open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы

**Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы** (23 ғинуар 1947 йыл) — педагог. 1978—2002 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989), уҡытыусы-методист (1991).

## Биографияһы
Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы Манапова 1947 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.

1965 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм Нәби башланғыс мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. 1967 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия  институтының филология факультетына уҡырға инә. 1972 йылда институтты тамамлап, Нәби һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыу эшен дауам итә. 1976 йылда Бөрйән районы мәғариф бүлегенә эшкә күсерелә. 1978 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Үҙенең предметын яҡшы белгән һәм эшен намыҫлы башҡарған Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы уҡыусыларында тыуған теленә тәрән һөйөү тәрбиәләй, бик күп район һәм республика кимәлендә олимпиада призерҙары һәм еңеүселәре әҙерләй. Хеҙмәт кенәгәһендәге күп һанлы рәхмәттәр уның уңышлы хеҙмәт емештәре тураһында һөйләй. 2002 йылда хаҡлы ялға сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1974 йылда социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (БАССР-ҙың мәғариф министерствоһы һәм мәғариф, юғары мәктәп, фәнни учреждение работниктары профсоюзының Башҡортостан өлкә комитетының 1975 йылдың 14 апрелендәге Ҡарары)
* БАССР Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы («Уҡыусыларға белем һәм тәрбиә биреүҙә уңышлы хеҙмәте өсөн», 25 сентябрь 1975 йыл).
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе (мәғариф системаһында емешле хеҙмәте өсөн, РСФСР Мәғариф министрлығы коллегияһының 58-се  ҡарары, 1989 йыл)
* Уҡытыусы-методист (1991 йылда аттестация һөҙәмтәһе буйынса, БАССР Мәғариф министрлығының 1991 йылдың 16 июлендәге 453-сө ҡарары)
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы (башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика фәнни-практик конференцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, 26.08.1992).
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (мәғариф өлкәһендә күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн, Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимовтың 1996 йылдың 23 майындағы 49398-се Ҡарары)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* [хеҙмәт кенәгәһе күсермәһе](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_(4).pdf)
Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы

**Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы** (24 март 1924 йыл — 27 июль 2009 йыл) — «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957), хеҙмәт ветераны (1980)

## Биографияһы
Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы Йәнғәлина (Ғүмәрова) БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала.

Ул хеҙмәт юлын 14 йәшендә башлай. Тәүҙә «Берлек», һуңынан «Ҡыҙыл Байраҡ» промколхозында эшләй. Ябай эшсенән алып прораб вазифаһына тиклем үрләтәләр.

## Ғаиләһе
Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Йәнғәлин Тайып менән 12 бала тәрбиәләп үҫтерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957).
* Әсәлек Даны ордендары (3 дәрәжәһе лә)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1980)

## Иҫкәрмәләр
Konfuz

**Конфуз йәки Михаил Маргарян** (әрмән. 2003 йылдың 29 июнендә тыуған, Ванадзор, Әрмәнстан) — рәсәй һәм әрмән эстрада һәм рэп артисы.

## Биография
 
Михаил Маргарян 2003 йылдың 29 июнендә Ванадзорҙа (Лори өлкәһе, Әрмәнстан) тыуған. Михаилға бер йәш булғанда, ул ғаиләһе менән Мәскәүгә күсеп килә.

6 йәштән 15 йәшкә тиклем профессиональ футбол уйнай. 15 йәшендә Испанияға күсеп килә, унда 2 ай йәшәй һәм «Барселона» йәштәр командаһында уйнай.

Бала сағында музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнә. Һуңынан тәүге йырҙарын яҙа башлай.

2020 йылдың ғинуарында 16 йәшендә «Ути путишка» тип аталған беренсе йыр сығара, ул бер юлы ике платина ала һәм 30 миллиондан ашыу тыңлау йыя. «ВКонтакте» һәм «Бум» диаграммаларында 25-се урынға сыға. Һуңыраҡ "Милая малая", "Ламбо", "Ранила меня" йырҙары сыға.

2020 йылдың мартында КОНФУЗ «Һин шау-шыу тоҡандырҙың» трекын сығара. Ул 150 миллиондан ашыу тыңлау, 10 платина премияһы, YouTube-та 40 миллиондан ашыу тамашасыны йыйған. «ТикТок»та йыр өсөн 1,1 миллиондан ашыу видеояҙма төшөрөлгән. 2021 йылда ВКонтактела йыр «Soundtrack of Soundtrack» премияһына лайыҡ була. Йыр карантин ваҡытында онлайн тыңлау лидеры булды.

2020 йылдың октябрендә «Ламбо» йыры сыға, унда 17 миллион тыңлау  һәм бер платина йыйыла.

2020 йылдың декабрендә «Ранила меня» йыры сыға, ул YouTube-та 105 миллиондан ашыу тыңлау һәм 4,5 миллионға яҡын тамашасыны йыя.

2021 йылда "Ратата" йыры өсөн видеояҙма сыға. Уның YouTube-тағы ҡараштары һаны 45 миллиондан ашып китә. Был йыр өсөн TikTok-ҡа 8 миллиондан ашыу видеояҙма тейәлгән.

2020 йылдан Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетында уҡый.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Был Apple Music KONFUZ
* Spotify булып KONFUZ
QRpedia

**QRpedia** — Википедияла мәҡәләләрҙе туған телендә уҡыу өсөн QR-код файҙаланыусы мобиль интернет базаһындағы система.

## Процесс

Ҡулланыусы QRpedia QR-кодын үҙ мобиль яйланмаһы менән сканлағанда, ҡулайлама QR-код уны Википедия мәҡәләһенә алып сыға, бер үк ваҡытта һылтанма буйынса күрһәтелгән мәҡәләне QRpedia серверына һорау ебәрә, яйланманың тел көйләнешен дә тапшыра.

QRpedia серверы, был мәғлүмәтте алғас, ҡорамал телендә мәҡәлә бармы-юҡмы икәнлеген асыҡлау өсөн Википедияның API файҙалана, мәҡәлә булғанда, уны кеҫә телефонынан уҡыу уңайлы булған форматта күрһәтә. Әгәр ҙә һоралған мәҡәләнең тәржемәһе булмаһа, QRpedia Википедияның кәрәкле тел бүлегендә мәҡәләнең исеме буйынса эҙләргә тәҡдим итә һәм һөҙөмтәне күрһәтә.

Шулай итеп, бер QR-код бер ңк мәҡәләне төрлө телдәрҙә кңрһәтә ала. QRpedia Шулай уҡ ҡулланыу статистикаһын йыя.

## Барлыҡҡа килеүе
QRpedia Бөйөк Британия Викимедиаһы рәйесе Роджер Бамкин һәм мобиль интернет буйынса консультант Теренс Эден тарафынан уйлап сығарылып, Википедияла музейға бәйле мәҡәләләр яҙып яҡшыртыу буйынса берлектәге проект сиктәрендә 2011 йылдың 9 апрелендә Википедия һәм музей араһындағы хеҙмәттәшлек хөрмәтенә *Backstage* *Pass* Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы сараһында күрһәтелә. Музейға килеүселәр система ярҙамында QR-код аша проект сиктәрендә яҙылған мәҡәләләрҙе уҡый ала.

Теренс Эден һүҙҙәре буйынса, системаның исеме **QR** — инглиз теленән тиҙ табыу һәм Wikipediaнан алынған **-pedia** һүҙен ҡушып яһала, сөнки QRpedia тик уның менән генә эшләй.

Проекттың башланғыс коды ирекле һәм ҡабаттан MIT лицензияһы менән урынлаштырылған булараҡ ҡулланыла ала.

