open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Поносова-Молло йорто

**Е. А. Поносова-Молло йорто** — Өфө ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, Киров районында Карл Маркс урамы, 6-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Был айырым торған йорт 1910 йылда төҙөлгән. Уны төҙөү буйынса заказсы сауҙәгәр һәм тау заводы хужаһы С. С. Манаев була, йортто ул Өфө сауҙәгәр ҡатыны Елена Александровна Поносова-Молло өсөн төҙөтә. Йорттоң проектын инженер-архитектор К. А. Гуськов эшләй, ә төҙөлөш урындағы оҫталар һәм эшселәр көстәре менән алып барыла. Был бина Өфөләге иң беренсе «модерн» стилендә төҙөлгән йорт була. Ул үҙ эсендә барокко һәм ренессанс элементтарын берләштерә.

Йорт ике ҡатлы бинанан тора, бина фасадтары Карл Маркс урамына сыға. Йортҡа инеү урыны фасад һәм үҙәк өлөшөнөң тап уртаһында тора. Бинаның тышҡы яҡҡа сығарылған тупһаһы бар, тупһа ике квадрат формаһындағы колонналы һәм өс мөйөшлө фронтанлы портиктан ғибәрәт. Фасад рустовка (юнылған таш), ҡатмарлы кәрниздәр, һырлы биҙәүестәр һәм тәҙрә ҡапҡастары менән матурланған. Айырым торған йорттоң комплексына шулай уҡ баҡса, фонтан һәм кәрәк-яраҡ өсөн бүлмәләр ингән.

1919 йылда был бинала Василий Чапаевтың 25-се уҡсылар дивизияһы штабы урынлашҡан, был ваҡиға хаҡында бина тышындағы мәрмәр таҡтаһы хәтерләтә. 1920-се йылдар уртаһынан 1936 йылға тиклем бинала Октябрь революцияһы музейы урынлаша. Артабан — Ғалимдар йорто, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы. Хәҙерге көндә бинала Археология һәм этнография музейы урынлашҡан.

## Бинаны реставрациялау
1980 йылда архитектор Р. Сәлимовтың проекты буйынса бина реставрациялана.

«Рәсәй мәҙәниәте (2006—2010 йылдар)» Федераль маҡсатлы программаһы буйынса Поносова-Молло йортон реставрациялауға һәм уны Археология һәм этнография музейы булараҡ реконструкциялауға Башҡортостан Республикаһы бюджетынан 17 миллион һум аҡса бүленгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.).&#x20;Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 сентябрь 2012.&#x20;25 май 2012 тикшерелгән.

## Әҙәбиәт
*
Аманат (залог)

**Аманат** (, «аманат-ун» — «өмөт, ышаныс менән тапшырылған нәмә») — килешеүҙе тәьмин итеү өсөн залогҡа тапшырылған кеше.

## Тарих
Башҡорттарҙа аманатлыҡ институты Монгол империяһы заманынан билдәле. Әбүбәкер Нурйән улы Усманов, Р. Ғ. Кузеев һәм башҡалар фекеренсә, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һәм уны колониялаштырыу башланғандан һуң барлыҡҡа килә.

Башҡорттарҙан килешеүҙе тәьмин итеү өсөн беренсе яҙылған кеше — Сураман бей (16 быуат уратаһы) була, уның хаҡында бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян һәм үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә телгә алына (19 быуат).

Рәсәй хакимиәте аманатлыҡ институтын һуғыш һәм ихтилалдар ваҡытында файҙалана. Аманат итеп, ҡағиҙә булараҡ, абруйлы кешеләрҙең туғандары, һәр даруғанан 12 кеше алынған; өҫтәмә рәүештә лә йыйғандар.

Аманаттар Ҡаҙанда Аманат һарайында () тотолған, ә 17 быуаттан алып — Бөрө, Кунгур, Минзәлә, Өфө һәм хәҙерге Башҡортостандың башҡа урындарында тотолған.

1662 йылда Аманаттарҙың бер өлөшөн язалап хәбәре башҡорт ихтилалының (1662-64) көсәйеүенә сәбәп була.

Аманаттар ғүмеренә хәүеф-хәтәр янауға ҡарамаҫтан, 1681—1684 йылдарҙа һәм 1704-11 йылдарҙа ихтилалдар туҡталмай.

1728 йылда аманатлыҡты бөтөрөү ғаризаларына яуап итеп, Сенат бөтә Аманаттарҙы Өфөғә күсерергә бойора һәм эштәрҙә уларҙы файҙаланыуҙы тыя.

Аманатлыҡтың файҙаһыҙлығы хөкүмәтте был институттан баш тартырға мәжбүр итә.

Аманатлыҡ һуңғы тапҡыр Ырымбур губернаһында 18 быуат уртаһында телгә алына.

Екатеринбургта Аманат һарайында () 300 аманат — башҡорт ырыуҙарының балалары һаҡланған.

Бер нисә йәмәғәтселәр 2006—2010 йылдарҙа Мортаза Рәхимовтың улы Уралға ҡаршы енәйәт эш Аманатлыҡҡа үҙ-ара оҡшаш булған тип әйтәләр (ул аша шантаж).

## Әҙәбиәт
*Зуев А.С. Русские и аборигены на крайнем северо-востоке Сибири во второй половине XVII – первой четверти XVIII вв. Новосибирск, 2002.
Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы

**Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы ** (1805 — 2 ғинуар 1885) — Ҡасим нәҫеленән Тәвкилевтар мырҙаһы, мөфтөй (1865—1885).

## Биографияһы
Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы Тәвкилев үҙенең карьераһын хәрби хеҙмәттә башлай. 1826—1833 йылдарҙа Павлоград гусар полкы штаб-ротмистры , 1828—1829 йылдарҙа Урыҫ — төрөк һуғышында, 1830—1831 йылдарҙа поляк ихтилалын баҫтырырыуҙа ҡатнаша. Николай I штаб-ротмистрҙы «Virtuti militari» поляк ордены менән бүләкләй.

Армиянан ҡайтҡас, алпауыт хужалығы менән шөғөлләнә, уның Ырымбур губернаһында 3 мең десятинанан артыҡ ере була. 1848—1851 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Бөгөлмә өйәҙе дворяндары башлығы була. 1852 йылда Мәккәгә хаж ҡыла.

1865 йылдың 28 апрелендә Александр II указына ярашлы мөфтөй посына һәм Ырымбур мосолман диниә йыйылышы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн 1-се дәрәжә Изге Станислав , 1-се дәрәжә Изге Анна, 1-се дәрәжә Изге Владимир ордендары менән наградлана.

Бер нисә губерна попечителлек комитеттары ағзаһы һәм директоры була. Мәрхәмәтлелек менән шөғөлләнә. Уның аҡсаһына Ырымбур өйәҙенең Ураҡбаш ауылында йәшәүселәре 1862—1870 йылдарҙа яңы мәсет төҙәләр. Сәлимгәрәй Тәвкелевтың нәҫеле булмай, шуға күрә ул үҙенең мөлкәтен туғандарына тарата һәм бик күп аҡсаһын мәсет һәм мәктәптәр төҙөүгә мираҫ итеп ҡалдыра. Ошо уҡ ваҡытта 2 мең десятина ере ваҡуф итеп Өфөлә асылған мосолман приютына һәм ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йортона тапшырыла.

Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете биләмәһендә ерләнгән.

