Ҡырым немецтары

**Ҡырым немецтары** — Таврия губернаһында йәшәгән этник немецтар. Беренсе немец ауылдары XIX быуат башында барлыҡҡа килгән. Ҡырым менән бәйле Бөйөк ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың авгусында бөтә ҡырым немецтары,  52 мең кеше, депортациялана.

## Таврия губернаһында немецтар
Ҡырымда немецтар 1805 йылда барлыҡҡа килә. Симферополь өйәҙендә улар: Нейзац, Фриденталь, Розенталь (виртенберлылар), Феодосия өйәҙендә — Гейльбрун, Судак һәм Герценберг колонияларына нигеҙ һалғандар. Шул уҡ 1805 йылда Цюрихталь, швейцар колонияһы, ә 1811 йылда тағы бер немец колонияһы, Кронентал,  барлыҡҡа килә. Колониялар, киңәйеп, күсеп ултырған ауылдар выселки, һәм уларҙан яңы колониялар барлыҡҡа килгән.

Күсеп килгән дәүерҙә колонистар милеккә 60-65 дисәтинә иң яҡшы ер ала, оҙаҡ йылдарға натураль һәм аҡсалата йөкләмәләрҙән азат ителә, һәм уларға киң үҙидара бирелә.

XIX быуат аҙағында Симферополь ҡала думаһының яҡынса 20% - немецтар булып, уларҙың күбеһе юғары вазифалар биләй. 1897 йылғы  халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, ярымутрауҙа ул саҡтағы халыҡ һанына ҡарата  йәшәгән немец Ҡырымда 32 меңгә яҡын немец йәшәгән — был ҡырым халҡының 5,8% тәшкил иткән.

Файл:Neusatz 1900.jpg|Нейзац колонияһы (Красногорское), 1900
Файл:Kronental 1907.jpg|Кроненталь, 1907 йыл. Католик һәм лютеран ғибәҙәтханалары
Файл:Костёл Сердца Иисуса Христа (Александровка).jpg|Ғайса бәйғәмбәр Йөрәге католик костёлы (Александровка (Красногвардейский район) чех-немец колонияһы)
Файл:Fridental 7.JPG|Фриденталь колонистары йорто (Ароматное, Белогорский район)
Файл:Немецкая кирха, Судак, Крым.jpg|Лютеран кирхаһы, Судакта немец колонияһы


## Беренсе ҡырым край хөкүмәте

1918 йылдың апрелендә Ҡырым ғәскәре оккупация булғанын кайзеровский 15 ландверный етәкселеге аҫтында дивизия генерал фон Ҡош. Ҡырымда хәрби губернаторы генерал фон 5 майға тәғәйенләнгән ҡош р-майор Эглофштейн Вильгельм фон барон, командиры 4-се Бавария кавалерия дивизияһы. Германия командованиеһы ставка хәл итеү урындағы немец колонистары. Фридрих фон Линдеквист ҡырымда килгән, элекке министр германия колонияһы (1910-1911), протестанттар йәйелдереү менән бергә и. пастор Улар араһында иң әүҙем эшмәкәрлек винклер Бессарабия.

7 майҙа Бютень ауылында (хәҙер Красногвардейский районы Ленинское) немецтарҙыңк онференцияһы саҡырыла, унда Ҡырымдан,Мелитополдән, Бердянскиҙан, Херсондан, Одессанан яҡынса 400 делегат була. Ҡырым татарҙарынан Ю. Вәзиров һәм Амет Сеидабдулла оғлы Озенбашлы килә. Винклер рәйеслек итә, доклад менән фон Линдеквист сығыш яһай. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры һәм Аҙау диңгеҙе менән сиктәш булған  территорияла күп өлөшөндә немецтар йәшәгән айырым Ҡара диңгеҙ өлкәһен особой Черноморской области булдырыу мәсьәләһе ҡаралған. Ҡырымда Рәсәйҙең көньяғы немецтары Союзы төҙөү, Германия менән бәйләнештәр булдырыу тураһында, аҙыҡ-түлек ярҙамы һәм герман хәрби заемына яҙылыу ҡарары ҡабул ителә. Ҡабул ителгән резолюцияға «колонист-немецтар герман армияһын тәбрикләйҙәр, ярҙам өсөн рәхмәт әйтәләр, немец колониялары Ҡырымда герман власы таралыуын һорайҙар, әгәр был килеп сыҡмаһа, ҡабат Германияға күсеү мөмкинлеген бирергә» тигән һүҙҙәр яҙыла.  Генерал-губернатор посына ер биләүсе В. Э. Фальц-Фейнды тәҡдим итеү ҡаралған була, ләкин ул, Германияға күсеп китергә була, вазифанан баш тарта.

