open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Солтанморат Хәйбуллин

**Солтанморат Хәйбуллин** (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Солтанморат Хәйбуллин Ырымбур губернаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Иҫке Яппар ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *14-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 14-се Башҡорт атлы полкы башлыса 6-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 8 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчениеһы корпусы составына ебәрелә һәм 1813 йылдың майынжа Сембер ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә, бындаквалериянан генерал барон Л. Л. Беннигсендың Польша армияһы составына индерелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында полк Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 21 октябрҙән — Лейпциг гарнизоны, ноябрҙән Польша армияһының инфантериянан генерал Д. С. Дохтуров корпусына ҡушыла һәм Магдебургты блокадалаусы генерал-майор К. А. Крейцтың отрядына индерелә1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Иғтисам Әмирханов

**Иғтисам Әмирханов** (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Иғтисам Әмирханов Ырымбур губернаһы Дыуанай улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Яңы Ҡалмаш ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *4-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Иманғол Йосопов

**Иманғол Йосопов** (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Иманғол Йосопов (Иманғол Йософ улы Илеков) Ырымбур губернаһы Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Йәрмөхәмәт ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *11-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Әбделғәлләм Ғәҙелшин

**Әбделғәлләм Ғәҙелшин** (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әбделғәлләм Ғәҙелшин Ырымбур губернаһы Ҡобау улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Арыҫланбәк ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *5-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Улан-Батор зоопаркы

**Улан-Батор зоопаркы** () — Монголияның баш ҡалаһы  Улан-Баторҙа төрлө ваҡыттарҙа ла йәшәп килгән  зоопарк. Хәҙер был  исеме аҫтында   **Улан-Баторҙың мини-зоопаркы** () күҙ уңында тотола,  2010 йылдан эшләп килә. Зоопарк Халыҡ-ара Будда паркы территорияһында урынлашҡан, майҙаны  ~ 200 м², унда яҡынса 100 -ләп хайуандың 30 төрө йәшәй.  «Талын Жононгууд» компанияһына ҡарай. Монголия территорияһында  эшләп килгән берҙән-бер   зоопарк

## Тарихы

Монголияның  баш ҡалаһында беренсе  зоопарк  1913 йылда Богдо-хан һарайында асыла.  Унда  1913 йылда Рәсәйҙең Красноярск ҡалаһынан һатып алған фил йәшәгән. Ошо уҡ йылдың аҙағында фил Кяхтаға поезд менән килтерелә, ә   1914 йылдың яҙында  — Монголияның баш ҡалаһына. Ҡыш уны йылы ағас өйҙә тоталар ә йәй йылғаға һәм башҡа урындарға йөрөргә сығаралар.  Архивта һаҡланған  документтарға ярашлы филгә ашатыу өсөн көн һайын 21 мантуу  (парҙа бешерелгән пампушка төрө),1 кг  иретелгән май, яҡынса  2 сүмес  ҡыҙыл слива кәрәк булған. Филдән тыш зоопаркта жираф, бүреләр, төрлө ҡоштар йәшәгән. Зоопаркта хайуан ҡарасҡыларының ҙур коллекцияһы булған, улар бөгөнгө көнгә тиклем Богдо-хан һарай-музейында һаҡланып ҡалған. Халыҡ революцияһынан һуң  зоопарк ташлап ҡуйыла, ә фил, тарихта билдәләнгәнсә Монголия дәүләтенең ете мөғжизәһенең береһе булараҡ, 1926 йыл да үлә

Сираттағы зоопарк  Улан-Баторҙа  яҡынса 1993 йылда, Демократик революцияһынан һуң асыла. Хәҙерге зоопарктан алыҫ түгел Зайсан районында урынлашҡан булған. Ул оҙаҡҡа бармай. 1995 йылда күңелһеҙ осраҡ була: айыу зоопарктан ҡаса һәм бер килеүсе  кешене үлтерә, ошонан һуң зоопарк  ябыла.

2010 йылда  «Талын Жононгууд» компанияһы күсмә зоопарк ойоштора, ул Монголияның  төрлө ҡалаларында була . 2012 йылда мини-зоопарк Улан-Баторҙа  Будда паркында урынлаша . 2014 йылда ул зоопарктар буйынса  халыҡ-ара мәғлүмәттәр базаһына индерелә. Унда зоопаркта хайуандарҙың 30-ҙан ашыу төрө бар  һәм ул йәй генә эшләй тип күрһәтелә Зоопарктың киләсәге билдәһеҙ.

Шул уҡ ваҡытта 2012 йылдан Монголия хөкүмәте милли зоология һәм ботаника баҡсаһын төҙөү проектын әҙерләй (). Зоопарк  Эрдэнэ сомоныда Улан-Баторҙан яҡынса 60 километр алыҫлыҡта урынлашырға һәм 20 гектарға яҡын майҙанға эйә булырға тейеш
 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Галерея животных зоопарка  на сайте time.mn
Иштемәс Йәноҙаҡов

**Иштемәс Йәноҙаҡов** (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Иштемәс Йәноҙаҡов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бесәнсе ауылында йәшәгән.

1806 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.

1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.

1814 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 5 декабрендә урядник званиеһын ала.

1827 йылда 8-се Ырымбур казак полкы составында хеҙмәт итә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Шәһәрзада; улдары — Сәйетбаттал, Сәфәрғәли һәм Мырҙағәли; ҡыҙҙары — Өммикамал.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы

**Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы** ( 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы

Әбүзәр Мөхәмәт улы Илембәтов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Әбеш ауылында йәшәгән.

1805 йылдың 1 майынан казак булып хеҙмәт итә.

1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.

1809 йылдың 1 ғинуарында зауряд-есаул званиеһын ала.

1818 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

1820 йылдың 11 майынан йорт старшинаһы вазифаһын үтәй.

