open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Меркулов Артём Александрович

**Меркулов Артем Александрович** (21 октябрь 1990 йыл) — спортсы, дзюдоист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Донъя чемпионатында команда беренселегендә 1-се урынды яулай, Корея, Сеул 2015. Дзюдо буйынса Европа чемпионатында 1-се урын, 2013 Венгрия. Һуҡырҙар һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса Европа чемпионаты 2011 — икенсе урын, Бөйөк Британия, Лондон. Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионатында 2010 йылда 1-се урын, 2011 йылда 60 кг ауырлыҡ категорияларында 2-се урын, 2014 һәм 2016 йылдарҙа 66 кг ауырлыҡ категорияһында дзюдо буйынса Рәсәй чемпионатында 2-се урын, 2009, 2010, 2012, 2014 йылдарҙа күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында дзюдо буйынса Рәсәй Кубогында 1-се урын.

2004 йылдан дзюдо буйынса беренсе тренеры Хайрулин Рауил Хайрулла улы, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Мәләүез). 2008 йылдан — 6-сы «Олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе» балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль учреждениеһы «Геркулес» (Өфө), тренеры — Пегов В. А.

## Иҫкәрмәләр
Понтий расаһы

**Понти́й ра́саһы** — европеоид раса төрсәһе, Ҡара диңгеҙ яры буйында йәшәгән халыҡтар араһында таралған. Совет антропологы һәм анатомы В. В. Бунак (1932 йыл) тарафынан өйрәнелгән. Ҡайһы саҡ понтий расаһын кавкасион раса менән яҡынайтып ҡуялар, әммә беренсе төрсә вәкилдәренең йөҙө тарыраҡ. Урта  диңгеҙ расаһының каспий төрсәһе менән оҡшаш һыҙаттары байтаҡ. Боронғо халыҡтар араһынан хатти халҡын ошо расаға индерәләр.

## Үҙенсәлекле билдәләре
Понтий антропологик тип мезокефалияhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F менән айырылып тора, сәстәре һәм күҙҙәре ҡара, йәки шуға яҡын пигментациялы, танауҙары тура, осо төшөбөрәк тора, танау биле бейек, һаҡалдары оҙон булып үҫеүсән. Урта буйлылар, яңы заманда оҙоная баралар.

## Таралыуы
Была раса төрсәһе адыгтар, абхаздар, абазиндар, грузиндар, көньяҡ украиндар, урыҫтар (рязандәр) араһында йыш осрай), татарҙар, мишәрҙәр, башҡорттар араһында ла бар, молдавандар, валах румындары араһында шулай уҡ осрай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Европеоид раса

## Иҫкәрмәләр
Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы

**Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы** (ҡыҙ фамилияһы — Сирбаева; 23 март 1984 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Рәсәйҙең йыйылма командаһы составында (ҡатын-ҡыҙҙар-100 төп резерв төркөмө). Ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә Донъя шашка федерацияһы (ФМЖД) мастеры. 2003 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй шәхси-команда чемпионаты бронза призеры. Рәсәй кубогында 5-се урын

## Һылтанмалар
* Фмжд сайтында профиле
* Toernooibase сайтында профиле 

## Иҫкәрмәләр
Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы

**Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы** (19 апрель 1992 йыл) — башҡорт шашкасыһы, Рәсәйҙең спорт мастеры.һәм илдең төп йыйылма командаһы ағзаһы. 2016 йылда Рәсәй чемпионы, 2012 йылда бронза призеры (блиц). Ҡыҙҙар араһында Европа (2002, 2007) һәм Рәсәй (2002—2010) чемпионы. Ҡыҙҙар араһында Европа беренселегенең көмөш призеры (2005, 2011, 2014), күп тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. «Башнефть» клубы өсөн сығыш яһай. Тренеры Ю. В. Черток.

## Биографияһы
Ишембай олимпия резервындағы шашкалар буйынса балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В. И. Мильшин, Е. А. Мильшина). Өфөгә ҡаланың 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә (Өфө) күскәндән һуң тренерҙары А. П. Мельников, Ю. В. Черток.

Башҡорт дәүләт университетының хоҡуҡ институтын тамамлаған.

«Башҡортостан Республикаһы» гәзитендә 2008 йылдың 15 ғинуарында баҫтырылған интервьюһында, Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһы баш тренеры Юрий Владимирович Черток Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:

«10 йәшлек өфөлө Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Вәлиева Юлиә, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәгебеҙ нигеҙе. Егеттәр араһында үҙенең яҡты талантын Айнур Шайбаков раҫлай».

2008 йылда Рәсәй спорт мастеры була.

Әлиә Әминева 2008—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән айырыуса һәләтле уҡыусылар өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһы менән бүләкләнә. Башҡортостан Республикаһы физик культура, спорт һәм туризм министрлығында стипендиаттар дипломдарын тапшырыу тантанаһында Әминеваны 13 тапҡыр паралимпия чемпионы Рима Баталова һәм министр урынбаҫары Владимир Иванушкин бүләкләй,. Фотола  һулдан Әминева, уңда Баталова.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 2008-2009 уҡыу йылында айырыуса һәләтле уҡыусылар өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһын тәғәйенләү тураһында Башҡортостан Республикаһы Президенты указы.
Европеоид раса

**Европео́ид ра́са** (шулай уҡ **евразия расаһы** йәки **кавказоид раса**) — Бөйөк географик асыштарға тиклем Европала, Алғы Азияла, Төньяҡ Африкала, өлөшләтә Урта Азияла һәм Һиндостанда табылған; һуңғараҡ — барлыҡ ҡитғаларҙа ла асыҡланған раса. Европеоидтар бигерәк тә Төньяҡ Америкала һәм Көньяҡ Америкала, Көньяҡ Африкала һәм Австралияла киң таралған. Ер йөҙөндәге иң күп һанлы раса (планета халҡының 40%-ы).

## Үҙенсәлекле билдәләре
Үҙенсәлекле билдәләренә, барыһынан алда, ортогнат https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/222390 йөҙ инә, биттәре горизонталь яҫылыҡта ныҡ ҡына алға сығып тора. Сәстәре тура йәки тулҡынлы, ҡағиҙә булараҡ, йомшаҡ (атап әйткәндә, төньяҡ төркөмдәрҙә), күҙҙәре киң генә, мәгәр ҙур түгел, танауҙары бейек билле, уртаса ҙурлыҡта йәки ҙур, ирендәре йоҡа йәки уртаса ҡалынлыҡта, йөҙөндә һәм тәнендә төктәр ныҡ йәки уртаса үҫә. Ҡулдары һәм аяҡтары яҫы. Тән тиреһе, сәс һәм күҙ төҫтәре төрлө: төньяҡ төркөмдәрҙә зәңгәрһыуҙан башлап, көньяҡ һәм көнсығыш популяцияларҙа ҡараға тиклем осрай.

## Барлыҡҡа килеүе

Фараз итеүҙәренсә, европеоид раса көньяҡ-көнбайыш Азия, Көньяҡ Европа һәм төньяҡ Африканы эсенә алған ҙур майҙанда барлыҡҡа килгән. Протоевропеоидтар ареалына, ихтимал, Алғы Азияның тауҙарға тиклемге өлөшө, шулай уҡ Урта диңгеҙ төбәктәре ингән булыуы мөмкин. Шунан инде улар Европаға һәм төньяҡ Африкаға таралып киткәндәрҙер

Мезолит осоронда уҡ Европала йәшәүселәрҙә зәңгәр күҙҙәр осраған, мәгәр бронза быуатында ғына 100 % йышлыҡ менән нығынған.

