open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дила (журнал)

Дила (журнал) - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Тарихы
Журналға бөйөк грузин яҙыусыһы, әҙибе Мариам Демурия 1904 йылда нигеҙ һалған. "Дила" башҡорт теленә "иртәнсәк" йәки "таң" тип тәржемә ителә.

Бер нисә ай дауамында мөхәрририәт ағзалары фатирҙарҙа йыйылып, журналды әҙерләү эш алып бара. 

Акаки Церетели, Важа-Пшавела, Якоб Гогебашвили, Иродион Евдошвили, Екатерина Габашвили, Шио Мгвимели - бына шул шәхестәр журналдың нәшер ителеүенә көс һала. 

Журналдың икенсе баш мөхәррире булып Нино Накашидзе эшләй. Ул 1910 йылдан 1920 йылға тиклем етәкселек итә, ә 1920 йылдан 1928 йылға тиклем даими рәүештә мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора .   

1928 йылда журнал  «Октябрь» тип атала башлай. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында баҫылыуҙан туҡтап тора. 1945 йылдың февралендә Ленин ис. пионер ойошмаһы  республика советы органы булараҡ яңынан сыға башлай.  1947 йылдың сентябрендә журналдың исеме грузин  шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре Марджани Реваз тәҡдиме менән «Хәйерле иртә» тип үҙгәртелә.

«Дила» балалар нәшриәте «Дила» балалар журналы нигеҙендә 2007 йылда ойоштороған 

«Дила» балалар журналы 2013 йылдың 25 ноябрендә Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге күсемһеҙ ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Гогиашвили К., Грузинская Советская Энциклопедия , Вып. 3, с. 551, Tб. 1978.

## Иҫкәрмәләр
Кубдари

**Кубдари** () — Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Кубдари грузин ҡамыр ашы, Сванетия төбәгендә бешерелә торған итле күмәс .

Бындай күмәс әсе ҡамырҙан йәймәгә эслек һалып бешерелә. Эслеккә тапалған йәки ит турағыстан үткәрелгән кәзә ,һарыҡ йәки сусҡа ите алына. Иткә башлы һуған, һарымһаҡ, аш тоҙо ҡушыла һәм тәмләткестәр: кориандр, зира, уцхо-сунели өҫтәлә. Сванетияла ысын  кубдариға гицрули  -  урындағы еҫе укроп орлоғона һәм зираға оҡшаған еҫле тәмләткес ҡушылырға тейеш тип һанайҙар.

2015 йылдың  20 мартында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге  ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა

## Иҫкәрмәләр

## Иҫкәрмәләр
Кабахи

**Кабахи** - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы, боронғо атлы уйын.

## Тасуирламаһы

Кабахи  оҙонлоғо 75-100 метр, ә киңлеге - 20-30 метр тәшкил  яланда үткәрелә. Майҙан уртаһында бейеклеге 6 метр манара ҡуйыла, уға бейеклеге 30 см туҫтаҡ ултыртыла һәм эсенә бүләк һалына. Һыбайлылар атта сапҡан ыңғайы туҫтаҡҡа атып тейҙерергә тейеш.  

Кабахи боронғо замандарҙан ҙур ҡыҙыҡһыныу менән үткәрелә. Боронғо Тбилиси ҡалаһында кабахи өсөн хатта махсус  майҙан эшләнгән була .
тнашыусылар байрамса кейенгән, күңелле көйҙәр, йырҙар яңғырап торған. Грузияла был уйындарға тамашасылар ҙа, көйәрмәндәр ҙә күпләп килә торған булған. 

Кабахи, башҡа атлы уйындар кеүек үк, Грузияла тергеҙелә бара. Кабахи ҙа улар иҫәбендә һәм  2018 йылдың 31 авгусында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге күсемһеҙ ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Исинди - атлы уйын

**Исинди** - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы, боронғо атлы уйын.

## Тасуирламаһы
Уйын  оҙонлоғо 150-210 м , киңлеге 40-50 м дүртмөйөш майҙанда үткәрелә. Һыбайлылар 150 см оҙонлоғондағы ҡыҫҡа һаплы һөңгө (исинди)  тотоп, ике яҡ яугирҙар алышы рәүешле үткәрелә. Урта тошта урап үтә торған байраҡ ҡуйыла.

Һәр яҡта кәмендә алтышар алышсы була, улар унға тиклем етеүе мөмкин. Һөңгөнө һуҙылмалы амортизатор ярҙамында аталар. Уйын ике таймда бара, һәр алышсы берәр тапҡыр ғына ата ала. 

Судья уйынды асыҡ тип иғлан иткәс, ул тәғәйенләгән һыбайлы ҡаршы яҡ майҙанына сығып, "дошман"дың атына йә үҙенә тейҙерергә лә байраҡты урап сығып үҙенең яғына сабырға тейеш. Уны ҡаршы яҡ һыбайлыһы ҡыуа сыға, шулай уҡ байраҡты урап сығып үҙ яғына саба. Уны тәүге яҡ һыбайлыһы ҡыуа сыға...

Еңеүсе команда итеп иң күп мәрәй йыйғаны һәм иң әҙ штраф түләгәне иғлан ителә.

Грузияла исинди, башҡа атлы уйындар кеүек үк, тергеҙелә бара. Ул 2018 йылдың 31 авгусында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге күсемһеҙ ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Якисмани монастыры

**Якисмани монастыры** (грузин: მონასტერი ჯაყისმანის, бынан тыш, Джакисмани тип тә яҙыла) урта быуат сиркәү монастыры, Грузияның Самтше-Кавахети районы Ахиски муниципалитетында Вале ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.  Иң яҡын тораҡ пунктҡа тиклем  9 км. 2010 йылда монахтар тарафынан яңынан тергеҙелгән. "Jakismani" исеме грузин телендә "Jaki  төбәге"  тигәнде аңлатҡан "Jakisubani" һүҙен боҙоуҙан барлыҡҡа килгән.

Якисмани монастыры тарихи Месхети зонаһында һәм грузин-төрөк сигендә урынлашҡан. Монастырға сик контроль һыҙығын  үтеп киткәс тик насар юлдан ғына барырға  була. Монастырь   Ғайсаның Терелеүе хөрмәтенә арналған төп сиркәүҙән, ике ҙур булмаған часовнянан һәм емерелгән нартекстан тора.  Төп сиркәү 9 һәм 10 быуаттар  архитектураһы үҙенең ҡупшы дизайны менән айырылып тора. . Монастырҙан алыҫ түгел Потшови үҙәнендә Джакели династияһының  урта быуат Джаки замогы харабалары урынлашҡан. 2006 йылда Якисмани  монастыры Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә.

## Галерея

Файл:ჯაყისმანის მონასტერი (3).JPG|Якисмани монастыры
Файл:ჯაყისმანის მონასტერი (4).JPG|Якисмани монастыры
Файл:ჯაყისმანის მონასტერი (2).JPG|Яктисмани монастыры


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Библиография

* Silagadze, Nino (2012). "ჯაყისმანის (ჯაყისუბნის) მონასტრის უძველესი ნაგებობის დათარიღების საკითხისათვის" [Towards the Date of the Earliest Building of Jakismani Monastery in Southern Georgia] (PDF). Proceedings of the Institute of Georgian History (Georgian ve English), Special: To the Splendid Hermitage Places of Klarjeti, s. 119–133. KB1 bakım: Tanımlanamayan dil (link)
Авранло замогы

**Авранло ҡәлғәһе** (грузин: ციხე ავრანლოს) мегалитик ҡоролма,  Грузияның көньяғында Квемо Картли районының Цалка муниципалитетында урынлашҡан. Авранло ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  0,5 км алыҫлыҡтағы  таш төҙөлөшө техникаһы ҡулланып төҙөлгән замок ҙур стенанан ғибәрәт. Диңгеҙ кимәленән  1640 метр бейеклектәге замок  Кця йылғаһының һул ярында тора, мең йыллыҡтың һуңғы сиреге менән даталана. 

