open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Round University Ranking

**Ranking Round University** (**RUR Ranking**) ― юғары уҡыу йорттарының глобаль рейтингы. Донъяның бер нисә йөҙ алдынғы университетының һөҙөмтәлелеген дүрт төп йүнәлеш: уҡыу, тикшеренеү, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек, финанс тотороҡлолоғо буйынса бүленгән егерме төп күрһәткес буйынса баһалай. RUR Rankings рейтинг агентлығы ― штаб-фатиры Мәскәүҙә урынлашҡан хөкүмәткә ҡарамаған ойошма.

## Проект тураһында
RUR Ranking киң аудитория өсөн бөтә донъя университеттарының эшмәкәрлеген сағыштырып анализлау һәм баһалау өсөн комплекслы асыҡ аналитик система тәҡдим итә.

RUR рейтингы нигеҙендә түбәндәге принциптар ята:

* Һайлау тотороҡлолоғо, вуздарҙың позициялары һәм баһалары үҙгәреүсәнлеге;
* Баһалау өлкәһе буйынса күрһәткестәрҙе тигеҙ бүлеү;
* Үлсәү өлкәһе сиктәрндәге тигеҙлек;
* Инклюзивлыҡ: теләһә ниндәй учреждение рейтингта ҡатнашыу мөмкинлегенә эйә.

Round University Ranking рейтингы 2010 йылдан баҫыла. 2016 йылда унда донъяның 700 алдынғы университеты, шул иҫәптән БРИКС илдәренән 91 юғары уҡыу йорто баһалана.

Рейтинг өсөн мәғлүмәттәр биреү йыл һайын Reuters Thomson ― Institutional Profiles Global Project (GIPP) үткәргән махсус тикшеренеүҙәрҙән алына. GIPP өсөн мәғлүмәттәр йыл һайын апрель ― май айҙарында йыйыла.

2020 йыл рэнкингына ярашлы, Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (97-се урын), «МИФИ» ядро милли тикшеренеү университеты (121-се урын) һәм Томск дәүләт университеты (139-сы урын) юғары позиция биләй.

## Методология
RUR рейтингы тулыһынса InCites ― Thomson Reuters-тың фәнни тикшеренеүҙәр өсөн баһалау һәм сағыштырма анализы системаһына нигеҙләнә. Рейтинг өсөн эшкәртелмәгән мәғлүмәттәрҙе Thomson Reuters ― Global Institutional Profiles Project (GIPP) үткәргән махсус йыллыҡ тикшеренеүҙәр сиктәрендә бирелә. Барлығы дүрт төркөмгә бүленгән 20 күрһәткес бар: уҡыу, тикшеренеү, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм финанс тотороҡлолоғон һәм. Тәүге ике төркөм максимум 40-ар процентты алып торһа, ҡалған икеһе 10-ар процентҡа эйә. Һуңғы методология шулай уҡ 20 күрһәткестең һәр береһенең һөҙөмтәһен үҙ эсенә ала.

Атап үтелгән 20 күрһәткестән тыш, Дөйөм рейтинг тыш, RUR системаһы шулай уҡ 4 өҫтәмә рейтингты күрһәтә. Улар рейтинг төркөмө күрһәткестәренең төп системаһы, менән ауаздаш: уҡытыусыларҙың рейтингы, тикшеренеүҙәр рейтингы, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек рейтингы, финанс тотороҡлоғо рейтингы.

Round University Rankings Times Higher Education (THE) донъя рейтингында ҡулланылған барлыҡ күрһәткестәрҙе, «тармаҡ инновациялары: килем» күрһәткесенән тыш, үҙ эсенә ала. THE рейтингтары шулай уҡ уҡытыусыларҙың милли һәм халыҡ-ара абруйы, һәр хеҙмәткәргә тура килгән өҙөмтләр, һәр хеҙмәткәргә тура килгән мәҡәләләр һаны кеүек өҫтәмәләрҙе лә индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Official Site RUR Agency
* Official Site Round University Ranking
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты

**Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты** — 1937 йылдың 26 сентябрендә нигеҙләнгән, Федераль именлек хеҙмәте өсөн офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнгән  юғары-хәрби уҡыу йорто.

## Төп тарихы
1937 йылдың 26 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары һәм СССР НКВД-һы бойороғо менән Ленинград ҡалаһында Дәүләт именлеге баш идаралығы системаһында дәүләт именлеген органдары өсөн оператив хеҙмәткәрҙәр әҙерләү буйынса СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығында (ГУГБ) Ленинград махсус мәктәбе ойошторола. 1942 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышы һәм Ленинград блокадаһы осоронда мәктәптең төп уҡытыусылар составы СССР НКВД-һы ГУГБ-ның махсус подразделениелары өсөн кадрҙарҙы һәм Ленинград фронтындағы «Смерш» контрразведка баш идаралығы хәрби контрразведканың оператив хеҙмәткәрҙәрен өйрәтеүгә иғтибар йүнәлтә.

1946 йылдан Ленинград махсус мәктәбендә, 1946 йылдан — Дәүләт именлеге министрлығында дәүләт именлегенең территориаль органдары хеҙмәткәрҙәре уҡый. 1952 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығы бойороғо буйынса Ленинград махсус мәктәбе Дәүләт именлеге министрлығының 401-се мәктәбе тип алата, 1953 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығы, 1954 йылдан — СССР Министрҙар советы ҡарамағындағы КГБ тип атала.

СССР Министрҙар советының 1984 йылдың 9 июлендәге ҡарары һәм СССР КГБ-һының бойороғо менән 401-се мәктәп базаһында СССР КГБ-һының Ленниград юғары мәктәбе асыла. 1992 йылдан — Именлек министрлығына ҡарай, 1993 йылдан — Федераль контрразведка хеҙмәтенә. Курстар тышҡы күҙәтеү өлкәһендә квалификациялы оператив кадрҙар ҙәерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнә, уҡыу ваҡыты бер йыл бул.

1995 йылдың 20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән РФ Федераль контрразведка хеҙмәтенең юғары курстары Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең Санкт-Петербург квалификацияны күтәреү һәм кадрҙар әҙерләү институты тип үҙгәртелә. 2007 йылдың 11 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары институт Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты тип үҙәгәртелә һәм юғары хәрби белем биреү йорто булып китә.

## Етәкселәре
* 1954—1964 — полковник А. Г. Товстуха
* 1964—1970 — генерал-майор П. П. Волков
* 1972—1985 — генерал-майор А. К. Зайцев
* 1985—1987 — генерал-майор А. И. Комаров
* 1995—2018 — генерал-майор Лавров Игорь Константинович
* 2018 йылдан — генерал-майор А. С. Дорожка

## Билдәле тамамлаусылар
* Путин Владимир Владимирович

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *ГРУ, КГБ и другие: история спецорганов России в датах, цифрах, именах, приказах* / Ассоциация историков спецслужб им. А. Х. Артузова, : 1999 г. — 150 с.
* *КГБ. Система безопасности СССР* / Шевякин А. П. и Бузев Е. Ю. Изд.: Алгоритм, 2014 г. — 272 с. — ISBN 978-5-4438-0952-6

## Һылтанмалар
* Санкт-Петербургский институт ФСБ России: оф.сайт (неопр.). Дата обращения: 6 декабря 2020.
Мәскәү тау академияһы

**Мәскәү тау академияһы** () — тау инженерҙары әҙерләү өсөн РСФСР Мәғарифы Халыҡ комиссарҙары (Наркомпрос) тарафынан ойшторолған юғары уҡыу йорто. Геологик разведка, разведка геофизикаһы, нефтсе, шахтер һәм металлург һөнәре буйынса белгестәр әҙерләнгән. РСФСР-ҙа беренсе юғары тау мәктәбе. Артабан был бинала Мәскәү дәүләт тау университеты урынлаша.
## Тарихы
Варшава политехника институтының элеккеге тау факультетының  деканы Дмитрий Николаевич Артемьев Тау академияһын асыу инициаторы була.