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Ҡунаҡбикә, Бәлхиә һәм Хәҙисә; улдары — Ҡотлоәхмәт, Шәрәфетдин, Абдулмәхийән һәм Хажмөхәмәт; ҡыҙҙары — Ғәмбәрә, Барсын һәм Ғәйшә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов

**Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов** (1796—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.  

## Биографияһы

Мөхәмәтйән Ишмөхәмәт улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Рысай ауылында йәшәгән. Төрки телендә уҡый-яҙа белгән.

1811 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә башлай.

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан *1-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, уның составында Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.

1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.

1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.

1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.

1815 йылдың 5 ноябрендә зауряд-сотник званиеһын ала. 1822, 1827, 1831, 1836 һәм 1839 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Сәхибә һәм Туҡбикә; улдары — Ишбулды, Йәнмырҙа һәм Бикмөхәмәт; ҡыҙҙары — Хөсниямал һәм Хәбибъямал.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Алтынбай Хоҙайшөкөров

**Алтынбай Хоҙайшөкөров** (1776—1852) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Алтынбай Хоҙайшөкөров Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Аҡназар ауылында тыуған.

1794 йылдың 10 майынан казак булып хеҙмәт итә. 1803 йылдың 10 майында зауряд-сотник званиеһын ала.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *7-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 7-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 12 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылда 7-се полк Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 2 мартында 7-се Башҡорт полкы Рейнға йүнәлә һәм Кёльн ҡалаһына килеп еткәс һуғыштың тамамланыуы тураһында хәбәр ала. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

1814 йылдың 5 декабрендә — поход старшинаһы, 1815 йылдың 30 авгусында хорунжий званиеларын ала. 1815 йылда шәхси дворян титулын ала.

1815—1831 йылдарҙа хәҙерге Һамар өлкәһенең Хәсән ауылында йәшәй. 1817—1831 йылдарҙа Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе бассейндарында урынлашҡан 9-сы кантон 2-се отделениеһының йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1805 һәм 1820 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы Ялсыбай ауылында йәшәгән — бында уның улы Йәнмөхәмәт Алтынбаев теркәлгән (ул 1831 йылда Күстән ауылында йәшәгән).

## Бүләктәре
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Һылыубикә

Улы — Йәнмөхәмәт Алтынбаев

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Әпсәләм Түләков

**Әпсәләм Түләков** (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Әпсәләм Түләк улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бесәнсе ауылында йәшәгән.

1804 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.

1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.

1812 йылдың 26 февралендә зауряд-сотник званиеһын ала.

1822, 1829, 1831 һәм 1835 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәүлиҙә; улдары — Ниғмәтулла һәм Зәйнулла; ҡыҙҙары — Хәбибә, Гөлйыһан һәм Гөлъямал.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Садиҡ Сәғитов

**Садиҡ Сәғитов** (1777—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.  

## Биографияһы

Садиҡ Сәғитов Ырымбур губернаһы Күл-Ил-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Елдәр ауылында йәшәгән.

1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан *2-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, уның составында Садиҡ Сәғитов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.

2-се Башҡорт полкы 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Аҡкөсөк Тимербаев

**Аҡкөсөк Тимербаев** — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 9-сы Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә. 1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Лейпциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Аҡкөсөк Тимербаев 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенант Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша.

1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* 3-се дәрәжәләге Изге Анна ордены (30.11.1813) 
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Арыҫланов Ҡунаҡҡужа Әмирбай улы

**Ҡунаҡҡужа Әмирбай улы Арыҫланов** (1778—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы

Ҡунаҡҡужа Әмирбай улы Арыҫланов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Ибраһим ауылында йәшәгән. Рус һәм төрки телдәрендә уҡый-яҙа белгән.

1798 йылдың 5 ғинуарынан — казак булып хеҙмәт итә. 1799, 1800, 1803 һәм 1817 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1804 йылда казактарҙы тынысландырыу өсөн мең кешенән торған команда составында Уральскиға ебәрелә.

1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.

1807 йылдың 15 декабренән — писарь, 1815 йылдың 11 майынан — дистанция башлығы булып хеҙмәт итә.

1819 йылдың 8 мартында зауряд-есаул званиеһын ала, 1828 йылдың 11 мартында 14 класслы чиновниктарға күтәрелә.

1829 йылдың 22 майынан кантон башлығы булып хеҙмәт итә, 1832 йылдың 16 июлендә поход чиновнигы вазифаһына күсерелә.

1835 йылдың майынан 1837 йылдың 11 мартына ҡәҙәр Ырымбур ваҡытлы земство судында депутат була.

## Ғаиләһе
Ҡатындары — Биксолтан, Мәғүбә, Сәлимә һәм Имилбикә; улдары — Ибраһим, Ишмөхәмәт, Садыҡ һәм Сабит; ҡыҙҙары — Ғәбиҙә һәм Хәлиҙә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Саппоро (станция)

— Япония ҡалаһы Саппорола  тимер юл станцияһы,   JR Hokkaido компанияһы хеҙмәтләндерә.  Был  станцияла  Kitaca (смарт-карта) ҡулланырға мөмкин . Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары  урынлаштырылған.

Саппоро станцияһы иң сикләнгән экспресс-хеҙмәттәр өсөн башланғыс һәм һуңғы нөктә булып тора, улар менән JR Hokkaido идара итә. Станция өҫтөндә иң бейек JR Tower  урынлашҡан, ул  Саппоро ҡалаһында һәм Хоккайдо губернаһында иң бейек йорт. 

Станцияны шулай уҡ Хоккайдо-синкансэндың терминаль станцияһы итеү күҙаллана, уны 2031 йылда асыу планлаштырыла.

## Тарихы
1880 йылдың 28 ноябрендә Саппоро станцияһы асыла. JNR  хосусилаштырыуы менән  JR Hokkaido контроле аҫтына күсә. 1971 йылда Саппоро метрополитены асыла.  1988 һәм  1990 йылдар араһында ҡалҡыу станция төҙөлә.