Aвранло өс кимәлле террасаларҙан торған комплекс. Иң аҫҡы ҡатламы тау итәгендә ерҙән өс метр бейеклектә һәм 80 метр оҙонлоҡтағы  ярым түңәрәк стенанан тора. Ишеге 1,9 м бейеклектә һәм  1,75 м. киңлектәге  монолит менән көпләнгән. Комплекс һәм тауҙар араһында ҙур булмаған урта быуат христиан сиркәүе тора. Шулай уҡ замоктан алыҫ түгел мәмерйә ансамбле урынлашҡан

Икенсе һәм өсөнсө ҡатламдары ла ғәйәт ҙур структуралар.  Өсөнсө һәм иң өҫкө ҡатламы тауҙың түбәһендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 25 м, киңлеге 18 м һәм планында  дүртмөйөш.  Стеналарының киңлеге 3 метҙан алып 4 метрға тиклем. Стеналарҙың байтағы зыян күргән, ә бер өлөшө емерелгән.  2006 йылда археологик ҡаҙыныу эштәре барышында мегалитик комплекстан төньяҡҡа ҡарай Караз мәҙәниәте ауылы һәм б.э. тиклем 12-11 быуат некрополе табылған

Замок  2007 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге  күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Мартвили монастыры

**Мартвили монастыры** (грузин: მონასტერი მარტვილის) Грузияның Смаегрело-Земо Сванети крайының Мартвили муниципалитетындағы грузин монастырь комплексы. Ул иң юғары убала урынлашҡан һәм стратегик әһәмиәткә эйә.

## Тарихы
Монастырь урынлашҡан тау түбәһендәге арауыҡ  элекке ваҡытта  "мәжүси мәҙәни үҙәге" сифатында  ҡулланылған һәм изге урын булған.  Был төбәктә ҡарт һәм ҙур имән үҫкән, уға ҡасандыр кешеләр муллыҡ ҡорамы кеүек табынған. Сабыйҙарҙы  бында ҡорбан итеп  килтергәндәр. Төп халыҡ  христиан диненә күскәндән һуң, кешеләр уға табынмаһын өсөн һуң боронғо имәнде киҫәләр.  Имәндең тамырҙарына  быуат аҙағында сиркәү төҙөйҙәр. Сиркәү христианлыҡты ҡабул итеү өсөн өгөтләгән һәм Мегрелияла мәжүсиҙәрҙе христиан яһаған Изге Андрей хөрмәтенә арнала. . 

Төп Мартвили  соборы (Mегрельце  һәм Лазкада Чкони "имән"  тигәнде аңлата) 10  быуатта баҫып алыуҙарҙан һуң тергеҙелә. Сиркәүҙең  14 һәм 17 быуат фрескалары һаҡланған. 

## Монастырь
Урта ьыуаттың Юғары дәүерендә монастырь мөһим дини үҙәк булған, унда белем алғандар,  грузин телен тәржемә иткән монахтар аша мәҙәни алмашыу башҡарғандар. Грузия Советтар Союзына ҡушылғанға тиклем монастырь әүҙем эшләй. 1998 йылда монастырҙың тиҫтә йылдар эш итмәүенән һуң  Патриарх II Элиас монастырҙы яңынан аса. 2007 йылда Пьер де Тчкондиди монастырға элекке данын ҡайтара, ионастырҙа патриарх резиденцияһын, ирҙәр өсөн Изге Андрей монастырын һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Изге Нино монастырын аса. Монастырь комплексының ҡайһы бер өлөштәре һәм иҫке биналарҙың реконструкцияһы төҙөлөү стадияһында.

## Галерея

Файл:Ground-Plan of the Church of Martvili. John M. Neale. A history of the Holy Eastern Church. P.296.jpg|Мартвили соборының планы
Файл:Martvili monastery1.jpg|Мартвили соборы
Файл:Martvili Monastery (2).jpg|Монастырҙың барабаны һәм көмбәҙе
Файл:Martvili Monastery (1).jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Библиография

* Beridze, F. (1974), Old Georgian Architecture, Tiflis, Gürcistan 
* Chubinashvili, C. (1936), Georgian Art History, Vol. 1, Tiflis, Gürcistan 
* Beradze, H.; L. Menabde (1983), Choir, Vol. 6, Tiflis, Gürcistan, s. 458 

## Тышҡы һылтанмалар

* Martvili Manastırı
Зеда Вардзиа

**Зеда Вардзиа** (грузин: ვარძია ზედა, "өҫкә Вардзия"  тигәнде аңлата) Грузияның көньяғында урынлашҡан Самтше-Кавахети төбәгенең Аспиндза муниципалитетындағы грузин православ сиркәүе. Сиркәү Вардзиа урта быуат ҡая комплексынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Тарихы
Зеда  Вардзиа сиркәүе 11 быуатта төҙөлгән. Сиркәүҙе  подвалындағы стенала уйып яҙылған яҙыуҙа Липариттан эристави  (яҡынса  Липарид IV.(б.э. тиклем 1060).  телгә ала. Монастырь Джорджия осоронда (р. 1156-1184) Вардзия монахтарының йорто була, ул яңы һәм күпкә ҙур була. 

16  быуатта Ғосман империяһы  Месхетиҙы яулап алғандан һуң, монастырь ташландыҡ хәлгә килә, ә сиркәү бинаһы серей башлай. 1847 һәм 1848 йылдар осоронда  был төбәктә булып киткән француз Мари-Фелиците Броссет сиркәүҙе өйрәнә башлай.  1875 йылда грузин ғалимы Дмитрий Бакрадзе   курдтар  сиркәүҙе ат аҙбары  сифатында ҡулланыуы тураһында хәбәр итә.  1997 йылда сиркәү ҡабаттан асыла һәм унда монахинялар берләшмәһе урынлаша.

## Архитектураһы
Зеда Вардзия сиркәүе  Зеда Вардзиа үҙәнендә яһалма  яҫы ҡаяла төҙөлгән. Ул өс аркалы портик менән ике нефлы конструкцияға эйә. Сиркәүҙең көнбайыш төкәтмәһе һуңыраҡ төҙөлгән. Ике нефы аркалар менән тоташҡан. Сиркәүҙең интерьеры фрескалар менән биҙәлгән булған, әммә улар уңған йәки бысранған.  

Ауыш ҡыйыҡ менән ябылған ике нефының экстерьеры  биҙәлгән. Инеү урынында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, унда быуаттың мөһим ктеторы Апридон  тураһында телгә алына. Ҡаяла уның эргәһендә дин әһелдәре ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән бер нисә мәмерйә бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Тойла

**Тойла** () — Балтик диңгеҙендәге Фин ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан  ҙур булмаған ҡасаба. Диңгеҙ курорты. Эстонияның Ида-Вирумаа өйәҙе составындағы Тойла улысының административ үҙәге.

## Тарихы
Сауҙагәр Григорий Елисеев заказы  буйынса ҡасабала 1897-1901 йылдарҙа һарай төҙөлгән һәм күренекле немец ландшафт архитекторы Куфальдт Тойла-Ору паркын һалған.

1934 йылда һарайҙы Францияға күсеп киткән эмиграция Елисеевтан эстон сәнәғәтселәре һатып алған һәм Эстония президенты Константин Пятсҡа йәйге резиденция сифатында бүләк иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда һарай емерелгән .

## Тойла менән бәйле кешеләр

* Рус шағиры Игорь Северянин 1918 йылдан алып 1935 йылға саҡлы ҡасабала йәшәгән.
* Эстония президенты Константин Пятс 1934 йылдан алып 1940 йылға саҡлы Тойлалағы Ору һарайынйәйге резиденция сифатында файҙаланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Виртуальная экскурсия по парку Тойла-Ору
Ипрари сиркәүе

**Ипрари** **сиркәүе (**), Самегрело — Земо Сванети төбәгенең Местия муниципалитетындағы XI быуат сиркәүе. Ауыл бейек тауҙағы тарихи һәм мәҙәни төбәк Сванетияның өлөшө булып тора. Архитектура яғынан әҙ билдәле булған Ипрари сиркәүендә 1096 йылда Теодор төшөргән фрескалар бар, ул урта быуат грузин монументаль һынлы сәнғәтенең өлөшө булып тора. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.

