open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фатих Сеферагич

**Фатих Сеферагич** (бос. *<span lang="bs" dir="ltr">Fatih Seferagić</span>*; 1 март 1995 йыл, Германия) — Босния сығышлы американ Ҡөрьән уҡыусыһы.

## Биографияһы
Фатих Сеферагич 1995 йылдың 1 мартында Германияла тыуған. Милләте буйынса босняк. Уның ғаиләһе тәүҙә Босниянан Германияға, һуңынан АҠШ-ҡа күсеп китә. Тәүге тапҡыр ул Ҡөрьәнде 9 йәшендә семинарияла ятлай башлай, Ҡөрьәнде 13 йәшендә Балтиморҙағы Ислам йәмғиәтендә тамамлай. Бынан һуң тағы ла ике йыл Ҡөрьән уҡытыу методикаһын һәм уҡыуҙың төрлө стилдәрен өйрәнә. Фәтих Далласҡа, Техас штатына юллана, унда ул классик ғәрәп телен Bayyinah Dream программаһында Ноғман Ғәли Хан остазы дәрестәре менән өйрәнә. Хәҙерге ваҡытта ул донъя буйлап сәйәхәт итә, Ҡөрьән уҡыта һәм Хьюстонда йәшәй, унда балалар өсөн Ҡөрьән уҡырға һәм ятларға өйрәтеү буйынса үҙ программаһын ойоштора.

## Билдәлелек
Фатих Сеферагич Ҡөрьән уҡыуы менән дан тота. Ул социаль селтәрҙәрҙә тиҫтәләрсә миллион тапҡыр ҡаралған. Уның YouTube, Facebook һәм Instagram һәр хисап яҙмаларына (аккаунттарына) миллиондан ашыу кеше яҙылған.
Али Чаринский

**Али Чаринский** (ысын исеме: **Мирзаев Арслан Гаджимурадович**; 9 ғинуар 1988 йыл, Термез, Үзбәк ССР, СССР) — Дағстан хоҡуҡ яҡлаусыһы, сәйәси ҡасаҡ, спортсы, джиуджитсу, хәрби самбо һәм грепплинг буйынса тренер.

## Биографияһы
1988 йылдың 9 ғинуарында Термез ҡалаһында (Үзбәк ССР-ы) тыуған. Милләте буйынса лаҡ, дин тотоу буйынса сөнни мосолман. Бала сағында айырыуса бер көрәшкә иғтибар итә, самбо һәм хәрби сәнғәт менән шөғөлләнә.

2000 йылдарҙа Мәскәү юғары уҡыу йорттарының береһенә уҡырға инә. Ислам хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының уҡыу йорттарында хиджаб кейеү хоҡуғын яҡлай. «Мосолмандар хоҡуҡтары өсөн» хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша һәм уның лидеры була.

2016 йылдың аҙағында, Рәсәйҙә уға ҡаршы бер нисә енәйәт эше ҡуҙғатылғандан һуң, Украинаға күсә. Атап әйткәндә, Рәсәйҙә уны «терроризмды аҡлауҙа» ғәйепләйҙәр. 2022 йылдың аҙағында уға ҡаршы «Рәсәй армияһын дискредитациялау» статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла. Украинала сәйәси эшмәкәрлеген дауам итә. Одессала бразиль джиу-джитсу буйынса тренер булып эшләй, шулай уҡ «Хаджибей» шәхси мәктәбен аса.

## Сәйәси эшмәкәрлеге
Уҡыу осоронда ислам хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, уҡыу йорттарында хиджаб кейеүҙе һәм намаҙ уҡыуҙы яҡлай. «Мосолмандар хоҡуҡтары өсөн» йәмәғәт хәрәкәте лидеры. Үҙ эшмәкәрлеге өсөн бер нисә тапҡыр көс хеҙмәткәрҙәре яғынан баҫымға дусар була. Һуңынан уға ҡаршы енәйәт эштәре ҡуҙғатыла, бынан һуң ул Рәсәйҙән Украинаға күсеп китә.

«Азат Кавказ» ижтимағи-сәйәси хәрәкәтенең медиаофисы етәксеһе.

2024 йылдың апрелендә Рәсәй «экстремистар һәм террорсылар» исемлегенә индерелә.

## Тренерлыҡ эшмәкәрлеге
Одессала джиуджитсу, хәрби самбо һәм грепплинг буйынса тренер булып эшләй. Али Чаринский тренерлығы аҫтында Ҡырым спортсылары 10 тапҡырҙан ашыу донъя һәм Европа чемпионаттарында еңеүсе һәм призер була. Ҡырым Автономиялы Республикаһының спорт көрәше федерацияһы етәксеһе урынбаҫары.

Али Чаринский үҙе грепплинг буйынса спорт мастеры, самбо буйынса спорт мастерлығына кандидат, джиуджитсу буйынса ҡара билбау эйәһе.

## Социаль селтәрҙәр
Шул уҡ исемле шәхси YouTube һәм Telegram каналын алып бара. Инстаграм аккаунты бар. Башня, Джабраилович һ. б. каналдарында даими эфирҙа сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Уның шәхси YouTube каналы
Абазов Фәнис Фәметдин улы

**Абазов Фәнис Фәметдин улы** (30.06.1949 — 29.01.2024) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1993), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).

## Биографияһы
Фәнис Фәметдин улы Абазов Башҡортостан АССР-ының Борай районы Борай ауылында 1949 йылдың 30 июнендә тыуған. 
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң «Сельхозтехника» район берекмәһендә хеҙмәт юлын башлай. 

1973 йыл — Бөрө педагогия институтын тамамлай.
 
## Хеҙмәт ҡаҙаныштары
1973 йылда 2-се һанлы Борай урта мәктәбендә уҡытыусы, директор урынбаҫары булып эшләй.

1978 йылдан башлап Борай районы мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең профсоюз ойошмаһын етәкләй. 
 
1981—2007 йылдарҙа Борай районы хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы.

1985 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында эшләй, 2010 йылдан технология белеме кафедраһы мөдире. 

2002 йыл — Педагогия фәндәре докторы.

Фәнни хеҙмәттәре уҡыусыларҙы хеҙмәт ярҙамында тәрбиәләү проблемаларына арналған. 55 фәнни хеҙмәт авторы. Ғалим-педагог әүҙем йәмәғәтсе, ихтирамға лайыҡ абруйлы белгес ине.

Абазов Фәнис Фәметдин улы 2024 йылдың 29 ғинуарында ҡаты сирҙән вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1993)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984)

## Хеҙмәттәре
* Подготовка сельских школьников к трудовому образу жизни. М., 1997; 
* Трудовая подготовка сельских школьников в условиях социально-экономических преобразований: теория, практика, перспективы. Челябинск, 2000; 
* Предпринимательство в системе общего, начального профессионального образования. М., 2006.

## Һылтанмалар
*  Абазов Фанис Фамутдинович
* Фанис Фамутдинович
* Ушёл из жизни наш выдающийся земляк - Абазов Фанис Фамутдинович

## Иҫкәрмәләр
Мөфтиәт

**Мөфтиәт**, **мөфтөйлөк** (ғәрәп مفتي‎ һүҙенән;  or ; ; ; ; ; ; ; ) — мөфтөй етәкселегендәге дини ойошма, ул мосолман дини учреждениеларын (мәҙәни һәм уҡыу йорттарын), шулай уҡ билдәле бер территорияла йәшәгән мосолмандарҙы бергәләп Ислам динен таратыу өсөн берләштерә. Ҡайһы бер илдәрҙә хөкүмәт тарафынан күҙәтелә һәм мосолмандар менән идара итеү өсөн хөкүмәт ойошмаһы тип әйтергә лә мөмкин.

БДБ илдәренең һәр береһендә үҙ мөфтиәте (мәсет берләшмәһе) бар. Рәсәйҙә, ҡағиҙә булараҡ, Мосолмандары Диниә назараттары тип аталған дөйөм Рәсәй, төбәк-ара һәм төбәк мөфтиәттәре эшләй.

## Тарихы

### Рәсәй империяһында мөфтиәт
1681 йылдың 15 майындағы указға ярашлы хөкүмәт һәм сиркәү әһелдәре башҡорт халҡын көсләп суҡындыра башлай. 17 быуаттың 2-се яртыһынан көсләп суҡындырыу үткәрелә, быға Башҡортостандың мосолман халҡы бер нисә ихтилал менән яуап бирә. Тиҙҙән Екатерина II, мосолман руханиҙарын православие Рус дәүләте хеҙмәтселәренә һымаҡ әйләндерергә тырышып, 1788 йылда махсус указ менән Өфөлә Мосолмандары Диниә назаратын ойоштора. Тәүҙә мөфтөйҙәр император тарафынан туранан-тура тәғәйенләнә. Башҡорт халҡында уларҙы указлы муллалар тип исемләп йөрөткәндәр. Ләкин 1817 йылда Александр I указы менән мөфтөйҙәр мосолман өммәте тарафынан император ризалығы менән һайланырға тейеш тип ҡарар ителә.

