open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Принтер

**Принтер** ( —  «баҫыу») — компьютерҙың тышҡы перифериялағы ҡоролмаһы. Был ҡоролма ярҙамында компьютерҙағы текст йәки график мәғлүмәтте ҡаты физик есемгә, мәҫәлән, ҡағыҙға йәки полимер пленкаға ҙур булмаған тиражда (бер нисә дананан бер нисә йөҙгә тиклем) баҫтырыу өсөн форма эшләп тормай күсереү мөмкин.

Принтерҙар ҙур тираждар баҫтырыуға тәғәйенләнгән полиграфия һәм ризография ҡоролмаларынан шуның менән айырыла.

Принтер — тәү сиратта юғары технологиялы компьютер менән эшләү өсөн сығарылған ҡоролма. Принтер хисаплау ҡоролмаһында һаҡланған мәғлүмәтте цифрлы форманан ҡулланыусы аңларлыҡ һәм оҙайлы һаҡлай алырлыҡ аналоглы төргә әүерелдереү өсөн тәғәйенләнә.   

Бынан тыш, күп функциялы ҡоролмалар була (МФУ), улар бер прибор эсендә принтер, сканер, күсермә алыу  аппараты һәм телефакс функцияларын берләштерә. Бындай ҡоролма техник һәм иҡтисади йәһәттән  үҙен аҡлай, ҡулланыусы өсөн бик уңайлы.

Принтерҙың плоттер тип аталған махсус төрө бар.

## Классификацияһы
1. График мәғлүмәтте баҫтырыу мөмкинлеге буйынса принтерҙар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
* алфавитлы-цифрлы, йәки символлы, тамғалы (сикләнгән һандағы  символдарҙы баҫтырыу мөмкинлеге менән);
* график.
2. Конструктив ҡоролошо һәм рәсемде баҫыу принцибы буйынса:

— һуҡма төр принтерҙар:

* литералы (шрифтлы) принтерҙар;
* матрицалы (энәле) принтерҙар;

— һуҡма  булмаған принтерҙар :
* ағымлы принтерҙар;
* график-һыҙым төшөрөү принтерҙары (фломастерлы йәки тамсылы ағымлы);
* лазерлы принтерҙар ( бер төрө — яҡтылыҡ диодлы принтерҙар);
* термопринтерҙар;
* ҡаты ҡаралы принтерҙар;
* сублимациялы принтерҙар;
* 3D-принтерҙар;
* фотонлы принтерҙар;
* офсетлы принтерҙар
3. Төрлө төҫ биреү буйынса:
* аҡлы-ҡаралы (бер төҫлө, monochrome)
* төҫлө (төрлө төҫлө, color).

Күп төҫлө принтерҙарҙа төҫлө модель нигеҙе итеп  CMYK төҫтәре ҡулланыла:

CMYK-тың төп төҫтәренән тыш, төҫлө принтерға лайттар  (Light Cyan һәм Light Magenta) ҡуйылыуы мөмкин, улар баҫылған материалдың сифатын яҡшырта, һүрәттең төҫөн теүәлерәк итеп бирә. Бынан тыш  һүрәттең төҫөн  теүәлерәк  итеү өсөн ҡыҙғылт-һары һәм йәшел төҫ тә ҡуллана (Orange һәм Green). Төҫлө материалға баҫтырғанда ҡулланыу өсөн принтерға аҡ буяу ҙа ҡуйыла.

Юғары сифатлы фотоһүрәттәр һәм башҡа һүрәттәрҙе баҫтырғанда төҫөн теүәлерәк итеү өсөн фотопринтерҙар  ҡулланыла.

4. Тоташтырыу  интерфейсы төрө буйынса (мәғлүмәт сығанағы менән тоташтырыу):

— үткәргесле принтерҙар (үткәргес каналдары буйынса):
* SCSI-интерфейс аша
* последовательный порт (COM) аша
* параллель порт (LPT) аша
* Universal Serial Bus (USB) шинаһы аша
* (LAN, NET) локаль селтәр аша
* ике  порт ярҙамында, был осраҡта бер порт ЧПУ приводы менән идара итә, икенсе порт аша мәғлүмәт  баҫыусы  головкаларға бара 
— үткәргесһеҙ принтерҙар (үткәргесһеҙ бәйләнеш):
*  ИК-порт (IRDA) аша
*  Bluetooth аша
*  Wi-Fi (шулай уҡ AirPrint) аша
ИК-бәйләнеш   1—2 метрҙа торған ҡоролма менән генә була, радиотулҡындар ҡулланған  Bluetooth һәм Wi-Fi интерфейстары  10 метр һәм 100 метрға тиклем аралыҡта ла ҡаршылыҡтар аша эшләй ала.

## Иҫкәрмәләр
Сөннәт

**Сөннәт** ( *сүннәт*,  «сүннәһ», ) — ислам хоҡуғында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әйткән һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре, йәғни хәҙистәре. Ул шәриғәттә Ҡөрьәндән һуң икенсе урында тора. Пәйғәмбәр сөннәтте теп-теүәл үтәргә ҡушҡан.

Сөннәт өйрәтеү мосолмандарҙың дини белем алыуының мөһим өлөшө булып тора. Бер ислам хоҡуҡ белгесе лә (факиһ), сөннәт буйынса белеме етерлек түгел икән, ислам хоҡуғы өлкәһендә абруйлы булып һанала алмай.

Сөннәттең икенсе төрлө мәғәнәһе — ул мотлаҡ булмаған, ләкин хупланған эш. Риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәд (салаллаһу ғәләйһи үәссәләм) эшләгән ғәмәлдәр («меиб»). Сөннәт ике өлөштән тора:
* даими ҡылына торған ғәмәлдәр (бик һирәк осраҡта ғына үтәлмәй). Мәҫәлән, иртәнге намаҙ, өйләнең беренсе һәм икенсе, аҡшам намаҙы сөннәте һәм йәстү намаҙының икенсе сөннәте айырым осраҡтарҙа уҡылмай ҡалдырылыуы ихтимал.
* даими эшләнмәгән ғәмәлдәр. Мәҫәлән, икенде намаҙының сөннәте һәм йәстү намаҙының беренсе сөннәте.

## Сөннәт һәм Ҡөрьән
Сөннәт һәм Ҡөрьәндең бәйләнеше мәсьәләләре дин нигеҙе буйынса яҙылған хеҙмәттәрҙә мөһим урын алып тора. IX—X быуаттарҙа фиҡһ нигеҙҙәре буйынса хеҙмәттәрҙә Ҡөрьән һәм Сөннәттән башҡа сығанаҡтарҙы ҡулланыу мөмкинлеге мәсьәләләре тикшерелә.

Сөннәт Коръәндә «хикмәт» һүҙе аҫтында телгә алына. Шулай уҡ унда Пәйғәмбәргә буйһоноу, эйәреү, уға ҡаршылашмау әмерҙәре бар.

## Этимологияһы
Ғәрәп телендәге سنة «сүннәһ» һүҙе уның اثنان «итнәни» (*«иш; ике; ҡабатланыу»*) һүҙенә тамырҙаш. Ғәрәптәге «сүннәһ» арамей телендәге ܬܢܐ «тана» (*«ҡабатланыу»*) һәм йәһүдтәрҙәге שנה «шәнә; мишнә» (*«ҡабатланыу»*) тигәнгә лә тап килә. Шулай итеп, «сүннәһ» — яҙма Ҡөрьәнде телдән ҡабатлау йәки шәрехләү булып тора.

## Бидғәт

«Бидғәт» — дингә индерелгән яңылыҡтар, сөннәткә тап килмәгәнлекте аңлатыусы төшөнсә. Бидгғәт оло гөнаһтарҙан һанала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡөрьән
* Хәҙис
* Бидғәт
* Шәриғәт
* Мәҙинә конституцияһы

## Һылтанмалар
* Сунна устами Пророка 
* Важность Сунны 
* Упоминание Сунны в Корне 
* Что такое унда? (словарной и определение список источников по теме)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Үсүл әд-дин

**Усуль әд-дин** (, ) — ислам илаһиәтенең (теология) биш төп ҡағиҙәһе берлеге. Сөнни һәм шиғый тәғлимәттәргә IX быуаттың тәүге яртыһындағы мөғтәзилиҙәр тәғлимәте көслө йоғонто яһай. Хәҙерге ислам юғары уҡыу йорттарында (мәҫәлән, әл-Әзһәрҙә) махсус факультеттар (көллиәт усуль әд-дин) бар, уларҙа Ислам теологияһы (илаһиәте) һәм апологетика (ислам динен яҡлау) өйрәнелә.

