open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кинйәбулатов Ҡадир

**Кинйәбулатов Ҡадир** (1913 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленин ордены кавалеры (1941).

## Биографияһы
Ҡәҙир Кинйәбулатов 1913 йылда тыуған. 1940 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 136-сы уҡсылар дивизияһының 733-сө уҡсылар полкының 5-се уҡсылар ротаһында пулеметсы була. Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһендәге Дьяково ауылы янындағы алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1941 йылдың 8 ноябрендә пулемет уты менән дошмандың 60 һалдатын юҡ итә.
 тигән мәғлүмәт бар Память народа 1941—1945 сайтында
Батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелеү менән бергә Ленин орденына тәҡдим ителә. Кинйәбулатов Ҡәҙирҙең ҡаһарманлығы «Северокавказцы в боях за Родину» китабында телгә алына.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1941)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Бидғәт

**Бидғәт** (; ) — Исламда дингә, унда элек булмаған, уның шарттарына тура килмәгән яңы эш йәки ғәмәл индереү.

## Этимологияһы
*Харлампий Барановтың* ғәрәп-рус һүҙлегендә  («бидғәт») һүҙенең ошондай мәғәнәләре килтерелә:

# яңыса фекер, яңыса ғәмәл;
# *диндә*: мөртәтлек.

Бидғәт һүҙе ғәрәп телендә диндәге яңылыҡты ғына билдәләмәһә, башҡорт телендә бары тик Ислам менән генә бәйләнешле һәм Ислам диненә яңлыҡ индереү юҫығында ғына ҡулланыла.

## Төшөнсә тарихы
Бидғәт хаҡында төшөнсә оппозиция мөхитендә, тәү сиратта, Усман ибн Әффан хәлифәне төрлө «яңылыҡтар»ҙа — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәренә һәм ҡылыҡтарына ҡаршы килгән сараларҙа ғәйепләүсе шиғыйҙарҙа һәм харижиҙарҙа барлыҡҡа килгән. Артабан был төшөнсә полемикала һәм доксографик әҙәбиәттә инде «боҙоҡ күҙаллау», «яңылышыу» мәғәнәһендә киң таралыу ала. «Бидғәт» төшөнсәһенең аныҡ сиктәре юҡ: бер үк ғәмәлде йә фекерҙе төрлө мәктәп вәкилдәре «рөхсәт ителмәгән яңылыҡ» йәки «яңылышыу»(«…һәр яңылыҡ — яңылышлыҡ»)), йә Ҡөрьән һәм сөннәт авторитетына таянған «хаҡ инаныс» тип һүрәтләй . Был бигерәк тә мосолмандарҙың эсхатологик ҡараштарына ҡағыла .

Ислам динендә бидғәт ширктән ҡала иң ҙур гөнаһ булып һанала. Бидғәт (диндәге) ике төргә бүленә. Тәүгеләре — ғаҡидә >мәсьәләләрендәге бидғәт. Икенсеһе — ғибәҙәт йолаһына шәриғәткә һыймаған үҙгәреш индереү, йәки яңы йола уйлап сығарыу.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөртәтлек
* Бидиғиҙар — харижиҙарҙың секталарының береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. Бида // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 41. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Русса-башҡортса, башҡортса-русса математика терминдары һүҙлеге

**Русса-башҡортса, башҡортса-русса математика терминдары һүҙлеге** — рус һәм башҡорт телдәрендә математика терминдары һүҙлеге.

Төҙөүселәре Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы Әхтәмова һәм Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов. Һүҙлек Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Президиумы эргәһендәге Терминология комиссияһы тарафынан раҫланған. Башҡортостан китап нәшриәте тарафынан 1982 йылда «Словарь математических терминов» исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан. Һүҙлектә ике меңдән ашыу терминологик берәмек бар. Ул русса— башҡортса һәм башҡортса-русса өлөштәрҙән тора. Һүҙлек уҡыусылар, уҡытыусылар, тәржемәселәр, газета-журнал редакциялары, телевидение, радио, нәшриәт хеҙмәткәрҙәре, журналистар, башҡорт телендә белем биргән уҡытыусылар өсөн тәғәйенләнгән.

Һүҙлек ҡабаттан, тулыландырылып, 1993 йылда Өфө «Китап» нәшриәтендә «Математика терминдары һүҙлеге» исеме аҫтында баҫылып сыға. Ул Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы тарафынан Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы Әхтәмова һәм улы, математика фәндәре докторы, БДУ профессоры Азамат Әхтәмов менән берлектә төҙөлгән. Унда 2990 һүҙ тупланған, тиражы 3000 дана.

## Әҙәбиәт
* Русско-башкирский и башкирско-русский словарь математических терминов. Составители: М. С. Ахтямова, М. X. Ахтямов.— Изд. 1-ое. Башкирское книжное издательство, 1982.— 120 с.
* А. М. Әхтәмов, М. С. Әхтәмова, М. Х. Әхтәмов. Математика терминдары. Русса-башҡортса, башҡортса-русса математика терминдары һүҙлеге. Өфө. «Китап» 1993.

## Иҫкәрмәләр
Ислам мәҙәниәте

**Ислам мәҙәниәте** ( — *әс-сәҡәфәтү-л-исламийя*) — күп ҡырлы термин, тар мәғәнәлә урта быуат мәҙәниәтен һәм Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Урта Азия Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостан, Төньяҡ Африка һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала исламлаштырыуға дусар ителгән илдәрҙең традицияларын аңлата. Киңерәк мәғәнәлә — ислам таралған территорияларҙа ошо динде тотоусы халыҡтарҙың классик һәм заманса мәҙәниәте. «Ике мәғәнәлә лә (айырыуса икенсе мәғәнәлә) ул шартлы төшөнсә, йыш ҡына — динде һәм мәҙәниәтте тиңләштереү һөҙөмтәһе булып тора»..

## Терминды ҡулланыу
Исламдың билдәле тарихсыһы *Маршалл Ходжсон* үҙенең өс томлыҡ "Ислам Тарихы: тыуғандан алып беҙҙең көндәргә тиклем ислам цивилизацияһы " тикшеренеүендә «ислам» һәм «мосолман» һүҙҙәрен, академик ҡулланыуҙан айырмалы рәүештә, дини ҡулланыуҙың ауырлығын билдәләй. Ул был һүҙҙәрҙе тик дини күренештәр өсөн генә ҡулланырға, ә мосолман халыҡтарының бөтә культурологик аспекттарын билдәләү сифатында «ислам донъяһы» терминын ҡулланырға тәҡдим итә. Әммә уның билдәләмәһе ҡабул ителмәй һәм был терминдарҙа буталсыҡ әле лә ҡала бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* 
* 

## Һылтанмалар
Ғаҡидә

**Ғаҡидә** () —  мосолман дине тәғлимәте, имандың асылыу формаһы, «инаныу символы». Ислам буйынса донъяға ҡараш; дини ҡараш. Диндең төп элементтары, йәғни иман нигеҙҙәре билдәләгән ҡағиҙәләр тупланмаһы.

Кеше, тормош һәм ғаләм тураһында, уларҙан алда булғанды һәм уларҙан һуң буласаҡтар тураһында, улар менән алдағылар араһындағы һәм улар менән аҙаҡ буласаҡтар араһындағы мөнәсәбәттәр тураһындағы киң фекер. Кешенең ниндәйҙер принциптарҙы үҙ итеүе, шул принциптар буйынса йәшәргә тырышыуы – был уның аҡидаһы. Уның холоҡ-фиғеленә йоғонто яһаған, уның теге йәки был күренешкә ҡарата фекерен билдәләгән ҡағиҙәләр тупланмаһы ла – был да уның аҡидаһы.   Сөнки бөтөн фекерҙәр, уға эйә булған кешеләрҙең тормошона, йәшәү рәүешенә юл күрһәтә һәм кешенең донъяға ҡарашын билдәләй. Кеше бөтөн ваҡиғаларға шул күҙлектән ҡарай.

