open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балыҡлы (күл)

**Балыҡлы** (варианттары *Балыҡлыгүл*, *Ҡолаҡлыгүл*) (), *Балыҡлыкүль*, *Балыклыгүль*, *Колаклыгүль*) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы биләмәләрендәге күл. Ирәндек һыртынан көнсығышҡа табан, Әптекәй һәм Ағаслы күлдәр араһында, ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 486 м.

## Географик урыны
Күлгә яҡын булған тораҡ пункттар: Иҫәнбәт (көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта,) һәм Күсей ауылдары (төньяҡҡа табан 4,5 км алыҫлыҡта). Әптекәй күленән көнсығышҡа табан 700 м алыҫлыҡта ята. Күлдәрҙе бик бейек булмаған ҡаялы соҡор айыра. Әптекәй күленә ҡарағанда, Балыҡлы күле ҙурлығы буйынса ҡайтышыраҡ, түңәрәк формала, көҙгө майҙаны 6,5 га. Күлдең ярҙары ташлы, таш билдек менән уратылған һымаҡ. Күл буйҙары ла таш менән түшәлгән. Таш араһынан үҫеп сыҡҡан кәкере олонло ҡайындар ландшафты бер аҙ биҙәй.

Күл тәрән түгел, төбө ҡомло, ярҙары һаҙланмаған. Урындағы халыҡ йәйге эҫелә бында һыу төшөргә килә, балыҡ тота. Көньяҡ-көнбайыш яғынан 1 км алыҫлыҡта Ағаслы күле ята. Ошо өс күл дөйөм *Өскүл* исеме аҫтында йөрөтөлә.

## Балыҡлы күленең бөгөнгөһө
2014 йылда «2014 — 2016 йылдарҙа Баймаҡ районында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарын үҫтереү» муниципаль программаһына ярашлы ошо яҡтар кешеһе Исмәғил Әхмәтов исемле уҙаман крәҫтиән (фермер) хужалығын асырға тәүәккәлләй, бының өсөн дәүләттән 300 мең һумлыҡ ярҙам алып һәм үҙенең 500 мең аҡсаһын ҡушып, Күсей ауыл биләмәһенә ҡараған Балыҡлы, Әптекәй, Үләнде күлдәрен ҡуртымға ала. Силәбе, Ырымбур өлкәләрендәге һыу һәм балыҡсылыҡ хужалыҡтары менән килешеү төҙөй. Эште башлар алдынан күл сүп-сарҙан таҙартыла, ҡый һалыу өсөн махсус һауыттар урынлаштырыла, ял итеү өсөн беседкалар ҡуйыла.  1 тонна карп селбәрәһе һатып алына, улар менән бер рәттән күлдәргә бер нисә алтын төҫтәге япон карпы эләгә, бынан тыш һаҙан балығы, 300 мең пелядь, ҡара балыҡ, аҡ амур, киң  селбәрәләрен ебәрә.

Эшҡыуар күлдәрҙә түләүле балыҡ тотоуҙы ойошторорға, яңы тотолған һәм туңдырылған килеш сауҙа нөктәләренә балыҡ менән тәьмин итергә ниәтләй.

2018 йылдың 9 февралендә крәҫтиән (фермер) хужалығы ағзалары ҡарары буйынса КФХ үҙ эшмәкәрлеген туҡтата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*    
## Һылтанмалар
— Күсейҙәге күлдә нимә бар?
— Рыболовы Башкирии выловили только половину разрешенной квоты
— КФХ Ахметов Исмагил Мусеевич
— 5.05.2015. Расти рыбка, большая, большая
Наратһаҙ

**Наратһаҙ** — Башҡортостандағы төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Мишкә районы Сабай ауылынан көньяҡ‐көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Бөрө йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә ингән.

## Тасуирлама
Наратһаҙ төбәге уйһыу һаҙлыҡтар комплексы. Торфтың уртаса ҡалынлығы 7,5 метрға тиклем етә. Был Наратһаҙ һаҙлыҡтарының бик боронғо (7 мең йылдан ашыу) икәнен күрһәтә. Айырыуса күрән-сфагнум һаҙлыҡтары, тәпәшәк һаҙ ҡарағайҙары, мүк еләге, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һәм күп төрлө мүктәр Наратһаҙ тәбиғәт ҡомартҡыһының байлығы булып тора. 

Наратһаҙ тураһында беренсе яҙмаларҙы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Киевтан Өфөгә эвакуацияланған, 1941-1947 йылдарҙа Башҡортостанда эшләгән билдәле һаҙлыҡтар өйрәнеүсе ғалим (геоботаник) Елизавета Брадис ҡалдырған:
«…Растительный покров болот описанного характера представляет большой интерес. Прежде всего, интересна на этих болотах их комплексность, чередование на небольшой площади участков, вернее фрагментов, ассоциаций, относящихся к различным по питанию типам болот. Эта комплексность и заставила нас выделить особый тип растительности болот, гетеротрофный, то есть совмещающий одновременно свойства или всех трех типов, олиготрофного, мезотрофного и эвтрофного, или каких-либо двух из них…».

## Этимологияһы
Наратһаҙ тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә ҡарағас (нарат) ағастары күп булғанға күрә атамаһы ла шуға бәйле. Нарат — «ҡарағас», һаҙ — «һаҙлыҡ» һүҙҙәренән яһалған.

## Географияһы
585 гектар майҙанды алған Наратһаҙ биләмәһендә бәләкәй күлдәр менән уйһыу һаҙлыҡтар комплексы (торфтың уртаса ҡалынлығы 2 м, иң ҡалыны — 7,5 м) бар.

Биләмәнең географик координаттары буйынса ҡылыҡһырламаһы:
55°24’42,75* с. ш., 55°59’52,04* в. д. (север);
55°23’26,61* с. ш., 56°0’54,45* в. д. (восток);
55°22’35,25* с. ш., 55°58’44,99* в. д. (юг);
55°23’35,23* с. ш., 55°58’40,97* в. д. (запад).

## Ландшафт үҙенсәлектәре
Наратһаҙ ҡайын, ерек үҫкән һаҙлы урмандарҙан тора. Ҡарағай, тал, эт муйылы, ҡара ҡарағат, йәшел, һирәгерәк һаҙ мүге һ.б. осрай. Үҫемлектәрҙең Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ике енесле энәле көртмәле, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һ.б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Абдрахман (Салауат районы)

**Абдрахман** () — Себер даруғаһы Ҡыр-Көҙәй улусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) нигеҙләнгән, хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
Абдрахман — аҫаба башҡорттар йәшәгән Ҡыр-Көҙәй улусының XIX быуатта иҫәптә булған ауылдарының береһе. Ергә грамотаны волость башҡорттары 1701 йылда батша Петр Беренсенән ала. Ҡыр-көҙәйҙәр үҙҙәренең ерҙәренә керҙәштәрҙе индермәй. XIX быуатта улустың 9183 дисәтинә ере була.

Башҡорт кантондарының торошо тураһындағы ведомоста билдәләнеүенсә, 1843 йылда Абдрахман ауылы 8-се Башҡорт кантонының 10-сы йортона ҡарай, әммә формуляр исемлектәрҙә был ауылдан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатаншыусылар теркәлмәгән. 

1834 йылда унда 12 хужалыҡта 99 кеше йәшәүе теркәлә. 1859 йылда иһә хужалыҡтар һаны артыуы, әммә шул уҡ ваҡытта йәшәгән кешеләр һанының кәмеүе күҙәтелә — 16 йортта 87 кеше иҫәпкә алына. XIX быуат һуңында эргәһендәге ауылдарҙа йәшәүселәр иҫәпкә алына, Абдрахман ауылы иҫәптә булмай. Бары тик Әнүәр Әсфәндийәровтың «» китабында билдәләнеүенсә, 1895 йылда Ишембай (Мусабай) ауылында Абдрахман ауылының бер өлөшө менән бергә 79 хужалыҡта 391 кеше йәшәүе теркәлә, шул уҡ иҫәп алыуҙа Миндеш ауылында, Абдрахман ауылының бер өлөшөн дә индереп, 61 йортта 274 кеше йәшәүе тураһында яҙыла. Йәғни унда йәшәүселәр ике ауыл иҫәбенә керетелә. 

