Генрик Сенкевич

**Ге́нрик Сенке́вич** (, тулы исеме *Хе́нрик А́дам Алекса́ндер Пи́ус Сенке́вич*, ), также **Генрих** (Генрик) **Иосифович Сенкевич** (5 май 1846 йыл — 15 ноябрь 1916 йыл) — поляк яҙыусы, тарихи романдар авторы булараҡ билдәле, Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһының 1905 йылғы лауреаты.

1896 йылдың декабренән Петербург фәндәр академияһының рус теле бүлеге буйынса ағза-корреспонденты, 1914 йылдың ноябренән — почётлы академигы була.

## Биографияһы
Генрик Сенкевич 1846 йылдың 5 майында Люблин воеводствоһындағы Воле-Окжейск ауылында тыуған, ул саҡта Польша Рәсәй империяһына инә. Бөйөк Литва кенәзлегенә кенәз Витовт дәүерендә (XIV быуат аҙағы- XV быуат башында) күсенгән татарҙарҙан, уларҙы «липки» тиҙәр, XVIII быуатта ғына улар исламдан баш тартып, католик сиркәүенә күсә. Әсәһе белорус-литва шляхтаһынан. Ғаиләнең Ошик тибындағы гербы була. Генриктың биш туғаны була: ағаһы Казимеж (1863—1864 йылғы Польша ихтилалы ваҡытында үлә) һәм дүрт ҡәрендәше: Аниела, Елена, Зофия һәм Мария.

Ғаилә бер нисә тапҡыр күсенә, улар Грабовца-Гурна, Венжичина и Буржецтағы имениеларында йәшәй. 1858 йылдың сентябрендә ул Варшавала уҡый башлай, 1861 йылда ғаилә Варшаваның көнсығышындағы Прага районында күп фатирлы өй һатып ала. Генрик поляк теле һәм гуманитар фәндәрҙән, бигерәк тә тарихтан тыш башҡа фәндәрҙән насар уҡый. Ғаиләнең ауыр финанс хәле арҡаһында 19 йәшлек Сенкевич Плоньскийҙа Вейхерҙар ғаиләһенең балаларына тәрбиәсе булып эшкә урынлаша. Тап ошо осорҙа ул үҙенең тәүге «Офиара» («Жертвоприношение») тигән романын яҙа башлағандыр тип иҫәпләнә, уны йәш Сенкевич юҡ иткән.

1866—1870 йылдарҙа ул Төп мәктәптә (1869 йылдан — Варшава университеты медицина һәм тарих-филология факультеттарында уҡый. Студент саҡта «Еженедельное обозрение» журналында (, 1869) тәүге әҫәрҙәрен баҫтыра. 1873 йылдан — «Газета польска» () гәзитендә даими фельетонсы. 1874 йылдан «Нива» () аҙна журналының әҙәби бүлеге мөдире, 1882 йылдан — консерватив «Слово» () гәзите редакторы .

1881 йылда Марии Шеткевичҡа өйләнә, уларҙың ике балаһы була. Ҡатыны 1885 йылда туберкулёздан үлә. 1888 йылда уның ижадын яратҡан билдәһеҙ кеше уға 15 мең бирә, Сенкевич үҙенең ҡатыны исемендәге фонд булдыра. Был фонд туберкулёз менән сирле мәҙәниәт эшмәкәрҙәренә ярҙам итә (фонд стипендиялары, мәҫәлән, Мария Конопницкая, Станислав Выспянский,Казимеж Тетмайерға бирелә). Одесса ҡыҙы Мария Володкович (1893) менән икенсе никахы Италияға туй сәйәхәте ваҡытында уҡ тарҡала. 1895 йылда Рим курияһы уларға айырылышырға рөхсәт бирә. 1904 йылда ул үҙенең туғаны (племянница) Мария Бабскаяға өйләнә.

АҠШ-та булып ҡайтҡандан һуң (1876—1879) "Сәйәхәттән хаттар"ын баҫтыра (1876—1878). Европаға ҡайтҡас, бер аҙ ваҡыт Парижда йәшәй, 1879 йылда Львовта, һуңыраҡ Венеция һәм Римдә була. Был осорҙа Сенкевич йыш сәйәхәт итә, төрлө илдәрҙә йәшәй (Австрия, Англия, Италия, Литва, Франция, Швейцария, 1886 йылда — Румыния, Болгария, Төркиә, Греция, 1891 йылда — Мысыр һәм Занзибар, башҡа илдәрҙә). 1900 йылда әҙәби ижадына 25 йыл тулыу айҡанлы Сенкевичҡа Обленгорек тигән имение бүләк ителә (*[[:pl:Oblęgorek|pl: Oblęgorek]]*, гмин Стравчин, Келецкий повят), ул йәмәғәтселек йыйған аҡсаға алына (хәҙер — яҙыусы музейы).

