open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ибрай (Күгәрсен районы)

**Ибрай**, боронғо атамаһы **Аҡман** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 155 кеше.
ОКАТО коды — 80238815001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 58 км
* Ибрай ауыл Советы үҙәге.

## Тарихы
Боронғо исеме Аҡман.

## Билдәле шәхестәре
* Ихсанов Ғимат Сөләймән улы (1.07.1899—1956), педагог, партия органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге Бөрйән районы мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).
* Мәһәҙиева Сәриә Сәмиғулла ҡыҙы (11.01.1926—2011), журналист. 1971—2006 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының әҙәби хеҙмәткәре, бүлек  мөдире. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* Яҡупов Радик Ғиззәт улы (1935–22.02.2011), ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул  иҫәптән 1984—1989 йылдарҙа машина деталдәре һәм механизмдар теорияһы кафедраһы мөдире; 2001 йылдан – әҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Механика институты хеҙмәткәре, 2007 йылдан – баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
* 
* Ибраево на портале «Генеалогия и Архивы»
Ерекле (Күгәрсен районы)

**Ерекле** () — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 186 кеше булған.
ОКАТО коды — 80238845006.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 90 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 55 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Мәҡсүт): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 53 км

## Урамдары
* Ғөбәйҙуллин урамы ()
* Сөләймән урамы ()

## Тарихы
Бәләкәй Абыҙ ауылы бөгөн Ерекле тип атала. Ҡара-Ҡыпсаҡ улусының төп ауылдарының береһе, халыҡ сағыштырмаса күп булған: 1795 йылда бында 40 ихатала 220 ир-ат һәм 191 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта ауылда өс ихатанан торған Бәләкәй Абыҙ утары була. 64 йылдан һуң ауыл 870 кеше йәшәгән 149 йорт хужалығынан тора. Бәләкәй Абыҙ ауылы барлыҡҡа килгән ваҡыт XVII быуатҡа ҡарай. Башҡа тораҡ пункттарға нигеҙ һалыуҙа Ерекле ауылы халҡы ла ҡатнаша. 1850 йылда был ауылдан 36 кеше айырылып, Бөркөт ауылына нигеҙ һалған, ул бөгөн Баш-Бөркөт ауылы булараҡ билдәле. Ул ваҡытта ул 12 йорттан торған.

Бына ошо исемдәргә әүерелгән бер ғаилә ағзаларының исемдәре: Күлынариф Тойғонов, 1779 йылғы; уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәҙиәр. Ғаилә башлығы ағалы-ҡустылы Мөхәмәтшәрип, Рамаҙан, Мөхәмәткәрим, Абдулнасир менән йәшәй.

1842 йылда Ерекле ауылында 723 кешегә 228 сирек, йәғни 1824 бот, яҙғы иген сәселә.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар

## Билдәле шәхестәре
Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы (7.01.1941) — башҡорт тарихсы-ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).

## Ерекле ауылы топонимдары, антропонимдары, ҡушаматтары
**Һылтанма буйынса уҡығыҙ**

Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары.

## Матбуғатта
Ерекле тураһында белешмә

## Видеояҙмалар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Һылтанмалар
*
Ҡалдар

**Ҡалдар** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше.
Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805004.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 75 %, тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Волостновка): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 47 км

## Урамдары

* Дуҫлыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Яу урамы ()

## Тарихы
Ерекле йылғаһының уң яҡ ярында (ул уң яҡтан Мәнеү йылғаһына ҡоя) XVIII—XIX быуаттар башында Ҡалдар ауылы барлыҡҡа килә. Уға Ҡалдар Ишбулатов нигеҙ һалған (1725—1812). Уның улы Тайыш, 1766 йылғы; Тайыштың балалары Әлибай, Мәүлембирҙе. Тайыш Ҡалдаровтың туғандары Абдулхалиҡ менән Кучак (игеҙәктәр, 1771 йыл), Яныбай һәм Һөйөндөк.

Ауылда 1816 йылда — 13, 1859 йылда — 40 (230 кеше), 1920 йылда 44 ихатаһы булған.

1842 йылда 139 кешегә 58 сирек (464 бот) яҙғы иген сәселә. Уларҙың 320 йылҡыһы, 110 баш һыйыр малы, 7 һарығы булған.