## Биш тәғлимәт
Исламға беренсе булып биш «тамыр» тәғлимәте системаһын индереүселәр мөтәзилиҙәр була. Төғлимәттәре системаһына улар ошоларҙы индерә: ғәҙеллек (әл-ғәҙел), бер Аллалыҡ (әт-тәухид), вәғәҙә һәм янау (әл-вәғәд үәл вәғыд), аралыҡтағы торош (әл-мәнзилә бәйн әл-мәнзиләтәйн), бойороҡ һәм хуплау.
Сөнни һәм шиғый ғөләмәләр биш төп тәғлимәтте төҙөй, был ислам дине тәғлимәтендә булған һирәк осраҡ:
أ# Бер Аллаһ тураһында тәғлимәт (тәүхид);
# илаһи ғәҙеллеккә инаныс, Аллаһы тәғәләнең ғәҙел хөкөм итеүсе булыуына ышаныу (ғәҙеллек);
# Мөхәммәт Пәйғәмбәр рисаләтен һәм уға тиклемге пәйғәмбәрҙәрҙе таныу;
# ҡиәмәт көнөнә (ҡиәмәт) һәм ахирәткә ышаныу;
# Имамат /хәлифәлек тураһында тәғлимәт.

Сөнниҙәр һәм шиғыйҙар юғары власть (имамат) тураһында уртаҡ фекергә килмәй — был уларҙың төп ҡапма-ҡаршылығы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Доценко Иван Иванович

**Иван Иванович Доценко** (; 16 май 1984 йыл) — украин футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Морат Аджи

**Морат Аджи; Аджиев Морат Искәндәр улы** (,  9 декабрь 1944 йыл — 7 март 2018 йыл) — тарихсы, төрки донъяһын өйрәнеүсе, публицист һәм яҙыусы. Хеҙмәттәре башлыса төрки халыҡтар тарихына бағышланған.

Милләте ҡумыҡ, ырыуының сығышы буйынса Дағстан Республикаһы Хасавюрт районының Аҡсай ауылына ҡарай.

## Биографияһынан
1969 йылда МДУ-ның география факультетын тамамлап, аспирантураға ҡабул ителгән. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент. Иҡтисад, ижтимағи һәм тарих фәндәре өлкәһендә хеҙмәттәр яҙа.

2018 йылдың 7 мартында Мәскәүҙә 73 йәшендә вафат була.

## Төп хеҙмәттәре
# Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь.— М.: «Мысль», 1998.
# Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи.— М.: ОАО «Типография „Новости“», 1999.
# Аджи М. Азиатская Европа.— М., 2006.
# Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд.— М., 2008.
# Аджи М. Без Вечного Синего Неба.— М., 2010.

## Китаптары
* http://www.adji.ru/books.html

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* *Soule M. H., Taaffee R.* A bibliography of recent literature: the planning, theoretical and analytical framework of Soviet regional development, with particular reference to Siberia and the Far East  // National Council for Soviet and East European Research (U.S.). 1981. P. 24, 51.
* *Аджиев М. Э., Леонтьева Л. В.* Промышленные комплексы Сибири.— М.: «Знание», 1975.
* *Аджиев М. Э.* БАМ и промышленные комплексы востока СССР.— М.: «Знание», 1978
* *Аджиев М. Э.* Новь Сибири. — М.: «Знание», 1980
* *Adzhiev M. E.* Tapping Siberia’s resources.— M.: Novosti, 1980
* *Аджиев М. Э.* Как осваивается Сибирь.— М.: Изд-во агентства печати «Новости», 1981
* *Аджиев М. Э.* Сибирь: XX век.— М.: Мысль, 1982
* *Аджиев М. Э.* Транссибы: история и проблемы.— М.: «Знание», 1988
* *Аджиев М. Э.* Энергосберегающие технологии.— М.: «Знание», 1990. В 1976 году участвовал в XXIII Международном географическом конгрессе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.adji.ru/about.html
Ҡумыҡтар

**Ҡумыҡтар** () — төрки телле халыҡ, бөгөнгө Дағстан, Чечня һәм Төньяҡ Осетия республикаларының төп халыҡтарының береһе. Чечен Республикаһында милли әҙселектәр араһында икенсе урында (урыҫтарҙан һуң) һәм Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһында урыҫтар, ингуштар һәм әрмәндәрҙән һуң — дүртенсе урында .

Кумыктар ғәҙәттә йәшәгән һәм уларҙың тарихи дәүләттәр берәмеге булған ерҙәр Ҡумыҡстан () тип атала.

### РФ субъекттарында йәшәүселәре һаны
Рәсәйҙә 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 503,1 мең ҡумыҡ йәшәй, шуларҙан 431,7 меңе — Дағстанда.

## Әҙәбиәт
* Аджиев А. М., М.-Р. А. Ибрагимов. Кумыки // Народы России. Энциклопедия. М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 1994. С. 214—216. ISBN 5-85270-082-7
* 
* 



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КУМЫКСКИЙ ЭТНОС: ПОИСК СОБСТВЕННОГО МЕСТА В МНОГОНАЦИОНАЛЬНОЙ РЕСПУБЛИКЕ
* «Кумыкский мир» 
*
Spacewar!

***Spacewar!*** — билдәле булған иң тәүге цифрлы компьютер уйындарының береһе. Уны   Мартин Грец һәм Уэйн Витенен менән бергә эшләгән ( формаль булмаған *Hingham Institute*  ижади төркөмө).  1961 йылда был төркөм  Массачусетс технология институтында DEC PDP-1  мини-компьютер платформаһында уйын эшләп ҡарарға була.  Расселдың танышы   Digital Equipment Corporation (DEC) компанияһынан космос аппаратының осош траекторияһын хисаплау өсөн бер нисә  тәжрибә программаһы алғас, Рассел уйын программаһын төҙөй башлай.  1962 йылдың февраленә *Spacewar!* уйынының тәүге версияһы әҙер була, бының өсөн яҡынса бер кеше 200 сәғәт ваҡыт сарыф итә .

## Ике уйынсы уйыны
*Spacewar!* уйынында ике уйынсы ҡатнаша,  һәр  бер уйынсы үҙ карабы  менән идара итә. Улар йондоҙҙоң  гравитация ҡоҙоғо (гравитационный колодец-Gravity well}}) янында ауырлыҡ юғалтыу шарттарында төрлө маневрҙар яһай . Башта һәр береһенең маневрҙар яһау өсөн яғыулығы һәм бер нисә торпедаһы бар.  Уйын донъяһын симуляциялау Ньютон физикаһы нигеҙендә бара—  әгәр ҙә уйынсы бер ниндәй ҙә хәрәкәт эшләмәһә, караптар инерция буйынса бара.  Әгәр карап йондоҙға, йәки башҡа карапҡа бәрелһә, уға торпеда тейһә, ул һәләк була .   Уйынсы үҙе теләгән ваҡытта гиперарауыҡҡа күсеү функцияһын ҡуллана ала, тик ундай күсеү карапты юҡ итеүе мөмкин, һәр  ҡулланған һайын карапты юғалтыу хәүефе арта бара. Башта уйын  PDP-1-ҙең үҙендәге переключателдәр менән идара ителгән, һуңыраҡ Боб Сандерс геймпад-тың баштағы версияһын эшләгән, был идара итеүҙе уңайлыраҡ итә һәм  уйын барышын яҡшырта.

