open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы

**Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы** ()  (1 май 1940 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль  һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы 1940 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Байым ауылында тыуған.
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1963  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының Шайморатов исемендәге колхозда колхоссы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлап ҡатҡас, ошо уҡ колхоздың баш ветерениар врачы булып эшләй.

1970 йылдан 1982 йылға тиклем Әбйәлил районы XXII партсъезд рәйесе булып эшләй. 1983— 1991 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил районы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан Әбйәлил районы ауыл хужалығы идараһы  начальнигы. 
Әбйәлил районы, 150-се Әлмөхәмәт һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль  һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе.

Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ үҫтергәндәр.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Макс Герман

**Макс Герман** (нем.*<span lang="de">Max Herrmann</span>* ; 14 май, 1865, Берлин - 17 ноябрь 1942, Терезин концлагеры) - Германия әҙәбиәт һәм театр белгесе.

## Биографияһы
Макс Герман мәктәпте тамамлағас, 1884 йылдан Фрайбург, Геттинген һәм Берлин университеттарында немец филологияһын һәм тарихын өйрәнә. 1891 йылдан Берлин университетында уҡыта, 1903 профессор. 1923 йылда ул Берлин университетында яңы төҙөлгән театр тикшеренеүҙәре институтын етәкләй. Власҡа нацистар килгәс, ул йәһүд ир-аты сығышы арҡаһында эштән алына, Терезин концлагерына ебәрелә һәм 1942 йылдың 17 ноябрендә үлә. 

Германдың төп әҫәре, "Урта быуаттарҙа һәм Яңырыу осоронда  Германия театры тарихын өйрәнеү" ( ; 1914 ), немец театрын өйрәнеүгә нигеҙ һала, уға социологик йүнәлеше бирә. Һуңыраҡ, ғүмеренең һуңғы йылдарына тиклем, Герман "Боронғо заманда һәм хәҙерге ваҡытта профессиональ театр үҫеше" китабы өҫтөндә эшләй ( ); Герман ҡулға алынғандан һуң, китаптың ҡулъяҙмаһы уның уҡыусыһы Рут Мевиус тарафынан һаҡланған һәм 1962 йылда баҫтырылған. 

1920 йылдарҙа Герман, Всеволод Мейерхольд һәм Константин Станиславский менән берлектә, Петроградтағы Дәүләт сәнғәт тарихы институтының тарих һәм теория кафедраһының почётлы ағзаһы итеп һайлана. 

Ҡатыны - Хелен Герман, тыумыштан Шлесингер - филолог, 1944 йылдың июлендә Освенцимда үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр
Щебланова Елена Георгиевна

**Щебланова Елена Георгиевна** (4 июнь 1921 йыл — 26 апрель 2015 йыл) — СССР-ҙың партия органдары эшмәкәре. 1966—1985 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының беренсе секретары. Партияның XXIII (1966), XXIV (1971), XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), һигеҙенсе (1971—1975), туғыҙынсы (1975—1980) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы (1996).

## Биографияһы
Елена Георгиевна Щебланова 1921 йылдың 4 июнендә Курск ҡалаһында тыуған. Ҡазан дәүләт химик-технология университетын тамамлаған. Уҡып бөткәндән һуң Мәскәү өлкәһе Загорск ҡалаһына йүнәлтмә ала. Хеҙмәт эшмәкәрлеген һуғыштан һуңғы тәүге йылда ғилми-тикшеренеү институтының химия лабораторияһында башлай.

1949 йылда барыһы 67 мең кеше йәшәгән Стәрлетамаҡ ҡалаһына килә. Стәрлетамаҡ сода заводында лаборатория мөдире, ОТК, участка начальнигы булып эшләй. 1958 йылда КПСС сафына инә. 1962 йылда заводтың партком секретары итеп һайлана.

1965 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана, артабан 1966 йылдан 1985 йылға тиклем, егерме йыл дауамында беренсе секретарь була. Уның етәкселек иткән осоронда ҡала эре сәнәғәт үҙәгенә әүерелә, барак тибындағы өйҙәр төҙөк торлаҡтарға алмашына.

1985 йылда хаҡлы ялға сыға, ҡала ветерандар Советында әүҙем йәмәғәт эше алып бара. Уның иҫ китмәле ойоштороу һәләттәре, юғары оҫталыҡ кимәле кешеләрҙе үҙенә ылыҡтыра. Фиҙакәр хеҙмәте һәм йәмәғәт-сәйәси эшмәкәрлеге өсөн ул Ленин, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

Стәрлетамаҡ үҫешенә ҙур өлөш индергәнен иҫәпкә алып, 1996 йылда ҡала Советы Президиумы ҡарары менән Е. Г. Щеблановаға «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә. 

2015 йылдың 26 апрелендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены;
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* В начале пути 
* На 94-м году ушла из жизни Е. Г. Щебланова 
* Эпоха Щеблановой
Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы

**Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы** (; 2 март 1947 йыл ) — ауыл хужалығы, совет органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1981 йылдан Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе, район Советы рәйесе урынбаҫары, 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Йәҙгәр Хәйҙәр улы Ғәзизов 1947 йылдың 2 мартында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Яңы Солтанғол ауылында тыуған.

Юғары белемле —  1970 йылда Куйбышев ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Миәкә районы «Сельхозтехника» берекмәһендә яңы техника буйынса инженер вазифаһында башлай. Артабан автогараж мөдире, управляющий урынбаҫары, баш инженер, управляющий булып эшләй.

1981—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдан Миәкә районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
Миәкә районы 243-сө Елдәр һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* «Почёт Билдәһе» ордены 
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Китти Клайв

**Китти Клайв**, **Кэтрин Рафтор**, ( ингл. *<span lang="en">Kitty Clive</span>*; 15 ноябрь 1711, Лондон - 6 декабрь 1785, Туикенем ) - инглиз театр актрисаһы, опера йырсыһы ( сопрано ) һәм драматург. Ул комедияларҙа һәм фарстарҙа уйнай; Гантель ораторияларының  Лондон премьераларына ҡатнаша.

