open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дөйәбаш

**Дөйәбаш ** (, йәки *Rhaponticum*) — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 

## Биологик яҙма
Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы йыуан, ҡыуыш, төҙ, ябай, селтәр һымаҡ, 50—100 см бейеклектә. Япрағы эллипс рәүешендә, осло, яланғас йәки төк менән ҡапланған, сиратлы теҙелешле; аҫҡы япраҡтары осо эрерәк булған ҡауырһын бүлемле, һаплы; өҫкөләре бөтөн, ваҡ киртләсле йәки бөтөн ситле, ултырма. Сәскәһе зәңгәрһыу ал төҫтә, ике енесле, көпшәле. Кәрзинкәһе эре, яңғыҙ, тумалаҡ, һабаҡ осонда урынлашҡан. Урама япраҡсаһы күп, ҡатлы, осонда ярылы үҫентеһе бар. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҫҡа ҡанатлы һарғылт аҡ төҫтәге ике рәт өлпөһө булған асыҡ көрән төҫтәге 4 ҡырлы орлоҡса, июнь—июлдә өлгөрә.

## Таралышы
Яҡынса 20 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Африкала һәм Австралияла таралған. Башҡортостанда һыйыртел һымаҡ дөйәбаш үҫә.

Башҡортостандың Урал алдында (Бүздәк районыны) татырлыҡта, тоҙло тупраҡта һәм болонда, Башҡортостандың Урал аръяғында (Хәйбулла р‑ны) үҫә. Декоратив үҫемлек, баллы үҫемлек.
Аполлон (күбәләк)

**Аполло́н** (, ) — елкән ҡанатлылар (*[[Papilionidae]]*) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.

Карл Линней тарафынан Аполлон алла исеме менән аталған. Ҡанат йәйеме 70-90 мм, аҡ төҫтә, алғыларында ҙур ҡара таптар, артҡы ҡанаттарында ҡара ҡаймалы эре ҡыҙыл таптар бар. Европала, Кавказ, Урал, Көнбайыш Себерҙә киң таралған. Ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа, урман буйҙарында, ташлы һөҙәклектәрҙә тереклек итә. Июнь-августта оса. Аполлон уртаҡ йәшәү рәүеше алып бара. Күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, зәңгәрһыу сығынтылы һәм ян-яғынан ҡыҙғылт һары таплы, оҙонлоғо 50 мм-ға ҡәҙәр етә. Йәш япраҡтар менән туҡланалар, көндөҙ ҡояш яҡьыһында айырыуса әүҙемдәр. Формалашып еткән күбәләк ҡорттары күкәй ҡабығында ҡышлай. Ҡурсағы зәңгәрһыу төҫтә тупраҡта үҫеш ала. Июнь башында ҡурсаҡтан етлеккән бөжәк сыға. Йылына бер быуын үҫә. Август айында күбәләк үҙенең йәшәү циклын тамамлай. Аполлондар һаны өҙлөкһөҙ кәмей бара. 

Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg|♀
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 female Aragnouet ventre.jpg|♀△
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens dos.jpg|♂ 
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens  ventre.jpg|♂ △

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Коршунов Ю. П. Определители по флоре и фауне России // Булавоусые чешуекрылые Северной Азии. Выпуск 4. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2002. — С. 33. — ISBN 5-87317-115-7.
Әлгәнйәк

**Азия әлгәйнәге**, **себер әлгәйнәге** (, ) — Евразияла тереклек итеүсе кимереүселәр отрядынан тейен һымаҡтар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек. Башлыса, япраҡлы ағас, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарында осрай.

Һәр ерҙә әҙ һанлы. Кәүҙә оҙонлоғо 17 см-ға, ҡойроғо 12 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 100 г самаһы. Йөн ҡапламы һорғолт-ерән төҫтә, арҡаһында буй-буй 5 ҡара-көрән һыҙыҡ бар. Түше аҡһыл йәки аҡ. Көндөҙ әүҙем. Ылыҫлылар, һирәгерәк япраҡлы ағастар, үләнсел үҫемлек орлоҡтары, бөрөләре, еләк, шулай уҡ бөжәктәр (башлыса, ҡуңыҙҙар), моллюсклар менән туйына. Ҡышҡа аҙыҡ әҙәрләй (уртаса 3—4 кг). Ағас тамырҙары йәки серегән төмзә аҫтына яһаған өнө әлйергәндең һыйыныу урыны булып тора. Ҡыштың күп өлөшөн йоҡлап үткәрә. Ҡар эреп, асылған урындар күренгәс кенә борындык өненнән сыға. Борындык — моногамик хайуан. Көзен парлар барлыҡҡа килә, икенсе йылдың ҙына ғына үрсейҙәр (парлашу — апрель уртаһында). Бер пар әлйергән 5—6 бала тыуҙыра. Һунарсылыҡ хужалығында борфындык ҙур роль уйный, сөнки улар менән ҡиммәтле тире бирә торған йыртҡыс йәнлекләр туҡлана. Ем әҙерләүе менән орлоҡ таратыуға, ағас үҫентеләре таралышына ярҙам итә. 

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Попов В.А., Лукин А.В. Животный мир Татарии. Казань, 1988.
Болан-ҡуңыҙ

**Болан-ҡуңыҙ** (, ) — *[[Lucanus]]* ырыуы тараҡ мыйыҡлылар ғаиләһендәге ҡаты ҡанатлы эре ҡуңыҙ. Европала тереклек итеүсе иң эре ҡуңыҙ булып иҫәпләнә; ата ҡуңыҙҙың уртаса ҙурлығы 70—74 мм, шулай уҡ 86—91 мм ҙурлыҡтағылары ла осорай.
 
Ата ҡуңыҙҙың өҫкө ҡаҙналары һәм ҡанаттары аҡһыл-ҡоңғорт, инә ҡуңыҙҙыҡы ҡара төҫтә. Инә ҡуңыҙ ағас ҡыуышына, серек ағас төптәренә йәки ағас төбө янындагы тупраҡка эре (2,2 мм-ға ҡәҙәр), оҙонса йомортҡа һала, личинкалары серек үҙагас менән туйына. Личинкалары С һамаҡ, ҡоңғорт башлы, аяҡтары яҡшы үҫкән, кәүҙәһенең арҡа яғы шыма һәм уның осонда характерлы ике һөйәле бар. Личинкалар 5 йыл самаһы үҫә, ҙур личинканың оҙонлоғо 13,5 см-ға етә. Болан ҡуңыҙ урман зонаһының көньяғында һәм урманлы далада, нигеҙҙә имән урманднарында осорай. Июль һәм август айларында ҡуңыҙҙар ҡаты безелдәп имән ағасы баштары тирәһендә осалар, йыш ҡына ағас һуты ағып торған урын өсөн, шулай уҡ инә ҡуңыҙҙар өсөн үҙара һуғышалар.

Башҡортостанда Архангел, Ғафури, Өфө райондарында имән һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй.

Lucanus cervus male 2017 G1.jpg|*Lucanus cervus* ♂
'Lucanus cervus female'.JPG|*Lucanus cervus* ♀


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
* Башҡорт энциклопедияһы
Бембекс-һағыҙаҡтар

**Бембекс-һағыҙаҡтар** (*Bembex, Бембексы*) — ҡом һағыҙаҡтары ырыуы; инәһе ергә ҡаҙып оя яһай, шунда күкәй һалып бала сығара торған бөжәктәр.

Уртаса ҙурлыҡтағы яңғыҙ һағаҙаҡтар. Барлығы 20 дән артыҡ төрө билдәле. Кәүҙә оҙонлоғо 18—25 мм. Күкрәге ҡара, ҡорһағында йәшкелт-һары була. Кәүҙәһе һәм ҡорһағының төктәре сағыштырмаса ҡыҫҡа. Өҫкө ирене ныҡ һуҙылған, өс мөйөш формаһында. Урман буйҙарында, урман аҡландарында, ағастар ултыртылган соҡор һәм һыҙаларҙа, парк, скверларҙа йәшәй. Ерҙә оялай, үлән ҡапламы һирәк булған яҡшы йылытылған участокларда еңел, ҡомло тупраҡта йышыраҡ осорай. Инә бембикс тупраҡта өн ҡаҙа һәм төбенә йомортҡа һала. Йомортҡанан сыҡҡан личинканы инә бембикс үҙе сағып үлтергән себендәр һәм күгәүендәр менән туйындыра. 

