open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яуыз малай (хикәйә)

**Яуыз малай** — хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған. Хикәйә 1883 яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың  23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» («Скверный мальчик») йәки (Кесе йәштәге дачниктар өсөн хикәйә) тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Яуыз малай» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың  23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» («Скверный мальчик») йәки (Кесе йәштәге дачниктар өсөн хикәйә) тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Ул шулай уҡ А. Ф. Маркс баҫмаһына ла ингән. Әҫәрҙәр йыйылмаһы өсөн Чехов хикәйәһен ҡыҫҡартҡан, унан малайҙың ҡайнатма урлаған һәм төшкө ашты тасуирлаған картиналар алып ташланған.

Чехов үҙе тере саҡта хикәйә болгар, немец, серб-хорват, чех, швед телдәренә тәржемә ителә.

## Тәнҡит
Тәнҡитсе Л.&nbsp;Е.&nbsp;Оболенский хикәйәләге ғаилә тормошоноң йүнһеҙлеге һәм дыуамал үҙһүҙлелеге тасуирланған картиналарҙы  айырыуса билдәләп үткән.

## Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға йәй көнө дачала бара. Иван Иваныч Лапкин һәм Анна Семеновна Замблицкая тигән йәш кешеләр йылға ярында балыҡ тота, ял итә. Яҡын-тирәлә кеше юҡ, Лапкин ҡыҙға үҙ күңелен асып һала: «Һеҙҙе күргәс тә, Һеҙгә күҙем төштө һәм мин беренсе тапҡыр ғашиҡ булдым, Һеҙҙе бөтә йөрәктән яраттым». Үҙенең мөхәббәте тураһында һөйләү менән бер үк ваҡытта ул ҡыҙға нисек итеп балыҡ тоторға, ҡармаҡты нисек ҡуйырға һәм ҡасан сирткән балыҡты ярға тотоп килтерергә кәңәш бирә. Ҡапыл Анна Семеновнаның ҡармағы сиртә, ул ибәтәйһеҙ генә ҡармаҡ һабын тарта, балыҡ ҡармаҡтан ысҡынып китә. Балыҡты тотоп ҡалырға тырышҡан  Лапкин абайламайынса Анна Семеновнаның ҡулынан тотоп ала һәм уның ирендәрен үҙенә яҡын килтерә. Тегеһе ситкәрәк тайпылып ҡарай, ләкин инде барыһы ла һуң: «ирендәр иренгә тейешеп, үбешәләр». Был мәлде Анны Семеновнаның ҡустыһы, уларҙан әҙ генә алыҫтараҡ һыуҙа сыр-яланғас торған Коля тигән малай, күреп ҡала. Ул барыһын да күрә һәм «бик әсе мыҫҡыллап йылмая».

Йәштәр малайға бер һум аҡса бирә һәм бер кемгә лә бер һүҙ ҙә әйтмәҫкә ҡуша. Малай бер тәңкә аҡсаны ла ала, Лапкиндан буяуҙар, ең ҡыҫтырғыстар, төрлө ҡатырға ҡаптар һәм туп та ала. Былай бүләктәр алыу малайға бик ныҡ оҡшап ҡала, һәм ул йәштәрҙе гелән күҙәтеп йөрөй башлай. Ул йәштәрҙе уларҙың үбешеп тороуҙары тураһында өлкәндәргә әйтеү менән янап ҡурҡыта; уға йәштәрҙән алған бүләктәр аҙ һымаҡ тойола һәм ул ахыр сиктә уларҙан кеҫә сәғәте алып биреүҙәрен таптыра башлай. Нишләргә белмәгән йәштәр малайға сәғәт вәғәҙә итә.  

Ошо йылдың көҙөндә Лапкин  Анна Семеновнаға никахлашырға тәҡдим яһай. Йәштәр Коляны табып алып, рәхәтләнеп, үстәре ҡанғансы Коляның ҡолаҡтарын борғослай.

## Әҙәбиәт
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Злой мальчик// Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А.&nbsp;М.&nbsp;Горького.&nbsp;— М.: Наука, 1974—1982.

## Һылтанмалар
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Злой мальчик . Оригинальный русский текст
* Экранизация рассказа А. Чехова «Злой мальчик»

## Иҫкәрмәләр
Сулпан (мәғәнәләр)

* Сулпан — планета.
* Сулпан (балалар театры)
* Сулпан (Бишбүләк районы)
* Сулпан (Йәрмәкәй районы)
* Сулпан (Миәкә районы)
* Сулпан (Салауат районы)
* Сулпан (Стәрлетамаҡ районы)
* Сулпан (Өршәк ауыл советы, Ауырғазы районы)
* Сулпан (Талбазы ауыл советы, Ауырғазы районы)
* Сулпан (Әлшәй районы)
* Сулпан (Яңауыл районы)
Сталин музейҙары

**Сталин музейҙары** — СССР етәксеһе — Иосиф Виссарионович Сталинға бағышланған муйейҙар.
* Бухарестағы Сталин һәм Ленин музейы.
* Иосиф Виссарионович Сталин тыуған Гори ҡалаһында уның йорт-музейы урынлашҡан.
* Сольвычегодск ҡалаһында музей «Сәйәси һөргөндәрҙең йорт-һәйкәле» — И. В. Сталиндың мемориаль йорт-һәйкәле бар, музей йорт эсендә урынлашҡан, унда 1908 -1910 йылдарҙа И. В. Сталин һөргәндә була.
* Вологда ҡалаһында 1911йылдың декабренән 1912 йылдың февраленә тиклем И. В. Сталин һөргәндә булған йортта «Вологодская ссылка» музейы бар. Мемориаль бүлмә бар, унда Сталин йәшәгән, уның балауыҙ фигураһы ҡуйылған.
* Волгоград ҡалаһында 2006 йылдың майында Мамай курганындағы «Сталинград» мәҙәни үҙәге бинаһында Сталин музейы асылған.
* Башҡортостанда, Өфө ҡалаһында Сталин тыуыуының 132 йыллығына уның музейы асылды.

Рәсәйҙә Сталин музейы Мәскәүҙә эшләй. Измайловола «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡыҙыл Армияның юғары баш Командующийы И. В. Сталиндың запас команда пункты» тарихи музей комплексы («Сталин бункеры» тип атала). Музей Волгоградта, Өфөлә, Иркутскиҙә, Вологдала, Махачкалала, Владикавказда асыла. Шулай уҡ Сочи ҡалаһындағы Сталин дачаһы музей статусына эйә. Бөтә тарихи мөхит һәм шул ваҡыттағы бик күп әйберҙәр һаҡланған, Кунцевоға яҡын дачала, Сталиндың үҙәк музейын йыһазландырырға тигән тәҡдимдәр булды

## Өфөлә Сталиндың музейы

Иосиф Виссарионович Сталиндың Башҡортостан Республика музейы — Рәсәй Федерацияһы Коммунистәр партияһының Башҡортостан рескомы ярҙамы менән 2011 йылда асыла. Коммунистар партияһының Орджоникидзе район комитеты менән бер бинала урынлашҡан. Адресы: Өфө, Кузнецов урамы, 7. Йәкшәмбе көндәрендә 11.00 сәғәттән 15.00 сәғәткә тиклем эшләй.

