагина. Медики Башкирии в боях за Родину / А. А. Кулагина. - Уфа : Полиграфкомбинат, Б. г. (1995). - 79 с. - ISBN 5-85051-038-9 .
*Х.Хазимов, Р.Гарипов. «Уразай һәм уразайлылар» - Уфа, 2018

## Иҫкәрмәләр

 
## Һылтанмалар
*Вклад Башкортостана в Великую Победу
Мөңкәулы Морат

**Морат Мөңкәулы** (, каз. *Мұрат Мөңкеұлы*; 1843 - 1906) - ҡаҙаҡ аҡынсыһы (сәсән).

## Биографияһы
Морат Мөңкәулы 1843 йылда хәҙерге Атырау өлкәһе Ҡыҙылҡуға () районының Ҡарабау ауылында донъяға килгән.

Ете йәштән етем ҡала, Матай ағаһы ҡулында тәрбиәләнгән. Бала сағында  ауыл муллаһында уҡып, ғәрәпсә уҡып-яҙырға өйрәнгән. Әсәт бей менән Абыл аҡындан һабаҡ алып, үҙе йырау Морон  Сеңгирбай улына () остаҙлыҡ иткән. 1860 йылда, 17 генә йәшендә, аҡын Йылҡысы () менән әйтештә үҙенең ижад юлын башлаған, ошонан һуң  20 йәшендә Бала Ораз, 25-ендә Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштыҡ һынлы аҡындар менән әйтешеп, еңеп сыҡҡан. Һәр ваҡыт үҙенең ҡыйыулығы, йөрәклелеге, тапҡырлығы һәм зауыҡлылығы менән алдырған. 

Аҡындың төп әҫәре - «Өс төпкөл» (). Ул бында ил яҙмышы  ауыр хәлдә икәнен һүрәтләй. Ул дини легендаларға нигеҙләнеп «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» тигән әҫәрҙәрен ижад итә.

Ҡайһы бер әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителгән.

1906 йылда хәҙерге Атырау өлкәһе Индер районы Орлик ауылында вафат булған.

## Әҫәрҙәре (төп баҫмалар)
*«Мұрат ақынның Ғұмар Қазиұлына айтқаны» (Ҡаҙан, 1908)
*«Ақын» (Ҡаҙан, 1912)
*«Мұрат ақынның сөздері» (Ташкент, 1924)
*«Бес ғасыр жырлайды» (1989)
*«Алқаласа әлеумет» (1991) һәм башҡалар.

## Шулай уҡ ҡара
*Ҡаҙаҡ әҙәбиәте

## Әҙәбиәт
*Казахстан, Национальная энциклопедия, том 4

## Иҫкәрмәләр
Сарғасҡаев Сансызбай

**Һанһыҙбай Һарғашҡаев ** () - (29 апрель 1925, Ҡордай, Сылутөр ауылы – 25 июль 1995, Алматы) – яҙыусы. 

## Биографияһы
Һанһыҙбай Һарғашҡаев Ҡаҙаҡ АССР-ының Ҡордай районы Сылутөр ауылында донъяға килгән
1955 йылда Абай исемендәге Ҡаҙаҡ милли педагогик институтын (Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті) тамамлаған. 

1942 – 45 йылдарҙа Икенсе донъя һуғышында ҡатнашҡан. 

1946 – 49 йылдарҙа  «Красногоршы» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, яуаплы секретарь.

1949 – 60 йылдарҙа «Қазақстан пионері» гәзитендә бүлек мөдире, баш мөхәррир.

1960 – 68 йылдарҙа «Лениншіл жас» гәзитендә, «Жұлдыз» журналында яуаплы секретарь.

1995 йылдың 25 июлендә Алматы ҡалаһында вафат булған

## Әҫәрҙәре
**Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1953; 
*Бір отрядта. Повестер, әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1956; 
*Сәуленің жаңа достары. Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1959; 
*Ақиқат. Әңгіме, повес-тер. А., ҚМКӘБ, 1963; 
*Көңілді балалар. Повестер. А., «Жазушы», 1966; 
*Бір көшен ің балалары. А., «Жазушы», 1970; 
*Биіктен биікке. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1972; 
*Тәмпіш танау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1974; 
*Алғашқы асулар. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1975; 
*Ұстаз. Роман. А., «Жазушы», 1979; 
*Сулутөр. Роман. А., «Жазушы», 1983.*

## Шулай уҡ ҡара
*Ҡаҙаҡ әҙәбиәте

## Иҫкәрмәләр
Орлова Елена Михайловна

**Орлова Елена Михайловна** (, Кострома — 1985 йыл, Ярославль) — совет музыка белгесе, сәнғәт фәндәре докторы (1968), профессор (1969).

## Биографияһы
Елена Орлова 1908 йылдың 5 (18) мартында Кострома ҡалаһында тыуған. Кострома музыка техникумын тамамлай. 1939 йылда Ленинград консерваторияһының тарихи-теоретик факультетын, ә 1942 йылда — Р. И. Грубер етәкселеге аҫтында консерваторияның музыка тарихы буйынса аспирантураһын тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Кострома музыка мәктәбендә уҡыта. 1946—1949 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында музыка тарихын уҡыта. 1949—1950 йылдарҙа Клин ҡалаһында П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1950—1974 йылдарҙа Ленинград консерваторияһына уҡыта, урыҫ музыкаһы тарихы кафедраһы мөдире була. 1974—1977 йылдарҙа Урал консерваторияһында уҡыта.

