open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы

**Сәләхетдин Саҙрый улы Атнағолов** (1893—1937) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, яҙыусы.

## Биографияһы
Сәләхетдин Саҙрый улы Атнағолов 1893 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районы) Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

1916 йылда Ғәлиә мәҙрәсәһен тамамлай һәм шунда уҡ мөғәллим булып эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта «Ирек», «Безнен юл» гәзиттәренең мөхәрире була. 1917 йылдың авгусында Өфөлә үткән Бөтә башҡорт сьезы эшендә ҡатнаша.

1917 йылдың авгусынан 1918 йылдың ноябренә тиклем Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы, ә 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың июненә тиклем уның рәйесе була. Сәләхетдин Саҙрый улы менән Зәки Вәлиди Башҡорт милли хәрәкәтенең дөйөм мосолмандар хәрәкәтендә баҫылып ҡалмауына ҡаршы көрәшкән иң күренекле башҡорт лидерҙары булып һанала.

1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың декабренә тиклем — эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының Милли йыйылышы секретары, 1918 йылдың ғинуарынан — Урал-Волга штатын булдырыу Коллегияһының казначейы һәм секретары. Ошо йылдың апреленән июненә тиклем Өфө губерна Халыҡ комиссарҙары советының Татар-Башҡорт комиссариаты хеҙмәткәре.

1919 йылдың мартынан апреленә тиклем — мосолман коммунистарының Өфө губерна бюроһы рәйесе һәм Татар-башҡорт коммунистары үҙәк бюроһының ағзаһы. 1919 йылдың йәйенән Мәскәүҙә эшләй. РКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаһының үҙәк бюроһы ағзаһы, «Кызыл яу» гәзите мөхәррире була. 1920 йылда Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы профсоюздар советының мәҙәниәт бүлеге мөдире.
1922 йылда «Эшсе», 1925 йылда «Кызыл Татарстан» гәзиттәре мөхәррире һәм Татар дәүләт нәшриәтенең баш мөхәррире була.
1927—1929 йылдарҙа Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының халыҡ мәғрифы комиссариатының Академик үҙәге рәйесе, ә 1933—1935 йылдарҙа — Татар педагогия институтының преподавателе.

1936 йылда репрессия ҡорбаны була һәм атыуға хөкөм ителә. 1956 йылда реабилитациялана.

## Ғаиләһе
Балалары: Сәскә Сәләх ҡыҙы Мостафина — математик, Гөлкәй Сәләх ҡыҙы Ғатина, Вил Сәләх улы Мостафин — шағир һәм математик.

## Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан тарихын һәм татар телен өйрәнеүгә арналған. Большевиктар позицияһынан сығып, М. Х. Солтан-Ғәлиевтең мосолман милли-коммунизмын тәнҡитләй.
1925 йылда сыҡҡан «Йәш шахтёр», 1927 йылдағы «Гарантияланған мөхәббәт», 1928 йылда баҫылған «Ҡаф тауы артында» һәм башҡа китаптар автороы.

### Фәнни хеҙмәттәре
* Башкирия. — Москва; Ленинград: Государственное издательство, 1925. — 122 с.
* Правила орфографии татарского литературного языка. Казань, 1934 (совм. с Г. Х. Алпаровым, Ш. Рамазановым)
* Soltangaliefchelken tarikhi tamrlary (Ист. корни султангалиевщины) // Kontr-Revolutsion Soltangaliefchelkke Karshy. Kazan, 1930. S. 35-40.

## Әҙәбиәт
* *Глухов М.* Атнагулов Салах Садриевич //Возвращённые имена. Казань, 1990.
* *Султанбеков Б.* Кровавый след операции «Новаторы» // Страницы секретных архивов. Казань, 1994.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Каримова И. Г.'' Атнагулов Салахетдин Садриевич.//Статья в Башкирской энциклопедии.
Дөмәй Ишкәев

**Дөмәй Ишкәев** (? — 1706) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биография
Дөмәй Ишкәев сығышы менән Өфө өйәҙе Ҡазан даруғаһы Байлар улусы башҡорттарынан булған. XVII быуаттың икенсе яртыһында  Минзәлә буйында Дөмәй Тарлауы (Димитарлау, Дөмәй Утары) ауылына нигеҙ һала.

1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле. Ихтилал башҡорт ерҙәрен тартып алыу, һалымдар һәм йөкләмәләрҙең артыуы, христианлаштырыу сәйәсәте һәм чиновниктарҙың башбаштаҡлығы арҡаһында барлыҡҡа килә. Дөмәй Ишкәевтең ауылы шулай уҡ ҡазан чиновниктары тарафынан бөлдөрөүгә һәм талауға дусар була. Бигерәктә ҡазан комиссары А. С. Сергеев үҙенең карателдәре менән ҙур аяуһыҙлыҡ күрһәтә, ул Минзәлә буйындағы Дөмәй ауылын талай һәм күп кенә байлыҡтарын һәм әсирҙәрҙе алып китә.

1705 йылдың яҙында Дөмәй Ҡазан даруғаһы башҡорттарының ихтилалына етәксеһе булып китә. Шул уҡ йылдың йәйендә уның етәкселегендәге баш күтәреүселәр хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы Кама аръяғы нығытмалары тирәһендә һуғыш алып бара. Хәл ҡатмарланғас, батша хөкүмәте мәсьәләне тыныс юл менән сисеү маҡсатында генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметевты ихтилал тоҡанған районға ебәрә. 1705 йылдың декабрендә Ҡазанға килеп, генерал-фельдмаршал Сергеев тарафынан әсиргә алынған башҡорттарҙы азат итергә бойора һәм баш күтәреүселәр мөрәжәғәте буйынса Өфө воеводаһы итеп  А. Аничковты тәғәйенләй. Әммә аҙаҡ, ҡазан чиновнигы Н. А. Кудрявцев эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә, был саралар тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға.

