open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡыҫыҡ(йылға)

**Ҡыҫыҡ**(Оло Ҡыҫыҡ) (. ҡыҫыҡ , йәғни тар) — Рәсәй йылғаһы. Көньяҡ Уралдың көнбайыш өлөшөнән башланғыс алып, көньяҡҡа ҡарай аға. Ләмәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 17 километр.

## Тарихы
Ҡыҫыҡ йылғаһы көньяҡ йүнәлештә ағып барып, Ҡара йылға шаршыһынан  түбәндәрәк, йәмле ҡаялар ҡаршыһында Ләмәҙе(Эҫем ҡушылдығы) йылғаһына барып ҡушыла.

Ҡыҫыҡ Икен һәм Бәҙәреш йылғаларынан ҡала Ләмәҙе йылғаһының мөһим ҡушылдыҡтарының береһе булып тора.

Йылға тамағы эргәһендә, уң ярында  Ҡыҫыҡ урмансылар ҡасабаһы булған.Ҡасабаның тағын бер атамаһы — Пищетара.  Халыҡ уны үҙенсә үҙгәртеп  Пиштар тип йөрөткән.

Ҡасаба тирәһендә оҙаҡ  ҡына  киң ҡолас менән ағас ҡырҡыу эштәре  алып барылған. Шуға ла Ҡыҫыҡҡа алып бара торған тар  колеялы тимер юлы һалынған. Тик әлеге ваҡытта ҡасаба урыны  аҡлан булып ҡалған.

Йылға буйҙарында тораҡтар юҡ. Ҡырҡылған урман ныҡ зыян күргән. Хәҙерге ваҡытта  тергеҙеү.буйынса эштәр алып баралар.

Ҡыҫыҡ йылғаһында Көньяҡ Уралдағы тау йылғаларына хас балыҡтар, шул иҫәптән һирәк хайуандар иҫәбендә һаналған бәрҙе һәм бағыр тереклек итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Мәғлүмәттәр буйынса рәсәй дәүләт һыу реестры ҡарап кама бассейны округы, һыу хужалығы участкаһы — йылға Эҫем йылғаһының башынан тамағына тиклем, йылға — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612211100019345.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Мәҡәләләр белешмәмәһе. Ҡыҫыҡ  йылғаһы.Барлыҡ   Көньяҡ Урал Сайты
*
Кинерма

**Кинерма** ( — Карелия Республикаһы Пряжинский милли районының Ведлозерский ауыл биләмәһендәге боронғо карел ауылы, тарихтың комплекслы ҡомартҡыһы. Карел-ливвиктарҙың йәшәү үҙәге.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Ауыл урынлашҡан районда XVI быуаттан уҡ йәшәгәндәр

Ауыл беренсе тапҡыр 1496 йылда «Обонежская пятинаның  яҙма китабында» телгә алына.

Ауылда XVIII  быуатта һәм  XIX быуат башында төҙөлгән йорттар, шулай уҡ XVIII быуатта төҙөлгән Смоленская Божья Матерь сиркәүе  урынлашҡан. Әлеге ваҡытта йорттар Карелия Республикаһының мәҙәни мираҫ объекттары булараҡ һаҡлауға алынған. 

2000 йылда ауылға ярҙам итеү өсөн Карелияла Республикаһы карел  мәҙәни мираҫына ярҙам итеү өсөн Ижтиағи фонд ойошторола. 

2001 йылда  *Kinnermäen ystävät* (Кинерма дуҫтары) йәмәғәт ойошмаһы ойошторола. 

2016 йылда ауыл  Рәсәйҙең  иң матур ауылдары  ассоциацияһына ҡабул ителә.  Конкурста еңеү һөҙөмтәһендә кескенә ауыл өсөн ҙур туристар ағымы  барлыҡҡа килә, улар менән  алты кеше генә эш итә алмай: берҙән-бер ҡунаҡхана хужабикәһе журналистарға  «кешеләр үпкәләп китмәһен өсөн беҙ был аҡсаға сифатлы хеҙмәтләндерергә теләйбеҙ. Әммә йылына  4 мең турист! Был физик яҡтан мөмкин түгел. Миндә ярты йыл алдан яҙылыу»  тип хәбәр итә.

Кинермала  "Кинермала тормош" күргәҙмәһе эшләй.

**Ауыл ҡоролмалары араһында түбәндәге объекттар архитектура ҡомартҡыһы тип таныла:**

* Качалованың  торлаҡ йорто (XIX  быуат аҙағы)
* Гаврилованың торлаҡ йорт (XIX  быуат аҙағы)
* Давыдовтың торлаҡ йорто (1924 й.)
* Кузнецованың торлаҡ йорто (XIX  быуаттың икенсе яртыһы)
* Ершованың торлаҡ йорто (XIX  быуаттың икенсе яртыһы)
* Стафееваның торлаҡ йорто (XIX  быуат аҙағы)
* Кузнецованың мунсаһы (1902 й.)

## Халҡы
1905 йылда халыҡ һаны 117  кеше тәшкил итә. 1911 йылда 168 кеше йәшәгән.
2010 йылда алты кеше иҫәпләнгән,  2013 йылда шулай уҡ алты кеше йәшәй.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Kinnermaki.jpg
Файл:Kinnermaki kirkko.jpg
Файл:Kinnermaki2.jpg
Файл:Дер. Кинерма 1.jpg|Ведлозеро яғынан ауылға инеү
Файл:Дер. Кинерма 2.jpg|Ауыл аша  автомобиль юлы
Файл:Дер. Кинерма 3.jpg|Этно-мәҙәни үҙәк, Кинерма, 17


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Карелия: энциклопедия: 3 т. / гл. ред. ф. Титов. 2 т.: К — П — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. 56. с. — 464 с.:, карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)

## Һылтанмалар

* Ауыл 450 йыл тулыуға Кинерма 
* Кинерм ауыл уны һаҡлау мәсьәләләре тикшерелде тарихи-мәҙәни мираҫын 
* Kinnermäen rakennusperintö 
* Kinnermäen ystävät ry 
* 2003 Niikon Petri Kinnermäestä kuvia 
* Тормош Кинерма 
* Кинерма Ауыл. Путеводитель
* Рәсәйҙәге иң матур ауыл // РИА, 11 2017 йылдың ғинуарында.
Абдулла (ҡала)

**Абдулла** () — Россия Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан ҡалаһы. Абдулла ҡала округы административ үҙәге

## Географияһы
Ҡала Урал алды төбәгендә, Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы Тиреҫ йылғаһы буйында, Башҡортостан сигенән йыраҡ түгел, Ырымбур ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 280 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр 1795 йылда 37 кешелек халҡы булған «яңы һалынған Абдулла ауылы» булараҡ телгә алына, исем ауылдың аҡһаҡалы Абдулла Яҡупов хөрмәтенә аталған булған. 1811 йылдан Абдулино тип атала башлай. Административ рәүештә Боғорослан өйәҙе составына инә. 1886—1888 йылдарҙа тимер юлы төҙөлгәндән һуң Һамар-Златоуст тимер юл станцияһы булып китә. 1895 йылда «Перов һәм Зуев» компанияһы Тиреҫ йылғаһы аръяғында ҡарабойҙайҙы ярма итеп эшкәртеү заводы төҙөй. Абдуллала ҡеүәтле пар тирмәне, элеватор төҙөлгән.

1923 йылда Абдулла ҡала статусы ала.

## Халҡы

2019 йылдың 1 ғинуарына Рәсәйҙең 1115 ҡалаһынан 695-се урында була.

## Сәнәғәте
Сәнәғәтен, башлыса, аҙыҡ-түлек предприятиелары (икмәк , һөт комбинаттары) тәшкил итә. Тимер юл транспорты (юл машиналарын ремонтлау заводы, запас частәр заводы) һәм төҙөлөш материалдары предприятиелары. Һынамаҡ ауыл хужалығы машиналары заводы, башҡа предприятиелар. Һамар — Куйбышев тимер юлының Өфө линияһында тимер юл станцияһы.

