open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Харисов Ринат Зөфәр улы

**Харисов Ринат Зөфәр улы** (; 12 июнь 1953 йыл) — педагог, рәссам. 1989 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы, «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы. Рәсәйҙең (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған рәссамы. «Туран» бойондороҡһоҙ культурология фондының Беренсе халыҡ-ара бойондороҡһоҙ культурология премияһы лауреаты (1993). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2023).

1973 йылдан республика, зона, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, сит ил (Австрия, Венгрия, Германия, Голландия, Төркиә), халыҡ-ара һәм төркөм күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Алты шәхси күргәҙмә ойоштора.

## Биографияһы
Ринат Зөфәр улы Харисов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы Ленин-Бүләк ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Зөфәр Әғләм улы оҙаҡ йылдар ауыл советы рәйесе, госстрах инспекторы вазифаларын башҡара, ә әсәһе, Бәхижәт Лотфулла ҡыҙы, мәктәп уҡытыусыһы булып эшәй Харисовтар ғаиләлә дүрт ул, ике ҡыҙ үҫә. Ҡустылары Айрат, Илгиз шулай уҡ юғары белемле рәссамдар. Ринат Зөфәр улы Кәшкәләү урта белем биреү мәктәбен, 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының сәнғәт бүлеген (хәҙер һынлы сәнғәт факультеты) тамамлай. Сәйетов Эрнст Миңләхмәт улы шәкерте. 1978—1980 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының сәнғәт-графика факультетында уҡыта, картиналар яҙа. 1996 йылдан һынлы сәнғәт кафедраһы доценты. 1994 йылда Австрияла йәшәп, ижад ала. 2008 йылдан Канаданың Торонто ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

## Ижады
Ринат Харисов ижадының төп темаһы — халыҡ тормошо. Сюжеттарында ауыл кешеләренең көндәлек тормошоноң, ғөрөф-ғәҙәттәренең, йолаларының үҙенсәлектәре, еңелсә юмор («Һағынғанда, ҡарарһығыҙ», 2002), һағышлы хәтирәләр («Бала сағымдағы кино», 1985), хикәйәт, притча мотивтары («Алһыу ат», 1996; «Шишмә. Кәләш», 1997) осрай. Рәссам үҙенең сюжеттарын һәм образдарын күңеленән, хәтеренән, бала саҡ хәтирәләренән ала, уларҙы ихлас һөйөү менән биҙәй, ә милли колорит булыуы әҫәрҙәренә һәр ваҡыт йылылыҡ, сағыулыҡ, ихласлыҡ бирә. Ринат Зөфәр улының картиналары һынлы сәнғәтте етди баһалаусылар коллекцияларында һәм бик күп музейҙарҙа лайыҡлы урын биләй.

1989 йылдан «Инйәр» ижади төркөмө, 1990 йылдан «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы.

1973 йылдан бик күп күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Өфө (1988, 1993, 2001, 2004, 2006, 2010, 2012, 2013, 2017), Вена (1993).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Туран» бойондороҡһоҙ культурология фондының Беренсе халыҡ-ара бойондороҡһоҙ культурология премияһы лауреаты (1993).
 
Башҡортостан Республикаһының һынлы сәнғәт республика күргәҙмә-конкурсы лауреаты (2008)

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2014)

Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2023)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Мираҫ. Галерея
* Талантлы, арҙаҡлы, булдыҡлы
* Персональная юбилейная выставка произведений заслуженного художника РБ, члена СХ РФ Р. З. Харисова в связи с 60-летием
Дәстгаһ

**Дәстгаһ**, **дастгяһ**, **дастгаһ** (перс. دستگاه‎, dastgāh) — тарихи һәм хәҙерге Ирандың традицион музыкаһының төп формаһы (жанры), типологик яҡтан ғәрәп мәҡәме, әзербайжан муғамы, тажик һәм үзбәк шашмәҡәме һәм мәҡәм-муғам традицияһындағы төбәктең башҡа күренештәрен (мәҡәмәт) үҙ эсенә ала. «Дәстгаһ» һүҙенең этимологияһы ҡыллы инструменттың грифында ҡулдың (дәст) урынлашыуына (ғаһ) барып тоташа. Һис шикһеҙ, ҡорал фарсы сығышлы   .

## Дөйөм тасуирламаһы
Дәстгаһтың формаһын (жанрын) билдәләүе традицион рәүештә (модаль алмашыныуҙы) музыкаль композицияның башланыуы һәм тамамланыу буйынса бирелә. Шулай итеп, дәстгаһ һүҙе модусты ла (хәҙерге музыка теория белгестәре уны, ғәҙәттә, тауыштар тәртибе таблицаһы рәүешендә күрһәтелә), бирелгән модусҡа нигеҙләнгән тулы композицияны ла аңлата. Төп дастгахтар (формалары):

* сәгаһ (перс. سه‌گاه‎, segāh; "өсөнсө позиция")
* чааргаһ, чахаргаһ (перс. چهارگاه‎, čahārgāh; "дүртенсе позиция")
* раст-пәнжгаһ (фарс. راست‌ پنج‌گاه‎, rāst-panjgāh; "бишенсе позиция")
* шур (фарс. شور‎, šur; "тулҡынланыу", "дәрт", "мөхәббәт")
** бәйат-е төрк (фарс. بیات ترک‎, bayāt-e tork; "бәйет" төрки этнонимынан)
** абыу-ата (фарс. ابو عطا‎, abu ʿaṭā)
** дәшти (фарс. دشتی‎, dašti; хәрефтәре. "сүллек")
** афшари (фарс. افشاری‎, afšāri; "афшар" төрки этнонимынан)
* махур (фарс. ماهور‎, māhur)
* һомайун (перс. همایون‎, homāyun; "бәхетле", батша", шулай уҡ, мәҫәлән, Һомайҙы ҡарағыҙ )
** бәйат-е исфахан (перс. بيات اصفهان‎, bayāt-e esfahān; Исфахан ҡалаһы һәм тарихи өлкәһе исеме буйынса)
* науа (перс. نوا‎, navā; "мелодия", "көй")

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Ella Zonis.* Classical Persian music: an introduction. Cambridge (Massachusetts): Harvard University Press, 1973.
* *Owen Wright.* The modal system of Arab and Persian music, AD 1250—1300. Oxford, New York: Oxford University Press, 1978.
* *Jean During.* La musique iranienne, tradition et évolution. Paris, 1984.
* *Bruno Nettl*. The radif of Persian music. Studies of structures and cultural context. Champaign (Illinois), 1987 (б.Неттль мөхәррирлегендәге мәҡәләләр йыйынтығы).
* *Hormoz Farhat*. The dastgāh concept in Persian music. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 1990.
Айҙар Шәйхин

**Айҙар Рәсим улы Шәйхин** (6 сентябрь 1997 (27 йәш), Әтәс, Әтәс ауыл ерлеге, Аҡтаныш районы, Татарстан республикаһы, Россия) — дин белгесе, йәмәғәт эшлеклеһе, Татар китабы йортының мөдире, Ҡаҙан федераль университетының Ижтимағи-фәлсәфәүи фәндәр һәм массакүләм бағланыштар институтында Фәлсәфә һәм дин белеме бүлеге, дин белеме кафедраһында ассистент.

Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы ҡарамағындағы Йәштәр парламентының беренсе саҡырылыш ағзаһы, татар Википедияһының билдәле мөхәррире, «Ғилем» проектына нигеҙ һалыусы һәм уның КФУның  кереүсе Ғабдулла Туҡай исемендәге Милли мәҙәниәт һәм мәғариф юғары мәктәбе менән берлектә үткәрелгән «Хәлбүки » лекциялар серияһының авторҙарының береһе, Гарри Поттер романдар серияһын татар теленә тәржемә итеүҙе ойошторған активистар төркөмө ағзаһы, элек - Аҡтаныш Һәләтле балалар өсөн гуманитар гимназия-интернат уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр
Күй

**Күй** () йәки **күү** () традицион ҡаҙаҡ, нуғай, татар, ҡырғыҙ инструменталь музыка ҡоралдары өсөн пьесалар атамаһы. Ҡумыҙ (кобыз), думбыра, һыбыҙғы йәки башҡа халыҡ музыка ҡоралдарында башҡарыла. Күй башҡарыусыларҙы *күйселәр тип атайҙар* (, ).

