open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Забелин Леонид Васильевич

**Забелин Леонид Васильевич** (30 ғинуар 1932 йыл — 24 сентябрь 2015 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре, инженер, ғалим-химик. Ленин премияһы лауреаты (1984).

## Биографияһы
Леонид Васильевич Забелин Томск өлкәһе Зырянка районы Иловка ауылында донъяға килгән. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, 1936 йылда әсәһе менән Томскиға күсә. 1955 йылда отличие менән Томск политехник институтының физика-техник факультетын тамамлай.

Ростов өлкәһендәге Каменск-Шахта химик комбинатында эшләй (дары һәм ҡаты ракета яғыулығы етештереүҙә): мастер, участка начальнигы, производство начальнигы, баш инженерҙың урынбаҫары була.

1964—1969 йылдарҙа — Бийск химик комбинаты директоры.

1969 йылдан — СССР Машиналар эшләү министрлығының баш идаралығы начальнигы, 1975—1989 йылдарҙа — машиналар эшләү министры урынбаҫары, 1989—1991 йылдарҙа — СССР оборона сәнәғәте министры урынбаҫары.

1991—1992 йылдарҙа — «Техник химия» фәнни-техник концерны президенты.1992 йылдан — «Техник химия» АЙ-ы президенты.

Һыу аҫты флоты һәм ҡаты ҡатышмалы яғыулыҡтан зарядтар етештереүҙе ойоштороу өсөн беренсе ҡаты яғыулыҡлы континенталь-ара баллистик ракетаны төҙөү буйынса эштәрҙең ҡатнашыусыһы һәм етәкселәренең береһе.

Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университетының ИХТ факультетында уҡыта. Химия фәндәре докторы, почетлы профессор. (1999 йылдан).

2015 йылдың 24 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Федераль хәрби мемориал зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* Ленин премияһы лауреаты (1984)
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1976)
* Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте премияһы (1998, 2004)
* Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған химигы (1993).
* миҙалдар

## Библиографияһы
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20151121023528/http://sml.vmkros.ru/news/1199371/
* Леонид Васильевич Забелин 
* http://gordzer.monnet.ru/zabelin.htm
* Забелин Леонид Васильевич [Текст] / а. ефанов, в. / / Бийск : энциклопедия. — Бийск, 2009. — 109—110 с. : ил.
Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы

**Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы** (; 3 ғинуар 1947 йыл) — педагог, сауҙа өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1986 йылдан Башпотребсоюз идараһы рәйесе урынбаҫары; 2007 йылдан Башҡортостан кооператив техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. Милләте башҡорт.

## Биографияһы
Әнүәр Муллағәли улы Абдрахманов 1947 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған.

1965 йылда хеҙмәт юлын тыуған ауылында клуб мөдире булып башлай.

1966—1969 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Запасҡа ҡайтарылғас, Башҡортостан кооператив техникумында уҡыған.

Артабан Әнүәр Муллағәли улы сельпо, райпо рәйесе урынбаҫары, Раевка район-ара база директоры, Әлшәй райпоһының идара рәйесе булып эшләй.
Совет сауҙа институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.

1986 йылда кооператив сәнәғәт идаралығы рәйесе — Башпотребсоюз идараһы рәйесенең етештереү эшмәкәрлеге буйынса урынбаҫары була.

1987 йылдан Башпотребсоюз идараһы рәйесенең сауҙа буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1990 йылда Әлшәй районының 154-се Раевка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

2007 йылда Башҡортостан кооператив техникумы директоры итеп тәғәйенләнә

## Ғаиләһе
Ҡатыны Рәмзиә Абдрахманова менән ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Кооператор Башкортостана», 2012, январь, № 1 (136)

## Һылтанмалар
* В Башкирии наградили лучших работников образования
* Судьба в дарах своих богата
Әбдрәшитов Рәил Абдулла улы

**Әбдрәшитов Рәил Абдулла улы** (5 декабрь 1938 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы (1990—1995) һәм Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты (1995—1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Көйөргәҙе районының почётлы гражданы. 

## Биографияһы
Рәил Абдулла улы Әбдрәшитов 1938 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районының Яңы Мораптал ауылында тыуған.

1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған. 

Хеҙмәт юлын 1961 йылда Көйөргәҙе районының Киров исемендәге колхозда баш инженер булып башлай.

1967 - 1975 йылдарҙа Күмертау районының ауыл хужалығы идаралығы баш инженеры, Таймаҫ совхозы директоры.

1975 йылда халыҡ депутаттарының Көйөргәҙе район Советы башҡарма комитеты рәйесе - Көйөргәҙе район хакимиәте башлығы 

1990 йылда Көйөргәҙе районының 232-се Ермолаевка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп, ә 1995 йылда Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты итеп һайлана.

1992—1999 йылдарҙа Күмертау, аҙаҡтан Көйөргәҙе район хакимиәте башлығы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Ғаиләһе
Ҡатыны Фәүзиә Сибәғәт ҡыҙы менән ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 6

## Һылтанмалар
* С ним возродился район
Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы

**Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы** - ( - 20 ғинуар 1932 йыл) -  хужалыҡ эшмәкәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982).

## Биографияһы
Рифхәт Зәйнәғетдин улы Әлимғафаров 1932 йылдың 9 декабрендә Ҡырмыҫҡалы районының Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1944 йылда колхозсы булып башлаған.

1954 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм ул саҡтағы Йомағужа районындағы Подгорный МТС‑ының, ә 1956 йылдан алып Ҡарлыман МТС‑ының өлкән ветеринар врачы булып эшләй.

1960 йылдан башлап Ҡырмыҫҡалы районындағы Салауат исемендәге колхоз рәйесе.

1964—93 йылдарҙа Рифхәт Зәйнәғетдин улы М. Шайморатов исемендәге колхозға етәкселек итә. 

Ул эшләгән ваҡытта колхоз юғары килемле хужалыҡҡа әйләнә, иген культураларының уңдырышлылығы — 36—40 ц/ га, шәкәр сөгөлдөрөнөкө 400 ц/га етә, һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 4,0—4,5 мең кг тәшкил итә (1980—88) .

