open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үрге Шепкә

**Үрге Шепкә** (, ) — Татарстан Республикаһының Зәй районында Үрге Шепкә ауыл биләмәһендәге ауыл.

## Атаманың этимологияһы
Топоним татар телендәге "юғары" (үрге) һүҙенән һәм "Шепкә" (Шипка) гидронимынан килеп сыҡҡан. "Шепкә" һүҙе иһә башҡорт һөйләшенән килеп сыҡҡан, ул алты көлтә бәйләп, береһе өҫтөнә икенсеһен баштүбән ҡаплап ҡуйылған һоҫлан , ҡаҙғанат .

## Географияһы
Ауыл Шепкә йылғаһы буйында, Зәй ҡалаһынан 10 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Тарихы
Ауыл янында археологик ҡомартҡылар - Үрге Шепкә торамаһы табылған (Дөйөм Болғар осоро).

Ауыл XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән. Революцияға тиклемге сығанаҡтарҙа Шәпкәбаш, Шепкәбаш тип тә телгә алына.

Урындағы риүәйәт буйынса Шепкәгә XVII быуат аҙағында юрматы башҡорт ҡәбиләһе ерендә нигеҙ һалынған. Тәүҙә ҡасаба Зәй йылғаһына Шепкә йылғаһының ҡойған урынында урынлашҡан булған. Татарҙар менән бергә бында урыҫтар ҙа йәшәгәндәр. Баҫыу аша боронғо сауҙа юлы - Бөрө-Мамадыш юлы үткән. Ауыл йыш ҡына юлбаҫарҙар һөжүменә дусар булған, был иһә кешеләрҙе (башлыса татарҙар) Шепкә йылғаһының үренә күсеп китергә мәжбүр иткән. Урыҫтар иһә иҫке урында йәшәүен дауам иткән. Шулай итеп Үрге һәм Түбәнге Шепкә ауылдары барлыҡҡа килгән. Ваҡыт уҙыу менән Түбәнге Шепкә ауылы халҡы ошо урындарҙы ҡалдырырға мәжбүр итәләр, улар Зәй йылғаһының уң ярына, боронғо Тәкмәк ауылының ҡаршыһына күсенәләр 

1860-сы йылдарға тиклем халыҡ дәүләт крәҫтиәндәре категорияһына ҡараған. Был осорҙа игенселек һәм малсылыҡ - төп кәсептәр, умартасылыҡ, мискә эшләү, сана бөгөү, туҡыусылыҡ, септә һуғыу һәм башҡа шөғөлдәр киң таралған.

1870 йылда ауылда мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, ХХ быуат башында шулай уҡ мөгәзәй, 2 бакалея кибете булған. Был осорҙа ауыл общинаһының ер биләме 1749 дисәтинә тәшкил иткән

1912-1913 йылдарҙағы ихата иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 336 йортта 68-е - ат, 262-һе - бер, ике ат, 6-һы өсәр һәм унан күберәк эш аты тотҡан; 2311 баш мөгөҙлө эре һәм башҡа мал, 703 бал ҡорто күсе теркәлгән; 252 хужалыҡ һөнәрселек кәсебе менән шөғөлләнгән

1920 йылға тиклем ауыл Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Тәкмәк улусына ҡарай. 1920 йылдан алып Минзәлә, 1922 йылдан - ТАССР-ҙың Саллы кантондары составында. 1924 йылда ауылда дүрт синыфлы мәктәп асыла.

Ауылда коллективлаштырыу осоронда "Кзыл Татарстан" колхозы ойошторолған. 1930 йылдың 10 авгусынан - Шереметьев, 1935 йылдың 10 февраленән - Зәй, 1963 йылдың 1 февраленән - Саллы , 1972 йылдың 1 ноябренән Зәй районында. 1987-1993 йылдарҙа ауыл эргәһендә Зәй кирбес заводы сафҡа индерелгән

## Халҡы
Ауылдың милли составы: татарҙар — 90% (2017 йыл).

## Иҡтисады
Ауыл халҡы крәҫтиән фермер хужалыҡтарында эшләй (баҫыусылыҡ, һөт малсылығы).

## Мәғариф, медицина һәм мәҙәниәт объекттары
Ауылда балалар баҡсаһы эшләй (2013 йылда төҙөлгән), китапхана һәм мәҙәниәт йорттары(икеһе лә — 1971 йылғы), табип амбулаторияһы бар.

## Дини объекттар
Мәсет (1991 йылдан).

## Иҫкәрмәләр
Баятлы

**Баятлы**, шулай уҡ *Баятла* () — Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында) Ишембай районы Этҡол ауыл Советы составындағы 1972 йылға тиклем бөтөрөлгән утары.

Исеме — урынлашҡан урыны Баятлы яланы буйынса.

Ураҙбай ауылынан Әсеяланға барған урман юлы эргәһендә урынлашҡан булған. Шарлама тарлауығынан һуң юл эсендә артабан Лесхоз, Баятлы, Курсук, Әсе Аҡлан, Муйыллы үҙән, Әсеялан, ә артабан Кустан, Бүреҡасҡан, Аҡҡош аҡланы, Туҡмаҡ, Ирғазы, Тызым, Өрөк, Кәлмәй, Гүмәр, Күңелле, Ишора, Илға һ. б. торған.

«Башреспублика тораҡ пункттар исемлеге» (Өфө, 1926) белешмәһендә утар тураһында мәғлүмәт юҡ.

Һуғыштан һуңғы БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәһендә 1952 йылдың 1 июненә ҡарата Баятлы утары Үрге Этҡол ауылынан 4 км алыҫлыҡта тип күрһәтелә.

1970-се йылдар башында Маҡар лесхозының «Һәләүек лесничествоһы» Баятлы ауылынан 25 км алыҫлыҡта ятҡан Үрге Этҡол ауылына күсерелә.

1972 йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәләрендә иҫәптә тормай.

2019 йылда Этҡол ауыл Советының Баятлы яланында лесхоздың, йәмәғәтселектең, ауыл биләмәһенең 300-ҙән артыҡ вәкиле, мәктәп уҡыусылары һәм ирекмәндәр 100 мең төп ҡарағай һәм ҡарағас үҫентеләре ултырталар

## Географик урыны
Алыҫлығы:

- район үҙәгенә (Петровское) тиклем: 30 км (1 июнь 1952 йыл), Ишембай ҡалаһына тиклем 35 км (1969 йылдың 1 ғинуары)

- ауыл Советы үҙәгенә (Үрге Этҡол ауылы) тиклем: 4 км (1 июнь 1952 йыл), 10 км (1969 йылдың 1 ғинуары)

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Ишембай) тиклем — 24 км (1 июнь 1952 йыл), 35 км (1969 йылдың 1 ғинуары)

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарында 3 кеше йәшәй, башлыса урыҫтар.

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493. С.344
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.188
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с.: табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.167
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с.: табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.175

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Борма

**Иҫке Борма** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Асҡын районы Борма ауыл Советы биләмәһәнә ингән. 1986 йылда ауылдар исемлегенән алынған.

