open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баскаков Николай Александрович

**Баскаков Николай Александрович** (22 март 1905 йыл — 23 март 1996 йыл) — төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1951), профессор (1969).

## Биографияһы
Николай Александрович Баскаков 1905 йылдың 22 мартында элекке Вологда губернаһы (хәҙерге Архангельск өлкәһе) Сольвычегодск ҡалаһында тыуған.

1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай. Шул уҡ йылда үҙе уҡып сыҡҡан уҡыу йортонда — Мәскәү дәүләт университетында төрки филологияһы кафедраһын ойоштора.

1930—1931 йылдарҙа Н. А. Баскаков төрки телдәрҙе өйрәнеү өсөн Ҡарағалпаҡ Республикаһында командировкала була.

1934 йылдан йәш ғалим РСФСР-ҙың Яңы алфавит буйынса Үҙәк комитетында эшләй. 1937 йылдан — СССР халыҡтары телдәре һәм яҙмаһы институтында хеҙмәт итә.

1950 йылдан — СССР Фәндәр Академияһының Тел ғилеме институтының (Мәскәү) төрки телдәр секторы хеҙмәткәре.

Н. А. Баскаков 1996 йылдың 23 мартында Мәскәүҙә вафат була.

## Ғилми эшмкәрлеге
Мәскәү дәүләт университетында уҡығанда уҡ Николай Александрович Баскаковтың телдәр өйрәнеүгә һәләте ҙур булыуы асыҡлана. Ул төрки телдәрен өйрәнеүҙе үҙ алдына төп маҡсат итеп ҡуя. Тел белеме институтында хеҙмәт иткәндә төрки телдәренең тарихы, диалектологияһы, лексикографияһы буйынса ҙур хеҙмәттәре донъя күрә. Ул шулай уҡ ҡарағалпаҡ, ноғай, алтай телдәренең морфологияһы, синтаксисы буйынса ғилми тикшеренеү эштәре алып бара.

Н. А. Баскаков төрки-рус теле һүҙлектәре төҙөү өҫтөндә күп эшләй.
  
Ғилми эштәре дөйөм төрки лингвистикаһы проблемаларына, хәҙерге төрки телдәр һәм уларҙың диалекттары үҫеше законлылыҡтарына арналған. Н. А. Баскаков төрки телдәрҙең төрки халыҡтар үҫешенең төп осорҙарына бәйле яңы классификацияһын «Төрки телдәрҙе өйрәнеүгә инеш» («Введение в изучение тюркских языков, 1969»)]; төрки телдәрҙең грамматик төҙөлөшөнөң типологик характеристикаһын эшләй. Төрки телдәр лексикаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә, башҡорт, бәшнәк, ҡырғыҙ, ҡыпсаҡ, тыва, хакас этнонимдары тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған тарихи-этимологик хеҙмәттәр серияһын яҙа.
Николай Александрович Баскаков 640 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 32 китап авторы.

## Хеҙмәттәре
* Историко-типологическая характеристика структуры тюркских языков. М., 1975.
* Историко-типологическая морфология тюркских языков. М., 1979.
* Историко-типологическая фонология тюкрских языков. М., 1988.

## Маҡтаулы исемдәре, наградалары
* Төрөкмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967)
* Ҡарағалпаҡ АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962)

## Әҙәбиәт
* 90 лет Н. А. Баскакову: сб. ст. М., 1997.

## Һылтанмалар
*
Радлов Василий Васильевич

**Василий Васильевич Радлов** (ысын исеме-аты Вильгельм Фридрих Радлов) (1837 йылдың 5 (17) ғинуары, Берлин — 1918 йылдың 12 майы, Петроград) — сығышы менән немец булған Рәсәй Көнсығышын өйрәнеүсе, төркиәтсе, этнограф, археолог һәм педагог, төрки телдәре менән халыҡтарын сағыштырма-тарихи планда тәүләп өйрәнә башлаған ғалимдарҙың береһе.

## Биографияһы

Василий Васильевич Радлов 1837 йылдың 5 ғинуарында Берлиндә ҡала полицияһы комиссары ғаиләһендә тыуа, берҙән-бер ул була.
 
1854 йылда, гимназияны тамамлағас, Берлин университетының философия факультетына уҡырға инә. Тәүҙә теология менән мауыға, аҙаҡ сағыштырма-тарихи тел ғилеме менән ҡыҙыҡһына башлай, Ф. Бопптың лекцияларын тыңларға йөрөй. Галлия университетында ике семестр А. Ф. Поттың һиндевропалылыҡ һәм тарихи фонетика буйынса лекцияларын тыңлай. Шәрҡиәтселек менән мауығып китеп, географ К. Риттерҙың, шәреҡ телдәре буйынса Х. Штейнталь менән В. Шоттың дәрестәренә йөрөй. Һуңғыһының йоғонтоһонда унда Урал һәм Алтай телдәренә ҡарата ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә, һәм йәш Радлов Урал-Алтай телдәрен төплө өйрәнеү өсөн Рәсәйгә йәшәргә китергә тигән ныҡлы ҡарарға килә. Шул маҡсатта рус телен ныҡлы өйрәнә башлай.

1858 йылдың 20 майында Радлов Йен университетында «Азия халыҡтарына диндең йоғонтоһо тураһында» тигән темаға диссертация яҡлай һәм философия фәндәре докторы дәрәжәһенә лайыҡ була.

## Ғилми эшмәкәрлеге

Төрки телдәрен өйрәнеү менән тығыҙ бәйле.

## Хеҙмәттәре

## Сығанаҡтар
*
Ғиләүәсе (гәзит)

**Ғиләүәсе** — башҡорт милли гәзите булараҡ, 1918 йылдың 15 ноябрендә Ырымбур ҡалаһында сыға башлай. Ул «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» матбуғат баҫмаһы урынына йәки уға ҡушымта-дауам рәүешлерәк нәшер ителә. Аҙнаға бер тапҡыр сығып, ниндәйҙер сәбәптәр буйынса 4-се һанында туҡтап ҡала. Гәзиттә Башҡортостан хөкүмәте хәрби бүлегенең бойороҡторы, ҡарарҙары һәм башҡа рәсми материалдар баҫыла.

Был гәзит биттәрендә күберәген рәсми материалдар донъя күрә. Девизы: «Йәшәһен сикләнгән ерле хөр башҡорт иле!»

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Ҡаһарман башҡорт (гәзит)

**«Ҡаһарман башҡорт» гәзите** — башҡорт милли матбуғаты баҫмаһы.  1919 йылдың 19 октябрендә Омск ҡалаһында сыға. Ул - 1917-1921 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы Ҡорбанғәлиевтар башлығында Колчак ғәскәре менән киткән башҡорт полктарының органы. Мөхәррире Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев була. Девизы: «Иҫке ысул идараға ҡайтайыҡ!».

