open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Найроби

**Найро́би** () — экватор янында урынлашҡан, Кенияның баш ҡалаһы, Көнсығыш Африканың иң эре ҡалаһы.

## Тарихы

Элек ҡала урынында һаҙлыҡ булған. 1899 йыл бында уганда тимер юлы тәьмин итеүсе станция төҙөлгән. Был станция тимер юлының штаб-квартира вазифаһын үтәгән. Атамаһы ошо тирәләге һыу сығанағы исеменә бәйле. масай телендә яңғырашы  *Ewaso Nyirobi* (Эвасо Найроби), башҡортсаға тәржемә итһәк, һалҡын һыу тигән мәғәнәлә. 1900 йыл был тирәне солғап алған биҙгәк  бубон тағынынан һуң ҡаланы бөтөнләй яндырып бөтөрәләр.

## Иҡтисады

Найробиҙа Найробий фонд биржаһы (NSE) урынлашҡан. NSE Африкала сауҙа күләме буйынса 4-се,  баҙарҙы ВВП-ға ҡарата капиталлаштырыу мөнәсәбәттәре буйынса 5-се урындарҙы биләй.

Шулай уҡ Найробиҙа ҡайһы бер халыҡ-ара компаниеларҙың һәм ойошмаларҙың төбәк вәкиллектәре эшләй. Шулай  2007 йыл буына General Electric, Young & Rubicam, Google, Coca Cola, Zain и Cisco Systems перенесли свои африканские штаб-квартиры в Найроби.Шулай уҡ эре африка компанияларының да штаб-квартиралары бар.

Ҡалала кейем-һалым, текстиль, төҙөлөш материалдары, аһыҡ-түлек, эсемлектәр , сигарет етештерелә. Ҡалала шулай уҡ ҡайһы бер халыҡ-ара компанияларҙың заводтары урынлашҡан: Goodyear, General Motors, Toyota Motors, Coca Cola.

### Туризм

Туризм бигүк үҫешмәһә лә, ҡаланың иҫтәлекле урындары бар. Беренсе сиратта Найроби милли паркы. Уның уникаллеге шулай размерҙағы  мегаполис янында урынлашыуы. Милли паркта 400 төр хайуан һәм ҡош йәшәй. Сафари буйлап йәйәү йөрөү - туристарҙың яратҡан шөғөлө..

Найробиҙа бер нисә музей бар. Иң ҙурҙарынан береһе Кенияның милли музейы. Ул музейҙа *[[Тура йөрөүсе кеше|homo erectus]]* типиаталған малайҙың һөйәктәре һаҡлана. Икенсе бер иҫтәлекле урыны Найробиҙың тимер юл музейы һәм Карен Бликсен музейы.

Найробиҙы ҡайһы саҡ донъя сафарийы тип атайҙар. Күп кенә ҡала ҡунаҡханалары ошо йүнәлештә эшләй. Күп кенә биш йондоҙло отелдәр бар: Найроби Серена, Лайко Рейгенси (ранее Гранд-Рейгенси), Уиндор (Карен), Холидей Инн, Ист-Африкан Сафари Клуб (Лилиан Тауэрс), Стэнли Хотел, Сафари Парк энд Казино, Интерконтиненталь, Панари Хотел, Хилтон һәм Норфолк Хотел.

Тағы ла ҡалала Африкалағы иң ҙур һырғалаҡ (каток) — Солар Айс Ринк урынлашҡан. Был һырғалаҡ 2005 йыл асылған. Уның майҙаны яҡынса 15 000 м² һәм бер юлы  200 кешене ҡабул итә.Ҡаланың эре сауҙа селтәрҙәре булып Nakumatt, Uchumi һәм  Tuskys тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
**Яңылыҡтар**
* Daily Nation
* The Standard
* Nairobi.com 
* All Schools in Nairobi 

**Башҡалар**
* Nairobi City — official website 
* Magical Kenya review of Nairobi 
* Nairobi Stock Exchange
* National Geographic Feature about Nairobi
Биш ауыл

** Биш ауыл ** (*Бишкәү*, *Биткә*; ) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округының Рахманғол территориаль бүлегенә ҡараған тарихи башҡорт ауылы.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 98 кеше йәшәй, шул иҫәптән 48 ир һәм 50 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 128 йәшәгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса Биш ауыл аҫаба башҡорттар ауылы. Рәсәй архив сығанаҡтарында ауыл Бишково, Битково исемдәре аҫтында билдәле. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 10 йортонда 54 башҡорт йәшәгән.
1859 йылда 12 йортта 91 башҡорт теркәлгән.

Архив сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүселәр бөтәһе 368 бот ярма икмәк сәскән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡошсо (ырыу)

## Иҫкәрмәләр
Рахманғол

** Рахманғол ** () — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы, Рахманғол территориаль бүлегенең административ үҙәге.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 492 кеше йәшәй, шул иҫәптән 220 ир һәм 272 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 574 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Рахманғол ауылы Оло-Ҡошсо олоҫо башҡорттары ауылы.

1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 31 йортонда 165 башҡорт йәшәгән.

1859 йылда ауылда 282 кеше йәшәгән. X ревизия шулай уҡ ауылда йәшәүсе 60 керҙәште лә теркәгән.

Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 165 кеше бөтәһе 1280 бот ярма икмәк сәскән.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡошсо (ырыу)

## Иҫкәрмәләр
Үрмәкәй (Свердловск өлкәһе)

** Үрмәкәй ** () — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан тарихи башҡорт ауылы, Михайловск муниципаль берәмегенә керә.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 827 кеше йәшәй, шул иҫәптән 400 ир-ат һәм 427 ҡатын-ҡыҙ..

2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 785 кеше теркәлгән.

## Тарихы
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 20 йортонда 98 башҡорт йәшәгән. 1850 йылғы ревизия 20 йортта 107, ә 1859 йылда 22 йортта 140 башҡортто теркәгән.

1755 йылда Үрмәкәй халҡы үҙ аҫаба ерен билдәле урыҫ сәнәғәтселәр ғаиләһе Строгановтарға һатыу сәбәпле, XVIII быуаттың уртаһынан алып ауылда йәшәүселәрҙең үҙ ере булмай.

Архив сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүселәр 488 бот ярма икмәк сәскән.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

Р.Р.Аҫылғужин фекеренсә Үрмәкәй ауылында башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡошсо (ырыу)

## Иҫкәрмәләр
Аҡбаш (Свердловск өлкәһе)

** Аҡбаш ** () — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан тарихи башҡорт ауылы, Михайловск муниципаль берәмегенә керә. 

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 698 кеше йәшәй, шул иҫәптән 341 ир-ат һәм 357 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 679 кеше теркәлгән.

