open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әмиров Алмас Хәдис улы

**Әмиров Алмас Хәдис улы** (6 май 1968 йыл) — театр актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2023) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004). Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).

## Биографияһы
Әмиров Алмас Хәдис улы 1968 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында тыуған.

1991 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының актёрлыҡ факультетын тамамлай (Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы курсы) һәм шунан бирле Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй башлай.

Алмас Әмиров образдарҙы нескә характерлаусы комедия жанрындағы актёр.

«Заман драматургияһы һәм режиссураһы» III Республика семинар — лабораторияһында ҡатнашыусы (13-16.04 2016 йыл, «Троя хаҡында йыр. Ошонда һәм хәҙер» — Гомерҙың «Илиада»һы мотивтары буйынса спектакль, режиссеры И. Саҡаев).

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Дәрүиш («Ай тотолған төндә» — «Ночь лунного затмения»; дебют, 1991)
* Микеле («Илай белмәгән ҡатын» — «Женщина, которая не умеет плакать» Э. Де Филиппоның «Филумена Мартурано» пьесаһы буйынса)
* Морис Ляппен («Минең ҡатынымдың исеме Морис» — «Мою жену зовут Морис» Р.Шарта)
* Креонт («Эдип батша») — («Царь Эдип»)
* Мәсем — хан («Маҡтымһылыу, Әбләй һәм ҡара юрға»)
* Ҡотош («Нәркәс»)
* Мәүлит («Әлифбанан бер себеш»)
* Исмәт Инөнү («Әхмәтзәки Вәлиди Туған»)
* Вәлиәхмәт («Мулла»)
* Хардинг («Пролетая над гнездом кукушки») — («Кәкүк ояһы»)
* Сабир («Шәүрәкәй»)
* Яппар («Ҡоҙаса»)
* Шәйхеләхиәр («Яңғыҙҙар ташы»)
* Әхмәҙи («Бабуська@тущка.ги») — («Әбейүшкә@эт.тущка.ги»)
* Ҡолтүбә («Ҡаһым түрә»)
* Малик («Йософ һәм Зөләйхә»)
* Вәсил Кәбирович («Мин һинең ҡәйнәң булам»)
* Хор («Антигона»).

## Кинолағы ролдәре
* Машина йөрөтөүсе («Быяла юлсы» — «Стеклянный пассажир», 1996)
* Рәйес («Ауыл өҫтөндә йәйғор» — «Радуга над деревней», 2000)
* Әхәт («Сөмбөлдөң етенсе йәйе» — «Седьмое лето Сюмбель», 2002; — бөтәһе лә «Башҡортостан» киностудияһыныҡы);
телефильмдарҙа
* Рубин Мәғәсүмов («Ай ҡыҙы» — «Дочь Луны», 2002; «Башҡортостан» ДТРК)
* «Алдар һәм һоро бүре» йәнһүрәтен тауышлы иткән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2023)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (2003)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://www.goldenmask.ru/pers.php?cat=1&pnom=6&id=455&year=14
Аккад

**Акка́д** &nbsp;(; ; , *Akkad* ) — б. э. т. XXIV&nbsp;— XXII быуаттарҙа Месопотамияның урта өлөшөндәге боронғо өлкә,хәҙерге  Ираҡ территорияһындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — шумерҙың Аккаде ҡалаһы( *Агаде* ) Үҙ заманының иң ҙур державаһы.

Аккад дәүләте Боронғо Саргондың шумерҙар һәм көнсығыш семиттәрҙе баҫып алғанлыҡтан,үҙ номына Боронғо Месопотамияның барлыҡ номдарын һәм күрше дәүләттәрҙе баҫып алып ҡушҡанлығы арҡаһында килеп сыҡҡан дәүләт. Аккадтың сәскә атҡан осоро Саргондың ейәне Нарам-Суэн ил менән идаралыҡ иткән ваҡытҡа тура килә, ләкин б. э. т. XXIII быуатта был держава бөлгөнлөккә төшә һәм уның төп территориялары кутий (гутей) тау ҡәбиләләренең ҡулына эләгә.

Аккад дәүерендә Месопотамияның эре державалары булған Шумер - Аккад батшалығы, Вавилонияның һәм Ассирияның  дәүләт системалары нигеҙләнә. Боронғо Яҡын Көнсығыш халыҡтары араһында Аккад боронғо монархлы эталон(өлгөлө) дәүләт булып иҫәпләнә.

## Территорияһы
Аккадтың төп территорияһы Тигр һәм Евфрат йылғаларының урта өлөшөн, анығыраҡ итеп әйтһәк,— Түбәнге Месопотамияның төньяғын һәм Дияла йылғаһының үҙәнен биләп тора. Иртә династия осоронда был өлкә шумерҙың Ки-Ури атамаһы менән йөрөтөлә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса был исемде бары тик Дияла йылғаһы үҙәне генә йөрөткән һәм үҙ эсенә ном статуслы Киш, Сиппар, Эшнунна, Вавилон, Куту һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ эсенә алған. Башҡа илдәрҙе баҫып алыу һуғыштары ваҡытында Аккад  үҙ заманының иң ҙур  державаһына әүерелгән. Уның территорияһы*«Урта диңгеҙҙең юғары өлөшөнән алып, Түбәндәге (Персия ҡултығына тиклем йәйрәп ятҡан), киләсәк Финикияның төньяғын, Сирия,  Кесе Азия сигенләге райондарҙы, Месопотамияны тулыһынса, Загрос тауҙарын һәм Эламды (хәҙерге Иранды* ) үҙ эсенә алған. Аккад батшалығы ҡолатылғас, Урҙың III династияһы осоронда «Аккад»  исеме элекке Ки-Ури өлкәһен аңлатҡан, сөнки Саргон һәм уны алмаштырыусылар бары тик йыйылма шумер гегемондары исемен йөрөткән, уларҙың исеменә бары тик  *« Аккаде батшаһы»*  йәки*«донъяның дүрт яғы батшаһы»*  тигән атама өҫтәгәндәр. Артабан Вавилон Түбәнге Месопотамияны баҫып алғас, Шумер һәм Аккада *Вавилония*  тип атала башлаған.

## Өйрәнеү тарихы

## Шулай уҡ ҡара
* Цари Аккада
* Шумер
* Месопотамия
* Ассирия
* Вавилония

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Шумерская и Аккадская культура
* Афанасьева В.&nbsp;К.&nbsp;Аккадская (Вавилоно-ассирийская) литература.
Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы

**Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы** (2 ғинуар 1953 йыл) — цирк артисы, акробат. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1979) артисы.

## Биографияһы
Дамир Фәхретдин улы Әсәҙуллин 1953 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Оҙондар ауылында тыуған.
1973 йылда Өфө циркы янындағы Башҡортостан цирк студияһын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Башҡортостан цирк коллективы артисы булып эшләй башлай. 1993—2012 йылдарҙа Вернадский проспектындағы Ҙур Мәскәү дәүләт циркында эшләй.

## Ижады
1970 йылдың 21 декабрендә Дамир Әсәҙуллин яңы цирк номерҙары, аттракциондар һәм программалар әҙерләү буйынса Бөтә Союз дирекцияһына артист-стажёр итеп ҡабул ителә.

1971 йылдың мартында Өфө циркында Башҡорт коллективы составында «Акробаттар юғарыға сөйә торған таҡта менән» номерын әҙерләй башлайҙар. Режиссёры — Хоменко Л. Н.