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ауыл бөтөнләй теркәлмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкиры 8-го кантона в Отечественной войне 1812 г.
Бирҙәүеш (станция)

**Бирҙәүеш** (*урыҫ. Бердяуш*) — Көньяҡ-Урал тимер юлының Златоуст төбәгендәге үҙәк тимер юл станцияһы, ул Златоустан көнбайышҡа табан 33 км алыҫлыҡта (тимер юлы буйлап 52 км), Силәбе өлкәһе Һатҡы районының Бирҙәүеш ҡасабаһында урынлашҡан.

2008 йылға тиклем станция эргәһендә локомотив депоһы (ТЧ-10) эшләй, һуңыраҡ  ТЧПУ-72 Златоуст эксплуатация депоһы производство участкаһына һәм Тағанай ремонтлау депоһының ТЧЦ-82  ремонт цехына бүленә.

Һәр сәғәт һайын яҡынса 40 кеше станция хеҙмәтенән файҙалана .

## Тарихы
Станция 1890 йылда Өфөнән Златоусҡа тиклем тимер юл линияһы оҙонайтылғанда  төҙөлә һәм Һамар-Златоуст тимер юлы составына инә. Был төҙөлөш участкаһы етәксеһе — Н. Г. Гарин-Михайловский. Башта был тимер юл разъезында 3 тимер юлы һәм бер нисә бина була. 1893 йылда станциянан Баҡал руднигына тиклем тимер юл тармағы төҙөлә, унан руда   руднигында руда Златоуст заводына тиклем ташыла. 1896 йылда станцияла юлдар һаны 5-кә тиклем киңәйтелә, унда боролош ҡулсаһы һәм ташылған руданы үлсәү өсөн үлсәү ҡуйыла.

Станция вокзалының тәүге бинаһы 1905 йылда төҙөлә. 1912 йылда Д. И. Менделеев инициативаһы менән Урта һәм Төньяҡ Уралдағы заводтарҙы Баҡал рудаһы менән тәьмин итеү өсөн Бирҙәүештән  Дружининоға тиклем Көнбайыш-Урал тимер юлы төҙөлә башлай. Шуға бәйле юл хужалығы 7 юлға тиклем киңәйтелә. 1917 йылда станцияла ике паркы була: Өфө (7 юл) һәм Урал (4-се юл).

1925 йылда яңы локомотив депоһы төҙөлә, 1935 йыл — вагондар депоһы, һуңғараҡ элемтә бәйләнеше, ә 1948 йылда — энергия участкаһы барлыҡҡа килә. 1950 йылда вокзалдың яңы бинаһы төҙөлә (Бирҙәүеш вокзалының характерлы үҙенсәлеге — утрау кеүек, тимер юлдар араһында урынлашыуы). 1975 йылда станцияның юлдарын арттырыу буйынса ҙур эш үткәрелә,  сортировка юлдары оҙонайтыла. Әлеге ваҡытта Бирҙәүеш станцияһы — дүрт йүнәлештә эшләүсе тимер юл үҙәге. 1990-2000 йылдарҙа станцияла өп-өр яңынан реконструкциялау эштәре башҡарыла.

## Пассажир поездары хәрәкәте

### Үтә алыҫҡа йөрөгән поездар
Бирҙәүеш станцияһы аша үткән бөтә поездар ҙа унда туҡталып китә. Поезд станцияла туҡтаһа, уның бөтә аша үтә. Мәскәү, Минск, Киев, Ҡара диңгеҙ яр буйҙары, Себер һәм АлыҫКөнсығыш ҡалалары менән туранан-тура тимер юл бәйләнеше бар.

2020 йылдағы график буйынса станция аша түбәндәге поездар үтә:

#### Поездарҙың йыл әйләнәһенә хәрәкәте

#### Поездарҙың йыл миҙгеленә ҡарап хәрәкәте

### Ҡала яны маршруттары
Станция аша Златоуст — Кропачёво маршруты буйынса Ике пар ҡала яны поезы йөрөй. Баҡал — Михайловка заводы йүнәлешендәге тимер юл хәрәкәте туҡтатылған.

## Йөк ташыусы поездар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Расписание пригородных поездов
* Расписание поездов дальнего следования
* Информационный портал города Сатка
Шәмилә (күл)

**Шәмилә, Сульфатлы ** () — Рәсәй, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы аҡмай торған ҡырҡыу тоҙло күл, шифалы ләм ятҡылыҡтары менән билдәле. Популяр ял итеү урыны. Һарт-Әбдерәш ауыл Советынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, Мартыновка ауылынан 5,5 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Ҡурған өлкәһенең төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы, майҙаны 102 гектар.

Күл ҡыш көнө лә туңмай.

## Тасуирламаһы
Күлдә һыу минералләшкән, сульфат-хлорид натрийлы, бик күп кимәлдә бром бар. Минералләшеүе 80-200 г / л. Күлдәге глаубер тоҙо - мирабилит запасы сәнәғәт әһәмиәтенә эйә.

Күл төбөндә сульфидлы ләм батҡағы ятҡылыҡтары бар. Батҡаҡ структураһы: батҡаҡ иҙелмәһе 49,7%, кристаллик һөлдә 40,6%, коллоид комплексы 9,7%.

## Фауна
Күлдә *артемия* () ҡыҫалаһы тереклек итә. Был ҡыҫала бик үҙенсәлекле - ул айғолаҡаяҡлылар отрядына инә. Ҙурайғандарының өс күҙе һәм 11 пар аяғы була һәм кәүҙәләре 15 миллиметр оҙонлоҡҡа тиклем етеүе мөмкин..

## Туризм
Һыуы һәм шифалы ләменең дауалау үҙенсәлектәре арҡаһында, Шәмилә күле үҙ белдегенә килеп ял итеүселәр араһында бик популяр. Шәмилә күленең һыуы ифрат ныҡ тоҙло, хатта тулыһынса сумып булмай, һыу өҫтөндә тик кенә ятырға була. Израилдәге Үле диңгеҙҙәге кеүек, һыуға батып булмай тиерлек.

Күлдә 15-20 минуттан да артыҡ йөҙөргә кәңәш ителмәй. Шунан һуң мотлаҡ һыуҙан сығырға кәрәк.

1770 йылда немец ғалимы, энциклопедист, тәбиғәт фәндәре белгесе Петер Симон Паллас «бөйөк Шимеля» тип атап, күлгә тасуирлама биргән булған
 

## Күлгә барыу юлы
Күлгә барыу өсөн «Иртыш»  федераль автомобиль юлы буйынса хәрәкәт итергә кәрәк: Ҡурған өлкәһенең Щучье ҡалаһы яғына көньяҡҡа боролоп, артабан Сухоборск, Сафакүл аша көньяҡ-көнбайышҡа барырға. Мартыновкаға етәрәк, Петровка яғына грунт юлына боролорға кәрәк. 3 саҡрым үткәс, күл күренер.

## Этимологияһы
Күл исеменең ҡайҙан килеп сығыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Әлеге көндә урыҫ телендә *Шамеля, Шамиля* тип яҙып йөрөтөлһә лә, Паллас уны *Шимеля* тип телгә алған.

