open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)

**Ҡоншаҡ**— Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының тимер юл станцияһы ҡасабаһы. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе составына инә.

## Тасуирлама
Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы үҙәгенең координаталары — 55°40' төньяҡ киңлеге һәм 61°35' көнсығыш оҙонлоғо.

Көньяҡ Урал тимер юлының 5-се класлы аралаш станцияһы. Был урынлашҡан линия Силәбе— Каменский-Уральский линияһында урынлашҡан. Ҡоншаҡтан, район үҙәгенең 5 километрҙа, көньяҡ-көнсығышында.

1956 йылда Силәбе-Синара тимер юл линияһынң үткәреү мөмкинлеген көсәйтер өсөн асылған. Ҡасаба ҡарамағындағы тимер юл станцияһында 1997 йылда 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәгән. Ҡоншаҡ станцияһы аша Екатеринбург йүнәлешенең йөк, пассажир һәм ҡала яны поездары йөрөй. Төбәк буйлап һәм алыҫ араға йөрөүсе поездарға (багаж операциялары башҡарылмай) билеттар һатыла.

## Этимология
Ҡоншаҡ атамаһы тураһында халыҡ араһында легенда таралған.

Алыҫ илдәрҙән китеп барған карауан төнгә табан бер матур күл эргәһендә туҡтай. Һәм аҡһаҡал: «Ҡунасаҡбыҙ!», — ти.

Иртән иртүк аҡһаҡал зәңгәр күл янында зәңгәр кейем кейгән бер кешене күрә. Ҡамыш һелтәп, балыҡтарҙы ярға ҡыуып йөрөй, ти. Балыҡ көтөүсеһе, тип атарға була. «Күл балығын бөтә күңелең менән ҡабул ит», — ти зәңгәр кейемле кеше аҡһаҡалға.

Ҡунаҡсыл тәҡдим аҡһаҡалға, әлбиттә, оҡшай. Был тирәләге күлдәрҙә балыҡ мыжғып торғанын аңлай ул. Һәм аҡһаҡал ихласлап: «Ҡунасаҡбыҙ!» — тип яуаплай, йәғни тағы бер төн ҡунырға ҡала карауан.

Икенсе иртәлә аҡһаҡал тағы бер күренешкә ғәжәпләнә: гел йәшелдән кейенгән берәү урман яғынан килә. Һәм ул аҡһаҡалға ҡып-ҡыҙыл еләк менән өйәләмә тулған тырыз тоттора. Аҡһаҡал, әлбиттә, бындағы урмандарҙа еләк мул уңыш биргәнен аңлай. Һәм йәнә: «Ҡунасаҡ-быҙ!», ти. Тағы бер төн ҡунырға ҡалалар.

Ә өсөнсө иртәлә аҡһаҡал ҡаршыһында ялтырап торған алтын төҫтәге кейем кейгән кеше хасил була. Уның ҡосағында — алтын көлтә. Һәм аҡһаҡал бындағы халыҡ икмәкһеҙ йәшәмәгәнен аңлай.

«Ҡайҙа нимә эҙләп йөрөргә һуң? Бында — бар нимә бар. Кешеләр ҙә яҡшы күңелле. Ҡунасаҡ-быҙ!», йәғни бында йәшәйәсәкбеҙ, тигән ҡарарға килә.

«Ҡоншаҡ» атамаһы шулай килеп сыҡҡан икән тиҙәр.

## Халҡы

1997 йылда — 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәй.

## Урамдары
* 91 км разъезы
* Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы
* Ҡоншаҡ атамаһы
* Ҡоншаҡ районы
* Ҡоншаҡ тимер юл станцияһында поездар хәрәкәте расписаниеһы
* Силәбесити. Ҡоншаҡ тарихы 

## Иҫкәрмәләр
Киңдәлә (Ырымбур өлкәһе)

**Киңдәлә ** () — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ташлы районы Киңдәлә ауыл Советына ҡараған ауыл.

## Географияһы
Ауыл Киңдәлә йылғаһының уң яҡ ярында район үҙәге Ташлы ауылынан яҡынса 23 километр көньяҡ-көнсығышта, ә Ырымбурҙан 150 км алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1748 йылда Илек ҡаласығы казактары тарафынан форпост булараҡ нигеҙ һалынған. 1887 йылға бында йәшәүселәр 2082 кеше тәшкил иткән. Совет заманында «Ҡыҙыл армия» колхозы һәм Карл Маркс исемендәге колхоз эшләгән.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Киңдәлә йылғаһынан алып ҡушылған. Гидронимдың килеп сығышы буйынса фекерҙәр төрлөсә, хатта мордва теленән дә эҙләп ҡараусылар бар. Мәгәр йылға тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аға, шуға күрә гидронимдың килеп сығышын иң әүәл башҡорт теленән эҙләргә кәрәктер. Мордвалар ул ерҙәргә килеп ултырғанға тиклемге яҙмаларҙа урыҫ телендә *Кинзель* атамаһы осрай. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында атама төрки телдән ингән, *"киң"* һәм *"дала"* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанай. Иң элекке архив материалдарында *Киндала* варианты яҙып алынғанын белдерә.
.

Башҡорт телендә сингармонизм нигеҙендә тәүге ижектәге йомшаҡ «И» һуҙынҡыһы икенсе ижекте лә нәҙек һуҙынҡыларға әүерелдергән, шуға күрә аңлатма ышандырырлыҡ.

## Халҡы
**Милли составы** (2002 йыл): урыҫтар — 84 %.

## Иҫкәрмәләр
Киңдәлә ауыл советы

**Киңдәлә ауыл Советы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ташлы районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Киңдәлә ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Этимологияһы
Ауыл советы үҙенең атамаһын Киңдәлә йылғаһынан алған. Гидронимдың килеп сығышы буйынса фекерҙәр төрлөсә, мордва теленән тип әйтеүселәр ҙә бар. Мәгәр йылғаның тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аҡҡанлығы гидронимдың башҡорт теленән ингәнлегенә төп дәлил. Мордвалар ул ерҙәргә килеп ултырғанға тиклемге яҙмаларҙа урыҫ телендә Кинзель атамаһы осрай. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында атама төрки телдән ингән, *"киң"* һәм *"дала"* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанай. Иң элекке архив материалдарында *Киндала* варианты яҙып алынғанын белдерә.