## Топонимикаһы
Юскаев Ильвир Ильяс улы, 9-сы класс. Ҡалдар ауылының ер-һыу атамалары.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. Айырылғанды айыу ашар…11.12.2018
* Мораҙым. 29 ноябрь 2019, 00:15
Әсәйҙәргә — дан миҙалы

## Видеофильмдар
* Моделле китапхана асыу. 10 ғинуар 2013

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Сығанаҡтар
Ҡаҙир (Күгәрсен районы)

**Ҡаҙир** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 127 кеше.
Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805003.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Волостновка): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 43 км
## Тарихы
Ҡаҙир (икенсе исеме Ҡалмаҡ) ауылы Ме(и)н? йылғаһы буйында (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы), район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан 30 км урынлашҡан. Халҡы: 1900 йылда — 180 кеше; 1920 — 219; 1939 — 154; 1959 — 165; 1989 — 129; 2002 йыл — 140 кеше.

1766 йылда Нуғай юлы Ҡара-Ҡыпсаҡ олоҫо башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Ауылға нигеҙ һалған Ҡадир Иҫәнбирҙин хөрмәтенә аталған.  XIX быуатта XVIII быуаттың икенсе яртыһында иҫәпкә алынған Ҡалмаҡ (Ҡалмаҡ Сурин исеме менән аталған) ауылы менән ҡушылған. 1866 йылда 29 йорт хужалығында 172 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, ауыл хужалығы менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет булған.

Халыҡ «Урал» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй. Башланғыс мәктәп бар.

## Билдәле шәхестәр
* Байғусҡаров Зариф Закир улы (30.06.1967) — юрист, дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты. Федераль суд приставтары хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Сығанаҡтар
Ҡасҡын (Күгәрсен районы)

**Ҡасҡын** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше.
Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238873002.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (91 %)

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 43 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге Санъяп): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 25 км

## Тарихы
XVIII быуат аҙағында Ҡасҡын 7 ихатанан тора. Унда VII ревизияла 11 йорт күренә. X ревизияла 24 ихатала 136 кеше йәшәгән. 1920 йылға ихаталар һәм халыҡ һаны ике тапҡырға арта. Беренсе күскенсе Мәзиттең (1755 йылда тыуған) һәм Ғәлекәй (1759 йыл) улдары XIX быуат башында тыуған ауылында йәшәй.

XIX быуаттың 40-сы йылдарында 148 кешегә ни бары 8 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген сәселгән

## Матбуғатта

## Видеояҙмалар
* Ҡасҡында Һабантуй

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Сығанаҡтар
Күгәрсен (Күгәрсен районы)

**Күгәрсен** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә  халыҡ һаны 787 кеше булған.
Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 34 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән ): 61 км

## Билдәле шәхестәре
* Вәлитов Октябрь Кәли улы (25.10.1934), комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы, публицист. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2009). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008).
* Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы (30.11.1928), табип-офтальмолог. 1956—1994 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1971—1990 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1977). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған табибы (1977) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1965). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966).
* Рафиҡов Мансур Миңлебай улы (8.12.1964), 1982—2012 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәренең ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткәре, танкист. Запастағы гвардия полковнигы (2012). Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
*
Мәҡсүт (Күгәрсен районы)

**Мәҡсүт** (; икенсе атамаһы **Ҡойо**) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1003 кеше.
Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845001.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 52 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 50 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 46 км

## Тарихы
Мәҡсүт ауылы күрше Дәүләтҡол, Етеболаҡ (Күгәрсен), Бәләкәй Абыҙ, Ишбай ауылдары менән XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Тәүге төпләнеүсе — Ҡара-ҡыпсаҡ улусы старшинаһы Мәҡсүт Муллаҡаев билдәле. 1816 йылғы VII ревизияла улдарының исемдәре күрһәтелгән. Өлкән улы Көсөккә 71, Йәғәфәргә 64 йәш була. Өсөнсөһө Сырымбәткә 55 йәш, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1816 йылда ауыл Мәҡсүттең улы исеме менән Сырымбәт тип аталған. Уның балалары Исламғол, Абдулвәли. Дүртенсеһе Йәрмөхәмәт Муллаҡаевҡа 54 йәш була. Уның өс улы: Исмәғил, Ишмөхәмәт, Фазлыәхмәт бар. Кесе Табынбайға 28 йәш. Уның улы Ишбай — Ишбай ауылына нигеҙ һалыусы.

XVIII быуат аҙағында ауыл 25 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә уртаса 12,2 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 93 ихатаның һәр береһенә 5,7 кеше, 1920 йылда 113 ихатаның һәр береһендә 5 кеше йәшәгән.

1842 йылда 445 кешегә 140 сирек, йәғни 1128 бот яҙғы иген сәселгән.

## Топонимикаһы
Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары.

## Урамдары

* Буянов урамы ()
* Көнсығыш урам ()
* Юл урамы ()
* Дуҫлыҡ урамы ()
* Копылов урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Күл урамы ()
* Совет урамы ()
* Суфиянов урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Көньяҡ урам ()
* Дала урамы ()
* Үҙәк урам ()
* Зәйнәп Биишева урамы ()

## Иҫтәлекле урындары
* Батталов Батталов Айбулат Илгиз улы. Бәндәбикә кәшәнәһе..
* Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Ил инәһе — Бәндәбикә.

