open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зәки Вәлиди урамы (Өфө)

**Зәки Вәлиди урамы **Өфөнөң Киров районында урынлашҡан. Өфө Телеүҙәгенән Салауат Юлаев проспектына тиклем көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай үтә.

## Тарихы
Тәүҙә урам Оло Илия урамы тип атала, артабан 2008 йылға тиклем Фрунзе исемен йөрөтә. Уны Ғафури, Аксаков, Гоголь, Карл Маркс, Совет, Цюрупа урамдары һәм Яңы Түшәлгән урам киҫеп үтә.

Оло Илия урамы тигән атаманы ул ошонда урынлашҡан, ағастан һалынған Илия пәйғәмбәр сиркәүе менән бәйле ала. 1855 йылда ағас сиркәү урынына таштан Илия сиркәүе төҙөлә, уның ҡыңғыраулығы Өфөлә иң бейеге була. Ҡыңғыраулыҡҡа 5 тонналыҡ ҡыңғырау эленә, уны, Александр III батшаның Харьков эргәһендә һәләкәткә осраған поезда иҫән ҡалыуына бағышлап, Өфө сауҙагәре Артемий Ногарев аҡсаһына ҡоялар. Илия сиркәүе хорында бала сағында Шаляпин Фёдор Иванович йырлай. 1931 йылда сиркәү ябыла.

Революцияға тиклем урамда мөһим ҡала учреждениелары урынлашҡан була, уларҙың һүрәттәре XIX быуат аҙағы — XX быуат башы асылмаларында баҫыла. Улар иҫәбендә — Өфө Губерна Земство Управаһы, Собор майҙанындағы Ирҙәр гимназияһы. 1932 йылдан гимназия бинаһында шул уҡ йылды асылған Башҡортостан медицина институты урынлаша.

Йәмғиәттәр тураһындағы эштәр буйынса губерна присутствиеһы, Фатир һалымы буйынса губерна һәм ҡала присутствиелары, Бүлеп һалынған йыйым буйынса губерна, ҡала һәм Кәсеп һалымы буйынса өйәҙ присутствиелары урынлашҡан бина ошонда була. Ошо уҡ урамда Губерна идараһы, Губерна казначействоһы, Ҡаҙна палатаһы, Губерна күрһәтмәләр биреү комитеты, Халыҡтың айыҡлығы буйынса губерна бағыусылыҡ комитеты эшләй.

Урамдың башында Башҡорт дәүләт университетына ҡараған биналар комплексы урынлашҡан. 1917 йылғы революцияға тиклем бында шулай уҡ ҡаланың билдәле уҡыу йорто — Өфө дини ирҙәр училищеһы ла була. Училище 1919 йылда ябыла. Һуңғары бинаға 3-сө ҡат өҫтәп һалына. Бер аҙ ваҡыт унда колхоз техникумы эшләй. Әлеге ваҡытта был бинаны Башҡорт дәүләт университетының биология факультеты биләй.

Урамда заманса йорттар һәм биналар төҙөлөшө дауам итә.

## Учреждениелар
Зәки Вәлиди урамында түбәндәге учреждениелар урынлашҡан:
* «Конгресс-холл» эш үҙәге
* Башҡорт дәүләт университеты 
* М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры 
* Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идаралыҡ академияһы 
* Социнвестбанк
* 49-сы ҡала поликлиникаһы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
* Башҡорт дәүләт медицина университеты 
* Рәсәй Федерацияһы Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.ufa-trakt.ru/ufa-do-1917/bolshayailinskayaulitsa_mfrunzezvalidi_/
* http://posredi.ru/enc_I_Ilinskaia_cerk.html

## Әҙәбиәт
* Губернский город Уфа // Памятная книжка Уфимской губернии на 1878 год. Сост. В. А. Новиковым и Н. А. Гурвичем. Уфа, 1878).
Аяҙғол

**Аяҙғол** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Аяҙғол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл аша Үҙъйылға йылғаһы ағып үтә. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем
алыҫлыҡ — 6 км.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93
%) йәшәй.

## Урамдары
Ауылда 9 урам бар.

## Иҫкәрмәләр
Этҡол

**Этҡол** — ир-ат исеме, топоним.

## Ауылдар
* Этҡол (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы) — Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡала округындағы ауыл.
* Этҡол (Этҡол районы), Эткүл — Силәбе өлкәһенең Этҡол районындағы ауыл.
* 1-се Этҡол — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* 2-се Этҡол — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Үрге Этҡол — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
## Башҡа топонимдар
* Этҡол районы, Эткүл районы — Силәбе өлкәһе районы.
* Этҡол (күл), Эткүл (күл) — Силәбе өлкәһендәге күл.
* 1-се Этҡол ауыл Советы (Баймаҡ районы)
* Этҡол ауыл советы (Ишембай районы)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Итҡол — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр
Науразбаев Иҙрис Хәмит улы

**Науразбаев Иҙрис Хәмит улы** (25 июль 1942 йыл) — механизатор, хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәр.

## Биографияһы
Иҙрис Хәмит улы Науразбаев 1942 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.

1949 йылда Байназар мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара. 7-се класты тамамлағас, артабан уҡырға мөмкинселеге булмау сәбәпле, колхозға эшкә төшә һәм 1958—1960 йылдарҙа ауылдан 10 саҡрым тирәһендә урынлашҡан Бешәке фермаһында колхоз малдарын көтә.

1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Артабан Учалы ауылында урынлашҡан һөнәрселек училищеһында уҡый һәм «тракторсы-механизатор» таныҡлығы ала.

1965 йылда «Ағиҙел» колхозында тракторсы булып эш башлай. 35 йыл буйына колхоздың алмаштырһығыҙ механизаторы була. Ниндәй генә техникаға ултыртмаһындар, алдынғылыҡты бер кемгә лә бирмәй. Техникаһын һәр саҡ төҙөк тота, ниндәй эшкә ҡушһалар, шунда эшләй. Һөрөү, сәсеү, урып-йыйыу, туңға һөрөү ваҡытында ҡуна ятып эшләргә лә тура килә. Аҙналар буйына өйгә ҡайтып инмәгән саҡтары ла була.
 
1967 йылда Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылы ҡыҙы Уразаева Фәрзәнә Мөхәмәтзәки ҡыҙы менән донъя ҡороп, алты бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр.

Иҙрис Хәмит улы йәмәғәт эштәрендә ҡатнашырға ла ваҡыт таба. Эшләгән дәүерендә ауыл һәм район Советы депутаты итеп һайлана, хаҡлы ялға сыҡҡас — ветерандар советы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы һәм профсоюздарҙың Өлкә советы тарафынан бирелгән 1974 йылдың *Социалистик ярыш еңеүсеһе билдәһе (19 ғинуар 1975 йыл)
* Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы һәм профсоюздарҙың Өлкә советы тарафынан бирелгән IX, XI биш йыллыҡтар ударнигы билдәләре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (4 март 1977 йыл)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (27 июнь 1997 йыл)
* Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1972 йыл)
* Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982 йыл)

## Һылтанмалар
* Танытма «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» (27 июнь 1997 йыл)
Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы

**Мөхәмәтғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы** — Өфө ҡалаһының Октябрь районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

Мәктәп 1994 йылда асыла. 2008 йылдан лицей билдәле педагог-мәғрифәтсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы Мөхәмәтғәле Исҡужин исемен йөрөтә.