1991 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Шайморатов 224-се һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайланған (1991—1995).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)  

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 3

## Һылтанмалар
*
Әхмәтов Роберт Сәлим улы

**Әхмәтов Роберт Сәлим улы** - ( - 5 май 1941 йыл) - Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының  халыҡ депутаты 

## Биографияһы
Роберт Сәлим улы Әхмәтов 1941 йылдың 5 майында БАССР-ҙың Дәүләкән районы Яҫҡайын ҡасабаһында тыуған. 

Суйынсы урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1958-1960 йылдарҙа Салауат ҡалаһында слесарь-инструментальщик булып  эшләй. 

1960-1963 йылдарҙа сик буйы ғәскәрендә хеҙмәт итә. 

Армия хеҙмәтен тамамлағандан һуң, 1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә һәм уны 1969 йылда тамамлап сыға. 

1969-1974 йылдарҙа  республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығыйүнәлтмәһе буйынса  Кушнаренко үҙәк район больницаһында хирург булып эшләй. 

1974-1976 йылдарҙа БДМИ-ның госпиталь хирургияһы кафедраһы ҡарамағындағы клиник ординатураһында уҡый. 

1976-1980 йылдарҙа 6-сы ҡала клиник больницаһында йөрәк хирургияһы бүлексәһендә кардиохирург булып эшләй. 

1980-2002 йылдарҙа 15-се ҡала клиник больницаһында баш табип. 

2002 йылдан башлап 50-се Өфө ҡала  поликлиникаһында хирург булып эшләй. Поликлиника ветерандар советы рәйесе булып тора. «Медик» ветерандар һәм  пенсионерҙар советы ағзаһы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
*Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы
*Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* «Дәүләт сиктәрен һаҡлауҙа отличие өсөн» миҙалы
*"Фашистик германияны еңеү көнөнөң 25 йыллығы" миҙалы 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 13

## Һылтанмалар
Ахметов Роберт Салимович
Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы

**Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы** (; 3 ғинуар 1949 йыл — 11 ноябрь 1994 йыл) — партия, совет органдары хеҙмәткәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. 1982 йылдан КПСС-тың Ҡариҙел район комитетының икенсе секретары,  1985—1990 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1992—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе — Ҡариҙел район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте башҡорт 

## Биографияһы
Мәнзәүи Мөхәмәт улы Аҡбүләков Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Иҫке Аҡбүләк ауылында 1949 йылдың 3 ғинуарында тыуған.

1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1982 йылда Свердловск юридик институтын тамамлаған. 

Хеҙмәт юлын 1971 йылда Ҡариҙел совхозы инженеры булып башлай, артабан комсомол райкомының икенсе секретары вазифаһын башҡара.

1978-1980 йылдарҙа колхоз рәйесе, партия райкомы инструкторы, колхоздың парткомы секретары булып эшләй.

1982 йылда Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң КПСС-тың Ҡариҙел район комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда райкомдың икенсе секретары итеп һайлана.

1985 — 1990 йылдарҙа Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1990 — 1992 йылдарҙа - урта профтехучилище директоры урынбаҫары. 

1990 йылда Ҡариҙел районының 219-сы Ҡариҙел һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1992—1994 йылдарҙа  халыҡ депутаттарының Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе — Ҡариҙел район хакимиәте башлығы.

1994 йылдың 11 ноябрендә вафат була. .

## Ғаиләһе
Ҡатыны менән ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 13

## Һылтанмалар
*Справочник населенных пунктов Караидельского района рб караидель 2016// Приложения
Цветаев Александр Александрович

**Цветаев Александр Александрович** (26 август 1896 йыл — 1985) — ғалим-педагог. Граждандар һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1946—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1948 йылдан география факультеты деканы, 1951 йылдан физик география кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1954).

## Биографияһы
Александр Александрович Цветаев 1896 йылдың 26 авгусында Түбәнге Новгород губернаһы Лукоянов өйәҙе Наруксово ауылында тыуған.

Граждандар һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1939 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1944 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны (Мәскәү) тамамлай.

1934 йылдан Ишембай ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй .

1939—1941 һәм 1946—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында һәм Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1948 йылдан география факультеты деканы, 1951 йылдан физик география кафедраһы мөдире.

Ғалим 1985 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

Фәнни эшмәкәрлеге физик география өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән бәйле. Ул Башҡортостан Көньяҡ Уралының тәбиғәт шарттарына характеристика биргән, территорияға физик-географик районлаштырыу үткәргән. 15-ләп фәнни эштәр, шул иҫәптән урта мәктәптәр өсөн Башҡортостан географияһы буйынса дәреслектәр авторы.

## Библиография
* География Башкирии : Учеб. пособие для 7-8-х кл. / А. А. Цветаев, М. Ф. Хисматов, 104 с. ил., карт. 21 см, 2-е изд. Уфа, Башк. кн. изд-во, 1983
* География Башкирии : Учеб. пособие для 7-х и 8-х кл. / А. А. Цветаев, М. Ф. Хисматов, 108 с. ил. 22 см, Уфа Башк. кн. изд-во, 1981
* География Башкирии : Учеб. пособие для 7-х и 8-х кл. / Цветаев А. А., Хисматов М. Ф., 111 с. ил. 22 см, Уфа Башк. кн. изд-во, 1981
* География Башкирии : Учеб. пособие для 7-8-х кл. / А. А. Цветаев, М. Д. Маслов, М. Ф. Хисматов, 118 c. ил., карт. 22 см, 3-е изд., с 8-го перераб. [рус.] Уфа Башк. кн. изд-во, 1979
* География Башкирии : Учеб. пособие для 7-х и 8-х кл. / А. А. Цветаев, М. Д. Маслов, М. Ф. Хисматов, 110 с. ил. 22 см, 8-е изд. Уфа Башк. кн. изд-во, 1979
* Цветаев, Александр Александрович. Горы Иремель. (Южный Урал) [Текст] : Физ.-геогр. очерк / Геогр. о-во СССР. Башкир. филиал. — Уфа : [б. и.], 1960. — 82 с. : ил.; 22 см.
* Цветаев, Александр Александрович. Изучение раздела «Климат» в VI и VII классах [Текст] / А. А. Цветаев, канд. пед. наук. — Москва : Изд-во Акад. Пед. наук РСФСР, 1956. — 100 с. : ил.; 20 см. — (Педагогическая б-ка учителя/ Акад. пед. наук РСФСР. Ин-т методов обучения)
* Цветаев, Александр Александрович. Изучение раздела «Климат» в курсах физической географии VI и VII классов семилетней и средней школы [Текст] : Автореферат дис., предъявл. на соискание учен. степени кандидата пед. наук / Науч.-исслед. ин-т методов обучения Акад. пед. наук РСФСР. — Москва : [б. и.], 1954. — 16 с.; 22 см.
* 

## Һылтанмалар
*
Мелехов Иван Степанович

**Иван Степанович Мелехов** (15 сентябрь  1905  йыл — 6 декабрь 1994  йыл) — ғалим-урмансылыҡ белгесе, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1944), профессор (1944),  ВАСХНИЛ академигы (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967).  СССР Юғары Советының 5-се саҡырылыш депутаты  (1958—1962). СССР Фәндәр академияһының урман һәм урман химия институтын ойоштороусы һәм беренсе  директоры.