## Географик урыны
Башҡортостандың Асҡын районында Борма йылғаһы тамағы тирәһендә Төй йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

## Тарихы
«Генеалогия и архивы» сайтындағы мәғлүмәттәргә ярашлы, 1784, 1786 йылдарҙағы карталарҙа Үрге Борма, Урта Борма, Иҫке Борма ауылдарын күреп була. Уларҙың нигеҙләү ваҡыты билдәһеҙ. Аҫаба башҡорт ерҙәренә 1784 йылға тиклем Рязань губернаһы Александр Невский районындағы Бурминка ауылынан күсенгәндәр, күрәһең. Бурминка ауылы атамаһының ике версияһы бар: 1. Алпауыт Бурмин фамилияһынан алынған 2. *Буря миновала* һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, сөнки Рязандәге Бурминка ауылы башҡа ауылдарҙан айырмалы рәүештә дауыл ваҡытында имен тороп ҡалған. Элекке төйәктәрендә ошо уҡ исемле йылға ла булыуы билдәле. Асҡын районындағы  йылғаһының боронғо исеме асыҡланмаған.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Иҫке Борма ауылы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 1-се станы составына инә. 1870 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, Иҫке Бормала 31 йортта 154 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 74 ир-ат, 80 ҡатын-ҡыҙ. Күпселеге — урыҫтар. Төп шөғөлдәре — умартасылыҡ.

1920 йылдарҙа Иҫке Борма ауылы Бөрө кантоны Асҡын улусы составына инә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 66 йортта 340 кеше йәшәй, шул иҫәптән 150 ир-ат, 190 ҡатын-ҡыҙ, башлыса — урыҫтар. 1952 йылда Иҫке Борма ауылы Яңы Борма ауылы менән бер рәттән Гордин ауыл Советына инә. 1969 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, Борма ауыл Советы составындағы Иҫке Бормала 141 кеше йәшәй; өҫтөнлөклө милләт — рус. 1972 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Иҫке Борма ауылында урыҫтар йәшәгәне күрһәтелә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге « Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙың иҫәп мәғлүмәттәрен юҡҡа сығарыутураһында» тигән Н 6-2/396-сы Указына ярашлы бөтөрөлә.

## Географик урыны
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Борма): 2 км,
* район үҙәгенә тиклем (Асҡын): 6 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Щучье Озеро): 42 км.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.24.
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. C.33
Урал (Ырымбур өлкәһе)

**Урал** — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ҡасаба Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округы Урал ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан. Урал ҡасабаһы Урал йылғаһының һул ярында Ҡыуандыҡ ҡалаһынан 45 саҡрым алыҫлыҡта

Аэропорттарға тиклем: Ырымбур — 152 км, Орск — 83 км. Яҡындағы тораҡ пункттар: Ҡаратал ҡасабаһы — 3 км, Жанатан, Ильинка ауылдары — 8 км, Маяҡлы ҡасабаһы — 10 км .

## Тарихы
1944 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары ингән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.

Малсыларҙың һәр ҡасабаһында 1949 йылда уҡ башланғыс мәктәп булған. Совхоздың үҙәк усадьбаһы 1-се Ферма ҡасабаһына нигеҙләнгән. Ул саҡта ҡасаба «Ҡыуандыҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы тип атала.

1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы Урал тип үҙгәртелә

1966 йылдан алып ҡасаба рәсми рәүештә Урал ҡасабаһы тип атала башлай. Жанатан ауыл Советы Урал ауыл Советы биләмәһендә тип (1966 йылдан алып) үҙгәртелә, мәгәр бында Урал ауыл Советы үҙәге 1957 йылда ғына күсерелә.

Урал ҡасабаһы ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса «Приуральский» совхозының бер нисә йорттан торған малсылыҡ фермаһы ҡасабаһы, йәки ошо уҡ совхоз фермаһының ҡышлауы булараҡ 1941 йыл башында ойошторолған.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Урал ҡасабаһында йорт-ихаталар — 285, халыҡ һаны — 777 кеше; урта мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, участка дауаханаһы (амбулатория), почта бүлексәһе эшләгән.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Төбәк ауыл биләмәһе

**Төбәк ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Төбәк ауыл биләмәһе.

## Тарихы
Борон ауыл икегә бүленгән һәм ике алпауыт ғаиләһенә ҡараған. Бында үҙ әҫәрҙәрендә Төбәк ауылы тураһында яҙған яҙыусы Д.Н. Мамин-Сибиряк булған.

XVIII быуат уртаһына тиклем Төбәк мишәрҙәр милкендә була, һуңынан был ерҙәр алпауыттарға күсә, улар ауылға крепостной крәҫтиәндәрҙе урынлаштыра. Шулай итеп бында урыҫтар барлыҡҡа килә.

Төбәк ауылы биләмәһе сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендәге 312-ЗО «Кәҫле муниципаль районының, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләре сиктәре һәм статусы тураһындағы» законына ярашлы билдәләнгән.

## Исеме
Төбәк атамаһы боронғо башҡорт теленән тәржемә иткәндә «алыҫ, йыраҡтағы урын» тигәнде аңлата.

## Географияһы
Төбәк ауылы биләмәһе (Төбәк ауыл Советы) Кәҫле муниципаль районының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Ҡрншаҡ муниципаль районы менән, көньяҡ-көнбайышта Кәҫле ҡала биләмәһе менән, көнбайышта Снежинск ҡала округы территорияһы, төньяҡта Воздвиженский һәм Григорьевский ауылдары, көнсығышта Булзинский ауыл биләмәләре менән сиктәш. 5 тораҡ пунктты: Төбәк (үҙәге, 3661 кеше), Воскресенское (299), Аллаҡай (438) ауылдарын, Киҫегәс ҡасабаһын (45), Ҡыҙыл Партизан (340) ҡасабаһын үҙ эсенә ала. Урындағы әһәмиәткә эйә булған автомобиль юлдары селтәренә эйә. Төбәк ауыл биләмәһенән көнсығышҡа табан Силәбе — Екатеринбург федераль автомобиль трассаһы үтә.  Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); бейеклектәр айырмаһы 216 м алып 268 м тиклем. Ландшафты — күл-урман зонаһы өлөшө. Ҡарағай-ҡайын урмандары киң таралған. Ауыл биләмәһе ерҙәре буйлап Синара йылғаһы аға. Бер нисә ҙур күл бар. Иң ҙур күлдәр булып Оло Аллаҡай, Кесе Аллаҡай, Оло Киҫегәс, Кесе Киҫегәс күлдәре иҫәпләнә. Көнсығыш өлөштә Төбәк ауыл биләмәһе территорияһы Көнсығыш-Урал ҡурсаулығы менән сиктәш. Кесе Аллаҡай күле яры буйында, көнбайыш-төньяҡҡа ҡарай ике километр алыҫлыҡта Ҡыҙыл партизан ауылы ята, Аллаҡай петроглифтарының археология ҡомартҡыһы табылған (см. Большеаллакский археологический комплекс). Төбәк ауыл биләмәһендә «Төбәк» ауыл хужалығы предприятиеһы эшләй.

## Халҡы

Халҡының дөйөм һаны 4783 кеше тәшкил итә.

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Кесе Ҡәнзәфәр

**Кесе Ҡәнзәфәр** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Береговой ауыл Советы биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа (ENE) табан яҡынса 44 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә урынлашҡан. ОКАТО коды — 75226810004. ОКТМО коды — 75626410116.