## Лицейҙа уҡыған билдәле шәхестәр
* Шаммасов Алмас Рауил улы — шағир, журналист, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2017).

## Һылтанмалар
* М. Исҡужин исемендәге 136-сы һанлы башҡорт лицейының рәсми сайты
* 
* *Хәбибрахманов Шәмсулла*  Сит телдәрҙе туған тел аша өйрәнеү отошло//«Киске Өфө» гәзите, 2016
Бернат Мункачи

**Бе́рнат Му́нкачи** (, 12 март 1860 йыл — 21 сентябрь 1937 йыл) — мадьяр телсеһе, этнограф, әҙәбиәт белгесе һәм фольклорсы. 1910 йылдан Венгрия Фәндәр академияһы академигы.

## Биографияһы
1860 йылдың 12 мартында Австро-Венгрияның Трансильвания провинцияһындағы Надьварад ҡалаһында (хәҙерге Румынияның Орадя ҡалаһы) тыуған.

1882 йылда Будапешт университетын тамамлай һәм артабанғы үҙенең тормошон тулыһынса Волга буйы һәм Көнбайыш Себерҙең фин-уғыр һәм төрки халыҡтарын (удмурттар, хантылар, мансилар, сыуаштар, башҡорттар һ.б.) һәм уларҙың мадьярҙар менән тел һәм мәҙәни бәйләнештәрен өйрәнеүгә бағышлай.

1885 йылда төбәк халҡын өйрәнеү маҡсатында Өфө губернаһына килә һәм уның 6 өйәҙендә була.

Мункачи «Ethnographia» журналының баш мөхәррире була, «Keleti Szemle» журналын нигеҙләй. 1904 йылда Урта һәм Көнсығыш Азия халыҡ-ара йәмғиәтенең Венгрия комитетын ойоштора.

1915-1916 йылдарҙа Мункачи Эстергом лагерендә була, бында Беренсе донъя һуғышы осоронда Рәсәй империяһының әсиргә эләккән 25 удмурт һалдатынан тексттар яҙып ала.

Бернат Мункачиның төп фәнни хеҙмәттәре сағыштырма тел ғилеменә, төркиәткә, иранистикаға һәм этнографияға бағышланған. Уның практик (тел текстарының ғәйәт ҙур тупланмаһы) һәм теоретик (Волга буйы һәм Көнбайыш Себер халыҡтарының тарихы, сағыштырма тел һәм диалектология ғилеме буйынса һығымталары) тикшеренеүҙәре хәҙерге ваҡытта ла актуаль һәм мөһим булып ҡала.

## Төп хеҙмәттәре

* Votják nyelvmutatványok. Ugor füzetek 5., Budapest, 1884.
* Votják népköltészeti hagyományok., Budapest, 1887.
* A votják nyelv szótára., Budapest, 1890—1896.
* Vogul népköltési gyűjtemény. köt I—IV., Budapest, 1892, 1892, 1893, 1896. (A jegyzeteket tartalmazó 2. kötetek megjelenési évei: 1902, 1910, 1952, 1963 &ndash; az utóbbi kettőt Kálmán Béla rendezte sajtó alá; a II. részhez egy 3. kötet is megjelent 1921-ben.)
* A vogul nyelvjárások szóragozásukban ismertetve., Budapest, 1894.
* Déli osztják szójegyzék. (Pápai Károly gyűjtése alapján). Ugor füzetek 12., Budapest, 1896.
* Árja és kaukázusi elemek a finn-magyar nyelvekben I., Budapest, 1901.
* Volksbräuche und Volksdichtung der Wotjaken., MSFOu 102. Herausgeben von D. R. Fuchs, Helsinki, 1952.

## Әҙәбиәт

* Munkácsi N. Egy nagy Magyar Nyelvész. I.M.I.T Kiadása, Budapest, 1943.
* Kálmán B., Munkácsi Bernát emlékezete, «Magyar Tud. Akad., Nyelves Irodalomtudományi Osztályának Közleményei», 1960, 16 köt., № 1—4.
* Kálmán B. Munkácsi Bernát. A Magyar múlt tudósai. Akadémiai Kiadó, Budapest, 1981.
* Венгерские учёные и пермская филология., Устинов, 1987.
* Уваров А. Н. Подарок Мункачи., Ижевск, 1983.

## Һылтанмалар
* Бернат Мункачи в БСЭ
Һауа-Махал

**Һауа-Махал** — джайпур махараджаһы Савай Пратап Сингхтың (1778—1803 йылдарҙа хаким иткән) һарай комплексының биш яруслы һәрәм тармағы, 1799 йылдан да һуң түгел Кришнаның тажы формаһында алһыу ҡомташтан төҙөлгән.
Бинаның фасадында 953 бәләкәй генә тәҙрә тишектәре теҙелгән, улар эҫе көндәрҙә уның эсен елләтергә ярҙам итә. Ҡоролманың исеме — «Елдәр һарайы» ошонан алынған.
Һауа-Махал — Джайпурҙа туристарҙың төп иҫтәлекле урыны һәм раджпут архитектураһының билдәле ҡомартҡыларының береһе.

## Галерея


Файл:Hawa Mahal 2011.jpg|Фасады, 2011 й.
Файл:Hawa Mahal Jaipur - Back (2010).jpg|Һарай фасады, 2010 й.
Файл:Hawa Mahal Jaipur - Internal yard (2010).jpg|Эске ищек алды , 2010 й.
Файл:Hawa Mahal Jaipur - Internal domes of an external wall (2010).jpg|Тышҡы диуарҙың эске көмбәҙе - 2010 й.
Файл:Hawa Mahal Jaipur - Roof top (2010).jpg|Бина ҡыйығы - 2010 й.
Файл:A view from the top of Hawa Mahal towards observatory and palace.jpg|Һарай ҡыйығынан обсерваторияға һәм һарайға күренеш - 2010 й.
Өфө ҡалаһының 48-се башҡорт лицейы

**48-се башҡорт лицейы** — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

Мәктәп 1997 йылда асыла. 

## Лицейҙа уҡыған билдәле шәхестәр
* Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы — йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2017).

## Һылтанмалар
* 48-се башҡорт лицейының рәсми сайты
Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы

**Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы** — Өфө ҡалаһының Киров районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

Гимназия 2006 йылда Өфө ҡалаһы Киров районының Көньяҡ микрорайонында асыла. Уҡыу йорто Башҡортостандың халыҡ шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Мостай Кәрим исемен йөрөтә.
## Тарихы
## Ҡаҙаныштары
## Директорҙары
* 2006 йылдан —
* 2008 йылдан — Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы

## Уҡытыусылар
#Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы
#Игелекова Айгөл Иршат ҡыҙы

## Уҡыусылар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
## Һылтанмалар
* Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһының рәсми сайты
Иҫке Оскол

**Иҫке Оскол** () — Белгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Белгородтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Оскол йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Оскол электрометаллургия комбинаты
* «Славянка» кондитер берекмәһе

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Старый Оскол. Официальный сайт органов местного самоуправления Старооскольского городского округа
Электрон ҡулайлама

**Электрон ҡулайламалар** — эшләү принцибы зарядланған киҫәксәләрҙең электромагнит яландар менән тәьҫир итешеүенә нигеҙләнгән һәм электромагнит энергияны үҙгәртеү (мәҫәлән, мәғлүмәт тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау) өсөн ҡулланылған электрон приборҙар һәм ҡулайламалар. Бындай үҙгәртеүҙәрҙең иң хас төрҙәре: 10^{12}герцҡа тиклемге йышлыҡлы электромагнит тирбәлеүҙәрҙе, шулай уҡ инфраҡыҙыл, күренеүсән, ультрафиолет һәм рентген нурланыштарҙы (10^{12} — 10^{20} Гц) эшләп сығарыу, көсәйтеү, ҡабул итеү. Был үҙгәртелеүҙәр электрондың инерцияһы бик бәләкәй булыуы арҡаһында ғәмәлләшә.