## Биографияһы
Кэтрин Ратор 1711 йылдың 15 ноябрендә Лондонда тыуған. Уның атаһы адвокат Уильям Ратор, Килкенни ҡалаһында тыуған .  Бала саҡтан театр яратҡан Китти 17 йәшендә, «Ҙур-Лейт» сәхнәһендә Натаниэл Линың «Митридат, Понтийский царь» пьесаһында ҙур булмаған ролдә беренсе тапҡыр сығыш яһай . Һуңынан, ул 40 йыл самаһы ошо театр труппаһында уйнай, әйҙәп барыусы комедия актрисаһы позицияһын ала  . 1732 йылда Китти Рафтор адвокат Джордж Клайвка кейәүгә сыға, ләкин һуңыраҡ пар үҙ-ара килешеү буйынса айырыла 

Китти Клайв актриса ла, йырсы булараҡ та комедияларҙа һәм фарстарҙа ҙур уңыш менән сығыш яһай. Уның иң ҙур ролдәренең береһе Чарльз Коффиның "«Сам черт ногу сломит» " баллада операһында Нелл роле  була   . Ул 1732 йылда «Опера нищего» операһында Полли ролен башҡарыуы өсөн маҡтауға лайыҡ була  . Ул шулай уҡ Шекспир комедияларында уйнай, улар араһында Катарина («Укрощение строптивой») һәм Порцияны («Венецианские купец») уйнай. Генри Филдинг үҙенең фарстарында Китти Клайв өсөн махсус ролдәр яһай  . Улар музыкаль номерҙар менән тулы була, һәм геройҙарҙың персонаждары уның талантының үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып яһала. Филдинг уның талантын шул тиклем юғары баһалай, хатта «Мнимый врач» (1732) инеш  һүҙендә ул спектаклдең уңышын актрисаның матур уйыны тип атай һәм ике йылдан һуң ул үҙенең «Служанка-интриганка» фарсына уға арналған эпистолаһын яҙа . Китти Клайвтың  карьераһында яңы этап 1747 йылда, Дэвид Гарик Дрюри  Лейн етәкселегендә  башлана. Өс миҙгел  дауамында ул уның даими сәхнә партнёры була  . 

Китти Клайв Г.Ф. Гендель менән дуҫлыҡты һаҡлай . Композитор уның өсөн ике йыр яҙа, улар Друри-Лейт постановкаларында башҡарыла. Бынан тыш, ул Лондон премьераһының ике  ораторияһында ҡатнаша: Гендель уға  "Самсон" ораторияһында Делила ролен һайлай, һәм шулай уҡ "Самсон" әҫәрен ул башҡарған тулы хоҡуҡлы арияға әйләндерә . Замандаштары Китти Клайвтың  талантын юғары баһалайҙар: танылған тәнҡитсе Самуэль Джонсон уны үҙе күргән иң яҡшы актриса тип атай, ә Томас Кук уның вокал оҫталығы тураһында Италия  операһының иң яҡшы тауыштарын һанамағанда, уға тиңдәр юҡ, тип яҙа . 

Китти Клайв комедияларҙа уйнап  ҡына ҡалмай, үҙе лә был жанрҙа бер нисә әҫәр яҙҙы  . Ул 1769  йылда театрҙан китә, һәм Элизабет Гриффиттың «The School for Rakes» комедияһында һуңғы тапҡыр күренә Ғүмеренең һуңғы йылдарында Клайв Хора Уолпол менән яҡынлаша, Уолпол һуңыраҡ уға  Туикенемдағы  виллаһын бүләк итә  .  Актриса 1785 йылдың 6 декабрендә үлгәнсе унда йәшәй. Уолпол уның иҫтәлегенә шиғыр бағышлай, ул виллаһы янындағы баҡсала ҡуйылған мемориаль урнаға яҙыла   .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Kitty Clive (англ.). Encyclopaedia Britannica.
* Kitty Clive (англ.). The Twickenham Museum.
Ниғмәтулла әл-Хәрдини

**Изге Ниғмәтулла әл-Хәрдини,**  тыуғанда бирелгән исеме **Йософ Кәссәб** (1808 йылда төньяҡ Ливандағы Хәрдин ауылында тыуған, 1858 йылдың аҡъюлай (декабрь) айының 18 көнөндә Киффәндә вафат булған) – Католик Сиркәүенең изгеһе, маронит.

Көнсығыш католиктары -- марониттар ғаиләһендә тыуған, тыумышта уға Йософ исеме ҡушылған. 1828 йылда изге Антоний исемле маронит орденына инә, 1830 йылдың 14 ҡырпағай (ноябрь) көнө мәнге монах анттарын бирә, 1845 йылдан алып өс йыл буйы ошо уҡ ордендың генераль ассистенты вазифаһын биләй. 1858 йылдың 14 декабрь (аҡъюлай) көнө вафат булған.

1998 йылдың 7 һарысай (сентябрь) көнө Папа Иоанн Павел II Ниғмәтулланы бәрәкәтлеләр рәтенә, ә 2004 йылдың 17 һабанай (май) көнөндә изгеләр рәтенә индергән

## Сығанаҡтар
Карел Гавличек-Боровский

**Карел Гавличек-Боровский** ( [ˈkarɛl ˈɦavliːtʃɛk ˈborofskiː] ; *Карел Гавличек*, *Гавел Боровский* псевдонимы ; 1821 йылдың 31 октябре, хәҙерге Гавличкув Брод ҡалаһы янындағы Борова ҡасабаһы — 1856 йылдың 29 июле, Прага) — чех сәйәсмәне, шағир, публицист; чех журналистикаһына, сатираға һәм әҙәби тәнҡиткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Вацлав Гавел уны беренсе чех диссиденты тип атаған.

