open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ипполитов Евгений Васильевич

**Ипполитов Евгений Васильевич** (3 июнь 1946 йыл, Сәмәрҡәнд — 17 ғинуар 2005 йыл, Мәскәү) — Рәсәй сәйәсмәне, йәмәғәт эшмәкәре һәм эшҡыуар. «Ухта нефть эшкәртеү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры була. Ухта ҡалаһы мэры (2001—2005).

## Биографияһы
Ипполитов Евгений 1946 йылдың 3 июнендә Үзбәк ССР-ының Сәмәрҡәнд ҡалаһында тыуған. Ленсовет исемендәге Ленинград технологик институтын (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт технология институты) тамамлаған. 1987 йылда Мәскәүҙә Халыҡ хужалығы академияһында уҡый. 1991 йылда Нефть институтында (Франция) уҡый.

1982 йылдан Е. В. Ипполитов Коми Республикаһында эшләй. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Киришинефтеоргсинтез» етештереү берекмәһендә термик крекинг ҡоролмаһы операторы булып башлай. Баш инженер вазифаһында эшләй. 1986 йылдың авгусында Ухта нефть эшкәртеү заводының генераль директоры итеп тәғәйенләнә. 1994 йылдың 1 февраленән «КомиТЭК» нефть компанияһының генераль директоры — вәкиле була. Евгений Ипполитовтың был эшмәкәрлек осоро нефть һәм газ конденсатын эшкәртеү буйынса заводтың технологик процестарын даими камиллаштырыу менән характерлана.

1991—2001 йылдарҙа — "Лукойл"дың Софиялағы вәкиле («ЛУКОЙЛ» нефть компанияһының бүлендек структураһы — "ЛУКОЙЛ — Болгария).

Урындағы үҙидара органдары депутаты, урындағы үҙидара органдарының вәкиллекле органдары, Коми Республикаһының I саҡырылыш Дәүләт Советы депутаты итеп һайлана (1995—1999). 1995 йылдан дәүләт советының бюджет, һалым һәм иҡтисади сәйәсәт буйынса комитеты ағзаһы булып тора. 1999 йылдың февралендә Ухтала эваил территориаль округы буйынса Дәүләт Советы депутаты итеп һайлана. Ухта ҡала советы депутаты була.

2001 йылдың 27 июнендә совет депутаттары тарафынан Ухта ҡалаһы мэры итеп һайлана. Уға альтернатива булараҡ хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Александр Бусырёвтың кандидатураһы тәҡдим ителә. 2001 йылдың июленән 2002 йылдың февраленә тиклем Ухта мэры вазифаһын биләй.

Ғүмеренең һуңғы йылдарын Евгений Ипполитов Мәскәүҙә уҙғара, һирәкләп Ухтаға килә. 2005 йылдың 17 ғинуарында вафат була. 19 ғинуарҙа Миәкә зыяратында ерләнә.

Өйләнгән, ике балаһы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Коми Республикаһының атҡаҙанған халыҡ хужалығы хеҙмәткәре (1993);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған химикы (1996 йылдың 30 авгусы);

Ил иҡтисадын үҫтереүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Көнсығышты үҫтереү фондының «Алтын глобус» һәм «Алтын Меркурий» халыҡ-ара премиялары менән бүләкләнә. Эшлекле сифаттары һәм предприятиелар менән идара итеүҙә шәхси уңыштары өсөн 1-се Республика конкурсында (1998) «Йыл менеджеры» номинацияһында «Танылыу» премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*
Логунов Валентин Андреевич

**Логунов Валентин Андреевич** (27 июль 1938 йыл, Владимировка ауылы, Мучкап районы, Тамбов өлкәһе, РСФСР) — совет Рәсәй журналисы, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991), "Россия газетаһы"ның баш мөхәррире (1990—1993).

## Биографияһы
1938 йылдың 27 июлендә РСФСР-ҙың Тамбов өлкәһе Мучкап районының Владимировка ауылында тыуған.

Мәктәпте тамамлағас, Чита өлкәһендәге Шерловогорск аҡ ҡурғаш комбинатында токарь булып эшләй, һуңынан транспорт төҙөлөшө техникумына уҡырға инә. 1959 йылда Совет Армияһы сафына алына, Сахалинда хеҙмәт итә. Армиянан һуң 1961—1963 йылдарҙа Шерловогорск комбинатының комсомол комитеты секретары була.

Гәзиттәр өсөн мәҡәләләр һәм очерктарҙы 1963 йылда яҙа башлай. 1968 йылда Урал дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.

1963 йылдан алып 1979 йылға тиклем Логунов Чита өлкәһенең төрлө гәзиттәрендә эшләй: «Байкал аръяғы комсомолы», «Ауыл төҙөүсеһе», «Байкал аръяғы магистрале», «Байкал аръяғы эшсеһе». Әҙәби хеҙмәткәр булып башлай, һуңынан бүлек мөдире, мөхәррир була. 1970—1971 йылдарҙа Чита өлкә телерадиокомитетында киномөхәррир булып эшләй.

1979 йылда «Гудок» гәзитендә эшләй башлай, үҙ хәбәрсе, яуаплы сәркәтип һәм баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын биләй. 1987 йылда «Московская правда» гәзитенә күсә, унда баш мөхәррир Михаил Полтораниндың урынбаҫары була.

1989 йылдың 26 мартында Логунов СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. СССР-ҙың халыҡ депутаттары съезында Төбәк-ара депутаттар төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе була.

1990 йылдың авгусында РСФСР-ҙың матбуғат һәм мәғлүмәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1990 йылдың ноябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советының «Российская газета» баҫмаһының баш мөхәррире була. 1991 йылдың көҙөндә СССР Юғары Советының яңы составтағы Республикалар Советы ағзаһы итеп һайлана.

1994—1995 йылдарҙа Федерация Советы депутаты ярҙамсыһы булып эшләй. Хеҙмәтсәндәр үҙидараһы партияһының Юғары советы составына ингән. 2002 йылдың ғинуарынан 2005 йылдың февраленә тиклем Логунов Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Николаев Михаилдың Секретариатына етәкселек итә.

Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәлдәге дәүләт советнигы.

Әлеге ваҡытта хаҡлы ялда. Өйләнгән, ике улы бар, өлкәне ― иҡтисадсы, кесеһе журналист.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Федерация Советының Почет грамотаһы
* В. К. Курнатовский исемендәге премия лауреаты (1977).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Валентин Логунов, бывший соратник Бориса Ельцина: Это я предложил на съезде Михаилу Горбачёву отказаться от поста Генерального секретаря ЦК КПСС. Но он не послушался…
* Логунов В. А.
* Логунов Валентин Андреевич
* ЛОГУНОВ, ВАЛЕНТИН АНДРЕЕВИЧ
Секерин Александр Иванович

**Секерин Александр Иванович** (7.11.1925, Дыуан — 25.01.1999, Силәбе) — ғалим, тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Александр Иванович Секерин 1925 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Дыуан районы Дыуан ауылында тыуған.

