open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мария Петкович

**Мария Петкович** (Marija Petković, монахлыҡ исеме — *Арҡысаҡҡа Ҡаҙаҡланған Иисустың Марияһы*; 10 декабрь 1892 йыл, Блато (Blato), Корчула утрауы, ул саҡта — Австро-Венгрия, бөгөн — Хорватия — 9 июль 1966 йыл, Рим, Италия) — Рим католик сиркәүе блаженныйы, «Шәфҡәтлелек Ҡыҙҙары» ҡатын-ҡыҙҙар католик конгрегацияһына нигеҙ һалыусы. 

## Биографияһы
Антун Петкович-Ковач менән Мария Мариновичтың күп балалы ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, «Шәфҡәтлелек хеҙмәтселәре» католик конгрегацияһы асҡан мәктәптә уҡый, унда йорт хужалығы алып барыу буйынса белем ала. 1906 йылда епископ Иосиф Марцеличҡа ҡатын-ҡыҙҙар монастырына инеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. 1906 йылдың 21 ноябрендә кейәүгә бармау тураһында шәхсән нәҙер әйтә. 

1909—1919 йылдарҙа «Марияның ҡыҙҙары» конгрегацияһының настоятеле була, ошо осорҙа  ярҙамға мохтаж булған үҙ ғаиләһе тураһында хәстәрлек күрә. 1915 йылда «Католик әсәләр йәмғиәте» хәрәкәтенә нигеҙ һала, өсөнсө францискан ордены эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашып, Блатола йәшәгән фәҡирҙәр тураһында хәстәрлек күрә.

1919 йылдың 25 мартында Мария Телента менән бергә «Шәфҡәтлелек хеҙмәтселәре» конгрегацияһының монастырына күсә һәм Блатола приют аса.  

1920 йылдың 20 авгусында өсөнсө францискан ордены конституцияһы нигеҙендә  «Шәфҡәтлелек ҡыҙҙары» конгрегацияһының беренсе уставын яҙа, унда был хәрәкәттең бурыстарын билдәләй. Конгрегацияның уставы  епископ Иосиф тарафынан 1920 йылдың 4 октябрендә раҫлана. Мария Петкович ошо көндө үк Арҡысаҡҡа Ҡаҙаҡланған Иисустың Марияһы тигән монахлыҡ исеме ҡабул итә һәм яңы ҡатын-ҡыҙҙар монахлыҡ конгрегацияһының генераль  настоятеле итеп тәғәйенләнә. 1923 йылда Хорватия, Сербия һәм Македонияла етем ҡалған балалар өсөн күп һанлы приюттар аса.

1940—1952 йылдарҙа Мария Петкович Аргентинала йәшәй. 1952 йылда  Римға күсә. 1954 йылда инсульт үткәрә, шул сәбәпле оҙаҡ ваҡытҡа үҙ вазифаларын тулы күләмдә үтәүҙән мәхрүм була. 1961 йылда үҙенең настоятель вазифаһын башҡа дин ҡәрҙәшенә тапшыра. 1966 йылда Мария Петкович мәрхүм була. Римдағы Верано зыяратына ерләнә.  1969 йылда кәүҙәһенең ҡалдыҡтары «Мария Ҡыҙҙары» конгрегацияһының төп бинаһы эргәһендәге часовняға күсерелә. Шунда 1998 йылға тиклем тотолғандан һуң, тыуған ҡалаһы Блатоға күсерелә һәм хәҙер Христос Батша сиркәүендә һаҡлана.

## Беатификация
1998 йылдың 8 майында Рим Папаһы Иоанн Павел II  Дубровникта изге месса үткәргәндә Мария Петковичтың ҡаһарман изгелектәрен раҫлай һәм уны блаженный тип иғлан итә.

## Һылтанмалар
* Blažene Marije Propetog Isusa Petković  (хорв.)
Рафаилович йорто

**Рафаилович йорто** — Таганрог ҡалаһындағы Фрунзе урамы, 20-се һанлы боронғо йорт). Караспасов Йорто һәм Дросси Йортоноң араһында тора. Архитектура һәйкәлдәре 1860-сы йылдар архитектура һәйкәле, Рәсәй Федерацияһы мәҙәни мираҫ объектына 6101266000 коды аҫтында инә. Иҫке Таганрогтың иң матур йорттарының береһе тип иҫәпләнә.

## Тарих
Йорт адресы: Николаев урамы, 22 , 1860 йылда төҙөлгән.

Бөгөнгө нумерацияла 18-се һан аҫтында торған йорт сауҙагәр Михаил Караспасовҡа ҡараған, аҙаҡтан төрөк подданныйы Панаш Константиниди милке булған.

1880 йылдар аҙағында бинаны Австрия подданныйы Екатерина Антоновна һатып ала. Уның ире Николай Иванович Рафаилович(1850—1912), 2-се гильдия сауҙагәре, кинәт кенә (9 ғинуар 1912 йыл) 62 йәшендә вафат була. Уларҙың 18 йәшлек сибәр ҡыҙы Зинаида атаһы талабы буйынса 54 йәшлек Николай Николаевич Алафузов менән никахлаша, әммә был никах ҡыҫҡа ғүмерле була һәм ул айырылышыу менән тамамлана. Икенсе ире Ростов ҡалаһының бай капиталисының улы Максимов менән бергә ул францияны һәм уның баш ҡалаһын күрергә тип сит илгә китә. 1895 йылда уның икенсе ире атаһы вафат булғандан һуң мираҫ буйынса 65 мең һум аҡса ала. Рәсәйҙә Октябрь революцияһы булыу сәбәпле Зинаида һәм уның ире Рәсәйгә кире әйләнеп ҡайтмай. Уларҙың Таганрогтағы йортоноң цоколь ҡатында Рафаиловичта кучер булып эшләгән Александр Михайлович Недодаев үҙенең ете йәшлек ҡыҙы Анастасия менән йәшәй. Николай Иванович Анастасияны ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡытып сығара. Ҡыҙ уҡыуын тамамлағандан һуң Рафаиловичтың секретарь-машинисткаһы булып эшләй.

1890 йылда «1890 йылда Таганрогтағы күсемһеҙ мөлкәтте баһалау һәм һалым йыйыу өсөн дәүләт описында» был йорт төрөк подданныйы Паная Константинидиға ҡарай һәм 1600 һум тора тип баһалана.

## Галереяһы




## Билдәле кешеләр
* **Манжен, Шарль Мария Эммануэль** (1866—1925) — дивизион француз генералы, Рәсәйҙең Көньяҡ ҡораллы көстәре Баш Командующийы А.&#x20;И.&#x20;Деникин штабында француз хәрби миссияһының етәксеһе.

## Рафаилович йорто хәҙерге мәҙәниәттә


## Фильмография
* 2010 — «Synergos: 24», видеоарт. Автор Игорь Ваганов. Achtung Baby!.

## Һылтанмалар
* Дом Рафаиловича на сайте «Исторический Таганрог» 
* Дом Рафаиловича на сайте «Объекты культурного наследия» 
* Дом Рафаиловича на сайте '''wikimapia.org'''

## Сығанағы
Harmonia Caelestis

***Harmonia Caelestis*** (*«Асмандар гармонияһы»*) — музыкаль барокко циклы, венгр кенәзе һәм композиторы Пал Эстерхази  (1635—1713) ижад иткән 55 дини кантатанан тора. Яҡынса 1700 йылда яҙылып бөтә, 1711 йылда Венала баҫылып сыға. Дини музыкала тәүләп венгр традицияһын булдырыу ынтылышы тип һанала. Цикл шулай уҡ традицион венгр һәм  немец көйҙәрен киң ҡулланыуы менән дә ҡыҙыҡлы.