Ысынлап та, башҡорт телендә сингармонизм нигеҙендә тәүге ижектәге йомшаҡ «И» һуҙынҡыһы икенсе ижекте лә нәҙек һуҙынҡыларға әүерелдергән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Заозёрный (Уй районы)

**Заозёрный** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе  Уй районындағы ҡасаба. Соколовка ауылы биләмһе составына инә.
## Тасуирламаһы

Заозёрный ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ  (Уй ауылы) 30 км, ауыл биләмәһенә тиклем алыҫлыҡ  (Мирный ҡасабаһы) — 8 км. Халҡы  319 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 428, 1983 йылда — 313, 1995 йылда — 510). Ҡасабаға 1937—38 йылдарҙа «Уйский» совхозының  Житар бүлексәһе ваҡытында нигеҙ һалына.  Рәсми 1961 йылда теркәлә. Зерновой ҡасабаһына ҡарата (совхоздың үҙәк усадьбаһы) был ҡасаба  3 күл аръяғында, түбәндә урынлаша — атамаһы ла шунан. Хәҙер Заозёрный ауылында  «Уйская» дәүләт орлоҡ һынау станцияһының  бүлеге урынлашҡан. Балалар баҡсаһы, башланғыс мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

## Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Саңғырҙаҡ йылғаһының  (Уйылға йылғаһының ҡушылдығы) уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Уй ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан (туранан) яҡынса  25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.  Рельефы — ярым тигеҙлектең  (Урал аръяғы пенеплены) Өфө яйлаһына күсеүе;  иң яҡын бейеклектәр — 397 һәм 450 м (Белая Галька тауы). Ландшафты — һыҙатлы ҡарағай урмандары менән урманлы дала. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 334 метр.

; Сәғәт бүлкәте

Заозёрный ҡасабаһы, бөтә Силәбе өлкәһендә кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.  UTC ваҡытына ҡарата ваҡыт айырмаһы  сағыштырмаса +5:00 тәшкил итә.

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында  ир-егеттәр 44,9 %,  ҡатын — ҡыҙҙар 55,1 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә  ярашлы,  халыҡтың милли структураһыннда  башҡорттар  54 % тәшкил итә, урыҫтар — 33 %.

## Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре алты урамдан тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Соколовское сельское поселение (Челябинская область)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Соколовское_сельское_поселение_(Челябинская_область))

## Иҫкәрмәләр
Тураташ

**Тураташ**, **Тораташ**, **Тараташ** — Көньяҡ Уралда  Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы тау.

Тура баҫып торған таш -диуар.Бейеклеге — 829,2 м. Тау бабайына оҡшап торған ғәжәйеп формалағы ҡаяташ ҡалдығы.

Риүәйәт буйынса был үҙһүҙле башҡорт ҡыҙының ташҡа әйләнгән һыны. Ҡәйнәһе һыу алып килергә ҡушҡас, килене киткән дә һәм бик оҙаҡ әйләнеп ҡайтмаған Ҡәйнәһе көтөп арығас, йәне көйөп"Шул тауҙа ҡатып ҡал",-тигән. Был ваҡытта килене тау түбәһенә һыу менән күтәрелеп килгән булған һәм тураташҡа әйләнгән дә ҡуйған. Оҙаҡ йылдар йөҙө бер ҙә үҙгәрмәйенсә көйәнтәле ҡыҙ тораташ булып баҫып торған. Һуңыраҡ, кешеләр ерҙе трактор менән һөрә башлағас, ул ташты алып ташлаған.

Тауҙа боронғо башҡорт ҡәлғәһе ҡалдыҡтары һаҡланған, шул уҡ ваҡытта тау башҡорттарҙың изге урыны булып һанала.

## '''Этимологияһы'''
Хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса Тураташты барлыҡҡа килтергән тау тоҡомдарының йәше 2,6 млрд. йыл. Ландкартала (1742) был түбә  Кара-Таш атамаһы менән тора.  «Тураташ» оронимы әйтелештә төрлө формаларҙа осрай: Тура-Таш, Тара-Таш, Тыра-Таш, Ҡураташ. Топонимист Н. И. Шувалов раҫлауынса, «Тураташ» һүҙе башҡорт телендәге «тура»  («текә», «тура», «бейек», «аҫмалы таш», «аҫма», «үрә») һәм таш һүҙҙәренән яһалған

## Географияһы
Тау Арша тәбиғи заказнигы биләмәһендә, Оло Арша йылғаһының үрге ағымында, Ҡуҫа йылғаһының тамағынан көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта, Александровка ауылынан һәм Ҡәләм (Карандаш) тауынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Аҫылынып торған түбәһен ылыҫлы тоҡом ағастарынан  торған урман массивы уратып алған. Тауҙар составында тимер булған ҡара һәм һоро төҫтәге кварциттарҙан һәм израндит тигән магматик тау тоҡомдарынан тора.19-20 быуаттарҙа тауҙар тирәһендә тимер мәғдәндәрен ятҡылыҡтары асыла.Билдәле рус геологы И. В. Мушкетов бында ҙур ғына диориттар ятҡылығы булыуын асыҡлай. Түбәгә яҡыныраҡ диориттар эпидозитлы диорит менән алмашына.

Заказниктың майҙаны 17459 гектар. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 76,42 саҡрым тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УРАЛ.Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
* Таш билбау түбәләре(  Вершины Каменного Пояса)
* http://chel-portal.ru/enc/taratash
* Н. Буйынса. И. Шувалов, Төр-таш — Тура тау
Извоз (тау)

**Извоз** — Силәбе өлкәһе Верхнеурал районындағы тау. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1987).

## Географияһы
Түбәһендә - ҡая-таштар. Тирә-яғында типик урманлы дала, сауҡалыҡтар йылға буйҙары буйлап ғына таралған.
Извоз тауы үҙенең бейеклеге менән генә түгел, ә XX быуаттың 60-сы йылдары башында ултыртылған ҡараңғы-йәшел ҡарағай урманы менән  яҡын тирәләге урындарҙан айырып тора. Түбәнең бер битләүендә ағастар менән "Ленин" тип яҙылған.

## Этимологияһы
Үткән быуаттарҙа крәҫтиәндәр ылау менән Магнит тауынан Белорет ҡалаһына мәғдән ташығанда ошо тау буйында ял иткәндәр. Извоз рус теленән тәржемә иткәндә ылау була.

## Извоз тауы тарихта
1774 йылдың май айында Е. И. Пугачевтың көрәштәштәре был тауҙа туҡталған. Һуңынан Извоз тауы түбәһендә часовня төҙөлә. Йыл һайын май айында бында Верхнеурал ҡалаһынан тәре һәм иконалар күтәреп, православныйҙарҙың тантаналы йөрөшө үткәрелер булған. Тағы бер часовня Табын Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә ҡуйылған.
1918 йылда Верхнеурал өйәҙендә А. И. Дутовтың ҡораллы формированиелары менән ҡыҙылдар араһында ҡаты һуғыштар була. Иң ҡанлыһы 1918 йылдың 29 июлендә була. Һуңынан алыш булған урында ағастан пирамида ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр
Ташлы (Ташлы районы)

**Ташлы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ташлы районының һәм Ташлы ауыл Советыныңадминистратив үҙәге.

## Географияһы
Ауыл өлкәнең көнбайышында, Герасимовка һәм Ташлы йылғаһының ҡушылған урынында, Иртәк йылғаһынан 2 км алыҫлыҡта, Сорочинскиҙан 78 км көньяҡ-көнбайышта, Ырымбур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төп автомобиль юлдары: Илек — Первомайский һәм Ташлы — Сорочинск

Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһендә аҡҡан, Яйыҡтың уң ҡушылдығы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Ҡыуандыҡ районында баш ала ла, артабан Башҡортостан буйлап аға башлай.