## Классификацияһы

### Аналоглы
* Турайтҡыс
* Туйындырыу сығанағы
* Көсәйткес
** Операцион көсәйткес
* Фазоинвертор
* Компаратор
* Генератор
* Мультивибратор
* Фильтр
* Ҡатнаштырғыс
* Аналоглы ҡабатлағыс 
* Магнитлы көсәйткес
* Импеданслы яраштырғыс
* Аналоглы компьютер

### Цифрлы
* Логик элемент:
** 
** Вентиль
* Триггер
* Компаратор
* Такт импульстары генераторы
* Счётчик (электроника)
* Шифратор (электроника)
* Дешифратор
* Мультиплексор (электроника)
* Демультиплексор
* Регистр (цифрлы техника)
* Ярымсумматор
* Сумматор
* Цифрлы компаратор
* Арифметик-логик ҡулайлама 
* Микроконтроллер
* Микропроцессор
* Микрокомпьютер
* Иҫтә ҡалдырыу ҡулайламалары (хәтер)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Компьютер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Малютин А. Е., Филиппов И. В.* История электроники М.: Электронный учебник — РГРТА, 2006.

## Һылтанмалар
* Гейтс Э. Д. Введение в электронику. — 1998 
* Горбачёв Г. Н. Чаплыгин Е. Е. Промышленная электроника. / Под ред. проф. В. А. Лабунцова. — М.: Энергоатомиздат, 1988. 
* Грабовски Б. Краткий справочник по электронике. — 2004. 
* Жеребцов И. П. Основы электроники. — 1989 .
* История электроники.
Елец

**Елец** () — Липецк өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Липецкиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Сосна йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* «Гидропривод»
* «Елецгидроагрегат»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации г. Ельца
Шәрифулла Мифтахетдин

**Шәрифулла Мифтахетдин** (?—1967) — башҡорт дин әһеле. Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы (1951—1967).

## Биографияһы
Шәрифулла Мифтахетдин Граждандар һуғышы осоронда Аҡтар хәрәкәте яғында була һәм Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың иң яҡын көрәштәштәренең береһе була.

1920 йылда башта Ҡытайға, аҙаҡ Японияға эмиграциялай. Башта Иокогамала, аҙаҡ Токиола йәшәй.

1924—1951 йылдарҙа Токио йәмиғ мәсете имам-хатыбының урынбаҫары булып хеҙмәт итә.

1951 йылда *Мөхәмәтәмин Ислами* Мысырға күсеп киткәндән һуң 1967 йылға ҡәҙәр Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була һәм «Исламиә» мәхәлләһен етәкләй.

1967 йылдың ғинуарында Токио ҡалаһында вафат була. 

## Ғаиләһе
Тәүге ҡатыны һәм ҡыҙы 1923 йылдың 1 сентябрендә Японияла булған
көслө ер терәүе ваҡытында һәләк була. 

Икенсе ҡатыны — *Рауза Мөхит*, улы Фәрит.

## Иҫкәрмәләр
Рубченка

**Рубченка**, **Коса** () — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Сквыра һәм Володарка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Росьның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны — 62,1 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)

**Благовещен** () — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Амур өлкәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Амур йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Амур дәүләт университеты
# Амур дәүләт медицина академияһы
# Благовещен дәүләт педагогия университеты

## Климаты


## Транспорт
Благовещен — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города 
* Благовещенская городская Дума
Сквыла

**Сквыла** () — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Городок районы аша көньяҡҡа табан аға. Смотричның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сквила
.gr

**.gr** - Греция өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.

* **.com.gr** –
* **.org.gr** –
* **.net.gr** –
* **.gov.gr** –
* **.edu.gr** –

## Һылтанмалар
* .GR ломены өсөн IANA сайтындағы whois мәғлүмәттәре
Кальнычка

**Кальнычка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Иллинци районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр.


Kalnychka River in Kalnyk 1.jpg
Kalnychka River in Kalnyk 2.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 10.
Иванов Владимир Александрович (археолог)

**Иванов Владимир Александрович** (28 апрель 1950 йыл) — ғалим-тарихсы-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2006) Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһы
Владимир Александрович Иванов 1950 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1972 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Иглин районы мәктәптәрендә, ә 1975 йылдан ― Куйбышев педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй.

1976 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1990 йылда «Этнические процессы в Степной и Лесостепной полосе Южного Урала и Приуралья в VII—XIV вв. н. э.» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1991 йылдан уның әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан ― дөйөм тарих кафедраһы мөдире, 1998 йылдан ― Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих факультеты деканы һәм бер үк ваҡытта Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре лә.

2002 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында: 2009 йылға тиклем Ватан тарихы кафедраһы мөдире була.

## Библиографияһы
Монографиялар һәм төрлө йыйынтыҡтарҙа һәм матбуғат баҫмаларында донъя күргән фәнни мәҡәләләр авторы.
* У подножия Рифейских гор [Уфа, 1982]
* Вооружение и военное дело финно-угров Приуралья в эпоху раннего железа (I тыс. до н. э. — первая половина I тыс. н. э.) [М., 1984]
* Курганы кыпчакского времени на Южном Урале (XII—XIV вв.) [М., 1988] — *в соавторстве с В. А. Кригером*.
* Откуда ты, мой предок? (взгляд археолога на древнюю историю Южного Урала) [СПб., 1994]
* Огузы и печенеги в евразийских степях [Уфа, 2001, ISBN 5-7501-0233-5] — *в соавторстве [[Гарустович Геннадий Николаевич|Г. Н. Гарустовичем]]*.
* Взаимодействие леса и степи Урало-Поволжья в, эпоху средневековья (по материалам костюма) [Пермь, 2006] — *в соавторстве с Н. Б. Крыласовой*.
* Угры Предуралья в древности и средние века [Уфа, 2009, ISBN 978-5-87978-581-4] — *в соавторстве с А. М. Белавиным и Н. Б. Крыласовой*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Бердах

