open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Филимонов Александр Николаевич

**Филимонов Александр Николаевич** (22 ноябрь 1927 йыл — 17 август 1999 йыл) — совет нефтсе-геологы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1968), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1970).

## Биографияһы
Александр Николаевич Филимонов 1927 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

**Белеме**

Стәрлетамаҡ ҡалаһының 14-се мәктәбендә белем ала. 1946 йылда Ишембай нефть техникумын техник-технолог һөнәре буйынса тамамлай. 1952 йылда Ленинградта
М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби диңгеҙ училищеһын тамамлай. 1963 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын (ул ваҡытта ӨНИ, ситтән тороп уҡый) тау инженеры һөнәре буйынса тамамлай.

**Хеҙмәт юлы**

19 йәшендә тыуған ҡалаһы Стәрлетамаҡта «Башнефтеразведка» тресында хеҙмәт юлын быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. Бында ул 1946—1947 йылдарҙа эшләй. Ленинградта уҡыуын тамамлағас, СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәт итә. 1956—1964 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресында: быраулаусы ярҙамсыһы, 1957 йылдан башлап өлкән инженер, 1958 йылдан — профсоюз комитеты рәйесе, 1963 йылдан— 1-се быраулау контораһының цех начальнигы. 1964 йылдан башлап «Тюменнефтегазразведка» берекмәһенең «Сургутбурнефть» тресы Усть-Балык быраулау контораһы директоры, 1971 йылда — Нефтеюганск быраулау эштәре идаралығы директоры, 1977 йылдан алып «Урайнефтегаз» ПБ-ның генераль директоры, 1982—1987 йылдарҙа «Юганскнефтеспецстрой» тресы идарасыһы.

А. Н. Филимонов етәксегендә яңы быраулау техникаһы һәм технологиялары индерелә, 8-се биш йыллыҡ план осоронда юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшә.
Төмән өлкә хеҙмәтсәндәр Советы депутаты, Нефтеюганск ҡала пратия комитеты һәм ҡала профсоздар комитеты ағзаһы була.
 
1987 йылдан — хаҡлы ялда. Мәскәүҙә йәшәй. 1999 йылдың 17 авгусында Өфөлә вафат була. Ханты-Манси автономиялы округы Нефтеюганск ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971);
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1968);
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1970);
* Нефтеюганск ҡалаһының почетлы гражданы (1997).

## Хәтер
А. Н. Филимоновтың иҫтәлегенә Нефтеюганск ҡалаһындаа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ханты-Манси автономиялы округы Урай ҡалаһында Дан Аллеяһында Филимоновтың барельефы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Фёдоров Юрий Викторович

**Фёдоров Юрий Викторович** (1 ғинуар 1972 йыл) — Рәсәй инженеры, эшҡыуар һәм сәйәсмән, Федерация Советы ағзаһы (2017).
Техник фәндәре кандидат (2011). 

## Биографияһы
Юрий Викторович Фёдоров 1972 йылдың 1 ғинуарында Украиналағы Ҡырым өлкәһе (хәҙер Ҡырым Республикаһы)Саҡ районы Виноградово ауылында тыуған. 1983 йылда ғаиләһе менән бергә Башҡортостандың нефтекама ҡалаһына күсеп килә.
1995 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетыy «Тау инженеры» һөнәре буйынса һәм 2008 йылда Удмурт дәүләт университетын «иҡтисадсы-менеджер» һөнәре буйынса тамамлай. Техник фәндәре кандидат. Кандидатлыҡ диссертацияһын 2011 йылда ӨДНТУ-ла яҡлай.

1995 йылдан 2000 йылға тиклем Мегион ҡалаһында «Мегионнефтегаз» АОТТ-да нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор булып эшләй, 2-й категориялы технолог, баш технолог, баш инженер вазифаларын биләй.
2000—2004 йылдарҙа «Славнефть-Мегионнефтегаз» ААЙ-ның нефтепромысла начальнигы, аҙаҡ производство-техник бүлеге начальнигы була.
2004 йылдан 2008 йылға тиклем — Ижевск ҡалаһында «Белкамнефть» ААЙ-ҙың 2-се нефть һәм газ сығарыу идараһы начальнигы.
2008—2017 йылдарҙа — «Белкамнефть» ААЙ-ҙың генераль директоры. 2014 йылда предприятие «Нефтис» НК составына инә (Михаил гуцариевтың «Самфар» сәнәғәт-финанс төркөмө активтарының береһе).

2010 йылдан бер үк ваҡытта М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университетының «Предприятие иҡтисады» кафедраһы мөдире.
Удмурт Республикаһының дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Советы депутаты, 2017 йылда бер мандатлы һайлау округы буйынса «Берҙәм Рәсәй» партияһынан һайлана.

2017 йылдың 26 сентябрендә Удмуртия Федерация Советы Федоровҡа Федерация Советы ағзаһы — республика закондар сығарыу власы органы вәкиле вәкәләттәрен тапшыра. Федерация Советының иҡтисад сәйәсәте буйынса комитетына инә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Удмуртия Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе;
* «Русснефть» компанияһының хеҙмәт ветераны;
* Рәсәй Федерацияһы Энергетика министрлығының почетлы нефтсеһе.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Федоров Юрий Викторович (неопр.). Совет Федерации. Дата обращения 26 сентября 2018.
* Федоров Юрий Викторович (неопр.). Удмуртская Республика. Единая Россия. Дата обращения 26 сентября 2018.
* Федоров, Юрий Викторович
Зубкова Валентина Ивановна

**Зубкова Валентина Ивановна** (19 июль 1938 йыл) — юрист, енәйәт язаһы һәм шәхескә ҡаршы енәйәт проблемалары буйынса белгес; юридик фәндәр докторы (2002), Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты профессоры (2005); Мәскәү университетының атҡаҙанған ғилмихеҙмәткәре (2009), «Законодательство» журналының редколлегия ағзаһы.

= Биографияһы =
Валентина Ивановна Зубкова 1938 йылдың 19 июлендә Новосибирскиҙа тыуа; 1967 йылда Томск дәүләт университетын тамамлай. 1967—1977 йылдарҙа СССР судтарында адвокат һәм судья булып эшләй. 1978 йылдан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында уҡыта: юридик факультеттың енәйәти хоҡуҡ һәм криминология кафедраһында тәүҙә уҡытыусы, өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм доцент уҡытыусыһы була.