Д. Н. Артемьев, Г. В. Ключанский, Н. М. Федоровский, М. К. Циглер һәм Я. Я. Энслен кеүек танылған ғалимдар ойоштороу комиссияһында була. Улар геология һәм тау эше өлкәһендә танылған белгестәр, улар артабан Академия уҡытусылары, кафедра мөдирҙәре булып эшләгәндәр. Комиссия Академия өсөн  бирелгән Ҙур Калуга урамындағы, 14 йорт (хәҙерге Ленин проспекты, 6), элекке мещан училищеһы бинаһын йыһазландырыу, уҡытыусыларҙы эшкә алыу, уҡытыу планын эшләү, студенттар ҡабул итеү эше менән шөғөлләнгән.

Абитуриенттар аратында кисәге мәктәп уҡыусылары ла, заводтарҙа, шахталарҙа хеҙмәт иткән кешеләр ҙә булған. Әҙерлек курстары ла ойошторола. 1922 йылда әҙерлек курстары урынына  рабфак эшләй башлай.

Түбән Новгород политехника институтының тау факультеты нигеҙендә академияны асыу тураһында декретҡа 1918 йылдың 4 сентябрендә ҡул ҡуйыла. 1919 йылдың 12 ғинуарында Мәскәү тау академияһының тантаналы асышы була, инеш һүҙ менән танылған геолог һәм яҙыусы, академик Владимир Афанасьевич Обручев сығыш яһай. Ул академияла 1920-1929 йылдарҙа уҡыта. Бина Наркомпрос ҡарамағында була.

1921 йылдың сентябренә ярашлы академияның тау секцияһы өс факультеттан торған: тау мәғдәне, геологоразведка һәм металлургия. 1921 йылдан Академия дүрт йыллыҡ уҡыуға күсә.

1922 йылда Мәскәү тау академияһы ректоры итеп Иван Михайлович Губкин һайлана. Диплом проекттарын яҡлау беренсе тапкыр 1923 йылда була. Доцент Евгений Владимирович Милановский Баҡсаһарай районында академия студенттары менән беренсе геологик практика үткәрә.

1924 йылда Нефтсе геологтарҙың беренсе сығарылышы була, улар араһында М.М. Чарыгин, С. М. Ильинский, в. М. Барышев, А. Ю. Коган кеүек билдәре геологтар бар.

1929 йылдың декабрендә, академияны ойоштороуға 10 йыл тулыу уңайынан Иосиф Виссарионович Сталин исеме бирелә. 1929 йылда өс яңы факультет була: нефть, торф (1922 йылда асылған  Мәскәү торф институты нигеҙендә) һәм төҫлө металдар.

Академияның ғилми  хеҙмәттәре  «Вестнике МГА» гәзитендә баҫыла..

Халыҡ хужалығының юғары Советының (ВСНХ) 1930 йылдың 17 апрелендәге 1238-се бойороғо нигеҙендә Мәскәү тау академияһе тарҡатыла, ә уның нигеҙендә алты яңы, автоном институттар асыла: :
* Мәскәүдәүләт геология институты
* Мәскәү тау институты
* Мәскәү нефть институты
* Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институты
* Мәскәү ҡорос (ҡара металдар) институты
* Мәскәү торф инрституты
1930 йылдың 22 апрелендә ликвидация-ойоштороу комиссияһы  Мәскәү тау институты Мәскәү тау академияһының вариҫы тип билдәләй. 2018 йылда Мәскәү тау институтында Мәскәү тау академияһының 100 йыллығы билдәләп үтелә.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Оплот горного образования и науки России на сайте mining-media
Заволочье (ҡәлғә)

**Заволочье** — Псков ерендә элекке ҡәлғә, Төньяҡ-Көнбайыш Рустә Рус дәүләте форпостарының береһе.

## Тасуирламаһы
Ҡаласыҡ периметры  900 метр тәшкил итә. Ҡәлғә тупраҡ валда ағас стеналарҙан  һәм 9 ағас  башнянан торған. Ҡәлғәлә наместник  ихатаһы  һәм ике төкәтмә менән Пресвятая Богородица сиркәүе торған. Тарихсы Васильев яҙыуынса,  Заволочье  Ивангород төҙөлгәндән һуң ҡорола һәм уның планын ҡабатлай.  XVI быуат дауамында ҡәлғә, ағас элементтар һәм  тупраҡ өйөм  менән нығытылған, ул артиллерия орудиеһы  көсөн кәметергә  һәләтле булған. Утрауҙың төньяҡ ярында ҡәлғә посады урынлашҡан

## Тарихы
Ҡәлғәгә 1536 йылда  Подцо күленең Ҙур утрауында  (хәҙер — Заволоцкое күлендәге ярымутрау пусьошка ҡалаһынан  12 км алыҫлыҡта),  элек Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡараған ерҙәр, Стародубский һуғышы барышында рус  отрядтары тарафынан яулап алынғандан һуң нигеҙ һалына.   Һуғыш йомғаҡтары буйынса, Заволочье тирә -яҡтары  менән Рус дәүләте сосавында ҡала. ҡәлғә көньяҡтан Псковҡа ҡарай юлдың һаҡлау функцияһын үтәй  һәм Пусторжев  өйәҙенең  үҙәге булып тора, бында  наместниктың ике  идарасыһы була. Ул, Опочка, Выбор, Велье, Врев, Дубков, Воронич, Черница, Владимирец һ.б. менән бер рәттән   ҙур булмаған оборона форпосттарҙың- «биҫтәләрҙең» береһе булып тора.

1580 йылда Ливония һуғышы аҙағында Заволочьены Польша короле Стефан Баторий ҡамай. Ҡамау король ғәскәрҙәре өсөн ҙур юғалтыуҙарға әйләнә, әммә өс аҙнанан һуң яралы воевода Василий Долгово-Сабуров башлығында  Заволочье гарнизоны капитуляция яһай. Ям-Запольский тыныслыҡ килешеүенән һуң Заволочье Рус дәүләте составына ҡайта.

Буталсыҡ заманда ҡабаттан поляк ғәскәрҙәре баҫып ала. Күпмелер ваҡытҡа бында күренекле шляхта Александр Лисовский урынлаша

Заволочье  үҙенең стратегик әһәмиәтен Петр I дәүеренә тиклем һаҡлай. Төньяҡ һуғыш ваҡытында унда гарнизон урынлаша һәм батша бойороғо менән элекке туғыҙ башня урынына һигеҙ бастион төҙөлә. Әммә һуғыш  тамамланғандан һуң ҡәлғә үҙенең стратегик әһәмиәтен юғалта һәм бөлгөнлөккә төшә.  1777  йылға тиклем Заволочье Пусторжев өйәҙенең үҙәге була.

