open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡортостан (милли парк)

**Башҡортостан милли паркы** 1986 йылдың 11 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә ойошторола.

## География

Милли парк Көньяҡ Уралдың көньяҡ-көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Һыуайырғыс Уралтау һыртынан көнбайышта Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн биләй.

Биләмәһенә өс административ район: Мәләүез районы, Күгәрсен районы, Бөрйән районы ерҙәре инә. Биләмә сиктәрендә
3,8 мең кеше йәшәгән 15 тораҡ пункты бар.

Милли парктың дөйөм майҙаны 92,0 мең га. Шуның эсенән 83,2 мең гектары (дөйөм майҙандың 90,4 %) милли парктың үҙенә бирелгән.

8,8 мең гектар ер айырым ҡулланыусыларҙыҡы һәм милек эйәләренеке. Был ерҙәр хужалыҡ ҡулланылышынан алынмайынса ғына милли парк составына индерелгән.

Урманлы ерҙәр 79,2 мең гектарҙы биләй (милли парк биләмәһенең 95,0 проценты). Шуның 76,5 мең гектары урман менән ҡапланған (91,8 %).

Урманһыҙ ерҙәр 4,1 мең гектар (5,0 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар, көтөүлектәр — 1,2 мең (1,4 %), юлдар һәм ҡырҡынты ерҙәр — 0,2 мең (0,2 %), һыу ятҡылыҡтары һәм һаҙлыҡтар 50 гектар самаһы (0,1 %).

## Фауна
Имеҙеүселәрҙән йыртҡыстар: һоро айыу, бүре, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, һуҫар, аҫ, йәтсә, европа шәшкеһе, ҡомаҡ, көҙән киң таралған.

Ҡуян һымаҡтарҙан аҡ ҡуян, урғуян; кимереүселәрҙән тейен, осар тейен, әлгәнйәк, ондатра, йомран, алйырҙан, ҡыр сысҡаны, ҡыр йоҡосоһы, ялман; тояҡлыларҙан мышы менән илек тереклек итә.

Милли парк сиктәрендә 231 төр ҡош асыҡланған. Шул төрҙәр эсенән 148 төр бында оя ҡора.

Һыу ятҡылыҡтарҙа 32 төр балыҡ табылған. Суртан, ҡыҙыл балыҡ, бәрҙе, һыла ғәҙәти балыҡтарҙан һанала. Тау йылғаларында бағыр осрай.

## Флора
Милли парктың үҫемлектәр донъяһы дөйөм алғанда киң япраҡлы, шулай уҡ, ваҡ япраҡлы һәм киң япраҡлы ағастарҙан торған ҡатнаш урмандарҙан ғибәрәт.

Бынан тыш утрау-утрау булып ҡарағай һәм ҡарағайлы ҡайын урмандары ла осрай.

Көпшәле (сосудистые) үҫемлектәрҙең һаны яҡынса 765 төр тирәһе.

Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән һирәк осраусы һәм бөтөп барыусы 40 төр үҫемлек асыҡланған. Шуларҙың 12 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына ла индерелгән.

## Туризм
Йыл әйләнәһендә парк биләмәһендә 30 меңгә яҡын кеше була. Туристарҙы бигерәк тә Ағиҙел (йылға) һәм Нөгөш (йылға), Ҡотоҡ-Сумған, Нөгөш һыуһаҡлағысы үҙенә тартып тора. Ҡотоҡ-Сумғанға спелеологтар өсөн туристик маршрут эшләнгән. Уға 36 карст мәмерйәһе, карст туннель, күпер, төрлө ҙурлыҡтағы соҡорҙар, ҡоҙоҡтар, шишмәләр инә.
 
Милли парк биләмәһендә өс тәбиғәт ҡомартҡыһы бар: карст мәмерйәһе емеректәренән хасил булған күпер («Күперле»), Ҡотоҡ-Сумған (бөтөп барыусы йылғалар менән спелеологик музей-лаборатория) һәм «Айыулы аҡлан».

Барлыҡ тәбиғәт ҡомартҡыларына ла йәйәүле һәм һыбай маршруттар булдырылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәйҙең милли парктары исемлеге‎
* Ҡотоҡ-Сумған

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
* Особо охраняемые природные территории России
* Сайт Национального парка «Башкирия»
* «Башкирия», Национальный парк. // ecotravel.ru
* Постановление Совета Министров РСФСР «О создании государственного природного национального парка „Башкирия“ в Башкирской АССР» № 398 от 11.09.86 г.
* Ҡотоҡ‑Сумған , Башҡорт энциклопедияһы
Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы

**Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы** (1 ғинуар 1959 йыл) — башҡорт рәссамы, уҡытыусы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013).

## Биографияһы
Салауат Мөхәмәт улы Ғиләжетдинов сығышы менән Борай районының Борай ауылынан. Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған. 1998 йылдан Рәсәй Рәссамдар Союзы ағзаһы. Салауат Ғиләжетдинов байтаҡ республика, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашҡан. Уның эштәре менән Михаил Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Новосибирск өлкә картина галереяһында, Томск дәүләт художество музейында, Ҡаҙан ҡалаһындағы Милли-мәҙәни үҙәктә һәм Мәскәү ҡалаһындағы Шиһабетдин Мәржәни фондында танышырға мөмкин. Күберәк автор графика өлкәһендә эшләй (пастель, граттография, линогравюра, ҡатнаш баҫма графика, китап графикаһы һәм башҡалар). Бөгөнгө көндә Өфөлә йәшәй һәм ижад итә, 2-се балалар художество мәктәбендә уҡыта.

## Ижады

Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе Әҙәбиәт, сәнғәт, мәҙәниәт өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына 2012 йылда дәғүә итеүселәр исемлегенә 29 әҫәрҙән торған «Песнь об Урале» әҫәрҙәр циклы өсөн рәссам-график Салауат Ғиләжетдиновты күрһәтте.
«Песнь об Урале» тип аталған әлеге күргәҙмә ике эпик теманы берләштерә. Улар — «Бөйөк дала» һәм «Ете ҡыҙ».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы
Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы

**Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы**  —  Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы Бөгөлсән ауылы  янында төҙөлгән  ҡояш электр станцияһы. 5 МВт беренсе өлөшө  2015 йылдың декабрендә сафҡа индерелгән. 1916 йылда икенсе һәм өсөнсө өлөштәрен төҙөп, ҡеүәте тағы ла 15 МВт- ҡа арттырылды. Ваҡ ҡояш электр станцияларын иҫәпләмәйенсә, был станция республикала  икенсе булып төҙөлдө. .

## Тарихы
2015 - 2018 йылдар арауығы осоронда Башҡортостан биләмәһендә бер нисә ҡояш электр станцияһынан торған селтәр төҙөү планлаштырыла. Планлаштырғандың тәүгеһе  Бөгөлсән станцияһы 2015 йылдың 21 апрелендә төҙөлә башлай. 5МВт-лыҡ беренсе сираты июлгә тәғәйенләнә(билдәләнә),әммә 2015 йылдың 25 декабрендә генә сафҡа инә.15 МВт-лыҡ икенсе һәм өсөнсө сираттары(өлөштәре) планлаштырыла .
Бөгөлсән ҠЭС-ы Башҡортостанда беренсе эре сәнәғәт ҡояш электр станцияһы булырға тейеш ине, әммә, ҡеүәтлерәк Бүребай ҠЭС-ын асыу, уны икенсе сиратҡа күсерә.Ул һуңғараҡ сафҡа инергә тейеш булһа ла, ике айға алдараҡ ебәрелә.

Төҙөлөштөң беренсе өлөшөн төҙөү 600 миллион һум тәшкил иткән.

Фотомодулдәр   «Хевел» Рәсәй компаниһында етештерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан энергетикаһы
*  Төпкилде ел электр станцияһы
* Бүребай ҠЭС
* Иҫәнғол ҠЭС

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Возобновляемые источники энергии. Об отрасли  // Министерство энергетики Российской Федерации
* Солнце вместо нефти  // Журнал «Профиль», 1 июня 2016 года
Башҡортостан күлдәре

**Башҡортостан күлдәре ** —  Башҡортостан Республикаһы    биләмәләрендәге барлыҡ күлдәр. 

## Дөйөм ҡылыҡһырлама

Башҡортостанда 2200-ҙән ашыу ҙур һәм бәләкәй күл бар. Уларҙың күпселеге (75 %) көнбайыштағы тигеҙлектәрҙә урынлашҡан. 700 күл һыубаҫар туғайҙарҙа эрозия һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Урынлашҡан урыны буйынса мәғлүмәттәр:
* Ағиҙел йылғаһы бассейнында — 73 % тирәһе;
* Дим йылғаһы бассейнында — 12 %;
* Ыҡ йылғаһы бассейнында — 8 %;
* Ҡариҙел йылғаһы бассейнында — 7 %

Иң ҙур күлдәр Урал алдындағы тигеҙлектәрҙә ята: Асылыкүл, Ҡандракүл (карст сығышлы), Аҡкүл, Яланкүл һәм башҡалар.

