Диңгеҙ

**Диңгеҙ** — бөтә донъя океанының ҡоро ер йәки һыу аҫты рельефының бейеклеге менән айырылған өлөшө. Шулай уҡ донъя океанынан гидрологик, метеорологик һәм климат режимдары менән айырыла, был уларҙың океандарға ҡарата сикке торошо һәм асыҡ өлөшө менән бәйләнеше сикләнгәнлектән һыу алмашыуҙың әкренәйеүе менән бәйле. Шулай уҡ диңгеҙҙәр бер-береһенән флораһы һәм фаунаһы буйынса айырыла (мәҫәлән, Урта диңгеҙҙә Эгей диңгеҙе урынлашҡан). Диңгеҙ фаунаһы эндемиктар булыуы менән ҡылыҡһырлана; Ниндәйҙер кимәлдә ҡоро ер менән уратып алынған донъя океанының бер өлөшө

Төрлө авторҙарҙа, атап әйткәндә, Библияла диңгеҙҙәрҙе теләһә ниндәй ҙур һыу арауығы (йылғалар, күлдәр, ҡултыҡтар) тип атарға мөмкин; мәҫәлән, Мысыр диңгеҙе (Иса. 11:15) Библияла төрлө фараздар буйынса Йә Нил йылғаһын, йә Ҡара диңгеҙҙең бер өлөшөн билдәләй; бынан тыш, унда Евфрат йылғаһы ла диңгеҙ тип атала..

Даль һүҙлегендә диңгеҙ киң уйһыулыҡтарҙа ятҡан тоҙло һыуҙар тупланмаһы тип билдәләнә. Шулай итеп, диңгеҙ, ҡоро ерҙән (ҡоро ер, материк) айырмалы рәүештә, ҡоро ерҙән сиге булған ҙур һыу ятҡылығы тип ьилдәләнә. Ғәҙәттә диңгеҙҙәр донъя океаны менән боғаҙҙар (мәҫәлән, Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙ һәм башҡалар) аша аралаша һәм был төшөнсәгә тура килә. Тоҙло йәки сөсө һыулы күлдәрҙе (мәҫәлән, Каспий диңгеҙе, Арал диңгеҙе, Үле диңгеҙ, Байкал — «Данлы диңгеҙ — Изге Байкал») диңгеҙ тип атай был төшөнсәгә тура килеп етмәй. Бынан тыш, диңгеҙ һүҙе упҡын, төпһөҙ, сикһеҙ тигән төшөнсәне белдерә..

Диңгеҙ тип аталған объекттар Ерҙә генә түгел, мәҫәлән, «Көньяҡ диңгеҙ» Марста һәм Ай өҫтөндәге ҡараңғы таптар диңгеҙ тип атала.

Һыуынғанда тоҙло һыу «диңгеҙ боҙона» әйләнә — был сөсө һыу өсөн туңыу нөктәһенән түбәнерәк яҡынса −1,8 °C температурала була..

## Этимология
Рус телендә «море» һүҙе , һүҙенән килеп сыҡҡан., тәүге мәғәнәләрендә «аҡҡан һыу» тигәнде аңлата ( «диңгеҙ»).

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Айырымлаҡтары һәм гидрологик режим үҙенсәлектәре буйынса диңгеҙҙәр 3 төркөмгә бүленә: эске диңгеҙҙәр (ҡитғалар араһындағы диңгеҙҙәр һәм ярым ябыҡ диңгеҙҙәр), сикке диңгеҙҙәр һәм утрау-ара диңгеҙҙәр. Географик урынлашыуы буйынса диңгеҙ эсендә эске диңгеҙ булыуы мөмкин.

Геологик күҙлектән ҡарағанда, хәҙерге диңгеҙҙәр — күптән түгел барлыҡҡа килгәндәр. Хәҙерге заманға яҡын һыҙаттарҙа улар бөтәһе лә палеоген-неоген заманында формалашҡан, һәм, ниһайәт, антропоген формала булған. Иң тәрән диңгеҙҙәр (мәҫәлән, Урта диңгеҙ) ер ҡабығының ярылған урынында барлыҡҡа килгән, ә ҙур булмаған диңгеҙҙәр континенттарҙың сик өлөштәрен Донъя океаны һыуҙары баҫҡанда барлыҡҡа килгән һәм ғәҙәттә материктың түбән урынында урынлашалар..