## Тасуирлама
Төрлө эпик риүәйәттәр, әкиәттәр һәм легендалар музыкаль сағылышын күйҙәрҙә таба. Шуға күрә уларҙың күбеһе программалы.

Ҡайһы бер төрки телле халыҡтарҙа күй һүҙе менән инструментты ла, музыканы ла, йырҙы ла атайҙар; шулай уҡ күй һүҙе әҫәрҙәрҙең атамаһына ла инә, мәҫәлән, Адай-күй (ырыу атамаһы); Уран-күй (саҡырыу күйе) һ. б. Риүәйәттәр һәм яҙма ҡомартҡылар боронғо күйҙәрҙе төҙөүсе тип төрки телле халыҡтарҙың музыкаль мәҙәниәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһен - Ҡорҡотты (Ҡорҡот атаны) атайҙар. Традицион инструменталь музыкала иң үҫешкән өлкә тип тикшеренеүселәр Б.&amp;nbsp;В. Асафьев, А. В. Затаевич думбыра  сәнғәтен атайҙар. Уларҙың фекеренсә, ҡаҙаҡтарҙың музыкаль фекерләүе ысын симфонизм юғарылығына еткән. Күйҙең формаһы төрлө (мәҫәлән, бас буын (баш быуын), орта буын (урта быуын), киши саға (кесе саға) һәм өлкән саға). Күй ябай, ҡатнаш һәм үҙгәреүсән метрика һәм төрлө формалар менән тасуирлана: ябай уйнауҙан алып күп йышлыҡлы рондо кеүек төҙөлөшкә тиклем. Күй музыкаһы пентатон тауыш рәттәре өлөшсәләрен үҙ эсенә ала, әммә диатоникаға нигеҙләнә. Күпселек күйҙәр ике тауышлы, әммә бер һәм өс тауышлы күйҙәр ҙә осрай.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Ерзакович Б. Г. Кюй // Корто — Октоль. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1976. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 3).
* Жубанов А. К. Струны столетий, А. 2001;
* Казахская инструментальная музыка // История казахской музыки, А., 2000;
* Коныратбай Т. А. Древние напевы кобыза. 2003.
Калкин Алексей Григорьевич

**Калкин Алексей Григорьевич** (3 апрель 1925 — 18 август 1998) Алтай Республикаһының халыҡ сәсән-кайчиһы, «Маадай Ҡара» героик эпосты башҡарыусы.

## Биографияһы
Бала саҡтан күреү һәләте буйынса инвалид була. Уҡырға тура килмәй, әммә, олатаһы һәм атаһы Таулы Алтайҙың билдәле сәсәндәре булғанлыҡтан, ул бәләкәйҙән халыҡтың ауыҙ-тел ижады стихияһында, үҙ халҡының героик эпосында йәшәй.

В 1978 йылда СССР яҙыусылар союзына ағзалыҡҡа ҡабул ителә, в 1995 йылда Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнгән.

Алексей Григорьевич алтай халыҡ риүәйәттәрен, бигерәк тә «Маадай Кара»героик эпосын танау менән йырлауҙа уникаль башҡарыуы өсөн беренсе булып «Алтай Республикаһының халыҡ сәсәне-кайчы» исеменә лайыҡ була

18 август 1998 йыл Алтай Республикаһы Ябоған ауылында үлгән.

## Бүләктәре

* Дуҫлыҡ Ордены (22 июль 1995 йыл) — *дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, хеҙмәттә өлгәшкән уңыштары, халыҡтар араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн*
* Алтай Республикаһының халыҡ сәсәне-кайчи

## Библиографияһы

* 
* 
*  (в пер.)
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡәҙим Әлмәт

**Ҡәҙим Әлмәт** – төрлө милли музыка ҡоралдарынан торған ҙур ансамбль.

= Тарих =
Ансамбль 2021 йылда «Татнефть» хәйриә фонды тарафынан төбәктең боронғо музыкаль мәҙәниәтен тергеҙеү һәм популярлаштырыу маҡсатында ойоштора. Коллективтың репертуары 1907 йылдан башлап Татарстан, Ырымбур, Ульяновск, Силәбе, Әстерхан өлкәләре ауылдары буйлап этнографик экспедицияларҙа тупланған материалдарға нигеҙләнгән.  Материалды эшкәрткәндә Волга буйы халыҡтарының музыкаль формаһы, ижади ритмдары һаҡлап ҡалыу тырышыла, был боронғо музыкаль мәҙәниәттең рухын, атмосфераһын сағылдыра.

Бөтә әҫәрҙәр ҙә төрки һәм төрлө туғандаш халыҡтарҙың ҡоралдарында башҡарыла, шул иҫәптән ҡылҡубыҙ, ятаған, думбыра, саҙ, гужен һ.б. Коллективтың тәүге альбомы «Ғәжәйеп ирер Болгар тарихы» профессиональ тәнҡитселәр тарафынан юғары баһаға лайыҡ була һәм 2022 йылғы «Russian World Music Awards» премияһында «Иң яҡшы аутентик проект» номинацияһында еңә.

2024 йылда «Ҡәҙим Әлмәт» «Иң яҡшы видео» номинацияһында «Russian World Music Awards» премияһын яулай. Уларҙың икенсе альбомы «Ғәйәр Жәнәй» "Russian World Music Chart"та «Иң яҡшы халыҡ альбомы» категорияһында инә. 

2025 йылда Әлмәттә «Әлиф» ижади төркөмө ойошторған «Ҡараш» фестивале сиктәрендә «Ҡаф» спектакленә музыканы башҡара һәм яҙҙыра. 

= Иҫкәрмәләр =
Ҡыл Саха (ансамбль)

**Ҡыл Саха** – традицион саха музыкаһы ансамбле. Ансамбль бөтөнрәсәй һәм халыҡ-ара музыкаль проекттарҙа даими рәүештә сығыштар яһай, Россия, Ҡаҙағстан һәм башҡа илдәрҙең мәшһүр сәхнәләрендә музыка башҡарыуы билдәле.

## Тасуирлама
2014 йылда «Ҡыл Саха» традицион саха музыка ансамбле ойошторола. Етәксеһе — Анна Томская. Төркөм саха музыкаһын популярлаштыра, «дәгәрән» тип аталған традицион тауышын һаҡлай. «Дәгәрән» (Дэгэрэн) — теүәл метрик үлсәүҙәр менән саха йырлау стиле. Ансамблдең репертуарында саха халҡының музыкаһы, мантра музыкаһы, саха композиторҙарының әҫәрҙәренең транскрипциялары, саха героик эпосы «Олоҥхо» тауышландырыу өсөн музыка бар.

"Ҡыл Саха"ның барлыҡ ҡыллы-йәйәле инструменттарын ансамблдең оҫтаһы һәм солисы Руслан Ғәбышев эшләй. Ул ат ялынан "ҡылыһах" тип аталған саха ҡыллы ҡоралының яңы төрөн тергеҙә, саха халҡының онотолған һәм 50 йылдан ашыу эҙләнгән үҙенсәлекле милли тауышын яңынан аса.

Ҡайһы бер сығыштарында Р.Ғабышев "төньяҡ" күҙлек кейә. Бындай күҙлек элек-электән ҡарҙан һәм сағыу ҡояш нурҙарынан һаҡланыу өсөн ҡулланылған. Күҙлектәр төрлө материалдарҙан эшләнгән: былар күндән эшләнгән, өҫтөнә ярсыҡтар һәм һыҙаттар ҡуйылған нәҙек баҡыр пластина ҡуйылған, улар аша күрергә мөмкин булған.