**Бердаҡ** (ысын исеме — Ғарғабай улы Бирҙеморат; , Бердақ Ғарғабай улы, 1827 йыл(1827)
— ) — ҡарағалпаҡ шағиры.

## Тормош юлы һәм ижады
Ҡарағалпаҡстандың (Үзбәкстан), хәҙерге Муйнаҡ районы, территорияһында ярлы ғаиләлә тыуған. Мәҙрәсәлә уҡый. Көнсығыш халыҡтарҙың тарихы һәм классик әҙәбиәте белгесе була. Лирик, сатирик, дидактик шиғырҙар, тарихи поэмалар («Ырыу», «Әйҙос бей», «Амангилде», «Ирназар бей» һәм башҡалар) авторы. «Ақмақ патша» (Дыуамал батша) шиғри романын яҙа. Гуманистик ҡараштары «Иң яҡшы», «Бер ҡасан да булманы», «Дәүер» һәм башҡа шиғырҙарында сағылдырыла. «Шәжәрә» поэмаһы төркиҙәрҙең килеп сығышы тураһындағы легендаларға нигеҙләнгән; «Амангилде» поэмаһында ҡарағалпаҡтарҙың XVIII быуатта коканд ханына ҡаршы көрәше һүрәтләнә; «Әйҙос бей» һәм «Ирназар бей» поэмаларында халыҡтың 1827, 1828 һәм 1856 йылдарҙағы Хиуа хандары иҙеүенә ҡаршы көрәше күрһәтелгән. Шағир хеҙмәтте данлай, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡһыҙлығына ҡаршы баш күтәрә, мәғарифты яҡлап сыға. Бердахтың әҫәрҙәре урыҫ, ҡаҙаҡ һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

## Урыҫ теленә тәржемәләре
* Бердах. Избранное. Перевод с каракалпакского Наума Гребнева. Каракалпакское гос. изд-во 1958 Тираж 10 000.
* Бердах. Избранное. Перевод Наума Гребнева. Госиздат Художественной лит. Уз. ССР 1958.
* Бердах. Избранная лирика. Перевод Семёна Липкина, Наума Гребнева «Каракалпакстан» Нукус 1977. Тираж 2000.
* Бердах. Избранное. Переводы Семёна Липкина, Наума Гребнева. Изд-во Г.Гуляма, Ташкент 1977 Тираж 5000.

## Хәтер

* 1992 йылда Ҡарағалпаҡ дәүләт университетына (*элекке* Т. Г. Шевченко исемендәге Ҡарағалпаҡ дәүләт педагогия институты, *[[1976 йыл]]дан* Нөкөс дәүләт университеты) Бердах исеме бирелгән.
* 1998 йылда Нөкөстә Бердах музейы асылган.
* Нөкөстә шағирға һәйкәл ҡуйылған.
* 1960 йылдарҙан алып Ҡарағалпаҡстан дәүләт премияһы Бердах исемен йөрөтә.
* 2004 йылдан алып 27 ноябрь Бердах көнө итеп билдәләнә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Шағирҙың бүләһе Мәмбәтназаров Жаныбай хәҙрәт Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.ziyouz.uz/ru/poeziya/karakalpakskaya-poeziya/1129--1827-1900  Бердах (1827—1900).
* http://www.jaslar.narod.ru/library_cult5.html Бердах.

## Әҙәбиәт
* *
Черкесск

**Черкесск** (, , , , ) — Рәсәйҙәге Ҡарасай-Черкес Республикаһының баш ҡалаһы.

## Географияһы
Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный портал МО город Черкесск 
* Город Черкесск на портале правительства КЧР
Элиста

**Элиста** ( — *ҡомло*; ) — Рәсәйҙәге Ҡалмыҡ Республикаһының баш ҡалаһы.

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт мэрии города Элисты 
* Сайт города Элиста
Королёв (ҡала)

**Королeв** ():= пиндосовская сифозная подстилка с тараканами. Подлежит уничтожению, координаты: 56° с.ш. 38° в.д. +140м (740мм.рт.ст.). Ментов, милиционеров, полицаев, судьишек, ментополицаев (т.н. сотрудников ЖКХ), медиков, педагогов, прокуроров и проч. вражескую мразь зарезать (ножами протыкать живот, тыкать в печень с прокручиванием, резать рожи, протыкать глазки, кастрировать, полоснуть по шеям ножами, стамесками, чертилками, скальпелями, штангенциркулями, лопатками саперными, зубилами, вилками, заточенными ложками, сиди дисками, кувалдами по головам), детишек внуков и внучек их за ноги и об столбы бетонные. Сгноить газами, деньги отобрать, жрать не давать, в подьезды не впускать. Автомобилям проткнуть покрышки и стекла, сжечь заживо. Уралвагонмаш как немецкофашистскую недобитую блядь аварийно спасти взорвав. Пособников пиндосовских подстилок убивать на месте, тушки не захоранивать. Дизертировавших немецкофашистских подстилок из юбилейного, врагов Великого Чеченского Народа РСФСР расстрелять, магазинчики похищенные с разбоев не обслуживать и сжечь заживо с полицаями и вражеской техникой нацменов. кладбища уничтожить, памятники В.Ульянову вышвырнуть..

 — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Фән ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Билдәле кешеләр
* Горький Алексей Максимович — 1932 йылда Болшево хеҙмәт коммунаһында була
* Королёв Сергей Павлович 1946—1957 йылдарҙа Калининградта йәшәй һәм эшләй. Ҡала исеме 1996 йылда уның иҫтәлегенә үҙгәртелә
* Цветаева Марина Ивановна 1939 йылда Болшевола (Хәҙер Королев ҡалаһы эсендә) дәүләт дачаһында йәшәй
* Груздев Владимир Сергеевич 1967 йылдың 6 февралендә Мәскәү өлкәһенең Болшево ҡасабаһында тыуған

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Электросталь

**Электросталь** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Тарих

## Билдәле шәхестәре
* Сухов Владимир Павлович (11.02.1934—26.02.2016), ғалим-геолог һәм педагог‑методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1969), педагогия фәндәре докторы (2005), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнеүсе.

## Иҫкәрмәләр
Мытищи

**Мытищи** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.

## Географияһы
Яуза йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Красногорск

**Красногорск** () — Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Красногорск ҡала округы үҙәге. 

Ҡала башлыҡтары:
25.01.2017—11.10.2018 — Радий Хəбиров.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Коломна

**Коломна** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.

## Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Домодедово (ҡала)

**Домодедово** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.

## Тарих

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Домодедово (аэропорт)

## Иҫкәрмәләр
Орехово-Зуево

**Орехово-Зуево** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Савва Морозов (15.02.1862—26.05.1905), Рәсәй империяһы эшҡыуары, меценат.

## Иҫкәрмәләр
Мөхәммәтша Буранғолов исемендәге башҡорт лицейы

**Мөхәммәтша Буранғолов исемендәге башҡорт лицейы** — Әлшәй районының Раевка ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Лицейҙа уҡыған билдәле шәхестәр
* Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы — Башҡортостандың халыҡ шағиры, журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
* Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының төҙөлөш министры урынбаҫары.

## Һылтанмалар
* Мөхәммәтша Буранғолов исемендәге башҡорт лицейының рәсми сайты
102-се башҡорт гимназияһы (Өфө)

**102-се башҡорт гимназияһы** — Өфө ҡалаһының Дим районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Һылтанмалар
* 102-се башҡорт гимназияһының рәсми сайты
Пятигорск

**Пятигорск** () — Ставрополь крайындағы ҡала. Подкумок йылғаһы ярында урынлашҡан.

Пятигорскиҙа 146 мең кеше йәшәй, Ставрополь крайы ҡалалары араһында Ставропольдән һуң 2-се урында. Кавказ Минераль Һыуҙары экологик-курорт регионының иң ҙур шифахана-ҡалаһы.

