open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Булатов Хоҙат Сәлимйән улы

**Булатов Хоҙат Сәлимйән улы** (15 сентябрь 1906 йыл — 2 ғинуар 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының танкыға ҡаршы орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Хоҙат Сәлимйән улы Булатов 1906 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Бəлəбəй өйəҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының) Себенле ауылында башҡорт Сәлимйән Булатовтың ғаиләһендә донъяға килә. Ауылда башланғыс белем ала, ауыл хужалығында эшләй, һуғышҡа китер алдынан колхозда ферма мөдире була.

Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың июнендә Әлшәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.

1942 йылдың майынан Брянск, Көньяҡ‑Көнбайыш, Ялан, Үҙəк, Белоруссия, 2‑се һəм 1‑се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.

1943 йылда ВКП(б) сафына инә һәм шул уҡ йылда Тыуған илебеҙҙең иң юғары наградаһына лайыҡ булырлыҡ батырлыҡ күрһәтә.

Һуғышты гвардия өлкән сержанты булып тамамлай. Демобилизациянан һуң (1945) тыуған ауылы Себенлегә әйләнеп ҡайта, БАССР‑ҙың Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмəт итə, артабан Əлшəй районының «Мир» колхозында балыҡсылар бригадаһы бригадиры, колхозда янғын һүндереүсе булып эшлəй.

1982 йылдың 2 ғинуарында Себенле ауылында вафат була, шул уҡ ауылда ерләнгән.

## Батырлығы
Герой исеменə Үҙәк фронттың 61-й армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 58‑се гвардия кавалерия полкының танкыға ҡаршы орудие командиры сержант Булатов 1943 йылдың 27 сентябрендә Белорус ССР‑ы Нивки ауылы янында Днепрҙы аша сыҡҡанда һəм 29 сентябрендә Галки ауылы өсөн һуғыштарҙа күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була. Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 9 февралендә бирелә. Герой шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән наградлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944).
* Ленин ордены (09.02.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (15.12.1942)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Башҡорт йәштәре иттифағы

**Башҡорт йәштәре иттифағы** — Башҡортостан Республикаһының башҡорт йәштәре йәмәғәт ойошмаһы. Башҡорт йәштәре республика ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнашһын өсөн, уларҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын яҡлау маҡсатында ойошторолған. Өфө ҡалаһында  урынлашҡан. 1990 йылда төҙөлгән. 
## Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре
Башҡорттарҙың тарихи һәм мәҙәни мираҫын өйрәнеү һәм һаҡлау, традициялары үҫешен пропагандалау, йәштәрҙең буш ваҡытын һәм ижади эшмәкәрлеген ойоштороу.

## Эшмәкәрлегенең төп формалары
* Башҡорт йәштәре көндәре (1991 йылдан алып), 
* «Серле йондоҙҙар» (1999 йылдан алып), 
* «Һылыуҡай» (1992 йылдан алып) конкурстарын, 
* «Урал моңо» Халыҡ‑ара төрки йәштәре музыкаль ижады конкурс‑фестивален (1992 йылдан алып), 
* «Йәшлек‑шоу» республика йәштәре башҡорт эстрадаһы фестивален (1994 йылдан алып),
* «Шаяниум» башҡорт телендә шаяндар һәм отҡорҙар конкурсын (2001 йылдан алып) үткәреүҙә,
* Халыҡ-ара төрки йәштәре көндәрендә, 
* Халыҡ‑ара Азия‑Тымыҡ океан төбәге илдәре студенттары һәм йәштәре фестивалендә ҡатнашыу;
* «Буҙҡорт» спорт‑патриотик лагерын (1996 йылдан алып) ойоштороу.
## Идаралыҡ
## Бүлексәләр
* Ырымбур өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2002 йылдан алып), 
* Ҡурған өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2004 йылдан алып), 
* Силәбе өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2006 йылдан алып), 
* Һамар өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2007 йылдан алып), 
* Һарытау өлкәһе башҡорт йәштәре ойошмаһын (2005 йылдан алып).

## Ағза булып тора
* Халыҡ‑ара төрки йәштәре ойошмаһы (1991 йылдан алып), 
* Евразия йәштәре берлеге (2005 йылдан алып), 
* Республика йәштәр хәрәкәте (2007 йылдан алып)
*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге

## Һылтанмалар
* Башҡорт йәштәре иттифағы. Автор:Маликов Ф.Ә. Тәржемә: Дәүләтбирҙина Т.С. Башҡорт энциклопедияһы
* "Бәйләнештә" социаль селтәрендә рәсми төркөм
* Башҡорт йәштәре иттифағында яңы рәйес! Башҡорттар сайтында яңылыҡ. 13 Март 2012. 

## Иҫкәрмәләр
Муса Йәлил

**Муса Йәлил** (тулы исеме **Муса Мостафа улы Йәлилов**; 2 февраль (15 февраль) 1906 йыл — 25 август 1944 йыл) — СССР шағиры. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1929 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1956, үлгәндән һуң), Ленин премияһы лауреаты (1957, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Күп балалы ғәиләлә алтынсы булып тыуған. Атаһы — Мостафа Йәлилов, әсәһе — Рәхимә Йәлилова (Сәйфуллина).

Хөсәйениә мәсете мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда комсомолға инә. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.

## Хәтер
* Муса Йәлилдең яҡташы, башҡорт яҙыусыһы Cәғит Агиш яугир-шағирға «Яҡташтар» әҫәрен бағышлаған.
* Элекке СССРҙағы күп кенә ҡала урамдары герой исемен йөрөтә.
* Ҡазан Татар дәүләт опера һәм балет театрына шағир исеме бирелгән.
* Татарстандың нефть етештереү үҙәге, Сарман районындағы Йәлил ҡасабаһы Муса Йәлил исеме менән аталған.
* Мәскәүҙә, Ҡазанда, Ырымбурҙа, Әлмәттә һәм башҡа ҡалаларҙа уға һәйкәлдәр ҡуйылған.
* Ҡазанда шаирҙың музей-фатиры эшләй.

## Кинематографияла шағир образы
* «Моабитская тетрадь», реж. Леонид Квинихидзе, Ленфильм, 1968.
* «Красная ромашка», ДЕФА (ГДР).

## Китаптары
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* ''Ахатов Г. Х.'' О языке Мусы Джалиля / «Социалистик Татарстан». — Казань, 1976, № 38 (16727), 15 февраля.
* ''Ахатов Г. Х.'' Фразеологические обороты в поэме Мусы Джалиля «Письменосец». / Ж. «Советская школа». — Казань, 1977, № 5.
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* Муса Йәлил. Биография
* Рафаэль Мустафин. Муса Джалиль — поэт-воин, поэт-герой
* «Идель-Урал». Чуваши и татары в логове нацистов 
* Поверь мне, Родина
* О «Курмашеве и десяти других», казненных в Берлине за «подрыв военной мощи» Германского рейха
* Музей-квартира М. Джалиля в Казани 
* Стихи Муса Йәлил
* Стихи Мусы Джалиля 
* Стихи Мусы Джалиля
Хөсәйениә мәсете

**Хөсәйениә мәсете** (*Ырымбурҙың 6-сы йәмиғ мәсете*) — Ырымбурҙағы мәсет.

## Тарих
1892 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Ә. Ғ. Хөсәйенов аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет янында Хөсәйениә мәҙрәсәһе асылған.