## Транспорт
Автомобиль юлдары бәйләнештәре
*  Ҡаҙан — Ырымбур
Тимер юл станцияһы хәрәкәте Абдулла аша тормошҡа ашырыла. Йөк ташыу Куйбышев тимер юлы (ААЙ Рәсәй тимер юлдары) буйлап башҡарыла .

## Иҫтәлекле урындары
*   Автомат тимер юл тормозын уйлап табыусы Ф. П. Казанцевтың фатир-музейы
* Тыуған яҡты өйрәнеү музейы
* Архитектура ҡомартҡыһы — бинаның тимер юл вокзалы (1895).
* Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары һәйкәле
* Һәләк булған яугир-интернационалист («афғандар») скверы

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* 
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык, 2002.

## Һылтанмалар
Ишәле (Туҡ ҡушылдығы)

**Ишәле** — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районындағы йылға, Туҡ йылғаһы ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо- 17 км; бассейны майҙаны — 66,7 км².
## География
Йылғаның  башы *Кла́ссен ере*  тип йөрөтөлгән урындан йыраҡ түгел ( Ырымбур өлкәһе Красногвардейский  районы). Йылға инеше  диңгеҙ кимәленән 174 м бейеклектә ятҡан ҡалҡыулыҡтан ағып төшә, Туҡ йылғаһының  башынан 103 км  алыҫлыҡта *Чапаевка  ере* тигән урында Туҡҡа ҡушыла. Йылға тамағының бейеклеге—  диңгеҙ кимәленән 83 м.

Ишәле- кеше исеме, антропоним.Бәлки йылға Ишәле тигән кеше исемен йөрөтәлер. Икенсе фараз- «ишәләнеү»- борғосланыу (извиваться).
## Бассейны
— Василько́вка инеше (оҙонлоғо — 1114 м)

* Ишәле быуаһы (Ишалка ҡасабаһы янында, йылға тамағына 7886 м ҡала;һыу өҫтө майҙаны— 126 300 м²)
* Ильи́нка йылғаһы (6238 м)

— Ильи́нский быуаһы (Ильинка ере тигән ерҙә, Ильинка йылғаһы тамағынан 3660 м алыҫлыҡта;һыу өҫтө майҙаны— 55 970 м²)

— Урта ялан (Средний дол) шишмәһе (3995 м)

— Ильи́нский шишмәһе (1138 м)

* Имәнлек шишмәһе (Дубовый) (1702 м)

— Уҫаҡлыҡ яланы (Осиновый дол) (597 м)

* Кла́ссен шишмәһе (818 м)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан( Һамар һыу хужалығы участкаһы  Сорочинск гидроузелынан алып Быҙаулыҡ районындағы Елшанка һыу үлсәгес посына тиклем). Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспий диңгеҙенә тиклемге Волга йылғаһы бассейнына инә .

## Иҫкәрәмәләр

## Топографик карталар
*
Александр Невский лавраһы

**Изге Троица Александр Невский лавраһы** — православие ирҙәр монастыры, Санкт-Петербургта Невский проспектының көнсығыш осонда урынлашҡан. Ҡаланың иң тәүге һәм иң эре монастырҙарының береһе. 1797 йылдан алып лавра статусына эйә.

Архитектура комплексы составына бер нисә билдәле некрополдар (кәшәнәләр) инә, унда XVIII—XIX быуаттарҙың күп кенә күренекле эшмәкәрҙәре баҡыйлыҡта ята.

## Тарих

### Пётр дәүере
Тыуған яҡты өйрәнеү баҫмаларында йыш ҡына Невский монастырына нигеҙ һалыусы Пётр I тип яҙыла. 1710 йылдың июль айында, Черный йылғаһы (хәҙерге Монастырка) Неваға ҡойған ерҙә батша бында монастырь төҙөргә фарман бирә, монастырҙың ҡарамағында Олонец крайындағы Нева йылғаһының ике ярында 5000 квадрат сажин ер бүленә, шулай уҡ монастырға бик бай Валдайский Иверский монастыры үҙенең бөтә аҫаблары менән бирелә.

Монастырҙың изге кенәз Александр Невский Ярославичҡа тап ошо урында бағышланыуы, кенәздең шведтарға ҡаршы Невский алышында 1240 йылда еңеү яулауы менән бәйле. Швеция менән һуғыш алып барғанда ҡайтарып алынған ерҙәрҙә монастырь төҙөү тарихи ауаз күрһәткесе булып тора.

Яңы монастырҙы архимандрит Феодосий (Яновский) ҡулайлаштыра. Нигеҙ һалыуҙың рәсми датаһы — тәүге Благовещенский ағас сиркәүен изгеләндереү көнө — 1713 йылдың 25 марты (Благовещение Пресвятой Богородицы байрамы).

Ике йыл үткәс, Архитектура комплексы проекты Доменико Трезини етәкселеге аҫтында төҙөлә. Невский монастырын Трезини таш төҙөлөшлө симметрик ансамбль итеп күҙаллай, уны Нева һәм Черная йылғаһы араһындағы участокта күрә. Шул уҡ ваҡытта монастырь яңы баш ҡаланың көньяҡ-көнсығышында форпост булып тора, сөнки, ҡағиҙә буйынса, фортификацион сәнғәт проекты буйынса төҙөлә. Петербургтан монастырға тиклем киң юл («Невский першпективаһы») һалыу планлаштырыла.

Монастырь төҙөү барышында уның диуарҙары янында ҡаласыҡ, баҡсалар барлыҡҡа килә, хужалыҡ ҡаралтылары: тимерлек, ағастан әйберҙәр яһау оҫтаханаһы, мал һарайы һәм ялан кәртә, тирмән — күтәртелә. Артабан етештерелгән уңышты һәм әйберҙәрҙе һаҡлау өсөн баҙҙар ҡаҙыла.

1720 йылда монастырҙа руханиҙар балалары өсөн мәктәп асыла, 6 йыл йылдан был мәктәп Славян-грек-латин семинарияһы тип үҙгәртелә. Һуңынан ул Александр Невский лавраһының Төп семинарияһы тип атала, ә 1797 йылда Павел I уға академия статусы бирә. Невский лавраһыда бик күп быуындарҙың руханиҙары уҡытып сығарыла. Күп кенә Рус сиркәүе епископлығы вәкилдәре XVIII—XIX бб. был монастырҙа хеҙмәт иткән. 1719 йылда лаврала Санкт-Петербург типографияһы эшләй башлай, 1714 йылдан — отставкалағы һалдаттар өсөн богадельня булдырыла.

Пётр I 1723 йылдың 29 майында монастырға бара һәм кенәз Александр Невскийҙың мәйете ҡалдыҡтарын Владимир раштыуаһы монастырынан лавраға күсертә. Санкт-Петербургта 1724 йылдың 30 авгусында Рус сиркәүе календарына был турала иҫтәлек итеп яңы байрам: Кенәз Александр Невскийҙың күсерелеүе байрамын — индерә.

## Һылтанмалар
* Александро-Невская лавра
* 20 интересных фактов из истории Александро-Невской Лавры

## Иҫкәрмәләр
Оло Һунакүл

**Оло Һунакүл**—  Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы күл, Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан.

1999 йылдан  2011 йылға тиклем күл ярында халыҡ ижадының Бажов фестивале уҙа.

## Географияһы
Һыу ятҡылығы ҡылымыҡтар менән тоташҡан  ике өлөштән тора. Төньяҡ өлөшө Оло плесо, көньяҡ өлөшө Кесе плесо тип атала. Төньяҡ өлөшөндә ике утрау  — Яҫы һәм Юғары утрау урынлашҡан.

