open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бутков Пётр Григорьевич

**Петр Григорьевич Бутаков** (1775-1857) - урыҫ тарихсыһы, Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, дәүләт эшмәкәре, мөхбир йәшерен кәңәшсе, сенатор В. П. Бутковтың атаһы, М. Г. Бутковтың ағайы . 

## Биографияһы
Петр Бутов 1775 йылдың 17 (28) декабрендә Харьков губернаһының Иҫке Бель өйәҙе Осиновка ҡасабаһында тыуған. 

Хеҙмәтен Владимир драгун полкында башлай. Кавказда хәрби хеҙмәт иткәндә, Бутаков Грузия тарихы һәм Рәсәй менән Персия  араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында материалдар йыя башлай. Грузия ҡушылған йылдарҙа (1801-1802)  Кноррингтың баш командующийы канцелярияһы рәйесе була. 

1803 йылда Бутаков отставкаға китә һәм Кавказдан сығып, Санкт-Петербургта урынлаша, унда Грузия тарихы буйынса үҙ эшмәкәрлеген дауам итә. 

1805 йылда Бутаков яңынан хеҙмәткә инә һәм герольдияға алына; 1809 йылда Молдавия армияһы баш командующийы генерал-фельдмаршал кенәз А. А. Прозоровскийгә генерал-аудитор-лейтенант итеп билдәләнә, ә һуңғыһының вариҫтары, кенәз Багратион һәм граф Каменский 2-се осоронда тағы поход канцелярияһы менән идара итә һәм армияның ғәмәлдәре һәм хәрәкәттәре тураһында хатап яҙма алып бара. 

1811 йылда, ауырыу сәбәпле, Бутаков хеҙмәттән китә һәм 1820 йылға, Воронеж губернаһы училищелары директоры итеп билдәләнгәнгә тиклем, отставкала ҡала, ә 1823 йылда Финляндия генерал-губернаторы граф Закревский янында айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп билдәләнә. 

1828 йылда ул Эске эштәр министрлығы советы ағзаһы итеп билдәләнә һәм был дәрәжәлә ике тапҡыр, министр булмағанда, министрлыҡ менән идара итә; 1841 йылда ул академик итеп һайлана, 1849 йылда сенатор итеп билдәләнә. 

Мөхбир статс кәңәш биреүсе (1826 йыл), йәшерен кәңәшсе (1836 йыл), мөхбир йәшерен кәңәшсе (1856 йыл) дәрәжәләренә лайыҡ була. 

Петр Бутков 1857 йылдың 12 декабрендә вафат була. Төньяҡ Кавказда, Новосвободная (Адыгей республикаһы) станицаһы янындағы мәмерйә уның исеме менән атала.

## Петр Бутков библиографияһы

* Три древние договора руссов с норвежцами и шведами (СПб., 1837)
* Оборона летописи русской, Несторовой, от навета скептиков (СПб., 1840)
* О финских словах в русском языке и о словах русских и финских, имеющих одинаковое знаменование (СПб., 1842)
* Объяснение русских старинных мер, линейной и путевой. (СПб., 1844)
* Ответ на новый вопрос о Несторе, летописце русском. (СПб., 1850)
* Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год: в 3-х частях (СПб., 1869)
** Часть 1
** Часть 2
** Часть 3: Хронологический и алфавитный указатели

## Бүләктәре
- Изге Иоанн Иерусалимский ордены (1800) 

- 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (1800)

- 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1828)

- 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (1830) 

- 1-се дәрәжә Изге Анна орденына империя тажы (1831) 

- Аҡ бөркөт ордены (1840)

- Изге Александр Невский ордены (1853) 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Бутков // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1961. — Т. 1 : Аалтонен — Аяны. — Стб. 864.
* 

* Петр Григорьевич Бутков.
Варенцов Михаил Иванович

**Варенцов Михаил Иванович** (7 ғинуар (20 ғинуар) 1902 йыл — 26 май 1977 йыл) — СССР-ҙың ғалим-геологы, нефть һәм газ сығанаҡтары өлкәһе белгесе; Геология-минералогия фәндәре докторы (1940), профессор (1942), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1953).

## Биографияһы
Михаил Иванович Варенцов 1902 йылдың 7 ғинуарында (яңы стиль буйынса 20 ғинуарҙа) Владимир губернаһы Шуй өйәҙе Поповское ауылында тыуа.

1915 йылда ауыл мәктәбен тамамлай.

1921—1923 йылдарҙа Иваново-Вознесенск политехник институтының әҙерлек бүлегендә уҡый.

1929 йылда Мәскәү тау академияһын тамамлай.

1927—1931 йылдарҙа СССР-ҙың Халыҡ Хужалығы Юғары Советы ҡарамағындағы Дәүләт нефть ғилми хеҙмәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1931—1934 йылдарҙа — Нефть геологик разведка институтында эшләй, 1933 йылдан — нефть геологияһы секторы мөдире.

1934—1949 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының ҡаҙылма яғыулыҡ институтында эшләй: 1936 йылда өлкән тикшереүсе һәм лаборатория мөдире, 1946 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм лаборатория мөдире, 1946 йылдан — директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1929—1937 йылдарҙа И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында уҡыта.

1949—1955 йылдарҙа ул СССР Фәндәр академияһының Геология фәндәре институты ((ИГН) Академии наук СССР) директоры булып эшләй.

1956—1977 йылдарҙа ул тағын Нефть институтында эшләй, нефть һәм газ сығанаҡтары өлкәләренең региональ тектоника лабораторияһы мөдире.

Ул «Нефтяной хозяйство» (1932—1937) һәм «Советская геология» (1936—1940) журналдарының баш мөхәррире урынбаҫары була.

СССР-ҙа фәнде советлаштырыуҙа актив ҡатнаша, «серегән капитализм» яуызлығын күрһәтә

Мәскәүҙә йәшәй (Митная урамы, 52/54 йорт, һәм Губкин урамы, 4-се йорт).

1977 йылдың 26 майында Мәскәүҙә вафат була.

## Ойошмаларҙа ағзалығы
— 1925 йылдан ВКП (б) ағзаһы .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1943 — Кинйәбулат нефть сығанағын бергәләп асҡан өсөн аҡсалата премия.
* 1945 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* 1945 — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (10 июнь).
* 1945 — Волга-Урал нефть-газ табылған өлкә, девон ҡатламдарында нефть ятмаларын уртаҡ асҡан өсөн аҡсалата премия
* 1972 — Октябрь Революцияһы ордены
* 1972 — СССР-ҙың почетлы нефтсеһе.
* 1975 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Иҫкәрмәләр
Назаров Михаил Семёнович

**Назаров Михаил Семенович** (17 ноябрь 1897 йыл — 17 апрель 1978 йыл) — СССР-ҙың хәрби начальнигы, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-майор (1944). 

## Биографияһы
Михаил Семенович Назаров 1897 йылдың 17 ноябрендә  Орел губернаһы Болхов ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 12 йәшенән күн заводында  эшләй башлай. 

