open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дағстан дәүләт медицина университеты

**Дағстан дәүләт медицина университеты** — Махачҡала ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, медицина һәм фармацевтика өлкәһендә белгестәр әҙерләй.

Университетта 5 меңдән ашыу студент уҡый, шул иҫәптән донъяның 28 иленән 240-тан ашыу сит ил граждандары белем ала.

## Тарихы
1932 йылда Дағстан дәүләт медицина институты булараҡ ойошторола, башта бер генә дауалау факультетынан тора.

Юғары уҡыу йортонда тәүге йылдарҙа билдәле ғалим профессорҙар О. А. Байрашевский, М. С. Доброхотов, А. В. Россов, В. А. Чудносоветов, Ф. Р. Бородулин, А. Г. Подварко, Г. П. Руднев һәм башҡалар эшләй.

1937 йылда Александр Федорович Серенко был институтты тамамлай.

1964 йылда дауалау факультетының киске бүлеге асыла, 1965 йылда — стоматология факультеты, 1969 йылда — педиатрия факультеты, 1974 йылда — әҙерлек бүлексәһе, 1983 йылда — табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультеты, 1986 йылда сит ил граждандары өсөн әҙерлек факультеты, 1987 йылда сит ил граждандар менән эшләү буйынса факультет, 1991йылда — Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, 1994 йылда докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған Совет ойошторола.

Юғары уҡыу йорто 1976 йылда беренсе категориялы институт булып китә. 1982 йылда юғары уҡыу йорто Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә..

1995 йылда академия, ә 2016 йылда — университет статусы ала.

Бөтәһе 27 меңдән ашыу табип әҙерләп сығарылған.

Дағстан дәүләт медицина университетында 700-ҙән ашыу уҡытыусы, шул иҫәптән Дағстан Республикаһы Медицина фәндәре академияһы һәм Милли фәндәр академияһы академиктары Гаджимурад һәм Гаджимирза Гаджимирзаевтар (2011 йылда вафат булған), Дағстан Республикаһы Милли фәндәр академияһы академигы Шамил Омаров, 116 фән докторы һәм 66 профессор, 418 фән кандидаты һәм 179 доцент эшләй.

## Структураһы
**Факультеттары (5)**

- Дауалау

- Педиатрия

- Стоматология

- Медик-профилактика

- Фармацевтика

75 кафедраны үҙ эсенә ала.

Шулай уҡ: тау территорияһындағы кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты, консультатив-диагностика поликлиникаһы, медицина колледжы, университетты тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу үҙәге, мәғлүмәт-иҫәпләү бүлеге, техник тәьмин итеү үҙәге, аналитика бүлеге, Интернет-үҙәк, фәнни медицина китапханаһы, спорт комплексы, нәшриәт -полиграфия үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ДГМУ
Дағстан дәүләт техник университеты

**Дағстан дәүләт техник университеты** — Махачҡала ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто.
1972 йылда Ленинград караптар төҙөү институты филиалы базаһында асыла.

Университетта 100-ҙән ашыу профессор һәм фән докторы, 300-ҙән ашыу фән кандидаты һәм доцент, барлығы 600-ҙән ашыу юғары квалификациялы уҡытыусылар эшләй, университеттың 24 хеҙмәткәре төрлө академияларҙың ағза-корреспонденты һәм академигы булып тора.

## Факультеттары
Компьютер технологиялары, энергетика һәм иҫәпләү техникаһы

Архитектура-төҙөлөш

Инженер-иҡтисад

Мәғлүмәти системалар, аудит һәм финанс

Радиоэлектроника, телекоммуникация һәм мультимедиа технологиялары

Технология

Нефть, газ һәм природообустройство

Транспорт

Квалификация күтәреү һәм белемде камиллаштырыу факультеты (ФПКиП)

Магистрҙар әҙерләү факультеты

## Университет етәкселәре
Мөхәмәтов Мөхәмәт-Камил Мөхәмәт улы, ректор (1972—1985)

Әминов, Маил Солтан улы, ректор (1985—2002)

Исмаилов, Таһир Абдурашит улы, ректор (2002—2018)

Суракатов Нурмөхәмәт Сайпула улы, ректор (2018 — *хәҙ. тикл.*)

## Билдәле тамамлаусылары
Ҡорбан-Әли Әмиров — сәйәси эшмәкәр, 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты

Мәхмүт Мәхмүтов — сәйәси эшмәкәр, 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты

Нарвик Сирхаев — Рәсәй футболсыһы һәм тренеры.

Сергей Решульский — Рәсәй сәйәси эшмәкәре. икенсе саҡырылыш (1995—1999), өсөнсө (1999—2003) һәм бишенсе саҡырылыш (2007) Дәүләт думаһы депутаты.

Лидия Блохина — Рәсәй йәмәғәт эшмәкәре

Дмитрий Ерохин — «Связьинвест» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары

Эмин Фатуллаев — Рәсәй шоумены, элекке «Comedy Club» телепроектында ҡатнашыусы

## Билдәле студенттары
Сөләймән Кәримов — Рәсәй эшҡыуары, миллиардер.

## Билдәле фән кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеүселәр
Рамзан Ҡадиров — Чечня башлығы

## Университетта эшләгәндәр
Эдуард Уразаев — Рәсәй дәүләт эшмәкәре

Вазиф Мейланов — социаль философ, математик, «шәхси сәйәсмән», яҙыусы

Гаммацаев, Ҡорбан Рамаҙан улы — «Товароведение һәм экспертиза» кафедраһы профессоры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ДГТУ
Дағстан дәүләт университеты

**Дағстан дәүләт университеты** — Дағстанла иң эре юғары уҡыу йорттарының береһе, ҙур фәнни һәм мәҙәни үҙәк. 1931 йылда Дағстан дәүләт педагогия институты булараҡ нигеҙ һалына, 1957 йылға тиклем Дағстандың халыҡ шағиры Сөләймән Стальский исемен йөрөтә.

ДДУ үҙ эсенә 16 фәнни-белем биреү үҙәген, 18 факультетты, 97 кафедра, 4 филиалы, 2 музей (биологик һәм тарихи), фундаменталь китапхананы, биологик станцияны һәм планетарийҙы ала. Коллективта яҡынса 3000 уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй.

## Тарихы
1931 йылдың 8 октябрендә ДАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Дағстан агро-педагогика институтын асыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Институтты асыу тантанаһы Октябрь революцияһының 14 йыллығына арналған була.

1931 йылдың ноябрендә институтында педагогика дәрестәр башлана. Институттың беренсе курсына 75 студент ҡабул ителгән, уларҙы 10 штаттағы уҡытыусы уҡытҡан.
1931 йылда институтта 3 бүлек, социаль-әҙәби, химия-биология үҙәге һәм физик-техник бүлеге асыла.

Ауыр матди шарттарға, уҡыу майҙандары һәм дөйөм торлаҡ булмауға ҡарамаҫтан, күпселек студенттар беренсе уҡыу йылын уңышлы тамамлаған. Студенттар имтихандарҙы тапшырып республика райондары буйынса конкрет эш менән ауылдарҙа институтҡа яңы студенттар туплау буйынса әүҙем эш алып барырға таралышалар.

1935 йылда беренсе уҡыуҙы тамамлай торған була. Дағстан юғары белемле 39 уҡытыусы алған. Ул ваҡытта университетта 260 студент белем ала.

1954 йылда институт акттар һәм спорт залдары, яҡты аудиториялар һәм кабинеттар булған 6 мең м2 артыҡ майҙанда корпус ала. Дәрестәр бер сменала үткәрелә башлай. Үткән уҡыу корпусы дөйөм торлаҡ өсөн күсерелә.

1957 йылда педагогик институт Дағстан дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Стационар бүлектә тарих-филология, физика-математика, тәбиғәт белеме, сит телдәр, инженер-техник факультеттары раҫлана.

1964 йылда күпселек факультеттарҙың структураһы үҙгәртелә, яңы кафедралар булдырыла. Эшсе ҡулдар урынына яңы ғына 8 факультет эшләй башлай. Студенттар контингенты 4691 кеше тәшкил итә.