## Тарих

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биштау

## Иҫкәрмәләр
Кисловодск

**Кисловодск** () — Ставрополь крайындағы ҡала. Подкумок йылғаһы ярында урынлашҡан.

Ҡунаҡханалар, санаторийҙар һәм пансионаттар һаны буйынса «Кавказ Минераль һыуҙары» экологик-курорт төбәгенең иң ҙур шифаханаһы.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Маляренко Михаил Константинович (30.07.1949—25.07.2016), инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007–2009 йылдарҙа Күмертау авиация етештереү предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нарзан

## Иҫкәрмәләр
Шабельна

**Шабельна** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 10.
Макаров Сергей Михайлович

**Макаров Сергей Михайлович** (19 июнь 1958 йыл) — СССР хоккейсыһы, уң яҡ һөжүмсе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1979). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1984, 1988), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (2011) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сергей Михайлович Макаров 1958 йылдың 19 июнендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Уның беренсе тренеры Стариков Виктор Иванович була. Хоккейсының һөйләүе буйынса, тренер уға атаһы кеүек яҡын була, уның һәм башҡа уҡыусылар менән иртәнән кискә тиклем шөғөлләнә. Тренерлыҡтан тыш ул, уҡыусылары хата ебәргән саҡта, тәрбиәсе сифатында балаларға дөрөҫ юл һайларға ярҙам итә. Спортсы үҙе интервьюларҙа иң яҡшы тренерҙы атай алмаһа ла, Виктор Стариков менән шөғөлләнеүҙе уңайлы булыуын, бик күп нәмәгә өйрәтеүен телгә ала. Тренер Стариков бер ваҡытта ла тәрбиәләнеүселәре бәхәсенә ҡыҫылмаған..

Тренеры ― П. В. Дубровин. УралГУФК-ты тамамлаған.

1980 йылдарҙа данлыҡлы Ларионов СССР йыйылма командаһы һәм ЦСКА клубында Крутов Владимир, Игорь Ларионов, Вячеслав Фетисов , Алексей Касатонов менән бергә уйнай. Күпмелер ваҡыт ЦСКА һәм СССР йыйылма командаһының капитаны була.

1989 йылдан НХЛ-да уйнай.

1997 йылда Швейцарияның "Фрибур-Готтерон"ы өсөн Быков һәм Хомутов менән бер командала уйнай.

Калгариҙа беренсе ҡатыны Вера менән айырылыша һәм билет һатыусыһы булып эшләгән Мэриға өйләнә. Яңы никахта ҡыҙы Катя һәм улы Никки тыуа.

Дөйөм команда иҫәбе буйынса СССР, МХЛ һәм Рәсәй (714) йыйылма командаһы өсөн уйнаған рәсми матчтарҙа Совет һәм Рәсәй хоккейсылары араһында рекордсмен булып тора, Борис Михайловты 9 шайбаға үтеп китә.

Әлеге ваҡытта «Урал» конференцияһы кураторы булып, Төнгө Хоккей Лигаһының генераль директоры вазифаһын башҡара..

Символик йөҙ йыллыҡ Халыҡ-ара хоккей федерацияһы йыйылма командаһынды 6 ағзаларҙың береһе булып тора.

2016 йылдың 27 июнендә Сергей Макаровты Торонто Хоккей даны залына индереү тураһында иғлан ителә, 2016 йылдың 14 ноябрендә индереү тантанаһы үткәрелә.

## Ҡаҙаныштары
* Олимпия уйындары чемпиондары, 1984 һәм 1988
* Олимпия уйындары көмөш миҙалын яулаусы, 1980
* Донъя чемпионы, 1978, 1979, 1981, 1982, 1983, 1986, 1987; 1989; 1990 
* СССР чемпионы, 1977-89
* СССР Кубогын яулаусы, 1979, 1988
* Кубок Вызованы яулаусы, 1979
* Канады Кубогын яулаусы, 1981
* Колдер Мемориал Трофи (НХЛ сезонының иң яҡшы яңы уйынсыһы), 1990
* 2001 йылда ИИХФ-тың Дан залына индерелде.
* Халыҡ-ара хоккей федерацияһының йөҙ йыллыҡ символик йыйылма командаһындына индерелгән.
* Сергей Макаров уйнаған 24 номер ЦСКА-ның әйләнешенән алынған. (29.10.2008)

## Наградалары
* Почёт ордены (2011)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1984, 1988)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн»  миҙалы (1978)

## Статистика
Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (майҙанда уйнаусылар)

### Клуб карьерһы

### Халыҡ-ара карьераһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй һәм СССР чемпионаттарының иң яҡшы снайперҙары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.)
* (инг.)
* (инг.)
* Сергей Макаров 
* Статистика на сайте ХК ЦСКА(Москва)
Башкиров Евгений Олегович

**Евгений Олегович Башкиров ** (6 июль 1991 йыл, Ленинград) — Рәсәй футболсыһы, «Крылья Советов» клубының ярым һаҡсыһы.

## Биографияһы
2004 йылда «Что? Где? Когда?» уйынында телевизор ҡараусылар командаһы өсөн уйнай. Уның видеоһорауына уйындың магистры Александр Друзь дөрөҫ яуап бирә алмай.

Петербургтағы «Зенит» клубының тәрбиәләнеүсеһе. 2009 йылда йәштәр беренселегендә «Спартак»ка ҡаршы 1 тур матчында төп составта уйнай. «Зенит» йәштәр составы миҙгел йомғаҡтары буйынса беренселектә еңеүсе була. 2011 йылдың бөтә миҙгеле тиерлек Башкиров бәйләүес тарамыштары өҙөлөүе арҡаһында уйындарҙа ҡатнаша алмай.

2012 йылда  ФНЛ беренселегендә сығыш яһаған «Томь» клубына арендаға бирелә. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса команда Премьер-лигаға сыға. Башкиров дебют миҙгелендә ФНЛ беренселеге сиктәрендә «Томь» клубы уйындарында 11 тапҡыр сыға.

2013 йылдың 1 июлендә даими нигеҙҙә «Томь» клубы составына күсә. 20 июлдә Рәсәй чемпионатының 2-се тур матчында Башкиров Премьер-лигала «Кубань» клубына ҡаршы уйнай, төп составта сыға һәм һары карточка менән билдәләнә. 2013 йылдың 9 ноябрендә Башкиров «Томь» өсөн Мәскәү «Локомотивы» ҡапҡаһына тәүге голын индерә, уйын «Томь» клубы файҙаһына 2:0 иҫәбе менән тамамлана. 2013/14 миҙгел һөҙөмтәләре буйынса «Томь»дың иң яҡшы уйынсыһы булып танылды. 2016 йылдың 27 майында «Кубань» менән стыковой матчта Премьер-лигаға сығыу өсөн бер хәл иткес тупты индерә һәм шуның менән «Томь» командаһына Премьер-лигаға сығыуға булышлыҡ итә.

2016 йылдың йәйендә, «Томь» менән контракты тамамланғас, ирекле агент хоҡуҡтарында «Крылья Советов» клубына күсә. Һамар клубы составында беренсе тапҡыр 2016 йылдың 1 авгусында «Терек» клубына ҡаршы матчта уйнай.

