Туймазы

**Туймазы** — Башҡортостан Республикаһындағы республика әһәмиәтендәге ҡала (1960 йылдың 5 февраленән, 1937 йылдың 4 ғинуарынан эшселәр ҡасабаһы). Туймазы районының административ үҙәге. Ҡала биләмәһе статусындағы муниципаль берәмек "Туймазы ҡалаһы"н барлыҡҡа килтерә.

## Физик-географик характеристика

### Географик урыны
Ҡала Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан. Республиканың эре сәнәғәт, мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып тора. Урал алды зонаһында (Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында), Өҫән йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Ҡала сиктәрендә Туймазы шишмәһе һәм Әгер йылғаһы ҡоя. Ҡала М-5 «Урал» федераль трассаһы эргәһендә урынлашҡан.

Күрше ҡалалар

төньяҡ-көнбайышта = Санкт-Петербург ~ 1903 км
Ҡаҙан ~ 385 км.

төньяҡта = Нефтекамск ~ 241 км
Яр Саллы ~ 204 км.

төньяҡ-көнсығышта = Бөрө ~ 284 км 
Төмән ~ 1008 км.

көнбайышта = Мәскәү ~ 1215 км
Ульяновск ~ 449 км.

көнсығышта =Өфө 180 км.

көньяҡ-көнбайыш = Һамар ~ 303 км
Боғорослан ~ 157 км.

көньяҡ = Ырымбур ~ 399 км
Бәләбәй ~ 77 км.

көньяҡ-көнсығыш = Стәрлетамаҡ ~ 223 км

### Сәғәт бүлкәте

Күрше Татарстан Республикаһы менән ваҡыт айырмаһы +2 сәғәт тәшкил итә.

### Климаты
Климаты уртаса континенталь.

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +4,3 °C;
* Һауаның сағыштырма дымлылығы — 67,2 %;
* Елдең уртаса тиҙлеге — 3,6 м/с;



 


## Исеме
Фараздарҙың береһе буйынса, тирә-яҡ ауылдарҙың береһендә Мазы бай йәшәгән. Легенда буйынса, ул өйләнергә йыйынған һәм Өҫән йылғаһы буйында туйға урын һайлаған. Шул ваҡыттан алып был урынды һәм артабан ҡаланы Туймазы тип атайҙар («туй» + Мазы).

Икенсе фараз буйынса, ҡаланың атамаһы ике һүҙҙән тора — «туй» (туй), «маҙа» (мәшәҡәттәр). Шулай итеп, "Туймазы"ны туй мәшәҡәте тип аңларға кәрәк.

Һаҡланып ҡалған риүәйәттәр буйынса, был ерҙәр элек Аҙнағол байға ҡараған. Уның ҡустыһы Туҡтоғолға хаты бар, Туҡтоғолдоң ерҙәре хәҙерге Туҡтағол ауылы урынында урынлашҡан булған. Хатында ул ҡоро йылда мал-тыуарҙы, бал ҡорттарын ҡотҡарыуҙы һорай: «Минең ерҙәрем быйыл дым менән туйынмаған. Йәй башынан ямғыр яумай». Шулай итеп, был риүәйәт Туймазы топонимының йөкмәткеһен дә сағылдыра.

Тағы бер аңлатма: бал ҡорто юлы (коми телендә, «мази» — бал ҡорто, «туй» — юл). Эрзә телендә «Туи» — «китә», «мазы» — «матур», Туймазы йылғаһы һәм уның тирә-яғындағы пейзаж шулай аталырға мөмкин, уларҙың «матур китә» исеме лә шунда нигеҙләнгән Иҫке Туймазы ҡаласығына күсерелгән булырға мөмкин, һәм унан, бәлки, Туймазы ҡалаһы ла шулай атала башлағандыр. Башҡортостандың күп атамалары, Үҙәк Рәсәйҙәге кеүек үк, фин-уғыр тамырҙарына эйә. Шул осорҙа умартасылыҡ — башҡорттарҙың борондан килгән кәсептәре.

Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор Г. В. Вахрушев фаразы ышаныслыраҡ тип таныла. Ыҡ йылғаһы буйында көнбайыш яғынан Кәрәҙ Тишек мәмерйәһе («сотовая дыра») боронғо замандан уҡ билдәле. Мәмерйәнең тирә-яғы бөтә ер өҫтө һыуҙарын йотҡан соҡорҙар менән тулған. Шуға күрә, күрәһең, һыу айырғыстағы ике йылғаның береһен боронғо халыҡ Туймазы («туймаҫ») тип, ә икенсеһен — Йотазы («йотоу») тип атағандыр. Һуңыраҡ был йылғаларҙың исемдәре менән Туймазы һәм Йотаҙы ауылдарын атағандар.

## Тарихы
XIX быуатта хәҙерге ҡала территорияһын Өфөнө Бөгөлмә һәм Ҡаҙан менән тоташтырыусы Ҡаҙан тракты киҫеп үтә. Тракт Япрыҡтан Аҙнағол йүнәлешендә бара. Ҡала тарихы 1911 йылда Өҫән йылғаһы буйында Красная горка итәгендә тирмән төҙөүҙән башлана. Ул тирә-яҡ ауылдарҙан крәҫтиәндәрҙе йәлеп итә. Был уның эргәһендәге тораҡ пункттың нығыныуына килтерә. Һиҙелерлек үҙгәрештәр 1912 йылда Туймазы аша үткән Сембер-Өфө тимер юлы төҙөлөшө башланғас, шулай уҡ Волга-Урал нефть-газ өлкәһенә ҡараған Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштереү башланғандан һуң була. 1917 йылда Туймазы тимер юл станцияһында барактарҙа 10 ғаилә йәшәй — барлығы 46 кеше.

Башта Туймазы станцияһы Бәләбәй өйәҙенең Аҙнағол улусы составына инә. Аҙнағол ул ваҡытта өс мәсете, мәҙрәсәһе булған ҙур ауыл була, һәр йома бында баҙар үткәрелә, унда яҡын-тирәләге барлыҡ ауылдарҙан кешеләр сауҙаға йыйыла.

Станция яйлап бында күсеп килгән крәҫтиәндәр иҫәбенә үҫә башлай, улар башлыса ер өйҙәрҙә урынлаша, ә инде 1923 йылда улус үҙәге Туймазыға күсерелә. 1930 йылдың 20 авгусында Туймазы ауылы үҙәге булған Туймазы районы булдырыла, ул ваҡытта унда 1000-дән ашыу ихата була. 1935 йылда Туймазы ауылы эшсе ҡасабаһы статусын ала.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туймазылар үҙҙәренең 29637 иң яҡшы улдарын һәм ҡыҙҙарын Ҡыҙыл Армия сафына ебәрә. Улар Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында батырҙарса һуғышалар. Уларҙың 14 меңгә яҡыны хәрби батырлыҡтары өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә, дүртәүһенә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Улар Константиновка ауылынан Алексей Лысенков (Венгрияла 1945 йылдың 19 мартында вафат була), Иҫке Ҡандранан Фәйзулла Ғәбдрәшитов, Арҙаттан Афанасий Карманов (1941 йылдың 23 июнендә вафат була), Покровканан Иван Элкин.

1960 йылдың 5 февралендә Туймазы эшсе ҡасабаһы ҡала статусын ала. 1960 йылда Яңы йылға тимер юл вокзалы төҙөлә, ул ҡала биҙәгенә әйләнә.

Туймазы ҡалаһы совет осороноң 1960—70 йылдарында яңы этәргес көс ала, унда ҙур заводтар барлыҡҡа килә: геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар, медицина быялаһы, техник углерод, газ эшкәртеү һәм химик машиналар төҙөү, Химмаш, фарфор заводы, автобетон ташыусылар заводы, 1983 йылда туҡылмаған материалдар фабрикаһы тәүге продукцияһын бирә.
 