## Тармаҡтар

* JR Hokkaido 
** Хоккайдо-синкансэн (Күҙаллана)
** Хакодате төп тармағы
** Титосэ тармағы
** Сассе тармағы

* Саппоро метроһы
** Намбоку тармағы
** Тохотармағы

## Поездар

* *Охотск* сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Абасири)
* *Супер Соя* сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Вакканай)
* *Саробэту* сикләнгән экспресс(Саппоро&nbsp;– Вакканай)
* *Камуи* сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Асахикава)
* *Сирень* сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Асахикава)
* *Исикари*  ярым тиҙ хеҙмәтләндереү (Отару&nbsp;– Саппоро&nbsp;– Ивамидзава)
* *Нисэко* тиҙ хеҙмәтләндереү (Ранкоси, Куттян&nbsp;– Саппоро)
* *Супер Хокуто* сикләнгән экспресс (Хакодате&nbsp;– Саппоро)
* *Супер Одзора* сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Кусиро)
* *Супер Токатити* сикләнгән экспресс (Саппоро&nbsp;– Обихиро)
* *Судзуран* сикләнгән экспресс (Муроран&nbsp;– Саппоро)
* *Аэропорт* тиҙ хеҙмәтләндереү (Яңы Аэропорт Титосэ&nbsp;– Саппоро&nbsp;– Отару)

## Планлаштырыу
Саппоро станцияһы  биш  платформанан тора, улар урам  кимәленән юғары күтәрелгән. Был күтәрелгән платформалар көнсығыш-көнбайыш йүнәлешендәге 10  юлға хеҙмәт итә.  Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай ике майҙансыҡ  урынлашҡан.

### Платформалар



#### Күрше станциялар



### Саппоро метроһы
Утрауҙағы төрҙөң бер платформаһы һәм ике юлы





#### Күрше станциялар



## Галереяһы

Файл:Sapporo Station of Horonai Railway.JPG|1868–1912 йылдарҙағы станция
Файл:Sapporo Station in Taisho era.JPG|1912–1926 йылдарҙағы станция
Файл:JRH Sapporo Station 19910301.jpg|1991 йылда вокзал бинаһы
Файл:JRタワー展望室T38（Sapporo Station Observation room） - panoramio (4).jpg|Станцияның дөйөм күренеше


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* JR Hokkaido
* Саппоро Метро
Равенсберг (графлыҡ)

**Равенсберг графлығы** () — Германияла 1140 йылдарға тиклем булған феодаль кенәзлек.

Баш ҡалаһы — Равенсберг, 1250 йылдарҙан алып — Билефельд.

Графлыҡ үҙ эсенә Херфорд һәм Билефельд ҡалаларын һәм 4 амтты (биләмә) алған, амттар фогтлыҡтарға бүленгән:

* Равенсберг амты — Халле, Боргхольцхаузен һәм Ферсмольд фогтлыҡтары;
* Шпарренберг амты — Вертер, Хепен, Шильдеше, Брокхаген, Энгер һәм Браквеге фогтлыҡтары;
* Лимберг амты — Ольдендорф һәм Бюнде фогтлыҡтары;
* Флото амты — Верендорф һәм Флото фогтлыҡтары.

1346 йылда графлыҡ герцог Бергҡа күсә, ә ул, үҙ сиратында, 1423 йылда Юлих-Берг герцоглығының өлөшөнә әйләнә (1521 йылдан алып — Юлих-Клеве-Берг герцоглығы).

Юлих мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә 1614 йылда Равенсберг графлығы Бранденбургҡа күсә.

### Кальвелаге-Равенсберг йортонан сыҡҡан Равенсберг графтары
** 1140 йылдар тирәһе Герман I фон Кальвелаге
** 1140—1170 йылдар тирәһе [Оттон I]
** 1160—1180 йылдар [Генрих]
** 1175—1220 йылдар [Герман II]
** 1220−1244 йылдар [Оттон II]
** 1220−1249 йылдар тирәһе [Людвиг]
** 1249—1306 йылдар [Оттон III]
** 1306—1328 йылдар [Оттон IV]
** 1328—1346 йылдар[Бернхард].
** 1346—1368 йылдар [Маргарета], 1344 йылдан алып Герхард Юлихскийҙың ҡатыны.

## Сығанағы
* Sebastian Sigler, Friedrich Korte: *Ravensberg Bielefeld Grafen die und von. 1346 Die Gründungsepoche von bis 1214*. Hans Verlag Gieselmann, 2014 Bielefeld. .
* SAXON NOBILITY
Монтале (Тоскана)

**Монтале** () — Италияның Тоскана төбәгендә, Пистоя провинцияһында, урынлашҡан коммунаһы.

Монтале коммунаһының халҡы 10 532 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Бер квадрат километр майҙанда халыҡ тығыҙлығы 332 кеше. Коммунаның майҙаны 32 квадрат километрға тигеҙ. Монтале коммунаһы диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә тора. Почта индексы — 51037. Телефон коды — 0573.

Монтале коммунаһының ҡурсалаусыһы итеп Изге апостол һәм евангелсы Иоанн Богослов һанала. Уның байрамы коммунала йыл һайын 27 декабрҙә үткәрелә.

