Ҡарасай-балҡар теле

**Ҡарасай-балҡар теле** (, (ҡарасай, балҡар) **теле** (*къарачай-малкъар тил*, *таулу тил*) — Төньяҡ Кавказдағы төрки телле ҡарасайҙар һәм балҡарҙар ҡулланған тел.  Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элгәре тау-татар, тау төрки тип атала,
сығатай теле тип тә йөрөтөлә.

## Социолингвистик хәл торошо

2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, Рәсәй Федерацияһында 305 364 кеше балҡарса һөйләшә.

Ethnologue сайты мәғлүмәттәре буйынса донъяла балҡар теллеләр — 310 730. Рәсәйҙән ситтә ҡарасай-балҡар теле Төркиәлә таралған, ҡайһы бер европа илдәрендә, АҠШ-та таралған.

Ҡарасай-балҡар теле Ҡарасай-Черкес һәм Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларында дәүләт телдәренең береһе булып тора . Беренсеһендә  ул - ҡарасай  (карач.-балк. *къарачай тил*), икенсеһендә балҡар (карач.-балк. *малкъар тил*) тип атала. 

Ҡарасай-балҡар телендә «Заман » һәм «Къарачай» гәзиттәре, «Минги тау» журналы , шулай уҡ балалар өсөн «Нюр» һәм «Илячин» баҫмалары нәшер ителә. Ҡөрьән ҡарасай-балҡар теленә тәржемә ителгән. 

## Яҙмаһы

1920-се йылдарға тиклем ғәрәп яҙма системаһы яраҡлаштырып ҡулланылған. Типография ысулы менән баҫтырып сығарылған  ҡарасай-балҡар телендәге иң беренсе  табылған китап XIX быуат башына ҡарай. 

Ҡарасай-балҡар әлифбаһын латин һәм рус хәрефтәре менән эшләргә ынтылыш 1880-се йылдарҙа башлана. 1924-1939: латиница нигеҙендәге орфография. 1939-ҙан — кириллица нигеҙендә алфавит.

Ҡарасай-балҡар әлифбаһы хәҙер кириллица нигеҙендә генә йөрөтөлә.

### Латин әлифбаһы
1924 йылда ҡарасай-балҡар теле өсөн латин әлифбаһы кабул ителә:

1926 йылда әлифбаға Ꞑꞑ, H h, W w хәрефтәре өҫтәлә.

### Хәҙерге ҡарасай-балҡар әлифбаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* *[[Боровков, Александр Константинович|Боровков А. К.]]* Карачаево-балкарский язык. Л., 1934.
* 
* *Алиев У. Б.* Синтаксис карачаево-балкарского языка. М., 1973.
* *Аппаев А. М.* Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960.
* *Ахматов И. Х.* Карачаево-балкарский язык. Синтаксис. Ч. 2. Нальчик, 1992.
* *Гочиева С. А.* Наречия в карачаево-балкарском языке. Нальчик, 1983.
* Грамматика карачево-балкарского литературного языка. Ч. 1. Фонетика и морфология. М., 1979.
* Грамматика карачаево-балкарского языка. Под ред. Н. А. Баскакова. Нальчик, 1966.
* Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика. Морфология. Синтаксис. Нальчик, 1976.
* Карачаево-балкарско-русский словарь. Под ред. Э. Р. Тенишева. М., 1965.
* Къарачай-малкъар тилни грамматикасы. Нальчик, 1970.
* *Отаров И. М.* Лексикология карачаево-балкарского языка. Нальчик, 1982.
* Русско-карачаево-балкарский словарь. Нальчик, 1970.
* Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 1. — Нальчик: Эль-Фа, 1995. — 2150 с.
* Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 2. — Нальчик: Эль-Фа, 2002. — 1168 с.
* Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 3. — Нальчик: Эль-Фа, 2005. — 1158 с.
* *Урусбиев И. Х.* Спряжение глагола в карачаево-балкарском языке. Черкесск, 1963.
* *Хабичев М. А.* Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск, 1989.
* *Хабичев М. А.* Карачаево-балкарское именное формообразование. Черкесск, 1991.
* *Хаджилаев Х.-М. И.* Очерки карачаево-балкарской лексикология. Черкесск, 1970.
* *Чеченов А. А.* Историческая фонетика карачаево-балкарского языка. М., 1996.
* *Чеченов А. А.* Проблемы формирования языка карачаевцев и балкарцев. М., 1996.
* Steve Seegmiller *Karachay* — Lincom Europa, 1996
* *В. И. Филоненко* Грамматика балкарского языка (фонетика и морфология) — Кабардино-балкарское государственное издательство, 1940
* *Е. А. Лютикова, [[Татевосов, Сергей Георгиевич|С. Г. Татевосов]], М. Ю. Иванов, А. Г. Пазельская, А. Б. Шлуинский* Структура события и семантика глагола в карачаево-балкарском языке — М.: ИМ-ЛИ РАН, 2006.
* Материалы, предоставленные балкарской экспедией ОТиПЛа МГУ (хэндауты и проч.)

## Һылтанмалар
* 
* Karachay-Balkar // ethnologue.com
* 
* 
*