## Биографияһы
Архангельск губернаһының  Жаровиха ауылында тыуған.

Ленинград урман-техник  академияһын тамамлағандан һуң  (1930)  Архангел урман-техник институтының  урмансылыҡ кабинеты мөдире һәм бер үк ваҡытта  ассистент (1930—1932), һуңыраҡ — урмансылыҡ кафедраһы  доценты һәм ғилми  тикшеренеү секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре була (1932—1934).

Бер үк ваҡытта СССР ФА Төньяҡ базаһы урман төркөмө ғилми экспедицияһының ғилми етәксеһе була (1938—1942), Архангельск урман-техник институтының  дөйөм урмансылыҡ  (1934—1944) һәм урмансылыҡ кафедраһы  (1944—1951, 1952—1958) мөдире

1951—1952 йылдарҙа Ленинград урман-техник академияһында урмансылыҡ кафедраһы мөдире — 

1957—1958 йылдарҙа — СССР  фәндәр академияһы бүлексәһендә Төньяҡ урман институты директоры.

1958—1962 йылдарҙа — СССР ФА  урман химияһы һәм урман институтын ойоштороусы һәм беренсе директоры (Архангельск). Бер үк ваҡытта Архангельск өлкәһенән СССР Юғары Советының 5-се саҡырылыш депутаты (1958—1962).

1962—1966 йылдарҙа —  СССР Дәүләт планы ҡарамағында  урман, целлюлоза-ҡағыҙ, ағас эшкәртеү сәнәғәте һәм урман хужалығы буйынса Дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Бер үк ваҡытта Мәскәү урман-техник институтында (1962 йылдан алып) урмансылыҡ кафедраһын етәкләй

1965—1971 йылдарҙа  — ВАСХНИЛ-дың агроурман мелиорацияһы һәм урмансылыҡ бүлегенең академигы-секретары.

1971—1992 йылдарҙа — Мәскәү урман-техник институтының урмансылыҡ кафедраһы мөдире, профессор

1994 йылдың 6 декабрендә Мәскәүҙә  вафат була. Востряковский  зыяратында ерләнә

## Фәнни эшмәкәрлеге

## Төп хеҙмәттәре

* Некоторые труды на сайте Электронной библиотеки «Русский Лес».
* 
* 
* 

## Наградалары

* Ленин ордены, Октябрь революцияһы ордены, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм күп кенә миҙалдары.
* СССР Фәндәр академияһы М.В. Ломоносов исемендәге юбилей миҙалы менән бүләкләй.
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967).
* «Лесоведение» китабы өсөн 1981 йылда ВАСХНИЛ-дың Г.Ф. Морозов исемендәге алтын миҙалы һәм СССР ВДНХ комитетының почет дипломы  менән бүләкләнә.  менән бүләкләнде. Г. Ф. Ссср вднх дипломы һәм почет комитеты төп морозов.

## Хәтер
Архангельскиҙа ғалим йәшәгән йортҡа  мемориаль таҡта  ҡуйылған. Төбәктә  традицион фәнни «Мелехов уҡыуҙары» үткәрелә.

## Әҙәбиәт

* *Гиряев Д. М.* — И. С. Мелехов — выдающийся отечественный ученый лесовод // Лесное хозяйство. — 2000. — № 6. — С. 14-15.
* Иван Степанович Мелехов , «Лесной журнал» № 4 за 2005 год (статья в формате PDF )
* Мелехов Иван Степанович // Биографическая энциклопедия РАСХН, ВАСХНИЛ

## Иҫкәрмәләр
Шаронов Андрей Владимирович

**Шаронов Андрей Владимирович** (11 февраль 1964 йыл) — «Сколково» Мәскәү идара итеү мәктәбе президенты, элекке Мәскәү Хөкүмәтендәге Мәскәү мэрының иҡтисади сәйәсәт мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһының иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры урынбаҫары һәм Рәсәй Федерацияһы йәштәр эштәре буйынса Дәүләт комитеты рәйесе.

## Биографияһы
Андрей Шаронов 1964 йылдың 11 февралендәӨфөлә тыуған. Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын тамамлай һәм шунда инженер булып эшләй.

* 1987 — 1989 йылдар — Өфө авиация институтының ВЛКСМ комитеты секретары;
* 1989 — 1991 йылдар — СССР халыҡ депутаты (ВЛКСМ квотаһы буйынса һайланған);
* 1990 — 1991 йылдар — ВЛКСМ Үҙәк Комитеты секретары;
* 1991 — 1992 йылдар — РСФСР-ҙың Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын биләй;
* 1992 — 1996 йылдар — Рәсәй Федерацияһының Йәштәр эштәре буйынса комитетын етәкләй;
* декабрь 1996 йыл — Рәсәй Федерацияһы Иҡтисад министрлығында дөйөм социаль сәйәсәт департаменты начальнигы була;
* 1997 — 2007 йылдар — Рәсәй Федерацияһының иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры урынбаҫары, статс-секретарь һәм министрҙың беренсе урынбаҫары;
* 2007 — 2010 йылдар — ««Тройка Диалог» инвестиция компанияһы» ябыҡ акционерҙар компанияһының директорҙар советы рәйесе һәм идара директоры
* 2010 йылдың 22 декабрендә Мәскәү мэрының указы менән уның иҡтисади сәйәсәт мәсьәләләре буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, бюджет формалаштырыу, сәнәғәт һәм иҡтисади сәйәсәт, шулай уҡ дәүләт күпләп һатып алыу, сауҙа һәм хеҙмәттәр күрһәтеү мәсьәләләре буйынса яуаплы була.
* 2013—2016 йылдар — СКОЛКОВО Мәскәү идара итеү мәктәбе ректоры.
* 2016 йылдың сентябренән — СКОЛКОВО Мәскәү идара итеү мәктәбе президенты.
* "Управляющая Компания «НефтеТрансСервис» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең директорҙар советы рәйесе, «Совкомфлот» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «НОВАТЭК» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «ФосАгро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советы ағзаһы, ВТБ банкы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Күҙәтеү Советына инә.

