open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Омск дәүләт аграр университеты

**П. А. Столыпин исемендәге Омск дәүләт аграр университеты** (Омск ДАУ, Federal State Budgetary Educational Institutional of Higher Education “Omsk State Agrarian University named after P.A. Stolypin” (FSBEI HE Omsk SAU), урыҫ. Омский государственный аграрный университет имени П. А. Столыпинf, Омский ГАУ") — Омск ҡалаһында урынлашҡан аграр юғары уҡыу йорто. Университет территорияһы мең гектар ерҙе үҙ эсенә ала, был Рәсәйлә бындай профилле башҡа юғары уҡыу йорттарына ҡарағанда күпкә күберәк.

## Тарихы

1918-1921 йылдарҙа Омск ҡалаһында өс институт асыла — ауыл хужалығы, ветеринария һәм медицина институты.

1920 йылдың мартында ауыл хужалығы институтында Себерлә беренсе рабфак асыла. 1921 йылда ауыл хужалығы институтында 141 студент һәм 460 эшсе белем ала.

1922 йылда ауыл хужалығы институтына институты ер менән ҡушылған. Уҡыу йорто Себер ауыл хужалығы академияһы тип атала башлай. 1924 йылдан башлап юғары уҡыу йорто Себер ауыл хужалығы һәм урман хужалығы институты тип атала. 1928 йылда унда 889 кеше уҡый, 510 ы рабфакта белем дәрәжәһен күтәрә.

1930 йылда ул дүрт тапҡыр институтына бүленә, ә булыуы 1933 йылда уларҙың өсөһө нигеҙендә Себер ауыл хужалығы институты ойошторола. 1935 йылда юғары уҡыу йорто Омск ауыл хужалығы институты тип атала башлай.

1956 йылда институт территорияһында (ҡалала иң юғары нөктә) телеүҙәк төҙөлөшө башлана. 1958 йылдың 27 декабрендә Дәүләт комиссияһы телеүҙәкте файҙаланыуға тапшыра.

1971 йылда С.М. Киров исемендәге Омск СХИСы Ленин ордены менән бүләкләнә.

1992 йылда Омск дәүләт аграр университетында квалификация күтәреү институты ойошторола, унда йыл һайын ике меңдән артыҡ ауыл хужалығы рәйесе һәм белгестәре яңынан әҙерләнә.

2016 йылдың апрелендә Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы күп йылдар эсендә беренсе тапҡыр Омск дәүләт аграр университетына аграр белем биреүҙе үҫтереү өсөн финанслау бүлеп биреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Юғары уҡыу йорто етәкселеге кәрәккәне бик ҙур булған комбайн һатып алырға планлаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Червоненко В. Н. Очерки истории Омского сельскохозяйственного института (1918—1993)./ОмСХИ.- Омск, 1994.-232 с.
* Червоненко В. Н. Ученые Омского сельскохозяйственного института (1918—1994)/ОмСХИ.- Омск, 1995.-300 с.
* Этой нашей истории строки. Омскому государственному аграрному университету-90 лет: очерки/Г. П. Сапрыгин [и др]: под общ. ред. акад., д-ра вет.наук Н. М. Колычева. — Омск, 200.- 224 с.
* Рябиков А. Я. История института ветеринарной медицины омского государственного аграрного университета /А. Я. Рябиков; Ом.гос.аграр.ун-т.-Омск: ЛЕО, 2008. — 439 с.
* Слабодцкий В. Первый аграрный вуз в Сибири: от зарождения идеи -до воплощения в жизнь// Агротайм.-2015.-№ 7.-С.8-9.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Омского государственного аграрного университета 
* Научная сельскохозяйственная библиотека ОмГАУ им. П. А. Столыпина

Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Төркөм:Омск университеттары
Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты

**Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты** (*[[Урыҫ теле|урыҫ.]] Сибирский государственный университет физической культуры и спорта, , СибГУФК*) — Себердә, Омск өлкәһенең үҙәге Омск ҡалаһында урынлашҡан спорт буйынса тәрбиә һәм белем бирә торған юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Себер дәүләт физик культура һәм спорт университетына 1950 йылда Омск дәүләт физик культура институты булараҡ нигеҙ һалына..

1994 йылда исемме Себер дәүләт физик культура академияһы (СибГАФК) тип үҙгәртелә.

2003 йылда академия университет статусын ала.

2015 йылдың көҙөнән Себер дәүләт физик культура һәм спорт университетының уҡытыусылар коллективында ауыр хәл хөкөм һөрә. Элекке ректор Владимир Михалев хеҙмәт коллективына баҫым яһай һәм юғары уҡыу йортонда барған процестарға йоғонто яһай. Уҡытыусылар һәм етәкселек араһындағы бәрелештәр, шулай уҡ ректор Олег Шалаевтың, протеже Михалевтың һайлауҙарының законлылығына шиктәре Спорт Россия министрлығында ла билдәле. Үрге дәрәжәле түрәләр, шул иҫәптән Дәүләт думаһы депутаты һәм боксер Николай Валуев та юғары уҡыу йортона иғтибар күрһәтәләр.

## Факультеттары
Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты физик культура, спорт, фәнни-педагогик, ситтән тороп һәм дистанцион уҡытыу факультеттары эшләй.

## Филиалдары
Университет төрлө ваҡытта эшсәнлеген туҡтатҡан өс филиалға хужа: Кемеровола (2009 йылға тиклем), Надымла (Ямал-Ненец автономиялы округы, 2011 йылға тиклем) һәм Березовский (Свердловск өлкәһе, 2011 йылға тиклем).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Омский государственный институт физической культуры (1950-1990). Омск. 1990.

Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Төркөм:Омск университеттары
Санкт-Петербург юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары

**Юғары медицина ҡатын-ҡыҙ курстары** —  — Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтағы юғары медицина уҡыу йорто.

Был Рәсәйҙә генә түгел, бөтә донъяла тәүге ҡатын-ҡыҙҙар табиплыҡ курстары булған.

## Тарихы
Санкт-Петербургтағы медицина-хирургия академияһы ҡарамағындағы юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары 1872 йылда асыла.

Тәүҙә улар «ғалим акушеркалар» әҙерләү өсөн дүрт йыллыҡ уҡыу ваҡыты менән «тәжрибә рәүешендә» ойошторола. 1876 йылда дүрт йыллыҡ эксперименттан һуң бишенсе уҡыу йылы өҫтәлә, һәм уҡытыу курсы университеттарҙың медицина факультеттарында һәм Медицина-хирургия академияһында уҡытыу программаларына тиңләштерелә.

Тыңлаусылар өсөн Санкт-Петербургтың ҡайһы бер дауалау учреждениеларында (Обухово һәм Калинкино дауаханалары, Мария бала табыусыларға ярҙам йорто, Ольденбург балалар дауаханаһы һәм башҡалар) практика үтеү мөмкинлеге асылды. Ҡайһы бер үҙенсәлекле фәндәр (акушерлыҡ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ауырыуҙары) ошо курстарҙа тәрәнерәк программа буйынса уҡытылған.

;Уҡырға инеү шарттары
Курстарға «ҡатын-ҡыҙ енесле» уҡырға инергә теләүселәрҙән 20 йәштән кесерәк булмау, ҡабул итеү имтихандары тапшырыу, ҡатын-кыҙҙар гимназияһын, институт йәки педагогик курстарҙы тамамлаған булыуы, ә өйҙә белем алғандарҙан «гимназия курсы предметтары буйынса өй уҡытыусыһы дипломы» булыуы талап ителгән.