## Тарихы
Башҡортостанда кантон идаралығы осоронда (1798—1865 йылдар) Аҡбаш ауылы 2-се башҡорт кантонының 5-се йортона кергән.

1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 20 йортонда 106 башҡорт йәшәгән. 1850 йылғы ревизия 19 йортта 157, ә 1859 йылда 27 йортта 238 башҡортто теркәгән. 

Ауылда йәшәүселәр бөтәһе лә үҙ ерҙәренә эйә булыусы аҫабалар булған.

Архив сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүселәр 584 бот ярма икмәк сәскән. Аҡбашта йәшәүселәр йәйгеһен йәйләүгә сыҡмайынса йыл әйләнәһенә ауылда йәшәгәндәр.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр
Бикән

** Бикән ** () — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи татар ауылы.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 кеше йәшәй, шул иҫәптән 84 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 217 кеше йәшәгән.

## Тарихы
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 153 башҡорт йәшәгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 аҫаба башҡорт һәм 61 керҙәш йәшәгән.

Ауылда мәсет булған.

Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 153 башҡорт 1320 бот ярма икмәк сәскән.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡошсо (ырыу)

## Иҫкәрмәләр
Бәйәктамаҡ

**Бәйәктамаҡ** (*Бәйәктүз*; ) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи татар ауылы.

## Географик урынлашыуы
Бәйәк йылғаһының ике яҡ ярында Ҡариҙелгә ҡойған урында урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 387 кеше йәшәй, шул иҫәптән 181 ир һәм 206 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 478 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Бәйәктамаҡ ауылы ҡошсо ырыуы башҡорттары ауылы.

1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда ауылдың 38 йортонда 238 аҫаба башҡорт йәшәгән. 1859 йылғы X ревизия материалдарында ауылдың 10 йортонда 53 керҙәш йәшәүе тураһында ла мәғлүмәт теркәлгән.

Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 169 башҡорт бөтәһе 1472 бот ярма икмәк сәскән.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡошсо (ырыу)

## Иҫкәрмәләр
Мулдашев Эрнст Рифғәт улы

**Мулдашев Эрнст Рифғәт улы** (1 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-офтальмолог, «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР—ҙың спортлы туризм буйынса спорт мастеры (1978), СССР—ҙың уйлап табыусыһы (1974).юғары категориялы хирург, Луисвиль университетының (АҠШ) почетлы консультанты, Америка офтальмология академияһының ағзаһы, Мексиканың дипломлы офтальмологы, Халыҡ-ара фәндәр академияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Эрнст Рифғәт улы Мулдашев 1948 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районында Түбәнге Сермән ауылында тыуған.

Башҡорт дәүләт медицина институтыны тамамлағандан һуң (1972) Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1976 йылда алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылда — бүлексә мөдире; 1982 йылда — Өфөнөң 10—сы дауаханаһында (1988 йылда алып лаборатория мөдире); 1990 йылда алып Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1997 йылда башлап Башҡорт дәүләт медицина университетының дипломдан һуң белем биреү ин—тында күҙ һәм пластик хирургияһы кафедра мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге туҡымалар трансплантацияһының теоретик һәм ғәмәли аспекттарына, төрлө ауырыуҙарҙы хирургик дауалау өсөн биоматериалдар, трансплантация технологияларын эшләүгә һәм ғәмәлгә индереүгә арналған. Регенератив хирургияла аллоплант ҡулланылған яңы йүнәлешкә нигеҙ һалыусы. Мәскәү етәкселек аллоплант биоматериалының 100—ҙән ашыу төрө һәм уларҙы ҡулланып 130—ҙан ашыу операция эшләнә, улар Башҡортостанда, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә ҡулланыла. 300—ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 76 уйлап табыу авторы. РСФСР Юғары Советының 12—се саҡырылыш депутаты. Халыҡтар дуҫлығы (2007), Салауат Юлаев (2000) орден менән бүләкләнгән.

## Әҫәрҙәре
* Стафиломы склеры. Уфа, 2000 (авторҙ.);
* Социальные и медико—биологические аспекты трансплантации тканей. Уфа, 2007 (авторҙ.);
* Правильно ли мы оперируем глаукому? К вопросу о патогенезе и лечении глаукомы. М., 2013 (авторҙ.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*  Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены  (2007)
* Салауат Юлаев ордены (2000)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы
* СССР-ҙың спорт мастеры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яманйылға (Свердловск өлкәһе)

**Яманйылға** () — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 111 кеше йәшәй, шул иҫәптән 51 ир һәм 60 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 141 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса Яманйылға ауылы типтәрҙәр ауылы булған. Типтәрҙәр менән бергә ауылда татарҙарҙа йәшәгән.
Мәҫәлән, 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 9 башҡорт һәм 240 типтәр йәшәгән.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр
Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы

**Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы** (16 август 1943 йыл) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы.
## Биографияһы
Рафаэль Ибраһим улы Байдәүләтов 1943 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Береш ауылында тыуған. Иваново энергетика институтын тамамлағандан һуң (1970) Белорет электр бүлеү селтәрҙәрендә эшләй, 1979 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1985 йылдан — Үҙәк электр бүлеү селтәрҙәре директоры урынбаҫары, 1987 йылдан — «Башкирэнерго» берекмәһенең «Энерготехсервис» предприятиеһы баш инженеры, 1994 йылдан — Өфө ҡала электр селтәрҙәре директоры, 1997 йылдан — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1998 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер—министрының 1—се урынбаҫары, 1999 йылдан — Премьер—министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил, 2011 йылдан башлап — «Электрозавод» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы вәкиле. Башҡорстан Республикаһы 2—се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (2004),
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003)
* Салауат Юлаев (2008) ордены
* «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы
* Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003)
* Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003)

## Һылтанмалар
*
Дунай

**Дуна́й** () — оҙонлоғо буйынса Европала (Волганан ҡала) икенсе урында торған, «интернациональ» йылға, Европа берлеге биләмәһендә иң оҙон йылға. Оҙонлоғо — 2960 км.

Йылға башы Германияның Шварцвальд тауҙарынан башлана. Артабан ул ун дәүләттең биләмәһенән аға йәки сигенән үтә. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния, Молдавия һәм Украина дәүләттәренән ағып ҡайһы бер илдәрҙең баш ҡалалары янынан уҙа: Вена, Братислава, Будапешт һәм Белград.

Дунайҙың һыу бассейны туғыҙ дәүләттең биләмәһен эсенә ала. Дунай Румыния һәм Украина биләмәләрендә Дунай дельтаһы яһап Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Румыния өлөшө ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя мираҫы объекттары составына индерелгән.