### СССР-ҙа мөфтиәт
1944 йылдан 1992 йылға тиклем СССР-ҙа Кавказ аръяғы мосолмандарының Диниә назараты эшләй. Күпмелер ваҡыт Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мосолмандары Диниә назараты эшләй.

Рәсәй мөфтөйҙәре 1992 йылда мосолмандарҙың VI ғәҙәттән тыш съезында СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты үҙгәртеп ҡоролғандан һуң ҙур төбәк дини үҙәктәренән (мөхтәсибәттәрҙән) ойошторола. Мосолмандарҙың диниә назараттары элекке Советтар Союзының күп илдәрендә бар.

### Хәҙерге Рәсәйҙә мөфтиәт
Рәсәйҙә мөфтөйҙәр (мосолмандары Диниә назараттары) үҙаллы төбәк дини ойошмалары сифатында сығыш яһай, әммә берләштерелгән бөтә Рәсәй идаралығы — мосолмандарҙың үҙәкләштерелгән дини идаралыҡтары менән. Өфөлә теркәлгән Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты үҙенең юрисдикцияһын Рәсәй (Төньяҡ Кавказдан тыш), Беларусь, Молдова, Латвия территорияһындағы мөфтөйҙәргә йәйелдерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Башҡорт ихтилалы (1681—1684)
* Мөфтөй
* Имам
* Хәлифәлек
Нәзифә Ҡадырова (альбом)

**Нәзифә Ҡадырова** — Нәзифә Ҡадированың тәүге студия альбомы. Ул 1982 йылда «Мелодия» фирмаһында сығарылған.

## Йырҙар исемлеге

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Эстрада ансамбле
* Виктор Динов — тауыш режиссёры
* Е. Щербатова — мөхәррир
* Владислав Панкевич, Н. Федоров — рәссам
* Г. Прохоров — фото

## Ҡыҙыҡ факт
Альбом тышының артҡы яғында «Эстрадный ансамбль» тип яҙылған. Был осраҡта ул «Дуҫтар» инструменталь ансамбле була, сөнки уның аккомпанементы аҫтында яҙҙырылған «Йөрәк моңдары» һәм «Ун етелә кеүекмен» йыйынтыҡтарында Фәнүнә Сиражетдинова башҡарыуындағы ««Ярамай»ға ҡарамай» һәм «Ун етелә кеүекмен» йырҙарының музыкаль өлөштәре яңғыраш яғынан шул уҡ.

## Һылтанмалар
* «Совет пластинкалары каталогы»
* «YouTube» сайтында тулы альбом
Юрятин

**Юря́тин** — Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романының ҡайһы бер ваҡиғалары булған уйлап сығарылған ҡала.

## Пермь — Юрятиндың өлгөһө

Юрятиндың өлгөһө булып Пермь ҡалаһы тора, уның янында 1916 йылда Всеволодо-Вильва ҡасабаһында Борис Пастернак бер нисә ай йәшәй. Был фактты ситләтелгән раҫлау булып романда һүрәтләнгән «Юрятин ҡала китапханаһы» һәм «фигуралар менән йорт» тора, уларҙа Пермь ҡалаһында йәшәүселәр Смышляев йортон таный ала (XX быуат башында бында ысынлап та ҡала китапханаһы урынлаша, хәҙерге заманда — Пушкин исемендәге ҡала китапханаһы) һәм Грибушин йорто (хәҙер унда Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһенең Пермь ғилми үҙәге урынлашҡан).

Пермь ҡалаһында «Юрятин» мәҙәниәт үҫеш фонды булдырыла, ә 2006 йыл, «Доктор Живаго» романының 50 йыллығы һәм яҙыусының ҡалаға килеүенә 90 йыл тулыу йылы, Пастернак йылы тип иғлан ителә.

2006 йылдың июлендә Всеволодо-Вильвала яҙыусының йәшәгән йортонда Борис Пастернактың йорт-музейына нигеҙ һалыу тантанаһы үтә.

## Юрятиндың әҙәби шәхсиәттәре

* Громеко Анна Ивановна, ҡыҙ ваҡытындағы Крюгер, «фабрикант-тимерсе һәм Уралдың Юрятин янындағы ҙур урман дачаһында ташландыҡ табышһыҙ рудник хужаһы» ҡыҙы. Ул үҙенең бала сағы тураһында һөйләй: «Уралдың Рыньве йылғаһында, олатаһының Варыкин имениеһында үткәргән».
* Романдың төп героиняһы — Лара. Юрятин уның тыуған ҡалаһы була. Ул унда ире Петр менән уҡыуын дауам итеү өсөн бара.

## Юрятиндың васифы

Ҡала «урта һәм түбәнге ағымында суднолар йөрөй торған ҙур Рыньве йылғаһы буйында тора һәм Урал тимер юлдары линияһында урынлашҡан. Юрятинда ҡыштың яҡынлашыуы кәмә хужаларының уларҙы йылғанан ҡалаға арбаларҙа күтәреүе менән билдәләнә. Шунда уларҙы үҙҙәренең ихаталарына алып китәләр, унда кәмәләр яҙға тиклем асыҡ һауала ҡышлайҙар. Ихаталарҙың төпкөлөндә ер өҫтөндә аҡһыл төҫтәге боролған кәмәләр Юрятинда башҡа урындарҙа көҙгө торналар осошо йәки беренсе ҡарҙы аңлатҡан».

## Иҫкәрмәләр



## Әҙәбиәт

* В поисках Юрятина. Литературные прогулки по Перми / В. Абашев тәхрир аҫтында. — Пермь, 2005 йыл.
* *Ваксман С. И.* Путеводитель по Юрятину. — Пермь: Китап донъяһы, 2005 йыл. — 144 б. — .
Хәйҙәр Жәмал

**Хәйҙәр Жаһит улы Жәмал** (6 ноябрь 1947, Мәскәү — 5 декабрь 2016, Алматы) — Рәсәй ислам сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, фәлсәфәсе һәм шағир.

Рәсәй ислам комитеты рәйесе; «Рәсәй ислам мираҫы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте президиумы рәйестәше һәм ағзаһы; Ислам-ғәрәп халыҡ конференцияһы ойошмаһының даими ағзаһы; Рәсәй Һул фронтын ойоштороу инициаторҙарының береһе һәм координация шураһы ағзаһы; Рәсәй Милли ассамблеяһы депутаты. Иттифаҡ марштарында ҡатнаша.

## Биографияһы

### Сығышы
Мәскәүҙә әзербайжан (атаһынан) һәм рус (әсәһенән) ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Жаһит Жәмал (1928—2011), Әзербайжандың Ағдам районы Гүлаблы ауылында тыуған. Ә. Әзимзадә исемендәге Әзербайжан дәүләт һынлы сәнғәт училищеһында уҡый. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын рәссам-һынлы сәнғәтсе һөнәре буйынса тамамлай, СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1957 йылдан башлап), башта МАРХИ-ла, ә һуңынан Строгановкала уҡыта. 1977 йылдан башлап Джахид Джемаль А. Косыгин исемендәге Мәскәү дәүләт техник йәмиғәтендә эшләй, унда доцент, ә һуңыраҡ рәсем һәм һынлы сәнғәт кафедраһы профессоры вазифаһын биләй. Егерме дүрт йыл дауамында, 1982 йылдан 2006 йылға тиклем, ғәмәли сәнғәт факультеты деканы урынбаҫары була. Атаһы яғынан олатаһы башта Кавказ аръяғы республикаһының НКВД-нда бандитизмға ҡаршы көрәш буйынса бүлек етәксеһе була, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ҡарабахтың хәрби комиссары, һуңынан Әзербайжан ССР-ы Юғары Мәхкәмәһе рәйесе була.

Әсәһе — профессиональ һыбайлы Ирина Леонидовна Шаповалова. Ҙур йыртҡыстарҙы тәрбиәләүсе була, Дуров мәсрәхендә Мерси ҡушаматлы һеләүһен тота. Уның атаһы, Леонид Шаповалов, сәнғәт белгесе, педагог, мәҙәниәт министры урынбаҫары, 1943-1950 йылдарҙа — Кесе театр директоры, һуңыраҡ — профессор һәм ГИТИС-тың философия кафедраһы мөдире, Юғары партия мәктәбендә уҡыта. Әсәһе яғынан Джемаль генерал Шепелевтың туранан-тура вариҫы.

## Иҫкәрмәләр
Имам Мөхәммәт ибн Ғәбд әл-Үәһһәб мәсете

**Имам Мөхәммәт ибн Ғәбд әл-Үәһһәб мәсете**, шулай уҡ **Ҡатар дәүләт мәсете** () — Ҡатарҙың милли мәсете. Ҡатарҙың Дүха баш ҡалаһында урынлашҡан. Ул үҙәк Ғәрәбстандағы Нәджд төбәгенән килгән сөнни мосолман вәғәзсеһе, ғалим һәм дин белгесе, ислам яңырыуына һәм үәһһәбилек булараҡ билдәле ислах хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы Мөхәммәд ибн Ғәбдүл-Үәһһәб хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Мәсет 2011 йылда Ҡатар әмире шәйех Тәмим бен Хәмәд әҫ-Ҫәни ҡатнашлығында асылған. Мәсет хәҙерге заман ислам архитектураһының матур өлгөһө булып тора.