1931 йылда мәсетте ябалар, Татар педагогия техникумы ятаҡханаһы тип үҙгәртәләр. 1992 йылда мәсет мосолмандарға ҡайтарыла.

## Имам-хатиптары
* Дәүләтшин Ғ. Ғ. (1890 йылдан)
* Ғөбәйҙуллин Р. (хәҙерге ваҡытта)

## Әҙәбиәт
* ''Денисов, Д. Д.'' Исторические мечети Оренбурга // Мечети в духовной культуре татарского народа (XVIII в. — 1917 г.). Мат-лы Всеросс. научно-практ. конференции (25 апр. 2006, Казань). — Казань: Ин-т ист. АН РТ, 2006. — С. 53-72.

## Һылтанмалар
* 
*
Әсекәй районы

**Әсекәй райо́н** () — Ырымбур өлкәһендәге район. Абдулла, Матвеевка, Грачёвка, Боғорослан райондары менән сиктәш.

## Билдәле шәхестәре
* Лавровский Константин Петрович (19.11.1898—7.03.1972), ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1953), химия фәндәре докторы (1937). 1934 йылдан алып Башҡортостанда нефть эшкәртеү заводтарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1953, 1959) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1967) ордендары кавалеры. Мартыновка ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* История Асекеевского района
Свердловск өлкәһе

**Свердло́вск өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Урал федераль округына ингән өлкә. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Төмән, Ҡурған һәм Силәбе өлкәләре менән сиктәш. Көньяҡ өлөшө Тарихи Башҡортостан биләмәләренә инә.

## Дәүләт ҡоролошо
Свердловск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
Свердловск өлкәһе Губернаторы — Свердловск өлкәһе башлығы һәм Свердловск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Свердловск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Свердловск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Свердловск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.

### Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Свердловск өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы.

## Билдәле шәхестәр
* Башенёв Валерий Алексеевич (22.02.1942), совет һәм Рәсәй баянсыһы, педагог, юғары мәктәп һәм музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. Профессор (2003). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2013). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Сығышы менән Карпинск ҡаалаһынан.

## Административ ҡоролошо

1996 йылда Өлкә власть органдары координациялау өсөн өлкәлә 5 Идара итеү округтары төҙөлә:
# Төньяҡ (Краснотурьинск),
# Көнбайыш (Первоуральск),
# Тау заводы (Түбәнге Тагил),
# Көнсығыш (Ирбит)
# Көньяҡ (Каменск-Уральский).

Бер нисә район (Екатеринбург һәм уның тирәһендәге райондар) бер ниндәй ҙә округҡа ла инмәй.

### Ҡала огругтары

### Муниципаль райондар

 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кашуб теле

**Кашуб теле** (шулай уҡ *помор теле*, *померан теле*; ) — лехит төркөмсәһенә ҡараған көнбайыш славян теле, кашубтарҙың милли теле. Гданьск тирәләрендә киң таралған. Хәҙерге ваҡытта кашуб телен 150 мең тирәһе кеше белә, уларҙан 52 мең тирәһе ул телдә өйҙә һөйләшә.

Кашуб теленә иң яҡын тел — поляк теле, кашуб теленең төп  поляк теленекеһе менән оҡшаш тиерлек. Кашуб теленең үҙенсәлеге — боронғо прус һәм немец телдәренән алынған һүҙҙәр (кашуб лөғәтенең яҡынса 5 проценты немец сығышлы). Баҫым ҡағиҙәләре һәм һуҙынҡы өндәрҙең бик көслө редукцияһы ла кашуб теленең төп үҙенсәлектәре булып һанала. Кашуб ерҙәренең көньяғында, поляк телендә кеүек, баҫым беренсе ижеккә төшә, ә төньяғында уртаҡ баҫым ҡағиҙәләре юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Әшә районы

**Әшә районы** — Силәбе өлкәһендәге район. Башҡортостандын баш ҡалаһы Өфөнән 100 км алыҫлыҡта ята.
Район, Минйәр районы үҙгәртелгәс, 1960 йылда ойошторола.

## География
Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — Салауат районы, төньяк-көнбайышта — Нуриман районы, көньяк-көнбайышта — Архангел районы, көнбайышта -Иглин районы) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районы менән сиктәш.

## Халҡы



Милли состав:
урыҫтар — 81,6 %;
татарҙар — 8,6 %;
башҡорттар — 6,3 %;
мариҙар — 1 %;
башҡа милләт вәкилдәре — 2,5 %;
## Иҫтәлекле урындар
*Игнатьев мәмерйәһе (Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Алыҫ, Серпиевский, Ямаҙы-Таш булараҡ билдәле) — эзбизле мәмерйә. Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәрен 1762 йылда баҫылып сыҡҡан "Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү" китабында Рычков Пётр Иванович яҙа. Мәмерйә хәҙерге исемен Игнат ҡарт буйынса бирелде, ул легендалар буйынса мәмерйәлә XIX быуатта йәшәгән. Игнатьевский мәмерйәлә кешеләр палеолит дәүере һүрәттәрен һаҡлаған диуары бар.

## Административ ҡоролошо

.
Районда 9 берекмә, 23 йәшәү пункты бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Энциклопедия Ашинского района 
* Сайт администрации Ашинского муниципального района
* Сайт бесплатных частных объявлений по Ашинскому району
Краснодар крайы

**Краснода́р крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округына ҡарай. Рәсәйҙең көньяғында, Төньяҡ Кавказдың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. 1937 йылдың 13 сентябрендә ойошторолған. Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Адыгей Республикаһы һәм тулыһынса танылмаған Абхаз Республикаһы менән сиктәш. Диңгеҙ аша Ҡырым Республикаһы менән сиктәш.

Административ үҙәге — Краснодар ҡалаһы.

Край биләмәһе ярҙары төньяҡ-көнбайыштан Азов диңгеҙе менән, төньяҡ-көнбайыштан Ҡара диңгеҙ менән йыуыла.


Файл:Krasnodar Krai Map.png|Край картаһы
Файл:Abrau.jpg|Абрау-Дюрсо күле
Файл:Apsheronsk.jpg|Тау далалары, Апшерон районы
Файл:Abinsk.jpg|Урман, Абинск районы


Төбәктә Сочи курорты урынлашҡан.

## Халҡы
Краснодар крайында 1989 йылда — 1864, 2002 йылда — 2061 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәр
* Лозовая Галина Фёдоровна (1.03.1939), ғалим-провизор, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1996—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фармакология ассоциацияһы президенты. Фармакология фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Приморско‑Ахтарск ҡалаһынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Краснодарского края 
* Портал исполнительных органов государственной власти Краснодарского края 
* Совет муниципальных образований Краснодарского края
*
Әл-Әзһәр университеты

** Әл-Әзһәр университеты ** — донъяла боронғо университет. Ҡаһирә ҡалаһында урынлашҡан
988 йылда Әл-Әзһәр мәсете нигеҙендә Фатимиҙар тарафынан асылған.
 Университет Мөхәмәт ҡыҙы Зөхрә исемен йөрөтә 1961 йылда Насер менән реорганизацияланған: университетта ауыл хужалығы, медицина һәм башҡа факультеттар ойошторола.