## Этимология
Урыҫса атамаһының килеп сығышы ,  кельт теле аша килеп кергән *Dānuvius*. Поляк ғалимы Ян Розвадовский күҙаллауынса **Dunajь* тип тәүҙә славян халыҡтары Днепрҙы атаған.(быны Беларусь һәм украин фольклоры буйынса белеп була). К. Мошинский был күҙаллауҙы хуплай һәм славян халыҡтарының бер өлөшө күсеп килгән ваҡытта ошо исем алынғандыр, ти **Dunavъ*/**Dunavь*.Т. Лер-Сплавинский Мошинскийға ҡаршы фекерҙә, ул Дунай тип тиҫтәләгән йылға барлығын күрһәтә һәм польша, украин һөйләштәрендә был һүҙ оло һыу тигән мәғәнә бирә, ти . В. Н. Топоров һәм О. Н. Трубачёв «Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья» тигән хеҙмәттәрендә Лера-Сплавинскийҙың һөҙөмтәләренә иғтибар бүленмәгән. Тик славян ерҙәрендә аталған «Дунаец» гидронимы булараҡ ҡына билдәләп үтелгән, за что данную работу подверг критике З. Голомб.*

## Ҡушылдыҡтары
Дунай бассейны асимметрик формаға эйә. Уның уң яры яғы һыу йыйыуҙың кесе өлөшө булып тора (майҙандың 44 % өлөшө һыуын йыя). Әммә Дунайҙың уң яғы бассейндың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә. Ҡушылдыҡтар ҙурлығы яғынан бер тигеҙ кимәлдә, уларҙың күбеһенең инеше Альп һәм Карпат тауҙарынан башлана. Венгрия Урта Дунай уйһыулыҡтарында бөтөнләй юҡ.

Тауҙарҙан баш алған Дунай ҡушылдыҡтары тау йылғаһы характерында, шәп аға. Тигеҙлектәргә сыҡҡас, башҡа йылғалар кеүек тыныслана.

Дунайҙың һыу режимына тәьҫир итеүсе йылғалар таблицала күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Чечендар

**Чечендáр** (чеч. *но́хчий;* *но́хчо* беренсе һанда) — Төньяҡ Кавказда йәшәүсе вайнах халҡы, Чечен Республикаһының төп халҡы.

Донъяла бөтәһе яҡынса 1 550 000 чечен йәшәй. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә бөтәһе 1431360 шишән халҡы вәкиле иҫәпкә алынған, шул иҫәптән 697972 ир һәм 733388 ҡатын-ҡыҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чечен Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

__ИНДЕКС__
__ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
БРИКС-тың VII осрашыуы

**БРИКС-тың VII осрашыуы** 2015 йылдың 9—10 июлдә Рәсәйҙең Өфө ҡалаһында уҙҙы.

БРИКС группаһының осрашыуы Рәсәйҙә икенсе тапҡыр үтте. Быға тиклем ул ваҡыттағы БРИК группаһының беренсе осрашыуы 2009 йылда Екатеринбург ҡалаһында уҙғарылғайны.

БРИКС-тың VII осрашыуы сиктәрендә Өфө ҡалаһына Рәсәй Федерацияһы, Бразилия, Һиндостан, Ҡытай һәм Көньяҡ Африка Республикаһы башлыҡтарының килеүе көтөлә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БРИКС

## Иҫкәрмәләр
Реклама

ҙа тәҡдимнамәләрҙең күплеге]]

**Тәҡдимнамә**, **Рекла́ма** ( — «раҫлау, ҡысҡырыу, ризаһыҙлыҡ белдереү») ( иғлан, тәҡдим итеү, яр һалыу) — маркетинг коммуникациялар бүлеге.

## Тарихы
Иң ышаныслыһы булып, тәҡдимнамә сауҙагәрлек менән бергә барлыҡҡа килгән тигән төшөнсә тора. Был турала өлгө итеп, боронғо мысыр папирустарын килтерергә мөмкин. Унда балыҡ һатылыуы тураһында мәғлүмәт бирелгән. Ул ваҡытта тәҡдимнамә телдән һәм яҙма рәүештә ҡулланылған. Телдән уларҙы төрлө төрҙәге саҡырыусылар башҡарған. Яҙма рәүештә йә папирус киҫәгенә яҙылған, йә балауыҙ менән шымартылған таҡталарға яҙылған, шулай уҡ юл буйындағы таштарға ла, бина диуарҙарына(стеналарына) яҙғандар.

Әлбитт, тәҡдимнамә былай киң таралыу ҙа алмаған булыр ине, әгәр кешелек донъяһы хәҙерге яңы масса-күләм комуникациялар үҙенә асмаһа. Быға сәбәпсе булып иң беренсе китап баҫыу тора. Шулай уҡ тағы ла 19 быуатта фото төшөрөүҙең таралыуы ла быға сәбәпсе булып тора. Фотоһүрәттәр тәҡдим ителгән тауарҙың ысынбарлығын иҫбатлай. Шуға ла бизнеста киң ҡулланылыш таба. 20 быуат тәҡдимнамәнең быуаты тип атарға була. Сөнки был быуатта яңылыҡтар һәм үҙгәрештәр бик тәрән була. Был быуат эсендә сәнәғәттең алға китеүендә, яңы хәҙерге уйлап табыуҙар, тәҡдимнамәнең киң таралыуына килтерә: күп төҫлө полиграфия, оҡшаш, аҙаҡ һанлы(цифралы) радио, телевидение, ер юлдашы аша элемтә бәйләнеше, һәм әлбиттә компьютер һәм интернет селтәре. Фәнни-техник прогресстан бер аҙым да артта ҡалмай реклама көн һайын үҙенең оҫталығын арттыра, һәм бик сифатлы итеп башҡарыла.

