open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ленцова Валентина Брониславовна

**Ленцова Валентина Брониславовна** (ҡыҙ фамилияһы **Хатянович**) (8 март 1946 йыл — 11 февраль 2019 йыл) — Рәсәй музей хеҙмәткәре, 1982 йылдан алып 2017 йылға тиклем — Мәскәүҙә М. Ю. Лермонтовтың йорт-музейы мөдире. Н.В.Шахалова исемендәге Рәсәй әҙәби музейҙары директорҙарының семинар ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Валентина Бронеславовна Ленцова 1946 йылдың 8 мартында Өфөлә тыуа.  Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1968 йылда  СССР оборона министрлығы киностудияһында  режиссер  ярҙамсыһы булып эшләй.  1968 йылдан 1971 йылға тиклем — Үҙәк телевидениела мөхәррир. 1971 йылдан алып — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, ә һуңыраҡ 833-се мәктәптең завучы («Октябрьский яланы» метроһы). 1979 йылда 86-сы мәктәптең директоры итеп тәғәйенләнә (Строгино). 1982 йылдың 15 авгусынан — Мәскәүҙә М. Ю. Лермонтовтың йорт-музейы директоры. Шағир йәшәгән Мәскәүҙә  Лермонтов хәтерен һәм йортон һаҡлауға тормошон арнай.
 
Әгәр миңә тормошта уңыш йылмайһа, был мине 1982 йылда Дәүләт әҙәби музейына эшкә саҡырған көн булыр. Мин М.Ю. Лермонтовтың Йорт-музейы мөдире булып эшләй башлайым, әле лә шунда хеҙмәт итәм
В.Б. Ленцова ауыр, оҙайлы ауырыуҙан һуң  2019 йылдың 11 февралдә Мәскәүҙә вафат була. Перепечинский зыяратында ерләнә.

## Киң мәғлүмәт сараларында сығышы

* «Наше наследие», «Третьяковская галерея» һ. б журналдарында ; «Притяжение Андроникова» йыйынтығында Лермонтовҡа арналған мәҡәләләр авторы.

* Лермонтов тураһында «Мәҙәниәт» радиоһына тапшырыуҙар циклын яҙҙыра, һуңынан  «Мелодия» фирмаһы тарафынан нәшер ителә.

* Телевидениела бер нисә тапҡыр сығыш яһай

## Мөхәриррләү эшмәкәрлеге

* «Я помню чудное мгновенье…» Избранная высокая любовная лирика поэтов России XVIII, XIX, XX веков и стихотворения о Пушкине. : Рекламная библиотечка поэзии, 2000. ISBN 5721204258.
* «Душа России». Пятнадцать веков русской поэзии. Всеобщая энциклопедическая антология. : Рекламная библиотечка поэзии, 2004. ISBN 5-7612-0436-3.
* А. И. Смирнова-Козлова. «В Брюсовском институте. Записки современницы». : Рекламная библиотечка поэзии, 1998. ISBN 5-7612-0412-6.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге

* Арбат муниципаль йыйылышы депутаты (2008—2012)
* Милли Фонд тарафынан оешторолған йәш нәфис һүҙ оҫталарының «Йәш таланттар»  конкурсының жюри ағзаһы  була.
* Лермонтовтың атаһының имениеһы урынлашҡан  Кропотов янында мәктәптә Лермонтов музейы реэкспозицияһы проектын уйлап сығара һәм тормошҡа ашыра (Липецк өлкәһе)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә  (1997)
* РФ атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999)
* Мәҙәниәттә ҡаҙаныштары өсөн (2001)
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт ҡаҙаныштары өсөн (2014)
* М. Ю. Лермонтовтың тыуыуына 200 йыл (2014)

## Ғаиләһе
Ире — шағир, нәшриәтсе  Ленцов Владимир Андреевич (17 февраль 1935 йыл — 25 июнь, 2006). Ҡыҙы — Ленцова Нина Владимировна (18 июль 1969 — 18 июль, 2005), М.Ю.Лермонтовтың Мәскәү йорт-музейында ғилми хеҙмәткәр булып эшләгән.

## Иҫкәрмәләр
Лошкарёв Геннадий Константинович

**Лошкарёв Геннадий Константинович** (1 июль 1938 йыл) — хәрби инженер. «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткән өсөн» орденының тулы кавалеры. 1957 йылдан Ҡораллы Көстәрҙә хеҙмәт иткән.

## Биографияһы
Геннадий Константинович Лошкарёв 1938 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Киләй ауылында тыуған.
1955 йылда 3-сө Баҡалы урта мәктәбен, артабан 1961 йылда Төмән хәрби-инженер команда училищеһын тамамлаған.

1974 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһын тамамлаған.

Афғанстанда барған хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы (1982—1984).

1961—1970 йылдарҙа взвод командиры, төркөм начальнигы ярҙамсыһы, Төмән хәрби-инженер команда училищеһы начальнигы ярҙамсыһы.

1974—1981 йылдарҙа Мәскәү хәрби округындағы 24-cе уҡыу танк дивизияһының инженер хеҙмәте начальнигы, командир урынбаҫары, Прибалтийский хәрби округының 9-сы инженер-сапёр полкы командиры.

1982 йылдан Афғанстанда хәрәкәт иткән 40-сы армияның 45-се инженер-сапёр полкы командиры.

1984 йылдан В. В. Куйбышев исемендәге академия преподавателе, кафедра начальнигы.

1990 йылдан запаста. «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткән өсөн» орденының 1-се (1984), 2-се (1981) һәм 3-сө (1980) дәрәжәләре кавалеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткән өсөн» орденының тулы кавалеры
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы

**Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы** (15.04.1956), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан финанс-иҡтисад мәсьәләләре буйынса проректор; 2010 йылдан — Ғилми-производство инновацион технологиялар институты директоры. Техник фәндәр докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Өлфәт Шәйхизаман улы Шәйәхмәтов 1956 йылдың 15 апрелендә БАССР‑ҙың Баҡалы районы Яңы Ҡатай ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, шунда эшкә ҡала.

## Хеҙмәт юлы
2001 йылдан алып финанс‑иҡтисад эштәре буйынса проректор,

2010 йылда — Ғилми-­производство инновацион технологиялар институты директоры, бер үк ваҡытта 1995 йылдан башлап БР Төҙөлөш комплексы ғилми-­тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм етештереү институтында лаборатория етәксеһе, 1998 йылдан алып Өфө ҡалаһында «Керам» ЯСЙ етәксеһе.

Фәнни эшмәкәрлеге материалдарҙы өйрәнеү ғилеме проблемаларына, композицион материалдар, керамик төҙөлөш матери­алдарын булдырыуға һәм уларҙы етештереүҙе ойоштороуға арналған. Шәйәхмәтов тарафынан юғары температуралар тәьҫирендә керамик композиттарҙың үҙсәнлектәре, ҡатыу һәм йылытыу ваҡытында материалдарҙың структураһы үҙгәреүе, деформация һәм шыуыусанлыҡ механизмдары өйрәнелә, керамик һәм утҡа сыҙамлы материалдарҙы яндырмай алыу технологияһы һ. б. ка­миллаштырыла. Асыштары Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) илдәре предприятиеларында индерелгән.

