open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры

**Палиашвили** **исемендәге Грузин опера һәм балет театры **() — Тбилиси ҡалаһындағы опера һәм балет театры,  Грузияның иң ҙур   музыкаль театры. Театр 1851 йылда нигеҙләнгән. Руставели проспектында урынлашҡан.

## Театрҙың тарихы
1874 йылдың 11 октябрендә театр бинаһын янғын юҡҡа сығара. Костюмдар, декорациялар, ҡорамалдар һәм китапхана янып бөтә. Был янғын арҡаһында театр бер аҙ ваҡыт эшләмәй тора.  

1896 йылда театр яңы бинала эшләй башлай.  Миҙгел М. И. Глинканың «Иван Сусанин» операһы постановкаһы менән асыла.

Грузияла Совет власы урынлашҡандан һуң, театр милли музыка мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә.

Театр сәхнәһендә беренсе тапҡыр грузин композиторҙарының опералары ҡуйыла: Захарий Палиашвилиҙың «Абесалом и Этери» (1919) һәм «Даиси» (1923), Долидзеның «Кето и Котэ»  (1919), Аракишвилиҙың «Сказание о Шота Руставели»  (1919), М. Баланчивадзеның «Коварная Тамара»  (1926), Цинцадзеның «Отшельник» (И. Г. Чавчавадзеның шул уҡ исемдәге поэмаһы буйынса, 1972) опералары.

Тбилиси опера һәм балет театрында вокал һәм хореография сәнғәтенең һәләтле оҫталары үҫеп сыға . Йырсы  О. А. Бахуташвили-Шульгина менән дирижёр Иван Петрович Палиашвили  театрҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.

1937 йылда театрға Захарий Палиашвили исеме бирелә. Шул уҡ йылда театр  Ленин ордены менән наградлана.

1938 йылда Тактакишвилиҙың  «Малтаква» балетын рәссам  Тамара Абакелия биҙәй.

1946 һәм 1947 йылда Серго Кобуладзе театр менән хеҙмәттәшлек итә. Ул  Мшевелидзеның «Сказание о Тариэле»  операһын (1946) һәм Киладзеның «Синатле» балетын (1947) биҙәй. Был спектаклдәрҙең һәр береһе өсөн Кобуладзе  Сталин премияһы менән наградлана.

Театрҙа опера спектаклдәрен Николай Смолич ҡуя.

### Театр труппаһы
1851—1880 йылдарҙа  театр сәхнәһендә итальян опера артистарынан торған труппа эшләй. 1880 йылда ул урыҫ труппаһына алмашына.

Бында эшләйҙәр: И. П. Сараджишвили, А. И. Инашвили, О. А. Бахуташвили-Шульгина, В. М. Зарудная, Л. Г. Яковлев, Д. А. Усатов.

1926—1944 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Давид Бадридзе театр солисы була. 1929—1931 йылдарҙа театр солисы булып СССР-ҙың халыҡ артисы Сергей Лемешев эшләй. 1931 йылдан шулай уҡ   СССР-ҙың халыҡ артисы  Пётр Амиранашвили театр  солисы була. 1929—1933 һәм 1935—1955 йылдарҙа  театрҙа СССР-ҙың халыҡ арисы Давид Андгуладзе эшләй ,  1956 йылда театр сәхнәһендә уның улы Нодар Андгуладзеның дебюты була. 1935—1944 йылдарҙа театрҙа Давид Гамрекели йырлай. 

1932 йылдан Шалва Ильич Азмайпарашвили театрҙа дирижёр булып эшләй, 1938—1954 йылдарҙа ул баш  дирижёр була.  1942—1947 йылдарҙа   Иосиф Сумбаташвили театрҙың баш рәссамы була.

Театрҙың балет  труппаһында  СССР-ҙың буласаҡ халыҡ артистары һәм  Грузия халыҡ бейеүҙәре ансамбленә нигеҙ һаласаҡ Нино Рамишвили менән Илья Сухишвили ижади эшмәкәрлеген башлай.

### Элекке мәшһүр постановкалар
* 1949 — «Мзия», Баланчивадзе.

### Художество етәкселәре
* Ольга Бахуташвили-Шульгина (1876—1930)
* Нина Гедеванова Ананиашвили (1963)
* Роберт Бардзимашвили

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тбилисская опера - история создания
Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов

**Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов** (1721 йыл; башҡа сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, 1722йыл - ?)
Рәсәйҙең Уҫы даруғаһы Ишбулды ауылында (Яңауыл районы) 1721 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1722 йылда) тыуған. Батша Рәсәйенең крәҫтиәндәрғә ҡарата алып барған сәйәсәтенә ҡаршылыҡ күрһәтеп, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр ихтилалында ҡатнашыусы. Ихтилал башлығы Е. Пугачев ғәскәренең полковнигы. Милләте буйынса - типтәр.

## Биографияһы
1773 йылдың ноябрендә, батша сәйәсәте менән риза булмайынса крәҫтиәндәр ихтилалына ҡушылып китә.
Ҡаранай Моратов менән Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов отрядтары 1773 йылдың декабрендә Ҡазан губернаһының Сарапул ҡалаһы өсөн һуғыша һәм ҡаланы баҫып ала. 
1774 йылдың яҙ һәм йәй айҙарында уның отряды Бәхтейәр Ҡанҡаев отряды менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ‑көнбайышында ҡаты һуғыш алып бара. Ул үҙе, халыҡ араһында йөрөп, ихтилал етәксеһе Емельян Пугачёвтың төп халыҡ ғәскәренә Ҡазан һәм Өфө губерналары кешеләрен өгөтләп йыя.
1774 йылдың июнь—сентябрь айҙарында Йәрмәхәммәт Ҡәҙермәтов ғәскәре Бөрө ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. А. А. Якубович етәкселегендәге Рус армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы Бөрө ҡалаһы өсөн алышта, Ҡазан өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа алыша. Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов шулай уҡ Уҫы даруғаһы Йәлдәк волосы Мүзәк ауылы (хәҙерге Краснокама районы)янында барған И. Г. Штерич етәкселегендәге батша хөкүмәте ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәштә лә ҡатнаша. 1774 йылдың ноябрендә Йәрмәхәммәт Ҡәҙермәтов Батша йәнәптәре алдындағы ғәйебен таный һәм батша ғәскәренә үҙе теләп бирелә. Ихтилалдың әүҙем ҡатнашыусыһы Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов оҙаҡ ваҡытҠазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була.
1775 йылдың 31 майында Рәсәй Сенатының Йәшерен экспедицияһы ҡарары менән төрмәнән азат ителә. Артабанғы яҙмышы тарихсыларға билдәһеҙ ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вәкилов Марат Ғәлимйән улы

**Вәкилов Марат Ғәлимйән улы** (9 декабрь 1950 йыл) — хоҡуҡ белгесе, суд органдары ветераны. 1995—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, 1997—1998 йылдарҙа Юғары Суд рәйесенең енәйәт эштәре буйынса урынбаҫары, 1999—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Юстицияның 3-сө класлы дәүләт советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.

## Биографияһы
Марат Ғәлимйән улы Вәкилов 1950 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында Зәйнәб һәм Ғәлимйән Вәкиловтарҙың күп балалы ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуа.

Лағыр урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Яҙғы Йорт һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй (1968). Спорт менән дуҫ егет үҙе лә төрлө ярыштарҙа ҡатнаша һәм еңеүҙәр яулай.

1968—1970 — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1971—1973 — Лағыр урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй.

1973—1978 — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында белем ала. Студент йылдарында уҡыу йортоноң сңғысылар клмандаһы ағзаһы була.

1978—1981 — колхоздарға юридик хеҙмәт күрһәтеү буйынса адвокат.