## Тәҡдимнамә индустрияһы
Хәҙерге ваҡытта рекламаның үҫеше махсус социаль институт барлыҡҡа килтереүгә үҙгәрҙе. Был реклама хеҙмәте йәмғиәттең талабын үтәй.".
«Тәҡдимнамә индустрияһы» төшөнсәһе хәҙерге иҡтисадта реклама эшмәкәрлеген күпләп булдырыу йәһәтенән формалашты. Тәҡдимнамә эшмәкәрлеген планлы рәүештә алып барыу, баҙар субьекттары менән иҡтисадтың төрлө секторҙары араһында системалы үҙ-ара килешеп эш итеү, реклама продукттары һәм реклама хеҙмәтен файҙаланыусы предпреятиеларҙың барлығы тәҡдимнамә хеҙмәте эшмәкәрлеген индустрия һыҙатына сыҡҡан тип ышандыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* В реалистической литературе: *[[Эмиль Золя]]*. Жертва рекламы. // Эмиль Золя. Собрание сочинений в двенадцати томах. Т. 1. Тверь, «Альба», Москва, «Художественная литература», 1995.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Гориллалар

**Гори́ллалар** () — приматтар вәкилдерен берлештергән маймылдар ырыуы.
 
Гориллалар — кеше һымаҡ маймылдар араһында иң эреһе. Алғы ослоҡтары ныҡ оҙон, артҡы ослоҡтары ҡыҫҡа була. Был маймылдар ҙур ауыр кәүҙәле, киң яурында һәм тәне ҡыҫҡа ҡуйы ҡара йөн менән ҡапланған. Гориллалар ергә эйелеп алғы ослоҡтары бармаҡтары һыртына таянып йөрөйҙәр. Күпселек ваҡытын ерҙә үткәрәләр. Екваториаль Африкала йәшәйҙәр. Һутлы емештәр, сәтләүек, тамыр менән туклана.

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., , — «Советская Энциклопедия», — 1989.
* 
* *Брэм А. Э.* Жизнь животных: В 3 тт. Т. 1: Млекопитающие. — : «ТЕРРА», — 1992.
* 

## Иҫкәрмәләр
Орангутандар

**Орангутандар** () — кеше һымаҡ маймылдар арауы, генетик код буйынса кешегә иң яҡыны. 

Орангутандар — хәҙерге заманда йәшәүсе берҙән-бер *[[Ponginae]]* ырыуы, гигантопитек  (*[[Gigantopithecus]]*) һәм сивапитек (*[[Sivapithecus]]*) юҡҡа сыҡҡан ырыуҙары. Орангутандар Африканан  Көньяҡ-көнсығыш Азияға   15 млн.  йыл элек күсенгәнәр.

Орангутандың буйы 150 см-ға етә. Тәне ҡуйы оҙон ҡыҙғылт-ерән йөн менән ҡапланған. Ата заттың ауырлығы 189 кг-ға етә, инә заттар 80 кг самаһы. Яңаҡтары ҙур алға сығып тора. Ҡолаҡ апраҡтары беләкәй.Ҡулдары оҙон, аяҡтары сағыштырмаса ҡыҫҡа. Аяҡ бармаҡтары эләктереп алыуға яраҡлашҡан. Орангутан тропик киңлектәрҙә йәшәй. Бөтә ғүмерен бейек ағастарҙа үткәрә. Ботаҡтан ботаҡҡа тотоноп тиҙ хәрәкәт итә. Ергә һирәк төшә, дүрт аяҡта хәрәкәт итә. Ояһын ағастың урта өлөшөндә, ерҙән 10-20 метр бейеклектә ҡора. Емештәр, ағас ҡайыры, япраҡтар менән туҡлана.

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., М., изд. Советская Энциклопедия, 1989.

## Иҫкәрмәләр
Шимпанзе

**Шимпанзе́** () — приматтар отрядындағы гоминидтар ырыуы. Гоминидтар ырыуы ике төрҙө берләштерә: ғәҙәти шимпанзе (*Pan troglodytes*) һәм кәрлә шимпанзе (*Pan paniscus*). Кәрлә шимпанзе бонобо исеме менән дә билдәле. Бөгөнгө көндә ике төргә лә юғалыу хәүефе янай.

Шимпанзелар көнсығыш һәм үҙәк Африкала таралған.

Шимпанзе — эре маймыл, буйы 150 см, ауырлығы 45-50 кг һәм артығырыҡ та була. Ҡолаҡ япраҡтары кешенекенә оҡшаған. Ҡара төҫтәге йөн менән ҡапланған. Ҡулдары аяҡтарынан оҙонораҡ. Битендә төктәре юҡ. Ата заттың да, инә заттың да эйәк аҫтында аҡ төктәр була. Африканың тропик урмандарында йәшәй. Күпселек ваҡытын ағастарҙа, көндөң өстән бер өлөшөн ерҙә үткәрә.

Һутлы емештәр, япраҡтар, сәтләүектәр һәм ағас ҡайыры менән туҡлана. Ҡырмыҫҡа һәм термиттарҙы ла ашай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мейтленд Иди. Недостающее звено. — М.: Мир. 1977 г.
* Джейн ван Лавик-Гудолл. В тени человека — М.: Мир, 1974 г.
* Джейн Гудолл. Шимпанзе в природе: поведение — М.: Мир, 1992 г.
Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы

**Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы** ( (OIC), ) — ислам дәүләттәрен берләштереүсе халыҡ-ара ойошма. Ойошма 1969 йылда барлыҡҡа килә. 2011 йылға тиклем Ислам конференцияһы ойошмаһы исеме аҫтында билдәле була.
Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы

**Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы** (1847, Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шланлыкүл ауылы — ?) — башҡорт, Өфө губернаһынан 1‑се (1906) һәм 2‑се (1907) саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы. Дворяндарҙан. Почётлы мировой судья.

## Биографияһы

Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы Сыртланов 1847 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шланлыкүл ауылында башҡорт дворян ғаиләһендә донъяға килә. Өфө губернаһынан 1‑се (1906) һәм 2‑се (1907) саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Дворяндарҙан. Сыртлановтар нәҫеленән. 1906 йылда алып Халыҡ азатлығы партияһы ағзаһы. Неплюев кадет корпусын тамамлаған. ?— 1877 йылға тиклем рус армияһында, капитан. Хәрби-халыҡ идаралығында (Сәмәрҡәнд ҡалаһы) бүлек начальник булып хеҙмәт итә. 1878—83 йылдарҙа, 1887—1908 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙ земство йыйылышы гласныйы, 1892 йылда алып ҡала эштәре буйынса Өфө губерна присутствиеһы ағзаһы. 1‑се Думала дәүләт килемдәре һәм сығымдары үтәлеше, бюджет, аграр, императорға яуап хаты төҙөү комиссиялары, 2‑селә — бюджет комиссияһы ағзаһы. Кадеттар фракцияһына һәм Дәүләт думаһының мосолман фракцияһы бюроһына ингән. Аграр мәсьәләне тикшергәндә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен законһыҙ алыу т‑да мәғлүмәттәр килтереп, уның башҡорттар тормошона кире йоғонто яһауы хаҡында белдергән. Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙендә 2200 дисәтинә ер биләгән. Рәсәй мосолмандары иттифағын ойоштороусыларҙың һәм етәкселәренең береһе. Кадеттарҙың 3‑сө съезында (1906 йылда апрель, Санкт-Петербург), 1—3‑сө Бөтә Рәсәй мосолмандары съездарында ҡатнашыусы. 1906 йылдаң башлап Рәсәй мосолмандары иттифағының ҮК ағзаһы. Хәйриә менән шөғөлләнгән. Өфөләге оло йәштәге ирҙәр һәм мосолман малайҙары приютына мөдирлек итеү комиссияһы ағзаһы (1897—1917). Почётлы мировой судья.