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана 
## Әҙәбиәт
* Национальная печать Башкортостана. Бельские просторы
Амнон Ицхаҡ

**Амнон Ицхаҡ** (; 8 ноябрь 1953 йыл) — Израилдә йәшәгән ортодоксаль (хареди) раввин.

## Биографияһы
Рав Амнон 1953 йылдың 8 ноябрендә Тель-Авив ҡалаһында йәмәни йәһүҙи ғаиләһендә тыуған. Атаһының исеме — Яхъя Зәкәриә, әсәһе Румия. Ғаиләһе дин тотмаһа ла, 24 йәштә, рав Шломо Ганцфрид төҙөгән Кицур Шульхан Арух тигән китапты уҡып сыҡҡандан һуң, Амнон хареди (динле) булып китә. Ошо китап иһә уға 13 йәшендә, бар-мицваһы уңайынан бүләк ителгән булған.

1986 йылда ул етәкләнгән «Шофар» хәйриә ойошмаһы барлыҡҡа килә. Маҡсаты — йәһүдтәрҙе мөмкин тиклем дингә ҡайтарыу, иманын һәм ғәҙәттәрен халыҡҡа төшөндөрөү. Шундай эшмәкәрлеге сәбәпле лә ул Израилдең иң билдәле раввиндарының береһе булып китә. «Шофар» ойошмаһында башҡаларҙан тыш ике гәзит тә сығарыла: *Arba Kanfot* («Дүрт мөйөш», ғәҙәттәгесә шулай тип талитты атайҙар; был гәзитте күберәк хареди йәһүҙиләре уҡый) һәм *Shofar News* (ундағы мәҡәләләр динлелегенә ҡарамайынса бар израиллеләргә йүнәлтелә).

## Иҫкәрмәләр
Оҡшатыу һүҙҙәре

**Оҡшатыу һүҙҙәре** — предметтарҙың, күренештәрҙең сығарған тауышына, яҡтылыҡ күренешенә, эш- хәрәкәттең йәки тороштоң һанына (образына) оҡшатып яһалалар.

Кеше тауышына, хайуан һәм ҡош‑ҡорт сығарған өн‑ауаздарға, әйбер, предмет, тәбиғәт күренештәренән хасил булған тауыштарға оҡшатыуҙы белдергән һүҙ төркөмө. Оҡшатыу һүҙҙәре экспрессив була, йышыраҡ һөйләү телмәрендә ҡулланыла, матур әҙәбиәт телендә киң урын ала.

## Бүленеше
Хәҙерге башҡорт телендә семантикаһы буйынса бер нисә төркөмсәгә бүленә:
# тере йән эйәләренең тауыштарын һәм хәрәкәтен; йәнһеҙ предметтар һәм тәбиғәт күренештәрен һ. б. сағылдырған өноҡшаш һүҙҙәр, мәҫ.: «быш‑быш», «ҡарр», «ҡыштыр‑ҡыштыр», «сылтыр‑сылтыр», «тып», «хи‑хи»;
# яҡтылыҡ күренештәрен, тере йән эйәләренең һәм предметтарҙың тышҡы һәм эске үҙенсәлеген сағылдырған һыноҡшаш һүҙҙәр: «дер‑дер», «йым‑йым», «сылт‑сылт», «тырт‑мырт», «ялт‑йолт».

## Структураһы
Структураһы буйынса 3 төркөмгә айырыла:
# бер һүҙҙән торған, мәҫ.: «шап», «кикрикүк»;
# ике һүҙҙән торған: «ғыж‑ғыж», «туҡ‑туҡ»;
# парлы: «дөбөр‑шатыр», «ыңғыр‑шыңғыр».

Морфологик яҡтан үҙгәрмәй, яңы һүҙҙәр яһау өсөн нигеҙ була ала, мәҫ., «баҡыр‑», «ғауға», «сатлама», «шарлауыҡ»; ярҙамсы ҡылымдар м‑н («келт‑келт кил‑», «мырт ит‑») һәм исемдәр менән («шағыр‑шоғор трамвай», «кетер‑кетер күмәс» һ.б.) бәйләнешкә инә. Төрлө һөйләм киҫәктәре булып киләләр (Синтаксис).

## Әҙәбиәт
* *Ишмухаметов З. К.* Подражательные слова в башкирском языке //Башкирская лексика: темат. сб. — Уфа, 1966.
Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе

**«Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе»** — башҡорт фольклоры әҫәре, ҡулъяҙма шәжәрә.

Шәжәрә бер ғаиләнең 3 быуыны вәкиле (Ғабдулла Ғәббәс улы, уның улы Зәйнәғәбдин һәм ейәне Исҡужа) тарафынан алып барыла. Уларҙың һәр береһе үҙе һәм ғаилә ағзалары хаҡында биографик мәғлүмәтте, тормош күҙәтеүҙәрен һ.б. теркәп барған. Әҫәрҙә XVIII быуатта Урал аръяғын төйәк иткән башҡорт ырыуҙарының бер-береһе менән мөнәсәбәте бәйән ителә, Бөрйән ҡәбиләһе Ялан Бөрйән ырыуының Ирәндек итәгенән Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә күсеп китеү сәбәптәре атала, Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы Юлдаш ауылына нигеҙ һалыу тарихы һүрәтләнә. Беренсе заттан һөйләү был шәжрәне *мәктүб* жанрына яҡынайта.
Шәжәрә 1975 йылда Юлдаш ауылында Х. Зәйнәғәбдиновтан яҙып алынған.
Аҫыл таштар

**Аҫыл таштар** - зәргәрлек эшендә ҡулланылыусы, үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған минерадар.Улар шулай уҡ техник маҡсаттарҙа ла файҙаланыла: аныҡ приборҙар эшләүҙә, оптика, сәғәт, радиоэлектроника сәнәғәтендә, быраулау эше техникаһында һ.б.

## Аҫыл таштар төркөмдәре
Күпселеге үтә күренмәле, ялтыр, юғары ҡатылыҡта, көслө яҡтылыҡты таратыу, ҡырлауҙы ҡабул итеү һәләте булыуы менән айырылһа; матур саф төҫтә йә төҫһөҙ була. А.Е. Ферсман һәм М. Бауэр классификацияһына ярашлы, берләштерелеүсе таштарҙың сағыштырмаса ҡиммәттәренә бәйле төркөмдәренә бүленә.

## 1-се төркөм аҫыл таштар

1-се төркөм аҫыл таштар: алмас, Сапфир, рубин, зөбәржәт, александрит, затлы шпинель; уларға шулай уҡ органик сығышлы аҫыл таш - ынйы инә.

## 2-се төркөм аҫыл таштар

2-се төркөм аҫыл таштарға топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гемодар), алһыу турмалин (рубеллит), аметист, алмандин, уваровит, циркон (гиацинт, һары һәм йәшел циркон), затлы аҡ аҡыҡ инә.

## 3-сө төркөм аҫыл таштар

3-сө төркөм аҫыл таштарға фирүзә, йәшел һәм күп төрлө турмалиндар, кордиерит, диоптаз, эпидот, тау гәлсәре, күкһел кварц (раухтопаз), яҡты аметист, гелиотроп, хирзопраз, ярым аҡ аҡыҡ, аҡыҡ, ҡыр шпаты (ҡояш ташы, айташ), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит инә.