Ташлы йылғаһы буйында Яңы Сембер ауылы һәм Яңы Ташлы утары урынлашҡан

## Этимологияһы
«Ташлы» — *таш* тигән төрки һүҙҙән *-лы* ялғауы ҡушып яһалған. Ауыл атамаһын Ташлы йылғаһы исеменән алған

## Тарихы
Пугачев болаһы ваҡытында, 1774 йылда, ҡасаба әле булмаған. 1808-1809 йылдарҙа иһә картала 120 ауыл билдәләнгән булған.

XIX быуат аҙағына Ташлы 300 ихатаға тиклем артҡан. Ул Урал казак ғәскәренең Иртәк станицаһы Ташлы ҡасабаһы (Быҙаулыҡ өйәҙе, 1920 йылдан Ырымбур губернаһының Илек өйәҙе) булған. Ул ваҡытҡа казактар ауыл янындағы ерҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙләштергән, алмағас баҡсалары ултыртҡан, бер нисә быуа, һыу тирмәне эшләгән.

Ташлы дәүләттә үткәрелгән бөтә реформаларҙы ла үткән, рәсәй-төрөк, Беренсе донъя һуғыштарын, Февраль һәм Октябрь революцияһын, граждандар һуғышын, фашизмға ҡаршы һуғышты кисергән, емереклектәрҙән сыҡҡан, үҫкән һәм киңәйә барған

## Халҡы
Хәҙерге ваҡытта Ташлыла — 68 урам һәм 20 тыҡрыҡ, 2891 хужалыҡ, 7969 кеше йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ташле исполняется 240 лет
Көҫәпҡол нефть ятҡылығы

**Көҫәпҡол нефть ятҡылығы** — 1934 йылда Көҫәпҡол ауылы янында асылған нефть ятҡылығы. Ауыл хәҙер Ишембай ҡалаһының бер биҫтәһе. Уралда Ишембай ятҡылығынан һуң табылған икенсе нефть ятҡылығы. Ул сафҡа индерелгәндән һуң, Башҡорт АССР-ы СССР-ҙа нефть сығарыу буйынса өсөнсө урынға сыға.

Был рифоген төрҙәге ятҡылыҡ, геология буйынса Урал алды регионы бөгөлөшө сиктәрендә һәм Һаҡмар-Арти ҡатламының ер аҫты рифоген массивтары төркөмөндә ята. Ишембай риф массивында.

Рентабеллеге түбән булыу сәбәпле 1944 йылда ябып, һаҡланыуға ҡуйылған. 1986 йылда яңынан нефть-газ ятҡылығы булараҡ эшкәртелә башлаған
. Хәҙер «Ишембайнефть» «Башнефть-Добыча» ААЙ «Ишембайнефть» НГДУ-һы эшкәртә (ПАО «АНК „Башнефть“»).

## Ятҡылыҡтың асылыу тарихы
Көҫәпҡол ауылы тирәһендә йәшәгән халыҡ «ер майын» (нефть) борондан уҡ ҡулланған. Уның менән күсәр майлағандар, һыҙлаған аяҡтарын «ер майына» тығып ултырып, дауаланғандар. 1770 йылда академик Иван Лепёхин етәкселегендәге Фәндәр академияһы экспедицияһы Башҡортостанға килә. Экспедиция Стәрлетамаҡтан алыҫ булмаған Көҫәпҡол ауылында ла була. Башҡорттар Лепехинға Көҫәпҡол ауылынан биш саҡрым алыҫлыҡта нефть сығанағын күрһәтә. Нефть ерҙән һарҡып сығып, Ағиҙелгә ағып төшкәнен Лепехин үҙ күҙҙәре менән күреп, был турала яҙып ҡалдырған:
« Был ерҙә беҙҙең ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ер соҡоған саҡта юлыҡҡан тау нефтенән торған инеш арттырҙы; беҙ бер аршинға яҡын тәрәнлектә уның сығанағына ла тиклем барып еттек. Был нефтте сирек аршиндан ҡалыныраҡ булған ташкүмер бүлеп сығара ине. Бер күренгән ташкүмер эҙе буйлап ҡаҙып, беҙ бер нисә урында ташкүмер таптыҡ, уларҙың ҡайһы берҙәре бер аршиндан артығыраҡ ҡалынлыҡта ине»

## Ятҡылыҡ бөгөн
Ҡаҙылма байлыҡтар (УВС): нефть, тәбиғи газ.

Ятҡылыҡҡа иң яҡын юлдар: Өфө-Ырымбур (7 км) автомагистрале һәм уға параллель рәүештә тимер юл үтә. Иң яҡын тимер юл станциялары — Ишембай һәм Салауат.

Орогидрография күҙлегенән ҡарағанда Көҫәпҡол ятҡылығы Ағиҙелдең һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Ағиҙел уның көньяҡ- көнбайыш өлөшөн киҫеп үтә.

Башҡортостан ер аҫты байлыҡтары менән файҙаланыу агентлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, республика биләмәһендә ер аҫтында 300 млн т нефть барлығы иҫбатланған, 189 углеводородлы ятҡылыҡ бар, шуларҙың 154 нефть ятҡылығы, 7 нефть һәм газ ятҡылығы (Көҫәпҡол ятҡылығы ла бында инә) һәм 13 газ ятҡылығы. Уларҙың барыһында ла углеводородтар бик тәрәндә ята, улар һыу кимәле юғары (90 % тиклем) булыуы менән айырылып тора. Был ятҡылыҡтарҙың күбеһе 85 % эшкәртелгән, уларҙа сеймал әҙ ҡалған.

## Тағы ла ҡарағыҙ
Ишембай

Көҫәпҡол (Ишембай)

Ишембайнефть

## Әҙәбиәт
Лепёхин И. И. Продолжение Дневных записок путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства в 1770 году. Часть 2. — , 1772

## Һылтанмалар
-Иван Иванович Лепёхин

-РОДИЛСЯ ПУТЕШЕСТВЕННИК, ЕСТЕСТВОИСПЫТАТЕЛЬ ИВАН ИВАНОВИЧ ЛЕПЁХИН 

## Иҫкәрмәләр
Пономарёвка (Башҡортостан)

**Пономаревка** (Кулига, Иҫке Кулига) —Башҡортостан Республикаһының (Рәсәй) Бөрө ҡалаһы ҡала биләмәһендәге ауыл. 2004 йылдағы реформаға тиклем Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының административ үҙәге була.

## Тарихы
19 быуаттың беренсе яртыһында Бөрө өйәҙендә дәүләт крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалына. Халҡы игенселек менән шөғөлләнә.

