open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ейәнсура (исем)

**Ейәнсура** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки хәлыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимология
Ейәнсура башҡорт исеме — ейән + сура (улан, ир бала; батыр, ҡыйыу, дуҫ) һүҙҙәре ҡушылыуҙан яһалған. Ейәнсура районының атамаһы ошо исемгә ҡайтып ҡала

## Фамилияла
Ейәнсурин Ғәҙелша Дәүләт улы (1894 йыл — 1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының Баш суды рәйесе (1929 йыл — 1931 йыл).

Йәркәй Ейәнсурин (*Ялан Йәркәй*; XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башы) — Йылан улусының атаҡлы башҡорто.

Ғәҙелша Дәүләт улы Ейәнсурин (1894 йылдың 27 ноябрендә, Буҫтыбай — 1937, Өфө) — совет башҡорт хәрби һәм сәйәси эшмәкәре. 1930-сы йылдарҙа репрессияға эләгә.

## Ауыл, ҡала
Ейәнсура () — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы ауыл. Ейәнсура ауыл биләмәһенең үҙәге. Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

Ейәнсура районы — Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 342 км. Район үҙәге — Иҫәнғол ауылы, Өфөнән 337 км алыҫлыҡта.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан.

Ейәнсура таңдары (гәзит) — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы. Башҡортостан Республикаһының «Зианчуринские зори» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт унитар педприятиеһы. Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1991 йылдан алып «Зианчуринские зори» гәзите тәржемәһе булараҡ нәшер ителә, 2006 йылдың июненән — үҙ аллы гәзит.

Ейәнсура (йыр) - Ейәнсураға бағышлап яҙылған йыр. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Виндт Лидия Юлиевна

**Лидия Юлиевна Виндт** (,  — ) — Рәсәй әҙәбиәт белгесе.

## Биографияһы
Петербург биҫтәһе Дудергофта үҫә, «Дудергофские ключи» минераль һыуҙар фабрикаһы хужаһы Виндт Юлийҙың (1860—?, Перновта тыуған) һәм уның ҡатыны Эмма Густавовнаның (ҡыҙ фамилияһы Зоргенфрей, Вильгельм Зоргенфрейҙың ике туған апайы) ҡыҙы.

1918 йылда Е. М. Гедданың Петербург гимназияһын тамамлай һәм һуңынан Беренсе Петроград университеты составына индерелгән Өсөнсө Петроград университетына (элекке Бестужев курстары) уҡырға инә. Курсты 1923 йылда тамамлай. Артабан 1925 йылда шулай уҡ Дәүләт сәнғәт тарихы институтын тамамлай. 1928 йылға тиклем шунда уҡ аспирантурала уҡый һәм дәрестәр алып бара. Дәүләт сәнғәт тарихы институтының «Поэтика» йыйынтығында (1926—1927) басня теорияһы буйынса белгестәр тарафынан юғары баһаланған ике мәҡәлә баҫтыра.

Ауыр сирҙән һуң 1930—1935 йылдарҙа «Красный путиловец» заводында китапханасы, референт һәм тәржемәсе булып эшләй. 1935 йылда Германия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына, әммә хөкөм ителмәй. 1935—1937 йылдарҙа Ленинград Асыҡ китапханаһында эшләй. 1937 йылда ире атып үлтерелгәндән һуң Кировскигә һөргөнгә ебәрелә.

1957 йылда аҡлана. Француз әҙәбиәте, шул иҫәптән Жюль Ренарҙың («Избранные рассказы: Книга для чтения на французском языке в IX классе средней школы»; 1959) һәм А. Лесаждың («Хромой бес: Книга для чтения на французском языке»; 1973) әҫәрҙәре буйынса бер нисә уҡыу баҫмаһы әҙерләй. «Франция яҙыусылары» йыйынтығында (1964, төҙөүсеһе Е. Г. Эткинд) Ренар һәм Лафонтен тураһында мәҡәләләр авторы. Вольтерҙың хаттарын рус теленә тәржемә итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* О. А. Башурова. Виндт Лидия Юльевна // Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры: Биографический словарь

## Һылтанмалар
* Л. Виндт. Басня сумароковской школы (недоступная ссылка)
* Л. Виндт. Жан Лафонтен 
* Л. Виндт. Жюль Ренар
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы

**Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы** (19 август 1957 йыл) — зоотехник. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт аграр университетының малдарҙы туҡландырыу һәм физиология кафедраһы профессоры.

## Биографияһы
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы 1957 йылдың 19 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Бүреҡаҙған ауылында тыуған. Ауылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1978 йылдан зооинженерлыҡ факультетының әҙерлек бүлеге тыңлаусыһы, ә 1979 йылдан 1984 йылға тиклем — Башҡорт ауыл хужалығы институты студенты. 1984 йылда институтты тамамлағандан һуң Ауырғазы районының Салауат исемендәге колхозында баш зоотехник булып эшләй башлай. 1987 йылдан алып бригадир, 1988 йылдан — баш зоотехник, 1996 йылдан — В. Р. Вильямс исемендәге Бөтә Рәсәй мал аҙығы Ғилми-тикшеренеү институты филиалы Киров болон‑һаҙ тәжрибә станцияһында (Лобня ҡалаһы) өлкән ғилми хеҙмәткәр була. 1994-99 йылдарҙа шулай уҡ үҙәк аналитик лаборатория, һөт малсылығы лабораторияһы мөдире. Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса Башҡортостан фәнни-тикшеренеү үҙәгенең фәнни эш буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшләй. 1997—98 йылдарҙа «Башкирэнерго» ААЙ‑ның «Мир» агрохужалығында (Благовещен районы) директор урынбаҫары, 1998 йылдың июненән БНИИСХ‑ла өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылдың октябренән алып Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта. Башта өлкән уҡытыусы, һуңынан ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу кафедраһы доценты. 2003—2006 йылдарҙа мал аҙығын етештереү технологияһы һәм ашатыу кафедраһы янында көндөҙгө уҡыу докторы, ә 2006 йылдың сентябренән- ауыл хужалығы малдарын ашатыу кафедраһы доценты, профессор була.

Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улының фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы малдарының продуктлылығын күтәреү өсөн юғары протеинлы мал аҙыҡтарын һәм балансланған биологик актив матдәләрҙе әҙерләүҙең энергия һаҡлаусы технологияларын эшләүгә арналған. 110-дан артыҡ фәнни һәм уҡытыу-методик эш баҫтырып сығарҙы, өс фәнни-практик рекомендация эшләне. Фәнни эшенең йүнәлеше — Башҡортостан Республикаһының Ауыл хужалығы зоналары бйынса һыйырҙарҙың минераль туҡланыуын камиллаштырыу.