РККА-ла 1918 йылдың октябренән. 1919 йылдың 4 ғинуарынан Көнбайыш фронтында Орел 4-се  артдивизионы разведчигы. Кавалерия курсын тамамлағандан һуң, полк хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә. Поляк һәм Төркөстан фронттарында һуғыша. 1933 йылда  Фрунзе исемендәге РККА Хәрби академияһын, артабан, 1941 йылда, К. Е. Ворошилов исемендәге Ҡыҙыл Армия Генераль штабы академияһын тамамлай.

1941 йылдың 1 июленән 1942 йылдың  31 ғинуарына тиклем 182-се уҡсылар дивизияһы командиры була. 1942 йылдың 17 февраленән1942 йылды 8 майына тиклем  163-се  уҡсылар дивизияһы  менән командалыҡ итә.  Яралана. Госпиталгә эләгә. 1942 йылдың ноябрь айында , һауыҡҡандан һуң, Өфө пехота училищеһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.  1944 йылдың 17 ғинуарында уға  «генерал-майор» дәрәжәһе бирелә. 1956 йылда училище тарҡатылғанға тиклем хеҙмәт итә. 1957 йылдың апрель айынана запаста.

Михаил Семенович Назаров  Башҡорт АССР-ы Юғары советы 2, 3 һәм 4 саҡырылыш депутаты .

1978 йылда Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (21.02.1945).
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.11.1944, ...).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены  (22.02.1944).
* СССР миҙалдары.

### Хәтер
1993 йылда Өфө ҡала Советы ҡарары буйынса Ленин урамындағы 51 йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Уның тексы: *«Был йортта 1942-1955 йылдарҙа  Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Өфө пехота училищеһының начальнигы генерал-майор Назаров Михаил Семенович йәшәгән».*

## Әҙәбиәт

* Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий. (Ибянский — Печененко).. — М.: Кучково поле, 2015. — Т. 4. — С. 932-934. — 330 экз. — .
* *Кузнецов П.Г*.  Дни боевые. — М.: Воениздат, 1959.
* *Старшов Ю.* Памяти генерала Назарова. // «Вечерняя Уфа». — 7 июля 1993 года.
* *Сайфуллин З. Ш.* А мы с тобой, брат, из пехоты...// «Советская Башкирия». — 23 июня 1998 года.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Назаров Михаил Семёнович на сайте Память народа .
Суварди Сурьянинграт

**Суварди Сурьянинграт** (индон. *<span lang="id">Soewardi Soerjaningrat</span>*,  1922 йылдан **Ки Хаджар** **Деванторо** (индон. *<span lang="id">Ki Hadjar Dewantoro</span>*); 2 май 1889, Джокьякарта — 26 апрель 1959, шунда уҡ) — индонезия сәйәси эшмәкәре, ил бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүсе, яҙыусы һәм педагог. Индонезияның милли геройы.

## Биографияһы
Индонезияла ява аристократтар ғаиләһендә тыуған. Нидерланд телле мәктәп тамамлай, унан һуң төп халыҡ өсөн медицина мәктәбенә инә, әммә сәләмәтлеге менән проблемалар арҡаһында уны тамамлай алмай. Һуңғараҡ журналистика менән шөғөлләнә, төрлө баҫмалар менән хеҙмәттәшлек итә һәм тиҙҙән үҙенең законға ҡаршы ҡараштары менән таныла; 1908 йылдан башлап, шул уҡ ваҡытта нигеҙ һалынған Budi Utomo милли ойошма менән хеҙмәттәшлек итә, Джокьякартала уның беренсе съездын үткәреүҙе ойоштора.

1912-1913 йылдарҙа эшмәкәрлек алып барған Һинд партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була; 1913 йылда Нидерландтың үҙаллылыҡ Көнөн байрам итеүгә йыйылыуҙы тәнҡитләгән «Мин голландты булһам» исемле антиколониаль мәҡәләһен баҫтыра, уның өсөн ҡулға алынып, башта Банк утрауына, ә һуңынан Нидерландҡа һөрөп ебәрелә. Метрополияла 1919 йылға тиклем йәшәй, белемен арттырыу менән әүҙем шөғөлләнеп, студенттарҙың  Һиндстан ассоциацияһында ҡатнаша. 1919 йылдың сентябрендә, Нидерландтан тороп үҙаллылыҡ өсөн сығыш яһаған Һиндстан Милли Партияһы башлығы була, 1922 йылдың 3 июлендә балалар өсөн мәктәпкә нигеҙ һалыусы Таман Сисва йәмғиәтенә нигеҙ һала, унда белем биреү һәм тәрбиә биреү Англияға ҡаршы рухта алып барыла; шул уҡ ваҡытта Ява аристократияһы менән ассоциация булмаһын өсөн яңы исем дә ҡабул итә. 1923 йылда милли партия етәкселеген ҡалдырырға мәжбүр була. Бер нисә тапҡыр голландтар ҡулға ала; Япония оккупацияһы көндәрендә яңы хакимиәттәр күпмелер ваҡыт хеҙмәттәшлек иткән, Путер ойошмаһы лидерҙарының береһе булған.

Бойондороҡһоҙ Индонезияның Хөкүмәтендә  (1945 йылда) беренсе мәғариф һәм мәҙәниәт министры итеп билдәләнә. 1950-се йылдарҙа социаль-мәҙәни эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә, 1957 йылдан *Гадж Мад* университетынан почетлы докторы дәрәжәһен ала.

## Хәтер
Хәҙерге Индонезияла уның тыуған көнө милли мәғариф көнө булараҡ билдәләп үтелә, уның портреты бер нисә Индонезия банкнотында һүрәтләнгән, шулай уҡ уның хөрмәтенә Индонезия хәрби-диңгеҙ флоты караптары аталған. 1959 йылдың 29 ноябрендә уға үлгәндән һуң *Индонезияның милли геройы* исеме бирелә.

## Әҙәбиәт
Суварди Сурьянинграт // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Юлбирҙин Арыҫланбәк Харис улы

**Арыҫланбәк Харис улы Юлбирҙин** (тыу. 10.10.1925, Стәрлетамаҡ кантонының Тирмән-Йылға ауылы , Башҡорт АССР-ы, хәҙер Ишембай ҡалаһы һыҙатында — 03.03.1996, Өфө ҡалаһы) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәт эшмәкәре. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). БАССР Юғары Советының 9 — 11 саҡырылыштары депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985).

## Биографияһы
1949 йылда Мәскәү химия машиналары эшләү институтын тамамлай. Йүнәлтмә буйынса Үзбәкстандың Чирчик ҡалаһындағы Урта Азия химия машиналары эшләү заводына инженер‑конструктор итеп эшкә ебәрелә. 1952 йылда ул тыуған яғына ҡайтып төпләнә һәм Башҡортостанда «Двигательмонтаж» тресының Салауат монтажлау идаралығында өлкән мастер булып эшләй башлай. 1954 йылда А. Х. Юлбирҙин цех начальнигы, 1956 ййылда бүлек начальнигы, 1957 йылда баш инженер вазифаларына тәғәйенләнә.