Өлфәт Шәйхизаман улы 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 18 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Әҙәбиәт
* Композиционные материалы на основе нитрида кремния и фосфатных связующих. М., 1999; Фосфатные композиционные материалы и опыт их применения. Уфа, 2001; Оксидная керамика: Спекание и ползучесть. М., 2007 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* 
* БГУ. Шаяхметов Ульфат Шайхизаманович

## Иҫкәрмәләр
Жестков Александр Юрьевич

**Жестков Александр Юрьевич** (13 август 1978, Березовский) — Рәсәй журналисы, телевидение алып барыусыһы, медиаменеджер, пиар-консультант, архитектура, урбанистика, транспорт тураһында китаптар авторы. 2014—2016 йылдарҙа — «Мир» һәм «Мир 24» телеканалдарында «Главная тема с Александром Жестковым» көндәлек йомғаҡлау программаһы авторы һәм алып барыусыһы.

## Карьераһы
2000 йылда Урал дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.

Журналист карьераһын Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының РТР телеканалы «Вести» программаһы хәбәрсеһе булып башлай, унда 1997 йылдан 2001 йылға тиклем эшләй. Башта Свердловск өлкәһендә эшләй, 1998—1999 йылдарҙа Һарытауҙа программаның үҙ хәбәрсеһе була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем «Вести» программаһының махсус хәбәрсеһе була.

2001 йылдың ғинуарында REN-TV телеканалына күсә (2006 йылдан — РЕН ТВ).

2001 йылдан 2014 йылға тиклем РЕН ТВ телекомпанияһының мәғлүмәт программалары күҙәтеүсеһе була. Марианна Максимовская менән «Новости 24», «Неделя» мәғлүмәт телетапшырыуҙары, шулай уҡ Михаил Осокин менән «Нимә булды?» программаһы өсөн эшләй.

Илдең тәүге кешеләренең эшен яҡтыртыу менән шөғөлләнә, оҙаҡ йылдар Кремль телевизион төркөмөндә эшләй, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһында парламент журналисы була.

2008 йылдың февралендә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың ҙур матбуғат конференцияһында Жестковтың Рәсәйҙә деноминация планлаштырыламы- юҡмы тигән һорауҙарына яуап итеп, Путин билдәлелек алған фразаны әйтә: «Һеҙ нимә, ерҙе сәскәләр һауытынан ашауымды теләйһегеҙме?» Журналист әйтеүенсә, шул ваҡыттан алып уның эш өҫтәлендә көршәктә сәскәләр тора.

2011 йылда АҠШ-тың Айдахо штатында REN TV каналында Мәскәү ҡалаһындағы тормош тураһында «Мәскәү һәм мәскәүлеләр» сериалын сығара.

2013 йылда ҙур матбуғат конференцияһында, Жестков һорауына яуап биреп, Путин беренсе тапҡыр Алексей Навальныйҙың сәйәси эшмәкәрлеге власҡа янаймы-юҡмы икәнлеге тураһында аңлатма бирә.

«РЕН ТВ» хәбәрсеһе сифатында Жестков Пекиндағы, Ванкуверҙағы, Лондондағы һәм Сочиҙәге Олимпия уйындарын яҡтырта.

2014 йылдың 30 сентябренән 2016 йылдың 24 мартына тиклем — «Мир» Дәүләт-ара телерадиокомпанияһының ҡунаҡ программалары етәксеһе, «Александр Жестков менән төп тема» программаһының авторы һәм алып барыусыһы («Мир» һәм «Мир 24» телеканалдарында эфирға сыға), унда сәйәсәт һәм шоу-бизнес йондоҙҙары киҫкен темаларға аңлатма бирәләр. Программа материалды ирониялы күрһәтеү стиле менән айырылып тора.

2016 йылдың декабренән 2017 йылдың февраленә тиклем — НТВ каналында «Правда Гурнова» авторлыҡ мәғлүмәт шоуында күҙәтеүсе.

2018 йылдың 9 майында Ҡыҙыл майҙанда «Юнармия» матбуғат хеҙмәтенән парадҡа аккредитациялана. 2019 йылдың февраленән — ВДНХ матбуғат хеҙмәте етәксеһе.

Рәсәйҙә «Матбуғат-секретары йыл-2019» профессиональ берләшмәһе тарафынан танылған.

Архитектура, транспорт һәм урбанистика буйынса китаптар авторы: «ВДНХ. Время возрождения» һәм «Наше дорогое метро».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Главная тема с Александром Жестковым» на телеканале «МИР»
Инженер ғәскәрҙәре маршалы А. И. Прошляков исемендәге Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһы

**Инженер ғәскәрҙәре маршалы А. И. Прошляков исемендәге Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһы** — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең юғары хәрби уҡыу йорто.

## Тарихы
1941 йылдың 27 авгусынан училище *2-се Төмән хәрби-пехота училищеһы* ә 16 сентябрҙән Көнбайыш-Себер хәрби округы составына ингәндән һуң, училище  үҙенең элекке атамаһын алды — Төмән хәрби-пехота училищеһы.

## Билдәле таамлаусылар
*Ҡарағыҙ: [[:Категория:Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһын тамамлаусылар]]*
* Красников Александр Алексеевич — Рәсәй Геройы
* Лошкарёв Геннадий Константинович — Советтар Союзы Геройы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Училище на сайте Минобороны России 
* Фильм об училище
Маҡулов Айрат Һәүбән улы

**Маҡулов Айрат Һәүбән улы** (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992).

## Биографияһы
Айрат Һәүбән улы 1934 йылдың 27 октябрендә БАССР‑ҙың Баҡалы районы Баҡалы ауылында тыуған.

Урта белем алғандан һуң, 1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.

## Хеҙмәт юлы
1957-1967 йылдарҙа Өфө мотоҙар эшләү һәм Өфө приборҙар төҙөлөшө производство берекмәләрендә эшләй.
1960 йылдан Өфө приборҙар эшләү предприятиеһында цех начальнигы урынбаҫары.
1967—1973 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү предприятиеһы эргәһендәге авиация технологияһы ғилми-тикшеренеү институтының Урал филиалында төп инженер, 1972 йылдан — лаборатория начальнигы урынбаҫары.

1973—1974 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетының прикладной математика, 1974—1791 йылдарҙа иҡтисад һәм производствоны ойоштороу кафедраларында уҡыта.

