open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Осло ҡыйыҡ аҫтындағы йорт (Минск)

**Осло ҡыйыҡ аҫтындағы йорт (Минск)** — Коммунистик һәм Ҡыҙыл урамдары киҫелешендә урынлашҡан йорт.   1952 йылда төҙөлгән. Беларусь Республикаһының  тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегән ингән. 

## Тарихы
«Осло ҡыйыҡ аҫтындағы» йортто төҙөү һуғыштан һуңғы йылдарҙа офицер ғаиләләре  өсөн йорттар комплексы составында башлана. Комплекс хәҙер    Коммунистик урамындағы  18 14,16-сы  һәм Ҡыҙыл урамындағы 3, 5-се йорттарҙы үҙ эсенә ала.  Офицерҙар составы өсөн торлаҡ Белорус хәрби округының (БВО) (хәҙер - Беларусь Республикаһы Оборона министрлығы) бинаһынан алыҫ түгел төҙөлгән. 

Проектты 1940  йылдар аҙағында  архитектор Леонид Гольдштейн, Марк Лифшиц һәм Владимир Исаченко төҙөй. Торлаҡ йорттар комплексы неоклассицизм стилендә проектлана. Төҙөлөш 1950 йылдар башында  башлана. Йорттоң «осло ҡыйығын»  Владимир Исаченко проектлай. Юғары ныҡлыҡтағы ҡорос менән көпләнгән «энә» конструкцияһы үҙе Мәскәүҙә әҙерләнә.  Уны совет осоро символы — лавр менән биҙәлгән биш мөйөшлө  йондоҙ ослай. 

Йорт диуарҙарын һаҡлап тороу өсөн ҡеүәтле кәрниздәр һәм ике яҡлы ҡыйыҡ менән климат шарттарын иҫәпкә алып төҙөлгән. Бөтә архитектура деталдәре бетондан эшләнгән һәм стенаға ныҡ итеп монтажланған

«Осло ҡыйыҡ аҫтындағы» йорт Минск ҡалаһында һуғыштан һуңғы беренсе бейек йорт, ерҙән алып йондоҙона тиклем ара 43 метр тиерлек  тәшкил итә.

Йорт 1956 йылда файҙаланыуға тапшырыла. 

Башняла күпмелер ваҡыт  "вышка разведка  пункты" урынлаша. Унда һауа һөжүменә ҡаршы оборона  сиренаһы була

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Львов математика мәктәбе

**Львов математика мәктәбе** — Львов университетында эшләгән математиктар төркөмөнөң атамаһы. 1929 йылдан Studia Mathematica журналын сығара башлайҙар.

Был ғалимдарҙың күбеһе, бигерәк тә йәһүд милләтенән булғандары, 1941 йылда, Львов та немец оккупацияһында ҡаласағы билдәле булғас, ҡаланан ҡасып китә. Икенсе донъя һуғышы аша үтеп, бик аҙҙар ғына тере ҡала, һәм улар эштәрен Вроцлавта дауам итә.

Львов математика мәктәбен шулай уҡ «шотланд» мәктәбе лә тип атайҙар, был атама Львовта уларҙың йыйылышы үткән «Шотланд кафеһынан» алынған..

## Танылған ҡатнашыусылар
* Герман Ауэрбах
* Стефан Банах
* Марк Кац
* Антоний Ломиницкий
* Станислав Мазур
* Владислав Орлич
* Станислав Рузевич
* Станислав Сакс
* Влодзимеж Стожек
* Станислав Улам
* Леон Хвистек
* Юлиуш Шаудер
* Гуго Штейнгауз
* Вацлав Серпинский

## Иҫкәрмәләр
Белиджи

**Белиджи** — ҡала тибындағы ҡасаба. Дербент районының Дағстандың Дербент районында урынлашҡан.

*Белиджи ҡасабаһы* муниципаль берәмеген ҡала биләмәһе статусы менән барлыҡҡа килтергән, составында берҙән-бер тораҡ пункты булған ҡасаба.

## Географик урыны
Белиджи ҡасабаһы Дербент ҡалаһынан 20 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Ҡасаба янында туранан-тура Белиджи ауылы терәлеп тора. Был ауылда айырым муниципаль берәмек ойошторолған. Белиджи ҡасабаһында 11 251 кеше йәшәй (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

## Тарих
Белиджи ҡасабаһына нигеҙ 1899 йылда һалынған. Ҡала тибындағы ҡасаба статусына — 1965 йылдан алып эйә булып тора.

## Инфраструктураһы
Белиджи ҡасабаһында биш дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй:

* А. Исрафилов исемендәге гимназия № 1
* Белиджи академия мәктәбе № 1
* № 3 урта мәктәбе
* № 2 урта мәктәбе
* № 1 тулы булмаған урта мәктәбе
* № 2 тулы булмаған урта мәктәбе
* Спорт мәктәбе № 1
* Балалар ижады йорто
* Музыка мәктәбе
* Профессиональ лицей № 8
* Рәсәй Дәүләт педагогия институты
* Мәҙәниәт йорто

## Транспорт
Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлдарының Белиджи тимер юл станцияһы урынлашҡан.

## Урам
Ҡасаба урамдары:

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Топографическая карта (2,3 Мб) 
* Белиджи // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* terrus.ru — база данных России
Әхмәт Сөләймәновтың йорт-музейы

**Әхмәт Сөләймәновтың йорт-музейы** — башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улының музейы. Музей Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы Ленин урамының 21 һанлы йортонда урынлашҡан. 2018 йылдың 30 июнендә, төбәк-ара йәш сәсәндәр конкурсы барышында асыла.

## Тарихы
Остроленка воеводалығы

**Остроленкский воеводствоһы** () — Польша воеводствоһы, 1975—1998 йылдарҙа ғәмәлдә булған, ойошторолоу датаһы — 1 июнь 1975 йыл.

Польшаның административ бүленешендәге 49 төп берәмектәренең береһе булып торған, 1998 йылда Польшала үткәрелгән административ реформа һөҙөмтәһендә 1998 йылдың 31 декабрендә ғәмәлдән сығарылған.
Остроленкский воеводствоһы 6498 квадрат километр майҙанды биләгән. Остроленок ҡалаһы воеводствоның административ үҙәге була, унда 1998 йылда 411 600 кеше йәшәй. Воеводстоның рәсми теле-поляк теле була. Административ реформанан һуң, воеводство үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата һәм уның территорияһының ҙур өлөшө Мазовецкий воеводствоһына ҡарай, бәләкәйерәк бер өлөшө — Варминьско-Мазурский воеводствоһына (Розоги гминаһына) индерелә.

## Ҡалалары
Воеводствоның халыҡ һаны буйынса иң эре ҡалалары (1998 йылдың 31 декабренә ҡарата):

*  **Остроленка** — 55 271
*  Вышкув — 26 154
*  Острув-Мазовецка — 22 592
*  Пшасныш — 17 556
*  Макув-Мазовецки —10 651

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Polski Historyczny atlas. — Warsz.: Wydawnictwo Demart, 2011. — С. 122—123. — .
Остроленка

**Остроленка** () — Польша ҡалаһы. Польша ның Нарев йылғаһы буйында, Мазовецкий воеводствоһында урынлашҡан. Остроленка ҡалаһы 33,20 квадрат километр майҙанды биләй. Халҡы — 53 758 кеше (2006 йыл).

1831 йылдың 26 майында урыҫ ғәскәренең Остроленка янындағы алышта еңеүе өсөн Урал казак ғәскәренең тораҡ пунктына Остроленский ҡасабаһы исеме бирелгән (хәҙер Силәбе өлкәһенең Нагайбакский районы).

## Тарих
14 (26) май 1831 йылдың Остроленка янында һуғыш була.

1939 йылдың сентябрендәге ваҡиғаларҙан һуң — Германиның Белорус ССР-ы менән сиктәш ҡалаһы.

1944 йылдың сентябрендә Остроленка ҡалаһын һәм ҡәлғәһен алғанда күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлығы өсөн, СССР юғары баш командующийы бойороғо менән 290-сы уҡсылар дивизияһының  Остроленковский исемен ала.