*Spacewar!* — компьютер уйындары тарихы башындағы  иң мөһим һәм көслө йоғонто яһаған уйын. Ул 1960-сы  йылдарҙағы  иң популяр,   PDP-1  компьютерҙарының барыһында ла ҡуйылған уйын. *Spacewar!*  башҡа компьютер платформаларына ла яраҡлаштырылған (портирование),  һуңыраҡ PDP-1 компьютеры эмуляторҙары (имитация эшләүселәр) өсөн эшләнгән замансараҡ программа телдәрендә яңынан тергеҙелгән. Был уйын башҡа электрон уйындар эшләүгә этәргес була, мәҫәлән, 1971 йылда тәүге аркадалы автоматтар (уйын автоматтары) өсөн  эшләнгән   *[[Galaxy Game]]* һәм *[[Computer Space]]* коммерция уйындарын.   Бынан тыш, мәҫәлән,1979 йылда барлыҡҡа килгән  *[[Asteroids]]* уйыны. 2007 йылда *Spacewar!*АҠШ Конгрессы китапханаһында уйын ҡанундарына нигеҙ һалған донъялағы иң әһәмиәтле ун компьютер уйыны иҫәбенә инә.

## Ҡарағыҙ
* История компьютерных игр

## Иҫкәрмәләр

### Сығанаҡтар

### Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Страница ''Spacewar!'' на сайте Музея компьютерной истории
* Computer and Video Game History описывает *Spacewar!* и другие ранние компьютерные игры, такие как *[[Tic-Tac-Toe]]* от A.S. Douglas' и *[[Tennis for Two]]* от William Higinbotham’a
*  
* 
*
Вики

**Ви́ки** () — сайт үҙе рөхсәт иткән саралар ҡулланып, ҡулланыусылар үҙҙәре эстәлеген үҙгәртә алған веб-сайт. Тексты форматлау һәм текстҡа төрлө объекттарҙы ҡуйыу вики- билдә ҡуйып башҡарыла. Википедия һәм башҡа Викимедиа фонды проекттары ошо принциптарға таянып эшләнгән .

## Тарих

«Вики»  терминын тәүләп 1995 йылда  *Уорд Каннингем*- беренсе  WikiWikiWeb  выҡ ҡулайлама (движок) эшләргә уйлай . Башта  Каннингем  викиҙы «эшләй ала торған ябай ғына онлайн-база» тип һүрәтләй. Һуңыраҡ инглиз һүҙе бэкроним  («то, что я знаю, это…») килеп сыға.

## Вики концепцияһы асылы

Уорд Каннингем һәм  Бо Леуф  The Wiki Way: Quick Collaboration on the
* Вики төрлө биттәр араһында бәйләнеш булдыра: башҡа биттәргә һылтанмалар бар һәм башҡа биттәрҙә был биттәр бармы, юҡмы икәне күренеп тора.
* Вики осраҡлы  уҡыусы, ҡулланыусы өсөн ентекләп эшләнгән сайт түгел. Киреһенсә, Вики уҡыусыларҙы яңы мәҡәләләр булдырыуға, хеҙмәттәшлеккә йәлеп итергә тырыша.

## Айырылып торған сифаттары

Викиҙың сифаттары:
* ** Тексты күп тапҡ**һәм бүлектәрҙең үҙ-ара бәйләнеше .
* **Авторҙар күплеге**. Ҡайһы бер викиҙарҙы бөтә ҡулланыусылар игеҙе

Вики-мөхит булдырыу өсөн айырым программа (ПО — *[[вики-движок|движок]]* 

Википедия һәм  Викимедиа Фонды эше MediaWi             ki ҡулайламаһына  (движок) нигВики телендә вики-биттәр араһында  һылтауҙар гиперһылтауҙар бар 

## Вандализм

Ҡайһы бер викиҙар теркәлмәгән  ҡулланыусыларға ла төҙөтмәләр индерергә рөхсәт итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы,  
* Семантическая вики
* .wiki — домен верхнего уровня, предназначен

## Һылтауҙар
* WikiMatrix — сайт-энциклопедия о вики движках, на английском языке.
Wi-Fi

**Wi-Fi** —  IEEE 802.11 стандарттары нигеҙендәге ҡоролмалары булған сымһыҙ локаль селтәр технологияһы.  Wi-Fi логтибы - Wi-Fi Alliance сауҙа маркаһы. Wi-Fi ( инглиз телендә Wireless Fidelity,« сымһыҙ бәйләнеш» тип әйтергә була) хәҙерге заманда радиоканалдар аша һанлы ағымдарҙың бик күп стандарттары төркөмө үҫеш кисерә. Төп диапазонлы Wi-Fi ГГц 2.4 иҫәпләнә (2412 МГц-2472 МГц) һәм 5 ГГц (5160-5825 МГц).

IEEE 802.11 стандартына тура килеүсе бөтә ҡоролмалар ҙа,  Wi-Fi Alliance-та тест үтеп,  тейешле сертификат менән   Wi-Fi логотибын ҡуйыу хоҡуғына дәғүә итә ала .

## Хәүефһеҙлек
2011 йылда  Wi-Fi-ҙың ирҙәр спермаһына тәьҫирен тикшереү буйынса эксперимент һөҙөмтәләре иғлан ителде, тикшеренеүселәр Wi-Fi-ҙың кеше организмына насар йоғонто яһауы тураһында хәбәр итте .  Эксперимент барышында итәккә ҡуйылған ноутбуктың ир кешенең репродуктив системаһына (аталандырыу һәм кешене үрсетеү системаһына) тәьҫире тикшерелә  .

Быға тиклем  Wi-Fi кеше организмына насар йоғонто яһамай, тип иҫәпләнә ине. Британия профессорҙарының береһе (Nottingham University) Wi-Fi менән эшләгәндә ошолай һаҡланыу ҙә етә тип иҫәпләй:
«Ҡайһы бер кешеләр, ысынын әйткәндә, ноутбукты итәктә тота,  минең уйымса, балаларға беҙ селтәрҙә (Wi-Fi) оҙаҡ эшләгәндә ноутбукты  итәккә ҡуймаҫҡа, ә өҫтәлгә һалырға кәрәк икәнен әйтеп торорға тейешбеҙ».

## Ҡарағыҙ

* WLAN
* Вардрайвинг
* MIMO
* Wireless Gigabit Alliance
* Wi2Geo
* Eye-Fi
* Wi-Fi Direct
* Wi-Fi Protected Setup (WPS) — стандарт, предназначенный для полуавтоматического создания беспроводной домашней сети
* Distributed coordination function

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Wi-Fi Alliance  
* Антенны для Wi-Fi-устройств, Журнал «КомпьютерПресс», 8’2007
*  Круглый стол «Настоящее и будущее беспроводных технологий», CNews, 20.03.2009
* Вредит ли Wi-Fi нашему здоровью?, Компьютерра, 08.12.2006 г.
* Вопросы по регистрации беспроводных сетей в России, dlink.ru
* Wi-FI бесплатные точки доступа во всех городах мира http://mapsnavi.com/wifi-hotspot.php
Хәйерниса күпере

**Хәерниса күпере**— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Яуымбай ауылындағы күпер.
Яуымбайҙан килә ятҡан юл буйында күпер бар. Хәйерниса тигән өләсәйҙең Нуретдин тигән малайы һуғышҡа киткәс, Ҡамабар йылғаһы аша күпер һалдырам тип нәҙер әйткән. 1947-се йылда Нуретдин һуғыштан ҡайа, Усманова Хәйерниса өләсәй халыҡ алдында әйткән тантаналы вәғәҙәһен үтәп, һыйырын һуйып, өмә яһап, Ҡамабар аша күпер һалдыра. Уның урынында яңы күпер һалынған инде. Шулай булһа ла, халыҡ был күперҙе Хәйерниса күпере тип атай.
Мулла туғайы

**Мулла туғайы** — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советына ҡараған Килдеғол ауылындағы туғай.

## Тарихы
Ауыл үрендә, Ҡолғанаға киткән юлдың уң яғында, Һарағы йылғаһы буйында матур ғына туғай бар. Мулла туғайы тип йөрөтәләр уны. Элек ауылда дин көслө булған. Ауыл уртаһындағы мәсет ҡалҡыу ерҙә тирә йүнгә йәм биреп, кешеләрҙе үҙенә йәлеп итеп ултырған. Диндарлыҡта Һағынбайҙар заты өҫтөнлөк тотҡан. Һағынбайҙың улы Сабитулла 1862 йылда имамлыҡ Указы ала. Ҡустыһы Әхмәтулла ла муллалыҡ итә. Ҡатыны Бәҙеғол менән балаларында ла иман рухы тәрбиәләргә тырыша улар. Улдары: Һиҙиәт— ауылдағы мәсеттең мәҙине була, ә Хәйрулла менән Йыһанур күренекле муллалар.