«Өфө губернаһы. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса торама пункттар исемлеге (СПб., 1877, 139 бит)» белешмәһе күрһәтеүенсә, Пономаревка ауылы (Иҫке Кулига) Бөрө тракты буйлап уң яҡта торған, бәләкәй сиркәүе, һыу тирмәне булған. Улус идараһы урынлашҡан, ул 1906 йылда ла теркәлгән.

; 2004 йыл

2004 йылда Пономаревка ауыл Советы үҙәге булып тора.

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәрен үҙгәртеп ҡороу һәм сиктәрен үҙгәртеү тураһында» 125-З номерлы законы, 1 статья «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр», п. 105:
105. Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының Пономаревка ауылын Бөрө ҡалаһы биләмәһе составына тапшырып, Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының һәм Бөрө ҡалаһының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.

## Халҡы

1865 йылда 117 хужалыҡта 708 кеше йәшәгән. 1906—902 кеше; 1920—987; 1939—1456; 1959—1098; 1989—936; 2002—1651; 2010—1852 кеше.

## Географияһы
Ямурҙа йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Инфраструктураһы
Кирбес заводы(ҡыҫҡаса кирзавод), инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы бар.

Балалар баҡсаһы бар.

1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, күн заводы, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

## Билдәле кешеләре
Пономарёвка ауылы кешеләре араһында Пегишев Юрий Петрович (2.1.1939, БАССР-ҙың Бөрө районының Пономаревка ауылы, хәҙер Бөрө ҡалаһы составында, — 1.9.2005, Бөрө), Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡарағай-Покровка

** Ҡарағай-Покровка** () — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ҡасаба Гөбөрлө йылғаһы ярында, округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 39 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ауылға XX быуат башында Воронеж губернаһы күскенселәре башҡорттарҙан һатып алынған ерҙәргә нигеҙ һала.. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Новопокровка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына индерелгән.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: топонимдың тәүге өлөшөндә башҡорт теленән ингән «ҡарағай» һүҙе бар: ҡасабанан төньяҡ-көнбайышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта ҡаялы битләүҙәрҙә һәм Гөбөрлө йылғаһы үҙәнендә реликт Ҡарағай урмандары теҙелеп киткән.

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 224 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 79 %) , 2010 йылда — 153.

## Иҫкәрмәләр
Ҡалаҡтау (Медногорск ҡала округы)

**Ҡалаҡтау** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге тау.

## Географияһы
Ҡалаҡтау Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Рысай ауылы янында урынлашҡан. Тимер юлынан төньяҡтараҡ ята. Рысай ауылы янында шулай уҡ Ҡороған йылғаһы аға.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә:Топоним башҡорт телендәге ҡалаҡ һәм тау һүҙҙәренән яһалған. Риүәйәтен һөйләгән З. Т. Ҡобағошев, тауҙа борон ҡорбанлыҡ һарыҡтар һуйғандар, ҡорбан ашы ашатҡандар, шуға күрә Ҡалаҡтау, тип аңлатҡан. Икенсе фараздар буйынса, тау үҙе һыҙатланышы менән ҡалаҡты хәтерләткәнгә шундай атама алған.

Әйткәндәй, Ырымбур өлкәһендә йәнә бер Ҡалаҡтау бар — уныһы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан Буранғол ауылы янында.. Ҡалаҡтау тигән һырт та бар — ул Башҡортостан Республикаһы менән Силәбе өлкәһе араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ Уралындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Дубровка (Бөрө районы)

**Дубровка** () — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Осиновка ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл.

## Географияһы
Дубровка ауылы Бөрөнән Осиновкаға барған автомобиль юлына яҡын, райондың әһәмиәте буйынса икенсе урында торған Бөрө йылғаһына уның һул ҡушылдығы Кутькина ҡойған ерҙә урынлашҡан.

### Географик урыны
Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата):

— район үҙәгенә (Бөрө) тиклем: 11 км,

— ауыл Советы үҙәгенә (Осиновка) тиклем: 5 км,

— яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 67 км.
Дубровка ауылына яҡын ятҡан ауылдар: Осиновка, Ямаш, Лежебоково ауылдары.

## Тарихы
Ауылға атамаһы урыны буйынса бирелгән.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

10) Бөрө районында:

а) Баженов ауыл Советының Гребени ауылын;

б) Осиновка ауыл Советының Дубровка ауылын;

в) Осиновка ауыл Советының Ялғаш ауылын.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 248 кеше йәшәгән; күпселек халыҡ урыҫтар.

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 99
* Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан / Ф. Г. Хисамитдинова, З. А. Сиразетдинов. — Уфа : Китап, 2001. — 317, [2] с.; 21 см; ISBN 5-295-02981-6 С.88

## Иҫкәрмәләр
Башҡалған (ҡасаба)

**Башҡалған ** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ҡасаба Ҡороған йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушылған Башҡалған йылғаһы буйында, Оноприеновка ауылынан 8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан .

## Климаты
Ҡасабаның климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ҡасаба ХХ быуат башында Новопокровка ауылынан айырылып сыҡҡан. Тәүге тапҡыр 1929 йылғы исемлектә теркәлгән. 1940-сы йылдар картаһында Башҡорт Ҡалғаны (Башкирский Калган йәкии Калган Башкирский) булараҡ билдәләнгән. 1960-сы йылдарға тиклем «Һары» совхозының 3-сө бүлеге ҡасабаһының исемен йөрөтә.

## Халҡы

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атама *баш* һәм *ҡалыу*һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип аңлата. Риүәйәттәр граждандар һуғышы ваҡытында башы ятып ҡалған яугир ваҡиғаһы менән бәйле тип фараз итә. Әгәр был дөрөҫ түгел икән «Ҡалған инеш», «Ҡалған тау башы» тип тәржемә итергә булалыр, ти ул 
.
С.М. Стрельников топонимдың граждандар һуғышы ваҡытында башы ятып ҡалған яугир ваҡиғаһына бәйле булыуына шик белдерә. Ысынлап та, топонимдар (был осраҡта гидроним, сөнки тәүатама, әлбиттә, йылғаныҡы) тәрән тарихҡа эйә булыусан. Документтарҙа  Башкирский Калган тип атап йөрөтөүҙәре лә, ихтимал, юҡтан түгелдер. Башҡорт Ҡалған тигәндән ҡыҫҡартылып атама хасил булыуы ихтимал.

## Иҫкәрмәләр
Шәке (тау)

**Шәке** () - Көньяҡ Уралдағы тау-ҡалҡыулыҡ, Силәбе өлкәһенең көньяғындағы иң юғары нөктәһе. Бейеклеге 558,3 м. Силәбе өлкәһенең далалы зонаһында Ҡыҙыл районы территорияһында урынлашҡан. Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы . Тау биләмәһендә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән 11 төр үҫемлектәр үҫә.