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Иңкештәр

**Иңкештәр** (, ) — ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған яры ҡанатлылар заты.

Яҡынса 300 төрө билдәле; улар Төньяҡ Евразияла, Төньяҡ Америкала, Көньяҡ Америкала, Төньяҡ Африкала, шулай уҡ ҡайһы бер төбәктәрҙә йәшәй. Башҡортостанда 30‑ҙан ашыу төрө бар: баҡса иңкеше, баҫыу иңкеше, ер иңкеше, ҡала иңкеше, өң иңкеше һ.б.

## Ҡыҫҡаса биологик мәғлүмәт
Тәне 3,5 см тиклем оҙонлоҡта, ҡуйы төклө, ҡара, аҡ, сағыу ерән һәм һары һыҙатлы. Инә һәм эшсе заттарҙың (үҫешеп етмәгән инә бөжәктәр) ҡаяуы бар; артҡы сирағы һеркә ташыуға яраҡлашҡан: оҙон ныҡлы төк менән уратылған уйымы бар. Ата заттар (әре ҡорттар) оҙон мыйыҡлы, ҡушылыу ҡыҫҡыстары бар, инә бөжәктәрҙән вағыраҡ, эшсе заттарҙан ҙурыраҡ. Ояны (йомро, төҙөк булмаған овал күҙәнәкле, ҡоро үлән ҡатыш балауыҙҙан эшләнгән) аталанған ҡышлап сыҡҡан инә зат яҙын кимереүселәрҙең буш өңөндә, таш араһында, мүк аҫтында төҙөй. Кәрәҙ күҙәнәгенә 8—16 (оҙонлоғо 2—4, диам. 0,5—1,0 мм) йомортҡа һала. 5—6‑сы көнгә йомортҡаларҙан балағорттар сыға, улар 10—12, ҡурсаҡтар 2 аҙна үҫә. Эшсе заттар май аҙағында—июндә сыға, ата һәм инә заттар — августа. Башҡортостан Республикаһы шарттарында миҙгеленә бер нисә быуын үҫә. Аталанған йәш инә заттар ҡышлай.

## Йәшәйеше
Иңкеш көндөҙ әүҙем. Сәскәле үҫемлектәр нектары һәм һеркәһе менән туҡлана. Бөтә ерҙә лә осрай. Иңкеш үҫемлектәрҙе, бигерәк тә клеверҙарҙы һеркәләндерә. Әрмән иңкеше, үҙгәреүсән иңкеш, таңҡа иңкеше Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Систематика

### Төркөмләү
Донъяла яҡынса 50 ярым төрҙән 300-гә яҡын төрө билдәле. Иңкеш-кәкүктәр (Psithyrusр) элек ҡайһы берҙә айырым ырыу кеүек ҡаралған, ләкин һуңғы ваҡытта уларҙы иңкештәр (Bombus) составына индерәләр. Ярым төрҙәрҙең дөйөм һаны 15-кә тиклем кәмей, улар морфологияһы, тәртибе һәм экологияһы буйынса монофилетик тип һанала.

## Иңкештәр геральдикала

Файл:DEU Hummeltal COA.svg|ФРГ-ның Бавариялағы Хуммельталь коммунаһы гербындағы иңкеш һүрәте
Файл:Hummuli_valla_vapp.gif|Эстонияның Хуммули волосы гербындағы иңкеш һүрәте


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* .
* 

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы
Балғараҡтар

**Балғараҡтар, бражниктар, эңер һылыуҡастары** (, ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төнгө күбәләктәр; һәр ерҙә оса торған, күпселектә матур төҫлө, йыуан кәүҙәле зарарһыҙ эре күбәләктәр.

Киң күкрәкле, йыуан ҡорһаҡлы, алғы ҡанаттары оҙонса һәм тар, арт ҡанаттары ҡыҫҡа, орсоҡ һымаҡ кәүҙәһе менән айырылып тора. Бер урында ҡанаттарын тиҙ елпеп тороп, сәскәгә ҡунмайынса ғына нектар һурырға яйлашҡандар. Тәңкә ҡанатлылар араһында иң тиҙ осоусыларҙан һанала, тиҙлекте 60 км/сәғәткә ҡәҙәр еткерә алалар. Кис һәм төндә әүҙемдәр, ҡайһы бер төрҙәре көндөҙ лә актив. Күбәләк ҡортоноң артҡы өлөшөндә ҡаты мөгөҙө бар. Бигерәк тә ҡарағай балғараҡтар күп. Был — ҡанаттарының ян-яҡтарында нескә аҡ ҡайма һәм аҡһыл һоро һүрәт төшкән, һоро төҫтәге ҙур күбәләк. Июнь-июль айҙарында оса. Ҡорттары ҡарағай ағасында үҫә. Зелпе төклөтурасы — көндөҙ осоусы балғараҡтарның бер төрө. Уртаса ҙурлыҡта. Әле яңы ғына күбәләккә әверелгәненең ҡанаттарында ҡара тәңкәләр була, ләкин беренсе осоштан һуң улар коела һәм ҡанаттары ҡара ҡаймалы үтә күренмәлегә әүерелә. Кәүҙәһе һары, ҡараһыу төҫтәге һыҙыҡлар бар. Тышҡы ҡиәфәте менән әлеге күбәләк төклөтураны хәтерләтә. Күбәләк ҡорто зелпелә үҫә. Юкә балғараҡтары, тирәк балғараҡтары, йоғырт балғараҡтары — йыш осорай торған төрҙәре. «Үле баш» исемле балғараҡтар, сирень балғараҡтары һәм күҙләс балғараҡтар ТР-ҙың Ҡыҙғылт китабына кертелгән.

Hyles euphorbiae larva.3epo.Post.jpg|Балғараҡ ҡарышлауығы
01 Sphinx du peuplier.jpg|Тирәк балғарағы
Smerinthus ocellatus MHNT Female dos.jpg|Күҙләс балғараҡ
Marumba quercus MHNT CUT 2010 0 89 La Croix-Valmer Male dorsal.jpg|Имән балғарағы


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Орсоҡ йылан

**Орсоҡ йылан** (, )  — кәүҙәһе йыланға оҡшаған кәҫәрткеләр ырыуы, шыма тәңкәләре арҡыры һәм буй рәттәр булып урынлашҡан; тештәре конкс һымаҡ осло, артҡа ҡараған.

Европала һәм Көнбайыш Азияла киң таралған. Орсоҡ һымаҡ кәүҙәле, 26 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Арҡаһы металлға хас ялтырауыҡлы ҡоңғорт-көрән төҫтә, ата йыландарҙың арҡаһында күк һәм ҡараһыу төҫтәге таптары бар. Орсоҡ йылан хәрәкәтсел күҙ ҡабаҡтары булуыуы менән, ә башҡа кәҫәрткеләрҙәр аяҡһыҙ булыуҙары менән айырылалар. Йылан кеүек борғаланып, әкрен шыуыша. Күп кенә башҡа кәҫәрткеләр кеүек, эҙәрлекләүҙән ҡурҡып, ҡойроғон өҙөп ҡалдыра. Ямғыр селәүсендәре,  күбәләк ҡорттары менән туйына. Тереләй тыуҙырыусылар. Июль аҙағында — август башында 90—105 мм оҙонлоҡтағы 7—12 йәш кәҫәртке тыуа. Август айынан ҡышлай торған урындарына шыуыша башлай. Бер нисә тиҫтәләр бергә, имеҙеүселәрҙең өндәрендә, серегән ағас төпләрендә ҡышлайҙар. Орсоҡ йыланда ҡайһы ваҡыт яңылыш ағыулы йылан менән бутайҙар. 

