open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Натадзе Реваз Григорьевич

**Натадзе Реваз Григорьевич** (; 1903—1984) — совет грузин ғалим-педагогы һәм психологы, психология фәндәре докторы (1939), профессор (1940), Грузин ССР-ы фәндәр академияһы академигы (1969)  СССР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты

Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, грузин, рус, немец, инглиз, француз телдәрендә баҫылған  140 ғилми эш, шул иҫәптән биш монография һәм дөйөм психология буйынса өс дәреслек (грузин телендә) авторы

## Биографияһы
Реваз Григорьевич Натадзе 1903 йылдың 29 октябрендә (яңы стиль буйынса 11 ноябрендә) тыуған.

1927 йылда  Тбилиси дәүләт университетын тамамлай (ТДУ), Д. H. Узнадзе етәкселеге аҫтында  уҡыу йортонда  психология кафедраһында эшкә ҡала.  1950 йылдан алып, Узнадзе вафат булғандан һуң, был кафедраның мөдире була. 1941—1961 йылдарҙа бер үк ваҡытта Реваз Натадзе Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы  Психология институтының психология бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. Тбилиси университетында педагогик  эшмәкәрлек менән бер рәттән Тбилиси университетында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында:  А.С.Пушкин исемендәге Педагогия институтында,  Театр институтында,  Физкультура институтында, шулай уҡ Кутаиси педагогия инситутында педагогика, психология буйынса лекциялар уҡый . Уның етәкселегендә бер нисә диссертация яҡлана

Туғыҙ йыл дауамында Тбилиси  университетының  философия факультеты деканы булып эшләй, егерме йыл Д. М. Узнадзе исемендәге Психология институты бүлеге менән етәкселек итә, Педагогика институтының балалар психологияһы бүлеген етәкләй. Ҡайһы бер  фәнни йыйынтыҡтар һәм  журналдарҙың редакторы, Грузин совет энциклопедияһы өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша, «Вопросы психологии» журналы редколлегияһы  ағзаһы, Грузия ССР-ы Фәндәр академияһы ҡарамағындағы  Психология буйынса Координация советы рәйесе, грузин психологтары йәмғиәте рәйесе (1964-1974) һәм ТДУ янындағы психология буйынса ғилми дәрәҗәләр биреү советы рәйесе була.  Ижтимағи эшмәкәрлек  менән шөғөлләнеп,  тиҫтә йылдан ашыу  хеҙмәтсәндәр депутаттарының Тбилиси ҡала һәм район советы  депутаты булып тора, унда мәғариф буйынса даими комиссия менән етәкселек итә.

Реваз Григорьевич Натадзе 1984 йылдың 11 ноябрендә Тбилисиҙа вафат була, ҡаланың  Вакий зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Педагогическая энциклопедия / Глав. ред. И. А. Каиров и Ф. Н. Петров. т. 3. — Москва: Советская энциклопедия, 1966. — 880 с.
* Грузинская советская энциклопедия: Том 7. — Тбилиси, 1984.

## Һылтанмалар

* საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა
Аҡай (исем)

**Аҡай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланыла
## Этимология
Аҡай б, - ағай һүҙенең диалект формаһы; хөрмәтле, абруйлы мәғәнәһендә.Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. **[https://kitaptar.bashkort.org/book/52 Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре] . — Өфө, 2006.**

## Билдәле кешеләр
Аҡай Күсемов (? — 1738 йыл һуң, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

Аҡай Нусупбек улы Нусепбеков (9 декабрь 1909 — 28 июль 1983) — тарих фәндәр докторы (1961), профессор (1963), Ҡазаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1967), Ҡазаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1971), Ҡазаҡ ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1982)

Акай Курбан улы Мортазаев (1961 й. тыуған) — магнетизм, хисаплау физикаһы, фаза һәм киҫкен күренештәр физикаһы өлкәһендәге белгес, РФА-ның мөхбир ағзаһы (2008), физика-математика фәндәре докторы, профессор.

Онғарбаев Аҡай Онғарбай улы 1909 — 1974 — совет партия һәм сәйәси эшмәкәр. 1943 — 1955 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт контроле наркомы (1946 йылдан министры). РКП (б) ағзаһы.

Аҡай Боляев (шулай уҡ Мырҙаҡай) (? - 1670 йылдың декабрендә язалап үлтерелә - эрзя мырҙаһы, 1670 - 1671 йылдарҙа үткән Степан Разин етәкселегендәге крәҫтиән ихтилалы юлбашсыларының береһе.

## Фамилия
Аҡаев Асҡар Аҡаевич (Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе (Чүй) өлкәһе, Ҡыҙыл-Байраҡ ауылы) — совет һәм ҡырғыҙ дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре.

Аҡаев Әбүсуфьян Акай-Ҡадир улы (1872 — 1931 йылдарҙа йәшәгән). Түбәнге Казанище ауылында тыуған (Дағстан өлкәһе Буйнак районы) — ғалим, дин әһеле, шағир, нәшерсе һәм Буйнаҡтағы беренсе ислам типографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Аҡаева Майрам Дөйшән ҡыҙы —   Ҡырғыҙ Республикаһы тәүге Президенты Асҡар Аҡаевтың ҡатыны. Ҡырғыҙстанда 1990 йылдан алып 2005 йылға тиклем беренсе ҡатын-ҡыҙ.

Сезги ́Сена Аҡай  (31 октябрь, 1995 йыл, Истанбул, Төркиә) — төрөк актрисаһы һәм моделе, «2012 йылғы иң яҡшы модель» титулын йөрөтә.

## Ауылдар
Акаево — Рәсәйҙең Түбәнге Новгород өлкәһе Починкин районындағы ауыл. Пеля-Хованский ауыл Советы составына инә.

Аҡай - Рәсәй, Рязань өлкәһе һәм Мордовия сигендәге ташландыҡ хәлендәге ауылhttps://62info.ru/history/node/10735 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы

**Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы** (1 ғинуар 1920 йыл — 23 апрель 1995 йыл) — актёр, режиссёр. РСФСР сәнғәтенең атҡаҙанған эшмәкәре (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).

## Биографияһы
Фәтхелислам Ғәйнислам улы Ғәләүетдинов 1920 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Иҫке Исай ауылында тыуған.

1940 йылда Башҡорт театр-художество училищеһының Х. Бохарский һәм Г. С. Саттаров класын тамамлай. Шул уҡ йылда Дәүләкән театрында актёр булып эш башлай.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1940 йылда Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә саҡырыла. Ғәләүетдинов Фәтхелислам ефрейтор дәрәжәһендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән билдәләнә.