Экспозициялары:
# "Сталиндың бала сағы һәм үҫмер йылдары ";
# «Сталин — революционер»;
# «Башҡорт АССР-ы төҙөлөүҙә Сталиндың роле»;
# «Сталиндың Бөйөк Ватан һуғышындағы роле»;
# «Сталин һәм хәҙерге заман».
Совет осоро фотолары, ябай һәм юбилей тәңкәләре, аҡса, 1953 йылғы «Пионер» журналы һәм Сталин барельефы айырым витринала урынлаштырылған. Сталин һүрәтләнгән һуғыштан һуңғы йылдар картинаһы бар. Бөтә совет осоро миҙалдары һәм значоктары коллекцияһы шул йылдар вымпелендә урынлашҡан.

Музейҙың китаптар фондында 1950 йылда баҫтырылған Сталин әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы (13 томда), Сталин биографияһы (1950 й.), Сталин брошюралары (1949 йыл), Сталиндың Америка президенттары — Трумэн һәм Рузвельт менән хатлашыуы, шул йылдарҙағы гәзиттәр төпләмәһе (1950—1953 йылдарҙа) һәм башҡа бик күп нәмәләр бар. Шулай уҡ Сталин тураһында хәҙерге баҫмалар, китаптар һәм гәзиттәр йыйылған.

## Иҫкәрмәләр
Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы

**Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы** (10 июнь 1946 йыл, Ҡардаръя, Үзбәк ССР-ы) — СССР һәм Рәсәйҙең ҡурсаҡ театры артисы.   Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. «Незнайка на луне» мультсериалында Незнайка ролен тауышландырыу арҡаһында киң билдәлелек ала. 

## Биографияһы
Венера Тимерхан ҡыҙы Рәхимова 1946 йылдың 10 июнендә Үзбәк ССР-нда тыуған. 1967 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлай һәм Башҡортостан ҡурсаҡ театры (БТК) эшләй башлай, шунда уҡ 1986 йылға тиклем эшләй. Бер йылдан Мәскәү ҡурсаҡ театрында эшләй башлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ыны атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1985) артисы.
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984) — С. Т. Айтматовтың «Аҡ пароход» повесы буйынса «Аҡ пароход» спектаклендә Малай образы, М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса «Ғәлимә» спектаклендә — Ғәлимә, |А. А. Толстойҙың «Буратино мажаралары» әкиәте буйынса Башҡорт ҡурсаҡ театрында ҡуйылған «Буратино мажаралары» спектаклендә — Буратино образдары өсөн 
|.

### Фильмографияһы
* «Лукоморье» телетапшырыуы (Пугало) — 1996—2000
* Карпов. Өсөнсө миҙгел (28 серия, Зина апай) — 2014

### Йәнһүрәттәрҙе тауышландырыу
*  — Тылсымлы һыбыҙғы —* Уаигтың әсәһе*
*  — Незнайка на луне — *Незнайка*
*  — Бесәй балаһы һәм уның дуҫтарының мажаралары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башҡортостанда
* Башҡорт энциклопедияһы 
* От петрушки прометей самигуллин р. к. Өфө, 1993.
* 

## Һылтанмалар
* Венера Рәхимова
Узиков Юрий Андреевич

**Узиков Юрий Андреевич** (28 май 1931 йыл — 14 апрель 2010 йыл) — журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1987), Шәһит Хоҙайбирҙин (1999) һәм В. П. Бирюков (1977) исемендәге премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Юрий Андреевич Узиков 1931 йылдың 28 майында Архангельск ҡалаһында тыуған.

1962 йылдан ҡатынының тыуған яғына — Өфөгә күсеп килә, бында «Геолог Башкирии» гәзите мөхәррире, «Ленинец», "Вечерняя Уфа " гәзите редакцияларында бүлек мөдире булып эшләй. Интернет- журналист булараҡ «БАШвестЪ» интернет-гәзитендәге «Тарихтағы көн» рубрикаһы эше менән билдәле.

РФА Өфө фәнни үҙәгенең тарих тел һәм әҙәбиәт институты (1973—1994), Һаҡлау һәм күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын файҙаланыу буйынса Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәте Министрлығы ғилми-производство үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.

Юрий Узиков «Башҡорт Ленианианаһы» темаһын асты.

Ю . Узиков *уфаведение* тематикаһына байтаҡ өлөш индергән.

Улы — Михаил Юрьевич Узиков, рәссам, архитектор, яҙыусы.

#### Белеме
* Архангельск караптар техникумы
* Ленинград юғары партия мәктәбе (журналистика факультеты, 1962)

## Библиография
Башҡортостан тарихы буйынса 30-ҙан ашыу китап авторы.
* «Как зовут тебя, улица?»
* «Это надо живым»
* «В. И. Ленин в Башкирии»
* «Порученец В. И. Ленина»
* «Ленинские места в Башкирии»
* «Гвардейцы планеты: коминтерновцы в Башкирии»
* «Исторические памятники Уфы»

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* В. П. Бирюков исемендәге Урал (Силәбе) премияһы лауреаты.
* Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы  (1987) −1980 — 1986 йылдарҙа Башҡорт китап нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан тарихи-революцион тематикаһы буйынса китаптар серияһы өсөн.
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия — «Исторические памятники Уфы» китабы өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*   
* http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1001964  Екатерина Чуракова. В его книгах оживает история // Башвестъ, 21.11.08
* http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=1007442  Екатерина Чуракова. Человек в истории // Башвестъ, 16.04.2010 — Некролог.
Репетитор (хикәйә)

**Репетитор** &nbsp;— Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр  «Осколки» журналының 6-сы һанында 1884 йылдың 11 февралендә «Сценка» башы аҫтында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Репетитор» хикәйәһе 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр  «Осколки» журналының 6-сы һанында 1884 йылдың 11 февралендә «Сценка» башы аҫтында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.  1886 йылда хикәйә А. Ф. Маркс нәшер иткән «Пестрые рассказы» йыйынтығына индерелгән.

А.&nbsp;П.&nbsp;Чехов гимназияла уҡыған сағында Таганрогта, һуңынан Мәскәүҙә репетиторлыҡ эше менән шөғөлләнә. Яҙыусының репетиторлыҡ тәжрибәһе был хикәйәлә ярылып күренеп тора.
 
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец һәм словак телдәренә тәржемә ителә.

## Тәнҡит
Тәнҡитсе Ф. Змиев был хикәйәгә бик ныҡ кире баһа бирә. Ул «Репетитор» хикәйәһен «ярым һаташыу, йә булмаһа бушты-бушҡа ауҙарыу хикәйәләренә оҡшаған, ә аңлайышлы яҙылған фабулаһы бөтөнләй юҡ» хикәйәләрҙең береһе тип атай.

## Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға отставкалағы губерна сәркәтибе Удодов фатирында бара. Уның ун ике йәшлек улы Петя янына һәр көн һайын VII класс гимназисы Егор Зиберов дәрестәр бирергә килә.

