open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эйсебио

**Эузебиу да Феррейра Силва** (порт. Ferreira Eusébio da Silva; португалса әйтелеше: [ˈsiɫvɐ ewˈzɛβju fɨˈʁɐjɾɐ ðɐ]; 25 ғинуар 1942 йыл — 5 ғинуар 2014 йыл), **Эузебиу** булараҡ нығыраҡ билдәле (СССР һәм Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында **Эйсебио** тип яҙыу ҡалыплашҡан) — Мозамбик сығышлы Португалия футболсыһы, һөжүмсе. Африканан сыҡҡан беренсе бөйөк футболсы. Лиссабондың «Бенфика»һы һәм Португалия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһауы менән билдәле. «Бенфика» составында 715 уйын уйнай (иптәштәрсә матчтарҙы ла индереп) һәм 727 гол керетә. Португалия йыйылма командаһы өсөн 64 уйын уйнай, 41 гол индерә.

1966 йылғы Донъя чемпионатының бронза призеры. 11 тапҡыр Португалия чемпионы, биш тапҡыр Португалия Кубогын яулаусы, 1961/62 йылдар миҙгелендә Европа чемпиондары кубогына эйә була, Төньяҡ Америка футбол лигаһы чемпионы

1954—2003 йылдарҙа Португалияның иң яҡшы футболсыһы, 1965 йылда Европаның иң яҡшы футболсыһы, ике тапҡыр Португалияның иң яҡшы футболсыһы (был исемгә иң беренсе эйә була), 1966 йылғы чемпионаттың иң яҡшы бомбардиры, Португалия чемпионатының ете тапҡыр иң яҡшы бомбардиры, Европа чемпиондары кубогының өс тапҡыр иң яҡшы бюомбардиры, ике тапҡыр «Алтын бутса» яулай (уның беренсе эйәһе). МФФИИС версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары исемлегендә туғыҙынсы урында тора, МФФИИС версияһы буйынса XX быуатта Европаның иң яҡшы футболсылары исемлегендә алтынсы урында, World Soccer версияһы буйынса XX быуаттың бөйөк футболсылары исемлегендә унынсы урында, Placar версияһы буйынса XX быуаттың 100 бөйөк футболсыһы исемлегендә, Sportivo Foot һәм Planète версияһы буйынса XX быуаттың 50 бөйөк футболсыһы исемлегендә, ФИФА 100 исемлегенә инә, барлыҡ замандарҙа ла Португалия чемпионатының иң яҡшы бомбардирҙары исемлегендә икенсе урында тора, 1966 йылдан илдең символик йыйылма командаһы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* Статистика матчей за сборную Португалии на сайте ''rsssf.com''
* Статистика выступлений в еврокубках за «Бенфику» на сайте ''rsssf.com''
* Статистика выступлений в ''NASL'' на сайте ''nasljerseys.com''
* Статистика выступлений за «Монтеррей» на сайте ''mediotiempo.com''
* Король из Мозамбика. Умер легендарный португальский футболист Эйсебио
Гришенков Анатолий Яковлевич

**Гришенков Анатолий Яковлевич** (5 август 1944 йыл) — иҡтисадсы. 1990 йылдан «Восток» банкының Туймазы филиалы директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәтеү мәсьәләлре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Анатолий Яковлевич Гришенков 1944 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1969 йылда Куйбышев политехник институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1961 йылда «Октябрьскнефть» нефтепромысль идараһында электромонтер булып башлай.
1970—1973 йылдарҙа, институтты тамамлағас, мастер, «Октябрьскнефть» нефть һәм газ табыу идараһында производствоны автоматлаштырыу буйынса урынбаҫар булып эшләй.

1975—1979 йылдарҙа автоматика һәм телемеханика заводында баш инженер, баш энергетик, «Октябрьскнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында партком секретары.
1988—1990 йылдаҙа КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының икенсе секретары.
1990 йылдан «Восток» банкының Туймазы филиалы директоры.

Туймазы ҡалаһы 144-се Серафимовка һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

  
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Воронихин Николай Николаевич

**Воронихин Николай Николаевич** ( 18 июль 1882 йыл — 18 март 1956 йыл) — ғалим-миколог, фитопатолог, альголог һәм гидробиолог. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). В. Л. Комаров исемендәге премия лауреаты (1952). 

## Биографияһы
Николай Николаевич Воронихин Санкт-Петербургтың танылған педиатры Николай Алексеевич Воронихин ғаиләһендә тыуған. 1907 йылда Санкт-Петербург дәүләт университеты физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай. 

1907-1922 йылдарҙа Петроград (Ленинград) һәм Тифлистың юғары уҡыу йорттарында уҡыта. 

1922 йылдан СССР Фәндәр академияһының  Ленинградтағы  В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Төп ботаника баҡсаһында өҙлөкһөҙ эшләй: гидробиология бүлеге мөдире, 1939 йылдан - саң-һеркәле үҫемлектәр бүлеге профессоры. 

1934-1941 йылдарҙа «СССР-ҙың Европа Төньяғындағы континенталь һыу ятҡылыҡтарының ылымыҡтар флораһы»н, уларға **билдәләүсе** асҡыстар менән төҙөүсе. 

Ҡырым, Кавказ Ҡара диңгеҙ буйында, Төньяҡ Кавказда, Грузия, Ленинград өлкәһе, Карелия, Кола ярымутрауында, Төньяҡ Уралда, Алтайҙа, Якутияла фәнни экспедицияларҙа ҡатнаша. 

Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул, алголог-флорист булараҡ, сөсө һыуҙарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. СССР-ҙа беренсе сөсө һыу ылымыҡтары төрө белешмәһен төҙөүҙә ҡатнаша. 165-тән артыҡ фәнни баҫма авторы. 