Р. Н.Мәһәҙиевтың 1916 йылда Ырымбурҙағы «Ваҡыт» нәшриәтендә баҫылған «Дамулла Ғабдулла хәҙрәт Сәйетбаттал уғлы Муллаҡай» исемле китабында беҙҙең диндар ауылдаштарыбыҙ хаҡында ла ҡиммәтле мәғлүмәттәр бар. Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем алыусылар араһында улар ҙа булған. 9-сы биттә «Орск өйәҙе Ҡарағай-ҡыпсаҡ волосы Килдеғол (Сарағ) ауылында имам-хатиб Хәйрулла Әхмәт улы, мөъәҙин Һидиәтулла Әхмәт улы» тиелә
Ауылыбыҙҙың мәсет тотҡан һуңғы муллаһы 1861 йылғы Йыһанур Әхмәт улы Һағынбаев. Үҙ донъяһын үҙе көтөп, халыҡты иманға әйҙәп йәшәһә лә совет власына оҡшамаған, мәсетен ябалар, үҙен совет йәмғиәте алдында ғәйепле һанап, 1932 йылда хөкөм итәләр. Төрмәнән ҡайтып һуғыш алдынан вафат була.

Йыһанур мулла тыныс тормошонда бесән сапҡан, намаҙ уҡыған баяғы туғайҙы уға ихтирам йөҙөнән һуңынан ауылдаштары Мулла туғайы тип йөрөтә башлайҙар.

Йыһанур мулланың атаһының ағаһы Сабиттулла имамдың улы Билалдың ейәндәре Мазһар, Хәйҙәр, Фәрит (аталары Һағынбаев Шаһимырҙан) олаталарының исемен фамилия итеп алып, ауылда ҙур ара йәйелдерҙеләр. Мазһар 7, Хәйҙәр 3, ә Фәрит 6 ул атаһы. Үкенескә, хәҙер үҙҙәре был донъяла юҡ инде.
Байтаҡ йылдар мал тапандыһы булып ятҡан Мулла туғайын 1928 йылғы Мазһар Билалов кәртәләп бесәнлек итеп ала. Хәҙер унда улы Айрат бесән эшләй.

Мулла туғайы халыҡты үҙенә ылыҡтырып, саҡырып торғандай. Хужаһынан рөхсәт алып, Мулла туғайында — изге урында «Шәжәрә», «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамдары, балалар һабантуйы үткәреү матур йолаға әйләнде.

## Сығанаҡтар
* Р. Н.Мәһәҙиев, «Дамулла Ғабдулла хәҙрәт Сәйетбаттал уғлы Муллаҡай», Ырымбур, «Ваҡыт» нәшриәте, 1916.
Миҙийәк (Сосновка районы)

**Миҙийәк** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Өлкәнең Мирный ауыл биләмәһенә инә. 

## Географияһы
Миҙийәк ауылы шул уҡ исемдәге йылға ярында урынлашҡан, Миҙийәк йылғаһы ошо урында  Үҙъйылғаға
() ҡоя. Район үҙәге **Долгодеревенское** ауылына тиклем - 25 км.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй  халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса (2010) халыҡ һаны (кеше) бүлеге) 2010 йылда  259 кеше тәшкил иткән (131 ир-ат һәм 128 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауыл  13 урамдан һәм 3 тыҡрыҡтан тора.

## Иҫкәрмәләр
Молодцов Дмитрий Васильевич

**Дмитрий Васильевич Молодцов** (; 14 октябрь 1984 йыл) — украин футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
СССР бронетехникаһы Икенсе донъя һуғышында

Исемлеккә Икенсе донъя һуғышы осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған СССР бронехникаһы индерелгән. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

## Танкеткалар

## Кесе һәм еңел танкылар

## Урта танкылар

## Ауыр танкылар

## Ут бөрккөс танкылар

## Эрзац-танкылар (бронетракторҙар)

## Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ)

## Урта ПТ-САУ-ҙар

## Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары

## Эрзац-САУ-ҙар

## Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар

## Реактив залплы ут системалары

## Бронеавтомобилдәр

## Аэросаналар

## Артиллерия тягачтары

## Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар

## Иҫкәрмәләр
Ватан-әсә саҡыра!

**«Ватан-әсә саҡыра!»** — рәссам Ираклий Тоидзе 1941 йылда, июнь һуңында булыуы ихтимал, эшләгән Бөйөк Ватан һуғышы осороноң билдәле плакаты. Аныҡ датаһы билдәһеҙ һәм бәхәсле.

Рәссам белдереүенсә, әсәнең улдарын ярҙамға саҡырған йыйылма образы осраҡлы ғына тыуа. Совинформбюроның нацистик Германияның СССР-ға һөжүме тураһында беренсе хәбәрен ишетеп, Тоидзеның ҡатыны оҫтаханаға: «Һуғыш!» — тип ҡысҡырып килеп инә. Уның йөҙөнә ҡарап, рәссәам ҡатып ҡалырға ҡуша һәм шунда уҡ буласаҡ шедеврҙың беренсе һыҙмаларын эшләй.
Тыуған ил образы Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышы йылдарында пропаганда өсөн киң ҡулланылған Рәсәй-әсәй образы менән бәйле.

Тоидзеның улының хәтирәләре буйынса, рәссам: «Позволь же, о родина-мать, в сырое, пустое раздолье, в раздоль твое прорыдать…» тигән юлдар яҙған Андрей Белый ижадын ярата. Бәлки, тап ошо юлдар плакат йөкмәткеһе нигеҙенә яталыр.

«Ватан-әсә» образы артабан совет пропагандаһының иң таралған образдарының береһе була. Был плакатҡа һынлы рәсем сәнғәтендә, скульптурала, халыҡ ижадында, рекламала образды бик күп интерпретациялау һәм пародия эшләү күренештәре билдәле.

Плакаттың художество композицияһы совет осорондағы «Һин ирекмән булып яҙылдыңмы?» плакаты (Дмитрий Моор, 1920), «U. S. I Army for you want» (Джеймс Флагга, 1917) Америка плакаты, шулай уҡ француздарҙың милли символы — Марианна һүрәтләнгән «Халыҡты илтеүсе Азатлыҡ» (Эжен Делакура, 1830) картинаһы менән ауаздаш.

## Иҫкәрмәләр
Иртыш һыу бассейны округы

**Иртыш һыу бассейны округы** () — Рәсәйҙәге 20 һыу бассейны округтарының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына ярашлы).

Иртыш йылға бассейны һыу объекттарын һәм уға бәйле ер аҫты һыу объекттарын файҙаланыуҙа һәм һаҡлауҙа айырым өлкә булдырыу маҡсатында 2006 йылда барлыҡҡа килтерелә.

Иртыш һыу бассейны округы кесе тармаҡтарына 14 һанлы код билдәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :Категория:Навигация ҡалыптары: Иртыш һыу бассейны округы йылғалары — йылғаның һыу хужалығы йылғалары ҡалыптары

## Иҫкәрмәләр
Майна Туду

**Maйна Туду** (11 март 1985) — һинд яҙыусыһы, үҙенең туған сантали телендә яҙа. Одиша штатынан.
## Биографияһы
Mайна Туду Дели университетын тамамлаған. 2017 йылда 2016 йылда сыҡҡан шиғырҙар китабы өсөн Сахитья академияһының Юва Пураскар премияһына лайыҡ була. Был шиғри йыйынтыҡтан тыш, ул үҙ халҡының тарихы тураһында китап сығара. Шулай уҡ 2014 йылда — туған теленең грамматикаһын, 2015 йылда һүҙлек баҫтыра. Рамаяна әҫәрен сантали теленә тәржемә итә.

## Иҫкәрмәләр
Күсермә яһау аппараты

**Күсермә яһау аппара́ты** (ҡыҫҡаса **копи́р**;күп  күсермә яһау аппара́ты; **ксе́рокс**) — ҡағыҙҙа йәки башҡа материалдарҙа документтар, фотографиялар, һүрәттәр һәм башҡа ике камералы күренештәрҙең күсермәһен эшләү өсөн тәғәйенләнгән сара. Полиграфия  машиналарынан айырмалы  китап, брошюра һәм башҡаларҙың ҙур булмаған тиражын баҫтырырға мөмкинлек бирә. Махсус машиналарҙан тыш күсермә яһау аппаратттарына   факсимиле аппараты, дупликатор  һәм  бер-береһенә тоташтырылған  сканер менән принтер, шулай уҡ берҙәм күп функциялы ҡоролма эсендә булғандары ла инә.

