open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полунин Иван Александрович

**Полунин Иван Александрович** (25 август 1912 йыл — 2 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Александрович Полунин 1930 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Подлубово ауылында (хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районында) тыуа. 1930—1939 йылдарҙа — республика ауыл хужалығы предприятиеларында төрлө вазифаларҙа һәм Өфө «Росглавхлеб» тресында эшләй.
1940 йылдың ғинуар — авгусынан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1940—1941 йылдарҙа — Өфөлә «Речтрансторгпит» базаһы мөдире.
1941 йылдың июненән һуғыш аҙағына тиклем Ҡыҙыл Армияла. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1945 йылдың апреленән — 3-сө Белорус фронты 43-сө армияның 319-сы уҡсылар дивизияһы 1336-сы уҡсылар ротаһының 8-се взводы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант.
1945 йылдың 9 апрелендә Көнсығыш пруссияның баш ҡалаһы Кенигсберг (хәҙерге Калининград) өсөн алышта беренселәрҙән булып Маринберг фортына үтеп инә, рота командирын алмаштыра, яугирҙарҙы штык һуғышына күтәрә һәм шәхсән граната менән пушканы шартлата, дошмандың 30-ҙан ашыу һалдаты һәм офицерын әсирлеккә ала. Ошо ҡаһарманлығы өсөн уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл Майҙанда үткән Еңеү парадында ҡатнаша.
Демобилизациянан һуң Өфөнөң 5-се икмәк заводында эшләй, Икмәк бешереүселәр сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, Аҙыҡ-түлек сәнәғәте эшселәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, Башҡорт АССР-ы Социаль тәьминәт министрлығының кадрҙар буйынса өлкән инспекторы була һәм башҡа урындарҙа эшләй.
1990 йылдың 2 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (19.04.1945);
* Ленин ордены (19.04.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* 3-сө дәрәжә Дан ордены ;
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы;
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Прокин Василий Александрович

**Прокин Василий Александрович** (30 декабрь 1922 йыл — 29 сентябрь 2019 йыл) — ғалим-тау инженеры-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1973), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән (1999), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975).

## Биографияһы
Василий Александрович Прокин 1922 йылдың 30 декабрендә Екатеринбург губернаһының Шата ауылында тыуа. Свердловск тау институтын тамалағандан һуң (1951) өлкән геолог, «Уралцветметразведка» тресының Баймаҡ геология-разведка партияһының баш инженеры; 1957—1962 йылдарҙа тематик партия начальнигы, 1968—1975 йылдарҙа Башҡортостан территориаль геология идаралығында баш геолог, 1962 йылдан — Геология институтында металдар бүлеге мөдире, 1975 йылдан — РСФСР Геология министрлығының минераль ресурстар идаралығы начальнигы урынбаҫары (Мәскәү), 1977 йылдан — Свердловск тау институтында файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы геологияһы кафедраһы мөдире; 1986 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһендә Геология һәм геохимия институтының (Екатеринбург): мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире, 1990—2003 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

Фәнни-производство эшмәкәрлеге геологияны, Урал металлогенияһын өйрәнеү менән бәйле.

Маҡан, Подольск, Юбилейный баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын асыусы. Василий Александрович баҡыр мәғдәне, алтын һ. б. фараз һәм металлогеник карталар төҙөлгән. 200-ҙән ашыу фәнни эш авторы. РФ Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944) менән наградланған.

## Библиография
* Закономерности размещения колчеданных месторождений на Южном Урале. М., 1977.
* Медноколчеданные месторождения Урала; в 3-х т. Свердловск, 1985—1992 (с соавторами).

## Һылтанмалар
* 
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/info/2-statya/6461-prokin-vasilij-aleksandrovich 
* https://ufa-gid.com/encyclopedia/prokin.html
Прокопьев Герман Терентьевич

**Прокопьев Герман Терентьевич** (17 октябрь 1922 йыл — 30 июнь 1999 йыл) — 52-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия артиллерия полкы төҙәүсеһе, гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Герман Терентьевич Прокопьев 1922 йылдың 17 октябрендә Сыуаш Республикаһы Цивильский районының Байгеево ауылында тыуа.

Сыуаш. Тулы булмаған урта белемле. 1945 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ы Бишбүләк районының Соловьевка ҡасабаһында колхозда эшләй.

1941 йылда Бишбүләк райвоенкоматынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың апреленән.

1945 йылда гвардия старшинаһы Прокопьев демобилизациялана. Башҡортостанға ҡайтып, Соловьевка ауылында колхозда бригадир булып эшләй.

1947 йылда Герман Терентьевич Горький өлкәһенең Дзержинск ҡалаһына күсенә, Горэнергола электромонтер булып эшләй. 1995 йылда Еңеү Парадында ҡатнаша.

## Батырлығы
661-се уҡсылар полкының (200-сө уҡсылар дивизияһы) минометҡа төҙәүсеһе рядовой Г. Т. прокопьев 1944 йылдың 31 июлендә Дубнаны аша сыҡҡанда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 31 июлендә миномет уты менән дошмандың өс ут нөктәһен һәм 13 миномет һалдатын юҡ итә.

Г. Т. Прокопьев ошо батырлығы өсөн 1944 йылдың 15 авгусында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

3-сө удар армияның 12-се гвардия уҡсылар корпусы, 52-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия артиллерия полкы төҙәүсеһе гвардия сержанты Г. Т. прокопьев Берлинды алыуҙа ла айырылып тора. 1945 йылдың апрелендә Берлин урамдарындағы алышта Прокопьев төҙәүсе булған орудиеға дошман ике тапҡыр пехота ротаһы һәм үҙйөрөшлө орудие менән контрһөжүм яһап ҡарай. 200 метр арауыҡтағы немецтарға тура нводка менән ата һәм контрһөжүмде кире ҡаға. . Дошман яу яланында 16 һалдат һәм офицер мәйете, 2 станок пулеметын ҡалдыра.

Был батырлығы өсөн ул 1945 йылдың 3 июнендә II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 1 октябрендәге указы менән I дәрәжә Дан ордены менән наградлана.

## Наградалары
* Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Уфа.
*   
* Чувашская энциклопедия

## Һылтанмалар
* Нижегородский некрополь
Галкин Александр Алексеевич

**Галкин Александр Алексеевич** (12 февраль 1928 йыл — 9 апрель 2002 йыл) — сыуаш шағиры, прозаик һәм тәржемәсе. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), Сыуашстандың халыҡ шағиры.

## Биографияһы
Александр Алексеевич Галкин 1928 йылдың 12 февралендә Сыуаш АССРның Әлек районы Челкасы ауылында тыуған. Урындағы мәктәпте, 1948 йылда Калинин педагогия училищеһын, 1953 йылда Сыуаш дәүләт педагогия институтын тамамлай. Сыуаш китап нәшриәтендә мөхәррир, «Тыван Атал» журналының баш мөхәррире, «Капкан» журналының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй.

Чебоксарҙа 2002 йылдың 9 апрелендә вафат була.

## Ижады
Әҙиптең һәләте күп яҡлы. Ул үҙен поэзия, проза һәм тәржемәлә уңышлы күрһәткән. А.Пушкин, М. Горький, А. Серафимович,т. Шевченко, С. Есенин, М. Шолохов, М. Пришвин, В. Бианки, С. Михалков һ. б. әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итә. Балалар өсөн күп яҙа.

