open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вахитов Рөстәм Ринат улы

**Вахитов Рөстәм Ринат улы** (16 октябрь 1970 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты.  Юғары белемле, Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 100-ҙән фәнни баҫма авторы. Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Китаптары
* Антимиф. Поваренная книга манипулятора. Деконструкция мифов современной России. - М.: Известия, 2004. - 328 с. ISBN 5-206-00646-7. https://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=120727
* Евразийская стать России: Публицистические статьи. Уфа: Китап, 2009. - 136 с.
* Судьбы университета в России: имперский, советский и постсоветский раздаточный мультиинститут. М.: Страна Оз, 2014. 276 с. ISBN 978-5-906139-03-0. {Байҡау}
* Диалектика тоталитаризма. Опыт исследования тоталитаризма с точки зрения социальной философии платонизма. - Уфа: Гилем, Башк. энцикл., 2014. - 100 с. ISBN 978-5-88185-193-4.
* Социокультурные аспекты модернизационных процессов в Республике Башкортостан. Уфа: «ДизайнПресс», 2014. - 240 с. ISBN 978-5-906165-47-3. http://www.anrb.ru/publish/book/5815 {Байҡау}
* Национальный вопрос в сословном обществе. Этносословия современной России: сборник статей. – М.: Страна ОЗ, 2016. – 224 с. {Байҡау}
* Революция, которая спасла Россию. — Москва: Алгоритм, 2017. — 224 с. (Переизд.: Родина, 2026 https://rodina-kniga.ru/books/vahitov-r-r-_revolyucziya-kotoraya-spasla-rossiyu/.)
* Евразийство: Логос. Эйдос. Символ. Миф. – СПб.:  Владимир Даль, 2023. – 239 с. – ISBN 978-5-93615-339-6. {Байҡау}
* Марксизм и классика: от Ленина к Ильенкову. М.; Берлин: Директмедиа Паблишинг, 2024. 448 с. ISBN 978-5-4499-4507-5. {Байҡау}
* Коммуникатор : рассказы, повесть / Рустем Вахитов. - Уфа: Инеш, 2024.
* Евразия и человечество: антология произведений евразийцев 1920–1930-х годов / Сост., коммент., предисл. Р.Р. Вахитова. Калининград: Издательство БФУ им. И. Канта, 2024. 568 с. {Байҡау}
* Ленин и мы. Разоблачение мифов / Предисловие З. Прилепина. - АСТ, 2025. - ISBN 978-5-17-168715-1.
* У нас была великая культура. СССР: искусство и повседневность. - АСТ, 2025.

*Российские университеты XVIII–XXI веков: Разрывы и преемственность / ред. М.В. Грибовский; авторы: М.В. Грибовский, А.Ю. Андреев, Р.Р. Вахитов, И.Г. Дежина, В.В. Расколец, А.А. Ромахова, Е.А. Ростовцев, И.В. Сидорчук, А.О. Степнов, Д.В. Хаминов. Томск: Изд-во Томского университета, 2025, 456 с.
## Иҫкәрмәләр

* Философы современного Башкортостана: справочное издание. Отв. ред. Р. Х. Лукманова. Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. Стр. 36.
* В Москве прошла церемония вручения Евразийской философской премии - 2025
Әхмәт Шаһ

**Әхмәт Шаһ Дуррани** (Әхмәт хан Абдали; 1720–1722 – 1772) — Дуррани империяһының нигеҙ һалыусыһы һәм беренсе шаһы. Ул йыш ҡына хәҙерге Афғанстан дәүләтенең нигеҙ һалыусыһы тип иҫәпләнә.

1747 йылда Нәҙер Шаһ үлтерелгәндән һуң, Әхмәт хан Ҡандағарҙа хәрби шура тарафынан шаһ итеп күтәрелә. Ул «Дурр-и Дурран» («Ынйыларҙың ынйыһы») титулын ҡабул итә һәм Абдали ҡәбиләһенең исемен Дуррани тип үҙгәртә.

Уның хакимлығы осоронда империяһы Афғанстанды, хәҙерге Пакистандың ҙур өлөшөн, Хорасанды һәм Төньяҡ Һиндостандың ҡайһы бер төбәктәрен үҙ эсенә алған.

## Иртә тормошо
Әхмәт хан 1720–1722 йылдар араһында тыуған. Сығанаҡтар уның тыуған урыны итеп Һератты йәки Мултанды күрһәтә. Ул йәш сағында Нәҙер Шаһ хеҙмәтенә инә һәм уның Һиндостанға походында ҡатнаша. 1747 йылда Нәҙер Шаһ үлтерелгәс, Әхмәт хан ғәскәре менән Ҡандағарға ҡайта.

## Хакимлығы
Әхмәт Шаһ үҙ идараһын могол һәм сәфәүи традицияларына таянып ойоштора, әммә дәүләттең төп көсө хәрби походтарға нигеҙләнгән була.

Уның сәйәсәте байлыҡты күбеһенсә Һиндостан походтары аша тулыландырыуға йүнәлтелгән булған.

## Һиндостан походтары

### Беренсе баҫып инеү (1747–1748)
1748 йылда ул Лахорҙы яулай, ләкин һуңынан кире сигенә.

### Икенсе баҫып инеү (1748)
Панджабтың ҡайһы бер өлөштәре уның власына күсә.

### Өсөнсө баҫып инеү (1751–1752)
килешеү буйынса тейешле яһаҡты түләмәй. Был Әхмәт Шаһты 1751 йылдың ноябрендә тағы ла Һиндостанға баҫып инергә этәрә. 1752 йылда Лахор уның контроленә күсә.

### Дүртенсе баҫып инеү (1757)
1757 йылда ул Делиҙе баҫып ала һәм ҡала талауға дусар ителә.

### Бишенсе баҫып инеү һәм Панипат һуғышы (1761)
Өсөнсө Панипат һуғышында ул Маратха империяһы ғәскәрҙәрен еңә. Был һуғыш XVIII быуаттағы иң ҙур алыштарҙың береһе булған.

## Башҡа походтар
Ул шулай уҡ Хорасанда һәм Афған-Төркөстанда хәрби кампаниялар алып бара. Һуңғы йылдарында Сикх конфедерацияһына ҡаршы көрәшә.

## Үлеме
Әхмәт Шаһ 1772 йылда вафат була һәм Ҡандағарҙа ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 
*  
*
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*
Дитцинген

**Дицинген** (  — Германияның Баден-Вюртемберг штатында урынлашҡан ҡалаһы.

Штутгарт административ округына буйһона. Людвигсбург районы составына инә. Халыҡ һаны — 24 493 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата).  30,40 км² майҙанды биләй. Рәсми коды - *08 1 18 011* .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Getmany

**Getmany** — программа тәэмин ителеше (SaaS) платформаһы. Ул фриланс майҙансыҡтарында (айырыуса Upwork-та) эшләгән агентлыҡтар һәм фрилансерҙар өсөн автоматлаштырыу ҡоралдарын тәҡдим итә. Компания АҠШ-та теркәлгән «Getmany Software LLC» тарафынан идара ителә.

Сервис машина ярҙамында уҡытыу моделдәрен ҡулланып, ҡулланыусыларға эш эҙләүҙә, проекттарға тәҡдимдәр (proposals) яҙыуҙа һәм маркетинг һөҙөмтәлелеген анализлауҙа ярҙам итә.