Европеоидтар ике — төньяҡ һәм көньяҡ — тармаҡтарға бүленә. Улар башлыса тән тиреһе, күҙ һәм сәс пигментацияһы менән генә айырыла. Был ике тармаҡ араһында урталыҡта торған халыҡтар бар. Совет этнографы һәм тарих фәндәре докторы Н. Н. Чебоксаров 1930-сы йылдарҙа уҡ көньяҡ европеоидтар баштағы типҡа яҡыныраҡ, улар төньяҡҡа күсә бара депигментацияға бирелгән, тип белдергән булған

## Башҡорт антропологияһында
Башҡорттар европеоид һәм монголоид раса аралығындағы һыҙаттарға эйә. Антропологик тикшеренеүҙәр башҡорттарҙың дүрт төп антропологик тибы араһында аҡ йөҙлө европеоид төрсә лә булыуын асыҡлаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Anthropologica.net
Шәйбәков Айнур Рәүил улы

**Шәйбәков Айнур Рәүил улы** (27 август 1992 йыл) — Рәсәй шашкасыһы (халыҡ-ара шашка). Халыҡ-ара гроссмейстер (2015 йылдың 1 ғинуарынан).

## Биографияһы
Айнур Рәүил улы Шәйбәков 1992 йылдың 27 авгусында Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында тыуған.

2003 йылдың мартында, 10 йәшендә, ике Рәсәй чемпионатында ҡатнаша — ҡарар буйынса (Өфө) һәм шәхси-команда турнирында (Ижевск).
Ишембай олимпия резервындағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, Өфөгә күскәндән һуң — 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.
Айнур Шәйбәков тиҙ шашка донъя чемпионы (2014), 2014 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионатының көмөш призеры, 2015 йылда блиц форматында Европа чемпионатының бронза призеры. 2013 йылда классик программала, 2012 йылда йәшен тиҙлегендә программала Рәсәй чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы составында донъя чемпионы була. 2012 йылда Европа чемпионатының бронза призеры. 2013 йылда (финалда 3-сө урын), 2015 йылда (14-се урын) донъя чемпионаты ҡатнашсыһы, 2012 йылда Бөтә Донъя тиҙ шашка интеллектуаль уйындары бронза призеры. 2017 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа команда чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында беренсе урынды ала.

«Азия балалары» V Халыҡ-ара спорт уйындарында Монголия йыйылма командаһы етәксеһе (2011).
Польшаның Минск-Мазовецкий ҡалаһында үткән юниорҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя беренселегедә
Башҡорт дәүләт университетының икенсе курс студенты, Өфөнөң 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айнур Шәйбәков чемпион була. Мөмкин булған 16 мәрәйҙән ул 14 мәрәй йыя. Өсөнсө турҙың хәл иткес партияһында Айнур Шәйбәков үҙенең төп ярышташы Нидерланды спортсыһы Рул Бумстра менән көс һынашып, еңеүгә өлгәшә.

### 2013 йыл интервьюһынан
Лидия Ильясова: «Һеҙҙең өсөн иң мөһим турнир тураһында һөйләгеҙ?»

Айнур Шәйбәков: «Мин ике йыл элек донъяның иң яҡшы 12 уйынсыһы исемлегенә эләктем. Мине Пекинда үткән Бөтә Донъя интеллектуаль уйындары турнирына саҡырҙылар, мин унда алтынсы урын биләнем. Ә Польшала юниорҙар араһында донъя чемпионатында чемпион булып киттем. Шунан һуң юниорҙар ярыштарында ҡатнашыуҙан туҡтаным, ир-егеттәр араһында ғына сығыш яһайым. Был йылда башҡа спортсмендар менән бергә команда турнирында донъя чемпионы булдыҡ. Мин монстрҙар менән бер командала уйнаным, уларҙың уйынында мин өйрәндем, шунлыҡтан миңә тәүге ваҡытта бик ауыр булды, ниндәйҙер дискомфорт һиҙҙем. Ә инде һуңыраҡ ҡайһы ваҡытта танылған мэтрҙарҙан бер нисек тә насар уйнамағаныңды күрәһең.»

4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.bashinform.ru/news/570913/
* http://www.bashinform.ru/news/283673/
* http://ufa1.ru/text/newsline/236826.html
Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы

**Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы** (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Регина Рифат ҡыҙы Әйүпова 1995 йылдың 14 октябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған.

2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса блиц форматында Рәсәй кубогы бронза призеры. 2004 йылдан Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Тренеры — Александр Павлович Мельников.

Регина — халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының (18.11.2012, Суздаль) бронза призеры Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙының (17.03.1999) апаһы.

## Һылтанмалар
* Партии и фотография на сайте  KNDB
* Профиль на сайте ФМЖД

## Иҫкәрмәләр
Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы

**Вәлеева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы** (18 май 1991 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә Донъя шашка федерацияһы (ФМЖД) мастеры, Рәсәй спорт мастеры.

## Биографияһы
Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы Вәлиева 1991 йылдың 18 майында Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 

Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһы баш тренеры Юрий Владимирович Черток, «Республика Башкортостан» гәзитендә 2008 йылдың 15 ғинуарында баҫылған интервьюһында Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп, түбәндәге фекерҙе әйтеп үтә:

«10 йәшлек өфөлө Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Юлиә Вәлиева, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәгебеҙ нигеҙе. Егеттәр араһында үҙенең яҡты талантын Айнур Шайбаков раҫлай».

## Ҡаҙаныштары
Тиҙ шашка буйынса команда зачетында (Башҡортостан йыйылма командаһы, Елена Мильшина менән бергә) Рәсәй чемпионы (2011 йыл), ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй шәхси-команда чемпионаты. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатында көмөш призер (команда ярышы, тиҙ программа), Колонтаево ял йорто (Мәскәү өлкәһе), 2010 йылдың 18 ноябре (Башкортостан йыйылма командаһы, Айгөл Иҙрисова менән бергә). Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында шәхси зачетта Рәсәй чемпионаттарының көмөш призеры (командаһы менән шәхси зачетта) Суздаль ҡалаһы (Владимир өлкәһе), 11-20.11.2012 (100).

## Һылтанмалар
* профиль сайтында ФМЖД
* профиль сайтында  KNDB

## Иҫкәрмәләр
Ишембаев Ринат Сәхиулла улы

**Ишембаев Ринат Сәхиулла улы** (5 август 1976 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).

## Биографияһы
Ринат Сәхиулла улы Ишембаев 1976 йылдың 5 авгусында Иҫке Ишембай биҫтәһендә, элекке Ишембай ауылында тыуған. Ишембай ауылына нигеҙ һалған йөҙ башы Ишембай Аҡбирҙин тоҡомо.

«Башнефть» профессиональ шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары А. Э. Гетманский, Ю. В. Черток). Клуб составында Рәсәй чемпионы (2001, 2006), клуб составында Европа кубогын яулаусы (2001).
Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. «Башнефть» шашка клубы составында күп тапҡыр Европа чемпионы һәм Рәсәй кубогына эйә була. Кадеттар (1989, 1990), йәштәр (1997, 1999) араһында Рәсәй чемпионы.

## Белеме
* 1983—1993: Ишембайҙың 11-се урта мәктәбе;
* 1994—1999: Өфө дәүләт авиация техник университеты, информатика һәм робототехника факультеты.

## Иҫкәрмәләр
Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы

**Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы** (2 ғинуар 1997 йыл) — Рәсәй спортсыһы, шашкасы. 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса етеҙ программала Рәсәй Кубогы бронза призеры. 2008 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы составына инә (йәштәр составына). Тренеры Александр Павлович Мельников.

