open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы

**Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы** (14 февраль 1925 йыл — 4 декабрь 2000 йыл) — төҙөүсе. 1955—1985 йылдарҙа «Өфөтрансстрой» тресы 826-сы төҙөлөш-монтаж поезының балта оҫталары бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мөхәмәт Кәрим улы Сәлимов 1925 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Елдәр ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1947 йылда Ҡыҙыл Армия сафынан демобилизациянан һуң, Свердловск ҡалаһында ауыр машиналар эшләүсе Урал заводында эшсе булып башлай. 1948—1949 йылдарҙа — Кемерово өлкәһенең «Ленинуголь» тресының «Комсомолец» шахтаһы забойщигы, 1950—1951 йылдарҙа — Һатҡы механизацияланған урман пунктында балта оҫтаһы, 1951—1955 йылдарҙа — Свердловск өлкәһе Синячихинский урман трансхужалығында балта оҫтаһы.

1955 йылдан М. К. Сәлимов «Уфимтрансстрой» тресының 826-сы поезының төҙөлөш-монтаж балта оҫталары бригадиры була. Уның бригадаһы, хеҙмәттең алдынғы ысулдарын һәм бәләкәй механизация сараларын киң ҡулланып, трест буйынса күрһәткестәр уртаса 105—107 процент булғанда, уны даими рәүештә 110—115 процентҡа арттырып үтәй.

Торлаҡ йорттар ҡыйығының ҙур күләмле элементтарын йыйыу, тәҙрә һәм ишек блоктарына быяла ҡуйыуҙа яңы ысул индерелә һәм үҙләштерелә. Был яңылыҡтарҙан йыллыҡ итисади һөҙөмтә 2,7 мең һум тәшкил итә.

Бригада ете йыллыҡ планды (1959—1965) 6 йыл да 4 айҙа үтәп, 35 мең квадрат метр торлаҡ майҙанын һәм ауыл хужалығының 5 объектын ҡулланыуға тапшыра, 5,1 мең һумлыҡ ағас һәм ҡаҙаҡ экономиялай. Бригадаға треста беренселәрҙән булып «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеме бирелә.

Балта оҫтаһы һәм столяр һөнәренә камил эйә булып, М. К. Сәлимов тәжрибәһен йәштәр менән бүлешә, 18 кешегә үҙ профессияһы серҙәрен өйрәтә, уның етәкселегендә 82 йәш балта оҫтаһы белемен камиллаштыра, уларҙың бишеһе бригадир булып китә.

Ике йыл эсендә генә бригада йылына 2,4 мең һум экономияланған 6 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә.

Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге юғары етештереү күрһәткестәре, төҙөлөш материалдарын экономиялау, объектты ваҡытынан алдараҡ сафҡа индереү, прогрессив ысулдар ҡулланыу өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 июлендәге Указы менән М. К. Сәлимовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1985 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем М. К. Сәлимов «Өфөтрансстрой» тресының 826-сы төҙөлөш-монтаж поезы мастеры булып эшләй.

2000 йылдың 4 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966);
* Ленин (1966),
* II дәрәжә Ватан һуғышы (1985),
* Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордены,
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. — 576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы
* 
* Заслуженные люди
Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы

**Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы ** (17 сентябрь 1946 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Исмәғил Ҡорбан улы Ғәзизуллин 1946 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

1972 йылда П. П. Беньков исемендәге Ташкент художество училищеһын тамамлай.

Примитивизм һәм кубизм һыҙаттарын ҡушып, авангардист рәссам булараҡ эшләй.

«Инйәр» (1989), «Һары бейә» (1990), «Көньяҡ Башҡортостан рәссамдары ассоциацияһы» (1996) ижади төркөмдәре ағзаһы.

Рәссамдың картиналары Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Оҙайлы һаҡламдар фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә, «Урал» галереяһында, Милли мәҙәниәт музейында, «Ҡазан» милли-мәҙәни үҙәгендә (Ҡазан) һаҡлана.

## Ижади эштәре
«Уҡыусы ҡыҙ», «Тау юлы» (1989). «Ҡунаҡта», 1986; «Ауыл хәстәре» (1989); «Киске намаҙ» (1998); «Яҙғы гөлләмә», «Һәнәк тотҡан ир», «Ураҡ тотҡан бабай», «Розалар һәм балта», «Йәйге төн», «Күрешеү», «Яңғыҙ ҡарсыҡ», «Түбән ай», «Иртәнге намаҙ», «Катруф ҡаҙыу», «Тауҙарҙа таң ата», «Оля портреты», «Чечен синдромы», «Ситтәге эт», «Баҡсам сюжеты».

«Ҡош тотҡан ҡарт» (1998) литографияһы, «Бесәндә», «Ҡартлыҡ» (1990) акварелдәре.

## Күргәҙмәләре
Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы 1982 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Өфөлә шәхси күргәҙмәләр ойоштора (1988, 1996).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Персональная выставка Исмагила Газизуллина
* Выставка Исмагила Газизуллина
* Газизуллин Исмагил Курбанович (Ишимбай)
* За этот путь приходится платить…
* О творчестве художника Газизуллина Исмагила  и картины художника  на сайте artageless.com
Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы

**Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы** (19.06. 1933, Ишембай- 06.01.2003, Ишембай)- элекке  Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы)  Смаҡай ауылында (Ишембай ҡалаһы биләмәһе) тыуған.КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары (1980- 1983), Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе (1973- 1980), инженер-нефтсе.  Подполковник. СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. «Почет билдәһе» ордены кавалеры. Ишембай ҡала һәм районы Почетлы гражданы.
## Биографияһы
Рафиҡ Абдрахман улы Ғүмәров1933йылда Смаҡай ауылында (Ишембай ҡалаһы) донъяға килгән. Атаһы- Абдрахман Мозафар улы Ғүмәров (1909-1943?) «Тәйрүк» артелендә бригадир була. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк  була. Әсәһе-Смаҡай ауылы ҡыҙы Сәхипъямал Лотфулла ҡыҙы Ғүмәрова (Рәхмәтуллина)  .

Башланғыс белемде ауылдағы 14-се  мәктәптә ала, 1949 йылда Ишембай ҡалаһында  3-се һанлы  урта мәктәпте (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт  гимназия-интернаты) тамамлай.

1949-1954 йылдар- Өфө нефть институтында уҡый. 

1954- 1965 йылдарҙа  Ишембай быраулау эштәре идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы,быраулаусы, быраулау мастеры, техник, быраулау идаралығы участкаһы өлкән инженеры  булып эшләй.

1965 – 1966 йылдар- Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетының сәнәғәт- транспорт бүлеге мөдире, Ишембай ҡала Советы депутаты.

1966-1973 йылдар-КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек инструкторы.

1973-1980 йылдар- Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Был осорҙа ҡаланы төҙөкләндереү өсөн бар көсөн һала. Бында асфальт заводы, бала табыу йорто, техника йорто төҙөлә. Ленинград проектсылары Бәләбәй ҡалаһы генераль планын эшләй.

1980- 1983 йылдар- КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары.

1983-1996 йылдарҙаИшембай быраулау эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары.

1990-се  йылдар- Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ үҙәге комитеты ағзаһы, етәксеһе булараҡ оҙаҡ йылдар йәмәғәт эштәре башҡара. 2-се һанлы интернат-мәктәпкә  башҡорт гимназия-интернаты статусын юллау, 8-се  тулы булмаған урта башҡорт мәктәбен асыу,Смаҡай ҡасабаһы ерҙәрен һаҡлап алып ҡалыу, йыл һайын Сағыл тауында 1-се Май байрамын ойоштороу, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарға һәйкәл булдырыуҙы юллау һәм башҡа бик күп эштәрҙең уртаһында ҡайнай.