Оло Һунакүл менән йәнәш күп бәләкәй һәм уртаса күлдәр бар  — Кесе Һунакүл,  Мисәш, шулай уҡ Кесе һәм Оло Киҫегәс. Оло Һунакүл ямғырлы йылдарҙа Кесе Һунакүл һәм Оло Киҫегәс менән ҡылымыҡтар ярҙамында тоташа. Күл ярҙарында Непряхино ауылы, Һунакүл ҡасабаһы, шулай уҡ  Көньяҡ Урал дәүләт университетының спорт-һауыҡтырыу комплексы һәм башҡа ял итеү базалары урынлашҡан. 

Административ яҡтан Непряхино ауыл биләмәһенә ҡарай.

## Исеме
Күл атамаһы элек татарҙарҙа һәм башҡорттарҙа таралған ир-аттарҙың Һун исеменән килеп сыҡҡан, ул «һуңғараҡ», «һуңғы» тигәнде аңлата, йәки ғаиләлә бала тыуыу тәртибен сағылдыра.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Күл төбө ҡомло һәм ләмле. Бында  ҡорман, сабаҡ, табан балыҡ, ҡарабалыҡ, алабуға, шырт балыҡ, суртан һәм карп тереклек итә. 2007 йылда  күлгә  рипус һәм шамбы ебәрәләр.

## Иҫкәрмәләр
Костомукша ҡурсаулығы

**«Костомукша» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** — Карелия Республикаһының  Муезерский һәм Калевальский райондары сиктәрендә урынлашҡан ҡурсаулыҡ.

## Тарихы
Костомукша дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы 1983 йылдың 14 декабрендә ойошторола. Ҡурсаулыҡ төбәк  комплекстың бер өлөшө булараҡ проектлана, һәм  уның маҡсатына башта тиҙ үҫешкән Костомукша тау-байыҡтырыу комбинаты сәнәғәт эшмәкәрлегенең кире эҙемтәләрен нейтралләштереү инә.

Уның дөйөм майҙаны 49 200  гектар. Был Рәсәйҙең транссикле биш  ҡурсаулыҡтың  береһе булып тора: 1990 йылда  рәсәй-фин ҡурсаулығы «Дуҫлыҡ» ойошторола, беҙҙең яҡтан ул Костомукша тип күрһәтелә, ә фин яғынан   — изоляцияланған  биш тәбиғәт һаҡлау зонаһы

## Географик мәғлүмәт
Был территория уртаса бүлкәттең   атлантик-арктик климат өлкәһендә урынлашҡан. Уртаса йыллыҡ температура 0,5 һауа°С. Һалҡындарһыҙ осорҙоң оҙонлоғо 183 көн тәшкил итә.

Ҡурсаулыҡ биләмәһе башлыса төньяҡ тайга  урмандары  менән ҡапланған. Күлдәр һәм ағын  һыу ятҡылыҡтары күп, һаҙлы участкалар бар.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 182 төр ҡош теркәлгән. Яҡынса 300-350 төр көпшәле үҫемлек  осрай. Ҡурсаулыҡ фаунаһында 26 төр һөтимәрҙәр  бар. 2 төр тереклек бар. Ҡурсаулыҡ территорияһында даими йәшәүсе 16 балыҡ төрө теркәлгән.

Ҡоштар фаунаһы төбәктең тайга урмандары өсөн ғәҙәти: сел, һуйыр, тейен, һыуһар урман, һоро айыу, мышы — уның хас вәкилдәре. Айырым иғтибар менән төньяҡ боланының урман формаһы популяцияһы файҙалана, ул  Карелияның был районында ғына — ҡурсаулыҡта  һәм унан көньяҡта һаҡланған. Ул миҙгелле күсеүҙәр ваҡытында дәүләт сиге аша үтә; совет һәм фин ғалимдары уны  берлектәге программа буйынса  өйрәнә.  төбәк өсөн типик; ҡурсаулыҡ йылғалары буйлап ныҡ һаҡлауҙы талап иткән көнбайыш  һөмбашы ыуылдырыҡ сәсә.

## Фәнни йүнәлеш
Карелия территорияһында төньяҡ тайга зонаһы аҫты тәбиғәт комплексында процестарҙың тәбиғи барышын, тау-байыҡтырыу комбинаты производство эшмәкәрлегенең ҡурсаулыҡ биогеоценозына йоғонтоһон өйрәнеү, ҡурсаулыҡ экосистемаларын тергеҙеү һәм һаҡлау ысулдарын эшләү.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Страница Костомушского заповедника на сайте ООПТ России
* Официальный сайт Костомушского заповедника
Рождествено (музей-усадьба)

**Рождествено** — Ленинград өлкәһе Гатчина районының Рождествено ауылындағы  музей-усадьба,  Ленинград өлкәһе дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһының «Музей агентлығы»  филиалы.

Музейҙа ауыл тарихына һәм уның тирә-яҡтарына, шулай уҡ күренкеле яҙыусы, шағир, драматург, тәржемәсе, энтомолог Владимир Набоковҡа арналған экспозициялар бар.

## Тарихы
Музей урынлашҡан усадьба йорто  XVIII быуат аҙағында «ҡала башлығы йорто» булараҡ төҙөлә.   Бинаның архитекторы билдәһеҙ, бер нисек тә раҫланмаған фекерҙәр буйынса И. Е. Старов, Ф. И. Волков йәки  Н. А. Львов булыуы мөмкин тип әйтелә. 

1797 йылдың февралендә император Павел I  указы буйынса усадьба һарай яны кәңәшсеһе Ефремов Николай Ефремович биләмәһенә күсә. Йорт эргәһендә парк, хужалыҡ ҡаралтылары төҙөйҙәр.

1856 йылда имение Петербург ҡалаһына ҡаҙнаһына һалына, ә 1857 йылда уны Ю. Д. Манухина  һатып ала.  1872 йылдан  1878 йылға тиклем усадьба беренсе гильдиялы сауҙагәр К. Я. Бушҡа ҡарай.

1890 йылдың сентябрь айында имениены   ғәмәли статский советник, алтын сәнәғәтсеһе Иван Васильевич Рукавишников һатып ала. Бынан һуң  йортта  ремонт үткәрелә, ә  усадьбала ҡош аҙбары, ат аҙбары, теплица, теннис корты төҙөлә. 1901 йылда  В.И. Рукавишниковтың улы  Василий имениеның  хужаһы була, ә 1916 йылда —  В. И. Рукавишниковтың ир туғаны  Набоков Владимир Владимирович. 

1917 йылдан һуң усадьбала  ветеринария техникумының  ятағы урынлаша.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинала нацистарҙың юл бүлеге урынлаша, ә һуғыштан һуң йортта ауыл мәктәбе урынлаша.

1957 йылда Рождествено  ауылы китапханаһы эргәһендә  «Рождествно ауылы һәм уның тирә-яғының үткәне  һәм бөгөнгөһө» күргәҙмәһе асыла, уның базаһында 1959 йылда В.И. Ленин исемендәге  колхоз тарихының йәмәғәт музейы ойошторола. 1973 йылда колхоз  Рукавишниковтарҙың элекке усадьбаһын яңы музей өсөн ала.  1974 йылда  йорттоң өс бүлмәһендә  яңы экспозиция,  шулай уҡ «Набоков тыуған илендә» экспозицияһы асыла.  1987 йылда музей В.В.Набоковтың дәүләт Рождествено тарихи-әҙәби һәм мемориаль музей тип үҙгәртелә.

1995 йылда бина янғын һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күрә. Тергеҙеү эштәре музей директоры, архитектор Александр Александрович Семочкин  етәкселегендә алып барыла. 2002 йылда усадьба  тарихы хаҡында һөйләүсе экспозиция асыла.

## Әҙәбиәт

* Бурлаков А. В. По набоковским местам // Туристские маршруты Гатчинского района. Южное направление. — Гатчина: СЦДБ, 2003. — С. 63-69. — 120 с. — 3000 экз. — .
* Рождествено // Гатчинский район Ленинградской области. Достопримечательности. Экскурсионные маршруты: Путеводитель / Под общей редакцией А. А. Сырова. — СПб.: Инкери, 2004. — С. 47-49. — 116 с. — 2000 экз. — .
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Музейында ленинград өлкәһендәге рәсми сайты
* Рождествено Тарихы
* Музей-усадьба «Рождествено» 
* Музей-усадьба «Рождествено» Рәсми сайты
Варшава урамы (Санкт-Петербург)

**Варшава урамы** — Санкт-Петербургтың Мәскәү районынындағы эре магистрале. Тимер юл линияһы тоташтырғыстан Галстяный урамына тиклем Новоизмайл проспектына параллель үтә.