## Сифаттары
Күсермә яһау аппараттарының сифаттары:
* төп нөсхәнең һәм күсермәнең форматы;
* күсермә яһау тиҙлеге;
* күсермә яһау хаҡы;
* күсермә яһарға мөмкин булған кимәл (ресурс).

## Һүрәтте (күренеште) яһау ысулдары

Күсермә яһау аппараттарында баҫтырыуҙың электрографик ысулы, ҙур тираж булғанда трафарет ҡулланыла. Шулай уҡ (факсимиле аппараттарында һәм ҡыйбат булмаған төҫлө күсермә яһау аппараттарында)  һиптертеп баҫтырыу  һәм термобаҫтырыу ысулы ҡулланыла.  Һүрәт эшләүҙең башҡа ысулдары киң ҡулланылмай йәки күсермә эшләү техникаһы баҙарында урын тапмай .

Сығанаҡ материалды эшкәртеү буйынса күсермә аппараттар аналог йәки цифрлы була. Улар һүрәттең төп нөсхәһенән күсермәгә тапшырылыу ысулы менән айырыла. Аналог аппараттарында (электрографик), төп нөсхәнән күсеп йөрөгән көҙгәләр системаһы һәм объектив аша яҡтылыҡ фотобарабанға ебәрелә. Цифрлыла   төп нөсхәнән һүрәт башта фотосензитив элементтар ярҙамында контролләүсе хәтеренә сканирлана (фотодиод),  билдәле алгоритм буйынса эшкәртелә (ҡайһы ваҡытта хаталар ҙа була), шунан принтер аша сығарыла. Был осраҡта принтер  күсермә яһаусы аппараттың айырылғыһыҙ бер өлөшө булып тора  (күп функциялы ҡоролма — МФУ йәки многофункциональный аппарат — МФА).

Цифр күсермә аппараттары   монохром һәм күп төҫлө була.

Етештереүсәнлеге буйынса   аҙ ( 20 күсермә/мин), уртаса (20—40 күсермә/мин) һәм юғары етештереүсән ( 40 күсермә/мин артыҡ) копирҙар була.

Компановка буйынса копирҙар иҙән һәм өҫтәл  аппараттарына бүленә . Өҫтәл аппараттары араһында күсереп йөрөтә торғандары (портатив) ла була .

A4 форматлы аҙ етештереүсән өҫтәл аппараттары  шәхси аппарат , ҙур форматлылары (А0, А1)  инженер системалары тип атала.

## Классификацияһы
* Ҙурлығы буйынса:
** портатив;
** өҫтәл;
** күп етештереүсән стационар аппартатар.

* Сканирлау принцибы буйынса:
** аналог;
** цифрлы.

* Төҫ тапшырыу буйынса:
** монохром;
** күп төҫлө.

* Функциялары буйынса:
** стандарт ( А4, А3 ҡағыҙы өсөн);
** махсус (нәшриәт комплекстары өсөн);
** киң форматлы (һыҙмалар һыҙыу өсөн).

* Күпме эш эшләй ала:
** 30 күсермә/көнәнә;
** 100 күсермә/көнәнә;
** 600 күсермә/көнәнә ;
** 10000 күсермә/көнәнә ;
** 1000000 күсермә/көнәнә.

* Күсермә эшләү тиҙлеге буйынса:
**  6 күсермә/мин;
**  20 күсермә/мин;
**  40 күсермә/мин;
** 100 күсермә/мин.

## Аппаратты эшләйҙәр

* Canon
* HP
* Konica Minolta
* Kyocera

* Océ
* Panasonic
* Ricoh

* Sharp
* Samsung
* Toshiba
* Xerox

## Ҡарағыҙ

* Репрография
* Ротатор (полиграфия)
* Гектограф
* Светокопировальный стол
* Тонер
* Копировальное искусство

## Һылтанмалар

; Документалистика 
*  

## Иҫкәрмәләр
Таратынов Александр Михайлович

**Таратынов Александр Михайлович** (13 июнь 1956 йыл) — Мәскәүҙә һәм Голландияла йәшәп ижад иткән скульптор. Рәсәй Сәнғәт академияһының (Скульптура бүлексәһе) мөхбир ағзаһы (1997). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2005), Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара монументаль сәнғәт конкурстары лауреаты  .

## Биографияһы
Александр Михайлович Таратынов 1956 йылдың 13 июнендә Мәскәү өлкәһендә рәссам ғаиләһендә донъяға килгән. Рәссам һөнәренә  1967-1974 й.й. — «Мәскәү урта художество мәктәбе»ндә (МСХШ); 1975-1981 й.й. — В.И.Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт һынлы сәнғәт институтының скульптура бүлегендә уҡыған (профессор Л.Е.Кербель оҫтаханаһы).

1981 йылдан — СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 

1986 йылдан — Мәскәүҙә М.Б.Греков ис. студияла эшләй. Рәсәй Һынлы сәнғәттәр академияһың миҙалдары һәм дипломдары менән бүләкләнгән. 

Бик күп әҫәрҙәре араһында - "Төньяҡ амурҙары" һәйкәле (Нидерланд). Был һәйкәл Вейсен ҡалаһында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡаланы француздарҙан азат иткән башҡорт һуғышсыларына бағышлап ҡуйылған .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1997), 
* Рәсәй Һынлы сәнғәттәр академияһының көмөш миҙалы һәм дипломы
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «Хеҙмәттәге уңыштары өсөн» билдәһе.
* Рәсәй Рәссамдар союзы дипломдары һәм Почет грамоталары  .

## Видео
*  Установка в Нидерландах 🇳🇱 памятника башкирскому воину
*  Специальный репортаж - Северные амуры на берегах Рейна

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт яугирҙары һәйкәле (Нидерланд)

**Башҡорт яугирҙары һәйкәле** (*«Төньяҡ амурҙары» һәйкәле*) — 1813 йылда Нидерландты француздарҙан азат иткән башҡорт һуғышсыларына бағышлап ҡуйылған һәйкәл. 2018 йылда Нидерландтың Вейсен ауылында ҡуйылған. Авторы Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре скульптор Александр Таратынов.

## Тарихы
Башҡорт яугирҙары һәйкәле 2018 йылдың ғинуарында Нидерландтың Вейсен ҡалаһында Эйссель йылғаһы яр буйында урынлаштырылған.
Автор әйтеүенсә, Һәйкәл «башҡорт яугирҙары ике быуат элек көслө ағымлы йылға аша кәмәләрҙән понтон күпер төҙөп, юлайҡан бер нисә ҡаланы илбаҫарҙарҙан таҙартып, Амстердамға барып еткән урында ҡуйылған».

Михаил Кутузов Ырымбур губернаторы Волконскийға казактарҙың һәм башҡорт полктарының ҡаһармандарса алышыуын хәбәр иткән булған.

1813 йылда Рәсәй армияһы Европала Наполеон ғәскәрҙәрен еңеп сығып, уны тәхеттән бәреп төшөрә. Башҡорт атлылары көслө һөжүм яһап, ошо еңеүгә тос өлөш индерә, һәм был һынылыш тап ошо һәйкәл ҡуйылған урында башлана.

205 йыл үткәс, голланд яғы ҡасандыр үҙ илдәрен ҡоллоҡтан ҡотҡарған яугирҙарҙың тоҡомдарын рәхмәт йөҙөнән ҡунаҡҡа саҡырып, Нидерландыла Башҡортостан мәҙәниәте көндәре үткәрә

«Төньяҡ амурҙары» һәйкәле тирәләй туристик бизнес үҫешә башлаған. Килгән ҡунаҡтарға буклеттар тапшырыла, 1813 йылда легендар полководец Бенкендорф етәкселегендә башҡорт яугирҙары ҡатнашлығында Наполеон армияһы баҫҡынсыларынан азат ителеү тарихы тураһында һөйләйҙәр. Эйссель йылғаһы буйлап теплоходта йөрөтөп, иҫтәлекле урындарын күрһәтәләр. Бында башҡорттарҙы, әйткәндәй, казак тип атайҙар һәм һәйкәл урынлашҡан урынды «казак кисеүе» тип йөрөтәләр.

