open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рафиҡов Мансур Миңлебай улы

**Рафиҡов Мансур Миңлебай улы** (8 декабрь 1964 йыл) — 1982—2012 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәренең ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткәре, танкист. Запастағы гвардия полковнигы (2012). Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).

## Биографияһы
Мансур Миңлебай улы Рафиҡов 1964 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Күгәрсен ауылында тыуған.

1982 йылда, урта белем алғас, Ҡазан юғары танк команда училищеһына уҡырға инә һәм уны 1986 йылда уңышлы тамамлай. Башта Германиялағы Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә, артабан Кавказ аръяғы хәрби округында, Төньяҡ-Кавказ хәрби округында хеҙмәт итә.

1994 йылдың декабре — 1995 йылдың февралендә 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһының айырым танк батальоны командиры вазифаһында Чечен Республикаһы территорияһында конституцион ҡоролошто тергеҙеү буйынса хөкүмәт заданиеһын үтәүҙә ҡатнаша.

Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән 1996 йылдың 20 ғинуарында гвардия майоры Рафиҡов Мансур Миңлебай улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

1999 йылда офицер Бронетанк ғәскәрҙәренең хәрби академияһын тамамлай. Төньяҡ-Кавказ хәрби округында 255-се мотоуҡсылар полкы командиры урынбаҫары вазифаһында хеҙмәт итә. 1999 йылдың сентябрь айынан 2000 йылдың июненә тиклем Төньяҡ-Кавказ төбәгендә террорға ҡаршы операцияла ҡатнаша. Һуңынан Себер хәрби округында хеҙмәтен дауам итә.

2006 йылдан полковник Рафиҡов М. М. — Калуга өлкәһе хәрби комиссары урынбаҫары, 2012 йылдан — запаста.

Калуга өлкәһенең Обнинск ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы
* Батырлыҡ ордены,
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» ордены, 
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рафиков, Мансур Минибаевич  // http://www.башкирская-энциклопедия.рф/  Башкирская энциклопедия —  Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
Яна Фетт

**Яна Фетт** (Fett Jana, ; 2 ноябрь 1996 йыл, Загреб) — хорват тенниссыһы. 2018 йыл мартына ITF турнирынды яңғыҙ разрядта биш, парлы разрядта дүрт тапҡыр еңеү яулай.

## Карьераһы
Халыҡ-ара теннис федерацияһының (ITF) юниорҙар туры рейтингында Яна Фетт 2014 йылдың 24 февраленә 12-се урынды биләй. Ҙур шлемдың юниорҙар турнирында яңғыҙ разрядта (2014 йылда Австралияла теннис буйынса Асыҡ чемпионат) Яна Фетт рәсәй тениссыһы Елизавета Куличкованан ҡалыша икенсе урынға сыға.

2015 йылда Тоётала Фетт халыҡ-ара профессиональ Dunlop World Challenge турнирында яңғыҙ разрядта финалда таиланд тенниссыһы Луксика Кумкхумды еңеп сыға. 2018 йылдың мартына был Янаның иң юғары титулы була.

Яна Фетт 2017 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың теннис ассоциацияһы (WTA) турында — Хобартта Халыҡ-ара теннис турнирында (Австралия) ҡатнаша, ярым финалда бельгиялы Элиза Мертенстан еңелә. Шул уҡ йылда Фетт үҙенең икенсе турнирында — Японияның асыҡ чемпионатында ҡатнаша, һәм ТОП-20 уйынсыһы Кристина Младеновичты еңә, был уның беренсе еңеүе була. Ярымфиналда Яна япон тенниссыһы Мия Катонан еңелә. 2017 йылда Фетт донъя рейтингында иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: яңғыҙ разрядта 97-се позицияла (12 октябрь) һәм парлы разрядта 357-се урында (30 октябрь).

2018 йылда Фетт Австралияның асыҡ чемпионатында ҡатнаша, унда икенсе раундта дат тенниссһы Каролина Возняцкиҙан ҡалыша, хәйер, ул да өсөнсө партияла 1-5 иҫәбе менән еңелә (Фетт һәм Возняцкиҙың дөйөм иҫәбе икенсе раундта: 6-3, 2-6, 5-7).

## Турнирҙарҙа сығыш яһауы

### турнирҙар финалы [[Международная федерация тенниса|ITF]] в одиночном разряде

#### Еңеүҙәре (5)

#### Еңелеүҙәре (2)

### Финалы турниров [[Международная федерация тенниса|ITF]] в парном разряде

#### Еңеүҙәре (4)

#### Еңелеүҙәре (3)

## Йыл аҙағына рейтингы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Комаров Алексей Никанорович

**Комаров Алексей Никанорович** (13 октябрь 1879 йыл — 31 март 1977 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, , анималист.

## Биографияһы
Алексей Никанорович Комаров Тула губернаһының Скородный ауылында тыуған. Тула эргәһендәге атаһының имениеһында йәшәй, һуңынан ғаиләләре менән ҡалаға күсәләр. Тула реаль училищеһында, МУЖВЗ-да уҡый. Тулала, Ҡазанда, Мәскәүҙә йәшәй. 1906 йылда күп сәйәхәт итә. Балалар өсөн сығарылған китаптар, «Мурзилка» журналы иллюстраторы булараҡ билдәле.

## Эштәре
А. Н. Комаров яҙыусы-натуралистар: Петр Мантейфель, Георгий Скребицкий, Евгений Спангенберг, Чаплина Вера китаптарына иллюстрациялар яһай.

Уның эштәре Дарвинов Дәүләт музейы (Мәскәү), Курск өлкә картиналар галереяһы, Мәскәү өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Истра), Коломен районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Коломна), К. А. Тимирязев исемендәге Биология музейы (Мәскәү) , Тарус картиналар галереяһы (Таруса) һ. б. музейҙарҙа һаҡлана.

### Ижадында Башҡортостан
А. Н. Комаров күп сәйәхәт итә. Әстрхан, Ҡырым, Ҡаҙағстан, Кавказ, Алтай ерҙәрен гиҙә. Булған ерҙәрендә хайуан, кейек, ҡоштарҙың һүрәттәрен төшөрә. 1912 йылда Урал буйлап йөрөй. Сәйәхәттәре тураһында хикәйәләр яҙа. Башҡортостанда ҡунаҡта булған осорҙағы ғүмер хәтирәләрен «Пикник», «Ещё одно воспоминанье», «Табынская икона», «Мулла», «Чёрный аист» хикәйәләрендә яҙып ҡалдыра. «Пикник» хикәйәһендә Торатауға менеүҙәре тасуирлана.  

## Ғаилә хәле
Вальтер Наталья Александровнаға өйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ганкина Э. З.* «Русские художники детской книги» — М., 1963
* *Комаров А.Н*. «Рассказы старого лешего» — М., 1998

## Һылтанмалар
* Рәссамдар биографиялары
* Эш галереяһы
Коканд ханлығы

**Коканд ханлығы** (); ,  **Khānāt-e Khughand**) — 1709—1876 йылдарҙағы үзбәк дәүләте, баш ҡалаһы Коканд булған. Ул хәҙерге Үзбәкстан, Тажикстан, Ҡырғыҙстан, көньяҡ Ҡаҙағстан һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ерҙәрен биләп торған. Иң сәскә атҡан осоронда майҙаны 820 мең км²-ға еткән. Коканд ханлығы Бохара ханлығы һәм Хиуа ханлығы рәтенән өс үзбәк ханлығының береһе булып тора

## Дәүләт ҡоролошо
Дәүләттең башында хан тора. Уның тирәһенә эре феодалдар һәм чиновниктар йыйыла. Ханға иң яҡын кеше — мең башы була.
Юғары дәрәжәләргә ҡаҙнасы, хәрби министр, поли­ция начальнигы һәм башҡалар инә. Хан эргәһендә үҙе яҡынайтҡан сановниктарҙан торған кәңәшселәр ҡоро була. Улар ханлыҡтың тәржемәи хәлен һәр яҡлап тикшереп, фекер алышып тора. Ханлыҡтың ижтимағи һәм сәйәси тормошона мосолман дин әһелдәре көслө йоғонто яһай. Имам хандың кәңәшселәр ҡоронда ҡатнаша, уның фекере иң абруйлы һанала.