## Ғаилә
Атаһы: Шаһигардан Сыртланов (1804—?) — ғәскәри старшина. 1821 йылда башлап 12‑се башҡорт кантонында хеҙмәт итә. 1833 йылда алып 12‑се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1834 йылдаң — башлығы, 1856 йылдаң — 21‑се башҡорт кантоны башлығы. «1853—1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән. Бәләбәй өйәҙендә 2 тирмәне һәм йылҡы заводы була.

Ҡатыны:

Балалары:
* Ғәлиасҡар (1875—1912) — Өфө губернаһынан 3‑сө Дәүләт думаһы (1907—12) депутаты.
* Рауил (1877—1916) — генерал-майор, 166-сы Ровна пехота полкы командиры.
* Йософ (1879—?) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, 1918 йылда Башҡорт армияһында хеҙмәт итә.
* Сафия — табип.
* Рөстәм — уҡытыусы.

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы

**Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы** (1875, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Шланлыкүл ауылы (Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) — 7 август 1912) — башҡорт, Өфө губернаһынан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—12) депутаты. Дворяндарҙан.

## Биографияһы
Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы Сыртланов 1875 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шланлыкүл ауылында башҡорт дворян ғаиләһендә тыуған. Өфө губернаһынан 3‑сө Дәүләт думаһы (1907—1912) депутаты. Дворяндарҙан. Сыртлановтар нәҫеленән. Шаһихәйҙәр Сыртлановтың улы. Неплюев кадет корпусын, Александр хәрби училищеһын (Мәскәү), Хәрби-юридик академияһы (Санкт-Петербург, 1903) тамамлаған. Лейб-гвардия Литва полкында, 1903 йылда алып Хәрби министрлыҡтың Баш хәрби-суд идаралығында (икеһе лә — Санкт-Петербург), 1905 йылдаң — Санкт-Петербург хәрби судында адвокат булып хеҙмәт итә. рус-япон һуғышында (1904—1905) рус армияһының һәм флотының еңелеүендә ғәйепләнгән вице-адмирал З. П. Рожественский, адмирал Н. И. Небогатов, генерал-лейтенант А. М. Стесселгә ҡарата алып барылған суд процесында яҡлаусы булып сығыш яһаған. Думала финанс, дәүләт оборонаһы, шәхестең тейелгеһеҙлеге, күскенселәр эштәре буйынса комиссиялар ағзаһы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһында торған. Санкт-Петербург мосолмандар хәйриә йәмғиәте рәйесе (1910—1912). Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙендә 350 дисәтинә ер биләгән.«В Уфе на квартире генерал-майора Шейх-Али убит член Г. Думы Али-Оскар-Шах Сыртланов.» 1912 йылдың 7 августа Өфөлә генерал-майор Шәйех-Али фатирда Дәүләт думаһы депутаты Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы Сыртланов үлтерелгән.

## Ғаилә

Ҡатыны: Әминә Сыртланова (Шәйех-Али) (1884—1939 йылдан һуң, Франция) — йәмәғәт эшмәкәре.

## Хәтер

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мандарин

**Мандари́н** () — мәңге йәшел ҡыуаҡ,  ғаиләһендәге  төрө; мандарин ҡыуағының емеше.

Тыуған иле Ҡытай һәм Кохинхина; ҡырағай үҫемлек булыуы билдәһеҙ. Европаға тик XIX быуат башында индерелә.

## Үҫкән илдәре
Һиндостан, Индоҡытай илдәре, Ҡытай, Көньяҡ Корея һәм Япония. Шулай уҡ Урта диңгеҙ буйы илдәрендә  Испания,  Францияның көньяғында, Марокко, Алжир, Египте, Төркиәлә үҫтерелә; Әзербайжанда һәм Грузияла,  АҠШта (Флорида), Бразилия һәм Аргентинала үҫтерелә.

СССРҙа Кавказда Ҡара диңгеҙ буйында Абхазияла һәм Сочиҙа үҫтерелә, был мандарин үҫтерелгән иң төньяҡ райондар тип иҫәпләнә. .

## Иҫкәрмәләр
Мансуров Әхтәм Әхмәт улы

**Мансуров Әхтәм Әхмәт улы** (11 октябрь 1895 йыл — 2 декабрь 1965 йыл) — педагог-методист, тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР‑ҙың  халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).  

## Биографияһы
Әхтәм Әхмәт улы Мансуров 1895 йылдың 11 октябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Түбәнге Тирмә ауылында тыуған. «Хакимиә» (1915) һәм «Ғәлиә» (1919) мәҙрәсәләрендә уҡый.

1931 йылда Ҡазанда Көнсығыш педагогия институтын тамамлай.

1931—1933 йылдарҙа Башҡортостан өлкә индустриаль-педагогия техникумында, Башҡортостан сауҙа-тауар белгесе институтында, Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй.

1934 йылдан алып Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында башҡорт теле кабинеты мөдире, 1938 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.

1947—1955 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында эшләй.

1965 йылдың 2 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Әхтәм Мансуров 1933 йылда донъя күргән «Грамматика» дәреслегендә элек тикшерелмәгән грамматик категорияларҙы тасуирлай, башҡорт теленең фонетик системаһы һәм һүҙ төркөмдәре классификацияһын тикшерә, байтаҡ лингвистик терминдарҙы ҡулланышҡа индерә. Ә. Ә. Мансуровтың «Грамматик» китабы 16 тапҡыр нәшер ителә һәм ХХ быуаттың 60-сы йылдары урталарына тиклем мәктәптәр, училищелар һәм институттар өсөн башҡорт теленең грамматикаһы буйынса төп уҡыу әсбабы итеп ҡулланыла. Ә. Ә. Мансуров шулай уҡ башҡорт теле буйынса урта мәктәптәр һәм училищелар өсөн фәнни-методик мәҡәләләр яҙа, программалар төҙөй, 1950 йылда орфография буйынса күнегеүҙәр йыйынтығы төҙөп баҫтырып сығара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ибн Рөшд

**Ибн Рөшд; Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улы**, шулай уҡ *Аверро́эс* (14 апрель 1126 йыл — 10 декабрь 1198 йыл) — данлыҡлы ғәрәп фәлсәфәсеһе.