## Демография
Халыҡ динамикаһы:
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize  = width:455 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:15000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till: 3677
  bar:1871 from:0 till: 4022
  bar:1881 from:0 till: 4369
  bar:1901 from:0 till: 5010
  bar:1911 from:0 till: 5341
  bar:1921 from:0 till: 5363
  bar:1931 from:0 till: 5398
  bar:1936 from:0 till: 5320
  bar:1951 from:0 till: 5552
  bar:1961 from:0 till: 6410
  bar:1971 from:0 till: 7718
  bar:1981 from:0 till: 8804
  bar:1991 from:0 till: 9807
  bar:2001 from:0 till: 10143
PlotData=
  bar:1861 at: 3677 fontsize:S text: 3.677 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 4022 fontsize:S text: 4.022 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 4369 fontsize:S text: 4.369 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 5010 fontsize:S text: 5.010 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 5341 fontsize:S text: 5.341 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 5363 fontsize:S text: 5.363 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 5398 fontsize:S text: 5.398 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 5320 fontsize:S text: 5.320 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 5552 fontsize:S text: 5.552 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 6410 fontsize:S text: 6.410 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 7718 fontsize:S text: 7.718 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 8804 fontsize:S text: 8.804 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 9807 fontsize:S text: 9.807 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 10143 fontsize:S text: 10.143 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:По данным  ISTAT


## Коммуна хакимиәте
Монтале коммунаһының мэры — Пиеро Россали.

* Телефон: 0573 9521
* Электрон почта: билдәһеҙ
* Рәсми сайт: http://www.comune.montale.pt.it/

## Һылтанмалар
* Официальный сайт населённого пункта
* Национальный институт статистики
* http://www.istat.it/english/
Цинхай

**Цинхай** (ҡыт. ябай.  青海, пиньинь: *Qīnghǎi*) — Ҡытай Халыҡ Республикаһы үҙәк өлөшөнөң  көнбайышындағы әҙ халыҡлы булһа ла күп милләтле провинцияһы.   Иң ҙур ҡала  һәм административ үҙәге — Синин. Халҡы — 5 626 722 кеше (провинциялар араһында  32-се урында; 2010 й.). Ҡытайға ингәнгә тиклем был өлкә Кукунор тип аталған  (монг.Хөх нуур), йәки Амдо () һәм унда тулыһынса тиерлек  монголдар һәм тебетлеләр йәшәгән.

## Географияһы

Провинция кәнбайышта Синьцзян һәм Тибет, ә көнсығышта  Ганьсу һәм Сычуань менән сиктәш. 

Цинхай провинцияһы  көнсығыш өлөштә Азияның иң ҙур  Куньлунь тау системаһында ята.  6-7 мең м тиклем бейеклектәге Куньлунь Цинхайҙы төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай киҫеп үтә, көньяҡ-көнбайышта ул Тибет таулығы менән сикләшә.  Көнсығыш  Куньлундең төньяҡ сылбыры провинцияның тәбиғи төньяҡ сиге булған дуға барлыҡҡа килтерә, ул Алтынаг һәм Наньшан һырттарын (бейеклектәре 5—6 мең м) тәшкил итә, улар Көнсығыш Куньлундең төп сылбырҙарынан Цайдам  уйпатлығы менән айырыла (бейеклеге 2600—3100 м).

Провинцияның климаты һалҡынса йәй һәм ҡырыҫ ҡыш менән ҡырҡа континенталь, яуым-төшөм йылына 300-500 мм,  шуға күрә тәбиғәт зоналарынан уйпаттарҙа дала һәм ярым дала һәм тауҙарҙа далалар киң таралған. Цинхайҙа Азияның иң ҙур йылғалары Янцзы, Хуанхэ һәм Меконг башланғыс ала. Тымыҡ күлдәр бик күп, шуларҙың иң эреһе провинцияға исем биреүсе — Цинхай ху (Кукунор).

## Тарихы
312 йылда  күл районында сяньби-монголдар (монгораҙар) Тогон дәүләтенә нигеҙ һала, ул  663 йылға тибетлеләр баҫып алғанға тиклем йәшәй,  XIII  быуатта  биләмә Монгол империяһы составына инә. XVI быуат башында тумат-монголдар төньяҡ-көнсығыш Цинхайҙы баҫып ала.XVII  быуат уртаһында Цинхай биләмәһенә хәҙерге Синьцзяндың төньяҡ өлөшөнән  кешеләр күсеп килә, улар хәҙер «куконор монголдары»  булараҡ билдәле. Иҫке монгол әҙәбиәтендә Кукунор монгол халҡы һәм Алашания «үрге монгол» () булараҡ билдәләнә.  1724 йылда Цин империяһы ғәскәрҙәре  баҫып ала һәм уның составына индерелә.

1928 йылда Кукунор Ҡытай республикаһының Цинхай провинцияһы булып иғлан ителә, ул милитарист  Ма Буфандың төп базаһы була. 1949 йылдан — Ҡытай Халыҡ Республикаһының провинцияһы.

## Административ-территориаль бүленеше
Цинхай провинцияһы   административ-территориаль бүленеш планында 1  ҡала округы, 1 округ һәм 6 автономиялы округҡа бүленә.

## Халҡы
Ханьдар — 54,5 %, тибетлеләр — 20,87 %, хуэйҙар — 16 %, монгорҙар — 4 %, ҡалғандары саларалар, монголдар.

## Иҫтәлекле урындары

* 1996 йылда провинцияның Хайси-Монгол-Тибет автономиялы округы Дэлинха ҡала өйәҙендәге  Байгун тауында имеш  Байгун торбалары тип аталған боронғо металл торбалар табылған. Табылған урынды властар туристик үҙәк  булараҡ ҡуллана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Верхняя Монголия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* The Government of Qinghai Provincial 
* Map of Qinghai Large
Фиҡһ

**Фиҡһ** (  — «аңлау», «белем») Ҡөрьән, Сөннәт, ижмәғ һәм ҡыясты өйрәнеүгә нигеҙләнгән мосолман хоҡуҡиәте. Фиҡһ ғалимдарын фәҡиһ («белемле») тип атайҙар.

Комплекслы хоҡуҡ системаһын төҙөү ихтыяжы VIII быуатта, ғәрәп хәлифәлеге Азия һәм Төньяк Африканың ҙур майҙандарына таралғас, барлыҡҡа килә. Дин ғалимдәре, бәхәсле мәсьәләләрҙе тикшергәндә, үрнәк итеп Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үрнәген ҡулланғандар. Был фиҡһ барлыҡҡа килеүгә сәбәп була, Сөннәттең нигеҙе булған хәҙистәр йыйынтыҡтарға туплана башлай.