Ҡаласыҡ янында оҙаҡ ваҡыт Заволочье ауылы урынлашҡан булған, ул хәҙерге ваҡытта Копылок ауылы составына инә.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта ҡәлғә урынлашҡан утрау   ярымутрау булып китә, бында ҡәлғә  ҡоролмалары ҡалдыҡтарын: валдар, соҡорҙар, диуарҙары һәм башнялары урынын табырға мөмкин. ҡәлғә территорияһы ерҙәре урындағы халыҡ  ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн ҡуллана. Туристарға күрһәтеү объекты булып тора. Уны  «Псковщинаның 15 мөғжизәһе» исемлегенә индерергә уйлайҙар. Был яҡҡа автобустар көнөнә  12 рейс яһай. Биләмәләр төҙөкләндерелгән, күрһәткестәр менән  тәьмин ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Крепость Заволочье: заросший форпост Московского государства  — статья из газеты «Псковская провинция».
Мәскәү зоотехния институты

**Мәскәү зоотехния институты** () — Рәсәйҙә 1920 йылға тиклем белемле мал ҡараусылар-агрономдар, 1929 йылдан юғары квалифакациялы зоотехниктар һәм ветиринарҙар әҙерләүсе берҙән бер юғары уҡыу йорто.
## Тарихы
1918 йылдың 19 июнендә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Тоҡомло малсылыҡ тураһында» декрет ҡабул итә. Был декрет нигеҙендә тоҡомло барлыҡ малдар йәш Совет Республикаһы милке тип иғлан ителә. Шулай уҡ декрет малсылыҡ торошон яҡшыртыу, дәүләт тоҡомло хужалыҡтарын, тоҡом үҫентеләрен булдыру һәм зоотехния буйынса ғилми эш алып барыу буйынса планлы сараларға ла башланғыс бирҙе. Был сараларҙы башҡарыу өсөн юғары квалификациялы зоотехниктар кәрәк була һәм 1919 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1920 йылда) Мәскәүҙә Мәскәү юғары зоотехния институты (МВЗИ) асыла. 1920-1921 йылдарҙа ойоштороу комитеты рәйесе, профессор М.М. Щепкин була.
Студенттар һаны аҙ булған Мәскәү зоотехника институты өс бинала урынашҡан: бер өс ҡатлы һәм ике ҡатлы биналар Мәскәү институтының барлыҡ биналары ла бик бай йыһазланмаған. Әммә уның йөкмәткеһе, уның профессорлыҡ башланғысы, уҡыу курсының ҡыҙыҡлы программаһы, яҡшы хужалыҡ, күп юғары уҡыу йорттары булған Мәскәү кеүек гажәйеп мәҙәни үҙәк менән аралашыу мөмкинлеге — былар барыһы ла институтты айырыуса уңай хәлгә ҡуйҙы. Был хәлгә институт, Мәскәү ауыл хужалығы йәмғиәте янында урынашыу ҙа ярҙам итте, ул иң алдынгы ауыл хужалығы фәне, ауыл хужалығын алып барыуҙың иң яҡшы практикаһы менән танышыу мөмкинлеге бирҙе, йәмғиәт ултырыштарында, даими рәүештә үткәрелә торған иң яҡшы лекторҙар — профессор Д.Н. Прянишников, профессор Фортунатов, Петровский кеүек профессорҙарҙың лекцияларында танышырға мөмкин ине. Ҡыҫҡаһы, Мин талантлы ойоштороусы Маргарита Васильевна Фофанова ойошторған иҫ киткес мәктәпкә эләктем.

1923 йылда Мәскәү югары зоотехния институты (МВС) Смоленск бульвары, 57 нче йорт адресы буенча урнашкан.

1925 йылда ветеринария факультеты асыла, ә институт Мәскәү зоотехника институты (МЗИ) исемен ала.

1929 йылда институт составына Ҡазандан күсерелгән, 1925 йылда нигеҙ һалынған хәрби-ветеринария бүлеге инә.

1929 йылда МЗИ  составында Главпрофоб (Главное управление профессионального образования) ҡарамағында ике факультет — зоотехника  һәм ветеринария асыла..

1930 йылда, Халыҡ комитеты комиссарҙары ҡарары нигеҙендә, Мәскәү зоотехния институты үҙгәртеп ҡорола, уның нигеҙендә 4 махсус институт төҙөлә: йылҡысылыҡ, эре мөгөҙлө малсылыҡ, һарыҡсылыҡ һәм зооветеринария институттары.

1930 йылда Мәскәү зоотехния институты һуңғы зоотехниктарҙы әҙерләп сығара.

## Етәкселәре
* М. М. Щепкин, (1919(20)—1921) 
* Н. А. Михин (1921—1922)
* М. В. Фофонова (Фофанова)(1922—1925)
* В. Н. Соколов

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Справочник Вся Москва на 1923 год;
* Справочник Вся Москва на 1925 год.;
* Вся Москва — 1929 год.
* Московский зоотехнический институт. Опытная станция. — Изд. Московского зоотехнического института, 1926;
* Справочник председателя колхоза . — М.: ОГИЗ, Гос. издательство колхозной и совхозной литературы, «Сельхозгиз», 1941;
* *Иванова Н. К.* Академик Михаил Федорович Иванов.— М.: Гос. изд-во с.-х. литературы, 1949 год;
Грозный дәүләт нефть техник университеты

** М. Д. Миллионщиков исемендәге Грозный дәүләт нефть техник университеты** — 1920 йылда Грозныйҙа асылған юғары уҡыу йорто. 1945 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. Грозныйҙа урынлашҡан.

Институт Рәсәйҙең нефть-газ профилле иң өлкән вуздарының береһе, вузды тамамлаусылар араһында РФА академиктары А. А.Дородницын, М. Д. Миллионщиков, СССР химия һәм нефть химияһы сәнәғәте министры С. Н. Хаджиев һәм башҡа нефть һәм газ комплексы етәкселәре бар.

Институт составында 1 факультет һәм 5 институт бар.
## Тарихы
1920 йылда Грозный нефть институты һигеҙ бүлеге булған Юғары нефть техникумы булараҡ асыла. Ике бүлеге юғары белем биргән.
1920 йылда нейть промыселе һәм нефть технологияһы факультеттары асыла. 1925 йылда беренсе инженерлыҡ сығарылышы була. 1929 йылда уҡыу йото Союз дәрәжәһендәге юғары уҡыу йорто статусын ала.
1945 йыл аҙағында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән нефть сәнәғәте кадрҙары әҙерләгәне өсөн Грозный нефть институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә..

1973 йылда институтҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР Фәндәр Академияһының ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы вице-президенты, РСФСР Юғары Советы Рәйесе, Совет Пагуош комитеты рәйесе, Ленин һәм ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты академик М.Д. Миллионщиков исеме бирелә.

1980 йылдар уртаһында институттың фәнни-педагогик һәм мәтди-техник потенциалы нефть-газ эшкәртеүҙең технологик циклының барлыҡ белгестәрен әҙерләй.  Юғары уҡыу йортонда илдә генә түгел, сит илдәрҙә лә билдәле булған фәнни мәктәптәр формалаша. Институт нефть-газ геологияһы һәм геофизика, нефть һәм газ  бораулау скважиналары, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы, йылылыҡ физикаһы, төҙөлөш өлкәһендә фундаменталь  хеҙмәттәр башҡара.

1990 йылда институттың бөтә тиәрлек уҡытыусылар составы  Чечнянан күсеп китә, институттың күп кенә хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары юғала йәки һәләк була. Институт бинаһын 1995 йылдың февралендә федераль авиация утҡа тота һәм бина емерелә.

Федераль маҡсат программаһы нигеҙендә 2007 йылда институт биналары комплексын торғоҙоу эштәре башланды. 2012 йылда Хрущев майҙанында Грозный дәүләт нефть техник университетының яңы бинаһы асылды.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт ФГБОУ ВПО «Грозненский государственный нефтяной технический университет имени академика М. Д. Миллионщикова»
* Неофициальный форум Грозненского нефтяного института им. ак. М. Д. Миллионщикова
* Сайт студентов ГГНИ
* Сайт созданный выпускниками ГНИ об институте и родном городе
* *Гужов А. И., Джафаров К. И., Симонянц Л. Е.* 70 лет Грозненскому нефтяному институту //Нефтяное хозяйство. − 1999. — № 6. — С.60 — 62.http://grozny.vrcal.com/stories/gni_75_1.html
* *Керимов И.А., Лебедев М.А.* Академик М.Д. Миллионщиков и Грозненский нефтяной институт в воспоминаниях и документах // Вестник Академии наук Чеченской Республики. — 2020. — № 3 (50). — С. 43–53. DOI: 10.25744/vestnik.2020.50.3.007.
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты

**Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты** — 1935 йылдың 10 авгусында ойошторолған һәм Федераль именлек хеҙмәте өсөн офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнгән юғары хәрби-уҡыу йорто.