Дыуан урта мәктәбендә уҡый.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1943 йылдың февралендә 10 класта уҡып йөрөгән еренән үҙе теләп һуғышҡа китә. Т-34 танкы механик-водителе. Украина, Польша, Германия, Чехословакия территорияларында барған алыштарҙа ҡатнаша. Яралана, ике тапҡыр контузия ала.

1945 йылдың декабрендә демобилизациялана.

1946—1951 йылдарҙа Дыуан районы Мәтәле 7 йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы.

1951 йылда Урал дәүләт университетының немец теле курстарын, тарих факультетын тамамлай.

1951 йылдан Свердловск тау институтының ассистенты, марксизм-ленинизм кафедраһы преподавателе.

1958 йылдан Силәбе педагогия институтының марксизм-ленинизм кафедраһы доценты. 

1954 йылда Мәскәү дәүләт университетында кандидатлыҡ, артабан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

1965 йылдан Мәскәү дәүләт педагогия институтында КПСС тарихы һәм политэкономия кафедралары мөдире, 

1973 йылдан Силәбе дәүләт педагогия институтының фәнни коммунизм кафедраһы пофессоры

1974 йылдан ЧИМЭСХ-та фәнни коммунизм, йәмғиәт фәндәре кафедралары, 1976 йылдан марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире була.

1982—1989 йылдар — Силәбе дәүләт университетында фәнни коммунизм кафедраһы мөдире.

1989—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университетының фәнни коммунизм кафедраһында профессор-консультант. 

100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

## Маҡтулы исемдәре һәм бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы

## Һылтанмалар
* Секерин Александр Иванович

## Иҫкәрмәләр
Пигалов Александр Петрович

**Пигалов Александр Петрович** (30 август 1936 йыл, Горький өлкәһе, Салган ауылы — 30 август 2018 йыл) — совет табибы, педиатр, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1995).

## Биографияһы
1936 йылдың 30 авгусында РСФСР-ҙың Горький өлкәһе Салган ауылында тыуған.

1954 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетына уҡырға инә, әммә уны тарҡатыу сәбәпле икенсе курстан һуң педиатрия факультетына күсерелә.

1961 йылда диплом алғандан һуң, Татар АССР-ының Куйбышев районы баш педиатры булып эшләй. 1964 йылда райондың баш табибы урынбаҫары була. Түбәнге Камала эшләгән ваҡытында өс тапҡыр халыҡ депутаттарының ҡала советы депутаты итеп һайлана һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссияны етәкләй.

1968 йылда Түбәнге Кама ҡалаһының баш педиатры һәм Түбәнге Кама үҙәк район дауаханаһының баш табибы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1975 йылда «Йөклө ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм яңы тыуған балаларҙың специфик булмаған иммунологик реактивлығы күрһәткестәренә СКИ-3 синтетик изопрен каучук производствоһының йоғонтоһо» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлай.

1986 йылда педиатрия факультетында декан була һәм уҡыта башлай, 1991 йылда профессор итеп һайлана, 1996 йылда Ҡазан медицина университетының поликлиника педиатрия кафедраһы мөдире була. 1988 йылда СССР Медицина фәндәре академияһы Педиатрия институтының академик советында «Ҡатын-ҡыҙҙарҙан, синтетик каучук етештереүсе эшселәрҙән тыуған балаларҙың үҫеүе һәм үҫеше үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Неонатология, аллергология, йөклөлөк һәм бала табыу барышын өйрәнеү, етем балаларға медицина-социаль ярҙам ойоштороу буйынса егерменән ашыу уҡытыу-методик әсбап һәм ҡулланмалар яҙған. 1990 - 1996 йылдарҙа «Педиатрия» белгеслеге буйынса махсус советты етәкләй, «Педиатрия» журналының редакция советы ағзаһы була. 

2018 йылдың 30 августа Ҡазанда вафат була.

Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970)

«Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе (1989)

«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» (1995 йыл)

## Хеҙмәттәре

* Балалар һаулығы торошон баһалау. Казань, 1999
* Сабыйҙар йорттарында етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларға медик-социаль ярҙам ойоштороу. Казань 2001
* Балалар һәм үҫмерҙәр һаулығын баһалау. Казань, 2006 
* Педиатрия участкаһында эпидемияға ҡаршы иҫкәртеү эше. Казань, 2006 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

** Пигалов Александр Петрович
** На 83-м году жизни безвременно скончался Пигалов А.П. 
** Профессор Александр Петрович Пигалов
Перевалова Любовь Евграфьевна

**Перевалова Любовь Евграфьевна** (26.09.1940— ) — совет партия эшмәкәре, уҡытыусы. 
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Любовь Евграфьевна Перевалова 1940 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районының Иҫке Балаҡатай ауылында эшселәр ғаиләһендә тыуған. 

Яңы Балаҡатай урта мәктәбен, Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлаған. Свердловск ҡалаһындағы КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә белем ала.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1958 йылда «Завет Ильича» колхозы һауынсыһы булып хеҙмәт юлын башлай. 

1960-1966 йылдарҙа өлкән пионер вожатый, Иҫке Балаҡатай һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. 

1966-1971 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Балаҡатай район комитеты секретары. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (1994) 
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* Почёт грамоталары

## Китабы
* Перевалова Л. Е. «За всё судьбу благодарю»

## Ваҡытлы матбуғатта
* «Новый Белокатай» от 22 сентября 2010 года. Статья, посвященная 70-летию Переваловой Л. Е.
 
## Һылтанмалар
* Личный фонд Переваловой Л. Е. № 154
* Белебей. Газеточка. ПЕРЕВАЛОВА ЛЮБОВЬ ЕВГРАФЬЕВНА (Масхут Минигалин)
* Сочинение "История о человеке, внесшем большой вклад в развитие родного края"

## Иҫкәрмәләр
Белоусов Иван Емельянович

**Белоусов Иван Емельянович** (2 ғинуар 1933 йыл — 24 апрель 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы.

СССР Яҙыусылар союзының ағзаһы (1967).

