open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алексеев Учур Абушинович

**Алексеев Учур Абушинович** (5 июль 1912 йыл — 21 август 1981 йыл) — СССР хирургы, уҡытыусы. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1957), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

## Биографияһы
Учур Абушинович Алексеев 1912 йылдың 5 июлендә Ростов губернаһының Граббевский станицаһында тыуа. Атаһы А. Деникин ғәскәре менән эмиграцияға китергә мәжбүр була. Учур Абушинович Ремонтное ауылында урта мәктәпте тамамлай. Артабан Дондағы Ростовта химия—фармацевтика техникумында уҡып сыға. Техникумды тамамлағас, ул Үрге Дон районы Мешковская станицаһы аптекаһының мөдире булып эшләй. 1939 йылда И. М. Сеченов исемендәгә 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетын тамамлаған.

Учур Алексеев Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 1941 йылдан — алып полк табибы, медсанбат командиры, 1942 йылдан башлап — ялан госпитале, 1944 йылдан — Ишембай ҡалаһындаға 5920‑се эвакогоспиталдә эшмәкәрлеген алып бара. 1942 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалына, 1943 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.

1946 йылдан алып Өфөнөң 1‑се үҙәк клиник дауаханаһы начальнигы булып эшләй. 1948—1950 һәм 1955—1960 йылдарҙа Республика клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһын биләй, шул уҡ ваҡытта, 1948—1955 йылдарҙа, Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтарының Өфө туберкулёз госпиталендә төп хирург булып эшләй.

1957 йылда Учур Алексеев БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, ә 1972 йылда БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исемдәре менән бүләкләнә.

1960 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта: 1966—1978 йылдарҙа факультет хирургияһы кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, 1967—1974 йылдарҙа ғилми эштәр буйынса проректор булып эшләй.

1967 йылда медицина фәндәре докторы исемен яҡлай, бер йылдан иһә профессор дәрәжәһенә лайыҡ була.

Ғилми эштәре үпкә хирургияһы мәсьәләләренә бағышланған,  плевра йәбешкәген хирургик ысулы менән дауалауҙы камиллаштыра, каверноз туберкулёз менән ауырығанда ҡымыҙ менән дауалауҙың һөҙөмтәлелеген билдәләй.

30 тирәһе ғилми эш авторы.

1981 йылдың 21 авгусында Өфөлә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Экстраплевральный пневмолиз при туберкулёзе. Өфө, 1962

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы — 1942
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены — 1943
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1957)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972)

## Һылтанмалар
* 
* Алексеев Учур Абушинович БДМУ тарихы сайтында
Хажин Вәкил Исмәғил улы

**Хажин Вәкил Исмәғил улы** (11 июль 1946 йыл) — педагог-методист, филолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Вәкил Исмәғил улы Хажин 1946 йылдың 11 июлендә БАССР-ҙың Белорет районы Бирҙеғол ауылында тыуған.

1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, һөнәре буйынса филолог. Хеҙмәт юлын ошо уҡ йылда БАССР-ҙың Мәләүез районы Арыҫлан мәктәбендә башлай, йәш белгес директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1972 йылда Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында эш башлай.

1978—1982 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар камиллаштырыу институтында — башта башланғыс кластар кабинеты, 1979 йылдан туған телдәр кабинеты мөдире булып эшләй.

1982 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, 1985—1988 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары була. 1992 йылда Сибай филиалының директоры итеп тәғәйенләнә.

1994 йылдан Силәбе дәүләт педагогия университетында эшләй. 2000—2011 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында директорҙың уҡыу-уҡытыу буйынса директор урынбаҫары вазифаһында, бер үк ваҡытта 2005 йылдан башҡорт теле кафедраһы мөдире була.
  
Фәнни тикшеренеүҙәре урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу методикаһына, туған тел һәм әҙәбиәтен уҡытыу методтары, дәрестә уҡыусыларҙың темалар үҙләштереү, уларҙы ҡыҙыҡһындырыу алымдарына арналған. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы. Йыш ҡына башҡорт теле уҡытыусылары менән осраша, улар менән тәжрибә менән бүлешә, уның ҡатнашлығындағы семинарҙар йәнле, файҙалы үтә. Вәкил Исмәғил улы Хажиндың республика матбуғатында бик күп мәҡәләләре донъя күрҙе. Башҡорт халыҡ педагогикаһына, фольклорына бик ҙур иғтибар бүлә, һаҡсыл ҡараш талап итә.

## Сығанаҡтар
Хажин Вакил Исмагилович

Известный педагог, автор учебников, кандидат педагогических наук Хажин Вакиль Исмагилович встретился с учителями башкирского языка и литературы

«Сибай» — башҡорт халыҡ йыры тураһында Вәкил Хажин

Туған телдә дөрөҫ һөйләшәйек

Өфө ҡалаһының туған тел уҡытыусыларының түңәрәк өҫтәле үтте

## Иҫкәрмәләр
Ун етелә кеүекмен (Роберт Ғәзизов йырҙары) (йыйынтыҡ)

**Ун етелә кеүекмен (Роберт Ғәзизов йырҙары)** — икенсе «Дуҫтар» инструменталь ансамбле аккомпанементы аҫтында башҡарылған йырҙар йыйынтығы. Был йыйынтыҡ тулыһынса Роберт Ғәзизов көйҙәренә йырҙарҙан тора. Ул 1982 йылда Ленинград грамяҙҙырыу студияһында яҙҙырылған һәм «Мелодия» фирмаһында сығарылған.

## Йырҙар исемлеге

## Йыйынтыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Фәнүнә Шәйҙуллина — вокал (1-3, 10-11)
* Радик Гәрәев — вокал (4, 5, 8, 12)
* Рәшит Әсәҙуллин — вокал (6)
* Шамил Хәмәҙинуров — вокал (7)
* Нәзифә Ҡадирова — вокал (9)
* «Дуҫтар» инструменталь ансамбле
* Виктор Динов — тауыш режиссёры
* Гергард Цес — тауыш режиссёры
* Е. Щербатова — мөхәррир
* Владислав Панкевич — рәссам
* В. Федоров — рәссам

## Һылтанмалар
* «Совет пластинкалары каталогы»
* «YouTube» сайтында тулы йыйынтыҡ
Һумға һәйкәл

: *Был һум тураһында күҙәтеү мәҡәләһе. Димитровградтағы һумға ҡуйылған һәйкәл тураһында («Һумға һәйкәл (Димитровград)», ә Томскиҙағы һумға һәйкәл тураһында ҡара мәҡәләләне «Памятник рублю (Томск)».*

**Һум һәйкәлдәре** — Рәсәй Федерацияһының аҡса берәмеге хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәр.

## Һәйкәлдәр
Рәсәйҙә һумға өс һәйкәл ҡуйыла: Димитровградта (Ульяновск өлкәһе), Томскиҙә, Сыктывкарҙа.

2015 йылда Сыктывкарҙа ҡуйылған һәйкәл вандалдар тарафынан 2018 йылда емерелә. 2019 йылда шул уҡ урында шул уҡ килеш һәйкәл яңынан ҡуйылд.

Эстонияла, Паякла, һумға ҡәбер ташы ҡуйылған (1992 йылда совет һумының әйләнештән туҡтатылыуына һәм үҙ валютаһын индереү тураһында иҫтәлек — эстон кронаһы).