1947 йыл — Ҡыйғы театры актёры, режиссёры, баш режиссёры.

1948 йыл — Ҡыйғы колхоз-совхоз театрында Апушкиндың «Салауат, йәки бер ус көл» («Салават, или Горсть пепла») пьсаһын сәхнәгә ҡуйып, режиссёрлыҡ эшмәкәрлеген башлай. Режиссёр булараҡ, социаль-көнкүреш театры принциптарына таянып эшләй, уларҙы милли традициялар менән байыта.

1949 йылдан — Баймаҡ колхоз-совхоз театрында, 1952 йылдан — Салауат башҡорт драма театрында эшләй. Нәжиб Асанбаевтың «Беҙгә егеттәр килде», Мөхәммәт Аллаяр улы Хәйҙәровтың «Ирәндек», Назар Нәжмиҙең «Саҡырылмаған ҡунаҡ» пьесалары буйынса ҡуйған спектаклдәренә лирика һәм экспрессия хас.

1953 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

1961 йыл — Ленинград ҡалаһында РСФСР Мәҙәниәт министрлығы һәм Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте (ВТО) эргәһендәге Юғары режиссёрҙар курсында уҡый.

1967—1987 — Сибай башҡорт драма театрында эшләй.

Ғәләүетдинов Фәтхелислам тыуҙырған образдар хисле һәм илһамлылы. Актёр һәм режиссёр булараҡ, Фәтхелислам Ғәйнислам улы персонаждарҙың эске донъяһын асыуға айырыуса иғтибар итте.
 

## Репертуары
* *Салауат Юлаев* («Салауат Юлаев» пьесаһы, Я. В. Апушкин һәм Б.Бикбай)
* *Ниязғол-бай* (Һ.Л.Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса Л. В. Вәлиев постановкаһы)
* *Байтирәков* («Утлы өйөрмә» — «Огненный вихрь» Ә. М. Мирзаһитов)
* *Рәсүлев* («Ихлас әңгәмәләр» — «Задушевные беседы» Н. Асанбаев һәм Ф. А. Әсәнов)

Сибай драма театрындағы постановкалар:
* «Зимагорҙар» һәм «Һаҡмар» — С. М. Мифтахов
* «Байрамбикә» — Р. С. Янбулатова
* «Зәйтүнгөл» — Н.Асанбаев

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1955, 1970).
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар
* Салават Юлаев: Энциклопедия. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович, 90 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8

## Һылтанмалар
* 
* Салават Юлаев. Энциклопедия ISBN 5-88185-054-8
* Дорога памяти. ГАЛЯУТДИНОВ ФАТХЛИСЛАМ ГАЙНИСЛАМОВИЧ 
* Память народа. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович

## Иҫкәрмәләр
Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы

**Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы** (8 март 1915 йыл — 15 октябрь 1971 йыл) — архитектор. Архитекторҙар союзы ағзаһы (1947). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы 1915 йылдың 8 мартында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) тыуған. Архитектор, сәнғәт фәндәре докторы Барый Ғибәт улы Кәлимуллиндың ҡустыһы.

Новосибирск инженер‑төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң 1940 йылда һәм 1947—50 йылдарҙа «Башпроект» республика проект контораһы архитекторы, 1952—56 йылдарҙа баш архитекторы, 1951—52 йылдарҙа Өфө ҡала советы эргәһендәге проект оҫтаханаһы начальнигы урынбаҫары, 1957—59 йылдарҙа БАССР ХХС‑ы техник бүлеге начальнигы урынбаҫары, 1959—60 йылдарҙа «Гипрокаучук» институты Өфө филиалының баш архитекторы, бер үк ваҡытта 1956—57 йылдарҙа, 1960—64 йылдарҙа Өфө ҡала советы эргәһендә баш архитектор, 1965—71 йылдарҙа баш архитектор урынбаҫары. 1946 йылда уҡ ағаһы һәм архитектор Филонов менән бергә ул «Башнефтезавод» берекмәһе өсөн тораҡ йорттар проектлай. Ике тапҡыр Сәмиғулла Кәлимуллин Өфөнөң баш архитекторы — 1956—1957 йылдарҙа һәм 1960—1965 йылдарҙа Башсовнархозда һәм төрлө проект ойшшмаларында эшләй. Район мәҙәниәт һарайҙары, республика ҡалалары өсөн торлаҡ йорттар; Советтар йорто (1951; хәҙерге Өфө дәүләт авиация-техник университетының төп корпусы), Башҡорт дәүләт университетының төп корпусы (1957; икеһе лә — авторҙаш), Аксаков С. Т. исемендәге баҡсаға үҙәк инеү урыны (1955; бөтәһе лә — Өфө) проекттарын эшләй. 40‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡ, Белорет ҡалаларының генераль пландарын эшләүҙә ҡатнаша.

1971 йылдың 15 октябрендә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә вафат була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кәлимуллин Барый Ғибәт улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Настоящее рождается из прошлого
Әминев Ибраһим Садиҡ улы

**Әминев Ибраһим Садиҡ улы** (; 1901 йыл — ?) — 16-сы гвардия дивизияһының
штаб идаралығының комендант взводында хеҙмәт итә, гвардия ҡыҙылармеецы.

## Биографияһы
Ибраһим Садиҡ улы Әминев 1901 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк-мең улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Уҫман ауылында тыуған.

1941 йылдың 24 декабрендә Ауырғазы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.

16-сы гвардия дивизияһының штаб идаралығының комендант взводында повозочный булып хеҙмәт итә,

 — тип яҙылған уның батырлығы тураһында.

1945 йылдың 15 апреленән 3 майына тиклем Берлинға һөжүм итеү операцияһы барышында, Науен ҡалаһы янынан үткәндә дошман бомбаға тотҡан шарттарҙа ла аттарын һәм бричкаһын һаҡлап ҡала.
   
1945 йылда демобилизациялана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945).

## Хәтер
Әминев Ибраһим Садиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Ауырғазы районы Усман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович
* Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович
* РГБ: Они вернулись с победой. Аургазинский район, т. 1 Аминев Ибрагим Садыкович ISBN 5-295-02997

## Иҫкәрмәләр
Нуғайбәк (исем)

**Нуғайбәк ** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Нуғайбәк исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ноғай-бәк тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов)-Сотник.