2005 йылда Зубкова ошо уҡ факультетҡа ҡараған социаль-хоҡуҡи тикшеренеүҙәр һәм сағыштырма хоҡуҡ белеме лабораторияһында әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр була. 1982 йылда «Совет енәйәт законының профилактика функциялары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 2002 йылда, инде Рәсәйҙә, «Енәйәт язаһы һәм уның социаль роле: теория һәм практика» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, юридик фәндәр докторы дәрәжәһенә эйә була. 2005 йылда уға Мәскәү дәүләт университеты профессоры исеме бирелә; 2019 йылдағы мәғлүмәт буйынса, студенттарға Европа илдәренең сағыштырма енәйәт ҡануниәтенә арналған «Сағыштырма хоҡуҡиәт: енәйәт-хоҡуҡи аспект» махсус курсын уҡый.

## Ғилми хеҙмәттәре
Валентина Зубкова енәйәти яза мәсьәләләре һәм шәхескә ҡаршы енәйәттәргә бәйле юридик проблемалар менән шөғөлләнә:

* «Уголовное наказание и его социальная роль: теория и практика» (2002)
* «Осужденные и содержащиеся под стражей в России» (соавт., 2012)
* «Уголовное законодательство европейских стран: сравнительно-правовое исследование» (2013)
* «Исполнение уголовных наказаний в отношении несовершеннолетних по законодательству России и зарубежных стран» (2014)
* «Преступления против личности по российскому законодательству: история, законодательство, теория и практика» (2016)

## Әҙәбиәт
*  

## Һылтанмалар
*
Уткин Юрий Васильевич

**Уткин Юрий Васильевич** (6 апрель 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне, ғалим. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт думаһы Федераль Йыйылышының беренсе (1993—1995) һәм икенсе (1995—1999) саҡырылыштары депутаты.
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылары союзының Мәскәү яҙыусылар ойошмаһы ағзаһы .

## Биографияһы
Юрий Васильевич Уткин 1939 йылдың 6 апрелендә Ишембай ҡалаһында тыуған.
1957 йылда Ишембай нефть техникумын, 1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

## Сәйәсәттә тормошо
1972—1986 — партия эшендә: бүлек мөдире, КПСС-тың ҡала комитеты секретары.

1986 — Ишембай ҡалаһы халыҡ депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе.

КПСС ағзаһы (партия 1991 йылда тыйылғанға тиклем).

Халыҡ депутаттарының Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала Советы рәйесе итеп һайлана.

1992 йылдың февраленән — Ишембай ҡала хакимиәте башлығы, 1993 йылда Башҡортостан Республикаһы 6-сы Стәрлетамаҡ (I саҡырылыш) һәм 7-се һайлау округынан (II саҡырылыш) Дәүләт думаһына һайланғанға тиклем эшләй.

Беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһында «Яңы төбәк сәйәсәте» депутаты төркөмөнә инә, Экология буйынса комитет ағзаһы була.

Икенсе саҡырлыш Дәүләт Думаһында Экология буйынса комитеттың төбәк экология подкомитеты рәйесе була, депутат берләшмәләре составтарына инмәй.

«Рәсәй пенсионерҙары партияһы һәм социаль ғәҙеллек партияһы» һайлау блогынан Стәрлетамаҡ ҡалаһы бер мандатлы һайлау округы буйынса Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының Федераль Йыйылышы депутатлығына кандидат була.

## Спорт
Футбол буйынса БАССР-ҙың чемпионы (1957).

Ишембай ҡала башлығы вазифаһын биләгән осорҙа 1980 йылдар аҙағында ҡала спорт хәрәкәтенә административ һәм финанс ярҙам күрһәтә. Уның булышлығында донъя кимәленә тиклем шашка мәктәбе һәм биатлон мәктәбе күтәрелә. Донъя чемпионы булды Галина Куклева, Тамара Тансыккужина, Елена Демочкина. донъя чемпиондары булып китә. кләбы Ишембай футбол тәрбиәләнеүсеһе Лев МатвееваЦСКА составында футбол буйынса чемпион була (1991) — төбәк футболсылары өсөн иң юғары ҡаҙаныш.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе.
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған автомобиль транспорты хеҙмәткәре.

## Библиографияһы
* Линия судьбы/ О. Б. Шарафутдинов, Ю. В. Уткин. — М. : Гелиос АРВ, 2002 (РГУП Чебоксар. тип. N1). — 190 с. : ил., портр.; 20 см; ISBN 5-85438-067-6 (в обл.)

## Иҫкәрмәләр
Зырин Николай Георгиевич

**Зырин Николай Георгиевич** (22 март 1909 йыл — 4 март 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй тупраҡ белгесе, биология фәндәре докторы (1968), тупраҡ мониторингыһы һәм бысраныу проблемалары буйынса мәктәпкә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
1909 йылдың 22 мартында Дондағы Ростовта күп балалы ғаиләлә тыуған. Урта белемде Ырымбур гимназияһында ала. Гимназияны тамамлағандан һуң ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 17 йәшендә Ҡазан университетына уҡырға инә. 1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының тупраҡ-география факультетына күсерелә. 1935 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1938 йылда Евгений Петрович Троицк етәкселегендә «Закономерности катионного обмена в почвах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1941 йылда ополчение сафына инә, яраланып реабилитацияланғандан һуң университетҡа кире ҡайта. 1941—1942 йылдарҙа факультеттың деканы вазифаһын биләй, ә 1942—1954 г йылдарҙа геолог-тупраҡ факультетының деканы урынбаҫары була. 1968 йылда «Узловые вопросы учения о микроэлементах в почвоведении» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия кафедраһын ойоштора һәм уны 1980 йылдарға тиклем етәкләй. 1997 йылдың 4 мартында вафат була, Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Тупраҡ минералогияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә, тупраҡтың физик-химик тикшеренеү методтарын эшләй. Үҫемлек һәм тупраҡтың спектраль анализ ысулдарын камиллаштыра. «Тупраҡ-үҫемлек» системаһында микроэлементтарҙы бүлеү проблемаларын тикшерә. Педохимияның теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Тупраҡ мониторингыһы һәм бысраныу проблемалары буйынса мәктәпкә нигеҙ һалыусы булып тора. Үләндәрҙә һәм тупраҡта микроэлемент миҡдарының бәйләнештәр мәсьәләһен өйрәнә . Тупраҡ өйрәнеүселәрҙең халыҡ-ара тупраҡ химияһы буйынса комиссияның вице-президенты була. «Тупраҡ фәне» һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университеты янындағы диссертация советы рәйесе. Микроэлементтарҙы өйрәнеү буйынса күп кенә Бөтә Союз конференцияларын ойоштора. Зырин етәкселеге аҫтында Яҡынса 60 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Никодим Антонович Качинский менән берлектә Ленин тауҙарында МДУ тупраҡ стационарын ойоштороуҙа ҡатнаша.

2003 йылдан алып ғилми «Зырин уҡыуҙары» уҙғарыла

## Наградалары
Ватан һуғышы ордены, «Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә», В. И. Лениндың тыуыуына 100- йыллыҡ айҡанлы фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн" миҙалдары менән бүләкләнә.

