open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алопа (мифология)

**Алопа** () — аттик циклдағы грек мифологияһы персонажы, Посейдондың һөйәре һәм Гиппофоонттың әсәһе, үҙенең атаһы Керкион тарафынан үлтерелә. Бер нисә антик трагедияның, шул иҫәптән Еврипид трагедияһының төп героиняһы.

## Мифологияла
Антик авторҙар Алопаны Керкиондың — Аттикта Элевсин батшаның ҡыҙы тип атайҙар. Ул иҫ киткес матурлығы менән айырылып тора, шуға күрә диңгеҙ илаһы Посейдон һөйгән йәренә әйләндерә. Алопа илаһтан ауырға ҡала һәм уны атаһынан йәшерергә тырыша; яңы тыуған балаһын, ташлаһын өсөн, аҫрауына бирә. Шулай ҙа Керкион был хәлде ишетеп ҡала. Псевдо-Гигиндың һүҙҙәре буйынса, ул ҡыҙын «бикләп ҡуйырға һәм үлтерергә» ҡуша. Малай иҫән ҡала һәм *Гиппофоонт* (йәки *Гиппофоой)* исеме ала, сөнки уны аттар туйындырған. Посейдон Алопаның кәүҙәһен уның исемен алған сығанаҡҡа әйләндерә.

Афина геройы Тесей Трезендан Афинаға йәйәү сәйәхәт иткәндә Керкионды үлтерә. Тарихсы Истр әйтеүенсә, Тесей үлтерелгән Керкиондың ҡыҙын урлай, ә Плутарх көсләү тураһында яҙа. Уларҙың береһе лә исемен атамай, әммә һүҙ тап Алопа хаҡында бара, тип фараз ителә. Тесей Гиппофоонтты Элевсин батшаһы итә.

## Хәтер
Тарихи дәүерҙә Гиппофоонт Аттика филаларының береһенең эпонимы булып һаналған (*Гиппофоонтидтар*), шуға ла Алопа тураһындағы миф Афинала сағыштырмаса популярлыҡ яулай. Алопа Херил, Каркин Младший, Еврипид трагедияларының төп героиняһы була. Тәүге ике пьесаның текстары тулыһынса юғалған, Еврипид трагедияһынан бер нисә бәләкәй фрагмент ҡалған. Был пьесала, «Авг», «Александра», «Мудрая Меланиппа», «Гипсипила» кеүек, хәҙерге рухта, көнкүреш мотивтарын өҫтәп, драматург әсәһенән тартып алынған һәм хайуандар ашатҡан балалар тураһында классик сюжет эшләгән. Бәлки, Псевдо-Гигин үҙенең «Фабулаларында» тап Еврипид «Алопа»һының йөкмәткеһен һөйләйҙер. Хәйер, ул быны асыҡтан-асыҡ хаталар менән эшләй; тикшеренеүселәрҙе баланы ташлап китеү һәм уның мөғжизәле ҡотолоуы мотивын ике тапҡыр ҡабатлауы шулай уйларға мәжбүр итә. Алопа тураһында логограф Гелланик "Аттида"ның икенсе китабында яҙа, Ферекид был героиняны Фессалиялағы *Алопа* ҡалаһының эпонимы тип иҫәпләй (Филонид яҙған икенсе фараз буйынса икенсе Алопа — Акторҙың ҡыҙы эпоним булған).

Алопа һәйкәле кәм тигәндә беҙҙең эраға тиклем II быуатҡа тиклем Элевсиндан Мегараға барған юлда, *Керкион палестраһы* эргәһендә торған. Тап ошо урында Керкион ҡыҙын үлтергән тип иҫәпләнелә. Алопа тураһындағы миф Вилла Памфилиҙа табылған бер рим саркофагында һүрәтләү темаһы булып тора (был Еврипид трагедияһынан күренеш тип фараз ителә).

## Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт

### Сығанаҡтар
# 
# 
# 
# 

### Әҙәбиәт
# 
# 
# 
# 

## Иҫкәрмәләр
Шиғый-ун икеселәр

**Шиғый-ун икеселәр** йәки **иҫнәғәшәриҙәр** () — Иран, Әзербайжан, Ираҡ, Бахрейн һәм Ливанда киң таралған шиғый ислам йүнәлеше.

## Тасуирламаһы
Улар башҡа илдәрҙә лә осрай. Был йүнәлеш тарафдарҙары, үҙҙәренең рухи етәкселәре итеп, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм яҡын сәхәбәһе — Али ибн Әбү Талип нәҫеленән 12 имамды таныйҙар. Улар инаныуынса, ун икенсе имам бәләкәй ваҡытында, 873—874 йылдарҙа, юғала һәм уның Мәхди булараҡ ҡайтыуын көтәләр. Риүәйәттәр буйынса, ул Мәккәлә (Ҡәғбә янында) пәйҙә булырға тейеш.

Бөгөнгө көндә исламдың был тармағында 150-нән 200 миллионға тиклем диндар иҫәпләнә.

## Рәсәйҙә
Рәсәйҙә шиғый-ун икеселәр — әзербайжандар, таттар, шулай уҡ лезгиндәрҙең бер өлөшө (Мискинджа ауылы һәм Дербент — Дағстанда). Шиғыйҙарҙың «фарсы» мәсеттәре XIX быуатта Әстерханда һәм Владикавказда төҙөлә. Әлеге ваҡытта общиналар Рәсәйҙең Мәскәү («Инам» мәсете һәм Иран илселеге ҡарамағындағы мәсет), Санкт-Петербург, Екатеринбург, Әстерхан ("Баҡы"мәсете) кеүек ҙур ҡалаларында теркәлгән.

## Шиғый-ун икеселәр мәсеттәре

Mohammad Helal Ali امامزاده هلال ابن علی 04.jpg|
Fatimah Ma'sumah Shrine قم، حرم فاطمه معصومه دختر موسی ابن جعفر امام هفتم شیعیان 23.jpg|
امامزاده سلطان علی بن محمد باقر در مشهد اردهال کاشان-استان اصفهان 04.jpg|
Ali al-Ridha مشهد، حرم علی ابن موسی الرضا امام هشتم مذهب شیعه.jpg|
آرامگاه خواجه ربیع (3).jpg|
Marneuli მარნეული مارنئولی 15.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ун ике имам

## Әҙәбиәт
* 
* Журнал «Эксперт», № 9(503), 2006, с. 24.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шиитский фикх
* Пересказ на русском языке статьи Мохаммеда Али Амир-Моэззи «Шиитская доктрина» (см. оригинал)

*
Ҡарматтар

**Ҡарматтар** (; ) — хәрбиләштерелгән ҙур дини-сәйәси ислам ағымы, 899 йылда Бахрейндағы утопик община тарафынан төҙөлгән.

## Тарихы
Ғәҙәттә, уларҙың лидеры Хәмдан Ҡармат Фатими хәлифәлегенә нигеҙ һалыусы имам Ғөбәйдуллаһты имам һәм мәхди тип танымағандан һәм «ысын йәшерен имам» *Мөхәммәт ибн Исмәғилдең* (Жәғәфәр әс-Садиҡтың ейәне) килеүен көтөп йәшәй башлағандан һуң, уларҙы исмәғилиҙәрҙән айырып ҡарайҙар.

890 йылда Ҡарматтар Ираҡ Севадында Дәр-үл-Һижрәт ҡәлғәһен төҙөй; 899—901 йылдарҙа улар, Әбү Сәид әл-Жәннәби тырышлығы менән, кәмһетелгән халыҡ йәшәгән Бахрейнға тарала. Ғәрәп хәлифәләре ҡарматтар алдында үҙҙәрен көсһөҙ итеп тоя, өс сирек быуат буйына улар Ғәрәбстан, Сүриә, Ираҡ һәм Фарсыстандың ҡотон алып тора; улар кешеләрҙе талай, әсирлеккә алып китә, йолом түләтә һәм ҡурҡытып тота.

930 Йылда *Әбү Сәйеттең* ҡустыһы — күптән инде хаж ҡылыусыларға Мәккәгә юл бирмәй тотҡан *Әбү Таһир әл-Жәнәби* хажды тулыһынса юҡ итергә ҡарар итә; ҡапыл Мәккәгә һөжүм итеп, ҡот осҡос һуйыш ҡыла һәм Ҡара ташты урлай. Тик 951 йылда ғына изге таш мосолмандарға ҡайтарыла.