Һәр кантата бер өлөштән тора. Улар солист, хор һәм оркестр өсөн яҙылған,  скрипка, виола, виолон, арфа, фагот, теорба, флейта, торба, орган һәм литавра кеүек музыка ҡоралдарының бай комбинацияһы файҙаланылған. Ҡайһы бер кантаталарҙың оркестрлы прелюдияһы һәм интерлюдияһы  ("соната" һәм "риторнелла" тигән атамалар аҫтында) бар. Хорҙың роле нигеҙҙә гомофон ансамблдәргә ҡайтып ҡала. Икенсе яҡтан, яңғыҙ партиялар роле (йышыраҡ бер тауышлы, дуэттар ҙа бар) кантатанан кантатаға айырыла бара (*Ascendit Deus и Saule, quid me persequeris*). Ҡайһы бер композициялар строфалы формаға эйә (*Ave maris stella*), икенселәрендә  соло партиялары менән рипиено, йәғни тутти (Sol recedit igneus, Veni sancte spiritus) сиратлашып килә. XVII  быуатта ижад иткән композиторҙар — Көньяҡ Германиялағы (Кель, Шмельцер), Италия һәм Веналағы (Чести, Бертали, Драги, Циани) замандаштарының   йоғонтоһо күренә.  Шулай уҡ венгр халыҡ мотивтары ла киң ҡулланыла, ә ике кантата (*Jesu dulcedo cordium *һәм *Cur fles Jesu*) хатта венгр хоралдарының адаптацияһы булып тора. Артабанғы йөҙ йылда композиторҙар әҫәрҙәрендә венгр халҡының  музыкаль мираҫына ғәмәлдә иғтибар бирелмәй .

 Венгр яҙыусыһы Петер Эстерхазиҙың 2000 йылда сыҡҡан новеллаһы циклдың исеме менән аталған. 

## Иҫкәрмәләр
Сабсович йорто (Таганрог)

**Сабсович йорто** —  Петр урамы, 134  һәм Дзержинский тыҡрығы, 7  мөйөшөндә урынлашҡан йорт. Ул үҙ исемен беренсе хужаларының фамилияһынан алған.

## Тарих
XIХ быуаттың беренсе яртыһында Петр урамындағы  134-се йорт территорияһында  II гильдия сауҙагәре Тодрос Маркович Сабсович  төҙөгән йорт торған. Йорт портҡа бара торған тимер юл тармағында башланып , Петр урамының йоп яғында ,хәҙерге Вокзал тыҡрығы янында тамамлана. 1860-сы йылдарҙа был йорт адресы буйынса  ярымподваллы мөйөштәге өй һалына. Шул йылдарҙа участкала  бер ҡатлы кирбес амбар һәмбер ҡатлы флигель торған. Флигель  ике торлаҡ йортона әйләндерелгән, улар  Дзержинский тыҡрығы 7-се  һәм 9 -сы һанлы йорт.  Хәҙерге Петр урамы, 134-се һанлы йорт т 1870 -се йылдарҙа сауҙагәр Вульф Дорофеевич Сабсович тарафынан төҙөлгән, 1873 йыл мәғлүмәттәре  буйынса уның милкендә торған. 1874 - 1879 йылдарҙа йорттоң хужалары сауҙагәр  Вульф, Иосиф  һәм сауҙагәр улы Яков Сабсович булған. 1890 - 1898 йылдарҙа йорт сауҙагәр Дмитрий Егорович Мануси һәм мещан ҡатын Хана Сабсович милкенә күскән.

1906 йылда  йорт хужаһы— сауҙагәр, амбар һәм ер биләүсе Вениамин Иосифович  Сабсович һәм мещан ҡатын Хана Сабсовичтар. Вениамин Сабсович Иосиф Дорофеевичтың улы була һәм биржа комитеты ағзаһы вазифаһын биләй. 1915 йылда уның менән бергә мещан Исаак  Беркович Ипков,  Мознаим  һәм Алексей Андреевич Гаршфельд йортта хужа булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы

**Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы** (1901—1937) — ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
Рабиға Йәнғол ҡыҙы Ҡушаева 1901 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Имәләй улусы (хәҙерге Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районы) Хәсән ауылында Янғол Йомағолов ғаиләһендә тыуған.

1916 йылда Һамар губернаһының Бөрйән (Үтәкәй) ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1917 йылда Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында (съезы) Һамар губернаһының Пугачев (Николаевск) өйәҙенән делегат булып ҡатнаша. Съезда башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына ир-егеттәр менән бер рәттән граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтар бирелеү талабын ҡуйып актив сығыш яһай, уларҙы үтәү буйынса ун пункттан торған аныҡ саралар тәҡдим итә. Уның докладына ярашлы, ҡоролтай резолюцияһына тиң хоҡуҡлылыҡ буйынса пункттар индерелә.

Имәләй улусында, Һамар ҡалаһында, аҙаҡ Ырымбурҙа халыҡ араһында ағартыу эштәре алып бара. Ырымбурҙа Б. В. Мөкминованың мәҙрәсәһендә белем ала.

1919 йылда РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.

1920 йылдың сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында үткән I Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар конференцияһын ойоштороусыларҙың береһе була. 1921 йылдың ноябрендә башҡорт милли кейемендә Мәскәүҙә Советтарҙың IX Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, В. И. Ленин менән осраша. Ҡатын-ҡыҙҙарға арналған «Азад хатын» гәзитенең ойоштороусыһы һәм мөхәррире була.

1924 йылдың ноябрендә Өфөлә үткән I Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар съезын, шулай уҡ 1927 йылдың октябрендә уҙғарылған Бөтә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡоролтайын — Совет ағзалары съезын ойоштороуҙа һәм әҙерләүҙә ҡатнаша.

1927 йылда Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Өфө балалар йортонда эшләй.

1929 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты эргәһендә балалар йорттары буйынса бүлек инспекторы.

1937 йылдың йәйендә Ярославль тимер юлының Лось платформаһында электричка менән ҡайтып барғанында үлтерелә.

## Ғаиләһе
* Ағаһы — *[[Йомағолов Харис Йомағол улы]]* (1888—1937) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте лидеры, Башревком рәйесе(1919—1920).
* Ире — *[[ Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]]* (1888—1937) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БашЦИК рәйесе(1922—1929). 1922 йылдан никахта.

: Балалары:
:: *Миңһылыу*, 1923 йылда дифтериянан вафат була.
:: *[[Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы|Таңһылыу (Динә)]]*, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Пермь опера театры солисы.
:: *Ирек*, ата-әсәләре һәләк булғандан һуң, 5 йәшендә балалар йортона тапшырыла. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Хәтер
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы 2017 йылдың 22 апрелендәге тапшырыуы Рәбиғә һәм Хафиз Ҡушаевтарға арнала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Сулейманова Р. Н.* Неутомимый борец за равноправие башкирских женщин //Башкортостан в ХХ столетии. Исторические портреты. Уфа, 2006. Вып.1.
* *[[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Рәшит]].* Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө: Китап, 2005. — 376 бит.

## Һылтанмалар
*
Токаревтың табыш йорто (Дондағы Ростов)

**Токаревтың табыш йорто** Дондағы Ростов ҡалаһында Оло Баҡса урамында, Чехов проспекты менән киҫешкән урам сатында урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Табыш йорто 1905 йылда Ростов сауҙагәре һәм спирт-араҡы заводы хужаһы Николай Ильич Токарев тарафынан төҙөлгән булған. Революцияға тиклем табыш йортонда С. О. Бабахановтың бакалея магазины, Рус театр йәмғиәте, «Май-Сыр» магазины, М Розенблюмдың аптека һауыт-һабаһы һәм тығын склады урынлашҡан булған.

Совет власы урынлашҡандан һуң килем йорто дәүләт милкенә күсерелә, йортта унынсы ҡала дауаханаһы урынлаша. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында бина зыян күрмәй тиерлек. 1945 йылда, Уинстон Черчиллдең ҡатыны Черчилль Клементина Дондағы Ростовҡа килгән саҡта, уны нәҡ ошо йортҡа урынлаштыралар. 1990-сы йылдар аҙағында, ҡала юбилейына, «Спецреставрация» институты хеҙмәткәрҙәре архитектор Ю. Н. Солнышкин проекты буйынса элекке килем йортон реставрациялайҙар. Әлеге ваҡытта бинаны 10-сы ҡала поликлиникаһы биләй.