Ишембай ҡалаһы һәм районының Почетлы гражданы.

2003 йылдың 6 ғинуарында вафат булған, Смаҡай ауылы (Ишембай ҡалаһы) зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Ҡустыһы-Рәсүл Ғүмәров, СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. Һеңлеһе- Фәүриә.
Ҡатыны- Шәүрә Хәсән ҡыҙы Ғүмәрова (Сәмерханова). Балалары-  Әлфиә, Рәйсә.
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
*«Почет билдәһе» ордены (1981)
* «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. В.И.Ленин тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970)
* «СССР-ҙың нефть һәм газ сығарыу сәнәғәте отличнигы» (1991)
* Ишембай ҡала һәм районының Почетлы гражданы.

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия, Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2015, с.177
* «Беҙ Смаҡай ейәндәре», Ф.Бәширова(Аллағолова), Туймазы, ГУП РБ РИК «Туймазинский вестник», 2014
## Һылтанмалар

* Версия для печати > Памятные даты Ишимбая: 85 лет назад

voshod.bashkortostan102.ru › news › print:page,1,8112-pamyatnye-daty-ish...
Үрмәксе ауы талпаны

**Үрмәксе ауы талпаны** () — ғаиләлеге — талпандар, Prostigmata аҫ отрядынан, тромбидиформдар (Trombidiformes) отряды вәкиле. Антарктиканы ла керетеп, Ер шарының бар төбәктәрендә лә киң таралған, һәммә ерҙә лә осратырға мөмкин. Барлығы 1270 төрҙән, 95 ырыуҙан тора.
Ваҡ талпандар, оҙонлоҡтары 1 мм-ҙан да кәм. Күҙҙәре икешәрҙән икәү, аяҡтары 5 быуынтыҡлы. Үлән емшәр бөжәк (культуралы үҫемлектәр өсөн бик ныҡ зарар килтерә), үрмәксе ауы бүлеп сығара..Ғаиләлектең иң билдәле вәкиле ябай үрмәксе ауы талпаны (*Tetranychus urticae*) бик тиҙ таралыу һәләтенә эйә.

## Иҫкәрмәләр
Буломарка

**Буломарка** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Коростень районы аша көньяҡҡа табан аға. Иршаның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 2,8 километр.

## Иҫкәрмәләр
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы

**Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы** (16 май 1978 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. 2015 йылдан «Салауат Юлаев»тың СДЮШОР тренеры. Рәсәйҙең спорт мастеры.

## Биографияһы
Әсхәт Урал улы Рәхмәтуллин 1978 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.

Юниорҙар араһында Рәсәй беренселегенең көмөш призеры (1993, 1994).

### Клуб карьераһы
Рәхмәтуллинды НХЛ-ға алалар. 1996 йылда 231 номеры менән «Хартфорд Уэйлерс»ҡа һайлана.

#### Салауат Юлаев
Әсхәт Рәхмәтуллин «Салауат Юлаев» хоккей клубы составында 5 миҙгел уйнай, төп составта 173 тапҡыр уйынға сыға. Өфө клубы составында Әсхәт Рәхмәтуллин 1996/1997 миҙгелдә Рәсәй чемпионатының бронза призеры була.

2004/05 миҙгелендә 17 уйындан һуң, Рәсәй чемпионатының 1-се лигаһында уйнаған тыуған «Салауат» клубына күсә. Өс уйын үткәрә, 1 (0+1) мәрәй йыя.

#### СКА
Питерҙың «СКА» командаһында Әсҡәт Рәхмәтуллин 30 уйын үткәрә һәм 14 мәрәй йыя (7+7).

#### Себер
Новосибирсктың "Себер"ендә 11 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя.

#### Крылья Советов
Мәскәүҙең «Крылья Советов» командаһында 19 уйында 3 мәрәй йыя (2+1).

#### Нефтяник
2003/04 миҙгелдә Рәхмәтуллин Суперлиганы Юғары лигаға алмаштыра һәм «Нефтяник» өсөн 58 уйын үткәреп, 32 йыйыу һәм 58 мәрәй (13+19) йыя. 2004—2008 йылдарҙа ла ошо уҡ клуб өсөн сығыш яһай һәм 205 уйын үткәреп, 119 (53+66) мәрәй йыя.

#### Торос
Миҙгелде «Торос» командаһында уҙғара һәм 61 уйында 22 (4+18) мәрәй йыя.

#### Зауралье
Ҡурғандың «Зауралье» командаһы өсөн 240 уйын үткәрә һәм 104 (37+67) мәрәй туплай. Әсхәт команда лидерҙарының береһе булып һанала.

#### Спутник
Түбәнге Тагил ҡалаһының «Спутник» командаһында 36 уйын үткәрә һәм 3 (1+2) мәрәй йыя.

### Тренер карьераһы
2015 йылдан "Салауат Юлаев"тың СДЮШОР тренеры.

## Һылтанмалар
* Асхат Рахматуллин
Сөләймәнов Рим Солтан улы

**Сөләймәнов Рим Солтан улы** (3 ғинуар 1949 йыл) — ғалим-инженер, хужалыҡ эшмәкәре. 1986—2012 йылдарҙа «Газпром добыча Уренгой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Рәсәйҙең Тау академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР‑ҙың газ сәнәғәте (1984) һәм Рәсәйҙең яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт (1987), Ленин комсомолы премиялары (1981) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (1996) ордендары кавалеры

## Биографияһы
Рим Солтан улы Сөләймәнов 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Ҡарамалы ауылында тыуған. КПСС ағзаһы.

1971 йылдан — хужалыҡ эштәрендә, шул иҫәптән 1971—2019 йылдарҙа — тау инженеры, «Игримгаз» газ промыслоһы идаралығында төрлө вазифаларҙа, «Надымгазпром» производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, «Төмәнгазпром»-дың «Уренгойгаздобыча» ВПО-һы директорының производство буйынса урынбаҫары, С. А. Оруджев исемендәге Уренгой производство берекмәһенең генераль директоры, Уренгойгазпром" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры, "Газпром добыча Уренгой"яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры була.

ЗСНГК-ның тиҙ үҫешен тәьмин итеү өсөн Медвежий һәм Уренгой газ ятҡылыҡтарын проектлау, анализлау һәм идара итеү ысулдарын камиллаштырған өсөн 1981 йылда техника өлкәһендә Ленин комсомолы премияһына лайыҡ була.

Уренгой газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе тиҙләтеүҙе тәьмин иткән фәнни-техник ысулдар уйлап тапҡын һәм ҡулланылышҡа индергән өсөн 1987 йылда СССР дәүләт премияһына лайыҡ була.

Криолитозонаның ҡеүәтле газ транспортлау системаһының ышаныслылығын һәм хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса фәнни нигеҙ булдырған һәм техник ҡарарҙар комплексын индергән өсөн 2000 йылда РФ дәүләт премияһына лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1979)
* Дуҫлыҡ ордены (1996)
* 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999)
* РФ-ның атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе(1998)
* «Көнбайыш Себер ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм нефть-газ комплексын үҫтергәне өсөн» миҙалы
* «Рәсәй таусыһы» алтын билдәһе
* «Участник строительства газопровода „Уренгой — Помары — Ужгород“ газ үткәргесен төҙөүҙә ҡатнашыусы» билдәһе
* «Рәсәй иҡтисады лидеры — 2003» почет билдәһе
* СССР газ сәнәғәтенең почетлы хеҙмәткәре (1984)
* РФ яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре (1998)
* ЯНАО һәм Яңы Уренгой ҡалаһы муниципаль берәмегенең почетлы гражданы.