## Биографияһы
Азалия Наил ҡыҙы Сәғитова 1997 йылдың 2 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Ҡаланың 1-се урта мәктәбендә уҡый. 5 синыфта Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһына лайыҡ була. Өфө ҡалаһының 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе

Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһының баш тренеры Юрий Владимирович Черток «Республика Башҡортостан» гәзитендәге әңгәмәлә (15.01.2008) Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:

«Өфөнән 10 йәшлек Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Юлиә Вәлиева, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәк нигеҙе. Егеттәрҙән үҙенең сағыу һәләтен Айнур Шәйбәков раҫлай».

## Иҫкәрмәләр
Етемөйөш

**Етемөйөш** — күпмөйөш мөйөшө ғаилә менән. Шулай уҡ был предмет һәр етемөйөш формаһы тип атай.

## Етемөйөш самопересечение башҡа майҙан
Етемөйөш майҙанда башҡа самопересечение, координаталары түбәһе, буйынса билдәләнгән дөйөм өсөн күпмөйөш формула.

## Ҡабарынҡы етемөйөш
*[[Ҡабарынҡы күпмөйөш|Ҡабарынҡы]] етемөйөш* тип аталған семиугольник, уларҙың барыһы уның нөктәһе буйынса теләһә ниндәй алыҫлыҡта ятҡан бер яҡтан тура, уның аша үткән ике күрше түбәһе.
Эске етемөйөш ҡабарынҡы мөйөш тиң суммаһы 900°.
:  \sum_{i=1}^7 {\alpha_i =}(7 - 2) \cdot 180^\circ = 5 \cdot 180^\circ = 900^\circ
Билдәле булыуынса, ҙур тәжрибәле күп нөктә бар. Дөйөм ҡағиҙәләр, юҡ буш торған ҡабарынҡы етемөйөш.

Күпмөйөш, бөтә яҡтан мөйөш һәм тигеҙ, ә түбәһенең түбәһе тип атала дөрөҫ күпмөйөш менән тап килә йондоҙло. Бындай миҫалдар мөмкин. Етемөйөш тәбиғәттең бер төрө булып тора кактусовый.

## Линейка ярҙамында схемалар төҙөү һәм дөрөҫ циркуль менән етемөйөш
Дөрөҫ етемөйөш ярашлы, теоремаһы Гаусс — Ванцель, күпмөйөштәр ҡарап, уларҙың циркуль, линейка ярҙамында төҙөлгән..
Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы

**Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы** ( — ) — кадрҙағы хәрби хеҙмәткәр, подполковник, Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы ағзаһы.

## Биографияһы
1940 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Татлы (Илмәш) ауылында тыуған, милләте — башҡорт. ҡарт олатаһы Әбделмәжит 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, һуғышта ҡаһармандарса алыштарҙа һигеҙ ат алмаштырып, тере ҡайтҡан, тип иҫләй торған булған уның өләсәһе. Әхмәт олатаһы мәғрифәтле кеше, мулла, рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан һәм граждандар һуғышында һәләк булған. Өләсәһе яғынан Йосоп бабаһы Беренсе донъя һуғышында унтер-офицер булған, Георгий тәреһенең барлыҡ миҙалдары менән бүләкләнгән. Атаһы Белорет совет-партия мәктәбен тамамлап, яуаплы эштәрҙә эшләгән, «Металл өсөн» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары булған. Бөйөк Ватан һуғышына үҙ теләге менән китеп, Ватан өсөн яуҙа һәләк булған.

Тыуған ауылында 7 йыллыҡ мәктәп тамамлаған. Артабан ул Белорет ҡалаһындағы ФЗО-ға уҡырға ингән.

Хеҙмәт юлын Магнитогорск калибрлау заводында сым һуҙыусы булып башлаған. Магнитогорск-Белорет-Өфө тимер юлын һалыуҙа ҡатнашҡан. Эшенән уны, байтаҡ хеҙмәттәштәре менән бер рәттән, Ҡаҙағстанға — Ҡустанай өлкәһенә оҙайлы эш сәфәренә ебәргәндәр.

Унан ҡайтҡас, Өфө йылға училищеһын тамамлап, пароходта ла, Саҡмағош районында нефтсе булып та эшләп ала. Ошо мәлдә ул киске урта мәктәпте тамамлай.

1962 йылда хәрби хеҙмәткә, Диңгеҙ флотына алынырға тейеш еренән уға хәрби училищеға уҡырға инергә тәҡдим итәләр һәм ул быға риза була.

Ырымбур зенит-артиллерия училищеһын һәм Һарытау дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1965 йылдан уның хәрби карьераһы башлана, илдең төрлө төбәктәрендә хеҙмәт итә, бик күп миҙалдарға лайыҡ була. Ҡатмарлы шарттарҙа танк менән Висла йылғаһы төбөнән үтеп, уларҙың экипажы башҡаларға өлгө күрһәткәнен, шуның өсөн миҙал алыу тарихын ул китабында ла һүрәтләй:
Был хәл 1979 йылдың көҙөндә, «Щит-79» тигән учение ваҡытында булды. Беҙҙең һалдаттар менән бергә поляктар, чехтар, немецтар ҙа ҡатнашты Операция тамамланғас, Польшаның оборона министры В. Ярузельский беҙҙең икебеҙгә «Тыныслыҡ һағында» («На страже мира») тигән миҙал тапшырҙы. Ә СССР-ҙың оборона министры Д. Устинов беҙҙең ҡулдарыбыҙҙы ҡыҫып ҡотланы

25 йыл ғүмерен хәрби хеҙмәткә бағышлай. 13 дәүләт наградаһы менән бүләкләнә.

## Хәрби хеҙмәттән һуң

Подполковник дәрәжәһендә хәрби хеҙмәтен тамамлап, отставкаға сыҡҡас, Фәрит Ғәфәр улы Өфөгә күсеп ҡайта һәм хеҙмәт юлын китап нәшриәтендә дауам итә. Әҙәби ижадҡа тотона. Уның байтаҡ хикәйәләре «Офицер яҙмалары» тигән шәлкем рәүешле республика баҫмаларында баҫылып сыға. Әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителеп, «Наши погоны» тигән китабы 2009 йылда ғына баҫылып сыға, үҙе уның сыҡҡанын күреп өлгөрмәй: ул 2001 йылдың 17 ғинуарында ҡаты ауырыуҙан вафат була.

## Әҙәбиәт
* Ахметов Фарит. Наши погоны. — Уфа: Китап, 2009. — 57—63 б.
* Әхмәтов Фәрит. Беҙҙең погондар. — Өфө: Китап, 1994.

## Иҫкәрмәләр
Февраль патенты

**Февраль патенты** () — 1860 йылдың 20 октябрендә ҡабул ителгән Октябрь дипломы урынына, 1861 йылдың 26 февралендә баҫтырылған Австрия империяһының конституцион акты. 1867 йылдың 21 декабрендә Декабрь конституцияһы Цислейтанияға алмаштырылған.

## Мөһим положениялар
Үрге палата ағзалары император тарафынан ғүмерлеккә тәғәйенләнә. Уның составына хаким итеүсе фамилиялар ағзалары, Католик Сиркәү иерархияһы, юғары аристократия вәкилдәре һәм дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары өсөн ошо хөрмәткә лайыҡ булыусылар инә. Түбәнге палата, империя ерҙәре составына инеүсе ландтагамдар менән һайланған булырға тейеш. Ул 343 депутатты үҙ эсенә ала: 120 кеше Венгриянан — 120, Ломбардия-Венециянан — 20 һәм ҡалған территорияларҙан — 203.