## Хеҙмәттәре
* Смешанные и одновидовые посевы кормовых культур в решении проблемы белка на этапах биогеоценоза: корм—животное—продукция. Уфа, 2006 (авторҙ.);
* Наука и технологии силосования с внесением жидких биохимконсервантов. Эффективность использования полученных кормов в рационах жвачных животных. Уфа, 2007 (авторҙашта)..

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Агрокомплекс-2008» халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмәнең алтын миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* "Биолого-технологическому факультету БГАУ — 80 лет Уфа — 2010 УДК 37 ББК 74 Б 63 Авторский коллектив
Кирпичников Пётр Иванович

**Петр Иванович Кирпичников** (1903—1980) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, инженер-техник хеҙмәттәр генерал-майоры (24.01.1944).

## Биографияһы
1903 йылда Түбәнге Новгород губернаһының Семенов ҡалаһында тыуған.

1918—1921 йылдарҙа «Центропечать» Семенов өйәҙе агентлығы экспедиторы.

1922 йылдан 1928 йыл буйынса Түбәнге Новгород пристандәрендә һәм Ленинград портында йөк ташыусы, Ленинград вагон-төҙөлөш заводында слесарь ярҙамсыһы булып эшләй.

1933 йылда Ф. Энгельс исемендәге Ленинград халыҡ хужалығы институтын тамамлай.

1933 йылдан Ленинград өлкә башҡарма комитеты һәм ҡала советы План комиссияһының иҡтисадсыһы, тау-химия һәм төҙөлөш сәнәғәте төркөмө етәксеһе, сәнәғәт секторы мөдире, рәйес урынбаҫары.

1939 йылдан СССР Госпланының Ленинград һәм Ленинград өлкәһе буйынса вәкиле.

1940 йылдан СССР Госплан рәйесе урынбаҫары, һуғыш осоронда (бер үк ваҡытта) Дәүләт оборона комитетының ҡоралланыу мәсьәләләре буйынса вәкиле урынбаҫары, һуңынан — Госплан оборона сәнәғәте идаралығы начальнигы, оборона продукцияһы сығарыуҙы контролдә тота.

СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1944 йылдың 24 ғинуарындағы 83-сө ҡарары менән Кирпичниковҡа «инженер-техник хеҙмәттәр генерал-майоры» хәрби званиеһы бирелә.

СССР Министрҙар Советының 1946 йылдың 13 майындағы № 1017—419 сс «реактив ҡоралланыу мәсьәләләре» ҡарары менән СССР Министрҙар Советы янында реактив техника буйынса махсус комитет булдырыла. Кирпичников был Комитет ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1947 йылдың 10 майында СССР Министрҙар Советының № 1454—388 ҡарарына ярашлы реактив техника буйынса махсус комитет СССР Министрҙар Советы янындағы Икенсе баш идаралыҡ итеп үҙгәртелә, Кирпичников унда элекке вазифаһында эшен дауам итә.

1949 йылдан халыҡ хужалығы өсөн квалификациялы эшселәр әҙерләү буйынса ойошмаларҙа эшләй, СССР хеҙмәт резервтары Министрлығының коллегия ағзаһы.

1954 йылдан СССР Министрҙар Советы янындағы Хеҙмәт резервтары баш идаралығы начальнигы урынбаҫары, 1959 йылдан РСФСР Министрҙар Советы янындағы производство-техник белем биреү баш идаралығы начальнигы, 1965 йылдан 1970 йылға тиклем — РСФСР Министрҙар Советының профессиональ-техник белем биреү буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

1970 йылдың октябренән алып ғүмеренең аҙағына тиклем РСФСР Министрҙар Советы аппараты кәңәшсеһе булып тора.

Урта белемле эшсе кадрҙар әҙерләүгә күсеү менән бәйле, профессиональ-техник белем биреүҙе реформалау процессына; ПТУ-ларҙы йыһазландырыуға һәм уҡыу биналары төҙөүгә ҙур өлөш индерә.

РСФСР Юғары Советының 7-се саҡырылыш депутаты (1967—1971).

1980 йылда вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (уч. № 7, 4-се рәт, 10-сы урын).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены

- I дәрәжә Кутузов ордены (16.09.1945)

- II дәрәжә Кутузов ордены (18.11.1944)

- өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 29.05.1944)

- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

- миҙалдар

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Устинов Дмитрий Фёдорович|Устинов Д. Ф.]]* Во имя Победы. — М.: Воениздат, 1988.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация Семеновского района Нижегородской области
* Сайт «Космический мемориал»
* Сайт «Новодевичий некрополь»
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
Баязитов Абдулла Мөтиғулла улы

**Баязитов Абдулла Мөтиғулла улы** (1899 йыл — 1937 йыл) — совет дәүләт партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Абдулла Мөтиғулла улы Баязитов 1899 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Күҙәбай улусы Акир ауылында (хәҙер — Һарытау өлкәһе Перелюб районы) тыуған.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1918—1921 йылдар — Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Акир ауылында уҡытыусы.

1923—1927 йылдар — Ташкент ҡалаһында батрак һәм тәржемәсе.

1927—1928 йылдар — Башҡорт Республикаһының Йылайыр кантоны Байҡара руднигы үлсәүсеһе.

1928 йыл — Башҡорт Республикаһы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Ғәли ауылында нҙанлыҡты бөтөрөү эшендә ҡатнаша.

1928—1929 йылдар — Баймаҡ районы Сибай ҡасабаһы руднигы партия комитеты секретары.

1929—1930 йылдар — Баймаҡ ҡасабаһы китапханаһы мөдире.

1930—1931 йылдар — Баймаҡ ҡасабаһы эшсе кооперацияһы агитация-пропаганда эштәрен алып бара, Мәскәү ҡалаһында Центросоюз курстарын үтә.

1931—1932 йылдар — Сибай руднигында хужалыҡ мөдире.

1932—1933 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының «Зерновая фабрика» гәзите редакторы.

1933—1935 йылдар — Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының Комсомольск бүлексәһе идарасыһы (управляющий).

1935—1937 йылдар — Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының хужалыҡ эштәре буйынса директор урынбаҫары.

1937 йыл — Баймаҡ районында урынлашҡан 46-сы йылҡысылыҡ заводының участка мөдире.

1937 йылда репрессияға дусар ителә, сәйәси золом ҡорбаны.