Орсоҡ йылан Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына  индерелгән.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
*  Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус). — СПб.: Зоологический институт РАН, 2004. — С. 189-218. — 1000 экз. — ISBN 5-98092-007-2
Бал ҡорто бете

** Бал ҡорто бете **, йәки **браула** (, )  — (*[[Braulidae]]*)  бөжәк. Кәүҙәһе ялтырауыҡлы, ҡыҙғылт-көрән төҫтә, оҙонлоғо 1,4—1,5 мм, мыйыҡсалары һарғылт төҫтә, ҡара төктәр менән ҡапланған, ҡырыйҙа күҙҙәре һәм ҡанаттары юҡ. Киң таралған. Бал ҡортонда (йыш ҡына инә корт һәм эшсе ҡорттарҙа) паразитлык итә, эшсе ҡорттарҙың инә ҡортто һәм нәҫелде туйындырыр өсөн йыйған аҙыҡтары менән туҡлана. Бер умартала 75 ләп себен булырға мөмкин. Йомортҡаһын кәрәҙ ҡапҡастарына һала; личинкаһы балауыҙ һәм ундағы һеркә менән туйына.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Фриш К. Из жизни пчёл / Халифман И. А. (отв.ред.). — Москва: Мир, 1980. — 216 с. — 50 000 экз.
Варна районы

**Варна районы** — Силәбе өлкәһенең районы.

Районда Тамерлан кәшәнәһе урынлашҡан (райондын гербта һәм флагта һүрәтләнғән).

Район Чесмен, Кәртәле райондар, Ҡаҙағстан менән сиктәш.

## Ҡоролош

## Халҡы

## Советтар Союзы Геройҙар
* Говорухин Иван Ильич (1919—1944) — Советтар Союзы Геройы
* Русанов Михаил Гаврилович (1920—1994) — Советтар Союзы Геройы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Варненского муниципального района
Аҡ көләпәрә

**Аҡ көләпәрә** (, ) — пластинкалы бәшмәктәр тәртибенең аҡ көләпәрә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәктәр заты.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Яҡынса 70 төрө (Башҡортостанда 5‑тән ашыу төрө) билдәле, киң таралған. Эшләпәһенең диаметры 1—25 см, аҡһыл, һирәгерәк һорғолт йәки асыҡ көрән, ярым шар формаһында, итләс, тығыҙ, шыма өҫлө йәки сүсле, тәңкәле. Япмаһы айырым, бәшмәк өлгөргән ваҡытта һабында аныҡ беленеүсе балдаҡ рәүешендә. Гименофоры йәш емешлек тәндәрендә аҡ, спораларҙың өлгөрөү дәрәжәһенә ҡарап — алһыу, аҡрынлап көрәнәйә барған, һуңынан көрән-шәмәхә төҫтәге айырым пластинкалы (аҡ көләпәрәне ағыулы бәшмәктәрҙән айырыусы билдә). Һабы үҙәктә, тигеҙ, тығыҙ, һирәгерәк бушаҡ йәки ҡыуыш. Итсәһе башлыса аҡ, һынған ерендә һарғайыусан йәки ҡыҙарыусан, йыш ҡына бәшмәк йәки әнис еҫле. Спораһы йомро, эллипс формаһында йәки бөртөк һымаҡ, төҫө аҡтан ҡараға тиклем. Сапротрофтар (микоризаға инмәй).

## Таралышы
Үҫеү урындарына ярашлы башлыса урмандарҙа (һары тиресәле аҡ көләпәрә); үҫемлектәр менән ҡапланмаған асыҡ урында (ике споралы аҡ көләпәрә), болонда (гумус гербофилдары; ябай аҡ көләпәрә һ.б.); урман, болон, көтөүлектәрҙең һ.б. асыҡ урындарында (ҡыр аҡ көләпәрәһе); татырлы тупраҡта (Бернард аҡ көләпәрәһе) һ.б. үҫеүсе аҡ көләпәрә айырып йөрөтөлә. Республиканың бөтә биләмәһендә лә үҫә, май—октябрҙә осрай. Аҡ көләпәрәнең емешлек тәне составында антибиотиктар, үҙләштерелеүсе аҡһым бар. Ашарға яраҡлы бәшмәктәр (һары тиресәле аҡ көләпәрә һәм сыбар аҡ көләпәрә башҡа), ике споралы аҡ көләпәрә күп үҫтерелә.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Громов Н. Г.* Шампиньоны, 2 изд. — Москва, 1960 год.
* *Фёдоров А. А.* Мир растений в 7 тт. Т. 2. Грибы. — М.: Просвещение, 1991. — ISBN 5-09-002841-9
* *Hunte W.* Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., B. — Hamb., 1973.

## Һылтанмалар
* Шампиньон на фото — аллея изображений
Ағалы-энеле Карамазовтар

**«Ағалы-энеле Карамазовтар»** — Фёдор Достоевский яҙған  иң һуңғы роман. Уны автор ике йыл эсендә яҙған. Ф.М.Достоевский был романын 1880 йылдың ноябрендә тамамлай һәм 4 айҙан вафат була.

Роман бөтә кешелек өсөн уртаҡ әхлаҡ, Алла, азатлыҡҡа ынтылыш кеүек проблемаларҙы күтәрә.

AҠШ-тын дәүләт сәркәтибе Хилари Клинтондын яратҡан әҫәре.

Роман Новгород өлкәһенең Старая Русса  ҡалаһында яҙылған.

## Персонаждар, әҙәби әҫәрҙә ҡатнашыусылар
* Фёдор Павлович Карамазов
* Дмитрий Карамазов
* Иван Карамазов
* Алёша Карамазов
* Старец Зосима (Зиновий)
* Великий инквизитор
* Аграфена Александровна Светлова (Грушенька)
* Катерина Ивановна Верховцева
* Павел Смердяков
* Михаил Ракитин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  фильм, 1958
* Илья Глазунов. Триптих «Легенда о Великом Инквизиторе».  Иллюстрации к роману «Братья Карамазовы».
* М. М. Бахтин. Проблемы творчества Достоевского
* Великий Инквизитор. Притча из романа «Братья Карамазовы».
* В. Ф. Переверзев. «Творчество Достоевского», гл. VIII 
* Образ «дитё» в контексте философской антропологии Ф. М. Достоевского
Аҡ сәскә

**Аҡ сәскә** () — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Яҡынса 20 төрө билдәле, башлыса Көньяҡ һәм Урта Европаның таулы райондарында таралған. Башҡортостанда ябай аҡ сәскә үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағының бейеклеге 20—60 см, ғәҙәттә төҙ, ябай, яңғыҙ. Япрағы бөтөн, ситтән киртләсле‑тешле; тамыр яны япрағы — оҙон һаплы, оҙонсанан алып кире йомортҡа формалыға тиклем, һабаҡ япрағы — ултырма, оҙонса ҡыяҡ, сиратлы. Кәрзинкәһенең тел япраҡлы сәскәләре аҡ, эре, көпшәле сәскәләре — һары, ваҡ. Кәрзинкәһе яңғыҙ, һирәгерәк 2—5‑әр, оҙон һаплы. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — орлоҡса, июль—сентябрҙә өлгөрә.

## Таралышы
Болонда, баҫыуҙа, ҡыуаҡлыҡта үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә таралған.

## Файҙаланылыуы
Декоратив үҫемлек (эре сәскәле һәм ялбыр формалары үҫтерелә), баллы үҫемлек. Составында кумариндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
* Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 472.
* 
* Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ. (ред. Григорьев Д. и др.) — Könemann, 2006 (русское издание). — С. 519—520. — ISBN 3-8331-1621-8.
* *Felicity Barringer*. Wildflowers Find Favor With Highway Gardeners. Статья в New York Times. 29 августа 2007.

## Һылтанмалар
* 
*
Аҡ томбойоҡ

**Аҡ томбойоҡ** () — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Күп йыллыҡ үлән, тамырһабаҡлы һыу үҫемлеге.

## Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Япрағының оҙонлоғо 10—30 см, дуға һымаҡ һеңерсәле түңәрәк‑эллиптик йәки йөрәксә‑ялпаҡ формала, шыма ситле йәки уймалы, төкһөҙ, йөҙөүсе, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе эре, аҡ, ике енесле, актиноморф, яңғыҙ, оҙон сәскә һаплы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — еләк һымаҡ, тумалаҡ, июль—октябрҙә өлгөрә.

## Таралышы
Күлдә, быуала, ҡылыла һәм йылға ҡултыҡтарында үҫә, башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында таралған.

Яҡынса 50 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда аҡ томбойоҡ үҫә.

## Файҙаланылышы
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, йөрәк гликозидтары, крахмал, май (орлоҡ), флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Тамырһабағы һәм орлоғо һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар, йылға ҡондоҙо, ондатра һ.б.өсөн аҙыҡ булып тора.