1967 йылда университетҡа өлкә партия мәктәбе йорто тапшырыла, ҙур спорт залы һәм дөйөм торлаҡ төҙөлөшө тамамлана. 1971 йылда университет планетарий төҙөү эштәре тамамланған. 1970 йылда Дағстан политехник институтының инженер факультеттары базаһында ойоштороу тураһында ҡарар сыға.
1972 йылда университетта иҡтисади-хоҡуҡи факультет ойошторола, ул 1973 йылда иҡтисад һәм юридик факультеттарына бүленә.

1974 йылдан Совет сауҙа факультеты асыла. Яңы бина файҙаланыуға тапшырыла.

1980 йылда университетта 7487 кеше белем ала. Шул ваҡытҡа университет китапханаһының китап фонды 993864 том тәшкил итә, университетта 11 факультет һәм 49 кафедра эшләй.

## Кафедра мөдирҙәре
* Мәхмүтова Светлана Муса ҡыҙы (28 июнь1960 йыл) — филология фәндәре докторы профессор, Дағстан дәүләт университетының дағстан телдәре кафедраһы мөдире, рутул телендәге «Рутул яңылыҡтары» республика гәзитендә рутул теле бүлеге мөхәррире

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ДГУ

Төркөм:Дағстан университеттары
Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Кремль паркы (Бөйөк Новгород)

**Кремль паркы** Бөйөк Новгородтың тарихи үҙәгендә София яғында урынлаша.  Өс яҡтан Новгород кремле уратып ала. Тыш яҡтан периметры буйлап Розважа, Газон, Меерцков-Волосов урамдары уратып алған.  Эс яҡтан оборона соҡорона йәнәш тора.   Парк майҙаны — 25 га

## Тарихы
Парк Кесе тупраҡ ҡаласыҡ  урынында  барлыҡҡа килә, уны өс яҡтан нығытма уратып ала.  1819 йылда  ер нығытмалар ҡаҙылып бөтә. Ошо уҡ ваҡытта план барлыҡҡа килә, һәм уға ярашлы буш ҡалған участкаларҙа урман ултыртыу һәм Йәйге баҡса төҙөү ҡарала. План яртылаш үтәлә — төньяҡ өлөшө генә. Көньяҡта йорттар төҙөлә

Тәүҙә Кремль паркы Йәйге баҡса тип атала. Ул 22 гектар майҙанды тәшкил итә. 

1885 йылда Йәйге баҡсала  "балалар гимнастикаһы" биләмәһендә ҡала театрының ағас бинаһы төҙөлә.  1917 йылдан һуң  Газон урамы буйының ҙур участкаһы профсоюз спорт майҙанын төҙөүгә  бирелә. Баҡсаның  көньяҡ өлөшөндә төҙөлгән биналар Бөйөк Ватан һуғышына тиклем һаҡланған. Новгород ҡалаһын һыу баҫҡан ваҡытта Йәйге баҡса тулыһынса тиерлек юҡ ителә. 

Хәҙерге  «Кремль» атамаһын парк 1946 йылда  ала.  Һуғыштан һуңғы тәүге айҙарҙа ҡала халҡы парк биләмәһен таҙартыу һәм тергеҙеү, ағас ултыртыу буйынса күләмле эштәр башҡара.  Профсоюздарҙың элекке спорт майҙаны урынында ҡаланың ағас трибуналар менән "Динамо" стадионы төҙөлә. Һуңыраҡ был участка ҡаралтыларҙан таҙартыла, ағастар ултыртыла, улар шулай уҡ  парк зонаһына инә.
Файл:Летний сад в Новгороде.jpg|
Файл:Летний сад в Новгороде (1).jpg|
Файл:Летний сад в Новгороде (2).jpg|
Файл:Летний сад в Новгороде (3).jpg|


## Хәҙерге заман
Уҙған осорҙа йәйге баҡса һәм Кремль  паркы бөгөн — ҡала халҡының иң популяр ял урыны. Бында бөтә ҡала саралары ла уҙғарыла. Парк биләмәһендә Еңеү монументы, Екатерина тауында балалар ҡаласығы, аттракциондар менән балалар ҡаласығы, "Ҡыҙыл өй", сувенир ҡаласығы, В.И. Ленин һәйкәле, композитор Сергей Рахманинов һәйкәле, Шахмат өйө, "Садко" фонтаны, эстрада, теннис корты, ике кафе һәм Күңелле  тауҙа картодром урынлашҡан. Бынан тыш,  заманса парк территорияһында элек һигеҙ сиркәү булған, уларҙың  нигеҙгә бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.

2008—2009 йылдарҙа Бөйөк Новгородтың үҙендә һәм уның объекттарында төҙөкләндереү һәм реставрациялау буйынса ҙур эштәр башҡарылған.
Файл:Kremliovsky park 1.jpg|С.В. Рахманинов һәйкәле
Файл:Sadko i donechka.jpg|«Садко» фонтаны
Файл:Did Lenin.jpg|В.И. Ленин һәйкәле
Файл:Kremlivsky park VN.JPG|Екатеринин тауынан килгән аллея


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Великий Новгород
* История Кремлёвского парка
* Театр трёх революций
Бөйөк Лукиҙы ҡамау

**Бөйөк Лукиҙы ҡамау** — 1580 йылда Стефан Баторийҙың икенсе кампания барышында Речь Посполитая ғәскәре тарафынан Бөйөк Лукиҙы ҡамау һәм алыу. Бөйөк Луки ҡәлғәһе ҙур стратегик әһәмиәткә эйә була, сөнки уны алыу осрағында поляк ғәскәре өсөн Рус дәүләтенең территорияһына инеү мөмкинлеге һәм маневрҙар өсөн байтаҡ арауыҡ асыла. Атап әйткәндә, Псков һәм Новгород, шулай уҡ Тверь һәм Мәскәүгә һөжүм итеү мөмкин була. Шул уҡ ваҡытта Баторийға төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙә урынлашҡан рус ғәскәрҙәрен үҙәктән айырып алыу мөмкинлеге тыуа.

## Ҡамау барышы
50 мең кешенән торған (башлыса немец һәм венгр ялланыусылары) Баторий ғәскәренә  воевода Иван Васильевич Воейковтың 6-7 мең кеше иҫәпләнгән  гарнизоны ҡаршы тора.

Артиллерия утының һөҙөмтәлелеген кәметеү өсөн Воейков ҡәлғәне өҫтән аҫҡа тиклем тупраҡ тултырылған кәрниздәр менән уратып алырға бойора. Ошо сәбәптәр буйынса, 1 сентябрҙә башланған утҡа тотоу ҡәлғә диуарҙарына  етди зыян килтермәй. Баторий  стеналарҙы яндырыу  мөмкин түгеллегенә төшөнөп, ҡәлғәне штурмлау тураһында әмер бирә, әммә был һөжүмдә   200-гә тиклем кешеһен юғалта. Шул  ваҡытта  гарнизонға сығыу мөмкинлеге тыуа, береһе ваҡытында король байрағы баҫып алына. 

Баторий артиллерия утын тупраҡ менән һаҡланмаған ҡәлғә башняларына тупларға ҡарар итә,  әммә уларҙан барлыҡҡа килгән янғынды  гарнизонға һүндерергә мөмкин була. Ул саҡта ҡәлғә аҫтын ҡаҙып мина һалырға ҡарар ҡабул ителә.  Тик шартлауҙар, емерелеүҙәргә ҡарамаҫтан, улар барлыҡҡа килгән уйымды ала алмай, сөнки  ҡәлғә һаҡсылары, еүеш тиреләр менән уттан һаҡлана. Ниһәйәт,  5 сентябрҙең төнөнә ҡарай Баторийҙың бер отряды ҡәлғә башняһын яндыра. Көслө ел утты тиҙ арала тарата һәм һаҡлаусылар  һөжүмгә етерлек  ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Һөҙөмтәлә Баторий  армияһы ҡәлғәгә  бәреп инә. Бөтә ҡаланы һаҡлаусылар, шул иҫәптән Воейков, ҡала эсендә  һуйышта һәләк була.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ, талауҙар менән  мауығып, Баторий  һалдаттары уттың дары арсеналына яҡынлышыуын үткәреп ебәрә. Шул уҡ  Дзялынский мәғлүмәттәре буйынса,   арсенал шартлауҙан һуң яҡынса 200 талаусы вафат була