1960 йылдың 5 февралендә Туймазы эшселәр поселогы РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән ҡала итеп үҙгәртелә. Хәҙерге ваҡытта Туймазы ҡалаһы Башҡортостан Республикаһының көнбайышында эре сәнәғәт үҙәге булып тора. Ҙур булмаған вокзал ауылы, күбеһенсә беҙҙең районда 30-40-сы йылдарҙа табылған бай нефть ятҡылыҡтары арҡаһында, юғары үҫешкән күп тармаҡлысәнәғәтле ҡалаға әүерелде. Ярты быуат эсендә генә Туймазы ере илгә 441 миллион тонна нефть бирҙе, тип әйтеү ҙә етә.

«2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Туймазы 100 меңгә тиклем кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алды.

## Билдәле шәхестәре
* Балтина Лидия Ашрафовна (18.10.1947) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1995), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
* Дадай Сергей Иеронимович (27.09.1914—1988), төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1980 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының 5-се һәм 6-сы төҙөлөш идаралыҡтары начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1975). Октябрь Революцияһы (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1980), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Почёт Билдәһе» (1966) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1987). Сығышы менән хәҙерге Тверь өлкәһенең Торжок ҡалаһынан.
* Примакин Иван Васильевич (8.11.1923—8.11.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, звено командиры, капитан. Советтар Союзы Геройы (1945). 1958 йылдан Туймазы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
* Саҙриев Миҙхәт Минша улы (2.08.1934—2.12.2016), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1971), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙер Туймазы ҡалаһы составына ингән Түбәнкүл ауылынан.
* Абдуллин Әхтәм Вәхит улы () (1923—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан. Рядовой ҡыҙылармеец, ҡылыссы. Туймазы районы) Туймазы эшселәр ҡасабаһында тыуған.
* Волков Владимир Иванович (1956), инвалид-спортсы, йәмәғәтсе. 1994 йылдан дзюдо буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 1996 йылғы (АҠШ, Атланта ҡалаһы) һәм 2000 йылғы (Австралия, Сидней ҡалаһы) Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы. Күп тапҡырҙар Европа һәм Рәсәй чемпионы. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996). Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* Хихлуха Лев Васильевич (6 декабрь 1937 йыл) — архитектор. 1964 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы. Рәсәйҙең Төҙөлөш һәм архитектура фәндәре академияһының, Халыҡ-ара архитектура академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының Туймазы ҡалаһында 1937 йылдың 6 декабендә эшселәр ғаиләһендә тыуған.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Сәнәғәт
Туймазы нефть ятҡылығын разведкалау эшен Ҡандра быраулау эштәре идаралығы башҡара.
Нефть һәм газды сығарыу эштәрен «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы башҡара. Нефть ташыу эшен Собханғол эшселәр ҡасабаһы белгестәре үтәй.
Ҡалала машиналар эшләү заводы, еңел һәм аҙыҡ сәнәғәте предприятиялары бар.

## Мәғариф
Ҡалала 67 мәктәпкәсә йәштәге балалар ойошмаһы, 67 урта белем биреү мәктәбе, 8 музыка мәктәбе, 3 башланғыс белем биреү, 4 урта профессиональ белем биреү (педагогия колледжы, медицина колледжы, индустриаль техникум, юридик колледж) ойошмалары бар. Мәскәү коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөш институтының уҡытыу-консультация пункты, Һамар гуманитар академияһы бүлексәһе, шулай уҡ Өфө дәүләт авиация техник университеты, Башҡорт дәүләт педагогия университеты, Башҡорт дәүләт аграр университеты һәм Көнсығыш гуманитар университетының филиалдары эшләй.

## Мәҙәниәт
Ҡалала Тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейы, татар дәүләт драма театры эшләй. Мәҙәниәт һарайы, 3 мәҙәниәт йорто, 17 китапхана, спорт комплексы бар.

## Иҫтәлекле урындары
* Достопримечательности Туймазов
* Мемориальные доски в г. Туймазы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* ГOУ СПО «Туймазы педагогия колледжы» 
* Туймазы студенттары форумы 
* «Спутник» кинотеатры. 
* Ҡаланың күңел асыу порталы 
* БиблиоТуймазы. Краеведение
* Городское поселение город Туймазы муниципального района Туймазинский район Республики Башкортостан 
* Официальный сайт Администрации городского поселения г. Туймазы
* Официальный сайт Администрации муниципального района Туймазинский район 
* 
*