1706 йылдың яҙында һәм йәйендә Дөмәй Ишкәев батша властары менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың мартында 8 кешенән торған башҡорт делегацияһы составында Әстерхан ҡалаһына Б. П. Шереметевҡа килә, Шереметев үҙ сиратында уларҙы һөйләшеүҙәр алып барыу сөсөн Мәскәүгә ебәрә. Баш ҡалала Дөмәй Ишкәев башҡа башҡорт вәкилдәре менән бергә ҡулға алына һәм Н. А. Кудрявцев һорауы буйынса 1706 йылдың 3 авгусында Ҡазанға килтерелә. Күп язаларҙан һуң Дөмәй Ишкәев аҫыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]* Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1993.
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Көсөкбай

**Көсөкбай** (? — 1755) — батыр, 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Көсөкбай сығышы менән Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан булған.

1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле була. 1755 йылдың авгусында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусында ихтилал тоҡана. Бөрйәндәргә Нуғай даруғаһының Бошман-Ҡыпсаҡ, Ҡатай, Тамъян, Түңгәүер һәм Үҫәргән улусы башҡорттары ҡушыла. 1755 йылдың авгусында Көсөкбай батыр баш күтәреүселәр отрядын ойоштора, улар башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә төҙөлөүсе һәм эшләүсе заводтарҙы һәм ҡәлғәләрҙе талайҙар һәм юҡ итәләр, шулай уҡ хөкүмәт командаларына һөжүм итәләр. Баш күтәргән башҡорттар Вознесенский баҡыр иретеү заводын баҫып ала, Ташлы руднигын емерә, Көсөкбай етәкселегендәге отряд Преображенск заводын талай һәм Покровский заводын яндыра.

1755 йылдың 18 авгусында Йылайыр ҡәлғәһе тирәһендәге алышта баш күтәреүселәр Шкапскийҙың хөкүмәт командаһын еңә, әммә был алышта Көсөкбай батыр һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]* Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1993.
* Военная история башкир. —Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. —ISBN 978-5-88185-076-0
* 
* *Чулошников А. П.* Восстание 1755 г. в Башкирии // АН СССР Ин-т истории. — М., Л., 1940. — 109 с.

## Һылтанмалар
*
Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы

**Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы** (15 декабрь 1915 йыл — 2 октябрь 2008 йыл) — башҡорт ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1970—1980 йылдарҙа Республиканың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан республикала беренсе фән докторы. 

## Биографияһы
Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы Хәйруллина 1915 йылдың 15 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Имәнкүпер ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Борай районы Баҡалы ауылында) тыуған.

1935 йылда Бөрө педагогия техникумын, ә 1941 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай.

Татар АССР-ында, артабан Башҡорт АССР-ының Борай районы мәктәптәрендә уҡыта. 1945—1950 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт урта мәктәбенең директор урынбаҫары һәм директоры була.

1950—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй:
* 1951 йылда АПН РСФСР милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институты янындағы аспирантураға уҡырға керә, диссертацияны яҡлай;
* 1955—1956 һәм 1972—1977 йылдарҙа рус теле кафедраһы мөдире;
* 1957 йылда доцент дәрәжәһе бирелә;
* 1971 йылдың 16 апрелендә АПН СССР дөйөм һәм политехник белем биреү ғилми-тикшеренеү институты советында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай;
* 1972 йылдың 19 июлендә профессор званиеһы бирелә
* 1977—1990 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһының мөдире вазифаһын үтәй;
* 1990—1992 йылдарҙа рус филологияһы кафедраһының мөдире вазифаһын үтәй;
* 1992—1993 йылдарҙа башҡорт теле һәм журналистикаһы факультетының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһының мөдире ваифаһын үтәй.

1970—1990 йылдарҙа бер үк ваҡытта вуз-ара ғилми-методик советының рәйесе була. 1970—1980 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Республика ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе булып тора.

Өфө ҡалаһының Киров район советы депутаты итеп һайлана, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының редколлегияһы ағзаһы, РСФСР Педагогия йәмғиәтендә башҡорт бүлегенең рус теле секцияһының етәксеһе, «Белем» йәмғиәтенең ағзаһы, БАССР Мәғариф министырлығы УМСА ағзаһы була.

## Фәнни эшмәкәрлеге

;Ғилми хеҙмәттәре
* Методика изучения словообразования русских имен существительных в башкирской школе. — М., 1962.
* Очерки по истории преподавания русского языка в национальной школе. — Уфа, 1966.
* Родной язык как основа обучения русскому языку. — Уфа, 1981.
--
* Хәйруллина М. Ғ. Тамырҙарыбыҙ - тәрәндә: Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары. Уларҙың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге. — Өфө, 2002. — 64 бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949)
* «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «За трудовое отличие» миҙалы
* башҡа грамоталар, миҙалдар һәм бүләктәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Профессор Хайруллина Мусаллия Хайрулловна.//Библиографический указатель. — Уфа: РИО БашГУ, 2005. —71 с.

## Һылтанмалар
*
Төхвәтуллин

**Төхвәтуллин** — фамилия.

* Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы (4.04.1933) — социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001).
* Төхвәтуллин Фәрит Ғариф улы (4.01.1950) — техник фәндәре докторы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978).
* Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (1894—1938) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. АБСР-ҙың Эске эштәре халыҡ комиссары (1919—1920).
* Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (1894—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡармаһы рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының Игенселек халыҡ комиссары.
* Төхвәтуллин Эдуард Дауыт улы (13.10.1971) — спортсы, еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993).
* Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (1923—2010) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
----
* Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы (1931—2016) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре.
Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы

**Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы** (27 октябрь 1955 йыл) — йырсы (баритон). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (1979).

## Биографияһы
Вәкил Әхәр улы Йәләлетдинов 1955 йылдың 27 октябрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Ҡолой ауылында тыуған. 1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлеген (Б. Н. Вәлиева класы) тамамлай.

Институттан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада, 1986—2009 йылдарҙа музыкаль-әҙәби лекторий солисы булып эшләй.

Күркәм тембрлы йомшаҡ тауышҡа эйә. Башҡарыу алымы тәьҫирле булыуы һәм художестволы образды бар нескәлегендә тапшыра алыу һәләте менән айырылып тора. Репертуарында Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковский, Дж. Верди операларынан, И. Кальман, И. Штраус оперетталарынан ариялар, ватан һәм сит ил композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары. А. Х. Ғабдрахманов, Ф. М. Ғафуров, Н. Ә. Дауытов, З. Ғ. Исмәғилев, А. Т. Кәримов, Р. Х. Сәхәүетдинова, Р. М. Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың вокаль циклдарын, романстарын һәм йырҙарын тәүге башҡарыусы.