## Архитектураһы (миғмариәте)
Мәсет йолағы ғәрәп стилендә хәҙерге замандың үҙенсәлектәре менән төҙөлгән.

175164 квадрат метр киңлекте биләгән мәсеттең майҙаны үҙ эсенә кондиционер менән йыһазландырылған үҙәк холл ала, унда 11000-гә тиклем кеше намаҙҙа уңайлы ҡатнаша ала. Бынан тыш, үҙәк зал эргәһендәге иркен бүлмәлә 1200 ҡатын-ҡыҙ урынлаша. Мәсеттең өс төп һәм 17 ҡабырға ишеге бар. Үҙәк зал 28 ҙур көмбәҙ менән биҙәлгән, шул уҡ ваҡытта тышҡы квадрат 65 көмбәҙ менән биҙәлгән. Дөйөм алғанда, мәсеткә 30 мең кеше һыйҙырыуы мөмкин.

## Һылтанмалар

* Imam Muhammad ibn Abdul Wahhab Mosque in Doha - Qatar 

## Иҫкәрмәләр
Рутул теле

**Рутул теле, рутулса** (үҙатамаһы: *мыхIабишды чIел*, *mıx'abişdı ç'el*) — Кавказ телдәре ғаиләһенең Дағстан төркөменә ҡараған тел. Рутул халҡының туған теле булып тора. Әзербайжан һәм Рәсәй Федерацияһының Дағстан Республикаһында һөйләшәләр.

## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
Рутул теленең ҡулланыу урындары|thumb|right
Рутул телендә һөйләшеүселәр һаны 30,000 тирәһе кеше тәшкил итә. Күпселек һөйләшеүселәр Дағстанда йәшәй, шулай уҡ Әзербайжандың төньяғында, Грузияның төньяҡ-көнсығышында һәм Төркиәлә йәшәйҙәр.

### Диалекттар
Рутул теленең дүрт төп диалекты бар:

* Мухад (төп диалект)
* Мухрек
* Ихрек
* Шиназ

Был диалекттарҙың фонетикаһында һәм лексикаһында айырмалыҡтар бар, әммә улар үҙ-ара аңлашыуҙа ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай.

### Яҙма системаһы
Рутул теле оҙаҡ ваҡыт ауыҙ-тел традицияһында йәшәп килгән, ә яҙыу системаһы тик ХХ быуатта ғына формалашҡан. Совет осоронда рутул теле кириллицаға нигеҙләнгән алфавитты ҡулланған. Әммә киң ҡулланыу тапмаған, сөнки рутул халҡы араһында яҙма әҙәби тел ролен ғәрәп алфавиты нигеҙендәге әзербайжан теле үтәгән.

#### Грамматик үҙенсәлектәр:

* Эргатив төҙөлөш
* Ҡатмарлы килеш системаһы (18 килеш)
* Грамматик класстар системаһы (4 класс)
* Фиғел заманы һәм күләм категорияларының ҡатмарлы системаһы

#### Лексик һәм фонетик үҙенсәлектәр:

* Төрки һәм фарсы телдәренән алынған һүҙҙәр күп
* Увуляр һәм фарингаль тартынҡылар бар
* Һуҙынҡылар системаһында оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар айырыла

## Социолингвистик хәл һәм телде һаҡлау мәсьәләләре
Дағстан АССР-ы Министрҙар Советының 10 август ҡарары (№ 128) буйынса 1990 йылда яҙма статус ала. Хәҙерге ваҡытта рутул теле Дағстан Республикаһы Конституцияһына (1994) ярашлы рәүештә Дағстандағы дәүләт телдәренең береһе булып тора. Был телдә *«Рутул яңылыҡтары»* ижтимағи-сәйәси гәзите сыға, көн һайын Махачҡаланан 30 минутлыҡ радиотапшырыу алып барыла, айына бер тапҡыр телевидение тапшырыуы сыға (РДТК «ДАҒСТАН»), ул дөйөм белем биреү мәктәптәрендә өйрәнелә, уның буйынса урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында (ДДУ, ДДПУ) белгестәр әҙерләнә

Рутул теле ЮНЕСКО тарафынан юғалыу ҡурҡынысы янаған телдәр исемлегенә индерелгән. Глобализация һәм ассимиляция процестары арҡаһында йәштәр араһында телде белеү кимәле түбәнәйә бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *Гусейнова Ф. И.* Лексика рутульского языка. Автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1988.
* *Джейранишвили Е. Ф.* Цахский и мухадский языки. I. Фонетика; II. Морфология. Тбилиси, 1983.
* 
*
Абазин теле

**Абаза теле, абазин теле** (үҙ атамаһы: *абаза бызшва*) — абазиндар һөйләшкән тел, абхаз-адыг тел ғаиләһенә ҡарай. Был телде, башлыса, Ҡарасай-Черкес Республикаһында һәм Ставрополь крайында йәшәгән 45 меңгә яҡын кеше белә. Абаза теле ЮНЕСКО тарафынан юғалыу хәүефе аҫтында торған телдәр исемлегенә индерелгән.

## Географик таралышы
Абаза теле Рәсәй Федерацияһында таралған, төп һөйләшеүселәр Ҡарасай-Черкес Республикаһының Абазин районында һәм Ставрополь крайының Кочубей районында йәшәй. Шулай уҡ абазин диаспоралары Төркиәлә, Мысырҙа, Сүриәлә һәм башҡа илдәрҙә осрай.

## Классификация
Абаза теле абхаз-адыг тел ғаиләһенә ҡарай, ул үҙ сиратында Кавказ телдәре ғаиләһенең Төньяҡ-көнбайыш кавказ телдәре төркөмөнә инә. Абаза теле абхаз теленә бик яҡын, әммә улар бер-береһен аңлауҙы ҡыйынлаштырған фонетик һәм лексик айырмалыҡтарға эйә.

### Фонетика һәм фонология
Абаза теленең фонетик системаһы ғәжәп бай һәм ҡатмарлы булыуы менән айырылып тора. Унда 60-тан ашыу өндө айырып була, ә һуҙыҡ өндәр системаһы, киреһенсә, ярлы — 2-3 төп һуҙыҡ ҡына айырыла. Абаза телендә өндәрҙең палатализацияһы (йомшаҡлығы), лабиализацияһы (иренләшеүе) һәм фарингализацияһы (тамаҡ өндәре ҡатнашлығы) кеүек күренештәр киң таралған.

### Грамматика
Абаза теле агглютинатив тел булып тора, йәғни һүҙҙәр нигеҙгә ялғауҙар ҡушыу юлы менән яһала. Бер һүҙ эсендә бик күп ялғауҙар булыуы мөмкин, һәм улар һүҙҙең мәғәнәһен төрлөсә үҙгәртә.

Грамматик үҙенсәлектәре:

* Ҡатмарлы фонетик система (50-гә яҡын өн бар)
* Эргатив төҙөлөш
* Күп морфемалы һүҙ яһалышы
* Ҡылымдарҙа күп һанлы заман һәм зат формалары

**Диалекттар:**

Абаза теленең ике төп диалекты бар: төньяҡ (тапанта) һәм көньяҡ (ашхар). Әҙәби тел төньяҡ диалект нигеҙендә формалашҡан.

### Яҙма
1932 йылға тиклем абаза теленең яҙма системаһы булмаған. Абаза телендә яҙма булдырыуҙың тәүге тәжрибәһе - ғәрәп графикаһы нигеҙендә - XIX быуаттың икенсе яртыһында Умар Микеров тарафынан тормошҡа ашырылған. Латин графикаһы нигеҙендәге яҙма 1932 йылда булдырылған (уның авторы Т. З. Табулов булған), ә 1938 йылда кириллицаға күсерелгән һәм түбәндәге күренешкә эйә:

Ҡарасай-Черкесияла абаза телендә **«Абазашта»** гәзите сыға.

## Телдең хәле һәм киләсәге
Абаза теле Ҡарасай-Черкес Республикаһының дәүләт телдәренең береһе булып тора. Ул мәктәптәрҙә уҡытыла, матбуғат һәм радиотапшырыуҙарҙа ҡулланыла. Шулай ҙа, рус теленең йоғонтоһо арҡаһында, телдең ҡулланылыу даирәһе тарая бара.. Был хәлдең сәбәптәре араһында абазин халҡының ассимиляцияға дусар ителеүе, абаза телендә белем биреүҙең етерлек кимәлдә булмауы, шулай уҡ йәштәр араһында абаза теленә ҡыҙыҡһыныуҙың кәмеүе һ.б. тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Абаза теле тураһында Ethnologue сайтында мәғлүмәт
* Абаза теле тураһында Wikipedia сайтында мәғлүмәт (инглиз телендә)
* Абаза теле тураһында Wikipedia сайтында мәғлүмәт (урыҫ телендә)
* Газета на абазинском языке
Текстиль

**Текстиль** (лат. textus “туҡыма, материя” һүҙенән) – һығылмалы, йомшаҡ сүстәрҙән һәм ептәрҙән эшләнгән әйберҙәр (туҡымалар, мамыҡ, селтәрҙәр һ.б.), ғәҙәттә туҡыу станогында ептән эшләнә. Текстилгә шулай уҡ туҡыма булмаған материалдар ҙа инә: трикотаж, кейеҙ, заманса туҡылмаған һәм башҡа материалдар.