1978 йылда Халыҡ-ара диңгеҙ ойошмаһы Бөтә донъя диңгеҙ көнөн булдырҙы. Был көн БМО-ның донъя һәм халыҡ-ара көндәре системаһына индерелде. Бынан тыш, Диңгеҙ көнө Японияла дәүләт байрамы булараҡ билдәләнә, ә Рәсәйҙә Балтик диңгеҙе көнө билдәләнә. Һынлы сәнғәттә диңгеҙҙе һүрәтләгән картиналар айырым жанрға бүләләр — маринала тип атала.

## Диңгеҙҙәр классификацияһы
Диңгеҙҙәрҙең төрлө классификациялары бар, мәҫәлән, Круммель (1878), Я.M. Шокальский (1917), Н. Н. Зубов һәм А. В. Эверлинг (1940), А.M. Муромцев (1951) классификациялары.

### Океандар буйынса классификация
Донъя океандарының айырым океандарға бүленеүен Халыҡ-ара гидрология ойошмаһы (IHO) 1953 йылда (артабанғы үҙгәрештәр менән) башҡарҙы.

Донъяла барлығы 73 диңгеҙ бар (Каспий, Арал, Үле һәм Галилей диңгеҙҙәре, шулай уҡ башҡа диңгеҙҙәр составына ингән диңгеҙҙәрҙе иҫәпкә алмағанда) — шуларҙың 27-һе Тымыҡ океанда, 13- Атлантикала, 6 — Һинд океанында, 14 — Төньяҡ Боҙло океанда һәм 13-ө Көньяҡ океанда. Диңгеҙҙәргә, ғәҙәттәгесә, ҙурлығы буйынса Каспий һәм Арал диңгеҙ-күлдәре лә инә, улар боронғо Тетис океаны ҡалдыҡтары булып тора.

Диңгеҙҙәрҙең төрлө классификацияһы бар.

#### Океан диңгеҙҙәре

#### [[Тымыҡ океан]]

* Аки Диңгеҙе
* Бали Диңгеҙе
* Банда Диңгеҙе
* Беринг диңгеҙе
* Висаян Диңгеҙе
* Эске Япон диңгеҙе
* Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе
* Һары диңгеҙ
* Камотес диңгеҙе
* Мәрйен диңгеҙе
* Коро Диңгеҙе
* Яңы Гвинея диңгеҙе
* Минданао диңгеҙе
* Молукка диңгеҙе
* Охот диңгеҙе
* Саву диңгеҙе
* Самар диңгеҙ
* Серам диңгеҙе
* Сибуян Диңгеҙе
* Соломон диңгеҙе
* Сулавеси диңгеҙе
* Сулу диңгеҙе
* Тасман диңгеҙе
* Тувалу диңгеҙе
* Фиджи диңгеҙе
* Филиппин диңгеҙе (ерҙәге иң тәрән диңгеҙ)
* Флорес диңгеҙе
* Хальмахер диңгеҙе
* Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе
* Ява диңгеҙе
* Япон диңгеҙе

#### [[Атлантик океан]]

* Аҙау диңгеҙе
* Балтик диңгеҙе
* Гебрид диңгеҙе
* Ирланд диңгеҙе
* Ируаз диңгеҙе
* Кариб диңгеҙе
* Кельт диңгеҙе
* Ирмингер диңгеҙе
* Лабрадор диңгеҙе
* Мәрмәр диңгеҙе
* Саргасс диңгеҙе
* Төньяҡ диңгеҙ
** Ваттен диңгеҙе
* Урта диңгеҙ
** Адриатик диңгеҙ
** Альборан
** Балеар диңгеҙе
** Ион диңгеҙе
** Кипр диңгеҙе
*** Киликий диңгеҙе
*** Левант диңгеҙе
** Лигур диңгеҙе
** Тиррен диңгеҙе
** Эгей диңгеҙе
*** Икар диңгеҙе
*** Карпат диңгеҙе
*** Крит диңгеҙе
*** Фракия диңгеҙе
* Ҡара диңгеҙ

#### [[Һинд океаны]]

* Андаман диңгеҙе
* Ғәрәбстан диңгеҙе
* Арафур диңгеҙе
* Ҡыҙыл диңгеҙ
* Лаккадив диңгеҙе
* Тимор диңгеҙе

