open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтынбаш

**Алтынбаш** (, ) — ойошма сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк ярымҡыуаҡтар ырыуы. 100-ләп төрҙө уҙ эсенә ала, башлыса, Төньяк Америкала, ҡайһы бер төрҙәре Европала, Азияла киң таралған.
Яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡ араларында, болондарҙа, һөҙәклектәрҙә һәм йылға буйҙарында үҫә. Канада алтынбашы (S.canadensis) декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә. 30-250 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тамырсаһы шыуышма. Һабағы тура, еңелсә ботаҡлы. Япраҡтары сиратлашҡан, ҡыяҡ-ланцет һамаҡ, өҫтәгеләре — ултырма, аҫтағылары — һаптарҙа. Сәскәләре ваҡ, алтын һыу һары төҫтә, күп һаплы кәрзиндәргә йыйылған, улар һабаҡ осонда оҙонса һепертке хасил итәләр. Емеше — бүрексәле орлоҡса. Июль — сентябрь айҙарында сәскә аталар. Орлоҡтарҙан һәм тамырсанан үрсей. Ҡоролоҡҡа һәм күләгәгә сыҙам үҫемлектәр.

Барлыҡ өлештәрендә лә флавоноидтар, сапониндар, органик кислоталар бар. Үлән төнәтмһе халыҡ медицинаһында үттән таш һәм бәүел ҡыуҙырыу, яра төҙәтеү сараһы булараҡ файҙаланыла. Баллы үҫемлектәр.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Үлмәҫбаева Тәнзилә Абдулла ҡыҙы

**Үлмәҫбаева Тәнзилә Абдулла ҡыҙы** (14 март 1963 йыл) — радиожурналист, Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (1999). Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2006).

## Биографияһы
Тәнзилә Абдулла ҡыҙы Үлмәҫбаева 1963 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Баш Әлмәс ауылында тыуған. Хәҙер был ауыл Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районына ҡарай һәм Әлмәс исемендә.

1988 йылда Михаил Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлаған. 1981—1982 йылдарҙа Күгәрсен районының «Хеҙмәткә дан» гәзите хәбәрсеһе. 1988 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре. 1995 йылдан башлап «Даирә» ижади берекмәһе етәксеһе, 2000 йылдан «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының радио тапшырыуҙары студияһында баш мөхәррир.

Замандаштар тураһында тапшырыуҙар әҙерләүсе «Мосафир» ижади берекмәһе етәксеһе, ҡыҙыҡ яҙмышлы кешеләр һәм әхлаҡи ҡиммәттәр тураһында «Шәмсыраҡ», «Даирә» радио тапшырыуҙары авторы һәм алып барыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014),
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2006).

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Ире Әхәт Мортазин, 1986—2018 йылдарҙа Башҡортостан радиоһы һәм телевидение дикторы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Тәнзилә Үлмәҫбаева менән Әхәт Мортазиндың ғаилә усағында. — «Башҡортостан ҡыҙы» журналы.
Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы

**Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы** (1 октябрь 1926 йыл — 3 сентябрь 2008 йыл) — ғалим-педагог. 1965—2000 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).

## Биографияһы
* Тутыя Әғзәм ҡыҙы Бикҡужина 1926 йылда Мәләүез районы Әбет ауылында тыуа.
* 1943 йылда хеҙмәт юлын Мәләүез районының Түбәнге Таш ауылы мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай.
* 1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай.
* Ғафури районында уҡытыусы булып эшләй.
* 1958 йылда ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
* Күмертау ҡалаһының Маяҡ ҡасабаһындағы 1-се һанлы интернат-мәктәбендә эшләй.
* 1965 йылдан алып ғүмеренең аҙағынаса Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡыта.

## Ғилми эшмәкәрлеге
1972 йылда башҡорт телен уҡытыу методикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Методиканың ошо өлкәһе буйынса 70-тән ашыу уҡытыу-методик ҡулланма, программа, фәнни мәҡәлә авторы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Династия Биккузиных

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ХХ Быуат мәғрифәтсеһе Тутыя Әғҙәм ҡыҙы Бикҡужина
* #педагогикхеҙмәтветерандары. Тутыя Әғзәм ҡыҙы Бикҡужина
Күперле карст күпере

**Күперле карст күпере** — тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Мәләүез районы Күперле йылғаһы (Нөгөш йылғаһы ҡушылдығы) тәрән тар үҙәнлегендә, Башҡортостан милли паркы территорияһында урынлашҡан. Күпер 2 тороҡло (оҙонлоғо 35 м, киңлеге 4 м, бейеклеге 20 м). Карст мәиерйәһе түбәһе емерелеүҙән барлыҡҡа килгән, корбон эзбизташтарынан тора. Йылға бейеклеге 2, 8, 12 м булған 3 шарлауыҡлы каскад барлыҡҡа килтерә. тирә-яҡтағы ландшафы тау һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандан тора. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: себер зигаденусы, торҡа сәскә.

## Һылтанмалар
Шамаев Әмир Ғабдрахман улы

**Шамаев Әмир Ғабдрахман улы** (8 август 1929 йыл — 25 март 2017 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
* Әмир Ғабдрахман улы Шамаев 1929 йылдың 8 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Һарыш ауылында тыуа.
* Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә ала.
* 5-8-се кластарҙы Йомағужа башҡорт урта мәктәбендә уҡый.
* 1941—1945 йылдарҙа, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда үҫмер көйө ололар менән бер рәттән колхозда эшләй.
* 9—10-сы кластарҙы Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта тамамлай.
* 1949—1955 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.
* 1955—1960 йылдарҙа Йомағужа районының һаулыҡ һаҡлау бүлегендә мөдир, баш табип булып эшләй.
* 1960—1962 йылдарҙа — А. П. Чехов исемендәге шифахананың баш врачы.
* 1962—1967 йылдарҙа — Бөтә Союз Шафран шифаханаһының баш табибы.
* 1967—1970 йылдарҙа РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы махсус шифаханаларының Өфө зона идаралығы етәксеһе.
* 1970—1977 йылдарҙа Профсоюз шифаханалары менән етәкселек итеү буйынса Башҡортостан өлкә советы рәйесе вазифаһында эшләй.
* 1977—1985 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина университетында уҡыта.
* 1985—1987 йылдарҙа — 21-се һанлы Өфө ҡала клиник дауаханаһының баш табибы.
* 1987—1999 йылдарҙа Республика кардиология диспансерына етәкселек итә.
* 1999 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы Республика лицензия-аккредитациялау комиссияһы рәйесе вазифаһында эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге
160-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.

