open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сапсал

**Сапсал** — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына һул яҡтан (тамағынан 722 метр алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
## Этимологияһы
Боронғо төрки *суб* (һыу) һәм *сал* (башҡорт һүҙе, тармаҡ мәғәнәһендә) һүҙҙәренән барлыҡҡа килеүе ихтимал.

1968 йылға тиклем Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составында Сапсалбаш урман әҙерләү ҡасабаһы була, ул Сапсал йылғаһы буйында, Баймаҡ ҡалаһынан 43 километр һәм ауыл Советынан 12 километр алыҫлыҡта, урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем, йылға подбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Федераль һыу ресурстары агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәттәр системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004853

Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200485
Бассейн коды — 12.01.00.005
ГӨ буйынса томы — 12
ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
 (в пер.)
## Һылтанмалар
*
Хөрәсән төркиҙәре теле

**Хөрәсән төркиҙәре теле** (, خوراسان تورکجه‌سی */ Xuroson Turkchasi*) — Иранда   киң таралған төрки телдәрҙең береһе, был телдә илдең төньяҡ-көнсығышында, атап әйткәндә Хөрәсәндә  тупланған халыҡ һөйләшә. Туған телдең төп һәм Хөрәсән төркиҙәренең туған теле һәм төп ҡулланылышта йөрөй. Ирандағы күп һанлы төрки телдәр һәм диалекттарҙың береһе.

Шәрҡиәтсе лингивистар хөрәсән телен сәйәси, милли һәм идеология күҙлегенән сығып, төркмән теле диалекты тип белдерә.

Был тел  юғалыу хәүефе янаған донъя телдәре атласына («») индерелгән , сөнки фарсы һәм төрки (әзербайжан) теле йоғонтоһона дусар.

Шәреҡ тармағының әҙ һанлы телдәре һәм диалекттары иҫәбенә инә, төрөк теленең уғыҙ төркөмөнә ҡарай . Өс төп  диалекты йәки һөйләше: төньяҡ кучан (нишапури), көньяҡ кучан (ширвани) һәм көнбайыш кучан (боджнурди) бар.

Ҡайһы берәүҙәр уны бер төркмән теленә ,  бер әзербайжан теленә индерә. Шулай уҡ хөрәсән телен үҙаллы тел, төркмән һәм әзербайжан телдәре аралығында тип һанаусылар бар. Тәүге тапҡыр Джавад Хеят әзербайжан теленең айырым  диалекты тип танып, «Тарих-е забан-о-лахджаха-е Торки» (Төрки телдәр һәи диалекттар тарихы) тигән китабында яҙып сыға.

## Хөрәсән теле үҙенсәлектәре
Был телдә 9 һуҙынҡы һәм 24 тартынҡы өн. Һүҙ яһалышына сингармонизм хас. 7 килеш бар. Ҡылымдар зат, һан, заман һәм залог буйынса үҙгәрә.

Күплек һанында   "/- lar/" (-лар) исем суффиксы ҡулланыла, ике формаһы бар: "/- lar/" (лар) һәм "/ - lær/" (ләр), был һуҙынҡылар гармонияһына бәйле.

#### Килештәр
Исемдәрҙең килеш ялғауҙары  тартынҡы һәм һуҙынҡыларға бөткәндә лә  һуҙынҡылар гармонияһына ярашлы үҙгәрә:

### Алмаштар
Алты шәхси алмаштары бар. Шәхси алмаштар ҡайһы берҙә ҡәҙимге исемдәрҙең төрлө ялғауҙарын ала.  

### Ҡылымдар
Инфинитив ҡылымдар  */ - max /* тип бөтә.

## Тел үрнәге

## Ҡыҙыҡлы факт
2017 йылдан  Википедияла хөрәсән төркиһенең тест бүлеге булдырылған .

## Ҡарағыҙ

* Хөрәсән төркиҙәре
* Туркменский язык

## Иҫкәрмәләр
Тәрәнкүл (Ҡыҙыл Армия районы)

**Тәрәнкүл** — Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыль Армия районындағы ауыл. Тәрәнкүл ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл тирәләй күлдәр бик күп. Район үҙәге Мейәс ауылына тиклемге ара 57 км

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ауылда 434 кеше йәшәй (216 ир-ат һәм 218 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдар
Ауыл 8 урамдан һәм 1 тыҡырыҡтан тора.

## Күренекле шәхестәре
Янко Михаил Данилович — Ҡурған педагогия институтының урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, профессор, ғалим-әҙәбиәт белгесе, крайҙы өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре (31.10.1912 — 01.11.1998)

## Иҫкәрмәләр
Кәлән манараһы

**Кәлән манараһы**,  **Бохара манараһы** булараҡ та билдәле, (, ;  —  «*Мөһәбәт манара*») — 
Бохара манараһы ҡалаһының тарихи үҙәгендәге йома мәсете (Үзбәкстан), ҡарахани Арыҫлан-хан (1102-1130) 1127 йылда төҙөткән, был хан ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге менән танылған .

Кәлән манараһы Бохараның символы булып тора; ҡаланың иң бейек һәм иң боронғо  архитектура ҡомартҡыларының береһе; мосолман шәреғенең ошондай ҡоролмалары араһында иң күренеклеләренең береһе.

Иртә Урта быуат манараһы, ул Мири Ғәрәп һәм Әлим-хан мәҙрәсәләре менән берҙәм архитектура ансамбле тәшкил итә. Бохараның тарихи үҙәгендәге башҡа ҡомартҡылар менән бергә нә Үзбәкстандың ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә индерелгән .

## Тарихы
Кәлән манараһы ҡарахани Арыҫлан-хан ваҡытында төҙөлгән йәмиғ мәсете, уны Баҡо оҫта етәкселегендә һалғандар.  Башта уға ағас манара ҡуялар, әммә ул ни сәбәптәндер төҙөлөш бөтөү менән үк йығылып төшә. . 1127 йылдың уны ҡабаттан төҙөйҙәр, был юлы тулыһынса береһе яндырылған  кирбестән һалалар. Манараһы үҙгәрешһеҙ һаҡланған тиерлек.

Бер нисә функцияны үтәгән: унан аҙан ҡысҡырғандар, ҡарауыл да шунда торған, ситтән килгәндәргә юл күһәтеүсе "маяк", йәшәргә ҡалғандар, күрәһең та булған.

1920 йылда ҡыҙыл армия һөжүме ваҡытында манара уттан зыян күрә.  Ул тиҙ арала тергеҙелә.

1924 йылда  стенаһының бер өлөшө һәм кәрәҙле  манараһы яңынан тергеҙелә. 1960 йылда Очил Бобомуродов оҫта ер аҫты өлөшөн һәм нигеҙҙе нығыта.  1997 йылда Бохараның 2500йыллығына  манара тергеҙелә, иң яҡшы оҫталар капиталь реконструкция үткәрә. Артабанғы йылдарҙа ла  ҙур булмаған  реставрация үэштәре үткәрелә тора.
## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* advantour.com — Минарет Калян
* orexca.com — Минарет Калян

## Һылтанмалар
* [Сферическая панорама, снятая с минарета Калян](http://www.airpano.ru/files/bukhara/start_r.html?onstart=action(load1)), на сайте AirPano
* Панорама ансамбля Пои-Калян на Google Maps
Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы

**Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы** (20 февраль 1928 йыл — апрель 2002 йыл) — мәғариф ветераны, тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. «Хеҙмәт батырлыҡ» миҙалы менән бүләкләнгән. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

## Биографияһы
Ирек Әбделхәй улы Хөсәйенов 1928 йылдың 20 февралендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын Темәс педагогия училищеһын тамамлағандан һуң урындағы мәктәптә башланғыс класы уҡытыусыһы булып башлай. 1952—1958 йылдарҙа партияның Баймаҡ район комитетында пропаганда һәм агитация бүлегендә — инструктор, артабан партия контроле кабинеты мөдире булып эшләй. 1958 йылдан алып 1969 йылға тиклем Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се һанлы урта мәктәбенә (1918 йылда асылған тәүге совет мәктәбе) директор итеп тәғәйенләнә. Унан һуң Баймаҡ 3-сө урта мәктәбенә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып күсә, ошо уҡ мәктәптә күп йылдар дауамында тарих уҡытыусыһы була.

