open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы

**Хуснутдинов Әхнәф Ғәлимйән улы ** (28 апрель 1925 йыл — 12 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, мотоуҡсылар батальоны танкыға ҡаршы орудие батареяһының орудие замковыйы, гвардия рядовойы. Дан орденының тулы кавалеры,

## Биографияһы
Әхнәф Ғәлимйән улы Хөснөтдинов 1925 йылдың 12 апрелендә Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Учалы ауылында тыуған.

Юғары белемле. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

1943 йылдың февраль айында Учалы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында Львов, Берлин өсөн барған һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

Хөснөтдинов, демобилизациянан һуң, тыуған иленә ҡайта. 1956 йылда пединститут тамамлай. Уҡытыусы булып, Учалы район комитетында, КПСС-тың ҡала комитетында эшләй, мәктәп, СПТУ-22 директоры була.

2005 йылдың 12 июлендә вафат була.

## Батырлығы
29-сы гвардия бригадаһы (10-сы гвардия танк корпусы, 4-се танк армияһы) 3-сө мотоуҡсылар батальонының танкыға ҡаршы орудие батареяһы орудиеһының замковыйы, гвардия рядовойы Ә. Ғ. Хөснөтдинов Львов ҡалаһы янындағы Лесеница районында немецтарҙың атакаһын кире ҡаға. 5 автомашина, 1 ялан артиллерия батареяһын, йөк тейәлгән 15 арбаны, 22 гитлерсыны юҡ итә. Ошо батырлығы өсөн Ә. Ғ. Хөснөтдинов 1945 йылдың 18 мартында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 13 ғинуарында Хөснөтдинов Пешхница (Польша) тораҡ пункт өсөн һуғыштарҙа, немецтарҙың «тигр» тибындағы һигеҙ танкыһы контратакаларын кире ҡаға-ҡаға, дошмандың 2 танкыһын шартлата.

1945 йылдың 23 ғинуарында Одер йылғаһына яҡынайғанда, гитлерсыларҙ расчёты менән 2 орудиеһын юҡ итә, һәм шуның менән батальонға йылға аша сығыу мөмкинлеген бирә. Орудие менән бергә Одерҙың көнбайыш ярына сығып, дошман пехотаһын ҡырыуын дауам итә. Ошо батырлығы өсөн 1945 йылдың 8 мартында Хөснөтдинов Ә. Ғ. II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 25 апрелендә Берлин ҡалаһына килеп етер саҡта, Тельтов каналын аша сыҡҡанда, 57 миллиметрлы танкыға ҡаршы пушка расчёты командиры өлкән сержант Ә. Ғ. Хөснөтдинов, көн буйына дошманды албырғатырлыҡ ут асып, батальонға икенсе урындан каналды аша сығыу мөмкинлеген бирә. Ҡаты яралана.
Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, 1959 йылдың 24 декабрендә Хөснөтдинов Ә. Ғ. I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дан орденының тулы кавалеры.
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. 1995 йылғы Еңеү парадында ҡатнаша.
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районындағы Учалы ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль белем биреү учреждениеһы исеменән Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улының исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
https://web.archive.org/web/20160305044105/http://bash-rmbs.ru/hero/knightsrb/alfavitnyj-ukazatel/h/140-husnutdinovag

## Әҙәбиәт
* Несокрушимый. Өфө, 1985.
* Башҡортостан даны ул. Өфөлә.

## Һылтанмалар
*
Юлдаш ҡаласығы

**Юлдаш ҡаласығы**, **Петер‑Тау** () — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Юлдаш ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. I мең йыллыҡ уртаһы — б.э. I мең йыллыҡ уртаһына ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Әнәс ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Юлдаш ауылынан  төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2,5—3 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһы тамағында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй) — 30 км.  Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ябалаҡ) - 5 км

### Табылдыҡтар
Юлдаш ҡаласығының дөйөм майҙаны яҡынса 4 мең м², археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында 507 м² ере ҡаҙып, өйрәнелгән.

Ҡаласыҡ ике ур  һәм соҡор, төньяҡ‑көнбайыштан түңәрәк ур менән ҡурсаланған.

Торлаҡ эҙҙәре табылмаған, асыҡ усаҡ ҡалдыҡтары, хужалыҡ соҡорҙары булыуы асыҡланған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәрҙе  типологик яҡтан Ананьин мәҙәниәтенә, Пьяный Бор мәҙәниәтенә һәм Мазунин­ мә­ҙәниәтенә индереп була.

Һөйәк уҡ башаҡтары, тупар балта, тишкес, балсыҡ орсоҡбаштар һәм иретеү һауыты табылған, тимәк, мәғдәнселек менән дә шөғөлләнгәндәр.

Юлдаш ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

### Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1894 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы, Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнгән,
Ф.Д.Не­фёдов тарафынан асылған.

1969 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев  тикшеренә.

1970 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А.Х.Пшеничнюк өйрәнә.

1972 йылда археолог *Васюткин Сергей Михайлович* тикшеренеү эштәре уҙғарған.

1971, 1974, 1978 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов  өйрәнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Юлдаш ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Иванов В.А. Вооружение и военное дело финно‑угров Приуралья в эпоху раннего железа. М., 1984.
*Иванов В.А. Городище Петер‑Тау (Юлдашевское) //Советская археология. 1982. №3
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Царева Рима Шөғәй ҡыҙы

**Царева Рима Шөғәй ҡыҙы** (1 май 1941 йыл) — СССР һәм Рәсәй юғары мәктәп педагогы. Филология фәндәре кандидаты (1975), педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).

## Биографияһы
Царева Рима Шөғәй ҡыҙы 1941 йылдың 1 майында Өфөлә тыуа.

1964 йылда ул Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Артабан Бәләбәй районының Спартак урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1965 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, 1985—1986 йылдарҙа филология факультетының декан урынбаҫары. 

1975 йылда — «филология фәндәре кандидаты», 1998 йылда «педагогия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәләргә диссертация яҡлай, бер йылдан профессор вазифаһына лайыҡ була.

1996 йылда — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1990 йылда — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, 2004 йылда — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре исемдәре менән бүләкләнә.

Цареваның ғилми эшмәкәрлеге юғары мәктәп педагогикаһы, сит ил әҙәбиәте тарихы мәсьәләләренә бағышланған.