;Финанслау
Курстар дәүләт ҡарамағында булмаған, шуға күрә улар иғәнәләр һәм бюджеттан тыш субсидиялар иҫәбенә эшләгән. Шуға ярашлы курстарҙа уҡыу түләүле була. 1877—1879 йылдарҙа ғына хәрби министрлыҡ яғынан ҡатын-ҡыҙ медицина курстарына бер тапҡыр бирелә торған финанс ярҙамы күрһәтелә, ә 1877-нән 1882-гә тиклем йыл һайын ойошторолған дәүләт субсидияһы бирелергә тейеш була. Курстарҙы финанслау һәм эшләтеү өсөн төп капиталдан танылған хәйриәсе — *Лидия Алексеевна Родственная* бүләк иткән 50 000 һум күләмендәгә аҡсанан проценттар тотонола, һуңғараҡ ул генерал һәм сәнәғәтсе меценат А. Л. Шанявскийға тормошҡа сыға.

;Уҡытыусылар
Ҡатын-ҡыҙ медицина курстарында уҡытыусылар составы, башлыса, Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты һәм Хәрби-медицина академияһы профессорҙарынан була, шулай уҡ унда Санкт-Петербург төп дауаханаларының әйҙәүсе табиптары һәм консультанттары ингән. Курстар уҡытыусылары араһында А. П. Бородин, П. Сущинский, В. М. Тарновский, К. А. Раухфус һәм башҡа билдәле Рәсәй табиптары була.

;Ябылыуы
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары 1882 йылда ябыла. Рәсәй тәхетенә ултырған Александр III батша Александр II реформаһын бөтөрөү менән бәйле күп ҡатын-ҡыҙҙар курстары ябыла. Һуңғараҡ ҡайһы берҙәре яңынан асыла, әммә Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙ медицина курстары башҡаса тергеҙелмәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*К 120-летию Первого Санкт-Петербургского медицинского университета им. академика И. П. Павлова
* ВЫСШЕЕ ЖЕНСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ В ЦАРСКОЙ РОССИИ
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы

**Санкт-Петербург Тау институты** () — Санкт-Петербургта Тау институты урынлашҡан бина.

Классицизм стилендә 1806—1811 йылдарҙа архитектор А. Н. Воронихин проекты буйынса Тау кадет корпусын урынлаштырыу өсөн төҙөлгән тарихи бина.

## Бина тарихы
1773 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Тау училищеһына нигеҙ һалына, тәүҙә ул граф П. Б Шереметевтан һатып алынған, Нева ярындағы Васильевский утрауындағы ике бинала урынлаша. Һуңынан училище өсөн тағы ла ике йорт һатып алына.

1804 йылдың декабрендә училище Тау кадет корпусына әйләндерелә, уның өсөн А. Н. Воронихин проекты буйынса яңы биналар комплексы төҙөлә башлай. Төҙөлөш тамамланғандан һуң, 1811 йылда Нева ярында матур архитектура ансамбле барлыҡҡа килә, уның төп инеү урыны ун ике колонналы классик бортик менән биҙәлә, уның ике яғынан С. С. Пименовтың «Антейҙы быуыусы Геракл» һәм В. И. Демут-Малиновскийҙың «Прозерпинаны урлау» скульптуралары урын ала.

File:Похищение Прозерпины (статуя у Горного института)01.jpg|
File:2019-MiningSchool-SPb.jpg|
File:Spb Vasilievsky Island Mining College asv2019-09 img1.jpg|


1834—1866 йылдарҙа бында тау инженерҙары корпусы институты урынлаша, 1866—1896 йылдарҙа — Рәсәй империяһының Тау институты юғары техник уҡыу йорто.

1917 йылға тиклем йәшәгән Тау институты, Октябрь революцияһынан һуң — Петрогард Тау институты, ә 1924 йылдан Ленинград Тау институты тип атала башлай.

Әлеге ваҡытта бинала «Горный» Милли минерал-сеймал университеты һәм Санкт-Петербург Тау университеты, шулай уҡ Тау музейы — донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө тәбиғи-фәнни экспозиция урынлашҡан

## Тасуирламаһы

Әлеге ваҡытта был 12 колонналы дорик портиклы биш бинанан һәм төп корпустан торған комплекс Неваға ҡарап тора. Төп инеү ишеге өҫтөндә фризлы өсмөйөш фронтон тора: революцияға тиклем уны ике башлы сәмреҡош, совет осорондағы — ураҡ менән сүкеш, әлеге ваҡытта — ҡабаттан ике башлы сәмреғош биҙәй.

Ике скульптура төркөмөнә өҫтәмә булараҡ, бина стенаһын Демут-Малиновскийҙың барельефтары биҙәй. Институт комплексының эске территорияһындағы корпустар — кластар, лабораториялар, офицерҙар корпусы һәм ашхана — архитектор А. И. Постников тарафынан проектланған; шулай пейзаж планировкаһы булған инглиз баҡсаһы бар, уға инеү урынын сфинкс скульптуралары биҙәй.

Бина эсендә бигерәк тә Колонна, Малахит залдары һәм Кариатида залы айырылып тора, уларҙы шулай уҡ А. И. Постников биҙәгән. Колонна залын биҙәүҙә рәссам Джованни Батиста Скотти ҡатнаша.

Эске ихатала Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һәм Ленинград блокадаһында һәләк булған студенттарға һәм уҡытыусыларға һәйкәл ҡуйылған.

Әлеге ваҡытта Тау институты бинаһы Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекттарының берҙәм дәүләт реестрына ингән (федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеге).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Здание Горного института
* Здание Горного университета (Санкт-Петербург)
* История Горного
Томск уҡытыусылар институты

**Томск уҡытыусылар институты** —  — Рәсәй империяһының мәктәптәр һәм училищелар өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйынса уҡыу йорто.

## Тарихы
Ғали йәнәп Император Николай II ҡушыуы буйынса булып 1902 йылдың 4 февралендә сәнәғәт, фән һәм сауҙа департаментының тәҡдиме нигеҙендә 1902 йылдың 1 июленән Томскиҙа тәүге Себер уҡытыусылар институты ойошторола

Институтты асыу тантанаһы 1902 йылдың 26 сентябрендә үткәрелә. Институт Рәсәй империяһында ҡала һәм өйәҙ мәктәптәре һәм училищелары өсөн уҡытыусылар әҙерләгән 11-се уҡыу йорто була. Институт программаһы дөйөм белем биреү дисциплиналарын, шулай уҡ гигиена, гимнастика, йыр өйрәнеүҙе күҙҙә тота

Башта институтта бер генә синыф асыла һәм унда уҡырға инергә 60 кеше теләк белдерә, уларҙан эш тәжрибәһе булған һәм имтихандарҙы уңышлы тапшырған 20 кеше генә ҡабул ителә. 1903 йылда иһә 23 кеше уҡырға алына, 1903/04 уҡыу йылы ахырына институтта 38 студент уҡыған була. Уларҙан 20 кеше — беренсе синыфта, 18-е — икенселә. Социаль сығыш йәһәтенән бик демократик мөнәсәбәт хөкөм һөрә — уҡыусыларҙың утыҙ икеһе — крәҫтиән һәм мещандарҙан, алтауһы дворяндарҙан булған.

Уҡыусыларҙың барыһы ла институтҡа ингәнгә тиклем ҡала училищеларын, уҡытысылар семинарияларын йәки гимназияның бер нисә синыфын тамамлап, бер йыл булһа ла уҡытыусы булып эшләгән..