## Сығанаҡтар
*  

## Һылтанмалар
* Баязитов Абдулла Мутугуллович

## Иҫкәрмәләр
Банус Камила

**Ками́ла Ба́нус** (; 22 июль 1990, Майами, Флорида, АҠШ) — америка актрисаһы.

## Биографияһы
Камила Банус 1990 йылдың 22 июлендә Майамиҙа (Флорида штаты, АҠШ) Джейми һәм Кармен Банустар ғаиләһендә тыуа. Камиланың Габриэла Банус исемле кесе һеңлеһе лә — актриса .

## Карьераһы
Камила, 2005 йылда «» фильмында Рейнбоу ролен уйнап, тәүге тапҡыр киноға төштө (дебют). 2006 йылда Банус «Декстер» телесериалында йөҙөп йөрөүсе ҡыҙ ролен уйнаны. Ул бөтәһе 11 фильмда һәм телесериалда уйнаны.

## Һайланма фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы

**РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы** — 1943 йылда РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән булдырылған түш билдәһе  .

Алдынғылыҡты билдәләгән түш билдәһе — СССР-ҙа дәүләттең ғилми, хужалыҡ һәм оборона ҡеүәтен нығытыуға булышлыҡ иткән  кешеләрҙе дәртләндереү (бүләкләү) формаларының береһе. Түш билдәһе тураһындағы Положениеға ярашлы, союз республикаһының тап килгән министрлыҡ йә ведомствоһы бойороғона нигеҙләнеп бирелә.

Бүләкләү 1996 йылдың көҙөнә тиклем тормошҡа ашырыла. 1999 йылдан «Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре» тигән яңы исем һәм  күкрәккә тағыла торған билдә булдырыла .

## Шулай уҡ

: *Основная категория: Отличники народного просвещения РСФСР*

## Иҫкәрмәләр
Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы

**Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы** — (1 октябрь 1941 йыл — Салауат районы үҙәге Малаяҙ ауылындағы 1-се урта мәктәбенең биология һәм химия уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996).

## Биографияһы
**Рәүфә Әхтәм ҡыҙы Сәйетғәлина** 1941 йылдың 1 октябрендә БАССР-ҙың Салауат районы Ҡалмаҡол ауылында Сәйетғәлин Әхтәм менән Ғәйнинурҙың күп балалы ғаиләһендә иң кинйә бала булып донъяға килә.

Малаяҙ ауылындағы 1-се урта мәктәбендә башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары, уҡытыусы булып, 113-сө Малаяҙ урта һөнәри белем биреү училищеһында методист булып эшләй. Педагогик стажы — 50 йылға яҡын. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әхтәмова Әлфинур Әхтәм ҡыҙы

## Һылтанмалар
* САИТГАЛИНОЙ Рауфе Ахтямовне — учительнице Малоязовской средней школы N 1 Салаватского района Уфа, Дом Республики, 4 ноября 1996 года, N УП-740
* Фото педагогов-ветеранов, 10 ноября 2018 г.
* ЮБИЛЕЙ ЗАСЛУЖЕННОГО УЧИТЕЛЯ. «На земле Салавата», 1 октября, 2021 года

## Иҫкәрмәләр
Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы

**Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы** (25 ноябрь 1917 йыл — 12 февраль 1985 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. . Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1963, 1966), «Почёт Билдәһе» ордендары (1971) кавалеры.

## Биографияһы
Ғөзәйер Йыһанур улы Йәнтилин Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Кәрешкә ауылында Абдулхәйер-Йыһаннур Йәнтилиндәрҙең крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Хөмәйрә Йыһанур ҡыҙы Йәнтилина һаҡлаған шәжәрәлә шундай мәғлүмәт бар: боронғо олаталары Аҡтай (1630), уның улы Аҙнаш (1670), Алдар (1720), Ғабдулла Алдаров (1740), Аллағыуат Алдаров (1754-1828), Йәнтилә Аллағыуатов (1791) — Йәнтилиндәрҙең ата-бабаһы, Юлмөхәмәт (1829), Абдулхәйер - Йыһаннур (1889-1964) — Ғөзәйер (1917-1985).

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Тыуған ауылы Кәрешкә мәктәбендә тулы булмаған урта белемгә эйә була. 
 
1937 йылда Баймаҡ тау-металлургия техникумын тамамлай. 

1938-1943 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1941 йылда Баймаҡ район комиссариаты тарафынан фротҡа саҡырыла. Дон фронтына ҡараған 41-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия уҡсылар полкы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яралана. 

1955 йылда Орджоникидзе ҡалаһында (хәҙер — Төньяҡ Осетия — Аланияның баш ҡалаһы Владикавказ) Төньяҡ Кавказ тау-металлургия институтын тамамлай.

Бүребай һәм Түбә мәғдән идаралыҡтарының тау-байыҡтырыу фабрикаларында смена мастеры, фабрика начальнигы булып эшләй.

1957—1961 йылдар — Сибай ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.

1961—1975 йылдар — КПСС-тың Сибай ҡала комитеты беренсе секретары

1975—1979 йылдар — БАССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1963, 1966) 

«Почёт Билдәһе» ордены (1971) 

«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (16 октябрь 1942)

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы» (1945). 

БАССР Юғары Советының 7-се һәм 8-се саҡырылыш депутаты.

## Хәтер
* Сибай ҡалаһында Ғөзәйер Йәнтилин урамы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Янтилин Гузаир Зиганнурович 
* Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)
* Имя в истории города (Ровесник Октябрьской революции). «Сибайский рабочий», 9.12. 2017 г.
* Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.
Ғимран (исем)

**Ғимран (исем)** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Ғимран ғәрәп теленән — культуралы

## Билдәле кешеләр
Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы (?—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

Яҡупов Ғимран Гәрәй улы (1913 йыл — июль, 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. Һуғышҡа тиклем колхоз рәйесе була.

Әхмәтйәнов Ғимран Хәбибйән улы (21 декабрь, 1918 йыл — 6 февраль, 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградланған

Ғәбитов Ғимран Хәмит улы (20 март 1958 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 2011 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Архангел районы хакимиәте башлығы. 2004—2007 йылдарҙа «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры, генераль директоры, 2007—2008 йылдарҙа Ырымбурҙағы «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының фән буйынса урынбаҫары.

## Фамилия
Ғимранов Мансур Ғимран улы (13 август 1917 — 8 ғинуар 2009) — ғалим-микробиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы

## Атаһының исеме
Ғимранов Мансур Ғимран улы (13 август 1917 — 8 ғинуар 2009) — ғалим-микробиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968)

Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы (7 апрель 1924 йыл — 24 август 1997 йыл) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисады, яҙыусы. 1967—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың 4—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1958). Ленин (1957), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1993). Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданы.

Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы (1915 йыл, Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылы — 23 февраль 1943 йыл, Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙыларармеецы

Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (1924—2005) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт билдәһе» ордены (1972) кавалеры.

Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (15 декабрь 1935 йыл — 5 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1966 йылдан — КПСС, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1978).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әлү Ғимран сүрәһе (, *Ғимран ғаиләһе *) — Ҡөрьән Кәримдең 3 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 200 аяттан тора.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Солтангәрәевтәр

**Солтангәрәевтәр** — цирк артистары ғаиләһе, һыбайлылар.

## Биографиялары
** Солтангәрев Миҙхәт Сәйфулла улы** (17 февраль 1952 йыл) — цирк артисы, һыбайлы,Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1984), Өфө циркының директор урынбаҫары (2010).
Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәрәев — 1952 йылдың 17 февралендә Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Юлыҡ ауылында тыуған.

1973 йылда Өфө циркы эргәһендәге Башҡорт цирк студияһын тамамлай.

1973 йылдан «Башҡортосан егеттәре» атлы цирк труппаһында ҡатнашыусы, ә 1981 йылдан шул исемдәге труппаның художество етәксеһе булып эшләй башлай.

2005 йылдан Өфө циркының хеҙмәтте һаҡлау буйынса инженеры.

2010 йылдан Өфө цикының директор урынбаҫары.
Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәрев халыҡ ижады менән хеҙмәттәшлек итә:
2010 йылда уҙғарылған «Салауат йыйыны» Република фольклор байрамы өсөн ат өҫтөндә төрлө трюктар күрһәтеүгә ҡоролоған театрлаштырылған тамаша авторы.
2015 йылда Баймаҡ районы Темәс ауылында үткән «Башҡорт аты» этно-фестивале өсөн номерҙар әҙерләй.

**Римма Рәүеф ҡыҙы Солтангәрева** (12 август 1953 йыл — цирк артисы, һыбайлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1984), «Па-де-труа» номерының етәксеһе.
Римма Рәүеф ҡыҙы Солтангәрәева — 1953 йылдың 12 авгусында Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы Исмәғил ауылында тыуған.

1973 йылда Башҡорт цирк студияһын тамамлай.

1973—1974 йылдарҙа «Бал ҡорттары» художество-акробатик төркөмөндә эшләй.

1976—1980 йылдарҙа «Па-де-труа» труппаһы ҡатнашыусыһы, 1980 йылдан башлап уның етәксеһе вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта 1982—2005 йылдарҙа «Башҡортостан егеттәре» труппаһында ҡатнашҡан.
 
**Солтангәрәев Илдар Миҙхәт улы** (17 март 1975 йыл) — цирк артисы, һыбайлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998).

Илдар Миҙхәт улы Солтангәрев — 1975 йылдың 17 мартта Өфө ҡалаһында цирк артистары Солтангәрәевтар ғаиләһендә тыуған.
2000 йылда Мәскәү физик культура академияһын тамамлай.

1987—2005 йылдарҙа «Башҡортостан егеттәре» труппаһында ҡатнашҡан.

Солтангәрәевтәр Рәсәй һәм сит илдәр: Бельгия, Германия, Ҡытай, Монголия, Төркиә буйлап гастролдәрҙә булалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984)— Римма Рәүеф ҡыҙы, Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәревтәр
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1998) — Илдар Миҙхәт улы Солтангәрев
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2002) — Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәрәев
* Башҡортостандың халыҡ артисы (1984) — Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәрев

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы

**Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы** (1907 йыл — 1955 йыл) — ауыл хужалығы белгесе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ефрейтор.

## Биографияһы
**Әйүп Хәмит улы Ғабдрахманов** 1907 йылда Һамар губернаһы Имелей улусының (хәҙер — Һамар өлкәһе Оло Глушица районы Южный ауыл хакимиәте) Моратша ауылында тыуған.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1928-1929 йылдар — Куйбышев өлкәһе Алексеев районы Моратша ауыл советы рәйесе.

1930-1933 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Октябрьский һәм Уральский бүлексәләренең баҫыу эштәре белгесе (полевод).

1933-1934 йылдар — Баймаҡ районы Юлыҡ ауылында келәт мөдире.

1941 йылдың ғинуарында Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла.

1943 йыл — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк усадьбаһы коменданты.

1943дың майынан 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың апрелендә Белорус фронты составында Көнсығыш Пруссия ерендә барған һуғыштарҙа транспорт взводы ездовойы Ғабдрахманов Әйүп Хәмиҙулла улы ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.

Артабан Алыҫ Көнсығыш фронты составындағы 5-се армияның 157-се дивизияһы 422-се артиллерия полкында хеҙмәт итә..

1945 йылдың 9 авгусынан 1 сентябренә тиклем күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә:

1947-1948 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында һөт-тауар фермаһы (МТФ) идарасыһы.

1948-1953 йылдар — Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының бүлексә идарасыһы (управляющий).

1953-1954 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының Комсомольск бүлексәһенең ат һарайы мөдире.

1955 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (30.04.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (2.09.1945)

## Сығанаҡтар
*  
* ЦАМО шкаф 18, ящик 11

## Һылтанмалар
* Память народа Габдрахманов Аюп Хамидуллович
* Габдрахманов Аюп Хамидович

## Иҫкәрмәләр
Вәлимов Ғәлим Вәлим улы

**Вәлимов Ғәлим Вәлим улы** (1902 йыл — ?) — партия һәм совет эшмәкәре.

## Биографияһы
Ғәлим Вәлим улы Вәлимов 1902 йылда Байҡыбаш районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы) Байҡыбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Тыуған ауылы мәктәбендә белем ала. Крәҫтиән хеҙмәтен башҡара: ер һөрә, сәсә, иген ура.

1924-1925 йылдар — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1926-1927 йылдар — ВЛКСМ-дың улус комитеты секретары.

1927-1928 йылдар — Бөрө ҡалаһы совет-партия мәктәбе курсанты.

1928-1929 йылдар — БАССР-ҙың Байҡыбаш районындағы Хәлил ауылының ауыл уҡыу йорто (избач) китапханасыһы.

1929-1930 йылдар — ВКП (б)-ның БАССР-ы Байҡыбаш районы ҡарамағындағы улус комитеты секретары.

1930-1931 йылдар — ВКП (б)-ның БАССР-ы Ҡариҙел район комитеты пропагандисы.