## Фиҡһ төшөнсәһе

Фиҡһ нигеҙендә Ислам йолалары, әҙәп һәм ижтимағи тәртип үтәлеүе мәсьәләләрен хәл итеү ята. Ҡайһы бер осраҡтарҙа берәй ғәмәлде үтәү тәртибен белеү өсөн Ҡөрьән генә етмәй, мәҫәлән, тәһәрәт алыу рәүеше. Башҡа миҫал: Ҡөрьәндә Рамаҙан айында ураҙа тотоу кәрәклеге әйтелгән, ләкин нисек итеп тотоу тәртибе аңлатылмаған. Ундай һорауҙарға яуапты  Мөхәммәттең (сғс) хәҙистәрендә осратып була.

Ләкин ҡайһы ваҡыт Сөннәт тә һорауға теүәл явап бирә алмай. Был осраҡта  фаҡиһтар ҡыяс һәм ижмәғ кеүек өҫтәмә хоҡуҡ сығанаҡтарына мөрәжәғәт итә. Был  дүрт хоҡуҡ сығанағы фиҡһте тәшкил итә. Улар абруйлыҡтары буйынса бүленә: иң беренсе – Ҡөрьән, унан – Сөннәт, ижмағ һәм ҡыяс.

## Мәҙһәбтәр

Мәҙһәб – мосолман хоҡуҡ ҡағиҙәләрен аңлатыуҙа айырмалары булған шәриғәт хоҡуҡтары мәктәбе. Сөнниләрҙә хәҙерге көндә дүрт, шиғыйҙарҙа өс мәҙһәб бар:
* Сөнни мәҙһәбтәр:
** хәнәфи мәҙһәб,
** мәлики мәҙһәб,
** шәфиғи мәҙһәб,
** хәнбәли мәҙһәб,
* Шиғый мәҙһәбтәре:
** зәйди мәҙһәб,
** жәфәри мәҙһәб,
** ғибәди мәҙһәб,

## Фиҡһ мәктәптәре схемаһы
}

|}

## Һылтанмалар
* Достоверные фатвы (вопросы и ответы) на различные исламские вопросы 
* Ильм усуль аль-фикх. Наука об основах исламской юриспруденции
* Фикх  в Онлайн-энциклопедии Кругосвет
* Фетвы аятоллы Макарема Ширази 

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Бибикова, Ольга Павловна|Бибикова О. П.]]* 
* 
* 
* 
*
Кокур замогы

— Япония>ла, Китакюсюла урынлашҡан. 1602 йылда Хосокава Тадаоки төҙөгән. 1632 һәм 1860 йылдар араһында Хариманан Огасавара кланына ҡарай. 1866 йылда була Кокур һәм Тесю кландары араһындағы һуғыш барышында нигеҙенсәсә яндырыла.

Шағир Мори Огаи замокта XIX—XX быуаттар артылышында, Кокурҙа хәрби база урынлашҡан ваҡытта хеҙмәт итә.

Цитаделе 1959 йылда реконструкциялана, ә һарай тулыһынса 1990 йылда тергеҙелә. Матсумото Сеите музейы һәм һарай эргәһендәге баҡма 1998 йылда асыла. Замок территорияһында сирасуҙан эшләнгән боронғо япон маяғы бар.

## Урынлашыуы
Япония, Фукуока префектураһы, Китакюсю ҡалаһы. Замокка Кокур станцияһынан 10 минут йәйәү барырға кәрәк.

## Иҫтәлекле урындары
Цитаделдә инеү хаҡы 350 йен булған музей бар. Шулай уҡ баҡсаға инеү хаҡы ла шул күләмдә. Матсумото Сеите музейына инеү 400 йен тора. 700 йенға берҙәм билет һатып алырға мөмкин.

Цитадель аныҡ тарихи реконструкция түгел. 1959 йылдарҙа башняны урта быуаттың ябай конструкцияһын тергеҙеүгә ҡарағанда яңыса, эстетикалы, күрмәлеклерәк итеп төҙөргә ҡарар ителә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Kokura Castle — Kitakyushu film commission
* Kokura Castle (Japanese)
* Kokura Castle (English)
* Kokura Castle — Japan Kyushu Tourist
Тана (коммуна)

**Тана коммунаһы** (норв.Tana,с-саамск. Deatnu) Норвегияның төньяғында Финнмарк фюлькаһында урынлашҡан, Финляндия менән сиктәш.

Коммуна территорияһында ике тел рәсми булып тора — норвег (букмола) һәм төньяҡ саам телдәре

Муниципалитет халҡының күпселек өлөшөн саамдар тәшкил итә.

## Тарихы
Биләмә тарихи Лапландия өлкәһенә ҡарай.

1864 йылдың 1 ғинуарында Тана муниципалитеты Нессебю муниципалитетынан бүленеп сыға һәм айырым административ берәмек ойоштора, башта ул шулай уҡ хәҙерге Гамвик биләмәһен дә үҙ эсенә индергән була (шул саҡта Лебесбю составынан бүленгән).

1913 йылдың 1 июлендә Тана составынан айырым Гамвик һәм Берлевог муниципалитеттары бүленеп сыға. 1964 йылдың 1 ғинуарына Тана муниципалитетына Полмак муниципалитеты ҡушыла.

## Исеме
Тана исемен муниципалитет Тана йылғаһы исеменән ала. Саам телендә *Deatnu* «оло йылға» тигәнде аңлата, ул норвег теленә «Тана» булараҡ күсә.

