open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пермь провинцияһы

**Соликамск провинцияһы** (1737 йылдан — **Көнгөр**, 1766 йылда — **Пермь**) — Рәсәй империяһы прoвинцияларының береһе. Үҙәге — , 1737 йылдан алып — Көңгөр ҡалаһы.

## Тарихы

1719 йылдың 29 майында Себер губернаһы өс провинцияға бүленә. Соликамск провинцияһы составындағы ҡалалар: Соль Камская — 12 005 ихата;  — 1421 ихата. Тарихсы Н. Г. Устрялов фекеренсә, Бөйөк Пермь төшөнсәһе эсенә Чердынь, Сольвычегодск, Соликамск, Кайгород ҡалалары ингән. Бөйөк Пермь көньяҡтан башҡорт ерҙәре менән сиктәш булған.

1710 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ревизияһы буйынса, Соликамск провинцияһында 13 400 крәҫтиән ихатаһы күрһәтелгән.

1724 йылдың 4 июнендә Көңгөр ҡалаһы Көнгөр өйәҙе менән бергә Вятка провинцияһынан Соликамск провинцияһына күсерелә.

1727 йылдың 29 апрелендә Вятка һәм Соликамск провинциялары Ҡазан губернаһы составына индерелә.

1737 йылдың 13 авгусында Пермь Провинциаль Воеводаһы Соликамск провинцияһынан Көңгөр ҡалаһына күсерелә, артабан Көңгөр ҡалаһы провинциаль ҡалаһы тип иҫәпләнә, ә провинцияһы Көңгөр тип йөрөтөлә башлай.

1766 йылғы губерниялар тасуирламаһында Көңгөр провинцияһы Пермь исеме аҫтында күрһәтелә.

1781 йылдың 27 ғинуарында Ҡазан губернаһы составындағы Пермь провинцияһы яңы ойошторолған Пермь наместниклығы составына индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
— Уральская Историческая Энциклопедия. Пермь Великая 
— Пермский край. Энциклопедия. ПЕРМЬ ВЕЛИКАЯ В СОСТАВЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кама буйын колонизациялау
Себерҙе буйһондороу
Ариадна мәмерйәһе

**Ариадна мәмерйәһе** — Силәбе өлкәһенең Әшә районында урынлашҡан мәмерйә.

## Һүрәтләмә
Ариадна мәмерйәһе Әшә районында, Эҫем йылғаһының уң ярында, Шалаш- Минйәр карст яҫы таулығында, 1738-се км тимер юл платформаһынан 5 км төньяҡ-көнбайышта, элекке Яңы-Шалаш ауылынан 1,5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Эзбизташ массивында һалынған горизонталь карст ҡыуышлығы. Мәмерйәгә инеү урыны 5 м бейеклектәге эзбизташлы яланғас ҡаяла, карст соҡоро төбөндә асыла.

Тура дүртмөйөш формаһындағы (0,4×0,5 м) инеү урыны артында 2 м бейеклегендә киртләс, артабан текә (50°) төшөү юлы киң галереяға (киңлеге 6 метрҙан 8 метрға тиклем, бейеклеге 2 метрҙан 5 метрға тиклем) килтерә. Галереяның буйынан буйына иҙәне түбәнән убылып төшкән ҙур киҫәктәр менән тулған. Ингән ерҙә һәм галереяның осонда ҙур өйөмдәр хасил булған. Ингән ерҙән 30 метрҙа, галереяның уң яҡ стенаһы эргәһендә өйөмдәр аҫтынан ер аҫты шишмәһе ағып сыға. 30 метрҙан һуң ул яңынан галереяның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә өйөмдәр аҫтында юғала. Көньяҡ стенаһында тар, 10 м оҙонлоҡтағы, 60° мөйөшө аҫтында күтәрелә барыусы юл бар. Беренсе өйөмдән 15 м алыҫлыҡта, галереяның төньяҡ-көнсығыш стенаһында ҡабырға юлдар системаһы асыла. Юлдар 5-әр, 7-шәр һәм 8-әр метрлыҡ вертикаль киртләстәр менән кинәт 22 метрға тиклем бейеклеккә күтәрелә һәм ер өҫтөнә яҡыная. Был мәмерйә юлдары ябыҡ барып бөтә. Мәмерйәнең буйынан буйына түбәһенән һыу тама. Стеналарында һәм түбәһендә үҫемлек ҡалдыҡтары бар. Улар ҡар ирегәндә һәм ҡойма ямғырҙар осоронда ҡыуышлыҡты даими рәүештә һыу баҫыуын дәлилләй.

Төрлө формалағы аҡма-тамсылы кальцитлы ултырмалар (сталактиттар, сталагмиттар, ҡатламдар) күренә. Оҙонлоғо бер нисә тиҫтә сантиметрға тиклем еткән нәҙек һалам һымаҡ көпшәле сталактиттар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыралар.

Мәмерйәне 1985 йылда «Ариадна» спелеотуризмының Златоуст секцияһы ағзалары (етәксеһе А. Ю. Мурзин) аса һәм өйрәнә. Улар мәмерйәгә Ариадна исемен биргәндәр ҙә инде.

**Мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо**―131 метр

**Уртаса киңлеге** ―3,3 метр

**Уртаса бейеклеге** ― 3,4 метр

**Максималь тәрәнлеге** ― 30 метр

**Иҙәненең майҙаны** ― 434 квадрат метр

**Күләме** ― 1357 кубометр

## Һылтанмалар
* [ http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&termin=790 Пещера Ариадна (Ашинский район)]
* [ http://chel-portal.ru/ariadna-1 Пещера Ариадна (Челябинская область)]
Үрге Әй

**Үрге Әй** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районы ауылы. Әйле ауыл биләмәһе составына инә.
## Топонимикаһы
Силәбе өлкәһе топонимист-ғалимы Шувалов фекеренсә:

Ауылдың атамаһы ла шул Әй йылғаһы исеменән алынған.

## Тарихы

Үрге Әй ауылына 1913 йылда Вятка губернаһы күскенселәре нигеҙ һала. Халҡы ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Коллективлаштырыу йылдарында Ленин исемендәге колхоз ойошторола.  Хужалыҡта 500 баш эре мал, 60 ат, умарталар була. Сәсеү майҙаны 1200 га ерҙе биләй, уңыш гектарынан 20—25 центнер тәшкил итә. 1957 йылда колхоз «Әйле» йәшелсә-һөтсөлөк совхозының 2-се бүлексәһенә инә. Үрге Әй ауылында малсылыҡ биналары, ағас бысыу цехы төҙөлә, һыу үткәргес һалына, үҙәк урамға асфальт түшәлә. 1992 йылда совхоз ӘЯАО тип үҙгәртелә, 1997 йылда — «Әйле» ЯАО ( 2002 йылда уның базаһында «Магнезит» ярҙамсы хужалығы ойошторола)

## Географияһы

Үрге Әй ауылды райондың төньяҡ өлөшөндә, Әй йылғаһының яры буйында (ауылдың исеме лә шунан) урынлашҡан.  Рельефы — яҫы таулыҡ (Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө), иң яҡын бейеклек — 290 м. Ландшафты — тау урмандары зонаһы, ауылдан төньяҡ- көнбайышҡа табан Мәсәғүт урман-дала утрауы урынлашҡан.

Ауылдың тирә-яғында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Әүеркәй Соҡоро мәмерйәһе бар.

Үрге Әй ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Район Үҙәге Һатҡыға тиклем 40 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Әй ауылы) — 5 км.

