Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары

**Холоҡ үҙгәртеү лагерҙары Синьцзянда** (;  , ; ) — Ҡытай халыҡ Республикаһының Синьцзян-Уйғыр автономиялы районындағы ислам динен тотҡан Ҡытай граждандарын мәжбүри тотоу өсөн булдырылған учреждениелар, әлеге тәртип төҙәтеү лагерҙарына улар бер ниндәй тикшереүһеҙ, суд ҡарарынан тыш, ғәйепләүһеҙ һәм сроктарҙы билдәләүһеҙ урынлаштырыла.

Ҡытай Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте белдереүенсә, «экстремизмға ҡаршы идеологик белем биреү маҡсатында» «һөнәри белем биреү үҙәктәре» булдырыу зарурлығы бар, бөтә төбәк чиновниктары һәм полиция хеҙмәткәрҙәре, «коммунистар партияһының лояль ағзалары» булыуында һәм марксизм-ленинзмдан тыш «бер ниндәй ҙә дингә инанмауҙары» тураһында ант итергә, һәм «хәленән килгәнсә хәләлләштереүгә (оригиналда pan-halalization) ҡаршы көрәшергә тейештәр».

Сит ил хоҡуҡ яҡлау ойошмалары бындай учреждениеларҙы нацистик концентрацион лагерҙар менән сағыштыра.

## Ойоштороу этабы
Мосолмандар өсөн бындай учреждениелар барлығы тураһында тәүге мәғлүмәттәр 2014 йылдан билдәле була башланы. Үҙенең ҡаты сәйәсәте менән дан алған Чэнь Цюаньго 2016 йылдың авгусында СУАР беренсе секретары вазифаһына тәғәйенләнеүенән һуң «ҡабаттан тәрбиәләү лагерҙарының» һаны бермә-бер арта, ундағы кешеләр һаны шулай уҡ күпкә арта..

2018 йылдың көҙөнә тиклем Ҡытай властары уларҙың барлығын тулыһынса йәшерәләр, 2018 йылдың октябрь айында ғына рәсми рәүештә илдә бындай лагерҙар булыуын раҫлаған тәүге документтар донъя күрә.

2020 йылдың февралендә Deutsche Welle Ҡытайҙан ҡыуып сығарылған һәм Норвегияла йәшәгән уйғыр ғалимы һәм диссиденты Әйүптән Абдулвәлиҙән 2017—2018 йылдарҙа тотҡонлоҡта ултырған уйғырҙар исемлеген алыуҙары тураһында яҙып сыҡты. Исемлектә яҡынса 2000 кеше тураһында мәғлүмәт бар. Уйғырҙарҙың күбеһе тыуымды көйләү сәйәсәтен боҙған өсөн лагерҙарға урынлаштырылған. сөнки этник аҙсылыҡтарға ауыл ерендә 3 бала, ҡалала 2 бала табырға рөхсәт ителгә. Бынан тыш, ҡулға алынған ир-аттар һаҡал йөрөткән өсөн. ә ҡатын-ҡыҙҙар башын ҡаплап йөрөгән өсөн ултыртылған. Бер уйғырҙы үҙ ресторанын рамаҙан ваҡытында япҡан өсөн ултыртҡандар, шулай уҡ хажға йәки ниндәй булһа ла ислам иленә барған өсөн хөкөм ителә. Хатта сит ил паспортын алыу өсөн ғариза биреү йәки сит илдә йәшәгән туғандар һәм дуҫтар менән бәйләнештә булыу ҡулға алыу өсөн сәбәп булып тора.

## Тарих башы
2009 йылдың июлендә Урумчи ҡалаһындағы сыуалыштар алдынан һәм уларҙан һуң СУАР беренсе секретары Ван Лэцюань яйлап башланғыс уйғыр мәктәптәрендә уйғыр телен ҡытай теленә алмаштырҙы. Дәүләт чиновниктарына һаҡал, хижап йөрөтөү һәм эш урынында намаҙ уҡыу тыйыла.