## Төп тарихы
1935 йылдың 10 авгусында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары һәм СССР НКВД-һы бойороғо менән Горький ҡалаһында Дәүләт именлегенең баш идаралығы системаһында дәүләт именлеге органдары өсөн оператив һәм финанс хеҙмәткәрҙәре әҙерләү буйынса СССР НКВД-һы Дәүләт именлеге баш идаралығының Горький край-ара мәктәбе ойошторола. 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда мәктәптә етәксе һәм оператив состав курстары, хөкүмәт элемтәһе белгестәре, радистар һәм криптографтар әҙерләү буйынса махсус курстар ойошторола.

1946 йылдан — Түбәнге Новгород Дәүләт именлеге комитетының Горький край-ара мәктәбе, 1946 йылдан алып — МГБ, 1953 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығы, 1954 йылдан — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты мәктәбендә хәрби контрразведка органдары хеҙмәткәрҙәре һәм дәүләт именлегенең территориаль органдары хеҙмәткәрҙәре уҡый. 1957—1960 йылдарҙа Горький край-ара мәктәптә СССР КГБ-һының махсус бүлектәренән хәрби контрразведканың оператив хеҙмәткәрҙәре белем ала. Мәктәп эшләгән 1935—1960 йылдарҙа барлығы ете мең ярымдан ашыу дәүләт именлеге хеҙмәткәре әҙерләнгән. 1960 йылдың 22 ғинуарында СССР КГБ-һы бойороғо менән Горький край-ара мәктәбе тарҡатыла.

СССР Министрҙар Советының 1984 йылдың 9 июлендәге ҡарары һәм СССР КГБ-һы бойороғо менән Горький ҡалаһында СССР КГБ-һының Юғары курстары, 1992 йылда — Именлек минитсрлығы, 1993 йылда — Федераль контрразведка хеҙмәте курстары ойошторола. Уларҙа дәүләт именлеге хеҙмәтенең оператив һәм етәксе кадрҙарының белеме камиллаштырыла. 1985 йылдың 30 авгусында СССР КГБ-һы Юғары курстары асыла һәм1986 йылдың 27 ғинуарында ул тәүге тыңлаусыларын сығара.

1995 йылдың 20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән РФ ФСК Юғары курстары Рәсәй ФСБ-һы — Федераль контрразведка хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу институты итеп үҙгәртелә һәм юғары хәрби белем биреү учреждениеһына әйләндерелә. 2007 йылдың 18 авгусында РФ Хөкүмәте ҡарары мпенән Институтҡа ФСБ -ның Түбәнге Новгород хәрби-медицина институты ҡушыла һәм шул уҡ йылдың 19 октябрендә РФ ФСБ-һы бойороғо менән ике уҡыу йорто базаһында Рәсәй ФСБ-һының Түбәнге Новгород институты ойошторола. Институт үҙ тарихында дәүләт именлеге өлкәһендә ун меңдән ашыу офицер кадрҙары әҙерләй. Сығарылыусылар араһынан дүрт офицер Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була, ике тиҫтәнән ашыу офицер һуңынан генерал дәрәжәһенә тиклем үҫә.

## Етәкселәре
* 1984—1991 — генерал-майор И. Г. Филатов
* 2002 йылдан — генерал-майор С. М. Паршин

## Билдәле тамамлаусылар
*  Крупин, Анатолий Александрович

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *ФСБ* / Александр Север. — Москва : Эксмо : Яуза, 2010 г. — 574 с. — ISBN 978-5-699-39247-6
* *КГБ. Система безопасности СССР* / Шевякин А. П. и Бузев Е. Ю. Изд.: Алгоритм, 2014 г. — 272 с. — ISBN 978-5-4438-0952-6

## Һылтанмалар
*  
*
Патров йылғаһы үҙәне

**Патров йылғаһы үҙәне** — төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Патров йылғаһы Тагажма йылғаһы тамағынан әҙ генә өҫтәрәк һул яры яғынан Вологда өлкәһе Вытегорский районының Захарьино ауылы ҡаршыһындағы территорияһына барып ҡоя. Был геологик ҡомартҡының ҡиммәте булып карбон ваҡытың ҡом-балсыҡ ҡатламдары тораП.  
## Төҙөлөү тарихы
«Патров йылғаһы үҙәне» тәбиғәт ҡомартҡыһы аҫтындағы 20,4 гектар дөйөм майҙан Вологда өлкә халыҡ депутаттары советының «Вытегорск районында дәүләт заказнигы һәм өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыларын раҫлау тураһында» № 602 ҡарары менән бүленгән (31.10.1983), шуға ярашлы өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау ойошторола.

Вологда өлкәһе Хөкүмәтенең № 555 ҡарары нигеҙендә 29.05.2012 йылда  Вологда өлкәһенең Вытегорский районында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары тураһындағы положение раҫлана, һәм унда был тәбиғәт ҡомартҡыһы ла инә.

## Геологияһы һәм урынлашыуы
Патров йылғаһы Захарченко ауылы ҡаршыһындағы Тагажма йығаһының тамағынан әҙ генә өҫтәрәк һул яғынан килеп ҡушыла. Был бәләкәй йылға үҙәненең яр буйҙаарында карбон ваҡытының ҡомло-балсыҡлы ултырмалары ер өҫтөнә ҡалҡып сығып тора.

Йылға үҙәненә киңлеге 50 метрҙан 100 метрға тиклем етә, уның шулай уҡ һыубаҫар буйҙары бар, әммә улар террасалы түгелдәр. Патрово ауылы янында тәрән соҡор бар һәм ул йылға үҙәненә төшөп тора, уң битләүҙәре ҡыуаҡлыҡ һәм ваҡ урман менән ҡапланған, һул битләүендә ауыш ҡатламлы ҡалын тупраҡ. Был соҡорҙоң оҙонлоғо 50 метр самаһы тәшкил итә, һикәлтәле ярының бейеклеге 6 — 8 метр булып, соҡорҙоң түбәһе булып тамамлана. Соҡорҙоң эске өлөшөн амфитеатр рәүешендә булып балсыҡ һәм ҡом ҡушылмалары ағып төшөп тултырған.

Ташкүмер барлыҡҡа килеү дәүеренең Патровтағы ҡомло-балсыҡлы тупрағы үҙән ярҙарында ла табыла. Патрово ауылына яҡын ғына урында ауыш ҡатламлы кварц ҡомдарының тәрән өлөштәре ер өҫтөнә ҡалҡып сыҡҡан, был ҡатлам 15 метрға һуҙылған. Ҡатлам өҫтөндә буяу балсығы һәм юғары сыҙамлы балсыҡ ята.

Был тәрән ҡатламдың киҫелгән ерҙәрендә ел өрөүҙән барлыҡҡа килгән дефляциялар формалары күҙәтелә — ҡатламда кәрниздәрҙе, соҡорҙарҙы, бураҙналарҙы, елгә ашалыу күҙәнәктәрен күҙәтергә мөмкин. Елгә кибеп ашалыу процесы бына бик йылдам бара, бында текә ярынан емерелеп төшөүҙән йыйылған материалдар бар, уларҙы яйлап ҡына үҫемлектәр донъяһы ҡаплап бара.