Уның 240 тирәһе фәнни хеҙмәте бар.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Психолого-педагогический потенциал зарубежной литературы. Стәрлетамаҡ, 2013
* Зарубежная литература XIX века: романтизм и реализм. Стәрлетамаҡ, 2014

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004)

## Һылтанмалар
*
Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы

**Оморҙаҡ Ишдәүләт улы Абдразаҡов** (*Оморҙаҡ Ишдәүләтов*; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Прапорщик.

## Биографияһы
Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Әйле улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әбдрәзәк ауылында йәшәгән.

Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1812 йылда кавалериянан генерал П. Х. Витгенштейн ҡарамағында конвой хеҙмәтен үтәй.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан *4-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, был полк составында Оморҙаҡ Абдразаҡов хеҙмәт итә. 1812 йылдың 25 июлендә полк Түбәнге Новгородҡа йүнәлә, артабан Полоцк яғына юл тота һәм унда 16 октябрҙә барып етә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша.

1813 йылда 4-се Башҡорт атлы полкы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Прапорщик званиеһын ала.

1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1813 йылдың декабрендә 4-се Башҡорт атлы полкы Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә һәм уның составында Оморҙаҡ Абдразаҡов Парижға ҡәҙәр барып етә. 1814 йылдың февраленән 4-се Башҡорт атлы полкының штабы Минск ҡалаһында була, шул уҡ йылдың ноябрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* 3 дәрәжә Изге Анна ордены (1813),
* 4 дәрәжә Изге Анна ордены,
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы,
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  «Любезные вы мои…»: сборник /сост. А. З. Асфандияров. — Уфа, 1992.
Йомаҡай ҡаласығы

**Йомаҡай ҡаласығы**() — Башҡортостан Республикаһының Борай районы Йомаҡай ауылы эргәһендә урынлашҡан IV—VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Йомаҡай ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Борай районы Йомаҡай ауылы көнбайышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Тере Танып йылғаһының уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Борай) — 21 км, ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Оло Шуҡшан) — 6 км.

### Табылдыҡтар
Йомаҡай ҡаласығы майҙанының 592 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ һөҙәк морон өлөшө яғынан 6 ур һәм соҡор менән һаҡланған. Урҙарҙың оҙонлоғо 10—17 м, киңлеге 4—5 м, бейеклеге 0,5 м, соҡорҙоң киңлеге 3 м, тәрәнлеге 0,5 м тәшкил итә.

Көнсығыш битләүенән ике рәт соҡор менән нығытылған. Уларҙың оҙонлоғо 80 м, киңлеге 1,5 м, тәрәнлеге 0,3—0,4 м булған.

Оҙонса түңәрәк рәүешле 2 торлаҡ, 59 хужалыҡ соҡоро табылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр типологик яҡтан Бахмут мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.

Ҡаласыҡта балсыҡ орсоҡбаштар, таш иген онтағыстар, тимер бысаҡтар, ураҡтар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары табылған.

Йомаҡай ҡаласығы материалдарыБашҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

### Асыш тарихы
Йомаҡай ҡаласығы 1956 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшерелә һәм 1957, 1959 йылдарҙа өйрәнелә.

1969—70 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йомаҡай ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Әбделнасир Көрмәнкәев

**Әбделнасир Көрмәнкәев** — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡара Табын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ыҫтамғол ауылында йәшәгән.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан *14-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола. Был полк составында Әбделнасир Көрмәнкәев хеҙмәт итә.

1812 йылдың 8 октябрендә 14-се Башҡорт полкы Һаҡмар үҙәненән ҡуҙғала һәм Һамар ҡалаһы аша үтеп Түбәнге Новгородҡа килеп етә. 1813 йылдың ғинуарында Волынь губернаһына йүнәлә, ә шул уҡ йылдың майында Варшава герцоглығына барып етә. 1813 йылдың 26 сентябрендә полк Гисгибень ауылы, 27 сентябрҙә — Дона, 29 сентябрҙә һәм 1 октябрҙә — Плауден ауылы янындағы алыштарҙа һуғыша.

1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендәә Лейпциг янындағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша.

1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 14-се һәм 4-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1813 йылдың ноябрендә 14-се Башҡорт полкы Магдебургты блокадалауҙа ҡатнаша, ә шул уҡ йылдың декабрендә Кёльн ҡалаһына барып етә.

1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* 3 дәрәжә Изге Анна ордены,
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы,
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Зарипов Хәмитйән Камал улы

**Зарипов Хәмитйән Камал улы** (15 октябрь 1910 йыл — 9 февраль 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре.Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының «Еңеү» колхозы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).  

## Биографияһы
Хәмитйән Камал улы Зарипов 1910 йылдың 15 октябрендә Ҡарғалы (хәҙер — , Башҡортостан) ауылында тыуа. Белеме — башланғыс.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Саҡмағош районының «Ударник» колхозында башлай. 1938 йылда шул уҡ райондың Ҡарайерек ауыл советы башҡарма комитеты секретары, рәйесе булып эшләй. 1942—1944 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң, 1944—1950 йылдарҙа, Ҡарайерек ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1950 йылдың декабрендә «Ҡыҙыл әләм» колхозы рәйесе итеп һайлана (һуңынан колхоз Маленков исемендәге колхоз тип үҙгәртелә, аҙаҡ — «Еңеү» колхозы була). Йылдан-йыл Х. К. Зарипов етәкләгән колхоз юғары иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшә, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттары һатыу буйынса республикала алдынғылар иҫәбенә сыға. Ете йыллыҡта (1959—1965) колхозда иген культураларының уңышы ике тапҡырҙан артып, гектарынан 15,7 центнер тәшкил итә. Быға тиклем уңыш гектарынан 7,2 центнер ғына алынған була.

1965 йылда ҡатмарлы һауа-климат шарттарында 6 900 гектар майҙандан колхоз 108 мең центнер иген йыйып ала, шул иҫәптән ярауай бойҙай гектарынан 16,4 центнер уңыш бирә. 1963—1965 йылдарҙа уртаса уңыш гектарынан 13 центнер тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 162 центнер, кукуруздың йәшел массаһы — 245 центнер, көнбағыш — 10 центнер.

