open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яйыҡ йылғаһы башы

**Яйыҡ йылғаһы башы** - Көньяҡ Уралдың Уй-Таш һырты эргәһендә Нәжимтау тауы итәгендә, диңгеҙ кимәленән 637 м бейеклектә, Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Вознесенка ауылынан 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Туристик һәм географик иҫтәлекле урын.
## Урыны

Петр Рычков үҙенең «Ырымбур топографияһы» китабында былай тип яҙа:
 Яйыҡ Урал тауҙары артында Себер даруғаһында, Купаканский улусында, Ҡалған Тау тип аталған тауҙан башлана, Ҡалған Тау русса Крайняя йәки Остальная гора въ Уралъ тигәнде аңлата. Был йылға борондан башҡорттар менән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы айырып торған.

Виктор Петрович Поляничко, Силәбелә, Ырымбурҙа, Мәскәүҙә, Кавказда билдәле кеше, 1973 йылдағы Яйыҡ инешенә сәйәхәт тураһында «Река весны» исемле китап яҙа. Унда ошондай юлдар бар: «Еүеш ерек ҡыуағы аҫтында, өс ҡайын ҡамауында – инеш! Ҡайһылай шәп, Яйыҡ ҡайҙалыр уҡығанымса һаҙлыҡтан түгел, ә шишмәнән баш ала. Инеш ҡомло вулкан булып суғырмаҡлана, тамырҙар һәм яҫы таш киҫәге аҫтынан туңмай торған шишмә урғылып сыға. Бына шундай ул Яйыҡ бишеге». Яйыҡ йылғаһы ағып сыҡҡан шишмә янында «50 лет ВЛКСМ», «50 лет БАССР» тигән яҙыуҙар, комсомоль значогы һәм Салауат Юлаев силуэты булған щит була. Ошо сәйәхәт ваҡытында «Бында Яйыҡ йылғаһы башлана» тигән яҙыу менән иҫтәлекле билдә ҡуйыла. Суйын таҡтаның буйынан буйына нәҙек юлаҡ, юлаҡ буйлап йылға буйындағы ҡалаларҙың исемдәре яҙыла: Учалы, Верхнеурал, Магнитогорск, Орск, Ырымбур, Уральск, Гурьев. Ҡойолманы Силәбе трактор заводы комсомолдары эшләй, ә Поляковка совхозы электросварщиктары уны швеллерға иретеп йәбештерәләр һәм инеш эргәһендә нығытып ҡуйырға ярҙам итәләр. «Бында Яйыҡ йылғаһы башлана» тигән яҙыулы суйын таҡтаһы менән швеллер әле лә урынында. Ҡала исемдәре икенсе тимер таҡтала. Унда «Башҡортостан тауҙарынан Каспийға тиклем» тигән яҙыу һәм ҡала исемдәре.

Нәжимтау тауы итәгендә урынлашҡан төп сығанаҡты 5 ҡеүәтле шишмә тулыландыра.

2000-се йылдар башында Яйыҡ йылғаһы инеше өҫтөндә Европанан Азияға символик тимер күпер ҡуйыла. Иҫтәлекле билдәгә яҡын, бер яҡтан өҫтән аҫҡа ҡарай тимер хәрефтәр менән «Европа», ә икенсе яғында «Азия» тип яҙылған.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Первый родник Урала 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Михаил Фонотов. Первый родник Урала
Дәүләкән ҡәберлеге

**Дәүләкән ҡәберлеге** (беҙҙең эраға тиклем 2 -се мең йыллыҡтың 3 -сө сиреге) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡы.

## Тасуирламаһы
Дәүләкән ҡәберлеге беҙҙең эраға тиклемге 2 — се мең йыллыҡтың 3 — сө сирегенә ҡараған Дим йылғаһы бассейнындағы археология ҡомартҡыһы.
1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының археология буйынса экспедиция етәксеһе Р. И. Матвеев аса.
Артабан археологтар Г. И. Матвеева, Г. Н. Матюшин,М. Ф. Обыденнов, Н. А.Мәжитовтар тарафынан ныҡлап өйрәнелә.
Дәүләкән ҡәберлеге ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә ингән.
Тупраҡ өйөп яһалған алты ҡурғанды тәшкил итә.Диаметры- 20 метр, бейеклеге — 0,7 метрға тиклем.
Тикшеренеүселәр Һәр ике ҡурған аҫтында 2 -шәр ҡәбер барлығын билдәләйҙәр.
Береһендә бала ҡәберен табалар.Ҡәберҙәр бура мәҙәниәтенә ҡарай.
Мәйеттәр ағас йәйелгән, туҙ менән ябылған йәки туҙ түшәлгән тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына бөгәрләгән килеш һул ҡабырғаларына һалып, баштарын төньяҡҡа йәки төньяҡ — көнбайышҡа ҡаратып ерләү йолаһы менән күмелгәндәр.
Өҫтәренә еңелсә ҡыҙыл охра буяуы һиблгән. Мәйетте «бөгәрләнгән килеш» ерләү йолаһын,ғалимдар кешенең «йоҡлауын» белдерә,тип аңлаталар.
Бер ҡәбер Андрон мәҙәни — тарихи берлеген сағылдыра. Мәйет ағас түшәлгән соҡорға бөгәрләнгән килеш башы менән көньяҡ — көнбайышҡа ҡаратып һалынған. Ерләү инвентарҙары керамика табаҡтан (40х11 см, бейеклеге 3,5 см.) һәм банка рәүешендәге биҙәкле һәм биҙәкһеҙ һауыттарҙан ғибәрәт. һөйәктән эшләнгән эш ҡоралдары, туғыҙ уйын һөйәктәре табылған. Был ҡәберлектә табылған инвентарҙар Өфө ҡалаһының археология һәм этнография музейында күргәҙмә экспонаттары булып тора. 
## Әһәмиәте
Археология материалдары нигеҙендә Дим йылғаһы бассейнында,Дәүләкән ҡалаһының төньяҡ-көнсығышында, кешенең неолит эпохында йәшәгәнлеге билдәләнде. Шулай уҡ бронза быуатында бында абаш һәм бура мәҙәниәте ҡәбиләләре йәшәгәнлеге асыҡлана .
Дәүләкән ҡәберлектәрендә 1962,1963,1967 һәм 1969 йылдарҙа археолог-ғалимдар ҡаҙылма эштәре алып баралар.
1967 йылда СССР Академия Фәндәре археология институты хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Матюшин тарафынан Дәүләкән ҡәберлегендә яҡшы хәлдә һаҡланған кеше һөлдәһе табыла.
Был кеше һөлдәһен ул ваҡытта донъяла берҙән-бер булған СССР Академия Фәндәре эргәһендәге этнография институтының кешене пластик реконструкциялау лабораторияһына тапшыралар.
1968 йылда М. М. Герасимов үҙенең методы менән был кешенең битен һүрәтләй ала. М. М. Герасимовтың реконструкцияһы ғалимдарға Көньяҡ Уралда боронғо кешеләрҙең урынлашыуын фаразлау теорияһын асырға ярҙам итә.
Дәүләкән ҡалаһының тыуған яҡтың тарихын өйрәнеү музейында М. М. Герасимов реконструкциялаған таш быуат кешеһенең фоторәсеме һаҡлана.
Бындай ҡомартҡылар фән өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Дәүләкән районы ҡаҙылмаларҙа табылған әйберҙәр буйынса 1995 йылда Мәскәү ҡалаһында нәшер ителгән «Всемирная история: вопросы и ответы» китабына ингән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләкән (археологик ҡомартҡылар)
* Бура мәҙәниәте
* Андрон мәҙәниәте

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Әтек (Свердловск өлкәһе)

**Әтек** () — ҡала тибындағы ҡасаба, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан.

Муниципаль берәмек составына ингән берҙән-бер тораҡ пункты булараҡ, *Әтек эшселәр ҡасабаһы* ҡала биләмәһе дәрәжәһенә эйә.

