open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туҡ-Соран кантоны

**Туҡ-Соран кантоны** () — Башҡортостан кантоны.

Административ үҙәге – Иҫке Ғүмәр.

## Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.

1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Туҡ-Соран кантоны ла була.

1922 йылда 5 октябрендә Туҡ-Соран кантоны ваҡытлыса Стәрлетамаҡ кантонына буйһондоролған.

Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1921 йылдың 3 октябрҙың ҡарары буйынса Люксембург улусы (Ҡыпсаҡ улусынан бүленеп сыҡҡан) — Һамар губернаһына, Уран улусы (Йомран-Табындан) Ырымбур губернаһы ҡушылған. 1922 йылда кантонда 6 амбулатория эшләгән.

1923 йылдың 10 февралендә Бәләбәй кантоны Туҡ‑Соран кантоны ҡушыла. 1924 йылда 21 октябрҙә Туҡ-Соран улусы Ырымбур губернаһы күсә.

thumb|Башҡортостан кантондары, 1920

## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре
* Ильясов Абдрахман (1918)
* Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы (1917-1920)
* Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (1921-1922)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһы
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Харисов Әхнәф Ибраһим улы

**Харисов Әхнәф Ибраһим улы** (2 июнь 1914 йыл — 15 май 1977 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1954–1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры, 1964–1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987). Октябрь Революцияһы (1975), «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.

Башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаусы (1941).

## Биографияһы
Әхнәф Ибраһим улы Харисов 1914 йылдың 2 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Имән ауылында тыуған.

Буласаҡ ғалимдың ғилми эшкә һәләтлеге К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡыған саҡтарында уҡ күренә башлай. 1935 йылда институтты тамамлағас, шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. 1937 йылда шағир Ҡадир Даян менән бергәләп «Стилистика. V—VII кластар өсөн дәреслек» китабын яҙалар.

1941 йылда Мәскәүҙә тел белеме буйынса аспирантура тамамлай, башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 

1944 йылда рус телендә «Категория глагольных видов в башкирском языке» тигән тәрән фәнни йөкмәткеле китабын сығара. Шул уҡ 1944 йылда  уҡыу йорттары өсөн тағы ла бик мөһим бер китап — "Әҙәбиәт теорияһы"н донъяға сығара. 

Үҙ эшмәкәрлеген телсе булып башлаған Әхнәф Харисов нигеҙҙә әҙәбиәт мәсьәләләре менән шөгөлләнә. Уның 1965 йыл донъя күрген ҙур күләмле «Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. XVIII—XIX быуат» тигән китабы — һис шикһеҙ башҡорт фәнни күгендә баһалап бөткөһөҙ оло ҡаҙаныш. Шул уҡ ваҡытта мәктәптәр өсөн бик күп дәреслектәр, ҡулланмалар яҙыу эшен дә алып бара. Уның әүҙем ғилми эшмәкәрлеге «Октябрь революцияһы», «Почёт Билдәһе» ордендары һәм миҙалдар менән билдәләнде.

1948—1951 йылдарҙа Әхнәф Харисов Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе була. Был осорҙа ул башҡорт әҙәбиәтен аратабан үҫтереү һәм уны Бөтә Союза аренаһына сығарыуға күп көс һала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с. 
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Әҙәбиәт
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 56-57 с. ISBN 5-295-02294-3.
Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы

**Мөхәмәтхәй Әхмәт улы Әхмәтов** (1942—1995) филология фәндәре кандидаты, доцент.

## Биографияһы
Башҡортостандың, Ҡыйғы районы Алағуз ауылында урман эше хеҙмәткәре ғаиләһендә донъяға килә. Ауылында урта мәктәпте тамамлай, 1959 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1964 йыл университетты уңышлы тамамлай һәм үҙҙөренең районына уҡытыусылыҡ эшенә ебәрелә. Ике йыл эшләгәс, ул армия сафына алына, унда бер йыл хеҙмәт иткәндән һуң, ҡайтып үҙ ауылында эшләй башлай.

1967 йыл Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле кафедраһына аспирантураға саҡырыла һәм боронғо төрки тамға яҙыуҙы өйрәнеү маҡсатында уҡырға Алма-Атаға, Ҡаҙагстан академияһының Тел ғилми-тикшеренеү институтына ебәрелә. 1970 йыл кандидатлыҡ дәрәжәһенә ваҡытынан алда диссертация яҡлап университетҡа ҡайта. Университеттың башҡорт теле кафедраһында 25 йыл буйына студенттарға тәрән йөкмәткеле лекциялар уҡый, уларҙың диплом эштәренә етәкселек итә.

М. Ә. Әхмәтов «Орхон-Йәнәсәй яҙма телендә ҡылым һәм башҡорт теленә мөнәсәбәте» исемле рус телендә монография сығарҙы. Ул Волга буйы һәм Урал регионында Орхон-Йәнәсәй тамға яҙыуы буйынса берҙән-бер уникаль белгес булды.

## Әҙәбиәт
«Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия».
Әкрәм Бейеш

**Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы** (16 апрель 1926 йыл — 2 октябрь 2003 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1957—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге секторы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2017, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Әкрәм Ғибаҙулла улы Бейешев 1926 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ олосо Туйөмбәт ауылында тыуған.

1956 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына эшкә килә. 1958−1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Тел институтының аспирантураһында уҡый. «Первичные долгие гласные в тюркских языках» тигән китап сығара (1963) һәм шуны кандидатлыҡ диссертацияһы итеп яҡлай.

Ул бөтә ғүмерен тел ғилеменә арнай, башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша. Һүҙлек төркөмөнөң етәксеһе булып, һүҙ байлығын йыйыу эшен ойоштора, һүҙлектең ғилми нигеҙен, тоҙолөш принциптарын эшләп, төҙөүселәр тапшырған ҡулъяҙмаларҙы өр-яңынан ҡарап, йүнәтеп бара. «Башҡорт теленең һүҙлеге» тигән исем менән 1993 йылда донъя күргән ике томлы оло һүҙлек Әкрәм Бейештең төп хеҙмәте булып тора. Шунан тыш, ул башҡорт теленең яңы орфографияһын эшләп ғәмәлгә индерә, төрки тел ғилеме буйынса байтаҡ мәҡәлә сығара. «Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ көрәше» (1993), «Нация и национальная политика» (1995) тигән китаптар яҙып баҫтыра. «Эйек бөрйәндәре һәм Туйөмбәт менән Ҡотлембәт» тигән тарихи китап яҙа, гәзит-журналда милли мәсьәләгә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Тел хикмәттәре» тигән китап — уның һуңғы осорҙа яҙған эштәренең береһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы

**Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы** (1 сентябрь 1946 йыл) — яҙыусы, прозаик, хеҙмәт ветераны, журналист, 1986—2002 йылдарҙа «Ағиҙел» журналы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).