1958 йылда двигателдең узелдарын тиҙләтелгән һынау ысулын индерә, 1961 йылда — автопилоттың сифатын технологик тәьмин итеү, статистик идара итеү сифаты — БР һәм РФ Госстандарт. — яңы йүнәлешкә нигеҙ һалды иссл. — технолог. известных идара итеүҙең адаптив һәм т.

1991—2002 йылдарҙа эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге авиация сәнәғәте изделиеларын уйлап табыу, етештереү һәм файҙаланыу процестарын ҡулайлы планлаштырыу һәм көйләү ысулдарын эшләүгә арналған. Маҡулов ҡатнашлығында авиация изделиеларына тиҙләтелгән һынау үткәреү алымдары, автопилоттың сифатын тәьмин итеүҙең инновацион технологиялары, авиация двигателдәренең сифатын яҡшыртыуҙың статик ысулдары эшләнгән һәм ғәмәлгә индерелгән. 310‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

2017 йылдың 28 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)

## Хеҙмәттәре
* Резервы улучшения качества продукции машиностроения. Уфа, 1985; Организационно-экономический механизм реализации структурной политики в промышленном комплексе суверенной Республики Башкортостан. Уфа, 2000; Теория интеграции хозяйственных структур. Уфа, 2000.
* Планирование контроля качества авиационной продукции. Уфа, 1977; Резервы улучшения качества продукции машиностроения. Уфа, 1985; Взаимная адаптация элементов производства авиационной техники. М., 1986.

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия Башкирии → Макулов Айрат Саубанович

## Иҫкәрмәләр
Старостин Иван Дмитриевич

**Старостин Иван Дмитриевич** (21.06.1913-1954) — тәүге көнөнән алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Иван Дмитриевич Старостин 1913 йылдың 21 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы) Нуғайбәк ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.

## Хеҙмәт юлы
Берлинға етә. IV Украин фронты Ғәнимәт ҡоралланыуы идаралығының 21-се айырым ғәнимәт отделениеһы.

Колхоз рәйесе, 1937 йылда Мәскәүҙәге Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенә Башҡортостандан делегат була. «Хәрби хеҙмәт ҡаҙаныштары» миҙалы, Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1949).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәт ҡаҙаныштары» миҙалы
* Почёт Билдәһе ордены (1949).

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Старостин Иван Дмитриевич

## Иҫкәрмәләр
Устинов Николай Прокофьевич

**Николай Устинов Прокофиевич** () — СССР-ҙың хәрби-медицина эшмәкәре, Совет Армияһының хәрби-медицина хеҙмәтен ойоштороусыһы һәм етәксеһе, медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты (1945).

## Биографияһы
1903 йылдың 31 октябрендә Санкт-Петербургта тыуған.

1925 йылда Ленинград фельдшер-акушерлыҡ училищеһын тамамлағандан һуң Ҡыҙыл армия сафына ебәрелә. 1927 йылдан 1932 йылға тиклем Хәрби-медицина академияһында уҡый. 1932 йылдан 1941 йылға тиклем ғәмәлдәге армияла полктың, дивизияның хәрби табибы һәм өлкән хәрби табибы һәм Орёл хәрби округының хәрби-медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә. 

1941 йылдан 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Н. П. Устинов 1941 йылдан — 20-се армияның хәрби санитар бүлеге начальнигы, 1941 йылдан 1942 йылға тиклем — 43-сө армияның хәрби санитар бүлеге начальнигы. 1942 йылдан 1945 йылға тиклем — Н. П. Устинов Ҡырым, Төньяҡ-Кавказ, Сталинград, Көньяҡ, 1-се һәм 4-се Украина фронттарының хәрби санитар бүлектәре менән етәкселек итә, 1944 йылдан — Львов-Сандомир һәм 1945 йылдан — Висла-Одер һәм Берлин стратегик һөжүм операциялары үткәргән осорҙа бөтә фронт медицина частарының һәм подразделениеларының әүҙем ҡатнашыусыһы һәм етәксеһе була.

1945 йылдан, һуғыш тамамланғандан һуң, Н. П. Устинов Үҙәк көстәр төркөмөнөң хәрби-медицина бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә, штабы Австрияла була, ул 1948 йылға тиклем етәкселек итә. 1948 йылдан 1949 йылға тиклем Балтик буйы хәрби округының хәрби-медицина хеҙмәте начальнигы.
 

Ригала 1949 йылдың 9 декабрендә вафат була.

## Юғары хәрби званиелары
- Медицина хеҙмәтенең генерал-майоры (21.04.1943)

- Медицина хеҙмәтенең генерал-лейтенанты (27.06.1945)

## Маҡтаулы исемдәре һәм хеҙмәттәре
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.12.1942, 06.11.1945)
* 2-се дәрәжә Суворов ордены (29.05.1945)
* 2-се дәрәжә Кутузов ордены (06.04.1945)
* 1-се (19.03.1944) һәм 2-се (16.05.1944) дәрәжәВатан һуғышы ордены
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (09.08.1941, 03.11.1944)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (22.12.1942)
* «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы (22.12.1942)
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы (01.05.1944)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (09.05.1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (09.06.1945)
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы(09.06.1945)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы

**Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы** (12.11.1948) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1998—2005 йылдарҙа Баҡалы районы хакимиәте башлығы, Башҡортостан Республикаһының ике саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы.

## Биографияһы
Рәмис Мәхийән улы Дәүләтов 1948 йылдың 12 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Иҫке Ҡуян ауылында тыуған.

1966—1969 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығы техникумында уҡый.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, инженер-механик.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1969—1976 йылдарҙа «Баҡалы» совхозында инженер-механик.

1976—1977 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытыу мастеры

1977—1978 йылдарҙа «Башмелиоводстрой» тресының производство мөдире, Баҡалы ауылында ПМК-20 предприятиеһының начальнигы урынбаҫары.

1978—1979 йылдарҙа Иҫке Ҡуян ауыл ауыл Советының башҡарма комитеты рәйесе.

1979—1981 йылдарҙа «Баҡалы» совхозының бүлексә идарасыһы (управляющий), баш инженеры.

1982—1998 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе.

1998 йылдан Баҡалы район хакимиәте башлығы.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2003)

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Руководитель, новатор, общественный деятель. Давлетов Рафис Махиянович 
* Давлетов, Рамис Махиянович
* 

## Иҫкәрмәләр
Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы

**Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы** (10.10.1944) — дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Милиция полковнигы.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Баҡалы районының почётлы гражданы..

## Биографияһы
Зиннур Шәйхулла улы Мәрҙәнов 1944 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Үҫтем ауылында тыуған.

Ҡамышлытамаҡ мәктәбенән һуң, Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә.

Венгриялағы Совет Армияһы контингенты составында элемтә ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.

Мәскәүҙә Сит телдәр хәрби институтын отличие менән тамамлай.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1970 йылдан Башҡортостан Эске Эштәр министрлығының штабында эшләй.