## Билдәле кешеләр
* Анфилов Глеб Иосафович — урыҫ шағиры.
* Богданов Петр Григорьевич (1904—1942) — компартия эшмәкәре, Кустанайский өлкә һәм ҡала партия комитетының беренсе секретары. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты. Составында СССР нквд-ның айырым рәтендә.
* Гомулицкий Виктор (1848—1919) — поляк шағиры, әҙәби тәнҡитсе һәм беллетрист.
* Изаксон Александр Яковлевич — совет архитекторы.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Ostroleka-ratusz1.jpg|Ратуша
Файл:Ostroleka-kosciol farny1.jpg|Костёл
Файл:Ostroleka-klasztor wnetrze.jpg|Монастырь эсе
Файл:Ostroleka-storaenso.jpg|
Файл:Ostroleka-ock2.jpg|
Файл:Ostroleka-muzeum.jpg|Музей
Файл:Ostroleka-most mad2.jpg|
Файл:Ostroleka-glowackiego3.jpg|


## Һылтанмалар
* Официальная страница города

## Сығанағы
Тарас Шевченко һәйкәле (Львов)

**Тарас Шевченко һәйкәле** — Львов ҡалаһының Азатлыҡ проспектында  украин шағиры Шевченко Тарас Григорьевич һәйкәле. Ағалы-ҡустылы скульпторҙар В. һәм А.   Сухорскойҙар, архитекторҙар Ю.  Дыба һәм һәм Ю. Кромей эше.

Фигураның   бейеклеге метр 4,45 тәшкил Шағирҙың һынынан һулда фигуралы рельефтар менән ун ике метрлы символик стела — бронза *«Милли яңырыу тулҡыны»* урынлашҡан (1995 йыл).

Львовтың үҙәк урамында — Азатлыҡ проспектында урынлашҡан.

## Төҙөлөү тарихы
Львовта Т.Г. Шевченкоға һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар  1987 йылдың  22 июнендә ҡабул ителә.  Киләһе йылда иң яҡшы һәйкәл проектына өлкә конкурсы иғлан ителә, ул көтөлгән һөҙөмтәгә килтермәй:  40 автор коллективы араһында бер генә булһа эш билдәләнмәй. Киләһе йылда шулай уҡ һөҙөмтәһеҙ республика конкурсы үтә. Шуға ҡарамаҫтан, Львов ҡалаһы башҡарма комитеты  йәш скульпторҙар ағалы-ҡустылы А.һәм В. Сухорскойҙар менән проектты эшләү буйынса хеҙмәт   килешеүе төҙөү. Һәйкәлде төҙөү Украиның барлыҡҡа килеүе һәм  ауыр финанс көрсөгө менән тап килә. Йәш скульпторҙарҙың проекты украин диаспораһы ярҙамы арҡаһында уңышлы тормошҡа аша

Т.Г. Шевченко һәйкәлен  асыу тантанаһы 1992 йылдың  24 авгусында   Украинаның   бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ҡабул итеү йыллығында үтә, ә дүрт йылдан һуң   шағирҙың 12- метрлыҡ бронза һәйкәленең элементы асыла.

## Һылтанмалар

* Пам’ятник Тарасові Шевченку: 3D панорама 
* Пам’ятник Тарасові Шевченку: галерея панорамних фото.
Вышкув

**Вышкув** () — Польша ҡалаһы. Польшаның Мазовецкий воеводствоһының Вышкувский повятына инә. Ҡала-ауыл гминаһы статусына эйә. вышкув ҡалаһы 20,78 квадрат километр майҙанды биләй. Вышкув ҡала халҡы — 26 948 кеше (2004 йыл). Бер квадрат километрҙа халыҡ тығыҙлығы — 1296,8 кеше тәшкил итә.

## Географияһы
Вышкув ҡалаһы Польшаның көнсығышында Көнбайыш Буг йылғаһы ярында урынлашҡан, Мазовецкий воеводствоһының Вышкувский повяты составына инә.

## Тарих
Вышкув тураһында беренсе тапҡыр иҫкә 1203 йылда алына. Вышкув ҡалаһына 1502 йылда нигеҙ һалына. 1528 йылда ҡала янындағы  Көнбайыш Буг йылғаһы аша күпер төҙөлә, шунан һуң ҡала үҫешен ныҡ тиҙләтә.

Төньяҡ һуғышы барышында, 1655 −1660-сы йылдарҙа, Вышкув ҡалаһы емерелә.

1870 йылдың 19 майына Вышкув ҡала статусын юғалта һәм уны 4 февраль 1919 йылда кире ала.

1897 йылда Вышкув ҡалаһында тимер юл төҙөлә һәм был ҡаланың сәнәғәте үҫешенә ныҡ булышлыҡ итә.

Икенсе бөтә донъя һуғышынан алда ҡалала иң ҙур йәһүд общинаһы була. Общинала 9000 тирәһе кеше иҫәпләнә, һуғыш ваҡытында улар немецтар тарафынан тулыһынса юҡ ителә. 1997 йылдың 14 сентябрендә Вышкув ҡалаһының Холокост ҡорбандарына һәйкәл асыла.

## Һылтанмалар
* Официальная страница города
Острув-Мазовецка

**Острув-Мазовецка** () — Польша ҡалаһы. Польша ның Мазовецкий воеводствоһы составына инә. Острувский повятының баш ҡалаһы, шулай уҡ шул исемдәге ауыл гминаһының үҙәге. 22,09 км² майҙанды биләй.

1926 йылдың 7 декабренә тиклем Острув исемен йөрөтә. 1975—1998 йылдарҙа Остролецкий воеводствоһына административ рәүештә инә.

30.06.2016 мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны - 22 741 кеше.

## Тарих
Беренсе тапҡыр — 1414 йылда телгә алына. 1434 йылда Мазовецкий герцогы Болеслав IV Хелмно ауылына ҡала хоҡуҡтары бирә. Принцесса Анна 1514 йылда ҡалала дүрт йылға бер тапҡыр йәрминкәләрү үткәрергә рөхсәт итә, баҙар ойоштора. Был ҡала үҫешен тиҙләтә. 1526 йылда Сигизмунд I тарафынан ҡала Мазовия воеводствоһына индерелә.

Ун алтынсы быуаттың икенсе яртыһында Острув ҡалаһының халыҡ һаны 3000 кешенән ашып китә,

Ун етенсе быуаттың аҙағында ҡаланың артабанғы үҫешенә һуғыш ҡамасаулай. Тәүге йәһүд күскенселәре ҡалаға килә.

Милли көрәштә ҡала халҡы бик әүҙем ҡатнаша — Костюшко ихтилалында, ғинуар күтәрелешендә.

Беренсе донъя һуғышында ҡала емерелә.

Икенсе донъя һуғышында ҡала һәм уның халҡы өсөн ҙур бәлә була. Күп халыҡ, башлыса йәһүдтәр, күпләп язаларға дусар булып, Варшава һәм Ломж геттоларына мәжбүри күсерелә, ә һуңынан Треблинка үлем лагерына оҙатыла. 1941 йылда күрше Гронда *[[:pl:Grądy (powiat grodziski)|pl:Grądy (grodziski powiat)]]* һәм Коморов *[[:pl:Komorowo (powiat ostrowski)|pl:Komorowo (ostrowski powiat)]]* тораҡ пункттарында немецтар совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь ойоштора.

Ҡала янында Крайова Армияһының «Opocznik» отряды хәрәкәт итә, 1943 йылдың август айында унда 2000 самаһы кеше иҫәпләнә. Отрядтың иң мөһим ғәмәлдәренең береһе ҡала үҙәгендә староста Рейнхард Экертҡа һөжүм итеү була. Оккупация 10 00 самаһы халыҡты 60 %-ҡа кәметә.

Һуғыштан һуңғы осорҙа емерек ҡала тергеҙелә, унда сәнәғәт предприятиелары төҙөлә.

## Тыуып — үҫкән кешеләр
* Сегал Александр Израилевич, рәссам.
* Сегал Бенцион Израилевич, математик.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Брембате-ди-Сопер, Италия
*  Рязань, Рәсәй Федерацияһы (2008—2022)
*  Изяслав, Украина

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница города
Вячеслав Черновол һәйкәле (Львов)

**Вячеслав** **Черновол һәйкәле** (укр. Чорновол ятник яті В'ячеслав) — Львовта  украин сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре,  «Украина халыҡ партияһына»  нигеҙ һалыусы Вячеслав Черновол хөрмәтенә монумент.