## Халҡы

Халҡы 175 кеше. (1995 йылда — 284).

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ауылда 156 кеше тәшкил иткән (82 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ).

## Урам селтәрҙәре
Ауыл урам селтәре 2 урамдан тора.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*[Әйле (Силәбе өлкәһе)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Әйле_(Силәбе_өлкәһе)#.D0.93.D0.B5.D0.BE.D0.B3.D1.80.D0.B0.D1.84.D0.B8.D1.8F.D2.BB.D1.8B)

## Иҫкәрмәләр
Ҡаштаҡ ҡарағайлығы

**Ҡаштаҡ ҡарағайлығы** () — Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡарағай урманы. Өлкә әһәмиәтендәге Ботанк тәбиғәт һәйкәле. Силәбе өлкәһенең айырыусы һаҡланған тәбиғәт территориһы.

Координаталары: 55°19′7″N 61°23′0″E

1976 йылдан урман паркы статусына эйә. Майҙаны 1 543 гектар.

## Урынлашыуы
Силәбе ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Металлургия районына сиктәш, Мейәс йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Убалы-арҡалы рельефҡа эйә.

## Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Ҡаштаҡ атамаһы тураһында ошоларҙы яҙа:Ҡаштаҡ, ауыл, Уйылға районы; ҡасаба, Силәбе ҡалаһы территорияһы.
Атама төрки **ҡыштаҡ, ҡышлаҡ** — «ҡышҡа туҡталған урын», «ҡуналҡа», «торған урын», *ҡыш* һүҙенә -таҡ, -лаҡ — һүҙ яһаусы аффикстар ҡушылып яһалған. Шулай уҡ башҡорт һүҙе ҡаштаҡ — «текә, ярлау, төшөү юлы» тигән мәғәнә менән дә аңлатып була.

Ҡаштаҡ ҡарағайлығы уртаһында — *Соколинка* тауы. Был атаманы, ыласын ҡош исеме менән бәйле тип түгел, ә ошо урында ҡалҡып торған гранит ҡаяларҙы **сокол** тип йөрөтөлгән стена ватыу ҡоралына оҡшатып аталған, тип аңлатып булалыр, моғайын.

## Үҫемлектәр донъяһы
Ағаслығы башлыса бер яруслы, һирәкләнгән. Һалынып үҫкән ҡайын менән ҡатнаш ябай ҡарағай өҫтөнлөк итә, түбәнерәк урындарҙа уҫаҡ һәм ялбыр ҡайын, бәлзәм тирәге үҫә. Шулай уҡ һуңғы йылдарҙа ябай имән һәм йәсин (дардар) ағасыныҡына оҡшаған япраҡлы сағандар ултыртылған.

Тәпәш урманда ҡара емешле ҡараған, аҡселек (кәзә таллығы), ҡурай еләге һәм дәрсен гөлйемеше өҫтөнлөк итә. Үлән япмаһы күп яруслы: себер балтырғаны, ҡамышлы ҡолонғойроҡ, ҡыңғырау сәскә, кесе эрегәй (василистник), бөрмәкәй (ҡыҙыл тамыр), ҡыҙыл бөрлөгән, купена многоцветковая һ. б. үҫә.

## Хайуандар донъяһы
Хайуандар донъяһы ғәҙәти урман-дала ҡарағай урмандарындағыса. Аҡҡуян, тейен, һуҡыр сысҡан, йомран, һирәк амфибия — себер углозубы тереклек итә.

## Объекттары
Урман паркы территорияһында «Ҡаштаҡ ҡарағайлығы» ял үҙәге урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Бакалов В. А. Каштакский бор и его роль в очистке воздушного бассейна города Челябинска
* Вопросы географии Южного Урала. 1972. Вып. 5-6; Куклин С. Каштакский бор

## Һылтанмалар
* Центр отдыха «Каштакский бор»
* Силәбе өлкәһе туристик порталы 
* Шувалов һүҙлеге
* Центр отдыха «Каштакский бор»
* Детский центр отдыха 

## Иҫкәрмәләр
Соль-Илецк ҡала округы

**Соль-Илецк ҡала округы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Соль-Илецк.

Административ-территориаль ҡоролошо йәһәтенән Соль-Илецк районы һәм Соль-Илецк ҡалаһы территорияһында урынлашҡан.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2005 йылдың 9 мартында ҡабул ителгән № 1913/350-III-ОЗ Законына ярашлы Соль-Илецк районы муниципаль берәмеге составында 1 ҡала һәм 21 ауыл биләмәһе (ауыл советтары ойошторолған).

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартында ҡабул ителгән № 3028/833-V-ОЗ законына ярашлы , 2016 йылдың 1 ғинуарында Соль-Илецк районы муниципаль берәмеге һәм уға ингән ҡала һәм ауыл биләмәләре **Соль-Илецк ҡала округы** муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелгән.

## Этимологияһы
Соль-Илецк ҡала округы үҙәге булған Соль-Илецк ҡалаһы исеменең икенсе өлөшө башҡорт телендәге илек һүҙенән барлыҡҡа килгән.Илек атамаһы буйынса бер нисә фекер йәшәп килһә лә, дөрөҫлөккә иң яҡыны — башҡорт телендәге *илек*, йәғни *ҡыр кәзәһе* тигән һүҙҙән килеп сығыуы; татарса *илик*, ҡырғыҙса һәм сығатайса *елик* — «илек». Башҡортостанда *илек* һүҙе менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.

## Халҡы
; Муниципаль район һәм ҡала округы

; Милли составы ( Соль-Илецк ҡалаһы менән)
:

## Тораҡ пункттар
Ҡала округы составына 59 тораҡ пункт, шул иҫәптән 1 ҡала һәм 58 ауыл тораҡ пункты ингән

## Иҫкәрмәләр
Малышево (Силәбе өлкәһе)

**Малышево** — Силәбе өлкәһе Сосновка районының Кременкүл ауыл биләмәһе составындағы ауыл.

## Тарихы
Ауылға 1744—1763 йылдарҙа Силәбе ҡәлғәһенән килгән кешеләр тарафынан нигеҙ һалына. Ауыл беренсе күсеп ултырыусы кешенең фамлияһы буйынса аталған. 3-сө генераль рәүиз мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 12 ир-ат енсенән торған кеше (крәҫтиән) теркәлгән. 1775 йылда 6 ихата иҫәпләнгән. Ауылдың Силәбе өйәҙенең генераль планындағы урынлашыуы хәҙерге планға тап килә. 1801 йылда Малышево ауылында Шадрино һәм Силәбе ауылдарынан дүрт крәҫтиән ғаиләһе күсеп килә. 1841 йылда бөтә крәҫтиәндәр ҙә казак сословиеһына теркәлә. 20 быуат башында мәктәп эшләй, ауыл Силәбе станицаһы ОКВ 3-сө хәрби бүлегенә инә. 1930 йылда «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы ойошторола, уға 1477,18 га ер биләмәләре ҡарай. Халҡы иген культуралары һәм йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнә. Һуңғараҡ колхоз «Митрофановский» совхозы составына инә.  1990 йылдарҙа ауыл территорияһында «Митрофановское» ЯАЗТ бүлексәһе урынлаша. Хәҙер Малышево ауылында эшкә һәләтле кешеләр юҡ (тик ялға сыҡҡан кешеләр генә йәшәй)

## Географияһы
Малышево ауылы Сосновка районының үҙәк өлөшөндә, Мейәс йылғаһы яры буйында, Кайгородово ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 3,5 км алыҫлыҡта һәм өлкә үҙәге Силәбегә яҡын урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек. (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклек — 267 м. Ландшафты — утрауҙағы ҡарағайлыҡтар һыҙаты менән урман-дала

Яҡындағы тимер юл станцияһы – Силәбе – Ҡыштым – Екатеринбург тимер юлы һыҙығында – Шагол станцияһы, Кайгородово ауылынан көньяҡтараҡ 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Полетаево станцияһы. Ауылдан көнбайыштараҡ өлкә әһәмиәтендәге автомобиль юлдары: Силәбене урап, Силәбе – Харлуши – Кулуево үтә. Малышево ауылы диңгеҙ кимәленән 236. м бейеклектә ята

Малышево ауылын күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) алыҫлыҡ 50 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Кременкүл) — 10 км.