30 китап баҫтыра, шул иҫәптән:
* «Пĕчĕк ĕçченсем» — ҙур булмаған эшселәр (1958);
* «Сурăм шарлакĕсем» — Сурым Шарлауыҡтары (1961);
* «Хăрушă тĕлĕк» — Ҡот осҡос төш (1969);
* «Пурнăçра — пĕр маскара» — Тормош - бер мәрәкә
* «Сĕрен кĕперĕ умĕнче» - Ҡарағай күпере янында
* «Тан тавралăхра» — Тыуған яҡта
* «Кукăр пăшал» — Кәкре молтоҡ
* «Сиплĕ сăмах» - Шифалы һүҙ
* «Вăйăран вăкăр» - Уйын
* «Дуҫым»- Дустар
* «Хĕвел духан» — Ҡояш сыҡҡанда
* «Хаваслă асаһым» — Бәхетле балалар

Рус телендә 5 китабы, татар телендә 1 китабы нәшер ителгән.

Уның шиғырҙарына 200-ҙән артыҡ йыр яҙылған:

* «Шупашкар каçĕсем» (Чебоксар төндәре)
* «Кăвак сескем» (Күк сәсәктәр)
* «Сана кăна» (Һинең менән генә)
* «Сурăмпала Выла худший» («Сурым менән Выла араһы»)
* «Аннете» (Әсәйгә)
* «Çĕмĕртсем ларсассăн çеçкене» (Муйыл сәскә атҡанда)
* «Мĕн кирлĕ-ши» (Ни кәрәк инде)

## Сығанаҡтар
* «Аликовская энциклопедия», редколлегия: Ефимов Л. А., Ефимов Е. Л., Ананьев А. А., Терентьев Г. К., Чебоксары, 2009, ISBN 978-5-7670-1630-3.
* «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .
* Айдаш, Ю. Кун-сулан анлa тeкерe / Ю. Айдаш // Таван Атал. — 2006. — № 4. — С. 2—3.
* Eливанова, Г. «Эп aсатнан туйрам хаман пурнаса…» / Г. Eливанова // Хыпар. — 2003. — 9 ака.
Степанов Леонид Александрович

**Леонид Маяксем** (тулы исеме Л*еонид Александрович Степанов*; 1938 йылдың 2 ғинуары, Сикасси ауылы, Канаш районы, Сыуаш АССР - 11 ғинуар 2014, Чебоксар) - сыуаш яҙыусыһы, прозаик. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биография
Леонид Максим 1938 йылдың 2 ғинуарында Сыуаш АССР Канаш районы Сикасси ауылында тыуған.

Ауыл мәктәбендә 7 синыф тамамлай, аннары Һарытаула киномеханик белгеслеген ала, Яльчик районы ауылдарында күсмә кинозалда кинофильмдар күрһәтә. Армияла хеҙмәт итеп, Чебоксар электромеханика заводында токарь булып эшләй. Чувашрадиола эшләй. Ситтән тороп М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай. 1974-1980 йылдарға Сыуашстан яҙыусылар сәнғәт союзының әҙәбиәтын пропаганда бюроһында, әҙәби фронттың Сыуаш бүлеге рәйесе булып эшләй.

2014 йылдың 11 ғинуарында Сыуашстан баш ҡалаһы Чебоксар ҡалаһында вафат була.

Беренсе очеркты 1961 йылда «Ялав» журналында баҫтыра. 1981 йылдан әҙәбиәт һәм профессиональ дәрәжәлә шөғөлләнә башлай.

Күренекле китаптары: «Килет шурăмуç çуталса» (Таң ата, 1970), «Тупатăпах сана, Сильва» (Табармын һине, Сильва, 1972) «Асамлă каскăч» (Тылһымлы төрән, 1976), «Аманнă туратка» (Көсө ботаҡ, 1980), «Вĕлтрен милĕкĕ» (Кесерткән себеркеһе, 1980), «Я найду тебя, Сильва» (Табырмын сине, Сильва, 1984), «Вторая встреча», (Икенсе осрашыу, 1988), «Хунавсăр йывăç» (Үрентеһез ағас),

## Сығанаҡтар

* Гордеев Д. В., Силэм Ю. А. Антология чувашской литературы. — Чебоксары, 2003. — Т. 1 : проза.

## Әҙәбиәт

* Маяксем, Л. А. Леонид Маяксем: Писатель пултӑм, укҫана кӗреҫепе хыраймарӑм / Л. Маясксем ; Л. Чугунова [калаҫнӑ] // Самант. – 2007. – № 12. – С. 12-13.
* Маяксем, Л. Тавах, анне / Л. Маяксем // Хыпар. – 2001. – 21 пуш.
* Осипов, Н. Н. Ҫыравҫӑ хайлавӗ – пурнӑҫ тӗкӗрӗ / Н. Н. Осипов // Тӑван Атӑл. – 2010. – № 3. – С. 65-70.
* Прокопьев, В. Тĕплĕн, васкамасăр // Прокопьев, В. Канаш тăрăхĕн ятлă-сумлă çыннисем / В. Прокопьев. – Шупашкар, 2005. – С. 200-202.
Әбү Бәкер Әр-Рази

**Әр-Рази**, Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази (, *865, Рей, [[Иран]] — 925, шунда уҡ*) — күренекле фарсы энциклопедиясы–ғалимы, табиб, алхимик, фәйләсуф. Европала латинлаштырылған **Разес** (*Rhazes*) исеме менән билдәле. Әр-Разиҙың күп кенә хеҙмәттәре X-XIII быуаттарҙа латин теленә тәржемә ителгән. Улар Көнбайыш Европа табибтары һәм алхимиктар тарафынан танылған. Әр-Разиҙы «*табибтарҙың атаһы*» тип йөрөткәндәр.

## Биографияһы

Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази Бөйөк Фарсы иленең Тәһран янындағы Рей ҡалаһында тыуған. Персияның үҙендә, хәҙерге Үзбәкстан һәм Тажикстан ерҙәрендә урынлашҡан боронғо ҡалаларҙа уҡып, төплө ғилем алған, метафизика, философия, шиғриәт, алхимияны үҙләштергән. Йәштән үк металдарҙы ҡиммәтләндереүсе «эликсир» табыу тәжрибәләре үткәргән. Утыҙ йәшендә Бағдадҡа  (медицина) өйрәнергә киткән. Оҫта ҡуллы табиб булараҡ танылыу алған. Рей ҡалаһында, Бағдадта клиника менән етәкселек иткән.

Әр-Разиҙың философия, этика, теология, логика, медицина, астрономия, физика һәм алхимия фәндәре буйынса яҙған 184 әҫәре билдәле, 61-е хәҙерге заманға тиклем һаҡланып килгән.

### Табиблыҡ эшмәкәрлеге
Беренселәрҙән булып, сәсәк ауырыуы () менән ҡыҙамыҡтың () танырға, күп кенә химик матдәләрҙе , шул иҫәптән алкоголь менән ккәрәсинде айырырға өйрәнгән. *Эдвард Гранвидь Браун* уны «беренсе һөнәри табиб булған», тип һанай. Медицина өлкәһендә ғәрәп телендә яҙылған төп китаптары — «Әл-Хәви» (*Тыйб фәне буйынса китап*) һәм 10 томлыҡ «Мансурға арналған медицина энциклопедияһы». Латин теленә тәржемә ителгәс, улар бер нисә йөҙ йыл буйына табибтар өсөн өҫтәл китабы булып торған. Әр-Рази шулай уҡ хастаханалар төҙөү, бының өсөн урын һайлау тураһында тәҡдимдәрен яҙып ҡалдырған. Табибтарҙың берәй йүнәлеш буйынса махсуслашыуын яҡлап, бер нисә китап яҙған («*Бер табиб бар ауырыуҙы ла дауалай алмай*»). Медицина ярҙамы күрһәтеү һәм ярлыларҙың бер-береһенә ярҙам итеүе кәрәклеге тураһында ла хеҙмәттәр ҡалған («*Медицина табибы булмаған кешеләр өсөн*»).