## Фамилиялар
Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков (1790 — ?) — сотник (1829). 1808 йылда — казак, 1812 йылда — зауряд-яҫауыл, 1813 йылда — поход старшинаһы, 1814 йылда — 14 класс чинын (хорунжий) ала. 1820—1836 йылдарҙа 12-се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1821 йылда 13 класс чинына күсерелә. 1829 йылда сотник хәрби дәрәжәһенә лайыҡ була. 1832 йылда ҡасҡындарҙы тотоуҙа хөкүмәткә булышлыҡ иткән өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә. 1833 йылда 4-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1835 йылдың 4 апрелендә ер эштәренә йүнәлтелгән башҡорттар йыйылған урында, 21 чиновник, 650 казак һәм йорт старшиналары алдында кантон башлығы Шаһингәрәй Нуғайбәков рус телендә ошолай телмәр тота: «люди те [башкиры] не на службу, а на каторжную работу командируются» һәм «башкиры ныне стаи плохи не умеют от оной избавиться», һәм көлөмһөрәп атыу ҡоралдарығыҙ эшкенәме тип башҡорттарҙан һораша. 

Әхмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1821[5] — ?) — 1850-се йылдар башынан 1854 йылға ҡәҙәр 13-сө башҡорт кантоны башлығы була[6].
Солтангәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1822 йыл тирәһе — ?) — яҫауыл (1860). 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай. 1848—1852 йылдарҙа 10-сы линия Ырымбур батальоны эргәһендәге Хәрби суд комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1854 йылдан 4-се мишәр кантоны башлығы, 1856—1863 йылдарҙа 22-се башҡорт кантоны башлығы вазифаларын башҡара. 1863—1865 йылдарҙа 9-сы Бәләбәй кантоны башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә[7]. «1853—56 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.

## Топонимдар
Нуғайбәк () — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 317кеше.

## Мәҙәниәттә
Нуғайбәк (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

 ''' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Ишемғол (исем)

**Ишемғол (исем)** — башҡорт ир-ат исеме,башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланлыла.

 

## Этимология
Ишемғол башҡорт теленән — ишем + ҡол

## Билдәле кешеләр
Булат Ишемғол (**Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов**; 16 февраль 1900 йыл — 10 июль 1938 йыл) — комсомол, партия һәм матбуғат эшмәкәре, яҙыусы һәм журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Фамилия
Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы (22 май 1960 йыл — 29 октябрь 2020 йыл) — ғалим-зоотехник, умартасылыҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Биология фәндәре докторы (2005), профессор (2006). 1998 йылдан Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге директоры, 2003 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2015—2018 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).

Ишемғолов Марат Баязит улы (29 август 1948 йыл — 24 сентябрь 2013 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа Ауырғазы районы хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).

Ишемғолов Дамир Нуретдин улы (1 февраль 1943 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001).

Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы (20 август 1917 йыл — 20 ноябрь 2004 йыл) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1965). Хәйбулла районының почётлы гражданы (1990)

Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы (26 март 1928 йыл — 1990 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, методист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)

## Атаһының исеме
Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы () (10 ғинуар 1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе лейтенанты. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры

## Ауылдар
Ишемғол () — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы

**Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы** (1897 йыл — ?) — дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) менән бүләкләнгән. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы 1897 йылда Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Иҫәкәй ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) тыуған.

1932 йылда Мәскәүҙә тәьминәт академияһын тамамлаған. 1919—21 йылдарҙа айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһында сәйәси хеҙмәткәр. 1922 йылда Приют кредит ширҡәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә. 1926 йылдан алып Бәләбәй кантон ауыл хужалығы кооперацияһы союзы ағзаһы, рәйесе, 1929—30 йылдарҙа Башҡортостан өлкә һөт кооперацияһы союзы идаралығы рәйесе урынбаҫары, 1932 йылдан башлап БАССР‑ҙың тәьминәт, 1935—37 йылдарҙа БАССР‑ҙың сауҙа буйынса халыҡ комиссары.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас 1941 йылда Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенең Чимкент ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. САВО (Урта Азия хәрби округы) 63-сө кавалерия дивизияһының 223-сө кавалерия полкында, 1-се Белоруссия фронты составындағы 45 (иптабр) танкыларҙы юҡ итеү артиллерия бригадаһының 1970 (иптап) танкыларҙы юҡ итеү артиллерия полкы хәрби тәьмин итеү хеҙмәтендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың 26 апрелендә интендант хеҙмәтенең өлкән лейтенанты Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы күрһәткән батырлығы өсөн 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ булған награда ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған: «Көстәрҙе оҫта урынлаштырыу арҡаһында, полктың хәрби хәрәкәттәре ваҡытында Байморатов тарафынан 64 пар итек тегелә, 890 пар аяҡ кейеменә уртаса ремонт, 700 пар аяҡ кейеменә ваҡ ремонт яһала. Өҫтәүенә, алғы һыҙыҡта 400 пар аяҡ кейемен йүнәтә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ».

Бынан тыш Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы «Берлинды алған өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләләнә.
Һуғышты 1946 йылда капитан дәрәжәһендә тамамлай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Баймуратов Исхак Исмагилович
* Картотека награждений
Динмөхәмәт (исем)

Динмөхәмәт (исем) — башҡорт ир-ат исеме,башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

 

## Этимология
Динмөхәмәт ғәрәп теленән — дин+мөхәмәт.

## Билдәле кешеләр
Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы (17  май 1883 йыл — 1966 йыл) —  педагог, РСФСР-ҙың мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Фамилия
Динмөхәмәтов Рәшит Зиннәтулла улы — (1916-?). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән лейтенант, ҡыҙылармеец

## Атаһының исеме
 Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы (16 август 1935 йыл) — телсе ғалим. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы (1 сентябрь 1904 йыл) — крайҙы өйрәнеүсе, Салауат Юлаев исемен башҡорт халҡына яңынан ҡайтарыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; Әйле ҡәбиләһе башҡорттарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы

**Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы** (5 март 1913—17 сентябрь 1994) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1954). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1977), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы 1913 йылдың 5 мартында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1935 йылда Ташкент ауыл хужалығы институтын, 1941 йылда Мәскәүҙә Маркс—Энгельс— Ленин институтын тамамлаған. 1933 йылдан алып Ташкентта эшләй: Үзбәк юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә, 1937 йылдан башлап Ташкент ауыл хужалығы институтында уҡыта. 1942—43 йылдарҙа Һырдаръя район ер бүлегенең агросәнәғәт участкаһы мөдире вазифаһын башҡара. 1945 йылдан алып Әлшәй районының Курорттар идаралығы ярҙамсы хужалығының өлкән агрономы булып эшләй. 1949 йылдан башлап Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми‑тикшеренеү станцияһында эшләй: өлкән ғилми хеҙм‑р, 1952 йылдан алып бүлек мөдире була. 1954—80 йылдарҙа Башҡорт ауыл хужалығы институтында эшләй. 1966—69 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1978 йылға тиклем дөйөм игенселек кафедраһы мөдире вазифаһында.
1953 йылда ауыл хужалығы фәндәре кандидатына дәғүә итеп, Һарытау ауыл хужалығы институты янында «Подбор и агротехника смесей многолетних трав на сено для полевых севооборотов Башкирской АССР» темаһына диссертация яҡлай.
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улының фәнни тикшеренеүҙәре күп йыллыҡ үләндәр һәм уларҙың ҡатышмаларын һайлап алыуға һәм агротехникаһына, тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыуға, ерҙе эрозиянан һаҡлауға, ҡый үләндәре менән көрәш сараларын уйлап табыуға арналған. 1958 йылда Рәхимов тарафынан Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығында баҫыуҙағы сәсеү әйләнешенең, даими сәсеүҙең продуктлылығын өйрәнеү буйынса стационар баҫыу тәжрибәләре башланған. Рәхимов ҡатнашлығында баҫыуҙағы сәсеү әйләнешенең теоретик нигеҙҙәре һәм ундағы ашлама системалары (Башҡортостандың Урал алды ҡара тупрағы), кукурузды силосҡа үҫтереү технологияһы һ.б. эшләнә. 97 фәнни хеҙмәт авторы.

Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы 1994 йылдың 17 сентябрендә Өфөлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рахимов, Энвер Мубаракшевич
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы

**Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы** (4 ғинуар 1945 йыл) — ғалим—микробиолог, фармаколог. Медицина фәндәре докторы (2000). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).

## Биографияһы
Клара Абдулла ҡыҙы Лоҡманова 1945 йылдың 4 ғинуарында Башҡортостан АССР-ының Мәләүез районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Ермолаевка ауылында тыуған. 

1963 йылда урта мәктәпте тик «бишле» билдәләренә генә тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә, 1969 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. И. И. Мечников исемендәге вакциналар һәм сывороткалар Өфө ғилми-тикшеренеү институтына эшкә юллама ала. 1974 йылда Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтында маҡсатлы аспирантураны тамамлай һәм «Вирусология» темаһына диссертация яҡлай. «Иммунопрепарат» предприятиеһында бүлек начальнигы, 1983 йылда — баш технолог, 1987 йылда — бүлек начальнигы — сифат буйынса директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1995 йылдла башлап өлкән хеҙмәткәр, 1996 йылда — төп ғилми хеҙмәткәр, 2001—05 йылдарҙа һәм 2007 йылдан алып баш ғилми хеҙмәтәкәр; 2009 йылдан башлап БДМУ‑ла эшләй.
2000 йылда «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Фармакология» темаһына диссертация яҡлай.

Фәнни эшмәкәрлеге паротит вирусын культивациялау ысулдарын камиллаштырыуға, урынлы иммунобиологик препараттар һәм фитопрепараттар өсөн дарыу формаларын эшләп сығарыуға арналған. Лоҡманова ҡатнашлығында яраларҙы уңалтыусы (сәсеү люцернаһы һәм Bacillus subtilis бактериялары нигеҙендә) һәм вирустарға ҡаршы тәьҫир итеүсе (кешенең лейкоцитар интерфероны) дарыуҙар эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә. Төп фәнни журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 125 фәнни хеҙмәт, 30 мәҡәлә һәм 13 уйлап табыу авторы.

Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы етәкселеге аҫтында медицина фәндәре кандидатлығына 5 диссертация әҙерләнә һәм яҡлана, дарыу препараттарының заманса дарыу формаларын булдырыу буйын тикшеренеүҙәр үткәрелә.

«Педиатрия» һәм «Фармация» (ситтән тороп уҡыу һәм көндөҙгө бүлектә) һөнәре буйынса уҡыған студенттарға фармакология буйынса лекциялар уҡый, практик дәрестәр үткәрә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы
* РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лукманова Клара Абдулловна
Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы

**Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы** (6 ноябрь 1948) — рәссам. Рәссамдар союзы ағзаһы (1993).

## Биографияһы
Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы 1948 йылдың 6 ноябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған. Атаһы нефтсе, әсәһе хужабикә булған. Ғаиләлә өс ир баланың икеһе аталары юлынан китеп, нефтсе һөнәрен һайлай, Рәшит рәссам булып китә. Бала сағынан уҡ нефтселәрҙең Мәҙәниәт йортона изостудияға йөрөй башлай. Легендар уҡытыусы Павлов Иван Михайловичта уҡый. Һуңыраҡ Өфө сәнғәт училищеһына рәссам-биҙәүсегә уҡырға инә. Училищены тамамлағандан һуң, Художество фондында мозаика һәм маркетрия менән шөғөлләнә, 1994 йылға тиклем Башҡортостан ижади‑производство комбинатында рәссам. Һуңғараҡ бер аҙ ваҡыт Башҡорт-төрөк лицейында уҡыта, ә һуңынан 2001 йылдан алып Кустарная урамындағы 2-се педагогия колледжында уҡыта.

Заһиҙуллин ижадында реалистик һәм авангард сәнғәтенең һыҙаттары яраша; уның эштәренә композиция асыҡлығы, аныҡ һыҙыҡтар ритмының активлығы, буяуҙарҙың баҙыҡлығы хас. Лирик ауыл темаһы күренекле урын ала («Эҫе йәй», 1993; «Алтын көндәр», 1996). Пейзаж мотивтары кеше һәм тәбиғәттең айырылмаҫ берлеге идеяһы менән һуғарылған, йыш ҡына символика менән тулыландырылған («Тормош ағасы», 1993; «Мәсет менән пейзаж», 2001); ябайлыҡ һәм кубизмға тартым композициялары ҡуйы буялған геометрик фигуралар менән берләштереүгә нигеҙләнгән («Ынтылыш», 1993; «Бәхеткә», 1996). Шулай уҡ графика өлкәһендә эшләй.

Бәләкәй этюдтарҙан тыш, Заһиҙуллин үҙ ғүмерендә 300-гә яҡын картина яҙа. 5 шәхси күргәҙмә үткәрә, 43 республика, зона, Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмә эштәрендә ҡатнаша. Уның эштәре Нестеров исемендәге музейҙа, Канаданың, Францияның, Италияның шәхси коллекцияларында урынлашҡан. Уның сәнғәте күп планлы һәм төрлө, әммә эштәренең нигеҙен авангард эштәре тәшкил итә.

Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкирский художник Рашит Загидуллин и его авангардные картины
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы

**Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы** (15 июнь 1943) — ғалим-селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014).

## Биографияһы
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы 1943 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Тауҡай-Гәйнә ауылында тыуған. 1970 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1964 йылдан алып Мәләүез районының М.Ғафури исемендәге колхозында баш агроном, 1967 йылда — Ишембай зона агрохимия лабораторияһында эшләй.Я 1970 йылдан башлап өлкән агрохимик вазифаһын башҡара. 1975 йылдан башлап Башҡорт ауыл хужалығының ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр (1976 йылда), 1991 йылдан алып төп ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылда бүлек мөдире булып эшләй.

1977 йылда ауыл хужалығы фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Влияние удобрений, внесенных под планируемый урожай, и орошения на продуктивность сахарной свеклы в условиях Предуральской степи Башкирии» тигән темаға диссертация яҡлай.

Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге күп йыллыҡ мал аҙығы культураларының яңы сорттарын сығарыуға, мал аҙығы үҫемлектәрен өйрәнеү һәм уларҙы үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған. Зарипова тарафынан аҡ ҡандала үләненең — Чермасан, күк гибридлы люцернаның — Бибинур, тамырсалы суҡҡыяҡтың — Урал, шифалы тәкә һаҡалының Иглинская сорттары сығарыла, күп йыллыҡ мал аҙығы культуралары (ҡамыш бүтәгәһе, ҡуһа муртһабаҡ, ҡыҙыл йыланҡуҙаҡ, себер аҡтамырсығы һ.б.) баҫыуға индерелә. Зарипова көнсығыш кәзә үләне, люцерна һәм соя орлоғонан юғары уңыш алыу технологияларын эшләй, улар Башҡортостан Республикаһының Урал аръяғы дала зонаһы, Урал алды дала зонаһы һәм Көньяҡ урман‑дала зонаһы хужалыҡтарында индерелгән.

Ғ.Ҡ. Зарипова 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 11 уйлап табыу авторы.
РФ Президенты В. Путин Указы менән Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙына «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкирскому ученому Гайникамал Зариповой присвоено почетное звание 
* Зарипова, Гайникамал Киямовна
Зарипов Рәил Моталлап улы

**Зарипов Рәил Моталлап улы** (1 ғинуар 1946 йыл) — ғалим-математик. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005).

## Биографияһы
Зарипов Рәил Моталлап улы 1946 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Әбйәлил районы Таштимер ауылында тыуған. 1967 йылда Магнитогорск педагогия институтын «Математика» һөнәре буйынса тамамлай. СССР Фәннәр академияһының Ҡазан физика-техник институтының"Механика деформируемого твердого тела" һөнәре буйынса көндөҙгө аспирантурага ингәнгә тиклем, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Силәбе өлкәһендә һәм БАССР-ҙың Әбйәлил районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, шул уҡ институттың аспирантураһында ҡалдырыла, унда 1978 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1971 йылдан алып Ҡазан физика-техник институтында, 1979 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетында юғары математика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй.

2005 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Научные основы расчета напряженно-деформированного состояния трубопроводов, проложенных в сложных инженерно-геологических условиях» темаһына диссертация яҡлай.

Зарипов Р. М. 2007 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының «Математика» кафедраһы профессоры итеп һайлана.

Зарипов Рәил Моталлап улының фәнни тикшеренеүҙәре деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, үткәргес торбалар һәм резервуарҙарҙың ныҡлығы, тотороҡлолоғо һәм тирбәлеүе проблемаларына арналған.

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 4 монография авторы.

Ул РФ мәғариф һәм фән министрлығы, БР ФА (техник фәндәр булеге) программалары, шулай ук РФА гранттары буйынса тикшеренеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. Өфө дәүләт нефть техник университеты янындағы Д.212.289.04 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса совет ағзаһы булып тора.

## Һайланма хеҙмәттәре
* Расчёт магистральных газопроводов в карстовой зоне. Уфа, 1999 (авторҙашта);
* Расчёт и обеспечение прочности трубопроводов в сложных инженерно-геологических условиях: в 2 т. М., 2005—2006 (авторҙашта);
* Численное моделирование напряжённо-деформированного состояния и устойчивости трубопроводов и резервуаров в осложнённых условиях эксплуатации. СПб., 2009 (авторҙашта.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Зарипов, Раиль Муталлапович
* Зарипов Раиль
Сперма

**Сперма, мәней** ( «орлоҡ»), **орлоҡ**, **эякулят** — эякуляция (болотло, йәбешкәк, опалесцент, асыҡ һоро төҫтә) ваҡытында ата хайуандар һәм  ир-егеттәр тарафынан сыҡҡан шыйыҡлыҡ. Сперматозоидтарҙан һәм ярым шыйыҡсанан тора.

Сперманың барлыҡҡа килеүе бәлиғ булған саҡта башлана, олоғайғас та иң юғары нөктәһенә етә һәм йылдар үтеү менән кәмей бара..

Һәр эякуляция ваҡытында бүленеп сыҡҡан сперма күләме төрлө төрҙәрҙә төрлөсә:

* кешелә уртаса 2-5 мл;
* үгеҙҙә уртаса 40-50 мл була;
* 60-100 мл айғырҙа;
* 250 мл тиклем ҡырағай ҡабанда;
* һарыҡтарҙа 1-1,5 мл;
* киттың 3 литрға тиклеме бар

Сперматозоидтарҙағы матдәләр: аскорбин кислотаһы, һәр ҡан төркөмөнә хас антиесемдәр, холестерин, холин, лимон кислотаһы, фруктоза, деоксирибонуклеин кислотаһы, докосахексаэноин кислотаһы, цианокобаламин, глютатион, иноситол, Лактик кислота, спермин, уреа, гиалуронидас, гиалурон кислотаһы, пирувиц кислотаһы, пиримидин, спермидин, уыр кислотаһы, иондар Zn2+, Cl−, Ca2+, Mg2+, NO3−, PO43−, K+, Na+.