Урындағы түрәләр бәк һәм хакимдар тип атала. Ташкент хакимы айырым урын тота. Уны хан үҙе тәғәйенләй, дәрәжәһе — бәктәр бәге тип атала. Ҡышлаҡтарҙа хакимиәт аҡһаҡалдарға (староста) тапшырыла. Халыҡтың тәртибен, шәриғәтте үтәүҙәрен мөхтәсибтәр күҙәтеп тора. Ҡорбаштары (полиция) бәктәргә һәм хакимдарға буйһона. Ғәскәр һыбайлы һәм йәйәүле яугирҙәрҙән туплана. Кәрәк булған осраҡта оран ташлап, ҙур ғәскәр йыялар.

Хөкөм эше ҡаҙыйҙар ҡулында була, уларҙың башлығы — ҡаҙый-ҡалон тип атала. Был вазифаларға, ғәҙәттә, дин белгестәрен ҡуялар. Хөкөм ҡарарҙары шәриғәткә нигеҙләнеп сығарыла. Был хөкөмдарҙың шәриғәтте нисек аңлауына, аңлатыуына бәйле була, шуға күрә ғәҙелһеҙлектәр ҙә ебәрелә. Үлем язаһы һәм туҡмауҙар киң ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Наливкин В. П. Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886, 127 с.
* Сычёв Н. В. Книга династий. — М.: «АСТ», «Восток-Запад», 2005 — (Серия Историческая библиотека). — 959 стр. ISBN 5-17-032495-2 (ООО «Издательство АСТ»), ISBN 5-478-00092-2 (ООО «Восток-Запад»)
* История Средней Азии. Сборник исторических произведений / Составители А. И. Булдаков, С. А. Шумов, А. Р. Андреев. — М.: «Евролинц», «Русская панорама», 2003 — (Серия «История стран и народов»). — 504 стр., 237 библ. ISBN 5-93165-072-5
Ҡуҡан

**Ҡуҡа́н** () — Үзбәкстандың Фирғәнә өлкәһендәге ҡала. Иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Ҡуҡан ханлығының баш ҡалаһы Был ханлыҡ 1709—1876 йылдарҙа хәҙерге Үзбәкстан, Тажикстан, Ҡырғыҙстан, көньяҡ Ҡаҙағстан һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ерҙәрен биләп торған

## Халҡы
2016 йылдың 1 апреленә халыҡ һаны 233,5 мең кеше булған.

## Тарихы
Ҡуҡан ҡалаһындағы ҡомартҡыларҙы археологик йәһәттән тикшереү барышында 5 метр тәрәнлектә 2 мең йыл элекке мәҙәни ҡатлам табылған. Табылған артефакттар буйынса был урында б.э.т. кәмендә VII быуат элек кеше йәшәгәнлеге асыҡланған. Ҡала Сох оазисы үҙәге булған һәм конфедератив Фирғәнә дәүләтенең баш ҡалаһы булған тип фараз ителә (ҡытай йылъяҙмаларында «Давань»).

Х быуат ғәрәп географтары һәм сәйәхәтселәре Әл-Истаһри менән Ибн Һәүкәл Ховакенд йәки Хоканд ҡалаһы тураһында яҙма ҡалдырған. Уның буйынса һүҙ бөгөнгө Ҡуҡан тураһында барғаны аңлашыла.

Ховакенд йәки Хокан Бөйөк Ебәк юлында урынлашҡан булған, ихтимал, эре сауҙа үҙәге булғандыр. XIII быуатта монголдар тарафынан емертелгән.

Буласаҡ Ҡуҡан ханлығының биләмәһе 1571—1626 йылдарҙа Бохара әмирлегенә ингән. Артабан Калвака, Аҡтепә, Иҫке-Ҡурған һәм Хоканд урынында ҙур Коканд ҡалаһы барлыҡҡа килгән һәм Ҡуҡан ханлығының баш ҡалаһына әүерелгән.

1876 йылдың 19 февралендә Ҡуҡанды урыҫ ғәскәре яулап ала (генерал Скобелев Михаил Дмитриевич етәкселегендә). Ханлыҡ юҡҡа сығарыла һәм Рәсәй империяһының Фирғәнә өлкәһе составына ҡушыла. Ҡуҡан өйәҙ үҙәгенә әүерелә.

Ҡуҡандағы хан һарайын бик тиҙ нығытмаға әйләндерәләр.

1917—1918 йылдарҙа Ҡуҡан Төркөстан автономияһы баш ҡалаһы була (рәсми атамаһы *Туркестани мухтариат*).

1918 йылдың 12 февралендә Эргаш етәкселегендәге баҫмасылар Ҡуҡан нығытмаһына һөжүм итеп, бер нисә көндән яулап алалар, һәм уларҙы ике йыл үткәс кенә ҡыуып сығара алалар.

1924 йылда Ҡуҡан Үзбәк ССР-ы тәркибенә инә.

1991 йылдан Үзбәкстандың Фирғәнә өлкәһенә инә

## Билдәле шәхестәре
* Зарипов Мәҙиәр Фәхретдин улы (11.05.1929—15.04.2006), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972—1980 йылдарҙа Өфө авиация институтының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1975), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984). 

## Әҙәбиәт
* Соловьев Л. В. «Повесть о Ходже Насреддине» книга вторая «Очарованный принц»
* Никитин Н. Н. «Это было в Коканде

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* hokandi.narod.ru
* БСЭ.
Айырылышыуҙар музейы

**Айырылышыуҙар музейы**, **Мөнәсәбәттәрҙе өҙөү музейы** () — Загреб ҡалаһындағы махсуслашҡан үҙенсәлекле музей, унда юғалтылған мөхәббәт һәм шәхси мөнәсәбәттәрҙе өҙөү таныҡлыҡтары йыйылған. 2011 йылда музей «Европала йыл музейы» махсус премияһы менән билдәләнә.

## Тарихы
Музей Загреб ҡалаһында йәшәп ижад итеүсе ике рәссам Олинка Виштицы (Olinka Vištica) һәм уның ул ваҡыттағы уҙаҡташы, һөйгәне Дражен Грубишичтың (Dražen Grubišić) айырылышыу драмаһынан һуң барлыҡҡа килә. Был пар айырылышҡандан һуң да үҙҙәренең бәхетле йәшәгән ваҡыттары тураһындағы иҫтәлектәрҙе һаҡларға ҡарар итә. Ваҡыт үтеү менән башҡа айырылышҡан парҙарҙың яңы экспонаттары иҫәбенә коллекция тулылана бара.

