open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лорелея

**Лореле́я** ( йәки *Lorelei*) — Санкт-Гоарсхаузен ҡала янында Рейн йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан бейеклеге 132 м тәшкил иткән романтик легендалар менән һуғарылған ҡая. Ҡая Германия территолрияһында йылғаның иң тар үҙәнендә урынлашҡан. Бында йылға 113 метрға тиклем тарая.

Топоним  (урындағы диалектта «шыбырлау») һәм *ley* («ҡая»). Шулай итеп, «Лорелея» ҡасандыр «шыбырлаусы ҡая» тип тәржемә ителгән. XIX быуат башына тиклем был урындағы йылға тупһаһы шыбырлау тауышы сығарған.

## Йылға ҡыҙы

Ҡаяның яңғырауыҡлы исеме һәм уның хозур ерҙә урынлашыуы менән ҡыҙыҡһынған шағир Клеменс Брентано 1801 йылда «Бахарахалағы Рейнда» балладаһын ижад итә, һуңынан ул әҫәр «Волшебный рог мальчика» йыйынтығына ингән. Боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, диңгеҙҙә йөҙөүселәрҙе ҡаяларға әйҙәүсе Рейн ҡыҙҙарының береһе булараҡ, Лорелеяны яңыртып һүртләй. Клеменс үҙенең алтын сәстәрен тарап ултырған һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға тартҡан нимфа — Лорелея образын тыуҙырған. Рейн төбәгенең был өҙөгөндәге көслө ағымы һәм ҡаялы яры, ысынлап та, борон заманда йыш ҡына карап һәләкәттәренә шарттар булдырған.

Лорелея тураһында Брентано яҙған миф бик күп художестволы кәүҙәләнеш алды. Иң билдәлеһе — Генрих Гейненың 1824 йылда яҙылған «Ich weiß nicht, was soll es bedeuten…» шиғыры, Александр Блок уны рус теленә тәржемә иткән. Композиторҙар Фридрих Зильхер һәм Ференц Лист Гейненың шиғырҙарын музыкаға һалған. Үлер алдынан Феликс Мендельсон шул уҡ сюжетҡа ҡоролған опера өҫтөндә эшләй.

Бронзанан ҡойолған Лорелея скульптураһыСанкт-Гоарсхаузен ҡалаһының ҡышҡы йылға портында  янында ҡуйылған. Скульптура ҡалҡыулыҡта («ҡая»ла) ултырған рейн нимфаһын һынландыра: ул үҙе һәләк иткән балыҡсыларҙың береһенең кәүҙәһе өҫтөндә эйелгән.

Лорелей астероиды (165) ҡая/һыу ҡыҙы хөрмәтенә аталған. Ҡайһы берҙә Лорелея һынын биналарға төшөргәндәр. Мәҫәлән, архитектор Шехтель Мәскәүҙә, Старопанский тыҡрығындағы 5-се йорттоң тәҙрә аркаһы өҫтөндә Лорелея һынын һүрәтләгән.

## Популяр мәҙәниәттә
Төрлө жанрҙа заманса башҡарыусылар үҙ йырҙарында Лорелея образын туранан-тура ла, метафорик рәүештә лә файҙаланғандар.

Улар араһында:

* Dschinghis Khan
* Scorpions
* Blackmore’s Night
* Theatre of Tragedy
* L’Arc~en~Ciel
* Tom Tom Club
* Styx (төркөм)
* Cocteau Twins
* Fleet Foxes
* The Pogues
* Wishbone Ash
* Comeback Kid
* Deluhi
* Corpus Delicti
* Lord of the Lost
* Gathering Of Kings
* Сны Саламандры
* Зимовье Зверей
* Бахыт-Компот
Күп халыҡтар мифологияһында ер һәм һыу илаһтары, эйәләре йәки рухтары бар.

Герман-скандинав мифологияһында, боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, алтын сәстәрен тарап ултырыусы һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға татҡан нимфа — Лорелея булһа, Норвегияла нёкки (Nøkken) иблистәр менән бәйле ҡурҡыныс һәм яуыз заттар тип һынландырыла.

никстар һыу менән бәйле рухтар араһында үҙенсәлекле урын биләй. Никстарҙы донъяны ендәр менән бәйле ҡурҡыныс, яуыз йән эйәләре итеп һүрәтләйҙәр. Улар һәр ваҡыт һыу янында тора, һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы һыуға йәлеп итергә тырыша.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Санкт-Гоарсхаузен

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Еҙтырнаҡ (төрки халыҡтар мифологияһында)

**Еҙтырнаҡ** (ҡаҙаҡ. Жезтырнаҡ, һүҙмә-һүҙ «баҡыр тырнаҡ» тигәнде аңлата) — ҡаҙаҡ мифологияһында һәм улар менән күрше булған ҡайһы бер төрки халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ енесле яуыз персонаж. Ғәҙәттә, яуыз холоҡло, ғәйәт ҙур көскә эйә булған баҡыр танаулы һәм баҡыр тырнаҡлы сибәр йәш ҡыҙ йәки ҡатын итеп һүрәтләнә.

Еҙтырнаҡ, бик көслө булыуҙан тыш, көсл, әсе тауышҡа эйә һәм үҙенең ҡысҡырыуы менән ҡоштарҙы һәм ваҡ хайуандарҙы үлтерә. Бик йомоҡ, һөйләшеп бармаған һылыуҡай. Ҡайһылыр яғы менән вампирға оҡшаш. Әммә Европа халыҡтары ен-бәрейҙәренән айырмалы рәүештә Еҙтырнаҡ көмөштән ҡурҡмай — уның кейеме алтын һәм көмөш менән биҙәүле. Оҙон металл тырнаҡлы ҡулдарын ул бер ҡасан да күрһәтмәй, уларҙы оҙон еңдәре эсенә йәшерә. Еҙтырнаҡ һалҡын ҡарашы менән әҙәм балаһын гипнозлай. Кеше йоҡлап киткәс, уға үҙенең тимер тырнаҡтарын батыра һәм бөтә ҡанын һура. Был йән эйәләре иҫ киткес үс алыусан һәм кенә һаҡлаусан. Әгәр Еҙтырнаҡты үлтерһәләр, уның өсөн ире — *сорель* үс ала башлай. Ә ул үлһә, кешене уларҙың етем балалары эҙәрлекләй.

Ошондай мифтар ҡырғыҙҙар ла булған. Улар йәш һылыуҡайҙы **Еҙ тырнаҡ** йәки **Еҙ Томшоҡ** («баҡыр тырнаҡ») тип атағандар. Ошоға оҡшаш мифологик образдар тываларҙың (**чулбус** йәки башҡаса **шулбус**) һәм бүрәттәрҙең (**му-шубун**) риүәйәттәрендә бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Казахско-русский словарь. 2013.
* Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

## Һылтанмалар
* *[[:ru:Басилов, Владимир Николаевич|Басилов В. Н.]]* Жез тырнак // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990.
* Мифологические персонажи в фольклоре казахского народа.
Башҡортостан халыҡтары: энциклопедия

**Башҡортостан халыҡтары: энциклопедия (Народы Башкортостана: энциклопедия)** — рус телендә фәнни-популяр баҫма. 

“Башҡорт энциклопедияһы” ғилми-нәшриәт комплексы тарафынан әҙерләнгән. Тематик-алфавит структураһы бар, 2 бүлектән тора: “Башҡортостан халыҡтары - берҙәм ғаиләлә”, “Башҡортостанда этнология”. Китапта төбәктең этногенезы, этник тарихы, территориаль таралышы тураһында мәғлүмәттәр бирелгән; Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының дини инаныуҙары, халыҡ музыка ҡоралдары, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары, фольклоры һ.б. рухи һәм матди мәҙәниәт традициялары тасуирланған. Энциклопедияла шулай уҡ Башҡортостан халыҡтарын өйрәнеүгә өлөш индергән күренекле ғалим-этнографтар һәм тыуған яҡты өйрәнеүселәр тураһындағы мәҡәләләр ҙә бар. Составында библиографик һәм аннотацияланған предмет күрһәткестәре, ҡушымталар бар.

Тарихсы, тарих фәндәр докторы , Сыуашстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Сыуашстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты профессор Бойко Иван Иванович ошонда рецензия биргән:
«Баҫма структураһы хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында йәшәгән төп халыҡтар тураһында ябай мәҡәләләр йыйылмаһынан киңерәк... Артабан айырым халыҡтарға арналған текстар килә. Улар бөтәһе 28, был, әлбиттә, республикала йәшәүсе халыҡтар һанынан күпкә аҙыраҡ. Нәшер итеүселәр компаклы йәшәгән халыҡтарға иғтибар биргән. ... Баҫманың һүрәттәренә айырым иғтибар бирергә кәрәк. Фотоһүрәттәр, схемалар текстар менән бергә бирелә, өҫтәмә мөһим мәғлүмәт бирә. Юғалы полиграфик кимәлдә башҡарылған.»