2010 йылдың апрелендә Синьцзянда компартия башлығы вазифаһына Чжан Чуньсянь тәғәйенләнә. Ул етәкселек иткән осорҙа төбәктә уйғырҙарға һәм мосолмандарға ҡарата репрессиялар ҡырҡа көсәйә. 2011 йылда Чжан Синьцзяндың үҫешенә тик заманса мәҙәниәт булышлыҡ итәсәк, тип белдерә. 2012 йылда ул тәүге тапҡыр "«деэкстремизацизациялау» терминын ҡуллана һәм бер аҙҙан «ҡырағай имамдарҙы» һәм «экстремистарҙы» «ҡабаттан тәрбиәләү» башлана. 2014 йылда Ҡытай властары « террор менән халыҡ һуғышын» иғлан итәләр, «терроризм һәм экстремизмға ҡаршы көрәш буйынса» кампания сиктәрендә яңы ҡайһы бер сикләүҙәр индерелә, мәҫәлән, тыйыу аҫтына «ғәҙәттән тыш» оҙон һаҡалдар, йәмәғәт урындарында йөҙөн ҡаплаған кейем кейеү эләгә, шулай уҡ балаларға "динде дәртләндереү"исмедәрҙе биреү тыйыла (атап әйткәндә, Мөхәммәт һәм Фатима кеүек исемдәр).

Властар ислам дәүләтен төҙөүҙе үҙ маҡсаты итеп ҡуйған террористик Көнсығыш Төркөстаны Ислам хәрәкәтенә ҡаршы көрәшә. КТИХ бер нисә эре теракт ойоштора һәм Үҙәк Азиялағы башҡа экстремистик ойошмалар менән бәйләнештәр булдыра (атап әйткәндә, Үзбәкстан ислам хәрәкәте менән).

Сүриәләге һуғыш ваҡытында ИГИЛ видеоларында уйғырҙар күренеүе хөкүмәтте борсоуға һала, сөнки улар жиһатҡа өндәйҙәр. Ҡайһы бер баһалар буйынса, яҡынса 5 мең уйғырҙар Сүриәлә һуғышып йөрөгән, улар Ҡытайҙа теракт ҡылыу өсөн ҡайтыуы мөмкин.

Синьцзян тәбиғи ресурстарға бай. Ҡытай иҡтисади проектында мөһим роль уйнай, көслө террористик ойошмалар ғәмәлдә булған Пакистан, Афғанстан, Үзбәкстан менән сиктәш.

### Чэнь Цюаньго сәйәсәте

Чэнь тәғәйенләнгән һуң СУАР-ҙа полиция хеҙмәткәрҙәре һаны 90 меңгә арта, шулай уҡ 7300-ҙән ашыу ҡораллы блокпост ойошторола. Ваҡыт үтеү менән «тәрбиәләү аша үҙгәртеү» концепцияһы таралып китә һәм «холоҡ төҙәтеү» буйынса кампаниялар сиктәрендә систеалы рәүештә ҡулана башлай.

Урындағы киң мәғлүмәт саралары «Холоҡ төҙәтеү лагерҙарын» «экстремизмға ҡаршы көрәш буйынса белем биреү үҙәктәре» һәм "тәрбиә һәм үҙгәртеү белем биреү үҙәктәре"тип атайҙар. . Күпселек «лагерҙар» элекке мәктәптәрҙә йәки башҡа дәүләт учреждениеларында урынлашҡан, әммә улар өсөн махсус төҙөлгән биналар ҙа бар.

## Халыҡ-ара реакцияһы
Раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса БМО комитеыт ағзаһы Гей Макдугалл бер нисә тапҡыр ҡытай лагерҙары булыуына хәүефен белдерҙе.

2019 йылдың июлендә Көнбайыш илдәре БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комитетына Ҡытайҙа этник уйғырҙарҙы һәм мосолмандарҙы ҡулға алыуалыу буйынса мөрәжәғәт итте.

Көнбайыш илдәренең июлдәге мөрәжәғәтенә Рәсәй, Венесуэла, Төньяҡ Корея, Беларусь, Сүриә һәм тағы 30-ҙан ашыу ил БМО-ға коллектив хат менән мөрәжәғәт итте, был илдәр, киреһенсә, **Синьцзян-Уйғыр автономиялы районында** Пекин үткәргән сәйәсәтте хуплап сыҡтылар.

2019 йылдың октябрендә уйғырҙарҙы ҡыйырһытыу менән бәйле АҠШ Ҡытайға ҡарата санкциялар ҡабул итте. дискриминация. Санкцияға 28 Ҡытай хөкүмәт һәм коммерция ойошмаһы эләкте.