## Халҡы
Халҡы 7 кеше. (1775 йылда — 100 (51 казак, 49 крәҫтиән), 1873 йылда — 274, 1900 йылда — 213, 1916 йылда — 312, 1926 йылда — 316, 1995 йылда — 13].

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Сосновка районы (Силәбе өлкәһе](https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡалып:Сосновка_районы_(Силәбе_өлкәһе)_тораҡ_пункттары)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Малышево, деревня
* «Тракторосад № 5» — д. Малышево
*
Вишнёвое (Ырымбур өлкәһе)

**Вишнёвое** — Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Округ үҙәге Гай ҡалаһынан төньяҡҡа тапҡырҙан яҡынса 23 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климат
Климаты ҡырҡа континенталь. Климаттың төп һыҙаттары: һыуыҡ ҡаты ҡыш, эҫе ҡоро йәй, тотороҡһоҙ һәм әҙ яуым-төшөм. Иң түбән һауа температураһы — Цельсий буйынса минус 44 градус. Йәй эҫе, максималь һауа температураһы Цельсий буйынса плюс 40 градусҡа тиклем етә. Климат үҙенсәлектәренең береһе - елдәр булған көндәр (275 тәүлеккә тиклем) күплеге һәм башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән ҡыуан елдәр булыуы. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме 220-300 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ҡуйыла һәм апрель аҙағында юғала. Тупраҡ туңыу тәрәнлеге - 2-2,5 м

## Тарихы
Риүәйәт буйынса Вишнёвое ауылы ерендә фәлән Аравин фамилиялы кеше  ХIХ быуат аҙағында тирмән төҙөткән. Олоҫ Аравино тип атала. 1928 йылда Аравинды  кулак тип һөргөнгә ебәрәләр. 1953 йылда планлаштырылған һыу баҫыу зонаһынан (Таналыҡ, Малятино, Орловка һәм башҡалар) халыҡты күсерәләр, уларҙың күбеһе Аравино ауылында төпләнә. Бында Хрущев исемендәге колхоз булдырыла. Шул уҡ ваҡытта ауыл тирәләй сиҙәм ерҙәрен үҙләштереү башлана. Бында водителдәр ҙә, һыу ташыусылар ҙа, токарҙар ҙа, ашнаҡсылар ҙа эшләй. Бер үк ваҡытта ауыл да төҙөкләнә: мәктәп, клуб, торлаҡ йорттар. 1970-се йылдар аҙағынан заманса ике фатирлы коттедждар, яңы ике ҡатлы мәктәп, почта бүлексәһе, магазин, балалар баҡсаһы төҙөлә.. 2016 йылға тиклем Гай районының Ерекле ауыл советы составына ингән, һуңынан Гай ҡалаһы составына инә.

## Халыҡ
Даими халыҡ һаны 2002 йылда  518 кеше тәшкил итә (рустар — 50 %), ә 2010 йылда — 339..

## Иҫкәрмәләр
Аҫыл

**Аҫыл (баштағы исеме Буранбай)** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Аҡморон ауыл Советы составындағы ауыл. 1812 йылда барлыҡҡа килгән. 1940-сы йылдарҙа ауыл юҡҡа сыға.
 

## Географик урыны
Таналыҡ йылғаһының ҡушылдығы Оморҙаҡ һәм Әселе йылғалары ҡушылған ерҙә элекке утар урынында Ҡаратал тауы итәгендә урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Ауыл 1812 йылда нигеҙләнгән, башта ауылдың исеме Буранбай була. Ә.З. Әсфәндиәров фекеренсә, ауылға йорт старшинаһы һәм 14-се класс чиновнигы Һөйөндөкөв Буранбай Ҡотдос улының исеме бирелгән. Буранбай тураһында бик күп риүәйәттәр, йырҙар, бәйеттәр ижад ителгән. Ул үҙе лә оҫта йырсы, сәсән, ҡурайсы булған. Буранбай дистанция начальнигы булып хеҙмәт итә, 6-сы кантон командаларын Ырымбур һәм Себер сик буйы һыҙаттарына хеҙмәт иткән урындарға оҙатып йөрөгән. Этҡол, Кинйәбулат, Ғәҙелбай, Сындәүләт, Буранбай, Бәхтегәрәй, Фәйзулла ауылдарында йорт старшинаһы була, әммә төрлө хәйләләр һәм ғәҙелһеҙлектәр арҡаһында Буранбайҙы һөргөнгә хөкөм итәләр. Халыҡты уның аяныслы яҙмышы әлегә тиклем борсой, эҙләнеүҙәргә этәрә.

Буранбай ауылы халҡы Аҡморон, Таналыҡ йылғалары буйында, шулай уҡ Аранбай күле тирәләп йәйләй. Буранбайҙы хөкөм иткәндән һуң йорт старшинаһы итеп уның ике туған ҡустыһы Аҫыл Йонос улы Һөйөндөкөвты тәғәйенләйҙәр. Ауылды Аҫыл исеме менән йөрөтә башлайҙар. «Баймакский край» китабында башҡасараҡ версия бирелә: 1812 йылда Буранбай ауылының бай кешеләре Аҫыл һәм Мотаһар Йосоповтар, улар менән бергә бер нисә кеше яңы ауыл булдыралар, ауылға Аҫыл атамаһы бирелә. Рәсми ҡағыҙҙарҙа Кинйәбулат ауылының икенсе исеме итеп Буранбай күрһәтелә башлай (ХХ быуаттың 20-се йылдарынан), артабан ул ауыл халыҡ телендә лә, рәсми документтарҙа ла Буранбай булып таныла. Йәмгеһе 30 йорт булған ауылда 188 кеше теркәлгән, уларға 680 йылҡы малы, 180 һыйыр, 212 һарыҡ һәм 76 кәзә тура килгән, йәғни ауыл халҡы бик етеш тормош көткән. Мал аҫрауҙан тыш, улар бер аҙ игенселек менән шөғөлләнәләр: 22 дисәтинә ерҙә 12 бот ужым һәм 384 бот ярауай бойҙай сәскәндәр. Ауыл мал аҫрау өсөн киң көтөүлектәре, шишмәләре булған ерҙә урынлашҡанға күрә, бында һәр хужалыҡ эйәһе йөҙләп йылҡы малы тота алған. Ауыл кешеләре шулай уҡ Таналыҡ буйлап алтын йыуыу менән булышалар.

1816 йылда Буранбай ауылында 156 кеше йәшәһә, 1834 йылда — 187, 1866—162. Совет осоронда, 1920-се йылдарҙа 382 кеше теркәлгән, йорттар һаны — 22,38, 25, 80.