1938 йылда Колпакова Наталья Павловна етәкләгән фәнни экспедиция Башҡортостанда рус фольклоры өлгөләрен системалы йыйыуға башланғыс һала. Йыйылған материалдарҙың бер өлөшө «Лирика русской свадьбы» йыйынтығына инә. Башҡа материалдар Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө тарих үҙәгенең Ғилми архивында һаҡлана.

Померанцева Эрна Васильевна 1948–1949 йылдарҙа Башҡортостан буйынса экспедициялар етәксеһе һәм ҡатнашыусыһы. Шулай уҡ Карелия, Кубань, Балтик буйы һ. б. урындарға экспедицияларҙа ҡатнаша. Фәнни эшмәкәрлеге рус халыҡ әкиәттәренең һәм башҡа ауыҙ-тел ижады жанрҙары теорияһына һәм тарихына, этник-ара процестар, әҙәбиәт менән фольклорҙың үҙ-ара бәйләнеше мәсьәләләренә арналған. 9 том тәшкил итеүсе экспедиция материалдары Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө тарих үҙәгенең Ғилми архивында һаҡлана.

## Сығанаҡтар
Народы Башкортостана : энциклопедия / [гл. ред.: Ф.Г. Хисамитдинова]. - Уфа : Башкирская энциклопедия, 2014. - 528 с. : ил., цв. ил., портр., к. ; 27 см. - Библиогр. в тексте прил.: с. 510-525. - Аннот. предм. указ.: с. 451-455. - Библиогр. указ.: с. 456-472

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* История изучения фольклора народов Башкортостана

## Иҫкәрмәләр


Энциклопедия "Народы Башкортостана" 02.JPG 
Энциклопедия "Народы Башкортостана" 03.JPG 
Энциклопедия "Народы Башкортостана" 04.JPG 
Энциклопедия "Народы Башкортостана" 05.JPG
Нәҙершин Булат Зәки улы

**Нәҙершин Булат Зәки улы** (15 июнь 1937 йыл — 10 март 2003 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Биографияһы
Нәҙершин Булат Зәки улы 1937 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

Байназар балалар йортонда тәрбиәләнә. 1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Булат Зәки улы Бөрйән ауыл хужалығы инспекцияһында баш агроном булып эш башлай. 1961 йылда район орлоҡсолоҡ лабораторияһының мөдире вазифаһын башҡара. 

;Артабанғы вазифалары:
* 1965 йылдан — Бөрйән ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы, 1979 йылдан — етәксеһе.
* 1982 йылдан — КПСС-тың Бөрйән район комитетында ауыл хужалығы бүлеге мөдире.
* 1985 йылдан — район партия комиссияһы рәйесе.
* 1991—1997 йылдарҙа — агросәнәғәт берекмәһенең баш агрономы.

Нәҙершин Булат Зәки улы 2003 йылдың 10 мартында вафат була һәм Иҫке Собханғол зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* 

## Сығанаҡтар
Нәғәт

**Нәғәт** (; Пәнжәби һәм ; ) — Исламда Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе данлаған шиғриәт. Был жанр Көньяҡ Азияла (Бангладеш, Пакистан һәм Һиндостан), ғәҙәттә бенгали, пәнжәби йәки урду телдәрендә популяр. Нәғәт яҙыусыларҙы — нәғәт-гү, ә уҡыусыларҙы нәғәт-хан тип атайҙар. Нәғәтте тик Пәйғәмбәрҙе маҡтау өсөн генә ҡулланалар, ә Аллаһы тәғәләне маҡтауҙы иһә *Хәмед* тип атайҙар

## Ғәрәптәрҙә
Ғәрәп илдәрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе маҡтаған йыр текстары һәм маҡтауҙар *Мәҙех (мәҙхиә) нәбәүи* тип атала.

Ғәҙәттә *нәғәт шәриф* (юғары шиғриәт) термины Мөхәммәтте с.ғ.с. маҡтаған шиғриәтте билдәләү өсөн ҡулланыла. Ғәрәпсә нәғәтте мәҙех (маҡтау) йәки нәшид (шиғриәт) тип атайҙар, әммә һуңғыһы дини шиғриәттең теләһә ниндәй төрөн тасуирлай ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат әйтеү

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мәҙех/Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, «Русский язык», 1993. — 1-се том, бит— ISBN 5-200-01108-6
* Хәмед/ Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, «Русский язык», 1993. — 2-се том, бит — ISBN 5-200-01108-6
Көньяҡ Азия

**Көньяҡ Азия**  —  Азияның көньяҡ өлөшө, географик һәм тарихи-мәҙәни төбәкте тәшкил итә.

Физик-географик йәһәттән Көньяҡ Азия Һиндостан ярымутрауы, уның күпселек өлөшөндә яҫы тауҙар урынлашҡан Деканды, Һинд-Ганг уйһыулығын һәм Гималайҙы, шулай уҡ Шри-Ланка  утрауын һәм бер нисә ваҡ утрауҙы  үҙ эсенә ала. Көньяҡ Азияның физик-географик айырымланыуы тәү сиратта Һиндостандың боронғо Гондван материгының бер өлөшө булыуына нигеҙләнә, ә Азияның ҡалған өлөшө - боронғо Лавразиянан. Шул уҡ ваҡытта совет һәм рәсәй география фәндәре Көньяҡ Азия составына Малакка һәм Һинд-Ҡытай ярымутрауҙарын да, яҡындағы утрауҙар менән, индерергә рөхсәт итә .

Сәйәси-географик йәһәттән БМО классификациялары буйынса Көньяҡ Азия түбәндәге дәүләттәрҙе үҙ эсенә ала: Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка. Көньяҡ Азияның сәйәси-географик айырымланыуы был илдәрҙең тарихы һәм мәҙәниәте уртаҡлығы менән бәйле (боронғо һиндостан империяларына һәм Британия Һиндостанына инеү,  һинд-иран һәм дравид телдәре өҫтөнлөк итеү, һинд дине, буддизм һәм ислам бәйләнештәре өлкәһе, башҡа мәҙәни күренештәр).

Көньяҡ Азия 4,5 млн км²территорияны биләй (Бөтә Азияның 10 проценты һәм бөтә ҡоро ерҙең 3 проценты), әммә уның халҡы Азия халҡының 40 процентын һәм донъя халҡының 22 процентын тәшкил итә.

## Халҡы
Көньяҡ Азияға индерелгән бөтә һигеҙ илдең дөйөм халҡы һаны 1 миллиард 983 миллион 914 мең 039 кеше тәшкил итә (2022). Уларҙың яртыһынан күберәге, дөрөҫөрәге, 1 миллиард 415 миллион 320 мең кеше Һиндостанда йәшәй, 232 миллион кеше - Пакистанда, 169 миллион кеше - Бангладешта, 42 миллиондан ашыу - Афғанстанда, 29 миллион - Непалда, 21 миллион - Шри-Ланкала, 801 меңгә яҡын - Бутанда һәм 564 меңгә яҡын кеше Мальдив Республикаһында йәшәй.

## Илдәр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Көньяҡ Азияла һыу баҫыу (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Һиндостан. Ру: Көньяҡ Азия илдәре порталы
* 
* 
* 
* 
*
Мөхәммәттең рисаләте

**Мөхәммәт**, бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими (****)
( , , (‎‎), (20 (22) апрель 571 (570),  — , Мәҙинә) — исламдың бөтә төп ағымдарында Аллаһтың һуңғы Пәйғәмбәре тип танылған, дин, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, бер Аллаһлыҡ дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән Изге Китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереп, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөгән шәхес.

## Тормош юлы

Мәккәлә абруйлы ҡорайыштар ҡәбиләһендә донъяға килеп, тормош рәүеше менән абруй яулап, *әл-Әмин* ( — ышаныслы) титулына лайыҡ булған. Мосолмандар, исламдың төп изге китабы Ҡөрьән Кәрим Аллаһ тарафынан иңдерелгәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исламды тергеҙергә ебәрелгәненә, ул Мөхәммәттән түгел, ә ысын, боҙолмаған монотеистик диндән — Әҙәм, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙән килгәненә ышана. Исламдағы рухи, социаль һәм сәйәси принциптарҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән ярҙамында урынлаштыра, һәм улар ислам донъяһының нигеҙенә әүерелә.

