open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Енсиәтселек

**Енсиәтселек** - () - ( -  «енес») — енесе йәки гендеры буйынса кешегә кәмһетеп ҡарау йәки дискриминация  Билдәле бер енескә насар ҡараш, антипатия.

Шулай уҡ енсиәтселек патриархат яҡлылар йәки ҡатын-ҡыҙҙы иҙеү яҡлылар идеологияһы тигән фекер ҙә бар

Енсиәтселек патриархат  кеүек үк донъяла киң таралған һәм әле лә хатта күпмелер демократик һәм эгалитар һаналған йәмғиәттәрҙә лә осрай

Хәҙерге заман йәмғиәттәрендә  *йәшерен сексизм* да осрай: улар ҡатын-ҡыҙҙы дискриминациялау бөткән тип белдерә һәм  гендер тигеҙһеҙлеге һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау тураһындағы  сығыштарҙы кире ҡаға. .

Дошмандарса енсиәтселек менән бер рәттән *игелекле енсиәтселек*  тә бар — был инде ҡатын-ҡыҙҙы саф, көсһөҙ, ирҙәр яҡлауына мохтаж заттар итеп күрһәтеү идеаллаштырыу.

## Этимологияһы
«Сексизм» һүҙен АҠШ-та феминистар хәрәкәте ағзалары  «расизм» һүҙенә оҡшаштырып уйлап сығарған. Феминистик теория һәм гендер тикшеренеүҙәре енсиәтселекте социаль һәм гуманитар фәндәр даирәһенә лә индереп ебәрә.

«Сексизм» психологик  әҙәбиәткә лә хас. 

## Енсиәтселек идеологияһы
Енсиәтселек идеологияһының бинар гендер системаһы кешеләрҙе ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ тип бүлә, уларҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуя, туранан-тура йәи ситләтеп ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙан өҫтөнөрәк ҡуя. Иҡтисади,  социальн һәм сәйәси тигеҙһеҙлекте улар тәбиғәттән бирелмеш айырма менән аңлата и.

## Шулай уҡ ҡара
* Гендер
* Бинарная гендерная система
* Гендерные стереотипы
* Гендерная роль
* Феминизм
* Привилегия (социальное неравенство)
* Мизогиния
* Гендерное насилие
* Традиционализм
* Маскулизм
* Язык вражды

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
#  
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Изге Павел сиркәүе (Страсбург)

**Изге Павел сиркәүе** (*Église Saint-Paul*) — Страсбургта неоготик ғибәҙәтхана, ҡаланың тарихи үҙәгендә, унан көнсығышҡа ҡарай, Изге Елена утрауында (îlot Sainte-Hélène),Gallia. трамвай туҡталышынан алыҫ түгел  урынлашҡан.

Сиркәүҙең төҙөлөшө 1892 йылдан алып 1897 йылға тиклем архитектор Луи Мюллер (1842—1898) тарафынан алып барыла. Башта бында немец хәрби гарнизонының протестант сиркәүе урынлаша. 76 метр бейеклектәге ике манаралы фасад стиле буйынса Марбургтағы Изге Елизавета соборын хәтерләтә.  1919 йылда Эльзастың Францияға әйләнеп ҡайтыуы   менән бина Эльзас-Лотарингия реформатор общинаһының  мәхәллә сиркәүенә тапшырыла. 1944 йылда сиркәү америка һәм инглиз бомбаларынан зыян күрә. 2009 йылдың майында көньяҡ башня  фасадының  реставрация эштәре башлана.

Иҫтәлекле ҡомартҡылары булып ҡорамдың органы  тора, ул  Эберхард Фридрих Валькер оҫтаханаһында эшләнгән.
Файл:Strasbourg StPaul04.JPG|Интерьер
Файл:Strasbourg StPaul09.JPG|Кафедра
Файл:Strasbourg StPaul16.JPG| Валькер органы
Файл:Strasbourg StPaul 2011-09.jpg|2011 йылдағы ремонт


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Протестантизм во Франции

## Иҫкәрмәләр
Феррейн дарыуханаһы

**Феррейн дарыуханаһы** — Мәскәүҙәге элекке шәхси дарыухана. XX быуатҡа тиклем Мәскәүҙә 8 шәхси дарыухана булған. Феррейн дарыуханаһы (совет осоронда — «Аптека № 1») Никольская урамының аҙағында, 19-21 йорттарҙа 1-се ҡоролмала урынлаша.

## Тарихы
1701 йылдың 22 декабрендә Пётр I **дарыухана эше тураһында** указ индерә.

Даниил Гурчин икенсе льготалы ҡағыҙ ала (беренсеһен Готфрид Иоганн Грегориус ала) һәм 1701 йылдың 28 декабрендә Мясниницкия урамында дарыухана бинаһын төҙөй.

1764 йылда дарыухананы Тобиас Майер, 1765 йылда — Иоахим Даниил Лютый, ә 1773 йылда — Готлиб Гильдебрандт һәм Андрей Линдграф һатып ала. 1832 йылда дарыухананы Карл Иванович Феррейн һатып ала һәм Никольская урамына, сауҙагәр К. К. Шильбахтан һатып алған бинаға күсерә.

1881 йылда предприятие хеҙмәткәрҙәре эшен дәртләндереү өсөн Феррейн яңылыҡ индерә. Ул үҙенең хеҙмәткәрҙәренә компания килеме өлөшөндә ҡатнашыу мөмкинлеге бирә.

1887 йылда Карл Иванович вафат булғандан һуң дарыухана уның улы Феррейн Владимир Карловичкә күсә. Владимир Карлович дарыуханаға клиенттар йәлеп итеү өсөн үҙенсәлекле ысулдар уйлап таба. Яҡшы дарыуҙар әҙерләү өсөн иң яҡшы фармацевтик ингредиент тип айыу майы иҫәпләнә, шуға күрә Владимир Карлович айыу һатып ала. Һәр көн уны ҡала фонтанына һыу эсерергә алып йөрөйҙәр. Айыу үлгәндән һуң уның ҡарасҡыһын дарыухананың икенсе ҡатына ҡуялар.

1902 йылда Владимир Карлович Феррейн «В. К. Феррейн» ширҡәте булдыра.

Ширҡәткә яңы дарыуханалар инә: Арбатта, Серпухов майҙанында, Тверь урамында — химик лаборатория, аналитик лаборатория, химик продукт фабрикаһы, дарыу үләндәре плантацияһы.

1914 йылда В. К. Феррейн фирмаһында 1000-дән ашыу хеҙмәткәр иҫәпләнә, шулар араһынан йөҙҙән ашыу кеше юғары медицина белемгә, ә өс кеше ғилми дәрәжәгә эйә була. Дарыуҙарҙан тыш, хушбуй, одеколон, башҡа парфюмерия-косметика тауарҙары, шулай уҡ «медицина» шараптары: портвейн, малага, херес, мадера етештерелә.