## Биографияһы
1933 йылдың 2 ғинуарында Курск өлкәһенең Түбәнге Бабино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немецтар баҫып алған биләмәлә була. 1945 йылда атаһы фронттан әйләнеп ҡайта, 1950 йылда ул ғаиләһенә Сахалинға күсергә тәҡдим итә. Бында Иван хеҙмәт эшмәкәрлеген Анивский урман сәнәғәте хужалығының «Высокое» ағас әҙерләү участкаһында һуғыусы булып башлай. 1951 йылда Сахалин диңгеҙ училищеһына уҡырға инә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1957 йылда райондың «Йәш гвардия» гәзитенә саҡырыла, унда әҙәби хеҙмәткәр, бүлек начальнигы, яуаплы секретарь, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррир булып эшләй.

1962 йылда Сахалин китап нәшриәтенә нәфис һәм балалар әҙәбиәте мөхәррире итеп ебәрелә. 1964 йылдың мартында КПСС-тың Сахалин өлкә комитеты аппаратына партия эшенә күсә, унда инструктор, матбуғат, радио һәм телевидение секторы мөдире, партияның өлкә комитеты беренсе секретары ярҙамсыһы булып эшләй. Үҙәк комсомол мәктәбен (хәҙер Мәскәү гуманитар университеты), һуңынан Көньяҡ Сахалин дәүләт педагогия институтының (хәҙерге Сахалин дәүләт университеты) филология факультетын ситтән тороп тамамлай. Бер үк ваҡытта өлкә әҙәбиәт берекмәһенә етәкселек итә, РСФСР Яҙыусылар союзының беренсе Ойоштороу съезында ҡатнаша.

1967 йылда Сахалин яҙыусылар ойошмаһы ойошторола, уға Иван Белоусов яуаплы секретарь итеп тәғәйенләнә һәм егерме йыл буйына етәкселек итә. 1988 йылда Ставрополгә күсеп килә, унда ижади эшмәкәрлеген дауам итә һәм 1991—1996 йылдарҙа Рәсәй Яҙыусылар союзының Ставрополь край бүлексәһе рәйесе була.

Яҙыусы эшмәкәрлеге осоронда И. Е. Белоусов байтаҡ китаптар һәм шиғри йыйынтыҡтар яҙа, улар иҫәбендә: «Ҡайын ҡоймаһы» (1968), «Рәсәй күге» (1969), «Сахалин туйҙары» (1972), «Офоҡтағы утрауҙар» (1973), «Батырлыҡ» (1975), «Магистраль» (1977), «Алыҫ причалдар» (1979). Ставрополдә уның һуңғы китабы — «Рәсәй яры» (1996) донъя күрҙе. Совет композиторҙары — В. Агафонников, Д. Чумаков, В. Наумов, В. Чернявский менән берлектә ул бер нисә йыр ижад итә, уларҙың ҡайһы берҙәре грампластинкаларға яҙыла.

Ставрополдә 2000 йылдың 24 апрелендә вафат була. Ҡаланың Игнатьевский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (1983).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
** Писатели Сахалина. Иван Белоусов
** Иван Емельянович Белоусов
Маргулис Григорий Александрович

**Григорий Александрович Маргулис** (24 февраль 1946, Мәскәү) — совет һәм америка математигы, физика-математика фәндәре докторы (1978), Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Харкевич исемендәге Мәғлүмәтте тапшырыу проблемалары институты ғилми хеҙмәткәре, Йель университеты профессоры (АҠШ), Филдсовская (1978), Абель (2020) премиялары һәм Вольф премияһы (2004/05) лауреаты.

## Биографияһы
Халыҡ-ара математика олимпиадаһының көмөш миҙалын яулай (1962). 1967 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1970 йылда Яков Синай етәкселегендә эргодиклыҡ теорияһы буйынса «О некоторых вопросах теории У-систем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабан ҡыҙыҡһыныуҙары Ли төркөмдәре теорияһы өлкәһенә (Ли ярым ябай төркөмдәрендә рәшәткәләр теорияһы) күсә. 1978 йылда Дж. Филдс премияһы менән бүләкләнә, уны тапшырыу тантанаһында ҡатнашмай, сөнки уға сығыу визаһы биреү кире ҡағыла. «Дискретные подгруппы полупростых алгебраических групп» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1979 йылда Боннға килә. Ошо ваҡыттан алып сит илгә ирекле сығыу мөмкинлегенә эйә була, ләкин ғилми хеҙмәткәр булып Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Мәғлүмәт тапшырыу мәсьәләләре институтында эшләүен дауам итә. 1991 йылда Америка Ҡушма Штаттарында Йель университетына даими эшкә саҡырыла.

2001 йылда Американың Милли фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана, 2012 йылдан Америка математика йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы булып тора.

2005 йылда «алгебраға, айырыуса Ли ярым ябай төркөмдәрендә рәшәткәләр теорияһына ҙур өлөш индергәне, шулай уҡ уны эргодиклыҡ теорияһында, күрһәтмәләр теорияһында, һандар теорияһында, комбинаторикала ҙур ҡулланғаны өсөн» Вольф премиһы лауреаты була.

2020 йылда төркөмдәр теорияһында, һандар теорияһында һәм комбинаторикала ихтималлыҡ һәм динамик ысулдарҙы ҡулланған өсөн Абель премияһы ала (Фюрстенберг Гиллель менән берлектә).

Оригами математикаһы буйынса йәнселгән һум тураһында мәсьәлә «Маргулис салфеткаһы тураһында мәсьәлә» булараҡ билдәле.

## Урыҫ телендә китабы
* *Маргулис Г. А.* Дискретные подгруппы групп Ли. — М: МЦНМО, 2007.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Маргулис, Григорий Александрович (англ.) — биография в архиве MacTutor.
* Маргулис, Григорий Александрович: результаты (англ.). Международная математическая олимпиада.
* Маргулис, Григорий Александрович (англ.) в проекте «Математическая генеалогия»
Бадмаев Санал Батыевич

**Бадмаев Санал Батыевич** (31 декабрь 1932 йыл, Һарытау) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Халыҡ-ара юғары белем биреү академияһының ағза-корреспонденты (1995).

130-ҙан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография һәм 4 дәреслек авторы.

## Биографияһы
1932 йылдың 31 декабрендә Һарытауҙа Ҡалмыҡ Республикаһының беренсе профессоры һәм Ҡалмыҡ педагогия институтының беренсе директоры Бадмаев Бата Бадмаевич ғаиләһендә тыуған.

Педагогик эшмәкәрлеген 1952 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң башлай һәм урта мәктәптең 5-7 — се кластарында математика фәненән уҡыта. 1954 йылда, башҡа ҡалмыҡтар менән бергә һөргөнгә ебәрелгән атаһы Алтайҙа йәшәгән осорҙа, Алтай ауыл хужалығы институтының (хәҙерге Алтай дәүләт аграр университеты) механизация факультетына уҡырға инә. 1957 йылда, ғаилә Ставрополь крайына ҡайтҡас, Ставрополь ауыл хужалығы институтына (хәҙер Ставрополь дәүләт аграр университеты) күсә, уны 1959 йылда тамамлай.