## Хеҙмәттәре
* Кумысолечебный куророт «Шафраново». Уфа, 1967;
* Кумысолечебный санаторий имени С. Т. Аксакова. Уфа, 1973;
* Кумыс в современном лечении туберкулеза. Уфа, 1974;
* Башкирский кумыс. Уфа, 1986;
* Башкирский кумыс (новая редакция). Уфа, 1989;
* Кумыс (новая редакция). Уфа, 2000.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ә. Ғ. Шамаев — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, Башҡортостандан ситтә йәшәгән башҡорт милләте вәкилдәре менән эшләү комиссияһы рәйесе булараҡ яуаплы йәмәғәт эштәре башаҡа. Бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары советының һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссияһы рәйесе.
Республика фтизиатрҙарының, терапевтарының, кардиологтарының фәнни медицина йәмғиәттәре эшендә әүҙем ҡатнаша.
Тыуған ауылы Һарышта мәсет һалдыра.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1995);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998);
* СССР һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968);
* СССР профсоюздар курорттары отличнигы (1976);
* Рәсәй Федерацияһының Топ-менеджеры (2006);
* Рәсәй Федерацияһының Топ менеджеры (2007);
* Мәләүез районының почётлы гражданы;
* Ике «Почёт билдәһе» ордены;
* Гиппократ ордены;
* «Благодать и Мир да Умножаться» ордены ().
* Рәсәй Федерацияһының Милли Энциклопедияһына өс тапҡыр индерелгән

## Сығанаҡтар
*  
*
Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы

**Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы** (15 июнь 1922 йыл — 24 июль 1981 йыл) — офицер дәрәжәһендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Фәтҡулла Абдулла улы Комиссаров 1922 йылдың 15 июнендә БАССР-ҙың Мәләүез районы Эткөсөк ауылында тыуған.

1935 йылда Стәрлетамаҡ сәйәси ағартыу мәктәбен тамамлай.

1940 йылда Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итергә саҡырыла.

1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, офицер булараҡ, артиллерия батареяһына етәкселек итә.

Һуғыштан һуң Йомағужа районының «Ударсы» гәзите мөхәррире була.

1954—1981 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитенең көньяҡ зона буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй.

Мәләүез районының Фәтҡулла Комиссаров исемендәге премия булдырылған.

## Ижады
Фәтҡулла Комиссаров, журналист булараҡ, мәҡәлә, очерктарында XX быуаттың икенсе яртыһында, социализм осоронда, йәшәгән замандаштарының намыҫлы фиҙакәр хеҙмәтен, эскерһеҙ яҡташтарының образдарын тыуҙыра. Ул шулай уҡ әҫәрҙәрендә тыуған яғының тарихи үткәнен үҙенсәлекле сағылдыра.

Ф. А. Комиссаров үҙенең күргән, кисергәндәрен шиғыр, хикәйә һәм повесть итеп тә яҙа.

## Әҫәрҙәре
* Намыҫ (очерктар). — Өфө, 1970;
* Дауыл булып үттем дауылдарҙа. — Мәләүез, 2008.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Почёт Билдәһе ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (04.06.1944)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хәтерҙә һаҡланған шәхес 

## Сығанаҡтар
* Арыҫланова Ф. Йондоҙло юл ҡалдырған ижад. — «Йәшлек» гәзите, 2008 йыл, 27 сентябрь.
* К 90-летию Фаткуллы Комиссарова. Путь Октября. Общественно-пилитическая газета Мелеүзовского района. 13.07.1012
Груша

**Гру́ша, Армыт** () — розалар ғаиләһенән япраҡ ҡоя торған емеш ағастары ырыуы. 60 тан артыҡ төрө бар. Культуралы сорттарның күп өлөшөн китереп сығарған ябай груша төрө киң таралған. Груша ағасы 15—20 м бейеклектә, пирамидаға оҡшаған ябалдашлы була. Яҡтылыҡ һәм йылылыҡ ярата, ҡоролоҡҡа һәм эҫегә сыҙам. Ҡышҡа сыҙамлылығы алмағасҡа ҡарағанда түбәнерәк, әмма температуруның ҡышҡы үҙгәрештәрен еңелерәк кисерә. Япраҡтары ваҡ, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Сәскәләре аҡ йә иһә йәшкелт төҫмөрлө, сәскә төбөнән айырымланған шәмәхә-алһыу һеркәлек һәм бағанасыҡтары бар.

Урта һыҙатта 10—17 майҙа иртә сәскә ата. Үҙенән-үҙе һеркәләнмәй. Емештәре, сортына ҡарап, оҙонса һәм түңәрәк, аҡһыл-йәшел йә иһә һарғылт, ҡояшка ҡараған яғында аҙ ғына алһыу төҫтә була, ағастың күп йыллыҡ өлөшөндә, күбеһенсә балдаҡсаларында формалаша. Уссури грушаһы менән гибридлаштырылғандары бер йыллыҡ үрентеләрҙә дә уңыш бирә ала. Иртә өлгөрөшлө (йәйге) сорттары август аҙағында, көҙгө сорттары сентябрь уртаһында өлгөрә.

## Сорттары һәм емеше
Емештәре, тулыһынса өлгөргәс, һарғылт төҫкә керә, күп сорттарының емеш йомшағы һыуһыл була. Составында 80 % һыу, 10 % шәкәр, 0,2—0,4 % органик кислоталар, дуплау матдәләре, В, С витаминдары бар; йәшел килеш һәм эшкәртеп (киптереп, компот, ҡайнатма, һут) ҡулланалар. Груша тупраҡҡа талымһыҙ, ләкин тупраҡ аҫты яҡшы үткәреүсән булырға тейеш. Ҡоролоҡҡа сыҙам, һыу һибергә кәрәкмәй. Ерле һәм ҡырағай сорттар орлоғонан үҫтерелгән ялғанмаға ялғау юлы менән үрсетәләр. Алмағастан айырмалы булараҡ, емеш биреүендә ҡабатланыуҙар булмай, уның сәскә бөрөләре температуруның ҡышҡы һәм яҙғы үҙгәрешенән әҙерәк зыян күрә. Селекциянең ҡышҡа иң сыҙам элекке сорттары: йәйгеләре — «Бессемянка», «Волжская десертная», «Тонковетка», көҙгөләре — «Бергамот осенний», «Казанская крупноплодная». Һәүәҫкәр баҡсасылар йәйге сорттардан — «Космическая», «Северянка», «Лада», көҙгөләрҙән — «Любимица Яковлева», «Нарядная Ефимова», «Память Яковлеву» сорттарын, башҡа төбәктәрҙән күсерелгән, шулай уҡ Г. И. Розанова тарафынан Татарстан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында сығарылған иң яҡшы элиталы груша сорттарын үҫтерәләр. Ерле сорттарҙан «Бергамот осенний» сорты яҡшы һанала, емештең юғары сифатлы булыуы, ерле шарттарға (ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам) яйлашыуы менән айырылып тора. Был сорт, башҡаларҙан айырмалы булараҡ, уҙ ағасы тамырынан тамыр үрентеләре ебәреп үрсей. «Осенняя Яковлева» сорты ла яҡшы тип иҫәпләнә, ләкин ул ҡышҡа сыҙамһыҙыраҡ.

## Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары
Груша ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға алмағасҡа ҡарағанда сыҙамлырак. Төп бәшмәк ауырыуы — ҡутыр, ҡортотҡосо — груша емешашары. Груша тәбиғи ябалдашын яҡшы формалаштыра, шуға күрә формалаштырып кисеү кәрәкмәй. Груша — оҙаҡ йәшәүсе культура (60—70 йылға тиклем емеш бирә).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Рубцов Г. А. Груша. М.-Л., 1937; 
* Жучков Н. Г. Частное плодоводство. М., 1954; 
* Розанова Г. И. Селекция груши // Гр. Татар. НИИ сел. х-ва. 1970. Вып. 3.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* 
*
Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы

**Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы** (28 июль 1941 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).

## Биографияһы
Фәйзрахман Абдрахман улы Ярышев 1941 йылдың 28 июлендә БАССР-ҙың Мәләүез районы Апас ауылында тыуған.

1967 йылда Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә.

Башҡорт дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләй.

1968—1971 йылдарҙа Ишембай ҡалаһының Нефтселәр мәҙәниәт һарайында художество етәксеһе булып эшләй.

Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте институтында музыка театры режиссураһы буйынса белгеслеккә уҡый.

1976—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссёр булып эшләй.

1997—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе вазифаһын етәкләй.

1983—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш режиссёры булып эшләй.

1987—2005 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта.

2005 йылдың 7 февралендә Өфөлә вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Фәйзрахман Ярышев яҡшы вокаль һәләте һәм үҙенә талапсанлығы арҡаһында студент йылдарында уҡ танылыу яулай — сәнғәт училищеһын тамамлағас та Башҡорт дәүләт филармонияһына солист-вокалист итеп саҡырыла. Сағыу ижади үҙенсәлеге һәм бай педагогик тәжрибәһе уға музыка сәнғәтен үҫтереүгә һәм йәш вокаль кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индереү мөмкинлеге бирә. Ул опера спектаклдәрен һәм байрамдарын, республика күләмендәге бик күп байрам сараларын, шулай уҡ Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә үткәрелгән Башҡортостан мәҙәниәте көндәре сиктәрендә концерттар ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).

## Сығанаҡтар
Байышев Таһир Ғәлләм улы

**Байышев Таһир Ғәлләм улы** (15 август 1886 йыл — 4 ноябрь 1974 йыл) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1950). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Таһир Ғәлләм улы Байышев 1886 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең Хәлил (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил) ауылында тыуған. Хәлил ауылы мәҙрәсәһен тамамлай һәм 1906 йылдан бында мөғәллим булып эшләй. 1906—1909 йылдарҙа Арый ауылы мәҙрәсәһендә уҡыта.

1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай.

1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына һәм Иркутск ҡалаһындағы артиллерия часында башта хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбендә уҡый, һуңынан рота фельдшеры булып хеҙмәт итә. 1914 йылдан Беренсе донъя һуғышыында ҡатнаша, 1915 йылдың февралендә яралана, әсирлеккә эләгә һәм унан ҡаса. 1915 йылдың йәйендә кире Хәлил ауылына ҡайта. 1916 йылдың башында йәнә хәрби хеҙмәткә алына һәм Кавказ фронтына ебәрелә. Рәсәй империяһындағы 1917 йылғы революциялар осоронда Иранда була.

1918 йылдың мартында Башҡортостанға ҡайта һәм Иҫке Хәлил ауылында уҡыта башлай.

1918 йылдың 15—28 октябрендә Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны съезы сәркәтибе ярҙамсыһы була, Дыуан кантон башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана.

1920—1925 йылдарҙа Дыуан-Мәсетле ауылында уҡыта һәм бер үк ваҡытта фельдшер пункты мөдире булып эшләй.

1925 йылдан Мәскәүҙә баҫылған «Крестьянская газета» («Крәҫтиән гәзите») гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй. 1927 йылдан Башҡорт АССР‑ының Мәғариф халыҡ комиссариат инспекторы вазифаһын үтәй.

1933—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. Башҡорт диалектологияһы һәм лексикографияһы буйынса фәнни тикшеренеүҙәр алып барған.

## Хеҙмәттәре
* Дөрөҫ яҙыу күнегеүҙәре. — М., 1930.
* 
* Саратов һәм Куйбышев өлкәләрендә йәшәүсе башҡорттарҙың һөйләше буйынса ҡайһы бер материалдар // Вопросы башкирской филологии. — М., 1959.
* Поговорим о топонимике и топонимических названиях // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1961, № 4. — 38—41 бб.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949);
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Маҡтау грамотаһы.

## Хәтер
* Өфө ҡалаһына ҡараған Нагаево ауылында Таһир Байышев хөрмәтенә урам исемләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы|Шафиков Г. Г.]]* Непокорное одиночество научного Робинзона // Дыхание жгучее истории. — Уфа: Китап, 1998. — С. 100—144.

## Һылтанмалар
*
Phobaeticus chani

***Phobaeticus chani*** — Phasmatidae ғаилә бөжәктәр төр. Донъяла иң ҙур бөжәк.

Иң ҙур дана 1989 йылда урындағы йәшәүселәр менән Калимантан утрауында табылған һәм Чэнь Чжаоль натуралист менән тикшерергән.

## Оҙонлоҡ
Һуҙылған аяҡ-ҡулдар оҙонлоғо 56,7 см була. Тән оҙонлоғо 35,7 см.

## Таратыу
Малайзияла Сабах штатында йәшәү.

## Иҫкәрмәләр
Ҡанбулат Юлдашев

**Ҡанбулат Юлдашев** — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Нуғай даруғаһы Тамъян улусы старшинаһы. Поход старшинаһы.

* Ҡанбулат Юлдашев ихтилалға 1773 йылдың ноябрендә Ырымбур ҡалаһы янында ҡушыла.
* Ҡаранай Моратов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфө провинцияһына ебрелә.
* Ноябрь—декабрҙә Стәрлетамаҡ пристанен, Богоявленск заводын, Табын ҡәлғәһен һ. б. баҫып алыуҙа ҡатнаша.
* Ҡасҡвн Һамаров һәм Турай Ишәлин менән Өфөнө ҡамауға, һуңыраҡ Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгенә етәкселек итә.
* 1774 йылдың йәйендә А. Я. Якубович етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы Өфө тирәһендәге һуғыштарҙа, Стәрлетамаҡ пристанен ҡамауҙа ҡатнаша.
* Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Йосоп Арыҡов

**Йосоп Арыҡов** — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы. Дыуан улусы батыры. Мулла.

Хәҙерге Ҡыйғы районы Йосоп ауылы уның исемен йөрөтә.

## Биографияһы
1735 йылдың авгусында Дыуан ырыуы батыры Йосоп Арыҡов һәм Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов отрядтары Теча биҫтәһенән Ырымбур ҡәлғәһенә йүнәлгән аҙыҡ-түлек ылауына һөжүм итә. Отряды менән Верхнеурал ҡәлғәһен уратып алған, һәм гарнизонды уны ҡалдырырға мәжбүр иткән..

Бәпәнәй Төрөпбирҙин менән берлектә Себер даруғаһындағы ихтилалды етәкләй.