Ошо уҡ осорҙа эре мал һаны 950 баштан 2300-гә етә, шул иҫәптән һыйырҙар — 365-тән 690-ға, сусҡалар 950-нән 2100-гә, һарыҡтар — 3350-нән 4000-гә, ҡош-ҡорт 3 000 баштан 5200-гә. Ит етештереү 1,9 тапҡырға арта, һөт етештереү — 2,4, йөн етештереү — 1,5, йомортҡа етештереү 4,4 тапҡырға арта. 1965 йылда колхоздың аҡсалата килеме 1 330 мең һумға етә (1959 йылда 269 500 һум була).

Етештереүҙе арттырған һәм, техниканы юғары һөҙөмтәле итеп ҡулланып, бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары әҙерләүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июндәге указы менән X. К. Зариповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1969 йылда пенсияға сыға.

Хамитйән Камал улы Зарипов 1990 йылдың 9 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* миҙалдар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1945, 1960).

## Хәтер
Ҡарғалы ауылында бер урам уның исемен йөрөтә, Ҡарайерек ауылдарында геройҙың бюсы, «Еңеү» колхоз идараһы бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* 

## Һылтанмалар
*
Менчик Вера Францевна

**Менчик Вера Францевна** (ире буйынса *Стивенсон*; , ; ,  — 27 июнь 1944 йыл) — донъя тарихында шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында тәүге чемпион (1927-1944).

## Биографияһы
Вера Францевна Менчик 1906 йылдың 1 мартында (яңы стиль буйынса) Рәсәйҙә  чех һәм англичанка ғаиләһендә тыуа. Мәскәүҙә йәшәгәндә, 9 йәшендә шахмат уйнарға өйрәнә.

1921 йылда 15-йәшлек  Менчик ата-әсәһе менән Англияға күсә, тиҙҙән унда Гастингский шахмат клубы ағзаһы була. 1925 йылда ике уйында  Бөйөк Британия чемпионы Эдит Прайсты  бер үк 3:2 иҫәбенә еңә. 1926 һәм 1927 йылдарҙа Бөйөк Британияла  ҡыҙҙар араһында асыҡ чемпионат еңеүсеһе.

1927 йылда Лондонда +10 =1 һөҙөмтәһе менән  ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса беренсе донъя чемпионы була. Һуңынан күп тапҡырҙар күп һанлы турнирҙарҙа   (Гамбург, 1930, Прага 1931, Фолкстон, 1933, Варшавала, 1935, Стокгольм, 1937, Буэнос-Айрес, 1939) һәм С. Граф менән уйындарҙа  (Роттердам, Земмеринг һәм 1934, 1937) титулын яҡлай. Ғүмеренең аҙағына тиклем донъя чемпионы булып ҡала.

1929 йылдан ирҙәр турнирында ла сығыш яһай. Ул ҡатнашҡан шундай тәүге турнир алдынан ( Карлсбадта), Венанан килгән шахмат оҫтаһы Альберт Беккер «Вера Менчик клубы» булдырырға, унда Менчиктан еңелгән ир-атты - мастерҙарҙы һәм гроссмейстерҙарҙы "индерергә"  тәҡдим итә. Беренсе турнирҙа уҡ еңелеп, Беккер үҙе ошо клуб ағзаһы була, унан башҡа Фридрих Земиш та еңелә. «Вера Менчик клубына» шулай  уҡ Эдгар Колле, Макс Эйва, Жак Мизес, Самуэль Решевский, Мир Солтан-Хан һәм 1920-1930 йылдарҙың башҡа билдәле шахматсылары инә. Ир-егеттәр араһында Менчик 1929 йылда Рамсгейтта иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә - Хосе Рауль Капабланканан еңелеп һәм үҙенең уҡытыусыһы Геза Мароцины уҙып, Акиба. Рубинштейн менән икенсе урынды бүлешә. 1934 йылда ул  Мариборҙағы турнирҙа  Рудольф Шпильманды һәм  Милан Видмарҙы уҙып, өсөнсө урынды биләй.

Ирҙәр турнирында уйнау  487 партияның 147-һендә еңеү яулай, шул сама апртияны тигеҙ иҫәпкә уйнай. Менчиктың иң уңышлы турнирҙары  Монтевидеола, Мариборҙа һәм Рамсгитта була . 1942 йылда ул немец гроссмейстеры Мизесты  еңә.

Вера Менчик әсәһе һәм бәләкәй һеңлеһе  Ольга менән бергә (ул да шахматсы һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя беренселегендә ҡатнаша, юғары ҡаҙанышы  — 4-се урын) 1944 йылдың 27 июнендә Лондонда Фау-1 немец ракетаһы шартлау һөҙөмтәһендә һәләк була.

Вера Менчик исемендә кубок булдырылған һәм ул ҡатын-ҡыҙҙар араһында  Бөтә донъя шахмат олимпиадаһында еңеүсе командаға тапшырыла (1957 йылдан бирле).

Вера Менчик һәләк булғандан һуң ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса донъя чемпионы урыны 1950 йылға тиклем буш тора, һуңынан Людмила Руденко (СССР) 1949/1950 йылдарҙа Мәскәүҙә үткән Донъя чемпионы исеме өсөн шахмат буйынса турнирҙа еңеү яулай.

## Әҙәбиәт

* Быкова Е. И. Вера Менчик. — М.: Физкультура и спорт, 1957.
* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. — М.: Физкультура и спорт, 1964. — С. 284–285. — 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 252–253. — 624 с. — 100 000 экз. — .
* *Флор С.* Легендарная Вера Менчик // «64 — Шахматное обозрение». — 1983. — № 4. — С. 21-23.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Кругосвет
Һатыбалдина Сәниҙә Тимерхан ҡыҙы

**Һатыбалдина Сәниҙә Тимерхан ҡыҙы** (9 февраль 1942 йыл — 26 август 2016 йыл) — ғалим-педагог‑методист. Биология фәндәре кандидаты (1971), профессор (1993). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).

## Биографияһы
Сәниҙә Тимерхан ҡыҙы Һатыбалдина 1942 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ы Стәрлебаш районының Ирекле ауылында тыуа. 

1966 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт университетында тәбиғәт-география факультетын тамамлай. 1970 йылдан алып — Химия институтында, 1972 йылдан БДУ‑ла уҡыта башлай.

1971 йылда Сәниҙә Һатыбалдина «биология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1993 йылдан — профессор вазифаһында.