## Башҡортостандың аҫыл таштары

Башҡортостан Республикаһы территорияһында Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдыҡтарының аллювиаль ултырмаларында алмас бөртөктәренең (ҙурлығы 2,5 мм тиклем) күп табылыуы билдәле: һирәк кенә рубин бөртөктәре (0,5 мм кәмерәк) осрай. Тау гәлсәре ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелгән) мәҡсүт метаморфик комплексына һәм белорет метаморфик комплексына тура килә, һуңһыһында Теплое күкһел кварц сығанағы (Белорет районы)бар.

## Аҫыл таштар

* Алмас
* Сапфир, Зәңгәр яҡут
* Рубин, Ҡыҙыл яҡут, Ҡыҙыл йәүһәр
* Зөбәржәт
* Александрит
* Затлы шпинель
* Ынйы
* Топаз, Һары яҡут
* Берилл
* Алһыу турмалин
* Аметист
* Альмандин
* Уваровит
* Циркон
* Затлы аҡ аҡыҡ
* Фирүзә
* Кордиерит
* Диоптаз
* Эпидот
* Тау гәлсәре
* Күкһел кварц
* Яҡты аметист
* Гелиотроп
* Хирзопраз
* Ярым аҡ аҡыҡ
* Аҡыҡ
* Ҡыр шпаты
* Содалит
* Пренит
* Андалузит
* Диопсид
* Гематит
* Пирит
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы

**Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы** — аҫаба башҡорттарҙың ер биләү, ерҙе файҙаланыу һәм ергә хужа булыу тәртибен көйләүсе хоҡуҡи нормалар йыйылмаһы. Боронғо йола хоҡуғы нормаларына барып тоташа. 
## Тарихы
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы башҡорт йәмғиәте эсендә, аҫаба башҡорттар менән дәүләт, аҫаба башҡорттар менән төрлө категориялы күсеп килеүселәр араһындағы ер мөнәсәбәттәрен көйләй. Башҡорт общинаһы (тәүҙә ырыу-ҡәбилә берләшмәһе, һуңынан территориаль берләшмә) ерҙең коллектив хужаһы була. Формаль рәүештә общинаның һәр ағзаһы община (биләмә, улус, ауыл) ерҙәрен биләүгә һәм унан файҙаланыуға тиң хоҡуҡҡа эйә була, ғәмәлдә күсмә хужалыҡ шарттарында ер биләү һәм ерҙе файҙаланыу мал һанына бәйле була, һәм ырыу-ҡәбилә аҡһөйәктәре (бейҙәр, кенәздәр, мырҙалар, тархандар, хандар) тарафынан көйләнә. Ергә милекселек хоҡуғы йәйләү, көтөүлек маршруттарына етәкселек итеү формаһында үҫешә. Община ер биләүселеге сиктәрендә сәсеүлек, урман, айырыуса солоҡ, балыҡ тотоу һәм башҡа биләмәләр менән индивидуаль файҙаланыу барлыҡҡа килә. Яһаҡ түләү (яһаҡ түләүҙе башҡорттар үҙҙәренең ергә хоҡуҡтарының гарантияһы тип иҫәпләй) һәм хәрби хеҙмәт башҡорттарҙың аҫаба хоҡуғы шарты һанала.
 
XIII быуатта — XVI быуаттың тәүге яртыһында башҡорттар үҙҙәре ингән дәүләт берләшмәләре (Алтын Урҙа, Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы) файҙаһына яһаҡ түләй һәм хәрби хеҙмәт үтәй. Риүәйәттәргә, шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға ярашлы, башҡорттар Алтын Урҙа хакимдарынан айырым башҡорт ҡәбиләләренең һәм ырыуҙарының аҫаба ерҙәренең һаҡланыуын гарантиялаған ярлыҡтар ала. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы юридик яҡтан жалованная грамоталарҙа нығытыла. 

XVIII—XIX быуаттарҙа башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы ҡануниәт акттарында (Собор уложениеһы, 1664 й., 1694 й., һ.б. Өфө воеводаларына наказдар, 1734 йылдың 31 майындағы, 1735 йылдың 20 апрелендәге, 1736 йылдың 11 февралендәге, 1739 йылдың 20 авгусындағы, 1754 йылдың 16 мартындағы, 1755 йылдың 1 сентябрендәге, 1869 йылдың 10 февралендәге, 1832 йылдың 10 апрелендәге указдар һәм башҡалар) бер нисә тапҡыр раҫлана. Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында башҡорт аҫаба ерҙәрен ыҙанлау башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын иҫәпкә алып үткәрелә. 

Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы 1917 йылдың 27 октябрендә Ер тураһында декрет менән бөтөрөлә.
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалыу һәм уны 1917 йылда тартып алынған аҫаба ерҙәрен ҡайтарып биреү зарурлығы 1917-1921 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологияһының төп фекере була, Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары резолюцияларында иғлан ителә.

## Ҡарағыҙ
* Аҫаба
* Аҫабалыҡ

## Сығанаҡтар
Демидова Н. Ф. Землевладение и землепользование в Уфимском уезде XVI—XVIII вв. // Ежегодник по аграрной историиВосточной Европы. Минск, 1964.
Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы

**Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы** (11 декабрь 1951 йыл) — ауыл хужалығы механизаторы. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.

## Биографияһы
Нәжметдин Сәләхетдин улы Аҡбирҙин 1951 йылдың 11 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Бәләкәй Моҡас ауылында тыуған.

1968 йылдан башлап Мәләүез районының М. Ғафури исемендәге колхозында эшләй: 1976 йылдан алып механизацияланған звено етәксеһе, 1988 йылдан алып бүлек идарасыһы, 2001-2008 йылдарҙа механик.

1983 йылда Нәжметдин Аҡбирҙин звеноһы гектарынан 442 центнер шәкәр сөгөлдөрө ала. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.

## Һылтанмалар
*
Ҡәбилә

**Ҡәбилә **(***ырыулыҡ, ***элеккесә*** ил, иләү, олоҫ***) — этник һәм социаль берлек тибы.

Ҡәбилә, уның ағзаларының үҙ-ара туғанлығы, күп баҫҡыслы структура, этнонимы, сиктәре теүәл билдәләнгән территорияһы, теле (йәки диалекты), дөйөм ҡәбилә үҙидаралығы (башлыҡ, ҡәбилә кәңәшмәһе), уртаҡ ата-баба тураһында төшөнсә (башлыса мифик ата-баба) булыу, мәҙәниәт һәм дини инаныуҙарының оҡшашлығы хас.

Башҡорттарҙа ҡәбилә, нигеҙҙә, ырыуҙарҙан һәм ырыу бүленештәренән һәм аныҡ структуралы булған; бер нисә ҡәбилә берлеге ырыу-ҡәбилә берләшмәһен хасил иткән. Төп ырыу-ҡәбилә атрибуттары булып тамға, оран, онгон иҫәпләнгән; тарихи ваҡиғалар шәжәрәләрҙә теркәлгән.