## Тасуирламаһы
Тау дөрөҫ конус формаһында, тирә-яҡтағы ҡалҡыулы даланан күтәрелеп тора һәм бөтә яҡтан яҡшы күренә. Тау алһыу-һоро һәм ҡыҙғылт-һоро граниттар, гранит-порфирҙарҙан һалынған. Тауҙа йырындар һәм үҙәндәр бик күп, шуларҙың күбеһендә шишмәләр аға. Шекә тауының итәгендә бер нисә шишмәнең башы урынлашҡан.
Ошонда уҡ "Чека" археология комплексы ла табылған, унда тау түбәһендә неолит дәүере ғибәҙәтханаһы, иртә һәм һуң күсмә тормош дәүеренең 10-дан ашыу ерләү һәм иҫкә алыу комплексы, бронза быуат дәүере менгирҙары урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта яңы сыҡҡан диндәргә ышанған кешеләр араһында ныҡ популярлыҡ яулаған. Был тауҙы улар русса "Гора Власти" йәки "Кайлас" тип йөрөтәләр, һәм бында үҙҙәренең төрлө мистик йолаларын үткәрәләр. Был инде кешеләрҙең күп йыйылған сағында урындағы тәбиғәткә зыян килтерергә мөмкин.

## Флора
Был тауҙа һирәк, эндемик, реликт һәм юғалыу сигендә торған үҫемлек төрҙәренең күп (энәле ҡәнәфер, урыҫ сыбар сәскәһе һәм башҡалар). Был урында әлегә тиклем һаҡланып ҡалған иң ҡиммәтле сиҙәмле дала ята. Шәке тауының төньяҡтағы битләүенең урта тирәһендә ҙур булмаған ҡайын урманы үҫә.

## Этимологияһы
Шәке, Урал йылғаһының һул ярында Бамаҡтан 50 км көнсығыштараҡ тау. Татарлашҡан ҡаҙаҡса *шокы* «осло түбәле ҡалҡыулыҡ» һүҙенән килеп сығыуы мөмкин. XIX быуатта геолог Г. П. Гельмерсен Ҡара Шәке тип билдәләгән.
 Стәрлетамаҡ ҡалаһы янында урынлашҡан Шахтауҙыңда боронғо атамаһы «Шәкетау».

## Иҫкәрмәләр
Маячный (Ырымбур өлкәһе)

**Маяҡлы ** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы

Ҡасаба Яйыҡ ҡушылдығы Әлимбәт йылғаһы буйында, диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә урынлашҡан. Район үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһына тиклем ара 58 саҡрым тәшкил итә. Яҡындағы Урал ҡасабаһынан — 15 саҡрым. Ҡасабанан 15 саҡрым алыҫлыҡта Ырымбур-Орск трассаһы үтә. Яҡында урынлашҡан тораҡ пункттар: төньяҡта — 4-се ферма, көнсығышында — Айтыуар, көньяғында — Ольховка, Урал (Ырымбур өлкәһе)

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

* Уртаса йыллыҡ температура — +5 C°
* Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 5,5 м/с
* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 68 %

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә:1960 йылғы исемлектә «Ҡыуандыҡ» совхозының 5-се фермаһы тип теркәлгән. Шулай уҡ өс яҡтан убалар уратып алынғанлыҡтан, Загорный тигән атамаһы ла булған. 1960-сы йылдарҙа уның эргәһендәге тауында урынлашҡан металл геодезия манараларына ҡарап, халыҡта Маяҡлы (Маячный) тип атай башлайҙар.

## Тарихы
Ырымбур дебет шәле менән дан тота. «Загорный» совхозы ла кәзә дебете етештереүгә ҡулайлаша. Совхоздың беренсе директоры Владимир Михайлович Гречников һөйләүе буйынса, «Загорный» 1971 йылда «Ильин», «Ҡыуандыҡ», «Горный» совхоздарының алыҫ бүлексәләре һәм элекке дәүләт малсылыҡ биләмәһе иҫәбенә барлыҡҡа килгән. Унда, район үҙәгенән алты тиҫтә саҡрым алыҫлыҡта, Ҡаҙағстан менән сиктәш урында, игенселек өсөн яраҡлы булмаған убалы урындар, һәм үҙләштерелмәгән көтөүлек майҙандарында кәзәләр үрсетеү өсөн иң ҡулай шарттар була. Кәзәләрҙең һаны хатта 30 меңгә етә. Тик уҙған быуаттың 90-сы йылдарында совхоз көрсөккә төшә.

1966 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозының 5-се һанлы фермаһы РСФСР Юғары Советы президиумы Указы менән *Маяҡлы* тип үҙгәртелә.

## Халҡы

## Иҫтәлекле урыны
Маяҡлы ҡасабаһынан 10 км алыҫлыҡта «Ырымбур» ҡурсаулығының «Айтыуар далаһы»һы биләмәһенең бер өлөшө урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ниязғол (Баймаҡ районы)

**Ниязғол** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советы биләмәһенә тура килгән ауыл. 1934 йылда Исмаҡай ауылы башҡорттары тарафынан булдырылған. 1960-сы йылдарҙа ауылдар исемлегенән төшөп ҡалған.

## Географик урыны
Ниязғол ауылы Йылайыр йылғаһының ҡушылдығы Ҡондорош буйында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан — 61 км, ауыл Советы үҙәге Ишбирҙенән 4 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында Исмаҡай ауылы башҡорттары 5 яңы ауылға нигеҙ һалалар. Сәбәптәре — аҫаба башҡорт ерҙәренә күпләп килмешәктәр килеп ултырыуына, Рәсәй империяһы тарафынан ҡәлғәләр, заводтар төҙөлөүенә ҡаршы тороуҙан. Күпләп мал көткән башҡорттарға иркен йәйләү урындары кәрәк булыуы ла сәбәптәрҙең береһе булып тора. 1834 йылда Исмаҡай ауылы уҙаманы Ниязғол Ҡотлобай улы Ирғәлин етәкселегендә бер нисә ғаилә яңы ауыл булдыра. Ауылға Ниязғол (антропоним) исеме бирелә. 1834 йылда ауылда 137 кеше йәшәгән, 1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы — 134 кеше. Халҡы халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән, бынан тыш башҡа кәсептәр ҙә уларға таныш булған. 1843 йылда 24 бот ужым бойҙайы, 336 бот ярауай бойҙайы сәселгән. 1885 йылда халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә, әммә совет осоронда халыҡ һаны арта бара: 1920 йылда 155 кеше йәшәһә, 1928 йылда 121 кеше теркәлгән.
1952 йылдың Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше китабында Ниязғол ауылы Юлыҡ ауыл Советы составында теркәлгән. 1961 йылдың 14 ғинуарында БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының указына ярашлы Юлыҡ ауыл Советы бөтөрөлә һәм Ишбирҙе ауыл Советы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар сыға.

## Билдәле кешеләр
— Нурғәле Хәсәнов — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Генеалогия и архивы. Ниязгулово
* 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
*
Берёзовский Лог

**Березовский Лог,** Берпезовый Лог —  1986 йылда  Башҡорт АССР-ы халыҡ депутаттарының Ҡариҙел ҡасаба Советында бөткән ауыл. Хәҙер  Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы  Магинск ауыл Советы территорияһында.