## Хеҙмәттәре
Инглизсәгә тәржемә ителгән әҫәрҙәре:

* *Mofid al Khavas*, The Book for the Elite.
* *The Book of Experiences*
* *The Cause of the Death of Most Animals because of Poisonous Winds*
* *The Physicians' Experiments*
* *The Person Who Has No Access to Physicians*
* *The Big Pharmacology*
* *The Small Pharmacology*
* *Gout*
* *Al Shakook ala Jalinoos*, The Doubt on Galen
* *Kidney and Bladder Stones*
* *Ketab tibb ar-Ruhani*, *The Spiritual Physik of Rhazes*.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Рази// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 21-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

* Хусам Диб. Путеводитель по Исламу. Презентация книги «Путеводитель по Ислам» (Muhammad Pocket Guide). М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Һылтанмалар
*''А. Е. Бертельс, В. И. Бородулин'' Рази//Большая российская энциклопедия
* Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази
Пятяри Иван Викторович

**Пятяри Иван Викторович ** (4 март 1921 йыл — 5 июнь 1949 йыл) — 3-сө Белоруссия фронты 1-се һауа армияһы 1-се гвардия штурмлау авиация дивизияһының 136-сы гвардия штурм авиацияһы полкының командир ярҙамсыһы, гвардия майоры, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Викторович Пятяри 1921 йылдың 4 мартында Енисей губернаһы Минусинск өйәҙе Енисейск ауылында (хәҙерге Хакасияның Яңы Михайловка волосы Яңы Енисейка ауылы булыуы ихтимал) хеҙмәткәрҙәр Прасковья Павловна һәм Виктор Иванович Пятяри ғаиләһендә тыуа.

Рус, фин тамырҙарына эйә. 1924 йылда ғаилә Красноусолға күсенә. Бында урта мәктәпте, Өфөлә кооператив техникумының өс курсын һәм Өфө аэроклубын тамамлай. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Ҡыҙыл Армияла 1940 йылдан. Башҡорт АССР-ының Красноусольск ҡасабаһынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1942 йылдың июленән. 136-сы гвардия штурмлаусы авиаполктың командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә (3-сө Белоруссия фронты, 1-се һауа армияһы, 1-се гвардия штурмлау авиадивизияһы).

Гвардия капитаны И. В. Пятяри 1945 йылдың февраленә 276 хәрби осош яһай, дошмандың төрлө мөһим объектын бомбаға тота. 15 һауа һуғышында дошмандың 3 самолетын бәреп төшөрә.
Көньяҡ фронтта Миус йылғаһындағы алышта Иван пятяри шәхсән 17 танкыны яндыра, Саур-Могильский районына бер осошта ғына 3 танкыны юҡ итә. Ошо батырлығы өсөн 8-се армия командующийы тарафынан шул уҡ көндө Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 19 апрелендә бирелә.

Һуғыштан һуң хеҙмәтен Хәрби-Һауа көстәрендә дауам итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1949 йылдың 5 июнендә Белоруссияның Брест өлкәһендә Лунинец ҡалаһы районында хәрби хеҙмәтен үтәгәндә авиация һәләкәтендә һәләк була. Шунда уҡ ерләнә.

Башҡа мәғлүмәттәр буйынса үҙ-үҙенә ҡул һала. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы]] (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (19.04.1945);
* Ленин ордены (19.04.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.08.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (29.12.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.02.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.05.1945);
* Александр Невский ордены (05.11.1944);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (19.05.1944);
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (22.12.1942);
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* Герой хөрмәтенә Красноусол мәктәбендә иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
* Герой исемен Красноярск ҡалаһы һәм Красноусол ауылындағы урамдар йөрөтә.
* Красноусолдың Герой уҡыған 2-се мәктәп бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.

## Һылтанмалар
*    
* Иван Викторович Пятяри в народной энциклопедии «Мой Красноярск».
* Два Героя из одной школы .
Овчинников Реджинальд Васильевич

**Овчинников Реджинальд Васильевич** (27 март 1926 йыл — 2 август 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй һы, Рәсәйҙең XVIII—XIX быуаттарҙағы сәйәси һәм социаль үҫеш тарихын, Пугачев ихтилалын һәм уның А. С. Пушкин әҫәрҙәрендәге сағылышын өйрәнгән белгес. Тарих фәндәре докторы.

## Биографияһы
Реджинальд Васильевич Овчинников 1926 йылдың 27 мартында Төмән өлкәһенең Ишем ҡалаһында тыуа. 1952 йылда Мәскәү тарих-архив институтының Тарих бүлеген тамамлай. Үҙәк Дәүләт боронғо акттар архивында эшләй. 1965 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Шул уҡ йылдан Мәскәү тарих-архив институтында археография кафедраһы уҡытыусыһы.

1971 йылдан СССР Тарихы институтына (Рәсәй Фәндәр академияһының Тарих институты) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып күсә, унда 30 йылдан ашыу эшләй. 1981 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына арналған 200 фәнни хеҙмәт авторы, ошо ихтилал буйынса тикшеренеүҙәр һәм документтар: «Документы ставки Е. И. Пугачева повстанческих властей и учреждений. 1773—1774 гг.» (1975), «Манифесты и указы Е. И. Пугачева» (1980), «Следствие и суд над Е. И. Пугачевым и его сподвижниками» (1995), «Емельян Пугачёв на следствии» (1997) һ.б. тупланмаһы авторы.

Тикшеренеү эшенең икенсе мөһим һәм билдәле темаһы булып Пугачев ихтилалының А. С. Пушкин ижадында яҡтыртылыуы тора. Пушкиндың 20 томлыҡ әҙәрҙәр тупланмаһына Пугачев ихтилалы темаһына ҡығылышлы ижады буйынса комментарий яҙа.

«Башҡортостан территорияһында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы» документтар тупланмаһын әҙерләй (1975), «Ырымбур Пушкин энуиклопедияһын» (1997) һәм «Салауат Юлаев» (2004) энциклопедияһын төҙөүҙә ҡатнаша.

2008 йылдың 2 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Преображенск зыяратында ерләнгән

## Иҫкәрмәләр

## Төп хеҙмәттәре
* 
* 
* 
*  (2-е изд. 1985)
* *Овчинников Р. В*. За пушкинской строкой.— Челябинск: ЮУКИ, 1988. — 206 с. — 5000 экз.
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*    
* Овчинников Реджинальд Васильевич (неопр.). Cайт Оренбургской областной полиэтнической детской библиотеки. Дата обращения 10 июня 2016.
* «Занятия в архивах дают возможность познать вкус и азарт исследовательского поиска…». Интервью с Р. В. Овчинниковым (неопр.). Сайт Полит.ру. Дата обращения 30 июля 2016.
Огородникова Мария Павловна

**Огородникова Мария Павловна** (2 октябрь 1941 йыл — 15 октябрь 2015 йыл) — спортсы, тренер. Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990), юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы. 

## Биографияһы
Мария Павловна Огородникова 1941 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауылында тыуа.

Хеҙмәт ветераны (2004). Эш стажы — 47 йыл. Юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы. Мария Павловна Огородникованың шәхси фонды Салауат ҡалаһы архивында һаҡлана.