Совет осоронда (1975 йылдан 1991 йылға тиклем) һумға һәйкәл литвалағы Шяуляй үҙәк.йәйәүлеләр бульварын биҙәй ине.

Рәсәй федерацияһы Үҙәк банкы 10 һум дәрәжәһендәге ҡағыҙ купюрҙарҙы сығарыуҙы туҡтатырға ниәтләй, унда Красноярскиҙың иҫтәлекле урындарының һүрәттәре төшөрөлгән була, Красноярскиҙа был купюрға һәйкәл ҡуйыу идеяһы тыуа. 2011 йылдың 16 июнендә ул Взлетка биҫтәһендә асылған, БЦ алыҫ түгел «Первая башня». 10 һумлыҡ номиналлы купюр һүрәтләгән монумент Молоков урамында, «Наша десятка».скверы менән уратылған

## Проекттары
Шулай уҡ Һамар һәм Железноводск ҡалаларында һумға һәйкәл төҙөү проекттары бар Һамар проекты Сергей Сорокоумованың шәхси инициативаһы булып тора, ул Димитровградта һум һәйкәленә нигеҙ һалыусы. Ике башланғыс та тормошҡа ашырылмай.

Өсөнсө проект — һумға һәйкәл урынлаштырырға тырышыуҙың иң тәүгеһе. Ул xx быуаттың 90-сы йылдар башында төҙөлә.монументтың өлгөһө булып 1992 йылда иҫтәлекле тәңкә (с крылатой Ники- Победы на фоне Белого дома и с надписью «Суверенитет. Демократия. Возрождения».) торорға тейеш була.

## Башҡа номиналдарға һәйкәлдәр

Һумға һәйкәлдән тыш Рәсәйҙә бер нисә башҡа номиналдарға һәйкәл бар: тингә, биш тинлеккә, 10 һумға:

* Иркутск (тин);
* Королева (пятак);
* Красноярск (банкнот 10 һум номиналы);
* Мәскәүҙә (пятак — Һәйкәлдең үҙәк өлөшө студенттар һынамышы);
* Түбәнге Новгородта (пятак);
* Новокузнецк (тин);
* Силәбе (тин);
* Крестовский Ҡурған өлкәһе (1877 йылдағы тин, 2016 йылдың 16 июлендә асылған);
* Ярославль (тин Минин һәм Пожарский Ополчениеһы).

Шулай уҡ әлегә ғәмәлләштерелмәгән ҡайһы бер һәйкәлдәрҙең проекттары:

* Новосибирскиҙа (тин);
* Сузун (себер тәңкәләр номиналы 5 тин).

Шулай уҡ Щорс исемендәге украина тиненә(Чернигов өлкәһе, Украина).

## Галереяһы

Файл:Stone to retain the memory of rouble at Pajaka village, Rapla County.jpg|Рубль#Интересные факты|Ҡәбер ташы Паяк һум (Эстония)
Файл:RR5009-0001R PL Годовщина государственного суверенитета России.png|Һум һәйкәле прототибы (Железноводск)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биш тингә һәйкәл

## Иҫкәрмәләр
Людевит Гай

**Людевит Гай** ( хор. Ljudevit Gaj; ; , Крапина, - , Загреб ) - Хорватия шағиры, педагог, лингвист, иллиризм әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Людевит Гай әҙәби хорват теленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бәләкәйҙән ул ҙур лингвистик һәләттәрен күрһәтә. 1826 йылда Людевит Карловацела тыуған ҡалаһының тарихын латинса баҫтырып сығара һәм шул уҡ йылды китабының немецса тәржемәһен яһай һәм нәшер итә.

1830 йылда Гай хорват теленең грамматикаһын — «Хорват-славян орфографияһының ҡыҫҡаса нигеҙе» («Kratka osnova hrvatsko-slavenskoga pravopisanja») төҙөй һәм баҫтыра. Быға тиклем Хорватияла ете төрлө орфография булһа, уларҙан Гай бер серб теленә яҡын булған штокав диалектын һайлап ала (уның тыуған диалекты кайкав булһа ла).

Людевит Гай яҡшы журналист була. 1834 йылда ул «Новине хорватске» газетаһын, 1835 йылда"Даница хрватска, славонска и далматинска" («Danicza horvatzka, slavonzka y dalmatinzka») әҙәби журналын үҙ типографияһында баҫтыра башлай. Уларҙың биттәрендә Гай иллиризм лозунгыһы — Көньяҡ славяндар мәҙәни берҙәмлеге идеяһын алға һөрә . Шуға бәйле рәүештә, 1836 йылда Гай үҙенең газетаһының исемен «Илириске народне новине» («Ilirske narodne novine») тип үҙгәртә, ә журнал «Драница лирка» («Danica ilirska») тип атала башлай.

1840 йылда Людовит Гай Рәсәй империяһынә килеп, Санкт-Петербургта һәм Мәскәүҙә була, был Австрияла һәм Венгрияла уның сәйәси ышаныслылығы тураһында шиктәр тыуҙыра. Уларҙы юҡҡа сығарыу өсөн, Гай 1841 йылда рәсми иғлан итеү яһаһа ла, 1843 йылда рәсми рәүештә «Иллиризм», «Иллир» терминдарын ҡулланыу тыйыла. Гай тағы бер ҡабат газетаһының һәм журналының  исемдәрен үҙгәртә.

1848 йылда Людовит Гай Хорватия Короллегенең азатлығы өсөн көрәштә әүҙем ҡатнаша.

1867 йылда Гай Русияға икенсе тапҡыр килә. Ғүмеренең аҙағында ул әүҙем йәмәғәт  эшсәнлегенән ситләшә.

Людовит Гайҙың XIX быуатта Мирогой зыяраты урынлашҡан ер киҫеме булған. Гай шунда ерләнгән.

## Библиография
* Гай, Людевит // Большая Советская Энциклопедия / Глав. ред. Б. А. Введенский. — М.: Большая Советская Энциклопедия, 1952. — Т. 10. — С. 103.
* Гай, Людевит // Новый Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (вышло 29 томов)    
* Гай, Людевит // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Лещиловская И. И. Гай, Людевит // Советская Историческая Энциклопедия / Глав. ред. Е. М. Жуков. — М.: Советская Энциклопедия, 1963. — Т. 4. — Стб. 44—45.
* Пащенко Є. М. Гай Людевіт // Українська літературна енциклопедія. — К., 1988. — Т. 1. — С. 374—375.
* Степович А. История сербохорватской литературы. — К., 1899.
* Фрейдзон В. И. История Хорватии. — СПб, 2001.
* Despalatović E. Ljudevit Gaj and the Illyrian Movement. — New York: Columbia University Press, 1975.
* Eterović F. H. Croatia // Land, People, Culture. — Toronto: University of Toronto Press, 1970.
* Gazi S. A History of Croatia. — New York, 1973.
* Jelavić D. History of The Balkans. — Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
* Khorvat I. Ljudevit Gaj. — Beograd, 1960.
* Krnjević J. The Croats in 1848 // Slavonic and East European Review, December, 1948.

## Иҫкәрмәләр
Хурамшин Тәлғәт Закир улы

**Хурамшин Тәлғәт Закир улы** (1 май 1932 йыл — 3 март 2019 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976, 1985). 