1973 йылдың 7 сентябрендә «Акробат-һикереүселәр юғарыға сөйә торған таҡта менән» төркөмө сығыш яһай башлай. Унда Дамир Әсәҙуллин оҙон ағас аяҡта икеләтә сальто-мортале трюгын башҡара. 1993—2012 йылдарҙа Дамир Фәхретдин улы «Акробат-һикереүселәр юғарыға сөйә торған таҡта менән» төркөмө етәксеһе. 1993 йылда номер Ҙур Мәскәү циркы штатына индерелә. 1994 йылда Халыҡ-ара цирк сәнғәте конкурсы лауреаты (Монте‑Карло ҡалаһы, Монако, 1994, «Көмөш клоун» призы). 2001 йылда Голландияла Халыҡ-ара конкурс лауреаты.
Төркөм Польшала (1981), Швецияла һәм Норвегияла (1985), Францияла (1988), Австрияла (1989), Японияла, Мароккола, Колумбияла, Эквадорҙа, БҒЭ, Германияла, Голландияла һ.б. илдәрҙә, Рәсәй буйлап гастролдәрҙә була.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны Әсәҙуллина Миңһылыу Ғәйнислам ҡыҙы (1953 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған) цирк артисы, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1987).
* Улы Әсәҙуллин Рөстәм Дамир улы (1983 йылдың 9 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған). 1987 йылдан алып ата-әсәһе менән циркта сығыш яһай. 2012 йылдан алып «Акробат-һикереүселәр юғарыға сөйә торған таҡта менән» төркөмө етәксеһе. Төркөм Рәсәй буйлап һәм донъяның 15 илендә гастролдәрҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984)

## Һылтанмалар
* 
* Большой Санкт-Петербургский Государственный Цирк 
* Уфа ГИД
Жан Лоҡман

**Жан Лоҡман** ((төп исеме Лоҡманов Закиржан Лоҡман улы; 28 декабрь 1912 йыл — 24 март 1959 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, педагог, тәнҡитсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рота, артабан батальон командиры. 1936—1939 һәм 1945—1952 йылдарҙа Өфөлә К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы, доцент. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Жан Лоҡман улы Лоҡманов 1912 йылдың 28 декабрендә Пермь губернаһы (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.

1929 йылда Ҡоншаҡ урта мәктәбен, 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1936 йылда — Ҡазан дәүләт педагогия институтында аспирантура тамамлай.

1936—1939, 1945—1952 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы, доценты. Жан Лоҡман фольклор менән шөғөлләнә, мәктәптәр өсөн дәреслектәр төҙөүҙә ҡатнаша.

#### Һуғыш йылдары
Бөйөк Ватан һуғышының башынан аҙағына ҡәҙәр ҡатнаша. Башта рота, һуңынан һөжүм итеү батальоны командиры булып, Украина, Белоруссия ерҙәрен азат итеүҙә ҡатнаша. Прага, Берлин ҡалалары өсөн һуғыштарҙа ике тапҡыр ҡаты яралана.

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1959 йылда, һуғышта алған ауыр яралары көсәйеп, вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1930 йылдар аҙағында әҙәби тәнҡит менән шөғөлләнә башлай. Мәжит Ғафури, Ғабдулла Туҡай ижадын өйрәнеүгә күп көс һала. Мәҡәләләре башҡорт (21 мәҡәлә) һәм татар (1 мәҡәлә) телдәрендә баҫыла:
* «Әҙәби жанрҙар тураһында».
* «Һуғышсан политик поэзия өсөн».
* «Әҙәбиәттәге вульгарлаштырыуға ҡаршы».
* «Башҡорт әҙәбиәтендә Ватанға мөхәббәт темаһы».
* «Халыҡ шағиры Мәжит Ғафури ижады».
* «Ғабдулла Туҡай сатираһы».
* «Ғабдулла Туҡай поэзияһының халыҡсанлығы».
* «Яңы заман шағиры».
* «Рәшит Ниғмәтиҙең Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ижады».

;Китаптары
* Туған әҙәбиәт. — Өфө, 1939.
* Әҙәбиәт. — Өфө, 1948.
* Әҙәбиәт. Беренсе бүлек. — Өфө, 1951.
* Әҙәбиәт. Икенсе бүлек. — Өфө, 1951.
* Әҙәбиәт. I киҫәк. — Өфө, 1954.
* Әҙәбиәт. II киҫәк. — Өфө, 1954.
* Туған әҙәбиәт. — Өфө, 1955.

## Әҙәбиәт
* Совет Башҡортостаны яҙыусылары (биобиблиографик белешмә). Өфө, 1988 йыл, 225 бит.
* Живые родники (История, литература и культура Башкортостана). Өфө, 2006 йыл. ISBN 5-295-03683-9
Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы

**Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы** (7 апрель 1968 йыл — 31 июль 2020 йыл) — ғалим-тел белгесе, тəржемəсе. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2008 йылдан Көнсығышты өйрəнеү кафедраһы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (2001). Яҙыусылар союзы ағзаһы (2005). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).
  
## Биографияһы
Ғәйнислам Дәүләтбай улы Ибраһимов 1968 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында тыуған. Уның атаһы билдәле тыуған яҡты өйрәнеүсе, тарихсы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Дәүләтбай Ибраһимов (мәктәп музейы уның исемен йөрөтә), әсәһе Разия Мәүлетова уҡытыу дәүерендә Баймаҡ районының иң көслө башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының береһе була.

1994 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1996 йылда Төркиәлә Анҡара университетын тамамлаған. 2000 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшлəй. 2008 йылдан башлап Көнсығышты өйрəнеү кафедраһы мөдире.

Ғалим 2020 йылдың 31 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ғәйнислам Ибраһимов етәкләгән Көнсығышты өйрəнеү кафедраһы, ғилми һәм уҡыу эшмәкәрлегенең киңәйеүе менән бәйле, аҙаҡ Көнсығыш илдәрен өйрәнеү фәне (шәрҡиәт) кафедраһы итеп үҙгәртелә.

Төрөк теле йәмғиәте 1997 йылда «Төрки халыҡтарҙың эпостары» проекты буйынса төрки халыҡтарҙың эпостарын төрөк теленә тәржемә итеп сығара башлай. Ниәт буйынса унда 100 том сығарыу күҙаллана. Профессор, Са­лауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы менән филология фәндәре кандидаты Ғәйнислам Дәүләтбай улы Ибраһимов башҡорт халыҡ эпостарын барлап, проект өсөн "иң-иң"дәрен һайлап алыу эшенә тотона.
Ниһайәт, «Баш­ҡорт эпостары» дүрт томда (барлығы 80 эпос) донъя күрә һәм барлыҡ төрки донъяға тарала. Проект етәкселәре әйтеүенсә, ошо 100 том араһында һан һәм кү­ләм буйынса башҡорт эпостары тәүге урынды биләй. Ә йөкмәткеһе, боронғолоғо тураһында айырым билдәләп, баш­ҡорттарҙың бай тарихлы, бик боронғо халыҡ икәненә инаналар. Был үҙе үк беҙҙең халҡыбыҙ ижадында, әҙәбиәтебеҙ нигеҙендә ниндәй аҫыл мираҫ ятҡанын күрһәтә.

Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы «Урал батыр» (1996), «Аҡбуҙат», «Ҡуҙыйкүрпəс менəн Маянһылыу» («Башҡорт халыҡ дастандары», 2000), Салауат Юлаев (2004), Аҡмулла (2007) һәм башҡаларҙың шиғырҙарын; башҡорт фольклоры һəм башҡорт əҙəбиəте əҫəрҙəрен («Төрки əҙəбиəте антологияһы. Башҡорт əҙəбиəте», 29—30 т., 2004—2005, бөтəһе лə — Анҡара) төрөк теленə тəржемə иткəн. Фəнни эшмəкəрлеге төрки телдəрҙең сағыштырма грамматикаһына, төрки халыҡтарҙың фольклорына арналған. 150‑нəн ашыу фəнни хеҙмəт авторы.

Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003) — «Урал батыр», «Аҡбуҙат» һәм башҡа эпик әҫәрҙәрҙе төрөк теленә тәржемә иткәне өсөн

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт телендə исем ҡылымдар. Өфө, 2002; Baskurt Turkҫesi Grameri. Ankara, 1996.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* «Башҡорт эпостары төрки донъяны яулай» 
* Ышаныс һәм дуҫлыҡ күпере булһын
Негев

**Негев** ( [һaˈnegev],  [һanˈnɛɣɛv]; ; *ән-Нәҡаб, ән-Нәҡб*) — Яҡын Көнсығыштағы  сүллек, Израилдә урынлашҡан (территорияһының 60 проценты самаһын биләй). Майҙаны — 12 000 км². Негев көнсығыштан —  Арава үҙәне, көньяҡтан — Акаба (Эйлат) ҡултығы, көнбайыштан  Урта диңгеҙ һәм Синай сүллеге менән сикләнгән, төньяҡта Йәһүҙиә сүллегенә, Йәһүҙиә тауҙарына һәм яр байы тигеҙлегенә тиклем йәйрәп ята. Негев сиктәрен шартлы тип табырға була — атап әйткәндә, көнсығыш һәм көнбайыш сиктәрен халыҡ-ара сиктәр буйлап үткәреү ҡабул ителгән.  Негев төбәген  *Негевтың үҙенә *һәм  *Төньяҡ  Негевҡа *бүлеп йөрөтәләр.

*«Негев»* һүҙе Торала «көньяҡ»ты, ә тәржемәһе «ҡоро» тигәнде аңлата.

Геология күҙлегенән Негев — диңгеҙ кимәленән 600—800метр өҫтә ятҡан яйла. Бурташ менән ҡапланған был сүлле төбәккә арид денудацияһының төрлө формалары хас. Әйтәйек, тик Негевта һәм  Синайҙа ғына «махтешим**» **(эрозияланыу кратерҙары) осрай. Махтештар — ул  тигеҙ текә ярлы тәрән овал уйһыуҙар. Шундайҙарҙан Рамон махтешы тип аталғандың, мәҫәлән, тәрәнлеге  300&nbsp;м, киңлеге 8&nbsp;км һәм буйы 40&nbsp;км. Улар карст принцибы буйынса яһалған: ер аҫты ағымдары йомшағыраҡ түбәнге ҡая ҡатламдарын йыуған, шунан ҡатыраҡ өҫкө ҡатламдар соҡор яһап емерелеп төшкән. 

*Негев үҙе* кипкән сүлдән тора.   *Төньяҡ Негевҡа*   Бөтә Израиль һыу үткәргесе  ҡоролған, был уны һөҙөмтәле баҫыусылыҡ зонаһына әйләндерергә мөмкинлек биргән. Бында мошавтар һәм кибуцтар күп, Сдерот, Нетивот, Офаким ҡалалары урынлашҡан. Шулай уҡ  Ғәззә секторы ла ошонда.  Негевтың үҙендә Димона һәм Арад ҡалалары урынлашҡан. Беғер-Шева районында Төньяҡ Негев менән Негевтың үҙе араһындағы сик үтә.  

Негевтың төньяғындағы Ятир урман массивы  илдәге иң ҙур урмандарҙың береһе һанала. Ағастар  1964 йылда ултыртыла башлай, уларҙың һаны  дүрт миллиондан ашыу төпкә еткән.

2011 йылда Израиль хөкүмәте  «Правер — Бегин планы»н  хуплай, был план Негевтағы бәҙүән берлектәренә рәсми статус биреү, иҡтисади үҫтереү, ергә милек хоҡуғын хәл итеү маҡсатын ҡуя. План сиктәрендә, атап әйткәндә, бәҙүән тораҡтарының бер өлөшөн ҡайһы берҙәрен таныу ҡарала, әммә бөтә Израилдәге 40—70мең бәҙеүәнде дәүләт тарафынан танылмаған тораҡтарҙан танылған урындағы советтарға компенсация түләп күсереү ҙә күҙҙә тотола . Был планды ҡабул итеү һөҙөмтәһендә протестар һәм Израилде расизмда ғәйепләүҙәр башлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Богомолов Дмитрий Васильевич (дипломат)

**Богомолов Дмитрий Васильевич** (16.06.1890, Санкт-Петербург — 7.05.1938, «Коммунарка» атыу полигоны, Мәскәү өлкәһе) — совет дипломаты, Польшала (1927—1929) һәм Ҡытайҙа (1933—1937) тулы хоҡуҡлы вәкил.

## Биографияһы
Д. В. Богомолов 1890 йылдың 16 июнендә Санкт-Петербург ҡалаһында,  кондукторы һәм тәмәке фабрикаһы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Өс класлы башланғыс училищены, һуңынан дүрт класлы ҡала училищеһын тамамлай. 1910 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем бер банкта контора хеҙмәткәре булып эшләй. Хеҙмәт иткән ваҡытында гимназия курсы өсөн экстерн булып имтихандар тапшыра. 1911 йылда прапорщик званиеһында хеҙмәттән китә һәм Владивостокка килә, унда бухгалтер һәм конторщик булып эшләй. Үҙ аллы белем алыу менән шөғөлләнә, сит телдәрҙе өйрәнә. Беренсе донъя һуғышы башында хәрәкәт итеүсе армияға мобилизациялана. 1915 йылдың авгусында яралана һәм Германияға әсирлеккә эләгә, унда һуғыш аҙағына тиклем була.

1918 йылда Петроградҡа әйләнеп ҡайта, РКП(б) сафына инә һәм Украинаның пропаганда халыҡ комиссариаты ҡарамағына ебәрелә. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Махно, һуңынан Петлюра әсирлегендә була.

1920 йылда Богомолов Одессала РСФСР сит ил эштәре халыҡ комиссариаты мәғлүмәт бюроһында, артабанМәскәүҙә Украина миссияһында хеҙмәт итә.

1922 йылдан алып Богомолов сит илдәр менән дипломатик хеҙмәттә була: 1922 йылда Австрияла хәрби әсирҙәрҙе репатриациялау буйынса Украина делегацияһында ҡатнаша, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Украинаның Берлинда тулы хоҡуҡлы вәкиллегенең беренсе секретары итеп тәғәйенләнә.

1923 йылдың майында СССР-ҙың Австрияла тулы хоҡуҡлы вәкиллегенең беренсе секретары, ә 1924 йылдың декабрендә — Бөйөк Британияла тулы хоҡуҡлы вәкиллегенең беренсе секретары итеп ебәрелә. 1927 йылда СССР-ға ҡайтып килешләй (Бөйөк Британия менән дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң), әйләнеп ҡайтыусы совет дипломаттары менән осрашыу өсөн Варшавала вокзалға килгән П. Л. Войковты үлтереү шаһиты була.

1927 йылдың 17 сентябрендә Д. В. Богомолов Польшала тулы хоҡуҡлы вәкил итеп тәғәйенләнә. Был осорҙа ул Польшанан революцияға тиклем сығарылған архивты, тарихи һәм мәҙәни ҡиммәттәрҙе кире ҡайтарырға булышлыҡ итә. Богомолов сауҙа килешеүе һәм һөжүм итешмәү тураһында килешеү буйынса уңышҡа өлгәшә алмай.

1929 йылдың декабренән 1932 йылдың ноябренә тиклем Богомолов Лондонда тулы хоҡуҡлы вәкиллектең кәңәшсеһе булып хеҙмәт итә.

1933 йылдың 20 февралендә Ҡытайға тулы хоҡуҡлы вәкил итеп тәғәйенләнә. Һөжүм итешмәү тураһында совет-ҡытай килешеүен төҙөүгә ҙур тырышлыҡ һала, ләкин тырышлығы уңыш килтермәй.

1937 йылдың 13 октябрендә, Мәскәүҙә сағында, советтарға ҡаршы террорсылар ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. 1938 йылдың 7 майында «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

*
Кутузов (йыр)

**Кутузов** — маршҡа оҡшатып ижад ителгән башҡорт халыҡ йыры: .

## Тарихы

Башҡорт халыҡ марш-йыры «Кутузов» 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда башҡорттар менән урыҫтарҙың хәрби хеҙмәттәшлек итеүенә бәйле. Урыҫ армияһы составында башҡорт полктары ил азатлығы өсөн француздарға ҡаршы яуҙарҙа ҡатнашҡан. Йырҙы данлыҡлы ғәскәр башлығы Михаил Илларионович Кутузов исеме менән атағандар. Дәртле, энергиялы башҡарыла.