Хеҙмәт барышында Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын һәм СССР Эске Эштәр министрлығы идаралыҡ Академияһының Свердловск факультетын тамамлай.

1987—1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эске Эштәр министрлығында паспорт-виза хеҙмәте начальнигы. 1993 йылда милиция полковнигы дәрәжәһендә отставкаға сыға.

1993—2009 йылдарҙа — илселек хеҙмәтендә, Өфө ҡалаһында Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы вәкиллеге етәксеһе вазифаһында хеҙмәт итә. Эш сәфәре менән донъяның 26 илендә була.

«Баҡалы яҡташтар» йәмғиәте ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» (2009)
* «Милиция отличнигы» тағылмалы билдәһе
* Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Грамоталары

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Бакалинские зори, 10.02.2021. Марданов Зиннур Шайхуллинович
* Марданов Зиннур Шайхуллинович
* Состав Общественного совета. Марданов Зиннур Шайхуллинович
* На вопросы читателей отвечает руководитель территориального органа — представитель Министерства иностранных дел России в г. Уфе Зиннур Марданов, 2008
* [ https://vk.com/public138896534?w=wall-138896534_392 ]

## Иҫкәрмәләр
Загайнова Елена Вадимовна

**Елена Вадимовна Загайнова** (24 май 1970) — Рәсәй биомедигы,  Новгород дәүләт университеты ректоры. Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры, Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты  (2019). Волга буйы тикшеренеүҙәр медицина университетында эксперименталь онкология һәм биомедицина технологиялары ғилми-тикшеренеү институтына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры (2019 йылға тиклем) .

Эксперименталь һәм клиник  онкология һәм регенератив медицина өлкәһендә белгес. Төрлө журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 2000-дән ашыу үҙ эше өҙөмтәләренә эйә.  Хирша индексы — 26.

## Биографияһы
1995 йылда  Түбәнге Новгород дәүләт медицина академияһын  «педиатрия» һөнәре буйынса тамамлай. 1998 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 2007 йылда иһә «Диагностическая ценность оптической когерентной томографии в эндоскопии» темаһы буйынса  медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

2013 йылда уның етәкселегендә Түбәнге Новгород дәүләт медицина академияһында ғилми-тикшеренеү институты (2018 йылда эксперименталь  онкология һәм биомедицина технологиялары  ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә),  хәҙерге көнгә тиклем уның директоры була.

2016 йылда РФА-ның профессоры булып һайлана.

2017 йылда РФ  фән һәм мәғариф министрлығы ҡарамағында Фән буйынса совет составына инә.

2019 йылдың ноябрендә РФА ағза-корреспонденты.

2020 йылдың 14 ғинуарында Н.И.Лобачевский исемендәге Новгород дәүләт университетының ваҡытлыса ректор вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2020 йылдың  6 апрелендә был вазифаға тулыһынса раҫлана.

2022 йылдан ректор вазифаһында Рәсәй  ректорҙар союзының Украинаға Рәсәйҙең баҫып инеүен хуплап  мөрәҗәғәткә ҡул ҡуя.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Биофотоника һәм биомедицина өлкәһендә белгес булып тора.  Уның тарафынан оптик когерент томография ысулы нигеҙендә йыуан эсәктең, һейҙек ҡыуығының һәм ашҡаҙанының иртә яман шешен диагностикалау алымдары эшләнә. Алым хирургик дауалау ваҡытында шештәрҙең сиктәрен билдәләргә, шулай уҡ операция яһау барышында ҡан тамырҙары-нерв шәлкемен һәм шештәрҙә микроциркуляцияны  визуализацияларға мөмкинлек бирә.

Е. В Загайнова етәкселегендә яман шештәрҙе дауалау өсөн плазма-резонанс нанокиәҫксәләр ҡулланған ваҡытта локаль лазер гипертермия ысулы эшләнә.  

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Загайнова Елена Вадимовна на сайте Профессоров РАН
* НИИ экспериментальной онкологии и биомедицинских технологий
Дмитриенко Анатолий Сергеевич

**Дмитриенко Анатолий Сергеевич** (15 февраль 1931 йыл — 9 июнь 2006 йыл) — архитектор, БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979). БАССР Архитекторҙар союзы ағзаһы (1970).

## Биографияһы
Анатолий Сергеевич Дмитриенко 1931 йылдың 15 февралендә Әзербайжан ССР-ының Баҡы ҡалаһында тыуа. 1954 йылда Әзербайжан политехник институтын тамамлағандан һуң, Баҡыла, Новосибирскиҙа һәм Мәскәүҙә эшләй, 1957 йылдан алып Өфөлә Башсовнархоз төҙөлөш идаралығының проект бюроһы архитекторы була.

1959—2001 йылдарҙа —"Башпромстройпроект" проект институтының баш архитекторы.

1974—1983 йылдарҙа — Өфө нефть университетының Архитектура-төҙөлөш факультеты уҡытыусыһы.

Анатолий Сергеевич 2006 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Мираҫы
1957 йылда Башҡортостандың Рәсәйгә инеүенең 400 йыллығына арналған арка проектын эшләй. Шулай уҡ Өфөләге Еңеү паркы (1963), Ҡурсаҡ театры (1967), Никах һарайы (1976) проекттары авторы. 1973—1983 йылдарҙа Ялта ҡалаһында поликлиника биналары, шулай уҡ «Башҡортостан нефтсеһе» пансионаты проекттарын эшләй. Өфөлә 1960—1980 йылдарҙа Республика клиник дауаханаһын, 1965 йылда «Төҙөүсе» стадионын 1976 йылда — С. Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы алдындағы фонтан менән бергә майҙан һәм сквер, 1985 йылда Тыныслыҡ урамындағы скверҙы реконструкциялау проекты авторы.

Уныү авторҙашлығында 1970 йылда «Промсвязь» заводының производство корпусы, 1972 йылда — ВАЗ автоүҙәге, 1985 йылда «Эре панелле йорттар төҙөү» (хәҙер — «КПД» бизнес-үҙәге) проекттары эшләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979).

## Иҫкәрмәләр
Байтуллин Раил Ғәлимулла улы

**Байтуллин Раил Ғәлимулла улы** (22.10.1941) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Салауат районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры  

## Биографияһы
Раил Ғәлимулла улы Байтуллин 1941 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лаҡлы ауылында тыуған.
 
Күрше Йыланлы ауылында урта мәктәпте тамамлап, Өфөлә заводта эшләй.

Тыуған ауылында колхозда бер аҙ эшләгәндән һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға инә.

Икенсе курстан Совет Армияһы сафына алынып, унда взвод командиры булып хеҙмәт итә.

Хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, институтта уҡыуын дауам итә, агрономия факультетының студенттар профкомы рәйесе була.

Институтты тамамлағас, «Әй» колхозында агроном булып хеҙмәт юлын башлай.