## Тарихы
Березовский Лог ҡасабаһына 1931 йылда нигеҙ һалынған. Бында 8-се «БерЛог» махсус ҡасаба урынлаша.

1930 йылда  тәүге  Башҡортостандың биш районы Ауырғазы, Бөрө, Благовещен, Дүртөйлө һәм Ҡыйғына һөргөнгә ебәрелеүселәр һәм уларҙың ғаиләләре килә. Һөргөнгә килгәндәр махсус тораҡтар: комендатура, мунса, ашхана, магазин, дауахана һәм торлаҡ барактар төҙөй (нигеҙҙә, алты фатирға). Саҡ ҡына һуңыраҡ ғаиләләре килеү менән мәктәп, клуб һәм балалар баҡсаһы  төҙөлә.

1952 йылдың 1 июненә ҡарата белешмәлә *Берёзовский Лог* юҡ*.* 

1956 йылда ҡабаттан ойошторолған Магинск ауыл Советына Әсит, Березовый Лог һәм Магинск ҡасабаһы инә.  1969 йылда үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң ҡасабалар Ҡариҙел ҡасабаһы Совет составына инә.

1969 йылдың 1 ғинуарына,  1972  йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата  *Березовый Лог* ҡасабаһы Ҡариҙел ҡасаба Советы  составына инә, өҫтөнлөклө милләт булып  татарҙар тора.

1969 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны — 116.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге № 6-2/396  «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһында» Указына ярашлы  бөтөрөлә.

## Географияһы
Березовский Лог ҡасабаһы Мага йылғаһы буйында, ҙур урман массивында  урынлашҡан.

## Инфраструктураһы
Урман хужалығы

## Транспорт
Урман юлдары.

## Һылтанмалар
Берёзовский Лог на Викимапии
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Магинск ауыл Советы (Ҡариҙел районы)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Магинск_ауыл_Советы_(Ҡариҙел_районы)#.D0.A2.D0.B0.D1.80.D0.B8.D1.85.D1.8B)

## Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР ; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др. ; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493.

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.203

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.176

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.184

## Иҫкәрмәләр
Гребени (Башҡортостан)

**Гребени** () — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Баженов ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл. 2008 йылдан, Баженов ауыл Советы бөтөрөлгәндән һуң, Бахтыбай ауыл Советы территорияһында урынлаша.

## Географияһы
Баженов ауылынан Бахтыбайға барған автомобиль юлында, райондың төп йылғаһы булған Ағиҙелгә уның ҡушылдығы Бөрө ҡойған ергә яҡын урынлашҡан.

### Географик урыны
Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата):

- район үҙәгенә (Бөрө) тиклем: 16 км;

- ауыл Советы үҙәгенә (Баженов) тиклем: 6 км;

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 95 км.

## Тарихы
Ауылдың атамаһы, О. В. Туғыҙбаева күрһәтеүенсә, Гребени тауы исеменән алынған, ә ул, үҙ сиратында, «гребень һүҙенән — һырт, үрге сик, нимәнеңдер өҫкө, юғары өлөшө»  алынған(Тугузбаева О. В. Словарь топонимов города Бирска и Бирского района Республики Башкортостан. — Уфа, 2011. — 75 c. С.40).
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

10) Бөрө районында:

а) Баженов ауыл Советы составындағы Гребени ауылын;

б) Осиновка ауыл Советы составындағы Дубровка ауылын;

в) Осиновка ауыл Советы составындағы Ялғаш ауылын.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 52 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 97

## Иҫкәрмәләр
Яңы Покровка (Ҡыуандыҡ районы)

**Яңы Покровка ** ()— Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта көнсығыш-төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ауыл янынан Ярғайыш () йылғаһы ағып ята

## Климаты
Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
1875 йылда башҡорт төбәгенә Курск, Воронеж, Тамбов, Һарытау губерналарынан күсеп килгән крәҫтиәндәр тарафынан булдырылған. Тәүҙә ауылдың эргәнән аҡҡан йылға исеменән Дергаиш тип атайҙар. 1901 йылда — Яңы Покровка ауылы. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Яңы Покровка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 672 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 76 %) , 2010 йылда — 543.

## Иҫкәрмәләр
Медногорск ҡалаһы ҡала округы

**Медногорск** йәки **Медногорск ҡалаһы** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (ҡала) һәм шул исемле муниципаль берәмек (ҡала округы) 

Административ үҙәге — Медногорск.

## Географияһы
Ҡала округы Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, бөтә яғынан да Ҡыуандыҡ ҡала округы биләмәһе менән уратып алынған.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
2 июль 2001 йылда ҡабул ителгән Ырымбур өлкәһе № 233/278-II-ОЗ Законына ярашлы, Медногорск ҡалаһы муниципаль берәмеге составына *Ракитянка ҡасаба советы һәм Рысай ауыл Советы* индерелгән.

21 июнь 2004 йылда ҡабул ителгән Ырымбур өлкәһе № 1155/179-III-ОЗ Законына ярашлы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы муниципаль берәмегенә ҡала округы статусы бирелә.

## Этимологияһы
1939 йылдың 8 апрелендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Чкалов өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Медный разъезының ҡасабалары Медногорск ҡалаһы итеп ойошторола. Топоним "баҡыр тауҙары" һүҙбәйләнешенән тора, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.

## Халҡы

## Ҡала округы составында

## Иҫкәрмәләр
Никитинка (Шишмә районы)

**Никитинка** () — Башҡортостандың Шишмә районы Шөңгәккүл ауыл Советы составындағы ҡасаба. Татар ауылы Шөңгәккүлдән сыҡҡан урында урынлашҡан тарихи урыҫ ауылы. 2005 йылда Шөңгәккүл ауылы составына индерелә.

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

ст. 2. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы, исемдәрен һаҡлап, берләштерергә:

8) Шишмә районында:

Шөңгәккүл ауыл Советының Никитинка ҡасабаһын һәм Шөңгәккүл ауылын, берләштерелгән тораҡ пунктына «Шөңгәккүл» атамаһын һаҡлап, ауыл тибындағы тораҡ пуктын булдырырға.

## Географик урыны
Ҡасаба Оло Өйҙөрәк йылғаһының төньяҡ ярында, уға ҡойған Кесе Өйҙөрәк йылғаһы тамағы янында урынлашҡан. Кесе Өйҙөрәк ҡасаба тирә-йүнендә балығы менән дан тота. Бында суртан, ажау, ҡорман, ҡарабалыҡ, алабуға, ташбаш һәм табан балыҡ бар. Йылға ағымы буйынса үрҙә йылға ярҙары буйында ондатралар, ҡондоҙҙар һәм һыу ҡоштары йәшәй.