20-нән ашыу баҫтырған ғилми эш һәм мәҡәлә авторы, уйлап табыуға СССР-ҙың 5 авторлыҡ таныҡлығы эйәһе. Социология фәндәре кандидаты.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Ольга шулай уҡ Өфө авиация институтында уҡый. 2012 йылдың 24 апреле төнөндә инсульттан вафат була. Ике балалары бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2006).
* 2009 йылда «Бойондороҡһоҙ директор» номинацияһында «Аристос 2009» премияһы менән бүләкләнә, шулай уҡ ошо уҡ категорияла «Йыл директоры» исеме ала.
* 2009 йылда Почет ордены менән бүләкләнә.
* 2012 йылда «Эшлекле репутация» номинацияһында «2012 йыл шәхесе» премияһы лауреаты.
* 2014 йыл — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
* 2016 йыл — Бойондороҡһоҙ директорҙар ассоциацияһы һәм Рәсәй сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары союзының «Бойондороҡһоҙ директорҙар институты үҫешенә индергән өлөшө» махсус премияһын ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография
Сыуаш милли конгресы

**Сыуаш милли конгресы** — Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең һәм сит илдәрҙең сыуаштар компактлы йәшәгән урындарында ойошторолған милли-мәҙәни автономияларҙы, берекмә һәм ассоциацияларҙы, Сыуаш Республикаһының йәмәғәт берекмәләре, дәүләт һәм шәхси предприятиелар, ғилми учреждениеларҙың хеҙмәт коллективтарын һәм шулай уҡ физик шәхестәрҙе берләштергән төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы. 

Ойошманың штаб-фатиры Сыуаш Республикаһының баш ҡалаһы — Чебоксарҙа урынлашҡан.

## Тарих
ЧНК беренсе съезында ойошторолған (1992 йылдың октябрендә 8-9) чебоксарҙа, Сыуаш һәм үткәреү буйынса ҡарар Республикаһы юғары советы халыҡ хуралы, сыуаш яңы Партия. Съезда ҡабул ителгән документтар, статусын билдәләүсе хоҡуҡи һәм уны идеологик ЧНК, Оло советы һәм президент итеп һайланды. Конгресс дәүләт суверенитеты тулы күләмдә тормошҡа ашырыу бурысын ҡуя.

## Рәйесе
* Атнер Хусанкай (1992 — 1997)
* Геннадий Архипов (1997 — 2013)
* Николай Угаслов (2013 — 2021)
* Валерий Клементьев (2021 — )

## Сылтау
* Официальный сайт МОО «ЧНК» 
* Чувашский национальный конгресс  // Сайт «Культурное наследие Чувашии»
* Чувашский национальный конгресс // Официальный сайт Минкультуры Чувашии
* Атнер Хузангай: Заявление представителей общественных объединений Чувашской Республики в связи с убийством посла Российской Федерации в Турции
* Чувашский конгресс: "25 лет назад был мощнее, чем культурный центр"
* «ЧНК» РХП официаллă сайчĕ
* Атнер Хузангай: "Чувашский народ должен стать нормальным субъектом международного права"
Марьяндышев Андрей Олегович

**Марьяндышев Андрей Олегович** (16 ноябрь 1958 йыл) — Рәсәй фтизиатры, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2007),  Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1958 йылдың 16 ноябрендә тыуған.

1982 йылда —  Архангельск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай,  Үрге Тоем районының Үҙәк район дауаханаһында фтизиатр булып эшләй.  

1983 йылдан алып 1986 йылға тиклем — Архангельск ҡала туберкулез  дауаханаһында фтизиатр.

1989 йылда — «Применение периферических вазодилататоров при хроническом легочном сердце у больных туберкулезом»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1989 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем  Төньяҡ дәүләт медицина университетында эшләй, фтизиопульмонология кафедраһы мөдире (2000 йыл), дипломдан һуң белем биреү һәм дауалау эше буйынса проректор (2001 йылдан алып 2008 тиклем).

1999 йылда  — «Неотложные противотуберкулезные мероприятия в период широкого распространения туберкулеза в Архангельской области»  темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

2000 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

2007 йылда —Рәсәй медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты

## Фәнни эшмәкәрлеге
Архангельск өлкәһендә туберкулез таралыуын кәметеү  мәсьәләләре буйынса даими эш алып бара.

Уның әүҙем ҡатнашлығында башланған Архангельск өлкәһенең Рәсәй-Норвегия туберкулезға ҡаршы программаһы Рәсәй Федерацияһы  Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хуплау таба һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының халыҡ-ара танылыуына лайыҡ була, уны индереү туберкулез эпидемияһын туҡтатыуға мөмкинлек бирә һәм эпидемия күрһәткестәре РФ-ла  иң яҡшыларынан була.

2003 йылда бөтә донъя һаулыҡ ойошмаһы эксперты булараҡ  сит илдә туберкулез программаһын  баһалай.

2001 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнбайыш төбәктәрендәге туберкулезға ҡаршы программалар консультанты, унда  күсмә дипломдан һуң белем биреү курстарын үткәрә

2010 йылдан — күп дарыуға тотороҡло туберкулез менеджменты буйынса эксперттарҙың — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы  «Йәшел ут» Европа комитеты рәйесе.

173 баҫма эштәр авторы. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ҡулланмаһының   һәм күп дарыуға тотороҡло туберкулезды  диагностикалау һәм дауалау буйынса уның ике яңыртылған версияһы авторҙашы, 2 монография,   тематик курстар уҡыу өсөн методик материалдар, уҡыу әсбаптары һәм уҡыу-методик пособиелар, 9 методик тәҡдимдәр авторы. 

Уның етәкселегендә 5 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы  яҡлана. 

РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Туберкулез менән ауырыусыларға медицина ярҙамын күрһәтеү тәртибе» бойороғон әҙерләүҙә ҡатнаша.