## Архитектураһы
Өс ҡатлы килем йорто эклектика рухында төҙөлгән, уның биҙәлешендә барокко, рококо һәм классицизм элементтары бергә ҡушылған. Бинаның архитектура-художество йөҙөн вертикаль сығынтылар һәм эркерҙәр (бинаның тышҡа сығып торған өлөшө) билдәләй, улар сатыр менән тамамланған. Беренсе ҡат, алғы йөҙө эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Тәҙрә уйымдары төрлө тирәстәр менән биҙәлгән, икенсе ҡатта улар өсмөйөшлө кәрниздәр, ә өсөнсө ҡатта — дүрткел кәрниздәр менән тамамлана. Фасад һылап яһалған биҙәктәр, үремдәр, картуштар һәм антаблемент (бинаның колонналарға таянып торған өҫкө горизонталь өлөшө) менән бай биҙәлгән. Өсөнсө ҡаттағы аралыҡта ҡулына алдыр менән йылан тотҡан ҡатын-ҡыҙ скульптураһы урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр
Волгодонск троллейбусы

**Волгодонск троллейбусы** 1977 йылдан бирле эшләй. Беренсе йыл эшләгәндә ул «Атоммашҡа» ҡарай. Хәҙерге ваҡытта ул ҡала ҡарамағында, уның алты маршруты бар.

## Тарих
«Атоммаш» төҙөлә башлау менән Волгодонск бик тиҙ үҫешә. Ҡала халҡы дүрт йыл эсендә өс тапҡыр артҡан (йөҙ мең кешегә тиклем), шунлыҡтан ҡала транспорт менән бәйле ауырлыҡтар кисерә. 1976 йылда был хәлде еңеләйтеү маҡсатында ҡала троллейбусы йөрөтөргә ҡарар итәләр.

Троллейбус хәрәкәте тиҙ арала төҙөлә. Иң беренсе линия ҡаланың иң ҙур ике предприятиеһы булған — Волгодонск химия заводы (ВХЗ) һәм Атоммашты ҡала үҙәге аша Комсомол майҙаны менән тоташтыра. Беренсе тапҡыр һынап ҡарау өсөн троллейбус ҡала урамдары буйлап сәфәрҙә 30 июндә, 1977 йылда йөрөй. 4 октябрь көнө ул ҡала халҡын «ВХЗ — Атоммаш» (троллейбус маршруты № 1) маршруты буйынса йөрөтә башлай. Башта троллейбус хәрәкәте асылғанда унда 25 дана троллейбус иҫәптә була.

Троллейбус төҙөүҙе «Атоммаш» финанслай. Волгодонск өсөн был ғәҙәти практика, мәҫәлән, мәктәп, дауахана һәм башҡа социаль-көнкүреш инфраструктураһын финанслау, шулай уҡ «Атоммаш» тарафынан алып барыла. Тәүге йыл дауамында троллейбус хужалығы «Атоммаш» балансында тора һәм уның транспорт цехына ҡарай. Тәүге троллейбус депоһы ВХЗ янында, хәҙерге «Волгодонсктрансзаказчик» (ВТЗ) туҡталышы янында төҙөлә. Әле Депо-1 эшләмәй.

1 июль, 1978 йыл. Троллейбус хужалығы ҡала башҡарма комитеты ҡарары менән ҡала ҡарамағына тапшырыла. Шунда уҡ Красный Ярҙа Волгодонск троллейбус идаралығы (ВТИ) ойошторола..

Һуңғы йылдарҙа Волгодонск троллейбусы йылдам үҫешә, яңы даими маршруттар асыла.

Шулай уҡ троллейбус һаны туҡһанынсы йылдар башында арта, уларҙың һаны 78 -гә етә. Әммә бөтә ил буйынса ауыр иҡтисади хәл Волгодонск троллейбустарына ла килеп етә. 90-сы йылдар аҙағында ҡала урамдарында ҡырҡ троллейбус ҡына йөрөй. «Комсомол майҙаны — Ростов АЭС» ғөмүмән, бикләп ҡуйыла, ә һуңынан ябыла.

Әммә Ростов АЭС төҙөлөшө тергеҙелә башлағас финанс хәле бер аҙ яҡшыра, һәм 2000 йылда ВЗТМ-5284 маркалы 10 яңы троллейбус һатып алына. Быны ла «Атоммаш» финанслай. Артабан 2007 йылда ике троллейбус БТЗ-5276-04, 2008 — алты ЛиАЗ-5280 троллейбусы, ә 2010 — шундай уҡ маркалы туғыҙ машина һатып алына.. Август айының һуңғы яңыртыу 2015 йылдың авгусында Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Волгодонск ҡалаһына Беларусь Республикаһынан 10 троллейбус бүләк итә.

31 декабрь, 2008 йыл. Ҡалала яңы троллейбус линияһы асыла (Ленинград урамы — К. Маркс урамы — Мир проспекты), ул ҡаланың алыҫ райондарының береһен ҡала үҙәге менән тоташтыра. Хәҙер уның буйынса 3а, 3, 4, 4а маршруттары троллейбустары йөрөй.

## Хәрәкәт итеү составы
Әлеге ваҡытта көн һайын 33 маршрут троллейбустары (зиу марка-682, ВЗТМ-5284, ЛиАЗ-5280 һәм БТЗ-5276-04 маркалы) ҡала урамдарына сыға.

## Һылтанмалар
* Статья из журнала «Омнибус»  (С середины страницы)
* Волгодонский троллейбус на сайте «Троллейбусные города России»
Архиерей йорто (Таганрог)

**Архиерей йорто**, шулай уҡ *Кирсанов йорто* — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Чехов урамы, 126 адресы буйынса урынлашҡан бер ярым ҡатлы бина. 1992 йылдың 18 ноябренән төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1824 йылда төҙөлгән йорт казак  ғәскәренең генерал-майоры Кирсановтың милке булып тора. 1917 йылда был бинала архиерейҙың фатиры һәм уның канцелярияһы урынлаша, бында йорт сиркәүе лә була. Ваҡыт үтеү менән йорт бүлмәләре коммуналь фатир итеп бирелә.

## Һүрәтләнеше
Йорттоң беренсе ҡаты юнылған. Колонналар икенсе ҡат кимәлендә балюстрада менән тоташа. Бинаның кәрнизе ҙур булмаған дүрт мөйөш формаһындағы сығынтылар менән биҙәлгән. Бельэтажды ярымциркуль формаһындағы, йөҙлөклө тәҙрәләр айырып тора. Йорттоң япмалы галереяһы бар, уның япмаһы коринф ордены колоннала тора, уларҙы бейек цоколле каннелюрҙар биҙәй. Нигеҙҙәре ерҙә тора. Фриз өҫтәндә дүрт уйымлы аттик урынлашҡан: уларҙың икеһе төп фасадта, берәр — ҡабырға яҡ стеналарҙа. Кирсанов йорто— Таганрогта классицизм стилендә төҙөлгән биналарҙың бер өлгөһө.

## Хәҙерге торошо
Таганрогтың айырым ҡоролмаларын халыҡ үҙе боҙа һәм үҙгәртә. Шул сәбәпле, Архиерей йортоноң да колоннадаларын тупаҫ ағас балконға әйләндерәләр. Фасадтың буяуҙары ла ҡупҡан. Ҡаланың уникаль архитектура объекттары нисәмә йылдар инде реставрацияланмай.