## Географияһы

Кесе Ҡәнзәфәр ауылы райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге); иң яҡын бейеклектәр — 167, 182 һәм 216 м. Ландшафты — урман-дала. Көньяҡ-көнбайыш сигендә ҙур булмаған күл бар. Кесе Ҡәнзәфәр ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шщоссе юлдары бәйләй.

Район үҙәге Кәҫлегә тиклем алыҫлыҡ 72 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тикле (Береговой ҡасабаһы) — 18 км. Халҡы 220 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 294, 1983 йылда — 227, 1995 йылда 262 кеше иҫәпләнгән). Ауылға 1938 йылда «Бәғәрәк» совхозының һөт-тауар фермаһын ойоштороу ваҡытында нигеҙ һалына, ул 1946 йылда СССР Эске Эштәр министрлығының ярҙамсы хужалығы итеп үҙгәртелә. 1960 йылда Снежинск теория физикаһы ҒТИ ярҙамсы хужалығы («Береговой» совхозы исеме аҫтында). Нигеҙ һалынғандан алып 1960 йылға тиклем Кесе Ҡәнзәфәр ауылы Ҡоншаҡ районының Күлмәк ауылы Советы (хәҙер бөтөрөлгән) составында була.

## Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кесе Ҡәнзәфәр ауылында халыҡ һаны 58 кеше тәшкил итә (28 ир-ат һәм 30 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауылдың урам селтәре 3 урамдан тора: Үҙәк урам, Йәшел урам һәм Болон урамы.

## Иҫкәрмәләр
Мостай

**Мостай** () — бөткән ауыл. Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының элекке Моҡас ауыл Советы составындағы ауыл. 1795 йылда теркәлгән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1803 йылда). 1980-се йылдар аҙағында ауылдар исемлегенән алынған.

## Географик урыны
Мостай ауылы Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан — 74 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 43 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Мостай ауылын Иҫән ауылы кешеләре нигеҙләгән. Риүәйәт буйынса, Иҫәндең улы Атанғол үҙ исеме менән Атанғол (һуңынан Назар) ауылына нигеҙ һала. Әммә архив документтары буйынса, Атанғолдоң атаһы — Тойғон. Иҫән һәм Атанғол (Назар) ауылдары араһындағы бәйләнештәр ихтималлығын дәлилләгән факт — XIX быуаттың башында Иҫән ауылынан өс бер туған Ҡаҙаҡбаевтар Назар ауылына күсерелә. 1834 йылда Мостай ауылынан өс ғаилә (улар араһында зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов дүрт улы менән һә шулай уҡ зауряд-сотник Кинйәбулат Яҡшығолов) Иҫән ауылына күсә. Әлеге өс ауыл халҡының бер ауылдан икенсеһенә күсенеп йөрөүе уларҙың үҙ-ара туғандаш ептәре булыуына бер дәлил. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса документтарҙа Мостайҙың 1749 йылғы Байрамғол һәм 1761 йылғы Назар улдары теркәлгән. «Баймакский край» китабында Назар Мостаев — йорт старшинаһы, Байрамғол Мостаев сотник тигән өҫтөмө мәғлүмәт бар. 1816 йылда Мостай ауылында 38 йортта 228 кеше йәшәгән. 1859 йылда 71 йортта 400 кеше теркәлгән. 1885 йылда 74 йортта 510 кеше йәшәгән.
1839 йылда 26 йортта йәшәгән 145 кешегә 100 йылҡы малы, 31 һыйыр, 100 һарыҡ һәм 20 кәзә тура килә. 1843 йылда 16 бот ужым бойҙайы, 176 бот ярауай бойҙайы сәселгән.
Совет осоронда, 1920 йылда, ауылда 131 йортта 644 кеше йәшәгән. 1980-се йылдар аҙағында ауылда даими йәшәгән кешеләр ҡалмай.

## Билдәле кешеләр
— Ҡорбанғәле Ҡужин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
— Ғәбделманды Дауытов — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
— Бүләканов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы — музыкант-ҡурайсы. Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡурайсыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
*
Соңғорйылға

**Соңғорйылға** (*иҫкесә* Соңғор-Йылга; —  Башҡортостанда Ишембай районы Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы биләмәһендәге гөрләүек, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы, Баймаҡ районында Һаҡмар һәм Көҫәбе йылғаһының һул ҡушылдығы.

Гөрләүектең оҙонлоғо — 4,60 км. Сәлих ауылынан көньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта урман массивында башлана.. Төньяҡҡа табан аға, ауылдың көньяҡ өлөшөндә Һәләүек йылғаһына ҡоя.

Соңғорйылға гөрләүегенең тирә-яғында нефть сығарыу эштәре бара.

## Исеменең килеп сығышы
Исеме башҡорт телендәге соңғор диалектынан «йырын, соҡор» һәм башҡорт телендә «йылға» һүҙенән килеп сыҡҡан. Башҡортса Соңғорйылға һүҙенә ҡәрҙәш — Әбйәлил районының Ҡаҙмаш ауылы янындағы йылға, Йылайыр районының Мәҡсүт ауылы эргәһендәге йылға, Бөрйән районы (Әбедлмәмбәт ауылы), Учалы районының Наурыз ауылы янындағы бәләкәй йылғалар аталған. Шаран районында Соңғор ауылы, Стәрлетамаҡ районында Соңғор ҡасабаһы бар.

Тел белгесе А. К. Матвеев, Соңғор оронимының килеп сығышын аңлатып, был диалект тураһында былай тип яҙа:
Башҡорт диалекты соңғор — «соҡор», «йырын»... Башҡорт һүҙе соңғор рус топонимдары формаларында сунгур тип даими бирелә (сағыштырығыҙ башҡорт исемдәре Соңғор, Соңғорйылға, Соңғор -тау һәм уларҙың русса бирелеше — Сунгур, Сунгуръелга, Сунгур-Тау — Башҡорт АССР-ы Зиянчура районындағы тау исеме).


## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы (Ишембай районы)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Урман-Бишҡаҙаҡ_ауыл_советы_(Ишембай_районы))
Урал өлкәһе (1917—1919)

**Урал өлкәһе** — Рәсәй республикаһында һәм Совет Рәсәйендә 1917 йылдың майынан 1919 йылдың ғинуарына тиклем ғәмәлдә булған Советтарҙың өлкә берекмәһе. Урал өлкәһе составына Пермь, Вятка, Өфө губерналары территорияһы һәм Ырымбур губернаһы территорияһының өлөшө инә. Үҙәге — Екатеринбург.

## Тарихы
1917 йылдың май айында Пермдә үткән 1-се Урал өлкәһе Советтары съезы етәксе орган — өлкә башҡарма комитетын һайлай. 1918 йылдың ғинуар аҙағында үткән 3-сө өлкә Советтар съезында 148 делегат ҡатнаша, улар араһында 119 делегат большевиктарҙан, ҡалғандары башҡа партиялар вәкилдәре була. Был съезда Урал комиссарҙары өлкә Советы сойошторола. Унда инәләр: большевиктарҙан:

* Рәйесе — Н. Н. Крестинский (һуңынан А. Г. Белобородов),
* Идаралыҡ комиссары — И. Я Тунтул,
* Финанс комиссары — Ф. Ф. Сыромолотов,
* Хеҙмәт комиссары — И. М. Малышев (һуңынан А. А. Андреев),
* Производство комиссары — В. Н. Андронников,
* Хәрби комиссар — Ф. И. Голощекин,
* Тәьминәт комиссары — П. Л. Войков;

һул эсерҙарҙан:

* Игенселек комиссары — В. И. Хотимский,
* Халыҡ хужалығы комиссары — Сахнович,
* Мәғариф комиссары — И. Х. Поляков.

