open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхөтдинов Иршат Закир улы

**Мөхөтдинов Иршат Закир улы** (16 февраль 1929 йыл — 11 август 2008 йыл) — совет татар эпидемиологы, Медицина фәндәре кандидаты (1966), доцент, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1974), Татар АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры (1964—1984), Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (1986—1989).

## Биографияһы
1929 йылдың 6 февралендә РСФСР-ҙың Татар АССР-ы Ҡазан ҡалаһында тыуған.

1953 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлай, шунан һуң Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй башлай.

1956 йылда Татар АССР-ының баш дәүләт санитар табибы һәм Республика санитар-эпидемиология станцияһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан 1984 йылға тиклем Мөхөтдинов ТАССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын биләй. Был вазифала уның эшлекле һәм кешелек сифаттары — ҙур һөҙөмтәлелек, мәсьәләләрҙе профессиональ хәл итеү, бирелгән эш өсөн юғары яуаплылыҡ асыҡлана. 1960 йылдан 1980-се йылдарға тиклем Мөхөтдинов һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу эшенә ҙур өлөш индерә, мәҫәлән, 1977 йылда Республика балалар клиник дауаханаһы, 1982 йылда Республика клиник дауаханаһы, Яр Саллы ҡалаһында күп профилле дауахана төҙөлә. Уның ярҙамында ҙур ауылдарҙа — участка, район үҙәктәрендә үҙәк район дауаханалары асыла.

Министр вазифаһынан киткәс, 1984 йылда Ҡазан медицина институтының эпидемиология кафедраһы мөдире була (был вазифала 1994 йылға тиклем эшләй), бер үк ваҡытта 1986 йылдан 1989 йылға тиклем Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты директоры була. 1994 йылдан алып Ҡазан медицина университетының эпидемиология кафедраһында эпидемиология һәм һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәсьәләләре буйынса консультациялар үткәрә.

Мөхөтдинов ҡорһаҡ тифын, эсәк инфекцияларын иҫкәртеү һәм эпидемиология буйынса эштәр авторы. 1967—1985 йылдарҙа Татар АССР-ның Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 2008 йылдың 11 авгусында Ҡаҙан ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1974)
* Миҙалдар
* ТАССР Юғары Советының һәм РСФСР Юғары Советының Почет грамоталары.

## Билдәле адрестар
* Ҡазан, Гагарин урамы, 26.
* Ҡазан, Товарищеская урамы, 21.

## Хеҙмәттәре
* Эсәк ауырыуҙарын иҫкәртеү. Ҡазан, 1977.
* Балаларҙы диагностикалау һәм вируслы гепатитты дауалау. Ҡазан, 1979.

## Әҙәбиәт
* Казанский государственный медицинский институт (1804—2004 гг.): Заведующие кафедрами и профессора: Биографический словарь. Казань, 2004.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
** Призвание — быть министром 
** Мухутдинов Иршат Закирович
** Мухутдинов Иршат Закирович
** Ушел из жизни Иршат Закирович Мухутдинов
** ДОЦЕНТ ИРШАТ ЗАКИРОВИЧ МУХУТДИНОВ
** МУХУТДИНОВ Иршат Закирович
Беликов Владимир Георгиевич

**Беликов Владимир Георгиевич** (29 август 1925 йыл — 3 сентябрь 2012 йыл) — ғалим-фармацевт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Фармацевтика фәндәре докторы (1970), профессор (1972).

450-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, «Фармацевтик химия» дәреслеге һәм «Синтетик һәм тәбиғи дарыуҙар» белешмәһе авторы. Уның 15 уйлап табыу таныҡлығы һәм патенты бар.

## Биографияһы
Владимир Георгиевич Беликов 1925 йылдың 29 авгусында Ставрополь округының (хәҙерге Ставрополь крайының) Степное ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә һәм Төньяҡ Кавказдағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтен дауам итә.

1950 йылда демобилизацияланғас, Пятигорск фармацевтика институтына (ПФИ, хәҙер Пятигорск медицина-фармацевтика институты, 2012 йылдан Волгоград дәүләт медицина университеты филиалы) уҡырға инә. 1954 йылда уҡыуҙағы яҡшы уңыштары өсөн И. В. Сталин исемендәге стипендияға лайыҡ була. 1955 йылда юғары уҡыу йортон тамамлап, фармацевтика химияһы кафедраһының аспирантураһына уҡырға инә. Аспирантурала уҡыуы менән бер рәттән туған институтында лаборант һәм төрлө кафедраларҙа өлкән лаборант булып эшләй.

1960 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ПФИ-ның фармацевтика химияһы кафедраһында ассистент һәм доцент була. 1961 йылда уны институттың уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эш буйынса проректоры вазифаһына тәғәйенләйҙәр, ә 1964 йылда Пятигорск фармацевтика институтын етәкләй, шул вазифала 31 йыл эшләй. 1970 йылда «Айырым фармацевтик препараттарҙың дифференциаль фотометрияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр» темаһына «фармацевтика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Ә уның етәкселегендә 4 докторлыҡ һәм 59 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана, шул иҫәптән сит илдәрҙән — Вьетнам, Эфиопия, Йемен һәм Перунан аспиранттар. 1972 йылдан Пятигорск фармацевтика институтының фармацевтика химияһы кафедраһы профессоры була.

2012 йылдың 3 сентябрендә Пятигорскиҙа вафат була, ҡаланың Краснослобод зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, шулай уҡ бик күп миҙалдар, шул иҫәптән «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Ставрополь крайы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (11 сентябрь 1985 йыл), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999).
* «Кавказ өсөн алышта ҡатнашыусы» һәм «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» маҡтаулы билдәләре, «СМС-ҡа нигеҙ һалыныуға 200 йыл» һәм «Пятигорск алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» юбилей миҙалдары менән бүләкләнә

## Сығанаҡтар
* Б. В. Боровский, М. В. Ларский, О. О. Фролов. К 90-летию со дня рождения В. ПРОФЕССОРГ. БЕЛИКОВ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 95 лет со дня рождения профессора Беликова В. Г. 
* 95 лет со дня рождения профессора Беликова В. Г.
* В память о великом учителе
Воробьёв Геннадий Васильевич

**Воробьев Геннадий Васильевич** (13 август 1918 йыл — 28 август 1939 йыл) — мордва совет музыканты: пианист һәм композитор.

## Биографияһы
918 йылдың 13 авгусында Чебоксарҙа Сыуашстандың профессиональ музыкаль мәҙәниәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе — сыуаш композиторы В. П. Воробьёвтың ғаиләһендә тыуған.