## Архитектура
Ипрари  тура мөйөшлө һәм  4.75 × 2.6 м2 үлсәмле ябай  йорт, көнсығышҡа ҡарай апсидалар менән тамамлана. Квадрат блоктарҙан төҙөлгән. Фасады ярлы һәм ябай. Берҙән-бер инеү урыны көнбайыштан. Интерьеры ике тәҙрә менән яҡтыртыла, береһе апсидала, икенсеһе инеү урыны өҫтөндә. Алтары залдан өс  аркалы тишекле таш алтарь менән айырыла. Сиркәүҙең диуарҙары ябай. Эске диуарҙары  XI быуаттан XV быуатҡа тиклем эшләнгән мемориаль граффитинан тора.

## Фрескалары

Архитектураһы әһәмиәткә эйә түгел, ләкин Ипрари сиркәүенең интерьеры юғары сифатлы фрескалаға эйә, уларҙы урындағы община 1096 йылда король рәссамы Теодорға  заказ бирә, Теодорҙың Сванетиялағы тағы ике сиркәү өсөн фрескалар эшләгәне билдәле. 

Фрескалары интерьерҙа архитектура үҙенсәлектәренә тап килһен өсөн ойошторола, төрлө декоратив мотивтар  стена композицияларын ҡаймалау һәм демаркациялау өсөн ҡулланыла. Тышҡы апсиданың өҫкө һәм түбәнге кимәлдәрендә сиркәү иерархтары төркөмө, изгеләрҙең һүрәттәре күрһәтелгән.  Түшәмдәге һәм стеналағы фрескалар шулай уҡ ике кимәлдә урынлашҡан, улар Иисусты суҡындырыуҙы һәм уның алдында тубыҡланып торған  Изге Георгийҙы,  Архангел Михаилды, Иисус Навинды төньяҡ стенала һүрәтләй, көньяҡ стенала Иисустың Раштыуаһын, Архангел Гавриилды, Теодор Стрателатты, Изге Аннаны һүрәтләй.

Көнбайыш стеналағы  фрескаларын билдәһеҙ рәссам башҡарған, улар бпйтаҡ кимәлдә юҡҡа сыҡҡан

## Иконаһы
Сванетиялағы башҡа урта быуат сиркәүҙәре кеүек үк Ипрари сиркәүе христиан сәнғәте әйберҙәренең  хәүефһеҙ һаҡлау урыны була. 1910 йылда грузин ғалимы Тагашвили бик күп  боронғо сиркәү әйберҙәре тураһында хәбәр итә.  Ипрари иконостасында Архангел Михаилды һүрәтләгән XII-XIII быуаттар иконаһы һаҡланған

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Додо сиркәүе

**Додо  мәмерйә комплексы** () йәки **Додо сиркәүе** - Давид Гареджа монастырь комплексында тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы

## Тарихы
Додо  сиркәүенә VI  быуаттың беренсе яртыһында Давид Гареджаның уҡыусыларының береһе нигеҙ һала.  XIII-XVIII быуаттарҙа сиркәү бер нисә тапҡыр монголдар,  сәлжүктәр һөжүменә дусар була

## Архитектура үҙенсәлектәре
Сиркәү төрлө осорҙағы  (VI-XVIII б.б.) бер нисә мәмерйә комплексынан тора. Төп залы XI-XIII  быуаттарға ҡарай. Сиркәүҙең иң мөһим һәм иң боронғо өлөшө ҡаяның мөйөшөндә урынлашҡан.

Сиркәүҙең төп залы тарихи һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә булған  фрескалар менән биҙәлгән. Үҙәк алтарҙың фрескаһы Иисустың фатихаһын һүрәтләй. Шулай уҡ Архангел Михаил һәм Гавриилдың һүрәттәре бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

### Библиография

* Chubinashvili. Н., Peshcher Монастыры, Давид Гаредж, T., 1948.
Самцервиси сиркәүе

**Самцервиси сиркәүе** () Грузияла Шида-Картли муниципалитетының Самцевиси ауылындағы боронғо грек грузин православие сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Урынлашыуы һәм архитектураһы
Самцервиси сиркәүе Дзама йылғаһының һул ярында һөҙәк уба битләүендә төҙөлгән. Кура йылғаһы һәм Дзама үҙәне араһында яйланың көнсығыш осонда урынлашҡан. Сиркәүҙең бейектә урынлашыуы көнсығыш-көнбайыш магистраль һәм төньяҡ тимер юлы аша Грузияны күрергә мөмкинлек бирә.

Самцервиси ҙур булмаған көмбәҙле сиркәү, ҡомташтың һорғолт-ҡыҙыл блоктарынан төҙөлгән. Сиркәүҙең бейеклеге 10,6, күләме 9,6 × 8,8 квадрат метр тәшкил итә. 7 быуаттың башына ҡараған даға рәүешле апсида менән тәре, бер нефлы таштан төҙөлгән ерләү часовняһы бар. Көмбәҙе һигеҙ ҡырлы нигеҙгә ҡоролған, уның ике тәҙрәһе бар, береһе көнсығышҡа, икенсеһе көнбайышҡа ҡарай. Сиркәүгә инеү урыны көньяҡ яҡта. Бина 1940 йылдың 8 майында ер тетрәү һөҙөмтәһендә етди зыян күрә. 1950 йылдан 1953 йылға тиклем йүнәтеү эштәре алып барыла.

## Яҙыуҙары
Сиркәүҙә ике яҙыу урынлашҡан, ике яҙыуы урта быуат грузин алфавитында яҙылған. Көнсығыш стеналағы яҙыу Константиндың тәхеткә ултырыуы, һыу каналының төҙөлөшө тураһында һөйләй. Көньяҡ фасадтағы икенсе яҙыу быуат башында сиркәүҙе яңыртҡан урындағы дворян Мераб Панаскертелины телгә ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Кәзә һөтө

**Кәзә һөтө** — йорт кәзәһенең һөтөнөң ҡуйылығы 3,6 проценттан — 6 процентҡа тиклем һәм унан да юғары булыуы мөмкин (тоҡомона ҡарап), ул дауалау үҙенсәлектәренә эйә.

## Тарихы
Борондан уҡ кәзә һөтө медицинала мөһим урынды алып торған. Уның ярҙамында Гиппократ туберкулез менән сирләүселәрҙе дауалаған булған. Швейцарияла әлеге ваҡытта ла тау курорттарында кәзә һөтө менән анемия, рахит һәм туберкулез менән яфаланыусыларҙы дауалайҙар.

Һөт бирә торған кәзәләрҙе Рәсәйгә тәүге тапҡыр кенәз Урусов 1905 йылда алып килә һәм Петербург ҡалаһының Йәйге баҡсаһында кәзә һөтөн тәмләп ҡарау ойоштора.

Совет осоронда Мәскәү янындағы совхозда сит илдән килтерелгән зааннен тоҡомло кәзәләр үрсетелә, уларҙың һөтө менән Мәскәүҙәге Партия аппараты тәьмин ителә.

## Составы
Кәзә һөтөнөң химик составы һәм үҙенсәлектәре һыйыр һөтөнөкөнә яҡын. Тик аҡһым, май һәм кальций күп булыуы менән генә айырыла; каротин да күп, шуға күрә ул аҡһыл һары төҫтә була. Кәзә һөтөнөң майында каприн кислотаһы һәм линолй кислотаһы күп, май бөртөксәләре лә вағыраҡ, был кеше организмының уны яҡшыраҡ үҙләштереүенә булышлыҡ итә. Уның аҡһымындағы аминокислоталар составы әсә һөтөндәге аминокислоталар составына яҡын, ләкин казеин мицеллалары эрерәк, 133 нм һәм унан да юғарыраҡ. Кәзә һөтө казеинында α-фракцийлар аҙыраҡ (10—15 %), шуға ла ҡаты булып эремәй. Кәзә һөтөнөң ҡуйылығы 3,6 проценттан 6 процентҡа етә һәм малдың тоҡомона ҡарап унан да артығыраҡ булып китә.