## Эҙемтәләре
Ҡала шул тиклем ныҡ емерелә, хатта ҙур табышҡа өмөт иткән Баторийҙың  ялланған кешеләре ҙур бола сығара башлай. баторияны тулышҡан.  Бары тик сираттан тыш түләүҙәр ярҙамында Баторий ғәскәр дисциплинһын тергеҙә һәм уны  оборона нығытмаларын тергеҙеү менән шөғөлләнергә мәжбүр итә.  Эштәр бер нисә аҙна дауам итә  һәм поляк армияһының Ржевҡа  һөжүмен тотҡарлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Филюшкин а. и. 1558-1583 йылдарҙа ливон һуғышы тамамлана: «һуғыш мәскәү» (1579-1582) // хәрби эш тарихы: тикшеренеүҙәр һәм сығанаҡтары. — 2015. — II махсус сығарылыш. Хәрби тарихы буйынса лекция XVI-XIX вв. — Чан. II. — 330-338 c.
* Стефан көндәлек рәсәй Баторияны икенсе походы (1580 йылда) / Ян Зборовский, Лукаш Дзялынский; под ред менән польша пер о. н. Милевский. — М., 1899.
* *Милютин м.* ҡамауҙа һәм уның эҙемтәләрен 1580 йылда бөйөк баторияны лука стефан. — Гродно, 1909.
* *Новодворский Ватан* өсөн көрәшкән һәм речь Посполита Ливония араһында Мәскәү (1570-1582). — СПб., 1904. — С. 120-199.
* *Н Шеф. * Рәсәйҙәге Алыштар. Хәрби-тарихи китапхана. — М., 2002.
Довмонт ҡалаһы

**Довмонт  ҡалаһы** — XIII быуатта төҙөлгән таш ҡоролма, Кромды өҫтәмә нығытыу, ҡәлғә  майҙанын киңәйтеү һәм Псков ҡала посадын һаҡлау  өсөн төҙөлгән.  Атамаһы 1266—1299 йылдарҙағы Псков кенәзе  Довмонт исеменән (Тимофей суҡындырыуында), сыҡҡан

## Тарихы
Ҡала диуарҙары үҙ  эсенә төньяҡта Довмонт стенаһын һәм көньяҡта яңы  дауамын ала, ул посад урынында кенәз Довмонт  ваҡытында төҙөлә; көнсығыш стенаһы  Пскова йылғаһы өҫтөндә, көнбайыш яғы Бөйөк йылғаһы өҫтөндә тора. Ҡала посадтары ултырыуҙары урынында бында админисьтратив үҙәк күсерелә, ул һуңғараҡ   XIV быуатта Довмонт ҡалаһы тип атала  (беренсе тапҡыр «Довмонт ҡалаһы» 1370 йылда телгә алына) Бында  XV  быуатта  Рыбницкий (Изге ҡапҡалар манаралары өҫтөндә) һәм Власьевская башнялары төҙөлә.Довмонт диуары (Довмонтов ҡала) Псков ҡәлғәһе  оборона стеналарының икенсе бүлкәте. XV—XVI быуатта Довмонт территорияһында 17 ҡорам  урынлаша,  үҙенең әһәмиәтен юғалтып, уларҙың күбеһе  XVI—XVII быуаттарҙа һүтеп алына. Төньяҡ һуғыш башланыу Довмонт территорияһында  Раштыуа батареяһы төҙөлә. Ғибәҙәтханалар ябыла һәм ҡорал келәте булараҡ ҡулланыла.  

XIX быуаттың аҙағында Довмонт ҡалаһы территорияһы буш торған. Псковты немец ғәскәре оккупациялаған  ваҡытта Довмонт ҡалаһында немец зенит батареяһы була. XX быуаттың икенсе яртыһында археологтар боронғо Довмонт ҡалаһының һәм данлыҡлы ғибәҙәтханаларҙың фрагменттарын таба.

Никола һәм Покров сиркәүе фундаменттары консервацияланған һәм ер өҫтөнә сығарылған. 

Довмонт ҡалаһы  сиркәүҙәренең стеналары биҙәктәре  - Псков боронғолоғоноң ҡалдыҡтарын  Ленинградҡа алып киләләр, Черная йылғаһы эргәһендәге Иҫке Ауылда яңы Эрмитажда   һаҡлана

. 

Довмонт ҡалаһы территорияһында археологтар XIV-XV быуаттар хәрби кейемдәр  һәм биш йөҙҙән ашыу ҡурғаш мисәт тапҡан.

Көньяҡ стенаһында  1692—1693 йылда төҙөлгән  Приказный палаталары урынлашҡан

Ваҡыт үтеү Довмонтов ҡалаһы Кром ансамбле составына индерелә (Кремль урамы булараҡ).

## Башнялары

* Власьевская башняһы
* Довмонт башняһы (башня менән Ҡапҡалары менән Смердье башняһы, XIX быуатта емерелә һәм ҡапҡаһыҙ тергеҙелә.  
* Рыбницкая башняһы  (Изге ҡапҡалар башняһы)

## Ғибәҙәтханалары
Псковта 1956 йылда Дәүләт Эрмитажы археология экспедицияһы башлаған ҡаҙыныуҙарҙа табылған Довмонт ҡалаһының ҡорамдары нигеҙҙәре һаҡланған:

## Фотогалерея

Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin Daumantas Town img3.jpg|Покров Пресвятая Богородица сиркәүе
Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin Daumantas Town img2.jpg|Изге Кир һәм Иоанн төкәтмәләре менән Изге Николай сиркәүе 
Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin Daumantas Town img4.jpg|Довмонт ҡалаһынан Кремль стеналарына күренеш


## Иҫкәрмәләр
Һарытау хәрби-медицина институты

**Һарытау хәрби-медицина институты** —юғары хәрби һөнәри белем биреү йорто, 1939—2010 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренә һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәренә медицина хеҙмәте офицерҙар кадрҙарын әҙерләү өсөн.

Оборона министры А. Э. Сердюковтың бойороғона ярашлы тарҡатыла.

## Тарихы
1939 йылда илдең өс ҙур медицина вузы эргәһендә хәрби-медицина факультеттары булдырыла (2-се Мәскәү, Харьков һәм Һарытау).

1940 йылдың 1 сентябренән алып СССР Оборона халыҡ комиссарының 1940 йылдың 24 авгусындағы 0195-сы бойороғо менән Ҡыҙыл Армияның санитар идаралығы начальнигына буйһона.

1943 йылда факультет үҙгәртеп ҡорола. Был ваҡыт эсендә туғыҙ сығарыу эшләнелә, 1336 хәрби табип дипломдар ала.

1951 йылдың уртаһында СССР-ҙың Хәрби министры бойороғо нигеҙендә хәрби-медицина факультеты 1951 йылда ҡабаттан тергеҙелә, Әммә, СССР Ҡораллы Көстәрен кәметеү менән бәйле, 1958 йылдың 1 авгусында булдырыла. Был осорҙа төп йүнәлеше — тәү сиратта СССР Һауа-десант ғәскәрҙәре хәрби табиптарын әҙерләү.

1965 йылда, СССР Министрҙар Советының 1964 йылдың 30 декабрендәге ҡарарына ярашлы ҡабаттан хәрби-медицина факультеты асыла.

, Институт 1998 йылда Рәсәй Федерацияһы Һарытау дәүләт медицина университеты ҡарамағындағы Хәрби-медицина факультетының хоҡуҡ вариҫы булып тора

2008 йылда хөкүмәт бойороғо нигеҙендә институт C. М. Киров исемендәге Бөтә Рәсәй медицина университеты филиалына үҙгәртелә.

2008—2009 йылдарҙа хирургия корпусы төҙөлә һәм дауалау корпусы реставрацияланә

2010 йылдан РФ ВС реформаһы барышында оборона министры А. Э. Сердюковтың Оборона министры бойороғо менән Һарытау хәрби-медицина институты тарҡатылаа.

Институт клиникаһы базаһында әлеге ваҡытта госпиталь — Рәсәй Оборона министрлығының «354 ОВКГ» федераль дәүләт учреждениеһы филиалы булдырылған.