## Иҫкәрмәләр
Шендеровтың табыш йорто

**С. И. Шендеровтың табыш йорто** — Дондағы Ростовтың Ворошилов проспектында урынлашҡан 33-сө йорт. Табыш йорто XIX быуат аҙағында Ростов архитекторы Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлгән. Бина архитектураһы — эклектиканан модерн стиленә күсмә стиль. С. И. Шендеровтың табыш йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

Йорт XIX быуат аҙағында Ростов архитекторы Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлгән. Ул икенсе гильдия сауҙагәре Соломон Израилевич Шендеров (1877—?) милке була. Үҙәк өлөшөнөң беренсе ҡаты төрлө сауҙа учреждениеләренә ҡуртымға бирелгән. Икенсе ҡатты С. И. Шендеров торлаҡ булараҡ ҡуллана, шунда уҡ ҡабул итеү залдары урынлаша. Бинаның эргә ҡабырғаларында торлаҡ фатирҙар урынлашҡан.

Совет власы урынлашҡандан һуң килем йорто национализациялана. 1920-се йылдарҙа бинаның беренсе ҡатында сауҙа ойошмалары, ә икенсе ҡатында — коммуналь фатирҙар урынлаша. Йорт Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында зыян күрә, үҙәк сатыр юҡ була. 1950-се йылдарҙа архитекторҙар М. Н. Ишунин һәм Г. А. Петров проекты буйынса бина тергеҙелә. Шул ваҡытта йорттоң яңы төкәтмәләре барлыҡҡа килә.

2000-се йылдар уртаһында бинаға реконструкция үткәрелә, уның барышында үҙәк сатыр тәүге күренешендә тергеҙелә. Хәҙерге ваҡытта бинала Альфа-банк бүлексәһе урынлашҡан.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы бина планда П рәүешле. Төп фасады Ворошилов проспектына сыға, эргә ҡабырғалары — Серафимович һәм Темерницкая урамдарына ҡарай. Төп фасадтың үҙәк секцияһы һәм мөйөштәге өлөштәре тура дүртмөйөшлө сатырлы аттик (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) менән ослана. Беренсе ҡат, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Фасадтың тәҙрәләрен биҙәү өсөн күп һылап яһалған биҙәктәр ҡулланылған: ҡатын-ҡыҙ баштары, кеше башы скульптураһы ҡуйылған дүрт ҡырлы бағаналар, үремдәр, веноктар, үҫемлек орнаменттары һ. б. Фасадтың вертикаль бүленешен икенсе ҡаттағы вертикаль сығынтылар һәм эркерҙәр күрһәтеп тора.

## Иҫкәрмәләр
Байышев Булат Таһир улы

**Байышев Булат Таһир улы** (1 апрель 1927 йыл — 14 июль 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған эшмәкәре (1997), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1973) һәм почётлы нефтсеһе (1987). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966).

## Биография
* 1952 — Мәскәү нефть институтын тамамлай;
* 1944 й. — Өфө электротехник заводында мастер булып эшләй;
* 1952—1956 — өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтында лаборатория етәксеһе;
* 1959 й. — фәнни хеҙмәткәр, фән лабораторияһы етәксеһе,
* 1974 й. — нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү бүлегенең мөдире,
* 2001 й. — Рәсәй ғилми нефеть һәм газ тикшеренеү иниститутының төп ғилми хеҙмәткәре;
* 1965 й. — нефть ятҡылыҡтары буйынса үҙәк эксперт комиссияһының алыштырғыһыҙ ағзаһы(Центральной комиссии по разработке нефтяных месторождений — ЦКР Миннефтепрома, Минтопэнерго, хәҙер Роснедра МПР)

## Ҡаҙаныштары
*СССР-ҙың нефть һәм газ ятҡылыҡтарын геологик төҙөлөшө буйынса ҙур проект авторы һәм етәксеһе. Рәсәйҙәге һәм сит илдәрҙәге нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса проекттарҙы төҙөй (Туймазы, Ромашкинский, Самотлорский, Узеньский, Жетыбайский, Лянторский, Харьягинский, Приобский, Приразломный (шельф), Төньяҡ һәм көньяҡ Румейл (Ираҡ), Көнбайыш Курный (Ираҡ), Гелек (Һиндостан) һәм башҡалар).
*Нефть һәм газ яҡтылыҡтарында яңы ысул менән төрлө коллектр ярҙамында нефть һәм газды һыуҙан һәм төрлө ҡатнашмаларҙан таҙартыуҙы уйлап таба.
*Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү ҙә 11 уйлап табыу ,13 китап авторы ,130-ҙан ашыу монографиялар, мәҡәләләр авторы.
* Нефть һәм газ ятҡылыҡтары буйынса үҙәк комиссия ағзалары минтопэнерго эшләй (1963 й.)
* Ссср фәндәр академияһының нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү проблемалары буйынса ғилми советы ағзаһы (1972—1990)
* Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы (1997).

## Фәнни дәрәжәләре һәм исемдәре
* техник фәндәр кандидаты (1962)
* техник фәндәр докторы  (1989)
* профессор (1991)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993)
* Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
* Почётлы нефтсеһе (1987)
; Миҙалдары
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» (1977)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1946)
* "Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. (В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы) (1970).

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
* Атаһы Таһир Байышев — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1950). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Айытов Нариман Абдрахман улы

**Айытов Нариман Абдрахман улы** (28 декабрь 1925 йыл — 17 август 1999 йыл) — ғалим-социолог. 1964—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), философия фәндәре докторы (1967), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Нариман Абдрахман улы Айытов 1925 йылдың 28 декабрендә Татар АССР-ының баш ҡалаһы Ҡазанда тыуған.
1943—1950 йылдарҙа СССР Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә.

1951—1955 йылдарҙа Ҡазан дәүләт университетында уҡый.

1955 йылдан 1958 йылға ҡәҙәр Татар АССР-ында комсомол, журналистика һәм партия эшендә була.

1962—1964 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһының философия кафедраһы аспирантураһында уҡый.

1958—1961 йылдарҙа Ҡазан дәүләт университетының философия кафедраһында уҡыта.

1960-сы йылдарҙа Өфөлә ҙур социология лабораторияһы булдыра.

1964—1988 йылда — Ленин орденлы Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының профессоры һәм фәнни коммунизм кафедраһы мөдире.

1967 йылда философия фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1970 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.

1988—1999 йылдарҙа — Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты профессоры һәм кафедра мөдире.

300-ҙән артыҡ ғилми эштәр авторы.

## Хәтер
* 2000 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы социаль фәндәр өлкәһендә күренекле ғилми эштәр өсөн «Н. А. Айытов исемендәге премия» булдыра.
* 2011 йылдың октябре башында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 21 сентябрендәге Ҡарары нигеҙендә . Өфө дәүләт авиация техник университетының 8-се корпусында Н. А. Айытовҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975)
* Башҡортостан Республикаһы ФА-ның Почетлы академигы (1995)

## Ғилми эштәре

### Монографиялары
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Филимонов М. А. Основатель социологической научной школы Башкортостана // Башкортостан в ХХ столетии. Исторические портреты. Вып. III. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2010.
Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы

Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы — Дондағы Ростов ҡалаһында XIX быуат аҙағында төҙөлгән бина. Буденный проспекты һәм Красноармейская урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Иң тәүҙә бинаны ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы биләй. Әлеге ваҡытта был 8-се ҡала дауаханаһының корпустарының береһе. Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1874 йылда ағалы-ҡустылы Иван Христофорович һәм Ахиллес Христофорович Асланидиҙәр тәмәке фабрикаһы төҙөйҙәр. Ул Скобелевская урамы һәм Таганрог проспекты (хәҙер Красноармейская урамы һәм Буденный проспекты) киҫешкән ерҙәге бинаны биләгән. 1913 йылда ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһын «В. И. Асмолов и К°» акционерҙар йәмғиәте һатып ала. 1920 йылда элекке тәмәке фабрикаһы бинаһында күҙ ауырыуҙары клиникаһы урынлаша. 1950-се йылдар башында бина ремонтлана һәм ҡала дауаханаһына тапшырыла. 1962 йылда бинала мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, унда былай тип яҙылған: «*Был йортта 1920—1952 йылдарҙа күренекле ғалим-офтальмолог, профессор К. X. Орлов йәшәгән һәм эшләгән*». Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарары менән ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы кирбес бина планда П рәүешле конфигурациялы. Фасадтары Красноармейская урамына һәм Буденный проспектына сыға. Уларҙың архитектура-художество йөҙөн ян яҡтарында урынлашҡан сығынтылар билдәләй. Беренсе ҡаты дүрткел таштар йәбештереп биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары йөҙлөктәр һәм йоҙаҡ таштары менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр йөҙлөктәр һәм декоратив кәрниздәр менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы балкондарҙың рәшәткәле ҡоймалары бар. Бина, бүлмәләр ике яҡлап урынлашҡан коридор системаһы буйынса планлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Шумадия

**Шумадия** (сер.Шумадија) — Сербия үҙәгендәге тарихи өлкә. Уға Шумадия округы һәм уның йәнәшендәге  территориялар инә. Ҡасандыр өлкә урманға бай булған, исеме шуға бәйле (*Шуман(Šuma)* — урман). Өлкәнең һәм Шумадия округының үҙәге — Крагуевац ҡалаһы. 

