open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Семеновка (Баймаҡ районы)

**Семеновка** () — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 377 кеше булған.
Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80206842001.

## Тарихы
Ҡасабаның барлыҡҡа килеүе 1912—1913 йылдарҙа Көньяҡ Урал тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте (ЮУГАО) тарафынан алтын ятҡылыҡтары табылыу менән бәйле. 1920 йылда рудникта 103 йортта 790 башҡорт йәшәгән.
Ауылдың атамаһы ятҡылыҡтарҙың беренсел документацияһын әҙерләгән һәм бында эшләгән геолог Семенов фамилияһынан алынған.

1913 йылда ЮУГАО составындағы бында инглиз ҡоралмалары менән йыһазландырылған циан-ил заводы төҙөлә. 1913—1917 йылдарҙа 16 бот алтын сығарыла.

Революция һәм Граждандар һуғышы осоронда йәмғиәттең хужалары ҡыуыла һәм производство туҡтай. 1928 йылда ғына, ҡоралмаларын яңыртҡандан һәм фабрика һәм шахталарҙа электр уты бирелгәндән һуң, ҡабаттан тергеҙелә. Фабрика ҡарамағындағы шахтала 150—180 кеше эшләй. 1943 йылда ЗИФ (Золотоизвлекающая фабрика) төҙөлә.
1950-се йылдарға тиклем Семеновка шахталары фабриканы юғары кимәлдәге алтын менән тәьмин итә, был ауылға яҡшы үҫешергә мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта алтын сығарыу фабрикаһы ябылған (1998 йылда) һәм ташландыҡ хәлендә, предприятие территорияһы тирә-яә мөхите өсөн етди хәүеф тыуҙыра. Ауылдан кешеләр күпләп күсенә, яңы эш урындары эҙләй.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 51 км

### Билдәле шәхестәре
* Иҙелбаев Ғ. З. — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы;
* Тимеров Азамат Камил улы, (14 февраль 1969) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006);
* Салауатов Альберт Рәфҡәт улы (29.05.1971), йырсы. 2012 йылдан Сибай театр-концерт берекмәһенең артист-вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010);
* Рыҫкилдин Ҡасим Янбай улы — БМСК-ның элекке директоры;
* Йәнбирҙин Йомағужа, Солтанғолов Шәкирйән, Әбдрәхимов Абдулла, Муллагилдина Ғәлима — почетлы шахтерҙар.

Семеновка руднигында  шулай уҡ элекке Түбә руднигы идаралығы директорҙары Атанғолов Абдрахман Ғәлим улы һәм Ғәйнуллин Фәрүәз Әхмәҙи улы эшләгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
• Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Һәмән (Баймаҡ районы)

**Һәмән** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 337 кеше.
Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810005.

## Исеменең килеп сығышы
*Һәмән* антропонимынан алынған.

## Тарихы
Картала тәүге тапҡыр 1786 йылда күрһәтелгән. 1885 йылда Ырымбур губернаһыОрск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы составында 2-се Һәмән (Сыбар йылғаһы буйында) һәм 3-сө Һәмән (Байрас йылғаһы буйында) утарҙары күрһәтелгән. Ауылға нигеҙҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының Таһир ауылы кешеләре һалған, улар элек-электән малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр.

Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы тикшереүренә ярашлы, бында 1839 йылда 168 йән башына 227 йылҡы, 163 һыйыр, 120 һарыҡ һәм кәзә тура килгән. Ужым бойҙайы һәм яҙғы сәсеүлек майҙаны 24 десәтинә тәшкил иткән. 1834 йылда — 187, 1885 йылда йәмгеһе 312 кеше йәшәгән.

**Совет осоро**

1920 йылда — 520, 1989 йылда 234 кеше йәшәгән..

**Бөгөнгөһө**

1992 йылда 74 йортта — 287 кеше, 1999 йылда барыһы 341 кеше йәшәгән.
Мәктәп уҡыусылары Билал ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерә. Совхоз бөтөрөлгәс. ауыл халҡы мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап ғүмер итә. Ҡайһы бер ҡатындар Билалда «Колибри» тегеү цехында тегенсе булып эшләһә, ир-егеттәр сит тарафтарҙа көс түгә. Донъя көтөүгә маһир, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтереп, өйөн гөл-сәскәгә күмгән кешеләр бихисап
Ауылда китапхана, магазин, мәсет бар. Китапхана (китапханасы Райхана Булатова) һәм Ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем эшләп килә, төрлө саралар үткәрелә, улар араһында «Яулыҡтарым аллы — гөллө», «Аҙаштым мин, аҙаштым, исемдәрҙә аҙаштым»,, «Самауыр йыры» байрамдары.

## Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡаран йылғаһы янында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 68 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Билал): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 11 км

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Ауылда *ҡыпсаҡ* ырыуы башҡорттары йәшәй. Ырыу аралары — *ҡужан, ҡаҙаҡ, йәрмәй, түрмән, сөнгәүер*.