## Билдәле шәхестәре
* Әхмәров Рәйес Ислам улы (25.05.1939), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, хирург. 1967—2008 йылдарҙа Мәҡсүт ауыл участка дауаханаһы мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Видеояҙмалар
* «Үҫеш нөктәһе» Мәҡсүт ауылы (Күгәрсен районы)

## Матбуғатта
* Ейәнсура таңдары. 23 июль 2018, Бәндәбикә рухы һаҡланған ерҙә
* Аманат. 2 октябрь 2020, «Үҫеш нөктәһе» ауыл мәктәбе уҡыусыларына мөмкинлектәр аса

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
* 
* Максютово на портале «Генеалогия и Архивы» 
* Село Максютово Кугарчинского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Мораҡ (Күгәрсен районы)

**Мораҡ** (*Ҡыҙыл Мәсет*, ) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны ???? кеше  Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850001.
мини

## Халыҡ һаны

## Билдәле шәхестәре
* Богданов Иван Антонович (8.12.1926—23.09.2004), партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). 
* Ғәфүров Марсель Абдрахман улы (10.05.1933—16.06.2013), Башҡортостандың урыҫ телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Степан Злобин, Мәжит Ғафури һәм Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
* Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы (1940), ғалим-тел белгесе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2011 йылдарҙа дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел белеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). 
* Кәримский Әнүр Муса улы (27.09.1932—8.10.1993), СССР-ҙың ғалим-философы, 1967—1993 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984).
* Мәжитов Хәсән Барлыбай улы (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1972 йылдарҙа Күгәрсен районы мәғариф бүлеге мөдире. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың һәм Мораҡ ауылының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* 

## Һылтанмалар
*    
* Мраково на портале «Генеалогия и Архивы»
Моҡас (Күгәрсен районы)

**Моҡас** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 149 кеше булған.
ОКАТО коды — 80238830006.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (81 %)

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 33 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Исем): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 80 км

## Урамдары
* С. Юлаев урамы ()

## Тарихы
Моҡас ауылы (Көрмәкәй) исеме Моҡас антропонимынан алынған. XIX быуат башында унда ошо ауылға нигеҙ һалыусының улдары — 65 йәшлек Ирәле, Түсәле һәм Бирҙәле Моҡасовтар йәшәгән. 1795 йылда ауылда — 21 (177 кеше), 1859 йылда — 44 (280 кеше), 1920 йылда 240 кеше йәшәгән 50 йорт иҫәпләнгән. Моҡас ауылы Атайсал түбәһенеке булған. 19 быуаттың 60-сы йылдарынан алып ул Смаҡ, Санъяп, Ҡасҡын ауылдары ингән ауыл йәмғиәтенең үҙәгенә әүерелә. 1842 йылда 250 кешенең һәр береһенә 2,6 бот яҙғы иген сәселгән.

## Билдәле шәхестәре
* Ихсанов Марат Мөхәмәтдин улы (9.03.1941), мәғариф ветераны, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Күгәрсен районы Ҡалдар урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1980—2006 йылдарҙа — директоры. Күгәрсен район Советының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Мукачево (Курмишкино) на портале «Генеалогия и Архивы»
Түбәнге Бикҡужа

**Түбәнге Бикҡужа** (; боронғо атамалары **Бикҡужа, Иҫке Бикҡужа, Сорғояҙ**) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 263 кеше.
Почта индексы — 453338, ОКАТО коды — 80238855001.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 79 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 87 км

## Тарихы
XVIII быуаттың 2-се яртыһында Нуғай юлының Ҡара-Ҡыпҫаҡ улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бикҡужа (тәүге төпләнеүсе Бикҡужа Юлдашев исеменән) исеме менән нигеҙ һала. 1795 йылда 20 йортта 153 кеше йәшәгән, 1866 йылда 92 йортта — 590 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 19 — 20 быуаттар араһында Үрге Бикҡужа бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, хәҙерге исемен ала. Шулай уҡ Иҫке Бикҡужа булараҡ билдәле булған.

Үрге һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының тарихы.

## Урамдары
* Яр урамы ()
* Тыныслыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Еңеү урамы ()
## Билдәле шәхестәр
*Мәғизов Мөхәмәтшәриф Мөхәммәт улы- агроном, ауыл хужалығы предприятиелары етәксеһе, педагог. Ленин ордены (1976), ике тапҡыр Почёт билдәһе ордены (1971, 1973) кавалеры.