## Тарихы
Урам һуғыштан һуңғы Ленинрадты төҙөү планына ярашлы Варшава тимер юлы һыҙығы буйлап көнсығыш яҡлап һалына. 1954 йылдың 14 июлендә тимер юлы һәм Варшава вокзалы исемдәренә ярашлы үҙ исемен ала — Варшава урамы. 1967 йылда шоссе Корпусное һәм шоссе (Аэропорт) тимер юл станциялары участкаһы һүтелә һәм поездар Балтик линияһына күсерелә.

Башта Варшава урамы Корпусное шоссенан алып Көньяҡ шоссеға (хәҙер — Краснопутилов урамы) тиклем бара.

Бөтә урам оҙонлоғо тиерлек Новоизмайлов һәм Пулков мердианы округтарының сиктәре үтә.

Генераль план буйынса Варшава урамын Обвод каналына сығыусы Парфенов урамына тиклем дауам итеү планлаштырыла. Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы, тейешле булған биләмәләргә юл тотоп булмай. 2019—2020 йылдарҙа Варшава вокзалы янында төҙөлгән торлаҡ йорттар Обвод каналына сығыусы юлды бикләй.

## Объекттар
Йорт 3: сауҙа үҙәге « Мебель континеты», Петербургтың ҙур мебель үҙәге булып тора.

11 йорт: Ленинград элемтә ғилми-тикшеренеү институты бүлексәһе. 1985 йылда был бинала һуғышта һәм блокадала һәләк булған ғилми-тикшеренеү хеҙмәткәрҙәре иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. (архитекторы — Е. П. Линцбах, скульпторы — Г. П. Постникова).

50 йорт: «Алмаз» Үҙәк диңгеҙ конструкторлыҡ бюроһы. Унда музей, 1934 йылдан алып судно төҙөү үҫеше һәм проектлау тарихы тураһында һөйләүсе экспозициялар барлыҡҡа килгән. Корабль моделдәре һәм фотолары, ҡотҡарыусылар, янғын һүндереүселәр һәм башҡалар тураһында һөйләүсе стендтар ҡуйылған.

## Транспорт
Ленин проспекты менән Галястан урамы араһында 13, 31, 150, 155, 301, 431-се автобустар һәм маршрут таксиҙары йөрөй; Галстяный һәм Краснопутиловский урамдары араларында — 17-се троллейбус. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте урамдың күпселек өлөшөндә юҡ.

## Түбәндәге урамдар киҫешә
* Благодатный урамы
* Кузнецов урамы
* Бассейн урамы
* Фрунзе урамы
* Еңеү урамы
* Ленин проспекты
* Краснопутилов урамы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 66. — 511 с.
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 31. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — .
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — СПб.: Норинт, 2002. — 353 с. — .

## Һылтанмалар
* Экспозиция по истории проектирования при Западном проектно-конструкторском бюро
* Варшавская улица на сайте «Улицы Питера»
*
Һарыш (Еҙем ҡушылдығы)

**Һарыш** () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018746

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101874

- Бассейн коды — 10.01.02.007

- Гө буйынса томы — 11
 
- Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Терәүестан

**Терәүестан** — Рәсәй, Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районындағы күл

## Географияһы
Ҡыҙыл армиярайонының көньяҡ өлөшөндә, Ҡурған өлкәһе менән сигендә урынлашҡан.
Күрше ауылдар: Ханжино һәм Пашнино.

## Тасуирламаһы
Күл төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа таба һуҙылған, ярҙары һөҙәк. Яр һыҙаттары ныҡ йырғыланған, ҡултыҡтарҙа ҡамыш, екән үҫә. Көнсығыш яр бик ныҡ һаҙлыҡлы. Күлдең төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ өлөштәрендә шишмәләр бар. Һыуы тоҙло.

Һыу ятҡылығы ултырма сығышлы, шуға күрә лә — миҙгелгә бәйле рәүештә — кимәлен үҙгәреүе мөмкин. Ярға яҡын һыуға батҡан төпһәләрҙе, ағас олондарын, ҡоро ағастарҙы күрергә мөмкин. Һыу үтәҙеклеге юғары түгел.

Күлдә алабуға, рипус, пелядь, табан балыҡ, карп, ҡушбаш (толстолобик), аҡ амур, һыла, шамбы, сабаҡ тереклек итә

## Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз йөрөй. Треустандың Һыуы ташыусан, бер йылғаға ла ҡылымығы юҡ, ҡар, грунт һыуҙары, яуым-төшөм арҡаһында ярҙарынан ташып, Треустан күле бер нисә йыл дауамында Берстеневка ауылының ауыл хужалығы ерҙәрен һыу баҫа. 2003 йылда унда һаҡлағыс дамба төҙөйҙәр, һәм Мейәс ҡушылдығы Сүмләк йылғаһы күлгә инмәй ҡала, күл тирәһендәге ауылдар һыу баҫыуҙан ҡотола. Мәгәр күл һыуҙары аҫтында, йәнәһе, элек уның ярында урынлашҡан өс колхоз станы тороп ҡала. Береһенең ҡыйығы менән багы ғына күренеп тора, тип хәбәр ителә «Гид» тип аталған сайтта Шуға тиклем күл исемһеҙ булыуы һәм ошо хәлдән һуң Треустан тип атала башлауы шик тыуҙыра

Шул уҡ ваҡытта гидронимды башҡорт телендәге «терәү» һәм «стан» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип аңлатыусылар ҙа бар. Улар күл ситенең һаҙмырт, батҡыл булыуы сәбәпле терәүҙәр файҙаланырға тура килә тип аңлата. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә аңлатылыуынса, *терәү* — аумаһын, төшмәһен өсөн таянған нәмә; таяу. *Стан* — терәк, таяу хеҙмәтен үтәгән ҡоролма

## Иҫкәрмәләр
Есенин урамы (Санкт-Петербург)

**Есенин урамы** — Санкт-Петербургтың Выборг районындағы урам. Торез проспектынан Придорожная аллеяһына тиклем үтә. Рус шағиры Сергей Есенин хөрмәтенә атала. Йыш ҡына урам рәсми булмағанса «Сергей Есенин урамы» тип атала.

## Тарихы

Урамға 1974 йылдың 15 июлендә исем бирелгән.

2009 йылда Есенин урамы һәм Төньяҡ проспекты мөйөшөндә Сергей Есенингә һәйкәл ҡуйыла.

## Киҫешкән урындары
Есенин урамы түбәндәге проспекттар, урамдар, тыҡрыҡтар менән сикләшә һәм киҫешә:

* Торез проспекты
* Төньяҡ проспект
* Сикейрос урамы
* Уҡыу тыҡрығы
* Луначарский проспекты
* Поэтический бульвар
* Просвещение проспекты
* Сиреневый бульвар
* Придорожная аллея

## Транспорт
Есенин урамдарына яҡын метро станцияһы — «Озерки» һәм «Проспект Просвещения», 2 (Мәскәү-Петроград) тармағы.

* Автобус: № 123, 80.
* Троллейбус: № 13.