Ауылда тыуып-үҫкән Сәлихова С. Н. Һәм Сәйетҡолов Р. З. хәтерләүенсә, коллективлашыу осоронда урындағы халыҡ «Навил» колхозына инә, әммә күбеһе, кулаклыҡта ғәйепләнеп, репрессиялана. Иркен, етеш тормошта йәшәп өйрәнгән халыҡ колхозға ылыҡмай, ҡасыу яғын ҡарай, 1940-сы йылдарҙа ауыл бушап ҡала.

## Билдәле кешеләр
— Әлибаев Мөхәмәтшәриф — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Буранбай сәсән
— Буранбай

## Һылтанмалар
* Генеалогия и архивы. Буранбаево (Асылово)

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
*
Түмәрүткәүел

**Түмәрүткәүел** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районындағы ауыл. Административ үҙәге — Түмәрүткәүел ауыл Советы.

## Географияһы
Ауыл Илек йылғаһының һул ярында, район үҙәге Соль-Илецк ҡалаһынан көньяҡҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Түмәрүткәүел 1918 йылда ҙур булмаған ҡаҙаҡ ауылдары берләшеүенән барлыҡҡа килгән.

Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем әле был урында Илек йылғаһы аша кисеү булған һәм шулай аталып йөрөгән.

## Этимологияһы
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, борон Илек йылғаһы буйлап ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән сик уҙған була, Илек аша бер ниндәй күперҙәр булмай, әгәр теге яҡтан кемдер һалһа, сик һаҡлаған казактар юҡ итеп тора. Бында, Илек йылғаһы үҙәнендә, башлыса уң яғында, кисеү ҡаршыһында күп быуатлыҡ ҙур ағастарҙан торған ҡара урмандар үҫә. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар яғынан юлбаҫарҙар урман эсенән йәшенеп кенә килеп Илек йылғаһы аша үтеп, тоҙ сығарған ергә һөжүм иткәндәр, тоҙ ташыған ылауҙарҙы талағандар, малдарҙы ҡыуып алып киткәндәр, кешеләрҙе лә аманат итеп алғандар. Шуға күрә казактар, асыҡ урында дошманды тиҙерәк табыу һәм уға баҫып алыу өсөн һәр ваҡыт кисеү янындағы ағастарҙы яндырып торғандар. Урман янғындарынан һуң төпһәләр (түмәрҙәр) ҡала. Бына шул кисеү буйынса Түмәрүткәүел атамаһы килеп сыҡҡан да инде, йәғни, түмәрле үтеп йөрөй торған ер. 1918 йылда ҡаҙаҡ ауылдары берләшеп бер торама барлыҡҡа килгәс, ауылға ошо атаманы биргәндәр

Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә *«Үткәүел»* һүҙенә ошондай аңлатма бирелә: *Тау, урман һыу, һаҙҙан аша үтә торған тар ер*. Ошо үк мәғәнәлә диалект *үткел* тигән һүҙ ҙә бар

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит
Төйлөгән (ҡасаба)

**Төйлөгән** () — ҡасаба, Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районының һәм Төйлөгән ҡасаба советының үҙәге.

## Географияһы
Бәләкәй Наҡаҫ тау массивы һәм Төйлөгән йылғаһы буйында, Ырымбур ҡалаһынан 130 саҡрым төньяҡ-көнсығышҡа урынлашҡан.

## Этимология
Райондың исеме башҡорт телендәге төйлөгән (коршун) ҡошо исеменә тап килә. Район һәм ҡасаба гербында, флагында күмер тауы ташы менән төйлөгән һүрәтләнгән..

## Тарих
1940-сы йылдарҙа хәҙерге Төйлөгән районы территорияһында һоро күмер ятҡылығы асыла, 1953 йылда уның янында Төйлөгән торлаҡ пунктына нигеҙ һалына. 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Төйлөгән утары исеме менән атала.
1960 йылда Төйлөгән Троицк районы үҙәге була, ул Троицк ауылынан күсерелә. 1965 йылда Төйлөгән районы төҙөлә, үҙәк итеп Төйлөгән ҡасабаһы ҡуйыла.
1957-1999 йылдарҙа Төйлөгән эшселәр ҡасабаһы статусында була.

## Халыҡ һаны

## Инфраструктура
; Экономика
Ҡасаба сәнәғәтен - "Төйлөгән машиналар эшләү заводы" яуаплығы сикләнгән йәмғиәте, "Төйлөгән электромеханика заводы" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте кеүек предприятиелар күрһәтә. Төҙөлөш тармағын "Ремстройинвест" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте күрһәтә. Тау сығарыу предприятиеһы булып "Оренбургуголь" асыҡ акционерҙар йәмғиәте (күмерҙе асыҡ ысул менән сығарыу) тора. Шулай уҡ ҡасабала икмәк бешереү буйынса "Тюльган - Иволга" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте урынлашҡан.

; Социаль өлкә 
Ҡасабала төрлө белем биреү учреждениелары урынлашҡан: 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе, 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, балалар сәнғәт мәктәбе, Шарлыҡ техник техникумы филиалы, "Юбилей" район мәҙәниәт йорто, район китапханаһы.

; Спорт
Ҡасабала "Пингвин" йөҙөү бассейны, "Восход" стадионы урынлашҡан. 2007 йылда боҙ аренаһы менән "Олимп" физкультура-сәләмәтләндереү комплексы төҙөлгән, унда фигуралы шыуыу һәм хоккей секциялары бар.

## Транспорт
Көньяҡ Урал тимер юлы, Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән станцияһы урынлашҡан. Ырымбур өлкәһенең төбәк әһәмиәтендәге автомобиль юлдары.

## Иҫкәрмәләр
Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы

**Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы** (26 декабрь 1941 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында урынлашҡан. Ул Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эвакуацияланған Харьков өлкәһе Волчанск аяҡ кейеме фабрикаһы нигеҙендә ойошторолған.

## Тарихы
1941 йылдың 3 октябрендә Харьков өлкәһе Волчанск ирҙәр,ҡатын-ҡыҙҙар, балалар аяҡ кейеме сығарған фабрика эштән туҡтай. Ҡалаға дошман өс-дүрт саҡрым алыҫлыҡта яҡынайған була. Хөкүмәт фабриканы алты цех йыһазы, дүрт мең биш йөҙ эшсеһе менән илдең төпкөл районына эвакуацияларға ҡарар сығара. Ауыр шарттарҙа Волчанск станцияһынан ҡаланың берҙән-бер сәнәғәт предприятиеһының эшселәре һәм техникаһы тейәлгән поезды оҙата алалар. Харьков эргәһендә вагондарҙы көнсығышҡа барған ҙур эшелонға тағалар. Юлда эшелон бер туҡтауһыҙ бомбаға эләгә.
1941 йылдың 6 ноябрендә Волчанск аяҡ кейеме фабрикаһы эшселәре һәм йыһаздары менән Дәүләкән станцияһына килеп туҡтай. Эшелон Дәүләкәндә оҙаҡ ваҡыт «тупикта» тора. Артабан ҡайҙа барасағын бер кем дә белмәй
Дәүләкән ҡалаһының етәкселәре фабрика эшселәренә үҙҙәрендә ҡалырға тәҡдим яһай. Эшселәр был хәбәрҙе шатланып ҡабул итә.
Фабриканы элекке сауҙагәрҙәрҙең революцияға тиклем төҙөлгән сауҙа биналарына урынлаштыралар.
Үҙҙәре менән 18 машина: тегеү автоматы, пресс «Револцьён»,"Допель" (аяҡ кейеме табандары тегеү өсөн), «Фортуна», күн материалдар, фурнитуралар алып килгәндәр
Фабриканың ҡоролмаларын урынлаштырыу өсөн эшселәр көн-төн эшләйҙәр. Бер ай ҙа үтмәй фабрика балалар аяҡ кейемен сығара башлай.
26 декабрь 1941 йылда ул 8 пар аяҡ кейеме тегә.Был көн фабриканың тыуған көнө булып иҫәпләнә,тик икенсе исем менән — Дәүләкән.
Был ваҡытта фабриканың директоры — Лев Борисович Зофман, производство начальнигы — Израиль Яковлевич Найдус, механик- Федор Афанасьевич Ольховский булған
* 1960-1992 йылдарҙа «Башкиробувь» берекмәһе составына инә.
* 1966-1980 йылдарҙа «Башкиробувь» берекмәһенең иң яҡшы предприятиеһы булып килде.
* 1981 йылда РСФСР-ҙың еңел сәнәғәт министрлығы тарафынан Рәсәй Федерацияһының өлгөлө күрһәткесле предприятиеһы булып танылды.
* 1968-1985 йылдарҙа Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы директоры — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре Рамаева Нина Пантелеевна.
Был йылдарҙа фабрика етештергән балалар аяҡ кейемен Куба, Монголия,Польша,Чехословакия илдәре һатып ала.