### Тренер карьераһы
Ике халыҡ-ара класслы спорт мастеры (уларҙың береһе — Р. М. Буранғолова), 15 спорт мастеры, 42-нән ашыу спорт мастерлығына кандидат, төрлө разрядлы 500-ҙән ашыу спортсы әҙерләй. 1972 йылдан Стәрлетамаҡ физкультура техникумында уҡыта, 1975 йылдан шул уҡ ҡалалағы Химия-технология техникумында директорҙың физик тәрбиә биреү буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1977 йылдан — «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советында еңел атлетика буйынса тренер. 1987 йылдан — Профсоюздарҙың Физкультура-спорт йәмғиәтендә эшләй, 1996 йылдан — Салауат ҡалаһының 8-се лицейында балаларға физик культура буйынса тәрбиә бирә.
Мария Павловна Огородникова 2015 йылдың 15 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Һөнәри союздарҙың Бөтә Союз Үҙәк советының «ГТО күпалышын үҫтергәне өсөн» миҙалы (1968).
* Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1990).
* Юғары категориялы физик культура уҡытыусыһы. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Швецов Пётр Филимонович

**Швецов Пётр Филимонович** (27 ғинуар 1910 йыл — 9 июнь 1992 йыл) — СССР-ҙың ғалим-гидрогеологы, геокриолог, геология-минералогия фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, профессор (1953), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952).

## Биографияһы
Пётр Филимонович Швецов 1910 йылдың 27 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Ҡазан ҡасабаһында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1935 йылда Орджоникидзе иссемендәге Мәскәү геология-разведка институтын гидрогеология һәм инженерлыҡ геологияһы һөнәре буйынса тамамлай. 1933 йылда, әле студент-практикант булараҡ, СССР Фәндәр академияһының Алыҫ көнсығыш комплекслы экспедицияһы составында БАМ трассаһының туңған тупрағын тикшереүҙә ҡатнаша. 1935 йылдың яҙында МГРИ-ҙы тамамлағас, Швецов Главсевморпути тау-геология идаралығының Анадырь туңлыҡ станцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул 1936 йылдың октябренә тиклем эшләй. Ундағы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе буйынса 1938 йылда могорафия баҫтыра. Бынан һуң ярты йыл Шпицберген геология-разведка экспедицияһы начальнигы урынбаҫары булып эшләгәндән һуң, П. Ф. Швецов тыңлыҡты өйрәнеүгә нигеҙ һалыусы профессор И. М. Сумгин тарафынан СОПС Саха экспедицияһы начальнигы итеп саҡырыла, ә СССР Фәндәр академияһы буйынса — отряд начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдың яҙында һәм йәйендә һабаҡташы В. П. Седов менән бергә Тас-Хаяхта һыртының гигант тарындарын тикшереү менән шөғөлләнә башлай. Уның һөҙөмтәләре буйынса бер нисә монография һәм мәҡәлә яҙа һәм 1941 йылда баҫтырып сығара. Яҙылған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап өлгөрә алмай, сөнки Совет Армияһына алына һәм Сталинград алышында «Курск дуғаһында», шулай уҡ «Багратион операцияһында» ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Петр Филимонович демобилизациянан һуң СССР Фәндәр академияһының А. В. Обручев исемендәге Туңлыҡты өйрәнеү институтының туңлыҡ-гидрогеологик экспедиция тикшереүҙәрендә әүҙем ҡатнаша: 1946—1948 йылдарҙа — Оймякон яйлаһында ҡышлай, 1952—1953 йылдарҙа Яно-Индигирка диңгеҙ буйы уйһыулығында эшләй. Тикшереү материалдары буйынса фундаменталь монография яҙа һәм уны 1951 йылда баҫтыра. Был эш 1952 йылда Дәүләт премияһына лайыҡ була. Был 1953 йылда ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Швецов фәнде ойоштороусы ла була. Ул 1951—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының А. В. Обручев исемендәге Туңлыҡтарҙы өйрәнеү институтын етәкләй, ғилми кадрҙар әҙерләүгә ҙур иғтибар бирә, сөнки СССР-ҙың ВАК пленумы ағзаһы була. Шул уҡ ваҡытта ул СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитет секцияһы ағзаһы, ВСЕГИНГЕО, ПНИИИС, СССР Фәндәр академияһының Һыу проблемаһы институты ғалимдар советы эшендә ҡатнаша. Ул СССР Госстрой НТС-ы составына, СССР Фәндәр академияһының Ер криологияһы , СССР Фәндәр академияһының инженеры геологияһы һәм геотермияһы буйынса ғилми советтарға инә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Швецов Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Литосфера институтында эшләй. 1989 йылда вафат була. Троекуровский зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952)
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975).

## Һылтанмалар
* 
*
Шимановский Шавель Наумович

**Шимановский Шавель Наумович** (10 май 1917 йыл — 10 февраль 2005 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1943 йылдан «Башнефть» берекмәһенең өлкән инженеры, 1952 йылдан Ҡалтасы нефть промыслаһы директоры, 1955—1979 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1977). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Ишембай ҡалаһының почетлы гражданы (1999)

## Биографияһы
Шевель Наумович Шимановский 1917 йылдың 10 майында Киев губернаһының Радомыльск өйәҙе Горностайполь ҡалаһында тыуа. 1943 йылда Мәскәү нефть университетын тамамлай.

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң «Башнефть» берекмәһендә эшләй: тәүҙә өлкән инженер була, 1952 йылдан Ҡалтасы нефть промыслаһы директоры, 1955—1979 йылдарҙа — «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы.

Производство эшмәкәрлеге нефть ятҡылыҡтарын разведкалау һәм эшкәртеү менән бәйле. «Ишембайнефть» идаралығы начальнигы булып эшләгән осоронда Ишембай ҡалаһы инфраструктураһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.

2005 йылдың 10 февралендә Ишембай ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1959, 1971) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
* Ишембай ҡалаһының почетлы гражданы (1999).

## Ғаиләһе
Тормош иптәше — Анна Алексеевна. Улы Анатолий, ҡыҙҙары Ольга һәм Наталья.

Шимановскийҙар ғаиләһе династияһының «Башнефттә» дөйөм хеҙмәт стажы 200 йылдан ашыу тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Почётные граждане города Ишимбая и Ишимбайского района
Ширипина Елена Васильевна

**Ширипина Елена Васильевна** (26 октябрь 1910 йыл — 11 май 1981 йыл) — СССР-ҙың балет артисы, педагог. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).

## Биографияһы
Елена Васильевна Ширипина 1910 йылдың 26 октябрендә Ленинград ҡалаһында тыуа. 
1926 йылда Ленинград Хореография училищеһын тамамлағандан һуң (Агриппина Ваганова сығарылышы) ГАТОБ-тың (Дәүләт академия опера һәм балет театры) балет труппаһына инә. 1926—1945 йылдарҙа Елена Васильевна театр спектаклдәрендә яңғыҙ партиялар башҡара.

1931 йылдан Елена Ширипина Ленинград хореография училищеһында уҡыта. Уның уҡыусылары араһында: Морковина Людмила (1953 йылғы сығарылыш), Светлана Адырхаева (1955 йылғы сығарылыш), Наталия Макарова (1959 йылғы сығарылыш), Мәликә Сабирова (1959 йылғы сығарылыш), Татьяна Терехова (1970 йылғы сығарылыш), Галина Мезенцева (камиллаштырыу класы), Нинель Петрова, Зәйтүнә Насретдинова бар. Ваганова уҡыусыһы булараҡ, Ширипина үҙенең уҡыусыларына Ваганованың методикаһын дөрөҫ тапшыра.

1934—1941 йылдарҙа Ленинград хореография училищеһының педагогия бүлексәһендә Агриппина Ваганованың ассистенты була.