### Ауылдың билдәле шәхестәре
* Буранбаев Вара Башар улы — дәүләт һәм йәмғиәт эшмәкәре, журналист.

## Топонимикаһы
— Мәрйә соҡоро (информант Әнүзә Мәжитова)

## Урамдары

*  Дуҫлыҡ (урамы) —  Дружба (улица)
*  Ҡаран (урамы) —  Каран (улица)
*  Йәштәр (урам) —  Молодежная (улица)
*  Туҡмаҡ (урамы) —  Тукмак (улица)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

* 
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* Словарь топонимов Башкирской АССР
Туҡтағол (Баймаҡ районы)

**Туҡтағол** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 11 кеше.
Почта индексы — 453644, ОКАТО коды — 80206831004.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ һалған Туҡтағол Муллашәриповтың  (1737—1822) исемен йөрөтә.Еще в 70-х годах XVIII быуаттың 70-се йылдарында ошо исем аҫтында утар билдәле була. 1813 йылда, Ҡолсора ауылынан — 14, Иҙристән — 1 (Бүләк Рыҫҡолов) ғаилә күсеп ултырғандан һуң,  ауыл статусын ала.  Ҡолсоранан Ишкинә (уның балалары Әхмәтйәр һәм мөхәмәтрәхим), Иҫәнғужа (уның улдарыЙонос, Иҙрис, Ихсан), Танһыҡҡкужа (уның балалары Йосоп, Мөхәмәтғәзиз), Мораҙым (улы Әхмәткәрим), Үҙәнбай һәм Муса күсеп киләләр. Шулай уҡ Ҡолсоранан Яҡшымбәт Ҡолсорин, Рәхмәт, Ғабдулла, Хәбибулла Сурығоловтар, Дәүләткилде Кулбаев, Байғазы Ҡолшәрипов (1812 йылғы һуғышта ҡатнашҡан, ике көмөш миҙалы булған),Илсеғол Сәлимгаров, Иҙелбай Күсәрбаев, Мусарғәли Муллагилдин, Ҡалҡаман Ҡолмөхәмәтовтар күсеп килә. 

1834 йылда ауылда 18 йортта 119 кеше йәшәгән. 1859 йылда 36 йортта — 284 кеше. 1920 йылғы иҫәп алыу 109 йортта 497 кеше күрһәтә.

XIX быуаттың 30—40-сы йылдарында  18 йортта 16 көймәле арба йәйләүгә сыға. Урал тауҙарында һәм Тупарҡыс һәм Тураш йылғалары буйлап (Ялтыркүл янында) Ирәндектең көнсығыш битләүендә йәйләгәндәр. 245 йылҡы малы, 134 һыйыр, 92 һарыҡ, 15 кәзә иҫәптә торған. Бөтә ауыл 56 бот ужым игенен,  408 бот ярауай иген сәскән. Үҙән йылғаһында тирмән булған. 

Башлыса — малсылыҡ, һуңынан — алтын йыуыу менән шөғөлләнгәндәр.

1930 йылдан алып Ворошилов исемендәге колхозға инә, 1957 йылдан — "Сибай", 1965 йылдан —  "Ирәндек" совхоздарына ингән. 
## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
Сыуашбай йылғаһы янында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 87 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Күсәй): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 49 км

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Батыр Вәлид — билдәле шағир. 
* Әбуталип Хәйбуллин — яҙыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
* Тактагулово
Татлыбай

**Татлыбай** () — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 396 кеше булған.
Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849001.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр рәсми рәүештә 1795 йылда теркәлгән. Нигеҙ һалыусылар — Йәнйегет ауылынан Ғәле һәм Нуриман Татлыбаевтар. Ғәленең улдары Йәнтүрә (уның улдары — Яңыхан, Мирхәйҙәр, Солтанморат, Алламорат, Хәбибулла, Ниғмәтулла (уның улы Төркмән), Рысмөхәмәт (уның улдары — Ғәлиәхмәт һәм Йәрмөхәмәт). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, нигеҙ һалыусылар араһында таулыҡай ауылы кешеләре лә булған. Нигеҙ һалыу ваҡыты — 1847—1850 йылдар.
Коллективлашыу осоронда ауыл халҡы Сталин исемендәге колхозға берләшәләр (1930).

1957 йылда — «Сибай» совхозының Татлыбай бүлексәһе.

1850 йылда ауылда 18 йорт була, 1859 йылда 23 йортта 145 кеше йәшәгән. 1895 йылда 42 йортта — 281 кеше, 1920 йылда 80 йортта 313 кеше йәшәгән.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 32 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 24 км

## Билдәле шәхестәре
* Аллабирҙин Шаһивәли, беренсе Бөрйән улусының рәйесе;
* Ваһапов Т. М., Сибай педагогия колледжы директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы;
* Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы (15.3.1945), ғалим-ботаник, эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
* Рысҡужина З. А., Татлыбай урта мәктәбенең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Шәйхисламов Арсен Фәйзулла улы (3.03.1976—9.12.2020), театр артисы, йәмәғәтсе. 1997 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры, 2012 йылдан театрҙың профсоюз комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2019). 
* Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы () (1903—1943) —  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
*  
* Татлыбаево на портале «Генеалогия и Архивы»
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
* Историческая справка села Татлыбаево на историко-краеведческом портале Ургаза.ру
Темәс

**Темәс** () — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 3920 кеше булған. Темәс — Башҡортостандың тәүге баш ҡалаһы.
Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852001.
 
## Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (82 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 55 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 100 км

## Билдәле шәхестәре
* Темәс Илекәев, башҡорт тарханы. 1735—1740 йылдарҙағы һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусы.
* Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891—1930), ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.
* Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы  (15.01.1965), йырсы. 2000 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы , «Яҙғы тауыштар» республика йыр конкурсы лауреаты.
* Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөрйән район мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). 
* Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (5.02.1940), дәүләт эшмәкәре, педагог-методист һәм тел ғалимы, педагогия фәндәре кандидаты.
* Ридик Фәсхетдинов (1940—16.05.2022), музыкант, баянсы. 1962—1974 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле, 1975 йылдан — хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсы-солисы, 2004—2010 йылдарҙа Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1982) артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).  
* Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы (10.11.1939), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* Яманғолова Алһыу Мөҙәрис ҡыҙы (20.02.1949), терапевт, 1983—2004 йылдарҙа Темәс участка дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2003).
* Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы (1 май 1911 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — педагог. 1963—1972 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһы директоры. 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ленин (1960), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1942, 1943, 1963) ордендары кавалеры. Сибай ҡалаһы, Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*   
* Темясово на портале «Генеалогия и Архивы»
Түбә

**Түбә** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.  йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше.
Почта индексы — 453661, ОКАТО коды — 80206853000.
 
## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 79 км

## Билдәле шәхестәре
* Буранбаев Вара Бәшәр улы (1924—2015) — партия һәм дәүләт эшмәкәре.
* Ғәлимов Дамир Мәзит улы (24.04.1944), режиссёр, 1987 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрының  художество етәксеһе. 1970 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР‑ының (1981) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). Сибай ҡалаһының почётлы гражданы.
* Юламанов Әхиәр Мозафар улы (1929—1978) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Ғалина Рима Барый ҡыҙы (9 март 1952 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор. 1977—1984 йылдарҙа Баймаҡ районы Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумының балалар музыка мәктәбе директоры; 1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 70 йыллығына арналған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1978).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Поселок Тубинский Баймакского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Хәсән (Баймаҡ районы)

**Хәсән** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 48 кеше..

Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849006.
.

## Тарихы
Сибай ауылы кешеләре 1816 йылда нигеҙ һалған. Бында дистанция начальнигы Рысҡужа Аҫылғужин улдары Тусҡәли һәм Сирғәли менән, алты ағалы-ҡустылы Байназаровтар, Аҡназар Яҡупов ике улы менән, Кинйә, Нарымбай, Ҡаҙаҡбай Бикьяновтар, Иҫәнғол Мәмбәтсурин күсеп төйәкләнәләр. Йорт старшинаһы сотник Хәсән Байназар улы Биишев исемен йөрөтә. Һуңыраҡ ул 6-сы башҡорт кантоны начальнигы була (1838—1846). Кантонда 50 мең кеше йәшәй. Хәсән ауылы — кантон начальнигының штаб-фатиры була.
 
Тарихта Хәсән Биишевтың оло ҡаҙанышы — 1864 йылда ул бөрйән, ҡыпсаҡ, үҫәргән һәм тамьян ырыуҙары шәжәрәһен күсереп ала.

1834 йылда бында 59 кеше йәшәй, 1920 йылда — 327, 1939 йылда — 156 кеше, 1989 йылда — 23 кеше йәшәй.

Совет осоронда ауыл Сталин исемендәге колхоз составында була. Һуңғараҡ — Киров исемендәге колхоз составына ингән. Артабан — Сибай совхозының Йәнйегет бүлексәһендә, әммә ауыл халҡы күпселектә БМСК-ла эшләйҙәр һәм индивидуаль хужалыҡ алып баралар.

Аҙаҡҡы йылдарҙа ауыл әүҙем үҫешә. Яңы йорттар барлыҡҡа килде. Мәсет төҙөлдө.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
Ҡаракүбәк йылғаһы буйлап урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 32 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Татлыбай): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 12 км

### Ауылдың билдәле шәхестәре
* Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы (3.02.1948), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-иҡтиадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1998), иҡтисад фәндәре докторы (2005), профессор. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2003).
* Мирсаяф Биишев — В. И. Ленин менән бер ваҡытта уҡыған, студенттар йыйылышында ҡатнашҡан;
* Сәйетбаттал Байназаров — Сибай МТС-ы директоры. Репрессияланған;
* Хәсәнов Ғибәт — Бөрйән-Таналыҡ улусының рәйесе;
* Ф. Биишев — ВЛКСМ-дың Баймаҡ райком яуаплы секретары. Репрессияланған;
* Хәсәнов С. Г. — Сибай АТП-һы директоры. Рәсәй Федерацияһының автотранспорты атҡаҙанған хеҙмәткәре;
* Сирғәлин А. Ә. — республикала билдәле хирург.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Фәйзулла (Баймаҡ районы)

**Фәйзулла** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше.
Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849005.

## Тарихы
1707 йылда рәсми рәүештә теркәлгән. Бәхтегәрәй (Манһыр) ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Башта йылға исеменән Шурале тип аталған.