## Тарих
Тәүге текстиль сүстәре,моғайын, эшкәртелмәгән үлән үренделәре булғандыр. Боронғо замандарҙа уларҙан ширмалар, сумкалар, балыҡ тотоу селтәрҙәре һәм бауҙар үрелгән. Һуңыраҡ кешеләр нәҙекерәк материалдарҙы - етен, киндер (ҡәнәфер), джут сүстәрен, хайуан йөнөн ҡулланырға өйрәнгәндәр.

Фәнгә билдәле иң боронғо туҡымалар Боронғо Мысырҙа барлыҡҡа килгән - уларҙы 7 мең йылдан ашыу элек етендән етештергәндәр.

Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтан башлап башҡа сүстәр ҡулланыла башлаған, атап әйткәндә, Ҡытайҙа ебәк һәм Һиндостанда мамыҡ. Моғайын, унан да алдараҡ Яҡын Көнсығышта йөн туҡымалар барлыҡҡа килгән. Был текстиль әйберҙәре боронғо заманда мөһим алмашыу һәм сауҙа предметы булған.

XIX быуат аҙағынан яһалма (тәбиғи полимерҙар нигеҙендә) һәм синтетик (углеводород сеймалынан) сүстәр киң тарала башлай, улар араһында иң билдәлеләре - вискоза, нейлон һәм лайкра.

## Текстиль етештереү
Текстиль етештереү бер нисә этаптан тора:

* **Сүстәрҙе әҙерләү:** Сүстәр таҙартыла, тетелә, иләнелә.
* **Еп иләү:** Сүстәрҙән еп иләнелә.
* **Туҡыма туҡыу:** Ептән туҡыма туҡыла.
* **Буяу һәм баҫма төшөрөү:** Туҡымаға төҫ бирелә, һүрәттәр төшөрөлә.
* **Текстиль әйберҙәрен тегеү:** Туҡыманан кейем-һалым, йорт кәрәк-ярағы һ.б. әйберҙәр тегелә.

## Һылтанмалар
* 'Drive That Branch': Samuel Slater, the Power Loom, and the Writing of America's Textile Histor — Technology and culture 36.1 (1995)
Халыҡ-ара доллар

**Халыҡ-ара доллар** (Int'l$, Intl$, Int$ тип билдәләнә), шулай уҡ **Гири-Хамис доллары** (ингл. Geary–Khamis dollar, G-K$ йәки GK$ тип билдәләнә) булараҡ та билдәле - донъяның төрлө илдәренең макроиҡтисади күрһәткестәрен сағыштырғанда ҡулланылған шартлы иҫәпләү аҡса берәмеге.

Халыҡ-ара доллар тейешле илдең валюта берәмеген АҠШ долларының билдәле бер ваҡытта АҠШ эсендә һатып алыу һәләтенә тигеҙләү күрһәткесенә бүлеү юлы менән иҫәпләнә.Ғәҙәттә, 1990 йәки 2000 йылдар эталон булып тора.

Бындай алымдың нигеҙендә валюталарҙың һатып алыу һәләте паритеттарының һәм ҡулланыу әйберҙәренең халыҡ-ара уртаса хаҡтарының үҙ-ара бәйләнеше концепцияһы ята. Иҫәпләү илдең эске баҙарында сағыштырмалы хаҡтарҙы күрһәтә. Был төрлө илдәр араһында ла, бер ил эсендә билдәле бер ваҡыт арауығында ла сағыштырыуҙар яһау өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, төрлө илдәрҙең йән башына тура килгән Эске Тулайым Продуктын (ЭТП) халыҡ-ара долларҙа сағыштырыу валюта курстары нигеҙендә сағыштырыуға ҡарағанда дөрөҫөрәк. Был күрһәткес төрлө илдәрҙең йәшәү кимәлен сағыштырыу өсөн яҡшыраҡ яраҡлашҡан.

Система 1958 йылда Рой Гири (ингл. Roy Geary) тарафынан тәҡдим ителгән һәм 1970-1972 йылдарҙа Сәлим Хамис (ингл. Salem Khamis) тарафынан артабан үҫтерелгән.

Әлеге ваҡытта система халыҡ-ара ойошмалар (Бөтә Донъя банкы, Халыҡ-ара валюта фонды кеүек) тарафынан үҙҙәренең статистика отчеттарында ҡулланыла.

## Һылтанмалар
Клейн Роберт Александрович

**Роберт Александрович Клейн** (9.03.1913 —) — совет хәрби хеҙмәткәре, Советтар Союзы Геройы (1944), капитан.

## Биографияһы
Роберт Александрович Клейн 1913 йылдың 9 мартында Кривцовка ауылында (хәҙер — Волгоград өлкәһе Камышин районы территорияһы). Милләте — немец. В 1931 йылда Маркс ҡалаһындағы автомеханика техникумын тамамлай.

1932 йылдан — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. Ике йыл дауамында Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә.

1937 йылда В. И. Ленин исемендәге Ульяновск бронетанк мәктәбен тамамлай.

1938 йылдың көҙөндә Эске эштәр халыҡ комиссариаты тарафынан ҡулға алына. В. К. Блюхерҙың «советтарға ҡаршы заговоры»нда ҡатнашыуында шикләнгәнлектән, бер нисә ай буйына һаҡ аҫтында тотола.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Көньяҡ-Көнбайыш фронтында танк ротаһы командиры, өлкән лейтенант.

1941 йылдың 12 сентябрендә Остёр ҡала районында ҡаты яралана һәм аңһыҙ хәлдә һуғыш яланында ҡала.

Урындағы халыҡ уны йәшертә, аяҡҡа баҫҡандан һуң, Переяславль гебитскомиссариаты автогаражы начальнигы булып эшләгәндә йәшерен (подпольный) төркөм ойоштора.

1943 йылдың июненән Украинала И. К. Приймак етәкләгән В. И. Чапаев исемендәге партизандар берләшмәһенә ҡушыла. Партизан соединениеһының Киев өлкәһе Мироновский һәм Богуславский райондары территорияһындағы хәрби операцияларында әүҙем ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 4 ғинуарындағы «Украин партизандарына Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһында» указы менән *дошман тылында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәү, шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы һәм Украинала партизан хәрәкәтен үҫтереүҙәге айырым ҡаҙаныштары өсөн",* Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

1944 йылда Украина һәм Польша территорияһында хәрәкәт иткән 1-се Украина партизан дивизияһының разведка начальнигы һәм штаб начальнигы ярҙамсыһы була.

Варшава районында икенсе тапҡыр ҡаты яралана.

1946 йылдан отставкала (инвалидлыҡ буйынса).

1946 йылдан Орёл ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Орёл ҡалаһының Троицк зыяратында ерләнгән. Уның ҡәбере Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы тарихы ҡомартҡыһы булып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены (1944).
* 3 дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (1944).
* 1-се дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (1985).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* 1-се дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы.
* «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы.
* «Виртути Милитари» орденының алтын тәреһе (ПХР).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Советский разведчик немецкой национальности.
Низағ

**Низағ**, **конфликт** — ҡаршылыҡлы ғәмәлдәр, ҡараштар, ҡыҙыҡһыныуҙар, ынтылыштар, төрлө кешеләрҙең пландары йәки фекерҙәре, мотивтары, бер кешенең ихтыяждары бәрелешеүе.

## Низағтың төп төрҙәре

Төркөм эсендә конфликт булғанда, дөйөм төркөмдөң дөйөм маҡсаттары һәм был төркөмдәге бер кешенең маҡсаттары араһында низағ бар. Айырмалыҡтар шулай уҡ шәхес-ара низағ, ике йәки унан күберәк кеше араһындағы низағ миҫалдары булып тора ала мөмкин. Шәхес эсендә низағтар — ул шәхестең насар аң йәки шәхес низағы арҡаһында барлыҡҡа килгән низағтар, был низағтарҙың төрө шәхестең үҙендә тыуа. Төркөм-ара конфликт — ике йәки унан да күберәк төркөмдәр араһындағы конфликт.

Низағ характеры ҡаршы яҡтарҙың үҙенсәлектәренә, шулай уҡ уларҙың көрәше барған шарттарға бәйле.