Кәзә һөтө А витаминына һәм ниацинға бай, һыйыр һөтөндәгенә ҡарағандан унда тимер һәм магния ҙа байтаҡҡа күберәк.

Кәзә һөтөнөң әселеге — 17—19 °Т (рН = 6,4÷6,7), тығыҙлығы — 1033 кг/м³. Составында ионлаштырылған кальций булғанға күрә кәзә һөтө тиҙ генә йылына.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Молочный союз России
* Законодатель о молоке и молочных продуктах 

## Иҫкәрмәләр
Заанен тоҡомло кәзә

**Заанен тоҡомло кәзә** — йорт кәзәһе тоҡомо, ул аҡ, ҡыҫҡа йөнлө һәм мөгөҙһөҙ булыуы менән айырылып тора. Был тоҡом кәзәләре күп һөт биреүе менән дан алған. XIX быуаттың уртаһында Швейцарияла, Зане йылғаһы үҙәнендә сығырыла ул. Был тоҡом Рәсәй территорияһына революцияға тиклем үк килтерелә. 10 ай эсендә 3000 килограмм һөт биреүе лә ихтимал. Яҡшы үрсей, талымһыҙ. Был тоҡом кәзәләре Европа, Төньяҡ Африка, АҠШ, Корея һәм Индонезия илдәрендә киң таралған. Күп кенә илдәрҙә был тоҡом кәзәләре яңы тоҡом сығарыу өсөн файҙаланыла.

Тәкәләрҙең бейеклеге 90-100 сантиметр, кәзәләрҙеке — 75-85 см, тәкәләрҙең ауырлығы 80-120 килограмм, ә кәзәләрҙеке — 50-90 килограмм.

## Иҫкәрмәләр
Марткопи монастыры

**Марткопи монастыры**  ()- грузин православ монастыры, Марткопи ауылына яҡын, Тбилисиҙан  көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта  урынлашҡан.  Монастырь тарихы  VI быуатҡа барып тоташа, булған ҡоролмалары XVII-XIX быуаттарға ҡарай. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни  ҡомартҡылар исмелегенә индерелгән.

## Урынлашыуы
Монастырь комплексы Марткопи ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан  5 саҡрым, Тбилисиҙан яҡынса 25  саҡрым алыҫлыҡта  Яльно һыртының урманлы битләүендә урынлашҡан. Әлеге комплекс сиркәүҙең төп көмбәҙенән, манаранан монах Антон колоннаһынан һәм бер нисә ҡоролманан тора..

XIX быуат уртаһында төп сиркәү урта быуат хараба бинаһын алмаштырыу өсөн  тулыһынса яңынан төҙөлә. Төньяҡта 1699 йылда төҙөлгән манараһы күтәрелә.  Артабан көнсығышҡа  ҡарай 30 метр бейеклектәге башняһы тора. Ул монах Антон бағанаһы булараҡ билдәле, монахтың һуңғы 15 ғүмерендә сиркәү булып хеҙмәт иткән. Әлеге ҡоролма емерелгән урта быуат таш колонна урынында төҙөлгән

## Тарихы

1265 йылда ҡаланы Алтын Урҙа хакимы Берк емергәндән һуң монастырь епископ Руставиҙың  резиденцияһы була. 1395 йылда  монастырь төрөк-монгол баҫып алыуынан зыян күрә. XVII быуат аҙағында монастырь яңыртыла. Ул  "ҡәлғә кеүек" нығытыла, уның стенаһының оҙонлоғо 1400 метр була һәм йәйәнән атыу менән йыһазландырыла 

1752 йылда Лесгияның мародер барымталарынан ҡурҡып, епископ Иосеб Джандиеришвили монастырҙы ҡалдырырға мәжбүр була һәм үҙенең резиденцияһын һәйбәт һаҡланған Марткопи ауылына тапшыра.  1823 йылда бина  ер тетрәү һөҙөмтәһендә зыян күрә; көмбәҙе һәм көнсығыш диуары емерелә. XIX быуат француз тарихсыһы Мари-Фелиците Броссе монастырҙан тик стена ғына тороп ҡала тип билдәләй. 

1847 йылда Марткопи ауылын һүрәтләүендә Платон Йоселиани монастырҙың элеккесә фрескалары, шул иҫәптән 1586 йылда Кахетияла Мәскәү илселегенә арналған грузин һәм грек-рус яҙмалары менән грузин королдәре Вахтанг Горгасали һәм Давид Төҙөүсенеү тулы портреттары һаҡланып ҡалғанлығы тураһында тип хәбәр итәi 

Төп сиркәү бинаһы 1848 һәм 1855 йылдар араһында яңынан тергеҙелә,  рус рәссамы Михаил Трошчинский  1856 йылда интерьерын биҙәй. Тергеҙеү процесында боронғо грузин фрескалары һәм күп телле яҙмалар юғала.

1918 йылдың 26 авгусында Марткопи монастырында бөтә Грузияның католик патриархы Кирион  II үлтерелә, ул үҙенең хөжрәһендә атып үлтерелгән килеш табыла. Монастырь совет осоронда 1934 йылда ябылғанға тиклем әүҙем эшләй. Сиркәү бинаһы приют, һуңынан Тбилиси авиация заводының  31 хеҙмәткәре өсөн учреждение булып хеҙмәт итә.  1989 йылда монастырь Грузия Православие Сиркәүендә тергеҙелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Иҫкәрмәләр
Тигва монастыры

**Тигва монастыры** (грузин: მონასტერი თიღვის) - Тигва ауылында урта быуат грузин православ сиркәүе Проне йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Монастырь бинаһы тәреһендә яҙыу менән көмбәҙ рәүешле конструкциянан ғибәрәт. Уға Грузияның батшаһы Давидтың ҡыҙы Тамара нигеҙ һала, ул 1152  йылғы грузин яҙмаһында телгә алына.

## Тарихы
Тигва сиркәүе йылъяҙмала телгә алына һәм яҙмаларҙа уның төҙөлөшө  1152 йылға ҡарай. Уның ҡурсалаусыһы булып Давид Төҙөүсен ҡыҙы Тамара һәм тол королева Ширвана тора, ул һуңынан монахиня булып китә һәм  1161 йылда шунда вафат була.  XVIII быуат башында Грузиялағы көрсөк монастырға ла йоғонто яһай: кенәз V Вахушти Грузин батшалығын һүрәтләгәндә, монастырҙы  «көмбәҙле түшәм менән, матур төҙөлгән», әммә «дин әһелдәреһеҙ» тип яҙа.  Вахушти осорондағы сиркәү тирәләй бер нисә өҫтәмә бинаны  1890 йылда үҙенең сәфәре ваҡытында графиня  Прасковья Уварова емереклектәр араһында таба Уварованың визитынан һуң, сиркәү дин әһеле Зедгинидзе һәм кенәз Амиреджиби  һәм урындағы крәҫтиәндәр  тырышлығы менән  1890 йылда тергеҙелә.

## Архитектураһы

Монастырь бинаһы ҡыҙғылт таш блоктарҙан төҙөлгән яҡшы һаҡланған көмбәҙле сиркәү. Көмбәҙе  көнсығышта апсида  стеналарының мөйөштәренә һәм көнбайышта  ике бағанаға таяна. Хас һыҙаттар булып тора narthex һәм хор көнбайыштан. Төньяҡҡа, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай өс инеү урыны  бар., Төньяҡ ҡапҡала грузин яҙмаһы бар  Интерьеры фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар хәҙер саҡ-саҡ һиҙелә.

Сиркәүҙең төп бинаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Тамара өсөн төҙөлгән һарай булған. Ул сиркәү галереяһына төньяҡ стенаның көнбайыш өлөшөндә асыҡ ишек аша күпер менән тоташҡан. 
Файл:Tigva church (general plan).jpg|Тигва сиркәүенең дөйөм планы
Файл:Tigva church. Details of the southern wall. Uvarova 1894.jpg|Сиркәү деталдәре, 1894.
Файл:Tigva church. Interior. Uvarova 1894.jpg|Сиркәү интерьеры, 1894.
Файл:Tigva church. Northern view. Uvarova 1894.jpg|Төньяҡ күренеше, 1894.