1944—1968 йылдарҙа — С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының камиллашыу класында репетитор һәм педагог булып эшләй.

Елена Васильевна Ширипина 1981 йылдың 11 майында Ленинградта вафат була, Большеохтинский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)

## Әҙәбиәт
* 1997 — 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Педагоги Мариинского театра
*
Осмий

**Осмий** (, Os) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осоро, 8-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 76. Стандарт шарттарҙа булғанда, ул зәңгәрһыу төҫтәге металдан ғибәрәт. Күсмә металл, платина (аҡ алтын) металдарына ҡарай. Иридий менән бер рәттән, барлыҡ ябай матдәләр араһында иң тығыҙҙарынан. Теоретик иҫәп-хисаптарға ҡарағанда, уның тығыҙлығы хатта иридий менән сағыштырғанда ла юғарыраҡ

## Символы
Осмий элементының символы — Os (*Осмий* тип уҡыла).

## Исеменең килеп сығышы
Осмийҙың исеме  телендәге «еҫ» тигәндән килеп сыҡҡан, һелтеле иретмәһе *осмиридий* (платинаның батша араҡыһында иремәй ҡалған төпрәһе) һыуҙа йәки кислотала реакция барғанда осмийҙың хлор еҫенә йәки серегән тормаға оҡшаған тамаҡҡа ултыра торған еҫле OsO4 тетраоксиды бүленеп сыға

## Тарихы
Осмий 1803 йылда инглиз химигы Смитсон Теннант менән Уильям Х.Уолластондың хеҙмәттәшлегендә асыла. Үҙ-ара оҡшаш булған тикшеренеүҙәр француз химиктары Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа һәм Воклен тарафынан үткәрелә, улар ҙа платина рудаһының иремәй ҡалған төпрәһендә әлегәсә билдәле булмаған элемент барлығы тураһында һығымтаға киләләр. Гипотетик элементҡа *птен* исеме бирелә. (πτηνός — ҡанатлы), әммә Теннант тәжрибәһе уның ике элемент ҡатнашмаһынанан — иридий һәм осмийҙан тороуын күрһәтә.

Яңы элемент асылыуы Теннанттың Лондон король йәмғиәтенә хатында 21 июнь 1804 йылда документлаштырылған.

### Ятҡылыҡтары
Осмийлы иридийҙарҙың төп ятҡылыҡтары Рәсәй (Себер, Урал), АҠШ (Аляска, Калифорния), Колумбия, Канада , Көньяҡ Африка илдәре, Тасмания, Австралия дәүләттәрендә тупланған. Ҡаҙағстан экспортҡа таҙа осмий ебәргән берҙән-бер ил булып ҡала.

Иң ҙур ятҡылыҡтары запасы Көньяҡ-Африка Республикаһындағы Бушвельд комплексында.

Башҡа аҫыл металдар менән бергә тимер метеориттарында осрай. Шулай уҡ осмий көкөрт һәм мышаяҡ (эрлихманит, осмий лауриты, осарситт) берләшмәләре рәүешендә осрай. Осмийҙың мәғдәндәрҙәге йөкмәткеһе, ҡағиҙә булараҡ, 1.

## Биологик һәм физиологик роле
Биологик роль уйнамай. Һауала окисланып, үтә ағыулы Тетраоксид осмий OsO4 рәүешенә инә, шуға күрә күҙҙе әсеттерә, өҫкө тын юлдары, пневмония, бөйөр шешеүе ауырыуҙарына килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ағалтын төркөмө металдары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Осмий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Осмий//Большая российская энциклопедия
Барий

**Барий** (, Ba) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осоро, 2-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 56.Атом һаны 56. Ябай матдә **барий** — йомшаҡ, яҡшы сүкелеүсән, һелтеле металл, көмөш-аҡ төҫтә. Юғары химик активлығына эйә; ағыулы.

## Символы
Барий элементының символы — Ba (*Барий* тип уҡыла).

## Тарихы
Барий 1774 йылда BaO оксиды рәүешендә Карл Шееле һәм Юһан Ган тарафынан асыла..

1808 йылда инглиз химигы Гери Дэви барийҙың дымлы гидроксидын терегөмөш катоды менән электролизлап, барий амальгамаһын килтереп сығара; йылытҡанда терегөмөш парға әйләнеп бөткәндән һуң, унда металлик барий тороп ҡала.

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы  — «ауыр» һүҙенән алынған.

## Тәбиғәттә
Ер ҡабығында барий йөкмәткеһе массаһын буйынса 0,05 % тәшкил итә; диңгеҙ һыуында барий — 0,02 мг/л. Барий әүҙем, һелтеле металдар һәм минералдарҙың кесе төркөмсәһенә инә. Төп минералдары: барит (BaSO4) һәм витерит (BaCO3).

Барийҙың һирәк осрай торған минералдары: цельзиан йәки барий ялан шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (ҡатнаш калий һәм барий алюмосиликаты), нитробарит (барий нитраттар) һ.б.

## Хаҡы
Металлик барий 99,9 % таҙалыҡтағы ҡойолмаларының хаҡы 30 доллар 1 кг самаһы.

### Ағыулылығы
Барий һәм уның ҡайһы бер ҡушылмалары аҙыҡта һәм һыуҙа ПДК-нан артып киткәндә ағыулы булыуы ихтимал. Эсергә яраҡлы һыуҙа барийҙың рөхсәт ителгән иң сикке концентрацияһы 0,7 мг/дм³ тәшкил итә. Рәсәйҙә санитар-гигиеник нормативтарға ярашлы зарарлы матдәләр токсикологик лимитлау билдәһе буйынса нормалаштырыла; хәүефлелек класы - 2 (хәүефлелеге юғары матдәләр).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Микроэлементы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*Барий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
*Барий//Большая российская энциклопедия
* Барий на Webelements
* Барий в Популярной библиотеке химических элементов
Ситта Федот Александрович

**Хветер Ситта** (тулы исеме *Федот Александрович Ситта*, 28 май 1914, Кесе Батыр ауылы, Быуа өйәҙе, Сембер губернаһы, Россия империяһы - 1944 йылдың 27 феврале, Нарва, тик Сланцы ҡалаһында ерләнгән, Ленинград өлкәһе, СССР (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Долгая Нева ауылы, Нарва ҡалаһы янында) — совет сыуаш прозаигы, шағир, журналист.

## Биография
Венер Ситтә 1914 йылдың 28 майында Ульяновск губернаһы Быуа өйәҙе Кесе Батыр (хәҙерге ваҡытта Сыуаш Республикаһының Батыр районы, Россия) ауылында тыуған. 7 йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Батыр педагогия техникумына уҡырға инә, башланғыс мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй, коллективлаштырыуҙа ҡатнаша.

1932-1935 йылдарҙа «Пионер сасси» («Пионер тауышы») республика газетаһының яуаплы секретаре булып эшләй. 1938 йылда В.В. Воровский исемендәге Ленинград дәүләт журналистика институтын тамамлай.

1938 йылдың көҙөндә Совет Армияһына алына, Ленинград хәрби өлкәһе частарында хеҙмәт итә. 1939 йылда «Красноармеец» дивизион газетаһы редакцияһының яуаплы секретары итеп билдәләнә.

Бөйөк Ватан һуғышын өлкән политрук булараҡ ҡаршы ала. 1942 йылдан - «тыуған ил һаҡсыһы» Ҡыҙыл Армия газетаһының батальон комиссары һәм мөхәррире. Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Һуғышсан ҡаҙаныштары өсөн» медале менән бүләкләнә.