1917 йылда дарыухана национализациялана. Совет осоронда Никольская урамындағы бинала дарыухана эшләүен дауам итә. Бында революцияға тиклемге интерьер һаҡлана. 1990 йылда бина реконструкцияға ябыла, Мәскәү мэры Юрий Лужков мәскәүлеләргә, бында артабан да дарыухана була тип вәғәҙә бирә. Шуға ҡарамаҫтан, реконструкциянан һуң «Аптека № 1» урынына «Баккара» француз гәлсәре бутигы асыла.

## Архитектураһы
1899 йылда архитектор Адольф Эрихсон эклектика рухында бинаны яңынан төҙөй. Никольская урамына сыҡҡан яҡ неоренессанс биҙәк менән биҙәлгән. Дарыухана бинаһының 2 ҡаты бар.

## Иҫкәрмәләр
Енсиәт

[thumb|right|Енес символдары: ҡатын-ҡыҙ (һулда), ир-ат (уңда). [Венера (мифология)|Венера һәм Марс символдары.]]

**Енсиәт** -   -( - «зат») — ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ заттарын ҡылыҡһырлаған спектр. Контексҡа ярашлы бындай ҡылыҡһырламаларға  социаль структура (атап әйткәндә, гендер роле һәм башҡа социаль роль) йәки гендер тап килешлеге инеүе мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа «гендер» һүҙе   «енес» төшөнсәһе менән синоним тип һанайҙар,әммә башта иһә «гендер» термины ҡапма-ҡаршы маҡсатта ҡулланылған.

«Гендер» термины феминизм үҫеше һәм гендер тикшеренеүҙәре арҡаһында киң ҡулланыла башлай. Башлыса феминист авторҙар кешеләр араһындағы айырманы тәбиғи сәбәптәр менән түгел, ә  социаль процестар менән бәйле һанай. 

Күпселек сығанаҡтар  гендерҙы  «социаль енес» тип билдәләһә лә, хәҙерге заман феминистик һәм гендер тикшеренеүҙәр бындай аңлатманы иҫкергән тип һанай.

## Төшөнсә тарихы
Көнбайыш фәндә енес һәм гендер төшөнсәләрендә терминологик айырманы сексолог Джон Мани  1955 йылда  транссексуаллекте һәм интерсексте өйрәнеүгә арналған хеҙмәттәрендә телгә ала. Әммә «гендер» төшөнсәһе  1970-се йылдар башында ғына  феминистик хәрәкәт һәм  феминистик теория үҫеше менән бәйле киң ҡулланышҡа инә. Феминистик теоретиктар  «гендер» төшөнсәһен  аналитик категория итеп  биологияға бәйле енси сифаттарын ҡылыҡ-фиғелдән  айырмлау өсөн ҡуллана .

Совет осоронан һуңғы фәнгә  «гендер» төшөнсәһе  1980-се һәм 1990-сы йылдарҙа  гендер тикшеренеүҙәре менән килеп инә. Бөгөн «гендер» төшөнсәһе  «енес» төшөнсәһенә ҡаршы ҡуйылып беҙҙең илдә генә түгел, бөтә донъяла күп мәғәнәлә, атап әйткәндә  социаль фәндәрҙә ҡулланыла

## Шулай уҡ ҡарагыҙ

* Енси тигеҙлек
* Енси тигеҙһеҙлек
* Енсиәт роле
* Енсиәтселек
* Гетеросексуаллек
* Гомосексуаллек

## Иҫкәрмәләр
Өсөйлө-Саҡлау

**Өсөйлө Саҡлау** (*Өҫкө Саҡлау, Юғары Саҡлау*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 82 ир затлы башҡорт һәм 64 татар (дәүләт крәҫтиәне); 1870 йылда — 388 татар һәм 103 башҡорт; 1912 йылда — 601 татар һәм 276 башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Чукмарлы

**Чукмарлы** (*Суҡмарлы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Иғәнә йылғаһының һул ҡушылдығы буйында, Сарман ауылынан көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең һәм байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең-Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, икмәк магазины, 3 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 29 башҡорт; 1834 йылда — 131 башҡорт (1952 йылда 25 аҫаба башҡорт ғаиләһе Нөркәй, Имән, Сөлөк, Саҡлау ауылдарынан килеп бында төпләнә); 1859 йылда — 147 ир затлы аҫаба башҡорт; 1912 йылда — 1167 аҫаба башҡорт һәм 465 татар иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
МДУ ғалимдары аллеяһы

**Ғалимдар аллеяһы** — мемориал-парк ансамбле, Воробьевы горы яғынан Мәскәү дәүләт университетының төп бинаһына ингән ерҙең ҡаршыһында урынлашҡан. Фонтанлы бассейн буйлап урынлаштырылған Рәсәй фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренә ҡуйылған ун ике һәйкәл-бюстан тора. Скульптуралар бассейндың борттары буйлап симметрик урынлашҡандар — һәр яҡтан алты. Монументтар 1949—1953 йылдарҙа төҙөлә.

## Тарихы
Һәйкәлдәр 1953 йылда ҡуйыла. Художестволы күргәҙмәләр һәм панорамалар дирекцияһы Мәскәү дәүләт университеты төп бинаһының архитекторҙары менән берлектә бөтә статуялар өсөн берҙәм параметрҙар билдәләйҙәр: бейеклеге — 104 сантиметр, скульптура башының бейеклеге — 47 сантиметр, һәр постаменттың үлсәмдәре — 202,5-кә 202,5 сантиметр.

2004 йылда «Ғалимдар аллеяһы» архитектура-парк ансамбле һәм 12 бюст, Мәскәү Хөкүмәтенең 2004 йылдың 20 декабрендәге 2535-РП һанлы бойороғо менән, төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булараҡ, Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелә..

2017 йылда аллея реставрациялана. Мәскәү ҡалаһы мәҙәни мираҫ департаменты етәксеһе Алексей Емельянов ремонт алдынан комплекс торошон ошолай тасуирлай: 
Эш барышында белгестәр бюстарҙы бысрағынан таҙарталар, ярыҡтарҙы һәм йөйҙәрҙе махсус минераль һәм полимер состав менән тултыралар, килтерелгән зыянды бөтөрәләр, тирә-яҡ мөхиттең кире йоғонтоһонан һаҡлар һәм артабан емерелеүҙе булдырмаҫ өсөн боҙолоуҙан һаҡлаусы состав менән ҡаплайҙар. Монументтарҙың нигеҙен, ҡырмыҫҡа иләүе барлыҡҡа килгән ерҙәрҙә, махсус биоцид препараттар менән эшкәртәләр.

## Һәйкәл исемлеге

## Галереяһы




## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
# 
# 
# 
# 
#
Мортыштамаҡ (Сарман районы)

**Муртыштамаҡ**  (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.

1870 йылда ауылда 2 тирмән, 4 бакалея кибете, хужалыҡ магазины; XX быуат башында — 3 мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 тимерлек теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 129 башҡорт һәм 21 яһаҡлы татар; 1834 йылда — 228 башҡорт, 23 татар һәм 7 типтәр; 1870 йылда — 768 башҡорт һәм 93 татар; 1912 йылда — 1599 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* **[[Фәйруша Монасипов|Фәйзулла Монасип улы Ураҙмәтов]]** — хәрби эшмәкәр. Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Ҡормаш (Сарман районы)

**Ҡормаш**  (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһынан 1 км һәм Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.

