Кларк Артур Чарльз

**Сэр Артур Чарлз Кларк** (,  йыл, Майнхед, Сомерсет графлығы, Англия, Бөйөк Британия —  йыл, Коломбо, Шри-Ланка) — Англия яҙыусыһы, ғалим, футуролог һәм уйлап табыусы, айырыуса Стэнли Кубрик менән бергә «Космическая одиссея 2001 года» (1968) фәнни-фантастик фильмын төшөрөү буйынса билдәле. Британия империяһы ордены командоры (1989) һәм рыцарь-бакалавр (2000).

Уның хөрмәтенә 2018 йылдың 11 апрелендә Харондағы тауға (Clarke Montes) исем бирелгән.

## Биографияһы
1917 йылдың 16 декабрендә Сомерсет графлығындағы Майнхед ҡалаһында тыуа. Кларк, 10 йәшендә «Amazing Stories» журналын уҡып, үҙе өсөн тәүге тапҡыр фантастиканы аса. Артурға 13 йәш тулғас, атаһы, Беренсе донъя һуғышы ветераны, вафат була. Был хәл үҫмерҙең артабанғы тормошона һәм ижадына ҙур йоғонто яһай. Мәктәпте тамамлағас, 1936 йылда Лондонға күсә. Унда казначействоға аудитор булып эшкә инә. Британия планета-ара йәмғиәтенә ағза булып инә, 1940—1950-се йылдарҙа ике тапҡыр уның рәйесе итеп һайлана. Британ фэндомын нигеҙләүселәрҙең һәм әүҙемселәренең береһе була.

Икенсе донъя һуғышы башланғас, Король хәрби-һауа көстәренә хеҙмәткә саҡырыла, лейтенант званиеһында хеҙмәт итә, ҡатмарлы һауа шарттарында пилоттарҙың навигацияһын ябайлаштырыу өсөн радар системаһын эшләүҙә ҡатнаша. Был турала һуңынан «Шымартылған юл» («*Path Glide*») тигән ярымдокументаль романын яҙа, әҫәр 1963 йылда баҫылып сыға. Һуғыштан һуң лейтенант званиеһында демобилизациялана, шунан физика һәм математика специальностары буйынса Лондон Король колледжын тамамлай.

Кларк 1953 йылда бер тапҡыр Мэрилин Мэйфилд тигән Америка ҡыҙына өйләнә. Әммә никах уңышһыҙ булып сыға. Улар айырылыша. Кларк айырылышыуҙы үҙенең ғаилә ҡороп йәшәй ала торған ирҙәр иҫәбенә инмәүе менән аңлата, әммә һәр кемгә бер тапҡыр һынап ҡарарға кәңәш итә.

1956 йылда Кларк дуҫы Майк Уилсон менән Доминион Цейлонға күсә. Тәүҙә улар утрауҙың көньяғындағы Унаватуна (*Unawatuna*) ауылында, ә һуңынан Коломбола йәшәй, артабан Шри-Ланка гражданлығы алып, вафатына тиклем шунда тора.

Артур Кларк — фәнде популярлаштырғаны өсөн Калинга премияһына лайыҡ була (1961).

Кларк Артур ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡаты ауырый (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тарҡау склероз менән), шунлыҡтан башҡа яҙыусылар менән хеҙмәттәшлеккә күсергә мәжбүр була. Вафатынан бер нисә көн элек ул «*Һуңғы теорема*» романының ҡулъяҙмаһын рецензиялап өлгөрә, уны ул Фредерик Пол менән берлектә яҙған була. Китап Кларктың вафатынан һуң баҫылып сыға. Яҙыусы 2008 йылдың 19 мартында, 91-се йәшендә, мәрхүм була.

## Фән һәм техника үҫешенә индергән өлөшө
1945 йылда «Ерҙән ситтәге ретрансляторҙар» («Extra-Terrestrial Relays») мәҡәләһендә («» журналының октябрь һанында сыға) Кларк геостационар орбиталарҙа глобаль элемтә системаһын ҡорорға тәҡдим итә. Һуңғараҡ был идея тормошҡа аша һәм XX быуаттың икенсе яртыһында бөтә глобаль коммуникация системаларын, шул иҫәптән Интернетты булдырыуҙы тәьмин итә. Геостационар орбитаны Кларк орбитаһы йәки Кларк билбауы тип тә атайҙар. Кларк һуңынан, ни өсөн был идеяны патентламауы тураһындағы һорауға яуап биреп, был системаның ул йәшәгән осорҙа тормошҡа ашырына ышанмағанын белдерә.

1954 йылда Кларк Америка һауа торошо милли бюроһының фән бүлеге директоры Гарри Векслерға яҙған хатында орбиталь спутниктарҙы һауа торошон күҙаллау өсөн ҡулланырға мөмкинлеге тураһында яҙа. Идея хуплана һәм артабан тормошҡа ашырыла.

Артур Кларк Уолтер Кронкайт һәм Уолтер Ширра менән бергә «Аполлон-11», «Аполлон-12» һәм «Аполлон-15» космос караптарының Айға экспедициялары тураһында тура телерепортаждар алып бара һәм ҙур абруй яулай.

Кларк космос лифты идеяһын киң билдәле һәм популяр итә.