1959 йылдан Элисталағы Ҡалмыҡ ауыл хужалығы эксперименталь станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй башлай. 1960 йылдан 1962 йылға тиклем ВЛКСМ-дың Элиста ҡала комитетының 1-се секретары булып эшләй, һуңынан 1962 йылдан 1965 йылға тиклем Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы иҡтисады ғилми-тикшеренеү институтының көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 1965 йылда «Ҡалмыҡ далалары көтөүлектәрендә һыуҙы күтәреүҙе һәм ташыуҙы механизациялауҙы иҡтисади нигеҙләү» темаһына диссертация яҡлай. 1966 йылда Элистала Волгоград ҡала хужалығы инженерҙары институтының дөйөм техник факультеты ойошторолғас, Санал Бадмаев был факультет деканы була. 1970 йылда Элистала ҡалмыҡ дәүләт университеты асылғандан һуң, дөйөм техник факультет уның составына индерелә, ә Бадмаев был уҡыу йортоноң уҡыу һәм фәнни эш буйынса проректоры булып китә.

1980 йылда ошо вазифала эшләп, докторантурала шөғөлләнә. 1985 йылда « Ҡалмыҡстан милли иҡтисадының этаптары һәм төп йүнәлештәре: 1892—1980 йылдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1985 йылдан 1998 йылға тиклем ул политэкономия, иҡтисади теория нигеҙҙәре, иҡтисади теория һәм идара итеү кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй.

Әлеге ваҡытта Ҡалмыҡ дәүләт университетының дәүләт һәм муниципаль идара итеү һәм хоҡуҡ кафедраһы профессоры. Волгоград дәүләт һәм Әстерхан техник университеттарында диссертация советы ағзаһы булып тора. 16 фән кандидаты һәм 1 фән докторы әҙерләгә н.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Ҡалмыҡ АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (1987)
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (1993)
* «Ҡалмыҡ дәүләт универсттетының атҡаҙанған профессоры» (2008)
* Дуҫлыҡ ордены (2000)
* Миҙалдары
* «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре» билдәһе
* «Ҡалмыҡ Республикаһының почетлы гражданы» (2007).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Профессору Саналу Батыевичу Бадмаеву — 85!
* «О времени, о жизни, о себе». Калмыцкий университет в жизни профессора Санала Батыевича Бадмаева
Лупанов Олег Борисович

**Олег Борисович Лупанов** (2 июнь 1932 — 3 май 2006) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы (1980—2006), М. В. Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993—2006), дискретлы математика, математик кибернетика, математик логика буйынса белгес. Ленин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1932 йылдың 2 июнендә Ленинград ҡалаһында тыуа.

1955 йылда математика һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1958 йылда А. А. Ляпунов етәкселегендә «О синтезе контактных схем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы «Об aсимптотических закономерностях синтезa схем из функциональных элементов» (1963).

Функциональ элементтарҙан схемаларҙы синтезлауҙың иң яҡшы асимптотик ысулын — Лупанов ысулын эшләй (ингл. <span title="Lupanov representation — версия статьи «Метод Лупанова» на английском языке">Representation Lupanov</span>).

Мәскәү дәүләт университетында 1959 йылдан уҡыта, 1960 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан — профессор. 1980—2006 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы була, 1981-06 йылдарҙа үҙе ойошторған дискрет математика кафедраһын етәкләй.

1972 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 2003 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 1993 йылда Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре була, унда 1955 йылдан алып эшләй.

2006 йылдың 3 майында Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Хованский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Фәнни ҡаҙаныштары өсөн Ленин премияһы (1966) һәм Мәскәү дәүләт университетының Ломоносов премияһы менән бүләкләнә (1992).

«Почет Билдәһе» (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982), Халыҡтар дуҫлығы (1992) ордендары менән бүләкләнә.

Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоы (2001), Молдавия Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (2001).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Страница Олега Борисовича Лупанова на сайте ИПМ РАН 
* Общероссийский математический портал
Любимов Григорий Александрович

**Григорий Александрович Любимов** (23 июнь 1932, Мәскәү — 7 март 2023) — тотош мөхит механикаһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы.

## Биографияһы
1942 йылдың июлендә хәрби кадрҙар ғаиләһендә тыуған, атаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронтында һәләк була.

1950 йылда Мәскәүҙең урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1950 йылда В. Ф. Болховитинов йоғонтоһонда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. Л. И. Седовтың һәм Г. Г. Черныйҙың уҡыусыһы. 1958—1960 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты гидромеханика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре. Физика-математика фәндәре кандидаты (1958) Диссертацияһының темаһы «Метод решения задач газодинамики и магнитогидродинамики о течениях с сильными ударными волнами».

1960 йылдың майынан Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй (Дөйөм гидромеханика лабораторияһы мөдире (1960—2004), баш ғилми хеҙмәткәр (2004 йылдан). Физика-математика фәндәр докторы (1965), диссертацияһының темаһы «Магнитогидродинамические течения с узкими слоями резкого изменения параметров потока и поля», профессор (1973). Ионлаштырыусы һуҡма тулҡындар теорияһын төҙөүсе (1959, А. Г. Куликовский менән).

Газ динамикаһы, магнитлы гидродинамика һәм плазма динамикаһы, биомеханика буйынса 150-нән ашыу фәнни мәҡәлә баҫтырған. 14 фән кандидаты әҙерләй.

Рәсәй Фәндәр академияһының биомеханика буйынса ғилми советы рәйесе, Рәсәйҙең теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитеты рәйесе урынбаҫары (2011 йылға тиклем), «Известия РАН. Механика жидкости и газа» журналы редакцияһының яуаплы мөхәррире.