40 йәшендә Мөхәммәт Хира мәмерйәһендә тәүге үәхи ала, был Ҡөрьән иңеүҙең башы була, ул ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә; һәм мосолмандар фекеренсә, Аллаһ поттарға табыныуҙы бөтөрөү, Аллаһтың берлеген вәғәзләүен, исламға тиклемге Ғәрәбстанды тергеҙеүҙе бойороп, Мөхәммәткә рисаләт иңдергән. Яңы мосолмандарҙы эҙәрлекләү арҡаһында, Мөхәммәт һәм уның сәхәбәләрее Мәҙинәгә күсеп килә — Һижрәт ҡыла (Б. э. 622 йылы)].

Мөхәммәттең тормошонда боролош мәле булған был һижрәт ислам календарына баш һала. Мәҙинәлә Мөхәммәт мосолман календарыбулдыра, унда булған төрлө общиналар араһындағы хоҡуҡтарҙы һәм мөнәсәбәттәрҙе билдәләүсе *Мәҙинә концепцияһы* ҡабул итә, бойондороҡһоҙ өммәт туплай һәм беренсе ислам дәүләтен булдыра.|Мәккәләрҙең дошманлығы дауам итеүенә ҡарамаҫтан, Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләре менән бергә 630 йылда Мәккәне үҙ контроле аҫтына ала]] һәм бөтә мәжүси боттарҙы юҡ итергә ҡуша ислам хакимлығы аҫтында социаль һәм дини реформалар үткәрә.Ғәрәбстан ярымутрауындағы бөтә ҡәбиләләр тиерлек ислам ҡабул итә

### Мәҙинәлә ән-Нәбәүи мәсете

* **Мәҙинә ҡалаһы.[[Ән-Нәбәүи мәсете]]. Был мәсет ихатаһы эсендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. "Йәшел көмбәҙ" кәшәнәһе күренә**

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
 
* Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) 
* Ислам тарихы
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия
* Мөхәммәттең ғазауаттары
* Мөхәммәт ҡомартҡылары
*Мөхәммәт мөһөрө
* Мәккәне яулау
*Мәккәне алғандан һуң
* Мөғжизәләре
* Бәхилләшеү хажы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
*  alternate URL
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Мөхәммәттең мөлкәте

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең **мөлкәте** — ҡорал, һуғыш кәрәк-ярағы һәм кейем-һалым, шул иҫәптән уникаль исемдәр менән билдәле предметтар төркөмөнән тора. Был әйберҙәрҙең бөтәһе лә Мөхәммәтеке с.ғ.с. булыуында шиктәр бар, сөнки уларҙың күптәре һуғыштар һәм бәлә-ҡазалар ваҡытында юғалған.

## Ҡорал

### Ҡылыстар
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғыҙ ҡылысы булған: 2-һе мираҫ итеп алынған, 3-өһө табыш сифатында, ә ҡайһы берҙәре бүләк итеп бирелгән. Мөхәммәттең туғыҙ ҡылысының һигеҙе Төркиәнең Топҡапы һарайында урынлашҡан. 9-сыһы Ҡаһирәлә, Мысырҙа һаҡлана.

Әммә хәҙистәрҙә тик *«Ҙүл-фәҡәр»* тигәне генә ысынбарлыҡ тип раҫланған.

### Ҡалъяны (һаҙағы)
Мөхәммәттең Әл-Кәфур () тигән һаҙағы билдәле. Уның ҡайышы дупланған күндән эшләнгән була. Был ҡалъяндың шулай уҡ өс көмөш түңәрәк ҡулсаһы, айылы, ситтәре көмөштән эшләнгән була.

### Йәйәләре
Мөхәммәттең исемле 6 йәйәһе була.
* Әз-Зәүра ()
* Әр-Рауha ()
* Әс-Сафра ()
* Әл-Байдағ ()
* Әл-Kәтәм (): Был йәйә Өхүд һуғышы ваҡытында һынған һәм артабан уны *Qatadah bin an-Nu’man* үҙенә алған 
* Әс-Сәддәт()

### Һөңгөләре
Мөхәммәт исемле биш һөңгөгә хужа була.
* Әл-Мәҫәүи ()
* Әл-Мүҫәннә ()
* Ән-Нәғбәһ ():бәләкәй һөңгө 
* Әл-Байдағ ()ҙур һөңгө 
* Әлғәнзәт (): Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең байрамдарға барғанда тота торған ҡыҫҡа һөңгөһө. Намаҙ уҡығанда сүтрә итеп алдына һалған. Ваҡыты менән Мөхәмәт әлғәнзәтте тотоп йөрөгән.

### Һаймандары
Мөхәммәттең ете һайманы була
*Ҙәт әл-Фудул (), был һайманын Мөхәммәт Пәйғәмбәр йәһүд кешеһе Әбү әш-Шәһмигә 30 сағ арпаға (ғаиләһенә ашатырға) залог итеп биргән булған. Бер йыл бурысын түләй. Был һайман тимерҙән яһалған була.
* Ҙәт әл-Үишәһ ()
* Ҙәт әл-Һәүәши ()
* Әс-Сәғдийәһ ()
* Фыддаһ ()
* Әл-Бәтраһ ()
* Әл-Хәрнәҡ ()

### Торҡалары
Мөхәммәттең бер нисә торҡаһы була.
* Әл-Мүшәһ (): баҡыр ялатылған тимерҙән булған.
* Әс-Сәбүғ () йәки Ҙү әс-Сәбүғ ()

### Ҡалҡандары
Мөхәммәттең ҡалҡаны бер нисә була.
* Әз-Зәлүҡ ()
* Әл-Фитәҡ () Мөхәммәткә с.ғ.с. бүләк итеп бирелгән. Уға статуя һыны төшөрөлгән булған, тиҙәр. Мөхәммәт статуяны гел ҡулы менән ҡаплай торған булған, Аллаһ бойорғанса, һүрәт юғала барған һәм юҡҡа сыҡҡан.

## Кейем һәм аксессуарҙар
Мөхәммәттең өс оҙон күлдәге (ғәрәпсә — жүббә) була, уларҙы ул һуғыш ваҡытында кейә. Хәҙистәрҙең береһендә, ул һуғыш ваҡытында ебәк кейергә рөхсәт иткән, тип әйтелә.
Әйберҙәренең тасуирламаһы:
* Әл-Ғүҡәб (): ҡара байраҡ йәки әләм. Әбү Дауыттың «Сүнән»ендә бер хәҙис килтерелә: «Мин Пәйғәмбәрҙең байрағын күрҙем, ул һары ине»"
* Ҡара әләмдәр, улар ҡайһы саҡ аҡ төҫтәгеләр менән ҡушылған. 
* Әл-Кән тигән сатыр (), шулай уҡ Мөхәммәт йөрөргә сыҡҡанда йәки һыбай йөрөгәндә алып сыға торған бер терһәк оҙонлоғо таяҡ. 
* Әл-Әржүн тигән күҫәк.
*Әл-Мәмшүҡ тигән таяҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөхәммәт ҡомартҡылары
* Мөхәммәт мөһөрө

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* al-Mikhdham (inc. image) — source: Center for Middle East and Islamic Studies, Department of History, United States Naval Academy
* List of Prophet’s Swords
Фәнүс

**Фәнүс** () — Изге Рамаҙан айы башланыуы айҡанлы Мысырҙа һәм башҡа ғәрәп илдәрендә йәшәүселәр тарафынан Фатимиҙар заманынан ҡабыҙыла торған ғәжәйеп формалағы төҫлө фонарҙар.

## Фараздар
Фәнүстарҙың килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар. Уларҙың береһенә ярашлы, Фатими хәлифә *Әл-Хәким би-Әмриллаһ* идара иткән осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарға Рамаҙан айында ғына мәхрәмдәре оҙатыуһыҙ өйҙәренән сығырға рөхсәт ителә. Әммә уның алдынан бәләкәй малай баҡыр фонарь тотоп барырға, урамдарҙағы ир-аттарға юл бирергә кәрәклеген иҫкәртергә тейеш була. Кешеләргә фонарҙар шул тиклем оҡшай, был закондар йомшартылғандан һуң да һәр Рамаҙанда уларҙың балалары урамда фәнүс йөрөтөүен дауам итә. Икенсе версия буйынса, 972 йылда яңы баш ҡалаһына тантаналы рәүештә ингән фатими хәлифә әл-Мүғизде мысырҙар төрлө төҫтәге фонарҙар менән ҡаршы ала.

## Тасуирламаһы
Фәнүс формаһы буйынса ҡәлғә башняһын хәтерләтә. Мысыр оҫталары йоҡа металл пластиналарҙан һәм төрлө төҫтәге быяланан фонарҙар эшләй. Фонарҙарҙың нигеҙен һәм өҫкө өлөшөн быялаға алтын буяу менән каллиграфик яҙып төшөрөлгән ҡатмарлы нағыштар, Ҡөрьән аяттары биҙәй. Иң ҙур фонарҙар ике метр бейеклеккә етә. Элек фәнүстың уртаһына шәм йәки факел ҡуйғандар. Әлеге ваҡытта башлыса пластмассанан эшләнгән һәм батареялар ҡулланылған ҡытай күсермәләре һатыла.