1946 йылда «Романсы Чайковского» темаһына диссертация яҡлап, сәнғәт фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. 1968 йылда «Б. В. Асафьев. Путь исследователя и публициста» темаһына диссертация яҡлап, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. 1953 йылда доцент, 1969 йылда — профессор исемен ала. Елена Орлованың хеҙмәттәре башлыса Б. В. Асафьевтың ижадына һәм рус музыкаһы тарихына арналған.

Һуңғы йылдарҙа Ярославлдә йәшәгән.

## Хеҙмәттәре

* Романсы П. И. Чайковского. М. — Л., 1948;
* Автографы П. И. Чайковского в архиве Дома-музея в Клину. Справочник (совм. с К. Давыдовой и Г. Фрейдлинг), вып. 1. М. — Л., 1950;
* Композитор и слушатель- одна из ведущих тем в работах Б. В. Асафьева, в кн.: Памяти академика Бориса Владимировича Асафьева…, М., 1951;
* Дом-музей П. И. Чайковского в Клину. Путеводитель (совм. с И. Соколинской). М., 1953;
* П. И. Чайковский. Л., 1953;
* Мысли Н. А. Римского-Корсакова об анализе музыкальных произведений, в кн.: Н. А. Римский-Корсаков и музыкальное образование. Статьи и материалы, Л., 1959;
* Б. А. Асафьев. Путь исследователя и публициста. М., 1964;
* Работа Б. В. Асафьева над теорией интонации, в сб.: Интонация и музыкальный образ. Статьи и исследования музыковедов Советского Союза и других социалистических стран, М., 1965;
* Новаторские тенденции в тематике русского музыкального искусства начала XX века, в кн.: Русская музыка на рубеже XX века, М. — Л., 1966;
* Некоторые вопросы специфики музыкального искусства в теории интонации Асафьева, в кн.: Музыка в социалистическом обществе, Л., 1969;
* Лекции по истории русской музыки. М., 1977.

## Иҫкәрмәләр
Дорофеева Валентина Александровна

**Дорофеева Валентина Александровна** (24 июль 1937 — 3 август 2018) — совет нефть сәнәғәте алдынғыһы, СССР Нефть сәнәғәте министрлығы «Әлмәтнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының Тихонов тауар паркында № 1 нефть әҙерләү һәм нефть ҡыуыу цехының өлкән операторы,Татар АССР-ы Әлмәт ҡалаһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).

## Биографияһы
1937 йылда Ырымбур өлкәһе Боғорослан районы Яңы Кудрино ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу алдынан әсәһен юғалта. Атаһы фронтҡа китә һәм 1942 йылда һәләк була. Валентина һәм уның һеңлеһе етем ҡала. Уларҙы атаһының өс балалы бер туған апаһы үҙ ҡарамағына ала.

Мәктәпте тамамлағас, Валентина Боғорослан нефть техникумына уҡырға инә. 1956 йылда уҡыуын тамамлай. 1956 йылдың 1 августында «Әлмәтнефть» 1-се нефтепромыселына нефть сығарыу операторы булып хеҙмәт юлын башлай. Бында 31 йыл эшләп хаҡлы ялға сыға. 1963 йылда Тихонов тауар паркында операторҙар звено етәксеһе була. КПСС ағзалығына инә.

1976 йылдан алып 1984 йыл дауамында № 1 НГДУ «Әлмәтнефть» производствоһының нефтте комплекслы әҙерләү һәм ҡыуыу цехында партия ойошмаһы секретары була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 21 апреле Указына ярашлы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 2 мартындағы Указына ярашлы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

1986 йылдың 29 апрелендә нефть сәнәғәте продуктын арттырыу өсөн социалистик йөкләмәләрҙе һәм планды үтәүҙә күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы ның 1986 йылдың 29 апрелендәге Указына ярашлы I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Валентина Александровна Дорофеева Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Хаҡлы ялға 1987 йылда сыға.

2018 йылдың 3 авгусында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (29.04.1986);
* II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (02.03.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (21.04.1975);
* «Нефть сәнәғәте отличнигы» исемле күкрәк билдәһе
* Х бишйыллыҡ ударнигы;
* ОАО "Татнефть"тең почетлы нефтсеһе (2012).

## Хәтер
* Әлмәт ҡалаһының Геойҙар Аллеяһында Дорофеева Валентина Александровнаға бюст ҡуйылған.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда и полные кавалеры ордена Трудовой Славы — наши земляки. — Казань, 2003.
* *Ежова С. В.* Имя твоё — подготовщик. Набережные Челны, Новости мира, 2006.

## Һылтанмалар
*
Осокина Антонина Павловна

**Осокина Антонина Павловна** (20 май 1926 йыл, Старояшкино ауылы, Грачевка районы, Ырымбур өлкәһе — 25 февраль 2015 йыл) — совет партия эшмәкәре, ауыл хужалығы производствоһын ойоштороусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Чкалов ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Кваркено районының Киров исемендәге совхозында, Новосергиевка районының Электрозавод исемендәге совхозында, Матвеевка районының «Сарай-Гирский» совхозында, Новоорск районының «Ириклинский» совхозында эшләй. 1963—1965 йылдарҙа — Гай районының «Прогресс» совхозы директоры.

1965—1972 йылдарҙа Грачёвка районы башҡарма комитеты рәйесе. 1972—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Сорочинск район комитеты беренсе секретары .