## Наградалары
7 орден, шул иҫәптән, 1-, 2-, 3-, 4-се дәрәжә Изге Анна ордены менән наградлана.
Баева Вера Михайловна

**Баева Вера Михайловна** (29 март 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең опера һәм камера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог. 1959—2000 йылдарҙа Свердловск дәүләт филармонияһы солисы, бер үк ваҡытта 1968—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһы уҡытыусыһы, профессор (1996). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).

## Биографияһы
Вера Михайловна Баева 1936 йылдың 29 мартында Өфөлә күп балалы ғаиләлә тыуа.

1959 йылда Урал консерваторияһын (Свердловск, хәҙер Екатеринбург) тамамлай. Яңғыҙ йыр класында — П. А. Ноздровскаяла, ә камера йыры класында Б. И. Певзнерҙа уҡый.

1959-2000 йылдарҙа — Свердловск дәүләт филармонияһы солисы.

Йырсы ижадында фортепиано оҙатыуындағы яңғыҙ йыр концерттары төп урынды биләй. Репертуарында биш йөҙләп әҫәр — романстар, операларҙан ариялар, халыҡ йырҙары, Көнбайыш Европа, рус һәм совет камера-вокаль һәм опера классикаһы, донъя халыҡтары йырҙары.

Йырсы ҡаҙаныштарының береһе — М. Глиэрҙың тауыш менән оркестр өсөн концертын башҡарыу. Баеваның ижадында органға ҡушылып йырлау ҙа ҙур ғына урын биләй. Вокаль-симфоник әҫәрҙәр (Дж. Верди, В. А. Моцарт һ.б.) башҡарыуҙа ҡатнаша. Уның башҡарыуында И. С. Бах, Г. Ф. Гендель кантаталарынан ариялар вокаль оҫталыҡ өлгөһө булып тора.

1968—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан алып М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһында уҡыта (1996 йылдан — профессор). Уҡыусылары араһында — Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары И. Наумова, М. Силина, Коми Республикаһының халыҡ артисы Е. Лагода, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты С. Крупина, халыҡ-ара конкурстар лауреаты Н. Белоусова.

1987 йылдан — «Свердловск өлкәһенең музыкаль йәмғиәте» төбәк йәмәғәт ойошмаһының идара рәйесе. Екатеринбург ҡалаһы призына Йәш вокалсыларҙың халыҡ-ара конкурсының жюри рәйесе.

2006 йылда Екатеринбургта «Урал» студияһында «Дороги любви» тигән альбомы сыға, унда йырсының 42 яҙмаһы инә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* М. И. Глинка исемендәге III Бөтә Союз вокалсылар конкурсы лауреаты (2-се премия, Мәскәү, 1965).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы(1979)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1986)
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы
* Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Свердловск өлкәһе губернаторы премияһы (2004)
* Екатеринбургтың почётлы гражданы (1993).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Уральская государственная консерватория имени М. П. Мусоргского — Баева Вера Михайловна 
* Информация о певице на сайте почётных граждан Екатеринбурга .
* Баева Вера Михайловна // Вокально-энциклопедический словарь: Биобиблиография : в 5 т. / М. С. Агин. — М., 1991—1994.
Ингулец (йылға)

**Ингулец** () — Украиналағы йылға. Кировоград, Днепропетровск, Николаев һәм Херсон өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 549 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Хільчевський В. К. Гідрохімічний режим та якість води Інгульця в умовах техногенезу: Монографія [Електронний ресурс] / В. К. Хільчевський, Р. Л. Кравчинський, О. В. Чунарьов — К.: Ніка-центр, 2012. — 180 с.
* Шерстюк Н. П, Хільчевський В. К. Особливості гідрохімічних процесів у техногенних і природних водних обє'ктах Кривбасу: Монографія [Електронний ресурс] / — Дніпропетровськ: Акцент, 2012. — 263 с.
Сөләймәнов Ғәбделвәхит

**Ғәбделвәхит Сөләймәнов** — (1786 йыл, Ырбишче ауылы (Новгород губернаһы Оло Рыбушкино), башҡа мәғлүмәттәр буйынса Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе, Әбсәләм ауылы — 4 август 1862, Өфө) — ислам дине әһеле, Ырымбур момсолман диниә назараты мөфтөйө (1840—1862). Ахун (1822). Тархан (1832).

Сәйет биҫтәһендә мәҙрәсә тамамлаған. Санкт-Петербургта сауҙа эштәре менән шөғөлләнә. 1822 йылдан — Санкт-Петербургта граждандар имам-хатибы. 1828 йылдан император конвойы Кавказ ярым эскадроны, 1835 йылдан —Царское Село кадет корпусы тәрбиәнеүселәренә мосолман дини ғилемдәрен уҡыта. 1826 йылда батша хөкүмәте тарафынан Оло һәм Урта Йөҙ хандары менән һөйләшеүҙәргә йәлеп ителә.

1840 йылдың 10 июнендәге Николай I указына ярашлы мөфтөй һәм Дини йыйылыштың рәйесе вазифаһында раҫлана. 1841 йылда граждандар ҡануниәте һәм шәриғәт нормалары нигеҙендә "Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре ҡағиҙәләре"н әҙерләп баҫтырып сығара. Ырымбур мосолман диниә назаратын реформалау буйынса проект әҙерләй, мосолман уҡыу йорттарында донъяуи предметтарҙы уҡытыу яҡлы була.

1856 йылдан алып төрмәләр буйынса Ырымбур попечителлек комитеты директоры.

Сөләймәнов һәм уның өс улы тырыш хеҙмәттәре өсөн тархан дәрәжәһенә лайыҡ булалар.

Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡата

**Ҡата** () — башҡорттарҙың күн аяҡ кейеме. Ҡунысһыҙ ҡата шулай уҡ Волга буйы, Урта Азия, Кавказ халыҡтарында ла булған.
Ҡатаның үксәһе бар, табаны ҡаты, башы киң. Аяҡ кейемен ике күн киҫәкте беркетеп, ат ялы йәки киндер менән ҡуша тегәләр. Ҡатын-ҡыҙҙар һәр ир-егеттәр өсөн тәғәйенләнгән аяҡ кейемдәре була.

## Ҡата төрҙәре

Ҡатаның төрлө төрҙәре бар: шайтан ашыҡҡа тиклем (**калуш ҡата, күн ҡата**), 12 см ҡуныслы ҡата, киндер ҡуныслы ҡата, буҫтау ҡуныслы ҡата. Бейек ҡатаны металл айыл менән биҙәгәндәр.

## Ҡата кейеү тәртибе
Ҡатаны, ғәҙәттә, ойоҡ — буҫтау (тула ойоҡ), кейеҙ (кейеҙ ойоҡ), бәйләнгән (йөн ойоҡ) ойоҡ йәки силғау менән кейгәндәр.

Башҡортостандың ҡайһы бер төбәктәрендә ҡатын-ҡыҙҙар аҡ буҫтау ҡуныслы ҡата кейгәндәр. Ҡунысы аяҡ тирәләй бау менән урып нығытыла.

## Ҡатаны биҙәү
Йыш ҡына ҡата төҫлө йөн суҡтар менән, тимер сигә, даға менән биҙәлгән. Ҡатаның буҫтау ҡунысына башҡорт милли биҙәктәре — кәкерсәктәр, мөгөҙ, өсмөйөш — һалынған. Аппликацияларҙың төп төҫө — ҡыҙыл. Ул йылылыҡ, ут, ҡан символы булған.

Байрамға ғына һәм көн дә кейә торған ҡаталар булған. Уны туй тантаналарына ла кейгәндәр.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш редакторы Илһамов М. А. 3 т. З-К. 2007. ISBN 978-5-88185-064-7.; Башҡорт энциклопедияһы фәнни баҫмаһы, Өфө ҡалаһы.

