open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Громыко Андрей Андреевич

**Андрей Андреевич Громыко** (18 июль 1909 йыл — 2 июль 1989 йыл — совет дипломаты һәм дәүләт эшмәкәре, 1957—1985 йылдарҙа — СССР сит ил эштәре министры, 1985—1988 йылдарҙа — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе.

## Биографияһы
Андрей Андреевич Громыко 1909 йылдың 18 июлендә Рәсәй империяһының Могилев губернаһы Гомель өйәҙенең Старые Громыки ауылында тыуған.

## Эшмәкәрлеге
1944 йылда СССР-ҙың АҠШ-тағы илсеһе булған Громыко Вашингтонда, АҠШ-та, Думбартон-Окс усадьбаһында үткән халыҡ-ара конференцияһында совет делегацияһын етәкләй. Был конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы төҙөү буйынса проблемалар хәл ителә. Тегеран конференцияһын әҙерләүҙә, 1945 йылда Ҡырымда СССР-ҙа Ялта конференцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә, 1945 йылда Потсдам конференцияһында ҡатнаша. Шул уҡ йылда АҠШ-та Сан-Франциско конференцияһында СССР исеменән БМО Уставына ҡул ҡуйған делегация менән етәкселек итә.

Громыко совет коммунистарының лидеры Л. И. Брежневтың иң яҡын арҡаҙаштарының береһе була. Совет дипломатия башлығы булып Громыко 28 йыл хеҙмәт итә, был СССР һәм Рәсәй өсөн рекорд була.

Дипломатик эшмәкәрлегендә Громыко — «бер көн һуғышыуға ҡарағанда 10 йыл һөйләшеүҙәр алып барыу яҡшыраҡ» тигән девиз менән эш итә.

Андрей Громыко 1909 йылдың 18 июлендә Рәсәй империяһының Могилев губернаһы Гомель өйәҙенең Старые Громыки ауылында тыуа. Уның ата-бабалары Бурмаковтар ярлы белорус шляхет тоҡомонан булалар. Ләкин ЦК КПСС ағзаһы биосправкаһында Громыко рус тип яҙыла. 13 йәштән Андрей атаһы менән йылға буйлап ағас ағыҙырға эшкә йөрөй.

### Послевоенный период. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы

Мәскәүҙә 1989 йылдың 2 июлендә вафат була.

## Ғаиләһе һәм шөғөлдәре

## Бүләктәре
* Ике Тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969, 1979)
* ете Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (9.11.1948)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Ленин премияһы (1982)
* «Внешняя экспансия капитала: история и современность» монографияһы (1982) өсөн СССР Дәүләт премияһы (1984)
* «Перу Ҡояшы» ордены Ҙур тәреһенең кавалеры

## Иҫкәрмәләр
Коломыя

**Коломыя** () — Украинаның Ивано-Франковск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Коломыя районының административ үҙәге.

2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 61 429 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Коломыя
Тахаев Хәлил Ярулла улы

**Тахаев Хәлил Ярулла (Ян) улы** (17 февраль 1908 йыл — 28 май 1986 йыл) — ғалим-иҡтисадсы-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1978).

## Биографияһы
Хәлил Ярулла (Ян) улы Тахаев 1908 йылдың 17 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Исламбаҡты ауылында тыуған.

1924—1928 һәм 1930—1931 йылдарҙа Красноярск крайында эшләй. 1930 йылда Томскиҙа совет-партия мәктәбен тамамлай.

1936 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтын тамамлай һәм Өфөләге 2-се үрнәк татар мәктәбе директоры булып эшләй башлай. Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының урта мәктәптәр идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.

1938 йылдың апреленән Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында директор урынбаҫары була. 1938 йылдың сентябренән Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре идаралығы начальнигы булып эшләй.

1941—1942 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1946—1951 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының География институты хеҙмәткәре.

1951—1973 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалында эшләй:
* 1955 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр;
* 1967 йылдан — сектор мөдире.

Бер үк ваҡытта 1951—1955 йылдарҙа К. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында иҡтисади география кафедраһы мөдире була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Хәлил Тахаев 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Фәнни эшмәкәрлеге Башҡорт АССР-ы етештереү көстәрен урынлаштырыу һәм үҫешен өйрәнеүгә бағышланған. Хәлил Тахаев тарафынан хужалыҡ үҙләштереүендә дифференциаль ысул талап итеүсе иҡтисади-географик райондар һәм тәбиғи ландшафттар бүленгән. Хеҙмәттәрендә беренсе тапҡыр Башҡортостандың комплекслы иҡтисади-географик ҡылыҡһырламаһы бирелә.

## Хеҙмәттәре
* Башкирия: экономико-географическая характеристика. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1950. — 328 с.
* Уфа — столица Башкирской АССР. Ответственный редактор Г. Ф. Шафиков. — Москва: Государственное издательство географической литературы, 1952. (И. И. Пархоменко менән авторҙаш)
* Природные условия и ресурсы Башкирской АССР. — Уфа: Башкнигоиздат, 1959. — 296 с.
* Уфа — столица Башкирской АССР. — Уфа : Башкнигоиздат, 1961. — 128 с. (И. И. Пархоменко менән авторҙаш)
* Уфа: Справочник-путеводитель. — Уфа : Башкнигоиздат, 1966. — 239 с. (Л. Н. Фенин һәм М. Н. Куприянова менән авторҙаш)
* Вопросы экономики промышленности Башкирской АССР: Сборник статей / Под ред. Х. Я. Тахаева и А. Х. Хайруллина; АН СССР. Башк. филиал. Отд. экон. исследований. — Уфа : [б. и.], 1969. — 160 с.
* Вопросы повышения эффективности размещения промышленности Башкирской АССР: Сборник статей / Под ред. доц. Х. Я. Тахаева; АН СССР. Башк. филиал. Отд. экон. исследований. — Уфа, 1972. — 119 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сәлихов

**Сәлихов** — фамилия. Ғәрәп теленән алынған, яҡшылыҡ, изгелек ҡылыусы; тәүфиҡлы, ғәҙел тигәнде аңлата.

* Сәлихов Альберт Илдус улы (1962) — дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
* Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы (1861—1915) — башҡорт мәғрифәтсеһе, тарихсы, дин әһеле.
* Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы (1959) — ғалим-педагог, философия фәндәре докторы (2011).
* Сәлихов Кев Миңнулла улы (1936) — физика-математика фәндәре докторы,
* Мөхәмәт Сәлихов (?—1893) — дин әһеле.
* Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы (1932—2017) — театр актёры.
* Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы (1957) — опера йырсыһы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Сәлихов Хафиз Мирғазәм улы (1950) — ғалим-физик, дәүләт эшмәкәре. 
* Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы (Һибәтулла Ҡарғалы; 1794—1867) — шағир. 
* Сәлихов Шәйхелислам Ғүмәр улы (1914—1978) — хәрби хеҙмәткәр. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Дан орденының тулы кавалеры.
* Сәлихов Яхъя Шәрәф улы (1893—1937) — башҡорт  милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
----
* Сәлихова Гүзәл Салауат ҡыҙы (1975) — журналист. 
* Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы (1973) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008).
Ланге һарайы

**Нападовкалағы һарай** — XVIII быуат һуңындағы классицизм стилендә төҙөлгән бина өлгөһө. Элек уның хужаһы билдәле Дания шағиры, дипломат, тәржемәсе һәм ғалим Тор Ланге була (1851—1915).