### Ахыры
976 йылда Ғәббәсиҙәрҙән еңелгәндән һуң ҡарматтарҙың статусы түбәнәйә, әкренләп күршеләре уларға яһаҡ түләүҙән туҡтай, һәм ҡарматтар дәүләте ҡыҫыла башлай. 1067 йылда ғәрәп *Абдулла бин Али әл-Ғүйүни* ғәскәре һәм Ираҡ сәлжүктәре берләшеп, Хуфуфты ҡамайҙар һәм ете йылдан һуң ҡарматтарҙы баш һалырға мәжбүр итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
 
* Прозоров С. М. ал-Ķарāмита // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 132—133. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* Карматы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1895. — Т. XIVa. — С. 556—557.
* Буниятов Дж. З. Восстания карматов IX—X вв. / редактор Э. Р. Агаева. — Б.: Элм, 1988. — 124 с. Архивная копия от 19 марта 2022 на Wayback Machine
* Али-заде А. А. Карматы // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 418. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
* Карматы / Петрушевский И. П. // Италия — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).
* Daftary Farhad. The Isma‘ilis : Their History and Doctrines / foreword by Wilferd Madelung. — 2nd revised ed. — L.: Cambridge University Press, 2007 [1990]. — 800 p. — ISBN 05-216-1636-0. — ISBN 978-0-521-61636-2. (англ.)
* Ḥamdān Qarmaṭ / Madelung W., Halm H. // Encyclopaedia of Islam. THREE : [англ.]. — Leiden : Koninklijke Brill, 2016. — ISSN 1873-9849. (платн.)
* Ḳarmaṭī / Madelung W. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by C. E. Bosworth; E. van Donzel; B. Lewis & Ch. Pellat. Assisted by C. Dumont, G. R. awting[en] and Miss M. Paterson. — Leiden : E.J. Brill, 1997. — Vol. 4. — P. 660—665. (платн.)
*
Күтүб әл-Арбаға

**Дүрткитаплыҡ, Күтүб әл-Арбаға** (; ) — «ун икесе» шиғыйҙарҙа иң яҡшы дүрт хәҙис йыйынтығы: әл-Күләйниҙең «Әл-Кәфи», ибн Бабавайх әс-Садуҡтың «Мән лә йәхдүрүһү-л-фаҡиһ», Шәйех әт-Тусиҙың «Тәхзиб әл-әхкәм» һәм "Әл-Истибсәр"е.

## Тасуирламаһы

Шиғыйҙарҙың сөнниҙәрҙең китаптарынан айырылып торған хәҙистәр һәм риүәйәттәр йыйынтыҡтары менән файҙаланыуы, шиғыйҙарҙың юғарыла әйтелгән дүрт хәҙис йыйынтығы иң дөрөҫө һәм абруйлы китап тип иҫәпләнеүе билдәле (Күтүб әс-ситтә «Алтыкитаплыҡ»ҡа ҡаршы). Сөнни хәҙистәренән айырмалы рәүештә, шиғый риүәйәттәре тик гонаһһыҙ имамдарҙан (ун ике имам), Али ибн Әбү Талиптың ҡатыны Фатиманан таралған тоҡомдарынан йыйылған.

## Дүрткитаплыҡ авторҙары
"Дүрткитаплыҡ"тың иң тәүге йыйынтығы «Әл-Кәфи»ҙең авторы әл-Күләйни 941 йылда үлгән. , «Мән лә йәхдүрүһү-л-фаҡиһ» авторы ибн Бабавайх әс-Садуҡ 918—992 йылдарҙа йәшәгән, «Һуңғы ике йыйынтыҡты — Тәхзиб әл-әхкәм» һәм «Әл-Истибсәр»ҙетуплаусы Шәйех әт-Туси 966—1067 йылдарҙа йәшәгән. Уларҙың барыһы ла хәҙерге Иран биләмәһендә тыуған һәм йәшәгән, унда хәҙер исламдың шиғый йүнәлеше дәүләт дине булып тора.
Венера (мифология)

**Венера** (, род. п. ** «мөхәббәт») — рим мифологияһында матурлыҡ, дәртле мөхәббәт, уңдырышлылыҡ һәм сәскә атыу алиһәһе.

Боронғо грек Афродитаһына тап килә.

Алиһә хөрмәтенә Ҡояш системаһының икенсе эске планетаһы Сулпан аталған.

## Атрибуттар
Алиһәнең символы булып күгәрсен һәм ҡуян (үрсемлелек билдәһе булараҡ) тора, үҫемлектәрҙән уға  мәк, роза һәм мирт арналған.

## Нәҫеле
Рим легендаһы буйынса Венера ҡамауҙағы Троянан ҡотолоп ҡалған һәм Италияға ҡасҡан Энейҙың әсәһе була.  Уның вариҫтары Римға нигеҙ һала, шуға күрә Венера Рим халҡының тәү әсәһе тип хөрмәт ителә.

## Тарихы

Венера культына Ардейҙа һәм Лавинияла (Лацио төбәге) нигеҙ һалына.

Беҙҙең эраға тиклем 293 йылда Рим ҡалаһында Венераның беренсе билдәле ғибәҙәтханаһы төҙөлә  (был ғибәҙәтханала Венера Обсеквенс хөрмәт ителә, ә б.э.т. 295 йылда самниттар менән һуғыш барышында бағышлана; шул уҡ ваҡытта, Сицилия утрауында, Эрикс тауындағы Афродита йәки Венера Эриксинская ғибәҙәтханаһы күпкә боронғораҡ тип һанала, ул мифҡа ярашлы Элим йәки Эрикс етәкселегендә ҡасҡын трояндар нәҫеле (Диодор Сицилийский (IV 83) килтергән миф вариантына ярашлы, Эрикс урындағы Сицилия батшаһы булған),  бында килгән  икенсе Троя ҡасағы-Эней (Вергилий, «Энеида» v 759) ҡатнашлығында  нигеҙләнгән; шулай уҡ Венера Фрутистың дөйөм латин культы билдәле, һәм сығанаҡтарҙа Латин Федерацияһының был алиһәгә бағышланған ғибәҙәтханаһы телгә алына, ул Фрутинал (Paulus-Festus s. v. p. 80 L; Страбон V 3, 5) тип атала һәм 18 августа Vinalia Rustica фестивале байрам ителә башлай. 

Б.э.т. 215 йылда  Капитолийҙа икенсе Пун һуғышында Тразимен күле янындағы алышта еңелеү хөрмәтенә Венераның ғибәҙәтханаһы төҙөлә.

## Венера сәнғәттә

Рус традицияһында мөхәббәт алиһәһенең Византия аша килгән грек исеме ҡулланыла — *[[Афродита]]*, шул уҡ ваҡытта Көнбайыш Европа рәссамдарының, яҙыусыларының һәм тәнҡитселәренең күпселеге *Венера* варианты яҡлы. Был ике вариантты синоним тип ҡарарға мөмкин.

### Венера һынлы сәнғәттә

Венераның тыуыуы. Боттичелли. 1485—1486 йылдар. Флоренция, Уффици

Купидон уятҡан Венера. Доссо Досси. Яҡынса 1500 йыл

Венера Урбинская. Тициан. 1536 йыл тирәһе Флоренция, Уффици

Йоҡлап ятҡан Венера. Джорджоне. 1508—1510 йылдар, Дрезден

Венера һәм Марс. Паоло Веронезе. 1570-се йй. Метрополитен-музей

Венера көҙгө менән. Веласкес. 1657 й. Лондон, Милли галерея

Венераның тыуыуы. Адольф Бугро. 1879 й. Париж, Орсе музейы.

Марс менән Венера шахмат уйнай. Падованино. 1530—1540 йылдар Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte Augusteum, Ольденбург.

Венера Вертикордия. Россетти. 1864 й. Галерея һәм Рассел-Коутс музейы, Борнмут.

Венераның тыуыуы. Жан-Леон Жером. 1890 й. Шәхси йыйылыш

Венера, Фавн һәм путти. Никола Пуссен. 1630-сы йылдар. Эрмитаж

### Кинола

* 1961 — Похищение сабинянок (Il Ratto delle sabine) — нәфис фильм, режиссёры — Ришар Поттье, Венераны Розанна Скьяффино уйнай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Флора (мифология)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Балтика мифологияһы

**Балтика мифологияһы** — балт (летт-литва) ҡәбиләләренең мәжүси инаныуҙарына барып тоташҡан һәм Төньяҡ тәре походтары барышында христианлашҡандан һуң артабан инде балтика фольклорында үҫешкән мифтар йыйылмаһы. Уртаҡ праһинд-европа мифологияһынан килеп сыҡҡан. Балтика төбәге Европала христианлыҡ таралыуға дусар булған һуңғы төбәктәрҙең береһе була, был процесс XV быуатта башлана һәм һәр хәлдә йөҙ йыл дауам итә. Урында мәжүси осорҙа балтик халыҡтарының мифологияһын ентекле тасуирлаған бер ниндәй ҙә текстар һаҡланмаһа ла, бындай ышаныуҙар тураһында мәғлүмәттәрҙе рус йылъяҙмаларынан һәм немец хроникаларынан, һуңғыраҡ фольклорҙан, шулай уҡ сағыштырма мифология тикшеренеү материалдарынан алырға мөмкин.