## Биографияһы
Нажиә Заһир ҡыҙы Игеҙйәнова1946 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Өфөләге 1-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын туҡыусы булып башлай.

Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында ситтән тороп уҡып, 1988 йылда диплом ала. 
1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1974 й. алып «Һәнәк», 1982 й. - «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары редакцияларында, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһында эшләй. 
1986—2002 йй., хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, 1991 й. башлап «Ағиҙел» журналының  хаттар бүлеге мөдире була.

Күбеһенсә сатира һәм юмор өлкәһендә эшләй, китаптарына ингән хикәйәләрендә автор замандашрының карикатур образдарын тыуҙыра, йәмғиәттең етешһеҙлектәрен фашлай. Әҫәрҙәренең геройҙары — әҙәпһеҙлек һәм эскерле хаслыҡ менән килешергә теләмәгән үҙенсәлекле шәхестәр. 

Балалар өсөн яҙылған “Исемем матур икән”  хикәйәләр һәм әкиәттәр китаптары авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1998 йылда әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелде.

## Әҫәрҙәре
* 1986 - «Таныш булайыҡ»
* 1991 - «Еҫле һабын»
* 1993 - «Исемем матур икән» (балалар өсөн)
* 2004 - «Яҡты хыял» (балалар өсөн)
* 1996 - «Көндәш»
* 2002 - «Тәҡдир»
* 2006 - «Йәшәп ҡалырға кәрәк»
* 2009 - «Алтын сылбыр»
* 2014 - «Һуңғы осрашыу» (әҫәрҙәр йыйынтығы)
*2018 -  «Һандуғас моңо»
*2021 - «Ҡиммәтле кейәү»

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Әҙәбиәт
* Гәрәев Ә. Мичман улы. Өфө, 1998; Гәрәева Г. Хәҙерге проза үҙенсәлектәре. Өфө, 2009.

## Һылтанмалар
*   
* [www.bashinform.ru/news/889699-vidnye-pisateli-bashkortostana-nazhiya-igizyanova-k-yubileyu-prozaika/]
* [союзписателейрб.рф/117-tvorcheskiy-vecher-nazhii-igizyanovoy.html]
Чанышев Әмир Иҙрис улы

**Чанышев Әмир Иҙрис улы** (15 ғинуар 1909 йыл — 4 апрель 1996 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.  Филология фәндәре кандидаты (1949). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Әмир Иҙрис улы Чанышев 1909 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Бреды районы) Байтуҡ (Петропавловский) ауылында тыуа. Йәшләй етем ҡала һәм Орск ҡалаһындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. 1924 йылдан Өфөләге Ленин исемендәге интернат-мәктәптә уҡый.

1928—1932 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый. Артабан Мәскәүҙә аспирантура бөтөргәс, шул институтҡа уҡытыусы булып ҡайта.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Салауат Юлаев исемендәге Башҡорт артиллерия полкы сафында Прагаға тиклем юл үтә. 1945 йылдан алып янынан Башҡорт дәүләт педагогия институтында, 1957 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында доцент. Шулай уҡ — профессиональ яҙыусы.

Тәүге хикәйәһе («Юлда») 1930 йылда баҫыла. Бынан һун уның «Әнтүк» (1935), «Кавказ хикәйәләре» (1940), «Хикәйәләр» (1948), «Тауҙар, үҙәндәр» (1971) тигән китаптары сыҡты. Әмир Чаныш башҡорт урта мәктәптәре өсөн стабиль дәреслектәр төҙәүҙә ҡатнашты. Әҙәби тәнҡит өлкәһендә лә 1930-сы йылдарҙан бирле эшләй. «Күк күкрәтеп, ер тетрәтеп» исемле повесть һәм «Саңҡ-саңҡ игә Ирәндек бөркөтө» тигән роман ижад итте.

## Наградалары
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).

## Иҫкәрмәләр
Ҡушкүл

**Ҡушкүл**:
* Ҡушкүл — ҡушма һүҙ, йәнәшә ике күл мәғәнәһен аңлата.
* Ҡушкүл (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 
* Ҡушкүл (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 
* Ҡушкүл (Иглин районы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 
* Ҡушкүл (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Ҡушкүл (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
Әһлиуллин Әхмәт Кәбир улы

**Әһлиуллин Әхмәт Кәбир улы** (Әхмәт Әһлиуллин; 23 февраль 1927 йыл — 21 август 2003 йыл) — педагог, яҙыусы. 1953—1987 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм халыҡ мәғарифы отличнигы. 

## Биографияһы
Әхмәт (Миңлеәхмәт) Кәбир улы Әһлиуллин 1927 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Талас ауылында тыуған.

Ете класс тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхозда эшләй. 1945 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы торлаҡ-коммуналь хужалығында башта төрлө эштәрҙә йөрөй, унан электромонтер өйрәнсеге булып эшләй.

1946—1949 йылдарҙа Йоматау умартасылыҡ техникумында уҡый, артабан тыуған ауылында башланғыс кластар уҡыта.

1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Стәрлетамаҡ районының төрлө мәктәптәрендә уҡытыусы, завуч, директор булып эшләй.

Әхмәт Әһлиуллин ижадын журналистиканан башлап ебәрә, аҙак балалар өсөн әкиәттәр, нәҫерҙәр яҙа башлай. Уның тәуге китабы 1974 йылда донья курҙе. Аҙак «Беҙ урманда йәшәйбеҙ», «Һандуғас инәй һәм ауылдаштары», «Йылансая мажаралары» исемле китаптары баҫылып сыкты.

## Һылтанмалар
*
Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы

**Ғабдулла Байбурин** (1 март 1925 йыл — 19 апрель 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры. 

## Биографияһы
Ғабдулла Ғиндулла улы Байбурин 1925 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сафар ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1942 йылда урта мәктәпте тамамлай.

* 1943—1918 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияһы сафында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Венгрияны немец фашистарынан азат иткән саҡта яралана. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985), «Батырлыҡ өсөн» (16.05.1945), «Венаны алған өсөн» һәм башҡа күп кенә миҙалдар менән наградлана.
* 1948—1952 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында укый.
* 1952—1954 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһында урта мәктәптә уҡыта.
* 1954 йылда «Пионер» журналы редакцияһына бүлек мөдире итеп эшкә саҡырыла.
* 1958—1975 йылдарҙа Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә мөхәррир, художестволы әҙәбиәт бүлеге мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй, һуңғы йылдарҙа «Ағиҙел» журналында проза бүлеге мөхәррире вазифаһын атҡара.
* 1967—1969 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.