Урал аръяғындағы Башҡортостан күлдәре: Өргөн, Оло Учалы, Ҡарағайкүл, Оҙонгүл, Яҡтыкүл, Суртанды, Сыбаркүл, Атауҙы (күл), Күлтабан, Мулдаҡкүл, Талҡаҫ һәм башҡалар (тектоник сығышлы).

Улар араһынан Аҡкүл — ағын күл, Атауҙы, Мулдаҡкүл, Күлтабан тымыҡ күлдәргә инә.

Ҡалған бөтә күлдәр даими һәм ваҡыт-ваҡыт килеп торған ағымдарҙан яһалған.
 
Башҡортостан күлдәренең күбеһе эвтроф, йәғни биоген элементтарға бай булып, биологик продукция етештереүсәнлеге юғары. Яҡтыкүл - олиготроф күл (биоген элементтарға ярлы).

Аҡкүл, Ҡандракүл, Ҡарағайкүл, Ҡыйышҡы, Мулдаҡкүл, Саруа күле, Сосновое, Татыш, Туғарһалған, Упҡанкүл (Асҡын районы), Упҡанкүл (Нуриман районы), Өргөн, Шәмсетдин, Шөңгәккүл Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә тәбиғәт ҡомартҡылары булып ингән.

Асылыкүл эргәһендә «Асылыкүл тәбиғәт паркы» төҙөлгән.

## Иң ҙур күлдәрҙең һүрәтләмәһе

## Ҡайһы бер  мәғлүмәттәр
* Күләме, өҫкө майҙаны буйынса  Башҡортостанда иң ҙур күл  — Асылыкүл. Күлдең оҙонлоғо — 7,1, киңлеге — 3,3 км. Уртаса тәрәнлеге — 5,3 м.
* Башҡоростанда иң тәрән күл  —  Яҡтыкүл.  Тәрәнлеге 28 метрға етә. Уртаса тәрәнлеге — 11 метр.
* Башҡортостанда иң  тоҙло  күл  - Мулдаҡкүл .

## Әҙәбиәт
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. Уфа, 2007. 276 с.
* *Балков В. А.* Водные ресурсы Башкирии. Уфа, 1978.
* *Гареев А. М.* Реки, озёра и болотные комплексы Республики Башкортостан. Уфа, 2012.
* *Синенко С. Г.* Уфа старая и новая. — Уфа: Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с.
* *Черняева Л. Е. и др.* Гидрология озёр. Л., 1977.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.priroda-rb.info/ozera.html 
* https://belkamfish.com/stati/naimushin/5.htm 
* http://www.bashkiriya.com/index.php?m=4&id=26 
* http://102ozera.ru/
Өфө тимер юл күпере

** Өфө тимер юл күпере ** — Ағиҙел йылғаһы аша һалынған тимер юлы күпере. Өфө ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Өфө тимер юлы күперен төҙөү 1886 йылда башланған һәм 1888 йылда тамамланған. Башта ул йылғаһы аша сығыуҙы, аҙаҡ инде (1892 йыл) Силәбе ҡалаһына хәтле магистраль төҙөүҙе тәьмин иткән.

Тороҡло күпер төҙөү 1884 йылғы техник нормаларға тура килтереп, профессор Н. А. Белелюбский тарафынан проектланған. Ҡорамалдарын Вотка заводында етештергәндәр.

Белелюбский тороҡло күпер төҙөүҙе тәү тапҡыр ҡулланған. Был ҡоролма прогрессив иҫәпләнгән. Ферма элементтарында көсөргәнешлек кәмегән.
Күпер төҙөүҙә тәү тапҡыр күгәнле арҡыры терәү балкалары ҡулланылған. 1890 йылдағы Эдинбург күргәҙмәһендә конструкция Алтын миҙал яулаған һәм артабан «урыҫ терәү төрө» тип атала башлаған.

1888 йылдың 8 сентябрендә тимер юлдар бәйләнеше министры адмирал К. Н. Посьет тантаналы рәүештә күперҙе аса. Шулай уҡ тимер юл күперендә йәйәүлеләр хәрәкәте лә асыла. Уның өсөн ян-яҡтан махсус иҙәндәр эшләнелә. (Аҙаҡтан ул ябыла)

Күпер һыҙмаһы (схема) — 109 метры күперҙә һәр береһенең араһы 25 метрҙан торған алты тотороҡ булған.

1919 йылда Граждандар һуғышы осоронда Колчак отряды алтынсы тотороҡто шартлатҡан, шунлыҡтан ул емерелгән. Уны йүнәтеү ике этаптан торған, тәүҙә ваҡытлы тотороҡтар эшләнгән, аҙаҡ капиталь төҙәтеү эштәре башҡарылған.

Күперҙе тергеҙгән өсөн төҙөүселәрҙе ҡотлап, В. И. Лениндан 1919 йылдың 10 октябрендә күпер төҙөүселәр исеменә телеграмма килә

Капиталь төҙөкләндереү ваҡытында профессор Л. Д. Проскуряков тарафынан төҙөлөш проектына ярашлы тороҡтар һаны арттырыла.

## Ҡыҙыҡлы факттар

1888 йыл Дим йылғаһы өсөн яһалма йылға үҙәне (йырҙа) ҡаҙыла; ул хәҙерге автомобиль күпере янынан 100 метр аҫ яҡтан башлана һәм Ағиҙел яғына тура табан китә. Был йырҙаны Дим йылғаһы аша тағы ла тимер юлы күперен төҙөмәҫ өсөн эшләнелә.

Ағымдан әҙ генә өҫтәрәк, тимер юлы күпере янында, Ағиҙелдә бәләкәй генә бер утрау бар. Ул йыл һайын үҙенең торошон үҙгәртә, йәй көнө утрауға әүерелә. Утрауҙың барлыҡҡа килеүе XX быуат башындағы ошо урында батҡан иген баржаларына бәйле. Батҡан биржалар ләм ултырып, утрау барлыҡҡа килеүгә нигеҙ булып тора.

Күперҙең беренсе төҫлө фотоһүрәттәре С. М. Прокудин-Горский тарафынан 1910 йылда эшләнелгән. Ул өс төҫтәге негативлы фотоға төшөрөү саралары менән эшләнелгән..

## Һылтанмалар
http://www.ufa-trakt.ru/ufa-do-1917/mostyi/

## Иҫкәрмәләр
Илембәтов Азамат Фәттәх улы

**Илембәтов Азамат Фәттәх улы** (26 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-инженер, хөкүмәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 7-се премьер-министры (2011—2012).

## Биографияһы
Азамат Фәттәх улы Илембәтов 1972 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты.

Хеҙмәт юлын 1994 йылда Бүребай руда идаралығында баш маркшейдер булып башлай, артабан Хәйбулла районы ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө комитетының ер-кадастр бюроһының башлығы, ПТО АО «Бүребай руда идаралығы»ның производство-техник бүлеге етәксеһе булып эшләй.

* 1998 — Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө комитетының Ер-кадастр бюроһы башлығы.

* 1998—2000 — баш маркшейдер, ПТО етәксеһе вазифаһын башҡарыусы, Октябрьск ер аҫты руднигы башлығы вазифаһын башҡарыусы, «Буребай руда идаралығы» акционерҙар йәмғиәте генераль директорының етештереү буйынса урынбаҫары.

* 2000—2002 — «Хәйбулла тау компания»һы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баш инженеры.

* 2002— 2003 — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппаратының сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр, сауҙа һәм иҡтисад тармаҡтарын координациялау бүлегенең баш белгесе.

* 2003—2004 — Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.

* 2004—2005 — «Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

* 2006—2008 годах — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районы хакимиәте башлығы.