Парламент йөкләмәләре «Ҙур» һәм «Бәләкәй» секцияларға бүленә. «Ҙур» секцияла тотош империя, шул рәттән Венгрияға ҡағылышлы мәсьәләләр тикшерелә. «Бәләкәй» секция төбәк проблематикаһын ҡарай. Асылда, ул Венгрия парламентының үҙ тәғәйенләнешен ҡабатлай. Венгрия короллеге үҙенең эске мәсьәләләрен көйләүҙе үҙ Милли йыйылышы аша хәл итеү хоҡуғына эйә була.

Император Рейхсрат сессиялары араһындағы тәнәфесе ваҡытында ҡабул ителгән закондарҙы ғәмәлдән сығарыу һәм «ғәҙәттән тыш ҡарарҙар» сығарыу хоҡуғына эйә.

## Февраль патентының яҙмышы
Венгрия һәм Галицияла яңы дәүләт ҡоролошо артыҡ үҙәкле тигән тәнҡиткә дусар була. 1865 йылдың 20 сентябрендә ҡабул ителгән «Империяның вәкиллеге тураһындағы законы» Патент эшмәкәрлеген туҡтата. Февраль патентының бик күп нормалары 1918 йылда Австро-Венгрияның тарҡалыуына тиклем булған, 1867 йылғы Конституция нигеҙенә һалына.

## Әҙәбиәт

* Ҙур Совет Энциклопедияһы, 3 изд.: М., 1969—1978.
* Okey, Robin, The Habsburg Monarchy c.1765-1918: From Enlightenment to Eclipse. (Palgrave Macmillan: NY) 2001.
* Ingrao, Charles W., The Habsburg Monarchy 1618—1815, 2nd Edition. (Cambridge University Press: NY) 2000.
* «Austria and the Problem of Reform in the German Confederation, 1851—1863», Enno E. Kraehe, The American Historical Review, Vol. 56, No. 2. (Jan., 1951).
Ҡашҡаҙан (парк)

**«Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркы** — Өфө ҡалаһындағы мәҙәниәт һәм ял паркы. 2002 йылда нигеҙ һалынған һәм 31,5 гектарҙан ашыу майҙанды биләй, шуның 13 гектар самаһы майҙанын Ҡашҡаҙан күле биләй.

Паркка килеүселәр ҡарамағында йәйәүлеләр юлдары, шул иҫәптән Ҡашҡаҙан күле тирәләй «Һаулыҡ һуҡмағы», уңайлы шарттары булған пляж һәм душлы кабиналары менән кейемде (өҫтө) алмаштырыу кабиналары булған балалар ҡаласығы, 2 тир, ятып ҡыҙыныу өсөн ятаҡтар һәм ҡояштан һаҡланыу өсөн ҡулсатырҙар прокат пункты, ял итеп йөрөп килеү өсөн катамаран һәм кәмәләр, виндсерфинг, роликтар, веломобилдәр, самокаттар һәм скейтбордтар өсөн кәрәк-яраҡтар, «Паровоз», «Өйөрмә», «Колокольчик», «Осоу», «Юнга» аттракциондары һәм башҡалар. Паркта пони һәм аттарҙа йөрөү ойошторолған.

Парк биләмәһендә даими рәүештә халыҡтың төрлө категорияһы өсөн төрлө саралар үткәрелә: пляж волейболы буйынса ярыштар, музыкаль-күңел асыу саралары, үҫемлектәр һәм хайуандар күргәҙмә-һатыу, йәштәр дискотекаһы, «социаль хәүеф төркөмө» үҫмерҙәре араһында хәрби-спорт күпбәйгеһе буйынса спартакиада, күмәк күңел асыу байрамдары һәм башҡа саралар.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Парка культуры и отдыха Кашкадан 
* Парк культуры и отдыха Кашкадан Вконтакте
* ПоУфе.ru: Парк Кашкадан
Туғыҙмөйөш

**Туғыҙмөйөш** — күпмөйөш менән туғыҙ мөйөштә. Шулай уҡ һәр туғыҙмөйөш предметты атап, бындай формаһы бар.

## Туғыҙмөйөш самопересечение башҡа майҙан
Туғыҙмөйөш майҙанда башҡа самопересечение, координаталары түбәһе, буйынса билдәләнгән дөйөм өсөн күпмөйөш формула.

## Ҡабарынҡы туғыҙмөйөш
*[[Ҡабарынҡы күпмөйөш|Ҡабарынҡы]] туғыҙмөйөш* тип аталған девятиугольник, уларҙың барыһы уның нөктә буйынса теләһә ниндәй алыҫлыҡта ятҡан бер яҡтан тура, уның аша үткән ике күрше түбәһе.

1260 эске туғыҙмөйөш ҡабарынҡы мөйөш суммаһы тигеҙ°.
:  \sum_{i=1}^9 {\alpha_i =}(9 - 2) \cdot 180^\circ = 7 \cdot 180^\circ = 1260^\circ

## Дөрөҫ туғыҙмөйөш

Туғыҙмөйөш дөрөҫ атаған, бөтә яҡтан тигеҙ булған, тигеҙ мөйөш ә бөтә эске 140°.

## Туғыҙмөйөш. поп-мәҙәниәтенә
Туғыҙмөйөш, термин булараҡ, ҡайһы берҙәрен телгә алына культура. Мәҫәлән, америка төркөмөндә They Giants Might Be йырҙарын үҙ репертуарына бар «Туғыҙмөйөш» () инә. балалар альбомы «123s Here the Come» (2008 й.)

Шулай уҡ, билдәле рок-төркөмөнә Slipknot бер өлөшөн үҙенә ҡушҡан. өс сифатында ҡулланған логотип өсмөйөшов йондоҙло туғыҙмөйөш, тмгән, билдәле булыуынса, күпмөйөштәр булып тора, һәм улар бөтә яҡтан мөйөштәренең тигеҙ, ә түбәһенең түбәһе туғыҙмөйөш дөрөҫ тап килә.

## Линейка ярҙамында схемалар төҙөү һәм дөрөҫ циркуль менән туғыҙмөйөш
Дөрөҫ туғыҙмөйөш ярашлы, теоремаһы Гаусс — Ванцель, күпмөйөштәр ҡарап, уларҙың циркуль, линейка ярҙамында төҙөлгән..
Федераль йыйылыш

**Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы** — Рәсәй Федерацияһы парламенты, Рәсәй дәүләт власының вәкиллекле һәм закондар сығарыу органы.

Федераль йыйылыш статусы Рәсәй Конституцияһының 5-се бүлегендә билдәләнгән. Федераль йыйылыштың функциялары һәм вәкәләттәре ике палата — Дәүләт думаһы менән Федерация Советы араһында бүленгән (Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 95-се статьяһына ярашлы). Федераль йыйылыш даими эшләүсе орган булып тора (Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 99-сы статьяһы). Палаталар төрлө биналарҙа ултыра, ләкин Рәсәй Федерацияһы президентының мөрәжәғәтнамәләрен һәм Рәсәй Федерацияһы Конституция судының мөрәжәғәтнамәләрен, сит ил дәүләт башлыҡтарының сығыштарын тыңлау өсөн бергә лә йыйыла (Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 100-сө статьяһы).

## Рәсәй Федераль йыйылышының структураһы
Федераль йыйылыш ике палатанан — Дәүләт думаһынан һәм Федерация Советынан — тора.

Палаталарҙың составы ла, уларҙы төҙөү принциптары ла төрлө. Дәүләт думаһы 450 депутаттан тора, ә Федерация Советына Рәсәйҙең һәр субъектынан икешәр — дәүләт власының вәкиллекле һәм башҡарма органынан берәр — вәкил инә (Рәсәй Федерацияһында 85 субъект, тимәк, Федерация Советында 170 ағза бар). Бер үк кеше Федерация Советы ағзаһы ла, Дәләт думаһы депутаты ла була алмай.