1975 йылдағы ҡоролоҡ ваҡытында уның талантлы етәксе сифаты асыла. Ул ваҡытта Ырымбур өлкәһенең күп кенә райондарында мал һуя башларға мәжбүр булалар, сөнки уларға ашатырға бер нәмә лә булмай, ә Осокина төбәктән ситтә мал аҙығы әҙерләү ойоштора. Ул етәкселек иткән осорҙа районда һөт һәм ит етештереү һиҙелерлек арта, мал һаны күбәйә. Күп тапҡыр район өлкә социалистик ярышында еңеп сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дәүләткә ауыл хужалығы продукцияһын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды ваҡытынан алда (4 йыл эсендә) үтәгәне өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә (1976).
* Ленин ордены,
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы һәм башҡалар.
* Ырымбур өлкәһе Сорочинск районының почетлы гражданы.

## Сығанаҡтар

* Текст и фото http://oreninform.ru/list/detail.php?SECTION_ID=4&ID=67896 
* *Россовский В. П.* Герои труда. Биографический справочник. — Калуга: Золотая аллея, 1999. — С. 167—168.
* http://www.sorochinsk56.ru/news2268
Чаусова Елена Ефимовна

**Чаусова Елена Ефимовна** (30 июль 1957 йыл) — СССР баскетболсыһы. Донъя чемпионы, биш тапҡыр Европа чемпионы, ике тапҡыр Универсиада еңеүсеһе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1976). Баскетбол буйынса тренер.

## Биографияһы
Елена Ефимовна Чаусова 1957 йылдың 30 июлендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 185 сантиметр буйлы ҡыҙ 1-се спорт мәктәбендә баскетболға өйрәнә башлай. Был мәктәп спорт һөйөүселәр һәм спорт даирәләре араһында «Куйбышев» спорт мәктәбе булараҡ билдәле була, артабан ул 56-сы СДЮШОР-ға әйләнеп китә.

1972 йылдан алып артабан ун йыл дауамында Чаусова Елена Ефимовна Мәскәү ҡалаһының борондан бик билдәле «Спартак» баскетбол ҡатын-ҡыҙҙар клубы составында уйнай.

Елена Чаусова Мәскәү халыҡ хужалығы институтында уҡый һәм уны уңышлы тамамлай. 1977 йылда үҙе уҡыған юғары уҡыу йортоноң ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол командаһы составында Софияла үткән Универсиадала ҡатнаша, был команда еңеүсе була. Дүрт йылдан һуң команда составында шулай уҡ Бухарест ҡалаһындағы ярышта еңеүсе була.

Европа чемпионаттарында 1978 йылдан башлап биш тапҡыр континент чемпионы була.

1982 йылда Елена Чаусова Мәскәүҙең ЦСКА баскетбол командаһы өсөн уйнай башлай. Ике тапҡыр СССР чемпионы була, СССР чемпионаттарында өс тапҡыр көмөш һәм ике тапҡыр бронза призер була.

1983 йылда Бразилияла донъя чемпионатында СССР-ҙың йыйылма командаһы донъя чемпионы була, һәм шулай итеп үҙенең спорт карьераһында Елена Чаусова иң юғары һөҙөмтәгә өлгәшә.

Уйынсы карьераһын ул 1989 йылда тамамлай. Артабан Е. Чаусова «Спартак» ДЮСШ-ға тренерлыҡ эшенә күсә. 2007 йылдан алып «Юность Москвы» исемле БҮОРСМ (СДЮШОР)-ҙа тренер.

## Ҡаҙаныштары
* 1983 Донъя чемпионы
* Европа чемпионы 1978, 1980, 1981, 1983, 1985
* Универсиада чемпионы 1977, 1981
* СССР чемпионы, 1985, 1989.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Елена Чаусова
Чаусова Елена Петровна

**Чаусова Елена Петровна** (26 июнь 1981 йыл) — Рәсәй гандболисткаһы, әйҙәүсе позицияһында сығыш яһаусы. донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Елена бала сағында волейбол менән мауыға, ләкин бер тренер менән бәхәскә инеү арҡаһында уның менән шөғөлләнеүҙән баш тарта. Гандбол тренеры Лебедева Ольга Юрьевна менән осрашыуҙан һуң, спортсы ҡыҙ гандболды һайлай. 2001 йылда донъя чемпионаты башланыу мәленә тиклем Волгоградтың «Россиянка», «Ротор» («Ротор» командаһы тарҡалғандан һуң «Аква» командаһы) командалары составында сығыш яһай. Елена оҙаҡ ваҡыт командала ниндәй позицияла уйнаясағын үҙе һайлай: ситтә булһынмы, йәки артҡы һыҙатта, йәки ҡапҡа һаҡлаусы булһынмы — урынын үҙе билдәләй. Үҙенең беренсе тренеры тип Виктор Вяхиревты таный, һуңыраҡ Левон Акопян ҡулы аҫтында гандбол менән шөғөлләнә.

Елена Петровна Чаусова Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында 2000 йылда үткәрелгән Европа чемпионатының көмөш призеры була: Францияла үткән донъя чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы, Хорватия йыйылма командаһын 42:28 иҫәбенә еңеп, ярым финалға үтә, Елена хорваттар менән уйнағанда 9 туп индерә. Финалда Рәсәй гандбол командаһы румындарҙан 28:30 иҫәбе менән еңелә. 2001 йылда Венгрияла, Рәсәй юниорҙар гандбол йыйылма командаһы 29:27 иҫәбе менән еңеү яулап, турнир хужабикәләрен еңә. Был турнирҙа Елена команданың капитаны була, ул 60 туп индереп (һөҙөмтәлә 4 урынды яулай) һәм иң яҡшы әйҙәүсе уйынсы тип табылып, символик йыйылма командаға эләгә. Шул уҡ йылда Елена өлкәндәр командаһында уйнай һәм донъя чемпионатында еңеү яулай, Рәсәй финалда Норвегия командаһын еңеп сыға. Донъя матбуғаты Елена Чаусова һәм Ирина Полторацкаяларҙы донъяның иң әүҙем әйҙәүсе гандболсылары тип таный. Донъя чемпионатында еңгәне өсөн Елена Ефимовна Чаусова Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры дәрәжәһенә лайыҡ була.