* 2008 — «УГМК-Холдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең тау рудаһы предприятиелары үҫеше идаралығы башлығы урынбаҫары.

* 2008— 2011 — «НИИТЭХИМ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары.

* 2011 — Башҡортостан Республикаһы Президент хакимиәте етәксеһе урынбаҫары.

* 2011 йылдың апреленән 2011 йылдың майынаса — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары

* 2011 йылдың майынан 2012 йылдың авгусынаса — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры.

* 2019 йылдың апреленән — «Росавтодор» ойошмаһының Башҡортостан идаралығы етәксеһе. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Кто есть кто в Республике Башкортостан
Сыбаркүл (күл, Башҡортостан)

**Сыбаркүл** — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы биләмәһендә урынлашҡан күл. Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Йәнгел йылғаһының ҡушылдығы булған Моғаҡ йылғаһының тамағындағы күл. Тау буйы дала зонаһының ҡалҡыулыҡтар араһындағы түбән урынында урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама

Күл өҫтә майҙаны − 10 км²; оҙонлоғо 5,1 км; уртаса киңлеге 1,9 км; уртаса тәрәнлеге 2,0 м. Иң тәрән урыны — 3,5 м.

Һыу күләме 20,4 млн м³; һыу йыйыу майҙаны 369,0 км².

## Географияһы

Тектоник сығышлы күл. Эзбизташ, балсыҡлы һәүерташ, комташ(урта, өҫкө девон) һәм арғиллит, алевролит, ҡомташ, эзбизташ(аҫҡы карбон) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.

Соҡоро табаҡ һымаҡ. Төбө ләмле. Ярҙары һөҙәк, һаҙланған. Туйыныуы ҡатнаш. Мезотроф күл.

Күлдә упҡынлы, һаҙымат урындары бар. Күсмә ҡомдарҙан «йөҙөп йөрөгән утрауҙар» күҙәтелә.

Көнсығыш яғында дамба төҙөлгән. Көньяғында Сыбаркүл һаҙлығы урынлашҡан.

## Үҫемлектәр донъяһы

Көнбайыш өлөшө һоро урман тупрагындағы ҡайын урмандарынан һәм ҡара болон тупрағындаҙы араһындағы болонло далаларҙан тора. Көнсығыш өлөшөндә ябай ҡара тупраҡтағы ҡылғанлы-төрлө үләнле далалар Һәм һөрөнтө ерҙәр китә. Яр буйҙарын екән, күрән, ҡамыш, мамыҡбаш күрән, һыу үләне ҡаплаған.

## Фауна

Алабуға, ҡарабалыҡ, ҡарағанат, ҡорбан, ҡыҙылғанат, суртан, һоро өйрәк, сытырҙаҡ сөрәгәй йәшәй. Күсәр ҡоштарҙан ала ҡаҙ, көйөлдө, ышылдаҡ аҡҡош туҡтала.

## Һылтанмалар
* 
*
Торатау (конгресс-холл)

**«Торатау» конгресс-холы**, быға тиклем **Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холы ** тип атала, объекттың төҙөлөш барышындағы атамаһы — «Халыҡтар дуҫлығы йорто» — Өфөнөң үҙәгендәге, Ағиҙел ярындағы иҫтәлекле урын. Архитекторҙары: Киоказу Араи һәм Ришат Муллагилдин (Салауат Юлаев исемендәге премия.

Заказсы — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы. Генераль подрядсы: БНЗС тресы. Төҙөлөш осоро: октябрь, 2005 — октябрь, 2007.


Конгресс-холл (Уфа)0.jpg
Конгресс-холл (Уфа) 1.jpg
Конгресс-холл (Уфа)2.jpg


## Архитектураһы
«Торатау» конгресс-холы бинаһы «Урал батыр» башҡорт эпосының төп геройы Урал батырҙың ҡатыны — тылсымлы аҡҡош Һомай ҡаурыйы менән ассоциациялана. Конгресс-холл архитектураһы заманса милли архитектураны формалаштырыу өсөн башҡорт мәҙәниәтенең киңлек, форма яһаусы, колористик прототиптарын ҡулланыу менән характерлана. Бындай стилдең кәүҙәләнеше булып Ағиҙел йылғаһына ҡараған башҡорт орнаменты менән биҙәлгән быяла фасады тора (оҙонлоғо 179 м, майҙаны 2377 м²). 

Конгресс-холлдың дөйөм майҙаны 36 000 м² тәшкил итә. Бында 774 урынлыҡ концерт залы, ике конференц-зал (94 урынлыҡ бәләкәй һәм 22 урынлыҡ овал), музей-күргәҙмә комплексы, милли аш-һыу рестораны (120 урынлыҡ), ҡышҡы баҡса, сауҙа үҙәге (1000 кешегә иҫәпләнгән), 230 урынлыҡ ер аҫты автомобиль туҡталҡаһы инә. Фонтан бар, ул ҡурай сәскәһе рәүешендәге ике ҡалаҡтан тора, улар йылға менән өс һыу ағымы менән тоташтырылған.

Бинаның фасады янында Салауат Юлаев аллеяһында Башҡортостанда иң ҙур фонтан комплексы урынлашҡан. Фонтандар үҙ-ара тоташҡан ике ҡурай сәскәһен хәтерләтә.

## Халыҡ-ара саралар
2015 йылдың июлендә Конгресс-холда ШОС һәм БРИКС дәүләттәре башлыҡтарының төп осрашыуҙары үтте. Конгресс-холл эргәһендә мең кешегә иҫәпләнгән матбуғат үҙәге эшләне.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://www.bnzs.ru/objects/1/1/ Фото төҙөлөш генподрядсыһы сайтынан
Ҡарабалыҡты

**Ҡарабалыҡты** (Ҡарабалыҡты) —Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышындағы күл. Әбйәлил районы үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышта 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостандың Урал аръяғы райондарындағы иү ҙур күлдәрҙең береһе.

## Һүрәтләү
Кесе Ҡыҙыл йылға бассейнына ҡарай һәм уның һыу бүлеү өлөшөндә урынлашҡан. Сабаҡты күленән һөҙәк тауҙар менән айырыла.

Ҡарабалыҡты күленең төбө параболоид (табаҡ) формаһында һәм тиктаник һыныуҙар ваҡытында барлыҡҡа килгән. Күл өҫтө майҙаны 2,6 км², ә һыу йыйыу майҙаны — 18,3 км².

Күлдең һыу баҫыу туғайҙары асыҡ күренә, беренсе һәм икенсе һыу баҫыу киртләстәре бар. Күлдең пляжына төрлө төҫтәге ҡом һәм ваҡ ҡырсынташ ултырған. Ҡарабалыҡты аҡмай торған тымыҡ күл, күп йыллыҡ күҙәтеү барышында һыу кимәленең ни бары 1.3 м үҙгәреүе күҙәтелгән.

Гидрокарбанатлы һәм кальцийлы күл һыу сөсө һәм үтә күренмәле.

## Этимология
Атамаһы күлдә тереклек иткән ҡарабалыҡ исеменен алынған.

## Ҡыҙыҡ факттар
* Күлдең көнбайыш ярында Уралдағы боронғо Урта-түбә палеолетик тораҡ табылған. Бында табылған материалдар Уралда неандерталецтар йәшәүен раҫлай.. 
* Балыҡсылар селтәргә, был ерҙәргә хас булмаған, 4 йәшлек 2 кг ауырлыҡтағы паринье балығын тотҡан..

## Иҫкәрмәләр
Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы

**Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы** (1906 йыл — 3 август 1968) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биография
Фазыл Вәлиәхмәт улы Шаһимарҙанов 1906 йылда Үрге Ҡыйғы ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мәктәптән һуң, ауылда беренселәрҙән булып ВЛКСМ сафына инә. Көтөүсе булып эшләй.

Өлкә совет партия мәктәбендә уҡый, уны тамамлағас, 1920—1930 йылдарҙа комсомолдың Өфө ҡала комитеты сәркәтибе урынбаҫары, инструктор, ВКП(б)-ның Мәсәғүт канткомы ойоштороу бүлеге мөдире була.

1931—1936 йылдарҙа — Борай район партия комитеты сәркәтибе, аҙаҡ Өфө ҡалаһының яңы төҙөлөш район комитеты сәркәтибе урынбаҫары һәм сәркәтип, Өфө моторҙар эшләү заводының партком секретары.