Ҡәбилә башында бей торған, ул ҡарар ҡабул итерҙән алда халыҡ йыйыны (ҡоролтай, йыйын) һәм аҡһаҡалдар ҡоро менән кәңәшләшкән. Ҡәбилә эсендә һәм ҡәбилә араһында үҙ-ара айырым общиналар ер менән шул биләмә сиктәрендә файҙаланған. Беҙҙең эраның 2-се мең йыллығының тәүге яртыһында ҡайһы бер ҡәбиләләр башҡорт ырыуҙары берләшмәләренә тупланған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң жалованный грамоталарҙа башҡорт ҡәбиләләренең аҫаба ерҙәргә хужа булыуы юридик яҡтан раҫланған. Борондан Урал буйы һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы территорияһындағы урындағы фин-уғыр ҡәбиләләренең таралып ултырыу һәм күсеп килгән һинд-иран ҡәбиләләре, боронғо төрки ҡәбиләләр менән әүҙем аралашыу өлкәһе булған. IX—X быуаттарҙа Урал буйынса һәм Көньяҡ Уралға беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында Һырдаръя тирәһендә һәм Арал буйында формалашҡан башҡорт ҡәбиләләре килеп ултыра. Уларҙың этник нигеҙен түрәни (элеккесә: ирәни) күсмә ҡәбиләләре менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан монгол һәм төрки ҡәбиләләр тәшкил иткән.

Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында 7 тарихи-этнографик осор билдәләнә: башҡорт (Бөрйән, Уран, Үҫәргән), иртә фин-уғыр-самодий (Өпәй, Терһәк, Һыҙғы, Ыуаныш), болғар-мадъяр (Бүләр, Танып, Юрматы), уғыҙ-ҡыпсаҡ (Әйле), ҡыпсаҡ (Ҡаңлы, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Мең), нуғай (Нуғай-Бөрйән, Нуғай-Юрматы) һәм Иҙел-Урал төбәгендә, Урта Азияла этник йоғонто һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтар (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар). Таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың көньяҡ-көнсығыш (Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Тамъян, Түңгәүер, Үҫәргән, Юрматы), төньяҡ-көнсығыш (Бишул, Бәҙрәк, Бәкәтин, Дыуан, Көҙәй, Ҡалмаҡ, Ҡатай, Ҡошсо, Ҡумрыҡ, Ҡыуаҡан, Мырҙалар, Өпәй, Табын, Терһәк, Һалйот, Һеңрән, Һыҙғы, Һырҙы, Әйле), көньяҡ-көнбайыш (Мең), төньяҡ-көнбайыш (Байлар, Балыҡсы, Бүләр, Гәрә, Ун, Уран, Ыуаныш, Йүрми) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Бүйен-ара «Глозб» тигән башҡортса-руҫса һүҙлек
Халиҡов Мансур Хатип улы

**Халиҡов Мансур Хатип улы** (20 декабрь 1886 йыл — 1934 йыл) — башҡорт дин әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө.
 
## Биографияһы
Мансур Хатип улы Халиҡов 1886 йылдың 20 декабрендә Кәлсер Табын улусының Стәрлетамаҡ өйәҙе Оло Үтәш ауылында тыуған.

1908 йылда «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен, ә 1910 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.

1911—1916 йылдарҙа тыуған ауылында мәҙрәсә аса. Февраль революцияһынан һуң, Башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша башлай.

1917 йылда Башҡорт федералистары блогынан ул Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылда Табын кантоны башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1919 йылда Башҡортостан халыҡ мәғариф комитеты ҡарамағындағы ғилми йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана.

1921 йылда Аллағыуат ауылында Башҡортостан республикаһының мосолман руханиҙары съезында Мансур Хатип улы мөфтөй, Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе итеп һайлана.

1921 йылда Башҡорт АССР-ында аслыҡтан зыян күреүселәргә ярҙам комитеты рәйесе була.

«Башҡорт милләтсеһе» булараҡ репрессиялана. 1929 йылда ҡулға алына, хөкөм ителә һәм Соловкиға, Карелияға оҙатыла. 1931 йылда өйөнә әйләнеп ҡайтҡас, тыуған ауылы Оло Үтәштә була. Икенсе көндө уны Силәбе өлкәһендәге холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһына, Магнитогорск төҙөлөшөнә ебәрәләр, 1934 йылда ул шунда вафат була ла инде. 1991 йылда аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Суң Чжә-ки

**Суң Чжә-ки** (Корея:성재기;成在基, 11 сентябрь 1967 йыл, Көньяҡ Корея, Тэгу — 26 июль 2013 йыл,  Көньяҡ Корея, Сеул, Мапхогу) — Көньяҡ Корея йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы, либерал-философ һәм антифеминист. 2008 йылдың 26 ғинуарында *Корея ирҙәре ассоциацияһы*н төҙөй һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем уның вәкиле була (남성연대 男性連帶)
.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* феминизм
* либерализм
* зат буйынса дискриминация

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* twitter, Sung Jae-gi (Корея)
* South Korean channel films suicide  (Инглиз теле)
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (Инглиз теле)
* Activist’s 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 (Инглиз теле)
* Police continue search for missing men’s rights activist yonhapnews 2013.07.27 (Инглиз теле)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (Инглиз теле)
* Opinion Now Showing Suicidal Performance! WHAT?! — humanrights moniter South korea
* MHRA Sung Jae-gi dead A-Voice of Man (Инглиз теле)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)
Әминев Әмир Мөхәмәт улы

**Әмир Мөхәмәт улы Әминев** (1953 йылдың 1 ғинуары, БАССР-ҙың Ғафури районы Һабай ауылы) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022).

## Биографияһы
* Әмир Мөхәмәт улы Әминев 1953 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Һабай ауылында тыуа.
* Ауылында башланғыс, унан Юлыҡ һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) белем ала.
* Әрме сафтарында хеҙмәт итә.
* 1975—1980 йылдарҙа Халыҡтар дуҫлығы орденлы М. Горький исемендәге Мәскәү Әҙәбиәт институтында уҡый.
* Институттан һуң Өфөгә ҡайта һәм 18 йыл «Ағиҙел» журналы редакцияһында хеҙмәткәр, яуаплы сәркәтип, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.
* 1998—2002 йылдарҙа «Шоңҡар» журналының баш мөхәррире.
* 2002—2016 йылдарҙа «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире.

## Ижады
Әҙиптең «Турат» исемле тәүге хикәйәһе 1975 йылда «Ағиҙел» журналында донъя күрә, ә «Ҡайын япрағы» тип аталған беренсе хикәйәләр йыйынтығы 1981 йылда нәшер ителә. 1989 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә уның «Йәшлек моңдары» тигән икенсе китабы баҫыла. Унан һуң бер-бер артлы «Сөңгөл», «Ҡапҡа» һ.б. китаптары донъя күрә.

Әҫәрҙәренә материалдарҙы әҙип, нигеҙҙә, ауыл тормошонан ала. Йәштәрҙең эскерһеҙ мөхәббәте, шәхестең кешеләр, йәмғиәт алдында яуаплылығы, намыҫ һәм намыҫһыҙлыҡ, үткәндәргә, тирә-яҡ мөхиткә, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш — Әмир Әминев ижадының төп темалары. Ижадына шулай уҡ сюжет, композиция, форма өлкәһендә эҙләнеүҙәр ҙә хас.