## Видео

## Иҫкәрмәләр
Сүрәкәй (Нуғай)

**Сүрәкәй** (халыҡ араһында таралған исеме — **Нуғай**) () — Себер даруғаһы Түбәләҫ улусының (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Мөрсәлим ауыл Советы) Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
Сүрәкәй ауылына XVIII быуат уртаһында Сүрәкәй (1760—1823) исемле башҡорт нигеҙ һала. Уның улы Мәжит Сүрәкәйев була. Мәжиттең улдары: Ғабит һәм Әбделатиф (уның улдары — Мөхәмәтшәриф, Ишбулды, Ишмырҙа). Мәжиттең ағаһы — указлы аҙансы Иркәбай, уның улы — Ишбирҙе булған.
Сүрәкәй, Түбәләҫ улусының башҡа ауылдары кеүек үк 1728—1847 йылдарҙа 4-се Көнбайыш кантонының (һуңынан 5-се кантон тип үҙгәртелә) 2-се йортона ҡарай. 1843 йылғы формуляр исемлек буйынса, ул ваҡытта ул Троицк өйәҙе Әйле улусына ҡарай. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар юҡ.
1795 йылда ауылда 21 хужалыҡта 99 кеше йәшәүе теркәлә. 1816 йылда шунса уҡ йортта 118 башҡорт иҫәпкә алына. 1859 йылда 44 хужалыҡта 200 кеше йәшәй. 1920 йылда — 65 хужалыҡта 350 башҡорт иҫәпкә алына.
XIX быуаттың беренсе яртыһында йорт старшинаһы Ниғмәтулла Нуғаев була, ә йорт  — Шәмсетдин Нуғаев. Моғайын, ошо билдәле шәхестәр арҡаһында ауылдың исеме халыҡ араһында әлегә тиклем Нуғай тип йөрөтөләлер.
Бөгөн Яңы Сүрәкәй тип аталып йөрөтөлгән ауыл 1920 йылда иҫәпкә алынмай, тимәк, ул һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкиры 3-го, 4-го и 5-го кантонов в Отечественной войне 1812 года
Ҡуянай

**Ҡуянай** (икенсе исеме *Чистая Елань*) — Башҡортостандың Ҡыйғы районы Туғыҙлы ауыл Советы составында булған, бөтөрөлгән ауыл. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236850003. 2005 йылда бөтөрөлә.

Силәбе өлкәһе сигендә урынлашҡан.

Ауыл аша Р-317 трассаһы, урындағы әһәмиәткә эйә булған Туғыҙлы ауылынан Вәкийәр ауылына барған юл үтә.

Туризм.

Ҡуянай йылғаһы аға, ул ауыл эргәһендә Ҡыйғы йылғаһына ҡоя.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы ст.4, п. 24 ҡарар итә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы мәғлүмәт иҫәбенән төшөрөргә:

24) Ҡыйғы районында:

а) Арыҫлан ауыл Советы составындағы Үрге Лопас ауылын;

б) Туғыҙлы ауыл Советы составындағы Ҡуянай ауылын;

## Географик урыны
Һунарсылар һәм балыҡсылар йәмғиәтенә беркетелгән һунарсылыҡ хужалығы биләмәһендә урынлашҡан (1984 йылда, 2004 йылда).
Ҡуянай ауылына яҡын тораҡ пункттар: Тёплый Ключ (2 км), Ҡурғаш (7 км), Йыланлы (11 км), Яуын (12 км), Туғыҙлы (3 км), Юныс (8 км), Вәкийәр (5 км), Ҡолмәт (14 км), Иҙрис (11 км), Үрге Ҡыйғы (12 км), Иҫке Мөхәмәт (15 км).

## Һылтанмалар
* Хутор Куянаево, Республика Башкортостан
## Иҫкәрмәләр
Күлйортау

**Күлйортау** (**Ҡыҙылҡорт**) () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы элекке Шура ауыл Советы составында булған. Һуңынан Баймаҡ ҡала Coветы ҡарамағына күсерелгән.

## Географик урыны
Район үҙәгенән 6 км алыҫлыҡта, Баймаҡ ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан була.

## Исеменең килеп сығышы
Баштағы *Ҡыҙылҡорт* исеме ҡалҡыулыҡ һыртының ҡыҙғылт төҫөнә һәм формаһына ҡарап бирелгән. Эшкәрткәнгә тиклем көньяҡтан төньяҡҡа табан кәкерсәкләнеп һуҙылған ятҡылыҡ ҡыҙыл ҡортто хәтерләткән. Хәҙерге ваҡытта, ҡаҙыныу эштәре үткәрелгәндән һуң, уның һынланышы үҙгәргән.
Рәсми исеме — Күлйортау. Ябай ҡарашҡа әлеге һүҙ өс аңлайышлы өлөштән тора: -күл, -йорт, -тау. Ғәҙәттә ауыл атамаһы тауҙа бер нисә күл булыуы һәм бер нисә өй барлыҡҡа килеүе менән аңлатыла.
Ишембай районы топонимияһы буйынса тикшеренеү эшендә Суфиева А. Ш. (етәксеһе Ҡарабаев М. И.) Баймаҡ районы топонимдарын да миҫал итеп килтерә. Был хеҙмәттә йорт терминына, уның топонимдар булдырыуҙа ҡатнашыуына айырым иғтибар бүленә. Беренсенән, *йорт* һүҙе ярҙамында ауыл, йәйләү, тора, йәшәү урыны мәғәнәһендә Имәнйорт, Яҙғы-йорт, Яңы йорт, Күлйортау (күл янындағы йорт, -ау — һүҙ үҙгәреше аффиксы) ойконимдар барлыҡҡа килгән. Бындай ойконимдар Күгәрсен, Салауат, Баймаҡ, Ишембай райондарында йыш осрай. Башҡортостандың күп кенә элекке ауылдар урынын Иҫке йорт тип исемләйҙәр. Бындай күренеш Татарстанда, Чечен Республикаһында ла күҙәтелә. Икенсенән, башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙә *йорт* һүҙе халыҡ, ҡәбилә территорияһы, тыуған ер, Ватан мәғәнәһендә ҡулланылған, тип иҫбат ителә.

## Тарихы
Күлйортау баҡыр, көмөш, алтынға бай рудник булып һанаған. Ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү совет осорона тура килһә лә, әҙерлек, разведкалау эштәре Октябрь революцияһына тиклем, 1912 йылда, башланған. Баймаҡ районы электән ҡиммәтле металды етештереүсе төп район була.

1920 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәрендә ауыл теркәлмәгән, тимәк, ауыл 1920-се йылдан һуң барлыҡҡа килгән. 1935 йылда ауыл бушап ҡала, әммә 1939 йылда эшкәртеү эштәре ҡабаттан тергеҙелә һәм ауылға йән керә: иң мөһиме, алтын сығарыу буйынса фабрика төҙөлә, тирә-яҡтағы ауылдарҙан, башлыса Шуранан, Йылҡыбайҙан Күлйортауға халыҡ ағыла башлай. 1950-се йылдар башына ауылда 45 йорт була, йәмгеһе 250 кеше теркәлгән була. 1956 йылда Баймаҡта баҡыр иретеү заводы ябыла, мәғдән сығарыу туҡтатыла. Ауыл халҡы тарала башлай. Ятҡылыҡ урынында күл һәм тәрән соҡор ҡала. 1970-се йылдар аҙағында ауылда көн күргән ҡарт-ҡоро, һуғыш инвалидтары, һуғышта һәләк булыусыларҙың балалары Баймаҡ ҡалаһына күсерелә, уларға бөтә уңайлыҡтары булған фатирҙар бирелә.

Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Билдәле кешеләр
— Үҙ ваҡытында бында бөтә республикаға танылған таусылар, орден алған кешеләр эшләгән: Хәкимйән Юланов, Ханнан Сырлыбаев, Шәкирйән Рәхмәтуллин, Ғүмәр Ирғәлин, Иван Ивлев, Александр Кортунков, Зәки Шәһиев, Әхәт Итҡолов, Абрар Аҡсабаев һәм башҡалар.
— Хәсәнов Ғибәт Солтан улы — Бөрйән-Таналыҡ улусы рәйесе, Күлйортау руднигы мөдире

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кульюртау. Фото, видео 
* Генеалогия и архивы. Кульюртау

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Видеояҙмалар
# Обзор месторождений золота на Урале.
Ярыштау

**Ярыштау** — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылы эргәһендә Дим йылғаһының уң яғындағы иңкеү урында ятҡан тау.

## Тасуирламаһы
Ярыштау — ҡалдыҡ тау. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән — 284 метр. Түбәһе конус рәүешендә. Алыҫтан ҡарағанда вулканды хәтерләтә. Дим йылғаһы яғында киртләсле яр. Был инде Дим йылғаһының оҙаҡ йылдар эрозия эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе. Киртләстәр һыу эрозияһына ныҡ булған тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгәндәр. Тауҙың битләүендә өҫкө пермь заманындағы геологик киҫелеште күрергә мөмкин. Ярыштау матур тау, уның түбәһе алыҫтан "сусаҡ араһында сусаҡ " һымаҡ күренә.

## Географик урыны
* Дәүләкән ҡалаһына тиклем — 9-10 км.
* Дүртөйлө ауылына тиклем — 1,5 км.
* Өфө ҡалаһына тиклем — 115 км.

## Этимологияһы
Атамаһы «ярыш»— бәйге һәм тау һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Исеме буйынса әйткәндә инде, элек был ерҙә төрлө батырҙар бер-береһе менән ярышҡандар. Ярыштауҙан Балҡантауға тиклем 10-15 саҡрым. Ошо аранан, имеш, легенда буйынса, боронғо кешеләр йәйәнән уҡ атышҡан

## Сәхәбә ерләнгән урын

Дәүләкән районының Дүртөйлө ауылы эргәһендәге тауҙа Мөхәммәт бәйғәмбәрҙең илсеһе, сәхәбә Усман Ярыштауҙа ерләнеүе тураһында халыҡ электән белгән. Был хаҡта Дәүләкәндең тарихты һәм туған яҡты өйрәнеү музейында ла мәғлүмәттәр һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем сәхәбә ерләнгән урында кәшәнә лә торған, әммә совет власы нығын­ған һайын дини йолалар менән бергә ҡоролмалар ҙа юҡҡа сыға­рыл­ған, күрәһең. Оҙаҡ йылдар Ярыштау башында ҡәберҙең урыны ғына беленеп торған. 2014 йылда ҡәберлеге кәртәләп алына һәм таҡтаташ ҡуйыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Балҡантау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ярыштау
* «Башҡортостан» гәзите.Р.Дәүлийәров
* «Йәшлек» гәзите.Л.Абдуллина «Ярыштау ҙа - изге урын» 
* Дәүләкән ынйылары. төҙ.А.М.Хәкимйәнова,Р.Ғ.Мөхәмәтғәлин.Өфө - 2008.й.«Ярыштауҙа ҡәберлек»108 -се б.
Мостай Кәрим исемендәге сквер

**Мостай Кәрим исемендәге сквер**—Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге сквер. Ул 2013 йылда Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримгә һәйкәл асыу уңайы менән булдырылған.

## Тарихы
1919 йылда Башҡортстандың Шишмә районы Келәш ауылында тыуған буласаҡ шағир Мостафа Сафа улы Кәримов 1935 йылда Өфөлә рабфакта уҡый башлай, һуңыраҡ ул бында педагогия институтын тамамлай. Студент саҡта ул буласаҡ тормош иптәше Рауза Суфиян ҡыҙы менән таныша. Мостай Кәрим уның менән Социалистик урам (хәҙерге Мостай Кәрим) буйлап йөрөргә яратуы тураһында һөйләй торған була. Фронтҡа ла ул ошо урамдан китә. Һуғыштан ҡайткас, Мостай Кәрим ғаиләһе менән Өфөлә төпләнә һәм ғүмерен әҙәби хеҙмәткә бағышлай.

2013 йылдың октябрендә Киров һәм Мостай Кәрим урамдары киҫелешкән урында, Профсоюз йорто бинаһы ҡаршыһында Башҡортстандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт өлкәһендә СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1972), Ленин премияһы лауреаты (1984), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979) Мостай Кәримгә һәйкәл асыла. Уның тирә-яғын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге сквер булдырыла.

Сквер уртаһындағы скульптура композицияһының авторы Андрей Ковальчук һәйкәлде кешегә генә түгел, ә уның ижадына ла һәйкәл итеп ҡойған.

Бронзанан ышаныслы аҙымдар менән алға барыусы шағир һыны һүрәтләнгән. Һәйкәл артында- ел осорған ҡулъяҙма биттәре, улар шағирҙың шиғри ҡанаттары кеүек күҙ алдына килеп баҫа. Был һәйкәл— күп фигуралы композиция. Горельеф сюжеттарында һәм башҡорт һәм рус телдәрендәге ҡулъяҙма текстарында шағир ижадындағы төп темалар белән танышырга мөмкин. Китап һөйөүселәр бында Мостай Кәрим әҫәрҙәренең геройҙарын таный («Ташлама утты, Прометей!», «Салауат», «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» һәм башҡа). Ҡулъяҙма текстар ҙурайтылып, бронза биттәргә күсерелгән. Бассейндағы бер аҙ алға табан ауыш ҡуйылған ҙур улаҡ— бассейндан әкрен генә һыу аға— был өҙлөкһөҙ барған торомош ағышы символы. Скульптура композицияһының дөйөм бейеклеге — 6 метр, оҙонлоғо- 15 метр.

Скверға ингән урында бер иштән гранит тумбалар урынлаштырылған, унда өс телдә: башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә «Мостай Кәрим исемендәге сквер» тигән һүҙҙәр яҙылған Һәйкәлдә— алтын хәрефтәр менән «Мостай Кәримгә — Башҡортостан халҡы» тип башҡорт һәм урыҫ телдәрендә яҙылған. Гранит постаментта— Мостай Кәрим, һәйкәл авторы һәм уның асылған ваҡыты тураһында мәғлүмәт яҙылған табличкалар.
Сквер биләмәһендә ике фонтан һәм ике ҙур булмаған бассейн урынлашҡан, бында автоматик һыу һибеү яйланмалы матур сәскә түтәлдәре, заманса яҡтыртыу системаһы урынлаштырылған, халыҡҡа йөрөү өсөн уңайлы юлдар эшләнгән. Майҙан махсус таш һәм төрлө төҫтәге гранит таҡтаташтар менән биҙәлгән. Скверҙа кистәрен ял итеүселәр өсөн махсус яҡтыртыу системаһы булдырылған.

Һәйкәл янында иҫтәлекле көндәрҙә төрлө ижад кешеләре йыйыла, бында шиғри байрамдар ойошторола. Сквер ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнде.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мостай Кәрим

Өфө

## Һылтанмалар
* Сквер Мустая Карима 
* Сквер Мустая Карима в Уфе 
* Памятник Мустаю Кариму

## Иҫкәрмәләр
Ташлы (Төйлөгән районы)

**Ташлы** — () Рәсәйҙә Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл. Ташлы ауыл Советын барлыҡҡа килтерә

## Географияһы
Ташлы ҙур булмаған үҙәндә Ямантау тауынан (596,1 м) барлыҡҡа килгән Кесе Наҡаҫ һыртының көньяғында урынлашҡан, һырттың бейеклеге 509,7 м. Ауылдың үҙәге диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә урынлашҡан. Ауылдан көнбайыштараҡ Ташлы йылғаһы (Оло Эйек йылғаһының ҡушылдығы) башлана. Тораҡ пунктта уға беренсе ҡушылдыҡтар — шишмәләр һәм ҙур булмаған Гремучий Ключ йылғаһы ҡоя.