2002 йылда Елена ҡапыл ғына спорт карьераһын тамамлай, быға уйындарҙа алған даими йәрәхәттәре һәм иренең янында булыу теләге менән һылтанма яһай. Уның һуңғы турниры булып 2002 йылда Рәсәй йыйылма командаһы 4-се урынды биләгән Европа чемпионаты тора. Әлеге ваҡытта Елена Волгоград мобиль ҡушымта эшләү компанияһында эшләй, шул уҡ ваҡытта «Ростов Дон» клубы һәм Рәсәй йыйылма командаһы уйындарының көйәрмәне булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Осколкова Валентина Андреевна

**Осколкова Валентина Андреевна** (1905—1969) — совет волейболсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың йыйылма командаһы уйынсыһы һәм тренеры, Европа чемпионы, 10 тапҡыр СССР чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1956).

## Биографияһы
Валентина Осколкова Мәскәүҙә тыуған. 1931 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. СССР-ҙа ҡатын-ҡыҙҙар волейболына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1933—1936 йылдарҙа Мәскәү йыйылма командаһы составында СССР чемпионы. 1937 һәм 1938 йылдарҙа уйнаусы тренер сифатында ЦДКА командаһы өсөн сығыш яһай (1938 йылғы СССР чемпионатының көмөш призеры). 1939—1950 йылдарҙа «Локомотив» (Мәскәү) командаһы уйынсыһы, бер үк ваҡытта 1939—1945 йылдарҙа — команданың өлкән тренеры. Уның составында: СССР чемпионы (1939, 1945, 1946, 1949, 1950), Бөтә Союз беренселегенең көмөш призеры (1940, 1947, 1948). Үҙен универсаль уйынсы булараҡ күрһәтә. Беренсе булып тупты ҡулы менән аҫтан алыу техник алымын ҡуллана (1948).

1949 йылда СССР йыйылма ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында ҡатын-ҡыҙҙар араһында волейбол буйынса Европа чемпионы була.

1950 йылда СССР йыйылма командаһының тренеры, ә 1951—1952 йылдарҙа — өлкән тренеры булып эшләй, Европа чемпионы 1950 1951, Бөтә донъя студенттар уйындары чемпионы 1951 һәм 1953, 1952 йылда донъя чемпионы.

Педагогия фәндәре кандидаты, Ленин орденлы дәүләт үҙәк физик культура институты (ГЦОЛИФК) доценты. Волейбол тактикаһы һәм техникаһы буйынса бихисап баҫмалар авторы. 1936 йылда Бөтә Союз волейбол секцияһы Президиумының беренсе составына һайлана. 1955—1969 йылдарҙа «Спортивные игры» журналының редколлегия ағзаһы.

Валентина Осколкова 1969 йылда вафат була. Дон зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942),

- СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1956).

## Әҙәбиәт
* Волейбол. Энциклопедия/*Сост. В. Л. Свиридов.* Москва: Издательства «Человек» и «Спорт» — 2016.

## Һылтанмалар
* infosport.ru
Козлова Елизавета Владимировна

**Елизавета Владимировна Козлова** (ҡыҙ фамилияһы *Пушкарёва*; 1892—1975) — совет һәм рус орнитологы, рус ғалим-тикшеренеүсеһе П К. Козловтың ҡатыны.

## Биографияһы
1892 йылдың 19 авгусында Красное Село ауылындағы табип Владимир Иосифович Пушкарёв ғаиләһендә тыуған.

1910 йылда Елизавета гимназияны алтын миҙал менән тамамлай һәм ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтының тәбиғи-тарихи бүлексәһенә уҡырға инә.

Үҙ эшмәкәрлеген орнитолог булараҡ Тянь-Шань тауына 1913 йылда сәйәхәт ҡылғанда һәм Көньяҡ Украинаға 1918—1919 йылдарҙа барғанда башлай (Аскания-Нова) ҡурсаулығында эшләй).

1923—1926 йылдарҙа Рус география йәмғиәте ойошторған экспедицияла белгес- орнитолог сифатында ҡатнаша һәм ире менән бергә Монголияға барып эләгә.

Күпмелер ваҡыт Рәсәйҙә булғандан һуң, Монголияға кире ҡайта һәм 1929—1930 йылдарҙа урындағы ҡоштар тураһында мәғлүмәт йыя һәм уларҙың биологияһын, экологияһын һәм таралыуын өйрәнә. Уның Көньяҡ-Көнбайыш Байкал аръяғы, Төньяҡ Монголия һәм Үҙәк Гоби ҡоштарына бағышланған тикшеренеү һөҙөмтәләре 1930 йылда матбуғатта баҫылып сыға башлай. Ошо эштәре өсөн ул География йәмғиәтенең көмөш миҙалына лайыҡ була.

1932-1975 йылдарҙа Е. В. Козлова СССР Фәндәр академияһының Ленинградтағы Зоология институтында, орнитология бүлексәһендә, эшләй.

1934, 1935 һәм 1937 йылдарҙа Елизавета Владимировна Каспий диңгеҙе яр буйындағы Талышта һәм Әзербайжандың Киров исемендәге Ҡыҙыл ағас ҡултығында урынлашҡан ҡурсаулыҡ территорияһында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ул эшләгән институт Дүшәмбегә (Тажикстан) эвакуациялана, бында профессор А. Я. Тугаринов менән бергә тау ҡоштары төрҙәрен өйрәнеүен дауам итә. 1945 йылда институт менән бергә Ленинградҡа кире ҡайта.