1983 йылда — «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы», 1997 йылда — «Башҡортостандың мәғариф отличнигы» исемдәренә лайыҡ була.

1973—2014 йылдарҙа Сәниҙә Тимерхан ҡыҙы Башҡорт дәүләт педагогия институтында һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. 1987—1989 һәм 1991—2007 йылдарҙа химия кафедраһы мөдире вазифаһын биләй.

Һатыбалдинаның ғилми эшмәкәрлеге урта мәктәптәрҙә һәм вуздарҙа химия уҡытыу методикаһына, фекерләүҙе үҫтереүсе уҡытыу мәсьәләләренә бағышланған.

Сәниҙә Тимерхан ҡыҙының 140‑тан артыҡ фәнни һәм уҡытыу‑методик эше бар. Шулар араһында урта мәктәптәр өсөн химия дәреслектәре.

2016 йылдың 26 авгусында Өфөлә вафат була. Стәрлебаш районының Иҫке Ҡалҡаш ауылында ерләнә.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Методология в реальной практике (реализация принципа восхождения от абстрактного к конкретному на примере изучения химии). Өфө, 2003
* Обучение студентов методике преподавания химии на основе педагогики сотрудничества: в 2 ч. Өфө, 2005
* Системно‑деятельностный подход в обучении предметам естественного цикла. Өфө, 2007 (авторҙ.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997)

## Һылтанмалар
*  
* Гордость Республики Башкортостан!
Баланбаш

**Баланбаш** — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. II мең йыллыҡтың 1‑се яртыһына ҡараған Абаш мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Баланбаш Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Баланбаш майҙаны ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр керамика етештереү өсөн тәғәйенләнгән металл иретеү табаҡтары һәм яҫы төплө ҡыңғырау рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Һуңғыларының тышы тотошлай шыршы һәм оҙонса шаҡмаҡ орнамент, горизонталь тулҡын һыҙыҡтар менән биҙәлгән.

Торамала бронза бысаҡ һәм ураҡ, диск рәүешендәге һөйәк псалий табылған.

Артефакттарҙан һәм торамаланың урынлашыуынан күренеүенсә, халҡы металл эшкәртеү, шулай уҡ игенселек, малсылыҡ , һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән. Башлыса һыйыр малы һәм ваҡ мал, йылҡы үрсеткәндәр.

Баланбаш материалдары Эрмитаж фондтарында һаҡлана.

### Асыш тарихы
Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан тораманы 1934 йылда Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһы экспедицияһы тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Был экспедицияға археолог, тарих фәндәре кандидаты П. А. Дмитриев һәм ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников етәкселек иткән була.

1975 йылда тораманы Воронеж университеты һәм Башҡорт дәүләт педагогия университетының берлектәге экспедицияһы тикшерә. Был экспедицияға археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы *Владимир Степанович Горбунов* һәм СССР һәм Рәсәй тарихсыһы һәм археологы, тарих фәндәре докторы, профессор А. Д. Пряхин етәкселек итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баланбаш//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Торама//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт
* Пряхин А. Д. Поселения абашевской общности. Воронеж, 1976
* Горбунов В. С. Поселенческие памятники бронзового века в лесостепном Приуралье. Куйбышев, 1989.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Гуревич Моисей Григорьевич

**Моисей Григорьевич Гуревич** (1891 йыл — 26 октябрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, гигиенист. УССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1920—1925), РСФСР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары.

## Биографияһы
1920—1925 йылдарҙа Украина Совет Социалистик Республикаһының һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары булып эшләй.

1923 йылда Һаулыҡ һаҡлау Халык комитетында эшләгән ваҡытта, УССР-ҙа беренсе булып Харьков медицина институтында социаль медицина кафедрасын төҙөүгә ирешә һәм 1925 йылға тиклем кафедраны етәкләй.

Төрлө баҫмаларҙа социаль гигиена, сәләмәтлек һаҡлау теорияһы һәм практик мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр менән сығыш яһай, социаль ауырыуҙар менән көрәш, медицина-профилактика ярҙамын һәм медицина белемен реформалау буйынса профилактик йүнәлеште ғәмәлгә керетә.

Уның ҡайһы бер ғилми эштәре 1920—1924 йылдарҙа фәнни журналдарҙа баҫылып сыҡты, улар араһында «Профилактик медицина» журналында («Украинала сәләмәтлек һаҡлау эшен ойоштороу», «Медицина белеме реформаһы тураһында», «Украинала 1923 йылдың йәй уртаһында ауыл медицина-санитария селтәренең торошо» мәҡәләләре)..

УССР-ҙа беренсе социаль гигиена кафедраһы асылыуҙың ун йыллығы уңыйынан УССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы институтта уның исемендәге ике шәхси степендия булдырҙы.

Артабан РСФСР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары булып эшләй.

1937 елның 1 августында контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. 1937 йылдың 26 октябрендә атыуға хөкөм ителә, һәм приговор шул ук көндө үк башҡарыла. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән..

1956 йылда СССР Юғары суды Хәрби колегияһы тарафынан аҡланған.

## Иҫкәрмә
Цзюнь Се

**Цзюнь Се** (; 30 октябрь 1970 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, етенсе донъя чемпионы. Тәнәфестән һуң шахмат тажын кире ҡайтарыуға өлгәшкән өс донъя чемпионының береһе (Елизавета Быкова, Цзюнь Се һәм Ифань Хоу). 1991—1996, 1999—2001 йылдарҙағы донъя чемпионы. ФИДЕ-ның атҡаҙанған тренеры һәм халыҡ-ара арбитры (2004).

## Биографияһы
Се 6 йәшенән сянци уйнай башлай. 10 йәшендә ҡыҙҙар араһында сянци буйынса Пекин чемпионы була. Хөкүмәт талабы буйынса, артабан ул көнбайыш шахматы уйнай башлай.

1991 йылда Цзюнь Се беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында көнбайыш шахматы буйынса донъя чемпионатында Майя Чибурданидзены 8½ — 6½ иҫәбе менән еңә. 1993 йылда Нана Иоселианиға ҡаршы уйнап, титулын уңышлы яҡлай (8½ — 2½ иҫәбе менән еңеү яулай). Шул уҡ йылда гроссмейстер була.