## Ҡулланылыуы
2012 йылдың мартында QRpediaны

* Индианаполис балалар музейы
* Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы
* Жоан Миро Фонды, уның Тейт галереяһы күсмә күргәҙмәһен индереп.
* Бөйөк Британия Милли архивы
* MonmouthpediA проекты сиктәрендә Монмут ҡалаһы
* Изге Павел Сиркәүе (Бирменгем)
* София зоопаркы
* Милли иҫәпләү музейы
* Сиднейҙағы Дева Мария һәм Фәрештәләр музейы.
* Хосеп Коста Собрепер күргәҙмәһе.

2013 йылда Одессала Украина Викимедиаһы менән Одесса 2.0-нең QRpedia табличкалар урынлаштырыу буйынса берлектәге проекты тормошҡа ашырыла.

QRpedia шулай уҡ учреждениеларҙың мәғлүмәтенән тыш та ҡулланыла. Мәҫәлән, уны Баҫып алыу хәрәкәте ҡуллана.

## Наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* QRpedia — сгенерировать QR-коды со ссылками на QRpedia
* QRpedia в «Твиттере»
Ҡайыш илә Йүкә

**«Ҡайыш илә Йүкә»** (1897 йыл) — мәҫәл, башҡорт мәғрифәтсеһе, шағиры, публицисы Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙған. Мәҫәл тәү башлап шағирҙың 1897 йылда Ҡазанда баҫылған «Йәдкәр» китабында нәшер ителә. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

## Идея-йөкмәткеһе
Мәҫәл бер-береhенә ҡаршы ике көстөң — Ҡайыш менән Йүкәнең тәбиғәтен, уларға хас сифаттарҙы hүрәтләүҙән башлана:

Ҡайыш тәрбиәлелер hәм аҙ эшләй,

Уның өҫтөн биҙәйҙәр алтын-көмөшкә.

Ҡайыш майлы өсөн хөрмәт табалыр,

Йүкәлә ул юҡ өсөн, кәм баhалыр.

Мәгәр hыу Йүкәнең төҫөн асалыр,

Һыу илә күп ергә дәүләт сәсәлер.

Ҡайыш ошо рәүешле hыуға сумып, төҫөн аса-аса йөрөгән Йүкәнән ныҡ көнләшә. Берҙән-бер көндө ул Йүкә илен бөтөнләй туҙҙырып ташларға иҫәп тотоп, уның еренә килә. Улар араhында ҡыҙыу алыш башлана. Хәле бөтә башланымы, Йүкә төшә hалып hыу эсә, уның шунда уҡ ҡеүәте артып китә. Йүкәнән күрмәксе, Ҡайыш та hыуға сумып ала hәм hәләкәткә юлыға: ул бөтөнләй ебеп төшә, унда « боҙолдо, май әҫәре ҡалмай». Автор уларҙа ысынбарлыҡтағы тормошто тасуирлаған.
Үтә һауалы Ҡайышҡа үҙенсә ҡеүәтле Йүкә образы ҡаршы ҡуйыла. Уларҙың көрәше йүкә файҙаһына хәл ителә.

Әхнәф  Харисов был мәҫәлде «һүҙ сәнғәтенең шаҡтай камил әҫәре» тип атаған.

## Мораль
Мәҫәлдең морале иҫкәртмәле: «ҡыйынында берәүҙең барлығынан, ҡолаҡ ҡағыр шул көнсөл байлығынан». Көнсөл ҡайышҡа иҫкәртеү был.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Шикәйәт

**«Шикәйәт»** йәғни «Ялыу» (1904 йыл) — шиғыр, башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1904 йылдың 8 февралендә яҙып бөткән һәм рус теленә тәржемә иткән. Әҫәр бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, уның ҡулъяҙмалары араһында ятып ҡала. Тәүге тапҡыр 1984 йылда Өфөлә «Йәдкәр» китабында ҡыҫҡартылып нәшер ителә. Уҡытыу туған (башҡорт) телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

## Идея-йөкмәткеһе
Йәмәғәт эшмәкәре һәм шағир Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев капиталистик мөнәсәбәттәрҙең ыңғай һәм кире яҡтарын күрә һәм быға үҙ мөнәсәбәтен белдерә.Тәбиғәттең аяуһыҙ ҡырылыуына, ер-һыуҙарҙың ҡыҫылыуына бәйле борсоулы уйҙарын «Шикәйәт» шиғырында белдерә.

Заманында бай булған был ерҙәрҙә

Тулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙарҙа,

Күмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында

Ҡарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында,

Аяҡлы мал тамам бөтә яҙҙы,

Ағастар аҡты, Әстрханға уҙҙы.

Уның артынан осто ҡорт һәм әре,

Юҡ инде тау кеүек ағас тауары,

Был башҡорт урманы тамам киҫелгәс,

Баржаларҙы тауарҙарҙан һәм башҡа шәйҙе,

Ҡара тал ҡайырын, ҡош һәм күкәйҙе…

Бына шулай күҙ алдына килтерелә башҡорт урмандарының ҡырылыуы, ер-һыуҙарының ҡороуы. Тәбиғәттең һәләкәткә яҡынланыуына сәбәпсе булып сит промышленниктар һәм ҡомһоҙ сауҙагәрҙәр тора. Ил-ерҙәрҙең байлығын, күркен, именлеген һаҡлау, яҡлау, закондарҙы ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы ҡорал итеү кеүек социаль, хоҡуҡи мәсьәләләр ҡуйыла был шиғырҙа. Был фекер авторҙың үҙенең руссаға тәржемәһендә тағы ла көслөрәк яңғырай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Мәүлиев Ратмир Рәфил улы

**Мәүлиев Ратмир Рәфил улы** (14 август 1989 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2022 йылдың 14 февраленән Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы хакимиәте Башлығы вазифаһын башҡарыусы, 16 марттан — Башлығы.

Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы (2019 йылдың мартынан 2022 йылдың 14 февраленә тиклем), «Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе секретары, эшҡыуар. Урындағы абруйлы эшҡыуар Рафил Мәүлиевтың улы.

## Биографияһы
Ратмир Рәфил улы Мәүлиев 1989 йылдың 14 авгусында Башҡорт АССР-ының Нефтекама ҡалаһында тыуған.

2008 йылда төрлө өлкәләрҙә эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.

2011 йылда Башҡорт дәүләт университетын «Юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәү халыҡ-ара юғары бизнес мәктәбендә ҡайтанан әҙерлек үтә.

2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын тамамлай.

### Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2013 йылдан «Һайлағыҙ!» йәштәр берекмәһе ағзаһы булып тора. Урындағы көрәш федерацияһын етәкләй. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы була.

2015 йылдың декабренән 2016 йылдың апреленә тиклем — инфраструктура үҫеше буйынса начальник урынбаҫары.

Татарстан Республикаһының Ютазы муниципаль районы башҡарма комитеты етәксеһе вазифаһын башҡарыусы.

2016 йылдың апреленән 2019 йылдың мартына тиклем Әлмәт муниципаль районы башлығының инвестицияларҙы үҫтереү буйынса кәңәшсеһе була.

2019 йылдың мартынан — Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһының ҡала округы хакимиәте башлығы.

2022 йылдың 14 февралендә Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нефтекама ҡалаһы округы администрация сайты
* Нефтекама алда бара
Кривая Софья Авсеевна

**Со́фья Авсе́евна Крива́я** (1894, Витебск губернаһы Городок биҫтәһе (местечко)  — 1919, Өфө) — Уралда революция хәрәкәте ҡатнашыусыһы,аҡ чехтар фетнәһе һәм Колчак режимы осоронда большевик подпольеһы етәкселәренең береһе. Өфө төрмәһендә үлә.