Урал өлкә Советы органдарында большевиктар вәкилдәренең эшмәкәрлеге РСДРП(б) — РКП(б.) Урал өлкә комитеты етәкселегендә бара. Комиссарҙар Советы, бөтөрөлгән ҡала һәм земство үҙидаралығы урынына, совет власы органдары булдырыу, Урал тау сәнәғәте идаралығын, тимер юл транспорты эшен, тәү сиратта хәрби производство менән бәйле сәнәғәт предприятиелары эшмәкәрлеген ойоштороу менән шөғөлләнә. Өлкә хәрби комиссариаты Урал өлкәһендә Ҡыҙыл армия частәрен ойоштороу буйынса эштәрҙе берләштерә. «Известия Уральского областного совета» баҫма орган булып тора.
1918 йылдың июль урталарында, Чехословак корпусы һәм аҡ Себер армияһы һөжүме менән бәйле, Екатеринбургтың ҡолатылыу ҡурҡынысы барлыҡҡа килә. Урал өлкә Советы ҡарары буйынса, 1918 йылдың 16 июленән 17июленә ҡарай төндә, элекке Рәсәй императоры Николай II ғаиләһе һәм хеҙмәтселәре менән бергә атып үлтерелә. Рәсми совет фаразына ярашлы, был ҡарар өлкә Советы Президиумы тарафынан үҙ аллы ҡабул ителгән. Ҡайһы бер тарихсылар фекере буйынса, Николая II батшаны атыуға большевиктар етәкселеге санкцияһы алынған, ләкин бындай санкциялар тураһында бер ниндәй ҙә документаль дәлилдәр йәки иҫтәлектәр билдәле түгел.

1918 йылдың йәйендә Урал өлкә Советы Төмәнгә күсә. 29 августа Урал территорияһында хәрби-сәйәси эште ойоштороу өсөн биш кешенән торған коллегия төҙөлә. Уны Голощекин етәкләй. 1918 йылдың декабрь аҙағында аҡ армия Пермде ала. Советтарҙың өлкә органы Вяткаға эвакуациялана. Колчак ғәскәре бөтә Уралды тиерлек биләгәндән һуң, ғәмәлдә өлкә Советының эшмәкәрлеге туҡтай. 1919 йылдың ғинуарында ЦК РКП(б) һәм ВЦИК өлкә структураларын таратыу һәм Урал өлкәһен бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983.
* История гражданской войны в СССР, т. 3, М., 1958.
* Революция защищается. — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1989.
Южноуральск ГРЭС-ы

**Южноуральск ГРЭС-ы** () — Рәсәйҙең йылылыҡ электростанцияһы, Силәбе өлкәһенең Южноуральск ҡалаһында Уйылға йылғаһы Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының һул ярында урынлашҡан.

Интер РАО Төркөмө составына инә (элек — «ОГК-3» ААЙ-ы составында).

Адресы: 457040, Силәбе өлкәһенең Южноуральск ҡалаһы, Спорт урамы, 1-се йорт.

## Тарихы

### Проектлау һәм төҙөү
Электр станцияһын төҙөү урыны Уйылға йылғаһының һул ярында һайланған. ГРЭС бинаһы һәм ҡоролмалары дүрт террасала урынлашҡан

Южноуральск ҡала электр станцияһы төҙөлөшө СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 2 июнендәге 248-се ҡарары рәүешендә рәсмиләштерелә. Төҙөлөш Электр станциялары министрлығына йөкмәтелә. Проект документацияһын әҙерләү менән «Теплоэлектропроект» институтының (Мәскәү) баш бүлексәһе шөғөлләнә. Проекттың баш инженеры С. С. Ракита, проекттың баш архитекторы И. И. Мальц була.

Институттың субподрядсылары:

* «Теплоэлектропроект» (Ленинград бүлексәһе) — техник һыу менән тәьмин итеүҙе проектлау, гидро-газ таҙартыуы;
* «Гипрониигаз» институты (Һарытау) — электр станцияһын газ менән тәьмин итеүҙе проектлау.

Төҙөлөштөң генераль подрядсыһы — СССР Энергетика һәм электрлаштырыу министрлығының «Южуралэнергострой» тресы төҙөлөш идаралығы. Электр станцияһын халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарынан утыҙҙан ашыу коллектив төҙөгән. Южноуральск ҡала электр станцияһын төҙөүгә илдең күп төбәктәренән иң яҡшы белгестәр саҡырылған.

Төҙөлөш 1952 йылдың апреленә тамамлана. Станцияның тәүге эшләй башлау операциялары 23 апрелдәбашлана, ә генераторҙы эшләтеп ебәреү 28 апрелдә 0 сәғәттә 23 минутта башҡарыла

Электр станцияһы ҡеүәте 747 мвт тәшкил итә.
Станцияның йылылыҡ ҡеүәте — .

### Үҫеш этаптары
Планлы иҡтисад тамамланғандан һәм 1990-сы йылдарҙа станцияның хосуси идара ителеүгә күсеүе предприятие етәкселегенә яңы маҡсаттар һәм бурыстар йөкмәтә

XXI быуат башында станция ике тапҡыр юридик йәһәттән үҙгәртелеү кисерә:

* «Челябэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен үҙгәртеп ҡороу 2005 йылдың 31 ғинуарында «Южноуральск ГРЭС-ы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте булдырыу юлы менән башҡарылған;
* 2006 йылдың 1 апреленән станция"ОГК-3" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы булып тора;
* 2012 йылдан алып Южноуральск электр станцияһы «Интер РАО — Электрогенерация» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы булып тора.

### ГРЭС-2

Электр станцияһын 1290 МВт ҡеүәткә сығарыу өсөн артабан үҫтереү күҙаллана. Бының өсөн «ОГК-3» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы 2008 йылда Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының ҡаршы ярында, Южноуральск яғыулыҡ-энергетика станцияһының ғәмәлдәге майҙанынан дүрт километр алыҫлыҡта ике яңы энергия блогын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул иткән. 2010 йылдың 14 авгусында Южноуральск ГРЭС-2 нигеҙенә символик «тәүге ташҡа» нигеҙ һалынған.

Энергоблок 2014 йылда эшләтелә башлай: беренсһе — 17 февралдә, икенсеһе — 25 ноябрҙә. Ҡеүәте ярашлы рәүештә 408 һәм 416,6 МВт.

Рәсми пресс-релизда станция ҡеүәте 2016 йылда 844,5 МВт-ға тиклем артҡан тип белдерелә

## Иҫкәрмәләр
Көрәксыҡҡан

**Көрәксыҡҡан** — Башкортостан биләмәләрендәге Ҡырҡтытауһырттарының ҙур булмаған тауы (781 м). 

## Дөйөм мәғлүмәт
Урындағы халыҡ тауҙы «Көрәксыҡҡан» тип атай.

Тау Ҡырҡтытау һырты Ҡырҡты армыттарының Ҡушай тауына йәнәшә урынлашҡан бер өлөшө булып тора. Көрәксыҡҡан тауының итәгендә — ферма һәм ялан кәртәләр емереклектәре.