Музыкаль ғаиләлә тәрбиәләнеп, Геннадий тәүҙә музыка мәктәбенә, ә шунан һуң ғына — дөйөм белем биреү мәктәбенә уҡырға инә. Һигеҙ йәшендә фортепиано өсөн «Сыуаш мелодияһын» ижад итә, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. 1935 йылда Сыуаш музыка техникумын тамамлаған (композитор, В. М. Кривоносов класы һәм пианист, И. В. Люблин класы). 1939 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай, унда Г. И. Литинскийҙа һәм Н. Я. Мясковскийҙа уҡый. Уның тәүге фортепьяна әҫәрҙәре — «Карусель» һәм «Балалар сюитаһы» (1934—1935) музыка техникумында уҡыған осорҙа яҙыла.

Консерваторияла уҡыған тәүге ике йылында Воробьёв фортепиано өсөн соната, скрипка һәм фортепиано өсөн сонатина, сыуаш халыҡ йырҙары эшкәртмәләрен һәм А. С. Пушкиндың сыуаш теленә тәржемә ителгән шиғырҙарына романстар яҙа. Ҡыҫҡа ижади эшмәкәрлеге осоронда, Г. В. Воробьёв етмешләп әҫәр тураһында яҙа: камера-инструменталь һәм оркестр әҫәрҙәре, хор йырҙары һәм романстар, сыуаш халыҡ йырҙарын ижад эшкәртеү, шулай уҡ фортепиано өсөн әҫәрҙәр, халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, тынлы оркестр, скрипка, балалайка һәм дүрт өлөшлө симфония өсөн эшләй (уны Г. В. Воробьёв үлгәндән һуң композитор Н. И. Пейко тамамлай.

1939 йылдың 28 авгусында Чебоксарҙа вафат була. Воробьёвтың ижады сыуаш музыкаһының артабанғы үҫешенә ҙур йоғонто яһаған.

«Сыуаш Республикаһының дәүләт матбуғат архивы» Рәсәй дәүләт учреждениеһы фондында Г. В. Воробьевтың нота баҫмалары һәм уның хаҡында әҙәбиәт һаҡлана.

## Әҙәбиәт
* *В. Ходяшев*. Геннадий Воробьев : краткий очерк жизни и творчества. — Чебоксары : Чуваш. кн. изд-во, 1968.
* *Л. И. Бушуева*, *Ю. А. Илюхин*. «Чăваш Енĕн композиторĕсем», Чебоксары, 2014.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Деятели культуры и искусства : Воробьев Геннадий Васильевич 
* Композитор-музыкант (К 90-летию со дня рождения Г. В. Воробьева)
* Просветительская лекция-концерт к 100-летию чувашского композитора Геннадия Воробьева «Достойное вечности имя»
Исламов Дамир Нәзир улы

**Исламов Дамир Нәзир улы** (13 октябрь 1996 йыл — 7 март 2022 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, өлкән лейтенант. Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Дамир Нәзир улы Исламов 1996 йылдың 13 октябрендә Татарстан Республикаһы.Лениногорск ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
2014 йылда Лениногорск № 6 урта мәктәбен тамамлағас, Ҡазан юғары танк команда училищеһына уҡырға инә, 2018 йылда уны тамамлай.

Ростов өлкәһендә урынлашҡан Көньяҡ хәрби округы частарының береһендә хеҙмәт итә.

2022 йылда 24 февралдә Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. 2022 йылдың 7 мартында Т-72Б1 бронетанк төркөмө составында Украинаның Северодонецк районы Золотое ҡалаһы янындағы нығытылған районға һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Исламов экипажы дүрт танкыны ҡыйрата, оҙайлы ут нөктәһен емерә, украин хәрбиҙәренең «10-ға яҡын кешеһен» юҡ итә. Алыш ваҡытында танк "молотов коктейлы менән яна, ләкин экипаж утты һүндерә һәм кире позицияға ҡайта. Һөҙөмтәлә Рәсәй танкыһын бишенсе украин танкыһы ҡыйрата, ә Ғилемханов, Исламов һәм Цевун һәләк була.

Өлкән лейтенанттың кәүҙәһе, һуғыш яланынан эвакуациялана. Дамир Исламовтың мәйете тыуған иленә, Лениногорск ҡалаһына, килтерелә. Ҡала Мәҙәниәт һарайында уның менән тантаналы хушлашыу үткәрелә. Хушлашыу тантанаһында Үҙәк хәрби округ командующийы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Рөстәм Миннекаев, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Фәрит Мөхәмәтшин , Татарстан Республикаһы буйынса баш федераль инспектор Виктор Демидов, Татарстан Республикаһының хәрби комиссары Сергей Погодин, Лениногорск муниципаль округы начальнигы Риғәт Хөсәйенов, Ҡазан юғары танк команда училищеһы начальнигы урынбаҫары Вячеслав Епифантсев ҡатнаша. Үҙәк хәрби округтың кадрҙар бүлеге начальнигы урынбаҫары Алексей Белоконь Рәсәй Федерацияһы Президентының Дамир Исламовҡа Рәсәй Геройы исемен биреү тураһындағы Указын уҡып ишеттерә һәм мәрхүмдең әсәһе Сажиҙә Вәлиәхмәтоваға юғары дәүләт наградаһын тапшыра. Һәләк булған танкистты ерләүҙе шәхсән Әлмәт һәм Бөгөлмә епископы Мефодий башҡара.

Хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының 2022 йылдың 25 мартындағы указы менән өлкән лейтенант Исламов Дамир Нәзир улына Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).

2022 йылдың 29 мартында Лениногорск ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022);
* «Алтын йондоҙ» миҙалы менән (үлгәндән һуң, 2022 йылдың 25 мартында, 151-се Президент указы менән) хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Погибшего на Украине лейтенанта похоронят на родине в Лениногорске // Казанский репортер 
* Лениногорский муниципиальный район и город Лениногорск / В Лениногорске простились со старшим лейтенантом Дамиром Исламовым
Рәхмәтуллин Ирек Мәхмүт улы

**Рәхмәтуллин Ирек Мәхмүт улы** (11 апрель 1928 йыл, Ҡазан — 18 май 2013 йыл, Ҡазан) — Совет татар табибы, патофизиолог, медицина фәндәр докторы (1966), профессор (1968), Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

## Биографияһы
1928 йылдың 11 апрелендә РСФСР-ҙың Татар АССР-ы Ҡазан ҡалаһында тыуған.

1950 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң, институтта патофизиология кафедраһында ҡала, унда профессор Андрей Адоның уҡыусыһы була. 1966 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1967 йылда проректор, ә 1968 йылда — Ҡазан дәүләт табиптар әҙерләү институты ректоры (ГИДУВ) итеп һайлана, шул уҡ йылда профессор итеп һайлана.

1971 йылда Берлинда медицина кадрҙарына юғары дипломдан һуң белем биреү буйынса социалистик илдәр эксперттары кәңәшмәһендә ҡатнаша.

1978 йылдан 1993 йылға тиклем — патофизиология кафедраһы мөдире, 1993 йылдан 1999 йылға тиклем — Ҡазан дәүләт медицина институтының профессор-консультанты (1994 йылдан Ҡазан медицина университеты). 1978 йылда Бөтә Рәсәй патофизиологтар йәмғиәтенең Ҡазан бүлексәһе рәйесе итеп һайлана.