1848 йылда ауылда мәсет теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 57 башҡорт һәм 8 типтәр; 1834 йылда — 48 аҫаба башҡорт һәм 75 керҙәш башҡорт (1850 йылдан типтәрҙәр составында); 1912 йылда — 212 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Татар Ҡарамалыһы

**Татар Ҡарамалыһы** (*Ҡарамалы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## Атамаһы
Урыҫтар йәшәгән Ҡарамалы (хәҙер Александровка) ауылы менән бутамаҫ өсөн мосолмандар йәшәгән шул уҡ исемдәге ауыл Татар Ҡарамалыһы тип атала.

## География
Ауыл Ҡарамалы йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка-Ҡарамалы административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 136 башҡорт, 112 татар һәм 9 типтәр; 1859 йылда — 108 ир затлы татар һәм 159 ир затлы башҡорт; 1912 йылда — 133 ихатала 464 аҫаба башҡорт һәм 89 ихатала ? дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* Ғөбәйҙулла Яманғолов (1791—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Кәүжиәк

**Кәүжиәк** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1744 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 3 мәсет, 2 мәҙрәсә, тимерлек, хужалыҡ магазины, 4 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 32 башҡорт, 78 яһаҡлы татар һәм 111 типтәр; 1870 йылда — 425 типтәр, 275 татар һәм 194 башҡорт; 1912 йылда — 528 аҫаба башҡорт, 404 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) һәм 733 типтәр иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Әхмәт

**Иҫке Әхмәт** (*Иҫке Әхмәтабыҙ, Түбәнге Әхмәт*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға 1670-се йылдарҙа байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауылды нигеҙләүсе *Әхмәт абыҙ*, Туйкә абыҙ (Туйкә ауылы уның исеме буйынса аталған) менән бергә Минзәлә ҡалаһы тирәһендә 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалына етәкселек иткән. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.

Ауыл кешеләре Яңы Әхмәт (Әхмәтабыҙ) ауылына нигеҙ һала.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 19 башҡорт, 11 яһаҡлы татар һәм 87 типтәр; 1834 йылда — 63 башҡорт һәм 90 типтәр; 1870 йылда — 350 башҡорт һәм 19 татар (титпәрҙәр күрше Яңы Әхмәт ауылына күскән); 1912 йылда — 209 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Әхмәт

**Яңа Әхмәт** (*Яңы Әхмәтабыҙ, Юғары Әхмәт*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары — Иҫке Әхмәт ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, 2 тимерлек, тирмән, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 79 башҡорт һәм 18 типтәр; 1816 йылда — 126 башҡорт (13 башҡорт Кәүжиәк һәм Ҡарамалы ауылдарына күсә, 15 башҡорт Сураш ауылынан килеп төпләнә) һәм 21 типтәр; 1834 йылда — 180 башҡорт һәм 25 типтәр; 1912 йылда — 775 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Татар Мышығаһы

**Татар-Мышыға** (*Мышыға, Мошоға*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.

## География
Ауыл Мышыға йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайышҡа табан ? км (31 саҡрым) алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1638 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево? административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, 3 тирмән, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 184 башҡорт һәм 19 типтәр; 1848 йылда — 425 башҡорт һәм 105 типтәр (татар, мишәр, мари); 1902 йылда — 503 ир затлы башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* Әбделсәлих Әбделмәнов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Хужамәт

**Хужамәт** (*Күзәмбәт, Ҡужөмбәт*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.

## География
Ауыл Урғаҙы йылғаһы буйында, Ҡазан—Өфө автомобиль юлында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1734 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

XX быуат башында ауылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, мәҙрәсә, 3 һыу тирмәне, 20 кибет, почта станцияһы, тимерлек, баҙар теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 80 башҡорт һәм 78 типтәр; 1834 йылда — 119 ир затлы башҡорт һәм 67 типтәр; 1870 йылда — 193 башҡорт, 207 типтәр һәм 47 татар; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр һәм 72 татар иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Баҡсаһарай (Минзәлә районы)

**Баҡсаһарай** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.

## География
Ауыл Минзәлә ҡалаһынан көнбайышҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға 1911 йылда байлар ырыуы татарҙары — Тауаҫты Байлар ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙенә Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.

1925 йылда мәсет төҙөлә, 1928 йылда башланғыс мәктәп асыла.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы составына керә.

## Халҡы
1912 йылда ауылда 97 башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Бирмингем (Алабама)

**Бирмингем** (ингл.  Birmingham ) — Америка Ҡушма штаттарының Алабама штатындағы ҙур ҡала . 2010 йылда ҡала халҡы 212 237 кеше тәшкил итә, ә агломерацияһындағы халыҡ һаны — миллиондан ашыу кеше.

Бирменгем 1871 йылда, АҠШ-та Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң нигеҙләнгән. Ҡаланың исеме Британияның Бирмингем ҡалаһы, Берләшкән короллектең иң эре сәнәғәт үҙәге, хөрмәтенә аталған. Бирмингем ҡалаһы Көньяҡ Американың мөһим индустриаль үҙәге иҫәбендә тора. Ғәҙәттә, Бирмингем сәнәғәтенең нигеҙен металлургия тәшкил итә, шунлыҡтан ҡалаға «Көньяҡ Питтсбург» (ингл.  Pittsburgh of The the South) ҡушаматы бирелгән. Бирмингемдың икенсе ҡушаматы — «Магик ҡала» (ингл.  The City Magic).

## Географияһы
АҠШ статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡаланың дөйөм майҙаны — 393 км², шуның 388 км² ҡоро ергә тура килә һәм 5,2 км² — һыу ресурстары. Ҡала майҙанының барлығы 1,34 процентын һыу биләй. Бирмингем ҡалаһы Кахаб йылғаһы янында урынлашҡан.

Бирмингемда дымлы субтропик климат. Бирмингем (*Cfa* Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһына ярашлы) йәй эҫе, ҡышы йомшаҡ, йыл дауамында ямғырҙар мул яуа.

* Йыллыҡ уртаса температура — +17,3 C°
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,7 м/с
* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 70 %





## Халыҡ
2010 йылда алынған халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны— 212 237 кеше, (кеше тығыҙлығы — 561 кеше/км²).