Беренсе донъя һуғышы башланғас, яҙыусы Швейцарияға китә, Польшалағы һуғыш ҡорбандарына ярҙам итеү комитеты менән етәкселек итә. 1916 йыл 15 ноябрендә Швейцарияның Веве ҡалаһында вафат була. Башта урындағы католиктар ҡорамында ерләнә, 1924 йылда Варшавалағы Изге Иоанн Креститель кафедра соборының криптына ҡуйыла.

## Ижады

Сенкевичтың ижады «Варшава позитивизмы» йүнәлешендә башлана. Был йүнәлеш Рәсәй империяһының Польша ихтилалын (1863—1864) баҫтырғандан һуң барлыҡҡа килә. Репрессиялар осоронда был йүнәлеш яҡлы ижад кешеләре ысынбарлыҡты ҡабул итеп, уны ентекле өйрәнергә теләй Ләкин башҡа поляк консерваторҙарынан айырмалы рәүештә, ул консерватор була. Ысынбарлыҡ позитивистарҙың оптимизмы күңел төшөнкөлөгө менән алмашына. Генрик Сенкевич шул осорҙа поляктарҙың рухын тарихи әҫәрҙәр менән нығытырға тигән фекергә килә. Яҙыусының бөтә әҫәрҙәре лә поляктарҙың үҙ илен иҙеүгә ҡаршы көрәше идеяһы менән һуғарылған.

Тәүге повесть һәм хикәйәләрендә ул иҫке, патриархаль тормоштоң һүнә барыуын («Старый слуга», 1875; «Ганя», 1876; «Селим Мирза», 1877 — «малая трилогия») һәм крәҫтиәндәр яҙмышын һүрәтләй(«Наброски углём», 1877; «Ангел», 1878; «Янко-музыкант», 1879). Һуңғыһы Рәсәйҙә уның иң күп баҫтырылған әҫәре була:1917 йылға тиклем генә лә 40 тапҡырға яҡын нәшер ителә, уны В. Г. Короленко тәржемә итә. «За хлебом» (1880) хикәйәһендә ярлы поляк крәҫтиәненең ҡыҙын алып Америкаға китеүе һәм унда хәйерселектә һәләк булыуы һүрәтләнә.

«На маяке» (1881) хикәйәһендә Польшалағы ихтилалда (1830) ҡатнашҡан поляк кешеһенең сит яҡтарҙа тыуған яғын һағыныуын һүрәтләй. «Встреча в Марипозе» (1882) хикәйәһендә уның яҙмышын Сенкевич ары һүрәтләй, Америка буйлап сәйәхәте ваҡытында ул ҡунаҡханаларҙа: «Польшанан» — тип өҫтәп яҙып йөрөй, ә ул саҡта карталарҙа Польша тигән ил булмай.

«Бартек-победитель» (1882) сатирик хикәйәһендә ул поляктарҙың Польшаның Пруссия ҡулы аҫтындағы өлөшөндә (Великое княжество Познанское) немецтарҙың поляктарҙан көлөүе, уларҙы немецҡа әйләндерергә тырышыуы һүрәтләнә.

Сенкевичтың тәүге әҫәрәҙәрендә уның буласаҡ романдары темалары һиҙелә: «Татарская неволя» (1880)- буласаҡ трилогия темаһы, «Та, третья» (1888)— үҙ дәүере тураһында, «Пойдём за Ним» (1893) — «Quo vadis».

Тарихи трилогияһына "Огнём и мечом " (1883—1884), «Потоп» (1884—1886), «Пан Володыёвский» (1887—1888) романдары инә. Был романдар поляктарға көслө тәьҫир тә, халыҡ китаптарҙы ябырылып уҡый. Бөгөн был китаптар поляк әҙәбиәте классикаһына инә. Тәүге романда Речь Посполитаның баш күтәргән Богдан Хмельницкий етәкселегендәге Запорожье казактары менән һуғышы һүрәтләнә. Икенсе өлөшөтә поляктарҙың Швеция интервенцияһы (1655—1656 йылдар7а) менән көрәше, өсөнсөһөндә поляк рыцарҙарының төрөктәр менән 1672—1673 йылдарҙағы һуғышы һүрәтләнә.