Фәнни һәм практик медицинаға, табиптар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә. Бөтә Союз патофизиологтар ғилми йәмғиәте идараһы һәм «Аллергия» проблемалы комиссияһы, РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ғилми советы составында эшләй, Казан патофизиологтар йәмғиәтенә етәкселек итә. Организмдың аллергик үҙгәреш осоронда төрлө ағзаларҙың һәм системаларҙың үҙгәреү механизмдарын, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының функциональ торошон өйрәнеү буйынса эштәр яҙа. Уйлап табыуҙарға 5 авторлыҡ таныҡлығы ала.

2013 йылдың 18 майында Ҡазанда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены (1971)
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (Татарстан) (1970) Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)
* Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978)
* «Аллергик реакцияларҙың күҙәнәкле һәм молекуляр механизмдары» эштәр серияһы өсөн Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының А. Д. Адо исемендәге премияһы (2003)
* Татар АССР-ы Юғары Советының Почёт грамотаһы

## Библиография
* К аллергической реакции скелетной мышцы. М., 1963.
* Интенсивная терапия в клинической практике. Л., 1976.
* Современные аспекты рентгенодиагностики. Л., 1977.
* Рахит и рахитоподобные заболевания. Л., 1978.

## Билдәле адрестар
* Казань, Оло Ҡыҙыл урамы, 57а йорто

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
** Творцы славной истории Казанской государственной медицинской академии
** Профессор Ирек Махмудович Рахматуллин
Дубровин Борис Анатольевич

**Борис Анатольевич Дубровин** (1950 йыл 6 апрель, Мәскәү — 2019 йыл 19 март, Триест) — СССР һәм Рәсәй математигы, математик физиканың геометрик ысулдары буйынса белгес.

## Биографияһы
1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Физика-математика фәндәре кандидаты (1976, диссертация темаһы «Конечнозонные потенциалы оператора Штурма — Лиувилля и римановы поверхности»), физика-математика фәндәре докторы (1984, диссертация темаһы «Геометрия абелевых многообразий и римановых поверхностей и нелинейные уравнения»).

1988—1993 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юғары геометрия һәм топология кафедраһы профессоры.

1993 йылдан 2019 йылға тиклем — «Халыҡ-ара алдынғы тикшеренеүҙәр мәктәбе» (Триест ҡалаһы) Халыҡ-ара институтының математика профессоры.

2010 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының «Н. Н. Боголюбов исемендәге математик физиканың геометрик ысулдары» лабораторияһы мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының геометрия һәм топология кафедраһының штаттан тыш хеҙмәткәре.

Оҙайлы ауырыуҙан һуң, 2019 йылдың 19 мартында вафат була (амиотрофик латераль склероз).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: геометрияла һәм физикала интеграль системалар теорияһы: Фробениус күп төрлөлөгө, Громов—Виттен инварианттары, үҙенсәлектәр теорияһы, айырым сығарылмаларҙа интегралланыусы тигеҙләмәләрҙең нормаль формалары, гиперболик системаларҙың Гамильтон ҡуҙғыуҙары, изомонодром деформациялар геометрияһы, Риман йөҙөндә тэта-функцилар һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар.

«Современная геометрия» (М.: Наука, 1979 — «Современная геометрия. Методы и приложения», 1984 — «Современная геометрия. Методы теории гомологий») уҡыу әсбаптарының авторҙашы (С. П. Новиков иһәм А. Т. Фоменко менән берлектә), улар 1986—2013 йылдарҙа күп тапҡыр яңынан баҫыла http://aleph.rsl.ru/F/F8RRBIR1M4EIAQ35Q1G5XG52HV69NV84FD2HQ9AC6JL539GSP2-00282?func=find-a&find_code=WSU&request=&request_op=AND&find_code=WAU&request=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD&request_op=AND&find_code=WPE&request=&request_op=AND&find_code=WTI&request=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F&request_op=AND&find_code=WPU&request=&request_op=AND&find_code=WRD&request=&adjacent=Y&x=31&y=11&filter_code_1=WLN&filter_request_1=&filter_code_2=WYR&filter_request_2=&filter_code_4=WLC&filter_request_4=. 1982 йылдан 1992 йылға тиклем Спринтер нәшриәтендә шулай уҡ китаптың инглиз теленә тәржемәһе баҫылып сыға https://people.sissa.it/~dubrovin/bd_books.html https://www.springer.com/gp/book/9781468499469 https://www.springer.com/gp/book/9780387961620 https://www.springer.com/gp/book/9780387972718 https://www.springer.com/gp/book/9780387972718.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ирина, ҡыҙҙары — Лиза һәм Даша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте «Летопись Московского университета»
* Список публикаций на сайте МИАН
* Фотоальбом: Дубровин Борис Анатольевич (1950—2019)
Сабитов Илдар Нариман улы

**Сабитов Илдар Нариман улы** (15 октябрь 1953 йыл) — архитектор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2004) һәм почетлы (2002) архитекторы. Архитекторҙар берлеге ағзаһы (1981). Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009).

## Биографияһы
Илдар Нариман улы Сабитов 1953 йылдың 15 октябрендә Өфө ҡалаһында композитор Нариман Сабитов ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белемде Мәскәү архитектура институтында (1977) ала. Хеҙмәт юлын «Башкирсгражданпроект» институтының архитекторы, архитекторҙар төркөмө етәксеһе булып башлай. Уның авторлығында 60 проект тормошҡа ашырыла. Ул шулай уҡ Совет районы хакимиәте бинаһы (1978), Дим районындағы кңп фатирлы йорттар (1979), шулай уҡ республика һәм Рәсәй буйынса бик күп йәмәғәт һәм 20-нән ашыу мәсет бинаһы проекты авторы. 1980 йылдан мәғариф системаһына күсә һәм уҡытыусылыҡ эше менән шөғөлләнә башлай. 1988 йылдан Өфө дәүләт нефть-техник университетында архитектура кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире булып эшләй. 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Илдар Нариман улының ғими эшмәкәрлеге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө мәсьәләләрен өйрәнеүгә бағышлана. Ул 70-тән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы (2004)
Рәсәй Федерацияһының почетлы архитекторы (2002)
Архитектура кандидаты (1988).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Поможем Уфе выглядеть лучше
Стремовский Владимир Азарович

**Стремовский Владимир Азарович** (15 май 1917 йыл, Цибулёво, Херсон губернаһы, Рәсәй империяһы — 1983 йыл, СССР) — совет ғалим-юрисы, юридик фәндәр докторы, Кубань университетының енәйәт процесы кафедра профессоры (1970—1980).

## Биографияһы
1917 йылдың 15 майында (2 май) Рәсәйҙең Херсон губернаһы Цибулево ауылында тыуған.

1940 йылда Харьков юридик институтын тамамлай, аспирантурала ҡала.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡыҙыл Армияға саҡырыла, Белоруссияла оборона алыштарында һәм Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша. Һуғышты Көнсығыш Пруссияла тамамлай. Фронтта «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнә.