## Тарихы
Компанияға 2023 йылда Украина эшҡыуарҙары Кирилл Козак һәм Виталий Дроздин нигеҙ һала. Платформа башта фриланс майҙансыҡтарында тәҡдимдәр ебәреүҙең бер төрлө (рутин) эшен еңелләштереү өсөн булдырыла.

Ваҡыт үтеү менән Getmany үҙенең функцияларын киңәйтә: эш эҙләү системаһы, аналитика ҡоралдары һәм автоматлаштырылған график планлаштырыу мөмкинлектәре өҫтәлә. 2024 йылда компания GDPR талаптарына ярашлы мәғлүмәт эшкәртеү сәйәсәтен баҫтырып сығара.

2025 йылға ҡарата сервис 150-нән ашыу бизнес-клиентты хеҙмәтләндерә, улар араһында Украинаның эре IT-структураһы булған «Kyivstar.Tech» та бар.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми сайт
Төркөм:АҠШ компаниялары
Табын-Богдо-Ула (тау)

**Тава́н-Бо́гдо-У́ла** (*Табын-Богдо-Ола*, *Танну-Богдо-Ола*;  — «илаһ кеүек биш тау»; кит. 塔彎博格多, пиньинь *Tǎwān Bógé Duō*) — Рәсәйҙең, Монголияның һәм Ҡытайҙың сиктәре тап килгән ерҙә, Алтай тауҙарының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тау массивы.

Тау массивының иң юғары нөктәһе — 4374 метр бейеклеккә эйә Күйтэн-Ула (Найрамдал) тауы моногол-ҡытай сигендә (монгол яғында, Баян-Улгий аймағы; ҡытай яғында, Бурчун өйәҙе) һәм Монголияның иң юғары нөктәһе һанала. Массивтың көньяҡ-көнсығышында Монгол Алтайы, көнбайышында — Бетсу-Канас артылышы һәм Көньяҡ Алтай һырты урынлашҡан. Массивтың төньяҡ һөҙәклеге Укок яҫы таулығында кинәт өҙөлә, уның көнсығышында Сайлюгем һырты урынлашҡан.

Күйтэн-Ула тауынан бер нисә км төньяҡтараҡ урынлашҡан 4082,0 м йәки 4104,0 м билдәләмәле Табын-Богдо-Ула (Куйтуньшань 奎屯山, Таван Богд Уул) пигының түбәһе Рәсәй, Монголия һәм Ҡытай сиктәренең төкәлгән урыны. Өс яҡлы килешеүгә ярашлы, был нөктәнең координаталары түбәндәгесә — . Мәңгелек ҡар менән ҡапланған был түбәгә үрләү бик ҡыйын булғанлыҡтан, сиктәш дәүләттәр унда сик буйын күрһәткән билдә ҡуйм аҫҡа килешкән.

Массив метаморфик һәүерташтарҙан һәм граниттарҙан тора. Табын-Богдо-Ула массивы боҙлоҡтары — Алтайҙа иң ҙуры. Массивтың үрге өлөшөндә дөйөм майҙаны яҡынса 150 км² булған 35 боҙлоҡ ята, шулар араһында — Потанин (19 км; 56,5 км²) һәм Пржевальский (10,8 км; 30 км²) боҙлоҡтары — атамалары урыҫ тикшеренеүселәренә бағышланған. Боҙлоҡтарҙан түбәнерәк таш сәсмәләре, тау тундраһы һәм  альп болондары. Түбәнге бүлкәттә — кәрлә ҡайын ҡыуаҡлыҡтары. Көньяҡтағы йылға үҙәндәре (Ховд һәм Манас йылғалары) покрыты ҡарағас урмандары менән ҡапланған.

Массив боҙлоҡтары региондың иң ҙур йылғаларын: Катунь, Кобдо һәм Иртышты туйындыра. Массив буйлап шулай уҡ Төньяҡ Боҙло океан һәм Үҙәк Азияның аҡмаҫ упҡын бассейндары һыуайырғысы үтә.
Табын-Богдо-Ула тау үҙәге является священным для алтай, тыва, монгол һәм ҡытай буддистарының изге урыны.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Алтай-Табын-Богд — Табын-Богдо-Ула массивының монгол өлөшө урынлашҡан милли парк. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Кваркуш (тау)

**Ква́ркуш** — Төньяҡ Уралдағы тау һырты.Рәсәйҙә Пермь крайында Вишера йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Вогуль ташы тауы — һырттың иң юғары нөктәһе һанала, диңгеҙ кимәленән 1 066 м.

Һырттың оҙонлоғо 60 км-ҙан ашыу.

Һырттың атамаһы «Кварк-куш» тигән коми-язьвин һүҙенән килеп сыҡҡан, Һүҙмә-һүҙ «яланғас (урманһыҙ) Урал» тигәнде аңлата. Был урында, ошо бейеклектә (1 000 м), урман үҫмәй, ә ландшафт тау тундраһынан һәм таш ишелмәләренән (курумдар) тора.

Атаманың башҡа төрлө фараздары ла бар.

«Кваркуш» атамаһы коми-пермяк теленән алынған: «куш» «яланғас», «буш» тигәнде аңлата, ә «кварк» «тумырырға» тигәнде аңлатҡан «керавны» һүҙенә бәйле.

Бындай аңлатма «Пели йылғаһының тәрән үҙәне киҫеп үткән яланғас һәм сүлде хәтерләткән һырттарының морфологик ҡиәфәтенә тап килә» тип иҫәпләнә.

Икенсе фараз буйынса, һырттың заманса атамаһы — «Кварк Вож» марий телендә «курык» — «тау» йәки финн телендә «коркэа» — «бейек» һәм коми-язьвин телендә «армыт», «тармаҡ», «һырт» мәғәнәһенә тап килгән «вож» һүҙҙәренә бәйләнгән.

Был һырттың манси телендәге атамаһы — Пурап-Нёр, тәржемәһе билдәһеҙ.

Һырт бейек тау һаҙлыҡтарынан Вишера йылғаһын туҡландырыусы шишмәләр һәм йылғалар башланған Ульс һәм Язьва үрҙәре араһында урынлашҡан.

Һырттың төньяҡ өлөшөнән көнсығышҡа табан ағып, Улс йылғаһына ҡойоусы Жигалан йылғаһында Төньяҡ Уралда популяр туристик объекттарҙың береһе булған Жигалан шарлауыҡтары каскады урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хребет Кваркуш на сайте «Красоты Вишерского края»
* ГЛАВНЫЙ УРАЛЬСКИЙ ХРЕБЕТ
Rating UP

**Rating Up** — цифрлы маркетинг өлкәһендә эшләүсе компания. Ул онлайн-репутация менән идара итеү (ORM) һәм generative engine optimization (GEO) йүнәлештәрендә эшләй. Компания интернетта брендтар һәм ойошмалар тураһында мәғлүмәтте мониторинглау, репутация мөхитен анализлау, шулай уҡ эҙләү системаларында һәм генератив эҙләү сервисҙарында күренеүҙе оптимизациялау менән шөғөлләнә.

## Тарих
**Rating Up** компанияһы 2019 йылда эшҡыуар һәм интернет-маркетинг белгесе Богдан Белоконь тарафынан нигеҙләнгән.

