Ҡарағанды

**Ҡарағанды** (, ) — Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Ҡарағанды өлкәһенең үҙәге.

## Этимологияһы
Ҡарағаны - башҡортса "ҡарағай", ҡаҙаҡ Википедияһында "қaрaғaны қaлың өскен жер" - "ҡарағай ҡалын үҫкән ер" тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлатыла. Йәғни, башҡортса "Ҡарағайлы" тигән мәғәнә бирә..

## Тарихы
XIX быуатта был урында Арғын ҡәбиләһе алтай-ҡарпыҡтарҙың ҡаракә һәм морат тигән аралары йәшәгән. 
Риүәйәт ителеүенсә, 1833 йылда көтөүсе малай- Байжанов Аппаҡ күмер тапҡан. XIX быуат аҙағында геологик тикшеренеүҙәр үткәрелгән, ә ХХ быуат башында тәүҙә урыҫ сауҙагәрҙәре  күмер сығара башлай, аҙаҡ инглиз һәм француз эшҡыуарҙар был эшкә тотона. 

1906 йылда Столыпин аграр реформаһы буйынса урыҫ күскенселәре килгәс, беренсе Михайловка ҡасабаһына нигеҙ һалалар, шунан Тихоновка һәм Зелёная балка барлыҡҡа килә. Революциянан һуң, инглиздәр киткәс, күмер сығарыу ваҡытлыса туҡтатыла. Төбәк иһә Рәсәй империяһы Аҡмола өлкәһендә ҡала. 

1930 йылда күмер сығарыу әүҙемләшә һәм СССР-ҙан кулак итеп һөрөлгән кешеләр, уларҙың ғаиләләре ваҡытлы торлаҡ төҙөп, яртылаш зимләнкәләрҙә йәшәй башлай. Һуңынан Майҡоҙоҡ, Яңы Тихоновка һәм  Пришахтинский ҡасабалары ҡалҡып сыға.  Белгестәрҙең һәм эшселәрҙең төп өлөшө шуларҙа урынлаша. Иҫке ҡасабаларҙа ла халыҡ һиҙелерлек арта.

1931 йылдың 20 мартында Ҡаҙағстан Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән (КазЦИК) Ҡарағанды  эшселәр Советы ойошторола. Уның үҙәге Оло Михайловка ауылында була, артабан ул ҡала составына инә. 1931 йылда шахтер ауылы Ҡарағанды  эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 

1934 йылдың 10 февралендә ВЦИК Президиумы менән Ҡарағандыға ҡала статусы бирелә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән меңдәрсә ҡарағандылар фронтҡа китә. 

1950 йылда ҡалала ике һәләкәт була — Ил-12 самолеты ҡыйралып төшә һәм № 4Д заводында шартлау була. 

1974 йылда 66 предприятие һәм ойошма, шул иҫәптән 3 разрез һәм 26 шахта «Ҡарағандыуголь» етештерең берекмәһенә берләшә. 

СССР тарҡалыуы Ҡаҙағстандың шахтерҙар башҡалаһына ауыр йоғонто яһай, — 1990-сы йылдар XX быуаттың 1920-се революция  һәм 1940-сы һуғыш барған йылдарҙан ҡала иң ауыры булып сыға. Күмер сәнәғәте предприятиеларының күп өлөшө  етештереүҙән туҡтай.

Бойондороҡһоҙлоҡ алған тәүге йылдарҙағы депрессия әкренләп үтә башлай. 2004 йылда Ҡарағанды  үҙенең 70 йәшлек юбилейын ҙур индустриаль, мәҙәни  һәм фәнни үҙәк булараҡ, халҡы 427 мең кешегә еткән ҡала булып ҡаршы ала. Ә 2007 йылдың 1 ғинуарынан ҡалала инде 451,8 мең кеше йәшәй . 
Күмер һаман да ҡаланың традицион сәнәғәт маркаһы булып ҡала. Әммә сеймал йүнәлешенән тыш ҡала сервис-технологик иҡтисадҡа йөҙ тота бара. Бөгөн Ҡарағанды республика сәнәғәтендә күп кенә күрһәткестәр буйынса алдынғы урындарҙы биләй.  кеүек Ил, шулай уҡ сит ил инвесторҙарының тотороҡло эше өсөн тигеҙ шарттар тәьмин ителә. 

Иҡтисад үҫешә, бәләкәй һәм урта бизнес нығына бара.Ҡарағанды төҙөкләндерелә, киңәйә, матурая. 
 
## Географияһы

### Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, ҡыш һыуыҡ,  йәй уртаса эҫе һәм ҡоро, яуым-төшөм аҙ. 
* Уртаса йыллыҡ температура — +3,6 °C
* Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм — 332 мм.
* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 65 %.
* Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 3,8 м/c.

### Һыу ресурстары
Ҡала биләмәһе аша Бүкпә йылғаһы аға   һәм Иртыш — Ҡарағанды каналы тамамлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөндә  Федоровка һыуһаҡлағысы урынлашҡан.

## Халҡы

Ҡарағанды халыҡ һаны буйынса өлкәлә  беренсе урынды биләй — 496 173Ҡаҙағстанда - дүртенсе (Алматы, Шымкент,  Астананан ҡала). 

Ҡаҙағстан  бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем Ҡарағанды ҡалаһы халыҡ һаны буйынса илдә икенсе була.

Милли состав (2018 йыл, 1 ғинуар).:
* ҡаҙаҡтар — 225 238 кеше (44,92 %)
* урыҫтар — 202 989 кеше (40,48 %)
* украиндар — 15 234 кеше (3,04 %)
* татарҙар — 13 262 кеше (2,64 %)
* немецтар — 12 842 кеше (2,56 %)
* корейҙар — 7 496 кеше (1,49 %)
* белорустар — 3 534 кеше (0,70 %)
* чечендар — 2 195 кеше (0,44 %)
* үзбәктәр — 2 040 кеше (0,41 %)
* әзербайжандар — 2 010 кеше (0,40 %)
* поляктар — 1 925 кеше (0,38 %)
* башҡорттар — 1 163 кеше (0,23 %)
* башҡалар — 11 491 кеше (2,29 %)
* Йәмғеһе — 501 419 кеше (100,00 %)

## Туғандашг ҡалалар
*  Сонпхагу, Сеул, Корея Республикаһы 
*  Каменское, Украина
*  Эрак, Иран
*  Несебыр, Болгария
*  Клуж-Напока, Румыния

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Акимат Караганды. Очерки по истории города 
* Караганда на WikiMapia — аннотированные спутниковые снимки

## Әҙәбиәт
*  
*