## Әҙәби ижады
Ғабдулла Байбурин урта мәктәптә уҡыған сағында уҡ әҙәбиәт менән ныҡ ҡыҙыҡһына. Хәҙерге көнгә уның 30-ға яҡын китабы нәшер ителгән. Айырым хикәйәләре монгол, украин, азербайжан, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, татар, сыуаш, марый, саха телдәрендә баҫылды.
«Иртәгә бабай» исемле әкиәт-поэмэһы буйынса Мәскәүҙә диафильм сығарыла.
Әҙәбиәт һәм матбуғат өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә.
1973 йылда ул Будапештта тәржемәселәрҙең халыҡ-ара конференцияһында ҡатнаша.

## Китаптары
* Яҙғы күкрәү. Поэма һәм шиғырҙар. Өфө, 1959, 128 бит.
* Ландыш сәскәһе. Хикәйәләр. Өфө, 1968, 168 бит.
* Бер имән бар…Драма. Өфө, 1973, 64 бит.
* Зәңгәр юлдар. Комедия, Өфө, 1979, 55 бит («Биш пьеса» исемле йыйынтыҡта)
* Ҡояш һәм кеше. Повесть, хикәйәләр, иҫтәлектәр. Өфө, 1985, 424 бит.
* Киске моңдар. Шиғырҙар. Өфө, 1988, 64 бит.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985)
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Почёт грамотаһы

## Хәтер
* Яҙыусының исеме тыуған ауылындағы урамға бирелгән
* Урындағы мәктәп бинаһына таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
*
Вәхитов Әнүр Хисмәт улы

**Вәхитов Әнүр Хисмәт улы** (20 декабрь 1932 йыл — 24 декабрь 1984 йыл) — әҙәбиәт белгесе һәм яҙыусы, филология фәндәре кандидаты (1965). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1965). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты. 

## Биографияһы
Әнүр Хисмәт улы Вәхитов 1932 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Туғай ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһынан етем ҡалғас, тормош йөгөнә иртә егелергә тура килә уға. Һуғыш осороноң ауырлыҡтарына ҡарамай, буласаҡ яҙыусы уҡыуын дауам итә һәм 1951 йылда Сәйетбаба урта мәктәбен тамамлай. Унан Толпар ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. Бер йыл Өфөләге «Октябрь натискыһы» типографияһында корректор булып эшләй. 1953 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетына уҡырға инә.

1962—1964 йылдарҙа Әнүр Вәхитов СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында аспирантурала уҡый. 1965 йылда «Хәҙерге башҡорт романы» тигән темаға диссертация яҡлай — филология фәндәре кандидаты тигән ғилми дәрәжә ала. Әнүр Вахитов ваҡытлы матбуғат биттәрендә лә йыш сығыш яһаны, йәмәғәт тормошонда ла актив ҡатнашты — байтаҡ йылдар Башҡортостан Яҙыусылар союзының проза секцияһына етәкселек итте, «Ағиҙел» журналының редколлегия ағзаһы булды.

## Китаптары
* «Салауат күпере» исемле тәүге хикәйәттәр, нәҫерҙәр китабы донъя күрҙе. Өфө ҡалаһы, (1963-се йыл);
* «Ҡайын суҡтары». Хикәйәләр йыйынтығы. Өфө ҡалаһы, (1966-се йыл);
* «Шәжәрә». Хикәйәттәр. Өфө ҡалаһы, (1969-сы йыл);
* «Эпик киңлектәрҙә». Әҙәби тәнҡит мәҡәләләре. Өфө ҡалаһы, (1968-се йыл);
* «Таланттың асылы». Башҡорт прозаһы үҫешенең ҡайһы бер мәсьәләләре. Өфө ҡалаһы, (1972-се йыл);
* «Ижади портреттар». Йылдар тауышы. (Динис Исламов прозаһы), (1970-се йыл);
* «Офоҡтар киңәйгәндә». Башҡорт совет прозаһы жанрҙарының үҫеү мәсьәләләре. Өфө ҡалаһы, (1979-сы йыл);
* «Зәйнәб Биишева ижады». Өфө ҡалаһы, (1980-се йыл), (И. Валитов менән берлектә);
* «Шиғриәт шоңҡары». Ғ. Сәләм ижады һәм тормошо. Өфө ҡалаһы, (1984-се йыл);
* «Башкирский советский роман». Москва, издательство «Наука» (1978);
* «Жанр и стиль в башкирской прозе». Өфө ҡалаһы, (1982-се йыл);
* «Яҡты күңел». Хикәйәттәр, хикәйәләр. Өфө ҡалаһы, (1981-се йыл);
* «Сейәлетүбә». Повестәр, хикәйәләр һәм проза йыйынтыҡтары. Өфө ҡалаһы, (1985-се йыл);
* «Тамырҙарым». Шиғырҙар. Өфө ҡалаһы, (1992-се йыл);
* «Башҡорт прозаһының жанр-стиль ҡанундары». Өфө ҡалаһы, (2007-се йыл).

## Һылтанмалар
*   
* В Уфе книгу Анура Вахитова напечатали шрифтом Брайля. ИА «Башинформ», 13 декабря 2022 года
Ял

**Ял**(урыҫ. Грива) — ҡайһы бер һөтимәр хайуандарҙың елкәһен, арҡа буйын ҡаплап тороусы оҙон сәс. Ул ата һәм инә хайуандарҙы айырыу билдәһе булып та тора. Уның төрлө формалары бар: ҡабарып тороусы,  һәм бөтә башты ҡаплап тороусы, умыртҡа һөйәге буйлап матур ғына булып тура ғына тороусы.

## Ялдың төрлө формалары

Изображение:Maehne.JPG|Ат ялы
Изображение:Lobo-001.jpg|Көньяҡ диңгеҙ арыҫландары ялы
Изображение:Ébresztő.jpg|Арыҫландар ялы
Изображение:Warthog Face 001.jpg|
Изображение:Blue wildebeest.jpg|Гну антилопаһы ялы
Изображение:Papio hamadryas - 02.jpg| павиандарҙағы ял
Изображение:Seattle-giraffe1.jpg| Жирафтарҙағы ял
Изображение:Crocuta-leipzig.jpg| Гиендарҙағы  ялы
Изображение:American bison k5680-1.jpg| Бизондарҙағы ялдар
Изображение:Chrysocyon.brachyurus.jpg|Яллы бүреләр ялы
Ҡаяу

**Ҡаяу** (урыҫ.Жало) — саға торған төрлө бөжәк, ҡорт, йылан, саяндың ағыулы сәнскесе,ҡайһы бер хайуандарҙа һәм үҫемлектәрҙә ағыу йәки электр һуғыуы ебәреүсе ағза. Бөжәктәрҙә( бал ҡорто, һағыҙаҡ һ.б.) ҡорһаҡ аҫтының һуңғы быуынтығында урынлашҡан.

