Байройт

**Байройт**, шулай уҡ **Байрейт** (, ) — Германияның Бавария еренә буйһонған һөм был ер территорияһында урынлашҡан ҡалаһы.

Үрге Франкония округының административ үҙәге. Халыҡ һаны-72 683 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Ҡала 66,92 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *09 4 62 000*.

## Тарих

1194 йылдағы документтарҙа епископ II Отто Бамберг тарафынан Баварияның киҫелгән урманы тип беренсе тапҡыр телгә алынған. 1200—1230 йылдар араһында Байройт ҡала байройт хоҡуғын ала. 1248 йылға тиклем ҡала хакимы булып граф Андекс-Мераниялар тора. 1248 йылда ҡала бургграф III Фридрих милкенә күсә һәм Гогенцоллерндар ҡулындағы дәүләттең бер өлөшөнә әйләнә. 1361 йылда император Карл IV бургграф V Фридрихҡа Кульмбах һәм Байройт өсөн тәңкә һуғыу хоҡуғын бирә.

1421 йылда тәүге тапҡыр Байройт географик картала күрһәтелә. Дәүләт бүленгәндән һуң, Байройт Кульмбах кенәзлегенең өлөшө булып китә. Бер нисә тапҡыр ҡала чума эпидемияһынан һәм һуғыштарҙан яфалана. 1430 йылда Гуситтар һуғышы барышында емерелә. 1528 йылда (Реформация башланғандан һуң 10 йыл үткәс) фФранконияның маркграф өлкәһе хакимдарылютеран диненә күсә.

Байройттың алтын быуаты маркграф ҡатын Вильгельмина, Пруссия короле I Фридрих Вильгельмдың өлкән ҡыҙы һәм Бөйөк Фридрихтың апаһы хакимлыҡ иткән осорҙа була. Ул бында бер нисә замок һәм парк төҙөй, улар бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған һәм ҡаланың йөҙөн билдәләп тора. Шулай уҡ уның заманында ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы тип билдәләнгән Маркграф опера һарайы төҙөлгән.

1769 йылда Байройттың һуңғы маркграфы вариҫ ҡалдырмай вафат була. Байройт Ансбах кенәзлеге тарафынан аннексиялана. Бер аҙҙан һуң ҡала һәм уның тирә-яғы Пруссия провинцияһына әйләнә (1792), шунан Францияға (1806) һәм, ниһайәт, Баварияға ҡарай (1810).

1872 йылда ҡалаға композитор Рихард Вагнеркүсеп килә. Ул бында үҙенең иң күренекле әҫәрен: «Кольца Нибелунгов» — ижад итә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, Гитлерҙың Вагнер фестивалдәренә ҙур иғтибар биреүе арҡаһында, Байройт нацизм идеология үҙәге булып һанала.

Бында ҡала үҫешенә етди этәргес көс булып 1975 йылда университет асыу тора.

## Географияһы
Байройт ҡалаһы Ҡыҙыл Майнда, Майн йылғаһы башынан көньяҡтараҡ, Фихтель һәм Швейцария Франконияһы араһында урынлашҡан.