## Географияһы
Ҡасаба Түбәнге Серге ҡалаһынан — 7 саҡрым һәм Екатеринбургтан 93 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Әтек аша Дружинино һәм Түбәнге Сергене тоташтырған автомобиль юлы менән Чусовская — Дружинино — Михайловск заводы — Бирҙәүеш (Әтек станцияһы) тимер юлы үтә.

Әтек Урал тауҙарының Көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ҡасаба аша Оло Әтек (Серге йылғаһының уң ҡушылдығы) йылғаһы аға, Әтек ҡасабаһы эсендә уның быуаһы бар.

## Тарихы
Хәҙерге Әтек ҡасабаһы урынында башҡорттар йәшәгән һәм уларҙың биләмәләре урынлашҡан булған тип фараз ителә. Беренсе урыҫ биләмәһе XVIII быуаттың 40-сы йылдарында Үрге Серге тимер етештереү заводын төҙөү менән бәйле барлыҡҡа килгән.

Завод эшләй башлағас, етештерелгән тимерҙе Ҡариҙел йылғаһына тиклем еткереү ихтыяжы килеп тыуа. Шуның менән бәйле Серге йылғаһы буйында юлаусылар йорттары барлыҡҡа килә башлай. Шуларҙың береһе Верхнеурал һәм Түбәнге Серге заводтары араһындағы юлдың уртаһында урынлашҡан Әтек ауылында асыла. Тәүҙә урындағы халыҡтың төп шөғөлө — йөк ташыу була, әммә 1790 йылда Әтектә М. П. Губин тарафынан тимер етештереү заводы сафҡа индерелеүе менән хәл үҙгәрә.

Шул йылдан Әтек эшселәр ҡасабаһына нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә. Артабанғы йөҙ йыл дауамында кирбес етештереү ҡасабалағы халыҡтың төп шөғөлөнә әүерелә. Әммә 1891 йылда тимер ҡойоу заводы үҙ эшен туҡтата. Уның урынында 1897 йылда метиз етештереү ойошторола, ул хатта 1964 йылға тиклем эшләп килә.

1929 йылда Әтек ҡала тибындағы ҡасаба статусы ала. 1962 йылда балалар велосипедтары етештереүсе завод эшләй башлай, тик үҙгәртеп ҡороу осоронда, 1990 йылда, ул бөлгөнлөккә төшә һәм 2002 йылда банкрот тип иғлан ителә. Хәҙер ҡасабала бер нисә ҙур булмаған ағас эшкәртеүсе предприятиелар ғына ҡалған, ә ҡасаба халҡының күп өлөшө ситтә эшләй.

2017 йылдың 1 октябренән өлкәнең 35-ОЗ һанлы законына ярашлы, эшселәр ҡасабаһы статусынан ҡала тибындағы ҡасаба тип үҙгәртелә.

## Халҡы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әтек (Бөрйән районы)
* Әтек (Туймазы районы)
* Свердловск өлкәһе башҡорттары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Атиг // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Страница посёлка Атиг на портале Законодательного собрания Свердловской области
* Официальная символика рабочего посёлка Атиг 
* Почтовые индексы Свердловской области 
* ОКАТО
Ҡырғауыл тауы

**Ҡырғауыл тауы** () — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө янында, Чесноковка ауылы эргәһендәге тау.

## Урынлашыуы
Тау итәге эргәһенән Ағиҙел йылғаһы аға, уға элек Чесноковка тип йөрөтөлгән Бәрҫеүән килеп ҡушыла, ул Ҡырғауыл тауынан йыраҡ түгел аға. Ҡырғауыл тауының бейеклеге 175,4 метр.

## Тарихы
1624 йылда уҡ батша Михаил Федоровичҡа поп Антоней менән дин ҡәрҙәштәре монастырь өсөн ер һораған. Уларҙың һорауы буйынса Ҡырғауыл тауы һәм уның тирәһендә 50 сирек һөрөнтө ер һәм сабынлыҡтар (82 гектар) бүленгән, башҡорттарға үҙ биләмәһендә һунар һәм балыҡ тотоу ҡалған.

Әммә монахтар, башҡорт ерҙәренә инеү тыйылған булһа ла, баҫыша башлаған. Шулай уҡ Чесноковка ауылы кешеләре лә башҡорт биләмәләренә инеп, зыян һала. 1690 йылда Табын улусы башҡорто *Өмөтбай Мырҙашевтың* батшаға яҙған ялыуы һаҡланған.

Башҡорттарҙың Өфө тирәһенән ҡыҫырыҡлана барыуы тураһында 1886 йылда башҡорт мəғрифəтсе-шағиры, тәржемәсе, филолог, тарихсы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев та яҙған.

Башҡорттар өсөн Ҡырғауыл тауы уның итәгендәге атаҡлы Хажи мәсете менән ҡәҙерле булған.

Ҡырғауыл тауы һәм Бәрҫеүән йылғаһы ҡала сиген генә түгел, ике хакимиәт үҙәге — Рәсәй хакимиәте һәм башҡорт йыйыны осрашҡан сик тә була. XVIII быуаттың 30-сы йылдары аҙағына тиклем бында төбәк яҙмышын билдәләүсе мөһим мәсьәләләр хәл ителә.

Мәктәп дәреслектәре аша Ҡырғауыл тауы 1774 йылда Өфө ҡалаһын яуларға тырышҡан Чика Зарубин етәкселегендәге Пугачев ғәскәре урынлашыуы менән дә билдәле

## Ҡырғауылдың бөгөнгөһө
Ҡырғауыл тауында хәҙер Өфө ҡалаһының Киров районына ҡараған Чесноковка коттедж ҡаласығы барлыҡҡа килгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө тауҙары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мишкә районы (Ҡурған өлкәһе)

**Мишкә районы** — Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (Муниципаль район).

Административ үҙәге — ҡала тибындағы Мишкә ҡасабаһы.

## Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм Әлмән, Шумиха, Шадринск, Каргаполь, Юрғамыш, Ҡуртамыш райондары менән сиктәш. Көнбайыштан көнсығышҡа районды Ҡурған — Силәбе тимер юлы һәм автомобиль магистралдәре киҫеп үтәләр.

## Тарихы
Район Урал өлкәһе составында 1924 йылда барлыҡҡа килә. 1934 йылда яңы төҙөлгән Силәбе өлкәһе составына, 1943 йылда Ҡурған өлкәһе составына инә. 1963 йылда район бөтөрөлә, ә 1964 йылда яңынан тергеҙелә, өҫтәүенә район составына элекке Киров районы биләмәһе индерелә.

Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендәге 419-сы законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелә. Район биләмәһендә 18 муниципаль берәмек барлыҡҡа килә: 1 ҡала һәм 17 ауыл биләмәләре (ауыл советтары).

## Халҡы

; Урбанизация

Райондың 50,93 % халҡы ҡала шарттарында (Мишкә эшселәр ҡасабаһында) йәшәй.

## Территориаль ҡоролошо
Аадминистратив-территориаль ҡоролошо сиктәрендә, район административ-территориаль берәмектәргә бүленә: 1 район ҡарамағындағы ҡала тибындағы ҡасаба һәм 16 ауыл советы.

Муниципаль ҡоролошо сиктәрендә, шул исемдәге муниципаль районға 17 муниципаль берәмек инә, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 16 ауыл биләмәһе.

Ҡурған өлкәһенең 2018 йылдың 29 декабрендәге 171-се законы менән Гладышево ауыл Советының составына бөтөрөлгән Иванково ауыл Советының бөтә 3 тораҡ пункты индерелә.