Билдәле эшмәкәр һәйкәле Львов өлкә советы бинаһы алдында  2002 йылдың 30 декабрендә ҡуйыла. Сара барышында 20-се быуаттың күренекле украин сәйәсмәне, диссиденты, 90-сы йылдарҙа беренсе демократик юл менән һайланған Львов өлкә советы рәйесе  Вячеслав Чорноволды хөрмәтләп иҫкә алалар.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Вячеслав Черновол вафат булғандан һуң Львовта уның образын мәңгеләштереү тураһында идея барлыҡҡа килә, шуға күрә иң яҡшы һәйкәлгә конкурс үткәрелә. Урындағы матбуғат проектты совет монументализмы стилендә башҡарылғанға күрә уңышһыҙ тип иҫәпләһә лә, конкурста Иван Самотос коллективы еңеп сыға.
Монументтың авторҙары: скульптор Иван Самотос һәм  архитектор Василий Каменщик.

Авторҙың ниәте  буйынса Вячеслав Черноволдың күтәрелгән уң ҡулы менән бронза скульптураһы ғәҙелһеҙлек, коррупция һәм властарҙың башбаштаҡлығына ҡаршы көрәшкә өндәй. Ә тауға ҡарай күтәрелгән өс бармағы Украинының символы- өс теште кәүҙәләндерә.

## Иҫкәрмәләр
Михаил Вербицкий һәйкәле (Львов)

**Михаил Вербицкий һәйкәле** —  композитор,  Украина гимны «Ще не вмерла України…»  музыкаһы авторы Михаил Вербицкийҙың һәйкәле Львов ҡалаһында урынлашҡан.  Һәйкәл Бандера һәм Вербицкий урамдары сатына ҡуйылған. Был инде  Вербицкийҙың икенсе һәйкәле, беренсе һәйкәле Яворов  (Украинаның Львов өлкәһе) ҡалаһында, Львовтан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һәйкәлдең ҡуйылыу хаҡы 0,78 миллион гривна (Өлкә советы рәйесе урынбаҫары В. Пятак һүҙҙәре буйынса урындағы үҙидара органдары һәйкәлде финанслауҙы күҙҙә тотоу өсөн үҙҙәренең бюджетына төҙәтмәләр индерә)). Һәйкәл 2015 йылдың 27 декабрендә  асыла. Асыу тантанаһына өс йөҙ тирәһе кеше  килә. Сара һәйкәлгә сәскәләр һалыу һәм ҡаланың сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең  сығыштары менән  тамамлана. Һәйкәлде асҡандан һуң концерт үтә.

## Тасуирламаһы
Иҫтәлекле композиция бронзанан яһалған Вербицкийҙың скульптураһынан, шулай уҡ гранит стеланан тора, стелала украин гимны көйөнөң ноталары уйып яҙылған. Стелала шулай уҡ аҡ мәрмәрҙән Украина  картаһы һүрәтләнгән. Композицияның баштағы бейеклеге 3.5  м , әммә һуңынан 2.9 м тиклем ҡыҫҡартыла. Һәйкәл тирәләй сквер төҙөкләндереү күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр
Михаил Грушевский һәйкәле (Львов)

**Михаил Грушевский һәйкәле** (укр.Михайлові Грушевський ятник яті) — Львов ҡалаһында украин йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, тарихсы, украин милли хәрәкәте лидерҙарының береһе Михаил Грушевский һәйкәле

Михаил Сергеевич Грушевский Львов ҡалаһында  егерме йылдан ашыу йәшәгән һәм эшләгән. Шуға күрә Львов бойондороҡһоҙлоҡ алыу менән  1994 йылдың июнендә билдәле тарихсы һәм сәйәси эшмәкәренең  һәйкәлен  асыу тантанаһы үткән  Украинаның беренсе ҡалаһы була. Монументты элек Академиы майҙаны тип аталған майҙанда урынлаштыралар .

## Тарихы
Грушевский һәйкәлен асыу идеяһы тәүге тапҡыр 1990 йылдың 12 апрелендә Шевченко исемендәге Ғилми йәмғиәт Советында барлыҡҡа килә. Шул ваҡытта билдәле скульптор Крвавич 1990 йылдың көҙөнә эскиз-проектты үтәргә риза була.

Тарихсының 125-йыллығы  алдынан  (1991 йылдың авгусы)  Львов ҡала советының мәҙәниәт бүлеге инициативаһы менән Архитекторҙар йортонда һәйкәлдең төрлө эскиздары күрһәтелә. Атап әйткәндә былар скульпторҙар Р. Рмановичтың, Я. Мотиканың ике проекты, Я. Скакундың ике проекты була. Һөҙөмтәлә Дмитрий Крвавич, Николай Посикира һәм Любомир Яремчук төркөмө  проекты еңеүсе була .

1991  йылдың  27 авгусында Шевченко исемендәге Ғилми йәмғиәт аҡсаһына һәйкәл ҡуйыласаҡ урында яҙыу менән мәрмәр таш анонс ҡуйыла:

## Тасуирламаһы
Бронзанан ҡойолған Грушевский һыны гранит постаментҡа  ҡуйылған. Һәйкәл өҫтөндә хәҙерге украин скульпторҙары Николай Посикира, Дмитрий Крвавич, Любомир Яремчук  һәм архитектор Василий Каменщик эшләй.  Һәйкәл Львов ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге архитектура ансамбленә гармониялы тап килә.

## Әҙәбиәт

* *Руслан Кухаренко, Олександр Омельченко, Марина Протас.* Пам'ятник Михайлу Грушевському // Звід пам'яток історії та культури України: Київ: Енциклопедичне видання. Кн. 1, ч. 2.: М-С. — К. : Голов. ред. Зводу пам'яток історії та культури при вид-ві «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 2004. — С. 854.
* Мельник І., Масик Р. Пам'ятники та меморіальні таблиці міста Львова. — Львів: Апріорі, 2012

## Иҫкәрмәләр
Кримигис Стаматиос

**Стаматиос «Том», М. Кримигис** (ингл.  Stamatios (Tom) M. Krimigis, грек. Σταμάτιος Κριμιζής, 10 сентябрь 1938 йыл) — Америка ғалимы, сығышы буйынса грек, АҠШ-тың йыһанды тикшеренеү буйынса программаларына (мәҫәлән, Ҡояш системаһы) үҫешенә ҙур өлөш индергән физик.

## Биографияһы
1938 йылда Вронтадос ауылында (Хиос, Греция) тыуа, шунда уҡ мәктәпте тамамлай. 1961 йылда Миннесота университетын физика фәне буйынса бакалавр дәрәжәһендә тамамлай, 1963 йылда Айов университеты магистратураһын тамамлап, 1965 йылда физика буйынса докторлыҡ дәрәжәһен яҡланған.. Джеймс Ван Аллен уның уҡытыусыһы була.

Кримигис «Кассини-Гюйгенс» проекттарын төп һынаусыларының береһе була (MIMI), «Вояжер-1» һәм «Вояжер-2» станцияларында әҙ зарядланған киҫәксәләр менән (LECP) эксперименттар үткәреүҙә ҡатнаша, шулай уҡ Explorer 47 (CPME) юлдашын төҙөүҙә ҡатнаша. Ҡояшты тикшереү өсөн «Улисс» (LAN/HI-SCALE) аппаратын, ер магнитосфераһын тикшереү өсөн Geotail (EPIC) аппаратын, Юпитерҙы тикшереү өсөн «Галилео» (EDP) аппаратын, «Маринер-3» (TRD) һәм «Маринер-4» (LECR) автоматик планета-ара станцияһын һынау үткәреүселәрҙең береһе. Проект өҫтөндә эшләй «Advanced Composition Explorer», «Маринер-5», «Мессенджер» һәм «Новые горизонты» проекттары өҫтөндә эшләй.

Кримигис — Джонс Хопкинс университеты янындағы Ғәмәли физика лабораторияһының йыһан департаментының почетлы башлығы, Афина академияһы ағзаһы һәм Грек милли тикшеренеүҙәр һәм технологиялар буйынса совет президенты. 1999 йылдан башлап Халыҡ-ара астрономия союзы ҡарары буйынса Кримигис исемен Кримигис астероиды (8323) йөрөтә.