### Ҡаланың административ бүленеше
Байройт 39 райондан тора:

* 1: Westliche Innenstadt
* 2: Östliche Innenstadt/Obere Röth
* 3: Cosima-Wagner-Straße/ Nürnberger Straße/Universitätsstraße
* 4: Südöstliche Innenstadt
* 5: Südwestliche Innenstadt
* 6: Birken
* 7: Justus-Liebig-Straße/Quellhöfe/Rückertweg
* 8: Leuschnerstraße/Ludwig-Thoma-Straße
* 9: Saas
* 10: Bismarckstraße/Friedrichstraße/Moritzhöfen
* 11: Freiheitsplatz/Malerviertel
* 12. Erlanger Straße/Wolfsgasse
* 13: Jakobshof
* 14: Hetzennest/Braunhof/Fantaisiestraße
* 15: Meyernberg
* 16: Nördlicher Roter Hügel
* 17: Grüner Hügel/Wendelhöfen
* 18: Kreuz
* 19: Herzoghöhe/Am Bauhof
* 20: Nördliche Innenstadt
* 21: Carl-Schüller-Straße/Bürgerreuther Straße/Gutenbergstraße
* 22: Gartenstadt
* 23: Bürgerreuth/Gravenreutherstraße
* 24: St. Georgen/Grüner Baum/Burg
* 25: Östliche Hammerstatt
* 26: Westliche Hammerstatt
* 27: Bernecker Straße/Insel/Riedelsberg
* 28: Industriegebiete St. Georgen
* 29: St. Johannis
* 30: Neue Heimat
* 31: Oberkonnersreuth
* 32: Laineck
* 33: Westlicher Roter Hügel
* 34: Eubener Straße/Furtwänglerstraße/Schupfenschlag/Hohe Warte
* 35: Seulbitz
* 36: Aichig/Grunau
* 37: Thiergarten/Destuben
* 38: Oberpreuschwitz
* 39: Wolfsbach

## Халыҡ

	   

## Иҡтисад

### Производство компаниялары
* medi GmbH &amp;amp; Co KG — медицина компрессион трикотаж етештереү һәм протез-ортопедия изделиелары етештереү.
* Штайнгребер һәм улдары — пианино, рояль етештерә.

## Мәҙәниәт
Ҡала даими үткәрелә торған Вагнер фестивалдәре менән данлыҡлы.

; Билдәле шәхестәр
:

* Ридель Август (1799—1883) — немец рәссамы, Байройтта тыуған.
* Зигфрид Вагнер Байройтта тормошоноң һуңғы йылдарын үткәргән.
* Макс Штирнер (1806—1856) — немец философы, Байройтта тыуған.
* Макс Зенгер (1853—1903) — немец табип-акушеры, Байройтта тыуған.
* Ференц Лист — композитор, 1886 йылдың 31 июлендә Байройтта вафат булған.
* Браун Андрей Георгиевич (ырыу. 1937) — совет һәм ҡаҙағстан дәүләт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Целиноград (Акмолинский) өлкәһенең (СССР, Ҡаҙағстан республикаһы) 1997—1986 йылдарҙағы етәксеһе.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Bayreuth Markgraefliches Opernhaus 2002.jpg|Маркграф опера театры
Файл:Haus Wahnfried.jpg|Вагнер йорто
Файл:Bayreuth Festspielhaus 2006-07-16.jpg|Байройт театры, бында Байройт фестивале үткәрелгән
Файл:Stadtkirche Bayreuth.jpg|Ҡала сиркәүе
Файл:Bayreuth-Justizpalast1-Bubo.JPG|Суд бинаһы
Файл:Campusblick.jpg|Байройт университеты


## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Анси (), Франция
*  Лексингтон (англ. Lexington), Виргиния, США
*  Рудольштадт (), Тюрингия
*  Специя (), Италия

## Сығанаҡтар
* Байройт: статистические сведения
* Бавария 1840—1952: Историко-географический справочник по административно-территориальному делению, С. 296 *Bayern 1840—1952: Historisches Gemeindeverzeichnis. Die Einwohnerzahlen der Gemeinden Bayerns in der Zeit von 1840 bis 1952. In: Beiträge zur Statistik Bayerns. Heft 192. München 1953, S. 296*
* Общины Баварии по состоянию на 25 мая 1987 года (1840—1987), С. 184
* Верхняя Франкония: административно-территориальное деление
* Официальный справочник по АТД Баварии, 1973, C. 567

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Официальная страница
* Русские в Байройте 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Байройт (район)
* Байройтер Штрассе (Бенрат) — улица в Дюссельдорфе, названная по этому городу.

## Һылтанмалар