1812 йылғы Ватан һуғышы тураһында башҡорттар тиҫтәләгән юғары рухлы йырҙар сығарған. Рәсәйҙең ысын патриоты, талантлы етәксе М. И. Кутузовҡа арналған йыр сығарып, уның ҡаһарманлығына баһа бирә.
Кутузовҡа ҙур ихтирам күрһәтеү йөҙөнән «полководец икән Кутузов» тигән һығымта бер нисә тапҡыр ҡабатлана. Бөйөк полководецтың тулы образы хасил була, көслө рухы, Ватан алдындағы бурысын намыҫлы үтәгән илһөйәр Кутузовтың бөйөк тарихи шәхес, ҙур илдең мәшһүр кешеһе икәнлеге күрһәтелә.
Йыр ватансылыҡ, илһөйәрлек рухы менән һуғарылған. Йырҙа ил өсөн үҙ йәнен аямаған яугир батырҙар һәм Кутузов образы аша Рәсәйҙең ҡеүәте, көсө, уның еңелмәҫлеге күрһәтелә

Йыр ике өлөштән тора — йыр структураһында башы һәм ҡушымтаһы бар, һәр өлөшө ике һөйләмдән тора. Көйгә квардецизм тип аталған киң диапазон хас. Музыкаль әҫәрҙең лад төҙөлөшө нигеҙендә — өс пентатон төр ойоштормаһы ята. Ғәйрәтле кварт йөрөштәре, көй һәм ритм структураларының ҡабатланып тороуы йырға сағыулыҡ һәм етеҙлек  өҫтәй.

Композиторҙар А. М. Ҡобағошов йырҙы фортепиано һәм тауыш өсөн, ә З. Ғ. Исмәғилев — a capella хоры өсөн эшкәрткән .

## Әҙәбиәт
Военная история башкир. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2013. с. 239.

## Һылтанмалар
КУТУЗОВ, песня

Кутузов (башкирская народная песня-марш)

Исторические песни башкир

БАШҠОРТ ЙЫРЫ — ИЛҺӨЙӘРҘӘР МОҢО — Әҙһәм Исҡужин

Кутузов йыпының һүҙҙәре

Единый портал культуры народов РБ. "Кутузов" йыры 

перевод Айдара Хусаинова песни «Кутузов» на русский язык

## Иҫкәрмәләр
Бәләкәй Венеция

**«Бәләкәй Венеция»** () — Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла диңгеҙ буйына бульвары территорияһында урынлашҡан ял итеп йөрөү өсөн һыу каналы системаһы. «Кесе Венеция» 1960 йылдан барлыҡҡа килә, диңгеҙ буйы паркы паркының иҫтәлекле һәм кешеләрҙең яратҡан ял итеү урыны булы иҫәпләнә. Дөйөм оҙонлоғо — 1350 м, тәрәнлеге — 1,3 м, каналды һыу менән тултырыу өсөн 7 мең м³ һыу тотонола. Ҡаласыҡ территорияһының майҙаны 9740 м² тәшкил итә.

## Тарихы

XX быуаттың 50-се йылдарында Баҡының башҡарма комитеты рәйесе Алиш Лемберанский Венецияла була.Ҡаланың гүзәллеге, зиннәтлелегенә таң ҡалған Лемберанский, Бакуға кире ҡайтып, «Кесе Венеция» төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, ә урынын диңгеҙ буйы бульварынан һайлайҙар. Проект ҡаралһа ла, 1960 йылда «Кесе Венеция», ә Баҡы бульвары элекке СССР-ҙа беренсе һәм берҙән-бер бындай иҫтәлекле урынлы парк була.

Каналдар буйлап гондолалар йөҙә, яр буйында ҙур булмаған кафе һәм парктар асыла, ә кисен территория яҡтыртыла. Совет заманында балалар өсөн каналдар системаһы булараҡ билдәле була һәм, шаяртып, «Баҡы Венецияһы» тип атала. Һуңға тиклем моторлы кәмәләр йөрөгән каналды баҡылар яратып файҙалана. Бында күп ял итеүселәр килә.
2011 йылдың 30 мартында Әзербайжан президенты Илһам Әлиев, Әзербайжан келәме музейын төҙөү менән танышҡанда, "Кесе Венеция"ны үҙгәртеп ҡорорға ҡуша. 2012 йылдың 28 майында «Кесе Венеция» капиталь реконструкциянан һуң асылған. Реконструкция барышында дөйөм структураһын һаҡлап ҡалына, каналдар киңәйтелә, яңы кәмәләр — гондола һатып алына. Шулай уҡ өҫтәмә күпер, «Шарг» («Көнсығыш») һәм «Италия» ресторандары асыла.

## Иҫкәрмәләр
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы

**Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы** (19 сентябрь 1930 йыл) — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Дәүләкән ҡалаһының һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы 1930 йылдың 19 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Буранғол ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Тулы булмаған урта белем алған. Хеҙмәт юлын «Буранғол» колхозында башлаған. 1953—1958 йылдарҙа «Асылыкүл» колхозында эшләй. Эшкә тырышлығы, яуаплы ҡарағаны өсөн Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетына депутат итеп һайлана. 1961 йылда Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып китә. Был вазифаһында ауыл-ҡасабаларҙы төҙөкләндереүгә, социаль-мәҙәни төҙөлөшкә ҙур иғтибар бирә. Ул Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләгән осорҙа ауыл мәктәбе һигеҙ йыллыҡҡа, ә 1965 йылда 400 урынлыҡ яңы типлы мәктәп бинаһы төҙөлөп, ул урта мәктәпкә әйләндерелә.

1963 йылда КПСС сафына инә. 1966 йылда КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана. 1970 йылда VIII саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты итеп һайлана. Уға Башҡорт АССР-ының 505-се Өфө һайлау округы ышаныс күрһәтә. КПСС-тың XXIV съезында СССР-ҙың Юғары Советы делегаты булараҡ ҡатнаша. Милләттәр Советының Мандат комиссияһы ағзаһы була. СССР Юғары Советының IV сессияһында телмәр тота. Депутат статусы тураһындағы закон проектын әҙерләүҙә ҡатнаша.

Ғәйшә Мостафа ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша, мәктәптәргә осрашыуҙарға йөрөй, йәштәргә милли йолаларҙы өйрәтеүгә лә өлөш индерә. Мәҫәлән, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты әҙерләп сығарған «Дәүләкән ынйылары» тигән китапта информанттар исемлегендә уның да исеме бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Хөкүмәттең Почёт грамоталары
* «Дәүләкән ҡалаһының һәм Дәүләкән районының почетлы гражданы» исеме

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дәүләкән ынйылары / Төҙ. А. М. Хәкимйәнова, Р.Ғ. Мөхәмәтғәлин.- Өфө: «Эшлекле династия», 2008. — 328 б.
* Давлетбаев Р. Открытый урок в присутствии ветеранов — газета «Асылыкуль», 6 мая 2015 г.
* Р. Усманов. Вами гордится район — «Асылыкуль», 5 марта 2014 г.
* https://davlekanovo.bashkortostan.ru/about/honorary/539410/
Ынйыҡай менән Юлдыҡай (йыр)

**Рик и Морти менән Юлдыҡай** — башҡорт халыҡ йыры (һалмаҡ көй).

## Тарихы
«Ынйыҡай менән Юлдыҡай» башҡорт халыҡ көйө варианттарын 1894 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Солтан приискыһында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алған. Йыр  С.Рыбаковтың Санкт-Петербургта сыҡҡан «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» исемле китабында 1897 йылда тәүге тапҡыр баҫыла  . 

Бынан тыш йырҙы һуңыраҡ Ғ. Ғ. Ишбулатов, Ф. Х. Камаев, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала.