### Тораҡ пункттары
Мишкә районында 53 тораҡ пункт бар.

## Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Райондың предприятиелары эре Көньяҡ Урал инвесторы — «Макфа» агросәнәғәт берекмәһе менән әүҙем бәйләнеш тота. Эшкәртеү тармағының төп предприятиелары — яуаплылығы сикләнгән «Мишкә иген продукттары комбинаты» йәмғиәте, «Мишкә аҙыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Яңы бишйыллыҡ» акционерҙар йәмғиәте, «Мишкинский продукт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района 
* Район на сайте Курганской областной Думы
Ляшковка (Башҡортостан)

**Ляшковка** () — Башҡорт АССР- ның Дәүләкән районы Имай — Ҡарамалы ауыл Советының бөткән ауылы.

Шишмә районының административ сигенә яҡын Тәпәреш йылғаһын быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бәләкәй быуа янында урынлашҡан.

Ауыл — ара арба юлы.

1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Имай -Ҡарамалы улусына ингән.. Башлыса украиндар йәшәгән., 124 хужалыҡта 20 кеше.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты:
Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы)
Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы)
Сядэ (Раево ауыл Советы)
Владимировка ауылы (Суйынсы ауыл Советы).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Семилетка (Дәүләкән районы)
* Сядэ (Башҡортостан)
* Владимировка (Дәүләкән районы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_12.02.1981_№_6-2/66
Бутҡа (йылға)

**Бутҡа ** () — Рәсәйҙәге йылға, Свердловск өлкәһе биләмәләре буйынса аға. Беляковка йылғаһының уң ярында, тамағынан 46 саҡрым алыҫлыҡта, барып ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 32 саҡрым тәшкил итә. Ул *Бутҡа* тигән күлдән баш ала.

Бутҡаның шул уҡ исемдәге уң ҡушылдығы Новая Деревня ауылы янында тамағынан 5,3 км алыҫлыҡта килеп ҡоя.

## Тораҡ пункттар
Бутҡа йылғаһы буйында урынлашҡан ауылдар: *Зарубина, Красногорка, Упорова, Вихляева, Новая Деревня, Поротникова.*

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Иртыш һыу бассейны округы, һыу хужалығы участкаһы — Пышма йылғаһы Белоярск һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Рефт йылғаһын башынан алып Рефт һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502212111200008195.

## Этимологияһы
Талица районында исеме Бутҡа йылғаһынан алынған Бутка ауылы бар, унда Рәсәйҙең беренсе Президенты Б.Н. Ельцин тыуған, шуға күрә урыҫ телендә «ҡ» өнө юғалған. Был ауыл 1676 йылда Бутҡа йылғаһы буйында Бутка слободаһы (биҫтәһе) булараҡ нигеҙләнгән. Свердловскиҙа тыуып үҫкән, СССР һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе Матвеев Александр Константинович фекеренсә, атама төрки сығышлы, башҡорт һәм татар халҡындағы «бутҡа» тигән ризыҡ атамаһынан килеп сыҡҡан; «бутҡа» һүҙе шулай уҡ күсмә мәғәнәлә буталсыҡлыҡ һәм ығы-зығы күренешен аңлата.

Урыҫ теленең төмән һөйләшендә «буткать» — гнать рыбу в сети ботами" тигән фараз да бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: Сократ, 2008. — С. 50—51. — 352 с. — ISBN 978-5-88664-299-5.
Сәйетбаттал

**Сәйетбаттал** (рәсми атамаһы **Ҡуяндар**) — бөткән ауыл. БАССР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән алыу тураһында» исемле Н 6-2/396-сы Указына ярашлы бөтөрөлгән. Почта индексы — 453672.

Сәйетбаттал ауылы бик матур урында — Таулы йылғаһы ҡушылдығы Саҡмағош йылғаһы буйында, ауыл Советы үҙәге 2-се Этҡолдан — 5 км, район үҙәге Баймаҡтан — 41 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.

## Исеменең килеп сығышы
Башта тораҡ пункты ауылға нигеҙ һалыусы Сәйетбаттал Исҡужин исемен йөрөтә. Уның ике улы була: Мырҙабулат һәм Сәйетғәфәр. Башҡорт тарихсыһы З. Л. Әсфәндиәров фекеренсә, ауылдың икенсе исеме — *Ҡуяндар* — ырыу-ара атамаһынан барлыҡҡа килгән.

## Демографик хәле
Ауылға нигеҙ 1834 йылда һалына, башта бында 70 кеше йәшәүе билдәле. Х ревизияға тағы ла ун кеше өҫтәлә. Әлеге ауылға халыҡ 2-се Этҡол ауылынан бүленеп күсеп ултырған.

1859 йылда Сәйетбаттал ауылында 100 кеше йәшәһә, 1920 йылда — 204, 1999 йылда 12 кеше күрһәтелгән. Бөгөнгө көндә район картаһында ауыл күрһәтелмәй, бөткән ауылдар иҫәбенә инә.

Коллективлашыу осоронда 1930 йылда Сталин исемендәге колхоз составына инә. 1932 йылда «Икенсе Этҡол» колхозының бүлексәһе. 1938 йылда әлеге колхоздың исеме «Ҡыҙыл Байраҡ» тип үҙгәртелә. 1960 йылда «Үрнәк» исеме аҫтындағы эреләтелгән колхоз составына индерелә. 1965 йылда эреләтелгән колхоздар бөтөрөлгәс, «Урал» колхозы составында була, әммә 1981 йылда перспективаһыҙ ауылдар исемлегенә индерелгәндән һәм бөтөрөлгәндән һуң халыҡ Икенсе Этҡолға, Байымға һәм башҡа яҡтарға күсә. 1990-сы йылдар башында бер нисә фермер хужалығы төркөмө ауылды тергеҙә башлай. 

## Билдәле кешеләр
Ошо ауылдан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы билдәле кешеләрҙән — урядник Ғүмәр Моратшин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— Саитбатталово (Куяндар)
—
Мәскәү (Туймазы районы)

**Мәскәү** (*Таубаш*; ) — 1946 йылда яңы барлыҡҡа килгән Октябрьский ҡалаһы составына индерелгән ауыл. Быға тиклем Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Япрыҡ ауыл Советы составында була.

## Этимологияһы
Атамаһы — антропоним, 1740-1760-сы йылдарҙа башҡорт старшинаһы — Мәскәү Дәүләтҡоловтың исеме менән бәйле. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Таубаш исеме аҫтында ла теркәлгән.

## Географияһы
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының Нарыштау итәгендә, Ыҡ йылғаһы буйы үҙәнендә урынлашҡан. 1926 йылда улус үҙәге Туймазы станцияһына тиклем аралыҡ 20 саҡрым тәшкил иткән.

## Тарихы
Ауылға XVIII быуат уртаһында Ҡазан даруғаһы Байлар улусы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала.

Байлар башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе буйынса 1790 йылда ауылға яһаҡлы татарҙар, ә 1799 йылда — яһаҡлы татарҙарҙың яңы төркөмдәре һәм керҙәш башҡорттар килеп төпләнгән. Керҙәштәр араһында ерһеҙ ҡалған башҡорттар ҙа булған. 

1834 йылда 80 аҫаба башҡорт, 72 типтәр һәм 18 хеҙмәтсе татар, ә 1870 йылда 131 аҫаба башҡорт һәм 31 хеҙмәтсе татар иҫәпкә алына. Башҡорт старшинаһы Мәскәү Дәүләтҡоловтың улы — Ҡыр-Йылан улусының старшинаһы Әптикәй Мәскәүев Пугачёв ихтилалында ҡатнаша, уның ҡарамағындағы башҡорттарҙың 134 ихатаһы ла 1773–1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына ҡушыла. Әптекәйҙең улы Аҙнағол Әптикәев XII башҡорт кантонының йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.