1950—1960 йылдарҙа Козлова фауна тураһындағы хеҙмәттәрҙе тикшеренеү менән шөғөлләнә.

Вафат булған датаһы — 10 февраль 1975 йыл. Е. В. Козлованың уҡыусыһы, Зоология институты хеҙмәткәре Р. Л. Потапова остазы тураһында ошоларҙы әйтә:

«Именно она сумела собрать воедино и дать логическое завершение всем авифаунистическим исследованиям знаменитой плеяды российских исследователей Центральной Азии, причём с полным учётом вклада в эту работу и зарубежных натуралистов. И именно в этом непреходящая ценность научного наследия Елизаветы Владимировны».

## Хеҙмәттәре һәм ҡаҙаныштары
* Е. В. Козлова Тибет таулығының орнитофаунаһы тураһында (1952) һәм Үҙәк Азияның дала һәм сүл зонаһы ҡоштары тураһында монографиялар яҙа (1975). Шулай уҡ, ул таксономия һәм филогенетика өлкәһендә хеҙмәттәр баҫтырып сығара, шулай уҡ 1951—1953 йылдарҙа «СССР-ҙың фаунаһы» серияһында СССР ҡоштары тураһындағы бүлегендә үҙенең тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен яҙа.
* 1961—1962 йылдарҙа донъя күргән ҡара-сәпсәүҙәр буйынса ике томлыҡ китабы өсөн Е. В. Козловаға 1962 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә.
* Көнбайыш илдәренең эре орнитология ойошмалары (америка, германия һәм англия) Е. В. Козлованы үҙ ойошмаларының ағзаһы итеп һайлай (1963), (1969), (1971).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Козлова Елизавета Владимировна 
* Елизавета Владимировна Козлова (к 70-летию со дня рождения) 
* Е. В. Козлова — П. К. Козлов — Музей путешественника П. К. Козлова
* Elizabeth V. Kozlova
Зофья Посмыш

**Зофья Посмыш** (, ысын исеме **Посмыш Зофья-Пясецка**; 23 август 1923 йыл,) — поляк яҙыусыһы һәм сценарисы.

## Биографияһы
Зофья Посмыш 1923 йылдың 23 авгусында Краковта тыуа. 1942 йылдан Освенцим һәм Равенсбрюк немец концлагерҙары әсире. Һуғыштан һуң Варшавала төпләнә. 1952 йылда баш ҡала университетының филология факультетын тамамлай.

«Głos Ludu» гәзите редакцияһында корректор булып эшләй, һуңынан Польша радиоһы менән хеҙмәттәшлек итә.

## Ижады
1945 йылда сыҡҡан «*Знаю палачей из Бельзена*» әҙәби иҫтәлектәр китабы Зофья Посмыштың дебюты була. Яҙыусыға билдәлелелкте «*Пассажирка из каюты 45*» радиоспектакле килтерә. Шул уҡ исеме аҫтында 1962 йылда китабы сыға. Был әҫәр мотивтары буйынса, поляк режиссёры Анджей Мунк «Пассажирка» нәфис фильмын төшөрә, әммә ул экранға 1963 йылда сыҡҡанда режиссёр тере булмай инде. Посмыш повесы буйынса 1968 йылда Мечислав Вайнберг опера яҙа (А. Медведев либреттоһы), ул белгестәрҙең юғары баһаһын ала, ләкин уны СССР-ҙа ҡуйыу тыйыла . 2006 йылда беренсе тапҡыр концерт версияһында, 2010 йылда — сәхнәләштерелеп күрһәтелә.

## Һайланған библиография
* Знаю палачей из Бельзена / Znam katów z Belsen (1945)
* Пассажирка / Pasażerka (1962)
* Стоянка в лесу / Przystanek w lesie (1965, хикйәләр йыйынтығы)
* Терпкий боярышник / Cierpkie głogi (1966) — 1966 йылда Януш Вейхерт экранлаштырған сценарий
* Малый / Mały (1970) — сценарий, экранизированный 1970 йылда Юлиан Дзедзина экранлаштырған сценарий
* Отпуск на Адриатике / Wakacje nad Adriatykiem (1970)
* Микроклимат / Mikroklimat (1975)
* Дерево похожее на дерево / Drzewo do drzewa podobne (1977)
* Цена / Cena (1978)
* Человек из-под калорифера / Człowiek spod kaloryfera (1980)
* Тот самый доктор М. / Ten sam doktor M. (1981)
* Вдова и любовники / Wdowa i kochankowie (1988)
* До свободы, до смерти, до жизни / Do wolności, do śmierci, do życia (1996)

### Рус теленә тәржемәләре
* Пассажирка : [повесть]. — М. : Художественная литература, 1964. — 62 с. — (Роман-газета; № 18 (318)).
* Цена : роман. — М. : Прогресс, 1981. — 183 с.

## Наградалары
* Польшаны тергеҙеү орденының рыцарь тәреһе (1964)
* Польшаны тергеҙеү орденының офицер тәреһе (1970)
* радиопостановкаларөлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Польша радиоһы һәм телевидениеһы комитеты наградаһы (1976)
* Витольд Хулевич исемендәге награда (2007)
* Поляк мәҙәниәте үҫешендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Польша мәҙәниәт министры наградаһы (2008) һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зофья Посмыш-Пясецка на сайте Кинопоиск.ру
Гориневская Валентина Валентиновна

**Гориневская Валентина Валентиновна** (1882—1953) — ватан травматологияһына нигеҙ һалыусы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1943),  медицина хеҙмәте полковнигы. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.