Күп кенә диндәрҙең билдәле нигеҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән аҡидаһы булһа ла, ҡайһы берҙәрендә тулы аҡида төшөнсәһе юҡ. Дөрөҫ ғаҡидә (аҡида) — динде дөрөҫ итеп аңлау Аллаһҡа дөрөҫ итеп ышанып, йәшәү принциптарын бары тик Ҡөрьәндән һәм Сөннәттән алыу.
## Этимологияһы
«Ғаҡидә» («аҡида») һүҙе ғәрәп теленән туранан-тура «инаныу», «инаныу тәртибе» тип тәржемә ителә. Ғәрәпсә был термин «(ғ)әҡада» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «бәйләп ҡуйыу». Исламда был термин «йөрәгеңде нимәгәлер ныҡлап бәйләп ҡуйыу» мәғәнәһендә ҡулланыла.

## Иман шарттары
Сөнниҙәрҙең аҡидаһы имандың алты шартына нигеҙләнгән:

1. Аллаһы Тәғәләгә инаныу;

2. Аллаһтың фәрештәләренә инаныу;

3. Аллаһтың китаптарына инаныу;

4. Аллаһтың пәйғәмбәрҙәренә инаныу;

5. Ахирәт көнөнә инаныу;

6. Тәҡдиргә, йәғни яҡшылыҡ һәм яманлыҡ Аллаһы Тәғәләнән булыуына, үлгәндән һуң терелеү ҙә хаҡ икәнлегенә инаныу.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Мәҡсүт Юнысов

**Мәҡсүт Юнысов** — Рәсәй империяһы дипломаты, мулла.

## Биографияһы
Сығышы менән түңгәүер ырыуы башҡорттарынан. Мәҡсүт Юнысов Өфө өйәҙе Нуғай даруғаһы Урман-Түңгәүер улусы Ҡырҙас ауылына тәүге төпләнеүсе башҡорттарҙың нәҫел башлығы булған.

Сүмләк слободаһы янында Табын улусы башҡорттары араһында йәшәгән ваҡытта Ҡараҡалпаҡ урҙаһына ебәрелә. Бында ул ҡарағалпаҡ бейҙәре һәм дин әһелдәре менән һөйләшеүҙрҙән һуң, әсирлеккә алынған Рәсәй подданыйҙарын азат итеүгә өлгәшкән.

1723—1724 йылдарҙа Бохараға ебәрелә. Бында Рәсәй императоры Пётр I-нең Бохара ханлығындағы һәм Персиялағы илсеһе Флорио Беневениның һәм Сит ил эштәре коллегияһының дипломатик курьеры була. Ул М. Юнысов аша Санкт-Петербург менән бәйләнеш тотҡан.

1726 йылда Мәхмүт Юнысов Рәсәй илсеһе сифатында ҡаҙаҡ ханы Әбелхәйергә ебәрелә. Унда Кесе жүз ҡаҙаҡтарҙың Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүе тураһында һөйләшеүҙәр була. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Әбелхәйер Санкт-Петербургҡа илселек ебәрә.
 
Рәсәй империяһының тышҡы сәйәсәте архивында (АВПРИ) Мәҡсүт Юнысовтың үҙ ҡулдары менән яҙған документтары һаҡлана.

1729 йылдан һуң артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы|Гайсин А. М.]]* Посол Российской империи: Тангаурский след в восточной дипломатии Петра I. 2-е изд., перераб. и доп. — Уфа: Башк. энцикл., 2019. — 248 с. ISBN 978-5-88185-433-1
* *Гайсин А. М.* Посол белого падишаха: Наследие Юнуса-ахуна и документы АВПРИ о дипломатических поездках Максюта-муллы. 2-е изд., перераб. и дополн. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2019. — 344 с.
* *Гайсин А. М.* Максют Юнусов и его потомки: генеалогические схемы тангауров деревни Кирдас. — Уфа: Гилем, 2012.
* 

## Һылтанмалар
*
Аҡ мәсет (Хиуа)

**Аҡ мәсет** (; ) — Хиуалағы (Үзбәкстан) мәсет. Эске ҡала (*Ичан-Ҡала*; *ичан — эске тип тәржемә ителә*)) ансамбленең бер өлөшө булып тора, Бөтә Донъя мираҫы объекты булған диуар менән уратып алынған. Көнсығыш ҡапҡа янында урынлашҡан (Палван-дарваза).

## Тарихы
1647 йылда Ануш хан мунсаһы менән бергә нигеҙ һалынған. Мәсет ишегендәге яҙыуҙарға ҡарағанда, хәҙерге бина 1838—1842 йылдарға ҡарай.

Яҙмалар шулай уҡ Хиуаның ағас һырлау оҫталары Адин Ҡаландар улы Нурмөхәмәт; Сәйет Мөхәммәт улы Ҡаландар исемдәрен дә телгә ала.

## Тасуирламаһы
Мәсет көмбәҙ залынан һәм уға йәнәш торған өс галереянан тора. Көньяҡ стенала Мәккәгә (ҡиблаға) йүнәлткән михраб-нич бар.

Мәсет өс яҡтан айван (портик) менән уратып алынған квадрат көмбәҙ рәүешендәге бинанан (6,35-кә 6,35 м) тора. Мәсеттең дөйөм дәүмәле 25,5-кә 13,5 метр тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дишан-Ҡала

## Иҫкәрмәләр
Хәлитов Рәхим Әнүәр улы

**Хәлитов Рәхим Әнүәр улы** (15 февраль 1923 йыл — 13 октябрь 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һәм совет-япон (1945) һуғыштарында ҡатнашҡан яугир. ӀӀ дәрәжә Дан ордены һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Рәхим Әнүәр улы Хәлитов 1923 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.

1941—1942 йылдарҙа Ҡолғана башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, һуңынан директоры.

1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 35-се уҡсылар дивизияһының 196-сы уҡсылар полкы 2-се пулемет ротаһының старшинаһы булып хеҙмәт итә. Сталинград алышында, 1945 йылда Алыҫ Көнсығыш фронттағы алыштарҙа ҡатнаша.

Рәхим Әнүәр улы 1947 йылда демобилизацияланғандан һуң Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1948 йылда Темәс башҡорт педагогия училищеһын тамамлай.

Ул — 1948 йылдан алып «Берлек» промартеле, 1952 йылдан — Бөрйән район урман химияһы сәнәғәте союзы (Иҫке Собханғол ауылы) 1953 й. — «1 Май» промартеле (Берәтәк ауылы, 1958 йылдан алып рәйес) бухгалтеры.

;Артабанғы хеҙмәт юлы:
* 1960 йыл — промартель партия комитеты секретары
* 1961 йылдан — рәйес урынбаҫары
* 1962—1979 йылдарҙа — Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе (колхоз идараһы Исламбай ауылында урынлаша)

Рәхим Әнүәр улы Хәлитов 2004 йылдың 13 октябрендә вафат була һәм Берәтәк ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ӀӀ дәрәжә Дан ордены (1985)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1966)
* Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970)

## Сығанаҡтар
* 
* Портал «Память Народа»

## Иҫкәрмәләр
Кинйәбулатов

* Кинйәбулатов Уран Кәрим улы — башҡорт шағиры. Билдәле шағирә Кәтибә Кинйәбулатованың бер туған ҡустыһы. Бик күп йырҙар авторы.
* Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
* Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы — башҡорт балалар шағиры.
* Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы —  тарих фәндәре кандидаты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының (СДПИ) тәүге ректоры (1950—1956),
* Кинйәбулатов Ғәзий Ғиҙиәт улы —  публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 
* Кинйәбулатов Ҡәҙир — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленин ордены кавалеры (1941).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кинйәбулат
Әхмәҙиә мәсете (Үскүдар)

**Әхмәҙиә Мәсете** (; ) — шулай уҡ **Кефче Деде Мәсете** () булараҡ билдәле. Мәсет Истанбулдың Азия өлөшөндә Үскүдар районы Әхмәҙиә биҫтәһендә урынлашҡан.