Өфө губернаһы ойошторолғандан һуң, 1865 йылдан Бәләбәй өйәҙе Үрге Бишенде улусына ҡарай, ә 1922 йылдың 18 июленән — Бәләбәй кантоны Аҙнағол улусы составында.

РСФСР Юғары Советы Президиумы 1946 йылдың 5 апрелендәге указына ярашлы Туймазы районының Октябрьский эшселәр ҡасабаһы республика буйһоноуындағы ҡала тип үҙгәртелә. Октябрьский ҡалаһы составына Мәскәү, Мулла, Нарыш, Үрге Зәйет, Төркмән ауылдары инә.

## Халҡы

## Инфраструктура
Халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Уҡ (Силәбе өлкәһе)

**Уҡ** () — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Әшә районындағы ҡасаба. Уҡ ауыл биләмәһенең үҙәге. Был ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре, шулай уҡ үҙәге Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 9 июлендә ҡабул ителгән 239-ЗО һанлы «Әшә муниципаль районының, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» Законында билдәләнгән

## Тасуирламаһы
Уҡ ҡасабаһы тарихи Башҡортостан ерҙәрендә, Башҡортостан сиге буйында урынлашҡан, Әшә ҡалаһының көнбайыш сигендә төйәкләнгән.

Ҡасаба аша Эҫем ҡушылдығы Уҡ йылғаһы аға.

Ул Көрәк, Миңйәр, Әшә, Ләмәҙе, Инйәр йылғалары менән бер рәттән Эҫемдең иң ҙур ҡушылдыҡтары иҫәбенә инә. Ярһыу тау йылғалары ҡушылып Эҫем яҙғыһын ныҡ таша һәм ҡайһы бер йылдарҙа ауыр эҙемтәләр ҙә ҡалдыра. 2002 йылда июнь айындағы көслө ямғырҙар һөҙөмтәһендә Эҫем, Минйәр, Әшә һәм башҡа тораҡ пункттарҙың тәпәш яр буйҙары, автомобиль юлдары, шулай уҡ тимер юл участкаһы ташҡындан зыян күрә, йорт хайуандары һәләк була.

## Халҡы
 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасабала халыҡ һаны 1094 кеше тәшкил иткән (569 ҡатын-ҡыҙ һәм 525 ир-ат).

## Инфраструктураһы
Ҡасабала урта дөйөм белем биреү мәктәбе бар.

## Этимологияһы
Уҡ ҡасабаһы исемде үҙе ярында урынлашҡан йылғанан исем алған. "Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге"ндә йылғаның атамаһы үҙ сиратында «уҡ» тигән атыу ҡоралынан килеп сыҡҡан. Әлеге сығанаҡта бәйән ителеүенсә, ошо уҡ Әшә районында Уҡ тарлауығы ла бар, һәм легендалар унда башҡорт халҡының милли ҡаһарманы Салауат Юлаевтың яугирҙары менән батша ғәскәре араһында алыш булғанын бәйән итә

## Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре 20 урамдан тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru: Ук (приток Тобола) 
* :ru: Ук (приток Большого Аёва)
* :ru: Ук (приток Хачымара)
* :ru: Ук (приток Охотского моря)

## Иҫкәрмәләр
Типтәрге

**Типтәрге** — () Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында Дәрбиш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта, район үҙәгенән төньяҡ көнсығышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҙур сөсө һыулы күл. Күл атмосфера яуым-төшөмдәре һәм грунт һыуҙары менән тулылана.

## Топонимикаһы

Гидроним төрөк тамырҙарына эйә. Беренсе фараз буйынса «тептярги» рус теленән «килмешәктәр» кеүек тәржемә ителә — шулай тип XVI быуатта урындағы башҡорттар Волга буйынан килгән бөтә күскенселәрҙе — Ҡазан ханлығынан ханлыҡ ҡолағандан һуң көнсығышҡа күсеп килеүселәрҙе атағандар. Күл буйында уларҙың тораҡтары булған тигән мәғлүмәттәр бар.

Икенсе фараз буйынса Силәбелә йәшәгән тыуған яҡты өйрәнеүсе Фәрит Хәмит улы Хәсәновтың 2002 йылда «Околица» нәшриәтендә бик аҙ тираж менән «Аркаим: легенды, сказки» тигән китабында «типтәрге» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы аңлатмаһы бар. «Миңә уҙған быуаттың 60-сы йылдарында, – тип яҙа Хәсәнов, – Типтәрге күле буйында бесән эшләргә тура килде. Шул саҡта ошондай күренеш күҙәттем. Күл өҫтөндә ниндәйҙер ҡош күренеү менән, һауаға ыласын күтәрелә лә әлеге ҡошто бәреп төшөрә һәм, ҙур тиҙлек менән артынан шыҡыйып, ҡорбанына ташлана. Һуңынан был йыртҡыс ҡошто типтәрге тип атағандары тураһында белдем». Күренеүенсә, Типтәрге гидронимын Фәрит Хәсәнов, типтәрге тигән ҡош исеменән алынған, тип раҫлай

## Тасуирламаһы
Типтәрге күле түңәрәк, урман-дала ерендә урынлашҡан, диаметры 3 саҡрымга яҡын, ҡатнаш урман — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай менән уратып алынған, һыу бик таҙа. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 217,4 м.
Типтәрге ярҙары асыҡ, бейек түгел, болон үләндәре үҫкән йәки культивацияланған, урыны менән бәләкәй ҡайынлыҡтар бар. Күлдең көнсығыш һәм көньяҡ өлөшө бер аҙ һаҙлыҡланған.
Типтәрге күленең оҙонлоғо — 3 км, киңлеге — 3,8 км, өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 7,68 км², уртаса тәрәнлеге — 3,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 м. Төбө күпселек өлешөндә ләмле, яр буйы зонаһында — нигеҙҙә, ҡырсынташ-ташлы, һирәгерәк - ҡомло. Күл соҡоро эрозия-тектоник сығышлы, экзоген процестар тарафынан үҙгәргән боҙолоуҙарҙан ғибәрәт. Һыу күләме массаһы — 25,3 млн м. Яр буйҙары ныҡ йырғыланған (ҡултыҡтар күп). 2 метр тәрәнлектәге яр буйы өлөшө күлдең 20% биләй, ярым күмелгән үҫемлектәр менән ҡапланған. Типтәрге аҡмай торған күл. Һыу йыйыу майҙаны — 34,5 км. Тирә яғы урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Күлдә һыу сөсө (минераллашыуы 760 мг/л), химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Типтәрге күлендә балыҡтарҙың урындағы тоҡомдары (табан балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға) һәм акклиматлаштырылған төрҙәре (карп, рипус, сиг, сырок) тереклек итә. Күл балыҡ хужалығы әһәмиәтенә эйә. Күлдә балыҡ тотоу түләүле. Юлламаны Дәрбиш ауылына ингән урында һатып алырға мөмкин. Йыртҡыс балыҡ - суртан һәм алабуға менән шөғөлләнеүсе һәүәҫкәр балыҡсылар араһында популяр булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Тептяри
* Дервиш

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Озеро Тептярги 
* Водные объекты. Озеро Тептярги
* Тептярги
Аҡкүл (станция)

**Аҡкүл** (урыҫ.Белое озеро) —Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлегендәге 5 класлы станция. Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Аҡкүл ауыл советына ҡараған Аҡкүл ауылында урынлашҡан,
## Тарихы
1934 йылда Өфөнән тимер юл Ишембай нефть ятҡылығына табан һуҙыла. Аҡкүл станцияһы Дим — Ишембай (хәҙер Өфө— Ырымбур) тимер юл тармағында булдырылған.  

Бында барлыҡҡа килгән тимер юл эшселәре ҡасабаһы 2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Аҡкүл станцияһы ауылы тип атала.