Ленинградта вафат була, Шувалов зыяратында ерләнгән .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)

## Төп хеҙмәттәре
* Материалы к флоре грибов Кавказа, Тр. Ботанического музея, 1927
* Растительный мир океана, М.‒Л., 1945
* Растительный мир континентальных водоёмов, М.‒Л., 1953

## Н. Н. Воронихин хөрмәтенә аталған таксондар
Воронихин хөрмәтенә зәңгәр-йәшел **ылымыҡтар** нәҫеле Woronichinia Elenk.  —&#x20;Воронихиния тип атала 
(был исемдән Woronichiniaceae Elenk.  —&#x20;Воронихиниевтар ғаиләһе исеме барлыҡҡа килгән). 

Ғалим хөрмәтенә шулай уҡ төр рангтағы бер нисә таксон атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Голлербах М. М. Памяти Н. Н. Воронихина // Ботан. журн.. — 1956. — Вып. 41 (8). — С. 1230—1234.
* Григорьев С. В. Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии. — Петрозаводск: Карелия, 1973. — С. 76—77. — 269 с. — 1000 экз.
* Прохоренко Н. С. ВОРОНИХИН Николай Николаевич // Ученые — фондообразователи Санкт-Петербургского филиала Архива Российской академии наук : Краткий биографический справочник : А—В / науч. ред. и сост. Е. Ю. Басаргина, И. В. Тункина. — СПб. : Реноме, 2018. — С. 184—185. — 196 с. — (Ad fontes. Материалы и исследования по истории науки ; т. 13). — . — doi:10.25990/rn87-0z39.

## Һылтанмалар
* Воронихин, Николай Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978.
Вольский Виталий Фридрихович

**Виталий Вольский** ( [ .]) (исем — *Виталий Фридрихович Зейдель* () (1901, Санкт-Петербург — 1988, Минск) — белорус совет яҙыусыһы, драматург, әҙәбиәт белгесе, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Филология фәндәре кандидаты. Белоруссия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971).

## Биографияһы
1920—1926 ул йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1925 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

В. Ф. Вольский 1988 йылдың 22 авгусында Минскта вафат була .

Улы Артур Вольский (1924—2002) — белорус яҙыусыһы, ейәне Лявон Вольский — белорус музыканты (1965 йылда тыуған) .

## Ижады
1926 йылдан баҫтырыла башлай. Ул белорус фольклоры мотивтары буйынса, героик халыҡ характерҙарын шиғырлап пьесалар яҙа: «Чудесная дудка» (1938), «Дед и журавль» («Дзед і жораў», 1939), «Нестерка» (1940), «Машека» (1946). Уның пьесалары юмор менән яҙылған, телдең байлығы һәм сағыулығы менән айырыла .

Виталий Вольский балалар өсөн Белоруссияның табигате һәм хайуандар дөньяһы тураһында бер нисә очерк һәм хикәйәләр китабы яҙған: «По лесным стежкам» (1948), «В лесах над Берёзой» (1955), «Месяц за месяцем» (1956), «Чайки над Нарочью» (1959), «Родной край» (1961), «Три путешествия в страну белорусов» (1967), «Полесье» (1970); сит ил тәҫирендә яҙылған китаптары: «Африканское путешествие» (1963), «Эль Махриб» (1965). Уның тарафынан белорус әҙәбиәте һәм театры тарихы буйынса эштәр («Феодализм осоронда белорус әҙәбиәте тарихы буйынса очерктар») яҙылған.

И. В. Гетеның "Рейнеке-Лис"ын белорус теленә тәржемә итә. Виталий Вольский сценарийҙарына нигеҙләнеп, «Беловежская пуща» (1946) и «Нестерка» (1955) кинофильмдары һәм«Нестерка» мультфильмы ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
БССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1971). Ул 2 орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

- «Почёт Билдәһе» ордены (1964)

## Библиография

### Белорус телендә
* «Па лясных сцежках», Минск, 1948;
* «У лясах над Бярозой», Минск, 1955;
* «Месяц за месяцам», Минск, 1956;
* «На бабровых азёрах», Минск, 1957;
* «Чайкі над Нараччу», Минск, 1959;
* «Родны край», Минск, 1961;
* «Эдуард Самуйлёнак», Минск, 1951;
* «Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры эпохі феадалізма», Мінск, 1958.

### Урыҫ телендә (автор) тәржемәһендә
* Пьесы, М., 1954;
* В лесах над Березиной, Л., 1958.
* Под небом Африки, Минск, 1969.

## Әҙәбиәт
* Вольский Виталий Фридрихович / Кулешов Ф. И. // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5).
* *Александрович С.* Вольский // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А.&nbsp;А.&nbsp;Сурков. — М.: Сов. энцикл., 1962—1978. Т. 1: Аарне — Гаврилов. — 1962. — Стб. 1029.
* Пісьменнiki Савецкай Беларусi. Кароткi біябібліяграфічны даведнik, Miнск, 1970
* *Берков П. Н.*, Виталий Вольский и его драматические сказки, [Вступ. ст.], в кн.: Вольский В., Пьесы, М., 1954.
* *Жаров М.*, Нестерка, «Сов. культура», 1955, 17 февр., № 22;
* *Зубов К.*, Нестерка, «Правда», 1955, 19 февр., № 50;
* *Чирков В.*, «Нестерка» в Москве, в кн.: Декада белорусского искусства и лит-ры в Москве. Сб. материалов, Минск, 1955;

## Иҫкәрмәләр
Варламов Виктор Иванович

**Варламов Виктор Иванович** (28 апрель 1948 йыл) — спортсы. Конькиҙа шыуыу спорты буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1975). БР‑ҙың күренекле спортсыһы (1993). Инсбруктағы Ҡышҡы олимпия уйындарында ҡатнашыусы, Европа чемпионы, донъя чемпионаттарының бронза призеры, өс тапҡыр 10000 метрлыҡ дистанцияла милли беренселектрҙә еңеүсе. Спорт ярыштарында «Буревестник» йәмғиәте һәм Башҡорт АССР-ы исеменән сығыш яһай, халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 

## Биографияһы
Виктор Иванович Варламов 1948 йылдың 28 апрелендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенең Петропавловск ҡалаһында тыуған. Конькиҙа йүгереү менән Өфөлә шөғөлләнә башлай, «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте ағзаһы, тренеры — Владимир Константинович Кяк.