## Төп илаһтар
Диевас (Дьевс) — аяҙ күк илаһы, төп алла, ысынбарлыҡ донъяның атаһы, боронғо заманда үҙен алла асылы итеп таныған Күк илаһы. Алла-тыуҙырыусы, барлыҡҡа килтереүсе илаһ. Әммә тулыһынса тыуҙырыу өсөн Дьевсҡа тәүҙә үҙенең икенсе яртыһын, ҡатын-ҡыҙ башланғысын, Мараны, булдырыу талап ителә. Латыш мифологияһында ул «һөйкөмлө Мара» тип атала һәм ғаилә өсөн яуаплы төп алиһә булып тора.

Юмис — уңдырышлылыҡ илаһы. «Юмис» исеме «ҡуш» йәки «игеҙәк» тигәнде аңлата. Шуға күрә борон ике башаҡ йәки ике быҙау тыуыуы уңдырышлылыҡ илаһы фатихаһы тип һаналған. Халыҡ традицияһында барлыҡҡа килгән Юмис символы ҡыйыҡ осона оҡшаған. Төҙөлөштә лә, яңы йорт  аҫтына килтерелгәндә лә, тап Юмис хөрмәтенә атлама байрамын символлаштырған таж ҡуйыла.

Жемина — уңдырышлылыҡ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ер алиһәһе.

Вяльнас, Велс — хтоник хоҙай, мал ҡурсалаусы.

Лайма, Декла һәм Карта — яҙмыш менән бәйле өс алиһә.

Аустра йәки Аушрине — Венера планетаһы менән бәйләнгән таң алиһәһе.

Медейна — урман хайуандары алиһәһе.

Совий — мәйетте яндырыу һәм уны әхирәткә оҙатыу йолаһына нигеҙ һалыусы.

Усиньш — аттарҙы ҡурсалаусы алла.

### Мара һәм Дьевстың балалары
Перкунас (лит.) йәки Перконс (лат.) — өлкән улдары. Исеме славян Перуны менән ауаздаш. Күк күкрәтеүсе, ғәҙеллек өсөн көрәшсе, балт пантеонының төп аллаларының береһе.

Сауле — ҡояш алиһәһе, Менесстың ҡатыны. Латыштарҙың ышаныуҙары буйынса, Сауле йәш сағында үтә үҙ һүҙле була һәм саҡ ерҙе яндырмай ҡала. Перкунасҡа уны туғыҙ көн буйы тыйырға тура килә. Һуңыраҡ ағалы-һеңлеле үҙ-ара татыулаша һәм Перконс һеңлеһенә алтын кәмәне үҙ ҡулы менән сүкеп яһай. Ошо кәмәлә Сауле көн һайын күккә йөҙөп күтәрелә.

Менулис, Менесс (лат.) йәки Mėnuo (лит.) — ай, муж Сауленың ире.

Лайма (лат.) йәки Лайме (лит.) — күктәге парҙың өлкән ҡыҙы. Боронғо балттар мифологияһында бәхет һәм яҙмыш алиһәһе. Бәпесләгән ҡатындың йөктән имен-һау булыуы өсөн яуаплы, яңы тыуған сабыйға ыңғай яҙмыш бүләк итә. Шунан һуң уны Декла менән Картаға, ҡыҙ туғандарына, тәрбиәгә тапшыра.

## Рухтар һәм йән эйәләре
дейв-иләүселәр

ер аҫты хазинаһын һаҡлап торған кәрләләр (гном)-бардзуктар

вилкатис — әүермән бүреләр

айтварас — йышыраҡ сағыу һаҙағай уты образында күренгән осоусы рух

каукас — славян өй эйәһе аналогы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Литва мифологияһы

Латыш мифологияһы

Литва аллалары исемлеге

Лачплесис

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Яан Пухвел (1989). *«Сравнительная мифология»*. Университет Джонса Хопкинса.
* 
*
Ҡайтыу Фортунаһы

**Ҡайтыу Фортунаһы** () ― боронғо Рим алиһәһе Фортунаның оҙаҡ һәм ҡурҡыныс сәфәрҙән ҡайтҡан сәйәхәтселәргә теләктәшлек күрһәтә торған үҙәте. Фортунаның типик булған муллыҡ мөгөҙө, шулай уҡ судно руле йәки руль ишкәге, глобус кеүек үҙенсәлекле предметтар уның характерлы символик һыҙаттары булып торалар.

## Сығышы
Ҡайтыу Фортунаһы культы Римда беҙҙең эраға тиклем 19 йылда индерелә. Алиһә хөрмәтенә 12 октябрҙә яңы байрам булдырыла *(feriae)*, ул тәүҙә Августың шул уҡ йылда Кесе Азиянан Римға ҡайтыуын билдәләй. Ошо ваҡыттан алып йыл һайын алиһәгә уға бағышланған алтарҙа *(Ara Fortunae Reducis)* понтификтар һәм весталдарҙан ҡорбан килтерәләр. Августың вафатынан һуң был байрам августалиялар булараҡ билдәле була. Ул императорҙар культы менән бәйле дөйөм дини йолалар комплексында ҙур ваҡиға була.

## Табыныу урындары
Ҡайтыу Фортунаһы миһрабы беҙҙең эраға тиклем 19 йылдың 12 октябрендә асыла һәм шул уҡ йылдың 15 декабренә арнала. Күрәһең, ул Капуя ҡапҡалары эргәһендәге Намыҫ һәм Изгелек ғибәҙәтханаһына тоташҡан булғандыр. Алиһәнең миһрабы бер нисә боронғо Рим тәңкәләрендә һүрәтләнгән һәм сағыштырмаса тыйнаҡ күренә. Император Домициан беҙҙең эраның 93 йылында Германиялағы һуғыштан триумфаль әйләнеп ҡайтҡандан һуң алиһә өсөн ғибәҙәтхана төҙөй. Был ғибәҙәтхана, моғайын, Капитолий убаһы битләүендә торғандыр, унан Триумфаль ҡапҡаға күренеш асыла: был фараз Императорҙың ҡайтыу церемонияһын һүрәтләгән Марк Аврелий Аркаһындағы боронғо барельефты анализлауҙан килеп сыға *(adventus)*. Барельефта Фортунаның фронтонда символдарын, шулай уҡ коринф ордеры портигын, ғибәҙәтхананың дөйөм архитектура йөҙөн күрергә мөмкин. Ошо уҡ ғибәҙәтхана Римдың мәрмәр планында урынлашыу ихтималлығы бар. Тәңкәләр күрһәтеүенсә, Фортуна һыны ғибәҙәтхана янында торған. Алиһә үҙенең ғәҙәти атрибуттары булып торған судно рулен һәм муллыҡ мөгөҙөн тотҡан.

## Культы
Ҡайтыу Фортунаһы культы Көнбайыш империяла киң таралған булған. Алиһә императорҙың һаҡлаусы рухы тип иҫәпләнгән һәм уны сәйәхәттәр ваҡытында һаҡлаған. Нумидияның баш ҡалаһы Циртала археологик табылдыҡтарҙың береһендә урындағы чиновник эшләгән *Fortuna Redux Augusta* яҙыуы табылған: *Augusta* эпитеты алиһәнең император культына ҡарағанлығын аңлата. Ҡайтыу Фортунаһы империя тәңкәләрендә иң киң таралған Фортуна образы була. Мәҫәлән, беҙҙең эраның 211 йылында Fortuna Redux тәңкәләрен һуғыу Каракалла һәм Гетаның Британиянан ҡайтыуын билдәләй. Фортуна был образда шулай уҡ Септимий Север, Галлиен һәм башҡа императорҙар сығарған тәңкәләрҙә күренә.

Уның культы Римда урынлашһа ла, алиһә Империяның башҡа өлөштәрендә лә хөрмәт ителә, быға нәҙер *(votum)* үтәлеүен раҫлаусы һәм хәүефһеҙ кире ҡайтҡан өсөн рәхмәт белдереүсе табылған төрлө яҙыуҙар күрһәтә. Шулай, Гланумда элек ант итеү алтары булған, уны Кельт илаһтары Гланис һәм Гланика менән бергә ҡайтыу Фортунаһы өсөн XXI Етеҙ легион ветераны төҙөгән.

## Туғандаш илаһтар
Юпитерҙың шулай уҡ ҡайһы берҙә *Redux* эпитеты булған. Ә руль һәм муллыҡ мөгөҙө шулай уҡ Исида-Фортунаның синкретлаштырылған атрибуттары булып һаналған.

## Иҫкәрмәләр
Тараҡташ (Ҡырым)

**Тараҡташ** (), 1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме **Дачное**  (, ) – Ҡырымдың Судаҡ ҡала округына ҡараған бер ауыл. Һуңғы иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 2 454 кеше йәшәп ята.
Ихсан (ислам)

**Ихсан** ( — «шәфҡәтлелек, изгелек») — ислам динендә: сауаплы ғәмәлдәр, камил ғибәҙәт ҡылыу, эскерһеҙ хеҙмәт итеү, мосолмандың Аллаһҡа Уны күреп тормаһа ла, күргән кеүек ғибәҙәт ҡылыуы, сөнки Аллаһ уны күреп тороуын белә. Иман һәм ислам менән бер рәттән, динлелектең өс дәрәжәһенең береһе һәм иң юғары иман сағылышы. Ихсанға ҡапма-ҡаршыһы — ике йөҙлөлөк (мөнафиҡ) һәм кешегә күрһәтеү өсөн эшләнгән эш.