1981—1985 — Мәләүез районы халыҡ суды судьяһы.

1985—1992 — Башҡортостан Республикаһы Юғары Судының даими сессияһы судьяһы.

1992—1995 — Белорет-15 ҡалаһы ҡала округы судьяһы.

1995−2007 — Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, рәйес урынбаҫары, БР Юғары Суды рәйесе.

2008−2011 — Пермь крайы буйынса Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығы идаралығы етәксеһе.

2011—201? — Башҡортостан Республикаһының тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары.

Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй. Хаҡлы ялда.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.

## Ғаиләһе
Өйләнгән. Улы һәм ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая биографическая энциклопедия. Вакилов, Марат Галимьянович
* Вакилов Марат Галимьянович – биография 
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
Локус

**Локус** (locus — урын) — хромосомала гендың урынлашҡан урыны. Хромосомала гендар бер-бер артлы линия яһап урынлашалар. Шуға ла ғалимдар хромосома карталары төҙөү идеяһына килгәндәр. Бер эләгешеү төркөмөндәге гендарҙың хромосомала урынлашыу тәртибен күрһәткән карталарҙы генетик карта тип атайҙар. Ундай карталарҙы кроссинговер һөҙөмтәһенән, гендар араһындағы рекомбинация осраҡтарынан сығып төҙөйҙәр. Бынан тыш хромососмаларҙың цитологик карталарын да төҙөйҙәр. Сөнки, генетик карталар гендарҙың урыны күрһәтһә лә, улар араһындағы алыҫлыҡты, хромосомалағы конкрет урынын күрһәтмәй.

Шулай итеп, хромосоманың морфологик төҙөлөшөнә бәйле, гендарҙың урындары һәм алыҫлыҡтары күрһәтелгән карта цитологик карта тип атала. 

Локус сиктәрендә ДНК-ың нуклеотидтар теҙмәһе аллель тип атала. Гомологик хромосомларҙың бер үк локусын биләгән гендар үҙ-ара аллель була. Улар гендың бер үк варианты (нуклеотидтар теҙмәһе тап килә) йәки төрлө варианты (нуклеотидтар теҙмәһе тап килмәй) булырға ла мөмкин. Тәүге осраҡта, тап шул ген буйынса күҙәнәк гомозигота була. Ә икенсе осраҡта — гетерозигота.

## Исемлеге
Хромосоманың цитологик картаһында гендың локусын күрһәтеү миҫалы: «6p21.3».

Бэндтар хромосоманы махсус буяуҙар ярҙамында эшкәрткәндән һуң (һүрәтләмәләр, төҫтәр, биҙәктәр барлыҡҡа килгәс) күренә.

Уларҙы центромеранан теломераға ҡарай номерлап сығалар. Суб-бэндтар һәм бик бәләкәй сегменттары үтә һиҙгер буяуҙар менән эшкәрткәндә генә күренә. 

Хромосоманың оҙон яурынындағы гендарҙың локустары ла шундай уҡ ысул менән күрһәтеп билдәлелә. Мәҫәлән, «11q1.4-q2.1» генының локусы 11-се хромосоманың оҙон яурынында тигәнде аңлата. Урыны: Бенд 1 (суб-бэнд 4) менән Бенд (суб-бэнд 1) 2 араһында.

 Хромосомаларҙың остарын *«ptel»* (ҡыҫҡа яурындың осо — теломеразаһы һәм *«qtel»* (оҙон яурындың осо — теломеразаһы («теломер»ҙан) тип билдәләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Генетика

## Һылтанмалар
* Обзор на ornl.gov
Триалети һырты

**Триалети һырты** () — Грузияла Тбилисиҙан көнбайышта Кураның уң яғы буйлап һуҙылған тау һырты, оҙонлоғо — 150-нән 200-гә тиклем километр, киңлеге — 30 километр самаһы. Һырт эре һыубүләр булып тора. Палеоген дәүерендә влкандар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә хасил булған, флишлы һәм вулкан сығышлы тоҡомдарҙан яһалған.

Иң юғарғы нөктәһе — Шавиклде тауы (2850 м), грузинсанан тәржемәһе — *Ҡара ҡая*. Башҡа түбәләре — Саквелосмта (2803 м), Арджевани (2757 м), Далицаварятаг (2708 м), Ортатави (2513 м), Кенчакаро (2320 м), Кваджвари (2280 м).

Триалети битләүҙәренән Храми, Гуджаретисцкали йылғалары, Тедзами, Алгети, Дигмисцкали, Вере ҡушылдыҡтары ағып сыға.

Һырт башлыса япраҡлы ағас тоҡомдары — имән, граб, бук менән ҡапланған, бейегерәк көнбайыш битләүендә аҡ шыршы, ҡарағай, шыршы ағастарынан торған ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар үҫә. Урмандарҙа ваҡ-төйәк күлдәр күп. Көньяҡ битләүҙәрендә — туғайҙар.

Һырттың төньяҡ битләүендә урта быуаттарҙа төҙөлгән Кватахеви монастыры урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Триалетский хребет
* (рус.)

## Иҫкәрмәләр
Могилёв

**Могилёв** (, , , ) — Беларусия ҡалаһы, Могилёв өлкәһенең административ үҙәге. Могилёв өлкәһенең мәҙәниәт һәм иҡтисад үҙәге. Ҡалала Химволокно, Лифтмаш, Строммаш һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан.

Халыҡ һаны — 300 мең тирәһе кеше.
Ҡалала 40 мәктәп, 4 лицей, 3 университет (Машиналар төҙөү, Технология, Педагогия) бар.

## Тарихы

### 1812 йылғы һуғыш

1812 йылдың 12 июнендә 600 меңлек Наполеон ғәскәре Рәсәйгә баҫып инә. Өс тапҡыр артыҡ һанлы дошмандан урыҫ ғәскәре сигенә башлай. 11 июлдә, Могилёвтан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Салтановка һәм Фатово ауылдары араһында, генерал-лейтенант Николай Раевский етәкселегендәге 7-се пехота корпусы Луи Даву етәкләгән француз ғәскәренә ҡаршы Салтановка янындағы һуғышты башлай. Рәсәй империяһы армияһы (1812 йыл) 2-се Көнбайыш армияһының күпселек көсөн Днепр йылғаһы аша йөҙөп сығыуын француздарҙан ситкә йүнәлдереү өсөн, урыҫ ғәскәрҙәре француздар менән ҡапма-ҡаршы һуғыш башларға мәжбүр булалар.

### [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]]
Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында (август 1915 — ноябрь 1917) Юғары башкомандующий ставкаһы урынлашҡан ҡалала Рәсәй императоры Николай II йәшәгән.

### [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]

#### Смоленск бәрелеше (1941)
Бөйөк Ватан һуғышы хроникаһы/1941 йылдың 26 июле. 35-се һуғыш көнө, 26 июлдә совет ғәскәрҙәре Могилёвты ҡалдыра (ҡарағыҙ «Могилёвты һаҡлау»).

## Билдәле шәхестәре
* Зайцев Александр Николаевич (1951), ғалим-инженер-механик. 1994 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

## Иҫтәлекле урындары
* Ленин урамы, Европаның 18-се быуат стиленда төҙөлгән.
* Театр, 19-сы быуатта төҙөлгән.

## Туғандаш ҡалалары
# Шымкент, Ҡаҙағстан
# Виллербан, Франция
# Пенза, Рәсәй
# Тула, Рәсәй
# Киреч, Украина
# Бардейов, Словакия
# Габрово, Болгария
# Клайпеда, Литва
# Влоцлавек, Польша
# Айзенах, Германия
# Крагуевац, Сербия
# Звенигород, Рәсәй
# Сумғәйет, Әзербайжан
# Николаев, Украина
# Тәбриз, Иран
# Тубыл, Рәсәй

## Халҡы

Милли состав (2009): беларустар — 87,4 %, урыҫтар — 7,3 %, украиндар — 1,1 %.