## Һылтанмалар
* 
* РФ Музей фонды каталогы 

## Иҫкәрмә
Швайштейн Моисей Хаимович

**Швайштейн Моисей Хаимович** (2 октябрь 1936 йыл) — скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). 

## Биографияһы
Моисей Хаимович (Михаил Ефимович;  Швайштейн 1936 йылдың 2 октябрендә Белоруссия ССР-ның Витебск ҡалаһында тыуған. 

1954 йылда Өфө музыка училищеһын (педагогы М. Г. Файн), 1959 йылда — П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын (педагогы М. Б. Питкус) тамамлаған.

Консерваторияны тамамлағандан һуң 1959-1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында оркестр солисы һәм концертмейстеры булып эшләй. 1959 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы.

Концерт эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта 1962-1972 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында ҡыллы ҡоралдар бүлегендә, 1972 йылдан — Өфө сәнғәт институтында уҡытыусы булып эшләй, 1986 йылдан — ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993).

## Уҡыусылары
Швайштейн Моисей Хаимовичтың уҡыусылары — скрипкасылар Л. Айкаев, Л Минибаева, Ф. Ситдиҡова, Н. Кириллова.

## Хеҙмәттәре
Моисей Хаимович Швайштейн — 20 ғилми-методик эштәр, ике скрипка өсөн пьесалар йыйынтығы авторы (Өфө, 1982, 1986).

«Мелодия» фирмаһында уның башҡарыуында башҡорт композиторҙарының скрипка музыкаһы яҙылған 2 диск сығарылған. 

## Репертуары
Сит ил әҫәрҙәре, рус классикаһы, хәҙерге заман, шул иҫәптән башҡорт композиторҙары, әҫәрҙәре.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Литература. Культура. Имена . Журнал Бельские просторы.
* Әҙәбиәт. Мәҙәниәт. Исеме . Журнал Бельские просторы.
Дәүләкән (мәғәнәләр)

**Дәүләкән ** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр
* Дәүләкән — Башҡортостандағы ҡала, шул исемдәге район үҙәге. 
* Дәүләкән — Башҡортостандағы район.
* Дәүләкән — Дәүләкән ҡалаһындағы тимер юл станцияһы.
* Дәүләкән — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Сорғот

**Сорғот** (, ) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Югра ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

## Тарих

## Мәғариф
# Сорғот дәүләт университеты
# Сорғот дәүләт педагогия университеты Сорғот педагогия университеты

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Тагил

**Түбәнге Тагил** () — Свердловск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Иҡтисад
* Түбәнге Тагил металлургия комбинаты
* «Уралвагонзавод»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Официальный сайт города
* Нижнетагильский музей-заповедник Горнозаводской Урал
* Нижнетагильский муниципальный музей изобразительных искусств
* Ҡала Түбәнге Тагил
* Справочник Нижнего Тагила
Ставрополь

**Ставрополь** (,  — «тәре»,  — «ҡала»; ) — Ставрополь крайының үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Мәғариф
# Төньяҡ Кавказ федераль университеты
# Ставрополь дәүләт аграр университеты
# Ставрополь дәүләт медицина университеты

## Билдәле шәхестәре
* Кузнецов Леонид Константинович (19.05.1954—11.04.2012), ғалим-инженер‑төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). 

## Климаты


## Транспорты
Ставрополь — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Ставрополя
* Ҡала Ставрополь
Ирпинь (йылға)

**Ирпинь** () — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың (Киев һыуһаҡлағысы) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 162 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Хільчевський В.К. Ірпінь (річка) Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ, Координаційне бюро енциклопедії сучасної України НАН України. — К., 2003­–2016. — ISBN 944-02-3354-X.
* Irpień // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1882. — T. III : Haag — Kępy.
Хәбибуллин Руслан Әмин улы

**Хәбибуллин Руслан Әмин улы** (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсы лауреаты (Өфө, 1997).

## Биографияһы
Руслан Әмин улы Хәбибуллин1966 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының  Бәләбәй ҡалаһында тыуа. Тиҙҙән ғаилә БАССР-ҙың Ҡариҙел районы Магинск ауылына күсә. Руслан ошонда урта мәктәпте тамамлай. Артабан Латыш ССР-ының Рига ҡалаһында Балтик буйы сик буйы округының Йыр һәм бейеү ансамблендә хеҙмәт итә. 
 
1994 йылда хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын  «яңғыҙ йыр» специальносы (педагогы доцент Л. А. Кәримова) буйынса тамамлай.

1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһында эшләй, 2008 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

## Вокаль партиялары
* Папагено (В.-А. Моцарт, «Тылсымлы флейта»)
* Фигаро (Дж. Россини, «Севилья цирюльнигы») 
* Белькоре (Г. Доницетти, «Мөхәббәт эсемлеге»)
* Малатеста (Г. Доницетти, «Дон Паскуале»)
* Моралес (Ж. Бизе, «Кармен») 
* Валентин (Ш. Гуно, «Фауст») 
* Марулло (Дж. Верди, «Риголетто») 
* Жермон (Дж. Верди, «Травиата») 
* Шарплес (Дж. Пуччини, «Мадам Баттерфляй»)
* Марсель, Альциндор (Дж. Пуччини, «Богема»)
* Ризничий (Дж. Пуччини, «Тоска») 
* Тонио (Р. Леонкавалло, «Паяцтар») 
* Генрих Айзенштайн (И. Штраус, «Ярғанат»)
* Граф Данило (Ф. Легар, «Шаян тол ҡатын»)
* Эдвин (И. Кальман, «Сильва») 
* Онегин (П. Чайковский, «Евгений Онегин»)
* Елецкий, Нарумов (П. Чайковский, «Пики дамаһы») 
* Роберт (П. Чайковский, «Иоланта») 
* Мизгирь (Н. Римский-Корсаков, «Ҡарһылыу»)
* Хикәйәләүсе бесәй (П. Вальтгардт, «Бесәй йорто»)
* Трубадур, Сыщик, Шут (Г. Гладков, «Бремен музыканттары») 
* Аҡмулла, Ғәйнетдин (З. Исмәғилев, «Аҡмулла»)
* Төхбәт (З.Исмәғилев, «Урал илселәре»)
* Буранбай (З.Исмәғилев, «Ҡаһым түрә») 
* Пугачёв (З.Исмәғилев, «Салауат Юлаев») 
* Аҡһаҡал (Салауат Низаметдинов, «Ай тотолған төндә») 
* Шәкерт, Шағир, Хәйәм (С.Низаметдинов «Memento») 
* Мәһәҙи (С.Низаметдинов, «Нәҡи»).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002)
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Республика вокалсылар конкурсының I премияһы лауреаты (Өфө, 1997)

## Һылтанмалар
*    
* http://www.bashopera.ru/person.67.html 
* http://mkrf.ru/ministerstvo/passportculturalregions/?ELEMENT_ID=237519&print=Y 
* http://ok-karaidel.ucoz.ru/index/khabibullin_r/0-183
Нефтсе (стадион, Ишембай)

**«Нефтсе»** — Ишембай ҡалаһының төп стадионы, уға 1937 йылда нигеҙ һалынған. Ҡаланың үҙәгендәге Ленин майҙанында урынлашҡан. Ишембай ҡалаһының «Нефтсе» футбол клубы өсөн ярыштар урыны булып тора. Футбол яланы (105x68 м), еңел атлетика йүгереүҙәре юлы (400 м), бейеклеккә һәм оҙонлоҡҡа һикереү, диск һәм һөңгө ырғытыу, йәҙрә ташлау өсөн секторҙары, трибуналары (5 мең урынлыҡ), спорт залы (18x9 м), баскетбол, волейбол, бура һуғыу, хоккей майҙансығы һ. б. бар. Күнекмәләр залында өҫтәл теннисы буйынса күнекмә дәрестәр үткәрелә.