Фәйзулла атамаһы 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы Фәйзулла Ильясов хөрмәтенә бирелгән. Бында шулай уҡ 3-сө Башҡорт полкы яугиры Фәйзулла Аҡтаев тә йәшәгән.

Төп шөғөлдәре — малсылыҡ һәм игенселек, өлөшләтә — алтын сығарыу.

1931 йылда Фәйзулла һәм Ғәле ауылы халҡы Чапаев исемендәге колхозға ойошалар. 1949 йылда әлеге колхозды Сталин исемендәге колхозға ҡушалар. 1957 йылдан алып — «Сибай» совхозы составында, 1997 йылдан «Сибай» АКХ-һына ингән.
Бөгөнгө көндә ауыл бөткән.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
Шүрәле йылғаһы янында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 14 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Татлыбай): 24 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 17 км

## Билдәле шәхестәре
* Фәйзулла Аҡтаев — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 14-се Башҡорт атлы полкының поход яҫауылы.
## Сығанаҡтар
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Йәнйегет

**Йәнйегет** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 406 кеше.
Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849007.

## Тарихы
1816 йылда Таулыҡай ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Тәүге нигеҙ һалыусы зауряд-сотник Йәнйегет Таулыҡаев исеме менән йөрөтәлә.
1816 йылда 142 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 204 кеше, 1920 йылда — 289 кеше, 1989 йылда — 289 кеше, 1999 йылда — 383 кеше.
1920-се йылдарҙа бында ауыл Советының үҙәге урынлашҡан. Малсылыҡ — халыҡтың боронғо шөғөлө.

1839 йылда ауыл халҡының 300 йылҡы малы, 300 эре мал, 113 һарыҡ һәм 63 кәзәһе булған. сәсеүлек ере 18 дисәтинәлә 231 бот ярауай бойҙайын сәскәндәр.

1929 йылда ауыл Сталин исемендәге колхозға ингән, 1936 йылда — Киров исемендәге колхозы, 1957 йылдан алып «Сибай» совхозының Йәнйегет бүлексәһенә ингән..

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
Рамай йылғаһы янында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 34 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Татлыбай): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 15 км

### Ауылдың билдәле шәхестәре
* Ғөбйҙулла Ғәлин — ауыл Советының беренсе рәйесе;
* Әбүбәкеров Ә. Ә. — БАССР-ҙың атҡаҙаанған уҡытыусыһы, СССР%ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы.
* Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы (3.08.1973) — журналист, «Ҡурай-ТВ» милли телевизон каналы директоры, продюсер. 
Башҡортостан  Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты.

## Сығанаҡтар
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Ярат

**Ярат** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. XVIII быуат аҙағында нигеҙләнгән. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 613 кеше.
Почта индексы — 453658, ОКАТО коды — 80206859001.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылға *Ярат* исемле тәүге төпләнеүсенең исеме бирелгән.

## Географик урыны
Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, Туҡмаҡ һәм Шарлыбай йылғалары ҡойған урында нигеҙләнгән.
Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһына тиклем 27 км.
Яҡындағы Сибай тимер юл станцияһына тиклем 71 км.

## Тарихы
XVIII быуат аҙағында юҡҡа сыҡҡан Ҡарағужа ауылы халҡы Ярат ауылына нигеҙ һала. V ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы 23 йортта 87 ир-егет һәм 63 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1816 йылда әлеге ауыл кешеләре яңы ауылдар нигеҙләй: Әхмәр Яратов (уның улдары Йәрмөхәмәт, Буранбай) Байыш ауылына күсерелә, Абдулла Яратов (уның улы Мортаза) — Үрге Мәмбәткә. Абдулланың башҡа улы Хәлил һәм ейәне Әхмәт Ярат ауылында ҡалалар. 1843 йылғы VIII ревизия йәмғеһе 172 кешене теркәй. Артабан ауыл үҫешмәй, 1859 йылда 140 кеше тәркәлгән, 1885 йылда ауыл халҡының һаны икеләтә кәмей. 1920 йылда әлеге ауылды Үрге Ярат тип атай башлайҙар, унда 183 кеше йәшәй. 1989 йылда — 564 кеше, 1999 йылда — 619 кеше.
Ярат ауылы халҡының төп шөғөлө — малсылыҡ. 32 йортта йәшәгән 175 кешегә 266 йылҡы малы, 433 һыйыр, 261 һарыҡ, 79 кәзә тура килә. Шулай уҡ 17 дисәтинә ерҙә 408 бот ярауай иген сәселә.
1929 йылда ауыл халҡы Карл Маркс исемендәге колхозға берләшәләр.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

; Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (99 %) йәшәй.