## Биографияһы
Сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Немецкий Брод (хәҙерге Гавличкув Брод) урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Прагалағы Чарльз университетында (1838 — 1840), унан һуң теологик семинарияла уҡыған, унан ирекле фекер йөрөтөү өсөн ҡыуылған (1841).

Богемияға (Чехия) ҡайтҡас, ул журналистика менән шөғөлләнә. 1846 йылда *Ф. Палацкий* ярҙамы менән чех телендәге иң киң билдәле «Прага газетаһы»  (1846 — 1848) һәм уны әҙәби өҫтәмәһе «Чех бал ҡорто» () журналының баш мөхәррире булып китә. Уның беренсе мәҡәләһе «Славян һәм чех» исеме аҫтында донъя күрә. Галич үҙе уны баҫтырыуҙы «һуғыш декларацияһы» тип атай.

1848 йылғы революция башланғас, ул "Прага" газетаһын ҡалдырып, «Халыҡ газетаһы» () сығара башлай, баҫма Чехия либералдарының танылған һәм популяр органына әүерелә. 1848 йылда ул Чехия Сеймына һәм Австрия Парламентына һайлана. Ул Прагалағы Бөтә Славян конгресын ойоштороусыларҙың береһе була, Польша һәм Хорватия яҙыусыларын конгресста ҡатнашырға йәлеп итеү өсөн Польшаға һәм Хорватияға бара.

Ул илдә ойошҡан реакцион режимға ҡаршы, *Май заговорында* (Майский заговор (1849)) ҡатнашыусы  булараҡ, ул 1849 йылдың апрелендә судҡа бирелә. Шул уҡ йылды, ул мәҡәләләрҙең йөкмәткеһен ғәйепләгән суд барышында еңеүгә ҡарамаҫтан, ҡулға алына һәм йәшерен рәүештә, хөкөмһеҙ һәм тикшереүһеҙ, Бриксенға (Тирол, хәҙерге Италияла Брессанон) һөргөнгә ебәрелә.

Туберкулез менән сирләгән Гавличҡа Прагаға, ҡатынының етди ауырыуы арҡаһында, 1855 йылдың апрелендә, үҙенең дә үлеме алдынан (ҡайтыуына ҡатыны үлгән була инде) кире ҡайтырға рөхсәт итәләр. Һуңғы сәйәхәтендә уны биш меңгә яҡын талантын хөрмәтләүселәр оҙатып бара.

## Иҫкәрмәләр
Халыҡ сәнғәте кәсептәре

**Халыҡ сәнғәте кәсептәре** (*халыҡ һөнәрселеге*) — ҡул аҫтындағы материалдарҙан ябай ҡоралдар ярҙамында изделиелар эшләү. Кәсептең был традицион төрө  ижади эшмәкәрлек  төрҙәре менән бай һәм унда әйберҙәр ҡулдан яһала.

## Тасуирлама
Халыҡ һөнәрҙәре  ниндәйҙер кимәлдә ауыл кәсебенән баш ала. Шул сәбәпле көнкрештә кәрәкле предметтар эшләнә, улар ҡатмарлы конструкциялар менән байытыла. Ауыл кәсептәре борондан, кешелеккә көнкүреш өсөн яңы ҡоралдар һәм предметтар кәрәк булған мәлдән башланыуы билдәле. Төрлө халыҡтарҙа, төрлө төбәктәрҙә һәм өлкәләрҙә сәнғәт һәм мәҙәниәт айырыла, тимәк, уларҙың кәсептәре лә айырыла.  Халыҡ сәнғәте кеүек үк, халыҡ кәсебе бик йыш дини, мәҙәни һәм, хатта, сәйәси инаныстарға бәйле була.

## Тарихы
Халыҡ сәнғәт кәсептәре боронға, йорт кәсептәрнә һәм ауыл  һөнәрҙәренә барып тоташа. Һуңыраҡ  баҙарға эшләгән, куст кәсептәре, шулай уҡ шәхси оҫтаханалар барлыҡҡа килә. Улар капиталистик баҙраға йәлеп ителә, әммә бик йыш фабрика тауарҙары дәғүәселеген күтәрә алмай. XIX быуат аҙағы —  XX  быуат башында күп кенә илдәрҙә  *халыҡ  кәсептәре тергеҙелә башлай, улар* көнкүреш әйберҙәрен сәнәғәттә кәпләп етештереүгәә ҡаршы ҡуйыла.

СССР-ҙа сәнғәт кәсептәренең айырым оҫталары артелдәргә һәм кооперативтарға берләшә, был план үтәү артынан ҡыуып сифаттың төшөүенә килтерә.

## Урыҫ халыҡ кәсептәре
Рәсәйҙә: Федоскин миниатюраһы, Тагил  һәм Жостов биҙәктәре, Абрамцево-Кудринск һырлауы, Ростов финифте, Талашкино оҫтаханалары, Палехс миниатюраһы, Крестец сигеүе, Вятка селтәре, уйынсыҡтар (Дымков, Абашев, Каргопольск һәм Филимонов), гжель, Тула ҡоралдары, металды кубачин эшкәртеүе һәм башҡадлар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Декоратив биҙәү-ҡулланма  сәнғәте
* Һөнәрселек әйберҙәре музейы
* Бөтә Рәсәй декоратив биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте музейы
* Батмус кәсебе музейы
* Һөнәр
* Кәсеп
* Тамбур (студия)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Народные художественные промыслы России: история, география и культура / Аманжолова Д. А. и др. — , 2012. — 291 с.
Галазий Григорий Иванович

**Григорий Иванович Галазий** ( 1922 йылдың 5 марты, Харьков өлкәһе Мечибиловка ауылы - 2000 йылдың 23 июле, Иркутск) - СССР һәм Рәсәй биологы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

## Биографияһы
1942 йылда Иркутск дәүләт университетын тамамлай. Унан 1948 йылға тиклем ул В. В. Куйбышев исемендәге Иркутск ауыр машиналар төҙөү заводында эшләй ]. 1954 - 1961 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Байкал лимнология станцияһы директоры булып эшләй. 1961 йылдан 1987 йылға тиклем - СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының Лимнология институты директоры.