«Без догмата» (1889—1890) тигән психологик роман—  декадент-аристократ тураһындағы әҫәр. Сенкевич был әҫәрҙе көндәлек формаһында яҙа, герой үҙ-үҙен анализлау менән шөғөлләнә. Лев Толстойға был әҫәр бик ныҡ оҡшай, ул романға «славяндарса ҡатын-ҡыҙға һөйөү тәфсирләү» хас тип билдәләй.

Был әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет линиялары «Семья Поланецких» (1893—1894) романында дауам ителә. Бында төрлө алыдар менән, хатта сатра аша, эшҡыуар шляхтич образы һүрәтләнә. Автор романын бик шәп тип иҫәпләмәһә лә, Рәсәйҙә ул бик популяр була.

«Quo vadis» (урыҫса «Камо грядеши» һәм «Куда идёшь», 1894—1896) Нерондың христиандарға ҡаршы көрәше һүрәтләнә. Автор Польшаның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше менән христиандарҙың Нерон менән көрәше араһында параллель үткәрә. Был әҫәрҙә христиандарҙың рухи ныҡлығы менән Рим материализмы көрәшә— Польшалағы рухи яңырыуға аллегория .

Поляктар менән литвиндарҙың Тевтон ордены менән көрәшенә (XIV быуат аҙағы— XV башы) «Крестоносцы» (1897—1900) романы бағышланған. Романда поляктар герман халҡы орденын еңә, был сәйәси әһәмиәткә эйә әҫәр, сөнки был осорҙа поляк йәмғиәтен германлаштырыу сәйәсәте әүҙем алып барыла. Белгестәр был романды Сенкевичтың иң реалистик һәм ныҡлыап уйлап яҙылған әҫәр тип иҫәпләй, ләкин «Quo vadis» менән трилогия
ҡыҙығыраҡ яҙылған.

«Омут» (1909—1910) романы 1905—1907 рус революцияһы ваҡиғаларына бағышланған, ул социалистик хәрәкәткә тәнҡит күҙлегенән сығып яҙылған.

1910—1911 йылдарҙа балалар өсөн «В дебрях Африки» («В пустыне и в джунглях») әҫәрен яҙа. Поляктарҙың Наполеон һуғыштарында ҡатнашыуы тураһындағы "Легионы " (1913—1914) романын яҙыусы тамамлап өлгөрмәй .

Файл:Henryk Sienkiewicz.PNG|Яҙыусының 1899 йылғы портрет
Файл:IVLOCzest-Pomnik.JPG|Әҙипкә Ченстоховалағы һәйкәл
Файл:Poland Oblegorek - H.Sienkiewicz Museum.jpg|Сенкевичтың Обленгорктағы музейы


## Әҫәрҙәре

### Романдары
# **Историческая трилогия о Речи Посполитой**
## «Огнём и мечом» /  (1883—1884)
## «Потоп» /  (1884 — 1886)
## «Пан Володыёвский» /  (1887—1888)
# «Без догмата» /  (1889—1890)
# «Семья Поланецких» /  (1893—1894)
# «Камо грядеши» /  (1894—1896)
# «Крестоносцы» /  (1897—1900)
# «Омуты» /  (1909—1910)
# «Легионы» /  (1913—1914)

### Повестары һәм хикәйәләре
# «Напрасно» /  (1872)
# «Юморески из портфеля Воршиллы» /  (1872)
# «Старый слуга» /  (1875)
# «Письма из путешествия» /  (1876—1878)
# «Ганя» /  (1876)
# «Селим Мирза» /  (1877)
# «Эскизы углем» /  (1877)
# «Янко-музыкант» /  (1878)
# «Из дневника познанского учителя» /  (1879)
# «В прериях» /  (1879)
# «За хлебом» /  (1880)
# «Фонарщик на маяке» /  (1881)
# «Бартек-победитель» /  (1882)
# «Ангел» /  (1882)
# «Та третья» /  (1888)
# «Сахем» /  (1889)
# «Воспоминание о Марипозе» /  (1889)
# «В пустыне и пуще» /  (1910—1911)

### Күп томлы баҫмалары
* Сенкевич Генрик. Собр. соч. в 9 томах. М.: Художественная лит-ра, 1983—1985.
* Сенкевич Генрик. Собр. соч. в 9 томах. М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — ISBN 5-300-00745-5

### Экранлаштырыу
**Генрик Сенкевичтың экранлаштырылған китаптары исемлегенә** уның әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән билдәле фильмдар индрелгән.

## Исемлек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*