1973 йылғы сезонда конькиҙа уҙышыуҙа тәүге етди уңышҡа өлгәшә: РСФСР беренселегендә 10 000 метрлыҡ дистанцияла еңеү яулай һәм СССР-ҙың милли йыйылма командаһы составына инә. Бер йылдан Свердловск ҡалаһында үткән СССР халыҡтарының ҡышҡы спартакиадаһында ошо уҡ дистанцияла уңышын ҡабатлай. 1975 йылда ун мең километрлыҡ дистанцияла ил чемпионы исемен яҡлай, Херенвенда Европа чемпионатында бөтәһен дә уҙып үтә. Осло ҡалаһында уҙғарылған донъя чемпионатында ошо уҡ дистанцияла бронза миҙал яулай һәм күп көрәш суммаһы буйынса туғыҙынсы урынды ала. Миҙгел йомғаҡтары буйынса «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» почетлы исеменә лайыҡ була.

1976 йылда Варламов 10000 метрлыҡ дистанцияла өс тапҡыр рәттән СССР чемпиоы була, классик күпбәйгелә өсөнсө урынды биләй, унан алда тик Владимимр Лобанов һәм Сергей Марчук булалар. Херенвенда донъя беренселеге үҙенең дистанцияһында ҡабаттан бронза миҙалын яулай һәм күпбәйге һөҙөмтәләре буйынса 11 урынды яулай. Уңышлы сығыштары арҡаһында Инсбрук Ҡышҡы олимпия уйындарында 5000 һәм 10000 метрлыҡ дистанцияға йүгерә, ике осраҡта ла 4 урынды ала.

Аҙаҡҡы ваҡытта бөтә Союз кимәлендә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшмәһә лә, 1978 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы составында ҡала.

Юғары белемгә эйә, 1976 йылда тамамлай Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған. 1993 йылда «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Варламов Виктор Иванович  — биография на сайте «Спорт на Урале»
* 
* Виктор Варламов — профиль на сайте *SpeedSkatingStats.com*
Ефимов Александр Анатольевич

**Ефимов Александр Анатольевич** (21 октябрь 1960 йыл) — тренер. *Пауэрлифтинг* буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).

Башҡортостан Республикаһы Пауэрлифтинг федерацияһы президенты (1990). Коммерцияға ҡарамаған автономиялы «Башҡортостан республикаһының спорт саралары ойоштороу һәм үткәреү буйынса идаралығы» ойошмаһы идарылығы начальнигы.

## Биографияһы
Александр Анатольевич Ефимов 1960 йылдың 21 октябрендә Рязань өлкәһе Ҡасим ҡалаһында тыуған.

1983 йылда - Өфө авиация инстиитутын, 1988 йылда — Ҡурған юғары хәрби-сәйәси авиация училищеһын тамамлаған.

1990 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының спорт буйынса Дәүләт комитеты эргәһендәге «Физкультура һәм сәләмәтлек» бәләкәй предприятиеһы директоры, Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты.

1994 йылдан башлап «Ирбис» спорт клубы президенты.

2006 йылдан алып -«Башҡортостан Республикаһының спорт саралары идаралығы» республика йәмәғәт ойошмаһы начальнигы

Клуб тәрбиәләнеүселәре араһында И. Е. Абрамов, Н. А. Асабин, С. Я. Мор, Ф. З. Мөхәмәтйәнов, шулай уҡ 20-нән ашыу Рәсәй спорт мастеры

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000)

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004)

«Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сергей Мор менән Интервью
Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич

**Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич** (атаһының исеме йыш ҡына ҡыҫҡартылған формала күрһәтелә — **Израилевич** ; 21 июнь 1920 йыл, Чернигов губернаһы Стародуб — 6 сентябрь 2001 йыл, Дондағы Ростов) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Иосиф Израилевич-Гиршевич Ворович 1937 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, ул 1941 йылдың октябрендә ваҡытынан алда сығарыла. 1941-1950 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армия сафында; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1944 йылда Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһын тамамлай.

1950 йылдан Ростов дәүләт университетында эшләй; 1959 йылдан ул Ростов дәүләт университетының эластик теорияһы кафедраһын етәкләй. 1971 йылда ул үҙе нигеҙ һалған, хәҙерге ваҡытта уның исемен йөрөтөлгән, ғәмәли механика һәм математика ғилми-тикшеренеү институты директоры була

2000 йылда Ворович хөрмәтенә астероид 10049 Ворович тип атала .

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эштәре тирә-яҡ тмөхит механикаһының математик мәсьәләләренә, тышсаларҙың һыҙыҡһыҙ теорияһына, көсәнеште концентрациялау проблемаларына, һығылыусанлыҡ теорияһының, математик экологияның ҡатнаш бурыстарына ҡарай. 300-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм 14 монография авторы.

1970 йылда ул СССР Фәндәр академияһының машина төҙөлөшө, механика һәм идара итеү процестары проблемалары бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана; 1990 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

## Уҡыусылары
* Белоконь, Александр Владимирович
* Бабешко, Владимир Андреевич

## Баҫмалары
* 
* 
* 
* 
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2001 йылдың 24 ғинуары) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте һәм халыҡтар араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш кереткәне өсөн
* Дуҫлыҡ ордены (1995 йылдың 22 июле) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, хеҙмәттәге уңыштары, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06/20/1980)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Жуков миҙалы
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы
* СССР дәүләт премияһы (1983) — *[[Аҙау диңгеҙе]] экосистемаһының математик моделен эшләгәне өсөн*
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1998 йылдың 22 июле) — йоҡа стеналы конструкцияларҙың фундаменталь проблемалары буйынса эштәр циклы өсөн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография И. И. Яворович на сайте Кафедры теории упругости Мехмат ФУ
* Профиль Иосифа Израилевич Яворович на официально РАН сайте
* Биография И. Э. Яворович на сайте НИЕМ ФУКалып: Недоступная ссылка
* Научные труды на портале MathNet.Ru
Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы

**Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы** (; 4 ғинуар 1938 йыл ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты, халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Шәйхинур Рамаҙан улы Дәүләтов 1938 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Ҡыҙғау ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1955 йылда Үзбәк ССР-ы «Тепломонтаж» тресында монтажсы булып башлай, артабан мастер булып эшләй.
1961—1969 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһында «Башэлектромонтаж» трестында мастер һәм прораб булып эшләй.
1969—1974 йылдарҙа «Арыҫлан» совхозында баш агроном, Краснокама районы ауыл хужалығы идараһында баш агроном. 1974 йылдан «Красный партизан» колхозы рейесе, «Колос» крәҫтиәндәр хужалағы ассоциацияһы советы рәйесе.