## Тарихы
XVIII быуат һуңында төҙөлгән һарай эргәһендә ҙур булмаған парк булған, һарай алды — асыҡ. Биләмә бейек стеналар менән уратып алынған, инеү урынында ҡапҡалар бар.
Тәүҙә бина һары төҫтә була. Һуңынан тағы бер бина төҙөлә һәм иҫкеһе флигель булараҡ файҙаланыла башлай.

Яҙыусы Мельник Виктор Иванович революцияға тиклемге Рәсәй империяһын һәм һарайҙа йәшәүселәрҙе шулай һүрәтләй:
 «Нападовка ауылы һәм усадьба менән Дания шағиры, тәржемәсе һәм ғалим Тор Неве Ланге (1851-1915) исеме тығыҙ бәйле. Уның ҡаҙаныштары араһында украин халыҡ йырҙарының бик күп тәржемәһе, Украинаның иҫтәлекле урындарын ураһындарын һүрәтләү ҙур урын алып тора. Тап ул Дания халҡын беренсе тапҡыр Украина мәҙәниәте менән таныштыра. 
 Ланге оҙаҡ йылдар Рәсәй империяһында йәшәй. 1883 йылда сығышы менән нападовка ауылынан булған Наталья Протопоповаға өйләнә һәм мәңгелеккә икенсе йортона — Протопоповтарҙың тыуған ерҙәренә эйә була. Оҙаҡ йылдар ланге ошо усадьбала эшләй, йәйге ялға һарайға килә. Тор Ланге 1915 йылдың 22 февралендә Нападовкала вафат була һәм Протопоповтарҙың ғаилә склебында ерләнә. Бары тик 1920 йылдарҙа ғына туғандары уның ҡалдыҡтарын Копенгагенға алып ҡайта".
 
Советтар Союзы дәүерендә Тор Ланге һарайы, башҡа һарайҙар кеүек үк, икенсе маҡсатта ҡулланыла (унда мәктәп урынлаша).
 
Әлеге ваҡытта һарайҙың:
* Төп бинаһы;
* Флигель (элекке «һары» һарай)
* Ҡапҡалар;
* Түңәрәк бассейн;
* Парктың бер өлөшө һаҡланып ҡалған.

Тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан, усадьба яйлап емерелеп бара.

## Хужалары
Нападовкалағы һарайға Валериан Прилуцкий (1740—1830) нигеҙ һала. Артабан бында уның улы Ян хужа була (? −1853), һуңынан уларҙың туғаны Юлиан Струтинскийға күсә. Һарайҙың һуңғы хужаһы Ланге була.

## Галерея

Файл:Napadivka 14.jpg|Ҡапҡа һәм флигель
Файл:Napadivka 32.jpg|Флигель
Файл:Napadivka 18.jpg|Үҙәк инеү урыны
Файл:Napadivka 20.jpg|Һаҡлау билдәһе
Файл:Napadivka 23.jpg|Ҡабырғанан күренеш
Файл:Napadivka 06.jpg|Парк яғынан һарай күренеше
Файл:Napadivka 24.jpg|Бассейн
.

## Әҙәбиәт
* 
* Опис садиби із фотографіями
Нагоряны мәмерйәләре

**Нагоряны мәмерйәләре** () — Украиналағы урындағы әһәмиәткә эйә тәбиғи геологик ҡомартҡы. Винница өлкәһе Могилев-Подольск районының Нагорян ауылында  урынлашҡан. Днестр йылғаһының һул яғындағы ҡая. 

Майҙаны 1 гектар. 1969 йылдан  һаҡланған тәбиғәт статусына эйә. «Днестр» ойошмаһы ҡарамағында.
Нагоряны мәмерйәләре урта һәм юғары палеолит эпохаһына ҡарай. Ҡаяла төрлө дәүмәлдәге уйымдар бар. Тикшеренеүселәр фаразы буйынса, уларҙа неандерталецтар йәшәгән. 
Ҡаяның үҙәк өлөшөндә йыйындар үткәрелгән мәмерйә бар, шулай уҡ унда экзогамия ғаиләһе барлыҡҡа килгән. 
Бынан тыш, мәмерйәләр территорияһында казак үҙәге булған монастырь торған. Тарихсылар раҫлауынса, Нагорны мәмерйәләре - Гайдамактарҙың йыйылыу урыны. 
Ҡаяла Тарас Шевченконың рәсеме бар. Уны монастырь монахтарының береһе эшләгән. Шулай уҡ ҡая таштарында бынан 40 мең йыл элек яҙылған пиктограммалар ҙа бар. 

## Галерея

Файл:Nagoryany 06.JPG|Мәмерйә
Файл:Погляд на пам`ятку природи Печери із височин Лядівського скельного монастиря.jpg|Лядовск монастыренән тәбиғәт ҡомартҡыһы күренеше
Файл:Нагорянська скеля 5.jpg|Мәмерйә
Файл:Нагорянська скеля 4.jpg|Мәмерйә
Файл:Нагорянська скеля 1.jpg|Ҡая
Файл:Nagoryany 12.JPG|Мәмерйә
Файл:Nagoryany 23.JPG|Тарас Шевченко рәсеме
Файл:Nagoryany 24.JPG|Боронғо яҙма


## Сығанаҡтар
* Заповідні об'єкти Вінниччини.&nbsp;— Вінниця: Велес, 2005.&nbsp;— 104 с.+ 28 с. іл.
## Иҫкәрмәләр
Чорткив

**Чорткив** () — Украинаның Тернополь өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Чорткив районының административ үҙәге.

2022 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 29 000 кеше йәшәй.

Ҡала *Серет* йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡала урынында элекке замоктың емеректәре генә ҡалған. Шулай ҙа Чортковта ҡала ратушаһы (үҙидараһы), Станислава костёлы (католик сиркәүе) һәм XIX быуаттың сауҙа рәттәре, «Главной» һәм «Новой» тип аталған үҙенсәлекле синагогалар һаҡланып ҡалған.

1944 йылға тиклем ҡала *Чертков* исемен йөрөтә.

Ҡалалар аҙыҡ-түлек, тегеү сәнәғәте үҫешкән. Тимер юл транспорты предприятиелары бар.

## Сығанаҡтар
* Сайт города Чорткив  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Киевский военный округ. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979.
* Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984. с.169-Вторая мировая война 1939-45; с.189-Германо-польская война 1939; с.500-Общевойсковые армии; с.525-Освободительные походы 1939-40; с.763 — Украинский фронт 1939.

