open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡотан мәктәбе

**Ҡотан мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ырғыҙлы ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Ҡотан ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡотан мәктәбе 1930 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 1989 йылдан — төп мәктәп, ә 2009 йылдан — Ҡотан башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы статусында.

Мәктәп бер ҡатлы кирбес бинала урынлашҡан (1999 йылда төҙөлә, 2016 йылда үҙгәртеп ҡорола). 2022 йылға ҡарата 14 мәктәпкәсә тәрбиәләнеүсе һәм 15 уҡыусы тәрбиәләнә һәм белем ала. Уҡытыу-тәрбиә эштәре башҡорт һәм урыҫ телдәрендә алып барыла.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Ҡаҙаныштары
* Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған Республика һәүәҫкәр художество ижады дипломанты
* Уҡыу йортон яңы уҡыу йылына яҡшы әҙерләгән өсөн Маҡтау ҡағыҙҙары (2019, 2020)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡурғашлы мәктәбе

**Ҡурғашлы мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Ҡурғашлы ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡурғашлы мәктәбе 1962 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. Беренсе уҡытыусы — М. М. Потапова. 1999 йылдан — төп мәктәп, ә 2009 йылдан, төп мәктәп һәм балалар баҡсаһы берләштерелгәс, Ҡурғашлы башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы статусында.

Балалар баҡсаһы 1963 йылда йәсли-баҡса булараҡ эшләй башлай (1972—1983 йылдарҙа эшләмәй тора), 2000 йылдан — балалар баҡсаһы.

Мәктәп бер ҡатлы ағас бинала урынлаша (1990 йылда төҙөлә). 2022 йылда тәрбиәләнеүселәр — 14, уҡыусылар 17 тәшкил итә. 1960 йылдарҙа уҡытыу һәм тәрбиә урыҫ телендә алып барыла, һуңынан — башҡорт телендә.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Ҡаҙаныштары

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Һарғая мәктәбе

**Һарғая мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Һарғая ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы.

## Тарихы
Һарғая мәктәбе 1930 йылдарҙа Башҡортостан ҡурсаулығы хеҙмәткәрҙәре балаларын уҡытыу өсөн Көньяҡ Үҙән башланғыс мәктәбе булараҡ асыла. Мәктәп ағас мәктәптә урынлаша, һуңынан ул музей итеп үҙгәртелә. Уҡытыу урыҫ телендә алып барыла.

2002 йылда ағастан яңы мәктәп төҙөлә (2020 йылда үҙгәртеп ҡорла). 2019 йылдан — Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы. 2 уҡыу кабинеты һәм ашханаһы бар.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Егупов С. М. — полковник
* Ҡасимова Вәсилә Әхәт ҡыҙы — биология фндәре кандидаты

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл

**Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл әл-Ғәнбәри әт-Тәмими** (; ,  — , )- күренекле мосолман ҡанун белгесе (фаҡиһ) һәм хәҙистәр белгесе (мөхәддис), Әбү Хәнифә имамдың уҡыусыһы.

## Тыуыуы һәм сығышы
Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл Ираҡта тыуған. Уның тыуған урыны аныҡ билдәле түгел, әммә ҡайһы бер тарихсылар был ваҡиға Әл-Күфәлә булғандыр, тип уйлай. Уның атаһы әл-Һүҙәйл ибн Ҡайс билдәле Бәнү тәмим ғәрәп ҡәбиләһенән булған. Ҡыҫҡа ғына бер осор ул Исфаһан ҡалаһында өмәүи хәлифе Йәзид ибн әл-Вәлидтең наместнигы булып хеҙмәт итә. Хәбәр ителеүенсә, уның өс улы: Зөфәр, Харсама һәм Кәүҫәр булған. Зөфәр исеме ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «ҡыйыу», «еңеүсе» тигәнде аңлата һәм ҡайһы берҙә «йомарт» мәғәнәһендә ҡулланыла.

Имам Зөфәр 48 йәшендә вафат була. Имам Әбү Хәнифә үлгәндән һуң, ул ни бары һигеҙ йыл ғына йәшәй, әммә уның мәҙһәбе үҫешенә һәм таратыуға ҙур өлөш индерә.

## Эшмәкәрлеге
Зөфәр бай ғаиләлә үҫкән, яҡшы белем алған һәм үҙен дини фәндәрҙе өйрәнеүгә бағышлау мөмкинлегенә эйә булған. Бала сағында ул Ҡөрьәнде өйрәнә һәм Әл-Күфә ғөләмәләре дәрестәренә йөрөй, хәҙистәрҙе өйрәнә. Уның уҡытыусылары Сөләймән ибн Мәһран әл-Ғәмәш, Яхъя ибн Сәйет әл-Ансари, Исмәғил ибн Әбү Хәлит, Мөхәммәт ибн Исхаҡ, Әйүп әс-Сихтийани һ. б. була. Ғаиләһе менән Исфаһанға күсеп килгәс, ул белемен тәрәнәйтә һәм дини даирәләрҙә танылыуға лайыҡ була. Ул иҫ киткес хәтерле була, ышаныслы хәҙистәрҙе зәғифтәренән айыра, юҡҡа сығарылған һәм юҡҡа сығара торған хәҙистәрҙе аңлай. Исфаһандың күп хәҙисселәре, шул иҫәптән күренекле дин белгесе Үәки ибн әл-Жәррах, хәҙистәрҙе уның һүҙҙәренән сығып һөйләгән.

Имам Зөфәрҙең эшмәкәрлеген билдәле ислам дине белгестәре Ибн Ғәбд әл-Бәрр, Яхъя ибн Мәғин, Ибн Һиббән, Ибн Һәжәр әл-Әсҡәлани һәм башҡалар юғары баһалай.

Имам Зөфәр мөжтәһид тип һанала, хәнәфи мәҙһәб имамдарының береһе. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәҙистәренән асыҡ дәлилдәр булмағанда, ҡыяс ҡулланыуға рөхсәт бирә. Әгәр берәй мәсьәлә буйынса фекер йөрөткәндә хәҙис табылһа, хәҙискә таяна, ҡыяс ҡулланмай. Үҙенең уҡытыусыһы, имам Әбү Хәнифә ысулына таянһа ла, бер нисә мәсьәләлә уның менән ризалашмай.

## Иҫкәрмәләр
Рәжем

**Рәжем**()Раджм — ислам хоҡуғы (фиҡһ) буйынса был яза сараһы — зина ҡылыусыларға үлтергәнсе таштар бәреү. 

## Башҡарыу тәртибе
Ғәрәп һүҙе «рәжем» «рәжәмә» ҡылымынан килеп сыҡҡан () таш бәреү, ҡәһәрләү тигәнде аңлата.

Рәжем ҡулланыу өсөн төп шарт - аҡылы теүәллек, бәлиғ булыу  һәм  үҙ ирке менән зина ҡылыу. Рәжем тураһында хөкөм ҡарарын ҡаҙый ғына сығара. Хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбендә  был яза сараһы мосолман булмағандарға (кафырҙарға) ҡарата ҡулланылмай. Зина ҡылған мәлдә йәки уға тиклем  никахта булмағандар (айырылышҡандар, тол ҡатындар) өсөн йөҙ тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырыу (ҡолдар - илле) һәм бер йылға (ҡолдар - ярты йылға) аранан ҡыуыу ҡаралған

Судта зина ҡылыу фактын иҫбатлау өсөн дүрт шаһиттың йәки  зина ҡылыусының дүрт тапҡыр ғәйебен таныуы кәрәк. Шәфиғи һәм мәлики мәҙһәбе буйынса зина ҡылыуҙы бер таныу етә. Таш бәреп үлтереү рәүешендәге яза кейәүҙәгеләргә һәм ҡасандыр никахта булғандарға ҡағыла. Гонаһ ҡылған ваҡытта никахта тормағандарҙы таяҡлайҙар йәки язаның башҡа төрҙәрен (тәзир) ҡулланалар.