1944 йылдың 29 февралендә Ленинград янындағы һуғыштарҙа һәләк була.

## Ижады

«Канаш» («Кәңәш»), «Пионер сасси» («Пионер тауышы»), «Çамрăк колхозник» («Я колхозсы»), «Коммунар» газеталарында шигырьләре баҫтыра, «Малахи парне» («Тәүге бүләк», булыуы 1933), «Комсомолия» («Комсомолия», Булыуы 1933), «Пирен çамрăклăх» («Беҙҙең йәшлек», 1935) китаптарын нәшер итә.

1941 йылда Сабарда 3000 дана тираж менән «Фронт хикәйәләре» («Фронт хикәйәләре») китабы сыға.

## Әҙәбиәт
* Дедушкин, Н. Яланах асра // Дедушкин, Н. Кунçул уттипе/ Н. Дедушкин. — Шупашкар, 1975. — С. 142—145.
* Еливанова, Г. «Пуринчен ытла Вовăшăн çунатăп эпĕ» / Г. Еливанова // Хыпар. — 2005. — 13 утă. — (Литературăпа ӳнер кăларăмĕ).
* Михайлова, Г. Чӑваш ҫыравҫисемпе журналисчӗсем — фронтра / Г. Михайлова // Хыпар. — 2011. — 22 нарӑс. — С. 4.
* Абрамов, В. А. Ситта (Ситов) Федот Александрович / В. А. Абрамов // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4 : Си-Я. — С. 30.
* Афанасьев, П. Ситта Хведер (Ситов Федот Александрович) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 378.
* Еливанова, Г. Погиб на передовой / Г. Еливанова // Совет. Чувашия. — 2004. — 9 июня.
* Ситов Федот Александрович (Хветĕр Çитта) // Батыревская энциклопедия. — Чебоксары, 2005. — С. 209—210.
* Ялгир, П. Ситта Хведер (Ситов Федот Александрович) // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 105—106.

Төркөм:Сыуаш яҙыусылары

Төркөм:Ленинград дәүләт журналистика институтын тамамлаусылар
Станьял Виталий Петрович

**Станьял Виталий Петрович** (ысын исеме Виталий Петрович Никитин; 01.01.1940, Сыуаш АССРның Чебоксар районы Бәләкәй Сөндөр ауылы) — әҙәбиәт белгесе, шағир, публицист, йәмәғәт итальян композиторы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, филология фәндәре кандидаты (1984), СССР Журналисттар союзы ағзаһы (1968). Тыуған яҡты өйрәнеүселәр берлеген (1991), Сыуаш милли конгресын ойошторусыларҙың береһе (1992).

## Биография

Виталий Петрович 1940 йылдың 1 ғинуарында Сыуаш АССРның Чебоксары районы Бәләкәй Сөндөр ауылында тыуа.

1962 йылда Сыуаш дәүләт педагогика институтын тамамлай. Уҡыу ваҡытында «Йәш коммунист», «Советская Чувашия», «Коммунизм ялауы» газеталарында мәҡәләләр яҙа, уҡытыусы-методист булып эшләй.

1969 йылдан Сыуаш дәүләт университетында уҡыта, Сыуаш әҙәбиәте кафедраһы мөдире.

1993-2010 йылдарҙа Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәр институтында өлкән фәнни хеҙмәткәр, әҙәбиәт белеме һәм фольклористика бүлеге мөдире булып эшләй.

1991 йылда уның инициативаһы менән 1921 йылда «Тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәте» тип аталған сыуаш тыуған яҡты өйрәнеүселәр союзы торғоҙола. 1991-2008 йылдарҙа Виталий Станьял Сыуашстан тыуған яҡты өйрәнеүселәр союзы рәйесе булып эшләй. Уның етәкселегендә республикала тыуған яҡты өйрәнеү буйынса әүҙем эш алып барыла, район тарихы буйынса китаптар нәшер итә башлай, райондар энциклопедияларын төзи. 1991 йылдан Сыуаш Милли Академияһы вице-президенты. 1992 йылдан-чуваш милли конгрессының вице-президент. Сыуаш халыҡ академияһы һәм Сыуаш тыуған яҡты өйрәнеүселәр союзының почетлы президенты.

Т.Иванов, А. Андреев, В. Рҙай, Г. Тал-Мрза, Д. Петров-Юман, П. Хузангай, М. Сеспель, Г. Тимофеев мираҫын, бәләкәй жанр, этнология һәм җирле культуралар тарихын, Сабака районы халҡының тарихын, мәҙәниәте һәм көнкүрешен өйрәнә. 80нән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары, шулай уҡ ижади йыйынтыҡтар авторы.

## Сығанаҡтар

* Партизанская судьба Чувашской народной академии
* Интервью
* Чӑваш ваттисен тӗп канашӗн йышӑнӑвӗ
* Шурсухалсем Чӑваш Енри наци политикине сӳтсе явӗҫ
*Литературная карта Чувашии

Төркөм:Сыуаш яҙыусылары

Төркөм:Сыуаш дәүләт педагогика университетын тамамлаусылар
Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Сызрань-Һамар операцияһы

**Сызрань-Һамар операцияһы** (14 сентябрь—8 октябрь 1918) — РККА көнсығыш фронтының Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы ваҡытында Чехословак корпусы ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүм операцияһы.

Операция барышында ҡыҙылармеецтар (15700 кеше) КОМУЧ Халыҡ Армияһы 2-се дивизияһын һәм Чехословак корпусы Волга буйы төркөмөн (бөтәһе 9800 кеше), шулай уҡ КОМУЧ-тың Йылға хәрби флотын ҡыйрата һәм Сызрань менән Һамарҙы баҫып ала.

## Башы
Сембер тирәһендә еңелгәндән һуң аҡтарҙың Волга буйы армияһы (командиры — Станислав Чечек) 2 дивизиянан, Хвалынск һәм Волга буйы төркөмдәренән, шулай уҡ Волга флотилияһынан тора. Әлеге төркөмдөң 60 проценты Сызранды һәм Хвалынскиҙы обороналай.

Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронты командованиеһы (главком — Вацетис И. И.) 1-се армия ғәскәрҙәре менән Сызрангә һөжүм итергә ҡарар итә (командиры — М. Н. Тухачевский), уға оператив рәүештә Волга флотилияһының Воля дивизияһы һәм отряды буйһона, ә 4-се армия ғәскәрҙәре менән — Һамарға.

## Хәрби ғәмәлдәр барышы
Башта совет ғәскәрҙәренең һөжүе бик яй үҫешә. 21 сентябргә ҡарата Николаевск полктары дивизиялары 15 километрға ғына алға шылыша; Вольск дивизияһы 16 сентябрҙә Хвалынск ҡалаһын яулай, әссә аҡтар һөжүи иткәндән һуң уны ташлап китергә мәжбүр була. Сембер дивизияһына 18 сентябрҙән алып Сембер тирәһендә обороланалу алыштар алып ьбарырға тура килә, шуға күрә 1-се армия Сызрангә тик Пенза һәм Инза дивизиялары менән һөжүм итә.

21 сентябрҙә Көнсығыш фронтының баш командующий 4-се армияға бурыс ҡуя: 1-се армия менән берлектә Сызранде баҫып алырға, ә унан һуң Һамарға һөжүм итергә. Был ғәмәлдәр һөжүм темптарын тиҙләтә. 26 сентябрҙә Вольск дивизияһы ҡабаттан хвалынск ҡалаһын яулай, ә Пенза дивизияһы Сызрань тирәһенә барып етә.

