open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Булинский Александр Вадимович

**Булинский Александр Вадимович** (5 ноябрь 1952 йыл, ) — СССР һәм Рәсәй математигы, А. Н. Колмогоров исемендәге премия лауреаты (2021).

## Биографияһы
Булинский Вадим Александровичтың (24.01.1911—2006) улы, Александр Людвигович Булинскийҙың (11.05.1880—10.09.1966) ейәне.

Мәскәү университетының механика-математика факультетын тик яҡшы билдәләргә генә тамамлай (1974), шунда уҡ аспирантураны ла тамамлай (1977), А. Н. Колмогоровтың уҡыусыһы. Фән кандидаты (1977), диссертацияһының темаһы «Некоторые предельные теоремы для случайных процессов и полей с перемешиванием».

1977 йылдан МДУ-ның механика-математика факультетында эшләй, 1996 йылдан — ихтималлыҡ теорияһы кафедраһы профессоры. 1990 йылда «Предельные теоремы для случайных процессов и полей и их статистические приложения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Осраҡлы процестар һәм уларҙың ҡушымталары өлкәһендә фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә. Үҙәк сикке теоремала; осраҡлы башланғыс мәғлүмәттәр булғанда Бюргерстың күп үлсәмле тигеҙләмәләрен тикшереүҙә; Ньюмен проблемаһында; ҡабатланған логарифмдың функциональ законында яңы һөҙөмтәләр ала; Колмогоров-Петровский-Эрдеш-Феллер интеграль критерийының функциональ аналогын, Штрассен шарына йыйылыусанлыҡ тиҙлеген; тығыҙлыҡты ядро баһалауҙың асимптотик үҙсәнлектәрен һ. б. таба.

«Предельные теоремы для случайных процессов и полей» махсус семинар етәксеһе.

«Фундаменталь һәм ғәмәли математика» журналы редколлегияһында хеҙмәттәшлек итә.

Халыҡ-ара Бернулли Йәмғиәтенең ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика буйынса Европа Комитеты ағзаһы. Америка математика йәмғиәте ағзаһы. Мәскәү математика йәмғиәте идараһы ағзаһы. Сорос профессоры (2000).

8 фән кандидаты әҙерләй. 110-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РФА-ның А. Н. Колмогоров исемендәге премияһы (2021) — «Предельные теоремы и их приложения» эштәр циклы өсөн
* II дәрәжә фәнни эшмәкәрлек өсөн М. В. Ломоносов исемендәге премия (2009) (А. П. Шашкин менән бергә) «Предельные теоремы для ассоциированных случайных полей и родственных систем» монографияһы өсөн

## Библиография
* «Предельные теоремы для случайных процессов и полей» (1981)
* «Предельные теоремы в условиях слабой зависимости» (1989) ISBN 5-211-01334-4
* «Теория вероятностей» (1994) (учебное пособие)
* «Теория случайных процессов» (2003) (учебник, в соавт. с А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Ширяевым)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* профиль Булинского А. В. на сайте ММФ МГУ
* профиль Булинского А. В.
* профиль на сайте www.mathnet.ru
* фотогалерея
Нурмәев Тимур Рафаил улы

**Нурмәев Тимур Рафаил улы** (21 июль 1980 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы. Айырыуса йәйге биатлонда сығыштары менән танылыу алған, донъяның өс тапҡыр көмөш призеры, ике тапҡыр Европаның чемпионы, юниорҙар араһында өс тапҡыр донъя чемпионы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2000). Ҡышҡы биатлонда — Рәсәй чемпионаты призёры.

## Биографияһы
Тимур Рафаил улы Нурмәев 1980 йылдың 21 июлендә Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһында тыуған.

1989 йылда ҡаланың «Магнит» клубында спорт менән шөғөлләнә башлай, тәүге тренеры — В. В. Иванцов. 1995 йылдан тренер С. А. Елпанов етәкселегендә шөғөлләнә. Рәсәй федераль һаҡ хеҙмәте профсоюздары һәм Силәбе ҡалаһы өсөн сығыш яһай.

1997 йылда Швецияла уҙғарылған Европа үҫмерҙәр ҡышҡы Олимпия фестивалендә бронза миҙалын яулай. 1999 йылда Санкт-Петербургта уҙған үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында бронза призеры була. 2000 йылда Ханты-Мансийскиҙа үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында абсолют чемпион була: программаның бөтә төрҙәрендә — спринт, эҙәрлекләү уҙышы һәм эстафетала өс алтын миҙал яулай.

2002 йылда Магнитогорск дәүләт университетын тамамлаған.

2003 йылда Форни-Авольтрила йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында Рәсәй йыйылмаһы составында эстафетала көмөш миҙал яулай, шулай уҡ спринта 5-се, эҙәрлекләү уҙышында һәм масс-стартта 10-сы урындарҙы биләй. Киләһе донъя чемпионатында, 2004 йылда Брезнола эстафетала һәм масс-стартта көсөш миҙалға эйә була, ә спринтта 22-се һәм эҙәрлекләү уҙышында 18-се урындарҙы биләй. 2005 йылда Муониола уҙғарылған донъя чемпионатында спринтта 17-се, эҙәрлекләү уҙышында 11-се һәм масс-стартта 6-сы урын биләй һәм эстафетала сығыш яһамай.

2005 йылда Быстрице-под-Гостыне ҡалаһында үткән йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында спринтта һәм ҡатнаш эстафетала алтын миҙалдары, ә масс-стартта бронза миҙалын яулай.

2001 йылда ҡышҡы биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында команда ярышында бронза призеры була и гонке патрулей (2003).

2000-се йылдар уртаһында спорт карьераһын тамамлай. Артбана Магнитогорск ҡалаһында бизнес менән шөғөлләнә. Биатлон буйынса беренсе категориялы судья дәрәжәһенә эйә. 2013 йылда Магнитогорск ҡалаһында Олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте IBU
* Нурмеев Тимур Рафаилович. Энциклопедия Челябинской области
* Профиль infosport.ru
Хэллоуин (мәғәнәләр)