Краснокама районы 228-се Николо-Берёзовка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты була, халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
  
Өйләнгән, ике улы бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Дауытов Салауат Әхәт улы

**Даутов Салауат Әхәт улы** () (1 март 1947 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Салауат Әхәт улы Даутов 1947 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1975 йылда Өфө нефть институтын, 1987 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1965 йылда, Салауат индустриаль техникумын тамамлағас, «Салауатнефтеоргсинтез» нефть эшкәртеү производство берекмәһендә слесарь булып башлай. Артабан ошо уҡ преприятиела мастер булып эшләй.
1967—1969 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, «Салауатнефтехимстрой» тресында мастер, цех начальнигы, партком секретары була.
1983—1991 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетының икенсе секретары вазифаһында була.
1992—1994 йылдарҙа күп профилле предприятие директоры, 1994 йылдан «Сатра» сәнәғәт -төҙөлөш предприятиеһы директоры.

Салауат ҡалаһы 121-се Южный һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

  
Өйләнгән, ҡатыны менән ике ҡыҙ үҫтергән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Дегтярёв Николай Егорович

**Дегтярёв Николай Егорович** (9 май 1932 йыл ) — транспорт тармағы ветераны.  1977 йылдан «Башавтотранс» берекмәһенең Салауат ҡалаһындағы автоколоннаһы директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

## Биографияһы
Дегтярёв Николай Егорович 1932 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының  Фёдоровка районы Шарлыҡ ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1975 йылда  Бөтә союз финанс-экономика интитутын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1948 йылда «Ишембайгазстрой» автотранспорт автоколоннаһы тресында токарь булып башлай.
1951—1959 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. 
1959—1977 йылдарҙа автоколонна начальнигы, «Салауатнефтехимремстрой» механизацияланған төҙөлөш идараһында баш инженер.
1977 йылдан Салауат ҡалаһында «Башавтотранс» автоколоннаһы директоры. 

Салауат ҡалаһы 115-се Профилакторий һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе

 
Өйләнгән, ике ул үҫтергәндәр. 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өс миҙал менән наградланған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Алекс Фергюсон

Сэр **Александр Чепмен Фергюсон** (;  31 декабрь 1941 йыл), **Алекс Фергюсон**  булараҡ билдәле (, английское произношение: [ˈfɜːɡəsən ˈælɪks]) — шотланд футболсыһы һәм  футбол тренеры. 1986 - 2013 йылдарҙа  «Манчестер Юнайтед» инглиз клубының баш тренеры. Британия футболы тарихында иң титуллы тренер булып тора. Донъя футболы тарихында иң бөйөк тренер тип һанала. The Times гәзите версияһы буйынса һуғыштан һуңғы осор иң яҡшы тренерҙар исемлегендә дүртенсе урынды биләй , шулай уҡ World Soccer һәм FC ESPN версияһы буйынса бөтә замандарҙа барлыҡ халыҡтарҙың  иң яҡшы тренерҙарҙы исемлегендә беренсе урында. 1954 йылда  УЕФА барлыҡҡа килгәндән алып Европа фцтболф үҫешенә иң ҙур йоғонто яһаған 10 тренер исемлегенә инә.

Фергюсон  «Ист Стерлингшир» һәм «Сент-Миррен» шотланд клубтарының баш тренеры һуңынан «Абердин» клубының тренеры була, клубы менән ҙур уңыштарға өлгәшә. Ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Джок Стейт вафат булғандан һуң Шотландия милли йыйылма командаһын етәкләй, һуңынан, 1986 йылдың ноябрендә «Манчестер Юнайтед»тың баш тренеры итеп тәғәйенләнә.

«Манчестер Юнайтед» 26 йыл дауамында етәкләй, ошо ваҡытта рекордлы еңеүҙәр яулай, шул иҫәптән  Премьер-лигала 13 еңеү һәм Чемпиондар лигаһында - икәү. Фергюсон етәкселегендә «Юнайтед» алдағы йөҙ йыллыҡ тарихы эсендәгегә ҡарағанда   күберәк трофейҙар яулай. 2010 йылдың 19 декабрендә  Фергюсон сэр  Мэтт Басбиҙың клубтың баш тренеры вазифаһында булыу оҙайлығы буйынса рекордын үтеп китә.

1999 йылда Фергюсонды Елизавета II рыцарь дәрәжәһенә күтәрә. 2002 йылда ул Инглиз футболының Дан залына индерелә. Шулай уҡ «Абердин» футбол клубының баш тренер булараҡ яулаған ҡаҙаныштары өсө Абердин ҡалаһының почетлы гражданы итеп ҡабул ителә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Уоррал Ф.* Сэр Алекс Фергюсон : Биография величайшего футбольного тренера. М., 2012. 288 с. ISBN 978-5-386-04086-4.
## Һылтанмалар

* Профиль сэра Алекса Фергюсона на сайте Национального музея футбола 
* Профиль сэра Алекса Фергюсона  на сайте Зала славы шотландского футбола 
* Статистика сэра Алекса Фергюсона  на сайте MUFCInfo.com
Мишель Платини

**Мишель Платини Франсуа** (; 21 июнь 1955 йыл) — Француз футболсыһы, спорт функционеры һәм тренер. 1984 йылғы Европа чемпионы. «France Football» баҫмаһы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы француз футболсыһы.