1937 йылда Фазыл Вәлиәхмәт улы Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала эшләүҙе ул 1940 йылға тиклем дауам итә.

1937 йылда Фазыл Вәлиәхмәт улы Белорет ҡалаһы Белорет-Совет округынан БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
ВКП(б)-ның XVIII съезды (1939 йылдың марты) ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы кандидаты. ВКП(б)-ның XVIII конференцияһының Ҡарары менән (1941 йылдың феврале) ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидаттар составынан сығарыла.

1940 йылда РСФСР-ҙың урындағы сәнәғәт наркомы урынбаҫары булһа, 1941—1944 йылдарҙа — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Куйбышев өлкә Советы рәисе урынбаҫары. 1944—1946 йылдарҙа Татар АССР-ының урындағы сәнәғәт наркомында эшләй. 1946 йылда еңел сәнәғәттең Куйбышев өлкә идаралығы башлығы итеп тәғәйенләнә.

1958 йылдан хаҡлы ялда. Пенсияға сыҡҡас, Фазыл Вәлиәхмәт улы Башҡортостан, Урта Азия, Украина, РСФСР райондарында лектор эшен алып бара.

Ғаиләһе: ҡатыны Мәстүрә, өс ҡыҙы. 1968 йылда вафат була.

## Хәтер
Үрге Ҡыйғы ауылында бер урам Фазыл Шаһимарҙанов исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* http://zemlyaki.name/person.php?person_id=1049
Баҙы

**Баҙы** () — Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға.

## Географик белешмә
Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Михайловка ауылынан көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта баш ала. Көньяҡтан төньяҡҡа Шаран, Саҡмағош, Илеш, Дүртөйлө райондары биләмәһе аша Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 110 км) ҡоя. Дөйөм оҙонлоғо 123 км, бассейн майҙаны 1590 км², дөйөм түбәнләнеше 150 метр. Башлыса яҙғы ҡар һыуҙары менән тулылана. Йыллыҡ ағымы 65%-ы яҙғы (апрель—май), 20%-ы йәйге-көҙгө (июнь—октябрь), 15%-ы ҡышҡы (ноябрь—март) осорҙарға тура килә.

Илеш районы Рсай ауылы янында уртаса йыллыҡ ағымы 2,5 м³/с тәшкил итә. Бассейны Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяғында һәм өҫкө пермдең өфө ярусы һәм ҡазан ярусының алевролиттары, ҡомташтары, эзбизташтары, доломиттары, мергелдәре һәм аргиллиттарынан торған Кама-Ағиҙел ҡырлалы уйһыулығында урынлашҡан. Ландшафттары ярлы ҡара тупраҡлы, урманлы даланан тора, көнбайыш өлөшөндә һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар осрай. Бассейндың 8%-ын урман ҡаплаған, 65-%ы һөрөлгән. Иң ҙур ҡушылдығы — Кеүәш.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Рундквист Н. А., Задорина О. В''. Урал. Краеведческая энциклопедия. Екатеринбург: «Квист», 2013. — 592 с.
Павловка ГЭС-ы

**Павловка гидроэлектростанцияһы** —  Башҡортостандың Нуриман районы Павловка ауылында Ҡариҙел йылғаһында төҙөлгән ГЭС.

ГЭС төҙөлөшө 1950 йылда башланған, 1960 йылда тамамланған. ГЭС быуа бинаһы менән бергә эшләнгән  йырҙалы ГЭС. 

## Тасуирлама

ГЭС-тың ҡоролмалар составы:
* Бетонлы һыу түгеү быуаһы ГЭС бинаһына ҡушылып эшләнгән, максималь бейеклеге 41,3 м;

* Һул яҡ ярҙа урынлашҡан быуа (һыу төбө мәтеле, ҡыҙыл балсыҡлы һәм ҡырсынлы-һаҡыйлы), максималь бейеклеге 20м;  
* Йырҙалы йыуҙыртыу быуаһы(ядроһы менән), максималь бейеклеге 43м;
* Бер камералы суднолар йөрөй торған шлюз - һыу ағыҙғыс;
* Ситкә ебәрә (сығара) торған канал.
ГЭС быуаһы аша автомобиль юлы үтә (йылға  аша сығыу урыны бар).

ГЭС-тың ҡеүәте  — 201,6 МВт, уртаса йыллыҡ энергия эшләп сығарыу — 590 млн кВт·с (киловатт-сәғәт) .

ГЭС бинаһы эсендә 50,4 МВт ҡеүәткә эйә 4 өйрәлмә ҡалаҡлы гидроагрегат тора. Ул 22 м баҫымдағы иҫәптә эшләй.Тубиналары ете ҡалаҡлы, эшләүсе тәгәрмәстәрҙең диаметры 5,5 м, уны Харьковтағы "Турбоатом" предприятиеһы етештергән. Генераторы Санкт-Петербургтағы "Электросила" заводында етештерелгән. Баҫым ҡоролмалары тулы һәм файҙалы күләме 1,41 и 0,9 км³ менән бергә,  Павловка ГЭС-ы һыуһаҡлағысының 116 км² майҙанын барлыҡҡа килтерә. 

Павловка ГЭС-ы  «Башҡорт генерирлаусы  компанияһы» ААЙ-на керә.

Ҡорамалдар яңыртылған. Өләшләтә, гидротрубина ҡалаҡтары алыштырылған, шулай уҡ  трансформаторҙар яңыртылған йырҙа быуаһы реконструкция үткән, ситкә ебәрә торған каналдарҙың нығытмалары көсәйтелгән. Гидроагрегаттар эшләүсе тәгәрмәсенең камералары алмаштырылған. Гидроагрегаттарҙың заманса өс йәпле ҡуҙғатыу системаһы ҡуйылған. гидроагрегаттарҙың ҡеүәтен 50,4 МВт-ҡаса  артырырлыҡ итеп реконструкция уҙғарылған.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Описание ГЭС на официальном сайте ООО «Башкирская генерирующая компания» 
* [http://energybase.ru/generation/bgkrb
* http://energybase.ru/power-plant/Pavlovskaya_HPP
Өфө планетарийы

**Өфө планетарийы** Өфө ҡалаһының Октябрь районы биләмәһендә урынлашҡан. Алыҫ түгел Мәжит Ғафури исемендәге ял паркы бар, шулай уҡ ал яҡта В. И. Ленин майҙаны. Был Башҡортостанда һәм Өфөләге берҙән-бер планетарий.

## Тарихы

Өфө планетарийы типлаштырылған проект буйынса 100 урынлыҡ итеп төҙөлгән. Ул 1964 йылдың 22 июлендә асыла. Асылған көндә «Марс һәм уның серҙәре», Ҡояш һәм ерҙәге тормош", «Бөйөк географик асыштар» темаларына лекциялар уҡыла. Ул юридик яҡтан Ғафури ял паркына ҡараған була, әммә 1976 йылда ул үҙ аллы учреждение булып китә. Уға шулай уҡ «Йәшлек» балалар-үҫмерҙәр обсерваторияһы ла беркетелә. Шулай ҙа 1988 йылда Өфө ҡала комитеты ҡарарына ярашлы обсерватория һүтелә.

1995 йылда планетарийҙа техник реконструкция уҙа. Һөҙөмтәлә ул немец фирмаһы «Carl Zeiss Jena» етештергән компьютер ярҙамында көйләнеүсе «Skymaster» (ZKP-3) планетарий проекторы ала. Шулай уҡ планеталар һүрәттәрен, йондоҙло күктең картиналарын, ҡояш һәм айҙың тотолоуҙарын, төньяҡ балҡышын күрһәтеү өсөн, ярҙамсы йыһаздар, ҡоролмалар ала.

2011 йылдың 12 апрелендә Өфө халҡы йыһанға беренсе кеше осҡан көндө, планетарийҙың 50 йыллыҡ юбилейын да билдәләй. Байрамды планетарий хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Өфө ҡалаһы Октябрь районы хакимиәте һәм мәҙәниәт бүлеге әҙерләй..

50 йыл дауамында, республикала бындай үҙенсәлекле берҙән-бер учреждение булараҡ, Өфө планетарийы өфөлөләргә һәм ҡала ҡунаҡтарына йондоҙло йыһан бүләк итә, хәҙерге ваҡытта планетарий репертуарында балалар һәм ололар өсөн 18 программа бар. Улар мауыҡтырғыс планеталар һәм йондоҙҙар донъяһы менән таныштыра. Һәм планетарийҙың йондоҙло залында ни бары 85 урын булыуға ҡарамаҫтан, йыл һайын уның сеанстарында 50 мең тамашасы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  
* 
{
Атыш мәмерйәһе

**Атыш** ( — «выстрел», «пальба»), **Атыштың рельефы **— һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килгән мәмерйә, Кузь-язь-таш тауының ер аҫты йылғаһы Атыш ярҙамында, атамаһы ла шунан алына.