1918 йылға тиклем исем «Tanen» тип яҙыла. 1992 йылда муниципалитет Деатну-Тана (Deatnu-Tana) итеп үҙәгртелә, әммә 2005 йылда исеме яңынан үҙгәртелә, хәҙер Тана һәм Деатну тиң хоҡуҡлы тип иҫәпләнә

## Гербы
Муниципалитеттың гербы XX быуат аҙағында барлыҡҡа килә һәм 1984 йылдың 11 майында раҫлана. Традицион норвег төҫтәрендә өс түбән кәмәләр төшөрөлгән, улар был сик буйҙарында бергә йәшәгән саам, фин һәм норвегтарҙы символлаштыра

## Географияһы
Муниципалитет территорияһы Тана йылғаһының түбәнге ағымында, шулай уҡ Тана-фьорд ярҙары буйында урынлашҡан. Тана йылғаһының үрге ағымында унан аша (Лапланд күпере аша) Лапли провинцияһы фин Утсйоки муниципалитетының сиге үтә.

Төп ауылдары Сирма, Полмак, Рустефйелбма, Сейда, Скипагурра, Аустертан һәм Танабру (2008 йылда 254 кеше) йылғаларының ярҙары буйында урынлашҡан. Танабру ауылы муниципалитеттың административ үҙәге булып тора, бында 1948 йылда төҙөлгән күпер исеме менән атлған, унан аша E6 трассаһы үтә.

Тана йылғаһы үҙенең һөмбаш балығы промыслаһы менән билдәле.

## Билдәле кешеләре
* Мартин Сканше (Martin Schanche), ралли уҙышсыһы
* Кристин Стейра (Størmer Kristin Steira), саңғысы

## Туғандаш ҡалалар
*  Тер районы

## Иҫкәрмәләр
Целе

**Целе** (слов.Celje; нем.Cilli) —  Словениялағы ҡала,  ҙурлығы буйынса илдә өсөнсө тораҡ пункт. Тарихи  Түбәнге Штирия өлкәһенең өлөшө булып тора. Целе ҡала округының (общинаһының)  административ үҙәге.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Целе Савиня,  Ложница һәм Воглайна йылғаларының ҡушылған урынында,  боронғо Цельсий замогы урынлашҡан ҡалҡыулыҡ итәгендә ята.  Ҡала тарихҡа Целе графлығының  (XIV—XV быуаттарҙа) үҙәге булараҡ ингән, ул урта быуат дәүерендә берҙән-бер бойондороҡһоҙ этник словен дәүләте булған. «Өс йондоҙ» — Целе ҡалаһында графтар символы — хәҙерге Словенияның дәүләт гербының бер элементына әүерелә. 

## Халҡы
2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре  буйынса, ҡала халҡы 37584  кеше тәшкил итә; 2002 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса община  халҡы  48 081 кеше тәшкил иткән.  1991 йылда словенлылар ҡала халҡының 82,1 процентын, сербтар — 4,6 % , хорваттар — 4,1 % тәшкил итә. 

**Общинаның халҡы динамикаһы:**

## Тарихы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында  1945 йылда 181-се немец пехота дивизияһы Целе ҡалаһына ҡыҫырыҡлап индерелә, унда Югославия ғәскәрҙәре алдында капитуляция яһай.

## Спорты
Целе ҡалаһында футбол клубы урынлашҡан 

## Туғандаш ҡалалар

*  Гревенброх, Германия
*  Зинген, Германия
*  Славонски-Брод, Хорватия
*  Будва, Черногория
*  Череповец, Рәсәй

Файл:SLO-Celje19.JPG|Һыу ҡыуҙырғыс башня
Файл:Celjski grad.JPG|  Савиня йылғаһы өҫтөндә замок
Файл:Celje Railway station.jpg|Тимер юлы станцияһы
Файл:Celje Post Office.jpg|Почта бинаһы
Файл:Celje Celjski dom 001.jpg|Ратуша


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945. Siebenter Band. Die Landstreitkräfte 131—200. Biblio-Verlag, Osnabrück 1973, , S. 207—211.*

## Һылтанмалар

*  Целе: тематические медиафайлы на Викискладе
* Официальный сайт общины  &nbsp;(словенск.)
Ғисмәтулла Кинйәкәев

**Ғисмәтулла Кинйәкәев** (1792—?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Ғисмәтулла Кинйәкәев Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бүздәк ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт иткән.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *5-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Эвертурнео

**Эвертурнео** йәки **Эверторнео** (швед., ) — Швецияның төньяҡ-көнсығышындағы тораҡ пункт. Норботтен лены Эвертурнео коммунаһының администартив үҙәге. Лулеонан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 110 км алыҫлыҡтағы Финляндия сигенән үткән  Турнеэльвен йылғаһында урынлашҡан. Йылғаның икенсе ярында Юлиторнио ҡалаһы ята. 

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу  мәғлүмәттәре буйынса  1917  кеше тәшкил итә;  2000 йылғы мәғлүмәттәр  буйынса 2006  кеше иҫәпләнгән. Ҡала  эргәһендәге урын— убалы. Эвертурнеонан көньяҡҡа ҡарай Исоваара ҡурсаулығы урынлашҡан.

## Халҡы

## Туғандаш ҡалалар

*  Кола

## Иҫкәрмәләр
Хәлит Дәүләтов

**Хәлит Дәүләтов** (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Хәлит Дәүләт улы Муллаҡаев Ырымбур губернаһы Һарт улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Арый ауылында йәшәгән.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *11-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Саката (ҡала)

Саката(яп. 酒田市 *Саката-си*)  —  Японияла    Ямагата  префектураһында урынлашҡан ҡала. Ҡаланың майҙаны 602,79 км² халҡы — 106 494 кеше (2014 йылдың 1 авгусына ҡарата), халыҡ тығыҙлығы —  176,67 кеше/км² тәшкил итә.

## Географик урыны
Ҡала Хонсю утрауында Тохоку төбәгенең Ямагата префектураһында  урынлашҡан.  Ҡала менән   Цуруока, Юрихондзё, Никахо ҡалалары,   Юдза, Сёнай, Микава, Мамурогава ҡасабалары һәм  Сакегава, Тодзава ауылдары сиктәш.