1968 йылда Өфөгә күсенә һәм «Востокнефтезаводмонтаж» тресының производство‑технологик комплектация идаралығында баш инженер вазифаһын башҡара, ә 1969 йылдан Башҡортостан производство‑ойоштороу идаралығында начальник урынбаҫары була.

Сәнәғәт тармағын яҡшы белгән белгес булараҡ, ул 1970 йылда КПСС‑тың Башҡортостан өлкә комитетына сәнәғәт бүлеге мөдире урынбаҫары итеп эшкә саҡырыла. 1975—87 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын башҡара. Юлбирҙин етәкселегендә республикала нефть, химия, машиналар эшләү, оборона һ.б. сәнәғәт тармаҡтары объекттары файҙаланыуға индерелә, *Белорет ­металлургия­ комбинатында* 150‑се прокатлау цех‑станы төҙөлә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты(1985);

* Октябрь революцияһы ордены (1981);

* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985);

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973);

* «Почет билдәһе» ордендары (1963, 1971);

* БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985);

* Башҡортостан республикаһының Почет грамотаһы (1995);

* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987);

* Бер уйлап табыу авторы.

## Иҫкәрмәләр
Джанаев Иван Васильевич

**Иван Васильевич Джанаев** (псевдонимы **Нигер**; 2 октябрь 1898 йыл, Синдзисар, Нарск өлкәһе, Терек өлкәһе - 3 май 1947, Орджоникидзе, СССР ) - осетин совет шағиры, әҙәбиәт белгесе, публицист һәм тәржемәсе.

## Биографияһы
Иван Васильеви Джанаев 1898 йылдың 2 октябрендә Терек өлкәһе Синдзисар ауылында тыуған. Джанаевтың атаһы балаларға белем бирергә ынтылған. 

1909 йылда Иван Джанаев Нарск мәхәллә мәктәбен тамамлай, һуңынан Владикавказ дини мәктәбендә уҡый. 

1913 йылда ул Ардон теология семинарияһына инә. 

Иллюстрацияланған ҡулдан яҙылған "Фидиуаг" ("Глашатай") журналын баҫтырыуҙа ҡатнаша, ул әле лә Көньяҡ Осетия Республикаһында  осетин телендә баҫылып сыға. Был журналдағы киҫкен  журналистик мәҡәләләре аҫтында ул Нигер тип ҡултамға ҡуя. Был  псевдоним уның өсөн ғүмерлеккә ҡала 

1917 йылда ул Һарытау университетының тарих һәм филология факультетына уҡырға инә. 

Бер йыл уҡығандан һуң, 1918 йылдың йәйендә ул Синдзисарға ял итергә ҡайта. Граждандар һуғышы башлана. Ул Һарытауға кире ҡайтмай. 

9 йылдан һуң, 1927 йылда ул Төньяҡ Осетия   дәүләт педагогия институтының әҙәбиәт бүлегенә уҡырға инә, уны 1930 йылда тамамлай. Һуңынан  Төньяҡ Осетия- фәнни тикшеренеүҙәр институтының аспирантураһына ҡабул ителә. 

1936 йылдан ул Төньяҡ Осетия тикшеренеү институтында осетин әҙәбиәте тарихы бүлеге мөдире булып эшләй. 

Ул әҙәбиәт теорияһы, боронғо грек һәм рим әҙәбиәте, фольклор, осетин әҙәбиәте тарихы буйынса лекцияләр уҡый. Осетиндарҙың нарт эпосын системалаштырыу һәм өйрәнеү өсөн ул бик ҙур эш башҡара. 

Ул 1947 йылдың 3 майында Орджоникидзе ҡалаһында  вафат була.

## Ижады
Иван Джанаев 1914 йылда яҙа башлай. Ул әҫәрҙәрен, нигеҙҙә, Осетин телендә яҙған. Фарсы шағирҙарын, Гете, Пушкин, Шевченко, Тургенев, Тютчев, А. Церетели, Горький, Лу Синь әҫәрҙәрен тәржемәләү менән шөғөлләнгән. Ул Коста Хетагуров тураһында (Татари Епхиев менән берлектә) драма һәм балалар өсөн  "Бедняки сыновья Алдара" әкиәтен яҙа. Джанаевтың студенттары - Осетия  әҙәбиәте ғорурлығы, Хазби Калоев һәм Мунарбек Кочисов.

### Төп әҫәрҙәре
—Гоцци — поэма;

—У Терека — поэма;

—Сын Уахатага удалой Гуйман — поэма;

—Симд баделят — поэма

—Сатайхан — поэма.

## Хәтер
Иван Джанаев Осетия с иркәүе  некрополендә ерләнгән. Владикавказда урам уның исемен йөрөтә. 

## Сығанаҡтар

* Большая Советская энциклопедия, в 30 т., 3-е изд., М., 1969—1978, том 17, стр. 559.
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р. Джанаев Иван Васильевич // Писатели Осетии: библиографический справочник. — Владикавказ: Ир, 2015. — С. 126—130. — .
* Ларина В. И. Нигер (Джанаев И. В.) // Их именами названы улицы. — Орджоникидзе: Ир, 1979. — С. 231—233.
* Сатцаев Э. Б. Осетинские писатели. — Владикавказ, 2008. — С. 64—67. — (Моя Осетия). — .

## Һылтанмалар

* Нигер (осетин. сов. поэт) — статья из Башҡортостан советской энциклопедии. 

## Иҫкәрмәләр
Шанель Коко

**Габриэль Бонер (Коко) Шанель** (; 19 август 1883 йыл — 10 ғинуар 1971 йыл) — француз модельеры, «*Chanel*» мода йортона нигеҙ һалыусы һәм XX быуатта Европа модаһына ҙур йоғонто яһаусы. Ҡатын-ҡыҙ костюмын ябайлаштырыуға булышлыҡ иткән Шанель стиле өсөн традицион ирҙәр гардеробы элементтарын алыу һәм «зиннәтле ябайлыҡ» (*le simplicité de luxe la*) хас. Ул ҡатын-ҡыҙҙар модаһына билле жакет һәм ҡыҫҡа ҡара күлдәк; биҙәүестәрҙән сылбырлы сумка һәм эре бижутерия — тәү сиратта ҙур ҡаптырма-камелиялар һәм яһалма ынйы индерә. Уның фирмаһы сығарған «Chanel No. 5» хушбуйҙары XX быуат парфюмерияһының бестселлерына әүерелә.

## Биографияһы
1883 йылда Сомюр (Франция) ҡалаһында тыуа. Үҙе Францияның Овернь төбәгендә ун йылға һуңыраҡ тыуғанмын, тип раҫлай. Ҡыҙға 11 йәш булғанда әсәһе вафат була. Габриэлгә саҡ 12 йәш тулғанда дүрт туғаны менән ҡалдырып, атаһы ташлап сығып китә; балалар бер ни тиклем туғандаы ҡарауында була, бер ни тиклем приютта йәшәй.