## Биографияһы
Валентина Валентиновна Гориневская 1882 йылда Санкт-Петербургта профессор В. В. Гориневский ғаиләһендә тыуған.

1908 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай Беренсе донъя һуғышы  ваҡытында Көнбайыш фронттың хирургия госпиталендә  эшләй.

1920 йылда Һамарҙа  дәүләт университеты базаһында дөйөм хирургия кафедраһы ойошторола, кафедра мөдире итеп шул уҡ ваҡытта билдәле булған рус травматологы  Валентина Валентиновна Гориневская  тәғәйенләнә. Фәнни кадрҙар әҙерләү буйынса Гориневская тарафынан  студенттарҙың  ғилми түңәрәктәре ойошторола, 1923 йылда ул медицина факультетында студенттарҙың ғилми йәмғиәте  була.

1925 йылда Мәскәүҙә ҡайта һәм 1931 йылда Мәскәүҙә Дауалау-протез институтында  травматология бүлегенең мөдире була.  1932 йылда Гориневская Н.В. Склифософский исемендәге ашығыс  ярҙам ғилми-тикшеренеү институтының травмотология бүлегенең беренсе мөдире була, уны 1939 йылға тиклем  етәкләй. Бер үк ваҡытта табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк институтында травматология кафедраһын етәкләй һәм Мәскәү  институттарында уҡыта. 1936 йылда  ҡайһы бер һөйәк һыныу билдәләрен һүрәтләй, уны  «Гориневская симптомы» тип атайҙар.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында В.В. Гориневская Ҡыҙыл Армияның Баш хәрби-санитар идаралығы инспекторы-консультанты була, еңел яралылар өсөн  госпиталь ойоштора. 1945 йылда  «Советская женщина» журналында уның тураһында  «Хирург на фронте» мәҡәләһе баҫылып сыға.  1944 йылда сыҡҡан уның «Комплексное лечение в госпиталях для легкораненых» монографияһы баҫылып сыға. 1953 йылға тиклем  табиптарҙың белемен  камиллаштырыу Үҙәк институты янындағы  хәрби-медицина факультетының  хәрби-ялан хирургияһы кафедраһын етәкләй.1957 йылдың  25 сентябрендә  Мәскәүҙә була.  Новодевичье зыяратында,  атаһы һәм апаһы Вероника менән йәнәш ерләнә.

## Наградалары

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Рассказываем о самарских врачах — Валентина Валентиновна Гориневская
Трусова Татьяна Тимофеевна

**Трусова Татьяна Тимофеевна** (24 декабрь 1916 йыл — 3 ғинуар 1987 йыл) — СССРҙың ауыл хужалығы алдынғыһы,   Ленинград өлкәһе Лужский районы «Ҡыҙыл маяҡ» совхозының быҙау ҡараусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Татьяна Тимофеевна Трусова 1916 йылда Ленинград өлкәһе Лужский районының Покровка ауылында тыуған.

Ире, Ҡыҙыл Армияның политругы, Бөйөк Ватан һуғышы башында уҡ фронтта һәләк булған. Татьяна Тимофеевна өс бала менән тол ҡала. Территорияларын немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткәс, ул «Ҡыҙыл маяҡ» совхозында һауынсы булып эшләй башлай һәм 1944 йылдан алып 1960 йыл буйынса эшләй.

Татьяна Тимофеевна Трусова фермалағы хеҙмәте ваҡытында алдынғы эшсе була. Һәр бер һыйырҙан 5000 килограмдан ашыу һөт һауып ала. Юғары күрһәткестәре өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Артабан уның төркөмөндәге һыйырҙарҙан һөт һауып алыу арта ғына бара.

1960—1971 йылдарҙа Ленинград өлкәһе Лужский районының «Ящера» совхозында быҙау ҡарай. Быҙауҙарҙың уртаса тәүлек артымын 800 грамға тиклем еткерә һәм уңышлы эшләп килә.

СССР Юғары Советы Президиумының 22 март 1966 йылдағы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләр һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәр алғаны өсөн Татьяна Тимофеевна Трусоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы миҙалы тапшырыла.

Фермала эшләүен ул артабан дауам итә, бары тик 1971 йылда ғына хаҡлы ялға сыға. Ленинград өлкә Советы депутаты итеп һайлана.

Ящера ауылында йәшәй. 1987 йылдың 3 ғинуарында вафат була. Ошо ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.10.1949)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Книга памяти. Звёзды славы. Ленинградская область. Том 2, — СПб, 2009
* Рабочая энциклопедия: 1921—1985. Л., 1986.

## Һылтанмалар
*
Жапсарбаев Ҡалҡа

**Жапсарбаев Ҡалҡа** ()- (1886 Күкһыу () районы, Мөҡыр ()  ауылы — 26 ғинуар 1975, шунда уҡ) - халыҡ аҡыны (аҡынсы), композитор.

## Биографияһы
Жапсарбаев Ҡалҡа 1886 йылда ул саҡтағы Төркөстан крайына ингән хәҙерге Алматы өлкәһе Күкһыу районы Мөҡыр ауылында донъяға килгән. Октябрь революцияһына тиклем ҡаҙаҡ һәм урыҫ байҙарында батрак булып йөрөгән. Артабан ул Ҡаратал колхоз-совхоз театры артисы булып эшләгән, көн ҡаҙағына һуҡҡан импровизациялары менән сәхнәләрҙә сығыш яһаған. 

Йәш сағынан йыр-дастандарҙы ятҡа әйтер булған, *өләң* сығара башлаған. Үҙенең билдәле аҡынсы замандаштары менән әйтештәрҙә ҡатнашҡан;  һәм башҡа дастандарын башҡарған. 