## Биографияһы
Уның атаһы баш хөкөмдар һәм мөфтөй вазифаһын биләй. Ул үҙ быуатының данлыҡлы ғалимдарынан белем ала, теософтар һәм ғалимдар менән дуҫ була. Белеме һәм таланттары арҡаһында, Йософ солтан (1163—1184) заманында юғары вазифалар биләй. Йософ солтан вариҫы әл-Мансур тәүҙә Әбүл Вәлид Мөхәммәт улына ҙур мәрхәмәт күрһәтә, әммә аҙаҡ дошмандары уны Ҡөрьән тәғлимәтен үтәмәүҙә ғәйепләй. Әл-Мансурҙың мәрхәмәтенән мәхрүм ҡалғас, ул бөтә вазифаларын юғалта һәм Кордова янындағы Елизенда, Люценала һөргөндә йәшәй. Бер нисә йылдан, солтан философия менән шөғөлләнә башлағас, Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улын яңынан Мароккоға саҡыра һәм яҡын күрә башлай, тик философ оҙаҡламай (1198 йылдың 12 декабрендә) вафат була.

Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улы Аристотель хеҙмәттәрен тәржемә итә һәм тәрән аңлап төшөндөрә. Уның хеҙмәттәрендә, күпселек ғәрәп философтарына хас булғанса, Александрия философтарының тәьҫире һиҙелә. Ғәрәп философтарына, айырыуса Әл-Ғаззалиға ҡаршы ул рационалистик философияның яҡлаусыһы булып сығыш яһай. Байтаҡ әҫәрҙәре латинса тәржемәлә килеш кенә һаҡлана. Уның Аристотелгә комментарийҙары латин телендә Аристотель әҫәрҙәренең дөйөм баҫмаһында донъя күрә (11т. Венеция, 1960).

Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улының медицина системаһы рәүешендәге «Colliget» тип аталған хеҙмәте, латин теленә тәржемәләнеп, бер нисә тапҡыр нәшер ителә. Күп кенә әҫәрҙәре йәһүд теленә тәржемәләнә. Христиан донъяһында уның философияһы XIII быуатта уҡ тейешле баһа ала. Әммә пантеистик тәғлимәте, астрология менән бергә, яңылышыу тип ҡабул ителә.

Бынан тыш Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улы ҡояштағы таптарҙы тикшереп, астроном булараҡ та дан ҡаҙана.

Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улының фәлсәфәүи әҫәрҙәре менән таныштырыу эшендә М. Мюллер ҙур хеҙмәт күрһәтә — «Аверроэстың философияһы һәм теологияһы» тигән ғәрәп текстарын нәшер итә(Мюнхен, 1859). Уларҙың тәржемәһе Мюллер вафат булғандан һуң Бавария академияһы тарафынан баҫтырылып сығарыла (Мюнхен, 1875).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; рус телендә
* 
* Гайденко В. П., Смирнов Г. А. Западноевропейская наука в средние века: Общие принципы и учение о движении. — М.: Наука, 1989.
* Ефремова Н. В. О единстве философии и религии согласно Ибн-Рушду // Вера и знание в контексте диалога культур. Сравнительная философия. М., 2008.
* 
* 
* Сагадеев А. В. Ибн-Рушд (Аверроэс). М.: Мысль, 1973. — 207 с. — (Мыслители прошлого).
* Ренан Э. Аверроэс и аверроизм // Ренан Э. Собр. соч., т. 8. Киев, 1902.
; башҡа телдәрҙә
* Heinrich Ritter, Geschichte der Philosophie, Bd. 1—12, Hamburg, 1829—1853.
* Fausto Lasinio, Studii sopra Averroe, I—V, Firenze, 1872—1874.
* Kogan, Barry S. (1985). Averroes and the Metaphysics of Causation. SUNY Press. ISBN 0-88706-063-3.
* Leaman, Olivier (1998). Averroes and his philosophy. Routledge. ISBN 0-7007-0675-5.
* Baffioni, Carmela (2004). Averroes and the Aristotelian Heritage. Guida Editori. ISBN 88-7188-862-6.
Ғабдрахман

**Ғабдрахман** (, ) — Татарстан Республикаһының Әлмәт районындағы ауыл. Ғабдрахман ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Дала Зәйе йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Абдрахман — Юрмый улустары татарҙарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе составында була. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына керә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Әлмәт улусы, ә 1918 Ҡаратай улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, 2 мәсет һәм 2 мәктәп теркәлгән, шаршамбы һайын баҙар булған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.

## Халҡы

1783 йылда ауылда 164 йән типтәр; 1795 йылда — 217 типтәр; 1816 йылда — 15 ихатала 66 башҡорт; 1834 йылда ир енесле 94 йән башҡорт һәм 183 йән типтәр иҫәпләнгән; 1859 йылда 106 ихатала 817 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорттар йәшәгән.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәбдессәләм Ғәбдрәхимов — дин әһеле, Ырымбур мосолмандары диниә назараты мөфтөйө.
* Таһиров Афзал Мөхитдин улы — дәүләт эшмәкәре, башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы

**Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев** (1895, Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылы (хәҙерге Башҡортостанҙың ) — ?) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында (хәҙерге Башҡортостанҙың Ишембай районы) тыуған, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Ҡарамышевтар нәҫеленән. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.

Орск ҡалаһында училище һәм педагогик курстарын тамамлаған. 1915—1917 йылдарҙа рус армияһында, прапорщик; 1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә ротмистр (1918). 1917 йылда сентябренән Стәрлетамаҡ өйәҙе Иҫке Сәйет ауылы (хәҙерге Башҡортостанҙың Ишембай районы) мәктәп мөдире булып эшләй.

1918 йылда ғинуарынан башлап Юрматы кантон башҡармаһы ағзаһы, июлдән — Башҡорт ғәскәре инспекторы һәм Башҡорт хәрби шураһының ҡорал мөдире, бер үк ваҡытта августа — шураның артиллерия бүлеге етәксеһе, сентябрҙә — 1‑се Башҡорт кавалерия полкы командиры, декабрҙә — «Стәрлетамаҡ фронтының Башҡорт ҡораллы көстәре» оператив төркөмө командующийы.

1919 йылда Башҡортостан хәрби-революцион комитетының аҙыҡ-түлек бүлеге мөдире була, артабан Мораҡ ауылы һәм Мораҡ районы гарнизоны начальниғы, апрелҙә алып Башҡортостан республикаһы хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссариатының дөйөм бүлеге начальниғы, августа — Табын кантонының революцион комитеты рәйесе, декабрҙә — Тамьян-Ҡатай кантонының хәрби комиссары. 1920 йылда Маҡарҙа уҡытыусы, һуңыраҡ Юрматы кантонының игенселек бүлеге мөдире, Дыуан-Ҡошсо кантоны Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе, 1921 йылда февралдә башлап «Белрайлесконтора» предриятиеһы, октябрҙә — Стәрлетамаҡ ҡалаһы Башҡортостан республикаһы социаль тәьминәт халыҡ комиссариаты комиссары.