## Күренекле уҡытыусылар
* Мухаммад Абдо
* Мухаммад Абу Захра
* Асад, Мухаммад

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* аль-Азхар студенттары сайты
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы

** Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ** — (*[[инглиз теле|ингл.]]*'OECD** (**O**rganisation for **E**conomic **C**o-operation and **D**evelopment) [[Урыҫ теле|урыҫ.]] **ОЭСР** (**О**рганизация **э**кономического **с**отрудничества и **р*'азвития)*) — демократия һәм ирекле баҙар иҡтисадын таныған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара иҡтисади ойошма.

1948 йылда Европа иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы исеме аҫтында Маршалл планы сиктәрендә Европаны иҡтисади реконструкциялау проекттарын координациялау маҡсатында ойошторола.

Штаб-фатиры Парижда. Генераль секретарь (2021 йылдың 1 июненән) — Матиас Корманн (Австралия).

Ойошма ағзалары булған илдәр вәкилдәре советы етәкселек итеүсе орган булып тора. Унда бөтә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә.

2011 йылдағы мәғлүмәттәргә ярашлы, халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәрендә донъяның 18 % халҡы йәшәй.

## Ҡатнашыусылар
1960 йылдарҙа ойошманың составы һәм географик сиктәре киңәйә, 2021 йылдың майына уның составына 38 дәүләт, шул иҫәптән Европа берләшмәһенә ингән дәүләттәрҙең күпселеге инә. Европа комиссияһы (Евросоюз органы) ойошма эшендә айырым ағза булараҡ та ҡатнаша. Донъя эске тулайым продуктының 60 процент самаһы ағза-дәүләттәр өлөшөнә тура килә. Ойошмаға инеү датаһы күрһәтелмәгән дәүләттәр 1961 йылда уның ағзаһы була.

Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы киң аналитик эш алып бара, ағза илдәр өсөн тәҡдимдәр индерә һәм иҡтисади проблемалар буйынса күп яҡлы һөйләшеүҙәр ойоштороу майҙансығы булып хеҙмәт итә. Ойошма эшмәкәрлегенең байтаҡ өлөшө аҡсаны йыуыуға, һалым түләүҙән ҡасыу, коррупция һәм ришүәтселек ҡаршы көрәш менән бәйле.

## Ойошманы киңәйтеү буйынса пландар
1996 йылда Советтар Союзынан һуңғы Рәсәй, Эстония, Латвия һәм Литва илдәре Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеү тураһында ғариза бирә. Ғаризалары кире ҡағыла.

## Рәсәй һәм Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы
2007 йылдың майында ойошма етәкселеге Рәсәйҙе ағзалыҡҡа алыу тураһында һөйләшеүҙәр башларға ҡарар итә. 

Рәсәй етәкселеге бер нисә тапҡыр, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеү буйынса һөйләшеүҙәр тамамланғас, ойошмаға ҡушылыу процесы әүҙемләштереләсәк, тип күп тапҡыр билдәләй. 2012 йылдың авгусынан Рәсәй рәсми рәүештә Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инә һәм ағзалыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 2013 йылдың февралендә сит ил эштәре министрының беренсе урынбаҫары Андрей Денисов, Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеү буйынса һөйләшеүҙәрҙе 2013—2014 йылдарҙа тамамлау планлаштырыла, тип белдерә. Ул шулай уҡ берәүҙең дә был һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтергә йыйынмауын билдәләй.

2014 йылдың ғинуарында генераль секретарь Хосе Анхель Гурриа белдереүенсә, бөтә кәрәкле шарттар үтәлһә, Рәсәй ойошмаға 2015 йылда уҡ ҡушыла ала. Әммә 2014 йылдың 13 мартында Ҡырымдың ҡушылыуы һәм Украинаның көнсығышындағы һуғыш арҡаһында Рәсәйҙе ағзалыҡҡа ҡабул итеү билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатыла.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Веб-сайт ОЭСР
* Веб-сайт ОЭСР на русском языке
* Экономический обзор Российской Федерации ОЭСР (2006)
Эске тулайым продукт

**Эске тулайым продукт** (ингл. gross domestic product, GDP) — макроиҡтисад күрһәткес, илдең йыл буйына етештергән тауарҙар һәм хеҙмәттәр хаҡын күрһәтә. 1934 йылда Саймон Кузнец тарафынан индерелә.
Номиналь һәм ысын ЭТП (ингл. nominal and real GDP) була. Номиналь (абсолют) ЭТП һәҙерге һаҡта күрһәтелә. Ысын (инфляция менән) — үткән йыл (йәки башҡа нигеҙ йыл һаҡта) күрһәтелә. Номиналь ЭТП ысын ЭТП-ға бүлеү- ЭТПның дефляторы тип атала.

## Төшөнсә
«Экономикс» дәреслеге (К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю) нигеҙендә **Эске тулайым продукт** — йыл дауамында ил территорияһында етештерелгән әҙер тауар һәм хеҙмәттәрҙәң дөйөм баҙар хаҡы.
Эске тулайым продуктты бөтә тармаҡтарҙың (йәки институциональ секторҙарҙаң) тулайым өҫтәлмә хаҡы, рлюс продукттарға һалымдар  (продукттарға субсидияларҙы иҫәпләп сығарғандар һуң аҙыҡ-түлеккә һалым) күләме булараҡ иҫәпләргә мөмкин..

## Иҫәпләү ысулдары
* килемдәр буйынса
* сығымдар буйынса
* өҫтәү һаҡы буйынса

### килемдәр буйынса
: **ЭТП = милли килемдәр + амортизация + ситләтелгән һалымдар — субсидиялар — сит илдән таҙа фактор килемдәр (йәки + гастарбайтерҙар таҙа фактор килемдәр**, ҡайҙа:

: ** милли килемдәр = эш хаҡы + аренда хаҡы + процент түләүҙәр + корпорация килемдәре**.

### сығымдар буйынса
: Y = C + I + G + Xn\,, ҡайҙа

: Xn = Ex - Im\,

: **ЭТП = һуңғы ҡулланыу + капитал йыйыу (фирмаға инвестициялар; станоктар, йыһаҙ алыу)) + дәүләт сығымдары + таҙа экспорт (Экспорт — Импорт)**.

### өҫтәү хаҡы буйынса
: **ЭТП = өҫтәү хаҡы буйынса ҡушылдығы**.

: ** фирманың өҫтәү һаҡы = фирманың килеме — тауарҙы сығарыу хаҡы**.
'.

## ЭТП буынса алдынғы илдәр

## Рәсәйҙең ЭТПһы
2010 йылда Рәсәйҙең ЭТПһы хәҙерге хаҡта **45 166,0** млрд һум булды.

### Рәсәйҙең ЭТП үҙгәреше

 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Бюро экономического анализа США
* Статистический сборник «Международные сопоставления валового внутреннего продукта» на сайте Росстата
* Статистика ВВП по разным странам
* Окончательные результаты международных сопоставлений ВВП по странам мира по данным за 2005 г. (Публикация декабрь 2007)
Һарыҡташ районы

** Һарыҡташ районы ** — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендәге муниципаль район. Үҙәге — Һарыҡташ ҡасабаһы.

## География
Район Ырымбур, Һаҡмар, Төйлөгән, Ҡыуандыҡ, Беляевка райондары һәм Башҡортостан менән сиктәш. Майҙаны — 3,6 мең км².