1945—1960 йылдарҙа Харьков өлкәһе прокуратураһында тәфтишсе һәм прокурор-криминалис булып эшләй, бер үк ваҡытта Харьков юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында, СССР КГБ юғары мәктәбендә, СССР Генераль прокуратураһы тәфтишселәренең квалификацияһын күтәреү курстарында уҡыта.

1955 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереү (төп мәсьәләләр)» темаһына диссертация яҡлай. 1960 йылда тулыһынса ғилми һәм уҡытыу эшенә күсә, Ростов дәүләт университетының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында буласаҡ юристарҙы уҡыта. Бында ул 1970 йылға тиклем эшләй.

1967 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереүҙең асылы һәм ҡатнашыусылары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай..

1970 йылда Кубань дәүләт университетының (Краснодар) енәйәт процесы кафедраһы профессоры вазифаһында уҡыта башлай.

Енәйәт процесы, криминалистика, прокурор күҙәтеүе өлкәһендә 130-ға яҡын ғилми хеҙмәт (шул иҫәптән 14 монография һәм уҡыу әсбабы) яҙған.

1983 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.

## Библиографияһы
* Предварительное расследование в советском уголовном процессе (1958)
* Участники предварительного следствия в советском уголовном процессе (1966)
* Сущность и участники предварительного следствия в советском уголовном процессе (1967)
* Вопросы дальнейшего совершенствования законодательства о защите на предварительном следствии, структуре и деятельности следственного аппарата в СССР

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ
Егоров Борис Николаевич (авиаконструктор)

**Борис Николаевич Егоров** (1902—1960) — авиация техникаһын һынау һәм осоу тикшеренеүҙәре теорияһы һәм практикаһы өлкәһендә ғалим, 1941 йылда Осоу-тикшеренеү институтын ойоштороуҙа ҡатнаша, Сталин премияһы лауреаты (1947)

## Биографияһы

### Үҫмер йылдары
Белеме: гимназия (тамамланмаған), эшселәр факультеты, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты, һәм уның янындағы аспирантура.

### Инженер һәм ғилми эшмәкәрлеге
Үҙәк аэрогидродинамика институтның осоу-һынау секцияһында эшләй, унда төрлө самолеттарҙың осоу сифаттарын сағыштырыу өсөн һынау һөҙөмтәләрен стандарт шарттар менән ҡайтанан иҫәпләү методикаһын эшләй.

Хәрби эвакуация осоронда институттың Новосибирск бүлексәһен етәкләй. 1945 йылдың майынан — 9-сы лаборатория начальнигы, һауа винттарын һәм винт ҡанатлы осоусы аппараттарҙы һынау һәм тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 

А. М. Тайц һәм Филин А. И. менән бергә 1940-сы йылдар уртаһына поршенле двигателдәр һәм үҙгәреүсән аҙымлы винттар менән йыһазландырылған самолеттарҙың төп осоу характеристикаларын билдәләү ысулдарын эшләй һәм практикала һынай.

Ватан самолеттары һәм вертолеттарының тәжрибә өлгөләрен һынауҙы ойоштороуҙа мөһим роль уйнай:
Һуғыштан һуң авиация үҫешенең боролошло осоронда фәнни етәкселектең роле бик мөһим була. 1947 йылдан 1952 йылға тиклем Осоу-тикшеренеү институтында был эш башында эксперименталь самолёттарҙы һынау комплексы тора. Егоров Борис Николаевич уның начальнигы, ә Квитко Иван Никитович уның урынбаҫары була. Ул ваҡытта  эксперименталь конструкторлыҡ бюроһының осоу станциялары көсһөҙ була, белгестәрҙең методик әҙерлеге етмәй, кәрәкле ҡорамалдар булмай — уны Осоу-тикшеренеү институтынан алып торалар. Ә бөтә тәжрибә самолёттарын һынау программалары бергә була...


1950-се йылдарҙа вертолеттарҙың осоу һынауҙары ысулдарын эшләүгә булышлыҡ итә, шул иҫәптән осоуҙың максималь һәм минималь тиҙлеген һәм вертолеттың иң отошло тиҙ күтәрелеүсәнлеген бирелгән һауа температураһына килтереү ысулын эшләй.  .

Техник фәндәр кандидаты (1945), ғилми дәрәжәһе эштәр йыйылмаһы буйынса бирелә.

### Ғаиләһе
1931 йылда өйләнгән, ҡатыны — Птицына Татьяна Константиновна.

Ҡыҙы Киреева (Егорова) Елена Борисовна, 1939 йылда Мәскәүҙә тыуған, Н. К. Крупская исемендәге Мәскәү өлкәһе педагогия институтын. тамамлай, СССР Дәүләт стандартының Бөтә Рәсәй метрология хеҙмәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

Борис Николаевич Бугаев Егоровтың ике туған ҡустыһы һәм тулы аҙашы, ул Андрей Белый псевдонимы аҫтында билдәле.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1947) — хәрби самолеттар өсөн винттарҙың яңы төрҙәрен эшләгәне өсөн, уның менән бергә Кантор, Давид Исаакович лауреат була
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Крупин Владимир Павлович

**Крупин Владимир Павлович** (21 июль 1925 йыл Тәтеш ҡалаһы — 6 октябрь 2006 йыл, Ҡазань) — совет табибы, хирург, СССР-ҙың халыҡ табибы (1980).

## Биографияһы
1925 йылдың 21 июлендә РСФСР-ҙың Татар АССР-ы Тәтеш районы Тәтеш ҡалаһында тыуған.

Ситтән тороп мәктәпте, шулай уҡ ситтән тороп Ҡазан авиация техник техникумын (әлеге ваҡытта П. В. Дементьев исемендәге Ҡазан авиация техник техникумы) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡазан авиазаводында эшләй. Һуңынан Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә, уны 1952 йылда тамамлай.

Диплом алғандан һуң Беловольжскаяла хирург, ә һуңынан Корнуховская дауаханаһында эшләй башлай, унда баш табип булып китә. Бынан һуң Ҡазан тимер юлының Юдино станцияһының үҙәк дауаханаһында хирург булып эшләй. 1958 йылда Ҡазандың 5-се ҡала клиник дауаханаһына эшкә күсә, унда Ҡазан дәүләт табиптар әҙерләү институтының ашығыс хирургия кафедраһы урынлаша.

Крупин 30 йылдан ашыу 5-се ҡала клиник дауаханаһының дөйөм хирургия бүлеген етәкләй. Татарстан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, йыл һайын 300-гә яҡын операция яһаған.

1980 йылда халыҡ һаулыҡ өлкәһен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары әхлаҡи сифаттары һәм һөнәри эшмәкәрлеге өсөн Крупин Владимир Павловичҡа «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Татарстанда һаулыҡ һаҡлау тарихында был исемде ике табип ҡына ала.