**[[Хэллоуин]]** ( Хэллоуин) —  боронғо кельт байрамы Самайндың хәҙерге атамаһы, Бөтә изгелек көнө алдынан үткәрелә.

**Кино һәм телевидение:**

* «Хэллоуин» — ҡот осҡос фильмдар серияһы, беренсе фильмы 1978 йылда башлана.
** «Хэллоуин» — 1978 йылдағы фильм, реж. Джон Карпентер.
** «Хэллоуин 2» (1981) —  1978 йылдағы фильмдың дауамы, реж. Рик Розенталь.
** «Хэллоуин 3: Время ведьм» (1982) —серияның өсөнсө фильмы, алда күрһәтелгән тарихтар менән уртаҡлығы бик әҙ, реж. Томми Ли Уоллес.
** «Хэллоуин 4: Возвращение Майкла Майерса» (1988) — серияның дүртенсе фильмы, Майкл  Майерстың мажараларының дауамы, реж. Дуайт. Х. Литтл.
** «Хэллоуин 5: Месть Майкла Майерса» (1989) — серияның бишенсе фильмы, алдағы фильмдың дауамы, реж. Доминик Отенин-Жерар.
** «Хэллоуин 6: Проклятие Майкла Майерса» (1995) — серияның алтынсы фильмы, реж. Джо Чаппелль.
** «Хэллоуин: 20 лет спустя» (1998) — серияның етенсе фильмы, реж. Стив Майнер.
** «Хэллоуин: Воскрешение» (2002) — һигеҙенсе һәм хронологик серияның һуңғы өлөшө, алдағы фильмдың туранан-тура дауамы, реж. Рик Розенталь.
** «Хэллоуин 2007» (2007) — 1978 йылдағы фильмдың яңы версияһы, реж. Роб Зомби.
** «Хэллоуин 2» (2009) — 2007 йылдағы версияның дауамы, реж. Роб Зомби.
** «Хэллоуин» (2018) —  фильм 1978 йылдағы беренсе таҫманың туранан-тура дауамы . реж. Дэвид Грин Гордон.
* «Хэллоуин» —  «Американская история ужасов» (2011) телесериалының беренсе миҙгеленең 4-се һәм 5-cе эпизодтары.

**Башҡа мәғәнәләре:**

* Хэллоуин — киносериал буйынса комикстар.
* Helloween — немец пауэр-металл төркөмө.
** Helloween — Helloween төркөмөнөң беренсе мини-альбомы (1985).
** Helloween — 2021 йылда Helloween төркөмөнөң ун алтынсы студия альбомы.
* Хэллоуин 1983 йылда төҙөлгән америка хэви-метал төркөмө.
* Резня на Хэллоуин — 1992 йылдың көҙөндә Анголала сәйәси үлтереҙәр ойошторола.
* Гамбит Хэллоуин — шахмат дебюты.
Алдошин Сергей Михайлович

**Алдо́шин Серге́й Миха́йлович** (2 март 1953 йыл) — Рәсәй ғалимы, химик физика, кристалл химияһы, ҡаты есем химияһы һәм квант химияһы өлкәһе белгесе, химия фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003). РФА вице-президенты (2008—2017), Химик физика проблемалары институты директоры (1997—2019).

Фәнни-техник өлкәлә предприятиеларҙың бәләкәй формаларын үҫтереүгә булышлыҡ итеү фондының эксперт советы рәйесе.

## Биографияһы
Сергей Михайлович Алдошин 1953 йылдың 2 мартында Рязань өлкәһе Кадомский районының Красные Починки ауылында тыуа. 1975 йылда Ростов дәүләт университетының химия факультетын тамамлай.

Институттың Химик физика бүлегендә (әлеге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының Химик физика проблемалары институты) кесе, өлкән һәм төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1989 йылдан — директор урынбаҫары, 1997—2019 йылдарҙа — директор.

1977 йылда — кандидатлыҡ, ә 1986 йылда докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 2003 йылдан хоҡуҡлы ағзаһы булып тора.

2004—2009 йылдарҙа — РФА-ның Черноголовка ҡалаһындағы Ғилми үҙәге рәйесе.

Президент Дмитрий Медведевтың 2009 йылдың 31 декабрендәге бойороғона менән тикшереүҙәрҙе һәм эшләнмәләрҙе үҫтереү, уларҙың һөҙөмтәләрен коммерциялаштырыу өсөн территория буйынса айырымланған комплекс булдырыу ("Сколково"инновация үҙәге) проктын эшләү буйынса эш төркөмөнә индерелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ростов дәүләт университетының почетлы докторы (2003)
* Башҡорт дәүләт университетының почетлы докторы (2008)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профиль С. М. Алдошина на сайте Высшей аттестационной комиссии Министерства образования и науки Российской Федерации (неопр.). vak.ed.gov.ru; archive.org. — Недоступная ссылка заменена архивной. Дата обращения: 16 мая 2013. Архивировано 8 сентября 2010 года.
* 60-летие С. М. Алдошина (неопр.).
* Фотопортрет С. М. Алдошина в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова).
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* Интервью С. М. Алдошина о В. И. Петрике
Исхаҡов Вәдүт Ғәйфулла улы

**Исхаҡов Вәдүт Ғәйфулла улы** (29 апрель 1971 йыл) — педагог, журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан  «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире. 2020 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы рәйесе.

## Биографияһы
Вәдүт Ғәйфулла улы Исхаҡов 1971 йылдың  29 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ураҙбай ауылында тыуған.

1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1993 йылдың авгусынан 1999 йылдың сентябренә тиклем Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт республика гимназия-интернатының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

1999 йылдың сентябренән 2000 йылдың ғинуарына тиклем — Ишембай ҡала уҡытыу-производство комбинаты директоры. 

2000 йылдың ғинуарынан 2006 йылдың ғинуарына тиклем — «Башҡортостан» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.

2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай.

2006 йылдың ғинуарынан 2015 йылдың апреленә тиклем — Ишембай ҡалаһы һәм районының «Торатау» гәзитенең баш мөхәррире.

2015 йылдың апреленән 2018 йылғаса — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы» ДУП нәшриәт йорто филиалы — Ишембай мәғлүмәт үҙәге директоры, «Торатау» гәзите баш мөхәррире.

2018 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы рәйесе.

## Маҡтаулы исем һәм бүләктәре

*Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре (2022)

## Һылтанмалар
* Исхаков Вадут Гайфуллович 
* На должность главного редактора газеты «Башкортостан» утвержден Вадут Исхаков
 
## Иҫкәрмәләр
Фазлетдинов Камил Нәжми улы

**Фазлетдинов Камил Нәжми улы** (псевдонимы **Камил Фазлый**; 15 февраль 1949 йыл) — яҙыусы, уҡытыусы, мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994). Ф. Кәрим иссемендәге (2000), Д. М. Бүләков исемендәге (2009) премиялар лауреаты. Башҡортостан Яҙыусылар союзы (1997) һәм Журналистар союзы (2005) ағзаһы. Бәләбәй районының почётлы гражданы (2017).

## Биографияһы
Камил Нәжми улы Фазлетдинов 1949 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районы Туҙлыҡыуыш ауылында тыуған.

Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Баймырҙа мәктәбендә башлай. Бер аҙ ваҡыт Бәләбәй ҡалаһының эске эштәр бүлегендә эшләй.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң, 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм уны 1975 йылда тамамлай һәм тыуған Туҙлыҡыуыш ауылы урта мәктәбенә уҡытыусы булып ҡайта.