## Һүрәттәр

File:Nymphaea alba2006-07-06.jpg|*[[Nymphaea alba]]*
File:Nymphaea-colorata 0122a.jpg|*[[Nymphaea colorata]]*
File:Nymphaeales - Nymphaea gigantea 14.jpg|*[[Nymphaea gigantea]]*
File:Nymphaea nouchali5.JPG|*[[Nymphaea nouchali]]*
File:Attraction.jpg|*Nymphaea* 'Attraction'


## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы. Аҡ томбойоҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Blumen Garten Pflanzen Bilder Botanik — Seerosen (''Nympaea'') 
* Kit Notts, «The first hybrid waterlilies»
Аҡ төлкө

**Аҡ төлкө** () — эттәр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

## Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама
Төк япмаһының төҫө буйынса аҡ төлкө күк (йәйен һәм ҡышын күкһел һоро) һәм аҡ (йәйен һорғолт ҡуңыр, ҡышын аҡ) була. Йөнө ҡуйы һәм йомшаҡ. Кәүҙә оҙонлоғо 50—75 см, ҡойроғо 25—42 см, ауырлығы 7,5 кг тиклем. Кәүҙәһе оҙон, башы йомро, мороно ҡыҫҡа. Ҡолағы ҡыҫҡа, түңәрәк. Аяғы ҡыҫҡа, бармаҡта йөрөүсе. Ҡойроғо ҡабарынҡы. Моногам. Енси яҡтан 9—10 айҙа өлгөрә. 3—12 (21‑гә тиклем) көсөгө була. 8—10 йыл йәшәй. Тәүлек әйләнәһенә, ҡышын башлыса төндә, әүҙем.

## Йәшәйеше
Евразия, Төньяҡ Америка тундраһы һәм урман‑тундраһында, Төньяҡ Боҙло океан утрауҙарында таралған. Ҡышын хайуандарҙың күпселек өлөшө урман‑тундраға һәм тайгаға күсә.

Ҡалҡыу урындарҙа тәрән өңдәрҙә йәшәй. Ҡиммәтле тиреле йәнлек. Башҡортостанда аҡ төлкө үрсетеү менән Иглин йәнлекселек хужалығында һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа шөғөлләнәләр.

## Туҡланыуы
Нигеҙҙә, кимереүселәр, шулай уҡ ҡоштар һәм уларҙың йомортҡалары, балыҡ, умыртҡаһыҙҙар, емтек, емеш‑еләк, үлән менән туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Песец
Аҡ умырзая

**Аҡ умырзая** () — лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 

## Ҡыҫҡаса белешмә
Ныҡлы вертикаль тамырһабаҡлы күп йыллыҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—40 см. Тамыр яны япраҡтары оҙон һапта, өс бүлемле сегменттарға бүленгән бармаҡ һымаҡ теленмә. Өс тапҡыр теленгән ҡыҫҡа һаплы өс өҫкө япрағы япма барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, эре, яңғыҙ. Май—июндә сәскә ата. Емеше ҡыҫҡа башлы, күп сәтләүекле, аҡ ойошҡан төк м‑н ҡапланған, июнь—июлдә өлгөрә. 

Корневище мясистое, цилиндричексое или клубневидное.

## Үҫеү урындары
Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда урман аҡ умырзаяһы үҫә. Һирәк урманда, сағыл һәм ҡоро болонда үҫә, төньяҡ-көнбайыш райондарҙан һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының бейек тауҙарынан башҡа, Башҡортостан биләмәһенең бар яғында латаралған. 
Ареалы һәм һаны болондарҙа мал көтөү һәм күпләп йыйыу арҡаһында кәмей.

## Файҙаланышы
Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы. Аҡ умырзая

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* ''Ветреница'', или ''Анемона'' в Энциклопедии декоративных садовых растений
* Die Anemonen
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе

**«Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе»** () — Михаил Нестеровтың Сергий Радонежскийға арналған хеҙмәттәре циклынан иң танылған һүрәте.

Һүрәт Өфөлә, Епифаний Премудрый авторлығындағы Сергий ишаратында йәшәйеш сюжетынан төшөрөлгән:

Йәш үҫмер Варфоломей, атаһы юғалған аттарҙы эҙләргә тип ебәргән болонда, имән төбөндә рухани ҡартты күрә. Ҡарт ғибәҙәтен тамамлағас, үҫмер уның янына барып күңелендәге ҡайғы-хәсрәтен һөйләп бирә.

Ҡарт кеше малайҙы тыңлағас, уны йәлләп ғибәҙәт ҡыла башлай, кеҫәһендәге ҡумтанан просфор *(ғиҙәҙәт ҡылыу икмәге)* киҫәге алып бирә, һәм «Мә, аша: был һиңә Аллаһ рәхмәте һәм Изге яҙманы төшөнөү билдәһе» тип фатихаһын бирә.

Сергий Радонежский образы рәссамға бала саҡтан яҡын һәм хөрмәтле әхлаҡи идеал була. Изгенең урыҫ халҡын берләштереүҙәге роле Нестеров өсөн әһәмиәтле була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*
Аҡ шыршы

**Аҡ шыршы**, йә иһә **шыж** () — ҡарағай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Аҡ шыршыларҙың үҙенә генә хас үҙенсәлеге шунда: уларҙың тубырсыҡтары, ҡарағай ғаиләһенең башҡа ылыҫлыларынан айырмалы рәүештә, өҫкә ҡарай үҫә һәм ағастарҙа тарҡала, ә ылыҫы ялпаҡ.

## Тасуирлама
200—250 йәшкә етеүсе күләгәгә сыҙамлы мәңге йәшел ылыҫлы ағас. Сатыры ҡуйы, тар конус һымаҡ; ҡайыры шыма, сайырлы оролары бар, олоно төҙ, бейеклеге 24—35 м, диам. 0,5 м тиклем. Ылыҫы йомшаҡ, яҫы, үҙәк үренделә радиаль, ситендәгеләрҙә — ике рәтләп урынлашҡан, 8—10 йылға тиклем ҡойолмай. Ата тубырсыҡ һарыраҡ төҫтә, сатырҙың урта һәм өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә. Май башында, ылыҫланыр алдынан, һеркәләнә. Инә тубырсыҡ сатырҙың өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә, йәш тубырсыҡ — йәшел йәки көрәнһыу ҡыҙыл, өлгөргәне — көрән, цилиндр формаһында, оҙонлоғо 5—9 см, киңлеге 2—4 см, төҙ; көҙөн өлгөрә һәм айырым тәңкәләргә бүленә, ағаста үҙәге генә тороп ҡала. Орлоғо ваҡ, ҡанатлы.

150—200 йыл йәшәй.

## Таралышы
Аҡ шыршы урмандарының дөйөм майҙаны яҡынса 18 млн га. Улар уртаса кимәлдә киң таралған, ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта уйһыулыҡтарҙа ла (ҡайһы бер бейеклектәрҙә, атап әйткәндә, Нормандияла) тайга һәм субтайга зоналарынан ситтә, уларҙан көньяҡтараҡ (мәҫәлән, Көнбайыш һәм Үҙәк Европала аҡ шыршы), Төньяҡ ярымшарҙың субтропик һәм тропик райондарында, шул иҫәптән Мексика, Гватемала, Гондурас һәм Сальвадорҙа таралған.

Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда себер аҡ шыршыһы үҫә.

Ағиҙел—Кама йылғалары араһында, Өфө яйлаһында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә һәм көнбайыш битләүендә шыршы һәм киң япраҡлы ағас төрҙәре менән ҡомло балсыҡлы тупраҡта үҫә.

## Ҡулланылышы
Үҙағасы аҡ төҫтә, үҙәге юҡ, һарғылт төҫтә, ыҫмала юлдары юҡ, кипһә — еңел, еңел ярыла һәм эшкәртелә.

Төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәтендә һәм музыка ҡоралдары эшләү өсөн файҙаланыла. Утыны һәм күмер сифатһыҙ.

Ҡабағынан шыршы бальзамы, ә энәләренән шыршы майы алына. Орлоҡтарының 30 % -ҡа тиклем майлы булыуы лактар етештереүгә мөмкинлек бирә.