Алыҫлығы:

- район үҙәгенә (Шишмә) тиклем: 27 км;

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Шөңгәккүл) тиклем: 2 км;

- ҡала яны тимер юл бәйләнешенең яҡындағы асыҡ платформаһы «1546 км» —  1 км-ҙан кәм.

## Халыҡ
1989 йылда ҡасабала 185 кеше иҫәпләнә (96 ҡатын-ҡыҙ һәм 89 ир-ат). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны артҡан һәм 202 кеше тәшкил иткән (101 ир-ат һәм 101 ҡатын-ҡыҙ).

## Инфраструктураһы
Ҡасаба аша төбәк әһәмиәтендәге «М-5 «Урал» — Шишмә» юлының «80К-011» участкаһы үтә. Участка тулыһынса асфальтланған.. Ҡасаба газ үткәргес торбалар менән йыһазландырылған. Берләштерелгән «Шөңгәккүл» ауылында магазиндар, мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл табип амбулаторияһы урынлашҡан.
Никитинкала 5 урам булған:

* Урман
* Йәштәр урамы
* Яр буйы урамы
* Шоссе урамы
* Малокольцевой урамы

## Иҫкәрмәләр
Беләү (станция)

**Беләү ** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһендәге Медногорск ҡала округының тораҡ пункты (тибы: станция).

## Географияһы
Беләү йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Ғәмәлдә шул уҡ исемдәге Беләү ауылы менән тоташҡан. Станция Беләүтамаҡтан 38 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Беләү ауылына 1890 йылда Украинанан күсеп килеүселәр нигеҙ һала. Станция иһә унан 2 саҡрымда 1915—1917 йылдарҙа төҙөлгән.

1929—1935 йылдарҙа Урта Волга крайы биләмәһенә инә.

Беләү станцияһы янында 1930 йылдарҙа тимер миҡдары 63 процентҡа тиклем еткән ҡыҙыл тимер мәғдәне ятҡылығы табылған.

1932 йылдың майынан ентеклерәк тикшеренеү башлана. Эҙләнеү эштәрен тау инженеры, әзербайжан белгесе Мәмәд Өсәд улы Мәмәдов етәкләй. 1932 йылдың ноябрендә анализдарҙың тәүге һөҙөмтәләре алына, рудала баҡыр (4 процентҡа тиклем), көкөрт (40 процентҡа тиклем), шулай уҡ алтын һәм көмөш булып сыға. 1932 йылдың декабрендә ятҡылыҡты асыу тураһында ауыр сәнәғәт халыҡ комиссары Г. К. Орджоникидзеға хәбәр ителә. Үҙәк матбуғатта ҡыуаныс тулы мәҡәләләр донъя күрә, комбинат төҙөлөшө менән бәйле перспективалар тураһында һөйләнелә.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: *Ауылға ла, артабан станцияға ла атама Беләү йылғаһынан бирелгән. Йылға ярҙарында башҡорттар беләү таштары таба торған булған, һәм йылғаға ла шунан сығып исем биргәндәр. Һирәк-һаяҡ йылғаны, бигерәк тә башында, Беләүшә тип атап ҡуйғылайҙар*.

## Халҡы

## Инфраструктураһы
Станцияға Көньяҡ-Урал тимер юлының элекке Беләү станцияһы юл хужалығы күскән.

Станциянан 2 км төньяҡ-көнбайышта төрлө легендаларға бай Яман Каса баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары урынлашҡан.

## Транспорт
Станцияла тимер юл ғына түгел, автомобиль транспорты өсөн юлдар ҙа бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* .
Яманғаҙы

**Яманғаҙы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге баҡыр мәғдәне ятҡылығы.

## Географияһы
Яманғаҙы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Үҫәргән ҡасабаһынан 6 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Беләү йылғаһының уң ярында табылған. Беләү ятҡылығы карьеры ла йыраҡ түгел, бер нисә км көньяҡтараҡ ята.

Координаттары: 51°24’26"N 57°41’35"E

## Тарихы
Уны Бөйөк Ватан һуғышына тиклем асҡан булғандар, 1980-се йылдар уртаһында мәғдән сығара башлайҙар.
Карьер төҙөү 1985 йылда башлана. 1990 йылдан 2003-кә тиклем бөтә эшләгән осоронда яҡынса 1500 мең тонна руда сығарылған.

Яманғаҙы ятҡылығында эштәр 1999 йылда туҡтатылған. Асыҡ ысул менән ятҡылыҡты файҙаланғандан һуң барлыҡҡа килгән карьер күлдәре ҙур майҙандарҙы биләй һәм барлыҡҡа килгән тау-сәнәғәт ландшафттары тирә-яҡ мөхит өсөн етди проблема булып тора. Яманғаҙы һәм Беләү карьер күлдәре ультраәселекле, ә уларҙағы һыуҙа ауыр металдар күп. Карьер төбөнөң төп ултырмалары фаза составын тикшергән ваҡытта уларҙың мәғдән ашалыуҙан һәм һәм улар урынына барлыҡҡа килгән продукттар (пирит, кварц, ялан шпаттары, серицит, хлорит) һәм яңы барлыҡҡа килгән фазалар (ферригидрит, швертманнит, гипс) ярҙамында барлыҡҡа килеүе асыҡланған

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атаманың башҡорт теленән - яман һәм ғаҙы тигән һүҙҙәрҙән ингәнлеген белдерә 
.
.

Ял итергә килеп, сәйәхәт итеүселәр атаманы *Яман-Каса — плохая чаша* тип тә яҙып ҡуялар. Ғәмәлдә, был башҡорт гидронимдарында ярайһы йыш осраған *ғаҙы — йылға*

## Риүәйәттәр
Яманғаҙы күренештәре араһында иң билдәлеһе — ҡыҙ һыны күренеү. Төрлө йәштәге һәм төрлө ваҡытта бер нисә турист күргән, имеш, ти. Төндә ҡаяның иң текә киртләсендә башҡорт милли кейемендә бер ҡыҙ һыны пәйҙә була (кемдер ҡаҙаҡ кейемендә тип һөйләй). Һағыштарға батып уйланып бер ни тиклем баҫып тора ла, кәүҙәләнеш ҡаянан аҫҡа ырғый. Шулай уҡ был ҡыҙ шәүләһе тураһында легенда ла бар. Йәнәһе лә батша ваҡытында әле бер ҡыҙ ысынлап та ошо урында ҡайғыһын күтәрә алмай һыуға батҡан. Ә бына фажиғәнең сәбәптәре тураһында риүәйәттәр бер-береһенән ныҡ айырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Гидрохимия карьерных озер Яман-Касы и Блява

## Әҙәбиәт
Ҡортуғыҙ (күл)

**Ҡортуғыҙ** (һирәк Кортогуз) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Богданович ҡала округы территорияһында, Екатеринбург ҡалаһынан 96 км төньяҡ-көнсығышта, Ҡунар йылғаһы бассейнында урынлашҡан күл. Күлдең төньяҡ-көнсығышында, 1 км алыҫлыҡта Мелехово ауылы бар.