## Биналар
2014 йылға ҡарата Алабама штатында бейеклеге 80 метрҙан ашыу 15 бина бар: шуларҙың етәүһе Бирмингемда тора.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* : Хитати
* : Гверу
* : Секешфехервар
* : Помильяно-д’Арко
* : Винница
* : Аньшань
* : Пльзень
* : Эль-Карак
* : 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* ҘРЭ|Бирмингем|3|551
* Ҡаланың рәсми сайты
* Бирмингем тураһында вики-сайт
Иҫке Имән

**Иҫке Имән** (*Имән, Көтөүсаз, Көтөүсаз-Имән*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Көтөүсаз йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, тимерлек, икмәк магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 65 башҡорт, 134 яһаҡлы татар һәм 4 типтәр; 1870 йылда — 646 башҡорт, 283 татар һәм 39 типтәр (8 башҡорт ғаиләһе Чукмарлы ауылына, ә татарҙар Яңы Имән ауылына күсә); 1912 йылда — 1158 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Помильяно-д’Арко

**Помильяно-д’Арко** () — Италия коммунаһы. Ул Кампания төбәгенең Неаполь провинцияһында урынлашҡан.

2008 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың халыҡ һаны 39 660 кеше тәшкил итә. Бер квадрат километр майҙанға 3467 кеше тура килә. **Помильяно-д’Арко коммунаһы** 11 км² майҙанды биләй. Коммуна үҙәге диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә ята. Почта индексы — 80038. Телефон коды — 081.

Коммунаның ҡурсалаусыһы булып изге Феликс Ноланский иҫәпләнә. Уға бағышланған байрам йыл һайын 14 ғинуарҙа үткәрелә.

## Демография
Халыҡ динамикаһы:
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:45000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:8637
  bar:1871 from:0 till:9842
  bar:1881 from:0 till:9185
  bar:1901 from:0 till:10638
  bar:1911 from:0 till:10781
  bar:1921 from:0 till:12006
  bar:1931 from:0 till:13144
  bar:1936 from:0 till:13907
  bar:1951 from:0 till:19273
  bar:1961 from:0 till:21807
  bar:1971 from:0 till:30057
  bar:1981 from:0 till:38381
  bar:1991 from:0 till:43089
  bar:2001 from:0 till:40519
PlotData=
  bar:1861 at: 8637 fontsize:S text:8.637 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 9842 fontsize:S text:9.842 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 9185 fontsize:S text:9.185 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 10638 fontsize:S text:10.638 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 10781 fontsize:S text:10.781 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 12006 fontsize:S text:12.006 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 13144 fontsize:S text:13.144 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 13907 fontsize:S text:13.907 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 19273 fontsize:S text:19.273 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 21807 fontsize:S text:21.807 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 30057 fontsize:S text:30.057 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 38381 fontsize:S text:38.381 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 43089 fontsize:S text:43.089 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 40519 fontsize:S text:40.519 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:По данным  ISTAT


## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Бланьяк (Франция)
*  Бирмингем (АҠШ)

## Коммуна хакимиәте
* Телефон: 081 5217111
* Электрон почта: urp@comune.pomigliano.na.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.pomiglianodarco.na.it/

## Һылтанмалар
* Тораҡ пункты рәсми сайты
* Милли статистика институты
* http://www.istat.it/english/
Шамил башняһы

**Шамил башняһы** — Курск өлкәһенең Льгов ҡалаһында Красная урамы, 108 адресы буйынса урынлашҡан декоратив өс ҡатлы башня. Кенәз Владимир Иванович Барятинский 1870—1871 йылдарҙа төҙөгән. Льгов ҡалаһының үҙенсәлекле «визит карточкаһы» булып тора. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.

Кенәз Барятинский Виктор Иванович отставкаға сыҡҡас, ҡатыны Мария Апполинарьевна Бутенева менән бергә үҙенең «Нижние Деревеньки» имениеһына күсә һәм уны төҙөкләндереү менән шөғөлләнә: оригиналь йылытыу системаһы булған яңы ҙур йорт, хофрат ҡоролмалары төҙөй, ә усадьбаның үҙен селтәрләп эшләнгән кирбес стена менән кәртәләп ала. Шулай уҡ ҙур паркка нигеҙ һала, уның ҡарағастары һәм имәндәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Усадьбаның төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә 1870—1871 йылдарҙа уның ағайы Владимир Барятинский өс ҡатлы башня төҙөй. Урындағы риүәйәт буйынса, уларҙың өсөнсө туғаны Александр Иванович Барятинский әсир иткән Имам Шамил, 1859 йылда Мәккәгә китеп барышлай бер нисә көн кенәз Барятинскийҙың имениеһында ҡунаҡ була һәм иртә-кистәрен был башняла намаҙ уҡый. Ошоға бәйле башня ғәҙәткә кереп киткән «Шамил Башняһы» тигән исемен ала.

## Архитектураһы
Псевдого́тика стилендәге өс ҡатлы декоратив башня-беседка, күҙәтеү майҙансығына уның ҡаттарын тоташтырыусы бормалы баҫҡыс илтә (әлеге ваҡытта һаҡланмаған).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Оксана Саницкая. Дворец Барятинских под Льговом стал общежитием (неопр.). Еженедельник «Друг для друга», № 33 (931), 2012 г. ООО «Друг для друга — Медиа» (14.08.2012). Проверено 31 марта 2014.

## Һылтанмалар
* Башня Шамиля (неопр.) (недоступная ссылка). Памятники истории и культуры народов Российской Федерации. ФГУП ГИВЦ Минкультуры России (2011). Проверено 1 апреля 2014. Архивировано 7 апреля 2014 года.
* Холодова Е. В. Усадьба Барятинских и Толстых под городом Льговом Курской области (неопр.). Персональный сайт Елены Холодовой. Проверено 6 апреля 2014.
Такасаки

— үҙәк ҡала Японияның үҙәк ҡалаһы, Канто төбәгендәге Гумма префектураһының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡаланың майҙаны — 459,41 км2[1], халҡы — 375 022 кеше (1 июль, 2014)[2], халыҡ тығыҙлығы — 816,31 кеше/км2.

Ҡалала «Nichijou» аниме-сериалы төшөрөлгән.

## Тарих
Такасаки Накасэн стратегик юлында барлыҡҡа килгән, был юл боронғо баш ҡала Киотоны Эдо ҡалаһы менән тоташтырып торған. 1589 йылда Ии Наомаса Такасаки һарайына нигеҙ һала, тау итәгендә шул исемле ҡала төҙөлә. Барлыҡ Эдо дәүерендә (1603—1867) хәҙерге ҡала урынында күп һанлы ауылдар торған, улар Накасэн юлы буйында теҙелеп урынлашҡан була. Отошло урында тороуы арҡаһында, Такасаки Гумма префектураһының административ үҙәге итеп ҡуйыла (1871—1872 йылдарҙа һәм 1876—1876 йылдарҙа).

1900 йылдың 1 апрелендә Такасакиға ҡала статусы бирелә. 2001 йылда ҡала Такасаки айырым ҡала статусын ала. 2006 йылдың 23 ғинуарында Гумма өйәҙенең Мисато, Гумма, Карабути ҡасабалары һәм Тано өйәҙенең Син ҡасабаһы Такасакиға ҡушыла һәм шулай итеп Такасакиҙың майҙаны киңәйтелә. 2006 йылдың 1 октябрендә Гумма өйәҙенең һуңғы ҡасабаһы — Харун — Такасаки ҡалаһы составына индерелә. 2009 йылдың 1 июнендә ҡала составына Тано өйәҙенең Ёсии ҡасабаһы ла индерелә.