Бөтә донъяла был музей киң билдәлелек ала, Донъяның төрлө төбәктәренән үҙҙәренең бәхетле мәлдәрен хәтерләтеүсе экспонаттарҙы Загребҡа ебәрә башлайҙар. Музейҙағы һәр экспонеттың үҙ тарихы бар. Был турала инглиз һәм хорват телендәге яҙыуҙарҙы уҡып белергә була.

2007 йылдың авгусынан коллекция күсмә күргәҙмә булараҡ түбәндәге илдәрҙә була: Сербия, Македония, Босния һәм Герцеговина, Германия, АҠШ, ЮАР. 2010 йылдың ноябренән музей Загреб ҡалаһында төпләнә.

2011 йылдың 21 майында Айырылышыуҙар музейы «Европалағы йыл музейы» махсус премияһы менән билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  [./Музей_разводов#cite_note-6 ]Официальная страница музея
* Фото из музея на сайте Rheinische Post Online
* ''Sad stories from the Museum of Broken Relationships''; BBC News Europe, 13. Dezember 2010
* ''Fragments du dépit amoureux''; Le Monde, 21.  Februar 2011  (фр., PDF, 234 KiB)
* ''A Poignant Trail of Broken Hearts, All on Display''; New York Times Online, 14 февраля 2010
Гвозданско

**Гвозданско** (, ) — үҙәк Хорватиялағы ауыл, Сисачко-Мославачка жупанияһында. Административ Двор общинаһына буйһона. Глина һәм Двор араһында урынлашҡан. 2001 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 61 кешенең йәшәүе билдәле, күбеһе хорваттар. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ауылда 42 кеше йәшәүен күрһәтә.

Ауыл ситендә XV быуатта Зриньски ырыуынан хорват вельможалары тарафынан төҙөлгән хорват һарайы ҡалдыҡтары ята.

## Тарихы
1488 йылда Зриньскиҙар ғаиләһенең милке булараҡ таныла. 1334 йылда уҡ нигеҙ һалынған Гвозданский приходы 1769 йылда ҡайтанан тергеҙелә. Гвозданско мөһим стратегик оборона пункты, көнсығыштан ябырылған төрөк баҫҡынсыларына ҡаршы ҡуйылған ҡалҡан була. 1571 йылдан 1577 йылға тиклем төрөк баҫҡынсылары был боронғо фортҡа дүрт тапҡыр һөжүм итеп ҡарай. Һарайҙы һаҡлаған өс йөҙ кеше (Зриньскиҙың 50 яугиры һәм 250 крәҫтиәне, ҡаҙылма байлыҡтарын сығарыусыһы һәм ҡатын-ҡыҙҙар менән балалар) ҡораллы ғәсҡәр һөжүмен кире ҡаға ала. 1577 йылдың 20 октябрендә Зриньск ҡалаһы, Зринскиҙар һарайы дошман ҡулына эләгә, ә бына Гвозданско төрөктәрҙең үҙәк Хорватияға, артабан Европаға үтеүенә ҡалҡан ҡуйған берҙән-бер ҡаршылыҡ була. Биш ай ҡамауҙа тотҡандан һуң, 1578 йылдың 13 ғинуарында 10-меңлек ғосман ғәсҡәре нығытманы баҫып алыуға өлгәшә. Хәлһеҙләнгән, ризыҡһыҙ, һыуһыҙ һәм өйҙәрен йылытыуға утынһыҙ булған һарай һаҡсыларының батырлығына шаҡ ҡатҡан төрөк ғәсҡәре командиры Фәрхәд паша һарайҙы һаҡлап һәләк булғандарҙы христиан йолаһы буйынса хөрмәтләп күмеү өсөн католик рухинийын табырға ҡуша.

Төрөк иҙеүенән ҡотолғас, хорват каталоктары 1796 йылда урындағы Изге Филипп һәм Иаков сиркәүен тергеҙә. Хорват сәйәсмәне һәм яҙыусыһы Анте Тресич Павичич 1937—1940 йылдарҙа Гвозданск һарайын батырҙарса обороналаусылар тураһында поэтик эпос яҙа.

Икенсе донъя һуғышында, 1941 йылда ауыл урындағы хорваттарҙы тотошо менән үлтереү урынына әйләнә. Шул ваҡытта Изге Филипп һәм Иаков сиркәүе лә яндырыла һәм 1963 йылда тергеҙелә, шунан 1991 йылда ҡайтанан емертелә, ул саҡта ауылға «четниктар» ябырыла, урындағы өс хорватты үлтерәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хорватия

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт общины Двор(хорв.)
Закиров Игорь Рәүеф улы

**Закиров Игорь Рәүеф улы** (2 ғинуар 1945 йыл) — С. В. Ильюшин исемендәге Авиация комплексының һынаусы лётчигы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994). СССР‑ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1990).

## Биографияһы
Игорь Рәүеф улы Закиров1945 йылдың 2 ғинуарында Өфө ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1962 йылда Өфө ҡалаһының Ленин районындағы 39-сы мәктәпте тамамлаған.

1963 йылдың авгусынан Совет Армияһында. 1967 йылда ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы И. С. Полбин исемендәге Ырымбур юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлай.

Игорь Рәүеф улы 1971 йылдың октябренә тиклем ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Балтик флоты Хәрби-һауа көстәренең 240-сы Гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы Севастополь-Берлин диңгеҙ ракета йөрөтөүсе авиация полкында осоусы булып хеҙмәт итә.

1971 йылдың октябренән 1973 йылдың апреленә тиклем запастағы гвардия өлкән лейтенанты И. Р. Закиров — СССР-ҙың авиация сәнәғәте министрлығының лётчик-һынаусылар мәктәбе тыңлаусыһы (Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында). Мәктәпте тамамлағандан һуң С. В. Илюшин исемендәге Тәжрибә конструктор бюроһының (1993 йылдан — Авиация комплексы) һынаусы лётчигы булып эшләй.

1990 йылдың 16 авгусында «СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы » исеменә лайыҡ булған Закиров Игорь Рәүеф улы, осоусы-һынаусы булып эшләгән дәүерендә, Ил-76П-1 (1989 йылдың 22 сентябрендә), Ил-114/2 (1991 йыл, 24 декабрь), баш Ил-114 (1992 йылдың 7 авгусында), Ил-76П-2 (1993 йылдың 28 ғинуарында), Ил-96МО (1993 йылдың 6 апрелендә; 2-се осоусы сифатында), Ил-114Т (1996 йылдың 14 сентябрендә) самолеттарын күккә күтәрә һәм һынай.

1989 йылда ул Ил-76МД менән Төньяҡ полюс районына йөк десантлауҙа ҡатнаша.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 480-се указы менән 1994 йылдың 14 мартында «авиация техникаһының яңы өлгөләрен һынауҙа, үҙләштереүҙә һәм аҙағына еткереүҙә күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн», С. В. Ильюшин исемендәге Авиация комплексының лётчик-һынаусыһы Закиров Игорь Рәүеф улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 70) тапшырыла. Ул Башҡортостанда тыуып үҫкәндәрҙән беренсе булып Рәсәй кимәлендәге юғары дәрәжәләге исемгә лайыҡ була.

Закиров Игорь Рәүеф улы Ил-76, Ил-86, Ил-96 һәм Ил-114 аэробустарын төрлө илдәрҙең баш ҡалаларында: Германия (Берлин), Франция (Париж), Чехия (Прага), Һиндостан (Дели), Ҡытай (Пекин), Сингапур (Сингапур), Чили (Сантьяго) һәм башҡалар халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күрһәтә.