## Һылтанмалар
* 
* Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945» / М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.
* Сайт РККА.
Фәтихов Хәлит Шәйех улы

**Фәтихов Хәлит Шәйех улы** (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).

## Биографияһы
Хәлит Шәйех улы Фәтихов Илеш районындағы Исәмәт ауылында 1958 йылдың 20 мартында тыуған. 1978 йылдан алып Башҡорт дәүләт филармонияһының концертмейстеры булып эшләй. 1990 йылда Стәрлетамаҡта мәҙәни-мәғрифәт училищеһында уҡып сыҡҡан. Сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм фиҙакәр хеҙмәте 1989 йылда — «БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы», 2004 йылда «Башҡортостандың халыҡ артисы» тигән юғары исемдәр менән баһаланды.

Хәлит Фәтиховтың ижади һәләттәре һәм эшмәкәрлеге юғары профессионаллек, сағыу импровизация, виртуоз техника, ансамблде нескә тойоу менән айырылып тора. Ул — бик күп башҡорт һәм татар халыҡ көйҙәренең баян өсөн эшкәртмәләре авторы. 1989 йылда Татар АССР-ында уҙғарылған Башҡорт АССР-ының әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Свердловск ҡалаһында Башҡортостан мәҙәниәте байрамында ҡатнашҡан, 1997 һәм 2007 йылдарҙа — Мәскәүҙә, 2006 йылда Төркиәнең Истанбул ҡалаһында сығыш яһаған, СССР, Германия, Төркиә буйлап гастролдәрҙә йөрөгән. 1997 йылда — Ҡазанда үткән «Татар йыры» халыҡ-ара конкурсында, 2008 йылда Өфөлә республикабыҙҙың филармониялар фестивалендә дипломант булған.

## Һылтанмалар
* Башкирская государственная филармония имени Хусаина Ахметова. Официальный сайт. О филармонии ⇒ Персоналии: ФАТИХОВ Халит Шайхович
Ладыжын

**Ладыжын** () — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.

2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 22 967 кеше йәшәй.

## Галерея

Ладижинська міська рада.jpg|
Ладижинська міська рада. Площа..jpg|
Ladyzhyn 02.jpg|
Ladyzhyn 04.jpg|
Ladyzhyn 01.jpg|
Ладижин.jpg


## Һылтанмалар
* Сайт города Ладыжин
Драники

**Дра́ники, дра́нки** (, ) — картуф оладьиһы, Европа аш-һыуының блюдоһы. Европала, бигерәк тә көнсығыш Европа аш-һыуында киң таралған.

«Драники» тип аталған картуф оладьиһы Белорус кухняһының айырылғыһыҙ бер өлөшө булып һанала. Был блюдо шулай уҡ украиндарҙың, йәһүдтәрҙең аш-һыуында ла популяр. Картуф ҡоймағын һәм оладьиһын аш-һыуҙа картуф ҡулланылған бөтә ерҙә лә тиерлек, Латин Америкаһынан алып Төньяҡ Европаға тиклем осратырға була.

## Тасуирлау
Драникины ҡырғыстан үткәрелгән картуфҡа тоҙ һәм йомортҡа ҡушып әҙерләйҙәр. Шулай уҡ уға он да өҫтәйҙәр. Теләккә ҡарап, һуған, һарымһаҡ ҡушырға ла мөмкин. Килеп сыҡҡан массаны болғап, табала, сусҡа йәки үҫемлек майында ҡыҙҙыралар. Блюдоны табынға традицион рәүештә эҫе көйө ҡаймаҡ, аҡ май йәки иретелгән сусҡа майы ҡушып бирәләр. Һыуынған драники үҙенең тәмен тиҙ юғалта. Шуға күрә, бер нисә сәғәттән һуң уны үҙаллы блюдо итеп түгел, икенсе блюдоға ингредиент булараҡ файҙаланыу яҡшы. Табынға бирер алдынан ғына ҡыҙҙырылған йәки шунда уҡ табанан алып өҫтәлгә ҡуйылған драники иң тәмлеһе тип һанала. Шулай уҡ драникины төрлө һауытта быҡтырыу ҙа бар, мәҫәлән, эҫе мейес эсендә балсыҡ көршәктә. СССР-ҙа драникины, голубцы өлгөһөндә, эсенә фарш һалып та әҙерләү киң таралған була.

## Тарихы
Драники тәүге тапҡыр 1830 йылда телгә алына һәм немец аш-һыуы (*Kartoffelpuffer*). йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Был блюдоның башҡа исмедәре лә бар:

* Рәсәйҙең төрлө өлкәләрендә— драники, какорки, теруны, терунцы, терунки, дёрики 
* Белоруссия — дранікі;
* Израиль һәм йәһүд диаспораһы— латкес;
* Литва — bulviniai blynai (картофельные блины);
* Польша — placki ziemniaczane (картофельные оладьи);
* Украина — деруны, тертюхи, терчиники, кремзлики (у ашкеназских евреев Удмуртии и Татарстана зафиксирован вариант произношения «крезлики»);
* Чехия — bramboraky;
* Швеция — raggmunk (щетинистый монах);
* Швейцария — рёшти.


Image:Potato pancakes.jpg|Белорусские  *дранікі*
Image:Kartoffelpuffer.jpg|Немецкие *Kartoffelpuffer*
Image:Bramboracky.jpg|Чешские *брамбораки (bramboráky)*
Image:Roesti.jpg|Швейцарские *Rösti*
Image:Latkes frying.JPG|Американские *латкес*
Image:Tatertots.png|Американские *Хашбраун (Hash brown)*


## Иҫкәрмәләр
Голубцы

**Голубцы** — кѳнсығыш европа аш-һыуы. Уға оҡшаш, итле йәки йәшәлсәле фаршҡа бешерелгән дѳгѳ йәки ҡарабойҙай ҡушып һәм уны кәбеҫтәгә йәки виноград япрағына тѳрѳп бешерелгән ризыҡтар Азия һәм Яҡын Кѳнсығыш аш-һыуында ла бар. Был ризыҡты тѳрлѳ эслек менән бешерәләр. Кѳнсығыш-Европа голубцыһына оҡшаған ризыҡ Әзербайжанда, Балҡанда, Ҡаҙағстанда, Молдавияла, Тѳркиәлә һәм Урта Азия илдәрендә киң таралған.
Голубцыны тѳрѳү — күп тырышлыҡ талап итә. Бынан тыш, *ялҡау голубцы* тип аталған, тиҙ әҙерләнгән, еңел вариант та бар. Голубцыны кәстрүлдә, ҡаҙанда, духовкала бешерәләр.
*Ялҡау голубцы*ны әҙерләүҙең бер нисә рецебы бар. Уларҙың тѳп айырмаһы әҙер булған блюдоның консистенцияһында.

