open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илкәнәй ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Илкәнәй ауыл Советы** —Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —Илкәнәй ауылы .

## Тарихы
Илкәнәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Миһранов Рауил Зарип улы (1941 йыл, 24 июль) — рәсәй еңел атлеты-марафонсыһы, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), үҙ йәше төркөмөндә Омск, Мәскәү, Санкт-Петербургта   халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе.

## Иҫкәрмәләр
Хараж

**Хара́ж** - () — Исламда  башҡа дин кешеләренән, кафырҙарҙан ер менән файҙаланған өсөн алына торған дәүләт ер яһағы.  Монголдар яулап алғас, Иранда харажды **мал**, **малият-и арзи** төшөнсәһе менән алмаштыралар, XV—XVII быуаттарҙа Урта Азияла һәм Иранда — **мал-у джихат**.

## Тарихы
Хараж кафырҙарҙан   мосолмандар тарафынан яулап алынған илдәрҙә ер өсөн алына. Шулай итеп, мосолман буламағандар жизйә лә,  хараж да түләй. Ислам динен ҡабул иткән кафыр жизйә түләүҙән азат ителгән, ләкин хараж түләү дауам иткән. 

Исламдың ташланғыс тарихында ҡасан даня ҡағыла, Ғәрәп хәлифәлегендә хараж жизиә синонимы булараҡ ҡулланыла. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә  хараж системаһы, бәлки, византия нормаларына барып тоташалыр.

Ислам хоҡуҡ белгестәре бер төптән булып, ер өсөн   мосолман булмағандар - хараж, мосолмандар ғөшөр түләргә тейеш тигән фекер белдерә. 

Ислам ҡабул итеүселәр арта барғанлыҡтан  дәүләт бюджетына керемдәр нисбәте етди ҡыҫҡара,  шуға күрә хараж түләнгән ерҙең статусы хужаһының диненә бәйле түгел тигән талап нығына.

Хәнәфи мәҙһәб буйынса, мосолмандар мосолман булмағандарҙан ер һатып алған хәлдә ғөшөр түгел, хараж түләргә тейеш. 
Ҡалған өс мәҙһәбтә бер үк ерҙән хараж да, ғөшөр ҙә түләнеүе мөмкин. Харажлы ерҙәрҙе ҡуртымға бирергә ярай .

Ғөшөр фәҡир мосолмандарға ярҙам күрһәтеү өсөн файҙаланыла, ә хараж дәүләт бюджетына бара.

## Хараж төрҙәре
Хараж өс төргә бүленә:
# **әл-Мисәхә** (муфадана), эшкәртелгән ер берәмегенән аныҡ ставкалар менән алына.
# **аль-Мүвәззәфә** (мүҡатаа, мүнәжизә), игенселек менән шөғөлләнергә мөмкин булған ерҙәрҙән түләү .
# **аль-Мүҡасама**, харажлы ерҙәрҙән алынған уңыштан түләү.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Керәүле-Илюшкин ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Керәүле-Илюшкин ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Керәүле-Илюшкин ауылы.

## Тарихы
Керәүле-Илюшкин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Ғәниева Тамара Әхмәтшәриф ҡыҙы (1951 йыл, 25 ғинуар) — башҡорт шағирәһе, тәржемәсе, драматург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), БАССР-ҙың яҙыусылар союзы ағзаһы (1986), Рәми Ғарипов (1998), Ф Кәрим (2004)  премиялары лауреаты.
* Сәхәутдинов Венер Ғәзиз улы (1939 йыл, 1 ғинуар) — хирург, Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1995), медицина фәндәре докторы (1975), профессор (1975), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993), СССР-ҙың уйлап табыусыһы, Рәсәй һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991).

## Иҫкәрмәләр
Боғҙанова Гөлниса Хәмәтнур ҡыҙы

**Гөлниса Хәмәтнур ҡыҙы Боғҙанова** (тыу. 1936, Ауырғазы районы, Башҡорт АССР-ы, СССР) — СССР-ҙың 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Гөлниса Хәмәтнур ҡыҙы Боғҙанова 1936 йылда БАССР-ҙы Ауырғазы районында тыуа.

Ишембайҙың 15-се урта мәктәбен тамамлай. Ишимбайҙа сәнәғәт артелендә кассир булып хеҙмәт юлын башлай.

1967 йылда эштән айырылмайынса Стәрлетамаҡ индустриаль техникумын тамамлай. Артабан Салауат ҡалаһының «Аммиак» заводына өлкән аппаратсы булып урынлаша.

1970 йылдың 14 июнендә Союз Советына Һайлауҙар булып үтә, һәм Г. Х. Боғҙанова 374-се Стәрлетамаҡ һайлау округы буйынса депутат итеп һайлана.

1971 йылда"«Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

## Һылтанмалар

* СССР Юғары Советы депутаттары : Һигеҙенсе саҡырылыш

## Иҫкәрмәләр
Ермолаевка ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Ермолаевка ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Ермолаевка ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында»  2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

32) Көйөргәҙе районы буйынса:
 а) Ермолаевка ауылында административ үҙәге менән «Ермолаевка» атамаһын һаҡлап, Ермолаевка  һәм Молокан ауыл Советтарын берләштерергә.
 Молокан ауыл советының Молокан, Ҡунаҡбай, 2-се Санйын ауылдарын, Дедов, Санйын утарҙарын Ермолаевка ауыл Советы составына индерергә.
 Ермолаевка ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Волигамси Ринат Фазлетдин улы (1968 йыл,  6 март ) — рәсәй рәссамы-постконцептуалисы.
* Чуева Анна Николаевна (1895 йыл, 22 май —1973 йыл,  7 июль ) — БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Яҙлау ауыл советы  «Хеҙмәт юлы» колхозының йәшелсә үҫтереүсеһе,Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Иҫтәлекле урындары

* Ермолаев парк — мәҙәниәт һәм ял паркы, 1850-1860 йылдарҙа нигеҙ һалынған..

