Һарғат мәҙәниәте

**Һарғат мәҙәниәте** — беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуаттарҙан беҙҙең эраның III—V быуаттарына тиклем Урал аръяғы һәм Көнбайыш Себерҙең эре йылғалары — Иртыш, Ишем, Тубыл, Омь йылғаһының урта ағымы һәм Иҫәттең түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан археологик мәҙәниәт. Һарғат мәҙәниәтенең төньяҡтағы ҡомартҡылары Тубыл киңлегендә, урман зонаһы сигендә табыла. Көньяҡта был мәҙәниәттең сиге урман-даланың көньяҡ сиге менән тап килә. Уралдың көнсығыш итәгенән көнбайышҡа табан һәм Барабы урман-далаһында көнсығышҡа табан шулай уҡ Һарғат тораҡ урындары һәм боронғо ҡәберлектәре табыла

## Асыу тарихы

Һарғат тарихын фәнни тикшеренеүҙең башы ғалим-археологтар П. А. Дмитриев, В. Н. Чернецов һәм В. П. Левашёваларҙың исемдәре менән бәйле. Ғәмәлдә улар хәҙерге ваҡытта «Һарғат мәҙәниәте» тип аталған археологик мәҙәниәтте башлап асыусылар була. Беренсе тапҡыр 1927 — 28 йылдарҙа В. П. Левашёва тарафынан Омск өлкәһенең Саргатское ауылы янында табылған был боронғо ҡәберлектең атамаһы ошо ауыл исеме менән бәйле.

П. А. Дмитриев 1929 йылда үлгән кеше башы менән төньяҡҡа йүнәлтеп һалынған һәм яҡынса бер үк төрлө ҡәбер инвентары булған Тубыл, Ишем, Урта Иртыш һәм Барабы ҡурған ҡәберлектәрен бер төркөмгә индереү мөмкинлеген билдәләй. 

П. А. Дмитриевтың күҙаллауын В. Н. Чернецов артабан үҫтерә. Ул ҡорт йомғағына оҡшаш һәм һарғат тибындағы ҡурғандарҙы айырым бер мәҙәниәткә бүлеү тураһындағы фекерҙе белдерә, уның фекеренсә, был мәҙәниәтте йөрөтөүселәр уғыр ҡәбиләһенең вәкилдәре булыуы ихтимал.

## Палеогенетика
Һарғат мәҙәниәте вәкилдәрендә түбәндәге митохондриаль гаплогруппаларҙың булыуы асыҡлана: A, C, T1, Z, B4a, N1a1a1a, U5a1, H, H8, C4a2c1, биш индивидта: Y-хромосом гаплогруппаһы N1a1, икәүһендә — Y-хромосом гаплогруппаһы R1a1]][./Саргатская_культура#cite_note-4 ] R1a1

## Археологик ҡомартҡы

* Ингаль уйһыулығы

## Шулай уҡ ҡара

* Кулайская культура

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

СтатьяавторГлазов И. А.заглавиеПроблемы изучения вооружения саргатской культурыссылкаизданиеПамятники археологии и художественное творчество. Материалы осеннего коллоквиума (с международным участием)типсборникместоОмскгод2004
* 

СтатьяавторДмитриев П. А.заглавиеМысовские стоянки и курганыизданиеТруды секции археологии РАНИОНтипжурналместоМ.год1929том4страницы189
* 

СтатьяавторМатвеева Н. П.заглавиеМатериалы к палеодемографической характеристике Саргатской общностиссылкаизданиеВестник археологии, антропологии и этнографиитипжурналместоТюменьиздательствоИздательство ИПОС СО РАНгод1999номер2issn2071-0437
* 

КнигаавторМатвеева Н. П.заглавиеСаргатская культура на Среднем ТоболеответственныйОтв. ред. Н. В. ПолосьмакместоНовосибирскиздательствоВО «Наука»год1993страниц172isbn5020302678
* 

СтатьяавторРажев Д. И., Ковригин А. А.заглавиеКурганные могильники саргатской культуры и социально-демографическая структура древнего обществассылкаhttp://www.ihist.uran.ru/index.php/ru/articles?paper_id=6изданиеЭкология древних и современных обществ. Тезисы докладов конференциитипсборникместоТюменьиздательствоИздательство ИПОС СО РАНгод1999страницы171-175
* 

КнигаавторСоловьёв А. И.частьСаргатская культура (эпоха раннего железного века)заглавиеОружие и доспехи. Сибирское вооружение: от каменного века до средневековьяместоНовосибирскиздательство«Инфолио-Пресс»год2003isbn5-89590-035-6
* 

СтатьяавторТатаурова Л. В., Толпенко И. В.заглавиеСаргатская и кулайская культуры: проблемы взаимодействияссылкаизданиеИтоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорийтипсборникместоБарнаулгод1999страницы176-180
* 

СтатьяавторЦембалюк С. И.заглавиеК вопросу об этнической интерпретации саргатской культурыссылкаизданиеПроблемы взаимодействия человека и природной среды: Материалы итоговой научной сессии учёного совета Института проблем освоения Севера СО РАН 2003 гтипсборникместоТюменьиздательствоИздательство ИПОС СО РАНгод2004выпуск5страницы99-102isbn5-89181-049-2
* 

СтатьяавторЧернецов В. Н.заглавиеДревняя история Нижнего ПриобьяизданиеМатериалы и исследования по археологиитипжурналместоМ.год1953выпуск35страницы238
* *Parzinger Hermann* Die frühen Völker Eurasiens. Vom Neolithikum bis zum Mittelalter. Historische Bibliothek der Gerda-Henkel-Stiftung, Band 1 Beck. — München 2006. — ISBN 978-3-406-54961-8 (S. 564 ff., 715 ff., Abb 184, 185, 225, 226, 227)

## Һылтанмалар

* Библиография по саргатской культуре на сайте Института истории материальной культуры РАН. 
* *Саплинова М. А.* Памятники саргатской культуры как источник для реконструкции социально-экономических отношений и мировоззрения населения (реферат).
* Саргаты — строители омских пирамид (интервью с Л. Погодиным). // Омская газета, 2006, 6 декабря.
* 
* Список научных работ по саргатской культуре в Электронной библиотеке по археологии и истории Урала и Западной Сибири.