1999 йылдың декабре — 2000 йылдың ғинуарында Закиров «XXI быуатты ҡаршылап» Халыҡ-ара комплекслы антарктида экспедицияһында Ил-76ТД авиалайнерында пилот-инструктор сифатында ҡатнаша.

Хәҙерге көндә И. Р. Закиров Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Геройы
* «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

## Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Новомосковск (Рәсәй)

**Новомосковск** () — Тула өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Тулаҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Тула-Новомосковск агломерацияһынең уҙәге.

## Иҡтисад
* Азот (компания)
* ОАО «Оргсинтез»
* ООО «Полипласт Новомосковск»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципальное образование город Новомосковск  — официальный сайт и форум администрации города Новомосковска
Ишембай районы флагы

**Ишембай районы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ишембай муниципаль районы символы.

## Флаг тасуирламаһы
Иңенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте 2:3 булған тура мөйөшлө туҡыма, ул ике горизонталь һыҙаттан тора: өҫкө яғы һары һәм түбәнгеһе — йәшел, һары һыҙат эскә табан бөгөлөп ике сусаҡлы тау түбәһен барлыҡҡа килтерә; бөгөлдөң ситенән нәҙегерәк аҡ һыҙат үтә. Йәшел һыҙаттың киңлеге туҡыма ситтәрендә 3/5 нисбәтендә һәм уртаһында 4/5 нисбәтендә тәшкил итә. Йәшел һыҙат уртаһында — флаг тотҡаһына табан осоп барған ыласын.

## Символиканы нигеҙләү
Флагтың аҡ һыҙат үткән бөгөлө — Торатауҙың символик сағылышы. Һыҙаттың аҡ булыуы тауҙың уникаль булыуын һәм эзбизташтан тороуын ғына түгел, ә тыныслыҡта һәм үҙ-ара килешеп йәшәгән халыҡтарҙың уйҙарының яҡты, намыҫтарыны таҙа булыуына ышанысты ла аңлата. 

Йәшел, ҡылғанлы яландың һарғылт-аҡ фонында Юрматы ырыуы башҡорттарының символы — шоңҡар кәйелеп оса. Ҡош — ирек, азатлыҡ символы ла, уның ирекле осошта ҡанаттарын йәйеп барыуы төбәктең сәскә атыуы, халҡының эшһөйәр һәм ирекле булыуы тураһында һөйләй. Йәшел төҫ тормоштоң мәңге-мәңге яңырып тороуын, тыуған төбәгебеҙҙең бай һәм матур булыуының сағылышы ул. 

## Теркәлгән
**Ишембай районы флагы** Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 15 июнендәге 9/130-се ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһы символдары Дәүләт регистрына 047-се теркәлеү һаны аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһы Дәүләт геральдика регистрына 3218-се теркәлеү һаны аҫтында индерелгән.

## Һылтанмалар
Символика района

## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы

**Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы **(2 ноябрь 1924 йыл — 28 февраль 2015 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге Һамар өлкәһенең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). 

## Биографияһы
Шамил Ғәлиәхмәт улы Мөхәмәтдинов 1924 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Яңауыл районы Айбүләк ауылында тыуған.
Тулы булмаған урта белем ала.

Хеҙмәт юлын 1940 йылда Яңауыл районының «Заготзерно» контораһында слесарь-сущильщик булып башлай. 1943 йылдан Куйбышев өлкәһенең Чапаевск ҡалаһындағы 102-се почта йәшниге заводында аппаратсы, өлкән аппаратсы, заправкалаусылар бригадиры булып эшләй. Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) социалистик ярышта юғары сифатлы сәнәғәт продукцияһы етештереү буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә.

Биш йыллыҡ планы заданиеларын үтәүҙәге фиҙакәрлеге, алдынғы хеҙмәт ысулдарын индергәне, юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкәне өсөн 1971 йылдың 20 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ш. Г. Мөхәмәтдиновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1974 йылда пенсияға киткәнгә тиклем ул Куйбышев өлкәһенең Чапаевск ҡалаһында химик ашламалар заводына аппаратсы булып эшләй.

Шамил Ғәлиәхмәт улы Мөхәмәтдинов 2015 йылдың 28 февралендә Чапаевск ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Сығанаҡ
*
Ишембай районы гербы

**Ишембай районы гербы** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы символы. Авторы Рафаэль Ҡадиров.

## Гербтың тасуирламаһы
Йәшел яландың сите, тышҡа табан бөгөлөп, ике сусаҡлы, көмөш менән ҡапланған тау түбәһен барлыҡҡа килтерә — осоп барған көмөш, ҡара-ҡыҙыл суҡышлы, осҡор күҙле ыласын, түбәндәрәк башҡорт орнаменты стилендә эшләнгән алтын ҡулса менән уратылған ҡара түңәрәк уртаһында Юрматы ырыуының алтын тамғаһы янып тора. 

## Мәғәнәһе
Торатау тауы Ишембай районы өсөн төп билдә һәм үтә тәрән мәғәнәне лә үҙ эсенә ала. Гербтағы аҡ һыҙат менән ҡапланған тау түбәһе Торатауҙың символик һынландырышы. Һыҙаттың аҡ булыуы тауҙың уникаль булыуын һәм эзбизташтан тороуын ғына түгел, ә тыныслыҡта һәм үҙ-ара килешеп йәшәгән халыҡтарҙың уйҙарының яҡты, намыҫтарыны таҙа булыуына ишара.

Йәшел ҡылғанлы яланда Юрматы ырыуы башҡорттарының символы — һарғылт-аҡ шоңҡар кәйелеп оса. Ҡош — ирек, азатлыҡ символы ла, уның ирекле осошта ҡанаттарын йәйеп барыуы төбәктең сәскә атыуы, халҡының эшһөйәр һәм ирекле булыуы тураһында һөйләй.

Ишембай ере, башҡорт нефтен беренсе булып аса, оҙаҡ йылдар нефть сығарыуҙа алғы сафта бара. Район гербында тарихыбыҙағы был бит тә сағылыш таба — мәңгелек ҡояшты һынландырған ҡулса эсендә ҡара нефть түңәрәге. Ҡулсалағы орнамент Ишембай ерендә төрлө милләт халыҡтарының дуҫ һәм татыу йәшәүен сағылдыра.

Ҡара түңәрәк эсендә юрматыларҙың ырыу тамғаһы — тарихи үткәндең кәүҙәләнеше, заманаларҙың бер-береһенә бәйлелеге.

Бөтәһенән дә юғарыраҡ — гербтың өҫкө өлөшөндә икһеҙ-сикһеҙ ғәләм, уның алтынлатылған төҫтә булыуы тәбиғәт ресурстарының байлығы һәм күплеге, ерҙең һәм кеше күңеленең йомартлығына ишара.

## Теркәлеү
**Ишембай районы гербы** Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлдәге 9/129-сы һанлы ҡарары менән раҫлана.

Башҡортостан Республикаһы символдары Дәүләт регистрына 047-се теркәлеү һаны аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһы Дәүләт геральдика регистрына 2985-се теркәлеү һаны аҫтында индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ишембай районы флагы

## Һылтанмалар

* http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/MO/SimvoliMO/MR/Ishimbayskiy.php
Бивняев Виктор Яковлевич

**Бивняев Виктор Яковлевич** (28 декабрь 1948 йыл, Ишембай ҡалаһы) — СССР рәссамы. Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы (1998). 1996 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Рәсәй рәссамдары союзы Көньяҡ рәссамдар ассоциацияһы ағзаһы. 1973 йылдан — республика (Ташкентта 1985 йылға тиклем) төбәк, бөтә рәсәй, бөтә союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

## Биографияһы
Малайҙа һынлы сәнғәткә ҡыҙыҡһыныуҙы Ишембай изо-түңәрәге етәксеһе Иван Михайлович Павлов уята. П. П. Беньков исемендәге Ташкент художество училищеһының театр- декорация бүлеген тамамлай (Үзбәк ССР-ы, 1969).