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы 95-се статьяһының (2, 3, 4-се өлөштәр) яңы редакцияһына ярашлы, хәҙер Федерация Советына Рәсәй Федерацияһының Президент тәғәйенләгән вәкилдәре лә инә, уларҙың һаны Рәсәй субъекттары дәүләт власының вәкиллекле һәм закондар сығарыу органдары вәкиле булған Федерация Советы ағзалары һанының 10 процентынан да күберәк була алмай.

Дәүләт думаһы Конституция менән билдәләнгән биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана, ә Федерация Советы үҙ легислатураһының тәғәйен мөҙҙәтенә эйә түгел. Ләкин Федерация Советын формалаштырыу тәртибе лә, Дәүләт думаһына депутаттар һайлау тәртибе лә федераль закондар менән билдәләнә.

Федераль йыйылыш берҙәм парламент организмы булып тора, әммә был уның палаталарының бөтә осраҡтарҙа ла бергә эш итеүен аңлатмай. Киреһенсә, Рәсәй Конституцияһы билдәләүенсә, Федерация Советы менән Дәүләт думаһының ултырыштары айырым үтә. Палаталар Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы менән билдәләнгән өс төрлө осраҡта ғына бергә йыйыла ала:

# Рәсәй Федерацияһы президенты мөрәжәғәтнамәләрен тыңлау өсөн;
# Рәсәй Федерацияһы Конституция судының мөрәжәғәтнамәләрен тыңлау өсөн;
# Сит ил дәүләттәре етәкселәренең сығыштарын тыңлау өсөн.

## Парламентарийҙарға хеҙмәт хаҡы түләү
Дәүләт думаһы депутаттарының һәм Федерация Советы ағзаларының статусы тураһындағы законда билдәләнеүенсә, депутаттарҙың һәм сенаторҙарҙың хеҙмәт хаҡы министрҙарҙың хеҙмәт хаҡына тиң.

### Федераль йыйылыштың баҫмалары
Эшмәкәрлеген яҡтыртыу өсөн нәшер ителеүсе баҫмалар:

* «Парламентская газета» гәзите
* «Российская Федерация сегодня» журналы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Веб-сайт Федерального собрания.
* Структуры государственной власти: Федеральное собрание.
Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы

**Сайранова Сәрүәр Файзрахман ҡыҙы** (17 ғинуар 1918 йыл — 2006 йыл) — Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ театрының 1948—1973 йылдарҙағы режиссёры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1961). Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1999).

## Биографияһы
Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы Сайранова (Фәррәхова) 1918 йылдың 17 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Теләүембәт ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, актриса булыу теләге менән Өфөгә юллана, Башҡорт дәүләт сәнғәт училищеһына (һуңыраҡ уның нигеҙендә ике уҡыу йорто асыла: музыка училищеһы һәм театр-художество техникумы) уҡырға инә. Хажи Бохарский, Абдулла Шакиров кеүек данлыҡлы сәхнә оҫталары уның педагогтары була.

1938 йылда Башҡортостан театр-художество техникумын тамамлағас, Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы булып эш башлай. Сәрүәр Фәррәхованың театрҙағы тәүге роле А. Островскийҙың «Ғәйепһеҙҙән ғәйеплеләр» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклендә Крушкина роле була.

Бер аҙҙан Сәрүәр тормош иптәше хеҙмәт иткән ергә, Белоруссияға китә. Ләкин тормош иптәше 1941 йылда башланған Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы ике балаһы менән тыуған ауылында, ата-әсәһе янында йәшәй башлай.

1942 йылдан Теләүембәт ауыл советы секретаре, 1944 йылдан Йомағужа район Советының (хәҙерге Күгәрсен районы) сауҙа бүлеге мөдире булып эшләй.

1946 йылда Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы Садиҡ Уйылдан улы Сайрановҡа тормошҡа сығып, Ишембайҡалаһында йәшәй һәм эшләй башлай. 1947 йылда Сайрановтарҙың улдары тыуа.

Ул — 1948—1973 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы С. М. Киров исемендәге Мәҙәниәт һарайының Башҡорт драма коллективы (Башҡорт халыҡ театры) художество етәксеһе. Халыҡ театры был йылдарҙа бик күп әҫәрҙәрҙе — Мостай Кәримдең «Айгөл иле», Ю.Әминевтың «Гөлсәсәк», Сәғит Мифтаховтың «Һаҡмар» кеүек пьесаларҙы сәхнәгә сығара. Сәрүәр Сайранова бик күп таланттарҙы аса. Хөсәйен Мәжитов,Шәмсиә Нагаева, Марат Солтанов,Тәнзилә Хисамова,Асия Смаҡова, Наил Тибеев, Римма  Зәйнулла ҡыҙы Ниғмәтуллина кеүек сәхнә оҫталарының ижады Сәрүәр Сайранова Ишембайҙа ойошторған түңәрәктәрҙә һәм театрҙа башлана.

1999 йыл — Сәрүәр Сайрановаға Ишембай ҡалаһының Почетлы гражданы исеме бирелә.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше — Советтар Союзы Геройы Садиҡ Уйылдан улы Сайрановтың (Саҙиҡ Сайранов).

## Исемен мәңгеләштереү
* Ишембай ҡалаһы Мәҙәниәт һарайының Башҡорт халыҡ театры уның исемен йөрөтә (Сәрүәр Сайранова исемендәге Башҡорт халыҡ театры).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1961)
* Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1999)

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Васильевка ауыл советы (Ишембай районы)

**Васильевка ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була. Петровск ауыл советы менән берләштерелә.

Административ үҙәге — Васильевка ауылы. Ауыл советы составына шулай уҡ Алмалы, Ғүмәр ауылдары ла инә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереүгә, тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» законына ярашлы Васильевка ауыл советы бөтөрөлә һәм ауыл биләмәһе Петровск ауыл советы составына индерелә:"25) Ишембай районы буйынса: 

б) Петровск һәм Васильевка ауыл советтарын, "Петровск « атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Петровскиҙа ҡалдырып, берләштерергә. 
Петровск ауыл советы составына Васильевка ауыл советының Васильевка, Алмалы, Ғүмәр ауылдарын индерергә. 
Петровск ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Васильевка ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға».

## Власть

## Иҡтисады

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Унмөйөш

**Унмөйөш** — күпмөйөш менән һәм ун ун яҡта мөйөштә.
## Дөрөҫ унмөйөш
Бөтә яҡтан оҙонлоҡтағы тигеҙ тура десятиугольник бар, һәр мөйөштә эске һәм 144 тәшкил°.

Дөрөҫ унмөйөш тигеҙ майҙан (t — яҡтан оҙонлоғо):
: A = \frac{5}{2}t^2 \ ctg \frac{\pi}{10} = \frac{5t^2}{2} \sqrt{5+2\sqrt{5}} \approx 7.694 t^2.
Формула альтернатив  A=2.5 dt, d - яғына түңәрәк диаметры вписывать йәки параллель һыҙыҡтар араһындағы алыҫлыҡ.
Тригонометрия функциялар / ул. шулай сағыла:

 d=2t\left(\cos\tfrac{3\pi}{10}+\cos\tfrac{\pi}{10}\right),
һәм радикал булырға мөмкин тип күрһәтә.

 d=t\sqrt{5+2\sqrt{5}}.

Унмөйөш яҡтан дөрөҫ, вписывать. әйләнәһенә берәмектәре, 
 \tfrac{\sqrt{5}-1}{2}=\tfrac{1}{\varphi},  \varphi - алтын киҫелеш.
Унмөйөш әйләнеп радиусына тиң.
R=\frac{\sqrt{5}+1}{2}t,
ә радиуслыҡ түңәрәк вписывать
r=\frac{\sqrt{5+2\sqrt{5}}}{2}t.
### Төҙөлөшө
Буйынса теоремаһы Гаусс — Ванцель дөрөҫ төҙөү унмөйөш бәлки, генә ҡулланыла циркуль һәм линейка.