Ҡөрьәндә рәжем һүҙе осрамай, ләкин хәҙистәр йыйынтығында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ниндәйҙер Мәиз тигән иргә һәм Ғәмидиә тигән ҡатынға ҡарата рәжем ҡулланыуы  тасуирлана

Төп нөсхәлә:إِنَّ ٱللَّهَ قَدْ بَعَثَ مُحَمَّدًا ﷺ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ ٱلْكِتَابَ فَكَانَ مِمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةُ ٱلرَّجْمِ قَرَأْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا فَرَجَمَ رَسُولُ ٱللَّهِ ﷺ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِٱلنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ مَا نَجِدُ ٱلرَّجْمَ فِي كِتَابِ ٱللَّهِ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا ٱللَّهُ وَإِنَّ ٱلرَّجْمَ فِي كِتَابِ ٱللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أَحْصَنَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَاءِ إِذَا قَامَتِ ٱلْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ ٱلْحَبَلُ أَوْ الاِعْتِرَافُ.
Сәхих Мөслим, }}

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Эҙләүҙе оптималлаштырыу

**Эҙләүҙе оптимиллаштырыу (сайтты алға ебәреү)**  () — селтәр трафигын (мәғлүмәт ресурстары өсөн) һәм потенциаль клиенттарҙы (коммерция ресурстары өсөн) арттырыу һәм артабан уларҙы монетизациялау (килем алыу) маҡсатында ҡулланыусыларҙың билдәле бер һорауҙары буйынса эҙләү системаларын  һөҙөмтәләренә бәйле сайт позицияларын күтәреү өсөн эске һәм тышҡы оптималләштереү буйынса саралар комплексы. SEO төрлө эҙләү төрҙәренә, шул иҫәптән мәғлүмәт, тауарҙар, хеҙмәттәр, һүрәттәр, видеороликтар, яңылыҡтар һәм үҙенсәлекле тармаҡ эҙләү системаларына йүнәлтелгән булырға мөмкин.

Ғәҙәттә сайттың эҙләү һөҙөмтәләренә ни тиклем юғарыраҡ булыуына ҡарап, ҡыҙыҡһыныусылар уға эҙләү системаларынан күберәк күсә. Эҙләүҙе оптималлаштырыу һөҙөмтәлелеген анализлағанда сайтты күрһәтелгән позицияларға  һәм сайтты конверсиялау ваҡытын иҫәпкә алып, маҡсатлы ҡулланыусының хаҡы баһалана. сайттың конверсиялары.https://developers.google.com/search/docs/fundamentals/seo-starter-guide?hl=ru

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Малий В. О., Золенко М.О О*. SEO экспортҡа: Сит илдәрҙәге алға барыу буйынса беренсе китап. Топодин / Ridero, 2017. 154 с. ISBN 978-5-4483-6644-4
* 
* Леонид Гроховский, Иван Севостьянов, Иванов Д., Федор Фиронов Продвижение порталов и интернет-магазинов. ISBN 978-5-496-00736-8.
*
Хүдүд

**Хүдүд** ( — «тотҡарлау», «туҡтатыу»; ) — әхлаҡһыҙлыҡ һәм йәмәғәт тәртибенә ҡаршы енәйәттәр өсөн шәриғәт судьяһы (ҡаҙый) биргән яза. Бындай енәйәттәргә көсләү, боҙоҡ эштәр ҡылыу, ялған шаһитлыҡ итеү, яла яғыу, эскелек, ҡомарлы уйындар, мутлашыу һәм башҡалар инә. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр) сөннәтендә күрһәтелмәгән енәйәттәр тәзир категорияһына ҡарай һәм ҡаҙый ҡарары буйынса яза бирелә.

## Ҡулланыу тәртибе
Хүдүд айырым шәхескә ҡаршы түгел, ә законға ҡаршы енәйәттәр өсөн һалынғанлыҡтан, мотлаҡ үтәлергә тейеш. Ул 40-тан 100-гә тиклем ҡамсылау йәки таяҡлау юлы менән башҡарыла Яза алғандан һуң енәйәтсе тәүбә итергә һәм гонаһын юйҙыртырға тейеш (кәффара) .

Хүдүд тик шәриғәт судьяһы хөкөмө буйынса ғына һалына, ул һуғыуҙар һанын һәм уларҙың көсөн билдәләй. Яза биргәндә ғәйепләнеүсе үлмәһен һәм уның эске органдарына зыян килмәһен өсөн һуғыуҙар артыҡ көслө булмаҫҡа тейеш. Әгәр берәү үлә ҡалһа, ҡайһы бер мәҙһәбтәрҙә уның вариҫтары зыянын ҡайтартырға тейеш (дийә), икенселәрендә ҡанундан башҡа бер кем дә ғәйепле түгел тип иҫәпләнә. Хүдүд бөтә йәмәғәт урындарында ла башҡарыла ала, тик был мәсеттәрҙә рөхсәт ителмәй. Ҡатын-ҡыҙға яза биргәндә уның кәүҙәһе (ғәүрәт) асылырға тейеш түгел, ә ир-ат язаны йомшартмаҫлыҡ итеп кейенгән булырға тейеш.

Иҫке ғосман хоҡуғы буйынса хүдүд ҙур аҡсалата штраф менән алмаштырыла алған. Был тәртипте хәҙерге ислам дәүләттәренең күп кенә ҡануниәттәре ҡабул итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Боголюбов А. С. Хадд // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 261. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Волковский (Силәбе өлкәһе)

**Волковский** - Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

1906 йылда Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан күскенселәр буш ерҙәр һатып ала һәм утарға нигеҙ һала.

## Географияһы
Ауыл эргәһендә Урал йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 8 км.

## Халҡы
(1970 йылда — 671, 1983 йылда — 512, 1986 йылда — 596, 1995 йылда — 536)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (67%), башҡорттар (16%), ҡаҙаҡтар (10%).

## Иҫкәрмәләр
Вятка

**Вятка** - Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ауыл аша Ямская йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 16 км.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасаба халҡы һаны 201 кеше (103 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (80%), башҡорттар (19%).

## Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 2 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Горбуновский

**Горбуновский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасабаға 19 быуат аҙағында Ҡарағай станица тирмәһе ерҙәрендә нигеҙ һалына (Горбунов казактарының ерҙәре була).

## Географияһы
Райондың үҙәк өлөшөндә, Ҡурасан йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 45 км.

## Халҡы

## Инфраструктураһы

* «Краснинское» ЯСЙ-һы
* ФАП
* Мәктәп һәм балалар баҡсаһы

## Иҫкәрмәләр
Дзержинка (Силәбе өлкәһе)

**Дзержинка**  — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Форштадт ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасаба урынлашҡан территория революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар монастырына ҡараған (1928 йылда ябыла), быға тиклем Поповский утары урынлашҡан булған. 1928 йылда Дзержинский исемендәге коммуна булдырыла, 1935 йылда колхоз итеп үҙгәртелә.

## Географияһы
Райондың көнбайыш өлөшөндә, Урал йылғаһы ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 3 км.

## Халҡы
(1966 йылда — 423, 1970 йылда — 432, 1983 йылда — 424)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (64%), башҡорттар (9%), ҡаҙаҡтар (19%), татарҙар (6%).

## Инфраструктураһы

* Китапхана
* Мәктәп
* ФАП
* «Дзержинское» ССК

## Иҫкәрмәләр
Жуковский (Силәбе өлкәһе)

**Жуковский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба.  Степное ауыл биләмәһе составына инә.

Ауыл XX быуат башында төп казак офицеры Г. П. Жуков утары урынында үҫә.

## Географияһы
Ауыл эргәһендә Ямская йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 12 км.

## Халҡы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (73%), башҡорттар (27%).

## Иҫкәрмәләр
Тәғзир

**Тәғзир** (; ) шәриғәттә — гонаһтар һәм яманлыҡтар өсөн хүдүд буйынса яза биреү, уның төрө һәм һаны билдәләнмәгән осраҡта тәғәйенләнә. Тәғзир йә суд ҡарары, йә хаким, йә мөхтәсиб ҡарары буйынса һалына. Язаны ҡулланыу алымдары енәйәттең составына ҡарап айырыла һәм кешене ҡабаттан енәйәт ҡылыуҙан тыйыуға йүнәлтелә.

## Язаны билдәләү
Тәғзир йә суд хөкөмө буйынса, йә хаким йә мөхтәсиб (полиция начальнигы) ҡарары буйынса дәүләт территорияһында ислам ҡануниәте ғәмәлдә булған осраҡта ғына һалына. Ул мосолман хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһ) тарафынан ижтиһадтың төрлө ысулдары нигеҙендә билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта хоҡуҡ белгесе тәғәйен шарттарҙы һәм мосолман ҡануниәте ғәмәлдә булған дәүләтте иҫәпкә алырға тейеш.

## Яза биреү ысулдары
Тәртип боҙоуҙың ауырлығына һәм ғәйепләнеүсенең шәхесенә ҡарап, йәмәғәт ғәйепләүе, судьяның (ҡаҙыйҙың) йәки хакимдың иҫкәрмәһе, өгөт-нәсихәт әңгәмәһе һәм башҡа йоғонто яһау саралары булыуы мөмкин. Ауыр енәйәт буйынса 6 айға тиклем төрмәгә ултыртыу, һөргөнгә ебәреү, ҡамсылау йәки 5-39 тапҡыр таяҡлау, штраф һалыу йәки мөлкәтте тартып алыу ҡаралған.