1931-1933 йылдар — Өфө ҡалаһындағы Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе студенты.

1933-1934 йылдар — БАССР-ҙың Ейәнсура районы «Ейәнсура» совхозының эшсе комитеты рәйесе.

1934-1936 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының эшселәрҙе тәьмин итеү (ОРС) бүлеге начальнигы урынбаҫары.

1936-1937 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының Күлтабан бүлексәһе партогы.

1937-1938 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Күлтабан бүлексәһенең сәйәси эш буйынса ярҙамсыһы (политпомощник).

1938-1939 йылдар — Баймаҡ хәрби хеҙмәткә саҡырыу пунктының сәйәси етәксеһе (политрук).

1939 йыл — ВКП (б)-ның БАССР-ы Байҡыбаш район комитеты пропагандисы.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
* Валимов Галим Валимович

## Иҫкәрмәләр
Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы

**Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы** (1 сентябрь 1935 йыл — 19 октябрь 1992 йыл) БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1969).

## Биографияһы
Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы 1935 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Тирәкле ауылында тыуған. Бала саҡтан халыҡ музыкаһы ярата, бейей, күп кенә инструменттарҙа уйнарға өйрәнә, үҙешмәкәр сәнғәттә әүҙем ҡатнаша. Халыҡ таланттарының район һәм республика смотҙарында еңеүсе була. Етенсе класты тамамлағас, Фәтих ҡасып тиерлек Өфөләге һөнәрселек училищеһына, йәғни ФЗО-ға, уҡырға китә. Артабан Фәтих армия хеҙмәтенә саҡырыла, Тымыҡ океан флотында кок булып хеҙмәт итә. Ял сәғәттәрендә «Матрос» бейеүен башҡарып, иптәштәренең күңелен күтәрер була. Ҡайтҡас, белем алырға кәрәклеген аңлап, Өфө сәнғәт техникумының театр бүлегенә уҡырға инә. Уны 1964 йылда тамамлай (Ғабдулла Ғиләжев курсы). Училищены уңышлы тәмамлағандан һуң, 1964 йылда Фатих Хәйрулла улы Башҡорт академия театры артисы булып эшләй башлай. 1972 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы режиссеры булып эшләй. 1973 йылда Мәскәүҙә Театр сәнғәте институтын (ГИТИС) тамамлай (И. Г. Шароев курсы).
«Ҡаҙ өмәһе», «Яҙғы моңдар», «Көҙгө моңдар», «Йәш тауыштар» театрлаштырылған байрамдары һәм концерттары, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең ижади кисәләре, 50‑нән ашыу интермедия, шулай уҡ башҡорт телевидениеһында юмористик тапшырыуҙар сценарийҙары авторы һәм режиссёры.
Республика тальян байрамының (Өфө, 1985—87) инициаторы һәм ойоштороусыһы, «Йәдкәр» фольклор ансамблен ойоштороусыларҙың береһе. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә (1985; икеһе лә — Мәскәү) ҡатнаша.
1985 йылда оҫта тальянсыларҙы бер майҙанға туплай һәм Республикала беренсе тапҡыр «Тальян байрамы» тип аталған байрам ойоштора. Уның ошо башланғысын билдәле Заволокин да килеп ҡарап китә һәм артабан Рәсәй буйынса «Уйна, гармун!» тигән тапшырыу киң билдәлелек ала.

Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы 1992 йылдың 19 октябрендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында — Архангел районының Тирәкле ауылында ерләнә.

## Хәтер
* 2004 йылда Иҡсанов исемендәге призға «Моңға бай гармун байрамы» республика гармун байрамы ойошторола.
* Өфөлә Иҡсанов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Тыуған ауылында урамға Иҡсанов исеме бирелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Моңдар ҡайтһын ауылға 
* Он был истинным хранителем музыкальных традиций народа (К 80-летию со дня рождения Фатыха Иксанова)
Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы

**Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы (Ниғмәт Хәким)** (26.12.1899—3.08.1937) — лингвист, төрҡиәтсе. 1930—1935 йылдарҙа Ҡазандағы Көнсығыш педагогия институты доценты. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы Хәкимов 1889 йылдың 29 декабрендә Ҡыйғы районының Йыланлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде ул ауыл мәктәбендә, һуңынан Өфөнөң "Ғәлиә" мәҙрәсәһендә ала. Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң уҡытыусы булып эшләй, бер үк ваҡытта әҙәби ижад менән шөғөлләнә, йыш ҡына тыуған төйәгенең тәрбиә, уҡытыу һәм тарихы темаларына ваҡытлы матбуғатта сығыш яһай. Шул йылдарҙа Мәжит Ғафури менән Сәйфи Ҡудаш уның иң яҡшы дуҫтарына әйләнә. 1913 йылда «Йөрәк моңо» һәм «Күңел ынтылышы» шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. 1912—1916 йылдарҙа Ниғмәт Хәким 2-се класс училищеһында уҡыта. Ярлы яҡташтарының балаларын грамотаға өйрәтә.

1917 йылғы октябрь ваҡиғаларынан һуң революцион матбуғатта хеҙмәттәшлек итә һәм халыҡ мәғарифы өлкәһендә эшләй. 1921 йылда Ниғмәт Хәким уҡытыусылар әҙерләү курстарында уҡыта, журналистика менән шөғөлләнә, татар һәм башҡорт хеҙмәтсәндәре араһында әүҙем киң агитация эше алып бара.

1921 йылда Ниғмәтулла Хәкимов Ташкентҡа күсеп китә, унда төрки милли аҙ һанлы милләттәр өсөн Мәғариф институтында һәм ҡатын-ҡыҙҙар үзбәк институтында ижтимағи фәндәр, төрки телдәр һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы булып эшләй. Бында ла үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген дауам итеп, мосолман халҡы араһында әүҙем антидини пропагандалауҙы алып бара.

1926 йылда Ниғмәт Хәким Ленинград көнсығыш институтына уҡырға инә, унан һуң 1928 йылда А. Н. Сама улының тәҡдиме буйынса уны аспирантурала ҡалдыралар. Ниғмәт Хәким — рәсми дәүләт дипломына эйә булған татарҙар һәм башҡорттар араһында тәүге ғалимдарының береһе. Ул Ҡазан педагогия институтында уҡытыусы, һуңынан татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. Параллель рәүештә В. И. Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетында һәм Коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтында уҡыта.
1936 йылда репрессиялана, атыла.