Яҙыусы тәржемә өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Мәскәүҙә йәшәгән һәм русса ижад иткән башҡорт яҙыусыһы Талха Ғиниәтуллиндың прозаһын башҡорт уҡыусыһына башлап еткереүсе ул булды. Шулай уҡ башҡорт теленә Камил Йыһаншин, рус яҙыусыһы Александр Платонов әҫәрҙәрен тәржемә итте.
Хәҙерге башҡорт прозаһы тураһында төплө, етди мәҡәләләр авторы.

## Әҫәрҙәре
* Ҡайын япрағы. — Өфө., 1981;
* Йәшлек моңдары. — Өфө, 1989;
* Сөңгөл: Повесть, хикәйәләр. — Өфө, 2001;
* Ҡапҡа: Повестар, хикәйәләр. — Өфө, 2003;
* Бер кәмәлә:Повестар, хикәйәләр. — Өфө, 2016.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993 й.).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Южный Урал (хоккей клубы)

**«Южный Урал»** хоккей клубы () — Орскиҙан шайба менән хоккей командаһы. 1958 йылда төҙөлә. 2009 йылдан Юғары хоккей лигаһында ҡатнаша.

## Тарихы

«Южный Урал» хоккей клубы 1958 йылдың ғинуарҙа Орскиҙа ойошторола.
1970/1971 сезонда клуб класса «Б» чемпионатты өсөнсө урында тамамлай.
1992 йылдан «Южный Урал» Беренсе лигаһында уйнай. 1998/99 сезонда "НОСТА-Южный Урал " Беренсе лигаһы Рәсәй чемпионатының еңеүсеһе. 2011/2012 ЮХЛ сезонда клуб регуляр чемпионатты дүртенсе урында тамамлай ләкин ул плей-оффтың 1\8 финалда "Мечел"дан отола.

## Стадион
Юбилейный боҙ һарайы — яһалма боҙло хоккей майҙаны булған универсаль спорт аренаһы (4500 урынлы трибуналар)

## Баш тренерҙар

«Южный Урал» командаһының бөтә тренерҙары:

## Команданың ҡаҙаныштары
*  Класса «Б» СССР-ҙың чемпионатының бронза призын алыусы (1970/1971).
*  Беренсе лигаһы Рәсәй чемпионатының еңеүсеһе (1998/1999).
*  Федерация кубогы көмөш призын алыусы (1999/2000).

## Плей-оффтың Юғары Хоккей Лигаһы чемпионаты
* 2008—2009
: 1/16 финалы: **«Южный Урал»** — «Металлург» Серов 3:0 *(2:0, 8:1, 3:1)*
: 1/8 финалы: **«Югра» [[Ханты-Мансийск]]** — «Южный Урал» 3:1 *(4:1, 1:2Б, 2:1, 5:2)*

* 2009—2010
: 1/16 финалы: **«Южный Урал»** — «Прогресс» Глазов 3:1 *(9:2, 0:1, 4:1, 3:1)*
: 1/8 финалы: **«Ижсталь» [[Ижевск]]** — «Южный Урал» 3:2 *(2:0, 2:3, 2:1, 1:8, 1:0 ОТ)*

* 2010—2011
: 1/8 финалы (1/4 финалы — Көнсығыш): «Южный Урал» — **«Ермак» [[Ангарск]]** 2:3 *(4:1, 0:4, 2:1, 1:2 ОТ, 3:4 ОТ)*

* 2011—2012
: 1/8 финалы (1/4 финалы — Көнсығыш): «Южный Урал» — **«Мечел» [[Силәбе]]** 2:3 *(1:2, 4:3, 2:5, 3:2 ОТ, 1:2)*

* 2012—2013
: 1/8 финалы: «Южный Урал»— **«Ариада-Акпарс»** Волжск** 1:3 ''(1:2, 3:2, 1:3, 1:2)''

* 2013—2014
: 1/8 финалы: **«Южный Урал»** — «Нефтяник» [[Әлмәт]] 4:1 ''(2:4, 2:1, 6:1, 2:1 ОТ, 3:0)''
: 1/4 финалы: **«Молот-Прикамье» Пермь** — «Южный Урал» 4:2 ''(1:4, 3:1, 2:3 ОТ, 5:2, 3:2, 5:2)''

== Составы ==



== Администрация ==
* Президент — Франц Борис Абрамович
* Башҡарма директор — Исаков Сергей Сергеевич
* Генераль директор — Пивунов Олег Игоревич
* Генераль директор урынбаҫары — Подкопаев Вадим Витальевич
* Тех.администратор — Аленский Роман Валерьевич
* Администратор — Клецов Игорь Григорьевич
* Администратор — Пивунов Олег Олегович
* Табип — Подмарьков Сергей Константинович
* Массаж яһаусы — Чеперисов Максим Витальевич
* Пресс-атташе — Егорова Наталья Александровна
* Бухгалтер — Дюкарева Марина Ивановна

== Тренерҙар ==
* Баш тренер — Кирдяшов Андрей Павлович
* Тренер — Скомороха Андрей Владимирович
* Тренер — Казарин Виталий Павлович

== Йәштәр командаһы ==
**Металлург Медногорск'''

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Элек «Южный Урал» аталған «СКЮУ» — Спортивный Клуб Южного Урала.
* Бөтә клуб тарихында иң яҡшы бомбардир — Шамил Ғиззәтуллин (375 шайба)

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Шамиль Гизатуллин — ледовый рыцарь
* Старков Виктор Николаевич
* Галямин Олег Алексеевич
* Масленников Игорь Валентинович
Туҡ (Һамар ҡушылдығы)

**Туҡ** () — йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға.

Йылғаның  боронғо төрки яҙмаларҙа һаҡланып ҡалған атамаһы-«Туҡ-болаҡ» (туҡ һәм болаҡ- йылға), туҡ, бай йылға. 

## География

Туҡ Дөйөм Һырт тауынан башлана, Һамар йылғаһына ҡоя. Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 306 км.

Туҡ йылғаһының уң яҡ яр буйында Ҡыҙыл Гвардия районының Юлтый ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 3,4 км алыҫлыҡта Ҡыҙыл Яр үҙәнендә энеолит осорона ҡараған боронғо ҡәберлеҡ (йәше — б.э.т. 4035—3992 йй.) урынлашҡан

## Ҡушылдыҡтар

* Точёк (Кесе Туҡ)?)
* Бикҡол (Туҡ ҡушылдығы)
* Молочай
* Берлек
* Трай
* Егәнлек
* Торған
* Күтерле
* Ҡайынлы (Яңы Юлдаш ауылы янында) Өс ҡайын?)
* Ҡырыстал
* Ишәле
* Илмән(Имән?)
* Каменка(Ташлы)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — , Сорочинск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Елшанка һыу посты индермәйенсә. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006778
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100677
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бриофиллюм

**Бриофи́ллюм** () — ҡантибәрсәләр ғаиләһендәге, ҡаланхое һымаҡтар аҫ ғаиләһенән үҫемлектәр ырыуы. Күп йыллыҡ суккулент (япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр: алоэ, кактустар) үлән. 200 ләп төрө билдәле. Сығышы — тропик Африка.