## Институт начальниктары
* Медицина хеҙмәте полковнигы Кактыш П. И. (1951—1958)
* Медицина хеҙмәте полковнигы Носов А. ПП.
* Медицина хеҙмәте генерал-майоры Решетников В. А. (1998—2006)
* Громов М. С. Медицина хеҙмәте генерал-майоры (2006—2010)

## Билдәле тамамлаусылар
* Арипов С. А. — Үзбәк ССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры (1979—1981).
* Бережнов Е. С — Авиация һәм йыһан медицинаһы хеҙмәте начальнигы — Рәсәй Оборона министрлығының Үҙәк хәрби-медицина идаралығы начальнигы урынбаҫары (1991—1995)
*  Лазарев Л. В.
* Онищенко П. И.
* Калмыков А. А.
* Нечаев Э. А.

## Һөнәрҙәр
* Дауалау эше (терапия, хирургия, дөйөм практика табибы)
* стоматология (стоматолог)

## Адрестар
* Штаб — Ильинская майҙаны, 17
* Стоматология поликлиникаһы — Үрге урамы, 26
* Клиника ҡаласығы — Рахов урамы, 89

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы
* Һамар хәрби-медицина институты
* Томск хәрби-медицина институты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.nachfin.info/SMF/index.php?topic=6321.0
Кивач (ҡурсаулыҡ)

**Кивач** (, ) — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, объекты булып  шул уҡ исемле шарлауыҡ тора.

Ҡурсаулыҡ Карелия Республикаһының Кондопож районы территорияһында урынлашҡан.

## Тарихы
Кивач — Рәсәйҙәге иң боронғо ҡурсаулыҡ,  1931 йылдың  11 июнендә   СССР  Фәндәр академияһы эргәһендәге рус төньяғының тәбиғәтен һаҡлау  һәм хужалыҡтың  ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ойошторолған. Һуғыштан һуңғы йылдарҙан алып әлегә тиклем ҡурсаулыҡ тәбиғәтте һаҡлау ғына түгел, ғилми-тикшеренеү һәм экологик-аң-белем таратыу бурыстарын үтәй. Бында Карелияның тәбиғәт комплекстарын өйрәнеү буйынса эштәр даими алып барыла. Майҙаны 10 930 гектар. Ҡурсаулыҡ тирәләй дөйөм майҙаны 6 213 гектар булған һаҡлау зонаһы булдырылған.

## Ландшафты
Ҡарағай һәм шыршы урмандары менән ҡурсаулыҡта  урман ландшафты өҫтөнлөк итә. Тәбиғи иҫтәлекле урын булараҡ, шарлауыҡ менән бер рәттән, Сопох ҡарағайлығы телгә алына, унда  бор, унда өс ярым быуатҡа тиклемге ағастар һаҡланып ҡалған. Кристаллик теҙмәләр  араһындағы уйпатлыҡтарҙа бәләкәй урман күлдәре урынлашҡан.   Иң ҙур һаналған Падозеро ҡурсаулығында  диңгеҙ сығышындағы утрауҙар күп.

## Флора һәм фаунаһы
Климаты оҙайлы, ҡышын һалҡынса  һәм ҡыҫҡа йәй  менән характерлана. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы - 2,4&nbsp;°C. Һалҡындар булмаған осор  оҙайлығы 104-тән 153 көнгә тиклем тәшкил итә. Вегетация осоро оҙайлығы - 90 көн

Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 650 мм.  Ҡар япмаһы менән көндәр уртаса 166 (11 ноябрь - 25 апрель) көн тәшкил итә, ҡайһы ваҡыт 200 тиклем.  Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа  -11.4 °С, июлдә +15.6 °С .   Яҙ һәм, бигерәк тә, көҙөн һауа торошо тотороҡһоҙ. Тәүге ҡар япмаһын ятыу   уртаса 26 көн дауам итә. 19 октябрҙә - 12 декабрҙә ҡар ятыуы күҙәтелә.  

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 216 ҡош төрө теркәлгән. Уның территорияһында 569-ға яҡын көпшәле үҫемлектәр осрай. Ҡурсаулыҡ фаунаһында 47 төр һөтимәрҙәр  бар. Уларҙан 3 төр һөйрәлеүселәр һәм 5 ер-һыу хайуан төрө бар. Ҡурсаулыҡ территорияһында даими 18 төр балыҡ тереклек иткәне билдәле. Фауна төрҙәре  тайга төрҙәре өҫтөнлөк итә, һәм ситендә  урман ертишкесен, бүҙәнәне, ҡыр тауығын, тартайҙы, торомтайҙы, һарығошто, тәлмәрйен һәм башҡаларҙы осратырға мөмкин.

## Килеү
Туристарҙың ойошҡан төркөмдәренә Европала билдәле Кивач шарлауығы һәм башҡа маршруттарға барырға рөхсәт ителде. Йыл һайын ҡурсаулыҡта йөҙҙән ашыу кеше була. Йыл һайын ҡурсаулыҡта  йөҙ  меңдән ашыу  кеше була. Ҡурсаулыҡ территорияһына  һәм  «Кивач» шарлауығына инеү  — билеттар буйынса. Ҡурсаулыҡта антропоген факторҙың йоғонтоһон, шул иҫәптән сикләнгән һәм контролдә тотоусы туризмдың, тәбиғәт комплекстарының йоғонтоһон өйрәнәләр, был йоғонтоноң көсһөҙләнеүе буйынса саралар әҙерләнә.

## Галереяһы

Файл:KivachMuseum.JPG|
Файл:Kivach-w-fall.JPG|
Файл:Kivach 2008.JPG|
Файл:Kivach2 2008.JPG|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
## Һылтанмалар
* Карелия официальная. Заповедник «Кивач»
* Кивач. Заповедник // ООПТ России. Информационно-справочная система
* Фотогалерея заповедника «Кивач»  на сайте «Фото-Карелия»

* Карелия рәсми. Ҡурсаулыҡ «Кивач»
* Кивач. Ҡурсаулығы // ООПТ России. Мәғлүмәт-белешмә системаһы
* Ҡурсаулыҡ Фотогалерея «Кивач»  сайтында «Фото-Карелия»
Елизавета институты (Мәскәү)

**Елизавета институты** —  — Мәскәүҙә дворян, хәрбиҙәр, сауҙагәрҙәр һәм дин әһелдәре ҡыҙҙары өсөн ябыҡ уҡыу йорто. Ул бер ҡасан да затлы ҡыҙҙар институттары категорияһына ҡарамаған һәм түбәнерәк ҡатламдарға тәғәйенләнгән булған.

## Нигеҙләнеүе
Башта ул «Мәскәү Эшһөйәрлек йорто» булған; 1825 йылда губернатор ҡатыны кенәзбикә Т. В. Голицына нигеҙ һала. Йорт иғәнәләр һәм хәйриә аҡсаһына йәшәй: Александр I йыллыҡ билдәләгән сумма 13 мең һум; сауҙагәр Губин иғәнәһе — 150 мең һум; Мәскәү ҡалаһы йәмғиәте лә йыл һайын күпмелер сумма бүлә.

## Тарихы
Уҡыу йорто фәҡир ҡыҙҙарға, башлыса етемдәргә тәрбиә биреү маҡсатында ойошторолған. Тәүгеләрҙән булып 7-11 йәшлек 24 ҡыҙ тәрбиәләнә, улар бында егерме йәше тулғансы тәрбиәләргә тейеш булған. Һуңғараҡ етемдәр генә түгел, уҡыу өсөн түләү индергән яҡшы ғаиләләрҙән ҡыҙҙар ҙа ҡабул ителә башлай. Ҡыҙҙарға элементар белем бирелә, ә өҫтәмә түләү менән музыкаға һәм бейеүҙәргә өйрәтәләр. 1833 йыл1833 йылда уҡыусылар һанын арттырырға рөхсәт ителә. 1847 йыл1847 йылда Мәскәү Эшһөйәрлек йорто императрица Елизавета Алексеевне иҫтәлегенә Елизавета училищеһына үҙгәртелә.

Училищела 6 ғилми класс була, уларҙа Закон Божий, рус, француз, немец, математика, тарих, география, музыка, йырлау һәм бейеү дәрестәре бирелә. Елизавета Институтында офицерҙарҙың һәм хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең, бай булмаған ғаиләләр балалары уҡый, шуға күрә сығарылыш уҡыусылары уҡытыусылар, гувернанткалар булып киткән.

Институтта фортепиано синыфтарында күпмелер ваҡыт С. В. Рахманинов етәксе булған; М. Левин, Э. Метнер, А. Гедике, А. В. Никольский уҡытҡан. Рәсем дәресен 1891—1893 йылдарҙа С. В. Малютин алып барған.