1948 йылда ҡорос һәм суйын ҡойоу өсөн ҡулланырға мөмкин булған Патров кварц ҡомо ятҡылыҡтары Вытегорский районының файҙалы ҡаҙылмалары реестрында индерелә. Был ҡомдоң составы уны быяла сәнәғәте өсөн сеймал сығанағы сифатында ҡулланырға ла мөмкинлек бирә. Ҡатламдың һары төҫтә булыуы уның составында тимер булыуын да иҫбатлап тора.

Үҙәндең төбөндә һыубаҫар туғай бар, унда ваҡ ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар осрай. Үҙәндең битләүҙәрендә ерек, ҡайын, муйыл һәм миләш ағастары үҫә.

## Һаҡлау
Был тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙың төп сәбәпсеһе булып Патровтағы түбәнге карбон тоҡомдарының ер өҫтөнә сығып торған өлөштәре тора, шулай уҡ бында рекреация һәм туризмды ойоштороу өсөн шарттар булдырыу ҙа бик мөһим мәсьәлә.

Был тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы Вологда өлкәһенең тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғи ресурстарҙы һаҡлау департаменты башҡара.

## Документ

## Иҫкәрмә
Әзербайжан уҡытыусылар институты

**Әзербайжан уҡытыусылар институты** () — уҡытыусыларҙы әҙерләү, белемен күтәреү, яңынан әҙерләүсе юғары уҡыу йорто.
## Тарихы
1920 йылда Халыҡ мәғарифе комиссариаты  мәктәп уҡытусыларын әҙерләү өсөн ҡыҫҡа ваҡытлы курстар (2-6 айлыҡ) ойоштора. 1927 йылда Халыҡ мәғарифы комиссариаты өйҙә уҡыу педагогик техникумдарын ойоштора, 1500 уҡытыусы эшкә алына. Был курстарҙың маҡсаты — ситтән тороп урта махсус белемле уҡытучылар әҙерләү. Шулай уҡ уҡытусылар кадрҙарын яңыдан әҙерләүгә лә ҙур иғтибар бирелде.

1929 йылдың 1 октябрендә Әзербайжан ССР-ы халыҡ мәғарифы комиссариаты коллегияһы ҡарары нигеҙендә, 1929 йылдың 13 июлендә Халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү буйынса Азәрбайжан институты асыла. Институт составына өй педагогика техникумдары, элекке педагогик факультет һәм ситтән тороп уҡыу методик курстары инә. Башта институт ситтән тороп (юғары һәм урта) һәм ҡыҫҡа вакытлы курстар аша алып барылған педагогик кадрҙарҙы яңынан әҙерләү эше менән генә мәшғүл булған. Яңыдан әҙерләүгә барлыҡ категория мәғариф хеҙмәткәрҙәре йәлеп ителгән.

1939 йылда Халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтының исеме Республика уҡытусыларҙың квалификацияһын күтәреү  институты тип алмаштырыла.

1972 йылда Республика уҡытусыларҙың квалификацияһын күтәреү институты исеме Уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү Үҙәк институты тип үҙгәртелә. Халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү системаһын яҡшыртыу маҡсатларында 1989 йылыдң 4 октябрендә Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә Әзербайжан уҡытусылар квалификацияһын күтәреү үҙәк институты педагогик кадрҙырҙың квалификацияһын күтәреү һәм яңынан әҙерләү буйынса Баш институт  итеп үҙгәртелә. Институтҡа I категориялы юғары мәктәп статусы бирелә. Институт кафедраль системаға күсә, квалификацияны күтәреүҙе ойоштороу өсөн кафедралар асыла.

2000 йылда Әзербайжан Республикаһы Президентының 349-сы Указы нигеҙендә, педагогик кадрҙарҙың квалификацияһын күтәреү институты базаһында Әзербайжан институты (Нахчиван, Гәнжә, Сумҡайыт, Мингәчеуар, Ҡаҙаҡ, Шәмәхә, Кубатлы, Сәлмән, Жәлилабад, Агжәбеди, Шеки, Закаталы һәм Ләнкәран уҡытыу-консультатив пункты булған 12 филиал) ойошторола. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Нахчыванский филиалы үҙаллы уҡытусылар институтына әүерелә.

## Дөйөм мәғлүмәт
Әзербайжан уҡытыусылар институтының һәм уның филиалдарының функциялары:

1. Педагогик кадрҙар  әҙерләү (бакалавр дәрәжәһе)

2. Педагогик кадрҙарҙың квалификацияһын күтәреү

3. Педагогик кадрларҙы яңынан әҙерләү

4. Уҡытыусыоарҙың белемен камиллаштырыу.

Хәҙерге ваҡытты педагогик кадрҙар әҙерләү магистратура дәрәжәһендә әҙерләнә.

Филиалдарҙа барлығы 1079 хеҙмәткәр эшләй, шуларҙың 533-ө профессор-уҡытыусылар. База институтында 260 хеҙмәткәр эшләй, шул иҫәптән 119 уҡытыучсы профессор.

Институтта 3 факультет, 12 кафедра, китапхана, компьютер үҙәге эшләй.

## Сығанаҡтар
* Институттың рәсми сайты
Грузия аграр университеты

**Грузия аграр университеты** () — Тбилиси ҡалаһында ауыл хужалығы профилендәге шәхси юғары уҡыу йорто. 1929 йылда асылған.
## Тарихы

1917 йылда Юғары техник институттың ауыл хужалығы бүлегендә ике ауыл һәм урман хужалығы факультеты эшлләй. 1919 йылда Дәүләт университетында ауыл хужалығы факультеты асыла, 1-21 йылда яңы асылған факультет нигеҙендә   агрономия факультеты ойлшторола.

1929 йылда Тбилиси дәүләт университетының агрономия факультеты базаһында Грузия ауыл хужалығы институты төҙөлә.

1932 йылда ауыл хужалығы институтынан зоология факультеты айырылып сыға һәм уның базаһында Зоотехника ветеринария институты төҙөлә. Был институт 1959 йылда Грузияның Ветеринария тикшеренеүҙәре институтына тапшырыла һәм Зоотехния-ветеринария уҡыу-тикшеренеү институты исемен ала.

1970 йылға торошло  Грузия ауыл хужалығы институтында түбәндәге факультеттар эшләй: агрономия, еләк-емеш, виноградсылыҡ һәм ауыл хужалығы продукттары технологиялары; ебәк; урман хужалы4ы; ауыл хужалығын механикалаштырыу һәм электрификациялау; ситтән тороп уҡыу һәм ауыл хужалығы белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты.

1999 йылда юғары уҡыу йорто Грузия Дәүләт зоология һәм ветеринария академияһы исемен алды. 2003 йылдан Грузия Дәүләт зоология-ветеринария университеты тип исеме үҙгәртелде. Артабан университетҡа Батуми дәүләт университетының ауыл хужалығы факультетының бер өлөшө, шулай уҡ төбәк учреждениелары һәм филиалдары инде. 

2011 йылдан  Грузия аграр университеты тип атала.
 
1946 йылда Грузия ауыл хужалыгы институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. СССР-ҙа бик аҙ вуздар ғына бындай наградаға лайыҡ була.

2015 йылға торошло Грузияның иң популяр ун университеты араһында Грузия аграр университеты дүртенсе урында.[2]

## Әҙәбиәт
* *Грузинскому зоотехническо-ветеринарному учебно-исследовательскому институту 50 лет.* Тбилиси : Сабчота Сакартвело, 1983.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
И. М. Сеченов исемендәге Беренсе МДМУ-ның ботаника баҡсаһы

**[[И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты]] ботаника баҡсаһы** — Мәскәүҙәге ботаника баҡсаһы. Мәскәү-йылғаның һул ярында, Мәскәү үҙәк әйләнешенең «Деловой центр» станцияһы янында урынлашҡан. 1946 йылда нигеҙ һалынған. Баҡсаның майҙаны 4,95 гектар тәшкил итә. Ботаника баҡсаһы төбәк әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусына эйә.