Тәүге айҙан алып институт етди проблемалар менән осраша: тәрбиәләнеүселәрҙе тотоу һәм хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын тәьмин итеүҙең наҡыҫлығы, үҙ биналарының булмауы, институт өсөн уҡыу бинаһын финанслауҙа рус-япон һуғышы шарттарында өҙөклөктәр барлыҡҡа килә.

Институттың беренсе директоры итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем Томск губернаһының халыҡ училищелары директоры булып эшләгән В. П. Щепетев тәғәйенләнә. Ул эшләгән осорҙа институттың үҙ бинаһын төҙөү башлана һәм институттың китапхана фонды менән уҡыу әсбаптары фонды төҙөлә. В. П. Щепетевты Томск университетында студенттар инспекторы итеп күсергәндән һуң директор вазифаһына М. М. Германов тәғәйенләнә.

Институттың модерн стилендәге бинаһы 1905 йылдың йәйенә төҙөлөп бөтә, ул архитектор Ф. Гут проекты буйынса ҡала властары тарафынан 1900 йылда бүленгән 3 600 квадрат метрлыҡ ер участкаһында һалына. Тәүҙә бинаны рус-япон һуғышында яраланғандар өсөн госпиталь булараҡ файҙаланырға тура килә. 1906 йылдың 15 авгусынан һуң ғына бина тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла башлай.

М. М. Германовтан һуң институтҡа И. А. Успенский етәкселек итә (1907—1920). Институт асылғандан алып 330 уҡытыусы сығарыла, шул иҫәптән яҙыусы - Волков Александр Мелентьевич

Томск уҡытыусылар институты 1917 йылдың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса юғары уҡыу йорто статусы ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *В. Г. Зыкова.* Учительский институт // Томск от А до Я: краткая энциклопедия города. — Томск, 2004. — С. 390
* 
* 

## Һылтанмалар
* Томский учительский институт (неопр.). Томская областная универсальная научная библиотека. Дата обращения: 19 сентября 2019.
Телмәр институты

**Телмәр институты** () — 1918—1924 йылдарҙа Петроградта эшләгән фәнни һәм белем биреү йорто.

Институтҡа театр белгесе һәм актер В. Н. Всеволодской-Гернгросс 1918 йылдың ноябрендә нигеҙ һала. Уҡыу йорто Халыҡ Мәғарифы комиссариаты ҡармағында була.

1918—1919 йылдарҙа институтта В. А. Луначарский, С. М. Бонди, Н. С. Гумилев, А. Ф. Кони, В. Э. Мейерхольд, Л. В. Щерба, М. Б. Эйхенбаум, М. Д. Эйхенгольц, Н. А. Энгельгардт, Л. П. Якубинский, К. Сюннерберг (1923—1924 йылдарҙа институт рәйесе) эшләй.

Институтының бурысы булып: 1) телмәр һәм уға бәйле дисциплиналар өлкәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе фәнни-практик йәһәттән эшләү. 2) педагогика (дөйөм мәктәбе уҡытыусылары һәм телмәр сәнғәте уҡытыусылары өсөн), ижтимағи-сәйәси (ораторҙар, суд, рухи, сәйәси һ. б. сығыш яһаусылар) һәм нәфис (шағирҙар, яҙыусылар, сәсәндәр, актерҙар, йырсылар һ. б.) телмәр оҫталарын әҙерләү. 3) телмәр өлкәһендәге белемде таратыу һәм популярлаштырыу.

Өс — ғилми, уҡытыу һәм мәғрифәт — бүлек була. 1919 йылдар уртаһына уҡыу йортонда 800 студент иҫәпләнә. Төп эшмәкәрлек театр сәнғәтенә йүнәлтелә.

Институт уҡытыусылары ятаҡта йәшәү этикаһы һәм зауығы, матур телмәр, бәхәс теорияһы, телмәр сәнғәте, телмәр һәм фекерләү психологияһы һәм башҡалар буйынса лекциялар курсының махсус программаһын тәҡдим итә (1919 йылда «Записки Института Живого Слова» баҫылып сыға).

1923 йыл башында Брюсов инициативаһы буйынса институты Главпрофобр системаһынан сығарыла, был уны шәхси уҡыу йорто статусына тиклем төшөрә.

1924 йылдың яҙында властар Телмәр институты «Ленинградта былай ҙа күп булған башҡа тетар студияларын ҡабатлай» тип нигеҙләп, уҡыу йортон ябырға ҡарар итә. Институттың ораторлыҡ бүлеге базаһында Телмәр агитацияһы һәм техникаһы дәүләт курсы асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Институт живого слова 
* Р.Вассена. К реконструкции истории деятельности Института живого слова (1918—1924)
* Выступление А. В. Луначарского на открытии Института живого слова, состоявшемся в Петрограде 15 ноября 1918 г.
Омск дәүләт медицина университеты

**Омск дәүләт медицина университеты **(ОДМУ) — Омскта юғары медицина уҡыу йорто.

2014 йылда  «Эксперт РА» агентлығы, вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә  индерә, унда уға  «D» рейтинг класы бирелә. 2016 йылда Европа фәнни-сәнәғәт палатаһы ARES-2016 Омск медицина университетына  BB-2016 рейтингын (хеҙмәт баҙарында сығарылыш уҡыусыларының ышаныслы белем биреү һәм талап ителеше) бирә, шуның менән ул Европа стандарттары менән университеттар рейтингында 66-сы урынды биләй, шул рәүешле Рәсәйҙең иң яҡшы 10 медицина юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә һәм Новосибирск, Санкт-Петербург, Красноярск һәм ошо профилдәге башҡа юғары уҡыу йорттарын уҙып китә.

## Тарихы
1920 йылда Себер ветеринария-зоотехник институты ҡарамағындағы медицина (дауалау) бүлеге булараҡ ойошторолған. Нигеҙ һалыусыларҙың береһе В.Е.Клячкин була.

1921 йылда, медицина докторы, Себер буйынса һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты вәкиле П. Н. Обросов башланғысы буйынса, бүлек үҙ аллы Көнбайыш-Себер дәүләт медицина институты тип үҙгәртелә.

1931 йылда педиатрия факультеты булдырыла. Уны  профессор О. Д. Соколов-Пономарёв ойоштора. 1938 йылда санитар-гигиена факультеты булдырыла (1989 йылда ул медицина-профилактика факультетына күсерелә).

1930-сы йылдарҙа институтта сәйәси мотивтар буйынса студенттар ҡулға алына. Мәҫәлән, Андрей Пантюхов 1934 йылда диплом эшен яҡлау көнөндә ҡулға алына һәм "контрреволюция төркөмдәре ойошторған өсөн" махсус кәңәшмә ҡарары менән өс йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә.

Стоматология факультеты 1957 йылда асыла.

1971 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

2002 йылда фармацевтика факультеты асыла.

2015 йылдың мартына тиклем академия, хәҙер   университет булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Категория:Выпускники Омской государственной медицинской академии

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт ОмГМА
* Официальный сайт Научного общества молодых учёных и студентов ОмГМА
* Официальный сайт студенческого клуба «Агар» 
* Информация приемной комиссии для абитуриентов
Новочеркасск авиация институты

**Новочеркасск авиация институты** () — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында 1930 йылдарҙа эшләгән авиация институты.

## Тарихы
1930 йылдың сентябрендә **[[Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты|Дон политехник институты,]]** бер нисә айырым юғары техник уҡыу йортона бүленә.

**Авиация факультеты** (1919 йылдан асылған) базаһында **Новочеркасск авиация институты** (НАИ) ойошторола. НАИ Мәскәү һәм Харьков авиация институттары менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә.