1996 йылда Жужа Полгарға 8½ — 4½ иҫәбенә еңелеп, чемпион титулын юғалта.

Был 1999 йылда ФИДЕ Жужа Полгарҙы чемпион титулынан мәхрүм иткәс, Алиса Ғәлләмованы — 8½ — 6½ иҫәбенә еңеп, чемпион исемен кире ҡайтара.

2000 йылда ФИДЕ донъя чемпионаты ның форматын үҙгәртә һәм ярыштан сығыу системаһын индерә, Цзюнь Се йомғаҡлау матчында Ҡытай шахматсыһы Цинь Каньинды 2½ — 1½ иҫәбенә еңеп, нокаут-системаһы буйынса чемпион титулын яулаусы беренсе шахматсы була.

1990 йылдар аҙағында Пекин педагогия университетында психология докторы дәрәжәһен ала.

Рәсми ярыштарҙа бик һирәк сығыш яһай, оҙайлы тәнәфестән һуң 2008 йыл башында рейтингын һаҡлау өсөн һуңғы 4 партия уйнай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 谢军 — статья в Байдупедии
Кадомцев Эразм Самуилович

**Кадомцев Эразм Самуилович** (8 март 1881 йыл, Бөрө, Өфө губернаһы — 6 март 1965 йыл, Мәскәү) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Эразм Самуилович Кадомцев Бөрө ҡалаһында (Өфө губернаһы) тыуған, дворян, чиновник улы, Ырымбурҙа кадет корпусын һәм Петербургта Павловск хәрби училищеһын тамамлай. Офицер, 1904—1905 йылдарҙа рус-япон һуғышында ҡатнаша. Уның атаһы Самуил Евменьевич Кадомцев — алдынғы ҡарашлы ҡаҙна чиновнигы. Йортта сәйәси һөргөнсөләр, шул иҫәптән Өфөлә һөргәндә булған Н. Крупская килә, 1900 йылда В. И. Ленин да инә. Әсәһе, Буталова Анна Фёдоровна (1860—1942) — старообрядсылар ғаиләһенән

1901 йылдан РСДРП ағзаһы, большевик. Өфөлә хәрби эшселәр дружинаһын ойоштороусы. 1905 йылдарҙа хәрби дружиналар штабы начальнигы, Урта һәм Көньяҡ Уралда эшләй. 1906 йылдың мартынан Петербургтағы Большевиктар Үҙәк Комитеты янында хәрби үҙәк ағзаһы, хәрби дружиналарҙың үҙәк инструкторлыҡ мәктәбен ойоштороусы. РСДРП хәрби һәм һуғышсан ойошмаһының 1-се конференцияһы делегаты (1906), унда хәрби һәм һуғышсан ойошмаларҙың Ваҡытлыса бюроһының ағзаһы булып һайлана. 1908 йылда ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә, 1909 йыл аҙағына һөргөндән сит илгә ҡаса.

1910—1915 йылдарҙа «Владимир» ҡушаматы аҫтында Парижда эмиграцияла йәшәй. Рәсәйгә ҡайтып, Уралда, Санкт-Петербургта революцион эш алып бара. Уралда 1917 йылғы Февраль һәм Октябрь революцияларында ҡатнаша. Революциянан һуң большевиктар партияһының Өфө өлкә комитеты ағзаһы, губерна өлкә комитеты, Төркөстан армияһы айырым бүлегенең ағзаһы була. 1919 йылда — РККА-ның Көнсығыш фронтында разведка штабы начальнигы, һуңынан Урал алды округында Вохр ғәскәрҙәре командующийы (ГПУ ғәскәрҙәре). 1921—1922 йылдарҙа — Төркөстан республикаһында һыу хужалығының баш идаралығы начальнигы. 1922 йылда Мәскәүҙә ГПУ ғәскәрҙәре командующийы була.

1923—1925 йылдарҙа — Кинематография буйынса дәүләт комитеты идараһы рәйесе.

1923 йылдан 1926 йылға тиклем совет автотранспорты үҫешендә ҙур роль уйнаған «Автопромторг» йәмғиәте идаралығы рәйесе. Һуңынан Союзтранспортта эшләй, шул иҫәптән СССР юлдары халыҡ комиссариатының автомобиль транспорты үҙәк идараһы башлығы урынбаҫары булып эшләй. Ленин ордены менән бүләкләнә. 1940 йылдан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән.

Уның исемен Мәскәүҙең төньяғында, шулай уҡ Мытищила 17-се биҫтәлә урам йөрөтә. Өфө ҡалаһы урамдарының береһе ағалы-ҡустылы Кадомцевтар исеме менән атала.

## Әҫәрҙәре
* *Кадомцев Э. С.* Воспоминания о молодости. — , 1937.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Первая конференция военных и боевых организаций РСДРП. Под ред. Е. М. Ярославского. М., 1932.

## Һылтанмалар
* Асабин Е. П., Булатов Г. Г. Кадомцевы (неопр.) (недоступная ссылка). Башкирская энциклопедия. Дата обращения 15 октября 2019. Архивировано 24 декабря 2019 года.
* Юрий Узиков. Ниловна из Уфы. Бельские просторы. № 8 2006 г.
Канторович Соломон Ильич

**Соломон Ильич Канторович**  (1892, Речица — 16 август 1937, Киев) — совет һәм украин сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы,  УССР  һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары.  1930 йылдың июненән — 1932 йылдың ғинуарына тиклем КП(б)У Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат,  1932 — 1937 йылдың майына тиклем Украина Коммунистар партияһы үҙәк комитеты ағзаһы(б). Ике саҡырылыш Бөтә Украина Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.

## Биографияһы
1910 йылда Харьков университетының медицина факультетына уҡырға инә, әмма студенттар демонстрацияларындә ҡатнашҡан өсөн 3 курстан ҡыуып сығарыла һәм шулай уҡ Харьковтан ҡыуыла.

1917 йылда  Ростов университетының (Дон университеты) медицина факультетын тамамлай, атабан хәрби табип булып эшләй. 1918 йылдан  РКП (б) ағзаһы.

Социаль тәьминәт Халыҡ комиссариатында эшләй, губисполком составында ла эшләй. 1919-1920 йылдарҙа Киев хәрби округының 12-се  армияһының санитар хеҙмәтен етәкләй. 1920 йылдан Харьков губерна һаулыҡ һаклау бүлеген етәкләй. УССР Наркомздрав коллегияһы составында була.