1983 йылдан ун бер йыл дауамында мәктәп директоры булып эшләй.

Мәғариф өлкәһендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Шулай «Башҡортостан мәғарифы отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә һәм Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары конкурсында Рәсәй Президенты премияһы лауреаты була. Педагогик эшмәкәрлектән тыш, Камил Нәжми улы оҙаҡ ваҡыт шиғриәт һәм проза жанрҙарында яҙыу менән шөғөлләнә. Уның әҫәрҙәре башҡорт һәм татар телдәрендә баҫыла. Яҙыусы-сатирик тип һанала, сөнки төп хеҙмәттәре — ул ябай тормошта йәмғиәттең мөһим проблемалары хаҡында бәйән иткән ҡыйыу әҫәрҙәр.

2017 йылда ветеранға «Бәләбәй районының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Китаптары
* Бүрек фикере: поэма һәм шигырьләр. — Уфа, 2004.
* Һәр берегез бәхет бөртегем: шигырьләр. — Уфа, 2015.
* Тәпәләй ауылы яңылыҡтары: повестар һәм хикәйәләр. — Өфө, 2016.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Камил Фазлый // Писатели земли башкирской : справочник / [сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина; отв. ред. Р. Н. Баимов]. — Уфа : Китап, 2006. — 495 с. : портр. — Тит. л., текст парал. рус., англ. — 3000 экз. — с. 393.
Фазлетдинов

**Фазлетдинов** — фамилия.

* Фазлетдинов Игорь Роберт улы (1967) — Рәсәй хәрби начальнигы, генерал-лейтенант.
* Фазлетдинов Илдар Камил улы (1978) − ғалим-филолог, журналист.
* Фазлетдинов Камил Нәжми улы (1949) — яҙыусы, уҡытыусы, мәктәп директоры.
Бухгольц Николай Николаевич

**Николай Николаевич Бухгольц** (,  — , ) — совет ғалим-механигы, теоретик механика буйынса белгес, данлыҡлы «Основной курс теоретической механики» дәреслеге авторы, , инженер-авиация хеҙмәтенең генерал-майоры (1943); икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943).

## Биографияһы

1881 йылдың 10 [22] июлендә Рязань ҡалаһында тыуған. Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай (1914).

Мәскәү энергетика институтының теоретик механика кафедраһы мөдире (1930—1933). 1931 йылдан — профессор, ә 1933—1938 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы мөдире.

1938—1943 йылдар осоронда МДУ-ның теоретик механика кафедраһы мөдире вазифаһын биләй (был кафедра мөдире профессор А. И. Некрасов А. Н. Туполев эше буйынса репрессияланып төрмәлә булған осорҙа).

Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы хеҙмәткәре.

Мәскәүҙә, Плотники тыҡрығында, 20-се йортта йәшәй. Мәскәү изге Николай сиркәүенең мәхәллә кешеһе һәм миһрапсыһы була.

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены (26.05.1936)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1940)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1940)
* Икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1943)

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* .
* .
* .

## Һылтанмалар
* Бухгольц Николай Николаевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения: 18 декабря 2017.
Бухштабер Виктор Матвеевич

**Виктор Матвеевич Бухштабер** (1 апрель 1943, Ташкент) — СССР һәм Рәсәй математигы, профессор, физика-математика фәндәре докторы (1977), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2006).

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: алгебраик топология, Ли төркөмдәре теорияһы, функциональ тигеҙләмәләр, Абель функциялары теорияһы, математик физика, ғәмәли математика.

## Биографияһы
1943 йылдың 1 апрелендә Ташкентта совет офицеры — хәрби инженер Матвей Исаакович Бухштабер ғаиләһендә тыуған. Әсәһе — Вера Петровна Бухштабер — педагог.

1960 йылда Ташкент дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. Уҡыу йылдарында, 1963 йылда, Ташкентта уҙған 3-сө Бөтә Союз Топологик съезының ойоштороу комитеты эшендә ҡатнаша, был Виктор Бухштаберҙың яҙмышында билдәләүсе роль уйнай. 1964 йылда академик П. С. Александровтың ярҙамы менән ул МДУ-ның механика-математика факультетына күсерелә, уны 1966 йылда тамамлай. 1966—1969 йылдарҙа С. П. Новиков һәм Д. Б. Фукс етәкселегендә мехматтың математика бүлеге аспирантураһында уҡый.

1969 йылдан академик А. С. Христиановичтың саҡырыуы буйынса Бөтә Союз физика-техник һәм радиотехник үлсәүҙәр ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИФТРИ) эшләй башлай. 1993 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының юғары геометрия һәм топология кафедраһында (2000 йылдан — профессор), 1996 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының геометрия һәм топология бүлегендә (2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр), ә 2007 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Харкевич исемендәге мәғлүмәт тапшырыу проблемалары институтында.

2006 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2004 йылда Эдинбург Король йәмғиәте — Шотландия Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана. Манчестер университетының математика факультетының почетлы профессоры (2010 йыл), Воронеж дәүләт университетының почетлы докторы (2015 йыл) маҡтаулы исемдәре бар.

В. М. Бухштабер етәкселегендә 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана; уның дүрт уҡыусыһы хәҙерге ваҡытта профессорҙар.

В. М. Бухштабер Мәскәү, Америка, Лондон математик йәмғиәттәр ағзаһы булып тора.

## Наградалары
* 1971 йылда А. С. Мищенко менән берлектә K-теорияһына һәм кобордизмдар теорияһына индергән өлөшө өсөн Мәскәү Математика йәмғиәтенең йәш ғалимдар өсөн премияһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Виктор Матвеевич БУХШТАБЕР
* Поздравление в честь 60-летия
Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы

**Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы** (; 5 ноябрь 1931 йыл — 2 август 1998 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡорттарҙың балыҡсы ырыуы шәжәрәһен төҙөүсе.

## Биографияһы

Шаһийән Миңлеғәли улы Миңлеғәлиев 1931 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Солтанбәк ауылында Тутыя һәм Миңлеғәли Ғәбдрәшитовтар ғаиләһендә тыуған. Унан башҡа ғаиләлә Маҙһар (1923 йылда тыуған), Әҡсән (1927), Фәниә (1936), Мәснәүи (1942) исемле балалар үҫә.

1953 йылда Иркутск авиация-техник училищеһына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай.

Һуңынан Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Прилуки ҡалаһында ТУ-22 бомбардировщиктарын хеҙмәтләндерә.

Артабан Калуга өлкәһе Козельск ҡалаһына хәрби-төҙөлөш часына күсерелә. Бында баллистик ракеталарҙы эшләтеп ебәреү комплексын төҙөүҙә ҡатнаша.