## Иҫкәрмәләр
Тәхриф

**Тәхри́ф** ( — *һүҙҙәрҙе хаталыға үҙгәртеү; хәрефтәрҙең урындарын алмаштырыу*) — Ислам динендә: йәһүдиҙәр менән христиандар Илаһи Китаптар Тәүрат (Тора), Зәбур (Псалтирь) һәм Инжил (Евангелие) Китаптарына хаталы үҙгәртеүҙәр индергән. Библия текстары хатаға үҙгәртелгән тип раҫлаусылар араһында Ибн Хазм, әл-Күртүби, әл-Мәкризи, Ибн Таймия, Ибн Ҡәййим һәм башҡалар булған..

## Тарихы
Тәхрифтәр темаһы тәүге тапҡыр Ибн Хәзм хеҙмәттәрендә күтәрелеп сыға (X быуат). Автор Тәүраттың кем кире ҡаға Тора Муса тарафынан яҙылғанын инҡар итә һәм уның авторы Ғөзәйер (Ездра) булған тип раҫлай. Ибн Хәзм Танах һәм Яңы Ғәһед текстарындағы хронологик һәм географик теүәлһеҙлектәрҙе, пәйғәмбәрҙәр гонаһтары тураһындағы аҡылға һыймаған нәмәләрҙе күрһәтә, быларҙы раҫлаған ышаныслы сығанаҡ булмауын (*таватир*) әйтә. Ибн Хазм фекере буйынса, Йәрүсәлим ҡорамында берҙән-бер генә Тора ҡулъяҙмаһы булған саҡта шундай фальсификация эшләгәндәрҙер. Уның тәхриф тураһындағы аргументтары Ислам әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһай, полемикаларҙа файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; на русском языке
* 
*
Мораптал ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Мораптал ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Яңы Мораптал ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы (1895 йыл, 29 октябрь — 1938йыл, 10 июль) — башҡорт һәм татар йырсыһы һәм композиторы, музыка‑йәмәғәт эшмәкәре. «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булған беренсе йырсы (1929).
* Бикбай  Баязит (1909 йыл, 10 ғинуар  — 1968 йыл, 2 сентябрь) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург, либретто яҙыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957).

## Иҫтәлекле урындары

* Яҡут  тоҙло сығанағы —Ҡаҙлаир йылғаһының һул ярындағы шишмә, 1965 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Иҫкәрмәләр
Отрада ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Отрада ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Иҫке Отрада ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Байбулатов Раил Фатхелислам улы (1937 йыл, 2 июнь — 2002 йыл, 22 июль ) — башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы яҙыусылар союзы ағзаһы (1984), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), С. Чекмарев исемендәге премия лауреаты (1991).

## Иҫкәрмәләр
Поляковский Иосиф Болеславович

**Поляковский Иосиф Болеславович** (14 сентябрь 1925 йыл — 26 май 1981 йыл) — нефтсе. 1945—1966 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976).

## Биографияһы
Иосиф Болеславович Поляковский 1925 йылдың 14 сентябрендә Украинаның Киев өлкәһе Макаров районының Липовка ауылында тыуа.

Махсус урта белемле: 1957 йылда Октябрьский нефть техникумын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда тимер юл станцияһында эшсе булып башлай. 1945—1953 йылдарҙа — быраулаусы ярҙамсыһы, һуңынан быраулаусы, 1953 йылдан — «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры була.

Иосиф Поляковский етәкселегендәге бригада йыл һайын социалистик ярышта иң ҙур ара үтә, ҡатламдарҙы быраулауҙа ҙур тиҙлектә башҡара, шулай уҡ быраулау эштәренең үҙҡиммәтен кәметеүгә өлгәшә.

Ете йыллыҡ (1959—1965) үтеү тиҙлеге 240 процентҡа арта, бер метрҙә үтеүҙең үҙҡиммәте 30 процентҡа кәмей, ә эш етештереүсәнлеге 300 процентҡа арта. Һөҙөмтәлә ете йылда 150600 метр үтеү бурысын бригада 1964 йылдың мартында үтәй.

И. Б. Поляковский етәкселегендәге быраулау бригадаһы даими рәүештә скважиналар быраулауҙың прогрессив технологияларын өйрәнә һәм киң ҡуллана. Һыу менән йыуыу ҡулланып үтеү күләме йылына 95-96 процент тәшкил итә.

Скважиналарҙы 8-се һәм 9-сы дмаметрғаса кәметелгән бырауҙар менән быраулау техник-иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртыуға ярҙам итә. 1964 йылда бригада ошо ысул менән 37928 метр, йәғни дөйөм күләмдең 95 процентын, быраулай. Ә 1965 йылда тотош быраулау ошо ысулға күсерелә.

И. Б. Поляковский бригадаһы быраулау контораһында беренселәрҙән булып диаметрҙары 68/8 һәм 71/2 булған өс секциялы турбобурҙар индерә. 1964 йылда турбобурҙар менән 16 скважина, 1965 йылда бригаданың барлыҡ скважиналары быраулана. Өс секциялы турбобурҙар ҡулланыу бырауҙың үтеүен ике секциялылар менән сағыштырғанда 13 процентҡа яҡшырта.

1965 йылдың 18 июнендә И. Б. Поляковский бригадаһы быраулау тиҙлеге буйынса рекорд ҡуя — айына бер станок 9589 иетр үтә һәм 1 092 метр тәрәнлектәге 1830-сы скважинаны 82 сәғәттә быраулай.

Быраулау техникаһын һөҙөмтәле файҙаланыуҙағы ҙур уңыштар, нефть скважиналарын быраулауҙа юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм бригада менән оҫта идара иткәне өсөн 1966 йылдың 6 ғинуарында И. Б. Поляковскийға СССР Юғары Советы Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1967 йылда ул участка начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1970 йылда — «Туймазабурнефть» тресының район инженер-технлогия хеҙмәте начальнигы. 1974 йылдан алып — Өфө быраулау эштәре идаралығының инженер-технологы.