## Географияһы
### Климаты




## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Беларусия өлкә үҙәктәре
*
Bank of Georgia

**Bank of Georgia** (), **«Грузия банкы» акционерҙар йәмғиәте** — Грузияла иң эре коммерция банктарының береһе. Штаб-квартираһы — Тбилисиҙа.

## Милекселәре һәм етәкселәре
Банк акциялары Лондон фонд биржаһында (биржа тикеры LSE: '''BGEO''') һәм Грузин фонд биржаһында (биржа тикеры GeSE:GEB) котировкалана.

Банктың күҙәтеү советы рәйесе — Николас Енукидзе. Генераль директоры — Ираклий Гилаури. 

## Эшмәкәрлеге
Банк инвестициялау бизнесы, ваҡлап һатыу, аҡса средстволарына идара итеү һ. б. йүнәлештәрҙәге эшмәкәрлекте тормошҡа ашыра. Bank of Georgia’ның 100-ҙән ашыу филиалы бар; Грузияла, Украинала һәм Беларуста эшләй. Банк «BG Capital» инвестициялау компанияһына эйә.

2007 йылдың 31 декабренә банктың активтары 2,95 млрд лари (2006 йылдың 31 декабренә — 1,21 млрд лари) тәшкил итә, үҙ капиталы — 0,56 млрд лари (0,38 млрд лари); саф килеме 2007 йылда — 75,6 млн лари (2006 йылда — 26,8 млн лари).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт банка
Петропавловск-Камчатский

**Петропавловск-Камчатский** () — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Камчатка крайының административ үҙәге.

## Географияһы
Тымыҡ океандың Авача бухтаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Камчатка дәүләт университеты
# Камчатка дәүләт техник университеты

## Климаты


## Транспорт
Петропавловск-Камчатский — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Администрации Петропавловск-Камчатского городского округа  
* Сайт Городской думы Петропавловск-Камчатского городского округа
Дзержин тауы

**Дзержи́н тауы **(**Изге тау**) () — Беларусь Республикаһының иң бейек нөктәһе.

## Характеристика
Тау түбәһе бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 345 метр. Минск ҡалҡыулығы (бер өлөшө Белорус теҙмәһе) ситендә, Минсктан көнбайышҡа 30 километрҙа, Дзержинсктан алыҫ булмаған Скирмантовый ауылында урынлашҡан. Башта был тау **Изге тау** тип аталған, 1958 йылда «Дзержин тауы» тигән исем бирелгән. 1990 йылдың аҙағында тау башында белорус телендә: «*Дзержин тауы. Белоруссияның иң юғары нөктәһе, бейеклеге диңгеҙ кимәленән 345 [[метр]]*» тигән һүҙҙәр яҙылған гранит плита урынлаштырғандар. Әлеге ваҡытта урын тәртиптә тотола һәм һәйҡәл булып иҫәпләнә.

Сағыштырыу өсөн: (2011 йылдың авгусына ҡарата) Беларусь Республикаһының иң юғары нөктәләре — телевышка (Колодище, Ушачи, Слонимда) — 350 м.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Скирмунтово, гора Дзержинская
* Дмитрий Бартосик. Гара Сьвятая (Дзяржынскага) на Radzima.org(белор.)

## Әҙәбиәт
* Горные вершины равнинной Беларуси / В. Э. Пасанен, Е. А. Дикусар, В. Е. Подлисских. — Минск: ГУ «Республиканский учебно-методический центр физического воспитания населения», 2014. — 224 с: ил. — ISBN 978-985-7054-10-7.
Керәшендәр

**Керәшендәр** (, ; , , исемдәре урыҫса "крешён", йәғни "сумылдырылған" һүҙенән килә) — Волга—Урал төбәге татарҙары составындағы этноконфессиональ төркөм.

2002 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәтенә ярашлы Рәсәй Федерацияһында керәшендәр һаны — 24668, шул иҫәптәнБашҡортостанда — 4510 кеше. Нигеҙҙә, Татарстанда, Удмуртияла, Башҡортостанда һәм Силәбе өлкәһенда йәшәйҙәр. Башҡортостанда Баҡалы районында тупланғандар.

Керәшендәр теле татар теленең урта диалектына (Ҡазан аръяғы керәшендәр, Түбәнге Кама буйы керәшендәр, нуғайбәктәр, Чистай керәшендәре, Мәлки керәшендәре һөйләше) ҡарай. Диндар керәшендәр православие динен тота.

Халыҡтың Көнбайыш Кама алды, Минзәлә, Чистай, Алабуға, Мәлки, Баҡалы һәм Нуғайбәк этнографик төркөмдәре айырып тора.

## Әҙәбиәт
* Мухаметшин Ю. Г. Татары-кряшены.— М., 1977; Давлетшина З. М. Татарское население Башкортостана.— Уфа, 2001 
* Историк-краевед: нет такой национальности -"кряшен". Сайте ИА «IslamNews», 20 марта 2020 года   

## Һылтанмалар
*
Тирлән һыуһаҡлағысы

**Тирлән һыуһаҡлағысы** (Тирлән быуаһы) — Башҡортостан Республикаһының яһалма һыу ятҡылығы. Тирлән йылғаһында плотина төҙөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыс рекреация ихтыяждары, балыҡ үрсетеү, ташҡындан һаҡлау, энергетика өсөн төҙөлә. 129,3 гектар майҙанды тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 195 метр.

Йылғаның ҙур булмаған һыу йыйыу майҙанына ҡарамаҫтан, был һыуһаҡлағыс 1994 йылдың 7 авгусында һәләкәтле йырылып китеүе менән билдәле. Был штатһыҙ 8 600 000 м³ һыу ағыҙыу һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһында иң һәләкәтлеһе тип һанала. Авария һөҙөмтәһендә 4 тораҡ пункты һыу аҫтында ҡала, тулыһынса 85 йорт юҡҡа сыға, 200 йорт өлөшләтә емерелә, 29 кеше һәләк була, 786 кеше ҡыйыҡһыҙ ҡала.

## Иҫкәрмәләр
Балаҡатай һыуһаҡлағысы

** Балаҡатай һыуһаҡлағысы** Балаҡатай районының Яңы Балаҡатай ауылы эргәһендәге Оло Ыҡ йылғаһында урынлашҡан. Һыуһаҡлағыста Балаҡатай МГЭС-ының кесе ГЭС-ы тора, ҡеүәте 125 кВт.

## Кесе ГЭС характеристикаһы
* Гидроагрегат маркаһы — ПР 15-В-46
* Иң юғары баҫым — 4.5 м.
* Бер агрегаттың иң юғары сығымы — 0.96 м³/с.
* Өс эш агрегатының иң юғары сығымы — 2.88 м³/с.
* Генераторҙың номиналь ҡеүәте — 32 кв.
* Өс агрегаттың иң юғары ҡеүәте — 95 кв.
* Сама менән электр энергияһын етештереү — 487848 кВ/сәғәт
Һыуһаҡлағыс тәғәйенләнеше: Ыҡ йылғаһының яҙғы аҡманын көйләү, Соҡалы ауылы объекттарын ташҡындан һаҡлау һәм халыҡты һыу менән тәьмин итеү, балыҡ үрсетеү, энергетик әһәмиәте.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт мегантиклинорийы

**Башҡорт мегантиклинорийы** — Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы (киң антиклинорий) Көньяҡ Урал тектоник структураһы.