## Тарихы
 XVII—XIX быуаттарҙа Шумадия урмандары төрөктәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға ҡасыр урын булып хеҙмәт иткән. 1804 йылда Шумадиялағы Орашац ауылында Беренсе серб ихтилалы иғлан ителә. Уға Сербияның милли батыры Ҡарагеоргий етәкселек итә.  1815 йылда булған Икенсе серб ихтилалы Милош Обренович етәкселегендә бара һәм Рәсәй ярҙамы менән уңышҡа өлгәшә.  Сербия, төрөк пашалығы булыуҙан туҡтап, автономиялы кенәзлеккә әйләнә. 

1922—1929 йылдарҙа Шумадия өлкәһе  Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллегенең административ райондарының береһе була. Уның сиктәре яҡынса хәҙерге Шумадия  округыныҡына тап килә. Өлкәнең үҙәге, хәҙерге кеүек үк, боронғо Крагуевац ҡалаһында була.

## Ҡалалары
Шумадияның эре ҡалалары:
* Аранджеловац
* Чачак
* Горни Милановац
* Ягодина
* Чуприя
* Парачин
* Крагуевац
* Кралево
* Смедерево
* Смедеревска Паланка
Башҡа ҡалалары — Велика Плана, Варварин, Трстеник, Чичевац, Топола, Лапово, Младеновац, Лазаревац, Белановица һәм Лучаны. Белград та Шумадияға ҡарай,  ләкин айырым административ район итеп бүленгән.

## Сәйәсәт
Сербияның ҡайһы бер сәйәси партиялары  (Сербия Демократик партияһы һәм Шумадия коалицияһы) илдәге хәлде тотороҡландырыу һәм төбәктәрҙең тигеҙ үҫеше өсөн шарттар тыуҙырыу маҡсатында Сербияның административ бүленешенә реформа үткәрергә тәҡдим итә. Хәҙерге  ике автономиялы провинция (Косово һәм Воеводина) һәм үҙәк административ төбәк урынына Сербияны 6 төбәккә бүлергә тәҡдим ителә:
* Воеводина (баш ҡалаһы: Нови-Сад)
* Косово (баш ҡалаһы: Приштина)
* Шумадия (баш ҡалаһы: Крагуевац)
* Подунавье (баш ҡалаһы: Ниш)
* Подринье (баш ҡалаһы: Ужице)
* Белград.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сербияның административ бүленеше
* Шумадия округы
* Сербияның төбәктәре

## Һылтанмалар
* Stragari — in Šumadija village
Порт-Артур (йыр)

**«Порт-Артур»** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.  Башҡа йырҙар менән бер рәттән 2020 йылда патент ала

## Тарихы

Йырҙың ике варианты бар. икеһе лә тәүге тапҡыр 1938 йылда Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылында Ғиниәт Үтәрбаевтан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫтырыла. Артабанғы яҙмаларын Ю. И. Ғәйнетдинов, Ф. Х. Камаев, Р. С. Сөләймәнов башҡара. Драматик характерҙағы йыр.

Легендаһы буйынса, «Порт-Артур» башҡорт халыҡ йырын рус-япон һуғышында (1904—1905 йылдарҙа) Порт-Артур ҡәлғәһен һаҡлауҙа ҡатнашҡан башҡорттар ижад иткән. Ғөмүмән, халыҡ музыкаһының төрлө жанрҙарында башҡорттарҙың хәрби тарихы сағылыш таба. 
Порт-Артур — Ҡытайҙың Ляодун ярымутрауының иң көньяҡ нөктәһендә урынлашҡан ҡала. Уның үҙ исеме — Люйшюнь.

1898 йылдағы килешеү буйынса, Рәсәй уны ваҡытлыса ҡуртымға ала. 1904 йылдың ғинуарында япондар Порт-Артурҙа торған урыҫ эскадраһына ҡапыл һөжүм итәләр. Ошонан урыҫ-япон һуғышы башланып китә. Һуғыш биш ай дауам итә. Һөҙөмтәлә урыҫ армияһы еңелә. Был һуғышта бик күп башҡорт ҡатнаша. Уларҙың күптәре Рәсәй мәнфәғәте өсөн яу ҡырында башын һала. Ошо ваҡиға тураһында башҡорттар «Порт-Артур» тигән йыр сығара.
 
Йырҙа һуғыштың фажиғәле мәлдәре һәм урыҫ армияһының Алыҫ Көнсығыштағы баш командующийы генерал А. Н. Куропаткиндың хыянаты тураһында хикәйәләнә.

Порт-Артур көйө алмаш пентатоникаға ҡоролған. Йыр квадрат структуралы ике периодтан торған ике өлөшлө форманан ғибәрәт, көйөнә киң диапазон, икенсе өлөшөндә регистрҙың аҡрынлап түбәнәйеүе күҙәтелә.

Порт-Артур йырын композитор А. Т. Кәримов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

## Башҡарыусылар
Порт-Артур йырын татар йырсыларынан Илсөя Бәдретдинова, башҡорт йырсыларынан С. Ә. Абдуллин, Р.Ғ. Бүләкәнов, Р. Р. Ҡарабулатов, И. М. Мирхәйҙәров башҡара.

## Көйҙөң ҡулланылыуы
Йырҙың көйө Ф. Ә. Ғәскәров, Х. Ә. Ишбирҙин, Р. М. Саттаров ҡуйған шул уҡ исемле бейеүҙәрҙә ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Башкирское народное творчество. т. 8. Песни. Уфа. 1995.
* Фоменков М. П. Башкирская народная песня. Уфа. 1976.

## Иҫкәрмәләр
Александр Ханжонков һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Александр Ханжонков һәйкәле** — Дондағы Ростов ҡалаһында рәсәй кинематографисы Александр Алексеевич Ханжонковҡа ҡуйылған һәйкәл. Ул 2016 йылдың 24 авгусында Буденный проспектында асыла. Һәйкәлдең авторы Ростов скульпторы Сергей Олешня. Асыу тантанаһында билдәле актёрҙар һәм телетапшырыуҙар алып барыусылар ҡатнаша.

## Тарихы
Кинематографист Александр Ханжонковҡа һәйкәл төҙөү һәм ҡуйыу — журналист Любовь Суркова идеяһы. Ул был тәҡдим менән ҡала хакимиәтенә мөрәжәғәт итә, һәм унда идея яҡлау таба. Эскиздар өҫтөндә эш башлана. Һөҙөмтәлә ике эскиз эшләнә һәм уларҙың береһе тормошҡа ашырыла. Скульпторы Сергей Олешня була, постаментын Дворников Юрий Яковлевич эшләй. Әммә уларҙан тыш башҡа скульпторҙар һәм архитекторҙар ҙа эшкә йәлеп ителә.