Ул һаҡланыу сараһы (ҡоралы) булып тора. Бал ҡорттары был уникаль ҡорал менән умарталарын дошмандарынан һаҡлай.
[right|thumb| [Һағыҙаҡ ҡаяуы ағыу тамсыһы менән ]]

## Һылтанмалар
* 
## Иҫкәрмәләр
Күрек

thumb|Күрек тоҡандырыу
**Күрек, төтәткес** (урыҫ. дымарь)- ҡорт ҡарағанда төтөн өрҙөрә торған умартасы ҡорамалы.

## Төҙөлөшө
Күректең төп өлөшө цилиндр формаһындағы конус һымаҡ ҡапҡаслы металл корпус. Уға тиренән эшләнгән өрҙөргөс ҡуйыла. Корпустың эсендә тимерҙән стакан ҡуйыла, уның төбө кҡл төшөп торһон өсөн иләк кеүек тишек. Өрҙөргәс яғында, аҫ яҡта өрҙөргөстән килгән һауа керһен өсөн тишек тишелгән. Өрҙоргөс менән корпус араһында бер аҙ ара ҡалдырылған. Корпус эсенә кипкән сөрөк, мал тиҙәге һалына һәм ут тоҡандырыла. Шулай уҡ кипкән ағас бәшмәктәре лә ҡулланыла.
Күрек тиҙ ҡыҙыу сәбәпле, ҡулланыу уңайһыҙыраҡ. Эҫе һауа ҡорттарҙы йәрәхәтләүе лә ихтимал. Умарталарҙы ҡарап бөткәс күрек таҙартыла, уты һүндерелә.

## Күректең ҡорттарға тәьҫире
Төтәтеү сараһы борондан ҡулланылып килһә лә, тик 20 быуатта ғына уға яуап табылды. Төтәткес аша ебәрелгән төтөн, ҡорттарҙың махсус рәүештә һаҡлаған еҫен(умарталарҙа ҡорттар үҙҙәре өсөн махсус еҫ барлыҡҡа килтерә. Ошо еҫ менән улар йәшәү рәүеше алып баралар. Башҡа ҡорттарҙы айыралар, умартаны ла тиҙерәк табалар) нейтралләштерә, ҡорттар һаҡланыу өсөн ебәрелгән еҫтәрҙе ҡабул итмәй һәм тыныслана. Унан башҡа, ҡорттар янғын сыға тигән инстинкт буйынса, бөрләтәүҙәренә бал боло(запас) тултыра. Тулы ҡорһаҡлы ҡорт саға алмай.

## Әҙәбиәт
* Г. Д. Зәйнуллина. Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге. - Өфө, 2001.
* 

## Һылтанмалар
Кейә

thumb|280px| Күп корпуслы умарталарҙа шылдырмалы кейәләр

**Кейә** (урыҫ. леток) —  умарталағы ҡорттар кереп-сығып йөрөүсе һәм осоп китеүсе махсус тишек.
Хәҙерге умарталарҙа ул шылдырып асыла торған менән эшләнелгән. Ул ҡулайлама менән  тишектең киңлеген  көйләргә, ябып ҡуйырға  була. 
Кейәләрҙе  махсус ҡулайлама менән тиҙ генә ябып ҡуйыу, умарталарҙы күсергән саҡта, шулай уҡ умарталарҙы уғыры ҡорттар баҫыу осрағында ҡулланыла. Шулай уҡ тирә яҡ мөхиттә саранчаларҙан, башҡа бөжәктәрҙән һаҡланыу өсөн һиптерләгән ағыулы осорҙа ла  ҡаплап ҡуйыла.
Тәбиғи рәүештә ҡортар кейәнең ҙурлыған ҡорт елеме ярҙамында көпләй.

Бал ҡортарының осоп китеүен һәм килеп ҡуныуын еңеләйтеү өсөн махсус таҡта ла ҡуйыла.
Сысҡандар

**Сысҡандар**, (мы́ши) () — имеҙеүселәр класындағы кимереүселәр рәтендәге ваҡ йәнлектәр. Кәүҙә оҙонлоғо 5 см-ҙан 48 см -ғаса. *Phloeomys cumingi*). Ерҙең бар мөйөшөндә лә таралған.

## Иҫкәрмәләр
Мирхәйҙәр Фәйзи

**Мирхәйҙәр Фәйзи**, **Фәйзуллин Мирхәйҙәр Мостафа улы** (19 октябрь 1891 йыл — 9 июль 1928 йыл) — башҡорт һәм татар яҙыусыһы, драматург һәм журналист.  

## Биографияһы
Мирхәйҙәр Мостафа улы Фәйзуллин 1891 йылдың 19 октябрендә элекке Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Күкшел утарында тыуған. Орск һәм Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәләрендә уҡый. Әҙәби әҫәрҙәр яҙыу менән йәшләй ҡыҙыҡһына башлай. Уның «Сәскәләр араһында», «Биҙәнеү», «Йәштәр алдатмайҙар» кеүек тәүге сәхнә әҫәрҙәре 1912 йылда баҫылып сыға. Ошо уҡ йылдарҙа «Йәштер алдатмайҙар» комедияһы Ҡазанда «Сәйәр» труппаһы тарафынан сәхнәлә ҡуйыла.

1916 йылда М. Фәйзи «Сәғҙәтбаныу» тигән драмаһын яҙа. Аҙаҡ, бер аҙ үҙгәрткәндән һуң, «Ғәлиәбаныу» исемеңдә был пьеса тиҙ арала популярлыҡ яулай һәм башҡорт, татар театрҙары репертуарының алтын фондына әүерелә.

Ғ. Ибраһимов Мирхәйҙәр Фәйзиҙе «драмалар ғәләмендә яңы мәктәп асыусы» тип уның ижадын юғары баһаланы. «Ҡыҙғаныс», «Тәҡдирҙең шаярыуы». «Ауыл байрамы», «Урал һыуы буйында». «Аҫылйәр», «Аҙашҡан күңел» һәм башҡа пьесаларыңда халыҡ тормошо реалистик алымдарҙа һүрәтләнә.

Граждандар һуғышы йылдарында М. Фәйзи бөтөпләйгә Башҡортостандың Баймаҡ районы Юлыҡ ауылына күсеп килә. Ауыл халҡы араһында культура-ағартыу эштәрендә актив ҡатнаша, драма түңәрәктәрендә спектаклдәр ҡуйыу, әҙәби һәм күңел асыу кисәләре ойоштора, китапханала эшләй. 

Юлыҡта йәшәгәндә, мәңгелек әҫәрен, «Ғәлиәбаныу» пьесаһын ижад итә. 