## Административ ҡоролошо
# Александровка ауыл советы
# Бурунсы ауыл советы
# Васильевка ауыл советы
# Воздвиженка ауыл советы
# Гавриловский ауыл советы
# Желтинский ауыл советы
# Каировский ауыл советы
# Карағужа ауыл советы
# Надеждинский ауыл советы
# Түбәнге Асҡар ауыл советы
# Николаев ауыл советы
# Яңы Сауҡалыҡ ауыл советы
# Новочеркасск ауыл советы
# Петровский ауыл советы
# Һарыҡташ ҡасабаһы
# Спасский ауыл советы
# Иҫке Сауҡалыҡ ауыл советы
# Федоровский ауыл советы
# Черкасский ауыл советы
# Черноотрожский ауыл советы

## Фотографиялар

Файл:Свято-Троицкая обитель милосердия.jpg|Район үҙәгендә сиркәү
Файл:sakmara-saraktash.jpg|Һаҡмар Һарыҡташ районында


## Билдәле шәхестәр

* Аҡманов Ирек Ғайса улы (19.08.1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының  Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008) кавалеры. Ырыҫҡол ауылынан.
* Вакуленко Иван Логинович (18.01.1878—4.04.1955), ғалим-биохимик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1935). РСФСР-ҙың (1947) һәм Башҡорт АССР-ының (1944) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Спасский ауылынан.
* Черномырдин Виктор Степанович (9.04.1938—3.11.2010), Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең беренсе рәйесе (25.12.1993—23.03.1998). Черноотрожский ауыл советының Черный Отрог ауылнан.
* Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы (3.12.1932), башҡорт яҙыусыһы, тарихи-публицистик әҫәрҙәр авторы. Сәнкем-Биктимер ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рәсми сайт  
* Дәүләт власы ойошмлары сайтында район  
* Ырымбур өлкәһе сайтында район
Төйлөгән районы

**Төйлөгән районы ** () — Ырымбур өлкәһендәге район.

2014 йылда районда 18 763 кеше йәшәгән, шул иҫәптән яртыһы – 9089 кеше — район үҙәгендә.

## Этимология
Райондың исеме башҡорт телендәге төйлөгән (коршун) ҡошо исеменә тап килә. Район һәм ҡасаба гербында, флагында күмер тауы ташы менән төйлөгән һүрәтләнгән.

## География
Район Октябрьский, Һаҡмар, Һарыҡташ һәм Башҡортостан менән сиктәш. Майҙаны — 1,9 мең км².

## Милли состав
# урыҫтар — 74,3 %
# башҡорттар — 9,0 %
# татарҙар — 5,3 %
# ҡаҙаҡтар — 3,9 %
# украиндар — 3,8 %

## Тарих
Район 1928 йылда **Троицкий районы** тип төҙөлә. Үҙәге — **Троицкое** ауылы.
Район 1928—1934 йылда РСФСР-ҙын **Средне-волжская өлкәһе'' составына инә.<br />
1934 йылда [[Ырымбур өлкәһе]] төҙөлә. Район өлкәгә күсә.<br />
1960 йылда район үҙәге **Төйлөгән** ҡасабаһына күсерелә. Район исеме — Троцкий районы тип ҡала.<br />
1963 йылда район бөтөрөлә. Өлкәнең [[Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)|Октябрьский районы]] составына индерелә.<br />
1965 йылда район яңынан **«Төйлөгән районы»** тип төҙөлә.

== Билдәле шәхестәр ==

=== Хәрби кешеләр ===
* [[:ru: Оргин, Константин Петрович|Оргин Константин Петрович]] — [[Советтар Союзы Геройы]].

=== Фән ===
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] — башҡорт телсеһе, яҙыусы, филология фәндәре докторы.
* [[Ишбаев Кәрим Ғайса улы]] (1937 йылдың 9 феврале) — башҡорт теле белгесе, педагог.

=== Хужалыҡ эшмәкәрҙәр ===
* [[Ураҡсин Урал Ғәзиз улы]] — Башҡортостан Республикаһы Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.
* [[:ru: Самотаев, Пётр Филиппович|Самотаев Пётр Филиппович]] — механизатор, Социалистик хеҙмәт Геройы.

== Ҡоролош ==
# [[ауыл биләмәһе]] «Алмалы ауыл советы»
# ауыл биләмәһе «[[Благовещенский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Благодарновский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Городецкий ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Екатеринославский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Ивановский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Ключевский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Нововасильевский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Разномойский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Репьевский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Ташлинский ауыл советы]]»
# ауыл биләмәһе «[[Троицкий ауыл советы]]», эллеке район үҙәге
# ауыл биләмәһе «[[Тугустемирский ауыл советы]]»;
# **ҡала биләмәһе «Төйлөгән ҡасаба советы»''', район үҙәге
# ауыл биләмәһе «Чапаевский ауыл советы»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)

**Беля́евка райо́ны** — Ырымбур өлкәһендә район.

Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы — «Урал эргәһендә далаһы» урынлашҡан.

## Халҡы
Милли состав (2010): урыҫтар — 52,6 %, ҡаҙаҡтар — 24 %, татарҙар — 7,9 %, украиндар — 6 %, мордва — 2,5 %, немецтар — 1,9 %.

## Ваҡиғалар
* Беляевка мәктәбе һәләкәте. 2008 йылдың 10 октябрендә Белявка мәктәбендә Рәсәй Мәғариф тарихында иң фәжиғәле емерелеү була.

## Билдәле шәхестәр
* Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы — башҡорт шағиры (Алабайтал ауылы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Ҡыуандыҡ районы

**Ҡыуандыҡ районы** — Ырымбур өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан административ берәмек.

## Иҡтисад
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы – “Айтуар далаһы” урынлашҡан. Пржевальский аты (лат. Equus ferus przewalskii) — Урта Азия төбәгендә йәшәүсе ҡырағай аттар төрө йәшәй. 2016 йылда ҡурсаулыкта Владимир Путин булды .

## Ҡоролош
Район составында 19 ауыл биләмәһе була:
# Ҡыуандыҡ ҡалаһы
# Ейәнсура ауыл Советы
# Ибраһим ауыл Советы
# Ильинский ауыл Советы
# Краснознаменский ауыл Советы
# Красносакмарский ауыл Советы
# Ҡороюл ауыл Советы
# Маячненский ауыл Советы
# Мөхәмәтйәр ауыл Советы
# Новопокровка ауыл Советы
# Новоракитян ауыл Советы
# Яңы Сара ауыл Советы
# Новосимбирка ауыл Советы
# Яңы Урал ауыл Советы
# Оноприеновка ауыл Советы
# Первомайский ауыл Советы
# Сара ауыл Советы
# Урал ауыл Советы
# Сабатар ауыл Советы

* Район территорияһында өлкә ҡарамағындағы Медногорск ҡалаһы урынлашҡан. Ул — төбөктең сәнәғәт һәм иҡтисад үҙәктәренең береһе. 2014 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡалала 26,5 мең кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәр

* Рафаэль Аҙнағолов (13.2.1941 — 23.01.2015) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (Үрге Үтәғоло ауылы).
* Горбань Василий Моисеевич (1918—1977) — совет хәрби етәксеһе, генерал-лейтенант, Советтар Союзы Геройы (Федосеевка ауылы).
* Мстислав Ҡулаев (1873—1958) — беренсе башҡорт алфавитын теҙөүсе (Ейәнсура ауылы).
* Туҡтағолов Артур Бәҙри улы (1967 й.т.) — йырсы, музыкант, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (Кесе Сурай ауылы).
* Риф Тойғонов (1946—2014) — танылған башҡорт шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Сергей Чекмарев һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар Союзы рәйесе (Аҡсура ауылы).
* Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы (1959) — Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә танылған ғалим-педагог, философия фәндәре докторы, профессор, 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы (Буранғол ауылы).
* Фёдоров Павел Ильич — урыҫ совет яҙыусыһы, прозаик, «Генерал Доватор», «Витим золотой» китаптары авторы. (Ильинка ауылы).
* Шварёв Александр Ефимович, хәрби осоусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы РФ (Ҡыуандыҡ ҡалаһы).
* Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы (20.08.1917—20.11.2004) — педагог, 1949—1977 йылдарҙа Хәйбулла районы Әбеш урта мәктәбе директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1960), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Сығышы менән хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Асҡар ауылынан.