Япраҡтары һаплы, ҡаршылаш, итләс, эре, тоноҡ ҡуйы йәшел төҫтә, ситтәре тешле. Япраҡ тирәләй тешсектәре араһында бөрөләре бар, улар үҫеш дәүерендә ҡойола һәм тиҙ шытыусан яңы үҫемлек үҫеп китә. Сәскәләре ваҡ, аҡ төҫтә, суҡ сәскә төркөмөнә тупланған. Декоратив бүлмә гөле итеп үҫтерелә. Айырыуса киң таралған 2 төрө билдәле: Дегремон бриофиллюмы (B. daigremontianum) һәм көпшә сәскәле бриофиллюм (B. tubiflorum). Халыҡ медицинаһында дарыу үләне булараҡ ҡулланыла. Бриофиллюм һуты ялҡынһыныуга ҡаршы, туҡымаларҙы тиҙ төҙәтеү, яра һәм йәрәхәттәрҙе таҙартыуҙа, бешкән, оҙаҡ ятып тишелгән урындарҙы һәм туҡымаларҙың үлекләнеү процессын дауалауҙа файҙаланыла. Шулай уҡ уны томау төшкәндә, стоматит, тонзиллит, күҙ ялҡынһыныуы ваҡытында, гриппка ҡаршы профилактика сарасы булараҡ ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар
*
Агава

**Ага́ва** () — агавалар ғаиләһенән үҫемлектәр ырыуы. ғүмерендә бер ҡабат сәскә ата һәм емештәре өлгөргәндән һуң ҡорой торған йылы яҡ үҫемлеге)

Күп йыллыҡ япраҡлы суккуленттар(япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр: алоэ, кактустар). Мексикала һәм Үҙәк Американың башҡа райондарында 300 ләп төрө һәм баҡса формалары үҫә.

Күпселек агавуның япраҡтары тамыр тирәләй тупланған, тығыҙ, итләс һәм сәнскеле. Үҫеү дәүеренең 6-15 йылында күп сәскәле һабаҡ хасил итеп сәскә ата. Монокарпик (бер мәртәбә сәскә атыусы) төрҙәре бар. Тамырса үрентеләренән үрсетелә. Яҡтылыҡ яратыусан үҫемлек. Тыуған ерендә агаваның ҡайһы бер төрҙәрен туҡыу һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә сеймал булараҡ файҙаланалар. Сәскәләренән һәм сәскә һабаҡтарынан иҫерткес эсемлек (пульке) яһайҙар. Әкрен үҫеүсе ҡайһы бер төрҙәре декоратив бүлмә гөлө булараҡ үрсетелә.

Агаваның йыш осорай торған төрҙәре: Мексика агаваһы (A. mexicana), Америка агаваһы (A. americana), сүсле агава (А.filifera). Айырыуса матур, әмма һирәк осорай торған агавалар — королева Виктория (A.Victoriae — reginae Moore) һәм король Фердинанд агаваһы (A. ferdinandi regis Bgr.).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы

**Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы** (9 октябрь 1955 йыл) — журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).

## Биографияһы
Әлфиә Носрат ҡыҙы Аҡбутина (ҡыҙ фамилияһы Ҡаҙаҡҡолова) 1955 йылдың 9 октябрендә БАССР-ҙың Маҡар районы Үрге Этҡол ауылында тыуған.

Урта мәктәпте Нуриман районының Иҫке Күл ауылында бөтә.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағандан һуң «Ленинсы» — «Ленинец» гәзите хеҙмәткәре булып эшләй.

1978 йылдан алып (өҙөклөк менән) «Башҡортостан» гәзитендә хеҙмәт итә: хәбәрсе, 1990 йылдан башлап өлкән хәбәрсе, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 1995 йылдан — яуаплы секретарь, 1999 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. 2011 йылдан 2014 йыл аҙағына тиклем «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.

Республика матбуғатында оҙаҡ йылдар уңышлы эшләгән өсөн 1993 йылда Әлфиә Аҡбутина Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 1997 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.  
Ижтимағи-сәйәси темаларға яҙылған аналитик мәҡәләләре һәм ЮНЕСКО линияһы буйынса Европа илдәренә яһаған сәйәхәтенең юл яҙмалары өсөн 
2005 йылда журналист Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ була.

Әлфиә Аҡбутина 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2005).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997).
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президумының Почёт грамотаһы (1993) 
* «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2002). 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Равиль Рамазанов. Согревая теплом своей души (к юбилею журналиста Альфии Акбутиной). Информационное агентство «Башинформ», 9 октября 2010 года  
* Равиль РАМАЗАНОВ. Творческий почерк Альфии Акбутиной. «Республика Башкортостан» гәзите, 28 октябрь 2010 года   
* Перевод Библии. Перевод Ветхого Завета на башкирский язык. Религиозная организация «Российское Библейское общество». Официальный сайт  

## Һылтанмалар
*   
*
Латипова Фәүзиә Шәғәле ҡыҙы

**Латипова Фәүзиә Шәғәле ҡыҙы** (11 март 1947 йыл) — журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы азаһы (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2002).

## Биографияһы
Фәүзиә Шәғәле ҡыҙы Латипова 1947 йылдың 11 мартында БАССР-ҙың Абҙан районы Ағурҙа ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) тыуған.

1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 1971 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты нәшриәте, 1977 йылдан — «Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәре, 1993—2007 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире.

Башҡортостандың билдәле шәхестәре тураһында «Изгелектәр генә эҙләйем» (2006), «Донъяны биҙәй улар» (2006) очерктар китаптары, социаль темаларға мәҡәләләр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2002).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы

**Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы** (7 октябрь 1973 йыл) — уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).  

## Биографияһы
Баныу Латиф ҡыҙы Ҡаһарманова 1973 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Оҙонгүл ауылында тыуған.

1998 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 

1994 йылдан алып «Аманат» журналы мөхәррире.

1998 йылдан — Озёрный урта мәктәбенең директор урынбаҫары. 

1999 йылдан башлап «Яйыҡ» гәзите хеҙмәткәре: 2000 йылдан — хәбәрсе, 2002 йылдың авгусынан — яуаплы сәркәтип.

2002 йылдың декабренән алып «Серп и Молот», 2006 йылдан алып «Йәшлек» гәзите хәбәрсеһе.

Социаль темаларға мәҡәләләр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ишкинин Таһир Хабрахман улы

**Ишкинин Таһир Хабрахман улы** (17 август 1964 йыл) — журналист, дәүләт хеҙмәткәре. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы (1999). Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2009).

## Биографияһы
Таһир Хабрахман улы Ишкинин 1964 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылында тыуған.

1984 йылдан алып Силәбе өлкәһе һәм Баймаҡ районының район һәм ауыл мәҙәниәт йорттары директоры, художество етәксеһе, 1991 йылдан — «Йәшлек» гәзите хәбәрсеһе. 1995 йылдан башлап Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) башҡарма комитетында (2000 йылдан алып яуаплы секретарь). 2001 йылдан башлап Өфө ҡала хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегендә баш белгес.

