Бөйөк Луки

**Бөйөк Луки** — Рәсәйҙәге Псков өлкәһе ҡалаһы (1166 менән). "Хәрби дан ҡалаһы". Псков өлкәһе көньяғындағы күп профилле сауҙа-сәнәғәт һәм мәҙәни-мәғариф үҙәге. Бөйөк Луки районы  өлкә буйһоноуындағы ҡала булып тора, унда Бөйөк Луки районының административ үҙәге урынлашҡан. Шул уҡ ваҡытта ҡала үҙаллы муниципаль берәмек,  ҡала округы статусына  эйә.

## Тарихы

Новгород йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр 1166 йылда Луки ҡалаһы булараҡ телгә алына, Киев кенәзе Ростислав I Мстиславич Новгород боярҙары менән һөйләшеү өсөн был яҡҡа килгән була. XII быуаттан Новгород ере сиктәрендә, Новгород һәм Псков сигендә нығытма булараҡ 1211 йылда төҙөлгән. Туҙъяҙмалар - № 675 (40 —  60 йй. башы, XII быуат) һәм № 1005 (икенсе сирек —XII б. уртаһы).

Ҙур хәрби ҡаҙаныштары өсөн «оплечье Новгородта» һәм «Мәскәү предсердие» тигән исемдәргә лайыҡ була, 1406 йылда  Бөйөк Луки дәрәжәһе ала. 1478 йылдан башлап ҡала, бөтә Новгород ерҙәре кеүек, Мәскәү кенәзлегенә буйһона.

Ливония һуғышы ваҡытында Иван Грозный штабы бында урынлашҡан (1558 йылда). 1580 йылда  поляк-литва короле Стефан Баторий  ғәскәрҙәре тарафынан алынған. 1583 йылда Ям-Запольская солохо буйынса ҡала Рәсәйгә ҡайтарыла.

XVII быуат башында ҡала Ялған Дмитрий I, шунан Ялған Дмитрий II ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. 1611 йылда ҡала тулыһынса емерелә, 1619 йылда тергеҙелә.

1727 йылдан Новгород провинцияһының Бөйөк Луки провинцияһы үҙәге, һәм 1772 йылда (Польшаның беренсе бүленеүенән һуң, яңы ҡушылған ерҙәрҙә) Псков провинцияһы барлыҡҡа килә.

1727 йылда алып Новгород губернаһының Бөйөк Луки провинция үҙәге.

XVIII быуатта ҡала аша Белорус дәүләт тракты  һалына. XIX быуат аҙағында Бөйөк Луки аша  почта тракты үтә. 1901 йылда  Мәскәүҙән Виндаваға тиклем йөрөгән поезд юлы һалына һәм ҡала аша үтә.

Бөйөк Ватан һуғышы  Бөйөк Лукиҙа азатлыҡ өсөн һуғыш шул тиклем ҡаты була, хатта ҡала «Кесе Сталинград исеме ала. Ҡалала Александр Матросов (Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы) монументы төҙөлгән һәм музейы асылған, ул батырлыҡ ҡылған Чернушки  Бөйөк Лукиҙан алыҫ түгел.

1944 йылдың авгусынан 1957 йылдың октябренә тиклем - РСФСР-ҙың Бөйөк Луки өлкәһе административ үҙәге. СССР тарҡалғас, иҡтисади һәм демографик кризис башлана; халыҡ һаны сирек (23 процентҡа) самаһына кәмей - 117 меңдән 90 мең кешегә ҡала. 2008 йылдың октябрендә Бөйөк Луки "Хәрби Дан ҡалаһы" исеменә лайыҡ булды.

## Этимологияһы
1166 йылдан 1406 йылға тиклем ҡала Луки тип, ә 1406 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Бөйөк Луки тип атала. Луки топонимының килеп сығышы буйынса фараздар бер нисә:

## Рәсми символикаһы һәм атрибутикаһы

Бөйөк Луки  гербы 1781 йылдың 28 майында батшабикә Екатерина II  тарафынан раҫлана һәм ул дөрөҫ  сағылышлы герб түгел. XVIII быуат башында (1730 йыл) Луцк  (Бөйөк Луцк) драгун полкы байрағы өсөн герб раҫлана: *«в золотом щите, на красном поле рука, выходящая из облаков и мечом перерубающая чёрного змея»* (по Висковатову А. В.).

Гербтың килеп сығышы версиялары:“Уларҙың береһе буйынса, йәйәләр - Ловать йылғаһы бөгөлдәре, ҡала эсендә  улар, ысынлап та, өс. Икенсеһе буйынса, йәйәләр - урта быуаттарҙың хәрби ҡоралы -  ҡаланың шанлы үткәне символы. Һәм, ниһайәт, өсөнсө версия: өс йәйә -  Новгород, Псков һәм Бөйөк Лукиҙың символы, боронғо замандарҙан төньяҡ-көнбайыш Рәсәйҙең өс оло ҡалаһының хәрби ҡәрҙәшлеге ".

### Бөйөк Луки гимны

## Физик-географик тасуирлама
Бөйөк Луки — сик ҡалаһы: Белоруссия сигенә тиклем  80 км, Латвияға — 150 км.  Бөйөк Луки  Псков ҡалаһынан 250 км көньяҡ-көнсығышта,  Ловать уйһыулығы сиктәрендә, Ловать йылғаһы (Илмән күле бассейны) буйында урынлашҡан.

## Климаты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* Генеральный план МО «Город Великие Луки» (решение Великолукской городской Думы от 20.04.2010 № 25). — Великие Луки: «Визир», 2010.
* Положение о территориальном планировании МО «Город Великие Луки» (решение Великолукской городской Думы от 27.09.2012 № 137).
* К. Галицкий. Штурм Великих Лук // «Военно-исторический журнал», № 1, 1972, с. 45—58.
* Храмы и монастыри Великолукского уезда Псковской Епархии / Сост.: Н. В. Коломыцева, ин. Фотиния (Парфёнова). — Псков, 2011. — (Псковский паломник. Выпуск 4).
* 
* 
* 

*  Сейняйок, Финляндия
*  Маарду, Эстония
*  Полоцк, Белоруссия
*  Джалал-Абад, Ҡырғыҙстан