1970 йылдың 24 ноябрендә «биология» һөнәре буйынса СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1987 йылдан 1995 йылға тиклем Байҡал экология музейы директоры була. 1992 йылдың 11 июнендә Рәсәй Фәндәр академияһының «экология» һөнәре буйынса академигы итеп һайлана. 1995 - 1999 йылдарҙа Дәүләт Думаһы депутаты ине. Ул 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында» закон әҙерләүҙә ҡатнаша.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Байкал күленең һәм уның бассейнының тәбиғи ресурстарын комплекслы файҙаланыу буйынса дөйөм схема авторҙарының береһе. Ул һыу объекттарының тәбиғи ресурстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу өсөн экологик ҡағиҙәләр эшләү принцибын тәҡдим итә. **Һыу ятҡылыҡтарында** һыу кимәле тирбәлештәре масштабтарын, **бынан алдағы** климат һәм экологик шарттар үҙгәреүен баһалауҙың яңы методын эшләй, уның ярҙамында Байкал күле кимәле үҙгәреүенең законлылығы асыҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1975);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1982) ;
* Гумбольдт миҙалы (1995);
* Иркутскиҙың почетлы гражданины (1996) ;
* III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997) ;
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Фоторяд на сайте Фотоархив СО РАН
Мефодий Моравский

**Мефодий Моравский** (**Мефодий Солунский**; 815, Фессалоники (Салоники), Византия империяһы — , , Бөйөк Моравия) — апостолдарға тиң, Византия миссионеры, Моравия архиепископы. Энеһе Кирилл менән ул славян алфавитын булдырыусы. Апостолдарға тиңдәр һәм словен уҡытыусыһы булараҡ ҙурлана.

## Биографияһы
Солун хәрби лидеры *Друнгария Лев* ғаиләһенән. Атаһы тыумышы болгар славяны, Солун стратигы (хәрби генерал-губернатор)  ярҙамсыларының береһе.

Ғалимдар Мефодий исеменең һуға сумылдырыу үткәнендәме йәки тонзур ваҡытында бирелгәнме икәнен белмәйҙәр. Уның донъяуи исеме Михаил тигән версия бар.

Ғаиләнең дуҫы һәм ҡурсалаусыһы, олуғ евнух Феоктист ярҙамы менән, ул славяндар йәшәгән Македонияла урынлашҡан Византия провинцияһы Славинияла хәрби-административ карьера эшләй. Ул үҙенең славян подданныйҙарының телен белгән.

Бәләкәй Олимп тип аталған  һәм Кесе Азияла урынлашҡан постниктар монастырендә Мефодий монахлыҡ ҡабул итә, һуңыраҡ бер туған Константин да уға ҡушыла.

### Моравия миссияһы
862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе Ростислав илселәре Константинополгә уҡытыусылар саҡырып килә. Император һәм патриарх, был икәүҙе саҡырып алып, Моравияға ебәрәләр.

Христиандарҙы Рим йолаларына күсереү өсөн Моравияға килгән француз епископтары Мефодийҙы ҡулға алалар һәм төрмәгә ултырталар. Уның хаҡында бер кем дә белмәй, һәм Папа уның яҙмышын белгәнсе, Герман Людвигына азат итергә бойороҡ биргәнсе өс йыл самаһы ваҡыт үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Кирилл и Мефодий // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.  : Большая российская энциклопедия, 2004-2017.
* Копылов А. Н. Кирилл и Мефодий // Современные гуманитарный исследования. 2014. № 2. С. 14-21.
* Таис, А. Э. Н. Святые братья Кирилл и Мефодий просветители славян. Сергиев Посад, 2005.
* Провоз Л. Р. «Святослав Хоро: Иду на Вы!» Москва, 2006
* Бауэр С. У-У-У. История средневекового мира. Москва, 2015.
Галин Борис Абрамович

**Борис Абрамович Галин** (ысын фамилияһы - *Рогалин* ; 1904 - 1983) — урыҫ совет яҙыусыһы һәм журналисы. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1948). 1925 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 

## Биографияһы

Б. А. Рогалин 1904 йылдың 25 авгусында Никополдә (хәҙерге Днепропетровск өлкәһе, Украина) тыуған. 1925 йылдан ул очерктар баҫтыра башлай. 1927-1929 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының этнология факультетында, 1930-1933 йылдарҙа әҙәбиәт һәм тел факультетында уҡый. 1930 йылдарҙа ул "Правда" газетаһының махсус хәбәрсеһе була. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул Көнбайыш, Көньяҡ, 1-се Белорус фронттарында «Красная Звезда» газетаһының хәрби корреспонденты була. Ул Максим Горький юғары баһалаған «Люди Сталинградского тракторного» (1933) китабын яҙыуҙа ҡатнаша. 

Б. А. Галин 1983 йылдың 5 декабрендә вафат була.

## Ижады
**Очерктар китаптары**

* «Переход» (1930)
* «Испытание» (1937)
* «Бог войны» (1942)
* «В Донбассе» (1946)
* «В одном населенном пункте» (1947)
* «Сим победили !» (1957)
* «Во имя будущего» (1958)
* «Строитель нового мира» (1960)
* Сценарий фильма «Наше сердце» (1946, Е. И. Габрилович менән берлектә)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1948) - «В Донбассе» һәм «В одном населенном пункте» (1947) очерк китаптары өсөн.