## Галереяһы

Fanoos1.JPG|Мысырҙа Рамаҙан символы - фәнүс
Fanous Ramadan.jpg|Мысырҙа Рамаҙандың боронғо фәнүсе
Fanous.jpg|Фәнүс
Traditional Lamp 2.jpg|Фәнүс


## Иҫкәрмәләр
Дар әс-сүлх

**Дар әс-сүлх (солох)** (), йәки **дар әл-ғәһед** () — мосолман дин белгестәре — фаҡиһтар ҡарашына ярашлы, яулап алынған биләмәлә мосолман хөкүмәте менән мосолмандарҙы һәм зиммиҙәрҙе яҡларға ризалашып килешеү төҙөлгән мосолман булмаған территория.

## Тасуирламаһы

Йыш ҡына солох тураһындағы килешеүҙә жизйә түләү һәм мосолман булмаған кешенең хоҡуҡи хәле (әһел әз-зимми) тураһындағы пункт индерелә. Хәҙерге заман дин әһелдәренең ҡайһы берҙәре Дар әл-сүлхте һуғыш биләмәһенә индермәй, ә уны дуҫ илдәр биләмәһенә тиңләй.

Дар әс-сүлх (әһел әс-сүлх) халҡы ислам дин белгестәре тарафынан зимми тип ҡарала, әммә Дар әс-сүлх сауҙагәрҙәре Дар әл-исламдағы әһел әз-зиммиҙәрҙән ике тапҡырға күберәк сауҙа пошлинаһы түләй. Был положениелар бик яҡынса була, сөнки килешеүҙәр ғәмәлдә булған осорҙа ислам хоҡуҡ теорияһы бик үк эшләнмәгән, ә был положениелар аныҡланғас (VIII б. аҙағында), килешеүҙәр төҙөгән өлкәләрҙең күбеһе туранан-тура Ғәрәп хәлифәлеге составына инә.

Хәлифәлек тарҡалғандан һуң, мосолман династиялары идара иткән барлыҡ өлкәләр ҙә, халыҡ составына ҡарамайынса, Дар әл-ислам тип ҡарала, ә мосолман булмаған дәүләттәр менән төҙөлгән килешеүҙәр ғәҙәти дәүләт-ара килешеүҙәр рәүешендә була

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дар әл-ислам
* Дар әл-хәрб
* Дар әл-күфр

* Ислам донъяһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. Дар ас-сулх // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 56. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Фатимиҙар

**Фатимиҙар** () династияһы — 909 йылдан 1171 йылға тиклем идара иткән Фатимиҙар хәлифәлеге шиғый (исмәғилиҙәр) хәлифәләре һәм имамдар династияһы. Үҙҙәрен Али ибн Әбү Талип һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманың вариҫтары тип һанайҙар (исеме шунан килеп сыҡҡан).

Фатимиҙарҙың юғары күтәрелеүе бербер ҡәбиләһе Күтәмә халҡы ихтилалы арҡаһында була. Улар имам-мәхди килеүе лозунгыһы аҫтында Африкалағы сөнни Әғләбиҙәр дәүләтен ҡыйратҡан. 910 йылдың ғинуарында исмәғилиҙәр имамы Ғөбәйҙуллаһ мәхди тип иғлан ителә һәм хәлифә титулын ала. Фатимиҙар Төньяҡ Африка, Сицилия, Шам (Левант) ерҙәрен, Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйҙары халҡын үҙҙәренә буйһондороп, барлыҡ мосолман донъяһында хакимлыҡ итеү өсөн көрәште дауам итә.

Фатимиҙар армияһы ялланған һалдаттарҙан һәм мәмлүктәрҙән тора. Фатими хәлифә әл-Ғәдид үлгәндән һуң әйүбиҙәр династияһынан күрд вәзире Сәләх әд-Дин власҡа килеү менән династия йәшәүҙән туҡтай.

## Фатими хәлифәләр исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Мөшәрәкә

**Мөшәрәкә** (; ) — инвесторҙар өлөшләтә аҡса һалған һәм һәр ҡатнашыусының пай күләменә ярашлы алынған килемде йәки зыянды үҙ-ара бүлешкән берлектәге өлөшсө предприятие

Инвесторҙарҙың береһе булып ислам банкы сығыш яһай ала.

## Мөдәрәбә
**Мөдәрәбә** (; ) — мөшәрәкәгә оҡшаш берлектә өлөш һалып эшләгән предприятие, унда иһә инвесторҙарҙың береһе — мотлаҡ ислам банкыһы. Тап ул «мөдәрәбә» берлектәге предприятиеһына финанс средстволары һала; башҡа инвесторҙар иһә үҙ хеҙмәтен һәм белемен генә тотона (мөшәрәкәлә бөтә инвесторҙар финанс средстволары һала).

Алынған табышты, мөшәрәкәләге кеүек үк, инвесторҙар пайҙарға ярашлы бүлешә, әммә мөдәрәбәләге финанс юғалтыуҙарҙын банк ҡына күтәрә (рибалы кредиттан айырмалы, ислам банкыһы предприятиеның юғалтыныу хәүефенең бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ала). Бынан тыш, был килешеүҙәрҙә кредит иҡтисадының нигеҙе — банк мультипликаторы эшләмәй. Коммерция банкыларынан айырмалы рәүештә, ислам банкыһы залог ярҙамы менән кредит хәүефен түбәнәйтә лә алмай. Залог һалырға мәжбүр итеүҙе ислам мәҙәниәте ғәйеп һанай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Риба
* Ислам иҡтисады
* Әжер

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шуремов Е. Влияние отказа от ссудного процента на развитие отдельных субъектов экономической деятельности и экономики в целом
* Мудараба — между ростовщичеством и марксизмом
Ехидна (мифология)

**Ехи́дна**, *Эхидна* (боронғо грек телендәἜχιδνα, һүҙмә-һүҙ «ҡара йылан») — боронғо грек мифологияһы ярым ҡатын-ҡыҙ-ярым йылан рәүешендә һүрәтләнгән алиһә (дракайна).

Форкия менән Кетоның Киликия Аримдарында ер аҫтында йәшәгән ҡыҙы, йә Тартар менән Геяның ҡыҙы, йә Перанттың (Πείρας) һәм Стикстың ҡыҙы, йәки Фанеттың ҡыҙы.

Ике башлы эт Орфтың, өс башлы Церберҙың, Лерней гидраһының, Немея арыҫланының (Тифондан йәки Орфтан), Химераның, Сфинкстың, Колхида аждаһаһының һәм Эфондың (Прометейҙың бауырын суҡыған Зевстың бөркөтө) әсәһе.

Матур йөҙлө һәм йылан кәүҙәле, матурлыҡты һәм аяуһыҙлыҡты берләштергән ҡатын-ҡыҙ рәүешендә һүрәтләнә. Ҡайһы берҙә йөҙ башлы тип йөрөтәләр. Аҙашҡан сәйәхәтселәрҙе тотоп ашай.

Пиндар әйтеүенсә, ул тыуғанда әсәһенең ҡарынын тишеп килеп сыҡҡан. Тиберий уны Гай Калигуланың ехиднаһы менән сағыштыра.

Мифтарҙың төрлө варианттарында Ехиднаны Геракл йәки Эдип үлтерә. Тағы бер вариант буйынса, йоҡлаған саҡта Аргус быуып үлтерә.

## Башҡа мәҙәниәттәрҙә
Рим яулап алған Галлия аша Ехидна көнбайыш провинцияларына тарала. Мәҫәлән, Көньяҡ Францияның халыҡ риүәйәттәрендә *(Прованс һәм (Лангедок)* ҡурҡыныс йыртҡыс *вуивре* (йәки утлы йылан) тураһында һөйләйҙәр. Ул *«билгә тиклем ҡыҙ кеше кеүек, ә билдән аҫҡа табан крокодил ҡиәфәтле»*. Һәм был «вуивр*»*ҙың маңлайында «ут» (карфункул) яна. Йыртҡыс йылғала һыу ингәндә, ул ҡиммәтле ташты яр буйында ҡалдыра, әйтерһең дә, «таштан айырыла». Легендаға ярашлы, хәйлә ҡороп, был ташты урлай алған кеше бығаса күрелмәгән бәхеткә ирешәсәк: *«вуивр ташы»* уға бөтә ер аҫты хазиналары асыла ярҙам итә:107-108.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Псевдо-Аполлодор]].* Мифологическая библиотека II 1, 2; 3, 1; 5, 10—11; III 5, 8; Э I 1
* 
* 
* 
* 
*
Валькирия

**Валькирия** (боронғо исланд телендә *valkyrja* — «үлтерелгәндәрҙе һайлаусы») — скандинав мифологияһында яугир ҡыҙ. Ул алыш яланында ҡанатлы атта осоп йөрөй һәм һуғышта һәләк булған ҡайһы яугирҙың күк һарайы *Вальхалла*ға эләгергә тейешлеген хәл итә. Вальхалла — «Үлеләр һарайы») — герман-норвег мифологияһында *Асгард*тағы күк һарайы, унда яуҙа һәләк булған яугирҙар эләгә, һәм улар элекке героик тормошон дауам итә.