1917 йылдан һуң Елизавета институты мәғариф халыҡ комиссариаты ведомствоһына күсә.Институттың тарихи хоҡуҡ вариҫы булып Профинтерн исемендәге Мәскәү өлкә педагогия техникумы эшмәкәрлекте дауам итә, ә 1931 йылдан- Н. Т. Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институты, ул 2002 йылда Мәскәү өлкә дәүләт университеты булып китә. Йорт Радио урамы 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Урынлашыуы
Вознесенск урамындағы усадьба (хәҙер Радио урамы, 10А , 1-се бина) Эшһөйәрлек йорто өсөн Н. Н Демидов тарафынан бүләк итеп бирелгән. Башта бында XVIII быуат башында И. Ф. Ромодановскийҙың И. Ф. йүкә урманы паркы һәм быуаһы булған усадьбаһы урынлашҡан. Унан һуң йортто М. Г. Головкин алған, ә XVIII быуатXVIII быуат уртаһында Н. А. Демидов хужа булғанда барокко стилендә йорт төҙөлгән, ә биләмәһе ике тапҡырға иркенерәк булып киткән. Институт янында шулай уҡ йорт Троицк ҡорамы булған.


Елизаветинский институт, общее фото.jpg|
Урок гимнастики.jpg|
Приготовление уроков.jpg|
Старший педагогический класс.jpg|
Домовый Троицкий храм.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты

**П.А.Соловьёв исемендәге  Рыбинск дәүләт авиация техник университеты (П.А.Соловьёв исемендәге РГАТУ)** — Рыбинск ҡалаһында юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1932 йылда **С. Орджоникидзе исемендәге  Рыбинск авиация институты** асыла.  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында башҡа стратегик объекттар исемлегендә Өфө ҡалаһына эвакуациялана, унда күпмелер ваҡыт С. Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты тип үҙгәртелә. 

Рыбинскта яңы  авиация юғары уҡыу йорто   1955 йылдың  25 майында механика һәм авиация-технологияһы факультеты менән киске авиация технология институты тип асыла.  1964 йылда  Рыбинск киске авиация технология институты уҡытыуҙың  көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу формалары менән институт итеп үҙгәртелә. 1976 йылда  авиамеханик, радиотехник һәм авиаметаллургия факультеттары ойошторола. 1994 йылда институтҡа академия статусы бирелә. 2011 йылдың 14 июлендә  юғары уҡыу йортона университет статусы бирелә, 2011 йылдың 11 ноябрендә юғары уҡыу йорто *П.А.Соловьев  исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты* тип үҙгәртелә.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта 6,5 мең студент уҡый, 240 штаттағы уҡытыусылар, шул иҫәптән 138 60 фән кандидаты һәм фән докторы эшләй.

## Рейтингтары
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы, вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә  индерә, унда уға "Е" рейтинг класы бирелә.




## Факультеттары

* Авиадвигателдәр төҙөү факультеты.
* Авиатехнология факультеты.
* Радиоэлектроника  һәм информатика факультеты.
* Социаль-иҡтисади факультет.
* Ситтән тороп уҡыу факультеты.
* Әҙерлек курстары.
* Рыбинск авиация колледжы.

## Китапхана
Университеттың китапханаһы 1955 йылда ойоштолрола,  фондта 660 меңдән ашыу китап иҫәпләнә. Улар - уҡыу, ғилми әҙәбиәт, ваҡытлы матбуғат баҫмалары, норматив - техник документтар, диссертация, юғары уҡыу йорттарының хеҙмәттәре тураһында отчёттар, һынлы сәнғәт әҙәбиәте, электрон баҫмалар (электрон уҡыу баҫмалары, университет уҡытыусылары хеҙмәттәре өсөн тулы текстар).

## Филиалдары
Тутаев һәм Гаврилов-Ямский филиалдары, Ярославлдә һәм Пошехоньела вәкиллектәр, аспирантура һәм докторантура бар.

## Билдәле тамамлаусылары

* См.: Выпускники РГАТА

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт РГАТУ
Tomás Luis de Victoria

**Виктория Томас де Луис** (Авила. h. 1548 - Мадрид, 27 август айында 1611) булып католик дин әһелдәре, уҡытыусылар, часовня һәм данлыҡлы композитор polifonista менән Яңы исп. Ул композиторҙарҙың береһе булып һанала, замандың иң көнүҙәк һәм яңы, инновацион дизайн менән, улар киләсәк тураһында иғлан барокко стилендәге. Иҙел тиклем уның йоғонтоһо XX быуат, ҡасан алырға була композитор моделдәр сифатында Cecilianismo.

Бер-бер луис де томас виктория тыуған көнө белергә, өйрәнергә үҙенең ағаһы һәм яҡын туғандары тыуа, шулай итеп килә, тигән һығымта тыуа аҙағында 1548. Йәһүд сығышлы һөйләшергә уның атаһы була. Һеҙ йәшлеге менән, бәлки, музыка дәрестәре ала Эскобедо, әлегә ул ҡала ҡушыла. Авилов. Шуға ҡарамаҫтан, буласаҡ Палестрин, кем үҙенең оҫталығын камиллаштыра.

Бер йыл 1569, Колледжында ташлап киткән класс Рома түгел, биләгән вазифа «Йырсы» арагон һәм шул уҡ ваҡытта милли сиркәүендә органсы булып Рим, Санта-Мария Монтсеррат дер. Шунда ул нисек дауам уҡытыусы, сиркәү / ғибәҙәтханаһы, һәр хәлдә, уртаһына тиклем 1572, һәм ул үҙен тулыһынса бағышлай музыкаль әҫәрҙәрҙе өйрәнеү мөмкинлеге составында, ул бик күренмәҫ булды, эштә күренһен ине виктория араһында интенсив һәм 1571 һәм 1572. Әммә, ҡыҙыҡ факт, тип, был этаптың ваҡытын (1569-1572), аныҡ белә, кем ул уҡытыусы була.

## Иҫкәрмәләр
В. И. Упатчев йорто

: *Был мәҡәләлә В. И. Упатчев йорто тураһында һүҙ бара, йорт xx быуат башында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында төҙөлгән*

 төбәк архитектура ҡомартҡыһы

**В. И. Упатчев йорто** — ХХ быуат башында төҙөлгән төкәтмәле ҙур кирбес ҡоролма. Санкт-Петербург ҡалаһындағы Васильевский утрауының 12-се линияһында урынлашҡан. Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм әҙәбиәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта был ҡоролма Санкт-Петербург дәүләт университетының Психология һәм социаль хеҙмәт институтының уҡыу корпусы сифатында ҡулланыла.

## Тарих һәм архитектура
Санкт-Петербургтың Васильевский утрауының 12 линияһында 1913—1914 йылдарҙа архитекторҙар Михаил Иванович фон Вилькен һәм Владимир Иванович Упатчев дөйөм белем биреү ихтыяждары өсөн алты ҡатлы ҙур кирбес килем йорто төҙөйҙәр, йорт флигелле һәм етенсе ҡатында мансардалы булған, халыҡ араһында был йортто Упатчев йорто тип йөрөткәндәр.

1916 йылда В. Упатчев был йортто һата һәм яңынан икенсе, ҙур, киң йорт төҙөй башлай. Йорттоң хужаһы Стелла Генриховна Рубинштейн була һәм ул бында ире Дмитрий Львович Рубинштейн менән бергә йәшәй. 1916 йылдың йәйендә Д. Л. Рубинштейн үҙе дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнә һәм ҡулға алына.

Бинаның ихата корпусы һәм янында флигеле була, уларҙы Бөйөк Ватан һуғышына тиклем дөйөм белем биреү мәктәбе биләй. 1990-сы йылдарҙа бында Рәсәй Фәндәр академияһының транспорт проблемалары институты һәм хәрби округ универмагы урынлаша.

2000-се йылдарҙа был бина Санкт-Петербург дәүләт университетының психология һәм социаль хеҙмәт институты ихтыяжына тапшырыла.

## Архитектура
Бинаның фасады рококо архитектура стиле элементтары менән биҙәлгән. Өсөнсө ҡатта ярым түңәрәк өҫлө тәҙрәләр биҙәүестәр менән урынлаштырылған. Стеналар аралыҡтары кәрниз менән биҙәлгән. Өсөнсө ҡаттағы эркерҙың үҙәк тәҙрәһе ҡабырғаларында декоратив кронштейндарҙа гөл һауыттары сылбырҙарҙа аҫып ҡуйылған.