## Ғәмәлдәр
Ихлас ихсанға ирешеү өсөн мосолмандарға Аллаһты һәр саҡ иҫтә тоторға (зекер), төрлө ғибәҙәт төрҙәрендә тырышлыҡ һалырға, үҙ эгоһына (нәфсеһенә) ҡаршы көрәшергә, бөтә гонаһтарҙан ихлас тәүбә итергә, миһырбанлыҡ һәм башҡа шундай ғәмәлдәр менән күңелдәрен таҙартырға кәңәш ителә.

## Цитаталар
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр: "Ихсан — һин Аллаһыға Уны күргән кеүек табынаһың, ләкин һин Уны күрмәгән хәлдә лә, Ул һине күрә, " — тигән..
* *Бер остаздың уҡыусылары күп булған, әммә уларҙың береһенә ул күберәк һөйөп һәм яратып ҡараған, шунлыҡтан башҡа уҡыусылар уға көнләшкән. Уларҙың теге шәкерткә ҡарата мөхәббәте хаҡындағы һорауҙарына яуап бирер өсөн, уҡытыусы уларға, бер кемгә лә күрһәтмәй генә тауыҡ килтереүҙәрен үтенгән.*

:*Икенсе көндө бөтә шәкерттәр ҙә бер салынған тауыҡ алып килә, ә инде уның яратҡан шәкерте тере тауыҡ килтерә. Һабаҡташтары унан көлә. Остазы ни өсөн тауыҡты салмағанын һорағас, шәкерте былай тип яуап бирә: "Һеҙ бит бер кем дә күрмәҫлек итеп салырға ҡуштығыҙ, ләкин мин Аллаһ мине күрмәгән урынды тапманым "*.

:*Шул саҡ остаз шәкерттәренә: «Бына шуның өсөн мин уны яратам», — тигән.*.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Граждандар һуғышы бәйете

**Граждандар һуғышы бәйете** йәки (**Ике туған**) — фажиғәлеккә нигеҙләнгән көйлө бәйет.

## Информанттары
1964 йылда Әлшәй районы Ташлы ауылы 80 йәшлек Шоңҡаров Миңнеәхмәт Шәйәхмәт улының ҡулъяҙмаһынан Н. Д. Шоңҡаров күсереп алған.

2008 йылда нәшер ителгән «Дәүләкән ынйылары» фольклор йыйынтығына «Ике туған» исеме менән ингән варианты китап авторҙары тарафынан Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында йәшәүсе Мәжитова Хөсниямал Әхмәҙи ҡыҙынан (1924 йылғы) яҙып алына.

## Сюжеты
Октябрь түңкәрелеше арҡаһында донъяның буталсыҡ төҫ алыуын сағылдыра. Бәйетсе бының өсөн миҫалдар килтереп тормай, бары ошо түңкәрелештең, социаль проблемаларҙан тыш, әхләҡи-мораль проблемаларҙы ла ҡатмарлаштырыуына иғтибар иттерә. Революция синыфтарҙы ғына түгел, бер туған ағай-эне лә ҡапма-ҡаршы ҡуя: береһе — ҡыҙылдар, икенсеһе — аҡтар яҡлы ике ағай атыша.

## Варианттары

«Ике туған» 

*Граждандар һуғышы бәйете* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бәйет;

Саҡ-Суҡ (бәйет)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Тоҙло (Ҡырым)

**Тоҙло** (), Рәсәй Империяһы заманынан бирле урыҫса рәсми исеме **Михайловка** ла билдәле (, ) - Ҡырымда урынлашҡан ауыл, Саҡ районына ҡарай. 2007 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, ауылда 3 510 кеше йәшәп ята.
Чудо-юдо

**Чудо-юдо** — рус халыҡ әкиәттәре персонажы. Башта хикәйәләүҙәрҙә кире роль уйнамай. Ваҡыт үтеү менән, персонаждың енес категорияһы ла үҙгәрә: *[[:ru:Женский род|женский]] — [[:ru:Мужской род|мужской]] — [[:ru:Средний род|средний]]*. Бөгөнгө көндә этнографтарҙың һәм культурологтарҙың эштәрендә персонаждың килеп сығышы тураһында берҙәм фекер юҡ. Беҙҙең көндәргә килеп еткән хикәйәттәрҙә персонаждың тәбиғәте йыш ҡына антик мифологияларҙағы диңгеҙ йәшәүсе ҡурҡыныс йән эйәләрен хәтерләтә.

## Этимологияһы һәм персонаждың килеп сығышы тураһында версиялар
Ун туғыҙынсы быуат әҙәбиәтендә бер нисә шикле этимология тәҡдим ителә. Г. М. Дьяченконың дөйөм редакцияһы аҫтында баҫылған «Тулы сиркәү-славян һүҙлеге» Юдоны диңгеҙ хайуаны тигәнде аңлатҡан санскриттағы *jадас* менән сағыштыра. Шулай уҡ чудо «диңгеҙ мөғжизәһе» мәғәнәһендә ҡулланыла. А. С. Хомяков төҙәткән «Сағыштырма һүҙҙәр өсөн материалдар»ға ярашлы, чудо-юдо — мифик йыландың (аждаһаның) исеме, мөғжизә һүҙенән килеп сыға. Был баҫмала әйтелеүенсә, боронғо заманда ул алпамышаны аңлата һәм тәбиғәткә ҡараштары үҫешкән дәүерҙә гиганттарҙың титаник образдарында уның бөтә ҡеүәтле көстәре (өйөрмә, дауыл һәм йәшен) кәүҙәләндерелә. Юдо *Иуда* һүҙенән килеп сыҡҡан, ул иртә христианлыҡ осоронда уҡ яуыз көстәргә һәм ендәргә бирелә башлаған.

## Рус халыҡ әкиәттәрендә
«Иван — крәҫтиән улы һәм Чудо-юдо» («Иван — крестьянский сын и Чудо-юдо») урыҫ халыҡ әкиәтендә ул — күп башлы (6, 9, 12 башлы) йыландар төркөмө, кире персонаж. Был әкиәттә һыбай йөрөй һәм ҡала-ауылдарҙы яндыра. 12 башлы Чудо-юдоның утлы бармағы бар, уның ярҙамында ҡырҡылған баштарын тергеҙә ала. Ул таш палаталарҙа йәшәй, сихырсы ҡатындары һәм йылан-әсәһе бар. Әкиәт атамаһынан күренеүенсә, төп дошманы — крәҫтиән улы Иван.

## Рус яҙыусылары әкиәттәрендә

Петр Ершовтың 1834 йылда яҙылған «Конёк-Горбунок» әкиәтендә ул үҙ аллы персонаж булараҡ күрһәтелә.
Дөрөҫөн әйткәндә, ул «диңгеҙгә арҡыры» ятҡан балыҡ-утрау.

Василий Жуковскийҙың «Берендей батша, изгелекле батша Еремей һәм яуыз Чудо-юдо тураһында әкиәт, Варвараның балыҡсы улы Андрейға булған һөйөүе тураһында» («Сказка о царе Берендее, о добром царе Еремее и злом Чуде-юде, о любви Варвары-красы к рыбацкому сыну Андрею») әкиәте мотивтары буйынса ҡуйылған «Варвара-краса, длинная коса» фильмында Чудо-юдо — ерҙәге батша Еремейҙы урлап алып киткән һыу аҫты батшаһы. Еремей батшаға балыҡсы улы Андрей ярҙам итә.

## Хәҙерге заманда ҡулланылыуы
Ушаковтың «Рус теленең аңлатмалы һүҙлеге» буйынса, хәҙерге рус телендә чудо-юдо тылсым, шулай уҡ мөғжизә мәғәнәһендә ниндәйҙер ғәжәп, аңлатып булмаҫлыҡ, ғәҙәти булмаған (ирония формаһында) мәғәнәһендә. ҡулланыла.

Ирина Захаренко һәм Ирина Брилёваның лингвокультурологик һүҙлегенә ярашлы, урыҫтар ниндәйҙер йәки ғәҙәти булмаған, сәйер нәмә, ниндәйҙер мөғжизә йәки ғәйәт ҙур балыҡ тураһында һөйләгәндә ошо әйтемде хәтергә төшөрә һәм уны файҙалана ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Левиафан — Иҫке Ғәһеттәге диңгеҙ йыланы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* См. текст сказки «Иван — крестьянский сын и Чудо-юдо» в Викитеке.
Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы

**Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы**  ( *[[1965 йыл|12 март  1965 йыл]] – [[17 апрель|17 апрель 2022 йыл]]* ) – йырсы (сопрано), Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһы солист-вокалисы (1995-2022), Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2008).