## Халҡы

## Исеменең килеп сығышы
1866 йылда ауылдың исеме Ташлы булараҡ теркәлә (Покровское). Тәү сиратта Ташлы йылғаһының исеме төрки телдәренә барып тоташа (мәҫәлән, башҡорт, татар телдәрендә) *ташлы* — рус телендә *каменистый* .

Ауыл тарихы Тимашевтар нәҫеле —ауылдың үҙенә һәм дворян усадьбаһына нигеҙ һалыусылар тарихы менән менән тығыҙ бәйләнгән. Ташлы ауылына 1763 йылда надворный советник Иван Лаврентьевич Тимашев (1755 йылдан сираттағы башҡорт ихтилалы тамамлағандан һуң -Ырымбур сик таможняһы директоры) Бөрйән һәм Үҫәргән улустары башҡорттарынан 1500 һумға һатып алған ерҙәрҙә нигеҙ һала. Әлеге ваҡытҡа тиклем усадьбаның төкәтмәһе һаҡланған.

Ташлыла спорт базаһы бар, тау саңғыһы күтәргесе эшләй. Спорт ярыштары үтә (ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Ырымбур сударыняһы» спорт фестивалдәре, һәм башҡалар).

Ташлы ауылында Изге Георгий Победоносец хөрмәтенә храм төҙөлгән

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
[Ташлинский сельсовет (Тюльганский  район)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Ташлинский_сельсовет_(Тюльганский_район))

## Һылтанмалар

* Ташлинский сельсовет . Сайт Тюльганского района
*  
* Село Ташла Тюльганского района, история, люди, современность
Исмәғил (Мәсетле районы)

**Исмәғил** () — элекке ауыл, Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Яңы Мишәр ауыл Советы биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән, 1968 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/180-се Указы менән Исмәғил ауылы Яңы Мишәр ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған.

## Географик урыны
Әй йылғаһы буйында урынлашҡан була.
Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан — 31 км, Сулея тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Исмәғил ауылы XIX быуаттың беренсе яртыһында Әй йылғаһы буйында дыуан ырыуы башҡорттары тарафынан үҙ аҫаба ерҙәрендә булдырылған.
1865 йылда Исмәғил ауылы булараҡ теркәлгән, әммә икенсе исеме лә күрһәтелгән (Быково). 1906 йылда Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле улусы составында торған. Совет осоронда (1920 йыл) Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле улусы составында була, ә 1939 йылда Мишәр ауыл Советы биләмәһенә ҡасаба булараҡ ингән.
 
## Халҡы
1865 йылда 14 йортта 73 кеше иҫәпкә алынған. 1906 йылда — 73 кеше, 1920 йылда — 145 кеше, 1939 йылда — 61 кеше, 1959 йылда 19 кеше теркәлгән.
Енесе, милләте күрһәтелмәгән. 1959 йылдан һуң ауыл буйынса мәғлүмәт юҡ (ҡара: Мәсетле районы ауылдары исемлеге).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәсетле районы ауылдары исемлеге
* Дыуан ырыуы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.179
Щучье (Ҡурған өлкәһе)

**Щучье** — ҡала. Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Щучье районының административ үҙәге. 1750 йылда барлыҡҡа килгән; 1945 йылда ҡала статусын алған.

Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә район ҡарамағындағы ҡала булып тора. Муниципаль ҡоролош сиктәрендә ҡала биләмәһе статусына эйә Щучье ҡалаһы муниципаль берәмек барлыҡҡа килтерә, ҡала уның составында берҙән-бер тораҡ пункт булып тора.

Халҡы 9476 кеше (2020).

## Этимологияһы
Оло быуын хәтерләүенсә, уларҙың ата-бабалары Тамбов, Пермь, Курск һәм Орел губернаһынан, алпауыттарҙың ҡанһыҙлығынан ҡотолоу өсөн Урал тауын артылып, билдәһеҙ күл янында төпләнгәндәр. Күлдә суртан күп булған, шуға күрә Щучье (Суртанлы) тип исем бирелгән.

## Географияһы
Ҡурған ҡалаһынан 176 саҡрым көнбайышҡараҡ һәм «Иртыш»  федераль автомобиль юлынан көньяҡҡа табан 3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡала аша Транссиб тарихи юлы үтә. Көньяҡ-Урал тимер юлының Щучья тимер юл станцияһы бар.

## Тарихы
1750 йылда барлыҡҡа килгән. Немец ғалимы, энциклопедист, тәбиғәт фәндәре белгесе Петер Симондың (Пётр Симон) маршруты Урал аръяғы Сумләк биҫтәһе Пивкино ауылында башланған һәм был төбәк тураһында иҫтәлектәр баҫып сығарған («Путешествие по разным местам Российского Государства». Часть вторая. Книга вторая. 1770 г.)

1837 йылдың 7 июнендә Силәбе аша үтеп барышлай император Александр II булып киткән. Уның свитаһында билдәле шағир Василий Андреевич Жуковский ҙа булған, ул ошо төбәктәрҙе бик күп һүрәткә төшөрөп алған.

1923 йылға тиклем Щучье ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Сухобор улусы составына ингән. 1924 йылдың 28 февралендә Урал өлкәһенең Силәбе өйәҙе Щучье районы ойошторола, ә Щучье ауылы район үҙәгенә әйләнә. 1929-1930 йылда Көньяҡ Уралда тәүге Щучье МТС-ы төҙөлә.

1941 йылда Щучье ҡасабаһына Брянск һәм Прилуки ҡалаларынан ике заводтың ҡорамалдары эвакуациялана. Завод Щучье МТС-ы бинаһында урынлашҡан. Һуғыш ваҡытында танкылар һәм самолёттар өсөн ут һүндергестәр, шулай уҡ миномёттар өсөн мина сығарыу яйға һалына. Һуғыштан һуңғы осорҙа ул Рәсәй Эске эштәр министрлығының янғынға ҡаршы машиналар эшләү заводы була. Ут һүндергестәр 34 илгә етештереп һатыла. Хәҙер завод эшләмәй.

Бөйөк Ватан һуғышына райондан 9324 яугир фронтҡа китә, 5217 һалдат һәм офицер һуғыш яланынан ҡайта алмаған.

1942 йылдың йәйендә Щучье эшселәр ҡасабаһы булып китә.

1945 йылдың 16 майында Щучье ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

1974 йылда Сүмләк станцияһы Көньяҡ Урал тимер юлының Щучье станцияһы тип атала башлай.

## Халҡы

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 941-се урында була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Арыҫлан (Ҡурған өлкәһе)
* Алакүл (Ҡурған өлкәһе)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  .
** «Борьба за власть в Шадринском уезде Пермской губернии в 1917—1920 гг.» А. А. Пашков.
** « От Тюмени до Америки». Типикина Л. А.. * Газета « Союзная мысль» от 9 апреля 1917 года. * Энциклопедия города Челябинска. *"Великий поворот в деревне" Юж. Ур.кн.изд.1965 год. «Жертвы политического террора в СССР» (2007 г.). *Газета"Коммерсант" № 81 от 15 мая 2019 года. Книга «Щучанскому району — 95 лет». «Церковно-приходские школы Оренбургской епархии (1864—1917 г.г.)…стр.3».
Мостай Кәрим (төшөнсәләр)

**Мостай Кәрим** — күп мәғәнәле төшөнсә:

* Мостай Кәрим — шағир, драматург.
* Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы — Өфө ҡалаһының Киров районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
* Мостай Кәрим урамы (Өфө) — Өфө ҡалаһында урам.
* Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры — Өфөлә театр.
* Мостай Кәрим исемендәге сквер —  — Өфөлә сквер.
Яңауыл (Әлшәй районы)

**Яңауыл** ((урыҫ. Янаул) «яңы ауыл») — Рәсәйҙең Башҡортостан республикаһы Әлшәй районындағы ҡасабаһы, 2005 йылда Раевка ауылы составына инә.