Ишембай ҡалаһында йәшәй.

Стәрлетамаҡта персональ күргәҙмәһен асыу тантанаһында Башҡортостандың көньяҡ рәссамдар ассоциацияһының рәисе Гөбәйҙуллин Камил былай тип билдәләй:«Уйҙырма, илһам, талант — былар барыһы ла Виктор Бивняев. Рәссам театраль, тамашалы. Виктор Яковлевич Ишембайға 90-сы йылдарҙа әйләнеп ҡайта. Ижадының Ташкент осоро — сағыу, яҡты. Башҡорт осоро уның талантының яңы сифаттарын асып һала. Ул уйҙырма ысынбарлыҡтан, шартлылыҡтан ҡотола башлап ошондай ишаралы, символик һәм образлы ижадҡа килгән кеүек хис тыуа».Автор шул ваҡытта үҙе тураһында былай тип әйтә:Миңә 57 йәш, был йәштә донъяны реаль күрәһең. Мин хөкүмәтебеҙҙең трагедияһын белдереү өсөн аңлы рәүештә ҡараңғы һәм ҡыҙыл төҫтәрҙе мул ҡулланам. Был беҙҙең ҡанлы тарих — Гулагтар, ярлы крәҫтиәндәр, Беслан… 

## Иң мөһиме картиналары

1. Ивановкала яҙ. 1998 йыл. Май. 80 Х 60

2. Пока Юрий Сергеевич. 2003 йыл. Май. 111 х 99,5. (Юрий Сергеевич — Юрий Сергеевич Варюх, Ишембай рәссамы)

3. Йәшен алдынан. 2000 йыл. Май. 100 Х 100.

4. Алмағастар өлгөрә, йәки хәтер 1997 йыл. Май. Күләме: 100 х 90

5. Мальвалар сәскә атҡанда. 2001 йыл. Май. 94 х 85

6. Күпер. Көҙгә ҡарай. 2005 йыл. Май. 100 Х 100.

7. Август. 2004 йыл. Май. 100 Х 100.

8. Оҫтаханала мөйөш 1999 йыл. Оргалит. Май.84 х 95

9. Килеүсе. 2004 йыл. Май. 94 х 97

10. Мораҙым тарлауығы фәрештәләре. 2008 йыл. Оргалит. Ҡағыҙ. Май.

## Әҫәрҙәренең булған урыны

* М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө)
* Үзбәкстандың Дәүләт һынлы сәнғәт музейы (Ташкент)
* Ангрена ҡалаһының картина галереяһы (Үзбәкстан),
* Ишембай картина галереяһы (Ишембай, БР)

## Һылтанмалар

* Союз художников Республики Башкортостан
* http://hallart.ru/ourartists/man-with-white-shadow
* Художник Виктор Бивняев . На сайте http://artageless.com 

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй ҡалалары исемлеге

**Рәсәй ҡалалары исемлегенә** Рәсәй Федерацияһының ҡала статусына эйә булған 1112 ҡалаһы индерелгән, уларҙа йәшәүселәр һаны 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса бирелгән. Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа уларҙы нигеҙләү йәки беренсе тапҡыр телгә алыу даталары күрһәтелгән. Федераль кимәлдәге ҡалалар һәм край, өлкә һәм округ үҙәктәре, республикаларҙың баш ҡалалары (үҙәктәре) төҫлө ячейкалар ярҙамында билдәләнгән.

2014 йылда Рәсәй составына ингән Ҡырым Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы халҡының һаны РФ властары Ҡырым федераль округы территорияһында 2014 йылдың октябрендә үткәрелгән йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса күрһәтелгән, 

## Галерея

## Иҫкәрмәләр
Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы

**Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы** (1 июль 1938 йыл — 22 апрель 2021 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987).

## Биографияһы
Мөфтәдин Мәғәүи улы Ғиләжев 1938 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Түбәнге Аташ ауылында тыуған. 1964 йылда Мәскәү халыҡ сәнғәт университетын тамамлай. 1958 йылдан алып — Кушнаренко, 1966 йылдан башлап — Саҡмағош, 1975 йылдан Илеш район мәҙәниәт йорттарының баянсы-аккомпаниаторы, 1976—1999 йылдарҙа Дүртөйлө ҡалаһы Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. 1960 йылдарҙа йырҙар яҙа башлай. Биш йыр китабы донъя күрә.

Үҙешмәкәр композитор 2021 йылдың 22 апрелендә Дүртөйлө ҡалаһында вафат булды.

## Ижады
400-ҙән ашыу йыр, романс авторы. Вил Ҡазыханов һүҙҙәренә «Сарманай», Риф Мифтахов һүҙҙәренә «Һағындыра тыуған яҡ», Роберт Миңнуллин һүҙҙәренә «Әрем еҫе, әрем тәме», үҙенең һүҙҙәренә «Мин әсәйемде төшөмдә күрҙем», «Минең ҡәҙерлеләрем» һәм башҡа йырҙары халыҡ араһында киң популярлыҡ яулаған.

Мөфтәдин Ғиләжев илебеҙҙең бик күп төбәктәрендә сығыш яһай. Мәскәүҙә Съездар һарайында, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә, Колонналар залында, Ленинград, Ульяновск, Кишинёв, Нижневартовск, Мурманск, Ҡазан һәм башҡа ҡалаларҙа сығыш яһай. Ике тапҡыр киножурналға төшә.

Үҙешмәкәр композиторҙың йырҙарын танылған йырсылар Илфаҡ Смаҡов, Зәки Мәхмүтов, Фән Вәлиәхмәтов, Зөһрә Сәхәбиева, Фәнүнә Сиражетдинова, Асия Смаҡова, Салауат Фәтхетдинов, Рөстәм Асаевтар башҡара.

### Китаптары
* Сарманай: йырҙар. Өфө, 1993.
* Күңелем моңдары: иҫтәлектәр, йырҙар, шиғырҙар. Өфө, 2007.
* Әл дә дуслар бар әле: җырлар. Уфа, 1993.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре 1993
* Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987).

## Хәтер
* 2022 йылдың июль башында ижадсының тыуған ауылында уның музейы асылды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мифтахов Р. Ф. Йөрәктә ҡанатланған йырҙар.//Һоҡланһын бар донъя. Өфө, 1999.
* Салимов А. С. Композитор Муфтадин Гилязев.//На земле Дюртюлинской. М., 1994.

## Һылтанмалар
*
Супетар

**Супетар** (, ) — Хорватиялағы ҡала, Сплит — Далмация жупанияһынан. Брач утрауының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. 1827 йылдан утрауҙың административ үҙәге булып тора. Муниципалитетҡа Супетарҙың үҙәге менән өс тораҡ пункт: Сплит, Шкрип һәм Мирца инә. 

Муниципалитет халҡы 3062 кеше тәшкил итә, был утрауҙа иң ҙур һәм тиҙ үҫешкән ҡала. Материк менән ҡаланы паром бәйләнеше тоташтыра. Паром менән юл Сплиттан Супетарға тиклем 45 минут тәшкил итә. Рәсми теле хорват теле. Утрау туристар араһында популяр булғанлыҡтан, халыҡтың күп өлөшө инглиз, итальян, немец телдәрендә һөйләшә. 