Дүртенсе һәм бишенсе ҡаттағы ҡабырсаҡ-рокайлле тәҙрәләре тура мөйөшлө формала. Бишенсе ҡатта урынлашҡан тәҙрәләр тупһаһы аҫтары лавр япрағы формалы фестондар менән биҙәлгән. Стеналар аралары пилястрлы.

Әлеге ваҡытта, төкәтмәлә, һул күркәм ишек алдында, баҫҡыс майҙансыҡтарындағы тәҙрәләрҙә витраждар һаҡланып ҡалған. Витраждар төрлөсә һаҡланған, уларҙың ҡайһы берҙәре сатнаулы, икенселәрендә һаҡһыҙ буяғандан ҡалған эҙҙәр бар.

2009 йылдағы янғындан һуң бинаның һул яғына әлегә ремонт үткәрелмәгән.

## Хәҙерге торошо
1999 йылда Упатчев йортонда Санкт-Петербург дәүләт университетының психология һәм социаль хеҙмәт институты урынлаша. Институт бинаның авария хәлендәге флигеленә, ремонт яһап, уның элекке матур торошон ҡайтарып биргән. Бөгөн бында ғәмәли психология факультеты һәм психологик-социаль факультеты эшләй.

Урамға ҡарап торған бинаһы ла белем биреү һәм фән менән шөғөлләнеү маҡсатында файҙаланыла: бында Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Соломенко исемендәге транспорт проблемалары институты, «Телмәр» нәшриәте һәм шулай уҡ Сит ил телдәре институты эшләй.

## Документ

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Дом В. И. Упатчева
* Дом Упатчева. Санкт-Петербург
Александр-Мария институты

**Александр-Мария институты** —  - Мәскәүҙә  генерал ҡатыны В. Е. Чертова ойошторған затлы ҡыҙҙар институты. Институт Мәскәүҙәге батшабикә Мария ведомствоһының  Ҡатын-ҡыҙ ярлыларҙы бағыусылыҡ ойошмаһына (Дамское Попечительство о бедных{{lang-ru|) ҡараған.

## Тарихы

Ул 1857 йылда Александр-Мария училищеһы - Иң ярлы етем ҡыҙҙар өсөн һыйыныу урыны - приюты булараҡ ойошторолған. *В.С. Чертова* нигеҙ һалған Мәскәү Ҡатын-ҡыҙҙар Попечителлегенең  Пречистенка бүлексәһе булараҡ эшләгән. Ул Долгорукийҙарҙың Пречистенкалағы усадьбаһын подпоручик  Н. П. Воейковтан ҡуртымға алып торған булған, һәм бер аҙҙан был милек училище файҙаһына һатып алынған. Уҡыу йорто ихтыяждары өсөн усадьбаны ремонтлау  һәм үҙгәртеп ҡороу үткәрелгән, шул иҫәптән *Мәрйәм Инә Бөркәнсеге* () йорт сиркәүе лә һалынған.

1899 йылда училище кавалерия ханымы В.Е. Чертова исемендәге Александр-Мария институты тип үҙгәртелә.  Институтта Мәскәү хәрби округында хеҙмәт иткән хәрби начальниктарҙың, хәрби чиновниктарҙың һәм медиктарҙың ҡыҙҙары белем алған. Бөйөк кенәзбикә Елизавета Федоровна - институттың попечителе була. Башланғыс белем биреү курсы тамамлаусылар  башланғыс училище  тәрбиәселәре һәм ғаилә тәрбиәселәре булып эшләй алған, ә тулы курс үткән институт тәрбиәләнеүселәре уҡытыусы белеме алған. 

Институттың билдәле тәрбиәләнеүселәре араһында - актриса Е. Н. Гоголева.

Александр-Мария институты 1917 йыл тиклем эшләп килә һәм, башҡа ҡатын-ҡыҙ институттары кеүек үк, Октябрь революцияһынан һуң ябыла.

## Бинаһы
Һарай комплексы үҙәгендә - ионик портлы алты колонна ҡуйылған ике ҡатлы бина; ҡабырға флигелдәре, икенсе ҡаттың оҙон лоджиялары менән ҡыйыҡлы үткәүелдәр аша тоташтырылған.Лоджиялар һирәк кенә ҡуйылған  коринф колонналары менән биҙәлгән булған. 1812 йылда бина янғындан ныҡ зыян күргән һәм 1847 йылға тиклем тиклем тергеҙеү эштәре барған. Реконструкция барышында үҙәк өлөштең композицияһын тамамлаған бельведер юҡҡа сыҡҡан,  флигелдәр декоры өлөшләтә үҙгәргән .
 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Москва: Энциклопедия / гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : Большая российская энциклопедия, 1997. — 976 с. — 100 000 экз. — .

## Һылтанмалар

* Пречистенка. Александро-Маринский Кавалерственной дамы Чертовой Институт
*
Югра дәүләт университеты

**Югра дәүләт университеты (ЮДУ)** — Рәсәйҙең Ханты-Мансийск ҡалаһында урынлашҡан университет. 2001 йылдың октябрендә асыла.

## Тарихы
2001 йылда Ханты-Мансийскиҙа булған уҡыу йорттарының филиалдары: Төмән дәүләт ауыл хужалығы академияһы, Нижневартовск дәүләт педагогия институты, Себер автомобиль-юл академияһы, Төмән дәүләт ауыл хужалығы академияһы һәм Бөтә Рәсәй дәүләт һалым академияһыбазаһында ойошторола. Югра дәүләт университеты төбәктә федераль ҡарамаҡтағы беренсе уҡыу юғары уҡыу йорто була.

2003 йылда университет өсөн яңы төп бина төҙөлә, ул Ханты-Мансийскиҙа ул ваҡытта иң бейеге була.

2007 йылда университет составына уның филиалдары булған дүрт урта белем биреүсе дәүләт мәғариф учреждениеһы индерелә.

Университет аяҡҡа баҫҡан осороҙа уҡытыу процесында төбәктә булған предприятиелар һәм ғилми-тикшеренеү институттарының мөмкинлектәренә баҫым яһала. Атап әйткәндә, элекке информатика һәм ғәмәли математика факультеты белем биреүҙе Югра мәғлүмәт технологиялары ғилми-ғәмәли институты базаһында алып бара.

2013 йылда Югра дәүләт университетыСочиҙа үткән Олимпиадаға волонтерҙар йәлеп итеү һәм әҙерләү үҙәгенә әүерелә.

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Юғары уҡыу йорто Чехов урамындағы бер-береһе менән тоташҡан биш корпуста урынлаша, уларҙың дүртеһе уҡыу корпусы, береһе — административ. Вуз составына шулай уҡ аудиториялары, бассейны һәм спорт залдары булған Спорт-һауыҡтырыу комплексы инә.

2018 йылда студенттар һанын яҡынса 3200 була, уларҙың 2600 самаһы көндөҙгө бүлектә уҡый. Юғары уҡыу йорто хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — яҡынса 570 кеше.

### Филиалдары
Университет составына түбәндәге урта-махсус уҡыу йорто базаһындағы дүрт филиал инә:

* Нефтеюганск индустриаль колледжы (Нефтеюганск, ХМАО-Югра);
* Сургут нефть техникумы (Сорғот, ХМАО-Югра);
* Нижневартовск нефть техникумы (Нижневартовск, ХМАО-Югра);
* Лянтор нефть техникумы (Лянтор, ХМАО-Югра).

### Институттары
Университеты үҙ эсенә биш институтты һәм ике үҙәкте ала:

* Себерҙе өйрәнеү гуманитар институты;
* Цифрлы иҡтисад институты;
* Юридик институт;
* Нефть һәм газ институты;
* Өҫтәмә белем биреү институты;
* «Тирә-яҡ мөхит һәм климаттың глобаль үҙгәреүе динамикаһы» (Нефть һәм газ институты составына инә) Фәнни-белем биреү үҙәге;
* Төньяҡ халыҡтары үҙәге.