Ниғмәт Хәким үҙенең сағыштырмаса ҡыҫҡа тормошо эсендә илленән ашыу ғилми эш баҫтырып сығарған.

## Иҫкәрмәләр
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

**«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы** — СССР-ҙың дәүләт наградаһы

1956 йылдың 20 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам Н. Н. Филипповка.

## Миҙал тураһындағы положение
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән Ҡаҙағстан, Себер, Урал, Иҙел һәм Төньяҡ Кавказ райондарында сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү яҡшы эшләгәне өсөн колхозсылар, совхоз, МТС, төҙөлөш һәм башҡа ойошмаларҙың совет, партия, профсоюз һәм комсомол хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә.

«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән, ҡағиҙә булараҡ, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү райондарында ике йылдан да кәм эшләмәгән хеҙмәткәрҙәр тәҡдим ителә.

«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумы исеменән бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урыны буйынса автономиялы республикалар Юғары Советтары Президиумы рәйестәре, рәйес урынбаҫарҙары һәм ағзалары һәм Хеҙмәтсәндәрҙең край, өлкә, район һәм ҡала советы депутаттары тарафынан тапшырыла.

Миҙал менән бергә бүләкләнеүсегә бүләкләү тураһында таныҡлыҡ тапшырыла.

«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғына тағыла һәм, башҡа ордендар һәм миҙалдар булғанда, «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы артынан тағыла.

## Миҙалдың тасуирламаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Буранбаев Нуретдин Хәйретдин улы

**Буранбаев Нуретдин Хәйретдин улы** (25 март 1915 йыл — 2 ноябрь 1987 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, подполковник. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957), I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1985) кавалеры.

## Биографияһы
**Нуретдин (Нурый) Хәйретдин улы Буранбаев** 1915 йылдың 25 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Татлыбай ауыл хакимиәте) Абдрахман ауылында тыуған.

Тыуған ауылында тәүге баҫҡыс белем алғандан һуң — Баймаҡ тау-сәнәғәт өйрәнсеклек мәктәбен, 1931 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.

1935 йылға тиклем Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә (БВКСХШ) уҡый.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1931-1933 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Татлыбай ауыл советы рәйесе секретары һәм урынбаҫары.

1936 йыл — Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (БВКСХШ) ғилми хеҙмәткәре.

1936-1937 йылдар — ВКП (б) БАССР Маҡар районы комитетының пропаганда бүлеге мөдире.

1939-1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1940 йылдың 6 мартындағы алышта 16 һалдаттан икеһе генә тере ҡала.

1941 йыл — ВКП(б) Баймаҡ район комитеты пропагандисы.

1941 йылдың 25 июнендә Бөйөк Ватан һуғышына китә. 850-се «Тыуған ил өсөн» бронепоезды командиры була.

1942 йылдың йәйендә Старый Оскол өсөн барған бик ҡаты алышта ҡатнаша. Бронепоезды шартлатып, төркөмдө ҡамауҙан сығара.

Брянщина, Сталинград, Белоруссия өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана. Еңеү көнөн капитан Нурый Буранбаев Польшала ҡаршылай.

1947-1948 йылдар — ВКП (б) Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге ике йыллыҡ партия мәктәбе тыңлаусыһы.

1948-1952 йылдар — ВКП (б) Башҡортостан өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге инструкторы.

1952-1955 йылдар — КПСС Учалы районы комитетының 1-се секретары.

1955-1956 йылдар — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.

1958 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1955-1959 йылдар — БАССР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1956-1961 йылдар — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы канцелярияһы начальнигы.

1961-1968 йылдар — БАССР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының кадрҙар бүлеге начальнигы.

1987 йылдың 2 ноябрендә вафат булды, Өфөлә Мосолман зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар
* А. З. Сайгафаров, Р. И. Утягулов, А. И. Багуманов. Баймакский край. — Уфа: Китап, 2002. — 332 с. — С.249 — 250.
* ЦАМО Ящик: Б-3254

## Һылтанмалар
* Буранбаев Нуритдин Хайретдинович
* Буранбаев Нурей Хайретдинович 
* Участники войны. Буранебаев Нурей Хайретдинович

## Иҫкәрмәләр
Молчанов Николай Степанович

**Николай Степанович Молчанов** (, Новочеркасск — , ) — совет журналисы һәм әҙәбиәт белгесе, махсус хәбәрсе, О. Ф. Берггольцтың икенсе ире.

## Биографияһы
Казак уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1913 йылда атаһы уҡытыу эшмәкәрлеген ҡалдыра һәм ғаиләһе менән Барнаулға күсә. Бында урындағы кооператорҙар союзында эшләй. 1917 йылдың авгусында ул тимер юл һәләкәтендә һәләк була, әсәһенә башланғыс мәктәптә, һуңынан китапханала мөдир сифатында эшләп ғаиләһен аҫрарға тура килә.

1923 йылда Николай Молчанов Ярославлгә ағаһы ғаиләһенә күсә, урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1927 йылда Таганрогта туғыҙ йыллыҡ мәктәпте, 1930 йылда Ленинград дәүләт университетының матди мәҙәниәт һәм тел ғилеме факультетын тамамлай. Ленинград дәүләт университетында уҡыу ваҡытында Борисоглебскиҙа «Голос пахаря» гәзитендә, Владивостокта «Красное знамя» гәзитендә практика үтә, Ленинград радиоһында «Рабочий радиополдень» тапшырыуының махсус хәбәрсеһе була. 1930 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай, бер нисә ай Ленинградта «Вокруг света» журналының әҙәби хеҙмәткәрҙәре булып эшләй. Артабан Алматыға китә, бында край гәзите «Советская степь» редакцияһында район матбуғаты секторы мөдире булып эшләй. Ҡаҙаҡ ССР-ына ҡатыны һәм курсташы О. Ф. Берггольц менән бергә китә. 1932 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Баҫмасыларға әсирлеккә эләгә, язалауҙарҙан һуң эпилепсия менән ауырый, демобилизациялана һәм Ленинградҡа ҡайта. 1934 йылдың сентябрендә Дәүләт сәнғәт академияһының әҙәби бүлеге аспирантураһына уҡырға инә. 1938 йылдың мартында диссертация яҡлай. 1938—1940 йылдарҙа М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге асыҡ китапханала эшләй.

1942 йылда Ленинград блокадаһы ваҡытында, ҡаланы бомбаға тотҡан ваҡытта, ҡыйыҡта дежур иткәндә яралана. Тиҙҙән вафат була һәм Пискарев зыяратында ерләнә.