## Ансамблдең музыка ҡоралдары .

* Ҡыл — ҡыллы музыка ҡоралы, ҡыл ҡумыҙҙың туғаны .
* Хомус — сиртмә-ҡыллы музыка ҡоралы, ҡумыҙҙың туғаны.
* Ох-Ҡыл – музыкаль йәйә.
* Таҥсыр — ҡыллы-сиртмә музыка ҡоралы, саха думбыраһы.
* Айаан – ҡасандыр һунарсылыҡта ҡулланылған алдауыс һыҙғыртҡыс.
* Дүҥүр — һуҡма музыка ҡоралы, саха дөңгөрө.
* Дьаҕа (Йага) — һуҡма музыка ҡоралы, ҡыуыш ағас шалтырауыҡ.
* Хобо — ағастан эшләнгән музыкаль тартмасыҡ.
* Хабардьа (хабарйа) - саха маракастары.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университеты

**Көләш Байсәйетова исемендәге Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университеты (Ҡаҙнуи)** () – Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан Юғары уҡыу йорто. Университетҡа 1998 йылдың 31 мартында Ҡаҙаҡ милли музыка академияһы булараҡ нигеҙ һалына, ә 2009 йылда ул университет статусын һәм яңы исемен ала. 2025 йылдың ғинуарында университетҡа рәсми рәүештә күренекле ҡаҙаҡ опера йырсыһы Көләш Байсәйетова исеме бирелә, был уның ҡаҙаҡ сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшөн таныуҙы символлаштыра.

## Тарих
Ҡаҙаҡ милли музыка академияһы 1998 йылдың 31 мартында Ҡаҙағстан президенты Н. Ә. Назарбаев ярҙамында ойошторола. Ҡаҙаҡ милли музыка академияһында уҡыу башланғыс (1-4 класс), урта (5-9 класс), юғары (1-4 курстар) һәм юғары уҡыу йортонан һуң (магистратура һәм докторантура) белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Ҡаҙағстан хөкүмәтенең 2009 йылдың 12 октябрендәге ҡарарына ярашлы Ҡаҙаҡ милли музыка академияһы яңы статус ала һәм Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университеты тип үҙгәртелә, шул уҡ йылда университет Астанала урынлашҡан яңы бинаға күсә.

Ҡаҙаҡ милли музыка академияһы вәкилдәре Австрия, Италия, Рәсәйҙәге музыкаль ярыштарҙа еңеүсе була. 2000 йылдан Астана хакимиәте һәм Ҡаҙаҡ Милли музыка академияһы Shabyt-Inspiration халыҡ-ара конкурсын үткәрә.

Ҡаҙаҡ милли музыка академияһын тамамлаусылар Астананың, шулай уҡ Ҡаҙағстандың башҡа ҡалаларында, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә уҡыу йорттарында һәм музыкаль коллективтарҙа эшләй (К. Байсеитова исемендәге милли опера театры, дәүләт филармонияһы, республика гвардияһының Президент оркестры, симфоник, тынлы, камера оркестрҙары, халыҡ инструменттары оркестрҙары, Л. Н. Гумилев исемендәге ЕМУ, музыка мәктәптәре һәм башҡалар).

2019 йылда Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университеты Ҡаҙағстандың иң яҡшы сәнғәт юғары уҡыу йорттары араһында 1-се урынды биләй.

## Факультеттары
* Музыка факультеты
* Театр, кино һәм ТВ факультеты
* Традицион музыка сәнғәте факультеты
* Социаль-гуманитар дисциплиналар факультеты
* Художество факультеты

## Иҫкәрмәләр
Николаевская Елена Матвеевна

**Елена Матвеевна Николаевская** (1923, Мәскәү — 2006, шунда уҡ) — совет һәм Рәсәй шағиры, тәржемәсе. Әрмән, грузин һәм башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә иткән. Әрмәнстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.

## Биографияһы
1923 йылда Мәскәүҙә композитор Матвей Иосифович Николаевский (1882—1942) һәм музыка педагогы, пианист Розалия Яковлевна Привен (1880—1962) ғаиләһендә тыуған. А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған. Студент сағында уҡ Рәсүл Ғамзатовтың һәм башҡорт шағиры Мостай Кәримдең китаптарын тәржемә иткән.

Күп йылдар СССР Яҙыусылар союзының тәржемә секцияһын етәкләгән. Әрмән шиғриәтенең дуҫы булараҡ, Сильва Капутикян, Геворг Эмин, Ваагн Давтян, Маро Маркарян, Рачия Ованесян, Сагател Арутюнян, Гурген Борян, Ованес Шираз, Н. Зарьян, Г. Сарян, П. Севак, Р. Давоян шиғырҙарының бер нисә тәржемәһен, шулай уҡ классик әрмән шиғриәтенән тәржемәләр эшләгән: Саят-Нова, Егише Чаренц, Ваан Терьян һ.б.

Күп йылдар дауамында шулай уҡ грузин һәм башҡорт авторҙарының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә иткән.

Үҙенең «Буяуҙар» (урыҫ. «Краски») исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығын 1961 йылда ғына баҫтырып сығарған. 1983 йылда «Тауыштар» (урыҫ. «Голоса») исемле айырым китапта «Советская Россия» нәшриәтендә Николаевскаяның һайланма тәржемәләре донъя күрә.

Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе

Ире — яҙыусы һәм журналист Виль Николаевич Орджоникидзе (1925—1962).

Улы — Сергей Вильевич Орджоникидзе (1951 й. тыуған), зоолог.
Ағалары

Владимир (1905—1942), концертмейстер.

Николай (1907—1996), иҡтисад фәндәре докторы, профессор, СССР Дәүләт премияһы лауреаты.

Георгий (1910—1971), машиналар эшләү өлкәһендә ғалим, «Обслуживание кранового оборудования доменных цехов» (1951), «Обслуживание кранового оборудования прокатных цехов» (1952), «Обслуживание кранового оборудования сталеплавильных цехов» (1952), «Подъёмно-транспортное машиностроение» (1960), «Мостовые и металлургические краны» (1970) монографиялары авторы.

## Китаптары

1961 — *Краски* (башҡ. *Буяуҙар*), Мәскәү

1963 — *Память о солнце* (башҡ. *Ҡояш тураһында хәтер*), Тбилиси

1967 — *Числа* (башҡ. *Һандар*), Мәскәү

1969 — *Край света* (башҡ. *Донъя сиге*), Ереван

1977 — *Сорок родников* (башҡ. *Ҡырҡ шишмә*), Мәскәү

1979 — *Родись счастливой* (башҡ. *Бәхетле булып тыу*), Мәскәү

1983 — *Голоса* (башҡ. *Тауыштар*), Мәскәү

1984 — *Да здравствует вошедший!* (башҡ. *Йәшәһен ингән кеше!*), Тбилиси

1989 — *Лети журавль* (башҡ. *Ос, торна*), Ереван

1990 — *Семь погод* (башҡ. *Ете һауа торошо*), Мәскәү

2001 — *Не гаси чужую радость* (башҡ. *Кеше шатлығын һүндермә*), Мәскәү

2006 — *Я дней не тороплю* (башҡ. *Мин көндәрҙе ашыҡтырмайым*), Мәскәү

2013 — *Тайна старых фотографий* (башҡ. *Иҫке фотоһүрәттәрҙең сере*), Мәскәү

## Бүләктәре

Әрмәнстандың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре

Ованес Туманян исемендәге премия лауреаты

Георгий Леонидзе исемендәге премия лауреаты

Мәскәү Яҙыусылар союзының «Таж» (урыҫ. «Венец») премияһы лауреаты

башҡа премиялар

## Әҙәбиәт

Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 3: М-Р. — М.: Фонд «Московские энциклопедии», 2010

## Иҫкәрмәләр
Ала ҡарға (альбом)

**Ала ҡарға** — «EuroАзия» башҡорт поп-рок-төркөмөнөң 2005 йылда Maestro Digital Records лэйблы тарафынан нәшер ителгән тәүге студия альбомы. Компакт-дискта баҫтырылған.

## Йырҙар исемлеге

Башҡорт (1-5, 7-11) һәм инглиз (3) телдәрендә

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Айрат Вәлиуллин - музыка етәксеһе, гитара, вокал, аранжировка, сведение
* Линара Ғәҙелмурзина - вокал
* Нияз Әхмәтйәнов - сведение
* Радмир Усаев - продюсер
* А. Ғәйнуллина - тәржемә (1)
* З. Бураҡаева - тәржемә (3)

## Иҫкәрмәләр

*  был йырҙың оригиналь исеме «When You Told Me You Loved Me» (ингл. — Һин миңә мине яратыуыңды әйткән саҡта), Джессика Симпсондың 2001 йылда донъя күргән «Irresistible» (ингл. — Еңелмәҫ) исемле икенсе студия альбомына ингән; оригиналдың авторҙары компакт-дискта күрһәтелмәгән
Башҡортостан авиацияһы

**Башҡортостан авиацияһы** — Башҡортостан Республикаһында осоу аппараттары ҡулланып осоштар башҡарыусы ойошма (хеҙмәт).

## Тарихы
1923 йылдың яҙында Өфөлә Һауа флоты дуҫтары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе асыла.

Республикалағы беренсе аэродром 1924 йылда Өфөнөң хәҙерге Көньяҡ автовокзалы районында һалына.