Башҡорттарҙың йылға аша үтеүе боронғо гравюрала һынландырылған. Уның күсермәһен Башҡортостандан килгән делегацияға 2018 йылдың ғинуарында «Төньяҡ амурҙары» һәйкәле презентацияһында доктор Йорн Буйсман күрһәтә .

## Галерея

Basjkier beeld van Taratynov in Veessen.jpg
1813 – Liberation of the Netherlands – Veessen, Bashkir warrior.jpg
1813 – Liberation of the Netherlands – Veessen, Bashkir warrior, right.jpg
1813 – Liberation of the Netherlands – Veessen, Bashkir warrior, left.jpg
Basjkier in Veessen bij de haven.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Видео
*  Установка в Нидерландах 🇳🇱 памятника башкирскому воину
*  Специальный репортаж — Северные амуры на берегах Рейна
Хаббл (телескоп)

**Космос телескобы «Хаббл»** (**КТХ**; , ) — Ер тирәләй орбитала осоп йөрөүсе автоматик обсерватория (билдәле Америка астрономы һәм космологы Эдвин Хаббл исемен йөрөтә). Был Телескоп («Хаббл») — АҠШ-тың НАСА һәм Европа космос агентствоһының берҙәм проекты; ул НАСА-ның Ҙур обсерваториялары иҫәбенә инә.

Телескопты космоста тотоу Ер атмосфераһы үтә күренмәле булмаған диапазондарҙа, тәү сиратта инфра-ҡыҙыл диапазонда, электромагнит нурланышты регистрацияларға мөмкинлек бирә. Атмосфераның тәьҫире булмағанлыҡтан, телескоптың күҙәтеү мөмкинлеге Ерҙәгенән 7—10 тапҡырға яҡшыраҡ.

## Тарихтан

Орбиталь телескоп концепцияһын тәү башлап Герман Оберт «Ракета к межпланетным пространствам» () китабында яҙа (1923 йыл).

Космос астрономияһы Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына үҫешә башлай.

1946 йылда Америка астрофизигы Лайман Спитцер «Астрономические преимущества внеземной обсерватории» () тигән мәҡәлә баҫтыра. Ул космос телескобының ике өҫтөнлөгөн күрһәтә. Берҙән, атмосфераның тәьҫире булмаясаҡ, икенсенән, космос телескобы инфра-ҡыҙыл һәм ультрафиолет диапазондарҙа эшләй ала.

Спитцер был проектты пропагандалауға күп көс һала . 1962 йылда АҠШ Милли фәнни академияһы уның космос программаһына орбитала эшләүсе телескопты эшләүҙе тәҡдим иткән докладын баҫтырып сығара. 1965 йылда Спитцер ҙур космос телескобы өсөн фәнни мәсьәләләрҙе билдәләргә тейеш комитет етәксеһе итеп билдәләнә.

Башта телескопты космосҡа сығарыу 1986 йылға планлаштырыла, ләкин «Челленджер» катастрофаһынан һуң (28 ғинуар) «Спейс шаттл» программаһынан бер аҙға баш тарталар.

Был ваҡытта телескоп яһалма таҙарлылған атмосферлы бинала тора, борт системаларының ҡайһы берҙәрен ҡабыҙалар, уны һаҡлауға ай һайын 6 млн доллар аҡса китә.

Был осорҙа телескопта ҡайһы бер элементтар яҡшырағына алмаштырыла: ҡояш батареялары, борттағы хисаплау һәм бәйләнеш системаһы һәм башҡалар Бынан тыш, телескоп менән идара итеү өсөн программа 1990 йылға ғына әҙер була..

Шаттл «Дискавери» STS-31 1990 йылдың 24 апрелендә йыһанға осорола, икенсе көнөнә Ер тирәләй орбитаға ул телескопты сығара.

1999 йылда иҫәпләүҙәренсә был проектты тормошҡа ашырыу өсөн 6 млрд доллар (АҠШ) һәм 593 млн евро (Европа космос агентлығы) киткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Сайт NASA о проекте «Хаббл»
* 
* Архив изображений, полученных телескопом: на английском; на русском .
* Проект Hubble Heritage
* 
* Телескоп «Хаббл» на сайте KosmoKid.ru
* Русское описание  на scientific.ru
* Сайт ЕКА, посвящённый телескопу 
 (3D-модель — файл KMZ для Google Earth)
* Снимки и краткое описание ремонтных работ на телескопе Хаббла 11—31 мая 2009 года
*
Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы

**Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы** (21 сентябрь 1954 йыл) — мәҙәниәт һәм дәүләт хеҙмәткәре. Мәсетле районы хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). 

## Биографияһы
Хәнифйән Мәүли улы Әхмәтйәнов Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Асҡын районы Ахун ауылында тыуған.

1976 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһын, 2000 йылда Урал дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлаған.

1974 йылда Шаран район мәҙәниәт йортында халыҡ театры режиссёры былап эш башлай.

1976 йылдан Мәсетле район мәҙәниәт йорто методисы, һуңңынан директоры булып эшләй.

1995-2009 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәтең мәҙәниәт бүлеге начальнигы.

2009 йылдан Дыуан районы хакимиәтең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. 

Һуңынан Мәсетле район хакимиәтең мәҙәниәт идаралығы начальнигы булып әлегә тиклем эшләй.

## Наградалары
* СССР Мәҙәниәт министрлығының «Бик яҡшы эш өсөн» күкрәк билдәһе (1989), 
* Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының «Мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе (2001) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002)
* Иң яҡшы мәҙәниәт бүлеге начальнигы (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Тис

**Тис** () — *тистар* ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Тис - яй үҫә торған ағас йәки ҡыуаҡ,  бейеклеге 1-ҙән 10 метрға тиклем. Олононоң диаметры   4 метрға етеүе ихтимал. Тистың үҙағасын күп быуаттар йәйә  һәм һөңгө һабы өсөн ҡулланғандар.  

Башҡорт теленә урыҫ теленән ингән, ә урыҫ телендәге этимологияһы билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа «тисс» тип яҙыу ҡулланыла  , һүҙ аҙағында ике  «с» яҙыла.

## Төрҙәре
2013 йылдағы *[[The Plant List]]* мәғлүмәттәре буйынса  тистың туғыҙ төрө бар:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Тәбиғи гибридтар
*  [=  × ]
*  [=  × ]

## Культуралы төрҙәр
Күпселек төрҙәренең һәм сорттарының һыуыҡҡа сыҙамлылығы: 6b һәм 5b-нан йылыраҡҡа тиклем .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*  В. В. Шванова. Тисс 
* 

## Һылтанмалар

*
Сиреү (мәғәнәләр)

* **Сиреү** (и. *иҫкесә*) — ойошҡан хәрби халыҡ; ғәскәр.
* **Сиреү** (ҡ. *диалект*) — тиреү. *Емеш тиреү*.

Шулай уҡ һөйләштә *ҡырым сиреүе, ҡырҡ сиреү* тигән идиомалар ҙа ҡулланыла — бик күп халыҡ тигән мәғәнә бирә.

## Исем һәм фамилияларҙа
Сиреү һүҙе исемдәргә лә инеп киткән, улар топоним булып һаҡланған (Сирбай — ҡыҫҡартылған Сиреүбай), шулай уҡ хәҙер фамилия булараҡ осрай. Мәҫәлән, ***Сирбаев, Сирусин (Сиреүсин), Сирғәлин***.

Сирбай () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
 
Сирусин фамилияһының этимологияһын Һамар өлкәһенең Үтәкәй ауылы тарихынан уҡып белеп була:
Деревня Утекаево основал Утекай в 80-х гг. XVIII в., сыновья и внуки которого перечисляются VIII ревизией 1834 г. Старший из них Сируса Утекаев (1760—1822). По его имени образовалась группа родственных семей Сирусиных — ара, или *тоҡом*, или *нәҫел*, которую называли сируса — сиреүселәр(сиреү — войско)

Мәҡәләнән күренеүенсә **«сиреүселәр»** тигән ара ла булған

## Иҫкәрмәләр
Сорт

**Сорт** ( ) — ботаник таксондарҙың түбәнерәк төрөнән селекция юлы менән алынған культуралы үҫемлектәр төркөмө,  ул  башҡа төркөмдәрҙә  файҙаһы йәки декоратив йәһәттән шул уҡ төрҙәрҙән сифаттары  айырылып торған үҫемлектәр.