Башҡорт эстрада йырҙары: «Берҙән берем-ғәзиз ерем», «Бәхет йыры», «Мәңге балҡы. Башҡортостан», «Һуғышта юғалған һалдаттар», «Бирмәйбеҙ утҡа», «Матур икән был донъялары» һәм башҡорт халыҡ йырҙарын аһәңле итеп башҡара. Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан буйлап гастролдәрҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (Өфө, 1979)

## Һылтанмалар
* http://mp3vega.com/?string=%C2%E0%EA%E8%EB%FC+%C6%E0%EB%E0%EB%E5%F2%E4%E8%ED%EE%E2 
* http://zakon-region3.ru/1/36209/ 
* Башҡорт энциклопедияһы — Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы
Таҡталасыҡ

**Таҡталасыҡ** — топоним.

* Таҡталасыҡ (Башҡортостан) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Таҡталасыҡ (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Ҙур Нөркәй

**Ҙур Нөркәй** (*Нөркәй*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Ҙур Нөркәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡтараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ҙур Нөркәй — Байлар улусы Салағош түбәһе татарҙарының ауылы. Һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

1905 йылда 3 тимерлек, тирмән, 5 бакалея кибете, 2 икмәк магазины, һыра һәм мануфактура заведениелары теркәлгән. Шаршамбы һайын баҙар, 5 ноябрҙә йәрминкә уҙғарылған. 1905 йылда 4 мәсет һәм шул уҡ һанда мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — йәнә Сарман районы составында. 70-се йылдарҙа Бәләкәй Нөркәй ауылы Ҙур Нөркәй ауылы составына керә

## Халҡы
1795 йылда ауылда 28 ихатала 245 башҡорт һәм 12 ихатала 79 типтәр; 1816 йылда — 62 йортта ир енесле 361 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 11 йорт хужаһы), 70 йән типтәр; 1834 йылда — 92 йортта ир енесле 580 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 15 йорт хужаһы), 123 йән типтәр; 1859 йылда — 1530 башҡорт, типтәр һәм мишәр; 1870 йылда 258 ихатала 1000 башҡорт, 553 типтәр теркәлгән. 1902 йылда ауылда 1755 башҡорт һәм 708 типтәр иҫәпләнгән. 1905 йылда 429 ихатала 1891 кеше йәшәгән.

## Билдәле шәхестәре
* Абдуллатиф Әбсәләмов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Аҡҡужа

**Яңы Аҡҡужа** (*Аҡҡужа*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы. Тәберле ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Чаж йылғаһы бассейнында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Аҡҡужа — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. Ауыл һуңыраҡ Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Салағош улусы составында була.

1745 йылда Йәнәй улусының Аҡҡужа ауылы башҡорттары Ишәй Аҙнағолов, Кинйә Азаматов, Сөркәй Ҡаҙырмәтов Сарапул улусының Мазунино ауылы һарай крәҫтиәненә Кама буйындағы аҫаба ерҙәрендәге бортные угодья (*«на нагорной стороне против д. Мазунины в горе по речке Момылевке от устьев р. Северной и Талой»*) йылына 1 һум 40 тин түләү шарты менән 10 йылға ҡуртымға биргәндәр.

1840 йылда 155 башҡорт тарафынан 42 сирек ужым һәм 61 сирек яҙғы икмәк сәселгән.

1921 йылда ауыл Татар АССР-ының Әгерже кантоны, ә 1924 йылда — Алабуға кантоны составына керә. 1927 йылдан Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында.

## Халҡы
1834 йылда — 83 ир-егет һәм 72 ҡатын-ҡыҙ; 1859 йылда 262 йән, ә 1902 йылда — ир енесле 313 йән һәм тик башҡорттар ғына иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Иҫәнбай (Татарстан)

**Иҫәнбай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы. Иҫәнбай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Бимә йылғаһы (Ҡырҡмас йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 86 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
XVII быуаттың беренсе яртыһында йәнәй ырыуы аҫаба татарҙары тарафынан нигеҙләнгән. Ауыл һуңыраҡ Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

Иҫәнбай башҡорттары үҙҙәренең дөйөм Йәнәй улусының аҫаба ерҙәре һәм шәхси пай ерҙәре менән файҙаланыуҙа әүҙем ҡатнашҡандар. 1761 йылда Иҫәнбай ауылы башҡорттары Хәлил Тимеров, Үтәғол Балтасев, Сыртлан Таңатаров, Әҙел Ибраев, Сәғит Юлдашев, Исай Балтасев, Сүлтей Кимеев, Ҡолшәрип Дауытов үҙәренең аҫабалаштары — Апас, Байсар, Кәлтей, Терпеле, Шабыҙ, Суҡсы һәм Бәҙрәк ауылдары вәкилдәре менән берлектә Пермяково слободаһы һәм Ҡаракүл биҫтәһенең ике һарай крәҫтиәненә Бәләкәй Сәғәҙәк (Көйәҙе) күлендә балыҡ тотоу урындарын 14 йылға ҡуртымға бирәләр.

1854 йылда Иҫәнбай ауылынан Исән Балтасев Йәнәй улусы 5 аймағының (түбәһенең) 10 ауылы вәкилдәре менән бергә Сарапул ауылы һарай крәҫтиәндәренә 20 йылға ҡуртымға артабанғы биләмәләрҙе бирәләр: *«старинные вотчинные свои воды, Каму реку со старицею камскою, с пески и заливы, рыбные в них ловли, стреж (в урочищах: верхняя межа Мачкаринская речка, нижняя межа черной исток) с пески, також с летними и зимними езами — делать, где пристойно — и с шашковою, и самовольною, и оханною, и крыжною ловлями (только нам, башкирцам, плавать оханами ж и крыгами сидеть) во владение… впредь на 20 лет»*.

1855 йылда Иҫәнбай ауылынан Исән Балтасев, Байсар, Апас һәм Кәлтәй ауылдары вәкилдәре менән берлектә Ҡаракүл улусының Колесниково ауылының һарай крәҫтиәненә Старица (Үлзәт — Метәү) күлдәрендә балыҡ тотоу урындарын йылына 15 һум түләү менән 12 йылға ҡуртымға биреүҙә ҡатнаша. Ауылда 3 мәсет, мәҙрәсә һәм мәктәп булған. 1897 йылда земство урыҫ-башҡорт башланғыс училищеһы асылған.