1933 йылдың 7 июлендә Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары сыға. Был дата Башҡортостан авиацияһының тыуған көнө тип иҫәпләнә.

1933 йылдың 15 июлендә тәүге авиалиния түңәрәк маршрут буйынса асыла: Өфө — Магнитогорск — Белорет — Талбазы — Стәрлетамаҡ — Ишембай — Мораҡ — Баймаҡ — Туҡан — Архангел — Өфө. Пассажирҙар ташыу, ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеү, ауыл хужалығы һәм почта-йөк эштәре башҡарыла. Һуғышҡа тиклем авиаотряд төрлө типтағы самолеттар менән йыһазландырылған була: АК-1, Р-5, У-2 (ПО-2) төрлө модификациялары, Т-2 йөк самолеттары.

1954 йылда аэродромда беренсе Ан-2 самолеты ҡабул ителә. Ли-2 самолеттары барлыҡҡа килеү менән Өфөнән Мәскәүгә, Симферополгә, Новосибирскиға, Ташкентҡа, Куйбышевҡа, Минводыға маршруттар барлыҡҡа килә. Белоретҡа, Сибайға, Баймаҡҡа маршруттар ҙа үтәлә.

Ҡаланың йылдам киңәйеүе сәбәпле аэродромды күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә, һәм 1959 йылдан 1962 йылға тиклем ҡаланан көньяҡтараҡ яңы аэродром төҙөлә, бөгөн ул «Өфө» халыҡ-ара аэропорты тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт авиацияһы: беренсе осоштарҙан халыҡ-ара рейстарға тиклем
*
Төньяҡ-көнсығыш (Сомали)

** Нортленд** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Туфан Әрһүрман

**Туфан Әрһүрман** (; 1970, Никосияда тыуған) өлөшләтә танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1999 йылдан 2004 йылға тиклем Төркиәнең юстиция министрлығы эшләнде, ә һуңынан Төркиәлә омбудсмен вазифа булдырыуҙа ҡатнаша. 2008 йылдан 2010 йылға тиклем Кипр конфликты көйләү буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Әлеге ваҡытта Төрөк Республика Партияһынвң башлығы булып тора.
Аракүл

Создано: August 2025

**Аракүл** — күп мәғәнәле төшөнсә.
* Аракүл күле — Силәбе өлкәһендә күл.
* Аракүл Шихандары — — Силәбе өлкәһендә, Урта һәм Көньяҡ Урал сигендә урынлашҡан үҙенсәлекле тәбиғәт һәм археологик ҡомартҡы.
Джузеппе Меацца (стадион)

**«Сан-Сиро»** (), шулай уҡ *«Стадион Джузеппе Меацца»* булараҡ билдәле () — Италияның Милан ҡалаһында урынлашҡан футбол стадионы.

Ул - Италияның «Милан» һәм «Интернационале» футбол клубтарының стадионы.

Миландың ике командаһында ла сығыш яһаған ике тапҡыр донъя чемпионы Джузеппе Меацца хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Тәүҙә ул ҡала ситендәге Сан-Сиро биҫтәһендә урынлашҡан һәм уның исеме менән атала. инглиз Альфред Эдвардс 1899 йылда ойошторторған «Милан» футбол клубының стадионы була. 1920 йылдар уртаһына стадионда урын етмәй башлай һәм Милан президенты Пьеро Пирелли яңы арена төҙөү өсөн ер һатып ала. 1926 йылдың сентябрендә 35 меңдән ашыу тамашасы һыйҙырышлы «Сан-Сиро» футбол стадионы асыла, бер нисә йылдан һуң урындағы муниципалитет стадионды "Милан"дан һатып ала. Ҡала һәм клуб уны яйлап киңәйтә, 1940 йылда уҡ Италия менән Германия араһындағы матчҡа 65 мең самаһы тамашасы килә.

Сан-Сиро реконструкцияға ябыла һәм 1955 йылда яңынан асыла. Ул 82 000 тамашасыны һыйҙыра. 1979 йылда стадион 1934 һәм 1938 йылдарҙа донъя чемпионатында еңгән ике уйынсының береһе хөрмәтенә Джузеппе Меацца тип үҙгәртелә.

Хәҙер Италияла һөйләү телмәрендә стадиондың ике атамаһы ла ҡулланыла. Донъяла Сан — Сиро тарихи исеме популяр һәм танылыулы.

1990 йылғы донъя чемпионаты өсөн стадионда тағы ла бер тапҡыр ҙур ремонт үткәрелә, уға яҡынса 50 миллион фунт аҡса сарыф ителә.

Әлеге ваҡытта көнсығыш трибуна артындағы стадион майҙансығында ипподром урынлашҡан. Футбол матчтарынан тыш, стадионда билдәле музыканттар һәм коллективтарҙың концерттары уҙғарыла. Атап әйткәндә, стадионда Лаура Паузини, Мадонна, Майкл Джексон, Боб Марли, Bon Jovi, The Rolling Stones, Depeche Mode, One Direction һәм башҡалар сығыш яһаған.

2019 йылдың июнендә Милан президенты Паоло Скарони киләсәктә Сан-Сироны һүтеп, уның урынына яңы заманса стадион төҙөләсәге тураһында иғлан итә.

Һуңғараҡ Милан клубы етәкселеге һәм ҡала муниципалитеты Сан-Сироны һаҡлап ҡалырға ҡарар итә. Киләсәктә яңы стадион төҙөлһә, иҫке арена музей һәм футбол архитектураһы һәйкәле итеп файҙаланыласаҡ.

### Стадионда үткән уйындар
* 1934 йылғы донъя чемпионаты матчтары, шул иҫәптән 1 матч 1/4 финал һәм 1 ярымфинал;
* 1990 йылғы донъя чемпионаты матчтары, шул иҫәптән 1/8 финалдың 1 матчы һәм 1/4 финалдың 1 матчы;
* 1980 йылғы Европа чемпионаты матчтары.
* Европа чемпиондары кубогы финалдары:
** 1965: «Интернационале» — «Бенфика»;
** 1970: «Фейеноорд» — «Селтик».
* УЕФА чемпиондары лигаһы финалдары:
** 2001: «Бавария» — «Валенсия»;
** 2016 йыл: «Реал Мадрид» — «Атлетико Мадрид». менән осрашыу.

## Панорамаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
* На сайте WorldStadiums.com
* Страница посвящённая футбольному дерби: Милан — Интер
Эрнст Хаппель (стадион)

**«Эрнст Ха́ппель»** ( ; 1992 йылға тиклем «Пратер» тип атала  йәки ) — Австрияның Вена ҡалаһындағы футбол стадионы. Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһының стадионы.

## Тарихы
Стадионды төҙөү 1931 йылдың 11 июлендә тамамлана. ул — Австриялағы иң ҙур стадион. Хәҙерге исем Австрияның күренекле футболсыһы һәм тренеры Эрнст Хаппель хөрмәтенә бирелә. «Эрнст Хаппель» — футбол буйынса Австрия йыйылма командаһының стадионы. Клуб кимәлендә ул ил кубогы матчтарын һәм халыҡ-ара матчтарҙы ғына ҡабул итә, атап әйткәндә, «Аустрия» һәм «Рапида» матчтарын, сөнки уларҙың өй ареналары Европа лигаһы һәм УЕФА чемпиондары лигаһы матчтарын ҡабул итеү өсөн бәләкәй.