Артабан район эшсе йәштәр мәктәбе директоры, крайҙы өйрәнеү музейы етәксеһе була.
    
Пенсияға сыҡҡандан һуң Ирек Әбделхәй улы район китапханаһында эшләй, бында ул «Атайсал» клубын ойоштора. Клуб ағзалары тыуған яҡтың тарихын, арҙаҡлы шәхестәрен тергеҙеүгә күп көс һала һәм райондың ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша. Уның положениеһына ярашлы ошондай ойошмалар һәр ауыл китапханаһы янында ойошторола. Ҡала һәм ауыл клубтары составына абруйлы, көслө рухлы, тарих менән ҡыҙыҡһынған зыялы кешеләр инә. Клубтың һәм уның ауыл филиалдары эшмәкәрлегенә һәм йүнәлештәрен билдәләүгә Ирек Әбделхәй улы шаҡтай күп көс һала.

Баймаҡ районы китапханаһы янында шулай уҡ «Атайсал тип янған йөрәктәр» аҡһаҡалдар клубын ойоштороу буйынса инициатор була. «Күк Ирәндек» (1990) исемле плакаттың тәүге редакторы. Ул шулай уҡ «Темәс» буклетын (1991), «Баймаҡ» буклетын (1994) сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша.
И. Ә. Хөсәйенов урындағы матбуғат биттәрендә тыуған яҡты өйрәнеү буйынса, данлыҡлы яҡташтары тураһында әленән-әле мәҡәләләр баҫтыра.

Юғары мәҙәниәтле, киң энциклопедик белемле кеше булараҡ Ирек Әбделхәй улы кеше менән аралашырға, ниндәйҙер яҡшы маҡсаттарға әйҙәргә оҫта булды, һәр саҡ ярҙамға килергә әҙер булыуы күптәргә ҡанат ҡуйҙы. Ул яҡшы шахматсы ла ине, район һәм ҡала турниҙарында ҡатнашты.

2002 йылдың апрелендә Баймаҡ ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы» миҙалы
* «БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баймаҡ еренең күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2003 йыл, 99 бит.
* «Атайсал тауышы»
Ҡолой ауыл биләмәһе

**Ҡолой ауыл биләмәһе**  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында муниципаль берәмек.
Юридик адресы: 456894, Силәбе өлкәһе, Арғаяш районы, Ҡолой ауылы, Чапаев урамы, 19
Административ үҙәге — Ҡолой ауылы.
Ҡолой ауылы муниципаль берәмегенә яҡын ауылдар — Ҡәҙер, Һәйбәт, Берёзовка һәм Ялтыр ауылдары. Ҡолой ауыл биләмәһе үҙәге «Силәбе — Яратҡол» юлында урынлашҡан. Был ауыл аша Мейәс, Ҡуянбай, Һырғайҙы йылғалары аға.

## Тарихы һәм һүрәтләү
Ҡолой ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендә  Силәбе өлкәһе «Арғаяш муниципаль районының һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһындағы» 292-ЗО Законы менән билдәләнгән .

Ҡолой ауыл биләмәһенә 13 ауыл ҡарай, халҡы  6631 кеше. 
Биләмәлә  5 ауыл хужалығы предприятиеһы һәм крәҫтиән-фермерлыҡ хужалығы эшләй, улар 1000 гектарҙан ашыу ерҙе эшкәртә. 

4 дөйөм белем биреү мәктәбе, 8 төрҙәге бер мәктәп, 1 балалар йорто, 4 балалар баҡсаһы эшләй.
Дөйөм практикалы табиптарҙың 2 үҙәге, тиҙ ярҙам, 1 аптека бар.
Рәсәй Һаҡлыҡ банкы бүлексәһе эшләй.
Ҡолой ауыл биләмәһендә дүрт «Арғаяш районының почетлы гражданы»: Хәйруллин Рамаҙан Фәтҡулла улы, Ғарипов Насир Һиҙиәт улы, Фәхретдинов Әсҡәт Фәхрислам улы, Хәйруллина Зәйтунә Ҡәйүм ҡыҙы йәшәй.  
Ҡолой ауыл биләмәһендә 1954 йылда төҙөлгән ауыл мәҙәниәт йорто, биш ауыл клубы, филиалдары менән Павленков китапханаһы, хореография һәм художество һәм һынлы сәнғәт бүлектәре менән сәнғәт мәктәбе филиалы эшләй. 

Башҡорт халыҡ коллективы  «Ҡолой моңдары» өлкәнән ситтә киң танылыу алған.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫтәлекле урындары
Ҡолой ауылында архитектура ҡомартҡыһы — боронғо мәсет урынлашҡан
## Билдәле һәм арҙаҡлы шәхестәре
* Көсөковтар — Ҡолой ауыл биләмәһенә ҡараған Оло Иҫәнгилде ауылынан кантон башлыҡтары, башҡорт дворяндары нәҫеле.
* Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы (15.09.1918 — 10.10.2006) — Ҡолой ауылы мәсәте имам-хатибы.
* Байғаҙы Ҡоҙамышев — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы.
* Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) һәм атҡаҙанған (1995) артисы. 
* Көсөков Раил Фазыл улы — опера йырсыһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр
Һыуғомаҡ (күл)

**Һыуғомаҡ** — Силәбе өлкәһе Ҡыштым ҡалаһы эргәһендә Һыуғомаҡ тауы итәгендәге күл, Силәбенән — 90 км, Екатеринбургтан 150 км алыҫлыҡта ята. Күлдең майҙаны — 3,72 км². Тәрәнлеге — 3 м . Һыу буйы оҙонлоғо — яҡынса 15 км. Һыуғомаҡ күле — Һыуғомаҡ территориаль-тәбиғәт комплексы составындағы өс өлөштөң (Һыуғомаҡ күле, Һыуғомаҡ йылғаһы һәм Һыуғомаҡ мәмерйәһе) береһе. Күл Ҡыштым ҡалаһы өсөн эсәр һыу сығанағы булып тора. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 258 м.

Күлдә биш утрау бар: Рыбачий, Малиновый, Охотничий, Утиный һәм Березовый, улар бөтәһе лә, айырыуса аҙаҡҡыһы, ҡыштымдар һәм туристарҙың яратҡан ял итеү урындары.

Күл ошо уҡ исемле йылға һыуы менән туҡлана, йылға Захар тауы янындағы диңгеҙ кимәленән 545,63 бейеклектә башлана. Көнсығыш һәм төньяҡ ярҙары кристалл тоҡомдарынан тора, ҡарағай урманы менән ҡапланған. Бында ерек, тал, ҡарағай һәм башҡа үсемлектәр үҫә.

Һыуғомаҡ күленең төньяҡ ярында Яланғас түбә бар — күл кимәленән 50 м бейеклектәге ҙур булмаған текә ҡаялы һәм битләүҙәре урман менән ҡапланған тау.