1970 йыл - Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана. Был осорҙа бер туған ағаһы Рафит Ғәлимулла улы Салауат исемендәге колхозға етәкселек итә. Раил Ғәлимулла улы етәкләгән ваҡытта колхоз барлыҡ иҡтисади күрһәткестәр буйынса Салауат районының алдынғы хужалығы була. 1976 йылда Хамматов исемендәге колхоз СССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының һәм ВЦСПС-тың Ҡыҙыл Байрағы, шулай уҡ ул ваҡыттағы иң яҡшы еңел автомобиль — «ВАЗ-2106» машинаһы менән бүләкләнә.

1979—1991 йылдарҙа - район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

1991 йылдан  Салауат районының Ер комитеты начальнигы. Дөйөм алғанда ер эшенә 40 йыл ғүмерен бағышлай.

## Ғаиләһе
Студент йылдарында Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында уҡыған сығышы менән Асҡын районы Гөлзада Малиҡ ҡыҙына өйләнә. 48 йыл бергә ғүмер итеп, ул һәм ҡыҙ үҫтерәләр.  

Балалары Илдар һәм Эльза бөгөн Малаяҙ үҙәк район дауаханаһында табип булып эшләй.

Биш ейән-ейәнсәре бар. Береһе — табип, икенсеһе — именлек хеҙмәтендә. Икәүһе — юғары уҡыу йорто студенттары. Бишенсеһе — Малаяҙ башҡорт гимназияһы уҡыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Жизнь связал с родной землей. Байтуллин Раил Галимуллинович. 22.10.2021. 
* «Йүрүҙән», 23.10.2021. Фларид Баймөхәмәтов. Салауат еренең лайыҡлы улы. Байтуллин Раил Ғәлимулла улы
* ТСЖ «Надежда»
Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы

**Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы** (04.03.1912-) — тарих фәндәре кандидаты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының (СДПИ) тәүге ректоры (1950—1956), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатов 1912 йылдың 4 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы (хәҙер — 
Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ташауыл ауылында тыуған.

Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә алған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 

Өфө ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында белем алған.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1953 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлаған.

1950—1956 йылдрҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тәүге ректоры булған.

Башҡортостанд Республикаһының Үҙәк дәүләт тарих архивында һәм Йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында тарихсы-ғалим Х. Б. Кинйәбулатовтың докторлыҡ диссертацияһы яҡлау маҡсатында йыйылған материалдары һаҡлана.

Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатовтың был архивында ғаилә ағзаларының һәм туғандарының фотографиялары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы яҙыусылары һәм шағирҙарының: Ғөбәй Дәүләтшин, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Мостай Кәрим, Нәҡи Иҫәнбәттең, композитор Заһир Исмәғилевтың фотографиялары һаҡлана.

## Ғилми хеҙмәттәре
;Диссертацияһы:
* «Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1953)
;вуз-ара йыйынтыҡтарҙа сыҡҡан мәҡәләләре:
* «Трудовой подъем колхозного крестьянства Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1957)
* «Деятельность партийных организаций Башкирии по перестройке работы колхозов на военный лад» (1988)
* «Осуществление аграрной политики КПСС в Башкирской АССР»

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* миҙалдар
* Маҡтау грамоталары

## Сығанаҡтар
* Путеводители по российским архивам. Ф. 10127, 49 ед. хр., крайние даты: 1929—1996. Оп. 1
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 25, ящик 4. Номер документа 84.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Кинзебулатов, Хай Бадретдинович. Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны (автореферат диссертации на соискание ученой степени к.и.н., 1953
*  Путеводители по российским архивам. Кинзебулатов X. Б.
* Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович
* Списки ветеранов. Кинзебулатов Хайретдин Бадретдинович
* Победители. ру. Кинзебулатов Хайретдин Бадретдинович
* 

## Иҫкәрмәләр
Ушаков Андрей Артемьевич

**Ушаков Андрей Артемьевич** (13 декабрь 1900 йыл — 25 май 1992 йыл) — ғалим, педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (1987).

## Биографияһы
Андрей Артемьевич Ушаков 1900 йылдың 13 декабрендә Өфө губернаһы Красноусол ҡасабаһында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ғафури районында, күп балалы тимерсе ғаиләһендә тыуа.

14 йәшендә Богоявление быяла заводында торбасы, таратыусы, мастер ярҙамсыһы булып эшләй башлай.

Граждандар һуғышы йылдарында Андрей Ушаков һуңынан регуляр Ҡыҙыл Армия сафына ҡушылған Юогоявление эшселәр отряды ағзаһы була. Һуғыш тамамланғас ике йыл дауамында Петроград эргәһендә хеҙмәт итә, һуңынан ҡайтып, тыуған заводында эшләй. 1925 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм профсоюз инструкторы булып эшләй, бер үк ваҡытта Ленинградта юғары белем ала. 1934 йылдан үҙен тулыһынса педагогик эшмәкәрлеккә бәйләй.

Андрей Артемьевич Башҡорт педагогия институтының кафедра мөдире, деканы, шулай уҡ директоры була. Һуғыш алдынан уға Өфө сит ил телдәре институтын етәкләүҙе ышанып тапшыралар.

1941 йылдың июлендә фронтҡа саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уны башынан-аҙағына тиклем ғәмәлдәге армияла үтә. Легендар "катюша"ларҙы булдырыуҙа ҡатнаша, Волхов, Көнбайыш һәм Беренсе Белоруссия фронттарында дифизия штабында хеҙмәт итә. 60-сы уҡсылар дивизияһының 1285-се уҡсылар полкы штабы начальнигы була. Польшаны азат иткәндәге хәрби хәрәкәттәр өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Һуғышты Одер буйында подполковник дәрәжәһендә тамамланмай. Ҡаты яраланғандан һуң демобилизациялана

Һуғыштан һуңғы тыныс тормошта уҡытыусы булып эшләй. Егерме йыл самаһы Башҡорт медицина һәм Өфө авиация институттарындауҡыта. Авиация институтында марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире, шулай уҡ 1968 йылдан 1972 йылға тиклем фәнни коммунизм кафедраһы доценты була. «Белем» йәмғиәтендә уникаль лекциялар менән сығыш яһай.

Өфө ҡалаһы ҡала властары ҡарары менән 1987 йылда Ушаков Андрей Артемьевичҡа «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелә.

Өфө ҡалаһында йәшәй. 1992 йылдың 25 майында вафат була.

## Наградалары
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Почет Билдәһе ордены
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (1987).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кузнец своего счастья
* Участник войны — Ушаков А. А.
Максимов Василий Юрьевич

**Василий Юрьевич Румянцева** (1954) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, VI һәм VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, Дәүләт думаһының мәҙәниәт буйынса комитеты ағзаһы.

