open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы

**Ғәбдиев Шәһәрғази Шаһыбал улы** (9 декабрь 1898 йыл — 5 июль 1979 йыл) — башҡорт шағир-импровизаторы. Беренсе донъя, граждандар, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Шәһәрғәзи Шаһыбал улы Ғәбдиев 1898 йылдың 9 декабрендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе (хәҙер Баймаҡ районы) Икенсе Этҡол ауылында тыуған.

Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем ала. Төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләгән.

Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында, Башҡорт милли хəрəкəтендә ҡатнашыусы.

«Башҡорт милләтсеһе» исеме тағылып репрессияға эләгә. 1929 йылдың 21 ноябрендә ҡулға алына һәм 58-2, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса 10 йылға хөкөм ителә. 1968 йылдың авгусында аҡлана.

1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнаша.

## Ижади эшмәкәрлеге
Шәһәрғәзи Ғәбдиевтың шиғриәте Аҡмулланың һәм Ш. Бабичтың ижады йоғонтоһы аҫтында ойошторолған. Үҙенең әҫәрҙәрендә Шәһәрғази Шаһыбал улы үҙ халҡын белем үҙләштерергә саҡыра һәм төрлөсә наҙанлыҡты тәнҡитләй.

«Ҡарагайүҙәк бәйете» исемле бәйетендә уҙәк темаһы булып («Ҡарағай-Үҙәге тураһындағы бәйет») башҡорт аҫаба ерҙәрен һатып һәм көс менән алынған хәлдәр менән бәйле тарихи ваҡиғалар торалар.

«Ирек алғас» («Свобода») исемле шиғырын Ғәбдиев Башкурдистан автономия алыуына бағышлай. «1914—1917 йылғы һуғыш бәйете» («Баит о войне 1914—1917 годов»), «Аслыҡ бәйете» («Баит о голоде»), «АРА бәйете» («Баит об АРА») һәм башҡаларҙа XX быуат башында булған һәләкәттәр — Беренсе донъя һуғышы, Башҡортостандағы аслыҡ, Бөйөк Ватан һуғышы нигеҙ булып торалар.

Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы әҫәрҙәренә — «1941-1945 йылғы һуғыш бәйеттәре» («1941-1945 һуғыш йылдарҙағы тураһында бәйеттәр»), «Еңеү», «Туғандар ҡәберенә ҡарап» тәрән илһөйәрлек мотивтары хас. Ғәбдиевтың ҡайһы бер әҫәрҙәре һәм унан яҙып алынған «Перовский», «Һары ла сәс», «Һырдаръя» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарының варианттары «Башҡорт халыҡ ижады» һәм «Башкирское народное творчество» йыйынтыҡтарына индерелә.

Шәһәрғәзи Ғәбдиев башҡорт фольклоры һәм топонимикаһы буйынса материалдар йыя. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең ғилми архивында һаҡланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кэрол Грейдер

**Кэрол Грейдер** (, 15 апрель 1961, Сан-Диего) — Америка ғалимы, молекуляр биолог, 1971 йылда Алексей Оловников тәҡдим иткән теория буйынса «хромосомаларҙың теломерҙар менән һаҡланыу механизмдарын һәм теломераза ферментын асҡан өсөн» Элизабет Блэкбёрн һәм Джек Шостак менән берлектә физиология һәм медицина буйынса 2009 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Джонс Хопкинс университеты профессоры (2014).
АҠШ Милли фәндәр академияһы (2003) һәм Америка философия йәмғиәте ағзаһы (2016).

Санта-Барбарала Калифорния университетын тамамлай (1983). Философия докторы дәрәжәһен 1987 йылда Берклиҙа Калифорния университетында ала.

## Бүләктәре
* Халыҡ-ара Гайрднер премияһы (1998)
* Розенстил премияһы (1999)
* Passano Award (1999)
* Richard Lounsbery Award (2003)
* Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы (2006)
* Уайли премияһы (2006)
* Луиза Гросс Хорвиц премияһы (2007)
* Диксон премияһы (2007)
* Пауль Эрлих һәм Людвиг Дармштедтер премияһы (2009)
* Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация с сайта Нобелевского комитета (инг.)
Джейн Аддамс

**Джейн Аддамс** (; 6 сентябрь 1860 йыл, Сидарвилл, Иллинойс штаты — 21 май 1935 йыл, Чикаго) — Америка социологы һәм философы, тыныслыҡ буйынса 1931 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Тыныслыҡ һәм азатлыҡ өсөн халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы президенты (1919—1929). Венералағы Аддамс кратерына уның исеме бирелгән. 

## Биографияһы
Рокфорд ҡатын-ҡыҙҙар семинарияһында уҡый.

Әхирәте Э. Старр менән халыҡтың иң ярлы ҡатламдарының, шул иҫәптән Европанан килгән эмигрант ғаиләләрҙең социаль мәсьәләләрен хәл итеү өсөн Чикагола Британиялағы  (инг.)баш. өлгөһөндә (англ. *settlement house*)  (инг.)баш. йәмәғәт хәйриә үҙәген ойоштора. Уның составында балалар яслеһы, китапхана, гимнастика залы, китап төпләү оҫтаханаһы, коммуналь кухня, художество студияһы, хеҙмәт музейы, йәш ҡатын-ҡыҙ хеҙмәткәрҙәр өсөн һәм башҡалар була. 

## Иҫкәрмәләр

## Төп хеҙмәттәре
* «Демократия и социальная этика» (Democracy and social ethics, 1902);
* «Новые идеалы мира» (New ideals of peace, 1907).

## Һылтанмалар
* Джейн Аддамс — стёртая страница истории США 
* Биография Джейн Аддамс на сайте Нобелевского комитета(инг.)
* Биография Джейн Аддамс на сайте n-t.ru 
* Видео логотипа Google к 153-ей годовщине со дня рождения Аддамс
Менделеев урамы (Өфө)

**Менделеев урамы** — Өфөләге урам. Киров, Совет, Октябрь районындарында урынлашҡан. Өфө урамдарының иң оҙоно һәм иң боронғоларының береһе. Ағиҙел йылғаһы ярынан башлана һәм Салауат Юлаев проспекты бөткән урын менән Һупайлы урамы башын бүлеп торған юлдар киҫелешендәге Энтузиастар урамы менән тамамлана.

## Тарихы
Менделеев урамы XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Ул Сергиев тауында XVI быуатта хезмәтле кешеләр күсеп ултырған, һәм был тау буйынса Сергиев урамы тип атала башлаған. XIX быуат урталарында уны Бәләкәй Сергиевтан (хәҙер Бехтерев урамы) айырыр өсөн, Ҙур Сергиев тип алмаштырғандар Бында, урамдың көньяҡ өлөшөндә өс Сергиев тыҡрығы барлыҡҡа килә, улар бер нисә исем алмаштырып, хәҙер Коллектив, Пирогов һәм Карпинский урамдары тип йөрөтөлә.

XX быуат уртаһынан Ҙур Сергиев урамы беренсе Санитар урамы тип үҙгәртелә, ә һуңынан урам рәсәй химигы Дмитрий Иванович Менделеев хөрмәтенә атала башлай

## Менделеев урамы бөгөн
Хәҙер Менделеев урамы Өфөнөң бөтә көнсығыш өлөшө аша үткән иң мөһим транспорт магистрале булып тора. Урам Өфөнөң тарихи урындарынан үтә: Иҫке Өфө, Йәшел Сауҡалыҡ, Яңы төҙөлөш. Урамдың төньяҡ өлөшөндә Уфимка йылғаһына ҡарай төшкән ҙур урманлы парк зонаһы урынлашҡан.