## Тарихы

Супетар урынындағы тәүге ултыраҡ бәләкәй ярымутрауҙаурынлашҡан. Был ултыраҡ беҙҙең эраның башында бөлгөнлөккә төшә. Хәҙерге ваҡытта был урында зыярат урынлашҡан. Һуңғы Урта быуатта Изге Петр ҡултығында яңы ултыраҡ барлыҡҡа килә, ул ҡултыҡ исеме менән атала. 

XVI быуатта Нережишчала (утрау төпкөлөнә 8 км) йәшәгән кешеләр гавань ҡуллана башлағас, хәҙерге ултыраҡ нигеҙләнә. Ҡаланың төп үҫеше XVIII—XIX быуаттарға тура килә, был ваҡытта Супетар Нережишчаның юрисдикцияһы аҫтынан сыға Һәм Брач утрауыныңың административ үҙәге була.

## Иҫтәлекле урындары
Ҡалала Изге Петр сиркәүенең мәхәлләһе менән бәләкәй сиркәү бар, ул 1773 йылда барокко стилендә тергеҙелә. Ошо уҡ ваҡытта уға ҡабырға ғибәҙәтхана өлөшө һәм сиркәү манараһы өҫтәп төҙөлә. Сиркәүҙә XVIII быуаттағы урындағы рәссам Феликс Тирониның картиналары һәм XVII быуаттың билдәһеҙ венеция оҫтаһының алтарь картинаһы урынлашҡан. 

Сиркәүҙең иҫке өлөшөндә хорват яҙыуҙары менән бер нисә ҡәбер ташы бар. 

Сиркәүҙән һул яҡта ҡояш сәғәттәре урынлашҡан, улар аҫтында соҡоп яҙылған «1774» дата менән саркофаг тора. Йәкшәмбе мәктәбе класында XVI—XVII быуаттарҙағы венеция рәссамдарының картиналары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Икенде (мәғәнәләр)

**Икенде**

* Икенде — мосолман намаҙы, һәр нәмәнең күләгәһе үҙенән ике тапҡыр оҙонайғандан алып, ҡояш байый башлағанға тиклем дауам итә.
* Икенде ашы — төштән һуңғы аш.
Ловран

**Ловран** () — Истрия ярымутрауының төньяҡ көнсығышындағы ҡала, Адриатик диңгеҙенең яры буйында, Хорватияның төньяҡ өлөшөндә ята. Кварнер ҡултығы ярында урынлашҡан. Йәйге генә түгел, ҡышҡы популяр курорт булараҡ та билдәле.

## Тарихы

Легендаға ярашлы, рим патрицийы һәм дәүләт эшмәкәре Маркус Агриппа 1-се быуатта хәҙерге ҡала урынында үҙенең йәйге резиденцияһы Тускулумды төҙөгән урында Ловран ҡалаһы барлыҡҡа килгән.

Ловран XIX быуатҡа тиклем урта быуат диңгеҙ үҙәге кеүек билдәле.

XX быуат башында Ловран австро-венгрия юғары ҡатламының киң билдәле ҡышҡы курортына әүерелә. Тик Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына ҡала йәйге ял өсөн курорт урыны һымаҡ үҫешә башлай.

## Иҫтәлекле урындары

* Боронғо ҡала ҡала ҡапҡалары менән.
* 14 быуатта төҙөлгән үрта быуат готик фрескалары һәм глаголик яҙыуҙары менән Изге Юрай Приход сиркәүе.
* 14-се быуатта төҙөлгән Изге Георгий майҙанындағы манара.

## Һылтанмалар

* Туристический сайт о городе
Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы

** Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы **(27 сентябрь 1965 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, запастағы полковник. Афған һуғышында һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһынан Федерация Советы ағзаһы ярҙамсыһы. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. Рәсәй Геройы (2000).

## Биографияһы
Рафиҡ Рәшит улы Ихсанов 1965 йылдың 27 сентябрендә БАССР-ҙың Әлшәй районы Түбәнге Әүрез ауылында тыуған.

Вертолетсы. Полковник (2002). Рәсәй Федерацияһы Геройы (21.04.2000).

1982 йылдың сентябренән Ҡораллы Көстәрҙә. 1986 йылда Һарытау юғары хәрби авиация (вертолет) летчиктары училищеһын тамамлай.

Афғанстанда бер йыл хеҙмәт итә. Хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены менән бүләкләнгән. Аҙаҡ Украинала Львов өлкәһендә хеҙмәт итә. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Рафиҡ Рәшит улы Украина антын ҡабул итергә теләмәгән офицерҙар араһында була һәм хәрби хеҙмәт урынынан китә.

1992 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-Һауа көстәре академияһына уҡырға инә. Академияны тамамлағандан һуң үҙ теләге менән Төньяҡ Кавказда хеҙмәт итә.

Осоу әҙерлеге буйынса эскадрилья командиры урынбаҫары вазифаһынан полк командиры урынбаҫары вазифаһына тиклем ете йыл хеҙмәт итеү осоронда ике чечен кампанияһында ҡатнаша. Һуңынан Хәрби-Һауа көстәренең Байкал аръяғы округында полк командиры вазифаһында хеҙмәт итә.

2000 йылдың 21 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Президентының указы менән Төньяҡ-Кавказ төбәгендәге законһыҙ ҡораллы формированиеларҙы бөтөрөү ваҡытында күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Ихсанов Рафиҡ Рәшит улына «Рәсәй Геройы» исеме бирелә.

2006 йылдан запаста. 2004 йылдан ғаиләһе менән Мәскәүҙә йәшәй. Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы янындағы хәрби, махсус һәм ике яҡлы тәғәйенләнештәге интеллектуаль эшмәкәрлек һөҙөмтәләрен хоҡуҡи яҡлау буйынса Федераль агентлығының генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. 90-сы йылдар аҙағында булдырылған Советтар Союзы Геройҙары һәм Рәсәй Геройҙары ярҙам Фондының (Мәскәү ҡалаһы) йәмәғәтселек башланғысында вице-президенты булып тора.

## Батырлыҡ
«Чечен республикаһында һауа тактик десантын төшөргәндә эйәреүсе вертолеттарҙың береһе бәреп төшөрөлә. Вертолет һауала яна башлай. Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы экипажға һикерергә команда бирә. Ергә төшкәндән һуң ике минут эсендә экипаж парашюттары менән боевиктарҙың танау аҫтынан эвакуациялана».

## Наградалары
«СССР ҡораллы көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» III дәрәжә орден (05.05.1988), миҙалдар менән бүләкләнә.

## Әҙәбиәт
Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Полковник Рафиҡ рәшит улы Ихсанов. потаенной Интервью «бөтә тауышҡа» № 6-2006 
* Ихсан рәсәй геройы Рафиҡ: кесе тыуған илгә һәр ваҡыт әҙер булыуын үҙегеҙгә

* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Әбдер

**Әбдер** (*Абдыр, Байкамал*; ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районы ауылы. Дәрүиш ауыл биләмәһе составына керә.

## Тарихы
Ауылға ҡара табын ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. Беренсе тапҡыр 1776 йылда телгә алына. XVIII быуатта Әбдер һәм Собханғол ауылдары ҡушыла. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Күк Йүргәк улусы составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Самохужин Хәбир Шаһи улы (1930—1998) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Ғәббәсов Рәдис Хәбрәхмән улы (1962—1981) — Афған һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордны кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002.- с.400.