2000 йылда «Татфлот» суднолар йөрөтөү компанияһының медицина бүлеге хирургы булып эшләй башлай. Хирург булып эшләгән йылдарында бөтәһе 9 меңгә яҡын операция яһай. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

2006 йылдың 3 октябрендә Ҡазанда вафат була, Ар зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «СССР-ҙың халыҡ табибы» (1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1971)

## Хәтер
* 2017 йылдың 14 июлендә Ҡазан дәүләт медицина университетының (элекке 5-се ҡала дауаханаһы) хирургия клиникаһына Крупин Владимир Павлович исеме бирелә.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Народный врач СССР 
* Крупин Владимир Павлович 
* Имя народного врача СССР Владимира Крупина присвоено хирургической клинике КГМУ
* Крупин Владимир Павлович
* Крупин, Владимир Павлович
Чурилов Валерий Андреевич

**Чурилов Валерий Андреевич** (27 июль 1946 йыл, Сочи) — совет, Рәсәй инженер-конструкторы, сәйәсмән, техник фәндәр кандидаты (1975), Ханты-Манси автономиялы округы КПСС округ комитетының беренсе секретары (1985—1990), халыҡ депутаттарының Ханты-Манси район советы рәйесе (1990—1994), РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993).

## Биографияһы
1946 йылдың 27 июлендә РСФСР-ҙың Краснодар крайы Сочи ҡалаһында тыуған.

1970 йылда Николай Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ) тамамлай. 1972 йылдан 1975 йылға тиклем Чурилов Төмән индустриаль институтында уҡыта.

1975 йылдан Төмән һәм Ханты-Мансийск ҡалаларында партия эшендә. 1985 йылда Ханты-Манси автономиялы округы КПСС округ комитетының беренсе секретары, 1990 йылда Ханты-Манси халыҡ депутаттары район советы рәйесе итеп һайлана.

1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана, унда Рәсәй Юғары Советы Советы, Конституцион комиссия һәм Халыҡ депутаттары Советтарының эше һәм үҙидараны үҫтереү буйынса комитет ағзаһы була.

1993 йылдан 1997 йылға тиклем Чурилов «Уңыш этикаһы» журналы баҫтыра. Һуңынан журналдың материалдары уның «Сәйәси уңыш этикаһы» фәнни-публицистик монографияһында (Мәскәү, 1997) дөйөмләштерелә. 1997 йылдың майында Прогрессив көстәр союзын (СПС) ойоштороуҙа ҡатнаша. «Кешегә юл» китабы һәм механика, материалдарға ҡаршы тороу, эш этикаһы буйынса 40 баҫма хеҙмәт авторы.

1994 йылдан «Угра» финанс-инвестиция корпорацияһын һәм «Югранефть» ААЙ-һын, "НК «Эвихон» ААЙ-һын етәкләй, шулай уҡ «Мәскәү нефть компанияһы» ААЙ-һының вице-президенты була.

1996 йылда «Реформалар — яңы йүнәлеш» Бөтә Рәсәй хәрәкәте башҡарма комитеты директоры итеп һайлана, бынан тыш, Бөтә Рәсәй кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ эшҡыуарҙары союзын етәкләй (Кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ эш биреүселәренең Бөтә Рәсәй союзы).

1997 йылдан «Православие Рәсәйе» Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк Советы ағзаһы була. 1998 йылдан 2002 йылға тиклем Чурилов Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы вице-президенты булып эшләй.

2001 йылдан эш биреүселәр яғынан Рәсәй Федерацияһының өс яҡлы комиссияһы ағзаһы булып тора. 2002 йылдан «Берҙәм Рәсәй» партияһы яҡлыларҙың Үҙәк координация советы ағзаһы.

Валерий Чурилов әлеге ваҡытта «Югра-Холдинг» ЯАЙ-һын етәкләй, ул «Югра» сәнәғәт-инвестиция корпорацияһының баш ойошмаһы.

Ханты-Манси автономиялы округын «деколонизациялау» яҡлы була, Ханты-Манси автономиялы округын Рәсәй Федерацияһының бойондороҡһоҙ субъекты тип таныуға өлгәшә.

Округтың тәбиғи ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм үҙенең эшкәртеү сәнәғәтен булдырыу кәрәклеген яҡлай. Шулай уҡ традицион һөнәрселекте үҫтереүгә һәм Төньяҡтың төп халыҡтарының мәҙәниәтен күтәреүгә булышлыҡ итә. «Юграны ҡотҡарыу» экологик-мәҙәни берекмәһен ойоштороу инициаторҙарының береһе була.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Валерий Чурилов: «За неделю до подписания федеративного договора мы объявили Кремлю, что мы — автономии»
* ЧУРИЛОВ ВАЛЕРИЙ АНДРЕЕВИЧ 
* ЧУРИЛОВ ВАЛЕРИЙ АНДРЕЕВИЧ 
* Чурилов Валерий Андреевич
* Валерий Чурилов 
* ВАЛЕРИЙ ЧУРИЛОВ: ВЫРАЩИВАНИЕ ЛИДЕРА — ЗАДАЧА НАЦИОНАЛЬНАЯ 
* Чурилов Валерий Андреевич
* Чурилов Валерий Андреевич
Макаров Валерий Леонидович

**Макаров Валерий Леонидович** (25 май 1937 йыл, Новосибирск) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм математигы.  СССР  Фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы академигы  (1990,  1979 йылдан ағза-корреспонденты). РФА Үҙәк иҡтисад-математика институты директоры (1985-2017). Дәүләт гуманитар фәндәр академик университетының иҡтисад  факультеты деканы

## Биографияһы
Валерий Леонидович Макаров 1937 йылдың 25 майында Новосибирск ҡалаһында тыуа.  Академик Юрий Леонидович Ершовтың  ағаһы.

Мәскәү дәүләт иҡтисад институтында уҡый. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1965), физика-математика фәндәре докторы (1969, Лениград дәүләт университеты).

СССР фәндәр академияһының  Себер бүлексәһенең Математика институтында  (1960—1983) һәм Новосибирск университетында (теоретик кибернетика кафедраһы мөдире) эшләй.  Ойоштороу һәм идара итеү проблемаларының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтының  директоры  (1983—1985).

РФА Үҙәк иҡтисад-математика институты директоры (1985 йылдан), Дәүләт гуманитар фәндәр академик университетының иҡтисад теорияһы факультеты деканы (1996 йылдан),  Мәскәү дәүләт университетының  Дәүләт идара итеү юғары мәктәбе директоры (2006 йылдан),   Мәскәү дәүләт университеты иҡтисади-математик моделләштереүҙең  ғәмәли проблемалары кафедраһы мөдире, «Экономика и математические методы» журналының  баш мөхәррире, Рәсәй иҡтисад мәктәбен ойоштороусыларҙың береһе, беренсе ректоры  (1992—2004)  һәм президенты (2004), Никита клубы советы ағзаһы, Юғары иҡтисад мәктәбе профессоры, «Economic Change and Restructuring» (США) журналы редколлегияһына инә, йәмғиәт белеме буйынса мәктәп уҡыусылары олимпиадаһы Рәсәй советының  эксперт комиссияһы ағзаһы булып тора.