Хөкүмәттең 1932 йылдағы ҡарары буйынса **авиамоторҙар эшләү факультеты** Рыбинск ҡалаһына күсерелә һәм унда **[[П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты|Рыбинск авиация институты]]** (РАИ) ойошторола.

1941 йылда Рыбинск авиация институты Өфө ҡалаһына эвакуациялана. 1942 йылдың 10 декабрендә уға Серго Орджоникидзе исемендәге **Өфө авиация институты** (УАИ) исеме бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында УАИ үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә, инженер кадрҙарын әҙерләүҙе юғары кимәлдә башҡара алыуын иҫбатлай. Ошо осорҙа вуз илдең оборона һәм машиналар эшләү сәнәғәте мохтажлыҡ кисергән 300 самаһы инженер әҙерләп сығара. Сәнәғәттең фәнгә нигеҙләнгән тармағы өсөн юғары квалификациялы белегстәр әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары һәм ғилми тикшеренеүҙәр үткәргәне өсөн авиация институты илдең иң юғары наградаһына — Ленин орденыны лайыҡ була. 1992 йылда УАИ техник университет статусына лайыҡ була һәм **[[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]** (ӨДАТУ) тип атала башлай.

## Эшмәкәрлеге
Новочеркасск авиация институтының директоры Левков Владимир Израилевич була. Институттың иң тәүге уҡытыусыларының һәм ойоштороусыларының береһе профессор Комаров Андрей Алексеевич була.

Институт лайыҡлы белгестәр әҙерләп сығара. Таганрогтағы Г. М. Бериевтың конструкторлыҡ бюроһы тулыһынса тиерлек ошо институтты амамлаусыларҙан туплана.

1935 йылда Новочеркасск авиаинститутын таммалаусыларҙың ике төркөмө нигеҙендә Киевта № 43-сө авиация заводы базаһында (һуңыраҡ — Киев авиация производство берекмәһе) В. К. Таиров етәкселегендә ОКБ төҙөлә.

Новочеркасск авиация институтының филиалы Таганрог авиация техникумында эшләй (ғәҙәттә, техникум тамамлаусылар һуңынан уҡыуыу филиалда дауам итә).

## Билдәле тамамлаусылары
* Лукина Макар Михайлович (1905—1961) — авиация моторҙарын эшләүҙе ойоштороусы, хужалыҡ эшмәкәре, инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Миль Михаил Леонтьевич (1909—1970) — ғалим һәм совет вертолет конструкторы, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт геройы.
* Решетняк Лука Игнатьевич (1903—1941) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, КПСС-тың Таганрог ҡала комитетының 1-се секретары (1941—1941).
* Кессени, Александр Николаевич һәм Терентьев Василий Петрович — Сталин премияһы лауреаттары.

## Уҡытыусылар
* Браун Михаил Петрович (1903—1977) — украин совет ғалимы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Козлов Д. М.* «Учёный, педагог, инженер — Андрей Алексеевич Комаров»
Таганрог уҡытыусылар институты

**Таганрог уҡытыусылар институты** () — 1939 — 1955 йылдарҙа Таганрог ҡалаһында эшләгән юғары уҡыу йорто.

## Ойошторолоу тарихы
Таганрог педагогик белем биреү 1870 йылда Мариия ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының педагогия класынан башлана. 1916 йылда уҡытыусылар семинарияһы асыла. Таганрогта Совет власы урынлаштырылғандан һуң ҡалала уҡытыусылар әҙерләү буйынса педагогия курстары асыла. 1920 йылдың июнендә уны 24 кеше тамамлай. 1926 — 1939 йылдарҙа Таганрог ҡалаһында педагогия техникумы эшләй.

СССР-ҙа һәр ерҙә уҡытыусылар институттары асыу 1920—1930 йылдарҙағы мәҙәни революцияның уңышына бәйле була. Наҙанлыҡ проблемаһы бөтөрөлә һәм ете бөтә ерҙә ете йыллыҡ уҡытыу индерелә. Педагогия институттарын ойоштороу менән бер рәттән 1934 йылда СССР-ҙа тулы булмаған урта мәктәп уҡытыусыларын (5-7 класс) әҙерләү өсөн ике йыллыҡ уҡытыусылар институты ойошторола.

1939 йылдың майында Ростов өлкә башҡарма комитеты РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советына Таганрогта ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асыуҙы һәм 1939—1940 уҡыу йылына 150 кеше йыйыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы был үтенесте ҡәнәғәтләндерә һәм 1939 йылдың 13 авгусында РСФСР Мәғариф Халыҡ Комиссариаты Таганрог ҡалаһында М. Горький исемендәге Таганрог педагогия училищеһы базаһында Уҡытыусылар институтын асыу тураһында 1243-се бойороғон сығара.

1939 — 1941 йылдарҙа институт 1926 — 1940 йылдарҙа педагогия училищеһын булған Ленин урамы, 40, адресы буйынса урынлаша.

## Һуғышҡа тиклемге осор
Институтта ике — тарих һәм рус теле һәм әҙәбиәте була. Һуңыраҡ физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәре асыла. 1939 йылдың сентябренән институт үҙ эшен башлай һәм урта мәктәптәр өсөн 5-7-се класс уҡытыусылары әҙерләй. Һуғышҡа тиклем Таганрог уҡытыусылар институты тик бер генә сығарылыш яһап өлгөрә, дипломдарҙы Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та 1941 йылдың 25-27 июнендә тапшыралар.

## Һуғыштан һуңғы осор
Таганрог азат ителгәс, институт етәкселеге 1944 йылдың 11 февралендә үҙ эшен башлай. Директор итеп һуғышҡа тиклем15-се урта мәктәпте етәкләгән Владимир Дмитриевич Степенев тәғәйенләнә.

1944 йылдың 31 авгусына тиклем институттың үҙ бинаһы булмай һәм ул 12-се мәктәп бинаһын ҡуртымға ала, ай һайын ҡуртым өсөн 1000 һум түләй. 1944 йылдың август аҙағында Таганрог ҡала башҡарма комитеты институтҡа Тургенев тыҡрығы, 32 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы муниципаль таш бинаны бирергә ҡарар итә. Бина ярым емерек була һәм тергеҙеү талап итә.

Таганрог уҡытыусылар институты РСФСР Министрҙар Советының 1955 йылдың 19 авгусындағы ҡарарына ярашлы ябыла. Уның матди базаһына бөтөрөлгән Новочеркасск педагогия институты күсерелә. Яңы учреждение Таганрог дәүләт педагогия институты тип атала башлай.

## Иҫкәрмәләр
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университеты

**Омск дәүләт тимер юлдары университеты** -  —  Омскиҙағы юғары уҡыу йорто 

## Тарихы
1896 йылдың апрелендә Рәсәй империяһының Дәүләт Советы Томск технология институтын (ТТИ) ғәмәлгә индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.

1900 йылдың 9 октябрендә ТТИ-ла механик, ә унан ары тимер юл транспорты инженер-төҙөүселәрен әҙерләй башлайҙар.

1930 йылдың июлендә  Томск технология институтының  ике факультетынан Себер транспорт инженерҙары институты (СТИИ) булараҡ ойошторола.

1932 йылда юл-төҙөлөш факультетынан Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институты төҙөлә, ә СТИИ үҙе Томск тимер юл инженерҙары электромеханика  институты итеп үҙгәртелә.