«Нефтсе» стадионы ҡала халҡы араһында сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауҙа ҙур роль уйнай. Стадион йыл дауамында ҡала халҡын хеҙмәтләндереү һәм ялын ойоштороу өҫтөндә эшләй. Район һәм республика күләмендәге спорт саралары үткәрелә. Стадион базаһында балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең баскетбол, пляж волейболы, конькиҙа йүгереү спорты, еңел атлетика, мини-футбол, өҫтәл теннисы, футбол, бура һуғыу спорты секциялары, теннис һ. б. буйынса бүлектәр эшләй

Ишембай ҡалаһы халҡының күпселеге ҡышын буш ваҡытын стадион һырғалағында үткәрә. Тренажер залы эшләй, футбол, еңел атлетика, бура һуғыу спорты секциялары бар. Майҙансығында йөҙәрләгән ҡала халҡы волейбол, баскетбол, һауыҡтырыусы йүгереү менән шөғөлләнә, Башҡортостан Республикаһы чемпионаты футбол матчтары, «Күн туп» һәм балалар араһында популяр булған «Ихата футболы» турнирҙары үтә.

## Тарихы
1940 йылда ҡала стадионы булараҡ асыла, 1947 йылдан стадион — «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығында, 2000 йылдан муниципаль учреждение.
Стадионда предприятиелар һәм учреждениеларҙың физик культура коллективтары (1987) һәм үҫмерҙәр (1992-94) араһында футбол буйынса Рәсәй беренселеге уҙғарыла.

## Адресы
453200, Ишембай ҡалаһы, Ленин проспекты, 21.

## Рәсми web-сайт
http://dush4.ishimsport.ru 

## Әҙәбиәт
«Башҡортостан» энциклопедияһындағы мәҡәлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стадионы России 
*
Балкашин Николай Васильевич (генерал)

**Николай Васильевич Балкашин** (1805(1805)
—) — Ырымбур граждан губернаторы, генерал-лейтенант.

## Биографияһы
Сығышы менән — дворян Балкашиндарҙан.
рус император армияһында 1821 йылдан хеҙмәт итә. 1823-1829 йылдарҙа Император Ғали йәнәптәре свитаһының квартирмейстер бүлегендә прапорщик булып тора, ҡырғыҙ-ҡайсаҡ далаларына походтарҙа ҡатнаша, Бохараға барған сауҙа каруандарын оҙата. 1829 йылдың февралендә айырым Ырымбур корпусы штабына адъютант итеп ҡуйыла; 1832 йылдан — штаб начальнигының өлкән адъютанты; 1835 йылдың ғинуарынан — айырым Ырымбур корпусы командиры В. А. Перовскийҙың адъютанты. 1831-1834 йылдарҙа Һамар — Стәрлетамаҡ — Верхнеурал сауҙа тракты төҙөлөшөнә етәкселек итә.

1840 йылдың 28 ноябрендә батша бойороғо менән кавалерия буйынса подполковник ителеп Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы вазифаһына билдәләнә; 1843 йылдың 6 декабрендә полковниклыҡҡа үрләтелә. 
1845 йылда коллежский советник ителә һәм 1845 йылдың 2 апреленән Һарытау губернаһының вице-губернаторы взифаһына тәғәйенләнә. Бер йылдан Ырымбур граждан губернаторы вазифаһына күсерелә; Себер комитетының ағзаһы була; действительный статский советник чины ала. 1851 йылдың декабрендә хәрби хеҙмәткә ҡайтарыла — генерал-майор дәрәжәһендә ҡабаттан Башҡорт-мишәр ғәскәре командиры итеп ҡуйыла. Ғәскәргә 1853 йылдың майына тиклем етәкселек итә. В. А. Перовский булмаған бер йылға яҡын ваҡытта (Коканд ханлығына поход сәбәпле) Балкашин Ырымбур һәм Һамар генерал-губернаторы вазифаһын башҡара, ә Башҡорт ғәскәренә подполковник Александр Афанасьевич Толмачёв командалыҡ итә. 1854 йылдың февраленән Балкашин йәнә Башҡорт-мишәр ғәскәре командиры (1858 йылдың майына тиклем); 1856 йылдың майында уға генерал-лейтенант званиеһы бирелә.

## Бүләктәре

* 2-се (1855), 3-сө (?) һәм 4-се (1832) дәрәжә Изге Владимир ордендары
* 1-се (1853) император тажлы (1854), 2-се (1842) һәм 4-се (1824) дәрәжә Изге Анна ордендары
* 1-се (1849), 2-се император тажлы (1840) һәм 3-сө (1833) дәрәжә Изге Станислав ордендары.

## Ғаиләһе
рус император армияһы генерал-лейтенанты А. П. Мансуровтың ҡыҙы, полковник Габбеның тол ҡатыны Варвара Александровнаға өйләнә.

## Хәтер
Н. В. Балкашин хөрмәтенә Балкашино ҡасабаһына атама бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Письма В. А. Перовского к Н. В. Балкашину // Труды Оренб. уч. арх. ком. — Вып. 23. — Оренбург, 1911. — С. 148—152.
Белорет һыуһаҡлағысы

**Белорет һыуһаҡлағысы**, йәки **Белорет быуаһы** — 1751 йылда төҙөлгән һыуһаҡлағыс. Плотинаның ҡапҡасы Ағиҙел йылғаһы тамағынан 1320 км алыҫлыҡта, Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Быуа XVIII быуаттың икенсе яртыһында, Белорет металлургия заводын һыу менән тәьмин итеү өсөн, Ағиҙел йылғаһын быуыу юлы менән төҙөлә. Һуңынан уның тирәһендә Белорет ҡалаһы үҫеп сыға. Беренсе плотина тупраҡтан һәм оҙонлоғо яҡынса 790 м, бейеклеге яҡынса 8 м була.

## Белорет быуаһы аша күпер
Белорет быуаһының төп иҫтәлекле урындарының береһе-1936 йылда төҙөлгән ағас йәйәүлеләр күпере. Уның оҙонлоғо яҡынса 550 метр тәшкил итә, Рәсәй буйынса был иң оҙон ағас күпер.

Күпер буйынса Белорет халҡының ҡайһы берҙәре Белорет металлургия комбинатына йәйәү эшкә йөрөгән. 1941 йылда һуғышҡа китеүсе һалдаттарҙың тар колеялы тимер юл станцияһына юлы ла уның аша үтә.

Күп сериялы «Мәңгелек саҡырыу» совет фильмы кадрҙары ла был күпер фонында төшөрөлә.

Әлеге ваҡытта күпер авария хәлендә — терәүҙәре, яндауыр һәм иҙәндәре серегән. Йәйәүлеләр өсөн хәүеф менән бәйле, урындағы властар тарафынан рәсми рәүештә уны ҡулланыу тыйылған. Ҡала хакимиәтендә, бәхетһеҙ осраҡтар булдырмау өсөн, күперҙе һүтеү хаҡында тәҡдимдәр әйтелде. Әммә Белорет халҡы күперҙе урындағы иҫтәлекле урын тип иҫәпләй һәм уны һаҡлап ҡалыу маҡсатында тейешле петиция төҙөй.

## Иҫкәрмәләр
Алһыу ойоҡ (хикәйә)

**Алһыу ойоҡ** &nbsp;— Антон Павлович Чехов хикәйәһе.  1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 33-сө һанында  1886 йылдың 16 авгусында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.

## Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Алһыу ойоҡ» хикәйәһе 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 33-сө һанында  1886 йылдың 16 авгусында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.

НәшерсеН.&nbsp;А.&nbsp;Лейкин хикәйә аҙағына бер фраза өҫтәп яҙып ҡуя: «Юҡ, һәм мин бер ҡайҙа ла бармаясаҡмын. Аҡыллы әйбер тураһында ирҙәр менән һөйләшергә лә була, һуңғы һүҙҙе ир әйтә һәм ҡарар ҡабул итә». Был турала ул Чеховҡа : «Һеҙҙең «Розовый чулок» хикәйәһе килде. Ул миңә бик ныҡ оҡшаны … тәьҫирен тағы ла көсәйтеү өсөн хикәйә аҙағына бер нисә юл өҫтәп ҡуйҙым. Бының өсөн миңә һуҡранмаҫһығыҙҙыр тип ышанам.  Был хикәйә 33-сө һанға инәсәк» - тип яҙа. Чехов уға: «Һеҙ «Розовый чулок» хикәйәһенең аҙағын оҙонайттығыҙ.. Мин был артыҡ юл өсөн артыҡ һигеҙ тин алыуҙан баш тартмаясаҡмын, тик, минеңсә, «ир (мужчина)» һүҙен аҙаҡта ҡулланыу килешмәй… Һүҙ бары тик ҡатын-ҡыҙҙар тураһында ғына бара…»

## Сюжет
Ваҡиға Иван Петрович Сомов йортонда бара. Болотло көндәрҙең береһендә Сомов кабинеты буйлап йөрөй һәм һауа торошон мығырҙап ороша. Уның янында алһыу ойоҡ кейгән ҡатыны Лидочка  хат яҙып ултыра. Иван Петрович уның яҙғанына күҙ һалыштыра һәм хатын уҡыуҙы һорай. Хатты уҡығанда ул аптырауҙа ҡала. Ҡатыны хатты арлы-бирле, кәкере-бөкөрө хәрефтәр менән яҙған. Ул ҡатынын шелтәләй: «Тотош теләһә-нимә! Һүҙҙәр һәм фразалар, ә бер ниндәй ҙә мәғәнәһе, йөкмәткеһе юҡ. Һинең хатың хас та ике малайҙың былай тип һөйләшкәне кеүек: „Ә бөгөн беҙҙә ҡоймаҡ!“ — „Ә беҙгә бер һалдат килде!“ Йыуғыс сәйнәгән кеүек! Һуҙаһың, ҡабатлайһың…Фекерҙәрең, шайтан рәшәткәлә һикергән кеүек, һикерешә: ҡайҙа нимә башланғанын, ҡайҙа бөткәнен белерлек түгел… Һуң, шулай буламы ни инде!» 

Ҡатыны үҙ наҙанлығын танып, башын аҫҡа эйә… Сомов һаман уны битәрләүен дауам итә. Ҡатыны уға, үҙенең наҙанлығында ваҡытында уны гимназияға уҡырға бирмәй ҡалған әсәһе ғәйепле, тип яуаплай. Был һүҙҙәргә Сомов, үҙе күк ойоҡло уҡымышлыларҙы күрә алмауы тураһында әйтә һәм «һис ҡасан да уҡымышлы ҡатынға өйләнмәгән булыр инем…»- тип яуап бирә.

Ҡатыны әҙерләгән тәмле, туҡлыҡлы аштан һуң Сомовтың күңеле күтәрелеп китә, ул шәфҡәтлерәк һәм йомшағыраҡ күңеллегә әйләнә. Ул юҡҡа ғына меҫкен ҡатынымды үпкәләттем тип уйлай. Уның уйынса ҡатын «ирен яратырға, балалар тыуҙырырға һәм салат эшләргә тейеш, шайтаныма кәрәкме уға белем?» Ә белемле, аҡыллы ҡатындар менән йәшәүе ауыр&nbsp;— улар «талапсан, ҡәтғи холоҡло һәм юл ҡуймаусан». Сомов: «... әгәр аҡыллы әйберҙәр тураһында һөйләшергә кәрәк булһа, Наталья Андреевнаға… йәки Марья Францовнаға барып килермен»-тип уйлап ала.

## Әҙәбиәт
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Розовый чулок// Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А.&nbsp;М.&nbsp;Горького.&nbsp;— М.: Наука, 1974—1982.
* Dictionnaire Tchekhov, page31, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.

## Һылтанмалар
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Розовый чулок . Оригинальный русский текст
Приют районы

**Приют районы** () — Башҡорт АССР-ы составында 1930 йылдың 20 авгусында Бәләбәй кантоны улустарынан төҙөлгән һәм 1932 йылдың 20 февралендә бөтөрөлгән район.

Ул БАССР-ҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашып, төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Бәләбәй районы, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан Бишбүләк районы, көнбайыштан Татар АССР-ы менән сиктәш була.
 
Майҙаны — 1542 кв. км. Район үҙәге — Приют ауылы. Районда 19 ауыл советы, 172 тораҡ пункты була. 

Халҡы — 37,2 мең кеше (1930), күпселек урыҫтар. Иҡтисадтың нигеҙен сусҡасылыҡҡа, иген культуралары үҫтереүгә махсуслашҡан ауыл хужалығы тәшкил итә. 34 колхоз, «Спартак» совхозы, тирмән һәм элеваторы булған.

42 дөйөм белем биреү мәктәбе, район үҙәк дауаханаһы, мәҙәниәт йорто булған. «Знамя Коммуны» гәзите баҫылған ().

1932 йылдың 20 февралендә Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты ҡарары менән бөтөрөлә, төп территорияһы Бәләбәй районы составына тапшырыла. Шул уҡ ваҡытта Приют, Яңы Шах, Иҫәкәй ауыл советтары һәм Знаменка ауыл советының Ҡаракүл, Тарасовка тораҡ пункттары, Тарҡаҙы ауыл советының Байков тораҡ пункты Бишбүләк районы составына индерелә. 1935 йылдың ғинуарында улар БАССР-ҙың яңы ойошторолған Йәрмәкәй районына тапшырыла.

## Һылтанмалар
Крәҫтиән ер банкы (Өфө)

**Крәҫтиән ер банкы ** () — боронғо рус һәм роман стилдәренең ҡайһы бер элементтары ҡушылған модерн стилендә XX быуат башында Өфөлә төҙөлгән йорт. Бина дәүләт кредит учреждениеһы өсөн төҙөлгән. Тарих, архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.

## Тарихы
Крәҫтиән ер банкы филиалы Өфөлә 1883 йылдың 9 майында асыла. Филиал администрацияһы министр тәғәйенләгән идарасынан һәм өс вәкилдән торған. Вәкилдәрҙең береһен Өфө губернаһы губернаторы ҡуйған, башҡаларын — губерна земство йыйылышы. Крәҫтиән ер банкыһы бурыстарына крәҫтиәндәргә бүлеп биргән ерҙе һатып алыу өсөн кредит биреү, шулай уҡ шундай бүлемдәрҙе һатып алыу һәм уларҙы крәҫтиәндәргә һатып биреү бурысы ингән.

1883—1906 йылдарҙа банк ағас йортта урынлашҡан, был йорт мөфтөй Сәлимгәрәй Тәвкилевтың ҡатыны Тәвкилева Фатима Сөләймән ҡыҙының милкендә була.