## Компания «Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы» («ДОФА»)
Рәсәйҙең балалар аяҡ кейеме етештереүсе алдынғы компанияһы. Уның продукцияһы экологик яҡтан таҙа материалдан эшләнә.Матурлығы, барлыҡ талаптарға тура килеп етештерелеүе менән ил баҙарында лайыҡлы урын биләй
* Директоры — Светлана Нәжим ҡыҙы Хәлиуллина, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре (2019)
* 2010 йылда фабрика ябыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләкән иген продукттары комбинаты №1
* Дәүләкән иген продукттары комбинаты №2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)

**Мөхәмәтйәр** Мухамедьярово — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул ярында, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан көнбайышҡа табан яҡынса 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Ауыл климаты Ҡыуандыҡ төбәгенә хас - уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, иң күп яуым-төшөм яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә..

## Тарихы
Риүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә, мөхәмәтйәрҙәр - Волга буйы төбәктәренән килгән татарҙар. Улар иң башта бөгөнгө Индустрия ҡасабаһы урынлашҡан биләмәне биләйҙәр. Был ерҙәрҙе улар Ейәнсура һәм Башҡорт Ҡансыраһы ауылдары башҡорттарынан ҡуртымға алған булған. Барлыҡҡа килгән ауылды Микитә тип исемләйҙәр: тирмән хужаһы урыҫ кешеһе Никита тигән кеше булған ул. Ҡуртым ваҡыты уҙғас, татарҙар был урындарҙан китергә теләмәгән, һөҙөмтәлә низағтар килеп сыҡҡан. Хөкүмәт ҡарары буйынса татарҙарҙы башҡорт ауылдарына күсереп бөтөргәндәр.

Мөхәмәтйәров фамилиялы ауыл аҡһаҡалының юллап йөрөүе һәм йүнселлеге арҡаһында ғына 1826 йылда ер татарҙарға ер участкаларын бүлеп биреүгә һәм ауылдаштарҙың берләшеүенә өлгәшә алалар. Ауыл яңы, әлеге көн иткән урынында һалынған да инде. 1901 йылдағы исемлектә *деревня Мухаметдиярова* тип теркәлгән ауыл бар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Мөхәмәтйәр ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса ауылда даими рәүештә йәшәүселәр 506 кеше (татарҙар - 95 %) тәшкил иткән , 2010 йылда — 432.

## Иҫкәрмәләр
Түмәрүткәүел ауыл советы

**Түмәрүткәүел ауыл Советы ** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Соль-илецк районы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Түмәрүткәүел ауылы.

## Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Түмәрүткәүел ауылының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл Советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Климаты
Түмәрүткәүел ауыл биләмәһенең климаты Соль-Илецкиҙыҡына ярашлы - ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө әҙ. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа йоғонтоһонда була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ булып ала. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0оС (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 оС (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Иң күп яуым-төшөм йылы осорҙа (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Этимологияһы
Ауыл биләмәһенең үҙәге булып торған Түмәрүткәүел атамаһы башҡорт телендәге ике һүҙҙән - түмәр һәм үткәүел һүҙҙәренән хасил булған.Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, борон Илек йылғаһы буйлап ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән сик уҙған була, Илек аша күперҙәр булмай, әгәр ҡаршы яҡтан кемдер һалһа, сик һаҡлаған казактар юҡ итеп тора. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар яғынан ҡуйы урман эсенән йәшенеп кенә килгән юлбаҫарҙар күренеп торһон өсөн казактар кисеү янындағы ағастарҙы яндырып бөткәндәр. Янған урындарҙа төпһәләр (түмәрҙәр) ҡала. Бына шул түмәрле кисеү айҡанлы Түмәрүткәүел атамаһы килеп сыҡҡан да инде, йәғни, үтеп йөрөй торған түмәрле ер. 1918 йылда ваҡ-ваҡ ҡаҙаҡ ауылдары берләшеп ауыл барлыҡҡа килтергәс, уға ошо атаманы биргәндәр

Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә «Үткәүел» һүҙенә ошондай аңлатма бирелә: *Тау, урман һыу, һаҙҙан аша үтә торған тар ер.* Ошо үк мәғәнәлә диалект үткел тигән һүҙ ҙә бар

Ошо уҡ һүҙлектә *Түмәр* һүҙенең аңлатмаһы: *Йыуан ағастың ҡыҫҡа ҡырҡындыһы; төпһә*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит
Санар

**Санар** () — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндәге йылға. Уй йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы (Тубыл бассейны).

## Ҡылыҡһырламаһы
Санар йылғаһы Уй йылғаһына тамағынан һул яр буйлап 230 км алыҫлыҡта, Троицк районы террторияһында ҡоя. Йылға башы Светлый ҡасабаһы янында (Силәбе өлкәһе). Йылғаның оҙонлоғо — 90 км. Санарканың бөтә дауамында уға дөйөм оҙонлоғо 78 км булған 9 ҡушылдыҡ ҡоя. Иң оҙон ҡушылдыҡтары — Каменка (26 км), уның ҡушылдығы Теплая йылғаһы (15 км) Осейка йылғаһы (12 км). Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 163 м. Йылға сығанағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 м. Һыу йыйыу майҙаны — 1050 км².

Санар бәләкәй ҡалҡыулыҡлы урындарҙа аға. Ул урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Ағаслыҡ составында ҡайын һәм ҡарағай бар. Йылғаның үҙәне тар, ике яҡлы, тәпәш, йыл һайын һыу баҫа. Үҙәне уртаса бормалы, тармаҡланмаған. Санарҙың туҡланыу сығанағы булып ҡар ҡатламы хеҙмәт итә, грунт һыуҙарының өлөшө күп түгел. Йылғаның гидрологик режимына ҡырҡа һыу күтәрелеүе, уның тиҙ ҡайтыуы һәм йылдың ҡалған ваҡытында ҡышын туңғанға тиклем һай булыуы хас. Яҙғы ташҡын өлөшөнә (ул апрелдең 2-се декадаһы башында була) йыллыҡ аҡмаһының 50 процент, ҡышҡы осорға 15 процентҡа тиклем тура килә. Һыу кимәленең тирбәлеш амплитудаһы 1,5—2,5 м; иң юғары күтәрелеше 3—5 көн дауам итә. Көҙөн боҙ тормай. Боҙ ятыуы ноябрҙең 1-се декадаһында күҙәтелә. Уның оҙайлығы — 162 көн. Һалҡын ҡыштарҙа боҙ ҡатламы миҙгел аҙағына 83 см тирәһе, шәре сыҡҡан ерҙәре менән — 120 см тиклем. Һыуҙың иң йылынған мәле июль айына тура килә (эҫе көндәрҙә 23&nbsp;°C алып 30&nbsp;°C тиклем).

## Ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:

: Һул ҡушылдыҡтарыУң ҡушылдыҡтары

-Өсәй

-Каменка

Башҡа ҡушылдыҡтары:

-Калиновка 1

-Калиновка 2

-Батуровка

-Боланка

## Тораҡ пункттар
Санар йылғаһы буйында Радиомайка, Үрге Санар (Пласт районы), Таш Санар, Түбәнге Санар, Кособродка, Дачное, Репино, Белокаменка, Уразай, Чкалов (Троицк районы) торама пункттары урынлашҡан

## Ҡулланыу
Ҡасабалар менән йәнәш 6 быуа төҙөлгән, улар ҡасабаларҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә.

## Үҙенсәлектәре
Йылға грунты алтынға бай грунт урын булып тора.

## Топонимика
Хәҙерге башҡорт теле менән аңлатырлыҡ түгел. Моғайын, исем боронғо фин-уғыр топонимдары Сунар, Сакнар, Сак-Санар менән бәйле, улар артабан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә үҙгәргән.

Һыу объекты системаһы: Уй → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙе.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Санар йылғаһы Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Уй йылғаһына ҡойған урынға тиклем Тубыл йылғаһы, Уйылға йылғаһын индермәйенсә, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Тубыл. Йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000904

Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200090

ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11

ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Осейка_(Санарка_ҡушылдығы)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Осейка_(Санарка_ҡушылдығы))
* Сунарка
* Уразай

## Иҫкәрмәләр
Йөрәккүл (ҡасаба)

**Йөрәккүл** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районы ҡасабаһы. Һатҡы ҡала биләмәһе составына инә. Шул уҡ исемле күлдең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. .

«Йөрәккүл» милли паркының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан

Ҡасаба аша Оло Һатҡы йылғаһы аға.
## Исеме
Яҡындағы Йөрәккүл күле исеме менән аталған. Ул башҡорт телендәге "йөрәк" һәм "күл" һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

## Тарихы
Ҡасабаға 1881 йылда урман кордоны кеүек һәм бер үк ваҡытта плотина төҙөү менән барлыҡҡа килә. 1968 йылдың 10 сентябрендә Рыбный утары Йөрәккүл ҡасабаһы составына инә
## Тасуирламаһы

Һатҡы районының көнбайыш өлөшөндә, Оло Һатҡы йылғаһының башында, Йөрәккүл күлен яры буйында урынлашҡан. Рельефы таулы, төньяҡ- көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта Кеүәш Үре тауы урынлашҡан (814 м), көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 8 км алыҫлыҡта — Һандыҡтар тауы (993 м), көньяҡҡа ҡарай — Лукаш тауы (1013 м). Ландшафты — тау-урман зонаһы. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә һәм ҡала биләмәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Һатҡы) 30 км. Торлаҡ төҙөлөшө 1942 йылда Йөрәккүл ГЭС-ы плотиналарын төҙөү менән әүҙем башлана. 1968 йылда Йөрәккүл составына күрше Рыбный ҡасабаһы индерелә. 1970 йылдарҙа Йөрәккүл ҡасабаһы территорияһында урман участкаһы урынлаша. Хәҙер урмансылыҡ, «Магнезит» комбинатының ял итеү базаһы эшләй. Йөрәккүл ҡасабаһы ҙур түгел: ағас өйҙәр төҙөлгән 2 урамдан тора, башлыса хаҡлы ялға сыҡҡан кешеләр һәм дачаға килеүселәр йәшәй.

## Халҡы
Халҡы 26 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 78, 1979 йылда — 27, 1983 йылда — 40, 1989 йылда — 27, 1995 йылда — 20).

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда кеше 86 тәшкил иткән (42 ир-ат һәм 44 ҡатын-ҡыҙ).

## Урам селтәрҙәре
Йөрәккүл ҡасабаһы урам селтәре 6 урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Высокий (Силәбе өлкәһе)

**Высокий** — Силәбе өлкәһенең  Сосновка районы ҡасабаһы.  Полетаево ауыл биләмәһе составына инә.

ОКАТО коды: 75252834006

ОКТМО коды: 75652434126

Мәскәү ваҡыты менән айырма: +2  сәғәт.

GPS координаталары**:** N 55° 3' 15.48" E 60° 53' 9.96"

Автомобиль коды: 74, 174

Телефон коды: 35144  

## Географияһы
Высокий ҡасабаһы райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә,  Бишкил йылғаһы буйында урынлашҡан. Релефы  — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены), иң яҡын бейеклек — 313 м. Ландшафты — урман-дала.  Көнсығыш сите  — урман массивы. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ  (Долгодеревенское ауылы) 70 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем  (Полетаево ҡасабаһы) — 19 км.

***Тарихы***

Высокий ҡасабаһына  1950-сы йылдарҙа нигеҙ һалына, уның территорияһында Сыбаркүл металлургия заводының 3-сө ярҙамсы хужалығы урынлаша.  Рәсми рәүештә 1963 йылда теркәлә. Хәҙер ҡасабала «Витаминное» ЯАО бүлексәһе урынлашҡан.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала  халыҡ һаны 2010 йылда  207 кеше (98 ир-егет һәм 109 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә   (1970 йылда — 355, 1983 йылда — 330, 1995 йылда — 325,  2000 йылда — 320, 2001 йылдат — 310).

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы  өҫтөнлөклө милләт буйынса халыҡ составы (2002 йылда):  башҡорттар - 47%, урыҫтар - 37% тәшкил итә

## Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре  6 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.

Йәштәр урамы

Сауҙа урамы

Үҙәк урам

Мәктәп урамы

Сауҙа тыҡрығы

Урман урамы

Октябрь урамы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Сосновский район (Челябинская область)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Сосновский_район_(Челябинская_область))

## Иҫкәрмәләр
Ҡарабатыр

**Ҡарабатыр** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы тау.

## Географияһы
Тау урынлашҡан Һарыҡташ районы Ырымбур, Һаҡмар, Төйлөгән, Ҡыуандыҡ, Беляевка райондары һәм Башҡортостан менән сиктәш.

## Риүәйәттәре
Тау тураһында риүәйәттәр бик күп. Бында Емельян Пугачёв үҙенең ғәскәре менән туҡтаған булған тигән хәтирәләр ҙә бар. Батша ғәскәре менән оло яу тотҡан улар бында. Аҙаҡтан тауҙа Екатерина Икенсе заманындағы боронғо ҡорал:пушкалар, һаймандар (кольчуга), һөңгөләр, ҡылыстар, ҡалҡандар табылып торған.

### Әҙәбиәттә
Ҡарабатыр тураһында ҡыҙыҡлы легенда XIX быуатта яҙыусы П.М. Кудряшёв тарафынан яҙып алынған һәм «Искак» тигән повесында ентекле итеп һүрәтләнелгән.