## Урыны һәм инфраструктураһы
Тимер юл станцияһы Аҡкүл ауылында урынлашҡан. Унда автотранспорт менән барып була. Станцияға тиклем йәмәғәт транспорты йөрөмәй. Станциянан 2,0 км көньяҡтараҡ тимер юл аша автомобиль юлы үтә (Талбазы, Табын, Красноусолға.

Станция биләмәһендә дүрт юл һәм көнбайыш яҡта ситтә бер түбән уурынлашҡан оҙон платформа бар. Вокзал бинаһы ҙур түгел, 07:30 алып 16:30 тиклем касса эшләй. Станцияла үтәлгән коммерция операциялары: станцияларҙың асыҡ майҙансыҡтарында һаҡларға рөхсәт ителгән йөктәрҙе вагондар менән ҡабул итеү һәм тапшырыу; юлдарҙа брутто ауырлығы 24 (30) һәм 30 т булған универсаль контейнерҙарҙағы йөктәрҙе ҡабул итеү һәм тапшырыу; станция яны юлдарында һәм дөйөм файҙаланыуға тәғәйенләнмәгән урындарҙа йөктәрҙе ҡабул итеү (вагондар менән, ваҡлап, вагондарға тултырып тейәп); 20 һәм 24 т брутто ауырлыҡтағы универсаль контейнерҙарҙа килгән юлдарҙа йөктәр ҡабул итеү һәм тапшырыу; бөтә пассажир поездарына ла билет һатыу. Багажды ҡабул итеү һәм кире биреү.

## Алыҫҡа йөрөүсе поездар
№ 371/372 Өфө — Андижан һәм 381/382 Өфө — Ташкент пассажир поездары станцияһы *Аҡкүл станцияһында* туҡталды.

Элек ҡайһы бер алыҫҡа йөрөгән поездар ҙа Аҡкүл станцияһында туҡтаған :

## Ҡала яны поездары
*Аҡкүл* станцияһы аша ҡала яны поездары үтә. Ҡалалар араһында РА1 һәм РА2 рельс автобустары йөрөй. 2020 йылдың мартындағы расписание буйынса *Аҡкүл станцияһында түбәндәге* поездар туҡтай:

* Стәрлетамаҡ — Ҡарлыман (көн һайын, 1 поезд Стәрлетамаҡ — Ҡарлыман, Ҡарлыман — Стәрлетамаҡ 2 поезд, Стәрлетамаҡҡа тиклем юлдағы вағыт — 1 сәғәт 7 минут — 1 сәғәт 15 минут)
* Стәрлетамаҡ — Өфө (көн һайын, 2 поезд, Стәрлетамаҡҡа тиклем юлдағы ваҡыт — 1 сәғәт , Өфөгә тиклем — 2 сәғәт 39 минут −2 сәғәт 48 минут 2)

## Тағы ҡарағыҙ

-Ғафури районы

-Тимер юл транспорты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аҡ күл станцияһы стив коста
* Тимер юл станцияһына күл аҡ Паспорт проект «Фотолиния»
* Станция яны поездарының расписаниеһы буйынса хәрәкәт Аҡ Күл
Ишембай (тарихи урын)

**Ишембай** () — Ағиҙел йылғаһы буйында, 1929 йылда Алексей Александрович Блохин етәкселегендә экспедицияла бырауланған дүрт скважинанан торған, дөрөҫөрәге, 1932 йылғы атаҡлы 702-се скважинанан торған, Киров исемендәге нефть промыслаһының үҙәге булған ауыл.
Ишембай Башҡортостандың көньягында, Өфө ҡалаһынан 160 км алыҫлыҡта, Ағиҙел яры яр буйында һәм Тәйруҡ йылғаһы тамағында урынлашҡан.

Нигеҙ һалыныу ваҡытында ауыл янында нефтселәрҙең өйҙәре һәм землянкалары барлыҡҡа килә, ул тиҙҙән Киров исемендәге эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ул шулай уҡ Ишембай (Киләсәктә Иҫке Ишембай һәм Заливной ҡасабалары) ҡасабаһы. Ауыл исеме ҡасаба атамаһына тапшырыла, ә ул, Ағиҙел йылғаһының уң ярында үҫеп сыҡҡан  Ишембай ҡалаһына атама бирә.

Ишембай ҡалаһы составына инә. Хәҙер ауылдың был урынында  «Витязь» заводы урынлашҡан.

## Тарихы
Беренсе күсеп ултырыусы — Ишембай Аҡбирҙин (1770—1831). Ике ҡыҙынан тыш, улдары Мөхәмәтйән (1797—1834), Сәлимйән (1806 йылғы), Исмәғил (1815 йылғы), Уйылдан (1808 йылғы), Әйүп (1813 йылғы), Исхаҡ (1828 йылғы), Мөхәмәтғәле (1828 йылғы) булған.

Ишембай ауылының беренсе теркәлеүе — 1815 йыл. Шул саҡта ауылда 13 кеше менән бер ихата иҫәпләнгән. 1839 йылда ауылдың шул бер ихатаһында 28 кешенең 105 аты, 79 һыйыры, 20 һарығы, 105 кәзәһе, 24 умартаһы булған. Улар 48 бот ужым һәм 288 бот яҙғы иген сәскән. Ғаиләнең һәр бер ағзаһына 12 бот икмәк тура килгән. XIX быуаттың уртаһында Ишембай Аҡбирҙиндың 7 өйләнгән улы 36 кешенән торған бер ихата тәшкил итә.

Ишембай Аҡбирҙин һәм уның балалары урта хәлле крәҫтиәндәр, тирмә һәм кантон идаралығы чиновниктары булған. Бер ихатанан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына — ауылдың начальнигына, административ-полиция функциялары менән тирмә десятнигына эйә булған.

X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауылда 50 ир-егет һәм 45 ҡатын-ҡыҙ менән 18 ихата булған. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 59 йорт һәм 298 кеше булған.

## Билдәле шәхестәре
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (Миңлеғәле Яҡупов) (24 ноябрь 1932 йыл, Ишембай ауылы — 20 февраль 2010 йыл, Өфө) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. «Горы, увенчанные красными флагами», «Вечный огонь», «Сказы пройденной жизни», «Сотник, деревня, город Ишимбай», «Кто тиран-диктатор и кто отщепенец», «Мы — ленинцы» китаптары авторы.

## Әҙәбиәт

* Коридалин, Евгений Андреевич. Отраженные волны в сейсмической разведке по опыту работ в Ишимбаево [Текст] / Е. А. Коридалин, С. И. Масарский, А. Е. Островский. Москва ; Ленинград : Акад. наук СССР, 1936
* Ҡотлогилдина З. Ишембай ауылы һаман бар әле / Зөһрә Ҡотлогилдина // Башҡортостан. — 2006. — 29 июнь.
* 

## Һылтанмалар

* Информация про деревню

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ишимбай
* История Ишимбая
* Блохин Алексей Александрович
Семилетка (Дәүләкән районы)

**Семилетка** — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Поляковка ауыл Советының 1981 йылда бөткән ҡасабаһы.

## Географияһы

### Географик урыны
(1969 йылдың 1 ғинуарына) тиклем

* район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 10 км,
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Поляковка): 8 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 10 км

## Тарихы
Башҡорт АССР- ының Юғары Советы Президиумы Указы 12.02.1981N-2/66 ярашлы тораҡ пункттар исемлегенән сығарылды " Башҡорт АССР-ының административ — территориаль бүленеше буйынса ҡайһы бер башҡа тораҡ пункттарын мәғлүмәт иҫәбенән сығарыу тураһында "

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарынан 16 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ляшковка (Башҡортостан)
* Сядэ (Башҡортостан)
* Владимировка (Дәүләкән районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт АССР-ы: административ-территориаль бүленеше 1 ғинуар 1969 йылға ҡарата. Өфө:- 5 баҫма. Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. 143- -сө б.
## Һылтанмалар
* Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_12.02.1981_№_6-2/66
Висячий Камень

**Висячий Камень**  (Урта Урал,  **Аҫылмалы Таш**)  — Рәсәйҙә, Свердловск өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, Урта Уралдағы ҡаялы тау. Юғары Иҫәт тау массивына ҡарай. Новоуральск ҡалаһы һәм Мурзинка ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан. Тауҙа тау саңғыһы трассаһы урынлашҡан.