## Урынлашыуы
Мәмерйә Көньяҡ Уралда, Белорет районында Башҡортостан республикаһында урынлашҡан.

Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ 2-4 метрға күтәрелә. Ваҡыт үтеү менән һыу ҡыуышлыҡты ярып үтеп шарлауыҡ юҡҡа сығасаҡ. Ҡыуышлыҡтың киңлеге — 6 метр, бейеклеге 4,5 метр, тәрәнлеге — яҡынса 10 метр. Эсендәге һыу көслө ташҡын менән урғылып төшә.

## Археологик табылдыҡтар

Бында археологик ҡаҙыу эштәре алып барылыуы мауыҡтырғыс булып тора . Балыҡтар ҡалдыҡтары табыла (хариус, таймень, суртан һ. б.) отряды Saimoniformes, Esociformes, Cypriniformes, Perciformes, барлығы 200-ҙән артыҡ төр балыҡтың тәңкәләре лә. Улар голоцен ултырмаларынан ҡалып, бәләкәй һәм ҙур һөтимәрҙәр ҡалдыҡтарына ҡушылғандар. 1993—1994 йылдарҙа археолог В. Г. Котов Атыш мәмерйәһендә «селеукс төрөндәге» һауыт-һабаны, беренсе быуаттан II меңйыллыҡ тиклем б. э. шамот, ҡом һәм галки ҡатышмалары менән, уҡтың һап өлөштәрен һәм аҡ ҡурғашлы сынаяҡтар ярсыҡтарына тап була.

## Иҫкәрмәләр
Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)

**Ыйыҡ, Түбәнге Ыҡ** — Башҡортостандағы йылға, Әй йылғаһының уң ҡушылдығы.  Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай һәм Мәсетле райондары биләмәһендә аға.

## Географик мәғлүмәт
Йылға оҙонлоғо 102 км тәшкил итә, 102 км — 2390 км², дөйөм төшөү — 230 м. Ағым тиҙлеге секундына 0,5 метрға етә, киңлеге йылғаның түбәнге өлөшөндә 20-25 метрға тиклем арта. Тамағында йылғаның һыу сығышы секундына 8 кубометрға етә. Башлыса ҡар һыуынан тулылына.

Ыйыҡ инеше Балаҡатай районы Һандалаш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта ята. Балаҡатай һәм Мәсетле райондары буйынса ағып, Әй йылғаһының тамағынан 92 км өҫтәрәк, Оло Ыҡтамаҡ ауылы янында ҡоя.

Ыйыҡ йылғаһы бассейны рельефы Пермь системаһы Әртә ярусы эзбистары, доломиттары, конгламераттары, аргилиттары, алевролиттары, мергелиттары һәм ҡоматаштарынан торған убалы тигеҙлектә урынлашҡан.

Бассейн урмандар өлөшө 50 %, һөрөнтө ерҙәр — 35 % тәшкил итә. Һыу ағымын көйләү өсөн Ыҡтамаҡ ауылында һыуһаҡлағыс төҙөлгән.

Ҡушылдыҡтары: уңдан — Нөгөш, Һуя, Аҡа, Васйылға һ. б.; һулдан — Күләк, Буръя һ. б.

## Йылға буйындағы ауылдар
Балаҡатай районында: Һандалаш, Айҙаҡай, Ҡурғаш, Ҡарлыхан, Нөгөш, Ямаш, Шығай ауылдары урынлашҡан. 
Мәсетле районында: Яңы Мөслим, Түбәнге Бобин, Кесе Ыҡтамаҡ, Оло Ыҡтамаҡ ауылдары урынлашҡан. Яңы Мөслим, Түбәнге Бобин, Кесе Ыҡтамаҡ, Оло Ыҡтамаҡ ауылдарында Ыйыҡ йылғаһы аша күпер һалынған.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әй ҡушылдыҡтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ''Рундквист. Н. А, Задорина О Шул''. Урал. Тыуған яҡты өйрәнеү әҙерлеге энциклопедия. Екатеринбург: "Квист", 2013. — 592 с.
Сөн

**Сөн** () — йылға. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Башҡортостан һәм Татарстан биләмәләренән аға, Ағиҙелдең һул ҡушылдығы.

Оҙонлоғо — 228 км (Татарстан Республикаһы буйлап 74 км аға). Йылға ҡар һыуынан тулылана.

Татарстанда 1978 йылдан алып һаҡланылған тәбиғи объект.

## Ҡушылдыҡтары

* 25 км: Бижады
* Терпеля
* 42 км: Әүеште
* 57 км: Сикия
* 70 км: Ҡалмыя (Сөн ҡушылдығы)
* 78 км: Оло йылға
* 90 км: Урза
* 98 км: Шерашлы
* 100 км: Ушачь
* 102 км: Маты (Сөн ҡушылдығы)
* 109 км: Изяшка
* 125 км: Кусембедь
* 129 км: Сакатка
* 132 км: Наратлы (Сөн ҡушылдығы)
* 138 км: Менәҙе
* 146 км: Таш шишмә (Сөн ҡушылдығы)
* 146 км: Тюльгаза
* 162 км: Һармышйылға
* 168 км: Сарсаз (Сөн ҡушылдығы)
* 171 км: Үлекйылға
* 172 км: Челмал
* 175 км: Шаран (йылға)
* 181 км: Шалтыҡ
* 184 км: Үрҙәге йылға
* 189 км: Баҙғыя

## Һыу реестрҙары
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы, Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Бөрө ҡалаһынан алып уның тамағына тиклем Ағиҙел, йылғаның өҫтәмә бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вода России|Водные_объекты/2456/Сюнь|Сюнь|2016-06-30
*
Сәрмәсән

**Сәрмәсән** () — Башҡортостан Республикаһындағы йылға, Ағиҙелдең һул ҡушылдығы.

## Тасуирлама
Йылғаның оҙонлоғо — 186 км, уның һыу йыйылыу бассейнының майҙаны — 3970 км². Йылға ноябрҙә туңа, апрелдә асыла. Сәрмәсән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында башлана. Башлыса ҡар һыуҙарынан тулылана, 79 проценты яҙғы ташҡын тәшкил итә. Йыллыҡ уртаса һыу сығымы — 10 м³/с.

Төп ҡушылдыҡтары: Иҙәш, Ҡалмаш, Һарыш, Түреш, Ҡарғалы, Оло Ҡыҙаш, Сәғәҙи, Киәҙе.

## Һыу реестрҙары
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама бассейнына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы, Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем — Ағиҙел бассейнына ҡарай.

## Гидроним
1391 йылғы Ҡондорса буйындағы яу башҡорт фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «Һуңғы Һартай» хикәйәтендә һарт ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә. Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған Ялыҡ бейҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Иҙрис мәмерйәһе

**Иҙрис** (шулай уҡ **Краснопольск**, **Киҫәташ**, **Һарай**,**Салауат**) **мәмерйәһе** — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы мәмерйә. Тарихи, тәбиғәт һәм федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы. 

Иҙрис ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта, Йүрүҙәндең һул яҡ ярында, йылға кимәленән 45 метр бейеклектәге ҡая өҫтөндә урынлашҡан. Беренсе тапҡыр Петер Симон Паллас материалдарында телгә алына. 

Карст мәмерйәһе, түбәнге һәм урта карбон эзбизендә барлыҡҡа килгән. Классификация буйынса Көнбайыш Урал спелеологик провинцияһы урта спелеологик өлкәһенең Өфө спелеорайонының Йүрүҙән-Лаҡлы спелеологик бүленешенә ҡарай. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа һуҙылған горизонталь коридорҙы хасил итә. Оҙонлоғо 93 метр, киңлеге 3,8 метр, бейеклеге 2,6 метр, амплитудаһы 10 метр, майҙаны 215 м², күләме 482 м³.

Мәмерйәнең киңлеге 2,4 метр һәм бейеклеге 3,8 метр булған тура мөйөшлө ауыҙының уң яғында өс тәҙрә бар. Улар аша оҙонлоғо 5 метр булған һәм өлөшләтә һыу менән тулған коридорға инергә мөмкин. 