## Танылыуы һәм бүләктәре
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем (2000) — ғилми эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары өсөн
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (2003, авторҙашы менән) — *«Нелинейные волны в сплошных средах, описываемые гиперболическими системами уравнений высокого порядка: разрывы и их структуры» хеҙмәте өсөн*
* СССР Фәндәр академияһының С. А. Чаплыгин исемендәге премияһы лауреаты (1973) «Магнитогидродинамические течения в каналах» монографияһы өсөн (авторҙашлыҡта)
* МДУ-ның атҡаҙанған ғилми хеҙмәткәре (2003)

## Төп хеҙмәттәре
* Магнитная гидродинамика Учебник. 1-е издание (1962, с А.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Куликовским)
* Магнитогидродинамические течения в каналах (1972, с А.&amp;nbsp;Б.&amp;nbsp;Ватажиным, С.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Регирером)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Беседа с Г. А. Любимовым. Зачем механику церковь?
* Формула счастья. Интервью с Г. А. Любимовым 
* Татьянин день глазами профессора Г. А. Любимова
* Слава России. Исторический календарь профессора Григория Любимова
* Григорий Любимов: О славе мехмата, секрете счастья и порядочных людях
Батыров Артур Артур улы

**Батыров Артур Артур улы** (19 октябрь 1993 йыл — 21 май 2022 йыл) — Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында һәләк булған  хәрби хеҙмәткәр, мотоуҡсылар взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Батырлыҡ һәм Генерал Шайморатов ордендары кавалеры (үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Артур Артур улы Батыров 1993 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән ҡалаһында тыуған. Атаһы Артур Батыров, әсәһе Рәсилә Сәғәҙи ҡыҙы Батырова Дәүләкән ҡалаһы 4-се лицей-мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Дәүләкән ҡалаһында 4-се лицейҙа 9-сы класты тамамлағандан һуң 103-сө һөнәрселек училищеһына ашнаҡсы-кондитер һөнәре буйынса уҡырға инә һәм уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. 2012 йылда Армия хеҙмәтенә саҡырыла. 2013 йылда генерал А. В. Хрупёв исемендәге матди-техник тәьминәт хәрби академияһы курсанты, 2019 йылдан Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре сафында офицер званиеһында хеҙмәтен дауам итә. Ураиналағы махсус хәрби операцияла уның башынан уҡ ҡатнаша.
Мотоуҡсылар взводы командиры Артур Батыров Харьков өлкәһендәге Изюм янында батырҙарса һәләк була.
2022 йылдың 23 майында Дәүләкән районы Мәҙәниәт йортонда хәрби офицер хөрмәтенә матәм митингыһы үтә. Унда Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров ҡатнаша. Ул һәләк булған яугирҙың ата-әсәһенә хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң бүләкләнгән Генерал Шайморатов орденын тапшыра. Район хакимиәтенә уның исемен мәңгеләштереү сараһын күрергә ҡуша.

Артур хеҙмәт иткән часть вәкиле өлкән лейтенант Сергей Маринов иптәше менән хушлашҡанда: «Мин уны яҡшы белә инем, ул намыҫлы һәм әҙәпле офицер, изге күңелле һәм ихлас кеше ине. Рәсәй Президенты Указы менән ҡаһарманлыҡ һәм батырлығы өсөн өлкән лейтенант Артур Батыров үлгәндән һуң Батырлыҡ ордены менән наградланды, ул уның ата-әсәһенә тапшырыласаҡ. Геройға мәңгелек дан, Рәсәй һине бер ҡасан да онотмаясаҡ».

4-се лицей директоры Фирүзә Ҡунаҡбай ҡыҙы Ахунйәнова Артур тураһында: «Мәктәп йылдарында уҡ унда тәртиплелек, ғәҙәти булмаған аҡыл, уҡыуҙа һәм хеҙмәттә ныҡышмалылыҡ күрһәтте. Ул эске мәҙәниәте һәм һөйкөмлөлөгө менән айырылып торҙо».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Батырлыҡ» ордены (2022);
* Генерал Шайморатов ордены (2022);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* « Асылыкүл-Балҡантау» гәзите «Үлгәндән һуң Батырлыҡ орденына тәҡдим ителде» 27 май 2002 йыл.
* Новости Уфы и Башкортостана. Радий Хабиров простился сегодня с лейтенантом Артуром Батыровым, погибшим в Украине
* Новости Уфы / В Башкирии простились со старшим лейтенантом Артуром Батыровым, погибшим на территории Украины
Лобковский Леопольд Исаевич

**Лобковский Леопольд Исаевич** (26 март 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй геологы, геофизигы һәм математигы, диңгеҙ геофизикаһы һәм геодинамикаһы өлкәһендә белгес, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2019).

## Биографияһы
Леопольд Исаевич Лобковский 1948 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә тыуған.

1972 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, аэромеханика кафедраһы буйынса махсуслаша, ғилми етәксеһе — В. П. Мясников.

Математик геология лабораторияһында эшләй, Геология институтының Ю. Г. Леонов етәкселегендәге сейсмостратиграфия төркөмө.

1975 йылда СССР фәндәр академияһының Океанология институты аспирантураһын тамамлай. «Геомеханическая модель зон субдукции» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1985 йылда «Характер геодинамических процессов, геофизических полей и сейсмичности в зонах спрединга и субдукции» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1993 йылдан — геология йүнәлеше буйынса институт директоры урынбаҫары.

1994 йылдан — сейсмология һәм геодинамика лабораторияһы мөдире.

Геологияла, геофизикала, геодинамикала һәм океанологияла тотош мөхит механикаһы ысулдарын ҡулланыуҙы өйрәнә. Плиталарҙың ике ҡатлы тектоникаһының яңы концепцияһын төҙөй. Цунамиген ер тетрәүҙәр циклының һан моделен эшләй, ул уларҙы аңлатыу һәм күҙаллау өсөн механик-математик нигеҙгә әйләнә.

2008 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

Рәсәй диңгеҙ шельфының углеводород ресурстарын үҙләштереү буйынса комплекслы тикшеренеүҙәр ойоштора.

Каспий диңгеҙен комплекслы тикшереү һәм нефть-газ проекттарын фәнни оҙатыу өсөн Әстерханда Рәсәй Фәндәр академияһы Океанология институтының Каспий филиалын ойоштора.

2019 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.

## Библиография
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, улар араһында:

* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лобковский, Леопольд Исаевич на математическом портале Math-Net.Ru
* Лобковский Леопольд Исаевич (ИС АРАН) (неопр.). isaran.ru. Дата обращения: 29 августа 2017.
* Ресурсы, климат и геополитика — триада Мирового океана / Наука / Независимая газета (неопр.). ng.ru. Дата обращения: 29 августа 2017.
* Лобковский Леопольд Исаевич - Биография
Комлева Людмила Сидоровна

**Людмила Сидоровна Комлева** (28.04.1943) ҡыҙ фамилияһы **Горбач** — совет украин бейеклеккә һикереү буйынса махсуслашҡан еңел атлеты. 1960-сы йылдарҙа еңел атлетика буйынса СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, Европа чемпионатының көмөш миҙалына лайыҡ, Бөтә Союз беренселегендә еңеүсе һәм призёр була. Харьковтың «Авангард» спорт йәмғиәте өсөн ярыша. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). Украинаның атҡаҙанған тренеры (1998).

## Биографияһы
Людмила Сидоровна Комлева 1943 йылдың 28 апрелендә Новосибирск өлкәһе Татарск ҡалаһында тыуған. Артабан даими рәүештә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында йәшәй.

Еңел атлетика менән 1960 йылда Харьков трактор заводы ҡарамағындағы спорт клубында шөғөлләнә башлай, Украинаның атҡаҙанған тренеры Олег Васильевич Даниленко етәкселегендә әҙерлек үтә.

1960 йылдар дауамында бейеклеккә һикереү буйынса көслө украин спортсылары иҫәбендә була, атап әйткәндә, дүрт тапҡыр Украина ССР-ы беренселегендә еңеү яулай (1962, 1964, 1965, 1968), дүрт тапҡыр республика рекордын яңырта.

Бөтә Союз кимәлендә иң юғары уңышҡа 1966 йылғы миҙгелдә өлгәшә, ул саҡта Днепропетровскиҙа СССР чемпионатында 1,73 һөҙөмтә м менән бейеклеккә һикереүҙә бөтә дәғүәселәрен уҙып китә һәм алтын миҙал яулай. Совет йыйылма командаһы составына эләккәс, Будапештта үткән еңел атлетика Европа чемпионатында илдең намыҫын яҡлауға хоҡуҡ бирелә - финалда 1,73 метрға һикерә һәм, ватандашыбыҙ Таисия Ченчиктан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай. Миҙгел йомғаҡтары буйынса «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

1967 йылдың майында Харьков ҡалаһындағы ярыштарҙа бейеклеккә һикереү буйынса үҙенең шәхси рекордын — 1,75 метр — ҡуя.

1968 йылда Харьков университеты дипломына эйә була. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң, күп йылдар дауамында Харьковта еңел атлетика буйынса тренер булып эшләй. Украинаның атҡаҙанған тренеры (1998).

## Иҫкәрмәләр
Ленский Анатолий Викторович

**Анатолий Викторович Коми** (4 март 1940 йыл, Мәскәү — 21 ноябрь 2008 йыл, шунда уҡ) — механика һәм робототехника өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы.

## Биографияһы
Уҡытыусы, артабан — Мәскәү дәүләт университеты профессоры В. С. Ленский ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Галина Ароновна (Баранова) — педагог була, математиканан уҡыта, аҙаҡ — хужабикә.

14-се һанлы урта мәктәпте тамамлай.

1957 йылда Мәскәү университетында эшләй башлай, хисаплау математикаһы кафедраһы лаборанты (1957—1960), 1960 йылдың апрель-август айҙарында — Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү үҙәге механигы. 1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә.

1965 йылда механика-математика факультетын тамамлай. 1966 йылдан оборона комплексы предприятиеларында эшләй, инженер. 1967 йылдан Мәскәү электромеханика һәм автоматика институтының (1-се филиал) өлкән инженеры. 1969 йылда Мәскәү дәүләт университетының Механика институтына эшкә күсә, өлкән инженер, 1972 йылдан — әйҙәүсе инженер, 1978 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1979 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. 1974 йылдан КПСС ағзаһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (11.06.1976).

Һанлы ысулдар һәм математик тәьминәт бүлеге мөдире (1987). Механика һәм электроника уҡытыу-ғилми лаборатория мөдире (1997).

Ауыр, оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Хованский зыяратында ерләнгән.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Кандидатлыҡ диссертацияһы атлаусы машина төҙөлөшөн теоретик-эксперименталь тикшереүгә арнала. СССР-ҙа тәүге тапҡыр ике аяҡлы «Рикша» аппаратын эшләй.

А. В. Ленский эшләүҙә ҡатнашҡан аппараттар::

* «Рикша», 1972
* Алты аяҡлы атлаусы аппарат, 1977 («МаШа»)
* Ике телескопик аяҡлы атлаусы аппарат, 1980-се йылдар аҙағы.
* Ике аяҡлы антропоморф атлаусы аппарат, 1990-сы йылдар башы.
* Бер алып барыусы һәм бер үк ваҡытта идара итеүсе тәгәрмәсле велосипед, 1990-сы йылдар аҙағы
* Ике алып барыусы һәм бер үк ваҡытта идара итеүсе тәгәрмәстәре булған велосипед, 1990-сы йылдар аҙағы
* Бер тәгәрмәсле велосипед, 2000—2001
* Өс боролош тәгәрмәсле «Кронус» роботы
* Маховиклы маятник, 2000-се йылдар башы

Бер нисә уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Рәсәй Фәндәр академияһының Андронов исемендәге премияһы (2006, Ю. Г. Мартыненко, А. М. Формальский менән бергә) «Управление неустойчивыми механическими системами» хеҙмәттәр циклы өсөн.
- Мәскәү дәүләт университетының Ломоносовский премияһы (1999, А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Формальский менән бергә) «Управление движением неустойчивых механических систем — двуногих шагающих механизмов, двухколесного велосипеда» хеҙмәттәр циклы өсөн.

- Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған ғилми хеҙмәткәре (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Дөйөм мду-ның механика Лабораторияһы ғилми-тикшеренеү институтының механика сайтында профиле
Аракишвили Димитрий Игнатьевич

**Аракишвили Димитрий Игнатевич (Аракчиев)** (грузин: დიმიტტეგტ괢괔 ს ძე არრყიშვილი; 23 февраль1873 — 13 август 1953) — совет грузин композиторы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1926). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1950).

## Биографияһы
Мәскәү филармонияһының музыка-драма училищеһында (1901) һәм Мәскәү археология институтында (1918) белем алған. 1908 йылда «Музыка һәм тормош» журналына нигеҙ һала. Мәскәү халыҡ консерваторияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Грузин халыҡ музыкаһын йыя һәм пропагандалай. Профессиональ сәхнәлә ҡуйылған тәүге грузин операһын — «Шота Руставели тураһында хикәйәт» (1919), «Тормош-шатлыҡ» операһын («Динара», 1927; ике операһы ла Палиашвили исемендәге Опера һәм балет театрында ҡуйыла), «Джургай ҡалҡаны» кинофильмына һәм һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәрҙе яҙа. Музыкаль фольклор буйынса хеҙмәттәр авторы. Педагогик эшен 1902 йылдан алып алып алып бара; 1918 йылдан — Тбилиси консерваторияһы профессоры. Сәнғәт ғилеме докторы (1943). Грузин ССР-ы ФА-ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1950).