1981 йылдың 26 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966);
* Ленин ордены (1966),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971),
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Свобода ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Свобода ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Свобода ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылдың 19 ноябрендә ауыл советы составына Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законына ярашлы Абдулла ауыл советының 5 ауылынан  2 ауыл — Тимербай һәм Кинйәабыҙ ауылдары инә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (1915 йыл, 20 сентябрь  — 1945 йыл, 5 ғинуар ) — совет хәрби хеҙмәткәре, майор, танк батальоны командиры, Советтар Союзы Геройы.
* Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (1947 йыл, 27 декабре) — Стәрлетамаҡ драма театры актрисаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы.
* Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (1913 йыл, 14 август —1971 йыл, 24 февраль) — өлкән сержант Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының өлкән сержанты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы.
* Кинйә Арыҫланов (1723 — 1774?) — ауылға нигеҙ һалыусы (1770 йыл), 1773-75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.
* Йомағолов Илшат Хәлил улы (1932 йыл,  26 ғинуар — 2007 йыл,  6 ноябрь) — башҡорт совет актеры һәм драматург.

## Иҫтәлекле урындары

* Кинйә Арыҫланов музейы — мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль бюджет учреждениеһы.

## Иҫкәрмәләр
Таймаҫ ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Таймаҫ ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек

Административ үҙәге — Яңы Таймаҫ ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы (1932 йыл, 15 декабрь, ) — малсы, машина менән һауыу оҫтаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (1935 йыл,  25 декабрь —  2000 йыл, 5 ноябрь) — башҡорт яҙыусыһы, публицист. Салауат Юлаев исемендәге Республика премияһы лауреаты (1978).
* Хөсәйенов Хөрмәт  Хамзә улы (1920 йыл,10 март — 1995 йыл, 11 ноябрь) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, старшина,  Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Нөргөш (тау һырты)

**Нөргөш ** һырты Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы территорияһында урынлашҡан. 50 км оҙонлоҡтағы  ҡеүәтле тау теҙмәһе. Йөрәккүлдең көньяҡ ярынан һәм Лукаш тауҙарынан Берәҙәк йылғаһы тамағына һәм Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тиклем һуҙылған. Һырттың иң бейек - 1406 м -түбәһе төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.

**Нөргөш** шартлы рәүештә өс өлөшкә бүленә: Оло, Урта һәм Бәләкәй Нөргөш. Кварциттарҙан тора; битләүҙәрен ҡайын урманы ҡаплаған.  (субальп) зонаһы аныҡ күренә, түбәләрендә ҙур булмаған тау тундраһы участкалары осрай. Нисек һәм башҡа Көньяҡ Уралдың башҡа һырттары (Йөрәккүл, Үренгә, Егәлгә) кеүек, **Нөргөш** 300 миллион йыл самаһы элек барлыҡҡа килгән. Башҡорт телендә исеме «нурлы, балҡып ҡош» нисек тәржемә ителә, моғайын, ерле халыҡ, йәғни башҡорттар,  **Нөргөштө** ҡояшта ялтырап күренгән кварцит ҡырластары булғанға шулай атағандыр, ә бәлки, кешеләрҙең һырт тирәһендә  йыш ҡына төндә сәбәбен аңлатып булмаған билдәһеҙ ут осҡанын күргәнлектәндер, **Нөргөш** һырты туристар араһында популярлыҡ менән файҙалана. Һуҡмаҡ буйлап Сибирка ауылы янынан күтәрелә башлау иң уңайлыһы һанала.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Природа Челябинской области / Науч.ред. М. А. Андреева. Ч., 2001.
* Челябинская область: Энциклопедия / гл.ред. К. Н. Бочкарёв. Ч.: Каменный пояс, 2008.
## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ғөзәйер

**Ғөзәйер** — Ҡөрьәндәге йәһүдиҙәр Аллаһ улы тип иғлан иткән персонаж. Библиялағы  пәйғәмбәр Ездра менән бер тип һанала. Ул Сөләймән пәйғәмбәр менән  Зәкәрийә аралығындағы ваҡытта йәшәгән.

## [[Ҡөрьән]]дә
Ғөзәйерҙе Аллаһ улы тип атап, йәһүдиҙәр Бер Аллаһлыҡҡа  (Тәүхидкә) ҡаршы килгән енәйәт эшләйҙәр.  Ҡөрьәне упомянут однажды:

V—VII быуаттарҙағы  йәһүдилек тураһындағы билдәле материалдар  йәһүдилектең хөрмәтле шәхестәре араһында Эзра икаҙ һөйләп ғына дәрәжәлерәк булып күренә.   Моғайын, Ғәрәбстанда Эзраны айырыуса хөрмәт иткән берәй йәһүд сектаһы булғандыр. Ҡөрьәндәге риүәйәт Ғөзәйерҙе тап Эзра менән бер тип күрә. Риүәйәттәргә ярашлы, исраил улдары карапты (ковчег) һәм Тәүратты юғалтҡандан һуң , улар уны Аллаһы тәғәлә белем биргән Ғөзәйерҙән  өйрәнә. Карап менән Тәүрат табылғандан һуң уҡып ҡараһалар, Ғөзәйер өйрәткәндәр тулыһынса Тәүратҡа тап килгәнен күреп хайран ҡалғандар. Шунан һуң уны Аллаһы тәғәләнең улылыр тип уйлай башлағандар.

## Шулай уҡ ҡара
* Узайр (имя)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Узайр на сайте *[[islam.ru]]* 01 июня 2009
Ибрай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Ибрай ауыл советы** — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы муниципаль берәмек . 

Административ үҙәге — Ибрай.ауылы

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Әжәк ауыл Советы (Борай районы)

**Әжәк ауыл Советы ** — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.

Административ уҙәге — Әжәк ауылы

## Тарихы
Әжәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Баҙраҡ ауыл Советы (Борай районы)

**Баҙраҡ ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Оло Баҙраҡ ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Бикмәт ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:Борай районы буйынса: Оло Баҙраҡ ауылында административ үҙәге менән «Баҙраҡ» атамаһын һаҡлап, Баҙраҡ  һәм Бикмәт ауыл Советтарын берләштерергә.Бикмәт ауыл Советының Ҡалмыҡ, Нарыш, Иҫке Бикмәт, Иҫке Туҡран ауылдарын Баҙраҡ ауыл Советы составына индерергә. Баҙраҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Бикмәт ауыл Советын алып ташларға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Абзай ауыл советы** — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Абзай ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошо, берәмектәр сиктәре һәм административ муниципаль үҙәктәрен үҙгәртеү тураһында» законының 1-се статьяһы, 186-сы бүлегендә (2005 йылдың 20 июлендә ҡабул ителгән  211-З-се һанлы БР Законынан) яҙылған:
 Ләүзә ауыл советына ҡараған Алағуз ауылын Абзай ауыл советына тапшырып, Ҡыйғы районы Абзай ауыл советы һәм Ләүзә ауыл советтарының сиктәрен үҙгәртергә.

## Население

## Состав сельского поселения

## Иҫкәрмәләр
Зәкәрийә

**Зәкәрийә ибн Азан** () —  израиль халҡына ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре.  Библиялағы рухани Захария бер тип һанала. Ҡөрьән 7 тапҡыр телгә алынған. Яхъя (*Иоанн Креститель*) пәйғәмбәрҙең атаһы.

## Пәйғәмбәрлек эшмәкәрлеге
Уның тулы исеме: Зәкәрийә ибн Азан ибн Мүслим ибн Садун.Зәкәрийә пәйғәмбәр ваҡытында Әл-Ҡудс (Иерусалим) ҡорамында  тәүлек әйләнәһенә ғибәҙәттәр ҡылына. Был ҡорам хеҙмәткәрҙәре Һарун затынан була. Шул осорҙа Израилдә пәйғәмбәр  булмаған, исраил улдары Аллаһы тәғәләнән пәйғәмбәр ебәреүҙе ялбарып, көн-төн уҡынған, һәм Аллаһ Зәкәрийәне  пәйғәмбәр итеп тәғәйенләгән. Зәкәрийә иман юлына өндәгән, тик бик күптәр уны инҡар иткән, һанламаған.Мәрйәм Инәнең улы  Ғайса пәйғәмбәр тыуғандан һуң Бәни Исраил (Израиль) халҡы Зәкәрийәнең өйөнә баҫып инеп, уны Мәрйәм менән зина ҡылыуҙа ғәйепләп, үлтерәләр.

## Мәрйәмде тәрбиәләү
Зәкәрийә Бәни Исраилдең бик тәҡүә һәм зирәк аҡыллы кешеһе булған. Ул буласаҡ пәйғәмбәр әсәһе Мәрйәмде бәләкәй сағында тәрбиәгә йәрәбә буйынса ала. Уның ярҙамында Мәрйәм  Тәүратты өйрәнә. Зәкәрийә Мәрйәмдең әсәһе яғынан яҡын апаһының ире була. Шул рәүешле Яхья пәйғәмбәр менән  Ғайса пәйғәмбәр туған булып сыға.

Зәкәрийә Мәрйәм менән булған бик күп тылсымлы нәмәләргә шаһит була. Мәҫәлән, йәй көнө уның табынында - ҡышҡы , ә ҡышҡыһын йәйге емештәр күрә. Ҡайҙан алдың тигән һорауға Мәрйәм, Аллаһы тәғәлә ебәрҙе, тип яуаплай торған булған (Коран, 3: 37).

## Яхъяның тыуыуы
100 йәшендә  Зәкәрийәнең балалары булмаған һәм ул Аллаһы тәғәләнән тоҡом биреүҙе һорап ғибәҙәт ҡыла торған булған(Коран, 3: 38). Бер мәл Зәкәрийә  михрабта Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында уға фәрештәләр  килеп уның  Яхья тигән пәйғәмбәр улы тыуасағын хәбәр итә. Зәкәрийә быға ышанмай һәм берәй кирәмәт биреүҙе һорай. Аллаһ уны өс көнгә телһеҙ итә. 

Шунын һуң Зәкәрийәнең Яхъя улы тыуа.  Яхъя пәйғәмбәр Ғайса пәйғәмбәрҙән ярты йыл алда тыуа һәм уға халҡы араһында вәғәздәр һөйләргә ярҙам итә.

## Зәкәрийә Ҡөрьәндә
* Баһаламалар: 6:85, 19:2, 19:7-8, 21:90
* Бала теләүе: 3:38, 19:3-6, 21:89
* Теләге ҡабул булғаны: 3:39-40, 19:7-9, 21:90
* Өс көнгә телдән яҙыуы: 3:41, 19:10-11

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *В. Heller*. Islamische Jesaja-Legende, Islamische Zacharija-Legende. — MGWJ. 1936, — p.53.
Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Батыр ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Дмитриевка ауыл Советы (Йылайыр районы)

**Дмитриевка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Дмитриевка ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Арыҫлан ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —  Арыҫлан ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Туғыҙлы ауыл Советы менән берләштерелгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Үрге Ҡыйғы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Үрге Ҡыйғы ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Үрге Ҡыйғы ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге № 126-з «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ  муниципаль берәмектәр үҙәктәре тураһында» законына ярашлы .

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Яхъя

**Яхъя́ ибн Зәкәрийә** () — Аллаһы тәғәлә тарафынан Бәни Исраил ҡәүеменә Мәрйәм улы Ғайсаның пәйғәмбәрлек миссияһын раҫларға ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре. Зәкәрийә пәйғәмбәр улы. Библиялағы пәйғәмбәр Иоанн Креститель менән бер тип һанала. Ҡөрьәндә 5 тапҡыр телгә алына. Исламс риүәйәтенә күрә, Яхья пәйғәмбәр Ғайсаның пәйғәмбәрлеген беренсе булып әйткән, уға ышанған һәм йәһүдтәр араһында рисәләтенә ярҙам иткән.

## Биографияһы

### Донъяға килеүе
Оҙаҡ ваҡыт пәйғәмбәр Зәкәрийә һәм уның ҡатыны Элисаның балаһы булмай. Ул Аллаһы тәғәләнән Уның ул биреүен һорай. Аллаһ уның доғаларын ҡабул ҡыла һәм фәрештәләр аша, уларҙың улы тыуа сағы тураһында тураһында хәбәр ебәрә. Зәкәрийә фәрештәләр әйткәнен раҫлау өсөн берәй билдә бирелеүен һорай. Шунан һуң ул өс көнгә телдән яҙа. Ошо уның улы тураһындағы һүҙҙе раҫлау була Исламда Яхъяның тыуыуы тураһындағы риүәйәт Аллаһтың ҡөҙрәтен күрһәтә һәм Уның хатта ҡартлыҡта ла бала бүләк итеү һәләтен күрһәтә.

### Исеме
Ҡөрьәндә тасуирлаған Яхъя пәйғәмбәр тормошо һәм Лука Инжилендәге Иоанн Креститель тарихы менән дөйөм урындар күп )
бәлки унан өҙөк тә булғандыр . Шуға оҡшаш аят Мәрйәм сүрәһендә бар

### Холҡо
Ҡөрьәндә Яхъя пәйғәмбәр бик тәҡүә, иманлы кеше тип атала, Ғайса һәм Ильясо менән бер рәткә ҡуйыла.
. Бала саҡтан зирәк, ата-әсәһенә хөрмәтле, баҫалҡы булған.

## Яхъя Сөннәттә
Риүәйәт буйынса, Яхъя пәйғәмбәр Ғайса пәйғәмбәр менән бер йылда тыуған. Ул бәләкәй сағынан атаһының тәрбиәһендә үҫә, Әл-Ҡудс (*Йәрүсәлим*) ҡорамында була, ул Аллаһы тәғәләгә тәҡүәлек менән ғибәҙәт ҡыла. Ул яңғыҙ булырға яратҡан, аскеттарса йәшәү рәүеше алып барған, көндәлек тормошта әҙ менән ҡәнәғәт була белгән.

Бәлиғ булғас, Бәни Исраил ҡәүеме араһында Муса диненә өндәй башлаған. Ғайса пәйғәмбәрҙең миссияһын белгәс, уны таныған һәм яңы дингә саҡырып, Инжил буйынса йәшәргә саҡырған. Израиль халҡының күпселеге яңы динде ҡабул итмәй, Тәүрат буйынса йәшәүҙе дауам итә.

Йәһүд батшаһы Ирод башта Яхъя пәйғәмбәргә яҡшы мөнәсәбәттә була, мәгәр пәйғәмбәр Иродтың туған һеңлеһе менән никахын танымағас, уға ҡарашын насар яҡҡа үҙгәртә һәм башын ҡырҡтырып үлтертә. Шулай итеп, Яхъя пәйғәмбәр 35 йәщтәр самаһында дин хаҡына үҙен ҡорбан итә. Яхъя пәйғәмбәрҙең башы өмүәиҙәр мәсетендә ерләнгән (Дамаск).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Годфруа-Демонбин, Морис|M. Gaudefroy-Demombynes]]*. 383—384t. // Mahomet . P.: Albin Michel, 1969. — 698 pp.
* 

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Вострецов ауыл Советы (Борай районы)

**Вострецов ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Вострецов ауылы

## История
Вострецов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы

**Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы** (12 февраль 1947 йыл) — (ижади псевдонимы Филарет Шага; 1947), рәссам, график, педагог. 1974 йылдан Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 1998 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2014).

## Биографияһы
Филарет Һаҙый улы Шиһабутдинов 1948 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Әхмәр ауылында тыуа.

1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. Артабан бер аҙ ваҡыт Себер тарафтарында, Кемерово өлкәһе Белов ҡалаһында йәшәп ала. Художество мәктәбендә уҡыта, графика менән шөғөлләнә. 1974 йылда Өфөгә ҡайта, Башҡорт ижади-производство комбинатына рәссам булып эшкә урынлаша. 1998 йылда Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй башлай.

## Ижады
Башҡорт энциклопедияһы уны башҡорт графикаһының «сағыу вәкилдәренең береһе» тип атай. Линогравюра техникаһындағы эштәре («Иҫке Өфө» серияһы, 1976; «Ҡышҡы нағыш», 1985), офорт («Ҡар яуғандан һуң», 1978), һүрәт («Ҡаҙан урамында», 1985) менән таныла. 1990-сы йылдарҙың беренсе яртыһынан рәссам һынлы сәнғәткә мөрәжәғәт итә («Хыялға бирелеү», 1993; «Бесәнгә төшөүҙе көтөү», 1999; һәм башҡалар), әммә графика өлкәһендәге эшен дә дауам итә («Минең ҡалам» серияһы, 1995).

«Башҡорт һынлы сәнғәт мәктәбе» монографияһы авторы Г. Г. Калитов фекеренсә, Филарет Шиһабутдиновтың 1990-сы — 2000-се йылдарҙағы эштәре «үткәндәрҙең формаһын һәм эстетикаһын инҡар итеү хас булған постмодернизм йүнәлешенә ҡарай».

### Күргәҙмәләре
1972 йылдан төрлө күргәҙмә проекттарҙа ҡатнаша (халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә лә). Рәссамдың персональ күргәҙмәләре күп тапҡырҙар Өфөлә (1997—1999,
2000—2005, 2007, 2011) ойошторола; 2010 йылда Магнитогорск ҡалаһында уның персональ күргәҙмәһе үткәрелә. 2013 йылда Өфө художество галереяһында, уның 65 йәшлек юбилейына арнап, Филарет Шаганың (*Шага* — ижади псевдонимы) персональ күргәҙмәһе үткәрелә.

### Музей коллекцияларындағы эше
Рәссамдың эштәре Рәсәй һәм сит илдәрҙең төрлө музейҙарында, шул иҫәптән Гапар Айтиев исемендәге Милли сәнғәт музейында (Бишкек), БГХМ, Өфө художество галереяһында (Өфө) күрһәтелә.

### Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2014 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы» исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Галлямова Л. Г.* Краски родного края: очерки о художниках Башкортостана. — Уфа: Китап, 2002. — 171 с.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Шагабутдинов, Филарет Хадиевич. Профиль на сайте Союза художников РБ.
* *Л. В. Бондаренко.* Шагабутдинов, Филарет Хадиевич . *Башкирская энциклопедия*.  ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2013). Проверено 4 апреля 2017.
Ләүйылға ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Ләүйылға ауыл советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге —  Ләүйылға ауылы

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең административ-территориаль ҡоролошон, сиктәрен үҙгәртеү тураһындағы» Законының 1-се статьяһы, 186-сы бүлегендә (йөҙ ҙә һикһән алтынсы бүлеге 2005 йылдың 20 июлендәге 211-З-се БР Законында ҡабул ителгән) блай тиелгән:
186. Ләүйылға ауыл Советына ингән Алағуз ауылын Абзай ауыл Советына биреп, Ҡыйғы районының Абзай ауыл Советы һәм Ләүйылға ауыл Советы сиктәрен үҙгәртергә.
. 

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Мухачёв Аркадий Васильевич

**Мухачёв Аркадий Васильевич** (14 август 1910 йыл — 21 декабрь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Аркадий Васильевич Мухачёв 1910 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡыҫынды ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыған. Урыҫ. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Һуғышҡа тиклем 7 класты тамамлай һәм колхозда эшләй. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында — 1941 йылдан. Фронтта — 1942 йылдың июленән.

172-се гвардия уҡсылар полкы взводы командиры ярҙамсыһы (57-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 8--се гвардия армияһы) гвардия старшинаһы Мухачёв А. В. 1944 йылдың 10-13 майында, Овидиополь (Украина) ҡалаһынан төньяҡтараҡ дошманға ҡаршы һөжүм ваҡытында, дошмандың күп һанлы контрһөжүмен ҡаҡлыҡтырғанда, автоматтан атып 26 гитлеровсыны ҡырып һала. 1944 йылдың 22 майында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Тәьминәт взводы командиры гвардия старшинаһы Мухачёв А. В. 1944 йылдың 1 авгусында Магнушев ҡалаһы янында, дошман уты аҫтында штрумлау группаһын, ҡорал һәм аҙыҡ-түлекте Висла йылғаһының һул яҡ ярына сығырыуға өлгәшә. 1944 йылдың 26 сентябрендә 2-се дәрәжә Дан орлены менән бүләкләнә.

Уҡсылар батальоны старшинаһы гвардия старшинаһы Мухачёв А. В. 1945 йылдың 3 февралендә Гёритц (Германия) тораҡ пункты янында ҡаты яраланған уҡсылар взводы командирын алмаштыра һәм шәхси өлгөһө менән яугирҙәрҙе һөжүмгә күтәрә. Яралы булыуына ҡарамаҫтан, яу яланын ташлап китмәй, пулемёттан 10-дан ашыу дошман һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 24 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1946 йылда Аркадий Васильевич Мухачёв демобилизациялана һәм тыуған ауылына ҡайта. Ҡыҫынды ауыл Советы рәйесе булып эшләй.
1958 йылдың 21 декабрендә вафат була.

## Наградалары
* I дәрәжә Дан ордены (№ 1745).
* II дәрәжә Дан ордены (№ 5443).
* III дәрәжә Дан ордены (№ 44791).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1947-45 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* СССР миҙалдары.

## Әҙәбиәт
* Кавалеры ордена Славы трех степеней. Краткий биографический словарь. Москва.2000.
* Газета «Красная Звезда» от 7.05.2008. Полные кавалеры Ордена Славы 172 гв. сп.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биография на сайте МО РФ
Мәтинов Шаһишәриф Миҙәтғәли улы

**Шаһишәриф Миҙәтғәли улы Мәтинов** (яҙылыу варианттары — *Шагишариф Медетгалиевич*, ,  1854 йыл—февраль 1919 йыл) — башҡорт йәмәғәт эшмәкәре, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы. Конституцион демократ, мосолман халыҡ партияһы вәкиле, Түбәнге Новгородта Макарьевка йәрминкәһе һәм Пермь губернаһының Ирбит йәрминкәһе ахуны, Орск өйәҙе ахуны, Орск өйәҙенең Земский управаһы ағзаһы, Орск өйәҙенең мәғрифәт эштәре идарасыһы, Вәлиди Әхмәт-Зәки Әхмәтшаһ улының хөкүмәтендә мөфтөй

## Биографияһы
Ырымбур губернаһы Орск волосында хәлле башҡорт ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белемде Муллаҡай мәҙрәсәһендә ала. Ҡаҙан губернаһының Ҡышҡар мәҙрәсәһен тамамлай. Темәс ауылында урыҫ-башҡорт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1884 йылда Өфөлә өйәҙ ахуны исеменә аттестация үтә. 1890 йылда Макарьевка йәрминкәһенә (Түбәнге Новгород) ахун итеп тәғәйенләнә.

1891 йылда Пермь губернаһының Ирбит йәрминкәһенә күсә. 1906 йылда Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. 1913 йылда — Орск өйәҙенең Земский управаһы ағзаһы.

1917 йылдың февраленә тиклем — Орск өйәҙенең мәғрифәт эштәре идарасыһы. Шаһишәриф Миҙәтғәли улы ошо поста эшләгән сағында башҡорт ауылдарында мәктәптәр астырыуға өлгөшә, уларҙы уҡытыусы кадрҙары менән тәьмин итә, мохтаждарға стипендия түләүҙе юллап ала.

1917 йылдан һуң Вәлиди Әхмәт-Зәки Әхмәтшаһ улы яғына сыға һәм Башҡортостан автономияһы өсөн көрәшкә рухландырыусыларҙың береһе була. 1918 йылда — Башҡорт Хөкүмәте эргәһендәге Диниә Назараты мөфтөйө.

1919 йылдың февралендә ағыуланыуҙан үлә.

## Әҙәбиәт

* Мусульманские депутаты Государственной думы России. 1906—1917 гг. Сборник документов и материалов / Сост. Л. А. Ямаева. — Уфа, 1998, с. 296.

## Иҫкәрмәләр

### Һылтанмалар

* Государственная дума Российской империи 1906—1917 годы: Биография Матинова, Шагишарива Мидатгалиевича 
* Был такой ахун. Журнал Бельские просторы
* депутат Государственной Думы от Оренбургской губернии. газета Баймакский вестник
* ↑ Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм в Башкортостане: история и современность: Уфа, ГРИ «Башкортостан», 2005. с.9
* Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор — Д. З. Хайретдинов. — М.: Издательский дом «Медина», 2009. — 404 с., ил. (на с.186)
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы

**Ғәзиев Ислам Гәрәй улы** (30 сентябрь 1929 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1954—1977 йылдарҙа «Востокпроводмеханизация» тресының экскаватор машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974).

## Биографияһы
Ислам Гәрәй улы Ғәзиев 1929 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының  Ҡорманай ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда Черниковкалағы 20-се ФЗО мәктәбен тамамлағандан һуң «Востокпроводмеханизация» тресының 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығы коллективында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып башлай. 1954 йылдан экскаватор машинисы булып эшләй.

Эшләү осоронда Ислам Ғәзиев заманса ер ҡаҙыу техникаһын бар камиллыҡта үҙләштерә. Юғары квалификациялы белгес булғанға күрә, үҙ тәжрибәһен йәш механизаторҙарға оҫта тапшыра. Туғыҙынсы биш йыллыҡ йылдарында (1971—1975) 10 кешене үҙ һөнәренә өйрәтә.

Урта Азия — Үҙәк, Усть-Балык — Ҡурған — Өфө — Альметьевск, Медвежье — Үҙәк кеүек уғата эре магистраль торба үткәргестәрен һәм башҡа үтә мөһим нефть һәм наз объекттарын төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша., . Медвежье — Үҙәк газ үткәргесе төҙөлөшөндә юғары производство уңыштарына өлгәшә: Себерҙең ауыр климат шарттарында, экскаватор менән 25 километрҙан ашыу оҙонлоҡтағы траншеяны ҡаҙып, эш нормаһын 140 процентҡа үтәй, смена заданиеларын даими рәүештә 145—150 процентҡа еткереп башҡара. Үҙенә тапшырылған техниканы дөрөҫ һәм һаҡсыл файҙаланыу һөҙөмтәһендә тик шул ғына объектта И. Г. Ғәзиев 3 700 литр дизель яғыулығын һәм 310 метр ҡорос тростарҙы экономиялай.

1974 йылда пландағы 180 тонна урынына 322 тонна тупраҡты эшкәртә. Үҙенең шәхси планын һәм 1974 йылға ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда — август айында уҡ үтәй, ә үҙенең биш йыллыҡ планын өс йыл да ете айҙа уҡ йомғаҡлай.

Төмән өлкәһенең Төньяҡ райондары — Урал — Волга буйы — Үҙәк газ үткәргес төҙөлөшөндә өлгәшкән юғары производство уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 20 февралендәге Указы менән И. Г. Ғәзиевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974). 1989 йылда хаҡлы ялға сыға.

Ғәзиев Ислам Гәрәй улы Өфөлә йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Ленин (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*
Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Ишле ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Кандаковка ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

**Кандаковка ауыл советы** — Башҡортостандың Ҡыйғы райондағы муниципаль берәмек .  

Административ үҙәге — Кандаковка.ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законына ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә булған.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Глухарёв Василий Геннадьевич

**Глухарёв Василий Геннадьевич** (15 апрель 1980 йыл) — спортсы,  спорт ориентирлашыуы буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2004). 

## Карьераһы
Башҡорт спорты тәрбиәләнеүсеһе, Октябрьский ҡалаһының 3-сө  балалар—үҫмерҙәр спорт мәктәбендә спорт ориентирлашыуы  менән таныша  (тренерҙары - В. М. Лукьянов, Ю. М. Лукьянов, И. Г. Шешенин). 

1998 йылда үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы. 

1999 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында классик дистанцияла көмөш миҙал яулай. Киләһе йылда юниорҙарҙың донъя чемпионатынан   ҡыҫҡа дистанцияла алтынын һәм эстафетаның бронзаһын алып ҡайта. 2001 йылда юниорҙар араһында Европа чемпионатында ике алтын награда яулай. 

2001-2008 йылдарҙа күп тапҡыр Рәсәй чемпионы була.

2003 йылда Донъя Кубогы эстафетаһында еңеүсе була. 2003 йылда Европа чемпионатында эстафетала көмөш призер. 2004 йылда эстафетала донъя чемпионы.  2010 йылда хәрбиҙәрҙең Бөтә донъя уйындарында шәхси зачетта бронза призеры һәм командала алтын наградаға лайыҡ була.

Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостандың күренекле спортсыһы (2004).

## Тренер карьераһы
2008 йыл — Төмән өлкәһе командаһының баш тренеры.

## Белеме
2009 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлай (һөнәр «Физик культура һәм спорт»,  Октябрьский  филиалы).

## Һылтанмалар
*
Тойғонов Әхмәт Шаһиғәли улы

**Тойғонов Әхмәт Шаһиғәли улы** (15 июнь 1916 йыл — 3 октябрь 2003 йыл)- педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971). Запастағы майор.

## Биографияһы

Әхмәт Шаһиғәли улы Тойғонов 1916 йылдың 15 июненә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Ерекле ауылында тыуған. Балалар йортонда тәрбиәләнә, В.И.Ленин исемендәге мәктәпте (Стәрлетамаҡ ҡалаһында) тамамлай. Стәрлетамаҡ педагогия техникумын, 1939 йылда Өфөләге К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн орден-миҙалдар менән бүләкләнә.

Һуғыштан һуң Йомағужа районы (хәҙерге Күгәрсен районы) Йомағужа урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы, мәктәп директоры булып эшләй. Мәктәп уҡыусылары хәтерләүенсә, Әхмәт Шаһигалеевич мәктәп завхозы Кузьма Матвеевич Чадин менән мәктәп өсөн ағас артынан Белоретҡа йөрөгән, ағас әҙер булғас, уны һал менән Ағиҙел үренән Йомағужаға тиклем алып төшәләр. Ошо мәктәптең фотоһүрәте Әхмәт Шаһиғәли улының кесе ҡыҙы Зәйләлә һаҡланған.

1966—1976 йылдарҙа Әхмәт Шаһиғәли улы Ишембай ҡалаһындағы 2-се интернат-мәктәптә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында) өлкән тәрбиәсе булып эшләй, шулай уҡ тарих фәненән дә уҡыта. Интернат-мәктәптә тәрбиәләнеүселәр хәтерендә Әхмәт Шаһиғәли улы талапсан, ләкин атайҙарса хәстәрлекле тәрбиәсе булып ҡалған. Балаларҙы үҙаллы тормошҡа әҙерләү, яуаплылыҡ тойғоһо тәрбиәләү өсөн интернаттағы балалар үҙидаралығы булдырыла, өлкән класс уҡыусылары түбәнерәк класс уҡыусылары тураһында хәстәрлек күрһәтә, алдынғы уҡыусылар артта ҡалыусыларға уҡыуҙа ярҙам итә.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында фронтовик ҡаты ауырый, ҡыҙы янында Өфө ҡалаһында йәшәй.

2003 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* Миҙалдары: Мәскәүҙе обороналаған өсөн, Сталинградты обороналаған өсөн, Будапештты алған өсөн, Венаны алған өсөн, Германияны 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015г., с.538
Васильев Василий Семёнович

**Васильев Василий Семёнович** (1912 —1944) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Василий Васильев 1912 йылда Ҡуян ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Ҡалтасы районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.  Мәктәптә биш синыф тамамлаған. 1941 йылдың сентябрь айында  Пермь өлкәһенең Каганович район хәрби комиссариаты тарафынан эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылда Васильев  кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 1942 йылдың авгусынан  Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың  авгусына лейтенант Васильев Василий  3-сө Белорус фронтында 33-сө армияның  43-сө айырым истребитель- танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһы 1964-се истребитель- танкыға ҡаршы полктың 3-сө батареяһы менән командалыҡ итә.  Литва ССР-ын азат иткәндә батырлыҡ күрһәтә

1944 йылдың 9 авгусында Васильев батареяһы 50 танк ярҙамында Вилкавишкис ҡалаһына үтеп ингән немец пехотаһы атакаһын кире ҡағырға  хәрби бурыс ала.  Һуғыш ваҡытында батарея дошмандың 8 танк,  2 САУ «Фердинанд», 2 БТР-ын юҡ итә.  Орудиелар сафтан сыҡҡас, Васильев ут позициялары оборонаһын гранаталар һәм  атыу ҡоралы ярҙамында ойоштора. Алышта Васильев шәхсән үҙе БТР-ҙы,  шулай уҡ бер нисә дошман һалдатын юҡ итә. Был һуғышта Васильев һәләк була.  Вилкавишкис ҡалаһында ерләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының   1945 йылдың 24 мартындағы  указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән  һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» лейтенант Васильев Василий үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була.

## Бүләктәре

* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (14.07.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (03.02.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (02.03.1943)
* Миҙалдар

## Хәтер
Васильев  В. С .  хөрмәтенә Вилкавишкис ҡалаһында урам һәм бер урта мәктәптең комсомол ойошмаһы, Пермь ҡалаһында урам  аталған

## Иҫкәрмәләр
Ҡашҡар ауыл Советы (Йылайыр районы)

**Ҡашҡар ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡашҡар ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ғәзизов Мостафа Шакир улы

**Ғәзизов Мостафа Шакир улы** (5 октябрь 1923 йыл — 27 октябрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). Башҡортостандан Дан орденының беренсе тулы кавалеры.

## Биографияһы
Мостафа Шакир улы Ғәзизов 1923 йылдың 5 октябрендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә) Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Яңы Муса ауылында тыуған. Татар.
Ҡабаҡ ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, колхозда эшләй.

1942 йылдың мартынан Ҡыҙыл Армияла. Көнбайыш, Калинин, Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында һуғыша (1-се гвардия танк армияһының 8-се гвардия механизацияланған корпусы, 21-се гвардия механизацияланған бригадаһы, 69-сы гвардия танк полкы). Дан орденының тулы кавалеры.

1950 йыл — кесе лейтенанттар курсын тамамлай.

1959 йылдан отставкала. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

2005 йылдың 27 октябрендә вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә Дан ордены 10 февраль 1944 йыл
* II дәрәжә Дан ордены 8 май 1944 йыл
* I дәрәжә Дан ордены 23 сентябрь 1944 йыл
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены 
## Сығанаҡтар
* *Военная история башкир.* Энциклопедия. / гл. редактор А.З. Асфандияров — Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, С. 135-136

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Калганов Алексей Нестерович

**Калганов Алексей Нестерович** (25 март 1921 йыл — 16 апрель 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Курск ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Алексей Нестерович Калганов 1921 йылдың 25 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Яңы Ҡуғанаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптә 7 класты тамамлай, һуңынан колхозда эшләй.

1942 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышында: Воронеж, Брянск, Үҙәк, 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. Яралана, контузия ала.

Берлинға килеп ингән ерҙәрҙәге һуғыштарҙа һәм урам һуғышында батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 23-25 апрелендә расчет менән туранан-тура төҙәп 2 танкты, 3 зенит орудиеһын, 2 пулеметты, 15 фаустник, автоматсылар төркөмөн юҡ итә. Һуғыштарҙың береһендә яралана, әммә сафта ҡала, фашистарҙың тағы ике танкын яндыра һәм бер нисә һалдатын юҡ итә.

1945 йылдың 31 майында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә

1946 йылда демобилизациялана. Ауыл хужалығы етәксе хеҙмәткәрҙәренең партия мәктәбен тамамлай. 1967 йылда Өфөгә килә, бындағы витамин заводында эшләй.

1990 йылдың 16 апрелендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (31.05.1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы 
* Ленин ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.07.1943)
* III дәрәжә Дан ордены (20.07.1944)
* II дәрәжә Дан ордены (25.03.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21.04.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *    
* 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Узиков Ю. Он бил фашистов в самом Берлине