Мәсет архитектор Мәхмәт Таһир-аға () тарафынан ғосман стилендә төҙөлгән. Төҙөлөш 1721 йылда башланған һәм бер йыл ғына дауам иткән. Мәсеткә ике тапҡыр ремонт яһалған (1861 һәм 1885) һәм 1965 йылда тулыһынса реставрацияланған.

Башта мәсет берҙән-бер бина булыр тип уйланылған, әммә һуңыраҡ эргәһендә зыярат барлыҡҡа килгән һәм өҫтәлмә ҡаралтылар төҙөлгән (имарәт, фонтан, мәктәп, мәҙрәсә, китапхана). 2008 йылға тиклем мәсет урынлашҡан район "Кефче Деде " исемен йөрөтә; мәсеттең икенсе исеме лә шунан алынған.

## Һылтанмалар
* İstanbul Kültür Envanteri-Ahmediye Camii
* Üsküdar Belediyesi-Ahmediye Camii
Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге

**Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге**— геология терминдары һүҙлеге. Төҙөүсеһе- техник фәндәр докторы, геология-минералогия фәндәре кандидаты Э.М.Юлбарисов.

2019 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә тәүләп нәшер ителгән. 

Башҡортостан биләмәһендә 1200 файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы, 22 геологик ҡомартҡы асылған. Республикала геология, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙы сығарыу һәм эшкәртеү ныҡ үҫешкән. Һүҙлеккә ошо тармаҡтарға ҡараған 3 меңгә яҡын термин индерелгән. Шулай уҡ китаптағы ҡушымталарҙа минералдарҙы тышҡы билдәләре буйынса асыҡлау ысулдары терминдары, донъя кимәлендә билдәле ғалимдарҙың һәм фәнни-ғәмәли ҡаҙаныштары менән республика ер аҫтын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән геологтарҙың һәм эре тау-геология предприятиелары етәкселәренең исемлеге урын алған. 

Һүҙлек  тәржемәселәр, яҙыусылар, журналистар, телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылар, уҡыусыларға, йәш геологтар хәрәкәте ағзаларына, студенттарға тәғәйенләнә.

## Әҙәбиәт
* Э.М.Юлбарисов.Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге / Русско-башкирский словарь геологических терминов. Уфа:издательство «Башкирская энциклопедия», 2019, ISBN 978-5-88185-442-3    
## Һылтанмалар
*Юлбарисов Эрнст Мирсаяфович 
* Башҡортса геологик терминдар ҡулланып һөйләш! 

## Иҫкәрмәләр
Ичан-Ҡала

**Ичан-Ҡала** (; ) — Үзбәкстандағы тарихи үзбәк ҡалаһының ҡеүәтле диуарҙар менән уратып алынған эске ҡалаһы — Үҙәк Азиялағы Бөтә донъя мираҫының тәүге ҡомартҡыһы. Быуаттар дауамында төҙөлгән ҡәлғә ҡоролмалары һәм һарайҙары, мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр, кәшәнәләр,манаралар, каруанһарайҙар, мунсалар  Ичан-Ҡаланы уникаль ҡала-ҡомартҡыға әйләндергән. Иҫке Хиуа ҡала-ҡурсаулыҡ статусын 1968 йылда рәсми рәүештә ала.

## Килеп сығышы тураһында риүәйәт
Риүәйәт буйынса, Ичан-Ҡала цитаделен төҙөгәндә ҡулланылған балсыҡ пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Мәҙинәне төҙөгәндә алған урындан килтерелгән. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән күл изге тип һанала. Икенсе риүәйәт буйынса, ғәжәйеп тәмле һыулы Хейвак ҡоҙоғон Нух пәйғәмбәр улы Шем ҡаҙыған.

Шулай уҡ риүәйәт буйынса, Хорезм төҙөлөшөн Шем башлай. Хорезм аша үтеп барғанда ул йоҡлап китә. Ул ваҡытта ҡала сүллек булған. Төшөндә ул ҡаланың ут менән уратып алыныуын күрә. Уянғас, ул төҙөлөш башлай һәм беренсе нигеҙ һала. Төҙөлөш ваҡытында ул ҡоҙоҡ ҡаҙып ала һәм һыуһын ҡандырғанда «хей вак! Хей вак!» («һай шәп») тип маҡтай. Тап шуға күрә ҡала Хиуа исемен ала.

## Диуарҙары

Хиуала, традицияға ярашлы, ҡаланың бер-береһенән айырылған ике өлөшкә бүленеүе булған:

* Эске ҡала (цитадель, шахристан) — Ичан-Ҡала (һүҙмә-һүҙ: оборонаның *эске ҡоймаһы*) һәм
* Тышҡы ҡала (рабад) — Дишан-Ҡала (оборонаның *тышҡы ҡоймаһы*).

**Ичан** һәм **дишан** һүҙҙәре башҡортса ла аңлашылып тора: *ич* һәм *диш* — *эс* һәм *тыш.*

Ичан-Ҡаланың диуарҙары: бейеклеге 8-10 метр, ҡалынлығы 5-6 метр һәм тышҡы периметры буйынса 6250 метр.

Тышҡы һәм эске « түңәрәктәрҙең» оборона валдары самандан эшләнә. Һәр 30 метр һайын Ичан-Ҡала диуарҙарында диуарҙан ситкә сығып торған түңәрәк оборона башнялары төҙөлә. Диуарҙарының өҫкө өлөшөндә ҡамау ваҡытында дошманға атыу өсөн тар амбразуралы тешле яндауырҙар бар.

Оборона нығытмалары системаһында һыу менән тултырылған соҡорҙар була; хәҙер ҙә был көньяҡ өлөштәге рельеф буйынса һиҙелеп тора, ә төньяҡта һәм көнбайышта боронғо соҡорҙарҙы асфальт ҡаплаған.

Ҡала ҡапҡалары ла һаҡлағыс системаның бер өлөшө булған. Һаҡланып ҡалған ҡапҡалар миҫалында уларҙың аркалы юлының ике яғында урынлашҡан «һуҡма» башнялары булыуы күренә, ә ҡапҡа өҫтөндә шулай уҡ күҙәтеү галереялары бар. Ҡапҡа аркалары артында ҡала яғына юл аркалы ҡыйыҡ (Кой-Дарваза) менән ҡапланған, йәки коридоры бик оҙон булһа, бер нисә көмбәҙ төҙөлгән.

## Галерея

KhivaWestGate.jpg|Көнбайыш ҡапҡа
KhivaStreet.jpg|Ичан-Ҡалала урам
KhivaSayidAlauddin.jpg|Пахлаван Мәхмүт мавзолейы эсендә


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дишан-Ҡала

## Иҫкәрмәләр
Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы

**Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы** (25 декабрь 1948 йыл) — һауынсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Биографияһы
Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы Яубаҫарова (Аҫылғужина) 1948 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Ҡотлобулат ауылында тыуған. 1952 йылда атаһы (сығышы Үрге Нөгөш ауылынан) тыуған яғына — Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылына күсеп ҡайта. Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый.

Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы Тимер ауылына тормошҡа сыға һәм 1967—2003 йылдарҙа Бөрйән районының «Ҡыҙыл таң» колхозында һауынсы булып эшләй. Ул 20-се саҡырылыш район Советына депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995)
* Хеҙмәт ветераны (2002)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге

**Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге** (2001) — умартасылыҡ буйынса һүҙлек. Авторы — филология фәндәре кандидаты Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы Зәйнуллина. Баҫма яҙыусылар, журналистар, тәржемәселәр, умартасылылыҡ өлкәһендә эшләүселәр, уҡытыусылар, башҡорт терминдары менән ҡыҙыҡһыныусы башҡа киң ҡатлам уҡыусыларға тәғәйенләнә.