## Скандинав мифологияһында
Яугир ҡыҙҙар хәрби кейемдә, ҡанатлы шлемда, ҡалҡандары һәм һөңгөләре менән һүрәтләнә. Скандинавтарҙың ышаныуҙарына ярашлы, уларҙың хәрби кейеме һәм ҡоралдары ялтырауынан, күктә һаҙағай хасил була.

Валькирийҙарҙың миссияһы — һәләк булған геройҙарҙы Вальхаллаға оҙатыу. Бынан тыш, Вальхаллала валькириялар яугирҙарға хеҙмәт итә, уларға бал тарата. Ҡайһы берҙә уларға һуғыш һөҙөмтәһен хәл итеү хоҡуғы бирелә, ә ҡайһы берҙә улар тик Одиндың бойороҡтарын үтәй. Мифтарҙа валькириялар Одиндың ҡыҙҙары булараҡ һүрәтләнә.

«Өлкән Эдда» героик йырҙарында валькирийҙар яугир ҡатын-ҡыҙ һыҙаттары ала. Улар — Хельг һәм Велундтың һөйгән йәрҙәре. Валькирия *Сигрдрива* Одинды тыңламай, шуның өсөн язаға тарттырыла һәм тәрән йоҡоға ебәрелә (ул башҡаса һуғыштарҙа ҡатнашмаясаҡ һәм кейәүгә сығасаҡ), сөнки Сигрдрива *конунг*ылар араһындағы алышта Хьяльм-Гуннарға (уларға Один еңеү вәғәҙә итә) түгел, ә Агнарға еңеү бирә; бөйөк герой *Зигфрид* уның хистәрен уята.

Түбәндәге валькирийҙарҙың исемдәре киң билдәле:
* **Гель** («Саҡырыусы»)
* **Гейр** («Һөңгө»)
* **Гейрахёд
* **Гейрскёгуль
* **Гёндуль
* **Гондукк** («Инә бүре»)
* **Гунн** («Жертвенная»)
* **Мист** («Томанлы»)
* **Рандгрид** («Ҡалҡандарҙы емереүсе»)
* **Регинлейв** («Дауыл һыбайлыһы»)
* **Рота** («Ығы-зығы тыуҙырыусы»)
* **Свава
* **Сигрдрива**

* **Сигрюн** («Йәшерен еңеү»)
* **Скеггльёльд
* **Скёгуль** («Ҡотороусы»)
* **Скульд** («Бурыс»)
* **Труд** («Көс») — аллалар Тора һәи Сифтың ҡыҙы
* **Хильд** («Алыш»)
* **Хлекк** («Һуғыш тауышы»)
* **Хьертримуль
* **Христ**
* **Хьерфьетур**
* **Лиод** — баһадир Гримнирҙың ҡыҙы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Алайсиаги — рим империяһы осорондағы германдар хөрмәт иткән ҡатын-ҡыҙ һуғыш рухтары.
* Валькирия (опера)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музей Константина Васильева — автора картины «Валькирия над сражённым воином».
Тәшбиһ

**Тәшбиһ** (; ) — исламда Аллаһты кеше ҡиәфәтендә күҙаллау.

## Тарафдарҙары
Көнбайыш ислам белгестәре тәшбиһте *антропоморфизм* тип аңлай, ислам дин белгестәре был терминды киңерәк мәғәнәлә ҡуллана, «антропоморфистарға» Аллаһ тураһында әҙәми сифаттар шәкелендә фекер йөрөтөүселәрҙе индерә. Тәшбиһ идеяһы *хәшәүиҙәр* мөхитендә барлыҡҡа килгән, тип һанала. Тәшбиһте таратыусыларҙың тәүгеләре *Мөҡтил ибн Сөләймән* (ваф. 767), *Ҡәхмәс ибн әл-Хәсән әл-Басри* (ваф. 766), *Дауыт әл-Жәүәриби, Әхмәт әл-Хүжәйми* һәм башҡа дин белгестәре була

## Төрҙәре
Урта быуат мосолман доксографтар тәшбиһтең ике төрөн айыралар:

# **мөжәссимиҙәр** — Илаһи зат асылын есем итеп күреүселәр. Уларға «сиктән сыҡҡан» шиғыйҙар, шиғый-хишамиҙар, каррамиҙар һәм башҡалар инә;
# **хәшәүиҙәр** — Илаһи атрибуттарҙы есемдәрҙең сифаттарына оҡшатыусылар.

Дөйөм алғанда, *тәшбиһ* төшөнсәһе Аллаһты абстракт, атрибуттарҙан мәхрүм булған зат итеп күҙ алдына килтереүсе *тәтил* төшөнсәһенә ҡаршы ҡуйыла . Һуңғыһының вәкилдәре булып мөғтәзилиҙәр һанала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөшәббәһиҙәр ‎
*Шиғыйҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. ат-Ташбих // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 235—236. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Сәлимиә мәсете (Никосия)

Никосияла **Сәлимиә мәсете** 1209—1325 йылдарҙа өлгөргән готика стилендә Изге Софияның рим-католик соборы булараҡ төҙөлә һәм әленән-әле **Изге** Николайҙың фамагуст соборы менән бер рәттән Кипрҙың кафедраль ғибәҙәтханаһы һәм королдәргә таж кейҙереү урыны булып хеҙмәт итә. 

XV быуатта ғибәҙәтхана Генуя һөжүмдәре һәм ер тетрәүҙәре һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күрә һәм 1491 йылда утрау Венеция власының ҡул аҫтына күскәндән һуң, француз архитекторҙары тарафынан һуңғы стилде ҡулланып реконструкциялана, әммә готик һыҙаттары һаҡланып ҡала. 

Кипрҙы Ғосман империяһы 1571 йылда баҫып алғандан һуң ғибәҙәтхана утрауҙың төп мәсетенә әйләндерелә һәм **Сәлимиә мәсете** тип үҙгәртелә, өҫтәп уға төкәтмә итеп ике манара төҙөлә. 1974 йылдан алып мәсет Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы биләмәһенә ҡарай.

Әлеге ваҡытта мәсет утрауҙың төньяҡ өлөшөндә төп һәм Кипрҙағы иң әһәмиәтле готика ҡомартҡыһы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Посвящённая истории собора страница
* Вид алтарной части собора
* Интерьер собора
Хәйҙәр паша мәсете

**Хәйҙәр паша мәсете** (элекке *Изге Катарина мәхәллә сиркәүе*), өлөшләтә танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының баш ҡалаһы булған Никосияла урынлашҡан. Мәсет Кирлизаде Сокак урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Хәйҙәр паша мәсете башта готика стилендәге архитектура булараҡ католик ғибәҙәтхана (изге Катарина сиркәүе) була. Ул утрауҙа Лузиньян династияһы хакимлығы ваҡытында XIV быуатта Никосиялағы Сәлимиә мәсете (Изге София Соборы) өлгөһөндә төҙөлә. Һуңыраҡ сиркәү киңәйтелә һәм ҡатын-ҡыҙҙар католик монастыры сифатында хеҙмәт итә.

Утрауҙы ғосман төрөктәре баҫып алғандан һуң сиркәү мәсеткә әйләндерелә, 1571 йылда уға манара төкәтмәһе төҙөлә. Уға төрөк хәрби начальниктарының береһе Хәйҙәр паша хөрмәтенә яңы исем бирелә. Һуңыраҡ мәсет бинаһы ЗАГС бинаһы, келәт, спорт залы сифатында хеҙмәт итә. 1986 һәм 1991 йылдар араһында ул реставрациялана һәм күргәҙмә залы сифатында асыла.
Nicosia 01-2017 img19 View from Shacolas Tower.jpg|Хайдар-паша мәсете
St Katharina Nicosia (Haydarpasha Mosque)1.jpg|Хайдар-паша мәсете планы. 1918 йыл.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кривцов Н. В. Кипр: остров богов и святых. Исторический путеводитель. М., Вече, 2002.
* Камиль Энларт, Кипрҙа готик сәнғәте һәм ренессанс, (Αγγλική μτφ. D. Hunt), Лондон: Trigraph/A. G. Leventis Foundation, 1987.
* Αθηνά Ταρσούλη, ΚΥΠΡΟΣ, Αθήναι: Εκδόσεις ΑΛΦΑ, 1955. (Κεφ. Εκκλησία της Λευκωσίας)
* Μεγάλη Κυπριακή Εγκυ receptorπαίδεια Υπεύθυνος έκδοσης Αντρος Παυλίδης, Λευκωσία: Εκδ. Φιλόκυπρος, 1984.