Юғиһә, уның түбәндәге төҙөргә мөмкин:
# Төҙөү башта дөрөҫ диагоналдәре.
# Үҙәге менән тоташтырыусы ҡапма-ҡаршы уҡ менән киҫешкән урынға тиклемге бөтә яҡтарына әйләнеп түбәһе уның был туранан-тура әйләнмәй. Был ҡалала биш түбәһе һәм киҫешеү нөктәһе унмөйөш ҡушыла.
# Тәртип буйынса биш түбәһе һәм диагоналдәре тоташтырыу нөктәһе, аҙым алда таба. Унмөйөш эҙләнгән төҙөү.

## Дөрөҫ унмөйөш ының
Гарольд Коксетер булыуын иҫбатланы, тип дөрөҫ 2m-н ҡыйратыу мөмкин мөйөш \frac{m(m-1)}{2} ромб. Унмөйөш өсөн m=5, шулай ул 10-сы ромб ҡыйратыу мөмкин була.
Айсыуаҡ (тау)

Айсыуаҡ — Уралдағы тау, Ирәндек һырты. Иҫке Сибай ауылы үҙәгендә, Ҡарағайлы һәм Төйәләҫ йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.

Яҡында ятҡан тауҙар: Ҡарамалташ, Эт тоткан, Ҡарйоҡмаҫ, 5-6 км алыҫлыҡта Ҡылтабан күле.

## Характеристика
Тау эзбизташтан, диабаздан, порфириттарҙан, төньяҡ өлөшөндә — девон вулканитынан тора. Айсыуаҡ тауы эргәһендә боронғо ҡаласыҡ-ауылдар, боронғо ҡәберлектәр табылған. Тау башына маяҡ ҡуйылған. Унда ауылға ҡайтҡан һәр кем барып етергә тейеш. Тау түбәһендә тигеҙ таш иҙән бар. Өҫтән аҫҡа ҡараһаң, бөтә ауыл йәйрәп күренеп ята. 

## Топонимика
Айсыуаҡ тауы Сибай ауылына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Айсыуаҡ исеме менән аталған. Айсыуаҡ Бөрйән башҡорттары ырыуынан сыҡҡан, ул XVIII быуатта Сибай ауылына (хәҙер Иҫке Сибай) нигеҙ һалыусы Сибай менән бергә Атайсал ауылынан айырылып сыҡҡан була. Ауылда  Айсыуаҡов фамилиялы ғаиләләр булды. 

Айсыуаҡ түбәһе хөрмәтенә Сибайҙа Айсыуаҡ урамы бар.

## Һылтанмалар
* Rutraveller  
* Гид  

## Иҫкәрмәләр


File:Башкортостан. Гора Айсувак.jpg|thumb|Айсыуаҡ тауы. Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылы.
File:Камни на горе Айсувак.jpg|thumb|Айсыуаҡ тауындағы таштар.
File:На вершине горы есть маяк.jpg|thumb|Тау башындағы маяҡ.
File:Деревня Старый Сибай. Вид с горы Айсувак.jpg|thumb|Ауыл күренеше. Тау башынан.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы

**Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы Аҡсулпанов** (1868 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, подполковник (1917), башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре (1917—1920).

## Биографияһы
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы 1868 йылда Ырымбур губернаһының Аҡсулпан (хәҙер Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы) ауылында тыуған. Сығышы менән Аҡсулпановтар дворяндар нәҫеленән.

Ҡаҙан пехота юнкер училищеһын тамамлай.

1909 йылда 234-се Сызрань резерв батальонында хеҙмәт итә (Сембер ҡалаһында урынлашҡан).

Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1917 йылда Киев хәрби округ артиллерия идаралығының начальнигы бурыстарын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.

1917 йылдың декабрендә III бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайының (съезының) эшендә ҡатнаша. Ҡоролтайҙа Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов Башҡортостан предпарламентының Кесе Ҡоролтайы составына һайлана. Һуңғараҡ Башҡорт хәрби шураһы ҡарамағындағы прапощиктар мәктәбендә уҡыта.

1918 йылдың 1 июленән — 1-се Башҡорт уҡсылар бригадаһының командиры, 1918 йылдың 6 авгусынан — Башҡорт Армияһының 1-се Башҡорт пехота дивизияһы начальнигы.

1920 йылдың август айында Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Запастағы ғәскәрҙәр идаралығы начальнигының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Т. 1. Уфа, 2005. С. 107.
* А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана (1917—1920). Ч. 1. Уфа, 2005. С. 271—272.
* Национально-государственное устройство Башкортостана. Т. 1. Уфа, 2002. С. 216.
* *Кульшарипов М. М.* Башкирское национальное движение (1917—1921). Уфа, 2000. С. 165.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Ярмуллин А. Ш.* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.
Ҡадиров Урал Ғаян улы

**Ҡадиров Урал Ғаян улы** (10 март 1929 йыл — 19 июнь 2017 йыл) — ғалим-ветеринар, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Урал Ғаян улы Ҡадиров Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Иҙәш‑Бикбирҙе ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  Иҙәш ауылында 1929 йылдың 10 мартында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Уралдың әсәһе үлгәндән һуң, уның атаһы Ғаянды Әбүләис ете йыллыҡ мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы итеп эшкә күсерәләр. Унда Уралды үгәй әсәһе Өмикамал ҡарап үҫтерә. Балалыҡ йылдары ошо уҡ райондың Әбүләис ауылында үтә. Урта белемде Абзан ауылы урта мәктәбендә ала. Артабан уҡыуын Силәбе өлкәһе Троицк ветеринария институтында дауам итеп, 1952 йылда ветеринар табип һөнәренә эйә була.

1962 йылдан алып Ҡаҙаҡ ССР-ы Ҡустанай ғилми‑тикшеренеү ветеринария станцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1965 йылдан башлап Семипалатинск зоотехния‑ветеринария институтында (Ҡаҙаҡ ССР‑ы) уҡыта, унда доцент вазифаһын биләй. 1971 йылдан алып Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтында студенттарҙы уҡыта. 1971 йылдан алып Башҡорт ауыл хужалығы институтында анатомия, патологик анатомия, гистология кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 1995—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында профессор булып эшләй. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ҡадиров Урал Ғаян улының фәнни хеҙмәттәре малдарҙың йоғошло, инвазиялы сирҙәренең тире, аяҡтары, тын алыу органдары, аш эшкәртеү һәм иммун системалары зарарланыу менән барған патологик морфологияһын, патогенезын өйрәнеүгә, уларҙы диагностикалау һәм дифференциялы диагностикалауға бағышланған. Ул шулай уҡ сусҡа дизентерияһын диагностикалау һәм дауалау юлдарын табыу менән шөғөлләнә, был эштәр буйынса үҙ тәҡдимдәрен индерә. Ғалим Ҡадиров Урал Ғаян улы  ҡалаһында 2017 йылдың 19 июнендә вафат булған.

## Наградалары
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980).

## Хеҙмәттәре
* Оспа животных. М., 1981.
* Гастроэнтериты свиней в зоне Южного Урала. Уфа, 1983.
* Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных. М., 2003 (авторҙар менән берлектә).
* Нарушения обмена животных и дерматиты животных. Уфа, 1990.
* Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных. М., 1995 (авторҙар менән берлектә).
* Функциональная морфология при контагиозном пустулёзном дерматите овец. Уфа, 2008 (авторҙар менән берлектә).