## Әҙәбиәт
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 125. — 511 с.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — 4-е изд., перераб. — СПб.: Норинт, 1996. — С. 84. — 359 с. — ISBN 5-7711-0002-1.
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 45. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — ISBN 5-86038-023-2.
* Владимирович А. Г., Ерофеев А. Д. Петербург в названиях улиц. — М.: АСТ ; СПб.: Астрель-СПб ; Владимир: ВКТ, 2009. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-057482-7.
Засецкийҙар йорто

**Засецкийҙар йорто (Засецкий йорто)** — Вологдала мезонин һәм портик  менән  бер ҡатлы ағас йорт (Ленинград урамы, 12 адресы буйынса урынлашҡан), федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы. Бина  1790 йылдың аҙағында төҙөлгән һәм XIX  быуатта байтаҡ  үҙгәртеп ҡоролған.  Вологдала  һаҡланып ҡалған боронғо ағас бина, ағас архитектураһының Вологда ҡомартҡыһы.

## Тарихы

Бина  Засецкийҙарға — боронғо дворяндар нәҫеленә ҡараған. Вологдала Засецкий Алексей Александрович (1717—1784 йыл) — Вологданың тәүге тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, ҙур китапхана һәм боронғо әйберҙәр коллекцияһы хужаһы, Вологда тураһындағы беренсе китап авторы («Историческія и топографическія извѣстія по древности о Россіи, и частично о городѣ Вологдѣ и его уѣздѣ и о состояніи онаго по нынѣ, Изъ разныхъ печатныхъ и рукописныхъ Российскихъ и иностранныхъ книгъ съ пріобщеніемъ примѣчаній Собранныя Алексѣемъ Засѣцкимъ в 1777 году. Въ Университетской Типографіи 1780 года.»).

## Архитектураһы
Бина  классицизм стилендә төҙөлә, шуға күрә ул планлаштырыу  нигеҙендә ҡәтғи, ябай һәм ыҡсым. Проект авторы билдәһеҙ. Фасад үҙәге дүрт колонналы портик менән  эшләнгән, уны ҙур булмаған балкон тотоп тора. Бинаны Вологда архитектураһы өсөн типик өсмөйөшлө фронтон тамамлап ҡуя. Фасады бай биҙәлгән һәм уратып алған һырлы аҡ элементтар бормалы-һырмалы булыуы менән таң ҡалдыра.  Семәрле биҙәктәр XIX һәм XX быуаттарға ҡарай. Дендрологик экспертиза һөҙөмтәләре буйынса бураның йәше 250 йыл  тәшкил итә.

Интерьерында баштағы уҡ ябай геометрик формала ҡыҙыл ағастан эшләнгән ишектәр һәм кафель мейестәр һаҡланып ҡалған.

## Хәҙерге заман
2020 йылда усадьбаны реставрациялау  проекты әҙерләнә, тергеҙеү өсөн  аҡсаны шәхси инвесторҙар бүлә. Реставрациянан һуң  усадьбала музей асырға һәм никах тантаналары уҙғарыу планлаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Засецкие (дворянство)
* Вологодское деревянное зодчество

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Валаам архипелагы

**Валаам архипелагы** — Ладога күленең төньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙа төркөмө, материктан 22 км алыҫлыҡта тора. Архипелаг 50-нән ашыу утрауҙарҙан тора, уның майҙаны 36 квадрат километрҙы тәшкил итә. Валаам утрауының иң ҙур утрауы — Валаам утрауы, ул архипелаг майҙанының 2/3 өлөшөнән ашыу территорияны биләп тора һәм уның майҙаны 27,8 квадрат километр тәшкил итә; утрауҙың оҙонлоғо 9,6 км, киңлеге 7,8 км. Архипелагтағы ҙурлығы буйынса икенсе утрау — Скитский утрауы. Валаам архипелагы административ рәүештә Карелия Республикаһының Сортавальский районы составында тора.

Валаам архипелагының бәләкәй утрауҙары араһында: Лембос, Святой, Байонный, Крестовый, Московский, Предтеченский, Никоновский, Дивный, Емельянов, Оборона, Голый, Савватий (Гранит), Зосима, Скалистый, Луковая, Овсяный, Ржаной, Никольский, Иоанн Кронштадтский утрауҙары бар. Ҡайһы бер утрауҙар үҙ-ара һәм Валаам утрауы менән күпер аша тоташҡан.

Валаам архипелагы утрауҙарында Валаам ҡасабаһы һәм боронғонан ҡалған Валаам монастыры урынлашҡан, унда хәҙер туристар экскурсияларға килеп йөрөй.

1996 йылдан алып Валаам архипелагы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булып тора.

## Географияһы

### Географик урыны
Валаам архипелагы Европаның иң ҙур күлдәренең береһе булған Ладога күленең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

### Климат
Валаам архипелагында яҙ март аҙағында башланып китә. Валаамда йәйге ҡояшлы көндәр материктағына ҡарағанда 30-35 көндән күберәк тора. Архипелагтың уртаса температураһы июлдә 17° С тәшкил итә. Бында ҡыш декабрь башында башланып китә, ер өҫтө ҡар менән ныҡлап ҡаплана. Февраль уртаһында Валаам утрауына яҡын ғына торған Сортавала ҡалаһына (42 км) утрауҙан автомобилдә барырға мөмкин. Валаам архипелагының февралдәге уртаса температураһы −8° С тәшкил итә

### Рельефы
Валаам архипелагы рельефының төрө - бик ныҡ бүлгеләнгән ер төрө. Валаам архипелагының диңгеҙ кимәленән бейеклеге  5,1 — 58,2 м интервалында тора.

### Тәбиғәт

Тәбиғи үҙенсәлектәре архипелагтың урынлашыуы менән билдәләнә. Валаам архипелагы территорияһы тайга зонаһына ҡарай.

Валаам утрауы территорияһында 480-ән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә, уларҙың күптәре монахтар тарафынан үҫтерелгән. Төп утрау булған Валаам башлыса ылыҫлы урман менән ҡапланған (яҡынса 65 % — ҡарағай).

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Экосистемы Валаама и их охрана / А. А. Кучко, Н. А. Белоусова, А. В. Кравченко и др. — Петрозаводск, 1989
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. С. 190—400 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)

## Һылтанмалар
* 
* Научно-исследовательский центр «Валаам» (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 3 декабря 2009 года.
* Монахи и миряне живут вместе на Валаамском архипелаге (статья в «Санкт-Петербургских ведомостях»)
* Ваалаамский архипелаг  на сайте «Фото-Карелия»
* Природа острова Валаам — фотогалерея
* Остров Валаам: фото и статьи (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 5 мая 2007 года.
Тиверск

**Тиверский ҡаласығы** (*Тиверский ҡала, Тиверск*, ) — карел һәм новгородлылар ултыраҡтарының боронғо нығытма ҡалдыҡтары. Ленинград өлкәһе Приозерский районының Васильево ҡасабаһынан яҡынса 4 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Йылъяҙмалар һәм башҡа тарихи документтар күрһәтеүенсә, XIV—XV быуаттарҙа тап «Тиверский ҡаласығы» булған. «Тиверск» атамаһы төрлө сығанаҡтарҙа бары тик XIX быуатта ғына осрай башлаған.

Ҡаласыҡтың тәүге карелса исеме — Тиури, Тиурин-линна ( — шарлауыҡ, перекат һәм  — ҡала) тигәнде аңлата.

## Тарих

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, башта карел Тиурин-линна ҡаласығы Вуокса йылғаһындағы Тиури утрауында Тиверский тупһалары янында IX быуаттан да һуң түгел барлыҡҡа килә, тип әйтелә. Был ултыраҡ карел ырыуының тиврулец төркөмөнөң баш ҡалаһы була — "карел биш ырыу балалары"ның береһен шулай атағандар, һуңынан ул Тиверский удел кенәзлегенең баш ҡалаһына әйләнә. Ҡаласыҡта Новгород осорона тиклемге дәүергә ҡараған әйберҙәр тапҡандар: XI быуаттағы көнбайыш европа тәңкәһе, билбау ырғаҡтары, беләҙек, бәләкәй ҡыңғырау, муйынсаҡ, балта— улар X — XII быуат башына ҡарайҙар.