## Һөйләү теле
Үрге Бикҡужа һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының йәнле һөйләү теле.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. 6 июль 2021, Тарихты, ата-бабаларҙың үткәнен өйрәнегеҙ…

## Сайтта
Асылына ҡайта башҡорт ауылы. 15 октябрь 2014

## Видеояҙмалар
Үрге Бикҡужа ауылы. 2019 йылдың 4 марты. Тыуған ауылым. Туҡһанынсы йылдар…https://yandex.ru/video/preview/?filmId=10351628488801552188&from=tabbar&reqid=1649685120084768-7988575900718184209-sas3-0793-cfc-sas-l7-balancer-8080-BAL-243&suggest_reqid=213327812164800286651229504195690&text=НИЖНЕБИККУЗИНО

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Түбәнге Һаҙ

**Түбәнге Һаҙ** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 59 кеше була.
Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845007.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 42 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Мәҡсүт): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 53 км

## Урамдары

## Тарихы
1860 йылда ереклеләрҙән 65 кеше Түбәнге Һаҙ ауылына нигеҙ һалған. Төп ауылда 458 ир-егеттең 168-е тороп ҡалған. Үрге Һаҙҙа беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа Түбәнге Һаҙҙа — 140 кеше йәшәгән 33 ихата күрһәтелгән.

## Билдәле шәхестәре
* Искәндәров Зөфәр Ғүмәр улы (8.10.1964), спортсы, тренер. 1997 йылдан Салауат ҡалаһындағы «Снайпер» махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры, 2009 йылдан — «Олимп» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы‑тренеры. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002).
* Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы (20.10.1965), дипломат. 2020 йылдан Габон Республикаһында Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы (1.01.1949), педагог, йәмәғәтсе.
* Мусин Әмир Шәғәли улы (5.07.1937—27.11.2017), нефть сәнәғәте эшсеһе. 1963—1984 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977), СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974).

## Һылтанмалар
### Видеояҙмалар
* Түбәнге Һаҙ. Шәжәрә байрамы. 1 булек (бөтәһе 10 бүлек)https://yandex.ru/video/preview/?filmId=2288508574906897784&from=tabbar&reqid=1649613053070680-8285781110245722700-sas3-0865-1aa-sas-l7-balancer-8080-BAL-6595&suggest_reqid=186846178164718552930524414813683&text=нижнее+сазово
* Түбәнге Һаҙ. Шәжәрә байрамы. 2 булек (бөтәһе 10 бүлек)https://www.youtube.com/watch?v=YY9SWnglZHM
* Түбәнге Һаҙ. Шәжәрә байрамы. 3 булек (бөтәһе 10 бүлек)https://www.youtube.com/watch?v=xk_jBmThI-s
* Түбәнге Һаҙ. Шәжәрә байрамы. 4 булек (бөтәһе 10 бүлек)https://www.youtube.com/watch?v=VHom_JQnXec
* Түбәнге Һаҙ. Шәжәрә байрамы. 6 булек (бөтәһе 10 бүлек)https://www.youtube.com/watch?v=nwgIc9u5TcY
* Түбәнге Һаҙ. Шәжәрә байрамы. 9 булек (бөтәһе 10 бүлек)https://yandex.ru/video/preview/?filmId=8111763768276675760&from=tabbar&parent-reqid=1649612797254783-3003984231351403957-sas3-0865-1aa-sas-l7-balancer-8080-BAL-5614&text=нижнее+сазово+кугарчинский+район

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
Түбәнге Сирбай

**Түбәнге Сирбай** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1 кеше була.
Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238845013.

## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 39 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Мәҡсүт): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 46 км

## Тарихы
Сирбай ауылы Монаш түбәһенә ҡараған. 1816—1834 йылдар араһында Үрге һәм Түбәнгегә бүленә. XVIII быуат аҙағында ауылда 180 кеше йәшәгән 25 ихата була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1859), Түбәнге Сирбайҙа 58 йорт булған. 300—320 кеше йәшәгән. 1920 йылда 440 кеше була.

Ауылға нигеҙ һалыусының исеме асыҡланмаған. Шулай ҙа уның улдарының исемдәре билдәле. 1816 йылда унда Италмаҫ (1779 йыл), Күлембай, Игебай, Ысыҡбай, Бикбай, Күлғолдо, Бүләкбай Сирбаевтар йәшәгән. Халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Айғай, Ерекле, Ыҡ йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр.

1842 йылда Түбәнге Сирбай ауылында 324 кешегә 576 бот яҙғы иген сәселгән.