## Биографияһы
Гүзәл Кашшаф ҡыҙы Үлмәҫҡолова   1965 йылдың 12 мартында Силәбе өлкәһе  Арғаяш районы Иҫке Субыл ауылында ижад яратыусы, музыкаль, күп балалы ғаиләлә тыуған. Нәҫелдәре – педагог һәм мәҙәниәт  хеҙмәткәрҙәре династияһы. Ағаһы – ауылда имам, алты ҡыҙ туғаны бар. Атаһы — ҡурайҙа, әсәһе мандолинала уйнай.  Силәбе өлкәһендә бәйгелә ғаилә коллективы менән ҡатнашып, Гран-при  ала. Бала сағынан  йыр ярата. биш йәшендә   аккордеонда уйнарға өйрәнә.  Силәбе педагогия училищеһын тамамлай, һуңыраҡ пединститутта ситтән тороп уҡый. Педагогия  училищеһынан һуң  тыуған ауылы мәктәбендә эшләй. Силәбелә  уҡығанда  Нәзифә Хәбибуллина ойошторған татар-башҡорт йыры ансамблендә солист булараҡ ҡатнаша. Яҡташтары профессор Дамир Жәүәт улы Вәлиев    тауышын оҡшатып, уға Өфө сәнғәт  училищеһына  инергә  тәҡдим итә. Музыка белеме булмаһа да, уны Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә икенсе курсҡа алалар. 1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал сәнғәт кафедраһын тамамлай (профессор Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина классы) .
Уҡыу йылдарында уҡ «Яҙғы көйҙәр-95» башҡорт йыры конкурсы лауреаты була. 1995 йылдан Х. Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһына музыкаль-әҙәби лекторий солисы булып эшкә урынлаша. Үҙенең концерттарында Көнбайыш европа илдәре һәм урыҫ композиторҙарының классик әҫәрҙәрен, романстар, халыҡ йырҙарын,  композиторҙарың әҫәрҙәрен, балалар өсөн йырҙар, рус, сит ил, татар һәм башҡорт композиторҙары йырҙарын башҡара. Республикала уҙған байрам сараларында, төрлө юбилей кисәләрендә ҡатнаша. Рәсәй  концерт берләшмәләре союзы ағзалары – Россия филармониялары директорҙары алдында сығыш яһап, юғары баһа ала. 

2016 йылда Олег Митьяев фонды тарафынан Силәбе өлкәһенең билдәле шәхестәре бүләкләнгән «Яҡты үткәндәр» Халыҡ премияһын тапшырыу тантанаһына саҡырыла.  Мәскәү, Волгоград, Ырымбур, Йошкар-Ола, Силәбе . ҡалаларында  сығыш яһай.   Ике тапҡыр Төркиәлә башҡорт милли сәнғәтен тәҡдим итә һәм республика сәнғәт оҫталары менән Словакияға, Аланияға бара .

2022 йылдың 17 апрелендә  вафат була. Силәбе өлкәһе  Арғаяш районы  Иҫке Субыл ауылында ерләнә .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

«Яҙғы көйҙәр-95» башҡорт йыры конкурсы лауреаты (1995);

Ғәзиз  Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика конкурсы лауреаты (1997);

Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2008)

## Ғаиләһе
Ҡыҙы Земфира, ейәндәре

## Һылтанмалар

* В Уфе беремен ушла из жизни певица Гузель Ульмаскулова. ИА «Башинформ», 17 апреля 2022 года 
* Скорбим и помним. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһы ВКонтакте
* *Гөлнар Гарифуллина*. Уфала йырсы Гүзәл Үлмәҫҡолова вафат: «Уйын-көлкө булып, иҫтәлеккә йырҙары ҡалды». Интернат, 20.04.2022

## Иҫкәрмәләр
Сират күпере

**Сират** (الصراط|юл|ас-сира́т) — ислам эсхатологияһында  йәһәннәм өҫтөнә ҡоролған  күпер. Сират күпере йоҡа: сәс һәм ҡылыс йөҙөнөң ослолығынан артмай.

## Ҡөрьәндә
«Сират» һүҙе Ҡөрьәндә «тура юл» мәғәнәһендә ҡырҡтан ашыу осрай ( — *ас-сирата ль-мөстәҡим*).. Шиғый-ун икеселәр иҫәпләүенсә, «сират әл-мөстәҡим» — ул Алисыларҙың тоғролоғо һәм ысын күңелдән бирелгәнлеге.

Риүәйәткә ярашлы, Ҡиәмәт көнөндә бөтә кешеләр Сират күпере буйлап үтергә тейеш. Тәҡүә мосолмандар тиҙ генә «йәшен тиҙлегендә» күпер аша ожмахҡа Кәүсәр шишмәһенә күсәсәк , ә кафырҙар һәм гонаһлылар, уның аша үтә алмаясаҡ, тамуҡҡа ҡолап төшәсәк.

Исламдағы сират күпере зороастризмдағы Чинват күперенә оҡшаш. Зороастризмда изге илаһ Вай Чинват күпере буйлап үҙе билдәләгән урынға — тәҡүә зороастриясыларҙың йәнен үткәрә.

## Шиғыйҙарҙа Сират күпере
Шиғый ун икенселәрҙең Ҡиәмәт көнө концепцияһына ярашлы, яуап  көнөндә күперҙең уң яғында Мөхәммәт пәйғәмбәр буласаҡ, ә һулдан — Али ибн Әбү Талип. Шиғыйҙар был фекерҙе Ҡөрьән шиғырына нигеҙләй: «Һәр үҙ һүҙле тиҫкәре иманһыҙҙарҙы икәүләп тамуҡҡа (гееннаға) ташлағыҙ».

Шиғыйҙарҙың инаныуҙарына ярашлы, ожмахҡа Әли ибн Әбү Талиптан фарман (ҡарар) алыусылар ғына үтәсәк.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мазе Камурдж (боронғо әрмән мифологияһы күпере);
* Калинов күпере (урыҫ мифологияһындағы күпер)
* Кәүҫар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Прозоров С. М. СИРАТ // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 209—210. — 315 с. — 50 000 экз. — .

/А. Али-заде «Исламский энциклопедический словарь», стр, 250
Кәүҫар

**Кәүҫар** ( — *муллыҡ*) — ислам эсхатологияһында Мөхәммәт пәйғәмбәргә бирелгән ожмах йылғаларының береһе . Ҡөрьәндең Әл-Кәүсәр сүрәһендә : «Беҙ һеҙгә Муллыҡ бирҙек (ожмахтағы Әл-Кәүсәр тип аталған йылғаны)»*.*.

## Этимологияһы
*Кәүҫар* () ғәрәп теленән тәржемә иткәндә һүҙмә-һүҙ «муллыҡ», «байлыҡ, бәрәкәт» тигәнде аңлата. К*-с-р тамырынан* «муллыҡта булыу».. Боронғо ғәрәп шиғриәтендә кәүсәр « мул, күп изгелек» тигәнде аңлата. Был этимологик мәғәнә тулыһынса юҡҡа сыҡмаһа ла, әммә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙисенә нигеҙләнгән традицион интерпретацияға юл асҡан .

## Урынлашыуы
Риүәйәткә ярашлы, Миғраж төнөндә Пәйғәмбәр күккә күтәрелгәндә уға Әл-Кәүҫар күрһәтелә .

Йыйылыш көнөндә (хәшер) бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең үҙҙәренең һыу ятҡылыҡтары буласаҡ, улар араһынан айырыуса Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (хәлүәт) быуаһы айырылып тора. Ожмах йылғалары буйына, һыуһынды һуңғы тапҡыр ҡәнәғәтләндерер өсөн, пәйғәмбәрҙәр артынан эйәргән кешеләр йыйыласаҡ.

Гонаһлылар һәм пәйғәмбәрҙәрҙе инҡар иткән кешеләр һыу ятҡылыҡтарына яҡын бара алмаясаҡ, сөнки фәрештәләр уларҙы ҡыуып ебәрәсәк.

Кәүҫарҙың булыуын бер нисә "инаныуҙарҙа тәҡүә итеү " раҫлана (*[[Ғаҡидә|Ғәҡидә]]*). Ҡайһы бер Ҡөрьән мөфәссирҙаре Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Кәүҫарҙы бөтә ожмах йылғалары ҡойған Мөхәммәт пәйғәмбәр быуаһы йәки быуаны туйындырыусы йылға тип һанай.. Ҡөрьән аяттарына аңлатма биреп, Ҡөрьән тәфсирселәре Кәүсәр һыуы «ҡарҙан ағыраҡ һәм балдан тәмлерәк» тип яҙа, ә һуңғараҡ аңлатмаларға ярашлы, был йылға «алтын ярҙар араһында рубин һәм ынйылар һибелгән һыу төбө буйлап» аға.