Урамдарҙа типовой күп ҡатлы төҙөлөш өҫтөнлөк итә. Унда Гурьев йәшелсә базаһы, ҙур «ХБК» сауҙа комплексы, күңел асыу комплексы «Ирәмәл», производство-сауҙа компанияһы БДБ Харис (элек — «Конди», ә уға тиклем — «Кондитер фабрикаһы»), Рәсәй фән академияһы Урал ғилми үҙәгенең (УНЦ РАН) ботаник баҡса-институты, сауҙа үҙәге «Башҡортостан», «Аҡбуҙат» ипподромы урынлашҡан. Шулай уҡ ВДНХ күргәҙмәләр үҙәге бар ине, артабан ул һүтелде, уның урынына яңы күргәҙмә комплексы төҙөлдө.

2015 йылдың 21 февралендә Ирәмәл күҙәтеү тәгәрмәсе асылды

## Галерея

File:Развлекательный комплекс Иремель.jpg|«Ирәмәл» күңел асыу комплексы 
File:Торговый центр Башкортостан.jpg|«Башҡортостан» сауҙа үҙәге
File:Ипподром Акбузат.jpg|«Аҡбуҙат» ипподромы


## Әҙәбиәт
* 
*
Трибуна (скульптура)

**«Трибуна»** — хоккей көйәрмәндәренә арналған бронза скульптура композицияһы. Скульптура Өфө ҡалаһында, Ленин урамында, «Өфө-Арена» боҙ спорт һарайы эргәһендә урынлаштырылған.

Композицияның авторҙары булып Өфөнөң йәш скульпторҙары сығыш яһай. «Трибуна» скульптураһын төҙөү проектына «Хейнекендың Берләшкән Һыра заводтары» сикләнгән йәмғиәтенең Шихан филиалы булышлыҡ итә.

## Тарихы
2013 йылдың 15 апрелендә «Башинформ» мәғлүмәттәр агентлығында асыҡ хат баҫылып сыға, унда «Союз» хоккей клубы көйәрмәндәренең ойошмаһы «Шихан» һыра заводына Өфө ҡалаһында хоккей көйәрмәндәренә арнап һәйкәл ҡуйыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Проектты тормошҡа ашырыу буйынса эшсе төркөм ойошторола, уға «Союз» хоккей клубы көйәрмәндәре ойошмаһының вәкилдәре һәм блогерҙар инә, ә идеологы булып спорт комментаторы, «Салауат Юлаев» хоккей клубының гимны авторы Моратов Азамат сығыш яһай.

2013 йыл дауамында эшсе төркөм көйәрмәндәр араһында буласаҡ скульптураны нисек күҙ алдарына килтереүҙәрен асыҡлау һәм уларҙың теләктәрен иҫәпкә алыу өсөн һорау алыу үткәрә. Һорау алыуға нигеҙләнеп, скульптураның өс эскизы эшләнә һәм тикшереүгә ҡуйыла. 2013 йылдың ноябрь айында оҙайлы бәхәстәрҙән һәм бөтә ҡыҙыҡһынған яҡтар менән булған консультацияларҙан һуң, проекттың эшсе төркөмө менән «Трибуна» эскизы буйынса скульптура композицияһын ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был композиция тауыш биреү барышында асыҡланған төп идеяны — хоккей көйәрмәндәренең берҙәмлеген сағылдыра

2 мартта хоккей көйәрмәндәренә арналған «Трибуна» ҡала скульптураһын асыу тантанаһы уҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  (рус.).&#x20;15 май 2014 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;15 май 2014 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;15 май 2014 тикшерелгән.
Адавие Эфендиева

**Адавие́ Эфе́ндиева** (; 1879, Евпатория&#x20;— 1944, Сәмәрҡәнд эргәһендә, Үзбәкстан) — ҡырым татар рәссам-орнаменталисы.

## Биографияһы
Адавие Эфендиева 1879 йылда Таврида губернияһының Евпатория ҡалаһында тыуған. Иртә йәштән өләсәһенән сигеү һәм туҡыу сәнғәтенә өйрәнә. Сигеү өсөн станокка тәүге тапҡыр 12 йәшендә ултыра, ә 4 йылдан һуң атаһы уға туҡыу станогын һатып ала һәм уны өйрәтеү өсөн туҡыусылыҡ оҫтаһын яллай.

1928 йылда Адавие Евпатория музейының милли сигеү түңәрәген етәкләй, сигеү техникаһына өйрәтә. 1930 йылда артель эшсеһе, артабан «Эски Орнек» («Иҫке биҙәк») артелендә сигеү инструкторы була. 1937 йылға ҡәҙәр 500-ән ашыу орнаменттар яһай. 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортацилау ваҡытында Сәмәрҡәнд ҡалаһы эргәһендә вафат була. Аҡлана.

## Ижады
1935 йылдан Адавие художестволы күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Тәүге һүрәттәре Мәскәүҙә уҙғарылған Ҡырым татарҙары һәм ҡарайымдары халыҡ сәнғәте оҫталарының күргәҙмәһендә, шулай уҡ I Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәттә үҙешмекәрлек күргәҙмәһендә күрһәтелә. Уның орнаменты менән биҙәкләнгән изделиелар Европала һәм АҠШ-та күрһәтелә. Адавие Эфендиева 200-ҙән ашыу орнаменталь композицияның авторы булып тора. Уның әҫәрҙәре араһында — ашъяулыҡ, никах таҫтамалдары, биҙәкле билбауҙар бар. Сәнғәт ғилеме белгесе Исмет Заатов буйынса, уның ижадына һүрәттең аңлайышлығы, үҙенә бер төрлө генә булған композиция хас. Адавие Эфендиева үҙенең композициялары тураһында былай тип һөйләй: «*Минең орнаменттарым — минең уйҙарым»*. Уның «Промшвей» артеле уҡыусылары араһында Алиева, Бекирова һ.б. бар. Эскиздары һәм һүрәттәре Таврида үҙәк музейы фодтарында (Симферополь) һаҡлана.


Adaviye Efendiyeva 02.JPG|Композиция (июнь 1943)
Adaviye Efendiyeva 03.JPG|Вырезка (май 1943)


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Исмет Заатов.* Крымскотатарское декоративно-прикладное и изобразительное искусство. — Симферополь : ТАРПАН, 2003. — 336 с.
* *П. Я. Чепурина.* Орнаментальное шитьё Крыма. — Москва; Ленинград : Всесоюзное кооперативное объединенное издательство, 1938. — 63 с.
* Творчество крымских вышивальщиц // Красный Крым. — 1936. — 15 нояб.; 1937. — 29 сент.
* *Иоффе М.* Вышивальщицы // Красный Крым. — 1940. — 8 марта
* *П. Чепурина.* Творцы орнамента // Красный Крым. — 1940. — 14 марта.
* Крымскотатарские художники : биобиблиограф. словарь / сост. Э. Я. Черкезова. — Симферополь : Доля, 1999
Таймаҫов Салауат Усман улы

**Таймаҫов Салауат Усман улы** (23 октябрь 1949 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).

## Биографияһы
Салауат Усман улы Таймаҫов 1949 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1973 йылда Өфө нефть институтының төҙөлөш факультетын тамамлай.

1973 йылдан «Востокнефтезаводмонтаж» тресының Стәрлетамаҡ идаралығында төҙөүсе булып эшләй. 1977—1986 йылдарҙа хеҙмәт эшмәкәрлеген Үзбәк ССР-ының Карши ҡалаһында дауам итә.

1987 йылдан Стәрлетамаҡта йәшәй. Стәрлетамаҡ педагогия институтында (2012 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта.