Һыуғомаҡ күле дәүләт тәбиғәт ҡомартҡыҙы исемлегенә ингән, уның янында, күл тирәләй ер һөрөү, мал көтөү, шулай уҡ урман ҡырҡыу, төҙөлөштәр тыйылған. Күл тирәһендә бик күп ҡоштар бар, ҡарабаш турғай, сәпсек, алаҡас турғай, барҡылдаҡ, һарығош, ҡарға, тумыртҡа, кәкүк тауыштарын ишетеп була. Күлдә ҡыҫалалар бар.

Күлдән яҡын ғына урман менән ҡапланған тау массивы үтә, иң яҡында ятҡан тауҙар — туғандаш тауҙар Һыуғомаҡ һәм Сугомака һәм Егоза. Күл янында шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡыһы Һыуғомаҡ мәмерйәһе тора. 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500711111200007442.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Озеро Сугомак (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Дата обращения 11 декабря 2019.
Саларҙар

**Саларҙар** (; үҙатамаһы — *салар*, *салыр*) — Ҡытайҙағы төрки телле халыҡ, салыр төркмән ҡәбиләһе нәҫеле; Сюньхуа-Салар автономиялы районында һәм Цинхай провинцияһының башҡа райондарында, шулай уҡ Ганьсу һәм Синьцзян провинцияларында йәшәйҙәр. Һаны — 104 503 кеше (халыҡ иҫәбе, 2000). Салар теле ҡытай һәм тибет телдәре йоғонтоһон кисергән; хәҙерге ваҡытта латин нигеҙендәге яҙма тел ҡулланыла. Саларҙар антропологик яҡтан бер төрлө түгел, шулай ҙа монголоид тибы өҫтөнлөк итә. Дине буйынса — сөнни мосолмандар, бик аҙ өлөшө тибет буддизмына инана. Төп традицион шөғөлдәре — игенселек, малсылыҡ, баҡсасылыҡ, тимерселек һәм көршәк яһау һөнәрҙәре. Бәләкәй ғаиләләр өҫтөнлөк итә.

## Тарихы
Саларҙар бик ҙур боронғо салыр төркмән ҡәбиләһенең өлөшөн тәшкил итә, улар XIV быуатта сәлжүктәрҙән айырымланып, көнсығышҡа табан күсенә. Риүәйәттәргә ярашлы, саларҙар (салыр, салор, салғур) Сәмәрҡәнд янында йәшәгән, хәҙер уларҙың күбеһе Төркмәнстанда Ахал виләйәтендә, Серах этрапында йәшәй.

Саларҙар күп тапҡыр халыҡ ихтилалдарында ҡатнаша. 1781 йылғы ихтилал айырыуса билдәле, ул ваҡытта «джахрия» сектаһына нигеҙ һалыусы Ма Минсиндың салар мөриттәре үҙҙәренең ахуны Су Сашисань (苏四十三, «Су Ҡырҡ өс») етәкселеге аҫтында ҡулға алынған Маны ҡотҡарыу өсөн Ланьчжоуға тиклем барып етәләр. Цин хакимдәре Минсинды язалағандан һуң салар баш күтәреүселәре Ланьчжоуҙы ҡамауға алалар, әммә, Циндән өҫтәмә көстәр килгәс, уларҙың бөтәһен ҡырала.

Ҡытайҙағы Граждандар һуғышы осоронда салар крайы Ма Буфанға буйһона. 1949 йылда коммунистар Ма Буфанды ҡыйратҡандан һәм уның Ҡытайҙан ҡасыуынан һуң, уның һалдаттарының (уларҙы Ҡыҙыл Армия өйҙәренә таратҡан була) ҡайһы берҙәре коммунистарға ҡаршы көрәшен дауам итәләр. Ма Буфандың тоғро тарафдары Хань Иму (Han Yimu) 1958 йылда Сюньхуа өйәҙендә ихтилал ҡуптара, ошо уҡ ваҡытта Тибетта ҡытайҙарға ҡаршы ихтилал башлана. Ул үҙенең яугирҙарын, бөгөн- Синьхуа, иртәгә — Ланьчжоу, иртәнән һуң — Пекин, тип илһамландырған, тип һөйләйҙәр. Ихтилал баҫтырылғандан һуң Хань Ямуны судҡа һәм артабан язалау өсөн Пекинға алып киләләр. Бында ғына ул, йәнәһе, ҡаршы торған көстәрҙең ҡеүәтенә дөрөҫ баһа бирмәүен аңлаған һәм, Ҡытайҙа халыҡ Цинхайҙағы яктарҙан да күберәк икән, тип әйткән булған.

## Дине
Саларҙар сөнни тибындағы ислам динен тоталар (хәнәфи-матуридит). Традицион йәшәү урындарынан тыш, улар дунған мосолмандары йәшәгән ҡалалрҙа йәшәй. Ислам белемен улар Jiezi ауылындағы Gaizi Mişit мәҙрәсәһендә алалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народы Восточной Азии, М. — Л., 1965.
* 

## Һылтанмалар
* Страница о саларах в Китайском информационном интернет-центре
* Страница о саларах на China’s Official Gateway to News & Information
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010

**Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу, 2010**  —  2010 йылдың  14 октябренән алып 25 октябренә тиклем уҙғарылған халыҡ иҫәбен алыу сараһы.

Йәниҫәпте ойоштороусы — Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәте.

## Үткәреү ваҡыты
Халыҡ иҫәбен алыуға ҙерлек 2007 йылда башланған.

2008 йылда һынау рәүешендә бер нисә төбәктә халыҡ иҫәбен алыу үткәрелгән.

Йәниҫәпте 2013 йылға күсерергә тәҡдим ителһә дә,  аҡса күсерелгән булғанлыҡтан, Владимир Путин күрһәтмәһе буйынса сара ваҡытында уҙғарыла.

## Һөҙөмтәләр

2011 йылдың мартында иғлан ителгәнсә, Рәсәйҙә халыҡ һаны — 142 905 200 кеше.

Милли составҡа килгәндә, урыҫтар — 111,0 млн, татарҙар — 5,31 млн, украиндар — 1,93 млн, башҡорттар — 1,58 млн, сыуаштар — 1,43 млн, чечендар — 1,43 млн, әрмәндәр 1,18 млн кешене тәшкил итә.

Башҡорт телен туған теле тип 1 133 339 башҡорт күрһәткән (туған телен күрһәткәндәрҙең 71,7 %). 230 846 башҡорт туған теле типтатар телен атаған (14,6 %). 216 066 башҡорт туған телен рус теле тип күрһәткән (13,7 %)

## Һылтанмалар

* Официальные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года на сайте Росстата 
* Статьи о Всероссийской переписи населения 2010 года на сайте Российской газеты
* Ответы главы Росстата о проблемах переписи
* Проект вопросов для переписного листа 
* Всероссийская перепись населения 2010 года на сайте Росстата (архив)
* Перепись-2010
* Перепись-2010
Абдуллин Салауат Мөхәммәткамал улы

**Абдуллин Салауат Мөхәммәткамал улы** (март, 1934 йыл) — бейеүсе, «Алтын быуат» (Төркмәнстан) ордены кавалеры (2004), Төркмәнстандың халыҡ артисы, Ашхабад ҡалаһы Балалар һәм йәштәр һарайының «Шатлыҡ» балалар бейеү ансамбле етәксеһе.

## Биографияһы
Абдуллин Салауат Камал улы 1934 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Үрген ауылында тыуа. 9 йәшендә үкһеҙ етем ҡала, ағалары Фуат һәм Байыҡ фронтта була. Өлкән апаһы Маһира һуғышҡа тиклем үк Үзбәкстанға китеп уҡытыусы булып эшләй, шунда тормошҡа сыға. Салауат ауылда 15 йәшлек Нәҡиә апаһы ҡарамағында ҡала. Бер аҙҙан еҙнәһе ҡәйнешен Ҡашҡадаръя өлкәһенә алып ҡайта. Малай уларҙа 3 йылдан ашыуыраҡ йәшәй, тик телде белмәү сәбәпле, мәктәпкә йөрөп уҡыуын дауам итә алмай.