## Тасуирлама
Һүҙлеккә умартасылыҡҡа ҡараған меңдән ашыу лексик берәмек индерелгән, улар билдәле бер системаға һалынған. Шулай уҡ иҫкереп, онотолоп барған һүҙҙәр менән байытылған.

Башҡорт халҡының боронғо шөғөлө булған ҡортсолоҡҡа бәйле бик күп һүҙҙәре, һүҙбәйләнештәре, әйтемдәре, мәҡәлдәре, был тармаҡ буйынса һәр нәмәнең башҡортса атамаһы бар, ләкин уларҙың күбеһе һирәк ҡулланғанлыҡтан иҫкергән һүҙҙәр рәтенә инеп, әкренләп онотола бара. «Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге» ҡортсолоҡҡа ҡараған атамаларҙы телдә һаҡлап ҡалыуҙа ҙур әһәмиәткә эйә.

## Төҙөлөшө
* *Инеш һүҙ*.
а)умартасылыҡ тарихынан;

б) ҡоротсолоҡ лексикаһы хаҡында бер нисә һүҙ.

* Һүҙлек төҙөлөшөнә аңлатма;

* *Ҡушымта* — Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә (Русса-башҡортса умартасылыҡҡа ҡараған әйтемдәрҙән, мәҡәлдәрҙән тора);

* *Файҙалы кәңәштәр*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге 
*
Ишек (мәғәнәләр)

* Ишек — Удмурт Республикаһындағы йылға.
* Ишек — йорт һәм башҡа ҡоролманың эсенә инеп-сығып йөрөү өсөн стенаһына яһалған уйым һәм уға беркетелгән асылмалы-ябылмалы ҡапҡас.
Әхәт йәмиғ мәсете

**Әхәт йәмиғ мәсете** () — Донецк ҡалаһы Куйбышев районында урынлашҡан йәмиғ мәсете. Донбасстағы беренсе мәсет.

## Тарихы
1993 йылда Донецкиҙа «Пәйғәмбәр Йондоҙо» мосолман йәмәғәте төҙөлә. 1994 йылда был йәмәғәт төбәктә тәүге «Ибн Фаҙлан» мәсетенә (яҙыусы Әхмәт ибн Фаҙлан хөрмәтенә аталған) нигеҙ һала. Истанбул мәсеттәренең береһенең проекты нигеҙ итеп алына Бағыусыларҙың береһе Әхәт Брагин исеме бирелә.

"Әхәт йәмиғ мәсете"н рәсми асыу тантанаһы 1999 йылдың 3 сентябрендә үтә.

Мәсет Донецк мосолмандарының күмәкләп Ҡорбан байрамын билдәләү урыны булып тора.

2014 йылдың 16 авгусында Донбасста хәрби ҡаршылыҡ һөҙөмтәһендә Донецк йәмиғ мәсете көмбәҙенә артиллерия снаряды эләгә. «Өммәт» назараты мөфтөй Сәйет Исмәғилев, зарарланыу сәбәпле, көмбәҙҙе тулыһынса алмаштырырға тура киләсәк, тип фаразлай.

2022 йылдың 12 мартында утҡа тотоу һөҙөмтәһендә мәсет зыян күрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ерек

;Ағастар
* Ерек — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған  ағас.
* Ҡара ерек— ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған ағас төрө.
;Ауылдар
* Ерек — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Ерек — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ерекле
Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы

**Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы** (10 ғинуар 1925 йыл — 14 сентябрь 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Сәйфулла Ғөбәйт улы Әхтәмов 1925 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында тыуған.

1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Тәүҙә 1-се Украин фронтында, 1944 йылдан алып 365-се запас уҡсылар бригадаһы составында һуғыша.

Сәйфулла Ғөбәйт улы, һуғыштан ҡайтҡас, «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә эшләй. 1955 −1956 һәм 1962—1967 йылдарҙа Ғәлиәкбәр ауыл советы рәйесе вазифаһын башҡара. Пенсияға сыҡҡансы, Ғәлиәкбәр почта бүлексәһе етәксеһе була.

1986 йылдың 14 сентябрендә Ғәлиәкбәр ауылында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Бөйөк Йәмиғ (Феодосия)

**Бөйөк Йәмиғ** (; ), **Сөләймән хан-йәмиғ** йәки **солтан Сәлим мәсете** () — Ҡырымдағы Кефе ҡалаһында (Феодосия) хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан төп йәмиғ мәсете.

## Тарихы
Буласаҡ солтан Сөләймән I ҡушыуы буйынса төҙөлгән. Ул саҡта Сөләймән I Кефе ҡалаһы санжаҡбейе вазифаһын биләгән. Мәсетте ул элегерәкке Изге Агнесса католик ғибәҙәтханаһы урынында, уның төҙөлөш материалдарын ҡулланып һалырға ҡушҡан.

Төҙөлөш 1520 йәки 1522 йылда тамамланған. Проекттың авторы ғосман архитекторы Мимар Синан булыуы ла ихтимал.

Ҡырымдың Рәсәй империяһына ҡушылыуынан һуң Феодосияла мосолман халҡы кәмей, шуға күрә мәсетте христиан ғибәҙәтханаһына әйләндереү ихтыяжы барлыҡҡа килә. Төрлө сәбәптәр арҡаһында эштәр оҙаҡҡа һуҙыла. Мәсет 1834 йылда һүтеп алына. Уның урынында 1873 йылда төҙөлгән Александр Невский соборы үҙ сиратында 1933 йылда һүтелгән.

### Мәсеттең туҙыуы

## Баһалар
Билдәле сәйәхәтселәр һәм тикшеренеүселәр Шаһзада Сөләймән хан мәсете архитектураһының матурлығы һәм бөйөклөгө менән һоҡлана. Төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби үҙенең "Сәйәхәттәр китабы"нда "был нур тулы мәсет"тип яҙа. П. С. Паллас билдәләүенсә, «затлы ябайлыҡ менән төҙөлгән ҙур матур мәсет». Дюбуа Де Монпере (1834 йыл) «был Феодосияның төп майҙанды биҙәгән иң матур һәйкәле», тип яҙа. 1821 йылда Фәндәр академияһы өсөн докладта Е. Е. Кёлер мәсетте «гүзәл һәм бик бейек манаралы» «ғәйәт ҙур һәм һоҡланғыс» тип атай Э. Паскаль һүҙҙәре буйынса (1821 йыл), «мәсет Ҡырымда иң ҙуры була һәм шуға күрә уны төҙөүгә бер ни ҙә йәлләнелмәй», ул мәсетте «күркәм һәйкәл», тип атай. Д. В. Нарышкин 1827 йылда «Таврия губернаһының боронғолоҡтары тураһында яҙма» төҙөй, унда бөйөк мәсетте «иң ҙур һәм иң матуры» тип атай. Әммә мәсет сәйәхәтселәрҙең барыһына ла оҡшамаған. Мәҫәлән, Франсиско Де Миранда 1787 йылда мәсетте күреп, *«Ул Константинополдәге иң ҙур мәсеттәрҙең камиллыҡтан алыҫ имитацияһы булып тора*», тип әйткән.'' Башҡа мәсеттең пропорциялары уға «алдағыһы менән сағыштырғанда ыңғайыраҡ тәьҫир итә».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Феодосия: Старый город
Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы

**Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы** (22 февраль 1924 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ӏ дәрәжә Дан ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе

## Биографияһы
Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 1924 йылдың 22 февралендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.

Ғибат Йәғәфәров Бөрйән РВК-һы тарафынан 1942 йылдың 17 авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һуғышта тәүҙә рядовой, һуңынан өлкән лейтенант дәрәжәһендә 268-се гвардия зенит артиллерия полкында хеҙмәт итә.