1978 йылда отставкаға китә. Калуга ҡалаһында йәшәй һәм трикотаж фабрикаһында тәьмин итеү өлкәһендә эшләй. 1988 йылда Өфө ҡалаһына ҡайта. СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалында именлек хеҙмәтендә эшләй. Башҡорттарҙың тарихы менән ҡыҙыҡһынып, тыуған яҡты өйрәнеү менән шөғөлләнә. Башҡорт ауылдары тарихын өйрәнә, архив материалдарына нигеҙләнеп балыҡсы ырыуының шәжәрәһен төҙөй. Мәҡәләләре республика һәм район ваҡытлы баҫмаларында, «Теле барҙың — иле бар» (Өфө, «Китап», 1995) һәм 1736 йылғы Һөйәнтүҙ фажиғәһенең 260 йыллығына арналған брошюраларында донъя күрә.

1998 йылдың 2 авгусында вафат булған.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ғәлиә Ахунйән ҡыҙы Ахунова (1976 йылда вафат булған), сығышы менән Урмияҙ ауылынан, мәктәп уҡытыусыһы. Улы — Олег (1958 йылғы), хәрби төҙөүсе, отставкалағы подполковник.

## Хәтер
2021 йылдың 12 ноябрендә Солтанбәк ауылында уға иҫтәлекле таҡтаташ асылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Садовников Борис Иосифович

**Садовников Борис Иосифович** (1 февраль 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, теоретик һәм математик физика өлкәһе белгесе, физика-математика фәндәре докторы, МДУ-ның физика факультетының Ҡырҙың квант статистикаһы һәм теорияһы кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
Садовников Борис Иосифович 1940 йылдың 1 февралендә Мәскәүҙә тыуа. 1963 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. 1966 йылда академик Н. Н. Боголюбов етәкселегендә — кандидатлыҡ, 1975 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

МДУ-ның Физика факультетында эксперименталь һәм теоретик физика бүлеген етәкләй. 2017 йылдан — ҡырҙың квант теорияһы һәм статистика кафедраһы мөдире.

Ун биш йыл дауамында Б. И. Садовников РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһын тапшырыу буйынса комиссия ағзаһы була. МДУ-ның Ғилми советы ағзаһы, диссертация советы рәйесе. «Вестник Московского университета. Серия 3. Физика, астрономия» фәнни журналының мөхәрририәт коллегияһына инә. Юғары уҡыу йортонда йыл һайын үткәрелгән «Ломоносов уҡыуҙары» ғилми конференцияның программа комитеты ағзаһы. «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Берләшкән ғилми советы ағзаһы (2017 йылға тиклем).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — статистик физика, конденсацияланған мөхит физикаһы, квант теорияһы. Макроскипик процестарҙы анализлау өсөн гидродинамик үҙгәреүсәндәрҙе ҡулланыуҙы рөхсәт иткән тигеҙлеккә яҡын булған торошта динамика системаларын һүрәтләүҙә фундаменталь проблемаларҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Гриндың классик ике мөҙҙәтле температура функциялары ысулын эшләй. Был ысул буйынса төҙөлгән тигеҙләмәләр «Боголюбов — Садовников тигеҙләмәләре сылбыры» булараҡ билдәле. Классик һәм квант системаларын берҙәм ҡарауҙы тәҡдим итә. Юғары кинематик дәүмәлдәрҙең квант механикаһынның яңы математик аппаратын эшләй. 1962—1975 йылдарҙа донъя күргән «Математические методы в статистической механике» хеҙмәте өсөн Б. И. Садовниковҡа (Н. Н. Боголюбовым (кесе) менән берлектә) 1983 йылда СССР Дәүләт премияһы бирелә.

Б. И. Садовников етәкселегендә 12-нән ашыу фән кандидаты һәм докторы әҙерләнә.

## Хеҙмәттәре
120-нән ашыу хеҙмәт, 12 дәреслек һәм монография авторы, шул иҫәптән:

* 
* 
* 
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы;
* Дуҫлыҡ ордены (2021);
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (2010);
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 70 йыл» юбилей миҙалы (2015);
* «Рәсәй Федерацияһының Юғары һөнәри белем биреүҙәң почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (2004);
* «М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына 250 йыл» юбилей билдәһе (2005);
* «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» почетлы дәрәжәһе (2006);
* Башҡорт дәүләт университетының почетлы докторы (2008);
* «Мәскәү университеты йондоҙо» МДУ-ның юғары йәмәғәт наградаһы (2019).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Б. И. Садовников на сайте «Летопись Московского университета» 
* Б. И. Садовников на сайте кафедры квантовой статистики и теории поля физического факультета МГУ
* Б. И. Садовников — научные работы в ситеме ИСТИНА МГУ
Абдуллин Ленар Рәфил улы

**Абдуллин Ленар Рәфил улы** (17 август 1976 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы(2008).

## Биографияһы
Абдуллин Ленар Рәфил улы 1976 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белем алыу теләге Өфө дәүләт нефть техник университетына алып килә. Уҡыу йортон 1998 йылда уңышлы тамамлай. Хеҙмәт юлын тыуған ҡалаһында башлай, бер үк ваҡытта белем алыуын аспирантурала уҡый. 2000 йылдан Салауат ҡалаһындағы «Техником» Ғилми-производство берекмәһендә эшләй, һуңынан эшмәкәрлеген Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында дауам итә. 2003 йылда «Обеспечение безопасности эксплуатации нефтегазохимического оборудования и трубопроводов с технологическими, конструктивными и эксплуатационными несплошностями» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2012 йылдан алып Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты хеҙмәткәре, бүлек начальнигы урынбаҫары. 2015 йылдан — бүлек етәксеһе. Профессор Рәфил Абдуллиндың улы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ленар Рәфил улының фәнни эшмәкәрлеге газ, нефть, химия ҡоролмаларын һәм үткәргес торбаларҙы файҙаланыу проблемаларына арналған. Уның ҡоролмаларҙы хәүефһеҙ файҙаланыуҙың ваҡытын билдәләү ысулдары, уларҙың ҡалған ресурстарын арттырыуҙың техник алымдары «Салаватнефтемаш», «Газпром нефтехим Салават» асыҡ акционерҙар йәмғитендә ҡулланыла. 50 фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
# Обеспечение безопасности транспортировки нефтегазопродуктов. Уфа, 2007 (авторҙ.)
# Ресурс оборудования с несплошностями. Уфа, 2007 (авторҙ.).
# Техносферные риски при добыче и транспортировке углеводородов в Российском Заполярье. Уфа, 2015 (авторҙаш).
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вишик Марко Иосифович

**Марко (Марк) Вишик Иосифович** (19 октябрь 1921, Львов — 23 июнь 2012, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы.

## Биографияһы
8 йәшендә атаһын юғалта, әммә, матди хәлдәре ауыр булыуға ҡарамаҫтан, классик гимназияны тамамлауға өлгәшә.