Компания эшмәкәрлеге интернет мөхитендә брендтарҙың репутацияһын анализлауға, мәғлүмәт ағымдарын мониторинглауға һәм ойошмаларҙың цифрлы мөхиттәге абруйын яҡшыртыуға йүнәлтелгән.

## Эшмәкәрлек
**Rating Up** компанияһы интернеттағы мәғлүмәт мөхитен анализлау, ҡулланыусылар фекерҙәрен мониторинглау һәм эҙләү системаларында репутацияны оптимизациялау менән шөғөлләнә.

Компания эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:

* Online reputation management — онлайн-репутация менән идара итеү  
* Search engine reputation management — эҙләү системаларында репутация менән идара итеү  
* интернеттағы фекерҙәр һәм рейтингтар менән эшләү  
* бренд тураһында иҫкә алыуҙарҙы мониторинглау  
* Generative engine optimization — генератив эҙләү системаларында күренеүҙе оптимизациялау  

## Нигеҙ һалыусы
* Богдан Белоконь — эшҡыуар, интернет-маркетинг һәм онлайн-репутация менән идара итеү өлкәһендә белгес.

## Ҡарағыҙ шулай уҡ
* Online reputation management
* Search engine optimization
* Digital marketing

## Сығанаҡтар
* https://www.seonews.ru/analytics/kak-vystroit-doveritelnye-otnosheniya-s-pokupatelyami-v-stroitelnoy-tematike/
* https://welcometimes.ru/opinions/upravlenie-reputaciey-gostinicy-v-seti-neobhodimost-ili-pustaya-trata-deneg
* https://bi-school.ru/kontent-marketing-zakat-traditsionnoj-internet-reklamy/
* https://otzyvmarketing.ru/articles/kak-upravlyat-reputaciej-medicinskoj-kliniki/
* https://www.klerk.ru/materials/2020-02-25/upravlenie-reputaciey-v-internete/
* https://www.metronews.ru/partners/novosti-partnerov-203/reviews/sovety-po-upravleniyu-reputaciey-v-internete-1717104/
* http://omskregion.info/news/85447-upravlenie_reputatsiey_dlya_meditsinskix_kompaniy/
* https://delen.ru/nyuansy-biznesa/reputacija-v-seti.html
* https://bigpicture.ru/chto-takoe-upravlenie-reputaciej/
* https://i38.ru/technologii-potrebitel/neyroseti-menyaiut-poisk-chto-teper-delat-biznesu-kommentiruiut-eksperti
* https://www.eg.ru/society/5387362-kak-brendam-popadat-v-otvety-ii-i-generativnyy-poisk-026-11/
* https://mt-smi.mirtesen.ru/blog/43523060931/GEO-prodvizhenie-pochemu-neyroseti-nachinayut-reshat-za-biznes-i
* https://www.km.ru/economics/921487-geo-prodvizhenie-i-ai-poisk-kak-biznesu-adaptirovatsya-k-novoi-logike-vidimosti
* https://science.fandom.com/ru/wiki/Rating_up

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Бодров Сергей Владимирович

**Бодро́в Серге́й Влади́мирович** (1948 йылдың 28 июнендә, СССР-ҙа, РСФСР-ның Хабаровск ҡалаһында тыуған), шулай уҡ **өлкән Серге́й Бодро́в** булараҡ билдәле, — совет һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарисы, продюсер һәм киноактёры. «Кавказ тотҡоно» (1996) һәм «Монгол» (2007) фильмдары өсөн ике «Оскар» премияһы номинанты. Шулай уҡ тағы «Оскар» премияһына номинацияланған «Восток-Запад» (1999) фильмының сценарийы авторҙашы.

Актёр һәм кинорежиссёр кесе Сергей Бодровтың атаһы (1971—2002).

## Биографияһы
 йылда Хабаровск ҡалаһында тыуған. Урыҫ, татар, бүрәт һәм яҡут тамырҙарына тоташа. Үҙенең карьераһын журналист сифатында башлай. 1970 йылда Сергей Бодров «Крокодил» журналында ойошторолған иң яҡшы сатирик һәм юмористик хикәйә конкурсында өсөнсө урынға лайыҡ була.
1974 йылда ВГИК-тың сценарийҙар факультетын (К. К. Парамонова һәм Н. Фокина оҫтаханаһы) тамамлай. Шул уҡ йылда КПСС ағзалығына алына.

Уның сценарийҙары буйынса егерменән ашыу фильм төшөрөлгән. Уның режиссёр булараҡ тормошҡа ашырылған фильмдары — «Непрофессионалы» (1985), Турин фестивалендә махсус приз бирелә), «Катала» (1989), «СЭР» (1989), «Я хотела увидеть ангелов». Артабан Сергей Бодров АҠШ-ҡа күсә, унда ҡатыны Каролин Кавалеро менән эшләй.

Чечен һуғышы тураһындағы «Кавказ тотҡоно» 1997 йылдың иң яҡшы фильмы булараҡ «Ника» премияһына һәм сценарий өсөн Европа киноакадемияһы «Феликс» премияһына лайыҡ була.

Сергей Бодров — бер нисә хикәйә һәм фельетондар йыйынтығы авторы; Францияла уның «Свобода = рай» китабы баҫылып сыҡҡан. Сценарист сифатында Режис Варньеның «Восток-Запад» картинаһын булдырыуҙа ҡатнаша.

1990-сы йылдар башынан АҠШта йәшәй.

## Ғаиләһе
* Тәүге ҡатыны — Валентина Николаевна Бодрова, МДУ-ның тарих факультеты уҡытыусыһы.
** Улы — актёр һәм кинорежиссёр кесе Сергей Бодров (27 декабрь, 1971 — 20 сентябрь, 2002), Кармадон тарлауығында эшсе атамаһы «Связной» фильмын төшөргәндә, Колка боҙлоғо емерелеүе сәбәпле, хәбәрһеҙ юғала.
*** Ейәндәре: Ольга Сергеевна Бодрова (24 июль, 1998), Александр Сергеевич Бодров (27 август, 2002).
**** Бүләсәре: Любовь Сергеевна Быстрова (Ольга Бодрова ғаиләһендә 2023 йылдың мартында тыуған)
* Икенсе ҡатыны — Клара Михайловна Высоцкая.
* Өсөнсө ҡатыны — Айжан Беккулова, Ҡаҙағстан рәссамы һәм Алматылағы  «ASSIA» художество салоны хужаһы һәм рәссамы.
** Ҡыҙы — Асия Сергеевна (Ася) Бодрова-Беккулова, рәссам-дизайнер.
* Дүртенсе ҡатыны — Кэролин Кавальеро, режиссёр, сценарист һәм продюсер.
* Бишенсе ҡатыны — Гөлшад Омарова, Ҡаҙағстан актрисаһы, сценарисы һәм режиссёры. 

## Фильмографияһы

## Наградалары һәм номинациялары
* 2016 — специальный приз «За вклад в российский и международный кинематограф» на 27-м кинофестивале «Кинотавр» («режиссёру, который удивительным образом совместил авторскую интонацию, увлекательность истории, желание найти общий язык с огромной аудиторией, абсолютную бескомпромиссность во всех своих картинах»).
* Премия «Золотой телёнок» «Литературной газеты» («Клуба 12 стульев») (1971).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  Гульшад Омарова. Газета «Известия». Дата обращения: 11 марта 2014. Архивировано 11 марта 2014 года.