Тағы һылтанма буйынса уҡығыҙСирбай ауылдары

## Урамдары
* Юл урамы ()

## Халыҡ ижады
* Түбәнге Сирбай ауылы тарихына бәйле риүәйәт

## Билдәле шәхестәре
* Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы (10.10.1927—7.08.2009), ғалим-тарихсы, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы (27.09.1962), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
Яңы Петровка (Күгәрсен районы)

**Яңы Петровка** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 201 кеше.
Почта индексы — 453342, ОКАТО коды — 80238860001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мөлөуз): 82 км

## Билдәле шәхестәр
* Шубин Георгий Иванович, (28.08.1918—4.03.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Сығанаҡтар
Нуҡай

**Нуҡай** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 298 кеше.
Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238863001.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (99 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 27 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 95 км

## Урамдары

* Салауат Юлаев урамы ()
* Совет урамы ()
* Фрунзе урамы ()

## Тарихы
Нуҡай ауылы 1795 йылда 15 ихатанан тора һәм 7 ихатаһы булған утары була, уларҙа 68 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. X ревизияға ауыл 542 кеше йәшәгән 100 йорт хужалығына тиклем үҫә. 1920 йылда 150 ихатала 797 кеше йәшәгән.

1838 йылда 374 кешегә 1080 бот яҙғы иген сәселә. Бөтәһенә ат — 210, эре мөгөҙлө мал — 105, һарыҡ — 30 баш тура килгән.

VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, тәүге булып төпләнеүсе атаһының ауылында отставкалағы йорт старшинаһы 64 йәшлек Ҡотлоюл Нуҡаев йәшәгән.

## Топонимикаһы
* Башҡарҙы: Вәлитов Сәйет Марат улы, 8-се класс. Етәксеһе: Вәлитова Сания Ишмөхәмәт ҡыҙы. Нуҡай ауылының ер-һыу атамалары.

## Сайтта
* Нуҡай ауылында «Урам байрамы»

## Фотолар
* Нуҡай ауылында үткән "Урам байрамы"нан фотолар. Индерелгән файлдар

## Матбуғатта
* Башҡортостан. 27 сентябрь 2021, Шәхестәрен ҡәҙерләгән халыҡтың ҡеүәте артыр
* Башҡортостан. 04 август 2015, Бик һағынып ҡайттыҡ беҙ тағы ла бала саҡтар үткән ауылға!
* Ватандаш. 27 сентябрь 2021, Исеме халыҡҡа әйләнеп ҡайтты

## Видеофильмдар
* Рабиға Дауытова, Башҡортостан Республикаһы, Нуҡай ауылы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Сығанаҡтар
Семен-Петровский

**Семен-Петровский** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 348 кеше булған.
Почта индексы — 453337, ОКАТО коды — 80238825001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 25 км
## Билдәле шәхестәре
* Захаров Вадим Петрович (19.04.1975), ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2022 йылдың 8 апреленән Башҡорт дәүләт университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы. Химия фәндәре докторы (2004), Башҡорт дәүләт университеты профессоры (2009), Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы профессоры (2016). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Сығанаҡтар
Тәүәкән

**Тәүәкән** (; икенсе атамаһы **Сәңкем**) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 581 кеше.
Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875006.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 54 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Теләүембәт): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 77 км

## Урамдары

* Ҡайынлы урамы ()
* Ҡунъяп урамы ()
* Урман урамы ()
* Туғай урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* Яңы урам ()
* Ялан урамы ()
* Сәнкем урамы ()
* Юл урамы ()

## Тарихы
Тәүәкән ауылына XVIII быуат уртаһында нигеҙ һалына. Беренсе күскенсе Мөхәмәтйәр Тәүәкәновтың улы (1780—1814) билдәле. 1795 йылда ауылда 86 кеше һәм 19 йорт хужалығы була. 64 йылдан һуң халыҡ һаны 332 кешегә, ә ихаталар — 55-кә етә. 1920 йылда 110 йорт хужалығында 496 кеше була.

1842 йылда 264 кеше 12 бот ужым һәм 768 бот яҙғы иген сәселгән.

## Топонимикаһы
Хөсәйенов Арыҫлан Вәхит улы, 10-сы класс. Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы ер-һыу атамалары.