1921 йылда ауыл Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылда — Алабуға кантоны, ә 1928 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Краснобор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 292 аҫаба башҡорт; 1834 йылда — 504 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* *Абдуллатиф Тутаев* — зауряд-хорунжий. 3-сө башҡорт полкы составында 1806—1807 йылдарҙа Францияға ҡаршы Пруссия кампанияһында, 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)

**Түбәнге Шилселе** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Түбәнге Шилселе ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ҡыуаҡ йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Түбәнге Шилселе — Юрмый улусы башҡорттарының һәм ҡаҙна крәҫтиәндәренең ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Түбәнге Шилселе улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә һәм 2 һыу тирмәне теркәлгән. Мәҙрәсәнең иң билдәле шәкерте һәм мөғәллиме Ризаитдин Фәхретдинов булған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Шөгөр районы, ә 1928 йылда — Лениногорск районына составына инә.

## Халҡы
1769 йылда ауылда 40 йән типтәр, 1816 йылда — ир енесле 18 йән башҡорт; 1834 йылда ир енесле 36 йән башҡорт; 1859 йылда 249 ихатала 974 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорт иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* *Хәйретдинов Әкрәм Минһаж улы* (1924—1944) — Советтар Союзы Геройы (1944).

## Иҫкәрмәләр
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы

**Иҙрисов Фәрит Фәтих улы** (12 июль 1954 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дирижёр, композитор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Подполковник. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимнының музыка авторы.

## Биографияһы
Фәрит Фәтих улы Иҙрисов 1954 йылдың 12 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған.
1980 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының хәрби-дирижерлыҡ факультетын (Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре В. С. Петров класы) тамамлай. Консерваториянан һуң Ульяновск ҡалаһындағы Юғары хәрби-команда элемтә училищеһына оркестр дирижеры итеп ебәрелә, был вазифала 1985 йылға тиклем хеҙмәт итә.

1986 йылда Фәрит Иҙрисов Өфө юғары хәрби авиация летчиктар училищеһының беренсе профессиональ тынлы оркестрын ойоштора, үҙе 1986—1999 йылдарҙа оркестрҙың етәксеһе һәм баш дирижёры була.

2002 йылда Ҙур театрҙа Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, профессор М. Эрмлерҙа стажировка үтә. Стажировка үткәндән һуң 2002 йылда Ф. Иҙрисов Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры симфоник оркестрына дирижёр итеп эшкә саҡырыла. Бер үк ваҡытта 2004—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры дирижеры һәм 2011 йылға тиклем Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.

## Ижады
Фәрит Фәтих улы Иҙрисов «Фауст» (Ш. Гуно), «Бал-маскарад» (Дж. Верди), «Ауыл намыҫы» (П. Масканьи) һәм «Кәмитселәр» (Р. Леонкавалло), «Ҡарһылыу» (Н. Римский-Корсаков), «Урал илселәре» һәм «Аҡмулла» (Заһир Исмәғилев) һәм башҡа спектаклдәрҙе ҡуйыуҙа ҡатнаша
Фәрит Фәтих улының әйтеүенсә, ул Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны музыкаһын республиканың суверенитетын иғлан итер алдынан, 1993 йылда 11-нән 12 октябрға ҡарай төндә яҙған. Гимн музыкаһы башҡорт халыҡ йыры «Урал» нигеҙендә яҙылған.

Бынан тыш, Фәрит Фәтих улы Иҙрисов башҡорт шағирҙары һүҙҙәренә ижад иткән ҡырҡҡа яҡын йыр һәм романс авторы. Башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен, башҡорт халыҡ көйҙәрен тынлы һәм симфоник оркестр өсөн эшкәртә. рус, башҡорт һәм татар композиторҙарының тынлы һәм симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәренең аранжировкаларын яҙған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* Рәсәй Ҡораллы Көстәренең штаттағы хәрби оркестрҙарының начальниктары — хәрби дирижёрҙары конкурсы лауреаты (Өфө, 1991, 1992).
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы (2023).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://ufa.ru/newsc_17969.html
* http://www.youtube.com/watch?v=IveAhLB_utE&t=106
* http://zmsb.ru/index.php/nasha-gordost/deyateli-kultury/2-uncategorised/66-idrisov-farit-fatikhovich
Дөмәй Тарлауы

**Дөмәй Тарлауы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Петровский Завод ауыл советы составына керә.

## Атамаһы
Ауылдың атамаһы уны нигеҙләүсе Дөмәй Ишкәевтең исеменән һәм «тарлау» һүҙенән (эшкәртелгән ер участкаһы тип аңлатыла) барлыҡҡа килгән.

## География
Ауыл Айтуған һәм Минзәлә йылғалары буйҙарында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға XVII быуаттың икенсе яртыһында байлар ырыуы башҡорто Дөмәй Ишкәев нигеҙ һала. Дөмәй Ишкәев 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле. Ихтилал башҡорт ерҙәрен тартып алыу, һалымдар һәм йөкләмәләрҙең артыуы, христианлаштырыу сәйәсәте һәм чиновниктарҙың башбаштаҡлығы арҡаһында барлыҡҡа килә. Дөмәй Ишкәевтең ауылы шулай уҡ ҡазан чиновниктары тарафынан бөлдөрөүгә һәм талауға дусар була. Бигерәктә ҡазан комиссары А. С. Сергеев үҙенең карателдәре менән ҙур аяуһыҙлыҡ күрһәтә, ул Дөмәй Тарлауы ауылын талай һәм күп кенә байлыҡтарын һәм әсирҙәрҙе алып китә.

Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составына керә. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә.

1905 йылда 2 бакалея кибете, икмәк магазины, 2 мәсет һәм мәктәп (1913 йылда 80 шәкер уҡыған) теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылда Сарман районына составына инә.

## Халҡы
1816 йылда — 37 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 1 йорт хужаһы) һәм 64 типтәр; 1834 йылда — 62 башҡорт; 1859 йылда ир енесле 473 йән башҡорт һәм 145 йән типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 514 башҡорт сығышлы типтәр һәм 22 татар, ә 1899 йылда башҡорттар һәм типтәрҙәр теркәлгән. 1902 йылда ауылда барлығы ир енесле 550 йән иҫәпләнгән. 1905 йылда 207 ихатала 1026 кеше йәшәгән.