## Опера өлкәһендә ижады
«Шота Руставели тураһында легенда» операһы — тәүге грузин милли операларының береһе. Был ваҡытта грузин сәхнәһендә итальян операһы өҫтөнлөк иткән була. Милли опера 1918—1919 йылдарҙа сәхнәлә ҙур алға китеш кисерә: 1918 йылда Тифлис театры сәхнәһендә Р. Гогниашвилиҙың «Кристине» операһы, 1919 йылда З. П. Палиашвилиҙың «Абесалом һәм Этери», Аракишвилиҙың «Шота Руставели тураһында легенда» операһы ҡуйыла (беренсе милли камера һәм лирик опера була). Опера режиссер А. Цуцунава тарафынан ҡуйыла, шулай уҡ ул операны 1947 йылда ҡабаттан ҡуя. Премьера спектакленең дирижеры — С. А. Столерман. Тәүге ҡуйыуҙа билдәле грузин йырсылары Сохадзе, Екатерина Тарасовна (Нино), О. Бахуташвили-Шульгина (Гульчина), В. Сараджишвили (Шота), А И. Инашвили (Абдул Ғәрәп) ҡатнаша.

Был операны 1923 йылда З. П. Палиашвили исемендәге Тбилиси опера һәм балет театрында рус һәм грузин сәхнәһенең мәшһүр режиссёры К. А. Марджанишвилиҙың режиссер С. Ахметели менән бергә ҡуйыуы театр тормошонда ҙур ваҡиға булып тора. Был операның артабанғы ҡуйылыштарында балетмейстер һәм бейеүсе И. И. Сухишвили (1930), балерина Н. Ш. Рамишвили, дирижёр Е. С. Микеладзе, йырсылар Е. А. Гостенина (Русудана) һәм Г. И. Венадзе (Абдул Араб) ҡатнаша.

«Динара» («Тормош — шатлыҡ») операһы совет осоронда В. Л. Гунианың либреттоһы буйынса ижад ителә (1924). Опера З. П. Палиашвили исемендәге Опера һәм балет театрында 1927 йылда К. А. Марджанишвили тарафынан дирижер И. П. Палиашвили ҡатнашлығында ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1929)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1948 һәм 15.05.1953)
* «Почет Билдәһе» ордены (14.01.1937)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «Джургай ҡалҡаны» фильмына музыкаһы өсөн (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Театральная энциклопедия
Романов Юрий Александрович (физик)

**Романов Юрий Александрович** (17 июнь 1926 йыл, Мәскәү, РСФСР, СССР — 1 ноябрь 2010 йыл, Саров, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй физика-теоретигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961), СССР-ҙың Сталин (1953), Ленин (1958) һәм СССР-ҙың Дәүләт (1975) премиялары лауреаты.

## Биографияһы
1926 йылдың 17 июнендә Мәскәүҙә инженер ғаиләһендә тыуған.

Белеме:

* 64-се Мәскәү мәктәбенең 9 класы (1941, Свердловск ҡалаһында 10-сы класҡа имтихандарҙы 1942 йылда экстерн сифатында тапшыра)
* Мәскәү дәүләт университетының Свердловск ситтән тороп уҡыу бүлегенең беренсе курсы (1942—1943)
* Мәскәү авиация институтының мотор факультетының өс курсы (1943—1946)
* Мәскәү дәүләт университетының ситтән тороп уҡыу кафедраһы (1947)
* Мәскәү механика институтының инженер-физика факультетының өсөнсө йәки бишенсе курстары (1946—1948)
* ФИАН аспирантураһы (1948—1951, И. Е. Тамм бүлеге).

1948 йылдан алып ФИАН-дың ғилми хеҙмәткәре. 1950 йылда И. Е. Тамм етәкселек иткән төркөм менән бергә КБ-11-гә (ВНИИЭФ) эшкә күсерелә. Тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, РДС-37 зарядын уйлап сығарыусы.

1952 йылда Атом энергияһы институтында нейтронлы кинетик процестарҙы иҫәпләү алымдары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Беренсе термоядро зарядын булдырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн 1953 йылда Сталин премияһы бирелә, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1956 йылда термоядро зарядтарының өр-яңы конструкцияһын эшләгәне өсөн икенсе тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1955 йылдан алып 1011-се ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИТФ) эшләй: теоретик бүлек етәксеһе, һуңынан ғилми етәксе урынбаҫары, 1960 йылдан — ВНИИТФ-тың ғилми етәксеһенең беренсе урынбаҫары.

1958 йылда ҡаҙаныштар йыйылмаһы буйынса (диссертация яҡламайынса) физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. Профессор (1962).

Йыһан киңлеген тикшереү һәм бейеклектәге шартлауҙың зыян килтереүсе факторҙарын тикшереү менән бәйле эштәр комплексы өсөн 1961 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1963 йылда Ленин премияһына лайыҡ була (үтә ҡеүәтле заряд булдырғаны өсөн).

1967 йылдан ВНИИЭФ-та яңынан эшләй башлай: ғилми етәксе урынбаҫары, 1969 йылдан теоретик физиктар кафедраһы мөдире, 1998 йылдан — ракета оборонаһы буйынса ғилми етәксе урынбаҫары, бүлектең баш ғилми хеҙмәткәре.

1971 йылда Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә, 1975 йылда СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.

Шулай уҡ III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997) һәм «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә.

2010 йылдың 1 ноябрендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмә

## Сығанаҡтар
* 
* Рубежи защиты Отечества. Книга о Ю. А. Романове/ ФГУП «Рос. федер. ядер. центр — Всерос. науч.-исслед. ин-т эксперимент. физики»; [ред. совет: Р.nbsp;И.nbsp;Илькаев (пред.) и др.]. — Саров: ФГУП «РФЯЦ-ВНИИЭФ», 2012. — 252 с., [13] л. ил.
* Романов Ю. А. [Воспоминания о Е. И. Забабахине]/ Слово о Забабахине: сборник воспоминаний. — 1995. — С. 135—139.
* http://www.vniief.ru/wps/wcm/connect/vniief/site/about/history/goodpeople/ls 
* Романов Ю. А. // Люди «Объекта»: очерки и воспоминания. — Саров — Москва: ИНФО, Человек К, 1996. — С. 195—202л
Молодцов Игорь Николаевич

**Игорь Николаевич Молодцов** () — ғалим-механик, физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры.

## Биографияһы
Игорь Николаевич Молодцов 1954 йылдың 17 авгусында Приморье крайының Владивосток ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1962 йылда ғаилә Ҡырымға күсеп килә (Симферополь ҡалаһы), унда ул 1971 йылда 40-сы мәктәптең математика класын алтын миҙал менән тамамлай. Уның математикаға һәм башҡа теүәл фәндәргә ҡыҙыҡһыныуы арҙаҡлы совет математигы А. Н. Колмогоровтың дуҫы һәм курсташы — математика уҡытыусыһы А. П. Тиняков ҡатнашлығында формалаша. А. Н. Колмогоров үҙе лә 40-сы мәктәпкә бер нисә тапҡыр бара, унда уҡыусылар алдында лекциялар менән сығыш яһай. 1971 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә, факультетты тамамлағандан һуң, 1976 йылда, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1979 йылдан 1998 йылға тиклем ғәмәли математика кафедраһында, һуңынан Мәскәү иҡтисад һәм сервис институтының математик модель әҙерләү кафедраһында эшләй.

