Техник фәндәр

**Техник фәндәр** (син. **инженерлыҡ фәндәре**) —техниканы булдырыу һәм уны артабан үҫтереү өсөн мөһим күренештәрҙе өйрәнеүсе фән өлкәһе. Техник фәндәр буйынса ғалимдарҙың эшмәкәрлеге фәнни-техник эшмәкәрлек сиктәрендә башҡарыла һәм башлыса ул ғәмәли характерҙа алып барыла.

Фәнни -техник тикшеренеүҙәрҙең практик йүнәлештә булыуы уны фундаменталь фәнгә ҡапма- ҡаршы ҡуя тип иҫәпләйҙәр. Ғәмәли тишеренеүҙәр менән фундаменталь фән араһында ныҡлы бәйләнеш бар: бер яҡтан, фундаменталь тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре ғәмәли тикшшеренеүҙәр өсөн нигеҙ булһа, икенсе яҡтан, фәнни-техник эшмәкәрлек һөҙөмтәләре ғалим-теоретиктар сығарған фәнни теорияларҙы иҫбатлай йәки инҡар итеү өсөн дәлил булып тора. Техник һәм фундаменталь фәндәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүенең классик миҫалы- «мәңгелек двигатель» эшләү мәсьәләһе, «мәңгелек двигатель» класындағы техник ҡоролмаларҙы булдырыу идеяһы күп быуаттар техник яҡтан тормошҡа ашырып булмауы сәбәпле инҡар ителә, был ошо өлкәлә фәнни-техник тикшеренеүҙәрҙе һәм мәңгелек двигатель эшләүҙе эшләп булмауы тураһында фундаменталь фәндең постулаттарын сығарырға мөмкинлек бирә.

## Тарих

Техник фәндәр һөнәрселектән үҫеп сыҡҡан. Техник фәндәр үҫешенә боронғо заман инженерҙары : Архимед, Герон, Папп Александрийский, Витрувий, Леонардо да Винчи ҙур өлөш индерә. Техник фәндәрҙән механика иң тәүге фәндәрҙең береһе була.

XVIII быуатта тау институттары: Фрайберг тау академияһы (1765), Санкт-Петербург тау университеты (уның нигеҙен башҡорт руда белгесе Исмәғил Тасимов һала, 1773) асыла. Шул уҡ ваҡытта карап төҙөү һәм навигация мәктәптәренә: Математика һәм навигация фәндәре мәктәбенә(1701), Стамбул техник университетына (1773) нигеҙ һалына.

Индустриаль революция башланыу менән техниканы һәм технологияларҙы академик уҡытыу мөмкинлеге асыла. Инженер эшен тәрән фәнни өйрәнеү башлана. Техник фәндәр өлкәһендә тәүге уҡыу йорттарының береһе- 1794 йылда Гаспар Монждың Политехник мәктәбе. Германияла Карлсруэлағы Технология университеты иң тәүге техник вуз тип иҫәпләнә (1825). 1842 йылда Нидерландта иң тәүге Делфт техник университеты булдырыла. 1881 йылда Японияла ла техник юғары уҡыу йорто асыла (Токио технология институты).

XIX быуатта электротехника барлыҡҡа килә. 1882 йылда Дармштадт техник университетында электротехника буйыса лекциялар уҡый башлайҙар, 1894 йылда махсуслашҡан Юғары электрика мәктәбе асыла.

XX быуатта — радиотехника йүнәлеше (Мәскәү радиотехника институты, 1946), космонавтика, робототехника һәм башҡалар буйынса уҡытыу башлана.

Башҡортостанда XVIII быуатта Верхотор, Усть-Катав тау заводтары янындағы мәктәптәр асыла, унда завод эшселәренең балалары белем ала. 1876 йылда Ырымбурҙан Өфөгә землемер училищеһы күсә, был уҡыу йортонда уҡыу бик ҙур мәртәбә һанала . Техник белем биреүсе урта һәм юғары уҡыу йорттары Башҡортостанда 1930-сы йылдарҙа асыла башлай.