Ҡапма-ҡаршы фекер бар, уға ярашлы, Тиверск ҡалаһы XIV быуатҡа тиклем булмаған, ул XIII быуатҡа йәки XIV быуатҡа ғына ҡарай, тип әйтелә Беренсе тапҡыр Тиверский ҡаласығы "Яҡын һәм алыҫ рус ҡалалары исемлеге"ндә телгә алына, ә был исемлек, тарихсы фекеренсә, XIV быуат аҙағында ғына төҙөлгән: *«А се Залескии: ..Ладога камен. Орешек. Корельскыи. Тиверьскии..»*

Xiii-xiv быуаттарҙа Тиверск ҡаласығы төбәктең иң яҡшы нығытылған ҡәлғәләренең береһе булып тора, уның стратегик маҡсаты, Корел менән Выборг араһындағы һыу юлын дошмандан һаҡлау һәм уны Корел ҡәлғәһенә үткәрмәү була. Беренсе тапҡыр уны шведтар, моғайын, 1295 йылда, Корелаға (Кякисалмиға) поход яһағанда юҡ иткән.

1323 йылда Тиверск ҡаласығы янынан Орехов килешеүе буйынса Новгород һәм Швеция араһындағы сик үткән була.

Яҡынса 1330-сы йылдарҙа, Новгород воеводаһы Корелянин Валита заманында, ҡаласыҡ бейек валдар һәм күп өлөшө — ҙур йоморо таштарҙан һалынған бейек таш диуар менән уратып алынған.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* С. И. Кочкуркина. Древнекарельские городища эпохи Средневековья. Петрозаводск, 2010. — 262 с.
* *Кочкуркина С. И.*. Археологические памятники корелы (V—XV вв.). Л., 1981.
* Uino Pirjo. Ancient karelia (Arheological studies). Helsinki, 1997.
* Бубрих Д. В. Происхождение карельского народа. Петрозаводск, 1947.
* Сакса А. И. Итоги изучения карельских крепостей эпохи средневековья //Раннесредневековые древности Северной Руси и её соседей. Л., 1990.
* Сакса А. И. Карельская земля в 12-14 вв. Л., 1984.
* Сакса А. И. Русь и корела. //Памятники старины. Концепции. Открытия. Версии. Псков — С-Пб., 1997.
* Финно-угры и балты в эпоху средневековья. Археология СССР. Под ред.: Рыбаков Б. А. — М., 1987 г.
* Финны в Европе. В 2-х томах. — М., 1990 г.

## Һылтанмалар
* Тиверское городище на карте Ленинградской области
* Тиверский городок — собрание статей
* Фотографии городища
* Фото крепостных валов на сайте «Неправильный Мир»
* «Крестовый камень» Тиверска — мнения и гипотезы
* Список русских городов дальних и ближних
Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)

**Прибрежный** — Ладога күлендәге утрау. Территорияһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Ленинград өлкәһе Приозерский районының Приозерский ҡала берәмегенә ҡарай.

## Географияһы
Прибрежный утрауы Ладога күленә Тихая йылғаһы ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Утрау төньяҡта һәм көнсығышта Ладога күленең Лехмалахти ҡултығы менән йыуыла, көньяҡта Тихая йылғаһының төп йүнәлеше, ә көньяҡта шул уҡ Тихая йылғаһының аҙ һыулы йырыны менән йыуыла. Йылға утрауҙан көньяҡта тупһалы.

Прибрежный утрауынан көнсығышҡа табан 2,5 км тирәһендә Рогатый мороно бар, ул көньяҡтан Лехмалахти ҡултығын сикләп тора. Көнсығыштағы иң яҡын ҡоро ер участкаһы — Лобовой мороно, ундың көнсығыш ярында Тихая йылғаһының йылғаһының тамағы. Утрауҙан кәмендә 1 км төньяҡ-көнбайышта, Ладоганың яры буйында, турбаза урынлашҡан. Иң яҡындағы утрауы (1,3 км төньяҡ-көнсығышта) — Бурнев, элек бында хәрби полигон урынлашҡан булған.

Прибрежный утрауының диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 10 метрҙан ашыу. Был утрау овал формаһын хәтерләтә һәм ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Размеры: 250 метр (төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан) һәм 100 м (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан). Утрау һәм Тихая йылғаһы ярҙары урман менән ҡапланған. Тирә-яҡ урмандарҙа ҡарағай, ҡайын һәм шыршы үҫә.

Тихая йылғаһы буйындағы ҡайһы бер участкаларында шәхси йорттар урынлашҡан, улар Бурнево ҡасабаһына ҡарай, уларҙың төп өлөшө 2 км көньяҡ-көнбайышта, «Сортавала» трассаһына яҡын ғына тора. Шулай уҡ утрауҙарҙың Тихая йылғаһы тамағы янында айырым төҙөлөш ҡоролмалары бар, шул иҫәптән Прибрежный. Тихая йылғаһының көнбайыш ярында, Бурневонан төньяҡта (турбаза районында һәм Ладога күленең төньяҡ-көнбайыш ярында), 2016 йылда төбәк әһәмиәтендәге «Кузнечное» тәбиғәт заказнигы булдырыу планлаштырылған.

## Тарих
Был территорияның Финляндия составында торған осоронда утрауҙа һәм йылға буйҙарында бер аҙ ауылдар була. Йылғанның көнсығыш яры Кексгольм улусына, утрауҙың көнбайыш яры һәм шул уҡ ваҡытта үҙе — Выборг губернаһының Каукола улусына ҡарай. Был осорҙа Лобовой мороно *Норсниеми* () тип атала, Тихая йылғаһының көнбайыш ярында 1940 йылда *Коивул* () ауылы булған.

## Иҫкәрмә
Валаам (ҡасаба)

**Валаам** () — Рәсәй Федерацияһы Карелия Республикаһының Сортавальский районы Сортавальский ҡала биләмәһе составында торған ҡасаба.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Валаам ҡасабаһы Ладога күлендәге Валаам утрауының төньяҡ ярында урынлашҡан

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандың тәүге йылдарында, элек Финляндияға ҡараған Ладогалагы Карелия территорияһы СССР-ға күскәндән һуң, Валаам ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Ысын мәғәнәһендә Финляндия халҡы яңынан барлыҡҡа килгән сиктәргә күсерелә. Уларҙан азат ителгән ерҙәргә СССР граждандары — урыҫтар, татарҙар, белорустар, украиндар һәм башҡалар күсерелә. 1950 йылда Валаамда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Һуғыш ветерандары һәм инвалидтар йорто ойошторола. 1952 йылда Валаам ауылына ҡала тибындағы курортлы ҡасаба статусы бирелә. 1984 йылда Инвалидар йорто материкҡа (Карелия Республикаһы Олонец районы Видлица ҡасабаһына) күсереләhttp://www.sortavala.ru/w_valaam/valaam_nazpark_3.html.

Инвалидтар йортонан тыш, Валаам ҡасабаһында Валаам тарихи-мәҙәни һәм ландшафт музей-ҡурсаулығы (1979—1992) эшләй, Валаам урман хужалығы, метеостанция, ауыл дауаханаһы, мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, юл ремонт-төҙөлөш участкаһы, элемтә бүлексәһе, китапхана була.

2003 йылда Карелия Республикаһы ҡабул иткән законға ярашлы, ҡасаба муниципаль берәмектәр исемлегенә индерелә һәм уға үҙаллы муниципаль берәмек статусы — Валаам *ауыл биләмәһе* статусы бирелә.

Әммә Сортавала ҡала берәмеге хакимиәте башлығы С. В. Рыжков инициативаһы менән 2005 йылдың башында Валаам ҡасабаһының үҙидаралығы бөтөрөлә һәм ул Сортавала ҡала биләмәһе составына индерелә. Ошо ваҡыттан алып ҡасабала бик күп ойошмалар юҡҡа сығарыла. Быға халыҡтың күпселеге риза булмай һәм эш судҡа барып етә. Карелия Республикаһының Юғары суды, һуңынан Рәсәй федерацияһының Юғары суды был конфликтты ҡарай. 2006 йылдың июлендә был эшкә Патриарх Алексий II ҡыҫыла. http://www.rep.ru/daily/2006/07/19/11275/ 

Ошонан һуң Валаам ҡасабаһындағы дәүләт һәм муниципаль мөлкәте, шул иҫәптән торлаҡ йорттар, монастырға тапшырыла.