2019 йылдың 4 декабрендә АҠШ вәкилдәр палатаһы "Кеше хоҡуҡтары өлкәһендә уйғыр сәйәсәте тураһында (Uyghur Дима of Human Rights 2019 Policy) закон проектын хупланы. Закон АҠШ президентын Синьцзяндәге уйғыр һәм ҡаҙаҡтар өсөн ойошторолған лагерҙарҙы ябыуҙы талап итеп, Ҡытай хөкүмәтенә мөрәжәғәт итеү бурысын йөкмәтә

### Баһалау
Синьцзяндәге хәлдәргә Ҡаҙағстан, Малайзия, Афғанстан дипломаттары ыңғай баһа бирәләр. Шулай уҡ лагерҙарҙа Үзбәкстан, Рәсәй, Тажикстан, Һиндостан, Пакистан, Индонезия, Таиланд һәм Кувейт дипломаттары булып ҡайтты.

Мәҫәлән, көнбайыш журналистарының бер өлөшө лагерҙарҙы «мәҙәни геноцид» тип атаһа, башҡалары «концентрацион лагерь» тиҙәр.

Күп кенә илдәр, шул иҫәптән Рәсәй һәм Иран, «холоҡ төҙәтеү лагерҙары» буйынса аныҡ фекер белдермәне. Сәғүд Ғәрәбстаны принцы Мөхәммәт ибн Сәлмән Әл Сәғүд ҡытай йәмәғәт хәүефһеҙлеген бик юғары баһаланы, шулай уҡ Ҡытай «терроризм менән көрәш алып барыу хоҡуғына эйә» тип өҫтәне.

## Лагерҙар
Рәсми рәүештә лагерҙарҙың ҡайҙа урынлашыуы, уларҙың исемдәре, һаны билдәһеҙ.

Би-би-си компанияһы хәбәр итеүенсә, Синьцзянь буйынса 101 комплекс тикшерелгән, улар асыҡ сығанаҡтарҙан, матбуғат сараларынан һәм лагерҙар системаһын фәнни тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренән алынған.

Һуңғы йылдарҙа Ҡытай хөкүмәте бик тиҙ темптар менән ошондай режимлы объекттарҙы төҙөй.

Австралия ү холоҡ төҙәтеү учреждениелары архитекторҙары командаһы, Дабаньчэнда комплекстың киңәйтелеүе тураһындағы GMV мәғлүмәттәре менән танышҡандан һуң, минималь баһалау буйынса был учреждениела 11 мең (минималь баһа буйынса) тотҡондо тотоп була тигән һығымтаға килгән. Бындай баһалау комплекс **донъялағы иң ҙур төрмә** булыуын фаразлай.

Лагерҙарҙы хәрбиҙәр һәм спецназ һаҡлай, төрмә ҡапҡалары, күҙәтеү системалары, ҡамау һыҙыҡтары, ҡарауыл вышкалары, һаҡсылар бүлмәләре менән йыһазладырылған, шулай уҡ күпселек «лагерҙар» спутниктарҙан асыҡ күренә.

## Тотҡондар һаны
Ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмалары баһалары буйынса, һуңғы бер нисә йыл эсендә лагеҙар аша үтткән кешеләрҙең һаны бер миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Шуның менән бергә төрлө баһалар буйынса, «холоҡ төҙәтеү лагерҙарында» бер үк ваҡытта Ҡытайҙа йәшәгән ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, мосолман-хуэйҙар, ислам дине тотҡан башҡалар, православие христиандарынан торған бер нисә йөҙ мең кешенән бер миллиондан ашыу кешегә тиклем тотола, шулай уҡ сит ил дәүләттәре граждандары, атап әйткәндә, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан.

Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы башлығы **Закир Шохрат** әлеге учреждениеларҙа 1 йәки 2 миллион кеше тотолоуы дөрөҫлөккә тап килмәй, тип белдерҙе, әммә актуаль һандарҙы әйтә алманы, сөнки был һан «үҙгәреүсән».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 20 дней в лагере перевоспитания для уйгуров
* Лагеря для интернированных в Синьцзяне
* «Люди с двойным сердцем». Лагеря «перевоспитания» в Китае
* О жизни в китайском лагере перевоспитания уйгурка рассказала в Конгрессе США
* Подъем в 5 утра и овощной суп без овощей. Как устроены китайские лагеря «профподготовки»
* Заводной мандарин. Узники китайских лагерей рассказывают про будущее. 14.06.2019
* За стенами центров перевоспитания: что происходит в китайском Синьцзяне