#### [[Төньяҡ Боҙло океан]]

* Баренц диңгеҙе
** Печора диңгеҙе
* Баффин диңгеҙе
* Аҡ диңгеҙ
* Бофорт диңгеҙе
* Вандель диңгеҙе
* Көнсығыш Себер диңгеҙе
* Гренланд диңгеҙе
* Густав-Адольф диңгеҙе
* Кара диңгеҙе
* Лаптевтар диңгеҙе
* Линкольн диңгеҙе
* Норвег диңгеҙе
* Чукот диңгеҙе

#### [[Көньяҡ океан]]

* Амундсен диңгеҙе
* Росс диңгеҙе
* Уэдделл диңгеҙе
* Скоша диңгеҙе
* Лазарев диңгеҙе
* Дейвис диңгеҙе
* Беллинсгаузен диңгеҙе
* Моусон диңгеҙе
* Рисер диңгеҙе
* Берләшмә диңгеҙе
* Космонавтар диңгеҙе
* Сомов диңгеҙе
* Дюрвиль диңгеҙе

#### Ҡултыҡтар, гидрохимик һәм диңгеҙҙәргә ҡағылышлы башҡа характеристика буйынса бүленеш
* Бенгал ҡултығы (Һинд океанында)
* Гудзон ҡултығы (Төньяҡ Боҙло океанда)
* Мексика ҡултығы (Атлантик океанда)
* Фарсы ҡултығы (Һинд океанында)
* Бискай ҡултығы (Атлантик океанда)

### Океандан айырылыу дәрәжәһе буйынса классификация
Айырылыу дәрәжәһе буйынса диңгеҙҙәр эске, сикке, континент-ара һәм утрау-ара диңгеҙҙәргә бүленә.

**Эске диңгеҙҙәр** — башлыса океан менән бәйләнештә булмаған диңгеҙҙәр, уларға океандар менән сикләнгән (сикке диңгеҙҙәр менән сағыштырып) һыу алмашыу хас. Бындай диңгеҙҙәрҙә боғаҙ тәрәнлеге ҙур түгел, шуғк күрә һыу алмашыныу кимәле бик түбән. Урта диңгеҙ һәм Балтик диңгеҙҙәре бындай диңгеҙҙәргә миҫал булып тора.

Диңгеҙ ярҙары йыуылған ҡитғалар һанына ҡарап, эске диңгеҙҙәр **континент-ара** (Урта диңгеҙ һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәр) һәм эске континенталь (Һары һәм Ҡара диңгеҙҙәр) диңгеҙҙәргә бүленә.

Башҡа диңгеҙҙәр йәки Бөтә донъя океаны менән бәйләнеш булыуға ҡарап, эске диңгеҙҙәр айырым (ябыҡ) (Үле, Арал диңгеҙҙәре) һәм ярым ярым ябыҡ (Балтик, Азов диңгеҙҙәре) диңгеҙҙәргә бүленә. Асылда, айырым диңгеҙҙәр күл булып тора.

Сикке диңгеҙҙәр — океан менән ирекле бәйләнеш һәм айырым осраҡтарҙа уларҙан утрауҙар йәки ярымутрауҙар сылбыры менән айырылған диңгеҙҙәр. Сикке диңгеҙҙәр шельфта ятһа ла, аҫҡы ултырмаларҙың тәбиғәте, климат һәм гидрологик режимдарына, флора һәм фаунаһына материк ҡына түгел, океан да көслө йоғонто яһай. Сикке диңгеҙҙәргә океан ағымдары хас, улар океан елдәре арҡаһында барлыҡҡа килә. Бындай типтағы диңгеҙҙәргә, мәҫәлән, Беринг, Охот, Япония, Көнсығыш Ҡытай, Көньяҡ Ҡытай, Кариб диңгеҙҙәре инә.

**Континент-ара диңгеҙҙәр** (ҡайһы берҙә урта ер диңгеҙҙәре тип тә атайҙар) — һәр яҡтан ҡоро ер менән уратып алынған һәм бер йәки бер нисә боғаҙ менән океан менән тоташҡан диңгеҙҙәр. Бындай диңгеҙҙәргә Урта диңгеҙ, Ҡыҙыл, Кариб диңгеҙҙәре инә.

**Утрау-ара диңгеҙҙәр** — утрауҙарҙың тығыҙыраҡ ҡулсаһы менән уратып алынған диңгеҙҙәр, был диңгеҙҙәрҙең океандың асыҡ өлөшө менән ирекле һыу алмашыныуына рельефтың бейеклеге ҡамасаулай.