## Матбуғатта
* Мораҙым. 13 февраль 2019, Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында спорт ярышы үтте
* Башҡортостан. 18 ноябрь 2020. Ут яна, юл һалына

## Сайтта
* 09 декабрь 2016. Күгәрсен районының Тәүәкән ауылында «Ҡорама байрамы» үтте
* Һигеҙ ожмах асҡысы

## Видеофильмдар
* Салихова Гөлназ Салауат ҡыҙы. Дәрестән тыш эшмәкәрлекте ойоштороу
* «Одуванчик» ҡатын-ҡыҙҙар йыр ансамбле. «Һаумы, тиҙәр гөлдәр!» Күгәрсен районы, Тәүәкән ауылы

## Билдәле шәхестәре
* Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (7.02.1934—11.01.2023), Советтар Союзы һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (12.12.1993—15.07.2010).
* Шәһәров Ишбулды Рәжәп улы (23.05.1929—2010), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
* Әбдерәхимов Рәйеф Рамазан улы (13.10.1969), дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Премьер-Министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы (13.09.1946), башҡорт телсеһе. Филология фәндәре кандидаты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
* 
* Таваканово | Генеалогия и архивы
* Деревня Таваканово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Теләүембәт

**Теләүембәт** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 384 кеше.
Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875001.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 88 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 68 км

## Урамдары

* Тау урамы ()
* Ерекле урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Наҡаҫ урамы ()
* Үҙәк урам ()

 

## Тарихы
Теләүембәт ауылы 18-се быуаттың икенсе яртыһынан алып билдәле Теләүембәт олоҫо старшинаһы Теләүембәт Яуғастин исемен йөрөтә. Быуат аҙағында ауылда 117 кеше менән 20 йорт булған. X ревизия йорттарҙың (70) һәм халыҡ (176 ир-егет һәм 169 ҡатын-ҡыҙ) иҫәбенең артыуын күрһәтә.

1842 йылда 202 кешегә 12 бот ужым һәм 944 бот яҙғы иген сәселгән.

Башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүселәр — Сәфәр һәм уның улдары Ғабдлла менән Хөрмәтулла Иҙелбаевтар. Башҡарҙы: Иҙелбаева Рузилә Хәлил ҡыҙы. Етәксеһе: Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы.

## Топонимдары
Мирхәт Әхмәҙулла улы Хәсәновтың «Бала саҡ тураһында хәтирәләр» китабында Теләүембәт ауылы тарихы.

## Мәктәп тарихы
* Исполнитель: Идельбаева Рузиля Халиловна. Руководитель: Идельбаева Резеда Дамировна. История школы деревни Тляумбетово.
* Теләүембәт мәктәбе

## Матбуғатта

## Видеофильмдар
* Күгәрсен районының Теләүембәт ауылынан Айназ Мөфтәхетдинов. Башҡорт халыҡ йыры «Ете ҡыҙ». Етәксеһе Харрасов Замир Дамир улы.
* Ауылда «Әсә көнө»

## Билдәле шәхестәре
* Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәле улы (1893—7.03.1918), Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
* Сайранова Сәрүәр Файзрахман ҡыҙы (17.01.1918—2006), Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ театрының 1948—1973 йылдарҙағы режиссёры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1961). Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Тляумбетово на портале «Генеалогия и Архивы»
* Сайт «Командировка.ру»
* Мирхәт Әхмәҙулла улы Хәсәновтың «Бала саҡ тураһында хәтирәләр» китабында Теләүембәт ауылы тарихы.
Туйөмбәт

**Туйөмбәт**, икенсе атамаһы **Байауыл** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 140 кеше булған.
Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845014.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар 97 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 49 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Мәҡсүт): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 44 км

## Урамдары
* Юл (урамы) ()
* З. Биишева (урамы) ()
* Мәктәп (урамы) ()

## Тарихы
Туйөмбәт (Ҡарайыр) Байыулы түбәһенә ингән. Ауылға нигеҙ һалыусы асыҡланмаған, әммә уның 1747 йылғы улы Ҡаҙбулат Туйөмбәтов һәм ейәндәре билдәле: Тимербулат, Әлмөхәмәт, Ҡотлубулат Ҡаҙбулатовтар.

1795 йылда 21 йорт хужалығында 5,7 кеше, 1859 йылда — 107 ихатаның һәр береһендә 6,3 кеше йәшәгән.

1842 йылда 499 кешегә яҙғы иген 251 сирек, йәғни һәр береһенә 4-әр бот сәселгән булған.

## Топонимикаһы
Бай (Туйөмбәт) ауылының ер-һыу атамалары.

## Матбуғатта
* Мораҙым. 10 ғинуар 2019, Зәйнәб Биишеваның йорт-музейына — 20 йыл
* Башҡортостан. 17 сентябрь 2019, Ул телебеҙҙең үлемһеҙлеген иҫбатланы

## Видеофильмдар
* «Орнамент» Байыулы-Туйөмбәт
* Зәйнәб Биишева. Туйөмбәт ауылы тураһында хәтере 2008 йыл
* Буктрейлер. Зәйнәп Биишева