## Һылтанмалар
* Хәйҙәр паша мәсете
Ишек (фильм, 2012)

«**Ишек**» (, ) нәфис фильм, венгр режиссеры Иштван Сабо.
Фильм 2012 йылда Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале конкурсы  программаһына индерелә .

## Сюжеты
Сценарий өсөн сығанаҡ булып венгр яҙыусыһы Магда Сабоның "Az ajtó " башҡортса "Ишек"  романы нигеҙ булып тора. Йәш яҙыусы Һәм уның сәйер йорт хеҙмәтсеһе Эмеренцтың  Будапештағы 1960 йылдарҙағы мөнәсәбәттәре һөйләнелә . Башта Ул Магда һәм уның ире ғаиләһендә эшләүҙән баш тарта, әммә һуңынан ҡарарын үҙгәртә. Шулай итеп ике  төрлө ҡатындың ғәҙәти булмаған дуҫлығы башлана. Эмеренц донъяға тәбиғәттең күп серҙәрен белгән, ғәҙәттә кешеләр өсөн ябыҡ булған үтә һиҙгер кеше күҙҙәре менән ҡарай. Ул был донъяға бер кемде лә индермәй, үҙенең камераһының ишеген йоҙаҡта тота. Әммә бер көн был ишек асыла... Фильмда, оригиналь романдағы кеүек үк, Магда Сабо тормошонан торған  автобиографик мәлдәр ҙә бар .

Ысынында ишек артында тәртип һәм таҙалыҡ булмай,  бөтә ерҙә лә бысраҡ һәм ҡот осҡос һаҫыҡ еҫ таралған. Эмеренсты дауаханаға алып киләләр, унда  шәфҡәт туташтарының тауышын ғына ишетә. Ул Магдаға был "оятһылыҡ" булғанда эргәһендә булмауы өсөн асыулана. 
Башта Магда фатирға  бер кемде лә индермәй, көн һайын бесәйҙәрҙең болаһын йыйыштырыу һәм уларҙы ашатыу менән мәшғүл була. Эмеренц яйлап  йомшара, әммә тиҙҙән был дөрөҫ түгеллеген  аңлай, уның фатиры ысынында дезинфекцияланған, ә мебеле яндырылған була. Шул ваҡыттан Алып Эмеренс яҙыусы менән һөйләшеүҙән туҡтай, һәм ул уны икенсе тапҡыр күрергә килгәнсе, ул инде мәрхүм була. Вафатынан һуң американан ҡунаҡҡа Анни Гроссман килә. Ул Магда менән зыяратҡа Эмеренц ҡәберенә бара, был ваҡытта ямғыр яуа һәм көслө ел иҫә, Әйтерһең дә, Эмеренц асыулана,  Аннеке ҡәбер янында ғәфү үтенгәс, дауыл ҡапыл тына.

## Актерҙар составы

* *Магда* — Мартина Гедек
* *Эмеренц* — Хелен Миррен
* *Тибор* -  Карой Эперьеш
* *Шуту -*  Эника Берчек
* *подполковник* — Габор Конц
* *Адель* -  Мари Надь
* *Поллет -*   Аги Сиртеш
* *күршеһе*  -  Чаба Пиндрох
* *Бродарич*  - Петер Андорай
* *Эва Гроссман* — Эрика Марожан
* *хирург*— Иржи Менцель
* *Эмеренц йәш сағында*  -  Анна Санднер
* *табип*   - Илдико Тот

Фильмдың төп теле — инглиз теле. Венгр версияһы бар, ул  героинялар Миррен һәм Гедек тарафынан тауышландырылған

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төрөк милли хәрәкәте

**Төрөк милли хәрәкәте** (төр. Türk Ulusal Hareketi) - 1920-се йылдарҙа Кемаль Ататөрк шәхесе тирәләй формалашҡан төрөк революционерҙарының хәрби-сәйәси берекмәһе. Хәрәкәт Ғосман империяһын республикаға әйләндереү өсөн, шулай уҡ Севр килешеүенә һәм Анатолияны бүлеүгә ҡаршы сығыш яһай. Төп идеялар — кемализм, донъяуилыҡ, төрөк милләтселеге, уларҙың уңышына Танзимат дәүере ҙур йоғонто яһай.

Совет Рәсәйе менән бәйләнештә булыу һәм унан хәрби һәм финанс ярҙамы алыу арҡаһында, төрөк милли хәрәкәте илдең суверенитетын һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлап ҡала ала.

## Ҡатнашыусылар

### Лидерҙары

* Мостафа Кәмал Ататөрк

### Дәүләт эшмәкәрҙәре

* Али Фетхи Окьяр
* Орбай Рауф
* Исмәт Инёню
* Бәкир Сами Кундух

### Публицистар

* Яҡуп Ҡадри Ҡараосман уғлы
* Хәлиде Эдиб Адывар
* Мәхмәт Фуат Кёпрюлю
* Мәхмүт Эсат Бозҡурт
* Сараджуғлу Шөкөрү

### Хәрбиҙәр

* Февзи Чакмак
* Кязим Ҡарабәкер
* Али Фуат Джебесой

## Һылтанмалар
Мендерес Мерал

**Мерал Мендерес** (төр. Meral Menderes; , Истанбул , ,) — сопрано партияһында йырлаусы төрөк опера йырсыһы .

## Биографияһы
Мерал Мендерес 1933 йылда Ҡушадасы ҡалаһының Айдын районында тыуа. Тәүге йыр дәрестәрен ул Истанбул муниципаль консерваторияһында Мөнир Джейхандан ала. Артабан ул яңыраҡ ойошторолған Опера студияһында белем алыуын дауам итә. Сит ил һәм төрөк вокаль тренерҙары уның остаздары була.

1960 йылдың 19 мартында сәхнәлә тәүге тапҡыр сығыш яһай, ул 1959 йылда нигеҙ һалынған Истанбул ҡала операһы сәхнәһендә ҡуйылған Джакомо Пуччиниҙың «Һағыш» («Тоска») операһында йырлай. Уның киләһе сығышы «Мадам Баттерфляй» операһында була. Уның артабанғы ролдәре түбәндәгесә: Сантуцца (Сельская честь; Пьетро Масканьи) һәм «Богема». Анкарала ҡуйылған «Турандот» операһында ул принцесса Турандот һәм ҡоллоҡтағы ҡыҙ Лю ролдәрен башҡара; «Гофманах әкиәттәрендә» (Жак Оффенбах) Антония ролен башҡара. Шулай уҡ «Макбет» (Джузеппе Верди), «Бал-маскарад» (Джузеппе Верди), «Һатылған кәләш» («Проданная невеста») (Бедржиха Сметана) һәм «Трубадур» (Джузпе Верди) операларында сығыш яһай.

Ул сопрано партияһы йырсыһы булараҡ таныла, уның тәбиғи тауышы юғары диапазонында һәм яңғырауыҡлы була. Мерал Мендерес республика дәүерендә тәүге опера йырсыларының береһе булараҡ танылыу яулай. Ул 30 йыл самаһы сәхнәлә сығыш яһай.

2010 йылда Истанбул операһына нигеҙ һалыныуҙың 50 йыллығына Төркиә дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры Ренгим Гёкмен тарафынан булдырылған «Художество премияһына» лайыҡ була.

2011 йылдың 27 декабрендә 78 йәшендә Истанбулдың Малтепе районында үҙ йортонда вафат була. Сюрейя Опера театрында үткәрелгән иҫкә алыу тантанаһынан һәм Малтепе мәсетендә дини йыназа уҡылғандан һуң Кючюкьялы зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы

**Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы** (29 июль 1970 йыл) — филология фәндәре докторы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты, башҡорт филологияһы факультеты деканы

## Биографияһы
Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы Хөсәйенова (Солтаҡаева) Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районының Уҫман ауылында тыуған. Тыу­ған ауылындағы башланғыс, Төрөмбәт урта мәктәбендә уҡый.

1992 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеген алтын миҙалға тамамлай.

Ул хеҙмәт юлын Ауырғазы районы Үтәймулла урта мәктәбендә башлай. Аспирантураға уҡырға ингәс, СДПИ-ның башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһына саҡырыла. Кафедра мөдире, декан урынбаҫары вазифаларын башҡара.