Ошо төбәктәге комсомол йәштәренең контрреволюцион элементтарға ҡаршы көрәшен сағылдырған «Ҡыҙыл йондоҙ» пьесаһын тамамлай.
1922 йылда Темәс ауылына күсә һәм «Ҡыҙыл Урал» газетаһының редколлегия ағзаһы булып эшләй. Тиҙҙән ул Өфәгә саҡырыла һәм Башҡорт дәүләт театрының даими драматургы итен билдәләнә.

1925—1928 йылдарҙа Баймаҡта йәшәй. Мирхәйҙәр Фәйзи ике тиҫтәгә яҡын пьеса, күп шиғыр, йыр һәм хикәйә авторы.

Әҙип 1928 йылдың 9 июлендә Баймаҡта вафат була.

Баймаҡ районы хеҙмәтсәндәре яратҡан драматургын ҡаланың үҙәк паркында хөрмәтләп күмә.

## Хәтер
* Юлыҡ ауылының 1994 йылда төҙөлгән яңы мәктәбенә 1997 йылда Мирхәйҙәр Фәйзи исеме бирелә.
* Яҡшы уҡыған, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан уҡыусыларға Мирхәйҙр Фәйзи премияһы тапшырыла.
* Драматургтың мәктәптәге музейында уның яҡын дуҫы Вафа Әҙеһәмовтың тальян гармуны ла урын алған.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы — Фәйзи (Фәйзуллин) Мирхәйҙәр Мостафа улы    
* Фәнис Фәтхи. Көрәшсегә еңелеү юк./ Юлыктағы онотолмаҫлыҡ миҙгелдәр. 48-51 бб. Ҡаҙан, Татарстан китап нәшриәте, 2010

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Литературная карта Республики Башкортостан: Мирхайдар Файзи
Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы

**Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы** (10 ғинуар 1937 йыл — 30 апрель 2010 йыл) — әҙәбиәт белгесе һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1984). Рәсәф Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре.  Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).

## Биографияһы
Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов 1937 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1954 йылда Бишуңғар урта мәктәбен тамамлағандан һун, ул Иҫке Ҡыйышҡы һәм Биштәкә ауылдарында балалар уҡыта, унан әрме хеҙмәтенә алына.

1959—1964 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт-рус бүлегендә уҡый. Университетты «ҡыҙыл» дипломға тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһына ебәрелә. 1968 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1983 йылда Роберт Байымов шул уҡ Мәскәү университетында докторлыҡ диссертацияһын да уңышлы яҡлай.

Ғүмеренең һуңғы көндәренәсә Башҡорт дәүләт университетының башҡорт әҙәбиәте кафедраһында эшләне.

Әҙәбиәт менән Роберт Байымов студент йылдарында ук шөғөлләнә башлай. Очерктары, мәҡәләләре ваҡытлы матбуғатта күпләп баҫыла. 1970-се йылдарҙа унын ижады йәнә яңы йүнәлеш ала — күп һанлы хикәйәләре, «Һуңлап килгән моң», «Һалдат булып ҡайтырбыҙ» исемле повестары донъя күрә.

Роберт Байымов «Өлгөргәнлеккә аҙым», «Ижади биҙәктәр», «Эҙләнеүҙәргә сик юҡ», «Жанр яҙмышы», «Башҡорт тарихи-революцион романы», «Сарсау», «Бикле хазина» кеүек Өфөлә һәм Мәскәүҙә нәшер ителгән тиҫтәгә яҡын китап авторы. Ул балалар өсөн дә мауыҡтырғыс әҫәрҙәр яҙҙы. 1997 йылда баҫылып сыҡҡан «Сыбар шоңҡар» китабы өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1997)
* СССР-ҙың юғары белем биреү мәғарифы отличнигы
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
;Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
*
Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы

**Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы** (30 сентябрь 1923 йыл — 18 февраль 2010 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1945 йылдан — ВКП(б), 1956 йылдан —СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.  БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1945) ордены кавалеры.

## Биографияһы
Әхнәф Арыҫлан улы Байрамов 1923 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Сейәлеҡул ауылында тыуған. Урындағы һәм күрше Рәжәп ауылындағы урта мәктәптә уҡый. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға алына. Златоуст хәрби инженерҙар мәктәбен тамамлағандан һуң, полктың инженер хеҙмәте начальнигы вазифаһында Бөйөк Ватан һуғышының ауыр юлдарын, һынаулы йылдарын үтә. Сталинград һаҡсыһы була. Ике тапҡыр яралана, Волга ярҙарынан Прагаға хәтлем ут эсенән атлай. Гитлерсы илбаҫарҙарға ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлыҡтары өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары", ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән наградлана. 1945 йылдың яҙында фронттың алғы һыҙығында була. Коммунистар партияһына ҡабул ителә.

Бөйөк Еңеүҙән һуң Әхнәф Байрамов туған Башҡортостанына ҡайтып, Өфө паровоздар ремонтлау заводында эшләй, эшселәр тормошо менән яҡындан таныша һәм үҙенең әҫәрҙәрендә ана шул кешеләрҙең хеҙмәттәге батырлыҡтарын тасуирлай. 1950 йылда журналислыҡ эшенә күсеп, байтаҡ йылдар «Ҡыҙыл таң» һәм «Башҡортостан пионеры» гәзиттәрендһ әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.

Әхнәф Байрамовтың тәүге шиғыры 1940 йылда «Йәш төҙөүсе» гәзитенда баҫыла. «Еңеүселәр» исемле тәүге китабы 1954 йылда сыға. Ул «Күмелмәҫ эҙҙәр» (1957), «Ынйылар» (1969) тигән очерк китаптарын, «Ҡала күстәнәсе» (1978) исемле хикәйәләр йыйынтығын, «Һуҡмаҡтағы йондоҙҙар» (1976) һәм «Оксана» (1982) исемле повестар, «Сынығыу йылдары» (1972) исемле роман ижад итте.

Әхнәф Байрамов — ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы лауреаты. Уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән почетлы исем бирелгән.

2010 йылдың 18 февралендә вафат була.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы

**Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы** (29 декабрь 1894 йыл — 17 март 1959 йыл) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың Композиторҙар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).

## Биографияһы
1894 йылдың 29 ғинуарында Ырымбур ҡалаҺында йөксө ғаиләһендә тыуған. Тәүҙә ул «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡый. Кесе йәштән үк музыка менән мауыға, гармунда, мандолинала һәм скрипкала уйнай.

1915 йылдан 1917 йылға тиклем Хәбибулла Ибраһимов хәрби хеҙмәттә була. Демобилизациянан һуң Ырымбурҙа музыкант һәм музыка укытыусыһы булып эшләй. 1919 йылдың аҙағында Ҡыҙыл Армияға доброволец булын китә һәм Төркөстан фронтының политбүлек ҡаршыһындағы театрҙа музыка етәксеһе булып эшләй, һуңынан ошо театр менән Башҡортостандың шул осорҙағы баш ҡалаһы Стәрлетамаҡҡа күсеп килә һәм башҡорт профессиональ театрын ойоштороуҙа актив ҡатнаша, артист булып та, музыкант булып та зшләй.