## Хеҙмәттәре
;Китаптары
* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 годов : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2000. — 203 с.
* Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. — Уфа : Китап, 2000. — 375 с. — ISBN 5-295-02163-7.
* Восстание под предводительством Е. И. Пугачева на территории Башкортостана. — Стерлитамак : Стерлитамак. гос. пед. ин-т, 2002. — 148 с.
* Башкортостан и Казахстан в период становления Оренбургской губернии. — Стерлитамак : Стерлитамакская гос. пед. акад., 2006. — 250 с. — ISBN 5-86111-268-1.
* Башкирско-казахские отношения в XVIII веке. — Москва : Наука, 2009. — 349 с. — ISBN 978-5-02-037567-3.
* История Стерлитамака. Пристань поколений. — Уфа «Китап», 2011. — 500 с. (авторҙаш)

;Мәҡәләләре
*  
* Ногайская Орда и ее отношения с Россией. // Вопросы истории. — 2006. — № 1. — С. 121—127. — ISSN 0042-8779.
* Роль Оренбургской экспедиции в присоединении Башкирии к России (1730-е гг.) // Вопросы истории. — 2008. — № 2. — С. 144—149. — ISSN 0042-8779.
* Южные башкирские территории в начале ХVIII века  // Ватандаш. — 2008. — № 4. — ISSN 1683-3554.
* Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века  // Ватандаш. — 2008. — № 8. — ISSN 1683-3554.
* Об отношениях башкир с казахами Младшего Жуза в период правления Нурали-хана ﻿// Вестник Челябинского государственного университета. - 2009. - № 37 (175). История. Вып. 36. - С. 54-58.
* Основание Оренбургской губернии в 1744 г. // Вопросы истории. — 2009. — № 12. — С. 141—144. — ISSN 0042-8779.
* Земельный аспект ранней истории Стерлитамака // Ватандаш. — 2010. — № 6. — ISSN 1683-3554.
* Стерлитамак в XVIII веке // Ватандаш. — 2011. — № 2. — ISSN 1683-3554.

## Һылтанмалар
* Таймасов Салават Усманович  // Стерлитамакский филиал Башкирского государственного университета.
Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы

**Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли** (8 июнь 1923 йыл — 27 июнь 2001 йыл) — тарихсы-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1990 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм III дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Тамимдар Хажиғәли улы Әхмәҙиев 1923 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы) Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1940 йылда урта мәктәпте тамамлай.

1941 йылдың ноябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Көнбайыш, Төньяҡ-Көнбайыш, Волхов, Төньяҡ Кавказ, 4-се Украина фронттарында һуғыша. 1943 йылға ҡәҙәр 1-се армияның 47-се айырым уҡсылар бригадаһында автоматчик, 1943 йылдың майынан 238-се айырым танк бригадаһында «Т-34» танкыһының механик-водителе була. Ике тапҡыр яралана. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) һәм ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1949 йылдан Миәкә районының Мәнәүезтамаҡ урта мәктәбендә уҡыта.

1959—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1969 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1970 йылдан ошо уҡ инстиутта өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңыраҡ бүлек мөдире була.

2001 йылдың 27 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
«Документы мужества и героизма. Башкирская АССР в период Великой Отечественной войны: документы и материалы» (1980), «Башкирия в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945: документы и материалы» (1995) йыйынтыҡтарының төҙөүселәренең береһе. 30-ан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Трудовые и ратные подвиги башкирского народа в годы Великой Отечественной войны //Вопросы истории Башкирии. Вып. 2. Советский период. — Уфа, 1972.
* Башкирская АССР в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1984. — 280 с.
* Вклад Башкортостана в Великую Победу. — Уфа, 1995.
* Воины — посланцы Миякинского района в боях за Родину. — Уфа. — 1995. — 54 с.
* Башкирская гвардейская кавалерийская : боевой путь Башкирской 112-й — 16-й гвардейской кавалерийской дивизии. 1941—1945 гг. — Уфа : Китап, 1999. — 368 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әхмәҙиев

**Әхмәҙиев**  — ир-ат фамилияһы. Әхмәҙиә исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.

**Әхмәҙиева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы (1937—1983) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970).
* Әхмәҙиев Риф Барый улы (13 февраль 1954) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010)
* Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы (1923—2001) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
* Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы (11 март 1968) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист, ғалим. Философия фәндәре кандидаты (2009).
* Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы  (5 апрель 1950 йыл — 6 август 2006 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Социология фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
* Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы (8 сентябрь 1952 йыл — 8 август 2022 йыл) — ғалим-социолог, парламентарий, политолог.
* Әхмәҙиев Рөстәм Рәйес улы 13 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-физиолог. Медицина фәндәре докторы, профессор.
----
* Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы (6 апрель 1960) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).
* Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы (16 ғинуар 1952 йыл) — уҡытыусы-новатор, уҡытыусы-методист (1992), Марат Минһажетдинов исемендәге премия лауреаты (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы (24 октябрь 1925 йыл — 13 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, йырсы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әхмәҙиә;
* Әхмәҙиә мәҙрәсәһе;
* Әхмәҙиә мәсете
Азат итеү (Стәрлетамаҡтағы монумент )

**«Азат итеү»** — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы монумент, 1919 йылдың майында граждандар һуғышы барышында А. Е. Воробьёв командованиеһы аҫтында 20-се Пенза уҡсылар дивизияһының был ҡаланы алыуына арналған.

## Тарихы
Стәрлетамаҡ ҡалаһын алыуҙың 56-йыллығына (ҡала колчаксыларҙан 1919 йылдың 25 майында тартып алына), ҡаланы азат итеү датаһы хөрмәтенә, шул һуғыш геройҙары — эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Көнсығыш фронты 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы яугирҙәре иҫтәлегенә, бик аныҡ булмаған исем йөрөтөүсе 23 май урамында монумент урынлаштырырға ҡарар ҡабул ителә. Һәйкәлде Стәрле йылғаһының уң яҡ бейек ярында урынлаштыралар. Композиция авторҙары-архитектор Ю. А. Подрядов (XX быуаттың 70-се йылдарында Стәрлетамаҡ ҡалаһының баш архитекторы) һәм скульптор М. П. Шабалтин. Асыу тантанаһы 1975 йылдың 25 майында үтә.

## Тасуирлама

Монументтағы барельефтар һалдаттар-ополчениела хеҙмәт итеүселәрҙе һүрәтләй, улар араһында ҡыҙ — санитар отрядтан Нина Теплова бар.

Реконструкциялағанға тиклем һәйкәлдәге «1919 йылдың 25 майында Стәрлетамаҡты аҡгвардееецтарҙан азат иткән Ҡыҙыл Армияның Көнсығыш фронты 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы яугирҙары һәм командирҙарына» тигән яҙыулы мемориаль таҡта бейек булмаған постаменттың үҙенә урынлаштырылған була.

Мемориаль ансамблде реконструкциялау барышында мемориаль табличка ҡуйылған постамент һүтелә; яңы таҡтаташ яугир скульптураһы пьедесталында пилон алдында ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мемориал на стерлитамакском городском форуме 
* Монумент «Освобождение». Портал «Sterlya»
Эрато (Әрмәнстан батшабикәһе)

**Эрато** () — Бөйөк Әрмәнстан батшабикәһе, Арташесидтар нәҫеленең һуңғы вәкиле. Батша Тигран III ҡыҙы, батша Тигран IV ҡатыны һәм бер туған һеңлеһе.

## Биографияһы
Эрато үҙенең бер туған ағаһы Тигран IV кейәүгә сыға, ул беҙҙең эраға тиклем 8 йылда Бөйөк Әрмәнстандың батшаһы була.

Беҙҙең эраға тиклем 5 йылда римлеләр Тигран IV һәм Эратоны тәхеттән төшөрә һәм батша итеп уларҙа тотҡонда булған Артавазд III тәғәйенләй, әммә ул тәхеттә тик 3 йыл ғына ултырып өлгөрә. Түңкәрелештән һуң тәхеткә йәнә Тигран IV һәм Эрато ултыра. Ләкин тиҙҙән Тигран IV төньяҡтан Әрмәнстанға һөжүм иткән тау кешеләренә ҡаршы алышта һәләк була, ә Эрато беҙҙең эраның 1 йылда (йәки беҙҙең эраға тиклем 1 йылда) тәхеттән баш тарта.

Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Эрато 6—12 (йәки 11) йылдарҙа йәнә Бөйөк Әрмәнстан батшабикәһе була. Эрато киткәс Әрмәнстанда Арташесидтарҙың нәҫеленең хакимлыҡ итеүе тамамлана.