Айырым осраҡтарҙа хатта үлем язаһы язаһы ла бирелеүе мөмкин. Тәғзир ваҡытында ҡамсылау хүдүд язаһындағы кеүек үк башҡарыла. Ауырыраҡ осраҡтарҙа кәффара талап ителә.

## Гонаһтар һәм енәйәттәр
Тәғзиргә шәриғәт тарафынан хүдүдтә ҡаралмаған енәйәттәр инә. Улар араһында:

* баҙарҙа урлашыу,
* ваҡ мутлашыу,
* кешегә бәйләнеү һәм хулиганлыҡ,
* властарға буйһонмау,
* Рамаҙан айында ураҙа тотмау,
* намаҙ ҡылыуҙан баш тартыу,
* проценттарға йәшәү (риба) һ. б.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Боголюбов А. С. ат-Та’зир // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 221. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
* Маджму‘ аль-фатауа 35/402.
* Ибн ‘Абидин «Радд аль-мухтар» 4/60
* И‘лям аль-мууаккъи‘ин 2/23
Ивановский (Силәбе Өлкәһе)

**Ивановский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Спасский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Үрге Урал һыуһаҡлағысының көнбайыш ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 30 км..

## Тарихы
Ауылға 1920-се йылдарҙа Мордовиянан килгән иммигранттар нигеҙ һала, уға тәүге күскенселәрҙең береһе исеме бирелә. Ауылға нигеҙ һалынғандан һуң 3 йыл үткәс, халыҡ "Яңы тормош" («Новая жизнь») колхозын ойоштора.

## Халҡы
(1995 йылда — 301)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (77%), башҡорттар (9%), ҡаҙаҡтар (7%), татарҙар (6%).

## Инфраструктураһы

* ФАП
* Мәктәп
* Балалар баҡсаһы

## Иҫкәрмәләр
Казанцевский

**Казанцевский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Ҡырһа ауыл биләмәһе составына инә.

Ауылға XX быуат башында Магнит ауылы тирмәһе дачаһында төҙөлгән Казанцев утары урынында нигеҙ һалынған. 1930 йылда А. С. Пушкин исемендәге колхоз барлыҡҡа килә..

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 30 км.

## Халҡы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (84%), башҡорттар (14%).

## Инфраструктураһы

* Балалар баҡсаһы
* Мәктәп
* ФАП

## Иҫкәрмәләр
Ицька

**Ицька** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчин районы аша көньяҡҡа табан аға. Сильныцяның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 18 километр. Бассейн майҙаны — 103 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018  - 28 с.
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 224
* «Каталог річок України».&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;58.&nbsp;— (№&nbsp;858).
Шәфиғи мәҙһәб

**Шәфиғи мәҙһәб** (; ) — сөнни исламдағы мәҙһәб. Уға Мөхәммәт ибн Иҙрис әш-Шәфиғи нигеҙ һалған. Был мәҙһәб хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәренең көслө йоғонтоһонда формалаша һәм уларҙың үҙенсәлеген ҡабул итә.

## Таралыуы
Һижри 199 йылдан башлап шәфиғи мәҙһәб Мысырҙа ҙур популярлыҡ яулай. Бөгөн шиғыйлыҡ дәүләттең рәсми идеологияһы булып торһа ла, оҙаҡ ваҡыт Иранда шәфиғилек өҫтөнлөк итә һәм эшен дауам итеүселәрҙе һаҡлап ҡала. Ираҡта һәм Мәүәрәннәһерҙә шәфиғи мәҙһәб популярлыҡта хәнәфилек менән ярыша. Бөгөн ул Сүриәлә, Ливанда, Фәләстиндә һәм Иорданияла өҫтөнлөк итә, Ираҡта, Пакистанда, Һиндостанда, Малайзияла, Брунейҙа һәм Индонезияның ҙур өлөшөндә, Таиландтың сикке көньяғында һәм Филиппиндың мосолман өлөшөндә күп һанлы эйәрсендәре бар.

Рәсәй Федерацияһында исламдың шәфиғи мәҙһәбе Чечняла, Ингушетияла һәм Дағстандың күпселек өлөшөндә өҫтөнлөк итә (ошо өс республиканан башҡа, был мәҙһәб советтан һуңғы территорияла киң тарамаған). Шәфиғи мәҙһәб положениелары Сомали, Комор утрауҙары һәм башҡа ислам дәүләттәре ҡануниәте нигеҙенә ята.

## Шәфиғи әҙәбиәт
* Мөхәммәт әш-Шәфиғи, «Китаб әл-Өмм», «әр-Рисәлә»;
* Әбү Хәмит әл-Ғазали, «әл-Мостасфа мин ғилм әл-ысул»;
* Әбү Шүжә әл-Исфаһани, «Ғәйәт әт-тәҡриб»;
* Мөхөтдин ән-Нәүәүи, «»;
* Ибн Һәжәр әл-Хәйтәми «Төхфәт әл-Мөхтаж би шәрх әл-Минһаж»
* Әхмәт ибн Нәҡиб әл-Мисри, «Үмдат әс-Салик үә Үддат ән-Нәсиҡ».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Боголюбов А. С. аш-Шафи’ийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 295—296. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* Шафииты / Рощин М. Ю. // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 709. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — .
Хәнбәли мәҙһәб

**Хәнбәли мәҙһәб** (; мәҙһәб яҡлылар ***хәнбәлиҙәр*** тип атала, ; ) — ортодоксаль сөнни исламдағы дүрт хоҡуҡи каноник мәктәптең *([[мәҙһәб]])* береһе. Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы — Әхмәт ибн Хәнбәл — хәҙистәр буйынса иң билдәле белгестәрҙең береһе .

## Тарихы
Ираҡта барлыҡҡа килеп, хәнбәли мәҙһәбе был мәктәптең «икенсе тыуған төйәгенә» әүерелгән Левант территорияһында таралыу ала. Леванттан хәнбәлилек, власты шиғый-исмәғилиҙәр биләгән, ә хоҡуҡ мәктәбе булып шәфиғи мәҙһәб өҫтөнлөк иткән Мысырға үтеп инә. Монголия илбаҫарҙарын ҡабул итмәү арҡаһында хәнбәлиҙәр ислам донъяһында үҙ йоғонтоһон юғалта.

Әхмәт ибн Хәнбәл иҫән сағында фиҡһ буйынса бер генә хеҙмәт яҙа, ә уның тәғлимәтен үҫтереү менән улдары һәм уға иң яҡын торған шәкерттәре шөғөлләнә. Хәнбәли мәзһәбе яҡлылар араһында исламдың күренекле белгестәре күп була, улар араһында Әбү Бәкер әл-Хәлләл, Ибн Ғәҡил, Ибн әл-Жәүзи, Ибн Тәймиә һ. б.[⇨]
Хәнбәли мәзһәбе сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбе араһында иң әҙ һанлы һанала.

Хәнбәлилектең догматик-хоҡуҡи мәктәбе рәсми рәүештә Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Катарҙа теркәлгән, хәнбәлиҙәрҙең күпселеге Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Оман солтанатында һәм Фарсы ҡултығының башҡа дәүләттәрендә йәшәй. Хәнбәли йәмәғәттәре Ираҡ, Сүриә, Мысыр, Фәләстин һәм Афғанстанда бар .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ислам донъяһы

**Ислам донъяһы** термины ( - *әл-ғәләмү-л-исламий*; ) бер нисә мәғәнәгә эйә. Дини мәғәнәлә ислам донъяһы — мосолмандарға, ә мәҙәни йәһәттән был цивилизацияла йәшәүсе мосолман булмағандарҙы үҙ эсенә алған ислам цивилизацияһына ҡарай. Хәҙерге геосәйәси йәһәттән был термин ғәҙәттә күпселекте мосолмандар тәшкил иткән илдәргә ҡарай.

2010 йылда 1,6 миллиард кеше, йәғни донъя халҡының 23,4 проценты, мосолман булған. Шуларҙың 62 проценты Азия һәм Тымыҡ океан төбәгендә , 20 % — Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала , 15 %  Үҙәк Африкала, яҡынса 3 % Европала һәм 0,3 % Америкала йәшәй.

## Тарихы

Ислам тарихы VII быуатта Ғәрәбстанда башлана. Риүәйәткә ярашлы, 610 йылда Ҡөрьәндең тәүге аяттары ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәткә төшөрөлә, ул 10 йылдан һуң мосолмандарҙың Мәҙинә йәмәғәтенең башлығы булып китә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династияларынан хаҡ хәлифәләр етәкселек иткән Ғәрәп хәлифәлеге төҙөлә.