Социаль-иҡтисади һәм ижтимағи-сәйәси темаларға памфлеттар һәм публицистик мәҡәләләр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2009).

## Һылтанмалар
Диалект

**Диале́кт** ( — «рәүеш»  — «һөйләү, аңлатыу») — дөйөм халыҡ телендә ниндәйҙер бер һыҙаттары менән айырылып торған ерле тел; дөйөм халыҡ теленең үҙенсәлекле бер тармағы.

Бөтә халыҡ теленең айырым бер төбәк, социаль төркөм, профессия кешеләренә хас төрө. Территориаль һәм социаль диалекттар була. Уртак сифаттары менән берләшкән диалекттар йыйылмаларын ҙур диалекттар , ә кескенә диалекттарҙы һөйләштәр тип атарға мөмкин. Территориаль диалекттар ауаҙҙар төҙөлөшө яғынан, грамматик, һүҙ яҫалыш, лексик үҙенсәлектәре менән айырылалар. Әлеге айырмалар әллә ни ҙур түгел, һәм билдәле бер телдең төрлө диалекттарында һөйләшеүселәр бер-береһен аңлайҙар (мәҫәлән, төрки телдәр диалекттары). Башҡа осраҡтарҙа айырмалар шул тиклем ҙур, төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр үҙ-ара ауырлыҡ менән аңлашалар, йәки бөтөнләй аңлаша алмыйҙар (мәҫәлән, немец йә иһә кытай телдәре диалекттары).

Диалекттар күп быуаттар дауамында барлыҡҡа киләләр. Ваҡыт дауамында территориаль берәмлектәрҙең үҙгәреүе нәтижәһендә диалекттар бүленәләр, берләшәләр, яңы төркөмдәргә айырылалар. Хәҙерге диалекттарның ареалдары ҡәбиләләр, феодаль ерҙәр, дәүләттәр араһындағы үткән замандарҙағы сиктәрҙе сағылдырырға мөмкин. Ҡол биләүсе йә иһә феодаль дәүләттәр ҡәбиләләренең һәм ерҙәренең территориаль бүленеүҙәре уларҙың телдәрендә диалекталь айрмаларҙың үҫеүенә булыша.

Диалекттар феодализм осоронда айырыуса актив формалаша. Әлеге осорҙың әҙәби йәдкәрҙәре ерле диалекттарҙың үҙенсәлектәрен сағылдыралар. Әҙәби телдәр милләт формалашҡанда, ғәҙәттә, диалекттарҙың береһе — илдең сәйәси, мәҙәни, дини үҙәге халҡы диалекты нигеҙендә барлыҡҡа киләләр. Әлеге диалект, нигеҙҙә, бөтә халыҡ һөйләм телен сағылдыра. Башҡа диалекттар, әҙәби телде ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән өлешсә байытып, мөстәҡиллектәрен, төп үҙенсәлектәрен юғалталар, ҡала халҡының күпселек өлөшө һәм ауыл йәштәре ҡуллана торған ярым диалекттарга әүереләләр.

Социаль диалект — бөтә халыҡ теленән фәҡәт лексикаһы менән генә айырылып торған билдәле бер социаль төркөмдәр һөйләше. Социаль диалекттарга аусылар, балыҡсылар һ.б. ҙың профессиональ һөйләше; уҡыусылар, студенттар һәм спортсыларның жаргон һүҙҙәре; синфи йөҙен юғалтҡан элементтарҙың арго һүҙҙәре; халыҡтың билдәле бер иҡтисади, каста, дини һ.б. төркөмдәренә хас бөтә халыҡ теле варианттары керә.

## Ҡарағыҙ
* Диалект һүҙҙәр
* Башҡорт теленең диалекттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы

**Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы** (6 май 1959 йыл) — башҡорт журналисы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).

## Биографияһы
Тәлғәт Ғиндулла улы Шаһманов 1959 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Оло Моҡас ауылында тыуған.

1982 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, Мәләүез районы мәктәптәрендә уҡыта. 1987 йылдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите хәбәрсеһе. 1990 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре. 1993 йылдан — мәктәпкәсә йәштәге балалар журналы «Аҡбуҙат» хеҙмәткәре. 1994 йылдан Күмертау ҡала мәғариф бүлеге методисы. 1995 йылдан 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернатында эшләй (1998 йылға тиклем директор урынбаҫары). 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 2002 йылдан «Көйөргәҙе» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары. 2005 йылдан «Юшатыр» гәзите директоры-баш мөхәррире урынбаҫары, 2008 йылдың мартынан — бүлек мөдире, апрелдән — яуаплы сәркәтибе. 2021 йылда «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының яуаплы секретары.

Матбуғат биттәрендә башҡорт халҡының тарихы, этнографияһы, фольклоры һәм башҡорт теле мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр, очерктар менән сығыш яһай. «Шағәле Шаҡман нәҫеле» (2007) китабында Шәғәле Шаҡман бей, уның нәҫеле хаҡында ентекле бәйән итә. Башҡортостан мәҙәниәте буйынса Башҡортостан Республикаһының рус һәм татар телле мәктәптәрҙең 5 — 6-сы кластары өсөн дәреслектәр авторҙашы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Өфөлә ойошторолған «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәгенең сәркәтибе вазифаһын башҡара.
* 1995—1998 йылдарҙа Күмертау ҡала башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.
* I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
* 2017 йылдан Күмертау ҡала башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.

## Китаптары
* Шағәле Шаҡман нәҫеле. — Күмертау, 2007. — 260 бит.
* Ҡотлоюл - Йыуасалы . — Күмертау, 2021. — 158 бит. 
* Оло Моҡас. — Өфө, 2023. — 296 бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018). 
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2007).
* Юбилейный медаль «100 лет образования Республики Башкортостан» (2018).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Администрация муниципального района Куюргазинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. «Юшатыр» гәзите редакцияһы
Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы

**Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы** (24 сентябрь 1969 йыл) — журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018).
Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.

## Биографияһы
Сәлмән Шакирйән улы Ярмуллин 1969 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Үрге Сәлим ауылында тыуған. Азат Ярмуллиндың ағаһы.
* 1995 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1989—1990 йылдарҙа Йылайыр районының «За коммунизм» гәзите хеҙмәткәре.
* 1991 йылдан «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе, 1999 йылдан — гәзиттең бүлек мөдире.
* 2000 йылдан — «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан — «Аманат» балалар һәм үҫмерҙәр журналының баш мөхәррире.

Тарих һәм этнография буйынса мәҡәләләр серияһы авторы. «Ахыры заман — аяҡ аҫтында» (2005) публицистик очерктар китабында ислам, башҡорт халыҡ тарихы, башҡорт теле, Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси хәлдәре мәсьәләләре сағылдырыла.

2018 йылдың майында Сәлмән Ярмуллинға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Китаптары
* Ахыры заман — аяҡ аҫтында: Публицистик очерктар. — Өфө: Китап, 2005. — бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018)
* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998)
* Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы (2005).