## Географик урыны
Был ҡала Хонсю утрауында/ Канто төбәгенең Гумма префектураһында урынлашҡан. Ҡала менән Маэбаси, Аннака, Фудзиока, Сибукава, Томиока ҡалалары, Тамамура, Хигасиагацума, Наганохара, Канра, Камисато, Каруидзава ҡасабалары һәм Синто ауылы сиктәш.

## Халыҡ

## Иҡтисад
Хәҙерге Такасаки иҡтисадының төп өлөшөн электр приборҙары етештереү, машиналар эшләү һәм химия сәнәғәте тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала туҡыу, тегеү, ҡағыҙ сәнәғәте һәм он тартыу сәнәғәт предприятиелары эшләй. Ҡала Гумма префектураһының финанс-коммерция үҙәге булып тора. Традицион етештереү һөнәрҙәре араһында иң билдәлеһе — бәхет символы булған дарума ҡурсаҡтарын эшләү тора. Шулай Такасакиҙа ҡала тимер юлдар системаһы бар, ул ҡаланы күрше Томиока ҡалаһы һәм Синомита ҡасабаһы менән бәйләй.

## Транспорт

### Тимер юл транспорты
Ҡалала ҡала тимер юлдар системаһы ғәмәлдә. Шулай уҡ ҡала аша Синкансен тиҙ йөрөшлө линияһы үтә.
Такасаки — мөһим тимер юл төйөнө. Ҡала тиҙ йөрөшлө Синкансен поездары линияһы менән Ниигата, Нагано һәм Токио ҡалаларын тоташтыра. Токио — Такасаки — Нагано линияһын тиҙҙән бер аҙ оҙайтасаҡтар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
*  Викиһаҡлағыста был тема буйынса медиафайлдар бар Такасаки
* Рәсми сайт

* 群馬県  (яп.).   Geospatial Information Authority of Japan.  — Гумма префектураһындағы тораҡ пункттарҙың географик координаталары.  2010йылдың 23 июлендә тикшерелгән.
* 群馬県内市町村  (яп.).   Center Development Local Systems Authorities.  — Гумма префектураһындағы тораҡ пункттары хакимиәттәре, исемдәре, кодтары, почта адресы һәм телефондары.  2010 йылдың 23 июлендә тикшерелгән.
Чернов дачаһы

**Чернов дачаһы**, йәки **Сосновка** — Санкт-Петербургта Нева районында архитектура эклектикаһы дәүеренең ҡомартҡыһы, Нева йылғаһының уң яҡ ярында, Йылға вокзалы ҡаршыһында урынлашҡан.   Адресы: Октябрь яр буйы урамы,  72-се йорт.

Йорт 1889—1893 йылдарҙа  А. И. фон Гоген проекты буйынса генерал  А. И. Чернов  өсөн псевдорус стилендә төҙөлгән. Төҙөүҙә  архитекторҙар. А. И. Кузнецов һәм Г. И. Люцедарский ҡатнашҡан.

## Баҡса янындағы дача
Чернов дачаһы Баҡса-парк идаралығы ҡарамағында була..

2003 йылда автомобиль юлдары ҡулсаһына йәнәш  территорияларҙы төҙөкләндереү буйынса эштәр үткәреү менән бәйле, Октябрь яры буйының йөрөү   өлөшө полотноһының вертикаль күрһәткесе үҙгәрә һәм баҡса  майҙаны түбәнәйә, шуның арҡаһында һыу баҫыу  һәм газондар, ағастар,  ҡыуаҡлыҡтарҙың бурһыу ҡурҡынысы килеп тыуа.  Баҡса-парк идаралығы баҡсаны йүнәтеү  һәм проект-смета эштәрен финанслауға ғариза әҙерләй.  

Был хәл ҡаланың инвестиция-тендер комиссияһының  баҡсаны йүнәтеүгә һәм һаҡлауға аҡсалар бүлмәй Октябрь яры буйын реконструкцияһының проектын ҡабул итеүҙән килеп сыға.

### 2007 йылда реставрация
2003 йылдан һуң паркта  косметик ремонт үткәрелә, юлдарға ҡырсын һибелә.  2007 йылда паркта тергеҙеү эштәре үткәрелә. Эш планы:

* Үҙенең  декоратив ҡиммәттәрен юғалтҡан ағастарҙы, шулай уҡ ҡороған ағастарҙы алып ташлау  (тал, муйыл һәм башҡалар).
* Алынған ағастар урынына яңы ағас үҫентеләре ултыртыу
* Төҙөкләндереү буйынса эштәр:
** Газондар булдырыу;
** Йәйәүлеләр юлын тергеҙеү;
** Кәртәләрҙе йүнәтеү;
** Һыу үткәргесте тергеҙеү.

## Иҫкәрмәләр
Пермь районы

**Пермь районы** —  — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының муниципаль районы.

Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы (район составына инмәй).

## Географияһы
Край үҙәге Пермь ҡалаһының ситендә урынлашҡан.

Территорияһының майҙаны — 3753,05 км². Район урмандары майҙаны 149,6 мең га.

## Тарихы
Пермь өйәҙе Пермь губернияһының составына ингән 16-ның береһе булған, ул Екатерина II сығарған манифест нигеҙендә 1775 йылда барлыҡҡа килгән.

Күп тапҡырҙар башҡа административ бүленештәргә ингән, берләшкән, сыҡҡан.

1939 йылдың 26 мартында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Үрге Мулла районы (хәҙер яңынан Пермь районы) ойошторолған.

## Халҡы

; Милли состав
2010 йылғы иҫәп буйынса: урыҫтар — 86,9 %; татарҙар — 4,3 %; коми-пермяктар — 1,9 %.

Пермь районына 222 тораҡ пункты инә, уның составында 17 ауыл биләмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пермский район на сайте Администрации Пермского края 
* Официальный сайт Пермского района 
* Сайт Архива Пермского района
Исемһеҙ бейеклек

**«Исемһеҙ бейеклек»** («Дан убаһы») — Ленинград өлкәһенең Всеволожский районындағы, Нева йылғаһының уң яҡ ярында, Тосна йылғаһы тамағы ҡаршыһында урынлашҡан һәйкәл.

Мемориаль «Йәшел дан билбауы» («Зелёный пояс славы») составына инә. 1965—1968 йылдарҙа төҙөлә (архитекторы Л. И. Копыловский, скульпторҙары Г. Д. Ястребенецкий, В. Г. Козенюк).

Һуғыш ваҡытында был һәйкәл урынында биш ҡатлы йорт тора. Артабан ул немец илбаҫарҙары тарафынан бомбаға тотола.