Хәлифә биләмәһе Ғәрәбстан ярымутрауы сигенән йыраҡҡа киңәйгән һәм төньяҡ-көнбайыш Һиндостандан, Үҙәк Азиянан алып Яҡын Көнсығышҡа, Төньяҡ Африкаға, Көньяҡ Италияға һәм Пиреней ярымутрауына тиклем йәйелгән.

## Мәҙәниәте

### Сәнғәт
Исламдың алтын быуаты (ислам ренессансы) ҡағиҙә булараҡ VIII—XIII быуаттарға ҡарай. Ул Ғәббәсиҙәр династияһы хакимлығы осорона тура килә. Ислам мәҙәниәте ғәрәп, фарсы, мысыр һәм европа традицияларын ҡатнашыуынан ғибәрәт.

Ислам һынташтарға табыныуға килтерә алған сәбәптәр арҡаһында Аллаһтың, пәйғәмбәрҙәрҙең һәм тере йән эйәләренең һүрәттәрен тыя. Ислам сәнғәтендә йыш ҡына геометрик, сәскә йәки үҫемлек орнаменттары ҡулланыла. Ислам каллиграфияһы йыш ҡына Ҡөрьән аяттары рәүешендә һынландырыла һәм бөтә мәсеттәрҙең дә тиерлек диуарҙарын, көмбәҙҙәрен биҙәүҙә осрай.

Ислам архитектураһының айырмалы үҙенсәлеге булып колонналар, арка һәм көмбәҙҙәр тора. XIX быуат аҙағында ислам көмбәҙҙәре европа архитектураһына индерелә.

## Демографияһы
Һуңғы ваҡытта ислам донъяһында тыуым кәмей: әгәр 1989 йылда донъяла бер мөслимәгә (мосолман ҡатынға) 5,2 бала тура килһә, христианкаға — 3,3 ғына, ә 2000 йылда был һандар 3,7 һәм 2,6, ә 2010 йылда — 2,9 һәм 2,6 булған.

Мосолмандар 46 илдә күпселекте тәшкил итә. Улар араһында исемлектә тәүге урындарҙы Индонезия, Пакистан, Нигерия, Бангладеш, Египет, Иран, Төркиә, Судан биләй

***элекке совет илдәренән***:

Үзбәкстан — 30,5 миллион (үҫеш 1,49 % — 450 мең.)

Ҡаҙағстан — 18 миллион (Үҫеш 1,55 % — 275 мең) 70 %

Әзербайжан — 9,9 миллион (үҫеш 1,37 % — 136 мең.)

Тажикстан — 8,7 миллион (үҫеш 2,24 % — 192 мең.)

Ҡырғыҙстан — 6 миллион (үҫеш 1,67 % — 99 мең.)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Илдәр буйынса Ислам

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Густерин П. В. Рейтинг исламских государств // ЦентрАзия.
* Густерин П. В. Англо-саксонские «ценности» и мусульманский Восток// Центразия].
Исмәғилилек

**Исмәғилилек** ( — al-ʾIsmāʿīlīyah; ) — Исламдың шиғый тармағындағы, VIII быуат аҙағына барып тоташҡан дини хәрәкәттәр берлеге. Һәр хәрәкәттең имамдар иерархияһы бар. Низәриҙәр имамы, исмәғилиҙәрҙең иң ҙур һәм билдәле йәмәғәте — Аға Хан нәҫеле буйынса тапшырыла. Әлеге ваҡытта исмәғилиҙәрҙең был тармағында Аға Хан IV имам булып тора.

## Ағымдары

### Низәриҙәр
Исмәғилиҙәр йәмғәтенең күпселек өлөшө, исмәғили-низәриҙәр, бөгөн шаһзат IV Кәрим Аға Ханды үҙенең 49-сы имамы тип таный, улар раҫлауынса, нәҫеллек Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатима һәм Уның ике туған ҡустыһы һәм кейәүе хәҙрәте Али аша килеп сыға.

### Мостағәлиҙәр
Мостағәлиҙәр Мысырҙа йәшәү урындары булдырып, исмәғилилектең урталыҡты тотҡан тармағы булып китә. XI быуатта мостағәлиҙәрҙең күпселеге Һиндостан эмиграцияға китә. Фатимиҙар хәлифәлеге ҡолатылғандан һуң мостағәлиҙәрҙең рухи үҙәге Йәмәнгә, ХVIII быуат башында Һиндостанға күсенә.

### Друздар
Друздар, исмәғилиҙәргә яҡын этноконфессиональ община, уларҙан IX быуат башында айырылып сыҡҡан. Друздар йәндәрҙең күсеүенә һәм Аллаһтың кешеләрҙә кәүҙәләнеш алыуына ышана. Уларса Аллаһ һуңғы тапҡыр хәлифә әл-Хәкимдә һынланыш тапҡан булған.

Друздарҙың күпселеге үҙҙәрен мосолман тип һанамай друздарҙың үҙҙәр ләә шулай уҡ ортодоксаль ислам мәҙһәбтәре фекеренсә лә мосолман түгел. Ибн Тәймиә — исламдың күренекле дин белгесе, друздарҙың мосолманлығын инҡар иткән . Ғосман империяһы друздарҙы эҙәрлекләүҙәрен аҡлау өсөн Ибн Тәймиәнең дини ҡарарына йыш ҡына таяна.

## Таралыуы
Бөгөн исмәғилилек Тажикстандың Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһенең (ГБАО) күпселек өлөшөндә (бигерәк тә көньяҡта һәм үҙәктә) өҫтөнлөклө булып тора. Шулай уҡ памир халыҡтары араһында тажиктарҙың бәләкәй генә бер өлөшө шул инаныста. Исмәғилиләрҙе Афғанстанда, Пакистанда, Йәмәндә, Ливанда, Малайзияла, Сүриәлә, Иранда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Һиндостанда, Иорданияла, Ираҡта, Көнсығыш Африкала, Анголала, Бангладешта һәм Көньяҡ Африка Республикаһында,шулай уҡ в Европала, Канадала, Австралияля, Яңы Зеландияла, АҠШ-та, Тринидад һәм Тобагола табырға мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исмәғили әҙәбиәт
* Исмәғилиҙәрҙең ҡәлғәләре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; на русском языке
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Исмаилиттар
* Исмаилитоведение институты
Ибәдиҙәр

**Ибәдиҙәр** ( — *абадиттар*;) — сөннилектән дә, шиғыйлыҡтан да айырылып торған ислам ағымы. Ибәдилекте йыш ҡына хәүәриждәр хәрәкәтендә уртаса фракция булараҡ билдәләйҙәр, тик ибәдиҙәр үҙҙәрен хәүәриж тип таныуҙан баш тарта.

## Тарихы
Ибәдиҙәр VII быуатта Ираҡта барлыҡҡа килгән; Ғабдуллаһ ибн Ибәд исеме менән аталған. Әммә ибәди сығанаҡтарындағы мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, ибн Ибәд, үҙенең беренсе имамы һәм нигеҙ һалыусыһы Жәбир ибн Зәйет менән сағыштырғанда, ибәдиҙәр хәрәкәтен ойоштороуҙа һәм уға етәкселек итеүҙә икенсе дәрәжәләге роль уйнаған.

## Таралыуы
Ибәдиҙәр Хәлифәткә ҡаршы көрәш алып барған, имаматтар төҙөгән, шул иҫәптән Тахертала (Төньяҡ Африка, VIII — X быуат башы) Рөстәмиҙәр имаматы, шулай уҡ ҡыҫҡа ваҡытҡа Йемендә имамат булған. Шул ваҡытта Оманда ибәди дәүләт барлыҡҡа килгән, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.

Ибаәдиҙәр барлыҡ мосолмандарҙың 1%-ын ғына тәшкил итһә лә, улар мосолман донъяһының күп өлөшөндә йәшәй. Хәҙерге заманда ибәдиҙәр Оман халҡының күпселеген (яҡынса 75 %)тәшкил итә, Йәмән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (БҒӘ), Алжир (Мзаб), Тунис (Джерба), Ливияла (Нафуси һәм Зуара) йәмәғәттәре бар. Шулай уҡ күп кенә ибәдиҙәр Танзанияла Занзибар утрауында йәшәй. Унда 1964 йылғы революцияға тиклем Әлбүсәйет династияһы солтандары идара иткән, улар ҙа Оман тармағы кеүек, ибәдиҙәргә ҡарай.