- II дәрәжә Ватан һуғышы ордены

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.21.1964)

- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (04/18/1943)

- «Почёт Билдәһе» ордены (09/10/1974)

- «За оборону Москвы» миҙалы

- «За оборону Кавказа» миҙалы (4/11/1944)

- "1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн" миҙалы

- «Берлинды алған өсөн» миҙалы

## Әҙәбиәт

* Писатели Москвы — участники Великой Отечественной войны. — М., 1997. — С. 105.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978.
Хеопс пирамидаһы

**Хеопс Пирамидаһы** (ғәр. هرم هيوس) (Хуфу), **Гизаның Бөйөк пирамидаһы** — Мысыр пирамидаларының иң ҙуры, Боронғо Мысырҙың архитектура сәнғәте ҡомартҡыһы; беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған «Донъяның ете мөғжизәһе»нең берҙән-бере һәм уларҙың иң боронғоһо: уның йәше яҡынса 4500 йыл тип билдәләнә.

Гиза платоһында Мысырҙың баш ҡалаһы ситендә һәм Нил дельтаһында урынлашҡан; платоның Боронғо батшалыҡтың өс фараоны — төҙөлөшкә заказ биреүселәр тип күҙалланған Хеопс, Хефрен (Хафра) һәм Микерин (Менкаура) — исемен йөрөткән ҙур пирамидаларының иң төньяҡтағыһы. Был пирамидалар Мемфис (Боронғо батшалыҡтың баш ҡалаһы) һәм Гелиополь ҡалаһы ситендә, Ҡаһирәгә нигеҙ һалынғанға тиклем мең йыл элек төҙөлә. Өс мең йылдан ашыу ваҡыт дауамында (Англияла Линкольн соборы төҙөлгәнгә тиклем, 1300 йылдар тирәһе) Бөйөк пирамида Ерҙә иң бейек төҙөлөш булып тора. 1979 йылдан, «*Мемфис һәм уның некрополдәре — Гизанан Дахшурға тиклем пирамидалар районы*» пирамидалар комплексының башҡа пирамидалары кеүек үк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы булып тора.

## Пирамидаларҙың йәше
Бөйөк пирамиданың архитекторы тип Хемиун — вәзир һәм Хеопстың туғаны һанала. Шулай уҡ ул «фирғәүендең барлыҡ төҙөлөштәре идарасыһы» титулын йөрөтә. Егерме йыл барған (Хеопс идара иткән осор) төҙөлөш беҙҙең эраға тиклем 2540 йылдар самаһы элек тамамланған, тип күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* Постройка пирамиды Хеопса (26 век до н. э.)
* Dimensions of Pyramid of Khufu (Cheops)
* The pyramids and temples of Gizeh (1883)
* Geological and Geomorphological study of the original hill at the base of Fourth Dynasty Egyptian monuments
Ғайнуллин Флюр Музип улы

**Ғайнуллин Флюр Музип улы** () (6 сентябрь 1939 йыл) — эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 1974 йылдан Ҡарламан шәкәр заводы директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында закон, законлылыҡ һәм хокук тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Ғайнуллин Флюр Музип улы 1939 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-а Ҡырмыҫҡалы районы Һарт-Шишмә ауылында тыуған.
Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1968 йылда Мәскәү аҙыҡ промышленностының технология институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1958 йылда Ҡарлыман сәкәр заводында эшсе булып башлаған. 1958 йылдан 1962 йлға тиклем Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң сәкәр заводында электромонтер булып эшләй. Институтты тамамлап ҡайтҡас, Ҡарламан шәкәр заводында баш механик булып эшләй.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында закон, законлылыҡ һәм хокук тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

1974 йылдан Ҡарламан шәкәр заводының директоры.
Ҡырмыҫҡалы районы 223-сө Прибельский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы

**Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы** ()  (21 сентябрь 1938 йыл ) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы 1938 йылдың 21 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1964  йылда  Силәбе пилитехник университетын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1958 йылда, электромонтерҙар булып техник училищены тамамлағас башлай. Артабан колхозда электромеханик булып һәм мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

1961 —1966 йылдарҙа «Байрамғол» совхозының энергетигы, 1966—1967 йылдарҙа Учалы районы Наурыҙ мәктәбендә уҡытыу буйынса директор урынбаҫары һәм «Байрамғол» совхозының баш энергетигы.

1977—1988 йылдарҙа совхоз паркомы секретары, «Башкирия» колхозы рәйесе.
1988 йылда КПСС-тың Учалы ҡала комитетына икенсе, артабан беренсе секретарь итеп һайлана.
1991 йылдан Учалы ит комбинатында баш инженер булып эшләй.
1993 йылдан капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы һәм Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының башлығы.

Учалы районы 263-сө Байрамғол һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 

Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Бихтер Михаил Алексеевич

**Бихтер Михаил Алексеевич** (, Мәскәү ‒ 7 май 1947, Ленинград) — Рәсәй һәм СССР пианисы, дирижёры һәм педагогы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1938).

## Биографияһы
Бихтер Михаил Алексеевич оркестр музыканты  улы.  Петербург консерваторияһына   фагот, элементар теория һәм фортепьяно класы буйынса укырға ҡабул ителә.

1910 йылда Петербург консерваторияһын (А. Н. Есипованың фортепиано класын, Н.Н.Черепниндың дирижёрлыҡ класын) алтын миҙал менән тамамлай. Теоретик предметтарҙы ул А.К. Лядовта һәм Н.Ф.Соловьевта, инструментовкалауҙы  А. К. Глазунов һәм М. О. Штейнбергта, музыка тарихын Л. А. Саккеттиҙа үтә,  аккомпанемент серҙәрен  И. И. Витолдә өйрәнә.

1912—1917 йылдарҙа музыкаль драма театрында (Петербург) дирижёр булып эшшләй 

1934 йылдан —  Ленинград консерваторияһының  камера йырлау класы буйынса профессор.