Тау итәгенең төньяғынан Йүкәле йылғаһы башлана.  Көньяғынан Сатрайылға аға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* maps.vlasenko.net/?lon=58.598&lat=53.70 карта
Яңы Сауҡалыҡ ауыл советы

**Яңы Сауҡалыҡ ауыл Советы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районының ауыл Советы.

Административ үҙәге — Яңы Сауҡалыҡ ауылы.

## Тарихы
Биләмә үҙәге булып торған Яңы Сауҡалыҡ ауылына 1866 йылда Рәсәйҙең һәм Украинаның үҙәк губернияларынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Күскенселәр бер-береһенә яҡын ғына таралышып ултырып, утарҙар, ауылдар барлыҡҡа килтергән. Совет осоронда ауыл Советы биләмәһендә «Наша Победа», «Красный пахарь», «Новый свет», Шевченко исемендәге, Чапаев исемендәге, Ворошилов исемендәге һәм «Заря» колхоздары эшләп килгән.

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Этимологияһы
Ауыл биләмәһе үҙәге Яңы Сауҡалыҡ ауылының атамаһы буйынса Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында атама башҡорт теленән ингән, тип яҙа. Халыҡ телендә 3 төрлө фараз йөрөй, ти ул, һәм ойконимды башҡорт телендәге «һалҡынлыҡ», «суҡалаҡ» һүҙҙәре менән бәйләүҙәрен әйтә, ә өсөнсөһө — «сауҡалыҡ» — дөрөҫлөккә нығыраҡ тап киләлер, тигән һығымта яһай. Был тирәлә элек төрлө урындарҙа ҡайын урмандары үҫкән, әле лә сауҡалыҡтар бар, ти ул.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Иҫкәрмәләр
Буланов ауыл советы

**Буланов ауыл советы** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы составындағы муниципаль берәмек. Ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географияһы
Башлыса дала, урыны менән ҡалҡыулыҡтар бар. Биләмә эсендә Һайылмыш йылғаһы аға. Төп ҡалҡыулыҡтарҙың береһе — Берёзовка тауы.

Белозёрка һәм Ильинка ауыл советтары менән сиктәш.

## Тарихы
Буланов ауыл советы муниципаль берәмеге үҙәге халыҡ телендә Ҡытай ям (Китаям) тип йөрөтөлгән почта станцияһы урынында төпләнгән. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев аңлатыуынса, ғәмәлдә Ҡатай ям булған ул. Ырымбур менән Ҡазан аша тура бәйләнеш булдырыу маҡсатында Ырымбур-Ҡазан тракты башҡорт ерҙәре буйынса һалына, батша хөкүмәте башҡорттарға ошо трактты тотоу һәм хеҙмәтләндереү бурысын йөкмәтә. Тракттың был өлөшөн ҡатай башҡорттары хеҙмәтләндерә. Һөҙөмтәлә урыҫ телендә атама үҙгәреш кисерә: *ҡатай* урынына Китай-Ям (Катай Ям тигәндән) һәм Китаям (Катайский Ям тигәндән) атамаһы килеп сыға. Тракттың әһәмиәте кәмеү менән почта станцияһы ла ябыла.

1826 йылда был тарафҡа Харьков губернияһынан эш буйынса Максим Буланов тигән кеше поверенный вәкәләте менән килгән. Ҡатай Ямы янындағы урындар уға бик оҡшап төшә, Буланов Һайылмыш йылғаһының уң яҡ ярында ер һайлап ала. Күскенселәр Ырымбур губерна идараһында булып, ер менән файҙаланыуға контракт төҙөй. Киләһе, 1827 йылда, Буланов етәкселегендәге бында Харьков һәм Курск губернаһынан украиндар күсенеп килгән.

Шундай бай ерҙәргә күсереп килтергән өсөн рәхмәт йөҙөнән ауылға Буланов тигән исем бирәләр.

1935—1963 йылдарҙа Буланов ауылы Белозёрка районы үҙәге булып та ала.

9 март 2005 йылғы Ырымбур өлкәһенең 1921/358-III-ОЗ һанлы Законына ярашлы, Буланов ауыл советы ауыл биләмәһе барлыҡҡа килтерелә, муниципаль берәмектең сиге билдәләнә.

## Халҡы
**Милли состав**:

* урыҫтар — 942
* украиндар — 195
* әрмәндәр — 41
* ҡырғыҙҙар — 37
* татарҙар — 30
* ҡаҙаҡтар — 27
* үзбәктәр — 8
* башҡорттар — 7
* белорустар — 3
* мордвалар — 3
* немецтар — 2
* әзербайжандар — 2
* молдавандар — 1
* венгрҙар — 1

## Ауыл биләмәһе составында

## Хакимиәт
Буланов ауыл советы **Уставы** Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы Буланов ауыл советы муниципаль берәмеге беренсе саҡырылыш депутаттары советының 01.02.2010 йылдағы 55-се һанлы ҡарары менән ҡабул ителгән.

**Буланов ауыл советы** муниципаль берәмеге **депутаттары советы** — 11 кеше

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Муниципальное образование на уровне органов государственной власти 
* Историческая справка Октябрьского района
* Населённые пункты Оренбургской области
Буланов (Ырымбур өлкәһе)

**Буланов (Ҡатай ямы)** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы биләмәһендәге ауыл. Буланов ауыл советы биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл Һайылмыш йылғаһы буйында, Бүрелек йылғаһының тамағына яҡын урынлашҡан. Район үҙәге — Октябрьский ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан (юл буйынса). Уға барыу йүнәлеше һәм башҡа тораҡ пункттар менән бәйләнеше —  юлы буйынса.

Ауыл 19 ауыл урамдан тора.

## Тарихы
Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем бында халыҡ телендә Ҡытай ям (Китаям) тип йөрөтөлгән почта станцияһы булған. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев аңлатыуынса, ғәмәлдә Ҡатай ям булған ул, сөнки бер сығанаҡта ла ниндәйҙер ҡытай бында йәшәүе теркәлмәгән. Ырымбур-Ҡазан тракты Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен үҙләштереү һәм Ырымбур ҡалаһы төҙөлөшө менән бәйле ойошторола.
Ырымбур менән Ҡазан аша тура бәйләнеш булдырыу өсөн Ырымбур-Ҡазан тракты башҡорт ерҙәре буйынса һалына, шуға күрә батша хөкүмәте башҡорттарға ошо трактты тотоу һәм хеҙмәтләндереү бурысын йөкмәтә. Бөтә тракт буйынса почта станциялары, шул иҫәптән Ҡатай-Ям (Катаям йәки Катайский Ям) төҙөлә, уны ҡатай башҡорттары хеҙмәтләндерә. Һөҙөмтәлә урыҫ телендә атама үҙгәреш кисерә: Китай-Ям (Катай Ям тигәндән) һәм Китаям (Катайский Ям тигәндән).

Тракттың әһәмиәте кәмеү менән почта станцияһы ла ябыла.