## Иҫкәрмәләр
* Исянгулов Ш. Н. Абуляисово: материалы по истории деревни/Шамиль Исянгулов — Туймазы: ТИЦ — филиал ГУП РБ ИД «Республика Башкортостан», 2015. — 164 стр.

## Әҙәбиәт
*
Дим (станция)

**Дим** — Өфө ҡалаһының Дим районындағы, Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәгендә Көнбайыш йүнәлешендәге тимер юл станцияһы. Исемен Дим йылғаһына яҡын ятыуы менән бәйле алған.

Станция Өфө тимер юл узелының үҙәк һәм сорттарға айырыу тимер юл станцияһы булып тора. Ошонан Силәбе, Магнитогорск, Ырымбур, Һамар, Ульяновск йүнәлештәрендә юлдар китә.

Станцияла ҙур Дим локомотив депоһы урынлашҡан, ул бөтә Куйбышев тимер юлының локомотив сүп-сарын йыйыу һәм утилләштереү урыны булып тора.

## Өфө ҡала электричкаһы
Бында Дим — Шаҡша ҡала электропоезының маршруты башлана. Электропоезд көнөнә өс тапҡыр йөрөй: иртән Шаҡшаға бер поезд һәм кисен Шаҡшаға ике поезд.

26 февралдә станцияла реконструкцияланған пассажирҙар платформаһын асыу тантанаһы үтә, пассажирҙар платформаһы ҡала яны поездарын ҡабул итә. Яңы бейек 248 метрлыҡ платформа көтөү залы, япма, мәғлүмәт таблоһы һәм эскәмйәләр менән йыһазландырылған. Касса павильонында билет һатып алыу өсөн терминалдар һәм биш турникет ҡуйылған.

Өфөнән Раевкаға юлланыусы электропоездар маршрутында был берҙән-бер турникеттары булған һәм беренсе бейек пассажирҙар платформаһы булған станция.

## Станциянан алыҫ араға йөрөүсе маршруттар
2017 йылдың декабренә ҡарата станция аша алыҫ араға түбәндәге поездар йөрөй:

## Иҫкәрмәләр
Шубертиада

**Шубертиада** () — Франц Шуберт (1797—1828) музыкаһына арналған саралар. Тәүҙә шубертиада тип композитор ижадына арналған әллә ни ҙур булмаған шәхси концерттарҙы атайҙар, ә бөгөн был термин Шуберттың ижады менән бәйле булған концерттарҙың һәм фестивалдәрҙең атамаһы булып тора. Шубертиаданың аҫыл өлгөләре булып Австрияның Шварценбергында үткән саралар тора.

## Тарихы
XIX быуат башында Венала Шуберт музыкаһын һөйөүселәр, бағыусылар, шулай уҡ хәлле дуҫтары, шәхси йорттарҙа концерттар ойоштора. Мәҫәлән, 1815 йылдан башлап бындай концерттар австрия юрисы Шуберттың бағыусыһы Игназ фон Зойлянерҙың (<span title="Версия статьи «Ігнатій фон Зонляйтнер» на немецком языке">нем.</span>), һуңыраҡ Франц фон Шоберҙың (<span title="Версия статьи «Франц фон Шобер» на немецком языке">нем.</span>), яҙыусы Эдуард фон Бауэрнфельдтың, рәссам Леопольд Купельвизерҙың һәм башҡа күптәрҙең йорттарында үткәрелә.

Һәр ваҡыт уҡ булмаһа ла, күп кенә шубертиадалар Шуберттың үҙе ҡатнашлығында уҙғарылған. 1822 йылдан башлап Шуберт үҙе лә был терминды ҡуллана. Беренсе шубертиада үткәрелгәндә, Франц Шуберт шәхсән үҙе фортепианола танылған баритон Иоган Михаэль Фоглға, һуңғараҡ Карл фон Шентейнға аккомпаниатор була. 1827 йылдың көҙөндә Шуберттың «Ҡышҡы сәйәхәт» (*нем. Winterreise*) тигәнкүләмле әҫәрҙәр циклы донъя күрә. 1828 йылдың 28 ғинуарында йорт Йозеф фон Шпаун (<span title="Версия статьи «Йозефа фон Шпаун» на немецком языке">нем.</span>) йортонда композиторҙың үҙе иҫән саҡтағы һуңғы шубертиадаһы үтә.

Венанан тыш, шубертиадалар башҡа урындарҙа ла үткәрелә, һәм улар әҙәби-музыкаль салон характерын йөрөтә. Бындай сараларҙа, Шуберт музыкаһын тыңлау менән бергә,шиғырҙар ҙа уҡығандар, бейегәндәр һәм иптәштәрсә уйындар ойошторғандар. Осрашыуҙарҙа йөҙҙән ашыу кеше йыйылыр булған. Билдәле ҡунаҡтар араһында Антон фрн Добльхофф-Дир (1800—1872), Мориц фон Швинд (1804—1871), Франц Лахнер (1803 −1890) һәм башҡалар булған.

## Хәҙерге торошо

ХХ быуатта шубертиада тип Шуберт исеме менән бәйле иң ҙур музыка фестивалдәрен атай башлайҙар. Шундайҙар рәтенә Австрияның көнбайышындағы Форарльберг федераль еренең Хоэнэмс һәм Шварценберг ҡалаларында 1976 йылдан алып йыл һайын үткәрелеп килгән Шуберттың иң ҙур музыкаль фестивалдәренең береһе инә. Нигеҙ һалыусыһы булып немец баритоны Герман Прей һанала. Фестивалдә 80-ләп төрлө сара үткәрелә, һәм унда яҡынса 35000 кеше килә.

Шубертиада үткәрелгән урындар исемлегенә Эттлинген, Дерцбах, Шнаккенбург, Люксембург, Биль ҡалаларын индерергә була. Шулай уҡ 1993 йылдан Испанияның Барселона ҡалаһы янындағы Вилабертран да был исемлекте тулыландыра.

Фестиваль ваҡытында лекциялар уҡыла, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә.

Шубертиадалар башҡа континенттарҙа ла үткәрелә. Мәҫәлән, 2012 йылдан башлап һәр йыл Американың Калифорния штатындағы Пасадин ҡалаһында, ул шубертиада шулай тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Франц Шуберт

## Иҫкәрмәләр
Хәсәүйорт

**Хәсәүйорт** (, , ) — Дағстан Республикаһында урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Махачҡалаҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

### Климат

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципалитеты Дагестана МО «город Хасавюрт» 
* Официальный сайт администрации города Хасавюрт
Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы

**Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы** (31 ғинуар 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1992), профессор (1997).

## Биографияһы
Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы Ғәлиуллина 1953 йылдың 31 ғинуарында Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы Ҡамышлы ауылында тыуған.

1974 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай. Артабан Өфө һәм Ырымбур ҡалалары китапханаларында китапханасы була.

1980 йылдан Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтында уҡытыусы булып эшләй.

1992—1994 йылдарҙа Силәбе өлкәһе хакимиәте ҡарамағындағы Төбәк сәйәсәтен координациялау комитеты консультанты була. 1994 йылдан Силәбе өлкәһе хакимиәтендә сектор мөдире вазифаһын башҡара.

1997 йылдан Силәбе дәүләт университеты профессоры, бер үк ваҡытта 1997—2000 йылдарҙа ошо уҡ университеттың Идара итеүҙең гуманитар-хоҡуҡи нигеҙҙәре кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй.