## Фәнни эшмәкәрлеге
2005 йылдан университетта түбәндәге ғилми структура подразделениелары ойошторола:

* Тәбиғәтте файҙаланыу уҡыу-ғилми аналитика үҙәге;
* Инженер факультетының төҙөлөш конструкцияларын проектлау һәм ғилми тикшеренеү үҙәге;
* Һыу менән ҡулланыу проблемалары һәм экосистема күҙәтеүҙәре лабораторияһы;
* Югра халыҡтары телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү институтының телдәрҙе өйрәнеү һәм һаҡлау лабораторияһы.

2005 йылдан «Вестник Югорского государственного университета» фәнни журналы сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Владимир Страшнов* — Самый молодой вуз Югры отметил день рождения // Газета «Тюменские известия», № 145 (4648) от 20 августа 2008
* *Ирина Самсонова* — Югорской университет 15 ол постӑс // Газета «Ханты ясанг», № 20 (3464) от 20 октября 2016
* 
* 
* 
*
Нева заводы янындағы В. И. Ленин һәйкәле

**Нева заводы янындағы [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәйкәле** — был Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент, 1926 йылда билдәле Обухов оборонаһы проспектында Нева заводының төп корпусы алдында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор М. Я Харламов һәм архитектор И. М. Вигдергауз проекты буйынса эшләнгән. Был В. И. Ленинға ҡалала иң беренсе ҡуйылған һәйкәл. Монумент төбәк әһәмиәтендәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

## Тарих

Эшселәр синыфы юлбашсыһы һәм Бөйөк Октябрь революцияһында уларҙы еңеүгә алып ҡилеүсе Владимир Илич Ленинға, уның 1924 йылда вафат булғанынан һуң, Нева заводы алдында һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар 1925 йылдың 20 ноябрендә завод эшселәре митингыһында берҙәм ҡабул ителә. Бөйөк юлбашсыға һәйкәл эшләү өсөн эшселәр араһында аҡса йыйыу башланып китә, һәр ай һайын эш хаҡының ярты проценты һәйкәл өсөн индерелә. Шулай итеп туғыҙ ай эсендә 7500 һум аҡса йыйыла. Скульптор М. Я. Харламов һөйөклө юлбашсы һәйкәленең проектын башҡарып сыға, проектты раҫлау эшселәр ҡарамағына тапшырыла, һәм эшселәр проектты бер тауыштан берҙәм хуплайҙар.Буласаҡ монументтың бронза скульптураһы Санкт-Петербург ҡалаһының «Красный выборжец» заводында ҡойола. Һәйкәл постаменты өсөн соҡор ҡаҙыу һәм һәйкәлде урынлаштырыу менән Нева заводы эшселәре шөғөлләнә.

1926 йылдың 8 авгусында меңәрләгән кеше ҡатнашҡан митингта һәйкәл тантаналы рәүештә асыла. Һәйкәлдең япмаһын 1879 йылдан уҡ заводта эшләп килгән Федор Богданов тартып төшөрә.

## Тасуирлама
Бронза Ленин һыны һоро граниттан эшләнгән тура мөйөшлө һикәлтәле пьедесталда баҫып тора. Скульптор уны һул ҡулы менән китап тотоп сығыш яһаған мәлендә сағылдырған. Һуңғы традицияларҙан айырмалы рәүештә, скульптор тарафынан Ленин элеккесә уң ҡулын, алға табан йүнәлтмәйенсә, бер ни тиклем артҡа төшөргән итеп кәүҙәләндерелгән.

Постаментҡа беркетелгән мәрмәр таҡтаташта «*Эшселәр синыфының һөйөклө юлбашсыһы һәм уҡытыусыһына. 1926 йылдың 8 авгусы*» тип яҙылып ҡуйылған.

В. И. Ленин скульптураһының бейеклеге 3 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 3,5 метрға тиң.

## Иҫкәрмә
Криптография, элемтә һәм информатика институты

**Криптография, элемтә һәм информатика институты** ( ИКСИ) — Рәсәй Федераль Именлек хеҙмәте академияһының структура подразделениеһы, мәғлүмәт тапшырыу, һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса белгестәр әҙерләй. ИКСИ Рәсәй буйынса мәғлүмәт хеүфһеҙлеге өлкәһендә төп уҡыу йорто булып тора.

## Тарихы
1949 йылдың 19 октябрендә ҡарар ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән Криптографтарҙың юғары мәктәбе ойошторола, ә Мәскәү дәүләт университетының Механика-математика факультетында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ябыҡ бүлексә булдырыла. 1960 йылда уларҙы берләштереү нигеҙендә СССР КГБ Юғары мәктәбенең 4-се (техник) факультеты барлыҡҡа килә.

1962 йылдың 10 майында КГБ рәйесе бойороғо менән факультетының 5 йыл уҡыу ваҡыты менән көндөҙгө бүлеге асыла. Факультетты математик, криптограф һәм педагог И. Я Верченко етәкләй, ул 1972 йылға тиклем факультеттың юғары математика кафедраһы начальнигы (1962 йылдың 5 июленән), факультет начальнигы (1963 йылдың майынан) һәм физика-математика һәм техник фәндәр кандидаты һәм докторы ғилми дәрәжәһен биреү буйынса Ғилми совет рәйесе вазифларын бер үк ваҡытта башҡара.

1992 йылда Юғары мәктәптең техник факультеты Криптография, элемтә һәм информатика институты (ИКСИ) тип үҙгәртелә. Әҙерлектең төп йүнәлештәре булып: криптография, ғәмәли математика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы, электрон техника, радиотехника һәм элемтә тора.

ИКСИ составында түбәндәге факультеттар эшләй: ғәмәли математика, махсус техника, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге һәм оператив-техник факультет, тәбиғәт фәндәре кафедраһы, инглиз теле һәм махсус профилдәр киске физика-математика мәктәбе, бюджетҡа ҡарамған ғилми-тикшеренеү лабораторияһы.

## Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге
Институтта 200-ҙән ашыу профессор-уҡытыусылар составы эшләй. Улар араһында 150-нән ашыу фән докторҙары һәм кандидаты, академиктар һәм төрлө академияларҙың мөхбир ағзалары бар. Рәсәй Федерацияһы Президенты гранты ярҙамында ике фәнни мәктәп (алгебра һәм радиотехника йүнәлешендә) булдырылған. Институттың йәш ғалимдарының ғилми тикшеренеүҙәре Президенттың шәхси гранттары менән хуплана. Академияла институт проыиле буйынса адъюнктура, диссертациялар советы эшләй.

## Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге уҡыу-методик берекмәһе
Рәсәй Госкомвузының 1996 йылдың 9 апрелендәге 613-сө бойороғо менән ИКСИ базаһында мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттарының Уҡыу-методик берекмәһе (УМО ИБ) ойошторола. Уға 74 юғары уҡыу йортона вәкилдәре, шулай уҡ ведомстволар, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар вәкилдәре инә. УМО ИБ мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса белгестәр әҙерләргә теләгән юғары уҡыу йорттары өсөн белем биреү стандарттарын, уҡыу пландарын, уҡыу программаларын эшләй, вуздарҙы лицензиялау, аттестациялау һәм аккредитациялауҙа ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ИКСИ на официальном сайте Академии ФСБ  
* *Погорелов Б. А., Мацкевич И. В.* О подготовке кадров в области информационной безопасности 
* 50 лет Институту криптографии, связи и информатики : (Ист. очерк) / В. И. Бондаренко (рук.), В. В. Андроненко, М. В. Гаранин и др.; Ред. комис. Б. А. Погорелов (отв. ред.) и др. — М., 1999. — 271 с. 
*
В. В. Воровский исемендәге Ленинград дәүләт журналистика институты

**В. В. Воровский исемендәге Ленинград дәүләт журналистика институты** (1930—1941) — РСФСР Халыҡ Мәғарифы комиссарҙары уҡыу йорто ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитетының 1930 йылдың 29 ғинуарындағы ҡарары буйынса ойошторола. Шунда уҡ уға поляк сығышлы совет дипломаты Вацлав Вацлавович Воровский исеме бирелә (1871—1923).