Хәҙистәрҙең береһендә Мөхәммәт пәйғәмбәр былай тигән: «Миңә кешеләрҙе алып килерҙәр, һәм мин уларҙы танырмын, һәм улар мине таныр, әммә улар минең сығанағымдан ситләтелер. Мин: „Минең көрәштәштәрем, көрәштәштәрем“, — ләкин миңә әйтелер : Һин үҙеңдән һуң уларҙың ниҙәр эшләгәндәрен белмәҫһең.».
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сират күпере

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Каусар / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 628.
* Пиотровский М. Б. аль-Джанна // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 59. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Үмм әл-вәлад

**Үмм әл-вәлад** () — фиҡһта (ислам хоҡуғында)— хужаһына ул тыуҙырған ҡол ҡатын. Ирекле ҡатын-ҡыҙҙы **үмм әл-ибн** (. «улымдың әсәһе»).

## Тарихы
Исламға тиклемге осор, шулай уҡ исламдың таралыуының тәүге йылдарында, үмм әл-вәлад башҡа тотҡондар араһында бер нисек тә айырылмай. Үмм әл-вәлад статусын Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡатыны Мәрйәм әл-Кибтия йөрөтә.

Тарихта ҡолдар үҙҙәренең матурлығын һәм аҡылын абруйлы кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итеү өсөн,, ә һуңынан үҙе файҙаһына улдарының донъяға килеүен файҙаланған осраҡтар билдәле. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай ҡатын-ҡыҙҙар улдары тыуғандан һуң дәүләттә юғары статус ала. Бындай осраҡтар айырыуса Ғәббәсиҙәр һәм ғосман солтандары һасекиҙар. араһында йыш осрай. Умм әл-вәладтан тыуған балалар юридик яҡтан ирекле була һәм законлы сығышлы бөтә хоҡуҡтар, шул иҫәптән атаһының исемен һәм мираҫҡа алыу хоҡуҡтары менән файҙалана алған .

Хәҙерге ваҡытта ислам илдәрендә ҡоллоҡ институты булмау сәбәпле үмм әл-вәлад статусына бәйле бөтә һорауҙар көнүҙәк түгел

## Хоҡуҡи статус
Үмәр ибн әл-Хаттаб (етәк.. 634—644) тарафынан хәлифә тыйылғанға тиклем үмм әл-вәладты һатырға, алмаштырырға, бүләк итергә мөмкин була. Әгәр ҙә хужа ҡол ҡатындан тыуған балаһын үҙенеке итеп таныһа, ул ҡатын үмм әл-вәладҡа әүерелә, әгәр танымаһа, ҡатын һәм улы ябай тотҡон булып ҡала.

Эш мөнәсәбәттәрендә ул ҡатын юридик мөмкинлектәре сикләнгән тип таныла һәм шартлы рәүештә иреккә сығарылған ҡолдар: мөҡтәб, мөҙәббәр менән тиңләштерелә. . Үмм әл-вәләд әфәнденең вафатынан һуң тулыһынса ирекле була. Бала вафат булған осраҡта бер хоҡуҡи мәктәп (мәҙһәб) буйынса үмм әл-вәлад үҙенең статусын һаҡлап ҡала, сөнки кире көстө азат итеү вәғәҙәһе юҡ, ә башҡалары буйынса ул ҡабат ғәҙәти ҡоллоҡҡа әйләнә, сөнки уны азат итеү шарты булып торған улы вафат ..

Әгәр ҡол ҡатын ауырлы булғандан һуң һатылһа һәм был билдәле бер ваҡыт, ғиҙҙәт мөҙҙәте, эсендә асыҡланһа, килешеү ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таныла, һәм тотҡон үҙенең элекке хужаһына әл-вәлад статусы менән кире ҡайтарыла
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам
* Мәхрәм
* Ислам ғаилә хоҡуғы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Боголюбов А. С. Умм ал-валад // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 241. — 315 с. — 50 000 экз. — .

## Һылтанмалар
*
Витязь (рус фольклоры)

**Бәһлеүән** — ҡыйыу һуғышсы, батыр

## Этимологияһы
Тел белгесе Фасмерҙың этимологияһына ярашлы, «витязь» һүҙе иҫке норвег телендәге "vikingr"тан (викингтар) сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта Фасмер «витязь» дөйөм славян һүҙе булыуын күрһәтә, был скандинав теленән үҙләштереү тураһында фаразды аңлатыуы ауыр. Бынан тыш, скандинав суффиксы-ing боронғо урыҫ телендә язь булараҡ түгел, ә яг булараҡ тапшырылыуын иҫәпкә алырға кәрәк: vaering-варяг, kulfing-колбяг. «З» боронғо рус грамматикаһы ҡағиҙәләре буйынса күплек һанда ғына барлыҡҡа килгән: варяг-варяздар, ятвяг-ятвязь.

Башҡа этимология буйынса, поляк-чех-лужи тикшеренеүселәре А.Брюкнер, К. Махек һәм Х. Шустер-Шевц хронологик һәм фонетик сәбәптәр буйынса һүҙҙе боронғо славян һүҙе тип иҫәпләй.

Өсөнсө этимология буйынса, «витязь» һүҙе «витингас» тигән прус һүҙенән килеп сыға. («Лайыҡлы атлы яугир, рыцарь»). Сағыштырыу өсөн, литва телендә «витис» һүҙенә тап килә (шул уҡ мәғәнәлә — «атлы яугир, рыцарь»).

## Терминды ҡулланыу
Был һүҙҙең беренсе теркәлгән ҡулланылышы 1460-сы йылдарҙа Переяслав йылъяҙмаһы (Повести временных лет) йылъяҙмаһында бирелгән.

Рус теленең XI—XVII быуаттарҙағы һүҙлеге терминдың рус йылъяҙмаларында, атап әйткәндә, Переяслав йылъяҙмаһында «кенәз дружинаһы яугиры, батша һаҡсыһы» мәғәнәһендә ҡулланылыуын күрһәтә. XV—XVII быуаттарҙа «ҡыйыу яугир, батыр» мәғәнәһендә рыцарь романдарын тәржемә иткәндә ҡулланыла. Был һүҙҙе XV быуатта Ефросин Белозерский йыш ҡуллана.

ЭСБЭ иҫкәрмәһе буйынса һүҙ йыш ҡына рус халыҡ әкиәттәрендә «еңеүсе, ҡыйыу, рыцарь, батыр» мәғәнәһендә ҡулланыла. Рус теленең Милли корпусында һүҙҙе ҡулланыуҙың максималь йышлығы XIX быуат башында теркәлә, артабанғы бер аҙ күтәрелеш Пушкин менән Лермонтовтың әҙәби эшмәкәрлеге менән тап килә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Юлбарыҫ тиреһендәге бәһлеүән»

## Исемен йөрөтә
* Был исемде Мәскәү эргәһендә хоккей клубы йөрөтә. «Витязь» 1996 йылда Чехов районында, Венюково биҫтәһендә урынлаша. Матчтар асыҡ һауала үтә. Башта Беренсе лигала, һуңынан Юғары лигала уйнай. 2022/2023 йылдар миҙгелендә клуб Балашихаға күсә
* 604-се Ҡыҙыл Байраҡлы махсус тәғәйенләнештәге «Витязь» үҙәге
* Алтын Витязь — халыҡ-ара кинофорумы, православие киноһы кинофестивале. Беренсе тапҡыр 1992 йылда үткәрелә

## Иҫкәрмәләр
Ислам дин ғилеме

**Ислам [[Теология|дине тәғлимәте]]** үҙ эсенә ислам хоҡуғы (фиҡһ, инаныс (ғаҡидә),  рационалистик дини тәғлимәт (кәләм), Ҡөрьәндең аңлатмаһы (тәфсир), хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме (*ғилм әл-хәдис*) һ. б. кеүек дисциплиналарҙы ала

## [[Ғаҡидә]]

## Кәләм

## Фиҡһ

## Тәфсир

## Ғилм әл-хәдис

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Тугарин (рус фольклоры)

**Туғарин** (*Змей Тугарин, Змей Тугаретин, Тугарин Змеевич, Змеище Тугарище*) — рус былиналары һәм әкиәттәрендәге яуыз батыр, рус баһадирҙары Добрыня Никитич һәм Алёша Поповичтың дошманы. Күсмә халыҡтар менән көрәш дәүерендә ҡырағай даланың, унан килгән хәүефтең, мәжүсилектең символына әүерелә. Тугарин тураһында төп текст — Алёша Поповичтың Тугарин менән алышы тураһындағы былина.

