Елена Чаушеску

**Елена Чаушеску** (7 ғинуар 1916 — 25 декабрь, 1989) — Румыния коммунистар партияһының генераль секретарь һәм президенты Николае Чаушескуның ҡатыны.  Хөкүмәттең беренсе вице-премьеры, Румыния коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты һәм РКП Политбюроһы составына инә,  Румыния Фәндәр академияһын һәм илдең ҙур химия компанияһы ICECHIM башлығы була.

1989 йылдың 22 декабрендә революция барышында ҡолатылған ире менән бергә баш ҡаланан ҡасып китә. Тәүҙә вертолётта, унан автомобилдә ҡаса. Тырговиште ҡалаһына тиклем барып етәләр, әммә шул уҡ көндө икеһе лә  армия тарафынан тотола. Ойошторолған ғәҙәттән тыш революцион трибунал уларҙы  дәүләткә ҡаршы енәйәттә, үҙ халҡының геноцидында, сит ил банктарында йәшәрен иҫәп  асыуҙа һәм   «милли иҡтисадты емереүҙә» ғәйепләй.

1989 йылдың 25 декабрендә ни бары бер нисә сәғәт эсендә трибунал ҡарары буйынса  икеһе лә  хәрбиҙәр тарафынан атып үлтерелә, ә бының алдынан бөтә мөлкәттәре конфискациялана.

## Биографияһы

### Иртә йылдары
Елена Петреску Румынияла Петрешти коммунаһының  Дымбовица берәмегендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы уның һабансы булған. Яҙмалар күрһәтеүенсә, ул башланғыс мәктәптән бер генә яҡшы баһа, ҡул эштәре буйынса яҡшы баһа менән китә (ауыл мәктәбендә уҡый алмай) Башланғыс мәктәптән һуң ағаһы менән Бухарестҡа китә, унда лаборант булып эшләй. Шунан һуң туҡыу фабрикаһында эш таба.

### Партия эшмәкәрлеге башлана
1937 йылда Румыния коммунистары партияһына инә. 

1939 йылда Елена, шул саҡта коммунист -подпольщик, Дофтан төрмәһенән сыҡҡан буласаҡ ире  менән таныша. Чаушескуның  ҡыҙға күҙе төшә. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң улар өйләнешә. Күп йылдар дауамында Николаеның сәйәси тормошонда, Елена Петреску, шул йылдарҙа аҙ белемле    эшсе-туҡыусы көсәйә  барған роль уйнай, һәм һуңынан Николае Чаушескуның сәйәси ҡарарҙарында  бик алыҫ уҡ кеше булмай. Йәш сағында Елена химия заводында эшләргә өлгөрә. Ошоноң менән бәйле уны артабан илдең иң эре химия лабораторияһы етәксеһе итеп ҡуялар (*Химия тикшеренеүҙәр милли  институты*). Һуңынан, ғалим дәрәжәләренә эйә булған «Карпат генийы» ҡатыны «фән ҡояшы» тип иғлан ителә һәм Румыния Фәндәр академияһы башына тора.

### Сәйәси күтәрелеше
Сәйәсәттә лә Елена Чаушеску икенсе ролдәрҙә ҡалмай. Ул йыш ҡына ирен сит илдәргә рәсми визиттарҙа оҙатып йөрөй.  1971 йылдың июнендә, ҠХР-ға дәүләт визиты ваҡытында Мао Цзэдундың ҡатыны  Цзян Циндың илдә реаль власын иҫәпкә ала.  Күрәһең, Елена бынан илһам ала, һәм шунан алып Румынияла уның сәйәси күтәрелеше башлана. 1971 йылдың июлендә ул социаль-иҡтисади күҙаллау буйынса Үҙәк комиссия ағзаһы итеп һайлана,  1972 йылдың июлендә РКП  Үҙәк комитетының  тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып китә.  1973 йылдың июнь айында, Эмиль Боднар күрһәтеүе арҡаһында, партия башҡарма комитетына һайлана. 1974 йылдың ноябрь айында РКП-ның XI съезында сәйәси башҡарма комитеттың ағзаһы була,  1977 йылдың ғинуарында юғары партия органы ағзаһы, Сәйәси башҡарма комитеттың Даими бюроһы ағзаһы. 1980 йылдың мартында уны премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары итеп ҡуялар.