## Һылтанмалар
* 
*
Монгол (фильм)

**«Монгол»** — Рәсәй, Германия һәм Ҡаҙағстандың берлектә төшөргән фильмы. Режиссёры — өлкән Сергей Бодров. Сценарий авторы: Ариф Әлиев , Сергей Бодров. 2007 йылда (20-нән) алты номинацияла «Ника» премияһы лауреаты. Премьераһы 2007 йылдың 20 сентябрендә үтә.

## Сюжеты
Фильмдың эпиграфы булып монгол мәҡәле: «Көсһөҙ балаҡайҙы һөймәләкһеҙ тимәгеҙ — ул юлбарыҫ улы булыуы ихтимал». Сыңғыҙхан тип танылған хаким һәм хәрби етәксе Темуджин аслыҡ, кәмһетеүҙәр һәм ҡоллоҡто кисерә. Уны эҙәрлекләйҙәр, хыянат итәләр. Ул барыһын да еңде, уның көсө һәм аҡылы кеше ҡулынан килмәҫлектән дә өҫтөн кеүек тойолдо. Бер кем дә айыра алмаған беренсе һәм һөйөклө ҡатыны Бөртеның мөхәббәте  Сыңғыҙханға таяныс була. Был кешенең тарихы легендаға әйләнгән.

## Ролдәрҙә

## Төшөрөүсе төркөм

* Режиссёры — Өлкән Сергей Бодров
* Продюсерҙары — Сергей Селянов, Антон Мельник
* Сценарий авторҙары — Ариф Әлиев, өлкән Сергей Бодров.
* Композиторы — Туомас Кантелинен
* Операторҙары — Сергей Трофимов, Роджер Стофферс
* Рәссамы — Даши Намдаков
* Монтажы — Зак Стенберг
* Костюм буйынса дизайнеры — Карин Лор
* Трюктарҙы ҡуйыусылар: Олег Корытин, Чжун Ду Хун, Жайдаберк Кунгужинов

## Саундтрек
2008 йылдың 29 июлендә Varese Sarabande тарафынан оригиналь саундтрек сығарыла. Унда фин композиторы Туомас Кантелинен тарафынан яҙылған музыка, «Алтан Ураг»  монгол фолк-рок төркөмө башҡарған өҫтәмә тректар бар.

## Наградалары
Ника премияһы (20-нән) 6 номинацияла: Иң яҡшы нәфис фильм, Иң яҡшы режиссура, Иң яҡшы костюмдар, Иң яҡшы оператор эше, Иң яҡшы тауыш, Иң яҡшы ҡуйыусы рәссам дизайны.

2007 йылда «Оскар»ҙың «Сит телдә иң яҡшы фильм» номинацияһына тәҡдим ителә. Был премия тарихында Ҡаҙағстандан тәҡдим ителгән тәүге номинант.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «Монгол» (англ.) Internet Movie Database сайтында
Омарова Гөлшат Диас ҡыҙы

**Гөлшат Диас ҡыҙы Омарова** (исеменең башҡа варианттары *Гөлшад*, *Гука*, 1968 йылғы, Алматы) — ҡаҙаҡ актрисаһы, сценарисы һәм режиссёры.

## Биографияһы
Гөлшат Алматыла журналистар ғаиләһендә тыуған. Әсәһе «Киске Алматы» баҫмаһында эшләй, мәҙәниәт темаһына яҙа, атаһы — билдәле спорт комментаторы Диас Омаров. Олатаһы Ҡаҙаҡ ССР-ының мәҙәниәт министры була.

Өләсәһе «Медео» Бейек тау спорт комплексы директоры була. 1984 йылда, 14 йәшендә, авторы һәм режиссёры Сергей Бодров булған «Үлән эсендәге татлы һут» («Сладкий сок внутри травы») фильмында төшә. Мәскәү Кинематографистар союзы мәктәбен тамамлағас, Сергей Герасимов менән осраша, әммә ул йылда режиссёр Әзербайжан студенттары өсөн генә төркөм йыйған була. Гөлшатҡа киләһе йылға уҡырға инергә кәңәш итә. Шул уҡ йылда Сергей Бодров уға Госкино аша ауырлыҡ менән урын булдыра. Уны Баталовтың өйрәнсеге тыңлай; Баталов үҙе Баҡыға сығып киткән була. Өйрәнсек, ҡәнәғәт ҡалыуын белдереп, киләһе йылға имтиханһыҙ ҡабул итербеҙ тиһә лә, ҡыҙ Алматыла ситтән тороп Журналистика буйынса уҡырға инә. Журналистика бүлеген тамамлағас, телевидениела эшләй башлай. Администратор, курьер, ярҙамсы эшсе була. Һуңынан Филипп Моррис Ҡаҙағстан компанияһында реклама биреүсе булып урынлаша. 2000-се йылдар башынан улы һәм дуҫы менән Голландияла Роттердам ҡалаһында йәшәй. 2004 йылда Сергей Бодров ярҙамында «Шиzа» фильмы сыға, был Омарованың режиссёрлыҡ дебюты була, ә Бодров — авторҙашы һәм продюсер .

2004 йылда Копенгаген халыҡ-ара кинофестивалендә «Шиzа» фильмы өсөн «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ режиссёр» номинацияһында Алиса (Alice Award) премияһына лайыҡ була. .

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр
Саберов, Руслан Юрьевич

"'Саберов Руслан Юрьевич"', Руслан улы Юрий Саберов (, "17.01.1988, Мәскәү, , ") — Россия рок-музыкант, инструменталист, йырлар авторы, композитор һәм актер.

## Биографияһы
Саберов Руслан 17 ғинуарҙа Мәскәүҙә тыуған. Баласаҡтан уҡ музыка менән мауыға. Музыка мәктәбендә гитара класында уҡый, ләкин гел барабансы булып күрә. Параллель рәүештә Мәскәүҙә Красный Химик рок-лицейында барабанда уйнарға өйрәнә. 2011 йылда  тамамлай. Гранж һәм регина алып поп-музыкаға тиклем төрлө музыкаль стилдәрҙә үҙен һынап ҡарай.

## Музыкаль ижады
Мәскәүҙе С панк-төркеме һәм Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov төркеме барабансыһы, шулай уҡ Ruslan Saberov исеме аҫтында соло ижады менән шөғөлләнә

### С8
C8 төркеме  (1999-2019), Эммаус, Воздух, Аи Фест, Моторола, KUBANA кеүек Россияның барлыҡ мөһим рок-фестивалдәрендә даими ҡатнашыусы булып тора. 2016 йылда С төркеме менән Финляндияның иң ҙур Ilosaarirock рок-фестивалендә ҡатнаша. 2020 йылдың июнендә С төркеме менән төркөмдөң 20 йыллығына арналған тур кысаларында Европаға тағы бер ҡат килә.