Скульптураны урынлаштырыу өсөн урын осраҡлы ғына һайланмай: ул режиссёр һәм сценарист Ханжонков уҡыған Алексеев гимназияһы бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан, ошо урындан йыраҡ түгел киностудия урынлашҡан. Шулай уҡ ике мемориаль таҡтаташ ҡуйыу планлаштырыла: режиссёр уҡыған бинала һәм ул тәүге тапҡыр кино күргән урында.

Боронғо фотокамера менән Ханжонков һыны бронзанан ҡойолған. Постамент бейеклеге 2 метрға тигеҙ, скульптураның бейеклеге — 2,5 метр. Һәйкәл асыу тантанаһы Bridge of Arts мотивацион кино халыҡ-ара фестиваленең беренсе көнөндә ойошторола. Скульптура асыу тантанаһында артистар Ирина Безрукова һәм Ирина Бабенко, телетапшырыуҙар алып барыусы Дмитрий Дибров, продюсер Депардье Алан ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Александр Ханжонков һәйкәле (Ялта)
Стәрлетамаҡ өлкәһе

**Стәрлетамаҡ өлкәһе** —1952—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы  составындағы РСФСР административ-территориаль берәмеге. 

Үҙәге —Стәрлетамаҡ ҡалаһы. ВКП(б) Стәрлетамаҡ өлкә комитетының беренсе секретаре П. И. Каменев булған. Беренсе өлкә 
конференцияһы 1952 йылдың 6 сентябрендә уҙғарылған. КПСС өлкә комитеты бюроһы постановлениеһы менән Стәрлетамаҡ өлкә комитеты 1953 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ы составындағы өлкәләрҙе юҡҡа сығарыу менән бәйле бөтөрөлгән.

## Тарихы
Стәрлетамаҡ өлкәһе (Өфө өлкәһе менән бер рәттән) СССР Юғары Советы Президиумы бойороғо менән 1952 йылдың 29 майында эре АССР-ҙар араһында өлкәләргә бүлеү эксперименты барышында барлыҡҡа килгән.

## Административ бүленеш

Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан булған.

**Өлкә составына индерелгән булған:**
* ҡалалар — Стәрлетамаҡ, Ишембай, Белорет, Баймаҡ
* 25 ауыл районы — Абҙан, Әбйәлил, Архангель, Ауырғазы, Баймаҡ, Белорет, Быҙауъяҙы, Бөрйән, Воскресенский, Ғафури, Ейәнсура, Йылайыр, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Көйөргәҙе, Маҡар, Матрай, Мәләүез, Миәкә, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Учалы, Фёдоровка, Хәйбулла, Йомағужа райондары.
Бер йыл да үтмәгән, эксперимент уңышһыҙ тип табылған һәм СССР Юғары Советы бойороғо менән 1953 йылдың 30 апрелендә Стәрлетамаҡ өлкәһе бөтөрөлгән.

## Етәкселәре
* Каменев Пётр Ильич — ВКП(б)-ның һәм КПСС-тың Стәрлетамаҡ өлкә комитетының беренсе секретаре
* Ғатауллин Шәйех Мырҙа улы — Стәрлетамаҡ өлкә Советы Башҡарма комитеты рәйесе
* Бәҙертдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы — Стәрлетамаҡ өлкә Советы Башҡарма комитеты секретаре
## Һылтанмалар
* СТЕРЛИТАМАКСКИЙ И УФИМСКИЙ ОБЛАСТНЫЕ КОМИТЕТЫ (ОБКОМЫ) (1952—1953 гг.) 
* Стерлитамакская область
Белград фонд биржаһы

**Белград фонд биржаһы** (серб.Београдска берза) — Белградтағы (Сербия) фонд биржаһы.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр биржа 1894 йылдың 21 ноябрендә асыла һәм  Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем эшләй. Биржала рәсми сауҙалашыуҙар 1895 йылдың 2 ғинуарында башлана. 1953 йылда биржа  формаль рәүештә ябыла, сөнки социалистик иҡтисад маҡсаттарына тап килмәй. 

 1989 йылда Югославия капиталдар баҙары булараҡ яңынан асыла, әммә Югославия тарҡалғандан һуң ҡабат Белград фонд биржаһы тип атала башлай.  2001 йылда киң күләмле хосусилаштырыу барышында биржа хосусилаштырылған  предприятиеларҙың ҡиммәтле ҡағыҙҙары менән сауҙа итә башлай. Бер йылдан Сербияның дәүләт облигациялары менән сауҙа башлана.

2004 йылдың сентябрендә биржа Европа-Азия фонд биржалары федерацияһына ҡабул ителә. 

## Индекстары
Белград  биржаһы дүрт индексҡа эйә: 
* BELEXline
* BELEXfm
* BELEX15 — иң ликвидлы 15 эмитентҡа эйә
* SRX

## Эшмәкәрлеге
 2006 йылда биржала яҡынса 1200 компанияның акциялары котировкалана, ә акциялар баҙарының  капиталлашыуы 11 миллиард АҠШ долларына барып етә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сербияның иҡтисады
* Европа фонд биржаларының исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Великанованың айырым йорто

**Великанованың айырым йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы Серафимович урамында урынлашҡан 15-се йорт. Бина 1884—1890 йылдарҙа Ростов архитекторҙары Николай Александрович Дорошенко һәм Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлә. Әлеге ваҡытта бинаны М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт техникумы биләй. Великанованың айырым йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1884—1890 йылдарҙа Ростов сауҙагәре Семён Иванович Великанов үҙенең ҡыҙы Пелагея өсөн Ҡазан урамында (хәҙер Серафимович урамы) айырым йорт төҙөтә. Был өйҙә ул үҙенең ире, ҡала Думаһы гласныйы, тау инженеры Матвей Кириллович Козлов менән йәшәй. Йорттоң 28 бүлмәһе, хеҙмәттәр өсөн подвалдары, ишек алдында фонтаны була. Бинаның фасадтары неоклассик стилдә биҙәлгән.

Совет власы урынлашҡандан һуң бина дәүләт милегенә күсә. 1921 йылда унда Карл Маркс исемендәге Ростов дәүләт халыҡ китапханаһы урынлаша (хәҙер Дон асыҡ дәүләт китапханаһы). Был хаҡта журналист Борис Оленин «Молот» гәзитендә былай тип яҙған: «*Великановтар династияһы йортонда ҡараңғы тышлы ҡалын мөһим томдар һәм революция башындағы янып торған, йәйғорҙоң бөтә төҫтәрендә балҡыған журналдар урын алды…*»

1994 йылда китапхана Пушкин урамындағы яңы бинаға күсә, ә Великанова йортонда М. Б. Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһы урынлаша.

## Иҫкәрмәләр
Илсе Ғайса (йыр)

**«Илсе Ғайса»** («Ғайса», «Ғайса батыр», «Ғайса ахун») — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр И. В. Салтыков тарафынан XX быуаттың 20-се йылдарында яҙып алына, «Башҡорт көйҙәре» ҡулъяҙма йыйынтығына инә («Сборник № 2» булараҡ билдәле; Өфө авиация университетының фольклор кабинетында һаҡлана). «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығындағы тәүге баҫмаһы — 1943 йылда Х. Ф.Әхмәтов тарафынан Баймаҡ районында Х. М. Әхмәтовтан яҙып алынған варианты. Йыр варианттарын төрлө йылдарҙа [З. Ғ. Исмәғилев], [Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рахимов, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров, һәм башҡалар яҙып ала. Йыр лирик-эпик характерҙа. Урал аръяғының уҡымышлы дин әһелдәренең береһе Ғ.Ф. Рәсүлев исеме менән аталған.

## Риүәйәте
XIX быуат урталарында Туңғатар улусы (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Учалы районы) Шәрип ауылында Хәйбулла исемле бер ярлы башҡорт йәшәгән. Уның Фәтхулла һәм Зәйнулла исемле улдары булған. Зәйнулла киләсәктә атаҡлы хәҙрәт булып китә (Ҡарағыҙ: Зәйнулла Рәсүлев). Ағаһы Фәтхулланың ике улы була — Ғайса менән Муса. Малайҙар Зәйнулла ағаһының «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡып, икеһе лә ахун исемен алыуға ирешә.