Бөгөн Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы Хөсәйенова М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты доценты, деканы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы 1-се курста уҡыған саҡта уҡ филология фәндәре кандидаты, доцент Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы етәкселегендә «Тел тарихы» тү­ңәрәгендә шөғөлләнә. Диплом эшенең темаһы: «Башҡорт әҙәбиәте терминологияһының структур-семантик төркөмләнеше». 2016 йылда был тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Профессор Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы етәкселегендә Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты янындағы аспирантурала уҡый. Эҙләнеү өсөн «Башҡорт микротопонимияһы: структураһы, семантикаһы, этимологияһы» темаһы билдәләнелә.

Ләйлә Миҙ­хәт ҡыҙы Хөсәйенова — 300-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, ике һүҙлек, тиҫтәләгән уҡыу һәм уҡытыу-методик ҡулланмаһы авторы.

Рәсәй төбәктәре һәм сит ил юғары уҡыу йорттары менән әүҙем хеҙ­мәт­тәшлек итә: Таулы Алтай, Яҡутстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Төркиә студенттарына лекциялар уҡый, коллегалары менән йыш аралаша.

Ләйлә Миҙ­хәт ҡыҙы 2020 йылда «Башҡорт яҙмаһының тарихы һәм хәҙерге башҡорт әҙәби теленең орфография нормаларының барлыҡҡа килеүе» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт микротопонимияһы: структураһы, семантикаһы, этимологияһы
* Башҡорт диалектологияһы

## Ғилми дәрәжәләре
* Филология фәндәре кандидаты (2016)
* Филология фәндәре докторы (2020)

## Сығанаҡтар
* Башҡортостан уҡытыусыһы 5 август 2020 Егәрленең ҡулы ете 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Мөшәббәһиҙәр

**Мөшәббәһиҙәр** ( оҡшатыусылар, антропоморфистар;  — Төрлө ортодоксаль булмаған догматик мәктәптәрҙең эйәрсендәренең дөйөм атамаһы. Улар Аллаһты ижад ителгәндәр атрибуттарында һәм образдарында күҙ алдына килтерә. Мөшәббәһиттәрҙе шулай уҡ мөжәссимиҙәр (аллаға тән сифаттары биреүсе) тип тә атайҙар.

## Тарихы
Мөшәббәһилеккә нигеҙ һалыусы тип Жәһем ибн Сафуан (ваф. 746) иҫәпләнә, ул Илаһи атрибуттарҙы инҡар иткән һәм Аллаһты кешегә оҡшатҡан.

## Тасуирламаһы
Абдул-Ҡаһир әл-Бағдади (ваф. 1037) "әл-Фәрҡ Бәйн Әл-Фираҡ " тигән китабында мөшәббәһиҙәрҙе 2 төркөмгә бүлә:

* Илаһи асылды ижад ителгәндәр асылына оҡшатыусылар
* бары тик Илаһи атрибуттарҙы ғына ижад ителгәндәр атрибуттарына оҡшатыусылар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәшбиһ
*Шиғыйҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. ал-Мушаббиха // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 183. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Мүғиз Ли-Диниллаһ

**Әбү Тәмим Мәғәдд Әл-Мүғәз Ли-Диниллаһ** (; **اأبو تميم «المعز لدين الله» معاذ بن المنصور 935—975**; ) — Фатимиҙар хәлифәлегенең дүртенсе хәлифәһе.

## Тарихы
953 йылдан 975 йылға тиклем идара иткән. Уның хакимлығы осоронда *Йәүһәр әс-Сәҡали* етәкселегендәге Фатимиҙар ғәскәре тарафынан Мысыр тулыһынса яулап алына һәм Хәлифәлектең яңы баш ҡалаһы әл-Ҡаһирәгә (Ҡаһирә) нигеҙ һалына.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)
* Али ибн Әбү Талип
Дадья-Лефкими-Суфлион

**Дадья-Лефкими-Суфлион милли урман паркы** (. Δαδιάς-Λευκίμμης-Σουφλίου) — Грецияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Көнсығыш Македония һәм Фракияның Эврос периферия берәмегендәге милли парк. 2006 йылда ойошторола.

## Тасуирламаһы
Милли урман паркының майҙаны 428 км2. Парктың иң юғары нөктәһе — Капсало (бейеклеге диңгеҙ кимәленән 620 м). Парк территорияһының күп өлөшө урман менән ҡапланған, ағастарҙың һәм үҫемлектәрҙең төрҙәре урындағы климат, тупраҡ һәм һыу шарттарына ярашлы формалашҡан.

1980 йылда уның территорияһы һаҡланыусы тип таныла, ә 2006 йылда милли парк булдырыла. 2014 йылдан алып Дадья-Лефкими-Суфлион паркы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булып тора.

## Флораһы
Дадья-Лефкими-Суфлион милли паркының үҙәк һәм көнсығыш өлөшөндә ылыҫлы урмандар урынлашҡан, уларҙа калабрий ҡарағайы (*Pinus brutia*) һәм ҡара ҡарағай өҫтөнлөк итә, шул уҡ ваҡытта япраҡлы урмандар, ҡатнаш урмандар һәм маквис ҙур булмаған майҙандарҙы ғына биләй. Үҙ сиратында, төньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта венгр имәндәре (*Quercus frainetto*), австрия имәндәре *Quercus cerris* һәм ҡабарынҡы имәндәр (*Quercus pubescens*) кеүек имәндәрҙең бер нисә төрөнән торған туйралыҡтар өҫтөнлөк итә. Аралыҡ зоналарында имән һәм ҡарағайҙан торған ҡатнаш урмандар үҫә. Икенсе яҡтан ҡарағанда, парктың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә күбеһенсә ҡаты япраҡлы үҫемлектәр, мәҫәлән, грек ҡайын еләге (Arbutus adrachne), киң япраҡлы *филлирея* (Phillyrea latifolia), ағас һымаҡ эрика (Erica arborea) һәм крит ладаннигы (*Cistus creticus*) осрай.

Паркта үҫемлектәрҙең 360 — 400-ләгән төрө теркәлгән, шуларҙың 25-е — орхидеялар. Бында осрай торған үҫемлектәр араһында Греция өсөн эндемик төрҙәрҙең ике төрө бар: Minuartia greuteriana һәм *Onosma kittanae*. Шулай уҡ паркта һирәк осрай торған үҫемлектәр төрҙәре үҫә, мәҫәлән, *Cephalanthera epipactoides*, Salix xanthicola, *Zygophyllum* album, *Eriolobus trilobatus*.

## Фаунаһы

### Һөтимәрҙәр
Паркта һөтимәрҙәрҙең 60-65 төрө иҫәпләнә. Европа илектәре (*Capreolus capreolus*), ҡама (Lutra lutra), бүре (*Canis lupus*), урман бесәйе (*Felis silvestris*), ҡабан (Sus scrofa), таш һыуһар (Martes foina), йәтсә (*Mustela nivalis*) һәм бурһыҡ (Meles meles) кеүек йәнлек төрҙәре йәшәй.

### Ҡоштар
Паркта көндөҙгө йыртҡыс ҡоштарҙың 36 төрө һәм 166 башҡа ҡош төрө теркәлгән. Таҙғара (*Aegypius monachus*), ябай ҡарсыға (Neophron percnopterus), аҡ башлы сип (*Gyps fulvus*), ябай һар (Buteo buteo), һунағара (*Circaetus gallicus*), карлик бөркөт (*Hieraetus pennatus*), бәләкәй яңғырауыҡ (Clanga pomarina), осоед (*Pernis apivorus*), ҡара төйлөгән (Milvus migrans), ҡорға һунар итеүсе ҡарсыға (Accipiter gentilis), һаҙ көйгәнәге (Circus aerignosus), бүҙәнәгә һунар итеүсе ҡарсыға (Accipiter nisus), европа тювигы, бөркөт, балобан, ҡара аист, һоро ағуна.

### Һөйрәлеүселәр һәм амфибиялар
Паркта 29 төр һөйрәлеүсе (шул иҫәптән дүрт төр гөбөргәйел, ун бер төр кеҫәртке һәм ун дүрт төр йылан) һәм 12-13 төр амфибия, шуларҙың ун төрө тәлмәрйендәр, шул иҫәптән ҡыҙыл ҡорһаҡлы тирмән (Bombina bombina) көн итә.

### Балыҡтар
Парк һыуҙарында 17 төр балыҡ табылған.

## Иҫкәрмәләр
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ

**Әбү Мөхәммәт Ғабдуллаһ ибн Йософ әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ**, **әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ** () булараҡ билдәле; ) — Фатимиҙар хәлифәлегенең һуңғы хәлифәһе.