Вена муниципалитеты «Эрнст Хаппель» стадионын 2008 йылғы Европа чемпионаты өсөн реконструкциялауға 36,9 млн евро сарыф итә. 2008 йылғы Европа чемпионатының финалы 2008 йылдың 29 июнендә үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль стадиона «Эрнст Хаппель» на сайте http://allstadium.org
Парк де Пренс

**«Парк де Пренс»** ( — принцтар паркы) — Францияның баш ҡалаһы Париждағы футбол стадионы. Һыйҙырышлығы — 47 929 тамашасы. «Пари Сен-Жермен» клубының аренаһы.

## Тарихы
1897 йылда төҙөлгән. Төҙөлөш 5 йыл дауам итә.

Арена тәүҙә велодром булараҡ төҙөлә, уның беренсе директоры — велосипедсы һәм «Тур де Франс»ҡа нигеҙ һалыусы Анри Дегранж. Бында 1903 йылдан алып 1967 йылға тиклем "Тур де Франс"тың финиш этаптары үтә. 1972 йылда стадион реконструкциялана, һәм велодромды һүтәләр.

1998 йылға тиклем, 1998 йылғы донъя чемпионаты өсөн Париж ҡалаһы янындағы Сен-Дени ҡалаһында «Стад де Франс» стадионы төҙөлгәнгә тиклем, «Парк де Пренс» Франция йыйылма командаһының өй матчтары өсөн төп стадион була.

"Парк де Пренс"та 1960 һәм 1984 йылдарҙағы Европа чемпионатының финал уйындары, шулай уҡ 2016 йылғы Европа чемпионаты матчтары үтә. Клуб кимәлендә УЕФА чемпиондары лигаһының өс финалы (1956, 1975 һәм 1981) һәм Кубок еңеүселәре кубогының ике финалы (1978 һәм 1995) үткәрелә.

Футболдан тыш, стадионда даими рәүештә регби матчтары ойошторола, уларҙа Франция йыйылма командаһы ла ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Профиль стадиона Парк де Пренс на  allstadium.org
Әбделмәнов Рөстәм Миҙхәт улы

**Әбделмәнов Рөстәм Миҙхәт улы** (; ) — эшҡыуар, инвестор. «Арт-Квадрат» ҡала үҙәген нигеҙләүсе. Григорий Аксаков ордены кавалеры (2023). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2025).

## Биографияһы
Рөстәм Миҙхәт улы Әбделмәнов 1975 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. 1997 йылда Мәскәү дәүләт коммерция университетын «Менеджмент» һөнәре буйынса тамамлай.

1997 йылда «Уфаойл-Оптан» нефть-трейдер фирмаһын ойоштора, урындағы нефть эшкәртеү заводтары менән  схемаһы буйынса эшләй. Нефть тармағында эшләү йылдарында капитал туплай.

Өфөнөң тарихи үҙәгендә — Ленин, Чернышевский һәм Мостай Кәрим урамдары киҫешкән урында креатив кластер, мәғариф һәм күңел асыу киңлеген: «Арт-Квадрат» ҡала үҙәген булдыра.

«Арт-Квадрат» территорияһында Хәкимов мәсете, Нефедовтар йорто, Хәкимовтар йорто, Йорт-коммуна, «Вогау и Ко» сауҙа йорто кеүек мәҙәни мираҫ объекттары реставрациялана.

«Арт-Квадрат»та «Әйҙә Фест», STREET&FEED урам мәҙәниәте, «Terra Bashkiria. Туристический сезон — 2023», «Art Fest2» кеүек фестивалдәр, «Боевая высота» хәрби йыр фестивале, «Боронғо Өфө» тарихи фестиваль һәм башҡа саралар, ижади оҫтаханалар ойошторола.

2025 йылдың 25 июнендә Өфө ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
• Өфө ҡалаһының почётлы гражданы;
• Григорий Аксаков ордены (2023);
• Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рәхмәте (2024);
• Өфө ҡалаһы ҡала округының Почёт грамотаһы (2025);
• «Өфө ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 450 йыллығы» юбилей миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Кайли Дженнер

**Кайли Кристен Дженнер** (1997 йылдың 10 авгусында тыуған) америка медиа шәхесе, донъяуи арыҫлан һәм эшҡыуар. 2007 йылдан 2021 йылға тиклем ул реалити-шоуҙа төшә E! "В *Кардашьяндар менән аяҡ*, ә һуңынан реалити-шоуҙа Hulu "*Кардашьяндар*"2022 йылдан алып. Ул косметика компанияһына нигеҙ һалыусы һәм уның хужаһы булып тора Kylie Cosmetics. Ул биләй бишенсе урын яҙылыусылар һаны Instagram. 2012 йылда, 14 йәшендә, дженнер һеңлеһе менән бергә Кендалл кейем бренды менән хеҙмәттәшлек итә башлай PacSun Һәм Kendall & Kylie кейем линияһын булдыра. 2015 йылда Ул Kylie Lip Kits исемле үҙенең косметика линияһын эшләй башлай, киләһе йылда ул kylie Lip Kits тип үҙгәртелә Kylie Cosmetics.

Дженнер 2010 йылдар уртаһынан поп-культурала йоғонтоло фигура була. 2014 һәм 2015 йылдарҙа журнал *Time* Дженнер апалы-һеңлелеләрҙе донъялағы иң абруйлы үҫмерҙәр исемлегенә индерә, уларҙың социаль селтәрҙәрҙәге йәштәр араһындағы йоғонтоһона һылтанып. 2017 йылда дженнер версия буйынса 100 билдәле кеше исемлегенә инә , был исемлеккә ингән иң йәш ҡатын-ҡыҙ була. исемлектә. Дженнер шулай уҡ сериалдың үҙ спин-офффеһында төшә "*Кайлиҙың Тормошо*, премьераһы 2017 йылда була.

Дженнерҙың байлығы һәм уның яҡтылығы *Forbes* элек бәхәс сығанағы булған. 2019 йылда журнал Дженнерҙың байлығын 1 миллиард аҡш доллары тип баһалай һәм уны 21 йәшендә үҙаллы уңышҡа өлгәшкән донъялағы иң йәш миллиардер тип атай. Әммә Дженнерҙың үҙаллы уңышҡа өлгәшеүе тураһындағы фекер ҡапма-ҡаршылыҡлы була. 2020 йылдың майында журнал *Forbes* ул Дженнерҙы һалым документтарын ялған тип ғәйепләп, миллиардер булып күренергә мәжбүр итә.

## Иртә тормошо
Кайли Кристен Дженнер 1997 йылдың 10 авгусында Лос-Анджелеста, Калифорния штатында, элекке ғаиләһендә тыуған олимпия по чемпиондары ун көрәш Кейтлин Дженнер (ул Саҡта Брюс Дженнер булараҡ билдәле) һәм телевидение алып барыусыһы һәм бизнесвумен Крис Дженнер (Ҡыҙ фамилияһы Хоутон). Дженнерҙың өлкән апаһы бар Кендалл һәм һигеҙ өлкән ҡустыһы һәм һеңлеһе. Кейтлин ғаиләһе яғынан уның өс өлкән ҡустыһы бар - Берт, Брендон һәм Бродди Дженнер һәм бер өлкән үгәй һеңлеһе Кассандра Марино. Крис ғаиләһе Яғынан Дженнерҙың өс өлкән үгәй һеңлеһе бар ― Кортни, Ким һәм Хлоя һәм бер өлкән үгәй ағаһы Роб Кардашьян. Уның ата әсәһе 2015 йылда айырылыша, тиклем китеүе уның атаһы.