### Студия альбомдары
"'Life and Death"' сольный альбом Ruslan Saberov — панк-рок проекта, в образовано 2020 году.

* «Fucked up and Permanent» Инструментальный альбом (2024)
* «Life and Death Ruslan Saberov» (2023)
* «Fucking Punk Rock, Yes It's Pop» (Single 2024)
* «Достал, сәғәтте хочу!!!» (2023) Ска-Панк
* «Skacore» (2024)
* «Louder and Angrier»(2024)
* «Happy Idiot» EP (2024)
* «Scary Story» (2024) Совместный альбом с Анастасий Кобеш

### Видеоклиптар

### Фильмдар өсөн музыка
Руслан Саберов «Номер Один» (2020), «Притворить моими партнерым» (2025) һәм «Технарь» фильмдары буйынса танылған актер һәм композитор.(2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Rocknroll.su/
* myshows.me
* tvmaze.com
* Fandom
* Spirit-of-rock.com/
* Realrocks.ru
* Musicbrainz.org
* Блок знаний
* Саберов Руслан Genius сайтында (йыр тексттары)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Оман ҡултығы

**Оман ҡултығы** ( — *Хәлиж Ғүмән*, перс. دریای عمان *Дарья-йе Ғөмән*) — Ғәрәп диңгеҙенең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡултыҡ, Ормуз боғаҙы аша Фарсы ҡултығы менән тоташа.

Ҡултыҡтың оҙонлоғо яҡынса 450 км, киңлеге 330 км-ға тиклем. Уның максималь тәрәнлеге — 3694 метр тәшкил итә. Ҡултыҡтың төньяҡ яры Иран һәм Пакистанға, көньяҡ яры Оманға һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә (көнбайышта) ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Кирияки

**Кирияки** йәки **кириаки** (,  һүҙенән) — япон кухняһында киң ҡулланыла торған татлы соус һалып ҡурыу ысулы. К*ирияки* һүҙе *кири* () тигән исем һүҙҙән алынған, ул «ялтырау» тип тәржемә ителә, һәм *яки* () — «ҡурылған» тип тәржемәләнә. Әҙерләү ысулы продуктты соуста шәкәре ҡатҡанға тиклем бешереүҙән ғибәрәт, шул арҡала ризыҡ ялтырауыҡ менән ҡаплана.

Кирияки өсөн соусты соя соусына шәкәр, сакэ һәм/йәки мирин өҫтәп эшләйҙәр. Балыҡ һәм ит ризыҡтары менән бирелә.

Япониянан ситтә бары тик татлы соус һибелгән ризыҡтарҙы ла Кирияки тип йөрөтәләр. Йыш ҡына был соусҡа хатта һарымһаҡ, тәмләткестәр һәм башҡа «көнбайышҡа хас» өҫтәмәләр һалалар.

## Иҫкәрмәләр
Роза Паркс

**Роза Луиза Паркс** (; тыуған **Макколи**, ; 4 февраль 1913, Таскиги, Алабама, АҠШ - 24 октябрь 2005, Детройт, Мичиган, АҠШ) — Америка социаль эшмәкәре, сәйәси эшмәкәр, АҠШ-та ҡара тәнлеләрҙең гражданлыҡ хоҡуҡтарын яҡлау хәрәкәтенә нигеҙ һалыусыларҙан һанала.

Паркс секретары булып эшләй милли ассоциацияһы өсөн алға китеш төҫлө кешеләр һәм дан яулай 1955 йылда, автобуста ултырғанда Монтгомери , Алабама, ул үҙ урынын бирергә баш тарта аҡ пассажир автобустың салонында, водитель талап итә. Сегрегацияға ҡаршы ошондай уҡ протесттар йәмәғәт транспортында ла булған, әммә граждандар буйһонмаусанлығының был айырымланған акттарынан айырмалы рәүештә, Парксты ҡулға алыуға йәмәғәтселектең реакцияһы ҡаланың автобус линияларына бойкот иғлан итеүгә килтергән. Бойкотсылар’ ғәмәлдәре Парктарҙы халыҡ-ара символы ҡаршылыҡ раса сегрегацияһы һәм милли дан килтерҙе бойкот лидеры , Мартин Лютер Кинг, кесе, уны граждандар хоҡуҡтары хәрәкәтендә төп шәхес булараҡ нығытыу.

## Биографияһы

### Бала саҡ
Роуз 1913 йылда Алабама штатының Таскиги ҡалаһында уҡытыусы Леона һәм балта оҫтаһы Джеймс МакКоли ғаиләһендә тыуа. Макколиҙар методист булған.

Бала сағында һаулығы насар булған, хроник тонзиллит менән яфаланған. Биш йәшендә ата-әсәһе айырылыша, һәм ул, әсәһе һәм кесе ҡустыһы менән олатаһы менән олатаһы менән Монтгомери ҡалаһында ( Алабама штаты) фермаға күсеп китә. Леона аҙна дауамында эшкә йөрөп, ял көндәрен балалар менән үткәрер ине.

### Автобуста булған ваҡиға һәм артабанғы реакция

## Бүләктәр
Роза Паркс донъяның 43-тән ашыу университетының почетлы докторы һәм башҡа 100-ҙән ашыу награда һәм почетлы исем менән бүләкләнгән. Шул иҫәптән:

* Спингарн миҙалы (1979)
* *Мартин Лютер Кинг премияһы* (1980)
* 1983 йылда Мичиган ҡатын-ҡыҙҙар даны залына индерелә.
* *Кэндис премияһы* (1984)
* Эллис-Айлендтың почет миҙалы (1986)
* Милли ҡатын-ҡыҙҙар даны залына индерелә (1993)
* Президенттың Азатлыҡ миҙалы (1996)
* *Халыҡ-ара ирек дирижеры премияһы* (1998) 
* Конгресстың алтын миҙалы (1999)
* 1999 йылда «Телесериалда икенсе пландағы иң яҡшы актриса» өсөн NAACP Image Award премияһына лайыҡ 

## Библиография

* *Роза Паркс: Минең хикәйәм* (1992)
* 1995 йылда *«Тын көс* »

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Шпаннагель

**Шпаннагель** () — Австрияның Тироль федераль ерендәге Циллерталь Альптарында урынлашҡан экскурсия мәмерйәһе. 2010 йылдар аҙағына мәмерйәнең яҡынса 10 километры тикшерелгән; экскурсиялар мәмерйәнең 500 метрында үткәрелә. Уның инеү урыны Шпаннагельхаус (2531 м) — элек Австрия туристик клубы (ÖTK) биләгән тау бинаһы аҫтында урынлашҡан. Мәмерйә һәм тау приюты 1902—1904 йылдарҙа ÖTK президенты булған доктор Рудольф Шпаннагель хөрмәтенә аталған.
## Формалашыуы
Циллерталь Альптарының ҙур өлөшө кристаллик баштағы тоҡомдарҙан, плутондарҙан һәм метаморф тау тоҡомдарынан тора, улар мәмерйәләр яһалыуға булышлыҡ итмәй. Карстлашыуға һәләтле эзбизташ, доломит, гипс һәм башҡа карбонаттар кеүек ҡатламдар («кеҫәләр») генә иҫкәрмә булып тора. Был ҡатламдар, ғәҙәттә, ҡалын түгел һәм ҙур булмаған мәмерйәләр яһалыуына ғына мөмкинлек бирә. Мәмерйәләр барлыҡҡа килһен өсөн тоҡомдарҙың һыуҙа иреүсәнлеге лә талап ителә.
Шпаннагель мәмерйәһе Хохштеген формацияһының юра осорона ҡараған ҙур кальцитлы мрамор ҡатламында барлыҡҡа килгән. Ундағы карбонат миҡдары 90 %-тан ашыу, ул Көнбайыш Тауэрн тектоник «тәҙрәһе» мантияһы аша үтә. Был киң мәмерйәнең геологик коррозия (һәм коррозиялар ҡатнашыуы) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе төбәктең тектоникаһы менән аңлатыла.