1826 йылда был тарафҡа Харьков губернияһынан поверенный вәкәләте менән эш буйынса Максим Буланов тигән кеше килгән. Ҡатай Ямы янындағы урындар: тулы һыулы һәм балыҡлы Һайылмыш йылғаһы, иҫ киткес тәбиғәтле, уңдырышлы, ҡара тупраҡлы далалары уға бик оҡшап төшә. Буланов Һайылмыш йылғаһының уң яҡ ярында ер һайлап ала. Күскенселәр Ырымбур губерна идараһында булып, ер менән файҙаланыуға контракт төҙөй. Киләһе, 1827 йылда, Буланов етәкселегендәге бында Харьков һәм Курск губернаһынан украиндар күсенеп килгән.

1935—1963 йылдарҙа Буланов ауылы Белозёрка районы үҙәге була.

## Этимологияһы
Булановҡа эйәреп тәүге тапҡыр украиндар 1827 йылда Һайылмыш буйына күсенеп килә. Крәҫтиәндәрҙең күсенеүе 1830—1835 йылдарҙа дауам итә. Күскенселәр бындағы тәбиғәт байлығына таң ҡалып, ошо ерҙәрҙе тапҡан Булановҡа рәхмәт йөҙөнән ауылға уның фамилияһын бирәләр.

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары
Ауыл эргәһендә иҫтәлекле урындар:

* Ҡайынлы тауы (ауылдан өс километр алыҫлыҡта)
* Буланов инеше (ауылдан 2 километр төньяҡ-көнбайышта). Көслө ағымлы ер аҫты һыуы — секундына 9 литр һыу сыға
* Ҡурған (ҡатын-ҡыҙ ҡәбере, урта сармат мәҙәниәтенә ҡарай (I б. — б.э.т II быуаттың 1-се яртыһы)
* Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле
* Православие ҡорамы (1833 йылда төҙөлгән; 1936 йылда емертелгән)

## Билдәле шәхестәре
* Советтар Союзы Геройы Таранов Иван Игнатьевич (1899—1965).2016 йылдан ауыл мәктәбе уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* с. Буланово на карте Оренбургской области.
*Булановский край
Три Сестры (Рәсәй)

**Три Сестры (Рәсәй)** — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Урал тауҙарынан көнсығышҡа табан аҡҡан Пышма йылғаһының һул ярындағы ҡая. Ҡая Уралдағы боронғо Курьи ауылы ситктәрендәге «Курьи» шифаханаһы территорияһына инә. Түбәһендә «Храм Воздуха» тип аталған ротонда тора. Геоморфологик, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, популяр ял итеү урыны.Ҡая ротондаһы менән Курьи ауылының һәм Уралдың иң билдәле символдарының береһе булып тора.

## Этимологияһы
Ҡая үҙенең исемен тау итәгендә йылға өҫтөнә сығып торған өс бөйөк суҡаҡ формаһы өсөн алған. Тағы легенда буйынса шундай фараз бар: өс ҡыҙ,апалы-һеңлеле бер егеткә ғашиҡ булалар.Үҙ бәхетен ҡалған икәүҙең бәхетһеҙлегенән ҡормаҫ өсөн, улар өсәүләшеп ҡаянан йылғаға ташланалар

## Тасуирламаһы
Ҡая бейеклеге 40 метрға тиклем еткән ҙур текә башня һымаҡ суҡаҡтарҙан ғибәрәт. XIX быуат аҙағында ҡая түбәһендә ротонда тибындағы беседка төҙөлә.Шуның арҡаһында ул тағы ла ҙур танылыу ала. Бер башня суҡағында йылға яры кимәленән бер нисә метр бейеклектә мәмерйә ҡыуышлығы бар. Ҡаяның яр буйы итәктәре ҡарағай урманы менән ҡаплаған. Ҡаянан Пышма йылғаһының ҡаршы яҡ ярында ятҡан Курьи ауылының күренеше асыла. 200 метр алыҫлыҡта. Шайтан Ултырғысы ҡаяһы ята.

Три Сестры ҡаяһы 2021 йылдың 17 ғинуарынан Свердловск өлкәһенең Хөкүмәт Ҡарары № 41- ПП менән геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, тип иғлан ителде. Ошо уҡ хоҡуҡи акт менән Сухоложск урман һаҡлау хужалығына территория объектын һаҡлау йөкмәтелде. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы 5 гектар майҙанды тәшкил итә. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау өсөн тейешле санитар торошто булдырыу, шулай уҡ яҡын территорияларҙа усаҡ яндырыуҙы тыйыу күҙәтеләсәк.

## Һауа Ҡоролмаһы

Ҡая түбәһендәге ротонда «Храм Воздуха» ампир стилендә аҡ мәрмәрҙән төҙөлгән. Нигеҙе бар, ул һигеҙ тура мөйөшлө колонналарҙан тора, тау итәге яғынан колонналар араһында барьерлы ҡоймалар ; ҡыйығы конус формаһында, күк төҫтәге тимер ҡалай менән ябылған. Ротонда ҡаялы нигеҙҙә тора. Яр яғынан ҡарағай урманы менән уратылған. «Курьи» шифаханаһынан ротондаға тиклем түшәлгән аллея алып бара. XIX быуат аҙағында, «Курьи».шифаһанаһы нигеҙләнгәндән һуң,, беседка төҙөлә.Күренекле урыҫ яҙыусыһы Д. Н. Мамин-Сибирякка Курьила шифаханаһында ял итергә тура килгән. Ул йыш ҡына Өс Апалы-Һеңлеле ҡая түбәһенә күтәрелгән, тирә-яҡтың матурлығы менән һоҡланған. Бында алған тәьҫорттары менән үҙенең бер бәләкәй «Зверство» тигән хикәйәһендә уртаҡлаша

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ете Ағай һәм Бер Һеңле

## Галереяһы

Файл:Скала "Три сестры".jpg|Өс Апалы-Һеңлеле ҡаяһы күренеше
Файл:Вид на скалу "Три сестры".jpg|Ҡая һәм аҫылмалы күпер күренеше
Файл:Вид со скалы "Три сестры".jpg| Ҡаянан Курьи ауылы күренеше
Файл:Беседка на вершине скалы "Три сестры".jpg| Ҡая битләүенән ротонда күренеше 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Скала Три Сестры
* Скала Три Сестры
* Скала Три сестры
* Легенды Сухоложья.
Сорансыҡ

**Сорансыҡ** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Сорочинск районы биләмәләрендәге йылға. Сорочинск ҡалаһы янында Һаҡмар йылғаһына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, Һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысының үренән Каспийға ҡойғанға тиклем

Рф территорияһы буйынса мәғлүмәт әҙерләү һәмҺыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006457
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100645
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

### Климаты
Был төбәк климаты — ҡырҡа континенталь. Йәй эҫе һәм ҡоро. Климат йәйенең оҙайлығы: тулы булмаған дүрт ай. Ҡырау төшмәгән осор оҙонораҡ, уртаса 146 көн. Ҡыш һыуыҡ, ҡар ҡатламының иң юғары бейеклеге февралдә күҙәтелә (28 см). Температура тәүлек миҙгеленә һәм ел йүнәлешенә ҡарап ныҡ тирбәлә. Йәйгеһен +40 °C-ҡа тиклем температураның күтәрелеүе ихтимал, йәки киреһенсә +5 °C-ҡа тиклем төшөүе мөмкин. Көҙ иртә башлана, ғәҙәттә был сентябрҙең тәүге яртыһында килеп сыға, ә ҡыш йышыраҡ ноябрь башында башлана.