«Алтын туп» премияһы менән өс йыл рәттән (1983, 1984 һәм 1985) бүләкләнгән берҙән-бер футболсы. IFFHS версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары исемлегенә инә. 2011 йылда итальян футбол тарихында иң яҡшы сит ил уйынсыһы булып таныла.

2007 йылдың 26 ғинуарында УЕФА президенты итеп һайлана. 2015 йылдың 8 октябрендә ФИФА-ның Әхлаҡ буйынса Арбитраж палатаһы комитеты тарафынан 90 көнгә вазифаһынан ситләтелә. 2015 йылдың 21 декабрендә 8 йылға дисквалификациялана, 2016 йылдың февралендә был мөҙҙәт 6 йылға тиклем кәметелә, ә 2016 йылдың майында — 4 йыл тиклем.

2020 йылдың 22 ғинуарынан — Профессиональ футболсылар ассоциацияһының халыҡ-ара федерацияһы (FIFPro) президенты кәңәшсеһе.

### Тренер һәм функционер
1990 йылдғы Донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Францияның йыйылма командаһы насар уйнағандан һуң, Мишель Платиниға командаға тренер булып килергә тәҡдим итәләр. Француздар Донъя кубогына сыға алмай, әммә 1992 йылғы Европа чемпионатының һайлап алыу уйындарында 8 уйында 8 еңеү яулайҙар (ситтәге ике уйында Испания менән Чехословакияны еңеүҙе лә индереп). . *World Soccer* Платиниҙы 1991 йылдың иң яҡшы тренеры тип атай. 1992 йылда Европа чемпионатының финал турниры Швецияла үтә һәм финалға сығыу өсөн Франция менән Дания көрәшә (быға тиклем француздар шведтар һәм инглиздәр менән тигеҙ иҫәпкә уйнай). Хәл иткес осрашыуҙа «зәңгәрҙәргә» хатта тигеҙ иҫәп тә ярап ҡалыр ине, әммә улар 1:2 иҫәбенә еңелә. Йыйылма команданың был уңышһыҙлығынан һуң Платини отставкаға ғына китеп ҡалмай,тренер карьераһын  бөтөнләй туҡтата.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Великие спортсмены XX века: Мишель Платини
* Кудесник Золотого мяча: Мишель Платини
Шәкәр алмаштырғыстар

**Шәкәр алмаштырғыстар** —   аҙыҡ-түлек продукттарына татлы тәм бирә һәм шәкәр һәм уның урынына ҡулланыла ( патока, бал ) торған матдәләр химик ҡушылмалар. Ғәҙәттә, шәкәр алмаштырғыстар шул тиклем үк тәм биргән  шәкәр күләменә ҡарағанда калориялары түбән була.

## Тасуирлама
Шәкәр алмаштырғыстарҙы аҙыраҡ калориялы (шәкәрҙекенә яҡын) һәм түбән калориялы татлағыстарға бүлеп була. Түбән калориялы шәкәр алмаштырғыстары араһында калорияһы аҙ, әммә сахарозанан күпкә татлылары ла (интенсив тәмләткестәр), матдәләр алмашында ҡатнашмаған һәм организм үҙләштермәгән матдәләр ҙә бар.

Шулай итеп, шәкәр алмаштырғыстар консистенцияһы шәкәргә охшаш продукт алырга мөмкинлек бирә.

## Фекерҙәр
Халыҡ-ара татлағыстар һәм аҙ калориялы продукттар етештереүселәр ассоциацияһы классификацияһы буйынса ( *Calorie Control Council*) , фруктоза, ксилит һәм сорбит шәкәрҙең үҙен алмаштырыусылар төркөмөнә инә, һәм шулай уҡ һирәк осрай торған татлағыстар төркөмө (матдәләр алмашыуында ҡатнашмаған химик матдәләр;  калориялары 0 ккал) бар: цикламат, сукралоза, неогесперидин, тауматин, глицирризин, стевиозид һәм лактулоза 

Cell Metabolism журналында  баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәргә ярашлы,  ҡайһы бер кеше татлағыстарҙы самалап тотона белмәй, артығын ашай башлай .

2019 йылда баҫылып сыҡҡан 56 тикшеренеүҙе анализлап,  авторҙар шәкәр алмаштырғыстар сәләмәтлек өсөн файҙалы тип ышандырырлыҡ дәлилдәр юҡ тигән һығымтаға килә,.

## Башҡортостандағы тикшеренеүҙәр һәм етештереү
Башҡортостанда шәкәр алмаштырғыстар етештереүҙә тәбиғи сеймал ҡулланыла: *роза һымаҡтар* ғаиләһе үҫемлектәренең емештәрендә (сорбит; айырыуса *миләш* емеше уға бай), бәшмәктәрҙә (ман­нит) һ.б. бар. Төп шәкәр алмаштырғыстар — *шәкәр диабеты* менән ауырыған һәм һимереү менән яфаланған кешеләр өсөн аҙыҡ-түлек етештереү, диуретик дарыуҙар, косметика компоненттарын һ.б. етештереүҙә файҙаланыла. Теш пастаһы, аҙ калориялы диетаға ярашлы эсемлектәр һ.б. етештереүҙә интенсив шәкәр алмаштырғыстар ҡулланыла. 

ХХ быуаттың 40‑сы йылдары аҙағынан70‑се йылдар уртаһына тиклем Өфө витамин заводында сорбит (C *вита­минын* синтезлауҙың аралаш продукты) сығарылған була.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сахароза
* Углеводтар
* Татлағыстар
* Шәкәр диабеты
* Һимереү
* Аспарта

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*Х. Астамирова, М. Ахманов Большая энциклопедия диабетика — М.: Эксмо, 2003. — 5 000 экз. — ISBN 5-699-04606-2.
* Крутошикова А., Угер М. Природные и синтетические сладкие вещества. М., 1988; История возникновения, становления и развития произ­водства отечественных витаминных и лекарственных препаратов. М., 2003.
** Корпачев В. В. Сахар и сахарозаменители. — К.: Книга плюс, 2004. — 320 с.
** Мазовецкий А. Г., Алексеев Ю. П., Клячко В. П. Фруктоза и её применение в клинике // Пробл. эндокринол. — 1973. — № 5. — C. 114—121.
** Rodin J., Reed D., Jammer L. Metabolic effects of fructose and glucose implications of food intake // Amer. J. Clin. Nutr. — 1988. — Vol. 47. — P. 683—689.