2016 йыл башына ҡасабала Валаам төп дөйөм белем биреү мәктәбе, табип амбулаторияһы, мәҙәниәт йорто универсаль тамаша залы менән, элемтә бүлексәһе, магазин, полиция пункты ғына эшләй.

Муниципаль ҡала транспорты Валаам ҡасабаһын Сортавала менән бәйләп тормай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Валаамский монастырь

## Иҫкәрмә
Бурнево (Ленинград өлкәһе)

**Бурнево** (1948 йылға тиклем **Норсниемь**, ) — Рәсәй Федерацияһы Ленинград өлкәһенең Приозерский районы Приозерский ҡала биләмәһе ҡасабаһы.

## Исеме
*Норсниемь* һүҙе фин теленән туранан-тура тәржемәһе «фил мороно» тигәнде аңлата, ләкин, күберәк ышандырырлыҡ тәржемә варианты булып «корюшкин мороно» тигәне, был һүҙ *norssi* — «корюшка» һүҙенән алынған.

Район башҡарма комитеты 1948 йылдың ғинуар-февралендә *Норсниеми* ауылына Слоновый исемен бирә, был фин теленән туранан-тура калька. 1948 йылдың июлендә халыҡ талабы менән ауыл исемдәрен үҙгәртеү буйынса комиссия ҡарарына ярашлы ауылды Трудовой тип атайҙар. 1948 йылдың 5 авгусында тораҡ пункттар атамаһын үҙгәртеү буйынса комиссия өсөнсө тапҡыр ауыл исемен үҙгәртә һәм уны *Бурнево* тип атай.

1949 йылдың 13 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауылдың һуңғы исеме Бурнево тип раҫлана.

## Тарих
1917 йылдың мартынан алып *Норсниеми* ауылы Финляндия Республикаһы Выборг губернаһының Каукола улусы составында тора.

1940 йылдың ғинуарынан алып — Карел-Фин ССР-ы составында.

1941 йылдың 31 авгусынан алып 1944 йылдын 1 июленә тиклем фин оккупацияһында тора.

1944 йылдың 1 ноябренән алып *Норсниеми* ауылы Кексгольмский районының Норс-Йокский ауыл советы составында иҫәптә тора.

1948 йылдың 1 октябренән алып — Приозерский районының Ларионовский ауыл советы составында тора.

1949 йылдың 1 ғинуарынан *Норсниеми* ауылы Приозерский районы Ларионовский ауыл советының Бурнево ҡасабаһы тип иҫәпләнә.

1963 йылдың 1 февраленән алып — Выборг районы Ларионовский ауыл советы составында тора.

1965 йылдың 1 ғинуарынан — тағы Приозерский районы Ларионовский ауыл советы составында тора. 1965 йылда ҡасаба халҡы 168 кеше тәшкил итә.

1997 йылда *Бурнево* ҡасабаһында (Ларионовский улусы) 45 кеше йәшәй, 2002 йылда — 66 кеше (урыҫтар — 98 %).

2007 йылда *Бурнево* ҡасабаһында 18 кеше, 2010 йылда — 12 кеше йәшәй.

## Географияһы
Ҡасаба  «Сортавала» (Санкт-Петербург — Сортавала — автомобиль юлдары Р-21 «Кола») юлдарының төньяҡ өлөшөндә тора.

Административ үҙәктән ҡасабаға тиклем ара — 9 км.

Яҡындағы Приозерск тимер юл станцияһына тиклем — 14 км.

Ҡасаба Лебединый күленең төньяҡ ярында урынлашҡан.

## Демографик

ImageSize = width:300 height:300
PlotArea = left:30 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
 id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:168
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
 bar:1965 color:gray1 width:1 
  from:0 till:168 width:15 text:168 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1997 color:gray1 width:1 
  from:0 till:45 width:15 text:45 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2002 color:gray1 width:1 
  from:0 till:66 width:15 text:66 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2007 color:gray1 width:1 
  from:0 till:18 width:15 text:18 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2010 color:gray1 width:1 
  from:0 till:12 width:15 text:12 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2017 color:gray1 width:1 
  from:0 till:12 width:15 text:12 textcolor:red fontsize:8px


## Урамдары
*Урман кварталы, Налимовка*.

## Иҫкәрмә
Грот урамы

**Грот урамы** — Санкт-Петербургтың Петроград районынындағы урам. Ҡомло яр (Песочная набережная) урамынан Профессор Попов урамына тиклем һуҙыла.

Рус дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, урыҫ Брайл әлифбаһын төҙөүсе һәм Рәсәйҙә һуҡырҙар өсөн мәктәп селтәрҙәре ойоштороусы Грот Константин Карлович (1814—1897) хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
1849 йылдан Песочная урамының бер өлөшө булһа, хәҙер Профессор Попов урамы булып тора. 1903 йылдан Песочная урамы көнбайышҡа табан оҙонайтыла, һәм урам 1903 йылдың 12 июненән Грот урамы үҙ исемен ала, шуның менән бәйле был урамда алтынсы йортта Константин Гроттың һуҡырҙар өсөн мәктәбе асыла. Ул саҡта Грот урамы Ҡомло яр урамынан Карповка йылғаһына тиклем һуҙылған була. 1950-се йылдар аҙағына урамдың оҙонлоғо хәҙерге сиктәрҙә ҡыҫҡартыла.

## Транспорт
* «Петроград» метро станцияһы яҡын 
* Урам аша маршрут автобустары: 25, 25А.

## Киҫешкән урындары
* Песочная Набережная
* Профессор Попов урамы

## Әҙәбиәт
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 103. — 511 с.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — 4-е изд., перераб. — СПб.: Норинт, 1996. — С. 68—69. — 359 с. — ISBN 5-7711-0002-1.
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 40. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — ISBN 5-86038-023-2.

## Һылтанмалар
* ул. Грота 
* Бина урамдары архитектура сайттарына күҙәтеү яһалды citywalls.ru 

## Иҫкәрмә
Кәлтән (Туҡ ҡушылдығы)

**Кәлтән** () — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Туҡ йылғаһына һул яҡтан барып ҡушыла ( Туҡ тамағынан 145 км алыҫлыҡта). Оҙонлоғо 12 км. Ырымбур өлкәһе Калтан һәм Луговск ауылдары аша үтә.

Башҡорт телендә  «кәлтә»- «кеҫәртке», «ҡыҫҡа». Йылға атамаһы бәлки «ҡыҫҡа йылға» тигәнде аңлаталыр. Хакас телендә «калтан»- йәш һуҫар, тик һуҫар- урман кейеге. 
  
## Һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы —  Сорочинск гидроузелынан алып Елшанка (Быҙаулыҡ районы) һыу үлсәгес посына тиклем Һамар йылғаһына ҡарай. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны —  Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып, Каспий диңгеҙенә ҡойғансы  Волга  .

Һыу ресурстарының федераль агентлығының  РФ биләмәһен  һыу хужалығы буйынса райондарға бүлеү мәғлүмәте буйынса :
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 11010001012112100007027
* Гидрологик өйрәнелеү коды (ГӨ) — 112100702
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ томы һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һарайғыр ауыл биләмәһе

**Һарайғыр ауыл Советы** — Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы, Һарайғыр ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Һарайғыр ауылы.

## Биләмә тарихы

Ауыл Һарайғыр йылғаһы буйында урынлашҡан. Уға 1739 йылда Тамбов губернаһынан килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һалған. Башта тәүге күсенеп килеүсе исеме менән Михайловка ауылы тип аталған. Һуңынан был исем Һарайғыр тип үҙгәртелгән: риүәйәткә ярашлы, айғыр исеменән алынған. Мәгәр, ауылдың Һарайғыр йылғаһы буйында ултырғанын иҫәпкә алғанда, исем гидронимдан алынғанға оҡшай.