## Дөйөм мәғлүмәт
Үҫемлектәрҙең яңы сорттарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара союз (УПОВ) билдәләмәһенә ярашлы () үҫемлек сорты  бер төрҙән артыҡ була алмай.

## Контролдәге исемлектәр һәм сорттар  реестрҙары
Сорттар номенклатураһы һәм теркәү буйынса Башҡарма комитет комиссияһы ISHS бөтә халыҡ-ара теркәү органдарының  (International Cultivar Registration Authorities — ICRA) тәғәйенләнеүе һәм  эше өсөн  буйынса яуаплы.  

ICRA системаһын ирекле,  дәүләт ҡарамағында түгел һәм хоҡуҡи яҡтан бер ниндәй ҙә яҡлау тәьмин итмәй. ICRA системаһы, асылда — ара культуралы  үҫемлектәр номенклатураһын үҙконтролдә тормошҡа ашырырға тырышыу .
* Список ICRA
* Поиск ICRA по роду

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Международное научное садоводческое общество
* :ru: Международный кодекс номенклатуры культурных растений
* :ru: Обозначения, используемые в наименованиях таксонов
* :ru: Государственный реестр селекционных достижений

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Право на селекционное достижение: Постатейный комментарий главы 73 Гражданского кодекса Российской Федерации. // Авт.: К. В. Всеволожский, П. В. Крашенинников, Д. В. Мурзин, О. А. Рузакова. Под ред. П. В. Крашенинникова. — М.: Статут, 2010. — 300 с.
*  — УДК 574:001.4
* Международный Кодекс номенклатуры культурных растений. 1969. — Л.: Наука, 1974.

## Һылтанмалар
* 
* UPOV — International Union for the Protection of New Varieties of Plants 
* How to name a new cultivar на сайте Международного научного садоводческого общества
* Перевод How to name a new cultivar
* Search for ICRA by genus (поиск организации регистрирующей сорта по названию рода).
Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы

**Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы** (6 сентябрь 1954 йыл) — хеҙмәт ветераны, журналист, яҙыусы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Бишбүләк районының Фәтих Кәрим исемендәге һәм Бәләбәй районының Динис Бүләков исемендәге премиялары лауреаты.  

## Биографияһы
Әнүәр Зөфәр улы Сөләймәнов 1954 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

1972 йылда урта мәктәп тамамлай һәм саҡырыу буйынса Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 

1980 йылда юғары белем алған йәш белгес тыуған районының «Светлый путь» — «Яҡты юл» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып үҙаллы эш башлай.

1981 йылдан — Бишбүләк район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. Мәскәүҙә РСФСР Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Етәксе һәм ижади хеҙмәткәрҙәрҙең белемен күтәреү үҙәк институтында махсус курс тамамлай.

Артабанғы йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһындағы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы.

1991—1996 йылдарҙа Өфөлә татар телендә нәшер ителгән «Өмет» республика йәштәр гәзитендә хәбәрсе һәм яңылыҡтар бүлеге мөдире булып эшләй. 

1996—2005 йылдарҙа «Кызыл таң» республика гәзитенең хаттар, һуңынан яңылыҡтар бүлектәре мөдире, үҙ хәбәрселәр төркөмө етәксеһе, көнбайыш рйондар буйынса үҙ хәбәрсе була. 

2011 йылдан «Ермекеевские новости» район гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһын үтәй, баҫманың башҡорт телендә сыҡҡан «Етегән» ҡушымтаһын сығарыу өсөн яуаплы була.

## Әҙәби ижады

## Китаптары
* «Хәрби яҡташтарыбыҙ — илебеҙ ғорурлығы» («Военные-земляки — гордость страны»).
* Йондоҙҙар балҡышы (Сияние звезд) (2017)
* Ерҙәге йондоҙҙар (2010)
* Думы о родной стороне (2005)
* Вместе украсим этот мир (2002)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Маҡтау грамотаһы (2011)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010)
* Бишбүләк районының Фәтих Кәрим исемендәге премияһы
* Бәләбәй районының Динис Бүләков исемендәге премияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алия Сулиманова. Встреча с творческим человеком. Сайт издания «Белебеевские известия», 10 марта 2019 года  
* Владимир Романов. Светлые дороги Анвара Сулейманова (К 60-летию известного журналиста и писателя. ИА «Башинформ», 6 сентября 2014 года  
* Звездочёт Анвар Сулейманова. Сайт «Лента новостей Уфы», 21 сентября 2017 года 
* «Автограф» — Журналист Анвар Сулейманов. Сайт «Bash.News БСТ», 05 декабря 2015 года
Тыл — фронтҡа (монумент)

**«Тыл — фронтҡа» һәйкәле** — Бөйөк Ватан һуғышы иҫтәлегенә Магнитогорск ҡалаһында ҡуйылған һәйкәл. Авторҙары: скульптор — Лев Николаевич Головницкий, архитектор — Яков Борисович Белопольский . Материал — бронза, гранит. Бейеклеге — 15 метр.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл эшсе һәм яугир фигураһынан торған композицияны тәшкил итә. Эшсе — көнсығышҡа, Магнитогорск металлургия комбинаты яғына, яугир — көнбайышҡа, һуғыш ваҡытында дошман булған яҡҡа ҡараған. Урал ярында ҡойолған ҡылысты һуңянан Сталинградта Ватан-әсә күтәрә һәм ул Еңеүҙән һуң Берлинда төшөрөлә, тип күҙаллана. Композицияға шулай уҡ карел гранитынан эшләнгән сәскә һәм мәңгелек ут инә.

Статистика буйынса һәр өсөнсө снаряд һәм һәр икенсе танк Магнитогорск металынан эшләнгәнлектән, һәйкәлде ошо ҡалала төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Урал йылғаһы ярында 18 метр яһалма уба эшләнә. Уның нигеҙе тимер-бетон свайҙар менән нығытыла. Һындар Ленинград монументаль скульптуралар заводында эшләнә. Монумент 1979 йылдың 28-29 июндә асыла.

«Тыл — фронтҡа» Волгоградта Мамай ҡурғанында ҡуйылған «Ватан-әсә саҡыра!» һәм Берлинда Трептов паркта ҡуйылған «Азат итеүсе яугир» монументтарынан торған триптихтың беренсе өлөшө тип иҫәпләнә.. Магнитогорскиҙағы монумент төҙөлгән ваҡытҡа атап үтелгән ике һәйкәл авторы Евгений Викторович Вучетич вафат булған була.

Монумент кеше бейеклегендәге ике трапеция менән тулылана. Уларҙа барельеф менән Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған Магнитогорск яугирҙарының исемдәре яҙылған. 2005 йылдың 9 майында тағы ла өсмөйөш рәүешендә эшләнгән ике гранит секция асыла. Уларҙа Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булыусы яҡташтарҙың исемдәре уйып яҙылған (бөтәһе 14 000 ашыу фамилия).



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Монумент «Тыл — Фронту» в Магнитогорске на сервисе Яндекс. Панорамы.
* «Старт» солдата-освободителя в Магнитке и «финиш» в Берлине  [уточните ссылку (уже 1728 дней)]
Березарк Илья Борисович

**Илья Борисович Березарк** (ысын фамилияһы *Рысс*; 1897 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған— 1981 йылда Мәскәү ҡалаһында вафат булған) — совет яҙыусылар, журналистар, театрҙы өйрәнеүсе һәм театр тәнҡитсеһе, «Ничевоки» әҙәби төркөмө ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы
Беренсе гильдия сауҙагәре, «Ағалы-энеле Хацкель һәм Рысс Бейнуш Рысстарҙың Дондағы Ростов он етештереү сәнәғәте» милектәше, ростов синагогаһы старостаһы Бейнуш (Борис Иделевич) Рыссғаиләһендә тыуған. Уның ҡыҙ туғандары Софья (1884—1964, сәнғәт белгесе) һәм Сильвия, тәүгеһе немец социалисы Карл Либкнехттың (1912 йыл) һәм икенсеһе математик Ян Николаевич Шпильрейндың (1910 йылдан) хәләл ефеттәре булған.