## Тарихы
Мәскәү фармацевтика институты (хәҙер И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты) янындағы ботаника баҡсаһы студенттарҙың уҡыу практикаһы һәм ғилми эштәр базаһы булараҡ 1946 йылдың 25 сентябрендә булдырыла. Баҡсаһының проекты уның тәүге директоры Б. М. Гинер тарафынан ботаник В. Н. Ворошилов менән берлектә эшләнә. 1947 йылдың яҙында беренсе үҫемлектәр ултыртыла. 1949 йылда ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәрҙең 100-ҙән ашыу төрө ултыртыла. 1950-1960-сы йылдарҙа ботаника баҡсаһында генетик-селекционерҙар А. Р. Жебрак һәм В. В. Сахаров эксперименттар үткәрәләр.

Ботаника баҡсаһы 2016 йылда тәүге тапҡыр ирекле экскурсион йөрөү өсөн асыла.

## Тасуирламаһы
Ботаника баҡсаһы биләмәһенең майҙаны 4,95 гектар тәшкил итә, шуларҙың 2,5 гектарын дендрарий биләй. Шулай уҡ үлән үҫемлектәре питомнигы (0,5 гектар) һәм эксперименталь участкалары (0,5 га) бар, унда башлыса дарыу үҫемлектәре үҫә.

2016 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ботаника баҡсаһында яҡынса үҫемлектәрҙең 1505 төрө үҫә, шул иҫәптән һирәк осрай торған 6 м бейеклектәге сәскәләнеүсе магнолия кобус. Шулай уҡ реликт ике ҡалаҡлы гинкго, Майер аҡ шыршыһы, бүре емеше, Кавказ морознигы, гортензия черешчатый һәм башҡалар үҫә.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы

**Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы** (рәсми атамаһы — Фән федераль дәүләт бюджет учреждениеһы Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы; ҡыҫҡартма — ГорБС ДНЦ РАН) — Махачҡалалағы дәүләт академик ғилми учреждение. 1986 йылдың 10 декабрендә, даими эшләүсе тау эксперименталь база булдырыу һәм ботаник һәм генетик ресурстарҙы өйрәнеү өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙе киңәйтеү менән ҡыҙыҡһыныусы Үҫемлектәр генетикаһы лабораторияһы, Гуниб таулығында «Биология бүлегенең Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы)» булдырырға хоҡуҡ ала.

## Тарихы
Дағстан баш ҡалаһында бер нисә тапҡыр ботаника баҡсаһы төҙөргә маташыу була:

* 20-се йылдар аҙағында Дағстандың тәүге ғилми учреждениеһы — Дағстан Мәҙәниәт институты,
* 50-се йылдар башында — СССР фәндәр академияһының Дағстан филиалының үҫемлек ресурстары бүлеге,
* 60-сы йылдарҙа — Дағстан дәүләт университеты.

Төрлө сәбәптәр буйынса бөтә был ынтылыштар уңышһыҙ була. Әммә 1972 йылдың октябрь айында биология бүлеге асыла, уның составында Гуниб таулығындағы эксперименталь станцияһы менән «үҫемлектәрҙең тәбиғи популяцияһы генетикаһы һәм эволюцияһы» тикшеренеүҙәренең дөйөм йүнәлеш лабораторияһы булдырыла.

1986 й. — СССР фәндәр академияһы Президиумы Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.

1992 й. — Тау ботаника баҡсаһын РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеүҙәр учреждениеһы статусына күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Леваши районы биләмәһендәге, Цудахар ауылынан 2 км алыҫлыҡта, Сана йылғаһының уң ярында 10 гектар ер Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһына бирелә.

17 август 1982 й. — Дағстан АССР-ының Министрҙар Советы Гуниб таулығында 500 га ерҙе, башлыса урман, «Таулы-Дағстан дәүләт ботаника баҡсаһы» булдырыу өсөн бүлеп биреү тураһында ҡарар сығара.

1992 й. — Тау ботаника баҡсаһы РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеү учреждениеһы статусы ала (институт хоҡуғында).

## Структураһы
**Тау ботаника баҡсаһы структураһында 7 бүлек**:

*өс ғилми лаборатория*

* флора һәм үҫемлектәр ресурстары,

* интродукциялар һәм ағас үҫемлектәрҙең генетик ресурстары,

* фитохимия һәм медицина ботаникаһы.

*дүрт ғилми-ярҙамсы бүлек*:

* Гуниб һәм Цудахар эксперименталь базалары,

* Экспозиция үҙәге

* Гербарий.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Дағстан академияһы өфө ғилми үҙәгенең ботаника баҡсаһы сайты
* Дағстан академияһы өфө ғилми үҙәгенең Вестник
М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты

**М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты** (, ) — Удмуртия баш ҡалаһы Ижевскта юғары уҡый йорто.

## Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1034-се ҡарары нигеҙендә 1952 йылдың 22 февралендә СССР Юғары белем биреү министрлығының квалификациялы инженер кадрҙар менән тәьмин итеү өсөн Ижевск дәүләт техник университеты (ИжГТУ) (1994 йылға тиклем - СССР юғары белем министрлығының Механика институты, Ижевск механика институты) ойошторола.

Юғары уҡыу йортон ойоштороу буйынса башланғыс этапта, Ижевскиҙа инженерҙар әҙерләү тәжрибәһе булған (Бөйөк Ватан һуғышы осоронда эвакуациялана), Н.Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының потенциалы киң файҙаланыла.

1952 йылдың сентябрендә  беренсе тапҡыр 200 студент уҡырға ҡабул ителә. Әкренләп факультеттар һәм һөнәрҙәр исемлеге киңәйтелә, ә республика һәм төбәк ҡалаларында (Воткинск, Сарапул, Глазов, Чайковский, Камбарка) филиалдары асылды.

2012 йылда университетҡа М. Т. Калашниковтың исеме бирелә.

## Дөйөм мәғлүмәт
"Ижевск дәүләт техник университеты" федераль дәүләт мәғариф учреждениеһының ойоштороусыһы — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте. Ойоштороусы вәкәләттәрен Мәғариф буйынса федераль агентлыҡ ғәмәлгә ашыра.
Ижевск дәүләт техник университеты менән вәкәлләтле Ғилми совет идарә итә. Уның вәкәләтлеге ғәмәлдәге ҡануниәт һәм Ижев дәүләт техник университеты уставы менән көйләнә. Шулай уҡ *Уҡыу-методика советы* һәм *Уҡыу баҫмалары буйынса эксперт советы* эшләй. Ректор университет эшмәкәрлеге менән туранан-тура идара итә.

64 кафедрала (уларҙың 50-һе профилле кафедра) 700-гә яҡын уҡытыусы эшләй. Уҡытыусыларҙың 60 проценттан ашыуының ғилми дәрәжәһе бар. Ойошторолғандан алып юғары уҡыу йортонда 50 меңдән ашыу белгес әҙерләгән.

Башланғыс этапта университет ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан булған. Хәҙерге Ижевск дәүләт техник университеты урман ситендә урынлашҡан. Студенттар ҡаласығы биләмәһендә компактлы рәүештә 8 уҡыу корпусы, стадион, "Интеграл" студенттар һарайы, 7 дөйөм ятаҡ, профилакторий, туҡланыу комбинаты, студенттар поликлиникаһы урынлашҡан. 2012 йылда  төҙөлә башлаған бассейн 2013 йылдың 30 ғинуарында файҙаланыуға тапшырылды.