Ленинград блокадаһы осоронда концерттарҙа сығыш яһай. Шул иҫәптән блокада осоронда көндәлек алып бара. Уның өҙөктәре  баҫылған:

* Листки из книги воспоминаний // Советская музыка. — 1959. — № 9, 12.

### Ғаиләһе
Улы: Алексей, Всеволод.

## Ижады
Камера ансамблдәрендә  сығыш яһай.

Н. И. Забела-Врубель  беренсе сығыштары (студент йылдарында уҡ) И.Ф. Шаляпиндың иғтибарын йәлеп итә, ул Бихтерҙы аккомпаниатор итеп саҡыра,  һуңынан уның менән рус тәржемәһендә махсус Шаляпин өсөн яҙылған Массненың  «Дон-Кихот» операһын өйрәнә.

Шулай уҡ И.А. Алчевский, И.В. Ершов, М.И.Брианға аккомпаниатор була

А. К. Глазунов Бихтерға Л.С. Ауэр менән  тәүге башҡарыуҙы ҡуша.

Михаил Алексеевич яҡшы музыкант  һәм   «ҙур масштаблы оҫта» репутацияһына эйә була, ул  йыш ҡына кире  баһаламалар ишетә, сөнки үҙенең әүҙем манераһы менән солисты уҙҙырып ебәреүе мөмкин һәм беренсе урынға вокалды түгел, ә уйынды ҡуя, ә ул ваҡытта профессиональ мөхиттә  әле «пианист-солист» булмай.

## Бүләктәре һәм танылыуы

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1938).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Левик Менән*. Бихтер м. а. иҫтәлек // Совет музыкаһы. — 1948. — № 3.
* 
* 

## Һылтанмалар

* Бихтер Михаил Алексеевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Дылева Е. «Телега жизни» Михаила Бихтера: еще один блокадный дневник (неопр.).  ЗакС.ру : политическая жтзнь Северо-Запада (24 мая 2010). Дата обращения 10 марта 2013.
* Из личного дела M. А. Бихтера (И. О. Дунаевский и Ленинградская консерватория) (неопр.).  Санкт-Петербургская государственная консерватория (академия) имени Н. А. Римского-Корсакова. Дата обращения 10 марта 2013. Архивировано 7 апреля 2013 года.
Галицкий Виктор Михайлович

**Галицкий Виктор Михайлович** (8 сентябрь 1924 йыл — 7 ғинуар 1981 йыл ) — ғалим-физик-теоретик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.  Физика-математика фәндәре докторы (1962), профессор, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1976). 

## Биографияһы
Виктор Михайлович Галицкий 1924 йылдың 8 сентябрендә Мәскәүҙә ғалим-географ Михаил Иосифович Галицкий ғаиләһендә тыуған (1896—1970).

Мәктәпте тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышына китә, артиллерия взводы командиры вазифаһында Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ауыр яраланыу арҡаһында ул 1943 йылда демобилизациялана һәм Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. 1946 йылда Мәскәү механика институтының инженер һәм физика факультетына күсә (1953 йылдан — Мәскәү инженер-физика институты), уны 1949 йылда тамамлай.

1949 йылдан СССР Фәндәр академияһының 2-се лабораторияһында эшләй (1956 йылдан — Атом энергияһы институты, 1960 йылдан — И. В. Курчатов исемендәге институт). Бер уҡ ваҡытта 1948 йылдан Мәскәү инженер-физика институтында эшләй, 1960 йылда унда даими эшкә күсә; 1965—1971 йылдарҙа ул профессор, Мәскәү инженер-физика институтында теоретик атом физикаһы кафедраһы мөдире. 1971 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр — ул ҡабат И. В. Курчатов исемендәге институтта эшләй, 1974 йылдан дөйөм һәм атом физикаһы бүлеге директоры.

Профессиональ эшмәкәрлегенә өҫтәп, В. М. Галицкий фәнде популярлаштырыу менән шөғөлләнә, 10 йылдан артыҡ ул «Природа» журналының баш мөхәррире урынбаҫары.

Ул Мәскәүҙә 3-сө Щукинский тыҡрығы, 3 (хәҙерге — Маршал Васильевский урамы, 1, 2 йорт) һәм Маршал Бирюзов урамы, 38 адресы буйынса йәшәй. 1981 йылдың 7 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.

В. М. Галицкийҙ ейәне һәм аҙашы — танылған теоретик физик Victor Galitski ( )), АҠШ-тағы Мэриленд штаты Университетының Квант институтында профессор булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены. 
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Галицкий, Виктор Михайлович на официальном сайте РАН
* Галицкий Виктор Михайлович
* Галицкий Виктор Михайлович
* ГАЛИЦКИЙ Виктор Михайлович
* Виктор Михайлович Галицкий в журнале «Успехи физических наук»
* 
* Храмов, Ю. А. Галицкий, Виктор Михайлович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 72. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G).
Рыленко Владимир Данилович

**Рыленко Владимир Данилович** (7 ноябрь 1927 йыл — 1 июнь 2015 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, генерал-лейтенант. 1962—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры, БАССР Юғары Советы депутаты. (1963—1990). 

## Биографияһы
Владимир Данилович Рыленко 1927 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Троицк ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.

1944 йылдан алып, Стәрлетамаҡ педагогия техникумын тамамлағандан һуң, 17 йәшендә В. Д. Рыленко үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген уҡытыусы булып Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы мәктәптәрендә башлай. 1945 йылда хәрби пилоттар мәктәбен тамамлаған. 1945—1947 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында хеҙмәттә була. 

Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң В. Д. Рыленко Федоровка район комсомол комитеты секретары булып эшләй башлай. 1955 йылдан алып ВЛКСМ Үҙәк Комитеты эргәһендәге Үҙәк комсомол мәктәбен тамамлағандан һуң Бәләбәй ҡалаһында ВЛКСМ-дың беренсе секретары булып эшләй. Шкапов нефть ятҡылығын үҙләштереүендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн В. Д. Рыленко Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы менән бүләкләнәБашҡорт АССР-ы Юғары Советы.