18 йәшендә Габриэль кейемдәре магазинына эшкә урынлаша, буш ваҡытында кабарела йырлай. «*Ko Ko Ri Ko*» һәм «*Qui qu’a vu Coco*» йырҙарын башҡарыуы һөҙөмтәһендә — «Коко» ҡушаматын ала. Ошондай сығыштарының береһендә уны офицер Этьен Бальсан күреп ҡала — ҡыҙ уның эргәһенә Парижға күсә, әммә тиҙҙән инглиз сәнәғәтсеһе, дуҫтары араһында «Бой» ҡушаматлы Артур Кэйпелға китә.

1910 йылда Шанель эшләпә магазины аса — йыл дауамында ул Камбон урамындағы 31-се йортҡа күсә һәм бөгөн дә шунда.

Шанель һәм уның әхирәте Мися Серт вафаты алдынан Дягилевты 1929 йылдың 19 авгусында һуңғы тапҡыр күреүселәр була. Улар уны Сан-Микелела ерләүҙе лә үҙҙәре ойоштора, сөнки Дягилевтың да, уның эргәһендә булған Лифарҙың да аҡсаһы булмай

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

;Рус телендә
* 
* 
* 
* 
* 
*  *(Библиотека генерального директора. Путь к успеху; Дайджест к т. 9)*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Башҡа телдәрҙә
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт дома моды «Шанель»
* 
*  
* 
* 
*  
* Коко Шанель — женщина изменившая мир моды
Васильев Олег Федорович

**Васильев Олег Федорович** ( 1 август 1925 йыл — 7 март 2017 йыл) — ғәмәли гидродинамика һәм гидравлика өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, океанология, атмосфера физикаһы һәм география бүлектәре буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994; 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты), РФА кәңәшсеһе. 

## Биографияһы
Олег Федорович Васильев 1925 йылдың 1 авгусында Мәскәүҙә тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 
1948 йылда Мәскәү гидромелиорация институтын тамамлай. 1948-1959 йылдарҙа Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында эшләй. Техник фәндәр кандидаты (1951) .
П. Я. Кочинанан СССР Фәндәр академияһының Себер филиалына эшкә саҡырыу ала. 1959 йылдың 1 апреленән ул СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының Гидродинамика институтында, ғәмәли гидродинамика лабораторияһы мөдире булып эшләй. Техник фәндәр докторы (1960 йылдың 17 июнендә яҡлай) .
Халыҡ-ара ғәмәли системалы анализ институтының директор урынбаҫары (IIАSA, Австрия) (1977-1980).
1970 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1994 йылда Рәсәй фәндәр академияһы академигы.

РФА Себер филиалының һыу һәм экология проблемалары институтының ойоштороусыһы (1985) һәм беренсе директоры (1987-1995), 1995 йылдан РФА кәңәшсеһе. 
Уның уҡыусылары араһында 13 фән докторы һәм 40 тирәһе фән кандидаты.

300 самаһы фәнни баҫма, шул иҫәптән 5 монография һәм бер нисә монография күҙәтеүе авторы һәм авторҙашы.

«Водные ресурсы», «Сибирский экологический журнал», «Ecological Modelling» (Elsevier) журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.

Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Фәнни эшсәнлеге
Фәнни эшмәкәрлек өлкәләре: ғәмәли гидродинамика, гидравлика, гидрология, гидрофизика һәм һыуһаҡлағыстар экологияһы. 

## Баҫмалары

* Основы механики винтовых и циркуляционных потоков, М. — Л., 1957.
* О газотермодинамическом расчёте потоков в простых и сложных трубопроводах, «Изв. Сибирского отделения АН СССР». Серия технических наук, 1968, № 13, в. 3 (совм. с А. Ф. Воеводиным).

## Бүләктәре
- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985), 

- Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1967, 1975), 

- IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997),

- миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)  .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биография.ру
* БСЭ.
Хокинг Стивен

**Стивен Уильям Хокинг** (; 8 ғинуар 1942 йыл — 14 март 2018 йыл) — инглиз физик-теоретигы, космолог һәм астрофизигы, яҙыусы, Кембридж университетының Теоретик космология үҙәгенең фәнни эштәр буйынса директоры. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән Роджер Пенроуз менән бергә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы сиктәрендә гравитация сингулярлығы тураһында теорема буйынса һәм йыш ҡына Хокинг нурланышы тип аталған ҡара упҡындың нурланыш бүлеүе тураһында теоретик күрәҙәлек авторы. Хокинг беренселәрҙән булып дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм квант механикаһы күҙеллеуҙары берләшкән космологик теорияны аңлата. Әүҙем хупланы интерпретация многомировой Квант механикаһын төрлө яҡлап аңлатыуҙы әүҙем хуплай.

Хокинг Король сәнғәт йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, Папа фәндәр академияһының ғүмерлек ағзаһы, АҠШ граждандары өсөн иң юғары награда булып һаналған Азатлыҡ президент миҙалына лайыҡ була. 2002 йылда Би-би-си-ҙың бөтә замандарҙың иң бөйөк британлыларын билдәләү буйынса үткәргән һорау алыу һөҙөмтәһендә Хокинг 25-се урын биләй. Ғалим 1979—2009 йылдарҙа Кембридж университетында математиканың Лукас профессоры була, космологияла үҙенең теориялары тураһында фекер йөрөткән фәнни-популяр әҫәрҙәре арҡаһында коммерцияла уңышҡа өлгәшә. Хокингтың «Краткая история времени» китабы Британияның *«The* *sunday times»* баҫмаһының рекордлы 237 аҙнаһы буйына бестселлер баҫмалар исемлегенә инә.

Хокингта һирәк осраған мотор нейрондарының яй үҫешкән сир формаһы була (амиотрофик склероз йәки Лу Герига сире булараҡ та билдәле), ул уны тиҫтә йылдар дауамында яйлап хәрәкәтһеҙ итә. Телдн яҙғас та Хокинг телмәр синтезаторы ярҙамында аралашырға һәләтле була. Стивен Хокинг 2018 йылдың 14 мартында 76 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; Китаптар
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;
;Мәҡәләләр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный веб-сайт Стивена Хокинга.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Вселенная Хокинга: каким был жизненный путь великого астрофизика. Полет в невесомости, отказ от рыцарства и научные открытия // Ведомости, 14 марта 2018
Брянцев Борис Иванович

**Брянцев Борис Иванович**  (1 сентябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, "Башкирэнерго" акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре директоры. Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты 

## Биографияһы
Борис Иванович Брянцев 1950 йылдың 1 сентябрендә БАССР-ҙың  Туймазы районы Собханғол ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағас, һөнәри-техник училищела уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964  йылда, һөнәри-техник училищены уңышлы тамамлағандан һуң, район кино селтәрендә киномеханик булып башлай.