## Ҡаҙаныштары
**<big>Команда</big>**
; «Томь»
* ФНЛ беренселегенең Көмөш миҙалы: 2012/13
* ФНЛ беренселегенең бронза призеры: 2015/16
**<big>Шәхси</big>**
* «Томь» футбол клубының иң яҡшы футболсыһы: 2013/14

## Статистика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль  на официальном сайте «Томи»
* 
* Аккаунт на сайте *[[Twitter]]*
* 
* 
*
Эрик Һайден

**Э́рик А́ртур Ха́йден** (, 14 июнь 1958 йыл, Мэдисон, Висконсин, АҠШ) — Америка конькиҙа йүгереүсеһе.

## Биографияһы
Эрик Артур Хайден 1958 йылдың 14 июнендә АҠШ-тың Винконсин штаты Мэдисон ҡалаһында тыуған.

1976 йылғы Инсбруктағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында дебют сығышы була, бында ун ете йәшендә 1500 һәм 5000 метр дистанцияларында йүгереп 7-се һәм 9-сы урындар ала.

1980 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында 500, 1000, 1500, 5000 һәм 10 000 метр дистанцияларында биш тапҡыр олимпия чемпионы була. Барлыҡ биш дистанцияларҙы бер Олимпия уйындарында еңгән тарихта берҙән-бер конькиҙа йүгереүсе. Бөтә еңеүҙәре олимпия рекордтары менән яулана, ә 10 000 метр дистанцияға йүгереү шулай уҡ донъя рекорды булып китә. Классик күпбәйге буйынса өс тапҡыр донъя чемпионы (1977—1979), спринт күпбәйгеһе буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы (1977—1980), 15 донъя рекордын урынлаштыра.

Конькиҙа йүгереүсе карьераһын 1980 йылғы донъя чемпионатынан һуң тамамлай, аҙаҡ профессиональ рәүештә велоспорт менән шөғөлләнә. 1985 йылда профессионалдар араһында велоспорт буйынса АҠШ чемпионы була, «Джиро д’Италия» (1985) һәм «Тур де Франс» (1986) велотурҙарында ҡатнаша.

1980 йылда Эрик Хайден АҠШ-тың олимпия йыйылма командаһы ағзаһы була, әммә сәйәси бойкотлау арҡаһында Мәскәүҙәге Йәйге Олимпиадала ҡатнаша алмай.

Спорт карьераһы тамамланғандан һуң медицина белемен ала.

2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында АҠШ олимпия йыйылма командаһының спорт табибы һәм консультанты була.

1980 йылда АҠШ-та иң яҡшы үҙешмәкәр спортсы булараҡ Джеймс Салливан призын ала. 1983 йылда АҠШ-тың Олимпия дан залына индерелә, ә 1990 йылда Висконсин штатының Спорт даны залына кертелә.

## Ғаиләһе
Атаһы — Джек велосипедист һәм фехтование буйынса донъя экс-чемпионы була. Әсәһе — Нэнси, теннис, йөҙөү, велоспорт менән шөғөлләнә. Һеңлеһе Эрика Бет Хайден (1959 й. т.) шулай уҡ конькиҙа йүгереү һәм велоспорт менән шөғөлләнә, 1980 йылда Лейк-Плэсидалағы Олимпиадала 3000 метр дистанцияһында бронза миҙалын яулай, шулай уҡ конькиҙа йүгереү һәм велоспорт буйынса донъя чемпионы була.

## Һөҙөмтәләре


* Классик күпбәйге өсөн йәйә эсендә айырым дистанцияларҙа (500, 5000, 1500, 10000 метрҙар) урвндар күрһәтелгән.
* Спринт күпбәйгеһе өсөн йәйә эсендә айырым дистанцияларҙа (500, 1000, 500, 1000 метрҙар) урындар күрһәтелгән.
* Юниорҙар араһында донъя чемпионаты өсөн йәйә эсендә айырым дистанцияларҙа (500, 3000, 1500, 5000 метрҙар) урвндар күрһәтелгән.


## Донъя рекордтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статистика выступлений на sportstatistieken.nl
Насташка (йылға)

**Насташка** () — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Аҡ Сиркәү һем Рокытне райондары аша көньяҡҡа табан аға. Поправканың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 20 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Гідроекологічний стан басейну річки Рось / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-Центр, 2009. — 116 с. ISBN 978-966-521-507-3
* Річки, які впадають на території Білоцерківщини в р. Рось
Башкиров Андрей Валерьевич

**Андрей Валерьевич Башкиров** (22 июнь 1970 йыл, СССР, Шелехов) — Рәсәй хоккейсыһы, һул һөжүмсе. 2009/2010 миҙгелен үткәргәндән һуң уйынсы карьераһын тамамлай.

## Биографияһы
Рәсәйҙә «Ермак» (Ангарск) һәм «Химик» (Воскресенск) хоккей клубтары өсөн уйнай башлай. Төньяҡ Америка буйлап күп сәйәхәт ҡыла, Шарлоттала һәм Хантингтонда (Көньяҡ-яр буйы хоккей лигаһы), Провиденста (АХЛ), Детройтта, Лас-Вегаста һәм Форт Уэйнда (ИХЛ) уйнап өлгөрә. 1997/98 йыл миҙгелендә иң яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә — Форт Уэйн өсөн 65 матчта 28 гол индерә, 48 голды индереүҙә ҡатнаша.

2001—2005 йылдарҙа Швейцария чемпионатында «Лозанна» өсөн сығыш яһай. 2004/05 йыл миҙгелендә «Северсталь» (Череповецк) өсөн 22 матч үткәрә, бер шайба индерә, ике голды индереүҙә ярҙам итә. 2005 йылда ҡабаттан Швейцарияға килә. 2006 йылда, «Авангард» (Омск) хоккей клубының тәҡдимен ҡабул иткәс, Рәсәйгә ҡайта. МВД (Мәскәү өлкәһе) һәм «Себер» хоккей клубтарында уйнай.

## Статистика

## Һылтанмалар
* Статистика на Internet hockey database
* Статистика на сайте www.eurohockey.net
Башкиров Александр Иванович

**Александр Иванович Башкиров** (1885, Һамар губернаһы — 1941 йылдан һуң) — делегат Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышының делегаты, эсер.

## Биография
Александр Башкиров 1885 йылда Һамар губернаһының Козловка ауылында мещан ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда ул эсерҙарҙан һәм крәҫтиән депутаттары Советынан Һамар һайлау округы буйынса Учредителдәр йыйылышына ағза итеп һайлана (3-се һанлы исемлек). 1918 йылдың 5 ғинуарында Йыйылыш ултырышында ҡатнаша.

Александр Ивановичтың Граждандар һуғышы осорондағы эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт юҡ, Комуч исемлегендә уның фамилияһы табылмай.

Совет осоронда Башкиров Куйбышев ҡалаһында товаровед булып эшләй. 1941 йылдың 13 июлендә ул ҡулға алына, ә 3 октябрҙә СССР НКВД-ының Махсус кәңәшмәһе уны 58-10 статьяһы буйынса холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 8 йылға хөкөм итә (контрреволюцион пропаганда һәм агитация).