Мәмерйә түбәһендә урыны-урыны менән сталактит ҡалдыҡтары һаҡланған. Иҙәне — балсыҡ. Мәмерйәләге температура +8 °C.

XX быуаттың 30-сы йылдарында крайҙы өйрәнеүсе М. И. Касьянов мәмерйәлә ҡыҙыл охра буяуы менән яһалған яҙыуҙар таба. Улар артабан *Иҙрис яҙмалары* исемен ала.

Башҡорт халҡының «Салауат мәмерйәһе» риүәйәтенә ярашлы, 1774 йылда бында Салауат Юлаев үҙ арҡаҙаштары менән йәшенеп ята

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҫҡын боҙ мәмерйәһе
* Шүлгәнташ мәмерйәһе
* Лаҡлы мәмерйәһе
* Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
* Салауат мәмерйәһе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чернецов В. Н. Наскальные изображения Урала // САИ. В 4-12(2). 1971;
* Петрин В. Т. Новые наскальные изображения Южного Урала // СА, 1976. № 4.
* Широков В. Н.. Институт истории и археологии УрО РАН, 1998—2004.

## Һылтанмалар

* Энциклопедия Башкортостана. Идрисовская пещера
* Уральская историческая энциклопедия 
* Башҡорт энциклопедияһы. Иҙрис мәмерйәһе
Таштуғай (йыр)

**Таштуғай** — башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте

Борон хәл-ваҡиғалар ҡырҡыулашып киткән осорҙа, ырыу-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләү, яйға һалыу өсөн бер ырыуҙан ҡыҙ баланы икенсе ырыуға кейәүгә биреп ярашыу йолаһы булған. Шулай, Ҡатай ырыуынан Көтөр исемле ир кеше Көнһылыу тигән ҡыҙын, уның ризалығынан башҡа, Үҫәргән ырыуының старшинаһы Көбәк улы Әлмигә кейәүгә биргән. Таштуғай тип аталған дала яҡтарына оҙатылған ҡыҙ ул яҡтарҙы бер ҙә ерһенеп китә алмаған. Таулы-урманлы тыуған яҡтарын ғына түгел, унда ҡалған егете Байғүбәкте лә һағынып моңайған Көнһылыу кисерештәрен йыр аша белдерә:

Ата-әсәһенә ҡунаҡҡа килгән бер арала Көнһылыу  Байғүбәк менән элекке осрашҡан урындары - шишмә буйындағы ҡара тал төбөнә килә. Бер көндө Көнһылыуҙың һары йөҙөгөн Байғүбәктең бармағында, ә уныһының аҡбуҙатлы балдағын Көнһылыуҙа күреп, йөҙөк алмашыуҙың икәүләп ҡасып китергә әҙерләнеү билгеһе икәнен һиҙеп ҡалалар.  Байғүбәкте үлтертеп, Көнһылыуҙы Таштуғайға, ҡайны-ҡәйнәһе йортона кире оҙаталар. Һөйгәненән һәм тыуған иленән айырылыу ҡайғыһын күтәрә алмаған Көнһылыу, унда оҙаҡ тормай, һыуға ташланып үлә. Халыҡ хәтерендә йырҙың тағы ла бер варианты бар:

## Әҙәбиәт
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
400 башҡорт халыҡ йыры /Төҙөүселәре: Ф.Камаев, Н.Шоңҡаров. — Өфө, 2011. — 400 бит. — ISBN 978-5-13-000113-4

## Һылтанмалар
## Видеоматериалдар
#
Ялан Йылайыры

**Ялан Йылайыры** (Йылайыр, ) — Башҡортостан йылғаһы. Һаҡмар ҡушылдығы, тамағынан алып дөйөм оҙонлоғо 584 км. Һыу ағымы — 100 км. Һыу йыйылыу майҙаны — 897 км². Тамағы Иҫке Яҡуп ауылы янында.

## Атама тарихы
Йылға атамаһы ошонда ер биләмәһе алып, төпләнгән урыҫ баярына ҡағылышлы легенда нигеҙендә барлыҡҡа килгән Крепостной Йылайыр ауылы (элекке Йылайыр ҡәлғәһе) исеменән алынған. Ул башҡорттарҙан ер бүлеп биреү тураһында һорашып, үгеҙ тиреһе ҙурлығында ғына ер һорай һәм ризалыҡ алғас, тирене нәҙек ҡайыштарға телеп, уларҙы үҙ-ара бәйләп, урман буйлап ҡарағайҙарҙы уратып ун саҡрымлыҡ ер ала. Шунан һуң башҡорттар һәм баярҙар араһындағы мөнәсәбәт насарайып, яңы асыҡтан-асыҡ бәрелештәргә килтерә. Баяр үҙенә ярҙамға казактарҙы саҡыра, ә башҡорттар уның утарын яндыра. Шунан һуң урыҫтар хакимиәте, башҡорттарҙы был урындарҙан күсерә, ә баяр утары булып ҡалған ауыл Крепостной Зилаир исемен ала..

## Гидрография
Йылға бормаланып аға. Төбө ҡом-ташлы, ярҙары һөҙәк һәм текә, ҡыуаҡлыҡтар һәм урман менән ҡапланған. 

XIX быуатта  Ялан Йылайырының һыу бассейны территорияһында  төньяҡ болан булыуы теркәлә. 1939 йылда ла бер нисә баш болан күренгән.

## Һыу реестрҙары
Россия дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәрен буйынса Урал бассейн округына ҡарай, йылғаның хужалыҡ учпсткаһы — Һаҡмарға тиклем. Йылға бассейны — Урал.

Мәғлүмәттәр буйынса геомәғлүмәти һыу хужалығы системаһын районлаштырыуҙарынса , һыу ресурстары Федераль агентлығы:
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 12010000512112200005027
* Гидрологик өйрәнелеү коды — 112200502
* Гидрологик өйрәнелеү буйынса том һаны— 12
* Гидрологик өйрәнеү буйынса сығарылыуы — 2

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан алып км)
* 16 км:  Оҫҡонош (Окау)
* 29 км: Дегтерка йылғаһы
* 50 км: Оло Уса йылғаһы
* 54 км: Ҡондорош йылғаһы
* 61 км: Урта Бешәҙе йылғаһы
* 68 км: Оло Бешәҙе йылғаһы
* 77 км: Оло Ҡалмаҡ йылғаһы
* 83 км: Шүлкә йылғаһы
* 86 км: Тулыбай йылғаһы

## Библиография
Дәүләт һыу реестрына керетелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лаҡлы мәмерйәһе

**Лаҡлы мәмерйәһе** — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы территорияһындағы карст мәмерйәһе. Лаҡлы ауылынан 1,6 км алыҫлыҡта, шул уҡ исемдәге йылғаның уң битләүендә урынлашҡан. 1965 йылдан — тәбиғәт һәйкәле.

## Һүрәтләнеше
Лаҡлы мәерйәһе үрге карбон эзбизташтарынан барлыҡҡа килгән. Таш-Ҡыуыш тураһында тәүге тапҡыр 1770 йылда Петер Симон Паллас үҙенең «Путешествие по разным местам Российского государства» китабында яҙған. 1889 йылда мәмерйәне академик Ф. Н. Чернышёв тасуирлаған, ә 1914 йылда ул археолог С. И. Руденко тарафынан тикшерелгән.

**Таш-Ҡыуыш** Сүлмәктауҙа урынлашҡан, «түбәнге ташкүмер визей эзбизенән тора», ти ғалимдар. Мәмерйәгә инеү урыны ике күҙгә оҡшаған тишекте хәтерләтә.

1965 йылда Лаҡлы мәмерйәһе Башҡортостандың тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителә. 

Лаҡлы мәмерйәһе горизонталь залдар һәм галереяларҙан ғибәрәт. Лаҡлы мәмерйәһенең оҙонлоғо — 252 метр, тәрәнлеге — 31 метр, уртаса киңлеге 19,5 м, бейеклеге 5 м. Майҙаны — 5 288 квадрат метр. (Икенсе мәғлүмәт бына шундай: оҙонлоғо — 105 метр, киңлеге 45 метр, бейеклеге — 19 метр).