Һуңыраҡ Урта Азияға сығып китә, артабан Винница ҡалаһы (Украина ССР‑ы) йәшәй. 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм шунда һәләк була.

## Ғаилә
Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры;

Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;

Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;

Ағайҙары:
* Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.;
* Сөләймән Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
Апай — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы
* 

## Әҙәбиәт
* Ярмуллин А. Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. — Өфө, 2009
Кесе Ҡоролтай

**Кесе Ҡоролтай** — Башҡортостан автономияһының закондар ҡабул итеү органы, предпарламент.

## Тарихы
1917 йылда 10 декабрҙә Ырымбурҙа 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында ойошторола. 22 ағзанан (башлыса Башҡорт мәркәз шураһынан) һәм съезда һайланған 3 Кесе Ҡоролтай ағзалығына кандидаттан торған. Кесе Ҡоролтай төп функциялары: автономиялы Башҡортостан хөкүмәтен булдырыу, съезда ҡабул ителгән закондарҙы эшләп бөтөрөү, парламент саҡырыу. 1917 йылда 20 декабрҙә Кесе Ҡоролтай тарафынан Башҡорт хөкүмәте һайлана (үҙенең ағзалары составынан) һәм раҫлана. 1919 йылда эшмәкәрлеген туҡтата.

## Составы
Юныс Бикбов (рәйес), полковник Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов, Аллабирҙе Йәғәфәров, Сәйетгәрәй Мағазов, Ғабдрахман Фәхретдинов, Нуриәғзәм Таһиров, Ғәйнулла Ғирфанов, Әхмәтзәки Вәлидов, Хәжиәхмәт Рәмиев, Муса Смаҡов, Ғәлиәхмәт Айытбаев, Хабибулла Ғәбитов, Ризаитдин Фәхретдинов, Шәриф Манатов, Сәғит Мерәҫов, Харис Йомағолов, Йыһангәрәй Әмиров, Ғүмәр Ҡыуатов, Илдархан Мутин, Искәндәрбәк Солтанов, Усман Тоҡомбәтов, Ғабдулла Иҙелбаев.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡарамышев Ғәлимйән Харис улы

**Ҡарамышев Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы** (4 декабрь 1903 йыл — 20 ғинуар 1977 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР‑ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1940) халыҡ артисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ғәлимйән Ҡарамышев, Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы Ҡарамышев 1903 йылдың 4 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған.

1926—1927 йылдарҙа Мәскәүҙәге Дәүләт кинематография институтында уҡый.

1919—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры.

## Ижады
Ҡарамышев сәнғәте көслө һәм сағыу комизм, тәьҫирлелек, характерҙы теүәл асып биреү менән айырылып тора. Төп репертуары сатирик йүнәлештәге киҫкен характерлы ролдәрҙән тора:
* классик рус драматургияһында — Бобчинский («Тикшереүсе»), Кочкарёв («Өйләнеү», икеһе лә — Н. В. Гоголь), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», А. Н. Островский), Серебряков («Ваня ағай», А. П. Чехов); хәҙерге заман — Незеласов («Бронепоезд 14—69», Вс. Иванов), Кокорышкин («Ябырылыу», Л. М. Леонов);
* башҡорт — Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Күсәрбай («Таңсулпан», Ҡ. Даян). Байтаҡ трагик образдар ижад итә: Фәхри («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафуриҙың шулай уҡ исемле повесы буйынса Ғ. Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимов инсценировкаһы), Кинйәбай («Зимагорҙар», С. М. Мифтахов), Пугачёв («Салауат батыр», Ф. М. Сөләймәнова). «Сыңрау торна» («Журавлиная песнь») фильм-балетында төшә (Свердловск к/ст, 1959).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1955)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1949)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1935)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944).

## Хәтер
* Өфөлә Ҡарамышев йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584  «Китап» нәшриәте, 1999, 165 с. ISBN 5-295-02294-3. *Ленина улица, 65 А*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы

**Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы** (12 май 1967 йыл) — ҡурайсы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014), 

## Биографияһы
Айбулат Дәүләтбай улы Рәхмәтуллин 1967 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Нәби ауылында күренекле ҡурайсы һәм танылған йырсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Дәүләтбай Абдрахман улы Рәхмәтуллин (1937) ғаиләһендә тыуған. 

Бала сағынан башҡорт халыҡ йырҙарын һәм үҙенсәлекле ҡурай моңдарын тыңлап үҫә. Атаһы өлгөһөндә ҡурайҙа уйнарға өйрәнә, мәктәп йылдарында төрлө сәхнәләрҙә даими сығыш яһай. 

Билдәле көйҙәрҙән башлап аҙ башҡарылғандарына тиклем ҡурайҙа яңғырата, йылдан-йылға үҙенең оҫталығын арттыра һәм шымарта бара. Шуға ла киләсәктә «кем булырға» тигән уй уның башына ла инеп сыҡмай. 

Нәби мәктәбендә һигеҙенсе синыфты тамамлағас та Өфө сәнғәт училищеһына юллана. Уның «ҡурай» класын 1986 йылда тамамлағас, Бөрйән районы мәҙәниәт йортоноң ҡурайсылар ансамбле етәксеһе булып үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 

1994 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

* 1986—1988 йылдар — Совет Армияһында сафында хәрби хеҙмәттә була. Монголия Халыҡ Республикаһы территорияһында урынлашҡан ғәскәри подразделениеның хәрби оркестрында өлкән музыкант.
* 1988—1993 йылдар — Бөрйән районы балалар музыка мәктәбендә, Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡарамағындағы урта махсус музыка мәктәбендә, Нариман Сабитов исемендәге балалар музыка мәктәбендә уҡытыусы.
* 1993—1998 йылдар — Учалы музыка мәктәбе уҡытыусыһы, башҡорт фольклоры бүлегендә комиссия мөдире.
* 1998 йылдан — Нефтекама дәүләт филармонияһының солист—ҡурайсыһы, директорҙың концерт эшмәкәрлеге буйынса урынбаҫары, филармонияның художество етәксеһе.