Александр Башкировтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1956 йылдың 18 июлендә Куйбышев өлкә суды тарафынан аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Протасов Л. Г.* Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. М., РОСПЭН, 2008.
* ГА РФ. Ф. 102 — Департамент полиции Министерства внутренних дел, 5 д/п, 1912, д. 638.
* Белая книга. О жертвах политических репрессий. Т. 1. Самара, 1997.
* Книга Памяти Самарской области, 2000.
Башкиров Андрей Николаевич

**Андрей Николаевич Башкиров ** (22 декабрь 1903 йыл, Түбәнге Новгород — 3 ноябрь 1982 йыл, Мәскәү) — совет химик-органигы, СССР фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1958).

## Биографияһы
Башкиров Андрей Николаевич Түбәнге Новгород ҡалаһында тыуған.

1929 йылда Мәскәү химик-технология институтын пироген производстволары инженер-технологы һөнәре буйынса тамамлай. Н. М. Караваевтың уҡыусыһы.

Эш урындары: Мәскәү химик-технология институтын тамамлағандан һуң шул уҡ институтта пироген лабораторияһында эшләй, 1932 йылдан Бөтә Союз яһалма шыйыҡ яғыулыҡ институтынның Себер филиалында, 1946 йылдан Нефть институтында (СССР-ҙың Фәндәр академияһы нефтехимик синтезы институты) һәм ошо уҡ ваҡытта, 1943 йылдан, Мәскәү йоҡа химик технология институтында уҡыта.

Фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе: органик химия, яғыулыҡ технологияһы, нефтехимик синтезы. Ул тәүгеләрҙән булып углерод диоксидынан һәм водородтан этанолды бүлеп сығарыуға өлгәшә. Тимер катализаторҙарҙы ҡулланып, ул углерод һәм водород оксидтарынан углеводородтарҙың, юғары беренсел спирттарҙың, этил спиртының, алкиламиндарҙың сығыуын ентекләп әҙерләй, юғары икенсел алифатик спирттарҙың синтезын булдыра. Уның технологияһы буйынса СССР-ҙа 1959 йылда етештереү ойошторола. Нефтеоргсинтез өлкәһендәге эштәре өсөн ике орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

Ғүмеренең аҙғынаса Мәскәүҙә Новопесчаный урамда йәшәй. 1982 йылда вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.

## Хеҙмәттәре
* Синтез высших спиртов жирного ряда методом прямого окисления парафиновых углеводородов // Химическая наука и промышленность. 1956. Т. 1. № 3;
* Синтез этанола из двуокиси углерода и водорода // Доклады АН СССР. 1958. Т. 118. № 2 (в соавт.);
* Производство высших жирных спиртов окислением жидких парафинов // Химическая наука и промышленность. 1959. Т. 4. № 5 (в соавт.).

## Әҙәбиәт
* Андрей Николаевич Башкиров. 1903—1982. (Материалы к биобиблиографии ученых. Сер. химических наук. Вып. 87). М., 1992

## Һылтанмалар
* 
* http://mosenc.ru/encyclopedia?task=core.view&id=10884 
* http://enc-dic.com/enc_biography/Bashkirov-andre-nikolaevich-128453.html
* http://www.vedu.ru/bigencdic/5921/
Башкиров Иван Сергеевич

**Иван Сергеевич Башкиров ** (1926—1945) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының сержанты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Башкиров 1926 йылда Татар АССР-ының Сабин районы Завод-Нырты ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң колхозда эшләй. 1943 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1944 йылдың июнь айынан алып — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.  1945 йылдың ғинуарына сержант Башкиров 1-се Белорус фронтының 143-сө уҡсылар дивизияһы 487-се уҡсылар полкының пулемёт расчеты менән етәкселек итә.  Висла-Одер операцияһы ваҡытында үҙенең ҡаһарманлығын  күрһәтә.

1945 йылдың 15 ғинуарында Летьоново ҡалаһы районында Висла йылғаһы аша сыҡҡан һәм йылғаның көнбайыш ярында  плацдармды баҫып алған саҡта Башкиров командованиеһы аҫтындағы расчет алға сыға һәм совет подразделениеларының уңышлы хәрәкәтенә һәм Варшава-Модлин шоссеһы участкаһын алыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 5 февралендә Дейч-Кроне ҡалаһы өсөн алышта һәләк була (хәҙер Валч, Польша). Валч ҡалаһы янында ерләнә.

Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың  27 февралендәге Указына ярашлы сержант Иван Башкиров Советтар Союзы Геройы юғары исеменә үлгәндән һуң лайыҡ була . Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ һәм  3-сө дәрәжә Дан ордендарына һәм миҙал менән наградлана. Уның тыуған ауылындағы мәктәпкә Башкиров Иван Сергеевичтың исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
Книга:Герои Советского Союза11
* Ханин Л. Герои Советского Союза — сыны Татарии. — Казань, 1963. / стр.49-52.

## Һылтанмалар
Башкиров Василий Николаевич

**Башкиров Василий Николаевич** (27 февраль 1870 йыл — 1917 йылдан һуң) — Рәсәй империяһы архитекторы.

## Биографияһы
Василий Николаевич Башкиров 1870 йылдың 27 февралендә Вятка губернаһында тыуған.
1893 йылда Мәскәү һынлы сәнғәт, архитектура һәм төҙөү сәнғәте училищеһын, ә 1897 йылда Император художество академияһын «архитектура рәссамы» тигән дәрәжә менән тамамлай. 1896 йылда А. Н.. Померанцев класы буйынса рәссам-архитектор дәрәжәһен алыу өсөн архитектура проектына үткәрелә. Рәссам В. М. Васнецов менән хеҙмәттәшлек итә, уның проекттары буйынса өс ҡаралты төҙөй. 1900 йылдан алып Мәскәү архитетура йәмғиәте ағзаһы. 1904 -1907 йылдарҙа Ҡала тимер юлдарының ток етештереү хеҙмәтендә эшләй. 1917 йылдан һуң архитекторҙың яҙмышы билдәһеҙ.

## Төҙөгән биналары
* В. М. Васнецов һүрәттәре буйынса йорт төҙөү (1893—1894, Мәскәү, Васнецов тыҡрығы, 13-сө йорт);
* И. Е. Цветковтың айырым йорто, Б. М. Шнауберт менән берлектә В. М. Васнецов һүрәттәре буйынса (1901, Мәскәү, Пречистенский яр буйы, 29-сы йорт);
* В. М. Васнецов һүрәттәре буйынса Третьяков галереяһы бинаһының фасады. Төҙөлөштө архитектор А. М. Калмыков тормошҡа ашырҙы (1900—1903, Мәскәү, Лаврушин тыҡрығы, 10-сы йорт);
* Иоанн Воин Сиркәү-часовняһы (1902, Мәскәү өлкәһе Пушкин районынындағы Мартьяново ауылы), һаҡланмаған; сиркәүҙең бер диуары яңы сиркәүҙе төҙөүҙә ҡулланылған;
* Пречистенский курстары бинаһы (1905, Мәскәү, Курсовой тыҡрығы, 17-се йорт);
* Ҡала трамвай Үҙәк электр станцияһы (ГЭС-2), (1906, Мәскәү, Болотный яр буйы, 15-се йорт);
* Уҡыу бинаһы (1911, Мәскәү, Оло Саввин тыҡрығы, 10-сы йорт);
* Һөнәрселек музейына төкәтмә, А. Э. Эрихсон менән берлектә (1912, Мәскәү, Леонтьев тыҡрығы, 7-се йорт);
* Торлаҡ йорто (1908—1913, Мәскәү, Беренсе Неопалимов тыҡрығы, 10-сы йорт).
* Аверкиево ауылындағы Троицк ғибәҙәтханаһы (1911—1914, Мәскәү өлкәһе, Павлов-Посад районы). Яңы рус стилендә Мәскәү дворяндары етәксеһе А. Д. Самарин үҙенең ҡатыны Вера Мамонтова-Самарина иҫтәлегенә төҙөгән (В. А. Серовтың «Девочка с персиками» картинаһының персонажы булараҡ билдәле).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Башкиров Василий Николаевич Статья на сайте biografija.ru
*
Куклева Галина Алексеевна