Низағтарҙың түбәндәге төрҙәрен һәм типтарын айыралар:

# Оҙайлығы буйынса:
#* *оҙаҡ ваҡытлы* (мәҫәлән, Һалҡын һуғыш, Фәләстин-израиль низағы, Уйғырҙар геноциды һ.б.)
#* *ҡыҫҡа ваҡытлы* (мәҫәлән, ябай скандал)
#* *бер тапҡырлы* (шулай уҡ ябай скандал)
#* *оҙайлы*
#* *ҡабатланмалы*
# Күләме буйынса:
#* *глобаль* (мәҫәлән, Беренсе донъя һуғышы)
#* *локаль* (мәҫәлән, Беренсе рус-чечен һуғышы)
#* *региональ*
#* *төркөм* (мәҫәлән, күмәкләп ыҙғыш)
#* *шәхси*
# Барлыҡҡа килеү сығанағы буйынса:
#* о*бъектив*
#* *субъектив*
#* *ялған*
# Ҡулланылған саралар буйынса
#* *мәжбүри*
#* *мәжбүри түгел*
# Формаһы буйынса:
#* *эске низағтар*
#* *тышҡы низағтар*
#* *антагонистик низағтар*
# Йәмғиәттең үҫеш барышына тәьҫир итеү буйынса:
#* *прогрессив*
#* *регрессив*
# Үҫеш характеры буйынса:
#* *аңлы рәүештә эшләнгән*
#* *осраҡлы*
# Йәмғиәттең тормош сфералары буйынса:
#* *иҡтисади*
#* ''сәйәси''
#* ''этник''
#* *ғаилә‐көнкүреш*
#* *дини*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Getting to Resolution: Turning Conflict Into Collaboration

Нәрсә ул "конфликт" һәм "шәхси кызыксыну"?
Тауыш (мәғәнәләр)

**Тауыш** һүҙенең мәғәнәләре:

* Тауыш — механик тирбәлештең ҡолаҡҡа ишетелгән сағылышы..
* Тауыш — һөйләү теленең, телмәренең төп компоненты.
* Тауыш — тауыш биреүҙә ҡатнашыусының һайлауы.
* **Йылға**:
** Тауышлы — Башҡортостандың йылғаһы.
Ҡол Шәриф

**Ҡол Шәриф** (;  йылда Ҡазан ҡалаһында вафат булған) — имам, XVI быуат дин эшмәкәре, шағир, татарҙарҙың милли ҡаһарманы, 1552 йылдың октябрендә Иван Грозный ғәскәрҙәренә ҡаршы Ҡазандың бер өлөшөн ҡурғау менән етәкселек итә. Штурм ваҡытында үҙенең иптәштәре менән бергә һәләк була. Уның хөрмәтенә 1996-2005 йылдарҙа Ҡазан кремлендә емерелгән иҫке мәсет урынында төҙөлгән Ҡол Шәриф мәсете аталған.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
Әҙәбиәтсе Миңлехан Ғәзиз улы Әхмәтйәнов Ҡол Шәрифтең "Зәфәрнәмә-и виләйәт-и Ҡазан" (1550 йыл) әҫәрҙәре, "Шәриф Хажитархани" һәм "Ҡол Шәриф" шиғырҙары авторы булыуы тураһында гипотеза ҡуя. Әҫәрҙәрҙе һәм шиғырҙарҙы тәхлилләнғәндән һуң, Әхмәтйәнов уларҙың авторы бик белемле, астрономия, тарих һәм башҡа фәндәр буйынса белемле булыуын билдәләй.

## Ҡазандың яулап алыныуы
Ҡол Шәриф Ҡазан ханлығы үҙенең һәләкәтенә яҡынлашҡан осорҙа йәшәй. Шағир татар халҡының трагедияһын "Зәфәрнәмә-и виләйәт-и Ҡазан" прозаһында тасуирлай. Ҡазан ханлығына бер кемдән дә ярҙам көтөп булманы, шуға күрә 1550 йылда ҡазанлыларға Мәскәү менән үҙ-ара ярҙам һәм аңлашыу тураһында килешеү төҙөргә тура килә.

Киләһе йылда дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәр тағы ла насарая, шуға урыҫтар тыныслыҡ килешеүен тарҡата. Йәйгеһен урыҫ ғәскәрҙәре Ҡазанды уратып ала, һәм ҡазанлылар урыҫ воеводаларына Ҡол Шәриф мулланы һәм Бейбарс Растовты төмән кенәзде солох тураһында хәбәр менән ебәрә. 1551 йылғы йылъяҙманан билдәле булыуынса, илселәр оҙаҡ ваҡыт бирешергә ризалашмаған; Ҡазанды көс менән баҫып алыу менән янағандан һуң илселәр Мәскәү ҡуйған шарттарҙы ҡабул итә.

## Вафаты
Ҡол Шәриф 1552 йылда Ҡазанды алған саҡта һәләк була. Тарихсы Шиһабетдин Мәржәни, Ҡол Шәриф һәм уның эйәрсендәре ниндәйҙер хәрби подразделениеға берләшә һәм һуғышта һәләк була, тип яҙа. Ҡол Шәриф үҙе мәсет ҡыйығына менеп, шунда үлтерелә, ә кәүҙәһен аҫҡа ташлайҙар.

## Хәтер
Уның хөрмәтенә Ҡаҙандың йома мәсете аталған.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡолшәриф мәсете
* Мөхәммәдйәр
* Ғазауат

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр
Морат ихтилалы

**Морат ихтилалы** 1708 йылдың башында Морат Солтан етәкселегендә була. Ихтилал сәбәптәренең береһе булып Терск ҡалаһы булған батша воевода енәйәт ҡылыуы һәм таулыларға ҡарата дискриминацион иҡтисади сәйәсәт тора. Ихтилал Чеченстанда бындай сығыштарҙың беренсе сығышы була.

## Сәбәптәре
Батша наместниктары, Терск ҡалаһының мөһим иҡтисади һәм стратегик хәлен файҙаланып, таулывыларға төрлө һалымдар һәм пошлиналар һала, уларҙан ришүәт бирәләр. Мәҫәлән, Терск ҡалаһында йәшәгән чечендар Чеченстандың башҡа территорияһындағы ҡәбиләләренә тауарҙар алып барғанда пошлина түләргә тейеш була. Хакимиәттең был һәм башҡа ҡыйралышы төбәктең байтаҡ өлөшөныдә иҡтисади эшмәкәрлек фалижына килтерә.

## Морат Солтан
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Морат Көсөковтың тәржемәи хәле тик иң дөйөм һыҙаттарҙа ғына билдәле. Ул 1704-1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан Өфө феодалы була. 1707 йылда ул Чеченстанға күсә. Әстерхан воеводаһы Пётр Апраксин Пётр I-гә былай тип яҙа:

## Ихтилал
Морат Солтандың пропагандаһы йоғонтоһо аҫтында киң халыҡ массалары урындағы кенәздәр һәм Терск ҡалаһы хакимиәте менән көрәшкә күтәрелә. Ихтилалсыларҙың төп өлөшөн аккиндар тәшкил итә, уларҙы аҡсайҙар, ҡумыҡтар, ҡасҡын казак расколсылары, нуғайҙар, башҡа урындағы халыҡ вәкилдәре, шулай уҡ Кизляр халҡы ярҙам итә. Ихтилалсыларҙың ижтимағи составы шулай уҡ сыбар була һәм үҙ эсенә ярлы таулыларҙы ла, хәллеләрҙе лә ала, әммә улар урыҫ хакимиәте сәйәсәте менән ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. Ихтиласылар Моратты мосолман изгеһе тип таный.

Тиҙҙән Морат етәкселегендә 1600-ҙән ашыу ҡораллы яугир йыйыла. Ҡалаға ебәрелгән разведчиктар, ҡаланың нығытмалары насар хәлдә, гарнизон аҙ һанлы, насар йыһазландырылған һәм һуғышҡа һәләтле түгел, тип хәбәр итә. Был мәғлүмәтте файҙаланып, 1708 йылдың 12 февралендә ихтилалсылар ҡаланы штурмлай. Беренсе һөжүм икенсе көндөң дүрт сәғәте менән ихтилалсыларҙың етди уңышы менән тамамлана. Алыш барышында һәм унан һуң күп кенә нығытмалар һәм административ биналар яндырыла һәм емерелә. Обороналаусылар ауыр юғалтыуҙар кисерә, уларҙың күбеһе әсирлеккә эләгә. Ҡамауҙа ҡалғандар ун пушканы баҫып ала. Әммә ҡәлғәне тулыһынса яулап ала алмайҙар.

Урыҫ яғы ашығыс рәүештә ҡала һаҡсыларына ярҙам ебәрә башлай. Мәҫәлән, граф Фёдор Апраксин 1850 кеше, ә уның союздашы, ҡалмыҡ кенәзе Әйүкә — 8000 кеше ебәрә. Ошо сәбәпле ихтилалсыларҙың артабанғы һөжүмдәре уларға уңыш килтермәй. 26 февралдә ҡәлғә диуарҙары янында хәл иткес алыш була, унда ихтилалсылар ҡыйратыла, ә Морат Солтан — әсирлеккә алына.