## Һылтанмалар
*Шәкәрҙе алмаштырғыстар//Башҡорт энциклопедияһы
Ференц Пушкаш

**Ференц Пушкаш** (, тыуған ваҡыттағы исеме **Ференц Пурцельд Биро** (); 1 апрель 1927 йыл — 17 ноябрь 2006 йыл) — венгр һәм испан футболсыһы, һөжүмсе, Венгрияның «Алтын команда»һы уйынсыларының береһе, 1954 йылғы (венгрия йыйылма командаһы составында) һәм 1962 йылғы (Испания йыйылма командаһы составында) Донъя чемпионаттарында ҡатнаша.

МФФИИС үткәргән һорау алыуҙар буйынса донъяның иң яҡшы XX быуат футболсылары араһында 6-сы урында тора. World Soccer журналы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылар араһында 6-сы урында. Sportivo Guerin версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 6-сы урын биләй. Placar журналы версияһы буйынса футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегендә 7-се урында тора. France Football версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 7-се урында тора. Planete Foot версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы 50 уйынсыһы иҫәбенә инә. Voetbal International версияһы буйынса футбол тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегенә инә.

Ференц Пушкашҙе иҫән ваҡытта уҡ барлыҡ замандарҙың иң яҡшы венгр футболсыһы тип таныла. Будапешттың мультиспорт стадионы һәм футбол командаһы Ференц Пушкаш исемен йөрөтә. ФИФА версияһы буйынса иң яҡшы гол өсөн футболсы исемендәге приз булдырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* RSSSF.com — Статистика выступлений
* Пушкаш, великий венгр — UEFA.com
* Прощание с легендой — UEFA.com
Зимин Юрий Степанович

**Зимин Юрий Степанович** (1 июль 1958 йыл) — химик. Химия фәндәре докторы (2006); профессор (2011); Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре. 

## Биографияһы
Юрий Степанович  Зимин 1958 йылдың 1 июлендә БАССР-ҙың Ғафури районы Яңы Троевка ауылында тыуған. 1980 йылда  Башҡорт дәүләт университетын. уңышлы тамамлай. 1984 йылдан алып бер урында, әлеге университетта, эшләй. 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ю. С. Зиминдың фәнни хеҙмәттәре окисланыу процестары (шул  иҫәптән *Озон* тәьҫирендәге) химияһын һәм *химик кинетикаһын* өйрәнеүгә, шулай уҡ *химик экология* мәсьәләләрен хәл итеүгә арналған.

Рецензиялау  журналдарында 82 мәҡәлә, сит ил монографияларында 10 глава авторы. 3 патент, 1 монография, 9 уҡыу әсбаптары  һәм 24 уҡытыу-методик ҡулланмаларын әҙерләгән. 4 кандидатлыҡ диссертацияһына  етәкслек иткән. Барыһы  200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп хеҙмәте:**

Пектиновые полисахариды: окислительные превращения и комплексообразование с лекарственными веществами. Саарбрюккен, 2011 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының почет грамотаһы;

«Башҡортостан республикаһының мәғариф алдынғыһы»;

«Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре исеме.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ғүмәров Камил Әмир улы

**Ғүмәров Камил Әмир улы** (; 10 ғинуар 1931 йыл) — хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Камил Әмир улы Ғүмәров 1931 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1955 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1955 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Арҡауыл МТС-ында баш инженер вазифаһында башлай.
1959—1965 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу техникумының директоры була.
1965—1974 йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһы халыҡ депутаттары советыны рейесе урынбаҫары.
1974 йылдан "Бәләбәй механика заводы"ның директоры, акционер йәмғиәт идараһы рәйесе.

Бәләбәй ҡалаһы, 72-се Красноармейский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

 
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены, 
* ике «Почёт Билдәһе» ордены.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Дубовский Анатолий Николаевич

**Дубовский Анатолий Николаевич** (7 ноябрь 1950 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Анатолий Николаевич Дубовский 1950 йылдың 7 ноябрендә Белоруссияның Могилёв өлкәһе Ново-Елковщина ауылында тыуған.
Милләте белорус, юғары белемле — 1976 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда, Өфө энергетика техникумын тамамлағас, Өфөләге ТЭЦ-2-лә слесарь булып башлай.
1970—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа  ҡайтҡас, «Башкирэнерго» предприятиеһында слесарь, мастер, профком рәйесе, партком секретары булып эшләй.

1986—1990 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Калинин районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе була.

1990 йылдан — «Акасстрой» берләшмәһенең генераль директоры
Өфө ҡалаһының Калинин районы 13-сө Фурманов һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
  
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул үҫтергән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Алкснэ Арнольд Эдуардович

**Алкснэ Арнольд Эдуардович** (10 июль 1932 йыл — 21 ноябрь 1998 йыл)— совет ғалимы, геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1981), профессор (1986).

## Биографияһы
Арнольд Эдуардович Алкснэ 1932 йылдың 10 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1951 йылда Һарытау дәүләт университетының геология факультетына уҡырға инә. Институтты 1956 йылда тамамлағандан һуң Алыҫ Көнсығышҡа юл ала, унда ул ике йыл геолог булып эшләй. 1956—1957 йылдарҙа Башҡортостан геология идаралығы партияһы начальнигы вазифаһын биләй. 1967 йылдан алып 1978 йылға тиклем Өфө нефть институтында уҡыта: башта ассистент, һуңғараҡ өлкән уҡытыусы, доцент.

1978 йылда «Союзморинжгеология» берекмәһе бюроһында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эш башлай, һуңғараҡ ошо берекмә начальнигы була.

1984—1997 йылдарҙа Кривой Рог тау рудаһы институтында эшләй: профессор; файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарының дөйөм геологияһы һәм разведкалау кафедраһы мөдире.