1947 йылда Ленинград хореография училищеһына балалар йыйыу тураһында иғлан баҫыла.  Педагогтар бейеү һәләте беленгәндәр араһынан 20 баланы һайлап ала. Салауат та улар араһында була һәм 9 йыл Ленинградта белем ала. Илдус Хәбиров, Алик Биксурин, Эльза Сөләйманова, Венера Ғәлимова, Эмма Тимерғазиналар менән бергә уҡый.

Училищены иптәштәре менән бергә тамамлай алмай, йәше еткәнлектән, хәрби хеҙмәткә алына. 1955—1958 йылдарҙа Румыниялағы совет ғәскәрҙәрҙең йыр һәм бейеү ансамблендә хеҙмәт итә. Әрме хеҙмәтен тултырыуға Үзбәкстанға, сик һаҡсыларының ошондай уҡ ансамбленә эшкә саҡырыла. 
1964 йылда Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадтың Пионерҙар һарайында «Шатлыҡ» балалар бейеү ансамбленә етәксе итеп тәғәйенләнә һәм ошо вазифала 40 йылдан ашыу эшләй. Ансамбль һәм уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе оло наградаға — Төркмәнстандың Ленинсы комсомолының премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ ансамбль бик күп халыҡ-ара фестивалдәр һәм конкурстар лауреаты.

## Наградалары һәм башҡа бүләктәре
* «Ватанға һөйөү өсөн» миҙалы (2016)
* Төркмәнстандың халыҡ артисы
* «Алтын быуат» (Төркмәнстан) ордены кавалеры (2004)
* Төркмәнстандың Ленинсы комсомолының премияһы

## Һылтанмалар
* Салауат Абдуллин - Төркмәнстандағы башҡорт йондоҙо //«ВСЕМИРНЫЙ КУРУЛТАЙ (КОНГРЕСС) БАШКИР», 2014–2020.
Зәйнәб Биишева музейы

**Зәйнәб Биишева музейы** — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙының йорт-музейы Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Туйөмбәт ауылында урынлашҡан.

## Тарихы һәм һүрәтләү
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы З. А. Биишеваның исемен мәңгеләштереү маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты 1997 йылдың 26 авгусындағы 167-се ҡарары менән Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығына Башҡортостан Республикаһы Халыҡ мәғарифы министрлығы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы һәм Күгәрсен районы администрацияһы менән берлектә 2000 йылға тиклем Күгәрсен районының Туйөмбәт ауылында З. А. Биишеваның йорт-музейын ойошторорға ҡушыла.

Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә үҙенең архитектураһы буйынса үҙенсәлекле булған ике ҡатлы тирмә рәүешендә мәктәп-музей бинаһы төҙөлә (етәксеһе БР атҡаҙанған төҙөүсе Р. Г. Һөйөндөкөв). Архитекторҙары Рудоль Әүсәхов менән Наил Ғәлиев. Музейҙың майҙаны — 257 кв. м, экспозиция майҙаны 81 м² тәшкил итә.

Музей яҙыусының тормош юлын ентекле һүрәтләүсе экспонаттарға бай. Фонды даими тулыландырыла һәм яңыртыла. Музей экспозицияларында яҙыусының китаптары, ҡулъяҙмалары, шәхси әйберҙәре, хаттары, һирәк фотоһүрәттәре, уникаль аудио һәм видеояҙмалары урынлашҡан. З. Биишеваның тормошо һәм ижады 26 фотостендта сағылған. Беренсе экспозиция 1924—1930 йылдар осорон үҙ эсенә ала. Бында яҙыусының, Ырымбур педагогия техникумының — Каруанһарай талибәһенең студент йылдары сағыла.

Килеүселәр ҙур ҡыҙыҡһыныу менән «Биишевтар шәжәрәһе» экспозицияһын өйрәнә.

Киләһе экспозицияла З.Биишеваның тормошоноң төрлө ваҡыттарындағы фотоһүрәттәре урынлашҡан: һуғыш йылдары, яҙыусылар араһында, ауылдаштары, уҡыусылар араһында һ.б.

Даими «З. А. Биишеваның йорт-музейына бүләктәр» күргәҙмәһе ойошторолған, унда яҙыусыға ҡәләмдәш дуҫтары, яҡташтары, иптәштәре, талантын һөйөүселәр тарафынан бүләк ителгән китаптар, иҫтәлекле әйберҙәр урынлашҡан.

Шулай уҡ З.Биишева исемендәге бөтә премия лауреаттарының фотоһүрәттәре менән «3. Биишева исемендәге лауреаттар» экспозицияһы бар. Килеүселәрҙең иғтибарын бигерәк тә «З. А. Биишеваның эш кабинеты» экспозицияһы йәлеп итә: эш өҫтәле, трюмо, комод, ултырғыстар, яҙыу машинкаһы, икмәк һауыты, самауыр, сынаяҡтар, сәғәт, картиналар һ.б. Әлеге ваҡытта музей фондында 475 һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. «Хәтер китабы» алып барыла, унда килеүселәр үҙҙәренең теләктәрен һәм ихтирам һүҙҙәрен яҙып ҡалдыра.

Йыл дауамында йорт-музей беҙҙең республиканың төрлө ҡалаларынан һәм райондарынан һәм Рәсәйҙән 2 меңгә яҡын килеүсене ҡабул итә.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы

**Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы** (21 февраль 1948 йыл) — яҙыусы. 1991 йылдан — СССР һәм Рәсәй Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  

## Биографияһы
Марс Әһлиулла улы Әхмәтшин 1948 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР‑ының Миәкә районы Сафар ауылында тыуған.

Армияла хеҙмәт итеп, старшина дәрәжәһендә тыуған ауылына ҡайта.

1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1970 йылдан алып «Башҡортостан пионеры» гәзитендә бүлек мөдире, яуаплы секретарь булып эшләй.

1980 йылдан башлап — «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.

1986 йылдан — БАССР‑ҙың телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында баш мөхәррир.

1991 йылдан — Халыҡ-ара Әҙәбиәт фонды ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры.

Әҫәрҙәрендә этнопедагогика һәм төрлө быуын кешеләренең үҙ‑ара мөнәсәбәте проблемалары ҙур урын тота. Балалар өсөн яҙылған «Беҙ осрашырбыҙ, Ринго!» (1990), йәштәр тормошона арналған «Юлыма сыҡ, Гөлсирә!» (1993), «Янғын» (1999) повестар һәм хикәйәләр йыйынтыҡтарында хәҙерге заман проблемалары яҡтыртыла. Мәскәүҙә урыҫ телендә «Падение» тигән китабы сыға.,,

## Ижады
Әҙәби ижады ХХ быуаттың 90-сы йылдарында башлана. Ошо йылдарҙа ул балалар һәм үҫмерҙәр өсөн мауыҡтырғыс, үҙенсәлекле хикәйәләр яҙа, сабыйҙар өсөн әкиәттәр ижад итә. Уның әҫәрҙәре балалар күңелендә изгелек, намыҫлылыҡ, эскерһеҙлек, фиҙаҡәрлек тойғоларын үҫтереү теләге менән һуғарылған.