Был «Зелёный пояс славы» составындағы иң мөһабәт һәйкәлдәрҙең береһе. Пирамидаға оҡшаған, 20 метрлыҡ өйөп яһалған убаның битләүе сиҙәм ҡыртышы менән ҡапланған; ҡыҫынҡы мөйөшлө сығынты рәүешендә эшләнгән күҙәтеү майҙансыҡтары бар, уларға баҫҡыстар илтә. Өҫтәге майҙансыҡта бронза скульптуралар ҡуйылған, майҙансыҡтың сығынтыларында мемориаль яҙмалар урынлаштырылған.

Һәйкәлде төҙөгән ваҡытта уның исеменең бер нисә варианты була: «Дан убаһы», «Еңеү пирамидаһы», «Тормош гимны». Бер версия буйынса, бөтә һуғышты үткән оло йәштәге эшсе, төҙөлөш тамамланғандан һуң: «Ярай, беҙҙең исемһеҙ бейеклек әҙер булды шикелле» тип әйткән имеш.

## Әҙәбиәт
* Гусаров А. Ю. Памятники воинской славы Петербурга. — СПб.: Паритет, 2010. — 400 с. —
Александрино (парк)

**Александрино ** — Санкт-Петербург ҡалаһының Киров районында урынлашҡан. Паркты  Ветерандар проспекты ике өлөшкә — төньяҡ һәм көньяҡ өлөшкә бүлә. Площадь — 110,52 га.

Александрино паркы  XIX быуат башында барлыҡҡа килә һәм  Александрино (төньяҡ өлөшө)) һәм  Ульянка   (көньяҡ )өлөшө) усадьбаларының элекке парктарын үҙ эсенә ала, улар  XVIII быуаттың икенсе яртыһында   дәүләт һәм хәрби эшмәкәр  Иван Чернышевҡа ҡараған, ә XIX быуат уртаһында уларҙы граф Дмитрий Шереметев һатып алған.   XIX быуат уртаһында Александрино усадьбаһында  пейзаж паркы (архитектор Николай Бенуа, К. Мюллер һәм башҡалар.) ойошторола.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында парк территорияһы туранан-тура Ленинград оборонаһының алғы һыҙығына яҡын була. Парк байтаҡ емерелә,  Ульянка усадьбаһы юҡҡа сыға, Александрино усадьбаһының төп йортоноң  (Чернышёв  дачаһы))  галереяһы һәм көнсығыш флигеле тулыһынса емерелә, 1960 йылдарҙа бина тергеҙелә.
1970  йылдарҙан алып Александрино паркы   күрше Ульянка һәм Дачное райондары халҡының ял итеү урыны булып тора.  1980 йылдарҙа парктың үҙәк өлөшө  ял итеү зонаһы сифатында тергеҙелә

Парк тығыҙ төҙөлөш   ҡурҡынысы аҫтында тора. Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса ҡала комитеты рөхсәт иткән парк аша төҙөлөш техникаларының үтеп йөрөүен суд законһыҙ тип таный.
Файл:Дома "наступающие" на парк.JPG|Паркты  "баҫып килгән" йорттар
Файл:Аллея в южной части парка.JPG|Парктың көньяҡ өлөшөндәге аллея  
Файл:Aleksandrino.JPG|Усадьба йорто  2008 йылда
Файл:Alexandrino park.JPG|Айырылып киткән һуҡмаҡтар


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Александрино
* «Александрино», лесопарк 
* Хәҙерге торошо лесопарк «Александрино»
Музейҙар төнө

**Музейҙар төнө** — Халыҡ-ара  музейҙар көнөнә бәйле үткәрелә торған халыҡ-ара акция, ул акция сиктәрендә музей экспозицияларын төндә  ҡарау ойошторола. Был төндә күп музейҙар ҡояш байығандан иртәнгә тиерлек ҡарарға килеүселәрҙе ҡабул итә. Акцияның төп маҡсаты — хәҙерге музейҙарҙың мөмкинлеген күрһәтеү,  музейҙарға йәштәрҙе йәлеп итеү.  

Беренсе «Музейҙар төнө»  Берлинда 1997 йылда үткәрелгән.

## Башҡортостанда музейҙар төнө
Башҡортостанда Музейҙар төнө 2010 йылдан үткәрелә. Йыл да ул ниндәйҙер темаларға арнала һәм унда республиканың йөҙләгән музейҙары ҡатнаша.

* 2016 йылда Музейҙар төнө Кино йылына арнала. Унда 100-ләгән дәүләт, муниципаль һәм шәхси музей-галереялары ҡатнаша. Яңы күргәҙмәләр асыла, интерактив экскурсиялар ойошторола, шулай уҡ ҡыҙыҡлы уйындар, әҙәби кисәләр, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә. ӨБашҡалала акция 13 майҙансыҡта ойошторола. Ҡала халҡына музейҙар буйлап йөрөргә уңайлы булһын өсөн түләүһеҙ автобус хәрәкәт итә .  
*2017 йылда тематика өс йүнәлеш буйынса билдәләнә. Беренсе тема – «1917 йыл һәм Башҡортостан». Икенсе  тема – «Экология һәм айырата ҡурсыулы тәбиғәт территориялары», өсөнсө  тема – «Фолькджем: Бөтә донъя Фольклориада-2020-не ҡаршылап» 
*2018 йылда  Башҡортостан ҡалаларында акция төп ике тема: «Һаҡлағыстарҙан шедеврҙар» һәм «Башҡортостан Республикаһында ғаилә йылы» буйынса уҙғарыла. Унда 100-ҙән ашыу музей һәм галерея: 23 дәүләт һәм 72 муниципаль музейы, шулай уҡ клуб-ял учреждениелары ҡарамағында музейҙар, корпоратив Почта музейы һәм шәхси «Интеллектус» мауыҡтырғыс фәндәр интерактив музейы ҡатнаша 

## Шулай уҡ ҡара

* Халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө,
* Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө
* Международный Комитет Музеев

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ночь музеев // Культура.РФ 
* День музеев
* Яндекс.Дни исторического и культурного наследия Москвы
Урыҫ журналистарының туғандар ҡәберлеге

**Урыҫ журналистарының туғандар ҡәберлеге** (*башҡа исемдәре:* **Урыҫ журналистары һәйкәле, Урыҫ журналистары мемориалы, Осип Андреевич Мончаловский кәшәнәһе**) — иң билдәле Галиция-урыҫ яҙыусылары һәм журналистарына мемориаль һәйкәл, Львов ҡалаһында Лычаковский зыяратында урынлашҡан. Кәшәнә Галиция-урыҫ йәмәғәт эшмәкәре Осип Мончаловскийҙың кәшәнәһенә 1908 йылдан башлап яңы ҡәберҙәр өҫтәп төҙөлгән. Бөгөнгө көндә һуңғы кеше 1979 йылда ерләнгән, ә бөтәһе мемориалда 14 Галиция-урыҫ йәмәғәт эшмәкәренең кәүҙәһе ята.

## Төҙөлөү тарихы

1906 йылда Галиция-урыҫ сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре Осип Мончаловский вафат булғандан һуң, уға Лычаковский зыяратында кәшәнә ҡорола, ул ошо кәшәнәлә ерләнә.