## Йөкмәткеһе
С. Рыбаков яҙып алған йыр тарихы башҡорт йәйләүендә булған бер фажиғәле хәлгә бәйле. Йәйләүҙә ете ҡыҙ була. Бер көн, барыһы ла сабынлыҡта булған саҡта,бер ҡыҙҙың йәрәшкән егете ҡыҙҙар янына килә. Ҡыуыш өҫтөндәге ҡымыҙ менән итте алам тип, егет күрше бай ҡыуыш өҫтөнә менә. Түбәнгә төшөп килгән сағында егет салғыларға эсе менән барып төшөп, һәләк була. Ҡыҙҙарҙы егеттең үлемендә ғәйепләйҙәр һәм Себергә һөрәләр. Ике ҡыҙ йыр сығара, һуңынан йырҙы уларҙың исеме менән атай башлайҙар (Ынйыҡай менән Юлдыҡай).

Йырҙың икенсе төрлө тарихы ла бар. Уның буйынса, Ынйыҡай — ҡыҙ, ә Юлдыҡай — егет кеше. Йәштәр кис ултырғанда бер ҡыҙ осраҡлы рәүештә һәләк була. Бер-береһен һөйгән Ынйыҡай менән Юлдыҡайҙы уның үлемендә ғәйепләп, төрмәгә ебәрәләр.

Йыр эпик характерлы. Көйө — киң диапазонлы (дуодецима).

Композитор А. М. Ҡобағошев «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» йырын фортепиано һәм тауыш өсөн, ә Ғ. З. Сөләймәнов — ҡурай өсөн эшкәртә.

Йыр тарихына бәйле Ғ. С. Әлмөхәмәтов — опера, драматург Х. Ғ. Ғәбитов шиғри пьеса ижад итә.  Режиссёр Вәлиулла Мортазин ҡуйған «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» пьесаһының премьераһы 1924 йылдың майында була. 1920- 1930 йылдарҙа пьеса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында күп тапҡыр ҡуйыла. 1927 йылда Мәскәүҙәге гастролдәр ваҡытында тамашасыларға күрһәтелә. 1935 йылда Х.Ғәбитов ҡулға алынғандан һуң ул репертуарҙан төшөп ҡала.

2022 йылда пьеса Салауат башҡорт драма театры сәхнәһендә ҡуйыла (ҡуйыусы режиссёр Гөлсәсәк Саламатова). Х.Ғәбитов пьесаһының аҙағы үҙгәртелеп, спектакль ике йәш йөрәктең ҡауышыуы менән тамамлана.

Йырҙы башҡарыусылар:

-РФ-ның халыҡ артисы Ф. Ә. Килдейәрова.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирские народные протяжные песни / сост. Л. К. Сальманова. Уфа, 2007.

## Һылтанмалар
* 
* Йырҙың ноталары 

## Иҫкәрмәләр
Богданович Татьяна Александровна

**Богданович Татьяна Александровна** (26 ноябрь 1873 йыл — 31 декабрь 1942 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР яҙыусыһы, тарихи повестар авторы. Әҫәрҙәрендә 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоро башҡорттарының тормошон һүрәтләй. А. И. Богдановичтың ҡатыны.

## Биографияһы
Татьяна Александровна Богданович (ҡыҙ фамилияһы Криль) 1873 йылдың 26 ноябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Төрлө мәғлүмәт буйынса, уның тыуыу датаһы 1872 йылдың 15 авгусы, йә 1873 йылдың 26 ноябре.

Бала сағынан үҙенең  Анненская Александра (рус революционеры, публицист Петр Ткачевтың һеңлеһе) һәм уның ире — рус йәмәғәт эшмәкәре Николай Анненский ғаиләһендә тәрбиәләнә. 1880 йылдарҙа Себер һәм Волга буйында улар менән бергә һөргөндә була. 1890 йылда Түбәнге Новгородта гимназияны, 1896 йылда — Санкт-Петербургтың Юғары ҡатын-ҡыҙҙар (Бестужев) курстарының тарих-филология бүлеген тамамлай. 1898 йылда А. И. Богдановичҡа кейәүгә сыға. Баш ҡала матбуғатында публицистика, тәржемәләр, тарихи беллетристика менән сығыш яһай. 1907 йылда ире үлгәндән һуң 4 бала менән тороп ҡала.

Сәйәси Ҡыҙыл Тәре Петербург ойошмалар бюроһы рәйесе була. «Современное слово» гәзитенең беллетристика (нәфис әҙәбиәт) бүлеген мөхәррирләй (1908—1917). 1918 йылдың сентябрь айында В. Г. Короленко саҡырыуы буйынса Полтаваға күсә. 1928—1932 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында балалар яҙыусылары секцияһын етәкләй. Короленконың һуңғы йылдарҙағы тормошо тураһында хәтирәләр яҙып ҡалдыра («Былое», 1922, № 19).

Күп китаптар авторы, шул иҫәптән: «Александр I. Тарихи-биографик очерктар» (М., 1912), «Первый революционный кружок Николаевской эпохи. Петрашевцы» (Пг., 1917), «Хождение в народ» (Пг., 1917), «Великие дни революции. 23 февр. — 12 марта 1917 г.» (Пг., 1917); «Биография Владимира Галактионовича Короленко» (Х., 1922), «Любовь людей шестидесятых годов» (Л., 1929), «Суд над колдуном: Роман» (М., 1928), «Соль Вычегодская: Роман» (Свердловск-М., 1931), «Холоп-ополченец (1606—1612)» (2 китапта М.-Л., 1941).

1942 йылдың 31 декабрендә Свердловск ҡалаһында эвакуацияла вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Собрание сочинений В. Г. Короленко, 10-сы һан. М., 1956;
* В. Г. Короленко в воспоминаниях современников. М., 1962;
* Житомирова Н. Т. А. Богданович. «О литературе для детей», 1963, вып. 8;
* Чуковский К. И. Собрание сочинений, т. 2. М., 1965;
* Богданович Татьяна Александровна К. А. Кумпан. В кн.: Рус яҙыусылары: 1800—1917, 1 том. М., 1989;
* Башҡортостан рус әҙәбиәтендә. Т. 4. Өфө, 1997.

## Һылтанмалар
* Богданович Татьяна Александровна биографияһы
Эскадрон (йыр)

**«Эскадрон»** — башҡорт халыҡ йыры (һалмаҡ көй).

## Тарихы

Башҡорт халыҡ йыры «Эскадрон» фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Беренсе тапҡыр Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Харис Хакимовтан 1929 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны 2-се Төрөкмән ауылында (Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылы) яҙып алынған. Йырҙың тексы «Башҡорт халҡ ижады» (1‑се том, 1954) нәшер ителә, К. Й. Рәхимов яҙып алған текст менән ноталары «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға. Йырҙың башҡа варианттарын С. А. Галин, И. В. Салтыков яҙып алалар.

Йырҙы ижад итеү 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле: йырҙа тыуған яҡтары менән хушлашыу алдынан башҡорт һыбайлы яугирының хис-тойғолары тасуирлана. Йыр тыуған яҡты, Уралдың матурлығын данлай.
Башҡорт халҡы үҙенең традицияларына тоғролоғон, Ватанына сикһеҙ мөхәббәтен, илһөйәрлек тойғоһон юғары образлы поэтика менән оҫта бирә. Халыҡ Уралтауҙан алған рухи көстө изге күреп, шуның менән йәшәгән, өмөт-хыялын уға төбәгән икәнлеге күренә. Яугир үҙе менән Тыуған иленә булған сикһеҙ мөхәббәтен алып китә һәм фәҡәт бер генә теләк, бер генә өмөт ҡалдыра:
 
: Яуҙа йөрөп, иҫән ҡайта алмаһам,
: Урал тауы иҫкә алһын тип.

Йырҙың яңғырашына киң диапазон (дуодецима), үҙгәреүсән ритм һәм фразаларҙың аҙағында орнаменталь биҙәктәр менән байытыу хас. Көйҙөң һалмаҡ ҡына кульминация нөктәһенә тиклем көсәйә барыуы хушлашыу алдынан булған һағыныу хистәрен көсәйтә. Йырҙың бөтә йөкмәткеһе ошо хис менән һуғарылған.