## Һайланма әҫәрҙәре
200-ҙән ашыу фәнни эштәре нәшер ителә, шул иҫәптән:

* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Мотузова Галина Васильевна

**Мотузова Галина Васильевна** (15 март 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе, экология мониторингыһы  һәм химияһы буйынса белгес, биология фәндәр докторы (1992),  Мәскәү дәүләт университеты профессоры

## Биографияһы
Галина Васильевна Мотузова 1940 йылдың 15 мартында Курск ҡалаһында  тыуған. 1962 йылда   Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1973 йылда Зырин Николай Георгиевич етәкселегендә биология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Формы соединений микроэлементов (B, Mn, Cu, Zn) в почвах Западной Грузии»  темаһына диссертация яҡлай. 1992 йылда  биология фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп,  «Системно-экологический анализ соединений микроэлементов в почвах»  темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм шул уҡ йылда уға  өлкән ғилми хеҙмәткәр  исеме бирелә. 2002 йылда профессор дәрәжәһен ала.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төрлө тәбиғәт зоналары тупрағында төрлө химик берләшмәләр таралыу законлылыҡтарын асыҡлай.  Тупраҡтың химик составын  системалы ойоштороу концепцияһын тәҡдим итә. Тупраҡта буфер  системаһы эшмәкәрлеген аңлауҙа үҙ өлөшөн индерә. Химик мониторингты ойоштороу өсөн теоретик нигеҙҙәр  һәм практик тәҡдимдәр эшләй. Тупраҡтың биосфера мониторингыһы  программаһын  тәҡдим итә. Дәүләт-ара стандарттарҙы  төҙөүҙә ҡатнаша.  1986  йылдан Мәскәү дәүләт университетында тупраҡ фәне буйынса диссертация советы секретары була, "Вестник Московского университета. Серия «Почвоведение» журналының мәхәрририәт составына инә. Уның етәкселеге  аҫтында 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1990 йылда ««Хеҙмәт ветераны» миҙалы», ә 1997 йылда «Мәскәүҙең 850-йыллығы  иҫтәлегенә»  миҙалы менән бүләкләнә..

## Китаптары
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығара, шул иҫәптән.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Галина Васильевна Мотузова (профиль в системе ИСТИНА)
Лукьянов Эдуард Евгеньевич

**Эдуард Евгеньевич Лукьянов** — Рәсәй ғалимы, , Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы,  геолого-технологик тикшеренеүҙәр һәм газ каротажы  өлкәһендә белгес.

Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Газ сәнәғәтенең почетлы хеҙмәткәре. Академик И. М. Губкин исемендәге, В. И. Муравленко исемендәге, газ сәнәғәте премиялары  лауреаты.

Рәсәй акустика йәмғиәтенә инә.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — быраулау процесында геолого-технологик, геохимик һәм геофизик тикшеренеүҙәр, горизонталь скважиналар төҙөүҙе мәғлүмәти тәьмин итеү, ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү мониторингы һәм эшләүсе скважиналарҙы  урынлаштырыу өсөн интеллектуаль системалар булдырыу. 300-ҙән ашыу хеҙмәттең, шул иҫәптән 5 монография, 13 ҡулланма документтар һәм стандарттарҙың, 40 уйлап табыуҙың авторҙашы.

- Я работаю в нефтяной промышленности 54 года, -обратился к молодежи представитель славного поколения шестидесятых Эдуард Евгеньевич Лукьянов, — и лет сорок уже слышу, что завтра нефть в нашем регионе должна кончиться. Но, по моим подсчетам, работы здесь ещё хватит лет этак на 120, достанется и детям, и внукам. Однако на легкую жизнь рассчитывать не приходится — конкуренты не дремлют, в том числе иностранные. Чтобы сегодня оказаться на плаву, нужны сильные кадры в вашем лице, а также современное оборудование, светлые головы руководителей и ответственность российской науки за выпускаемую для геофизиков аппаратуру.

Бөйөк Петрҙың «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән 

## Белеме

* 1954 — Ишембай нефть техникумы,
* 1978 — Төмән индустриаль институты.
* аспирантура
* аспирантура

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Лукьянов Эдуард Евгеньевич [Текст] // Кто есть кто в газовой промышленности России: Биогр. справочник /Ред. В. Е. Баюсов. — С.П-б: Корвет,2001. — С.584-586.
* Лукьянов Эдуард Евгеньевич, Стрельченко Валентин Вадимович. Геолого-технологические исследования в процессе бурения [Текст] / Гос. Акад. нефти и газа им. И. М. Губкина.- М.: Нефть и газ, 1997.- 688 с.: ил
Осипенко Леонид Иокинфович

**Осипенко Леонид Ионкинфович** (17 март 1918 йыл — 24 май 1989 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер‑технолог. 1962—1969 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты начальнигы, 1969 йылдан СССР химия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Ленин ордены кавалеры (1970).

## Биографияһы
Леонид Ионкинфович Осипенко 1918 йылдың 17 мартында Ҡытайҙа Харбин ҡалаһында тыуған.

Хеҙмәт юлы Өфөлә башлана. 1935 йылдан алып 1940 йылға тиклем Өфө крекинг заводының Нефть эшкәртеү заводында техник булып эшләй. 1940 йылдан 1957 йылға тиклем — яғыулыҡ-һынау станцияһы, цех начальнигы, Өфө нефть эшкәртеү заводының катализатор фабрикаһы директоры.

1935 йылда Харбин индустриаль институтын, 1958 йылда — инженер-технолог һөнәре буйынса Өфө нефть институтының ситтән тороп уҡыу факультетының уҡыу-консультация пунктын тамамлай.

1958—1960 йылдарҙа — цех начальнигы, урынбаҫары, Черниковка нефть эшкәртеү заводы баш инженеры (Өфө); 1960—1962 йылдарҙа — Башҡорт совнархозының «Нефтехимзавод» идаралығы начальнигы урынбаҫары.

1962 йылдан 1966 йылға тиклем Салауат ҡалаһында 18-се комбинат идаралығы начальнигы була. 1966—1969 йылдарҙа — Салауат нефть химияһы комбинаты начальнигы.

1962—1969 йылдарҙа комбинатта нефтехимия һәм нефть эшкәртеү объекттарының төҙөлөшө бик әүҙем бара. Эксплуатацияға стирол һәм полистирол, аммиак һәм карбамид, этилен әсетмәләре, бутил спирттары эре тоннажлы эксплуатация етештереүенә индерелә.
Л. И. Осипенко — БАССР Юғары Советының етенсе саҡырылыш депутаты.