## Техник фәндәр үҙенсәлеге
XIX быуатҡа тиклем кешелек ике төрлө фәнде : тәбиғи фәндәр һәм гуманитар фәндәрҙе генә белә . Техник фәндәр уларҙың уртаһында тора, сөнки техника кеше рухының һөҙөмтәһе һәм тәбиғәттә осрамай, ләкин ул шул уҡ, объектив тәбиғи законлылыҡтарға буйһона . Техника кеше өсөн яһалма мөхиткә әйләнә, был мөхиттә кеше үҙ закондарын булдыра.

Техник фәндәрҙең үҙенсәлеге шунда- ул яһалма тәбиғәттең закондарын һәм уларҙың тәбиғи закондар менән үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Бынан тыш, техник өйрәнеүҙең тикшеренеү объектының булмауы ла бар, сөнки уны башта эшләргә, ҡорорға кәрәк .

## Техник фәндәр миҫалы
* Архитектура ()
* Биотехнология ()
* Информатика ()
* Кораблестроение ()
* Космонавтика ()
* Материаловедение ()
* Механика ()
* Машиностроение ()
* Системотехника ()
* ТРИЗ — Теория решения изобретательских задач (англ. TRIZ)
* Химическая технология ()
* Электротехника ()
* Ядерная энергетика ()
* Радиоэлектроника ()
* Электросвязь ()

## Классификация
Рәсәйҙә юғары аттестация комиссияһы (ВАК) ҡабул иткән фәнни хеҙмәткәрҙәр белгеслек номенклатураһы буйынса в соответствии с номенклатурой специальностей научных работников, техник белгеслектәр коды 05.00.00:
* 05.01.00 — инженерная и компьютерная графика.
* 05.01.00 — инженерная геометрия и компьютерная графика.
* 05.02.00 — машиностроение и машиноведение, мехатроника, роботы, сварка
* 05.03.00 — обработка материалов.
* 05.04.00 — энергетическое машиностроение, атомные реакторы, турбомашины.
* 05.05.00 — транспортное горное и строительное машиностроение.
* 05.07.00 — авиационная техника, летательные аппараты
* 05.08.00 — кораблестроение.
* 05.09.00 — электротехника, светотехника.
* 05.11.00 — приборостроение
* 05.12.00 — радиотехника, радиолокация, радионавигация.
* 05.13.00 — информатика, системный анализ.
* 05.14.00 — энергетика, электростанции.
* 05.15.00 — разработка и эксплуатация полезных ископаемых
* 05.16.00 — металлургия и материаловедение, нанотехнологии
* 05.17.00 — химические технологии, полимеры и композиты
* 05.18.00 — пищевая промышленность, консервирование.
* 05.19.00 — лёгкая промышленность
* 05.20.00 — агроинженерные системы.
* 05.21.00 — деревообработка.
* 05.22.00 — транспорт, железные дороги, навигация, судовождение.
* 05.23.00 — строительство
* 05.24.00 — геодезия
* 05.25.00 — документалистика
* 05.26.00 — безопасность труда
* 05.27.00 — электроника

Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының (РФФИ) 2013 йылғы техник фәндәр классификаторы буйынса(РФФИ уның буйынса фәнни тикшеренеүҙәргә гранттар бирә), 08 бүлеге — «Фундаментальные основы инженерных наук»:
* 08-100 машиноведение и инженерная механика
* 08-200 процессы тепломассообмена, свойства веществ и материалов
* 08-300 электрофизика, электротехника и электроэнергетика
* 08-400 энергетика
* 08-500 атомная энергетика
* 08-600 технические системы и процессы управления

## Ысулдары
Техник фәндәр ысулдары: аналитик тикшеренеүҙәр, тәбиғи эксперимент, күҙ уңында тотҡан йәки ҡоролған конструкция йәи технологияларҙы математик юл менән һәм компьютерҙа моделләү (ул мөмкин булмаһа — физик моделләштереү) .

## Ҡарағыҙ
* Инженерное дело
* Прикладные исследования

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*