## Тарихы

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:
2-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын, исемдәрен һаҡлап, берләштерергә:

1) Әлшәй районында:

в) Раевка ауыл Советының 1513 км тимер юл будкаһы тораҡ пункты, 1509 км тимер юл будкаһы тораҡ пункты, Яңауыл ҡасабаһы һәм Раевка ауылын, «Раевка (Әлшәй районы)» атамаһын һаҡлап, тораҡ пункты — ауыл тибындағы берләштерелгән тораҡ пуктын булдырырға;

## Урамдар

* урам Вишневый
* урам Мәжит ғафури
* урам Интернациональ
* урам Колхозда
* урам Матросов
* урам Медик
* урам Механизатор
* урам Новосельский
* урам Парк
* урам Подгорная
* урам Ҡояш
* урам Туҡай
* урам Мәктәп

## Күренекле кешеләре
Яңауыл ауылынан байтаҡ ҡына күренекле шәхестәр сыҡҡан. Шулар араһында 1912 йылғы Ватан һуғышы батырҙары ла бар. Мәҫәлән, Ильяс Юлдашев, 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнаша. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнә.
Ҡотлозаман Ишкилдин (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Рамаҙан Ҡаҙыбәков, 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.

## Сығанаҡтар
Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә — ил тарихы. Өфө. Китап. 1993. 6000 дана. 256 бит.

Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Өфө. Китап. 2002. 5000 дана. 253 бит.

## Иҫкәрмәләр
Һарт-Әбдрәш ауыл советы

**Һарт-Әбдрәш ауыл Советы ** () — Рәсәй, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы составындағы ауыл биләмәһе статусындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Һарт-Әбдрәш ауылы.

## Тарихы
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән № 419 Законына ярашлы рәүештә ауыл Советына ауыл биләмәһе статусы бирелгән. Ауыл биләмәһе составына 5 тораҡ пункт индерелгән, Һарт-Әбдрәш ауылы биләмә үҙәге тип билдәләнгән.

Биләмә үҙәге Һарт-Әбдрәш ауылы Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һарт улусы составында була. 1924 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына булып ала ла, шул йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлөп, Ялан-Ҡатай районы ойошторола һәм Һарт-Әбдрәш ауылы уның составына күсерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, һәм Ялан-Ҡатай районы йәнә административ-территориаль йәһәттән үҙгәреш кисерә — Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Сафакүл районы булдырыла, һәм Һарт-Әбдрәш ауылы яңы берәмеккә индерелә. 1943 йылдың 6 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ҡурған өлкәһе булдырылған. һәм был район уның составына күсерелгән.

Муниципаль берәмектең майҙаны 31 155 гектар, шул иҫәптән ауыл хужалығы тәғәйенләнешендә — 26 230 гектар, һөрөнтө ер — 11 312 гектар, көтөүлектәр — 3 990 гектар, урман фонды — 3 526 гектар, һыу фонды ерҙәре — 1 244 гектар.

## Географияһы
Биләмә территорияһына Һарт-Әбдрәш, Аҙналы, Баязит, Петровка, Преображенка ауылдары биләгән майҙандар инә. Ауыл советы биләмәһе күлдәргә бай. Петровканан төньяҡтараҡ урынлашҡан Шәмилә күле тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә һәм популяр ял итеү урыны булып тора.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район хакимиәте ауылы сайты
Ҡаракүл (һаҙлыҡ)

**Ҡаракүл** — Башҡортостандың Дыуан районы Үрге Әбсәләм ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан һаҙлыҡ. Әй йылғаһы бассейнындағы Арыҡ һәм Әнйәк йылғалары үҙәнендә урынлашҡан. 2005 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

## Гидрография
Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 106 гектар, торфтың уртаса ҡалынлығы яҡынса 5 метр. Ер аҫты һыуҙары менән туйына.

Һаҙлыҡ буйлап ҙур булмаған шишмәләр аға, һаҙлыҡтың көнбайыш ситенә хәҙер үләндәр менән ҡапланған күл бар. Һаҙлыҡты элек киптерергә булғандар, был турала хәҙер үҫемлектәр менән ҡапланған киптереү коллекторҙары һөйләй. Һаҙлыҡтың киптерелгән өлөшөндә хәҙер бесәнлектәр. Үҙәк өлөшөндө ҡарағайлыҡтар һәм ҡайынлыҡтар һаҡланған. Грунт һыуҙары түбән төшөү сәбәпле сфаг мүктәре бөтөнләй тиерлек юҡҡа сыҡҡан. Күл бик һайыҡҡан, ҡамыш менән ҡапланған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан һаҙлыҡта үҙенсәлекле төрҙәр һаҡланған.

Киптереү коллекторҙары үҫемлектәр менән ҡапланғас, һаҙлыҡ элекке хәленә ҡайтыр тигән өмөт бар. 

## Үҫемлектәр донъяһы
Һаҙлыҡта үемлектәр донъяһын беренсе мәртәбә 1964 йылда Е. М. Брадис тикшергән. Һирәк осрай торҡан үҫемлектәрҙең күпселеге бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.

Бөгөнгө көндә һаҙанаҡ (Ledum palustre L.), һаҙ емеше (Empetrum hermaphroditum Hagerup), көкөрт үләне (Lycopodjum annotinum L.), схенус  (Schoenus ferrugineus L.), кәкүк ситеге (Cypripedium calceolus L.), һаҙ баҙыҡайы (Epipactis palustris (Mill) Crantz), төн миләүшәһе (Platanthera bifolia (L.)j Rich.),  Фукс бармаҡтамыры (Dactylorhiza fuchsii (Druce) Sob) һәм башҡа үҫемләктәр үҫә.

Бында ашарға яраҡлы һәм дарыу үҫемлектәре күп үҫешә: ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, көртмәле, балан, гөлйемеш һәм башҡалар. Һаҙлыҡта бөтәһе 120-нән ашыу үҫемлек төрө билдәләнгән.

## Хужалыҡ  эшмәкәрлеге һәм  тәбиғәтте файҙаланыу
;Тыйыла:
:Һаҙлыҡлы киптереү;
:Торф, һаҙлыҡлы эзбизташ сығарыу;
:Ағас һәм ҡыуаҡтар ҡырҡыу;
:Ерҙәрҙе һөрөү;
:Үҫемлектәрҙе әҙерләү һәм йыйыу;
:Мал көтөү;
:Яҙғы-йәйге һунар;
:Теләһә ниндәй төҙөлөш;
:Биләмәнең бысраныуы һәм бысраныуы, сүплектәр барлыҡҡа килеү;
:Үҫемлектәрҙең үрсеү шарттарының насарайыуына килтерә алған һәр хужалыҡ эшмәкәрлеге;
;Рөхсәт ителә:
:һаҙлыҡ ситендә болондарҙа мал көтөү;  
:көҙгө һәм ҡышҡы һунар итеү.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Особо охраняемые припордые территории России
Восточный (Ырымбур өлкәһе)

**Восточный** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Светлый районы ҡасабаһы. Восточный ауыл Советының административ үҙәге һәм был ауыл Советының берҙән-бер ауылы.

## Географияһы
Йылға Тубыл йылғаһының уң яҡ ярында, Рәсәй-Ҡаҙағстан сигендә урынлашҡан. Район үҙәге — Светлый ҡасабаһынан 75 км төньяҡ-көнсығыштараҡ ята.