Сайырынан А.ш. бәлзәме (медицинала һәм оптик микроскопияла ҡулланыла. Интродуценттар араһында аҡ шыршы бәлзәме айырыуса сыҙамлы.

Йәшелләндереүҙә ҡулланыла. Атмосфераның бысраныуына һиҙгер булыуы сәбәпле, аҡ шыршы фабрика һәм заводтар эргәһендә, автомагистралдәр буйлап һ.б. үрсетеү өсөн яраҡһыҙ. Аҡ шыршы урмандары климатты көйләүсе, һыу көйләүсе, һыу һаҡлау һәм тупраҡты һаҡлаусы әһәмиәткә эйә.

### Төркөмләү
, 10 төркөмсәгә бүленә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шыршы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Попов Г. В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). Уфа, 1980; Путенихин В. П. Дендрология с основами декоративного садоводства: учеб. пособие: в 2 ч. Ч.1. Уфа, 2006—2007.
* 
* 
* Пихта в Энциклопедии Кольера
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Аҡа (йылға)

**Аҡа** — йылға, Ыйыҡ йылғаһының (Әй йылғаһы ҡушылдығы) уң ҡушылдығы. 

Свердловск өлкәһенең Берёзовка ауылының көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта башлана. Көнсығыштан көнбайышҡа табан Свердловск өлкәһе һәм Башҡортостандың Мәсетле районы биләмәләренән (Төлгәш һәм Һазбек йылғалары араһы) аға, Свердловск өлкәһе Бағыш ауылы янында көньяҡҡа борола. Ыйыҡ йылғаһы (тамағынан 7 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 99 км, бассейн майҙаны 1074 км2. Башҡортостан биләмәһендә оҙонлоғо яҡынса 16 км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йылға тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 8,85 м3/с. Бассейн Йүрүҙән-Әй тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ландшафтар һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙан тора, ҡара тупраҡта ҡоро болондар осрай. Бассейндың 25%‑ын урман ҡаплаған.
Аҡбалыҡ

**Аҡбалыҡ** (, ) — алабалыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.

Ике төрсәһен айырып йөрөтәләр: аҡбалыҡ () и нельма ().

Каспий диңгеҙе бассейнында йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 110 см, ауырлығы 20 кг тиклем. Ҡабырғалары аҡ, көмөш төҫлө, тимгелдәре юҡ, тәңкәләре эре. Ауыҙы ҙур, яңаҡ һөйәктәрендә, төрәне һәм телендә ваҡ ҡына тештәре бар. Үткенсе балыҡ. Енси яҡтан 5—7 йылда өлгөрә. Ғүмерендә 1—2 тапҡыр сентябрҙән ноябргәсә ыуылдырыҡ сәсә (2—3 йыл аша). Үрсеү өсөн Волга, Кама йылғалары, ҡайһы ваҡыт Урал йылғаһы инә. Үрсемлелеге — 250 меңдән ашыу һыу төбөнә сәселгән насар йәбешеүсән ыуылдырыҡ. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң оло балыҡтар диңгеҙгә ҡайта. Сельдь, диңгеҙ сабағы селбәрәләре, атерина һәм ташбаштар м—н туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсергә юлланғанда ашамай. Ҡиммәтле кәсеп балығы. 20-се быуаттың 50—се йылдар аҙағына тиклем Өфө йылғаһы үрсеү урындарының береһе була, әммә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн миграция юлдарын ябыу (Волгала гидроузел төҙөү), балыҡтың респ. ихтиофаунаһынан юғалыуына килтерә. Башҡортостанда алабалыҡ яһалма үрсетеү менән 1908—1957 йй. Өфө дәүләт балыҡсылыҡ заводы шөғөлләнә. РФ—тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Таралышы
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенән алынған мәғлүмәттәр иҫкергән, сөнки аҡбалыҡ Волга буйлап Ҡалмыҡстандан өҫкә Волганың артыҡ көйләнеүе һәм браконьерлыҡ арҡаһында күтәрелә алмай тиерлек. Уралда аҡбалыҡ әле лә Уральскиға тиклем осрай, ләкин бик һирәк, Урал йылғаһына яҡшы йылдарҙа 200 — 300-ҙән артыҡ енси яҡтан өлгөргән зат (1990-сы йй. башына мәғлүмәттәр буйынса) инә.

Каспий диңгеҙенең төньяҡ өлөшөндә осрай, унан Волгаға һәм Уралға (бер аҙы) ыуылдырыҡ сәсеү өсөн күтәрелә. Волгаға ул бик юғары — Тверь һәм Ржев, Окаға Серпухов менән Калуга, Шекснаға Белозерск ҡалаларына тиклем күтәрелә. Әммә Камаға һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙелгә, Ағиҙелгә уларҙың байтаҡ өлөшө күтәрелә. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты теүәл билдәле түгел, көҙгөһөн булыуы мөмкин.

XX быуат аҙағынан аҡбалыҡ, тәбиғи ыуылдырыҡ сәсеү урындары юғалыу һәм браконьерлыҡ арҡаһында, ҡырағай тәбиғәттә үрсемәй. Уның популяцияһы балыҡ заводтарында яһалма үрсетеүгә һәм селбәрәләр сығарыуға тулыһынса бәйле. 1990-сы йылдарҙа Волганың түбәнге ағымына 600 000-гә яҡын аҡбалыҡ селбәрәһе ебәрелә. 2004 йылда Волгоград быуаһы янында контроль тотоуҙа Каспийҙан ҡайтҡан ни бары 100 енси өлгәргән балыҡ тоталар.

## Файҙаланыу
Аҡбалыҡ ҡиммәтле балыҡ. Үҙенең ҡиммәте буйынса аҡбалыҡ мәрсендән һуң беренсе урынды биләй. Уның ите төҫө аҡһыл, тәме менән айырылып тора. Һатыуға аҡбалыҡ туңдырылған йәки тоҙланған килеш сығаралған. Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына «юғалыу хәүефе янаған төрҙәр» статусы менән индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Аҡбалыҡ

## Әҙәбиәт
* Никольский Г. В. Частная ихтиология. 3—е изд., испр. и доп. М., 1971.
* 

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: белорыбица, нельма 
* Беляева Е. С. Stenodus leucichthys leucichthys
Аҡбүләкарҡа

**Аҡбүләкарҡа** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
## Ҡылыҡһырлама
Белорет районы буйлап Рау һәм Соҡаяҙ йылғалары (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) башынан меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 12 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, төньяҡ өлөшөнөң — 5 км; һырттың абсолют бейеклеге 583 һәм 575 м еткән 2 түбәһе бар. Төньяғында төньяҡ, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештәрҙәге 3 эре уйһыулыҡ, ҡоролоҡло йылдарҙа ваҡытлы һәм юғалыусы йылғаларҙың ҡоро үҙәндәре айырылып тора. Көнсығыш битләүҙәре буйлап оҙонлоғо 400 м һәм киңлеге яҡынса 200 м булған тигеҙләнгән уйһыулыҡ һуҙыла. Өҫкө рифейҙың ҡытау, инйәр һәм минйәр свиталары алевролиттары, эзбизташтары, доломиттары, ҡомташтары һәм һәүерташтарынан ғибәрәт. Ландшафтары серемтәле‑карбонатлы тупраҡтағы ҡайын‑ҡарағай урмандарынан тора. Итәктәрен һәм тигеҙләнгән биләмәләрен төрлө үләнгә бай болондар ҡаплаған.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра

**Ханты-Манси автономиялы округы — Югра** () — Рәсәй субъекты. Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Төмән өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙең тулы хоҡуҡлы регионы булып ҡала. 1930 йылдың 10 декабрендә нигеҙләнгән. Округ регион-донор булып иҫәпләнә. Юграла илдең 60 % нефте сығарыла.

Админстратив үҙәге — Ханты-Мансийск ҡалаһы. Эре ҡалалары — Сургут (324 000 кеше.), Түбәнге Варта (263 800 кеше), Нефтеюганск (138 000 кеше). Ямал-Ненец автономиялы округы, Красноярск крайы, Томск, Төмән, Свердловск өлкәләре һәм Коми Республикаһы менән сиктәш.

## География
** Ханты-Манси автономиялы округы — Югра ** — Рәсәйҙең үҙәк өлөшөндә , Көнсығыш-Себер тигеҙлегенең үҙәгендә ята.