## Билдәле шәхестәре
* Азаматов Фәтих Хәсән улы (26.04.1926—6.07.2014), журналист, партия органдары хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1958—1967 йылдарҙа Күгәрсен һәм Хәйбулла район гәзиттәре мөхәррире, артабан КПСС-тың Өфө район комитеты инструкторы. Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2001) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2000) премиялар лауреаты.
* Зәйнәб Биишева (2.01.1908—24.08.1996), башҡорт прозаигы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (1990), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968), өс «Почёт Билдәһе» ордены (1960, 1968, 1976) кавалеры.
* Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (27.12.1900—2.04.1972), педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7. 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Туембетово (Караер) на портале «Генеалогия и Архивы»
* Сайт «Путешествие по Башкирии» > Дом-музей Зайнаб Биишевой
Хоҙайбирҙин (ауыл)

**Хоҙайбирҙин** (; элекке атамаһы **Бесәнсе**) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 378 кеше булған.
Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238895006.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 45 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ялсы): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 25 км

## Урамдары
* Ағиҙел урамы ()
* Псәнчин урамы ()
* Хоҙайбирҙин урамы ()

## Тарихы
Бесәнсе (Хоҙайбирҙин) бөгөн күренекле революционер Шәһит Хоҙайбирҙин фамилияһын йөрөтә. Бесәнсенең өс улы була — 1738 йылғы Арыҫланғол (уның улдары Рәхмәтулла, Рысбай, Мөхәмәтйән, Кинйәбай), 1747 йылғы Хоҙайғол (уның балалары Мөхәмәтйәр, Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәтғәли, Туҡтамыш, Юртбағыш), 1749 йылда тыуған Хоҙайбирҙе (уның улы Сәйетбаттал, улы Йосоп; уның икенсе улы Йәнсәйет, уның улы Ҡолсәйет). Күренеүенсә, ауылдың икенсе исеме уның иҫке атамаһына туранан-тура бәйле, сөнки Хоҙайбирҙе тәүге төпләнеүсенең улдарының береһе булған.

1795 йылда 18 йортта 108 кеше йәшәгән. 64 йылдан һуң 56 хужалыҡтың һәр береһенә 6,6-шар кеше тура килгән. Тәүге совет иҫәбен алыу 136 йортта 649 кешене теркәгән. 1842 йылда 214 кешегә 296 бот яҙғы иген сәселә.

* Йәншишмә. «Тарих яҙабыҙ». 15 февраль 2019, Бесәнсе-Хоҙайбирҙин

## Матбуғатта
* Мораҙым. 8 октябрь 2021, Хоҙайбирҙиндар үҙ шәхесен данлай белгән халыҡ
* Башҡортостан. 8 октябрь 2021, Шәхесен данлай белгән халыҡ — мәңгелек
* 19 август 2021, Күгәрсендә Шәһит Хоҙайбирҙин тураһында фильм төшөрөләБашҡортостан.

## Видеофильмдар
* 03 июня 2021 — 12:41 ГТРК «Башкортостан». Етем һәм ҡарауһыҙ ҡалған сабыйҙарҙың йортона 100 йыл

* 

## Радиола
* «Үткәндәр һағында» 03 июля 2013, Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылы музейы эшмәкәрлеге

## Топонимикаһы
* Тыуған ерем — изге төйәгем: Бесәнсе ауылы (Башҡарҙы: Хәсәнова Лилиана Һөйөндөк ҡыҙы.
Етәксеһе: Хәсәнова Нурзилә Хисмәтулла ҡыҙы.

## Билдәле шәхестәре
* Аҙнағолов Юнир Ғәлимйән улы (1940) — совет органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
* Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы (1949) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы.
* Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи (1763—1849) — башҡорт суфый шағиры.
* Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (1896—1925) — Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хоҙайбирҙин мәктәбе (Күгәрсен районы)
* Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың Йорт - музейы
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Худайбердино (Псянчино) на портале «Генеалогия и Архивы»
* Сайт деревни Худайбердино.,,
Юлдыбай (Күгәрсен районы)

**Юлдыбай** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 276 кеше.
Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885006.

2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ауыл 1-се Юлдыбай тип йөрөтөлә.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Хвалын): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 85 км

## Урамдары

* Ҙур Ыҡ урамы ()
* З.Биишева урамы ()
* М.Кәрим урамы ()
* Оло Ыҡурамы ()
* *Тассы* урамы ()
* Һ.Дәүләтшина урамы ()