## Әҙәбиәт
* 
* R. Naroll, V.L. Bullough & F. Naroll, Military Deterrence in History: A Pilot Cross-Historical Survey, SUNY Press, 1974
* H. Temporini & W. Haase, Aufstieg und Niedergang der römischen Welt: Geschichte und Kultur Roms im spiegel der neueren Forschung, Walter de Gruyter 
* E. Yarshater, The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1983
* R. Syme & A.R. Birley, Anatolica: studies in Strabo, Oxford University Press, 1995
* W.G. Sayles, Ancient Coin Collecting IV: Roman Provincial Coins (Google eBook), F+W Media, Inc, 1998
* P.M. Swan, The Augustan Succession: An Historical Commentary on Cassius Dio’s Roman History, Books 55-56 (9 B.C.-A.D. 14) (Google eBook), Oxford University Press, 2004
* R.G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume 1: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, Palgrave Macmillan, 2004
* V.M. Kurkjian, A History of Armenia, Indo-European Publishing, 2008
* M.A. Ehrlich, Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1 (Google eBook), ABC-CLIO, 2009
* M. Bunsen, Encyclopedia of the Roman Empire, Infobase Printing, 2009
* A. Mayor, The Poison King: the life and legend of Mithradates, Rome’s deadliest enemy, Princeton University Press, 2009
* Tacite, Annales, livre II, Chapitre IV.
* Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, p. 94 et 500
* Marie-Louise Chaumont, « L'Arménie entre Rome et l'Iran : I de l'avènement d'Auguste à l'avènement de Dioclétien », dans Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, II, 9.1, 1976, p. 76.
* René Grousset, Histoire de l’Arménie des origines à 1071, Paris, Payot, 1947 (réimpr. 1973, 1984, 1995, 2008), 644 p., p. 103-104.
* Gérard Dédéyan (dir.), Histoire du peuple arménien, Privat, Toulouse, 2007 (ISBN 978-2-7089-6874-5), p. 137.
Мәңгелек ут (мемориаль комплекс, Салауат)

**«Мәңгелек ут»** мемориаль комплексы — Салауат ҡалаһы яугирҙәре, һуғыштарҙа батырҙарса һәләк булған Тыуған ил һаҡсылары хөрмәтенә комплекс.

Мемориаль комплекс Салауат Юлаев бульварында, балалар һәм үҫмерҙәр ижады Һарайы эргәһендә урынлашҡан. Комплекс 1981 йылда асыла. Комплекс составына инә:
* Мәңгелек ут һәйкәл менән (постаментта катер). Һәйкәлдә яҙыу «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Тыуған ил һаҡсылары моряктар иҫтәлегенә». Катерҙа яҙыу «Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарының үлемһеҙ батырлығы хөрмәтенә»
* Зенит-артиллерия установкаһы — 100-миллиметрлы пушка.
* Катюша ракета ҡоролмаһы
* 1941—1942 йылдар өлгөһөндәге танк Т-34/76, 1942 йылдың мартында Калуга өлкәһенең Барятинский районында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
* БТР
* Советтар Союзы Геройҙарына — Бекетов В. С., Сухоруков А. Я., Әхтәмов Х. Б. һәм Рәсәй Геройы — В. Е. Трубановҡа мемориаль плита.
* Геройҙар фотоһы менән гранит стена
* «Сквер Ватанды һаҡлаусыларға арналған. 2000 йылдың 9 майы төҙөлгән» тигән яҙыулы гранит плита.

## Тарихы
1981 йылда мемориаль комплексҡа катер һәм мәңгелек ут менән һәйкәл инә. Ҡарауылсы катер Керчтән тимер юл буйлап килтерелә. Комплексты асыу тантанаһында махсус саҡырылған ветерандар-Кесе Ерҙә һуғышта ҡатнашыусылар сығыш яһайҙар. Еңеүҙең 65-йыллығына мемориаль комплекс реконструкциялана һәм мемориаль таҡтаташ, гранит стена һәм хәрби техника менән тулыландырыла.

Беҙҙең көндәрҙә «Мәңгелек дан уты» мемориалы янында иҫтәлекле саралар ойошторола, ветерандарҙы тәбрикләйҙәр, Салауат ҡалаһының һәләк булған яугирҙәре иҫтәлегенә веноктар һалалар.Йыл һайын 14 февралдә (совет ғәскәрҙәре Афғанстандан сыҡҡан көн), 9 майҙа (Еңеү көнөндә), 22 июндә (хәтер һәм ҡайғы көнө), аҙна һайын шәмбе көндәрендә ЗАГС-та теркәлгәндән һуң яңы өйләнешкән йәштәр мемориал һәйкәле янына сәскәләр һалалар.

## Ҡыҙыҡ мәғлүмәттәр
Мемориаль комплексты реконструкциялау проекты генераль подрядсыһы — «Флора» Муниципаль предприятиеһы.

Т-34 танкын Салауат ҡалаһына бүләккә «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте предприятиеһы алып бирә.

«Тыуған ил һаҡсылары — моряктарға» һәйкәл — катеры Керчь ҡалаһынан, Ҡара диңгеҙ флотында һәләк булған моряктар иҫтәлегенә, һуғышта ҡатнашҡан мичман Ғәлиев Михал Романович инициативаһы буйынса килтерелә. 1980 йылдың 29 июлендә Салауат Юлаев бульварында асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Экскурсия для участников автопробега уфимских десантников, посвящённого 70-летию начала Великой Отечественной войны и 81-й годовщине создания ВДВ по мемориальному комплексу «Вечный огонь» в Салавате
* История создания мемориального комплекса
Ева Симонайтите

**Ева Симонайтита Эдмондовна** (, 23 ғинуар 1897 йыл — 27 август 1978 йыл) — литва яҙыусыһы, Литва ССР-ының халыҡ яҙыусыһы.

## Биография
Көнсығыш Пруссия (хәҙерге Литваның Клайпеда районында) Ваганай ауылында тауған. Бала сағы ауырыу һәм мохтажлыҡ менән үтә, шуға күрә мәктәптә уҡый алмай һәм үҙ алдына шөғөлләнә. 1912—1914 йылдарҙа Аугенбург (Германия) шифаханалһында дауалана. Әйләнеп ҡайтҡас
«Eglė» литва йәмғиәтендә эшләй,
«Tilžės keleivis» гәзите һәм башҡа Ҡөнсығыш Пруссияның (Кесе Литва) литва баҫмалары менән хеҙмәттәшлек итә.
1921 йылда Мемельдә (Клайпеда) йәшәй. Машинисткалар һәм стенографистар курсын тамамлай. Литва консуллығында,
«Rytas», редакцияһында корректор «Prūsų lietuvių balsas» («Пруссияла Литва тауышы») редакцияһында, һуңыраҡ сеймикта (депутаттар йыйылышында) машинастка һәм тәржемәсе булып эшләй. Уңышлы «Шимонис Яҙмышы» романынан һуң һәм 1936 йылда дәүләт пенсияһы тәғәйенләгәндән һуң әҙәби эшкә тотона. Клайпеда ерҙәре Германияға ҡушылғас (1939 йылда) Каунасҡа ҡайта. Немец оккупацияһы йылдарында эҙәрлекләүҙәргә дусар була. 1963 йылда Вильнюста йәшәй. Өс орден (шул иҫәптән 1957 йылда Ленин ордены) менән бүләкләнә. Литва ССР-ының халыҡ яҙыусыһы исеменә лайыҡ була

Вильнюс ҡалаһының Антакальнис зыяратында ерләнгән. Ҡәберенә скульптор Данита Дануте-Варнаускена һәйкәл эшләгән. 1961—1978 йылдарҙа яҙыусы йәйге айҙарҙын үткәрелгән Прекуле ҡалаһында (Клайпеданан 21 км көньяҡтараҡ), 1984 йылда мемориаль музейы эшләй башлай.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
1914 йылдан матбуғатта баҫыла, әммә 1935 йылға тиклем уның исеме яҙыусы булараҡ билдәле булмай. Уның хикәйә, повесть һәм романдарының төп темаһы — "летувнинок"тарҙың, йәғни литва һәм Көнсығыш Пруссияның Клайпед крайындағы литваларҙың көндәлек тормошо.
Ошо темаға арналған «Шимонис яҙмышы» романы (1935, Литва дәүләт премияһы, 1936; руссаға тәржемә 1966 йылда) уға киң танылыу килтерә. «Пикчюрнен» повесы (1953, руссаға тәржемә «Буше һәм уның апалары», 1954) кулаклыҡтың асылын аса. «Вилюс Каралюс» романы (1-2 өлөштәр, 1939—1956, Литва ССР-ының дәүләт премияһы, 1958; руссаға тәржемә 1961 йылда) ХХ быуат башындаға литваларҙың тормошон киң тасуирлай һәм әлегә тиклем литва реалистик романының өлгөһө булып һанала.