## Исеменең тарихы
«Голубец (архитектура)» һүҙе бүрәнәле йәки ҡәбергә ҡуйылған ике яҡлы ҡыйыҡлы һәм тәреле ҡоролма йәки ике яҡ ҡыйыҡлы ағас тәре тигәнде аңлата. Ошондай уҡ исем менән рус халыҡ бейеүе лә бар. «Голубцы» блюдоһы күптән түгел, ул ваҡытта модалы һаналған француз аш-һыуы йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән тип һанала. Ул саҡта табынға бөтәүләй ҡыҙҙырылған күгәрсен ите бирелгән була. Рәсәйҙә был блюдо шулай тип атала ла — «голуби» (күгәрсендәр). Яҡынса шул ваҡыттараҡ табынға итле фаршты кәбеҫтәгә урап, «алдаҡсы күгәрсендәр» ҙә бирә башлайҙар. Шулай уҡ, «голубцы» блюдоһының исеме серб теленән сумар (клёцки) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фекер ҙә бар.

## Голубцы Украинала
Карпатта голубцыны традицион рәүештә кукуруз ярмаһынан, Полтава өлкәһендә ҡарабойҙай һәм иреткән туң майҙан ҡалған һыҙлыҡ менән әҙерләйҙәр. Украинала был блюдоны яңы ғына түгел, тоҙланған кәбеҫтә япрағынан да бешерәләр, яҙғыһын йәш сөгөлдәр япрағына ла урайҙар. Көнбайыш Укринала кәбеҫтә япрағын бер нисә өлөшкә бүлеп, ҙур булмаған бәләкәй генә голубцылар әҙерләйҙәр. Ә бына көньяҡ һәм көнсығышта уны бөтөн япраҡтан ҙур итеп эшләйҙәр. Бындай ҙур голубцылар һутлыраҡ булып һанала. Карпат аръяғында Сочельник байрамына голубцыны тоҙланған кәбеҫтә япрағынан бешерәләр һәм унда дөгө һәм бәшмәк эслеге һалалар. Львовта ҡырғыс аша үткәрелгән картуф һәм соус менән эшләнгән голубцы милли блюдо тип һанала.

## Голубцы Белоруссияла
Фаршҡа дөгө урынына арпа ярмаһы ҡушыла. Элегерәк, яҙғыһын голубцы әҙерләү өсөн йәш керән япрағын файҙаланғандар. Белоруссияла иҙелгән картуфтан бешерелгән голубцы популяр һанала.

## Әҙәбиәт
* Кулинария: Суперкнига для гурманов. ISBN 5-88528-109-2
* Голубцы, долма, фаршированные блюда. Litres, 2013. ISBN 9785457409408

## Һылтанмалар
Франко Ольга Фёдоровна (1896)

**Франко Ольга Фёдоровна** (ҡыҙ фамилияһы **Белевич**; 24 июль 1896 йыл — 27 март 1987 йыл) — совет украин кулинары, аш-һыу әҙерләү буйынса белешмә китаптары авторы. Педагог, ғалим-химик һәм иҡтисадсы, эҙип, этнограф һәм йәмәғәт эшмәкәре *Петр Иванович Франконың* ҡатыны.
 

## Биографияһы
Белевич Ольга Федоровна ул ваҡытта Австро-Венгрияға ҡараған Выров ауылында 1896 йылдың 24 июлендә тыуа, шәхси гимназияны тамамлай. 1917 йылда Петр Франкоға кейәүгә сыға. 1920 йылда Венаға күсенә, бында яраланғандан һуң ире дауаланған була. Венала Ауыл хужалығы юғары мәктәбе ҡарамағындағы ике йыллыҡ кулинар курстарын тамамлай.

Уның беренсе эше «Лагерҙәге кухня» (хәҙер раритет баҫма) була. «Тәүге украин дөйөм практик кухняһы» (Коломыя, 1929, баш һүҙҙең
авторы — Петр Франко; тәүге ҡабатлап нәшер ителгән баҫма Икенсе донъя һуғышынан һуң донъя күрә — Львов, 1990, Оксана Сенатович әҙәби эшкәртеүе, «Практик кухня» исеме аҫтында) Франко Ольга яҙған китаптарҙың иң яҡшыһы тип һанала. Икенсе билдәлелек яулаған эше — «Бөтә халыҡтар кухняһы» (Львов, 1937). Структураһы буйынса был баҫма «Практик кухня» китабынан айырылып тора — баҫмала йыл миҙгелдәренә ярашлы комплекслы иртәнге аш, төшкө аш, киске аш тәҡдим ителә.

Ольга менән Петр Франколарҙың ике ҡыҙы булған. Ольга Франко 90 йәшенә тиклем ғаиләһе өсөн аш-һыу әҙерләгән. 1987 йылдың 27 мартында Львовта вафат булған.

## Китаптары
* Франко О. Всенародна кухня / Літ. опрацювання, післям. І. Лучука. — Тернопіль: Навчальна книга — Богдан, 2009.

## Һылтанмалар
* ''Валентина Неліна''. Хто готував? Невістка. Рецепти від Ольги Франко — дружини сина Каменяра // Україна молода, № 220, 25.11.2009
* ''Іван Лучук.'' «Всенародна кухня» Ольги Франко // Львівська пошта, № 105(843), 4.09.2009
* ''Галина Терещук.'' Галицька кухня багата таємницями // Радіо Свобода, 20.04.2012
Цвек Дарья Яковлевна

**Дарья Яковлевна Цвек** (ҡыҙ фамилияһы — **Маркевич**; 10 октябрь 1909 йыл — май 2004) — украин кулинары. Ҡайһы бер популяр рецепт китаптары авторы, улар араһында «Татлы печенье» һәм башҡалар.

## Биографияһы
Атаһы Яков Маркевич Варшавала Килем министрлығында инспектор булып эшләгән; йыш ҡына ҡыҙын үҙе менән аҡ һөйәктәр ҡабул итеү мәжлесенә алған. Бәләкәй саҡтан Дарьяны һәйбәт ҡыланыштарға, ашамлыҡты әҙерләү һәм уны өҫтәлгә алып килеү ҡағиҙәләренә өйрәтәләр; әҙерләргә уны әсәһә, ҡартәсәһе өйрәтә.

Гимназияны тамамлағандан һуң Дарья Маркевич Коломыела Украина педагогия йәмғиәтенең педагогия семинарияһына уҡырға инә (1923—1927, «Туған мәктәп»). Ирина Вильде менән дуҫ була, әхирәте уға рецептарҙы яҙып барырға һәм уларҙы артабан китап итеп сығарырға кәңәш итә. Уҡыған саҡта Коломыя педагогия семинарияһының оркестрында флейтала уйнай. Баштараҡ, атаһы үтенесе буйынса, скрипкала уйнай. Студент сағында симфония оркестрына килә, әммә унда флейтистка кәрәк булыуы асыҡлана.

Яратҡан предметы — биология. Дарья Маркевич тиҙ арала Львовтан алыҫ булмаған мәктәптәрҙең береһендә биология уҡытыусыһы булып эшләй, сөнки педагогия семинарияһы уҡытыу хоҡуғы бирә.

Буласаҡ ире, «Туған мәктәп» украин гимназияһының йәш уҡытыусыһы — Лев Цвек менән Львов политехникаһында киске уйындарҙа таныша.

Ире менән бергә Львов яҡтарынан Тернополь өлкәһенә күсенә, Чортков ҡалаһында, Соленый ауылында уҡыта, ә һуңынан ғаилә Станиславта урынлаша (хәҙер — Ивано-Франковск). Голубь урамында йәшәй (2010 йылда Ивано-Франковск ҡала советы урамды уның хөрмәтенә исемләй).