## Халҡы
Ҡала халҡы 106 494 кеше тәшкил итә (2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), ә халыҡ тығыҙлығы 176 67 кеше/км².  1980 йылдан алып 2005 йылға тиклем халҡы һаны үҙгәреүе

## Символикаһы
Ҡала ағасы булып   Zelkova serrata, сәскәһе — Hemerocallis dumortieri  var. esculenta, ҡошо — бөркөт һанала.

## Туғандаш ҡалалар
Саката менән Рәсәй ҡалаһы  Железногорск-Илимский ҡалаһы туғандаш(1979).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса Сакат
* Рәсми сайтында
* 山形県 &nbsp;(яп.).  Geospatial Information Authority of Japan.&nbsp;— Географические координаты населённых пунктов префектуры Ямагата. Проверено 23 июля 2010.
* 山形県内市町村 &nbsp;(яп.).  Local Authorities Systems Development Center.&nbsp;— Идентификационные коды, названия, почтовые адреса и телефоны администраций населённых пунктов префектуры Ямагата. Проверено 23 июля 2010.
Эйлер тождествоһы (комплекслы анализ)

**Эйлер тождествоһы** — биш фундаменталь математик константаларҙы бәйләүсе билдәле тождество:

: e^{i \pi} + 1 = 0,

бында
: e — е һаны, йәки натураль логарифмдың нигеҙе,
: i — уйланма берәмек,
: \pi — пи, әйләнә оҙонлоғоноң уның диаметры оҙонлоғона сағыштырмаһы,
: 1 — берәмек, ҡабатлау операцияһы буйынса нейтраль элемент,
: 0 — нуль, ҡушыу операцияһы буйынса нейтраль элемент.

## Тарихы
Эйлер формулаһынан шунда уҡ килеп сыҡҡан был тождество Эйлер тарафынан 1740 йылда баҫтырып сығарыла. Тождество фәнни донъяға тәрән тәьҫир яһай. Хатта уны математиканың берҙәмлегенең символы кеүек итеп мистик аңлатырға маташыуҙар була: 0 һәм 1 арифметикаға ҡарай, уйланма берәмек — алгебраға, <math>\pi</math> һаны — геометрияға, ә e һаны — математик анализға.

## Һығымта

Эйлер тождествоһы — комплекслы анализдан Эйлер формулаһының үҙенә башҡа осрағы:

: теләһә ниндәй ысын x өсөн e^{ix} = \cos x + i \sin x. 

(\sin һәм \cos тригонометрик функцияларының аргументтары радиандарҙа алыныуын билдәләп китәйек). Атап әйткәндә

: e^{i \pi} = \cos \pi + i \sin \pi.

: \cos \pi = -1

һәм

: \sin \pi = 0,

булғанлыҡтан, 
: e^{i \pi} = -1

булыуы килеп сыға, бынан тождество килеп сыға:
: e^{i \pi} +1 = 0.

## Мәҙәниәттә
*  фильмы Эйлер тождествоһына арналған «».

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы

**Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы** — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы.  1954 йылдың 27 ноябрендә «Башҡорт АССР-ның халыҡ рәссамы» исемендә рәсми индерелгән. 1990 йылдың 13 октябренән «Башҡорт ССР-ның халыҡ рәссамы» исеменә үҙгәртелгән. Хәҙерге исеме 1992 йылдың 9 сентябрендә бирелгән, 1996 йылдың 18 апрелендәге «Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары тураһында»ғы N УП-228 указ нигеҙендә ҡабаттан рәсми раҫланған.. 

*Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә! *

## Халыҡ рәссамдары

А
* Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы
Б
* Басиров Зилфәт Рәүеф улы
Ғ
* Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
З
* Зәйнетдинов Рәшит Сәй­фетдин улы

И
* Имашева Ғәлиә Шакир ҡыҙы

К
* Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы
* Кащеев Фёдор Александрович
* Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы
* Краснов Сергей Борисович

М
* Меос Владислав Эдуардович

С
* Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы

У
* Урядов Иван Иванович

Ш
* Штабель Альфред Артурович
Кобленц (Гёда)

**Кобленц** йәки **Коблица** (; ) — Үрге Лужицалағы ауыл (Германия). Кобленц ауылы Гедә коммунаһына, Баутцен районы, Саксония федераль ере составына инә. Дрезден административ округына буйһона.

## Географияһы
Будишиндан ун саҡрым самаһы көнбайышта һәм Геда коммунаһының административ үҙәгенән төньяҡ-көнбайыштараҡ өс саҡрымда тора. Ауылдың төньяғында А4 (Дрезден — Вроцлав) автомобиль юлдары үтә.

Күрше ауылдары булып төньяҡта — Чешкецы, көнсығышта — Бечицы, көньяҡта — Нездашецы һәм көнбайышта — Добранец ауылдары тора.

## Тарих
1222 йылда беренсе тапҡыр *Cobuliz исеме аҫтында телгә алына*.

1936—1994 йылда ауыл Добраница, Недашюц, Пицшвиц, Цишковица коммуналары составына инә. 1974 йылдан алып хәҙерге Геда коммунаһы составында тора.

Әлеге ваҡытта ауыл «Лужицкий ултыраҡ өлкәһе» мәҙәни-территориаль автономияһы составында тора, бында Бранденбург һәм Саксония ерҙәре ҡануниәт акттары ғәмәлдә, улар Германия территорияһында лужиц теле һәм лужиц мәҙәниәтен һаҡлап ҡалдырыуға булышлыҡ итә.