Дәрестәр көн һайын ике сәғәт дауамында бара, һәм уны үткәргән өсөн  гимназист алты һум аҡса ала. Петяны гимназияның II класына әҙерләү латин фәненән башлана. Петяға алтынсы тапҡыр килештәр буйынса үҙгәртеүҙе өйрәтәләр, ләкин Петя һаман бер нимә лә үҙләштерә алмай интегә. Петя яҡшы уҡыһын өсөн атаһы ҡайыш менән ярып, белем бирергә лә булыша. Латин теленән бирем икенсе көнгә күсерелә. Бала шулай уҡ арифметиканан да үҙ белеменең кимәлен күрһәтә алмай. Удодов счет таҡтаһында алгебра юлы менән сиселәсәк биремде үҙе эшләй.  

Был фән артынан бала диктант яҙып ҡарай, географиянан, дин законы фәненән, рус теленән уның белемен тикшерәләр. Ике сәғәт үтеп тә китә, Зиберов өйөнә ҡайтыға йыйына. Ҡайтырҙан алда ул Удодовтан аҡса һорай. Малайҙың атаһы алты ай буйына уға бер тин дә түләмәгән була. Бөгөн дә ата кешенең аҡсаһы булмай, һәм Зиберов эше өсөн хаҡ ала алмай ҡайтып китә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Репетитор // Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А.&nbsp;М.&nbsp;Горького.&nbsp;— М.: Наука, 1974—1982.

## Һылтанмалар
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Репетитор . Оригинальный русский текст

## Иҫкәрмәләр
Готман Альфред Леонидович

**Готман Альфред Леонидович** (2 октябрь 1947 йыл) — ғалим-инженер-төҙөүсе. 1972 йылдан Башҡортостандың хәҙерге Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү проект-конструкторлыҡ һәм производство институты хеҙмәткәре, 1983 йылдан лаборатория, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 2003 йылдан — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары—баш инженер; бер үк ваҡытта 2001 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе (2007). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008).

## Биографияһы
Альфред Леонидович Готман 1947 йылдың 2 октябрендә Томск ҡалаһында тыуған. 

«Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса 1976 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

1972 йылдан алып — БашНИИстройҙа: өлкән техник, свай фундаменттарын тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1983 йылдан — нигеҙҙәрҙе һәм фундаменттарҙы фәнни-тикшеренеү бүлеге мөдире.

РОМГГиФ-тың Башҡортостан бүлексәһе рәйесе һәм вице-президенты, ISSMGE һәм IGS-ның ағзаһы.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: вертикаль һәм горизонталь йөкләнештәге свай һәм свай фундаменттарының эксперименталь-теоретик тикшеренеү эштәре, шул иҫәптән ишелмәгә ҡаршы ҡоралмаларға. 11 авторлыҡ таныҡлығы һәм уйлап сығарылған нәмәгә патент эйәһе. 219 баҫма эштәр авторы. 2008 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына иң яҡшы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура әҫәрҙәре өсөн өлкәһендә лайыҡ булды : *«Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холлы» күп функциялы бинаһын проектлау өсөн. *

*Указдан:*
Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура әҫәрҙәре өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияларын бирергә:

Киокадзу Араиға, Кито ҡалаһының Сейка университеты профессоры (Япония), Готман Альфред Леонидовичҡа, фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары — дәүләт унитар предприятиеһы Институт «Башниистрой»-ҙың баш инженеры, техник фәндәр докторы; Ҡаранаев Марат Закир улына, дәүләт унитар предприятиеһы Институт «БашНИИстрой»-ҙың төҙөлөш конструкциялары бүлеге мөдире; Муллағилдин Ришат Усман улына, «РАУМ Арчитэкс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте президенты — «Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холлы» күп функциялы бинаһын проектлау өсөн.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе (2007) 
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы

** Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы ** (14 декабрь 1909 йыл — 15 февраль 1994 йыл) — театр актёры, режиссёр һәм драматург. 1938 йылдан СССР Театр эшмəкəрҙəре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1949), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1944) артисы. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1967, 1971) кавалеры.

## Биографияһы
Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы 1909 йылдың 14 декабрендә Пермь губернаһының Екатеринбург өйəҙе Ҡыштым заводы ҡасабаһында, хəҙерге Ҡыштым ҡалаһында тыуған.

1930 йылда Өфө ҡалаһындағы Башҡорт сəнғəт техникумын (В.Мортазин-Иманский, М.Ə.Мəһəҙиев, Х.Бохарский курстары) тамамлай.

1930—1931 йылдарҙа Өфөлə Эшсе йəштəр театрына етəкселек итə.

1931 йылда Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә күсә, 1931—1942 һәм 1949—1956 йылдарҙа актёр, 1942—1948 йылдарҙа художество етəксеһе һəм 1956 йылдан алып алып баш режиссёры.

Бер үк ваҡытта 1940—1970‑се йылдарҙа Өфө сəнғəт училищеһы уҡытыусыһы.

1971—1982 йылдарҙа Ҡазан кинохроника студияһының Өфө бүлегендə кинофильмдарҙы башҡорт теленə тəржемə итеү буйынса режиссёр.

1938 йылдан театр эшмəкəрҙəре союзы ағзаһы.

1994 йылдың 15 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы үҙ ижадында К. С. Станиславский системаһына һəм милли театр традицияларына таяна, трагик һəм комик ролдəрҙе бер үк кимəлдə уңышлы башҡара. Вәлиәхмәт Режиссёр булараҡ 1940—1960 йылдарҙа башҡорт театры үҫешенең төп йүнəлештəрен билдəлəй.

;Сәхнәгә ҡуйған спектаклдәре:
* «Сит кеше балаһы» (дебют, 1934, В. В. Шкваркин),
* «Ҡара йөҙҙəр» (М.Ғафуриҙың шул уҡ исемле повесы буйынса, Ғ.Əмири һəм Ғәлимов инсценировкаһы),
* «Батырҙар» (А. А. Фадеевтың «Йəш гвардия» романы буйынса үҙенең инсценировкаһы),
* «Иҙеүкəй менəн Мораҙым» (М. А. Буранғолов),
* «Ябырылыу» (Л. М. Леонов),
* «Ҡаһым түрə, йəки 1812 йыл» (Б.Бикбай),
* «Мария Тюдор» (В.Гюго) һ.б.

;Спектаклдәрҙә ролдәре
* Баҙарғол («Башҡорт туйы»; дебют, 1928)
* Ялған Дмитрий («Борис Годунов», А. С. Пушкин)
* Незнамов («Ғəйепһеҙ ғəйеплелəр», А. Н. Островский)
* Фердинанд («Мəкер һəм мөхəббəт», Ф.Шиллер)
* Хлестаков («Тикшереүсе», Н. В. Гоголь).
* Толик («Долги наши», Я. Э. Володарский; дебют, 1974), һәм башҡалар
* Мулла («Салауат Юлаев» к/ф, 1941).

## Уҡыусылары
Уҡыусылары араһында Хеҙмəт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүлəклəнеүселәр: Ғ.Ғ.Ғилəжев, Р.Ф.Йыһанов, Р.М.Əйүпов, З.А.Əхмəрова.  (1955, 1967, 1971).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949),
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1944)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1940),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1967, 1971).