27 сентябрҙә Сембер дивизияһы һөжүмгә ҡушыла, һәм 1-я армия Сызрангә ике төркөм менән һөжүм итә башлай — Төньяҡ һәм көньяҡ. 4-се армияның Һамар төркөмө Сыһрангә һөжүм итһә, ҡалған частары — Һамарға.

1 октябргә ҡарата Һамар дивизияһы частары көньяҡтан Һамар-сызрань тимер юлына килеп сығалар һәм уның киҫәләр. Сембер дивизияһы частары Сембер операцияһы тамамланғас, бик тиҙ арала марш менән килеп етеп, башҡа ҡыҙыл ғәскәрҙәре менән берлектә Сыҙранде яулауҙа ҡатнаша. Ҡыйратылған аҡ ғәскәрҙәре Һамарға сигенә.

4-се армия (уның составына Вольск дивизияһы ҡайтарыла) Сызранде алғандан һуң Һамарға табан һөжүм башлай. 7 октябрҙә баш күтәргән эшселәр менән берлектә ҡаланы яулап ала.

## Иҫкәрмәләр

## Йомғаҡтары
Сызрань-Һамар операцияһы һөҙөмтәһендә Совет республикаһы Волга үҙәк райондарын көньяҡтан икмәк һәм нефть менән  тәьмин итеү өсөн файҙаланыу мөмкинлеген ала. Боғорослан һәм Уральск ҡалаларына һөжүм итеү өсөн шарттар булдырыла.

## Сығанаҡтар
* Сызрань-самарская операция 1918 год// Гражданская война и военная интервенция в СССР, М., Сов-я Энциклопедия, 1983
Европий

**Европий** (, Eu) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры - 63. Атом массаһы 151,964 а.  лантаноидтар төркөмөнә ҡарай, шулай уҡ тәбиғәттә һирәк осрай торған элемент. Ябай матдә европий башҡа лантаноидтар кеүек үк — йомшаҡ көмөшһыу-аҡ металл, һауала еңел окислана.

## Символы
Европий элементының символы - Eu (*Европий* тип уҡыла).

## Тарихы
Һуңғараҡ европий тип танылған спектраль һыҙаттарҙы беренсе булып *Крукс* (1886) һәм *Лекок де Буабодран*  күҙәткәндәр (1892). *Демарсе*  1896 йылда элементтың спектрын күрә, ә 1901 йылда  элементты бүлеп алыуға өлгәшә,  уға  Европа хөрмәтенә европий тип исем бирә.

## Тәбиғәттә
Европий лантаноидтар составына инә,  АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия ерҙәрендә йыш осрай. Донъяла иң ҙур ятҡылыҡтары Кенияла. Байтаҡ запастары Тымыҡ океан утрауҙары янында  тәрән һыуҙағы һирәк осрай торған минералдар ятҡылыҡтарында, Японияның   Минамитори иҡтисади зонаһында урынлашҡан.

## Сығарып алыу
Металлик европийҙы  Eu2O3  матдәһен углерод йәки лантан вакуумында тергеҙеп, шулай уҡ  EuCl3 расплавын электролизлап алалар.

## Хаҡы
Европий лантаноидтарҙың иң ҡыйбаттарының береһе булып тора. 2014 йылда ЕВМ-1 европий металл хаҡы - 1 килограмына 800-2000 тиклем  АҠШ доллары тәшкил иткән, ә европий  оксидының  таҙалығы 99,9 %  булғанда — 1кг 500 доллар тирәһе. 

## Һыу сифатына йоғонтоһо
Европий  һыуҙа үҙен  кальций һымаҡ тота. Европийҙың аҙ минераллашҡан тәбиғи һыуҙарҙа максималь күҙәтелә торған концентрациялары -дан кәмерәк ( диңгеҙ һыуҙарында  — ) тәшкил итә. Бындай концентрацияларҙа һыу сифатына йоғонтоһо ҙур түгел. Һыуҙа рөхсәт ителгән иң  сикке концентрацияһы (ПДК) бары тик  Рәсәй нормалары менән генә көйләнә һәм эсергә яраҡлы һыу өсөн-0,3 мг/л тип билдәләнгән.

## Һаулыҡ өсөн хәүефлеге
Европийҙа токсиндар аҙ.  Европийҙың кеше организмына тәьҫире һөҙөмтәләре тураһында ниндәй ҙә булһа мәғлүмәттәр юҡ.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Европий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар

*Европий//Большая российская энциклопедия
* Европий webelements тураһында мәғлүмәт сайты.
* P. S. Sinha Europium. / Springer-New York Verlag Inc., 1967. — 164 p. — (Allgemeine Anorganische Chemie in Einzeldarstellungen und. Von Herausgegeben Becke Margot-Goehring. VIII Band).
Висмут

**Висмут** (, Bi) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 83. Атом номеры 83.Ябай матдә нормаль шарттарҙа көмөшһыу ялтырауыҡлы, алһыуыраҡ төҫмөрлө металл.

## Символы
Висмут элементының символы — Bi (*Висмут (20 быуат уртаһынаса — Бисмут)* тип уҡыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Латинса Bismuthum йәки немец телендәге *Masse weisse*, «аҡ масса» тигәндән килеп сыҡҡан тип фараз ителә.

Висмут Европала ғына ҡулланылып ҡалмай. Инкалар һалҡын ҡорал эшләү процесында ҡулланғандар, ул матур ялтырауыҡ төҫ биргән, сөнки висмут оксиды шундай сифаттарға эйә.

Әммә висмутты үҙ аллы элемент тип һанамағандар, уны ҡурғаш, һөрмә йәки аҡ ҡурғаштың бер төрө булып тора тип уйлағандар. 1546 йылда висмут тураһында немец минералогы һәм металлургы Георгиус Агрикола тарафынан беренсе тапҡыр телгә алына. 1739 йылда немец химигы И. Г. Потт висмут шулай ҙа айырым химик элемент икәнен асыҡлай. 80 йылдан швед химигы Берцелиус химик элементтар исемлегенә беренсе тапҡыр Bi символын индергән.

## Тәбиғәттә
Ер ҡабығында массаһы буйынса висмут йөкмәткеһе — 2 % , диңгеҙ һыуында — 2 мг/л.

Висмут мәғдәндәрендә висмут 1%-тан юғары булыуы һирәк осрай. Ундай мәғдәндәр составына ингән висмут минералдары — самородок висмут (98,5 —99 % Bi), висмутин Bi2'S3 (81,30 % Bi), тетрадимит Bi2Te2'S (56,3—59,3 % Bi), козалит Pb2Bi2'S5 (42 % Bi), бисмит Bi2O3 (89,7 % Bi), бисмутит Bi2CO3(OH)4 (88,5—91,5 % Bi), виттихенит Cu3BiS3, галеновисмутит PbBi2'S4, айкинит CuPbBiS3.

### Висмутты сығарыу һәм ҡулланыу
Висмут — ярайһы һирәк металл, һәм уны сығарыу/ҡулланыу йылына 6000 тоннанан бик артмай (йылына 5800-ҙән 6400 тоннаға тиклем).

Билдәле булған висмут ятҡылыҡтары Германия, Монголия, Боливия, Австралия, Перу дәүләттәрендә, Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Висмут етештереү буйынса илдәр исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Висмут// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 5-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Висмут//Большая российская энциклопедия
* Висмут на Кристаллов. NET
* Висмут на Webelements
* Висмут в Популярной библиотеке химических элементов
Хәлилов Рөстәм Радик улы

**Хәлилов Рөстәм Радик улы** (10 декабрь 1949 йыл) — спортсы. Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000). Шәхси иҫәптә Донъя һәм Европа чемпионаттарында көмөш призер, юниорҙар араһында команда иҫәбендә 2000 йылдағы Европа чемпионаты эстафетаһында донъя һәм Европа чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы(2000).