## Иҫкәрмәләр

*
Ҡырғыҙстан ҡалалары

Был Ҡырғыҙ Республикаһының 33 рәсми ҡалаһының исемлеге. Быларҙан башҡа, Ҡырғыҙстанда тағы 9 ҡаласыҡ бар. 

## Тизмеси

## Элекке ҡалалар

* Аҡ-Һыу —  1985-1993 йылдарында ҡала булған ине, хәҙер иһә ауыл.

* Ассоциация Кыргыз Республикасынын шаарлар
Пәрҙә

**Пәрҙә** (шулай уҡ ***ҡорған, шаршау***) — тәҙрәләрҙе йәки ишектәрҙе биҙәү өсөн ҡулланылған текстиль шаршауҙар. Улар функциональ һәм декоратив бурыстарҙы бер юлы үтәй. Пәрҙәләр төрлө материалдарҙан, шул иҫәптән туҡыманан, етештерелергә мөмкин, был иһә төрлө стилдәрҙә һәм дизайндарҙа биҙәлеш булдырырға мөмкинлек бирә.

## Тарихи контекс
Цивилизация үҫеше менән пәрҙәләр төрлө илдәрҙең климат һәм мәҙәни үҙенсәлектәрен сағылдырған интерьерҙың мөһим элементына әйләнә. Мәҫәлән, Һиндостан, Ҡытай, Франция һәм Италия традицион рәүештә ебәк ҡулланған, ә Англия һәм Шотландия йөн ҡулланған. Урта Азияла һәм Америкала мамыҡ өҫтөнлөк итһә, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала киндер ҡулланылған.

## Заманса материалдар һәм технологиялар
Бөгөнгө технологиялар дизайнерҙарға төрлө декоратив үҙенсәлектәргә эйә булған киң туҡымалар һайлау мөмкинлеген бирә. Был тәбиғи туҡымаларҙы (киндер, мамыҡ) имитациялауҙы ла, шулай уҡ яңы синтетик материалдарҙы ла үҙ эсенә ала, улар һүрелмәй һәм янмай. Заманса пәрҙә моделдәре йыш ҡына ҡатмарлы драпировкалар һәм биҙәү элементтарының күплеге менән айырылып тора.

### Стилистик йүнәлештәр
Пәрҙәләрҙе бер нисә төп төргә бүлергә мөмкин:

* **Ҡайырмалы пәрҙәләр:** ике туҡыма һыҙатынан торған традицион пәрҙә төрө, улар карниз буйлап иркен хәрәкәт итә ала.
* **Рим пәрҙәләре:** ҡатламһыҙ туҡыма киҫәгенән ғибәрәт, горизонталь ҡатламдарға йыйыла.
* **Австрия пәрҙәләре:** рим пәрҙәләренә оҡшаш, ләкин горизонталь һәм вертикаль ҡатламдарға йыйыла ала.
* **Япон панельдәре:** ҡатламһыҙ тигеҙ туҡыма киҫәктәре, улар шулай уҡ карниз буйлап хәрәкәт итә ала.
* **Рулонлы пәрҙәләр:** асыуҙы контролдә тотоу өсөн цилиндрға урала.

Пәрҙәләр бүлмәлә яҡтылыҡты, төҫтө һәм форманы берләштереп, уңайлыҡ һәм гармония атмосфераһын тыуҙырыуҙа мөһим роль уйнай.

## Галерея

File:ChateaudAmboiseChambre01.jpg|Амбуаз һарайы
File:13-02-27-spielbank-wiesbaden-by-RalfR-050.jpg|Австрия пәрҙәләре
File:Wien Volksoper Curtain.jpg|Театрҙа хәүефһеҙлек пәрҙәһе
File:Hotel Transvaal Indiase kamer.jpg|Трансвааль ҡунаҡханаһы
File:S.S. Legacy - Jr. Commodore Suite's windows.jpg
File:Waterfall curtain (6208484718).jpg |Шарлауыҡ пәрҙәһе
File:Interview with Francis Ford Coppola & Alden Ehrenreich at SIFF.JPG|Кинотеатрҙа фон булараҡ ҡулланылған төп пәрҙә
File:Fabric shop in Nara.jpg|Норен (япон пәрҙәһе) онсенда
File:Bottle Top Curtain.jpg|шешә ҡапҡастарынан эшләнгән пәрҙә
File:RSLB Schlafzimmer Koenigin Charlotte Mathilde.jpg|Королева Шарлотта Матильданың йоҡо бүлмәһе
File:N°394 baldaquin Ovale.jpg|Балдахинлы карауат
File:BernheimerHouseTub.jpg|Бернхаймер йортонда пәрҙәле ванна
File:India - Seashell curtain - 0022.jpg|диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан эшләнгән пәрҙә


## Иҫкәрмәләр
Түшәк кейеме

**Түшәк кейеме** (түшәк кәрәк-яраҡтары) – йоҡо бүлмәһендә ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән текстиль изделиелары, уларға япма, яҫтыҡ (мендәр) тыштары һәм юрған тыштары инә. Бер стандарт комплект, ҡағиҙә булараҡ, бер юрған тышын, бер япманы һәм ике яҫтыҡ тышын үҙ эсенә ала. Бөтә түшәк кейеме матрас, яҫтыҡтар һәм юрғандың ҙурлығына ҡарап бер нисә категорияға бүленә һәм бер кешелек, ярым һәм ике кешелек була. Түшәк кейеме йоҡо һәм ял өсөн уңайлы мөхит булдырыуҙа мөһим роль уйнай, шулай уҡ интерьерҙың дөйөм стиленә тәьҫир итә.

## Тарихы һәм үҫеше
Түшәк кейеменең тарихы боронғо замандарҙан башлана, ул саҡта кешеләр ябай туҡымаларҙы өҫтөнә ябыныу өсөн файҙаланған. Текстиль сәнәғәте үҫеше менән төрлө туҡымалар һәм дизайндар барлыҡҡа килә. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә түшәк кейеме киндерҙән, мамыҡтан, ебәктән һәм башҡа материалдарҙан етештерелгән, үҙ дәүеренең мәҙәни һәм иҡтисади шарттарын сағылдырған.

## Материалдар
Заманса түшәк кәрәк-яраҡтары төрлө туҡыманан тегелгән, уларҙың һәр береһенең үҙ өҫтөнлөктәре бар:

* **Мамыҡ:** һауа үткәреүсәнлеге һәм дым һеңдереү һәләте менән билдәле. Был түшәк кейеме өсөн иң популяр материалдарҙың береһе.
* **Атлас:** мамыҡтан йәки синтетик сүстәрҙән етештерелә, шыма өҫлөгө һәм ялтырауығы менән айырылып тора.
* **Ебәк:** затлы тойоу тойғоларын тәьмин итә, әммә айырым хәстәрлек талап итә.
* **Тенсел:** һәйбәт дым һеңдереү үҙенсәлектәренә эйә булған экологик яҡтан таҙа материал.
* **Бамбук сүсе:** бактерияларға ҡаршы үҙенсәлектәргә һәм яҡшы һауа үткәреүсәнлегенә эйә.

### Түшәк кәрәк-яраҡтарын ҡарау
Түшәк кәрәк-ярағын дөрөҫ ҡарау уның хеҙмәт итеү ваҡытын оҙайта:

* Ҡыҫҡармаһын өсөн 60°С-тан артмаған температурала йыуырға.
* Агрессив химик матдәләрһеҙ йомшаҡ йыуыу сараларын ҡулланырға.
* Төҫө һүрелмәһен өсөн кейемде асыҡ һауала йәки күләгәлә киптерергә.

## Түшәк кейеме үлсәмдәре
Түшәк кейеменең үлсәмдәре ҡулланыласаҡ карауат һәм матрастың ҙурлығына нигеҙләнеп эшләнә. Матрас үлсәмдәрен түбәндәгесә классификацияларға мөмкин:

Материалдарҙы һәм дизайнды дөрөҫ һайлау яҡшы ял итеү өсөн уңайлы мөхит булдырырға ярҙам итәсәк.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Зеландия һыҙғырсыҡтары

**Яңы зеландия һыҙғырсыҡтары**, йәки **пиопио** (рус. *новозеландские свистуны*, лат. *Turnagra*) —  *Turnagridae* монотип ғаиләһенә ҡараған ҡоштарҙың юҡҡа сыҡҡан заты, ике юҡҡа сыҡҡан төрөн үҙ эсенә ала. Ҡайһы берҙә яңы зеландия барҡылдаҡтары тип тасуирланған пиопионар барҡылдаҡтар ғаиләһенә осраҡлы, бер аҙ ғына оҡшашлығы билдәләнә. 