1969—1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, электромонтер булып эшләй һәм Куйбышев политехник институтына уҡырға инә. 1978 йылда ошо институтты уңышлы тамамлай.

Юғары белем алып сыҡҡас, совхоздың баш энергетигы булып эшләй, артабан район электр селтәрендә участка начальнигы вазифаһында була.

1980 йылдан "Башкирэнерго" акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре («БЕЛЕБЕЕВСКИЕ ЭЛЕКТРОСЕТИ АО БАШКИРЭНЕРГО») директоры итеп тәғәйенләнә.

Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайланған 

## Ҡарағыҙ
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Венеция

**Венеция** () — Италияның төньяғындағы ҡала. Халыҡ һаны яҡынса 270,4 мең кеше (2009 йылда). Адриатик диңгеҙендәге порт. Әһәмиәтле туризм үҙәге.

Венеция йөҙ илленән артыҡ канал менән бүлгеләнгән ун һигеҙ утрауға урынлашҡан. Материктан һөжүм итеп торған варварҙарҙан һаҡланыр өсөн уны махсус утрау  өҫтөнә  һалғандар. Хәҙер ҡаланы континент да Понте делла Либера күпере тоташтыра, шуға өҫтәп, ҡаланың эсендә тағы дүрт йөҙ күпер бар.

Венецияның ҡитғалағы өлөшөн Местре тиҙәр. Шундағы Кавалкавиа (ат юлы) тип аталған майҙандан диңгеҙ яғына автобустар йөрөй. 

## Тарихи белешмә
Готтар, һуңынан лангобардтар Италияның был төбәгенә һөжүм итә башлағас, Венеция ҡултығы ярҙарында йәшәүсе балыҡсылар һәм диңгеҙселәр йорттарын диңгеҙҙән Пеллестрина, Лидо, Сан-Эразмо утрауҙары менән бүлеп алынған лагуна эсендәге ҡоро ергә һала башлайҙар. Беҙҙең эраның VII — VIII ғбыуатында бында ҡала-республика барлыҡҡа килә. IX — X быуаттарҙа уҡ Венеция Европаның көслө сауҙа һәм диңгеҙселек үҙәгенә әүерелә.

Татар-монгол яуҙарынан һуң Венеция Алтын Урҙа менән сауҙа мөнәсәбәттәре урнаштырған беренсе дәүләт. 1367 йылда Венеция ҡалаһынан сыҡҡан итальян ғалимдары Доменико  һәм Франциско Пициганиҙар Алтын Урҙа дәүләте биләгән ерҙәрҙе лә картаға төшөрәләр. ХV быуатта улар Ҡазан ханлығы менән сауҙа итәләр. Венеция сәүҙәгәре Иосафат Барбаро Ҡазанға килеп: “Ҡазан—сауҙа ҡалаһы; унан Мәскәүгә, Польшаға, Пруссияға, Фландрияға күпләп тире-мех сығаралар, тип яҙып ҡалдыра.

## Ҡыҙыҡлы факт
Башҡортостандың Дүртөйлө ауылында Венеция тигән ауыл бар, ул күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Үҙенсәлекле атаманың килеп сығыуы әлбиттә осраҡлы түгел.  Венеция исемен 2001 йылда ла аҡлай ауыл - яҙғыһын боҙ тығылып, Ағиҙел ярҙарынан сыға, һәм бер нисә көнгә йорттар һыу эсендә ҡала. Шулай ҙа иң ҡурҡыныс ташҡын бында 1947 йылда булды тип хәтерләй ололар. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* 
* 
* Разумов Г. А., Хасин М. Ф. Тонущие города. — М.: Стройиздат, 1991
* *Акройд, Питер.* Венеция. Прекрасный город. Litres, 2017.
* 

## Һылтанмалар

* 
* Официальный сайт о туризме в Венеции
* Архитектура и искусство Венеции
* Виртуальная прогулка по Венеции
* Venice, Italy in 4K — Youtube
Клинов Иван Елизарович

**Клинов Иван Елизарович** (19 октябрь 1924 йыл — май 1996 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1984 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Башҡорт АССР-ы Октябрьский ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм өс «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Иван Елизарович Клинов 1924 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡыҙғанбаш улусы Үрге Николаевка ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, медицина хеҙмәте лейтенанты, 123-сө уҡсылар дивизияһының 622-cе уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 31 авгусында Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

### Белеме
Бөрө уҡытыусылар институтын (1949), КПСС-тың Башҡорт өлкә комитеты ҡарамағындағы өс йыллыҡ партия мәктәбен тамамлай (1956).

### Эш урындары
1949—1953 — КПСС-тың Балтас район комитеты;
1953—1956 — партия мәктәбе уҡыусыһы;
1956—1961 — КПСС-тың Туймазы район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире;
1961—1963 — КПСС-тың Туймазы район комитетының икенсе секретары;
1963—1965 — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе;
1965—1984 — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Октябрьский ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Клинов етәксе булған осорҙа ҡала халҡы һаны 100 меңгә барып етә.

### Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 
* өс «Почет Билдәһе» ордены.

## Иҫкәрмәләр
Буйлов Александр Сергеевич

**Буйлов Александр Сергеевич** (27 февраль 1950 йыл — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, «БелЗАН» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, Башҡортостандың атҡаҙанған машина төҙөүсеһ. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — мордва

## Биографияһы
Александр Сергеевич Буйлов 1950 йылдың 27 февралендә Ырымбур өлкәһе Ерекле ауылында тыуған.
1965—1969 йылдарҙа Боғорослан ауыл хужалығын механизациялау техникумы студенты. 1969 йылда Ырымбур өлкһе Степан Разин исемендәге колхозда мастер.
1990 йылда Куйбышев политехник институтын тамамлаған.
 
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Бәләбәй ҡалаһындағы «Автонормаль» заводында эшсе булып башлаған. Смена мастеры, участка етәксеһе, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, профсоюз комитеты рәйесе булып эшләгән. 1984—1990 йылдарҙа «Автонормаль» заводының профсоюз рәйесе.

1990 йылдан — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең инструменттар етештереү буйынса директоры, 1993 йылдан — йәмғиәттең етештереү предприятиеһының директоры.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана
2000—2005 — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — коммерция директоры;
2005 йылдан — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — «БелЗАН» ААЙ-нең төп етештерү буенса директоры.

1981—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың автомобиль һәм ауыл хужалығы машина төҙөлөшө профсоюзы Үҙәк комитеты ағзаһы.

1987—1992 — БАССР профсоюзының өлкә комитеты президиумы ағзаһы.

1990—1995 — 1990 йылдан — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең инструменттар етештереү буйынса директоры, 1993 йылдан — йәмғиәттең етештереү предприятиеһының директоры.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана
2000—2005 — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — коммерция директоры;
2005 йылдан — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — «БелЗАН» ААЙ-нең төп етештерү буенса директоры.