Ижадында төрлө быуын кешеләренең үҙ-ара мөнәсәбәте ҙур урын биләй. Өлкәндәр өсөн повестарҙа һәм хикәйәләрҙә мөһим әхлаҡи-этик проблемаларҙы күтәрә, сәләмәт әхлаҡ тормош, быуаттар төпкөлөнән килгән рухи ҡиммәттәр ҡарашынан бөгөнгө күренештәрен дөрөҫ һүрәтләй. Әҫәрҙәрҙә шулай уҡ хәҙерге йәштәр проблемаларын күрһәтә, йәштәрҙе борсоған темалар хаҡында уйлана.

### Китаптары
* Дүртенсе өҫтәл: повестар, хикәйәләр, парсалар. Өфө, 2008
* Атайҙар менән бер сафта. Өфө, 2010
* Падение: повести, рассказы, новеллы, сказки. М., 2005. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
## Һылтанмалар
* Марс Әхмәтшин әҫәрҙәренең аудиояҙамалар йыйынтығы. Бәйләнештә социаль селтәрендәге «Башҡортса аудиокитаптар төркөмө»
*
Муниципаль район (Рәсәй)

Рәсәйҙә **муниципаль** **район** — бер нисә ҡала, ауыл биләмәһе һәм ауыл-ара территорияларҙы, дөйөм территория менән берләштергән муниципаль берәмек төрҙәренең береһе, урындағы үҙидара органдары формаһы.

Муниципаль райондыңадминистратив үҙәге булып урындағы йолаларҙы һәм барлыҡҡа килгән социаль инфраструктураны иҫәпкә алып билдәләнгән ошо муниципаль берәмектең вәкиллекле органы урынлашҡан ауыл һанала.

«Муниципаль район» төшөнсәһе барлыҡҡа килде 2003 йылдың 6 октябрендә 131-се «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» федераль законды ҡабул иткәндән һуң барлыҡҡа килә.

Ҡағиҙә булараҡ, муниципаль райондар РСФСР-ҙа 1920—1950 йылдарҙа ойошторолған һәм РФ субъекттарының административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә йәшәп килгән административ райондарҙа булдырыла.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Обь һыу бассейны округы

**Үрге Обь һыу бассейны округы** — Рәсәйҙең 20 һыу бассейны округының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына ярашлы).

2006 йылда Обь бассейнының һыу объекттарын һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын файҙаланыу һәм һаҡлауҙың айырым өлкәһен билдәләү маҡсатында барлыҡҡа килә.

Үрге Обь һыу бассейны округы бүлексәләре 13 һанлы коды менән билдәләнә.

Түбәндәгесә бүленә:

* **13.01 — (Үрге) Обь, Иртышҡа ҡушылғанға тиклем**
** 13.01.01 — Бия һәм Катунь
*** 13.01.01.001 — Телецкий күле бассейны
*** 13.01.01.002 — Бия
*** 13.01.01.003 — Катунь
*** 13.01.01.200 — Обь, Йәнәсәй йылғалары араһындағы ағымһыҙ һыу бассейны һәм Рәсәйҙең Монголия менән сиктәш территорияһы

** 13.01.02 — Обь йылғаһы Чулымға ҡушылғанға тиклем (Томь йылғаһынан башҡа)

## Иҫкәрмәләр
Оло Төрөш

**Оло Төрөш** — Свердловск өлкәһе Красноуфимск округындағы ауыл. Оло төрөш ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Тораҡ пункты Иргина йылғаһының уң яҡ ярында Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

### Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

## Инфраструктураһы
Ауылда барыһы 10 урам һәм 3 тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* О Красноуфимском округе 
* Официальный сайт Большетурышской школы
Үрге Боғалыш

**Үрге Боғалыш** () — ауыл Свердловск өлкәһе Красноуфимск округындағы ауыл. Боғалыш ауыл Советына ҡарай.

## Географияһы
Тораҡ пункты Боғалыш йылғаһы буйында Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан 39 километр алыҫлыҡта көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан.

### Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

## Инфраструктураһы
Ауылда ете урам бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Красноуфимск округы тураһында 
* Долина реки Бугалыш
Урта Боғалыш

**Урта Боғалыш** — Свердловск өлкәһе Красноуфимск округындағы ауыл. Боғалыш ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Тораҡ пункты Боғалыш йылғаһының ике ярында урынлашҡан, Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан 39 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

### Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

## Урамдары
Ауылда 17 урам һәм дүрт тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Красноуфимск округы тураһында 
* Долина реки Бугалыш
* Евгений Куйвашев запустил газопровод в селе Средний Бугалыш
Салда күле

**Салда күле** () — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышында Бурдур иленең (Төркиәнең административ берәмеге) Ешилов тораҡ пунктынан көнбайышҡараҡ 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан күл.

Салда күлен көнбайыш Анатолияның көньяғына тиклем һүҙылған, бигерәк тә  Испарта һәм Афионкарахисар илдәрендәге, Төркиә күлдәренең бер өлөшө тип һанайҙар. Ләкин Салда күле географик яҡтан көнбайыштарыҡ ятҡан ҙур тектоник күлдәрҙән, морфологик күл булып айырылып тора.

Күлдең майҙаны 4370 гектар, тәрәнлеге 196 метрға етә. Был Төркиәнең иң тәрән күле булмаһа ла, иң тәрән күлдәрҙең береһе тип һанала. Күлдең ултырма тоҡомдары һуңғы меңйыллыҡта Ҡояштың үҙгәреүсәнлеге менән бәйле Ерҙә климат үҙгәреүен асыҡ күрһәтә.

Күл региональ һәм ситтән килеүселәргә экскурсиялар өсөн бик уңайлы популяр йүнәлеш. Күл ярында табылған гидромагнитлы минералдар ҡайһы бер дермотологик ауылыуҙар өсөн файҙалы тип һанала. Һунарсылар араһында шыршы урмандары менән уратып алынған күдең яры бик популяр. Яр буйынса ҡырағый ҡоштар, шулай уҡ бүҙәнә, ҡуян, төлкө, ҡарағай ҡабандар һәм өйрәктәр тереклек итә.

Күлдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ауыл да Салда тип атала. Урындағы административ үҙәк Ешилов күлдән көнсығышғараҡ дүрт километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Күл кемпингы административ үҙәккә ҡарай.
Салда күленең үҙенсәләкле морфологияһын өйрәнеү өсөн фәнни тикшкркнкүҙәр үткәрелә. Күлдеү ғәҙәти булмаған һелтеле һыуы күлдә боронғо стоматологик һыу үҫентеләре үҫеүен иҫбат итә.
## Иҫкәрмәләр
Васильева Венера Әнүр ҡыҙы

**Васильева Венера Әнүр ҡыҙы** (9 июнь 1962 йыл) — статистик, иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе. Статистика отличнигы. Дәүләт статистикаһының Почетлы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Венера Ануровна Васильева 1962 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Салауат ҡалаһында тыуған.

1977—1980 йылдарҙа Өфө иҫәпте механизациялау техникумында (хәҙерге Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы) уҡый.

1980 йылдан Башҡортостан республика статистика идаралығында эшләй.

1986 йылда ситтән тороп Бөтә союз финанс-иҡтисад институтын тамамлай.

Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Хеҙмәт юлы
1980—1994 — өлкән иҡтисадсы, Башҡортостан республика статистика идаралығының бүлек начальнигы;

1994—2001 — Башҡортостан Республикаһы статистика буйынса Дәүләт комитетының бүлек начальнигы;

2001—2003 — Башҡортостан Республикаһы статистика буйынса Дәүләт комитетының рәйес урынбаҫары;

2003—2004 — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт статистикаһы комитетының рәйес урынбаҫары;

2005 йылдың ғинуарынан — Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары.

Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе.