## Хәтер
Өфө ҡалаһында Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы йəшəгəн йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Һылтанмалар
*
Тотманов Рәдис Нурислам улы

**Тотманов Рәдис Нурислам улы** (5 август 1953 йыл) — бейеүсе, педагог-хореограф һәм балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).

## Биографияһы
Рәдис Нурислам улы Тотманов 1953 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылында тыуған.

1974 йылда Стәрлетамаҡта Башҡорт мәҙәни-ағартыу училищеһын, 1998 йылда — Рәсәй театр сәнғәте университетын (педагогы Е. П. Валукин) тамамлай.

Эш урыны: 1975 йылдан 1995 йылға тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй, 1992—1993 йылдарҙа Өфө хореография училищеһында хореография уҡыта, 1996—2000 йылдарҙа — Башҡорт филармонияһы балетмейстеры, 2002—2004 йылдарҙа — Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһы педагог-балетмейстеры.

Хореограф булараҡ, ансамблдә «Башҡорт егеттәре бейеүе» («Джигитовка»), «Рус бейеүе» һ. б. бейеүҙәрҙе ҡуйған.

Тотманов Рәдис Нурислам улы Ҡарағалпаҡ (1976), Яҡут (1978), Татар (1989) АССР-ҙарында үткәрелгән БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә һәм Сыуаш АССР-ындағы БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981) ҡатнаша.

СССР һәм донъя буйлап яҡынса 20 илдә гастролдәрҙә була.

## Бейеүҙәре
* «Бөркөткә һунар уйыны» («Игра-охота на беркута»)
* «Бүләк» («Подарок»)
* «Гөлнәзирә»
* «Дуҫлыҡ» («Дружба»)
* «Еҙ үксә» («Медный каблук»)
* «Тимербайҙың улдары» («Сыновья Тимербая»)
* «Өс туған» («Три брата») һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1988).
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2013).

## Һылтанмалар
* 
* http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=33233
Сафиуллин Марс Ғәлим улы

**Сафиуллин Марс Ғәлим улы **(12 март 1952 йыл — 16 сентябрь 2019 йыл) — бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының  халыҡ артисы (1989).

## Биографияһы
Марс Ғәлим улы Сафиуллин 1952 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында тыуған.

1970 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Республика мәҙәни-ағартыу училищеһын (педагогтары К. С. Цыганков, В. А. Цыпляк) тамамлағас, Бишбүләк ауылындағы район мәҙәниәт йортона методист булып эшкә килә.

Бишбүләктә эшләү дәүерендә Өфөлә художество үҙешмәкәр конкурстарында ҡатнаша. 1973 йылда уны Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә саҡыралар.

1991 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрының бейеү репетиторы, 1995 йылдан 1998 йылға тиклем — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында балет солисы булып эшләй.

Педагогик эшмәкәрлек алып бара: 1991—1995 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында, әлеге ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһында, хореография училищеһында һәм шулай уҡ Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

Марс Ғәлим улы Сафиуллин 2019 йылдың 16 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Репертуары
Яңғыҙ бейеүҙәре: «Бүләк», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Һунарсы», «Перовский» һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сафиуллин М. «Я влюблен в красоту»: Беседа с народным артистом РБ М. Сафиуллиным / Вела беседу Э. Мирсаяпова. // Светлый путь. — 1998. — 23 дек. — С. 4.
* Танцуй, Марс!: (О М. Сафиуллине) // Сулейманов А. Вместе украсим этот мир. — Белебей, 2002. — С. 92—96.

## Һылтанмалар
* 
* Бишбүләк районының арҙаҡлы кешеләре: Сафиуллин Марс Ғәлим улы
Өммө Сәләмә бинт Әбү Һүмәйә

**Өммө Сәләмә р. ғ. (Өммө Сәләмә бинт Әбү Үмәйә)** () -  Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефете,  мосолмандарҙың Инәһе, сәхәбә Хәлид  ибн әл Вәлидтең һәм мөшриктәр башлығы   Әбү Йәһил ибн Хишамдың ике туған һеңлеһе.

## Биографияһы

Пәйғәмбәребеҙҙең (с.ғ.с) һөттәш туғаны Ғәбд-әл- Әсәдтә тормошта була, уның менән бергә Хәбәшстанға (Эфиопия) һижрәт ҡыла. Һуңғараҡ Мәҙинәгә күсенәләр. Бәҙер һуғышында ире һәләк булып ҡалғас, Пөйғәмбәр с.ғ.с. уға өйләнә. 
Бик уҡымышлы булыуы менән айырылып тора, Хәлифәттең ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша.Уның һүҙҙәренән 378 хәҙис яҙып алынған. 
Ғәрәптәрҙә йыш ҡына кешенең үҙенә ҡушылған исеме онотолоп, йә ата-әсәһенә, йә балаһына бәйле ҡушамат тағыла. Өммө Сәләмә Инәбеҙҙең ысын исеме Һинд. Сәләмә исемле улы тыуғас, уның шул баланың әсәһе тип йөрөтә башлағандар.

Һинд Мәккәлә рисәләт инерҙән 15 йыл әүәл донъяға килгән. Исламды ул тәүгеләрҙән булып ҡабул иткән һәм шул арҡала бик күп ауырлыҡтар, ҡайғылар кисергән.

Ҡатын Мәккә ҡөрәйештәренең бик абруйлы мәхзүмит араһынан булып, ошо заттан һәр ерҙә һүҙе үткән Әбү Йәһел һәм Хәлид ибн Вәлид Исламға даими дошманлыҡ ҡылып торалар. Әбү Йәһел хатта бер сәхәбәнең әсәһе Сүмәййәне үлтерә, мосолмандар менән алыш-биреште туҡтаттыра, Мәҙинәгә күсенгәндә Пәйғәмбәребеҙҙе юҡ итергә тап ул өгөтләй һәм үлтереүселәрҙе лә үҙе туплай.

Уның Әбү Йәһел ағаһы  мосолмандар менән һуғышта үлеп ҡала, Хәлид иһә башҡаса Пәйғәмбәребеҙгә ҡаршы сыҡмай, сөнки ғәрәптәрҙә кейәү-еҙнә яғы менән низағлашып йәшәү ғәйеп һанала. Шулай итеп, Өммө Сәләмә Инәбеҙ арҡаһында Мәккә мөшриктәренең йоғонтоло бер заты дошман булыуҙан туҡтай.

Ул Аллаһ Илсеһенең ҡатындары араһында иң оҙон ғүмерлеһе, 84 йәшендә иң һуңғыһы булып баҡый донъяға күскән.Әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.

## Һылтанмалар
*
* Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан: 2004
* Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. — 2008, № 7—12
## Иҫкәрмәләр
Оҙонкүл

**Оҙонкүл** — Көньяҡ Уралда Кесе Ҡыҙыл йылғаһы бассейндағы күл. Башҡортостандың Учалы районы Оҙонкүл һәм Яңы Оҙонкүл ауылдары эргәһендә урынлашҡан.