1922—1925 йылдарҙа Ленинград Музыка белеме институтын тамамлап ҡайтҡас бөтә ғүмерен башҡорт театры менән бәйләй. Ул күп һандағы популяр йырҙарҙың авторы.

Хәбибулла Ибраһимов 1921 йылда яҙылған «Башмағым» әҫәре менән комедия жанрына нигеҙ һалды. Уның «Зөлхәбирә», «Пианино мәсьәләһе», «Еҙнәкәй», «Ватан өсөн», «Партизанка» кеүек әҫәрҙәре лә театрҙар сәхнәһендә ҡуйылды.
1951 йылда уға Еашҡортостандың аткаҙанган сәнғәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Һылтанмалар
;Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы — Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы
Ҡәрипов Низам Ҡәрип улы

**Ҡәрипов Низам Ҡәрип улы** (25 июль 1905 йыл — 26 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы һәм рәйесе (1939—1941).

## Биографияһы
Низам Ҡәрип улы Ҡәрипов 1905 йылдың 25 июлендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Хәлил ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс белемде ул тыуған ауылында ала. Тиҙҙән уны комсомол ячейкаһы секретары итеп һайлайҙар. ВЛКСМ-дың Мәсәғүт канткомы янындағы курсты тамамлағандан һуң Низам Ҡәрипов Мәсетле волкомы аппаратына эшкә алына, ә инде 1925 йылда волком секретары итен һайлана.

1929 йылда Низам Ҡәрипов Ҡазанға рабфакка уҡырға китә. Аҙаҡ Татарстан коммунистик университетының журналистика бүлегендә уҡый. Ләкин университетсы тамамларға тура килмәй. III курсынан уҡ Башҡортостандың Ейәнсура МТС-ыпа политбүлек начальнигы итеп ебәрелә, Шул уҡ районда ул район газетаһы редакторы вазифаһын да үтәй. Унан Һуң — Маҡар районы газетаһы редакторы.

1935 йылда Низам Ҡәрипов «Башҡортостан» газетаһының партия бүлеге мөдире итеп күсерелә.

1939 йылда ул Башҡортостан Яҙыусылар союзының беренсе секретары (хәҙерге идара рәйесе) итеп һайлана һәм Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем шул вазифала эшләй. 1941 йылда фронтҡа китеп, Сталинград өсөн барған дәһшәтле алыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылда батальон политругы Низам Ҡәрипов батырҙарса һәләк була.

Низам Ҡәрипов башҡорт әҙәбиәтенә очерктар, хикәйәләр һәм драматургик әҫәрҙәре менән һиҙелерлек өлөш индерҙе. Уйың айырыуса «Сәлим ҡарт», «Алма», «һалдаттар ҡайтҡас», «Алмашсылар» кеүек пьесалары драматургия үҫешендә популярлыҡ яуланылар. Шулай уҡ балалар өсөн яҙылған « менән Ғәли», «Ҡуяндар» пьесалары. «Күгәрсендәр» һ. б. хикәйәләре лә уҡыусыларға яҡшы таныш.

## Китаптары һәм матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре
* Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1957. — 169 бит.

## Әҙип тураһында
* Ханнанова З. Дыуанымдың данлы улы. «Ағиҙел» журналы.

## Хәтер
* Әҙиптең исеме уның тыуған ауылындағы бер урамға бирелгән.
* Низап Ҡәрип йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с. (рус.)
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)

## Һылтанмалар
*
Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы

**Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы** (5 февраль 1932 йыл — 9 ноябрь 1980 йыл) — әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1972)

## Биографияһы
Ким Әбүзәр улы Әхмәтйәнов 1932 йылдың 5 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған.

Ким Әхмәтйәнов, үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Темәс педагогия училищеһында уҡый. Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлап, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы аспирантураһында уҡый, башҡорт шиғриәте буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, аҙаҡ Башҡорт дәүләт университетының башҡорт әҙәбиәте кафедраһында эшләй.

Ким Әхмәтйәнов «Әҙәбиәт теорияһы» китабы өсөн Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге республика премияһына лайыҡ була. «Башҡорт поэмаһының композиция мәсьәләләре», «Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге», «Шиғриәт иленә сәйәхәт». «Назар Нәжми — шиғыр оҫтаһы», «Ғ. Сәләм. Тормошо һәм ижады», «Матурлыҡ, батырлыҡ, шиғриәт» һ. б. китаптары бөгөн дә әҙәбиәт белгестәре, уҡытыусылар, студенттар өсөн кәрәкле һәм мөһим хеҙмәттәр. Ижад юлына аяҡ баҫҡан һәр кем танылған ғалимдын эштәренә мөрәжәғәт итә.

Ким Әбүзәр улы башҡорт әҙәбиәтенең нигеҙҙәрен тәрән өйрәнеү буйынса юйылмаҫ яҡты эҙ ҡалдыра.

Ғалим 1980 йылдың 9 ноябрендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
*    
* М. Рахимкулов. Ученый незаурядного дарования. (Штрихи к творческому портрету Кима Ахмедьянова). «Ватандаш» журналы.
Корнилий (Титов)

**Митрополит Корнилий** (тыуған исеме **Константин Иван улы Титов**) — рус Православ Старообряд Сиркәүе башлығы, дәрәжәһе — *Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Митрополиты* ()

## Биографияһы
Константин Титов 1947 йылдың 1 авгусында (Урағай) Мәскәү өлкәһенең Орехово-Зуево ҡалаһында тыуған. Һигеҙйыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ҡойоу-механика заводында токарь ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Заводта эшләгәндә, Константин киске мәктәптә, артабан техникумда һәм Мәскәү автомеханика институтында уҡый, 1976 йылда уны тамамлай.
Кәзә

thumb|right|150px|Тәңкәләрҙә кәзә һүрәте
**Кәзә** () — ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһенән, тау кәзәләре ырыуынан булған йорт хайуаны.;
Кәзәләр иң беренселәрҙән булып ҡулға эйәләштерелгән хайуан.

thumb|left|180px|Әсәһен имеүсе кәзә бәрәсе
Кәзә- талымһыҙ хайуан. Үлән йүнләп үҫмәгән ерҙәрҙә лә үҙенә ашарға таба. Башҡа малдар йөрөй алмаған ерҙәрҙе лә үҙләштерә. Үрмәләй ала. Йәшәү осоро 9-10 йыл. Иң күп йшәгәндәре 17 йәшкәсә етә. Хужалыҡ өсөн файҙаланыуға 7-8 йыл аҫырала.