### Климаты
Белоярск һәм Березёвск райондары Алыҫ Төньяҡта урынлашҡан.

Округтың башҡа биләмәләре лә Алыҫ Төньяҡ райондарға тиңләштерелгән.

Округта уртаса-континенталь климат.

## Иҡтисады
Төбәк иҡтисадында байтаҡ нефть һәм газ ойошмалары  күрһәтелгән:
* Газпром. Округта бер-нисә нефтегаз ятҡылыҡтары үҙләштерелә. Газды Газпром трансгаз Югорск аша транспортлай.
* Лукойл. Ойошма округта урынлашҡан Лангепас, Урай, Когалым НГДУ нигеҙҙәрендә барлыҡҡа килде. Был ҡалаларҙағы иң эре ойошма.
* Cургутнефтегаз. Сургуттағы иң эре ойошма.
* Роснефть
* Башнефть. Округта ятҡан Кирское, Коттынское, Люкпайское, Пермяковское и Печеринское нефть-газ ятҡылыҡтарын эшкәртә.
* ТНК-BP
* Транснефть

## Милли состав

## Ҡоролош

**ҡалалар:**
* (ҡалаһы) Когалым
* (ҡалаһы) Лангепас
* (ҡалаһы) Мегион
* (ҡалаһы) Нефтеюганск
* (ҡалаһы) Нижневартовск
* (ҡалаһы) Нягань
* (ҡалаһы) Покачи
* (ҡалаһы) Пыть-Ях
* (ҡалаһы) Радужный
* (ҡалаһы) Сургут
* (ҡалаһы) Урай
* (ҡалаһы) Ханты-Мансийск
* (ҡалаһы) Югорск

**Муниципаль райондар:**
* Белоярский районы
* Берёзовский районы
* Кондинский районы
* Нефтеюганский районы
* Нижневартовский районы
* Октябрьский районы
* Совет районы (Ханты-Манси автономиялы округы — Югра)
* Сургутский районы
* Ханты-Мансийский районы

### Тораҡ пункттар




## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Майҙан буйынса Рәсәй төбәктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ханты-Манси автономиялы округы — Югра рәсми сайты  
* Ханты-Манси автономиялы округы — Югра закон акттары
* Ханты-Манси автономиялы округы — Югра «Вся Россия» белешмәлә
* «Югра-Информ» гәзите
Ямал-Ненец автономиялы округы

**Яма́л-Не́нец автоно́миялы о́кругы** (, ) — Рәсәй субъекты. Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Төмән өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙең тулы хоҡуҡлы регионы булып ҡала.

1930 йылдың 10 декабрендә нигеҙләнгән. Округ — регион-донор.

Үҙәге — Салехард ҡалаһы. Ханты-Манси автономиялы округы, Красноярск крайы, Ненец автономиялы округы һәм Коми Республикаһы менән сиктәш.
## Дәүләт ҡоролошо
Ямал-Ненец автономиялы округы  Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма влас

Ямал-Ненец автономиялы округы Губернаторы — Ямал-Ненец автономиялы округы башлығы һәм Ямал-Ненец автономиялы округының иң юғары вазифалы кешеһе. Ямал-Ненец автономиялы округы Хөкүмәте етәксеһе.

Ямал-Ненец автономиялы округы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ямал-Ненец автономиялы округы Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Ямал-Ненец автономиялы округы  суд системаһы составында:
# Ямал-Ненец автономиялы округ суды, Рәсәйҙең Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Ямал-Ненец автономиялы округ арбитраж суды, Рәсәйҙең Арбитраж судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Өлкә Парламенты — Ямал-Ненец автономиялы округы Закондар сығарыу йыйылышы.

## Географияһы
Округ Рәсәйҙең уртаһында, Көнсығыш Себер тигеҙлегенең төньяғында урынлашҡан.

### Климаты
Округтың биләмәһе Алыҫ Төньяҡ районында ята.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт аппарата Губернатора Ямало-Ненецкого автономного округа 
* Официальный сайт органов власти Ямало-Ненецкого автономного округа 
* Законодательное Собрание Ямало-Ненецкого автономного округа 
* Законодательство Ямало-Ненецкого автономного округа 
* Старая карта полуострова Ямала от 1911 года 
* Добро пожаловать в Ямало-Ненецкий автономный округ! 
* Служба по делам архивов Ямало-Ненецкого автономного округа
Ҙур ҡарабаш сарлаҡ

**Ҙур ҡарабаш сарлаҡ** () — сарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Бөтә Ер шарында таралған. Күсмә ҡош. Кәүҙә оҙонлоғо 57—60 см, ауырлығы — 2 кг тиклем, ҡанатының ҡоласы — 170 см тиклем. Башы бәрхәт-ҡара төҫтә, күҙе тирәләй ҙур булмаған аҡ таптары бар, күҙ ҡабағының ситтәре сағыу ҡыҙыл. Суҡышы һары, осона табан ҡыҙыл төҫтә, ҡара таҫмалы. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанат остары ҡара. Муйыны, ҡойроҡ өҫтө, ҡойроғо һәм ҡорһағы аҡ. Аяғы һары йәки йәшкелт һары. Йәш ҡоштарҙың башы асыҡ төҫтә, кәүҙәһенең өҫкө өлөшө көрәнһыу һоро (ҡауырһын остары асыҡ төҫтә), аҫты — аҡ. Моногам.

## Үрсеүе
Колониялар менән оя ҡора. Ояһы — ылымыҡтар менән үлән түшәлгән бәләкәй соҡор. Йылына 1 тапҡыр бала сығара, ғәҙәттә 3 һорғолт шәмәхә һәм ҡарағусҡыл таплы һарғылт йомортҡа һала. Инә һәм ата ҡош 25—29 көн баҫа. Көндөҙгө ҡош.

## Туҡланыуы
Балыҡ, ҡайһы берҙә ваҡ кимереүселәр, бөжәктәр, һыу ҡоштарының балалары менән туҡлана.

## Йәшәйеше
Ярымсүл, дала, һирәгерәк урманлы далаларҙың тоҙло һәм аҙ тоҙло күлендә, һыуһаҡлағыстарҙа тереклек итә. Йылы яҡҡа киткәндә-ҡайтҡанда, күсеп йөрөгәндә Башҡортостан Республикаһы Ҡарағайлы, Сыбаркүл, Талҡаҫ күлдәренең тирә-яғында осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Черноголовый хохотун
Денеб (йондоҙ)

**Денеб (йондоҙ)** —— Аҡҡош α‑һы, ифрат гигант аҡ йондоҙ. Визуаль йондоҙ дәүмәле 1m,26. Радиусы Ҡояштыҡынан яҡынса 40 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 1400 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. Альтаир һәм Вега менән бергә ҙур йәйге өсмөйөштө барлыҡҡа килтерә. Башҡортостан территоряһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Август‑сентябрҙә, төн уртаһында Денеб офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (79°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Info from Star of the Week  
* Info from St. Cloud State University  
* Hipparcos star catalog entry
Ненец автономиялы округы

**Не́нец автоно́миялы о́кругы** (, ) — Рәсәй субъекты.
Архангельск өлкәһенең уставына ярашлы Архангельск өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы субъекты булып ҡала. Рәсәйҙең иң әҙ халыҡ йәшәгән регион.

Үҙәге — Нарьян-Мар ҡалаһы (22 375 кеше).

Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы, Төмән өлкәһе (Ямал-Ненец автономиялы округы) менән сиктәш.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Ненецкого автономного округа 
* Ненецкий краеведческий музей
* Ненецкий автономный округ — 70 лет
* Ненецкий национальный округ — Большая Советская Энциклопедия
* «Закон Ненецкого автономного округа „О статусе, административных центрах и границах муниципальных образований Ненецкого автономного округа“»
* Гимн Ненецкого автономного округа
Чукот автономиялы округы

**Чуко́т автоно́миялы о́кругы** (эским. Чукоткакэн автономныкэн округ) — Рәсәйҙен Алыҫ Көнсығыш федераль округында регион.

## География
Округ райондары Алыҫ Төньяҡта урынлашҡан.

Округтың биләмәһе төньяҡтан Чукот, көньяҡтан Беринг дингеҙҙәре менән уратып алыған.