## Тарихы
1962 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән «Восточный» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы Восточный исеменә үҙгәртелә.

Восточный ҡасабаһының ауыл биләмәһе үҙәге булараҡ статусы һәм сиге 2004 йылдың 2 сентябрендәге «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» ғы 1424 / 211-III-оз Законы менән билдәләнә.

Ҡасаба ике дәүләттең иң сигендә урынлашҡан һәм СССР тарҡалғандан һуң сик эргәләш кенә торған элекке Дзержинский колхозын Ҡаҙағстанға ҡалдырып үткән. Ауылды ҡаҙаҡса Аҡҡарға тип атай башлағандар.  Восточный ауылы советының башлығы Владимир Половинкин  2011 йылда, ошо бүленеү арҡаһында Ҡаҙағстанда йәшәп, ауылда пропискала тороусылар бар, улар ауылға ҡайтыр өсөн 200 км Комсомольский аша, йәки 400 км Светлый аша урап йөрөргә мәжбүр, тип белдерә.

## Халҡы

; Милли составы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса::

## Этимологияһы
Өлкәнең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең "Природа Оренбургской области» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡасабаның атамаһы 1954 йылда өлкәнең көнсығышында, Ҡаҙағстан сигендә сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергән ваҡытта ойошторолған Восточный тигән совхоз атамаһынан барлыҡҡа килгән

## Иҫтәлекле урындары

Ҡасандыр ул 700-гә яҡын кеше йәшәгән уңышлы совхозда хәҙер ауыл хужалығы менән айырым фермерҙар шөғөлләнә, халҡы 400-ләп кенә кеше иҫәпләнә. Ҡасабанан 7-10 саҡрым алыҫлыҡта боронғо легендаларҙың кәүҙәләнеше булған ғәҙәти булмаған тау бар. Дөйәтау тип йөрөтәләр уны.

Уларҙың береһе буйынса, борон ошо урындарҙан уңдырышлы ерҙәр эҙләп каруан үтеп барған. Улар бик оҙаҡ бара, әммә эргә-тирәлә далалар ғына йәйрәп ята. Эҫелектән һәм һыу етешмәүҙән кешеләр һәм малдар ҡырыла. Ахырҙаа бер генә дөйә тороп ҡала, ул атлауын дауам итеп, арымай-талмай алға бара, ниһәйәт, алыҫта йылғаның нур таҫмаһын күреп ҡала. Дөйә еңел һулап ергә ята, мәгәр, ҡалҡына алмай ташҡа әйләнә.

Дөйә күргән йылға - *Әсеһыу* (Ащесу) була. Ул Ырымбур өлкәһенең көнсығышында аға һәм Тубылға ҡоя. Ләкин картала уны табыу мөмкин түгел, майҙа ул өлөшләтә ҡорой, бары бер нисә ваҡ ҡына ятыу ҡала, йәйгеһен уларҙы аҡ һәм һары томбойоҡтар ҡаплай.

Дөйәтау өлкәнең геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Посёлок Восточный - только черная точка на карте
*Уникальные места России, о которых вы вряд ли слышали: Верблюд-гора
Атамкүл (күл)

**Атамкүл күле** () — Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районының Атамкүл ауылы янындағы күл. Кама йылғаһы бассейнына ҡараған Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярындағы күл, Атамкүл ауылынан 2,5 км һәм Тарҡаҙы ауылынан 4 км алыҫлыҡта ята.

## Үҙенсәлектәре
Районда иң ҙур күл. Ул Ыҡ йылғаһының элекке үҙәненән барлыҡҡа килгән. Күлдең оҙонлоғо яҡынса 900 м, киңлеге 30 м тиклем, тәрәнлеге 3 м тиклем. Күл шишмәләр, ҡар һыуҙары, ә яҙғы ташҡын ваҡытында Ыҡ йылғаһы һыуы менән туҡлана. Күлдең уң яҡ яры бейек, таулы, һул яғы һөҙәк, ағас үҫентеләре һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған. Акваторияһында аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ, Ҡыҙыл китапҡа ингән һары умырзая осрай.

Күлдә балыҡ һирәк, башлыса табан балыҡ, алабуға, суртан, ажау, аҡ сабаҡ, ҡарабалыҡ тереклек итә. Һуңғы йылдарҙа күлдең яры буйҙарында ял итергә тирә-яҡ ауылдарҙан ғына түгел, Ырымбур өлкәһенән дә күп киләләр, был матур тәбиғәт объекты экологияһы өсөн ҙур борсолоу тыуҙыра

## Исеме
Атамкүл күле менән күп риүәйәттәр бәйле. Бер риүәйәт буйынса, бында бер нисә көнгә Емельян Пугачев ғәскәрҙәре туҡтай. Ә был урындан китер алдынан һуғышсылар тураһында атайҙарса хәстәрлек күрҙе, тип күлгә рәхмәт әйтәләр. Шунан алып Атамкүл — «Атай күле» исеме һаҡланып ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Республика Башкортостан. Природа
* Ермекеево. Башкортостан 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Яңы Туҡмаҡ

**Яңы Туҡмаҡ** (урыҫ. Новый Тукмак) — Рәсәйҙең Башҡорт АССР-ы Благовар районынындағы 1981 йылда бөтөрөлгән ауылы.

## Тарихы
Совет власын урынлаштырғанға тиклем ауыл Новоселовский олоҫона инә. 1972 йылдың 1 июленән Языков ауыл Советы составында, унда башлыса урыҫтар йәшәй.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 20 мартындағы 6-2/92-се «Благовар районының ҡайһы бер тораҡ пункттарын берләштереү тураһындағы» Указына ярашлы Яңы Туҡмаҡ ауылы Мирный ауылы составына индерелә.

Хәҙер ауыл биләмәһе Мирный ауыл Советына ҡарай

## Географияһы
Ауыл «Силәбе-Өфө-Һамар» () автотрассаһы янында урынлашҡан. Тораҡ пункты янанан ғына Биҙергән йылғаһы аға.

Карта буйынса яҡынса координаттары: .

1972 йылдың 1 июленә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса алыҫлыҡ: 
ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Языков): 12 км  
район үҙәгенә тиклем (Языков): 12 км 
яҡындағы тимер юл станцияһына (Благовар тиклем): 13 км.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына Яңы Туҡмаҡ ауылында 25 кеше йәшәй. Йәшәүселәрҙең төп милләте — урыҫ.

## Инфраструктураһы
Яңы Туҡмаҡ башланғыс мәктәбе эшләй.

Ауыл халҡы БашЦИК исемендәге совхозда эшләй.

## Әҙәбиәт
Башкирская АССР : Административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348-430. http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12420

Башкирская АССР : Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года./Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с. С.95

## Иҫкәрмәләр
Яблуновка (Константиноградовка ауыл советы)

**Яблуновка** () — Рәсәйҙең Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Константиноградовка ауыл Советындағы ауыл, 1986 йылда бөтөрөлә. 1969 йылдың 1 ғинуарына унда 92 кеше йәшәгән була.

## Халҡы
Тораҡ пунктында, нигеҙҙә, украиндар йәшәгән, шуға ла ауыл исеме украинса.

1972 йылдың 1 июленә йәшәүселәрҙең күбеһенең милләте урыҫ була.

1981 йылдың 1 сентябренә ике милләт кешеләре — рус һәм украиндар йәшәй.

## Тарихы
1952 йылда Яблуновка ауылы — Яблуновка ауыл Советының үҙәге. Район үҙәге булған Стәрлетамаҡ ҡалаһынан һәм тимер юл станцияһынан (Стәрлетамаҡ) 45 километр алыҫлыҡта урынлаша.