1736 йылдың 12 ғинуарында полковник Арсеньев етәкселек иткән Себер драгун полкын ҡыйрата, ҡәлғәне баҫып ала.

1736 йылдың ғинуар-февралендә Төлкөсура Алдағолов менән берлектә А. И. Тәвкилев һәм полковник П. Мартаков етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

Октябрь башында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Ҡыҙылташ ҡәлғәһенә В. Н. Татищевҡа килә, һәм шунда ҡулға алына.

1736 йыл уртаһында ул Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов кеүек баш күтәреүселәрҙең юлбашсылары менән бергә әсирлеккә эләгә һәм Өфөлә һаҡ аҫтында тотола. «Еребеҙҙә Ырымбур төҙөлөшө башланыуы» ихтилалға сәбәпсе булды тип яҙған улар мөрәжәғәтнамәләрендә. Баш күтәреүселәр ҡәлғә «төҙөлөшөн туҡтатырға һәм Илек тоҙон алдырмауға» ынтылған. Башҡорт старшиналары, әгәр «Өфө ҡалаһынан баш күтәреүселәрҙең юлбашсыларын ҡайтармаһағыҙ, штраф аттарын да бирмәйәсәкбеҙ, яһаҡ та түләмәйәсәкбеҙ» тип белдергән.

Йосоп Арыҡовтың һаҡ аҫтынан азат ителеүе тураһында документтар табылмаған. Шулай уҡ Арыҡовтың Себер даруғаһындағы 1737—1739 йылғы ихтилалға етәкселек иткәнлеге билдәле.

Екатеринбург һәм Минзәлә ҡәлғәләрендә тотола.

1738 йылда Санкт-Петербургҡа ебәрелә.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Тарихи әһәмиәте
Йосоп Арыҡов Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищевҡа 1736 йылдың 2 авгусындағы мөрәжәғәтендә башҡорттарҙың Рәсәй подданныйлығы шарттарын боҙоу тураһында һүҙ алып барыуы менән дә билдәле. Хатта, ошо көнгәсә «уларға бер ниндәй ҙә ҡыҫым булмаған, ерҙәрендә бер ниндәй ҙә ҡалалар төҙөлмәгән, һәм үҙҙәрен дә ҡылыс менән тотҡарламағандар». Шул уҡ ваҡытта, Йосоп Арыҡов, быға тиклем 50 тапҡыр сыбыртҡы менән һуғылған һәм сәғәт буйы «дыбала» эленеп торғанын белдерә. Подданныйлыҡ шарттары бөтөнләй икенсе булған: «Беҙ, башҡорт халыҡтары, атай-олатайҙарыбыҙ, ҡарт олатайҙарыбыҙ подданныйлыҡҡа, хандарыбыҙҙы ҡалдырып, үҙ ихтыяры менән килгән, ә бөйөк батшалар, ҡылыс аҫтында тотмаған, беҙҙең үҙ ихтыярыбыҙ менән йәшәүебеҙҙе хуплаған. Һәм яһаҡ түләү шарты менән, беҙгә үҙ ерҙәребеҙ бирелгәйне… Әгәр элеккесә йәшәү мөмкинлеге булмаһа, үлемде ҡабул итергә әҙербеҙ. Беҙҙең бүтән барыр еребеҙ юҡ».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Акманов Ирек Гайсеевич|Акманов И. Г.]]* Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. Свердловск, 1991.
* *Алтон С. Доннелли.* Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. Уфа, 1995 г.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия 
* ''Акманов И. Г.'' Юсуп Арыков.// Статья в Башкирской энциклопедии
Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы** (1995 йылдан), **Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы** (1983—1995) — музей. Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Ермолаево ауылында урынлашҡан.

## Тарих
Музей 1983 йылдың 3 ғинуарында Күмертау КПСС ҡала комитеты һәм район халыҡ депуттары Советы башҡарма комитетының 1980 йылғы ҡарары нигеҙендә асыла. Музей Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы исемендә йәш быуынды илһөйәрлек һәм сәйәси нигеҙҙә тәрбиәләүҙе көсәйтеү маҡстаныда ойошторола. Музейҙы ойоштороу өсөн егерме кешенән торған махсус комиссия төҙөлә. Комиссия эшендә партия комитеты, район Советы башҡарма комитеты, район мәғариф һәм мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәрҙәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр ҡатнаша. Музейға нигеҙ һалыуҙа һәм ойоштороуҙа хеҙмәт ветернаы, район Советы башҡарма комитеты рәйес урынбаҫары, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Нәби Хәмит улы Ғисмәтуллин күп көс һала. Музей башта Күмертау ҡалаһында, райондың ауыл хужалығы идаралығы бинаһында урынлаша.

1993 йылда райондың тарихи исеме Көйөргәҙе районы тергеҙәлә, район үҙәге Ермолаевка ҡасабаһына күсерелә. Музей ҙа яңы район үҙәгенә күсә һәм яңы төҙөлгән район мәҙәниәт йортонда урынлаша.

1995 йылда музей Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы итеп үҙгәртелә.

2001 йылда эш һөҙөмтәләре буйынса ауыл райондары музейҙары араһында «Иң яҡшы ауыл тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музей» тип таныла һәм реконструкция үткәреү планына индерелә.

2003—2005 йылдарҙа музейҙа реконструкция үткәрелә.

2005 йылдың 24 мартында, Көйөргәҙе районының 70 йыллығы һәм Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығы алдынан музей яңынан эшләй башлай.

2006 йылдан музей Көйөргәҙе районы муниципаль районы ҡарамағына ҡайтырыла, үҙ аллы юридик шәхес булараҡ теркәү үтә.

### Музей директорҙары
* 1983—1984 — Нәби Хәмит улы Ғисмәтуллин
* 1984—1992 — Мостафа Кәрим улы Солтанов, (биографияһында 1990 йылға тиклем эшләгән)
* 1993—2006 — Тамара Александровна Власова

## Музей фонды
Музейҙың дөйөм фонды 6480 берәмәк, шул иҫәптән төп экспонаттар — 3500 һаҡлау берәмәгенән тора.

Беҙҙең эраға тиклемге VI—II быуаттарҙағы сармат хәнйәре, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы хәрби наградалар коллекцияһы, районда тыуып үҫкән Ғ. Ш. Арыҫланов, С. Ғ. Биктимеров, Х. Н. Ғайсин, М. Ғ. Ҡужаҡов, В. Г. Недошивин, А. И. Хохлов, Х. Х. Хөсәйенов тураһында фото һәм документаль материалдар. Экспозиция «Бөйөк Ватан һуғышы», «Наҡаҫбаш заказнигы» диорамалы тарих, мәҙәниәт, этнография, тәбиғәт бүлектәренән тора. Күргәҙмә залы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Вконтанкте» социаль селтәрендә Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы сәхифәһе
* Көйөргәҙе районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы тураһында белешмә
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы

**Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы** (16 март 1851 йыл — 1921 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.

Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. Башҡорт. 1918—1920 йылдарҙа Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Хажиәхмәт Исхаҡ улы Ишбулатов Өфө губернаһының Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында 1851 йылдың 16 мартында тыуған. Атаһы Исхаҡ Мөхәммәтрәхим улы — 3-сө Мишәр кантонының хәрби старшинаһы.

1866 йылда Ырымбур кадет корпусын тәмамлай. 1900—1904 йылдарҙа — Орск пехота полкында. 1908 йылда генерал-майор чинында отставкаға сыға. Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1915 йылда яңынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.

1916 йылдың 18 апреленән 152-се запас пехота полкы командиры. 1918 йылдың 8 ғинуарынан 1-се Мосолман уҡсылар бригадаһы командиры. 1917 йылда — Бәләбәй гарнизоны башлығы.

1918 йылда башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушылып. 1918 йылдың 28 сентябренән 1-се Башҡорт пехота дивизияһы башлығы, һуңынан Башҡорт айырым корпусы командиры. Октябрҙә генерал-лейтенант званиеһы бирелә. 1918 йылдың 28 ноябренән — Башҡорт милли ғәскәре башлығы.

1921 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Наградалары
* 3-сө дәрәжә ҡылыслы Изге Станислав ордены;
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены;
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены;
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены;
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында бюст ҡуйылған.

## Ғаиләһе
: Ҡатыны — Бибизәйнәп, Бохара сауҙагәре Камалбай Йәҙгәровтың ҡыҙы.
: Улдары
:: Сәйетгәрәй (1904—1983), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Өфө моторҙар эшләү заводы хеҙмәткәре.
:: Рөстәм (1905—1938) — хәрби эшмәкәр. Ҡара диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләре дивизионының командиры. 3-сө ранг капитаны.
: Ҡыҙы — Миәссәр (1907—1964), Мәскәү медицина институтының ике курсын тамамлай, Ҡырымда йәшәй, 1926 йылда Башҡортостанға ҡайта.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Ислам на Урале. Энциклопедический словарь. Серия Ислам в Российской Федерации. Выпуск V. Москва-Нижний Новгород. ИД «Медина». 2009. — 479 с.
* сайт «Русская армия в Первой мировой войне»
* Шежере Ишбулатова Х. И. 
* Ганин А. В., Семенов В. Г. Офицерский корпус Оренбургского казачьего войска (1891—1945): Биографический справочник. — М., 2007. — 676с.:ил (на с.242)
Ҡәйеп Ейәнбәтов

**Ҡәйеп Ейәнбәтов** — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, ихтилал полковнигы. Шулай уҡ 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Нуғай даруғаһы Ҡара-Табын улусы башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы вазифаһын да башҡарған.

1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Ҡәйеп Ейәнбәтов 4-се партия менән командалыҡ итә.

1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, ихтилалға шул уҡ фылдың көҙөндә ҡушыла.

1774 йылдың февралендә Ишҡара Арыҫланов, Ҡаранай Моратов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, И. И. Ульянов менән берлектә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре тирәһендә һуғыша.

1774 йылдың апрель башында Өфө провинция канцелярияһына ғәйебен танып килә. 1774 йылды йәйендә йәнә ихтилалға ҡушыла.

1774 йылдың юль башында Өфө провинция канцелярияһының Стәрлетамаҡ пристане янында П. М. Голицын етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышта ҡатнаша. Һуңыраҡ хөкүмәт яғына сыға.

1796 йылда Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1798 йылдан — Стәрлетамаҡ өйәҙенең Бишауыл-Табын улусы старшинаһы.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Уҫман (мәғәнәләр)

**Уҫман** — Рәсәйҙә топоним. 

## Ауылдар
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Ғафури районы
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Благовар районы
* Уҫман (урыҫ. Усмановский) — Башҡортостандың Бүздәк районы
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Балтас районы
* Уҫман (урыҫ. Усманово), элекке исеме Ҡаҙморон — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы Төрөмбәт ауыл советы
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Ауырғазы районы Таштамаҡ ауыл Советы
* Уҫманғәле (урыҫ. Усмангали) — Башҡортостандың Белорет районы
* Уҫман-Ташлы (урыҫ. Усман-Ташлы) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районы
* Иҫке Уҫман (урыҫ. Староусманово) — Башҡортостандың Благовар районы
* Иҫке Уҫман (урыҫ. Среднеусманово) — Башҡортостандың Шишмә районы
* Яңы Уҫман (урыҫ. Новоусманово) — Башҡортостандың Бөрйән районы
* Яңы Уҫман (урыҫ. Новоусманово) — Башҡортостандың Шишмә районы
Ябалаҡ һымаҡтар

**Ябалаҡ һымаҡтар** (, йәки *Striges*) — йыртҡыс ҡоштар отряды. Эре һәм урта ҡоштар төрҙәр 420 күберәк үҙ эсенә ала. Бөтә донъя таратыуҙар, отрядта ике ғаиләләр.

Ҡыҫҡа характеристикаһы: ҙур башы, ҙур түңәрәк күҙҙәр башы алдан, ҡысҡа суҡышы. һунарға төнө йөрөү, ҡауырһын йомшаҡ, осоуы тауышһыҙ, тырнаҡтары оҙон һәм үткер, төҫ йәшерен. Күҙ менән ҡыбырлатыу алмай, күҙҙәр хәрәкәтһеҙ баҫып торолар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ябалаҡ
* Өкө

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Тышҡы һылтанмалар
* Совотека.ру — самая большая коллекция сов в Интернете  
* Сова в символике 
* Клуб любителей сов
Ҡаш

**Ҡаш** — сәс менән ҡапланған күҙ соҡоро өҫтөнән дуға кеүек тиренең ҡалҡыу урын. Ҡаш үҙенә төрлө мускул *corrugator supercilii* булыуы. Ныҡлы утдән ҡүҙҙәр яҡлау һәм тир ағып төшөү.

## Һылтанмалар
* Функции бровей

## Иҫкәрмәләр
Өфө (футбол клубы)

**«Өфө» футбол клубы ** () — Өфө ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы.

## Тарихы
Клуб «Башинформсвязь-Динамо» командаһы нигеҙендә 2010 йылдың 23 декабрендә барлыҡҡа килә.  2012 йылдан башлап команда Футбол Милли Лигаһында сығыш яһай башлай.  Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһау хоҡуғын 2014 йылда яулап алды. Быға тиклем клуб премьер-лигала сығыш яһағаны юҡ ине.

## Клуб етәкселеге
 

## Тренер штабы

## Сығанаҡтар
Өфө (мәғәнәләр)

**Өфө** — төшөнсә.

«Өфө» һүҙенең килеп сығыуы тураһында бер нисә фараз бар. 
# Гидроним, йылға исеменән. Үҙ сиратында йылға исеме башҡорт ырыуына бәйле. Өфө (Ҡариҙел) йылғаһы буйы (өҫкө ағымында) Өпәй (башҡорт ырыуы) башҡорттарының аҫаба ерҙәре. Өпәй → Өпә→ Өфө тип аталған. 
# Тау, ҡалҡыулыҡ төшөнсәһенән. Төрки тел белгесе Н. К. Дмитриев фекеренсә, Өфө боронғо төрки һүҙе «Уба» — тау, ҡалҡыулыҡ, бейек урын, тигән төшөнсәгә бәйле.