Дженнер уҡыған сьерра-Каньон мәктәбе, унда ул шулай уҡ команда ағзаһы була ярҙам. Дженнер мәктәптә уҡыған сағында спектаклдәрҙә, шулай уҡ йәмәғәт сараларында ҡатнашҡанын раҫлай. 2012 йылда ул өйөнә күсә уҡытыу һәм өйҙә уҡыу программаһына яҙыла, уны 2015 йылдың июлендә тамамлай урта белем тураһында диплом менән мәктәпкә Лорел Спрингс в Охае, Калифорния.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Үҙе билдәле булыуы менән билдәле
* Instagram-ҙа иң популяр аккаунттар исемлеге

## Тәҡдимдәр

## Тышҡы һылтанмалар

* Quotations related to Kylie Jenner at Wikiquote
* 
* Kylie Jenner at Wikibooks
* 
* Kylie Jenner at IMDb
* Kylie Jenner on Instagram
* Kylie Jenner on Facebook
Буранбай-бей

**Буранбай-бей** () йәки **Буранбай Бикморат улы** (); 1779 — ) — ҡырғыҙ боғо ырыуының баш манапы.

## Иҫкәрмәләр
Бөтнөк

**Бөтнөк** () —*ирен сәскә һымаҡтар* ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 25 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағы 50—80 см бейеклектә, төҙ, дүрт ҡырлы, ябай йәки тармаҡлы, бер аҙ төклө. Япрағы төклө, ҡапма‑ҡаршы теҙелешле, йомортҡа, йомортҡа‑ланцет йәки оҙонса‑эллиптик формала,ситтәре киртләсле йәки бысҡы һымаҡ. Сәскәһе ваҡ, алһыу зәңгәр, зәңгәр йәки асыҡ сирень төҫөндә, тәлгәш сәскәлегенә йыйылған. Июнь — сентябрь айында сәскә ата. Емеше 4 сәтләүектән тора, авг.— сент. өлгөрә. *Йылға* ярында, дымлы болонда, әрәмәлектәрҙәге ҡыуаҡлыҡта, дымлы *урманда*, һыу буйында үҫә. Ҡыр БР бөтә терр‑иторияһында таралған, оҙон Б. —башлыса *Башҡортостандың Урал алдында*. *Декоратив үҫемлек*, *баллы үҫемлек*, составында кумариндар, *флавоноидтар*, *эфир майҙары* бар, *халыҡ медицинаһында*, *парфюмерия-косметика сәнәғәтендә*, *ликёр‑араҡы сәнәғәтендә* һәм *кондитер сәнәғәтендә* ҡулланыла .

## Әҙәбиәт
Польша шәрҡиәтселәр йәмғиәте

**Польша шәрҡиәтселәр йәмғиәте** ( ) – 1922 йылда ойошторолған Польшалағы шәрҡиәтселәрҙең ғилми йәмғиәте. Төп маҡсаттары булып түбәндәгеләр тора: Азия һәм Африка халыҡтарына арналған фәнни тикшеренеүҙе үткәреү аша поляк шәрҡиәтенең  үҫешенә булышлыҡ итеү, Яҡын һәм Алыҫ Көнсығыш тураһында белем таратыу.

## Йәмғиәт етәкселәре
ПШЙ-ның беренсе президенты Владислав Котвич була (1922 йылдан алып 1944 йылда вафат булғанға тиклем). Артабан Шәрҡиәтселәр йәмғиәтен ошолар етәкләне:

* Тадеуш Ковальски ,
* Ананий Зайончковски ,
* Тадеуш Левицки ,
* Ян Рейхман ,
* Станислав Калужински (1980—2003),
* Марек Мейор (2003—2012),
* Марек Декан (2012—2021),
* Агата Барея-Стажиньска (2021 йылдан хәҙергәсә)  .

## Эшмәкәрлеге
Йәмғиәттең етәкселек офисы Варшава университетының Шәрҡиәт факультетында урынлашҡан. 2009 йылда Йәмғиәттә 130 ағза иҫәпләнгән ине. Ул квартал һайын «Przegląd Orientalistyczny» («Көнсығыш тикшеренеүҙәре» ) тигән журналды баҫтырып сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар

* Йәмғиәттең рәсми сайты
Ural Batyr (альбом)

**Ural Batyr** — «AY YOLA» башҡорт триоһының 2025 йылдың 3 октябрендә МТС лейблында сығарылған тәүге студия альбомы. Исеменә ҡарағанда, альбом нигеҙенә «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосы һалынған.

## Йырҙар исемлеге
Лин Шему

**Лин Шему** (18 июнь 1902 йыл, Сибэй, Фуцзянь провинцияһы, Цин династияһы — 1 ғинуар 2025 йыл, Фуцзянь, Ҡытай) — ҡытай раҫланмаған супер йөҙ йәшлек кешеһе, 122 йәш тә 197 көн йәшәгән. Линдың йәше раҫланмаған. Паспортында тыуған көнө 1902 йылдың 18 июнендә яҙылған.

## Биографияһы
1902 йылдың 18 июнендә Ҡытайҙағы Сибэй ауылында (Цин династияһы) Бөйөк императрица тол Циси идара иткән осорҙа тыуа. Линдың әсәһе крәҫтиән була, Лин Шему йәш сағында вафат була. Бала сағында ҡырҙа ҡомаҡтар ҡаҙып, һатып, аҡсаһын үгәй әсәһенә бирә.

Өйләнгән, дүрт ҡыҙы һәм өс улы булған — кесе улы Хуан Чуньфэн 1948 йылдың 4 февралендә тыуа (йәғни үлем ваҡытында уға 77 йәш була).

Ҡартлыҡ арҡаһында күреүҙе юғалтыуҙан һәм ҡолағанда ике аяғының да йәрәхәттәренән тыш, Линдың башҡа ауырыуҙары булмаған. Һәр ваҡыт үҙен ҡарай белгән. Туғандары әйткәнсә, Линдың ишетеү һәләте һәр ваҡыт яҡшы була, аппетиты ла һау була. Кесе улы уның һәр саҡ күтәренке кәйефтә булыуын, тормоштан ҡәнәғәт булыуын билдәләне. Оҙон ғүмерле булыу сере тураһында һорағанда, ул: «Ашау, эсеү һәм йоҡлай алыу — ысын фатиха», — тип яуап бирә. Лин Шему 2018 йылдың 22 июлендә япон ҡатын-ҡыҙы Чиё Мияконың вафатынан һуң донъяның иң оло кешеһе булыр тип көтөлә, һәм был титулды үлеменә тиклем һаҡлар тип көтөлә, әммә уны икенсе япон ҡатын-ҡыҙы, 1903 йылда тыуған Кейн Танака ала.

Лин бөтә ғүмерен Гонконг менән Шанхай араһында урынлашҡан Фуцзянь провинцияһында үткәрә. 2025 йылдың 1 ғинуарында, йоҡоһонда өйҙә, 122 йәшендә, 197 көндә тыныс ҡына вафат була, был 44 757 көнгә тура килә. ғинуарҙа Лин Шемуны ерләү үткәрелә. Линдың үлеме тураһында Daily Mirror хәбәр итә. Лин Шему Жанна Кальмандың йәшен 33 көнгә еңә, әммә Лин раҫланмағанлыҡтан, ул беренсе урынды алмай.

## Иҫкәрмәләр
Зур Урлашыу Автомобиль: Сан-Андреас

***Ҙур урлашыу авто: Сан-Андреас*** (Башкорт теле)( ҡыҫҡартылған .( Урыс теле ГТА***: Сан-Андреас***, ***GTA: SA*** ) — Rockstar North тарафынан эшләнгән һәм Rockstar Games тарафынан баҫтырылған экшн-мажаралы компьютер уйыны . *ҙур урлашыу автомобиль Сан-Андреас* серияһында бишенсе уйын. Уйын өйҙерма Сан-Андреас штатында бар. Төп герой — Карл «CJ» Джонсон. Ул әсәһе үлгәндән һуң өйөнә ҡайта һәм уның бандаһы үҙ биләмәһенең күпселек өлөшөн юғалтҡанын белә. Уйын барышында ул банданы тергеҙергә тырыша, коррупцияға бирелгән властар һәм абруйлы енәйәтселәр менән осраша һәм әсәһен үлтереү тураһындағы дөрөҫлөктө асыҡлай.

