Себер губернаһы

**Себер губернаһы** — Рәсәйҙәге иң тәүге һигеҙ губернаның береһе. 1709 йылдың Петр I тарафынан булдырыла һәм 1782 йылғы административ реформаһына тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — Тубыл. Губерна составына Урал һәм Себер территориялары инә.

## Тарих башы
Ҡушып алғандан һуң тәүге йылдарҙа Себер Посол фарманына (Посольский приказ) ярашлы идара ителә, 1599 йылдан баҫып алынған дәүләт статусын юғалта һәм Ҡазан һарайы Фарманы, ҡарамағына күсерелә, ә 1637 йылда айырым, крайҙың бөтә эштәре менән идара итеүсе, Себер форманы булдырыла.

Себер фарманына буйһондоролған ерҙәр өйәҙҙәргә, улустарға һәм стандарға бүленә. Өйәҙҙәр менән воеводаалар етәкселек итә. Иң юғары территориаль берәмек булып бер нисә өйәҙҙе үҙ эсенә алған разряд тора. 1677 йылға ҡарата Себерҙә 4 разряд ойошторола: Тубыл (1590-се йылдар), Томск (1629), Лена (1638) һәм Йәнәсәй (1677).

## Тарихы

### Губернаны булдырыу

Петр I батша дәүерендәге үҙгәртеп ҡороуҙар барышында административ бүленеш системаһын камиллаштырыу кәрәклеге барлыҡҡа килә, сөнки ул XVIII быуат башына күп йәһәттән иҫкергән була. Өйәҙҙәр ҙурлығы буйынса бик ныҡ айырылып тора, үҙәк һәм разрядтар араһындағы бәйләнештәр үтә ныҡ ҡатмарлы һәм буталсыҡҡа әйләнә, үҙәктән өйәҙҙәр менән идара итеү ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Өлкә реформаһы барышында 1708 йылдың 18 (29) декабрендәге Петр I указына ярашлы Рус батшалығының территорияһы 8 губернаға бүленә, шуларҙың береһе себер губернаһы була.
 
### Губернаһының административ бүленеше
1719 йылдың 29 майында губерна өс провинцияға бүленә: Вятка (10 908 йорт), Соликамск (13 426 йорт) һәм Тубыл (37 096 йорт) (тубыл провинцияһы указда «Себер ҡалалары» тип исемләнә).

1724 йылдың 26 ноябрендә — Тубыл провинцияһы составынан Йәнәсәй һәм Иркутск провинциялары бүленеп сыға.

1727 йылдың 29 апрелендә— именной указ буйынса Вятка һәм Соликамск провинциялары Ҡазан губернаһына тапшырыла.

1736 йылдың 30 ғинуарында — именной указ буйынса Себер губернаһы тағы ла бүленеүгә дусар ителә: үҙаллы Себер провинцияһына (Йәнәсәй һәм Тубыл провинциялары составында) һәм Иркутск провинцияһына. Себер провинцияһы себер губернаторы идаралығына тапшырыла, ә Иркутск провинцияһы махсус вице-губернатор ҡарамағында була.

1737 йылдың 13 авгусында — Себер губернаһы составында Иҫәт провинцияһы ойошторола. Уның составына Иҫәт, Окуневск һәм Шадринск өйәҙҙәре (дистрикттары) инә. 1744 йылда Иҫәт провинцияһы Ырымбур губернаһына тапшырыла.

### Екатерина II дәүерендәге административ реформаһы

1764 йылда Екатерина II тарафынан именной указ буйынса Себер губернаһы составынан Иркутск губернаһын бүленеп сыға.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып, 1775 йылдың 7 ноябрендә «Губерналар менән идара итеү өсөн Учреждение» яңы административ реформаһын башлай. Реформаға ярашлы элекке ҙур күләмле губерналар 300—400 рәүиз йәнлек компактлы губерналарға бүлеү ҡарала. Ошо уҡ ваҡытта халыҡ тығыҙлығы буйынса губерналар (наместниклыҡтар) өҫтәмә рәүештә өлкәләргә бүленә. Бер нисә губерна өҫтөнән идара итеү өсөн генерал-губернатор вазифаһы булдырыла. Себер территорияһында өс наместниклыҡ барлыҡҡа килергә тейеш була: Тубыл, Иркутск һәм Колыван. Шул уҡ ваҡытта Тубыл наместниклығы (Тубыл һәм Томск өлкәләре составына) Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторлығына буйһона.

1780 йылды 7 майындағы именной указ менән беренсе генерал-губернатор тәғәйенләнә: Пермь һәм Тубыл генерал -губернаторы Е. П. Кашкин. Шул уҡ указ (3-сө пункты) менән Пермь наместниклығы етәксеһе, ә 4-се пункты менән Тубыл губернаторы тәғәйенләнә. Беренсе этапта Пермь наместниклығының ойошторолоу этабы бара Ниһайәт, 1782 йылдың 19 ғинуарында Себер батшалығы сираты етә. Ул бөтөрөлә, уның урынында наместниклыҡтар ойошторола, һәм Тубыл наместниклығы рәсми рәүештә Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторы ҡарамағына күсә.