1910—1911 йылдарҙа төҙөлөш комиссияһы яңы банк төҙөү мәсьәләһен ҡарай, һөҙөмтәлә 35 000 һумға төҙөлөш аҫтына урын һатып алына — Йәнтүриндар утарындағы йүкә сауҡалығы. Бүлеп биргән ерҙең дөйөм майҙаны 1161 кв сажин, бинаның майҙаны — 338 кв сажин, күләме — 1862, 6 куб сажин тәшкил итә.

Проект Банктың үҙәк бүлексәһе тарафынан төҡдим ителә, эштәр архитектор А. В. Друкер етәкселеге аҫтында алып барыла, Друкер шулай уҡ Санкт-Петербургта һәм Һамарҙа банк биналарын төҙөгән. Банкты төҙөгән ваҡытта заманса төҙөлөш материалдары ҡулланыла: бетон, металл, быяла һәм керамика. Төҙөлөшкә конкурс 92 мең 800 һумдан башлана. Подрядсылар конкурсында еңгән сауҙәгәр Ларионов докладында яңы бинаның эске биҙәү эштәре 1912 йылдың аҙағына тамамланасағы билдәләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу алдынан Крәҫтиән ер банкыһы бүлексәһе яңы бинаға күсте.

1917 йылда банк, Рәсәй империяһының башҡа крәҫтиән ер банкылары кеүек, ябыла. Уның бинаһында 1920 йылда Башҡорт үҙәк башҡарма комитеты, Башҡорт ССР-ның халыҡ комиссарҙары Советы, КПСС-тың Өлкә комитеты, ВЛКСМ-дың Өлкә комитеты урынлашҡан.

1942—1944 йылдарҙа бина архитектор Топуз проекты буйынса киңәйтелә. Уның яңы өлөшө иҫкеһен ҡабатлай, әммә төҙөү сифаты түбәнерәк була. Төҙөлөш әсирлеккә төшкән немец һалдаттары көстәре менән алып барыла, төҙөлөштә силикат кирбес ҡулланыла. Һөҙөмтәлә XX быуат аҙағында бинаның фундаменты ултыра һәм фасады сатнай.

2001—2003 йылдарҙа бина реконструкциялана, әммә декор һәм интерьерҙың ҡайһы бер ҡиммәтле элементтары юғала.

Әлеге ваҡытта элекке банк бинаһында Башҡортостан Республикаһының Милли музейы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
; Сығанаҡтар

; Комментарийҙар

## Һылтанмалар
*  
* 
* 

## Әҙәбиәт
*
Иҫәт

**Иҫәт** — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға.

Йылға оҙонлоғо 606 км, бассейн майҙаны — 58 900 км². 

Туҡланыуы ҡатнаш. Ноябрь башында туңа, апрелдә асыла. Урал тауҙарында башланып китә, Көнбайыш Себер тигеҙлеге буйынса аға.

## Этимологияһы

Атамаһының килеп сығышы аныҡ түгел.

Иң боронғо аңлатмаһы боронғо грекса исседондар этнонимы менән бәйләп бирелә.   Татар теленән (*ис эт* — эт еҫе),  *кет* теленән (*исе сет* — балыҡлы йылға) тигән фарздар бар. Мәгәр Уралда исседондар йәки кеттар йәшәүе эҙҙәре ҡалмаған, татр теленә иһә һүҙҙәрҙең урыны тел ҡанунына тап килмәй.

А. К. Матвеев Ис һәм Иса  гидронимамдары менән сағыштыра, мәгәр инандырырлыҡ дәлилдәр килтерә алмай.

Рычков Пётр Иванович «Топография Оренбургская» тигән китабында (229-сы бит) былай тип яҙа:

Исеть, въ Оренбургской губерніи въ Исетьской провинціи, вышла изъ озера Исетьскаго выше Екатеринбурга верстъ съ двадцать, течетъ на востокъ мимо Екатеринбурга, Каменскаго, Катайскаго, Шадринскаго и Исетьскаго остроговъ, и впадаетъ въ Тоболъ вблизъ Ялуторовскаго острогу Тобольскаго уѣзда. По ней каменистыя мѣста и пороги. Новоучрежденная Исетьская провинція отъ неё званіе своё имѣетъ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)
* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — С. 174. — 538 с. — 100 000 экз.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* Федеральное государственное бюджетное учреждение «Нижне-обское бассейновое управление по рыболовству и сохранению водных биологических ресурсов». Филиал по рыболовству и сохранению водных биологических ресурсов по Курганской области. Рыбохозяйственная характеристика реки Исеть в Курганской области № 143 от 30.05.2014.
Ҡәбәлә

**Ҡәбәлә** () — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала, Ҡәбәлә үҙәге. 1973 йылға тиклем ҡасаба була. Халҡы — 13 мең кеше (2013).

Ҡала майҙаны — 1,548 км².

## Тарихы

Ҡәбәлә боронғо Кабала ҡалаһынан 15 саҡрым төньяҡ-көнсығышта һәм Ляки тимер юл станцияһынан 63 саҡырымда урынлашҡан. Бер ваҡыт ул Кавказ Албанияһының үҙәге була, һуңынан яйлап Ширваншаһтар дәүләте һәм Шекин ханлығы составына инә.

## Географияһы
Ҡала Баҙар-Йорт тарлауығының һәм Туфан тауының түбәнге өлөшөндә, Оло Кавказ тауҙары алдында, Дамирапаранчай йылғаһының уң ярында, Ляки
тимер юл станцияһынан (Баҡы — Тбилиси линияһы) 63 километр төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

## Топографик карталар
*  (Картала — Куткашен)
## Климаты




## Галерея

Qabala153.jpg|
Ancient Gabala00.jpg|
Gabala lake.jpg|
Waterfall Gabala Azerbaijan.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Ҡуба (ҡала)

**Ҡуба** (Ҡуба; ) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.

Ҡала майҙаны — 556 км².

## Тарихы

Фаразлауҙар буйынса, хәҙерге ҡала урынында Кавказ Албанияһының Хобота антик ҡалаһы урынлашҡан. Боронғо грек географы Птолемей Кавказ Албанияһының 29 ҡалаһы һәм ауылы араһында Хоботаны ла атай ().

Ҡуба XV быуатта нигеҙләнгән. 1735 йылда Гусейн Али-хан батша резиденцияһын Худаттан бында күсерә, һәм Ҡубаны Ҡуба ханлығының баш ҡалаһы итә. 1796 йылғы Урыҫ-Фарсы һуғышы барышында ваҡытлыса урыҫ ғәскәрҙәре яулап ала. 1806 йылда ҡабат урыҫ ғәскәре баҫып ала һәм 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүе буйынса Рәсәйгә ҡала.

## Иҫкәрмәләр
Хельсинки

**Хельсинки** (швед телендә **Гельсингфорс**, , ) — Финляндияның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы.

## Тарихы

## География
### Географик торошо
 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Хельсинки
* HELFI.RU — всё про Хельсинки для гостей и жителей столицы 
* Регион Хельсинки
* Helsinki.ru
Кәримов Тимербулат Олег улы

**Кәримов Тимербулат Олег улы** (2 ноябрь 1974 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Иваново өлкәһенең Плёс ҡала Советы рәйесе, «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, күренекле башҡорт яҙыусыhы Мостай Кәримдең ейәне. Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2018).

## Биографияһы
Тимербулат Олег улы Кәримов 1974 йылдың 2 ноябрендә Өфө ҡалаһында Олег Леонид улы Балабан һәм Әлфиә Мостай ҡыҙы Кәримова ғаиләһендә тыуған.

Башҡорт дәүләт университетында һәм Бриджпорт университетында (АҠШ) уҡыған.