Уйын өсөнсө шәхес күҙлегенән сығып уйнала. Уның буйлап йәйәү йәки автомобилдә йөрөргә мөмкин. Асыҡ донъя дизайны уйынсыға ирекле йөрөү мөмкинлеге бирә бөтә Сан-Андреас, өс ҡаланан тора: Лос-Сантос, Сан-Фиеро, һәм Лас-Вентурас, нигеҙләнгән Лос-Анджелес, Сан-Фиеро, һәм Лас-Вегас, ярашлы рәүештә. Хикәйәләү, шул иҫәптән, Лос-Анджелеста бер нисә ысын ваҡиғаға, 1990 йылдарҙағы крэк эпидемияһына, 1992 йылда Лос-Анджелеста сыуалыштарға һәм «Рампарт» менән ғауғаға нигеҙләнгән Делегаттарға көҙгөһөн 2 уйын тәҡдим ителә һәм улар 2004 йылдың октябрендә сәхнәгә сығарыла. Етештереү өсөн варианттар 2005 йылда барлыҡҡа килгән. 2010 йылдарҙа киңәйтелгән версиялар сығарыла, унан һуң 2021 йылда яңыртылған версияһы сығала

Уйын персонаждарҙы маҡтаған тәнҡитселәрҙең баһаһын, асыҡ донъя дизайнын һәм визуаль дөрөҫлөктө алды. Амиссияларҙың дизайны һәм техник проблемалар ҡатнаш баһа бирҙе. Уйын килеп тыуған бәхәстә фанаттар, уйын файлдарында енси сәхнәләр булған, дезактивацияланған «Фәхешлек» тигән мини-уйынды тапҡан. *«Сан-Андреас» 2004 йылда иң күп һатҡан видеоуйын һәм бөтә нәмәлә ла иң күп һатылған, бик көйҙө 2 уйыны булып килеп сыҡты, 27,5 миллиондан ашыу дана һатыла.*
Көнбайыш Филиппин диңгеҙе

**Көнбайыш Филиппин диңгеҙе** (; филиппин телендә:  йәки Karagatang Kanlurang Pilipinas; ҡыҫҡаса **WPS**) — Филиппиндар хөкүмәте тарафынан илдең үҙ икътисадый зонаһына ингән Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе өлөштәрен билдәләү өсөн ҡулланылған атама. Термин тәүҙә 1960-сы йылдарҙа Филиппиндарҙың көнсығыш ярбуйындағы суларға ҡарата ҡулланылған. Артабан 2000-се йылдар уртаһында Филиппиндар тарафынан төбәктәге территориаль бәхәстәр арҡаһында, көнбайышта — Спрэтли утрауҙары һәм Скарборо рифы тирәләйге суларға ҡарата яңынан ҡулланылған. Филиппиндар хөкүмәте 2012 йылдың рәсми документтарында «Көнбайыш Филиппин диңгеҙе» атамаһын ҡулланыуҙы рәсмиләштерҙе.

## Иҫкәрмәләр
Кишлак (музыкант)

**Кишлак** (һүҙмә-һүҙ — **Ҡышлаҡ**, **Ҡышлау**) (ысын исеме — **Максим Сергеевич Фисенко**;  ) — Рәсәй музыканты, йырҙар башҡарыусы һәм авторы.

## Биографияһы
1998 йылдың 14 декабрендә Североморск ҡалаһында тыуған.

Бала сағы психологик травмалар һәм етди һынауҙар менән бәйле булған. Олатаһы һәм атаһы алкоголизмдан яфаланған, атаһы әсәһен туҡмай.

### Ижады
«Кишлак» проектына тиклем Фисенко башҡа күп проекттарҙы аса һәм яба: «Автостопом по фазе сна», «Bisexual From The Village», «Солнечный Муслим», «Русалочье урочище», «писък» һәм башҡалар.

Ижадын «ВКонтакте»ла үҙенең берләшмәһе битендә баҫтыра.

## Инциденттар
Фисенконы күп тапҡыр наркотиктар пропагандалауҙа ғәйепләнеҙәр. Уның ике концертында күпләп ағыуланыу булған. 2024 йылдың 4 июлендә Омск ҡалаһындағы «Викинг» фолк-барында Фисенконың концерты үтергә тейеш ине, әммә концертҡа билдәһеҙ кешеләр һөжүме булған.

## Дискографияһы

### Альбомдар

* 2020 — «11:11» 
* 2020 — «Кто Я» (EP) (бөтөрөлгән) 
* 2021 — «Сборник хуйни и картинки» 
* 2021 — «Screech» (EP) (бөтөрөлгән) 
* 2022 — «Эскапист»
* 2022 — «Пацанский эмо-рэп» (EP) (семьсот семь менән) 
* 2023 — «СХИК2» 
* 2024 — «Пацанский эмо рэп 2» (семьсот семь менән) 
* 2025 — «POPSA 2025»

### Синглдар

* 2020
** «Кто я» 
* 2021 
** «Я уёбываю в джаз» «lava» (семьсот семь менән)
** «ВЫДУМАННЫЙ ДРУГ» (COLDAH менән) 
** «Марсиане» 
** «Лучше» 
* 2022 
** «ЗПСН» (Роки менән) 
** «Музыка» 
** «ДВИНУЛСЯ НА ТЕБЕ» (GRILLYAZH менән) 
* 2023 
** «Марина Обойкина» 
** «Апноэ» 
** «Болею тобой» (семьсот семь менән) 
** «Скорость света» (Космонавтов Нет төркөмө менән) 
* 2024 
** «STIGMATA» 
** «Громко» (Хаски менән) 
** «Отмена» 
** «Стиральная машина» (семьсот семь менән) 
* 2025 
** «Заколдовала» (Диана Астер менән) 
** «02.06.2022» 
** «На баре» (БРЕДИШЬ менән) 
** «существо» (Бонд с кнопкой төркөмө менән) 
** «Звёзды не плачут»

## Иҫкәрмәләр
Сәфәртуй

**Сәфәртуй** (  ) — СССР РСФСР составындағы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Ишембай районында 1987 йылда бөтөрөлгән утар. Әрмет  ауыл Советына ҡараған.

## Географияһы
Оло Рәүҙәк йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан була.

### Географик урыны
Юл оҙонлоғо (Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, 1969):

* район үҙәгенә ( Ишембай ): 67 км, 
* ауыл советы үҙәгенә ( Түбәнге Әрметкә): 20 км, 
* иң яҡын тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 65 км.

## Тарихы
1930 йылдарҙа Маҡар районы территорияһында ойошторола .

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1987 йылдың 11 декабрендәге указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташланған.

## Халыҡ һаны
1939 йылда 157 кеше, 1959 йылда — 60, 1969 йылда — 42 , башҡорттар йәшәй.

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 42 кеше йәшәгән. Өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, 1969).

Сәфәртуй утарында йәшәгән билдәле ерле кешеһе — 15 бала атаһы Динислам Дәүләтшин  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.187
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. С.166

## Һылтанмалар
* Сафартуй
Мэри Энн Кроу

Мэри Энн Маскелл Кроу ( 30 ғинуар 1836 , Грейт-Мунден, Гертфордшир, Англия, Бөйөк Британия — 31 июль 1945, Хобарт, Тасмания, Австралия) — Джон Франклоужай үлгәндән һуң, 1944 йылдың 15 октябренән 1945 йылдың 31 июленә тиклем ер йөҙөндә иң оло кеше булған Верциялы Британияла йәшәүсе күп балалы әсә. Й. йәше 109 йәш һәм 181 көн тәшкил итәhttps://the110club.com/10-oldest-people-per-year-1940-1949-t814-s30.html.

## Биографияһы
1836 йылдың 30 ғинуарында Англияның Гертфордшир графлығының Грейт-Мунден ҡалаһында Уильям Маскеллдың (1812—1889 йылдың 19 июлендә) һәм Мэри Маллиондың (1812—1883 йылдың 26 ​​авгусында) ун бер балаһының икенсеһе булып тыуа. 2, 1836. 1861 йылда Көньяҡ Хобартта һөтсөлөк фермаһы асҡан Питер Кроуға (1839—1907) өйләнгән. Ул ире менән Австралияға “Патан” карабында килеп етә. 1944 йылдың 15 октябрендә, Джон Франклоу вафат булғандан һуң, ул иҫән булған иң оло кеше булып китә.

## Үлем
1945 йылдың 31 июлендә Австралияның Хобарт ҡалаһында Каскад роуд адресы буйынса 41 адресы буйынса 109 йәш тә 181 көндә вафат була. Үлеменән һуң Ребекка Лис (1837—1946) иҫән булған иң оло кеше булып китә. Мэри Энн Кроу — 1836 йылда тыуған һуңғы кеше һәм Вильгельм IV (1830—1837) идара иткән осорҙа Бөйөк Британияла тыуған һуңғы кеше. Үлем ваҡытында ул иҫән оло йәштәгеләр араһында 7-се урында тора.