Ғайса Әүеш, Шәрип, Ялсығол ауылдарында ахун булып эшләгән, ә Муса Ахун ауылында эшләгән.

1904 йылда, урыҫ-япон һуғышы башланғас, Ғайса Рәсүлев үҙ теләге менән яуға киткән һәм мосолман, башҡорт һалдаттарының баш муллаһы итеп тәғәйенләнгән. Ул бында мосолман һалдаттарының рухын күтәреү менән генә шөғөлләнмәгән, үҙе лә һуғышта ҡатнашҡан, ҙур батырлыҡтары өсөн иң юғары награда — Георгий тәреһе ордены менән бүләкләнгән һәм юғары хәрби чин алған.

Һуғышта йөрөгәндә Ғайса ахун тыуған ерендә ҡустыһы Мусаның вафат булыу хәбәрен ишетә. Ғайса был хәлде бик ауыр кисерә. Ҡайғы-хәсрәтен аҙмы-күпме баҫыр өсөн ул ҡустыһына бағышлап бәйет һәм мөнәжәт сығара.

1986 йылдың 7 декабрендә сыҡҡан «Совет Башҡортостаны» гәзитендә был йырҙың 22 куплеты бирелгән.

Йырҙың көйөнә киң диапазон ижектәрҙе һуҙып боролоштар менән биҙәкләп йырлау хас.

«Илсе Ғайса» йырын З. Ғ. Исмәғилев, Р. Ә. Мортазин тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

## Башҡарыусылар
«Илсе Ғайса» йырын С. Ә. Абдуллин, Ф. Х. Бикбулатов, И. М. Ғәзиев, Х. Л. Ғәлимов, Ф. Й. Ҡудашева, Х. И. Мәжитов, З. Ғ. Мәхмүтов,|Ф. Ғ. Ноғоманова башҡара.

## Йыр тураһында мәғлүмәттәр
Йырҙың ни өсөн «Илсе Ғайса» тип аталыуының үҙ сәбәптәре бар. Халыҡ Ғайса ахунды үҙ мәнфәғәтен яҡлар, ер-һыу низағтарын хәл итешер ил-йорт ходатайы, илсеһе итеп йөрөтөр булған. Башҡортостандың көнсығыш аймаҡтарында ниндәй генә яуаплы эштәр килеп тыумаһын, халыҡ уны — яу батырын, урыҫса ла, төркисә лә яҡшы белгән уҡымышлы башҡорт улын — үҙенең илсеһе итеп ебәргән.

## Йырҙың тексы

## Әҙәбиәт

* 
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Башҡортостан китап нәшриәте, 1995 йыл, 350 бит. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0

* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)Өфө «Китап» 1997 йыл.288 бит. ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.
Гайрабетовтарҙың айырым йорто

**Гайрабетовтарҙың айырым йорто (Искидаров йорто)** — Дондағы Ростов ҡалаһының Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан йорт. Бина 1880 йылда төҙөлгән. Тәүҙә сауҙагәр Карп Гайрабетовтың туғандары ҡулында була. XX быуат башында бинаны фабрика хужаһы Марк Искидаров һатып ала. 2011 йылда айырым йортта Урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы урынлаша. Гайрабетовтарҙың айырым йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Айырым йорт сауҙагәр Карп Гайрабетовтың вариҫтары аҡсаһына Дондағы Нахичевань ҡалаһында (хәҙерге Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районы составында) 1880 йылда төҙөлгән. XX быуат башында йортто фабрикант, Нахичевань ҡала йәмәғәт банкы директоры Марк Искидаров һатып ала, ул бинаны реконструкциялай.

1920 йылда бина национализациялана. Унда яҙыусы Мариэтта Шагинян һәм уның апаһы Магдалина нигеҙ һалған Врубель исемендәге Нахичевань сәнғәт мәктәбе урынлаша. 1920-се йылдар аҙағында был йорттоң беренсе ҡатында Пушкин исемендәге ҡала китапханаһы урынлаша, ә икенсе ҡатында — пионерҙар клубы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы һәм фасадының деталдәре өлөшләтә зыян күрә. 1947 йылда бина китапханаға бирелә. 1950-се йылдарҙа парад ишеге эргәһендәге тротуарҙы тулыһынса ҡаплап торған ҙур балкон-япма һүтеп алына. 2000-се йылдар аҙағында бина насар хәлдә һәм ремонтлауға мохтаж була.

2007 йылда Сурба Хач храмы Әрмән Сиркәүенә кире ҡайтарып бирелә. Элек унда урынлашҡан урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы Гайрабетовтарҙың айырым йортона күсерелә. Бинала ремонт башлана, ул 2011 йылда тамамлана. 2011 йылдың 25 ноябрендә урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы ҡабат асыла.

## Архитектураһы һәм биҙәлеше
Ике ҡатлы кирбес йорт планда Г рәүешле конфигурациялы. Бинаның фасады архитектураһы һәм биҙәлешендә төрлө стиль элементтары бергә ҡушылған. Мәрмәр биҙәүҙәр, тимер конструкциялар, беренсе ҡаттағы ҙур тәҙрәләр модерн стиле өсөн хас. Фасадтың ҡатмарлы ритмик структураһы классицизм өсөн хас.

Фасадтарҙың сығынтылары семәрле стенка (аттика) һәм бинаның колонналарға таянған өҫкө горизонталь өлөшө (антаблемент) менән тамамлаған. Тәүҙә йорттоң төньяҡ мөйөшө көмбәҙе менән иғтибарҙы тартып торған (хәҙер юҡҡа сыҡҡан). Азатлыҡ майҙанына сыҡҡан фасадының үҙәк өлөшөн эркер (бинаның стенанан тышҡа сығып торған өлөшө) биҙәй. Икенсе ҡатта тәҙрә уйымдары ярым түңәрәк менән тамамлана. Ишек өҫтөндә ҡойолған семәрле таяуҙарҙа ҙур балкон эшләнгән. Фасадты һылап яһалған биҙәктәр, пилястралар, һәм декоратив штукатурка биҙәй.



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Катопули һәйкәле

**Катопули һәйкәле (Котопули, Катапули)** —(сығышы менән грек) итальян сауҙагәре Катопулиҙың кәшәнәһендә ҡулына тәре тотҡан фәрештә һыны рәүешендә эшләнгән монумент Таганрог ҡалаһының Иҫке ҡала зыяратында тора.

## Тасуирлама
Һәйкәл мөйөштәре рустовкалы колонналарҙағы дүрт көмбәҙле кәшәнә өҫтөнә урынлашҡан. Көмбәҙҙең үрге үҙәк өлөшө (инеү) медальон менән оздоблять ителгән, мөйөштәрҙәге бағаналар — үҫемлек орнаменты рәүешендә. Бөтә конструкция тура мөйөшлө көмбәҙле башня менән ябылған, ул фәрештә фигураһы өсөн пьедестал булып тора. Ҡайғырыусы фәрештә һыны комплексҡа сентименталлек биреп тора. Кәшәнә менән һәйкәлдең бейеклеге — 7 метр самаһы. Бөтә конструкция аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Ҡайғырыусы фәрештә йөҙө айырыуса тасуири уйылған. Ул 30 сантиметр диаметрлы пьедесталға баҫтырылған тәре тотоп тора..

Һәйкәл 1872 йылда төҙөлгән һәйкәл, уны Италия дәүләтендә төҙөгәндәр һәм Таганрогҡа өлөштәргә бүлеп диңгеҙ буйлап алып килгәндәр. Әлеге ваҡытҡа комплекстың тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәргән: тәре урыны менән емерек хәлдә, комплексты көпләгән мәрмәр менән бергә медальон юҡҡа сыҡҡан. Тәре үҙәгендәге Мәсих Ғайса барельефы хәҙерге ваҡытта кәшәнән алыҫ булмаған икенсе ҡәбер кәшәнәһенә ҡуйылған. кәшәнәнең тимер ишеге бик ауыр, уның өҫтөнә: « КОТОПУЛЯ ФИЛИПП ДМИТРИЕВИЧ 1814 ЙЫЛДЫҢ 23 ДЕКАБРЕНДӘ ТЫУҒАН, 1867 ЙЫЛДЫҢ 13 ИЮЛЕНДӘ ВАФАТ БУЛДЫ»- тип яҙып ҡуйылған. Кәшәнә тәҙрәләре көпләп бикләнгән.