## Биографияһы
1954 йылдың 28 ғинуарында Һарытауҙа тыуған. 1977 йылда Һарытау дәүләт медицина институтын тамамлап «Дауалау эше» һөнәре буйынса юғары медицина белеме ала. 1980 йылда Һарытау медицина институтында ординатураны тамамлай. 1984 йылдан — «хирургия» һөнәре буйынса медицина фәндәре кандидаты. 1977-1984 йылдарҙа Һарытау медицина институтының клиник кампусында хирург булып эшләй. 1984 йылда һарытау өлкәһе Петровский районы үҙәк район дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1995 йылға тиклем эшләй. 1995 йылдан алып 2008 йылға тиклем һарытау өлкәһе өлкә клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһында эшләй. 2009 йылдан 2012 йылға тиклем һарытау  8-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһын биләй.

2000 йылда 21-се бер мандатлы һайлау округы буйынса Һарытау ҡала думаһының 2-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 2006 йылда 18-се бер мандатлы һайлау округы буйынса 3-сө саҡырылыш Һарытау ҡала думаһы депутаты итеп һайлана. 2011 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан депутат вазифаһына тәҡдим ителә, яңынан 14-се бер мандатлы һайлау округы буйынса Һарытау ҡала думаһының IV саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

2011 йылда Берҙәм Рәсәй исемлеге буйынса Дәүләт думаһына тәҡдим ителә, әммә депутат булып үтмәй. 2012 йылдың 20 февралендә, Прокопенко Тимурҙың вакантлы мандатын алып, VI саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты була 2016 йылда «Берҙәм Рәсәй»ҙән VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына тәҡдим ителә, 166-сы бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

2018 йылдың 13 апрелендә, 441399-7-се һанлы «Америка Ҡушма Штаттарының һәм (йәки) башҡа сит илдәрҙең дуҫтарса булмаған ғәмәлдәренә йоғонто яһау саралары (контрһөжүм) тураһындағы» закон проектын башлап ебәреүселәрҙең береһе була, икенсе статьяның 15-се абзацында Рәсәй Федерацияһы территорияһына АҠШ-та йәки башҡа сит илдәрҙә етештерелгән дарыуҙарҙы индереүҙе тыйыу йәки сикләү тәҡдим ителә. Закон проекты бер нисә йәмәғәт ойошмалары, социаль сәйәсәт буйынса Федерация Советы комитеты  һәм халыҡ-ара эштәр буйынса Дәүләт думаһы комитеты яғынан тәнҡиткә дусар була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы.

## Иҫкәрмәләр
Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы

**Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы ** (8 март 1936 йыл — 4 июль 2008 йыл) — театр актёры. 1959—1995 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1961 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).

## Биографияһы
Гүзәл Борхан ҡыҙы Сәғитова 1936 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған.

1959 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының йәғни хәҙергесә атамаһы менән әйтһәк, Рәсәй театр сәнғәте университеты, махсус курстарында уҡый.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләп, 50 иҫтәлекле роль башҡара. Н. Асанбаев, Ә. Мирзаһитов, Х. Ибраһимов пьесаларын сәхнәләштереүҙә ҡатнаша.

Гүзәл Борхан ҡыҙына тәбиғи актёрлыҡ таланты, көслө ижади дәрт, сағыу үҙлелек хас булды.

Ватан һәм сит ил классиктары һәм хәҙерге заман драматургияһы әҫәрҙәренән торған бай репертуары иң шәп сәхнә образдарын тыуҙырырға ярҙам итте. Уның һәләте театр йәмәғәтселеге һәм публика тарафынан юғары баһаланды.

Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы сәхнә тәжрибәһе, оҫталығы, ижад серҙәре менән ихлас уртаҡлашты. Актрисаның тырыш хеҙмәте, йәмғиәттәге әүҙемлеге менән абруй ҡаҙанды.

Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы 2008 йылдың 4 июлендә вафат булды.

## Репертуары
Анфиса — «Алтын бишек» Нәжиб Асанбаев
Маһитап — «Ғүмерҙең бәхетле мәле» Әсхәт Мирзаһитов
Ямал — «Кейәүкәй» музыкаль комедия, Хәбибулла Ибраһимов
Йомабикә — «Башҡорт туйы» Мөхәмәтша Буранғолов
Зоя Толоконцева — «Годы странствий» Алексей Арбузов
Мулбикә — «Шомбай» Кирәй Мәргән
Марина — «Власть тьмы» трагедияһы, Анна Павловна — «Живой труп», Л. Н. Толстой
Шәмсинур — «Үҙебеҙ һайлаған яҙмыш» драмаһы, Әсә — «Бишек йыры», Туфан Миңнуллин
Сабира — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
Ганна — «Вечер» Алексей Дударев һ. б. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы

## Һылтанмалар
* Кино-театр.ру. Гузель Сагитова
* Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой 
* Отдел культуры Кигинского района РБ 

## Иҫкәрмәләр
Копин Роман Валентинович

**Копин Роман Валентинович** (5 март 1974, Кострома, РСФСР, СССР) — Рәсәй сәйәсмәне. 2008 йылдың 13 июленән Чукотка автономиялы округы губернаторы (2008 йылдың 3 июленән 13 июленә тиклем һәм 2013 йылдың 23 июленән 24 сентябренә тиклем Чукотка автономиялы округы губернаторы вазифаһын башҡарыусы). «Берҙәм Рәсәй» партияһының Юғары Советы ағзаһы.
.

## Биографияһы

### Сығышы
1974 йылдың 5 мартында Костромала тыуған. Кострома ҡалаһының 34-се лицейын тамамлай. 1994 йылда Түбәнге Новгород өлкәһе йәштәр инициативалары үҙәге директоры урынбаҫары була. 1995 йылдан — юридик бүлек инспекторы, ә һуңынан Кострома таможняһы ҡағиҙәләрен боҙоу тураһында ҡарарҙарҙы үтәү буйынса төркөм етәксеһе булып эшләй. Һуңыраҡ «СБС-агро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте коммерция банкының Кострома төбәк филиалында эшләй. 1996 йылда Волга-Вятка дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.

### Сәйәси эшмәкәрлеге
1999 йылда Чукотка автономиялы округы губернаторының кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. 2001 йылда Чаун районы башлығы, ә 2003 йылда — Чукотка автономиялы округының Билибино районы башлығы итеп һайлана.

2008 йылдың апрелендә Чукотка автономиялы округының губернатор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, Чукотка автономиялы округының сәнәғәт һәм ауыл хужалығы сәйәсәте (сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, яғыулыҡ-энергетика комплексы, төҙөлөш, архитектура, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, дәүләт техник күҙәтеүе, ауыл хужалығы, ветеринария, сауҙа, аҙыҡ-түлек һәм балыҡсылыҡ, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау) департаментын етәкләй.

2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс академияһын «Финанстар һәм кредит» һөнәре буйынса тамамлай.

2008 йылдың 3 июлендә, Чукотка губернаторы Роман Абрамовичтың вәкәләттәре ваҡытынан алда туҡтатылғандан һуң, Чукотка автономиялы округы губернаторы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.