## Һылтанмалар
*    
* Сулейманов 
* Сулейманов Рим Султанович 
* Сулейманов Рим Султанович
Ябай үрмәксе ауы талпаны

**Ябай үрмәксе ауы талпаны** ()
үрмәксе ауы талпаны (Tetranychidae) ғаиләһендәге талпан төрө

## Тасуирлама
Талпандың ҙурлығы һимеҙлегенең дәрәжәһенә бәйле. Инә заттың яҡынса оҙонлоғо 0,4 алып 0,6 мм-ғаса, ата заттары 0,3-тән алып 0,45-кәсә. Йомшаҡ тәнлеләр. Эллипсоид формаһында, өҫкө өлөшө ҡабарып тора, аҫҡы өлөшө тигеҙ. Ҡарышлауыҡтарҙың үҫеше ваҡытында улар үтә күренмәле, төҫтәре асыҡ йәшелдән алып йәшкелт көрәнгә тиклем, ян яҡтарында беленеп торған ҙур ғына тимгеле була. Был тимгелдәр урта эсәктәрендә һуҡыр үтә күренмәле ҡапсыҡтар булараҡ барлыҡҡа килә. Көҙ аҙаҡтарынан алып яҙға тиклем ҡышлаусы инә заттар ҡыҙғылт һары — ҡыҙыл, асыҡ ҡыҙылғаса төҫтә булалар. Ҡарышлауыҡ фазаһында улар алты аяҡлы булалар, ә өлгөргән бөжәктәр барыһы ла һигеҙ аяҡлы.

## Таралышы
Антарктиканан башҡа һәр ерҙә лә тереклек итә.

## Туҡланыуы
Полифагтар. Донъяла 200-ҙән артыҡ үҫемлек-хужа иҫәпләнә. Шулар араһында бик мөһим ауыл хужалығы үҫемлектәренән виноград, мамыҡ, маниок һәм соя бар.
Үрмәксе ауы талпандары үҫемлектәрҙең япраҡтарынан уларҙың һуттарын һура, был үҫемлектәрҙең япраҡтарын һарғайта, улар һулый, аҙаҡтан ҡойола..

## Дошмандары
Тәбиғи дошмандары булып йыртҡыс талпан *Phytoseiulus persimilis* иҫәпләнә. Улар башлыса үрмәксе ауы талпандарын аулай, Һәм шулай уҡ йыртҡыс талпан *[[Neoseiulus californicus]]* уның хас дошманы.

## Иҫкәрмәләр
Шаһиев Харис Хызыр улы

**Шаһиев Харис Хызыр улы** (2 октябрь 1949 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа Ишембай район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Харис Хызыр улы Шаһиев 1949 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда Күмертау районы (хәҙер Көйөргәҙе районы) ауыл хужалығы етәкселегендә умартасылыҡ буйынса баш зоотехник булып башлай.
* 1970—1974 — йылдарҙа Ишембай районы буйынса дәүләт инспекторы, БАССР-ҙа ауыл хужалығы продукцияһын һатып алыу һәм сифаты буйынса Дәүләт инспекцияһының Стәрлетамаҡ районы буйынса баш дәүләт инспекторы;
* 1974—1975 — йылдарҙа Стәрлетамаҡ совхоз техникумының баш агрономы, 1975 йылдан Ишембай районы «Ударник» колхозы рәйесе;
* 1989 йылда — КПСС-тың Ишембай ҡала комитетына икенсе секретарь итеп һайлана;
* 1990 йылда — Ишембай районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Ишембай район хакимиәте башлығы;
* 2000—2008 йылдарҙа — «Башкиргаз» асыҡ яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы филиалы директоры;
* 2008—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы тәбиғәтте файҙаланыу, урман ресурстарын һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау Министрлығының Көньяҡ-Көнбайыш район-ара етәкселеге начальнигы;
* 2009—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы сауҙа-сәнәғәт палатаһының Көньяҡ филиалы директоры;
* 2010—2011 йылдарҙа «Башҡорт дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү учреждениеһының Стәрлетамаҡ филиалында хакимиәт-хужалыҡ эштәре буйынса директор урынбаҫары;
* 2012 йылдан алып «Башҡорт йылылыҡ тәьминәте» коммерция булмаған партнерлығының Көньяҡ территориаль (биләмә) етәкселеге начальнигы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт һәм экология Министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар.

## Сығанаҡтар
* https://deputat.openrepublic.ru/deputies/47755/
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы

**Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы** (; 1 июль 1936 йыл — 13 ноябрь 2011 йыл) — СССР спортсыһы. Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964, 1974), РСФСР чемпионы (1968), СССР кубогы чемпионаттарының көмөш призёры (1969), СССР чемпионаттарының бронза призёры (1964, 1965, 1969, 1969—1970 — эстафетала), «Төньяҡ байрамы» халыҡ‑ара ярыштары еңеүсеһе (1971). Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1964), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1962—1971).

## Биографияһы
Баязит Хаммат улы Ғизәтуллин 1936 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Суйынсы-Супан утарында тыуған.

## Ҡаҙаныштары
* 1961 йылдан спорт мастеры;
* 1966 йылдан саңғы ярыштары буйынса Халыҡ-ара класлы СССР спорт мастеры;
* 1962—1971 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы;
* 1964 йылда уҙғарылған Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы;
* 1964 йыл «Труд» ДСО-һы тәрбиәләнеүсеһе, СССР саңғы ярышы чемпионатында 50 км алыҫлыҡтағы ярышта СССР чемпионы;
* 1971 йылда эстафетала СССР чемпионы;
* 1968 йылда эстафетала РСФСР чемпионы;
* 1963 йылдағы, 1965 йылдағы СССР саңғы ярышы чемпионаттарында, 1969 йылда уҙғарылған СССР кубогы ярышында 50 км уҙышта көмөш призеры;
* СССР чемпионаттарында 1964 йылдағы 15 км араға уҙышта, 1965 50 км араға уҙышта, 1969 йыл 30 км араға уҙышта, шулай уҡ ошо йылдағы 70 км уҙышта бронза призеры.
* 1971 йыл «Төньяҡ байрамы» халыҡ-ара ярыштарҙа эстафетала еңеүсе була.

Спортта һирәк осрай торған хәл: ул бар ярыштарға ла үҙ аллы әҙерләнә. Йәғни үҙе өсөн эшләй.

Башҡортостан спорты тарихына көслө саңғысы булып инә. Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһында йәшәй. 2011 йылдың 13 ноябрендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Презумпция

**Презу́мпция** ( — *фаразлау, көтөү, өмөтләнеү*) — ялғанлығы бәхәсһеҙ иҫбатланғанға тиклем дөрөҫ тип һаналған фараз.  Презумпциялар   юриспруденцияла һәм тәбиғәт фәндәрендә киң ҡулланыла. Тәбиғәт фәндәрендә йышыраҡ бигүк асыҡ булмаған, күҙгә бәрелеп тормаған формала була. 