Соня Кривая исеме Силәбе өлкәһендәге: Силәбе, Коркино, КоркиноТроицк ҡалаларындағы урамдарға бирелгән. 

## Биографияһы

Билдәле Силәбе революционеркаһы Рита Исааковна (Айзиковна) Костяновскаяның һеңлеһе. 1902 йылдан алып Силәбелә йәшәй. Атаһы - Авсей Кривой - төрлө эштә хеҙмәт итеүсе эшсе. Әсәһе - Хана Моисеевна Костяновская. Соня мәхәллә мәктәбен тамамлай, ҡыҙ балалар гимназияһына уҡырға инә. Үҙ аллы сәйәси белем алыу түңәрәгендә шөғөлләнә, күп кенә йәшерен эштәр башҡара, шул иҫәптән уҡыусы йәштәр араһында сәйәси тотҡондарға ярҙамға аҡса йыйыуҙы ойоштора. 14 йәшендә тәүге тапҡыр РСДРП(б) ойошмаһы менән бәйләнеш тотҡаны өсөн ҡулға алына, ләкин бәлиғ булмағанлыҡтан азат ителә. Гимназиянан ҡыуылғандан һуң, дарыуханала өйрәнсек, һуңынан фармацевт булып эшләй. 1915 йылда, медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзы етәкселеге ағзаһы булараҡ, РСДРП(б) сафына ҡабул ителә. Февраль революцияһынан һуң Троицкиҙа партия эшендә була, артабан Силәбелә ҡыҙыл гвардия отрядтарын ойоштороу буйынса штаб эшендә әүҙем ҡатнаша. «Дутовщина»ға ҡаршы көрәш осоронда - ҡыҙыл гвардия отряды комиссары һәм пулемётсыһы. Силәбе ҡалаһын аҡ чехтар баҫып алғандан һуң, РКП(б)-ның йәшерен ҡала комитеты составына инә, һалдаттар араһында агитация үткәрә, конспиратив һәм йәшерен осрашыу фатирҙары өсөн яуаплы була. Көрәштәштәре уны «йәшерен ойошманың әсәһе» тип атаған. 1919 йылдың февралендә (Омск ҡалаһында) Урал һәм Себер йәшерен ойошмалары вәкилдәренең съезы эшендә ҡатнаша. Һуңынан етәкселек ҡушыуы буйынса ихтилалға әҙерләү маҡсатында Себерҙәге бер нисә ойошмала була. 29 мартта Силәбегә ҡайтып килгәндә ҡулға алына. Һорау алыуҙарҙан һәм язалауҙарҙан һуң, Өфө төрмәһенә оҙатыла, 1919 йылдың 17 майынан 18-енә ҡаршы төндә һәләк була.

## Һылтанмалар
* Легендарная революционерка Соня Кривая: что мы о ней знаем

## Иҫкәрмәләр
Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы

**«Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы»** — үҙенсәлекле шиғри әҫәр. Башҡорт шағиры-тарихсы, этнограф Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев тарафынан 1877-1878 йылдарҙа ижад ителгән. Тәү башлап 1897 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Йәдкәр» китабында баҫылып сыға. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының башҡорт әҙәбиәте буйынса 9-сы класс өсөн тәғәйенләнгән хрестоматияға индерелгән.

## Шиғырҙың әһәмиәте һәм үҙенсәлеге
Шиғыр үҙенең этнографик мәғлүмәт биреү өҫтөнлөгө менән айырылып тора.

Рәшит Шәкүр шиғырҙың әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:

Автор башҡорт халҡының ҡыҙ оҙатыуға бәйле йоланы шиғри ҡалыпҡа, рифмаға һалып, ябай ғына теҙеп һөйләп бирә:

Беренсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)

Боронораҡ, беҙҙен элгәре заманда,
Башҡорт, татар йолаһы ҡыҙығында,
Әгәр килһә егет ҡыҙҙың туйына,
Китә ғауға, ауыл ҡыҙы йыйыла.
Элегерәк ҡыҙҙы алып йәшерәләр,
Йә сәхрәлә, йә өйҙә бикләнәләр.
Юҡ, булмай ярҙам итеп кейәүгә,
Елә торғас, ҡала эҙләп йәйәүгә.
Егет-елән ошо саҡ бары кейәүҙең
Ҡулын тотоп йүгерәләр йәйәүҙең.
Егеткә үс булалыр ҡыҙ сәменән,
Йөрәк-бәғ(е)ре сығырҙай күкрәгенән.

Өсөнсө табын (ҡыҫҡартылып бирелә)

Килен булғас, тубый ҡашмау рауалылыр¹
Кәрәкмәй, тип ҡыҙы һәм ялуаралыр,
Был һүҙ менән йәнә асыла майҙан,
Егет-ҡыҙҙар ҡалмай килә һәр өйҙән.
«Тубый ҡашмау теҙелде, еңгәһе, бир,
Ҡыҙым, уға ҡарышма, таҡыяң бир..»
Ҡыҙы таҡыяны бирмәйҙер был эштә,
Йолалап ултыра арғы мөйөштә
Ҡыҙ уртала ҡаса, уртала йәшертә,
Ни хәл итһен, йола булғас, эш урта.
Бара торғас, ҡатын-ҡыҙҙарҙы еңә,
Баҫып барып ала таҡыяны еңгә…

Дүртенсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)

Был ғауғанан бер аҙ баш күтәрелгәс,
Тубый ҡашмауҙы ҡыҙ башына элгәс,
Ваҡыт еткәс уға йортҡа күсергә,
Шул ҡыҙҙар йыйыла ғәмен² эсергә.
Былар ҡыҙға өгөт күп һөйләнеләр,
Йәй артынан көҙҙәр етһә, китер ҡош,
Ыласының, шоңҡарың осто — ҡулың буш.
Килендәштәр, был тиңдәштәр — күңелдәш.
Өгөт һөйләр, йәнә көйләр өләңдәш³.
Берәү әйтер, бүтәндәре түҙәлер,
Һуңынан бөтәһе ҡабатлап һыҙалыр.
Һәр саҡ бер-ике саҡрым баралар.
Бара биреп бәхилләшеп ҡалалар.

¹ рауа — лайыҡ, яраҡлы.
² ғәмен — ғәм эсеү, ҡайғы уртаҡлашыу.
³ өләң — йыр, сеңләү.

Башҡорттарҙың көндәлек тормошонан алынған кейем-һалым исемдәре, шоңҡар, ыласын ҡоштар, халыҡтың ҡылыҡ-ғәҙәттәре шиғырға милли колорит бирәләр. Шаян, шат, изге, саф күңелле башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары күҙ алдына килеп баҫа.

## Шиғырҙың стиле
Шиғыр сәсәндәр стилендә 11-11 үлсәүе менән яҙылған. Дүрт юлдың беренсе менән икенсе юлдары һәм өсөнсө, дүртенсе юлдары рифмалашҡан. Өноҡшаш һүҙҙәр һайлап алыу арҡаһында талғын музыкаллек, кәрәк саҡта етеҙ темп тыуҙырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәшит Шәкүр «Арҙаҡлы башҡорттар» Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев
* 
* 
* 
*
Аккра

{не путать|Акра}}

Аккра () - Гана Республикаһының баш ҡалаһы һәм Аккра округының үҙәге, илдең шулай уҡ уның мәҙәни һәм индустриаль үҙәге булып торған иң ҙур ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы

**Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы** (19 ғинуар 1952 йыл), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1986—1994 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк дәүләт тарихи архивы директоры; 1998—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Архив эштәре идаралығы начальнигы, 2014—2021 йылдарҙа идаралыҡ ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), Рәсәй Федерацияһының почётлы архивсыһы (2007). 