1987—2005 — Бәләбәй ҡала Советы депутаты;

2004—2005 — Бәләбәй ҡалһы Советы рәйесе;

2005 елдан — Бәләбәй Муниципаль районы Советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Халыҡтар дуҫлығы ордены, «Башҡортостандың атҡаҙанған машина төҙөүсеһе» маҡтаулы исеме, «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» миҙалы, «Башҡортостан Республикаһында фиҙәҡәр хеҙмәт» билдәһе.

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Буйлов Александр Сергеевич
Лагодовская Елена Фёдоровна

**Лагодовская Елена Федоровна** (; 1899—1958) — украин совет археологы, тарих фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
1899 йылдың 15 июлендә Одесса уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

1917 йылда гимназияны тамамлап, Ленинградта урта белем ала. 1919 йылда Житомирға күсенә, унда 1925 йылда Житомирҙа Халыҡ мәғарифы институтының ижтимағи фәндәр факультетын тамамлай (хәҙерге ваҡытта Иван Франко исемендәге Житомир дәүләт университеты). 1920 йылдан уҡытыу эше менән параллель рәүештә Волынск фәнни-тикшеренеү музейында (хәҙерге Житомир өлкә -край музейында) эшләй башлай. 1926 йылдан 1930 йылға тиклем  Дәүләт матди мәҙәниәт тарихы академияһындә (ГАИМК) һәм Лениград дәүләт университетында (ЛГУ, хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт университеты) аспирантурала уҡый.

Украинаның мегалим мәҙәниәте тураһында аспирантураны тамамлап, диссертация яҡлағас, Елена Лагодовская Одесса тарих-археология музейына (хәҙерге Одесса археология музейына) эшкә ебәрелә. Артабан, 1939 йылда Украина ССР Фәндәр академияһының Археология институтына күскәс, гүмеренең аҙағына тиклем  өлкән фәнни хеҙмәткәр булып эшләгән, ә 1944 йылдан 1949 йылга тиклем ошо институттың боронғо археология бүлеге менән етәкселек иткән.

Е. Ф. Лагодовская Украинала күп кенә эре археологик экспедициялар менән етәкчелек итә, уның экспедицион етәкселәре араһында Пётр Ефименко (Воронеж өлкәһе һәм Сыуаш АССР) һәм Сергей Гамченко (Украина ССР-ы территорияһында) була.

Украинаның иң боронғо тарихына башланған металл осоро — уның эҙләнеүҙәр даирәһе.  Мегалик һәйкәлдәрҙе өйрәнеү, усат культураһын асыу һәм өйрәнеү, Волыньдың һуңғы риполь осоры ҡомартҡыларын тикшереү, шулай уҡ Украина территорияһында боронғо ям мәҙәниәтен өйрәнеү кеүек эштәр уның исеме менән бәйле. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.

1958 йылдың 13 декабрендә Киевта вафат була.

## Сығанағы

** *П. І. Скрипник.* Лагодовська Олена Федорівна // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2009. — Т. 6 : Ла — Мі. — С. 20. — 784 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1028-1.
** *Лысенко С. С.* К вопросу о реконструкции погребального убранства эпохи поздней бронзы на территории Украины // Чтения посвященные 100-летию деятельности в Государственном Историческом музее В. А. Городцова. — М., 2003. — Ч. 1. — С.150-152.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Пушкин Лев Анатольевич

**Пушкин Лев Анатольевич** (18 июнь (30 июнь) 1870 йыл — 19 ғинуар 1920 йыл) — 1914—1917 йылдарҙа Ырымбур вице-губернаторы, Батша һарайы камергеры. Александр Пушкиндың Болдино имениеһының һуңғы хужаһы.

## Биографияһы
Пушкиндарҙың Түбәнге Новгород тармағы нәҫеленән. Земство начальнигы Анатолий Львович Пушкиндың (1846—1903) һәм уның ҡатыны Александрова Ольга Александровнаның (1852—1884) улы. А. С. Пушкиндың яҡын кесе туғаны.

Николаев кавалерия училищеһын 1892 йылда тамамлағандан һуң корнет чинында 42-се драгун полкына ебәрелә. Тиҙҙән Гродно Лукоянов өйәҙе буйынса лейб-гвардия гусар полкына күсерелә. 1896 йылдың 2 декабрендә гвардия кавалерия запасына сыға. 1897 йылдың 28 ғинуарында Лукоян өйәҙенең 2-се участка земство начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә шул уҡ йылдың 25 июлендә запастағы поручик итеп үрләтелә.

1906 йылдың 19 февралендә Лукоян өйәҙе дворяндары етәксеһе итеп һайлана. Болдино имениеһы хужаһы булараҡ 1899 йылдан уны дәүләткә һатырға теләй. 1904—1908 йылдарҙағы крәҫтиән сыуалыштарынан һуң алпауыт имениеһы яҙмышы нығыраҡ хәүефләндерә башлай, һәм, ниһайәт, имение ҡаҙнаға 30 мең һумға һатыла.

1910 йылдың 2 ноябрендә — Рогачев өйәҙе дворяндары башлығы, ә 1914 йылдың 5 авгусында — Ырымбур вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә, һәм әлеге вазифала Февраль революцияһына тиклем ҡала. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1913 йылдың 6 декабре) чинына тиклем үрләй, батша һарайындағы камергер званиеһына лайыҡ була (1913). 2-се дәрәжә Изге Анна һәм 4-се дәрәжә Изге Владимир ордендары менән бүләкләнә (1911).

1917 йылда революцион халыҡтан туҡмала. Аҡ армия Ырымбурҙы яулағандан һуң улар менән Себергә китә. Адмирал Колчак ярҙамы менән Японияға дауаланыуға ебәрелә. 1919 йылдың йәйендә Владивостокҡа әйләнеп ҡайта, унда ул медицина докторы С. М. Блюменфельд клиникаһында дауалана, ә һуңынан Диңгеҙ госпиталендә. 1920 йылдың 19 ғинуарында вафат була. Владивостоктың Покровка зыяратында ерләнә, әлеге зыярат 1923 йылда ябыла. 2002 йылда Л. А. Пушкиндың ҡәбере урынын яҡынса самалап ағас тәре ҡуялар.

1898 йылдың 18 ғинуарынан алып дворян ҡыҙы Добролюбова Александра Николаевна менән никахта тора, балалары булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Список лиц, служащих по ведомству Министерства внутренних дел 1905 года (исправленный по 1 мая). Ч. II. — СПб., 1905. — С. 394.
* Список лиц, служащих по ведомству Министерства внутренних дел 1914 года (исправлен по 1 января). Ч. II. — СПб., 1914. — С. 348.
* Список гражданским чинам четвертого класса. Исправлен по 1 марта 1916 года. — Пг., 1916. — С. 2707.
* Родословная роспись потомков А. П. Ганнибала, прадеда А. С. Пушкина. — СПб., 2000. — С. 66.
* Пациенты лечебных заведений Владивостока (неопр.). Медицинский портал Приморского края. Дата обращения 8 августа 2018.
Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы

**Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы** (21 ғинуар 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-биологы. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007).