## Характеристика
Башҡорт мегантиклинорийы (56° так как) көньяҡ-көнсығышта субмеридиональ һуҙыла. Структураның оҙонлоғо — 250 км, киңлеге — 100 км

## Составы
Палеозой һәм рифейға тиклемге ултырмаларҙан торған рифей-венд ултырмаларынан ғибәрәт. Үҙәк өлөшө рифейҙың терригон-карбонат ултырмаларынан тора. Нигеҙе — түбәнге риф ултырмалары.

## Рельефы
Рельефы көнбайыш һәм көнсығыш өлкәлә айырыла. Көнбайыш өлөшөнә йыйырсыҡлы -киҫәкле структура хас (Алатау, Тараташ, Ямантау антиклинорийҙары, Ҡаратау структура комплексы, Инйәр синклинорийы). Көнбайыш өлөшөндә мегантиклинорийҙың палеозой ултырмалары кембрийға тиклемге ултырмаларҙың өҫтөндә ята. Көнсығыш өлөшөнә батҡан йыйырсыҡлы структуралар хас (Йылайыр синклинорийы, Уфалей антиклинорийҙары).

## Тарихы
Башҡорт мегантиклинорийы оҙайлы ваҡыт дауамында формалаша. Рифей дәүерендә Башҡорт мегантиклинорийы Кама-Бельский авлакогены менән бәйле була, ул 13 км тәрәнлеккә тиклем бата . Венде дәүерендә ултырма ҡалын ҡатламдар йыйырсыҡтар булып баҫыла, шулай итеп боронғо антиклинорий барлыҡҡа килә

Ордовик дәүерендә батыу циклы үтә. Палеозой дәүерендә 3 километрҙан алып 4 километрға тиклем ҡалынлыҡтағы һыуы һай ултырмалар туплана. Һуңғы палеозой дәүрендә ултырма ҡатламдар йыйырсыҡланып бата һәм көнбайышҡа күсә. 

## Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар
Башҡорт мегантиклинорийында түбәнге һәм урта рифейҙың карбонатлы, балсыҡлы-карбонатлы ултырмалары бар. Улар менән магнезит (Һатҡы), тимер (БаҠал төркөмө), полиметалдар (Аршы, Ҡужа), флюорит (Соран) ятҡылыҡтары бар.

Мәғдән ятҡылыҡтарының формалашыу механизмын Л. В. Алфимов тасуирлай.

## Әҙәбиәт
* Иванов К. С. Основные черты геологической истории и строения Урала. Екатеринбург, 1998. 252 
* с. Ковалев С. Г. Динамика формирования среднерифейской рифтогенной структуры (западный склон Южного Урала) // Докл. РАН. 2004. Т. 396, № 2. 
* Ямаев Ф. А., Ротарь А. Ф. Интрузивные породы центральной части Башкирского мегантиклинория // 
* Магматизм и эндогенная металлогения западного склона Южного Урала. Уфа: БФАН СССР, 1973. С. 90-97. 
* Kemp A. I. S., Hawkethworth C. J. Granitic Perspecties on the generation and Seculer evolution of the Continental Crust // Treatise on geochemistry. 2003. V. 3. P. 349—410.

## Һылтанмалар
*  
* http://www.anrb.ru/OLD/geol/PAPERS/E2007/04_01_07.pdf 
* http://geo.web.ru/conf/Litsov_2000/litsov33.htm

## Иҫкәрмәләр
Платонов Георгий Фёдорович

**Платонов Георгий Фёдорович** (4 апрель 1923 йыл — 16 октябрь 2022 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының эскадрон командиры. Советтар Союзы Геройы (1945). Полковник (2000).

## Биографияһы
Георгий Фёдорович Платонов 1923 йылдың 4 апрелендә хәҙерге Һарытау өлкәһенең Хвалынск ҡалаһында тыуған.

Ҡыҙыл Армия сафтарында 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Көнбайыш һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша; 1942 һәм 1943 йылдарҙа яралана. Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Чернигов исемендәге 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының эскадроны командиры.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указына ярашлы командованиеның немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Георгий Федорович Платоновҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Капитан дәрәжәһендә 1946 йылда запасҡа сығарыла. Хвалынск сауҙа селтәрендә эшләй, Центросоюздың юғары сауҙа мәктәбен тамамлай. 1951 йылда КПСС-ҡа инә.

1952—1968 йылдарҙа Совет Армияһында, урындағы хәрби идара органдарында хеҙмәт итә; подполковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.

Һарытауҙа йәшәй. 2000 йылда "полковник" хәрби дәрәжәһе бирелә. 2022 йылдың 16 октябрендә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (25.12.1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены (28.05.1944)
* Советтар Союзы Геройы (24.3.1945):
* «Алтын йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6.4.1985)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* 
Книга: Герои Советского Союза12
* *Румянцев Н. М.* Люди легендарного подвига. — Саратов, 1968.
* Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005.
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Чкония Ламара Григорьевна

**Ламара Григоьевна Чкония** (; 27 декабрь 1930 йыл) — СССР-ҙың опера һәм камера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).

## Биографияһы
Ламара Григорьевна Чкония 1930 йылдың 27 декабрендә Батуми ҡалаһында, хәҙерге Грузияла тыуған.

1956 йылда Тбилиси консерваторияһының Г. М. Гогичадзе (элек В. С. Кашакашвилила шөғөлләнгән) класын тамамлаған.

1956—1960 йылдаарҙа һәм 1968 йылдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисы. 1960—1968 йылдарҙа — Киев опера һәм балет театры солисы.Ҙур театр, С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрҙары сәхнәһендә йырлаған.

Концерт-башҡарыу эшмәкәрлеген алып барған. Уның камера репертуары яҡынса 400 рус, грузин һәм сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен индерә.

Сит илдәргә гастролдәрҙә (Румыния, Болгария, Япония, Чехословакия, Финляндия, Италия, Канада, Португалия, Испания, Германия, Венгрия, Австрия, Швейцарияла һ. б.) йөрөгән.

1976 йылдан Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1987 йылдан — профессор).

СССР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары советы (1979—1984) депутаты.

1996 йылдан Ламара Чкония Мадридта (Испания) кинйә ҡыҙы, опера йырсыһы (сопрано) Этери Ламорис (Eteri Lamoris) менән йәшәй, бында ул уҡытыу эшмәкәрлеген дауам иткән. Өлкән ҡыҙы Натела Николи шулай уҡ опера йырсыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* М. И. Глинка исемендәге Бөтә Союз вокалистар конкурсы лауреаты (3-сө премия, Мәскәү, 1960)
* Вокалистарҙың «Прага яҙы» конкурсы лауреаты , Халыҡ-ара музыкаль фестивале лауреаты (1960)
* Софияла үткән Халыҡ-ара йәш опера йырсылары конкурсы лауреаты (3-сө премия, 1963)
* Токиола үткән «Мадам Баттерфляй» Халыҡ-ара конкурсы лауреаты (2-се премия, 1967, Чио-Чио-сан партияһын иң яҡшы башҡарыусы).
* Украина ССР-ының атҡаҙанған артисы (1963)
* Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1970)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1976)
* Украинаның халыҡ артисы
* «Почёт Билдәһе» ордены (1974)
* Балҡыш Сияние президент ордены (Грузия, (2011)
* Тамара Батшабикәһе ордены (Грузия, (2011)
* Изге Ыҙа сигеүсе Варварасордены (УПЦ МП, 2011)
* Ун ике саталы «Кредо» йондоҙо — «йәмғиәтте үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» («Рейтингтар һәм номинациялар гранды» йәмәғәт ойошмаһы (ГРИН), 2011)
* «Cigno D’Oro» премияһы (Италия, 2011)
* Миҙалдар.