Ҡарабатыр мөһабәт кәүҙәле, яҡшы ҡоралланған булған, кейеме лә, ҡоралдары ла гел ҡаранан булған. Имештер, ҡара сихыр менән дә шөғөлләнгән, ғәрәсәттәр тыуҙыра алған. Шуға күрә уны Ҡарабатыр тигәндәр ҙә.

Ләкин Ҡарабатыр барыһынан да былай башҡорт халҡының яуыз дошмандары — ҡырғыҙҙар-ҡайсактар менән ҡаты көрәшеүе менән данлы булған. Улар менән ҡаты ҡан ҡойошта һәләк тә булған. Башта ул еңеренә ышанған, ике йөҙләп ҡайсаҡты турап һалған, тик дошман ябырылып килеүен дауам иткән, биш йөҙҙән ашыу юлбаҫар уға ташланған. Уны ат өҫтөнән бәреп төшөрөп, һөңгө менән сәнскеләп бөткәндәр, шунан тәнен ваҡлап турап, ергә таратҡандар.

Батыр үлмәгән, һаман да тере тип ышана башҡорттар — имеш, әле лә уның шәүләһе тау буйлап сабып йөрөгәне күренә, ул ҡысҡырып йырҙар йырлай, көрәшкә әҙер булырға саҡыра. Тауҙы ла уның хөрмәтенә Ҡарабатыр тип атағандар.

### Фараздар
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында тау атамаһы нисек барлыҡҡа килгәнен һәм уның тәүҙә билдәләгәнен факттарға таянып аңлатырға тырыша. Батыр һүҙе географик термин булараҡ та ҡулланыла, ти ул. Үҙенең коллегаһы, ҡаҙаҡ топонимсыһы Е. Койчубаев та «Краткий толковый словарь топонимов Казахстана» тигән китабында ошо хаҡта яҙыуын әйтә. Бейеклеге һәм ҙурлығы буйынса башҡа ҡалҡыулыҡтарҙан, ҡурғандарҙан, үҙе тирәһендәге убаларҙан айырылып торғандарын «батыр» тип атайҙар, тигән ул. Ҡара төҫтө генә түгел, насар, яман тигәнде лә аңлата. Тимәк, Ҡарабатыр тауы — яман тау. Бындай тауҙарҙың түбәһендә һәм битләүҙәрендә тупраҡ
уңдырышһыҙ (ҡомташ, балсыҡ, таш); ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫмәй; үлән әҙ йәки бөтөнләй юҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаратау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Һарыҡташ районы
Һары (Һары ауыл советы)

**Һары** ()—Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Һары ауылы округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһына көньяҡ-көнсығышҡа туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта Сабаҡлы йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡушылдығы Һары йылғаһы исеме менән уны ла Һары тип атап йөрөткөләйҙәр

## Климаты
Һары ауылының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.

## Тарихы
Ауылға 1861 йылдан һуң нигеҙ һалынған. Риүәйәттәр буйынса, күсенеүселәр — Башҡортостандағы Йылайыр ауылы эргәһендәге Угара ауылынан урыҫ иҫке йола тотоусылары. Тәүге исеме — Петропавловка — сиркәү байрамы буйынса ҡушылған. 1901 йыл сығанағында Петропавловск ауылы күренә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Һары ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Этимологияһы
Ауылдың тәүге исеменә Һары тип ҡушылып йөрөтөлә башлауы шул уҡ төбәктә икенсе Петропавловка (Новопетропавловка) ауылы һалыныуы сәбәпсе була. Буталыш килеп сыҡмаһын өсөн быныһын йылға исеме менән Сара-Петропавловка тип йөрөтә башлайҙар, сөнки йылғаны урыҫ телендә Сара тип атайҙар.
Архив материалдарында, документтарҙа, шулай уҡ баҫма сығанаҡтарҙа Петропавловканы *село Петропавловское (Сара тож)* тип яҙғандар. Ваҡыт уҙыу менән ауыл исеменең тәүге өлөшө — Һары ғына тороп ҡалған.

Һары йылғаһының атамаһы буйынса төрлө фараздар күп булһа ла, ғәмәлдә уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡтан алып ҡушылған.

## Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса ауылда даими рәүештә йәшәүселәр 893 кеше (урыҫтар 81 %) тәшкил иткән , 2010 йылда — 642.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Шишмә (Сосновка районы)

**Шишмә** — Силәбе өлкәһенең Сосновка районы ауылы. Һаҡҡол ауылы биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Шишмә ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге); иң яҡын бейеклек — 225 м. Ландшафты — урман-дала. Ауылдың тирә-яҡтары — күп һанлы сауҡалыҡтар, һаҙлыҡтар. Шишмә ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Долгодеревенское ауылы) тиклем алыҫлыҡ 32 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Һаҡҡол ауылы) тиклем — 15 км.
## Тарихы

Шишмә ауылының нигеҙ һалыныу ваҡыты билдәле түгел. Совет осоронда ул Арғаяш кантонына, һуңынан Ҡоншаҡ районына ҡараған. 1929-30 йылдарҙа колхоз ойошторола, (1933 йылдан — Димитров исемендәге колхоз), уға 1737 га ер биләмәләре ҡарай, шул иҫәптән — 507 га һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар — 377 га, көтөүлектәр — 54 га. Йәмәғәт көтөүлегендә 48 баш эре мал, һарыҡтар — 117, 15 ат иҫәпләнә. Халҡы арыш, ужым бойҙайы, арпа, һоло, борсаҡ үҫтерә. 1950 йылдан Шишмә территорияһында Ленин исемендәге колхоз урынлаша (үҙәк усадьбаһы Исәй ауылы), 1950-сы йылдар аҙағынан — ферма, һуңынан «Мөслим» совхозы бүлексәһе (һуңғараҡ — «Мөслим» акционерҙар йәмғиәте). Әлеге мәлдә ауылда «Приозерное» ауыл хужалығы предприятиеһы урынлашҡан. Фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда халыҡ һаны 2010 йылда 337 кеше тәшкил итә (164 ир-ат һәм 173 ҡатын-ҡыҙ). Халҡы 402 кеше (1959 йылда — 508, 1970 йылда — 559, йылда 983 — 376, йылда 1995 — 372).

## Урамдары
Шишмә ауылының урам селтәре 5 урамдан тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Саккуловское_сельское_поселение

## Иҫкәрмәләр
Уй (Силәбе өлкәһе)

**Уй** () — ауыл, Силәбе өлкәһе Уй районының административ үҙәге һәм район составында Уй ауыл биләмәһе. Силәбенән көньяҡ-көнбайышҡа (149 саҡрым автомобиль юлы буйлап), Уй йылғаһында, Ҡорама тимер юл станцияһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауыл 1742 йылдан алып билдәле. Ошо йылда Бахметьев хәрби биләмәһен —Уй ҡәлғәһе төҙөлөшөн башлай. Уй йылғаһы исеме менән атала.

Уй ҡәлғәһе башҡорт тарханы Таймаҫ Шәимовтың ризалығы менән нигеҙләнә, сөнки ул был ерҙең хужаһы булып ҡаралған. Ошоноң өсөн Шәимов ҡылыс менән бүләкләнә, ә урындағы башҡорттар һалымдан ҡотолалар.