## Тораҡ пункттар
* Өфө — Башҡортостандың баш ҡалаһы.
* Өфө (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Өфө II ҡаласығы — Өфө ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан боронғо ҡаласыҡ.

## Спорт
* Өфө (футбол клубы) — Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында футбол клубы.
* Өфө-Арена — Башҡортостандағы яһалма боҙло иң ҙур спорт ҡоролмаһы.

## Башҡа
* Өфө (халыҡ-ара аэропорты) — Өфө ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт.
* «Өфө» журналы —  Өфө ҡалаһында ай һайын нәшер ителгән матбуғат баҫмаһы.
* «Өфө» — «Рәсәй» авиакомпанияһының «Airbus A319» маркалы һауа судноһы.
* **[[(8498) Өфө|Өфө]]** — астероидтар билбауындағы 8498-се бәләкәй планета.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡариҙел (мәғәнәләр) — күп мәғәнәле һүҙ.

## Иҫкәрмәләр
Вольвокс

**Во́львокс** () — һыу ылымыҡтары ырыуы. Донъяла 20-ләп төрө осрай. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Күпләп үрсегәндә һыу «сәскә ата». Шар йәки эллипсоид формаһында (диаметры 3 мметрға тиклем), периферияла бер ҡат булып 500-ҙән алып 20 меңгә тиклем күҙәнәк урынлаша, улар, үҙ-ара протоплазма сүстәре менән тоташып, колония хасил итәләр. Һәр бер күҙәнәктең ике камсыһы була, уларҙың тирбәнеше вольвоксты хәрәкәткә килтерә. Шар ҡыуышлығы шыйыҡ лайла менән тула. Вольвокс үрсегәндә ҡайһы бер күҙәнәктәр колония тирәнлектәренә сумалар һәм унда бер нисә яңы колония барлыҡҡа килтереп бүленәләр.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Әҙәбиәт
* Lee, R. E. Phycology, 4th edition. — Cambridge: Cambridge University Press, 2008. — 547 с. — ISBN 9780521682770
* Хржановский, В.Г. Ботаника. — Москва: Высшая школа, 1975. — 372 с.
Мона Лиза

**«Мо́на Ли́за»**, шулай уҡ «**Джоко́нда**»; (, ), тулы исеме — *Портре́т госпожи́ Ли́зы дель Джоко́ндо*, ) — Леонардо да Винчи картинаһы, Лувр музейында һаҡлана, Париж, Франция. Донъяла бер иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәренең береһе. Флоренцияла ебәк һатыусы Франческо дель Джокондоның ҡатыны Лиза Герардини портреты булып иҫәпләнә. 1503—1505 йылдар тирәһендә яҙылған.

## Тасуирлама
Картинала яртылаш боролоп ултырған ҡара кейемдәге ҡатын төшөрөлгән. Ул кресло таянысына бер ҡулы менән таянып, икенсе ҡулын өҫтөнә ҡуйып, тамашасыға тура ҡарап ултыра. Был билдән төшөрөлгән картина. Кресло балконда йәки лоджияла тора. Элегерәк картина киңерәк булған тип иҫәпләнә. Ситтәге ике ҡырҙа лоджия колонналары яртылаш ҡына күренә.

Сәнғәтте өйрәнеүсе Борис Виппер Мона Лиза йөҙөндә квадроченто модаһы эҙҙәре булыуын билдәләй: уның ҡаштары һәм маңлайының өҫтөндә сәсе йолҡолған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Мона Лиза (масштабируемая картина) 
* Сайт, посвящённый образам Моны Лизы в современной культуре, в том числе и в рекламе
Рубик шаҡмағы

**Рубик шаҡмағы** (,  йәки *Рубик кубигы*; иң әүәл **Тылсымлы кубик** исеме менән билдәле) — механик башватҡыс. 1974 йылда венгер скульпторы һәм архитектура уҡытыусыһы Эрнё Рубик уйлап сығарған, 1975 йылда патент алған.

43 252 003 274 489 856 000 (43 квинтилион) комбинация булыуы мөмкин.

Башватҡыс пласстмассанан эшләнгән куб (иң тәүҙә 3 × 3 × 3). Тыштан ҡарағанда ҙур куб, 3 күсәр тирәләй әйләнә алған, 54 ваҡ кубиктан торған кеүек. Ҙур кубың һәр ҡыры 9 квадраттан тора һәм һәр ҡыр буялған. Шулай итеп ҙур кубтың ҡыры 6 төҫкә буялған.
Кубтың ҡырҙарын бороу, төҫтәрҙе бутарға мөмкинлек бирә. Уйнаусыға һәр төҫтө үҙенең ҡырына йыйыу мәсьәләһе тора.
Комбинация

**Комбинация** () — бәйләнеше, берәй нәмә (ғәҙәттә бер төрлө) ике яҡтың да тәртибе.

* Комбинация (комбинаторика) — бирелгән күплегедан элементтар йыйылмаһы. 
* Комбинация (группа) — СССР һәм Рәсәй группаһы.
Яңы башҡорт алфавиты комитеты

**Яңы башҡорт алфавиты комитеты** — ғәрәп яҙыуынан латин алфавитына күсеү маҡсатында 1924 йылдың 6 июнендә БАССР Наркомпросының ғилми уҙәге эргәһендәге яңы алфавит буйынса ваҡытлы комитет. Шул уҡ йылдың октябрендә Башҡортостандың яңы алфавиты Үҙәк комитеты итеп уҙгәртелә. Комитет ағзалары итеп С.Сөнсәләй, Г.Шонаси, А.Хәбиби, С.Рәмиев һәм Г.Алпаровтар һайлана. Артабан уның эшендә Х.Гәбитов, Ғ.Дәүләтшин, Ғ.Амантай, У.Хөсни һәм башҡалар актив ҡатнаша. Бында башҡорт теленең фонетик төҙөлөшөнә яраҡлаштырылған латин алфавитын төҙөүҙең төп принциптары һәм орфография ҡағиҙәләре эшләнә. Яңы башҡорт алфавиты проектын төҙөү (1927) Яңы башҡорт алфавиты комитеты эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт алфавиты

## Иҫкәрмәләр
Ленинград вокзалы

**Ленингра́д вокзалы** (1855—1923 йылдар, **Никола́евский**;  1923—1937 йылдар, **Октя́брьский**) — Мәскәүҙен 9 тимер юл вокзалдарҙын береһе.

## Тарих
Вокзалдын бинаһы Санкт-Петербургтын Мәскәү вокзалының копияһы.

Бина 1844-1849 йылдарҙа К. А. Тон, Р. А. Желязевич архитекторҙар менән төҙөлә.