Артабан был кәшәнә башҡа Галиция-урыҫ яҙыусылары һәм журналистарын ерләү өсөн файҙаланыла башлай. 1908 йылда бында Богдан Дедицкий, 1909 йылда Владимир Луцык, 1911 йылда Иван Процык, 1913 йылда Орест Авыковский, 1914 йылда Иван Пелех, ә 1916 йылда Клавдия Алексевич ерләнә.

1930-сы йылдарҙа кәшәнәлә тағы ла бер нисә ҡәбер барлыҡҡа килә. 1933 йылда бында Григорий Мальцтың, 1935 йылда Борис Лелявскийҙың, ә 1935 йылда — Мариан Глушкевичтың кәүҙәләре тыныслыҡ таба.

Кәшәнәлә һуңғы ҡәбер 1960-сы — 1970-се йылдарҙа ҡаҙыла: 1965 йылда бында Семен Бендасюк, 1970 йылда Василий Ваврик, 1971 йылда Роман Мирович, ә 1979 йылда Всеволод Труш ерләнә.

## Ерләнгән шәхестәр исемлеге

Туғандар ҡәберлегендә ерләнгән урыҫ журналистары:

* Мончаловский, Осип Андреевич
* Дедицкий, Богдан Андреевич
* Луцык, Владимир Федорович
* Процык, Иван Ильич
* Авдыковский, Орест Арсеньевич
* Пелех, Иван Никитич
* Лелявский, Борис Николаевич
* Алексевич, Клавдия Ивановна
* Малец, Григорий Семенович
* Глушкевич, Мариан Феофилович
* Бендасюк Семен Юрьевич
* Ваврик, Василий Романович
* Мирович, Роман Денисович
* Труш, Всеволод Владимирович

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы

** Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы** () — Рәсәй Федерацияһы башҡарма хакимиәтенең дәүләт органы. Мәҙәниәт, сәнғәт, кинематография һәм архив эше өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен әҙерләү һәм норматив-хоҡуҡи көйләү эштәрен тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә.

2008 йылдың 12 майында Рәсәй Федерацияһы киң күләм коммуникациялар һәм мәҙәниәт министрлығы нигеҙендә булдырылған.

## Бойондороҡло ойошмалар
* Федераль архив агентлығы (Росархив);
* Туризм буйынса федераль агентлығы (Ростуризм).

## Вәкәләте
Мәҙәниәт министрлығы үҙаллы рәүештә : мәҙәниәт, сәнғәт, кинематография, авторлыҡ хоҡуғы, мәҙәниәт мираҫы, туризм, халыҡ-ара мәҙәни һәм мәғлүмәти хеҙмәттәшлек мәсьәләләре буйынса хоҡуҡи көйләү менән шөғөлләнә, шулай уҡ норматив акттар проекттарын әҙерләй һәм тикшереүгә сығара.

## Структураһы
* Сәнғәткә һәм халыҡ ижадына дәүләт ярҙамы департаменты 
* Кинематография һәм модернизация программалары департаменты 
* Мәҙәниәт мираҫы департаменты 
* Фән һәм мәғариф департаменты 
* Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек департаменты
* Иҡтисад һәм финанстар департаменты
* Милеккә идара итеү һәм инвестиция сәйәсәте департаменты 
* Туризм һәм региональ сәйәсәт департаменты 
* Мәҙәниәт мираҫы даирәһендә контроль, күҙәтеү һәм лицензия биреү департаменты 
* Норматив-хоҡуҡи департамент
* Контроль һәм кадрҙар департаменты 
* Административ департамент
* Дәүләт серен һаҡлау һәм мобилизацион әҙерлек бүлеге 

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми сайт
Такасаки (станция)

— Японияның Такасаки ҡалаһындағы (Гумма префектураһы) тимер юл станцияһы. Станция JR East, JR Freight һәм Jōshin Dentetsu тарафынан ҡулланыла.

## Тарих
Станция 1884 йылдың 1 майында асыла, ул Япония тимер юлының иң һуңғы, аҙаҡҡы станцияһы. Дзесин линияһы 1897 йылдың 10 майында асылған. Дзеэцу-синкансэн Такасаки станцияһына тиклем 1982 йылдың 15 ноябрендә оҙайтылған.

## Линиялар
* East JR
** Дзеэц-синкансэн линияһы
** Хокурик-синкансэн линияһы
** Такасаки линияһы
** Хатико линияһы
** Дзеэцу линияһы
** Ремо линияһы
** Агацума линияһы
** Синъэцу төп линияһы
** Дзесин линияһы

## Планлаштырыу

**East JR**
* Такасаки линияһы
Кумагай станцияһы, Омия станцияһы һәм Уэно станцияһы
* Сёнан-Синдзюку линияһы Сенан-Шинджукулаға табан туранан-тура Токайдо линияһына
Синдзюку станцияһы -Шинджукула, Ёкохама станцияһы һәм Одавара станцияһы
*  Синъэцу төп линияһы 
*  Дзёэцу линияһы 
Син-Маэбаси станцияһы, Сибукава станцияһы, Минаками станцияһы, Этиго-Юдзава станцияһы һәм Нагаока станцияһы
*  Агацума линияһы 
Син-Маэбаси станцияһы, Сибукава, Наганохара-Кусацугути станцияһы һәм Мандза-Кадзавагути станцияһы
*  Рёмо линияһы 
Син-Маэбаси станцияһы, Маэбаси, Кирю станцияһы һәм Ояма станцияһы 
*  Синъэцу төп линияһы
Аннака станцияһы һәм Ёкокава станцияһы
*  Хатико линияһы 
Гумма-Фудзиока станцияһы, Ёрии станцияһы һәм Комагава станцияһы
*  Дзёэцу линияһы
Син-Маэбаси станцияһы, Сибукава, Минако, Этиго-Юдзав һәм Нагано
*  Агацума линияһы
Син-Маэбаси, Сибукава, Наганохара-Мандза һәм Кусацугути-Кадзавагути станциялары
*  Ремо линияһы
Син-Маэбаси, Маэбаси, Ояма һәм Киря станциялары
*  Синъэцу төп һыҙаты
Екокава станцияһы һәм Аннак
*  Такасаки линияһы
Кумагай станцияһы, Уэнола һәм Омия 
*  Сенан-Шинджукула линияһы (Токайдо менән туранан-тура бәйләнеш)
Шинджукула станцияһы, Одавар һәм Екохама станциялары
*  Дзеэц-синкансэн
Этиго станцияһы-Юдзав, Нагано һәм Ниигата
*  Хокурик-синкансэн
Каруидзава һәм Нагано станциялары
*  Дзеэц-синкансэн, Хокурик-синкансэн
Омия станцияһы, Уэнола һәм Токио
*  Дзеэц-синкансэн, Хокурик-синкансэн
Омия станцияһы, Токио һәм Уэнола
*  Дзёсин линияһы 
Симонита станцияһы

## Һылтанмалар
* Takasaki Station (JR East)
Мәҙәни мираҫ

**Мәҙәни мираҫ** -  -   ил, һәр халыҡ тормошоноң мөһим өлөшө, йәмғиәттең элекке быуындарҙан ҡалған, бөгөнгө көндә йәшәүсе һәм киләсәк быуындарҙың файҙаһы өсөн һаҡланылған мәҙәни ҡиммәттәр.