## Халыҡ

## Ҡоролошо




### Тораҡ пункттары
;1000 ашыу кеше йәшәғән Тораҡ пункттар

### Губернаторҙар
*Чукот автономиялы округы Губернаторы* 5 йылға һайлана .

## Иҡтисад
1 кешеғә килғән Эске региональ продукты буйынса илдә 3-сө урында тора (Төмән һәм Сахалин өлкәләрҙән һуң).
2008 йылда дәүләт һеҙмәте Эске региональ продуктын 25 % бирҙе.

### Сәнәғәт
# Билибинский, Полярнинский, Комсомольский; Иультинский тау-байыҡтырыу комбинаттары
# Билибинская АЭС.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәйҙең федератив ҡоролошо
* Халыҡ һаны буйынса Рәсәй төбәктәре
* Рәсәй төбәктәре эске региональ продукты буйынса
* Майҙан буйынса Рәсәй төбәктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Чукотского автономного округа 
* Законодательство Чукотского автономного округа 
* Чукотский автономный округ в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Кобелев И. Перечень из дневной записки казачьева сотника Ивана Кобелева, посыланного 1779 года в марте месяце из Гижигинской крепости в Чукоцкую землю. — Изд. 2-е // Собрание сочинений, выбранных из месяцесловов на разные годы. — Ч. 5 . — СПб. — 1790. — С. 369—376.
Тирбәлеү

**Тирбәлеү ** — тигеҙләнеш нөктә янында системаның хәле ҡабатлап үҙгәреү процессы. Мәҫәлән, физик маятниғы тирбәлеү ваҡытта уның ситкә китеүе вертикаль хәле янында ҡабатлап үҙгәрә.

Ҡоролмалар теорияһында тирбәлеү бүленә:
# ирекһеҙ — динамик йөкләнеш менән бергә баралар
# ирекле — динамик йөкләнештән һуң барһандар

## Классификация

### Физик яҡтан
* **Механка** (тауыш, вибрация)
* **[[Электромагнит тирбәлеүҙәр|Электромагнит]]** (шәм, радиотулҡындар, йылылыҡ процесстар (тулҡындар))
* **Ҡушма** — юғары әйтелғәндәрҙән комбинациялар

### Мөхит менән бәйләнеш яҡтан
* **[[Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр]]** — тышҡы периодик йөкләнеш менән булдырылған тирбәлеүҙәр. Миҫал: ҡул күтәреү һәм төшөрөү. **[[Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр]]** ваҡытта резонанс тыуы мөмкин: ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙен амплитудаһы киҫкен үҫеү, осцилляторҙын үҙ частотаһы һәм тышҡы йөкләнеш частотаһы уратҡлашыу ваҡытта.
* **Ирекле** — динамик йөкләнештән һуң барһандар. Ысынбарлыҡта, улар гел
баҫылған булалар.
* **[[Автотирбәлеүҙәр]]** — тирбәлеүҙәр системала потенциаль энергиянан булдырыла. Миҫал: механик сәғәт.
* **[[Параметр тирбәлеүҙәр]] **
* **[[Көтөлмәгән тирбәлеүҙәр]]** — тирбәлеүҙәр булдырыу көтөлмәгән процесстан килә.

## Баҫылмаған ирекле тирбәләүҙәр ()
  m \ddot u + k u = 0  

## Баҫылған ирекле тирбәләүҙәр ()
  m \ddot u + k u + c \dot u= 0 

## Баҫылмаған [[ирекһеҙ тирбәлеүҙәр]] ()
  m \ddot u + k u = P (t) 

## Баҫылған [[ирекһеҙ тирбәлеүҙәр]] ()
  m \ddot u + k u + c \dot u=  P (t) 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тулҡын
* Гармония тирбәлеүҙәр
* Молекуляр тирбәлеүҙәр
* Гармония осцилляторы
* Вибрация
* Виброизоляция
* Азатлыҡ дәрәжәһе
Баязит ауылы мәсете

**Баязит ауылы мәсете** — Башҡортостандың Миәкә районы Баязит ауылында урынлашҡан мәсете. 1930‑сы йылдарҙа һүтелгән ағас мәсет урынына 1997 йыл төҙөлә. Мәсетте һалыуҙа район хакимиәте, предприятиелар һәм айырым кешеләр ярҙам күрһәтә. Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратына ҡарай. Мәсет (8х16х5 м) бер ҡатлы, 2 кимәлле, 4 яҡлы ҡыйыҡлы, сталактит кәрнизле; стеналары ҡыҙыл кирбестән һалынған. Цоколе, кәрниздәре, аркалы тәҙрәләре һәм ишектәре ҡабарынҡы таш менән биҙәлгән. Манараһы (бейеклеге 33 м) кирбестән, 3 яруслы, мәсет уртаһына ултыртылған; ҙур һәм бәләкәй балкондар менән уратылған. Цоколь ҡатында хеҙмәткәрҙәр өсөн һәм уҡыу бүлмәләре, тәһәрәт алыу бүлмәләре урынлашҡан. Намаҙ уҡыу залында ҡатын‑ҡыҙҙар өсөн сөннәтсә (балкон) ҡоролған. Зал стеналары Ҡөрьәндән сүрәләр менән биҙәлгән. Мәсет эргәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү курстары эшләй.

## Имам‑хатиптары
* И.Р.Шәморатов (1997 йылдан алып)
* М.М.Фазрахманов (2001 йылдан алып).
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр

**[[Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр]]** — тышҡы преиодик көс тәьҫире аҫтында булдырылған мәжбүри тирбәлеү. Миҫал: ҡулды күтәреү һәм төшөрөү, ағастағы япраҡтар.
Был осраҡта тышҡы көс тирбәлеү системаһына ҡарата ыңғай эш башҡара һәм энергия менән тәьмин итә. Ышҡылыу көсө тәьҫиренә ҡарамаҫтан, ул тирбәлеүҙе туҡтатмай. Система туҡтауһыҙ тирбәлеү булдырһын өсөн, уға тәьҫир итеүсе көс ҡулланырға кәрәк. Бындай көс тәьҫиренән тирбәлеүҙе мәжбүри тип атайҙар. Ул ҡағиҙә булараҡ, ике төрлө роль уйнай. Беренсенән, системаны бәүелтә һәм уға билдәле бер энергия запасын бирә. Икенсенән, ҡаршылыҡ көсөн һәм ышҡылыуҙы еңеү өсөн системаны даими рәүештә энергия менән тулыландырып торорға кәрәк.
*Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр* — элекке хәленә ҡайтарыу, ҡаршы һәм инерция көстәре генә түгел, ә ваҡытта үҙгәргән мәжбүр итеү көсө һалынған система. Бындай тирбәлеүгә тигеҙһеҙ юлда барған транспорттағы һелкенеү, судноның ишә торған винтынан барлыҡҡа килгән вибрация (ҡалтырау), кемдер этәреп ебәргән бәүелсәктең хәрәкәте миҫал булып тора.
*Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр* амплитудаһы мәжбүр итеү көсө амплитудаһына пропорциональ. Бындай тирбәлеүҙәр системаһында амплитуда мәжбүр итеү көсөнөң йышлығына бәйле була. Тирбәлеү системаһы бындай йышлыҡта мәжбүр итеү көсө йоғонтоһона айырыуса һиҙгер булыусан. Был күренеш резонанс, ә уға ярашлы йышлыҡ — резонанс йышлығы, тип атала.

## Баҫылмаған ирекле тирбәлеүҙәр
()
  m \ddot u + k u = 0  

## Баҫылған ирекле тирбәлеүҙәр
()
  m \ddot u + k u + c \dot u= 0 

## Баҫылмаған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
()
  m \ddot u + k u = P (t) 

## Баҫылған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
()
  m \ddot u + k u + c \dot u=  P (t) 

Ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙең иң ябай тигеҙләмәһе гармоник осцилляторҙың тирбәләүе: F(t) = F_0 \cos\left(\Omega t\right).