1950 йылда Ҡаҙағстан дәүләт китап нәшриәтендә уның поэмалары һәм йырҙары ингән тәүге йыйынтығы донъя күргән 

Жапсарбаевтың ҡаҙаҡ телендә  тигән йыйынтыҡтары донъя күргән. 

СССР осоронда "Почет билдәһе"  ордены менән бүләкләнгән. Мөҡыр ауылында Жапсарбаев исемендәге урам, мәктәп, мәҙәниәт йорто бар. Шулай уҡ бында  шағир иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған. 

1975 йылдың 26 ғинуарында тыуған ауылында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

*«Почет Билдәһе» ордены (1945). 
*«Ҡаҙаҡ ССР-ы-ның халыҡ аҡыны»  исеме (1961) 

## Иҫтәлеге
2010 йылдан шағирҙың тыуған ауылы уның хөрмәтенә Аҡын Ҡалҡа тип атала. Тыуған ауылында Жапсарбаев исемендәге урам, мәктәп, мәҙәниәт йорто бар. Шулай уҡ бында  шағир иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡара
*Аҡын Ҡалҡа

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
Бурзаева Софья Ивановна

**Софья Ивановна Бурзаева** — осоусы, 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының  беренсе штурманы, гвардия лейтенанты.

## Биографияһы
Софья Ивановна Бурзаева Осоавиахим осоу мәктәбенең Херсон мәктәбен тамамлай. Летчик-инструктор булып эшләй.

1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына инә. Ҡатын-ҡыҙҙар авиаполкын ойоштороу менән шөғөлләнеүсе   Михайловна Марина Расковаға ебәрелә.   1941 йылдың октябренән   Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбендә тиҙләтелгән штурмандар әҙерләү курсын үтә. Әҙерлекле штурмандар ул саҡта бик аҙ була. Бөтә ҡыҙҙарҙан һуғышҡа тиклемге штурман әҙерлегенә тик Софья һәм Лариса Розанова ғына эйә була. 

Уҡыу тамамланыу менән Софья Бурзаева 588-се авиация полкының штурманы итеп тәғәйенләнә. 

1942 йылдың  23 майында Софья  полк составында фронтҡа  оса. 27 майҙа   билдәләнгән урынға килә.  Тәүге ваҡыт фронт һыҙығына тик танышыу осоуҙары менән үтә, фаралар яҡтыһында машиналарҙы йөрөтөү техникаһы шымартыла.   17 июндә осоусыларҙың  беренсе осошо үтә. Унда  өс экипаж ҡатнаша.  Бершанская — Бурзаева экипажы оса, Уның артынан Амосова—Розанова, Ольховская—Тарасова экипажы ҡуҙғала. 
Софья Ивановна Ҡавказ өсөн һуғыша, Кубань, Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша.  Ул полкта иң  яҡшы штурман тип иҫәпләнә. Хәрби заданиенан тыш   яңы килгәндәр менән штурман әҙерлеге  алып бара. Яңы килгәндәрҙе тик тәжрибәле штурман ҡыҙҙарға  — Бурзаева, Розанова, Рудневаға ышанып тапшыралар.

Софьяның әсәһе һәм  һеңлеһе  тыл Армавир ҡалаһында йәшәй. Уларҙа самолеттарҙы ремонтҡа ҡыуып алып килергә тура килгән  ҡыҙҙар һәр саҡ туҡтап китә. Нәҡ Армавир ҡалаһында уларҙың ҙур булмаған ПО-2 самолеттарының мастерскойҙары урынлаша. 

1943 йылдың июлендә  ауырыу сәбәпле  Софья Бурзаева сафтан сыға. Уның урынына  полк штурманы итеп Евгения Рудневаны тәғәйенләйҙәр

Хеҙмәте тамамланыуға Софья Бурзаеваның  иҫәбендә  700-ҙән ашыу сәғәт осош иҫәпләнә.

Һуғыш  тамамлағандан һуң Советтар Союзы Геройы Лев Рощинға кейәүгә сыға. Шулай уҡ һуғыш ваҡытында ул летчик була. Бергә улдар  тәрбиәләй.

1958 йылда Рощин  яңы реактив самолет һынау ваҡытында Минск эргәһендәге авиакатастрофала һәләк була.

Софья Ивановна Краснодар крайында йәшәүен дауам итә.

## Сығанаҡтар

* Таманский полк. Софья Бурзаева
* Чечнева М.П. «В небе фронтовом»

## Һылтанмалар

* Аронова Р.Е. «Ночные ведьмы»
* Магид А.С. «Гвардейский Таманский авиационный полк»
* Чечнева М.П. «В небе фронтовом»
* Чечнева М.П. «Боевые подруги мои»
* Ракобольская И.В., Кравцова Н.Ф. «Нас называли ночными ведьмами» 
* Любовь на линии огня
* Кто есть кто. Софья Бурзаева 
* Открытое письмо Софьи Бурзаевой президенту Путину В.В., Главкому Российской армии, в газете "СОВЕТСКАЯ РОССИЯ" № 32-33 (12658), суббота, 12 марта 2005 г.
Парамонова Мария Яковлевна

**Парамонова Мария Яковлевна** (11 ғинуар 1926 йыл — 8 октябрь 2017 йыл) — СССР-ҙың машиналар эшләү алдынғыһы, Харьков халыҡ хужалығы Советының В. А. Малышев исемендәге Харьков транспорт машиналары эшләү заводы мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
1926 йылда Смоленск өлкәһенең Вязьма районы Панфилово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1937 йылда бөтә ғаилә Карелия АССР-ының Май-Губа ҡасабаһына күсеп килә. Шунда ул мәктәпте тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Киров өлкәһенә эвакуациялана. 1942 йылда ул 17-се фабрика-завод мәктәбен тамамлай. Киров ҡалаһында Куйбышев исемендәге заводта быраулаусы булып эшкә урынлаша.