**Мәҙәни мираҫ объекттары** - Төрҙәре буйынса мәҙәни мираҫ объекттары классификацияһы:

*матди мираҫ,
*матди булмаған мәҙәни мираҫ,
*табиғи мираҫ һәм ҡатнаш мираҫ объекттары.
Кешелек тарихы өсөн әһәмиәте буйынса ерле, региональ, дәүләт һәм халыҡ-ара дәрәжәһендәге исемлектәргә индерелә.

**Тарихи рәүештә кеше йәшәгән урын** — тулыһынса йәки өлөшләтә тарихий ареалын һаҡлаған һәм  Рәсәйҙең кеше йәшәгән тарихи урындар исемлегенә индерелгән урындар. 2010 йылда исемлек  10 тапҡырға ҡыҫҡарған — хәҙер исемлектә  4тораҡ пункт: Азов, Арзамас, АӘстерхан, Белозерск, Великий Устюг, Верхотурье, Владимир, Вольск, Выборг, Галич, Гороховец, Дербент, Алабуға, Елец, Енисейск, Зарайск, Иркутск, Ҡасим, Каргополь, Кинешма, Коломна, Кострома, Крапивна, Кяхта, Осташков, Плёс, Ростов, Санкт-Петербург, Смоленск, Сольвычегодск, Старочеркасская, Суздаль, Таганрог, Томск, Торжок, Торопец, Тотьма, Тутаев, Чистай, Шуя, Ярославль.

## Мәҙәни мираҫты һаҡлау саралары

Төп нөсхәлә килеш бик тейелмәй һаҡлау;

* **Реабилитация** (*[[ревалоризация]]*);

* **Реставрация**;

* **Музейлаштырыу** .

## Мәҙәни мираҫ  объекттары классификацияһы

### Мәҙәни мираҫ  объекттары типтары

* **Ҡоролмалар (ижад ителгән)** 

* **Комплекстар (ансамблдәр)** 

* **Атаҡлы урындар** 

### Мәҙәни мираҫ  объекттары төрҙәре

* **Археологик** 
* **Тарихи ** 

* **Монументаль сәнғәт** 

* **Архитектура һәм ҡала төҙөлөшө**  

* **Баҡса-парк сәнғәте**

* **Ландшафт** 

### Мәҙәни мираҫ  объекттары категориялары
*(Мәҙәни мираҫ  объекттарын һаҡлау категориялары)*

* **Бөтә донъя мираҫы** Ҡара: Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы
* **Дәүләт (федераль) әһәмиәтле**
* **Региональ әһәмиәтле**
* **Урындағы әһәмиәтле**

## Шулай уҡ ҡара
* Список исторических городов России
* Природное и культурное наследие Москвы
* Раскрытие (метод реставрации культурного наследия)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Федеральный закон № 73 «Об объектах культурного наследия (памятниках истории и культуры) народов Российской Федерации» от 25 июня 2002 года.
* 

## Һылтанмалар
* Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия народов РФ портала Минкульта РФ 
* Официальный сайт, посвящённый охране культурного наследия народов России
Хандриндың айырым йорто

**Хандриндың айырым  йорто** — Таганрогтағы (Александров урамы, 56) боронғо йорт,  1870 йылғы архитектура ҡомартҡыһы

## Тарихы
Хандриндың айырым йорто Таганрогтың почетлы гражданы эшҡыуар А.Е. Хандрин заказы буйынса  1870 йылда архитектор Тенишев проектына төҙөлгән. «Күсемһеҙ мөлкәт  баһаһы һәм исемлеге» буйынса йорт хужаһы булып 1873 йылдан алып  1916 йылға тиклем тик  Хандриндар ғаиләһе  вәкилдәре  иҫәпләнә: 1898 йылдан — титуляр советник А. З. Хандрин була. Октябрь түңкәрелеше алдынан Хандриндар ғаиләһе Харьков ҡалаһына  китә.

Революциянан һуң бинала ҡала хәрби комендатураһы урынлаша. 1920 йылдарҙа бина ҡала коммуналь хужалығына тапшырыла. Фасадтан дворян  гербы һәм   скульптураһы алына. Бинала ҡарауһыҙ балаларҙы ҡабул итеү бүлмәһе. музыка мәктәбе урынлаша.  1976 йылда реставрация эштәре үткәрелгәндән һуң, элекке  Хандрин айырым йортонда Таганрог картиналар галереяһы асыла.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Бер ярым ҡатлы бина. Фасады бай биҙәлгән. Дөйөм художество композицияһында классицизм, барокко, Ренессанс стилдәре элементтары бар. Төп инеү урыны өҫтөндә Хандриндар тоҡомоноң дворян гербы урынлашҡан булған.  Бинаның эске интерьеры  һылап яһалған бай декор менән биҙәлгән. Уны ҡупшы люстралар, семәрле каминдар,  паркет иҙәндәр, имән ишектәр тулыландыра. Ихатаға семәрле  колонналар менән ағас  веранда  сыға. Емеш-еләк баҡсаһы бар. Үҙенсәлекле архитектураһы менән беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән хатта көймә яһаусының бинаһы ла айырылып тора.

## Сығанаҡтар
Сауҙагәр Солодов тирмәне

**Сауҙагәр Солодов тирмәне**  — Дондағы Ростовта  XIX быуаттың өсөнсө сирегендәге   сәнәғәт архитектура ҡомартҡыһы, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

## Тарихы
Тирмән 1870 йылда төҙөлгән. Сатыр менән тамамланған ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Бинаның фасады ҡала өсөн хас булмаған псевдоготика һәм Ренессанс стилендә   штукатурлап биҙәү ҡулланып башҡарылған. Бинаның архитектура-художество фасады беренсе ҡат йөҙө менән ойошторолған: унда аныҡ тәҙрә ҡапҡастары һәм юғары уйымдарҙың архивольттары урынлашҡан. Икенсе ҡатта сығынтылары менән кәрниздәре бар. Фасадттың уникаль үҙенсәлеге  шулай уҡ икенсе ҡаттың елпеүес ҡиәфәттәге көмбәҙҙәр менән ситке уйымдар булыуында. Тирмән  дан 80   ат көсөндәге бер пар машинаһы, 48 эшсе менән эшләп килгән, унда айына   300 мең ботҡа яҡын он  әҙерләгәндәр. Һуңынан, 1875 йылда, тирмән Степан Иванович Иванов милегенә күскән. Әммә алдан иҫәп яҙмаларҙың булмауы арҡаһында тирмән   1885 йылда ғына телгә алына, ә был ваҡытта Солодов фамилиялы икенсе хужаға ҡарай.

## Иҫкәрмәләр