## Тарихы
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ 1160—1171 йылдарҙа идара иткән. Уның вафатынан һуң 1171 йылда Фатимиҙар империяһы тарҡала, ә уның урынында яңы мосолман сөнни дәүләте — күренекле Солтан Сәләх әд-Дин Йософ ибн Әйүп әл-Әйүби нигеҙ һалған Әйүбиҙәр солтанлығы барлыҡҡа килә.

## Биографияһы
Әл-Ғәдид үҙенең кесе йәштәге ағаһы Әл-Фәйез вафат булғандан һуң 1160 йылда хәлифә тип иғлан ителгән, үҙенә лә 11 йәштәр тирәһе булған. Был ваҡытта Фатимиҙар династияһының йоғонтоһо шул тиклем көсһөҙ була, хатта тәре йөрөтөүселәр Мысырға һөжүм башлай.

*Шевар ибн Мөжир*, Сүриә әмире *Нур әд-Дин Мәхмүт* вәкиле, әл-Ғәдид һарайында вәзир вазифаһына өлгәшә (1163—1169) һәм дәүләттең ғәмәлдәге хакимы була һәм Сүриә ғәскәренә таянып, илде хаостан һаҡлап ҡала. Мысырҙың именлеге Нур әд-Дин кәрәк булғанда Шеварға Ширкүх етәкселегендәге Сүриә ғәскәрҙәрен бирә алыуы менән тәьмин ителгән.

Әммә, ахыр сиктә, Ширкүх Шеварҙы үлтерә һәм 1169 йылда уның урынын биләй, ә Ширкүх үлгәндән һуң, уның туғаны Сәләх әд-Дин Мысыр вәзире була.

## Әйүбиҙәр династияһы барлыҡҡа килеү
Әл-Ғәдид билдәһеҙ шарттарҙа 1171 йылда вафат булғас, Сәләх әд-Дин тәхеткә уның вариҫтарының береһен дә ултыртмай, ә мәлик титулы алып, үҙаллы идара итә башлай һәм Әйүбиҙәр династияһына нигеҙ һала (1171—1260).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мүғиз Ли-Диниллаһ ‎

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Тәнзиһ

**Тәнзиһ** () — трансценденлыҡты белдергән ислам дине төшөнсәһе.

## Аңлатмаһы
Ислам теологияһында Аллаһҡа ҡарата ике ҡапма-ҡаршы термин барлыҡҡа килгән: тәнзиһ һәм тәшбиһ. Тәнзиһ Аллаһҡа ҡарата ниндәй ҙә булһа характеристикаларҙың (*әүсәф*) һәм сиктәрҙең (*[[хүдүд]]*) ҡулланылыуын инҡар итеүҙе аңлатҡан термин, сөнки Аллаһтың яралтылмыштары араһында уға оҡшаш бер нәмә лә юҡ.

Тәнзиһ «яҡынлыҡ, эргәләлек» тигәнде аңлата. Әммә тәнзиһтең тулыраҡ мәғәнәһе — «сағыштырырлыҡ нәмә булмағанлыҡ», йәғни Аллаһтың кешелектән өҫтөн булыуын раҫлау. Был һүҙҙең төп мәғәнәһе — «башҡа һәр нәмәнән азат һәм саф булыу».

## Ҡөрьәндә
Тәнзиһ төшөнсәһе Аллаһтың бер ни, бер кем менән менән оҡшашы юҡлыҡты аңлата:

Был термин исламдың нигеҙе булып торған Аллаһы Тәғәлә бер икәнлеген, Уның бер ниндәй ҙә тиңдәше юҡ икәнлеген өйрәтә торған фән — Тәүхидте раҫлай.

## Тәғтил
Ислам дин белгестәре тәғтил () терминын да ҡулланған 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәшбиһ
* Тәүхид
* Шәһәҙәт

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ибрагим Т. К. ат-Танзих // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 224. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Ун дүрт мәғсүм

**Ун дүрт мәғсүм** (; ) - исламдың шиғый инаныслылары иҫәпләүенсә,  Аллаһ тарафынан хаталар һәм  гонаһтарҙан һаҡланыу бүләк ителгән (мәғсүм) 14 шәхес. Шиғыйҙар «ун дүрт мәғсүм» башҡа заттарҙан һәм төп пәйғәмбәрҙәрҙән өҫтөн тип ышана. 

Шиғый инанысы буйынса, мәғсүмдәрҙең ун дүрте - Мөхәммәт Пәйғәмбәр, уның ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али,  ҡыҙы Фатима, уларҙың ике улы Хәсән ибн Али, Хөсәйен ибн Али һәм Хөсәйендең 9 тоҡомо. Шиғыйҙар уларҙың мәғсүм булыуын, йәғни гонаһһыҙ булыуын таный. Шулай уҡ ҡайһы бер риүәйәттәрҙә ун дүрт мәғсүм тип Әһеле Бәйт ағзалары таныла .

## Шәжәрә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
 

; Энциклопедии
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

; Книги
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Зәйн әл-Ғәбидин

**Али Ибн Әл-Хөсәйен Зәйн әл-Ғәбидин** (; ), шулай уҡ **әс-Сәжәд** (للسیجשَاد, «сәждә ҡылыусы») булараҡ билдәле) — шиғый имамы, Хөсәйен Ибн Алиҙың улы,Хәсән Ибн Алиҙың туғаны һәм Али ибн Әбү Талиптың ейәне.

## Биографияһы
Исеме Али (Ғәли) булған. Уға *әс-Сәжәд* (сәждә ҡылыусы), шулай уҡ *Зәйн әл-Ғәбидин* (сәждә ҡылыусылар биҙәге) һәм *әл-Зәки* (саф) тигән маҡтаулы ҡушаматтар бирелгән.

Али (Ғәли) Ибн Хөсәйен 658 йылдың 6 ғинуарында Мәҙинәлә тыуған. Уның атаһы Хөсәйен Ибн Али Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне, ә әсәһе фарсы батшаһы, һуңғы сәсәни шаһ Йездигерд III ҡыҙы Шәһәрбаныу була.

Ислам риүәйәттәре һәм шиғый тарихсылары әйтеүенсә, ул Мәҙинәлә тыуған һәм йәш сағында атаһын Кәрбәлә сүллегенә оҙатып йөрөгән, әммә ауырыу сәбәпле Кәрбәлә янындағы алышта ҡатнашмаған һәм шуға күрә тере ҡалған. Атаһы һәм уның туғандары Кәрбәләлә ғазаплап үлтерелгәндән һуң, ул ҡулға алына һәм башта Күфәгә, ә һуңынан Дамаскыға күсерелә.

Уның имамлығы 34 йыл дауам итә.

## Тәғлимәттәре
Зәйн әл-Ғәбидиндең тәғлимәттәре башлыса доға рәүешендә була. Уның күренекле эше — доға рәүешендә яҙылған «Сәхифәи Сәжәдиә». Али ибн әл-Хөсәйен аҡһаҡалдар һәм Хижәз ғалимдары араһында юғары дәрәжә биләгән. *Фәрзәдәғин* тигән данлыҡлы поэмаһы — бының сағыу миҫалы.

## Вафаты
Зәйн әл-Ғәбидин Мәҙинәлә хакимлыҡ иткән өмәүиҙәр хәлифәһе Әл-Үәлид II ибн Йәзид йәки уның ҡустыһы Хишам ҡушыуы буйынса ағыулап үлтерелгән, тиҙәр . Уның вафаты һижри 94 йылда (беҙҙең эраның 712 йылы) йәки 95 йылда (713 йыл) тип күрһәтелгән, һәм ул Мәҙинәлә әл-Баҡы зыяратында үҙенең бабаһы Хәсән янында ерләнгән . Шәрҡиәт ғалимы Маделунг Вилферд Һүҙҙәре буйынса, уның вафатынан һуң күптәр үҙҙәренең йәшәү сығанаҡтары Алиҙан килгәнен асыҡлай. Ул һәр төн һайын бер тоҡ аҙыҡ артмаҡлап, ярлыларҙың ишеген шаҡып, билдәһеҙ ҡалыр өсөн йөҙөн ҡаплап, яуап биреүсегә йомарт итеп өлөш таратҡан була.

## Тышҡы ҡиәфәте
Мөслим Ибн Уҡбаның ошондай һүҙҙәрен еткерәләр: «Зәйн әл-Ғәбидиндең ҡиәфәте — Пәйғәмбәр кеүек». Ҡайһы бер авторҙар хәбәр итеүенсә, имам Сәжәдте күргән кешеләр, һоҡланып, унан күҙен ала алмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

;На русском

* 
;На английском
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Дуа имама Саджада для снискания божественного покровительства и защиты