## Сөнниҙәр һәм шиғыйҙар менән айырма
Ибәдилек исламда ҡәҙимге йүнәлештәренең береһе булып торһа ла, тикшеренеүселәр уны Европа уҡыусыларына киңерәк билдәле сөннилек, шиғыйлыҡ, мөтәзилилек һ.б. менән сағыштырып һүрәтләргә мәжбүр. Мәҫәлән, шиғыйлыҡта юғары власть Пәйғәмбәр йорто эсендәге имамдар, Али ибн Әбү Талип һәм уның ҡатыны, пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатима нәҫеле буйынса тапшырылырға тейешле тип һаналһа, шул уҡ ваҡытта сөннилектә мосолман өммәтенең юғары хакимдары ҡорайыштарҙан булырға тейеш тип барһалар, ибәдиҙәр һәр мосолман өммәттең имамы була ала, тип һанай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Cook, Michael A.* Early Muslim Dogma. Cambridge, U.K., 1981.
* *Ennami, Amr Khalifa.* Studies in Ibadhism. Benghazi, Libya, 1972.
* *Ali Yahya Muammar.* Ibadhism A Moderate Sect of Islam. Open Mind, 2007.
Ҙаһири мәҙһәб

**Ҙаһири мәҙһәб** ( — әҙ-Ҙа́һирийя; Захири́тский ма́зхаб) — Дауыт Ибн Али әҙ-Ҙаһири IX быуатта нигеҙләгән мосолман хоҡуҡи мәктәбе — мәҙһәб.

## Тарихы
Ибн ән-Нәдимгә ярашлы, Дауыт ибн Али хоҡуҡи практикала Ҡөрьән һәм сөннәтте һүҙмә-һүҙ аңлатып, йәшерен мәғәнә (батин) күреү һәм уларҙы аллегорик йәки рациональ аңлатыу мөмкинлеген инҡар итеп, тик «тышҡы»ға (ҙаһир) таянған беренсе фаҡиһ була

Хоҡуҡ методологияһы мәсьәләләрендә (ысул әл-фиҡһ) ҙаһири фаҡиһтар логик-рационалистик алымдарҙы (әр-раий, истихсан, истисхаб һ.б.) ҡулланыуға ҡаршы була. Һуңғараҡ бик сикләнгән сиктәрендә ҡыяс һәм ижмә ҡулланыуға юл ҡуйыла.

Был мәҙһәб X—XIII быуаттарҙа мосолман донъяһында киң таралған була. Уның вәкилдәре Хәлифәттең көнсығышында ла (бигерәк тә, Хөрәсәндә), көнбайышында ла (Әл-Әндәлүстә ҙаһири дин белгесе ибн Хазм йәшәгән) булған. XII быуатта Әлмөхәдтәр осоронда ҙаһири мәҙһәб рәсми хоҡуҡи мәктәп тип танылған. XV быуаттан һуң ҙаһириҙар яйлап юҡҡа сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Әбү Заһрә, Мөхәммәт*. Әл-мазахиб әл-ислямиййә. Ҡаһирә:" Дар әл-фикр әл-арабий", бер йылһыҙ.
Мөстәхәб

**Мөстәхәб** ( — сөннәт ғәмәл; ) — **мәндүб**, сөннәт һәм **ғәйри-мүәкәдә** һүҙҙәренең синонимы, шәриғәттә башҡарыу мотлаҡ булмаған сауаплы ғәмәлдәр, рөхсәт ителгән хәләл ғәмәлдәрҙең бер өлөшө

Йышыраҡ мөстәхәб Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең һәм уның сәхәбәләренең ғәмәлдәренән өлгө алып башҡарыла. Мөстәхәбте үтәмәү гонаһ һаналмай. Мөстәхәбкә , мәҫәлән, сөннәт намаҙҙар һәм ураҙалар инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *  
*
Зәйдиҙәр

**Зәйдиҙәр** ( — әз-зәйди́йя; ) — Зәйди мәҙһәб — исламдағы «урта» шиғый ағымдарының береһенә эйәреүселәр. Ғәрәп хәлифәлегендә VIII быуатта барлыҡҡа килгәндәр. Нигеҙ һалыусыһы — Зәйет ибн Али (Хөсәйен ибн Али ейәне).

## Тарихы
Зәйет ибн Али имаматын таныған дини-сәйәси төркөмдәрҙең дөйөм атамаһы — шиғый исламының иң «уртаса» тармағы.

Шиғыйҙар хәрәкәтенең дөйөм йүнәлешенән зәйдилек VIII быуаттың 30-сы йылдарында айырылып сыға, шул мәлдә шиғыйҙарҙың бер өлөшө Али ибн Әбү Талиптың бүләһенең, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуаһының — имаматлыҡҡа үҙ хоҡуғын ҡылыс менән иҫбатлау ынтылышын хуплай.

Зәйд Ибн Али 740 йылда Өмәүиҙәргә ҡаршы һуғышта һәләк булғандан һуң зәйдиҙәрҙең берҙәм хәрәкәте бер нисә төркөмгә бүленә.

## Таралыуы
Зәйдиҙәр Иранда, Ираҡта, Йәмәндә һәм Хижәздә киң таралыу ала һәм зәйди дәүләттәрен төҙөй: Идрисиҙәр Төньяҡ Африкала 789 йылда (926 йылға тиклем йәшәй), 863 йылда Табаристанда (928 йылға тиклем йәшәй), 901 йылда Йәмән территорияһының бер өлөшөндә власть урынлаштыра, унда уларҙың имамдары 1962 йылдың 26 сентябрендәге революцияға тиклем хакимлыҡ итә. Улар Йәмән халҡының ҙур өлөшөн тәшкил итә. XX быуат аҙағына уларҙың һаны 7 миллион кешегә етә.

## Тәғлимәте
Зәйдиҙәрҙе шиғыйҙарға индерһәләр ҙә, күп мәсьәләләрҙә уларҙың тәғлимәте сөнниҙәрҙекенә оҡшаш. Догматика мәсьәләләрендә зәйдиҙәр сөнни исламға иң тоғро позиция биләй. Башҡа шиғыйҙарҙан айырмалы, зәйдиҙәр «йәшерен» имам тураһында, үҙ инанысын «һаҡланыр өсөн йәшереү» тураһында тәғлимәттәрҙе танымай (таҡыя), бөтә шиғырҙар кеүек антропоморфизмды һәм тәҡдир тураһында ғилемде кире ҡаға. Зәйдиҙәр дин тәғлимәтендә мөтәзилиҙәргә эйәрә.

Имам (община башлығы) Али ырыуынан булырға тейешлеген танып, имамдың илаһи тәбиғәтен инҡар итәләр һәм ҡулдарынаа ҡорал тотоп асыҡтан-асыҡ сығыш яһаған һәр Али нәҫеле (алилы) имам булырға мөмкин тип иҫәпләйҙәр. Улар шулай уҡ төрлө мосолман илдәрендә бер үк ваҡытта бер нисә имамдың йәшәүен ихтималлығын таныған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Прозоров С. М. аз-Зайдийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 73. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Иртидәд

**Иртидәд** ( — мөртәтлек, бер хәлдән икенсеһенә күсеү; ) — Ислам диненән ситләшеү — иң ҙур гонаһтарҙың береһе. Иртидәд ҡылған кешене мөртәт тип йөрөтәләр.

## Тасуирламаһы
Диндән тайпылыштарға Аллаһы Тәғәләнең барлығын инҡар итеү, пәйғәмбәрҙәрҙе танымау, Ҡөрьән талап иткән йолаларҙы инҡар итеү, киләсәктә тоғролоҡһоҙ (кафыр) булырға теләү һ.б. ҡарай

Диндән ситләшеү ғәмәлгә ингән тип һаналһын өсөн ике шарт үтәлеүе мотлаҡ:

# дин тотоусы тулыһынса аңында булырға һәм аҡылы теүәл булырға тейеш.
# диндән китеүе тураһында хәбәр итеүе мәжбүри рәүештә яһалырға тейеш түгел.

Мосолман хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар), балиғ йәштәге мөртәт ир-егеттәр мотлаҡ язаға тарттырылырға тейеш, тип иҫәпләй. Мөртәт ҡатын-ҡыҙҙар ҡулға алынырға һәм ислам динен ҡабул итергә мәжбүр ителергә йә иһә, ирҙәр кеүек үк, язалап үлтерелергә тейеш.

Үлем язаһы алдынан диндән ситләшеүсегә исламға ҡайтырға тәҡдим итәләр, һәм кире ҡайтҡан осраҡта был кеше төрмәнән азат ителә. Әгәр ул баш тартһа, уға ҡарар ҡабул итеү һәм тәүбә итеү өсөн 3 көн бирелә.