Сперманың үрсеү эффекты сперматозоидтарҙың һанына һәм сифатына бәйле. Хайуандарҙың сперматозоидтар һаны бер төрлө түгел (һарыҡта яҡынса 30 %, үгеҙҙә яҡынса 14 %, ҡабанда — 7-8 %) һәм бер үк хайуандың йәшәү шарттарына ҡарап төрлөсә булыуы мөмкин. Умыртҡаһыҙҙарҙың һәм ҡайһы бер умыртҡалыларҙың (балыҡтар, амфибиялар, һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм һөтимәрҙәр) миҙгелле сперматозоидтар секрецияһы бар. Организмдың ҡайһы бер патологик шарттарында сперматозанан (азооспермия) мәхрүм булырға мөмкин, уларҙа аҙ миҡдарҙа (олигоспермия), хәрәкәтһеҙ (некроспермия) йәки аномаль сперматоза (тератоспермия) була.

* Медицинала сперманы анализлау түлһеҙлек сәбәптәрен асыҡлау һәм яһалма үрсетеү өсөн ҡулланыла.
* Суд-медицина практикаһында сперманы анализлау, башҡа биологик шыйыҡсалар кеүек үк, кешене асыҡлау өсөн ҡулланыла.
* Ауыл хужалығында сперма хайуандарҙы яһалма үрсетеүҙә ҡулланыла.

Спермаға аллергия бик һирәк осрай. Иң йыш осраған реакция — орал секстан һуң енси ағзаларының яныуы һәм шешеүе.

Ярым шыйыҡсала флагелла булған күҙәнәктәр барлығын 1677 йылда голланд микроскописы Энтони ван Леювенхок аса.

## Хайуандарҙа сперма составы
Спермала 85-97 % һыу һәм 3-15 % ҡоро матдә бар. Ҡоро ҡалдыҡ 90 % аҡһымдан һәм липидтарҙан тора. Үгеҙ менән һарыҡтың спермалары шәкәргә бай, уларҙан фруктоза өҫтөнлөк итә. Биологик әүҙем матдәләр спермала киң таралған: ферменттар, антагглутининдар, простагландиндар, гормондар. Сперманың ҡоро матдәһендә яҡынса 1 % көл. Көл өлөшөндә фосфор, кальций, магний, калий, натрий, хлор, цинк, тимер, баҡыр һәм башҡа элементтар бар.

## Иҫкәрмә
Инәлек еңсәһе

**Инәлек еңсәһе** (; )  —  инә һөтимәрҙәрҙә енес трактының аҙаҡҡы өлөшө (монохеасалдарҙы иҫәпләмәй).

Инәлек еңсәһе енси мөнәсәбәттәр өсөн хеҙмәт итә, һәм шулай уҡ бала тыуҙырыу уның аша үтә..

Һөтимәрҙәрҙән тыш, инәлек еңсәһе ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙарҙа (яҫы ҡорт өлөштәре, ҡауырһындар һ.б.) бар..

Һөтимәрҙәрҙә инәлек еңсәһе йомортҡаларҙың —  аҫҡы өлөшө. Күпселек марсупиаль хайуандарҙың инә заттарында ике инәлек еңсәһе һәм ике аналыҡ (ата заттарҙың пенисы суҡмарлы була), шул уҡ ваҡытта парлы йомортҡаларҙың плаценталь осонда бергә ҡушыла һәм бер инәлек еңсәһе барлыҡҡа килә..

Ҡайһы бер һөтимәрҙәрҙә (атап әйткәндә, кимереүселәр, марсупиалдар, ярым маймылдар һәм приматтарҙа) инәлек еңсәһенә инеү гимен менән ҡапланған..

## Иҫкәрмә
Мырҙабай (исем)

**Мырҙабай (исем)** — башҡорт ир-ат исеме,башҡа төркихалыҡтарҙа ла ҡулланла.

 

## Этимология
Мырҙабай фарсы, башҡорт телдәренән — мырҙа + бай

## Билдәле кешеләр

## Фамилия
Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы  (13 сентябрь 1957 йыл) — юғары квалификация категорияһындағы табип—генетик, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Йәмәғәт эшмәкәре.

Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы (25 сентябрь 1950 йыл) —  журналист, шағирә. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Журналистар союзы (1996), Яҙыусылар союзы (1999) ағзаһы
 
## Атаһының исеме
Алтыншин Раян Мырҙабай улы (27 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).

Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы (17 сентябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-тарихсы. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Фәндәр академияһының Р. Ғ. Кузеев исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалеры (2009).

Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы ( 1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғала.

Ҡотлогилдин Мырҙабай Мырҙагилде улы (10 июнь 1918 йыл башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 3 сентябрь 1916 йыл) — 10 июль 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының гвардия сержанты.Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.(1945).

## Ауылдар
Мырҙабай (*Морһабай*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Субботино ауыл советы составына керә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Мөхәббәт тураһында легенда (балет)

**«Мөхәббәт тураһында легенда»** — Ариф Мәликовтың Нәзим Хикмәт үҙенең «Фәрхад һәм Ширин» драмаһы мотивы буйынса яҙған либреттоһы буйынса өс шаршаулы, ете картиналы балеты.

1961 йылдың 23 мартында С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында премьераһы була.

## Тарихы
«Мөхәббәт тураһында легенда» балетының либреттоһын төрөк шағиры һәм драматургы Нәзим Хикмәт үҙенең әзербайжан шиғриәте классигы Низами Гәнжәүиҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһына таянып ижад ителгән «Фәрхәд һәм Ширин» драмаһы нигеҙендә яҙа. 1958 йылда йәш әзербайжан композиторы Ариф Мәликов балет өҫтөндә эш башлай, һәм ул ике йыл дауам итә.

## Ҡатнашалар
* Мәһмәнә Баныу, хакимә
* Ширин, һеңлеһе.
* Фәрхәд, рәссам
* Вәзир
* Таныш булмаған кешеләр
* Фәрхәдтең дуҫтары
* Шириндең дуҫ ҡыҙҙары
* Һарай бейеүселәре
* Кәмитсе
* Һарай яны кешеләре, һарай һағы офицерҙары һәм һалдаттары, халыҡ, илаусы ҡатындар, Фәрхәд һәм Мәһмәнә Баныуҙың күҙаллауҙары

## [[Григорович Юрий Николаевич|Юрий Григорович]] постановкаһының сәхнә ғүмере

### С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры

**Премьераһы** 1961 йылдың 23 мартында үтә.
Алиев Илһам Гейдар оғлы

**Алиев Илһам Гейдар оғлы** ( ; шулай уҡ урыҫ традицияһы буйынса **Илһам Гейдарович Алиев**; 24 декабрь 1961 йыл) — Әзербайжандың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2003 йылдың 31 октябренән илдең ғәмәлдәге президенты.