## Иҫкәрмәләр
Эрелаант Сакдари

**Эрелаант Сакдари** — V—VI быуат грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Грузияла Кахетияның Ахмета район үҙәгенән көнсығышҡа ҡарай 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡорам ваҡланған таштан төҙөлгән, фасадтары эзбизташ плиталарҙан һалынған тәре-көмбәҙле сиркәү. Ҡорамдың планы ябай, формаһында тәре рәүешле, өс тәхетле. Сиркәү көнсығыш стенаһының көньяҡ һәм төньяҡ яғында 2 өҫтәмә апсидаға эйә. Түшәм көмбәҙенең әйләнәһендә квадрат көмбәҙҙәр урынлашҡан. Көмбәҙ һигеҙ ҡырлы, бер инеү урыны бар, көньяҡ яҡта декоры ябай. Сиркәү эс яҡтан штукатурланған һәм буялған, емерелгән көмбәҙе һәм көнбайыш өлөшө әлеге ваҡытта тергеҙелгән. Эрелаант Сакдари ҡорамы Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
გვერდწითელი რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, გვ. 181, თბ., 1979 წელი.
Хихани ҡәлғәһе

**Хихани ҡәлғәһе** — Хуло муниципалитетында, Хихадзири ауылында, үҙәктән көньяҡ-көнбайышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Архитектура мәғлүмәттәре буйынса, ҡәлғә ХІІ-XIII быуаттарға ҡарай. Ҡәлғәнең биналары комплексы оҙаҡ ваҡыт үҙ функцияһын үтәгән, уларҙың юҡҡа сығыуы туранан-тура баҫҡынсылар менән бәйле.

## Стратегик әһәмиәте
Замок элек стратегик әһәмиәткә эйә булған, сөнки ҡәлғәнән үҙән, Шавшети тауҙары, уның ҡәлғәләре һәм ауылдар яҡшы күренеп торған. Замок Абусеридзе замогына яҡын торған. Береһе ҡәлғә-ҡала, икенсеһе ҡәлғә-башня берҙәм оборона системаһы булараҡ сығыш яһаған.

## Архитектураһы
Ғалимдарҙың фекеренә ярашлы ҡәлғә оборона, торлаҡ, шулай уҡ ауыл хужалығы ҡоролмаларын үҙ эсенә ала, шулай уҡ улар ҡәлғәнең күп ҡатлы булыуы тураһында һығымта яһай. Башняларҙың стеналарында түшәмдәренең эҙҙәре һвҡланып ҡалған. Ҡәлғә стеналаынан бер аҙ түбәндә көнкүреш ҡоролмаларының емереклектәре бар. Бер стена янында камин булған, йәнәшәлә кәштәләрҙең эҙҙәре күренә. Был бинала форпост һаҡлаусылары йәшәүе ихтимал. Бер нисә оҡшаш ҡоролмаларҙың емереклектәре табылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* თ. კომახიძე, ხულოს რაიონი, ბათუმი, 2006
Индурта

**Индурта** — Тушетияла Алазань үҙәнендә Омало ауылынан яҡынса 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан ауыл.

Ауылда өс тиҫтәнән ашыу бина иҫәпләнә, уларҙың күпселеге хараба хәлендә. Һәр диуарҙың бейеклеге яҡынса 1-1,3 метрға етә. Цоватисцкали йылғаһы ауылдан алыҫ түгел урынлашҡан, уның һул ҡушылдығы тарлауыҡта ята. Тау түбәһендә өс замок урынлашҡан, өсөһө лә сланецтан төҙөлгән һәм бер-береһенә яҡын тора.

Ике замок сағыштырмаса аҙ зыян күргән, беренсе замок биш ҡатлы, өҫкә ҡарай тарайған. Ҡыйығы һәм түшәмдәре , өсөнсө ҡатының төньяҡ стенаһының байтаҡ өлөшө зыян күргән. Бина стена менән ике тигеҙ булмаған өлөшкә бүленә. Көнбайыш келәте көнсығыш келәткә ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек ҙурыраҡ. Икенсе замок ауылдың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул XVII-XVIII быуаттарға ҡарай, өс ҡаты бар, икенсе ҡатының стеналары штуктаруланған. Некрополь ҡаялы убаның төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ул урта быуатҡа ҡарай.

Грузияның Дәүләт музейы Тушети археология экспедицияһы тарафынан ҡәберлектәрҙә археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә, етәксеһе Р. Долаберидзе. Ҡәберлектәрҙең береһендә бронза ҡулса һәм йөн туҡыма фрагменты табылған, ерләү йолаһы христиан динендә башҡарылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
* https://ekofact.com/2012/09/11/%E1%83%97%E1%83%A3%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98-%E1%83%AC%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%97%E1%83%90-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%90/

* http://www.dzeglebi.ge/statiebi/etnografia/cova_tushebi.html

* https://1tv.ge/news/tushetshi-nasoflar-indurtas-da-aseve-ckhra-cikhe-sofels-erovnuli-kategoria-ganesazghvra/
Родополис

**Родополис** — көнбайыш Грузияла тарихи ҡала. Ҡала хәҙерге Варцихе ауылынан алыҫ түгел һаҡланған, Кутаиси ҡалаһынан 17 саҡрым, Багдади ҡалаһынан 15 саҡрым алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Варцихе урыны урта быуаттарҙа эгрис батшалығында урынлашҡан булған. Үҙенең уңайлы географик урынлашыуы арҡаһында Варцихе ҙур стратегик һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә була. Бында мөһим халыҡ-ара сауҙа юлы үтә.

Тәүге тапҡыр ул VI быуатта Византия сығанаҡтарында телгә алына. Прокопий Кесарийский уны эгрис батшалығында мөһим ҡалаларҙың береһе тип иҫәпләй. Эгристың Бөйөк Һуғышы ваҡытында ҡала онтролгә алына. Дошманға артабан яңы плацдармды яулап алыуға ҡамасау итеү өсөн, 549 йылда ҡала стеналары фарсылар һөжүм итеүенән алда уҡ һүтеп алына,ә һуғыштан һуң уны яңынан тергеҙәләр. IX—XI быуаттарҙа ҡала яңы үҫеш кисерә. Һуңғы урта быуат осоронда Варцихе Имеретия батшаларының резиденцияларының береһе була.

1737 йылғы Имеретия батшалығының картаһына ярашлы Имеретия короле Александр V Варцихела тергеҙеү эштәре алып барған. Багратиони Вахушти һүҙҙәре буйынса: «эриставтар Александр һарайына килә». Рус-төрөк һуғышында, 1769 йылда генерал Тотлебен төрөктәр унда йәшенә алмаһын өсөн бер нисә урындан ҡойманы һүтеп ала.

## Урынлашыуы
Родополис урмандар менән уратып алған тигеҙ ерҙә урынлаша, уның тирәләй күп йылғалар аға.

## Археологик ҡаҙыу эштәре
1968 йылдан Варцихе территорияһында эҙләнеү эштәре алып барыла. 1972 йылдан башлап әүҙем археологик ҡаҙыныуҙар алып барыла (етәксеһе Ф. Джапаридзе). IV—VI быуаттарҙа асыҡлана. Замок-ҡала комплексының күп өлөшө башнялы диуарҙар менән уратып алына. Ошо дәүерҙә ҡала-ҡәлғә мөһим нығытма пункты була. Археологик материалдар (башлыса керамика һәм быяла) Эгристың сит илдәр менән мөһим сауҙа- иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә булыуын раҫлай. Керамика һәм амфоралар бында Риони аша килгән. Шулай уҡ Варцихеның сираттағы өҫтөнлөгө ваҡытындағы (IX—XI бб.) бина ҡалдыҡтары табылған.

Варцихенан 800 метр алыҫлыҡта Риони йылғаһының һул ярында уба урынлаша, ул яһалма траншея менән нығытыла. Һуйырташтан һәм эзбизташтан төҙөлгән йорттарҙың янғындан юҡҡа сыҡҡан ҡалдыҡтары табылған. Ҡәберлектәрҙә бронза беләҙек, быяла мунсаҡтар, ҡыҙыл яндырылған көршәктәр табылған.