## Рейтинг
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортон Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, был рейтингта уға "Е" рейтинг класы бирелде.
## Ректорҙар
* 1952 — Владимир Павлович Остроумов 
* 1964 — Николай Васильевич Талантов
* 1972 — Василий Александрович Карпунин 
* 1975 — Алексей Матвеевич Липанов
* 1983 — Олег Иванович Шаврин
* 1989 — Иван Васильевич Абрамов
* 2007 — Борис Анатольевич Якимович
* 2017 — Валерий Павелович Грахов

## Галерея

Файл:Izhevsk State Technical University-3.jpg|2-се корпус янында сквер
Файл:Izhevsk State Technical University-2.jpg|2-се корпус янында ҡорал экспозицияһы
Файл:Izhevsk State Technical University-5.jpg|2-се корпус янында ҡорал экспозицияһы
Файл:Izhevsk State Technical University-6.jpg|6-сы корпус

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ИжГТУ
* «Живая книга ИМИ-ИжГТУ» . Альманах интерактивных сборников, посвященных истории вуза
Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты

**Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты ([[:ru:Чувашский язык|чуваш.]] <span lang="cv" style="font-style:italic;">Чӑваш Патшалӑх культурӑпа искусство институчӗ</span>)**— Сыуаш Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, милләттәр эштәре һәм архив эше буйынса юғары белем биреү бюджет учреждениеһы. Институтта Сыуаш Республикаһының һәм Рәсәйҙең сыуаш халҡы күпләп йәшәгән башҡа төбәктәрендәге үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып юғары профессиональ белем биреү кадрҙары әҙерләнә. Институт бинаһында биш ҡатлы төҙөкләндерелгән ятаҡ һәм 500 урынлыҡ концерт залы бар.

Институт Чебоксарҙа 2000 йылдың 10 июлендә асыла. Беренсе уҡыу йылында институтҡа 38 студент ҡабул ителгән. 2000 йылдың 1 сентябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, институтта 30-ҙан ашыу уҡытыусы эшләгән, шуларҙың 7-һе штаттағы уҡытыусылар..

## Структураһы
Институт составына өс факультет инә:

— мәҙәниәт (социаль-мәҙәни һәм китапхана эшмәкәрлеге кафедраһы; халыҡ художество ижады кафедраһы; гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар кафедраһы), декан — Сыуашстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, доцент Л. В. Илларионова;

— Башҡарыу сәнғәте кафедраһы (актерлыҡ оҫталығы һәм режиссура кафедраһы; хор дирижерлыҡ һәм халыҡ йыры кафедраһы; вокал сәнғәте кафедраһы; сәнғәт теорияһы, сәнғәт белеме һәм башҡарыу тарихы кафедраһы); деканы — педагогия фәндәре кандидаты, доцент О. В. Капранова;

— Өҫтәмә белем биреү, деканы — педагогия фәндәре кандидаты, доцент О. В. Михайлова.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты рәсми сайты
Алтай дәүләт мәҙәниәт институты

**Алтай дәүләт мәҙәниәт институты** — Барнаулда мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1974 йылдың 20 июнендәге 508-се ҡарарына ярашлы, КПСС-тың крайҙағы бюроһы һәм халыҡ депутаттары край советының башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр Барнаул ҡалаһында 1975—1976 йылдарҙа дәүләт мәҙәниәт институтын асырға ҡарар ҡабул итә.

1995 йылда институт яңы статусҡа эйә була Алтай дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты исемен йөрөтә башлай , ә 2005 йылда юғары уҡыу йорто академия статусын ала.

2015 йылдың көҙөндә юғары уҡыу йорто Алтай дәүләт мәҙәниәт институты исемен ҡайтара.

Өс корпуста урынлашҡан, төп корпусы — Ленин районының Юрин урамында.

## Структураһы

### Факультеттар
* Музыка факультеты — декагы Крючков Н. В.
* Хореография факультеты — деканы Горбунова Н. А.
— Бал хореография кафедраһы — кафедра мөдире Кузовникова Т. Б.
— Халыҡ хореография кафедраһы
— Хәҙерге заман хореография кафедраһы
* Дизайн һәм информацион ресурстар факультеты — деканы Балашов Е. В.
* Художестволы ижад факультеты —Тюренкова Л. М..
— Байрамдар һәм театрлаштырылған тамашалар режиссураһы кафедраһы — Черкашенинов Л. Ф.
— Театр режиссураһы һәм актер оҫталығы кафедраһы — Шангина Е. Ф.
* Өҫтәмә белем биреү факультеты

## Уҡытыусылар
Институтта 168 штат уҡытыусыһы эшләй, шуларҙың 105-е — дәрәжәле уҡытыусылар, шул иҫәптән 20 % — докторҙар һәм профессорҙар, 12,6 % — федераль әһәмиәттәге маҡтаулы исемдәргә, 4,6 % — Рәсәйҙең ижади союзы ағзалары.

## Әҙәбиәт
Барнаул: Энциклопедия / Под ред. В. А. Скубневского. — Барнаул: Изд-во Алт. гос. ун-та, 2000. — .

## Һылтанмалар
* 
* Сайт кафедры библиографии АГИК

## Иҫкәрмәләр
Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты

**Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты (КемГИК)** — Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү буйынса Көнбайыш Себерҙең төп белем биреү комплексы, Рәсәйҙә билдәле культурология, социаль-мәҙәни эшмәкәрлек, китапхана-мәғлүмәт технологиялары һәм шәхестең мәғлүмәт мәҙәниәте өлкәһендә фәнни үҙәк.

## Юғары уҡыу йорто тарихы

## Факультеттар һәм кафедралар
* Музыка сәнғәте факультеты
— Эстрада оркестры һәм ансамбле кафедраһы
— Музыкаль-инструменталь башҡарыу кафедраһы
— Халыҡ хор йыры кафедраһы
— Дирижерлыҡ һәм академик йырлау кафедраһы
— Музыка ғилеме һәм музыкаль-ҡулланма сәнғәт кафедраһы
* Социаль-мәҙәни технологиялар факультеты
— Музей эше кафедраһы
— Социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы
— Социаль-мәҙәни өлкәнең идара итеү һәм иҡтисад кафедраһы
* Режиссура һәм актер оҫталығы факультеты
— Театр сәнғәте кафедраһы
— Режиссура кафедраһы
* Социаль-гуманитар факультеты
— Философия, хоҡуҡ һәм социаль-сәйәси фәндәр кафедраһы
— Педагогика һәм психология кафедраһы
— Культурология кафедраһы
— Әҙәбиәт һәм рус теле кафедраһы
— Сит телдәр кафедраһы
— Физик тәрбиә кафедраһы
— Теология һәм динде өйрәнеү кафедраһы
— Халыҡ художество мәҙәниәте теорияһы һәм тарихы кафедраһы
— Ғәмәли этика кафедраһы
* Визуаль сәнғәт факультеты
— Дизайн кафедраһы
— Фото-видеоижады кафедраһы
— Биҙәү-ҡулланма сәнғәте кафедраһы
* Хореография факультеты
— Балетмейстер ижады кафедраһы
— Халыҡ бейеүе кафедраһы
— Классик һәм заманса хореография кафедраһы
* Китапхана һәм информацион технологиялар факультеты
— Автоматлаштырылған мәғлүмәт эшкәртеү технологияһы кафедраһы
— Документаль коммуникация технологиялары кафедраһы

## Ғилми-тикшеренеү институттары

— Социаль өлкәнең мәғлүмәт технологиялары ғилми-тикшеренеү институты
— Мәҙәниәт-ара коммуникациялар һәм социаль-мәҙәни технологиялар ғилми-тикшеренеү институты

## Диссертацион советтар
Фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә диссертацияларҙы яҡлау буйынса Диссертация советы (210.006.01) :

* 24.00.01 — Теория һәм мәҙәниәт тарихы (культурология)
* 24.00.03 — Музейҙар өйрәнеү, консервация һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы реставрациялау (культурология)

## Юғары уҡыу йорто статусы
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының 2015 йылдың 13 июлендәге «Кемеров дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты» федераль дәүләт мәғариф учреждениеһы бойороғо нигеҙендә «Кемеров дәүләт мәҙәниәт институты» федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы тип үҙгәртелә (КемГИК).