Ҡәлғә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен ҡырғыҙҙар һаҡлау өсөн, шулай уҡ башҡорттарҙың үҙ-ара эш итеүен иң яҡшы күҙәтеү өсөн төҙөлгән.

## Халыҡ

## Экономика
Уй ауылында ябылған сыр заводы, элекке "Память Ленина" колхозының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан , шулай уҡ бында Силәбе өлкәһендә иң ҡиммәтле бәҙрәф (25 һум) бар. Урындағы халыҡтың төп килеме - бюджет өлкәһендә һәм "Красное и белое" магазин селтәрендә эшләү.

## Спорт
"Олимпиец" саңғы базаһында саңғы ярыштары буйынса "Рәсәй саңғы юлы" конкурсы уҙғарыла. 2017 йылда ябыҡ хоккей корты төҙөлә. 2019 йылда йөҙөү бассейны булған физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә башлай, объект төҙөлөшөн ике йыл дауамында тамамлау күҙаллана.

## Ауылдың иҫтәлекле урындары
Ауылда тыуған яҡты өйрәнеү музейы, "Колос" мәҙәниәт һарайы, Халыҡ ижады йорто эшләй. Ауыл уртаһындағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә мемориал урынлашҡан.
Уй ауылында 1920 йылда ҡуйылған Ф. Чечёткинға, В. Эстинға, С. Таращенко һәм М. Анисенкоға һәйкәл урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
*А.И. Тихонов—совет биатлонсыһы, дүрт тапҡыр олимпия чемпионы, ун бер тапҡыр донъя чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.

## Иҫкәрмәләр
Күкрәк (Ырымбур өлкәһе)

**Күкрәк** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы хәҙер юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географияһы
Ауыл хәҙер Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән биләмәлә көн күргән, Ҡыйышайыр йылғаһы буйында Мөхәмәтйәр ауылынан — 6 км, Ейәнсура ауылынан 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

Ауылды аймап аҡҡан Ҡыйышайыр йылғаһы Аҙанташ йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Хәҙер ауыл урынында ҡалған яланды Күкрәк тип атап йөрөтәләр.

## Тарихы
Күкрәк ауылында, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, украиндар йәшәгән. Фараз итеүҙәренсә, ХХ быуатта нигеҙләнгән булғандыр. Ауыл уҙған быуатта, 1960-сы йылдарҙың икенсе яртыһында йәшәүҙән туҡтаған.

## Климаты
Ҡыуандыҡ төбәгенә хас булғанса, был төбәктә уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС тәшкил итә. Яуым-төшөм бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, иң күп яуым-төшөм яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул ер өҫтөндә уртаса 150 көн ята..

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән журналист С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында Атаманың килеп сығышы тураһында бер нисә фаразды бәйән итә. Топоним башҡорт йәки татар телдәрендәге *күкрәк* тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан, тип яҙа ул. Ихтимал, ул кәүҙә өлөшө булараҡ ҡулланылғандыр. Мәгәр, был һүҙ күп мәғәнәле. С. М. Стрельников уның метафора булараҡ *тау күкрәге* тигәнде аңлатыуы бар икәнен дә әйтә. Башҡорт телендә *күкрәк арба* төшөнсәһе булғанын да телгә ала. Татар телендә иһә арбаның алғы өлөшөн *күкрәк* тип атау бар, тигән ул.
2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә *«Күкрәк»* һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бирелә:Күкрәк арба — диалект, бәләкәй арба;күкрәк ағасы — арбаның алғы аҫтығы менән артҡы күсәрен тоташтырған ике буй ағас; кәбәндең киң урта өлөшө; кәбән һала торған күкрәк һәнәге; ҡатын-ҡыҙҙың түше, имсәк. Күсмә мәғәнәлә тәкәббер тигән варианты ла бар. Ҡайһы вариант ауылға исем биргәндер — аныҡ ҡына билдәле түгел.

## Иҫкәрмәләр
Чусовской (Силәбе өлкәһе)

**Чусовской** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең ҡала округы ҡасабаһы. Оло Чусовское күле яры буйында, район үҙәгенән, Үрге Өпәйленән төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 411 метр.

GPS координаталары: N 56° 8' 11.004" E 60° 19' 53.184"

ОКАТО коды: 75406000014

ОКТМО коды: 75706000171

Автомобиль коды: 74, 174

Мәскәү менән ваҡыт айырмаһы: +2 ч

## Географияһы
Чусовской ҡасабаһы территорияһының рельефы таулы, иң яҡын бейеклек — 481 метр (Песчанка тауы), 493 метр (Яланғас тау) һәм 460 (Кәзә тауы) метр. Ландшафты — шыршы һәм пихта ҡатыш ылыҫлы-япраҡлы ҡуйы үләнле урман зонаһы өлөшө. Ҡасабанан көньяҡҡа табан Кесе Чусовской күле ята.

Чусовской ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Үрге Өпәйле ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 12 км тәшкил итә.

## Тарихы

19 быуатта хәҙерге ҡасаба урынында Полевский, ә 20 быуат башында Өпәйле тимер эшләү заводына, 1929 йылдан Өпәйле металлургия заводына (1936 йылға тиклем) ағас күмере ебәреү өсөн күмер үртәүселәрҙең ҡыуышы урынлаша. Өпәйле никель заводын сафҡа индереү менән ҡасаба территорияһында был предприятиеның (башта Чусовской Мейестәре тип аталған) урман бүлеге урынлаша. Ағас цехтар, торлаҡ, социаль көнкүреш-мәҙәни учреждениелары төҙөү өсөн китә. Оҙаҡ ваҡыт урманды эстакадаларға егеүле транспорт менән ташыйҙар һәм ул унда складҡа һалына. 1930-сы йылдар аҙағында уны Үрге Өпәйлегә ташыуҙы еңеләйтеү өсөн Чусовской ҡасабаһы һәм Черемшанка араһында тар колеялы тимер юлы һалына. Был ваҡытҡа Чусовскойҙа башланғыс мәктәп, клуб (1980-се йылдар аҙағында ябыла), фельдшер-акушерлыҡ пункты (шулай уҡ ябыла) эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ағас әҙерләүҙә, күмерҙе томалап тотоуҙа хеҙмәт армияһы һалдаттары шөғөлләнә. 1945 йылдың июленән 1948 йылдың авгусына тиклем ҡасаба территорияһында 1651-се эшселәр отрядының 2-се Өпәйле зонаһы тип аталған 4-се ротаһы урынлаша (289 кеше). Бында Көнбайыш Европа илдәренән тотҡондар, башлыса Румыниянан граждандар эшләй (төрлө йылдарҙа уларҙың һаны 129 кешенән алып 300 кешегә тиклем). Урындағы эшкә һәләтле кешеләрҙең күп өлөшө Черемшан карьерында, Чусовской урман пунктында, химия урман хужалығында эшләй (сайыр йыйыу менән шөғөлләнә). 1990-сы йылдар башында ҡасабала крәҫтиән хужалығы булған.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡасабала халыҡ һаны 2010 йылда 111 кеше тәшкил итә ( 53 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ).

Халҡы 115 кеше тәшкил итә. (йылда 1926 — 10, 1956 йылда — 47, 1970 йылда — 211, 1983 йылда — 179, йылда 1995 — 100).

## Урамдары
Ҡасабаның урам селтәре 3 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.

— Шишмә урамы

— Май урамы

— Чусовская урамы

— Чусовской тыҡрығы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Верхнеуфалейский городской округ

## Иҫкәрмәләр