Риони йылғаһының уң ярында эҙләнеүҙәр тарафынан иртә урта быуат изге әйберенең ҡалдыҡтары табыла

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, გვ. 420, თბ., 1984 წელი.

## Иҫкәрмәләр
Әмин (Уй районы)

**Әмин** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Әмин ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл аша Уй йылғаһы аға. Яҡындағы торамалар: Ҡоҙаш ауылы һәм Вишнёвка ҡасабаһы. Уй районы үҙәге Уй ауылына тиклем 25 км.

## Тарихы
Нигеҙ һалынған яҡынса датаһы — 1746—1747 йылдар. Тәүҙә күсеп килеп ултырыусылар Бәғәрәк һәм Синара йылға буйҙарына яҡын урынлашҡан. Күскенселәрҙең башында Әмин Ибраһимов торған, ауыл уның исеме менән аталған.

1930 йылда «Ҡыҙыл юл» колхозы ойошторола.

## Халҡы

Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ауылдағы халыҡ һаны 830 кеше тәшкил иткән (408 ир-егет һәм 422 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауыл 7 урам һәм 7 тыҡрыҡтан тора.

## Шулай уҡ ҡара
* Арбаһуҡҡантау

## Иҫкәрмәләр
Арбаһуҡҡантау

**Арбаһуҡҡантау** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге тау.

## Географияһы
Арбаһуҡҡантау Силәбе өлкәһенең Уй районы Әмин ауылы янында урынлашҡан тау. Тауҙың координаттары Әмин ауылыныҡына тура килә, ә үҙенеке аталған сығанаҡ табылманы.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тау атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: Назван в переводе с башкирского означает «гора, разбившая телегу», где арба — «телега», суккан — «разбивать», тау — «гора». О происхождении названия села говорится так в старину по пятницам на этой горе устраивались увеселительные игры. Разгулявшиеся крестьяне решили прокатиться с горы на телеге. Телегу сильно разнесло и разбило. Это забавное событие и запечатлено в названии горы..

Тимәк, тау атамаһы башҡорт телендәге «арба+һуҡҡан+тау» тигән өс һүҙҙән килеп сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әмин (Уй районы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области 

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Арба-Суккан-Тау // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Сталиндың дәүләт музейы

**[[Гори]]ҙағы Иосиф Сталин музейы** — Грузиялағы тарих музейы.  1925 йылдан 1953 йылға саҡлы совет хөкүмәте башлығы булған һәм Советтар Союзы менән ғәмәлдә етәкселек иткән Иосиф Виссарионович Сталин тормошона бағышланған. 1937 йылда асылған.

## Тасуирламаһы
Музей өс бүлектән тора, улар барыһы ла ҡаланың үҙәк районында урынлашҡан. Төп корпус — сталинистик готика стилендә ҙур палаццо, һәм уны урындағы тарих музейы булараҡ төҙөү 1951 йылда башланған, әммә уның Сталин мемориалы булырға тейеш икәне аңлашылып тора.

Экспозицияла, уның кабинеттарынан йыһаздарҙы һәм бүләктәрен индереп, ғәмәлдә Сталиндыҡы йә фаразлау буйынса уныҡы тип иҫәпләнгән әйберҙәр күп. Шулай уҡ иллюстрациялар, картиналар, документтар, фотолар һәм гәзит мәҡәләләре бик күп. Экспозиция Сталиндың үлгәндән һуң эшләнгән битлегенең ун ике күсермәһенең береһен күрһәтеү менән тамамлана.

Баш музей алдында — Сталиндың тыуған һәм тәүге дүрт йыл ғүмерен үткәргән йорто.

Музейҙа Сталиндың шәхси тимер юл салон-вагоны күрһәтелә. Ул вагонды 1941 йылдан файҙаланған, шул иҫәптән Тәһран һәм Ялта конференцияларына шу вагонда барған. Уны музейға 1985 йылда Төньяҡ-Кавказ тимер юлы тапшырған.

## Иллюстрациялар

|Тыуған йорт и. в. Сталин
Файл:House Museum Stalin.jpg|Йорт-музейҙың төп корпусы
Файл:Stalins carriage.jpg|Сталиндың вагоны
Файл:Stalin uniform.jpg|Сталиндың шинеле, итеге һәм фуражкаһы
Файл:Stalin desk.jpg|Иосиф Сталиндың кабинеты


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сталиниана
* Сталин һәйкәле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт музея
* Большой подробный фоторассказ про путешествие по Грузии с заездом в Музей Сталина в Гори 
* Музей Сталина в Грузии превратят в музей памяти его жертв
Эредви базиликаһы

**Эредви базиликаһы** (), Шида-Картли районының Эредви ауылында урынлашҡан, Көньяҡ Осетияла, бәхәсле территорияла. Грузин православ сиркәүе. Биналағы яҙыуға ярашлы сиркәүҙе архитектор Тевдор Таллайсдзе төҙөгән. 906 йылда нигеҙе һалынған. Сиркәү өс нефлы базиликанан ғибәрәт, яңынан тергеҙелеүенә ҡарамаҫтан байтаҡ кимәлдә үҙенең архитектура үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

## Урынлашыуы һәм статусы
Эредви сиркәүе Эредви ауылында Тшинвали ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Элегерәк Совет Грузияһының Көньяҡ Осетия автономия өлкәһенә ҡараған, 1991—1992 йылдарҙа Көньяҡ Осетиялағы һуғыштан һуң грузиндарҙың контроле аҫтында булған, 2008 йылда рус-грузин һуғышында рус һәм көньяҡ осетин көстәре баҫып ала

## Тарихы һәм архитектураһы
Эредви базиликаһы емерелгән замок комплексында урынлашҡан. Замок комплексы стенанан һәм төньяҡ-көнбайышта ике башнянан тора 13-14 быуат башняларының береһе һүтеп алынған, икенсеһе 18 быуатта яңынан төҙөлгән, һәм сиркәү кенәз Павленшвилиҙың шәхси милеге булған. Вахушти һүрәтләүенсә сиркәү «мөғжизәле» булған һәм француз география һүҙлегендә йыл һайын хаж ҡылыу урыны булған.

13 × 21 метр ҙурлыҡтағы базилика ҡырҡылған таштан эшләнгән һәм плитка менән ҡапланған. Урта быуат грузин архитектураһына хас булған өс нефлы сиркәү сәнғәт тарихсыһы Джорджи Стержинашвили тарафынан «өс фатирлы» базилика булараҡ билдәләнә.

Төп нефы сағыу пилястр менән ике тигеҙ өлөшкә бүленгән. Тәҙрәләр һәм ишектәр таш семәрҙәр һәм тәре менән биҙәлгән.

## Яҙыуы
Эредви базиликаһында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, ул көньяҡ стенала түңәрәк колоннаның өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Яҙыуҙа Король III замандаштарын һәм Константин кеүек дин әһелдәрен телгә ала. Яҙыуҙа шулай уҡ Константиндың экспедицияһы һүрәтләнә

## Иҫкәрмәләр
Царо

**Царо** — көнсығыш Грузияла, Ахмета районының Тушети обшинаһындағы ташландыҡ ауыл. Ауыл үҙенең боронғо ҡәберлектәре менән билдәле

Царо ауылына 2018 йылдың 10 июлендә Грузия хөкүмәте ҡарары менән дәүләт әһәмитендәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.

## Демография
2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ауылда ике кеше йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

* წაროს კოშკები

## Иҫкәрмәләр
Иверияла тау монастыры

**Иверияла тау монастыры** — Абхазия Автономиялы Республикаһының дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы, Гудаута муниципалитетының Яңы Афон районында урынлашҡан. Ҡорамдың иң боронғо ҡатламы VIII—IX быуаттарға ҡарай, шулай XIX быуат эҙҙәре лә бар.