## Әҙәби ижады
1937 йылдан 1945 йылға тиклемге осорҙа Кларк бер нисә хикәйәһен фэнзиндарҙа баҫтыра. Беренсе фантастик хикәйәһе «Ҡотолоу юлы» () Astounding Science Fiction" журналында 1946 йылдың апрель һанында баҫыла, «Ҡотҡарыу отряды» () тигән тағы бер хикәйәһе май һанында сыға. 1951 йылға тиклем *«»* баҫмаһында мөхәррир ярҙамсыһы булып эшләй.

Артур Кларк  кинофантастикаға ҙур өлөш индерә, «Космическая одиссея 2001» (1968) тигән Стэнли Кубрик ҡуйған данлыҡлы фильм сценарийын яҙыусыларҙың береһе була. Кларк һуңыраҡ фильм сценарийы мотивтары буйынса яҙылған «2001: Космическая одиссея» романын баҫтыра. Был әҫәр дүрт китаптан торған циклға башланғыс һала.

Артур Кларк романдары араһында иң билдәлеләре: «Бала саҡ аҙағы» (1953), «Ҡала һәм йондоҙҙар» (1956), «Рама менән осрашыу» (1973), «Йәннәт фонтандары» (1979).

### Библиография

#### Әҫәрҙәр циклдары
* «Космос Одиссеяһы» циклы:
** 2001: Космическая Одиссея (*2001: A Space Odyssey*, 1968)
** 2010: Одиссея Два (*2010: Odyssey Two*, 1982)
** 2061: Одиссея Три (*2061: Odyssey Three*, 1987)
** 3001: Последняя одиссея (*3001: The Final Odyssey*, 1997)
* Цикл «Рама»
** Свидание с Рамой (*Rendezvous With Rama*, 1973)
** Рама 2 (*Rama II*, Джентри Ли менән авторҙашлыҡта, 1989)
** Сад Рамы (*The Garden of Rama*, Джентри Ли менән авторҙашлыҡта, 1991)
** Рама явленный (*Rama Revealed*, Джентри Ли менән авторҙашлыҡта, 1993)

*  «Ваҡыт Одиссеяһы» циклы
** Глаз времени (*Time’s Eye*, в Стивен Бакстер менән авторҙашлыҡта, 2003)
** Солнечная буря (*Sunstorm*, Стивен Бакстер менән авторҙашлыҡта, 2005)
** Перворождённый (*Firstborn*, Стивен Бакстер менән авторҙашлыҡта, 2007)

#### Айырым романдары
* Прелюдия к космосу (Prelude to Space, 1951)
* Пески Марса (Sands of Mars, 1951)
* Острова в небе (Islands in the Sky, 1952)
* Конец детства (Childhood’s End, 1953)
* Земной свет (Earthlight, 1955)
* Город и звёзды (The City and the Stars, 1956)
* Большая глубина (The Deep Range, 1957; руссаға тәржемә — 1966)
* Лунная пыль (A Fall of Moondust, 1961)
* Остров дельфинов (Dolphin Island, 1963)
* Земная Империя (Imperial Earth, 1975)
* Фонтаны Рая (The Fountains of Paradise, 1979)
* Песни далёкой Земли (The Songs of Distant Earth, 1986)
* Колыбель (Cradle,  менән авторҙашлыҡта, 1988)
* Призрак исполина (The Ghost from the Grand Banks, 1990)
*  (Beyond the Fall of Night, Грегори Бенфорд менән авторҙашлыҡта, 1990)
* Молот Господень (The Hammer of God, 1993)
*  (Richter 10,  менән авторҙашлыҡта, 1996)
*  (The Trigger,  менән авторҙашлыҡта, 1999)
* Свет иных дней (The Light of Other Days, Стивен Бакстер менән авторҙашлыҡта, 2000)
* Рифы Тапробаны (The Reefs of Taprobane, 2002)
* Последняя теорема (The Last Theorem,  Фредерик Пол менән авторҙашлыҡта, 2008)

#### Повесы
* Төн килеүгә ҡаршы булыу (*Against the Fall of Night*)

#### Экранлаштырыу
* Капитан Видео и его видеорейнджеры (1949—1955) (эпизод сценарийы)
* Космическая одиссея 2001 (1968) («*The Sentinel*» хикәйәһе буйынса; титрҙарҙа телгә алынмай)
* Космическая одиссея 2010 (1984)
* Сумеречная зона (1985—1989) (телесериал,  «Звезда» эпизоды)
* Артур Кларк: До 2001 (1993)
* В космической ловушке (1994) («*Breaking Strain*» хикәйәһе буйынса)
* Цвета бесконечности (1995)
* Свидание с Рамой (в процессе)
* Конец детства (2015) (телесериал)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* https://bigenc.ru/literature/text/2071328 /Большая российская энциклопедия
* 
* 

## Һылтанмалар
* The Arthur C. Clarke Foundation
* Sir Arthur C. Clarke
* Артур Кларк в библиотеке Максима Мошкова
* Кларк, Артур Чарльз на сайте Internet Speculative Fiction Database
* Артур Кларк (англ.) на сайте Internet Movie Database
* Правила жизни  — статья в журнале Esquire
* Русскоязычный сайт, посвящённый Артуру Кларку — сайт о творчестве писателя