Яҙ март аҙағында башлана, ләкин тотороҡһоҙ була, хатта май аҙағында ла һыуыҡтар әйләнеп ҡайтырға мөмкин. Ҡышын һауа торошо уртаса һыуыҡтарҙан алып көслө һыуыҡтарға тиклем тирбәлә, ҡайһы берҙә еңелсә епшетеп алыуы йәки −40 °C-ҡа ҡаты һыуыҡтар булыуы күҙәтелә.

## Этимологияһы
Ғәжәйеп рәүештә башҡорттар әле Соран тип атап йөрөгән йылға урыҫ телендә Уранға әйләнгән.
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында фараз ите-енсә, башҡорт телендәге атаманы уға яңғырашлы, әммә урыҫ телендә булған һүҙ менән алмаштырғандарҙыр. Соран атамаһы борон башҡорт телендә йомшаҡ әйтелгән (урыҫса яҙылышта — Сюрень), артабан урыҫ теле һәм башҡа телдәр йоғонтоһонда һуҙынҡы өндәр ҡалыная барып, башта Соранға, шунан инде Уранға әүерелгән, ти ул.

Төрлө фараздар буйынса фекер йөрөтә торғас, Моисеев атама «тихий, спокойный, медленный, вялый», йәғни *һүрән* тигән мәғәнәнән сыҡҡан тигән һығымта яһап ҡуя. Нисек булһа ла Һамарға ҡойған, атамаһына был һүҙ ингән өс йылға ла хәҙер Соран тигән вариантта йөрөй — Оло Соран, Кесе Соран, Сорансыҡ

## Иҫкәрмәләр
Алтыншин Раян Мырҙабай улы

**Алтыншин Раян Мырҙабай улы** (11 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).

## Биографияһы
Раян Мырҙабай улы Алтыншин 1976 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

Тимер урта мәктәбендә уҡый. 2001 йылда Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалын тамамлай. 2002 йылдан Нефтекама дәүләт филармонияһында вокалсы булараҡ эш башлай. 2003 йылдан «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе.

2021 йылдың 19 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2016).

## Видеояҙмалар
* Раян Алтыншин. ***«Һинен тормош минең хыялдарым»''' М. Түләбаева — З. Аҡбутина, режисёр Наил Хәмитов''
* Раян Алтыншин йырлай. ***Тимер — тыуған ауылым**. [[Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы|Земфира Аҡбутина]] һүҙҙәре, Рәхимә Ғәйетбаева көйө''
* Алтыншин Раян йырлай. ***«Әсәйемә»*'. Земфира Аҡбутина һүҙе, Миңзәлә Түләбаева көйө''

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкирская эстрадная группа «Ҡәрҙәштәр». Нефтекамская государственная филармония. Официальный сайт
*
Шиши тауҙары

**Шиши тауҙары ** — Силәбе өлкәһендәге бейек булмаған тау һырты.

## Һүрәтләмә
Шиши тауҙары — бейек булмаған тау һырты, Златоустан көнбайышта, Әй йылғаһының һул ярында (төньяҡ өлөшө) һәм Кеүәш йылғаһының уң ярында (көньяҡ өлөшө), Медведевка ауылының көньяғында урынлашҡан. Оҙонлоғо 15 километрҙан артығыраҡ. Шиши тауҙарының бейеклеге көньяҡта 733 метрҙан алып (Кайно тауы — иң бейек нөктәһе) төньяҡта 551 метрға тиклем (Мрамор тауы). Битләүҙәрендә ҡарағай, ҡайын урмандары үҫә.

## Топонимика
Билдәле географ И. В. Мушкетов 1877 йылда былай тип яҙа: «Шиши тауҙары айырым, һыртында ҡабарынҡы булып күренгән конус рәүешле осло түбәләре булған, төҙөк булмаған тауҙар теҙмәһенән ғибәрәт. Шунлыҡтан тауҙар үҙенең Шиши исемен алған да инде».

## Тарихы
18 быуат аҙағы 19 быуат башында Шиши тауҙарының көнсығыш битләүендә, Медведевка ауылынан 5 км көньяҡта ҙур шахта була, унда баҡыр мәғдәне сығарыла. 1833 йылда тау инженеры Н. П. Барбот-де-Марни Шиши тауҙарының көнбайыш битләүендә, Әй йылғаһы үҙәненән 1 км алыҫлыҡта һәм Медведевканан 7 км көньяҡта Шиши минераль руднигын, шулай уҡ Барбот соҡоро тип аталған рудникты аса. Һуңғараҡ ошо уҡ районда тағы ла ике рудник асыла: хромлы тимер мәғдәне һәм тальк менән төҫлө ташта фелькнериты булған Титановый, һәм асыҡ-йәшел везувиан сыҡҡан Икенсе Шиши руднигы. Аҙағыраҡ, 1869 йылда, Шиши тауының көнсығыш битләүендә, Медведевканан 5 км көньяҡта, тау инженеры В. И. Редикорцев Парасковья-Евгеньевская руднигы тип аталған минераль рудник аса. 20 быуат башынан Шиши тауының төньяҡ сигендә (Мраморный тауы) ҙур аҡ мрамор сыҡҡан урын эшкәртелә.

Я. К. Нестеровский (1836) тауҙы Шиши тауҙары тип атай; 1950-се йылдарҙа топография карталарында Шиши тауының төньяҡ өлөшө Ташлы тауҙар тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Минеральные копи.
* Медведёвское месторождение мрамора.
* Редикорцевы.
* Шишимские Горы (Юж. Урал).

## Һылтанмалар
* Хребет Шишимские горы
* ШИШИМСКИЕ ГОРЫ
Күгәръянған

**Күгәръянған** ) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Красносакмарск ауыл Советындағы  иҫтәлекле ваҡиғаға бәйле биләм.

## Географияһы
Иҫтәлекле биләм Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы 2016 йылға тиклем Красносакмарск ауыл Советы биләмәһендә (хәҙер Ҡыуандыҡ ҡала округы) Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Бохарсы йылғаһының уң ярында, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылынан 2 саҡрым түбәндәрәк урынлашҡан.

## Этимологияһы
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында яҙғанса, был атама тураһында һөйләгән информатор уның башҡорт телендәге «күк айғыр янған» тигән һүҙҙәрҙән хасил булған, тип аңлатҡан. Моисеев был аңлатмаға шик менән ҡарай, әммә уңышлыраҡ аңлатма табып булманы, ти.

Ысынлап та, урыҫ теленә һүҙмә-һүҙ тәржемә — *«Сгоревший сивый жеребец»* башҡорт телен һәм йылҡысылыҡ серҙәрен белмәгән кешелә шик уятырлыҡ шул. Мәгәр башҡорт телендә *«ат яныу»* төшөнсәһе бар, 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә «Яныу» һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бирелә. Улар араһында ат яныу күренеше тураһында ла аңлатма бар: Шәп, ҡыҙыу сабып, ныҡ тирләп килгән йылҡы малына ҡапыл һыу эсереп, малдың зыянлауын йәки ныҡ ауырыуын аңлата был төшөнсә.

*Ат яныу* күренеше урыҫ телендә ***опóй*** тип атала

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 794-се бит
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
Шашҡан (ҡасаба)

**Шашҡан** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округының элекке Григорьевка ауыл Советы биләмәһендәге ҡасаба.