## Географияһы
**Висячий Камень**  «Яңы Урал ҡала округында» урынлашҡан. Тауҙың түбәһе һырттың көнсығыш ситенә тура килә. Бейеклеге — 545,6 метр. Новоуральск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа 2,5 километр алыҫлыҡта ята.

## Тасуирламаһы
Ҡаялар тау түбәһенән төньяҡҡараҡ 2 километр алыҫлыҡта, уның көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Выселки һыртының (Весёлые горы) көнсығыш осо булыып тора. Ҡая урман өҫтәнә ауып барған кеүек аҫылынып торғанға **Висячий Камень**  тигән атама биргәндәр.

Түбәһенән тирә яҡтағы тауҙарға Үрге Нейвин быуаһына (Верх-Нейвинский пруд) һәм Таутуй (Таватуй) күленә, Новоуральск һәм Үрге Нейвин ҡалаларына матур панорама асыла.

**Висячий Камень**  ҡаялары һәм түбәһе урынлашҡан һырт аша Европа һәм Азияның сиге үтә. Был турала тау эргәләренә ҡуйып сығылған «Европа — Азия» тип билдә өсөн ҡуйылған бағаналар буйынса белергә мөмкин.

***Висячий Камень***  *ҡаяһына*  урындағы халыҡ йыш килә. Тауҙа туристарға туҡтап ял итеп китеү өсөн үҙҙәре ҡулайлаштырған махсус урындар, ут яғып бешеренер өсөн усаҡ урындары бар. Тауҙа һыу сығанаҡтары юҡ. Иң яҡын һыу ятҡылыҡтарына ла ара байтаҡ. Шуға эсер һыуҙы үҙең менән алып килергә кәрәк була. Ҡышҡыһын Аҫылмалы Ташҡа юл булмауы ла бар. Әммә Новоуральск ҡалаһының икенсе яғында тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ ҡаялар бар: Ете Ағай һәм Бер Һеңле (Семь Братьев и Одна Сестра). Ә Аҫылмалы таштан төньяҡтараҡ Бунар Боттары ҡаялары (скалы Бунарские Идолы) урынлашҡан.

## «'''Висячий Камень''' » саңғы комплексы
Тау итәгендәге көнсығыш битләүендә «**Висячий Камень** » тау саңғы комплексы асылған. Унда туристик слеттар һәм ярыштар үткәрелә. Трассаның оҙонлоғо 800 метр, ә түбәнгә тиклем бейеклек айырмаһы 150 метрға тиклем етә. Новоуральск ҡалаһының ябыҡ статусы арҡаһында ҡунаҡтар исемлеге сикләнгән.

## Александровка руднигы
Тауҙан 1.5 км арыраҡ боронғо Александровка руднигы урынлашҡан. Бейеклеге 10 метр тирәһе текә диуарлы һыу баҫҡан карьерҙан ғибәрәт. Бында 1911 йылдан алып 1956 йылға тиклем хромит рудаһы сығарылған. Карьер емереклектәре араһында төрлө таштарҙың матур даналарын табырға мөмкин: хромит, родонит, змеевик, тимер мәғдәне, пирит, родохром, шеелит, уваровит, шәлкемле биссолит, кеммерерит, кочубеит, пушкинит, осмийлы иридий , алтын һәм башҡа күп башҡа таш төрҙәре. Александровка руднигы янында тағы бер нисә иҫке шахта урынлашҡан.

Аҫылмалы Таштан рудникка тиклем төньяҡ йүнәлештә ҡырҡынды юл буйлап барырға мөмкин. Артабан, тауҙан төшөп, һулға (көнбайышҡа) боролорға һәм тағы 500 метр самаһы юл барырға кәрәк була.

## Һылтанмалар
Горнолыжный клуб г. Новоуральска «Висячий Камень» (рус.). Дата обращения: 23 декабря 2017. Архивировано 31 декабря 2017 года.
* «Висячий камень» Новоуральск. 
*Скала Висячий камень 
*Гора Висячий Камень

## Иҫкәрмә
Кесе Учалы

**Кесе Учалы,** **Кесе Асыулы** (рус. **Малые Учалы**) — Башкортостан Республикаһының Учалы районындағы юҡҡа сыҡҡан күл. Район үҙәге — Учалы ҡалаһы биләмәһе сиктәрендә, Энергетиктар урамы буйлап һәм Бурансы биҫтәһенән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. Ғәмәлдә экологик һәләкәт һөҙөмтәһендә, Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булараҡ, юҡҡа сыға. Күл һыу инеү өсөн яраҡһыҙ, комбинаттың ҡалдыҡтарын һаҡлағыс булып тора.

Күл буйлап Межозёрный-Мейәс тимер юлы үтә.

## Топонимика
Ғалим һәм сәйәхәтсе Иван Лепёхин үҙенең юл яҙмаларында күлде «Асыулы» тип атай, һәм  «сердитое» тип тәржемәләй. Башҡорт телендә «асыулы» тигән һүҙ бар — русса «гневный», татар телендә лә шундай уҡ мәғәнәгә эйә булған «ачулы» һүҙе бар.

## Геология
Күлдең барлыҡҡа килеүе күрше күл — Оло Учалы менән бер төрлө, тектоник (икенсе фараз буйынса — карст-суффозиялы) килеп сығыш. Майҙаны 3,4 км2, һыу кимәле 522 м. Һыу йыйыу майҙаны 24,8 км2. Уртаса тәрәнлеге 2,5 м, максималь тәрәнлеге 5 м. Күбеһенсә ер өҫтө һыуҙары, яуым-төшөм һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай, күренеп торған ағып сыҡҡан һыу юҡ. Төбө ләмле, сапропелле, яр буйында ҡомло, ҡырсынташлы. Ярҙары һөҙәк, башлыса асыҡ. Табан балыҡ, сабаҡ, суртан бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Оло Учалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
Владимировка (Дәүләкән районы)

**Владимировка** — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Суйынсы ауыл Советының бөткән ауылы..

## Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты:
Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы)
Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы)
Сядэ (Раев ауыл Советы)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Семилетка (Дәүләкән районы)
* Ляшковка (Башҡортостан)
* Сядэ (Башҡортостан)

## Географияһы
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендәге сиктәрҙәге Таҡйылға буйында урынлашҡан ауыл булған..

## Инфраструктураһы
Ауыл хужалығы үҫешкән, шәхси ярҙамсы хужалыҡтары алға киткән ауыл булып һаналған.

## Транспорт
Ауыл-ара юлдары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_12.02.1981_№_6-2/66
Каменск-Уральский (станция)

**Каменск-Уральский** — Свердловск өлкәһе Каменск-Уральский ҡалаһында урынлашҡан Свердловск тимер юлының үҙәк тимер юл станцияһы.

Екатеринбург, Богданович, Шадринск (артабан — Ҡурған), Чурилово (артабан Силәбе-Үҙәк, *Силәбе-Көньяҡҡа* табан) йүнәлештәре киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
Островская станцияһы 1885 йылдың 6 декабрендә Төмән тимер юлы Каменск тармағының (Богданович станцияһынан) аҙаҡҡы станцияһы булараҡ асылған. Урал тау сәнәғәте тимер юлы начальнигы Н. Д. Островский хөрмәтенә аталған булған. 1904 йылда Синара станцияһы тип үҙгәртелә.