## Гармоник осцилляторҙың ирекһеҙ [[Тирбәлеү|тирбәлеүҙәре]]

### Консерватив гармоник осциллятор
Осцилятор өсөн икенсе Ньютон законы:  ma = -kx + F_0 \cos\left(\Omega t\right). Тамғаларҙы алмаштырабыҙ:
\omega_0^2=\frac km, \quad \Phi_0=\frac{F_0}{m} 
Тиҙлекте координатаның икенсе сығарылмаһына алмаштырабыҙ, ябай дифференциаль тигеҙләмә тыуа:

::  \ddot x + \omega_0^2 x = \Phi_0 \cos (\Omega t)

Дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы тиң тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы һәм тиң булмаған тигеҙләмәнең айырым сығарылышы суммаһы була.
Дөйөм сығарылышы:

:: x(t) = A \sin\left(\omega_0 t + \varphi\right),

бында A, \phi — башланғыс шарттарҙан табылған константалар.

Айырым сығарылышын табабыҙ. Бының өсөн тигеҙләмәгә x(t)=B \cos \left(\Omega t \right) күренешендәге сығарылышты ҡуябыҙ һәм константа өсөн ҡиммәт табабыҙ:

::  B = \frac{\Phi_0}{\omega_0^2 - \Omega^2}

Ул саҡта  тулы сығарылыш ошондай күренештә яҙыла:

:: x(t)= A \sin\left(\omega_0 t + \varphi\right) + \frac{\Phi_0}{\omega_0^2 - \Omega^2}\cos\left(\Omega t \right)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тулҡын
* Гармония тирбәлеүҙәр
* Молекуляр тирбәлеүҙәр
* Гармония осцилляторы
* Вибрация
* Виброизоляция
* Азатлыҡ дәрәжәһе
Бейектау (һырт, Ишембай районы)

**Бейектау** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә, Ишембай менән Ғафруи райондары сигендә урынлашҡан.
## Урынлашҡан ере
Ишембай һәм Ғафури райондарында Рәүҙәк һәм Егән йылғалары ҡушылған урындан Ғафури районы Красноусол ауылына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 25 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 4 км, абсолют бейеклеге 350 м.

## Рельефы
Түбәләре яҫы, йомро. Битләүҙәре 80—100 м тәрәнлектәге уйһыулыҡтар менән йырғыланған. Өҫкө пермдең көңгөр ярусы гипстары,ангидриттары һәм өфө ярусының ҡыҙыл төҫтәге ҡомташтарынан тора. Рельефында карст формалары үҫешкән: упҡындар, ҡоҙоҡтар, мәмерйәләр, юғалыусы йылғалар һәм карст сығанаҡтары. Һырт итәктәрендә Ҡарлыман, Яҡын Төлкәс һәм Кесе Әрмет йылғалары (Ағиҙел йылғаһы бассейны) башлана. Ландшафтары элекке имәнлектәр урынындағы киң япраҡлы йыла, йүкә һәм саған урмандарынан тора. Бейектауҙың көнбайыш битләүҙәрен йүкә урмандары биләй.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Бейектау

## Топонимика
Тауҙың атамаһы бейеклегенә бәйле.
Баштин (һырт)

**Баштин** (*Биштин*) — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
## Урынлашҡан ере
Ишембай һәм Белорет райондарында Нөгөш йылғаһының уң ярында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 12 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, төньяҡ өлөшөнөң — 4 км; абсолют бейеклеге 889 м. Асыҡ күренгән 2 өлөштән тора. 
## Рельефы
Көньяҡ өлөшө 705 м һәм 730 м бейеклектәге түбәләрҙән ғибәрәт, көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәренең түбәнге өлөшө һөҙәк, үрге өлөшө текә; 670 м бейеклектә яҫы түбә араһы уйпатлығы бар. 740—889 м бейеклектәге 5 түбәле төньяҡ өлөшө тәрән уйһыулыҡтар һәм соҡорҙар менән ныҡ йырғыланған, карст упҡындары бар. Көнбайыш битләүҙәре текә һәм ҡыҫҡа, итәгендә киртләс һымаҡ тигеҙләнгән йөҙҙәр урынлашҡан; көнсығыш битләүҙәре (2—2,5 км оҙонлоҡта) Ҡоҙаш йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) табан ҡапыл өҙөлә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Баштин янынан Нөгөш йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана, уларға үрге ағымда ер аҫты аҡмаһы хас (Оло һәм Кесе Ҡоҙаш йылғалары һ.б.). Ландшафтары аҡһыл һәм ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы имән, йүкә, йыла урмандарынан һәм ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора, көньяҡ битләүҙәрҙең күп өлөшөн тау болондары һәм болонло далалар биләй.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы.
Екатеринбург

**Екатеринбу́рг,** шулай уҡ **Кәтринбу́р** (1924—1991 йылдарҙа — **Свердло́вск**) — Рәсәйҙәге ҡала. Урал федераль округының һәм Свердловск өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 4-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск ҡалаларынан һуң).

## География
Иҫәт йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих
1919—1924 йылдарҙа Екатеринбург губернаһының үҙәге.

1919—1940 йылдарҙа ҡалала Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы эшләгән.

## Билдәле шәхестәре
* Ғарипов Рауил Ҡасим улы (15.03.1951), ғалим-тел белгесе. 1979 йылдан Бөрө дәүләт педагогия  институты, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан француз теле кафедраһы, 2011 йылдан — роман-герман тел ғилеме һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007) һәм мәғариф отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012).
* Ғарипов Тимур Мөхәммәт улы (26.02.1975), театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).

## Мәғариф
# Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
# Урал дәүләт тау университеты
# Урал дәүләт педагогия университеты
# Урал дәүләт иҡтисад университеты
# Урал дәүләт урман хужалығы университеты
# Урал дәүләт тимер юлдары университеты
# Урал дәүләт аграр университеты
# Урал дәүләт медицина университеты
# Рәсәй дәүләт профессиональ-педагогия университеты
# Урал дәүләт физик культура университеты
# Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты
# Урал дәүләт юридик академияһы
# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы (РАНХиГС) филиалы.

## Климат




## Транспорт
Екатеринбург — илдең эре транспорт-логистик үҙәге (Кольцово (аэропорт)).
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингҡа инә («Ренова» составында).

## Милли состав

## Дин

Файл:E-burg asv2019-05 img31 Trinity Cathedral.jpg|Троицк ғибәҙәтхана, Екатеринбург
Файл:Армянская церковь Екатеринбурга.jpg|Әрмән сиркәүе
Файл:Протестантский храм.jpg| Протестанттар сиркәүе
Файл:Мечеть в переулке Воронежском.jpg|Мәсет , Екатеринбург
Файл:Синагога Екатеринбург.jpg|Екатеринбург синагогаһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Екатеринбурга 
* Список музеев города
* Свердловский государственный театр драмы
* Ҡала Екатеринбург
* Справочник компаний Екатеринбурга
*
Айырығойроҡ

**Айырығойроҡ**, йәки **асалы ҡойроҡ**  (, )  — йәшерен яңаҡ һөйәкле алты аяҡлы бөжәктәр отряды. 976 төрө билдәле, шуларҙың 170-е  Төньяҡ Америкала  һәм 30 төрө Австралияла тереклек итә. 
Хәҙерге фаразлау буйынса айарағойроҡтар һуңғы ташкүмер осоронда барлыҡҡа килгән..

Һөт һымаҡ аҡ йәки һарғылт төҫтә, ҡайһы ваҡыт көрән төҫтәге һуңғы ҡорһаҡ сегменттары менән ҡаты хитинлашҡан ваҡ бөжәк. 2-8 мм ҙурлыҡта, ҡанатһыҙ, ҡорт һымаҡ, һығылмалы, ҡорһаҡ осонда оҙон сығынтыһы пары − церков бар. Кимереүсе ауыҙ аппараты булған йомро башлы, бөтә аяҡтары да бер тигеҙ. Еңеләйтелгән, тулы булмаған әүерелеш кисерә. Ҡабығын ювениль йәштә генә түгел, енси етлегү хәлендә лә һала. Ерҙә, урман түшәмәһендә, серегән ағаста, таштар аҫтында йәшәй. Тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡлары, бөжәктәр һ.б. тупраҡ хайуандары, бәшмәк киҫәктәре, споралар, һыу үҫемлектәре менән туҡлана; ҡайһы ваҡыт ваҡ тупраҡ буынтыҡ аяҡлыларына һөжүм итә.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Башҡорт энциклопедияһы  АСАҒОЙРОҠТАР, айырығойроҡтар 
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Определитель насекомых Европейской части СССР. М.-Л., 1964. Т. 1.