1998 йылда Кривой Рог калаһында вафат булып ҡала.

### Ғаиләһе
* Атаһы, Алкснэ Эдуард Христофорович (1903—1938) — инженер-геолог;
* Ағаһы, Радмир Эдуардович Алкснэ.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Геология өлкәһендәге белгес. 70-тән ашыу фәнни эш авторы. Стратиграфияһы проблемаларын, ултырма комплекстарҙың формалашыу шарттары һәм генезисын өйрәнә. Уралда һәм Прибалтикала геология разведкалау эшен алып бара.

### Ғилми хеҙмәттәре
Геологическое строение северо-восточной части Башкирии / , 1966.

О корреляции разрезов верхнего карбона Урала и Русской платформы по фузулинидам // Изв. АН СССР. 1976. № 2.

Атлас фауны и флоры среднего и позднего карбона Башкирии / , 1979 (авторҙаш).

Фузулиниды верхнего карбона рифа Воскресенка на Южном Урале. // Изв. Отд. Наук о Земле и экологии. АН Башкирии. № 4. — Уфа, 1999. — С. 52—58.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Алкснэ, Арнольд Эдуардович // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. — К., 2001—…. — .кснэ, Арнольд Эдуардович // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. — К., 2001—…. — .
* Алкснэ Арнольд Эдуардович // Энциклопедия Криворожья. В 2 т. Т. 1. А—К : [укр.] / сост. В. Ф. Бухтияров. — Кривой Рог : Явва, 2005. — С. 29.
* Алксне Арнольд Едуардович // Професори КГРІ-КТУ / Кривий Ріг: Видавничий дім КНУ, 2012. — 190 с. — С. 32. ISBN 978-966-2775-04-4.

## Һылтанмалар
* Алкснэ Арнольд Эдуардович в Российской национальной библиотеке.
Дусов Данис Әкрәм улы

**Дусов Данис Әкрәм улы** ()  (23 май 1947 йыл ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе.  

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Данис Әкрәм улы Дусов 1947 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының  Салауат районы Шәрип ауылында тыуған. 
Милләте татар, юғары белемле — 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1981 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда, Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Малаяҙ интернат-мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.
1971—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, уҡытыусы, бүлек мөдире, район гәзите мөхәррире булып эшләй.
1974—1981 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Салауат райкомының беренсе секретары, «Лағыр» совхозы партком секретары.
1981 йылдан «Лағыр» халыҡ предприятиеһы директоры.

Салауат районы, 248-се Нәсибаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре маҡтаулы исеме.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Дорин Вячеслав Николаевич

**Дорин Вячеслав Николаевич** (5 сентябрь 1941 йыл — 1992 йыл) — партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Совет район Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Вячеслав Николаевич Дорин 1941 йылдың 5 сентябрендә Липецк ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1969 йылда Ленинград инженер-төҙөлөш институтын (хәҙерге Санкт-Петербургский архитектура-төҙөлөш университеты) тамамлаған.
1958—1961 йылдарҙа Липецк төҙөлөш техникумында уҡый, һуңынан Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1969 йылда инженер-төҙөлөш институтын тамамлағас, Өфө ҡалаһында 21-се треста мастер булып башлай.
1972—1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе райкомы сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, инструктор булып эшләй.
1981—1983 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Дорин Вячеслав Николаевич 1992 йылда вафат була.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Катушев Константин Фёдорович

**Катушев Константин Фёдорович** (1 октябрь 1927 йыл, Оло Болдино ауылы Түбәнге Новгород өлкәһе, — 5 апрель 2010 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитеты секретары (1968—77 йй.), СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары (1977—82 йй.), тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса СССР Дәүләт комитеты рәйесе  (1985—88 йылдар), СССР-ҙың тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министры (1988—91 йй.).

1952 йылдан  КПСС ағзаһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1966—1990 йй.).  СССР Юғары Советы депутаты (1966-84 йй. һәм 1986-89 йй.).

## Биографияһы
Катушев Константин Фёдорович 1927 йылдың 1 октябрендә уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң 1945—1951 йылдарҙа Горький политехник институтында уҡый, инженер-механик.  Горький автомобиль заводына (ГАЗ) эшкә ебәрелә. «Институтты тамамлағандан һуң автозаводта  конструкторлыҡ эксперименталь бүлектә гусеницалы машиналар буйынса  инженер-механик булып эшләй һәм  ҙур  уңышҡа өлгәшә, уны баш конструктор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр.  Йәш инженерҙың мөһим ҡаҙанышы булып йөҙмә бронетранспортер  ГАЗ-47 тора».)  1957 йылдан партия эшендә: заводтың конструкторлыҡ эксперименталь бүлегендә партбюро секретары, 1959 йылдан Горький ҡалаһы партияның Автозавод  райкомы  икенсе секретары, 1961 йылдан ГАЗ  партия комитеты  секретары.

1963—1965 йылдарҙа КПСС-тың Горький  ҡала комитетының беренсе секретары, һуңынан 1965—1968 йылдарҙа — КПСС-тың Горький өлкә комитеты секретары.

1968 йылдың апреленән —  1977 йылдың майына тиклем КПСС Үҙәк Комитеты секретары (социалистик илдәр — иҡтисади үҙ-ара ярҙам советы ағзалары менән бәйләнеш буйынса, илдәр — Варшава килешеүе ағзалары менән), бер үк ваҡытта 1972 йылдан социалистик илдәрҙең коммунистик һәм эшсе партиялары менән бәйләнеш буйынса КПСС Үҙәк Комитеты Бүлеге мөди ре.

1977 йылда СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары итеп раҫлана («был вазифаһын КПСС Үҙәк Комитеты секретары менән сағыштырғанда, түбәнерәк, тип билдәләйҙәр») — 1977—1980 йылдарҙа Үҙ-ара иҡтисади Советта СССР-ҙың даими вәкиле, һуңынан СССР Министрҙар Советының рәйесе урынбаҫары — юл, Диңгеҙ флоты, транспорт төҙөлөшө, элемтә  министрлығы эшмәкәрлегенең кураторы.