Дон университетының юридик факультетында уҡыған, уны 1921 йылда тамамлаған. Әҙәби эшмәкәрлеген шағир булараҡ башлай. 1920—1930 йылдарҙа Дондағы Ростов, Мәскәү һәм Ленинград гәзит һәм журналдарында әүҙем хеҙмәттәшлек итә. «Сүкеш» гәзитенең мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәре. Театр матбуғатында В. Мейерхольд.новацияларын тәнҡитләп сығыш яһай.

## И. Березарктың китаптары
* Изощрённая Ида: Стихи. Харьков, 1921.
* Вот (коллективный сборник стихов). Ростов-на-Дону: Всероссийский союз поэтов, Ростовское на Дону отделение, 1921. — 62 с.
* «Гамлет» в Театре имени Ленинградского совета: Опыт анализа спектакля. Л.—М.: Ленинградское отделение Всероссийского театрального общества, 1940. — 132 с.
* «Мещане» М. Горького: Литературная и сценическая история (материалы и исследования). М.—Л.: Всероссийског театральное общество, 1941. — 358 с.,
* 
* 
* *Березарк И. Б.* Память рассказывает. Воспоминания. — Л.: Советский писатель, 1972. — 176 с.
* *Березарк И. Б.* Штрихи и встречи. — Л.: Советский писатель. — 1982. — 264 с.

## Һылтанмалар
* О И. Березарке / ''Слеич Л.'' Хлебников в Ростове-на-Дону
* И. Березарк. Райский уголок. / О доме М. Волошина 
* И. Березарк. Встречи с Хлебниковым

## Иҫкәрмәләр
Трушев Виталий Евгеньевич

**Виталий Евгеньевич Трушев** (; 18 апрель 1983 йыл) — украин футболсыһы. 2004, 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындарының чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України  
* Виталий Трушев
Зиновьев Евгений Викторович

**Зиновьев Евгений Викторович** (; 15 декабрь 1987 йыл) — Украинаның инвалид спортсыһы, футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.  Украинаның III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Евгений Викторович Зиновьев 1987 йылдың 15 декабрендә тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Салауат районы флагы

Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы **[[Салауат районы]] Муниципаль берәмеге флагы** — муниципаль берәмектең рәсми символы булып торған танылыу-хоҡуҡ билдәһе.

Флаг 2006 йылдың 31 октябрендә раҫланған һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3229 номеры менән теркәлгән.

## Тасуирлама
«Тура мөйөшлө ҡыҙыл флаг, оҙонлоғо менән киңлеге нисбәте 2:3, үҙәктә ағасҡа табан сабып барған башҡорт милли кейемендәге аҡ төҫлө һыбайлы. Уның янбашында ян-һаҙаҡ, ә өҫкә күтәрелгән уң ҡулында һары төҫтәге йәйә».

## Символиканы нигеҙләү
Салауат районы Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә боронғо Әйле ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә урынлашҡан. Тәү сиратта, башҡорт халҡының милли батыры, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының легендар етәкселәренең береһе Салауат Юлаевтың тыуған ере булараҡ билдәле. Көмөш һыбайлы — үҙ халҡына яҡтылыҡ һәм изгелек, азатлыҡ биргән, үҙенә яугир — полководец һәм шағир — импровизатор — ихласлыҡ, эскерһеҙлек, намыҫлылыҡ сифаттарын туплаған Салауат образын кәүҙәләндерергә тырыша, ә һыбайлы үҙе яугир ғәйрәтен ҡыйыулығын сағылдыра.

Уң ҡулындағы уҡһыҙ йәйә кереше салауаттарҙың тыныслыҡ һөйөүсәнлеге, ә һул ҡулының асыҡлығы — ихласлыҡ һәм асыҡлыҡ тураһында һөйләй. Флагтың ҡыҙыл төҫө — мөхәббәт, ҡаһарманлыҡ, ҡыйыулыҡ, киң күңеллелек, шулай уҡ азатлыҡ һәм Ватан өсөн ҡойолған ҡанды символлаштыра. Алға ынтылған башҡорттарҙың тоғро юлдашы ат — батырлыҡ, етеҙлек һәм маҡсатҡа ынтылыш символы булып тора һәм райондың именлеккә, матур тормошҡа ынтылыуын күрһәтә.

һары төҫ (алтын) — байлыҡ, муллыҡ һәм изгелек символы.

## Иҫкәрмәләр
Бармаҡ (мәғәнәләр)

**Бармаҡ** ():
* Бармаҡ — анатомияла тән ағзаһы.
* Палец — Нижегород өлкәһендәге йылға,  Рәсәй.
* Палец — ауыл, Нижегород өлкәһе, Рәсәй
* Палец — механизм детале.
* «Палец» — АҠШ ХДК-һында (ВМС) авианосец палубаһында ҙур булмаған өлөш.

## Күсмә мәғәнәлә
* **Бармаҡ башындай** - ҙур нәмәне бәләкәй итеп әйткәндә ҡулланыла: *Бармаҡ башындай ғына икмәк киҫәге*
***Бармаҡ башындай** - бәләкәй нәмәне ҙур тип аңлатҡанда: *бармаҡ башындай миң*
***Бармағы үҙенә кәкре** - үҙен генә ҡайғыртҡан кеше тураһында
***Бармаҡ менән генә һанарлыҡ, бармаҡ осондай ғына** - әҙ генә
***Бармаҡты тешләрҙәй булыу** - ныҡ үкенеү
***Урта бармаҡ кеүек** - мыҡты, лайыҡлы кеше тураһында. Төрлө илдәрҙә таралған тәүфиҡһыҙ һаналған урта бармаҡ (Урта бармаҡ) менән ишаранан  айырмалы, башҡорт халҡында был идиома маҡтау һүҙбәйләнеше булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru: Средний палец (жест)
Подольский Станислав Витальевич

**Станислв Витальевич Подольский** (; 19 февраль 1987 йыл) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Малын районы

**Малын районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Малын ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 562 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Малинська районна рада  
* Малинська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Ирша (йылға)

**Ирша** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Пулыны, Хорошив, Малын һәм Коростень райондары аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 136 километр. Бассейн майҙаны — 3070 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Водні ресурси Житомирщини 
* Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski
Бармаҡ

**1.** **Бармаҡтар** — дүрт аяҡлыларҙың кәүҙә өлөшөндә урынлашҡан тойоу,тотоу, хәрәкәттәр яһауға хеҙмәт иткән   ослоҡтар  (бигерәк тә приматтарҙа). 

**2.** **Бармаҡтар** () — диңгеҙҙәге Halechiniscidae, Batillipedidae, Renaudarctidae и Neostygarctidae (класс Heterotardigrada, отряд Arthrotardigrada) ғаиләләре йән эйәләренең кутикуляр ослоҡтары.

## Кеше бармаҡтары

Кешенең, *полидактилия* һәм *гиподактилия* осраҡтарынан тыш, ҡул-аяҡтарында бишәр бармаҡ була. 

Һәр бармаҡтың атамаһы бар. Башҡорт телендә ҡайһы бер бармаҡтар бер нисә атамалы .


Image:Thumbs up.jpg|Баш бармаҡ ()(*pollex*)
Image:Wijsvinger.jpg|Һуҡ бармаҡ  йәки Имән бармаҡ () (*index*)
Image:Middle finger.jpg|Урта бармаҡ () (*medius*)
Image:Ringvinger.jpg|Сығанаҡ бармаҡ  йәки Атһыҙ бармаҡ () (annularis) палец (*anularius*)
Image:Little_finger.jpg|Сәтәкәй бармаҡ йәки Бәпес бармаҡ йәки Сәнтәй бармаҡ йәки Сыңғарсай бармаҡ  (*digitus minimus*)


## Фольклорҙа

Баш бармаҡ бау ишә,

имән бармаҡ имән киҫә,

урта бармаҡ утын яра,

атһыҙ бармаҡ ат ҡыуа,

сәтәкәй бармаҡ сәй эсә

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 116-сы бит

## Һылтанмалар