## Билдәле кешеләр
* Әхмәтов Мөхәмәтхәбиб
* Үҙәнбаев Фәтхислам Әхмәтвәли улы — колхоз бригадиры
* Иссурин Ғүмәр — тракторсы>
* Ишембәтов Ришат Вәкил улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Баймаҡ мәғариф бүлеге начальнигы
* Сирбаева Сәрхәб Мөхәммәт ҡыҙы — һауынсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы
* Юнысбаева Әнисә Харис ҡыҙы — һауынсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы
* Насыров Ғ. Ғ. — Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ярат мәктәбе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* 

## Видеояҙмалар
—  «Ләйсән» бейеу ансамбле (Ярат ауылы)

— https://vk.com/club23759234?z=video-23759234_159371729 Әхмәтов Мөхәмәтхәбиб

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының ТОПОНИМДӘР ҺҮҘЛЕГЕ
Александровка (Баҡалы районы)

**Александровка** () — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше.
Почта индексы — 452666, ОКАТО коды — 80207813003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Баҡалы): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бозор): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 77 км

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

## Иҫкәрмәләр
Урал (Баймаҡ районы)

**Урал** () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 250 кеше.
Почта индексы — 453653, ОКАТО коды — 80206813007.

## Исеменең килеп сығышы
Урал бүлексәһенең исеме Урал йылғаһы исеменән алынған. 2008 йылдың 9 февралендә Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары (60-сы) менән Урал бүлексәһе Урал ауылы тип үҙгәртелә.

## Географик урыны
Урал йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 70 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Урғаҙа): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 75 км

## Тарихы
1929 йылда Йылайыр кантонында Йылайыр совхозы ойошторолоу сиктәрендә  хужалығы ҡасабаһы булараҡ нигеҙләнә, һуңыраҡ, 1950-се йылдарҙа, «Йылайыр» совхозының Урал бүлексәһе итеп үҙгәртелә.
1930 −1933 йылдарҙа Ҡала яны хужалығы — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составында, 1933—1941 йылдарҙа — Баймаҡ районы Баймырҙа ауыл Советы, 1941 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Баймаҡ районы Йылайыр ауыл Советы составында.
2005 йылда хәҙерге статусын ала, 2008 йылдан — Урал ауылы исемен йөрөтә. Халҡы «Йылайыр» ДУАХП‑нда эшләй.
Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, магазин бар. Башланғыс мәктәп 2015 йылда ябылған.
2020 йылдың көҙөндә бында капиталь ремонттан һуң ауылға ингән юлда күпер асылды

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

; Милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда урыҫтар (40 %), башҡорттар (35 %) һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй.

## Урамдары

* Йылға урамы ()
* Төҙөүселәр урамы ()
* Дала урамы ()
* Үҙәк урамы ()
* Мәктәп урамы ()

## Ауыл активы
* Йылайыр ауыл советы 8-cе округы (Октябрь, Комсомол, Покровка, Сосновка, Урал ауылдары буйынса) депутаттары — Ольга Федоровна Кузьминова, Рәшиҙә Хәҙис ҡыҙы Раҡаева
* Ауыл старостаһы Гөлйәзит Һатыбалды ҡыҙы Хоҙайбирҙина
* Ауыл мәҙәниәт йорто (Баймаҡ «Халыҡ ижады үҙәге» филиалы) мөдире Ольга Федоровна Кузьминова.
* Фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире Сулпан Миҙхәт ҡыҙы Мусина.

### Ауылдың билдәле шәхестәре
* Копылов Василий Данилович — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), Ленин ордены (1944) кавалеры, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Фәтхетдинова Рәшиҙә Әшрәф ҡыҙы — «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» почетлы билдәһе кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
*
Аҫау (ауыл)

**Аҫау** (, икенсе атамаһы *Сытырман*) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 416 кеше булған.
Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 23 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Тушҡыр): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 84 км

## Билдәле шәхестәре
* Шакиров Үлмәҫ Шакир улы (20.12.1923—20.08.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}   
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Үрге Ҡарыш

**Үрге Ҡарыш** (; боронғо атамаһы **Ҡарышбаш**) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 439 кеше була.
Почта индексы — 452994, ОКАТО коды — 80208819001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 92 км

## Билдәле шәхестәре
* Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы (31.03.1914—17.07.2011), тарихсы-ғалим, совет комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тарих фәндәре  кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының 2—4-се һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1965 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971) кавалеры.
* Батырша (Ғәлиев Ғабдулла Ғәли улы)- ахун, XVIII быуат уртаһындағы билдәле дин әһеле, 1755 йылғы башҡорт ихтилалы ваҡытында милли һәм дини сикләүҙәргә ҡаршы сыҡҡан, "Императрица Елизавета Петровнаға хат" авторы
* Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы- Салауат һәм Стәрлетамаҡ башҡорт театры артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995)
* Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы  (1928-2004) -педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, яҙыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғрифы отличнигы (1994). Муса Мортазин, Афзал Таһиров, Мәрйәм Солтанова һ.б. тураһында эҙләнеүҙәр алып бара.
* Иҫәнбаева Рәүиә Хәтмулла ҡыҙы- табип, медицина фәндәре кандидаты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Еләҙекүл

**Еләҙекүл** () — Башҡортостандың Балтас районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше.
Почта индексы — 452995, ОКАТО коды — 80208819008.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса татарҙар күпселекте (99 %) тәшкил итә.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 98 км