## Юҡҡа сыҡҡан төрҙәре
Ырыуында юҡҡа сыҡҡан ике төрө бар:

* † Төньяҡ утрауҙың пиопиоһы  (*Turnagra tanagra*)
* † Көньяҡ утрауҙың пиопиоһы (*Turnagra capensis*)
ABS-CBN

**ABS-CBN** — Филиппиндағы телевидение каналы, 1953 йылдың 23 октябрендә эфирға сыға башлай, ул ABS-CBN корпорацияһының флагман мөлкәтен хеҙмәтләндерә, Лопес Холдингс корпорацияһы ҡарамағындағы компания.
GMA Network

**GMA Network** (селтәре) («**Глобаль медиа-сәнғәт**» юридик атамаһының ҡыҫҡартмаһы) йәки ғәҙәттә GMA тип атала, филиппин коммерция эфир селтәре булып тора, тип хеҙмәт итә флагман мөлкәте GMA Network Inc. Селтәрҙең штаб-фатиры урынлашҡан GMA селтәр үҙәге Кесон-Сити, Манила.
Бәҙәхшән

**Бәҙәхшән** (фарс. *بدخشان*, уҡылышы: *бәҙәхшан*) хәҙерге Афғанстандың Бәҙәхшән виләйәте, Тажикстандың Мөстәҡил Таулы Бәҙәхшән виләйәте һәм Ҡытайҙың Мөстәҡил Ташҡурған Тажик өлкәһе араһында бүленгән тарихи ил. Бәҙәхшән йырҙары төбәктең мәҙәни мираҫының мөһим өлөшө булып, бының менән Памир телдәренең һаҡланыуының иң ҙур әсбабы булып торалар.
 

## Исеме
"Бәҙәхшән" атамаһы Сәсәниҙәр дәүләтенең *bēdaxš* йә иһә *badaxš* намынан килеп сыҡҡан, ул иһә боронғораҡ **pati-axša* һүҙенән килә; *-ān* ҡушымсаһы илдең бер *бәҙәхшә* тарафынан етәкләнгәнен билдәләй.

## Халҡы
Бәҙәхшән иле дин ҡарашынан да, милләт ҡарашынан да ныҡ бай. Тажиктар менән памириҙар күпселек булып, тағы әҙ-мәҙ ҡырғыҙҙар, үҙбәктәр, хазаралар һәм пуштундар йәшәй. Афғанстандағы памириҙәр рәсми халыҡ булып һаналһа да Тажикстанда уларға ҡаты ҙолом эшләнә. Ҡытайҙа иһә памир халыҡтарының береһе булған һарыкүлдәр йәшәй, әммә уларҙың үҙатамаларының "туҗик" булғаны өсөн Ҡытайҙа бөтә памириҙәр тажик тип атала.

Дин буйынса памириҙәрҙең күпселеге исмәғили шығыйҙар, улар араһынан яҙғуламдар ғына сөнни мосолмандар. Ҡалған халыҡтар иһә бөтөнләп сөнни мосолмандар.

Бәҙәхшән йәғрәфи яҡтан ныҡ төпкөл урын булғас, был илҙең кешеләре борон-борондан ҡалған мәҙәни мираҫтарын ныҡ яҡшы һаҡлағандар.

## Йәғрәфиәһе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Бәҙәхшән виләйәте
* Мөстәҡил Таулы Бәҙәхшән виләйәте (өлкәһе)
* Ләжүәрт
* Ебәк юлы
* Мөстәҡил Ташҡурған Тажик өлкәһе

## Сығанаҡтар

## Тышҡы һылтанмалар

* Сәфәр тураһында мәҡәлә: Бадахшан Рубиндары (иңглизсә)
Рушан теле

**Рушан теле** — Памир теле, Бәдәхшәндә йәшәгән рушан халҡының теле. Памир телдәренең көньяҡ тармағына ҡараған шуғнан теленә иң яҡын.

Рушан теледә һөйләшеүселәр Пәнж йылғаһы менән Тажикстан һәм Афғанстан араһында айырылған булып ҡалалар. Тажикстандың Мөстәҡил Таулы Бәдәхшән өлкәһендә лә, Афғанстандың Бәдәхшән өлкәһендә лә бер Памир теленең булһа ла рәсми дәрәжәһе юҡ.

## Ҡулланышы
Рушан теле, башҡа Памир телдәре һымаҡ, яҙыуҙа ҡулланылмай. Инжил тәржемәһе өсөн кирил һәм ғәрәп әлифбаһы нигеҙендә ике әлифба яһалған ине, әммә памириҙәрҙең был әлифбаларҙы ҡулланғандары юҡ. Бына ҡарамаҫтан, бөтә рушандар бала саҡтан уҡ үҙ телдәрендә генә һөйләшеп, мәктәпкә барғанда ғына илдәренең рәсми телдәрен өйрәнгән булалар.

## Һүҙ байлығы
Рушан теленең һүҙҙәре күбеһенсә көнсығыш Иран телдәре менән уртаҡ булһа да, бер төркөм һүҙҙәре ялпы Көнсығыш Иран телдәре араһынан да, Памир телдәре араһынан да тик рушан теле менән һарыкүл телендә бар.

## Әҙәбиәт

* И. И. Зарубин. Бартангские и рушанские тексты и словарь. М.-Л., 1937.
* Payne, John, «Pamir languages» in *Compendium Linguarum Iranicarum*, ed. Schmitt (1989), 417—4

## Иҫкәрмәләр
Ихлас (мәғәнәләре)

* Ихлас — төрөк теле мәғлүмәт агентлығы.
* Ихлас Мәсете — Башҡортостан Республикаһының Өфөлә мәсете.
Дунцова, Екатерина Сергеевна

**Екатерина Сергеевна Дунцова** (; 24 апрель 1983 йыл; Красноярск ҡалаһы, Красноярск крайы, РСФСР, СССР) Рәсәй сәйәсмәне һәм журналисы. Ул 2019 йылдан 2022 йылға тиклем Ржев ҡала думаһы депутаты була.

2023 йылдың 6 ноябрендә Дунцова 2024 йылдағы һайлауҙа Рәсәй президенты вазифаһына дәғүә итеү ниәте тураһында иғлан итә. Әммә Үҙәк һайлау комиссияһы уның документтарын ҡабул итмәй.

## Биография
Дунцова Красноярскиҙа тыуған. 1995 йылда ул Ржевҡа (Тверь өлкәһе) күсеп килә, унда урта мәктәпте тамамлай.

## Журналист карьераһы
2003 йылда Ржев муниципаль телекомпанияһында эшләй, һуңынан бер нисә йыл мәктәп телестудияһы етәксеһе булды.

Ул шулай уҡ бойондороҡһоҙ "РиТ" телекомпанияһы етәксеһе булды.

## Сәйәси карьераһы

### Урындағы сәйәсмән
2009 йылда Дунцова Ржев мэры һайлауҙы юҡҡа сығарыуға ҡаршы 4000-дән ашыу ҡултамға йыя.

2019 йылдан 2022 йылға тиклем Ржев ҡала думаһы депутаты була.

### Президент кампанияһы
2023 йылдың 6 ноябрендә Дунцова 2024 йылдағы һайлауҙа Рәсәй президенты вазифаһына дәғүә итеү ниәте тураһында иғлан итә. Дунцова "Илгә киләсәкте ҡайтарасаҡбыҙ!" *(урыҫ телендә "Вернём стране будущее!")* лозунгыһы менән сығыш яһай.

Дунцова Путиндың Сәйәсәтенә һәм Украиналағы хәрби хәрәкәттәргә ҡаршы сығыш яһай.

2023 йылдың декабрендә Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһы уның документтарын ҡабул итмәй.

### Ят агент
2024 йылдың 31 майында Рәсәй властары Дунцованы "ят агент".

## Сығынаҡтар
Кавказ мышы

**Кавказ мышы** (рус. *кавказский лось*, лат *Alces alces caucasicus*) - хәҙерге Әзербайжан, Әрмәнстан, Грузия, Рәсәй һәм көнсығыш Төркиә территорияһында йәшәгән мышыһының юҡҡа сыҡҡан төрсәһе. 

XIX быуат уртаһына тиклем, артыҡ һунар итеү арҡаһында популяциялары кәмей башлағанға тиклем, төрсә киң таралған була. УЛ XX быуат башында юҡҡа сыға. 

Ҡырағай тәбиғәттә Уның тәбиғи дошмандары Араһында Анатолия йәки фарсы леопарды, аҡтүш айыуы, европа һоро айыуы, Дала бүреһе, азия арыҫланы (хәҙер Һиндостанда Ғына Гир ҡурсаулығында осрай) һәм хәҙер Юҡҡа сыҡҡан Кавказ Аръяғы юлбарыҫ була. Евразия һеләүһен, Беркут Һәм Азия гепарды (Хәҙерге Ваҡытта Иран менән сикләнгән), моғайын, ваҡыты-ваҡыты менән Йәш Кавказ мышыһының балаларын ҡорбан иткәндер.

