Чарльз Дарвин

**Чарлз Ро́берт Да́рвин** (; 12 февраль 1809 йыл — 19 апрель 1882 йыл) — инглиз натуралисы һәм сәйәхәтсеһе, беренселәрҙән булып тере организмдарҙың дөйөм тамырҙан сығып, эволюцияға бирелгәнлеген әйтә һәм дәлилләй. 1859 йылда баҫылған тәүге киң хеҙмәтендә, «Төрҙәрҙең килеп сығышы» тигән китабында, Дарвин эволюция тәбиғи һайланыш һәм аныҡ булмаған үҙгәрештәр нигеҙендә бара, тип яҙа. Ул ваҡытта Англияның ауыл хужалығында йорт ҡоштары һәм сәсеп үҫтерә торған үҫемлектәр ошолай һайлау юлы менән үрсетелгән тигән ҡараш та быға ҡеүәт биреп ебәрә.

Дарвин үҙе тере сағында уҡ ғалимдарҙың күпселеге эволюцияның барлығын таныһа ла, XX быуаттың 30-сы йылдарында эволюцияның синтетик теорияһы килеп сыҡҡандан һуң ғына тулыһынса ҡабул ителә башлай. Дарвин идеялары бөгөн эволюцияның синтетик теорияһы нигеҙендә ята һәм биологиила төрлөлөктө аңлатыу өсөн ҡулланыла. Дарвиндың ортодоксаль шәкерттәре (дарвинизм) тип аталған йүнәлеште артабан дауам итә, үҫтерә.

## Ҡыҫҡаса биографияһы

### Балалыҡ, үҫмерлек йылдары
thumb|150px|left|Чарлз Дарвинға 7 йәш (1816), бер йылдан әсәһе үлеп ҡалған
thumb|150px|right|Атаһы Роберт Дарвин.
Чарлз Дарвин 1809 йылдың 12 февралендә Шропшир графлығында Шрюсбери ҡалаһында , Маунт Һаус тип аталған үҙҙәренең нәҫелдән килгән имениеһында тыуа().Атаһы хәлле кеше — табип һәм финансист Роберт Дарвин, әсәһе  (), Уэджвуд ғаиләһенән(). Чарльз атаһы яғынан ғалим-натуралист Эразм Дарвиндың һәм әсәһе яғынан рәссам Джозайя Уэджвудтың ейәне. Ике ғаилә лә унитарианлыҡҡа ыңғай ҡарай, мәгәр Уэджвудтар англикан сиркәүенә йөрөй. Атаһы Чарлзды Англикан сиркәүенә йөрөтөүгә ҡаршы булмай, шул уҡ ваҡытта малайҙың ҡалған биш ағай-энеһе әсәләре менән Унитариан сиркәүгә йөрөй. Һигеҙ йәшендә Дарвинда тәбиғәт тарихына һәм коллекция йыйыуға ҡыҙыҡһыныу уяна. Шул йылы уның әсәһе вафат булып ҡала. 1818 йылда ағаһы Эразм менән яҡындағы англикан пансионға  () һабаҡҡа төшә.
Шул уҡ ағаһы менән Эдинбург университетына инер йылы,1825 йылдың йәйендә, ул атаһының медицина практикаһында ҡатнаша башлай.

## Эволюция теорияһы
Эволюция теорияһын дәлилләү эшен ул 30 -сы йылдар аҙағында уҡ башлап ебәрә. Дарвин 1839—1843 йылдарҙа 5 томлык «Зоология» тигән хеҙмәтен баҫтыра, һуңыраҡ бер-бер артлы шәхси монографияларын донъяға сығара. Ә 1859 йылда уның «Төрҙәрҙең килеп сығыуы…» тигән ҙур күләмле хеҙмәте нәшер ителә. Был хеҙмәттә ул үҫемлек һәм хайуандарҙың билдәле бер тарихи осорҙа ғына барлыҡҡа килгәнлеген, уларҙың миллион йылдар дәүерендә ҙур үҙгәрештәр кисергәнлеген иҫбатлай. Ошо процесста тәбиғи һайланыштың (естественный отбор) хәл иткес ролен дәлилләй. Һуңыраҡ, 1871 йылда, ул «Кешенең барлыҡҡа килеүе һәм енси һайланыш» хеҙмәтен сығара. Юғарыла күрһәтелгән асыштарҙың һәр һайһыһы диалектика фәнен үҫтереүҙә мөһим роль уйнайҙар. Мәҫәлән, донъяла булған барлыҡ тере предметтарҙың нигеҙе бер үк. Тимәк, барлыҡ организмдар бер-береһенә тығыҙ бәйләнешкән, улар араһындағы айырма ошо организмдарҙың ҡатлаулылыҡ дәрәжәһендә генә. Шуның өҫтөнә, барлыҡ организмдар — даими үҙгәрештә, үҫештә, бер-береһенән яралыу, килеп сығыу процессында. Ә йәшәү һәр төрҙөң башҡа төрҙәр менән көрәше шарттарында яулап алына һ. б. Был мөнәсәбәттәр барыһы ла донъяла булған барлыҡ пред-меттарҙың һәм күренештәрҙең үҙ-ара тығыҙ бәйләнештә булыуҙарын, уларҙың эволюцион үзгәреш кисереп йәшәүҙәрен иҫбатлай.