Утрау-ара диңгеҙҙәрҙең күп өлөшө Малай архипелагы утрауҙары араһында урынлашҡан. Иң эреләре: Ява, Банда, Сулавеси диңгеҙҙәре.

### Өҫкө һыу температураһы буйынса классификация
Шулай уҡ диңгеҙҙәрҙең ер өҫтө һыуҙары (тропик диңгеҙҙәр, уртаса диңгеҙҙәр, поляр диңгеҙҙәр) температураһына ҡарап классификацияһы бар, әммә ул ҡулланылмай тиерлек.

### Һыу тоҙлолоғо буйынса классификация
Тоҙлолоҡ дәрәжәһе буйынса **юғары тоҙло** һәм **бер аҙ тоҙло** диңгеҙҙәргә айырыла.

**Юғары тоҙло диңгеҙҙәр** — әүҙем парға әйләнеү арҡаһында океанға ҡарағанда тоҙлораҡ булған диңгеҙҙәр, ә уларҙың һыу алмашыныуы түбәнге ҡатламдарға тоҙлораҡ диңгеҙ һыуҙары ағып төшөүҙән, ә өҫкө ҡатламдарына океан боғаҙҙары аша сөсө һыу ағып төшөүҙән тора. Ҡыҙыл диңгеҙ шундай диңгеҙгә миҫал булып тора.

**Бер аҙ тоҙло диңгеҙҙәр** — йылға ағымы һәм яуым-төшөм менән килгән сөсө һыу ағымы парға әйләнеүгә ҡарағанда күберәк булған һәм океанға ҡарағанда тоҙлолоғо кәмерәк булған диңгеҙҙәр. Был осраҡта һыу алмашыу аҙ тоҙло һыу өҫкө ҡатламдарға һәм боғаҙҙар аша аҫҡы ҡатламдарға тоҙлораҡ һыу ағымынан тора. Бындай бассейндарҙа һыуҙың аҫҡы ҡатламдары менән алмашыу йыш ҡына күпселек биологик төрҙәр өсөн кәрәкле кислород миҡдарын һаҡлау өсөн етерлек түгел. Ҡара диңгеҙ шундай диңгеҙгә миҫал булып тора.

### Телгәләнгән яр буйы буйынса классификация
Тегәләнгән һәм бер аҙ телгәләнгән яр буйы була. Миҫал өсөн, Саргасс диңгеҙенең бөтөнләй яр буйы линияһын юҡ.

## Яр буйы һыҙығы
Диңгеҙ яр буйы һыҙатында ҡултыҡтар, лагуналар, ҡултыҡтар, аҡҡан йылғалар, ярымутрауҙар, бухталар, эстуарийҙар, пляждар йәки клифтар һәм башҡа ер рельефы формалары булыуы хас.

Ҡултыҡ диңгеҙҙең ҡоро ерҙең тәрәнлегенә үтеп ингән өлөшө булып тора, әммә диңгеҙҙең төп өлөшө менән ирекле һыу алмашыуға эйә. Ҡултыҡтың гидрологик һәм гидрохимик шарттары диңгеҙҙекенә оҡшаш, улар бер бөтөн булып тора. Ҡайһы бер осраҡтарҙа климаттың һәм континенталь ағымдың локаль үҙенсәлектәре ҡултыҡтарҙың өҫкө ҡатламының гидрологик характеристикаларына ҡайһы бер үҙенсәлекле һыҙаттар бирә ала.

Яр буйы рельефына һәм башҡа географик шарттарға ҡарап, ҡултыҡтар бер нисә төргә бүленә:

* **Бухта** — диңгеҙҙең ҙур булмаған өлөшө булып тора, асыҡ һыуҙарҙан өс яҡтан ҡоро ер өлөштәре менән айырыла (яр буйҙары, ҡаялар һәм яҡын-тирәләге утрауҙар буйлап) һәм улар тарафынан тулҡындарҙан һәм елдәрҙән һаҡлана. Ваҡ бухталарҙың күбеһе йомшаҡ ташлы тупраҡта йәки тулҡындар менән йыуылған балсыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Ҡара диңгеҙҙәге Севастополь һәм Балаклава бухталары, Япония диңгеҙендәге Алтын Мөгөҙ бухталары миҫал булып тора. Ҙур булмаған ҡултыҡ Севастополь бухтаһы составындағы Көньяҡ бухта кеүек ҙур ҡбухтаның бер өлөшө булыуы мөмкин.