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Фёдоров Василий Игнатьевич

**Фёдоров Василий Игнатьевич** (23 апрель 1933 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, партия эшмәкәре. Тарих фәндәре докторы. Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге ветераны.

Ижтимағи-сәйәси һәм социаль хәрәкәт тарихы белгесе, шулай уҡ Саха милли интеллигенцияһы мәсьәләләре буйынса белгес. Бер нисә фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы.

## Биографияһы
Василий Игнатьевич Фёдоров 1933 йылдың 23 апрелендә Яҡут АССР-ы Көнбайыш-Кангалас улусы (1930 йылға тиклем булған) 5-се Мальжегарский наслегендә тыуған.

### Белеме
1958 йылда Яҡут дәүләт университетын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай, 1964 йылда Новосибирск юғары партия мәктәбен (Юғары партия мәктәбе) һәм 1973 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (хәҙер Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы) тамамлай.

1973 йылда «Коммунизм төҙөү шарттарында Советтарҙағы эшсе синыфының етәкселек ролен тормошҡа ашырыуҙа КПСС-тың эшмәкәрлеге» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 2002 йылда «Яҡутстан ХХ быуат башында, 1900 − 1917 йылдың феврале : Социаль-иҡтисади һәм ижтимағи-сәйәси үҫеш» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

### Эшмәкәрлеге
1954—1958 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып, Лена районының Ботуобуйинский ете йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1958—1961 йылдарҙа комсомол эшендә була. 1961—1962 йылдарҙа КПСС-тың район комитеты бүлеге мөдире була. Партия мәктәбен тамамлай, 1964—1970 йылдарҙа партия эшендә эшләй. Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлағас, 1973—1984 йылдарҙа фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, шулай уҡ Яҡут КПСС өлкә комитеты секретары була. 1984—1990 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй.

1990—1992 йылдарҙа Яҡут АССР-ының Матбуғат буйынса дәүләт комитеты комитеты рәйесе була. 1992—1993 йылдарҙа — Саха (Яҡут) Республикаһы Президенты ҡарамағындағы дәүләт наградалары буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары. Гуманитар тикшеренеүҙәр институтына күсә һәм 1993 йылда В. И. Федоров РФА Себер бүлегенең Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтары проблемаларын һәм гуманитар тикшеренеүҙәр институтына фәнни эшкә күсә − 1994 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып, 1994—2002 йылдарҙа — тарих институты директоры урынбаҫары һәм бүлек мөдире, 2002 йыл — хәҙерге ваҡытта төп ИГИиПМНС-тың төп һәм алдынғы хеҙмәткәре, тарих һәм этносоциология бүлегендә эшләй.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Яҡут АССР-ы Юғары Советының өс саҡырылыш депутаты була.

Василий Игнатьевич Федоров эшмәкәрлегенең 80 йыллығы тантаналы билдәләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены һәм миҙалдар, шулай уҡ Саха (Яҡут) Республикаһы Президентының Почет грамоталары һәм «Гражданлыҡ ҡыйыулығы» өсөн билдә менән бүләкләнә.
* Яҡут АССР-ы халыҡ хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 
* Федоров Василий Игнатьевич
Канаев Яков Иванович

**Канаев Яков Иванович** (25 октябрь 1925 йыл — 8 июнь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы., юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре кандидаты (1967), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). «Почёт Билдәһе» ордены каваалеры (1984).

Сәнәғәтле ҡалалар архитектура экологияһының фәнни-методик проблемалары белгесе. 60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә уҡыу әсбабы авторы.

## Биографияһы
Яков Иванович Канаев 1925 йылдың 25 октябрендә Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы Браиловский станицаһында (хәҙер Браиловский ҡасабаһы) тыуған. 1930 йылдан ғаиләһе менән Магнитогорск ҡалаһында йәшәй.

1948 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса тамамлай. 1967 йылда Ленинград инженер-төҙөлөш институтында «Бер секциялы күп ҡатлы йорттар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Канаевҡа профессор ғилми дәрәжәһе 1995 йылда бирелә.

МТМИ-ның төҙөлөш факультетын тамамлағас, 1956 йылға тиклем Пермь өлкәһенең Гремячинск ҡалаһында «Гремячинскуголь» тресында эшләй: инженер, өлкән инженер, капиталь төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары була. 1956 йылдан алып туған институтында ғилми-уҡытыуу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: доцент, архитектура кафедраһы мөдире, төҙөлөш факультеты деканы (1964—1978), профессор. 1978—1988 йылдарҙа Канаев ситтән тороп уҡыу факультетының деканы, һуңынан архитектура-төҙөлөш проектлау кафедраһының профессоры. Төҙөлөш һөнәрҙәре буйынса Диссертация Советы ағзаһы, 1985 йылдан 2006 йылға тиклем Магнитогорск дәүләт техник университеты Методик Советы рәйесе урынбаҫары була.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: 1964—1976 йылдарҙа КПСС-тың Магнитогорск ҡала комитеты ҡарамағындағы ғилми-техник советтың төҙөлөш бүлеге менән етәкселек итә. Был бүлек ҡала предприятиеларының фәнни-техник үҫеше буйынса тәҡдимдәр эшләй. Магнитогорск ҡалаһы Ленин район Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. Территориаль депутаттар төркөмө етәксеһе (төҙөкләндереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә) була, бәлиғ булмағандар эштәре буйынса район комиссияһында эшләй.

Яков Иванович Канаев 2010 йылдың 8 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999).
* «Почёт Билдәһе» ордены (1984) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
Жантасов Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы

**Жантасов Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы** (; 27 октябрь 1947 йыл) — Ҡаҙағстан химик-технологы, техник фәндәр докторы (1998), профессор (2002); Ҡаҙағстан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты (2005).

## Биографияһы
Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы Жантасов 1947 йылдың 27 октябрендә Шымкент ҡалаһында (Ҡаҙағстан)) тыуған. 1974 йылда Ҡаҙағстан химия-технология институтын тамамлай («химик инженер-технолог» һөнәре буйынса). Шымкент фосфор заводында эшләй. 1975—1993 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ «Гипрофосфор» ғилми-тикшеренеү институтында (инженер, кесе, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире). Шул уҡ ваҡытта (1983—1986) Ленинград химия-технология институтында аспирантурала уҡый.