## Билдәле шәхестәре
* Дөмәй Ишкәев — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Иҫкәрмәләр
Зәй-Ҡаратай (ауыл)

**Зәй-Ҡаратай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Зәй-Ҡаратай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Зәй-Ҡаратай йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Зәй-Ҡаратай — Юрмый һәм Тамъян улустары башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Әмекәй улусы, артабан Ҡаратай улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, 2 мәсет һәм 2 мәктәп теркәлгән. 1917 йылда земство мәктәбе асыла.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районы, 1935 йылда — Яңы Песмән районы, ә 1955 йылда — Лениногорск районына составына инә.

## Халҡы
1762 йылда ауылда 9 ихатала 55 йән типтәр, 1816 йылда — ир енесле 3 йән башҡорт; 1859 йылда 117 ихатала 1032 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорт иҫәпләнгән. 1870 йылда 45 ихатала — 270 башҡорт, 1905 йылда 95 йортта 519 кеше, 1912 йылда 123 ихатала — 634 башҡорт йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* *Туйкә* — башҡорт ихтилалдарының етәкселәренең береһе.
* Туйкин Кәбир Кәрим улы — яҙыусы.
* Туйкин Фазыл Кәрим улы — яҙыусы, шағир һәм драматург.
* Туйкин Тәлғәт Кәбир улы — хужалыҡ эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Туйкин

**Туйкин** — фамилия. Туйкә исеменән барлыҡҡа килгән.

* Туйкин Фазыл Кәрим улы (1887—1938) — шағир, драматург, тарихсы, фольклорсы.
* Туйкин Кәбир Кәрим улы (1878—1938) — яҙыусы.
* Туйкин Тәлғәт Кәбир улы (1912—1990) — хужалыҡ эшмәкәре.
Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы

**Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы** (31 июль 1971 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. 2013 йылдан — Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе һәм 2014 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (2000) артисы.

## Биографияһы
Филүз Хәсән улы Ҡаҙаҡбаев 1971 йылдың 31 июлендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Түбәнге Бикбирҙе ауылында тыуған.

Ғаиләлә сәнғәткә иғтибар көслө була, атаһы — йыр уҡытыусыһы, гармунда уйнай, йырлай, йыш ҡына төрлө концерттарҙа, смотрҙарҙа ҡатнаша. Филүзде лә үҙе менән йөрөтә. Ауылға һәләтле балалар менән эшләргә Таһир Тайсин тигән уҡытыусыны саҡыртып алалар. Тәүге тапҡыр Филүзде сәхнәгә баҫтырған кеше ул була: уны күмәк бейеүҙәрҙә лә ҡатнаштыра, яңғыҙ бейеү ҙә ҡуя — "Перовский"ҙы. Бынан һуң инде Филүз бары тик сәхнә, Ғәскәров ансамбле тураһында хыяллана.

1990 йылда балет артисы һөнәре буйынса Башҡорт хореография училищеһын (педагогы М.Ә.Кәримов), 2010 йылда — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын (педагогы Е.С.Понькина) «ижтимағи -мәҙәни эшмәкәрлек менеджеры» квалификацияһы алып тамамлай.

1990-1992 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. 

1992 йылдан 2011 йылға тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 2011-2012 йылдарҙа — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының постановка бүлеге мөдире булып эшләй.

2013 йылдан башлап Филүз Хәсән улы — Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе һәм 2014 йылдан — директоры.

Лирик һәм гротесклы бейеүҙәрҙе башҡарыусы Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы сәнғәтенә музыкаллек, аныҡ һәм нескә техника хас. Бейеүсе актерлыҡ һәләтенә, тәбиғи оҫталыҡҡа эйә. «Бесәнселәр», «Гөлнәзирә», «Кейәү егете», «Уйна, гармун», «Өс таған», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялар башҡара. Кремль һарайы сәхнәһендә, П.И.Чайковский исемендәге, «Рәсәй» (бөтәһе лә-Мәскәү), «Октябрьский» (С-Петербург) һәм башҡа концерт залдарында сығыш яһай. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997), Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә (2001), Төркиәлә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (Истанбул ҡалаһы, 2006), «рус ҡышы» («Русская зима») фестивалендә (Лондон, 2006) һ.б. ҡатнаша. Рәсәй буйлап һәм донъяның 20 илендә гастролдәрҙә була. 

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы ҡарамағындағы мәҙәниәт буйынса йәмәғәт советы ағзаһы. 

## Ғаиләһе
Тормош юлдашы — билдәле шәхес, Башҡортостандың халыҡ артисы Сара Буранбаева менән бер ул тәрбиәләйҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000)

## Һылтанмалар
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=26320
* http://www.gorod-ufa.com/ufa/36711-Naznachen-novyiy-hudozhestvennyiy-rukovoditel-ansamblya-narodnogo-tanca-imeni-Faiyzi-Gaskarova.html
Брагинка

**Брагинка** (, ) — көнсығыш Европалағы Чернобылдең ябыҡ зонаһындағы йылға. Ике дәүләт — Беларусь һәм Украина биләмәләренән, тәүгеһенең Гомель, икенсеһенең — Киев өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 179 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. — 1989. — С. 91.
* Блакiтная кнiга Беларусi — Мн.: БелЭн, 1994.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область / Редактор Г. Г. Науменко — Мн.: РУП «Белкартография», 2011. — С. 26, 36. — 68 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-107-5.
Иҫке Әлмәт (Мөслим районы)

**Иҫке Әлмәт** (*Әлмәт*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы. Әмәкәй ауыл советы составына керә.

## География
Ауыл Ҡәлмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Әлмәт — Бүләр улусы башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Бүләр улусы һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә. 1870 йылда ауылда ике һыу тирмәне, мәсет һәм мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 16 ихатала 107 башҡорт, 1816 йылда — 22 йортта 90 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 2 йорт хужаһы), 1848 йылда 28 йортта 159 башҡорт; 1859 йылда 236 башҡорт иҫәпләнгән. 1870 йылда 45 ихатала — 270 башҡорт, 1905 йылда 95 йортта 519 кеше, 1912 йылда 123 ихатала — 634 башҡорт йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ниғмәтулла Яҡупов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы — башҡорт милли-хәрәкәте эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Әмәкәй

**Әмәкәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы. Әмәкәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ҡәлмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Әмәкәй — Бүләр улусы башҡорттарының ауылы. Һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

Ауылда йәшәүсе типтәрҙәрҙең вәкиле Абдулхәбир Абдулхәлиҡов буйынса, улар ерҙе 1687 йылғы грамота буйынса алған, әммә 1791 йылда ауылға тәғәйенләнгән Бүләр улусының аҫаба башҡорт муллаһы «шәхси мәнфәғәттәрҙән башҡорттарҙан керҙәштәрҙе ҡабул иткән» («из личных интересов принимал припущенников из башкир»). 1854 йылдағы документта, яҡынса 30 керҙәш башҡорттар үҙҙәрен сығышын Байлар улусының аҫаба башҡорттарынан тип күрһәткән.