Йырҙың варианттары «Иҫке эскадрон», «Яңы эскадрон» исемдәре аҫтында билдәле.

## Көйҙө ҡулланыу
Йырҙы композиторҙар Х. Ф. Әхмәтов — фортепиано һәм тауыш, И. И. Хисаметдинов — орган, А. А. Эйхенвальд — симфоник оркестр өсөн эшкәрткәндәр.

## Башҡарыусылар
«Эскадрон» йыры Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Флюра Килдейәрованың, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Абдулла Солтановтың, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, ҡурайсы Әҙеһәм  Исҡужиндың һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына ингән.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Өфө. 1996 г.
* Военная история башкир. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2013. с. 384.
* Башҡорт халыҡ ижады. 8 том. Йырҙар. Өфө. 1995.
* Фоменков М. П. Башкирская народная песня. Уфа. 1976.

## Һылтанмалар
* Башкирские народные песни
* Башкирская энциклопедия. Статья «Эскадрон» песня.
* Әҙһәм Исҡужин. БАШҠОРТ ЙЫРЫ — ИЛҺӨЙӘРҘӘР МОҢО.
.tr

**.tr** — Төркиә өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.

* **.com.tr** −
* **.org.tr** −
* **.net.tr** −
* **.gov.tr** −
* **.edu.tr** −

## Һылтанмалар
* .TR ломены өсөн IANA сайтындағы whois мәғлүмәттәре
Әшрәпов Әсхәт Тажетдин улы

**Әшрәпов Әсхәт Тажетдин улы** (15 апрель 1931 йыл — 19 апрель 2008 йыл) — кинооператор һәм кинорежиссёр; Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979) һәм ике тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты (1967, 1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).

## Биография
Әсхәт Тазетдин улы Әшрәпов 1931 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.

1950 йылда ВГИК-тың кинооператорҙар факультетын тамамлаған (Э. К.Тиссе  һәм А. В. Гальперин оҫтаханаһы). 1955 йылдан «Казахфильм» студияһында ҡораусы-оператор булып эшләй.

1991 йылда «Башҡортостан» киностудияһын ойоштроуҙа ҡатнаша. 1990 йылдарҙа Ҡаҙағстандың Кинематографистар союзы кинофондының директоры һәм ошо уҡ союздың сәркәтибе, «Эдельвейс» һәм «Альянс» киностудиялары директоры була.

### Ғаиләһе
Ҡатыны — Лола Абдукаримова, кино актрисаһы;
* ҡыҙы,
* улы — Тимур, клипмейкер.

## Ижады
15 документаль һәм 17 нәфис фильм төшөрә.

### Һайланма фильмографияһы

## Наградалары
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Справочник Союза кинематографистов СССР 1981 года / сост. Г. Мирнова. — М.: БПСК, 1981.
* 
* 

## Һылтанмалар
* (рус.).  kino-teatr.ru (2010-07-31). 5 апрель 2017 тикшерелгән.
Баҡсаһарай

**Баҡсаһарай** (, , ) — Ҡырым Республикаһыдағы/Ҡырым Автономиялы Республикаһыдағы ҡалаһы. Элекке Ҡырым ханлығының баш ҡалаһы.

## Иҫтәлекле урындар
* Хан һарайы
## Билдәле шәхестәре
* Эреджепова Сабрие;
* Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы

## Иҫкәрмәләр
Мыш-Арҡа

**Мыш-Арҡа** — Көньяҡ Уралдың төньяғындағы (Силәбе өлкәһе) һырт. Орографик яҡтан Мыш-Арҡа һырты көньяғынан һәм көньяҡ-көнсығышынан Байрамғол һәм Ҡоротау (Сухие горы) менән сикләшә. Мыш-Арҡаның төньяғында һәм ҡөнбайышында уба рәүешле, урман баҫҡан тәпәш тауҙар һәм Гребень һырты. Мыш-Арҡаның көнсығыш армыты — Полозовая тауы. Төп түбәһе — Голая Шишка (диңгеҙ кимәленән 945,5 метр) Бүтән артыҡ айырылып торған түбәләре юҡ.

## Урынлашыуы
Һырт — Эҫем һәм уның ҡушылдығы Ләмәҙене айырып торған һыу айырғыс. Эҫем Мыш-Арҡаның төньяҡ итәгендәге бер нисә инештән, уның ҡушылдығы Ләмәҙ — Мыш-Арҡанан көньяҡтараҡ тау араһындағы үҙәндән башлана. Шулай уҡ Мыш-Арҡа һыртынан Ҡатау йылғаһының төп һул ҡушылдығы — Нилә йылғаһы баш ала. Һырт Силәбе өлкәһенең Сим (Эҫем) Ҡатау-Ивановск ҡалалары араһында йәйрәп ята.

## Этимологияһы
Һырттың атамаһын — «Мыш-Арҡа» — башҡорт телендәге «мышар» (миләш) һүҙенә алып барып тоташтыралар. Һырттың башҡортса атамаһы — Мыш-Арҡа, йәғни, мышарлы арҡа. Аҫаба халыҡ биргән атаманы Ҡатау тау заводтарына күсенеп килгән урыҫтар үҙгәртеп, Амшар тип йөрөтә башлағандар.

## Флораһы
Һыртта ҡатнаш урмандар өҫтөнлөк итә, саған, йүкә, ҡайын, уҫаҡ, йыла, шыршы, ҡарағай һәм ҡарағас үҫә. Һырттың түбәһендә — тау тайгаһы. Урманды һуңғы ваҡыттарғаса хужалыҡ маҡсаттарында күпләп ҡырҡтылар. Шуның өсөн Мыш-Арҡала йәш ағастар үҫеп килгән ҡырҡындылар күп осрай.

## Транспорт

Мыш-Арҡаға Арат—Ҡатау-Ивановск, Ҡатау-Ивановск—Ләмәҙ—Биҙәреш юлдары буйлап килергә була. Һыртҡа шулай уҡ ағас ҡырҡыусыларҙан ҡалған юлдарҙан күтәрелергә мөмкин. Ҡатау-Ивановскиҙән Ләмәҙгә 5 саҡрым ҡала юлдан боролғас, Анновка ыҙанынан да уңайлы юл бар. Ул юлдан түбәгә тиклем тиерлек барып етеп була.

## Һылтанмалар
* Хребты/одиночные горы. һыртет Мыш-Арҡа
* Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. Глава «Южный Урал»

## Иҫкәрмәләр
Ямаҙы-Таш мәмерйәһе

**Ямаҙы-Таш мәмерйәһе** (шулай уҡ Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Дальняя, Серпиевская атамалары менән билдәле) — Урал тауы биләмәһендә Ағиҙелгә ҡойған Эҫем йылғаһы ярындағы ҙур эзбизташлы мәмерйә. Ул Силәбе өлкәһенең Серпиевка ауылы янында урынлашҡан (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).

Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәр П. И. Рычковтың 1762 йылда баҫылып сыҡҡан (1755 йылда яҙылған) «Топография Оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии сочиненное коллежским советником и Имперской Академии наук корреспондентом Петром Рычковым» китабында бирелгән. Игнатьев мәмерйәһе тигән хәҙерге атамаһын XIX быуатта йәнәһе шул мәмерйәлә йәшәгән Игнат ҡарт исеменән биргәндәр веке.

Донъя әһәмиәтендәге тәбиғәт һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. 1983 йылдан Илмән ҡурсаулығы филиалы. 2010 йылда президент Владимир Путин мәмерйәгә дәүләт ҡурсаулығы тигән статус биреү тураһында мәсьәләне ҡарарға ҡабул иткән.