## Атамаһы
Оҙонса тарайып ятҡан формаһына ҡарата Оҙонкүл тигән исем бирелгәндер.

## Тасуирламаһы
Күл өҫтө майҙаны 4,6 км2, оҙонлоғо 4,5 км, уртаса киңлеге 1,2 км, уртаса тəрəнлеге 2,0 м (макс. — 4,1 м), һыу күлəме 9,2 млн м3; һыу йыйыу майҙаны 36,5 км2.
Көнсығыштан Ташъяр тауы (545,3 м), көнбайыштан Көркəк һəм Оҙонғыр һырттары араһындағы уйпатлыҡта урынлашҡан. Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник күл, урта девондың ҡарамалыташ свитаһы базальттарында, риолиттарында, йəшмəлəрендə барлыҡҡа килгəн. Күлдең соҡоро һуҙылған, төбө һөҙəк, сапропель менән ҡапланған. Ағар күл, күлдән Кесе Ҡыҙыл йылғаһына ҡараған Ҡылы йылғаһы ағып сыға.

Күлдең төньяҡ һəм төньяҡ-көнсығыш өлөштəре һаҙланған.

Рәсәйҙә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен категориялаштырыу өсөн Күлбаш һаҙлығы (Оҙонкүлдең төньяҡ өлөшөн индереп) перспективалы булып тора.

Туйыныуы буйынса ҡатнаш, башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Һыуы сөсө. Күл эвтрофлы. Төньяҡ һəм көньяҡ ярҙары һөҙəк, көнбайыш һəм көнсығышы — текə. Тирə‑яғындағы ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай һəм ҡайын урмандарынан тора. Яр буйҙарын үҫемлектəрҙең урман һəм болон төрҙəре (тимофеевка, типсəк, əрем, ябай кесерткəн) ҡаплаған. Күрəн, ҡамыш, һаҙ ҡолонғойроғо, һыу үлəне һәм башҡа үҫемлектәр бар.

Күлдә табан балыҡ, ялтырсабаҡ, күл һəм осло моронло тəлмəрйендəр тереклек итә; күлдең яры буйында күл аҡсарлағы, һоро өйрəк һәм башҡа ҡоштар йəшəй.

Күлдәге балыҡ запасы балыҡсылыҡ сәнәғәте өсөн яраҡлы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Күл картала
* Күлдең фотолары  — www.panoramio.com
Елмерҙәк бөгөлө

**Елмерҙәк бөгөлө** *(урыҫса рәсми булмаған атамаһы - Тещин язык)* — Белорет районының Елмерҙәк һыртындағы иң хәтәр бөгөл, серпантин.

## Атаманың килеп сығышы

Елмерҙәк атамаһының килеп сығышы төрлөсә аңлатыла. Шул төбәктә йәшәгән халыҡ уны *елберҙәк* тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип тә аңлата. Һырттағы ел йыш ҡына ағастарҙы сайҡалып торорға, япраҡтарын елберләргә мәжбүр итә, атама шуға бәйле тип һанайҙар. Белорет-Инйәр-Өфө автомобиль юлы һалынған саҡта һырттан битләүгә ҡырҡа боролош яһап, юл һалырға тура килә. Шул урынды серпантин, йәғни, башҡортса "бөгөл" тип атайҙар.

## Географик урыны
Елмерҙәк бөгөлөндәге серпантин Белорет районының Ҡолмас һәм Уҫманғәле ауылдары араһындағы киҫемдә урынлашҡан.

Был урын юл-транспорт фажиғәләре йыш булыуы менән насар дан сығарған. Урыҫса уны шуға "Тещин язык" тип тә атайҙар.

## Иҫкәрмәләр
Ишембай халыҡ мәғарифы музейы

**Ишембай халыҡ мәғарифы музейы** — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының мәғарифын өйрәнеү буйынса тарихи-мәғрифәтселек маҡсаты ҡуйыусы мәҙәниәт учреждениеһы. 2000 йылда асыла.

Музейға нигеҙ һалыусы һәм 2000—2013 йылдарҙа уның директоры — Василий Владимирович Бабушкин, Ишембай ҡалаһының Почётлы гражданы.

Адресы: Ленин проспекты, 22. Почта индексы 453215. Балалар (үҫмерҙәр) ижад һарайы бинаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Василий Владимирович Бабушкин Башҡортостан Республикаһында беренсе булып бындай йүнәлештәге музейҙы булдырыу идеяһы авторы, идея 1984 йылда тыуа. 1986 йылдан башлап В. В. Бабушкин документтар йыя, «Ҡала уҡытыусылары — хеҙмәт һәм һуғыш ветерандары», «Ҡала уҡытыусыларының хеҙмәте, спорт, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә ҡатнашлығы», «Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына арнала…» исемле альбомдар эшләй. Бер үк ваҡытта уҡытыусыларҙы "Почёт китабы"на индереү эшен системаға һала.

Был материалдар музейҙың беренсе экспонаттары булалар. Бер аҙҙан ҡала уҡытыусыларының хәрби дан музейы — халыҡ мәғарифы музейы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был 1998 йылдың ноябрендә һуғыш һәм педагогик хеҙмәт ветерандары осрашыуында була.

2000 йылдың 6 майында, Ишембай ҡалаһының 60-йыллығы һәм ҡала мәғариф бүлеге ойошторолоуҙың 60-йыллығына, балалар ижады үҙәге янында тарихи музей асыла. Башҡортостанда тәүге профессиональ музей директоры итеп Василий Владимирович Бабушкин тәғәйенләнә. Был вазифаны ул бөгөнгө көнгә тиклем яуаплы башҡара. 2001 йылдың ноябрендә музей Рәсәй Федерацияһы мәғариф Министрлығында теркәлә.

## Күргәҙмәләре
2003 йылдың апрелендә «Ишембай районында халыҡ мәғарифы тарихы һәм үҫеше» исемле яңы экспозиция асыла. Еңеүҙең 60-йыллығына Бөйөк Ватан һуғышына арналған экспозиция яңы «Һуғыш юҡ иткән йәшлек», «Фронт хаттары», «Фронт һәм тыл берҙәм» исемле стендтар менән тулыландырыла.

Василий Владимирович материалдары буйынса «Восход» гәзите биттәрендә 14 мәҡәлә яҙылған, шул иҫәптән: «Уларҙың юлы файҙалы эштәр менән билдәләнгән», «Маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булғандар», «Нимә булды, шул булды…», «Ижад — киләсәккә юл» исемле мәҡәләләр. Василий Владимирович ҡалала халыҡ мәғарифы тарихы һәм үҫеше тураһында китап та яҙа, ул әҙ һанда 2010 йылда баҫтырыла. 80 йыл ғүмеренең 60 йылдан ашыуын Василий Владимирович мәғариф өлкәһендә, шуның 32 йылдан ашыуын Ишембай ҡалаһының 6-сы һанлы мәктәп директоры вазифаһында эшләй.

## Наградалар
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығына арналған Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейҙарының Республика смотр — конкурсында ҡатнашҡаны өсөн, Башҡортостан Республикаһы профсоюздар Федерацияһының Рәхмәт ҡағыҙы менән бүләкләнде.

Рәсәй Минэнерго (Мәскәү ҡалаһы) социаль сәйәсәт һәм кадрҙар Идаралығының баш белгесе М. М. Шунина баһаламаһы буйынса: «Был музей — ҡаланың һәм республиканың ҙур байлығы».