thumb|left|200px|Ауыл кәзәләре

## Кәзәселек

## Геральдика
Кәзәләр ҡайһы бер ҡалалар гербында сағылыш тапҡан.


Рәсем:Coat of arms of Chad.svg Чад дәүләте гербы
Рәсем:Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png| Һамар ҡалаһы гербында ҡыр кәзәһе
Рәсем:Kozele r.gif| Козелец гербы
Рәсем:Kozova s.gif Козова  гербы
Рәсем:POL Kałuszyn COA.svg| Калушин гербы
Рәсем:CHE Grindelwald COA.svg| Гриндельвальд коммунаһы гербы
Рәсем:Wien - Bezirk Landstraße, Wappen.svg| Вена ҡалаһының бер районы гербы


## Кәзә ҡушаматы
Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районында Ләмәҙтамаҡ һәм Ҡотош ауылдарының ҡушаматы кәзә. Кешеләрен кәзәләр тиҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Коза 
* Козлы, козы. Описание. 
*
Мифтахов Сәғит Мифтах улы

**Мифтахов Сәғит Мифтах улы ** (10 ғинуар 1907 йыл — февраль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Сәғит Мифтах улы Мифтахов 1907 йылдың 10 ғинуарында Өфө губернаһының Ҡыҙылъяр ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында башланғыс белем ала һәм 1919 йылда Өфөләге уҡытыусылар курсында уҡый.

1922 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында өлкә совет-партия мәктәбен тамамлай. 1923 йылда Мәскәүҙәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетына (КУТВ) уҡырға ебәрелә. Бер ни тиклем ваҡыт Ульяновск өлкәһе Мәләкәс ҡалаһында ВЛКСМ-дың өйәҙ комитеты секретары булып эшләй. Шунда 1925 йылда ВКП (б)-ға ағза итеп ҡабул ителя.

Университетты уңышлы тамамлағандан һуң Өфөләге В. И. Ленин исемендәге урта мәктәптә һәм комвузда ижтимағи фәндәр уҡыта. 1930 йылда ВКП (б)-ның Баймаҡ район комитетының культура һәм пропаганда бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Бында ул тәү башлап «Ҡыҙыл Баймаҡ» тигән район газетаһын сығарыуҙы юлға һала.

1935 йылдан Өфө ҡалаһы берләштерелгән дәүләт театрҙарының (Башҡорт академия һәм рус драма театрҙары) директоры булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көнөндә үк үҙе теләп һуғышҡа китә һәм 1942 йылдың февраль айында батальон комиссары С. Мифтахов батырҙарса һәләк була.

Уның тәүге «Пандар илендә» тигән драмаһы 1929 йылда сәхнәлә ҡуйыла, «Һаҡмар», «Урал ҡаны», «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», «Зимагорҙар», «Ялан ҡыҙы» драмалары, «Күктән төшкән Хөрәйрә» комедияһы, «һаҡмар» һәм «Аҡбуҙат» либреттолары әле булһа театрҙар сәхнәһендә ҙур уңыш менән ҡуйылалар.

Драматург тамамлаған «Блюхер рейды» һәм «Бөйөк шквал» кеүек драмаларына сәхнәлә ҡуйылыуға насип булманы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гайнуллин М. Драматургия С. Мифтахова. — Уфа, 1959.
* Гайнуллин М. Сагит Мифтахов в кн.: История башкирской советской литературы. Ч. 1. — Уфа, 1963.

## Һылтанмалар
*   
*
Вәлиулла Мортазин-Иманский

**Вәлиулла Мортазин-Иманский** (5 ғинуар 1885 йыл — 10 июль 1938 йыл) — актёр, режиссёр, драматург Һәм театр белгесе, йәмәғәт эшмәкәре, педагог һәм администратор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1922) артисы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Мортазин Вәлиулла Ғәйназар улы (Иманский псевдонимы) 1885 йылдың 5 ғинуарында Ырымбур губернаһының Мораптал улусына ҡараған боронғо башҡорт ауылы Иманғолда (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Сәнғәттәге юлы 1905—1907 йылғы революция осоронда башлана. Уның исеме Волга буйы Урал, Урта Азия, Кавказ халыҡтарының бер-береһенә туранан-тура бәйләнеше булған театр мәҙәниәтен тәү башлап ойоштороусы эшмәкәрҙәр араһында лайыҡлы урын алып тора.

Вәли Мортазин башҡорт театрына нигеҙ һала һәм оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт театрын етәкләй.

1905 йылда И. Б. Ҡудашев-Ашҡаҙарскийҙың театр труппаһында эш башлай, «Сәйәр» төркөмө менән сығыш яһай.

Актёр В. Мортазин-Иманскийҙың репертуары 500-ҙән ашыу ролде үҙ эсенә ала.

1937 йылда Иманский ҡулға алына һәм 1938 йылдың 10 июлендә хәрби коллегия хөкөмө буйынса атыла. Репрессия ҡорбаны булараҡ ул бары тик 1957 йылда ғына аҡлана.

Тәүге ҡатыны Мәрфуғанан 1914 йылда тыуған Үзбәк исемле улы хәрби училищела уҡыған ерендә ҡулға алына, Нерчинск ҡалаһында допрос алған ваҡытта туҡмалыуҙан атаһынан биш көн алда үлә (1938 йылдың 5 июлендә).

Икенсе ҡатыны Зәйнәб өс балаһы менән Ҡазан ҡалаһына китә, 1948 йылда үлеп ҡала. Балалар тома һуҡыр өләсәләре менән ҡала (Марат, Мотор, Роза).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Рәмилә Йәһүҙина. Башҡорт театры һәм Иманский. Ватандаш журналы. 12 һан. — 2005 йыл.

## Һылтанмалар
*
Таҡмаза

**Таҡмаза** — ҙур булмаған фольлор әҫәре; башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады жанры.
Ижек үлсәүле, күберәк хор менән башҡарылыу яғы менән таҡмаҡҡа яҡын. Таҡмаза таҡмаҡтан уйынға-бейеүгә бәйле булмауы, тик туй йолаларына ғына хас булыуы һәм көлкөлө характеры менән айырыла. Уның шулай булыуын исеме лә аңлатып тора. "Таҡмаза" - "таҡ" ҡылымы менән "Маза" - тынысһыҙлыҡты аңлатҡан һүҙҙән яһалған исем һәм шул исемде аңлатҡан характерҙа була.

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Өфө- 1995 йыл.ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)

Төркөм:Башҡорт фольклоры
Һармаҡ

**Һармаҡ** — башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады жанры.

Шаян йыр мәғәнәһендә йөрөй. Һармаҡтың эстәлеге көлкө булһа ла, унда көлөү, яҙма әҙәбиәттәге мәҫәлдәрҙәге һымаҡ, хайуан йәки ҡоштар образдары аша ситләтелгән формала бирелә.