Утыҙға яҡын фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы;
* СССР Дәүләт статистикаһы комитеты Почет грамотаһы;
* РСФСР Дәүләт статистикаһы комитеты һәм дәүләт учреждениялары хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк комитеты Почет грамотаһы;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы;
* Статистика отличнигы;
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы;
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы;
* «2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙемлеге өсөн» күкрәк билгеһе;
* «2006 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы;
* «2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы;
* «Дәүләт статистикаһының Почетлы хеҙмәткәре» Почетлы исеме;

## Һылтанмалар
* Башҡортостанстат сайтында мәғлүмәт 
* Финансовый университет. Годы и люди.
Олеся Журакивська

**Олеся Журакивська** (13 август 1973 йыл) — театр hәм кино актёры.
Кипр төрөктәре

*Кипр төрөктәре*' (тур. Kıbrıs Türkleri) — Кипрҙа йәшәгән төрөктәр . Был термин, 1974 йылда утрауға баҫып ингән Төркиә иммигранттарын түгел, ә ошонда тыуып үҫкән кипрлы-төрөктәргә ҡарата ҡулланыла. Уларҙың күпселеге утрауҙың өстән бер өлөшөн алып торған төньяҡ өлөшөндә йәшәй. Шулай уҡ Бөйөк Британияла ла кипрлы-төрөктәрҙең ҙур ғына диаспораһы йәшәй.

## Килеп сығыштарының тарихы
1571 йылда утрауҙы Ғосман империяһы баҫып алғандан һуң Кипрҙың этник һәм мәҙәни составы ҡырҡа үҙгәрә. Утрауҙың ҡасандыр тулыһынса тип әйтерлек гректарҙан торған халҡына күсенеп килгән төрөктәр ҡушыла, улар утрауға үҙҙәренең динен һәм мәҙәниәтен килтерә. Солтан Сәлим II указы буйынса Кесе Азияның көньяҡ яр буйҙарынан 5720 кеше Кипрға күсенеп килә. Уларҙың күбеһе фермерлыҡ менән шөғөлләнә, әммә араларында һөнәрсе, ювелир, тегенсе, итексе һәм башҡа һөнәр вәкилдәре лә була. Бынан тыш, күп кенә хәрби хеҙмәткәрҙәр Кипрға килеп төпләнә, улар араһында 12 000 һалдат, 4000 һыбайлы, 20 000 хәрби хеҙмәткәр һәм уларҙың ғаилә ағзалары була.

Мосолмандарға буйһоноу сәбәпле, утрауҙа йәшәгән һәм православие һәм маронит диндәрен тотҡан байтаҡ гректар, артабан утрауҙа йәшәгәндә ауырлыҡтар кисермәҫ өсөн, ислам динен ҡабул итергә мәжбүр була [3101 сығанағы көн күрһәтелмәгән]. Икенсе дингә күсеү мотлаҡ талап ителмәһә лә һәм Кипр мосолмандары православие динен тотҡан гректарға лояль ҡарашта булһа ла, уларҙың күбеһе нәҡ ошо юлды һайлай. Дини конверсия һөҙөмтәһендә утрауҙа христианлыҡ һәм ислам йолалары берләштергән дини секталар барлыҡҡа килә.

Артабанғы быуаттарҙа Кипрҙағы ике милли община утрау территорияһында яҡындан аралашып йәшәй, шулай булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың һәр береһенең үҙ мәҙәниәте һәм йолалары бер-береһенә ҡушылмайынса айырым үҫешә (мәҫәлән, милләт-ара никахтар бик оҙаҡ ваҡыт тыйыла).

Утрауға күсеп килгән төрөк-кипрлыларҙың тәүге ағымы британдар хакимлыҡ иткән осорға (1881 — 1960) тура килә. 1960 йылда Кипр бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң составының 70 проценты гректарҙан һәм, ул мәлдә утрауҙа йәшәүселәрҙең 18 проценты ғына төрөк-кипрлылар булыуына ҡарамаҫтан, 30 проценты төрөк-кипрлыларҙан торған яңы хөкүмәт төҙөргә ҡарар ителә. 1974 йылда Төркиәнең Кипрға хәрби көс ҡулланып баҫып инеүенән һуң ил ике өлөшкә бүленә: төньяғында төрөктәр, ә көньяҡта гректар йәшәй. Илдең көньяғында ҡалған төрөктәр даими рәүештә илдең төньяғына йәки Төркиәгә күсенә, уларҙың ҙур ғына өлөшө Бөйөк Британияла төпләнеүҙе хуп күрә. Төньяҡ Кипрға ҡарата халыҡ-ара эмбаргоның ҡулланылыуы төрөктәрҙең утрауҙан күпләп күсенеүенә сәбәпсе була.

Әлеге ваҡытта төрөк-кипрлылар башлыса Төньяҡ Кипрҙа (179 000), аҙырағы Бөйөк Британияла (150 000), ҡалғандары Төркиәлә (50 000), Австралияла (25 000), Германияла (10 000), Канадала (5000), АҠШ-та (5000) йәшәй. Шул уҡ ваҡытта 2500 тирәһе төрөк Кипрҙың көньяҡ өлөшөндә йәшәүҙе хуп күрә.

## Шулай уҡ ҡара
* Греки-киприоты
* Ниязи Кызылюрек
* Неше Яшин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История турок-киприотов
* История турок-киприотов в Великобритании
* Ассоциация турок-киприотов
Шәрәфетдинова Сәғирә Сабирйән ҡыҙы

**Шәрәфетдинова Сәғирә Сабирйән ҡыҙы** () - (Сәғирә Тамъяни — псевдоним; 28 март, 1963 йыл) - мәғариф һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре,  Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (2019)

## Биографияһы
Сәғирә Сабирйән ҡыҙы Шәрәфетдинова 1963 йылдың 28 мартында БАССР-ҙың  Белорет районы Шығай ауылында тыуған.

1980 йылда Шығай урта мәктәбен тамамлай.

1999-2004 йылдарҙа Силәбе дәүләт педагогия университетының психология факультетында уҡый.

2018 йылда ситтән тороп М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының "Социаль-мәҙәни өлкәлә менеждмент"бүлеген тамамлай.

1981 йылда хеҙмәт юлын Шығай урта мәктәбендә  пионервожатый булып башлай. 1987 йылдан мәктәп-интернатта тәрбиәсе булып эшкә күсә,өлкән тәрбиәсе,интернат мөдире вазифаларын башҡара.2010 йылда ауыл мәҙәниәт йортона директор итеп тәғәйенләнә. 2014 йылдан"Өлкәр" милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе.

2016 йылда тырыш хеҙмәте өсөн район кимәлендә "Хеҙмәт алдынғыһы" тигән таныҡлыҡ тапшырылған. 2020 йылда республика ауыл мәҙәниәт йорттары конкурсында "Иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәре" исеме һәм грант бирелгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша - һынлы биҙәү әйберҙәре (кейеҙ,ҡорама) буйынса "Аҡтамыр" халыҡ клубы етәксеһе .

Милли ойошмалар эшендә әүҙемлеге өсөн Бөтә Донъя башҡорттары Ҡоролтайы делегаты итеп һайланған (2015)

## Әҙәби эшмәкәрлеге
Хикәйәләре район, республика матбуғатында баҫылып тора; мәҫәлән, төрлө йылдарҙа "Ағиҙел" журналында "Хәйлә" (2001), "Боралҡы"(2005), "Һаҡау кәкүк тауышы" (2006),"Хөкөмһөҙ бала" (2007),"Ҡибла ҡайһы яҡта" (2014), "Иҫке күпер" (2015), "Шоңҡар" журналында - "Сүллектәге рауза сәскәһе" (2015), шиғырҙар шәлкеме һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрҙе. Шулай уҡ төрлө йыйынтыҡтарҙа шәлкемдәре баҫылған.