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
* Ишембай картина галереяһы
* Ишембай этнография йәмәғәт музейы

## Һылтанмалар
* Халыҡ мәғарифы музейы
* Открывая новые страницы
Ирәкташ

**Ирәктәш (Инзерские зубчатки)** —  Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан (Башҡортостан).

Ирәкташ Башҡортостандағы Көньяҡ Урал төбәгенә инә.  Башҡортса атамаһы — Ирәкташ — ирәк һүҙенән барлыҡҡа килгән. Ирәк — киртләс, ырғаҡ һымаҡ тигән мәғәнәгә эйә. Тире тарттыра торған ҡулайлама ла шулай атала. Урыҫса атамаһын — Инзерские зубчатки — туристар   Инйәр йылғаһы исеменән тештәр кеүек тырпайып торған ҡаяларына ҡарап биргән. Ҡаялар бер нисә саҡрымға теҙелеп киткән.  Белорет районы буйлап Оло Инйәр һәм Тирлән йылғалары араһында төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. . Ул  Оло Инйәр йылғаһы һәм  Тирлән ҡасабаһы араһында урынлашҡан.  Һырттың оҙонлоғо — 10 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 2 км яҡын, көньяғыныҡы 3 км яҡын, абсолют бейеклеге — 1161 м. Биләнле 3 өлөштән тора.

Рельефы ҡатмарлы. Асыҡ күренгән 3 өлөштән тора: 150 м яҡын тәрәнлектәге билән менән бүленгән көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ.

Тау биттәре тигеҙ (ауышлыҡ — 25—30 градус), көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә текә (ауышлыҡ — 70 градустан ашыу). Ҡырасында тигеҙһеҙ ашалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тештәр бар. Урта рифейҙың Егәлге свитаһы кварциттарынан һәм кварцитлы ҡомташтарынан тора.

## Үҙенсәлектәре

Кварциттан, кварцит ҡомдан тора. Урта Рифей геохронологик осоронда барлыҡҡа килгән,  Егәлге свитаһына инә. Һырттың иң күренекле урыны — ырғаҡ рәүешле киртләс ҡаялары. Ул һырттың төньяғында урынлашҡан һәм ҡая циркы тигән атама ла алған.

## Тәбиғәте

Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге беленә:  урмандары һирәк ағаслыҡтар һәм бейек тау болондары м‑н алмашына, уларҙан өҫтәрәк тау тундралары урынлашҡан.
Ландшафты бейек тауҙарға хас: ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслыҡтар, тау болондары, тундра үҫемлектәре.
Тау итәктәрен ҡәҙимге ҡарағастар, шыршы һәм аҡ шыршы, ҡарағай,  ҡайын һәм уҫаҡ ағастары ҡаплап алған. Йәнлектәргә ла бай: айыу, ҡабан, төлкө, мышы, бүре, ҡуян, терпе, йыландар, төрлө ҡоштар төйәкләнгән.

## Башҡорт фольклорында
Ай Ирәкташ-Ирәкташ,

Киртләс-киртләс һирәк таш.

## Һылтанмалар
*  
* 

## Иҫкәрмәләр
* http://migranov.ru/zubchatki.php
* http://nashural.ru/Mesta/inzer-zubchatki.htm 
* http://tirlyan.magnitogorsk.org/
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы

**Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы** (12 апрель 1973 йыл) — бейеүсе, 1991—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) һәм халыҡ артисы (2010).

## Биографияһы
Элвира Мирзанур ҡыҙы Әхмәтова-Нәбиева 1973 йылдың 12 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1991 йылда Өфө хореография училищеһын (педагогы М. А. Кәримов), 2006 йылда Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһын (ВЭГУ) (уҡытыусыһы А. Х. Зөбәйҙуллин) тамамлай.

1991 йылдан  Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй. Ул һығылмалылығы һәм музыкаға һәләтле булыуы менән айырылып тора. Матур ҡиәфәт, сағыу темперамент эйәһе.

Рәсәй һәм донъяның 15 иле буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы Көндәрендә (1997), Санкт-Петербургта (2001), Әзербайжанда (2001), Төркиәлә (Стамбул ҡалаһында, 2006) Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә, «Русская Зима» фестивалендә (Лондон, 2005) ҡатнаша.

Мәскәүҙәге Кремль һарайы, П. И. Чайковский, «Россия» исемендәге концерт залдары, Санкт-Петербургтың «Октябрьский» концерт залы сәхнәләрендә бейей.

## Бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялары
«Бишбармаҡ» («Бишбармак»), «Бүләк» («Подарок»), «Гөлнәзирә», «Аҡҡош-ҡаҙҙар» ( «Гуси-лебеди»), «Ҡороҡсолар» («Укротители»), «Яҙғы ташҡын» («Весенний поток») һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хәмәдан

**Хәмәдан**, боронғо **[[Экбатана]]** ( *Hamadân*;  *Ahmatan*) — Ирандың көнбайышында урынлашҡан ҡала. Хәмәдан провинцияһының административ үҙәге.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Зәнжан

**Зәнжан** (, ) — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Зәнжан провинцияһының административ үҙәге.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы

**Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы** (28 июль 1911 йыл — 14 октябрь 1995 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1955) һәм атҡаҙанған (1940) артисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1969) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы Бикташева 1911 йылдың 28 июлендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Ҡара Яҡуп волосы  Арыҫлан ауылында тыуған.
  
1929 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын (В. Г. Мортазин-Иманский һәм М. А. Мәһәҙиев класы) тамамлай. 1930 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. 

Актёр 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша, уның ижады унда юғары баһа ала. 
 
Тәлиғә Бикташева сәнғәтендә сағыу драматизм һәм тәрән лиризм бергә тура килгән. Студент сағында М. Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу» мелодрамаһында төп ролде башҡара. Бөтәһе 100-ҙән ашыу сәхнә образы ижад итә, ул үҙе уйнаған ролдәрен һәр саҡ милли һыҙаттар менән үреп алып бара.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Иң мөһим ролдәре: Ҡарлуғас («Ҡарлуғас», Б. Бикбай), Айһылыу («Һаҡмар» — «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», С. Мифтахов), Ғәйнәүәл («Ташҡын», Т. Ғиззәт), Ксения («Борис Годунов», А. Пушкин), Көнбикә («Ҡатынҡайым», А. Мөбәрәков), Ульяна Громова һәм Елена Кошевая («Йәш гвардия», А. Фадеев — В. Ғәлимов), Мәрзиә, Илбикә («Ул ҡайтты», «Әсә хөкөмө», Ә. Атнабаев), Мәстүрә («Йырланмаған йыр», М. Кәрим). Иң яҡшы роле — Ғәлимә («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури).

## Ғаиләһе
* Тормош юлдашы — билдәле актёр һәм режиссёр Тимербулат Имашев.
* Ҡыҙҙары Эльмира Недосеева Мәскәүҙә йәшәй, әле хаҡлы ялда.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1940)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1968)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Тотманова Ася Валентиновна

**Тотманова Ася Валентиновна** (5 ноябрь 1954 йыл) — бейеүсе. 1971 йылдан — хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде»" бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты (Мəскəү, 1978).