Осипенко етәкселегендә Салауат нефтехимия комбинатында яңы ҡеүәттәр үҙләштерелә. 1967 йылда төрлө ҡорамалдар сафҡа индерелә, полиэтилен, полистирол, бутил спирттары һәм башҡалар производстволар төҙөлә һәм үҙләштерелә, аммиак һәм карбамид етештереүҙең ҡеүәте арттырыла; тәжрибә‑тикшеренеү цехы тәжрибә заводы итеп үҙгәртелә. Нефть эшкәртеү заводтары икенсел процестар комплексын үҙләштереп, юғары көкөртлө нефтте эшкәртеүгә күсерелә; сығарылған продукцияның күләме 3,3 тапҡырға арта. Хеҙмәт етештереүсәнлеге үҫеше 72 % тәшкил итә. Нефть химияһы һәм химия продукцияһы етештереү 30 тапҡырға арта.

Салауат ҡалаһында комбинат ҡатнашлығында соцкультбыт объекттары, шул иҫәптән стадион, Нөгөш һыуһаҡлағысында шифахана-профилакторий, 20-се медицина бүлеге, «Маяк» профилакторийы, Мәҙәниәт һарайы төҙөлә.

Социаль сфералағы ыңғай күренештәр һәм производстволағы уңыштар Осипенкоға комбинатта ла, республикала ла ҙур абруй килтерә. Уңышлы етәксене хөкүмәт делегация составында Японияға ебәрәләр, бынан алдараҡ ул Литвинов ҡалаһындағы (Чехословакия) эре авария сәбәптәрен асыҡлау комиссияһында ҡатнаша.

1969 йылдан Л. И. Осипенко Мәскәүгә күсерелә — СССР химия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, был вазифала ғүмеренең аҙағынаса эшләй.

1989 йылдың 24 майында Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1970)

## Әҙәбиәт
* 
* Салават. Ишимбай. Журнал о городах и горожанах. № 3, 2003 г.

## Һылтанмалар
*   
* Газпром Нефтехим Салават 
* Ему исполнилось бы 95 лет

## Иҫкәрмәләр
Корольков Юрий Васильевич

**Корольков Юрий Васильевич** (30 октябрь 1948) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре,1992 — 2003 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Президенты Советы ағзаһы, Октябрьский ҡалаһы ҡала округы Советы рәйесе урынбаҫары, «Башҡортостан Республикаһының һуғыш һәм хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары (пенсионерҙар) йәмәғәт ойошмаһының Октябрьский ҡалаһы ойошмаһы» йәмәғәт ойошмаһы Рәйесе.

## Биографияһы
Корольков Юрий Васильевич 1948 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

### Белеме
Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын, 1980 йылда Свердловск ҡалаһындағы юғары партия мәктәбен тамамлай.

### Эш урындары
* 1966—1968 — «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында (НПУ) электрослесарь.
* 1968—1972 — «Аксаковнефть» НПУ-да 2-се Төҙөлөш-монтаж идаралығы (СМУ-2) мастеры, инженеры.
* 1972—1975 — «Аксаковнефть» НГДУ-һы проект-смета бюроһында (ПСБ) баш инженер, начальник урынбаҫары.
* 1975—1978 — Бәләбәй хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
* 1978—1980 — Свердловск юғары партия мәктәбендә уҡый.
* 1980—1983 — Башҡортостан КПСС Өлкә комитеты финанс хужалыҡ бүлегенең төҙөлөш буйынса инженеры.
* 1983—1989 — Туймазы депутаттар ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе.
* 1989—1990 — Октябрьский КПСС ҡала Советының беренсе секретары.
* 1990—1992 — Октябрьский депутаттар ҡала Советы рәйесе- ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе.
* 1992—2003 — Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһы хакимиәте башлығы.
* 2003 −2008 — «БашРЭС — Нефтекама» Октябрьский электр бүлеү селтәрҙәре директоры.
* 2008 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем — Октябрьский ҡалаһы һуғыш һәм хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары (пенсионерҙар) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы, 1998 йыл.
* Рәсәй Федерацияһы ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына 10 йыл миҙалы, 2000 йыл.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, 1993 й.
* Рәсәйҙең почетлы нефтсеһе, 1994 г.
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, 1998 г.
* Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы, 1999 й.
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физкультура һәм спорт хеҙмәткәре, 1999 й
* «Октябрьский ҡалаһының почетлы гражданины»

### Мауығыуҙары
Волейбол, бокс, балыҡ тотоу, тарихи һәм археологик әҙәбиәт уҡыу.
Лях Игорь Владимирович

**Лях Игорь Владимирович** (16 август 1962 йыл — 8 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, театр педагогы. Доцент, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.

## Биографияһы
Лях Игорь Владимирович 1962 йылдың 16 авгусында Мәскәү өлкәһенең Загорск ҡалаһында (хәҙерге Сергиев Посад) тыуған. 1983 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһын (атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Н. Н. Афонин оҫтаханаһы, курстың художество етәксеһе — СССР-ҙың халыҡ артисы Н. А. Анненков) тамамлай. Кесе театрҙа уйнай. Рәсәй армияһы Үҙәк академия театрында, М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү драма театрында, «Детектив» эксперименталь театрында эшләй. Сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең Үҙәк йортонда һәм В. Мейерхольд исемендәге ижади үҙәктең антреприза спектаклдәрендә ҡатнаша.
2000—2018 йылдарҙа Щепкин училищеһында актёрлыҡ оҫталығына уҡыта.
2009 йылда актёр курс менән етәкселек итә. Уның уҡыусылары араһында – Екатерина Волкова, Алексей һәм Андрей Чадовтар, шулай уҡ Ҡалмыҡ һәм Башҡортостан студиялары студенттары, улар республика театрҙарында эшләйҙәр. Ижади кадрҙар әҙерләүҙә һәм тәрбиәләүҙә ҙур хеҙмәттәре өсөн Лях  Игорь Владимировичҡа был республикаларҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә.
2018 йылдың 8 июненә ҡарата төндә 56-се йәшендә ҡапыл вафат була
Даниловск зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» II дәрәжә орден миҙалы (2009 йылдың 9 декабрендә) — *театр сәнғәте өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә һәм илдең мәҙәниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн*.
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997 йылдың 29 июлендә) — *сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн*.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007 йылдың 20 апреле) — *ижади кадрҙар әҙерләүҙә һәм тәрбиәләүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн*.
* Ҡалмыҡ Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Фильмография

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте щукинского училища
* Биография и фильмография на сайте kinopoisk.ru
Савин Игорь Юрьевич

**Савин Игорь Юрьевич** (10 апрель 1962 йыл) — тупраҡты өйрәнеү буйынса Рәсәй ғалимы, РФА ағза-корреспонденты (2016), РФА академигы (2019).

## Биографияһы
Савин Игорь Юрьевич 1962  йылдың   10 апрелендә Мәскәү өлкәһенең Шатура ҡалаһында тыуған

1984 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамамлай.