## Иҫкәрмәләр
Тахтамай

**Тахтамай** — Рәсәйҙең Иркутск өлкәһендәге Чунский районда урынлашҡан ауыл. Балтурино ауыл биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ауылда 109 кеше (52 ир-егет һәм 57 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Коты (Иркутск өлкәһе)

**Коты** — Рәсәйҙең Иркутск өлкәһе Иркутск районындағы ауыл. Оёк муниципаль берәмеге составына инә.

## География

Ауыл район үҙәге Иркутск ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ

## Иҫкәрмәләр
Үзбәкстанда Яңы йыл

**Үзбәкстанда Яңы йыл** () — Үзбәкстанда Яңы йылды йылына ике тапҡыр ҡаршылайҙар. Европа стиле буйынса беренсе тапҡыр — 1 ғинуарҙа, ә икенсеһе Науруз — 21 мартта. Хәҙерге ваҡытта Үзбәкстанда 2 байрам да рәсми дәүләт байрамы. Байрам тантаналары бер нисә көнгә һуҙыла, улар ял көндәре булып тора.

Яңы йыл 1 ғинуарҙа — байрамға хас атрибуттар ҡатнашлығында совет заманынан алып билдәләнә башлаған донъяуи байрам. Бөтә донъялағы кеүек үк, Үзбәкстанда ла үҙенең Ҡыш бабайы бар — Коробобо «ҡар», «бобо» — «бабай» һәм уның ейәнсәре (Ҡарһылыу) — Коркиз («киз», , «киз» — «ҡыҙ».

1997 йылдан Науруз байрамы рәсми рәүештә Алишер Наваи исемендәге милли парк янындағы майҙанда үткәрелә. 

### Ҡышҡы Яңы йыл
Европаса Яңы йыл байрамын билдәләүҙә Үзбәкстанда совет йолаларының күбеһе һаҡланған. Ҡупшы шыршылар һәм ут гирляндалары майҙандарҙы, урамдарҙы, магазин витриналарын биҙәй. Ҡышҡы Яңы йылды ҡаршылар алдынан, үзбәктәр бурыстарынан ҡотлорға тырыша, бәхәстәрҙе яйға һала һәм үткән йылда низағлашырға тура килгән кешеләр менән татыу мөнәсәбәттәрҙе тергеҙә.

Үзбәкстанда Яңы йыл өҫтәленә бик күп емеш-еләк ҡуйыу ҡабул ителгән. Традицион милли аш-һыуҙан тыш (ламан, манты, былау,ҡаҙы һ.б)долма, ҡарбуз булырға тейеш. Ул ни тиклем сағыуыраҡ һәм татлыраҡ булһа, Яңы йыл да шул тиклем уңышлыраҡ буласаҡ.
Үзбәктәрҙең ҡыҙыҡлы йолаһы бар: төн уртаһында, сәғәт 12-е һуҡҡанда, ун ике виноградты берәмләп теләк әйтеп ашап өлгөрөргә кәрәк, һәм ул мотлаҡ үтәләсәк.

### Науруз — яҙғы Яңы йыл

Хәҙерге Үзбәкстанға тап килгән биләмәлә Наурузды, йәки яҙ башы байрамын, яҙғы көн менән төндөң тигеҙләшеүен кәмендә ике мең йыл билдәләйҙәр. Ошо ваҡыт эсендә уның йолаға хас үҙенсәлектәре барлыҡҡа килә, ә байрам үҙен мәсеттәрҙә намаҙ уҡыу, изге мосолмандарҙың мазарҙарына (ҡәберҙәренә) һәм шишмәләргә барыу менән законлаштырыла. Тереклекте ҡышҡы йоҡонан уятыуҙы аңлатҡан яҙғы Яңы йыл сәсеү эштәре башланыуға билдә булып тора. Байрам көндәрендә парктарҙа һәм баҡсаларҙа ғәҙәттәгесә бик күп йәш емеш-еләк ағастары үҫентеләре ултыртыла. Үзбәкстандың ҡала һәм ауылдарында йәшәүселәр Наурузға алдан әҙерләнә.

Яҙғы Яңы йылға ғына бирелә торған үҙенсәлекле ризыҡ — сүмәләк. Был ризыҡты ондан һәм шыттырылған бойҙай бөртөктәренән хуш еҫле тәмләткестәр өҫтәп бешерәләр. Шулай уҡ йәшелсә менән самса — туҡлыҡлы һәм тәмле ризыҡ әҙерләнә.

Нәүрүздең тәүге һәм ун өсөнсө көнөндә йорт тупһаһына тәүгеләрҙән булып аяҡ баҫыусы кешегә ҙур әһәмиәт бирелә. Әгәр ҡунаҡ бөтә яҡтан да яғымлы, тыйнаҡ һәм ипле, аҡыллы, юмор тойғоһона эйә кеше булһа — ҙур уңышҡа, йыл да шундай уҡ күңелле һәм емешле буласаҡ, тип юрала.

#### Байрам һыйы

Файл:Нават (восточная сладость).JPG|Нават
Файл:Samarkandian tandyr-samsa.jpg|Сәмәрҡәнд самсаһы
Файл:'Parmuda'-uzbek samsa-02.jpg|Пармуда — самса
Файл:Jizzakh somsa (samosa).jpg|Джизак самса
Файл:Samarkand palov.jpg|Сәмәрҡәнд былауы
Файл:Samarkand Zigir-pilaf.jpg|Етен майы менән әҙерләнгән Сәмәрҡәнд былауы (зигир-ош) 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Новый год в Узбекистане
* /Новогодние традиции Узбекистана
* /Как праздновали Навруз в Узбекистане раньше
* /Традиции и обычаи Узбекистана
Бүрәттәр

**Бүрәттәр** (Бүрәтсә — *буряад зон, буряадууд, ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ*) — Байкал ярҙарында тарихи формалашҡан монгол халҡы, бүрәт телендә һөйләшәләр.

Бүрәт республикаһының, Иркутск өлкәһенең Урҙатамаҡ Бүрәт округының һәм Аға Бүрәт округының (Байкал аръяғы крайы) төп халҡы. Хәҙерге ваҡытта бүрәттәр үҙҙәренең этник территорияһында кәмселек булып тора. Бүрәттәр Рәсәйҙә (Бүрәт республикаһы, Иркутск өлкәһе, Байкал аръяғы крайы), Монголияла (Дорнод, Һәнтей, Сәләнгә) һәм Ҡытайҙа (Эске Монголия автоном районыныү Һөлөн-Буйыр ҡала округы) йәшәй. Төрлө баһалар буйынса, уларҙың дөйөм һаны 550 000 алып 690 000 кеше (барғуттарҙы иҫәпкә алып) тәшкил итә.

Бүрәттәр бүрәт телендә һөйләшә, ул монгол телдәренең береһе булыуына ҡарамаҫтан Рәсәйҙә үҙ әҙәби нормаһына эйә. Монголияла һәм Ҡытайҙа ул монгол теленең диалекты тип иҫәпләнә. Өс дәүләттең һәр береһендә лә бүрәттәр алдында туған телдәрен һаҡлау мәсьәләһе тора.

Дини бүрәттәр башлыса буддизм һәм шаманлыҡ динен тота. Будда динен тотоусы бүрәттәр төньяҡ буддизмдың (мәхийәнә) гелүк мәктәбе яҡлылар. Шаманизм иһә бөтә бүрәттәр араһында ниндәйҙер кимәлдә таралған, ләкин ул бигерәк тә Иркутск өлкәһендәге ҡайһы бер бүрәттәр һәм Ҡытайҙағы боронғо барғуттар араһында көслө йоғонтоға эйә.
Эске Монголия

**Эске Монголия** (Монг.: , *Öbür Monggol*, ; ) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының төньяғында урынлашҡан автоном район, Монголия һәм Рәсәй менән сиктәш. 1949 йылдың 2 декабрендә ойошторолған. 2020 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса Эске Монголияла 24,049 миллион кеше йәшәй. Административ үҙәге - Хөх-хото ҡалаһы.
## География
Эске Монголияның майҙаны 1 181 104 км². Был Ҡытай территорияһының 12%‐ын алып тора һәм майҙаны буйынса Башҡортостан Республикаһынан 8 тапҡыр ҙурыраҡ. Көнбайыштан көнсығышҡа 28°-ҡа һуҙылған (97°30' — 126°0' к. о.), һәм был күрһәткес буйынса был район административ-территориаль берәмектәр араһында донъяла икенсе урынды биләй, беренсе урында — Яҡутстан.
## Һыу ресурстары
Төбәк һыуға бай, уның территорияһы аша 1000‐дән ашыу ҙур һәм бәләкәй йылғалар аға, шул иҫәптән Хуанхэ йылғаһы. Шулай уҡ  1000-дән ашыу ҙур һәм бәләкәй күлдәр бар. Дөйөм ер өҫтө һыуҙары - 67,1 млрд кубометр.
## Файҙалы ҡаҙылдыҡтар
Төбәктә 120‐нән ашыу төр файҙалы ҡаҙылдыҡтар табылған. Эске Монголия күмер запастары буйынса илдә 2‐се урынды биләй. 2000‐се йылдар башында был төбәктә ҙур тәбиғи газ ятҡылыҡтары асылған. Шулай уҡ нефть, һирәк ер металдары һәм башҡа энергия ресурстарының ҙур запастары бар.