; Немец тарихи атамалары
: 

* Cobuliz, 1222
* Kobliz, Gobliz, 1245
* Kobelicz, 1350
* Köblitz, Koblitz, 1559
* Coblenz ,1658

## Халыҡ
Рәсми теле-немец теле, шулай уҡ юғары лужиц теле.

Оно Арноштың *«Dodawki k statisticy a etnografiji łužickich Serbow»* статистика яҙмаһы буйынса 1884 йылда бында 83 кеше йәшәгән (уларҙың 77 — серб-лужиц (93 %) булған.

Лужиц демографы Арношт Черник үҙенең *«Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung»* әҫәрендә ауылдағы халыҡтың дөйөм һаны 1956 йылда 696 кеше булһа, шуларҙың 35, 2 % (161 кеше лужиц телен яҡшы белгән, 22 — икмәк-тоҙлоҡ белгән һәм бәлиғ булмағандарҙан 62 кеше лужиц телен белгән) тип яҙған.

1936 йылда ауыл башҡа ауылдар менән берләштереү арҡаһында тораҡ пункты статусын юғалта, шуның һөҙөмтәһендә уның халҡы һаны 1836 йылдағы 88 кешенән 1925 йылда 588 кешегә тиклем арта. 1994 йылда ул ҡабат тораҡ пункты статусына эйә була, бында 2011 йылда 55 кеше йәшәй.

## Иҫтәлекле урындары
; Саксония ере тарихы һәм мәҙәниәте ҡомартҡылары

* Ферман тирмәне, д. 1, 1а, 1832 йылда (№ 09251427)
* Бай өйө, йорт 8с, 8d, 1786 йылда (№ 09251429)
* Wegestein, 7 йорт, XIX быуат (№ 09303824)
* Ат һарайы, 11 йорт, 1846 йылда (№ 08975878)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Coblenz/ Koblicy, Sachsen Historischen Ortsverzeichnis von
* Coblenz — Koblicy
Кобленц

**Кобленц** (, от  — «ҡушылыу», рипа. Kowelenz) — Көнбайыш Германияның ҡалаһы, Рейнланд-Пфальц федераль ерендә урынлашҡан. Халыҡ тығыҙлығы буйынса өсөнсө урынды биләүсе ҡала (106 мең кеше, 2006 йылдың мәғлүмәттәре буйынса).

## Тарих

Беренсе тапҡыр рим ғәсҡәре Юлия Цезарь етәкселегендә бында б. э. тиклемге 55 йылда килеп еткән һәм Рейн йылғаһы аша күпер төҙөгән.
Һуңғараҡ, Магн тарафынан Германияны баҫып алыу кампанияһында, Друз бында «Castellum apud Confluentes» — «Йылғалар ҡушылған ерҙәге нығытма» тигән хәрби лагерға нигеҙ һала.

Римлеләрҙең б. э. тиклемге 49 йылда төҙөгән күпер емереклектәрен әлеге ваҡытта ла күрергә мөмкин. Күперҙе герман ҡәбиләләренән һаҡлау өсөн йылғаның ике ярында ла замок төҙөлә. Был күперҙе 259 йылда франктар емерә. Шулай уҡ ҡаланан алыҫ түгел Меркурий ҡорамы торған, ул V быуатҡа тиклем ҡулланылған.

### Изге Кастор базиликаһы
Базилика 836 йылда ҡала һыҙығынан ситтә төҙөлә башлай. Уны изгеләндереүҙә король Людовик I Благочестивый (Тәҡүәле) ҡатнаша. Базилика иртә христиан изгеһе урындағы пресвитер Кастор Карденский хөрмәтенә изгеләндерелә. Нәҡ ошо базиликала 843 йылда алдан һөйләшеүҙәр үткәрелә һәм Верден килешеүенә ҡул ҡуйыла, был килешеү франк империяһын Францияға, Германияға һәм 1000 йылдан һуң — Италияға әүерелдерә. Хәҙерге ҡиәфәтен базилика XII быуатта ала.

### Богоматерь сиркәүе
Боогоматерь сиркәүе ҡаланың иң бейек өлөшөндә урынлашҡан. Ул XII—XV быуаттарҙа роман стилендә төҙөлә, артабан готик стилендә хоры һәм барокко стилендә манаралары төҙөлә.

1773 йылда бында идара итеүсе Австрияның Габсбургтар династияһынан сыҡҡан буласаҡ сит ил эштәре министры һәм дәүләт канцлеры, Вена конгресы етәксеһе кенәз Меттерних тыуған (1814—1815 йылдарҙа).

## Иҫтәлекле урындары
* Балдуинбрюк (Balduinbrüke) — Мозель йылғаһы аша күпер (XIV быуат)
* Кобленц замогы (XVIII быуат)
* Немец мөйөшө
* Төкөрөүсе малай (Fontan Schängel)
* Төп зыярат
* Француз зыяраты

## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Невер, Франция (1963)
*  Лондонский боро Харинги, Великобритания (1969)
*  Норидж, Великобритания (1978)
*  Маастрихт, Нидерланды (1981)
*  Новара, Италия (1991)
*  Остин, США (1992)
*  Петах-Тиква, Израиль (2000)
*  Вараждин, Хорватия (2007)

## Ҡала менән бәйле билдәле кешеләре
* Макс фон Лауэ — Нобель премияһы лауреаты
* Томас Андерс — йырсы, элекке Modern Talking дуэтында ҡатнашыусы
* Валери Жискар д ' Эстен — Франция президенты 1974—1981 йылдар
* Молитор, Ян Петр (1702—1756) — һуңғы барокко немец рәссамы
* Мария Магдалина — Людвиг Ван Бетховендың әсәһе&#x5B;**&#x5D;
* Карл Генрих фон Меттерних-Виннебург (1622—1679) — Майнцтың архиепискобы һәм курфюрсты.
* Жозеф Мариус фон Бабо (1756—1822) — немец драматургы.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* www.koblenz.de — рәсми сайтында  (инг.  версия )
* Koblenz Panoramas City
* Town Map of Official Koblenz (Java and needs JavaScript) .