Ғибат Зиннәт улы Өфө Юғары партия мәктәбен тамамлай (1958).
;Хеҙмәт юлы:
* 1939—1942 йылдарҙа «Ҡызыл Байраҡ» колхозында эшләй
* 1945 йылдан алып һәм 1951 йылға тиклем — Ғәлиәкбәр 7 йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы
* 1946 йылдан алып ВЛКСМ-дың район комитеты 1-се секретары
* 1950 йылдан алып балалар йорто (Берәтәк ауылы) директоры
* 1953 — 54 йылдарҙа. КПСС райкомының ойоштороу һәм инструкторҙар бүлеге
* 1958 йыл — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире
* 1959 йыл — район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары
* 1963 йылда Бөрйән районы (Белорет ҡалаһы) буйынса инспектор-парторг, һуңыраҡ. «Маяҡ» колхозы рәйесе (Белорет районы), партия комитетының инструктор-лекторы
* 1964 йылдан алып Бөрйән сәнәғәт комбинаты директоры
* 1965 йылдан КПСС-тың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире
* 1974 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1977 йылдан алып район халыҡ мәғарифы бүлегенең ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире
* 1978 — 1984 йылдарҙа район көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу урта мәктәбе директоры

Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 2002 йылдың 28 октябрендә Иҫке Собханғол ауылында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.

## Ғаиләһе
* Улы — Йәғәфәров Б. Ғ.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ӏ дәрәжә Дан ордены (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970)
* Хеҙмәт ветераны

## Сығанаҡтар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»
* 

## Иҫкәрмәләр
Оло Хан мәсете

**Оло Хан мәсете** () йәки **Оло Һарай мәсете** — Баҡсаһарайҙағы Хан һарайы  мәсете.

## Тарихы

Оло хан һарайы мәсете һарай майҙанында төньяҡ ҡапҡанан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Был Ҡырымдың иң ҙур мәсеттәренең береһе һәм хан һарайының биналарының беренсеһе Мәсет 1532 йылда Сәхиб I Гәрәй тарафынан төҙөлгән, XVII быуатта мәсет уның исемен йөрөткән.

Мәсет бинаһы бик ҙур, аҫ яғынан өскөл аркадалы, ҡабырғаларында майолика биҙәктәр ҡуйылған булған. Мәсеттең ҡыйығы дүрт яҡлы һәм ҡыҙыл черепица менән ҡапланған. Башта ҡыйығы көмбәҙҙәр менән ҡапланған булған

Мәсеткә төп инеү урыны Серекһыу (Чурук-Су) йылғаһы яғынан урынлашҡан. Фасады шул яҡтан элек мәрмәр менән биҙәлгән булған. Мәсеттең көнсығыш стенаһы янында тәһәрәтхана менән шәдирван (фонтан) урынлашҡан. Диуарҙарҙа ғәрәп телендә бер нисә каллиграфик яҙыу һүрәтләнгән (Ҡөрьән аяттары), улар XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ стеналағы каллиграфик яҙыуҙар араһында мәсетте ремонтлаған һәм биҙәгән Ҡырым Гәрәй исеме телгә алына: «Ғали йәнәптәре Ҡырым Гәрәй Хан тарафына фатиха булһын».

Мәсеттә бронза ярым айҙар (һилалдар) менән осланған өскөл ҡыйыҡлы ике ун ҡырлы манара бар. Манараларҙың бейеклеге — 28 метр. Өҫкә манаралар эсендәге бормалы таш баҫҡыстар алып бара. Манараларҙың башнялары шымартылған таш плиталарҙан төҙөлгән, улар бер-береһенә ҡурғаш өҫтәмәләре менән беркетелгән.

1736 йылда янғында мәсет зыян күрә. Сәләмәт II Гәрәй хан хакимлығы ваҡытында оҫта Үмәр тарафынан тергеҙелә. 1750-се йылдарҙа Арыҫлан Гәрәй мәсет ихатаһында мәҙрәсә аса, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Совет осоронда мәсет ябыла. Уның өҫкө өлөшөндә археология музейы бүлегенең экспозицияһы, ә аҫҡы өлөшөндә — лапидарий (архитектура деталдәре, һыныҡтары, яҙыуҙары һәм һүрәттәре булған таштар һаҡлағысы) урынлашҡан. Бөгөн мәсет диндарҙар өсөн асыҡ.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:Hansaray Mosque.jpg|Манара
Файл:Мінарети Великої ханської мечеті.jpg|Мәсет манаралары
Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 2.JPG|Стеналағы каллиграфик яҙыу
Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 3.JPG|Стеналағы каллиграфик яҙыу
Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray.JPG|Ҡырым Гәрәй хөрмәтенә каллиграфик яҙыу


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Оло хан мәсете
Айван

**Айван** (шулай уҡ *эйван, иван, ливан*) — ислам архитектураһында өс яҡтан диуар менән уратып алынған һәм дүртенсе яҡтан асылған көмбәҙле бинаны аңлата. Айван тип түбәндәгеләр аталырға мөмкин:

* Эске ихатаға асылған һәм һарайҙарҙа йәки ғибәҙәт ҡоролмаларында ҡабул итеү залы булып хеҙмәт иткән ҙур көмбәҙле зал;
* Терраса йәки Урта Азия торлаҡтарында, мәсеттәр һәм башҡа биналарҙа колонналар йәки бағаналар менән терәтелгән яҫы япмалы асыҡ галерея.

Парфия һәм сәсәниҙәр архитектураһында айвандар һарайҙарҙа ҡабул итеү залдары булып хеҙмәт итә, миҫалға Парфиялағы Кухе-Хожа һарайын (Иран), йәки сәсәниҙәрҙең Ктесифон (Ираҡ) һарайын килтерергә мөмкин.

Урта быуаттарҙа Урта һәм Яҡын Көнсығыш архитектураһында айван һарайҙарҙа һәм ғибәҙәтханаларҙа киң ҡулланылған. Мәҫәлән, Исфаһан, Сервестан һарайы мәсеттәрендә, Бохара, Сәмәрҡәнд, Герат һәм башҡа мәсеттәрҙә-мәҙрәсәләрҙә шундай айвандар булған.

## Галерея

Humayun's Tomb from the entrance, Delhi.jpg|Һумаюн төрбәһенә ингән айван. Дели
Jama Masjid, Facade, Delhi, India.jpg|Джама Масджид айваны, Дели, Һиндостан
Iwan Muzeh melli.jpg|Милли музей айваны. Иран
Herat Masjidi Jami iwan.jpg|Йәмиғ мәсете айваны, Герат, Афғанстан
Storks on Tupchiboshi Madrasa, Bukhara.jpg|Урта Азия мәҙрәсәһе айваны 
TajEntryArch.jpg|Таж Мәхәл айваны, Агра, Һиндостан
Qingjing Mosque - entry - DSCF8668.JPG|Цинцзин мәсете айваны, Цюаньчжоу, Фуцзянь, Ҡытай
Taq-e Bustan II Iwan (4690189031).jpg|Так-е Бостан
ArchOfCtesiphon.jpg|Таки-Кисра, Ктесифон, Ираҡ, яҡынса 540 й.


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам архитектураһы
* Пештак

## Иҫкәрмәләр
Серекһыу

**Серекһыу** (**Чюрюк-Су**, , ; ) — Ҡырымдағы Качи йылғаһының уң ҡушылдығы. Баҡсаһарай ҡалаһының көнсығыш ситендә *Оло (Бөйөк) Ашлама* тигән урынындағы бәләкәй йылға. Баҡсаһарайҙың көнбайышында Новенькое ауылы янында 92 м бейеклектә Качи йылғаһына ҡоя

## Этимологияһы
Йылға исеменең килеп сығышы ҡырым татарҙары теленән *серек* һәм *һыу* һүҙҙәренән (*çürük* — серек, *suv* — һыу) килеп сыҡҡан. Әммә Михалон Литвин XVI быуатта уны Вака тип атай. XVIIбыуат уртаһында Баҡсаһарайға килгән төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби йылғаны Ашлама тип телгә ала
 

Канализация булмағанда һәм Баҡсаһарай халҡының артыуы менән бәйле, санитария проблемаһы XX быуатҡа тиклем йәшәй һәм, мәҫәлән, «Тәржемән» гәзите биттәрендә Исмәғил Ғаспыралы тарафынан күтәрелә. Гәзит холера эпидемияһын иҫкәртеү буйынса кәңәштәр бирә, Серекһыу йылғаһы үҙәнен, урындағы баҙар һәм йәмәғәт бәҙрәфтәрен таҙартыу, сүп-сар сығарыу, дезинфекция сараларын һатып алыу мәсьәләһен ҡуя.