## Цитаталар алынған әҙәбиәт

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Библиография

Charles Darwin в en.wikipedia.org мәҡәләһе буйынса

* 1836: *A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. — BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.*' http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/tahiti.html 
* 1839: *Journal and Remarks* (The Voyage of the Beagle)
* *Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle*: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, Edited and superintended by Charles Darwin: information on two of the volumes —
: 1840: *Part I. Fossil Mammalia*, by Richard Owen (Darwin’s introduction) 
: 1839: *Part II. Mammalia*, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges) 
* 1842: *The Structure and Distribution of Coral Reefs* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2690
* 1844: *Geological Observations of Volcanic Islands* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3054, (French version)
* 1846: *Geological Observations on South America* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3620
* 1849: *Geology* from *A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty’s Navy: and adapted for travellers in general.*, John F.W. Herschel ed. http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/geology.html 
* 1851: *A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_lepadidae/lepadidae01.html 
* 1851: *A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_lepadidae/fos.lep.html 
* 1854: *A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_balanidae/balanidae_fm.html
* 1854: *A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ? of Great Britain* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_balanidae/fos.balanidae.html 
* 1858: *[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection|On the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]*
* 1859: *[[The Origin of Species|On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life]]*
* 1862: *On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/orchids/orchids_fm.htm 
* 1868: *Variation of Plants and Animals Under Domestication* (PDF format), Vol. 1, Vol. 2
* 1871: *[[The Descent of Man and Selection in Relation to Sex]]*
* 1872: *The Expression of Emotions in Man and Animals* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-expression-of-emotion-in-man-and-animals/
* 1875: *Movement and Habits of Climbing Plants* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2485
* 1875: *Insectivorous Plants* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/insectivorous-plants/
* 1876: *The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-effects-of-cross-and-self-fertilisation/
* 1877: *The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-different-forms-of-flowers-on-plants/
* 1879: «Preface and 'a preliminary notice'» in Ernst Krause’s *Erasmus Darwin* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/erasmus.html 
* 1880: *The Power of Movement in Plants* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-power-of-movement-in-plants/
* 1881: *The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2355 http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&vid=LCCN04010736&id=IHcQHUAXg3oC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=Vegetable+Mould
* 1887: *Autobiography of Charles Darwin* (Edited by his Son Francis Darwin) http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2010
* 1958: *Autobiography of Charles Darwin* (Barlow, unexpurgated)

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 1911 Encyclopædia Britannica/Darwin, Charles Robert 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 
*  
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  Retrieved on 2006-12-15
* 
* 
* 
*  Retrieved on 2006-12-15

## Һылтанмалар

* Полное собрание сочинений Ч. Дарвина на darwin-online.org.uk
* Труды Дарвина и статьи о его жизни на русском и английском языках
* Полная переписка Дарвина на сайте проекта «Darwin Correspondence Project» 
* «Современные проблемы эволюционной биологии» — Международная научно-методическая конференция, посвящённая 200-летию со дня рождения Ч. Дарвина и 150-летию выхода в свет «Происхождения видов…»
* Эволюционная теория Ч. Дарвина 
* The Origin of Species Charles Darwin 
* Страница Чарлза Дарвина в библиотеке «Философия и атеизм»
* Galapagos 
* Дарвин, Чарлз Роберт 
* Алексей Куприянов. Дарвин: пора прощаться 
* Названы именем Дарвина