;бүләктәре
*"Ағиҙел" журналы хикәйәләр конкурсында премия (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Әхмәр Үтәбай.Телеңдән һөйөн,Сәғирә! -"Ағиҙел",2019, 9-сы һан, 170-172 биттәр

## Һылтанмалар
*ҺАЙ, БАШҠОРТОМДОҢ ЙОЛАЛАРЫ! -"Киске Өфө", 08 март, 2016
*"Көҙгө күкрәү" 110-сы бит, 
*ШАРАФУТДИНОВА-ГАЛИУЛЛИНА САГИРА САБИРЬЯНОВНА
Бекморатова Сәлимә Сәйет ҡыҙы

**Бекморатова Сәлимә Сәйет ҡыҙы** () - (17 декабрь 1932 йыл  - 1995 йыл) — опера йырсыһы (лирик сопрано), Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1973), Ҡырғыҙ ССР-ының Токтогул Сатылганов исемендәге дәүләт премияһы.

## Биографияһы
Сәлимә Сәйет ҡыҙы Бекморатова 1932 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙ АССР-ы Ош өлкәһе Ҡараһыу районы (), Жыл-Келди ауылында, күренекле ҡылҡыяҡсы (ҡылҡыяҡ - ҡырғыҙ халыҡ музыка уйын ҡоралы) Сәйет Бикмәтов ғаиләһендә тыуған. 

1933 йылдың көҙөндә ғаилә йәшәгән ҡышлаҡҡа  баш ҡаланан композитор Петр Шубин килә һәм Сәйет Бикмәтовҡа Ҡырғыҙ филармонияһына даими эшкә барырға тәҡдим итә. Ҡатыны Уулса һәм бәләкәй генә ҡыҙы Сәлимә менән Сәйет алыҫ сәфәргә – Фрунзеға юл тота һәм ҡыяҡсы, композитор булып таныла.

Музыкант ғаиләһендә тәрбиәләнгән ҡыҙ бәләкәйҙән йырға әүәҫ була, үҙешмәкәрлектә сығыштар яһай. 1941 йылда уны имтиханһыҙ  ғына *Мораталы Күренкәев* исемендәге Фрунзе музыка училищеһына ҡабул итәләр. Училищены тамамлап, Сәлимә Мәскәүгә бара һәм конкурс буйынса П.И. Чайковский исемендәге дәүләт консерваторияһына уҡырға инә. Йыр оҫталығына уны   тәжрибәле педагог Ксения Ивановна Васькова өйрәтә. Уҡыуҙың һуңғы йыл йәш йырсы оло ижади уңыштарға ирешә, ул Ҡырғыҙ дәүләт опера һәм балет театрында барған операларҙың партияларын өйрәнә. Сәлимә Бикмәтова 1952 йылда консерваторияны «бишле»гә тамамлай.

## Ижад юлы
Йырсының ижади эшмәкәрлеге 1952 йылда Ҡырғыҙ академия опера һәм балет театры сәхнәһендә башлана. 1952 йылдың 31 октябрендә опера театры сәхнәһендә  Джакомо Пуччиниҙың «Чио-Чио-Сан» премьераһы үтә, унда Сәлимә Сәйет ҡыҙы мадам Баттерфляй  партияһын йырлай. Тап ошо көндән уның ижади үҫеше юлдары башлана. Үткән быуаттың 50-се йылдарында уҡ  Бекмуратова театрҙың оҫта йырсыларынан һанала. Уның тауышы   Рәсәй, Украина, Белоруссия, Балтик буйы, Кавказ аръяғы һәм Урта Азия республикаларында, Ҡаҙағстанда, шулай уҡ Румыния, Польша, Германия, Ҡытай, Болгария концерт залдарында яңғырай.

"Айчүрөк" операһынан - Айчүрөк, «Манас» операһынан Ҡанайымдың партияларын юғары оҫталыҡ һәм миллилек менән башҡарып, ҡырғыҙҙарҙың ҡыҙҙарының аҫыл образдарын тыуҙырған.
 
1995 йылда вафат булған.
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1973)
*Ҡырғыҙ ССР-ының Токтогул Сатылганов исемендәге дәүләт премияһы
*Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
*Миҙалдар, рәхмәт таныҡлыҡтары

## Ғаиләһе
Ире — Юрий Сергеевич  Шведов СССР кинематографистар союзы ағзаһы. Ул ВГИК тамамлап, «Мосфильм» һәм «Кыргызфильм» киностудияларында эшләй. Үҙ ғүмерен тулыһынса ҡатынының ижади карьераһына арнаған. Уларҙың мөхәббәт тарихы ла ҡыҙыҡ. Шведов, үҙен күрмәҫ элек радио аша ишетеп кенә, уның тауышына ғашиҡ була. Шунан һуң йырсыны эҙләп табып, өйләнешәләр. 1962 йылда Александр исемле улдары тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Манас* энциклопедияһы.- Бишкек: Ҡырғыҙ энциклопедияһының Баш редакцияһы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

## Һылтанмалар
*В Бишкеке пройдет вечер памяти Салимы Бекмуратовой
* Салима БЕКМУРАТОВА (1932-1995 гг.)
Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов

**Ҡорбанғоло Мәликғоло улы Бирҙемөхәммәдов** (, ; (29 июнь 1957 йыл, Төркмәнстан ССР-ы, Ашхабад өлкәһе) — Төркмәнстан сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, 2007 йылдың 14 февраленән Төркмәнстан президенты. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), медицина фәндәре докторы (2007), Төркмәнстан ФА академигы (2009), Төркмәнстан Ҡораллы көстәре генералы (2007). Төркмәнстан Ҡаһарманы (2011). Рәсми булмаған «Милләт лидеры», «Арҡадағ» («арҡалашусы») титулдары бар.

## Биографияһы

1957 йылдың 29 июнендә Төркмәнстан ССР-ының Ашҡабад өлкәһендә ауыл мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1979 йылда Төркмәнстан дәүләт медицина институтының стоматология факультетын, һуңыраҡ ошо уҡыу йортонда) аспирантура тәмамлаған. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Немец һәм урыҫ телдәрен камил белә.

Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдовтоң сәйәси эшмәкәрлеге 1997 йылда башлана: ул Төркмәнстандың һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министры итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдан Рәйес Ниязов ҡарамағындағы Төркмәнстан Министрҙар Кабинеты Рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара. 2006 йылдың ноябрендә Минск ҡалаһында үткәрелгән БДБ саммитында Бирҙемөхәммәдов Төркмәнстан вәкиле була..

## Хеҙмәт юлы
* 1980 йылдан Төркмәнстанда Ашхабад өлкәһенең ауыл амбулаторияларында табиб-стоматолог булып эшләй башлай.
* 1990-1995 йылдарҙа Төркмәнстан дәүләт медицина институтында: ассистент, доцент, стоматология факультеты деканы.
* 1995-1997 йылдарҙа Төркмәнстан һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министрлығының стоматология үҙәге директоры.
* 1997-2001 йылдарҙа Төркмәнстан һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министры.
* 2001-2007 йылдарҙа Төркмәнстан Министрҙар кабинеты рәйесенең (рәйес — С. Ниязов) урынбаҫары.
* 2006 йылдың 21 декабренән 2007 йылдың 14 февраленә тиклем — Төркмәнстан президенты вазифаһын башҡарыусы.