## Ауыл тарихы
1803—1811 йылдарҙа шул уҡ исемдәге күл эргәһендә Еләҙекүл ауылы барлыҡҡа килә. Уға Суртанлыкүл ауылы кешеләре нигеҙ һала, шуға күрә «Чуртанлы тож» тип тә йөрөтөлә. *Бынан тыш, Ҡыр-унлар түбәһе башҡорттары тарафынан Еләҙекүл ауылы мишәрҙәренә («иптәштәре менән» Копкилде Таҡтамышевҡа) бирелгән яҙма буйынса, аҫабаларға 4 һыуһар түләү шарты менән, мишәрҙәрҙең яңы төркөмө килеп ултырған.*

**(Бынан тыш, Еләҙекүл ауылы [[мишәрҙәр]]е Копкилде Таҡтамышевҡа Ҡыр-унлар түбәһе башҡорттарына йылына 4 һыуһар түләү шарты менән мишәрҙәрҙең яңы төркөмө килеп ултырған.)**
Әммә документтың иҫке булыуы сәбәпле, йылын билдәләп булмай, ләкин уның һаны (көнө, айы) билдәләнде — «28 июль». Ауыл халҡы Бабай (1825 йыл) һәм Яңы Солтанғол (1835 йыл) ауылдарынан күсеп килеүселәр иҫәбенә тулылана.

7 ревизия 114 кеше йәшәй тип күрһәтә, 8 ревизия ваҡытында 224 кеше иҫәпкә алынған. 10 ревизия 469 (78 йорт), 1905 йылдағы иҫәп алыу 727 мишәр (134 йорт) күрһәткән. 1920 йылда 152 йортта 736 кеше йәшәгән.

Башҡорт энциклопедияһы биргән мәғлүмәт буйынса, 2002 йылда ауылда төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана эшләй.

## Еләҙекүл ауылы Рәсәйҙә ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкаларында (1917)
* Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Зилязикулево, Бирский уезд, Кизганбашевская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2374 

## Еләҙекүл ауылы Рәсәйҙә үткән ревизия материалдарында
* Материалы ревизских сказок по: Зелязекулева д., Бирский уезд, 10 башк. к-н; год 1834, фонд И-138, опись 2, дело 549
* Материалы ревизских сказок по: Залазикулова д., Бирский уезд, Верхне-Карышевск.; год 1859, фонд i138, опись op2, дело 748
* Материалы ревизских сказок по: Зилязиккулева д., Бирский уезд, 3 мещерякск. к-н; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 644

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Иҫкәрмәләр
Мишәр (Балтас районы)

**Мишәр** () — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше.
Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837004.

Ауылға нигеҙҙе XVII быуат аҙағы-XVIII быуат баштарында Кыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары үҙ ерҙәрендә һалған.

## Тарихы

Ауылға нигеҙҙе  Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары (Ҡара Табын ҡәбиләһе) үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Ауылдың исеме был ауылда беренсе булып төпләнгән Мишәр антропонимынан килеп сыҡҡан, Мишәр- аҫаба башҡорт кешеһе булған. 1733 йылда был ауылға типтәрҙәр индерелә, ә бишенсе ревизияға тиклем (1795) — мишәрҙәр килә.

1795 йылда ауылда 67 аҫаба башҡорт, 31 типтәр, 10 мишәр йәшәгән. 1816 йылда ревизияла 78 башҡорт, 60 типтәр, 19 мишәр теркәлгән.

1836 йылда бында 105 башҡорт, 91 типтәр, 29 мишәр йәшәгән. 1859 йылда, X ревизияһына ярашлы, ауылда 199 башҡорт һәм 220 мишәр һәм типтәр йәшәгән.

1843 йылда 105 башҡортҡа ни бары 480 бот ҡышлау һәм 904 яҙғы һабан икмәк сәселә. Башҡорттар башлыса  малсылыҡ менән (ат, һыйыр, һарыҡ, кәзә тотҡандар), умартасылыҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.

1906 йылда ауылда 484 кеше йәшәй, 1920 йылда — 470 кеше. Ауыл күп милләтле булып ҡала.

XIX быуат аҙағынан ағас мәсет янында мәҙрәсә эшләгән.

2000 йылдар башына тиклем ауылда башланғыс мәктәп булған.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 7 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Тушҡыр): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 73 км

## Билдәле шәхестәр
* Мөкимов Рәхимйән Мөким улы, Балтас районы «Урал» колхозы һөтсөлөк фермаһы мөдире, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры

## Урамдар
Кооператив урамы

Яр буйы урамы

Фрунзе урамы

Чапаев урамы

Көньяҡ (тыҡрыҡ)

## Сығанаҡтар
Иҫке Тимкә

**Иҫке Тимкә** () — Башҡортостандың Балтас районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 505 кеше.
Почта индексы — 452993, ОКАТО коды — 80208804001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 21 км

## Билдәле шәхестәре
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (24.10.1930), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп ветераны. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4
Иҫке Ҡарғалы

**Иҫке Ҡарғалы** () — Башҡортостандың Балтас районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 202 кеше булған.
Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 8020884001.

Ауылға нигеҙҙе XVIII быуатта үҙ ерендә Таҙлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.