«Ә шулай булды …» автобиграфик трилогияһы (1960, руссаға тәржемә 1963 йылда), «Сит өйҙә» (1962, руссаға тәржемә 1965 йылда), «Тамамланмаған китап» (1965, руссаға тәржемә 1968 йылда) XX быуат башынан Икенсе донъя һуғышы аҙағына тиклем осорҙо үҙ эсенә ала. Трилогияға «Яҡын тарихы» (1968) романы ҡушыла. «Кунялистың һуңғы сәйәхәте» Литваны һуғыштан һуңғы йылдарҙа һүрәтләй (1971, руссаға тәржемә 1974 йылда). Дөйөм алғанда Ева Симонайти ижады темалар һәм әҙәби алымдар буйынса ғәҙәти күренеш. Әҫәрҙәре бик күп телдәргә тәржемә ителгән.

## Әҫәрҙәре
* Raštai, t. 1—-6. Vilnius, 1956—1958.
* …А было так. В чужом доме. Неоконченная книга. Москва, 1973.

## Әҙәбиәт
* М. Слуцкис. Тропа, которая вывела на столбовую дорогу // М. Слуцкис. Начало всех начал. Москва, 1975.
* R. Dambiauskaite. Ieva Simonaitytė. Vilnius, 1968.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Anthology of the Lithuanian classic literature: Ieva Simonaitytė 
* Ieva Simonaityte Memorial Museum
Лидия Димковская

**Лидия Димковская** (макед. Лидија Димковска; 11 август 1971 йыл) — шағир, яҙыусы һәм тәржемәсе. XX—XXI быуаттар сиктәрендә Македон әҙәби теле нормаларына шаҡтай ҙур йоғонто яһай..

## Биографяһы
Лидия Димковская 1971 йылдың 11 авгусында Скопье ҡалаһында тыуған. Ошонда уҡ Изгеләр Кирилл һәм Мефодий Университетының филология факультетында сағыштырма әҙәбиәт ғилемен өйрәнә. Аҙаҡ Бухарест университетының филология факультетында румын әҙәбиәте өлкәһендә философия докторы дәрәжәһен ала. Күпмелер ваҡыт дауамында Словениялағы Нова-Горица ҡалаһында университет уҡыуҙары үтә. Мәҙәниәт һәм сәнғәткә арналған «Блесок» журналының шиғриәт бүлеге кураторы булып эшләй. 1995 йылдан — Македония яҙыусылар ойошмаһы ағзаһы.

Македонияның әҙәби сәхнәһендә 1990 йылдар башында уҡ күренә, тәү сиратта үҙенең метафорик һәм хикәйәләү-лирик шиғырҙары менән дан ала. Бер нисә шиғри йыйынтыҡтары сығарыла: «Рожби од исток» (1992), «Огнот на буквите» (1994), «Изгризани нокти» (1998), «Нобел против Нобел» (2001). Һуңыраҡ үҙен прозала һынап ҡарай, әҫәр яҙғанда постмодернизм алымдарын ҡуллана — уның иң билдәле романдары «Скриена камера» һәм «Резервен живот». Македонияның иң яҡшы егерме шағирын үҙ эсенә алған «Дваесет млади македонски поети» (2000) антологияһы авторы. Һуңғы ваҡыттағы баҫмаһы — 2016 йылда баҫылып сыҡҡан"Црно на бело" шиғырҙар йыйынтығы.

Димковская һәр саҡ әҙәби тәнҡитселәр араһында уңыш менән файҙалана, шулай, уның хатта дебют эше Студентски збор премияһына лайыҡ була. Уның беренсе «Скриена камера» романы Македония яҙыусылар йәмғиәтенең Стале Попов исемендәге премияһын ала. Роман бер нисә сит ил телдәренә тәржемә ителгән, шул иҫәптән, словен, словак, поляк, болғар телдәренә. Икенсе «Резервен живот» романы шулай уҡ был премияға лайыҡ була, бынан тыш, Европа Союзының әҙәби призы менән билдәләнә.

Уның македон теленән Любица Арсовская һәм Пегги Рейд тәржемә иткән pH Neutral History китабы, 2013 йылда Рочестер университеты нәшриәте сығарған Three Percent селтәре әҙәби журналының Иң яҡшы тәржемә китабы өсөн Премияһы менән билдәләнә.

Хәҙерге ваҡытта Люблянала йәшәй, серб һәм румын әҙәбиәтен тәржәмәләү менән шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр
Джанет Агрен

**Джанет Агрен** (6 апрель 1949 йыл) — швед актёры, күберәк итальян киноһында төшә.

## Тормошо һәм карьераһы
Джанет Швецияла, бер интервьюһында «Төньяҡ Неаполь» тип атаған Ландскрунала тыуа.

Модель карьераһы уны Рим ҡалаһына алып килә, унда ул Алессандро Ферсена етәкселегендәге драма мәктәбендә актерлыҡ оҫталығына өйрәнә.

Йәш актрисаның тәүге тапҡыр кинола төшөүе Лучано Сальсеның Colpo di stato фильмында була , тәүге ролдәре — «Чтиво» фильмында регистраторсы (1972) һәм «Аванти!» комедияһында шәфҡәт туташы.

Бөтәһе 57 картинала төшә, шул иҫәптән: «*Закодың һул ҡулы*» (1975), Лучио Фульчиның «*Тере үлектәр ҡалаһы*» (1980) Умберто Ленциның "*Каннибалдар тамуғы 2 "*(1980), «*Паника»* (1982), «*Ерән Соня»* (1985), Бад Спенсер менән «*Аладин»* комедияһы (1986) һәм "*Кеше-ҡомаҡ* "(1988) фильмдарында төшә.

1980 йылдар башында Агрен бер аҙ музыкаль карьераға эйә була.

1990 йылдар башында Джанет Агрен кинематографты ҡалдыра һәм АҠШ-ҡа күсеп килә, әлеге ваҡытта унда йәшәй. Итальян кинопродюсеры Карло Майеттоға кейәүгә сыға.

## Һайланма фильмографияһы
• Il giovane normale (1969) • Целлюлоза (1972) • Fiorina la vacca (1972) • Life Is Tough, Eh Providence? (1972) • Самый замечательный вечер в моей жизни (1972)• Аванти! (1972)
• Ingrid sulla strada (1973)• Убийца забронировал девять мест (1974) • Клещ (1974) • Левая рука Закона (1975) • Урановый сговор (1978) • Идеальное преступление (1978) • Железный комиссар (1978) • Смертельная погоня (1978) • Омары на обед (1979) • Город живых мертвецов (1980) • Ад каннибалов 2 (1980) • L’onorevole con l’amante sotto il letto (1981) • Паника (1982) • Не играй с тиграми (1982) • Глаза-кинжалы (1983) • Рыжая Соня (1985) • Стальные руки (1986) • Аладин (1986) • Ночь акул (1988) • Человек-крыса (1988)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальная библиотека Швеции Каталог — Джанет Ågren
Маргарета Крок

**Маргарета Кнутсдоттер Крок-Хаммар** (; 15 октябрь 1925 йыл, Стокгольм — 7 май 2001 йыл, Стокгольм) — швед актрисаһы. Драматик ролдәрҙә лә, комик ролдәрҙә лә уйнай белгән XX быуаттың бөйөк актрисаларының береһе тип иҫәпләнә. 1997 йылдан алып 2000 йылға тиклем Яңы йыл алдынан Скансенела Теннисондың *Out Ring, Bells Wild *поэмаһын уҡый, сығышы Швеция телевидениеһында (SVT) тура эфирҙа трансляциялана.