Мәҙәни мираҫ статусына монастырь 2006 йылдың 30 мартында Грузияның мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығы тарафынан лайыҡ була, ә шул уҡ йылдың 7 ноябрендә, Грузия президентының 665-се указына ярашлы уға милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы категорияһы бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Хёго

**Хёго** — Грузияла Кахетия төбәге Тушетия тарихи районындағы ауыл, Омало ауылынан 400—500 метр алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 2050 метр бейеклектә урынлашҡан.

2018 йылда Грузия хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусына эйә була.

## Тарихы
Хего иконаһы Иоанн Предтеченский сиркәүе ихатаһының ҡаршыһында урман ситендә төҙөлгән. Риүәйәттәр буйынса Иоанн Креститель туғыҙ ауыл халҡының ҡылығы менән ҡәнәғәт булмай, Тушетияның Хего ауылына ҡасып китә. XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем Хего ауылында башҡа байрамдар менән бер рәттән иконаның көсөн танып, Креститель Көнө лә үткәрелә.

Биләмәлә Иоанн Креститель иконаһы башнялары һәм комплекс урынлашҡан.

### Иоанн Креститель иконаһы
Комплекстағы бөтә биналар  төҙөлгән. Комплекс ныҡ зыян күргән. Ҡойманың бейеклеге 2,5 метр. Уның көнбайыш яҡтан инеү урыны бар, ул ослайып тора.

Өс башняның икәүһе тулыһынса һүтеп алынған, өсөнсөһө өс ҡатлы, ул ҡойманың тәньяҡ сигендә тора, планында квадрат формала һәм бөтә Тушетия башнялары кеүек үк түбәһенә ҡарай тарая.

### Башнялары
Башнялар һуңғы урта быуатҡа ҡарай. Алты ҡатлы көньяҡ башняһы нигеҙендә трапеция формаһында, биш ҡатлы төньяҡ башня һаҡланып ҡалған. Планында ул һуҙылған тура мөйөшлө. Башнялар араһында һуңғы бина ҡалдыҡтары һаҡланған, көнбайыш стенала ишек уйымы һәм тура мөйөшлө ниша бар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 178—180, თბ., 2008 წელი.
* მაკალათია ს., თუშეთი, თბ., 1983

## Һылтанмалар
* ჰეღო (ნასოფლარი)

## Иҫкәрмәләр
Агеурта

**Агеурта** Грузияның Кахети районында  Ахмета муниципалитетындағы ауыл.   Ауыл Ахмета ҡалаһынан тарихи өлөшөндә, Омало ҡалаһынан 9&nbsp;км алыҫлыҡта урынлашҡан.

2018 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелә

Уба битләүендә урынлашҡан ауыл, егерме торлаҡ башнянан тора, уларҙың күбеһе һүтеп алынған. Әлеге ваҡытта дүрт башня ҡалған, улар һиҙелерлек зыян күргән. Бер башня алты ҡатҡа эйә, әммә башнялар шул тиклем туҙған, хатта юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Башҡа дүрт башняның иҙән япмалар ағастан эшләнгән.

## Яңынан тергеҙелеүе
2018 йылда Грузияның  премьер-министр  Георгий Квирикашвили Тратети районында, шул иҫәптән Агеуртала, мәҙәни мираҫ булып һаналған башня һәм замоктарҙа  йүнәтеү эштәре алып барыу тураһында иғлан итә. . Конструкция запастарының иҫәп-хисабын үткәреү, һуңынан реконструкцияның планлаштырыу  күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Description of Georgian Monuments of History and Culture, vol. 2, p.&nbsp;44-45, Tb., 2008.
Санагир

**Санагир** (грузин: სანაგირე) йәки **Изге Георгий монастыры,**  Грузияла,  Кахети районында, урта быуат  Грузин Православ Сиркәүе. Сиркәү Гуркаани муниципалитетында, Вазисубани ҡалаһынан алты саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
10-11 быуат  монастырь комплексы өс нефлы базиликанан һәм бер нефлы урта быуат базиликаһынан тора. Яҡында монастырь бинаһының харабалары һәм монастырҙы уратып алған диуарҙары һаҡланған. Ҙур базилика семәрле таштарҙан һәм кирбестән төҙөлгән.  Әлеге ваҡытта монастырь буш һәм уны тиҙерәк яңыртыу күҙаллана

Төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай монастырҙан яҡынса йөҙ метр алыҫлыҡта бәләкәйерәк сиркәүҙең харабалары ята. Шуға ҡарамаҫтан сиркәүҙең тик диуарҙары һаҡланып ҡалған  (көнсығышҡа һәм көньяҡҡа 2,5-3 м тирәһе. ә көнбайышта һәм төньяҡта әҙерәк), ҡыйығы тулыһынса емерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* G. Chubinashvili, Architecture of Кахетия, Тбилиси, 1959, p.123-129 (Урыҫ)
Кеше капиталы

**Кеше капиталы** () — кешенең һәм йәмғиәттең күп төрлө ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡулланылған  белемдәр, оҫталыҡтар, күнекмәләр йыйылмаһы. Был терминды тәү башлап 1958 йылда   Америка  иҡтисадсыһы Джейкоб Минсер, шунан һуң 1961 йылда  Теодор Шульц ҡуллана, 1964 йылдан  Гэри Беккер был фекерҙе үҫтерә, кеше капиталына аҡса һалыуҙың һөҙөмтәлелеген нигеҙләй, кешенең тәртип-ҡылығына иҡтисади ҡарашты формалаштыра. Тәүҙә кеше капиталы тигәндә кешенең хеҙмәткә һәләтен арттырыусы инвестициялар йыйылмаһы ғына аңлана (белеме, һөнәри күнекмәләре).  Артабан төшөнсә киңәйә. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәренә ярашлы, уға ҡулланыу сығымдарын  — ғаиләләрҙең туҡланыу, кейем, торлаҡ,  белем алыу,  һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт сығымдарын һәм дәүләттең ошо маҡсаттарҙағы сығымдарын да индерәләр. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Социаль капитал

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Капелюшников Р. И.* Сколько стоит человеческий капитал России? — М.: ВШЭ, 2012. – 76 с.
*
Лихаури сиркәүе

**Лихаури сиркәүе** грузин православ сиркәүе, Грузияла, Гурияның   Осурджети муниципалитетында  урынлашҡан. 12 быуатта төҙөлгән.

## Тарихы

Сиркәүҙе 1352 йылда Гурияла Касабери династияһы төҙөй. Сиркәү Лихаури ҡалаһының үҙәгендә урынлаша. Сиркәү менән йәнәшәлә таштан яһалған үҙаллы манара тора. Манараның бер  диуарында грузин яҙыуы бар. Сиркәүҙең көнбайыш һәм көнсығыш диуарҙарында грузин биҙәүестәре  менән  бай биҙәлгән тәҙрә урынлашҡан. Сиркәүҙең көньяҡ фасады таш һәм кирбес менән тергеҙелгән.  2010 йылда Лихаури сиркәүе тирәләй ҡомартҡыны стихиялы бәлә-ҡазанан һаҡлау өсөн тимер бетон стена төҙөлә

## Фрескалары
15 -16  быуат сиркәүе быуаттар дауамында фрескалар менән биҙәлгән. Лихаури сиркәүендә фрескалар 1990 йылдың беренсе яртыһында яңынан буялыу сәбәпле  ныҡ зыян күрә. Ныҡ зыян күргән өлөштәре Тбилиси сәнғәт академияһында һаҡлана. Фрагменттарға мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары  статусы бирелә.  Әлеге ваҡытта ҡорамда тик ике фреска ғына күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография

* Georgian Soviet Encyclopedia, volume 6, p. 270, 1983.
* Tavadze G. More attention to the cultural monuments of Guria, "The friend of the monument", X-XI, 1967
* Dimitri Bakradze, "Archaeological trip in Guria and Adjara" - Batumi, "Soviet Adjara", 1987
* Tea Kartvelishvili, "Guria Episcopacies" pp. 66-69 - "ARRANUJI", Tbilisi, 2006
Сталин һәйкәле (Гори)

**[[Гори]]** ҡалаһында **Сталин һәйкәле** — Советтар Союзы генералиссимусы И. В. Сталинға арналған скульптура әҫәре.

Сталиндың тыуған ерендә ҡала мэрияһы алдында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Статуяның бейеклеге — 6 метр, өс яруслы гранит постаментының — 9 метр.