## Тарихы
Хәҙерге Балтас районының өс ауылы Таҙлар улусына ҡараған: Иҫке Ҡарғалы, Һәйтәк (Сәйтәк) һәм Тусыбай. Ауылға Таҙлар ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. XIII быуатта таҙлар Каспий диңгеҙенең төньяғында Эмба менән Яйыҡ (Урал) йылғалары араһында йәшәгән. Һуңыраҡ улар хандар араһындағы һуғыштар арҡаһында төньяҡҡараҡ, Урал буйҙарына килә. Тағы ла бер аҙҙан улар ике- көнсығыш (Урал, заводтар төҙөлә башлағас, көнбайышҡараҡ күсенә) һәм көнбайыш төркөмгә (Тере Танып буйы) бүленә.

1795 йылда Ҡарғалы ауылында 84 аҫаба башҡорт йәшәгән (13 йортта). 1834 йылда (8-се ревизия) ике Ҡарғалы ауылы күрһәтелгән: Иҫке Ҡарғалы (130 башҡорт) һәм Яңы Ҡарғалы (283 башҡорт)..

1843 йылда Иҫке Ҡарғалы ауылында ни бары 264 бот ҡышлау һәм 328 бот яҙғы һабан ашлыҡ сәселә. Ауылда ике тирмән булған.

Халыҡ йылҡы, һыйыр, һарыҡ (57) һәм кәзә (100) малы тотҡан. Ҡайһы бер ғаиләләр солоҡсолоҡ (50 солоҡ) менән шөғөлләнгән.

1928 йылда Иҫке Ҡарғалы ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл — Сейәтауҙы төҙөргә ҡарар итә..

1990-сы йылдарға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. 2010-сы йылдарға тиклем бында бер нисә фермер хужалығы була.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Тусыбай): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 95 км
## Урамдар
Яр буйы урамы

Колхоз урамы

Партизан урамы

Фрунзе урамы

Үҙәк урам

Мәктәп урамы

## Билдәле кешеләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Иҫкәрмәләр
Уразай (Балтас районы)

**Уразай** () — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 420 кеше булған.
ОКАТО коды — 80208834006.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (55 %) һәм башҡорттар (44 %) йәшәй..
## Географик урыны
Ар һәм Ҡуш йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 19 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Янбай): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 86 км

## Тарихы
Уҫы даруғаһы Ҡыр‑Танып улусындағы, Ҡошсо йылғаһының Ар йылғаһына ҡойған урынындағы башҡорт ауылы Уразайға 1702 йылда батша рөхсәте менән мишәрҙәр килеп төпләнгән ("по оберегательной грамоте"). 1813 йылда ауылда йәшәгән аҫаба башҡорт Шығай Тәнәкәйев (тамғаһы күрһәтелгән) менән Дәүәнәй Ҡаныбәков (тамғаһы бар) ошо уҡ ауыл аҫаба башҡорто Боҫҡон Уразаевтан 10 һум аҡса алып торған.(Материалы по истории Башкирской АССР, т.3, с.103).

1742 йылда ауылдағы 140 мишәр 27 йортта йәшәгән. 1816 йылда 77 йортта 233 мишәр ир-аты күрһәтелгән. 1834 йылда 119 йортта 751 кеше йәшәгән. 1859 йылғы ревизия ваҡытында бында 1128 кеше (210 йорт) йәшәгән.

Ауылға  XIX быуат башында  типтәрҙәр килеп ултыра. Х ревизияла 312 ихата-хужалыҡта 1128 кеше теркәлгән. 1905 йылда 1954 кеше (312 йортта) йәшәгән. Ауылда 3 тимерлек, 2 тирмән, 2 бакалея лавкаһы, 2 мәсет, мәҙрәсә булған .

Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, кибеттәр эшләй.

## Ауыл урамдары исемдәре

# Һаҙлыҡ урамы (Болотная ( улица )) 
# Йылға буйы урамы (Заречная ( улица )) 
# Ҡошсо урамы (Кушчы ( улица )) 
# Урман ауылы (Лесная ( улица )) 
# Йәштәр урамы (Молодежная ( улица )) 
# Фрунзе урамы (Фрунзе ( улица )) 
# Үҙәк урам (Центральная ( улица )) 
# Мәктәп урамы (Школьная ( улица )). 

## Билдәле шәхестәре
* Зәрәев Әғләм Зәрәй улы (1926—2007), журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1986 йылдарҙа «Кызыл таң» республика гәзите фотохәбәрсеһе. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы (18.10.1938), хеҙмәт ветераны, Уразай мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Октябрь Революцияһы ордены кавалеры.
* Дильмиев Нурихан Шәмселбаян улы (1963), «Нефтегазстрой» ААЙ генераль директоры, эшҡыуар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Уразай, Балтас районындағы ауыл   
* Уразаево на портале «Генеалогия и Архивы»
Штәнде

**Штәнде**, икенсе атамаһы **Итәүәш** () — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 568 кеше булған.
Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843001.

Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып улусы (Ҡыр Танып ырыуы) башҡорттары үҙ ерендә нигеҙ һалған.

## Тарихы
Ауылға Себер даруғаһының Ҡыр Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл шул исемдәге (Штәнде, йәки Итәүәш, Итәбаш) йылға буйында барлыҡҡа килгән.

1816 йылда 12 йортта 70 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда бында 311 кеше (51 йорт) йәшәгән .

1865 йылда 51 йортта 321 кеше йәшәгән . 