1913 йылда Синара- Шадрин тармаҡтары буйынса хәрәкәт асылған. 1917 йылда Синара — Бәғерәк тармаҡтары төҙөлгән.

«Урал — Ҡурған» магистрален һалғанда ике саҡрым көнсығыштараҡ яңы Синара 2 станцияһы төҙөлгән. 1932 йылда Свердловск — Синара, 1933 йылда Синара — Ҡурған линияһы буйынса хәрәкәт асылған.

1940 йылда Синара — Чурилов тимер юл линияһы сафҡа индерелгән.

1963 йылда Синара станцияһы ҡала исеменә ярашлы — Каменск-Уральский тип атала башлай.

1971 йылда станцияға даими электр тогы үткән, ә 1972 йылдың 28 декабрендә Свердловск ҡалаһынан Каменск-Уральскиға электропоездар даими йөрөй башлаған.

### Вокзалы
Станция вокзалына нигеҙ 1952 йылда һалынған тип иҫәпләйҙәр. Вокзал бинаһының проектлаусыһы — А. И. Лоскутов

## Пассажир поездары хәрәкәте
Станция аша алыҫ араға йөрөүсе пассажир поездары (тиҙ һәм пассажир) һәм ҡала яны поездары йөрөй.

### Ҡала яны хәрәкәте
2016 йылдан станцияға тиклем Екатеринбург — Каменск-Уральский «Ласточка» экспресс поезы йөрөй.

2020 йылдан станция аша Екатеринбург — Ҡурған «Ласточка» экспресс поезы йөрөй Рейс 2003 йылдан йөрөтөлә, уны быға тиклем юғары уңайлыҡлы электропоездар башҡарған.

### Алыҫ юл хәрәкәте
2020 йылға станция аша алыҫ юлға йөрөгән поездар хәрәкәте графигы:

## Йөк ташыу хәрәкәте
Станцияла бер нисә юл паркы бар, *сортлау таусығы* йыһазландырылған.

Станция аша Урал яны төньяғынан, Урал һәм Урал аръяғынан (Ҡурған, Силәбе, Силәбе-Үҙәк, Силәбе-Көньяҡ) көньяҡ йүнәлештә һәм кире яҡҡа йөк поездары үтә. Шулай уҡ регламентланған юл эштәре башҡарғанда Ҡурған менән Силәбе араһында тура йүнәлеш булараҡ файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Каменск-Уральский краеведческий музей им. И. Я. Стяжкина. — Екатеринбург: Академкнига, 2002. — 1

## Һылтанмалар
* Городской интернет-портал
* Каменск-Уральский Live 
* Официальный сайт города Каменск-Уральский
* Группа Вконтакте
* Вокзал города на сайте ОАО «РЖД» 
* Железнодорожная станция г. Каменск-Уральского на wikimapia
Сядэ (Башҡортостан)

**Сядэ** — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Раев ауыл Советының бөткән ауылы. Ярыш йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡан булған.

## Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты:
Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы)
Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы)
Сядэ (Раев ауыл Советы)
Владимировка ауылы (Суйынсы ауыл Советы).
## Этимологияһы
* Сядэ (säde) -эстон теленән, башҡортса осҡон мәғәнәһендә.
## Халҡы
Ауылда күпселек эстондар йәшәгән.Малсылыҡ,игенселек менән шөғөлләнгәндәр.Тоҡомло сусҡа урсеткәндәр.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Семилетка (Дәүләкән районы)
* Ляшковка (Башҡортостан)
* Владимировка (Дәүләкән районы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_12.02.1981_№_6-2/66
Кропачёв (станция)

**Кропачёв** — Көньяҡ Урал тимер юлының Златоуст төбәге тимер юлы станцияһы, Силәбе өлкәһе Аша муниципаль районы Кропачёв ҡасабаһында урынлашҡан. Куйбышев тимер юлы станцияһы менән йәнәш станция.

## Тарихы
Станцияға 1890 йылда нигеҙ һалына. Һамар-Златоуст тимер юлын төҙөүҙә сауҙагәр, бағымсы А. П. Корпачев (1824—1906) ҡатнаша. Станция атамаһында фамилияһы бер аҙ үҙгәреш кисергән, әммә урындағы халыҡ әле лә тораҡ пунктты Корпачёв тип атай. Башҡорттар иһә *Карпашау* тиҙәр. Станция Һамар-Златоуст тимер юлы составына инә. 1917 йылғы революциянан һуң ул төрлө ведомстволарға буйһона: Пермь тимер юлы, Өфө тимер юлы, Октябрь Революцияһы ордены Көньяҡ-Урал тимер юлы. 1900 йылда барыһы өс юл ғына була, улаҙың да оҙонлоғо ҡыҫҡа була, әлеге өс юлға йәмғеһе 40 ике осло вагон һыйған.

Бөгөн көндә Кропачев станцияһы 1 класлы узел станцияһы булып тора. Бында 35 станция юлы урынлашҡан, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 20 километрҙан ашыу. 2010 йылда Кропачев станцияһынан йөк тейәү буйынса 1898 вагон файҙаланған.

## Алыҫ бәйләнеш поездары
2020 йылғы график буйынса станция аша киләһе алыҫ бәйләнеш поездары үтә:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

### Миҙгелле поезд хәрәкәте

## Тәғәйенләнеше
Станцияла ойошторола:

* пассажирҙар билеттарын һатыу;
* багажды ҡабул итеү, ҡайтарып биреү;
* вагонлап йөктәрҙе оҙатып ебәреү/ҡайтарып биреү (асыҡ майҙансыҡтар);
* вагонлап һәм ваҡ йөкләп оҙатып ебәреү (подъезд юлдары);
* вагонлап йөктәрҙе оҙатып ебәреү (ябыҡ складтар);
* ваҡ йөкләп оҙатып ебәреү/ҡайтарып биреү (асыҡ майҙансыҡтар).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— История станции Кропачево
Ҡоро Әтә (мәмерйә)

**Ҡоро Әтә** () — Уҡ йылғаһы ҡушылдығы Әтә йылғаһы ярындағы мәмерйә.

## Тасуирламаһы
Ҡоро Әтә мәмерйәһе Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһынан 25 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ҡоро Әтә ҡасабаһы ситендә урынлашҡан. Был урын Әтә йылғаһы менән Айыу инеше ҡушылған ерҙән өҫтәрәк. Силәбе өлкәһенең иң оҙон ер аҫты ҡыуышлығы булып тора. Мәмерйәнең бушлыҡтары күләме — 100 000 м³, мәмерйә иҙәненең майҙаны 12 000 м² метр тәшкил итә. Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Ҡоро Әтә — ул ер аҫты күлдәре, сифондары,сталактиттар, сталагмиттар, балсыҡ таҡырҙары булған карст мәмерйәһе. Мәмерйәгә инеү Уҡ йылғаһының һул ҡушылдығы Әтә йылғаһының уң яры буйында, йылға өҫтөнән 4 метр бейеклектә урынлашҡан, киңлеге — 25 метр һәм бейеклеге 1,5 метр. Мәмерйәнең ҡыуышлыҡтарның һәм галереяларының күбеһе киң залдар, яҫы түшәмле һәм ауыш ҡабырғалы үткәүелдәр рәүешле.

Мәмерйәлә ярғанаттарҙың иң ҙур колониялары, шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгәндәре теркәлгән. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов мәмерйәгә исем биргән йылға атамаһы атай һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай. Йылғаның күпмелер өлөшө ер аҫтынан үтә икән, шуға күрә Ҡоро тип атала, тигән мәғлүмәт бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пещера Сухая Атя (Сухоатинская пещера)
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Шихан (ҡая)

**Шихан** — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Краснотурьинск округының Шихан ҡасабаһы тирә -яғында Каква йылғаһының уң ярында урынлашҡан ҡая.
## Исеме
Шихан һүҙе төрки телдән айырым торған *ҡалҡыулыҡты*, *тауҙы* аңлата.