2008 йылдың 11 июлендә Рәсәй Президенты Чукотка автономиялы округы Думаһына өлкә губернаторы вәкәләттәрен биреү өсөн Р. Копин кандидатураһын тәҡдим итә, 13 июлдә округ парламенты депутаттары бер тауыштан президент тәҡдим иткән кандидатураны хуплай. 2008 йылдың 24 июлендә Роман Копин Чукотка губернаторы вазифаһына инә.

2008 йылдың 1 декабренән 2009 йылдың 25 майына тиклем һәм 2012 йылдың 4 ғинуарынан 28 июленә тиклем — Рәсәй Федерацияһы дәүләт Советы Президиумы ағзаһы ..

2013 йылдың 8 сентябрендә Чукотка автономиялы округы губернаторы итеп һайлана. 24 сентябрҙә ант ҡабул итә һәм рәсми рәүештә вазифаһын биләй.

«Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһының Чукотка төбәк округы сәйәси Советы ағзаһы.

Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙы Аринаны һәм улы Михаилды ..

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Почет ордены
* «Рәсәй Федерацияһы оборонаһын нығытыуға индергән өлөшө өсөн» миҙалы (Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы, 2019)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт губернатора Чукотского АО Р. Копина
* Биография на сайте администрации
*
Курашов Сергей Владимирович

**Курашов Сергей Владимирович**  (18 сентябрь (1 октябрь) 1910 йыл, Тамбов губернаһы — 27 август 1965 йыл, Мәскәү) — СССР һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР ФА ағза-корреспонденты (1965), СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министры (1959—1965).

## Биографияһы
Сергей Владмирович Курашов Пензала 1924—1926 йылдарҙа элекке Пенза реаль училище базаһында ойошторолған Г.Е.Зиновьев исемендәге I һәм II баҫҡыс хеҙмәт мәктәбендә уҡый. Һуңынан мәктәп бинаһына уға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

1931 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тәмамлай, 1941 йылдың май айынан алып 1942 йылдың мартына тиклем — Ҡазан медицина институты ректоры, ул 1966—1994 йылдарҙа С.В. Курашов исемен йөрөтә.

1936—1941 йылдарҙа аҡылы зәғифлеләр өсөн Ҡазан округ дауаханаһының баш табибы булып эшләй (хәҙер Татарстан Республикаһының В.М. Бехтерев исемендәге республика клиник психиатрия дауаханаһы) 

* 1942—1953 йылдарҙа  — РСФСР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары (1946 й. июненән — министры), Баш идаралығы начальнигы.
* 1953—1955 йылдар — СССР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары.
* 1955—1959 йылдарҙа — РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министры.
* 1959 йылдан  — СССР һаулыҡ һаҡлау министры һәм бер үк ваҡытта  (1955), 1-се Мәскәү медицина институтының һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире.

Төп эштәре һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороуға, балалар һәм йәш үҫмерҙәр сәләмәтлеген һаҡлауға, курорт эшен үҫтереүгә, сит ил һаулыҡ һаҡлауға бағышланған

Күп томлыҡ «Законодательство по здравоохранению СССР»  баҫмаһының мәхәррире.

1962 йылда 15-се Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау  ассамблеяһы президенты.

22-се КПСС съезында (1961), КПСС ҮК ағзаһына  кандидат итеп һайлана.

СССР Юғары Советы 5-6-сы саҡырылыш һәм РСФСР-ҙың 4-се саҡырылыш депутаты.

1965 йылдың 27 авгусында вафат була,  көлө һалынған урна Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында стенала урынлаштырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

## Иҫтәлеген мәңгеләштереү

#### Ҡазан
Ҡазанда Курашов исеме урам аталған. Курашов урамында, атап әйткәндә, Ҡазан дәүләт медицина университеты урынлашҡан, ул элек, 1966 йылдан 1994 йылға тиклем, шулай уҡ уның исемен йөрөткән (С.В. Курашов исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ҡазан дәүләт медицина институты). Хәҙерге ваҡытта университетта Сергей Владимирович Курашов исемле стипендия бар.

#### [[Пенза]]
Пензала Володарский урамында  элекке Пенза реаль училище бинаһында  (хәҙер — күп профилле 4-се «Баҫҡыстар» гимназияһы, Пенза), унда Сергей Курашов 1924—1926 йылдарҙа Г.Е.Зиновьев исемендәге I һәм II баҫҡыслы хеҙмәт мәктәбендә уҡыған,  уға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. / Сост. В. И. Ивкин. — М.: Российская политическая энциклопедия, 1999.
* Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Ю. В. Горячев. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.
* *Шалдыбин Г. П.* Курашов Сергей Владимирович (недоступная ссылка) // Пензенская энциклопедия.
* 

## Һылтанмалар

*
Әхтәров Урал Нурит улы

**Әхтәров Урал Нурит улы** (5.07.1940) — урман хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.

## Биографияһы
Урал Нурит улы Әхтәров Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Көҫәпәй ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылы мәктәбендә белем ала.

Һуғыш дәүере балаһы Урал Нурит улы хеҙмәт юлын бик иртә башлай. Тыуған ауылы Көҫәпәйҙә төрлө миҙгелле эштәр башҡара.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
15 йәшлек үҫмер, бәлкәй энеләре һәм һеңлеләрен ас итмәҫ өсөн, Молотов исемендәге туған колхозында малсылыҡ тармағында эш башлай.

1968 йылда Салауат район Мәҙәниәт йортона баянсы итеп эшкә саҡырыла, Малаяҙға күсеп килә.
 
1971 йылда Урал Әхтәровты Салауат урман хужалығына эшкә саҡыралар. Башта ул тракторисы-машинист, артабан урмансы булып хеҙмәт итә.

Тап урман эшендә ул үҙенең булмышын тапты. Осҡорлоғо, тырышлығы, намыҫы һәм тәртип сифаттары асылды.

Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл тулған осорҙа ил йәштәре «Теге егет өсөн дә» тигән әүҙем хәрәкәткә ҡушыла: үҙҙәренең бригадалары исе легенә яу яланынан әйләнеп ҡайтмаған егеттәрҙе лә индереп, улар исеменә эш хаҡы тупланы. Был аҡса миллионлаған кеше ғүмерен өҙгән һуғышта ҡатнашҡан яугирҙарҙың, уларҙың ғаиләләренең ихтыяжын бер аҙ еңеләйтеү маҡсатына йүнәлтелде. Мәскәүҙә Еңеү Байрағы янында фотоға төшөү — был акцияла әүҙемлек күрһәткән йәштәрҙе дәртләндереү сараһы була. Республикала һәм районда үткәрелгән һөнәри оҫталыҡ конкурстарында күп тапҡыр еңеүҙәр яулаған Урал Әхтәров был хәрәкәттә еңеүсе тип табыла. Урал Нурит улы Мәскәүҙә маршалдар, Советтар Союзы Геройҙары, космонавтар менән осраша.