## Үҙенсәлектәре
Мәмерйә үтә дымлы булыуы һәм һыуҙың күп үтеп инеүе (атҡалауы) менән айырылып тора (был хатта каскадтар яһалыуына килтерә). Төрлө ағымлы үткәүелдәр (Mündungslöcher) тик һыу аҫтынан ғына үтеп булған ерҙәрҙә сифондар яһай. Яҡтылыҡтан алыҫ урынлашҡан мәмерйә өлөштәрендә һирәк осрай торған геликтиттар бар. Шпаннагель мәмерйәләр системаһы Гефрорн-Ванд-Кис боҙлоҡонан алып Лярмштангеға тиклем һуҙылған. Ул бөгөнгө көнгә үлсәнгән 10 километр оҙонлоғо менән Европалағы иң бейек ҙур мәмерйә булып тора.
Экскурсиялар барышында мәмерйәнең күп кенә үҙенсәлектәре (төҫлө мрамор, төрлө кальцинизацияланған агломерациялар, спелеотемдар, кристалдар һәм колктар) тураһында һөйләнә. Бынан тыш, мәмерйәнең йәше һәм барлыҡҡа килеү процесы, шулай уҡ уның флораһы һәм фаунаһы, климаты һәм үпкә ауырыуҙарынан яфаланғандар өсөн файҙалы булған атмосфераһы тасуирлана. Ярғанаттар мәмерйәнән сығыу урындарына яҡын ғына күренә, шулай ҙа ҡайһы берҙәре инеү урынында аҙашып ҡала. Был үткәүелдең көнсығыш өлөшөндә мәмерйә музейы ойошторолған, унда тау ҡуйынында табылған бер нисә экспонат күрһәтелә.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кнутова Лидия Ивановна

**Лидия Ивановна Кнутова** (тыумышы менән ***Кураева*** ) (18 ғинуар 1931 йыл, Зеленодольск, Татар АССР-ы, РСФСР, СССР) — совет сауҙа эшмәкәре. Мари АССР-ының Волга буйы ҡала сауҙа идаралығы директоры (1977—1992). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989). Волжск ҡалаһының атҡаҙанған гражданы, Мари Эл (2010). Октябрь революцияһы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
1931 йылдың 18 ғинуарында хәҙерге Татарстан Республикаһы Зеленодольск ҡалаһында урман хужалығы инженеры һәм фронтовиктан торған күп балалы ғаиләлә тыуа.

1949 йылда ул Сабаҡтар сауҙа-кооператив техникумын (бик яҡшы билдәләренә), ә 1969 йылда Мәскәү Совет сауҙаһы институтын (ситтән тороп) тамамлаған.

1953 йылдан Мари АССР-ының Волжск ҡала сауҙа үҙәгендә өлкән инспектор, 1960 йылдан директор урынбаҫары, 1977-1992 йылдарҙа директор вазифаларын башҡара. 1989 йылда СССР-ҙың бәләкәй ҡалалары өсөн үҙенсәлекле хеҙмәтләндереү мәҙәниәте сауҙа үҙәктәрендә иң яҡшы тәжрибә буйынса Бөтә Союз семинарында таныла. Был ваҡытта Волжскиҙа иң популяр магазиндар һәм тәүге буфеттар асыла.

“ЛИК” акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1992 й. Был сауҙа ойошмаһы Волжск ҡалаһында 2023 йылдың сентябренә тиклем эшләй.

1990—1993 йылдарҙа Мари АССР-ы Юғары Советының 12-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

1989 йылда уға «РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. Октябрь революцияһы, «Почет Билдәһе» ордены, миҙалдар, Мари АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет ҡағыҙы (ике тапҡыр) кавалеры.

Әлеге ваҡытта Мари Эл Республикаһының Волжск ҡалаһында йәшәй.

## Хеҙмәт дәрәжәләре һәм наградалары

* Мари АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1982)  
* Мари Эл Республикаһының Волжск ҡалаһының почетлы гражданы (2010)  
* Октябрь революцияһы ордены (1985)  
* «Почёт билдәһе» ордены (1981)  
* Мари АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1981)  
* Мари ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1991)  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Жирнова Л. Г.* Кнутова Лидия Ивановна // Мари биографик энциклопедияһы / Авторы, төҙөүсеһе В. А. Мачаев. — Йошкар-Ола: Мари биографик үҙәге, 2007. — 172 бит. — 2032 дана.
* Кнутова Лидия Ивановна // Марий Иле Республикаһы энциклопедияһы / Баш мөхәррире Н. — Йошкар-Ола, 2009. — 431 бит.
* *Степанова А.* Волжск ҡалаһының почетлы гражданы 90 йәшлек юбилейын билдәләй // Марийская правда. — 2021 йыл. — 18 ғинуар.
Риба Макинтайр

**Реба Нил Макинтайр** (; 1955 йылдың 28 мартында тыуған, МакАлестер, Оклахома штаты, АҠШ) — америка кантри музыкаһы йырсыһы, йырҙар авторы, пластинка продюсеры һәм актриса, үҙенең карьераһы дауамында бөтә донъяла етмеш миллиондан ашыу альбом һатҡан.

Ул үҙенең карьераһын музыка индустрияһында сабыйҙары һәм һеңлеһе менән урындағы радио һәм родиола сығыш яһау менән башлай. Яңғыҙ башҡарыусы булараҡ ул Оклахомалағы родиола сығыш яһарға саҡырыла, унда ул артист Ред Сигалдың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Ул уны Нэшвилл алып килә, унда ул ахыр сиктә 1975 йылда Mercury Records лейблы менән контрактҡа ҡул һала. 1977 йылда ул үҙенең шул уҡ исемдәге дебют сольный альбомын сығара һәм 1983 йылға тиклем Mercury менән хеҙмәттәшлеген дауам итә.

1990 йылда «Ер тетрәү» фильмында актерлыҡ дебюты яһай һәм артабанғы йылдарҙа бер нисә фильмда төшә. «Риба» (2001—2007) комедия сериалында төшә, уның өсөн «Алтын глобус» премияһына тәҡдим ителә, 2012 йылда «Малибу» ситкомында төп роль менән актерлыҡҡа ҡайта, әммә бер миҙгелдән һуң фильм туҡтатыла.

## Бала саҡ
Реба Нил МакЭнтайр 1955 йылдың 28 мартында Оклахома штатының МакАлестер ҡалаһында тыуа. Әсәһе мәктәптә уҡытыусы була, әммә ғүмере буйы кантри йырсыһы булырға хыяллана. Ул үҙенең хыялын тормошҡа ашыра алмай, уның урынына Ребаны һәм уның бер туғандарын йырларға өйрәтә, һуңыраҡ үҫмер сағында «Сингинг МакЭнтайрҙар» төркөмөн барлыҡҡа килтерә. 1974 йылда Оклахома университетын тамамлай һәм 1976 йылға тиклем башланғыс кластар уҡытыусыһы булып *Меркурий яҙмалары*.