## Тәүге иртидәд
Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң тәүге тапҡыр ҡайһы бер ғәрәп ҡәбиләләренең исламдан ситләшеүе күренеше була. Хаҡ хәлифә Әбү Бәкерҙең Ғәрәбстан ярымутрауының төрлө өлкәләренә хәрби экспедициялар ебәреүе исламдан ситләшкән ғәрәп ҡәбиләләрен Хәлифәт составына кире ҡайтарырға ярҙам итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөртәтлек
* Исламда гонаһтар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. ар-Ридда // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Мөбәх

**Мөбәх** ( — рөхсәт ителгән; ) — **ибәхә**, **[[хәләл]]**, **жәғиз** һәм **мотлаҡ** һүҙҙәренең синонимы — шәриғәттә фарыз да, харам да булмаған ғәмәл. Яҡшы ниәт менән ҡылынған ғәмәл — хәләл, ә яман ниәтлеһе — гонаһ булып сыға . Шәриғәттең биш хөкөмөнөң береһе. Туҡланыу, ашау-эсеү, йоҡо кеүек ғәмәлдәр мөбах миҫалы булып тора.

## Билдәләмәһе
Мөбәхте шәриғәт нейтраль, кәрәкле һәм бер ниндәй баһаға ла мохтаж булмаған эштәр һәм ғәмәлдәр категорияһына индерә. Мөбәх тураһындағы мәсьәлә ислам хоҡуҡтарының (фиҡһ) әхкәм бүлегендә аңлатыла. Теге йәки был хоҡуҡи мәктәпкә (мәҙһәб) ҡарап, бер үк ғәмәлдәр мөбәх категорияһына индерелергә йәки унан сығарылырға мөмкин. Хәҙерге мосолман йәмғиәтендә мөбәх проблематикаһының көнүҙәклеге йәмәғәт тормошонда һәм көнкүрештә яңы күренештәрҙе ҡабул итеү йәки кире ҡағыу менән бәйле. Артислыҡ һәм художество эшмәкәрлеге, бигерәк тә һынлы сәнғәт һәм музыка менән бәйле мәсьәләләр буйынса ислам йәмғиәтендә күптән бәхәстәр бара. Бынан тыш, «зиннәтле әйберҙәр» категорияһын билдәләү бик ҡатмарлы булып тора; тыйылған продукттар (сусҡа ите һ. б.) ҡулланылған импорт тауарҙары; кейенеү манераһы; ваҡыт үткәреү ысулдары һ. б. Мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн ислам хоҡуҡтары сығанаҡтарын (истихсан, истислах һ. б.) йәлеп итеү ҙур әһәмиәткә эйә .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Боголюбов А. С. Мубах // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 167—168. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Биатлон буйынса Европа чемпионаты (2009)

**Биатлон буйынса 2009 йылғы Европа асыҡ чемпионаты** () Өфөлә (Рәсәй) 2009 йылдың 28 февраленән 4 мартына тиклем бара.

Халыҡ-ара Биатлонсылар союзының яңы ҡағиҙәләренә ярашлы, чемпионатта 26 йәштән өлкән булмаған өлкән спортсылар ҡатнаша ала. Йәш үҫмерҙәр өсөн йәш сиктәре үҙгәрмәй — 21 йәшкә тиклем.

## Чемпионат һөҙөмтәләре

### Өлкәндәр (26 йәшкә тиклем)

### Йәш үҫмер егеттәр (21 йәшкә тиклем)

## Таблица медалей

### Дөйөм

### Өлкәндәр

### Йәш үҫмерҙәр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт чемпионата
* Официальный сайт IBU
Истислах

**Истислах** ( — файҙа килтерергә ынтылыш), **әл-мәсәлих әл-мөрсәлә** (ғәр. «ирекле файҙалы ғәмәлдәр») — Ислам хоҡуҡиәтенең төп сығанаҡтарынан (фиҡһтан) хөкөм сығарыу мөмкин булмаған осраҡта, фәтүәне бөтә йәмғиәткә (өммәткә) файҙаһына ҡарап, ирекле фекерләү нигеҙендә сығарыу ысулы. Истислах әр-раий категорияларының береһе һәм хәҙерге ислам йәмғиәтенең ихтыяждарын иҫәпкә алып, фиҡһты үҫтереүҙең мөһим ҡоралы булып тора.

## Тарихы
Истислах Мәлик ибн Әнәс (713—795) тарафынан эшләнгән һәм ҡулланылған, Мәлики мәҙһәбенең төп айырмалыҡлы үҙенсәлектәренең береһе булып тора. Теге йәки был дәрәжәлә бөтә төп мәҙхәбтәр тарафынан ҡулланыла. Хәнәфи мәҙһәбтә бойондороҡһоҙ хоҡуҡи категория һаналмай.

Шәфиғиҙәр истислахты истихсандың бер өлөшө тип иҫәпләй. Билдәле булыуынса, Хәнбәли мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы Әхмәт ибн Хәнбәл дә ошо ысулды ҡулланған. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре айырым осраҡтарҙа истихсан менән файҙаланған.

Истислах истихсандың фекерҙе аналогия (ҡыяс) буйынса төҙләү ысулы булып торған һәм унан башҡа ҡулланыла алмаған бер төрө булып иҫәпләнә. Истихсандан айырмалы рәүештә, истислах Ҡөрьәнгә лә, сөннәткә лә бәйле түгел.

Истислах концепцияһының нигеҙендә мосолмандарҙың динен һәм ғүмерен һаҡлау, улар тураһында хәстәрлек күреү, өммәтте дауам итеүҙе тәьмин итеү һәм уларҙың мөлкәтен яҡлау идеяһы ята.

Истислах бер нисә шартты үтәгәндә генә көскә эйә:

* ҡарар мосолмандарҙың үҙ-ара мөнәсәбәтенә генә ҡағылырға, ә дин мәсьәләләренә ҡағылмаҫҡа тейеш (иман);
* ҡарар диндең рухына ла, йөкмәткеһенә лә ҡаршы килергә тейеш түгел;
* ҡарар шәриғәттең ҡулайыраҡ ысулдары нигеҙендә сығарылған фиҡһтың ниндәй ҙә булһа положениеһына ҡаршы килергә тейеш түгел;
* ҡарар аҡыл дәлилдәренә ҡаршы килергә тейеш түгел;
* истислах ярҙамында ҡабул ителгән ҡарарҙың файҙаһы аныҡ, кәрәкле һәм мөһим булырға тейеш.

Истислах миҫалы: һуғыш иғлан ителһә, оборона өсөн кәрәкле аҡсаны тик байҙарҙан ғына йыйыу.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* Боголюбов А. С. ал-Истислах // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 115—116. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 

; башҡа телдәрҙә

* 

## Һылтанмалар
*
Батиниҙар

**Батиниҙар** ( — әл-ба́тин; эске, йәшерен; ) — Ҡөрьәнде һәм сөннәтте ирекле, аллегорик рәүештә шәрехләүҙе яҡлаусыларҙың дөйөм атамаһы. Һүҙмә-һүҙ, тура мәғәнәлә генә аңлатыусы Ҙаһири мәҙһәбкә ҡапма-ҡаршы, батиниҙар Ҡөрьәндә һәм сөннәттә «йәшерен», эзотерик мәғәнә эҙләй. Аллегорик аңлатмалар индереү кәрәклегенең нигеҙен батиниҙар Ҡөрьәндең үҙендә тапҡандар. Айырым аяттарҙа Аллаһтың асыҡ һәм йәшерен мәрхәмәте, асыҡ һәм йәшерен гонаһ, асыҡ һәм йәшерен Аллаһ, шәфҡәтлелек («эске») һәм яза («тышҡы») һ.б. ҡаршы ҡуйыла.

## Тарихы
Ҡөрьәнде аллегорик аңлатыу ысулы (*тәьүил*) Ираҡта VIII быуатта барлыҡҡа килә .

Исмәғилиҙәрҙә батин артабанғы үҫеш ала. «Батин», «тәьүил» һәм «әл-хәссә» төшөнсәләре исмәғилиҙәрҙең дини-философик доктринаһында мөһим урын алып тора. Мосолман дин белгестәре батиниҙарға сакраль текстарҙы символик аңлатыу мөмкин тип һанаған суфыйҙарҙы, мөтәзилиҙәрҙе һәм «фәйләсуфтарҙы» (*фәләсифа)* индерәләр).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. ал-Батинийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 38-39. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Хәрижиҙәр

**Хәүәриждәр, Хәрижиҙәр** (-әл-хәүәриж; айырылып сығыусылар, фетнәселәр; ) — шулай уҡ ғилми әҙәбиәттә *хәүәриж* атамаһы ҡулланыла, был ғәрәп телендәге төп нөсхәгә иң яҡын әйтелеш — үҙ атамаһы **әш-Шүрат** ( — үҙгәреүсән).