## Биографияһы
Ася Валентиновна Тотманова 1954 йылдың 5 ноябрендә Өфөлә тыуған.

1975 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт республика мәҙәни-ағартыу училищеһын (Башҡорт республика мәҙәниәт техникумы) тамамлай.

Эш урыны: 1970 йылдан башлап Сухуми ҡалаһында "Шаратын" Абхаз халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй, 1971 йылдан алып - Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 1992 йылдан  – "Нефтсе" мәҙәниәт йортоноң "Гранде" бейеү ансамбленең етәксеһе һәм балетмейстр-ҡуйыусыһы.

Тотманова Ася Валентиновна Башҡорт академия драма театрында Н. Асанбаевтың "Бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта" (“То в молодости, то в старости”) спектакленә бейеүҙәр ҡуя.

Ҡарағалпаҡ (1976), Яҡут (1978) һəм Татар (1989) АССР‑ҙарында үткəрелгəн БАССР əҙəбиəте һəм сəнғəте көндəрендə, Сыуаш АССР‑ындағы БАССР мəҙəниəте көндəрендə (1981) ҡатнаша. СССР һəм сит илдəр (Германия, Испания, Италия, Чехословакия, Һиндостан һ.б.) буйлап гастролдəрҙə була. Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты (Мəскəү, 1978).

## Репертуарында
"Бишбармаҡ" (“Бишбармак”), “Бүләк” (“Подарок”), “Һыу буйында” (“У ручья”), "Гопак", татар бейеүе "Яҙғы ағым", мари бейеүе "Кис ҡапҡа төбөндә", рус бейеүе "Кадриль", грек бейеүе "Сиртаки".

## Ғаиләһе
Ире:  Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы - Рәдис Тотманов.

Балалары: Кондратьева Альбина ( Тотманова ) һәм Ғәлиә Тотманова.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984)
* Бөтә Рәсәй йыр һәм бейеү ансамблдәре һәм халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре смотры дипломанты. Мәскәү (1978).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әминов Рим Фәйзрахман улы

**Әминов Рим Фәйзрахман улы** (18 июнь 1941 йыл) — театр актёры, 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1989), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

Салауат башҡорт дәүләт драма театры «икенсе быуын» артистарының иң сағыу вәкилдәренең береһе.

## Биографияһы
Рим Файзрахман улы Әминов 1941 йылдың 18 июнендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Муса ауылында тыуған.

1970 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм Салауат театры труппаһында эшләй башлай.

Рим Әминов тыуҙырған бөйөклөк тә, драматизм һәм комизм да, шәфҡәтлелек, тәбиғелек тә йәнәш. Уның сәхнә образдары күҙәтеүсәнлек менән айырылып торалар. Уның арсеналында драматик һәм комик ролдәр.

Әминов Р. Ф. күп йылдар актёр эшмәкәрлеген театрҙа тамашасыларҙы ойоштороу буйынса директор урынбаҫары эше менән бер үк ваҡытта алып бара.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Дамир — «Балаҡайҙары» (Ә. Атнабаев).
* Илғотло, Ҡондоҙбай — «Ашҡаҙар» (Ҡ. Аҡбашев).
* Иҫәнбай — «Ҡыйыу ҡыҙҙар» (Т. Ғиззәт).
* Сафый — «Кейәү» (Х. Ибраһимов).
* Кәрим бай — «Башмағым» (Х. Ибраһимов).
* Абдулла — «Бабай урлау» (Ф. Бүләков).
* Рәжәп, Абдулла — «Әбейҙәргә ни етмәй» (Ф. Бүләков).
* Бәҙри — «Ғәлиәбаныу» (М. Фәйзи).
* Рәхимйән — «Балаһын юғалтҡан инә болан эҙенән» (А. Ғиляжев).
* Азат Саттарович ?- «Һуңғы ынтылыш» (М. Задорнов).
* Рәфис, Шәһит — «Хушлашыу» (Т. Миңнуллин).
* Левицкий — «Дальше — тишина» (В. Дельмар).
* Зәки — «Яран гөлө — хушлашыу сәскәһе» (Ф. Бүләков).
* Фәруҡша — «Әсәләр көтәләр улдарын» (Әсғәт Мирзаһитов).
* Рафаэль — «Ташлама мине, өмөт» (Х. Ирғәлин).
* Ғиләж — «СССР геройы» (Ә. Хөсәйенов).
* Тимофей — «Кавардак Forever!!!» (С. Лобозёров).
* Миңнулла — «Аҡҡошом минең» (Ә. Яхина).
* Мансур — «Ләйсән» (Ә. Мортазин).
* Рамаҙан — «Упҡын ситендә» (Ф. Бүләков).
* Рыҫҡол бей, Аҡһаҡал — «Ай тотолған төндә» (М. Кәрим).
* Исмәғәзим — «Баҡыр беләҙек» (Ә. Яхина).
* Гаврила — «Шайтан-квартиранттар» (Р. Кинйәбай).
* Әүлиә — «Әҙип хан» (Ә. Хөсәйенов)
* Палач — «Салауат» (М. Кәрим)
* Баембәт бей — «Нәркәс» трагикомедияһы (И.Йомағолов)

## Кинолағы ролдәре
* Бәҙри — «Ғәлиәбаныу. Мөхәббәт тураһында легенда» (реж.:Р. Хәкимов, 2013)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Башҡортостандың ҡала һәм райондарының, шул иҫәптән Салауат ҡалаһының күп кенә учреждениелары һәм йәмәғәт ойошмаларының Маҡтау ҡағыҙҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Владимир (ҡала)

**Владимир** () — Владимир өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Владимир дәүләт университеты
# Владимир юридик институты

## Климаты


## Транспорты
Владимир — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный информационный сервер органов местного самоуправления
Завадка (йылға)

**Завадка** () — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Сколе һәм Турка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Стрыйҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 24,6 километр. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Ғәйнетдинов Миңләхмәт Ишмөхәмәт улы

**Ғәйнетдинов Миңлəхмəт Ишмөхəмəт улы** (22 апрель 1946 йыл) — баянсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Мәскәү, 1985), Бөтә Рәсәй халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (Тула ҡалаһы, 1986), Халыҡ-ара фольклор конкурсы (Өфө, 1991) дипломанты. СССР Тыныслыҡ фонды лауреаты.

## Биографияһы
Миңлəхмəт Ишмөхəмəт улы Ғәйнетдинов 1946 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Миҙәт ауылында (хəҙерге Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Яңыбай ауылы) тыуған.

Өфө сәнғәт училищеһының баян класынан һуң Өфө сәнғәт институтында уҡый һәм уны 1975 йылда тамамлай (В. Ф. Беляков класы), бынан һуң Рәсәй театр сәнғәте университетында һөнәри белемен артабан камиллаштыра.