Иван Франко исемендәге Львов милли университетының физика-математика факультетында уҡый башлай (1939), унда был осорҙа Стефан Банах, Юлиус Шаудер, Станислав Мазур, Бронислав Кнастер һәм Эдвард Шпильрайн уҡыталар. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бәйле эвакуацияға китә, өлөшләтә йәйәү, өлөшләтә транспортта Краснодарға тиклем барып етә, бында эшкә инә. Һуңынан — Махачҡалала педагогия институтында уҡый. Көнбайыш Украина өлкәһендә йәшәүсе булараҡ Ҡыҙыл Армияға алынмай.

1942 йылда Тбилисиға күсә. Тбилиси университетын отличие менән тамамлай (1943).

1943—1945 йылдарҙа ул Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының А. М. Размадзе исемендәге Тбилиси математика институты аспирантураһында И. Н. Векуала уҡый. 1945 йылда СССР Фәндәр академияһының Математика институты аспирантураһына күсә. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, Л. А. Люстерник ғилми етәксеһе була. 1951 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Мәскәү энергетика институтының математика кафедраһы профессоры (1953—1965).

Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы профессоры (1965—1993), 1993 йылда дөйөм идара итеү проблемалары кафедраһына күсә.

1966—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында эшләй. Рәсәй Фәндәр академияһының мәғлүмәттәрҙәрҙе тапшырыу мәсьәләләре институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993).

Хеҙмәттәре дифференциаль тигеҙләмәләр һәм функциональ анализ өлкәһенә ҡарай.

41 фән кандидаты әҙерләй, шуларҙың 10-һы докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

236 ғилми мәҡәлә һәм 3 монография авторы.

1964 йылдың яҙынан М. И. Вишик мехматта киң халыҡ-ара танылыу алған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинар алып бара.

Ҡатыны — *Ася Моисеевна Вишик*.

2012 йылда вафат була. Дон зыяратында ерләнгән (4 уч.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Америка фән һәм сәнғәт академияһының почетлы ағзаһы (1990)
* И. Г. Петровский исемендәге премия лауреаты (1992)
* Берлин Ирекле университетының Почетлы докторы (2001)

## Библиография
* *Бабин А. В., Вишик М. И.* Аттракторы эволюционных уравнений. — : Наука, 1989.
* *Вишик М. И., Фурсиков А. В.* Математические проблемы статистической гидромеханики. — : Наука, 1980.
* *Вишик М. И.* Фрактальная размерность множеств

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* К 75-летию со дня рождения М. И. Вишик
* Йыйынтыҡ Интервью «Мехматяна хәтерендә» (2008)
* Марко Вишик Иосифович (некролог). УМН, 68:2(410) (2013), 197—200
Гогосов Вадим Владимирович

**Гогосов Вадим Владимирович** (10 сентябрь 1934 йыл — 17 июль 2002 йыл) — ғалим-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).

## Биографияһы
Вадим Владимирович Гогосов 1934 йылдың 10 сентябрендә Рыбинскта авиация инженеры Владимир Антонович Гогосов (һуңынан — күренекле совет дәүләт эшмәкәре) ғаиләһендә тыуа. 1957 йылда МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай.

1961 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы — *«Распад произвольного разрыва и задача о поршне в магнитной гидродинамике»*). 1974 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы — *«Исследование течений многокомпонентных и многофазных сред в электромагнитных полях»*).
1983—2002 йылдарҙа — МДУ-ның механика ғилми-тикшеренеү институтының физик-химик гидродинамика лабораторияһы мөдире. 1986 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы профессоры; механика-математика факультеты студенттары өсөн «Магнитная гидродинамика», «Электрогидродинамика», «Термодинамика неравновесных процессов» курстарын уҡый.

Халыҡ-ара астронавтика академияһының мөхбир ағзаһы (1981).

2002 йылдың 17 июлендә Мәскәүҙә йөрәк хәлһеҙлегенән вафат була. Ваганьково зыяратында ата-әсәһе менән йәнәш ерләнгән (7 уч.).

## Фәнни эшмәкәрлеге
В. В. Гогосовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә физик-химик гидродинамика, электрогидродинамика, магнитлы шыйыҡлыҡтарҙың гидродинамикаһы һәм физикаһы инә.

Фәнни мәктәп булдыра, 1 фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеме (2000) — *фәнни эшмәкәрлектә ҡаҙаныштары өсөн*
* С. А. Чаплыгин исемендәге премия (СССР Фәндәр академияһы, 1961) — *магнит гидродинамикаһында ирекле шартлау тарҡалыуы буйынса хеҙмәттәре өсөн* (А. А. Бармин менән берлектә).

## Шәхси тормошо
Ҡатыны — сәнғәт белгесе һәм мәҙәниәт тарихсыһы Паола Волкова

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биографические данные на сайте Летопись Московского университета
* Персональная страница на сайте Общероссийский математический портал
Гаврилов Сергей Алексеевич

**Гаврилов Сергей Алексеевич** (20 сентябрь 1914, Иваново-Вознесенск, Влдадимир губернаһы) — авиация двигателдәр төҙөү өлкәһендә  СССР конструкторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).

## Биографияһы
Сергей Алексеевич Гаврилов  1914 йылдың 20 сентябрендә Иваново ҡалаһында тыуған.  Белеме — юғары, 1940 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Рыбинск авиация институтын тамалай. Техник фәндәр докторы.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда  26-сы машиналар төҙөү заводында  техник-конструктор булып башлай. 1941—1949 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында инженер-конструктор, конструкторҙар төркөмө етәксеһе, етәксе урынбаҫары, бүлек начальнигы була. 1949 йылда баш конструктор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1961 йылда  — беренсе урынбаҫары, 1962 йылда  — 100-сө  почта йәшниге ойошмаһының баш конструкторы  («Мотор» фәнни-производство предприятиеһы). 1962 йылдың сентябрендә — СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө  «Союз»  машиналар төҙөү конструкторлығы бюроһының баш конструкторы.

С.А. Гаврилов  ҙур техник һәм производство тәжрибәһенә эйә була, конструкторлыҡ бюроһы алдында торған бурыстарҙы уңышлы хәл итә. Уның етәкселегендә истребителдәр, штурм авиацияһы һәм төрлө тәғәйенләнештәге пилотһыҙ осоу аппараттары өсөн 30-ға  яҡын авиация двигателдәр төрө эшләнә.  Р13-300, Р13Ф-300, Р25-300 двигателдәре менән төрлө модификациялы  МиГ-21, Р95Ш — СУ-25 штурмовиктары йыһазландырыла.