## Вокал партиялары
* «Даиси» З. Палиашвили — *Маро*
* «Абесалом и Этери» З. Палиашвили — *Этери*
* «Евгений Онегин» П. И. Чайковского — *Татьяна*
* «Иоланта» П. И. Чайковского — *Иоланта*
* «Травиата» Дж. Верди — *Виолетта*
* «Мадам Баттерфляй» Дж. Пуччини — *Чио-Чио-сан*
* «Царская невеста» Н. А. Римского-Корсакова — *Марфа*
* «Севильский цирюльник» Дж. Россини — *Розина*
* «Манон» Ж. Массне — *Манон*.
* «Риголетто» Дж. Верди — *Джильда*.

## Иҫкәрмәләр
Нефтекама (аэропорт)

**Нефтекама аэропорты** — Башҡортостан республикаһы аэропорты. Ҡаланан 6 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

«Өфө халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең милеге булып тора.

1990 йылдар аҙағына тиклем аэропорт нигеҙҙә Нефтекама-Өфө-Сибай рейстары буйынса башлыса Ан-24 самолеттарында файҙаланыла. 

2010 йылда осоу-ултырыу һыҙатында ремонт яһала һәм яҡтылыҡ-сигнал ҡорамалдары урынлаштырыла (төҙөкләндереү 100 мең һумдан аша).

2010 йылдың октябрендә «Арҡайым» авиакомпанияһы Өфөнән Ла-410 самолетында техник (пробный) рейс үтәй, 10 йылдан һуң авиамаршрут ҡайтанан тергеҙелә.

Өфөнән билет хаҡы 1200 һум сиктәрендә планлаштырыла. Автобусҡа билет 4-5 тапҡыр тиерлек арзан. Әммә машина 200 километрҙы яҡынса 3 сәғәт ярым үтә. Ла 410 ошо алыҫлыҡты 30-40 минут эсендә ҡаплай. 2011 йылдың яҙында Нефтекама һәм Сибай рейстары ихтыяж булмау сәбәпле ғәмәлдән сыға. Әлеге ваҡытта даими рейстар башҡарылмай.

## Һылтанмалар
* APINFO.BA — бөтә донъя граждандар рус телле аэропортында база данных
* Өфөлә, нефтекамала яңы авиарейстар булмаясаҡ(недоступная ссылка) 
* НЕФТЕКАМАЛА АЭРОПОРТТЫ: ИКЕНСЕ ТЫУҒАН 
* Нефтекама аэропорты Аэропорт БДБ каталогында.
Пөркөлт

**Пөркөлт** () — итте быҡтырып бешереүҙең венгрса бер ысулы. Паприкаштан айырмалы уны әҙерләгәндә ҡаймаҡ ҡулланмайҙар. Һөйәгенән айырып алынған итте (һыйыр, сусҡа, һарыҡ, тауыҡ,бауыр ҡайһы бер саҡта оло ҡарын) бер аҙ ҡыҙҙырып алырға, шунан татлы паприка, ҡыҙҙырылған һуған, сусҡа майы (сало) менән быҡтырыла, ҡайһы ваҡытта һарымһаҡ һәм йәшел борос та өҫтәйҙәр. Ни тиклем ит һалынһа, шул тиклем һыу өҫтәлә. Пөркөлт янына картуф та бирәләр; ҡайһы ваҡыт был ризыҡты әҙерләгәндә үк картуф өҫтәп ебәрәләр. Пөркөлткә күп ваҡыт тархоня ла өҫтәйҙәр.

## Пөркөлтте әҙерләү

Пөркөлтте әҙерләү рецебы:

600—700 г һыйыр ите

1-2 эре башлы һуған

50 г май (иретелгән сусҡа майы)

1 татлы борос

5-6 тырнаҡ һарымһаҡ

2-3 шт.үҙ һутындағы томат, йәки яңы өлгөргән помидор

1 аш ҡалағы тмин

1-2 лавр япрағы

тоҙ (0,5 аш ҡалағы)

төйөлгән ҡара борос - бал ҡалағының 1/4, йәки тәменә ҡарап

1 аш ҡалағы паприка

Пөркөлттө икмәк йәки картуф менән ашарға була. Йыш ҡына уны ыумас менән бирәләр. Ыумас әҙерләү өсөн ярты килограмм онға ике-өс йомортҡа һытып, бер аҙ тоҙ өҫтәргә: яҡшылап болғатырға, 200 мл тирәһе йылы һыу өҫтәргә, ҡамыр ҡаймаҡ кеүегерәк ҡуйылыҡта булырға тейеш. Шунан тәрилкәгә һалып, бысаҡ менән бәләкәй генә киҫәктәр алып, ҡайнап торған һыуға һалып барырға. Ыумас киҫәктәре бешеп сыҡҡас, өҫкә ҡалҡа. Уларҙы һөҙөп алып, тәрилкәләргә һалырға, пөркөлт ыумас өҫтәнә һалына.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рецепт пёркёльта из говядины. Кузнецова Е. К. Венгерская кухня. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2004. ISBN 5-94848-166-2
* Пёркёльт. Соломоник Т., Синельников С., Лазерсон И. Европейская шкатулка. Кулинарные шедевры мира. — СПб: Издательский Дом «Нева», 2006. — 368 с. илл.
Арта Доброши

**Арта Доброши **(; 2 октябрь 1980 йыл) — Косово Республикаһының кино актёры.  

## Биографияһы
Арта Доброши 1980 йылдың 2 октябрендә Приштинала тыуған. Башланғыс мәктәптә уҡыу менән бер рәттән ул драма курстарында шөғөлләнә. 15 йәшендә студенттар менән алмашыу программаһы буйынса АҠШ-ҡа бара. 17 йәшендә тыуған иленә ҡайта, унда 4 йыл дауамында Художество академияһында актёрлыҡ оҫталығына өйрәнә. Даими рәүештә театрҙа уйнай.

Косовола хәрби хәрәкәттәр ваҡытында, Арта Македония Республикаһында йәшәй, унда Халыҡ-ара медицина корпусына ҡасаҡтар лагеры ойоштороу эшендә ярҙам итә. 2000 йылда НАТО-ла тәржемәсе булып эшләй.

2005 йылда кинола тәүге тапҡыр уйнай. «Лорнаның тынлығы» («Молчание Лорны») фильмындағы роле аша 2008 йылдан билдәлелек ала.

## Фильмографияһы

## Наградалары һәм номинациялары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Гәрәев Айҙар Риф улы

**Гәрәев Айҙар Риф улы** (1962) — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе (1994—1999).

## Биографияһы
Гәрәев Айҙар Риф улы 1962 йылда БАССР-ҙың Саҡмағош районы Ҡалмашбаш ауылында тыуған.

1987 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы.

1986—1987 йылдарҙа Өфө районы ауыл хужалығы идаралығының инженер-зоотехнигы, Өфө район агросәнәғәт берекмәһенең өлкән инспекторы, өлкән зоотехнигы булып эшләй.

1987—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан — икенсе секретары.

1988 йылда ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Демократик ауыл йәштәре союзының республика комитеты рәйесе.

1994 йылда — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзының республика комитетыэштәре менән идара итеүсеһе, Башҡортостан Республикаһы йәштәренең аграр союзы республика комитетының рәйесе.

1994 йылдың октябрь айынан 1999 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе.
Философия фәндәре кандидаты. «Истинность моделирования и моделей в познании» темаһы буйынса диссертация яҡлай (2002)/

Артабанғы эш урындары: «АйТи» региональ бизнес-компания идаралығының директоры, «Корпорация развития Республики Башкортостан» ААЙ-нең генераль директоры (2011).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* не дань моде 
* Гареев Айдар Рифович 
* ОАО «КОРПОРАЦИЯ РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»
Аҡморон (тау)

**Аҡморон** () — Башҡортостан Республикаһы  Ишембай районындағы тау.   Оло Ҡоҙаш йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — 707,4 м. Һырттары текә, көнсығыш яғы йылға менән сикләнгән. Көнбайыш һыртынан  Әселе (Ишембай районы) йылғаһы (приток Алағузлы йылғаһының ҡушылдығы) башлана.