Күп халыҡ-ара күҙәтеүселәр фекеренсә, Илһам Алиев президент булып килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ хөкөм һөрә. Шуның менән бергә ҡайһы бер сығанаҡтар ул Әзербайжанда диктатор йәки авторитар режим урынлаштырҙы тип билдәләй.

## Сығышы
Илһам Алиев 1961 йылдың 24 декабрендә Баҡы ҡалаһында, Әзербайжан ССР-ының Дәүләт именлеге комитетының контрразведка начальнгы Гейдара Алиев һәм офтальмология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре Алиева Зарифа Азиз ҡыҙы ғаиләһендә тыуа.

Илһамдан өлкәнерәк бала, апаһы — Севиль. Илһам Алиевтың апаһының улы — Азер, Әзербайжандың Ауыр атлетика Федерацияһы вице-президенты.

### Атаһы яғынан

Атаһы — Гейдар Алиев Әзербайжан Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) начальнигы, артабан КПСС-тың Әзербайжан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары (1920—1991) була. Мәскәүҙә СССР Министрҙар Советы йәғни Хөкүмәт Рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. Нахичевань ҡалаһында тыуған. Алиевтар ғаиләһе Әрмәнстан әзербайжандарынан була Әрмәнстандың Зангезур өйәҙе Танаат (Джомартли) ауылы (һуңғараҡ Сисиан районы, хәҙер Әрмәнстандың Сюник өлкәһе), ләкин Гейдар тыуыр алдынан ғаилә Нахичеванға күсеп килә. Гейдарҙың атаһы яғынан өләсәһе Уруд ауылынан (хәҙер — Әрмәнстандағы Воротан ауылы (Сисиан районы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы

**
[[Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы]]** (1904 йыл — ???) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышсыһы

## Биографияһы
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы Алағуз ауылында тыуған.
 
1941 йылдың 4 декабрендә Ҡыйғы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына.

Сержант дәрәжәһендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында миномет батареяһы расчеты командиры булып хеҙмәт иткән.

1942 йылдың 15 декабрендә һуғыш барышында үҙ расчеты менән 4 пулемет нөктәһен расчетары менән пехота взоводын ҡыйрата.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы]

## Хәтер
* Исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларға индередгән[5]
* БР-ҙың Ҡыйғы районының Алағуз ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Сығанаҡтар
* : ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4305.

## Һылтанмалар
* [Шаймуратовцы. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич.
* https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&flag=&region=&district=&q=%D0%90%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%D0%98%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Гимадеев Абдрашит Гимадеевич
* Память народа. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич
* [https://1418museum.ru/heroes/32018097/ Дорога памяти. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич

## Иҫкәрмәләр
Сабирхужин Рөстәм Вил улы

**Сабирхужин Рөстәм Вил улы** (. 4 ғинуар 1978 йыл) — спортсы, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан бишбәйге көрәшсеһе, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006), хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса Ҡаҙағстан республикаһы халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Команда беренселегендә донъя чемпионы (2004, 2005), 3 тапҡыр команда һәм эстафетала Европа чемпионы (2004, 2005, 2008).

## Биографияһы
Рөстәм Вил улы Сабирхужин 1978 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.

1986 йылда Өфө ҡалаһында күнекмәләр башлай. Уның 25 йыл дауамында тренеры В. М. Чудновский була. 2011 йылда Рәсәй йыйылма командаһына инә алмай, Астана ҡалаһына күсеп китә, Ҡаҙағстан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай.

Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса бер нисә донъя һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры була.

2004 һәм 2012 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ҡатнаша.

Лондондағы Олимпиада-2012 өсөн лицензия ала, Ҡаҙағстан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.

Олимпиадала 21-се урынды ала, 5564 мәрәй йыйып, фехтованиеға эләгә һәм еңеү яулай.

2012 йылда Өфөләге «Аҡбуҙат» ипподромында «Олимпия уты» эстафетаһында ҡатнаша.

2009 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай.

## Олимпия уйындары
* Олимпия уйындарында 2004 йылда Афинала (Греция). Рөстәм Сабирхужин Моисеев Андрей менән бергә шәхси беренселеккә Рәсәй командаһы өсөн сығыш яһай.

* 2012 йылдағы Олимпия уйындарында, Лондон (Бөйөк Британия). Рөстәм Сабирхужин Ҡаҙағстан командаһы өсөн сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1998)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006)
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000)
* Европа (2007) һәм Рәсәй (1998, 2000) чемпионаттарының көмөш призёры
* Европа чемпионатының бронза призёры (2005)
* Команда зачётында донъя (2004—2005) һәм Европа (2000, 2007) чемпионы
* Европа чемпионаттарының көмөш (2005) һәм бронза (2004) призёры
* Эстафетала Европа чемпионы (2008)
* Донъя (2000, 2003, 2005) һәм Европа (2005) чемпионаттарының көмөш призёры
* Үҫмер спортсылар араһында Европа (2 тапҡыр, 1998; 1999) һәм Рәсәй (2 тапҡыр, 1998) чемпионы

## Шәхси тормошо
Өйләнгән. Ике ул үҫтерә.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 2012 йылда йәйге олимпия уйындарының рәсми сайтында профиле
* Сабирхузин икенсе һулышы
* Rustam Sarbirkhuzin  Архивная копия 13 август 2011 н Wayback Machine
* Рөстәм Сабирхузин: «Һәр ваҡыт шулай килеп сыға ла, килер кеүек»
Лавров Сергей Андреевич

**Лавров Сергей Андреевич** ( 6 ноябрь 1935 йыл) — ғалим-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969).

## Биографияһы
Лавров Сергей Андреевич — 1935 йылда хәҙерге Ҡаҙағстандың Жана Семей ҡасабаһында тыуған.
1969 йылда Ҡазан дәүләт авиация институтын (хәҙер Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты) тамамлай.

1959 йылдан Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең өлкән инженер конструкторы

1960 йылдан Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең баш конструктор урынбаҫары.

1964 йылдан — баш конструктор.

1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы.

1994-1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы.

1996 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты, бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы.