1957−1960 йылдарҙа В. Д. Рыленко Башҡорт өлкә комсомол комитетының секретары, артабан икенсе секретары булып эшләй. 1960 йылда КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Юғары партия мәкәтәбен тамамлағандан һуң В. Д. Рыленко Башҡорт АССР-ы эске эштәр министрының милиция һәм кадрҙар буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1962 йылдан алып 1987 йылға тиклем, егерме биш йыл дауамында, В. Д. Рыленко Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры вазифаһын биләй. 1975 йылда СССР Министрҙар Советы Ҡарары менән уға генерал-лейтенант званиеһы бирелә. 1970 йылда Өфө ҡалаһында В. Д. Рыленко ярҙамында СССР МВД-ының махсус урта мәктәбе асыла һәм Башҡортостан эске эштәр органдары тарихы музейы булдырыла. 1967 йылда В. Д. Рыленко ситтән тороп — Свердловск юридик институтын, шулай уҡ ике тапҡыр 1976, 1983 йылдарҙа — СССР МВД Академияһы эрһәгендәге эске эштәр министрлығының етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең юғары академия курстарын тамамлай.

Төп эшмәкәрлегенән тыш В. Д. Рыленко ижтимағи-сәйәси эш менән шөғөлләнә, 1963 йылдан алып 1990 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 6-11 саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

1990 йылдан алып В. Д. Рыленко Башҡортостан эске эштәр органдары һәм эске эштәр органдарының ветеран ойошмаһы етәксеһе була.

2015 йылдың 1 июнендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1967, 1977)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1981)
* «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йылдарҙа» миҙалы

## Хәтер
* Өфө ҡалаһы Киров районында «Генерал Рыленко» исемле урам барлыҡҡа килде.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия : в 7 т. / гл . ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башк. энцикл., Т. 5: П—С — 2009 г. — 575 с. — ISBN 978-5-88185-072-2
Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы

**Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы** ()  (3 ғинуар 1949 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған.
Милләте буйынса  татар, юғары белемле — 1972  йылда  Өфө нефть институтын  тамамлаған, 1982 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда Салауат нефтехимия комбинатында слесарь булып башлай. 1972—1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, нефтехимия комбинатында инженер-технолог,  инженер-конструктор булып эшләй.
1974—1980 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетында сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, инструктор булып эшләй.
1981—1991 йылдарҙа Салауат халыҡ депутаттарының ҡала советы рәйесе.
1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең түләүле хеҙмәттәр буйынса комитет рәйесе.
1990—1992 йылдарҙа 
Салауат ҡалаһы, 113-сө Мусин һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәлиев Ринат Ғәзим улы

**Ғәлиев Ринат Ғәзим улы** (; 15 ғинуар 1949 йыл ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ринат Ғәзим улы Ғәлиев 1949 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Миәкә районы Сейәле ауылында тыуған.
Милләте  татар, юғары белемле —  1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хезмәт юлын 1967 йылда Белорет металлургия комбинатында волочильщик булып эшләй башлай. Артабан Миәкә районы «Дружба» колхозында тракторҙар бригадаһының иҫәп-хисапсыһы булып эшләй. 
1968—1970 йылдарҙа Савет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас тыуған ауылында колхозда эшләй. Аксаков ауыл хужалығы техникумында уҡый, артабан Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 
1976—1980 йылдарҙа Миәкә районы «Сулпан» колхозының партбюро секретары булып эшләй.
1980 йылдан Миәкә районы «Дружба» колхозы рәйесе.

Миәкә районы 244-се Миәкә һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

Өйләнгән, ике ҡыҙы һәм улы бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы

**Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы** (; 3 сентябрь 1940 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Сөләймән Әхмәтдин улы Ғәлиев 1940 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Үрге Сәрҙек ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1960 йылда Отябрский нефть техникумын тамамлағас быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. Артабан Тумазы геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар заводында нормировщик һәм инженер булып эшләй. Өфө нефть институтын тамамлағас, 1965 йылдан Туймазы заводында инженер, цех начальнигы булып эшләй.

1968—1970 йылдарҙа Туймазы район-ара электр селтәрҙәрендә баш инженер.
1974 йылдан халыҡ депутаттарынаң Туймазы район Советы башҡарма комитеты рейесе урынбаҫары.
1987 йылдан Туймазы медицина быялаһы заводының директоры.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы

**Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы** ()  (8 март 1942 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре,  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының мандат комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы 1942 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ы Йәрмәкәй районы Князевка ауылында тыуған.
Милләте буйынса  татар, юғары белемле —  1969 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда тркторсылар бригадаһының иҫәп-хисапсыһы булып башлаған. Артабан Октябрский ҡалаһында төҙөлөш училищеһенда уҡый, уҡып бөткәс Бәләбәй промкомбинатында һәм Өфөлә маляр булып эшләй. 
1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына сағырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас «Урожай» юл төҙөлөшө берекмәһе рәйесе була. ВЛКСМ район комитеты секретары, колхоз партия комитеты рейесе була.
1968—1972 йылдарҙа К.Маркс исемендәге колхоз рәйесе.
1972—1982 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары.
1982—1986 йылдарҙа Йәрмәкәй халыҡ депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.
1896—1992 йылдарҙа КПСС-тың Йәрмәкәй район комитетының беренсе секретары.

Йәрмәкәй районы, 203-сө Иҫке Сүлле һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының мандат комиссияһы ағзаһы.