## Тарихы
Беренсе фетнә (656—661) барышында барлыҡҡа килгән ислам дини-сәйәси ағымы. Башта «хәрижиҙәр» исемен хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип яҡлылар ала, әммә 657 йылда Сиффин һуғышының һөҙөмтәһеҙ тамамланыуынан һуң хәлифәлеккә төп дәғүә итеүсе Мүәвиә ибн Әбү Суфыянға ҡаршы третей суды үткәрергә ҡарар итеүенә ризаһыҙлыҡ белдереп, баш күтәрәләр. Уларса, бәндәләрҙе тик Аллаһ ҡына хөкөм итә ала.

Али бер йылдан һуң Нахраван янындағы һуғышта фетнәселәрҙе тар-мар итә, әммә ағым артабан да эшмәкәрлеген туҡтатмай, һәм 661 йылда хәҙрәте Алиҙы Абдрахман ибн Мүлжәм үлтерә. Уны хәрәкәткә эйәреүселәрҙең береһе тип һанайҙар.

## Этимологияһы
«Әл-хәүәриж» термины" термины беренсе фетнәлә (мосолман граждандар һуғышы) дүртенсе хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип армияһын ташлап киткән кешеләр төркөмөн билдәләү өсөн экзоним булараҡ ҡулланыла.

Ғәрәп һүҙе «الفوارج» «ташлап китеүселәр, фетнәселәр» тигәнде аңлата. Күплектә был термин «әл-хәүәриж» тип яңғырай, әммә әҙәбиәттә «хәрижиҙәр» тигән исем нығынған. Төркөмдөң үҙ атамаһы «әш-Шүрат», йәғни «үҙгәреүсән».

## Сығанаҡтар
Беҙҙең көндәргә тиклем хәрижиҙәрҙең үҙҙәре хаҡында бәйән иткән боронғо сығанаҡтар килеп етмәгән тиерлек.

Хаҡ хәлифәт осоро документтары бик әҙ һаҡланған. Был осорҙоң һәм артабанғы Өмәүиҙәр хәлифәлеге хакимлығы осороноң һаҡланып ҡалған документтары һәм хеҙмәттәре, башлыса өсөнсө, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге йылдарында яҙылған.

Хәрижи булмаған сығанаҡтар ике категорияға бүленә — тарихи эштәр (хроника) һәм мөртәтлек буйынса хеҙмәттәр.

## Инаныстары
Хәрижиҙәрҙең дини ҡараштары нигеҙҙә сөнниҙәр ҡараштары менән тап килә . Әммә хәрижиҙәр тәүге ике хәлифәне генә — Әбү Бәкерҙе һәм Ғүмәр ибн әл-Хаттабты законлы тип таный, Усман ибн Әффан, Али ибн Әбү Талип һәм башҡалар (Өмәүиҙәр, Ғәббәсиҙәр һ. б.) уларса законлы түгел.

Дини тәғлимәттең төп пункты — өммәт эсендә бөтә мосолмандарҙың (ғәрәптәрҙең һәм ғәрәп булмағандарҙың) тигеҙлеген таныу була. Хәлифәлеккә ҡараш йәһәтенән, хәлифә һайлап ҡуйылырға һәм тик башҡарма власҡа эйә булырға, ә суд һәм закондар сығарыу власы советта (шурала) булырға тейеш, тип иҫәпләйҙәр. Хәлифәләрҙең күп булырға тейешлеген вәғәзләйҙәр.

Бәләкәй һәм ҙур гонаһтар тураһында күҙаллауҙар эшләйҙәр. Улар фекеренсә, ҙур гонаһ ҡылған мосолман исламдан сығарыла һәм кафырҙарға тиңләштерелә. Шулай уҡ хәрижиҙәр ислам дине тәғлимәтенә сауаплы ғәмәлдәр ҡылынмаған динлелектең файҙаһыҙлығы тураһындағы постулат индерә.

### Артабанғы үҫеше
Хәҙерге ваҡытта ибәдиҙәр («уртаса» хәрижиҙәр) Оман халҡының күпселеген тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт
* 

### Әҙәбиәт
* 
* 
* Бибикова О. П. Хариджиты // Энциклопедия «Кругосвет».
* 
* 
* * 
* Хариджиты / Чураков М. В. // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Феллахи — Чжалайнор. — Стб. 529—530.
* 

## Һылтанмалар
*
Әүзағи мәҙһәб

**Әүзағи мәҙһәб** (;) — сөнни исламдағы VIII быуатта нигеҙләнгән һәм XI быуатта йәшәүҙән туҡтаған иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең (мәҙһәб) береһе.

## Тарихы
Әүзағи мәҙһәб боронғо Ираҡ ислам хоҡуғы мәктәбенән башланғыс ала. Мәҙһәбтең нигеҙ һалыусы-эпонимы Баальбектан (хәҙ. Ливан) билдәле мосолман дин ғалимы — фаҡиһ Ғабдрахман әл-Әүзағи (704—774) була. Сүриәлә (әш-Шам) барлыҡҡа килеп, мәҙһәб әл-Әүзағи Мәғрибтә (Төньяҡ Африка) сәскә атыуға өлгәшә һәм мосолман Испанияһына тиклем тарала, унан һуң мәлики мәҙһәб тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. X быуатҡа тиклем Әүзағи мәҙһәб Сүриәлә өҫтөнлөк итә һәм унда шәфиғи мәҙһәб тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылғансы, XI быуатҡа тиклем йәшәүен дауам итә. Уның шәкерттәре иһә ҡануни дүрт сөнни мәҙһәбкә (мәлики, хәнәфи, хәнбәли һәм шәфиғи) ҡушыла.

## Юғалыуы сәбәптәре
Мәҙһәбтең тарҡалыуына һәм артабан юғалыуына бер нисә сәбәп килтергән. Әл-Әүзағи Дамасктағы Өмәүиҙәр хәлифәлеге хәлифәлегенең идара итеүсе даирәләренә яҡын була. Шул арҡала, өмәүиҙәрҙе ҡолатып, Бағдадта хаким булып киткән Ғәббәсиҙәр уны кире ҡаҡҡан. Ғәббәсиҙәр ваҡытында башланған шәриғәт ҡанундарын системалаштырыу буйынса киң программа хәнәфи мәҙһәбкә нигеҙләнгән, был шулай уҡ власть даирәләрендә әүзағи мәктәбенең абруйы төшөүгә килтергән. Өҫтәүенә, Бәйрүттәге янғында әл-Әүзағиҙең әҫәрҙәре һаҡланған шәхси китапханаһы янып бөткән.

## Иҫкәрмәләр
Ғабдрахман әл-Әүзағи

**Әбү Ғәмер Ғабдрахман ибн Ғәмер әл-Әүзағи** (; ;704, Баальбек, Өмәүиҙәр хәлифәлеге - 774, Бәйрүт, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге) - ислам дин ғалимы, тәбиғиндәрҙең шәкерттәре быуынынан сыҡҡан  фаҡиһ һәм Шамдағы  бөтә замандарҙан иң абруйлы дин белгестәренең береһе. Әүзағи мәҙһәбкә  нигеҙ һалыусы һәм уның эпонимы.

## Биографияһы
Әл-Әүзағиҙың дини мираҫы мосолман хоҡуҡтары буйынса хеҙмәттәрҙә киң яҡтыртыла. Заманында ғалимдың ҡараштары үҙ аллы мәҙһәб барлыҡҡа килтергән, шәкерттәре Шамда һәм Андалусияла булған. Шамда һәм Төньяҡ Африкала мәлики мәҙһәб таралғанға тиклем әл-Әүзағи мәҙһәбе иң өҫтөнлөклө булған. Һуңынан был мәҙһәб юғала, ләкин уның фекере бөгөн дә дүрт сөнни имамдың фекере менән бер рәттән ҡарала. Ғүмеренең аҙағында әл-Әүзағи Бәйрүткә күсеп китә, унда уға ҡаҙый вазифаһы тәҡдим ителә. Ләкин ул баш тарта һәм, ғүмеренең аҙағына тиклем, дин тәғлимәтен уҡытыуын дауам иткән.