## Ғилми эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Лавров Сергей Андреевич етәкселегендә хисаплау техникаһының (борт цифрлы хисаплау машиналары), электр бритваларының, донъялағы тәүге «Ағиҙел‑1К» космик бритваһының төрлө модификациялары эшләнә һәм етештереүгә индерелә. 30‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
* Динамическая погрешность вибрационного гироскопа с мультипликатором // Технология авиационного приборо- и агрегатостроения (авторҙаш) Саратов,1969;
* Динамические характеристики роторного вибрационного гироскопа (авторҙаш), Саратов;
* Погрешности вибрационного гироскопа с мультипликатором, обусловленные угловым движением основания (авторҙаш),Саратов.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977)

«Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лактоза

**Лактоза** йәки **һөт шәкәре** (  «һөт») С12H22O11 — һөт һәм һөт ризыҡтарында осраған зарарһыҙландырыу төркөмө углеводы. Лактоза молекулаһы глюкоза һәм галактоза молекулалары ҡалдыҡтарынан тора.

## Химик үҙенсәлектәре
Үҙсәнлектәре дисахаридтарға һәм алдозға хас: ул озазон барлыҡҡа килтерә, кислоталы мөхиттә глюкозаға һәм галактозаға тиклем шыйыҡса, гидролизды тергеҙә.

Көслө һелтеле мөхиттә изомеризация, үҙгәртеп ҡороу һәм тарҡалыу продукттарының ҡатмарлы ҡатнашмаһын бирә, йомшаҡ шарттарҙа (1-3 M NaOH) лактоза изомеризацияһы продукты — лактулоза төп продукт булып тора.

## Алыу
Лактоза һөт сывороткаһынан алына.

## Ҡулланыу
Туҡлыҡлы матдәләрҙе әҙерләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, пеницилин етештереүҙә. Фармацевтика сәнәғәтендә ярҙамсы матдә (тултырыусы) һәм лактулоза етештереүҙә сеймал сифатында ҡулланыла, осмотик лаксатив сифатында ҡулланыла.

Лактозаның күп миҡдары (яҡынса 85 %) сабыйҙар аҙығында осрай.

## Лактоза түҙемһеҙлеге
Лактозаны дарыу маҡсатында ҡулланыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер кешеләрҙә лактоза һеңдерелмәй һәм аш һеңдереү системаһында боҙолоуҙар тыуҙыра, шул иҫәптән диарея, ауыртыу һәм эстең күбеүе, һөт ризыҡтарын ашағандан һуң күңел төшөнкөлөгө һәм ҡоҫоу осрай. Был кешеләр ферментлы лактазаға эйә түгел йәки етерлек күләмдә етештерелмәй. Лактазаның маҡсаты — лактозаны уның өлөштәренә: глюкоза һәм галактозаға бүлеү, артабан уны нәҙек эсәге өлөшө һеңдерергә тейеш. Лактаза функцияһы етмәгәнлектән, лактоза эсәктә тәүге ҡиәфәтендә ҡала һәм һыу менән бәйләнә, был диареяға килтерә. Бынан тыш, эсәк бактериялары һөт шәкәренең ферментацияһына килтерә, һөҙөмтәлә эс күбеүенә килтерә.

Һөт шәкәренә түҙемһеҙлек ярайһы уҡ киң таралған. Шулай итеп, Швецияла һәм Данияла лактозаға түҙемһеҙлек өлкәндәрҙең яҡынса 3 %, Финляндияла һәм Швейцарияла — 16 %, Англияла — 20-30 %, Францияла — 42 %, АҠШ-та Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм афроамерикандарҙа — 100 % тиерлек була. Лактозаға түҙемһеҙлек Африканың, Американың һәм Азияның ҡайһы бер илдәренең ерле халҡы араһында йыш осрай.Был төбәктәрҙә традицион һөт малсылығы булмауы менән бәйле. Мәҫәлән, Африкалағы масай, фулани һәм тасси ҡәбиләләрендә һөтлө мал үрсетелә, ә лактозаға түҙемһеҙлек был ҡәбиләләрҙең өлкән ағзаларында сағыштырмаса һирәк осрай. Рәсәйҙә был күренештең йышлығы уртаса 16-18 % тәшкил итә.

## Лактоза опероны
Лактоза опероны — күп кенә бактерияларҙа глюкозаға һәм галактозаға лактозаны һындырыу өсөн кәрәкле ферменттарҙы кодлаусы гендар эҙмә-эҙлелеге, йәғни шәкәрҙе утилләштереү өсөн. Был оперонды өйрәнеү молекуляр генетика үҫешендә мөһим роль уйнай.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Laktose-Intoleranz
Павлинич Сергей Петрович

**Павлинич Сергей Петрович** (23 июнь 1954 йыл) — ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2004—2013 йылдарҙа Өфө двигателдәр эшләү заводының техник директоры. Бер үк ваҡытта 2009 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2006).

## Биографияһы
Павлинич Сергей Петрович — 1954 йылдың 23 июнендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
1976 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-механик һөнәрен ала. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең баш металлургы бүлегендә инженер булып башлай. Артабан — цех начальнигы, техник бүлек начальнигы, иретеп йәбештереүсе 16-сы цех начальнигы урынбаҫары, баш металлург, баш инженер урынбаҫары, газ-энергетика ҡорамалдарын монтажлау, монтажлау һәм файҙаланыу буйынса техник директор урынбаҫары; «Өфө-АвиаГаз» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

2007—2011 йылдарҙа — берекмәнең генераль директорының беренсе урынбаҫары.

2011-2012 йылдарҙа — берекмәнең идара итеүсе директор урынбаҫары.

2012 йылдан — холдингтың етештереү һәм техник үҫтереү буйынса «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.

2016 йылда «Кузнецов» акционерҙар берекмәһе  йәмғиәтенең идарасы директоры итеп тәғәйенләнә.
Техник фәндәр докторы, машина эшләү технологиялары буйынса диссертация советы ағзаһы, профессор,Өфө дәүләт авиация техник университетының «Машиндар һәм ҡойоу производствоһы технологияһы» кафедраһы мөдире.

Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең «Звёздное небо» («Йондоҙло күк») автор йыры фестивале авторҙарының береһе.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни эшмәкәрлеге сериялы етештереү шарттарында технологик ҡойоу процестарын һәм газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен ремонтлауҙы камиллаштырыуға; авиация двигателдәрен һәм энергетика етештереүҙә ион‑плазма нанотехнологияларын файҙаланыуға арналған. 60‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы.
* Электрохимические и электрофизические процессы реновации. М., 2005 (авторҙаш);
* Модульная сборка газотурбинных двигателей. Өфө, 2007 (авторҙаш);
* Инструментальные материалы для штампов горячего деформирования. Өфө, 2008 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһынның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2006 йыл);
* Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2007);
* «Газпром» йәмғиәтенең Маҡтау Грамотаһы менән бүләкләнгән (2010);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Объединённая двигательная корпорация/ Павлинич Сергей Петрович