Һикәяҙ (Дыуан районы)

**Һикәяҙ** (**Һикияҙ**, *Тепловка* ; ) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Һикәяҙ ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше.
Почта индексы — 452532, ОКАТО коды — 80223834001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 85 км (тура юлдан - 60 км)

Һикәяҙ ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Һикәяҙ ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1750 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Ҡазан губернаһы Пермь провинцияһынан күсеп килгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.  

1753, 1798, 1810 йылдарҙа шул уҡ шарттар менән бында крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Тәү төпләнеүселәре *староверҙар* (христиандарҙа иҫке дин кешеләре) була. 

Һикияҙ йылғаһы тамағында 1874 йылда Мең улусынан күсеп килеүселәр тарафынан ойошторолған һәм һуңынан юҡҡа сыҡҡан Һикияҙтамаҡ ҡасабаһы урынлашҡан булған.

## Һикәяҙ ауылының XIX быуаттағы үҫеше
Һикәяҙ ауылы халҡы, ерҙе тиреҫләһә лә, шулай ҙа игенде ҡалдау баҫыу (переложный) системаһы менән эшкәрткән. Урында етештерелгән 50-гә яҡын ат һуҡҡысы, 100-ләп елгәргес, шулай уҡ 6 тирмән булған. 1842 йылда 85 йортҡа 465 ат, 620 һыйыр, 1110 һарыҡ, 18 кәзә, 180 сусҡа тура килгән. Быуат аҙағында 4 йортта мал тотмағандар. Быҙауҙарын, һәр баш малға 60-80-шәр тин түләп, Мырҙалар Мәсетле ауылы башҡорттарына көтөүгә биргәндәр. Умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгәндәр, 1842 йылда ауылда 25 умарта булған. Ауылда 8 тимерлек, иген киптергес, май һығыу һәм буяу оҫтаханалары булған. Баҙар һәм йәрминкәләр йылына 3 тапҡыр үткәрелгән. Тағы 39 кибет булған.

Һикәяҙ ауылында улус идаралығы урынлашҡан. 1865 йылда Һикәяҙ (Тепловка) ауылындағы 212 йортта 1190 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ, сана яһау, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йылға судноларында эшләгәндәр. 2 сиркәү, училище, 7 һыу тирмәне, 39 сауҙа кибете булған. Һикәяҙ  ауылында йәрминкәләр үткәрелгән. 

1876 йылдан алып йыл һайын 50 бала земство училищеһының башланғыс баҫҡысын тамамлаған. Ауылда крәҫтиән балалары өсөн грамотаға өйрәтеү мәктәбе булған, унда 50-гә яҡын малай һәм 10 ҡыҙ белем алған.

1893 йылда Һикәяҙҙа ике православие (таш һәм ағас) һәм диндәштәр сиркәүе булған. Һикәяҙ ауылында шул уҡ исем менән аталған улус идараһы үҙәге булған.

1906 йылда Һикәяҙ ауылында 2 сиркәү, земство мәктәбе, мануфактура, шарап һәм 3 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. Йәрминкәләр үткәрелгән.

## Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Һикәяҙ ауылында Дыуан сорт һынау участкаһы, урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Халыҡ һаны
Һикәяҙ ауылында урыҫтар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре
* Араловец Дмитрий Маркович (1870—1918) — Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һикәяҙ ауылы земство мәктәбе уҡытыусыһы. Алты бала атаһы. Октябрь революцияһынан һуң РСДРП (б) ағзаһы, 1917 йылдан партия ячейкаһы секретары, ревком рәйесе. 1918 йылдың май айында Мәсәғүт ауылында тоҡанған большевиктарға ҡаршы бола ваҡытында ҡулға алына. Йыртҡыстарса язаланғандан һуң, улы менән бергә тереләй ергә күмелгән. Һикәяҙ ауылындағы урта мәктәпкә Дмитрий Маркович Араловецтың исеме бирелгән, һәйкәл ҡуйылған. 

## Урамдары

* СССР-ҙың 60 йыллығы урам — ( 60 лет СССР (улица) 
* Яңы урам ( Новая (улица)
* Д. М. Араловец урамы ( Д. М. Араловец (улица)
* Октябрь урамы ( Октябрьская (улица)
* Манчаж тыҡрығы ( Манчаж (преулок)
* Социалистик урамы ( Социалистическая (улица)

## Тирә-яҡ мөхит
**Ер-һыу атамалары**

*Тауҙар:*

*Йылғалар, күлдәр:* 
* Әй, Һикияҙ

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Тәбиғәт һәйкәле:* 

*Тарихи һәйкәл:*

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* 
*  Дыуан кантоны
* 
* Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы

## Иҫкәрмәләр