* **Лиман** — диңгеҙҙән ҡом мороно менән айырылған ҡултыҡ. Йышыраҡ лиман — йылға үҙәненең диңгеҙгә яҡын участкаһының һыу баҫҡан өлөшө (мәҫәлән, Ҡара диңгеҙ буйындағы Днепр, Днестр лиманы). Асыҡ типтағы (эстуарий тибындағы) — диңгеҙ менән даими һыу алмашыу, ә ябыҡ типтағы (лагуна тибы) — диңгеҙҙән ҡом мороно, һыу ағыҙғыс менән айырылған лимандар бар. Лимандарҙың гидрологик режимына күп осраҡта уға ҡойған йылға йоғонто яһай.
* **[[Лагуна]]** диңгеҙҙең һай өлөшө булып тора, унан бар, ҡомайыл (коса), мәрйен рифы менән айырыла һәм йыш ҡына уға тар боғаҙ менән тоташа. Башҡа ҡултыҡтарҙан лагуналар диңгеҙҙән ҙурыраҡ дәрәжәлә изоляцияланыуы менән айырыла. Атолл эсендә йыш осрай (мәҫәлән, Киритимати, Кваджалейн атолдары).
* **Эстуарий**— диңгеҙгә ҡойған йылғаның воронка формаһындағы тамағы. Эстуарий йылға тамағын һыу баҫҡанда барлыҡҡа килә, ә һыу баҫыу күренештәре ултырма тау тоҡомдарын диңгеҙгә ташый һәм эстуарийҙы тултырып, дельтаға әйләндереүгә юл ҡуймай. Был диңгеҙҙең эстуарийға йәнәш торған өлөшө ҙур тәрәнлеккә эйә булғанда була. Эстуарий Амазонка (Атлантик океан), Темза (Төньяҡ диңгеҙ) йылғалары тамағында барлыҡҡа килә.
* **Фьорд** — оҙон, тар диңгеҙ ҡултығы, йыш ҡына яр буйынан алыҫҡа һуҙыла. Фьорд элекке боҙлоҡ үҙәнендә һыу баҫыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Фьордтарҙың күбеһе бик тәрән — боҙлоҡтар үҙ ауырлыҡтары менән үҙәндәрҙе ватҡанда барлыҡҡа килә, ә һуңынан үҙәндәрҙе диңгеҙ баҫа. Ғәҙәттә фьордтың оҙонлоғо киңлегенән бер нисә тапҡырға ҙурыраҡ була. Норвегия диңгеҙенең фьордтары типик фьордтарға миҫал булып тора.
* **Губа** — Рәсәйҙең төньяғындағы ҡултыҡтың киң таралған атамаһы, ул ерҙе тәрәнгә киҫеп үтә (мәҫәлән, Финляндия ҡултығындағы Нева губаһы, Ҡара диңгеҙҙәге Обь губаһы).

**[[Боғаҙ]]** — сағыштырмаса тар ғына һыу һыҙаты, ҡоро ер биләмәләрен айырып тора һәм уның эргәһендәге һыу бассейндарын йәки уның өлөштәрен тоташтыра (мәҫәлән, Ла-Манш, Магеллан, Беринг боғаҙы).

**[[Утрау]]** — ҡоро ер киҫәге (йыш ҡына тәбиғи сығышлы), һәр яҡтан һыу менән уратып алынған һәм хатта иң бейек һыу баҫыу ваҡытында ла (мәҫәлән, Гренландия, Мадагаскар) даими рәүештә һыу өҫтөндә ҡалҡып тора. Континенттарҙан ҙур булмаған ҙурлыҡта айырыла, мәҫәлән, Гренландия Австралияның (материктағы утрауҙарҙың) иң бәләкәй ҡитғаһынан өс тапҡырға бәләкәйерәк. Килеп сығышы, формаһы һәм төрө буйынса (йәғни мәрйен утрауы) айырыла.