## Биографияһы
Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы Аҡсурина 1949 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Иҫке Ҡалмаш ауылында тыуа.

1967—1969 йылдарҙа Саҡмағош районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.

1974 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1978 йылда Мәскәү ветеринария академияһында уҡып сыға.

1974 йылдан алып Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өҙөклөк менән эшләй: 1990—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — лаборатория мөдире, 1995 йылдың ноябренән — фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1997 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһы буйынса эшләй.

1975—1977 йылдарҙа Әлшәй районындағы Аксёнов ауыл хужалығы техникумында уҡыта. 1978—81 йылдарҙа Татарстандың Минзәлә совхоз‑техникумында эшләй.

1985—1990 йылдарҙа Дәүләкән районы «Коммунар» колхозы рәйесе булып хеҙмәт итә. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыу эшен алып бара.

2001 йылда «биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2007 йылда Фирүзә Аҡсуринаға профессор вазифаһы бирелә.

Аҡсуринаның ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығының малдарын үрсетеү, ит йүнәлешле һыйыр малы булдырыу һәм башҡа мәсьәләләргә бағышланған.

Ул 100‑ҙән артыҡ ғилми эш авторы була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Повышение эффективности производства говядины в мясном и молочном скотоводстве в условиях Республики Башкортостан. Өфө, 2003
* Управление производством в мясоперерабатывающих предприятиях АПК в рыночных условиях. Өфө, 2007 (авторҙ.)

## Һылтанмалар
*
Пирамович Гжегож

**Гжегож Пирамович** (  , **Григор Пирумян** ; ,  - , Мендзыжец-Подляски) - поляк педагогы, рим католик руханийы, дин таратыусы, педагог, яҙыусы һәм шағир, тәржемәсе, философ. 

## Биографияһы
Львов патрицийы Якуб һәм Анна Никорович әрмән  сәүҙәгәрҙәр ғаиләһендә тыуған. 

Луцк һәм Львовта иезуит коллегияларында уҡыған.

Иезуиттар ордены ағзаһы (1754-1773).

1767 йылда Львов кастелянының улдарына опекун сифатында Францияға һәм Италияға сәйәхәт итә, унда фәлсәфә һәм педагогикала төрлө ағымдар менән таныша.

1770-1773 йылдарҙа Львовта иезуит коллегияһында философия уҡыта.

1773 йылда Куровола дин әһеле була (Пулава янында).

1773-1794 йылдарҙа Эдукция комиссияһы секретары, Речь Посполитаяла мәғариф ойоштороу тураһында төп законын (1781) төҙөүселәрҙең береһе.

Халыҡ мәктәптәре инспекторы функцияларын башҡара. 1775-1787 йылдарҙа Элементар дәреслектәр йәмғиәтенең мәктәп эштәре буйынса комиссияһы секретары.

*Тарговица Конфедерацияһы* ағзаһы (1792). [

Варшава фән дуҫтары йәмғиәте эшендә ҡатнаша .

1794 йылда поляк восстаниеһы баҫтырылғандан һуң эмиграцияла йәшәй. Тарговица конфедерацияһы тарҡатылғандан һуң, Пирамович үҙенең барлыҡ вазифаларын юғалтҡан; фәҡирлеккә төшкән ауырыу килеш ул Польша магнаттары йорттарында приют эҙләргә мәжбүр булған. Асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында ул Австрия Хөкүмәте тарафынан ваҡытлыса төрмәгә оҙатылған (1797). 1797-1800 йылдарҙа Краковтағы полиция күҙәтеүе аҫтында була.

## Мәғрифәтселеге
Польшала милли мәғариф системаһын тергеҙеүгә йүнәлтелгән эшсәнлегендә ул дәүләт мәктәптәрен ойоштороуға айырыуса иғтибар бирә. Риторика буйынса дәреслек, мәхәллә мәктәптәре өсөн алфавит, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн шиғырҙар һ.б. уның редакцияһында сыға. 

## Хәтер
Кельц, Лодзь, Вроцлав, Щецин ҡалаларында Пирамович исемендәге урамдар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Грзегорц Пирамович  )
Булатов Салауат Ғабдулла улы

**Булатов Салауат Ғабдулла улы** () —  4 октябрь 1946) - партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.  Милләте — башҡорт  

## Биографияһы
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә БАССР-ҙың Миәкә районы Елдәр ауылында донъяға килгән. 

1969 йылда - Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай. 

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда  баш зоотехник булып эшләй. 

1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының  баш зоотехнигы. 

1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда "Искра" колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.

1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.

1992 йылдан - Ишембайҙағы "Башресурсы" коммерция акционер берекмәһе директоры . 

Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
*Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 41.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Вельвет

**Вельвет** ( — «бәрхәт») — уң яғынан буй һыҙаттар итеп ҡуйы өбрөлө һырҙар һалып һуғылған кизе-мамыҡ туҡыма. Йоҡалығы һәм йомшаҡ фактураһы буйынса вельвет бәрхәтте хәтерләтә. Кейем-һалым, аяҡ кейеме, сумка һәм башҡалар тегеү өсөн ҡулланыла.

## Этимологияһы
Тарихи рәүештә һүҙ  һүҙенән килеп сыҡҡан; *vellus* «йөн» тигәнде аңлата, лат. villus — "«мамыҡ», «сәс шәлкеме», шул уҡ һүҙҙән «велюр» тигәне лә килеп сыҡҡан. Был термин менән башта бөтә өбөрөлө туҡымалар аталған, уларҙы төрҙәргә бүлеү һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.

Хәҙерге вельвет тәбиғи кизе-мамыҡтан да, синтетика йәки ҡушымта ла булыуы мөмкин.

## Тарихы
Урыҫ телле мөхиттә вельвет тип аталған туҡыма уның тибына ярашлы бер нисә исемгә эйә, ә туҡыма атамаһы инглизсә velvet — бәрхәт килеп сыҡҡан. Атама буйынса бер нисә фараз бар. Уларҙың береһе буйынса, бындай туҡыма беренсе тапҡыр Манчестерҙа күренгәнлектән, классик вельветты билдәләү өсөн «манчестер» исеме шаҡтай киң таралған. Ҡәҙимге француз вариацияһында әлеге туҡыманың исеме «corde du roi», йәки «король туҡымаһы» кеүек яңғырай, сөнки тәүге осорҙа был материал бик ҡиммәт тора, уны бары король ғаиләһе ағзалары һәм яҡындары ғына кейеү мөмкинлегенә эйә була.

Был төр туҡыма урта быуаттан билдәле булған һәм бәрхәт туҡымалар категорияһына ҡараған. Вельвет етештереү технологияһы сер итеп тотолған, ул быуындан-быуынға ғаилә мануфактураһында мираҫ итеп тапшырыла килгән .