## Тарихы
V ревизия буйынса 1795 йылда Юлдыбай ауылы 25 ихатанан һәм 184 кешенән тора. Уның бер ихаталы утары булған.

1838 йылда ауылда 784 кеше йәшәй. Улар 1184 бот яҙғы иген сәскән. Бында шулай уҡ Юлдыбайҙың улдары мулла Абдулсаттар (1770) һәм Ярмөхәмәт (1750) йәшәгән. VIII һәм X ревизиялар араһында Юлдыбай тип аталған өс ауыл була. 1859 йылда 1-се Юлдыбай ауылы 410 кеше йәшәгән 128 ихатанан, 2-се Юлдыбай 404 башҡорт йәшәгән 40 йорттан тора, 3-сө Юлдыбайҙа ихатала 57 йорт була, унда 142 кеше йәшәй. 2-се Юлдыбай ауылының тағы бер исеме бар — Башҡорт Һатлығы. Һуңғы исеме аҫаба башҡорт Һатлыҡ Аллабирҙин исеменән сыҡҡандыр, күрәһең, ул 1761 йылда Тимашевҡа ер һатыуҙа ҡатнашыу өсөн Һәүен-Ҡыпсаҡ волосы вәкиле итеп һайланған. Өсөнсө ауыл да икенсе исемгә эйә булған — Мораҙым

## Топонимдары
Юлдыбай ауылының топонимдар һүҙлеге.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. Йәшәнек беҙ ерҙә…14 декабрь 2018

## Сайтта
* Из материалов башкирского фольклора Кугарчинского района Республики Башкортостан

## Видеофильмдар
* «БАШҠОРТОСТАН ШИШМӘЛӘРЕ» Күгәрсен районының Юлдыбай ауылы янында урынлашҡан Ҡайынтау шишмәһе

## Билдәле шәхестәре
* Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Сығанаҡтар
Йәҙгәр

**Йәҙгәр** () — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 3 кеше булған.
ОКАТО коды — 80238805007.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 32 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Волостновка): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 38 км

## Билдәле шәхестәре
* Ежов Николай Герасимович (4.01.1922—1.03.1945),  Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Һылтанмалар
Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)

**Ялсы** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 222 кеше.
Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238825004.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 52 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 30 км

## Билдәле шәхестәре
* Мусин Миңнулла Әхтәм улы (10.05.1939), ауыл хужалығы ветераны, Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин исемендәге колхоз механизаторы, аҙаҡтан бригадир ярҙамсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. 
* Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5.11.1948), хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.
* Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы (1921—1945) — Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Сығанаҡтар
Яңауыл (Күгәрсен районы)

**Яңауыл** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше.
Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830011.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 19 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Исем): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 84 км

## Урамдары
М. Ғафури урамы ()

## Тарихы

## Матбуғатта

## Видеояҙмалар
* Яңы мәсет. Аҙнағол ауылы. Күгәрсен районы. 

## Легендаһы
Ауылыбыҙҙың халыҡ телендәге атамаһы **Эткөсөк**. Ул боронғо ауыл иҫәпләнә. Яландары бик иркен булған. Тик Шотт баяры килгәс, бик күп ерҙәрҙе алдап тигәндәй һатып алған. Ә ауылымдың легендаларының береһе былай. Башҡорт балалары, ғаиләһе менән ошо матур урынға күсеп ултырған. Уның артынан башҡалар ҙа килгән. Ауыл Яңы ауыл тип аталған. Ә халыҡ теоендә инде, Эткөсөк тигән исемде күрше ауыл халҡы биргән, тиҙәр. Бер бабайҙың бурҙай эттәре булған. Ул йыл һайын күп итеп көсөкләп торған. Бабай көсөктәрҙе тирә-яҡ ауылдарға таратҡан. Шуға ла ауыл халыҡ телендә эт көсөк тип атала, тиҙәр. *Легенданы яҙып алды РПЛИ-ның 8 класс уҡыусыһы Яҡупов Шамил.*
## Билдәле шәхестәре
* Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы  (13 май 1935 йыл — 12 февраль 2013 йыл) — әҙәби тәнҡитсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).  Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
Ахлыстин (Кушнаренко районы)

**Ахлыстин** () — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше.
Почта индексы — 452247, ОКАТО коды — 80240805003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Кушнаренко): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әхмәт): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Өфө): 70 км

## Билдәле шәхестәр
* Чайников Павел Семенович (5.07.1928—5.01.2017), Кушнаренко ауыл хужалығы техникумының элекке педагогы (1962—1998), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 

## Иҫкәрмәләр
Ахта

**Ахта** () — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше.

Почта индексы — 452238, ОКАТО коды — 80240877002.

## Тарих
1920 йылда Аҡ-тау исеме менән мишәр татарҙары ауылы итеп иҫкә алына. Ауылда 56 йорт биләмәһендә 317 кеше йәшәгән.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Ауыл халҡының 87% башҡорт тип яҙылған.

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Кушнаренко): 9 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Ҡормаш): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Өфө): 68 км

## Иҫкәрмәләр