1926-1929 йылдарҙа — УССР-ҙың халыҡ һаулыҡ һаҡлау комиссары урынбаҫары; Харьков округ советы башкарма комитеты рәйесе урынбаҫары — Харьков округ план комиссияһы рәйесе (1929 йылдың ғиуарына тиклем).

1929 йылда УССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары.

1937 йылдан — СССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары.

Эшмәкәрлеген сәнәғәт предприятиеларында, санитар-эпидемиологик станцияларҙа, колхоз бала табыу йорттарында беренсе медицина-санитария часттарын ойоштороуға йүнәлтә, йоғошло ауырыуҙарҙы кәметеү, санитария культураһы тураһында белемде таратыуҙы көсәйтеүгә тырышлығын һалды.

Һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороуҙың актуаль мәсьәләләре буйынса 2 монография авторы. ВУЦИК ҡарары менән эпидемияларғә ҡаршы көрәш сараларын уңышлы үткәргән өсөн УСС Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены белән бүләкләнде.

1937 йылдың 23 июлендә Мәскәүҙә "СССР Наркомздравы етәкселәре эше" буйынса НКВД тарафынан ҡулға алына. Тикшереү ваҡытында Киев төрмәһенә ебәрелә. 1937 йылдың 16 августында вафат була..

1956 йылда үлгәндән һуң аҡлана.

## Иҫкәрмә
Сьюзен Полгар

**Сьюзен** (**Жужа**) **Полгар** (, тыуғанда ) (19 апрель 1969 йыл) — Венгрия, һуңынан Америка шахматсыһы, 1996—1999 йылдарҙағы һигеҙенсе донъя чемпионы. ФИДЕ-ның атҡаҙанған тренеры (2004).

## Биографияһы

Жужа Полгар Будапештта йәһүд ғаиләһендә тыуа. Ғаиләге өс ҡыҙ ҙа — Жужа, София һәм Юдит — өйҙә белем ала. Уларҙың уҡытыу менән әсәләре Клара Полгар (ҡыҙ фамилияһы Альтбергер, 1946) — Вилка ауылынан сыҡҡан (хәҙер Карпат аръяғы өлкәһе, Украина), Ужгород университетын тамамлаған вуҡытыусы шөғөлләнә. Бәләкәй саҡтарынан ҡыҙҙарға шахмат уйнарға аталары — педагог һәм психолог Ласло Полгар өйрәтә. Ҡыҙҙар көслө шахматсы була, Жужа Полгар — халыҡ-ара гроссмейстер, ире менән Нью-Йоркта, АҠШ-та йәшәй, Юдит Полгар Венгрияла, гроссмейстер , ә София Полгар (Косашвили) — Израилдә халыҡ-ара мастер.

Уны Жужа Полгар тип йөрөтәләр: Жужа — Жужаннаны иркәләтеп әйтеү (Zsuzsanna).

1991 йылдың ғинуарында Жужа Полгар ир-еегттәр араһында гроссмейстер була (Быға тиклем был исемгә Нона Гаприндашвили һәм Майя Чибурданидзе ғына эйә була).

1996 йылда Полгар Се Цзюнде еңеп, донъя чемпионы була.

1999 йылда ФИДЕ Жужа Полгарҙы чемпион исеменән мәхрүм итә. Һуңғараҡ ул был ҡарарҙы суд аша инҡар иттерә һәм процесты еңеп сыға, әммә донъя чемпионы исеме уйнатылған була.

Сьюзан Полгар венгр теленән тыш тағы алты — эсперанто, бала сағынан һөйләшә, немец, рус, испан, инглиз һәм иврит — тел белә.

Канал National Geographic Channel Сьюзан Полгар тураһында *«Мой выдающийся мозг: Сделайте из меня гения»* документаль фильмын төшөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Сьюзен Полгар http://www.susanpolgar.com/
Жданов Николай Васильевич

**Жданов Николай Васильевич** (1860 — һуң 1917) — земство эшмәкәре, Һамар губернаһынан  III Дәүләт думаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Шәхси дворян. Бөгөлмә һәм Һамарҙа '''йорт хужаһы''', Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә һәм Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә ер биләүсеһе (7000-ләп дисәтинә).

Ул Һамар гимназияһында урта белем ала, ә юғары белемде — Мәскәү университетының медицина факультетында ала.

Табип була. Күп йылдар дауамында  Бөгөлмә өйәҙе һәм Һамар губернаһы земство йыйылыштарының гласныйы итеп һайлана Төрлө йылдарҙа була: Бөгөлмә өйәҙенең почетлы мировой судьяһы, төрмә тураһында  комитетының (Попечительное о тюрьмах общество)  өйәҙ бүлексәһе директоры, халыҡ айыҡлығы тураһында  попечителлек  өйәҙ комитетының ағза-ярыштырыусыһы, епархиаль училище советы өйәҙ бүлексәһе ағзаһы, шулай уҡ Бөгөлмәлә юғары башланғыс училищеһының почетлы попечителе, 2-се ҡала приход училищеһының попечителе һәм Бөгөлмәлә Изге Николай хәйриә йәмғиәте рәйесе.. Надворный советник чинына тиклем етә.

Һамарҙа типография һәм Һамар-Златоуст тимер юлының  Шафран  станцияһы эргәһендә ҡымыҙ шифаханаһы  хужаһы. 1905 йылда  Октябрь манифесы  иғлан ителгәндән һуң 17 октябрь Союзына   инә, Бөгөлмәлә партия бүлеге рәйесе була.

1907 йылда  Һамар губернаһынан  III Дәүләт думаһы ағзаһы булып һайлана. Октябристар фракцияһы инә. Дәүләт думаһының 8-сы бүлек секретары була. Эскелек менән көрәш саралары тураһында  комиссия рәйесе иптәше (4-се сессиянан), янғынға ҡаршы көрәш буйынса саралар тураһында комиссия секретары (5-се сессиянан), шулай уҡ халыҡ мәғарифы буйынса һәм юл бәйләнеше тураһында комиссиялар ағзаһы булып тора.

1917 йылдан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ. Өйләнгән була.