## Белеме
* 1964 йыл — Өфө нефть институтын инженер-технолог һөнәре буйынса тамамлаған.
* 1973 йыл — Мәскәү халыҡ хужалығы идаралығы институтын тамамлаған.

## Биографияһы
Тәлғәт Закир улы Хурамшин 1932 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Ибраһим ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1948—1951 — Черниковка нефть техникумында уҡый.
1951—1956 — Өфө нефть ҡыуыу заводында насостар һәм компрессорҙар ҡоролмаһы механигы, ремонт-техник цехы начальнигы, Черниковка.
1956—1978 — Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында (Өфө): өлкән цех механигы, цех начальнигы, партком секретары, завод директоры (1965 йылдан).
1978—1979 — РСФСР Министрҙар Советы эргәһендәге транспорт һәм нефть һәм нефть продукттары менән тәьмин итеү буйынса баш идаралығы начальнигы
1979—1981 — РСФСР нефть продукттары тәьмин итеү буйынса Дәүләт комитеты рәйесе.
1981 йылдан — СССР нефть продукттары тәьмин итеү буйынса Дәүләт комитеты рәйесе.
Хурамшин етәкселегендә Яңы Өфө НЭЗ‑ы нефтехимия сәнәғәте һәм нефть эшкәртеү сәнәғәтенең иң алдынғы предприятиелары иҫәбенә инә.
### Ҡулға алыу
1985 йылдың 5 декабрендә ҡулға алына. СССР Юғары Судының енәйәт эштәре буйынса суд коллегияһы 1986 йылдың 26 сентябрендә ришүәт алған өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм итә. 1987 йылдың 4 ғинуарында мәхрүм ителә.1990 йылдың декабрендә азат ителә.

### Азат ителгәндән һуң
1990—1992 — Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының нефть сығарыу һәм нефтехмия сәнәғәтенең Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институтында баш инженер.
1992 йылдан генераль директоры-президент АООТ «Башҡорт сауҙа һәм технологиялар йорто» АООТ-ның генераль директор-президенты, Мәскәүҙәге «Башҡорт яҡташлығы» региональ йәмәғәт ойошмаһы Советының рәйесе.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 декабрендәге Указына яашлы СССР дәүләт наградаларына хоҡуҡтары яңынан тергеҙелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәи башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971);
* Ленин ордены;
* Октябрь Революцияһы ордены;
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1974);
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2012, Башҡортостан Республикаһы).

20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы.

## Библиографияһы
*Хурамшин Т. З.* По нелëгким дорогам жизни — М.: Ист-факт, 2002. — 238 с.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник / Сост. В. И. Ивкин. — М., 1999. — ISBN 5-8243-0014-3

## Һылтанмалар
*   
*
Ганс Гросс

**Ганс Густав  Адольф Гросс** (; 26 декабрь  1847 йыл — 9 декабрь 1915 йыл) — Австрия юрисы һәм ғалим-криминалисы, криминалистика фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.  Отто Гросстың атаһы.

## Биографияһы
Гросс  Грац ҡалаһында тыуған һәм Грац университетын тамамлаған. 1869 йылдан  1897  йылға тиклем Черновцы ҡалаһында  суд тәфтишсеһе булып эшләй.  Ошо  ваҡыт эсендә  енәйәт  тикшереү системаһы тәҡдимдәрен эшләй, ул  фундаменталь «Руководство для судебных следователей, чинов жандармерии и полиции» (1893) хеҙмәтенә нигеҙ һала. Гросс   докторлыҡ дәрәжәһенә эйә булмаһа ла,  1897 йылда Черновцы университетында  енәйәт-башҡарыу хоҡуғы профессоры була. 1902 йылда Гросс  Прага университетына күсә,  ә 1905 йылда Грац университетында уҡытыусы булып китә.

Гросстың «Руководство» хеҙмәте күп  Европа телдәренә тәржемә ителә  (мәҫәлән,  рус теленә тәржемә 1895-1896 йылдарҙа сыға). Өсөнсө баҫманы (1898 йыл)  автор «Руководство для судебных следователей как система криминалистики» тип исемләй. Криминалистика терминын Гросс уйлап таба һәм артабан енәйәттәрҙе тикшереү буйынса фәнгә исем бирә.  Гросс дәлилләүҙәрҙең полиция  тәжрибәһен дөйөмләштерә,  профессиональ енәйәтселәрҙең  жаргонын һәм  көнкүрешен һүрәтләй, тикшереү эшмәкәрлегендә һуңғы фәнни асыштарҙы ҡуллана (мәҫәлән, рентген нурҙарын), шулай уҡ енәйәт эштәренең  күп кенә тасуирламаларын  килтерә. Шулай уҡ Гросс беренсе криминалистик «Archiv für Kriminalanthropologie und Kriminalistik» журналға  нигеҙ һала,1898 йылдан башлап вафатына тиклем уның  баш мөхәррире була. 1912 йылда Гросс Грацта криминалистика институтына  нигеҙ һала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* S.I. Neshurbida M.P. Djatschuk, R.W. Sabadasch, N.M. Sahorodna Hans Gross : Werke des Wissenschaftlers und Arbeiten über ihn aus den Bücherbeständen der wissenschaftlichen Bibliothek der Nationalen Jurij Fedkowytsch Universität Czernowitz. Zum 100. Todestag. Bibliografisches Verzeichnis / Hrsg. von S. I. Neshurbida, M. P. Djatschuk, R. W. Sabadasch, N. M. Sahorodna. Wissenschaftliche Redaktion: S. I. Neshurbida, E. D. Skulysh. Einleitende Artikel: S. I. Neshurbida, K. Probst. — Czernowitz, Knyhy — XXI, 2015. — 222 S. — Serie «Wissenschaftler der Universität Czernowitz».​

## һылтанмалар

* Ганс Гросс на сайте «Юридическая психология»
Артур Гёргей

**Артур Гёргей** (; 30 ғинуар 1818 йыл, Топорец — 15 май 1916 йыл, Вишеград, Венгрия) — Венгрияның хәрби эшмәкәре, революционер.

## Биографияһы
Артур Гёргей бай венгр протестанттары ғаиләһендә тыуа, сас нәҫеленән. 19 йәшендә ул Венала Венгрия дворяндары һаҡсыһы хеҙмәтенә ҡушыла. Ул үҙ хеҙмәтен университетта уҡыу менән берләштерә. 1845 йылда атаһы үлгәс ул армиянан китә һәм химия фәнен өйрәнеү өсөн Прага университетына уҡырға инә. Уҡып сыҡҡас, ул нәҫел утарына ҡайта.

Венгр революцияһы башланғандан һуң, ул Венгрия хакимиәте яғында һуғыша. Ул армияға капитан дәрәжәһе менән инә, ләкин бер аҙҙан Тисаның төньяғында бөтә Милли Гвардияны етәкләй, төбәктә Хорватия ғәскәрҙәренә ҡаршы уңышлы эшләй.

1849 йылдың 4 майында Артур Гёргей Венгрия башҡалаһын ҡамап ала һәм яулап ала, унан һуң ул революцион хакимиәттең һуғыш министры була. Рәсәйҙең һуғышҡа ҡатнашыуы менән, һуғыш фронтындағы хәл киҫкен үҙгәрә. Походтарҙың берһендә Гёргей принц Паскевич экспедицияһы корпусынан генерал Ридигерға әсирлеккә бирелергә мәжбүр була .

Ҡораллы иптәштәрҙән айырмалы булараҡ, Гёргей хәрби суд тарафынан ҡаралмай. Бер ни тиклем ваҡыт төрмәлә ултыра, һуңынан Клагенфуртта йәшәй, химия эше менән шөғөлләнә. 1867 йылда уны кисерәләр һәм Венгрияға ҡайтырға рөхсәт итәләр. Атылған йәки аҫып үлтерелгән күпселек генералдарҙан һәм революцион хакимиәт түрәләренән айырмалы булараҡ, үҙенең ғ-мерен һаҡлап бирелеүе өсөн Венгрия йәмғиәте уны ҡурҡаҡ һәм һатлыҡ йән тип һанай. Майн Ридтың «Ҡыҙ-ҡатын» романында Гёргейҙың хыянат варианты ла нигеҙ булып алына. Азат ителгәндән һуң, Артур Гёргей Венгрияның сәйәси тормошонда бер ниндәй роль уйнамай.

1885 йылда ҡайһы бер дуҫтары уны Венгрия йәмғиәте алдында реабилитацияларға тырышалар. Ул ваҡытта Гёргей мыҫҡыллау һәм рәнйетеү аҫтында йәшәй. Һуңынан, уның хәрби хеҙмәттәре һәм революция ваҡытында уйнаған ҙур роле арҡаһында уның ватандаштары тарафынан таныла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гергей, Артур // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
*
Гришин Сергей Владимирович

**Гришин Сергей Владимирович** (18 март 1917 йыл — 25 июнь 1994 йыл) — Совет Армияһы полковнигы, Бөйөк Ватан һуғышы партизаны, Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Сергей Владимирович Гришин 1917 йылдың 18 мартында Фомино ауылында (хәҙер — Смленск өлкәһенең Дорогобужский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1935 йылда Дорогобуж педагогия училищеһын тамамлай, уҡытыусы, башланғыс мәктәп завучы булып эшләй. 1939 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. 1941 йылда ул офицерҙар әҙерләү курсын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөнән — уның фронттарында танк взводы командиры була. Ҡамауға эләгә, үҙенең тыуған ауылына сыға, унда йәшерен төркөм ойоштора, ул 1941 йылдың ноябрендә ул «Ун өс» партизан отряды булып үҫә.

1942 йылдың февралендә Гришин партизандар берләшмәһе менән Дорогобужды азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылдың мартынан отряд Смоленск өлкәһе буйынса рейд башлай, ә 1943 йылдың майынан — Белорус ССР-ы буйынса. 1942 йылдың июнендә отряд айырым «Ун өс» партизандар полкына, ә 1944 йылда — махсус партизандар берләшмәһенә әүерелә. Гришин етәкселегендәге партизандар берләшмәһе дошманға ҙур юғалтыуҙарға килтерә. Полк 1943 йыл эсендә генә һуғыш менән 1500 километр үтә, 40 дошман гарнизонын ҡыйрата, 14 меңдән ашыу дошман һалдаты һәм офицерын әсирлеккә алына. Гришин партизандары 333 тимер юл эшелонын шартлата, 2 бронемашина, 1000-дән ашыу автомашинны, 9 танк һәм бронемашина, 97 күперҙе, 2 тимер юл станцияһын һәм башҡа объекттарҙы юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 7 мартындағы Указы менән «партизан полкы менән командалыҡ итеүе һәм шул уҡ ваҡытта шәхси батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» лейтенант Сергей Гришинға Ленин ордены һәм 3399 номерлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

1944 йылдың июлендә «Ун өс» берләшмәһе 3-сө Белорус фронтының 5-се частары менән берләшә. Һуғыш тамамланғандан һуң Гришин Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1947 йылда Фрунзе исемендәге хәрби академияны, 1955 йылда — Генераль штабтың хәрби академияһын тамамлай. 1955—1958 йылдарҙа Гришин армия штабының бүлеге начальнигы вазифаһын башҡара. 1949—1953 йылдарҙа һәм 1958 йылда хәрби-уҡыу йорттарында уҡытыусылыҡ эшендә. Мәскәүҙә йәшәгән.

1994 йылдың 25 июнендә вафат була, Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.

Шулай уҡ 1- се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6 апрель 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26 октябрь 1955), 3-сө дәрәжә «СССР ҡораллы көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975 30 апрель) ордены һәм миҙалдары, шулай уҡ сит ил ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Воробьёв М. В., Храпченков А. К.* В боях на Смоленской земле. — , 1975.
* Люди легенд. — , 1974. — Вып. 5.
* Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — , 1984.
* *Москвин Н. И.* Партизанскими тропами. — : ДОСААФ. 1971.
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы

**Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы** (21 март 1957 йыл) — педагог, рәссам-график. Республика балалар сәнғәт мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015). 

## Биографияһы
Фәнил Сафуан улы Шаймөхәмәтов 1957 йылдың 21 мартында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Яйыҡ Сибе ауылында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлаған. Башта Әлшәй районында, артабан Стәрлетамаҡта, Ишембай ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбендә эшләй. Ишембай ҡалаһында йәшәй.

## Ижади күргәҙмәләрҙә, конкурстарҙа ҡатнашыуы
1978 йылдан халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм республика кимәлендәге төрлө конкурс-күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, уның ижади активында барлығы 70-тән ашыу күргәҙмә, шул иҫәптән сит илдәрҙә.

Рәсәй Рәссамдары союзының «Алтын палитра» конкурсы лауреаты (2007, «Графика» бүлеге) — «Салауат юлы» әҫәре өсөн.

2004 йылда «Графика» номинацияһында «Салауат Юлаев юлы» серияһы өсөн 2-се урын ала. Конкурс Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға  арнала. (М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, Өфө).

## Күргәҙмәләре тураһында фекерҙәр
* Елена Шарова. Тайруҡ аҡҡан ерҙә// «Республика Башкортостан» гәзите

Фанил бергә ҡуйғыһыҙ нәмәләрҙе ҡушыуға өлгәшә: ҡырыҫ графиканың аныҡ һыҙаттарын нескә күңел һәм үлемһеҙ мөхәббәт, йоҡоһоҙ төндәрҙә килеп ҡаҡҡан шундай ябай, аңлайышлы хәтирәләр менән…

* Галина Аксенова."Фәнил Шәймөхәмәтов. Ни өсөн уны уникаль график тип атайҙар?" Төҫлө линогравюра — ярайһы ғына ҡатмарлы техника. Һәр әҫәр дүрт биттән тора: һүрәт линолеум киҫәгенә төшөрөлә, ҡырҡып алына, шунан һуң һәр төҫбиттә айырым баҫтырыла. Оҡшаш нәмә килеп сыҡһын өсөн бер нисә клише эшләргә кәрәк.

Өфө рәссамы Ольга Самосюк, хәҙерге ваҡытта билдәле график-рәссамдарҙанбер кем дә төҫлө линогравюра техникаһы менән шөғөлләнмәй, хатта йәш рәссамдар һәм студенттар араһында ла улар юҡ. Шул уҡ ваҡытта был техника, башҡа гравюра техникалары менән сағыштырмаса иң еңеле һәм арзаны. Линогравюра техникаһында рәссамдың үҙенсәлеге бик яҡшы сағылдырыла — йәғни, нисек уйлай, шулай төшөрә", тип билдәләй

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015). 

## Әҫәрҙәренең һаҡланған урындары
* М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, (Өфө)
* Сыуаш дәүләт художество музейы, Чебоксар
* Ишембай картина галереяһы, Ишембай, 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Валерьева И.* «Торатау» есть теперь и в Кургане: Фаниль Шаймухаметов и его картина // Восход. — 2010. — 4 ноября. — С. 1.

## Һылтанмалар
* Союз художников Республики Башкортостан
* Чувашский государственный художественный музей 
* [shkolazhizni.ru/archive/0/n-18448/ Фаниль Шаймухаметов. Почему его называют уникальным графиком?]
* Цветная линогравюра — на выставке ишимбайского художника Фаниля Шаймухаметова//Башинформ, 25 декабря 2009 года
* Лиана Цыганова. Фаниль Шаймухаметов. Печатная графика — это мое … на сайте http://artageless.com 
* Алексей Королевский. Родная тема художника Фаниль Шаймухаметов .
Ер өҫтө һыуҙары

**Ер өҫтө һыуҙары** -  ер өҫтөндә аға йәки йыйылып тора торған һыуҙар, даими йәки ваҡытлыса булған, һәр ваҡыт яңырып торған һыу ресурстары.  Өҫкө сөсө һыуҙың төп һаҡлағыстары булып йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡ, ҡар ҡатламы, боҙлоҡ, быуа, һыуһаҡлағыстар һәм каналдар тора. Һыу әйләнеше  запастары төрлө тиҙлек менән яңыртыла бара. Яуым-төшөм, йыллыҡ йылға ағымы күләме, боҫҡа әйләнеү һ. б.  уртаса параметрҙар буйынса күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр алып барыла, улар Рәсәйҙең бөтә территорияһы буйынса махсус станцияларҙа һәм постарҙа ғәмәлгә ашырыла.

Ер өҫтө һыуҙарын өйрәнеү менән гидрология, гидрохимия шөғөлләнә.

## Башҡортостанда ер өҫтө һыуҙары

Башҡортостан океандарҙан алыҫ ята, уның  ер өҫтө һыуҙарының күп өлөшө йылғаларҙан ғибәрәт. Республика йылғаларында йылына  уртаса  — 25,5 км3 һыу ағып үтә, күрше өлкәләрҙән 9,5 км3 ағып инә. 

Башҡортостандың ер өҫтө һыуҙары Волга (75%), Яйыҡ (Урал) (24%) һәм Обь (1%) йылғалары бассейнына ҡарай. Йылғалар селтәре республика буйынса бер тигеҙ генә урынлашмаған: Көнбайыш Уралда (Егән, Еҙем, Инйәр, Ләмәҙ, Нөгөш, Һәләүек һәм Эҫем йылғалары) 0,60—0,80 км/км2 тиң, Өфө яйлаһында һәм Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә (Әй, Дим, Ҡармасан, Сөн,Өршәк, Сәрмәсән  йылғалары) 0,25—0,35 км/км2 тиклем кәмей. 

Киң йылға үҙәндәре башлыса һаҙмырт. Һаҙлыҡтар шулай уҡ һыу балансына йоғонто яһай. Республикала һуңғы йылдарҙа уларҙы һаҡлау буйынса ҙур эштәр башҡарыла (Сфагнум һаҙлыҡтары). 

Башҡортостанда күлдәр һаны 2,2 меңдән ашыу, уларҙың 73%‑ы — Ағиҙел, 12%‑ы — Дим һәм 7%‑ы Ҡариҙел йылғалары  бассейнында урынлашҡан. 

Йылға ағымдарын файҙаланыу талаптарына тура килтерерлек итеп көйләү зарурлығы бар -  билдәле бер ваҡытта тәбиғи режим менән сағыштырғанда ағымды арттырыу йәки кәметеү талап ителә.Был һыуһаҡлағыстар эшсәнлеге менән көйләнә. Һыу ағышы хәрәкәте Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Сәрмәсән,Баҙы, Сөн, Өҫән һәм Яйыҡ йылғаларында  көйләнелә, Ағиҙел йылғаһының үрге ҡушылдыҡтарында миҙгелле ташҡындар күберәк тәбиғи үҙағышҡа ҡуйылған.

## Ер өҫтө һыуҙарының бысраныуы
Сөсө һыуҙарҙың бысраныуы киҫкен төҫ ала бара.Рәсәй Федерацияһы закондарында һыуҙы бысратыу экологик енәйәт тип баһалана, уның объектив нигеҙен ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарын, эсергә яраҡлы һыу сығанаҡтарын бысратыу, сүп ырғытыу, һайыҡтырыу, шулай уҡ хайуандар, үҫемлектәр  дөньяһына, балыҡ запастарына, урман йәки ауыл хужалығына ҙур зыян килтергән башҡа үҙгәрештәр тәшкил итә.

Эҙемтәләрҙең ауырлығына бәйле рәүештә, һыу бысратыу  административ тәртип боҙоу йәки енәйәт булараҡ ҡаралырға мөмкин .

## Ҡарағыҙ
*Ер аҫты һыуҙары
*Сфагнум һаҙлыҡтары
*Гидрология.
*Гидрохимия.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*Поверхностные воды//Большая российская энциклопедия
*Российское законодательство по охране водных объектов
* Поверхностные воды // Государственный портал eesti.ee 
* Поверхностные воды суши // geo-sfera.info
Алексеева Ирина Васильевна

**Алексеева Ирина Васильевна** (16 апрель 1954 йыл, Куйбышев, Куйбышев өлкәһе) — СССР һәм Рәсәй музыка педагогы һәм белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (2006), профессор (2006). Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2004).

## Биографияһы
Ирина Васильевна Алексеева 1954 йылдың 16 апрелендә Куйбышев ҡалаһында тыуа.

1974 йылда ул Куйбышев музыка училищеһын тамамлай. 1979 йылда Мәскәүҙә Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогия институтында уҡып сыға.

1978 йылдан алып Мәскәү өлкәһе Черноголовка ҡасабаһының сәнғәт мәктәбендә уҡытыу эшен алып бара. 1979 йылдан башлап Өфө дәүләт сәнғәт институтында эшләй. 2002 йылдан алып музыка теорияһы кафедраһының мөдире вазифаһын башҡара.

Бер үк ваҡытта 2007 йылдан алып «Проблемы музыкальной науки» журналының яуаплы секретары була.

2003 йылдан алып Өфөлә Башҡортостан йәш композиторҙары төбәк конкурсын үткәреү инициаторы һәм ойоштороусыһы.

2006 йылда Ирина Васильевна сәнғәт ғилеме докторы исемен яҡлай, шул уҡ йылда профессор дәрәжәһен яулай.

2004 йылда Башҡортостандың мәғариф отличнигы, 2017 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре исемдәре менән бүләкләне.

Ирина Васильевна ғилми эшмәкәрлеге иң тәүҙә музыкаль поэтикаға һәм семантикаға арналған. Ул 40‑тан ашыу ғилми эш авторы була. Шулар араһында уҡытыу‑методик ҡулланмалар, музыкаль вуздар өсөн музыка семантика буйынса уҡытыу программалары бар.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Тематизм бассо‑остинатных жанров в инструментальной музыке западноевропейского барокко. Өфө, 2007

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2004)
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017)

## Һылтанмалар
* 
* Алексеева Ирина Васильевна ӨДСИ сайтында
Егеүле транспорт

**Егеүле транспорт** - рельсһыҙ йөк (пассажир) транспортының бер төрө, транспортты ( арбаны ) хайуандар йөрөтә . Ат, үгеҙ, буйвол, ишәк, ҡасыр, эттәр, болан (һәм хатта һарыҡ, дөйә, фил, лама, дөйә, жираф һәм башҡалар) хайуандар йөк тартыусы көс булараҡ ҡулланыла. Тәгәрмәсле һәм саналы төрҙәре бар  .
 
## Егеүле транспортты сикләү

Signл билдәләре һәм сигналдары буйынса Вена конвенцияһы нигеҙендә, юлда атлы һәм йөк тейәгән транспорт хәрәкәтен тыйған билдә бар.Бындай билдә торған юлдарҙан шулай уҡ мал көтөүе йөрөтөү ҙә тыйыла 
 

## Ҡулланылышы
XIX быуат урталарына тиклем егеүле транспорт ер өҫтө транспортының төп төрө булған; XIX быуат урталарында тимер юлдар, һәм XX быуат башында машиналар киң таралған, ләкин егеүле транспорт Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем мөһим транспорт төрө булып ҡалған, унан һуң ул моторлы транспорт менән ҡыҫырыҡлап сығарылған. 

Рәсәйҙең төньяғында, сана эттәре боландар һәм аттар урынына 1960-сы йылдар уртаһына тиклем киң ҡулланылған. Эт саналарын урындағы халыҡ ҡына түгел, ә бөтә дәүләт хеҙмәттәре, шул иҫәптән сик ғәскәрҙәре, почта хеҙмәте һәм фәнни экспедициялар ҙа ҡулланған . 

XXI быуат башынан хайуандар ярҙамында йөрөтөлгән транспорт ауыл ерҙәрендә ҡулланыла, һәм үҫештә булған илдәрҙә  хайуандарҙың тартыу көсөн файҙаланыу һаны ҙур. 

Күпселек туристик ҡалаларҙа туристарҙы йөрөтөү өсөн ат арбалары ҡулланыла  .

## Башҡорттарҙа егеүле транпорт
Башҡорт халҡы әлегәсә егеүле транспортты, башҡа төр транспорт менән рәттән, ҡулланыуын дауам итә. Борондан башлыса ат, һирәгерәк үгеҙ, һуғыш ваҡытында хатта һыйыр еккәндәр, дөйә хатта башҡорттарҙың аҫаба ерендәге Силәбе ҡалаһы гербына ингән. 

Егеү өсөн һөйрәтке, саналы һәм тәгәрмәсле төрҙәре булған. Һөйрәтке, сана, арба айырыуса киң таралыу таба; улар имән, саған, йыла, ҡарама, ҡайын, уҫаҡ, йүкә, муйыл һ.б. ағастарынан яһалған. Егеүле транспорт алыҫ юлға ла, ауыл хужалығы эштәренә лә файҙаланылған. 

Башҡорттар байрамдарға, туйҙарға, һабантуйға   екке саналарҙы һәм арбаларҙы, аттарҙы һәм егеү кәрәк-ярағын төрлө байрамдар ваҡытында матур яулыҡтар, таҫмалар, һөлгөләр һ.б. менән биҙәгәндәр, байрам эйәрҙәре, сергетыштар һ.б ысын сәнғәти кимәлдә башҡарылған. Ғәҙәттә, туйҙа ҡунаҡ һанын дуға (1 дуға — 1 пар ҡушаҡтар) һанына ҡарап иҫәпләү ҡабул ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Егеүле транспорт//Башҡорт энциклопедияһы
## Сығанаҡтар
* Муллагулов М.Г. Упряжной транспорт у восточных башкир в конце XIX — начале XX в. //Культура и быт башкир. Уфа, 1978.
Бекхэм Дэвид

**Дэвид Роберт Джозеф Бекхэм** (*Бекем*; , инглиз телендә әйтелеү: [ˈbɛkəm ˈdʒəʊzəf ˈdeɪvɪd ˈrɒbət]; 2 май 1975 йыл) — инглиз футболсыһы, ярымһаҡсы. Карьераһы дауамында «Манчестер Юнайтед», «Норт Преста Энд», «Реал Мадрид», «Милан», «Лос-Анджелес Гэлакси» һәм «Пари Сен-Жермен» клубтары өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Англия йыйылма командаһы төҫтәрен яҡлай. Айырыуса тупты штраф һыҙатынан тибеүҙә һәм стандарт ударҙарында юғары оҫталығы менән билдәле. 2011 йылда донъяның иң юғары эш хаҡы алған футболсыһы тип таныла.

Бекхэмдың профессиональ спорт карьераһы 1992 йылда 17 йәшендә «Манчестер Юнайтед» менән контрактҡа ҡул ҡуйылғандан башлана. Бекхэм «Манчестер Юнайтед» менән Премьер-лигала — 6 тапҡыр, Англия Кубогында — 2 тапҡыр һәм чемпиондар лигаһы чемпионы титулын яулай. 2003 йылда ул «Реал Мадрид»ҡа күсә, унда дүрт миҙгел дауамында сығыш яһай, командалағы һуңғы миҙгелендә Испания чемпионатында еңә. 2007 йылдың ғинуарында Бекхэм «Лос-Анджелес Гэлакси» менән биш йылға дөйөм суммаһы 32,5 миллион доллар булған контрактҡа ҡул ҡуя. «Гэлакси» уйынсыһы булараҡ, Бекхэм Италияның «Милан» командаһы өсөн 2010—2009 йылдарҙа ҡуртым хоҡуғында уйнай. «Пари Сен-Жермендә» бер миҙгел үткәргәндән һуң, карьераһын тамамлай.

Бекхэм ФИФА версияһы буйынса «Йыл уйынсыһы» исемен ике тапҡыр яулай, 2004 йылда уҡ ул донъяның иң ҙур эш хаҡы алған футболсыһы була. Бекхэм Британияның УЕФА-ның Чемпиондар лигаһында 100 матч уйнаған беренсе футболсыһы. 2000 йылдың 15 ноябренән 2006 йылда донъя чемпионатына — карьераһы тамамланғанға тиклем Англия йыйылма командаһы капитаны була, ошо вазифала 58 уйын үткәрә. Бынан һуң да ул команда өсөн сығыш яһауын дауам итә, 2008 йылдың 26 мартында Францияға ҡаршы уйында Англия өсөн 100-сө уйынны үткәрә. 2003—2004 йылдарҙа спорт тематикаһы буйынса эҙләүҙәрҙә Google-да Бекхэм исеме иң популяр була һәм популяр, шул иҫәптән мода донъяһында ла, реклама бренды булып китә.

Бекхэм йырсы *Girls Spice* Виктория Бекхэм менән никахта (ҡыҙ фамилияһы — Адамс) өс улы: Бруклин Джозеф, Ромео Джеймс, һәм Дэвид Круз һәм бер ҡыҙы — Харпер Севен бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
* Профиль футболиста на сайте ManUtd.com
* Профиль футболиста на сайте RealMadrid.com
* Профиль футболиста на сайте EnglandStats.com
Буффон Джанлуиджи

**Джанлуиджи Буффон** **Мазокко** (, итальян телендә әйтелеше: [bufˈfɔn dʒanluˈiːdʒi]; 28 ғинуар 1978 йыл) — Италия футболсыһы, «Ювентус» клубы ҡапҡасыһы. Италия йыйылма командаһы составында 2006 йылғы донъя чемпионы. Шул уҡ турнирҙа ФИФА тарафынан турнирҙың иң яҡшы голкиперы тип таныла. 2001—2018 йылдарҙа — донъяның буйынса иң ҡиммәтле ҡапҡасыһы, уның "Парма"нан «Ювентус»ҡа күсеүе өсөн 32 миллион самаһы фунт стерлинг түләнә.

Буффон А серияһында рәттән ҡоро минуттар иҫәбе буйынса рекорд авторы: 2015/16 йылдар миҙгелендә 974 минут (11 уйын). 2002/03 йылдар миҙгелендә чемпиондар лигаһының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла — турнир тарихында был исемгә ҡапҡасы лайыҡ булған берҙән-бер осраҡ. 2003, 2004, 2006, 2007 һәм 2017 йылдарҙа Буффон МФФИИС версияһы буйынса 1897—2009 йылдар осоронда футбол тарихындағы иң яҡшы футболсы була (ойошма булдырылғандан алып). 2011 йылдың 7 февралендә XXI быуат беренсе ун йыллығының иң яҡшы ҡапҡасыһы булып таныла .

2006 йылда «Алтын туп» өсөн көрәштә Буффон командалашы һәм клубташы Фабио Каннаваронан ғына ҡалышып, икенсе урын ала. Буффон А серияһында иң күп матч үткәргән футболсылар араһында исемлектең беренсе юлын биләй. Европа футболсылары араһында милли йыйылма командаһы өсөн үткәргән уйындары мҫәбе буйынса (уйын 176) рекордсмен. Италия йыйылма командаһы өсөн 20 йылдан ашыу сығыш яһай (1997 йылдың 29 октябренән менән 2018 йылдың 23 мартына тиклем).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Буффона 
* Буффон на официальном сайте «Ювентуса»
* Профиль Буффона на myJuve.it
Чарльтон Бобби

Сэр **Роберт Чарльтон** (**Чарлтон**) (; 11 октябрь 1937 йыл), **Бобби Чарльтон** булараҡ билдәле () — инглиз футболсыһы, Англия йыйылма командаһы составында донъя чемпионы һәм 1966 йылда «Алтын туп» эйәһе. Карьераһының күп өлөшөн "Манчестер Юнайтед"та үткәрә, капитан була. Чарльтон һөжүм итеүсе ярымһаҡсы була, дриблинг, тура пас биреү һәм тупты алыҫҡа тибеү оҫтаһы була. Күптыр уны Англияның барлыҡ замандарының бөйөк футболсыларының береһе тип таный.

Чарльтон "Манчестер Юнайтед"тың төп составында 1956 йылда сығыш яһай башлай, ә киләһе ике миҙгел дауамында үҙенә ныҡлы урын тәьмин итә. 1958 йылдағы Мюнхен авиаһәләкәтендә иҫән ҡала, һуңынан «Юнайтед»ҡа 1964/65 һәм 1966/67 йылдар миҙгелендә Беренсе дивизионда еңергә ярҙам итә. 1966 йылда Чарльтон Англия йыйылма командаһы менән бергә донъя чемпионы була. Чарльтон капитан булған «Юнайтед» командаһы 1968 йылда Европа чемпиондары кубогын яулаған беренсе инглиз клубы була. «Манчестер Юнайтед» өсөн гол индереү буйынса күп йыллыҡ рекордсы (1973—2017). Шулай уҡ ул «Юнайтед» өсөн үткәргән уйындар һаны буйынса ла оҙаҡ йылдар рекорд эйәһе (758). Бары тик 2008 йылдың 21 майында Мәскәүҙә үткән УЕФА чемпиондары лигаһының финалында ғына Райан Гиггз уны үтеп китә.

1970 йылда Англия йыйылма командаһы өсөн карьераһын тамамлар алдынан уға йыйылма команда өсөн иң күп уйын рекорды ла (106 уйын) уға тура килә. Һуңыраҡ был рекордты Бобби Муром, унан һуң Питер Шилтон уҙып китә.

"Манчестер Юнайтед"тан 1973 йылда, «Норт Преста Энд»ҡа уйнаусы тренер булып китә, әммә 1975 йылда тренер карьераһын тамамлай. 1983 йылда «Уиган» директоры була, бер йылдан һуң — "Манчестер Юнайтед"тың директорҙар советы ағзаһы, әлегә тиклем ошо поста ҡала. Чарльтон 47 йылдан ашыу (1968—2015) Англия йыйылма командаһы өсөн индергән голдар һаны (49) буйынса рекорд эйәһе булып ҡала, 2015 йылдың сентябрендә уны "Манчестер Юнайтед"тың икенсе форварды — Уэйн Руни үтеп китә. 1994 йылда Чарльтон Боббиға рыцарь дәрәжәһе бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на официальном сайте «Манчестер Юнайтед»
* Профиль на сайте Международного зала футбольной славы
* Бобби Чарльтон — легенда «Юнайтед»
Кройф Йохан

**Хендрик Йоханнес Кройф** (, ; 25 апрель 1947 йыл — 24 март 2016 йыл) — Нидерланд футболсыһы һәм Нидерланд йыйылма командаһы, «Аякса» һәм «Барселона» тренеры. Өс тапҡыр — Алтын туп, ике тапҡыр — уйынсы, бер тапҡыр тренер сифатында өс тапҡыр Европа чемпиондары кубогы эйәһе; XX быуаттың иң яҡшы футболсы тип киң танылыу ала. Үҙ карьераһында барлығы 752 уйын уйнай, 425 туп индереү.

2017 йылдың ғинуарында УЕФА, Кройфты ҡылыҡһырлап, уны ""Барселона"ны яңынан асҡан кеше" ти, уны ойошма барлыҡҡа килгән 1954 йылдан алып Европа футболы үҫешенә иң ҙур йоғонто яһаған тиҫлә тренер исемлегенә индерә. 2010 йылда футболды үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн ФИФА-ның иң юғары — «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены менән бүләкләнә.

### Хәтер
2016 йылдың 9 сентябрендә Вальфогона-де-Риукорбта Йохан Кройф исемендәге урам асыла.

2018/19 йылдар миҙгелендә «Аякса» стадионына Кройф исеме бирелә.

2019 йылдың 26 авгусында команданың «Камп Ноу» стадионында «Барселона» Йохан Кройфтың статуяһын аса Уның бейеклеге — 3,5 метр. Авторы — Голландия скульпторы Корри Аммерлан.

2019 йылда Барселонада футбол стадионына Йохан Кройф исеме бирелә.

2020 йылдың йәйендә Амстердамдың бер урамына Йохан Кройф исеме менән атап йөрөтөлә башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профиль игрока на worldfootball.net 
* Статистика матчей за сборную Нидерландов на сайте voetbalstats.nl
* Статистика на сайте vi.nl 
* 
* Официальный сайт
* Cruyff Classics  — Обувная марка
* Биография по-русски
Ғибатов Франгил Ғиззәт улы

**Ғибатов Франгил Ғиззәт улы** (; 12 апрель 1935 йыл ) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты. Физика-математика фәндәре кандидаты. 

## Биографияһы
Ғибатов Франгил Ғиззәт улы 1935 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының  Салауат районы Ҡалмаҡтар ауылында тыуған.
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле —  1968 йылда  Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1956 йылда, Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлағас, Нуриман районы Рәтүш ауылында уҡытыуы булып башлай.
1957—1968 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй. Артабан уҡытыу буйынса директор урынбаҫары, ВЛКСМ-дың Салауат район комитеты секретары, комсомол обкомы инструкторы, Өфө фәнни-тикшеренеү-институтында (УфНИИ) инженер, Башпотребсоюз төҙөлөш идараһында партком рәйесе.
1968—1981 йылдарҙа Өфө авиация институтында әйҙәүсе инженер, математик-программист, проекттың баш конструкторы, С. М. Киров исемендәге заводтың бүлек мөдире һәм профком рәйесе.

1981—1991 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге заводтың генераль директор урынбаҫары.
1992 йылдан «Ай» производство-коммерция берләшмәһенең генераль директоры.

Өфө ҡалаһының Киров районы 17-се Батыр һайлау округынан  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

Өйләнгән, бер ҡыҙ үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ди Стефано Альфредо

**Альфредо Ди Стефано Лаулье** (, испанса әйтелеше: [esˈtefano alˈfɾeðo ði]; 4 июль 1926 йыл, — 7 июль 2014 йыл) — Аргентина һәм Испания футболсыһы, һөжүмсе. Уйынсы карьераһы тамамланғандан һуң тренер булып эшләй. «Ривер Плейт», «Уракан», «Мильонариос», «Реал Мадрид» һәм «Эспаньол» клубтары өсөн сығыш яһай. Аргентина йыйылма командаһы составында 6 уйын үткәрә һәм 6 гол индерә, Колумбия йыйылма командаһы өсөн 4 уйын уйнай, Испания йыйылма командаһы өсөн 31 матч уйнай һәм 23 гол индерә.

Футболсыһы булараҡ ике тапҡыр — Аргентина, өс тапҡыр — Колумбия һәм һигеҙ тапҡыр Испания чемпионы була. Ди Стефано берәр тапҡыр Колумбия, Испания һәм Континенталь-ара кубоктпрын яулай. Ике тапҡыр Донъяның Бәләкәй кубогына һәм биш тапҡыр Европа чемпиондары кубогына эйә була. Тренер булараҡ Альфредо Аргентинаның — ике, Испанияның бер чемпионатын, бер Испания суперкубогын һәм бер тапҡыр УЕФА Кубогына эйә булыусылар кубогын яулай.

Ди Стефано бер тапҡыр Аргентина чемпионатының иң яҡшы бомбардиры була, ике тапҡыр — Колумбия чемпионатының, биш тапҡыр Испания чемпионатының иң яҡшы бомбардиры титулын яулай һәм ике тапҡыр Европа чемпиондары кубогының иң яҡшы бомбардиры тип таныла. Ул ике Алтын тупҡа, Европаның иң яҡшы футболсыһы нагарадаһына эйә була һәм дүрт тапҡыр Испанияның иң яҡшы спортсыһы тип табыла.

Альфредо ФИФА-ның Футбол комиссияһы версияһы буйынса XX быуаттың өсөнсө футболсыһы булып тора. МФФИИС һорау алыуҙары буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары араһында дүртенсе урын биләй. World Soccer журналы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында — алтынсы. Football France версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында — дүртенсе. Sportivo Guerin версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында өсөнсө урында. Placar версияһы буйынса футболдың барлыҡ тарихында иң яҡшы уйынсылар араһында алтынсы урында тора. Foot Planète һәм International Voetbal версиялары буйынса донъяның иң яҡшы уйынсылары исемлегенә инә. УЕФА версияһы буйынса 1954—2003 йылдарҙа Испанияның иң яҡшы уйынсыһы.

2000 йылда Ди Стефано «Реал Мадрид» клубының почетлы президенты вазифаһын биләй. Ә 2008 йылдан — УЕФА-ның почетлы президенты.

ФИФА-ның Дан залының беренсе ағзаһы. Испанияның иң яҡшы уйынсыһына Ди Стефано исемендәге трофей тапшырыла. "Реал"дың резерв командаһы булған «Реал Мадрид Кастилья» клубы стадионына Альфредо Ди Стефано исеме бирелгән. Үҙе иҫән саҡта уҡ Сантьяго Бернабеу стадионы нан алыҫ түгел урында уға һәйкәл ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Голы Ди Стефано
* Профиль на sportec.es
* Профиль на bdfutbol.com
* Профиль на worldfootball.net 
* http://www.taringa.net/posts/deportes/3850963/_Homenaje-al-mejor_-ALfredo-Di-STefano.html
* http://es.eurosport.yahoo.com/fot/ftxt/alfredo_di_stefano.html
Горбань Виталий Иванович

**Горбань Виталий Иванович**  (12 июль 1947 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1991—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара «Восток» акционер банкының вице-президенты, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Горбань Виталий Иванович 1941 йылдың 12 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1965 йылда  Өфө нефть институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда Өфө ситетик спирт заводында аппаратсы булып башлай. Өфө нефть институтын тамамлағас заводта мастер, смена начальнигы, өлкән инженер, төркөм етәксеһе, лаборатория начальнигы булып эшләй.
1973—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында паркомс екретары урынбаҫары, инструктор, бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.
1986—1990 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе райкомының беренсе секретары.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының беренсе секретары.
1991—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара «Восток» акционер банкының вице-президенты, 

Октябрьский ҡалаһы 105-се Автозавод һайлау округынан  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Горшечников Анатолий Васильевич

**Горшечников Анатолий Васильевич**  (5 апрель 1940 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, «Башагроснаб» республика концены генераль директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Горшечников Анатолий Васильевич 1940 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының  Фёдоровка районы Фёдоровка (Фёдоровка районы) ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  мордвин, юғары белемле —  1965 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда тыуған колхозында тракторсы булып башлай. 1965 йылда ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Нуриман районы «Сельхозтехника» берләшмәһендә яңы техника ҡабул итеү буйыеса инженер булып эшләй.
1966—1986 йылдарҙа БАССР-ҙың Госкомсельхозтехника берләшмәһенең өлкән инженеры, бүлек мөдире, тәьминәт бүлеге идараһында белгес, рәйес урынбаҫары булып эшләй.
1986—1993 йылдарҙа Госагропром рәйесе урынбаҫары, «Башагроснаб» республика концены генераль директоры.

Ҡырмыҫҡалы районы 221-се Боҙаяҙ һайлау округы  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

Өйләнгән, ҡыҙы һәм улы бар.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)