* Атолл — океан төбөндәге ҡалҡыулыҡ, ғәҙәттә, һүнгән вулкандан барлыҡҡа килгән, мәрйен өҫлөгө менән ҡапланған, рифтар (моту) төркөмө менән риф барлыҡҡа килтергән. Боғаҙҙар булмаһа, ер өҫтө ҡулса формаһында ҡалҡып сыға, ә лагуналағы һыу составы буйынса тирә-яҡ океандан айырылыуы ихтимал.
* 

**Ҡомаяҡ** (коса) — диңгеҙ йәки күл ярындағы йыуыла торған ҡоро ер һыҙаты, бер осонда яр менән тоташҡан. Ваҡланған тау тоҡомдарының яр буйлап хәрәкәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ҡом, ҡырсынташ, ҡабырсаҡ кеүек ағымдар менән күсерелгән күләмле материалдарҙан (ултырмаларҙан) тора. Ике яҡтан бер үк ваҡытта ултырмалар ағымы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡомаяҡ асыҡ диңгеҙгә ярға перпендикуляр тиерлек сығарыла һәм уҡ (стрелка) тип атала. Яһалма рәүештә яһалырға ла мөмкин.

**Морон** (мыс) — ерҙең диңгеҙгә ингән өлөшө. Нигеҙе менән дә, ултырмалары менән дә барлыҡҡа килә ала. Ғәҙәттә морондар абразия процестары иҫәбенә барлыҡҡа килә. Йомшаҡ һәм ҡаты ҡаяларҙың яр буйында булыуы морон барлыҡҡа килеүгә мотлаҡ шарт булып тора. Йомшаҡ тау тоҡомдары, мәҫәлән, ҡом, тулҡындар менән ҡаты тау тоҡомдарына ҡарағанда күпкә тиҙерәк емерелә. Һөҙөмтәлә морон барлыҡҡа килә (мәҫәлән, Горн мороно).

Ярымутрау — континенттың диңгеҙгә ингән өлөшө. Ярымутрау өс яҡтан һыу менән йыуыла һәм йыш ҡына геологик яҡтан материк менән бер (мәҫәлән, Пиреней ярымутрауы йәки Скандинавия ярымутрауы) булып тора.

Материк — ҙур ҡоро ер, йыш ҡына диңгеҙҙәр йәки океандар менән йыуыла (мәҫәлән, Евразия Африканан Суэц каналы менән айырыла, ә ике Американы Панама каналы айыра).

## Органик донъя
Диңгеҙҙәрҙең асыҡ океан менән сағыштырғанда изоляцияһы, сағыштырмаса сикләнгән арауыҡтарҙағы шарттар айырмаһы һәм уларҙың үҫеш геологик тарихы айырмаһы уларҙың фаунаһының юғары эндемизмына, урыны менән биотөрлөлөгөнә килтерә. Диңгеҙҙәрҙә умыртҡаһыҙҙарҙың иң күп төрө, шул иҫәптән яҡынса 80 мең төр моллюскылар һәм 25 мең төр ҡыҫалалар. Умыртҡалылар араһында — яҡынса 16 мең балыҡ төрө һәм һөтимәрҙәрҙең 100 төрө.

Диңгеҙ һыуында йәшәүсе организмдар өс төп комплексҡа бүленә: һыу ҡатламында ирекле дрейфланған *планктон*, диңгеҙ төбөндә урынлашҡан бентос һәм әүҙем йөҙөүсе *нектон*. Нектон биомассаһының күп өлөшөн балыҡ тәшкил итә, бынан тыш уға *цефалоподтар* һәм һөтимәрҙәр инә. Уның күп кенә вәкилдәре миграция яһай, ҡайһы берҙә алыҫ араларға.
Диңгеҙ биомассаһының өстән ике өлөшө 500 метрға тиклем тәрәнлектә тупланған. Тәрәнлеге артҡан һайын биотөрлөлөк ҡырҡа кәмей. Биотөрлөлөк һыуҙың тоҙлолоғо менән бәйле: тоҙлолоҡ кәмегәндә төрҙәр һаны кәмей бара.

; Ҡайһы бер диңгеҙ йәнлектәренең төрҙәре һаны

Иң бай төрҙәргә бай тропик диңгеҙҙәр, уртаса һәм поляр зоналарҙа популяциялар юғарыраҡ.
## Иң ҙур диңгеҙҙәр

## Ерҙән ситтә диңгеҙҙәр
Сатурндың юлдашы Титанда углеводородтарҙан торған өс диңгеҙ бар: Кракен диңгеҙе, Лигей диңгеҙе һәм Пунга диңгеҙе. Беренсеһенең үлсәме Каспий диңгеҙе менән сағыштырырлыҡ, ҡалған икәүһе бәләкәсерәк.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Океан
* Шельф диңгеҙе
* Океандарҙың бысраныуы
* Диңгеҙ һыуы
* Талассотерапия (диңгеҙҙә дауаланыу)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*