1961 йылда Томск тимер юл инженерҙары электромеханика  институты Омскиға күсерелә һәм уға Омск тимер юл транспорты инженерҙары институты исем бирелә

1994 йылда институт академияға үҙгәртелә.

1997 йылда академия университет статусына эйә була.

## Төҙөлөшө

### Факультеттары һәм институттары
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университеты Ер өҫтө транспорт системалары, Автоматика, телекоммуникациялар һәм мәғлүмәти технологиялар, Электр транспорты һәм энергия менән тәьмин итеү системалары , Менеджмент һәм иҡтисад, Квалификация күтәреү һәм ҡайтанан әҙерләү институттарынан ғибәрәт. Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университетына юғары уҡыу йортона әҙерләү һәм һөнәри йүнәлеш биреү факультеты инә .

### Филиалдары
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университетына Тайга тимер юл транспорты институты филиалы, Омск тимер юл транспорты техникумы һәм Омск тимер юл транспорты медицина училищеһы ҡарай.

## Билдәле уҡытыусылары
Авилов Валерий Дмитриевич (1939-2013) - "Электр машиналары һәм дөйөм электр техникаһы" кафедраһы профессоры;  Дроботенко Анатолий Фёдорович - доцент, юморист  Сергей Дроботенконың атаһы, электр менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире булған; Костарев Сергей Владимирович - йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса кафедра профессоры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Байҙар бал эсә (йыр)

**Байҙар бал эсә** — Башҡорт халыҡ йыры. 

«Байҙар бал эсә» — лирик йыр. Тормош-көнкүреш йырҙарының төркөмөнә ҡарай. Йырҙа социаль тигеҙһеҙлек мотивтары, бәхет эҙләп ил гиҙеүсе егеттәр образы. Тормош-көнкүреш йырҙарында тыуған төйәк, мал һәм ир-егет образдарының айырылмаҫ берҙәмлеге сағылыр булған. Шулай уҡ тормош-көнкүреш йырҙарында үткән ғүмер темаһы һәм уның философик асылы ла бирелер булған.

Үтә байҙар бал эсә,

Урта байҙар буҙа эсә.

Беҙҙең кеүек ярлы-фәҡир

Тал төбөнән һыу эсә.

 
Тимерле арба, төҙөк юл,

Барыр ерем алыҫ ер.

Михнәт сигеп, малдар таба

Беҙҙең кеүек фәҡир ир.
 

Арҡа ерҙә ат уйнай,

Түбә ерҙә төлкө уйнай.

Беҙҙең кеүек ярлы-фәҡир

Көн итеүен көн дә уйлай.
 

Ялан ерҙән ел иҫер,

Елкән төбөн ҡом киҫер.

Яҡшы ат башын нуҡта киҫер,

Фәҡир башын юҡ киҫер.

## Әҙәбиәт
* Песни моего народа=Халҡым йыры=Songs of folk. — Уфа, 1995.
* *[[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Сөләймәнов Ғ. З.]]* Ҡурай. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985.

## Һылтанмалар
Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы

**Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы ( СОГМА)** — Владикавказда урынлашҡан юғары уҡыу йорто, Төньяҡ Осетия һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре өсөн табип кадрҙары әҙерләй. Уҡыу йортона 1939 йылда нигеҙ һалына.

## Тарихы
Академияға, медицина институты булараҡ, 1939 йылдың 10 июлендә нигеҙ һалына. 1942 йылда Төньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр менән бәйле Ереванға эвакуациялана. Юғары уҡыу йорто уҡытыусылары һәм студенттарының күпселеге Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша һәм күп һанлы наградалар менән ҡайта. 1975 йылда яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана. 1981 йылда Үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһы асыла. 1994 йылда сит ил студенттары менән эшләү буйынса бүлек асыла. 1995 йылда институт Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы тип үҙгәртелә.

Хәҙерге ваҡытта Академия составында — Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, ғилми-тикшеренеү секторы, практик әҙерлек үҙәге, хисаплау үҙәге, аккредитация үҙәге, клиник дауахана һәм стоматология поликлиникаһы бар.

Әлеге ваҡытта юғары уҡыу йортонда Төньяҡ Осетиянан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Әзербайжан, Грузия, Тажикстан, Һиндостан, Сирия, Палестина, Мысыр һәм башҡа илдәрҙән 2000 самаһы студент уҡый.

Вуз студенттары төрлө фәнни конференцияларҙа, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара олимпиадаларҙа ҡатнаша, уларҙа бик йыш призлы урындар яулай. СОГМА сығарған студенттарға сит илдәрҙә лә һорау ҙур.

## Факультеттары
Хәҙерге ваҡытта уҡыу йортонда биш факультет бар: дауалау, стоматология, педиатрия, фармацевтика, медицина-профилактика.

## Билдәле уҡытыусылар
Брин Вадим Борисович (1943) — медицина фәндәре докторы, профессор, РАЕН ағзаһы, физиология кафедраһы мөдире.

Плахтий Сергей Яковлевич (1935) — гуманитар, социология һәм иҡтисад фәндәре кафедраһы профессоры, күп китаптар һәм монографиялар авторы.

Хетагурова Зара Владимировна (1933—2014) — медицина фәндәре докторы, профессор, табип-ревматолог.

Касохов Тимофей Борисович (1960) — медицина фәндәре докторы, профессор, Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһының атҡаҙанған табибы, РАЕ-ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре, 3-сө балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире.

## Етәкселеге
Ректоры (2015 йылдан) — Ремизов Олег Валерьевич.

Президенты — Салбиев Казбек Дахцикоевич.

## Иҫкәрмәләр
Пермь дәүләт фармацевтика академияһы

**Пермь дәүләт фармацевтика академияһы** (ПГФА) (тулы исеме: *Юғары профессиональ белем биреү дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «Пермь дәүләт фармацевтика академияһы»*) — Пермьҡалаһындағы фармацевтик өлкәһе белгестәрен әҙерләүсе юғары уҡыу йорто.

2016 йылға ҡарата академия составына 5 факультет һәм 20 кафедра инә:

## Тарихы
1918 йылда Пермь классик университеты базаһында фармацевтика бүлеге ойоштора.

1929 йылда — Пермь университетында химия-фармацевтика факультеты булдырыла.

1930 йылда университет тарҡатыла, химия-фармацевтика факультеты үҙ аллы химия-технология институты итеп үҙгәртелә. Техник базаһы менән бергә 1931 йылда Березники ҡалаһына күсерелә.

1931 йылда — Пермь медицина институтында фармацевтика факультеты булдырыла.

1936 йылда фармацевтика факультеты Пермь дәүләт фармацевтика институты итеп үҙгәртелә.

1995 йылда Пермь дәүләт фармацевтика институты академия статусын ала һәм Пермь дәүләт фармацевтика академияһы тип үҙгәртелә.

2005 йылда академия «Федераль дәүләт һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш агентлығының Пермь фармацевтика академияһы» юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы тигән исем ала .

## Хәҙерге торошо
2011 йылға ҡарата академия составына 5 факультет  инә:

- көндөҙгө уҡыу факультеты;

- ситтән тороп уҡыу факультеты;

- сит ил граждандарын әҙерләү факультеты;

- өҫтәмә һөнәри белем биреү факультеты;

- йәштәрҙе юғары уҡыу йортона тиклем әҙерләү факультеты.

ПГФА 4500 белем алған студенттар, 50 аспирант, 6 докторанттар, 70 интерн.

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге алып бара 28 фәндәре докторы, профессор, 138 фәндәре кандидаты, доцент, халыҡ-ара академияһы ағзаһы, 8, 6 рәсәй федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.