## Биографияһы
Әхмәт Әхәт улы Хисмәтуллин 1952 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының) Йылайыр районы Юлдыбай ауылында тыуған. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Главному архивисту Башкортостана Ахмету Хисматуллину сегодня исполнилось 55 лет. ИА «Башинформ», 19 января 2007 года  
* 70-ЛЕТИЕ АХМЕТА АХАТОВИЧА ХИСМАТУЛЛИНА. Управление по делам архивов Республики Башкортостан. 19 января 2022 года 
* Хисматуллин Ахмет Ахатович. Единый республиканский инновационный бизнес-портал
Рәхимов Ҡунабай Ғәхи улы

**Рәхимов Ҡунакбай Ғәзиз улы** (1900—1984) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, 1-се эскадрон ҡылыссыһы, 58-се гвардия кавалерия полкы, ҡыҙылармеец. Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Моҡас ауылында тыуған. 1941 йылда Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы бирелә (15.07.1945). 1984 йылда вафат була, Моҡас ауылында ерләнә.  http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1611-rakhimov-kunabaj-gakhievich?Itemid=104

## Иҫкәрмәләр
Арсентьев Андрей Николаевич

**Арсентьев Андрей Николаевич** () — Рәсәй империяһының Златоуст ҡалаһында йәшәп ижад иткән фотограф.

## Биографияһы
Андрей Николаевич Арсентьев 1854 йылдың 14 июлендә Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Златоуст Заводында профессиональ фотограф Николай Иванович Арсентьев (1826—?) ғаиләһендә тыуған. 1842 йылда атаһы Златоуст завод мәктәбен тамамлағас, 1842—1845 йылдарҙа ҡалалағы метеорология обсерваторияһында хеҙмәт итә, 1845—1855 йылдарҙа Златоуст заводының төп контораһында сәркәтиб, 1855—1860 йылдарҙа завод магазинында смотритель, 1860—1866 йылдарҙа завод контораһы ҡаҙнасыһы, 1866 йылдан столоначальник булып эшләй.

Андрей Николаевич 1873 йылда Златоуст округ училищеһын тамамлай.

1873—1878 йылдарҙа Златоуст ҡорал контораһы писары булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, артабан 1878—1884 йылдарҙа Златоуст заводы һәм Златоуст ҡорал фабрикаһы чертежнигы була. 1884 йылда отставкаға сыға һәм профессиональ фотография менән шөғөлләнә башлай.

### Ф. Арсентьевъ въ Златоустѣ
1860-сы йылдарҙа Арсентьев Николай Иванович Златоуста фотосалон тота, юғары сифатлы портреттар һәм төркөмлө һүрәттәр төшөрә. Фотосалон Златоуста Павлов урамында (хәҙерге Аникеев урамы) урылнашҡан.

1882 йылда Андрей Николаевич Златоуст фабрикаларының төрлө ҡоралдары һәм эшләнмәләре төшөрөлгән 23 фотоһүрәт альбомын әҙерләй, уны 1882 йылда Мәскәүҙә уҙған Бөтә донъя сәнғәт һәм сәнәғәт күргәҙмәһенә тәҡдим итә, был заказ өсөн уға 78 һум түләнә . 1882 йылғы «Фотограф» журналында (Санкт-Петербург, ИРТО-ның V бүлеге органы) Арсентьевтың эштәрен юғары баһалана.

1888 йылда үҙенең фотоһүрәттәрен Мәскәү ОРТЗ-һының фотография бүлеге тарафынан ойошторолған Бөтә Рәсәй фотография күргәҙмәһендә күрһәтә .

Андрей Николаевичтың һүрәттәрен Урал экспедицияһынан һуң Д. И. Менделеев «1899 йылда Урал тимерселек сәнәғәте» китабында ҡулланған.

1899 йылдан Рус фотография йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. 1899 йылдан «Фотографии Арсентьев» салоны хужаһы булараҡ билдәләнгән.

«Нива» журналының 1903 йылғы 3-сө һанында уның 6 фотографияһы баҫылып сыҡҡан.

Ҡултамғаһын «Ф. Арсентьевъ въ Златоустѣ» тип ҡуя торған булған.

## Наградалары
Ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгән:

* 1856 — Владимир таҫмаһына беркетелгән «1853-1856 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлеге» аҡһыл бронза миҙалы.

## Галереяһы

Семья башкира - вотчинника Златоустовского уезда Уфимской губернии.jpg|Ҡолбаҡ ауылы башҡорто ғаиләһе, 1890
Утес Красный камень.png| «Ҡыҙыл таш» ҡаяһы
В окрестностях Златоуста 1.jpg|Златоустың тирә-яғы, 1890
Фотограф Ф. Арсентьев.jpg|Таныш булмаған ҡатын-ҡыҙ


## Иҫкәрмәләр
Башҡорттар (М. Өмөтбаев)

**«Башҡорттар»** (1876 йыл) — тарихи-этнографик очерк, башҡорт шағиры-мәғрифәтсеһе, тарихсы, этнограф Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙған. 1984 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Йәдкәр» китабына һәм уҡытыу туған (башҡорт) телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

## Тарихы
М.Өмөтбаев 1876 йылда был очергын яҙып бөтөрә һәм Өфөгә «Уфимские губерни» гәзитенә, 1880 йылда Рус география йәмғиәтенә ебәрә. Ләкин мәҡәлә баҫылмай, ҡулъяҙмала ҡала. Хеҙмәт заманында икенсел сығанаҡтар аша фән донъяһында үҙ эҙен ҡалдыра. М.В Лоссиевский «Былое Башкирии и башкир по легендам, преданиям и хроникам» исемле тарихи-этнографик очергында М.Өмөтбаевтың ҡулъяҙма хеҙмәтен файҙаланыуын, ә «Влияние мусульманиста» һәм «Писатели последнего времени» тигән бүлектәре тулыһынса уға таянып яҙыуын белдерә. 1979 йылда тәү тапҡыр башҡортса тәржемәлә «Башҡорт әҙәбиәтенең текстология мәсьәләләре» китабында баҫыла.

## «Башҡорттар»

## Әһәмиәте
* Башҡорттарҙың бер ҡасан да үҙ хандары һәм ханлығы йәғни үҙ дәүләте булмауы тураһындағы фекерҙе инҡар итә.
* М.Өмөтбаев башҡорт эпосын йөкмәткеһенә һәм эске тәбиғәтенә ҡарап, батырҙар, мөхәббәт, өгөт-нәсихәт төркөмдәренә бүлә. Хәҙерге фольклористика ғилеме ошондай классификацияны таный һәм батырҙар, мөхәббәт, өгөт-нәсихәт хаҡындағы ҡобайырҙарға бүлеп ҡарай. Ул башҡорт эпосының батырҙар дәүере менән тамамланыуын билдәләй. Был тезисты хәҙерге фольклористика ғилеме лә раҫлай.
* Башҡорт халҡының йолалары, фольклоры һәм яҙма әҙәбиәте тураһында мәғлүмәттәр, аңлатмалар бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* «Ватандаш» ж. 2001 й. № 8 188-се б."Ваҡыт сиктәрен ашҡан ижад" Ғиниәт Ҡунафин, филология фәндәре докторы
Халкида (Сүриә)

Халкида (боронғо кириллица: Χαλΰίς, лат. : Chalcis) — Сүриәнең боронғо ҡалаһы, Итуреяның баш ҡалаһы. Бер фараз буйынса, ул хәҙерге Алеппонан көньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған, хәҙерге Киннасрин ҡалаһы районында, икенсеһе — хәҙерге Анджара ҡалаһы урынында.

## Яҙма сығанаҡтар

Халкида Птолемей тарафынан Халкидиканың төп ҡалаһы булараҡ телгә алына (грек. ⒋αΰίΰήή) — Сүриәнең берәмеге.