1998 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында эшләй. Фән кандидаты (1982), фән докторы (2003), һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры (2007).

## Фәнни һәм методик эшмәкәрлеге
Төп фәнни һөҙөмтәләре һығылмалылыҡ һәм йәбешкәклектең динамик теорияһы һәм һығылмалылыҡ процестары теорияһы өлкәләрендә алына. Ул 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт, 4 уҡыу әсбабы, 3 ғилми баҫма авторы. Ул математика һәм механика буйынса әҙерлек алып барыусы Рәсәйҙең классик университеттары системаһы өсөн 3-сө быуын яңы белем биреү стандарттарын әүҙем әҙерләүселәрҙең береһе була. Уның ҡатнашлығында юғары профессиональ белем биреүҙең «Математика», «Математика һәм компьютер фәндәре», «Механика һәм математик модель әҙерләү», «Фундаменталь математика һәм механика» әҙерлек йүнәлештәре буйынса дәүләт стандарттары әҙерләнә.

## Библиография
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Список научных трудов на Math-Net.Ru.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Шабат Алексей Борисович

**Шабат Алексей Борисович** (8 август 1937 йыл, Мәскәү — 24 март 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1979).

## Биографияһы
Атаһы, Шабат Борис Владимирович — математик, Мәскәү дәүләт университетының функциональ анализ кафедраһы буйынса профессоры. Әсәһе, Макарова Елена Александровна — Мәскәү дәүләт университетының П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.

Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай (1959), профессор М. И. Вишик етәкселегендә дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында диссертация яҡлай.

1959—1973 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Гидродинамика институтының кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәре (Новосибирск). 1963 йылда СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе математика институтында (Новосибирск) академик М. А. Лаврентьев етәкселегендә «Ҡыҫылмай торған шыйыҡлыҡтың потенциаль һәм өйөрмәле ағымдарын йәбештереү тураһында» темаһына диссертация яҡлай.

1975 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында «Үҙгәртеп ҡороу операторҙары һәм һыҙыҡлы булмаған тигеҙләмәләр» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1974—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең физика һәм математика бүлегендә һәм Башҡорт дәүләт университетында (Өфө); 1980 йылдан алып Математика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире.

1990 йылдан алып Л. Д. Ландау исемендәге Рәсәй Фәндәр академияһының теоретик физика институтының баш, төп ғилми хеҙмәткәре (Черноголовка); бер үк ваҡытта 2007 йылдан Ҡарасай-Черкес университеты профессоры (Карачаевск).

Физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор (1979).

В. Е. Захаров менән берлектә кире таралыу проблемаһы ысулын (1971) (Захаров—Шабат ысулы) һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар теорияһы буйынса фәнни мәктәп булдыра.

120-нән ашыу ғилми эш авторы.

Рәсәй Федерацияның фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1993).

; Хеҙмәттәре
: 
* Симметрийный подход к классификации нелинейных уравнений. Полные списки интегрируемых систем //Успехи математических наук. 1987. Т.42. Вып.4 (соавт.);
* Symmetries of Spectral Problems //Lecture Notes in Physics. 2009. Vol.767 (1).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/info/2-statya/1216-shabat-aleksej-borisovich
* https://cyberleninka.ru/article/v/shabat-aleksey-borisovich-k-semidesyatipyatiletiyu-so-dnya-rozhdeniya
* Шабат Алексей Борисович (к семидесятипятилетию со дня рождения). Владикавказский математический журнал. 2012. Том 14. Выпуск 2.С.71-73.
* http://www.vmj.ru/articles/2012_2_9.pdf
Москвитин Виктор Васильевич

**Виктор Васильевич Москвитин** (1923-1983) — механика өлкәһендә совет ғалимы, физика-математика фәндәре докторы, профессор, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы урынбаҫары.

## Биографияһы
Типография эшсеһе ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда урта мәктәпте тамамлай, унда уның бабайы Александр Васильевич немец теленән уҡыта. Михаил өлкән ағайы менән бер класта уҡый.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1941 йылдың авгусынан армияла. 1942 йылдың июленән, Ташкентта хәрби училищены тамамлағандан һуң, хәрәкәттәге армияла. Сталинград һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында ауыр йәрәхәттәрҙән һуң демобилизациялана. Сталинград һуғышында ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

Демобилизацияланғандан һуң Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә(1943).

Өлкән ағаһы Михаил 1944 йылда фронтта һәләк була.

1948 йылда — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын, 1951 йылда факультет аспирантураһын тамамлай. Шунда уҡ уҡыта, 1952 йылдан — доцент, 1961 йылдан — профессор. Физика-математика фәндәре кандидаты (1951), диссертация темаһы *«Вторичные пластические деформации в полых толстостенных цилиндрах»*. Физика-математика фәндәре докторы (1961), диссертацияһының темаһы *«Упругопластические деформации при повторных нагружениях».*

Механика-математика факультетының декан урынбаҫары.

5 фән докторы һәм 26 фән кандидаты әҙерләгән.

1983 йылда вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Үҙгәреүсән йөкләнештә һығылмалылыҡ, һыҙыҡлы булмаған үҙле һығылмалылыҡ. Пластик материалдар классификацияһын бирә — циклик нығытылыусылар, циклик көсһөҙләнеүселәр, циклик идеал. Стационар булмаған йөкләнештә түбән цикллы арыу критерийын тәҡдим итә.

## Библиография
«Пластичность при переменных нагружениях» (1965),

«Сопротивление вязко-упругих материалов применительно к зарядам ракетных двигателей на твёрдом топливе» (1972),

«Циклические нагружения элементов конструкций» (1981).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — Мәскәү университетының 225 йыллығы менән бәйле (1980).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы

## Ҡыҙыҡлы факттар
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Москвитиндың ҡорһағы яралана. Уның һөйләүе буйынса, операция яһаусы хирург былай тигән: «Һинең яраларың А. С. Пушкиндыҡы кеүек, әммә Пушкин вафат булды, ә һин иҫән ҡалдың. Киреһенсә булһа яҡшыраҡ булыр ине»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Известия АН СССР. МТТ. 1984. № 2 (Некролог)
* 
* 

## Һылтанмалар
* Летопись Московского университета. Москвитин Виктор Васильевич 
* Профиль на сайте кафедры теории упругости МГУ