2002 йылдан  2008 йылға тиклем РФА Ижтимағи фәндәр бүлегенең  академик- секретары. РФА Президиумы составына инә. Хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми этика буйынса комиссия ағзаһы.

Эконометрик йәмғиәт ағзаһы (1978). Халыҡ-ара иҡтисади ассоциацияһының башҡарма комитеты ағзаһы (1995).

## Баҫмалар исемлеге

## Бүләктәре

* СССР Министраҙар Советы премияһы 
* Л. В. Канторович исемендәге премия  (1996) — иҡтисади динамика һәм яңылыктар теорияһы  буйынса эштәр циклы өсөн 
* Л. В. Канторович исемендәге премия  ( А. Р. Бахтизин, Е.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Сушко менән берлектә, 2020 йыл өсөн) — «Ижтимағи фәндәрҙә суперкомпьютер технологиялар» ғилми эштәр циклы өсөн 
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* Ике  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1978, 1987)
* IV  дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены  (1997)
* III дәрәжә  «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены  (2008)
* II дәрәжә  «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены  (2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Биография в справочнике СО РАН
* Страница на сайте ЦЭМИ
* Страница на сайте РЭШ
* Страница на сайте НИУ ВШЭ
* Страница на сайте РГСУ
* Страница на сайте «Никитского клуба»
* Статья  на сайте «Летопись Московского университета»
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* В. Л. Макаров — научные работы в системе Истина МГУ
Антонов Юрий Яковлевич

**Антонов Юрий Яковлевич** (11 июль 1940 йыл, Молотов) — совет инженер-металлургы, Инкар ассоциацияһы директоры (хәҙер — «ОДК-СТАР» ААЙ), РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993).

## Биографияһы
1940 йылдың 11 июлендә РСФСР-ҙың Пермь ҡалаһында тыуған.

Мәктәптән һуң Славянов исемендәге механика техникумында уҡый, һуңынан Пермь политехник институтына уҡырға инә.

1968 йылда Пермь агрегат конструкторлыҡ бюроһында эшләй башлай, унда тәүҙә баш металлург, һуңынан баш инженер урынбаҫары була. 1982 йылда Антонов Пермь агрегат конструкторлыҡ бюроһы заводы директоры итеп тәғәйенләнә; 1988 йылдан — Пермь ҡалаһы «ИНКАР» ААЙ-ның агрегат ассоциацияһының генераль директоры. 1993 йылда «ИНКАР» асыҡ йәмғиәтенең генераль директоры була.

Юрий Антонов Ту-134, Ту-154, Ил-62, Ил-76, граждандар һәм хәрби-транспорт авиацияһы самолеттары өсөн «Д30», «Д30КП», «Д30КУ» двигателдәренең яңы быуынына авиация яғыулығын көйләүсе агрегаттар эшләү һәм көйләү менән етәкселек итә.

Шулай уҡ алыҫ араға осоусы МИГ31 истребителдәре өсөн «Д30фб» двигателдәре агрегаттарын, Рәсәйҙә етештерелгән бөтә вертолеттар өсөн агрегаттар эшләү менән етәкселек итә. Т-80 танкыһының «ТВД1000», «ТВД1200» двигателдәре өсөн яғыулыҡ етештереү ҡорамалдары эшләй. Предприятиеның яңы иҡтисади программаһын тормошҡа ашыра, был етештереү күләмен һәм хеҙмәткәрҙәр һанын арттырырға мөмкинлек бирә.

СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай. Юрий Антонов — 4 уйлап табыу таныҡлығы авторы. 32 баҫма әҫәр яҙған.

Антонов электр бысҡыһы корпустарын эшкәртеүсе агрегаттарҙы эшләтеп ебәреү, ГТ гидравлик этәрелеүсенең өлөштәрен штамплауҙың технологик линияһын файҙаланыуға биреү; үҙәкһеҙ һәм эске шымартыу өсөн юғары етештереүсәнле ҡорамалдар комплексын сафҡа индереү менән етәкселек итә. Уның етәкселегендә заводта һаҡлағыс атмосферала гидравлик этәрелеү деталдәрен химик-термик таҙартыу өсөн автоматлаштырылған линия ҡуйыла һәм ебәрелә; юғары аныҡлыҡ һәм юғары етештереүсәнлекле лазер менән яндырыу процесы, күп урынлы престарҙа юғары аныҡлыҡтағы маркалы әҙерләмәләр алыу технологияһы индерелгән. Был гидравлик этәреүселәр етештереүҙе йылына 3 миллион данаға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. ИСО-9000 халыҡ-ара сифат системаһы индерелә, бөтә төр продукцияға тап килеү тураһында халыҡ-ара сертификаттар алына.

1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана, 1991—1993 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы ағзаһы була. 2005 йылда «Пермь өлкәһенең почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены (1999)
* III дәрәжә Сергий Радонежский ордены (2000)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* Рәсәй авиация-космос агентлығы «Зәңгәр планета йондоҙо» миҙалы
* ике тапҡыр Рәсәй космонавтика федерацияһы миҙалы
* Рәсәй авиация-космос агентлығының Почет грамотаһы
* СССР авиация сәнәғәте министрлығының сифат отличнигы (1980)
* РСФСР-ҙың почетлы авиатөҙөүсеһе (1990)

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* АНТОНОВ ЮРИЙ ЯКОВЛЕВИЧ 
* АНТОНОВ ЮРИЙ ЯКОВЛЕВИЧ
Дуев Вениамин Николаевич

**Дуев Вениамин Николаевич** (14 октябрь 1931 йыл, Сыуаш АССР-ы, Козлов районы, Емёткино ауылы — 14 май 2009 йыл, Первуральск, Свердловск өлкәһе) — совет инженер-металлургы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы, РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990 −1993).

## Биографияһы
1931 йылдың 14 октябрендә Сыуаш АССР-ының Козлов районы Еметкино ауылында тыуған.

1955 йылда Урал дәүләт политехник институтын тамамлағандан һуң, Дуев Первуральскиҙағы Новотрубный заводында эшләй башлай. Бында ул 1-се оҫтахана участкаһы мастеры ярҙамсыһы, һуңынан мастер, участка начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдан Дуев 7-се цехта термаль бүлек начальнигы, производство цехы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1968 йылда Вениамин Дуев заводтың хеҙмәт һәм производство менән идара итеү ғилми ойошмаһы бүлеген етәкләй.