ПГФА программаһы буйынса белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу түбәндәге:

- юғары һөнәри белем биреү программалары буйынса:

- «провизор» һөнәре буйынса;

- юғары уҡыу йортонда белем алғандан һуңғы программалар буйынса: 

- аспирантура:

- 14.00.25 — фармакология;

- 15.00.01 — дарыуҙар технология һәм фармацевтика эшен ойоштороу;

- 15.00.02 — фармацевтик химия һәм фармакогнозия;

- 03.00.13 — кеше һәм хайандар физиологияһы;

- 02.00.03 — органик химия;

- интернатура:

- фармация идаралығы һәм иҡтисады;

- фармацевтика технологияһы;

- фармацевтика химияһы һәм фармакогнозия.

- өҫтәмә уҡыу программалары буйынса (квалификацияны камиллаштырыу һәм белгестәрҙе яңынан әҙерләү):

- фармация идаралығы һәм иҡтисады;

- фармацевтика технологияһы;

- фармацевтика химияһы һәм фармакогнозия.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Категория:Выпускники ПермГФА
* Категория:Преподаватели ПермГФА

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт академии
С. И. Ростовцев исемендәге Ботаника баҡсаһы

**С. И. Ростовцев исемендәге Ботаника баҡсаһы** () — Мәскәүҙә эргәһендә К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһы ҡарамағындағы Ботаника баҡсаһы. 1895 йылда ботаник С. И. Ростовцев инициативаһы менән нигеҙ һалынған. Баҡсаның майҙаны яҡынса 1,2 гектар тәшкил итә. Ботаника баҡсаһы Петровский-Разумовский ҡурсаулығы комплексы составына инә һәм федераль әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы статусына эйә.

## Тарихы
Ботаника баҡсаһына нигеҙ һалыусы С. И. Ростовцев уны өс: системалау, биология һәм тәжрибә бүлектәренә бүлә. Системалау бүлеге студенттары үҫемлектәр систематикаһын өйрәнә. Биология бүлеге махсус шарттар талап икән үҫемлектәрҙе үҫтереү өсөн тәғәйенләнә. Тәжрибә бүлегендә студенттар үҫемлектәрҙең үҫешен күҙәтә ала.

С. И. Ростовцевтың вафатынна һуң Ботаника баҡсаһы менән профессор Н. Н. Худяков, ә 1919 йылдан — профессор В. и. Талиев етәкселек итә. 1934 йылда профессор П. М. Жуковский етәкселекте үҙ ҡулына ала. Ул баҡса майҙанын 5 тапҡырға тиерлек арттыра, ә төрҙәр һаны яҡынса 3000 була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында баҡса ныҡ зыян күрә, сөнки уның территорияһы аша Мәскәү оборона нығытмалары һыҙатының береһе үтә. 1953—1985 йылдарҙа ботаника кафедраһы һәм Ботаника баҡсаһы менән профессор В. Г. Хржановский етәкселек итә. Ул эшләгән ваҡытта субтропик үҫемлектәре оранжерея төҙөлә.

## Хәҙерге заман
Хәҙерге ваҡытта Ботаника баҡсаһы базаһында йәйге фәнни-тикшеренеү һәм производство практикаһы үткәрелә. Унда студенттар үҙемлектәрҙең үрсеүен, морфогенез, шулай уҡ ландшафт дизайны технологияларын өйрәнә. Теләүселәр өсөн даими рәүетә бушлай экскурсиялар ойошторола.

Ботаника баҡсаһында ландшафт, декоратив һәм тәжрибә участкалары, шулай уҡ 400 квадрат метр тирәһе майҙанда оранжерея бар. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, баҡсала асыҡ тупраҡта — 600-ләп, ябыҡ грунтта 500 төрө һәм форма үҫемлек үҫә. Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән 9 төр үҫтерелә.

### Адресы
Баҡса Прянишников, 6, 5-се ҡоролма адресы буйынса урынлашҡан. Инеү — Прянишников урамы яғынан.

## Иҫкәрмәләр
U.S. News & World Report Best Global University Ranking

**U. S. News & World Report Global University Ranking** ― университеттарҙың йыл һайын *US News & World Report* журналы баҫтырған глобаль рейтингы.

2014 йылдың 28 октябрендә Америка университеттарының рейтингтарын 1983 йылда уҡ баҫтыра башлаған US News журналы беренсе тапҡыр глобаль рейтинг сығара, унда 49 илдең 500 университеты баһалана. Донъяның иң яҡшы университеттары рейтингының был беренсе өлөшө алдан береһен дә иҫкәртмәйенсә баҫыла. Һуңынан News US асыҡлыҡ индерә: ул йылдың рейтингы донъя буйынса университеттарҙы баһалау өлкәһенә инеп ҡарау өсөн һынау ғына була. 2016 йылда, рейтингтарҙы алдан иғлан иткәндән һуң, баҫма үҙенең йыллыҡ даими программаһы сиктәрендә университеттарҙың глоаль рейтингын баҫтырыуҙы формалләштерә. Рейтингтың методология асыҡлығы уның ун төрлө күрһәткескә нигеҙләнеүен күрһәтә, улар академик өлгәште һәм университеттарҙың репутацияһын баһалай. Шул ваҡыттан алып рейтинг ҡабаттан ҡарала һәм ул 81 илдән 1 500 учреждениеға тиклем киңәйтелә, биш төбәк һәм 28 предмет рейтингын үҙ эсенә ала. 13 күрһәткес ҡулланған US News глобаль рейтингы, нигеҙҙә, Clarivate мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Ул методологияһы буйынса Америка уҡыу йорттары рейтингынан айырылып тора: сит ил университеттары тикшеренеү репутацияһы, академик баҫмалар һәм йыш мөрәжәғәт ителгән һәм өҙөмтәләре ҡулланылған мәҡәләләр һаны кеүек факторҙарҙы файҙаланып баһалана.

2014 йылда *Inside Higher Ed*, US News «донъя университтары рейтингының өс төп рейтингы»: *[[Times Higher  Education World University Rankings]]* , *[[Донъя университеттарының академик рейтингы|Academic Ranking of World Universities]]* һәм*QS* *World University Rankings* өҫтөнлөк иткән колледждар һәм университеттарҙың халыҡ-ара рейтингы өлкәһенә инә, тип билдәләй. News US-тың баш стратегы Морс Роберт: «беҙ академик рейтинг төҙөү өлкәһендә яҡшы билдәле, шуға күрә беҙ быға тиклем эшләп килгән рейтингтарҙың тәбиғи дауамын ғына эшләйбеҙ», — тип белдерә. Морс, News US ― «глобаль рейтингтар киңлегенә ингән беренсе америка нәшриәте», сөнки *Higher Education Times* һәм *QS* — Британия проекты, ә Academic Universities of World Ranking ― Ҡытайҙыҡы.

## Илдәр буйынса субрейтинг
U.S. News Best Global Universities дөйөм рейтинг эсендә айырым рейтингтар рейтингтар ҙа булдыра ала, мәҫәлән, илдәр буйынса рейтинг. Был йомғаҡлау рейтингына биш вуздан да кәм булмаған уҡыу йорто ингән илдәр өсөн мөмкин.

## Рейтингта Рәсәй вуздары
Best Global Universities Rankings 2021 йыл рейтингында Рәсәйҙән 24 вуз ҡатнаша, әммә уларҙың 19-ы ғына дәғүәселек һәләтенә эйә, сөнки 5 юғары уҡыу йорто рангһыҙ ҡатнаша. Юғары позицияны М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (285-се урын) биләй, уның артынна МТФИ (385-се урын), МИФИ (402-се урын) һәм башҡалар килә.