1982—1985 йылдарҙа Кубала СССР илсеһе.

1985 йылда  тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса СССР Дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә

1988—1991 йылдарҙа  — СССР тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министры. Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

Рәсәй тарихының советтан һуңғы  осорҙа ҡайһы бер коммерция банктарында етәксеһе вазифаһын биләй («Диамант», «ВИП-банк»).

2010 йылдың  5 апрелендә Мәскәүҙә  Троекуров зыяратында ерләнгән.

Донъя халыҡтары рухи берҙәмлеге халыҡ-ара академияһы  академигы, Именлек, оборона һәм хокук тәртибе проблемалары академияһы  академигы һәм профессоры.

## Наградалары

* 3 Ленин ордены;
* Октябрь Революцияһы ордены (30.09.1987);
* Миҙалдар;
* Кубаның Яңырыу Республикаһы ордены;
* Монголия Халыҡ Республикаһы, Вьетнам, Афғанстан ордендары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Судьба и карьера Константина Катушева
* Люди и книги
Карпов Анатолий Евгеньевич

**Анатолий Евгеньевич Карпов** (23 май 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй шахматсыһы һәм сәйәсмәне, шахмат буйынса ун икенсе донъя чемпионы (1975—1985), халыҡ-ара гроссмейстер (1970), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1974). Ир-егеттәр араһында шахмат буйынса өс тапҡыр донъя чемпионы (1975, 1978, 1981), өс тапҡыр ФИДЕ-ның донъя чемпионы (1993, 1996, 1998), ике тапҡыр СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионы (1989 һәм 1985), СССР йыйылма командаһы составында алты тапҡыр шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1972, 1974, 1980, 1982, 1986, 1988), өс тапҡыр СССР чемпионы (1976, 1983, 1988), РСФСР чемпионы (1970). Туғыҙ шахмат «Оскары» эйәһе(1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1979, 1980, 1981, 1984). Златоуст (1979) һәм Тула (1998) ҡалаларының почетлы гражданы. Карпов — БДБ сиктәрендә билдәле филателистарҙың береһе.

РФ Дәүләт Думаһының VI һәм VII саҡырылыш депутаты, Думаның халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты ағзаһы, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Биш йәшендә шахмат уйнарға атаһы өйрәтә. Златоуст металлургия заводының Спортпавильонының шахмат секцияһында шөғөлләнә. Беренсе тренеры — Дмитрий Артемьевич Зюляркин (1928—2011), ошо заводта инженер булып эшләй. 9 йәшендә Анатолий беренсе разрядҡа эйә була, 11 йәшендә спорт мастерына кандидатлыҡ нормаларын үтәп, 14 йәшендә СССР-ҙың спорт мастеры була.

Үҫмер йылдарында Анатолий беренсе тапҡыр Мәскәүгә — «Ботвинник мәктәбендә» шөғөлләнергә килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Карпов Анатолий Евгеньевич — страница на сайте «Общественной палаты РФ»
* Партии в базе ChessGames
* 
* Карпов Анатолий Евгеньевич «Златоустовская энциклопедия»
* '''Анатолий Карпов:''' «Даже покер обошел шахматы по популярности, это позор…» 
* '''Анатолий Карпов:''' «Швейцария имеет особый статус» . Интервью «Нашей газете» (Швейцария)
* Профиль депутата VII созыва и VI созыва на сайте Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации
*
Уралтау заказнигы

**Уралтау заказнигы** — Ағиҙел, Урал йылғалары башланған урындарҙы һәм уларҙың тирә‑яғындағы тәбиғәт комплекстарын һаҡлау маҡсатында булараҡ ойошторолған ландшафт заказнигы. Ул даими рәүештә күҙәтелеп тора

## Тасуирламаһы
Уралтау заказнигы 1981 йылда Башҡортостан Республикаһының Учалы районы биләмәһендә Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә ойошторолған. Майҙаны 52,4 мең га, яҡынса 80 %‑ын урман ҡаплаған, 3 %‑ы һаҙланған.

Билдәле булыуынса, заказниктар тәбиғәт комплекстарын йәки уларҙың компоненттарын һаҡлау йәки тергеҙеү, экологик балансты тигеҙлектә тотоу маҡсатында булдырыла, уларҙа хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу даими йәки ваҡытлыса тыйыла. Заказник территорияһында йәнлектәр донъяһына зыян килтерерлек ғәмәлдәр — һунар итеү, балыҡ тотоу; тупраҡтың тәбиғи составын боҙмаҫ өсөн минераль ашламалар ҡулланыу, ер һөрөү; файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һ.б. тыйыла йәки сикләнә.

### Һыу сығанаҡтары
 
Уралтау заказнигы биләмәләрендә һаҙлыҡтар күп, улар иҫәбендә Кирәбе, Оло Әүнәр ҡушылдығы Тығын йылғалары буйындағы һаҙҙар. Һыу һаҡлар объекттар булараҡ уларҙың әһәмиәтен аңлау арта бара, шуның өсөн дә ҡурсыу саралары күрелә.

Был төбәктә Оло Әүнәр ҡушылдығы менән Ағиҙел , Йүрүҙән, Әй, Яйыҡ йылғалары башлана.

### Тауҙары
Заказник сиктәрендә Уралтау һыртының төньяҡ‑көнсығыш өлөшө урынлашҡан, көнбайышта Ирәмәл тауы һәм Әүәләк һырты ята. Тауҙары уртаса бейеклектә, тау аралары үҙәндәр менән йырғыланған. Тауҙарын урман ҡаплаған, тау түбәләрендә ландшафтарҙың һыҙатлылығы айырымланып күренә

## Республика заказниктары
Башҡортостанда дөйөм майҙаны 383,2 мең га (2012) булған 29, шул иҫәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник ойошторолған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Уралтау заказнигы//Башҡорт энциклопедияһы
* Природный заказник «Урал-тау»
* Заказники Башкортостана//Русское географическое общество, Отделение в Республике Башкортостан