1974 йылда 6-сы торбалар етештереү цехы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, ә 1977 йылда яңы төҙөлгән 9-сы оҫтахана етәксеһе була. 1978 йылдан 1987 йылға тиклем завод директорының коммерция һәм финанс эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1987 йылда Первуральск Новотрубный заводының генераль директоры була. Был вазифала Дуев компьютер ярҙамында торбаларҙы прокатлау һәм торба һыҙмаларын етештереүҙең автоматлаштырылған идара итеү системаһын булдырыу менән етәкселек итә. Завод тулыһынса хужалыҡ иҫәбенә һәм үҙ-үҙеңде финанслауға күсеүҙе тормошҡа ашыра. Эш хаҡы системаһын реформалай, 4-се оҫтаханала реконструкция үткәрә.

Ул етәкселек иткән осорҙа экспортҡа сит ил стандарттары буйынса торбалар етештереү һиҙелерлек арта. Итальян компанияһы менән берлектә сифатлы торбалар етештереү, шулай уҡ бер нисә социаль һәм мәҙәни объекттар төҙөү өсөн торба һәм электр иретеп йәбештеүҙәр цехы төҙөлә.

1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Рәсәй парламентында «Сәнәғәт союзы» фракцияһы ағзаһы була.

1996 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас та, Вениамин Дуев ҡырҡ йылдан ашыу эшләгән предприятиенан китмәй, унда заводтың стратегик менеджменты һәм үҫеше буйынса кәңәшсе-консультант булып хеҙмәттә ҡала.

2009 йылдың 14 майында Первоуральскиҙа вафат була.

* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены
* Миҙалдар
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы» маҡтаулы исеме

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* ДУЕВ ВЕНИАМИН НИКОЛАЕВИЧ
Тодорович Мица

**Ми́ца Тодоро́вич** (; ) — босния рәссамы. Босния һәм Герцеговина рәссамдары ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Мица Тодорович 1900 йылда Сараево ҡалаһында тыуған. Шунда уҡ ҡыҙҙар урта мәктәбен тамамлаған, ә 1920 йылда Загреб нәфис сәнғәт академияһына уҡырға инә, һәм үҙенең класында берҙән-бер ҡыҙ була. 1926 йылда уҡыуын тамамлай һәм һынлы сәнғәттең бөтә төрҙәренең үҙәге булған Сараевоға ҡайта. Шунан Мица Италияға килә, бында Яңырыу дәүере сәнғәтен өйрәнә.

Икенсе донъя һуғышы осоронда Стара-Градишка концлагерына ябыла, һуңынан Австрияға мәжбүри эштәргә ебәрелә. 1945 йылда Мица Тодорович Босния һәм Герцеговина рәссамдар ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Ул шулай уҡ Бошняцк фән һәм сәнғәт академияһының һәм Сербия фән һәм сәнғәт академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булған тәүге ҡатын-ҡыҙ була.

Мица Тодорович Сараеволағы Ғәмәли сәнғәт мәктәбенең тәүге профессорҙарының береһе була, унда пенсияға сыҡҡансы эшләй. 1981 йылда вафат була, Голое зыяратында ерләнә.

## Хеҙмәт юлы
1930 йылда Тодоровичтың тәүге күргәҙмәһе Бөйөк Британияла үтә. Социалист булараҡ, ул Zagreb Zemlja коллективы менән бәйләнешкә инә, уның менән бергә Любляна һәм бөтә Европа күргәҙмәләрендә үҙенең эштәрен тәҡдим итә. Төркөмдә эшселәр синыфының тормошон һүрәтләргә теләүсе рәссамдар тупланған була. 1932 йылда Тодорович Сараевоға ҡайта һәм Югославия Коммунистар партияһы ағзаһы булып китә. 1937 йылдан алып ул башлыса буяуҙар менән эшләй, шуның арҡаһында уның төҫтәрҙе айырыу һәләте үҫешә.

1945 йылда Мица Тодорович Белградта Хәрби енәйәттәрҙе билдәләү буйынса дәүләт комиссияһында күрһәтмәләр биргән берҙән-бер рәссам була, унда уның концлагерҙарҙағы тормошто һүрәтләгән «Ясеноваца һәм Градишканың һуңғы ҡорбандары» тигән һүрәттәр серияһы дәлилдәр сифатында файҙаланыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң кешеләр рәссам эшенең бер өлөшө булыуҙан туҡтай, һәм ул үҙен уратып алған предметтарҙан илһам ала башлай. Югославияла коллектив күргәҙмәләргә һәм Европала бойондороҡһоҙ күргәҙмәләренә ҡарамаҫтан, Мица Тодоровичтың Белградта тәүге шәхси күргәҙмәһе 1954 йылда ғына үткәрелә. 1962 һәм 1975 йылдарҙа Сараевола, шулай уҡ Белградта 1968 йылда артабанғы күргәҙмәләре була.

1959 йылда нигеҙҙә аҡ төҫмөрендә яҙылған «Венеция» картинаһы Мица Тодорович стилендә боролошло мәл булды, ул «үҙенең карьераһының аҡ фазаһына» аяҡ баҫа. 1962 йылдан алып уның эше ҡайтанан үҫешә, был юлы ул буяуҙар ғына түгел, майлы паселде лә үҙ эсенә ала. 1980 йылда Босния һәм Герцеговина милли галереяһында уның эштәренең ретроспективаһы уҙғарыла.

1992 йылда «Oslobođenje» гәзитенең ун ҡатлы бинаһы емерелә. Юғалтыуҙар араһында Мица Тодорович төшөргән фотоһүрәттәр ҙә теркәлде.

2019 йылда шулай уҡ Тодоровичтың 1929 һәм 1933 йылдар араһында төшөргән һүрәттәре Босния һәм Герцеговина милли галереяһында күргәҙмәгә ҡуйылды. Галерея коллекцияһында рәссам Мица Тодоровичтың 300-ҙән ашыу эше бар, уларҙың ҡайһы берҙәре даими экспозицияла һаҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «За заслуги перед народом» ордены
* Орден Труда (СФРЮ)

## Хәтер
Рәссам хөрмәтенә Горицала, Сараево районында, ул йәшәгән урам Мица Тодорович исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кудрявцев Валерий Борисович

**Кудрявцев Валерий Борисович** (4 июль 1936 йыл — 23 декабрь 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы. 2008—2020 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының Ташкенттағы филиалы директоры.

## Биографияһы
Валерий Борисович Кудрявцев 1936 йылдың 4 июлендә Мәскәү өлкәһенең Егорьевск ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр-табип ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай.

1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1960—1963 йылдарҙа факультет аспирантураһында уҡый, һуңынан факультетта ассистент булып эшләй башлай.

1964 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә ләғүә итеп диссертация яҡлай, диссертацияның темаһы: «Вопросы полноты для некоторых функциональных систем, связанных с автоматами», ғилми етәксеһе — О. Б. Лупанов.

1969 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Бөтә Рәсәй ғилми үҙәгенең таныу проблемалары лабораторияһында төркөм етәксеһе булып эшләй.

Физика-математика фәндәре докторы (1980, фәнни консультанты С. В. Яблонский һәм О. Б. Лупанов), диссертацияһының темаһы «Вопросы полноты для функциональных систем».