## Биографияһы
2003 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының иҡтисад, менеджмент һәм финанс факультетын тамамлаған.
Хәҙерге бишалыш буйынса Республика Олимпия резервының махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (СДЮСШОР) тәрбиәләнеүсеһе (тренер — зтр РФ А. М. Уткин), ӨДАТУ спорт клубы.

"Динамо спорт ойошмаһы " (Өфө) өсөн сығыш яһай.

## Спорттағы ҡаҙаныштары
* Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000);
* Шәхси иҫәптә Донъя һәм Европа чемпионаттарының көмөш призёры; 
* Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта донъя һәм Европа чемпионаттарының көмөш призёры (2000) .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Индий

**Индий** (, In) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 49. Атом номеры 49.

Ябай матдә **индий** — еңел сүкелеүсән, тиҙ ирей, бик йомшаҡ металл, көмөшһыу-аҡ төҫтә. Химик үҙенсәлектәре буйынса алюмин һәм галлийға, тышҡы күренеше менән цинкҡа оҡшаған.

## Символы
Индий элементының символы — In (*Индий* тип уҡыла).

## Тарихы
Индийҙы немец химигы Фердинанд Райх һәм Теодор Рихтер (Richter Theodore) 1863 йылда цинктар буйынса спектроскопик тикшеренеү ваҡытында таба. 1867 йылда бөтә донъя күргәҙмәһендә индийҙың ярты килограмлыҡ ҡойолмаһы килтерелгән булған инде.

## Исеменең килеп сығышы
Индийҙағы спектрҙың сағыу эмиссия һыҙаты — индиго төҫө. Атама шунан сығып бирелгән.

## Сығарып алыу
Индийҙы цинк һәм әҙерәк миҡдарҙа ҡара һәм аҡ ҡурғаштарҙың ҡалдыҡтарынан етештерәләр

## Физик үҙенсәлектәре
* Иреү температураһы 156,5985&nbsp;°C (429,7485 K)
* Ҡайнау температураһы 2072&nbsp;°C (2345 K)
* Тығыҙлығы: 7,362 (+20&nbsp;°C, г/см³)
** 7,023 (157&nbsp;°C, г/см³)
** 5,763 (2109&nbsp;°C, г/см³)
* Пар баҫымы (терег.бағ. мм):
** 0,01 (912&nbsp;°C)
** 0,1 (1042&nbsp;°C)
** 1 (1205&nbsp;°C)
** 10 (1414&nbsp;°C)
** 100 (1688&nbsp;°C)
* Даими баҫым яваҡытында удел йылылыҡ һыйҙырышы (0-150&nbsp;°C): 0,238 Дж/га·K

## Биологик әһәмиәте
Индий организмда һиҙелерлек метаболик роль уйнамай Ваҡытлыса кешенең мускулдарында, һөйәк һәм тиреһендә тупланыуы мөмкин. Организмдан ике аҙна тирәһе осорҙа яртылаш сығып бөтә. III валентлы иреүсән ҡушылмаларын инъекция менән индергән осраҡта бөйөр өсөн ағыулы булыуы ихтимал Оҙаҡ ваҡыт индий, гидроксид, оксидтары саңын һуларға тура килгәндә  тигән үпкә ауырыуын тыуҙырыуы ихтимал

Индийҙың эш зонаһы һауаһында рөхсәт ителгән концентрацияһы 0,1 мг/мм3 (Хеҙмәтте һаҡлау милли институты, АҠШ). Әммә үпкә ауырыуҙары тураһында мәғлүмәттәр килеп сыҡҡас, ҡәғиҙәләр ҡәтғиләнә башлай. Мәҫәлән, Япония Милли именлек һәм хеҙмәт гигиенаһы институты ПДК-ны 0.0003 мг/м3 тип билдәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*Индий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
## Һылтанмалар
* Индий на Webelements
* Индий в Популярной библиотеке химических элементов 
* Индий в chemport.ru
Нептуний

**Нептуний** (, Np) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 93. Атом номеры 93.Актиноидтар ғаиләһенә ҡарай . Был беренсе трансуран элемент, Ерҙә уның эҙҙәре генә осрай, уны урандан ядро реакцияларыярҙамында яһалма рәүештә алғандар.

## Символы
Нептуний элементының символы — Np (*Нептуний* тип уҡыла).

## Тарихы
Атом ядроһы тарҡалыу теорияһы ҡабул ителгәнгә тиклем 93-сө элементты табыу тураһында өс тапҡыр иғлан ителә һәм улар хата булып сыға: *аусоний (Ausonium)* — Италияла (Энрико Ферми), *богемий* (Bohemium) — Чехословакияла (1934) һәм *секваний* (Sequanium) — Румынияла (1939).

Беренсе тапҡыр нептунийҙы *Э. М. Макмиллан* һәм *Ф. Х. Абельсон* 1940 йылда ала.

Синтезы реакцияһы: 238U(n,γ)239U(β−)239Np.

Атамаһы []Плутон планетаһына] бағышланған.

== Сығарып алыу ==
Нептунийҙы нептуний фторидын (IV) 1600 К температурала барий парҙары менән тергеҙеп алалар:

: <math>\mathsf{NpF_4 + 2Ba \ \xrightarrow{\ }\ Np + 2BaF_2 }</math>

== Үҙенсәлектәре ==
Ябай нептуний — еңел сүкелеүсән, сағыштырмаса йомшаҡ, көмөшһыу ялтырауыҡлы металл. Был иң ауыр металдарҙың береһе: ул тығыҙлығы буйынса [осмий, иридий, аҡ алтын һәм ренийҙан ғына ҡалыша.

Ҡоро һауала яй окислана, йоҡа оксид яры менән ҡаплана. Һауа температураһы юғары булһа, ул бик тиҙ NpO2 тиклем окислана.

Берләшмәләрҙә окисланыу дәрәжәһе +2-нән +7-гә тиклем. Иретмәләрҙә Np3+, Np4+, NpO2+, NpO22+ NpO һәм53− иондары барлыҡҡа килтерә.

Нептуний иондары гидролизға һәм комплекстар барлыҡҡа килтереүгә һәләтле.

## Изотоп
Нептуний изотоптарының ҡайһы бер радиоактив үҙенсәлектәре :

## Ҡулланылышы
Плутоний алыу өсөн ҡулланыла.

## Физиологик сифаттары

Радиоактив тарҡалғанда нептун юғары энергетик α-киҫәксәләр һәм урта энергиялы β-киҫәксәләр сығара. Нептундың физиологик йоғонтоһо валентлығы һәм организмға эләгеү юлдарына бәйле. Уның 60-80 % -ы һөйәктәрҙә ҡала, ә организмдан радиобиологик сығарылыу осоро 200 йыл тәшкил итә. Был һөйәк туҡымаһының етди радиацион зарарланыуына килтерә. Нептундың радиация ағыуы плутонийҙан аҙыраҡ, сөнки удел активлығы кәмерәк.

Нептуний изотоптарының организмда рөхсәт ителгән миҡдар сиге: Np — 0,06 мккюри (100 мкг), 238Np, 239Np — мккюри 25 (10−4 мкг).237Np өсөн эш бүлмәһендәге һауала ПДК-һы 2,6  Бк/м³.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Плутоний // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Плутоний//Большая российская энциклопедия
* Нептуний на Webelements
* Нептуний в Популярной библиотеке химических элементов