2004 йылдың май айында вафат була..

## Әҫәрҙәре
Цвек — «Татлы печенье», «Байрам өҫтәленә», «Көндәлек һәм байрам көндәрендә», «Ҡунаҡтар һәм ғаилә өсөн», « Беҙҙең иң бәләкәстәргә», «Балаларға һәм ата-әсәләргә» һәм башҡа бестселлерҙар авторы. «Татлы печенье» китабы ун мәртәбә ҡабатлап баҫыла. Тоҙло эслекле бәлештәр һәм эсемлектәр рецептары өҫтәлгән был китап «Өй печеньеһы» исеме аҫтында нәшер ителә".

«Бәләкәстәргә һәм уларҙың ата-әсәләренә» рецептар һәм кәңәштәр йыйынтығы (Львов: Ҡарт Арыҫлан нәшриәте) т"Йыл китабы-2002" тип танылды.

«Татлы печенье» сираттағы мәртәбә 2013 йылда баҫыла (Львов: Ҡарт Арыҫлан нәшриәте). Китап Бөтә Украина «Йыл Китабы-2013» рейтингы версияһына ярашлы «Йәй Лидерҙары» исемлегенә эләкте.

## Иҫкәрмәләре

## Һылтанмалар
* Видавництво Старого лева. Автори. Дарія Цвєк
*
Кутья

**Кутья́** (*сочиво*, , , , ) — славяндарҙың (бигерәк тә көнсығыш, көньяҡ славяндарҙың) бөтөн бойҙайҙан, дөгөнән, һирәк осраҡта арпанан йәки башҡа ярманан өҫтөнә мәк һибеп йәки йөҙөм, сәтләүек, һөт, варенье, бал, шәкәр һалып бешерелгән, мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу табынына ҡуйыла торған ризыҡ .
Шулай уҡ, православтарҙың Бөйөк посында ла был блюдоны бешереү киң таралған.

## Килеп сығышы
Кутья — грек теленән үҙләштерелгән дөйөм славян һүҙе, византия телендәге һүҙҙән яһалған.
, мн. ср.- «бобы», которое является производным от ср.- «зерно».

## Традициялар
Көнсығыш славяндарҙа һәм поляктарҙа кутьяны мотлаҡ Раштыуа байрамы ваҡытында әҙерләйҙәр. Полесьела байрам үҙе үк Кутья йәки ярлы кутья (Раштыуа алдынан), бай кутья (суҡыныу диин байрамы алдынан) тип атала, ә рустарҙа кутейник тип Раштыуа сочельнигын әйтәләр.

Көнсығыш славяндарҙа ерләү һәм мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу табынында иң беренсе кутья (коливо, канун), унан ҡоймаҡ, баллы кеҫәл, ҡурылған йомортҡа һәм бутҡа бирәләр. Белорустар Дмитриев шәмбеһе төнөнән һуң, тәҙрәнән таҫтамал эләләр һәм тәҙрә төбәнә мәрхүмдәр өсөн кутья, ҡоймаҡ ҡуялар.
Раштыуа кутьяһы менән күрәҙәсәлек итеү ҙә билдәле. Кутья әҙерләү традицияһының тамырҙары мәжүсилек осорона, был блюдо ата-бабалар ризығы булып һаналған ваҡытҡа барып тоташа.
Көнсығыш славяндарының ышаныуы буйынса, мәрхүмдәр тере кешеләр кеүек төрлө ихтыяжға, бигерәк тә ризыҡ ихтыяжына эйә, тип яҙған этнограф Дмитрий Константинович Зеленин.
'.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Коливо — христиандарҙың мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу блюдоһы
* Сыть (блюдо)
* Сочиво
* Макитра һәм макогон
* Узвар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Вальсамон Феодор* Толкование на четвертое правило святых апостол  // Апостольские правила
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Кутья  // Российский Этнографический Музей
* Рецепты кутьи (колива) / Gotovim.RU
* Классические и необычные рецепты кутьи
Украина 2016 йылғы йәйге Паралимпия уйындарында

Бразилияның Рио-де-Жанейро ҡалаһында үткән 2016 йылғы йәйге Паралимпия уйындарында **Украинаның** 15 спорт төрөнән (академик ишеү, велоспорт, ултырған килеш волейбол, дзюдо, коляскала фехтование, йөҙөү, өҫтәл теннисы, пуля менән атыу, уҡтан атыу, футбол ДЦП, велотрек шоссе, паратриатлон, гол-болл) **172** спортсмены ҡатнашты.

## Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр
Козятын

**Козятын** () — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Козятын районының административ үҙәге.

2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 25 179 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәр
* Бондарук Анатолий Моисеевич (21.03.1958), ғалим, йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр докторы. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһынан Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы.

## Галерея

Bazhanov's school in Koziatyn 03.jpg|
Tank Kozyatyn.jpg|
Kazatin Tower.jpg|
Козятинський вокзал.JPG|


## Һылтанмалар
* Сайт города Козятын
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы

**Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы** (23 ноябрь 1928 йыл — 19 март 2011 йыл) — ғалим, музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968). 

## Биографияһы
Наил Шәғбән улы Ғөбәйҙуллин 1928 йылдың 23 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Исламбаҡты ауылында тыуған.

1960 йылда Н. Ғ. Йыһанов һәм А. С. Леман класы буйынса Ҡазан консерваторияһын тамамлай. 1960—1976 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында гармония, сольфеджио, рус музыкаһы һәм музыкаль формаларҙы анализлау, педагогика курстарын уҡыта, бер үк ваҡытта 1960—1973 йылдарҙа училищеның теория бүлеге мөдире булып эшләй.

1964 йылдан Гнесиндар исемендәге дәүләт музыка-педагогия институты аспирантураһында уҡый һәм 1968 йылда «Башҡорт совет музыкаһы тарихы» («История башкирской советской музыки») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.

1970 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. 1980—1988 йылдарҙа Республика халыҡ ижады һәм мәҙәни‑ағартыу эше ғилми‑методик үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

## Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостанда профессиональ музыка сәнғәтенең барлыҡҡа килеүен һәм үҫешен өйрәнеү менән бәйле, 50-нән ашыу ғилми һәм методик хеҙмәт яҙа.

Биш томлы «СССР халыҡтары музыкаһы тарихы» («История музыки народов СССР») коллектив фәнни хеҙмәтте әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша.

«Нәфисә» (И. Х. Хәбиров һәм Ғөбәйҙуллин либреттоһы, Мостай Кәримдең «Саҡырылмаған ҡунаҡ» поэмаһы буйынса, 1980) балетын, «Скрипка һәм симфоник оркестр өсөн концерт» (1967), Мостай Кәрим шиғырына «Тыуған ерем, һөйгән йәрем!..» («Мой край возлюбленный навеки») кантатаһын, камера‑инструменталь әҫәрҙәр, Ҡадир Даян, Абдулхаҡ Игебаев, Рәшит Ниғмәти, Дауыт Юлтый һәм башҡа әҙиптәрҙең шиғырҙарына романстар, йырҙар ижад итә.