## Һылтанмалар
* 
* Деревня Абдырова (Байкамалова)
*
Тимерле (Тәйрүк ҡушылдығы)

**Тимерле**, **Темерле** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы йылға, Тайрук йылғаһының ҡушылдығы. Урыҫса *Темерля*тигән яҙылышы ла осрай. Йылға системаһы: → Тәйрүк → Ағиҙел → Кама → Волга.

Ишембай ҡалаһының көнсығышында, Смаҡай ауылынан саҡ ҡына өҫтәрәк Тәйрүк йылғаһына килеп ҡушыла. Тимерле йылғаһы Кесе Байыҡ ауылы аша ағып ята.

Йылға тамағы — диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә.

## Топографик карта

## Иҫкәрмәләр
Гражданлыҡ

**Гражданлыҡ** — физик шәхес менән дәүләттең үҙ-ара хоҡуҡтар һәм бурыстар бергәлегендә сағылдырылған тотороҡло хоҡуҡи бәйләнеше. Гражданлыҡ эйә булыу – шәхестең закон тарафынан танылған барлыҡ хоҡуҡтар һәм иректәр менән тулыһынса тәьмин ителеүе, ил эсендә, шул. уҡ унан ситтә уның яҡланыуы тәүшарты.

БАССР‑ҙа гражданлыҡ институты БАССР-ҙың 1937 (17-се статья) һәм 1978 (28-се статья) йылғы Конституцияларында нығытыла, улар буйынса БАССР-ҙың һәр гражданы РСФСР һәм СССР гражданы була. Гражданлыҡ алыу һәм юғалтыу нигеҙҙәре, тәртибе СССР-ҙың гражданлыҡ т-дағы законы менән билдәләнә. БССР-ҙың гражданлыҡ т-дағы законы нигеҙендә БССР-ҙың 1990 йыл 26 декабрь законы менән БССР Конституцияһына Гражданлыҡ мәсьәләләрен көйләүҙе билдәләүсе норма индерелә. Артабан, РФ-та гражданлыҡ уртаҡ булыу принцибына нигеҙләнеп, БР Конституцияһынан БР гражданлыҡ т‑дағы положениелар алып ташлана. РФ-тың 1993 йыл Конституцияһына (6-сы, 17–64-се статьялар) һәм 2002 йыл 31 майындағы «РФ гражданлығы тураһында» Федераль Законға ярашлы, гражданлыҡ бәйле бөтә мәсьәләләрҙе федераль ҡануниәт көйләй.

## Әҙәбиәт
Ҡыяуыҡ (Егән ҡушылдығы)

**Ҡыяуыҡ** () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районыдағы йылға, Егән йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылғалар системаһы: Ҡыяуыҡ → Егән → Ағиҙел→ Кама → Волга. Йылғаның оҙонлоғо 18 км. Һыуы биләгән майҙан 76,3 км².

Ҡыяуыҡҡа Уҫы, Ҡарамалы йылғалары ҡоя.

Йылға башы урман биләмәһендә, Әхмәр һәм Барский урмандары араһында. Р-316 автомобиль юлы аша үтә.

Ҡыяуыҡ һәм Йәнырыҫ ауылдары Ҡыяуыҡ йылғаһы буйында ултыра. Йәнырыҫ ауылынан һуң йылғаның урыҫса атамаһы *Кияукова*

Ҡыяуыҡ  ауылына яҡын ғына йылғала  быуа быуылған.
## Атаманың килеп сығышы
Ҡыя — урыҫса 'косая, наклонная' тигәнде аңлата, -уыҡ — һөҙҙең суффиксы («Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге», 1980, С.100).

## Иҫтәлекле урындары
Ҡыяуыҡ йылғаһы буйында Йәнырыҫ ауылы янында мамонт һөлдәһе — тештәре, метр ярым оҙонлоғондағы һуҡҡы тештәре (бивни) һәм башҡа һөйәктәре табыла. Был табылмалар ҡиммәтле экспонаттар булараҡ, Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла.

Урындағы халыҡ әйтеүенсә, Екатерина II заманындағы тәңкәләр ҙә табыла.

## Топографик карта

*  — верхнее течение
* http://bashmap.narod.ru/N40/N-40-077.jpg,   — среднее и нижнее течение

## Һылтанмалар

* 

## Иҫкәрмәләр
Бурансы (Ишембай)

**Бурансы** — Ишембай ҡалаһының Перегонный биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан тарихи урын. Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында, ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ята

## Тарихы
Бурансы 40 хужалыҡта 219 кешеһе булған ҙуо ауыл булараҡ 1795 йылдан билдәле. Атамаһы ошо ауылға нигеҙ һалыусы Бурансы исеменән бирелгән. Был ауылда йәшәгән уның улдары һәм ейәндәре билдәле. Оло улы Әбйәлил (1754-?), уның балалары Һатуси, Ишбай, Ғөбәйҙулла, Хибәтулла. Икенсе улы Өмөтбай Буранчин (1778-?), уның улдары Мөфтәхитдин, Сәйфитдин, Шәмсетдин, Күсәрбай һәм Асылбай Өмөтбаевтар. Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Түбәнге-Бурансы ауылы булған, хәҙер уның урынында Ишембай нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы төҙөлгән.

1834 йылдағы VIII иҫәп алыуға төп ауылдан бер өлөш кеше айырылып сыға һәм 4 саҡрым ерҙә, Ағиҙел йылғаһының һул яғында 7 хужалыҡта 82 кешеһе менән яңы ауылға нигеҙ һала. Рәсми ҡағыҙҙарҙа уның исеме Түбәнге Бурансы тип атала, ә иҫке ауыл Үрге Бурансы ауылы тип йөрөтөлә, унда 12 хужалыҡта 129 кеше ҡала. Яңы ауылда халыҡ әкренләп арта. X ревизия буйынса Түбәнге Бурансыла 20 хужалыҡта 211 кеше йәшәгән., икенсеһендә 30 — йорт һәм 132 кеше. 1920 йылда Түбәнге Бурансыла 335, Үрге Бурансыла — 192 кеше иҫәпләнгән; хужалыҡтар ярашлы рәүештә, 64 һәм 35. Шуға ла атама Түбәнге Бурансынан Үрге Бурансыға күсерелә. 1925 йылда Түбәнге Бурансы бөтә, ә ауыл халҡы Ирек. ауылына күсеп ултыра. Был ойконим рәсми документтарҙа Иҫке Бурансы тип атала.

1929 йылда экспедиция етәксеһе геолог Блохин Алексей Александрович, тарихи дәлилдәргә таянып, нефть ятҡылыҡтарын табыу өсөн картала өс нөктәне, Түбәнге Бурансы, Ишембай, Көҫәпҡол ауылдарын һайлай.

И. М. . Губкин 1932 йылда үҙе асҡан Ишембай нефть ятҡылығын Түбәнге Бурансы ятҡылығы тип атай: *[[Ишембай нефть ятҡылығы]], Стәрлетамаҡ йәки Түбәнге Бурансы ятҡылығы Ағиҙел йылғаһы буйлап Башҡорт АССР-ы Сәтрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан. *

1939 йылда Бурансы ауылында Бурансы нефть ятҡылығы асыла.

1940 йылда ауылИшембай ҡалаһы составына инә. Перегонный биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан.