## Составы
Алевролиттар,  рифей һәүерташы (сланец), ҡомташ ултырмаларынан тора .

## Ландшафт
Тауҙың өҫтө йүкә, ҡайын һәм  уҫаҡ ағастарынан торған урман  менән ҡапланған.

## Топонимикаһы
Башҡортса  — аҡ һәм «морон», () , **сығып торған урын** ().

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
карта

## Иҫкәрмәләр
Аҡселәл һырты

**Аҡселәл**  —  Башҡортостан Республикаһы Ишембай районына кергән Көньяҡ Урал тауҙары һырты. Һырттың оҙонлоғо — 7 км, киңлеге — 3 км, абсолют бейеклеге — 677 м.

Рәүҙәк йылғаһы буйлап һуҙыла, төньяҡ-көнсығышта -  Оло Рәүҙәк менән Кесе Рәүҙәк. Һырттағы  ҡаяларҙың итәгендә йылға ағы ята.

Рельефы ҡатмарлы, ҙур тау тоҡомо киҫәктәре ( курум) осрай.
Акселел эзбизташ , ҡомташ,  девон осоро ҡомташтары ҡатламдарынан тора.
Ландшафт йүкә , саған, имән ағастары үҫкән урмандан ғибәрәт.

## Әҙәбиәт
* 

## Карта
Азем Галица

**Азем Бейта** (алб. Azem Bejta), **Азем Галица** булараҡ киң билдәле (1889, Галица,  — , ) — албан милләтсеһе, баш күтәреүсе-качактарҙың һәм 1915-1924 йылдарҙағы Косово менән Албанияның ҡушылыуы өсөн ҡораллы көстәрҙең башлығы

Ул Ғосман империяһына ҡаршы ихтилал ваҡытында үлтерелгән Бейта Галицаның улы була. Азем 1910 йылда төрөктәргә ҡаршы һуғышыусы партизандарға ҡушыла.

Балҡан һуғышы һәм Беренсе донъя һуғышының тәүге этабы ваҡытында Косоволағы серб властарына ҡаршылыҡта лидерҙарҙың береһе була. 1915 йылдың ҡышында сербтар Австро-Венгрия һәм болгар армиялары менән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Качактар оккупанттар менән һуғыш аса, әммә австро-венгрия властары 300 мәктәп аса, албансыларға флаг йөрөтөү хоҡуғын, ғөрөф-ғәҙәтенә һәм Косовоның христиан һәм мосоломан мәҙәниәтенә хөрмәт гарантиялағас ҡына, Галица уларҙың власын таный.

1918 йылда сербтар, хорваттар, словендар Короллеге армияһы Косовоның Үҙәк державаһы ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлай, Азем Галица Югославия армияһына һәм полицияһына ҡаршы диверсиялар яһай башлай.

1918 йылдың декабрендә Шкодерҙа Косовоны обороналау буйынса Милли комитет төҙөлә, уның башында Галица менән Албанияның буласаҡ премьер-министры Хәсән Приштина тора. Комитеттың маҡсаты булып албан ерҙәрен ҡушыу һәм Косовоның сербтар, хорваттар, словендар Короллегенә, йәки Югославия составына индереүгә ҡаршы Галица етәкселегендәге качактар хәрәкәтен төҙәтеү була. Төп көрәш Дреницала йәйелә, бында 10 000 тирәһе баш күтәреүсе туплана.

Азем Галица көнбайыш Косоволағы Юникта буфер зонаһын булдырыуға ирешә. Әммә Югославия армияһы Юниктағы баш күтәреүселәрҙең ҡаршылығын баҫтыра. Азем Галица алышта үлемесле яра ала һәм 1924 йылдың 15 июлендә һәләк була. Уның ҡатыны, Шоте, ире үлгәс, иренең ғәскәрҙәр өҫтөнән еткәселеген үҙ өҫтөнә ала һәм көрәште дауам итә.

Галицаның үлеменән һуң Албанияла власҡа Әхмәт Зогу килә, ул комитетты тарата һәм Косоволағы тынғыһыҙ кәйефтәрҙе оҙаҡ йылдарға кәметә.

## Һылтанмалар
* Gani Qarri: Galica Azem, dhe jeta lufta e tij
Амиранашвили Медея Петровна

**Амиранашвили Медея Петровна** (; 10 октябрь 1930 йыл - 2 декабрь 2023) — грузин опера йырсыһы (лирик сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).

## Биографияһы
Медея Амиранашвили 1930 йылдың 10 октябрендә Шорапани ауылында (хәҙер Имеретияла, Грузия) (башҡа сығанаҡтар буйынса — Тбилиси)ҙа опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы Петр Амиранашвили менән йырсы Надеждя Цомая ғаиләһендә тыуа.

1953 йылда Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһын тамамлай. 1951—1954 йылдарҙа — консерватория эргәһендәге опера студияһы солисткаһы.

1954 йылдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисткаһы.

Польша, Чехословакия, Румыния, ГДР, Венгрия, Болгария, Австралия, Яңы Зеландия, Франция, Канадала гастролдәрҙә була.

1972 йылдан Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1982 йылдан — профессор).

1991—2006 йылдарҙа — Кутаиси опера театрының художество етәксеһе.

Грузин ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Ғаиләһе
* Атаһы — Пётр Амиранашвили (1907—1976), опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1950)
* Әсәһе — Надежда Цомая (1904—1973), опера йырсыһы, Грузин ССР-ының халыҡ артисткаһы (1943)
* Ире — Отар Парулава, скульптор
* Ҡыҙы — Маринэ Парулава, йырсы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* М. Глинка исемендәге Бөтә Союз вокалсылар конкурсы лауреаты (2-се премия, 1960)
* *Мадам Баттерфляй* партияһын иң яҡшы башҡарыу буйынса Халыҡ-ара конкурс лауреаты (3-сө премия, 1970, Осака)
* Грузин ССР-ының халыҡ артисткаһы (1965)
* СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1976)
* Грузин ССР-ының З. П. Палиашвили исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1971)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (22.08.1986)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (17.04.1958)
* З. Анджапаридзе исемендәге премия
* Кутаисиҙың почётлы гражданы.

## Вокаль партиялары
* «Даиси», З. П. Палиашвили — *Маро*
* «Абесалом и Этери», З. П. Палиашвили — *Этери*, *Мариха*
* «Миндия», О. В. Тактакишвили — *Мзия*
* «Евгений Онегин», П. И. Чайковский — *Татьяна*
* «Иоланта», П. И. Чайковский — *Иоланта*
* «Пиковая дама», П. И. Чайковский — *Лиза*
* «Травиата», Дж. Верди — *Виолетта*
* «Трубадур», Дж. Верди — *Леонора*
* «Аида», Дж. Верди — *Аида*
* «Отелло», Дж. Верди — *Дездемона*
* «Дон Карлос», Дж. Верди — *Елизавета*
* «Богема», Дж. Пуччини — *Мими*
* «Мадам Баттерфляй», Дж. Пуччини — *мадам Баттерфляй*
* «Фауст», Ш. Гуно — *Маргарита*
* «Нана», Р. Габичвадзе — *Нана*
* «Лела», Р. И. Лагидзе — *Лела*
* «Алеко», С. В. Рахманинова — *Земфира*
* «Лоэнгрин», Р. Вагнер — *Эльза*
* «Паяцы», Р. Леонкавалло — *Недда*

## Фильмография
* 1966 — «Абесалом и Этери» — *Этери партияһы*
* 1971 — «Даиси» — *Маро партия*
* 1983 — «Ратили» — *операларҙан ариялар*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Шоте Галица

**Шоте Галица** (), тыумыштан **Чериме Халил Радишева** (; 4 октябрь 1895 йыл, Радишеве,  — , ) — Бөтә албан биләмәләрен берләштереү һәм Албанияның демократик милли хөкүмәтенә ярҙам итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған баш күтәреүсе качактар хәрәкәтенең албан милләтсеһе. Ул «Албанияның халыҡ геройы» тип иғлан ителә. Көрәштә *Черим* тигән ир-ат исеме аҫтында ҡатнаша.