1944 йылдың февраль айында Харьков ҡалаһына күсә. 183-сө заводҡа эшкә урынлаша. Фрезерсы, токарь, шымартыусы булып эшләй. 1948 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1950—1986 йылдарҙа Харьков халыҡ хужалығы Советының В. А. Малышев исемендәге Харьков транспорт машиналары эшләү заводының инструмент цехы мастеры була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 7 мартындағы указы менән айырым хеҙмәттәре һәм машиналар эшләүҙә юғары производство ҡаҙаныштары өсөн, шулай уҡ Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөн байрам итеү уңайынан, Мария Яковлевна Парамоноваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1986—1989 йылдарҙа цех контролеры булып эшләй. 1990 йылдан хаҡлы ялда.

СССР профсоюздарының XIV һәм XV съездарына делегат булып һайлана. Харьков өлкә советы депутаты була.

Артабанғы йылдарҙа хаҡлы ялға сыға.

Харьковта йәшәй. 2017 йылдың 8 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын  миҙалы (07.03.1960)

- Ленин ордены (07.03.1960)

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.03.1960)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.03.1948)

- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (22.07.1946)

- башҡа миҙалдар.

- Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Беляем И. Н. Честь и слава — по труду. Библиографический справочник. — Смоленск, 1991.

## Һылтанмалар
*
Казаринова Тамара Александровна

**Казаринова Тамара Александровна** (9 июль 1906 йыл — 4 август 1956 йыл) — совет осоусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һауа һуғышы оборонаһының 586-сы ҡатын-ҡыҙҙар истребитель авиацияһы полкының командиры, подполковник.

## Биографияһы
Тамара Александровна Казаринова 1906 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә тыуған.

Ленинградта Хәрби-һауа көстәренең хәрби-теоретик мәктәбен (1929), Качинский хәрби летчиктар мәктәбен (1931), Липецк ҡалаһында Юғары осоу-тактика мәктәбен (1937) тамамлай.

Ҡыҙыл Армияла — 1929 йылдың ғинуарынан. Авиамәктәптең курсантынан алып 40-сы тиҙ йөрөшлө БАП командирының ярҙамсыһына тиклем юл үтә (март 1940).

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдың ноябренән алып, 586-сы ИАП командиры. 1942 йыл ноябренән алып — Һауа һуғышына ҡаршы оборона истребителдәр авиацияһының Баш идаралығы ҡарамағында була.

1943 йылға ҡарата — подполковник, ГУ ИА ПВО ТС 4-се бүлегенең начальнигы ярҙамсыһы, истребителдәрҙе йүнәлтеүҙе ойоштора. 1943 йылдың 12 июнендә «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» Казаринова Тамара Александровна Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1945 йылда Һауа һуғышы оборонаһы 1-се Һауа истребителдәр армияһының оператив-разведка бүлеге начальнигы ярҙамсыһы вазифаһында хеҙмәт итә.

1954 йылдың июнендә запасҡа киткәнгә тиклем илдең Һауа һуғышы оборонаһы авиацияһы берләшмәләре штабының төрлө вазифаларында була.

1956 йылдың 4 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Преображенск зыяратында ерләнә.

Апаһы — Милица Александровна Казаринова, шулай уҡ осоусы, 587 БАП штабы начальнигы, Тамара Александровна менән йәнәш ерләнгән.

## Наградалары
* Ленин ордены (1936)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (ике мәртәбә)
* миҙалдар.

## Хәтер
* Книга — *В небе фронтовом: Сборник воспоминаний и очерков.* — М.: «Молодая гвардия», 1962. — 296 с. — Тираж 115000 экз. / Йыйынтыҡты әҙерләүҙә элекке фронтовиктар секцияһының Хәрби-һауа көстәре төркөмө ҡатнаша. Төҙөүселәре: Казаринова М. А., Полянцева А. А. / Инеш һүҙе А. Маресьев.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Казаринова Тамара Александровна (1906—1956)
* Женщины-авиаторы в Великой Отечественной войне
Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы

**Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы** (; 11 март 1948 йыл) — ауыл һәм урман хужалығы, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1985 йылдан Ҡариҙел район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1992 йылдан «Урғыш» совхозы директоры, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы; 2002—2008 йылдарҙа Ҡариҙел урман хужалығы директоры. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995) һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се  саҡырылыш (1995—1998) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998). 

## Биографияһы
Рифғәт Хажиәкбәр улы Ғәлиәскәров Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында 1948 йылдың 11 мартында тыуған.

1980 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтын тамамлаған.

1982 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбе дипломын алған.

Хеҙмәт юлын 1967 йылда техник училищела уҡығандан һуң Өфө химия заводында аппаратсы булып башлай.

1967—1970 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә.

Хеҙмәттән ҡайтҡас, слесарь, өлкән механик, ҡыуғын контораһының профком рәйесе булып эшләй.

1977—1984 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһендә баш инженер, рәйес.

1984—1989 йылдарҙа «Искра» колхозы рәйесе, Ҡариҙел район агросәнәғәт берекмәһе советы рәйесе.

1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ҡариҙел районының «Урғыш» совхозы директоры.

1994 йылда Ҡариҙел районының хакимиәт башлығы итеп тәғәйенләнә

2005 йылдан Ҡариҙел районының «Байҡы» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт етәксеһе.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104