## Төркмәнстан президентын һайлауҙар
* 2007 йылдың 11 февралендә уҙған сираттан тыш Төрөкмәнстан президентын һайлауҙа, һайлаусыларҙың 89,2 % тауышын йыйып, Төрөкмәнстандың икенсе президенты итеп һайлана.
* 2012 йылдың 12 февралендә уҙған Төрөкмәнстан президентын һайлауҙа, һайлаусыларҙың 97,14 % тауышын йыйып, 7 көнәркәшен еңеп, яңы мәҙҙәткә Төркмәнстандың президенты итеп һайлана.
* 2017 йылдың 12 февралендә үткән президент һайлауының беренсе һөҙөмтәләре буйынса, һайлаусыларҙың 97,69 % тауышын йыйып, 8 көнәркәшенән алда бара.

## Шәхси тормошо һәм ғаиләһе
Ҡатыны — Өгөлгәрәк Атай ҡыҙы Бирҙемөхәммәдов. Сәрҙәр исемле улдары һәм Гөлйәхан, Гөлшан һәм Марина тигән ҡыҙҙары бар

## Һылтанмалар
* Биографияһы

## Иҫкәрмәләр
Арыҫлан Мөбәрәков музейы

**Арыҫлан Мөбәрәков музейы** () — Башҡортостан Республикаһы Белорет районының Асы ауылында СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы Арыҫлан Мөбәрәковҡа бағышлап ойошторолған музей. Мәшһүр шәхестең исемен мәңгеләштереү маҡсатында актерҙың тыуған ауылында музейынан йыраҡ түгел уның бюсы ла ҡуйылған.

## Тарихы
Хөкүмәт ҡарарына ярашлы, музей 1994 йылдың 14 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы булараҡ асылған."

2006 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейының филиалы.

Музей фондында 300 берәмек тирәһе әйбер һаҡлана, улар араһында бөйөк артистың шәхси әйберҙәре, наградалары, фотографиялары, Дауыт Юлтыйҙың «Ҡарағол», Уильям Шекспирҙың «Отелло» спектаклдәрендә кейеп уйнаған сәхнә кейемдәре. Бында шулай Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыуы тураһында документтар һәм фотоматериалдар һаҡлана .

### Экспозиция залдары
Экспозициялар 3 залда урынлаштырылған.

* Беренсе зал — Асы ауылының тарихына һәм шунда тыуып үҫкән халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәковтың бала сағына арналған, шунда урынлашҡан Асы шифаханаһы тарихын сағылдырған материалдар тупланған. Әйткәндәй, шифаханала ял итеүселәр музейҙа йыш була, атаҡлы актерҙың биографияһы менән яҡындан таныша ала.
* Икенсе залы — Арыҫлан Мөбәрәковтың театраль эшмәкәрлеге тураһында. Бында актерҙың төрлө ролдәрҙәге фотоһүрәттәре, ХХ быуаттың 20-се йылдарындағы театр афишалары, күп һанлы документтары, фотоматериалдары, этнография әйберҙәре, Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһынан (1955) материалдар, сәхнә костюмдары, наградалары, шәхси әйберҙәре.
* Өсөнсө залда халыҡ артисының ғаиләһенә һәм туғандарына бағышланған материалдар ҡуйылған. Билдәле булыуынса, был ғаилә ағзалары шулай уҡ бик билдәле шәхестәр — ҡатыны башҡорт СССР театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы Янбулатова һәм уларҙың ҡыҙҙары СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, БАССР-ҙың атҡаҙанған (1969) артисы Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
* Асы
* Асы шифаханаһы
* Арыҫлан Мөбәрәковҡа
* Рәғиҙә Янбулатова
* Гөлли Мөбәрәкова

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музей Арслана Мубарякова 
* Музей Арслана Мубарякова 
* Музей Арслана Мубарякова ,
Константин Ивановтың йорт-музейы

**Константин Ивановтың йорт-музейы**, рәсми атамаһы - **Ыҫлаҡбаш ауылы музей комплексы - Бәләбәй тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы** () . Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районының Ыҫлаҡбаш ауылында шағир, сыуаш әҙәбиәте классигы, сыуаш әҙәби теленә нигеҙ һалған, 1907—1914 йылдарҙа Сембер ҡалаһындағы сыуаш уҡытыусылар мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләгән Константин Ивановҡа бағышлап ойошторолған музей .

## Тарихы
Константин Ивановтың йорт-музейы 1940 йылда  шағирҙың тыуыуына 50 йыл тулыу айҡанлы  уның тыуған ауылы Ыҫлаҡбашта ойошторола һәм шул йылдың 29 ноябрендә асыла. Бының өсөн бина итеп 1906 йылда Ивановтар ғаиләһе һалған йортто һайлайҙар. Әйткәндәй, йорт бысып эшләнгән тәбиғи таштан һалынған һәм шағир был эштә үҙе туранан-тура ҡатнашҡан тип хәтерләй ауылдаштары. 

Музейҙы ойоштороусы - мәғрифәтсе һәм энтузиаст Петр Николаевич Кудряшов. 1991 музей комплексында шағирҙың скульптор Нагорнов яһаған бюсы ҡуйылған. 

1962 йылдан алып,  хөкүмәт ҡарарына ярашлы, музей Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы тип иғлан ителә.

2002 йылдан — йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейының филиалы. 

2006 йылдан — Ыҫлаҡбаш ауылының музей комплексы составында. 

## Музей экспозицияһы

Мемориаль музей фондында 1,5 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге тупланған. Бында шағирҙың  “Нарспи” (Ҡазан, 1919) поэмаһы, шағирҙың шәхси әйберҙәре, атаһының, әсәһенең, ағаһы Квинтилиандың Иванов үҙе төшөргән портреттары. 

Музей 4 залды биләй, экспозиция шағирҙың тормошона, ижадына арналған әҙәби бүлектән һәм Ивановтар йортоноң интерьеры тергеҙелгән мемориаль бүлектән тора. Константин Иванов өйҙө генә  һалышып ҡалмаған, йорт эсе йыһаздарын да үҙ ҡулдары менән эшләгән - музейҙа ул яһаған шкаф, диван,ишектәр, рәсемдәре һаҡлана. Түшәмде лә үҙе биҙәкләгән ул. 

Шағирҙың тормошона һәм ижадына бағышланған бүлмәлә йәнә төрлө йылдарҙағы документтар, фотографиялар һаҡлана. Бында ғаилә ҡомартҡылары ғына түгел, бик бай этнографик материал да ҡуйылған. 

## Йәмәғәтселек менән эшмәкәрлек
Йыл һайын май аҙағында ауылда Шиғриәт көндәре үткәрелә. Байрамға илдең төрлө яҡтарынан К. Ивановтың ижадын һөйөүселәр йыйыла . Музейҙа бик яҡшы лекция залы бар.

Музейға Сыуашстан хөкүмәте тарафынан да даими иғтибар бар, бында туғандаш республикаларҙың күренекле шағирҙары йыш килә, осрашыуҙар үткәрә .  

## Музей комплексы тураһында
Музей комплексна Йорт-музей, мемориаль парк,шағирҙың ҡәберендәге һәйкәл, халыҡ көнкүреше әйберҙәре менән ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәре ҡуйылған ике бина инә. Комплекс составына шулай уҡ сыуаш шиғриәте классигы Яков Ухсайҙың йорт-музейы, һын-символдар ҡуйылған шағирҙар шишмәһе менән  Ухсай ерләнгән Гусли-тау, шулай уҡ урындағы урта мәктәп индерелгән. Мәктәптә К. В. Ивановтың мәскәү скульпторы А. П. Майраслов эшләгән һәйкәл ҡуйылған,  шағирҙың «Нарспи» поэмаһын кәүҙәләндергән мөйөш йыһазландырылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ыҫлаҡбаш ауылы
* Бәләбәй районы
* Сыуаштар
* Яков Ухсай
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*	Музейный комплекс села Слакбаш , 
*Дом-музей К. В. Иванова