Мәмерйә ауыҙы Лаҡлы йылғаһы кимәленән 34 метр бейеклектә урынлашҡан.
Ингән ерҙән йыраҡ түгел 30 градусҡа ауыш, текәлеге 14 метр тәшкил иткән төшөү юлы бар. Тайып йығылмаҫ өсөн, бик һаҡ ҡына төшөр кәрәк. Ҡыш һәм яҙ көндәре ул ныҡ тайғаҡ була. Унда йыл әйләнәһенә һалҡын. 

Төшөп еткәс, Вестибюль тип йөрөтөлгән ҙур залға барып керәһең. Иҙәндә ҙур таштар, урыны менән — боҙ осрай. Залдың төньяҡ-көнсығышына тар һәм ҡыҫҡа юл китә. Төньяҡҡа 80 метрлыҡ галерея буйлап үткәс, 20-25 метр оҙонлоғондағы тағы бер залға барып сығаһың. Бында матур төҫлө буям ағып төшкән һыҙаттар (натёки) күрергә мөмкин. 40 метр оҙонлоғондағы тағы бер галерея Лаҡлы мәмерйәһенең өсөнсө (һуңғы) залына алып килә. Уның дәүмәле — 50-гә 28 метр, бейеклеге — 13 метр. 

Был кәшәнәнең төп «һөйкөмлөгө» — ҡатып ҡалған шарламаға оҡшаған ике ҡатлаулы кальцит «ағымы». Бында шулай уҡ ҙур булмаған сталактиттар ҙа бар. 

Мәмерйә Лаҡлы йылғаһына параллель һуҙылған. Таш-Ҡыуышта шулай уҡ төбөндә һыуы булған 3 метр тәрәнлегендәге ҡойо бар. Бер минутҡа ғына, йылға аҫҡараҡ төшкән икән, тип күҙ алдына килтерһәк, спелеологтарға мәмерйәнең тағы бер, түбәнге, ҡаты күренер ине. Лаҡлы мәмерйәһе юл өҫтөндә генә урынлашҡан һәм уға инеү сағыштырмаса еңел. 

Шуға ла уның торошо насар хәлдә: стена, түшәмдәре ҡоромло, ҡараңғы, сүп-сар ҙа осрай. Лаҡлы мәмерйәһенең GPS-координаталары: N 55º 11.564´; E 058º 31.422´.

Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҫҡын боҙ мәмерйәһе
* Иҙрис мәмерйәһе
* Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
* Салауат мәмерйәһе
* Шүлгәнташ

## Һылтанмалар
* С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — Көҙәй, Ҡаратаулы, Мырҙалар, Тырнаҡлы, Түбәләҫ ерҙәре буйлап (Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре янынан) үткән. Лаҡлы мәмерйәһен ентекләп тасуирлаған 
* Ураловед. Пещера Лаклинская - Лаҡлы мәмерйәһе
* «Янғантау» геопаркы юл күрһәткесе 
* Лаҡлы мәмерйәһе биш ҡатлы йорт дәүмәлендә

## Әҙәбиәт
*
Салауат мәмерйәһе

**Салауат Юлаев мәмерйәһе **(Силәбе өлкәһенең Ҡатау-Тамаҡ ҡалаһындағы Салауат мәмерйәһе менән бутамаҫҡа) — Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы

Кәлимосҡан ҡаяһында урынлашҡан. Ул мәмерйә менән бергә 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Туризм урыны.

## Урынлашыуы
Маҡар ауылынан ете километр алыҫлыҡта, Ҡолғона ауылына барған юлда урынлашҡан. Урынының рәсми адресы — Маҡар урман хужалығы, лесхоз, Шихан урмансылығы, кварталдар - 46 (19, 27, 28), 47 ( 26, 36, 37).

## Һаҡлау предметы
# Ҡаяла урынлашҡан иҫ киткес мәмерйә.
# Һирәк төр үҫемлектәр (аҡтамыр, Шиверекия үләне, Гельм астрагалы, кәзә һаҡалы һ. б.).
# Яланға яраҡлашҡан ҡарағайҙар.

## Һүрәтләнеше

Кәлимосҡан  ҡаяһын Һикәҙе йылғыһы йыуа. Салауат Юлаев мәмерйәһенең ауыҙы («Салауат Юлаев» фильмы төшөрөлгәндән һуң халыҡ уны шулай атап йөрөтә) йылғанан алты метр самаһы бейеклектә урынлашҡан.
Мәмерйә өс кимәлле, аҫҡы кимәле башҡаларына ҡарағанда киңерәк. Һул яҡтан бәләкәй генә залға инергә мөмкин. Уның түбәһенән икенсе ҡатҡа менергә була. Артабан тар ғына ярыҡ мәмерйәнең өҫкө ҡатына алып китә, арыраҡ — тағы бер, 60-70 сантиметр диаметрлы, тәрән тар ярыҡ бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҫҡын боҙ мәмерйәһе
* Шүлгәнташ мәмерйәһе
* Лаҡлы мәмерйәһе
* Сыңғырауыҡ мәмерйәһе

## Һылтанмалар
Ғәбитов Риф Фәтих улы

**Ғәбитов Риф Фәтих улы** (5 декабрь 1952 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. 2000—2004 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995).

## Биографияһы
Риф Фәтих улы Ғәбитов 1952 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Белорет районы)  Аҙналы ауылында тыуған. Атаһы клубта эшләүсе мәҙәниәт хеҙмәткәре була, ҡурайҙа, скрипкала уйнаған, йырлаған, бейегән.

1967—1970 йылдарҙа Өфөнөң 1-се интернат-мәктәбендә уҡый һәм Башҡорт дәүләт университетының филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында университеттың Екатерина Варламова етәкселек иткән «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамблендә әүҙем шөғөлләнә.

Уҡыу йортон тамамлағас, мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.

Бейеүгә һөйөү уны Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленә алып килә, унда 1974—1992 йылдарҙа артист булып эшләй.

1992—1996 йылдарҙа Риф Ғәбитов — балет артисы һәм ансамбль ҡурайсыһы.

1995 йылда «Еҙ үксә», «Көтөүсе йыры», «Башҡортса краковяк» бейеүҙәрен ҡуйғаны һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы менән бүләкләнә.

Артист карьераһын 1996 йылда тамамлап, Ғәбитов «Социнвестбанкта» эшләй.

2000 йылда Риф Ғәбитов халыҡ бейеүҙәре ансамбленә художество етәксеһе булып кире ҡайта. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ бейеү театрын етәкләй.

Ғаиләһе: ҡатыны Светлана Алексеевна, улы, ике ҡыҙы, ейәндәре.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Салауат Юлаев исемендәге Республика премияһы лауреаты (1995)

## Һылтанмалар
*   
* http://kulturarb.com/publ/biografii/khoreografy/rif_gabitov/22-1-0-160 
* http://beloreck-tv.ru/news/rif_gabitov/2012-04-19-338
Төй (йылға)

**Төй** — Башҡортостан һәм Пермь крайы биләмәләренән аҡҡан йылға, Ҡариҙелдең уң ҡушылдығы.

## География
Башҡортостан һәм Пермь крайы аша аға. Ҡариҙелгә ҡоя. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 18,1 м³/с.

Төй йылғаһының оҙонлоғо 193 км, бассейнының майҙаны 3 700 км².

### Ҡушылдыҡтары
* 0,9 км: Сарс йылғаһы
* 6,5 км: ручьи руч. Бильгишка
* 22 км: Биявашка йылғаһы
* 35 км: Урмия йылғаһы
* 45 км: Малаж йылғаһы
* 52 км: Бурминка (Төй ҡушылдығы) йылғаһы
* 70 км: Леун йылғаһы
* 80 км: Атер йылғаһы
* 119 км: Бизяр (Баяска) йылғаһы
* 124 км: Трунок йылғаһы 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Республика йорто

**Республика йорто** () — Башҡортостан Республикаһының төп хөкүмәт бинаһы. Республика баш ҡалаһында — Өфөлә, Туҡай урамы, 46 адресы буйынса урынлашҡан.

## Һүрәтләнеше
Бина Хөкүмәттең, Конституция Судының, Башҡортостан Башлығы Хакимиәтенең, Йәмәғәт именлеге советының, шулай уҡ Башҡортостандың башҡа башҡарма власть органдарының штаб-фатиры булып тора. 

Йорт Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Уның урынында XIX быуатта, XX быуат башында Йәмиғ майҙаны була, уртаһында Воскресенск кафедраль соборы — 1841 йылдан Өфөнөң төп православие ҡорамы тора (XX быуаттың 30-сы йылдарында емертелә).