Оккупацион властар формаль рәүештә граждандар идаралығы эштәренә ҡыҫылмаһа ла, Беренсе Ҡырым крайы хөкүмәте (1918 йылдың 25 июненән алып — 15 ноябренә саҡлы) тулыһынса Германияға ҡулай сәйәсәт үткәрә. «Ҡырым халҡына» декларацияһында Ҡырым ярымутрауҙың үҙаллылығы иғлан ителгән, Ҡырым гражданлығы һәм дәүләт символикаһы индерелгән, үҙенең ҡораллы көстәрен һәм аҡса берәмеген булдырыу бурысы ҡуйылған. Баш ҡала тип  Симферополь иғлан ителә. Өс дәүләт теле: урыҫ, ҡырым-татар һәм немец телдәре индерелгән. Хосуси милек, шул иҫәптән ергә, тергеҙелгән. Премьер-министр генерал М. А. Сулькевич хөкүмәте составына немец диаспораһынан немец колонисы Т. Г. Рапп (игенселек министры)ингән.

1918 йылдың июлендә В. С. Татищев етәкселегендәге хөкүмәт делегацияһы, Германия хөкүмәтенең Ҡырымдың Украинанан бойондороҡһоҙлоғон таныуына өлгәшеү, Германиянан займы алып, уның менән сауҙа мөнәсәбәттәрен урынлаштырыу маҡсатында, Берлинға килгән. Шулай уҡ Германия хөкүмәтенә йәшерен негласно Ҡырым-татар директорияһының (Германия һәм Төркиә ҡурсалауы аҫтында) Ҡырым ханлығы төҙөү тураһында доклад яҙмаһы тәҡдим ителә. Был тәҡдимдәрҙе Берлин хупламаған.

1918 йылдың ноябрендә немец армияһы эвакуацияланғандан һуң, немец колонистары: Аҡтар хәрәкәте өсөн бүленмәҫ Рәсәй идеяһына етерлек лояль булмағандары өсөн, Ҡыҙылдарға ял хеҙмәтен ҡулланыусы эре ер биләүсе булараҡ сәйәси изоляция хәлендә ҡала.

## Ҡырым АССР-ында немецтар
Картала бүленгән немец райондары ҡыҙыл, ҡырым татарҙары — фирүзә, йәһүдтәр — күк, украиндар — һары, ҡатнаш райондар — алһыу төҫ менән билдәләнгән.

Бөйөк-Онлар һәм Тельман милли немец райондары булған, бынан тыш Ички һәм Сейитлер райондарында немецтар күп йәшәгән. «СССР Халыҡ комиссарҙары советының эвакуация буйынса Советы 1941 йылдың 15 авгусы СЭР-75с һанлы Ҡарары» буйынса саралары сиктәренә ярашлы, ҡырым немецтары ысынбарлыҡта Ҡырымдан депортацияланған.

## Ҡырым немецтары 1991 йылдан һуң
1990-сы йылдарҙа яҡынса 9,5 мең ҡырым немецы ярымутрауға кире ҡайтҡан. Тиҙҙән уларҙың күбеһе иҡттисади хәл тотороҡло Германияға һәм Рәсәйгә күскән. 

Хәҙерге ваҡытта Ҡырым немецтары «Ҡырым Республикаһы Төбәк милли–мәҙәни автономияһы» йәмәғәт ойошмаһы аша Ҡырым республикаһы Хөкүмәтеһәм уның Ҡырым Республикаһының милләт-ара мөнәсәбәттәре һәм депортацияланған граждандар эштәре буйынса Дәүләт комитеты вәкәләтле органы тарафынан рәсми рәүештә танылған  Йәмғиәт рәйесе - Гемпель Юрий Константинович. Йәмғиәт адресы - Симферополь ҡалаһы, Качинская урамы, 83-сө йорт.

Йәмғиәт Hoffnung (Өмөт)тигән гәзит сығара.

Мәҙәни һәм этнография фестивалдәре үткәрелә. 2016 йылдың 22-29 октябрендә Ҡырымда немец мәҙәниәте көндәре үткән. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡырым халыҡтары
* Рәсәй немецтары
* Ҡырым готтары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Дизендорф Виктор Фридрихович.* Немцы России: населённые пункты и места поселения: Энциклопедический словарь . — М.: Общественная Академия наук российских немцев, 2006. — 479 с. — ISBN 5-93227-002-0.
* 
*

## Һылтанмалар
«Региональная немецкая национально–культурная автономия Республики Крым» сайт deutschekrim.ru