Киң таралған версия буйынса, төрбә А. П. Чеховтың ."Ионыч" әҫәрендә итальян йырсыһы Диметти кәшәнәһе булараҡ иҫкә алынған. Ҡайһы бер тарихсылар, итальян йырсыһы Диметти ысынлап та Таганрогҡа концерт менән килгән .Шунлыҡтан был яңғырауыҡлы исемде яҙыусы Котопули кәшәнәһен тасуирлағанда ҡулланған. Был турала ысын тарихи мәғлүмәттәр юҡ.

Ростов өлкә халыҡ депутаттары советының (18.11.1992 фыл) 301 Ҡарарына ярашлы һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Башта һәйкәлде яҙыусы А. П. Чеховтың «Ионыч» хикәйәһендә яҙылған Диметта ҡәберенә ҡуйылған һәйкәл тип иҫәпләйҙәр. Һуңынан хата төҙәтелгән. Хәҙер мәҙәни мираҫтың исеме « Яҙыусы А. П. Чеховтың „Ионыч“ хикәйәһендә Диметти һәйкәле тип тасуирланған Ф. Д. Котопулиҙың ҡәбере өҫтөндәге фәрештәле кәшәнә».

## Иҫкәрмәләр
Архитектор Болдырев йорто (Новочеркасск)

**Архитектор Болдырев йорто** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Ҡыҙыл Армия урамы, 18-се йорт.

## Тарих
Ҡоролмаларҙың проект авторы һәм хужаһы архитектор Болдырев Сергей Иванович булған. Ул - һөнәре буйынса инженер-төҙөүсе. Үҙ эшмәкәрлеге менән бәйле 1900 йылда сыҡҡан «Дон Ғәскәре өлкәһенең иҫтәлекле китабында» телгә алына. Сергей Иванович титуляр советник вазифаһын биләй, һуңғараҡ надворный советник булған. Ул Ғәскәри Вознесенский кафедраль собор төҙөү комиссияһының ағзаһы була, ғибәҙәтхана 1903−1905 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1905 йылда асыла. Билдәле булыуынса, Красноармейская урамында 15-се йортта йәшәгән генерал Белявский менән уны туғанлыҡ ептәре бәйләгән. Болдырев 1905 йылда төҙөлгән элекке Рус-Азия банк бинаһы (хәҙер Пионерҙар йорто) архитекторы булараҡ билдәле.

Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, архитектор 25 самаһы ҡала йортон һәм, шул иҫәптән, 1905 йылда төҙөлгән Красноармейская урамындағы 18-се йортто проектлаған. 1914 йылда йортҡа төкәтмә төҙөлгән, унда Надежда Васильевна Сальникова йәшәгән. Уның ире Г. М. Сальников 1938 йылда репрессиялана.

1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип танылды. Шулай уҡ был йорт адресы буйынса уның тәүге хужаһының ейәнсәре — Болдырева Татьяна Борисовна йәшәгән.

## Тасуирлама
Ике ҡатлы бина, декоратив биҙәлеше буйынса, ул заманда төҙөлгән йорттарҙан айырылмай.

## Иҫкәрмәләр
А. Д. Нечаев дауаханаһы

**А. Д. Нечаев дауаханаһы** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты,Новочеркасскиҙа, Ростов өлкәһендәге архитектура һәйкәле. Ҡаланың Комитет урамы 64-се һанлы йортонда урынлашҡан.

## Тарих
Новочеркасск ҡалаһының Комитет урамындағы, 64-се һанлы йорто ике ҡоролманан тора. Шуға күрә бәлки, тикшеренеүселәр йортҡа нигеҙ һалыу датаһын төрлөсә атайҙар. Сығанаҡтарҙың береһендә йорт XIХ быуат уртаһында төҙөлгән, икенсеһендә — 1912 йылда төҙөлгән тип күрһәтелгән.

Бер ихатала ике йорт урынлашҡан, уларҙың береһе урам ҡыҙыл һыҙығынан эстәрәк, икенсеһе башҡа йорттар менән бер рәттә тора. Хәҙер был бинала физиотерапия бүлеге эшләй. Ике йорт араһы сүкеп эшләнгән металл кәртә менән тоташҡан. Йортто төҙөүселәр төрлө стиль элементтарын ҡулланғандар — бында модерн, классицизм, барокко һәм ренессанс элементтары осрай. Бер ярым ҡатлы бина тәүҙә төҙөлгән тип фаразлана. Уның фасады ризалит менән айырылған өс өлөшлө симметрик композициялы. Йорт ҡабырғаларында рельефлы композициялар, унда ҡулына бала тотҡан ҡатындар һыны бар. Пилястрлы тәҙрә йөҙлөктәре көмбәҙле портик рәүешендә тамамланған. Йорт кәрнизе биҙәкле, унда ҡабырсаҡтар бар. Йортҡа инеү порталы төҙөлөш барышында бейек цоколға күтәртелеп ҡуйылған. Йорт ихатаһында фонтан урынлашҡан.

Был йорт адресы буйынса 1912 йылда архитектор М. И. Попов проекты буйынса яңы йорт төҙөлгән. Йортта 10 койкалыҡ шәхси дауахана урынлашҡан. Унда билдәле табиптар — аталы- уллы Нечаевтар эшләгән. Дауаханала һыу һәм электр-яҡтылыҡ менән дауалағандар. Дауаланыу бында түләүле булған. Совет осоронда бинала нервы ауырыуҙар бүлеге эшләй. 1992 йылда йорт мәҙәни мираҫ объектты тип таныла һәм закон менән һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Нью-Йорк (ҡунаҡхана, Новочеркасск)

**«Нью-Йорк» ҡунаҡханаһы** — Александр урамы, 54 һәм Ҡыҙыл ауышлығы киҫешкән ерҙә урынлашҡан йорт. Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат иткән саҡта «Нью-Йорк» ҡунаҡханаһы өҫтөнә ҡыҙыл байраҡ ҡуйылған.

## Тарих
Бина XIХ быуат аҙағында төҙөлгән. 1917 йылдың революцияһына тиклем 1 йорт фасады икенсе төрлө биҙәлгән, йорт эсенең интерьеры бай булған. Йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған, унда 1943 йылдың 13 февралендә бина өҫтөнә ҡыҙыл байраҡты икенсе гвардия армияһы һалдаттары Новочеркасскиҙы немец ғәскәрҙәренән азат иткән саҡта ҡуйған тип яҙылған. Был ваҡытта бинала 17-се мәктәп эшләй, һуңынан психоневрологик диспансер урынлашҡан. Йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып 1992 йылда танылған.

## Тасуирлама
Бина стиле Новочеркасскиҙағы башҡа ҡоролмаларҙың стилен хәтерләтә, мәҫәлән, «Алтын Якорь» ҡунаҡханаһы. Ике урам мөйөшөндә төҙөлгән йорт урамдағы башҡа йорттарҙы төҙөүгә көслө йоғонто яһай. Йортто төҙөү өсөн ҡыҙыл кирбес ҡулланылған. Йорттоң икенсе ҡатында тышҡа табан сығарылып эшләнгән балкон тора, ул үрелгән тимер менән сикләнгән. Ярым подваллы ике ҡатлы йорт модерн стилендә төҙөлгән. Был хаҡта парапеттың биҙәлеше, пилястрҙар, тәҙрә һәм балкон рәшәткәһе төрҙәре һөйләй.

## Иҫкәрмәләр