Төрлө йылдарҙа «Атон» инвестиция компанияһында, Nomura һәм Lehman Brothers инвестиция банкында, UniCredit, «Сумма Капитал» инвестия группаһында, ВТБ банкында эшләй.

2018 йылдың авгусында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Плёс ҡала биләмәһе Советы рәйесе һәм Мостай Кәрим исемендәге фондты ойоштороусы Тимербулат Кәримов Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (2018)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* МОСКОВСКИЙ БИЗНЕС ПОРТАЛ. ГЛАВНАЯ-ЛЮДИ-БИЗНЕС-КАРИМОВ ТИМЕРБУЛАТ ОЛЕГОВИЧ  
* Тимербулат Кәримов башҡорт телен өйрәнеү тураһында
Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы

**Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы** (12 декабрь 1938 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1954—1962 йылдарҙа Туймазы районының А. Матросов исемендәге колхозында сусҡа ҡараусы, 1962—1970 йылдарҙа — комплекслы бригада бригадиры, 1971—1974 йылдарҙа һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977—1993 йылдарҙа — зоотехник. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллина 1938 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра-Ҡотой ауылында тыуа.

Белеме — урта махсус, 1977 йылда Аксенов ауыл хужалығы техникумын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда А. Матросов исемендәге колхозда сусҡа ҡараусы булып башлай.

Хеҙмәттә ярышыу, профессиональ оҫталығын камиллаштырыу арҡаһында Ғәйфуллина йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән. 1959 йылда һәр инә сусҡанан, йылына өс балалауҙа, 42 сусҡа балаһы миҡдарында үрсем ала. Был республикалағы иң яҡшы күрһәткестәрҙең береһе була.

Юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән һәм комсомол эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан өсөн 1960 йылдың ғинуарында ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт китабына индерелгән.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллылығы хөрмәтенә, емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн, 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1993 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем А. Матросов исемендәге колхозда эшләүен дауам итә: 1962 йылдан — комплекслы бригада бригадиры ярҙамсыһы, 1971 йылдан — һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977 йылдан — зоотехник.

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы етәкселегендәге бригада хужалыҡтың һәм райондың башҡа бригадаларын иген культураларының уңышы, һөт һауыу һәм эре мөгөҙлө мал һәм сусҡаларҙы һимертеүҙә артым алыу буйынса уҙып китә.

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы КПСС-тың XXIII съезы делегаты була. Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының Почётлы гражданы.

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Ҡандра-Ҡотой ауылында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены (1960), 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с.: ил. — .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Рамзия Гайфуллина. Она удивляла Хрущева, а награду ей вручал маршал Буденный. ИА Башинформ, 12 декабря 2008 года
* Гайфуллина Рамзия Мударисовна// Межпоселенческая центральная библиотека муницального района Туймазинский район
Вспоможёнка

**Вспоможёнка**, рәсми исеме **«Шәхси хеҙмәткә үҙ-ара ярҙамлашыу Йәмғиәте бинаһы»**, совет осоронда — «Уҡытыусы йорто».

Бина Өфө ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы була, Уралда аналогы булмаған ағас төҙөү сәнғәтенең уникаль һәйкәле.

Вспоможёнка 1901—1902 йылдарҙа Бекетовский урамы, 40-сы йорт адресы буйынса төҙөлә, һуңғараҡ адресы үҙгәрә — Социалистик урамы, 38-се йорт. 2003 йылдың йәйендә элиталы торлаҡ төҙөү арҡаһында йорт һүтелә.

## Архитектураһы
Тарихсы П.Егоров билдәләй:Бина-һәйкәл фасадтарының арихитектура декоры готикаға яҡынлаштырылған модерн стилендә башҡарылған. Тәҙрәләре ҡатмарлы витраж быялалы, ике ҡатлы, керетеп эшләнгән. Өсмөйөшлө аҫылынып торған фронтондың тимпаны әүернәгә алынған. Фасадтың тышы өҫтөнән готика фахверк имитацияһы һөртөлгән. Декор һырлы селтәр орнаменты менән тулыландырыла. XX быуат башы өсөн ғәҙәттән тыш ҙур тамаша залы ике ҡат тәҙрәле була (ул дәүерҙә Өфөлә берҙән-бер бындай типтағы йорт). Ҡабырға яғынан инеү урынының күтәрмәһе өҫтөнән аҫылынып торған селтәр биҙәүле һырлы ағас япмаһы һаҡланып ҡалған. Эҫке баҫҡысы һырлы ағас бағаналы. 1949 йылдың июнендә БАССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы Вспоможёнкаға дәүләт һаҡлауы аҫтындағы тарих һәйкәле статусы бирелә. 1992 йылдың май айында Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы Указы буйынса һәйкәл Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫы уникаль объекттарының исемлегенә индерелә.

## Вспоможёнкала тарихи ваҡиғалар
1917 йылдың февраль революцияһынан һуң **Вспоможёнка** асыҡтан-асыҡ социал-демократтарҙың эш үҙәге була. 1917 йылдың 5 мартында **Вспоможёнкала ** беренсе ваҡытлыса Өфө эшсе һәм һалдат Советы ойошторола, совет осоронда бинаға мемориаль таҡтаһы ҡуйыла. 1917 йылдың 27 майында **Вспоможёнкала** 1-се Бөтә губерна Советтар съезы үткән.

## Мәҙәни ваҡиғалар
Электән бында йәшәгән кешеләр иҫләүенсә, 1916 йылдың ноябрь айында Константин Бальмонт үҙенең шиғырҙары менән сығыш яһай.

Башта бинала Шәхси хеҙмәткә үҙ-ара ярҙамлашыу Йәмғиәте идаралығы урынлашҡан, шулай уҡ уңың китапханаһы, түңәрәк занятиеларын һәм уйындар үткәреү өсөн бүлмәләре, клуб, йәкшәмбе мәктәбе, халыҡ университеты. Бүлмәләр гастролдә йөрөгән труппалар артистарының сығыштары өсөн файҙаланылған, бында А. М. Горький, Н. В. Гоголь, А. Н. Островский пьесалары буйынса үҙешмәкәр спектаклдәре ҡуйылған.

Совет осоронда — уҡытыусылар китапханаһы, мәғариф хеҙмәткәрҙәре өлкә йорто, профсоюздар рескомы эргәһендәге ғилми китапхана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Вспоможенка
Архангел баҡыр иретеү заводы

**Архангел баҡыр иретеү заводы** — 1735—1891 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостандың Архангел районы, Архангел ауылы территорияһында эшләгән баҡыр иретеү заводы.

## Географик урыны
Завод Аҫҡын (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы, Эҫем йылғаһы бассейны) йылғаһында, Өфөлә ҡалаһынан 75 саҡрым көньяк-көнсығышта, Архангел ауылының көнсығыш ситендә урынлаша.

## Завод тарихы

### Нигеҙләнеүе
Заводҡа Яков Борисович Твердышев (1710—1783) һәм Иван Семенович Мясников (1710—1780) Аҫҡын йылғаһында, Нуғай даруғаһы Күрпәс-Табын улусының Шаки ауылы башҡорттарынан 200 һумға (356 квадрат саҡрым һәм 44 дисәтинә) һатып алған ерҙәрҙә нигеҙ һала. Ырымбур губерна канцелярияһының 1752 йылдың 1 сентябрендәге Указы буйынса заводты И. С. Мясниковҡа төҙөргә Берг-коллегияның 1753 йылдың 1 мартындағы билдәләмәһе буйынса рөхсәт ителә. 1753 йылдың 2 декабрендә беренсе иретмә үтә.