1963 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында уҡыта, 1966 йылдан доцент, дискрет математика кафедраһы профессоры (1982—1991). 1986 йылдан теоретик кибернетика проблемалары лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан интеллектуаль системаларҙың математик теорияһы кафедраһы мөдире.

Механика-математика факультетының ғилми эштәр һәм тышҡы бәйләнештәр буйынса декан урынбаҫары (1976—1986).

2008—2020 йыл — Мәскәү дәүләт университетының Ташкенттағы филиалы директоры.

2021 йылдың 23 декабрендә вафат була.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Автоматтар, дискрет функциялар теорияһында фундаменталь һөҙөмтәләр, ҡушымталарҙа киң ҡулланылышлы образдарҙы, мәғлүмәт базаларын һәм интеллектуаль системаларҙы таныу. Яңы, автоматтарҙың функциональ системалары йүнәлешен үҫтерә.

Ғилми мәктәп булдыра, уның уҡыусылары араһында 20-нән ашыу доктор һәм 50-нән ашыу фән кандидаты бар.

## Библиография
* Элементы теории автоматов (с соавт.). М.: Изд-во МГУ. 1978. 216 с.
* Функциональные системы. М.: Изд-во МГУ. 1982. 157 с.,
* Основы теории однородных структур (с соавт., 1990),
* Теория хранения и поиска информации (с соавт., 2002),

### Уҡыу әсбаптары
* Лекции по теории конечных автоматов (1976),
* Введение в теорию автоматов (с соавт., 1985).
* Введение в теорию абстрактных автоматов (с соавт.) М. Изд-во МГУ. 1985. 187 с..

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
* Белград Университетының Почетлы докторы (Югославия, 1996)

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте кафедры // Кафедра математической теории интеллектуальных систем МГУ
* Персональная страница на сайте Общероссийский математический портал
* Кудрявцев Валерий Борисович | Летопись Московского университета 
* [Валерий Борисович Кудрявцев (к 75-летию со дня рождения)](http://intsys.msu.ru/magazine/archive/v15(1-4)/kudryavtsev-003-012.pdf)
* [Валерий Борисович Кудрявцев (к 70-летию со дня рождения)](http://intsys.msu.ru/magazine/archive/v10(1-4)/VBK70-005-010.pdf)

## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәтйәров Ғашим Иҙрис улы

**Мөхәмәтйәров Ғашим Иҙрис улы** (19 ноябрь 1900 йыл — 7 ғинуар 1952 йыл) — ғалим-табип, хирург. Медицина фәндәре докторы (1951), профессор. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1940).

## Биографияһы
1900 йылдың 19 ноябрендә Рәсәй империяһы Сембер губернаһы Буинск ҡалаһында тыуған.

1928 йылда Беренсе Ленинград дәүләт медицина институтын тамамлай, һуңынан шунда уҡ тире-венерология клиникаһында эшләй.

Тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡас, 1929 йылдан алып Татар АССР-ы Мамадыш кантоны Саба ауылында участка дауаханаһы мөдире булып эшләй.

Һуңынан 1930 йылдан А. В. Вишневский исемендәге хирургия клиникаһында төрлө операциялар үткәрә. 1934 йылда Ҡазан медицина институтында уҡыта башлай, унда хирургия факультеты кафедраһы мөдире була, бында 1951 йылға тиклем эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, РККА-ға хәрби табип итеп мобилизациялана. Көньяҡ-Көнбайыш фронтта, һуңынан 1-се Балтик буйы фронтында ялан хирургы була. Һуғышта Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы (1944), I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1945); «Сталинградты обороналаған өсөн», «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

Демобилизацияланғандан һуң 1945 йылдан алып 3-сө ҡала клиник дауаханаһының баш табибы булып эшләй.

1951 йылда Ҡазан дәүләт табиптарҙың белемен камиллаштырыу институты директоры итеп тәғәйенләнә. 

Мөхәмәтйәров Вишневский алымы буйынса новокаин блогының эш итеү механизмы мәсьәләләре буйынса фәнни хеҙмәттәр авторы.

1952 йылдың 7 ғинуарында Ҡазанда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены](1945)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|
* Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1940)

## Хеҙмәттәре
* Опыт применения аутогемотерапии при воспалительных гнойных процессах // Труды Казанского медицинского института. 1935. Том 1-2 (соавтор).
* Результаты хирургического лечения язв желудка и 12-перстной кишки // Казанский медицинский журнал. 1937. № 3 (соавтор).

## Әҙәбиәт
* Казанская медицинская академия. 75 лет (1920—1995). Казань, 1997.
* Павлухин Я. Г. История медицины Татарстана в лицах. Казань, 1997.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мухамедьяров Гашим Идрисович (1951—1952 гг.)
* МЫ ПОМНИМ 
* 
* Студенческий пресс-центр Казанского ГМУ
Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы

**Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы** (1931, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы —) — инженер, техник фәндәр кандидаты. Мәсәғүт уҡытыусылар институтында (1949—1950), Иркутск хәрби училищеһында уҡый. Өфө авиация институтын тамамлай. Өфө авиация институты уҡытыусыһы. 

## Биографияһы
Юмпир Дәүләтша улы Зөлҡәрнәев 1931 йылда Ҡыйғы районы Сирбай ауылында тыуған.

1949 йылда Үрге Ҡыйғы урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1949—1950 йылдарҙа Мәсәғүт уҡытыусылар институтында уҡый.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Ҡолбаҡ башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1950—1951 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Ҡыйғы райкомында эшләй.

1954 йылда Иркутск хәрби училищеһына уҡырға инә.

1954—1958 йылдарҙа Германия, Литва, Эстония авиация частарында хеҙмәт итә.

1960 йылда Рига хәрби авиация академияһына уҡырға инә. Уҡыу йорто ябылғандан һуң, майор дәрәжәһендә Совет Армияһынан демобилизациялана, һәм 
Өфө авиация институтында (УАИ) уҡыуын дауам итә.

1963—1965 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында һынау цехының өлкән мастеры булып эшләй.

1965 йылда Өфө авиаинститутының көндөҙгө аспирантураһына уҡырға инә, ә 1967 йылда Ҡазан авиация институты аспирантураһына күсә. 
Техник фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай

1968—1996 йылдарҙа доцент Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы Өфө авиация институтының авиация приборҙары төҙөү кафедраһында преподаватель, электр-механика факультеты деканы урынбаҫары, уҡытыу-тәрбиә кафедраһы мөдире урынбаҫары кафедра мөдире була, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡара. Был йылдарҙа 18 махсус дисциплина буйынса уҡыта.

Әлеге ваҡытта тыуған төбәге тарихын өйрәнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Техник фәндәр кандидаты

## Китаптары
* Зулькарняев Ю. Д. Вечный зов родной земли. — Уфа: Гилем, 2004. — 288 с., илл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар
* Отдел культуры Кигинского района РБ. Зулькарняев Юмпир Давлетшавич

## Иҫкәрмәләр