## Транспорты

* 1-се һанлы ҡала автобусы Ишембай районы маршруты «Автовокзал — Перегонный биҫтәһе»

## Әҙәбиәт
Деревня Буранчино. энц. Башкортостан,
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  
* http://old.ufagen.ru/places/ishimbayskiy/buranchino_ishimbay.html
Адмирал Макаров урамы (Өфө)

**Адмирал Макаров урамы** Өфө ҡалаһынының Орджоникидзе һәм Октябрь райондары сигендә урынлашҡан. 

ОКАТО коды — 80401384000

Рәсәй, Шота Руставели, Трамвай урамдары менән уратылып алынған. Шулай уҡ Генерал Панфилов һәм Ужгород урамдарын киҫеп үтә.

Урамға исем диңгеҙ офицеры, адмирал Степан Осипович Макаров (1848—1904) хөрмәтенә бирелгән. Урам исеме 1964 йылдың 8 апрелендә раҫлана (адмиралдың вафат булыуының 60 йыллығына 1904 йылдың 13 апрелендә бирелә).

## Һылтанмалар

* Яндекс-панорама (разворот камеры с ул. Трамвайная)
Маннанов Шакир Фәтих улы

**Маннанов Шакир Фәтих улы** (1 октябрь 1917 йыл — 23 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.

## Биографияһы
Шакир Фәтих улы Маннанов (рус телендәге ҡайһы бер документтарҙа Фатыхович, Фаттыхович) 1917 йылдың 1 октябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.

260-сы уҡсылар дивизияһы 1030-сы уҡсылар полкының 76 миллиметрлы пушкаһы расчеты командиры.

1943 йылдың 6 декабрендә һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн сержант Маннанов Шакир Фәтих улы 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 57717).

1944 йылдың июль башында Украинаның Волынь өлкәһендәге Ковель ҡалаһы өсөн барған һуғышта 260-сы уҡсылар дивизияһы 1030-сы уҡсылар полкының сержант Ш. Ф. Маннанов командалыҡ иткән 76 миллиметрлы пушкаһы расчеты (1-се Белоруссия фронтының 47-се армияһы) дошман дзотын, ике пулемёт нөктәһен юҡ итә һәм бер отделениенан күберәк дошман һалдатын ҡырып һала.

1944 йылдың 5 сентябрендә һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн сержант Маннанов Шакир Фәтих улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 4212).

1944 йылдың 21 сентябрендә Польшала Шамоцин тораҡ пункты өсөн барған һуғышта сержант Шакир Маннанов, артиллерия батареяһы составында һуғышып, дошмандың ике пулемётын, дзотын һәм 15-кә яҡын дошман һалдатын юҡ итә. Орудие сафтан сыҡҡандан һуң ҡурҡыу белмәҫ артиллерист пехота ғәскәре сафында һуғышты дауам итә, автомат уты менән ундан ашыу фашисты ҡырып һала.

СССР Верховный Советы Президиумының 1945 йылдың 22 февралендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгене өсөн сержант Маннанов Шакир Фатих улы 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 9), Дан орденнының тулы кавалеры була.

Старшина булып демобилизациялана.

«Утыҙ ете яҡташыбыҙ Дан орденының тулы кавалерҙары булды (ил буйынса тотош алғанда улар ни бары 2,5 меңдән саҡ ҡына артығыраҡ), тик уларҙың береһе генә дүрт Дан Орденын тағып йөрөүгә өлгәшә. Ул — Маннанов. 1960-сы йылдар аҙағында уға икенсе тапҡыр 3-сө дәрәжә Дан орденын тапшыралар. Хәҙер ни өсөн 3-сө дәрәжә Дан орденын ҡабатлап тапшырылыуын беҙ белә алмайбыҙ (Шакир Фәтих улы 1973 йылда вафат була): моғайын, беренсе орденын алып өлгөрмәҫ борон Маннанов батырлығы өсөн тағы ла наградаға тәҡдим ителгәндер, күп йылдар үткәс, награда геройҙы эҙләп таба.».

Шакир Фәтих улы Маннанов 1954—1972 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Октябрский ауылындағы элемтә бүлексәһендә эшләй.

1973 йылдың 23 апрелендә вафат була.

## Хәтер
Октябрский ауылы мәҙәниәт йорто бинаһына Ш. Ф. Маннановҡа арнап мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреев Г. И., Вакуров И. Д. Солдатская слава. — М., 1976. Кн. 4.
* Ерошин А. Е. Не ради славы.- М., 1969.
* 
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 5. — Уфа, 1985

## Һылтанмалар
* 
*
Сәхәбетдинов Риф Рәйес улы

**Сәхәбетдинов Риф Рәйес улы ** (9 декабрь 1955 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, авиация генерал-майоры (2003). Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә, Тажикстандағы тыныслыҡ миссияһында һәм Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операцияларҙа ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби осоусыһы, Рәсәй Геройы (2001).

## Биографияһы
Риф Рәйес улы Сәхәбетдинов 1955 йылдың 9 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1963—1971 йылдарҙа Риф Рәйес улы Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Келәш ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәптә уҡый.

1973 йылда Өфө ҡалаһының 15-се урта мәктәбен тамамлай. 1973 йылдан Ҡораллы Көстәрҙә. Сызрань юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһын (1977), Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын (1988) тамамлай.

Монголияла, Карпат яны хәрби округында, Төркөстан хәрби округында, Төньяҡ ғәскәр төркөмөндә, Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмөндә, Мәскәү хәрби округында, Тажикстанда, Төньяҡ Кавказ хәрби округында, Ленинград хәрби округында хеҙмәт итә. Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, Тажикстанда тыныслыҡ миссияһында, Төньяҡ Кавказда террорға ҡаршы операцияла ҡатнаша.

Төньяҡ-Кавказ төбәгендә террорға ҡаршы операция барышында законһыҙ ҡораллы формированиеларҙы юҡ итеүҙә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы, һәм 237 уңышлы хәрби осошо өсөн армия авиацияһы берләшмәһе начальнигы полковник Сәхәбетдинов Риф Рәйес улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.

Хәрби һауа көстәрендә авиация начальнигы — 6 А хәрби һауа көстәренең авиация буйынса һәм һауа һөжүменән һаҡланыу командующийы урынбаҫары булып хеҙмәт итә (Санкт-Петербург ҡалаһы).

2007 йылдан запаста. Башҡортостан Республикаһының Санкт-Петербург ҡалаһында Даими Вәкиле булып эшләй.

Афғанстанда хеҙмәт иткән осорҙа, бер хәрби осош ваҡытында, ярҙам тураһында сигнал ҡабул итә. Ергә ултырғандан һуң, уның вертолет бортына (МИ-24) яраланған 12 хәрби хеҙмәткәрҙе тейәйҙәр. «Артыҡ йөк» булыуға ҡарамаҫтан, «самолет һымаҡ» тиҙлек арттырып һәм тарлауыҡҡа «сумып» осоп китергә ҡарар ҡабул итә. Хәүеф ҙур булыуына ҡарамаҫтан, машинаны һауаға күтәрә һәм яралыларҙы дислокация урынына күсерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы
* «Алтын йондоҙ» миҙалы.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Өсөнсө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены
* Батырлыҡ ордены
* 25 миҙал
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби осоусыһы
* Хәрби лётчик-снайпер

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
* Герой России Риф  Сахабутдинов: Открытие парка «Патриот» - важный шаг в воспитании молодежи. ИА «Башинформ», 1 июня 2022 года