1984 йылдан алып 1986 йылға тиклем  СССР Оборона министрлығының инженер-синоптигы.

1986  йылдан 1987 йылға тиклем  — Мәскәү өлкәһе Шатура урман хужалығының урман һаҡлау буйынса инженеры.

1987 йылдан 2002 йылға тиклем — аспирант, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, В.В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтының  лаборатория мөдире (1990—2002) 

1990 йылда «Дешифрирование почвенного покрова лесостепи центрально-чернозёмного района по среднемасштабным космическим снимкам»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай

2002  йылдан 2009 йылға  тиклем ЕС (Италия) граждандар хәүефһеҙлеге  институтында ғилми хеҙмәткәр.

2004 йылда «Анализ почвенных ресурсов на основе геоинформационных технологий»   темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

2009 йылдан 2011 йылға тиклем  — РФА космос тикшеренеүҙәре  институтында сектор мөдире.

2011 йылдан алып — В. В. Докучаев исемендәге  Тупраҡ институтында ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары.

2015 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының тупраҡ  фәне факультетының тупраҡ географияһы кафедраһы профессоры

2016 йыл — РФА ағза-корреспонденты итеп һайлана

2019 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Тупраө фәне өлкәһендә белгес.

Тупраҡтарҙың һәм ерҙең мониторингыһы һәм дистанциялы картографиялауҙың яңы технологияларын эшләүгә арналған тикшеренеүҙәр алып бара. 

Уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында Рәсәй ерҙәренең һәм тупрағының  ресурс потенциалын баһалауҙың  күп вариантлы геомәғлүмәтле системаһы төҙөлә, ул  Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең  № 51 2015 йылдың 27 ғинуарында сыҡҡан «Об утверждении Правил отнесения территорий к неблагоприятным для производства сельскохозяйственной продукции территориям» ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә.

350-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шуларҙан  15 монографияһы бар.

**Төп хеҙмәттәре**

* «Эколого-экономическая оценка деградации земель» (соавт., 2016)
* «Ресурсный потенциал земель Северного Кавказа для плодоводства» (соавт., 2016)
* учебное пособие «Аэрокосмические методы в сельском и лесном хозяйстве: компьютерный практикум» (2015)

*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы

**Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы** (29 март 1932 йыл — 9 март 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 1989 йылдан Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе, 1990—1995 йылдарҙа Татарстан Республикаһының премьер-министры.

## Биографияһы
Мөхәммәт Ғәлләм улы Сабиров 1932 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Яңы Ҡормаш ауылында тыуған. 1936 йылда ғаиләһе Кушнаренко ауылына күсенә, унда ул башланғыс һәм урта мәктәбендә белем алған.

1955 йылда Өфө нефть институтының «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса «тау инженеры» исемен алып сыға. Шул уҡ йылда 2-се «Әлмәтбурнефть» быраулау контораһында бураусы, артабан өлкән инженер, етештереү-техник бүлеге начальнигы урынбаҫары, трестың парком секретары булып эшләй. 1958 йылда КПСС-ҡа инә. 1965 йылда КПСС-тың Әлмәт ҡала комитеты икенсе секретары итеп һайлана.

1968 йылдан алып 1981 йылға тиклем — «Востокмонтажгаз» тресы идарасыһы, 1981—1984 йылдарҙа «Татнефтестрой» берекмә начальнигы булып эшләй. 1983 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.

1984 йылда ТАССР Хөкүмәтенә эшкә саҡырыла, Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. ТАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1985—1989). 1989 йылда ТАССР Министрҙар Советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1990 йылдан алып Татарстан суверенитет өсөн әүҙем сығыш яһай, республика суверенитеты нигеҙендә иҡтисади үҙаллылыҡ ятырға тейеш тип һанай.

1990−1995 йылдарҙа — Татарстан Республикаһының Премьер-министры.

Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1990—1993). 1995—1999 йылдарҙа — Татарстан Республикаһы халыҡ депутаты, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы ағзаһы. 1998 йылда Татарстан Республика партияһы рәйесе итеп һайлана. Ошо уҡ йылда уның кандидатураһы республика парламенты рәйесе вазифаһына күрһәтелә, әммә М. Ғ. Сабиров, Яр Саллы ҡалаһы мэры Рәфғәт Алтынбаевты үҙ урынына тәҡдим итә. Ул ваҡыттағы Татарстан президенты Минтимер Шаймиев был вазифаға Фәрит мөхәмәтшинды тәҡдим итә.

«Туган җир — Родная земля» Татарстан халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫының йәмәғәт фондын етәкләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* СССР-ҙың Миннефтегазстрой отличнигы (1978)
* Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1982)
* «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «Татарское историческое общество»
Ишмияров Марат Хафиз улы

**Ишмияров Марат Хафиз улы** (13 сентябрь 1947 йыл) — ғалим-инженер-механик, иҡтисадсы. 1995—2005 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе генераль директорының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, беренсе урынбаҫары, берекмәнең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1999).

## Биографияһы
Марат Хафиз улы Ишмияров 1947 йылдың 13 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡуғанаҡбаш ауылында тыуған.

1966 йылда 18-се Салауат комбинатында слесарь өйрәнсеге булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Ул 1967 йылда Салауат индустриаль техникумының «нефть химияһы производствоһы һәм нефть эшкәртеү заводы ҡорамалдары» һөнәре буйынса киске бүлеген тамамлай. 1976 йылда Өфө нефть институтының Салауат филиалының «машиналар һәм химик аппараттар инженер-механигы» һөнәре буйынса киске бүлеген, ә 1997 йылда — «иҡтисадсы» квалификацияһы буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1976—1977 йылдарҙа 6-сы көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводында цех инженеры механигы булып эшләй.

1977—1982 йылдарҙа — КПСС-тың Салауат ҡала комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы.

1982—1995 йылдарҙа — Салауат тегеү производство берекмәһенең генераль директоры.

1995—2005 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең генераль директорының иҡтисад буйынса урынбаҫары, беренсе урынбаҫары, генераль директоры.

2005 йылда «Модернизация технологии и аппаратурного оформления процесса каталитического крекинга в ОАО „Салаватнефтеоргсинтез“» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

61-се Алаҡай һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. Берҙәм Рәсәй партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе тәҡдим иткән.

2005 йылда Мәскәүгә күсә, унда «Межрегионгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры кәңәшсеһе булып эшләй, 2006 йылдан — «Газпром-Нефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президентының компанияның стратегик үҫеш мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе. 2007 йылдан химик синтез, нефть сығарыу өлкәһендә инвестиция проекттарын комплекслы тормошҡа ашырыуҙа махсуслашҡан «МетаСинтез» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара итеүсе компанияһы етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1991),
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1999),
* Рәсәй Федерацияһының Сәнәғәт һәм фән министрлығының Почет грамотаһы (2001),
* «Ижад Йондоҙо» ордены,
* Рәсәй бизнес һәм эшҡыуарлыҡ академияһының атҡаҙанған эшҡыуары(2002),
* «Намыҫ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн» ордены (2003).