## Шәхси тормошо
1976 йылда Макинтайр родео чемпионы Чарли Бэттлсҡа өйләнгән, һәм улар Оклахома штатында төпләнгән. 1987 йылда улар айырылышалар, ә ул үҙенең карьераһына иғтибарын йүнәлтергә тип, Нэшвиллға (Теннесси штаты) күсә. Ике йылдан һуң ул үҙенең менеджеры һәм гитаристы Нарвел Блэкстокҡа өйләнгән, тиҙҙән улар менән бергә үҙенең яҙма лейблын аса. Был никахтан Ребаның 1990 йылдың 23 февралендә Шелби Стивен Макинтайр Блэксток исемле улы тыуа һәм элекке никахынан ике баланы тәрбиәгә ала.

## Дискография

## Фильмография

## Библиография

* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 1998 йылда был йүнәлештәге эштәрҙең иң мөһимдәренең береһе булып Мэри А. "Реба Макинтайр." *Кантри музыкаһы энциклопедияһында* . Пол Кингсбери, ред. Нью-Йорк: Оксфорд университеты нәшриәте. 339-сы бит (тыуған йылы 1954 тип бирелгән).

## Һылтанмалар

*
Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы

**Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы** (1999 йылдың 14 апрелендә Набережный Челный ҡалаһында тыуған) - Рәсәй штангасыһы. 45 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2021, 2022, 2023, 2024, 2025), 2025 йылғы Рәсәй кубогы еңеүсеһе.

## Биографияһы
1999 йылдың 14 апрелендә Набережные Челны ҡалаһында тыуған. Набережный Челный дәүләт педагогия университетында уҡый.

2018 йылда «Рәсәйҙең спорт мастеры» исемен ала.

2020 йылда Рәсәй чемпионатында көмөш миҙал яулай, ә 2021 йылда 45 кг ауырлыҡ категорияһында еңә.

2021 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы.

2021 йылда Ташкентта үтәсәк донъя чемпионатында ҡатнаша.

2023 йылда Яңы Уренгойҙа үткән ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионатында Регина ике күнекмәлә дөйөм ауырлыҡ 150 килограмм тәшкил итеп, карьераһында өсөнсө тапҡыр чемпион исемен яулай.

2024 йылдың июлендә Новосибирскиҙа үткән Рәсәй чемпионатында Регина карьераһында дүртенсе тапҡыр 45 килограмлыҡ ауырлыҡ категорияһында ил чемпионатында еңеү яулай.

2025 йылдың авгусында Санкт-Петербургта үткән Рәсәй чемпионатында Регина дөйөм һөҙөмтәһе 154 кг менән алтын миҙал яулай, снэтчта икенсе, клин-энд-джеркта беренсе урынды яулай.

2025 йылдың октябрендә Норвегияның Фёрде ҡалаһында үткән донъя чемпионатында нейтраль булып сығыш яһай. Ул 48 кг ауырлыҡ категорияһында В финалында сығыш яһаны һәм 152 кг ауырлыҡ менән дөйөм иҫәптә 21-се урынды яуланы.

2026 йылдың февралендә Люберцыҙа үткән Россия Кубогында үҙе өсөн яңы категорияла, 49 кг тиклем, ул ике өйрәнеү суммаһында 159 кг һөҙөмтә менән икенсе урынды ала һәм титулды Елизавета Аткинаға оттора.

## Төп һөҙөмтәләр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Регина Шәйҙуллина IWF сайтында
Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы

**Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы Ғәзизова** (26 ғинуар 1933 йыл, Варзи-Омга, Татар АССР-ы — 29 июль 2020 йыл, Әлмәт, Татарстан) — совет төҙөлөш сәнәғәтендә алдынғы, СССР-ҙың 8-се Төҙөлөш һәм монтаж министрлығының 41-се ташсыһы. Сәнәғәт предприятиелары, Әлмәт, Татар АССР-ы, Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы Ғәзизова 1933 йылда Агрызка районының Варзи-Омға ауылында тыуған, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы составында. Атаһы фронтта һәләк була, әсәһе, дүрт бала менән ҡалған. Ул башланғыс мәктәпте тамамлай һәм урындағы колхозда эшләй.

1957 йылда даими рәүештә Әлмәт ҡалаһына күсеп килә. Кирбессе һөнәрен һайлағас, нигеҙҙәрен тиҙ үҙләштереп, төҙөлөш идаралығында эш башлай. 1954—1961 йылдарҙа «Альметьевнефтьстрой» тресында эшләй. 1961—1963 йылдарҙа 6-сы трестың 42-се төҙөлөш-монтаж идаралығында эшләүен дауам итә, ә 1963—1988 йылдарҙа 8-се трестың 41-се төҙөлөш-монтаж идаралығында эшләй. 1971 йылда бик яҡшы хеҙмәте өсөн «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

Йәш быуынды ошо һөнәргә өйрәтеп, юғары оҫталыҡҡа эйә ташсы булып китә. Ҡалала күп кенә торлаҡ биҫтәләрен төҙөүҙә ҡатнаша, шулай уҡ драма театры төҙөүҙә лә ҡатнаша. «Йылдың яҡшы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнде. Уның исеме ҡала һәм предприятиеның Почет таҡталарында бер нисә тапҡыр телгә алына.

СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 5 мартындағы Указы менән 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 25 декабрендәге Указы менән 2-се дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

1986 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы Ғәзизова айырым производство һөҙөмтәләре һәм төҙөлөш проекттарына тос өлөш индергәне өсөн Беренсе дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры булып китә.

1988 йылдан хаҡлы ялда, бөтә союз әһәмиәтендәге шәхси пенсионер тип иҫәпләнә.

Ул Альметьевск ҡалаһында йәшәй, Татарстан Республикаһы.

## Наградалар һәм почет грамоталары
* «Почет Билдәһе» ордены (30 март 1971 йыл);
* Хеҙмәт даны ордены, 1-се дәрәжә (13.06.1986);
* Хеҙмәт даны ордены, 2-се дәрәжә (25.12.1981);
* Хеҙмәт даны ордены, 3-сө дәрәжә (05.03.1976);
* миҙалдары бар.
* Әлмәт ҡалаһының почетлы гражданы.

## Хәтер
* Уның бюсы Әлмәт ҡалаһының үҙәк паркындағы Геройҙар аллеяһында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Социалистик Хеҙмәт Геройҙары һәм Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары — яҡташтарыбыҙ. — Ҡазан, 2003 йыл.

## Һылтанмалар
* Ауыл ҡыҙы .
Гөлүсә Ғәлиева

**Гөлүсә Марат ҡыҙы Ғәлиева** (1997 йылдың 8 ноябрендә Арск ҡалаһында тыуған) - Рәсәй боксеры . 2023 йылғы Рәсәй чемпионатының көмөш призеры, 2016, 2017, 2018, 2021 һәм 2025 йылдарҙағы Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр бронза призеры. 2024 йылғы БРИКС уйындарының бронза призеры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Карьера
Гөлүсә Татарстан Республикаһының Арск ҡалаһында тыуған.

Тренерҙары М.Ғ.Ғәлиев, Ю. Б. Чеботарев. Ул «Динамо» өсөн уйнай.

2016, 2017, 2018 һәм 2021 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының бронза призеры. 2023 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призеры.

2014 йылда үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы. 2018 йылғы донъя университет чемпионатында көмөш призер. 2019 йылғы йәштәр араһында Европа чемпионатында көмөш миҙал яулаусы.