## Иҫкәрмәләр
Соран

** Соран **(шулай уҡ Кесе Соран) — Ырымбур өлкәһе йылғаһы.

## География
Ырымбур өлкәһе Александровка, Новосергиевка, Ҡыҙыл Гвардия районы һәм Сорочинск райондары биләмәләрендә аға.
Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 197 км. Бассейн майҙаны 5930 км²

## Ҡушылдыҡтар
уң ҡушылдыҡтар
* 20 км Боровка 
* 38 км Кинзел

һул ҡушылдыҡтар
* 33 км Толкаевка

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса : 
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100649
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Оло Соран

** Оло Соран ** — Ырымбур өлкәһе йылғаһы.

## География
Йылға Дөйөм (Төп) Һырт тауынан башлана, Һамар йылғаһына ҡоя.
Ырымбур биләмәләрендә Переволцкий, Новосергиевский, Сорочинский райондары аша көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан аға. яҡ яры ткеә, һул яғы- һөҙәк.  Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 155 км. Бассейн майҙаны 2200 км²

## Ҡушылдыҡтар
уң ҡушылдыҡтар

һул ҡушылдыҡтар

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000912112100006444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100644
* Бассейн коды — 11.01.00.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бикбулатов Зиннур Ғизелхаҡ улы

**Бикбулатов Зиннур Ғизелхаҡ улы** (20 ғинуар 1947 йыл — 26 апрель 2009 йыл) — ғалим-зоотехник, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999). 1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез ҡала комитеты секретары, халыҡ депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1976, 1986) кавалеры.

## Тормошо юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
* Зиннур Ғизелхаҡ улы Бикбулатов 1947 йылдың 20 ғинуарында БАССР-ҙың Мәләүез районы Исламғол ауылында тыуған.
* 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
* 1970 йылдан алып Мәләүез районы М. Ғафури исемендәге колхозда баш зоотехник, һыйыр малы һимертеү комплексы начальнигы булып эшләй.
* 1980 йылдан КПСС-тың Мәләүез ҡала комитеты секретары.
* 1984 йылдан алып халыҡ депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
* 1990—1992 йылдарҙа БНИПТИЖиК өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1994—1998 йылдарҙа директоры.
* 1992—1994 йылдарҙа Ырымбур ҡалаһындағы Бөтә Рәсәй һуғым малсылығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәтәкре.
* 2009 йылда Исламғол ауылында вафат була һәм тыуған ауылы зыяратында ерләнә.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре республикала һуғым малсылығының үҫеше, һыйыр малының ит биреүсәнлеген арттырыу проблемаларына арналған. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1976; 1986).

## Хеҙмәттәре
* Производство говядины в условиях промышленного комплекса при жомовом корме. Оренбург, 1979;
* Мясное скотоводство и перспективы развития в колхозах и совхозах Башкирской АССР. Уфа, 1990;
* Обмен веществ у помесных и чистопородных животных. М., 1998.

## Һылтанмалар
*
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы

**Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы** (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

## Биографияһы
Роберт Ғата улы Бикмөхәмәтов 1929 йылдың 11 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрө кантоны Илеш ауылында тыуған.

1952 йылда Ҡазан дәүләт университеты тамамлай.

1956 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһының М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында (Мәскәү) эшләй.

1960 йылдан — «Дружба народов» журналы баш мөхәррир урынбаҫары.

1962 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы, әҙәбиәт тарихы кафедраһының сектор мөдире.

1995 йылда Мәскәүҙә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Рәсәй халыҡтары милли әҙәбиәттәренең бер-береһенә йоғонтоһо, әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт ғилеменең методологияһына арналған. Ғабдулла Туҡай, Ғәлимйән Ибраһимов, Муса Йәлил тормошо һәм ижадына арналған монографиялар; Мәжит Ғафури, Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Ким Әхмәтйәнов һ. б. ижадына арналған мәҡәләләр авторы. Роберт Бикмөхәмәтов хеҙмәттәре инглиз, немец, поляк телдәренә тәржемә ителгән.

## Хеҙмәттәре
* Орбиты взаимодействия. — М., 1983.

## Маҡтаулы исемдәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы

**Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы** (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.

## Биографияһы
* Йәғәфәр Мөхәрәм улы Әбдрәшитов 1949 йылдың 30 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Яңауыл ауылында тыуған.
* 1978 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
* 1971—2001 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Каустик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй, 1989 йылдан генеральный директор.
* 2001 йылдан алып Благовещен ҡалаһындағы «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генеральный директоры.
* 2011 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының З. Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ филиалы директоры.

Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни-етештереү эшмәкәрлеге винилхлорид, эпихлоргидрин етештереү менән бәйле. Й. М. Әбдрәшитов етәкселегендә «Каустик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә суспензион поливинилхлорид алыу процесы үҙләштерелә, дихлорэтан, трихлорэтилен, хлороформ, хлорпарафин, аллилхлорид етештереү технологиялары эшләнә, юғары эҫелектә ҡайнаусы ыҫмалалы, ҡаты ҡалдыҡтарҙы ҡайтанан эшкәртеүҙең яңы процестары индерелә. Й. М. Әбдрәшитов 40-тан ашыу фәнни-хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған химигы (1992);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы (1990);
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989);
* Дуҫлыҡ ордены (1999)

## Һылтанмалар
*
Латук

**Лату́к, һөтлө билсән** () — астралар ырыуындағы сәскәле үҫемлек.
Ырыу 50-гә яҡын биологик төрҙө берләштерә. Бөтә донъяға таралған, башлыса Евразияның уртаса климатына таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Латук, һөтлөһабаҡ (Lactuca), ойошма сәскәлеләр ғаиләһенән бер, ике һәм күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк ярым ҡыуаҡтар ырыуы. 100 -ҙән артыҡ төрө билдәле, Евразияла һәм Көньяк Африкала, бер тиклем Төньяк Америкада таралған. Ташландыҡ, сүпле урындарда, һыу буйҙарында, баҫыу, юл тирәләрендә үҫә. 30-120 см оҙонлоҡтағы үлән үҫемлек. Һабаҡтары тура, төксәле. Япраҡтары сиратлашҡан, бөтә йәки уйымтыҡлы ҡаурый һамаҡ — бүленмә, артҡа бөгөлгән өлөшлө һәм һабаҡты уратып алған уҡ һамаҡ нигеҙле. Сәскәләре тоноҡ һары төҫтә, һирәк һеперткелә урынлашҡан ваҡ кәрзиндәргә йыйылған. Емеше — йөнтәс орлоҡса. Июнь-августта сәскә ата. Емештәре июль-октябрҙа өлгөрә. Вегетатив юл менән һәм орлоҡтан үрсей.

Ағулылар, үҫемлектең бөтә ерендә дә аҡ һөтсөл шыйыҡса бар. Халыҡ медицинаһында ҡырағай ағыулы төнәтмәһе тынысландырыу, эс йомшартыу, бәүел ҡыуҙырыу сараһы булараҡ файҙаланыла. Сүп үләне, мал аҙығы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*