Төп һөнәри вазифаһынан башҡа, ул Салауат урман хужалығының профсоюзын етәкләй, күп тапҡырҙар район һәм ауыл советтарына депутат итеп һайлана.
 
Урал Нурит улы шәхси эшҡыуар ҙа, Крәҫтиән фермер хужалығы етәксеһе. Эште башлағанда йөҙләп баш йылҡы, һыйыр малы тотҡан. Бөгөн дә ике тиҫтәләп малдары бар. 

Урал Әхтәровтың олатаһы Ғатаулла Яруллин лесничий булып ярты быуат хеҙмәт иткән.
 
Урал Нурит улының ҡыҙы Ләйсән менән улы Фаил да урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре. Икеһе лә Башҡорт дәүләт аграр университетының урман факультетын тамамлаған.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Һылтанмалар
*  Ахтаров Урал Нуритович
* Ветеран лесного хозяйства Башкортостана Урал Ахтаров отметил 70-летний юбилей.
* ИП Ахтаров Урал Нуритович

## Иҫкәрмәләр
Ундрицов Михаил Ильич

**Ундрицов Михаил Ильич** (21 ноябрь 1910 йыл, Сембер губернаһы — 27 август 1998 йыл, Мәскәү) — СССР,  Рәсәй патофизиологы; медицина фәндәре докторы, профессор; Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).

## Биографияһы
Ундрицов Михаил Ильич Ходарский урта мәктәбен тамамлай. 1935 йылда  Ҡазан медицина институтын тамамлай. 1936—1940 йылдарҙа  — шунда уҡ патологик физиология кафедраһы ассистенты. 1940—1941 һәм 1945—1959 йылдарҙа  Куйбышев медицина институтында  уҡый.

Бөйөк Ватан һуғышы  Байкал аръяғы хәрби округында полк табибы булып хеҙмәт итә.

1959—1970 йылдарҙа СССР Медицина фәндәр академияһының ревматизм ғилми-тикшеренеү институтында (Мәскәү) эксперименталь лаборатория етәксеһе була. 1970 йылда  Сыуаш дәүләт университетында уҡыта:  1974—1984 — патологик физиология кафедраһы мөдире, һуңынан шунда уҡ профессор (1991 йылға тиклем).

## Фәнни эшмәкәрлеге
1965 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай..

Төп тикшеренеү йүнәлештәре:

* аллергия проблемаһы,
* организмдың иммунологик реактивлығы,
* фильтрациялауҙа, реабсорбцияла, секрецияла һәм бактериаль  антиген бүлеп сығарыуҙа бөйөрҙәрҙең роле.

1930 йылдарҙа  А. Д. Адо менән берлектә СССР-ҙа тәүге тапҡыр  медицинала яңы фәнни йүнәлеште үҫтерә башлай, һуңғараҡ ул  тигән исем ала

М. И. Ундрицов етәкселегендә Т. М. Ундрицова менән берлектә СССР-ҙа тәүге тапҡыр организмды төрлө аллергендар менән сенсибилизациялау кимәлен билдәләү  өсөн тире тестары етештереү ойошторола, шулай уҡ Дерматофагоидес птерониссинус төрө талпандарынан диагностик аллергендар етештереүҙең сериялы производствоһы башлана.  Әлеге тестарҙы аллергологтар  бөгөнгө көнгә тиклем ҡуллана. 

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Рәсәйҙә беренсе тапҡыр хәрәкәттәге армия яугирҙәренең витаминотерапияһы тураһында мәсьәләләрҙе күтәреп сыға, был миллионлаған хәрбиҙәрҙә цинганы һәм уның менән бәйле өҙлөгөүҙәрҙе булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә.

Күп кенә йоғошло ауырыуҙар булғанда бактериаль антигендар бөйөр аппараты аша уҙып, бәүел менән бүленеп сығыуын донъяла беренсе тапҡыр иҫбатлай.  СССР тәүге тапҡыр кортизол етешмәүҙең ролен һәм патогенезда ревматоид сирҙәренең  ролен билдәләй.

Кеше организмының йәш үҙгәрештәренә (реювенология)  ҡаршы тороу идеяларын һәм ысулдарын, шул иҫәптән гормон модуляциялау  һәм гормон алмаштырыу терапияһы ысулдарын үҫтерә

300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы.

## Һайланма хеҙмәттәре

## Бүләктәре

* Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены  (6.4.1985)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Веданта уҡытыусылары исемлеге

Был Индуизмдың Веданта фәлсәфәүи системаһы уҡытыусылары исемлеге.

## XIX быуатҡа тиклем
*Васишта Маһариши 
*Шакти Маһариши 
*Парашара Маһариши
*Кришна Двайпаяна Вьяса
*Шри Шука Ачарья
*Бадараяна
*Гаудапада
*Говинда Бһагаватпада
*Ади Шанкара Бһагаватпада
*Сурешвара
*Падмапада
*Һастамалакачарья
*Тотакачарья
*Аппаййя Дикшитар
*Вачаспати Мишра
*Рамануджачарья
*Веданта Десика
*Мадһвачарья
*Видьяранья
*Нимбаркачарья
*Вишнусвами
*Валлабһачарья
*Чайтанья Махапрабху
*Дньянешвар
*Вьясатиртха
*Мадхусудхана Сарасвати
*Нимбарка
*Баладэва Видьябхушана
*Виджнанабхикшу
*Шриманта Шанкардэва
*Махадэвендра Сарасвати V

## XIX-XXI быуат
*Баннандже Говиндачарья
*Рамакришна Парамахамса
*Рамана Махарши
*Шрила Прабхупада
*Свами Вивекананда
*Махарши Даянанда Сарасвати
*Свами Шивананда Сарасвати
*Свати Сатьянанда Сарасвати
*Свами Чинмаянанда Сарасвати
*Свами Даянанда Сарасвати
*Свами Ганапати Саччидананда
*Свами Кришнананда
*Свами Партхасарати
*Свами Рама Тиртха
*Маннаргуди Раджу Шастри
*Джаендра Сарасвати
*Нисаргадатта Махарадж
*Саччидананда Шивабхинава Нарасимха Бхарати
*Чандрашехара Бхарати III 
*Бхарати Тиртха Свамигал
*Шри Видхусекара Бхарати
*Бхакти Хридайя Бон Свами
*Бхакти Праджнана Кешава Госвами
*Сатчидананда Сарасвати
*Парамаһанса Йогананда
*Саччиданандендра Сарасвати
*Свами Теджомаянанда
*Свами Ранганатхананда,Рамакришна Матх һәм Рамакришна Миссияһе
* Атмананда Кришна Менон
*Свами Чидаананда Пури

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Адвайта Веданта уҡытыусылары исемлеге (инглиз телендә)

## Иҫкәрмәләр