## Әҙәбиәт

Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Өфө- 1995 йыл. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)
Туғай

* Туғай (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Туғай (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Туғай (Бүздәк районы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Туғай (Сәйетбаба ауыл советы, Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районы Сәйетбаба ауыл советындағы ауыл.
* Туғай (Үтәк ауыл советы, Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районы Үтәк ауыл советындағы ауыл.
Комедия

**Комедия** — трагедияға ҡапма-ҡаршы булараҡ, ижтимағи тормоштағы йәки көнкүрештәге көлкөлө яҡтарҙы сағылдыра. Унда кеше характерындағы етешһеҙ яҡтар, тормоштағы кире күренештәртәнҡит ителә.

Башҡорт әҙәбиәтендә Х. Ибраһимовтың «Башмағым», М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» исемле комедиялары был жанрҙың милли драматургияла үҫеш кимәлен билдәләүсе әҫәрҙәр рәтенә инә.

## Әҙәбиәт
* Тикеев Д. С., Ғафаров Б. Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө, 2003. — ISBN 5-295-03161-6
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Әҙәбиәт теорияһы.
Трагедия (жанр)

**Трагедия** — драманың боронғо жанры. Унда башлыса хәл итеп булмаҫлыҡ ҡаршылыҡтар һүрәтләнеп, геройҙарҙың характеры фажиғәле хәлдәрҙә, һәләкәткә илтә торған тиңһеҙ көрәштә асыла. Трагедияның нигеҙенә һалынған низағ төп геройҙың фажиғәле үлеме менән хәл ителә. 

Башҡорт әҙәбиәтендә трагедияның юғары өлгөһөн Мостай Кәрим бирҙе: «Ай тотолған төндө», «Салауат», «Ташлама утты, Прометей!» әҫәрҙәре Башкортостанда ғына түгел, бөтә ил күләмендә ҙур баһа алды.

## Әҙәбиәт
* Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө-2003 йыл ISBN 5-295-03161-6
* Ғ.Б. Хөсәйенов Әҙәбиәт теорияһы.
Һамаҡ

**Һамаҡ** — көйләп әйтелгән шиғри һүҙ. Һамаҡ асылда "һымаҡ" һүҙенән алынған һәм халыҡ телендә "кеүек", "төҫлө" мәғәнәһендә ҡулланыла. Мәҫәлән, берәү бер нәмәне үҙе аңлар-аңламаҫ йәки ышандырмаҫлыҡ дәлилдәр менән һөйләһә, тыңлаусы уға иғтибар итмәй. Шул уҡ хәбәрҙе икенсе ерҙә раҫланған формала ишетһә:"әйтәм, бая теге бер нәмәне һамаҡлап маташа ине, дөрөҫ икән!" - тиҙәр.

Халыҡ ижадындағы һамаҡ билдәле бер көйгә оҡшай. Һамаҡтың эстәлеге ысынбарлыҡтан йыраҡ тора һәм, шуның менән, фантастик әкиәттәргә оҡшаш. Эстәлеге менән һамаҡлап әйтелгән әкиәттәр үҙенең эпик һыҙаттарын юғалта. Һамаҡ жанры барлыҡҡа килә.
Һамаҡ жанры әкиәттәре: "Аҡһаҡ ҡола", "Заятүләк менән Һыуһылыу" һ.б. 

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Өфө- 1995 йыл.ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)
## Иҫкәрмәләр
Әбелмәних Ҡарғалы

**Әбелмәних Ҡарғалы** (1782—1833) — суфый шағир.

Әбелмәних бине Ғәбделфәйез бине Ғәбдессәләм 1782 йылда Ырымбур Ҡарғалыһында тыуған. Олатаһы Ғәбдессәләм ахун заманында танылған шәхес, шағир булған. 1755—1756 йылдарҙағы ихтилал етәксеһе Батырша үҙенең батшаға яҙған хатында башҡорт халҡын көрәшкә саҡырыусы өндәмәне төҙөүгә бер ни тиклем илһамландырыусы булараҡ Ғәбдессәләмдең исемен телгә ала. Тәүге белемде Әбелмәних Ҡарғалы мәҙрәсәһендә ала, һуңыраҡ Урта Азияға китә һәм Бохаралағы Ныязҡолой Төркмәниҙең билдәле мәҙрәсәһендә уҡый, Көнсығыш мәҙәниәтен, ғәрәп, фарсы телдәрен өйрәнә. 1815—1816 йылдарҙа Мөхәммәтйософ тигән бәктең етәкселегендә Төркиәгә барған илселектең секретары итеп билдәләнә. Истанбулда ике ай булғандан һуң, Әбелмәних Хиджазға, Ҡаһирәгә юллана, Мысыр солтаны Мөхәммәт Ғәли тарафынан ҡабул ителә. Мәккә, Мәҙинә ҡалаларында булғандан һуң, кире Истанбул аша Бохараға китә, 1817—1818 йылдарҙа Ырымбур яҡтарына әйләнеп ҡайта. Сәйәхәттән алған тәьҫораттар нигеҙендә ул «Тәржемәи хажи Әбелмәних әл-Бистәүи әс-Сәғиди» китабын яҙа, уның биографияһына ҡағылышлы мәғлүмәттәрҙең барыһы тип әйтерлек тик ошо китап аша билдәле. Ҡарғалыға ҡайтҡас, урындағы байҙарҙы («Хажи Мөхәммәт байға». «Ғөбәй байға») фашлаған шиғырҙар, Бүкәй урҙаһы Йыһангир ханға арналған мәҙхиә һәм башҡа шиғырҙар яҙа, уның артабанғы тормошон асыҡлаған факттар юҡ дәрәжәһендә. Хатта шағирҙың вафат булыу ваҡыты һәм урыны хәҙергә тиклем бәхәсле булып ҡала.

Уның әҙәби мираҫы ла ваҡытында йыйылмаған һәм бергә тупланмаған. Бөгөнгө көндә ҡулъяҙмаларҙа һәм инҡилапҡа тиклем нәшер ителгән баҫмаларҙа дөйөм күләме 2 мең юлдан ашыуыраҡ егерме шиғыры билдәле. Әбелмәних Ҡарғалының иң күләмле «Тәржемәи хажи…» әҫәре Ҡазанда 1845, 1889 йылдарҙа баҫыла. Әҫәрҙең ҡулъяҙма текстарының береһе Ризаитд Фәхретдинов коллекцияһында китапта, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең ғилми китапханаһында/р/б/3740/, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙмалар бүлегендә /а/35/40/ һаҡлана.

## Әҙәбиәт

* Башҡорт әҙәбиәте антологияһы. — 2-се том. — Өфө — 2007 йыл. — ISBN 978-5-295-04275-8