1993 йылдан алып М. О. Ауэзов исемендәге Көньяҡ-Ҡаҙағстан университетында уҡыта: башта «Органик булмаған матдәләр технологияһы» кафедраһында өлкән уҡытыусы булып (1993—1999) һәм бер үк ваҡытта киске факультет деканы урынбаҫары (1993—1995), доцент, һуңынан органик матдәләрҙең химик технологияһы кафедраһы профессоры, «Тормош хәүефһеҙлеге һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» кафедраһы (2009—2011), «Органик матдәләрҙең химик технологияһы» (2011—2014) кафедраһы мөдире; 2014 йыл — органик булмаған матдәләрҙең химик технологияһы кафедраһы профессоры.

2004 йылда ситтән тороп «юриспруденция» һөнәре буйынса Көньяҡ-Ҡаҙағстан университетын тамамлай.

Өс ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп тикшеренеү йүнәлештәре — минераль сеймалды һәм химик, тау-сығарыу һәм башҡа производстволарҙың техноген ҡалдыҡтарын сәнәғәт хәүефһеҙлеге һәм экология яҡшыртыу сиктәрендә байытыу.

1986 йылда — кандидатлыҡ, 1998 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Стажировканы Лондонда (1991), Хемниц техник университетында (2008) үтә.

5 фән кандидаты әҙерләгән.

250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән СССР авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан республикаһы патенттары; дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары.

### Һайланма хеҙмәттәре
* *Жантасов К. Т.* Получение окатышей из фосфатокремнистых руд Каратау для электротермической переработки : Автореф. дис. … канд. техн. наук. — Л., 1986. — 24 с.
* Технологическое оснащение производства желтого фосфора: учебник / Под редакцией К. Т. Жантасова. — Шымкент: ЮКГУ им. М.Ауэзова, 2013. — 437 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡаҙағстан республикаһының дәүләт премияһы (2005) — *«Тәбиғи һәм техноген икенсел сеймал эшкәртеү буйынса инновацион технологиялар булдырыу һәм ойоштороу» эше өсөн*
* «Иң яҡшы йыл ғалимы» Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе (2005)
* «Ҡаҙағстан республикаһы фәнен үҫтереүгә индергән хеҙмәте өсөн» түш билдәһе (2006)
* «Иң яҡшы вуз уҡытыусыһы» (2007)
* «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» миҙалы (Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе акимының 2013 йылдың 1 октябрендәге 1-291-сы һанлы указы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Алматы: Главная редакция «Казак энциклопедиясы» 2006—560. ISBN 9965-9908-5-9

## Һылтанмалар
* Жантасов Курманбек Тажмаханбетович (рус.). Известные учёные : энциклопедия. Дата обращения 13 марта 2015.
Дербенёва-Ухова Варвара Павловна

**Варвара Павловна Дербенёва-Ухов** (1903, Иваново-Вознесенск — 5 ноябрь 1982) — совет энтомологы, синантроплы себен экологияһы белгесе, биология фәндәре докторы (1945), профессор.

## Биографияһы
Иваново-Вознесенскиҙа 1903 йылда тыуған. Уның атаһы Павел Дербенев Никанорович Иваново-Вознесенск ҡалаһының башлығы була. Варвара Павловна 1925 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Аспирантураны К. А. Тимирязе исемендәге Биология институтында тамамлай. 1930-1932 йылдарҙа Иваново медицина  институтының биология кафедраһында ассистент булып эшләй. 1933 йылда Е. И. Марциновский  исемендәге Паразитология һәм тропик медицина институтына эшкә күсә, 1978 йылға тиклем шунда эшләй. 1937 йылда «Синантроп себендәре экологияһы буйынса материалдар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1942 йылда Марциновский институтында синантроп себендәрен өйрәнеү лабораторияһын етәкләй. 1945 йылда «Muscidae ғаиләһенә ҡараған  копробионтлы себендәр экологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1958 йылдан алып Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһында Инсектицидтар комитеты эксперты. 1982 йылдың 5 ноябрендә вафат була.

## Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Синантроп себендәрҙең экологияһы, биологияһы һәм улар менән көрәш ысулдары белгесе булараҡ билдәле. Күп кенә экспедицияларҙы ойоштороусы һәм уларҙа ҡатнашыусы була. Ул синантроп себендәрҙең урынлашыу, туҡланыу тәртибен һәм үҫеш үҙенсәлектәре йоғонто яһау үҙенсәлеген ҡарышлауыҡтар тип имаго. Өлкәндәр төркөмө буйынса туҡланыу, уның эпидемиологик үҙенсәлектәрен асҡан. Синантроп себенен кеше менән бәйле өс төркөмгә бүлә: көтөүлек, тораҡ пункттар һәм ярым тораҡ пункттар себене. Был классификация себендәргә ҡаршы көрәштең нигеҙенә һалынған. Уларҙың ауыҙ аппараты үҙенсәлектәрен өйрәнеүгәндә ул себендәрҙең агрессив морфологик критерийҙарын асыҡлай. Беренсе башлап уларҙың туҡланыуына инсектицидтар индереп көрәшә башлай һәм санитар саралар комплексын эшләй. Беренсе булып себендәрҙең инсектицидтарға тотороҡлоҡ үҙенсәлектәрен аса һәм үҫеш законлылыҡтарын өйрәнә. .

Дербенева-Ухова МДУ һәм Табиптарҙы камиллаштырыу үҙәк институтында медицина энтомологияһы курсын уҡыта. Уның етәкселегендә 10 кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эре конференцияларын ойошторусы була.  «Медицинская паразитология и паразитарные болезни» журналының мөхәрририәт ағзаһы һәм яуаплы сәркәтибе була.

## Наградалары
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, «В память 800-летия Москвы» миҙалы, « Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы менән бүләкләнгән.

## Баҫмалары
100-ҙән ашыу ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмә
Иванова Татьяна Николаевна

**Иванова Татьяна Николаевна** (16 сентябрь 1926 йыл — 26 декабрь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй терапевт-кардиологы, профессор. Медицина фәндәре докторы.