Сталин тере саҡта уҡ.1952 йылда ҡуйыла.

Н. С. Хрущевтың Сталин һәйкәлдәрен һүтеү кампанияһы осоронда һаҡланып ҡалған.
Кандарели ираклий раҫлай: «был һәйкәл эшләй һәм 1956 йылда йыйып алырға тырыша, хатта теләгән, ләкин ул саҡта бөтә Горит аяғын күтәреп, һәм бер нәмә лә килеп сыҡмай. Көн һәм төн палатка ҡоролған монумент һәм халҡын һаҡлап, уны ла һүтергә втихую өсөн».

## Һәйкәлде
2008 йылдың 3 октябрендә госминистр Грузия европа һәм һәм евроатлантик интеграцияһы мәсьәләләре буйынса дәүләт министры, вице-премьер Георгий Барамидзе Иосиф Сталиндың һәйкәлен Гори ҡала үҙәгенән алыу һәм Гори ҡалаһында асыу планлаштырылған Сталин йорт-музейы бинаһында «Совет оккупацияһы музейы» экспозицияһының бер өлөшө итеү тәҡдимен яһаған. Башланғысты Грузия премьеры Владимир Гургенидзе хуплай.

2010 йылдың 24 июненән 25 июнгә ҡараған төндә артабан күсереү мөмкинлеге менән һәйкәл һүтепгән. Уның урынында 2008 йылдың август һуғышында һәләк булғандарға монумент урынлаштырыласаҡ.

Һынды һүтеү (демонтаж), «урындағы халыҡ яғынан һәйкәлде күсереүгә ҡәтғи ҡаршы ризаһыҙлыҡ сығыштарынан ҡотолоу маҡсатында» төндә ойошторолған. Тирә-яҡ территория кәртәләнгән була, журналистарға төшөрөү рөхсәт ителмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сталин һәйкәле
Натлисмцемели монастыры

**Натлисмцемели  монастыры** (грузин: მონასტერი ნათლისმცემლის),  шулай уҡ Изге Иоанн монастыры булараҡ билдәле. тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы Көнсығыш Грузияла,  Кахети төбәгендә Давид Гареджала  урынлашҡан. 

Монастырь күп һанлы мәмерйә ҡорамдарынан һәм үҙәк сиркәүҙән тора. Төп сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай бәләкәйерәк тағы бер  сиркәү бар. Сиркәүҙең интерьеры 12 быуатҡа ҡарай.

## Тарихы
Давид Гареджа яйлаһынан көнбайышҡа ҡарай 12 саҡрым  урынлашҡан Натлисмцемели монастырының нигеҙен 7 быуат аҙағында сиркәү йолаларына ярашлы Давидтың уҡыусыһы Люциан һала

## Архитектураһы
Комплекс күп һанлы мәмерйә ҡорамдарынан һәм үҙәк сиркәүҙән тора. Үҙәк сиркәү үҙенең бейеклеге менән айырыла . Төп сиркәүҙең иконографияһы  18 быуатҡа ҡарай. 

Төп сиркәү сиркәүҙән  көньяҡҡа ҡарай  бәләкәй  сиркәү урынлашҡан. Был сиркәүгә барыу өсөн ҡаяға күтәрелергә кәрәк. Бынан тыш,  сиркәү алдында монахтар өсөн хөжрәләр һәм бейек манара урынлашҡан. Сиркәүҙең интерьерының дизайны ун икенсе быуатҡа ҡарай. 

Сиркәү эсендә 12 быуаттың беренсе яртыһы дауамында   буялған орнаменттар  өлөшөн  күрергә мөмкин.  
Файл:King Tamar fresco in Natlismtsemeli Monastery.jpg|Натлисмцемели монастырында Тамара фрескаһы 
Файл:Fresco in Natlismtsemeli Monastery 3.jpg|Натлисмцемели монастырында фрескалар
Файл:Natlismtsemeli Monastery 4.jpg|Натлисмцемели монастыры


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* ზ. თვალჭრელიძე, უდაბნო ნათლისმცემლის გარეჯის-მონასტერი, მეგობარი ძეგლის, 80, თბ., 1988
Укарма замогы

**Укарма  ҡәлғәһе** (грузин: ციხე უჯარმის) Грузияла, Кахети районының Сагареджо  муниципалитетында урта быуат грузин ҡәлғәһе

## Тарихы
Замок ике өлөштән: өҫкө замок (эске замок) һәм аҫҡы ҡаланан тора. Замоктың көнсығыш өлөшөндә ике ҡаттан торған король һарайы урынлашҡан. 10 быуатҡа ҡараған өҫкө замокты  ғәрәп баҫҡынсыһы Әбү Ҡасым емерә, әммә 12 быуатта ҡәлғәне  хазина кеүек файҙаланған король Георгий III уны тергеҙә.

Грузин тарихсыһы Леонти Мровели һүҙҙәренә ярашлы Укарма ҡәлғәһенең  нигеҙ ташы  3-4 быуаттарҙа Иберия короллегенең батшаһы Аспагур тарафынан һалына. Король Вахтанг Горгасали хакимлығы ваҡытында замок киңәйә һәм торлаҡ сифатында ҡулланыла. 

914 йылдарҙа ғәрәптәр Кавказ тауҙарына баҫып ингәндән һуң Укарманы улар яулап ала. Элек төбәктә фарсы хакимлығы булған. Бәрелештәр бинаға едти  зыян килтерә.

## Иҫкәрмәләр
Земо Никози Архангел сиркәүе

**Земо Никози Архангел сиркәүе**  ( Грузия:მთავარანგელოზის ზემო ეკლესია ნიქოზის),  Шида Картлиҙан көнсығышҡа ҡарай Үҙәк төбәктә, Гори ҡалаһында урынлашҡан  унынсы быуат грузин православ сиркәүе. Грузияның милли әһәмиәттәге  мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

Был көмбәҙ менән ҙур булмаған ғибәҙәтхана Земо Никози ауылында, Лиахви йылғаһының уң яҡ ярында, иҫке зыяратта урынлашҡан. Көньяҡ Осетияның конфликт зонаһына бик яҡын булып, сиркәү рус-грузин һуғышын һәм  2008 йылдың авгусын кисерә, быд сиркәү комплексына байтаҡ зыян килтерә.

## Архитектураһы
Земо-Никози Архангел сркәүе -  8,5 × 5,3 м күләмендәге ҙур булмаған ҡоролма. Квадрат эсендә тәре формала  базальт таш блоктарҙан  төҙөлгән.  Бина көнсығышҡа ҡарай ярым түңәрәк апсида менән тамамлана, ул һәр яҡтан ҙур булмаған нишаларға эйә. Сиркәүгә көнбайыштан, көньяҡтан һәм төньяҡ яҡтан инергә мөмкин. Ишектәр пилястрҙар һәм ярым түңәрәк аркалар меннә биҙәлгән. Тыш яҡтан көмбәҙ ике ҙур булмаған колоннаға таянған  аркалы пәрҙә менән биҙәлгән

Төньяҡ фасадтың ташында   семәрҙәре бар, уның буйынса аждаһаны үлтереүсе һыбайлы Изге Георгий һүрәтләнгән. ә көмбәҙҙең  нигеҙе, төньяҡҡа, рельефта стилләштерелгән өс арыҫланды алып бара. Урта быуат яҙыуында биш юлдан торған сиркәүҙең епископ Михаил тарафынан төҙөлөүе тураһында әйтелә. Саҡ ҡына өҫтәрәк тағы бер яҙыу бар. Тик ул ныҡ зыян күргән. Ташта тәҙрә өҫтөндә көмбәҙҙән төньяҡҡа ҡарай ике арыҫлан фигураһы араһында дүрт юлда өсөнсө яҙыу бар, унда епископ Михаилдың туғаны Жанна (Иоване) телгә алына.

## Иҫкәрмәләр