## Баҫмалары
* К проблеме Пушкина в 60-е годы: Тез. к дис. канд. филол. наук. Л., 1938.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Никитин Е. Н.* Какие они разные… Корней, Николай, Лидия Чуковские. Деком, 2014. ISBN 978-5-89533-311-2.
* Молчанов Николай Степанович. Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры. Биографический словарь, т. 1-4.
Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы

**Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы** (1908 йыл —2008) — педагогик хеҙмәт ветераны, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы ().

## Биографияһы
Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов — 1907 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дәүләкән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында) тыуған.

1942 йылдың 12 декабрендә фронтҡа китә. Һуғыш юлын рота элемтәсе-телефонисы булып Дондан башлап Берлин ҡалаһында тамамлай. Белгород һәм Харьков ҡалаларын азат итеүҙә, Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Кобель, Варшава,Лодзь ҡалалары өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа, Франкфурт—Одер һәм Берлиндә командованиеға өҙлөкһөҙ бәйләнеш биреп тора, артиллерия уты менән идара итә.

## Батырлығы
Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалын 1943 йылдың ҡышында "Харьков операцияһы"нда ҡатнашҡаны өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалын Курск дуғаһынндағы алыштар һәм Белград ҡалаһын азат итеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн бүләкләнә.
Икенсе «Батырлыҡ өсөн» миҙалына Одесса ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була.
Һуғыштан ҡайтҡас, Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы (хәҙер гимназия) башҡорт мәктәбендә математика фәне уҡытыусыһы булып оҙаҡ йылдар эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945,ғинуар)
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Память народа /Утягулов Мансур Хабибрахманович /Документы о награждении
Молчанов Андрей Юрьевич

**Молчанов Андрей Юрьевич** () — эшҡыуар, «ЛСР төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы һәм мажоритар акционеры. Иҡтисад фәндәре докторы. Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе. Рәсәй сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы
Андрей Молчанов 1971 йылдың 24 сентябрендә Ленинградта тыуған.

1993 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының иҡтисад факультетын, 1998 йылда — «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.

1993 йылда Рәсәйҙәге иң эре төҙөлөш компанияларының береһе булған "ЛСР төркөмө"нә нигеҙ һала һәм 2007 йылға тиклем етәкселек итә.

2007 йылда Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

2008 йылда — Ленинград өлкәһе дәүләт власының башҡарма органынан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана.

2009—2011 йылдарҙа — БДБ эштәре буйынса Федерация Советы комитеты рәйесе.

2011 йылда — Ленинград өлкәһе дәүләт власының закондар сығарыу (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана.

2011—2013 йылдарҙа — иҡтисади сәйәсәт буйынса Федерация Советы Комитеты рәйесе.

2013 йылдың 17 апрелендә Федерация Советынан ваҡытынан алда китә. 2013 йылдың апреленән 2015 йылдың апреленә тиклем «ЛСР төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй.

2015 йылдың 18 майынан «ЛСР төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең һәм «ЛСР» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры вазифаһын биләй.

2016 йылдың 21 мартында төҙөлөштә үҙ-үҙен көйләүсе ойошмаларҙың XI Бөтә Рәсәй съезында «Төҙөүселәрҙең милли берекмәһе» ассоциацияһы президенты итеп һайлана.

Ленинград өлкәһе Подпорожье ҡалаһының почетлы гражданы.

## Милеге һәм килеме
2012 йылда 1,7 миллиард долларға торошло байлығы менән Рәсәйҙең 200 иң бай бизнесмендары исемлегендә 57-се урынды биләй (Forbes журналы версияһы буйынса). 2017 йылда 1,3 миллиард долларға торошло байлығы менән Рәсәйҙең иң бай бизнесмендары араһында 73-сө урынды биләй.

«Ведомости» гәзите мәғлүмәттәре буйынса, Италияла Молчановтың милкендә дөйөм майҙаны 899 м2 булған ике йорто һәм 5,2 мең м2 майҙанлы ер участкаһы бар.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Елизавета Молчанова.

Алты бала тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Молчанов на сайте Совета Федерации
* Комитет Совета Федерации по делам Содружества Независимых Государств
* Официальный сайт ПАО «Группа ЛСР»
Һары станцияһы янындағы һуғыш

**Һары станцияһы янындағы һуғыш** — Граждандар һуғышы осоронда, 1918 йылда, Көньяҡ-көнбайыш фронттың Орск участкаһында булып үткән хәл иткес һуғыштарҙың береһе.

## Тарихы
1918 йылдың 27 сентябрендә Орскиҙағы ҡыҙыл арммецтар гарнизоны икегә бүленә. Гарнизондың бер өлөшөнә ҡаланы башҡорт һәм казак ғәскәренән обороналау һәм Аҡтүбәгә сигенеү бурысы ҡуйыла. Икенсе өлөшө дошман көстәрен Орскиға һөжүм итеүҙән туҡтатыу маҡсатында уларҙың иғтибарын ситкә йүнәлдерергә тейеш була (икенсе бер фараз буйынса гарнизаондың икенсе өлөшөнә Ырымбур ҡалаһын баҫып алыу маҡсаты ҡуйыла).

Орск гарнизонының Ырымбур йүнәлешендә хәрәкәт иткән өлөшөнә (4 меңгә яҡын ҡыҙыл армеец) ҡаршы Орск тимер юлының Һары тимер юл станцияһы районында казактар һәм 4-се башҡорт пехота полкының штабс-капитан Громаковский командалыҡ иткән 2-се батальоны һөжүм итә. Асырғанышлы алыш барышында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы часы ҡыйратыла, ҡыҙыл армеецтарҙың бер өлөшө Аҡтүбә ҡалаһына ҡаса. Һары тимер юл станция янындағы һуғыш еңеү менән тамамланғанға күрә, башҡорт ғәскәре һәм казак ғәскәре частарына әллә ни ҙур булмаған юғалтыуҙар менән Орск ҡалаһын яулап алыу мөмкин була..

Орск фронты командующийы Н. П. Карнаухов, Ырымбур казак ғәскәренең штаб начальнигы генерал-майыр А. Н. Вагин һәм Айырым Башҡорт корпусы командующийы генерал-лейтенант Х. И. Ишбулатов тарафынан 2-се батальондың һалдаттары һәм офицерҙарына яу барышында күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлыҡтары өсөн рәхмәт белдерелә. Күп кенә башҡорт хәрби хеҙмәткәрҙәре аҡтар командованиеһының наградаларына лайыҡ була..