1967—1996 йылдарҙа Башҡорт филармонияһы солисы, концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1983—1985 йылдарҙа Н.Ғ.Сабитов исемендәге 1‑се балалар музыка мəктəбе директоры (Өфө), 1989 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

Ленинградта (1969), Сыуаш АССР‑ында БАССР мəҙəниəте көндəрендə (1981); Ҡарағалпаҡ (1976), Яҡут (1978), Татар (1989) АССР‑ында БАССР əҙəбиəте һəм сəнғəте көндəрендə ҡатнаша. Донъяның 20 илендə гастролдəрҙə була. «Йəдкəр» фольклор ансамблен ойоштороусыларҙың береһе. Бөтə донъя йəштəр һəм студенттар фестивале (Мəскəү, 1985), Бөтə Рəсəй халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (Тула ҡалаһы, 1986), Халыҡ-ара фольклор конкурсы (Өфө, 1991) дипломанты. Башҡорт милли сәнғәтен пропагандалауҙағы һәм үҫтереүҙәге өлөшө һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге Дəүлəт премияһына лайыҡ була (1991).

## Репертуары
Миңләхмәт Ғәйнетдинов Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, башҡорт эстрадаһын бығаса билдәле булмаған башҡорт халыҡ йырҙары менән байытҡан. Бынан тыш, бейеүҙәрҙе музыкаль яҡтан биҙәү өҫтөндә күп эшләгән. Билдәле баянсы 30-ға яҡын онотолған башҡорт бейеү көйөн радио һәм телевидение аша яңғыратҡан. Башҡарыу оҫталығын юғары профессионализм һəм сағыу импровизаторлыҡ һəлəте айырып тора.
Репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары һəм үҙе эшкəрткəн инструменталь көйҙəр: «Ауыл көйҙəре» («Деревенские наигрыши»), «Ҡарабай», «Бишек йыры» («Колыбельная»), «Көй», Халыҡ темаларына фантазия һ.б.
«Йәш­легемә кире ҡайтыр инем», «Ҡы­мыҙ», «Саҡырмасы, кәкүк», «Ҡал­ды», һ.б.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Ғәйнетдинова Мәүсилә, Башҡорт дәүләт филармонияһында бейеүсе була.
Улдары Азамат менән Азат бишектән үк моңға күмелеп үҫә, икеһе лә хоҡуҡ һаҡлау даирәһендә хеҙмәт итә.
Ике ейәне — Азаматтың улдары Батырхан менән Әмирхан.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге Дəүлəт премияһы (1991)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://bashinform.ru/bash/547242/ 
* МОҢ ЭЙӘҺЕ МИҢЛӘХМӘТ
Казанцева Тамара Тимофеевна

**Казанцева Тамара Тимофеевна** (8 май 1934 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тау инженеры‑геолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1985). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1999).

## Биографияһы
Тамара Тимофеевна Казанцева 1934 йылдың 8 майында Кривой Рог ҡалаһында тыуа 1959 йылда Кривой Рог тау рудалары институтын «геолог» һөнәре буйынса тамамлай.

Юғары белем алғандан һуң 1959—1965 йылдарҙа Красноярск геология идаралығының комплекслы геологик разведка экспедицияһында инженер-геолог, унан һуң «Башнефть» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геологик эҙләнеү контораһында партия начальнигы (1966—1975) булып эшләй. 1975 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Геология институтында.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Казанцеваның фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе — геотектоника, геология. Ул Уралдағы гепербазит массивтарҙың аллохтонлығы барлыҡҡа килеүен нигеҙләүгә өлгәшә, Уралдың палеозойҙағы күп цикллылығын иҫбатлай.

Казанцева «Теоретик геологияла структура факторы» тигән яңы фәнни йүнәлеш авторы булып тора. Ул тәҡдим иткән методология төрлө рангылы геологик матдәне тикшереү нигеҙендә ер ҡабығы формалашҡандағы мөһим процестар генезисын кәүҙәләндерергә мөмкинлек бирә.

**Казанцева хәл иткән өҫтөнлөклө фәнни мәсьәләләр араһында — түбәндәге геологик үҫеш закондарын асыу:**
* төп геологик процестарҙың энергетик йәһәттән тектоник көстәр менән тәьмин ителеүе законы;
* геологик матдәнең эволюцион йүнәлешенең тектоник режим билдәһе менән ярашыу законы;
* тектоник режим интенсивлығының тәбиғи берәмектәре составының тап килеү законы;
* геологик системаларҙа парагенетик компенсация законы һәм башҡалар.
Казанцева яңы дөйөм геологик тәғлимәт — ер ҡабығы формалашыуҙың шарьяжлы-шыуышыулы теорияһы авторы.

1985 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (1999) 
* Геосинклиналь процестың яңы моделен эшләгән өсөн СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең дипломы һәм миҙалы (1985 йыл)

## Хеҙмәттәре
Тамара Казанцева —350-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография авторы.
* Аллохтонные офиолиты Урала. М.: Наука, 1985.
* Аллохтонные структуры и формирование земной коры Урала. М.: Наука, 1987.
* Научные законы геологического развития. Уфа: Гилем, 2006.
* Казанцева Т. Т. Структурный фактор в теоретической геологии / Т. Т. Казанцева, Ю. В. Казанцев; Ин-т геологии Уфим.науч.центра РАН. — Уфа: Гилем, 2010. — 325 с.:ил. — Библиогр.: с.303-321.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Вклад геологов-нефтяников в развитие нефтедобывающей промышленности Башкортостана. Уфа: ДООО «Башнипинефть» ОАО АНК «Башнефть», 2003.
* Камалетдинов М. А. Учёные и время. Уфа: Гилем, 2007.

## Һылтанмалар
*   
* Казанцева Тамара Тимофеевна на сайте Академии наук Республики Башкортостан.
Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы

**Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы** (5 декабрь 1935 йыл) — ғалим-үҫемлектәр физиологы, Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), биология фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).

## Биографияһы
Зилара Муллайән ҡыҙы Хәсәнова 1935 йылдың 5 декабрендә Мәсетле районы (БАССР) Яңы Мөслим ауылында тыуған.
1959 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбендә биология уҡытыусыһы булып эшләй (1960—1966). 1966 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡытыу бүлеге етәксеһе, ә 1972 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институты ассистенты, 1973 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтының тәбиғәт география факультеты деканы, (1980—1988) кафедра мөдире, профессор (1989).

Зилара Муллайән ҡыҙының ғилми тикшеренеү йүнәлеше — үҫемлектәр физиологияһы. Ул электр ҡырының һәм башҡа факторҙарҙың үҫемлектәргә биологик тәьҫирен өйрәнеү менән шөғөлләнә, орлоҡтарға электр ҡыры, коронный электр зарядының тәьҫире булғанда ауыл хужалығы культураларының морфофизиологик үҙенсәлектәрен асыҡлай.

Зилара Хасанованың уҡыусылары араһында 10 фән докторы һәм кандидаты бар.

## Хеҙмәттәре
200 ғилми эш, шул иҫәптән 20 монография авторы.

* Биологик электр ҡыры үҫемлектәргә йоғонтоһы: Өфө:Китап, 1995.
* Физиологик-биохимик ҡараш һәм фотосинтездың экологияһы.Өфө:БДПУ, 1996.
* Биокатализатор-ферменттар.Өфө:БДПУ, 2005.
* Продуктивность и обменные процессы озимой ржи при предпосевной обработке семян в электрическом поле коронного разряда. Өфө, 1995 (авторҙашлыҡ.).

## Һылтанмалар
*