## Шәхес культы
Елена Чаушеску ирендә булған шулай уҡ «көслө» шәхес культының объекты була.  Николае Еленаны шул тиклем ҙурлай, хатта уны «милләт әсәһе» тип атай башлайҙар. Һәм барыһына ҡарағанда, уның тәккәберлеге һәм хөрмәткә теләге иренекенә ҡарағанда ла көслөрәк була. Иренә ҡарата кеүек үк, румын телевидениеһына телеэкрандан уның һүрәте буйынса ла ҡәтғи бойороҡ бирелә. Мәҫәлән,  «дөйөм өйҙәге ҡиәфәте»  (йәш сағында бик һылыу булһа ла), шулай уҡ ҙур танауы арҡаһында  бер ҡасан да профилдә күрһәтелергә тейеш булмай. Елена  Чаушеску асыҡтан-асыҡ  уның өсөн  «иптәш» тип аталыу оло хөрмәт тип әйтә, ләкин АҠШ-тағы румын эмиграцияһы вәкилдәре  уны мыҫҡыллап  йыш ҡына «мадам Чаушеску» (күҙҙәре өсөн) тип атаған.

## Ҡолатылыуы һәм үлеме

Рәсми версия буйынса, революция осоронда, 1989 йылдың  22 декабрендә  ирле-ҡатынлы Чаушескулар, ярҙамсылары һәм һаҡсылары  менән бергә, баш ҡаланан ҡаса. Меңләгән митингыға йыйылған халыҡтан ҡасып, тәүҙә вертолетта осалар. Һуңынан бергәләп автомобилдә дауам итәләр. Шул уҡ көндө Тырговиште ҡалаһында ҡулға алыналар. Шунда уҡ, ике көн үткәс, хәрби базала ғәҙәттән тыш трибунал ойошторола, ул бөтә мөлкәтен конфискациялау менән ирле-ҡатынлы Чаушескуны  атыуға хөкөм итә.

1989 йылдың 25 декабрендә  Раштыуа ваҡытында яҙыла, ә һуңынан румын телевидениеһы  буйынса трибунал ултырышы күрһәтелә. Шунан һуң, хөкөм ҡарарына ярашлы, Тырговиште ҡалаһының хәрби часы территорияһында Чаушескуларҙы (14:50) йөҙ ирекмәндән һайлап алынған өс десант һалдаты атып үлтерә. Шунан һуң уларҙы алып китәләр һәм  «Стяуа» стадионында ятҡан килеш ҡалдыралар. Ә аҙаҡ   уларҙы Генч хәрби зыяратында күсереп ерләйҙәр. Кисекмәҫтән ашығыс күрһәтмә процесс һәм үле Чаушескулар видеоға төшөрөп алына һәм тиҙҙән күп көнбайыш илдәрендә  кадрҙарҙа  күрһәтелә

Чаушескулар 1990 йылдың 7 ғинуарында үлем язаһын ғәмәлдән сығарғанға тиклем Румынияла һуңғы язаланыусылар була.

## Ғаиләһе
Уларҙың өс  балаһы  (Нику, Зоя һәм Валентин) 1989 йылда декабрь ваҡиғаларынан һуң ҡулға алына. Нику Чаушеску геноцидта ғәйепләнә, ә Зоя һәм Валентин — милли иҡтисадты емереүҙә. 1990 йылдар башында улар һаҡ аҫтынан азат ителә. 2006 йылдың  октябрендә, Чаушеску власы ҡолатылыуҙан 17 йыл тиерлек үткәс, Румыния суды уның балаларына революциянан һуң тартып алынған мөлкәтте ҡайтарырға ҡарар сығара.

## Наградалары

* «Социализмдың еңеүе» 1981) орденын тапшырыу менән Румыния Социалистик Республикаһының Геройы  (1981)

## Баҫмалары

* *Research work on synthesis and characterization of macromolecular compounds*, Editura Academiei Republicii Socialiste România, 1974
* *Stereospecific Polymerization of Isoprene*, 1982
* *Nouvelles Recherches Dans Le Domaine Des Composes Macromoleculaire*, 1984
* *Достижения в химии и технологии полимеров*, 1988

## Күмәк мәҙәниәттә
Уны ҡайһы саҡта CO2 химик элементын дөрөҫ әйтмәүенә һылтанып  «Codoi» ҡушаматы менән атайҙар . Уны күптәр, шул иҫәптән рәсми кешеләр, мыҡыллап  был ҡушамат менән күрһәтмә  суд ваҡытында  атай. Юморҙың үҙенсәлеге шунда, ул ысынлап та румын һүҙе булып тора. Ул  «ҙур ҡойроҡ» тигәнде аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* John Sweeney. *The Life and Evil Times of Nicolae Ceauşescu.* 1991
* Edward Behr. *Kiss The Hand You Cannot Bite*, 1991. ISBN 0-679-40128-8

## Һылтанмалар

* Ceausescu web resource
* Елена Чаушеску. Красота и сила воли