Серекһыу йылғаһы үҙәне 1964 йылдан урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Егерме метр бейеклектәге таш «сфинкстар» эзбизташтарҙың ашалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Боғбонлы мәсете

**Боғбонлы мәсете** (; ) — Ичан-Ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Инеү урынындағы таш пластиналағы шиғырҙарҙағы яҙыуға ярашлы, мәсет 1809 йылда төҙөлгән (һижри 1224 й.), бында шулай уҡ бинаны проектлаған оҫта *Пахлаван-ҡулиҙың* исеме күрһәтелгән. Ишектә ағасты һырлау оҫтаһы — Әдин Мөхәммәттең улы Ырыҫ (Руз) Мөхәммәттең исеме күрһәтелгән. Был семәрле ишек Яңыарыҡ районының Астана ҡышлағындағы Шәйех Мөхтәр Вәли кәшәнәһенә ҡуйылған.

## Этимологияһы
Риүәйәт буйынса, мәсет ағалы-ҡустылы баҡсасылар, йәғни, **боғбонлылар** (*боғ-бағ* — төрки телдәргә фарсысанан ингән һүҙ) һалған хәйриә аҡсаһына төҙөлгән.

## Тасуирламаһы
Мәсет тура мөйөшлө итеп һалынған, ике колонналы айваны һәм көмбәҙле ҡышҡы бинаһы бар. Дөйөм майҙаны 26×13,3 м. Айвандың семәрле ағас колонналары сәнғәти йәһәттән ҡиммәте булып тора һәм Йәмиғ мәсете колонналарының орнаментын хәтерләтә.

## Иҫкәрмәләр

## Тәҡдим ителгән әҙәбиәт
* 
* *Боғбонли масжид* — Национальная энциклопедия Узбекистана (узб.). — Ташкент, 2000—2005.
Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы

**Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы** (22 ғинуар 1927 йыл — 23 ғинуар 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. ӀӀ дәрәжә Дан ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы Аҫылғужин 1927 йылдың 22 ғинуарында БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.

Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы Бөрйән РВК-һы тарафынан 1944 йылдың 18 ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында Алыҫ Көнсығышта сержант дәрәжәһендә хеҙмәт итә. 1951 йылдың 29 ноябрендә демобилизациялана.

;Хеҙмәт юлы
1941—1960 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә эшләй, 1981—1984 йылдарҙа Шүлгәнташ ҡурсаулығының Нөгөш лесничествоһы хеҙмәткәре була.

;*Улы* — Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы

Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы 1987 йылдың 23 ғинуарында вафат була һәм Ғәлиәкбәр ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ӀӀ дәрәжә Дан ордены (1985

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы

**Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы** (14 ноябрь 1954 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы

## Биографияһы
Алһыу Рәхимйән ҡыҙы Ҡолдәүләтова 1954 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Ул 8 йыллыҡ белемде Тимер мәктәбендә ала. Бөрө кооператив училищеһын (1974), Башҡортостан кооператив техникумын (1976) һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (1992) тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* 1972—1973 — һатыусы
* 1976 йылдан район ҡулланыусылар йәмғиәте бухгалтер, баш бухгалтер
* 1983 йылдан — «Бөрйән» совхозында экономист
* 1987 йылдан — район финанс идаралығының бухгалтер иҫәбе һәм планлаштырыу бүлеге етәксеһе, өлкән ревизор-инспектор (1992)
* 1994 йылдан — район финанс идаралығы етәксеһе, бер үк ваҡытта Бөрйән районы администрацияһы башлығы урынбаҫары

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы

**Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы** (10 июль 1926 йыл — 26 июль 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында (1945—1950) ҡатнашыусы, ӀӀ дәрәжә Дан ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы 1926 йылдың 10 июлендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.

Шәкир Аллабирҙе улы Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан 1943 йылдың 8 февралендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1943—1950 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә, Корея сиген һаҡлай. Сержант хәрби дәрәжәһе бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, совет-япон һуғышында (1945—1950) ҡатнаша. 1950 йылдың 23 сентябрендә демобилизациялана

Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы 1941—1960 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә, 1962—1978 йылдарҙа Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында сайырсы булып эшләй. 1983 йылдан алып пенсияға сыҡҡансы (1986) Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыусыларҙы умартасылыҡ һөнәренә өйрәтә.

Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы 2006 йылдың 26 июлендә Ғәлиәкбәр ауылында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ӀӀ дәрәжә Дан ордены (1985)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Кореяны азат иткән өсөн» миҙалы (1948)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Варшава мәсете

**Варшава мәсете** () Варша́вская мече́ть — Польша баш ҡалаһының көньяғында Висла йылғаһының һул ярында , Варшаваның Вилянув районында урынлашҡан мосолман ғибәҙәтханаһы. Польшала хәҙерге ваҡытта эшләп килгән 5 мосолман мәсетенең береһе.

## Тарихы
1993 йылда манараһыҙ төҙөлгән мавритан стилендәге мәсет. Варшавала мәсет төҙөү 1936 йылда уҡ планлаштырылған булған. 4 манара менән уратып алынған, колонналы һәм аркалы, һуғанбаш рәүешендәге ҡыйыҡлы ғибәҙәт йорто төҙөү күҙаллана. Икенсе донъя һуғышы төҙөлөш пландарына ҡамасаулай.

Мәсет эргәһендә хәҙер ислам мәҙәни ойошмалары үҙәге эшләй.

## Һылтанмалар
* Ośrodek Kultury Muzułmańskiej w Warszawie
Ҡасҡынбаева Гәүһәр Абдраҙаҡ ҡыҙы

**Ҡасҡынбаева Гәүһәр Абдраҙаҡ ҡыҙы** (29 май 1960 йыл — 2 август 2006 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты, доцент, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
Гәүһәр Абдразаҡ ҡыҙы Ҡасҡынбаева (Рысаева) Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған.

Тыуған ауылында 8 йыллыҡ мәктәпте, 1977 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағас, Гәүһәр Абдразаҡ ҡыҙы 1977—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый.

Институтта уҡыуын тамамлағас, Бөрйән районы Байғаҙы ауылы мәктәбендә директор урынбаҫары булып эш башлай. 1983 йылда Рысаев Наилгә тормошҡа сыға һәм Стәрлебаш районы Буҙат ауылында 12 йыл рус теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.

1994 йылда ғаиләһе Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсеп килә һәм ул 31-се мәктәптә, 1995—2002 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия колледжында башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 1996 йылда Башҡортостан Республикаһы урта махсус уҡыу йорттары уҡытыусылары араһында уҙғарылған «Йыл уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе була, ә 2002 йылда «Белгеслек буйынса иң яҡшы уҡыу-методик комплекс» төбәк конкурсында 1-се урында яулай.

Гәүһәр Абдразаҡ ҡыҙы Ҡасҡынбаева Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында тәүҙә аспирант, аҙаҡ уҡытыусы була.