## Әҙәбиәт
* 
* Ишмияров Марат Хафизович. Модернизация технологии и аппаратурного оформления процесса каталитического крекинга в ОАО «Салаватнефтеоргсинтез» : Дис. канд. техн. наук : 05.17.08 Москва, 2005 210 с.
* Салават. Ишимбай. Журнал о городах и горожанах. № 3, 2003 г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография известных людей / Ишмияров Марат Хафизович
Кочкуров Сергей Алексеевич

**Кочкуров Сергей Алексеевич** ( йыл) — Лукойл компанияһы вице-президенты (2019), «Лукойл — Көнбайыш Себер» ЯСЙ-ның директоры (2012 йылдың апреленән алып), «Когалымнефтегаз» ТПП-ның элекке генераль директоры.  ХМАО-ның нефть һәм газ сығарыу сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Сергей Алексеевич Кочкуров 1963 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған, атаһы — Алексей Кочкуров илдең яғыулыҡ-энергетика комплексы үҫешенә 40 йыл ғүмерен бирә. 

Сергей 3-се урта мәктәпте тамамлай. 1981—1986 йылдарҙа Өфө нефть институтының тау-нефть факультетында уҡый, һөнәре — «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау»
2004 йылда Төмән нефть һәм газ дәүләт университетын тамамлай, һөнәре — «Ойошма менеджменты».

## Хеҙмәт юлы
Өфө нефть институтынан һуң Төмән өлкәһендәге Когалым ҡалаһына ебәрелә, шунда ул «Ватьеганнефть» Нефть һәм газ сығарыу идаралығы (НГДУ) КРС-да (скважиналарҙың капиталь ремонты) быраусы ярҙамсыһы булып эш башлай. Артабан шунда уҡ мастер, нефть һәм газ сығарыу цехы (ЦДНГ) — өлкән геолог, һуңынан начальник. 2000 йылда «Повхнефть» НГДУ-на өлкән инженер итеп күсерелә.. 2002 йылда Когалымнефтегаз" ТТП-ның генераль директорының етештереү буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2003 йылда — «Покачевнефтегаз» ТПП-ның баш инженеры — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары итеп күсерелә. 2005 йылдан "Покачевнефтегаз"ТПП-ын етәкләй. 2009 йылдың майында «Когалымнефтегаз» ТПП генераль директоры итеп тәғәйенләнә. Әлеге ваҡытта, 2012 йылдың апреленән башлап, «Лукойл — Көнбайыш Себер» ААЙ-нең етәксеһе. 2019 йылдың апрелендә Сергей Алексеевич Кочкуров «ЛУКОЙЛ» ПАО-ның сервис производство сервисы буйынса вице-президенты вазифаһына тәғәйенләнә.

Запастағы офицер.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәр
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* ХМАО-ның нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* Рәсәй яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы грамотаһы

## Әҙәбиәт
* В.Дулов. По заслугам медаль «За заслуги»//газ. Восход, 5 сентября 2014, № 137—138 (12877-878), С.2
Нанак

**Гуру Нанак Дэв** (, ;  — ) — сикхизм диненә нигеҙ һала  һәм Ун Сикх гуруһының  беренсе сикх гуруһы (дини остазы). Башҡа исемдәре һәм титулдары күп. Пенджабта уны сикхтар ғына түгел, шулай уҡ индустар һәм мосолмандар хөрмәт итә.

## Тәржемәи хәле
Гуру Нанаканың тәржемәи хәле Джанамсакхи *[[Janamsākhīs|(Janamsākhīs]]*) тип аталған әҫәрҙә тупланған.  Иң билдәле тәржемәи хәлен Нанаканың үлеме алдынан  Бхай Бала яҙа. Әммә тәнҡит кәйефле ғалимдар был тәржемәи хә стиле һәм теле буйынса уның үлеменән һуңғы осорға ҡарай тип иҫәпләй.

Бхай Гурдас әҫәре шулай уҡ гуру Нанаканың үлеменән һуң төҙөлгән һәм әҙерәк ентеклектәрҙән тора, әммә уны сикхтар юғары баһалай һәм ышаныслы тип иҫәпләй.

### Тыуыуы
1469 йылдың 15 апрелендә индустарҙың Кхатри кланына ҡараған Беди ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мехта Калу патвари  — ерҙәрҙән иҫәп-хисап килемен яһаусы хөкүмәт чиновнигы була. Ул мосолман ер биләүсеһе Рай Булларҙа эшләй. Нанактың әсәһе  Мата  Трипта тип аталған, Нанактың шулай уҡ өлкән апаһы Биби Нанки була.

### Миссияһы
Сикх традицияһы буйынса  бер мәл Нанак юғала, һәм барыһы ла уны Кали Бейн йылғаһына һыу инеп йөрөгәндә  батып үлгән, тип иҫәпләй,  әммә өс көндән һуң ул  ҡайта, һәм  бөтә һорауҙарға бер генә яуап бирә: «юҡ, Унда хинду ла, унда мосолмандар ҙа юҡ» (панджаби: *hindū nā kō nā musalmān kō*"). Ошо мәлдән Нанак үҙенең тәғлимәтен тарата башлай, һәм был сикхизмдың башы тип иҫәпләнә. Күп меүләгән саҡрымдар үтеп, ул дүрт ҙур сәфәр ҡыла,  уның аныҡ маршруты бәхәсле булып ҡала. Тәүге сәфәренең маҡсаты  Бенгалия һәм Ассам, икенсеһе —  Тамил-Наду аша Цейлон, өсөнсөһө — төньяҡҡа Кашмир, Ладакх һәм Тибет, һуңғыһы —Бағдад һәм Мәккә.

Нанак Батала ҡалаһынан дөгө менән сауҙа итеүсе Мулчанд Чондың ҡыҙы Сулакниға өйләнә. Улар ике улы була. Өлкән улы  үҙенә бикләнгән  аскет булып китә. Кесе улы Лакшми Дас тулыһынса донъяуи мәшәҡәттәргә бирелә. Нанак ике улы ла  гуру статусын мираҫ итеп алып ҡала алмай тип иҫәпләй.

## Сикхизмдың өс теләге
Султампурҙа Нанак сикхизмдың өс ҡағиҙәһен  төҙөй:

#  һәм  — Аллаһҡа медитация практикаһы һәм Аллаһтың исеме менән махсус  мантра-доғалар йырлау — .
#  — Аллаһтың фатихаһын һәм бүләген ҡабул итеп, бөтә сикхтар үҙҙәренең йорттарында йәшәһендәр, хужалыҡ алып барһындар һәм үҙенең физик һәм аҡыл хеҙмәте менән үҙҙәрен тәьмин итһендәр.
#  — сикх  общинаһы менән  мөлкәтенән бүлеү.