XIX быуатта ауыл халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән, уларҙың шулай уҡ умарталары һәм солоҡтары булған. 1870 йылда 17 кибет теркәлгән, шаршамбы һайын баҙар, йыл һайын ноябрҙә йәрминкә уҙғарылған. XX быуат башында 3 мәктәп һәм 3 мәсет теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 33 ихатала 187 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 4 йорт хужаһы) теркәлгән, шуларҙың 29 ихатаһында бүләр ырыуы башҡорттары, 4 ихатаһында — йәнәй башҡорттары йәшәгән. 1834 йылда ауылда 40 ихатала 252 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 7 йорт хужаһы); 1848 йылда 1066 башҡорт һәм типтәр; 1870 йылда 231 ихатала — 437 башҡорт һәм 724 типтәр; 1905 йылда 274 ихатала — 1571 кеше; 1912 йылда 5 ихатала — 39 аҫаба башҡорт һәм 420 йортта — 1907 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Мөслим (Мөслим районы)

**Мөслим** (*Вәрәш*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы үҙәге. Мөслим ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарих
Мөслим — Ирәкте улусы типтәрҙәре һәм татар сығышлы ҡаҙна крәҫтиәндәренең ауылы. Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына керә. Ауылда 2 тимерлек, хужалыҡ магазины, һыу һәм ел тирмәндәре теркәлгән. Ике мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы үҙәге, 1963 йылдан — Сарман районы составында, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы үҙәге.

## Халҡы
1762 йылда ауылда ир енесле 36 йән типтәр; 1840 йылда ир енесле 246 йән типтәр һәм 103 дәүләт крәҫтиәндәре; 1859 йылда 825 типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 176 ихатала — 882 типтәр һәм 202 татар; 1902 йылда 301 йортта — ир енесле 840 типтәр һәм элекке дәүләт крәҫтиәндәре; 1905 йылда 348 йортта 1698 кеше теркәлгән.

## Инфраструктура
Ауылда һөт эшкәртеү заводы, агрохимсервис, ауыл хужалығы техникаһы һәм төҙөлөш предприятиелары эшләй. Ауылда һөнәри училище, 2 урта мәктәп, лицей, музыка мәктәбе, мәҙәниәт йорто, 2 китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Зейәш

**Яңы Зейәш** (*Ҡаратал* ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Бәзәдә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Яңы Зейәш — Гәрәй улусы типтәрҙәренең ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы (1894—1957) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Айман

**Иҫке Айман** (*Аймаҡ*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Иҫке Айман ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Бәзән йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Айман — Бүләр улусы Мышыға түбәһе башҡорттарының ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, ел тирмәне, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 66 ихатала 354 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 8 йорт хужаһы, 3 ҡатынлы 1 йорт хужаһы); 1848 йылда 116 йортта 592 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 2 йорт хужаһы); 1870 йылда 125 йортта — 952 башҡорт; 1902 йылда 221 йортта ир затлы 535 йән башҡорт йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ибраһим Айҙағолов (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Әхәтов Ғабделхәй Хурам улы — телсе-ғалим, филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970).

## Иҫкәрмәләр
Мәстей

**Мәстей** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## География
Ауыл Сикия йылғаһы (Сөн йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.

## Тарих
Мәстей — Бүләр улусы башҡорттарының ауылы. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, ауылға йәнәй ырыуы башҡорто Мәстей Абыҙбаев нигеҙ һалған. Бүләр улусы һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
 
XIX быуат башында Мәстей ауылында йәшәүсе Солтановтар дворянлыҡ хоҡуғын алыуға ирешә.

1848 йылда 6 тирмән; 1870 йылда — 5 тирмән, хужалыҡ магазины, бакалея кибете. Ауылда шаршамбы көнө баҙар уҙғарылған, яҙын һәм йәйен ҡымыҙ һатылған. 1848 йылда 2 мәсет, 1870 йылда мәсет һәм уның эргәһендә мәктәп теркәлгән. 1877 йылда 25 малай өсөн мәҙрәсә янында рус классы асыла. 1905 йылда министрлыҡ бер класслы мәктәбе теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда Аҡтаныш районына составына инә. ХХ быуаттың 70-се йылдарында юҡҡа сыға.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 8 ихатала 24 башҡорт, 1816 йылда — 26 аҫаба башҡорт һәм 16 керҙәш-башҡорт (сығыштары менән Бәләбәй өйәҙе Ҡаңлы улусы Шығай ауылынан, улар араһында шулай уҡ йәнәй һәм байлар ырыуҙары башҡорттары ла булған), 1834 йылда ир енесле 43 йән аҫаба башҡорт һәм 19 йән керҙәш-башҡорт; 1859 йылда 217 йән аҫаба башҡорт иҫәпләнгән. 1902 йылда 391 ихатала —1345 йән аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәш башҡорт, 1905 йылда 48 ихатала — 177 кеше, 1912 йылда 58 ихатала — 305 аҫаба башҡорт, 21 ихатала — 98 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* *Айҙаров Абдулхәлил Шәрип улы* — хәрби эшмәкәр. 1807 йылда 3-сө башҡорт полкы составында Францияға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
* Солтанов Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы — башҡорт милли-хәрәкәт эшмәкәре.
* Солтанов Мансур Ислам улы — башҡорттарҙан беренсе профессиональ музыкант.
* Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы — Ырымбур мосолмандары диниә назараты мөфтөйө.
* Солтановтар — башҡорт дворян нәҫеле.