Ямаҙы-Таш мәмерйәһе Игнатьевская пещера атамаһы менән Рәсәйҙән ситтә лә киң билдәле. Уның ҡабырғаларында палеолит осорондағы һүрәттәр һаҡланған. Шул осорға кешеләр угда йәшәй башлаған, унда төрлө йолалар атҡарылған. Археологтар һәм палеонтологтар тикшеренгән ваҡытта шуларҙы иҫбатлаусы дәлилдәргә юлыҡҡан. XIX быуат башында мәмерйәлә Игнатий тигән ҡарт йәшәгән, дингә әйҙәгән. Ул мәмерйәнең бер залында ерләнгән. Был залға инеү юлы һалынҡы ҡая аҫтынан үтә. Унда ҡулына бала тотҡан Мәрйәм Инә һынына оҡшатылған сталагмит бар. Уны икона тип һанап табыналар. Шул арҡала мәмерйәгә илдең төрлө яҡтарынан, хатта сит илдәрҙән киләләр. Игнатий ҡарт тәхетен ташлап, икенсе юл һайлап ҡапыл юҡҡа сыҡҡан Александр Беренсе булыуы ла ихтимал тигән фараздар ҙа бар.

## Археологик табыштар

1980 йылда бында аяҡ араһына 28 ҡыҙыл нөктә төртөлгән кеше һүрәте табылған. Быны ҡатын-ҡыҙҙың күреме циклы төшөрөлгән тип фараз итәләр. Мәмерйәлә шулай уҡ микролиттар (ҡорал), хайуан кәүҙәләре ҡалдыҡтары, ҡаяларҙа бик күп һүрәттәр (ат, мамонт, мөгөҙморон, йола символдары) табыла. Шулай уҡ Тимер быуат объекттарына тап булалар.Ҡайһы бер сығанаҡтар мәмерйәләге һүрәттәрҙе палеолит осоро тип билдәләһә лә, һуңғы осорҙа пигменттарға үткәрелгән радиоуглеродлы анализ улар 6 — 8 мең йыл элек эшләнгән тигән һығымтаға килтергән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Древние рисунки Игнатьевской пещеры 
* http://pochel.ru/c/130-ignatevskaya-peschera/Игнатьевская пещера
* https://nashural.ru/article/travel/ignatevskaya-peshhera/Игнатьевская пещера
813-сө айырым элемтә батальоны

**813-сө айырым элемтә батальоны** — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың ҡораллы көстәренең хәрби подразделениеһы. 

## Тарихы
1941 йылдың август айында 361-се уҡсылар дивизияһының (1 формированиела) дивизион идаралығы менән бер үк ваҡытта ойошторола.

Ойошторолоу тамамланғандан һуң 1941 йылдың 2 ноябрендә СВГК-ның 004279-се директиваһына ярашлы 361-се уҡсылар дивизияһы составында 39-сы резерв армияһына индерелә һәм Өфө ҡалаһы тирәһенән Ярославль өлкәһенең Пошехонье-Володарскиға күсергә бойороҡ ала.

1941 йылдың 8 ноябрендә Дим станцияһынан беренсе эшелон китә.

Эшелон артынан эшелон көнбайышҡа табан юллана. Һуңғы тимер юлы эшелоны Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11 ноябрендә китә.

Куйбышев, Рязань, Коломна, Воскресенск ҡалалары аша үтәләр.

Ғәмәлдәге армия составында — 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың 17 декабренә тиклем.

361-се уҡсылар дивизияһында дивизион элемтә дивизионы була һәм дивизияның хәрби юлын үтә.

## Ойоштороу ваҡытында хәрби һәм һан буйынса составы
361-се уҡсылар дивизияһының рядовой составы башлыса Башҡортостандың төп халҡынан тора ине... Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Стәрлебаш районының Борисовка ауылынан колхозсы  Григорий Антошкин  һәм уның яҡташы Михаил Доровский 813-сө элемтә батальонының связистары булдылар.Кесе командалыҡ составы ла запастан саҡырылды.

## Буйһоноуы
361-се уҡсылар дивизияһына (1 формированиела).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* * Перечень № 22 отдельных батальонов, дивизионов, рот, колонн и отрядов связи входивших в состав Действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.
Дондағы Нахчиван

**Дондағы Нахчиван** (*Нахчиван*, , , ) — Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан элекке ҡала, 1928 йылдан — Дондағы Ростов ҡалаһындағы Пролетар районының бер өлөшө.

## Тарихы

## Фотогалереяһы


Файл:TYUZ Rostov.jpg|Нахчиван ҡала театры (хәҙерге Йәштәр театры) 
File:Alexander-Nevsky church in Nakhichevan-on-Don 2.jpg|Александр Невский сиркәүе (Толстой майҙаны)
File:Ростов-на-Дону в начале XX века. Площадь Толстого.jpg|Толстой майҙаны
File:Alexander garden in Nakhichevan-on-Don.jpg|thumb|Александров баҡсаһы (хәҙерге Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы)



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нахчиван

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Краткая история донских армян. История Нахичевана 
* Армяне на Дону
* Нахичевань-на-Дону 100 лет назад: статистические сведения о городе на 1904 год // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014
Куликов Павел Александрович

**Куликов Павел Александрович** (23 декабрь 1904 — 1970) — шағир, журналист. 1930—1943 йылдарҙа «Советская Башкирия» (хәҙер «Республика Башкортостан») гәзите хеҙмәткәре. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Павел Александрович Куликов 1904 йылдың 23 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Николо-Берёзовка ауылында бурлак ғаиләһендә тыуған.

10 йәшенән шәхси һөнәрселек оҫтаханаларында эшләй башлай, 15 йәшендә (1919) үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияғана китә. Хеҙмәт иткән саҡта полк элемтә мәктәбен, артабан комсостав һәм хәрби-сәйәси курстарын тамамлай.

1923 йылда һаулығы насарайыуы айҡанлы демобилизациялана. Ҡайтҡандан һуң тегеүселәр коллективында актив эш алып бара (хәҙер 8-се Март исемендәге фабрика).

1930 йылда әүҙем рабкор булараҡ «Красная Башкирия» республика гәзите аппаратына эшкә алына, 1943 йылға тиклем төрлө вазифаларҙы биләй, ҡайҙа эшләһә лә көнүҙәк очерктар яҙа. Бер үк ваҡытта Мәскәүҙә журналистика юғары курсында уҡый. Рәсәй телеграф агентлығының Башҡортостан бүлегендә корреспондент булып эшләй.

Һуңғы йылдарында БАССР-ҙың Яҙыусылар союзында әҙәби фондтың уполномоченныйы була, рус яҙыусылары секцияһы менән етәкселек итә.
1931 йылдан КПСС ағзаһы.

## Ижады
1930 йылдарҙа шиғырҙар, очерктар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Инеш» («Вступление») 1939 йылда баҫылып сыға. 1942 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

Куликовтың ижады Бөйөк Ватан һуғышы осоронда әүҙемләшә. 40-сы йылдарҙа төрлө республика гәзиттәрендә баҫылған шиғырҙары «Ватан һулышы»(«Дыхание Родины» (1949) йыйынтығында берләштереп сығарыла. 1951 йылда балалар өсөн «Ныҡ балалар» («Крепыши») поэмаһын яҙа.
Шулай уҡ ул «Күтәрелештә» («На подъеме»), «Костер янында» («У костра») пьесалары, «Балалар» («Дети»), «Тельняшка», «Түҙмәне» («Не выдержал»), «Кеше урамдан килде» («Человек пришел с улицы»)хикәйәләре авторы, был әҫәрҙәре «Советская Башкирия» гәзитендә һәм әҙәби альманахта нәшер ителә.
П. Куликовтың айырым шиғырҙары башҡорт теленә тәржемә ителгән, шулай уҡ ул үҙе лә башҡорт шағирҙарын рус теленә тәржемә иткән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы 
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://libmap.bashnl.ru/node/842 Куликов Павел Александрович
* http://ru.calameo.com/read/00334771041240c29e9d5 Павел Куликов
Исҡужин Рәмил Кәбир улы

**Исҡужин Рәмил Кәбир улы** (5 март 1958 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Биографияһы
Рәмил Кәбир улы Исҡужин 1958 йылдың 5 мартында Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылында тыуған.