## Ҡыуандыҡ башҡорттары — [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Cоюзы Геройҙары]]

* Хәниф Фәйзуллин — Сабаҡлы ауылы.
* Йәғәфәр Әхмәтшин — Ҡотлой ауылы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт Кувандыкского района 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* САЙТЫ КУВАНДЫКА
Абдулла ҡала округы

**Абду́лла ҡала округы** — Ырымбур өлкәһендәге ҡала округы.

Ырымбур (300 км) — Һамар (300 км) — Өфө (300 км) өсмөйөш үҙәгендә тора.

## Билдәле шәхестәр
* Пушкарёв Василий Александрович (5.03.1959), ғалим-табип-онколог. Медицина фәндәре докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған табибы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы совхозының 1‑се бүлексәһенән.
* Разгоняев Николай Федорович (07.03.1938—2.12.2010), нефтсе, 1989—1999 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт Билдәһе»ордены кавалеры, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе, Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән Баклановка ауылынан. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Адамовка районы

**Ада́мовка райо́ны** — Ырымбур өлкәһе районы.

1932 йылда Ҡаҙағ ССР-нан РСФСР составына күсерелде.

Милли состав (2010): урыҫтар — 46,9%, ҡаҙаҡтар — 34,2%, татарҙар — 2,4%, украиндар — 6,6%, мордва — 1,5%, немецтар — 1,3%, башҡорттар-1,2%.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* Сайт Адамовского района Оренбургской области
Аҡболаҡ районы

**Аҡбола́ҡ райо́ны** Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһенә ҡараған административ-территориаль берәмеге — муниципаль районы. 1930-сы йылдарҙаҠаҙаҡ АCСР-ҙан РСФСРға индерелде.

Административ үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы.

## Географияһы
Биләмә майҙаны: 4977 км². Ҡаҙылма байлыҡтар: ҙур булмаған нефть (Копанский), газ (Ноғоман), шулай уҡ төрлө төҙөлөш сеймалы ятҡылыҡтары.

Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк һәм Беляевский райондары, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһы менән сиктәш.

Аҡболаҡ районы аша Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡболаҡ — «Ҡаҙағстан сиге» федераль юлы үтә.

## Тарихы
Аҡболаҡ районы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙ АССР-ы Аҡтүбә губернаһы составында 1921 йылдың 2 апрелендә барлыҡҡа килә. Уның составына 22 улус: Аҡболаҡ, Астрахань, Беляевскй, 1-се Бүртә (күсмә), 2-се Бүртә (күсмә), Жиренкопинский (күсмә), Илек (күсмә), Калинин, Ключевский, Крючковский, Михайловский, Николаевская, Ново-Алексеевская, Ново-Михайловская, Петропавловская, Саздинская, Тамдинская (кочевая), Томар-Уткульская (кочевая), Туатюбинская (кочевая), Харьковский, Хобдинский (күсмә), Яйсан улустары инә.

1921 йылдың 5 октябрендә Беляевский, 1-се Бүртә, 2-се Бүртә, Ключевский, Крючковский һәм Михайловский улустары Ҡырғыҙ АССР-ы (1920-1925) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе составына бирелә.

1921 йылдың 21 октябрендә Ново-Михайловский улусы Аҡтүбә губернаһының Аҡтүбә районына күсә.

1922 йылдың 5 июлендә Аҡболаҡ районы был Аҡболаҡ өйәҙе итеп ҡорола.

1924 йылдың 16 ғинуарында Аҡболаҡ өйәҙе бөтөрөлә. Уның территорияһы Аҡтүбә өйәҙенә ҡушыла.

1928 йылда Аҡболаҡ районы Аҡтүбә округы составында тергеҙелә.

1930 йылдың декабрендә, округтарға бүлеүҙе бөтөрөү сәбәпле, Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ына туранан-тура буйһондорола,  1932 йылдың февралендә ул Аҡтүбә өлкәһе составына инә.

1934 йылдың 7 декабрендә район составынан Ҡаҙаҡ АССР-ы составында ҡалған Мартукский районы сығарыла, ә Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ының Аҡтүбә өлкәһенән алынып, үҙ сиратында, РСФСР составындағы Ырымбур өлкәһенә бирелә.

1963 йылдың ғинуарында СССР-ҙа административ-территориаль бүленеш реформаһы үткәрелгәнлектән (1962—1963), Аҡболаҡ районы бөтөрөлә, ә 1965 йылдың ғинуарында тергеҙелә.

## Халҡы

## Территориаль ҡоролошо
Ырымбур өлкәһенең административ-территориаль ҡоролошо берәмеге булараҡ, Аҡболаҡ районына 15 ауыл Советы һәм 1 ҡасаба советы инә. Ырымбур өлкәһенең административ-территориаль бүленеше сиктәренә ярашлы, Аҡболаҡ муниципаль районы ауыл биләмәләре (ауыл Советы/ҡасаба советы статусы менән) 16 муниципаль берәмектән тора:

### Тораҡ пункттары
Аҡболаҡ районында 47 тораҡ пункт урынлашҡан.

## Иҡтисады
Районда сәнәғәт ҙур үҫеш алмаған. Район ауыл хужалығына: игенселек, ит-һөт, йөн етештереүгә махсуслашҡан.

Сагарчин ауылынан 17 километрҙа бөтә донъя граждандарын хеҙмәтләндереүсе автомобилдә Ҡаҙағстан сиген үтеү пункты урынлашҡан.

Сагарчин ауылы янында Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлығы йәғни Сикте һаҡлау идаралығының пункты урынлашҡан.

Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы — «Урал алды далаһы» урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт города
Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)

**Алекса́ндровка райо́ны** () — Ырымбур өлкәһе . Административ үҙәге — Александровка ауылы.

## География
Александровка районы Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 3,1 мең км². Төньяҡта Пономарёвка, көнсығышта — Шарлыҡ һәм Октябрьский, көньяҡта — Переволоцк, көнбайышта — Новосергиевка һәм Красногвардейск райондары менән сиктәш.

Районда нефть (Благодаровск-Коган төркөмө һәм Соболевск) һәм кирбес балсығы (Каменск) ятҡылыҡтары бар.

## Тарих
Территорияһы 1917—1922 йылдарҙа Башҡортостандың Туҡ-Соран, ә 1922—1924 йылдарҙа — Бәләбәй кантондары составында була.

Үҙ аллы булараҡ район 1935 йылдың 20 ғинуарында ойошторола.