1782-1783 губерналар бөтөрөлә. Улар урынына өс наместниклыҡ булдырыла: Тубыл, Иркутск һәм Колыван.
Тубыл наместниклығына — Тубыл һәм Томс өлкәләре, Колыван наместниклығына — Колыван өлкәһе (1783—1796 йылдарҙа— губерна), Иркутск наместниклығына — Иркутск, Нерчинск, Охотск һәм Яҡут өлкәләре. 1775—1785 ҡала һәм ауылдар менән идара итеү айырымлана.

1798 йылда наместниклыҡар бөтөрөлә һәм ҡабаттан ике губерна — Иркутск һәм Тубыл — ойошторола. Бер үк ваҡытта , Нерчинск (1805 йылда ошо уҡ исемле өйәҙ итеп үҙгәртелә) һәм Охотск өлкәләрҙән тыш, башҡа өлкәләр бөтөрөлә.

### Александр I дәүерендәге административ реформалар
1803 йылда Себер генерал-губернаторлығы ойошторола, уның составына Тубыл губернаһы, Томск губернаһы, Иркутск губернаһы, Колыван өлкәһе, Яҡут өлкәһе, Камчатка өлкәһе (Иркутск губернаһы составында; 1822 йылда Камчата диңгеҙ буйы идаралығы итеп үҙгәртелә), Охотск диңгеҙе буйы идаралығы инә.

Губерналар һәм өлкәләр өйәҙҙәргә һәм комиссарлыҡтарға бүленә.

1822 йылда төбәктең административ-территориаль ҡоролошоноң сираттағы реформа барышында губерналар һәм өлкәләрҙә өйәҙҙәр округтарға алмаштырыла. Урыҫ булмаған халыҡтар өсөн инородецтар идаралыҡтарын булдырыу ҡарала. Себер ике генерал-губернатолыҡҡа бүленә — Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер, үҙәге Тубыл (1839йылдан — Омск ҡалаһы) һәм Иркутск ҡалалары.

* Көнбайыш Себергә Тубыл һәм Томск губерналары һәм Омск өлкәһе инә,
* Көнсығыш Себергә — 1822 йылда барлыҡҡа килгән Йәнәсәй губернаһы һәм Иркутск губернаһы, ә шулай Иркутск губернаһы составына ингән Яҡут өлкәһе, Троицк-Савск сик буйы идаралығы, Камчатка һәм Охотск диңгеҙ буйы идаралыҡтары.

## Николай I батшалығы дәүерендәге үҙгәрештәр
1838 йылда Омск өлкә идаралығы урынына себер ҡырғыҙҙары (ҡаҙаҡтары) менән идара итеү өсөн Сик буйы идаралығы булдырыла.

1849 йылда Камчатка диңгеҙ буйы идаралығынан Иркутск губернаһынан бүленеп сыҡҡан Камчатка өлкәһе булдырыла. Төп Тымыҡ океаны порты Охотскиҙән Петропавловскиға күсеү сәбәпле Охотск сик буйы идаралығы бөтөрөлә, ә Охотск округы Яҡут өлкәһенә ҡушыла.

1851 йылдаЯҡут өлкәһе Иркутск губернаһынан сығарыла һәм үҙаллылыҡ ала. Шул уҡ йылда Иркутск губернаһынан бүленеп Байкал аръяғы өлкәһе һәм Кяхта градоначальствоһы (1862 бөтөрөлә) булдырыла.

## Себер батшалығы гербы

Петр Iуказы буйынса 1710 йылда Себер губернаһы мисәте булдырыла, мисәттә өс провинция эмблемалары төшөрөлә, үрге өлөшөндә тубыл провинцияһы эмлемаһы: таж аҫтында артҡы тәпәйҙәрендә йәйә һәм ике уҡ тотҡан ике һыуһар тора.

Себер эмблемаһына 1722 йылда тәүге тапҡыр Рәсәйҙең беренсе геральдисты граф Франциск де Санти геральдик ҡағиҙәләренә ярашлы эмблеманың формаһына, төҫтәренә, фигураларына үҙгәрештәр индерә.

Ошо ваҡыттан алып 1917 йылға тиклем «Себер батшалығы» гербы Рәсәй империяһының дәүләт Гербында почетлы урын биләй.

Рәсәй Дәүләт гербында төшөрөлгән башҡа гербтарҙан айырмалы рәүештә Себер батшалығы гербы «ҡағыҙ», титул гербыбулып ҡала һәм бер ҡасан да себер губерналары һәм ҡалалары гербтары составына индерел.

## Губернаторҙар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Себер тарихы
* Себер тәңкәһе
* Себер фарманы
* Тубыл провинцияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* О бывшем Тобольском наместничестве. 1782—1797 годы. Н. А. Абрамов. Университетская типография «Катков и Ко». Москва. 1869.
* Сибирские губернаторы. Часть I  // Град Тобольск, 2008, № 11 (27).
* ''Туров С. В., Колокольников В. В.'' Сибирские и тобольские губернаторы // Чиновникъ, 1999, № 3 (6).
* Сибирские и тобольские губернаторы: исторические портреты, документы (под ред. В. В. Коновалова). — Тюмень, 2000.
* Пчелов Е. В. Символы сибирского царства.
* Сибирская советская энциклопедия. Т.1. Нов< сиб., 1929; Потапов Л. П. Краткие очерки истории.

## Һылтанмалар
* Управление Сибирью в XVII—XIX вв.