## Сығанаҡтар

* Памятные книжки Самарской губернии на 1898—1916 годы. — Самара, 1897—1916.
* 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — СПб.: издание Н. Н. Ольшанского, 1910.
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917. — М.: РОССПЭН, 2008.
Сулимов Даниил Егорович

**Сулимов Даниил Егорович** (21 декабрь 1890 йыл (2 ғинуар 1891 йыл)   — 27 ноябрь 1937 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре

## Биографияһы
Даниил Егорович Сулимов Минйәр металлургия заводы ҡасабаһында (хәҙер —  Силәбе өлкәһе Минйәр ҡалаһы) эшсе-прокатлаусы ғаиләһендә тыуған.   1905 йылда эшсе сифатында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Шул уҡ йылды РСДРП(б) ағзаһы була.  1907 йылда РСДРАП(б)-ның Минйәр комитеты ағзаһы була.   Бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында  1915 йылда армияға мобилизациялана, унда Өфө һәм Глазов ҡалаларында һалдаттар араһында революцион агитация үткәрә.

1917 йылда Февраль революцияһынан һәм Октябрь революцияһынан һуң  совет етәкселеге, хужалыҡ һәм партия эшендә.

1918 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында — Пермь башҡарма комитеты рәйесе. 1919 йылда — Һамар совет ауыл хужалығы ағзаһы, 5-се армияның политотдел начальнигы урынбаҫары, РКП(б) Силәбе губерна ойоштороу бюроһы рәйесе, Силәбе  губерна совет ауыл хужалығы рәйесе 

1919—1920 йылдың декабрь-февраль — РКП (б)-ның Силәбе өлкә комитеты г рәйесе . 1920—1923 йылдарҙа — Көньяҡ Урал заводтары  идараһы рәйесе, Урал сәнәғәт бюроһы рәйесе, ВЦСПС Урал бюроһы ағзаһы, РКП (б) Үҙәк Комитетының Урал  бюроһы ағзаһы, Урал иҡтисади кәңәшмәһе рәйесе.

1923 йылдың декабрендә  1926 йылдың мартында — Урал өлкә башҡарма комитеты рәйесе.

1926 йылдың мартында — 1927 йылдың мартында  —  Урал өлкә ВКП(б) комитетының  1-се секретары.

1927 йылдың февралендә — 1930 йылдың ноябрендә— 1 юлдар СССР тимер юлдар  халыҡ комиссары урынбаҫары.

1937 йылдың 3 июленән 1930 йылдың  22 ноябренә тиклем —  РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе

РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1921—1923).  ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы  (1923—1937). ВКП(б) ойоштороу комитеты ағзаһы (1927 йылдың апреле — 1930 йылдың июне).

## Эҙәрлекләү, ҡулға алыныу һәм яза
ВКП (б) Үҙәк Комитетының июнь пленумында (23-29 июнь 1937) И. Сталин  Д. Сулимовты сәйәси лояль булмауында һәм  уны«халыҡ дошмандары» менән бәйләнештә ғәйепләй. Пленум ҡарары менән Д. Сулимов ВКП(б) ағзалығы составынан  сығарыла.

1937 йылдың 27 июнендә эш урынында   — ВКП(б) Июнь пленумы эше ваҡытында ҡулға алына.  1937 йылдың 1 авгусында ВЦИК  составынан  сығарыла. Ҡоротҡослоҡта,  контрреволюцион террорсылар  ойошмаларында  һәм шпионажда ғәйепләнә. Сулимовтың исеме Сталиндың атып үлтерелә торғандар исемлегенә инәhttp://stalin.memo.ru/spiski/pg04123.htm , ул 1937 йылдың 1 ноябренә билдәләнә (№21 45 кешенән торған исемлегектә, ВКП(б) ҮК кандидаттар һәм элекке кандидаттар грифы аҫтында»). Сталин тарафынан юҡ итеүгә  хөкөм ителәhttp://stalin.memo.ru/spiski/pg04120p.htm . 1937 йылдың 27 ноябрендә СССР юғары судының хәрби коллегияһы хөкөм ҡарарын раҫлай. Шул уҡ көндө үк атып үлтерелә.

1956 йылдың 17 мартында  үлгәндән һуң аҡлана.

## Хәтер

* 1934—1937 йылдарҙа   Черкесск ҡалаһы Сулимов исемен йөрөтә.
* Сулимов исеме менән Екатеринбургта, Силәбелә, Минйәрҙә, Глазовта урамдар аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Правители России и Советского Союза
* Биография на сайте hrono.info
Дудорин Юрий Дмитриевич

**Дудорин Юрий Дмитриевич ** (21 сентябрь 1932 йыл — 6 февраль 1997 йыл) — СССР мотоуҙышсыһы һәм тренеры. Мотоспорт буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). 1958—1973 йылдарҙа мотоспорт буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Дудорин Юрий 1932 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә тыуған. Уның атаһы Дмитрий Дудорин,  фронтта һәләк була.

Мәктәптең 7  синыфын  тамамлай. Өфөнөң  «Башавтомотоклуб» спорт клубында  шөғөлләнә, тренеры С.Г. Устьянцев.  Армия хеҙмәтендә булып  1954 йылда Мәскәү янында СССР Ҡораллы Көстәренең беренселегендә спорт мастеры нормативын үтәй.  Мотоциклда уҙышының үҙенсәлеге булып ҙур тиҙлек менән йөрөү түгел, ә һәр ваҡытта тиҙлектең ҙур запасын ҡалдырыу була.  

Алты тапҡыр донъя чемпионы Ғабдрахман Ҡадировтың баш тренеры була

1997 йылдың 6 февралендә вафат була. Өфө көньяҡ зыяратында ерләнгән

## Ҡаҙаныштары
СССР (1962-65, 1967) һәм РСФСР (1962 — 66)  чемпионы

СССР чемпионаттарының көмөш (1966, 1970) призёры

Ипподром мотоуҙышы буйынса СССР чемпионатының бронза призёры (1968, 1971) һәм РСФСР (1970) ;

СССР чемпионаттарының (1960, 1962, 1965) һәм РСФСР (2 тапҡыр, 1962; 1966, 1967, 1970) көмөш призёры

Боҙҙа мотоуҙыш буйынса Европа чемпионатының бронза призёры (1964), СССР (1962, 1964) һәм РСФСР (1965, 1971);

Мотокросс буйынса  РСФСР (1958) чемпионы

Эндуро буйынса (күп көнлөк ярыш) донъя команда чемпионаттары еңеүсеһе (1958, 1959) 

## Әҙәбиәт
Буханов М. С. Виртуоз кросса //Звезды спидвея. Уфа, 1966.

Ерошин А. Е. «Черная стрела» //Крутые виражи. Уфа, 1965.