Тәүге йылдарҙа 4 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер, штыклы һәм йылытыу усаҡтары, 2 сүкеү сүкеше төҙөлә. Мәғдән 300 саҡрымдағы Ҡарғалы ятҡылығынан (Урал , Шиферный, Березнов һәм Никонов рудниктары) ылау менән ташыла. Мәғдәнжә баҡыр 5 процент самаһы була. Йыл һайын уртаса 4,5 мең ботҡаса баҡыр сығарыла. Уның ботоноң үҙҡиммәте заводта 3,75 — 4,90 сиктәрендә була. Эштәрҙе эске губерналарҙан күсереп килтерелгән крәҫтиәндәр башҡара.

### XVIII быуат
1774 йылдың июнендә, Пугачев ихтилалы ваҡытында, завод Еҙем ауылы менән бергә яндырыла, уның ағас өлөшө яна, әммә мейесе һаҡлана. Завод 1776 йылда ғына тергеҙелә.

1780 йылдарҙа эштәр тулы ҡеүәтенә бара, 1791—1794 йылдарҙа етештереүсәнлеге элекке күрһәткесте ике тапҡырға уҙып, мейестәрҙең дәүмәлен арттырыу иҫәбенә йылына 9,2 мең ботҡа етә. Был ваҡытта заводта шплейзофен, 2 горн һәм 2 өрҙөрөп йылытусы мейестәр була. Тәүлегенә бер мейестә 180—200 бот мәғдән иретелә.

### XIX быуат
XIX быуат башында шахта мейестәренең бейеклеген 14 футҡа кәметәләо, мәғдән иретеү күләме тәүлегенә 190—195 ботҡаса кәмей, әммә йыллыҡ иретеү күләме 9,1 — 10 бот кимәлендә һаҡлана, әммә мәғдәндән металдар алыу 3,5 процентҡаса кәмей.

### XXI быуат
2010 йылда Федоровка ауылы урынында 1753 йылда МТЗ инициалдары менән сығарылған 7,5 килограмлыҡ баҡыр итермәһе табыла.

Әлеге ваҡытта заводтың оҙонлоғо — 150—200, киңлеге 20-25 булған быуаһы ғына һаҡланған. Элекке, XIX быуатта электр эшләп сығарған минигидростанцияның ҙур булмаған кирбес бинаһы ла бар.

## Завод хужалары
Заводтың төрлө йылдарҙағы хужалары:
* Твердышев менән Мясников (1753—1783);
* Мясниковтың ҡыҙы Е. И. Козицкая (1783—1824);
* ейәнсәре графиня Александра Григорьевна Лаваль (1824—1851/1843);
* граф И. С. Лавалдең ҡыҙы Александра Ивановна Коссаковская (1851/1843-1886);
* ире граф Станислав С. Коссаковский (1886—1889);
* ҡаҙна (1889—1891).

## Заводтағы эшселәр иҫәбе
1762 йылда заводта 130 йорттағы крәҫтиәндәр эшләй, 1772 йылда — 452 , XVIII быуат аҙағында — 787 кеше, 1859 йылда — 1465 кеше.

## Баҡыр етештереүсәнлеге
1859 йылда 13591 бот баҡыр иретелә, ә 1860 йылда — 11421 бот, 1861 йылда — 10 540 бот, 1880 йылда — 4 100, 1885 йылда — 4800, 1890 йылда — 1 300 бот.
Хафизов Фәйез Зәки улы

**Хафизов Фәйез Зәки улы** (25 август 1938 йыл) — инженер-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы.

## Ҡыҫҡаса биографияһы
Хафизов Фәйез Зәки улы 1938 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауылында тыуған.

1958 йылда Октябрьский нефть техникумын, ә 1965 йылда — Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтын тамамлай.

1958 йылдан 1966 йылға тиклем Бөрө ҡалаһының «Башвостокнефтеразведка» тресы разведка быраулау контораһында техник-геолог булып эшләй.

1966—1974 йылдарҙа Төмән комплекслы геолог-разведка экспедицияһының Төмән геолог экспедицияһы өлкән геологы булып эшләй.

1974—1976 йылдарҙа Куба Республикаһында совет белгестәре төркөмө составында запастарҙы иҫәпләү буйынса өлкән инженер булып эшләй.

1976—1985 йылдарҙа Төмән тематик экспедицияһының һәм запастарҙы иҫәпләү партияһының начальнигы була.

1985—1989 йылдарҙа Главтюменьгеология начальнигы урынбаҫары һәм баш геологы булып эшләй.

1989—1991 йылдарҙа СССР Геология министрлығының «Геос» тармаҡ-ара фәнни-техник комплексы генераль директоры урынбаҫары вазифаһын биләй.

1991—1994 йылдарҙа — Рәсәй ер аҫты байлыҡтарын ҡулланыу һәм геология комитеты Геосистемалар Бөтә Рәсәй фәнни-эҙләнеү институтының генераль директор урынбаҫары .

1994—2002 йылдарҙа — Көнбайыш-Себер төбәк геология үҙәге рәйесе.

2002 йылдан алып Ханты-Манси автономиялы округының ер аҫты байлыҡтарын рациональ ҡулланыу фәнни-аналитика үҙәгенең төп ғилми консультанты булып тора. Төмән нефть һәм газ дәүләт университеты профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Хафизов Фәйез Зәки улы отчеттар авторы һәм СССР Министрҙар Советы янындағы Көнбайыш Себерҙең 20, шул иҫәптән Самотлорский, Ямбург, Поляр түңәрәге аръяғы, Уренгой һәм Төмән өлкәһенең башҡа ятҡылыҡтары запастары буйынса Дәүләт Комиссияһында нефть һәм газ запасын яҡлау буйынса туранан-тура ҡатнашсы булып тора. Ул 80-дән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарҙы, шул иҫәптән 5 монография.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «За трудовое отличие» миҙалы (1974);
* «Отличник разведки недр» билдәһе (1976);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1979);
* «За заслуги в разведке недр» миҙалы (1983);
* Фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт премияһы (1984);
* «За освоение недр и развитие нефтегазового комплекса Западной Сибири» миҙалы (1984);
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987);
* «Первооткрыватель месторождения» исеме (1988);
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған геологы» исеме (1999);
* «300 лет горно-геологической службе России» билдәһе (2000);
* Төмән өлкәһенең Почетлы нефтсеһе (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
Могилёв-Подольский

**Могилёв-Подольский** йәки **Моһылив-Подильськый** (, ) — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Могилёв-Подольский районының административ үҙәге.

2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 099 кеше йәшәй.

## Галерея

File:Mohyliv-Podilskyi entrance sign.JPG|
Sunsets of Mohyliv-Podilskyi, Vinnytsia Oblast 2012.jpg|
Файл:Немія, Могилів-Подільський район — церква.jpg|
File:GFRANQ_A1410833_14335101.jpg|
File:Джон_Ленон_в_Могилів-Подільському.jpg|
File:Миколаївська_церква,_центральний_вид.jpg|
File:Пам%27ятник_національному_герою_Італії_М._Буянову.jpg|
File:Памятник_Миколі_Гоголю.jpg|
File:Торгівельний комплекс (ex), Могилів-Подільський.jpg|
File:Церква_Св._Олександра_Невського_1.jpg|
File:Церква_Св._Олександра_Невського.jpg|
File:Церква_Св._Олександра_Невського_3.jpg|
File:Муз_Школа.jpg|
File:Миколаївська_церква,_збоку.jpg|



## Һылтанмалар
* Могилёв-Подольский ҡалаһының сайты