## Географияһы
Шашҡан ҡасабаһы Соль-Илецк ҡала округынан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Климаты ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө етерлек түгел. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа массаларының йоғонтоһо аҫтында була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ осоро күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0оС (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 оС (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Йылы осорҙағы яуым-төшөм иң күбе булып тора (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була.

## Тарихы
Ҡасаба эргәлә урынлашҡан бер ҡатлы тимер юл станцияһы буйынса атама алған. Уға рәсми рәүештә атамаһын 1966 йылда бирелгән. 1932 йылда «Григорьев» МТС-ы ойошторолған булған, 1934-35 йылдарҙа уның янында ҡасаба барлыҡа килгән.

## Этимологияһы
Шашҡан атамаһын ҡасаба тимер юл станцияһынан алған булһа, уныһы үҙ сиратында *Этшашҡан (Шашҡан)* тигән йылғаның исемен үҙләштергән. Йылға, ысынлап та, көслө ағымлы, ташҡынлы, ярҙарынан сығып, юлындағы бар нәмәне ағыҙып алып китеүсән. Шуға ла башҡорттар уға *эт кеүек ҡоторған, шашҡан* мәғәнәһендә исем дә биргән тип яҙа Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Тора-бара атаманың тәүге — *Эт (Ит)* тигән өлөшө төшөп ҡалған һәм *Шашҡан* атамаһы ғына ҡалған.

Әйткәндәй, Этшашҡан атамаһы юғалмаған, һаман да йылға исемендә лә, уның менән бәйле күренештәрҙә лә (мәҫәләп, Этшашҡан ярлауы) һаҡланып килә.

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 633 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 80 %) , 2010 йылда ла —633.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
Мусаҡай

**Мусаҡай** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Ҡояш ауыл биләмәһе составына инә.

ОКАТО коды: 75236840007

ОКТМО коды: 75636440131

Почта индексы:   456734

## Исеме

Ауыл уның нигеҙ һалыусыһы Мусаҡай исеме менән аталған (Муса һүҙенең иркәләтеү-кесерәйтеү формаһынан).

## Географияһы
Мусаҡай ауылы райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡараболаҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған ҙур булмаған  буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклектәр — 226, 230 һәм 239 метр. Ландшафты — урман - дала. Мусаҡай бөтә яҡтан да урман менән уратып алынған. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклем алыҫлыҡ 53 км. Ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Ҡояш ауылы) алыҫлыҡ — 13 км. Мусаҡай ауылын күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Ауылдан көнбайышҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта Силәбе — Екатеринбург автомагистрале үтә.

## Тарихы
Мусаҡай ауылына бындағы башҡорт ерҙәренә 1742 йылда суҡындырыуҙан ҡасып килеп урынлашҡан Волга буйына татарҙары нигеҙ һала

1962 йылдан Мусаҡай ауылында «Ҡояш» совхозының 4-се бүлексәһе бригадаһы урынлаша.

## Халҡы
Халҡы 44 кеше тәшкил итә (1995 йылда — 44 кеше иҫәпләнгән)

## Урамдары

Мусаҡай ауылы урам селтәре тик бер Үҙәк урамынан тора.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ҡоншаҡ районы

## Иҫкәрмәләр
Ташҡаҙған (Силәбе өлкәһе)

**Ташҡаҙған** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Агаповка районы составына кереүсе ауыл. Светлогорск ауыл Советына ҡарай.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш яғында, Ташказган йылғаһы буйында урынлашҡан. Атамаһы ошо йылға исеменән алынған. Алыҫ түгел ерҙә Яйыҡ һәм Танцай йылғалары аға.

Ауыл күрше ауылдар менән грунт һәм шоссе юлдар менән бәйләнгән. Район үҙәгенә Агаповкаға тиклем — 36 км, ауыл Советы үҙәгенә Светлогорск — 16 км.

## Климат
Климаты уртаса континенталь. Был ерҙә һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бик бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла был ергә һалҡын Арктика һауаһы ла, ҡыҙыу Урта Азия һауы массалары ла еңел үтә. Быларҙың һөҙөмтәһе арҡаһында һауа торошоноң кинәт үҙгәреүе йыш күҙәтелә.

## Этимологияһы
Элекке замандарҙа был ауыл ерҙәрендә баҡыр рудниктары булған һәм бында таш ҡаҙып сығарғандар. Шуға ла Ташҡаҙған тип атағандар.

## Халыҡ
Халыҡ һаны динамикаһы:

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса: рустар (46%), башҡорттар (19%), ҡаҙаҡтар (29%) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Салған (Силәбе өлкәһе)

**Салған** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Златоуст ҡала округы ҡасабаһы.

## Исеме
Ҡасаба үҙ атамаһын 19 быуатта йәшәп килгән ғөрөф-ғәҙәттәргә ярашлы яҡында урынлашҡан ҡотоҡ буйынса алған, уның нигеҙендә боронғо төрки географик салгин (салҡын) термины ята, башҡортса — «һалҡын», «һыуыҡ» (боронғо ер үлсәме, иртәнге һалҡын сәғәттә үтелгән аралыҡҡҡа тиң — 18 км).
## Тарихы
Салған ҡасабаһына 1890 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1892 йылда) Һамар-Златоуст тимер юлының Өфө — Златоуст һыҙығында разъедарҙың береһендә нигеҙ һалына. Статистика мәғлүмәттәре буйынса 1917 йылда Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Һатҡы улусы составында була, 15 ихата иҫәпләнә; 1926 йылда — 8 ихата. 20 быуаттың 2-се яртыһында ҡасабаның көньяҡ өлөшөндә Көньяҡ Урал тимер юлының Златоуст бүлегендә ҙур булмаған йөк станцияһы урынлаша, 1990 йылдар аҙағында — уҙыу пункты. 1963 йылда тартыусы бәләкәй станция төҙөлә.

## Географияһы
Салған ауылы биләмәләре буйлап Тундушка йылғаһы аға. Златоуст ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә. Округтың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы таулы, иң яҡын бейеклектәре — 447 м һәм 450 м. Ландшафты — ҡарағас, ҡарағай һәм япраҡлы урмандар ҡанашмаһы менән шыршы- пихта урмандарының зонаһы өлөшө. Көнсығышҡа табан Тундушка йылғаһы аға (Әй йылғаһының ҡушылдығы). Салғанды күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара юлдар бәйләй. Көньяҡ ситендә Көньяҡ Урал тимер юлы үтә (Златоуст — Һатҡы участкаһы).

## Халҡы
Халҡы 35 кеше тәшкил итә (1917 йылда — 71, 1926 йылда — 40, 1956 йылда — 252, йылда 1970 — 76, йылда 1995 — 52).

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ҡасабала 35 кеше тәшкил итекән (20 ир-ат һәм 15 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Салған ҡасабаһы урамдар селтәре 4 урамдан тора.

## Транспорты
Ҡасабала шул уҡ исемле туҡталыш станцияһы бар. Ул Танссеберҙең тарихи барышындағы Мәскәү йүнәлешендә Златоуст ҡала округының һуңғыһы булып тора. Киләһе туҡталыш станцияһы 1895 пункты Һатҡы районында урынлашҡан

## Иҫкәрмәләр