## Халҡы
Халҡы — 19,3 мең кеше (2010), шул иҫәптән башҡорттар (11 %), уларҙың төп өлөшө Ырымбур башҡорттарына ҡарай.

Александровка районы — (Ҡыуандыҡ һәм Ҡыҙыл Гвардия райондары менән бергә) Ырымбур өлкәһенең башҡорттар тығыҙ йәшәғән төбәге. Милләттәртәребеҙ тупланып көн иткән иң ҙур ауылдар (2002): Аҡтейен, Иҫәнгилде, Күрпәс, Ҡәйепҡол, Ҡансыра, Ҡотос.

Башҡорт теле, мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ, райондың 2 мәктәбендә өйрәнелә (2013).

Александровкала 1998 йылдан «Ырымбур өлкәһенең Александровка районы башҡорттары ҡоролтайы», Ҡотос ауылында «Райхан» вокал ансамбле (1992 йылдан), «Сулпан» бейеү ансамбле (1993 йылдан) эшләй.

## Ауыл советтары
Районда 14 ауыл советы, 54 ауыл торама пункты бар.
# Александровка
# Георгиевский
# Добринский
# Ждановский
# Зеленорощинский
# Каликинский
# Марксовский
# Новомихайловский
# Романовский
# Султакай
# Тукай
# Хортицкий
# Чебоксаровский
# Яфар, Мишәрҙәр ауылы

## Районда тыуған шәхестәр
* Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (15.01.1934—6.03.2008), башҡорт театр актёры, кинорежиссёр, сценарист. «Башҡортостан» киностудияһын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1997 йылдан Рәсәй Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2010, үлгәндән һуң) лауреаты. Ҡәйепҡол ауылынан.
* Сәғит Агиш (25.12.1904 — 21.05.1973) — башҡорт яҙыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* С. Н. Сәйетов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Боғорослан районы

**Боғорослан районы** — Ырымбур өлкәһе районы. Административ үҙәк — Боғорослан ҡалаһы (район составына инмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Шарлыҡ районы

**Шарлыҡ районы** — Ырымбур өлкәһендәге район. Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка, Ырымбур өлкәһенең Октябрьский, Пономарёвка һәм Александровка райондары менән сиктәш. 1924 йылда район территорияһы Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составынан сығарыла.

## Райондағы ауыл советтары
# Богородский ауыл советы
# Дубровский ауыл советы
# Зерклинский ауыл советы
# Илкүлгән ауыл советы
# Ҡазан ауыл советы
# Константиновский ауыл советы
# Новоархангельский ауыл советы
# Яңы Мусин ауыл советы
# Новоникольский ауыл советы
# Парадеевский ауыл советы
# Преображенский ауыл советы
# Путятинский ауыл советы
# Ратчинский ауыл советы
# Сарманай ауыл советы
# Слоновский ауыл советы
# Титовский ауыл советы
# Шарлыҡ ауыл советы

Район аша «Ырымбур—Ҡазан» федераль юлы үтә.

## Билдәле шәхестәре
* Муса Йәлил (1906—1944) — татар шағиры, Советтар Союзы Геройы (1956). Мостафа ауылынан.
* Мелихов Василий Михайлович (13.07.1914—7.07.1990), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1987 йылдарҙа Өфөләге «Востокнефтезаводмонтаж» тресының слесарь‑монтажсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Богородское ауылынан.
* Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы (20.08.1939—9.08.2008), ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981). Яңы Муса ауылынан.
* Родимцев Александр Ильич (1905—1977), генерал-полковник, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* Борис Ельциндың ҡатыны Наина Ельцина (Титовка ауылы).
* Цыбин Иван Максимович (12.08.1922—26.07.1996), Советтар Союзы Геройы]] (1944). Һуғыштан һуң Башҡортостандың Федоровка районында йәшәй һәм эшләй (Новофедоровка ауылы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* Сайт газеты «На новые рубежи» Шарлыкского района Оренбургской области
Юғары иҡтисад мәктәбе

** «Юғары иҡтисад мәктәбе» милли тикшереү институты ** – Рәсәйҙен алдынғы һәм эре университеты  .
Университет профилдәре: йәмғиәт-иҡтисад, гуманитар фәндәр, информатика һәм математика.Университеттын филиалдары Санкт-Петербургта, Түбәнге Новгородта һәм Пермьдә бар.

2009 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды ..

Университет Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығына буйһонмай, тура Рәсәй Хөкүмәтенә буйһона.

Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша . Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
### Рейтингтар




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Юғары иҡтисад мәктәбе порталы
* Уфимский региональный центр довузовской подготовки  — официальный сайт
* Юғары иҡтисад мәктәбе Бизнес-инкубаторы 
* Case Club  — официальный сайт
Гай районы

**Га́й районы** — Ырымбур өлкәһенең административ берәмеге. Район территорияһы буйлап Яйыҡ йылғаһы аға.
1960 йылға тиклем *Хәлил районы* исемен йөрөткән.

## Тарихи
XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында (хәҙерге Гай районы биләмәләрендә) йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле.  Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында XIX быутта кире Гөбөрлө тауҙарына күсеп бер нисә ауылға нигеҙ һала: Ишбирҙе, Ҡунаҡ,  Әбүбәкир, Йомағужа (һуңыраҡ унан 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа, 4-се Йомағужа һәм Үҙәмбай ауылдары бүленеп сыҡҡан).

1960 йылда 3 ноябрҙә ойошторолған. Майҙаны — 2900 км2. Район үҙәге — Гай ҡалаһы. Районда 8 ауыл советы, 33 ауыл торама пункты бар.

## Халҡы
Халҡы — 10,7 мең кеше (2010), шул иҫәптән 32,4 % башҡорттар.
Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Ишбирҙе, Ишкенә, Нурбулат, Иҫке Хәлил, Үҙәмбай, Хәлил һәм башҡалар. Башҡорт теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ райондың 3 мәктәбендә өйрәнелә (2013). Гай ҡалаһында 2002 йылдың алып «Ырымбур өлкәһенең Гай районы һәм Гай ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы» эшләй, Нурбулат ҡасабаһында — башҡорт мәҙәниәте һәм көнкүреше музейы, «Умырзая» вокаль ансамбле, Ишкенә ауылында — «Йәйғор», Иҫке Хәлил ауылында «Сулпан» вокаль ансамблдәре эшләй.

## Ҡоролош
# Гөбәрле ауыл советы
# Ирекле ҡасабаһы
# Камейкинск ауыл советы
# Колпак ауыл советы
# Новониколаевск ҡасаба советы
# Новопетропавловск ауыл советы
# Репинск ауыл советы
# Хәлил ауыл советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ясный ҡала округы

**Я́сный ҡала округы** — Ырымбур өлкәһе ҡала округы.

Округ 2016 йылда ойошторола. Ҡала округында «Ясный» хәрби полигон-космодром урынлашҡан. «Днепр» программа буйынса ракеталарҙы осоралар.

Шулай уҡ районда ябыҡ ҡала (ЗАТО) Комаровский һәм хәрби аэродром  Ясный» урынлашҡандар.
## Ҡоролош
# Ясный ҡ.
# Акжар ауыл советы
# Веселовский ауыл советы
# Еленовский ауыл советы
# Комаровский ауыл советы
# Кумак ауыл советы
# Новосельский ауыл советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район өлкә сайтында 
* http://www.orenobl.ru/raion/yasnensky.php 
* хәкимиәт
Домбаровка районы

**Домбаровка райо́ны** — Ырымбур өлкәһе муниципаль районы. Үҙәк — Домбаровский ҡасабаһы. 

## Географияһы
Район Урало-Тобол платоһында, Ырымбур өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында, Орь-Кумак йылғалары араһында урынлашҡан. Майҙаны — 3,6 мең км². 