Яңы авиация техникаһын үҙләштереүҙә һәм  эшләүҙә  ҙур ҡаҙаныштары өсөн  1975 йылдың 19 декабрендә С.А. Гавриловҡа СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1975 йылдың ноябрендә Өфө моторҙар эшләү заводының  тәжрибә конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы була.

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).	

РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).

1983 йылдың 21 майында  Өфө ҡалаһында вафат була,  Көньяҡ зыяратта ерләнә.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975 )
* Ленин ордены  (1971, 1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1959, 1963), Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1980), «Почёт Билдәһе» ордены (1943), II  дәрәжә Ватан һуғышы ордены  (1945), миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт

* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — Т. 2: В—Ж. — 624 с. — ISBN 5-88185-062-9
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Абдуллин Рәмил Рәйес улы

**Абдуллин Рәмил Рәйес улы** (22 октябрь 1961 йыл) — рәссам-график. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2016). Рәссамдар союзы ағзаһы (1991). М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты.

## Биографияһы
Абдуллин Рәмил Рәйес улы 1961 йылдың 22 октябрендә Үзбәкстандың Андижан ҡалаһында тыуа. Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетында юғары белем ала һәм уны 1992 йылда тамамлай. «Март» ижади төркөмө ағзаһы.

## Ижады
Акварель техникаһында ижад итә. Уның ижадында пейзаж өҫтөнлөк итә. Рәссамдың донъяға ҡарашы образдың хис-тойғоларға бай булыуы, композицияларҙың динамикаһын ҡулланыу аша тапшырыла. Рәмил Рәйес улының ижадында төҫтәрҙең бер тондан икенсеһенә еңел күсеү, буяуҙы сәсрәтеү, йомшаҡ аҡ күләм һәм киҫкен ҡара, картинаның айырым деталдәренең һынылышыаралашып килә. Аҡ ҡағыҙҙың буяу теймәгән урыны уның эштәрендә ҡыштың ҡар стихияһын да, киңлекте лә сағылдыра. Рәссамдың палитраһы нәзәкәтле, уның эштәрендә барыһы ла форма гармонияһына һәм йөкмәткегә буйһона.

## Күргәҙмәләре
Рәмил Рәйес улы 1981 йылдан алып төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1995), Вассала (1997, Финляндия), Яр Саллыла (1998), Берлинда (2000) үтә. Эштәре Рус сәнғәте музейы (Нью-Йорк), Башҡорт дәүләт художество музейында, Сыуаш дәүләт художество музейында. Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Абдуллин Рамиль Раисович
* Художники Урала. Абдуллин Рамиль Раисович
Кемулариа-Натадзе Любовь Манучаровна

**Любовь Манучаровна Кемулариа-Натадзе** (1891—1985) — грузин һәм совет ботанигы, таксономия, биология фәндәре докторы, профессор, Грузин АССРының почетлы ғалимы, Грузин ССР Фәндәр Академияһы Ботаника институтының өлкән тикшеренеүсеһе.

## Биографияһы
1916 йылда ул Тифлис ҡатын-кыҙҙар өсөн үрге курстарҙың тәбиғи факультетын тамамлай, 1925—1926 йылдарҙа Грузия дәүләт университетының педагогика факультетының биология бүлегенең лекцияларында ҡатнаша.

1911 йылда Тифлис ул Ботаника баҡсаһында стажер булып эшләй башлай, 1913 йылдан Гербарийҙ ғалим-һаҡсыһы ярдәмчесе, һәм 1918—1933 йылдарҙа Гербарий башлығы.

1919 йылдан алып 1952 йылғаса ул Тбилисиҙың төрлө юғары уҡыу йорттарында ботаника курстарын алып бара: 1926 йылға тиклем Грузия ауыл хужалығы институты Ботаника кафедраһы ассистенты, һуңынан доценты була, һуңыраҡ, 1952 йылға тиклем ул А. С. Пушкин исемендәге исемендәге институтта педагог булып эшләй.

1933 йылда ул Тбилиси Ботаника институтына (Грузия ССР Фәндәр академияһы Ботаника институты) үҫемлек таксономия һәм география бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып китә, 1980 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем ғилми консультант була.

1941 йылда «Aster нәҫелендәге кавказ вәкилдәре системаһына» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (фәнни рәйесе Дмитрий Иванович Сосновский була), ә 1965 йылда «Кавказда Ranales тәртибе һәм уның таксономия» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

"Грузия флораһы"ның беренсе һәм икенсе баҫмаларының адаптациялы авторы, шулай уҡ «Абхазия флораһы», «Тбилиси флораһы», «Әзербайжан флораһы», «Кавказ флораһы» (икенсе баҫма) авторы. Ул фән өсөн яңы 80 төр, ырыу һәм төр эсендәге таксон аса һәм сүрәтли.

## Һайланма хеҙмәттәре
Любовь Манучаровна 100 ашыу әҫәрҙең авторы һәм авторҙашы була, уларҙың ҡайһы берҙәре:

* 
* 
* 
*  (Сем. *Polygalaceae* совместно с М. Давлианидзе, сем. *Hypericaceae* совместно с Ц. Гвиниашвили).
*  (Совместно с Р. И. Гагнидзе).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Анчимаа-Тока Хертек Амырбитовна

**Анчимаа-Тока Хертек Амырбитовна** (; 1 ғинуар 1912 йыл — 4 ноябрь 2008 йыл) — Тыва һәм СССР дәүләт эшмәкәре. Тыва Халыҡ Республикаһы етәксеһе Салчак Токаның ҡатыны. Донъя тарихында һайланған вазифала дәүләт башлығы булған беренсе ҡатын-ҡыҙ.

## Биографияһы
Хертек Анчимаа 1912 йылдың ҡышында Коп-Соок ауылында (хәҙер Ҡыҙыл-Даг ауылы составына инә) тыуған. 1918 йылда сәсәк эпидемияһы атаһының һәм һеңлеһенең ғүмерен өҙгән. Мәктәптә монгол телендә уҡыған, 1930 йылда тыва яҙмаһы барлыҡҡа килә, һәм ул илдә тәүгеләрҙән булып уны үҙләштерә. Тыва Халыҡ Республикаһының Революция йәштәр союзы ағзаһы булараҡ, киләһе йылда ул Тыва халыҡ-революцион партияһына инә.

1935 йылда Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетын тамамлаған. Университетта уҡыу йылдары дауамында сәнғәт менән шөғөлләнә, тыва халыҡ йырҙары менән тәүге граммофон пластинкаһы яҙыуында ҡатнаша. Тываға ҡайтҡандан һуң, Тыва Халыҡ Республикаһының Революцион йәштәр союзы үҙәгендә эшләгән. 1938 йылдан алып идара иткән Тыва халыҡ-революцион партияһы Үҙәк комитетының ҡатын-ҡыҙҙар араһында эшләү бүлеге мөдире (республикала берҙән-бер) була.