Уҡыусылары араһында Э. М. Давыдова, Фәрит Камаев, Н. В. Әхмәтйәнова, Нажиә Аллаярова, А. Сәлмәнова һәм башҡа сәнғәт әһелдәре бар.

## Хеҙмәттәре
* Новый башкирский балет //Советская музыка. 1963. № 9.
* История башкирской советской музыки. — Уфа, 1968.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Композиторы Башкирии. — Уфа, 1964.

## Һылтанмалар
*    
* Он музыкой славил родной Башкортостан (К 85-летию со дня рождения композитора Наиля Губайдуллина). ИА «Башинформ», 23 ноября 2013 года
Талхина Динә Азат ҡыҙы

** Талхина Динә Азат ҡыҙы ** (27 июль 1952 йыл — 27 февраль 2007 йыл) — башҡорт шағирасе , 1992 йылдан Башҡортостан һәмда Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат шулай ук дойом  мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).   

## Биографияһы
Динә Азат ҡыҙы Талхина (Хафизова) Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Мәтәл ауылында тыуған. Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта урта белем ала.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1974 йылдан башлап Учалы районындағы Миндәк урта мәктәбендә инглиз теле, рус теле һәм әҙәбиәте дәрестәре буйынса уҡытыусы булып эшләй.

1977 йылда райондың «Серп и молот» («Ураҡ һәм сүкеш») гәзитенең бүлек мөдире була. 1981—2005 йылдарҙа Китап нәшриәтенең мөхәррире һәм бүлек мөдире.

## Ижад юлы
Динә Талхина ижад юлына 80-се йылдарҙа аяҡ баҫа. Проза һәм поэзия жанрҙарында берҙәй уңышлы эшләй, тәүге китаптарын кескәйҙәргә арнай.

1989 йылда «Тылсымлы күлдәктәр» тигән беренсе китабы донъя күрә. 1997 йылда — «Йөрәгемдә йырҙар йөрөтәм», 2001 йылда — «Йөрәгем — юнысҡы» һ.б. шиғри йыйынтыҡтар сығара.

Ә «Бармаҡтарым арыны» (1992), «Күңелле әлифба» («Веселая азбука»; 1993), «Әйтергә өйрәнәбеҙ» (2007) исемле китаптары балалар өсөн яҙылған. Уның шиғриәтендә ҙур урынды мөхәббәт һәм фәлсәфәүи шиғырҙар алып тора.

Уның һүҙҙәренә композиторҙар Рафиҡ Сәлмәнов, Салауат Низаметдинов, Руза Сәхәүетдинова һ.б. йырҙар яҙған. Шағирәнең әҫәрҙәре әзербайжан, рус, татар телдәренә тәржемә ителгән.

## Китаптары
# Тылсымлы күлдәктәр (1989).
# Бармаҡтарым арыны (1992).
# Веселая азбука (1993).
# Зәңгәргүҙ әкиәттәре (1993).
# Йөрәгемдә йырҙар йөрөтәм (1997).
# Йөрәгем – юнысҡы (2001).
# Йөрәгемдә йылдар йомола (2002).
# Мин – аҡтамыр (2006).  
# Әйтергә өйрәнәбеҙ (2007).
# Шиғри әлифба (2009).
# Япраҡ йәшергән сер (2017).

## Шағир тураһында

«Динә Талхинаның ижадын тын ғына аҡҡан йылғаға оҡшатам. Күңел күҙе күргәнгә тәрән, мул ул.» *Гөлназ Ҡотоева, шағирә*

Үлгән кешене лә терелтерҙәй һүҙҙәр таба белә ине Динә. Яҙыусыларҙы балалар өсөн яҙырға өндәр, һорар ине. Нәшриәттә балалар секторын булдырыу, кескәйҙәргә яҙған авторҙарға тейешле гонорар түләү, башҡа китаптарына ҡамасау булмаһын тип яныуҙары әле һаман күҙ алдымда", — тип иҫтәлектәре менән уртаҡлаша *Таңсулпан Ғарипова, яҙыусы, драматург*

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003)

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* 
* БДУ сайты 
* «Юлдаш» радиоһында Динә Талхина шиғырҙары
* «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә 
* Динә Талхина 
* «Ағиҙел» журналындә мәҡәлә
Соб

**Соб** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец, Иллинци, Ғайсин һәм Тростянец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 125 километр. Бассейн майҙаны — 2840 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Олександр Роговий. Про що шумлять верби: історичні нариси про Корчинці-Ротмистрівку-Вербівку (XVIII—XXI століття). — Вінниця: ДП «Державна картографічна фабрика», 2010. — 344 с.:іл. (с. 11-15)
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184с.
Словактарға һәйкәл

**Словактарға һәйкәл**— Икенсе донъя һуғышында һәләк булған словак яугирҙарына Липовецта ҡуйылған һәйкәл. Винница өлкәһенең урындағы әһәмиәткә эйә тарихи һәйкәле.

## Һүрәтләнеше
Алты метрлы, үҙенсәлекле конструкциялы гранит обелиск Липовец ҡалаһына ингән урынға ҡуйылған һәм Украина территорияһындағы шундай берҙән-бер монумент.

## Тарихы
1941 йылдың 22 июлендә Липовецкта Ҡыҙыл армияның вермахтҡа ҡаршы беренсе контрһөжүме була. Операция барышында СССР Ҡыҙыл Армияһының 12-се һәм 6-сы армияһы частары Өсөнсө рейх армияһы составында һуғышҡан словак мотобригадаһын ҡыйрата. Ошо ваҡиғанан һуң словактар Ҡыҙыл Армия яғына сыға һәм Чехословакия айырым бригадаһын төҙөй. Словак һалдаттары совет һәм немец ғәскәрҙәренең ҡапма-ҡаршы ут ямғыры аҫтында ҡала һәм күп юғалтыуҙар кисерә. Был словак һалдаттарының һуғыш осоронда бер көндә генә иң ҙур юғалтыуы була. Икенсе көнөнә советтарҙың контрһөжүме кире ҡағыла. Һәләк булған словак һалдаттары һуңғы алыш урынында Туғандар ҡәберендә ерләнә.

## Примітки

## Сығанаҡтар

* Офіційний сайт Липовецької міської ради. Липовець туристичний 
* «У Липовці національність загиблих визначили за черевиками». Газета «20 хвилин», 18 листопада 2011

## Әҙәбиәт

* «Під містом Липовцем грізно битва гула» : [Про участь Словацької армії в боях за Вінниччину] / В. Скрипник // Голос України. — 2006. — 6 липня.
* Pavel Mičianik. Slovenská armáda v ťažení proti Sovietskemu zväzu (1941 — 1944) I. V operácii BARBAROSSA. Vydavateľstvo: Dali-BB, s.r.o. — ISBN: 978-8-89090-37-2 

## Иҫкәрмәләр

* Відкриття пам’ятника словацьким солдатам, загиблим біля міста Липовець під час Другої Світової Війни. Кінохроніка 1942 року
* Бої за Липовець. Кінохроніка 1941 року
* Словацькі вояки в Україні та південній Білорусі (1941-43)
Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы

** Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы** (1907—21 май 1985 йыл) — Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, макизар.