## Биографияһы

### Иртә йылдары
Маргарет майор Кнут Кроктың (1872—1947) һәм Маргарета Свенссондың (1900—1989) ҡыҙы була. Норртельела үҫә. Икенсе донъя һуғышынан һуң бер мәл стюардесса булып эшләй, аҙаҡ Римдан Стокгольмға күсеп килә һәм актриса булыр өсөн Король драма театрының театр мәктәбенә уҡырға инә. Синыфташтары араһында Ян-Улоф Страндберг, Алпан Эдвалль, Ларс Экборг, Макс Фон Сюдов һәм Ян Мальмше була.

### Актерлыҡ карьераһы
Актерлыҡ карьераһы ваҡытында ул йыш ҡына көслө ҡатын-ҡыҙҙар ролен уйнай, мәҫәлән: Кураж инәй, Гертруда Стайн йәки Ларс Норен пьесаһындағы Юджин О'Нилдың өсөнсө ҡатыны Карлотта Монтерей — ул швед телевидениеһы өсөн экранлаштырыла.

Крок комик ролдәрҙе сәхнәлә лә, кинола ла башҡара, шул иҫәптән Йест Экмандың *Morrhår och ärtor* (1986) фильмында әсә ролен башҡара, Таге Даниэльссондың бер нисә фильмында, шул иҫәптән, *Släpp fångarne loss, det är vår!* (1975), был фильм өсөн ул «Алтын ҡуңыҙ» премияһына лайыҡ була, «*Пикассо мажаралары*» (1978) фильмында ҡатнаша. Шулай уҡ 1989—1990 йылдарҙа Ханс Альфредсондың һәм Повель Рамельстың *Tingel tangel på Tyrol* ревюһында төшә. 

Крок Швед радиоһында *På minuten* мауыҡтырғыс тапшырыуҙарҙағы яҙмалары киң билдәлелек ала, әммә телевидение тарихына Skattkammarön телескетчына уның — «Ta 'rej i brasan!» тауышы ла инеп ҡала. 1974 йылда Крок О'Нил стипендияһына лайыҡ була. Үҫеп килеүсе быуындар өсөн Ева Бексельстың кассеталарҙа һәм компакт-дисктарҙа сыҡҡан балалар китабының аудиояҙмалары аша билдәле. 

## Үлеме һәм мираҫы
Маргарета Крок Стокгольмда дауаханала яман шештән вафат була. 2001 йылдың 20 июнендә Стокгольмда Юргорден утрауында Галерварвскиркогорден зыяратында ерләнә. Тиҙҙән Король драма театры эргәһендә актрисаның статуяһы барлыҡҡа килә. Уны Мари-Луиза -Экман инициативаһы менән бер мөйөшкә урынлаштыралар, шул ерҙә Маргарет Крок сығыштары алдынан гел тәмәке тартыр булған. Һәйкәл популяр туристик объектҡа әүерелә.

## Наградалары һәм премиялары
* 1966 — Йест Экман стипендияһы
* 1974 — Юджин O’Нил стипендияһы
* 1975 — Әҙәбиәт һәм сәнғәт король миҙалы
* 1976 — «Алтын ҡуңыҙ» (Släpp fångarne loss, det är vår! фильмындағы роле өсөн
* 1978 — Талия гәзите премияһы *Dagbladet* (*Kollontaj пьсаһындағы роле өсөн)*
* 1993 — Швед академияһының театраль премияһы
* 1995 — llis quorum король миҙалы
* 1998 — Театр ассоциацияһының алтын миҙалы

## Һайланма фильмографияһы

## Театр эшмәкәрлеге

### Ролдәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Крок, Маргарета (англ.) на сайте Internet Movie Database
* Крок, Маргарета на сайте Svensk Filmdatabas
* Крок, Маргарета на сайте Королевского драматического театра
Лыповец районы

**Лыповец районы** () — Винница өлкәһендәге упраднённай районы. Район үҙәге — Лыповец ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 37 727 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Липовецька РДА  
* Липовецька районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Рута Мейлутите

**Рута Мейлутите** (; 19 март 1997 йыл, Каунас) — Литва йөҙөүсеһе, олимпия чемпионы (2012) һәм донъя чемпионы (2013) — 100 метр дистанцияға брасс менән, вице-донъя чемпионы — 50 м брасс менән (2013), ҡыҫҡа һыуҙа донъя чемпионатының (2012) ике алтын һәм бер көмөш миҙалын яулаусы. 50 һәм 100 метрға ярыштарҙа брасс менән Донъя рекордын ҡуя. Литва тарихында йөҙөүҙә Олимпия уйындары миҙалын яулаусы берҙән-бер спортсы. Бөйөк Британияла йәшәй һәм эшләй.

## Биографияһы
Биш йәштән тренеры Гедрюс Мартиниониста йөҙөү менән шөғөлләнә башлай.

2002 йылдан Бөйөк Британия, Плимут ҡалаһында йәшәй һәм спорттағы йүнәлеше буйынса шөғөлләнә. Джон Руд етәкселегендә күнекмәләр ала.

### Йәйге олимпиада уйындары 2012

Олимпия уйындарында иң йәш спортсылар араһында 15 йәшлек Рута Мейлутите, өс дисциплина ҡатнашып, 2011 йылда үҫмерҙәрҙең Европа йәйге Олимпия фестивале сиктәрендә түбәндәге дисциплиналарҙа еңеү яулай: алдан үткәрелгән йөҙөштә, 50 һәм 100 метрға ирекле стилдә ярышып, ярашлы рәүештә 26-сы һәм 29-сы урындарҙы яулай, өҫтәүенә 50 метрлыҡ дистанцияла милли рекорд ҡуя. Алдан үткәрелгән 100 м брасс менән йөҙөштә спортсы яҡшы ваҡыт күрһәтә, бер ынғай милли рекорд ҡуя, ә ярымфиналда Европаның яңы рекордын ҡуя: 1.05.21. Финал уйындарында Мейлутите еңеү яулай, шулай итеп ул Литванан беренсе булып Олимпия уйындары миҙалын яулалаған йөҙөүсе, шулай уҡ һуңғы 16 йыл эсендә йөҙөү буйынса иң йәш Олимпия чемпионы.

## Ғаиләһе
Атаһы — Саулюс Мейлутис. Әсәһе Ингрида 2001 йылда 34 йәшендә юл-транспорт һәләкәтендә һәләк була. Фажиғәнән һуң бер йыл үткәс, атаһы Плимутҡа күсенә, унда медицина хеҙмәткәре булып эшкә урынлаша. Ул, ҡыҙының йөҙөүгә таланты булыуын тойоп, Рутаны Бөйөк Британиялағы алдынға клубтарҙың береһе — Plymouth Leander йөҙөү клубына бирә.

Рутаның ике өлкән ағаһы бар — Маргирис һәм Миндаугас.

## Наградалары
* «Литва алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының Ҙур командор кресы (8 августа 2012 года)
* 2012 йылда DELFI порталы һәм «Valstybė» журналы ойошторған конкурста Йыл кешеһе булып таныла.