## Галереяһы

Файл:Guru nanak.jpeg|Гуру Нанак
Файл:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen.jpg|Нанак садху индуистары менән
Файл:GuruNanakFresco-Goindwal.jpg|Гуру Нанак  фрескаһы

## Иҫкәрмәләр
Кульпин Валерий Дмитриевич

**Кульпин Валерий Дмитриевич** (27 ғинуар 1941 йыл) — хеҙмәт ветераны, нефтсе-геологы, хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе.

## Биографияһы
Валерий Дмитриевич Кульпин 1941 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. 1968 йылда — Өфө авиация институтын, 1978 йылда — Төмән индустриаль институтын тамамлай.

1982—1987 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнбайыш Себер бүлеге начальнигы; 1987—1996 йылдарҙа — «Урайнефтегаз» берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары; 1999 йылдан — «Самотлорнефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.

Көнбайыш Себер нефть сәнәғәтенең стратегик һәм оператив үҫеш пландарын эшләүҙә, импортлы газлифт комплексы, нефть промыслаһының коммуникацион селтәрҙәренә радиоканалдар, «РЭДА» ҡоралмаларының импортлы киҫеп алыу каналдарын, нефть промыслаһына тоҙ ултырыу һәм коррозия менән көрәш алымдарын индереүҙә ҡатнаша. Скважиналар ҡыуағына яңғын һүндереү системаһын ооштороуға ҙур өлөш индерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһыны почетлы нефтсеһе
* Халыҡ-ара тәбиғәт һәм йәмғиәт буйынса фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998),
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (2001).

## Әҙәбиәт
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С.303.
* Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа : РИК УГАТУ, 2017. — 379 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кульпин Валерий Дмитриевич
Мешков Леонид Александрович

**Мешков Леонид Александрович** (30 май 1948 йыл — 31 март 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй теле- һәм кинооператоры.

## Биографияһы
Леонид Александрович Мешков 1948 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

1969 йылда Башҡортостан телевидениеһына килә һәм 2015 йылға тиклем «Башҡортостан» телерадиокомпанияһында телевидение операторы булып эшләй. Ошо ваҡыт эсендә 170-тән ашыу документаль фильм төшөрә. Уның был эштәре Бөтә Союз һәм Халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә приздар ала. Документаль кинонан тыш кинооператор булараҡ «Кинйә абыҙ» («Кинзя‑абыз», 2007) нәфис фильмы өҫтөндә эшләй. Режиссер-оператор сифатында «Дуҫлык, Дружба, Фройндшафт» (1984), «Нефтекама» (1986), «Башҡортостан курорттары» (1990), «Арҡайым» (1991), «Башҡорт балеты Америкала» (1996) һәм башҡа бер нисә документаль фильмдар төшөрә.

Мешков 1987 йылдан алып кинематографистар союзы ағзаһы булып тора. 1992 йылда ул С. А. Гера́симов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематогра́фия институтын тамамлай. Профессор С. Е. Медынскийҙың ижади оҫтаханаһында шөғөлләнә. 1995 йылда Мешковҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә, 2007 йылда «ТЭФИ-Регион» Бөтә Рәсәй телевизион премия лауреаты була.

Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 31 мартында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Фестивалдәрҙең лауреат-фильмдары
* «Мелеузовские конники» (1980) — Бөтә Союз документаль фильмдар фестивале, Баҡы, 1981 йыл
* «Курай-танец» (2004) —"Разум. XXI век" халыҡ-ара фестивалендә, Томск, 2005 йыл
* «Еҙем әбейҙәре» (2006) — Сычуань халыҡ-ара документаль фильмдар фестивале, Чэнду (Ҡытай) телевизион документаль кино фестивалдәре, Вроцлав (Польша), Прага, Ханты-Мансийск, барыһы ла 2007 йыл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Воронов Абрам Соломонович

**Воронов Абрам Соломонович** (1899—1975) — совет һәм украин ғалимы-табип, медицина фәндәре докторы (1928), профессор (1932).

100-ҙән ашыу фәнни баҫма һәм 2 монография авторы.

## Биографияһы
1899 йылдың 8 август көнө (яңы стиль буйынса 20 август)Дондағы Ростов ҡалаһында йәһүд Зельман Исаевич һәм уның ҡатыны Фейга Абрамовна ғаиләһендә тыуа.

1918 йылда Ростов гимназияһын тамамлай һәм Дон университетының (хәҙерге Ростов дәүләт университеты) медицина факультетына уҡырға инә. Уҡыуын тамамланғандан һуң, 1923 йылда госпиталь-терапия клиникаһына ординатор булып эшкә урынлаша. Өс йылдан һуң ул госпиталь терапия кафедраһы ассистенты итеп һайлана. 1928 йылда «О морфологических изменениях крови и кроветворных органов под влиянием бензола и его производных» темаһына медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1930 йылда Абрам Соломонович инфекция ауырыуҙары кафедраһының приват- доценты вазифаһына раҫлана, 1932 йылда госпиталь терапияһы кафедра мөдире һәм бер үк ваҡытта Дондағы Ростов Үҙәк ҡала дауаханаһының (хәҙер Н. А. Семашко исемендәге 1-се ҡала дауаханаһы) терапия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһенә раҫлана.

1933 йылда А. С. Воронов Ростов медицина институты кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләнә. Медицина институтында 1953 йылға тиклем эшләй. 1947 йылда өлкәнең һәм ҡаланың баш терапевты итеп тәғәйенләнә, шулай уҡ Терапевтар йәмғиәтенең һәм Өлкә һаулыҡ һаҡлау консультация бюроһы рәйесе була. Абрам Соломоновичҡа 1953 йылда «табиптар эше» ҡағыла. 1953 йылдың ғинуар-февралендә Дондағы Ростовтың бер нисә медигы, шул иҫәптән Воронов та ҡулға алына. Сталин 1953 йылда вафат булғандан һуң, ул да башҡа хеҙмәттәштәре кеүек азат ителә.

Ғалим-табип, профессор Воронов тыуған ҡалаһынан 1954 йылда Донецк ҡалаһына күсеп китә, унда Донецк медицина институтының (хәҙерге Донецк Милли медицина университеты) госпиталь терапияһы кафедраһын етәкләй. Артабан ул пенсияға сыҡҡансы 20 йыл дауамында был кафедра менән етәкселек итә. Донецк университетында эшләгән осоронда ул 10 медицина фәндәре кандидатын әҙерләгән.

1975 йылдың 28 апрелендә Украина ССР-ы Донецк ҡалаһында вафат була.

1928 йылда А. С. Вороновтың «О морфологических изменениях крови и кроветворных органов под влиянием бензола и некоторых его производных» тигән фәнни эше Терапевтарҙың ғилми-тикшеренеү йәмғите Президиумының профессор Н. И. Мухин исемендәге премияһы менән билдәләнә. Һуңыраҡ уның был монографияһә Ленин премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ВО́РОНОВ Абрам Соломонович
* Абрам Соломонович Воронов
* Воспоминания о профессоре Воронове А. С.
* Мудрость из веков
Фазлыев Марат Мөҙәрис улы

**Фазлыев Марат Мөҙәрис улы** (8 май 1967 йыл) — ғалим-терапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының медицина‑санитария бүлеге госпитале начальнигы. Эске хеҙмәт подполковнигы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006).

## Биографияһы
Марат Мөҙәрис улы Фазлыев 1967 йылдың 8 майында Өфө ҡалаһында тыуған.

1992 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын уңышлы тамамлай. Юғары һөнәри белем алғандан һуң 1993—1996 йылдарҙа аспирантурала «эске ағзалар ауырыуҙары» йүнәлеше буйынса уҡый.

1996 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми исемен алыу диссертацияһын яҡлай.

2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта.

2002 йылдан өҫтәмә профессиональ белем биреү институтында эшләй һәм бер үк ваҡытта  начальнигы булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге гематология, кардиология, ревматология мәсьәләләренә, геморрагик васкулиттың клиник‑патогенетик һәм диагностик үҙенсәлектәрен, гемостаздың патологияһын өйрәнеүгә һәм башҡаларға арналған. Фазлыев етәселегендә геморрагик васкулит формаларын дифференциаль диагностикалау ысулы эшләнгән.

130‑ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы. Уның етәкселегендә ике фән кандидаты әҙерләнгән, 200-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт нәшер ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы

**Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы** (12 сентябрь 1946 йыл) — ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2003); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡортостан Республикаһы Инженерҙар академияһының ағза корреспонденты.

## Биографияһы
Рәфил Сәйфулла улы Абдуллин 1946 йылың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Ҡарлы ауылында тыуа.

1968 йылда Салауат индустрия техникумын, 1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлай

1968 йылдан Салауат машиналар эшләү заводында инженер-технолог булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1973 йылдан өлкән мастер, 1978 йылдан «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә аппараттар цехы начальнигы булып эшләй.

1982 йылда «Гидромаш» заводы директоры урынбаҫары.

1982 йылдан башлап «Кардан» заводы директоры урынбаҫары, 1986 йылдан — «Салаватнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең төҙөлөш материалдары һәм конструкциялары заводының баш инженеры, 1992 йылдан — «Техинком» ғилми-производство берекмәһе директоры.

2009 йылдан алып Өфөлә Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтында (ИПТЭР) баш ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәләрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефтехимия предприятиелары ҡорамалдарының эшләүен технологик тәьмин итеү менән бәйле. Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы механик яҡтан бер төрлө булмаған ҡорамалдарҙың эшкә яраҡлылығын тәьмин итеү ысулдарын уйлап таба, улар «Газпром нефтехим Салават», «Салаватнефтемаш» акционер йәмғиәттәрендә индерелгән. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 3 монография авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Свободная энциклопедия Урала — Абдуллин Рафиль Сайфуллович
Коган Ефим Яковлевич

**Коган Ефим Яковлевич** (8 ноябрь 1940 йыл — 28 ноябрь 2019 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. физика-математика фәндәре докторы (1985), профессор (1987), Нью-Йорк фәндәр академияһының ағзаһы, һамар өлкәһенең беренсе мәғариф һәм фән министры.

Ватанда һәм сит илдәрҙә баҫылған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Биографияһы
Украин ССР-ы Полтава ҡалаһында 1940 йылдың 8 ноябрендә йәһүд ғаиләһендә тыуған.

1962 йылда Полтава инженер-төҙөлөш институтын (хәҙер Ю. Кондратюк исемендәге Полтава милли техник университеты) тамамлай һәм «Казпромстройпроект» тресының Ҡарағанда бүлеге инженеры, аҙаҡ — «Южэнергострой» тресында инженер булып эшләй. 1967 йылда Новосибирск дәүләт университеты аспирантураһын тамамлай, инженер, өлкән инженер, радио-физика факультетының физик электроника проблемалы лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәре, шулай уҡ Киев дәүләт университетының (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты) ғилми-тикшеренеү секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр була.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Куйбышев (хәҙерге Һамар өлкәһе) Куйбышев дәүләт педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире булып 1981 йылда башлай. Ефим Яковлевич 1985 йылда «Вопросы кинетики и релаксационной динамики частично ионизированной плазмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1987 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1992-2005 йылдарҙа Һамар өлкәһе мәғариф системаһын етәкләй: өлкә хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара, аҙаҡ — Һамар өлкәһенең мәғариф һәм фән министры. 2001 йылда, РФ Дәүләт Советының эшсе төркөмө ағзаһы булараҡ, дәүләт «Рәсәй мәғарифын 2010 йылға тиклем модернизациялау концепцияһы»н төҙөүҙә ҡатнаша.

Дәүләт хеҙмәтенән киткәс, фәнни-педагогик эшмәкәрлеген дауам итә: «Федераль мәғарифты үҫтереү институтының» Волга буйы федераль дәүләт автономиялы учреждениеһының ғилми етәксеһе була, шулай уҡ Милли кадрҙар әҙерләү фондының эксперты була. Артабан ғүмеренең аҙағына тиклем Һамар университетының физика кафедраһы профессоры (хәҙер Академик С. П. Королев исемендәге Һамар милли тикшеренеүҙәр университеты). 2018  йылда ЕС2018 Халыҡ-ара конференцияһында Әзербайжан дипломатик академияһында сығыш яһаны.

2019 йылдың 28 ноябрендә һамар ҡалаһында вафат була. 30 ноябрҙә Һамар ҡалаһының Ғалимдар йортонда граждандар йыназаһы үтә.

## Ҡаҙаныштары

* 1995 йылда «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә.
* 1999 йылда «Рәсәй мәғарифы йыл кешеһе» номинацияһында еңеүсе тип таныла.
* 2002 йылда Дуҫлыҡ орденына лайыҡ була, 2003 йылдың июнендә Франция Республикаһының «Академик пальма» ордены менән бүләкләнә.
* 2012 йылда мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Поздравляем Ефима Яковлевича Когана с 75-летним юбилеем!
* Внедрил ЕГЭ в Самарской области: публикуем воспоминания о первом министре образования Ефиме Когане
* Ефим Коган: «Для успешности сегодня надо успевать за изменениями мира!»
* Ефим Коган: «Количеством мы бьем прицельно, качеством — сложно понять»