### Вафаты

Әбү Ғәмер әл-Әүзағи Бейрутта 774 йылда сәфәр айында вафат була. Ғалимды ерләүгә бик күп кеше йыйыла. Ғүмер буйы кешеләргә мәрхәмәт күрәткән ғалимға рәхмәт йөҙөнән һуңғы юлға оҙатырға Бәйрүттең дүрт йәмәғәте лә: мосолмандар, христиандар, йәһүдиҙәр һәм копттар сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Биографическая справка об аль-Аузаи на портале Islamweb
Иҫке Собханғол төп мәктәбе

**Иҫке Собханғол төп мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы) биләмәһендәге уҡыу йорто.

## Тарихы
1957 йылда Ағиҙел башланғыс мәктәбе булараҡ асыла. А. М. Демкина мәктәпте асыусы һәм беренсе уҡытыусыһы була.
;Артабанғы статустары:
* 1969 йылдан — Ағиҙел һигеҙ йыллыҡ мәктәбе
* 1999 йылдан — Ағиҙел урта мәктәбе
* 2002 йылдан — Иҫке Собханғол төп мәктәбе

2019 йылдан алып яңы типтағы мәктәп төҙөлә, уның составына мәктәпкәсә балалар төркөмө ҡарай.

Мәктәпте 1600-ҙан ашыу уҡыусы тамамлай.

## Етәкселәре

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Уҡыусыларҙың ҡаҙаныштары

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Видеояҙмалар

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Сығанаҡтар
* 

## Фотогалерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)

**«Ҡыҙыл таң» колхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
1929 йылда «Маяҡтүбә» умартасылыҡ промартелы булдырыла, ул 1930 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге колхоз итеп үҙгәртелә. Колхоз составына Аралбай (бригадир — Вәлиев), Яңы Монасип (бригадир — Н. М. Йәғәфәров), Иҫке Монасип (бригадир — Г. Буранов) ауылдары инә.

1937 йылда Афзал Таһиров исемендәге (Тимер ауылы; һуңыраҡ «Ҡыҙыл таң» колхозы итеп үҙгәртелә) һәм «Партизан» (Нәби ауылы; «Ағиҙел» колхозынан айырылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә), 1940-сы йылдарҙа «Маяҡ» (Аралбай һәм Яңы Монасип ауылдары) колхоздары ойошторола.

1950-се йылдарҙа колхозға ауыл хужалығы техникаһы, 1953 йылда ГАЗ-51 автомобиле бүленә; ваҡ колхоздарҙы эрерәктәренә берләштереү юлы менән хужалыҡтарҙы эреләтеү башлана. 1961 йылда колхоз «Урал» колхозы, 1963 йылдың майында — «Маяҡ», 1963 йылдың декабрендә — «Ҡыҙыл таң» тип үҙгәртелә. Колхоз идараһы Яңы Монасип ауылында урынлаша.

1963—1965 йылдарҙа уның составына Байғаҙы, Яңы Собханғол, Иҫке Мөсәт ауылдарын үҙ эсенә алған «Яңы юл» колхозы инә.

XX быуаттың 70 —80-се йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» колхозы малсылыҡта һәм баҫыусылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшә.

1989 йылда Тимер бригадаһы айырылып сыға һәм «Маяҡ» колхозы тип йөрөтөлә башлай.

«Ҡыҙыл таң» колхозы 1999 йылда ауыл хужалығы производствоһы кооперативы, 2003 йылда «Таң» АХК-һы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда эшмәкәрлеген туҡтата.

## Ҡаҙаныштары
* 10-сы биш йыллыҡтың йомғаҡтары буйынса колхоз Бөтә Рәсәй социалистик ярышында еңеүсе тип танылды һәм РСФСР Министрҙар Советының, һәм ВСЦПС-тың күсмә Ҡыҙыл Байрағына лайыҡ була.

## Рәйестәре

* Г. Буранов
* Н. К. Өмөтҡолов
* З. Юлдашев
* Р. И. Баймырҙин
* Ә. С. Сәғитов
* Ә. Ш. Итҡарина
* Я. Көмөшбаев
* З. Бикмөхәмәтов
* С. Хәйбуллин
* Н. М. Йәғәфәров
* З. Мөфтәхетдинов
* И. З. Баязитов
* Ә. Уразаев
* Р. Ю. Баймырҙин
* Ә. Х. Һатыбалов
* Й. Шәрәфетдинов
* Ғ. З. Сәфәрғәлин
* Ә. Х. Буранов
* Р. С. Яхин
* Ә. Ә. Муллағолов
* Р. Ш. Динисламов
* Т. С. Яхин
* Й. С. Теләүбаев

## Беренсе тракторсылары

## Беренсе шоферҙары

## Хәтер
* Иҫке Монасип мәктәбе ихатаһында «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләгән водителдәргә һәйкәл урынлаштырылған.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Сәсәниҙәр

**Сәсәниҙәр** - 224 - 651 йылдарҙа Сәсәни Иранында идара иткән фарсы хакимдары (шаһтар шаһы) һәм ошо дәүләттең, бойондороҡһоҙ территорияларҙың айырым өлкәләре (шаһтар, ҡушаншаһтар), һуңыраҡ Тәбәристан хакимдары нәҫеле.

## Тарихы
Династия Парстан (Фарсостан) сыҡҡан; батшалыҡ Сәсән исемле кеше исеме менән аталған, ул  Парстың беренсе батшаһы Папактың  атаһы булған.

Папактың улы Ардашир 224 йылда парфян батшаһын ҡыйрата һәм Сәсәниҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Дәүләт ойошторолғанда уҡ Сәсәниҙәр Иран мәжүси руханилығына (зороастризм) таяна. .

628 йылдан 632 йылға тиклем яҡынса 10 батша алмашына. Йәздәгирд III хакимлығы ваҡытында Сәсәниҙәр дәүләтен ғәрәптәр яулап ала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ** Сәсәниҙәр батшалары. Iii-VII бб.иран тарихы легендаларҙа, тарихи хроникаларҙа һәм хәҙерге заман тикшеренеүҙәрендә. — М. ХӘБӘРҘӘР: АЗИЯ, 2008. — 352 б. - 4000 экз. — ISBN 978-5-91660-001-8.
* 
* 
* Сасаниды // Совет тарихи энциклопедияһы : 16 томда. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Совет энциклопедияһы, 1961—1976.
* Сасаниды / Грант Э. А. // Ҙур совет энциклопедияһы : [30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-сө баҫма. — М. : Совет энциклопедияһы, 1969-1978.
* 
* 
* 
*
Бөрйән совхозы

**«Бөрйән» совхозы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

## Тарихы
«Бөрйән» совхозы 1969 йылда «Яңы юл» колхозы нигеҙендә ойошторола. Йүнәлеше ит өсөн эре мөгөҙлө мал үрсетеү була. Уның составына «Алға», «Үрнәк», «Марс», «Салауат» (Салауат исемендәге АХК) колхоздары инә.

Дөйөм ер майҙаны 12027 гектар тәшкил итә, шул иҫәптән 2021 гектар — һөрөнтө ерҙәр.

Беренсе директоры — Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы.

1992 йылдың февралендә бөтөрөлә.

## Ҡаҙаныштары

## Директорҙары
* Ғәбитов И. Ә.
* 

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Тәбәристан

**Тәбәристан** () — урта быуаттарҙа (IX—XII быуат) Көнбайышта Гилән менән көнсығышта Хөрәсән араһында Каспий диңгеҙенең көньяҡ ярында (Ирандың хәҙерге территорияһы) урынлашҡан провинцияның урта быуаттағы атамаһы.

## Тарихы
XIII быуаттан Мәзендеран исеме менән билдәле.

Ибраһим Исхаҡ уны шулай тасуирлай:

Тәбәристан — тигеҙ талыш ере, унда игенселек менән шөғөлләнәләр һәм йөк ташыу өсөн мал аҫрайҙар. Уларҙың теле ғәрәп теле лә, фарсы теле лә түгел… һәм Амоль, Натил, Чалус, Калар, Руйан, Мила, Бурджи, Чашма-йи Алхам, Сари, Михраван и Таммиших Тәбәристанда урынлашҡан.

Тәбәристан тарихын *Сәйет Заһиретдин Мәрәши* һүрәтләгән һәм академик Б. А. Дорн нәшер иткән. Оксфордта Мөхәммәт әл-Хәсән улы ҡулъяҙмаһы, «Тарихи-тәбәристан», йәғни «Тәбәристан тарихы» бар.

Сасаниҙәр ҡарамағында Мәзендеран хакимдарының бойондороҡһоҙ биләмәһе булған. Ғәрәп хәлифәлеге составында, Сәмәниҙәр, Сәлжүкиҙәр һәм монголдар ҡарамағында бында урындағы Мәзендеран династиялары идара итә. XVI быуат аҙағында шаһ Ғәббәс I хакимлығы осоронда урындағы династия бөтөрөлә, ә провинция Сәфәүиҙәр дәүләтенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тус
* Персия (Иран)
* Сәсәниҙәр дәүләте
* Баванди династияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*