## Иҫкәрмәләр
University Ranking by Academic Performance

**University Ranking by Academic Performance** (**URAP**) ― Яҡын Көнсығыш техник университетының Информатика институты эшләгән университеттарҙың глобаль рейтингы, 2010 йылдан алып йыл һайын университеттар һәм колледждарҙың милли һәм глобаль рейтингын баҫтыра. Был рейтингка донъяның 2 000 иң яҡшы уҡыу йорто индерелә. URAP-тың фәнде баһалау үлсәмдәре Web of Science һәм inCites ярҙамында Фәнни мәғлүмәт институтынан алына. URAP-тың глобаль рейтингы өсөн шулай уҡ мәҡәләләре күләме, уларҙан өҙөмтәләр ҡулланыу, дөйөм документация күләме, мәҡәләләрҙең дөйөм ипкаты, өҙөмтәләр алыуҙың дөйөм импакты һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҫеше кимәле индерелгән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәлелеге файҙаланыла. Глобаль рейтингтарға өҫтәмә итеп, URAP шулай уҡ Төркиә университеттарының төбәк рейтингтарын да баҫтыра, уларҙа студенттар һәм уҡытыусылар һаны кеүек өҫтәмә күрһәткестәр ҡуллана. Бында мәғлүмәттәр ÖSYM Үлсәү, һайлап алыу һәм эшкә урынлаштырыу үҙәгенән алына.

2020 йылға ҡарата рейтингта Рәсәй юғары уҡыу йорттарынан иң юғары урынды М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биләй (209-сы урын).

## Методология8ы
URAP мәғлүмәттәрҙе Science Web of һәм InCites, Фәнни мәғлүмәт институтынәң халыҡ-ара библиометрия мәғлүмәттәре базаһынан ала. күп мәҡәләләр баҫтырған 2500 юғары уҡыу йортоноң мәғлүмәттәрен файҙалана. Һәр вуздың дөйөм балы уның бер нисә күрһәткес буйынса эшләүенә нигеҙләнә. Һайланған 2500 уҡыу йорто араһынан 2000-е URAP баҫтырған рейтингка индерелә. Шулай уҡ фәндең 23 өлкәһе буйынса айырым рейтинг төҙөлә.

### Индикаторҙары
URAP академик өлгәште баһалау өсөн алты төп күрһәткесте файҙалана. Улар араһында ― мәҡәләләр һаны (21 процентҡа тиклем), уларҙың өҙөмтәһе (21 процентҡа тиклем), фәнни документацияның дөйөм һаны (10 процент), мәҡәләләрҙең дөйөм импакты (18 процент), өҙөмтәләрҙең дөйөм импакты (15 процент) халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҫеше кимәле (15 процент). Эшкәртелмәгән библиометрик мәғлүмәт тигеҙ таралыш тапмай. Был проблеманы хәл итеү өсөн күрһәткестәр медиандары файҙаланыл Delphi системаһы эксперттар төркөмө тарафынан индикаторҙарға әһәмиәт биреү өсөн эшләнә. Барлығы индикаторҙар буйынса бөтәһе 600 мәрәй бүленә.

## Фекерҙәр
URAP башҡа төп рейтинг системаларына ҡарағанда күберәк учреждениены үҙ эсенә ала. Был хаҡта 2013 йылда Европа университеттары ассоциацияһының отчетында ла әйтелә.

URAP ҡулланған индикаторҙар сағыштырмаса түгел, ә абсолют әһәмиәткә эйә, был ойошмаларға ҙур өҫтөнлөк бирә. 2013 йылда Европа университеттары ассоциацияһы сығарған отчетта URAP китаптар менән иҫәпләшмәй, гуманитар һәм социаль фәндәр һәм сәнғәт өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе ҡарамай. Улай ғына ла түгел, URAP библиометрик күрһәткестәр һөҙөмтәһе ҡыры буйынса нормалләштереү булмағанлыҡтан, баҫма мәҙәниәт айырмалыҡтарын иҫәпкә алмай баҫма мәҙәниәте мәҙәниәтендә. Отчетта шулай уҡ, «өҙөмтә һаны шулай уҡ мәҡәләләр һөҙөмтәләре тәбиғи фәндәр, бигерәк тә медицина фәне файҙаһына ауыша», тиелә. Ул шулай уҡ, URAP, белем биреү индикаторҙары булмағанлыҡтан, фәнни-тикшеренеү учреждениеларына нығыраҡ иғтибар итә, тип билдәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми веб-сайты
Mines ParisTech: донъя университеттарының профессиональ рейтингы

**Mines ParisTech: донъя университеттарының профессиональ рейтингы** — француз Ҙур мәктәптәре (Grande école) Париждың Тау Мәктәбе (Mines ParisTech) юғары уҡыу йорттары категорияһындағы университеттар рейтингы.

Был тикшеренеүҙәргә ярашлы, 2009 йылда унда Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад университеты 86-сы урында булһа, Төмән дәүләт нефть һәм газ университеты 89-сы урынды биләй.

Өфө нефть институты, Санкт-Петербург дәүләт университеты, Омск дәүләт университеты, Боғорослан нефть техникумы 216-сы урында билдәләнә.

## Методологияһы
Рейтинг уҡыу йортон тамамлап, әлеге ваҡытта төҙөгәндә күп тамамлап, әлеге ваҡытта Американың Fortune бизнес-журналы төҙөгән Fortune Global 500 рейтингына ярашлы, донъяның ошо 500 эре компанияһының береһендә генераль директор, башҡарма директор (Chief Executive Officer) вазифаһын биләүселәр һаны буйынса билдәләнә

## Рейтинг

### 2011 йылда юғары уҡыу йорттары рейтингы
392 уҡыу йорто араһында иң юғары рейтингка лайыҡ 37 учреждение:

## Төбәк рейтингы

### Төньяҡ Америка

### Европа

### Анализ
Был рейтинг башҡалар менән сағыштырғанда нығыраҡ халыҡ-ара исеменә тап килә, сөнки унда Fortune Global 500 рейтингы ҡулланыла.

Рейтинг инглиз телле илдәрҙе генә күҙалламай, уға Азия, Латин америкаһы һәм Европа университеттары ла инә.

*New York Times* төҙөгән *Global Universities Companies Rank рейтингы* был рейтингка оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары

**Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары** —  — Рәсәй империяһының Одессалағы медицина юғары уҡыу йорто

## Тарихы
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тап медицина курстарын асыу идеяһы ҡала йәмәғәтселегендә ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифында ҡаҙаныштар менән бәйле барлыҡҡа килә. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Рәсәйҙәге реформаларҙан һуң барлыҡҡа килгән дөйөм белем биреү тибындағы юғары уҡыу йорттары булып тора. Шуғаса ҡатын-ҡыҙҙар өсөн медицина өлкәһе ябыҡ булып ҡала.

1909 йылдың 16 октябрендә педагогик советтың беренсе ултырышы үтә, уның рәйесе итеп Сергей Васильевич Левашов һайлана, уның урынбаҫары — Н. А. Щёголев, ҡаҙнасыһы — С. С. Яковлев. Яңы белем биреү учреждениеһының попечителдәр советына Одессалағы абруйлы кешеләр: Михаил Рено, Михаил Толстой, Алексей Павловский, Николай Тахчогло, Николай Сухомлинов, Илья Яловиков һәм башҡалар инә.