## Ректоры
«Кемерово дәүләт мәҙәниәт институты» федераль дәүләт учреждениеһы ректоры — Шунков Александр Викторович, филология фәндәре докторы, доцент.

## Халыҡ-ара эшмәкәрлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кемеровский государственный институт культуры
* Артпроспект КемГИК wiki -сайт 
* Официальная группа КемГИК (Вконтакте)
* Официальная группа КемГИК (Facebook)
* Вестник КемГИК 
* Фешкова Г. С. Театральное образование в институте искусств ФГОУ ВПО «Кемеровский государственный университет культуры и искусств» //Вестник Кемеровского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — №. 9.
Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы институты

**Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихының ғилми-тикшеренеү институты** — Рәсәй художество академияһы учреждениеһы (РАХ)

Рәсәй һынлы сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты 1947 йылда һынлы сәнғәт өлкәһендә төп ғилми-ижади үҙәге булараҡ СССР Художество академияһының ролен көсәйтеү өсөн булдырылған. Ойошторолған ваҡыттан алып бында пластик сәнғәт, заманса художестволы процесс (ватан һәм сит ил) тарихына фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Институт йылына 20-30 баҫма (китаптар, монографиялар, ғилми йыйынтыҡтар, альбомдар, дәреслектәр, популяр әҙәбиәт) сығара.

1992 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы составында, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағына күсә.

Институт директорҙары — СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы К. Ф. Юон(1948—1950), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Н. Г. Машковцев (1950—1951, в.в.б.), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты А. И. Замошкин (1951—1954), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзалары А. К. Лебедев (1963—1988), (1988—2013) В. В. Ванслов (1988—2013) һәм А. В. Толстая (2013—2016), 2016 йылдың мартынан институтты Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты Н. В. Толстая етәкләй.

Институт хеҙмәткәрҙәре араһында: Рәсәй художество академияһының 3 академигы һәм 4 ағза-корреспонденты, 19 докторы һәм 36 фән кандидаты.

Ғилми белгестәрҙең эшмәкәрлеге бүлектәрҙә тупланған:

— XX—XXI быуаттарҙағы Рәсәй сәнғәте
— XVIII—XIX быуаттағы рус сәнғәте
— Боронғо һәм заманса сиркәү сәнғәте
— Монументаль сәнғәт һәм архитектура проблемалары
— Халыҡ һәм декоратив сәнғәт
— Дизайн
— Эстетика теорияһы һәм проблемалары
— Художестволы тәнҡит
— Сит ил сәнғәте
— Рәсәй рәссамдарының һүҙлеге
— Сәнғәтте мәғлүмәтләштереү
— Редакция-нәшриәт

Институтта аспирантура, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса диссертация советы, ғилми семинарҙар эшләй.

Институттың 4 ғилми семинарында Рәсәй ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты, башҡа сәнғәт һәм культурология институттары, университеттар, музейҙар, реставрация оҫтаханалары хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша. Семинарҙар исемлеге:

— Боронғо Русь һынлы һәм биҙәү сәнғәтен өйрәнеү;
— Боронғо Русь архитектуранын өйрәнеү буйынса;
— Сәнғәт һәм эстетика теорияһы проблемалары буйынса;
— XX быуаттың көнбайыш сәнғәтен өйрәнеү буйынса семинар.

Институт монография һәм коллектив хеҙмәттәр, дәреслектәр, мәҡәләләр йыйынтыҡтарын әшер итә. Иң мөһим коллектив эштәре араһында — «Все­об­щая ис­то­рия ис­кусств» (1-6 т., 1956—1966), «Па­мят­ни­ки ми­ро­во­го ис­кус­ст­ва» (1-8 сығарылыш, 1967-88), «Ис­то­рия ис­кус­ст­ва на­ро­дов СССР» (1-9 т., 1971—1984), «Ху­дож­ни­ки на­ро­дов СССР» библиографик һүҙлек (1-4 т., 1970—1995).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Таулы Алтай ботаника баҡсаһы

**Таулы Алтай ботаника баҡсаһы**, йәки **Таҙа туғай** — фәнни-тикшеренеү учреждениеһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының Алтай филиалы, уның ғилми-производство функцияларының бер өлөшөн башҡара.
Ботаника баҡсаһы Алтай республикаһының Шебалино районы Камлак ауылы эргәһендә , Горно-Алтайск ҡалаһынан 77 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Биләмәһендә ботаника баҡсаһы урынлаштырылған «Шишкулар-Катаил — Таҙа туғай» тигән урын Алтай Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Был бик үҙенсәлекле урын: Сема йылғаһы үҙәнендә ҙур тәбиғи ялан тауҙар һәм реликт урман менән уратып алынған.

## Тарихы
Ботаника баҡсаһына 1994 йылда нигеҙ һалына.

2009 йылда филиалдың коллекцияһы Таулы Алтайҙың, шулай уҡ Алыҫ Көнсығыштың төрлө төбәктәренән, һәм башҡа төбәктәрҙән үҫемлектәрҙең 1500-ҙән ашыу төрө, формаһы, сортынан тора.
Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының Алтай филиалының төп бурыстарына инә:

* Алтай Республикаһы үҫемлектәр донъяһының биологик төрлөлөгөн өйрәнеү һәм һаҡлау;
* Алтай Республикаһының һирәк, юғала барыусы һәм эндемик төрҙәрен интродукциялау һәм экспозицияһын булдырыу;
* Экологик белем биреү һәм аң-белем таратыу.

## Ботаника баҡсаһының фәнни эшмәкәрлеге
Беренсе йүнәлеш буйынса филиал, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыусы төрҙәрен интродукциялау лабораторияһы менән берлектә, Алтай Республикаһының һирәк һәм юғалыусы төрҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Реинтродукция, репатриация ысулдары менән сәй үләнен (копеечник чайный) үҫеп сыҡҡан урындарында тергеҙеү буйынса күп йыллыҡ эштәр алып барыла. Карагана гривастая ценопопуляцияһын, Алтай эндемикаһын, Крылов брахантемумын һәм башҡаларҙы сағыштырма тикшеренеүҙәр үткәрелә.

Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Климатик һәм экологик системалар мониторингы институты (Томск ҡалаһы) һәм Себер ботаника баҡсаһы менән берлектә, Көньяҡ-Көнсығыш Алтайҙа ағастарҙың ылыҫлы төрҙәрендә «убырлы ҡарсыҡ һеперткеләре» («ведьмины метлы») өйрәнелә.
Филиал базаһын файҙаланып сит ил ғалимдары ҡатнашлығында йыл һайын фәнни конференциялар, семинарҙар үтә, студент практикалары, ирекмәндәр программалары үткәрелә.

Филиалдың ғилми хеҙмәткәрҙәре «Красная книга Республики Алтай (үҫемлектәр)» (1996; 2007; 2017), «Определитель растений Республики Алтай» (Новосибирск, 2012), «Интродукция растений природной флоры Сибири» (Новосибирск, 2017) кеүек коллектив эштәрҙе яҙыуҙа ҡатнашалар.

## Туризм
Ботаника баҡсаһына туристар әүҙем киләләр. Ботаника баҡсаһына инеү һәм фотоға төшөрөү түләүле. Биләмәһендә орлоҡ, үҫемлек  һатып алырға, фитосәй эсергә мөмкин. Фестивалдәр үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация с официального сайта Горно-Алтайского ботанического сада
* Информация с официального сайта администрации МО «Шебалинский район» 
* Статья на сайте turistka.ru