Рәсәй Оборона министрлығының районда урынлашҡан *Ащебутак* һәм *Домбаровский* хәрби аэродромдары бөгөнгө көндә ташландыҡ хәлдә. 

## Билдәле шәхестәре
* Иҙрисов Роберт Хәбиб улы (13.04.1944), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985) һәм уйлап табыусыһы (1980). Домбаровский ҡасабаһынан.
 
## Административ-территориаль ҡоролошо
Районда 7 берекмә бар:
# Ащебутакский ауыл Советы
# Домбаровский ҡасаба Советы
# Домбаровский ауыл Советы
# Заречный ауыл Советы
# Заринский ауыл Советы
# Красночабанский ауыл Советы
# Полевой ауыл Советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Һаҡмар районы

**Һаҡмар районы**() — Ырымбур өлкәһе районы.

Үҙәге Һаҡмар ауылы.

## География
Һаҡмар районы өлкәһенең үҙәгендә урынлашҡан. Ырымбур, Переволоцк, Октябрьский, Төйлөгән һәм Һарыҡташ райондары менән сиктәш. Майҙан — 2061&nbsp;км².

Районда Һайылмыш, Һаҡмар,Юшатыр  йылғалары аға.

## Тарих
1740 йылдын 25 августта Һаҡмар районында 1739-1740 йылдағы Башҡорт ихтилалы ҡатнашыусылары язалап үлтерелә (Василий Урусов етәкселегегдә).
1740 йылдын 17 сентябрендә  Һаҡмар ҡаласығында (Һаҡмар районы үҙәге) 170 кеше язалап үлтерелә.

## Халыҡ

Милли состав (2010): урыҫтар — 65,7%, татарҙар — 20,6%, Ҡаҙаҡтар — 5,8%, украиндар — 2,8%.

## Ҡоролош
# Архиповский ауыл советы
# Беловский ауыл советы
# Белоусовский ауыл советы
# Верхнечебеньковский ауыл советы
# Дмитриевский ауыл советы
# Егорьевский ауыл советы
# Каменский ауыл советы
# Краснокоммунарский ауыл советы
# Марьевский ауыл советы
# Никольский сельсовет
# Һаҡмар ауыл советы
# Светлый ауыл советы
# Среднекаргальский ауыл советы
# Татар-Ҡарғала ауыл советы. 
# Тимашевский ауыл советы
# Украин ауыл советы
### Татар Ҡарғалы ауылы

Татар Ҡарғалыһына тарихы 1743 йылға барып тоташа. Ул йылды ҡорола ғына башлаған Ырынбурҙың губернаторы Неплюев татарҙарҙы Урта Азия менән сауҙа элемтәһен тергеҙергә саҡыра. 1744 йылда Сәғит Хәлендә Елизавета Петровна Һаҡмар йылғаһы буйынан 64 мең дисәтинә ер бүлеп бирә. Сәғит Хәйәлин тыуған ауылы Байҙар Сабаһы һәм Ҡазан өйәҙенең башҡа ауылдарынан үҙе менән 173 ғаиләне ияртеп, Һаҡмар йылғаһы буйына барып ултыра.

1956 йылда Советтар Союзына Һиндстан хөкүмәте рәйесе Джавахарлал Неру килә, һәм ул Татар Ҡарғалыһы күреп килергә теләүен әйтә.  Ҡарғалы сауҙагәрҙәре Көнбайыш кешеләренән беренселәрҙән булып Һиндстанға Тянь-Шань тауҙары аша, серле тау һуҡмаҡтары менән барып етәләр.

Ауыл үҙәгендә ҙур Гостиный двор (күмәртә сауҙа үҙәге) була. Урта Азиянан каруандар Ырынбурҙың уҙып, туп-тура бында һатыу итергә килә.

1897 йылда Ҡарғалыла 13 мең кеше йәшәй. Халыҡ күбеһенсә һөнәрселек менән шөғөлләнә. Ауылда етештереү 20, 20 тирмән була. 1917 йылда халыҡ һаны 17 меңгә етә.

Каргалы кешеләре Көньяҡ Уралда 38 татар ауылынана нигеҙ һала. Юғары һәм Түбән Себенле, Стәрлебаш районында Йәшергән, Айдарали һәм Түбәнге Ибрай.

## Транспорт
Район территорияһы буйлап Мораптал–Һаҡмар (Өфө—Ырымбур тимер юлы өлөшө) тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.

Мораптал–Һаҡмар тимер юлы - Көньяҡ Урал тимер юлы, Башҡортостан Республикаһында 12 км). Көйөргәҙе районы аша үтә. 1980 йылда төҙөлгән.

## Билдәле шәхестәр
*Хөсәйенов Әхмәт Ғәли улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты

**Һатып алыу мөмкинлеге паритеты ** () — ике (йәки күберәк) аҡса берәмәктәр бәйләнеше. Ҡайһы бер тауарҙар һәм хеҙмәттәр йыйылмаһы һаҡы төрлө илдәрҙен аҡсаһында хисаплана.
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты теорияһы буйынса 190 һумға АҠШта бер литр һөт алырға мөмкин ????

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* О результатах Глобального раунда международных сопоставлений ВВП
Йәлил (ҡасаба)

**Йәлил** () — Татарстан Республикаһының Сарман районындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Күп тармаҡлы Әлмәт-Бөгөлмә-Ленин агломерацияһына инә. 

Ҡасаба Абдрахман, Ҡыҙыл Баҡса һәм Яңы Миңзәләбаш ауылдары менән «Йәлил ҡала тибындағы ҡасаба» муниципаль берәмәгенә инә. 
Ҡасаба Әлмәттән 34 км., Ҡазандан 240 км. алыҫлыҡта урынлашҡан. 
Ҡасаба янында Ыҡтың ҡушылдығы Миңзәлә йылғаһы аға.
 
Ҡасаба 1964 йылда нигеҙләнгән һәм шағир Муса Йәлил исемен йөрөтә.

## Халҡы

Халыҡ һаны— 14491 кеше. Татарҙар (77,7 %), урыҫтар (19,6 %). Тыуым — 12,7 %, үлем — 9,5 % , халыҡ һаны үҫеше — 3,2 %. Ирҙәр — 48,0 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 52,0 %. Эш йәшендәге кешеләр - 57,1 %, йәштәр — 28,8 %, ололар — 14,1 %.

## Иҡтсады
Сәнәғәт нигеҙе-нефть етештереү тармағы. «Йәлилнефть» нефть һәм газ етештереү идаралығы Татнефть-тең 18% нефтен етештерә. 2001 йылда Йәлилдә 500 тонна нефть сығарылған. 

## Социаль сфераһы
Ҡасабала бар:
* 6 балалар баҡсаһы
* 1-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
* 2-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
* Гимназия
* Махсус һөнәрселеҡ училещеһы
* Балалар музыка мәктәбе
* Балалар сәнғәт мәктәбе
* Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе
* Спорт-һауыҡтырыу комплексы (бассейн менән)
* Боҙ спорт һарайы
* Саңғы базаһы
* Ипподром (эшләмәй)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* terrus.ru — база данных России 
* Почтовые индексы Татарстана 
* ОКАТО
Ҡаҙағстан гимны

Ҡаҙағстан Республикаһы гимны (2006 йылдан).