## Юриспруденцияла
Иң мөһим юридик презумпциялар:

* ғәйепһеҙлек презумпцияһы,   енәйәтселек хоҡуҡиәтендә һәм енәйәтселек-процессуаль  хоҡуҡиәттә, шулай уҡ  конституцион хоҡуҡиәттә ҡулланыла, сөнки йыш ҡына дәүләттең конституцияһында  нығытыла;
* ғәйеплелек презумпцияһы,  граждан хоҡуҡиәтендә,  ҡайһы бер илдәрҙә енәйәтселек хоҡуҡиәтендә лә ҡулланыла;   
* намыҫлылыҡ презумпцияһы,  граждан  һәм һалым хоҡуҡиәтендә ҡулланыла;
* авторлыҡ презумпцияһы,   авторлыҡ хоҡуҡиәтендә ҡулланыла;
* вафат булған кешенең ағзаларын һәм (йәки) туҡымаларын күсереп ултыртыу өсөн алыуға ризалығы презумпцияһы, медицина хоҡуҡиәтендә ҡулланыла.
* никах килешеүен төҙөгәндә ир менән ҡатындың береһе  дөйөм мөлкәт менән  эш иткәндә (һөйләшеп, уртаҡ фекергә килеп) икенсеһенең риза булыу презумпцияһы, ғаилә хоҡуҡиәте;
* планлаштырылған хужалыҡ йә башҡа эшмәкәрлектең экологик хәүефлелеге презумпцияһы, экология хоҡуҡиәте.
* хәбәрһеҙ ғәйеп булған кеше законда билдәләнгән мөҙҙәттә табылмаған осраҡта үлем презумпцияһы.

## Тәбиғәт фәндәрендә
Тәбиғәт фәндәрендә презумпциялар асыҡтан-асыҡ түгел, ә төрлө методологик принциптар рәүешендә ҡулланыла. Киң билдәле дөйөм фәнни  презумпцияларҙың береһе  —  «Оккам бәкеһе», уның буйынса, бер үк күренеште төрлөсә аңлатҡан бер нисә гипотеза араһынан  аңлатыу өсөн мөмкин тиклем әҙерәк асыл йәлеп иткәнен һайларға кәрәк. Был презумпция үҙ сиратында  методологик «етерлек нигеҙләмә принцибына» таяна, ә ул аңлатыу барышына яңы асыл индереү нигеҙле булырға тейеш тигән талап ҡуя. Тәбиғәт фәндәрендә презумпцияларға миҫалдар:

* геологияла һәм палеонтологияла стратиграфия принциптары:
** Стеноның ҡатламланыу принцибы, уға ярашлы, әгәр А геологик ҡатламы В ҡатламынан өҫтәрәк ятһа, В ҡатламының А ҡатламынан иртәрәк барлыҡҡа килгән булыуы  ихтимал.
** Гексли законы, йәки  флора менән фаунаның тап килешеү принцибы, уға ярашлы, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең бер үк төрҙәре ҡалдыҡтарын һаҡлаған геологик ҡатламдар, моғайын, бер үк дәүергә ҡарайҙыр.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу

**Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу** — Рәсәйҙә һәм уның территорияһындағы элекке дәүләттәрҙә йәшәгән халыҡтың аныҡ ваҡытҡа демографик, иҡтисади, социаль мәғлүмәтен йыйыу, дөйөмләштереү, өйрәнеү һәм таратыу.

## Халыҡ иҫәбен алыу тарихы
Рус үҙәкләштерелгән дәүләте ойошторолғандан һуң ҡайһы бер урындарҙа «яҙыу кенәгәләре» булдырыла. Уларҙа халыҡ тураһында мәғлүмәттәр була, ҡалалар, ауылдар, биләмәләр, сиркәүҙәр хаҡында яҙыла. Тәүҙә һалым һалыу объекты булып хужалыҡта эшкәртелеүсе ер участкалары — соха (һуңыраҡ сирек, дисәтинә) тора. XVII быуатта һалым һалыу берәмеге итеп — йорт , ә иҫәп алыуҙың төп итеп формаһы — йорт буйынса иҫәп алыу билдәләнә. Йорт буйынса иҫәп алыуҙан тыш, айырым территорияларҙа дөйөм дәүләт иҫәп алыуы (1646, 1678, 1710 йылдар, 1715—1717 йылдарҙағы Ландрат иҫәбе) үтә. Петр I указы менән 1718 йылдың 26 ноябрендә дәүләт риүәзенә (ревизия) башланғыс һалына, улар — 1858 йылдарҙа 10 тапҡыр үткәрелә.

Рәсәйҙә беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыу 1897 йылдың 9 февралендә үткәрелә. Совет осоронда халыҡ иҫәбен алыу 1920 йылдың 28 авгусында (Граждандар һуғышы ялмаған территорияларҙа), 1923 йылдың 15 мартында (ҡала), ә дөйөм иҫәп алыуҙар 1926 йылдың 17 декабрендә, 1937 йылдың 6 ғинуарында, 1939 йылдың 17 ғинуарында, 1959 йылдың 15 ғинуарында, 1970 йылдың 15 ғинуарында, 1979 йылдың 17 ғинуарында һәм 1989 йылдың 12 ғинуарында уҙа. СССР тарҡалғандан һуң, 1999 йылға билдәләнгән сираттағы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 1998 йылдағы көрсөктән һуң финанс тотороҡһоҙлоғо арҡаһында кисектерелә. Ул бары тик 2002 йылдың 9 октябрендә үткәрелә. Рәсәйҙә һуңғы халыҡ иҫәбен алыу 2010 йылдың октябрендә уҙа.
Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш

**Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш** термины беренсе тапҡыр 1983 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу барышында йыйылған шәхси мәғлүмәткә ҡарата Германияның Конституцион суды сығарған ҡарар контексында ҡулланыла. Был мәсьәлә буйынса суд былай ти:

«[…] мәғлүмәттәрҙе заманса эшкәрткәндә, индивидуумдың шәхси мәғлүмәтен саманан тыш йыйыу, һаҡлау, ҡулланыуҙан һаҡлау һәм уны ситтәргә биреү Конституцияла яҙылған дөйөм хоҡуҡтар менән гарантиялана. Был төп хоҡуҡ индивидуумдың үҙенең шәхси мәғлүмәтен асыу һәм файҙаланыуҙы билдәләү һәләтен гарантиялай. Мәғлүмәти үҙбилдәләнеште сикләү ул йәмәғәтселектең мәнфәғәтенә етди ҡағылғанда ғына рөхсәт ителә». 

Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш бик йыш шәхси тормошҡа хоҡуҡ кеүек ҡарала, әммә уның Ҡушма Штаттар традицияларында шәхси тормошҡа хоҡуҡтан айырыусы үҙенсәлекле ҡылыҡһырламалары бар. Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш шәхес силекте Уэстин билдәләүендә сағыла: «Кеше үҙе тураһында башҡаларға ниндәй мәғлүмәт һәм ниндәй шарттарҙа тапшырылырға тейешлеген үҙе хәл итеү хоҡуғына эйә» (Westin, A., freedom and Privacy, New York: Atheneum, 1970). Был билдәләмәгә ҡаршы, «шәхси тормошҡа хоҡуҡ» Ҡушма Штаттарҙың юридик традицияларында, ғәҙәттә, иғтибар үҙәгендә «яңғыҙлыҡҡа» хоҡуҡ («тыныслыҡта ҡалдырыу») ҡуйылған Уоррен һәм Брэндейс статьяһы һәм Конституцияның, кешеләрҙе һәм уларҙың милеген рөхсәтһеҙ тентеүҙән һаҡлаусы Дүртенсе төҙәтеүгә барып тоташа, тип һанала.
Оккам бәкеһе

**О́ккам бәкеһе (**йәки **Оккам лезвиеһы**) — метдологик принцип. Инглиз францискан монахы, Оккамда тыуып үҫкән фәйләсүф-номиналист Уильям (; ;  яҡынса 1285—1349 йылдар) исеме менән аталған. Ҡыҫҡаса ул былай яңғырай: *«Ихтыяж булмаһа, асылды күбәйтеүҙең кәрәге юҡ»* (йә *«Үтә ҙур ихтыяж булмаһа, яңы асылдарҙы йәлеп итеү кәрәк түгел»*).

Был принциптың нигеҙ йөкмәткеһенә ҡарағанда, "Оккам бәкеһе"н Оккам барлыҡҡа килтермәгән. Проторенессанс дәүерендә Оккам яҙып ҡалдырған фекер Аристотель замандарынан уҡ билдәле.

«Оккам бәкеһе» принцибы түбәндәгенән ғибәрәт: әгәр бер күренеш ике ысул менән, мәҫәлән, береһе — А, В һәм С асылдарын (терминдарҙы, факторҙарҙы, факттарҙы һ. б.) йәлеп итеү, икенсеһе А, В, С һәм D асылдары аша аңлатыла алһа һәм был ике ысул да бер үк төрлө һөҙөмтә бирһә, был ысулдарҙың беренсеһенә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Был миҫалда D асулы артыҡ, уны йәлеп итеүҙең кәрәге юҡ.

Шуныһы: Оккам бәкеһе аксиома түгел, ә презумпция, ул ҡатмарлыраҡ аңлатыуҙарҙы кире ҡаҡмай, ә бары тик гипотезаларҙы *ҡарау тәртибен* генә тәҡдим итә, ул күп осраҡта иң яҡшыһы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* 

*
Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы

**Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы** (1813 йыл — яҡынса 1883 йыл) — кантон начальнигы, подполковник (1886). Хиуа походында ҡатнашыусы (1839—1840). Ахун.

## Биографияһы
1813 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Түбәнге Себенле ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) тыуған. Фарсы, ғәрәп телдәрен яҡшы белгән. Түбәнге Себенле ауылында һәм Сәйет слободаһында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Татар Ҡарғалы ауылы) мулла булып хеҙмәт итә.

1830 йылдан — хәрби хеҙмәттә. 1839 йылдан — урядник, 1840 йылдың ғинуарынан — зауряд-хорунжий. Шул уҡ йылдың октябренән — хорунжий, 1844 йылдан — сотник, 1846 йылдан — есаул, 1853 йылдан — ғәскәри старшина.
1841 йылдан — кантон начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ йылдың май айында Башҡорт уҡытыу полкына ебәрелә, 1842—1850 йылдарҙа һәм 1852 йылдан — 10-сы башҡорт кантоны начальнигы, 1854 йылдан — 10-сы кантондың 1-се отделениеһы начальнигы, 1856—1862 йылдарҙа — 1-се Башҡорт кантоны начальнигы.

1848 йылда Иманғол ауылына күскән.

1851 йылдың майында Ырымбур линияһының Арал нығытмаһына аҙыҡ-түлек еткереү өсөн отряд составында була, 1851—1852 йылдарҙа Башҡорт-мишәр ғәскәренең йылҡы заводы идарасыһы.

1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походында ҡатнашҡан өсөн В. А. Перовскийҙан аҡсалата 95 көмөш һум бүләккә ала. Александр II коронацияһында башҡорт делегацияһы составында Мәскәүҙә була һәм «айырыуса тырыш хеҙмәте өсөн» «Ғәли йәнәптәренең коронацияһы иҫтәлегенә» алтын миҙал менән бүләкләнә.

Дәүләтшин Абдулла исеме менән «Абдулла ахун» башҡорт халыҡ йыры тарихы бәйле.

## Ғаиләһе
Улы Мөхәмәтвәли (1832 – 1859 йылдан һуң) — сотник, Башҡорт ғәскәре командующийының адъютанты булып хеҙмәт иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Әсфәндиәров Ә. Олатайҙарҙың бар тарихы… Өфө, 2005.

## Һылтанмалар
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, Башкирская энциклопедия, 2013. 150 бит.
Урядник

**Урядник** — Батша армияһында казачий ғәскәрҙең унтер-офицер чины.

## Сығышы
Иҫке славян мәғәнәһендә — чиновник, вазифалы кеше.

Урядник тип флотта квартирмистрҙарҙы һәм унтер-офицерҙарҙы, шулай уҡ эшселәрҙе күҙәткән десятниктарҙы атағандар. Быға тиклем «урядник» һүҙе шулай уҡ «устав» мәғәнәһендә лә ҡулланыла (*Урядник, или новое уложение и устроение чина [[:ru:Сокольничий путь|сокольничья пути]]*, 1668 год).

## Тарихы
"Ҡартайған һәм яралы һәм ғарип офицерҙарҙы һәм *урядниктарҙы* һәм һалдаттарҙы Хәрби бөйороҡта тикшерергә һәм һәм яраҡлыларҙы губерналар буйынса таратырға, ә яраҡһыҙҙарҙы Мәскәү ҡарт-ҡоролар йорттарына оҙатырға ".

Казак ғәскәрҙәрендә чиндар атамаһы:

* Өлкән урядник (өлкән унтер-офицер) — взвод командиры.
* Кесе урядник (кесе унтер-офицер) — уның ярҙамсыһы.

Шулай уҡ полиция уряднигы була — XIX быуатта, революцияға тиклем, Рәсәйҙә өйәҙ полицияһында стан приставына буйһонған һәм сотниктар һәм десятниктарҙың эш ғәмәлдәрен күҙәткән түбәнге чин. 1903 йылдан алып *өйәҙ полиция стражаһы* тип исемләнгән яңы структурала — буйһоноуында стражниктар һәм өлкән стражниктар булған кесе командир.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Стражник
* Хәрби вазифа
* Хәрби дәрәжә
* Рангтар тураһында табель

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Зауряд-прапорщик

**Зауряд-прапорщик** — Батша армияһындағы 1891 йылдан алып 1912 йылға тиклем унтер-офицерҙар өсөн юғары хәрби званиеһы.

## Тарихы
*Зауряд-прапорщик* званиеһы 1891 йылдың майында «Зауряд-прапорщиктар һәм зауряд-хәрби чиновниктар тураһында Положение»ға ярашлы булдырыла . Зауряд-прапорщиктар мобилизацияланған хәрби частарҙа кесе офицерҙар етешмәгән осраҡтарҙа субалтерн-офицер вазифаһына ваҡытлыса алмаштырыу өсөн тәғәйенләнә. Зауряд-прапорщик званиеһына юғары йәки урта белемгә эйә булған унтер-офицерҙарҙы, шулай уҡ фельдфебелдәрҙе (вахмистрҙарҙы) һәм күрһәтелгән белем цензына эйә булмаған, башлыса сроктан тыш хәрби хеҙмәт итеүсе өлкән унтер-офицерҙары тәғәенләргә рөхсәт ителә. Зауряд-прапощик званиеһына күсереү офицер вазифаһында раҫлау менән бер үк ваҡытта үткәрелә.

Зауряд-прапорщиктар бары тик пехота частарында һәм һуғыш шарттарында ҡайһы бер административ вазифаларында ҡарала (интендант транспортында, ылауҙарҙа, госпиталдәрҙә һәм башҡалар). 1894 йылда зауряд-прапорщик званиеһы казак ғәскәрҙәренә индерелә. Рус-япон һуғышы осоронда, 1905 йылда, ваҡытлыса положение буйынса флот зауряд-прапорщигы званиеһы индерелә, шулай уҡ артиллерияла. Шул уҡ йылда зауряд-прапорщик званиеһы Амур аръяғы округы сик буйы һағы айырым корусының йәйәүле частарында раҫлана.

Хоҡуҡи хәле буйынса зауряд-прапорщиктар кесе офицерҙарға (прапорщиктарға) тиңләштерелә. Зауряд-прапорщик званиеһынан мәхрүм итеү бары тик суд буйынса йәки тәртип буйынса йәки административ тәртиптә корпус командирының ҡарарына ярашлы мөмкин.

Зауряд-прапорщиктарға прапорщиктарға тейешле офицер формаһы бирелә, әммә эполетһыҙ. Шул уҡ ваҡытта обер-офицерҙар өлгөһөндәге бер йондоҙло погондарҙа галундан йәки таҫманан тейешле билдә ҡуйыла. 1904 йылда зауряд- прапорщик тарға погондарында хеҙмәт иткән частың шифровкаһы булыуы талап ителә.

Армиянан демобилизацияланған осраҡтарҙа бөтә зауряд-прапорщиктарға, шул иҫәптән мотлаҡ хеҙмәт сроктары тултырамағандарға ла — запасҡа сығыубер йондоҙло, йәки тейешле белем цензына эйә булғандарға һәм 28 йәштән өлкән булмағандарға — офицерға тәғәйенләүгә хоҡуҡтар алыу өсөн — юнкер училищеларына инеү, йәки кәрәкле белем гә эйә булмағандарға — ғәскәрҙәрҙә фельдфебель вазифаларын ҡабул итеү мөмкинлеге бирелә. Һуңғы осраҡта улар сроктан тыш хеҙмәт иткән фельдфебелдәргә бирелгән өҫтөнлөктәргә хоҡуҡтар алалар, шулай уҡ ҡайһы бер үҙгәрештәр менән формаһына. Шул уҡ ваҡытта әлеге бойороҡҡа тиклем званиены алыусыларға һәм хеҙмәттә фельдфебель вазифаһына күсеү шарты менән ҡалыусыларға юғары әмер буйынса бөтә хеҙмәт срогында офицер өлгөһөндәге погондарҙы йөрөтөү һаҡлана.

1912 йылда зауряд-прапорщик званиеһын биреү бөтөрөлә. Шул ваҡытта булған бөтә зауряд-прапорщиктарға (хеҙмәт иткән һәм запасҡа сыҡҡандар) барыһына ла элек бирелгән хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр һаҡлана. Ошо ваҡыттан алып вакант субалтерн-офицер вазифалары подпрапорщиктар менән алыштырыу планлаштырыла. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән запаста торған зауряд-прапорщиктар мобилизациялана һәм шулай уҡ элекке тәртип буйынса офицер бурыстарын үтәүгә йәлеп ителәләр.





## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Абдуллин Миннивасиҡ Ғатаулла улы

**Абдуллин Миннивасиҡ Ғатаулла улы** (14 февраль 1946 йыл) — ветеран-спортсы, еңел атлет, ғалим-педагог. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, 2001 йылдан — физик культура кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент. СССР-ҙың спорт мастеры (1977). Ике тапҡыр СССР, алты тапҡыр РСФСР чемпионы. 

## Биографияһы
Миннивасиҡ Ғатаулла улы  Абдуллин 1946 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.

1977 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленин һәм Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Дәүләт физик культура институтын тамамлай.

## Спорт
Профессиональ спорт менән 1970 йылда, Өфөлә, Гастелло исемендәге спорт клубында шөғөлләнә башлай. 1970 йылда — спорт мастерына кандидат, бер йылдан һуң спорт мастеры нормаларын үтәй (1977 йылда тапшырыла). БАССР буйынса өс рекорд ҡуя (1 500, 3000 һәм 5000 метрға йүгереүҙә).

## Юғары мәктәп
1991 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, доцент. 2001 йылдан — физик культура кафедраһы мөдире, БДПУ-ның Ғилми советы ағзаһы, еңел атлетика буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһы консультанты.

## Библиография, ғилми эштәре
* Бег — моя жизнь / М. Г. Абдуллин; [Лит. запись В. Н. Голова], 115,[2] с. портр. 17 см, Уфа: Башк. кн. изд-во 1988
* Комплексная программа по профилактике здоровья детей дошкольного и школьного возраста : Метод. пособие / Л. М. Аллакаева, М. Г. Абдуллин ; Башк. ин-т развития образования, 33 с. ил. 21 см, [2-е изд., стер.] Уфа? Изд-во БИРО 1998

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1975)
* «СССР-ҙың спорт мастеры» (1977)
* «БР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» (1999)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1977)
* «БР-ҙың күренекле спортсыһы» билдәһе (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биографии известных людей. Абдуллин, Миннивасик Гатауллович  
* Эльвира Ямалетдинова. С первого взгляда и на всю жизнь. Газета «Кармаскалинская новь», 22.08.2019
Двина-Печора һыу бассейны округы

**Двина-Печора һыу бассейны округы** — Рәсәй Федерацияһы һыу кодексына ярашлы Рәсәйҙең иң эре егерме бассейн округтарының береһе.

2006 йыл Двина-Печора һыу бассейны һәм уға бәйле булған Аҡ диңгеҙ менән Баренц диңгеҙенең ер аҫты объекттарын, шулай уҡ ул диңгеҙҙәргә ҡойоусы йылғаларҙы (Төньяҡ Двина, Печора, Онега, Мезень һ.б.). махсус һаҡлау маҡсаты менән барлыҡҡа килтерелә.

03 — Двина-Печора һыу бассейны округы 03 коды менән билдәләп йөрөтөлә.

* Двина-Печора һыу бассейны округы
* 03.01. — Онега
** 03.01.00 — Онега
*** 03.01. 202101 — Онега йылғаһы
*** 03.01.00.002 — Онега ҡултығы бассейны йылғалары. Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотица йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онега йылғаһынан тыш)
**** 03.01.00.100 — Аҡ диңгеҙ утрауҙары. Эске диңгеҙ һыуҙары һәм Рәсәй Федерацияһының территориаль диңгеҙе сиктәрендә 03.01.00 гидрографик агрегаттың яр буйы һыҙатына йәнәш (шул иҫәптән Соловецкий утрауҙары)
* 03.02 — Төньяҡ Двина
** 03.02.01 — Кесе Төньяҡ Двина
*** 03.02.01.001 — Сухона йылғаһы башынан алып Кубен гидроузелына тиклем Кубен күле һәм Сухона йылғаһы
*** 03.02.01.002 — Юг йылғаһы
*** 03.02.01.003 — (Кесе) Төньяҡ Двина йылғаһы (башынан алып Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә Вычегда йылғаһына ҡойғанға тиклем (башынан Кубань гидроузелына тиклем)
** 03.02.02 — Вычегда
*** 03.02.02.001 — Вычегда (башынан Сыктывкарға тиклем
*** 03.02.02.002 — Сыктывкарҙан алып ауыҙына тиклем Вычегда
** 03.02.03 — Төньяҡ Двина. Вычегда һәм Кесе Төньяҡ Двина ҡушылған ерҙән түбәнерәк

## Иҫкәрмәләр
Әрмәндәр

**Әрмәндәр** (, әрмәнсә *Հայեր*, hayer [hɑˈjɛɾ]) — һинд-европа ғаиләһенең әрмән телендә һөйләшеүсе боронғо халыҡ. Әрмәнстан һәм танылмаған Таулы Ҡарабахтың төп халҡы. Шулай уҡ күп әрмәндәр Ливан, Абхазия, Рәсәй илдәрендә йәшәй.

Әрмәндәрҙең дөйөм һаны яҡынса 10-12 млн. кеше.

## Тарих

II б.э.т. мең йыллыҡ VI  б.э.т. быуатҡа тиклем  Әрмән таулығында әрмән халҡы формалашҡан тип һанала.

Үҙатамаһы  - һай (*Հայ*), бер фараз буйынса Урарту төбәге  **Һати** атамаһынан килеп сыҡҡан.

522 б.э.т. фарсы батшаһы Дарий I Беһистун яҙмаһында *Арминия* илен телгә ала. Атама **Мелитена**ға сиктәш төбәк *Armi*, фарсыса *Armina* атамаһынан сыҡҡан.

Әрмәндәрҙең боронғо ҡанбабалары фригиялылар, мушки, хурриттар, урартуҙар ҡәбиләләре булған тип һанала.

## Әрмәндәрҙең генетикаһы
Сенгер институтының эҙләнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, әрмәндәрҙең генетик популяцияһы б.э.т.  3 меңенсе йылдарҙа барлыҡҡа килгән һәм әрмән популяцияһының генетик ҡатнашыуы б.э.т. 1200 йылдарҙа туҡтаған.

FTDNA-ның әрмән проекты мәғлүмәте буйынса, әрмәндәр араһында   Y-хромосом гаплогруппалары R1b1a2 (26,5 %), J2a (19,1 %), G2a (9,5 %), J1* (8,3 %), E1b1b1 (6,8 %), J1c3d (5,5 %), T1 (5,5 %) таралған.

## Галерея


File:Antiochus I of Commagene.jpg|Антиох I — әрмән батшаһы, б.э.т. I быуат .
File:An Armenian Woman.jpg|Әрмән ҡатын-ҡыҙы,  19 быуат (авторы Шарль Ландель)
File:Armenian warrior; Source - F.Brockhaus, Bilder-Conversations-Lexikon, Leipzig 1837.jpg|Әрмән һуғышсыһы, Ҡарабах, 1837 йыл
File:Armenian lady from Isfahan 1850.jpg| Исфахан әрмәндәре,  1850 йылғы картина
File:Армянская семья из села Ванк (Арцах-Карабах).jpeg|Әрмәндәр, Таулы Ҡарабах, XX быуат
Файл:Armenian-Americans-Boston-1908.jpg|300px|мини|уңда|Әрмән гаиләһе, Бостон, АҠШ
Файл:Hay pers.jpg|300px|мини|Әрмән кешеһе Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһына яһаҡ түләй, VI—V б.э.т., Персеполь
File:Jerusalem Armenian priest 1906.jpg|Иерусалимда әрмән руханиҙары, 1906 йыл
File:GETRONAGAN-VARJARAN classe1923 (mai 1921).jpeg|Истанбулда әрмән мәктәбе уҡыусылары, 1921 йыл
File:Armenian aviators group.jpg| 1930-сы йылдарҙа әрмән осоусылары
Файл:Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|Еревандың үҙәк өлөшө  Арарат тауы фонында



## Һылтанмалар

*    В. Я. Брюсов. Летопись исторических судеб армянского народа. — Ер., 1940.
*    Армяне // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
*    Армяне // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
*    Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 415
Кобринская Наталия Ивановна

**Кобринская Наталия Ивановна**, **Кобрынский Наталия Ивановна** (, ҡыҙ фамилияһы — *Озаркевич*; 8 июнь 1855 йыл, Белелуй ауылынан (хәҙерге Снятынский районы, Ивано-Франковск өлкәһе Украина) — 22 ғинуар 1920 йыл, Болехов) — галич-украин яҙыусыһы.

## Биографияһы
Наталия Ивановна Озаркевич 1855 йылдың 8 июнендә Белелуй ауылында тыуа.

Тәүге украин феминистарының береһе. Тол ҡалғандан һуң, ҡатын-ҡыҙҙарҙы тиң хоҡуҡлылыҡҡа әүҙем әйҙәй, ҡатын-ҡыҙҙарға университеттарға инергә рөхсәт итеү тураһында петиция тарата, ҡатын-ҡыҙ эмансипацияһы темаһына повесть яҙа һәм Станиславов ҡалала"*Товариство руський жінок*" ойошмаһын ойоштора.

Олена Пчилка менән берлектә 1889 йылда «Перший вінок» альманахын сығара. Ул гүзәл заттар мөхәррирләгән һәм нәшер иткән ҡатын-ҡыҙҙар журналына нигеҙ һала.

Наталия Ивановна Кобринская 1920 йылдың 22 ғинуарында Болехов ҡалаһында 1920 тифтан вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* *Гундорова Т. І*. Кобринська Наталія Іванівна // 422 // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. — К., 2001 — ISBN 944-02-3354-x.
Фаршатов Иридий Әшрәф улы

**Фаршатов Иридий Әшрәф улы** ( ; 5 июль 1938 йыл) — ғалим-юрист, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1993).

## Биографияһы
Иридий Фаршатов 1938 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Кушнаренко ауылында тыуған. 1966 йылда Свердловск юридик иниститутын тамамлай. Ошо йылда Башҡортостандың Асҡын районы халыҡ судында халыҡ судьяһы булып эш башлай. 1969 йылда КПСС-тың Асҡын район комитеты секретары итеп һайлана. 1972—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй: уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, доцент, хоҡуҡ фәндәр докторы, профессор. Ул 130-ҙан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни-тикшеренеү хеҙмәттәрен хоҡуҡ нормаларын, өҫтәмә хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен махсуслаштырыу, торлаҡ закондары йыйылмаһын камиллаштырыу проблемаларына арнаған.

## Хеҙмәттәре
* Правовые основы социального развития села. М., 1991;
* Жилищное законодательство: практика применения, теоретические вопросы. М., 2001;
* Комментарии к судебной практике по жилищным спорам. М., 2011

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Инфорамационный портал/ Фаршатов Иридий Ашрафович
Монзуль Екатерина Владимировна

**Монзуль Екатерина Владимировна** (, 5 июль 1981 йыл, Харьков) — футбол арбитры, Украинанан ФИФА арбитрҙарының элиталы категорияһына эләккән беренсе ҡатын-ҡыҙ арбитр.

## Карьераһы
Бала сағы Харьков өлкәһенең Бабай ҡасабаһында үтә. Футбол менән бәләкәйҙән мауыға, ҡасаба командаһы өсөн уйнай. 18 йәшендә, арбитр һәм уйынсы карьераһын һайлағанда, һуңғы вариантҡа туҡтала. Арбитрҙарҙың барлыҡ дүрт категорияһында ла эшләй. Тәүге этаптарҙа ир-аттар яғынан аңламаусылыҡ менән осраша, әммә эшен ташламай һәм осрашыуҙарҙы баһалауын дауам итә. 2005 йылдың 24 сентябрендә тәүге тапҡыр Финляндия һәм Польша командалары араһында халыҡ-ара матчты үткәрә.

2009 йылдың 11 тюнендә Екатеринаға Беренсе лига уйындарын хеҙмәтләндереү мөмкинлеге тураһында мәсьәлә ҡарала, әммә ФФУ башҡарма комитеты, уның тулы профессиональ әҙерлеге булмағанлыҡтан, үтенесен кире ҡаға. Ике йылдан ашыу ваҡт үткәндән һуң ғына, 2011 йылдың 4 октябрендә, Екатерина Беренсе лига арбитры лицензияһын ала. 5 октябрҙә «Одесса» һәм «Крымтеплица» командалары араһындағы уйынды баһалай. 2010 йылда уға Сингапурҙа үткән Үҫмерҙәр Олимпия уйындарында эшләүҙе ышанып тапшыралар, 2011 йылда ул Германиялағы донъя чемпионатында ҡатнаша.

Ҡышҡыһын ул ФИФА-ның элиталы арбитрҙары категорияһына эләгә һәм Украинанан был дәрәжәгә эйә беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Чемпиондар лигаһы матчтарын хеҙмәтләндерә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың Евро-2013 уйындарына һайлап алыу уйындарын үткәрә . 2012 йылдың февралендә Төркиәлә халыҡ-ара йыйындарҙа «Лудогорец» (Болгария) һәм «Нистра» (Молдавия) командалары араһында матч үткәреп, үҙенең һүҙ тейҙермәҫлек эше менән ике яҡ команда уйынсыларының да, тренерҙарының да ихтирамын яулай.

2013 йылда Швецияла буласаҡ Европа чемпионаты арбитрҙары исемлегенә индерелә. Төркөм этабы уйындарында Дания—Швеция (A төркөмө), Англия—Испания (C төркөмө) матчтарын, шулай уҡ Норвегия—Дания командаларының ярымфиналын үткәрә.

Канадала 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында футбол буйынса 2014 йыл донъя чемпионатында төркөм этабы матчтарын баһалай.

2015 йылда Канадала донъя чемпионатында АҠШ һәм Япония йыйылма командаларының финал матчында арбитр була (5:2).

Халыҡ-ара футбол федерацияһында тауыш биреү буйынса футбол тарихында һәм статистикаһында (IFFHS) Монзуль 2015 йылдың иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ- арбитры булып таныла.

2016 йылдың мартында ФФУ башҡарма комитеты составына инә.

2016 йылдың 3 апрелендә Украинаның ир-егеттәр араһында футбол буйынса чемпионат премьер-лигаһы матчының беренсе ҡатын-ҡыҙ — төп арбитры булараҡ украин футбол тарихына инә.

## Шәхси тормошо
Белеме буйынса — архитектор-төҙөүсе, ҡала хужалығы академияһын отличие менән тамамлай. Кейәүҙә түгел, әммә ул яратҡан кешеһе бар, ул футбол менән бәйле түгел. Инглиз телендә иркен һөйләшә. Хоббийы — дуҫтары менән аралашыу, кулинария һәм классик музыка.

## Наградалары
ІІ (2017) һәм ІІІ дәрәжә (2011) княгиня Ольга ордены менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Унтер-офицер

**Унтер-офицер** ( — кесе офицерҙар категорияһы) — түбәнге чиндар (вазифа — дәрәжә) һәм төрлө дәүләттәрҙең һәм илдәрҙең ҡораллы көстәрендәге кесе командирҙар һәм етәкселек составы категорияһы, шартлы рәүештә совет, ә һуңынан Рәсәй Ҡораллы көстәрендәге сержант-старшина составына тап килә.

Хәрби жаргонында — **унтер**. Славян атамаһы — **подофицер**. Рәсәй империяһында унтер-офицерҙар (артиллерияла — фейерверкерҙар, казак ғәскәрҙәрендә — урядник һәм артабан ҡорал төрө буйынса) ике түбәнге чиндарҙың өҫтәгеһе булып тора (түбәнгеһе — рядовой) — хәрби чиндарҙың беренсе (түбәнге) дәрәжәһе. «Унтер-офицер» атамаһы XVI—XVII быауаттарҙағы ландскнехттар армияһынан килеп сыҡҡан атама, ул ваҡытта һалдат һәм офицерҙар составы араһында ҡатлам буйынса айырылыу күҙәтелмәй. Шул уҡ ваҡытта һәр командир офицер тип атала, һәм унтер-офицерҙар обер-офицерҙарға (һүҙмә-һүҙ *өлкән офицер*) ҡаршы ҡуйыла, хәҙерге терминологияла з кесе офицерҙар составы тип атала.

## Рус армияһы

Рус император армияһында унтер-офицерҙар 1917 йылдың октябренә тиклем һаҡланып килә, әммә Аҡтар хәрәкәте контроле аҫтындағы территорияларҙа, шулай ҡайһы бер сепаратистар армияларында һуңғараҡ та ғәмәлдә булалар.
«Преображенский лейб-гвардия полкы *унтер-офицеры* Шелганин армия капитаны дәрәжәһенә күсерелә һәм фельдегерҙар корпусында ҡалдырыла»

Ҡораллы көстәрҙәге лейб-гвардияла хеҙмәт иткән унтер офицерҙарҙы (гвардия **унтер-офицеры**) һәм армиялағы унтер-офицерҙарҙы (армия **унтер-офицеры**) айырыу мотлаҡ.

Унтер-офицерҙар категорияһына төрлө осорҙа түбәндәге чиндар ҡарай:

* зауряд-прапорщик
* подпрапорщик
* фельдфебель (кавалерияла — вахмистр)
* өлкән унтер-офицер (взводный), өлкән урядник (казактар), өлкән фейерверкер (артиллерия)
* кесе унтер-офицер, кесе урядник (казактар), кесе фейерверкер (артиллерия)
* капрал
* фурьер
* каптенармус

; 1798 йылдан 1765 йылға тиклем
: 

* кесе сержант
* өлкән сержант

; 1765 йылға тиклем сержант

1826 йылға тиклем иҫке гвардия тип исемләнгән гвардияла фельдфебелдәр һәм вахмистрҙар, ә 1798 йылға тиклем сержанттар ҙа Рангтар табеленә (XIV һәм XIII) ҡарағанын иҫәпкә алырға кәрәк, әммә улар обер-офицер тип һаналмаған һәм уларға тиңләнмәгән. Шул уҡ ваҡытта армияға улар подпоручик йәки прапорщик итеп күсерелә алған.

## Чиндар, званиелар һәм билдә айырмалары

## Немец армияһы
Унтерофицер () — немец бундесверҙағы атама (НАТО эквивалент OR-5), шулай уҡ йыйылма унтер-офицерҙар составының OR-5-тән OR-9-ға тиклем йыйылма билдәләмәһе. Кесе төркөм — *портупеяһыҙ унтерофицер* (OR-5, *унтерофицер* һәм **') — өлкән төркөм ''портупеялы унтерофицер'' (OR-6-нан''фельдфебель'' OR-9-ға тиклем **').

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рангтар табеле

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и России и знаки их различия.
Феофил

**Феофи́л** (803 тирәһе — 20 ғинуар 842 йыл) — Аморей династияһының икенсе Византия императоры (829—842).

## Биографияһы
Феофил император Михаил II-сенең һәм уның беренсе тормош иптәше Фёкланың улдары. Суҡындырылған атаһы император Лев Армянин булған. 821 йылдан Феофил атаһы менән берлектә дәүләт етәксеһе була. Атаһының үлеменән һуң 829 йылдан берҙән-бер император булып ҡала. Ул тәхеткә яҡшы шарттарҙа килеп ултыра. Империяға ғәрәп пираттарынан башҡа һис ни ҡурҡыныслыҡ килтермәгән. Халыҡ йәшәйеше бик яҡшы була, ҡаҙна ла бик бай була. Әлбиттә, икона өсөн көрәшкән бәхәстәр тынмай. Әммә Михаил II етәкселек иткән ваҡыттарҙа иконаларҙы ҙурлауға(ололау) эйәреүселәр туҡтаған була.

Феофил ғалим Иоанна Грамматик етәкселегндә бик яҡшы белем алған, уҡытыусыһы билдәле иконалар өсөн көрәшеүсе булған. Феофил сәнғәтте һәм фәнде аңлап ҡабул иткән. Ул шулай уҡ сиркәү йырҙарын яратҡан. Үҙе лә стихириҙар яҙған.

Ул бик көслө һәм яҡшы сифаттарға эйә булған, тик ҡыҙыу характерлы булған. Хаҡиҡәтте яратыуы уны бик ҡаты саралар ҡылырға алып килгән.

## Иҫкәрмәләр
Гусева Ирина Борисовна

**Ирина Борисовна Гусева** (; 5 август 1987 йыл) — украин дзюдоисы. Рио-де-Жанейро ҡалаһында үткән 2016 йылғы Йәйге Паралимпия уйындарының көмөш призеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України