Былиналағы Тугарин образында эпос традицияларының төрлө ҡатламдары берләшә. Тәү сиратта Тугариндың йылан тәбиғәтендә урыҫ халыҡ шиғриәтендә (әкиәттәр һәм эпостар) киң таралған йылан һуғышы тураһындағы мотивтың вариантын күрмәү мөмкин түгел. Уларҙың боронғолоғо халыҡ ижады һәйкәлдәре (Никита Кожемяка тураһындағы йылъяҙма хикәйәте, Змей Горыныч тураһында былиналар) һәм көньяҡ славян эпосындағы аналогтар менән раҫланған. Тугариндың Апраксияға һәм Добрыняның ҡатыны Маринаға мөнәсәбәте уны серб әкиәттәре һәм йырҙарындағы йылан-һөйәр менән яҡынлығын иҫбатлауға нигеҙ бирә.

## Этимологияһы
Тугарин исемендә урыҫтарҙың күсмә халыҡтарға ҡаршы көрәше һөҙөмтәһен күрәләр. Тугаринды тарихи поляк ханы Тугоркан менән бәйләйҙәр.. Атамаһының килеп сығышы Библиялағы Тогарманан килеп сығыуы ихтимал. Ҡайһы бер урта быуат сығанаҡтарында төрки халыҡтарҙың ата-бабаһы тип һанала. Әммә Тугарин атамаһының башҡа уртаҡлыҡтары ла бар, мәҫәлән, «Тугие горы» әҫәрендәге Змей Горыныч менән.

Александр Веселовский Тугаринда Византия эпосының эҙемтәләрен — Византияның «Δράχον», «Δραχοντόπουλα» туранан-тура күсеүен күрә. Хәйер, А. И. Веселовский үҙенең һуңғыраҡ яҙған хеҙмәтендә Тугарин атамаһының тарихи нигеҙе тураһындағы фаразды ҡабул итә, әммә Тугариндың Византия эпосы менән бәйле булыуы тураһында элекке фекерен һаҡлап ҡала.

## Сәнғәттә сағылышы
* А. К. Толстойҙың «Змей Тугарин» шиғыры (1867)
* «Алёша Попович һәм Тугарин Змей» (2004) һәм «Добрыня Никитич һәм Змей Горыныч» тулы метражлы мультипликация фильмдары (2006)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Соловей-разбойник
* Идолище Поганое

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Хәл (дин)

**Хәл** (, күпл. *әхүәл; «торош» мәғәнәһендә*; ) — суфыйлыҡта: маҡсатҡа йүнәлешле аң торошо, йыш ҡына суфыйҙың Аллаһыға барған юлындағы рухи практика продукты итеп аңлатыла. Мөғтәзилиҙәрҙә хәл — предметтың билдәле бер ваҡыт мәлендә торошо.

## Тасуирламаһы
Хәл Аллаһтан килә һәм мистиктың тырышлығына йәки үҙ-үҙен камиллаштырыу практикаһына бәйле түгел. Хәл теләһә ҡайһы ваҡытта килә ала, ә суфый, үҙе был хәлгә инә алмаған кеүек, хәлде үҙенән сығара ла алмай.

Хәл илаһи яҡтылыҡтан барлыҡҡа килә. Аңлау рухи донъяның үлсәү берәмеге булған билдәле бер мәлдә була. Әбү Хәмит Әл-Ғәзали һәм ибн Ғәрәби хәлгә гносеологик (танып белеү) статусы биргәндәр. Әл-Ансари фекеренсә, үҙ рухи хәлен нығытҡан мистиктар «әүлиә» кимәленә етә.

## Классификацияһы
Хәл классификацияһын Зүн-Нүн әл-Мисри һәм әл-Харис әл-Мөхәсиби эшләгән.

Әс-Сарраж 10 хәл торошон билдәләй:

# үҙ-үҙеңде контролдә тотоу (мураҡаба);
# яҡынлыҡ ;
# мөхәббәт;
# ҡурҡыу (хәүеф);
# өмөт ;
# дәрт (шауыҡ);
# ихласлыҡ;
# йән тыныслығы (итмәнинә);
# күҙәтеү (мүшәхәҙә).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ҡудси хәҙис

**Ҡудси** **хәҙис** (; ) — исламда: башҡаларҙан Аллаһтан туранан-тура иңеүе менән айырылып торған илаһи хәҙистәр. Ҡудси хәҙис шулай уҡ **илаһи хәҙис** һәм **раббани** тигән исемдәргә эйә .

## Хәҙистәрҙән айырмаһы
Мәғәнәһен Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) үҙ һүҙҙәре менән әйткән, әммә улар Аллаһтан килгән хәҙистәр. Ҡөрьән аяттары кеүек үк, ҡудси хәҙистәр ҙә илаһи асылыш — үәхи һөҙөмтәһе булған, әммә Аллаһтың ниәте буйынса, улар баштан уҡ Ҡөрьән составына индерелмәгән.

Ҡудси хәҙистәрҙе намаҙҙа уҡымайҙар һәм уларҙың яҙмаларына тәһәрәтһеҙ ҡағылырға мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәҙистәр
* Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
*
Әһеле Бәйт хәҙисе

**Әһеле Бәйт хәҙисе** йәки **әл-кисә хәҙисе** — шиғый ислам дин тәғлимәтен нигеҙләүҙә төп роль уйнаған хәҙистәрҙең береһе.

## Тәтһир аяты
Был хәҙис Тәтһир аятына аңлатманан тора һәм шиғый китаптарында ғына түгел, бик күп сөнни йыйынтыҡтарында ла килтерелә. Атап әйткәндә, хәҙис үҙендә Тәтһир аятында кемдең «кәмселектәрҙән пакланған» тип әйтелгәнен аңлатып бирә һәм Әһеле Бәйт күҙҙә тотолғанын күрһәтә.

## Хәҙис тексы
Был хәҙис Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бер нисә ҡатыны — Сафия, Өммө Сәләмә һәм Ғәйшә бинт Әбү Бәкер тарафынан тапшырылған.

*Әл-кисә хәҙисенә* ярашлы, Мөхәммәт Пәйғәмбәр үәхи төшөрөн тойоп, үҙе янына Әһеле Бәйтте саҡырырға ҡуша. Али ибн Әбү Талип, ҡыҙы Фатима, ейәндәре Хәсән һәм Хөсәйен килгәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уларҙы үҙенең ҡара кейеме менән ҡаплай ҙа (*әл-кисә*): «Раббым! Улар — минең ғаиләм! Мөхәммәткә һәм Мөхәммәт нәҫеленә фатихаңды бир», — тип әйтә. Шунан һуң Әл-Әхзәб сүрәһенән утыҙ өсөнсө аяттың киләһе өлөшө иңдерелә (Тәтһир аяты):

## «Кисә» төшөнсәһенең мәғәнәһе
«Кисә» һүҙе ғәрәпсә «күлдәк», «кейем» тип тәржемә ителә. Ул Ҡәғбәне ҡаплай торған япма — Кисүә термины менән тамырҙаш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Алмат Абсаликов. Истинность шиизма. Кум, «Ансариан», 2005.
* Коран, перевод М.-Н. Османова.
* Х. К. Баранов. Арабско-русский словарь, под редакцией В. А. Костина, издание третье, Москва, 2007
Малини Авасти

**Малини Авасти** (1967 йылдың 11 феврале) — Һиндостан йырсыһы. Бходжпури, авади һәм һинд телендә йырлай, шулай уҡ тумри һәм каджри исеменән сығыш яһай. 2016 йылда Һиндостан хөкүмәте уға «Падма Шри» премияһын тапшыра. Бходжпури музыкаһына ҙур өлөш индергән шәхес булараҡ билдәле.
## Биографияһы
Малини Авасти Уттар-Прадештың Каннауджа ҡалаһында тыуған. Философия докторы, шулай уҡ Лукнов ҡалаһындағы Бхатханд университетының хиндустани классик музыкаһы буйынса алтын призеры. Бынан тыш, Лукнов университетының Урта быуаттар һәм хәҙерге һинд архитектураһы һөнәре буйынса «Хәҙерге тарих магистры» программаһында алтын миҙал ала.

Ганда бандха традицияһына легендар Һиндостан классик йырсыһы Падма Вибхушан Вибуши Жиридж Деви тигән остазда уҡый (Бенарас Гхаранда йәшәй).

Ире- Һиндостан армияһы өлкән офицеры Аваниш Кумар Авасти. (УП:1987), Уттар-Прадеш хөкүмәтенең баш секретары вазифаһынан китә. Уларҙың Адвития исемле улдары һәм Ананья исемле ҡыҙҙары бар. 
## Ижады

Малини Авасти Джахан-е-Хусрау популяр классик музыка фестивалендә даими сығыш яһай. Нәҙек тауыш менән йырлай. Малини Авасти- Thumari, Thaare Raho Baanke Shyam  башҡарыуысы популяр йырсы.

Бходжпури телендәге «Сур Санграм» музыкаль реалити-шоуында жюриҙа ҡатнаша.

«Junoon NDTV Imaген» телевизион тапшырыуында ҡатнаша. Һайлау комиссияһы уны 2012 һәм 2014 йылдарҙа Уттар-Прадеш һайлауҙарында бренд илсеһе итеп тәғәйенләй.  