2006 йылдың 2 авгусында фажиғәле рәүештә вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе урынбаҫары (2005).
2004 йылда Бөрйән район хакимиәте ҡарары менән Яңы Мөсәт мәктәбендә «Уҡыуҙа уңыштарға өлгәшкән уҡыусылар» өсөн йыл һайын тапшырыла торған премия булдырыла.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Гәүһәр Абдразаҡ ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт теле синтаксисы, өҫтәлмә ҡоролмаларының функциональ һәм семантик үҙенсәлектәренә, һөйләмдә уларҙы бәйләү юлдарына һәм сараларына арналған. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәте бар. Филология фәндәре докторы, профессор Тикеев Данис Солтан улы етәкселегендә «Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә өҫтәлмә берәмектәр» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Филология фәндәре кандидаты (2003)
* Доцент
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Рәсәй Федерацияһы мәғариф алдынғыһы
* РФ профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2002)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Кинйәбулатов Азат Уран улы

**Кинйәбулатов Азат Уран улы**— табип- нейрохирург. Медицина фәндәре кандидаты. Яҙыусы, журналист, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналисттар союзы ағзаһы (2001), Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015).

Бокс буйынса СССР спорт мастерлығына кандидат (1984), Бөтә төр Тэквон-до Федерация ағзаһы  (ИТФ, ГТФ, АТФ).
## Биографияһы
Азат Кинйәбулатов 1963 йылда Өфөлә билдәле башҡорт шағиры Уран Кинйәбулатов ғаиләһендә тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

Башҡорт дәүләт медицина институты (университеты) тарихы буынса хеҙмәттәр авторы.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*  А.У.Киньябулатов.Медики Республики Башкортостан: библиографический энциклопедический справочник
*  Киньябулатов Азат Уранович. БГМУ

## Иҫкәрмәләр
Йәләлетдинов

**Йәләлетдинов** — фамилия.

* Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы (1955) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002).
* Йәләлетдинов Рәйес Минһаж улы (1934—2014) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.
Сирмий

**Си́рмий** () — Рим Паннонияһындағы ҡала (хәҙерге Сербия территорияһында), ул тетрархия дәүерендә император Галерийҙың  резиденцияһы була. Һуңғы антиклығ дәүерендә һул тик лем ҙур була, хатта Аммиан Марцеллин уны «дан ҡаҙанған ҡалалар әсәһе» тип атай. Уның урынында хәҙерге заманда Сремска Митровица ҡалаһы тора. ТарихиСрем өлкә атамаһы Сирмийҙан алынған.

Беҙҙең эраға тиклем I быуатта римлеләр килеп төпләнгәнгә тиклем Сирмий урынында иллирия торағы була. Принципат дәүерендә ҡала дактар һәм германдарға ҡаршы хәрби һөжүмдәр өсөн плацдарм булып хеҙмәт итә; Марк Аврелийбында күп ваҡытын үткәрә. Императорҙар Геренний Этруск, Гостилиан, Деций, Клавдий II, Квинтилл, Аврелиан, Проб, Максимиан, Констанций II һәм Грациан ошо ҡалала тыуған.

375 йылда император Валентиниан үҙенең резиденцияһын Сирмийға күсерә. Бөйөк Феодосий Сирмийҙа император тип иғлан ителә. IV V быуаттарҙа ҡалала биш сиркәү соборы үтә; бында изгеләр Ириней Сирмийский һәм Анастасия Узорешительница эш алып бара. Рим империяһы ҡолатылғандан һуң Сирмийҙа гепидтар королдәре тәңкәләр һуғып сығара башлай. 870 йылда Сирмийҙә архиепископ кафедраһын Мефодий Солунский етәкләй.

Император Леопольд I Сирмиялағы император һарайы емереклектәре биләмәләрен Одескальки ырыуынан папа Иннокентий XI туғанына тапшыра. Шул ваҡыттан алып был ырыу башлығы герцог *Сирмио* (Duca di Sirmio) титулын йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тулмабаҡса (мәсет)

**Тулмабаҡса Мәсете** (; ), шулай уҡ **Безмиәләм Вәлидә Солтан Мәсете** () булараҡ билдәле — мәсет XIX быуатта төҙөлгән, Истанбулда шул уҡ исемдәге һарай комплексының көньяғында урынлашҡан.

## Тулмабаҡса мәсете
Әлеге көндә Тулмабаҡса (Долмабахче) мәсете урынлашҡан район Босфорҙың ҙур бухтаһы була. Ғәҙәти диңгеҙ тантаналары уҙғарылған был бухта ваҡыт үтеү менән һаҙлыҡҡа әйләнә. 17-се быуатта тупраҡ тултырыла (шуға күрә - долма, йәғни, тулма) башлаған бухта солтандарҙың ялы һәм күңел асыуы өсөн ойошторолған баҡсаға әйләндерелә. Төрлө йылдарҙа был баҡсала төҙөлгән йорттар һәм павильондар оҙаҡ ваҡыт «Бишекташ пляж һарайы» булараҡ билдәле була.

Тулмабаҡсаны төҙөргә бойороҡ биргән һәм беренсе булып уны  файҙаланған шәхес Солтан Абдул Мәжит була.

Мәсет 1853 йылда Абдул Мәжит солтандың әсәһе Безмиәләм Солтан бойороғо буйынса төҙөлә башлай. Данлыҡлы архитекторҙар династияһы ағзаһы Карапет Бальян архитектор итеп тәғәйенләнә. Мәсетте Безмиәләм үлгәндән һуң улы тамамлап ҡуя.

Мәсет барокко стилендә төҙөлгән һәм бик матур итеп ампир, барокко стилдәрендә биҙәлгән. Мәсеттең айырмалы һыҙаты булып ҙур аркалы тәҙрәләре тора. Мәсеттең бер көмбәҙе һәм ике манараһы бар, уларҙың ике балконы бар. Мәсет һарай комплексының бер өлөшө булғанлыҡтан, унда солтан өсөн ғибәҙәт ложаһы (максура) ҡаралған.

## Галерея

RoyLindmanBezmialem 004.jpg|Мәсеттең михраб детале
RoyLindmanBezmialem 005.jpg|Көмбәҙ
RoyLindmanBezmialem 002.jpg|Михраб 
Dolmabahçe Mosque in Istanbul.JPG|Диңгеҙҙән күренеше


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   (недоступная ссылка с 12-05-2018 [1680 дней])
* Images of the Dolmabahçe Mosque 
*
Йованович Анастас

**Анастас Йованович** () — серб фотографы, Сербияла фотографияны сәнғәт әҫәре кимәленә еткергән новатор булып тора, шулай уҡ тарихи ваҡиғаларҙы фотоға төшөрөп барған тәүге серб. 

## Биографияһы
1817 йылда Врацела болгар сауҙагәре ғаиләһендә тыуа. Бала сағынан Белградҡа күсергә ынтыла, 1826 йылда әсәһе уны шунда алып китә. 1832 йылда Белградта Дәүләт типографияһында эшләй башлай. Венаға китеү өсөн стипендия алырға тырыша, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Ул Венаға тик танышы ярҙамында ғына китә, танышы уны унда эшкә урынлаштыра.

Венала Йованович литография менән мауыға, һуңынан, 1840-сы йылдарҙа, беренсе тапҡыр дагерротипты күрә һәм етди рәүештә фотоһүрәт менән шөғөлләнергә ҡарар итә. Анастас фотоаппарат һатып ала, һәм ул был шөғөл менән мауығыусы беренсе серб була. 1842 йылда Милош Обреновичты Чехия һәм Германияла оҙатып йөрөй, шул мәлдән алып уның монарх ғаиләһе менән дуҫлығы нығый. Обреновичтар тәхеттән ҡолатылғас, Йованович аҡсаһыҙ тороп ҡала. Кенәз Милош уға ярҙам итергә тырыша. 1844 йылда фотограф Милоштың секретары булып эшләй башлай.