2009 йылда вокзалға тарихи исемде ҡайтарыу тураһында Рәсәй тимер юлдары релизы сыҡты:

## Маршруттар

## Кинола
* Чародеи

* Святой

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Ленинградского вокзала (дирекция железнодорожных вокзалов — филиал ОАО «РЖД») 
* Расписание поездов Ленинградского вокзала
* Расписание электропоездов Ленинградского вокзала
* Схема маршрутов электричек с Ленинградского вокзала
* Ленинградский вокзал  — исторические особенности
* Ленинградский вокзал Москвы — на сайте РЖД
* Ленинградский вокзал после реконструкции
Коломенская (метро станцияһы)

**«Коло́менская»** — Замоскворецкая юлының станцияһы.
Нагатино-Садовники һәм Нагатинский Затон сигендә ята.

## Тарих
1969 йылда асыла.

## Исем
Станция исеме «Коломенское» дәүләт музей-заповеднигы менән бәйле.

## Фотографиялар

Image:Kolomenskaya 2.jpg| платформа. *26 февраль 2000 йыл.*
Image:Kolomenskaya 3.jpg|*26 февраль 2000 йыл.*


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Валериан

**Валериа́н**, **бесәй үләне** () — валериандар ғаиләһенән бер һәм күп йыллыҡ үлән һәм ҡыуаҡсыл үҫемлектәр ырыуы. Төньяк ярымшарҙың һәм Көньяк Американың уртаса һәм һалҡын бүлкәттәрендә 200 -ҙән артыҡ төрө таралған. 

Урман буйҙарында, һаҙлыҡ, йылға һәм күл ярҙарында үҫә. Ҡыҫҡа тамыр системаһы һәм күп һанлы шнур һамаҡ эйәрсен тамырҙары булған 50-150 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Һабағы ныҡ, тура тороусан, өҫкө өлөшөндә тармаҡланған. Япраҡтары ҡаурый һамаҡ теләнгән, ҡырҙары эре тешле. Сәскәләре - ваҡ, хуш эҫле, алһыу йәки аҡ, ҡалҡан һамаҡ йәки һеперткеле сәскә төркөмөнә йыйылған. Емеше - бүрексәле оҙонса орлоҡса. Июнь-июльдә сәскә ата. Емештәре августа өлгөрә. Орлоҡтан һәм вегетатив ысул менән үрсей. Составында алкалоид, гликозид, дуплау матдәләре, шәкәр, органик кислоталар, эфир майҙары кергән тамырҙарын һәм тамыр системаһын тынысландырыу сәйе яһауҙа файҙаланалар. Медицинала нерв системаһы боҙолғанда, ашҡаҙан-эсәк ҡыуышлығы ҡыҫылғанда ҡулланыла. Декоратив, баллы үҫемлек.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
## Һылтанмалар
*  
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
*
БРИКС

**БРИКС** () — донъяның биш иҡтисади яҡтан тиҙ уҫешеүсе илдән (Бразилия, Рәсәй Федерацияһы, Һиндостан, Ҡытай һәм Көньяҡ Африка Республикаһы) торған группа. 2011 йылға тиклем был берләшмәгә ҡарата БРИК аббревиатураһы ҡулланыла ине. БРИКҡа Көньяҡ Африка Республикаһы ҡушылыу сәбәпле 2011 йылдың 18 февраленән башлап группа BRICS тик атала.

## Саммиттары
Бөгөнгө көндә берләшмәнең ун ете саммиты уҙғарылды.

## Иҫкәрмәләр
Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы

**Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы** (1 ғинуар 1954 йыл) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы (1985). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Мәжит Ғафури исемендәге (2005) премиялар лауреаты.

## Биографияһы
* Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы Ғилманова 1954 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Ғафури районы Имәндәш ауылында тыуған.
* 1973 йылдан башлап Ғафури районының Красноусол башланғыс мәктәбе директоры, район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы.
* Ҡазан дәүләт университетын тамамлаған (1981).
* 1975 йылдан алып «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының федераль дәүләт унитар предприятиеһында эшләй: 1992 йылдан башлап «Тамаша» телевизион ижад берекмәһе етәксеһе, 1998—2005 йылдарҙа баш мөхәррир; бер үк ваҡытта 1990—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
* 2005 йылдан алып «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы эргәһендәге Телерадио сәнғәте мәктәп-студияһы директоры.

## Журналист эшмәкәрлеге
Мостай Кәрим тураһында 20 документаль фильм, Башҡортостандан ситтә йәшәүсе башҡорттар тормошо («Араларҙы яҡынайтып» — «Сокрашая расстояния», «Башҡорттар»), исламдың әхләҡи ҡиммәттәре («Йома»), Башҡортостан әҙәбиәте, мәҙәниәте һәм сәнғәте («Сәхнәлә һәм сәхнә артында» — «На сцене и за кулисами») тураһында телетапшырыуҙар, «Сәләм» иртәнге мәғлүмәт һәм йыр-моң программаһы, «Йыр бүләк итәм» («Дарю песню») йыр-моң программаһы, һ.б. авторы. М. Кәримгә арналған Дәүләт аудио-видеоархив формалаштырған, фильмографик белешмә төҙөгән, «Мостайҙың алтын мираҫы» аудиопродукциялар серияһын сығарған. Ф. М. Бүләков сценарийы буйынса «Ай ҡыҙы» — тәүге башҡорт телесериалы (2001—2002; «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы) проекты инициаторы һәм продюсеры.

## Маҡтаулы исемдәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005);
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994);
* Шаһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1994);
* Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2005).

## Сығанаҡтар
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы

**Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы** (ШХО) — 9 дәүләттән торған (Иран, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Пакистан, Рәсәй, Тажикстан, Үзбәкстан, Һиндостан) субрегиональ халыҡ-ара ойошма. ШОС илдәренең дөйөм территорияһы 34 млн км², йәки Евразия территорияһының 60 %. Ойошмаға инеүсе илдәрҙең йыйылма демографик потенциалы — планета халҡының дүрттән бер өлөшө.

## Ойошма ағзалары

## Иҫкәрмәләр
Әсән

**Әсән** — топоним.

* Әсән (Өфө районы) — Өфө районында ауыл.
* Әсән (Дүртөйлө районы) — Дүртөйлө районында ауыл.
* Өсөгән-Әсән — Стәрлебаш районында ауыл.
* Иҫке Әсән — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
* Яңы Әсән — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәсән
Америка ислам үҙәге

** Америка ислам үҙәге ** () — Дирборн, Мичиганда мәсет. 2005 йылда асылды. Төнъяк Америкала иң эре мәсет.

Имам — Сайед Хассан аль-Казвини.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Санкт-Петербург мәсете

** Санкт-Петербург мәсете** () — Санкт-Петербургтын иң эре мәсете. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Соборная мечеть Санкт-Петербурга на портале «Мечети России»
Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы

**Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы** (8 февраль 1965 йыл) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (1999). Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022).

## Биографияһы
* Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева Баймаҡ районы Һаҡмар ауылында тыуған.
* Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.
* 1988 йылдан алып «Башҡортостан пионеры» гәзитенең бүлек мөдире.
* 1990 йылдан алып «Йәшлек» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары.
* 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире.
* Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе.
* 2016 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының журналистика кафедраһы мөдире.
* 02.2017 йыл — Ватандаш журналының баш мөхәррире.