## Һылтанмалар

*  

* http://www.bashinform.ru/news/155310/
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/dudorin.html
Бикҡол торамалары

**Бикҡол торамалары** () - Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Бикҡол ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. XVI - XV быуаттарға ҡараған Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Бикҡол ауылы янында табылған Бикҡол торамаларының ***беренсеһе*** ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Миәкә йылғаһының һул ярында урынлашҡан. ***Икенсеһе*** - унан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Ҡырғыҙ-Миәкә) - 16 км.

### Табылдыҡтар
**I Бикҡол торамаһы**  майҙанының 296 м²  ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

2 торама асыҡланған. Бағаналы конструкциялы, 9,5×3 м; 11×8 м дәүмәлле 2 торлаҡ табылған, урталарында усаҡ бар, уларҙың береһе 4,4×2,5 м дәүмәлле, таштан һалынған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр арҡыры һыҙыҡтар, киртектәр, соҡорло биҙәк баҫылған банка рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт.

Яҡынса 5 мең артефакт - таш ҡул тирмәне, һөйәк тишкестәр, шлак һ.б. табылған. Малсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүҙәрен белдергән хайуан һөйәктәре табылған.

**II  Бикҡол торамаһы** ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта табылған. Уның майҙаны 20 м² ҡаҙылған. Торлаҡтың нигеҙ соҡороноң бер яғы табылған, уның сите буйлап диаметры 0,1 м бағана соҡорҙары урынлашҡан.

Табылдыҡтар араһында - яҡынса 200 керамика фрагменты, хайуан һөйәктәре.

Бикҡол торамалары материалдары М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты фондтарында һаҡлана.

### Асыш тарихы

I Бикҡол торамаһын 1967 йылда  археолог, тарих фәндәре кандидаты А.Х.Пшеничнюк тарафынан асыла.

1984 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю.А.Морозов , 1995 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы өйрәнә.

II  Бикҡол торамаһын 1969 йылда Пшеничнюк аса, 1985 йылда Г.Т.Обыдённова, 1988 йылда Ю.А. Морозов өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баланбаш//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Торама//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт
*Обыдённов М.Ф., Обыдённова Г.Т. Памятники бронзового века Южного Урала. Уфа, 1996.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Һөрөү

**Һөрөү (ер һөрөү йәки ер эшкәртеү ысулы)** — һабан ярҙамында ерҙе (тупраҡты ) эшкәртеү.

Ҡатламды ҡырҡыу, ваҡлау, йомшартыу һәм әйләндереүҙе тәьмин итә.  Һөрөү киләһе  төрҙәргә бүленә:

* тупраҡ ҡатламы әйләнеше ( катлам 180 градусҡа  әйләндерелә; иң боронғо ысул);
* пар күтәреү (ҡатлам 135 градусҡа әйләндерелә);
* мәҙәни һөрөү  (алтөрән ҡулланыу).

20 сантиметр тәрәнлеккә һөрөү нормаль тип һанала, башҡаса - тәрән йәки һай. Һөрөү тәрәнлеген һәм йүнәлешен, үҫемлектең ихтыяжынан, тупраҡтың ҡыйланыу кимәленән, ҡоротҡостар һәм ауырыуҙар булыуынан, ҡар тотоу кәрәклегенән, ағым һыуҙар тупланыуҙан һәм ел эрозияһынан һаҡлауныуҙан сығып,  агроном хәл итә.  Сәсеү әйләнеше шарттарында тәрәнлекте сиратлаштырыу һәм тәрәнлек ҡоролмаһы менән һөрөү   ҡатҡыланған ер ҡатламы булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә.  Ҡайһы бер осраҡта  альтернатив рәүештә чизель-культиватор ярҙамында  тупраҡты әйләндермәй һөрөү ысулы  ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Һөрөнтө
* Символик һөрөү
* Һөрөп алыу (йола)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* «Земледелие», под редакцией С. А. Воробьёва, Москва, 1968, с. 204 — 14.
Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы

**Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы** (11 ноябрь 1955 йыл) — ғалим-офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).

## Биографияһы
Земфира Әхиәр ҡыҙы Дауытова 1955 йылдың 11 ноябрендә Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. Земфира Әхиәр ҡыҙының күп кенә туғандары табиптар, улар араһында офтальмологтар ҙа бар, мәҫәлән. уның инәһе Кальметьева Масһүдә Арыҫлан ҡыҙы 1965 йылдан алып 1980 йылға тиклем Күҙ ауырыуҙары клиникаһын етәкләй. Ошо уҡ институтта уның улы медицина фәндәре кандидаты Кальметьев Ғүмәр эшләй. Институтҡа ингәнгә тиклем үк Земфира Әхиәр ҡыҙы бында шәфҡәт туташы булып эшләй.

1980 йылдан алып Өфө күҙ ауырыуҙары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1993 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылда директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2002 йылда бүлек етәксеһe итеп күсерелә, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан алып «Татнефть» ААЙ һәм Әлмәт ҡалаһында медицина‑санитария бүлегенең бүлек мөдире. 2011 йылда — С.‑Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы (М. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты) офтальмология клиникаһы мөдире. Хәҙерге ваҡытта медицина-профилактика үҙәге буйынса баш табип урынбаҫары.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге механик травмалар һәм химик бешеү ваҡытында антибактериаль, бешеүгә ҡаршы һәм яраларҙы уңалтҡан дарыу препараттары ярҙамында күреү ағзаларын дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. Дауытова ҡатнашлығында азидарег һәм керакол препараттары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә.

1992 йылда кандидатлыҡ (етәксеһе — проф. М. Т. Аҙнабаев.), 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 22 уйлап табыу авторы. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДН. 1989), шулай Бөтә Союз, һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрендә һәм конгрестарҙа ҡатнаша.

**Төп ғилми хеҙмәте**
Распространённость близорукости у детей, проживающих в южных районах Республики Башкортостан //Российская педиатрическая офтальмология. 2010. № 1 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
Офтальмологическая клиника СЗГМУ