Өйләнгән, өс ул уҫтергәндәр.
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәлимов Шамил Миәссар улы

**Ғәлимов Шамил Миәссар улы** (; 1 апрель 1943 йыл) —  инженер, ауыл хужалығы, урындағы башҡарма һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1992—1998 йылдарҙа Бәләбәй район советы башҡарма комитеты рәйесе, район хакимиәте башлығы. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Ғәлимов Шамил Миәссар улы 1943 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы Үрнәк ауылында тыуған.
Милләте буйынса  татар, юғары белемле —  1966 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда Әлшәй районы «Союз» колхозында колхозсы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Бәләбәй районы «Авангард» колхозында баш инженер булып эшләй.
1989 йылда Бәләбәй халыҡ депуттарарының район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һалана.
1990 йылдан Бәләбәй районы администрацияһы башлығы.

Бәләбәй районы 172-се Мәтәүбаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветерендар һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

Өйләнгән, ҡыҙы һәм улы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы «Почёт Билдәһе» ордены

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы

**Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы** (; 5 октябрь 1943 йыл — 20 ғинуар 2022 йыл) — ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1994—198 йылдарҙа Шишмә район хакимиәте башлығы. 
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Рауил Йыһангир улы Ғәлимуллин 1943 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлебаш районы Буҙат ауылында тыуған.

Милләте татар, юғары белемле — 1973  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1964 йылда, Аксён ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, Стәрлебаш районы Н. Крупская исемендәге колхоздың агрономы булып башлай. 
1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайҡас, Шишмә тәжрибә хужалығында ярауай бойҙай лабораторияһында фәнни эшмәкәр булып эшләй. Артабан Стәрлебаш райфоһында өлкән инспектор булып эшләй.

1972—1987 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында селекция буйынса фәнни хеҙмәткәр булып эшләй, Шишмә тәжрибә хужалығы директоры.
1987 йылда КПСС-тың Шишмә районы комитетына икенсе секретарь итеп һайланыла.
1989 йылда Шишмә районы халыҡ депутаттарыны советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
1994 йылдан Шишмә районы администрацияһы башлығы.

Шишмә районы 274-се Шишмә һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

2022 йылдың 22 ғинуарында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Касперский Евгений Валентинович

**Евгений Валентинович Касперский** (4 октябрь 1965 йыл) — Рәсәй программисы, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә донъяның алдынғы белгестәренең береһе. Нигеҙ һалыусыларҙың береһе, әлеге башлығы АО төп хужаһы һәм «Касперский лабораторияһы» акционерҙар йәмғиәтенә — IT-хәүефһеҙлекте тәьмин итеү юлдарын эшләү менән шөғөлләнеүсе, 30-ҙан ашыу төбәк офисы булған һәм донъяның 200 иле менән сауҙа эшен алып барған халыҡ-ара компания ойоштороусы һәм уның төп хужаһы. 2008 йыл өсөн фән һәм технологиялар өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты.

## Иртә йылдары
Евгений Касперский 1965 йылдың 4 октябрендә тыуа, ғаиләлә берҙән-бер бала була. Мәскәү эргәһендә Долгопрудный ҡалаһында Гастелло исемендәге 3-сө мәктәптә уҡый башлай. Мәктәптә үк Касперский махсус курс сиктәрендә математиканы тәрән өйрәнә башлай. 1980 йылда математика олимпиадаһында еңгәндән һуң Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындаға А. Н. Колмогоров исемендәге 18-се физика-математика мәктәп-интернатына алына һәм уны 1982 йылда таммалай.

1987 йылда Мәскәүҙә КГБ юғары мәктәбенең (хәҙерге ваҡытта Рәсәй ФСБ-һы Академияһының Криптография, элемтә һәм информатика институты) 4-се (техник) факультетын тамамлай, унда математика, криптография һәм компьютер технологияларын өйрәнә, «инженер-математик» һөнәрен алып сыға.

## Карьераһы
1987 йылда Касперский СССР Оборона министрлығы ҡарамағындағы күп профилле фәнни-тикшеренеү институтында эшләй башлай. Тап бында, 1989 йылда Cascade вирусы менән осрашҡандан һуң компьютер вирустарын өйрәнә. Вирустың кодын анализлап, уның дауалау өсөн махсус утилита эшләй һәм тематика менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай.

1991 йылда Евгени Касперский КАМИ Мәғлүмәт технологиялары үҙәгендә эшләй башлай, вирусҡа ҡаршы программалар эшләүсе ҙур булмаған белгестәр төркөмөн етәкләй.

1992 йылдың ноябрендә төркөмөндә беренсе сифатлы AVP 1.0 продукты сығара. 1994 йылда ул Гамбург университетында үткән тест һынауҙарында еңеү яулай. Был продуктҡа халыҡ-ара билдәлелек килтерә һәм эшләүселәр үҙ сит илдәрҙең технологияларын IT-компанияларына лицензиялай башлай.

1997 йылда Касперский һәм уның коллегалары үҙ компанияларын булдырырға ҡарар ҡабул итә һәм "Касперский лабораторияһы"н ойоштороусы булып сығыш яһайҙар. Евгений компанияла үҙ фамилияһы күренеүен теләмәй, әммә уны ҡатыны — Наталья Касперская күндерә. 2000 йылдың ноябрендә AVP продукты атамаһын алмаштырып, Касперский Антивирусы тип йөрөтөлә башлай.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальная биография Евгения Касперского 
* 
* Евгений Касперский: «Для того чтобы выйти на китайский рынок, нам пришлось поменять главное в продукции»
*  Евгений Касперский: Введение интернет-паспортов — вопрос времени. //«Континент Сибирь», 25 декабря 2009.
* , 8 февраля 2011.
* Касперский предлагает пускать в Интернет строго по паспорту
* Интервью порталу CIO-world.ru 1 февраля 2010 — «Евгений Касперский: революция уже произошла»
* Евгений Касперский (Спасти мир от компьютерного зла)в программе Бизнес-секреты с Олегом Тиньковым на Russia.Ru  
* Интервью lenta.ru