1906 йылда 90 йортта 472 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 891 кеше (180 йорт) була.

1834 йылда 110 кешегә 360 бот ҡышлау ашлығы һәм 296 бот яҙғы һабан ашлығы сәселә.

1920 йылдан һуң Штәнде ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл —Яңы Штәндегә нигеҙ һалған, унда 17 йорт булған  .

Штәнде ауылы башҡорттары шул уҡ райондың Иҫке Илекәй ауылы халҡы менән бер нәҫелдән булған һәм 10-сы башҡорт кантонына ҡараған, 1863 йылға тиклем хәрби ҡатламға ингән (сик буйы хеҙмәтен үтәгән һәм хәрби походтарҙа ҡатнашҡан).

Ауылда беренсе башланғыс мәктәп 1924 йылда, 1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп, 1952 йылда урта мәктәп асыла, ул әле лә эшләп килә.  2020 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы сафҡа индерелә.

Ауыл «Итәүеш» тип  тә йөрөтөлгән. 1865 йылғы документта русса «Итабаш» тип күрһәтелгән. Халыҡ араһында «это ваш» (йәки землемер «был ер һеҙҙеке тип әйткән») тигән һүҙҙәрҙән сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Һүҙлектәрҙә «етәү+ баш» һүҙҙәренән алыныуы күҙ уңында тотола. «Әт, ит,ид»- боронғо һинд-европа телдәрендә «һыу» (мәҫәлән,Әтил, Итил), борон башҡорт телендә «иҙ» (мәҫәлән,иҙмә- һыуға буталған) формаһын ала, «үеш» ялғауы һыу буйындағы объекттарға ҡушыла.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 83 км
## Урамдары

* Һигеҙенсе март - улица 8 Марта 

* Гагарин - улица Гагарина

* Киров- улица Кирова

* Куйбышев- улица Куйбышева

* Ленин- улица Ленина

* Тыныслыҡ- улица Мира

* Мичурин- улица Мичурина

* Йәштәр- улица Молодежная

* Совет-улица Советская

* Үҙәк-улица Центральная

## Билдәле шәхестәре
* Хәмитов Зәки Сәлим улы (1930—1993), ғалим-педагог. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының элекке башлығы Р. З. Хәмитовтың атаһы.
* Ғабдулхаҡов Рәдиф Әхүәс улы (1953), философия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
* Фәссәхов Өлфәт Тәүәфетдин улы (1934), балыҡ тотоу карабы капитаны, Камчатканың атҡаҙанған балыҡсыһы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Иҫкәрмәләр
Аделькин

**Аделькин** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 12 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ермолкин): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 22 км

## Билдәле шәхестәре
* Никифоров Юрий Никифорович (16.11.1934—27.11.2012), ғалим-тарихсы, политолог. 1963—1975 һәм 1978—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1975 һәм 1978—2012 йылдарҙа хәҙерге политология кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Аҡбаҫар

**Аҡбаҫар** (; боронғо атамалары — **Мәтәү‑Аҡбаҫар**, **Таллыя**) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Почта индексы — 452035, ОКАТО коды — 80209825002.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Мәтәүбаш): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 42 км

## Билдәле шәхестәр
* Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы (9.07.1939—1.12.1999), ғалим-тау инженеры, 1967—1999 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
* 
* Деревня Акбасар, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Анновка (Бәләбәй районы)

**Анновка** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 325 кеше. Почта индексы — 452027, ОКАТО коды — 80209813001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 28 км
## Ауыл тарихы
Анновка ауылына 19 быуат башында Бәләбәй өйәҙендә нигеҙ һалына. 1841—42 йылдарҙа Тула губернаһының Георгиевский, Ивановский ауылдарынан Д. Е. Бенардакиҙың (ҡара: Бенардакиҙар) алпауыт крәҫтиәндәре килеп урынлаша.
1865 йылда 60 йортта 433 кеше иҫәптә торған. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ, балта эше менән шөғөлләнгән. Май һығыу заводы, һыу тирмәне булғанлығы билдәле. 1906 йылда сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 3 һыу тирмәне, тимерлек, шарап кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән.
Ауыл Дегет йылғаһы (Өҫән йылғаһы басс.) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 йылда — 680, 1920 йылда—873, 1939 йылда—770, 1959 йылда—322, 1989 йылда—367, 2002 йылда—333, 2010 йылда—325 кеше йәшәгән. Урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар..

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Иҫкәрмәләр
Баженов (Бәләбәй районы)

**Баженов** (; элекке атамалары Бажановка, Григорьевка, Ҡарамалы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1120 кеше. Почта индексы — 452031, ОКАТО коды — 80209802001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 27 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приют): 17 км

## Билдәле шәхестәре
* Грубе Александр Васильевич (31.08.1894—4.10.1980), совет скульпторы, уҡытыусы. 1942—1944 йылдарҙа Белорус ССР-ы Рәссамдар союзының идара рәйесе. Белорус ССР-ының атҡаҙанған (1942) һәм халыҡ (1944) рәссамы. 
* Петров Борис Ильич (28.08.1929—23.08.2004), агроном, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1972 йылдарҙа Хәйбулла районының «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының VII һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), РСФСР-ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Иҫкәрмәләр