1846 йылда Йованович Вена академияһында һынлы сәнғәтте өйрәнеүҙе тамамлай һәм әүҙем сәйәси һәм ижади тормош алып бара башлай. Ул Сербияға ҡайтырға тырыша, әммә, Йовановивичтың кенәз Милош яҡлы булыуын белеп, уның үтенесен кире ҡағалар. Шуға ҡарамаҫтан, 1850 йылда, кенәз Александр Карагеоргиевичтың рөхсәте менән Сербияға фотограф булып ҡайта.

1858 йылда Сербияла власҡа Милош Обренович кире ҡайта, һәм Йованович губернатор Михаил Обренович һарайында идарасы вазифаһын ала. Кенәз Михаил 1868 йылда үлтерелгәндән һуң Йовановивич үҙ вазифаһын ҡалдыра һәм башлыса фотография менән шөғөлләнә башлай. Был осорҙа ул бик күп күренекле кешеләр менән таныша һәм Сербияның күренекле гражданы булып иҫәпләнә. 1870-се йылдарҙа ул фотография сәнғҡәтенең үҫешен күҙәтә, әммә үҙе был эш менән шөғөллөнмәй. 1877 йылда Анастас Вена фотография йәмғиәтенең даими ағзаһы булып китә.

Йованович 1899 йылдың 1 ноябрендә Белградта үҙенең фатирында вафат була.

## Сығанаҡтар

*
Дөйә мәсете

**Дөйә мәсете** йәки **Ән-Нәҡәт** () — Ливияның баш ҡалаһы мәсете. Легенда буйынса мәсет X-XI быуаттарҙа һалынған. Әҙәбиәттә беренсе тапҡыр XIV быуатта телгә алына. Ливияның баш ҡалаһы Триполиҙа иң боронғо мәсет тип һанала.

## Легенда
Легенда буйынса мәсет Фатими хәлифәлегенең дүртенсе хәлифәһе Әл-Мүғәз-үл-Диниллаһ тарафынан үҙгәртеп ҡорола. Икенсе легенда буйынса, мәсет төҙөү хәлифә Әл-Ғәзиз Билләһ бүләк иткән алтын тейәлгән дөйә тарихы менән бәйле була. Шулай уҡ мәсет 1019 йылда Сәфәрдәй тарафынан үҙгәртеп ҡоролған тигән фараз да бар. Был хаҡта мәғлүмәттәр мәсетте реконструкциялау ваҡытында мәрмәр таҡтасала табылған. Әммә быларҙың барыһы ла тарихи йәһәттән абруйлы түгел һәм төҙөлөштөң аныҡ датаһын күрһәтә алмай. Ливия тарихсылары, был мәсет Фатимиҙар осорона ҡарамай, тип иҫәпләй, сөнки бина улар архитектураһына хас булмаған стилдә төҙөлгән, тип һылтаналар. Шулай уҡ улар, «Дөйә мәсете» атамаһы Ғосман осоронда барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләй.

## Тасуирламаһы
Дөйә мәсете иҫке ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Фнидек майҙанынан алыҫ түгел, унан сыҡҡан тар тыҡрыҡта, Гадамеси һәм Хавас ҡунаҡханалары янында, шулай уҡ алыҫ түгел урынлашҡан *Әхмәт-паша Ҡараманлы* мәсетенән йыраҡ түгел урынлашҡан. Мәсет бинаһы Ливия стилендә төҙөлгән, ҡыйығында күп һанлы бәләкәй көмбәҙҙәр булыуы тап уға хас. Мәсеттең биҙәлеше ябай, яҙыуҙары һәм декоратив һырлауҙары юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Рамаҙан (мәсет, Екатеринбург)

**Рамаҙан** () — Екатеринбург ҡалаһының Чкалов районы Химмаш микрорайонында урынлашҡан ислам ғибәҙәтханаһы (*[[мәсет]]*). Үҙәк Диниә назаратына ингән Свердловск өлкәһе мосолмандарының төбәк Диниә назараты (Урал мөфтиәте) ҡарамағында.

## Тарихы
Екатеринбургтың Химмаш биҫтәһендә мосолман йәмғиәте 1994 йылда ойошторола. Имам итеп Илһам Сафиуллин билдәләнә. Чкалов районы администрацияһы башлығы Е. В. Сарапульцев мәсет төҙөү өсөн Димитров урамында сүплеккә әйләнгән буш ятҡан майҙанды бирә. Район мосолмандары, хакимиәт ярҙамы менән, 104 үҙбушатҡыс машина сүп-сарҙы йыйып, түгә, төҙөлөш башлау өсөн ерҙең өҫкө ҡатламын ҡырып ала.

Ваҡытлыса мәсет төҙөү өсөн яңы ағас бура, шулай уҡ боронғо сауҙагәр йорто һатып алынған, уны бура менән бергә нигеҙгә күтәреп ҡуялар. Ваҡытлы мәсеткә йома намаҙҙарына 60 кеше йөрөй.

2001 йылда Үҙәк Диниә назараты баш мөфтөйө Тәлғәт хәҙрәт Тажетдин һәм Свердловск өлкәһеһенең 1995—2009 йылдарҙағы губернаторы *Россель Эдуард Эргартович* ҡатнашлығында таш мәсет нигеҙенә беренсе кирбес һалына.

Таш мәсет төҙөлөшө 12 йылға яҡын дауам итә. Мәсеттең диуарҙары һалынған һәм түбәһе ябылғандан һуң көн һайын намаҙҙар уҡыла, ислам нигеҙҙәре һәм инглиз теле буйынса дәрестәр үткәрелә башлай. Мәсет төҙөлөшө буйынса төп эштәр 2009 йылда тамамлана, тағы өс йыл дауамында йортто биҙәү эштәре алып барыла. Йәнәшәләге ваҡытлы ағас мәсет һүтелә. Уның урынында хәләл кафе төҙөлгән. Мәсетте асыу тантанаһы 2013 йылдың 27 сентябрендә уҙа. Тантанала Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты баш мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин һәм Свердловск өлкәһе вице-губернаторы Яков Силин ҡатнаша. Мәсет төҙөлөшөнә тиҫтәләгән эшҡыуар һәм йөҙҙәрсә диндар үҙ өлөшөн индергән.

2014 йылдың августында мәсет бинаһына хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре рейд яһаған. Унда улар экстремистик әҙәбиәт исемлегенә индерелгән дини китаптар, брошюралар, дискылар тапҡан, янғын һүндереү хәүефһеҙлеге талаптары үтәлмәүен асыҡлаған. Суд мәсетте 50 мең һум штрафҡа, имам ярҙамсыһы Альберт Баязитовты 360 сәғәтлек мотлаҡ хеҙмәткә хөкөм иткән
.

## Тасуирламаһы
Мәсет ике ҡатлы. Беренсе ҡатта ир-аттар өсөн ҙур ғибәҙәт залы урынлашҡан, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урын балконда билдәләнгән. Аҫҡы ҡатта уҡыу синыфы һәм кухня урынлашҡан. Мәсет проект буйынса 300 кеше һыйҙыра, әммә йома намаҙҙарына һәм дини байрамдарға мосолмандар күберәк килә. Мәсеттә даими рәүештә инглиз теле һәм Ислам нигеҙҙәре буйынса дәрестәр үткәрелә, мосолман кибете эшләй. Рамаҙан айы дауамында «Рамаҙан сатыры» эшләй, унда ҡалала тороусы ир-ат төрки халыҡтар йәмғиәттәре тарафынан, үҙ милли аш-һыуын әҙерләп, һәр кисте ураҙа тотоусылар өсөн ауыҙ асыу (ифтар) ойошторола.

## Әҙәбиәт
* *Валиуллин Р.* Хозяин родной земли. // Уралтау, № 1 (16), май 2012.

## Һылтанмалар
* Первая настоящая мечеть столицы Урала. ЦДУМ России
* Местная мусульманская религиозная организация МАХАЛЛЯ п. Химмаш г. Екатеринбург. Региональное духовное управление мусульман Свердловской области, Екатеринбург

## Иҫкәрмәләр