## Биографияһы
Мөждәбә Гәрәй улы Шаһиев 1907 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Иманғол ауылында тыуған. Балалар йортонда тәрбиәләнә, башланғыс синыф уҡытыусыһы һөнәрен ала.

Илсе ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, һуңыраҡ колхоз рәйесе вазифаһында Сәфәр һәм Һәйтәк ауылдарында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың июлендә фронтҡа китә.

1942 йылдың йәйендә Витебск янында немец ғәскәрҙәренә тотҡонлоҡҡа эләгә. Бер нисә концлагерҙарҙы алыштырып, Франция территорияһына барып сыға, бында бер нисә әсир менән бергә француз партизан-макизарҙарына ҡаса.

1944 йылдың апреленән һәм һуғыш бөткәнсе француз партизан-макизарҙары составында фашистарға ҡаршы һуғыша, разведкаларҙа һәм диверсияларҙа ҡатнаша. Францияның Иссель, Тюль, Бриф, Эглетон ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Францияның бүләктәре — «Яугир миҙалы» һәм «Партизан миҙалы» менән бүләкләнә.

Һуғыш тамамланғас, Донбасс шахталарының береһендә эшләй. 1946 йылдың ғинуарында Һәйтәк ауылына ҡайта. Оҙаҡ йылдар дауамында Ватанына хыянат итеүҙә находился под подозрением . 1957 йылда Франция Президенты Шарль де Голль СССР-ҙың 1-се сәркәтибе Никита Хрущёвҡа хат яҙа, бында ул француз Ҡаршылығында ҡатнашҡан совет граждандарына үҙенең рәхмәтен белдерә, исемлектә Мөждәбә Шаһиевтың да исеме була. 1957 йылда уға партия билеты һәм бүләктәре ҡайтарыла.

## Хәтер
Свердловск киностудияһы «Советский Урал» киножурналы өсөн Мөждәбә Гәрәй улы Шаһиев хаҡында документаль фильм төшөргән.

## Бүләктәре
* Яугир миҙалы (Франция)
* Партизан миҙалы (Франция)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* *Баныу Ҡаһарманова.* Батырлыҡ — ҡандарында. // Йәшлек.
* *Аниса Янбаева.* Солдат должен быть уверен в своей правоте.//Республика Башкортостан, № 226, 20 ноября 2004 года.
Гальперин Давид Самойлович

**Гальперин Давид Самойлович** (7 июль 1925 йыл, Умань — 1993 йыл, Өфө) — СССР журналисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

Атаһы Самуил Ефимович (Шмил Хаимович) Гальперин бухгалтер була; әсәһе Песя (Поля) Давидовна Рабинович сығышы менән Украинаның Винница өлкәһендәге Теплик ҡасабаһынан. Әсәһенең ағаһы, 1 ранг хәрби инженер Яков Давидович Рабинович (1900—1937), Ленинград хәрби округының төҙөлөш-фатирҙар бүлеге начальнигы, 1937 йылда атыла.

Давид Гальперин Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

Тыныс осорҙа Ырымбур хәрби округы гәзитендә эшләй, 1958 йылдан — Өфөлә. «Ленинец» гәзитендә яуаплы-секретарь-баш мөхәррир урынбаҫары, 1970-80-се йылдарҙа Башҡортостан Журналистар союзы идараһының яуаплы секретары була. Был вазифаны вафатына тиклем башҡара.

Улы — журналист Иосиф Давидович Гальперин (1950).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Известные фоторепортеры Башкирии представили свои работы на выставке «Башпрессфото-2015», посвященной Давиду Гальперину
Гальперин Иосиф Давидович

**Гальперин Иосиф Давидович** (23 февраль 1950 йыл) — Рәсәй шағиры, яҙыусы, журналист. Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2015 йылғы «Йыл яҙыусыһы» милли әҙәби премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Иосиф Давидович Гальперин 1950 йылдың 23 февралендә Чкалов (хәҙерге Ырымбур) ҡалаһында тыуған.

1966 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Ленинец» гәзитендә шиғыры баҫылып сыға. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай, 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Бөтә Союз йәш яҙыусылар кәңәшмәһе ҡатнашыусыһы (1979 йыл, Мәскәү). Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары секцияһы ағзаһы. «Ленинец» гәзитенең әҙәби берләшмәһе етәкселәренең береһе (1977—1990), 1969 йылдан «Вечерняя Уфа», «Ленинец» (яуаплы секретарь) гәзиттәрендә — журналист, «Русский курьер»ҙа (Мәскәү) баш мөхәррирҙең беренсе урынбаҫары була, «Спасение» (яуаплы секретарь), «Первое сентября» (яуаплы секретарь), «Общая газета» (баш мөхәррир урынбаҫары), «Российская газета» (мөхәрририәт ағзаһы), «Огонек» журналы (күҙәтеүсе), йәнә «Московский комсомолец» һәм «Новые Известия» гәзиттәрендә эшләй, «Экономика» нәшриәтенең генераль директоры, «Совершенно секретно» баҫмаһының күҙәтеүсеһе була. Журналист һәм публицист булараҡ «Комсомольская правда», «Труд», «Советский спорт» гәзиттәрендә, «Журналист» журналында баҫыла.

Бөтә Союз КВН ярышында Өфө КВН командаһы ағзаһы була. Автор йыры фестивалдәре һәм "Юморина"ларҙың жюри ағзаһы. Бөтә Союз тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте эшендә, Башҡортостан һайлаусылар һәм депутаттар берекмәһен, Социаль-экологик союзды, Демократик Рәсәйҙе, Рәсәй Демократик партияһын, «Мемориал» йәмғиәтен (Өфө бүлексәһе), Йәмәғәт ойошмаларының берләшкән комитетын ойоштороуҙа ҡатнаша. Өфөлә 1987—1990 йылдарҙағы демонстрацияларҙы ойоштороусыларҙың береһе була. Артем Боровик фондының иң яҡшы журналистик тикшеренеү өсөн премияһы лауреаты (2009).

Мәскәүҙә йәшәй.
Атаһы — Гальперин Давид Самойлович

## Ижады
Шағир һәм прозаик булараҡ «Нева», «Знамя», «Арион», «Крещатик», «Бельские просторы», «Родники», «Стрелец» журналдары һәм альманахтарында, «Гуманитарный Фонд» (Мәскәү), «Человек и природа», «Экология и жизнь», «Истоки» гәзиттәрендә, коллектив шиғыр һәм пубицистика йыйынтыҡтарында баҫыла.