## Иҫкәрмәләр
Македония Республикаһының Конституцияһы

**[[Македония Республикаһы]]ның Конституцияһы** () — Македония Республикаһының дәүләт идаралығы нигеҙҙәрен һәм кешенең төп хоҡуҡтарын билдәләүсе төп законы. Ағымдағы редакцияһы 2001 йылда ҡабул ителә һәм үҙ эсенә кешенең 15 төп хоҡуғын ала, шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр (шул иҫәптән, Охрид килешеүенә ярашлы, албандар) хоҡуҡтарын гарантиялай. Бойондороҡһоҙ республиканың беренсе Конституцияһы 1991 йылдың 17 ноябрендә ҡабул ителә, артабан уға 32 төҙәтеү индерелә.

## Тарихи конституциялар
Беренсе Конституция 1946 йылдың 31 декабрендә Югославия Федератив Халыҡ Республикаһының автономиялы республикаһы булған Македония Халыҡ Республикаһында ҡабул ителә. Нәҡ ошо Конституция македондарҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғын нығыта.

1974 йылдың 25 февралендә ҡабул ителгән Конституцияла Македония Социалистик Республикаһы тураһында һүҙ бара. Был Конституция үҙидаралыҡҡа күсеүҙе аңлата. 

1991 йылдың 8 ноябрендә референдумда Македония Республикаһының күпселек граждандары Македонияның дәүләт суверенитетын һәм бойондороҡһоҙ дәүләт ойоштороуҙы хуплай. 1991 йылдың 17 ноябрендә Македония Республикаһын юридик яҡтан нығытҡан конституция ҡабул ителә. Конституцияға ярашлы, республиканың социаль-иҡтисади һәм сәйәси ҡоролошо закон өҫтөнлөгө, кеше хоҡуҡтары һәм иректәре, властарҙың бүленеше, баҙар иҡтисады принциптарына һәм хәҙерге заман демократив йәмғиәтенең башҡа фундаменталь ҡиммәттәренә нигеҙләнә.

## Структураһы
Конституция преамбуланан һәм өлөштәрҙән тора. Конституцияның өлөштәре бүлектәргә бүленә:
* Төп положениелар
* Кешенең һәм граждандың төп иректәре һәм хоҡуҡтары
* Дәүләт власын ойоштороу
* Македония Республикаһының Конституция Суды 
* Урындағы үҙидаралыҡ
* Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
* Республиканың оборонаһы, хәрби һәм ғәҙәттән тыш хәл
* Конституцияға төҙәтеүҙәр
* Күсеү һәм йомғаҡлау положениелары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Устав НР Македонии 1946 года, Службен Весник на НРМ, 1/1947 (макед.)
* Устав СР Македонии 1974 года, Службен Весник на СРМ, 7/1974 (макед.)
* Текст конституции на македонском языке (макед.)
* Текст конституции на английском языке (инг.)
Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл (Өфө)

Өфөлә **сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл** ҡаланың Совет районында Еңеүҙең 50 йыллығы скверында Йәштәр һарайы артында урынлашҡан (элекке Юбилей Мәҙәниәт йорто).

## Тарихы
Һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумының «Өфө ҡалаһында сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл ҡороу» ҡарарына ярашлы 1993 йылдың 2 сентябрендә ҡабул ителә, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе М. Рәхимов тарафынан һәм Башҡортостандағы сәйәси репрессия ҡорбандарының Ассоциацияһының почетлы рәисе Х. Туләйев инициативаһы менән ҡул ҡуйыла.

Башҡортостан хөкүмәте һәйкәлдең иң яҡшы архитектура-художество төҙөлөшөнә конкурс иғлан итә.

Һәйкәл Ю. Солдатов (проект авторы, скульптор) һәм Л. Дубинский (архитектор) тарафынан эшләнә. Эштәрҙе Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте финанслай. «Урал таштары» сикләнгән йәмғиәте вәкилдәре (мәрмәр киҫәктәрен Карелияла таба) һәм «УМПО» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (бронза ҡоя) ярҙам күрһәтә.

2000 йылдың 23 декабрендә карел ташынан торған 6 метрлыҡ бейклектәге стела һәм бронзанан торған скульптура композицияһы (балаһын тотҡан әсә) асыла. Ташҡа «Сәйәси репрессия ҡорбандарының иҫтәлегенә», «Тик изге аҡыл тормошто һаҡлар …» (башҡорт һәм рус телендә) тигән яҙыуҙар һалынған.

Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл — Өфөнөң тарихи-мәҙәни ҡомартҡыһы, бөтә сәйәси репрессиянан һәләк булғандарға хөрмәт һәм ҡайғы билдәһе. Сәйәси репрессиялар ҡорбандарының Хәтер көнөндә һәйкәлгә сәскәләр һалалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Валитов Н. Ф. Неизвестная история города Уфы. — Уфа, 2004.
* Синенко С. Г. Неторопливые прогулки по Уфе. Городской путеводитель. — Уфа: Китап, 2010. — 376 с.
* Уфа: страницы истории./ Сост. М. В. Агеева. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с.
* Пулечкина О. П. Прогулки по старой Уфе: Архитектура XVI—XX вв. — Уфа, 1999.

## Һылтанмалар
* Памятник жертвам политических репрессий, г. Уфа, сквер 50-летия Победы
* http://imhomir.com/blog/Ufa/10745.html
Дзержинский һәйкәле (Өфө)

Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты№ 0300000184 № 0300000184.

## Тарихы
Феликс Эдмундович Дзержинский һәйкәле 1987 йылда Өфөлә Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) бинаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының прокуратура бинаһы) эргәһендә «Родина» кинотеатрының артындағы Дзержинский скверында ҡуйыла. Скульпторҙың авторы Ленинград рәссамы Альберт Серафимович Чаркин була. Скульптура Лнинградтағы «Монументскульптура» заводында бронзанан ҡойола, статуяның постаментының бейеклеге 3 метр, шымартылған карел гарнитынан эшләнгән. Һәйкәл ҡуйыу менән бер рәттән уның артына пирамидаль тирәктәр күсереп ултыртылған. 

Дзержинский һәйкәле беренсе проектта (1986 йылда) йөҙө менән Чернышевский урамына, КГБ-ның алғы күтәрмәһе яғына юнәлгән була, әммә аҙаҡ, Өфөнөң баш арихитекторы Рихмуков Фәриттең ҡарары менән, уны Крупская урамына ҡарай әйләндереп ҡуялар. Өфөлә һәйкәлде асыу тантанаһында 1924 йылда Дзержинскийҙың үҙе менән осрашҡан ҡарт коммунистар Александр Ефремов һәм Николай Самоделкин ҡатнаша. 

Һәйкәл халыҡ телендә «Тыуған илгә арты менән» тип йөрөтөлә, был исеме «Родина» кинотеатрының артында булыуы һәм уға арҡаһы менән тороуы менән бәйле. 

## Һылтанмалар
* Люди из тени. Башкирские чекисты отстояли свои идеалы
Совет майҙаны (Өфө)

**Совет майҙаны** Өфөнөң Киров районында, Совет һәм Пушкин урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
Совет майҙаны биләмәһе Күгәрсен биҫтәһенә ҡараған. Бында, Телеграф (Цюрупа урамы) һәм Губернатор (хәҙер Совет урамы) урамдары араһында таҡ һан яғында биш усадьба була, иң ҙуры сауҙагәр Артемий Нагаревтың (Ногарев йорттары) йорто була.

1930-сы йылдарҙа Ногарев усадьбаһын һүтәләр, ә уның урынына БАССР-ҙың Дәүләт планы бинаһын төҙөйҙәр. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң был бинаға өҫтәлмә төкәтмә бүлмәләр эшләйҙәр, уларҙы Сәнәғәт йорто менә тоташтыралар. 