Республика йорто 5 ҡатлы. Диуарҙарҙы кирбес. Йорт яҡтары 90-ға 105 метр булған, эске ихаталы тура мөйөшлө бинаны тәшкил итә. Ихатала эске юл менән тоташтырылған икенсе бина урынлашҡан. 

Республика йорто эргәһендәге майҙанда барельефтар менән биҙәлгән, эргәлә генә Шакирйән Мөхәмәтйәнов (Александр Матросов) баҡсаһы, унда скульптуралар һәм фонтандар урынлашҡан. Элек баҡса Ушаковский исемен йөрөтһә, революциянан һуң Азатлыҡ баҡсаһына әйләндерелә, Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы тип атала. Революциянан һуң паркта күптәр ерләнә, унда Граждандар һуғышы геройҙары — эске эштәр комиссары Шәһит Хоҙайбирҙинға, Александр Чеверевҡа, шағир Мәжит Ғафуриға мемориалдар ҡуйылған.

Бина эргәһендә урынлашҡан сквер дәүләт эшмәкәре Зыя Нуриев исемен йөрөтә.

## Тарихы

Файҙаланыуға 1979 йылда тапшырылған. Проект архитекторҙары — В. Б. Залегаллер һәм Ю. П. Печкин. Йортто «Башнефтезаводстрой» тресы тәҙәүселәре төҙөгән.

Бинала Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм автономияның башҡа дәүләт учреждениелары урынлаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Валитов Н. Ф.* Неизвестная история города Уфы. — Уфа, 2004.
* История Уфы. Краткий очерк. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — С. 480.
* *Семёнова С. Ю.* Из истории уфимских зданий. // Башкирский край: сб. ст. Вып. 3. — Уфа, 1993.
* 
* Уфа: страницы истории./ Сост. М. В. Агеева. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с.
* *Пулечкина О. П.* Прогулки по старой Уфе: Архитектура XVI—XX вв. — Уфа, 1999.

## Һылтанмалар

* Викимапияла Республика йорто
* 
*  Интерактивный тур по Администрации Главы Башкортостана
Уралсиб (бина)

**«Уралсиб»** —1999 йылда төҙөлгән административ бина; Өфө ҡалаһында Революция урамы, 41-се йорт адресы буйынса урынлашҡан, «Уралсиб» финанс корпорацияһы офисы. 100,5 метр бейеклегендәге ҡоролма. Критерийҙарҙан сығып бейек, күп ҡатлы йорт тип тә һанала ала. Ҡалала иң бейек, ә Рәсәйҙән ситтә, 100 метр билдәне шартлыса үткән бина булып иҫәпләнә.

## Тасуирлау

Иң бейек (күп ҡатлы) йорт бейек биналар булмаған тарихи үҙәк урамда урынлашҡан. Шулай ҙа, юл аша, 1962 йылда төҙөлгән тәүге 9 ҡатлы бина бар, бейек йорт төҙөү ҡала панорамаһына ҙур йоғонто яһай. Башня әҙ ҡатлы йорттар араһында алыҫтан күренеп тора. Ул үҙе, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән ике ҡатлы иҫке бинаға төкәтеп һалынған. XX быуатта унда ҡала хакимиәте ныҡышмалығы арҡаһында һаҡлаған Икенсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы (Өфөләге беренсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы менән бутарға кәрәкмәй) урынлашҡан була. Шул арҡала бейек (күп ҡатлы) йорт Өфөлә киң ҡулланылған фасадизм өлгөһө булып иҫәпләнә. Бина шыма формала төҙөлгән, уның фасады ҡараңғылатылған быяла һәм ҡуңыр, һоро төҫтәге төҙөлөш панеле менән көпләнгән. «Бинаны тирә-яҡҡа килешле итеп тура килтерергә тырыштыҡ» — тип белдерә архитектор Леонид Дубинский. Бина 21 ҡатлы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 23 тип тә әйтелә) и 26), уларҙың береһе техник ҡат булып һанала. Тәүге проект буйынса бинаның бейеклеге 96 метр булырға тейеш була; 100 метрлыҡ сикте үтеү өсөн ҡыйыҡта махсус рәүештә өҫтәлмә яҡ төҙөлә. Үҙенең 100,5 метр бейеклеге менән 2003 йылға тиклем бина Рәсәйҙә иң бейек булып һанала.

## Факттар

* Үҙенең формаһы арҡаһында ҡала халҡы араһында «мобильник» һәм «шәм» тигән атамалар алған.
* Тәүҙә бинаның юғары өлөшөндә «БашКредитБанк» атамаһы яҙылған була. 2002 йылда фасадтағы яҙыу «Уралсиб» банкыһы тип символикаһы үҙгәртелә.
* Һәр йылда ла Яңы йыл байрамы алдынан бина ҡыйығына Ҡыш бабай фигураһын ҡуйыу традицияһы барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр
;Комментарийҙар

;Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Девять самых известных высоток
* Высочайшие здания Уфы
* Здания Уфы от 20 этажей
Ете ҡыҙ (фонтан)

**«Ете ҡыҙ» фонтаны** — башҡорт халыҡ легендаһына нигеҙләнеп эшләнгән фонтан. Диаметры — 18 метр. Авторы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты скульптор Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы .

## Тарихы
Бер-береһенә оҡшаған ете ҡыҙҙы ҡаҙаҡ далаларына урлап алып киткәс, улар табандарын ярып ҡыл һалыныуға ҡарамаҫтан, ҡасып, тыуған яҡтарына юллана. Арттарынан ҡыуа төшкәс, ҡыҙҙар тотҡонлоҡтан үлемде өҫтән күреп, күлгә ташлана. Уларҙың фажиғәле вафатынан һуң күктә ете йондоҙ — Етегән ҡабына. Башҡорт халыҡ йыры "Ете ҡыҙ" нигеҙендә лә ошо легенда ята.

## Асылыуы
2015 йылдың 30 июнендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры менән «Ҡунаҡһарай» комплексы араһындағы «Театр» скверында фонтан асыла. Сарала Йәштәр симфоник оркестры һәм Фәйзи Ғәскәров исемендәге академик халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡатнаша һәм тамашасылар алдында «Ете ҡыҙ» бейеүе менән сығыш яһай.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Көнөнә дүрт сәғәт фонтан «йырлай». Сәғәт көндөҙгө 2-се 15 минутта, киске етелә, 9-ҙа һәм 11-ҙә музыка яңғырай, ә ҙур экрандан Фәйзи Ғәскәров исемендәге академик халыҡ бейеүҙәре ансамбле репертуарындағы «Ете ҡыҙ» бейеүе трансляциялана.
* Һәр фигураның бейеклеге 2,20 метр, ауырлығы 600—700 килограмм.
* Бер фигураның хаҡы 2 миллиондан алып 7 миллион һумға тиклем етә.
* Ете фигура 6 ай эсендә эшләнелә.
* Скульптор һындарҙы эшләгәндә «Мираҫ» ансамбленең өс ҡыҙы ярҙам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы

**Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы** (11 февраль 1967 йыл) — йырсы. 1989—1995 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының вокал артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).

## Биографияһы
Фәдис Рәхимйән улы Ғәниев 1967 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Мулла ауылында тыуған.

Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыған (профессор Миләүшә Мортазина класы). 1996—1998 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләй, 1989—1995 йылдарҙа һәм 1998 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы.

Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Лилиә Биктимерова менән дуэтта йырлай.

## Сәхнә эшмәкәрлеге
Композиторҙар Рөстәм Яхин, Салауат Низаметдинов, Нур Дауытов, Сәлих Сәйҙәшев («Хуш ауылым»), Руза Сәхәүетдинова, Урал Рәшитов, Ризуан Хәкимов («Әйтмә һин ауыр һүҙ»), Наил Шәймәрҙәнов һәм Рәйес Ханнановтың («Уфтанма») йырҙарын башҡара. 

Репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары «Уйыл», «Сәлимәкәй», «Аһ, Ырымбур ҡалаһы», «Шахта», «Сәрмән», «Хәмдиә» урын алған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Бөтә Союз «Татар жыры» конкурсының беренсе премияһы (1991)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=25257 
* http://www.bashgf.ru/personalii/466/ 
* http://zakon-region3.ru/1/64407/