1940 йылдан Хертек Анчимаа Тыва Халыҡ Республикаһы Кесе Хурал (парламент) рәйесе итеп һайлана, шул рәүешле ул донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ — парламент башлығы һәм юридик дәүләт башлығы булып китә.

Тываның бойондороҡһоҙлоғо бөтөрөлгәндән һәм уны 1944 йылдың октябрендә РСФСР составында Тыва автономиялы өлкәһе тип үҙгәрткәндән һуң, 1961 йылға тиклем Хертек Анчимаа-Тока Тува өлкә башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1961 йылдан 1972 йылға тиклем — Тыва АССР-ның Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.

1972 йылдан алып пенсияға сыға. 2008 йылдың 4 ноябрендә 96 йәшендә вафат булған.

## Ғаиләһе
Хертек Анчимаа-Токаның ире — Салчак Тока бойондороҡһоҙ Тыва Халыҡ Республикаһының (һуңынан РСФСР составындағы Тыва автомномиялы өлкәһе) етәксеһе була. Уларҙың дүрт балаһы була. Улы Виктор Тыва филармонияһы менән етәкселек итә, әлеге ваҡытта филармония уның исемен йөрөтә.

## Факттар
Донъяла дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары араһында иң оҙаҡ йәшәгәндәрҙең береһе була. Рәсәйҙә, Рәсәй империяһында һәм СССР-ҙа вафат булған иң оҙаҡ йәшәгән дәүләт һәм хөкүмәт башлығы. Юридик рәүештә дәүләт башлығы булған (монарх бюулмаған) донъялағы иң беренсе ҡатын-ҡыҙ. 1981 йылға тиклем донъяла ҡатын-ҡыҙҙар (монарх булмағандар) араһында иң йәш дәүләт башлығы була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исполнилось 100 лет со дня рождения первой в мировой истории женщины-президента.
Аминтаева Аза Магомедовна

**Аза Магомедовна Аминтаева** (1920 йылдың 1 апреле, Дзауджикау - 1997, Мәскәү) - СССР һәм Рәсәй пианисты, концертмейстеры. РСФСРның почетлы мәҙәниәт эшмәкәре (1971), Дағстан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ рәссамы (1971).

## Биографияһы
Аза Магомедовна Аминтаева 1920 йылдың 1 апрелендә Дзауджикау (хәҙерге Владикавказ) ҡалаһында тыуған. Махачкалала тәүге музыкаль белем алған. 1941 йылда ул Мәскәү консерваторияһының музыка училищеһын, 1949 йылда - Яков Владимирович Флиер классында Мәскәү консерваторияһын тамамлай. Ул Сергей Михайлович Саймонов менән концертмейстерлыкты өйрәнгән.

1937-1941 йылдарҙа Мәскәүҙәге Ҡыҙыл Армияның Техник Технология Институтында концертмейстер була. 1942 йылда Саратовтағы Сатира һәм рецензия театрында, 1943 йылда Төньяҡ Осетия-Алания республикаһы Орджоникидзе радио комитетының Кесе симфоник оркестрында (хәҙерге Владикавказ), 1946-1949 йылдарҙа - Мәскәүҙәге Автомобиль сәнәғәте министрлығында, 1947-1949 йылдарҙа - Мәскәү консерваторияһында мәктәптә, 1950-1953 йылдарҙа - СССР Хәрби-диңгеҙ көстәренең йыр һәм бейеү ансамблендә эшләй.

1953-1993 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында эшләй. Бында ул вокал һәм тынлы музыка ҡоралдары кластарын алып бара, Советы концертмейстерҙар рәйесе була. Оҙаҡ ваҡыт Мстислав Леонидович Ростроповичта эшләй. Ул уны илдә иң яҡшы пианистарҙың береһе тип һанаған. Ростропович һәм уның уҡыусылары менән бергә Аза  Аминева үҙ илендә һәм сит илдәрҙә күп һанлы гастролдәр ойоштора. Ул А. И. Хачатурян, Д. Д. Шостакович, С. А. Габәйдуллина, Т. Н. Хренников,  Д. Б. Кабалевский, А. А. Бабаджанян һәм башҡа композиторҙар әҫәрҙәренең беренсе башҡарыусыһы ҙа була.

Маҡтаулы дипломдар һәм күп ярыштарҙың сертификаттары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Алумян Самвел Сумбатович

**Самвел  Алумян** (арм. Սամվել Սմբատի Ալումյան; 3 май 1941 йыл, Ереван — 7 сентябрь 1987 йыл, Бухарест) — СССР һәм Әрмәнстан пианисы, уҡытыусы.

## Биографияһы
Самвел Сумбатович Алумян 1941 йылдың 3 майында Ереванда инженерҙар ғаиләһендә тыуған. 1948 йылда ул Еревандағы Чайковский музыка мәктәбенә С.А. Апоян классына уҡырға инә, һуңынан А. В. Айказян класында уҡыуын дауам итә. 1959-1964 йылдарҙа ул Яков Владимирович Флиерҙың фортепиано класында Мәскәү консерваторияһында уҡыған. 1966-сы йылда уның етәкселегендә аспирантураны тамамлай.

1966-1968 йылдарҙа Ереван консерваторияһында эшләй. Унан һуң 1968-се йылда, Яков Флиер саҡырыуы буйынса, ул Мәскәүгә күсенә һәм унда Мәскәү консерваторияһында уҡыта башлай. Ул М.Плетнев һәм Н.Коган кеүек пианистарҙың формалашыуына үҙ өлөшөн иңдерә. 1973 йылдан ул үҙ синыфын уҡыта һәм шул уҡ ваҡытта Флиер ярдәмчесе булып эшләй. Ул 30 ашыу студент өсөн уҡытыусы була, улар араһында А. Балакаускас, Д. Григорян, В. Дяченко, И. Ермилова, А. Иванов, К. Кнорре, В. Лихперова, А. Лушин, Д. Мамбетова, Л. Мартинес, М. Никешичев, Ю. Оганесов, А. Резник, А. Романова, М. Султанова, С. Татубаева, Э. Теплухина, А. Токарев, А. Турянская, Д. Хакимова, Е. Чемберджи кеүек билдәле музыканттар була.

Ул солист һәм ансамблсы булып сығыштар яһай, һәм 1967 йылдан сит илдәрҙә гастролдәрҙә була. "Фортепиано фантазиялары" концерт циклының инициаторы булып өлгөрә.