## Вельвет төрҙәре
Вельвет ике төп төргә — туҡымалағы өбөрө оҙонлоғо һәм ерлекте туҡыу ысулы буйынса бүленә .

Етештереүҙә вельвет өс төргә бүленә: корд, һырлы һәм фасонлы. Бөтә был төрҙәр үҙ-ара өбөрөһөнөң оҙонлоғо һәм һыҙаттарының киңлеге менән айырыла. Кордтың һыҙаты киң булған (5 мм) һәм өбөрөһө оҙон, һырлының һыҙаттары тарыраҡ (2-3 мм), өбөрөһө ҡыҫҡа. Фасонлы вельветта өбөрөләре төрлө оҙонлоҡта итеп эшләнеп, биҙәктәр барлыҡҡа килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Корд (ткань)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Бархат — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / Ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
* Л. Кибалова. О. Гербенова. М. Ламарова. Иллюстрированная энциклопедия моды.. — Прага : Артия, 1988.
* Кирсанова, Р. М. Костюм в русской художественной культуре 18 — первой половины 20 вв. : Опыт энциклопедии. — 1995.

## Һылтанмалар
*  — Энциклопедия моды и одежды. EdwART. 2011.
* Ирина Михайлова. Великолепный «косматый», «рытый», «петливатый»: бархат в средневековой Европе (рус.) // Теория моды. Одежда. Тело. Культура. — М.: Новое литературное обозрение, 2012. — Вып. 25, № 3. — ISBN 5-86793-472-1. Архивировано 19 января 2015 года.
Байда Григорий Иванович

**Байда Григорий Иванович** ( ; 16 декабрь 1902 йыл — 25 ғинуар 1981 йыл) — комбайн операторы, Украина ССР-ның ауыл хужалығы машиналары операторы. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951, 1958).

## Биографияһы
Григорий Иванович Байда 1902 йылдың 16 декабрендә (3 декабрь иҫке стиль), Черкассы өлкәһе хәҙер Черкассы районының Лиски ауылында тыуған.

1925—1928 йылдарҙа бай кешеләрҙә. 1929—1932 йылдарҙа заводта эшләй.

1932—1938 ул йылдарҙа Криничанск өлкәһе Криничал машина-трактор станцияһының тракторсыһы була. Һуңыраҡ — Новомосковск МТС-ы (1938—1941 һәм 1945—1959) операторы, 1959 йылдан Украина ССР-ының Днепропетровск өлкәһе Новомосковск районының «Выдвижение» колхозы комбайнеры.

1950 йылдан ул яңы ауыл хужалығы техникаһын үҫтерә. 1951 йылда ул иген культураларын йыйып алыу өсөн виндроуэрҙың яңы төрөн булдыра. 1956 йылда ул өс рәтле КСБ-3 кукуруз комбайнын эшләй.

1959 йылдан КПСС ағзаһы. 5-се саҡырылыштың Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында Черкассы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

Ул 1981 йылдың 25 ғинуарында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951, 1958)
* Ике Ленин ордены, 
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  ордены,
* СССР миҙалы, шулай уҡ ҙур алтын һәм ВСХВ ауыл хужалығы күргәҙмәһе миҙалдары менән бүләкләнә.

## Хәтер
Геройҙың тыуған Лиски ауылында бюст ҡуйылған .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Григорий Иванович Байда. Сайт «Герои страны».
* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Люди нашего рода — Байда Григорий Иванович
Алфёров Николай Семенович

**Алфёров Николай Семенович** (13 сентябрь 1917 йыл — 6 ноябрь 1982 йыл) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм партия лидеры. СССР халыҡ архитекторы (1978), 1943 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.

## Биографиясы
Николай Семенович Алфёров 1917 йылдың 13 сентябрендә Херсон өлкәһе, Компанеевва ауылында тыуған (хәҙерге Украинаның  Кировоград өлкәһе ). 

1932 йылда урта мәктәптең 7 синыфын тамамлай, һуңынан Донецк өлкәһендәге Амвросиевка цемент заводында әйләндергес булып эшләй, шул уҡ ваҡытта урта белем ала. 1935-1949 ул йылдарҙа Харьков ҡала төҙөлөш инженерҙары институтының архитектура факультетында уҡый. 1940 йылдың декабренән 1946 йылдың сентябренә тиклем ул Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июленән һуғыш аҙағына тиклем  ҡатнаша. 

1946 йылда ул Уралға килә һәм 1963 йылға тиклем UPIда ярҙамсы, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор һәм архитектура кафедраһы мөдире булып эшләй. 1948-1951 йылдарҙа ул Мәскәү институтының архитектура аспирантураһында уҡый. 1952-1953 йылдарҙа ул Свердловск ҡалаһы проектында көндөҙгө архитекторҙар төркөмө башлығы булып эшләй. 1952 йылда ул кандидатлыҡ диссертацияһын, 1962 йылда - докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1967 йылдан - Мәскәү институтының Урал филиалы директоры. 1972 йылдан Алферов Свердловск архитектура институты эшен етәкләй. 

Рәсми хеҙмәте менән бер рәттән, ул бер нисә тапҡыр ҡала Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың Киров районы ағзаһы итеп һайлана . Тарихи һәм мәҙәни һәйкәлдәрҙе һаҡлау буйынса Бөтә Союз йәмғиәтенең Свердловск филиалының беренсе рәйесе  була. Ул СССР СА Советы Секретариаты ағзаһы, РСФСР Архитекторҙар союзының Свердловск ойошмаһы Советы ағзаһы. IV, V, VI Бөтә Союз Архитекторҙар Конгрессына делегат итеп һайлана. 

Н.С.Алферов СССР Дәүләт Төҙөлөш Комитеты ҡарамағындағы сәнәғәт архитектураһы буйынса ведомство-ара комиссия ағзаһы, СССР Юғары Мәғариф Министрлығының Фәнни-методик Советы ағзаһы, Мәскәү архитектура институты ҡарамағындағы архитектура советы ағзаһы, Рәсәйҙең Архитектура институты докторы академик дәрәжәһен бүләк итеү советы ағзаһы, Мәскәү архитектура комиссияһы ағзаһы. 1979 йылдан СССР Сәнғәт академияһы ағзаһы. 

1982 йылдың 6 ноябрендә вафат була. Уны Свердловск ҡалаһының  Широкореченск зыяратында ерләйҙәр

## Бүләктәре һәм исемдәре
РСФСР-ҙың аткаҙанған архитекторы (1973) СССР-ҙың халыҡ архитекторы (1978) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденыҠыҙыл Йондоҙ орденыПочёт Билдәһе орденыКөмөш тәре (Польша) 

Миҙалдар

## Тамамланған проекттары
Свердловскиҙағы тарихи-революцион майҙан  ансамбле (1974) Я.Свердлов музейын реконструкциялаү (әҫәрҙәре 1948) Свердловск ҡалаһында Малышев урамындағы торлаҡ йорт (1955) 

Свердловск урамындағы торлаҡ йорт, Свердловск (1955) Свердловск турбомоторҙар заводының гидротехник машиналары магазины (1956)

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар

*