2015 йылда төшөрөлгән «Dum Laga Ke Haisha» фильмында Ану Маликтың «Sunder Susheel» йырын башҡара.

Бенарас индуистар университетының Бхарат Адхян Кендра кафедраһының йөҙ йыллыҡ профессоры

## Фильмдар
-Джай Хо Чхат Майя — Шайлендра Сингх , Малини Авасти

-Бхоле Шанкар

-Бумм Бумм Боле

-Агент Винод

-Дум Лага Ке Хайша

-Бхаган Ке Рекхан ки - Иссак (фильм, 2013 й.)

-Чаарфутия Чокаре (фильм, 2014 й.)

## Наградалары

Падма Шри (2016) [17]

Яш Бхарти , УП хөкүмәте, 2006 г. [18]

Сангит Натак академияһы стипендияһы (Уттар-Прадеш штаты)

Сангит Натак академияһы
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар

Малини Авасти йырлай

## Иҫкәрмәләр
Хира (мәмерйә)

**Хира** (араб. حراء — хира́) — Мәккәнән 3,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҙур булмаған (яҡынса 3,5 — 2 м) мәмерйә, ауыҙы Ҡәғбәгә табан йүнәлтелгән. Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһындағы Жәбәл ән-Нур тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә урынлашҡан.

## Тарихы
Риүәйәт буйынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Хира мәмерйәһендә уйланыу өсөн яңғыҙ ҡалырға ярата. Пәйғәмбәр заманында уның янында, Ираҡ хажиҙары йөрөгән юлдың һул яғында әл-Әҡнәс ғаиләһе биҫтәһе (*шиб*) урынлашҡан булған. Исламға ярашлы, тап ошо мәмерйәлә Ябраил фәрештә (изге яҙмала — Гавриил), Мөхәммәт Пәйғәмбәргә беренсе үәхи — Әл-Ғәләҡ сүрәһенең тәүге 5 аятын тапшыра.

## [[Әл-Ғәләҡ сүрәһе|Әл-Ғәләҡ сүрәһенең]] тәүге 5 [[аят]]ы

Шулай уҡ, Пәйғәмбәр әт-Таифҡа сәфәрҙән ҡайтҡас, 620 йыл тирәһендә Хирала булған һәм, Мәккәнең хәүефһеҙлегенә инанғансы, шунда көткән, тип хәбәр ителә.

## Хәҙерге заманда
Мәмерйә Мина үҙәне буйындағы юл янында урынлашҡан булһа ла, уға барыу бер нисек тә хаж йәки башҡа ғибәҙәт төрҙәре менән бәйле түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ;
* *Wüstenfeld F.* Chroniken der Stadt Mekka, I (426, 493), III (447), IV (332);
* *Ali Bey* Travels, II, 65;
* *Burckhardt* Travels in Arabia, I, 320 f.
Ябраил хәҙисе

**Ябраил хәҙисе** (; ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Ябраил фәрештә менән осрашыуы һүрәтләнгән, тотош ислам өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған риүәйәт *([[хәҙис]])*.

## Тарихы

Хәҙис Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр тарафынан атаһы Ғүмәр ибн әл-Хәттаб һүҙҙәренән тапшырыла һәм Мөслим ибн әл-Хажаждың «Сәхих» йыйынтығында күрһәтелә (Сәхих Мөслим). Әбү Һөрәйрә һүҙҙәре буйынса, йөкмәткеһе буйынса бер төрлө булған хәҙис әл-Бохари "Сәхих"ендә лә бар.

Ябраил хәҙисе ислам әҙәбиәтендә йыш килтерелә, уның төрлө шәрехләмәләре бар. Хәҙисте имам ән-Нәүәүи «40 хәҙис» йыйынтығына индерә, шулай уҡ Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб үҙенең трактатында ҡулланыла. .

## Хәҙистең йөкмәткеһе
Хәҙис Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хикәйәләүе булып тора. Бер ваҡыт, Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләре араһында булғанда, улар янына ҡап-ҡара сәсле, күҙҙе ҡамаштырырлыҡ аҡ кейем кейгән кеше килә, Мөхәммәткә яҡын ултырып, эҙмә-эҙлекле ислам, иман, ихсан, Ҡиәмәт көнө һәм уның билдәләре тураһында һорай. Мөхәммәт с.ғ.с. Ҡиәмәт көнөнән башҡа бөтә һорауҙарға ла яуап бирә, сөнки, уның һүҙҙәренсә, Ул һуңғыһы хаҡында һораусы белгәндән артығырағын белмәй. Һәр яуаптан һуң һораусы Мөхәммәттең әйткәндәренең дөрөҫлөгөн раҫлай, һәм был Ғүмәрҙе аптырата. Бөтә һорауҙарҙы биреп, ят кеше китә, һәм бер аҙҙан Мөхәммәт Ғүмәр ибн Әл-Хәттабҡа был уларҙы дингә өйрәтеү өсөн килгән Ябраил фәрештә икәнен әйтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡудси хәҙис
* Хәҙистәр
* Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Хәҙистең тулы тексы — Викитекаһы.
Тритон (мифология)

**Тритон** () — боронғо грек тәңреһе, тәрәнлек хәбәрсеһе, Посейдон һәм Амфитританың улы (римляндарҙа ул Нептун менән Салацияның улы).Тритондарҙың атаһы.

Туфан ваҡытында Посейдондың бойороғо буйынса ул борғо ҡысҡыра, һәм тулҡындар сигенә. Ҡабырсаҡ таба, уны соҡоп тишек уя һәм гиганттар менән һуғыш ваҡытында ҡысҡырта, тегеләре ҡаса.

Тритония күле тәңреһе, хәҙерге ваҡытта Ливияла, үҙенең ҡиәфәтендә кеше, ат һәм балыҡ һыҙаттарын берләштерә. Уны кеше фигураһы менән һүрәтләгәндәр, аяҡ урынында дельфин ҡойроҡтары; Дагон һүрәтләнешенә яҡын.

Аргонавтарға нисек карапты һай урындан төшөрөргә һәм үҙ күленән асыҡ диңгеҙгә сығырға икәнен күрһәтә; уларға ер киҫәге бүләк итә, һуңынан был ерҙән Каллист утрауы (Фера) барлыҡҡа килә. Яуап итеп Ясондан өсаяҡ ала, унда ултырып пәйғәмбәрлек итә. Йәки Тритон Ливия батшаһы, уға аргонавтар килгәндәр, Евгесперия халҡының яҙыуы яҙылған баҡыр өс аяҡты уға бағышлағандар.

## Иҫкәрмәләр
Мәжәз

**Мәжәз** (; ) — исламда: кинәйә менән һөйләү, метафора, ниндәйҙер бер нәмә менән сағыштырыу нигеҙендә күсмә мәғәнәләрҙән торған телмәр әйтеме.

## Фекерҙәр

Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә метафораларҙың булыу-булмауы тураһында төрлө фекерҙәр йәшәп килгән. Ислам дин белгестәренең күпселеге Ҡөрьәндә метафоралар булыуын таный һәм уларҙы кире ҡағыу кәрәкһеҙ тип һанай, сөнки метафоралар Ҡөрьәнгә матурлыҡ һәм үҙенсәлекле стиль бирә. Шул уҡ ваҡытта улар, әгәр бының өсөн нигеҙ һәм кәрәклек булмаһа, асыҡ, һүҙмә-һүҙ мәғәнә булған урындарҙа кинәйә ҡулланыуҙы тыйған. 

Ҡайһы бер дин белгестәре (Дауыт әҙ-Ҙаһири, Әбү Мөслим әл-Исфахани, Әхмәт әт-Табари, Ибн Хүвәйзмәнзәз һ. б.) Ҡөрьән аяттарында метафораларҙың булыуын кире ҡаға, быны мөмкин түгел тип иҫәпләй. Уларҙың фекеренсә, кинәйә менән һөйләү — кешеләргә хас сифат, ә Аллаһ Үҙенең Китабында тура телмәр алып бара һәм Уға кинәйә ҡулланыуҙың кәрәге булмаған.

## Хеҙмәттәр
Ҡөрьән метафоралары (Мәжәз әл-Ҡөрьән) йәһәтенән ислам дин белгестәре байтаҡ хеҙмәттәр яҙған. Уларҙың иң билдәлеләре:

* Әбү Ғөбәйдәт Мәмәр ибн әл-Мусанна «Мәжәз әл-Ҡөрьән»;
* Әш-Шәриф әр-Ради «Тәфсир әл-Бәйән фи Мәжәз әл-Ҡөрьән»;
* Абдул-Әзиз ибн Абдуссәләм «әл-Ишара иләғл-Ижәз фи Бәди Әнүәғил-Мәжәз»;
* Йәләлетдин әс-Сүйүти «Мәжәз әл-Фурсан илә Мәжәз әл-Ҡөрьән».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*