Б. Сметана исемендәге "Прага яҙы" халыҡ-ара пианистар конкурстары лауреаты (Прага, 1963, 3-сө премия), Дж. Неск (Бухарест, 1967, 1-се премия) һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Никешичев М. В. Алумян Самвел Сумбатович // Московская консерватория. От истоков до наших дней. 1866—2003 / под ред. Н. А. Мироновой. — М.: «Прогресс-Традиция», 2005. — С. 20—21. — 744 с. — 1500 экз. — .
* Алумян Самвел Сумбатович // А — Гонг. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1973. — Стб. 113. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 1).
Авакян Роберт Овсепович

**Роберт Овсепович Авакян** ( арм. Ռոբերտ Հովսեփի Ավագյան ; 1931-2020) — совет һәм әрмән физикы, физик һәм математика фәндәре докторы, профессор , Әрмәнстан ССР Фәндәр Академияһы ағзаһы (род. 1986), Әрмәнстан Милли Фәндәр Академияһының тулы ағзаһы (1996). Әрмәнстан физика йәмғиәте президенты (1989-2007).

## Биографияһы
1931 йылдың 28 мартында Әрмәнстан ССР-ы баш ҡалаһы Ереванда тыуған.

1949 - 1954 йылдарҙа Ереван дәүләт университетының физика һәм математика факультетында уҡыған. 1954 - 1957 йылдарҙа Ереван дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһында лаборатория ярдәмчесе булып эшләй.

1957 - 1959 йылдарҙа Артём Алиханьян етәкселегендә Әрмәнстан ССР Фәндәр академияһының Ереван институтының физика аспирантураһында уҡый. 1959-сы йылдан алып, А.И. Алиханов етәкселегендә теоретик һәм эксперименталь физика институтында ғилми эштә Ереван электрон синхрон өсөн поляризацияланған фотон нурҙарын булдырыу буйынса ғилми эште ойоштороу эшендә ҡатнашҡан; һыҙыҡлы электрон тиҙләткесте поляризацияланған фотон нурҙарын булдыра. 1967-сө йылда, Р.А. Авакьян етәкселегендә, донъяла беренсе тапҡыр 4,7 гигант энергияһы булған поляризацияланған фотон нуры алына. 1960 - 1971 йылдарҙа, фәнни эш менән бер үк ваҡытта, Ереван дәүләт педагогик университетында эш менән шөғөлләнә.

1971 йылдан, Ереван физика институтында ғилми эштә: 1971 йылдан 2007 йылға тиклем ғилми хеҙмәт лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан шул институттың баш тикшереүсеһе. Шул уҡ ваҡытта, 1991 - 1999 йылдарҙа, Ереван Институтының Физика фәнни төркеме булараҡ башлығы, Германияла DESY тикшеренеү үҙәгендә эшләй, унда киҫәксәләр физикаһы синхрон нурланыш сығанаҡтары әҙерләү һәм тәьмин итеү менән шөғөлләнә.

## Төп хеҙмәттәре

* Исследование поляризации β-электронов в области малых энергий. - Ереван, 1965. - 88 с.
* Исследование излучения электронов и позитронов высоких энергий в кристаллах и его использование в процессах фоторождения. - Ереван, 1980. - 290 с

## Бүләктәре

* Анания Ширакаци мидале (2003)

## Иҫкәрмәләр
Лукомский Илья Генрихович

**Лукомский Илья Генрихович** (1893— 1958) — СССР ғалимы һәм педагогы, хирург һәм стоматолог, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1927). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947).

## Биографияһы
Илья Генрихович Лукомский 1893 йылдың 14 июнендә Варшавала тыуған.

1914 йылда  Рус император армияһы сафына саҡырыла , Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдан 1922  йылға тиклем Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый,  билдәле хирург П.А.Герцендың уҡыусыһы.

1922 йылдан алып 1930 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетында  фәнни-педагогик эш менән шөғөлләнә,  пропедектив хирургия кафедраһы ординаторы һәм ассистенты,   ә 1926 йылдан 1930 йылға тиклем — одонтологик клиника менән яңаҡ  һәм ауыҙ ҡыуышлығы хирургияһы кафедраһының мөдире һәм профессоры.

Мәскәү университетында педагогик эшмәкәрлек менән бер үк ваҡытта , 1952 йылдан  1926 йылға тиклем  Беренсе Мәскәү дәүләт медицина институты стоматология кафедраһы профессоры һәм мөдире вазифаһында эшләй.

### Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
И.Г. Лукомскийҙың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге хирургия һәм стоматология, шул иҫәптән яңаҡ-йөҙ өлкәһе йәрәхәттәре, туберкулезы һәм ауыҙ ҡыуышлығының лайлалы тиресәһе һәм ауыҙ ҡыуышлығы сепсисы ауырыуҙары мәсьәләләре менән бәйле. И.Г. Лукомский етәкселеге аҫтында   дөйөм һәм урында фторлы натрий ҡулланыу юлы менән теш кариесын иҫкәртеү ысулы эшләнгән. И. Г. Лукомский  СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Техник совет ағзаһы булып тора., 1924 йылдан — Идара ағзаһы, ә 1939 йылдан  — Мәскәү стоматология йәмғиәте рәйесе. Ул шулай уҡ Париж  теш табиптары  йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора (Франция) һәм Халыҡ-ара теш табиптары академияһы ағзаһы була (АҠШ).

1935 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1927 йылда уға  ғилми профессор исеме бирелә. И. Г. Лукомский етәкселеге аҫтында йөҙ ҙә етмеш өс  ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән алты монография һәм ике дәреслек яҙыла. Уның  етәкселегендә өс докторлыҡ һәм егерме ике  кандидатлыҡ диссертация әҙерләнә. 1940 йылдан И.Г.Лукомский  «Стоматология» фәнни-медицина журналының яуаплы мөхәррире була. Ул Ҙур медицина энциклопедияһының беренсе һәм икенсе баҫмаһының «Стоматология» мөхәрририәте бүлегендә  мөхәррир була.

И.Г. Лукомский  1958 йылдың 16 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Библиография

* Пути одонтологической мысли / Проф. И. Г. Лукомский. — Москва : ЦК Медсантруд, 1927. (тип. изд-ва «Правда» и «Беднота»).
* Ротовой сепсис / Проф. И. Г. Лукомский. — Москва : ЦК Медсантруд, 1928. — (тип. «Правда»).
* Уход за больными, его организация и проведение младшим медицинским персоналом : Пособие для проходящих производственную практику / И. Г. Лукомский. — Москва ; Ленинград : Гос. мед. изд-во, 1931. — 114 с.
* Фтор в медицине. — Москва ; Ленинград : Медгиз, 1940 (Москва). — 92 с
* Уход за зубами / проф. И. Г. Лукомский. — Москва ; Ленинград : Медгиз, 1940. — 24 с.
* Болезни зубов и полости рта / И. Г. Лукомский, проф. — Москва : Медгиз, 1948 (Образцовая тип.). — 196 с.
* Кариес зуба / И. Г. Лукомский, проф. — Москва : Медгиз, 1948 (тип. «Кр. пролетарий»). — 236 с

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*