Шоте алты бер туған ағалы-ҡустының һеңлеһе була, 1915 йылда Азем Галицаға кейәүгә сыға. Шоте Галица ун ике йыл ҡораллы көрәш алып бара. 1919 йылда көнбайыш Косовола ихтилалда ҡатнаша һәм 1921 йылдан алып 1923 йылға тиклем Юникта серб һалдаттарына ҡаршы көрәшә. 1925 йылда ире һәләк булғандан һуң, партизан армияһының лидерлыҡ ролен үҙ өҫтөнә ала. 1927 йылдың июлендә ул партизан һуғышынан сыға һәм бер нисә ай үткәс, төньяҡ Албанияла вафат була. Көрәш осоронда ул 22 ғаилә ағзаһын юғалта.

Уның билдәле цитатаһы: *Ғилемһеҙ тормош, ҡоралһыҙ һуғыш кеүек*.

## Һылтанмалар
* Elsie, Robert (2004). *Kosova Historical Dictionary of*. The Scarecrow Press. 63 стр-. ISBN 978-0-8108-5309-6.
Алағузлы

**Алағузлы** () — Башҡортостан Республикаһы () Ишембай районындағы бәләкәй йылға , Кесе Шешәнәк йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 15 км, картала ҡушылдыҡтары күрһәтелгән.

Кәбәс ауылынан төньяҡ — көнсығыштараҡ 11 км алыҫлыҡта, Алатау һыртында башлана. Йылға буйлап, Ишембай районы Ҡоҙаш ауылынан йәйләүгә бара торған юл һуҙыла. Йылға көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Кесе Шешәнәк йылғаһына ҡоя. Кесе Шешәнәккә ҡойған ерҙән алыҫ түгел уң яҡтан Алағузлыға *Айыутапҡан* һәм Әселе йылғалары ҡоя. Бында йәйләү һәм Бүлтә ыҙаны урынлашҡан. .

## Ҡушылдыҡтары
Бөтә ҡушылдыҡтар ҙа уң яҡтан килеп ҡоя: йылға башланған ерҙә ике атамаһыҙ ҡушылдығы бар, иң ҙурҙары — Әселе һәм Айыутапҡан.

## Ландшафт
Ҡайын, уҫаҡ, йүкә ҡатнаш урман һоро урман тупраҡлы ерҙә үҫә.

## Атамаһы
Атамаһы  — **ала** (пестрая) һәм **үгүз** — **йылға**, *-лы* аффиксы ҡушылып яһалған (Ишимбайская энциклопедия, 2015, С.65)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы — Ағиҙел, Стәрлетамаҡтан алып Охлебинин ҡасабаһы янындағы йылға күләмен үлсәү урынына тиклем, Эҫем йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712211100018767
* Гидрологияк тикшерелеү коды (ГИ) — 111101876
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГИ буйынса том номеры — 11
* ГИ буйынса сығарылыш— 1

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*
Лыповец

**Лыповец** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Лыповец районының административ үҙәге.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 545 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Липовец ҡалаһының рәсми сайты
Арбана Джарра

**Арбана Джарра** () — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының албан журналисы. Профессиональ эшмәкәрлеге өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була.

## Карьераһы
Арбана Джаррах 2001 йылдан журналист булып эшләй. Атап әйткәндә, 2006—2007 йылдарҙа Косовола булдырылған беренсе бойондороҡһоҙ Koha Ditore гәзитендә эшләй. Джарра шулай уҡ *Balkan Insigh*t баҫмаһының авторы була, әлеге ваҡытта ул Zëri косово баҫмаһының баш мәхәррире булып эшләй. 

### Журналист-тикшереүсе
Арбана Джарра фекеренсә, демократияның үҫеше ижтимағи мөһим проблемаларҙы матбуғаттың тикшереүгә хоҡуғы булмайынса мөмкин түгел. Шуға ул үҙенең эшендә киң спектр мәсьәләләргә ҡағыла: 2006 йылда Джарра сығымдар һәм финанс махинациялар тураһында хөкүмәт отчеттарын тикшерә, 2007 йылда инфляция һәм аҙыҡ-түлектең етмәү сәбәптәрен өйрәнә, 2010 йылда Telekomi i Kosovës дәүләт телекоммуникация компанияларының активтарҙы ҡулланыуын тикшерә. Уның иғтибары үҙәгенә шулай уҡ сәйәсәт менән бизнес араһындағы мөнәсәбәттәр эләгә. Джарра 2012 йылда хөкөмгә тарттырыла, сөнки ул урындағы сәйәсмәндәрҙең бизнес менән бәйләнеше һәм хөкүмәттәге коррупция тураһында доклад әҙерләй. Журналист Косовоның киң матбуғат саралары Кодексы этикаһына ярашлы эш иткән тип билдәләп, суд уны аҡлай. 18 ай дауамында, 2012 йылдан башлап, Джарра элекке Югославияла социалистик режим ҡолатылғандан һуң дин әүҙемлегенең үҫешен тикшерә. Ул дини экстремизмдың йәмғиәткә йоғонтоһо тураһында хәбәр итә. Джарра Косово ислам экстремистарының террорсылар ойошмалары менән бәйләнешен асып һала. Уларҙың операцияларын һәм финанс бәйләнештәрен асыҡлау хөкүмәткә был проблема менән көрәштә ярҙам итә, әммә Джарра үҙе ғүмеренә ҡарата ҡурҡыныс янауҙарға һәм репутацияһына асыҡтан-асыҡ ғәйеп ташлауҙарға дусар була. Улар тураһында ул полицияға хәбәр итә, әммә был тейешле һөҙөмтә килтермәй. 2017 йылдың 13 майында Арбана Джарраға һөжүм итәләр, шунан һуң ул больницаға килтерелә. Алдан журналистың шул йылдың июнь айында Косово демократик партияһынан парламент һайлауҙарына барырға ниәте тураһында хәбәр ителгән була. 

## Бүләктәре һәм танылыуҙары
Арбана Джарра Косоволағы коррупция тураһындағы мәҡәләләре өсөн Берләшкән милләтәр ойошмаһы үҫеш Программаһының өс тапҡыр премияһына лайыҡ була (2006, 2007 и 2008 йылдарҙа). 2012 йылда Косовола исламға ҡарата ҡараштарҙың үҙгәреүен өйрәнгәне өсөн Балҡан берләшмәһенең наградаһы менән бүләкләнә. 2013 йылда экстремизм тураһындағы мәҡәләләре өсөн KOHA Group мәғлүмәт системаһының Rexhai Surroi премияһына һәм дини экстремизм тураһында дискурсы өсөн INPO Ferizaj мәғлүмәт системаһының Stirring Up Debate премияһына лайыҡ була. 2015 йылда АҠШ дәүләт секретарының халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ батырлығы өсөн премияһына эйә була.