## Иҫкәрмәләр
Белоруссияла ислам

**[[Белоруссия]]ла [[ислам]]** XIV—XVI быуаттарҙа польша-литва татарҙары тарафынан индерелгән, хәҙерге ваҡытта илдең мосолман общинаһына шулай уҡ мосолман иммигранттары инә. 2009 йылғы йән иҫәбен алыу барышында дингә мөнәсәбәт хаҡында һорау ҡуйылмай, әммә иҫәп алыу һөҙөмтәһендә илдең этник составы билдәләнгән, уның буйынса ислам динен яҡынса 30000 кеше тота.

## Тарих
Ислам диненең хәҙерге Белоруссия территорияһында тәүге таралыу осоро XIV—XVI быуаттарға килә. Был осорҙа Бөйөк Литва кенәзлегенең бер нисә кенәздәре дәүләт сиктәрен һаҡлау хеҙмәтен үтәү өсөн Алтын Урҙанан һәм Ҡырымдан мосолман халҡын саҡыра. XIV быуат аҙағында 100 меңдән ашыу польша-литва татарҙары хәҙерге Белоруссия һәм Литва, шулай уҡ Польшаның төньяҡ-көнсығышына килеп урынлаша, улар иҫәбенә ялланған һаҡсылар, ирекле иммигранттар, һәм шулай уҡ хәрби әсирҙәр ингән.

Белорустар, поляктар, литвалар һәм урыҫтар менән милләт-ара никахтар ғәҙәти, әммә польша-литва татарҙарының тулы ассимиляцияһына килтермәй. Төрлө этник төркөмдәрҙән барлыҡҡа килеп, польша-литва татарҙары үҙ телдәрен юғалта һәм башлыса белорус, поляк һәм урыҫ телдәренә күсә. Әммә дини эштәрҙә ғәрәп теле ҡулланыла.

## Хәҙерге торошо

1994 йылда Бөтә Белоруссия мосолмандары конгрессы үтә, бында Беларусь Республикаһы мосолман диниә назараты ойошрола. Уны башта доктор Исмаил Александрович, ә 2005 йылдан — Әбүбәкер Шабанович етәкләй.

1997 йылда 23 мосолман общинаһы теркәлгән, шул иҫәптән 19 — Белоруссияның көнбайыш өлкәләрендә.

2007 йылда Белоруссияла 30 мосолман дини ойошмаһы иҫәпләнгән.

## Мәсеттәр
Белоруссия территорияһындағы тәүге мәсеттәр XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. 1994 йылда Слонимда, ә 1996 йылда — Смиловичила мәсет асыла. 1997 йылдың июлендә Белоруссияға польша-литва татарҙарының килеүенә 600-йыллығына Новогрудокта мәсет асыу тантанаһы була. XIX быуатта Ивье ҡалаһында мәсет төҙөлә, ул белорус ағас архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Шулай уҡ Гомель, Ивье, Слоним, Новогрудок, Клецк, Видзы һ.б. тораҡ пункттарҙа мәсет һалынған.

Белоруссияның баш ҡалаһындағы элекке мәсет 1962 йылда емерелә, ә 2016 йылда Минскта яңы мәсет асыла.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт мусульман Белоруссии (рус.)
* Соборная мечеть в Минске  (рус.)
Белоруссия милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары исемлеге

Беларусь Республикаһы территорияһында 2 ҡурсаулыҡ һәм 4 милли парк бар.

## Милли парктар

## Ҡурсаулыҡтар

## Тарих
* 1925 — Беларусь ССР-ында тәүге ҡурсаулыҡ — Березина ҡурсаулығы ойошторола.
* 1939 — Беларусь ССР-ына ҡушылға территорияла Беловежье шырлығы ҡурсаулығы ойошторола.
* 1969 — Припять ҡурсаулығы ойошторола.
* 1988 — Полесье ҡурсаулығы ойошторола.
* 1991 — Беловежье шырлығы ҡурсаулығы Беловежье шырлығы милли паркы тип үҙгәртелә.
* 1995 — Браслав күлдәре милли паркы ойошторола.
* 1996 — Припять ҡурсаулығы Припять милли паркы тип үҙгәртелә, уның майҙаны арта.
* 1999 — Нарочанск милли паркы ойошторола.
* яҡынса 2007 — Беловежье шырлығы милли паркының майҙаны арта.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единственная в стране станция кольцевания на грани краха?
Браслав күлдәре

**Бра́слав күлдәре** () — Беларусияның Браслав ҡалаһы янында урынлашҡан күлдәр төркөмө. Был төркөм дөйөм майҙаны 130 км²  булған һәм һыу күләме 540 млн м³ артығырыҡ булған күлдәре берләштерә. Күлдәр, башлыса, Друйка йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Күлдәр бер береһе ваҡ йылғалар, инештәр, йылға ҡылымыҡтары менән тоташҡан.

Төркөмдәге иң ҙур күлдәр — Дривяты, Снуды, Струсто. Цно, Недрово һәм Богинское күлдәре — туристар иң яратҡан күлдәр булып.
Был төбәктә «Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабы»на индерелгән һирәк осрай торған хайуандар йәшәй. Күлдәрҙә  судак, ҡорман, сабаҡ, суртан, ъгербалыҡтар тереклек итә.

Күлдәр «Браслав милли паркы» биләмәһендә урынлашҡан. Милли парктың дөйөм майҙаны 70 мең гектар. Күлдәр ярында бик күп санаторий һәм ял йорттары урынлашҡан.


Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|Струсто күлк
Файл:Braslav5.JPG|Дривяты күлк
Файл:Belarus - Snudy Lake.jpg|Снуды күлк


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Браславская теҙеме
* Белоруссия герграфияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мысливец И. А. Браславские озёра / И. А. Мысливец, Г. С. Гигевич. — Мн., 1987. — 78 с.
Чечора (Сож ҡушылдығы)

**Чечора** () — Беларусьлағы йылға. Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Сож йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 56 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 264. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0279-2.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л., 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область / Редактор Г. Г. Науменко — Мн.: РУП «Белкартография», 2011. — С. 10. — 68 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-107-5.(
Көнбайыш Полесье

**Көнбайыш Полесье** (, , ) — Белоруссия, Польша һәм Украина территорияларындағы этномәҙәни регион.

## Территорияһы
Көнбайыш өлөшө Польша (Люблин Полесьеһы), төньяғы — Белоруссия (Берестейск-Пинск Полесьеһы), көньяғы — Украина (Волынь Полесьеһы) территорияларында урынлашҡан.