## Һүҙҙәре
### Ҡаҙаҡ телендә

### Башҡорт телендә
: Алтын ҡояшлы һауаһы,
: Алтын орлоҡло далаһы,
: Батырлыҡҡа дан –
: Илемә ҡарасы!
: Бик борон заманда
: Даныбыҙ тыуған бит.
: Намыҫын бирмәгән,
: Ҡаҙағым көслө гел!

::**Ҡушымта:**
:::Минең илем, минең илем,
:::Гөлөң булып тыуҙым,
:::Йырың булып ағам, илем!
:::Тыуған ерем минең – Ҡаҙағстаным!

: Йәштәргә юл асҡан,
: Киң сикһеҙ ерем бар.
: Берлеккә тупланған,
: Ирекле илем бар.
: Ҡаршы ала ваҡытты,
: Мәңгелек дуҫындай.
: Беҙҙең ил бәхетле,
: Беҙҙең ил ошондай!

::***Ҡушымта***

### Урыҫ телендә
:Солнца свет в небесах,
:Урожай на полях,
:Песнь о смелых сынах
:Прославляют в веках!
:Слава нашей земли
:С давних пор на устах.
:Как ты горд и силён,
:Мой родной Казахстан!

::**Припев:**
:::Край мой родной! Мой народ со мной!
:::В поле цветок, взращенный тобой.
:::Песня звенит на устах народа:
:::Родина — свобода — вечный Казахстан!

:Все пути предо мной
:Распахнул шар земной,
:И сплочённый народ
:В светлый путь нас зовёт.
:Кровных уз и добра,
:Счастья нового дня –
:Ты, отчизна моя,
:Всё дала мне сполна!

:::***Припев***

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Урыҫ телғә эквиритм тәржемәһе)
* 
* 
* 
* 
* 
* старый гимн 1945—2006 гг.(без слов)
Шорт

**Шорт** ( — *ҡыҫҡа һатыу*, *етешһеҙлек менән һатыу*, *ҡыҫҡа позиция*, *түбәнеүғә уйын*, *РЕПО махсус килешеүе*) — һатыусының булмаған ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу (йәки аҡса, тауар).
Жозеф Фурье

**Жан Батист Жозеф Фурье** (21 март 1768 йыл — 16 май 1830 йыл) — француз математигы һәм физигы. Айырыуса үҙенең Фурье рәттәре менән һәм уларҙы йылы үткәреү һәм тирбәлеү буйынса мәсьәләләрҙә тәүгеләрҙән ҡулланыусы булараҡ билдәле. Шулай уҡ Фурье үҙгәртеүе һәм Фурьеның йылы үткәреүсәнлек законы уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Хеҙмәттәре
* 

* 

* 

* 

*  

* 

* 

* 

## Әҙәбиәт
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том 3. Математика XVIII столетия. (1972) 
* *Титчмарш Э. Ч.* Введение в теорию интегралов Фурье. Перевод с английского Д. А. РАЙКОВА. Государственное издательство технико-теоретической литературы. Москва-Ленинград: 1948.
* *Карташкин А.* Преобразование Фурье. НиТ, 2000.
* 
* 
* 
* Храмов Ю. А. Физики|часть Фурье Жан Батист Жозеф (Fourier Jean Baptiste Joseph)|с. 286|ссылка часть 1355.
* *Рональд Н. Брейсуэлл*. Преобразование Фурье. Scientific American. В мире науки. № 8, 1989, стр. 48–56
Ҡойроҡһоҙҙар

**Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары**() — 6000-гә яҡын төрҙө берләштергән ер-һыу хайуандары; тәлмәрйен, әрмәнде кеүек бөтә ер-һыу хайуандары

Ҡойроҡһоҙҙарҙың боронғо вәкилдәре Урта Юра осорондаға ятҡылыҡтарҙын (≈165 млн йыл элек) билдәле. Тик әлеге һыҙаттағы ҡойроҡһоҙҙар Триас осорондағы ҡаҙып табылған ҡалдыҡтарға хас.

Хәҙерге заманда ҡойроҡһоҙҙар тропиктарҙан субарктик регионға тиклем таралған. Күпселек төрҙәре дымлы тропик урманда  тереклек итә.

Ҡойроҡһоҙҙар күберәк ҡоро ерҙә йәшәй, ләкин һыу менән бәйләнешен юғалтмайҙар. Уларҙың тәне ҡыҫҡа һәм тәбәнәк. Баштары киң һәм кәүҙә бенән таташҡан. Муйындары һәм ҡойроҡтары юҡ. Тиреләре яланғас һәм дымлы. Баштарында күҙ ҡабаҡтары  булған ике күҙ, ике танау тишеге бар.

Һауаны үпкәләре һәм тире аша һулайҙар. Һыуҙа өҙөк-өҙөк хәрәкәт итәләр. Аяҡтарында йөҙөү ярылары бар. Алғы аяҡтары ҡыҫҡараҡ, йөҙгән ваҡытта тәнгә табан ҡыҫылалар. 

Ҡоро ерҙә артҡы аяҡтары менән һикереп-һикереп йөрөйҙәр. Улар тәүлектек теләһә ҡайһы ваҡытында әүҙем.

Ҡойроҡһоҙ амфибиялар үрмәкселәр, ҡырмыҫҡалар, ҡыҫалалар, ер селәүсендәре, ҡоро ер һәм һыу моллюскылары, бөжәктәр менән туҡлана. 

Аҙыҡты күҙҙәре ярҙамында эҙләп таба. Осоп барған бөжәктәрҙе генә аулайҙар. Табыштарын эләктерергә ваҡ тештәре һәм йәбешкәк телдәре ярҙам итә. Телдәре ауыҙҙың алғы өлөшөнә  береккән һәм  осо ауыҙ эсендә тамаҡҡа ҡарап ята.

Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары һыуҙа үрсей. Инә заттар — ыуылдырыҡ, ата баҡалар «һөт» сәсә. Ыуылдырыҡтан сыҡҡан сүмешбаш балыҡҡа оҡшаған була һәм зәңгәрһыу-йәшел һыуүҫемдәре, иң ябай төҙөлөшлө хайуандар менән туҡлана. Йылы һыуҙа 50—60 көн уҙгас һәм һалҡын һыуҙа 80-85 көндән һуң сумешбаштар кескенә бакаға әүрелә һәм һалҡын һыуҙы ташлап ҡоро ергә сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 

## Сығанаҡ
* "Хайваннар дөньясы : Балыклар. Җир-су хайваннары. сөйрәлүчеләр / [серия авт. һәм авт.-төз. Т. шакирова; рәссамы А. Тимер-галина]. — Казан : Татар. кит. нәшр., 2011. — 95 б. : рәс. б-н. — («Табигатькә сәяхәт» сериясе). ISBN 978-5-298-02124-1
Бивалют кәрзин

**Бивалю́т кәрзин** — Рәсәй Банкы менән ҡулланылған операцион ориентир. 2005 йылда индерелә. Хәҙерге көнғә: 0,45 × курс евро + 0,55 × курс доллара  = кәрзин хаҡы һумдарҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальные курсы валют, устанавливаемые ЦБ
* Исторический график изменения бивалютной корзины