## Иҫкәрмәләр
Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге

**Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар** — алфавит буйынса төҙөлгән был исемлеккә Совет Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырылып, Афған һуғышы барышында һәләк булған башҡорт милләтле һалдаттар, сержанттар, прапорщиктар һәм офицерҙар индерелгән. Төрлө сығанаҡтар буйынса төҙөлгән исемлектең тулы булмауы ихтимал, шуға ла уны беренсел тикшереү үткән мәғлүмәт менән тулыландырырға кәрәк.

Был шулай уҡ аҫтараҡ бирелгән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә лә ҡағыла.

## Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге

## Афған һуғышы барышында хәбәрһеҙ юғалған башҡорттар

## Афған һуғышы барышында алған яраларҙан һәм сирҙәрҙән вафат булғандар

## Әҙәбиәт
* Вспомним всех поимённо. Книга Памяти. Том 1. Афганистан 1979—1989. — Челябинск, 1999.
* Книга памяти. Воины-интернационалисты Курганской области. — Курган: «Парус-М», 1995.
* Книга памяти о советских воинах, погибших в Афганистане. Т. 1. А-Л. — М.: Воениздат, 1995.
* Книга памяти о советских воинах, погибших в Афганистане. Т. 2. М-Я. — М.: Воениздат, 1999.
* Родина, это твои сыновья : Книга Памяти о воинах-оренбуржцах, погибших в афганской войне и умерших после нее. — Оренбург : «Южный Урал», 1997.
* Тревожные афганские горы : [О воинах-башкирах, выполнявших интерн. долг в Афганистане / Сост. Р. З. Хажиев]. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1989. — 151 с.

## Һылтанмалар
* Книга памяти о советских войнах, погибших в Афганистане. Т.1. А-Л., Т. 2. М-Я. — М.: Воениздат, 1995. Фотокопии оригинала страниц
* Список павших в Афганской войне по Республике Башкортостан и башкир
* 15.02.2018. «Сосновская Нива» гәзите. Анна Нагаева. ПЯТЕРО ЖИТЕЛЕЙ СОСНОВСКОГО РАЙОНА НЕ ВЕРНУЛИСЬ ДОМОЙ ИЗ АФГАНИСТАНА 
* 16.02.2018. Мәсетле районының рәсми сайты. 15 февраля в центральной районной библиотеке прошло торжественное мероприятие, посвященное 29-ой годовщине вывода войск из Афганистана
Вероника Новаковская-Жемняк

**Верони́ка Новако́вская-Жемняк** (; 7 июль 1986 йыл, Клодзко, Польша) — Польша биатлонсыһы. 2015 йылғы донъя чемпионатының көмөш һәм бронза миҙалдарын яулаусы.

## Спорт карьераһы
2010, 2014 һәм 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша, биатлон буйынса донъя һәм Европа чемпионаттарында, Ҡышҡы Универсиадала ҡатнаша.

2015 йылғы Финляндияның Контиолахти ҡалаһында уҙғарылған донъя чемпионатында спринт ярышында көмөш, ә эҙәрлекләү уҙышында бронза миҙалдарын яулай.

2016 йылда игеҙәк балалары тыуа. 2018 йылда спорт карьераһы тамамланыуы тураһында хәбәр итә.

### Юниорҙар һәм йәштәр араһында ярыштарҙа ҡаҙаныштар

### Олимпия уйындарында ҡатнашыу

### Донъя чемпионаттарында ҡатнашыу

### Европа чемпионаттарында ҡатнашыу

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* IBU профиле
* Вероника Новаковска-Жемняктың рәсми сайты
Рудницкая Милена Ивановна

**Рудницкая Милена Ивановна** (; 15 июль 1892 йыл — 29 март 1976 йыл) — украин милләтселек эшмәкәре, сәйәси һәм ижтимағи эшмәкәр, журналист, педагог. Украин милли демократик берләшмәһенең әүҙем ҡатнашыусыһы. 1928—1935 йылдарҙа Польша сеймының (парламентының) 2-се һәм 3-сө канденция депутаты була.

## Биографияһы
Милена Ивановна Рудницкая 1892 йылдың 15 июлендә Рәсәй империяһы (хәҙерге Украинаның  ) Зборов ҡалаһында тыуған.

Мәктәптә уҡытыусы була, артабан 1921—1928 йылдарҙа — Польша составына индерелгән Львов ҡалаһында Юғары педагогия курстарында уҡыта. Львовта Украиндар союзының үҙәк советы рәйесе итеп һайлана. 1934 йылда Станиславовта (хәҙерге Ивано-Франковск) украин ҡатын-ҡыҙҙары съезында ҡатнаша. Бөтә донъя украиндар ассоциацияһы, «Княгиня Ольга дружинаһы» ойошмаһы һәм Украин милли демократик берләшмәһенең әүҙем ағзаһы була.

1928—1935 йылдарҙа Польша сеймының 2-се һәм 3-сө канденция депутаты, ошо парламентта мәғариф һәм сит ил эштәре комитеттары ағзаһы була. Украин парламент вәкиллеге вәкиле булараҡ Милләттәр Лигаһына петициялар, шул иҫәптән 1930 йылғы Көнсығыш Галицияны тынысландырыу һәм Украина ССР-ында 1932—1933 йылдарҙағы ҙур аслыҡ буйынса петициялар йүнәлтә.

1936—1939 йылдарҙа Львовта Украин контакт комитеты президиумы ағзаһы була. 1935—1939 йылдарҙа аҙнаһына ике мәртәбә сыҡҡан «Жінка» журналы мөхәррирләй.

1939 йылда Польшаға совет ғәскәрҙәре ингәс һәм Львовты Ҡыҙыл Армия биләгәс, улы менән ҡаланы ташлап китә һәм Польшаның немец оккупацияһы зонаһына ҡаса. Башта Краковта ҡала, 1940 йылдың йәйендә Берлинға, ә артабан 1943 йылда Прагаға китә.

1945 йылдан эмиграцияла ҡала — башта Фельдкирхта, ә 1946 йылдан Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара комитеты саҡырыуы буйынса Женевала йәшәй һәм 1946—1950 йылдарҙа Украин ярҙам комитеты президенты була. 1950—1958 йылдарҙа Нью-Йоркта «Азатлыҡ» украин гәзитен хеҙмәткәре, 1956—1960 йылдарҙа Мюнхендә "Азатлыҡ радиоһы"нда эшләй. Нью-Йоркта, Римдә һәм Мюнхендә йәшәй. 1948—1950 йылдарҙа Швейцарияла Украин халыҡ радаһы вәкиле була.

1976 йылдың 29 мартында Мюнхенда вафат була. 1997 йылдың 20 сентябрендә ҡалдыҡтары яңынан Лычаково зыяратында ерләнә.

## Ғаиләһе
Ире — Павло Лысяк, улы — Иван Лысяк-Рудницкий, ағаһы — Иван Кедрин-Рудницкий.

## Библиографияһы
* *Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej* (redakcja naukowa Jacek M.Majchrowski przy współpracy Grzegorza Mazura i Kamila Stepana), Warszawa, 1994, wyd. BGW, ISBN 8370665691 s. 417, biogram opracował Czesław Brzoza.
* *Рудницька Мілена Іванівна* w: *Енциклопедія історії України*: Т. 7. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — Київ 2010, Wyd. «Наукова думка». ISBN 966-00-0632-2.
* Гачковський М. Мілена Рудницька — українська жіноча та національна діячка, депутат польського Сейму в 1928—1935 рр. / М. Гачковський // Гуманітарні науки. — 2011. — № 2. — С. 126—133.

## Һылтанмалар
* Клара Гудзик, ''Поборниця жіночого рівноправ’я'', ''День'', 7 marca 2001
* Львівські феміністки. Мілена Рудницька // Газета по-львівськи, 4.03.2005