## Тарихы
Көнбайыш Полесье мәҙәни берлеге дәүләтселек осорона тиклем формалашҡан. Археологтар Юрий Владимирович Кухаренко, И. Русанова, И. Бируля, О. Иов ҡуш ҡорғандар барлығына, керамика һәм утыраҡтар үҙенсәлегенә таянып, был регионда фәҡәт волындар йәшәгән тигән һығымтаға килгәндәр. Иң киң таралған ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре түңәрәк ярым формаһындағы балдаҡтар булғанлыҡтан, икеләнмәйсә Көнбайыш Полесье халҡын Дулиб союзына (Дулебтар) ҡараған тип икеләнмәйсә раҫларға була.

Аҫаба халыҡ көнбайыш полесье һөйләшендә (шулай уҡ ҡарағыҙ: полесье теле) аралаша. Халыҡ нигеҙҙә православие динендә, ләкин протестантлыҡ та көслө таралған. Халыҡ һаны күп түгел, тик Брест, Бяла-Подляска, Кобрин, Ковель, Пинск ҡалаларында ғына халыҡ һаны 50 меңдән артығырыҡ.

## Эске һыуҙары
Көнбайыш Полесье көнсығыш өлөшө Днепр йылғаһы, көнбайышы - Висла йылғаһы бассейнындарында. Иң ҙур йылғалары: Припять, Көнбайыш Буг, Стыр, Горынь, Ясельда. Көнбайыш Полесье территорияһында уникаль Свитязь күле бар.
Беларусь Республикаһының Милли банкыһы

**Беларусь Республикаһының Милли банкы** () —  Беларусь Республикаһының үҙәк банкы һәм дәүләт органы. 

Милли банк эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ башҡара һәм Беларусь Республикаһы Президентына ғына отчётлы булып тора, ул уның Уставын раҫлай, Парламент ризалығы менән Рәйесен һәм Идара ағзаларын тәғәйенләй. 

## Функциялары
Беларусь Республикаһы  Банк кодексының 7-се статьяһына ярашлы,  Беларусь Республикаһының Милли банкы:
* кредит мөнәсәбәттәрен һәм аҡса әйләнешен көйләй, иҫәп-хисап башҡарыу тәртибен билдәләй 
* аҡса эмиссияһына хоҡуҡлы берҙән-бер ойошма булып тора
* Банк кодексы һәм Беларусь Республикаһының башҡа закон акттары менән ҡаралған бүтән функцияларҙы атҡара.

## Төҙөлөшө
Бөгөн Милли банк үҙәк аппараттан,  Минск ҡалаһы һәм өлкәләр (алты) буйынса баш идаралыҡтарҙан тора. Милли банктың структур подразделениеларына шулай уҡ  уҡыу һәм хисаплашыу үҙәктәре менән үҙәк һаҡлағыс инә. 

 Милли банк ҡатнашлығында "Банк процессинг үҙәге" ААЙ, "Белорус валюта-фонд биржаһы" ААЙ һәм "Банк вкладтарын гарантиялы ҡаплау буйынса агентлыҡ" ДУ асылған, улар илдең түләү системаһы, валюта баҙары эшен һәм банктарҙағы вкладтарҙың һаҡланғанлығын тәьмин итә.

**Милли банктың үҙәк аппараты урынлашҡан урын:**

Мөстәҡиллек проспекты, 20,
220008, Минск, Беларусь Республикаһы.

## Тарихы
Банк Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан 1922 йылда Белоруссия республика банкы булараҡ ойошторола. Тиҙҙән ул СССР Дәүләт банкы буйһоноуына күсә. Банкты ҡайтанан ойоштороуҙар 1959 һәм 1987 йылдарҙа үткәрелә. 

 Беларусь банк системаһының һәм уның Милли банкының бойондороҡһоҙлоҡ тарихы, Советтар Союзы тарҡалып, ил суверенитет алғандан һуң башлана. 1990 йылдың декабрендә "Беларусь Республикаһының Милли банкы тураһында" һәм "Беларусь Республикаһында банктар һәм банк эшмәкәрлеге тураһында" закондар ҡабул ителә. Беларусь территорияһындағы бөтә банк учреждениелары илдең милке тип иғлан ителә, ә Белоруссия республика банкы - СССР Дәүләт банкы - базаһында Милли банк ойошторола.

### Милли банк идараһы рәйестәре
* Николай Владимирович Омельянович (1986 [СССР Дәүләт банкы Белконтораһы] — 1991)
* Станислав Антонович Богданкевич (1991—1995)
* Тамара Дмитриевна Винникова (1996—1997)
* Геннадий Станиславович Алейников (1997—1998)
* Пётр Петрович Прокопович (1998—2011)
* Надежда Андреевна Ермакова (2011—2014)
* Павел Владимирович Каллаур (2014 йылдан)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белорус һумы

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Виртуальный тур (18.10.2014 - День открытых дверей)
Бокий Игорь Александрович

**Игорь Александрович Бокий** (; 1994 йылдың 28 июнендә тыуған, беларусь спортсыһы, насар күреүселәр араһында  паралимпиадала  ҡатнашыусы. 11 тапҡыр паралимпия чемпионы, күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. Беларусь Республикаһының халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2011).
Ирекле стилдә 50м һәм салҡан ятып 50м һәм 100м, баттерфляй 200м һәм 100м дистанцияға йөҙөү буйынса  ете тапҡып паралимпия чемпионы.

2012 йылғы Лондондағы Йәйге Паралимпия уйындарында Беларусь командаһында сығыш яһап 6 миҙал алды: 5 алтын миҙал һәм 1 көмөш миҙал.
2016 йылғы Рио-деЖанейро Паралимпия уйындарында 6 алтын миҙал һәм 1 бронза миҙал алды.

2016 йылда Бобруйск ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Результаты выступлений на сайте ''paralympic.org'' 
* Результаты выступлений на сайте ''swimrankings.net''