1930—1960 йылдарҙы Совет майҙаны ҡаланың төп майҙаны була. Ошонан һуғыш йылдарында фронтҡа һалдаттар китә. Бында демонстрациялар, ҡаланың төрлө байрамдары үтә, ә 1955 йылдың декабрендә майҙанда тәүге ҡала шыршыһы барлыҡҡа килә. 1967 йылдың 1 ғинуарына ҡарай төндә майҙанда Башнефть бинаһында куранттар һуға. 1960 йылдар уртаһында өфөлө Подашевскаяның шәхси милеге булған мөйөш бинаһы һүтелә, элек бында почта һәм урамға исем биргән телеграф булған, ә 1920 йылда — «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең редакцияһы. Был бина урынына яңы бина төҙөлә, шунан һуң майҙан заманса төҫ ала.

Хәҙер майҙанда Ауыл хужалығы министрлығы бинаһы (элек — БАССР-ҙың совнарком бинаһы, архитектор Н. Зарубин), Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы (элек — Өфө дворяндар йыйылышы), куранттары менән «Башнефть» компанияһы бинаһы һәм № 3 Өфө гимназияһы (элек — Мариинский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы).

Әлеге ваҡытта майҙан рәсми ҡала үҙәге статусын юғалта, ул Октябрь проспектында урынлашҡан ҡала советы ҡаршыһындағы Ленин майҙанына күсә.

## Һылтанмалар
*  (рус.).&#x20; Уфимские ведомости&#x20;(2004-12-02).&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 25 сентябрь 2012.&#x20;14 июнь 2012 тикшерелгән.
*  (рус.).&#x20; Уфимские ведомости&#x20;(2004-12-09).&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 25 сентябрь 2012.&#x20;14 июнь 2012 тикшерелгән.
*  (рус.).&#x20; Горобзор.&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 25 сентябрь 2012.&#x20;14 июнь 2012 тикшерелгән.
* Советская площадь (Уфа) на Wikimapia

## Әҙәбиәт
* Синенко С. Г. Уфа старая и новая. — Уфа: Государственное республиканское издательство «Башкортостан», 2007. — 272 с. — 3000 экз.
Ленин майҙаны (Өфө)

**Ленин майҙаны** ҡаланың Октябрьский районында Октябрь проспекты эргәһендәге ҡала хакимиәте бинаһы алдында урынлашҡан («Ҡала советы»).

Майҙандың үҙәген Ленин һәйкәле биләй. Майҙан эргәһендә урынлаша:
* «Дөрөҫлөк» төнгө клубы (элек — «Гагарин» кинотеатры)
* «Тылсымлы донъя» күңел асыу комплексы
* Өфө планетарийы
* Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры
* М. Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы
Өфөлә Ленин майҙаны үҙәк майҙан булып тора, был ролде ул Совет майҙанынан үҙләштерә. Майҙанда Еңеү көнө, Ҡала көнө, һәм башҡа рәсми саралар үтә.

## Һылтанмалар
* Wikimapiaла Ленин майҙаны

## Әҙәбиәт
*
Төньяҡ Македония һәм НАТО

**[[Төньяҡ Македония Республикаһы]] һәм НАТО ([[НАТО|Төньяҡ Атлантик договор Ойошмаһы]])** әлеге ваҡытта илде альянсҡа ҡушыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. НАТО етәкселегенең Македония Республикаһын альянсҡа инергә саҡырыуы 2008 йылғы Бухарест саммиты ваҡытында Греция тарафынан бикләнә. НАТО илдәре, Македонияның атамаһына бәйле бәхәс хәл ителгәс, илдең НАТО-ға инергә яңынан саҡырыласағы менән килешә. Греция фекеренсә, күршеһенең конституция менән раҫланған исеме уның Грецияның Македония төбәген территориаль экспансиялауға ынтылышы тип баһалана. Вето һалынғас, БМО-ның Халыҡ-ара судына «Элекке югослав Македония Республикаһы» тигән атаманың НАТО-ға инеү өсөн ҡабул ителерлек вариант булыуы тураһында Греция өҫтөнән дәғүә бирелә. Греция етәкселеге иһә, Македонияны НАТО-ға алмау ҡарарының күмәкләп ҡабул ителеүен һәм ике ил араһындағы ваҡытлы килешеүҙең боҙолмауын билдәләп, дәғүәне урынһыҙ күрә. Греция ошо бәхәс арҡаһында Македонияның Европа берләшмәһенә инеүен дә тотҡарлай алыуын белдерә. АҠШ-тың элекке Дәүләт секретары Хиллари Клинтон Македонияны һәм Грецияны бәхәсте хәл итеү буйынса «ҡулай ҡарар табырға» һәм Македонияның НАТО-ға инеүен тотҡарламаҫҡа саҡыра. 2014 йылда, барлыҡҡа килеүенә 65 йыл тулғанда, НАТО әлегә яңы илдәрҙе ағза булырға саҡырмай тороуы тураһында иғлан итә. Ҡайһы бер аналитиктар, мәҫәлән, Атлантика советының аналитика үҙәгенән Хорхе Бенитес, өлөшләтә быны Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына бәйле донъя хәүефһеҙлегенә ҡағылышлы яңы шарттар тыуыуы менән аңлата.

Македонияла саммит һөҙөмтәләре буйынса һорашыу үткәрелә, һорашылған халыҡтың 82,5 проценты НАТО-ға ҡушылыу өсөн генә илдең Конституция менән нығытылған исемен үҙгәртеүгә ҡаршы булыуын белдерә. Шул уҡ ваҡытта 85,2 процент НАТО ағзаһы булыуға ҡаршы түгел.

Ил «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» программаһына 1995 йылда инә һәм, Албания кеүек үк, 1999 йылда ағза булыу өсөн тейешле эш-ғәмәлдәр планын үтәй башлай. Ил 1999 йылда НАТО-ның Югославияға һөжүмендә ҡатнаша, шулай уҡ Косово ҡасаҡтарын урынлаштырыу буйынса ярҙам ала. 2001 йылдың авгусында НАТО көстәре албан сепаратистары менән бәрелештәрҙә ҡатнаша, был алышта Милли азат итеү армияһы тигән фетнәсел албан төркөмө хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы тора. «Мул уңыш» операцияһы барғанда, утты туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәшкәнән һуң, НАТО ғәскәрҙәре урындағы хәрбиҙәр менән бергә баш күтәреүселәрҙе ҡоралһыҙландыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница на официальном сайте НАТО
Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы

**Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы** — Өфөләге ял итеү паркы. Ҡаланың Совет районында Менделеев, Сәғит Агиш урамдары һәм Салауат Юлаев проспекты араһында урынлашҡан.

## Тарихы
1917 йылдың Октябрь Революцияһына тиклем хәҙерге урмансылар паркы биләмәһе иң боронғо дворяндар нәҫеленән булған алпауыт Валентин Аполлонович Новиковҡа ҡараған. Янында уның ике ҡатлы ҡала ситендәге баҡса йорто урынлашҡан булған.

Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы 1966 йылдың 18 сентябрендә Менделеев урамы буйлап урман-парк зонаһында булдырылған һәм япраҡлы һәм ылыҫлы ағастарҙан торған ташландыҡ урман массивынан ғибәрәт булған.

2014 йылдың июненән авгусына тиклемге осорҙа Башҡортостан Президенты Р. З. Хәмитов инициативаһы буйынса парк территорияһы төҙөкләндерелә: бында яҡтыртыу үткәрелә, дөйөм оҙонлоғо 9 саҡрым булған йәйәүлеләр һәм велосипед юлдары һалына, шулай уҡ 80 эскәмйә һәм мәғлүмәт күрһәткестәре ҡуйыла. Паркта пикник өсөн зона ойошторола, балалар өсөн уйын майҙансығы, ике спорт майҙансығы төҙөлә. Был эштәрҙең хаҡы 50 миллион һум самаһы тәшкил итә.

Ҡала паркы хәҙер популяр ял итеү урыны булып тора. Бында зверинец вольерҙары урынлашҡан. Башҡортостан урмансылары урман паркына Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Ботаник баҡса-институты терәлеп тора.

## Һылтанмалар
*  (рус.).&#x20; Proural.info&#x20;(2014-09-02).&#x20;15 ноябрь 2015 тикшерелгән.