## Оҙон ғүмер яҙмалары

* 1943 йылдың 18 декабрендә Анна Уилер вафат булғандан һуң, ул Ер шарында өсөнсө оло кеше була.
* 1943 йылдың 30 декабрендә Генри Кингтың вафатынан һуң ул Ер йөҙөндә икенсе оло йәштәге кеше була.
* 1944 йылдың 15 октябрендә, Джон Франклоу вафат булғандан һуң, Мэри Энн Кроу Ер йөҙөндәге иң оло кеше һәм 1836 йылда тыуған һуңғы кеше була.
* 1945 йылдың 30 ғинуарында Мэри Энн Кроуға 109 йәш тула, ул был йәшкә еткән 11-се кеше була.
* 1945 йылдың 14 февралендә йәше буйынса Рэйчел Макартурҙы уҙып китә.
* 1945 йылдың 24 февралендә Мария Федела Монтемурроны йәш буйынса уҙып китә.
* 1945 йылдың 15 июнендә йәше буйынса Джон Франклоуҙы уҙып китә һәм Ер йөҙөндә етенсе оло кеше була.

## Иҫкәрмәләр
Бей (йылға)

**Бей** (самодий *би* - «һыу»,  алтайса Бей-суу: *бей*  «әфәнде», *суу* - «һыу») — Алтай Республикаһы һәм Алтай крайындағы ҙур йылға, Обь йылғаһының һул ҡушылдығы (һулда — Катунь).

## Географияһы

Оҙонлоғо — 301 км, бассейн майҙаны — 37 000 км². Алтынкүлдән сыға һәм, Катунға ҡушылып, Обь йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Алтынкүлдән Сарыкөпшә  йылғаһына ҡойғанға тиклемге участкала һыу үтә күренмәле һәм һалҡын (1015 °C), әммә түбәнге ағымында ярайһы уҡ йылы.
Мадара (Болгария)

**Мадара** () — Болгариялағы ауыл. Шумен районында урынлашҡан һәм Шумен муниципалитеты составына инә. Халыҡ һаны 1238 кеше тәшкил итә.

Ауыл Шумен ҡалаһынан көнсығышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл янында археологик ҡомартҡы «Мадар һыбайлыһы» бар. Ул 23 метр бейеклектәге текә ҡаяла уйып яҙылған һыбайлының рельефлы һүрәтенән тора.. 1979 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Сәйәси хәл
Мадара ауыл советы (кметство) кмета (староста) вазифаһын Христина Димчева Димитрова башҡара (3 партиянан торған коалиция: Көслө Болгария өсөн демократтар (ДСБ), Ирекле демократия союзы (УДФ), Демократик көстәр союзы (УДФ))

Муниципаль идараға һайлау һөҙөмтәләре буйынса.

Шумен муниципалитеты кметы — Красимир Благоев Костов (Болгар социалистик партияһы (БСП))

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Халыҡ һаны статистикаһы
Мадара һыбайлыһы

**Мадара һыбайлыһы** ( — археологик ҡомартҡы, 23 метр бейеклектәге ҡая йөҙөнә уйылған һыбайлы һүрәтләнгән рельеф. Ул Болгарияның төньяҡ-көнсығышында, Мадара ауылы янында урынлашҡан. 1979 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

Археологик характерҙағы тикшеренеүҙәр 1903 йылда башлана. Иң һөҙөмтәле тикшеренеүҙәр 1924—1936 йылдарға тура килә, артабан 1981—1983 һәм 1989—1990 йылдарҙа өҫтәмә экспедициялар ойошторола.

Яңы тикшеренеүҙәрҙән һуң, ике төп һорау тыуа: һыбайлы һүрәте нимәне аңлата һәм боронғо болгарҙар нимәгә ышанған.

## Һәйкәл тасуирламаһы һәм өйрәнеү тарихы
Һәйкәл «Мадара» археологик ҡурсаулығында урынлашҡан. Ул ғибәҙәтхананы, торлаҡ йорттарҙы һәм башҡа боронғо ҡоролмаларҙы үҙ эсенә ала
Дөйөм ҡабул ителгән версия буйынса, һәйкәл яҡынса беҙҙең эраның 710 йылына ҡарай һәм Болғар ханы Тервел идара иткән осорҙа төҙөлгән. Бер версия буйынса, ҡаяла хандың үҙе һүрәтләнә.

«Мадар һыбайлыһы» — Урта быуат осорондағы Европала берҙән-бер ҡаялы рельеф. Ҡыҙыл буяу эҙҙәрен һаҡлап ҡалған фигуралар яҫы таулыҡта 23 метр бейеклектә урынлашҡан. Һыбайлы кафтан, салбар һәм йомшаҡ итек кейгән; өҙәңгеһе булған ат тантаналы аҙымдар менән хәрәкәт итә, һөңгө менән сәнселгән арыҫлан уның аяҡ аҫтында ята, ә арттан эт — боронғо болгарҙарҙың изге йәнлеге йүгерә.

"Мадар һыбайлыһы"н өйрәнеү тарихы Венгрия сәйәхәтсеһе Феликс Каництан башлана. Һәйкәлде ғалим тәүге тапҡыр 1872 йылда тасуирлай. Каниц «Мадар һыбайлыһы» Рим оҫталарының ижады тип һанай. Һәйкәл һүрәттәре бик күп бәхәстәр тыуҙыра. Тик ХХ быуатта ғына ғалимдар төп деталгә — өҙәңгегә иғтибар итә, ә өҙәңге Балҡанда протоболгарҙар килгәс кенә барлыҡҡа килә.

## Яҙмалар
Ҡаяла атлы һүрәт тирәләй Византия телендә өс яҙыу уйылған, уларҙа Болгария тарихында был осор тураһында мөһим мәғлүмәттәр бар. Профессор Веселин Бешевлиев «Протоболгары» китабында яҙыуҙарҙың иң боронғоһо — Тервел эше булыуын, хан етәкселегендә һәйкәлдең дә булдырылыуын күрһәтә. Башҡа яҙмаларҙың авторын Крум (796—814) һәм Омортагу (814—831) хандары билдәләй.

## Тәңкәләр
1981 йылда «Мадара һыбайлыһы» баҡыр-никель 2 лев тәңкәһенә һуғыла. Тәңкә Болгарияның 1300 йыллығын иҫкә алыу серияһының бер өлөшө булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Болгарияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге
* Мадара һыбайлыһы ордены

## Әҙәбиәт
* Веселин Бешевлиев, *Первобулгарск яҙмалары* (Болгар), Болгарската академияһы нәшриәте Наукит, София, 1979.

## Һылтанмалар
* Мадара һыбайлыһы Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
* Мадара һыбайлыһы (ингл.) — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге
Влад А4

**Влад А4** (исеме — **Владислав Андреевич Бумага**; 1996 йылдың 5 июнендә Минск ҡалаһында тыуған) — белорус видеоблогеры, йырсыһы, инстаблогеры  . «А4» һәм «А5» YouTube каналдарын булдырыусы һәм хужаһы. Ул YouTube видеохостинг сайтының рус телендәге сегментында иң популяр видеоблогерҙарҙан һанала.
Ғосманов Хәйрулла Тимербулат улы

**Хәйрулла Тимербулат улы Ғосманов** (*[[1848 йыл]] (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, [[1846 йыл]]), [[Ибрай (Бишбүләк районы)|Ибрай]], [[Ырымбур губернаһы]] – [[14 ғинуар]] [[1907 йыл]], [[Өфө]]*) – дин эшмәкәре, мөҙәрис. Ахун (1888). Вятка губ. Мачкара а. мәҙрәсәһен тамамлаған. 1888 й. Беренсе йәмиғ мәсетенең имам‑хатибы, унда мәҙрәсә (уның хөрмәтенә “Ғосмания” исеме бирелгән) аса; бер үк ваҡытта 1906 й. алып Ырымбур мосолман диниә назараты ҡазыйы. Үҙе етәкселек иткән мәҙрәсәлә Өфө губернаһында беренселәрҙән булып уҡытыуҙың яңы ысулын индерә (ҡара: Йәдитселек). Мәҙрәсәләр өсөн ислам б‑са дәреслектәр авторы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғосмания
* Башҡортостанда дин

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт