open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы

** Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы**  (1898—1974) — совет хирургы, медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). БАССР-ҙың  атҡаҙанған фән эшмәкәре,  (1967), РСФСР-ҙың (1958)  һәм БАССР-ҙың (1948) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
**Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы**   1898 йылдың  20 авгусында Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Сәфәр улусы Яңы Шишмә ауылында  (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы)  тыуған. 1924 йылда  Дәүләтов Әхмәт Томск университетының медицина  факультетын тамамлай һәм Республиканың Белорет районы  тораҡ пункттарында Тирлән, Белорет, Инйәрҙә һәм башҡа урындарҙа участка врачы һәм хирургы булып эшләй.   1932 йылда  Башҡорт медицина институты асылғандан һуң, ул анатомия кафедраһы, ә аҙаҡ дөйөм хирургия кафедраһы ассистенты була.  Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  башта Өфөгә эвакуацияланған госпиталдәрҙә баш хирург булараҡ ҡатнаша, ә  1942  йылда командир, 112-се  Башҡорт  кавалерия дивизияһының медик-санитар эскадронының өлкән хирургы булып тәғәйенләнә.  Ул I  дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944), «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943),  «Сталинградты обороналаған өсөн», «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «СССР ҡораллы көстәренә 50 йыл»  миҙалдары менән бүләкләнә.

Һуғыштан һуң Дәүләтов Ә.С. Башҡорт медицина институтында эшләй, ә 1951 йылдан институттың хирургия кафедраһы менән етәкселек итә. Фәнни хеҙмәттәре үт ҡыуығы ауырыуҙары ваҡытында  хирургик ярҙам ысулдарын эшләүгә, йыуан эсәктең онкологик патологияһын өйрәнеүгә арналған, шулай уҡ Дәүләтов хирург ҡулдарын махсус ысул менән эшкәртеүҙе һәм яра инфекцияһын тоҙ кислотаһының йомшаҡ иретмәһен ҡулланып  профилактикалауҙы, паренхиматоз органдарҙың зарарланғанда, елек һөйәге һынғанда ҡан туҡтатыу өсөн плацентар туҡыманың ҡулланыу ысулын тәҡдим итә. Профессор етәкселегендә 5 кандидатлыҡ диссертацияһы,  3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Шулай уҡ  Ә. С. Дәүләтов  65  фәнни эш һәм «Профилактика и лечение гнойно-инфицированных ран желудочным соком и соляной кислотой» монографияһы авторы, ул  урыҫса-башҡортса-латинса медицина терминдары һүҙлеген төҙөүселәрҙең береһе.

Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы 1974 йылдың 2 ноябрендә  вафат була һәм Өфө ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнә.

## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһының 1995 йылдың 12 майындағы 172-се ҡарары менән Өфө ҡалаһының  10-сы Профессиональ лицейына данлыҡлы хирург Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы исеме бирелә.
* Өфөлә Пархоменко, 97 урамы буйынса Дәүләтов йәшәгән йортҡа  уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дәүләтов Әхмәт-Сагадат Гареевич
Биғлов Йыһандар Ирғәле улы

**Биғлов Йыһандар Ирғәле улы** (18 декабрь 1918 йыл — 28 ноябрь 2001 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусы, 1972—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының математика факультеты деканы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре кандидаты (1955).

## Биографияһы
Йыһандар Ирғәле улы Биғлов 1918 йылдың 18 декабрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Абзан ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) тыуған. Күсәрбай мәктәбендә ете класс белем ала. Артабан Өфөлә рабфакта уҡый.

1941 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Яҡшы уҡыуы һәм әүҙем йәмғиәт эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостанда беренсе Сталин стипендиаты була. Юғары белем алғандан һуң институттың математика кафедраһында эшкә ҡалдырыла.

Бөйөк Ватан һуғышында башынан аҙағына тиклем ҡатнаша, төрлө хәрби вазифалар биләй: рота батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, рота парторгы, дивизияның сәйәси бүлеге начальнигының комсомол эше буйынса урынбаҫары.

Демобилизациянан һуң, 1946 йылда, педагогия инстиутының математик анализы кафедраһында ассистент булып эшләй башлай. Аспирантурала Мәскәүҙә, билдәле профессор М. А. Наймарк етәкселегендә, уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын (1955) уңышлы яҡлай. Артабан, 1986 йылға тиклем, Башҡорт дәүләт университетының анализ һәм дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында — уҡытыусы, артабан доцент булып эшләй.
1956—1962 йылдарҙа — математик анализ кафедраһы мөдире. 1972 йылдан асылған математика факультетының тәүге деканы (1972—1982).

2001 йылдың 28 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре дифференциаль операторҙарҙы өйрәнеүгә арналған. Уның ғилми хеҙмәттәре Башҡортсоан Республикаһында математика үҫешенә булышлыҡ итә.
20-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте**
* Разложение по собственным функциям систем дифференциальных уравнений II порядка //Доклады Академии наук СССР. 1957. Т.112. № 5.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945, 1985)
* «Фашистик Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Будапештты алған өсөн» миҙалы
* «Сталинградты азат иткән өсөн» миҙалы
* БАССР Юғары Советының өс Почет грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Казанский Борис Николаевич

**Казанский  Борис Николаевич** (1915—1994) — совет ғалимы-биологы, балыҡсылыҡ һәм ихтиология буйынса белгес.  Биология фәндәре докторы (1957), профессор. Алыҫ  Көнсығыш дәүләт университеты ректоры (1961—1968).

## Биографияһы
1915 йылда Проскура ҡалаһында тыуған.  15 йәшендә Симферополдә миҙгелле  эшсе булып эшләй башлай.

1932 йылда урта мәктәпте тамамлай. Бынан һуң Үҫемлектәрҙе һаҡлау бөтә союз карантин секторында техник,  лаборант, өлкән лаборант булып эшләй, экспедицияларҙа ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Ленинград университетының эшселәр факультетында уҡый. Һуңынан Ленинград дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетына  уҡырға инә, ә уны тамамлағандан һуң  ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһына инә.  Уҡыған ваҡытта СССР-ҙың Европа өлөшөндәге эре йылғаларҙың түбәнге ағымында балыҡ запастарының завод тергеҙеүе биологик нигеҙҙәрен төҙөүҙә ҡатнаша. 

1941 йылда  Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң Казанский  үҙ теләге менән фронтҡа китә.  1-се Украин фронты һәм 2-се Украина фронттары составында  Польша, Чехословакия һәм Венгрияны азат итә, Австрия һәм Германияла һуғыша,  Курск дуғаһы һуғышында,  Берлин һәм Праганы  азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се гвардия штурмлау авиация Кировоград-Берлин корпусының штабы янында аэрофлот хеҙмәте айырым взводының начальнигы була. Хәрби-һауа көстәренең гвардия өлкән лейтенанты званиеһында демобилизациялана.   

1945 йылдың ноябрендә Б.Н. Казанский Ленинград дәүләт университетына фәнни эшкә ҡайта.  1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1957 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай).  Бикре йотҡолоҡтарын етештереүҙе арттырыу буйынса фәнни асыш яһай. 

1961 йылда Б.Н. Казанский Владивосток ҡалаһына күсә, унда яңынан тергеҙелгән Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының ректоры була. Университет эргәһендә  гидробиология һәм ихтиология кафедраһын ойоштора. Ректорлыҡ менән бер рәттән ғилми-тикшеренеү һәм педагогик эшмәкәрлеген алып бара — Амурҙа бикрелекте тикшереү буйынса етәкселек итә, уҡыусылары менән берлектә биологияны өйрәнеүҙе һәм  пиленгас һәм ҡыҙылғанат-угайҙы етештереүҙе башлай.

1967 йылда ғаилә хәле буйынса ректор вазифаһын ҡалдыра, Ленинградҡа ҡайта, унда Ленинград дәүләт университетында гидробиология һәм ихтиология кафедраһын етәкләй. Был осорҙа ул Алыҫ Көнсығыш пиленгасы менән әүҙем шөғөлләнә. Был балыҡтың йәшәү рәүеше үҙенсәлектәре ғалимға  Аҙау, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә уның климатҡа яраҡлашыу өсөн биологик нигеҙен бирә. Климатҡа яраҡлашыу уңышлы үтә: әлеге ваҡытта пиленгас —  Аҙау-Ҡра диңгеҙ бассейнында промысла балығы

1994 йылда вафат була.

60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыуҙың авторы булып тора  («Методика получения разносезонного потомства рыб для обеспечения повторных циклов на рыбоводных заводах (например, осетровых») уйлап табыуҙың авторлыҡ таныҡлығы № 147863)

## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Праганы азат итеү өсөн»  миҙалы
* «Брлинды алған өсөн» миҙалы
* «Геранияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар

## Әҙәбиәт

* Бережной А. Ф. Они сражались за Родину: Универсанты в годы войны и в послевоенные годы. Вып. 4. СПб.: Изд-во С.-Петербургского университета, 2003. С. 48-* .

## Һылтанмалар

* Биография
* Биография
* Фронтовая биография на сайте СПбГУ
Усманов Искәндәр Йософ улы

**Усманов Искәндәр Йософ улы** () — СССР һәм Рәсәй үҫемлектәр физиологы, эколог. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1991).

## Биографияһы
Усманов Искәндәр Йософ улы 1950 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ы  ҡалаһында тыуған. Атаһы Усманов Йософ Абдрахман улы (1903 — 1993) — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, РСФСР‑ҙың һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре; улы Усманов Йософ Искәндәр улы — биология фәндәре кандидаты, доцент.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

1973 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтында эшләй. 1990 йылда Биология институтында төп ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһенә эйә була.

1989 йылдан Башҡорт дәүләт университеты Биология факультетының физиология кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй.

2008 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының Туризм һәм коммуникация институты директоры вазифаһын башҡара.

2015 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институтында уҡытыусы булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге үҫемлектәрҙең ҡулайлашыу стратегияларының төрлө типтары формалашыуы механизмдарын, дарыу үҫемлектәренең экологияһы һәм физиология әүҙемлеген өйрәнеүгә; Башҡортостанда туризмды үҫтереүгә арналған. Искәндәр Усманов — 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

### Төп хеҙмәттәре
* Видовая специфичность растений и изменение биоэлектрических и окислительно-восстановительных процессов при питании аммиачным и нитратным азотом : диссертация … кандидата биологических наук : 03.00.12. — Уфа, 1977. — 139 с.
* Функциональный анализ типов адаптивных стратегий растений : диссертация … доктора биологических наук : 03.00.05; 03.00.12 / АН УССР. Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного. — Уфа, 1987. — 267 с.
* Вещества специализированного обмена растений. (Классификация. Функции) : Учеб. пособие / Р. М. Баширова, И. Ю. Усманов, Н. В. Ломаченко. — Уфа : Башк. ун-т, 1998. — 159 с. ISBN 5-7477-0328-5
* Экологическая физиология растений : учебник / И. Ю. Усманов, З. Ф. Рахманкулова, А. Ю. Кулагин. — Москва : Логос, 2001. — 223 с. ISBN 5-94010-082-1
* Лекарственные растения Башкортостана. Биология и основы органического растениеводства : Учеб. пособие / [И. Ю. Усманов и др.]. — Уфа : РИО БашГУ, 2002. — 159 с. ISBN 5-7477-0510-5
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. — Уфа, 2007. (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр
Криони Николай Константинович

**Николай Криони Константинович** (5 сентябрь 1953 йыл) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, 2015 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры.

## Биографияһы
1971 йылда Өфө ҡалаһының 107-се урта мәктәбен тамамлаған. 1976 йылда Өфө авиация институтын (УАИ) тамамлап «Машиналар эшләү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса диплом ала. 1976—1977 йылдарҙа Ярославль ҡалаһындағы радиозаводта инженер, ә 1977-81 йылдарҙа — Өфө авиация институтында инженер булып эшләй.

1981—1985 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институты аспиранты була. 1985 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1985—1992 йылдарҙа Өфө авиация институтында һыҙма геометрия һәм черчение кафедраһында эшләй (Н. К. Криони доцент ғилми исемен 1987 йылда ала). Шулай уҡ 1989—1992 йылдарҙа Өфө авиация институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы сәркәтибе була, ә 1992—2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыу идаралығы начальнигы.

2003—2015 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләгәй.

2005 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006 йылда профессор була.

2015 йылдың 27 апрелдә Николай Константинович Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡаты есемдәрҙең контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеүе өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәре бар. 180-дән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр (шул иҫәптән дүрт монография, биш уҡыу әсбаптары, уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы, патенттар, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары) авторы һәм авторҙашы булып тора.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
Рәсәйҙә инженерлыҡ белеме биреү ассоциацияһы ағзаһы, «Вестник УГАТУ» фәнни журнал редколлегияһы ағзаһы, университет мөхәрририәте советы һәм «Башҡортостандың Педагогик журналы» журналының йәмәғәт советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының фән, юғары һәм урта профессиональ белем биреү буйынса Дәүләт Комитетының маҡтау ҡағыҙы (1997);
* "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2002);
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Иҫкәрмәләр
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы

**Батталов Эдварт Миңләхмәт улы** (4 март 1951 йыл) — ғалим-химик, уйлап табыусы. 1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2008).

## Биографияһы
Эдварт Миңләхмәт улы Батталов 1951 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған. 

1968 йылда Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлаған.

Шул уҡ йылдан Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙегенең Органик химия институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 1993 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәкәрлеге
2008 йылда Мәскәүҙә «Радикальная полимеризация виниловых мономеров в присутствии сульфоксидов и их комплексов с солями металлов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 уйлап табыу танытмалары һәм патент хужаһы.

Фәнни хеҙмәттәре винил мономерҙары һәм олигомерҙарының радикаль полимерлашыуына, фотополимерлашыуға; сүс рәүешендәге яҡтылыҡ таратыусы сымдарҙың полимер ҡапламаларын эшләүгә арналған.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**
* Влияние сульфоксидных комплексов на радикальную полимеризацию //Доклады Академии наук. 1977. Т.235. № 6 (авторҙаш);
* Прочностные и оптические свойства волоконных световодов с эпоксиакрилатным покрытием //Пластические массы. 2005. № 2 (авторҙаш).
* Фотополимеризация метилметакрилата в присутствии 3,1-бензоксазинов // Промышленное производство и использование эластомеров. – 2014. – вып. 1. – С. 11-12. (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе дипломы (1978) 

## Сығанаҡтар
Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡотошов Наил Муллайән улы

**Ҡотошов Наил Муллайән улыы** (1926—2007) — дәүләт эшмәкәре, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
1926 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Табанлыкүл ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Бүздәк ауылында тыуған.

1949 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.

Институтты тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында эшләй. 1953 йылдан Илеш районының Йәркәй МТС-ында баш инженер, 1954 йылдан — директоры булып эшләй. 1961-66 йылдарҙа Туймазы район, ҡала КПСС комитетының 1-се секретары.

БАССР-ҙың көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министры (1970—1987), Башҡорт АССР-ының Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары (1966—1970 һәм 1956—1961 йылдарҙа). Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). 4-11-се саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.

Мәскәү технология институтының Өфө филиалын булдырыу инициаторы һәм ойоштороусыһы (хәҙер УГАЭС), 1987—2007 йылдарҙа шунда эшләй, шул иҫәптән уҡытыусы булып.

80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

2007 йылдың 23 февралендә Өфөлә вафат була.

## Наградалары
* Ленин ордены (1966).

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1956, 1981),

* «Почет билдәһе» ордены (1971).

## Библиография
Кутушев, Наиль Муллаянович. Совершенствование системы бытового обслуживания [Текст] / Н. М. Кутушев, Е. М. Резбаев; [ред. А. Д. Сизова]. — М. : Легпромбытиздат, 1985. — 128 с. — (Предприятие — самостоятельность и ответственность). — ISBN 5-КНМ-ССБО : 0.40 р.

## Сығанаҡтар
* Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа : РИК УГАТУ, 2017. — 379 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наиль Кутушев: «Бөтә, тиҙәр өсөн, миңә насип булды…»
Борисов Иван Михайлович

**Борисов Иван Михайлович** (30 июль 1953 йыл) — физик-химик. Химия фәндәре докторы (2000), профессор (2009).

## Биографияһы
Иван Михайлович Борисов 1953 йылдың 30 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Һары ағас ауылында тыуған. Д. И. Борисовтың атаһы. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. 2003 йылдан алып ошо уҡыу йортонда — химия факультеты деканы. 2008 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында химия кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре органик берләшмәләрҙең молекуляр кислород менән шыйыҡса фазаһында һәм пероксидтар менән катализаторҙар ярҙамында окисланыу реакцияларының механизмын һәм кинетик законлыҡтарын өйрәнеүгә арналған. И. М. Борисов тарафынан кислородлы органик берләшмәләрҙең радикалсылбырлы окисланыуының дөйөм схемаһында аралыҡтағы яңы стадиялар табыла.

150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте:**
* Основы химической термодинамики. Уфа, 2009; Основы электрохимии. Уфа, 2010.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бугай Дмитрий Ефимович

**Бугай Дмитрий Ефимович** (26 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-физик-химик. 1978 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1985 йылдан — Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәре докторы (1999), профессор (1999), Нью-Йорк фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1993).

## Биографияһы
Дмитрий Ефимович Бугай 1956 йылдың 26 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тамамлаған. Ошо йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты, бер үк ваҡытта 1985 йылдан алып — Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ҒТИ-ның лаборатория мөдире.

Бөтә хеҙмәт биографияһы Өфө дәүләт нефть техник университетының механика факультеты менән бәйле. 1999 йылдан материаловедение һәм коррозиянан һаҡлау кафедраһы профессоры. Д. Е. Бугай етәкселегендә кафедрала нефть эшкәртеү менән бәйле фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. Докторлыҡ диссертацияһын ҡаты есем физика һөнәре буйынса яҡлай (1999).
ӨДНТУ-ның кандидатлыҡ һәм докторлаыҡ диссертацияларын (Д 212.289.05 и Д 212.289.01) яҡлау буйынса советтар ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре металл коррозияһы һәм ашалыу процестарының электрохимик кинетикаһы проблемаларына арналған. Д. Е. Бугай металдарҙың механик-химик үҙенсәлектәрен анализлау нигеҙендә уларҙың емерелеүенең яңы законлыҡтарын асыҡлай һәм көсөргәнеш тәьҫирендә коррозия ингибиторҙарын алыу ысулдарын эшләй. Уларҙың бер нисәһе СССР Газ сәнәғәте министрлығы предприятиеларында (1990), «Башнефть» АНК-нда (1998), «Оренбурггазпром» ЯСЙ нда (2004), «Татнефть» ААЙ нда (2009) индерелә.

400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы, шул иҫәптән, 6 монография, Рәсәй федерацияһының 30-ҙән ашыу патенты алынған.

**Төп ғилми хеҙмәте:**
* Коррозионностойкие стали и сплавы. Уфа, 2003; Ингибиторы коррозии: в 4 т. М., 1997—2000 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Тюмень Нефть Компанияһы гранттары конкурсы еңеүсеһе (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иванец Николай Николаевич

**Иванец Николай Николаевич** (15 ноябрь 1941 йыл, Свердловск) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-наркологы, психиатр, РМФА ағза-корреспонденты (1999), РФА ағза-корреспонденты(2014).

## Биографияһы
Николай Николаевич ИванецСвердловскиҙа 1941 йылдың 15 ноябрендә тыуған.

1964 йылда Кемерово дәүләт медицина институты тамамлай, һуңынан ике йыл Кемерово өлкә психиатрия дауаханаһында табип-психиатр булып эшләй.

1966—1968 йылдарҙа — В. П. Сербский исемендәге Бөтә Союз дөйөм һәм суд психиатрияһы ғилми-тикшеренеү институтының клиник ординатураһында псхиатрия буйынса уҡый, артабан шунда уҡ эшләп, кесе ғилми хеҙмәткәрҙән наркология бүлеге етәксеһенә тиклем юл үтә.

1970 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1975 йылда — «Алкоголь психозы (систематикаһы, клиникаһы, прогнозлау һәм суд-психиатрия мәғәнәләре)» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.

1979 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

1985 йыл — туранан-тура ҡатнашып үҙе ойошторған Бөтә Союз наркология проблемалары ғилми үҙәгенең клиник тикшеренеүҙәр бүлеге етәксеһе, ә 1986 йылдан алып — Бөтә Союз наркология ғилми үҙәгенең директоры була.

1998—1991 йылдарҙа — Дәүләт наркология ғилми үҙәгенең фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.

1991—1998 йылдарҙа М. И. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының наркология факультетында дипломдан һуң һөнәри белем алыу кафедраһының мөдире, ә 1999 йылдан — ошо университетының психиатрия һәм наркология кафедраһы наркология һәм етәксеһе.

1998—2009 йылдарҙа — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының наркология ғилми-тикшеренеү институты директоры.

1999 йыл — РМФА-ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты була.

Әлеге көндә — С. С. Корсаков исемендәге психиатрия клиникаһы директор С. исемендәге психиатрия клиникаһында С. Корсаков.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Клиник психиатрия һәм наркология өлкәһендә билдәле ғалим.

Психофармакология клиник өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. .

Ватанда һәм сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан 250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Уның етәкселегендә 35 кандидатлыҡ һәм 8 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

### Фәнни-ойоштороу эшмәкәрлеге
* « Вопросы наркологии» журналының баш мөхәррире
* «Журнал неврологии и психиатрии имени С. С. Корсакова» редколлегияһының ағзаһы;
* Наркология буйынса Диссертация Советы рәйесе, РФ һәм РАМНА МЗ ЦЗЕ буйынса наркология ғилми советы рәйесе;
* РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының төп эксперт-наркологы.

### Һайланма хеҙмәттәре
* монография «Типология алкоголизма»;
* монография «Антидепрессанты в терапии патологического влечения к психотропным веществам»;
* краткое клиническое руководство «Лечение алкоголизма, наркоманий и токсикоманий» (в соавторстве);
* учёбное пособие для врачей «Лекции по наркологии» (четыре издания);
* монография «Героиновая наркомания» (в соавторстве).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2007)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Бызина Нина Ивановна

**Бызина Нина Ивановна** (3 июнь 1930 йыл) — йырсы (лирик колоратуралы сопрано). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған артисы.

## Биографияһы
Нина Ивановна Бызина 1930 йылдың 3 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1952 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Әммә йырға һөйөү еңә һәм ул Башҡорт музыка училищеһына (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡыуға инә. Тәжрибәле педаагог Римма Фишер буласаҡ йырсының тәбиғәттән көслө, һығылмалы тауышына яҡшы башҡарыу техникаһын өҫтәүгә өлгәшә. Уҡыу аҙағына Нина Бызина һирәк тембрлы лирик-драматик сопраноға эйә була. Артабан 30 йыл дауамында, 1956 йылдан алып 1986 йылға тиклем, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында төп солистарҙың береһе булып хеҙмәт итә.

## Ижады
**Төп сәхнә партиялары:**

* Лакме («Лакме», Л. Делиб) — дебют, 1956;
* Леонора («Трубадур», Дж. Верди)
* Джильда («Риголетто», Дж. Верди)
* Виолетта («Травиата», Дж. Верди)
* Микаэла («Кармен» Ж. Бизе)
* Ләйлә(«Ынйы эҙләүселәр», Ж. Бизе)
* Мюзетта («Богема», Дж. Пуччини)
* Розина («Севиль цирюльнигы», Дж. Россини)
* Марфа («Батша кәләше», (Н. Римский-Корсаков)
* Иоланта («Иоланта», П. Чайковский)
* Адина («Мөхәббәт эсемлеге», Дж. Пуччини)
* Лиза («Һуңғы роль», Ю. Мейтус)
* Нина («Севастопольский вальс» К. Листов)
* Адель («Ярғанат», И. Штраус)
* Серполетта («Корневиль колоколдары», Р. Планкет)

Комик опера һәм опереттала айырыуса уңышлы сығыш яһай.

Йырсының концерт репертуарын урыҫ һәм сит ил вокаль классикаһы өлгөләре, З. Ғ. Исмәғилев, Ш. З.Ҡолбарисов, Рәүеф Мортазин|Р.Ә.Мортазин]], Н.Ғ.Сабитов, С. Р. Сәлмәнов, Х. Ф. Әхмәтов йырҙары һәм романстары тәшкил итә.
Йырсы билдәле йырсылар менән дә берлектә йырлай (Борис Торик, Иван Ивашков, Хәбир Ғәлимов, Мәғәфүр Хисмәтуллин, һәм башҡалар), шулай уҡ дирижерҙар менән дә тулыһынса үҙ-ара аңлашып эшләй белә (Валерий Руттер, Исаак Альтерман, Нариман Сабитов, Ғәйнетдин Моталов).

Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955).
РСФСР композиторҙар союзы Пленумында, Кремль театрында сығышы яһай.

Пермь, Свердловск, Силәбе, Минск опера театрҙары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, мәҫәлән, Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театрында соло партиялар башҡара. Радио-телевидение тапшырыуҙарында йырлай. Уның йыр яҙмалары фондта һаҡлана.
 
Ялға сыҡҡандан һуң да Бызина Нина Ивановна оҙайлы йылдар дауамында театр һәм коллегалары менән бәйләнештәрҙе өҙмәй, мөмкин тиклем тыуған театры тормошонда ҡатнашырға тырыша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1963)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1974)
* I республика ижади йәштәр фестивале лауреаты
* В. И. Лениндың 100-йыллығына бағышланған концерты лауреаты
* Бөтә Рәсәй музыкаль һәм драматик театрҙары конкурстары дипломанты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Звезды башкирской оперы Нажия Аллаярова и Нина Бызина
Аряев Леонид Николаевич

**Аряев Леонид Николаевич** (; 1923—1976) — украин совет ғалимы, анестезиолог-реаниматолог, медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәте полковнигы.
Украина ССР-ы Одесса, Николаев, Херсон өлкәләрендә һәм шулай уҡ Молдавия ССР-ы анестезиология хеҙмәтен ойоштороусы. Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы.

## Биографияһы
Тарханово ауылында 1923 йылдың 18 июнендә тыуған, хәҙерге Мордовия Республикаһы территорияһында.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, хәрби наградаларға эйә.

Хәрби-медицина академияһын Ленинградта (ВМА, хәҙерге С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын 1946 йылда, 1957 йылда академик П. А. Куприянов клиникаһының хирургтарҙы камиллаштырыу факултетын) тамамла. Шулай уҡ Хәрби-медицина академияһының анестезиологтары курсында 1958—1965 йылдарҙа уҡый.

1946—1955 йылдарҙа Леонид Аряев медсанчаста хирург булып эшләй, 1957—1967 йылдарҙа ошо уҡ хәрби округ госпиталендә бер үк ваҡытта уҡыу һәм квалификация күтәреү курстарының етәксеһе була. 1966 йылда ВМА-ла «Анальгезия и поверхностный наркоз закисью азота при непродолжительных операциях, некоторых диагностических исследованиях и с лечебной целью» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яһай. 1967 йылдан алып Одесса медицина институтының (хәҙер Одесса милли медицина университеты) доценты (1967—1068), хирургия кафедраһы профессоры (1968—1969), реаниматология һәм анестезиология кафедраһы мөдире (1969—1976). Шулай уҡ Одесса өлкә һаулыҡ һаҡлау бүлегенең баш белгесе була, Молдавия һәм Украина көньяҡ төбәгендә анестезиология һәм реаниматология хеҙмәтен ойоштороусы. Л. Н. Аряев етәкселеге аҫтында 13 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.

1976 йылдың 4 апрелендә Украина ССР-ының Одесса ҡалаһында вафат була. Икенсе христиан ҡала зыяратында ерләнгән Уның улы Николай (тыуған 1950) — шулай уҡ ғалим-медик..

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Ленинград оборонаһы өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», « 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Леонід АРЯЄВ Миколайович
* Одесса Милли медицина университеты — анестезиология кафедраһы тарихы
Маркин Павел Михайлович (сәнәғәт эшмәкәре)

**Маркин Павел Михайлович** (1924-1997) — СССР һәм Рәсәй сәнәғәт эшмәкәре, Н. Д. Кузнецовтың арҡазашы.

## Биографияһы
1924 йылдың 12 июлендә Татар АССР-ының Сахаровка ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, 1941 йылдың ғинуарында М. В. Фрунзе исемендәге Ленинград хәрби диңгеҙ училищеһына документтарын тапшыра. Ул училищегә имтиханһыҙ ҡабул ителә, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бәйле, башҡа курсанттар менән бер рәттән Ленинградты обороналау өсөн истребителдәр батальонына ебәрелә. 1942 йылдың июлендә 2-се Астрахань хәрби пехота училищеһы курсанты була, лейтенант званиеһы ала һәм уҡсылар взводының командиры вазифаһында Сталинград янына, 13-сө гвардия уҡсылар дивизияһына ебәрелгә, уның менән бөтә һуғышты үтә.

1946 йылдың октябрендә демобилизациялана һәм Өфөгә килә. 1951 йылда Өфө авиация институтын инженер-технолог һөнәре алып тамамлай.

1952—1993 йылдарҙа 2-се Дәүләт союз тәжрибә заводында эшләй (1982 йылдан — Куйбышев фәнни-производство берекмәһе «Труд», 1990-сы йылдар башынан — Н. Д. Кузнецов исемендәге «Һамар фәнни-техник комплекс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә). Хеҙмәт юлын инженер-технолог булып башлай; 1961—1981 йылдарҙа — завод директоры, 1981—1989 йылдарҙа — завод директоры- етештереү буйынса генераль директорҙың беренсе урынбаҫары.

1997 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР-ҙың атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1982).
* СССР Министрҙар Ссоветы премияһы лауреаты (1984, газ турбиналы двигателдәрҙең ышаныслылығын һәм деталдәр ресурсын арттырыу өсөн ҡорамалдар һәм өҫкө йөҙҙө һығылмалы деформациялау ысулдарын эшләгәне һәм сәнәғәткә индергәне өсөн).
* Ленин ордены (1971),
* Октябрь Революцияһы ордены (1976),
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1966),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966),
* «Почет билдәһе» ордены (1957)
* миҙалдар.

## Сығанаҡтар
* Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа : РИК УГАТУ, 2017. — 379 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Незабываемый директор
Парфёнова Светлана Рәфәт ҡыҙы

**Парфёнова Светлана Рәфәт ҡыҙы** -  - (25 октябрь 1960 йыл) —  йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы.  Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының  философия һәм социология факультетының 
философия һәм социология  кафедраһы доценты . Башҡортостан Республикаһының 1 класлы Дәүләт советнигы.

## Биографияһы

Парфёнова Светлана Рәфәт ҡыҙы  1960 йылдың 25 октябрендә Өфө ҡалаһында донъяға килгән.

1985-1988 - статистик, ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһындағы төрлө райкомдары комсоргы.

1988-1991 - ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты студенттар һәм уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире урынбаҫары.

1991-1992 - Өфө ҡала башҡарма комитетының йәштәр эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы.

1992-1995 - Өфө ҡалаһы хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса Баш идаралығы гуманитар мәсьәләләр буйынса начальнигы.

1995-1999 - Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты; мәғариф, фән, мәҙәниәт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты ағзаһы.

1999-2003 - Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты;  урындағы власть мәсьәләләре, милләттәр эштәре, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр, киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет ағзаһы.

2003 йылдан - Башҡортостан Республикаһы юстиция министры урынбаҫары.

Күп ғилми мәҡәләләр, монографиялар авторы .

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почет грамотаһы.
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының "Хеҙмәт батырлығы" билдәһе
* СССР Халыҡ мәғарифы министрлығының почет грамотаһы 
* «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл» юбилей миҙалы (2019)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Парфёнова Светлана Рафатовна// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.

## Һылтанмалар
Парфенова Светлана Рафатовна
Эпштейн Товий Давидович

**Товий Давидович Эпштейн** (1895—1969) — совет ғалимы-гигиенисы,  медицина фәндәре докторы, профессор.

Бер нисә хеҙмәт авторы, шул иҫәптә Татар АССР-ында  демографик процестар һәм һаулыҡ һаҡлау, Ҡазан медицина мәктәбе  буйынса  эштәре  бар.

## Биографияһы
1895 йылда Рәсәй империяһында, хәҙер Латвияла теш табибының  йәһүд ғаиләһендә тыуған.  

1920 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын  алтын миҙалға тамамлай һәм Сембер ҡалаһы (хәҙер Ульяновск) дауаханаларының береһендә эшләй.  1922 йылда Воткинскта өлкә һаулыҡ һаҡлау  менән идара итә

1923 йылда табибтарҙың белемен камиллаштырыу өсөн Ҡазан дәүләт институтында  эшләй (ГИДУВ, хәҙер Рәсәй медицина дипломдан һуң белем биреү академияһы), унда ординаторҙан алып  социаль гигиена кафедраһы мөдиренә тиклем юл үтә.  Һуңынан директор урынбаҫары һәм дауалау өлөшө буйынса Татар  АССР-ы  Һаулыҡ һаҡлауҙың  халыҡ  комиссары урынбаҫары булып эшләй  (1935—1938 йылдарҙа). 1939 йылдан  1942 йылға тиклем Товий Давидович Сталинград медицина институтында үҙе ойошторған һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы кафедраһын етәкләй   (хәҙер Волгоград дәүләт медицина университеты), бер үк ваҡытта директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1942 йыл  аҙағында Т. В. Эпштейн Ҡазанға эвакуациялана. 1942—1954 йылдарҙа Ҡазан медицина институтында (хәҙер Ҡазан дәүләт медицина университеты, унда социаль гигиена кафедраһы һәм артабан медицина  тарихы кафедраһы мөдире), кафедра мөдире Ф.Ғ. Мөхәммәтйәровтың һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы  кафедраһының икенсе  профессоры булып тора.  Бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа Татар АССР-һаулыҡ һаҡлау министрының урынбаҫары һәм баш дәүләт санитар инспекторы булып тора. Фәнни-уҡытыу, шулай уҡ эпидемияға ҡаршы һәм дауалау-профилактика эше менән шөғөлләнә. Ул өс доктор  (В. В. Трейман, М. Х. Вәхитов, Н. И. Жучков) һәм 24 фән кандидаты әҙерләй

1954 йылдан алып 1966 йылға тиклем осорҙа Товий Давидович Элштейн һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының һәм медицина тарихының берләшкән кафедраһы менән етәкселек итә.  1966 йылда пенсияға сыҡҡас,  вариҫы һәм  уҡыусыһы медицина фәндәре докторы, профессор М.Х. Вәхитовтың консультанты була.

1969 йылда Ҡазанда вафат була. Ҡаланың Арский зыяратында ерләнә
 

Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1945),  «Почет билдәһе» ордены һәм миҙалдар  менән бүләкләнә.

## Сығанаҡтар

* «Татарский энциклопедический словарь». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
* «Татарская энциклопедия». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Эпштейн Товий Давидович
* Научно-педагогические школы Казанской государственной медицинской академии
Романов Виктор Иванович

**Романов Виктор Иванович** (14 сентябрь 1928 йыл — 16 август 2018 йыл (https://novosti-n.org/news/read/149713.html))— ғалим-инженер, йәмәғәтсе. СССР-ҙың сәнәғәт тармағы эшмәкәре — Николаев ҡалаһында «Машпроект» проект бюроһы баш конструкторы. Техник фәндәр докторы. Украина инженер фәндәре академияһы академигы (1992), Украина суднолар төҙөү фәндәре академияһы академигы (1997), Америка инженер-механиктар йәмғиәте ағзаһы. УССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Виктор Иванович Романов 1928 йылдың 14 сентябрендә РСФСР-ҙың Түбәнге Новгород өлкәһе Ардатовский районы Кологреево ауылында (хәҙер Стексовский ауыл советы) тыуған. Ун дүрт йәшенән торф сығарыу эшендә эшләй.
1944 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм имтиханһыҙ Горький ҡалаһындағы авиация техникумына һәм аэроклубҡа уҡырға инә. 1948 йылда Горький авиация техникумын тамамлай.

1948 йылдан — Башҡорт АССР-ының Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенда техник-конструктор.

1949 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы.

Юғары белемле. 1952 йылда Өфө авиация институтының киске бүлеген тамамлай.

1954 йылдан  — редукторҙар, турбиналар бүлегендә инженер-конструктор; 1959 йылдан — Николаев ҡалаһында Көньяҡ турбина заводының махсус конструкторлыҡ бюроһында турбиналар конструкторҙары бүлеге етәксеһе.

1967—1968 йылдарҙа — Николаев ҡалаһында «Машпроект» проект бюроһының эксплуатация буйынса баш конструктор урынбаҫары.

1968—2001 йылдарҙа —Николаев өлкәһенең Николаев ҡалаһындағы «Машпроект» проект бюроһы начальнигы, баш конструкторы.

25-тән ашыу ғилми уйлап табыу авторы.

2001 йылда хаҡлы ялға сыға, Николаев өлкәһенең Николаев ҡалаһында йәшәй. 2018 йылдың 16 авгусында Николаев ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены (1966)
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* 3 дәрәжә Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1998)
* миҙалдар
* ике тапҡыр СССР дәүләт премияһы лауреаты (1974; 1985)
* Украина СССР-ының атҡаҙанған конструкторы (1988)
* Николаев ҡалаһының почетлы гражданы (4.11.1998)

## Әҙәбиәт
* Депутаты Верховной Рады УССР. 9-й созыв — 1975 г.

## Һылтанмалар
* http://engine.aviaport.ru/issues/28/page26.html
Заводчиков Леонид Васильевич

**Заводчиков Леонид Васильевич** (5 июль 1933 йыл — 24 ғинуар 2006 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре,  таусы-ғалим. Техник фәндәр кандидаты, производство ойоштороусыһы, «Тулакүмерҙең» генераль директоры. РФ халыҡ депутаты (1990—1993).

## Биографияһы
Заводчиков Леонид Васильевич Ырымбур өлкәһе Тоцк районының Кирсановка ауылында тыуған. Мәскәү тау институтын (хәҙер — Милли тикшеренеү технология институты «МИСиС») тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген «Тулакүмер» комбинаты «Щекинкүмер» тресының 10-сы шахтаһында начальник ярҙамсыһы булып башлай.

Тау инженерынан алып күмер сығарыу буйынса эреләтелгән Тула производство берекмәһе директорына тиклем юл үтеп, бөтә үҙ тормошон ошо комбинат менән бәйләй. Л. В. Заводчикоы Тула өлкәһендә иң эре производство берекмәһен — «Тулакүмерҙе» 18 йыл етәкләй, «Новомосковскуголь» производство берекмәһе менән берләшкәндән һуң уның кеше һаны 62 мең тәшкил итә.

Техник фәндәр кандидаты, «Определение параметров крепи и упрочнения неустойчивых боковых пород, обеспечивающих устойчивость повторно используемых выработок» темаһына диссертация 1984 йылда яҡлай.

1990 йылда Рәсәй Федерацияһының халыҡ депутаты итеп һайлана. «Ватан» фракцияһы составына һәм Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ профсоюздар Федерацияһы депутаттар төркөмөнә инә.

1995 йылда Тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1996 йылда Тау фәндәре академияһы Тула төбәк бүлексәһенең президенты булып эшләй. Был вазифала эш урынында кинәт кенә вафат була.

## Танылыуы
Л. В. Заводчиковтың күмер сәнәғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө күп дәүләт һәм ведомство наградалары менән юғары баһалана, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены, бөтә өс дәрәжәлә «Шахтер даны» билдәһе һ. б. менән бүләкләнә. 2002 йылда ул Рәсәй Президенты указы менән Почёт Ордены менән бүләкләнә.

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған шахтеры, күмер сәнәғәтенең Почетлы хеҙмәткәре.

Донской ҡалаһының почетлы гражданы (1993 й.).

## Сығанаҡтар
Заводчиков Леонид Васильевич (05.07.1933 — 24.01.2006 гг.). Некролог. Журнал «Уголь», 2006 г., № 2, С. 72. 

Заводчиков Леонид Васильевич в Большой биографической энциклопедии. 

Заводчиков Леонид Васильевич в книге «Сто лидеров российской промышленности».

## Иҫкәрмәләр
Бочко Светлана Дамир ҡыҙы

**Бочко Светлана Дамир ҡыҙы** (12 ғинуар 1963 йыл) — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999).

## Биографияһы
Светлана Дамир ҡыҙы Бочко 1963 йылдың 12 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1988 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

«Геракл» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры С. В. Горшков).

Пауэрлифтинг менән 36 йәшендә шөғөлләнә башлай. Бала саҡтан гимнастика менән мауыҡҡан, һомғол һәм зифа буйлы Светлананан бер кем дә артыҡ ҙур ҡаҙаныштар көтмәй, киреһенсә, бөтәһе лә, шул иҫәптән тормош иптәше лә, уны яңы спорт төрөндә ҡыйынлыҡтарҙан ҡурсаларға тырыша. Әммә көндәлек шөғөлләнеү, ныҡышмалылыҡ үҙенекен итә: Светлана еңеү артынан еңеү яулай башлай. 2001 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы
 
Светлана Бочко Мәскәү дәүләт һыу транспорты академияһының Өфө филиалында физик әҙерләнеү нигеҙҙәренә кадеттарҙы өйрәтә.

## Спорт ҡаҙаныштары
* Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2003);
* Рәсәй Кубоктарының бронза призёры (2001, 2003);
* Студенттар араһында донъя чемпионы (2002—2003);
* Донъя чемпионатының көмөш призёры (2001);
* Рәсәйҙең абсолют чемпионы (2001);
* Рәсәй чемпионы (2002—2007);
* Ветерандар араһында Европа чемпионы (2003);
* Студенттар араһында 40 тапҡыр Рәсәй рекордсыһы;
* Пауэрлифинг буйынса 14 тапҡыр Башҡортостан чемпионы;
* Волга буйы федераль округы буйынса 9 тапҡыр чемпион;
* Пауэрлифтинг буйынса Башҡортостан универсиадаһының 5 тапҡыр чемпионы;
* Армспорт буйынса 5 тапҡыр чемпион (Өфө);
* Петербург Асыҡ кубогының 2 тапҡыр чемпионы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Исламова София Ғиззәт ҡыҙы

**Исламова София Ғиззәт ҡыҙы** () — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Хеҙмәт ветераны (2003).

## Биографияһы
Исламова София Ғиззәт ҡыҙы 1948 йылдың 26 июлендә Чкалов өлкәһе Туҡ районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бәшир ауылында тыуған.

1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1971 йылдан Стәрлетамаҡ зооветеринария техникумында уҡытыусы булып эшләй.

1973 йылдан Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Ҡуянтау ауылы урта мәктәбендә уҡыта.

1978 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының Баймаҡ тәжрибә-производство хужалығында эшләй.

1986 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1993 йылдан — Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡыта. 2004 йылда «Селекция крупного рогатого скота различных генотипов по молекулярно-генетическим и иммунобиологическим показателям» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004—2010 йылдарҙа университеттың ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын биләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
София Исламованың фәнни хеҙмәттәре ауыл хужалығы малдарының продуктлылығын һәм уларҙың ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлығын арттырыуҙың селекцион‑генетик ысулдарын камиллаштырыуға һәм эшләүгә арналған. София Ғиззәт ҡыҙы — 180‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

;Хеҙмәттәре
* Пути интенсификации овцеводства в Башкирии / Ф. А. Исламов, Ф. Б. Шакиров, С. Г. Исламова. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1983. — 87 с.
* Оценка генетического потенциала быков-производителей разных пород по комплексу признаков : диссертация … кандидата биологических наук : 06.02.01. — Уфа, 1993. — 322 с.
* Селекция крупного рогатого скота различных генотипов по молекулярно-генетическим и иммунобиологическим показателям : автореферат дис. … доктора сельскохозяйственных наук : 06.02.01 / Башкир. гос. аграр. ун-т. — Уфа, 2004. — 39 с. 
* Иммунный статус и продуктивные показатели крупного рогатого скота / С. Г. Исламова, А. Г. Маннапов. — Уфа : Изд-во БГАУ, 2004. — 187 с.
* Содержание коз / Ф. А. Исламов, С. Г. Исламова. — Уфа : Гилем, 2007. — 183 с.
* Интенсификация производства продукции овцеводства в Республике Башкортостан / Ф. А. Исламов [и др.]; [под общ. ред. С. Г. Исламовой]. — Уфа : Башкирский гос. аграрный ун-т, 2009. — 171 с. 
* Разведение молочных коз : рекомендации. — Уфа : Башкирский ГАУ, 2018. — 39 с. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исламова София Гиззатовна  // Башкирский государственный аграрный университет.
Аксельруд Григорий Абрамович

**Аксельруд Григорий Абрамович** (, 1919 йыл—2001 йыл) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор; Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992).

## Биографияһы
1919 йылдың 1 майында Киевта тыуа.

1944 йылда Мәскәү химик машиналар эшләү институтын тамамлай (хәҙер — Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университеты). 1944—1949 йылдарҙа производствола эшләй. 1949 йылда Львов политехник институтында (хәҙер — «Львов политехникаһы» Милли университетында ассистент, 1950—1958 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, 1958—1967 йылда — доцент, ә 1967—1969 йылдарҙа профессор була. Григорий Абрамович 1969—1987 йылдарҙа «Химик етештереү процестары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире булып, 1987—1995 йылдарҙа — «Химик инженерия һәм сәнәғәт экологияһы» кафедраһы профессоры. 1955 йылда «Ҡаты киҫәксәләрҙең иреү кинетикаһында гидродинамика ҡулланыу тураһында» темаһына — кандидатлыҡ, ә 1967 йылда — «Күҙәнәкле есемдәрҙән матдәләрҙе диффузион алыуҙың аналитик теорияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

1995 йылдан алып АҠШ-та йәшәй һәм 2001 йылдың 6 майында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалим ҡаты есем − шыйыҡса системаһында моделләштереү һәм ауырлыҡ алмашыу аппаратураһы иҫәбе ысулдарын эшләй. 1965—1987 йылдарҙа «Ҡаты фазалы системаларҙа ауырлыҡ алмашыныуы» йүнәлеше буйынса ғилми мәктәп ойоштора һәм етәкләй. Ҡаты есемдәрҙең иреү һәм һыҡтырылыу процестарының аналитикаһы, капилляр-күҙәнәкле мөхиттә күләм алмашыныуы теорияларын тәҡдим итә, капиллярҙарҙа гетероген процестарҙың үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Үҙенең шәхси теоретик күҙаллауҙарынан сығып, бер нисә технологик процесты һәм ысулды тәҡдим итә. Улар производствоға индерелә, атап әйткәндә ашлама эшләүҙә, органик синтез продукттары етештереүҙә, йыйылған һыуҙарҙы таҙартыуҙа, алюминь эшләүҙә һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланыла.

Ҡаты фазалы системаларҙа йылылыҡ-масса алмашыныуы процестары өлкәһендә 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә, методик ҡулланмалар һәм 8 монография авторы, уның эштәренең ҡайһы берҙәре поляк, венгр, болгар, инглиз телдәренә тәржемә ителгән; шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АКСЕЛЬРУ́Д Григорій Абрамович
* Аксельруд, Григорий Абрамович (доктор технических наук; 1919—2001)
Андрушивка

**Андрушивка** () — Украинаның Житомир өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Андрушивка районының административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 606 кеше йәшәй.

## Галерея

Парк, Андрушівка.jpg|
Андрушівка, Парк-пам'ятка садово-паркового мистецтва.jpg|
Андрушівська міська рада.jpg|


## Һылтанмалар
* Андрушівська міська рада
Иванов Спиридон Алексеевич

**Иванов Спиридон Алексеевич** (6 март 1928 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы, филология фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1990).

Якутия диалектологияһы өлкәһендә белгес. Авторҙың 100-ҙән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр хеҙмәте, шулай уҡ 6 монографияһы бар.

## Биографияһы
Спиридон Алексеевич Иванов 1928 йылдың 6 мартында Яҡут АССР-ының Вилюй районы Кюлет наслегында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ете синыфты тамамлау менән тыуған наслегында эшсе булып эшләй. 1948 йылда педагогия училищеһын, ә 1956 йылда — Якутск педагогия институтын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай.

1948 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай, һуңынан башланғыс мәктәп мөдире була (1952). Институтты тамамлағас, 1956—1969 йылдарҙа яҡут теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, завуч, Вилюй район гәзитендә мөхәррире урынбаҫары һәм Яҡут китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Спиридон Алексеевич 1969 йылда СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Тел, әҙәбиәт һәи тарих институтына ғилми эшкә күсә: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1986—1989), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1989—1993) була. Шунан һуң Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге Гуманитар тикшеренеүҙәр һәм аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институтына эшкә күсә: төп ғилми хеҙмәткәр булып 1996—1999 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, 2000—2008 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — грамматика һәм яҡут теле диалектологияһы секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре

1982 йылда Алматыла Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының тел ғилеме институты ҡарамағындағы диссертация советында «Аканье и оканье в говорах якутского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда Яҡутскиҙа диссертация советында «Центральная диалектная зона якутского языка: фонетика и морфология (в ареально-историческом освещении)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* 1996 йылда Рәсәйҙең тәбиғи фәндәр академияһы ғалимды академияның П. Л. Капицаға арналған иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләй.
* Ул "Саха Республикаһының (Якутияның) атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм «Рәсәй Федерацияһы фәне һәм техникаһының почетлы хеҙмәткәре», шулай уҡ «Гражданлыҡ батырлығы» билдәһенә лайыҡ була.
* 2013 йылда ул Семен Андреевич Новгородов исемендәге туған телдәрҙе һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү өлкәһендә Саха Республикаһы (Якутия) башлығы премияһына лайыҡ була (туған телдәрҙе пропагандалау буйынса күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 
* СПИРИДОНУ АЛЕКСЕЕВИЧУ ИВАНОВУ — 90 ЛЕТ