## Наградалары
* Америка физика йәмғиәте, Америка геофизика союзы, Америка фән үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы һәм Америка аэронавтика һәм астронавтика институты ағзаһы
* Джонс Хопкинс университеты янындағы Ғәмәли физика лабораторияһының ысын ҡаҙаныштары өсөн премияһы (2004)
* Афина Академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы — йыһанды тикшеренеүсе (2004)
* Ғаләм тикшеренеүҙәре буйынса комитет премияһы (2002)
* Смитсонов институты премияһы (2002)
* Aviation Week &amp;amp; Space Technology журналының «Laurels in Space» премияһы (1996, 2001)
* «Күренекле ғилми ҡаҙаныштары өсөн» НАСА миҙалы (1981, 1986)
* Астронавтика халыҡ-ара академияһының фундаменталь фәндәре өлкәһендәге премияһы (1994)
* Европа аэрокосмос йәмғиәте советының Алтын миҙалы (2011)
* можайский Һауала йөҙөү һәм астронавтика милли музейы премияһы (2015)
* Америка астрономия йәмғиәтенең йыһанға осоуҙы үҫтергән өсөн премияһы (2016)
* «Күренекле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн» НАСА миҙалы (2016)
* Наса-ның һәм ЕСА-ның 40-тан ашыу наградаһы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Халыҡ-ара астрономия союзы сайтындағы профиль 
* НАСА сайтындағы биографияһы
Субстантивлашыу

**Субстантивлашыу** ( — исем), —  һүҙ төркөмдәренең (сифат, ҡылым, рәүеш, һан), предметты атау һәләте алып, исем һүҙ төркөмөнә күсеүе, (йәғни «кем?» йәки «нимә?» һорауына яуап биреүе). Субстантивлашыу — транспозицияның айырым бер осрағы,  морфологик булмаған һүҙъяһалыштың морфологик-синтаксик  ярҙамсы ысулына ҡарай.

Субстантивлашыуға дусар була алған һүҙ төркөмдәренә миҫалдар:

* сифат: «*оҫтаны* саҡырҙылар»
* рәүеш: «*аҙ күпкә* буйһонор»
* һан: «*икенселәр* класҡа инде», «*берәүҙән* *икәү* яҡшы», 
* сифат ҡылым: «*ҡайтыусылар ҙа, ҡаршылаусылар ҙа* таралышып бөттө»
* исем ҡылым: *ишетеүҙән күреү* яҡшы.



## Cубстантивлашыу төрҙәре
Субстантивлашыу тулы һәм өлөшләтә була.

Тулы субстантивлашыу бер һүҙ төркөмөнә ҡарарған һүҙҙең икенсе һүҙ төркөмөнә тулыһынса күсеүенән тора.

Өлөшләтә (тулы булмаған<) субстантивлашыуға  һүҙ ике һүҙ төркөмөнә лә ҡарай  (*хәрби табип* һәм *хәрби*, *балаһыҙ ғаиләләр* һәм *балаһыҙҙар*, *һалҡын ҡыш* һәм *һалҡындар башланды*).

Окказиональ субстантивлашыу ваҡытында һүҙ контекста ғына икенсе һүҙ төркөмө билдәләрен ала. Мәҫәлән, *һайланған һаҙға батҡан*. 

## Иҫкәрмәләр
Сарасота (ҡала)

**Сарасота** () — Сарасота округындағы (АҠШ, Флорида штаты) ҡала һәм округ үҙәге. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу статистика мәғлүмәттәре буйынса 51 917 кеше йәшәй. 702 281 кеше иҫәпләнгән Норт-Порт-Сарасота- Брейдентон метрополитен статистик ареалына инә.

## Географияһы
АҠШ халыҡ иҫәбен алыу Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса дөйөм майҙаны 65,257 квадрат километр, шуның 37, 974 Сарасота квадрат километрын ер һәм 27,283 квадрат километрын — һыу биләй. Һыу ресурстары майҙаны бөтә майҙандың 41,8 процентын тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 6 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Демографияһы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Сарасотала 51 917 кеше йәшәгән. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 1367,8 самаһы кеше тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Райхсбрюке

[мини|250пкс|[Дунайҙың һул ярынан ҡаланың үҙәк өлөшө йүнәлешендә яңы Райхсбрюкегә күренеш]]
**Райхсбрюке** () — Венаның иң билдәле күпере. Ул Леопольдштадттағы Мексикоплац () менән Дунай йылғаһының икенсе ярындағы Донауштадт менән тоташтыра, ә уртала Донауинзель утрауы аша үтә. Күпер үҙәк өлөшөнән Штефанплацтан килгән ҡаланың үҙәк һыҙығында урынлашҡан. Уның буйынса алты һыҙат автомобиль юлы, метроның беренсе тармағы һәм ике йәйәүле-велосипед һуҡмаҡтары үтә.

## Тарихы
Хәҙерге Райхсбрюке урынындағы тәүге күпер 1872—1876 йылдарҙа төҙөлгән һәм Кронпринц Рудольфтың күпере () тип аталған. Был Венала Дунайҙың ағым урынын тәртипкә килтергәнгә тиклем була. Йылғаның үҙендә күпер ҡорос фермаларҙан ҡоролған, ә Дунайҙың ике ярындағы туғай өҫтөндә арка секцияһы үткән. 1919 йылда Австрия республика булып киткәс күперҙең атамаһы Райхсбрюке тип үҙгәртелгән.

1930-сы йылдарҙағы Бөйөк депрессия осоронда эшһеҙлекте кәметеү сараһы булараҡ шул уҡ урында аҫылмалы күпер төҙөргә ҡарар ителә. Эштең инженер яғы менән Зигфрид Тайс () һәм Ганс Йакш (), ә художестволы яғы менән Клеменс Хольцмайстер () етәкселек иткән. Иҫке күпер ағым буйынса аҫҡа ҡарай 26 метрға (7 сәғәттән әҙерәк ваҡыт эсендә) шылдырылған, шулай итеп яңы төҙөлөш шул уҡ урында башҡарыла алған һәм хәрәкәткә ҡамасауламаған. Старый мост был сдвинут вниз по течению на 26 м (менее чем за 7 часов), так что новая стройка могла проходить на том же месте и не мешала движению. 1934—1937 йылдарҙа төҙөлгән яңы аҫылмалы күперҙә дүрт һыҙат автомобиль юлы, ике трамвай колеяһы һәм һәр яҡтан йәйәлеләр һуҡмағы булған.

Икенсе донъя һуғышы осоронда Венаның Дунай аша күперҙәре араһында Райхсбрюке берҙән-бер ҙур зыян алмай ҡала. Ҡаланы азат итеүсе совет ғәскәрҙәре Империя күперенә десант төшөргән һәм вермахттың сигенеүсе частарына уны шартлатырға юл ҡуймаған. Һөҙөмтәлә күперҙең исеме Ҡыҙыл Армия () тип үҙгәртелә. 1948 һәм 1952 йылдар араһында күпер реконструкциялана.

## Емерелеүе

1976 йылдың 1 авгусында йәкшәмбе көндә төнгө сәғәт 5 тула тигәндә күпер емерелгән, һөҙөмтәлә бер кеше һәләк булған. Шулай уҡ емерелгән ваҡытта күпер бер йөк ташыусы машинаны юҡ иткән һәм бер нисә карапҡа зыян килтергән. Караптар йөрөшө Донауканал аша йүнәлтелгән; тиҙ арала автомобиль һәм трамвай хәрәкәте өсөн ике ваҡытлы күперҙәр һалынған, улар артабанғы дүрт йыл эсендә файҙаланылған.

Яңы күперҙе проектлау һәм төҙөү өсөн халыҡ-ара тендер ойошторолған, уны «Иоганн Нестрой» проекты еңгән. Был проект XIX быуаттың Австрия драматургы һәм актёры хөрмәтенә аталған. Төҙөлөш 1978 йылда башланған, ә яңы күпер 1980 йылдың 8 ноябрендә асылған. Ике йылдан һуң, 1982 йылдың 3 сентябрендә, оҙаҡ дауам иткән һынауҙарҙан һуң, Райхсбрюке буйлап Вена метрополитенының беренсе линияһы поездары йөрөй башлаған.

## Һылтанмалар
Миндальный

**Миндальный** (**Арка-Дереси**) — Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышындағы ауылы, Ҡырым Республикаһының Судак ҡала округына (Украинаның административ-территориаль бүленешенә ярашлы — Ҡырым автономиялы республикаһының Судак ҡала советы Солнечнодолинский ауыл советына) инә.

### Халыҡ һаны динамикаһы

* 1902 йыл — 64 кеше
* 1926 йыл — 13 кеше
* 1939 йыл — 89 кеше
* 1989 йыл — 8 кеше

* 2001 йыл — 6 кеше.
* 2009 йыл — 12 кеше.
* 2014 йыл — 143 кеше.

## Хәҙерге торошо
2018 йылда Миндальный ауылында 7 урам, 9 тыҡрыҡ һәм баҡса ширҡәтте иҫәпләнә, Яндекс-карта буйынса ауылда 1 урам-Миндальный урамы иҫәпләнә; 2009 йылда, ауыл советы мәғлүмәттәре буйынса, ауылдың майҙаны 536,3 гектар, ундағы 7 йортта 12 кеше йәшәгән. Ауылдың төп предприятиеһы — «Ҡояшлы Үҙән» маркалы шарап ҡойоу заводы. Миндальный ауылынан күрше ауылға автобус йөрөй.

Ауылдың тарихи атамаһы Арка-Дереси, ҡырым татар теленән тәржемә иткәндә «арҡа терәге» ( — тип арҡа өлөшө, *dere* — терәк).

## Географияһы
Миндальный тораҡ пункты ҡала советы биләмәһенең үҙәк өлөшөндә, Меган тауының төньяҡ битләүендә, Текиль-Таш битләүендә, Туклузка йылғаһының уң ҡушылдығы буйында, диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә урынлашҡан. Судак ҡалаһына тиклем 11 километрға тиклемге аралыҡ (шоссе буйлап), яҡын тимер юл станцияһы — Феодосия — яҡынса 48 км. Транспорт бәйләнеше төбәк автомобиль юлы Саба — Миндальный — Солнечная Долина буйынса тормошҡа ашырыла.

## Т арих
1893—1895 йылдарҙа бында Архадерес шарап хужалығы төҙөлә. *«Таврия губернаһы 1902 йылда иҫтәлекле китаптар н …» буйынса Архадерес ауылы* кенәз Горчаков имениеһы була, ул Феодосия өйәҙенең Таракташ улусына ҡарай, ауылдағы 1 йорт хужалығында 64 кеше иҫәпләнә.

Совет власы ваҡытында, 1921 йылдың 8 ғинуарындағы Крымревком ҡарары буйынса улус системаһы бөтөрөлә, ә национализацияланған имениела совхоз булдырыла, ул яңы Феодосия өйәҙе составына инә, ә 1923 йылда — тағы яңы ойошторолған Судак районына ҡарай.

1946 йылдың 25 июнендә Арка-Дереси РСФСР составындағы Ҡырым өлкәһенә инә. 1992 йылдың 12 февралендә Миндальный Ҡырым Республикаһы Судак райсоветына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Потоцкийҙар һарайы (Львов)

**Потоцкийҙар һарайы** (пол.) — Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы.  Коперник урамы, 15 адресы буйынса урынлашҡан. Һарай  1880 йылда элек Альфред Юзеф Потоцкийға ҡараған усадьба урынында поляк архитекторы Юлиан Цибульский ҡатнашлығында  француз архитекторы Людвиг де Верни проекты буйынса төҙөлгән.

## Һарай
Бина француз  классицизм стилендә  кирбестән төҙөлгән, штукатурланған. Планында Н- ҡиәфәтле,  ҡабырға яҡтары бар, мансардалары менән өс ҡатлы. Фасадтары семәрле ҡыҫандарға ҡуйылған тәҙрәләр һәм ҡалҡыу биҙәкле балкондар һәм балюстрадалар менән биҙәлгән. Төп инеү урынын ҡалҡыу биҙәкле аркалы портик һәм ионик колонналар биҙәй. Беренсе ҡатта ҡунаҡтар ҡабул итеү залдары урынлашҡан. Урамдан ихатаға ике флигель менән монументаль ҡапҡалар алып килә. Потоцкийҙар һарайында ҡабул итеүҙәр өсөн экипаж урындары һәм ҡаршы алыу өсөн залдар ҡаралған. Һарайҙың дөйөм майҙаны   3100 квадрат метр тәшкил итә.

Башта һарай территорияһында ҙур парк урынлаша.   XIX быуат аҙағында   XX быуат башында Потоцкийҙар һарайы тирәһендә бер нисә рәт күп ҡатлы йорттар төҙөлә, уларҙың бер өлөшө фасадтары менән урамға, ә ҡабырға өлөштәре менән һарай яғына сыға. Шуға күрә Потоцкийҙар һарайына күренеш тик Коперник урамынан ғына асыҡ ҡала. 

1972 йылда   бинала тантаналы ваҡиғалар һарайы урынлаша  (Никах һарайы).  1973—1974 йылдарҙа реставрациялана.

1996 йылда   бина менән йәнәш  Львов сәнғәт һарайы төҙөлә. Тиҙҙән, 2000 йылда Потоцкий һарайы Львов сәнғәт галереяһына тапшырыла.

## Әҙәбиәт

* Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. Киев: Будивельник, 1983—1986. Том 3, с. 14.
Сапег һарайы (Львов)

**Сапе́г** **кенәздәре һарайы**—   Львов  (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы.  Коперник, 40а адресы буйынса урынлашҡан.

1870 йылдарҙа кенәз  Сапегтар өсөн архитектор Адольф Кун  проекты буйынса  XVIII быуаттың француз барокко стилендә төҙөлә. Бина ике ҡатлы, мезонин менән, төп күләме планында квадрат формаға эйә, уға  дүртмөйөшлө флигель тоташа. Селтәрле тимер ҡапҡалар менән монументаль кәртә урам менән ихатаны айыра. Бинаның стеналары йомшаҡ пластика менән айырыла, уларҙы пилястраларҙың сығынтыһы, ҡат араһы бүлкәттәре һәм  кәрниздәрҙе бүлгеләү төрлөләндерә

Үҙенә һарай төҙөүгә заказ биргән боронғо литва-рус нәҫеле Адам Сапег Галицияла  тимер юл төҙөлөшөнөң иң ҙур бағыусыларының береһе була. Һарайҙы төҙөү Потоцкийҙар һарайын төҙөгән кеүек үк ҡыйбатҡа төшә.   

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында бомба арҡаһында емерелгән һарайҙың көнсығыш төкәтмәһе урынына 9-сы урта мәктәп төҙөйҙәр.  

Бында оҙаҡ ваҡыт  9-сы мәктәп урынлаша. Реставрациянан һуң элекке Сапег һарайында  тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса Львов өлкә һаҡлау йәмғиәте урынлаша.

## Һылтанмалар

* 3D-тур Дворец Сапег

## Әҙәбиәт
Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. Киев: Будивельник, 1983—1986. Том 3, с. 14.
Дедушицкийҙар һарайы (Львов)

**Дедушицкийҙар һарайы** —  Львовта (Украина)классицизм архитектураһы ҡомартҡыһы. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә  Театр урамында урынлашҡан.

Бина кирбестән төҙөлгән, штукатурланған, эске ихата менән квадрат формала,  өс ҡатлы. Фасадын таш менән көпләнгән цоколдәр менән пилястралар бүлә. Фасадтың үҙәгендә өс мөйөшлө фронтондар менән тамамланған дүрт колонналы сығып торған ризалиттар күҙгә бәрелеп тора. Икенсе ҡат балконының скульптура консолдәре иғтибарға лайыҡ.   

Нигеҙе һәм бинаның беренсе ҡаты  XVIII быуат аҙағына ҡарай.  1830 йылда бинаны архитектор өлкән В. Раевский  классицизм.рухында үҙгәртеп ҡора. Унда  магистрат  хеҙмәттәре урынлаша.
1868 йылда граф Владимир Дедушницкий был бинаны һатып ала, 1870 йылда бында тәбиғәт музейы асыла, ә 1890 йылда йәмәғәт ойошмаларына  тапшырыла. Хәҙер бында **Украинаның**  **Дәүләт тәбиғәт музейы** урынлаша, унда 360 меңдән ашыу экспонат тупланған.

1995 йылдан алып  2011 йылға тиклем бинала  капиталь ремонт үткәрелгән.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Энциклопедия Львова, Т.2, с. 84-86.
* Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. Киев: Будивельник, 1983—1986. Том 3, с. 15.

## Һылтанмалар

* Сайт Государственный природоведческий музей НАН Украины (анг./укр.)
* Ирина ЕГОРОВА, «День». Музей нашего роста
Туркуллдар-Комелло һарайы (Львов)

**Граф Генрих Дидушицкий һарайы**, **Комелло һарайы**,  **Туркуллдар-Комелло** **һарайы** —  Львов (Украина) ҡалаһында иртә тарихилыҡ архитектураһы ҡомартҡыһы, тәүге неоготика ҡомартҡыһы.  Пекарский урамында урынлашҡан

Бина 1840—1843 йылдарҙа төҙөлгән,  ул кирбестән, штукатурланған, ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө формала. Төп фасады көньяҡҡа, сквер яғына ҡарай,  уртаһында неоготик портиклы ризалит менән айырылып тора. Фасады өҫтөндә ныҡ сығып торған кәрнизе бар. Бейек ҡыйығы ике рәт люкарнаға эйә. Беренсе ҡатында тәҙрәләре тура мөйөшлө, икенсе ҡатында ослайып бөткән аркалар  менән тамамланған. Эске планлаштырыуы коридорлы һәм зал төрөндә.  

XX быуаттың 20—30-се йылдарында һарай Батицкий ғаиләһенә ҡарай, бында беренсе  «Miss Polonia» (1930) — актриса София Батицкая (Zofia Batycka) йәшәгән. Хәҙер Львов зооветеринар академияһы корпустарының береһе булараҡ ҡулланыла.

## Галереяһы

Файл:Palace of Turkul-Comello in Lviv - 07.jpg|Баҡса ҡалдыҡтары
Файл:Palace of Turkul-Comello in Lviv - 04.jpg|Фәасад тәҙрәләре
Файл:Palace of Turkul-Comello in Lviv - 02.jpg|  Туркуллалар-Комелло һарайы
Файл:Palace of Turkul-Comello in Lviv - 03.jpg|Элекке төп инеү урыны, хәҙер көпләнгән. 


## Әҙәбиәт

* Комелло палац. Енциклопедія Львова, т.3, с.352
* Архітектура Львова: Час і стилі. XIII—XXI ст./Упорядник і науковий редактор Ю. О. Бірюльов. — Львів: Центр Європи, 2008. — ст. 208, 359.
* Orłowicz Mieczysław, Dr, «Ilustrowany przewodnik po Lwowie», Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa, 1925

## Һылтанмалар

* Дворец Туркуллов-Комелло
Грек католиктары митрополиттары һарайы (Львов)

**Грек католик митрополиттары һарайы** —  Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы.  Изге Юра майҙанында, Святоюрский соборы ҡаршыһында урынлашҡан. XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы һарай архитектураһы өлгөһө, үҙендә берләштерә һуңғы барокко менән классицизм элементтарын берләштерә.

Грек католик митрополиттары палатаһы 1761—1762 йылдарҙа  архитектора К. Фессингер проекты буйынса XVI быуат ағас һарай урынына төҙөлә.  XIX быуат башында митрополит палаталары  реставрациялана. Уларҙың көнбайыш фасады алдында стена менән уратып алынған  митрополит баҡсаһы һәм сәскә баҡсаһы булдырыла. Һарай бинаһының  көнсығыш яғын түр ихата биләй.

Бина айырым тора, ул кирбестән, ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған. Ҡыйығы дүрт яҡлы. Фасадтары ризалит менән биҙәлгән, үҙәк ризалит портик менән биҙәлгән һәм герблы фронтон менән тамамланған, ҡабырға ризалиттары пилястралар менән биҙәлгән. Яҫы пилястралар, шулай уҡ фронтон мөйөшөн һәм люкарналарҙы тамамлаусы вазалар ҡулланыу  архитектор К. Фессингер өсөн хас. 

Интерьерында рәссам С. Градолевский һәм С. Угницкий башҡарған  XVIII быуат стена һынлы сәнғәтенең фрагменттары һаҡланған. 

Униат сиркәүе эшмәкәрлеген  тергеҙеү менән 1991 йылда һарай яңынан  2001 йылда  кардинал  Мирослав  Любачевскийҙың — митрополиттың резиденцияһы  була.  Ишек янында митрополит Андрей Шептицкийҙың  мемориаль плитаһы ҡуйыла (скульптор Ярослав Мотыга, 1991). Һарай  2001 йылда   рим папаһы Иоанн Павел ІІ Львовҡа сәфәре ваҡытында уның резиденцияһы була.

## Әҙәбиәт

* Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. Киев: Будивельник, 1983—1986. Том 3, с. 93.

## Һылтанмалар

* Дворец греко-католических митрополитов 
* Дворец греко-католических митрополитов
Бельско-Бяла

**Бельско-Бяла** (, ) — ҡала, Польшаның көньяғында урынлашҡан, халҡы 176 678 кеше (2004 йылғы мәғлүмәттәр буйынса). Силезия воеводствоһында урынлашҡан (1999 йsklfy алып), Бельско-Бяла воеводствоһының баш ҡалаһы булған (1975—1998).

Бельско ҡалаһы тураһында беренсе тапҡыр 1312 йылда телгё алалар. 1951 йылда **Бельско** һәм **Бяла-Краковск** (1723 йылдан алып ҡала статуслы) берләштерелә. Шул уҡ ваҡытта Бельско Силезия, ә Бяла — Кесе Польша составына инә. Ҡала аша Бяла йылғаһы аға, ул Силезия һәм Кесе Польша араһында сик булып тора.

## Иҫтәлекле урындар
* Львов урамындағы Совет һалдаттары зыяраты.
* Лелек һәм Болек һәйкәле
* Рекс һәйкәле
* «» — модерн архитектура һәйкәле, 1903

## Ҡаланың юғары уҡыу йорттары
* Хакимиәт юғары мәктәбе
* Финанс һәм хоҡуҡ юғары мәктәбе
* Я Тышкевич исемендәге юғары мәктәп

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Тинен, Бельгия (1991)
*  Гранд-Рапидс, США (1991)
*  Ранкагуа, Чили (1993)
*  Лилиенталь, Германия (1993)
*  Стадсканал, Нидерланды (1993)
*  Сольнок, Венгрия (1995)
*  Вольфсбург, Германия (1996)
*  Акко, Израиль (1997)
*  Кирклис, Великобритания (1997)
*  Жилина, Словакия (1997)
*  Фридек-Мистек, Чехия (1999)
*  Тршинец, Чехия (1999)
*  Безансон, Франция (2000)
*  Бердянск, Украина (2000)
*  Шицзячжуан, Китай (2000)
*  Бая-Маре, Румыния (2001)
*  Монреале, Италия (2001)
*  Крагуевац, Сербия (2002)
*  Устка, Польша (2002)
*  Ольштын, Польша (2005)

## Галереяһы

Файл:Bielsko-Biała, Stare Miasto.jpg|Район Бельско районы
Файл:Bielsko-Biała, Biała Krakowska.jpg|Бяла Республикаһы


## Һылтанмалар
* 
* Рәсми биттәрендә ҡала
Ғалимдар йорто (Львов)

**Ғалимдар йорто** (элекке *дворяндар казиноһы*, граф *казиноһы*, *халыҡ казиноһы*, *Герхард казиноһы*) —  Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы.  Ҡаланың үҙәк өлөшөнә Листопадовый урамында урынлашҡан

Бина 1897—1898 йылдарҙа Вена обсерваторияһы, Одесса һәм Черновицкий опера театрҙары һәм Львовтағы яңы «Жорж» ҡунаҡханаһы бинаһы авторҙары билдәле  Вена архитекторҙары Герман Гельмер һәм Фердинанд Фельнер проекты буйынса төҙөлә.  Архитекторҙар урта  европа бароккоһының  һарай архитектураһы өлгөләре менән рухлана. Фасадтарының  ҡупшы төҙөлөшө, интерьерҙарының нәфис күркәмлеге   вестибюлендәге  баҫҡыслы галереяһының ҡыйыу конструкцияһы менән берләшә.  

1918 йылдан 1939 йылға тиклем бинала  казино эшләй. Унда Икенсе донъя һуғышы йылдарында йәштәрҙе Германияға каторга эштәренә йыйыу пункты урынлаша.  1948 йылдан Ғалимдар йорто  булараҡ эшләй башлай. Әлеге ваҡытта бина Украинаның мәғариф һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Львов өлкә ойошмаһына ҡарай.

Бинаның интерьерҙары йыш кинотөшөрөүҙәрҙә, шул иҫәптән   «Д'Артаньян һәм өс мушкетер» фильмы өсөн ҡулланыла

1998 йылдарҙа бинала  Украинаның президенты вазифаһына кандидаттар һайлау буйынса Львов өлкә һайлау штабы урынлаша

Әлеге ваҡытта Йортта даими Львов балдары үтә.

## Галерея

Файл:Lviv%20dom%20uchenih%20lasko%20360pano.by.jpg|
Файл:Ukraine-Lviv-House of Scientists-7.jpg|
Файл:Ukraine-Lviv-House of Scientists-8.jpg|
Файл:Ukraine-Lviv-House of Scientists-4.jpg|


## Әҙәбиәт

* Архітектура Львова: Час і стилі. XIII—XXI ст.. — Львів : Центр Європи, 2008. — 720 с. — , с. 313—315, 339
* *Вуйцик В. С., Липка Р. М.* Зустріч зі Львовом. Львів: Каменяр, 1987. С. 110—112.

## Һылтанмалар

* Дом учёных, Львов (виртуальный тур, сферические панорамы)
* Народное казино
Кола (автомобиль юлы)

**«Ко́ла» Р-21 ** ( 2018 йылға тиклем бер үк ваҡытта иҫке иҫәп номеры М-18 файҙаланылды) —  Санкт-Петербург — Петрозаводск — Мурманск — Печенга — Борисоглебский (Мурманск өлкәһе) - (Норвегия сиге) Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтле автомобиль юлы.

Автомобиль юлының оҙонлоғо 1592 километр (юлдарҙы туралатыу эштәре барғанға күрә яҡынса алынған).  Киркенес — Ялта европа маршрутына инә.  һәм .
менән киҫелешеп китә.

«Кола» автомобиль юлына элекке  Мурманск — Печенга һәм   Лиинахамари —  Финляндия сиге автомобиль юлдары инеп киткән.

2018 йылда «Кола» автомобиль юлында тулыһынса Волхов йылғаһы аша күпер реконструкцияланған: ул 2 тапҡырға киңәйтелгән, ә күпергә барып етер ерҙә ике ярҙа ла транспорт сиселештәре урынлаштырылған.

## Маршрут

## Иҫтәлекле урындары
* Нева йылғаһы аша *Ладога күпере* (1981). Уның урынында 1943 йылда боҙ аша танкылар үтеп йөрөгән, Ленинград блокадаһын өҙөүҙә уның әһәмиәте ҙур булған.
:* Ладога күпере янындағы диорама «Ленинград Блокадаһын өҙөү» 
:* Ладога күперенә етәрәк танк музейы бар (Нева төбөнән сығарылған танкыларҙан)
* «Поляр түңәрәк» монументы, автомобиль юлының  Поляр түңәрәк менән киҫелешкән урынында
* Дан үҙәне монументы (Мурманск өлкәһе), Көнбайыш Лица йылғаһы ярында

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Федеральное казенное учреждение «Управление автомобильной магистрали Санкт-Петербург — Мурманск Федерального дорожного агентства» (ФКУ Упрдор «Кола») 
* Ситуация на федеральной трассе «Кола» в режиме онлайн 
* Трасса «Кола»: дороги в России могут быть хорошими
Конотоп

**Конотоп** () — Украинаның Сумы өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Конотоп районының административ үҙәге.

2025 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 68 000 кеше йәшәй.

## Галерея

Вознесенська церква Конотоп.JPG|
Вокзал Конотоп 003.jpeg|


## Һылтанмалар
* Конотоп ҡалаһының рәсми сайты  
* Историческая информация о городе Конотоп
Сольнок

**Сольнок** () — үҙәк ҡала Венгрия үҙәгенең Төньяҡ Альфельд төбәгендәге Яс-Надькун-Сольнок медьеһының административ үҙәге. Ҡала халҡы 73 106 кеше (2014).

## Транспорт һәм географияһы
Сольнок Будапештан 90 км көньяҡ-көнсығышта һәм Кечкемет ҡалаһынан 50 саҡрым төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Ҡала Тисади йылғаһының ике ярында урынлашҡан, күп өлөшө ҡала үҙәгенән һәм тарихи өлөшөнән тора — ул Задьва йылғаһының уң ярында тора.

Ҡала аша E60 автомобиль юлы Будапешт — Сольнок — Орадя үтә, башҡа юлдар көньяҡҡа табан Кечкеметҡа һәм Сегедҡа, артабан төньяҡҡа табан бара. Сольнок Будапешт менән тимер юл аша тоташа, Сольнокта ул ике тармаҡҡа бүленә — Дебрецен һәм Бекешчабаға. Будапештҡа тиклем араны поезда сәғәт ярым тирәһендә үтергә мөмкин..

## Тарих
1075 йылда тәүге таппҡыр ҡала телгә алына. Сольнок һүҙе нығытылған замок хужалары исеменән килеп сыҡҡан. Монгол ябырылыуы барышында XII быуатта ҡала тулыһынса ҡыйратыла. 14-се быуатта ул ауыл булып ҡала.

XVI быуат уртаһында төрөк ябырылыуҙары хәүефе арҡаһында Сольнок замогы нығытыла һәм ҡәлғәғә әйләнә. Төрөктәр 1552 йылда көсөргәнешле алышта Сольнок ҡалаһын баҫып ала. Төрөк хакимлығы ваҡытында ҡалала мәсеттәр төҙөлә, манаралар һәм башҡа биналар, бер нисә термаль мунса төҙөгән, һуңынан уның ҙур өлөшө емерелә.

Сольнок 1685 йылда азат ителә, ләкин Ференц Ракоци ихтилалы ваҡытында XVIII быуатта ҡабат тулыһынса емерелгән. Географик хәленең уңайлы булыуы ҡаланың тиҙ үҫеүенә һәм яңырыуына килтерә. Сольнок 1847 йылда Будапешт менән тимер юлы менән бәйле булған.

1848—1849 йыл революцияһында венгр полководецы Янош Дамьянич Сольнок янындағы һуғышта австрия армияһын ҡыйрата. Сольнок 1876 йылда яңынан комитат баш ҡалаһы була. 1879 йылда ҡалала 16 000 кеше иҫәпләнгән.

1944 йылда һуғыш барышында, ҡыҙыл армия һәм вермахт араһындағы һуғышта, ҡала бомбаларҙан ҡабат емерелгән, ҡыҙыл армия һәм вермахт араһындағы һуғышта.
Социалистик осорҙа ҡалала бер нисә сәнәғәт предприятиеһы була, Сольнок шифахана-курорт ҡалаһына термаль һыуҙар арҡаһында әйләнә.

## Иҫтәлекле урындар
* Авиация музейы, Венгрия
* Янош Дамьянич музейы
* Термаль мунсалар
* Синагога
* Католик сиркәүе
* Кальвинистар сиркәүе

## Спорт
Ҡалала футбол клубы бар. Уның стадион яланы 10 000 тамашасыны һыйҙыра.

## Билдәле кешеләр
* Иштван Шандор (1914—1953) — католик тәҡүәһе.
* Арпад Рачко (ырыу. 1930) — словак скульптор.
* Секереш Имре (ырыу. 1950 йыл) — дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Венгрия Республикаһы оборона министры (2006—2010).

## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Форли (Италия)
*   (Великобритания)
*  Риихимяки (Финляндия)
*  Портсмут&#x5B;**&#x5D; (США)
*  Бельско-Бяла (Польша)
*  Бая-Маре (Румыния)
*  Ройтлинген (Германия)
*   (Израиль)
*  Днепр (Украина)
Кнедлик

**Кнедлик** - (, ) — ҡамырҙан йәки бәрәңгенән бешерелгән ризыҡ. Кнелик һыуға һалып йәки боҫта тотоп бешерелә. Кнедликтың эсенә берәй нәмә һалып та, һалмай ҙа әҙерләнә. Уларҙы йоморсаҡ йә оҙонса итеп әүәләйҙәр. 

Чехтарҙың һәм словактарҙың милли аш-һыуы төрө. Атама немец телендәге «knödel» һүҙенән килеп сыҡҡан, ул  чех телендә  XIX быуат башында нығынған.Кнедликтарҙың классик рецептары XIX быуаттағы Вена рецептарынан алынған, улар үҙгәрешһеҙ йәки әҙ генә үҙгәртеп Чехияла һәм Словакияла ҡулланылған.

Ҡайһы саҡ табынға үҙен генә айырым ризыҡ итеп бирәләр.

Кнедликтарҙы ҡамырҙан () һәм бәрәңгенән () эшләйҙәр. Шулай уҡ емеш менән бешерелә торғандары ла бар().

## Кнедлик төрҙәре
Ҙур йоморсаҡ итеп эслек һалып эшләнгән кнедликтар үҙаллы ризыҡ төрө һанала. Улар татлы йәки шәкәрһеҙ булыуы мөмкин, барыһы ла эсенә нимә һалыныуынан тора.

File:Plum Dumpling.jpg|Сливалы кнедликтар 
File:Bramborové knedlíky plněné.jpg|Кәбеҫтәле бәрәңге кнедликтары


Оҙонса итеп бешерелгән кнедликтар ғәҙәттә ҡырҡып, өлөшләп ҡайнар ит ризығына **гарнир** итеп бирелә, йыш ҡына ҡуйы тоҙлоҡтар (соус) менән тәмләтелә.


File:Koprová_omáčka,_hovězí_plátek,_vajíčko_na_tvrdo.jpg|Кнедлик, һыйыр ите һәм йомортҡа укроплы соус менән
File:MadarskyGulas.jpg|Һыйыр ите менән кнедлик
File:Rajská_omáčka.jpg|Томат соусы һалынған кнедлик
File:Praha 2005-09-25 svíčková na smetaně-00.jpg|Кнедлик менән бешерелгән һыйыр ите 
File:Kaninchenkeule und Böhmische Knödel.jpg|Соус һәм кнедлик менән бирелгән кролик бото 


Шулай уҡ ваҡ ҡына йоморсаҡ кнедликтар була, уларҙы «кнедлички» тип атайҙар, уларҙы **һурпаға** аш әҙер булыр саҡта төшөрөп бешерәләр. 

File:Grießklößchen.jpg|Кнедликлы аш


## Галерея

File:2011 0628 Seefeld Schweinsbraten mit Kartoffelknödel.jpg|Ҡыҙҙырылған бәрәңге һәм сусҡа ите менән әҙерләнгән кнедлик 
File:Hungarian túrógombóc.jpg| Венгрса  эремсек, ҡаймаҡ һәм шәкәр менән эшләп, шөкәрәгә манып эшләнгән кнедликтар
File:Topfenknödel.JPG|Эремсекле кнедлик
File:Kartoffelklöße, Sanok 2012.JPG|Бәрәңгеле кнедлик
File:Aprikosenknödel.jpg|Өрөклө, шафталылы кнедлик
File:Tiroler speckknoedelsuppe.jpg|Ашҡа һалып бешерелгән кнедлик
File:Rippchen Klöse.JPG|Ит менән бирелгән кнедлик
File:Leberknoedelsuppe.jpg|Бауыр ашы менән кнедлик
File:2015 0720 Germknödel Vanillesoße Sölden.jpg|Мәк һибелгән татлы кнедлик
File:Knoedeltopf.jpg|Һурпала бешкән кнедлик
File:Serviettenkloss.jpg|Телемләп ҡырҡылған кнедлик
File:Speckknodel.jpg|Беконлы кнедлик
File:Schweinsbraten mit Serviettenknödeln.jpg|Ит менән телемләп ҡырҡып бирелгән кнедлик
File:2015 0731 Tiroler Käseknödelsuppe Edelweisshütte Sölden.jpg|Һурпала бешерелгән тироль кнедлигы


## Шулай уҡ ҡара
* Клёцки
* Галушкалар
* Гермкнёдль
* Сүсбәрә ()
* Билмән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* KALITA, I. Notes on the life of words. «hairy (shaggy)» dumplings. [О жизни слов. «Волосатый (лохматый)» кнедлик] // Xlinguae. 2016, Volume 9, Issue 3, pp. 2- 24. DOI: 10.18355/XL.2016.09.03.2-24.http://xlinguae.eu/files/XLinguae3_2016_1.pdf.

## Һылтанмалар
* Кнедлики — феномен чешской кухни
Заньковецкая Мария Констаниновна

**Мари́я Константи́новна Занькове́цкая** (псевдоним, тыуғанда — **Адасо́вская**, ;  , Заньки — 4 октябрь 1934, Киев) — украин һәм совет актрисаһы, Украина ССР-ының халыҡ артисы (1922).

## Биографияһы
Мария Константиновна Заньковецкая (Адасовкая) Рәсәй империяһы Чернигов губернаһы Нежин өйәҙе (хәҙерге Украинаның ) Заньки ауылында тыуған. Атаһы — Констанин Констанович Адасовский, ярлыланға помещик һәм судья. Черниговта ҡыҙҙар гимназияһын тамамлаған.

Йәш сағынан уҡ һәүәҫкәр концерттарҙа сығыш яһаған. 1882 йылда уның профессиональ сценала дебюты була — ул Елисаветградта «Наталка-Полтавка» операһын ҡуйыуҙа ҡатнаша. Мария Константиновнаның матур тауышы (меццо-сопрано) сәхнәлә уның уңышына булышлыҡ иткән. М. Л. Кропивницкий, М. П. Старицкий, Н. К. Садовский, П. К. Саксаганский, И. К. Карпенко-Карый һәм башҡалар етәкселегендәге иң эре украин труппаларында хеҙмәт иткән. 1907 йылда Н. К. Садовский менән бергә Киевта тәүге профессиональ стационар украин театрын ойоштора. Октябрь революцияһынан һуң 1918 йылда Нежинда Халыҡ театры менән етәкселек итә. 1918 йылда П. К. Саксаганский менән берлектә Киевта Халыҡ театрын (хәҙерге Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Украин драма театры) ойоштороуҙа ҡатнаша.

Заньковецкая талантының сәскә атыуы уның М. Л. Кропивницкийҙың һәм һуңыраҡ Н. К. Садовскийҙың труппалары составында булыу осорона ҡарай. Тәнҡит Заньковскаяның артистик һәләтен юғары баһалаған. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургтағы гастролдәр уға ҙур билдәлелек килтергән.

Заньковецкая күп төрлө ролдәрҙе башҡарған. «По ревизии», «Наймычка», «Пока солнце взойдёт, роса очи выест», «Не так склалося, як жадалося» һәм башҡа пьесаларҙа уйнаған. Петербургта Зеньковская А. С. Сувориндың «Татьяна Репина» пьесаһында уңышлы сығыш яһаған.

Уның сәхнә хеҙмәттәрен танып 1918 йылдың июнендә гетман Павел Петрович Скоропадский Министрҙар Советы тарафынан ҡабул ителгән ғүмерлеккә дәүләт пенсияһын тәғәйенләү тураһындағы ҡарарҙы раҫлаған.

1934 йылдың 4 октябрендә вафат булған, Киевта Байково зыяратында ерләнгән.

## Фильмографияһы
Бер фильм-спектаклдә һәм бер фильмда ҡатнашҡан:
* 1911 — «Наталка-Полтавка» (И. П. Котляровскийҙың шул исемдәге пьесаһы буйынса Н. К. Садовскийҙың фильм-спектакле, операторы Д. Ф Сахненко) — *Наталка* роле
* 1924 — «Остап Бандура» — *Остап Бандураның әсәһе*.

## Хәтер

* Львовта Мария Заньковецкая исеме менән Украин драма театры аталған.
* Киевта скверҙарҙың береһендә Мария Заньковецкая һәйкәле ҡуйылған.
* Киев, Одесса, Ужгород, Чернигов, Черновцы, Нежин һәм Луцк ҡалаларында уның исеме менән урамдар аталған.
* 1960 йылда Киевта мемориаль музей-фатир ойошторолған, ә 1964 йылда Заньки ауылында музей асылған.
* 1971 йылда украин яҙыусыһы Иван Рябокляч «Мария Заньковецкая» пьесаһын яҙған.
* 1989 йылда Киевта Мария Заньковецкая музейы асылған.
* 2004 йылда Украина Милли банкы Мария Заньковецкаяның тыуыуына 150 йыл тулыуы айҡанлы иҫтәлекле тәңкә сығарған.

## Библиографияһы
* Е. Колтоновская «Женские силуэты» (СПб., 1912).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Заньковецкая Мария Константиновна
* Данные на сайте Биография.ру
* Заньковецька (Адасовська) Марія Костянтинівна  
* ЗАНЬКОВЕЦЬКА МАРІЯ КОСТЯНТИНІВНА (1854—1934)