1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июленә Яблуновка ауылы Боголюбовка ауыл Советыына ҡарай. Район үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм тимер юл станцияһынан (Стәрлетамаҡ) 45 километр һәм ауыл Советы үҙәге Константиноградовка ауылынан 15 километр алыҫлыҡта урынлаша.

1981 йылдың 1 сентябренә Яблуновка ауылы Константиноградовка ауыл Советы составына инә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһындағы») Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыла.

Уның Яблуновка тигән атамаһы 2010 йылда Башкортостандың Стәрлетамаҡ районы Максимовка ауыл Советының шул көнгә тиклем *Яблуновка базаһы* тип аталған тораҡ пунктына ҡушыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Иҫке Ҡыйышҡы ҡурғандары

**Иҫке Ҡыйышҡы ауылы янындағы Сармат ҡурған ҡәберлеге** — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылының () көньяҡ‐көнсығыш ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында ҡалҡыу урында урынлашҡан. Сармат мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

## Өйрәнеү тарихы
Был ҡәберлекте тикшереүҙе 1934 йылда Өфө-Иҫке Ишембай тимер юлы линияһы төҙөлөшө трассаһында эшләүсе Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһының Өфө археология экспедицияһы башлай. Ҡурған ҡәберлеге П. Д. Дмитриев һәм К. В. Сальников тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Шул уҡ йылда 15 өйөм иҫәпләнгән ҡурғандар төркөмөнән бер IX ҡурған ҡаҙыла. Ҡаҙыныуҙар авторы П. А. Дмитриев уны б.э. тиклем IV—V бб. иртә сармат мәҙәниәте ҡомартҡыһына ҡарауын раҫлай. 1957—1960 йылдарҙа ғалим-археолог М. Х. Садиҡова тикшерә. Шул уҡ ваҡытҡа ҡараған тағы дүрт ҡурған (XI, XIII, XIV, XX) ҡаҙыла.

Иҫке Ҡыйышҡы ауылы янындағы иртә сармат мәҙәниәт ҡомартҡылары ҡурғанлы ҡәберлектәрҙән тора, Башҡортостан территорияһында ҡурғандар аҙ өйрәнелгән. Ҡәберлектәр Ағиҙел йылғаһының һул ярының икенсе киртләсендә урынлашҡан 20 өйөмдә тора (диаметрә 18—30 м, бейеклеге 0,1—2,1 м), һигеҙе (150 ҡәбер) өйрәнелгән. Ҡурғандар баҫыуҙа, зыярат һәм көтөүлектә, ауыл урамында һәм баҡсаларҙа урынлашҡан.

Ҡайһы бер ҡурғандар элекке ундағы барған төҙөлөштәр (XII, XIII, XIV, XX) һәм хәҙерге ерләүҙәр (III—XIV) тарафынан боҙолған. Беренсе сиратта колхоз тарафынан юлдар һалғанда (XI, XX), колхозсыларға өҫтәмә рәүештә шәхси баҡсаларға бүлеп бирелгән участкаларға ингән ҡурғандарҙа (XIII, XIV) ҡаҙыныу эштәре башлана. Ҡурған өйөмдәрен асыу өлөшләтә бульдозер ярҙамында башҡарыла. XIII ҡурған ҡул менән түңәрәк траншея ысулы менән ҡаҙыла.

## Тасуирламаһы
Ерләү ҡоролмалары тура мөйөшлө, овал формаһындағы, ҡайһы ваҡыт баҫҡыслы, көпләнгән ҡәбер соҡорҙарынан ғибәрәт. Мәйеттәр салҡан һалып, баштары менән башлыса көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән.
Ерләнгән кешеләрҙең енесе һәм йәше шартлы рәүештә билдәләнә: һөйәктәренең ҙурлығы буйынса (баланыҡы һәм оло кешенеке) һәм йыһаздар составы буйынса. Ғәҙәттә ир заты ҡәберҙәрендә — ҡорал (тимер ҡылыстар, бысаҡтар, хәнйәрҙәр, һаҙаҡ ырғаҡтары, тимер һәм бронза уҡ башаҡтары), эш ҡоралдары (тимер бырау, ҡасауҙар, арҡыры балталар), ат егеү кәрәк‐ярағы (тимер ауыҙлыҡтар); ҡатын‐ҡыҙҙыҡында биҙәүестәр (быяла, лигнит, мәрйен муйынсаҡтар, бронза суҡтар, һырғалар), көнкүреш әйберҙәре (бронза көҙгөләр, таш иген онтағыстар) осрай. Шулай уҡ ҡорбан ителгән хайуан һөйәктәре табылған. Тик X һәм XV ҡәберлеге ҡурғандары айырылып тора. Беренсе ҡурғанда уртала ҡатын-ҡыҙ ерләнгән, башҡа ерләнгәндәр араһында ҡатын-ҡыҙҙар, балалар ҡәберҙәре, ир-аттыҡы тик берәү генә. Икенсе ҡурғанда өйөмдө алты һуғышсының ҡәбере биләй. Күрәһең, был ҡурған-ҡәберлектәр ниндәйҙер ғәҙәттән тыш осраҡ. Ҡомартҡы Сармат мәҙәниәте ҡәбиләләренең Көньяҡ Уралға күсеп ултырыу процесын сағылдыра.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы

## Һылтанмалар
*Старокиешкинские курганы
*Общие элементы в погребальном обряде и инвентаре населения Кара-абызской культуры и Сармат лесостепи Южного Урала (по материалам Шиповских, Старо-Киишкинских и Бишунгаровских курганов. В.В.Овсянникова
Туҡмаҡ фермаһы ҡасабаһы

**Туҡмаҡ фермаһы ҡасабаһы**, шулай уҡ Туҡмаҡ фермаһы ҡасабаһы, совхоздың Туҡмаҡ фермаһы, Туҡмаҡ фермаһы булараҡ билдәле — Мәләүез районы Первомайский ауыл Советының 1979 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.

## География

## Тарихы
Ҡасабаның атамаһы Туҡмаҡ гидронимынан, бәлки ’ҡыҫҡа’ һүҙенән һәм ферма һүҙенән -һы аффиксы ҡушып яһалған.

1939 йылда совхоздың Туҡмаҡ фермаһы 5-се Беренсе май һайлау округы үҙәге була

1952 йылдың 1 июненә ҡарата Арыҫлан ауыл Советы составында була. Мәләүез эшселәр ҡасабаһы һәм станцияһынан 9 км, ҡасаба Советы үҙәгенән — совхоздың үҙәк усадьбаһы ҡасабаһынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан (БАССР, 1952) (2007 йылдан — Беренсе май ауылы). 
Рәсми рәүештә 1979 йылда ябыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1979 йылдың 29 сентябрендәге «Ҡайһы бер торҡ пункттарҙы Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүлеү буйынса мәғлүмәт иҫәбенән төшөрөү тураһында» 6-2/312 номерлы ҡарарында былай тип әйтелә:
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә: 
Түбәндәге тораҡ пункттарҙы, халыҡтың күсенеүе һәм йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүлеү буйынса мәғлүмәт иҫәбенән төшөрөргә:

Мәләүез районы буйынса:

Первомайский ауыл Советының Туҡмаҡ фермаһы ҡасабаһын һәм Миньковка ҡасабаһын. 

## Халҡы
1969 йыл мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала 231 кеше йәшәгән. Төп милләт — урыҫтар (БАССР, 1969).

## Инфраструктураһы
Коллектив ауыл хужалығы (малсылыҡ) үҫешкән була.

## Транспорт
Ауыл-ара юлдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.351
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.242
* Об избирательных округах по выборам в Мелеузовский районный совет депутатов трудящихся [Текст] : постановление президиума Мелеузовсного районного исполнительного комитета от 26 октября 1939 года // За урожай. — 1939. — 29 октября. — С. 2.
* Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — 200 с. С.146