Страбон Цецилий Басс фетнәһен хуплаған Меннейҙың улы Итуреа Птолемейға ҡараған ҡалалар араһында Халкиданы атай.

Өлкән Плинийҙың "Тәбиғи тарих"ында Халкида Сүриә ҡалаһы булараҡ телгә алына, төбәктең үҙәге Халкидена (лат. Calcidene) тип атала, Плиний уны «Сүриәнең иң уңдырышлы төбәге» тип ҡылыҡһырлай.

Халкида шулай уҡ Пейтингер картаһында Антиохиянан 53 рим миле һәм Бероянан 29 миль алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала булараҡ билдәләнгән.

## Тарих
Буласаҡ Халкида урынында тораҡ пункты бронза быуатында беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтар сигендә барлыҡҡа килә, Халкидаға эллин дәүерендә селевкидтар нигеҙ һала. Шул ваҡыттан алып Чалчис Сүриәне парфиялыларҙың, ә һуңыраҡ фарсыларҙың баҫып инеүенән һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән оборона һыҙығы, терәк пункттарының береһе була. Шулай уҡ ҡала, Антиохиянан Евфратҡа тиклем юлда нығытылған нөктә булараҡ та эшләй.

Һуңғы рим осоронда Халкида, күрәһең, сик буйы ҡәлғәһе генә түгел, ә Рим Көнсығышының мәҙәни үҙәктәренең береһе булғандыр. Нәҡ Халкида Сүриә неоплатонизмының иң эре вәкилдәренең береһе булған Ямвлиханың тыуған ере була.

Беҙҙең эраның 540 йылында Халкида Византия биләмәләренә сираттағы баҫып инеүе ваҡытында Хосров Ануширван ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

554 йылдың июнендә Халкида янында хассанидтарҙың ғәрәп ғәскәрҙәре менән лахмидтар араһында алыш бара, улар Византияның союздаштары була, һәм һуңғыһы Зассанид Иранды яҡлай; был алышта билдәле ғәрәп хәрби эшмәкәре, Лахмид батшалығы хакимы әл-Мунзир III үлтерелә.

Яҡын Көнсығышты ғәрәптәрҙең баҫып алыуы барышында Халкида 637 йылда византиялылар һәм ғәрәптәр араһында килешеүгә ҡул ҡуйыу урыны була, уға ярашлы византия яғы Сүриәнән халыҡты һәм армияны ҡаршылыҡһыҙ эвакуациялау мөмкинлегенә эйә була.

## Иҫкәрмә
Колосо

**Колосо** (исп. Colosó) — Төньяҡ Колумбияның Сукре департаментындағы ҡала һәм муниципалитет. Монтес-де-Мария субрегионына инә.

## Тарих
Ҡала һуңыраҡ үҫкән ҡасабаға 1770 йылда нигеҙ һалына. Колосо муниципалитеты 1907 йылда айырым административ берәмеккә бүленә.

## Географик урыны

Ҡала департаменттың төньяҡ өлөшөндә, Кариб диңгеҙе уйһыулығы сиктәрендә, Мария тауы һыртынан көнсығыштараҡ, департаменттың административ үҙәге булған Синселехо ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә урынлашҡан.

Колосо муниципалитеты төньяҡҡа Сан-Онофре муниципалитеты, көнбайышта Толувьехо муниципалитеты, ә көньяҡта Морро муниципалитеты, көньяҡ-көнсығышта Лос-Пальмитос муниципалитеты менән, көнсығыштан Чалан һәм Овехас муниципалитеттары менән, төньяҡ-көнсығыштан Боливар департаменты территорияһы менән сиктәштәр. Муниципаль берәмектең майҙаны 141 км².

## Халыҡ
Колумбия милли административ статистика департаменты мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылда ҡала һәм муниципалитеттың дөйөм халҡы 5838 кеше тәшкил итә. Муниципалитеттың халыҡ һаны динамикаһы йылдан-йыл:2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 52,7 % ир-ат, ә ҡатын-ҡыҙҙар — 47,3 %. Раса, аҡ тәнлеләр һәм метиздар ҡала халҡының 96,5 % тәшкил итә; индеецтар, 3,4 %; ҡаралар, мулатттар һәм күтәрмәләр — 0,1 %. Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле 76,7 % тәшкил итә.

## Иҡтисад
Колосо иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә.

Ҡала һәм муниципаль предприятиеларҙың дөйөм һанының 77,8 % сауҙа өлкәһе предприятиелары тәшкил итә, 18,5 % — хеҙмәтләндереү өлкәһе предприятиелары, 3,7 % — сәнәғәт предприятиелары.

## Иҫкәрмә
Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы

**Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы** (15 октябрь 1921 йыл — 23 март 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. III дәрәжә Дан ордены кавалеры .

## Биографияһы
Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы 1921 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ишдәүләт ауылында, Йәғәфәр Айытбай улы һәм Әминә Әбделҡадир ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы Баймөхәмәтова) Күлбаевтар ғаиләһендә тыуған. 1936 йылда Байназар ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Стәрлетамаҡ ҡалаһында элемтә мәктәбенә уҡырға инә. 1938 йылда, радиомонтер һөнәре алып, был мәктәпте тамамлай һәм Иҫке Собханғол ауылында радиоузел мөдире булып эш башлай.
 
1940 йылдың 10 сентябрендә (икенсе мәғлүмәт буйынса 3 октябрендә) Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Хеҙмәтен 20 уҡсылар корпусының В. Куйбышев исемендәге Урта-Волга Ҡыҙыл Байраҡлы 34-се уҡсылар дивизияһының 363-сө айырым танк батальонында башлай (21.06.1940 йылдың 21 июнендә уҡсылар корпусы 15-се армияға әйләндерелә). Мазһар Күлбаев Бөйөк Ватан һуғышы башланғандың беренсе көнөнән хәрби хәрәкәттәрҙә, ул Львов-Черновцы һәм Киев стратегик оборона һуғыштарында ҡатнаша. Житомир-Бердичев, Ровно-Луцк, Проскуров-Черновцы, Львов-Сандомир, Сандомир-Силезия, Түбәнге Силезия, Берлин һәм Прага һөжүм һуғыштарында була, Новоград-Волынский, Здолбунов, Шумск, Кременец, Перемышль, Сандомир, Кельце, Острув, Прага ҡалаларын азат итеүҙә, Грюнберг, Котбус ҡалаларын алыуҙа, Висла һәм Одер йылғаларын һуғышып аша сығыуҙа ҡатнаша.

Һуғышта радиотелеграфист, телефонсы, минометсы булып хеҙмәт итә. Өс тапҡыр яралана. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены, ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, «Берлинды алған өсөн», «Праганы азат иткән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. 1946 йылда демобилизациялана.

Һуғыштан һуң Бөрйән районының физкультура һәм спорт комитеты рәйесе, Иҫке Собханғол урта мәктәбендә бухгалтер, коммуналь предприятиелар һәм төҙөкләндереү контораһы начальнигы, Бөрйән район ҡулланыусылар йәмғиәте идараһы рәйесе урынбаҫары булып эшләй.

1979 йылдың 23 мартында вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* III дәрәжә Дан ордены. (Приказ 287 сд № 38/н, 21.05.1945 й. ЦАМО, ф.33, оп. 690306, ед. хр. 2562),
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (Приказ 851 ап 287 сд № 6/н, 29.05.1945 й. ЦАМО, ф.33, оп. 687572, ед. хр. 1190),
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (Приказ 866 сп 287 сд № 30/н, 06.09.1944 й. ЦАМО, ф.33, оп. 690155, ед.хр. 2611),
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы,
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы.