Халыҡ-ара финанс корпорацияһы (IFC) саҡырыуы буйынса башта Мәскәүҙә, аҙаҡ Канадала корпоратив идаралыҡ буйынса белемен камиллаштыра. Хәҙерге ваҡытта АҠШ-тың баш ҡалаһы Вашингтонда йәшәй. АҠШ-та Рәсәйҙең ыңғай яҡтарын күрһәтеү менән шөғөлләнгән PR-агентлығы хеҙмәткәре булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғәлимә Ғәлиуллина — 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Ретроспективная библиография в системе научных коммуникаций : Учеб. пособие по спецкурсу для студентов библ. фак. ин-тов культуры. — Челябинск : ЧГИК, 1990. — 100 с.
* Информационная деятельность в свете научных коммуникаций в посттоталитарном обществе : Методологический аспект : диссертация … доктора философских наук : 09.00.11. — Челябинск, 1998. — 291 с.
* Успех как стиль жизни: деловая элита Урала в лицах и цифрах. — Челябинск, 1998. — 198 с.
* Информационная деятельность в системе научных коммуникаций в посттоталитарном обществе: методологический аспект : (На прим. библиогр. деятельности) : Монография. — Челябинск : Фрегат, 1998. — 166 с. — ISBN 5-88931-005-4.
* Лидерство в XXI веке: взгляд из России. — Челябинск : Челяб. Дом печати, 2002. — 431 с. — ISBN 5-87184-277-1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Доситей Обрадович

**Досифей** (*серб.* Доситеј), донъяуи исеме **Димитрие Обрадович**, *серб.* Димитрије Обрадовић) — Беренсе серб ихтилалы осорондағы серб мәғрифәтсеһе һәм реформаторы, Сербияның беренсе мәғариф министры. Философик йырҙар, нәсихәтле әҫәрҙәр авторы, тәржемәсе мәҫәлдәр тәржемә итә. Беренсе булып халыҡ телендә яҙған. Серб халҡы азатлыҡ көрәше тураһында патриотик шиғырҙар авторы.

## Биографияһы
1742 йылда Габсбургтар тәхете идара иткән Австрия монархияһы (хәҙер Румыния) территорияһында, Банатта, Чаково ауылында һөнәрсе (жудец) Тимиш ғаиләһендә тыуған.

Төп мәктәптә уҡығанда дин мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына, һәм атаһы үлгәндән һуң Ново-Хопово монастырындағы Фрушка тауына китә, әммә Доситей монахлыҡ тормошо һәм монахлыҡ ҡәрҙәшлеге менән яҡынданыраҡ таныша, уларҙың уй-фекерҙәре, идеялары үҙенекенә тап килмәүен аңлай. Өс йыл монахлыҡ тормошонан һуң монастырҙан китә һәм Европа буйлап сәйәхәт итә башлай.

Доситей Обрадович Балканды ярымутрауын һәм Бәләкәй Азияны урап сыға тиерлек, һуңынан Италияла, Германияла, Францияла, Англияла, Австрияла һәм Рәсәйҙә була. Өс йыл буйы ул Смирнала (Измир) грек дини мәктәптәренең береһендә, шулай уҡ Керкира (Корфу) утауында уҡыған, унда грек телен, шулай уҡ грек әҙәбиәтен һәм философияһын яҡшы өйрәнгән. 1787 йылда, рус-төрөк һуғышы (1787-1792) башланғас, ошо мәктәпте ҡалдырырға тура килә. Шунан һуң ул Далмацияла йәшәй, унда Книн мәктәптәренең береһендә, ә һуңынан Задарҙа һәм Триестала уҡыта. Триестан Доситей Обрадович Венаға күсеп килә, унда алты йыл буйы йәшәй, немец телен һәм немец мәҙәниәтен өйрәнә. Тел уҡытыусыһы булараҡ Венанан Карловцыға һәм Молдоваға юллана. Һаллела (Саксония-Анхальт), шулай уҡ һуңыраҡ Лейпцигта философияны өйрәнгән. 1783 йылда тәүге хеҙмәтен - **«Тормош һәм мажаралар»**ын нәшер итә.

Беренсе серб ихтилалы башланыуын ул Триеста ҡаршылай. Обрадович тәүгеләрҙән булып баш күтәреүселәр өсөн иғәнәләр йыйыуҙы ойоштора, һуңынан баш күтәреүселәр һәм Рәсәй араһында төрлө конфиденциаль миссиялар башҡара һәм, ниһайәт, Сербияға күсә. Үҙ заманының иң мәғрифәтле серблы булараҡ, Сербияның беренсе мәғариф министры була, мәктәптәр ойоштора, Карагеоргийҙың шәхси секретары һәм советнигы булып китә

1810 йылда Сербияла тәүге Белград руханиҙар семинарияһын булдырған.

1811 йылда Белградта вафат булған, Изге Михаил соборы (Саборная церковь) алдында ерләнгән. Уның кәүҙәһе ике тапҡыр тынысһыҙландырылған: 1837 йылда яңы Собор сиркәүе төҙөлгәндән һуң (иҫке сиркәү һүтелә) һәм 1897 йылда, уның ҡәберен Вук Караджич ҡәбере янында ҡуйылғандан һуң, уның кәүҙәһе быйыл Венанан күсерелә.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Ғәлиуллин

**Ғәлиуллин** — ир-ат фамилияһы. Ғәлиулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.

**Ғәлиуллина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы (1901 йыл - сентябрь 1943 йыл).112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
* Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы (1929 т.) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1970), профессор (1974). РФ‑тың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1974).
* Ғәлиуллин Илдус Һаҙый улы (1934—2009) — кинооператор, кинорежиссёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), РФ-тың почётлы кинематографисы (2000). 
* Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы (Мәсғүт Ғ.; 1907—1944) — шағир.
* Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы (28 апрель 1956 йыл) — комсомол органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник.Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).
----
* Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы (1953 т.) — философ. Философия фәндәре докторы (1992), профессор.
* Ғәлиуллина Лиә Әсхәт ҡыҙы (1970 т.) — спортсы. Самбо буйынса  Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
Сәлих ауыл советы (Ишембай районы)

**Сәлих ауыл советы**&nbsp;— Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге. 

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә була. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Административный үҙәге — Сәлих ауылы. Ауыл советы составына шулай уҡ Әптек, Богдановка, Козловка һәм Яңы Ивановка ауылдары индерелә. 1987 йылдан алып ауыл советы составына Михайло-Архангельский ҡасабаһы ла индерелә.

2008 йылдың 18 ноябрендә бөтөрөлә, ә Сәлих, Әптек, Богдановка, Козловка һәм Яңы Ивановка ауылдары Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы составына индерелә, административ үҙәге Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында урынлаша.

Башҡортостан Республикаһы законы тексы:25.г) Урман-Бишҡаҙаҡ һәм Сәлих ауыл советтарын, "Урман-Бишҡаҙаҡ " атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Урман-Бишҡаҙаҡта ҡалдырып, берләштерергә.Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы составына Сәлих ауыл советының Сәлих, Әптек, Богдановка, Козловка һәм Яңы Ивановка ауылдарын индерергә. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға.  Иҫәп мәғлүмәттәренән Сәлих ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға;

## Иҫкәрмәләр
Әхмәр ауыл советы (Ишембай районы)

**Әхмәр ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге. 
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була. Ишәй ауыл советы менән берләштерелә. 

Почта индексы — 453235. Код ОКАТО — 80231810000.

Административ үҙәге — Әхмәр ауылы. Әхмәр ауыл советына шулай уҡ Ҡанаҡай ауылы, 1979 йылға тиклем Өлкәр ауылы, 1968 йылға тиклем Аръяҡтыбаш утары ла ингән була.

Ауыл советы 2008 йылдың 18 ноябрендә бөтөрөлә, а Әхмәр һәм Ҡанаҡай ауылдары Ишәй ауы советы составына индерелә, административ үҙәк Ишәй ауылында урынлаша.
 

## Иҫкәрмәләр