## Сығанаҡтар
Национально‑государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.2. Ч.1. Уфа, 2002;

А. А. Ва­лидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920): сб. док. и материалов. В 2 ч. Ч.1. Уфа, 2005.

## Әҙәбиәт
Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне. Кн.1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). Уфа, 2009.

## Иҫкәрмәләр
Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы

**Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы** (25 сентябрь 1950 йыл) — журналист, шағирә. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Журналистар (1996), Яҙыусылар союзы (1999) ағзаһы.

## Биографияһы
Шағирә, журналист Флүзә Рәжәп ҡыҙы Мырҙабаева 1950 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Иҫке Мораҙым ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мораҙым ауылында) тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, бәләкәйҙән китап, гәзит уҡырға әүәҫлеге, үҙенең дә яҙышырға яратыуы Ғафури районының «Йондоҙ» гәзите редакцияһына алып килә. 1973 йылдан - «Звезда», 1980 йылдан «Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй, 1999 йылдан алып бүлек мөдире була. 2007-2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналы редакцияһында тәржемә бүлеге мөдире. Флүзә Мырҙабаева матбуғатта баҫылған бихисап мәҡәләләр, ижади портреттар, публицистик йыйынтыҡтар, шиғри әҫәрҙәр авторы. Ул әҙәбиәт, очерктар оҫтаһы булып таныла. Шиғырҙарында туған тәбиғәт тасуирлана, шағирәнең кисерештәре шулар аша асып бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.

— Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты

— Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премия лауреаты

## Төп әҫәрҙәре
1. «Ғүмер ағыштары, кеше яҙмыштары…» (2005)

2. «Заман сыңы йыһан‑күктәрҙә» (2010)

3. «Мөғжизәле донъям» (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Флүзә Мырҙабаеваға 70 йәш
Хәлилова Миңзәлә Вәсил ҡыҙы

**Хәлилова (Байышева) Миңзәлә Вәсил ҡыҙы** (17 август 1963 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, шағир. «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2007), Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы (2016), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2020), «Дим» әҙәби берекмәһенең етәксеһе (1916), Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (2019), Әхиәр Хәкимов исемендәге премия лауреаты (2020).

## Биографияһы
Миңзәлә Вәсил ҡыҙы Хәлилова — 1963 йылдың 17 авгусында Башҡортосттан Республикаһының Баймаҡ районы Байыш ауылында тыуған. Байыш һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Сибай интернат-мәктәбендә урта белем ала.
1982—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
1987 йылдан Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. Ул уҡытыусы эше менән бер рәттән ижад менән шөғөлләнә, район, төбәк-ара ижади һәм һөнәри конкурстарҙа ҡатнаша.

## Ижады
2001 йылда шиғырҙар һәм мәктәп байрамдары өсөн сценарийҙар тупланған «Аҡ елкән» исемле китабы баҫылып сыҡты.
Уның шиғырҙар шәлкеме «Дим тулҡындары»(2006), «Йөрәктәр аһәңе»(2007), «Асылмаған сер»(2012), «Ҡояшлы ямғыр» (2017) «Күңел моңдары» (2019) йыйынтыҡтарында урын алған.
2017 йылда «Төштәге осрашыу» хикәйәләр йыйынтығы нәшер ителә.Был китапҡа яҙыусының 16 хикәйәһе ингән. Шуларҙың уныһы Гөлфирә Ильяс ҡыҙы Ғәскәрова тарафынан урыҫ теленә тәржемә ителгән.
«Ағиҙел», «Шоңҡар»,«Ватандаш», «ЛИФФТ» журналдарында хикәйәләре, шиғырҙары баҫылып килә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2007)
* Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы (2016)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2020)
* «Илһам шишмәләре» төбәк-ара шиғриәт фестивале лауреаты (1998), (2013)
* Республиканың иң яҡшы башҡорт теле һәм әҙәбиәте конкурсында еңеп, Башҡортостан Хөкүмәте грантына һәм дипломына лайыҡ булды (2015)
* Әхиәр Хәкимов исемендәге премия лауреаты (2020)

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәкимов ойошторған «Дим» әҙәби берекмәһенең етәксеһе (2019)
* Дәүләкән районының Ағинәйҙәр ҡоро ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
*«Изгелек» Ғарипова Т. «Ватандаш» журналы /№9 2002 й.1-12 б.б  
*
Баһманов Әнәс Абдрахман улы

**Баһманов Әнәс Абдрахман улы** (3 март 1937 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2009), И. М. Губкин исемендәге премия (2002) лауреаты.

## Биографияһы
Баһманов Әнәс Абдрахман улы 1937 йылдың 3 мартында хәҙерге Татарстан Республикаһының Әлмәт районы Түбәнге Маҡтама ауылында тыуған.

1965 йылда Силәбе политехник институтын тамамлай. Шул уҡ йылда диплом алғандан һуң Свердловск ҡалаһында Свердлов исемендәге транспорт машиналары эшләү заводында инженер-конструктор булып хеҙмәт юлын башлай.

1968—1969 йылдарҙа — Өфө ҡалаһында «Башнефтепроект» институты өлкән инженеры. 1969 йылдан энергоресурстар транспорты проблемалары институтында эшләй. 1974 йылда сектор мөдире, 1983 йылдан — лаборатория мөдире вазифаһына тәғәйенләнә. 1987 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2003 йылдан — бүлек мөдире, 2008 йылдан — Нефть-газ промыслалары проблемалары һәм ресурстарҙы һаҡлап тотоноу үҙәгенең директор урынбаҫары итеп үрләтелә.

Уның етәкселегендә нефть промыслаларында нефтте транспортлау өсөн насослы энергетик ҡоролма уйлап табыла. Рәсәйҙә беренсе тапҡыр нефть ҡатламдарына һыу тултырыу өсөн ЦНСА тибындағы насос агрегаттары эшләнә. Ҡулланыуҙа насос ҡоролмаларын һайлау буйынса 5 норматив документ эшләй. Уйлап табыуға 10 авторлыҡ танытмаһы бар. 150-нән артыҡ хеҙмәт, шул иҫәптән 2 фәнни-техник күҙәтеү авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2011)
* СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980)
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009)
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2002).

## Төп хеҙмәттәре
* Блочные насосные установки для нефтяных месторождений. М., 1980 (авторҙаш);
* Модифицированные насосы ЦНС 105‑441‑2 и ЦНС 180‑383‑2.
* Испытания и подконтрольная эксплуатация. М., 1991 (авторҙаш);
* Методика расчёта характеристик двухвинтового насоса негерметичного типа. Уфа, 2002 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Багманов Анас Абдрахманович