**Куклева Галина Алексеевна** (21 ноябрь 1972 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), биатлон буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1998).

2002/2003 миҙгел аҙағында профессиональ спорттан китеүе тураһында иғлан итә.

## Спорт карьераһы
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының биатлон буйынса республика балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Тренеры — В. В. Новожилов.

1993—2003 йылдарҙа биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

; Ҡышҡы Олимпия уйындары
* 1998 йылғы Наганолағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында Галина Куклева спринт ярышында (7,5 км) олимпия чемпионы була, һәм шулай уҡ эстафета составында көмөш миҙал яулай. 
* 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситилағы Ҡышҡы Олимпия уйындары эстафета составында бронза миҙалын яулай.
 
;Донъя чемпионаттары 
* Өс тапҡыр донъя чемпионы (2000, 2001 һәм 2003 йылдарҙа, барыһыла эстафетала).
* Донъя чемпионатының ике тапҡыр көмөш миҙалсыһы (2000 йыл, масс-старт; 1999 йыл, эстафета).
* Донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы (1997 йыл, эстафета).

;Донъя кубогы
Донъя кубогының 9 этабында еңеүсе (1996—2000, 2002—2003), Донъя кубогының көмөш (1996, 2000, 2002—2003) һәм бронза (1993-94, 1996-99, 2002) миҙалсыһы.

;Европа чемпионаттары 
* Европа чемпионы (1996 йыл, эстафета). 
* Европа чемпионатының көмөш миҙалсыһы (1996 йыл, спринт).

;Донъя һәм Европа чемпионаттары (юниорҙар)
* Донъя чемпионы (1990 йыл).
* Донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы (1992 йыл).
* Европа чемпионатының көмөш миҙалсыһы (1991 йыл).

### Рәсәй чемпионаттары
* Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалсыһы (1996 йыл).
* Йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионы (1997 йыл).

## Белеме
Ишембайҙың 2-се урта мәктәбендә белем ала

1998 йылда Төмән дәүләт университетын тамамлай, артабан ошо уҡыу йорто профессоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (1998)
* II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены (5 май 2003) — *физик
культура һәм спортты үҫтереүгә ҙур көс һалғаны, 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*.
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* Ишембай ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Профиль IBU
* Профиль на официальном сайте празднования 450-летия добровольного вхождения Башкирии в состав России
Европа олимпия комитеттары

**Европа олимпия комитеттары** (European Olympic Committees) — Европаның 50 милли олимпия комитетын берләштергән халыҡ-ара олимпия ойошмаһы. Штаб-фатиры — Лозаннала (Швейцария), башҡарма офисы Римда (Италия) урынлашҡан.   ЕОК эгидаһы аҫтында 2015 йылдан башлап булдырылған Европа уйындары үтә. 

## Ҡатнашыусы илдәр
Түбәндәге таблицала милли олимпия комитеты булған һәм Европа олимпия комитеттарына ингән илдәр бирелә.  Дүртенсе бағаналағы беренсе дата — Милли олимпия комитеты ойшторолған  йыл, икенсеһе — уның Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылыуы (әгәр даталар тап килмәһә). 

Европа олимпия комитеттарына Европала урынлашҡан һәм дөйөм танылған суверен дәүләттәрҙең (Ватикандан башҡа), шулай уҡ Европа өлөшө бәләкәйерәк булған Рәсәй һәм Төркиәнең, Европа өлөшө бик бәләкәй булған Әзербайжан һәм Грузияның, тулыһынса Азияла урынлашҡан Әрмәнстан, Кипр һәм Израилдең Милли олимпия комитеттары инә,  Европа өлөшө бик бәләкәй булған Ҡаҙағстандың Милли олимпия комитеты инмәй.

Европа уйындарында һәм Олимпиадаларҙа ҡатнашыу өсөн илдәрҙең суверен булмаған өлөштәре йә дөйөм танылмаған дәүләт булған  Фарер утрауҙарының, Каталонияның, Гибралтарҙың, Төньяҡ Кипрҙың, Абхазияның, Көньяҡ Осетияның Милли олимпия комитеттары Европа олимпия комитеттарының һәм Халыҡ-ара олимпия комитетының таныуын эҙләй.

Элек СССР, Германия Демократик Республикаһы,  Югославия, Чехословакия Милли олимпия комитеттары  Европа  олимпия комитеттары составында булған. 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Европейский параолимпийский комитет - Официальный сайт
Башкиров Сергей Геннадьевич (биатлонсы)

**Башкиров Сергей Геннадьевич** (30 декабрь 1977 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең халыҡ-ара спорт мастеры (1999).

## Биографияһы
Сергей Геннадьевич Башкиров 1977 йылдың 30 декабрендә Сыуаш АССР-ының баш ҡалаһы Чебоксарҙа тыуған.

1999 йылда Сыуаш дәүләт педагогия университетын «Математика һәм информатика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлаған.

Беренсе тренеры — Г. Башкиров. Тренерҙары ― Г. П. Салдимиров, Н. И. Чегодаев.
Буйы — 181 см. Ауырлығы — 74 кг.

1988 йылдан биатлон менән шөғөлләнә башлай.

Яратҡан биатлон дисциплиналары — спринт, эҙәрлекләү ярышы, масс-старт.

Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре йыйылма командаһы һәм Новоуральск ҡалаһы (Свердловск өлкәһе) өсөн сығыш яһай.

Хәҙерге ваҡытта биатлон буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы тренеры.

## Ҡаҙаныштары
Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2000), (2003, 2004, 2005 — 10 км спринт, 2003 — 12,5 километрға эҙәрлекләү ярышы, 2005 — 4х7,5
километрға эстафета) һәм бронза (2010 — 10 километрға командалы ярыш).

## Донъя Кубогы
* 2000/01 — 63 урын
* 2001/02 — 73 урын
* 2002/03 — 36 урын
* 2003/04 — 41 урын
* 2004/05 — 54 урын
* 2005/06 — 54 урын
Новоуральск ҡалаһында (Свердловск өлкәһе) йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* профиль на сайте Союза биатлонистов России 
* http://infosport.ru/person/biatlon/bashkirov-sergei-gennadevich БАШКИРОВ Сергей Геннадьевич
* http://biathlonrus.com/team/coaches/41098/