## Ижади эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006) әкиәттәр китабы авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1999).
* Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите
Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы

**Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы Ҡәйепов** (1825—?) — кантон башлығы, зауряд-есаул (1862).

## Биографияһы
Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы сығышы менән Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем-Юрматы улусы Йомағужа ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы) башҡорттарынан.

1849 йылдан йорт старшинаһы, 1855 йылдан — 27-се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1856 йылдан — 28-се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1859 йылдан — 28-се, 1860 йылдан — 27-се башҡорт кантондары башлығы булып хеҙмәт итә.

1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы (Ҡырым һуғышы) иҫтәлегенә бронза миҙалы менән бүләкләнгән.

## Һылтанмалар
Ҡәнзи Абдулов

**Ҡәнзи Абдулов** — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы. 

Уҫы даруғаһы Ғәйнә олоҫо башҡорто. Ихтилалға 1773 йыл аҙағында ҡушыла. 22 декабрҙә Әбдей Абдулов менән Уҫыға килә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
Абзелил (гәзит)

**«Абзелил»** (*Әбйәлил*) — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Осҡон» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы.

Әбйәлил районы Асҡар ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1957 йылдан башлап «Осҡон» гәзитенең тәржемә баҫмаһы булараҡ «Искра» исеме менән нәшер ителә башлай, 2006 йылдан алып хәҙерге исеме менән үҙ аллы гәзит булараҡ сыға. 1962—1965 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Виктория (Бөйөк Британия королеваһы)

**Викто́рия** (, **Александрина Виктория**, ; 24 май 1819 йыл — 22 ғинуар 1901 йыл) — Бөйөк Британия һәм Ирландия Берҙәм Короллегы Королеваһы, Индия Императрицаһы.

Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы.

Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы — Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияһының баш ҡалаһы һәм башҡа урындар.

Англияның милли символын, викториан дәүерен уның исеме менән бәйләйҙәр.

Шулай уҡ уны «Европаның ҡәртнәһе» тип тә йөрөтәләр. Уның 9 балаһы башҡа Европа илдәре король династияларының балалары менән ғаилә ҡорған.

## Галерея

Файл:Denning, Stephen Poyntz - Princess Victoria aged Four - Google Art Project.jpg|Виктория дүрт йәштә
Файл:Princess Victoria and Dash by George Hayter.jpg|Виктория үҙенең эте менән, 1833 
Файл:Victoria sketch 1835.jpg|Автопортрет, 1835
Файл:Queen Victoria by Bassano.jpg|1882
Британия Һиндостаны

**Британия Һиндостаны** () — 1757—1947 йылдарҙа Бөйөк Британияның Көньяҡ Азияла колониаль территорияһының исеме.

Хәҙерге Һиндостан, Пакистан, Бангладеш, Бирма ерендә урынлашҡан.

Баш ҡалаһы — беренсе форт Уильям, артабан — Калькутта һәм Дели). Шулай уҡ илден икенсе «йәйге» башҡалалар булды: Мурри (1864 йылға тиклем), Шимла (1864—1934).

## Тарих
1934 Британия Һиндостаны контролдән Бирма сыҡты. Ул 1939-1945 йылдарҙа Япония протекторатта булды.

1947 йылда Британия Һиндостанға Азатлыҡ бирелде. Ил ике доминионға бүленә:  Һиндостан һәм Пакистан.

1971 Пакистан ике илғә бүленә: Бангладеш һәм Пакистан.
Шимла

**Шимла** (, ; Симла) — Һиндостандағы Химачал-Прадеш штатының баш ҡалаһы.

Курорт һәм  туристик үҙәк булып тора. 1864 йылда Шимла Британ Һиндостанының «йәйге» баш ҡалаһы була (Мурри ҡалаһынан һуң).

Британ Һиндостанының генерал-губернаторы хакимиәте йәйге ваҡытта ошо урынға күсә.

Ҡалала Тюдорҙар һәм Неоготика архитектураһы ҡомартҡылары бар.

Халҡы — 171 817 кеше (2001).

1906 йылда Калка-Шимла тимер юлы асыла.

## Климаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Путеводитель по Шимле
Ярмуллин Азат Шакирйән улы

**Ярмуллин Азат Шакирйән улы** (4 ноябрь 1975 йыл) — журналист, тарихсы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).

## Биографияһы
Азат Шакирйән улы Ярмуллин 1975 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Үрге Сәлим ауылында тыуған. Журналист Сәлмән Ярмуллиндың ҡустыһы.

* 1998 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1999 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының радиотапшырыуҙар студияһында программа алып барыусы, 2000 йылдан студия мөхәррире; 2001 йылдан телевидение студияһы мөхәррире.
* 2002 йылдың апреленән «Тамаша» журналы; ноябренән «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе.
* 2006 йылдан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитетының баш белгесе.
* 2007 йылдан «Башҡортостан энциклопедияһы» ғилми баҫмаһының бүлек мөхәррире, 2012 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 2014 йылдан — энциклопедик баҫмаларҙың баш мөхәррире урынбаҫары.
* 2016 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Китап палатаһы директоры.
* 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек етәксеһе.

Хәрби-тарихи темаға фәнни-публицистик мәҡәләләр һәм китаптар авторы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2010).

## Китаптары
* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәр хаҡында ҡыҫҡаса биографик очерктар. — Өфө. — 2009. — 222 бит[.

## Матбуғат баҫмаларындағы мәҡәләләре
* Первый опыт договорных отношений. На пути к созданию республики существовало множество преград. (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ ПРОВОЗГЛАШЕНИЯ СОВЕТСКОЙ АВТОНОМИИ БАШКОРТОСТАНА). «Республика Башкортостан» гәзите, № 49, 2009, 13 март.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Британ Колумбияһы

**Британ Колумбияһы** ( , ) — Канаданың провинцияларының береһе. Конфедерацияға 1871 йылда, алтынсы булып ингән. Провинцияның рәсми ораны:  .

Баш ҡалаһы — Виктория. Провинцияның иң эре ҡалаһы — Ванкувер. Провинцияла 4 419 974 кеше йәшәй. Премьер-министры — Кристи Кларк (Либерал фирҡәһенән).

Провинцияның иҡтисади үҫеше тәбиғи ресурстар, урман һәм ауыл хужалығына нигеҙләнгән.

## Исемдең килеп сығышы
Провинцияның исеме Колумбия йылғаһының тап ошо ерҙә аға башлауы менән бәйле. Ул Бөйөк Британия Батшабикәһе Викторияның фарманы менән 1858 йылда бирелгән. *Британ* тигән сифат АҠШ-тағы Колумбиянан айырттырыу маҡсатында өҫтәлгән.

## Галерея

Файл:Strait of Georgia.jpg|Джорджия
Файл:Mount Robson2.jpg|Робсон тауы
Файл:TakakkawFalls2 edit.jpg|Йохо милли паркы


## Иҫкәрмәләр