Айбулат Рәхмәтуллин — ҡурайсыларҙың төрлө кимәлдә үткәрелгән бәйге—конкурстарының әүҙем ҡатнашыусыһы. Рәсәйҙең төрлө төбәктәре һәм бик күп ҡалаларынан тыш Испания, Төркиә, Италия һәм Украинала уңышлы сығыш яһай. Уның репертуарында башҡорт халҡының 200-гә яҡын оҙон һәм бейеү көйҙәре бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡурайсы, ҡумыҙсы, думбырасы һәм өҙләүселәрҙең Йомабай Иҫәнбаев исемендәге III республика конкурсы лауреаты (1984).
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына арналған «Ҡурай байрамы» республика бәйгеһендә Гран-при яулаусы һәм лауреат (1995).
* Һөнәрмән ҡурайсыларҙың Ғата Сөләймәнов исемендәге республика конкурсы лауреаты (1997).
* Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Маҡтау грамотаһы (1997, 2003).
* Ҡурайсы, ҡумыҙсы, думбырасы һәм өҙләүселәрҙең Йомабай Иҫәнбаев исемендәге IX республика конкурсында Гран-при яулаусы һәм лауреат (1999).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1999).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).

## Ваҡытлы матбуғатта
* Ҡурайсы, Башҡортостандың халыҡ артисы Айбулат Рәхмәтуллин: «Бөрйән балын ғына ашайым».  «Йәшлек» гәзите, 6 март 2019 йыл. 
* Айбулат Рахматуллин
* Ғүмерҙәрҙе һүнмәҫ йыр итәйек! 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы    
*
Мансур Таймаҫов

**Мансур Таймаҫов** — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Тархан.

## Биографияһы
Сығышы менән Иҫәт провинцияһы Ҡаратабын улусы Таймаҫ ауылы (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) башҡорто. Тархан Таймаҫ Шәимовтың улы. Ҡаратабын улусы старшинаһы вазифаһын башҡара.

1773 йылдың йылдың октябрендә Верхнеурал ҡәлғәһендә капитан Дубинин отряды составында була. 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға 1773 йылдың ноябрендә ҡушыла.

1774 йылдың 1 февралендә Мортаза Йортомов менән берлектә Силәбе ҡәлғәһе янында И. А. Деколонг етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта ҡатнаша. Баҙарғол Юнаев һәм Байғаҙы Ҡоҙамышев отрядтары менән берлектә Иҫәт провинцияһында һуғыша. 1774 йылдың аҙағында ғәйебен танып килә.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Проезжая грамота, выданная Златоустовской станичной избой казаку Т. Чугуннову, отправленному в Кара-Табынскую волость к полковнику Мансуру Таймасову
Ҡолбәков Шәрәфетдин Әбделғәлим улы

**Ҡолбәков Шәрәфетдин Әбделғәлим улы** (1849—?) — Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы (1907). Златоуст өйәҙе башҡорто. Рәсәй мосолмандары иттифағы ағзаһы.

Неплюев кадет корпусын тамамлаған. Улус суды рәйесе, 1878—1880 йылдарҙа, 1884—1890 йылдарҙа һәм 1903—1905 йылдарҙа Златоуст земствоһы гласныйы булып хеҙмәт итә. Думала мосолмандар фракцияһы ағзаһы. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы|Ямаева Л. А.]]* Мусульманские депутаты Государственной думы России. 1906—1917 гг. Сборник документов и материалов. — Уфа, 1998.

## Һылтанмалар
* Первые парламентарии от Уфимской и Оренбургской губерний
* КУЛЬБАКОВ Шарафутдин Абдулгалимович 
*
Эми Уайнхаус

**Э́ми Джейд Уайнха́ус** (; 14 сентябрь 1983 йыл, , Лондон — 23 июль 2011 йыл, Камден, Лондон) — инглиз йырсыһы, йырҙар авторы, үҙенең  контральто-вокаль тауышы менән  , шулай уҡ R&B, соул һәм джаз ҡатнашмаһын башҡарыусы булараҡ билдәле, 2000 йылдарҙа иң оҫта йырсы тип билдәләнгән.

Уайнхаус алкоголизм һәм наркоманияға бәйле булыуы менән төрлө ғауға үҙәгендә була һәм уның эше судта ҡарала. 
2011 йылдың 23 июдендә, 27 йәшендә, алкоголдән ағыуланып үлә.

## Биографияһы

## Иҫкәрмәләр
Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы

**Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы** (7 октябрь 1953 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).

## Биографияһы
* Миңлеғәли Хөсәйен улы Нәҙерғолов 1953 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Матрай районы (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Ишбулды ауылында тыуған. Баймаҡ мәктәп-интернатында урта белем ала. 1971—1973 йылдарҙа әрмелә хеҙмәт итә. Йылайыр район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт комитеты рәйесе була.
* 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
* 1980 йылдан алып Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1997 йылдан алып әҙәбиәт бүлеге мөдире.
* 1981—1990 һәм 2009—2010 йылдарҙа (1987—1989 йылдарҙа етәксе) археографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
* Башҡорт дәүләт университетында һәм Башҡорт дәүләт педагогия университетында лекциялар уҡый.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Миңлеғәли Нәҙерғоловтың ғилми тишеренеүҙәре башҡорт әҙәбиәте тарихына, археографияға, текстологияға, әҙәби тәнҡиткә арналған. Әбделҡадир Инан, Ғәли Соҡорой, Фазыл Туйкин, Ризаитдин Фәхретдинов, Ғарифулла Кейеков һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен текстологик яҡтан тикшереп, баҫмаға әҙерләй. «Башҡорт әҙәбиәтенең тарихи-функциональ жанрҙары» («Историко-функциональные жанры башкирской литературы», 2002), «XVI—XX бб. башындағы башҡорт тарихи-әҙәби әҫәрҙәре» («Башкирские историко-литературные сочинения XVI — начала XX века», 2013) китаптарында шәжәрә, тәуарих һәм тарихнамәнең барлыҡҡа килеү тарихы һәм үҫеше яҡтыртылған. 6 томлы «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһының авторҙашы, башҡорт әҙәбиәте антологияһы һ.б. төҙөүселәрҙең береһе. 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* XVI—XX быуат башы башҡорт тарихи яҙмаларының стиль үҙенсәлектәре. Өфө, 2004 й.
* Краткое описание фонда М.Уметбаева из архива Уфимского научного центра РАН. Уфа,1993. 
* Историко-функциональные жанры башкирской литературы. Уфа, 2002. 
* Башкирские историко-литературные сочинения 16- начала 20 века. Уфа, 2013. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
* Рәсәй Фәндәр Академияһы Президумының Маҡтау грамотаһы.
* Рәсәй Тарихсы-архивсылар йәмғиәтенең Маҡтаулы билдәһе.
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығының Маҡтау грамотаһы.
* Өфө ҡала мэрияһының Маҡтау грамотаһы.
* Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1                    
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.