Ауыл ҙурая һәм унда 1803 йылда 2000-гә яҡын кеше йәшәй.

1892 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы һалыныу менән 3 саҡрым алыҫлыҡта тимер юл вокзалы һәм тимер юл эшселәре өсөн бер нисә торлаҡ йорт төҙөлә. Һуңыраҡ вокзалдан алыҫ түгел ағайлы-энеле Яковлевтар 3-6 сорт он етештергән эре өс ҡатлы тирмән төҙөгәндәр.

1918—1920 йылдарҙа граждандар һуғышы ваҡытында Һарайғыр бик мөһим хәрби объект була, сөнки бында көнсығыш фронтына оҙатыр өсөн ғәскәр тупланған.

1962—1964 йылдарҙа урта мәктәп һәм үҙәк усадьбала интернат бинаһы төҙөлгән.

2005 йылдың 9 мартында Ырымбурҙың 1904/312-III номерлы законы нигеҙендә Һарайғыр ауыл Советы ауыл биләмәһе төҙөлә, муниципаль берәмек сиктәре билдәләнә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район ауылы сайты
Азамат (Ырымбур өлкәһе)

**Азамат** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы  Кенәле ауыл советы составына ингән ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайыш осонда, Оло Кенәле йылғаһының уң ярында,райондың административ үҙәге Матвеевка ауылынан көньяҡҡа табан 21 километр (тура юлдан) алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге -диңгеҙ кимәленән 109 метр.

; Климаты

Климаты  континенталь, ҡыш һыуыҡ һәм йәй эҫе булыуы менән   билдәле. Уртаса йыллыҡ температураһы 2,3 — 2,9&nbsp;°C. Уртаса һауа температураһы  - иң йылы ай (июль) — 19,4 — 20,2&nbsp;°C (абсолют максимум — 40&nbsp;°C); иң һыуыҡ (ғинуар) — -15,3 — -14,7&nbsp;°C (абсолют минимумы — -45&nbsp;°C). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 420-464 мм тәшкил итә 

; Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

; Енси составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ир-егеттәр  халыҡтың 48,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 51,6 % тәшкил иткән.

; Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, милләттәр : татарҙар — 90,7%, урыҫтар — 5,5%, башҡорттар — 2,2%.

## Иҫкәрмәләр
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы

**Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы.** — Псков өлкәһенең Плюсский районында урынлашҡан композитор Н. А. Римский-Корсаков музейы.

## Тасуирламаһы
Музей-ҡурсаулыҡ композиторға ҡараған ике усадьбаны — Любенск һәм Вечашаны үҙ эсенә ала. 1921 йылда А. Луначарский инициативаһы менән ике йорт та дәүләт һаҡлауы аҫтына алына. Әммә һуғыштан алда уҡ урындағы совхоз Вечашалағы усадьбаны халыҡ ихтыяжы өсөн һүтеп ала. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында фашистар Любенсктағы йортто яндыра һәм баҡса менән паркты тулыһынса тиерлек ҡырҡа. Һуғыштан һуң фундаменттарында биналар тергеҙелә, әммә эске планы шартлы була. Тәүге тапҡыр Н. А. Римский-Корсаков Вечашаға, Огареваның имениеһына 1894 йылда килә, һуңынан һәм 1904 һәм 1905 йылдың йәйен ғаиләһе менән бында үткәрә. Һуңынан 1907 йылда Любенск усадьбаһын һатып алып, шунда күсеп килә. Композитор 1908 йылда усадьбала вафат була.

### Любенск
Бында Римский-Корсаков «Золотой петушок» операһын ижад итә. Йортта уның әҫәрҙәре, портреттары, документтары һәм шәхси әйберҙәре ҡуйылған.

Композитор яҙа:«Йорт сағыштырмаса юғары урында тора, күлгә матур күренеш, ҙур баҡса, күксин күп үҫә, ошо ваҡытта хуш еҫле йәсмин һәм пион күпереп сәскә ата»

2022 йылдың 2 июлендә йорт-музей «төҙөүселәр һаҡһыҙлығы арҡаһында» яна.

### Вечаша
Вечаша усадьбаһында ул «Ночь перед Рождеством», «Садко», «Царская невеста», «Сказка о царе Салтане», «Сказание о невидимом граде Китеже» операларын ижад итә. Шулай уҡ XIX быуат аҙағында крәҫтиән көнкүреше коллекцияһы күрһәтелә.

«Минең музыкаль тормош йылъяҙмаһында» ул урынды былай тип һүрәтләй:«Йорт ауыр һәм шыҡһыҙ төҙөлгән, әммә һыйҙырышлы һәм уңайлы. Һыу инеү урыны бик матур. Төндә ай һәм йондоҙҙар күлдә ғәжәп матур сағыла. Ҡоштар күп. Алыҫтараҡ урман, ләкин иҫ киткес матур. Эш шәп бара. Йәй эсендә „Ночь перед Рождеством“ операһы тулыһынса тиерлек яҙыла»

## Экспозиция
* «Природа в творчестве Н. А. Римского-Корсакова» (Вечаша)
* «Последние годы жизни и творчества Н. А. Римского-Корсакова» (Любенск)

## Һылтанмалар
* Мемориаль музей-ҡурсаулығы. Н. А. Римский-Корсаков
* Мемориаль музей-усадьбаһы. Н. А. Римский-корсаков — Псков берләштерә дәүләт тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музейы-ҡурсаулығы 
* Н Усадьбаһы. А. Римский-корсаков — псков өлкәһе хакимиәте
Ҡоромуйын (тау,Ырымбур өлкәһе)

**Ҡоромуйын** () — Көньяҡ Уралдағы Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостан сигендә һуҙылып киткән Ҡараморонтау һыртындағы тау. Русса уны «Нос-Гора» (Курмаин) тип тә атайҙар."Ҡоро" һәм «муйын» һүҙҙәренән алынған («Сухая шея»).

Тау Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында Кондуровка ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1936 йылда палеонтолог В. Е. Руженцев Ҡоромуйынтауҙың көньяҡ һыртындағы үҫемлектәр донъяһын ентекләп өйрәнеп, уның пермь системаһының һаҡмар ҡатламына ҡарауын дәлилләй.

Тау халыҡ-ара стратиграфик әһәмиәткә эйә. Ул тәбиғи геология һәм ландшафт ҡомартҡыһы, майҙаны — 168,6 га.

Көнсығыш һырт менән Ҡоромуйын тауы тығыҙланған эбизташ ҡатламдарынан (плиталарынан) тора. Эзбизташ менән ҡомташ аралаш барлыҡҡа килгән тау тоҡомоноң көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш киҫелеше — һҺҡмар ҡатламының (ярус) стратотибы.

Был ҡатламдың киҫелештә күренгән дөйөм ҡеүәте 900 м. Һаҡмар ҡатламының ташҡа әйләнгән фаунаһы ентекләп тикшереләгән һәм ваҡ моллюскалар ҡабырсаҡтарынан, диңгеҙ хайуандарының (мшанка, диңгеҙ лилияһы) ҡалдыҡтарынан тора. Бында шулай уҡ фузулинидалар һәм радиолярийҙарҙың ваҡ ҡына ҡабырсаҡтары осрай.

Тәү тапҡыр уны 1874 йылда академик А. П. Карпинский өйрәнә башлаған, ул фәндә беренсе булып «һаҡмар» ҡатламы терминын ҡулланған . 1991 йылда тау киҫелешендә пермь системаһы буйынса халыҡ-ара геологтар конгрессы ваҡытында экскурсия үткәрелә. Тауҙың көньяҡ текә итәгендә карст күлдәре бар. Береһе-«Түңәрәккүл», ә икенсеһе тәрән булғанға «Шайтан сөңгөлө» (Чёртов омут) тип атала.

## Һылтанмалар
* А. А. Чибилев «Природное наследие Оренбургской области»