## Биографияһы
Татьяна Иванова табип ғаиләһендә тыуа; уның ике олатаһы ла хәрби табип була. 1936 йылда ғаилә  Архангельск ҡалаһына күсеп килә. 1943  йылда атә-әсәһе вафат була. Балаларҙы әсәһенең һеңлеһе Мария Пеккель тәрбиәгә ала . 1944 йылдан алып 1949 йылға тиклем Татьяна Иванова Архангельск дәүләт медицина институтында уҡый,  уны ҡыҙыл диплом  менән тамамлай, артабан профессиональ карьераһын ошо уҡыу йортоноң   терапия кафедраһында  үткәрә (1963—1965 йылдарҙа — доцент, 1965—1997 йылдарҙа — кафедра мөдире, 1997 йылда — кафедра профессоры). 1962 йылда Ленинград санитар-гигиена институтында «Клиника атипичных форм инфаркта миокарда и прединфарктных состояний» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 12 йыл үткәс, А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк тамыр  хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында  «Клиника атипичных форм инфаркта миокарда и прединфарктных состояний»  тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1977 йылдан — профессор.

1940 йылдарҙа Иванова Архангельск медицинаһына электрокардиографияны индереү буйынса беренселәр араһында  була. Артабан уның инициативаһы буйынса һәм терапия кафедраһы һәм 1-се ҡала клиник  хеҙмәткәрҙәре ҡатнашлығында махсуслашҡан тромбоэмболик бригада ойошторола, ул  ауырыуҙарҙың йорттарына йөрөй. 1964 йылда Архангельскиҙа   киҫкен миокард инфаркты менән ҡатмарлаштырылған тахиркадиялы  пациентҡа  беренсе булып электроимпульслы дефибрилляцияны уңышлы үткәрә;  ошо мәлдән төбәктә  кардиореанимация үҫеш ала.

Т. Н. Иванова етәкселеге аҫтында  2 докторлыҡ һәм 20 кандидатлыҡ   диссертация яҡлана, 18 аспирант һәм йөҙләгән клиник ординаторҙар әҙерләнә.  Төньяҡ дәүләт медицина университетының  баҫылып сыҡҡан некрологына ярашлы, был юғары уҡыу йортоноң  факультет  терапияһы кафедраһында Ивановала  бөтә профессорҙар, доценттар һәм ассистенттар уҡый. Иванова — яҡынса 150 журнал мәҡәләләренең,  өс монография, 35  уҡыу пособиеһының авторы һәм авторҙашы. Уйлап табыуҙың ике патентын ала һәм алты рационализаторлыҡ тәҡдимен индерә. 20 йыл дауамында ул  терапевтарҙың өлкә  ғилми йәмғиәтен етәкләй, Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз йәмғиәте терапевтар идаралығына   һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Октябрь революцияһы ордены (1986)
* «Почет Билдәһе» ордены (1981)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
* «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» (1966)
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған врачы» (1973)
* Рәсәй  Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Һаулыҡ һаҡлау буйынса Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн»  миҙалы
* Михаил Архангел ордены
* «Төньяҡ Ҡаҙанышы» өлкә бүләге

## Иҫкәрмәләр
Евграфов Алексей Романович

**Евграфов Алексей Романович** (24 апрель 1867 йыл — 12 ноябрь 1953 йыл) — СССР ғалимы, ветеринария фәндәре докторы, профессор. Хеҙмәт Геройы (1924).

## Биографияһы
Алексей Романович Евграфов 1867 йылдың 24 апрелендә Новгород өлкәһенең Арзамас ҡалаһында ғаилә ветеринария врачы ғаиләһендә тыуған. 1887 йылда Ҡазан ветеринария институтына уҡырға инә һәм шул уҡ йылдың 4 декабрендә студент сыуалыштарында ҡатнашҡан өсөн институттан ҡыуыла, Пенза ҡалаһына ебәрелә. 1888 йылда Дерпт ветеринария институтына уҡырға инә, уны 1892 йылда тамамлай. 1892 йылдан алып — Мәскәү губернаһында земство ветеринар врачы. Ветринар врачтарҙың икенсе Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, унда Мәскәүҙә, Омск һәм Кавказ аръяғында ветеринария институттарын булдырыу тураһында доклад һөйләй. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында хәрәкәттәге армияла була, ветеринар вазифаһын биләй.

Алексей Романович 1919 йылда — Мәскәү ветеринария институтының патология һәм терапия кафедраһы мөдире, 1920 йылда — профессор, 1922 йылда — ректор. 1925—1930 йылдарҙа Һарытау ветеринария институтының ректоры һәм эске йоғошло булмаған ауырыуҙар кафедраһы профессоры булып эшләй. 1930 йылдаА. Р. Евграфов Мәскәү зооветеринария институтында мөдир, эске йоғошло булмаған ауырыуҙар кафедраһы профессоры, артабан ғүмеренең аҙағына тиклем терапия кафедраһын етәкләй.

Күп йылдарын, 30 йылдан ашыу, Алексей Романович Евграфов сысҡансыҡ күренеше менән аттарҙың ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын өйрәнеү проблемаларына арнай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғалим «Сысҡансыҡ тураһында тәғлимәт» ғилми эшен тамамлай. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм мәҡәлә авторы булып тора, ике дәреслек һәм монография яҙа. Алексей Романович юғары квалификациялы табиптар әҙерләй, улар араһында профессорҙар В. М. Данилевский, А Х. Шайхаманов, Б З. Иткин, А Н. Налетов һәм башҡалар бар.

Алексей Романович Евграфов — СССР Наркомзем Методик советының Ветеринария секцияһы рәйесе, СССР Юғары белем биреү министрлығы һәм Баш ветеринария идаралығының Ғалимдар советы ағзаһы, Мәскәүҙә һәм Һарытауҙа ветеринария юғары уҡыу йорттарын төҙөү һәм ойоштороу буйынса комиссия ағзаһы, Мәскәү ветеринария академияһы Ғалимдары советы ағзаһы.

1924 йылда А Р. Евграфовҡа «Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ул Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.

1953 йылдың 12 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены;
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* Миҙалдар;
* Хеҙмәт Геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Евграфов Алексей Романович (1867—1953)
Самородов Владимир Николаевич

**Самородов Владимир Николаевич** (9 ғинуар 1947 йыл) — дәүләт хеҙмәте һәм спорт ветераны, йәмәғәтсе. 1991—2002 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының физик культура, спорт һәм туризм буйынса министры, Рәсәйҙең Олимпия һәм Паралимпия башҡарма комитеты ағзаһы. 1998 йылдан Башҡортостан урыҫтары соборы башҡарма комитеты рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1983), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997), Спорт мастерлығына кандидат (ауыр атлетика, 1972). Почёт (2007), Дуҫлыҡ (1999), Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Владимир Николаевич Самородов 1947 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Казадаевка ауылында тыуа. 1974 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Спартак» ДСО‑һында ауыр атлетика буйынса тренер була. 1975 йылда — БАССР Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры. 1980 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай. 1987 йылда — Башҡортостан Республикаһының физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары, 1991 йылдан үҙе рәйес вазифаһын биләй. 2002 йылдан — БР‑ҙың физик культура, спорт һәм туризм министры, 2009 йылдан — Башҡортостанда спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү идаралығы директоры.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан урыҫтары соборы башҡарма комитеты рәйесе (1998 йылдан)
* Башҡортостан Халыҡтары ассамблеяһы һәм Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары.