## Һылтанмалар
* КУЛЬБАЕВ МАЗГАР ЯГАФАРОВИЧ 
* Дорога памяти 

## Иҫкәрмәләр
Күлбаева Йомабикә Йәмил ҡыҙы

**Күлбаева Йомабикә Йәмил ҡыҙы** (21 декабрь 1926 йыл — 27 октябрь 1993 йыл) — мәғариф ветераны. III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Күлбаева Йомабикә Йәмил ҡыҙы 1926 йылдың 21 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ишдәүләт ауылында тыуған. 1942 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлағандан һуң, Әтек ауылында математика уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Шул йылдарҙа ситтән тороп Темәс педагогия училищеһында уҡый һәм уны ла тик яҡшы билдәләргә тамамлай.

1947 йылдың сентябрендә Иҫке Собханғолға наҙанлыҡты һәм әҙ белемлелекте бөтөрөү буйынса уҡытыусы һәм бер үк ваҡытта Бөрйән район мәғариф бүлегенең бухгалтеры итеп күсерелә.

1948 йылдың июненән Иҫке Собханғол урта мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй. Ситтән тороп Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай.

1964 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбе янында асылған интернат менән етәкселек итә. 

1993 йылдың 27 октябрендә вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Ире, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны һәм Дан ордены кавалеры Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы, менән ете бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Бөтә балалары ла юғары белемле. Йомабикә Йәмил ҡыҙы III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнгән.
* Улдары Әлфир Мазһар улы (1949), Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай.
* Ҡыҙҙары Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы (1951) III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Улдары Күлбаев Айҙар Мазһар улы (1954) Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны, подполковник.
* Хәйҙәр Мазһар улы (1957) I класлы юстиция советнигы, полковник.
* Ҡыҙҙары Зөлфиә Мазһар ҡыҙы (1959), Мәскәү кооперация институтының (Саранск филиалы) экономика факультетын тамамлай. Тыуған ауылы Иҫке Собханғолда йәшәй һәм эшләй.
* Улдары Илдар Мазһар улы (1961), Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай.
* Улдары Ринат Мазһар улы (1969), Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* III дәрәжә «Әсәлек даны» ордены,
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы,
* БАССР Матбуғат министрлығының Маҡтау грамотаһы,
* БАССР Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр
Ҡатын-ҡыҙ - милләт әсәһе (конкурс)

**Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе** — 2014 йылда Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе урынбаҫары Гөлнур Ҡолһарина инициативаһы менән башланған проект. 2022 йылдан Бөтә Рәсәй форматына күсә.

## Тарихы
1917 йылда Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында (съезы)нда 17 йәшлек Рабиға Ҡушаева Һамар губернаһының Пугачев (Николаевск) өйәҙенән делегат булып ҡатнаша һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына ир-егеттәр менән бер рәттән граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтар бирелеү талабын ҡуйып актив сығыш яһай, уларҙы үтәү буйынса ун пункттан торған аныҡ саралар тәҡдим итә. Сығышын ул: «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» тигән әһәмиәтле юлдар менән тамамлай. Уның докладына ярашлы, ҡоролтай резолюцияһына тиң хоҡуҡлылыҡ буйынса пункттар индерелә.

## Конкурстың маҡсаттары һәм бурыстары
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың йәмәғәтселек эшмәкәрлеген әүҙемләштереү, уларҙың эшмәкәрлеген баһалау, йәмғиәттә гүзәл заттың статусын күтәреү, башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың ғаилә, халыҡ педагогикаһы ҡиммәттәрен тергеҙеү, ғаиләләрҙе нығытыуға ярҙам итеү, әсәлектең, ҡатын-ҡыҙҙың көндәлек һәм ижтимағи-сәйәси хеҙмәтен таныу.

## Номинациялар
* «Ҡатын-ҡыҙ — әсә» — күп балалы ҡатын ҡыҙҙар өсөн
* «Ҡатын-ҡыҙ — лидер» — төрлө ойошма-предприятиеларҙы етәкләгән, тормоштоң башҡа өлкәләрендә әйҙәүсе булған ҡатын-ҡыҙ өсөн
* «Ҡатын-ҡыҙ — ғалим» — фән менән шөғөлләнгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн
* «Ҡатын-ҡыҙ — педагог» — мәғариф өлкәһендә юғары уңыштарға өлгәшкәндәр өсөн
* «Ҡатын-ҡыҙ — бизнес-леди» — эшҡыуар ҡатын-ҡыҙҙар өсөн
* «Ҡатын-ҡыҙ — оҫта» — үҙ эшенең оҫтаһы булған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн
* «Ҡатын-ҡыҙ — йыл өлгөһө» — конкурс иғлан ителгәндән йылда ниндәйҙер тармаҡта эшмәкәрлеге менән өлгө булған ҡатын-ҡыҙ
* «Оло йәштәге йәмәғәтсе» — оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙ өсөн
* «Йәш йәмәғәт эшмәкәре» — йәш йәмәғәтсе ҡатын-ҡыҙ
* «Мәҙәниәттә ҡатын-ҡыҙ» — мәҙәниәт өлкәһендә уңыш ҡаҙанған ҡатын-ҡыҙ.
 
## «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы
Йәмғиәт тормоштонда иң әүҙем ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар бүләкләнгән Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы. Бөгөнгә 100-ҙән ашыу гүзәл зат бүләкләнгән.

## Галерея

File:Женщина - мать нации. 2020 20.jpg
File:Женщина - мать нации. 2020 01.jpg
File:Женщина-мать нации 35.jpg
File:Женщина - мать нации. 2020 14.jpg


## Иҫкәрмәләр
Спас районы (Татарстан)

**Спас районы** - Татарстан Республикаһында муниципаль район. Был районда тарихи Болғар ҡалаһы ҡалдыҡлары урнашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотографии Спасского района
* Официальный сайт района 
* Официальный сайт Болгарского государственного историко-архитектурного музея-заповедника
Мораҙым (гәзит)

**Мораҙым** — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының ижтимағи сәйәси гәзите.
Ойоштороусылары — БР‑ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, БР‑ҙың «“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто» ДУП‑ы. Күгәрсен районының Мораҡ ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт  телендә сыға.
## Тарихы
1931 йылдың 19 октябрендә Күгәрсен районда «Ударсы» тип аталған беренсе район гәзите сығарыла . Шул ваҡтыттан башлап гәзит райондың йәмәғәт тормошонда мөһим урын биләй. Төрлө йылдарҙа гәзит һәм коллектив менән бергә тормоштағы бмк күп үҙгәрештәрҙе кисерә, ижади хеҙмәткәрҙәрҙең бер быуыны ашына. Гәзиттең мөхәррирҙәре, хеҙмәткәрҙәре, исемдәре бер-бер артынан үҙгәрә, әммә баҫманың тәғәйенләнеше үҙгәрешһеҙ ҡала — уҡыусыһына тоғро хеҙмәт.

1933 йылдан «Коммуна байрағы» , 1953 йылдан «Ҡыҙыл байраҡ» ,  1958 йылда «Путь Октября» гәзите менән берләшерелгәс («Путь Октября» гәзите 1933 йылдан рус телендә сыға, 1953 йылға тиклем «Знамя коммуны» исеме менән баҫтырыла)  «Октябрь юлы» исемле башҡорт теләндә һәм «Путь Октября» исемле рус телендә, 1965 йылдан «Слава труду» һәм «Хеҙмәткә дан» исемдәре менән сыға.

2009 йылдың ғинуарынан алып хәҙергә исеме менән үҙ аллы гәзит булып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы

**Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы** (26 февраль 1957 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы юстиция советнигы, полковник. Инженер-математик, хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы 1957 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университеты янындағы физика-математика йүнәлешендә 18-се махсус интернат-мәктәпте тамамлай. 1979 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен (хәҙер Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте академияһы), 2001 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.

Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы юстиция министрлығында өлкән суд приставы, бүлек начальнигы, Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының бүлек начальнигы-Башҡортостан Республикаһы Баш суд приставы урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы юстиция министрлығы ҡарамағындағы Дәүләт регистрация палатаһында бүлек мөдире булып эшләй.

Намыҫлы һәм тырыш хеҙмәте өсөн Хәйҙәр Мазһар улы II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Бөгөнгө көндә ул хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* II дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР оборона министрының 1990 йылдың 5 ғинуарындағы 2-сө номерлы Бойороғо).
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР оборона министрының 1985 йылдың 7 ғинуарындағы 3-сө номерлы Бойороғо).

## Иҫкәрмәләр
Күлбаев Айҙар Мазһар улы

**Күлбаев Айҙар Мазһар улы** (27 октябрь 1954 йыл) — хәрби врач-офтальмолог, подполковник. I, II, III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы кавалеры. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны.

## Биографияһы
Айҙар Мазһар улы Күлбаев 1954 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Йомабикә һәм Мазһар Күлбаевтар ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Куйбышев медицина институтының Хәрби-медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң хәрби хеҙмәтте стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә үтә, хәрби врач-офтальмолог булып хеҙмәт итә. Намыҫлы һәм өлгөлө хеҙмәте өсөн Айҙар Мазһар улы Күлбаев I, II, III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары, III,II, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалдары һәм Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Почет грамоталары, Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. Рационализатор, биш рационализаторлыҡ тәҡдиме танытмаһы бар.

Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң Айҙар Мазһар улы Өфө ҡалаһында йәшәй, Орджоникидзе һәм Калинин райондарының хәрби-табип комиссияһының табип-етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы хәрби комиссариатының Хәрби-табип экспертиза үҙәге табип-офтальмологы булып эшләй. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны, подполковник.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР оборона министрының 1987 йылдың 12 ғинуарындағы 3-сө номерлы Бойороғо)
* I һәм II дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары (Рәсәй Федерацияһы оборона министрлының Бойороҡтары, таныҡлыҡ бирелмәй),
* I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы (Рәсәй Федерацияһы оборона министрлының 1997 йылдың 2 апрелендәге № 191 бойороғо),
*  Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Почет грамоталары, 
*  Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Рәхмәт хаттары. 

## Иҫкәрмәләр
Әберсен ояһы

**«Әберсен ояһы»** () — Режиссёр Тарас Ткаченконың 2016 йылғы украин драмаһы. 2016 йылдың 10 ноябрендә Украинала фильм премьераһы үтте.

## Сюжеты
Әгәр ул ҡартайған синьораның улы Алессандро булмаһа, Даринаның итальян ғаиләһендәге хеҙмәте түҙеп торғоһоҙ булыр ине. Уларҙың һәр береһенең ысҡынып китеүе еңел булмаған үткән ғүмере бар, әммә уларҙы бер-береһенә йылылыҡ һәм ихлас йәлеп итә. Украинаға ире һәм ҡыҙы янына ҡайтҡас, Даринаға үҙе белгән элекке торомошо  менән хәҙерге ваҡытта үҙе менән  «килтергән» тормош араһында һайлау еңелдән булмаған.

## Фильмды булдырыусылар

### Ижади төркөм

* Режиссёры — Ткаченко Тарас
* Операторҙары — Земляной Александр 
* Сценарий авторы — Мельник Василий, Ткаченко Тарас
* Композитор — Лентини Стефано
* Продюсеры — Филппов Владимир

### Ролдәрҙә

* Римма Зюбина — *Дарина*
* Виталий Линецкий — Дмитрий
* Александр Сизоненко — Мирослава
* Николай Боклан — *Юрко*
* Наталья Васько — *Галя*
* Пьер Фереро — *Галяның һөйәркәһе* 
* Максим Канюка — *Михаил*
* Чиприани Мауро — *Алесандро*
* Рубиный Сильвия — *Алессандроның ҡатыны*
* Лина Бернарди — *Виттория*

## Төшөрөү
Фильм башлыса Украинала, Вижница ҡаласығында, Виженка ауылында, ҡала Черновцы ҡалаһында, шулай уҡ Генуяла (Италия) төшөрөлгән. 2014 йылда финанс проблемалары менән бәйле, йыл ярымға яҡын арауыҡҡа фильм төшөрөү туҡталып тора. Төшөрөү яңынан башланған саҡта, төп ролде башҡарған Виталий Линецкий һәләк булыу сәбәпле, картинаның финалы  тулыһынса күсереп яҙыла.

## Наградалар һәм номинациялар

## Наградалар һәм номинациялар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Червона рута (ансамбль)

**Червона рута** — 1971 йылда Черновцы филармонияһында махсус рәүештә София Ротару өсөн уйнау маҡсатында Черновцы университетының эстрада оркестры музыканттарынан торбасы Анатолий Евдокименко төҙөгән вокал-инструменталь ансамбль.

## Тарихы
Оҙаҡ ваҡыт «Червона рута», гастролдәрҙә һирәк кенә үҙ аллы сығыштарын иҫәпләмәгәндә, Украинаның халыҡ артисы күләгәһендә ҡала. Шулай уҡ «Червона рута» менән бергә Аркадий Хоралов Молдавияның атҡаҙанған артисы Анастасия Лазарюк, Беларусь Реcпубликаһының атҡаҙанған артисы, «Песняры» (хәҙерге «Белорусские Песняры») вокал-инструменталь ансамбле солисы Валерий Дайнеко ижад юлын башлай. 1981 йылда ансамбль юғары оҫталыҡ кимәле өсөн Ялтала үткән башҡарыусылар конкурсында Гран-при яулай.

Ансамбль солисткаһы София Ротару 1968 йылда IX Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты була. 1971 йылда Ротару ҡатнашлығында ансамбль — «Червона рута», 1975 йылда «Йыр һәр саҡ беҙҙең менән» музыкаль фильмдарына төшә.

Коллектив элекке СССР һәм сит илдәрҙә ҙур популярлыҡ яулай. София Ротару ҡатнашлығында уның гастролдәре Болгария, Чехословакия, Венгрия, Польша, ГДР, Финляндия, Көнбайыш Берлинда уңышлы үтә. Польшаның тетар күҙәтеүсеһе Анджей Волчковский түбәндәгеләрҙе яҙа:

Ансамбль репертуарында төрлө композиторҙар һәм авторҙар йырҙары, шул иҫәптән венгр композиторы Габор Прессерҙың (киң билдәле рок-музыкант, Lokomotiv GT төркөмө лидеры) һәм авторы И. Ковачтың «Давай потанцуем», йыры була.

1986 йылда «Червона рута» ансамбль тарҡала, төркәм карьераһын София Ротаруҙан башҡа дауам итергә ҡарар итә һәм элеккесә халыҡ йырҙарына кире ҡайта. Был йырсы өсөн көтөлмәгән хәл була һәм ауыр кисерештәр тыуҙыра.

## Дискография
* 1972 — Червона рута
* 1979 —Только тебе
* 1981 — София Ротару и Червона рута

## Һылтанмалар
* 
* ВИА «ЧЕРВОНА РУТА» Крымская государственная филармония
* ВІА «Червона рута» на «Черемшині»
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)

**«Татар нәхүенең мохтасары» йәғни «Ҡыҫҡаса татар грамматикаһы»** — башҡорт шағиры, мәғрифәтсеһе, тарихсы, публицист, телдәр белгесе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың 1901 йылда Ҡазанда баҫылған хеҙмәте.

## Тарихы
1899 йылда Өфөлә ғалим-мөғәллимдәрҙең ҙур кәңәшмәһе үтә. Туған тел-әҙәбиәтте уҡытыу менән бергә, унда төрки әҙәби теленең бәхәсле мәсьәләләре лә тикшерелә.

Ваҡиға «Татар әҙәби тел тарихы (XIII—XX йөҙ башы)» академик китабында былай тип яҡтыртыла:

Был кәңәшмәлә һәр халыҡтың үҙ һөйләү теленә нигеҙләнгән һәм милли әҙәби телде булдырырға тигән ҡарашты яҡлаған М. Биксурин, татар мәғрифәтсеһе Ҡ. Насыри, Х. Фәйезхановтарҙың төркөм фекере еңеп сыға. Ҡабул ителгән ҡарарҙар нигеҙендә М. Өмөтбаевҡа үҙе әйткәнсә «башҡорт һәм татар ҡәрҙәштәргә яңы ысулда» яңы грамматика яҙыу бурысы төшә.

Бында ул дөйөм төрки теле сиктәрендә татар һәм башҡорт телдәренең үҙенсәлектәренә ҙур иғтибар бүлә. Инеш һүҙендә Өмөтбаев былай тип яҙа: «Беҙҙең татар теле боронғо сығатай һәм башҡорт теленән килеп сыҡҡан. Сығатай нәҫеленән сыҡҡан ҡыпсаҡтар, ҡырғыҙҙар, башҡорттар һәм төркмәндәр һөйләшкән. Улар үҙҙәре лә үҙ телен „төрки тел“ тип атай».

М. Өмөтбаевтың  грамматикаларынан «Татар грамматикаһы»  үҙенең теоретик һәм материаль базаһы менән башҡаларҙан бик айырыла  .

## «Татар нәхүенең мохтасары»

Дәреслек рус телендә яҙылған. Дүрт киҫәктән тора.

1. Хәрефтәрҙең үҙенсәлектәре.

2. Һүҙҙәрҙең килеп сығыуы.

3. Дөрөҫ яҙыу.

4. Һүҙьяһалыш.

Өс һуҙынҡы өн — а, у, и , 29 тартынҡы өн булыуын, ике төрлө һан (күплек, берлек), килеш категорияһын күрһәтә.

Исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым ентекле рәүештә айырым-айырым ҡарала.

Сифат һүҙ төркөмөндә өс төрлө сифат дәрәжәһе: ыңғай, сағыштырыу, артыҡлыҡ дәрәжәләре бар икәнлеге әйтелә. Уларҙың яһалыш формалары түбәндәгесә: а) сағыштырыу дәрәжәһе. Исемгә — дан-дән, ҙан-ҙән, тан-тән, нан-нән ялғауҙары ҡушылыу йә булмаһа — ҙур, бәләкәй; матур-йәмһеҙ кеүек һүҙҙәр ярҙамында: Мәскәү Ҡазандан ҙур. Был ҡәләм теге ҡәләмдән бәләкәй.

б) артыҡлыҡ дәрәжәһе Сифат алдында рәүеш ҡуйыу юлы менән: бик яҡшы кеше, иң таҙа кеше, иң яҡшы кеше.

Шулай уҡ тәүге сифатҡа хәрефтәр өҫтәү юлы менән:һап-һары, ап-аҡ; йәнә сифаттар алдына сөм-ҡара, сөм-ҡыҙыл.

II. Һан. Уларҙы автор 5 разрядҡа бүлә:

1. Иҫәп һандары — бер, ике, биш, ун, йөҙ;

2. Рәт һандары - беренсе, икенсе, бишенсе, унынсы

3. Бүлем һандары — улар төп һандарҙан, һуҙынҡыға бөткәндәренә -шар, тартынҡыға бөткәндәренә -ар ялғауҙары ҡушылып яһала: берәр, икешәр, дүртәр, бишәр.

4. Кәсер һандары

5. Йыйыу һандары

III. Алмаштар

IV. Ҡылым

V. Һөйкәлештәр

## Әһәмиәте
Автор башҡорт теленең лексик ҡатламын, фонетик, морфологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала, үҙ атамаларын (терминдарын) билдәләләргә тырыша.

Филология фәндәре докторы Ғиниәт Ҡунафин был хеҙмәттең әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы / Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты / Татар әҙәби теле һәм тарихы (XIII—XX йөҙ башы) I том, 133-134-се б.б
* «Ватандаш» 2001 № 8 196-197-се б.б. Ғ.Ҡунафин «Ваҡыт сиктәрен ашҡан ижад».
* 
* 
* Каталог Арабографических книг/ Национальный музей Республики Башкортостан / Уфа-2001 г., стр.24
Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы

**Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы** (6 июль 1951 йыл) — уҡытыусы, дәүләт эшмәкәре, III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Әлфиә Шәрәфетдинова 1951 йылдың 6 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Йомабикә һәм Мазһар Күлбаевтар ғаиләһендә тыуа.

Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтының математика бүлегенә уҡырға инә. Институтты тамамлағас, Өфө ҡалаһының 36-сы мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Үҙенең тырыш, намыҫлы хеҙмәте менән коллективта ҙур абруй яулай. 1973—1985 йылдарҙа уҡытыусы, 1985—1986 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары.

Хеҙмәтен баһалап 1990 йылда уға РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы билдәһә, ә 1994 йылда Башҡортостан Республикаһыны атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре маҡтаулы исеме бирелә.

1986—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе КПСС район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы, аҙаҡ Орджоникидзе район советы рәйесе урынбаҫары, ә 1992—2001 йылдарҙа Орджоникидзе районы хәкимиәте башлығы урынбаҫары булып эшләй.

Әлфиә Мазһар ҡыҙы I һәм II саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай делегеты, III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, хеҙмәт, социаль мәсьәләләр, ғаилә, балалыҡ һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитетты етәкләй. Ул Башҡортостан Республикаһы ҡатын-ҡыҙҙар союзы идараһы ағзаһы.

Бөгөнгө көндә хаҡлы ялда, Өфө ҡалаһында йәшәй. Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы (РСФСР халыҡ мәғарифы министрлығының 1990 йылдың  19 июлендәге 137-се Ҡарары)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (БР Президентының 1994 йылдың 9 сентябрендәге Бойороғо),
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (БР Президентының 2001 йылдың 6 июлендәге Бойороғо),
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Маҡтау грамотаһы (БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Президиумының 2006 йылдың 27 июнендәге № 11-59/3 Ҡарары).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Ҡоролтай депутаттары
*Биография
*Список членов Правления Союза женщин РБ 
*«Книга Почета»
Насар юлдар

«**Насар юлдар**» () — Украина режиссеры Наталья Ворожбиттың нәфис фильмы. Украина тарафынан «Оскар»ға тәҡдим ителә.

## Сюжеты
Фильм фронт линияһының ике яғында йәшәгән Донбасс халҡы тураһындағы биш новелланан тора. Сценарий нигеҙендә Наталья Ворожбит пьесаһы ята.

## Ролдәрҙә
* Игорь Колтовский
* Андрей Лелюх

## Фильм төшөрөү һәм премьера
Фильм төшөрөү менән Украина мәҙәни фонды ярҙамында «Films Kristi» кинокомпанияһы шөғөлләнә. Төшөрөү процесы Киевта, Киев өлкәһендә бара, Донбасста бары тик бер генә күренеш төшөрөлә. Премьер «Насар юлдар» премьераһы 2020 йылда Венеция кинофестивалендә үтә.

Картина Украина тарафынан сит ил телендәге иң яҡшы фильм булараҡ «Оскар»ға тәҡдим ителә һәм лонг-листҡа инә.

## Иҫкәрмәләр