## Бүләктәре
Рәсәй Яҙыусылар союзының 2015 йылғы «Йыл яҙыусыһы» милли әҙәби премияһы лауреаты.

## Китаптары
* Аистиная кисть. Уфа: Башкнигоиздат, 1985.
* Дом человека. Уфа: Башкнигоиздат, 1990
(экология, совместно с Г.Розенбергом).
* Точильный круг. Уфа: Башкнигоиздат, 1990
* Литая сфера. М.: издательский дом Русанова, 1997.
* Щепоть. Париж-Москва-Нью-Йорк: Третья волна, 2000.
* …С искаженным любовью лицом. М.: Устойчивый мир, 2001.
* Эпоха расцвета шиповника". М.: РИК Русанова, 2005.
* Бронзовый век. М.: Зебра Е, 2010.
* Крики во сне. М.: Зебра Е, 2011.
* Отдел расследований. Фрагменты политической истории 1990—2020-х годов, 2021

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В Уфе пройдет творческий вечер журналиста и поэта Иосифа Гальперина. ИА «Башинформ», 24 февраля 2020 года 
* Иосиф Гальперин: «Из страдательного залога вырастает действительный». ИА «Башинформ», 9 января 2020 года 
*
Гальперин

**Гальпе́рин** — йәһүд ир-ат фамилияһы. Германияның Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан *Хайльбронн* ҡалаһы атамаһынан алынған.

**Гальпе́рин, Гальпе́рина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Гальперин Давид Самойлович (1925—1993) — совет журналисы.
* Гальперин  Иосиф Давидович (1950) — шағир, яҙыусы, журналист. 2015 йылғы «Йыл яҙыусыһы» милли әҙәби премия лауреаты.
* Гальперин Юрий Ильич (1932—2001) — Рәсәй геофизигы һәм космофизигы.
---------------
*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Собок

**Собок** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Немиров, Липовец һәм Ильинцы райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 33 километр. Бассейн майҙаны - 352 км².

## Галерея

Sibok in Ivanky 1.jpg|
Ivanky 34.jpg|
Ivanky 37.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с.
Уборть

**Уборть** (, ) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 292 километр.

## Галерея

Река Уборть2.jpg|
Река Уброрть3.jpg|
Yemilchyne, river Uborť.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1-2. — Л., 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с.
* Хроніка Убарцкага Палесся / Аўтар-укладальнік А. І. Атнагулаў; Навук.рэд. В. Л. Насевіч. — Мн.: Тэхналогія, 2001. 496 с.: іл.
Телина

**Телина** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Емильчино районы аша көньяҡҡа табан аға. Уборть йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны - 130 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Екологічний паспорт Житомирської області
Чорномин һарайы

**Чорномин һарайы** () — палац граф Чорномскийҙарҙың Винница өлкәһе Пещанка районы Чорномин ауылындағы һарайы. Ул Вашингтондағы Аҡ йортҡа оҡшаш. Архитектура ҡомартҡыһы Дәүләттең Милли мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән. 

1810—1820 йылдарҙа төҙөлгән. Төҙөлөш эштәре менән Одессалағы граф Воронцовтарҙың һарайын төҙөүе менән билдәле Франц Карлович Боффо шөғөлләнә. 

Һарайҙың икенсе атамалары: "20 долларлыҡ банкноталағы һарай", "Ҡыйралған һөйөү веногы".

Хәҙер һарайҙа ауыл мәктәбе урынлашҡан, хеҙмәт флигелендә - урындағы дауахана.

## Галерея

Файл:Czarnomin.jpg|
Файл:Chopnomyn palace 01.JPG|
Файл:Chornomyn palace 09.JPG|
Файл:Chornomyn palace 10.JPG|
Файл:Chopnomyn palace 02.JPG|
Файл:Chornomyn palace 08.JPG|
Файл:Chopnomyn palace 03.JPG|
Файл:Chopnomyn palace 04.JPG|
Файл:Chopnomyn palace 05.JPG|
Файл:Chopnomyn palace 06.JPG|


## Иҫкәрмәләр
* Чорноминський палац - маленьке історичне дежавю // Подільська радниця 
* «Білий дім» у Чорномині // День 

## Һылтанмалар
Мөхәмәтшин

**Мөхәмәтшин ** — башҡорт һәм татар халыҡтарында киң таралған фамилия. Ғәрәп һәм фарсы сығышлы «Мөхәмәтша» тигән ҡушма һүҙҙән яһалған. Мөхәмәт + шаһ: *Мөхәмәткә ҡараған*, *мосолман* мәғәнәһен аңлата.

* Мөхәмәтшин Ғәлимйән (1918—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы (1963) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, вице-адмирал. 2016 йылдың 7 октябренән Балтик флотының штаб начальнигы — командующийҙың беренсе урынбаҫары.
* Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы (1901—1981) — педагог һәм журналист.
* Мөхәмәтшин Урал Ғүмәр улы (1953—2017) — Рәсәй рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006).
* Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы (22 май 1947 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
* Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы (1949—2017) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 
----
* Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы (1953) — башҡорт журналисы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2016)
Сармашбаш

**Сармашбаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Зәй районы ауылы. Сармашбаш ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Сармаш йылғаһы буйында, Зәй ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 44 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Сармашбаш — аҫаба татарҙарҙың һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1735 йылдан Исәк атамаһы аҫтында билдәле.

Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

ХХ быуатта мәсет, мәктәп теркәлгән. 1920 йылға тиклем Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Яңы Спас улусы составында була.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Зәй районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1972 йылдан — йәнә Зәй районы составында.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Сәфәр

**Иҫке Сәфәр** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Иҫке Сәфәр ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Бүтәҙә һәм Терпеле йылғалары буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1757 йылда телгә алына. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, ә һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә состаында була. Башҡортостанда кантон идаралығы осоронда, 11-се башҡорт кантоны 1-се йортона ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1848 йылда — тирмән һәм мәсет; 1870 йылда — 6 тирмән (шул иҫәптән 4 ел тирмәне), мәсет һәм мәктәп; 1905 йылда — 2 хужалыҡ магазины, 2 бакалея кибете, 2 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән. Ауылда 1837 йылда 3 башҡорт мәктәбе (шулай уҡ мәсет йәки мәҙрәсә ҡарамағында 20 шәкерте менән 2 мәктәп), 1866 йылда 50 уҡыусы менән 1 мәктәп һәм 1867 йылда 80 шәкерте менән мәҙрәсә булған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 17 ихатала 166 аҫаба башҡорт һәм 4 йортта 34 керҙәш-башҡорт; 1816 йылда — 48 ихатала 292 башҡорт; 1834 йылда — 72 йортта 483 башҡорт; 1848 йылда — 83 ихатала 550 башҡорт; 1859 йылда — 939 башҡорт; 1870 йылда — 1083 башҡорт; 1912 йылда 315 йортта — 1572 аҫаба башҡорт һәм 59 йортта — 297 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы (1894—1957) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* *Ҡорбанғәле Бикташ улы Туҡтаров* — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се башҡорт полкы составында ҡатнаша, ике көмөш миҙал кавалеры. 1836 йылда 9-сы башҡорт полкы составында Мөхәмәҙей Ихсан улы Туҡтаров менән бергә Бессарабия янында Рәсәй империяһы сиктәрен һаҡлай.

## Иҫкәрмәләр