Курстарҙы үткәреү өсөн Внешняя урамындағы 2-се йорт (Лехнер йорто, хәҙер Мечников урамы) һатып алынған. Практик дәрестәр өсөн ҡаланың медицина учреждениелары файҙаланыла.

### Уҡытыу даирәһе
1910 йылдың яҙында уҡыуға 1500-ҙән ашыу ғариза бирелгән, әммә курстарға 89 ҡыҙ ғына ҡабул ителгән. Одесса юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстарын асыу тантанаһы 1910 йылдың 26 сентябрендә үтә.

Башта ҡатын-ҡыҙ медицина курстары 7 кафедранан тора: дин фәне, нормаль анатомия, гистология һәм эмбриология, органик булмаған химия, физика, зоология.

Ҡайһы бер профессор-уҡытыусылар составы ағзалары шулай уҡ Император Новороссийск университетында уҡытҡан.

Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары бөтәһе алты сығарылышты тормошҡа ашырған: беренсеһе 1914 декабрҙә булған (сығарылыш уҡыусыларының күбеһе Беренсе донъя һуғышына һәм һуғыш госпиталдәренә киткән), һуңғы сығарылышы — 1920 йылда (Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында). Шунан һуң Одесса ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары Одесса медицина институты составына инә (хәҙерге Одесса милли медицина университеты).

### Хәтер
Ҡалала медицинаны үҫтереүгә арналған материалдар иҫәбендә Одесса тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһында Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстарына ҡараған документтар бар. Шулай уҡ Одесса өлкәһенең Дәүләт архивында ошо курстарға ҡағылышлы документтар һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Одесские высшие женские курсы

## Әҙәбиәт
*Малинко И. Г.* Деятельность высших женских курсов на Украине (конец ХІХ — начало ХХ вв.) // Вопросы истории СССР. — 1984. — Вып. 29. — С. 121—127.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ІСТОРИКО-ПЕДАГОГІЧНІ АСПЕКТИ РОЗВИТКУ ВИЩОЇ ЖІНОЧОЇ ШКОЛИ УКРАЇНИ у ХІХ — першій третині ХХ століття
Чита дәүләт медицина академияһы

**Чита дәүләт медицина академияһы** (**ЧДМА**) — Чита ҡалаһындағы һигеҙ дәүләт юғары уҡыу йорттарының береһе.
5 факультетты (дауалау, стоматология, педиатрия, Юғары шәфҡәт туташы хеҙмәте һәм квалификацияһын күтәреү факультеты), юғары уҡыу йортона әҙерлек үҙәген, медицина экологияһы ғилми-тикшеренеү институтын һәм стоматология клиникаһын үҙ эсенә ала. 25 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла.
Рәсәйҙә бер нисә медицина юғары уҡыу йортоноң ғына, шул иҫәптән Чита дәүләт медицина академияһының, үҙ базаһында стоматология клиникаһы бар.
Академияны тамамлағандан һуң тамамлаусыларҙың 95 проценты һөнәре буйынса эшләй, был Байкал аръяғы крайында һәм Алыҫ Көнсығышта медицина персоналына булған ихтыяждың юғары булыуы тураһында һөйләй.

## Мәғлүмәт
2002 йылға ҡарата дүрт һөнәр буйынса (дауалау эше, стоматология, педиатрия, юғары белемле шәфҡәт туташы) 2500-гә яҡын студент уҡый. Белгестәрҙе профессиональ ҡабаттан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты эшләй. Яҡынса 20 000 табип әҙерләнгән, был һан элекке Чита өлкәһе табиптарының 90 процентын һәм Бүрәт табиптарының 75%-ын тәшкил итә. 2002 йылда яңы стоматология клиникаһы барлыҡҡа килә. Фәнни-педагогик кадрҙарҙы әҙерлек 14 һөнәр буйынса аспирантура аша һәм 2 һөнәр буйынса докторантура аша алып барыла.

## Тарихы
Чита медицина институтына 1953 йылдың 3 июлендә Читаға Пермдән күсереп килтерелгән стоматология институты базаһында нигеҙ һалына.
ЧДМУ үҫешенә Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, академия ректоры В. Н. Иванов ҙур өлөш индерә. Уның хөрмәтенә 1999 йылда төп уҡыу корпусы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Профессор-уҡытыусылар составы
Профессор-уҡытыусылар составына 331 кеше инә, шул иҫәптән 41 медицина фәндәре докторы, 177 фән кандидаты, 26 профессор, 73 доцент, шулай уҡ Рәсәй һәм сит ил фән академияларының 10 мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденттары, 14 Бүрәт Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбе һәм мәғариф алдынғылары, һаулыҡ һаҡлау алдынғылары. Улар араһында Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы Б И. Кузник, донъяға билдәле ғалим-физиолог. Уның фәнни эшмәкәрлеге ҡан тамырҙары-тромбоцитар гемостазын өйрәнеүгә йүнәлтелгән.

## Ректорҙары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* .
* Читинская государственная медицинская академия (ЧГМА) (рус.). ez.chita.ru. Проект «Энциклопедия Забайкалья». Дата обращения: 19 января 2019. Архивировано 24 сентября 2018 года.
Ярославль дәүләт ауыл хужалығы академияһы

**Ярославль дәүләт ауыл хужалығы академияһы (ЯДАХА)** — Ярославль өлкәһенең ауыл хужалығы производствоһы өсөн белгестәр әҙерләү буйынса юғары уҡыу йорто; Ярославль ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
1944 йылдың 8 мартында СССР халыҡ комиссарҙары Советы эргәһендәге Бөтә Союз юғары мәктәп эштәре буйынса комитеты Рәйесе бойороғона ярашлы, Ярославль ауыл хужалығы техникумы базаһында Ярославль ауыл хужалығы институты ойошторола. Институт башта 2 факультеттан, агрономия һәм зоотехния факультеттарынан тора. Институттың иң беренсе студенттары ауыл ҡыҙҙары һәм егеттәре — колхоздар һәм совхоздар эшселәре, шулай уҡ фронтовиктар була. Ярославль ауыл хужалығы институтының беренсе уҡыу бинаһы Володарское урамындағы 43-сө һанлы мәктәп бинаһы була, уның 4 ҡатында институттың администрацияһы, уҡыу аудиториялары һәм бәләкәй генә дөйөм ятаҡ урынлаша.

1957 йылдың авгусында Ярославль ауыл хужалығы институты Приморье крайының Ворошилов ҡалаһына (хәҙерге Уссурийск) күсерелә, хәҙер Приморье дәүләт ауыл хужалығы академияһы тип атала башлай. Институт менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа 300-ҙән ашыу студент һәм уҡытыусылар күсә.

1977 йылдың апрелендә Ярославль ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының филиалы ойошторола. Филиал Иваньковский мәктәп-интернаты бинаһында урынлашҡан була. 1977 йылдың 1 сентябрендә беренсе дәрестәр башлана.

1990 йылдың декабрендә Ярославль филиалы үҙ аллы Ярославль ауыл хужалығы институты итеп үҙгәртелә. 1991 йылдың майында инженер факультеты асыла. 1995 йылда Ярославль ауыл хужалығы институтына академия статусы бирелә.

## Факультеттары
* Инженер
* Технология
* Агробизнес

1983 йылдан академияла ситтән тороп уҡыу бүлеге эшләй.

## Билдәле уҡытыусылары
* Барбасов, Феоктист Александрович — Советтар Союзы Геройы

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт  
* Ярославская государственная сельскохозяйственная академия. *Федеральный портал «Российское образование»* 

## Иҫкәрмәләр