2025 йылдың декабрендә Өфөлә үткән Рәсәй чемпионатында 50 килограмм ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Ул ярымфиналда Арина Вострикованан еңелде. Миҙалға юлланғанда ул Элеонора Чашина һәм Рината Безелде еңә.

Россия Федерацияһы Спорт министрының 2015 йылдың 24 февралендәге 19-н номерлы бойороғо менән Гөлсиәгә Россияның халыҡ-ара класслы спорт оҫтаһы тигән спорт исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Гөлүсә Ғәлиева.
Алиса Вяткина

**Алиса Львовна Вяткина** (29 декабрь 1971 йыл, Ҡазан, Татар АССР, РСФСР, СССР) - Рәсәй музейы хеҙмәткәре, БР Милли музейының художество етәксеһе һәм генераль директоры.

## Биографияһы
1991 йылда Ҡазан медицина училищеһын, 2004 йылда А.Н.Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт техник университетын «Ойошма менән идара итеү» һөнәре буйынса тамамлай.

2007-2009 йылдарҙа «Маяковский. Һары куртка» ижади киңлегенең художество етәксеһе булып эшләй.

2012—2015 йылдарҙа «Ривьера» мәҙәни-күңел асыу комплексы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең художество етәксеһе.

2016—2017 йылдарҙа Игорь Моисеев исемендәге «Ансамблде үҫтереү һәм ярҙам итеү» хәйриә фондының башҡарма директоры урынбаҫары, башҡарма директоры.

2020—2022 йылдарҙа «БР Милли музейы» дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһының генераль директорының беренсе урынбаҫары, генераль директор вазифаһын башҡарыусы.

2022 йылдың мартынан 2025 йылдың 21 октябренә тиклем - «БР Милли музейы» дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһының генераль директоры.

## Куратор проекттары
Алиса Львовна Вяткина - Татарстан республикаһы, удмурт республикаһы музей йәмғиәтенең актив ағзаһы. Ул заманса технологиялар һәм традицион формаларын берләштергән принципиаль яңы музей продукттарын булдырыуға ҙур иғтибар бирә. Татарстан Республикаһы Милли музейы ишегалдында баш ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары өсөн йәлеп итерлек мәҙәни ял итеү өсөн яңы йәмғиәт киңлеге булдырыуға юнәлтелгән проекттарҙы ғәмәлгә ашырыуҙа туранан-тура ҡатнаша.

## Туристик маршруттар
Алиса Львовна Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы эгидаһы аҫтында яңы маршруттар эшләү һәм БР Милли музейын Рәсәйҙең туристик маршруттарына индереү буйынса әүҙем эш алып бара. Әле "Тарих призмаһы аша Татарстандың бәләкәй һәм ҙур ҡалалары" проекты эшләнә, ул республиканың ҡала-райондарында һәм ауыл ҡасабаларында яңы үҙенсәлекле үҙенсәлекле туристик маршруттар булдырыу һәм популярлаштырыу юлы менән БР-ҙа эске туризмды үҫтереүгә йүнәлтелгән. БР Мәҙәниәт министрлығы һәм муниципаль башҡарма власть органдары менән берлектә республиканың Арск, Әлмәт, Высокогорск, Ленингорск, Кама-Усты, Пестреч һәм Лайшев райондары өсөн экскурсия маршруттары эшләнә.

## Почет ҡағыҙҙары
Ҡазан башҡарма комитетының Почет грамотаһы (2021).

## Әңгәмә
1. Алиса Вяткина: о роли музея в жизни человека и современном мире 

2. Алиса Вяткина,Нацмузей РТ:«Сегодня мы наполняем свои мероприятия патриотической тематикой»  "

## Иҫкәрмәләр
Татьяна Грабузова

**Татьяна Валерьевна Грабузова** (9 февраль 1967 йыл) - испан, элекке совет һәм Рәсәй шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар гроссмейстеры (1994). Тренер.

Ул Михаил Шерешевский, Борис Злотник һәм Сергей Кишнев менән шөғөлләнә.

Биш тапҡыр Мәскәү чемпионы (1986, 1991, 1997, 2003 һәм 2007), 1992 йылда Рәсәй кубогы яулаусыһы, 1995 йылда Германия чемпионы, Блед (1990), Мәскәү (1992), Таллинда халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе.

2022 йылдың сентябренән ул Испания флагы аҫтында сығыш яһай.

## Рейтинг үҙгәрештәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Калып:Шахматные ссылки
Кэти Макнэлли

**Кэти Макнэлли** (; 2001 йылдың 20 ноябрендә АҠШ-тың Цинциннати ҡалаһында тыуған) - Америка тенниссыһы; ике тапҡыр Ҙур шлемдың парлы уйынсыһы финалсыһы (АҠШ-тың Асыҡ турниры 2021, -2022); һигеҙ тапҡыр WTA парлы уйындарҙа чемпионы.

Үҫмерҙәр араһында парлы уйындарҙа ике ҙур шлем турниры еңеүсеһе (2018 - Францияның Асыҡ турниры, 2018 - АҠШ-тың Асыҡ турниры); үҫмерҙәр араһында парлы уйында өс ҙур шлем турниры финалсыһы (Уимблдон 2016, -2017, -2018).

## Биографияһы
МакНалли Цинциннати янындағы Мадейра ҡалаһында (Огайо штаты) Джон МакНалли һәм Линн Наборс-МакНалли ғаиләһендә тыуа. Әсәһе профессиональ тенниссы була, әммә уның ғүмере ҡыҫҡа була, парлы уйындарҙа иң яҡшы 250-гә инә. Өлкән ағаһы Джон да профессиональ тенниссы, юниорҙар донъяһында юғары дәрәжәгә эйә. Икеһен дә әсәләре Линн тренерлыҡ итә.

## Спорт карьераһы

### Йәштәр карьераһы
МакНалли 2016, 2017 һәм 2018 йылдарҙа Уимблдонда юниорҙар араһында парлы ярыштарҙа финалға сыға, 16 йәшендә Ига Швитек менән партнерлыҡ итеп, 2018 йылғы Францияның асыҡ турнирында юниорҙар араһында парлы шлемдың тәүге титулын яулай. Шул уҡ турнирҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында яңғыҙ уйында финалға сыға, унда Коко Гауфтан отола. 2018 йылдың сентябрендә Гауф менән партнерлыҡ итеп, АҠШ-тың Асыҡ турнирында ҡатын-ҡыҙҙар араһында парлы чемпион исемен яулай.

### 2017-2018 йылдар
Макналти WTA төп турнирында дебютын 2017 йылғы Western & Southern Open турнирында парлы разрядта Алекса Глас менән бергә яһай.

### 2019 йыл
2019 йылдың февралендә МакНалли «Дау» теннис классикаһында еңеп сыға. Шул уҡ ай аҙағында ул «Индиан Уэллс Челленджер» ярышының өсөнсө турына сыға, ахыр сиктә еңеп сыҡҡан Виктория Голубицкаға еңелә. Бер аҙнанан ул Индиан-Уэллста үткән BNP Paribas Open турнирына үтәсәк, һайлап алыу турында Кристина Плишкова һәм Тимеа Бачинскиҙы еңә.

## WTA рейтингы

## Турнирҙа ҡатнашыу

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль (инглиз теле) WTA сайтында
* Профиль (инглиз теле) ITF сайтында
* Билли Джин Кинг профиле сайтында Кубок