Күлдең һыу көҙгөһө 10,6 квадрат км, һыу йыйыу майҙаны — 41,3 кв. км. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 2-4 метр.

Күл гидрологик тәбиғәт һәйкәле булып тора. Күл һәм уны уратҡан бөтә территорияның дөйөм майҙаны 1854 га тәшкил итә, һәм унда төбәк әһәмиәтендәге ландшафт тыйыулыҡ (заказник) урынлашҡан.

Һуңғы йылдарҙа күл хужалыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында зыян күрә. Яҙ көндәре күл туҡланған Ҡунар һаҙлығын киптереү һәм яландарға һыу һиптереү күлдең кимәленең кәмеүенә килтерҙе

## Тарихы
«Бөтә Көньяҡ Урал» порталында Иҫке Ҡазан юлы тураһында яҙылған текстан был тарихи юлдың Ҡортуғыҙ күле эргәһенән үткән беләбеҙ: 

## Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары (ООПТ)
Тыйыулыҡ Свердловск өлкәһенең дәүләт урман фонды ерҙәренең Грязновский участкаһында 51-се кварталында, 70 — 72-се (1998 йылғы урман төҙөлөшө), Грязновский участка урмансылығының «Нива» колхозы тәбиғи ыҙанының 2, 3, 6-сы кварталдарында, Свердловск өлкәһенең «Сухоложский урмансылығы» дәүләт учреждениеһы Богдановичский участка урмансылығының «Родина» колхозы тәбиғи ыҙанының 1-се кварталында, «Искра» колхозы тәбиғи ыҙанының 3-сө кварталында (1993 йылғы урман төҙөлөшө) һәм Ҡортуғыҙ күле акваторияһында урынлашҡан.

## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Күлде матур урман уратып алған. Күл төбөндә дауалау өсөн ҙур әһәмиәткә эйә байтаҡ сапропель запасы тупланған. Күлдең һыуы үтә күренмәле, асыҡ төҫтә. Күл яуым-төшөм һәм инеш сығанаҡтар иҫәбенә туҡлана

Матур күл менән уратып алынған ҡатнаш урман. Күл өҫтө аҡмауын һәм һыу атмосферанан яуым-төшөм һәм урындағы иҫәбенә туҡланыу бара. Күл сөсө һыу, асыҡ һәм үтә күренмәле. Байтаҡ запастары бар, төбө сапропель.

## Хайуандар донъяһы
* Балыҡтары: алабуға, чебак, суртан, пелядь, көмөш табан балыҡ, алтын табан балыҡ, ротан.
* Ҡоштары: өйрәктәр — тирә-яҡ һаҙлыҡтарҙа оя ҡоралар.
* Йәнлектәрҙән: ондатра.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ҡортуғыҙ күле
* 
* Куртугуз с охранной зоной
* Урочище Куртугуз
* Ураловед о Куртугузе. 7 интересның фактов
* Иҫке Ҡазан һуҡмағы

## Иҫкәрмәләр
Ирән

**Ирән** — Пермь крайы йылғаһы, Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы.
## Географияһы
Пермь крайының көньяҡ-көнсығышында, Октябрьский районы Үрге Ирән ауылынан көньяҡ-көнбайышта, Барҙым ҡасабаһынан йыраҡ үгел башлана. Октябрьский, Уй, Урҙа һәм Көнгөр райондары биләмәләренән аға. Көңгөр ҡалаһы ситендә тамағынан 26 км үрҙә Сылва йылғаһына ҡоя.

## Тасуирламаһы
Йылға оҙонлоғо — 214 км, бассейны майҙаны — 6110 км². Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 232 м. Уртаса ауышлығы — 0,4 м/км

Һыу йыйыу майҙанының күлле һәм һаҙлыҡлы булыуы 1%-тан кәмерәк, урманлылығы — 50 % тирәһе. Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 233 м.

Ирән ярҙары бейек түгел һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. 50 м тиклем бейеклектәге ҡаялар осрай. Ирән йылғаһының уң яры буйлап эзбизташтан торған Ирән тәпәш тау теҙмәләре һуҙыла. Йылға һыуы шуға сағыштырмаса ҡаты. Ирән төбө башлыса ҡомло һәм ҡырсынташлы, башлыса, ә ҡайһы бер урындарҙа — ләмле һәм балсыҡлы.

Ирән йылғаһының уң ярында Пермь өлкәһе Көңгөр районындағы Неволино ауылы янында 1926—1927 йылдарҙа А. АВ. Шмидт ҡурған ҡәберлектәрен тикшерә. Һәм ҡомартҡы Неволин археологик мәҙәниәте тигән исем менән билдәле.

Шулай уҡ Ирәнгә дөйөм оҙонлоғо 155 км тәшкил иткән оҙонлоҡтары 10 км кәмерәк 44 ҡушылдыҡ ҡоя. Барлығы Ирән бассейнында 10 км-ҙан кәм булған 736 йылғасыҡ аға. Йылға селтәренең ҡуйылығы 0,45 км/км². Һыу йыйыу майҙаныда дөйөм майҙаны 2, 78 км² тәшкил иткән 68 күл урынлашҡан.

**Төп ҡушылдыҡтары:**
* Һул: Уяс, Кесе Тарт, Оло Тарт, Аспа, Сып, Кесе Ашап, Ҡалтағыҙ, Оло Ашап, Төркә, Бым.
* Уң: Үрге Барҙым, Төш, Арий, Көрәҫ, Тәләс, Судинка, Көңгөр.

## Топонимикаһы
Көньяҡ Урал һәм Урал алды төрки гидронимдарының этимологияһы мәсьәләһен асыҡлау буйынса шундай мәғлүмәтте белеү кәрәк:
{|
|Б. А. Моисеев Оло Һүрәм һәм Кесе Һүрәм йылғаларының атамаһы Сурен исеме менән бәйләй. Әммә был гидронимдың икенсе мәғәнәһе бар — Ирән (Пермь өлкәһе гидронимы). Төрки диалекттарҙа шуға тап килгән һүҙҙәр бар, төрөксә: уrаn — «ағыусы», көнсығыш төрки диалекттарҙа erin — «ағыусы, һыулы», iren — «һыу». Немец диалектында rin — «һыу ағымы». Шуға ҡаҙаҡ телендәге «арна» — йылға «йырҙаһы», инглиз телендәге rain — «ямғыр» тигән төшөнсәләрҙе өҫтәйек.

Тағы бер аңлатмаға иғтибар итер кәрәк. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Государственный водный реестр РФ: Ирень (неопр.). Архивировано 18 октября 2012 года.
* Форум Сергей Королёв. Происхождение названий кунгурских рек
* К во­про­су о тюрк­ских гид­ро­ни­мах на Южном Урале и в При­ура­лье
* Вода России (энциклопедия)
* Ирән (Әйрән) йылғаһы
* Ирән йылғаһы 
* Ураловед 

## Иҫкәрмәләр