## Тренерлыҡ эше
РСФСР һәм СССР чемпионы П. С. Горулевты һәм шулай уҡ бихисап Рәсәй беренселеге һәм кубогы чемпиондарын, 12 СССР спорт мастерын тәрбиәләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
* 10 ғилми хеҙмәт баҫтырған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены
* Почет ордены
* Салауат Юлаев ордены
* «Физик культура һәм спортты үҫтереүҙә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе
* «Рәсәйҙә олимпия хәрәкәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» почёт билдәһе
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=1004216: интервью
Мөғтәбаров Ләбиб Фәтих улы

**Мөғтәбаров Ләбиб Фәтих улы** (10 ғинуар 1928 йыл — 26 март 2008 йыл) — рәссам, 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983).

## Биографияһы
Ләбиб Фәтих улы Мөғтәбаров 1928 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл ҡасабаһында (Яңауыл ҡалаһы) тыуған.

1963 йылда И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтында һынлы сәнғәт факультетын тамамлай. Өфө ҡалаһында опера һәм балет театры өсөн «Башҡортостандың халыҡ сәнғәте» фрескаһы рәссамдың диплом эше булып тора.

1964—2000 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында эшләй.

1968 йылдан СССР рәссамдар союзы ағзаһы (РФ), 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

2008 йылдың 26 мартында Өфөлә вафат була.

маркетри техникаһында күп эшләй. Уның башҡорт милли мәҙәниәтенә, ауылға, ундә йәшәгән кешеләрҙең хеҙмәтенә, халыҡ ижадына бағышланған картиналары баш ҡала ҡунаҡханалары һәм вокзалдар интерьерын биҙәй. Ҙур полотноларҙа «ҡырыҫ» стилдә төшөрә. Олоғая бара уның эштәре йомшаҡ һәм хатта декоратив һыҙаттар ала.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Милли музейында, Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейында (Өфө) һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
1964 йылдан алып республика, декада, зона, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010)

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Горбунова Валентина Юрьевна

**Горбунова Валентина Юрьевна** (21 июль 1947 йыл) — генетик. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2000), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Валентина Юрьевна Горбунова 1947 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы 1-се Һыуыҡкүл (хәҙер Башҡортостан Республикаһының шул уҡ районы) ауылында донъяға килгән. 1972 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. 1965—67 йылдарҙа Бәләбәй педучилищеһында уҡыта. 1975 йылдан алып Биохимия һәм цитохимия бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1986 йылдан башлап Биология институтында эшләй: башта өлкән ғилми хеҙмәткәр булып хеҙмәт итә, 1991 йылдан лаборатория мөдире вазифаһын биләй. 1996 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына эшкә күсә, бында ул — тәбиғи-география бүлегенең генетика кафедраһы мөдире урынбаҫары. Фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — дөйөм генетика проблемалары, үҫемлектәр генетикаһы, кеше генетикаһы, геномдың тотороҡһоҙлоғо.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге андрогенездың генетик детерминацияһын һәм in vitro шарттарында ҡыяҡлылар микроспораларының гомофаза үҫешен өйрәнеүгә арналған. В. Ю. Горбунова микроспора ядроһының тигеҙ бүленеүен билдәләүсе генды асыҡлай, айырым һеркәлектәр культураһын ҡулланып яҙғы йомшаҡ бойҙайҙың гомозиготалы линияларын алыу технологияһын эшләй.

Горбунова В. Ю. — 10-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре.**

* Генетические предпосылки спорофитного пути развития микроспор злаков в условиях in vitro. Уфа, 1993;
* Эмбриологические основы андроклинии пшеницы. М., 2005 (авторҙаш);
* От микроспоры — к сорту. М., 2010 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Завалищин Александр Николаевич

**Завалищин Александр Николаевич** (12 август 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор.

90-дан ашыу фәнни эштәр авторы, бер нисә уйлап табыу һәм патенттарға эйә.

## Биографияһы
1947 йылдың 12 авгусында Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған.

### Белеме
Магнитогорскиҙың 4-се урта мәктәбен 1964 йылда тамамлай. 1969 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы өйрәнеү, ҡорамалдар һәм металдарҙы термик эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1975 йылда Киев политехник институтында «Исследование возможности борирования высокопрочных чугунов с шаровидным графитом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2005 йылда Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында «Развитие теории и технологии формирования структуры и свойств покрытий на металлах в условиях ударно-фрикционного взаимодействия инструмента с поверхностью» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.Уның ғалим булыуында уҡытыусылары- профессорҙар Г. И. Иванцов, В Г. Пермяков һәм В. Н. Гриднев ҙур роль уйнай.

### Эшмәкәрлеге
МТМИ тамамлағандан һуң, ул металдарҙы өйрәнеү һәм термик эшкәртеү кафедраһында эшләүен дауам итә һәм ассистенттан алып кафедра мөдиренә тиклем юл үтә, 1985 йылдан 1994 йылға тиклем был вазифала эшләй. Әлеге ваҡытта профессор А. Н. Завалишин ҡойоу производствоһы һәм материалдарҙы өйрәнеү кафедраһында профессор булып эшләй, бында «материалдар төҙөлөшө теорияһы» һәм «металлургия заводтарында термик эшкәртеү технологияһы» фәндәрен уҡыта.

Завалищиндың фәнни тикшеренеүҙәре эҫе прокатлы ҡорос үҙенсәлектәре һәм уларҙың структураһы менән идара итеүҙе өйрәнеүсе фәнни мәктәбенә ҡарай. Уның фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинатының  прокат цехтары производствоһына, шулай уҡ Магнитогорск метиз заводына индерелә.

2005 йылда «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белеменең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова