open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сфагнум һаҙлыҡтары

**Сфагнум һаҙлыҡтары** — ғәҙәттә аҫтан түгел, ә ямғырҙарҙан, ҡар һыуҙарынан туйына торған һыулы-һаҙмырт һаҙлыҡтар төрө, уртаса климат киңлегендәге урманлы һәм урманлы тундра зонаһында өҫтөнлөк итә.

## Тасуирлама
Дымлы уйһыу һаҙлыҡтарҙа , йәғни ***торф барлыҡҡа килтерә торған мүк*** ерҙе ҡалын ҡатлам булып ҡаплап үҫешә. Мүк ҡатламы аҫтында кислородһыҙ әсе һыу ята.

Сфагнумлы һаҙлыҡтарҙа һыу әсе, кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр йөкмәткеһе ярлы, бындағы шарттарҙың күбеһе нормаль йәшәү шарттары менән һыйышмай, тере йән эйәһе, шул иҫәптән бактериялар тарҡала. Әлеге шарттар ауған ағастарҙың, сәскәләренең һеркәһе һәм башҡа органик матдәләрҙең тарҡалыуына ҡамасаулай, улар меңәр йылдар дауамында һаҙлыҡ өҫтөндә ҡала ала.

Йыш ҡына сфагнум һаҙлыҡтары ҡабарынҡы формала, сөнки сфагнум һаҙлыҡтарҙың үҙәгендә яҡшы үҫә — унда һыу әҙерәк минераллашҡан була.

Һаҙлыҡтарға юғалыу ҡурҡынысы янай: ерҙәрҙе үҙләштереү, һыу алмашыныуындағы үҙгәрештәр һәм түккән бысраҡ һыуҙар быға сәбәпсе булып тора

Рәсәй субъекттарында сфагнумлы һаҙлыҡтарҙы дәүләт ҡурсыуына ала башлау күҙәтелә, мәҫәлән, Төньяҡ-Осетия Аланияла тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында махсус ҡарар ҡабул ителгән. Ҡомартҡылар араһында сфагнум һаҙлыҡтары ла телгә алына.

## Башҡортостанда торф һаҙлыҡтарын һаҡлау
Башҡортостанда 2018 йылда шуғаса булған 164-кә өҫтәп тағы 15 яңы тәбиғәт паркы ойошторолдо - улар республиканың туғыҙ районында урынлашҡан торф һаҙлыҡтары биләмәләре. 2015 йылдан республикала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының үҫеш программалары сиктәрендә торф һаҙлыҡтарын һаҡлау буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла. Был тәбиғәт объекттары урман-дала зонаһында урынлашҡан, уларҙың туғыҙы Урал алдында (Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә райондары), алтауһы - Урал аръяғында (Әбйәлил, Учалы райондары). Был объекттар тәбиғәтте һаҡлау сараларын ҡабул итеүҙе талап итә .

## Флора
Сфагнум һаҙлыҡтарында үлән үҫемлектәр һәм тәпәш ҡыуаҡтар үҫә, бигерәк тә арса һымаҡтар ғаиләһе йыш осрай: мүк еләге , , һаҙанаҡ, күк көртмәле, шулай уҡ , , , , мамыҡбаш һәм башҡалар.

## Фауна
Сфагнум һаҙлыҡтарында фауна үрҙә әйтелгән шарттар арҡаһында ифрат ярлы, унда йәшәгән төрҙәр араһында  һәм  (австралия ялған әрмәндеһе) осрай. Европала улар юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Бердышев С. Н. Жизнь растений. Водоросли. Лишайники. Мхи / С. Н. Бердышев. — М.: Мир книги, 2002. — Т. 5. — 192 с. — (Большая энциклопедия природы). — ISBN 5-8405-0312-6.
* Абрамов И. И., Абрамова А. Л. Подкласс сфагновые, или сфагниды (Sphagnidae) // Жизнь растений : в 6 т. / гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М. : Просвещение, 1978. — Т. 4 : Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения / под ред. И. В. Грушвицкого и С. Г. Жилина. — С. 88—89. — 447 с. — 300 000 экз.
* Торфяной мох // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Һылтанмалар
* Инструкция по созданию сфагнового болота у себя в саду
* Инструкция по созданию сфагнового болота у себя в саду — перевод
Вознюк Борис Леонидович

** Вознюк Борис Леонидович** (14 июнь 1943 йыл) — СССР һәм Украинаның театр һәм кино актеры, режиссёр һәм сценарийҙар авторы. Украинаның атҡаҙанған (1995) һәм  халыҡ артисы (1999).

## Биография
Борис Леонидович Вознюк 1943 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1963—1966 йылдарҙа Киевтың Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры.

1966 йылдан Леся Украинка исемендәге Милли академия рус драма театры актёры. 

## Театрҙағы эшмәкәрлеге
                                         
*«И всё это было… и всё это будет…» (2001)
*«Огонь желаний» (1999)
*«Развод по-русски» (1999)
*«Осенние скрипки» (1997)
*«Двери хлопают» (1996)
*«Дом, где всё кувырком» (1994)
*«История одной страсти» (1994)
*«Генералы в юбках» (1993)
*«Молодые годы короля Людовика XI» (1993)
*«Без вины виноватые» (1991)
*«Уроки музыки» (1989)
*«Перламутровая Зинаида» (1988)
*«…а этот выпал из гнезда» (1987)
*«Я, конечно, человек маленький» (1986)
*«Призвание» (1985)
*«Я пришёл дать вам волю» (1984)
*«Из жизни насекомых» (1983)
*«Филумена Мартурано» (1983)
*«Не был… не состоял… не участвовал» (1982)
*«Я, бабушка, Илико и Илларион» (1982)
*«Игрок» (1982)
*«Снежная королева» (1981)
*«Вишнёвый сад» (1980)
*«Пять дней в июле» (1980)
*«Веер» (1980)
*«Отелло» (1978)

*«И отлетим с ветрами» (1977)
*«Как важно быть серьёзным» (1976)
*«Интервью в Буэнос-Айресе» (1975)
*«Русские люди» (1975)
*«Храбрый портняжка» (1974)
*«Вечерний свет» (1974)
*«Генерал Ватутин» (1974)
*«Последние дни» (1974)
*«…и земля скакала мне навстречу!» (1974)
*«Бесприданница» (1973)
*«Город мастеров» (1972)
*«Птицы нашей молодости» (1972)
*«Самый последний день» (1972)
*«Великоманиев» (1971)
*«Затюканный апостол» (1971)
*«Каменный властелин» (1971)
*«Разгром» (1970)
*«Мария» (1970)
*«Дети Ванюшина» (1970)
*«Есть такая партия!» (1970)
*«Справедливость — моё ремесло» (1969)
*«Странная миссис Сэвидж» (1968)
*«Большевики» (1968)
*«Брак по конкурсу» (1967)
*«Разлом» (1967)
*«Традиционный сбор» (1967)
*«104 страницы про любовь» (1964)

## Кинолағы ролдәре

## Мульфильмдәрҙе тауышландырыу

## Режиссёр

## Әҙәбиәт
* Teatr vremen: vremeni liki

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вознюк Борис Леонидович  Киев календары
* СССР Киноһы сайты. Вознюк Борис Леонидович
Мәскәү Кремле

**Мәскәү Кремле** — Мәскәүҙең үҙәгендәге ҡәлғә һәм уның боронғо өлөшө, ҡаланың төп ижтимағи-сәйәси һәм тарихи-художество комплексы, Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми резиденцияһы, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретарының рәсми резиденцияһы булған

Мәскәү йылғаһының бейек һул ярында — Боровицкий ҡалҡыулығында, Неглинный йылғаһы менән ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Планда Кремль — майҙаны 27,5 гектар булған дөрөҫ булмаған өсмөйөш. Көньяҡ стенаһы Мәскәү йылғаһына ҡарай, төньяҡ-көнбайышы — Александровск баҡсаһына, көнсығышы — Ҡыҙыл майҙанға.

## Тарихы

### Фин-уғыр биләмәләре
Мәскәү Кремле территорияһындағы беренсе биләмәләр бронза быуатына ҡарай (б. э. тиклем II мең йыллыҡ). Хәҙерге Архангел соборында иртә тимер быуатҡа ҡараған (б. э. тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһы) фин-уғыр биләмәләре табыла. Был ваҡытта Дьяков тибындағы биләмә Боровицкий убаһы (хәҙерге Йәмиғ майҙаны) туғайы террасаһының өҫкө өлөшөн алып тора, һәм, унда нығытма булыуы ла ихтимал. Төньяҡ-көнсығыштан биләмәне ике ҙур йырҙарҙа һаҡлай: береһе, хәҙерге Троицк ҡапҡаһынан төньяҡта, Неглинный йылғаһына сыға, икенсеһе Петровский һәм хәҙерге Кремлдең Икенсе Исемһеҙ башняһы араһында ята.

### Вятичтар ҡасабаһы

X быуат башында Ока һәм Мәскәү йылғаһы бассейндарын колонизациялау башланғас, Боровицкий убаһы вятичтар биләй башлай (бәлки, элекке ҡаласыҡтарын үҙләштерегәндәрҙер). Фараз буйынса, вятичтарҙың убалағы биләмәһе ике нығытма үҙәктән тора — беренсеһе, майҙаны буйынса ҙуры, хәҙерге Йәмиғ майҙаны урынында урынлаша, икенсеһе морондоң осонда була. Ике үҙәк тә йырындан, валдан һәм текә ҡойманан торған нығытманы һаҡлаған тип күҙаллана. Вятичтар нығытма ҡоралланыуына үҙ-ара тоташҡан йырындарҙы ла индерә; улар тәрәнлеге 9 һәм киңлеге яҡынса 3,8 метрға еткән соҡорға әйләндерелә. Биләмәнең морон өлөшөндә ниндәйҙер сәйәси-административ үҙәк тә була: археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында бында Киевтың XI быуаттағы мисәте табыла. Ике өлөш тә, күрәһең, үҙенең мәҙәни үҙәгенә эйә була — үрге яҡтыҡы Йәмиғ майҙанында, түбәнгенеке — «Бор аҫтында». Был урында Мәскәүҙең иң боронғо Иоан Предтеча раштыуаһы сиркәүе була. «Маковица», «Тауҙар» һәм «Бор» топонимдары кенәзлектәргә тиклем булған ваҡытҡа ҡарай. Был ике үҙәкте посад уратып тора. Биләмәнең үҫеше һәм уңышы эргәләге сауҙа юлына ла бәйле бул: Мәскәү йылғаһы буйлап Көнбайыш һәм Көнсығыш араһында сауҙа йәнле бара. Һыу юлынан тыш, эргәнән ике ҡоро юл үтә — береһе Новгородҡа (һуңыраҡ Волоцкий), икенсеһе Киевтан Смоленск аша төньяҡ-көнсығышҡа; ике юл да Мәскәү йылғаһы кисеүендә Боровицкий убаһы итәгендә (хәҙерге Ҙур Таш күпер районы) тоташа.

## Иҫкәрмәләр
Айытов Валерий Факил улы

**Айытов Валерий Факил улы** (26 ғинуар 1955 йыл, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).

## Биографияһы
Айытов Валерий Факил улы 1955 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә ҡасабаһында тыуа.

1976 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Ситтән тороп А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия университетында аспирантура һәм докторантура үтә.

1976—1978 йылдарҙа Благовещен ҡалаһының 2-се урта мәктәбе, 1978 йылда Павловка балалар шифаханаһы эргәһендәге мәктәп уҡытыусыһы.

1979 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында эшләй (1995 йылдан алып сит телдәр кафедраһы мөдире).

2006 йылда Валерий Айытов Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы наградыһы менән бүләкләне. 2007 йылда педагогия фәндәре докторы исемен яулай.

Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптә һәм юғары уҡыу йортонда сит телдәрҙе уҡытыу методикаһын камиллаштырыу проблемаларына арналған.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Наградалары һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2006)

## Ғилми хеҙмәттәре
* Проблемно-проектный подход в иноязычном образовании на факультетах неязыковых специальностей. Санкт-Петербург, 2006.

## Һылтанмалар
* 
* Аитов Валерий Факильевич
Золя Эмиль

**Эмиль Золя** (; 2 апрель 1840 йыл — 29 сентябрь 1902) — француз яҙыусыһы, публицист һәм сәйәси эшмәкәр.

XIX быуаттың икенсе яртыһында реализмдың иң әһәмиәтле ҙур вәкилдәренең береһе — әҙәбиәттә натуралистик хәрәкәттең юлбашсыһы һәм теоретигы. Тәү сиратта Икенсе империя осорондағы француз йәмғиәтенең барлыҡ ҡатламдарын да тасуирлаған 20 томлыҡ «Ругон-Маккара» циклы менән билдәле. Уның әҫәрҙәре күп тапҡырҙар кино һәм телевидение экрандарына сығарыла.

Шау-шыулы "Дрейфус эштәре"ндә мөһим роль уйнай, шул арҡаһында Англияға күсергә мәжбүр була.

## Биографияһы

### Прованстағы бала сағы һәм үҫмер йылдары

Эмиль Золя 1840 йылдың 2 апрелендә Парижда, итальян сығышлы Франция гражданлығын ҡабул иткән инженер Франсуа Золя (итальянса *Дзоля кеүегерәк уҡыла*) һәм уның француз сығышлы ҡатыны ғаиләһендә тыуа. 1843 йылда Эмилдең атаһы Экс-ан-Прованс каналын төҙөүгә контракт һәм ғаиләһен шунда күсерә. Финанс партнерҙары менән бергә ул уйланған прроекттарын тормошҡа ашырыу өсөн Прованста компания төҙөй. 1847 йылда ҡаланы һыу менән тәьмин итеү өсөн канал һәм быуа ҡоролмаһы төҙөү башлана, әммә шул уҡ йылда Франсуа Золя үпкә шешенән вафат була.

Ире үлгәндән һуң Эмилдең әсәһе әҙ генә пенсияға бик фәҡир йәшәй. 1851 йылда ул мәрхүм Франсуа Золяның компанияһына ҡаршы кредитоорҙар башлаған суд процесын күҙәтеү өсөн улы менән Парижға ҡайта. 1852 йылда компанияны банкрот тип иғлан итәләр, ә киләһе йылда канал хужаһын алмаштыра.

Эмиль ул ваҡыт өсөн бик һуң — ете йәшендә генә — белем ала башлай. Әсәһе уны Экс-ан-Прованта Бурбон колледжы ҡарамағындағы пансионға урынлаштыра, унда ул биш йыл белем ала. Прованста дине белемгә эйә була.

Экс-ан-Прованста Эмиль Золяның яҡын дуҫтарының береһе рәссам Прованс Поль Сезанн була, был дуҫлыҡ 1880 йылдар уртаһына тиклем дауам итә. Шул уҡ ваҡытта Золя Альфред де Мюссе, дер Альфред де Виньи һәм Виктор Гюго әҫәрҙәре менән мауыға. Шиғырҙар ҙа яҙып ҡарай, әммә улар хәҙерге ваҡытта юғалған. Экс-ан-Прованс һәм тотош төбәк уның буласаҡ «Ругон-Маккара» циклындағы романдары өсөн сығанаҡ була. Ҡала китапҡа уйлап сығарылған *Плассан* атамаһы менән ингән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Biblioweb.org/-ZOLA-Emile-
* 
*
Кизи Кен

**Кеннет Элтон «Кен» Кизи** ( ; 17 сентябрь 1935 йыл — 10 ноябрь 2001 йыл) — Америка яҙыусыһы. Атап әйткәндә, «Пролетая над гнездом кукушки» роман авторы булараҡ билдәле. Кизи бит һәм хиппи быуынының иң төп яҙыусыһы тип һанала, ошо хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә һәм уларҙың мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай.

## Биографияһы

### Иртә йылдары
Ла-Хунта (Колорадо штаты), май яҙыу заводы хужаһы ғаиләһендә тыуа. 1946 йылда Спрингфилдҡа (Орегон штаты) күсенә. Кизиҙың йәш сағы атаһының Вилламетт үҙәнендәге фермаһында үтә. Ул унда әҙәпле, тәҡүәле американдар ғаиләһендә үҫә һәм тәрбиәләнә. Мәктәптә, һуңынан колледжда Кизи спорт менән мауыға, хатта көрәш буйынса штат чемпионы була. Мәктәпте тамамлағандан һуң синыфташы Фэй Хэксби менән өйҙән ҡаса. Һуңынан Фэй контрмәҙәниәт идеологының мәңгелек юлдашына әъерелә һәм уға дүрт бала табып бирә.

1957 йылда Кизи Орегон штаты университетының журналистика факультетын тамамлай. Әҙәбиәт менән мауыға башлай, Вудро Уилсон Милли стипендияһы менән бүләкләнә һәм Стэнфорд университетының яҙыусылыҡ оҫталығы курстарына алына.

Кизиҙың иртә йылдары тураһында Чак Кайндер «Медовый месяц» романында яҙа (2001).

## Кизи һәм Башҡортостан
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында Кен Кизиҙың «Пролетая над гнездом кукушки» романы буйынса Айрат Әбүшаһманов башҡорт телендә «Кәкүк ояһы» спектаклен сәхнәләштерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Нугатов В.* «Сны Орегона» // Над кукушкиным гнездом. Гаражная распродажа. — : Эксмо, 2008. — С. 7—22. — (Библиотека Всемирной литературы) — ISBN 978-5-699-28193-0
* 

## Һылтанмалар
* IntrepidTrips.com
* Key-Z Productions
*
Михалков Никита Сергеевич

**Михалков Никита Сергеевич** (21 октябрь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй киноактёры, режиссер, сценарист һәм продюсер. Н. С. Михалков етәкселегендәге Театр һәм кино үҙәгенең художество етәксеһе (2017 йылдан). РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры. 1998 йылдан Рәсәй кинематографистар Союзы рәйесе. Өс тапҡыр РФ Дәүләт премияһы лауреаты (1993, 1995, 1999), Ленин комсомолы премияһы (1978).

«Урга — мөхәббәт биләмәһе» («Урга — территория любви») фильмы өсөн Венеция кинофестиваленең «Золотой лев» (1991) «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» (1993) премияһына номинант. «Утомленные солнцем» фильмы «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» (1995) премияһы лауреаты һәм Канн кинофестивале Гран-приһы (1994). «12» фильмы өсөн Венеция кинофестиваленең (2007) киносәнғәтенә индергән өлөшө өсөн «Махсус арыҫлан» эйәһе, «Сит телдә иң яҡшы фильм өсөн» категорияһында «Оскар» (2008) премияһы номинанты.

## Биографияһы
Никита Сергеевич Михалков 1945 йылдың 21 октябрендә Мәскәүҙә совет әҙәбиәтсеһе, яҙыусы һәм шағир Сергей Михалков менән яҙыусы һәм тәржемәсе Наталья Кончаловская ғаиләһендә тыуа. Ағаһы — Андрей Михалков-Кончаловский.

1956—1959 йылдарҙа Никита Михалков Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә фортепиано класы буйынса уҡый, эргәһендәге театр студияһында шөғөлләнә Станиславский исемендәге драма театрының театр студияһында шөғөлләнә.

1963 йылда Щукин исемендәге театр училищеһына инә; 1966 йыл, дүртенсе курс студенты булараҡ, кино төшөрөүҙәрҙә ҡатнаша һәм шуның өсөн уҡыуҙан сығарыла (ул ваҡытта студенттарға бындай ғәмәл тыйыла). ВГИК-тың режиссер факультетының икенсе курсына күсә.

1971 йылда ВГИК-ты тамамлай (Михаил Ромм оҫтаханаһы). Диплом эше булып «Спокойный день в конце войны» фильмы тора, уның сценарийын Михалков Рөстәм Ибраһимбәков менән бергә яҙа.

27 йәшендә үҙе теләп хәрби хеҙмәткә бара, 1972—1973 йылдарҙа Камчаткала флотта, «Михаил Кутузов» крейсерында хеҙмәт итә. Хеҙмәттәштәре һөйләүенсә, художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша, концерттар менән даими сығыш яһап, тулы зал йыя.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Официальный сайт Центра театра и кино под руководством Никиты Михалкова
* Официальный сайт Академии кинематографического и театрального искусства Н. С. Михалкова
* Биография на официальном сайте Студии Тритэ Никиты Михалкова
* Nikita Mikhalkov Movies on iTunes
Акатьев Юрий Васильевич

**Акатьев Юрий Васильевич** (18 апрель 1939 йыл — 29 ноябрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй социологы һәм уҡытыусы. Социология фәндәре докторы (1993), профессор (1994).

## Биографияһы
Юрий Васильевич Акатьев 1939 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Дубровка ауылында тыуа.

1963 йылда Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1963—1973 йылдарҙа комсомол һәм партия эше менән шөғөлләнә.

1974 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта: өлкән уҡытыусы, философия һәм ғилми коммунизм кафедраһы, социализм теорияһы кафедраһы доценты, социология һәм политология кафедраһының доценты һәм профессоры.

1993 йылда Социология фәндәре докторы исемен яҡлай.

Акатьевтың ғилми эшмәкәрлеге йәмғиәттә социаль процестар менән идара итеү мәсьәләләренә, төбәк, хеҙмәт һәм ауыл иҡтисадының социологияһына бағышланған. Ул йөҙҙән артыҡ ғилми эштәр авторы кеүек билдәле.

1999 йылдың 29 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Сельскохозяйственный коллектив как объект социального планирования. Мәскәү, 1981
* Методика планирования социального развития сельского района. Мәскәү, 1987
* Отношение работников сельского хозяйства к труду (социологический аспект). Өфө, 1992
* Социальные проблемы развития труда и трудовых коллективов в условиях НТП. Өфө, 1993
* Труд как основная форма социальной деятельности. Өфө, 1994.
## Һылтанмалар
* 
* Акатьев Юрий Васильевич
Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы

**Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы** (16 декабрь 1948 йыл) — комсомол, партия һәм муниципаль органдар, ауыл хужалығы һәм банк системаһы хеҙмәткәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999)  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. ВЛКСМ-дың XXVIII съезы делегаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994) һәм мәғариф отличнигы (2010).

## Биографияһы
Әмир Муллағәли улы Әхмәҙиев 1948 йылдың 16 декабрендә Әлшәй районы Раевка ҡасабаһында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда Өфөлә 21-се төҙөлөш тресында балта оҫтаһы булып башлай. Артабан Өфө синтетик спирт заводында өлкән машинист, техник быяла сүс заводында оператор булып эшләй.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң ВЛКСМ-дың Әлшәй район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1979—1985 йылдарҙа Әлшәй районының «Родина» колхозы рәйесе булып эшләй.

1985—1988 йылдарҙа Яңы Раевка совхозы директоры.

1988 йылда КПСС-тың Әлшәй район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1991 йылдан халыҡ депутаттарының Әлшәй район Советы рәйесе вазифаһында эшлй.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана .

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән өс ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.

## Һылтанмалар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». Ахмадеев Амир Муллагалиевич
*  12 созыв (БАССР)
Әсәҙуллин Диас Тәлғәт улы

**Әсәҙуллин Диас Тәлғәт улы** (1 май 1939 йыл) — партия һәм совет эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы

Диас Тәлғәт улы Әсәҙуллин 1939 йылдың 1 майында Ҡырмыҫҡалы районы Ҡырмыҫҡалы ауылында донъяға килгән. 

Хеҙмәт юлын 1958 йылда Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң элемтә узелында монтер булып башлаған. Артабан электр станцияһында машинист булып эшләгән.

1959 - 1962 йылдарҙа Маҡар район халыҡ судында суд башҡарыусыһы булған.

1967 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Мишкә районының ауыл ухжалығы идаралығында өлкән ветеринар врач, баш ветврач булып эшләгән.

Артабан хеҙмәт юлы түбәндәгесә дауам иткән.
1973 - 1979 йылдарҙа Мишкә  районы партия райкомының икенсе секретары булып эшләгән.

1979 - 1984 йылдарҙа Халыҡ депутаттарының Мишкә район Советы рәйесе вазифаһына күтәрелә.

1984 йылда Ҡариҙел районы партия  райкомының беренсе секретары булып эшләй.

1991 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры.

Ҡариҙел районы 220-се Магинск һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының  депутаты итеп һайланған  .

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Әхтәмов Азат Зиннәт улы

**Әхтәмов Азат Зиннәт улы** (; 4 ғинуар 1957 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Азат Зиннәт улы Әхтәмов 1957 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.

1979 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау и электрләштереү институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1979 йылда Әбйәлил районының "Йәнгел" совхозында ремонт оҫтаханаһының инженер-контролеры булып башлаған. Артабан Әбйәлил район Советының ауыл хужалығы идаралығында баш инженер, "Йәнгел" совхозында баш инженер булып эшләй.

1986 - 1987 йылдарҙа Әбйәлил партия райокмының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек бүлеге мөдире була. 

1987 - 1992 йылдарҙа "Амангилде" совхозы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 

1992 йылдан Әбйәлил районы хакимиәте башлығының урынбаҫары . 

2011 йылдан - «Агро» ЯСЙ-һының директор урынбаҫары булып эшләй.

2013 йылдан - Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы хакимиәтендә төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса хакимиәт башлығы урынбаҫары

2015 йылдан - Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министры урынбаҫары вазифаһын башҡара.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» почётлы исеме, Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтай - Дәүләт йыйылышы почёт грамотаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Ахтямов Азат Зиннатович
Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы

**Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы** (; 10 март 1951 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры. Өфө районы 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Ғәмил Әмир улы Баһауетдинов 1951 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Яңы Ҡорос ауылында тыуған.
Ауылда урта мәҡтәптән һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға килә һәм 1974 йылда уны уңышлы тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген ошо уҡ йылда Дәүләкән районындағы Ҡаҙанғол тәжрибә хужалығында зоотехник-селекционер булып башлай, артабан шул уҡ хужалыҡта баш зоотехник булып эшләй.

1977 йылда ВЛКСМ-дың Дәүләкән район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1979—1984 йылдарҙа Дәүләкән районының «Россия» колхозы рәйесе булып эшләй.

1984 йылда Өфө районында урынлашҡан «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры итеп тәғәйенләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Өфө районының 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Быков Николай Николаевич

**Быков Николай Николаевич** (1923—1978) — СССР табибы-хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, 2-се  Һарытау өлкә дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## Биографияһы
Николай Николаевич Быков 1923 йылдың 22 декабрендә һарытау ҡалаһында тыуған. 

1942 йылдан, ун туғыҙ йәшендә, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла һәм ғәмәлдәге армияға фронтҡа ебәрелә.  Бөйөк Ватан һуғышында  15-се гвардия һауа-десант полкында  автоматсы-десантсы  вазифаһында ҡатнаша.  Төньяҡ-Көнбайыш фронтта һуғыша, 1943 йылдың 9 мартында Иҫке Русса ҡалаһы өсөн алыштарҙа ике аяғына, арҡаһына һәм башына  ҡаты  яралана. 1943 йылда госпиталдә дауаланып сыҡҡандан һуң Совет Армияһы сафында  хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла. 1951 йылдың 3 майында Н. Н. Быков һуғышта күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн  Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1943  йылдан 1948 йылға тиклем   Һарытау медицина институтында уҡый.  1948  йылдан 1955 йылға тиклем Һарытау өлкәһе Базарно-Карабулак районының  Хватовск участка табибы вазифаһын башҡара. 1955 йылдан 1957 йылға тиклем һуғыш инвалидтары өсөн  Һарытау госпиталендә табип-хирург булып эшләй. 

1957 йылдан 1976 йылға тиклем, туғыҙ йыл дауамында , Н. Н. Быков 2-се Һарытау өлкә дауаханаһының урология бүлеге  мөдире булып эшләй.

1969 йылдың  4 февралендә  СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн»  Быков Николай Николаевичҡа Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә

1976 йылдан 1978 йылға тиклем 2-се Һарытау өлкә дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире вазифаһында эшләй. 

Һарытау ҡалаһында 1978 йылдың 27 июнендә вафат була, Елшан зыяратында  ерләнә.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (04.02.1969)
* Ленин ордены (04.02.1969)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.05.1951)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (09.05.1945)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Ученые-медики - Герои Социалистического Труда / М. К. Кузьмин. -  : Медицина, 1988 г. — 197 с. — ISBN 5-225-00135-1
Лоцманов Юрий Александрович

**Лоцманов Юрий Александрович** (10 октябрь 1927 йыл — 11 июнь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй табип-отоларингологы,  Башҡорт дәүләт медицина университеты  ректоры (1973-1982), медицина фәндәре докторы, профессор.

## Биографияһы
Юрий Александрович Лоцманов 1927 йылдың 10 октябрендә Ҡырғыҙ ССР-ындағы Ош ҡалаһында медицина хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.

1950 йылда Куйбышев медицина институтын тамамлаған.

1950 йылдан алып 1973 йылға тиклем Куйбышев медицина институтының оториноларингология клиникаһында эшләй, был учреждениела ул клиника ординаторы вазифаһынан доцентҡа тиклем  хеҙмәт юлын үтә.

1960 йылда  «К вопросу о рецидивах рака гортани» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1970 йылда «Клиника и лечение рецидивов рака гортани и глотки» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай».1975 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1973 йылдан 1982 йылға тиклем — Башҡорт мединституты ректоры, бер үк ваҡытта (1977 йылдан) —  санитар‑гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР-ауырыуҙары кафедра мөдире.

1983 йылдан алып  Һарытау дәүләт медицина университетында эшләй: 1991 йылға тиклем — оториноларингология дауалау факультетында кафедра мөдире, 1991 йылдан алып 1996 йылға тиклем — Н. П. Симановский исемендәге  берләшкән  оториноларингология кафедраһы мөдире, 1996 йылдан — кафедра профессоры.

Бөтә Рәсәй оториноларингологтар йәмғиәте идаралығы ағзаһы, Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау  министрлығының оториноларингология буйынса уҡытыу-методик комиссияһы, Рәсә Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм  Рәсәй Медицина фәндәре академияһының оториноларингология һәм логопатология буйынса  ғилми Советы ағзаһы итеп һайлана.

Аҙаҡҡы йылдарҙа Һамарҙа РМФА академигы Солдатов Игорь Борисович менән хеҙмәттәшлек итә..

## Фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ғилми һәм ғәмәли эшмәкәрлеге -лоронкология өлкәһе.

Һарытауҙа эшләгән осорҙа Лор-органдар  ауырыуҙарын аутогено кеүек-, магнито-, УЗ-, УФО-лазеротерапия һымаҡ ысулдар менән дауалауҙы ғәмәлгә индерә.

Балаларҙа  аденоидит, ринит  һәм риносинусит, хроник тонзиллитты дауалау ысулдарын уйлап таба..

Уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертация яҡдана.

107 фәнни эш һәм 7 уйлап табыу авторы.

1958 йылдан алып  бөтә Союз, ә һуңынан Рәсәй оториноларингологтар съездарында ҡатнаша,  бөтә Рәсәй оториноларингологтар йәмғиәтенең идара ағзаһы итеп  һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1981)
* ике миҙал 
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе
* «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе

## Һылтанмалар

* Профессор Юрий Александрович Лоцманов (к 80-летию со дня рождения). Дата обращения 18 января 2017.
* ЛОЦМАНОВ Юрий Александрович  башкирская-энциклопедия.рф. Дата обращения 18 января 2017.
* Скончался экс-ректор Башкирского медицинского института Юрий Александрович Лоцманов (неопр.).  bashinform.ru. Дата обращения 18 января 2017.
Бровман Григорий Абрамович

**Бровман Григорий Абрамович** (, Калараш, Оргей өйәҙе,  Бессарабия губернаһы — 13 август 1984, Мәскәү) — совет әҙәбиәт белгесе һәм әҙәби тәнҡитсе. Филология фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Бровман Григорий Абрамович Бессарабия губернаһы Оргей өйәҙенең Калараш ауылында   (хәҙер — Молдова Республикаһының район үҙәге)  йәһүд ғаиләһендә тыуған

Мәктәптә уҡый, ете синыфты  тамамлағандан һуң китапханала эшләй башлай. Беренсе донъя һуғышы башында уларҙың  ғаиләһе Подольск губерналары буйлап гиҙә, күпмелер ваҡыт Одесса һәм Крыжополдә йәшәй.  1926 йылда Мәскәүгә күсеп килә, унда Мәскәү дәүләт университетының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә,  юғары уҡыу йортон 1931 йылда тамамлай . Студент сағында уҡ баҫыла башлай:  «Революция и культура» (1929, № 21) журналында Бровмандың һәм Е.Поповкиндың мәҡәләһе баҫылып сыға, унда авторҙар  раҫлауынса, университеттар үҙҙәренең йомолоуы арҡаһында феодаль йәмғиәттең корпоративлығына тап килә, улар хәҙер  тормоштан айырылған, паразит синыф  мәҙәниәте барлыҡҡа килгән,  үҙ диураҙарынан бер ҡайҙа ла яраҡлы булмаған кешеләрҙе, паразиттарҙы   (медик һәм юристарҙан тыш) сығара.  Шуға күрә бөтөн университет  юҡ ителергә,  ҡайһы бер махсуслаштырылған уҡыу йорттарына әйләнергә тейеш.

«На путях к новой школе»  журналы редакцияларында эшләй. Л.И. Альтман ярҙамы менән  СССР Яҙыусылар союзын ойоштороу буйынса ойоштороу комитеты ағзаһы  була.  ИФЛИ аспирантураһын  тамамлай, ә 1940 йылда А.М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында   «Белинский и драма» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — хәрби  Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хәрби корреспондент, «В бой за родину», «Бей врага» гәзиттәре  редакцияһында эшләй.

Космополитизм менән көршә кампанияһы барышында А.М.Горький исемендәге Әҙәбиәт  институтының  совет әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһынан бушатыла һәм  СССР Яҙыусылар союзы сафынан сығарыла (һуңынан тергеҙелә).

«Новый мир» журналында тәнҡит бүлеге мөдире. СССР Яҙыусылар союзының өлкән референты була.

В.В.Вересаев ижады   («В Вересаев: жизнь и творчество» китабы  1959 йылда сыға), хәҙерге совет прозаһы менән шөғөлләнә.  1961 йылдан башлап А.И.Солженицындың   ижады буйынса бер нисә эше баҫылып сыға; А.Жуховицкий менән  бәхәстә яҙыусыны яҡлап сыға., Ю.В.Троифоновтың тәүге әҙәби тәжрибәһен юғары баһалай; В. Н. Войновичты СССР Яҙыусылар союзынан сығарыуҙы хуплай.  Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1977).

## Һайланма хеҙмәттәре

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  || 
*  || 

## Йыйынтыҡтары

* Литературная Россия: Сборник литературно-критических статей. Составители Г. Бровман и В. Литвинов. М.: Советская Россия, 1962.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Вячеслав Огрызко *[https://web.archive.org/web/20121021010744/http://www.litrossia.ru/2011/46/06610.html Как мусор на реке]* Литературная Россия № 46 2011
Баһауетдинов Марат Риф улы

**Баһауетдинов Марат Риф улы** () (24 июль 1947 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - татар.

## Биографияһы
Марат Риф улы Баһауетдинов 1947 йылдың 24 июлендә  БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһында донъяға килгән.

1971 йылда Ҡазан дәүләт төҙөүсе-инженерҙар институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда механикалаштырылған эштәр идаралығында слесарь булып башлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң монтажсы, мастер, прораб, өлкән прораб, баш инженер, БНПС тресының төҙөлөш идаралығы етәксеһе вазифаларында эшләгән.

1979 йылда трестың техник бүлеге етәксеһе булып, 1980 йылда шул уҡ трестың партком секретары итеп һайлана.

Баһауетдинов Марат Риф улы  артабан "Башсельмаш" заводының директор урынбаҫары, "Башнефтегазмонтаж" тресының баш инженеры булып эшләй.

1988 - 1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Нефтекама ҡала Советы рәйесе булып эшләй.

1992 йылдан "Инвестор" фирмаһы директоры вазифаһында эшләй.
Нефтекама ҡалаһының 98-се Дорожное һайлай участкаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Почёт Билдәһе» ордены

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы

**Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы** (; 25 май 1941 йыл) — партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт

## Биографияһы
Әбүбәкер Хөсәйен улы Байтимеров 1941 йылдың 25 майында БАССР-ҙың Балаҡатай районы Билән ауылында донъяға килгән.

Билән урта мәктәбен һәм 1968 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, зоотехник белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1960 йылда «Билән» совхозында башлай.

1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1968—1971 йылдарҙа «Билән» совхозында зоотехник, баш зоотехник булып эшләй.

1971—1972 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында тәжрибә-етештереү хужалығы баш зоотехнигы.

1972 йылда йәнә «Билән» совхозында баш зоотехник.

1974—1978 йылдарҙа совхоз директоры.

1978—1984 йылдарҙа — КПСС-тың Балаҡатай райкомында икенсе секретарь.

1984—1996 йылдарҙа-халыҡ депутаттарының Балаҡатай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, район хакимиәте башлығы.

1996—2001 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының Дәүләт ветеринария инспекцияһы башлығы.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.
* Белокатайский район: история и современность / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1.  

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Бакулин Алексей Вениаминович

**Бакулин Алексей Вениаминович** (21 март 1949 йыл — 29 ноябрь 2019 йыл) — мәғариф, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа КПСС-тың Бөрө ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ 1990 йылда КПСС-тың Бөрө ҡала комитетының беренсе секретары.

## Биографияһы
Алексей Вениаминович Бакулин 1949 йылдың 21 мартында БАССР-ҙың Бөрө ҡалаһында тыуған.

1972 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда уҡытыусы булып башлай.

1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, Башҡортостандың Бөрө районындағы Иҫке Баҙан ауылының урта мәктәбендә уҡытыусы була. Ошо уҡ ауылда ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе, район мәғариф бүлеге мөдире, халыҡ депутаттарының Бөрө район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1987 йылда КПСС-тың Бөрө ҡала комитетына — секретарь, 1990 йылда беренсе секретарь итеп һайлана.

1992 йылдан Бөрө ҡалаһының 7-се урта мәктәбе директоры.

Алексей Вениаминович Башҡортостан Республикаһының тирә-яҡ мөхитен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 12 йылдан артыҡ ул Башҡортостан Республикаһы тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Бөрө территориаль комитеты етәксеһе булып хеҙмәт итә.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Мундир

**Мундир** ( французса &#x20;— *йыһазландырыу*)&#x20;—  кәрәк-яраҡтар ) - алтын йәки көмөш менән сигелгән формалы хәрби  йәки граждандар өҫкө кейем-һалымы.

## Тасуирлама

Мундирға "тап төшөрмәү" (, ватансылыҡ хисе ул байраҡ, герб һәм башҡа дәүләт атрибуттарының намыҫ тураһындағы төшөнсә булып торған кеүек үк, йөҙҙәрсә йылдар дауамында донъяның барлыҡ армиялары һалдаттары һәм офицерҙарының әхлаҡи ҡарашына һәм үҙ-үҙҙәрен тотошона йоғонто яһаған.

Хәрби мундирҙар XVII быуатXVII быуат уртаһында барлыҡҡа килә һәм улар ҡәнәғәтләндерергә тейешле төп талаптар: функциональ уңайлылыҡ, Ҡораллы Көстәрҙең төрҙәре  һәм йүнәлештәре буйынса бер төҫлөлөк, башҡа дәүләттәр һәм илдәрҙең мундирҙарынан айырмалылыҡ. Мундир яугир батырлығы, намыҫ һәм хәрби арҡалашлыҡтың юғары хисе тураһында иҫкәртеп торған кейем. Хәрби форма - ир-аттарҙың ҡупшы һәм күңелгә ятышлы кейеме тип һанала. Тәү сиратта, был тантаналы осраҡтарҙа кейелә торған  парад мундирына ҡағыла ла инде.

## Хәҙерге заманда мундирға мөнәсәбәт

Хәҙерге ваҡытта мундир - форма кейеме, уның хужаһының ниндәй ведомствоға ҡарағаны һәм статусының төп сағылышы. Был төр формалы кейем һәр саҡ милли мәҙәниәттең мөһим элементы булған, ул "цивиль күлдәк" менән сағыштырып, дәрәжәлерәк итеп ҡаралған. 

Элгәрге йылдарҙа, йыш ҡына йәш кеше хәрби карьера һайларға уйлаһа,  форма кейеменең ҡупшлығына, йәлеп итеүсәнлегенә лә ҙур иғтибар бирә торған була.  Яңы хеҙмәткә ингән ир-атҡа мундир тапшырыу уның тормошондағы иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе тип таныла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ул парад портретын яҙыу өсөн төплө сәбәп биргән, бындай портретта кәүҙәне баштан-аяҡ һынын һәм формаһындағы барлыҡ тейешле атрибуттарҙы ентекләп һүрәтләгәндәр. Ордендың алтын сигеүле таҫмаһы  һәм башҡа награда билдәләре кейем-һалымды ғәмәли сәнғәт әҫәренә әүерелдерә 

## Башҡорт ғәскәре мундиры

Башҡорт ғәскәрендә1829 йылға тиклем ниндәй ҙә булһа устав кейем формаһы булмаған. Һуғышсылар милли хәрби кейем кейгән, ҡайһы бер һыбайлыларҙа һайман (тимер күлдәк) булған. Хәрби форма раҫланғас, уларға  күк буҫтау мундирҙар йәки курткалар кейеп йөрөргә ҡушылған.

1846 йылдан башлап хеҙмәткәрҙәргә командировкаға барғанда ғына форма кейеү мотлаҡ була.

1855 йылғы реформаларҙан һуң чинына ҡарап эполет урынына ҡыҙыл буҫтауға баҫылған уҡалы погон тағып йөрөй башлағандар. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Обмундирование
* Китель
* Тужурка
* Гимнастёрка
* Нарукавный шеврон

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Л. Е. Шепелев*, Титулы, мундир маршала, ордена. — , 1991.
* *Бегунова А. И.* От кольчуги до мундира. — М.: Просвещение, 1993.

## Һылтанмалар

* Русский военный мундир 
* Униформа
* Униформа и знаки различия
* УНИФОРМА И ЗНАКИ РАЗЛИЧИЯ(англ.)
* Русский Мундир
* Михаил Диунов: И снова о мундир...
* Русский военный мундир 
* Введенский Г.  «Пять веков русского военного мундира» .
Яңы Усман (Һамар өлкәһе)

**Яңы Усман** () — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Ҡамышлы районы ауылы. Яңы Усман ауыл биләмәһенең үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Суҡ йылғаһының уң яр буйында урынлашҡан.

Ауыл ситендә составында көкөртлө водород булған шифалы һыу сығанағы бар. 1989 йылда уға тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.

## Атамаһы
Ауыл XVII быуатта йәшәгән Усман исемле башҡорт хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Яҡынса 1762 йылда нигеҙләнгән.

XIX быуат уртаһында ауылда башҡорттар һәм татарҙар (мишәрҙәр) йәшәгән. Ике өлөштән торған — Иҫке һәм Яңы ауыл. Иҫке ауылда башҡорттар көн итһә, Яңы ауылда башлыса мишәрҙәр йәшәгән, ул Яҡшығол тип йөрөтөлгән.

Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.

XIX быуат аҙағында ауыл еренең дөйөм майҙаны 3681 дисәтинә тәшкил иткән. Бында 4 мәсет һәм мәктәп, 2 тирмән теркәлгән.

Ихаталар һаны: 1859 йылда — 158, 1886 йылда — 291, 1897 йылда — 282, 1910 йылда — 363, 1928 йылда — 394; 1931 йылда — 469 хужалыҡ.

1928 йылға тиклем Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе Старо-Соснино һәм Байтуған улустары составында була.

1929 йылда «Красный Октябрь» колхозы (1950 йылдан — «Победа» колхозы) ойошторола. 2002 йылда «Усмановское» ЯСЙ-һы тип үҙгәртелә, 2013 йылда бөтөрөлә. Хәҙерге ваҡытта бер нисә крәҫтиән-фермер хужалыҡтары эшләй.

1946 йылда «Бугуруслан‑нефть» нефть-газ сығарыу идаралығының 4-се нефтепромыслыһы асыла, 1995 йылдан был тармаҡта «БайТекс» ЯСЙ-һы (хәҙер «БайтуганНефтеСервис» ЯСЙ-һы) эшләй.

## Инфраструктура
Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп, «Ләйсән» балалар баҡсаһы, почта һәм Сбербанк бүлеге, дарыухана, мәҙәниәт йорто (уның ҡарамағына — «Наҙ» балалар бейеү ансамбле һәм «Чишмә» фольклор коллективы), китапхана, 2 мәсет (береһе XIX быуат аҙағында төҙөлөп, 2013 йылда реконструкцияланған, мәҙрәсә (1999 йылдан), дөйөм практика табибы кабинеты, фельдшер-акушерлыҡ пункты, стоматология кабинеты, район социаль хеҙмәтләндереү үҙәгенең филиалы, янғын һағы часы, ашхана, ит-һөт продукцияларын эшкәртеү цехы, пилорам, мебель цехы, магазиндар эшләй.

## Халҡы

1870 йылда ауылда 567 башҡорт, 561 татар һәм мишәр йәшәгән.

1882 йылда ауылда 601 татар һәм 549 башҡорт теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Яңы Усман ауылыныңы тыуған яҡты өйрәнеү музейы.
Блинова Екатерина Никитична

**Блинова Екатерина Никитична** (7 декабрь (24 ноябрь) 1906 йыл, Каменская станицаһы, Дон Ғәскәре өлкәһе — 15 декабрь 1981 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-геофизигы, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Оҙайлы һауа торошоноң атмосфера тигеҙләмәһенең һан яғынан интеграциялау ысулын тәҡдим итә.

## Биографияһы
Екатерина Никитична Блинова 1906 йылдың 24 ноябрендә (7 декабрь) Каменская станицаһында (хәҙер ҡала Каменск-Шахтинский), Донецк ҡала округы, Дон Ғәскәре өлкәһендә тыуған

1928 йылда Дондағы Ростовта Төньяҡ-Кавказ университетын (хәҙерге Ростов дәүләт университеты) тамамлай.

1935 йылдан 1943 йылға тиклем Баш геофизик обсерваторияла эшләй. 1943 йылдан 1958 йылға тиклем — Мәскәүҙә Үҙәк прогнозлау институтында. 1958 йылдан 1961 йылға тиклем — геофизика институтында. 1961 йылда Иҫәпләү метеорология үҙәгендә бүлек мөдире вазифаһында, унда үҙенең вафатына тиклем эшләй.

Математик, гидромеханик һәм метеоролог, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Кибель Илья Афанасьевичҡа кейәүгә сыға. 1953 йылдан ул да ире кеүек СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. А. А. Фридман исемендәге премияға лайыҡ була (1978).

Екатерина Никитична Блинова 1981 йылдың 15 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

### Фәнни эшмәкәрлеге
Евграфович Николай Кочин эшен дауам итеп, 1936 йылда атмосфера фронтының тотороҡлоғо шарттарын өйрәнә. 1938 йылда атмосфера дөйөм әйләнешен өйрәнә. Атмосферала нурлы тигеҙлектең тулы теорияһын эшләй. Ул атмосфера үҙәктәренең барлыҡҡа килеүен күп һанлы аңлата ала. Бының өсөн атмосфераның дөйөм көнсығыш-көнбайыш ағымында барлыҡҡа килгән тулҡынлы тирбәлеүҙәрҙе ентекле өйрәнә. Ошо уҡ ысулды атмосфера макропроцестарын, мәҫәлән, циклон һәм антициклондарҙың барлыҡҡа килеүен анализлау өсөн дә ҡуллана.

Уның 1943 йылда баҫылып сыҡҡан «Гидродинамическая теория волн давления, температурных волн и центров действия атмосферы» һауа торошоноң гидродинамик оҙак сроклы фаразына башланғыс һала. Екатерина Никитична Блинова Александр Александрович Фридман тарафынан тәҡдим ителгән һәм хәзерге ваҡытта электрон иҫәп машиналары ярҙамында һауаны һанлы фаразлау һәм атмосфера динамикаһының башҡа мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ҡулланыла торған өйөрмәне интеграцияләү ярҙамында оҙак ваҡытлы һауа торошон фаразлау ысулдарын күрһәтә.

## Библиография
* 

## Һылтанмалар
* 
* Блинова Екатерина Никитична (неопр.). ИС АРАН.
* Блинова Екатерина Никитична (неопр.). Биография.ру.
Акимова Мария Степановна

**Акимова Мария Степановна** (21 март 1915 йыл — 1 ноябрь 1971 йыл) — СССР-ҙың ғалим-антропологы, тарих уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1942), МДУ антропология кафедраһының доценты.

## Биографияһы
Мария Степановна Акимова 1915 йылдың 21 мартында Рәсәй империяһы Владимир губернаһының Глухово ауылында тыуа.

1940 йылда Мәскәү дәүләт университетында биология факультетын тамамлай. 1944 йылда шунда уҡ уҡыта башлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Бишкек ҡалаһында Ҡырғыҙ ССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Фәндәр комитетында эшләй.

Ғилми эшмәкәрлеге Волга буйы, Көньяҡ Урал һәм Урал аръяғы халыҡтарының расогенезы һәм этногенезы мәсьәләләренә бағышланған. БАССР‑ға һәм Силәбе өлкәһенә антропологик экспедициялар (1963—1965, 1967) ойоштороусы һәм дерматоглифик, серологик, соматологик программалар буйынса 1200 тирәһе башҡорт кешеһен өйрәнеүсе.

Ғалим башҡорттарҙы дүрт антропологик типҡа бүлә, палеоантропологик материалдар нигеҙендә башҡорттарҙың Көньяҡ Уралда 1‑се мең йыллыҡта йәшәгән халыҡтың генетик тоҡомо булғаны тураһында һығымтаға килә.

50-гә яҡын ғилми эшкә автор була. 1971 йылдың 1 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Антропология древнего населения Приуралья. Мәскәү, 1968
* Палеоантропологические материалы с территории Чувашской АССР // Краткие сообщения ИЭ АН СССР. 1955. Вып. 23;
* Антропология древнего населения Приуралья. М., 1968
* Этногенез башкир по данным антропологии // Археология и этнографии Башкирии. Том 4. Өфө, 1972

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан халыҡтары. Энциклопедия. Өфө, 2014
* *Войно М. С.* М. С. Акимова иҫтәлегенә // Антропология мәсьәләләре. 1972. Вып. 41
* *Юсупов Р. М.* М. С. Акимова һәм башҡорттар антропологияһы // Сравнительная антропология башкирского народа. Өфө, 1990

## Һылтанмалар
*
Бобер Николай Васильевич

**Бобер Николай Васильевич** (1 август 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Милләте — украин

## Биографияһы
Николай Васильевич Бобер 1947 йылдың 1 авгусында БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районы Яблуновка ауылында тыуған.

1976 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

1966—1969 йылдарҙа —"Востокнефтезаводмонтаж" трестының монтаж идаралығы слесарь-монтажсыһы, 1969—1971 йылдарҙа — трестың ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары.

1971—1984 йылдарҙа — «Востокнефтезаводмонтаж» тресының монтаж идаралығы мастеры, монтаж участкаһы етәксеһе, «Бирскмежрайгаз» тресының баш инженеры, идарасыһы.

1984—1987 йылдарҙа — Бөрө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1987—1992 йылдарҙа — Бөрө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992—1998 йылдарҙа — Бөрө ҡала хакимиәте башлығы, 1998 йылдан Бөрө ҡалаһы һәм Бөрө районы хакимиәте башлығы.

48-се Иглин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* [Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Бобер Николай Васильевич

‎