Урындағы урта мәктәптең 10-сы класын 1975 йылда тамамлағандан һуң, Өфө нефть институтына уҡырға инә, әммә атаһының вафатынан һуң уҡыуҙы ҡалдырырға тура килә. 1976—1978 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

«Юриспруденция» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын (1984), Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын (1995), РФ Генераль прокуратураһы квалификацияны күтәреү институтын (2005) тамамлаған.

### Эш урындары
* 1978—1980 йылдарҙа — Бөрйән районының Ырғыҙлы урта мәктәбе уҡытыусыһы,
* 1980—1984 йылдарҙа — Ырғыҙлы ауыл советы рәйесе,
* 1984—1985 йылдарҙа — Күмертау район-ара прокурор ярҙамсыһы,
* 1985 йылда — халыҡ депутаттарының Күмертау район Советы рәйесе урынбаҫары,
* 1985—1994 йылдарҙа — Мәләүез район-ара прокуроры,
* 1994—2000 йылдарҙа — Мәләүез район-ара прокуроры,
* 2000—2002 йылдарҙа — Өфөнөң Совет районы прокуроры,
* 2002—2006 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы прокуроры урынбаҫары.

Рәмил Кәбир улы 2006—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация советы ағзаһы була, 2007—2011 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Конституция ҡануниәте һәм дәүләт төҙөлөшө буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.

2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры.

2016—2019 йылдарҙа Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе.

Юридик фәндәр кандидаты. «Наркотиктың законһыҙ әйләнешен иҫкәртеү: Башҡортостан Республикаһы миҫалында» темаһына диссертацияһын 2001 йылда яҡлай (фәнни етәксеһе — фән докторы, профессор И. И. Сыдорук).

Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почетлы хеҙмәткәре;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы;
* «Парламентаризм үҫешенә ҡаҙаныштары өсөн» Рәсәй федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының почёт билдәһе;
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы Почёт грамотаһы;
* Салауат Юлаев ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://mziorb.ru/o_ministerstve/rukovodstvo/iskuzhin_ramil_kabirovich/
* http://zemlyaki.name/person.php?person_id=1728
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957172 
* http://swift-new.livejournal.com/7259.html
* http://deputatrf.ru/deputat/iskuzhin-ramil-kabirovich/property
Өшөрә (йылға)

**Өшөрә** () — Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Елмерҙәк һыртынан башланған тау йылғаһы. Ул Белорет районының Уҫманғәле ауылы аша үтеп, Оло Инйәр йылғаһына ҡоя. Ҡушылдығы — Ноҡат йылғаһы. Ул Өшөрәнең тамағына килеп етеп, Уҫманғәле ауылы эргәһендә ҡоя.

## Этимологияһы
Уҫманғәле ауылы ҡарттары йылғаның атамаһын «өшөү» һүҙе менән бәйләй ине. Имеш, ҡыш берәү шул йылға буйынан ҡайтып килгәндә бик туңған да, теше-тешкә теймәй, «өшөтә» тип әйтәһе урынға «өшөрә» тип әйткән имеш, ти. Шунан бирле йылғаны ла «Өшөрә» тип атап йөрөй башлағандар. Ғәрәп теленән ингән Ғәшүрә тигән исемдән булыуы ла ихтимал.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнын инә.

Һыу ресурстары федераль агентлығы РФ территорияһының һыу хужалығын районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда,:
* Дәүләт һыу реестрындағы һыу объекты коды — 10010200612111100019591
* Гидрологик өйрәнелгәнлеге буйынса коды (ГИ) — 111101959
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГИ буйынса том номеры — 11
* ГИ буйынса сығарыу— 1

## Йылға исеме менән бәйле ваҡиғалар
Шағирә Гүзәл Ситдиҡова Байыҡ сәсән иҫтәлегенә «Киске Өфө» гәзите үткәргән сәсәндәр бәйгеһендә үҙенә Өшөрә ҡушаматы алғайны (бәйге аноним рәүештә барҙы). Һуңынан ҡушаматты ул тыуған ауылының йылғаларының береһенә — Өшөрәгә бағышлап алғанын әйтте.
«Айытҡужа һәм Өшөрә әйтеше» булып ул гәзиттең бер нисә һанында баҫылып сыҡты. Һөҙөмтәлә шағирә бәйгенең Гран-приһына лайыҡ булды

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Сығанаҡтар
* НИК Башкирская энциклопедия. Уҫманғәле 
* С.Ғарипова. БАТЫР ТӨБӘГЕНДӘ БЕР КӨН, ЙӘҒНИ САЛАУАТ ЕРЕНДӘГЕ БАЙРАМ ТӘЬҪОРАТТАРЫ. — «Киске Өфө», 29 июнь, 2015
Әртә

**Әртә** () — Свердловск өлкәһеның Әртә ҡала округындағы эшселәр ҡасабаһы. Әртә ҡала округының административ үҙәге.

## Иҫкәрмәләр
Ыраутау (һырт)

**Ыраутау** - (*Раутау*, урыҫса - *Равтау*) - Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Архангел районының Аҙау ауылынан йыраҡ булмаған һырт.Ул Белорет районына ла сиктәш.
 
Һырт аша Өфө-Сибай тимер юлы үтә, станцияға шул тау атамаһы бирелгән. Станцияға туристар йыш килә, сөнки һырттан йыраҡ та түгел матур тәбиғәт күренештәре, Инйәр йылғаһы, билдәле Олотау. Туристарҙың слеттары ла йыш ҡына шунда үткәрелә 

## Этимологияһы
Ололарҙың әйтеүенсә, һырт атамаһы "ырау", йәғни "ырамлы" тигән һүҙ менән тамырҙаш. Уҙған быуаттың тәүге яртыһында һүҙ башында "Ы" хәрефе булмай тигән ҡағиҙә уйлап сығарып, ошо хәрефкә башланған күп кенә исемдәр ҙә киҫелеүгә дусар булған.Атама "урау" тигән һүҙҙән дә килеп сығыуы ихтимал, әйтелештә ул "ырау"ға әйләнеп, шунан инде "Рау" тип кенә ҡалыуы ла ихтимал. Белорет районында Ырау тигән йылға ла бар https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D1%80%D0%B0%D1%83_(%D0%98%D0%BD%D0%B9%D3%99%D1%80_%D2%A1%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B).

## Атамаға бәйле фольклор
Тау ике районды - Архангел менән Белорет районын ғына сикләп ҡалмай, ҡумырыҡ менән менән ҡатай ырыуының ерҙәрен дә айырып торған.
Архангел (Аҫҡын) ерҙәре иген культуралары өсөн яйлы, ә Инйәр-ҡатайҙар тау-таш араһында иген үҫтерә алмай. Шуға ла ике ырыу бер яҡтан баҫыусылыҡ продукцияһы менән, икенсе яҡтан ағас, һунарсылыҡ табыштары менән алыш-биреш итә торған булған.Шул уҡ ваҡытта бер-береһе менән уҫал шаярыша ла торған булғандар. 
Бер мәл хәҙер Архангел тип аталған Аҫҡын ауылына сабата-арҡан һатырға килгән ҡатай Ыраутау һыртындағы юлда ҡумырыҡ кешеһе менән эләгешеп китеп, һуңғыһының арҡаһына һуҡҡан. Ҡумырыҡ кешеһе ошолай һамаҡлаған, ти:

Ыраутауҙың баштарында

Ҡатай һуҡты арҡаға.

Мин бармамын, ҡатай килер

Тоғон йөкмәп арпаға.

## Сығанаҡтар
* Официальный сайт органов местного самоуправления муниципального района Архангельский район Республики Башкортостан
*Г. Ситдиҡова. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым. - Өфө,2002.- 144-се бит. - ISBN 5-295-03172-1
## Иҫкәрмәләр