## Тарихы
Ленинградта 1926-1929 йылдарҙа эшләп килгән Дәүләт нәшриәт техникумының гәзит-журнал бүлеге базаһында 1930 йылда яңы уҡыу йорто булдырыла. Ул Киске дәүләт журналистика институты тип атала. Уның алдына журналистар, мөхәррирҙәр, радиожурналистар, нәшриәтселәр әҙерләү бурысы ҡуйыла.
1931 йылдың июнендә институт *В. В. Вороский исемендәге комунистик журналистика институты* (КИЖ) тип үҙгәртелә. 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙа, Ленинград институттын да индереп, алты Коммунистик журналистика институты ойошторола: Ленинградта, Минскиҙа, Харьковта, Алма-Атала, Свердловскиҙа һәм Куйбышевта.

1940 йылдың апрелендә институтҡа элекке исеме кире ҡайтарыла.

1941 йылдың 28 авгусында ябыла.

Шул уҡ йылда институт китапханаһы (Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик педагогия институты китапханаһы, Сик Төньяғы халыҡтары институтының бер өлөшө, М. Н. Покровский исемендәге Ленинград педагогия институтының Икенсе сит телдәр һәм китапханасылар педагогия институты китапханаһы менән бергә) Ленинград дәүләт педагогия институтына (хәҙер А. И. Герцен исемендәге РДПУ).

## Һылтанмалар
* Ленинградский государственный институт журналистики им. В. В. Воровского НАРКОМПРОСА РСФСР (1930—1941) (о нём)

## Иҫкәрмәләр
Евсеев Сергей Александрович

**Евсеев Сергей Александрович** (10 сентябрь 1882 йыл — 1 март 1955 йыл) — скульптор, рәссам, театр рәссамы. РCФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947). Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәленең авторы.

## Биографияһы
Сергей Александрович Евсеев Мәскәү ҡалаһында 1882 йылдың 10 сентябрендә тыуған. 

1896-1904 йылдарҙа Строганов училищеһында билдәле рәссам К. А. Коровин класында уҡып белем ала. 1907 йылға тиклем А. В. Щусев һәм Ф. О. Щехтель етәкселегендә Санкт-Петербург ҡалаһында йәмәғәт өсөн монументаль декоратив скульптуралар ҡороуҙа эшләй, тәжрибә туплай. 1907 йылда Санкт-Петербургҡа күсеп килә. 1910 йылда генерал Скобелев һәйкәленең проектын эҙерләү конкурсында үҙ проекты менән ҡатнаша һәм премияға лайыҡ була. 1910—1917 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡалаһының «Бойондороҡһоҙҙар ширҡәте» художество берекмәһендә ағза булып тора, 1916 йылда үҙ эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя.

Евсеев Сергей Александрович Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәленең авторы (1924—1926 В. А. Щуко һәм В. Г. Гельфрейх менән берлектә башҡарған) — был һәйкәл СССР-ҙа эшселәр синыфының бөйөк юлбашсыһына төҙөлгән тәүге һәйкәлдәрҙең береһе булып тора. Сергей Александрович Евсеев 1929 йылда А. Р. Кугелдең ҡәберендә ҡуйылған барельефтағы портретын Әҙәбиәт сәхнәһендә лә эшләп ҡуйған. 1934 йылда С. Евсеев Ленинград ҡалаһындағы К. Маркс менән Ф. Энгельс бюстарын Смольный янында ҡуйыу өсөн башҡара. Билдәлелек алған оҫта С. А. Евсеев төрлө ҡалаларҙың бина фасадтарын биҙәү менән шөғөлләнә, ул Мәскәүҙә В. И. Ленин исемендәге дәүләт китапханаһы бинаһының фасадын да биҙәгән, яҙыусыларҙың горельефтарын башҡарған.

Театр рәссамы булараҡ, К. А. Коровин, А. Я. Головин, А. Н. Бенуа һәм башҡалар менән берлектә спектаклдәргә декорациялар төшөргән, биҙәгән. 1907 йылға тиклем Мәскәү художество театрында эшләй. 1917 йылдан һуң Ленинград театрҙарында спектаклдәрҙе биҙәү менән шөғөлләнә, ГАТОБ оҫтаханаһының мөдире булып эшләй. Ленинград блокадаһы ваҡытында Ленинградта ҡала һәм ҡаланың төрлө хәрби һәм граждандартторлаҡтары объекттарын камуфляжлау менән шөғөлләнә.

Ленинградта 1955 йылдың 31 мартында вафат була. Ҡаланың Красненькое зыяратында (Вишняковский юлындағы металл таҫмалы гранит колонналы) ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Төньяҡ ҡунаҡхана (Петрозаводск)

**«Төньяҡ» ҡунаҡханаһы** — Карелия Республикаһының Петрозаводск  ҡалаһындағы иң боронғо ҡунаҡхана. Ул ҡаланың Ленин проспектындағы бина. Был бина ҡаланың тарихи үҙәгендә ҡала төҙөлөшөнөң доминантаһы һәм төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарих
XХ быуат башында Петрозаводскиҙа ҡунаҡхана булмайынса, ҡалаға килгән ҡунаҡтар өсөн бары тик мебелле бүлмәләр генә урынлашҡан булған. 1930 йылда ҡаланы  төҙөү перспектива планында  властар тарафынан 182 номерлыҡ ҡунаҡхана төҙөү ҡарала һәм уның өсөн урын билдәләнә— был участка Ленин проспекты һәм Энгельс урамдары киҫелешендә тора. 1934 йылда бина беренсе проекты бауйынса төҙөлә, 1939 йылдың 1 мартында төҙөлөш тулыһынса тамамлана.

1941 йылдың ноябренә тиклем, немец-фин самолеттары бинаны зыянлағанға тиклем учреждение ҡунаҡтарҙы ҡабул итә, 1944 йылда бина тулыһынса емерелеп, ғәмәлдән сыға. Артабан Бөйөк Ватан һуғышынан һуң 1945 йылдың йәйендә «Төньяҡ» ҡунаҡханаһын тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Өс йылдан һуң «Төньяҡ» ҡунаҡханаһы элекке нигеҙендә тергеҙелә һәм ҡунаҡтарҙы ҡабул итә башлай.

XXI быуатта ҡунаҡханала иң беренсе эшлекле һөйләшеүҙәр һәм осрашыуҙар өсөн зал, спорт-һауыҡтырыу үҙәге, матурлыҡ салоны, ҡәһүәхана, билдәле компанияларҙың бер нисә офисы асыла.

1997 йылда РФ Госстрой коллегияһы ҡарары буйынса «Төньяҡ» ҡунаҡханаһы Рәсәй провинция ҡунаҡханалары араһында иң яҡшы тип таныла. 2004 йылда ул «Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ тауары» программаһында «Хеҙмәт күрһәтеү» номинацияһында сифат дипломын яулай. 

## Архитектура
Тәүге «Төньяҡ» ҡунаҡханаһы 1939 йылда конструктивизм рухында төҙөлә, проект архитекторы - Юрий Русанов (ул Петрозаводскиҙа һуғышҡа тиклем байтаҡ йорттар төҙөгән). Ю Русанов Ленин проспекты яғында дүрт ҡатлы корпус һәм  Энгельс урамы яғынан шулай уҡ дүрт ҡатлы корпусты урамдар киҫелешенә фасады менән ҡаратып, урталағы фасадын ярым түңәрәк өлөшлө итеп тоташтырып ҡуйған.

Немец-фин оккупацияһы ваҡытында ҡунаҡхана бинаһы тулыһынса тиерлек ҡыйратыла. Уның һуғыштан һуңғы тергеҙеү проектының архитекторы Кусиэль Гутин була, ул бинаға байтаҡ үҙгәрештәр индергән, йорттоң киңлек һәм күләм композицияһын һәм фасадының стилен бер аҙ үҙгәрткән. Бинаны неоклассицизм традицияларында тергеҙелгән. Бинаның ҡиәфәтен яҡшыртыу маҡсатында ҡабырғала торған корпустарҙың бейеклеген өс ҡат кимәлендә кәметкән, ә үҙәктәге ярым туңәрәк өлөшө өҫтөнә аттик күтәрткән, декоры классик ордер формаларын алған һәм аҡ төҫтәге һылап семәрләнгән биҙәүестәр менән мул биҙәлгән, улары бинаның ҡыҙыл-һоро кирбесенә контраст булып айыпылып тора.

## Һаҡлау
2013 йылда Карелия Республикаһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә «Төньяҡ» ҡунаҡхана бинаһы  Дәүләт берҙәм мәҙәни мираҫ объекттары реестрына  төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәйкәле сифатында индерелгән.

## Иҫкәрмә