## Тасуирламаһы
Ҡасаба инде күптән юҡ, хәҙер уның урынында Богословский алюминий заводының «Шихан» спорт-сәламәтләндереү комплексы урынлашҡан, әммә ул да әлеге ваҡытта эшләмәй, консервацияланған һәм һатыуға ҡуйылған.

Яр буйы эзбизташ ҡаяһы йылғаның бөгөлөндә 60 м тиклем бейеклектә айырым ҡая ҡалдыҡтары рәүешендә 500 м тиклем һуҙылған. Ҡая ярыҡтары һәм киртләс урындары ҡая флораһын үҙ эсенә ала, унда Альп астраһы, Урал йоҡо үләне, энә япраҡлы ҡәнәфер, Себер һары умырзаяһы, Альп вудсияһы ҡаҙыяғы үҫә. Ҡаяларҙа ваҡ ағаслыҡта Гмелина чина, бикә үләне, күк көртмәле, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡара ҡарағат үҫә.

2001 йылда 2001 йылдың 17 ғинуарындағы Свердловск өлкәһенең 41-ПП Хөкүмәт Ҡарары менән Шихан ҡаялары өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәттең геоморфологик һәм ботаник ҡомартҡылары тип иғлан ителә. Ошо уҡ хоҡуҡи акт менән объект биләмәһен Карпинский урмансылығы һаҡ аҫтына ала. Айырыусы һаҡлана торған табиғәт территорияһы майҙаны 0,7 га тәшкил итә. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау өсөн тирә-яҡ территорияның таҙалығын тотоу мөһим, шулай уҡ ҡаялар эргәһендә усаҡтар яғыу, кемпингтар ойоштороу тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Шихан. Свердловская область](https://ru.wikipedia.org/wiki/Шихан_(Свердловская_область))

## Һылтанмалар

* Скалы Шихан на сайте ООПТ России
Ғәлимов Вәсил Йәһит улы

**Ғәлимов Вәсил Йәһит улы** (5 февраль 1961 йыл) — үҙешмәкәр композитор, автор-башҡарыусы. Нефтекама ҡалаһында 1999 йылдан эшләп килгән «Ғәлим» студияһы директоры. Нәжип Исламов һүҙҙәренә яҙылған һәм «Нефтекама гимны» булып танылған *«Йәшлегем баш ҡалаһы»* йырының авторы. Башҡортостан (2008) һәм Татарстан (2010) Республикаларының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Вәсил Йәһит улы Ғәлимов 1961 йылдың 5 февралендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Малайға өс йәш булғанда, ғаилә аталарының тыуған ауылына — Башҡорт АССР-ы Илеш районындағы Ҡәҙергә ҡайтып төпләнә. 

Бала сағы һәм йәшлек йылдары үткән ошо ауылды үҙенең тыуған төбәге тип һанай.

Әсәһенән күскән йыр-моңға маһирлыҡ Вәсилдә мәктәп йылдарында уҡ беленә, гармунда уйнарға өйрәнгән үҫмер бөтә концерттарҙың уртаһында була. 

1978 йылда Ҡәҙер урта мәктәбен тамамлағандан һуң Өфө төҙөлөш техникумына уҡырға инә. Бында спорт менән әүҙем шөғөлләнә, рәсем төшөрөү һәм шиғыр яҙыу менән мауыға. Бер йылдан һуң хәрби хеҙмәткә саҡырыла, уны Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә үтә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң техникумда уҡыуын дауам итә. 

1983 йылда махсус урта белемле белгес йүнәлтмә буйынса хәҙерге Камчатка крайының Усть-Камчатск ҡасабаһына эшкә ебәрелә. Бер йылдан һуң, атаһы ауырып китеү сәбәпле, Башҡортостанға ҡайта һәм Нефтекама ҡалаһында төпләнә, торлаҡ-экслуатация участкаһына мастер булып урынлаша.

## Йыр йыйынтыҡтары
* Япраҡтар әле ҡойолмаған, 1994, 25000 дана.
* Шүрәле урмандары, 1996, 10000 дана.
* Аҡ шишмә, 2000, 5000 дана.
* Ҡайтауаз, 2008, 3000 дана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (20.08.2008)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (09.04.2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Илишевский историко-краеведческий музей. Илишевская историческая энциклопедия. Галимов Василь Ягитович 
* Имя известного самодеятельного композитора и исполнителя Василя Галимова известно не только в Нефтекамске... Сайт «studylib.ru»
Тәкәһуҡҡан

**Тәкәһуҡҡан** — БАССР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл, 1986 йылда бөтөрөлгән. 

## Исеменең килеп сығышы

Баймаҡ районында билдәле тыуған яҡты өйрәнеүсе Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы яҙып алған риүәйәт буйынса, утарҙа йәшәгән бер кешенең бик ҙур мөгөҙлө тәкәһе булған. Был тәкә таныш булмаған кешеләрҙе төкөр булған. Ғәҙәттә, сит кешеләр ҡасыу яғын ҡараған, әммә ағас артынан килгән  юлсыларҙың береһе  тәкәне бик ныҡ итеп таяҡ менән туҡмап, мөгөҙҙәрен һындыра. Ошо ваҡиғанан һуң башта  утарҙы Тәкәһуҡҡан тип шаярталар, әммә атама утарға ныҡлап йәбешә лә ҡуя.

## Тарихы
ХХ быуат башында барлыҡҡа килә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Ш. Ғәбдиевтың фекеренсә, Үрге һәм Түбәнге Яйыҡбай ауылдарынан ярлы башҡорттар урман төпкөлөнә үтеп, утар ойошторалар.  Уларҙың төп шөғөлдәре: һөнәрселәр кәсебе, урман промыслалары, һунарсылыҡ. Тәкәһуҡҡан утары 1916-1959 йылдарҙа ғәмәлдә була. 1920 йылда утарҙа 17 ихата барлығы һәм унда йәмгеһе 93 кеше теркәлгән. 1930-1940 йылдарҙа бында урман эшкәртеү буйынса эштәр ойошторола. Ауыл күҙгә күренеп үҫешә, йорттарҙың һаны 60-ҡа, ә кешеләрҙең һаны 250-гә етә.  Башланғыс мәктәп асыла, медицина пункты, сауҙа нөктәләре барлыҡҡа килә. 

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата утар Ниғәмәт ауыл советы составына инә. 

Төрлө сәбәптәр арҡаһында 1981 йылға ҡарата ауыл юҡҡа сыға, ә 1986 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Н 6-2/396-сы указына ярашлы иҫәптән алына.

## Географик урыны

* Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан 52 км, 2-се Этҡол ауылынан - 12 км, иң яҡын Сибай тимер юлы станцияһынан 93 км алыҫлыҡта урынлашҡан була:

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда  269 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.

## Хәтер

Тәкәһуҡҡан утарында 1921 йылда ҡыҙылдар тарафынан Бөрйән улусының баш күтәреүсе башҡорттар етәксеһе Хажиәхмәт Унасов йыртҡыстарса үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.54.
*
Катарач

**Катарач** — Рәсәйҙәге йылға, Свердловск өлкәһендә аға. Йылға тамағы Юрмыч йылғаһының һул яры буйлап 16 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Йылғаның оҙонлоғо 20 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Иртыш һыу бассейны округына ҡарай.

## Тораҡ пункттар
* Катарач ауылы
* Устьянка ауылы

## Ҡушылдыҡтары
* Каменка

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*