open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡурҡытҡыстар

**Ҡурҡытҡыстар** () — рухи көстәр, антропоморф йә ғәҙәти әйберҙәр һәм тылсымлы көскә эйә булған ҡот осҡос нәмәләр тураһында миф рәүешендәге прозаик хикәйә.

## Өйрәнеү
Башҡортостан территорияһында ҡурҡытҡыстарҙы йыйыу һәм өйрәнеү 20 быуат аҙағында — 21 быуат башында башлана. Республикалағы урыҫ һәм башҡа халыҡтарҙың балалар фольклорында йәшәп килә. Ҡурҡытҡыстарҙың нигеҙендә изгелек менән яуызлыҡтың фажиғәле конфликты ята. Әкиәттән айырмалы рәүештә, уларҙа яуызлыҡ еңә.

Хөрәфәти хикәйәләр һәм әкиәттәр ҡурҡыныс хикәйәттәрҙән алда барлыҡҡа килгән. Уларға хөрәфәти хикәйәләрҙән сихырсы һәм убырлы ҡарсыҡ образдары, әүерелеү мотивтары; әкиәттәрҙән традицион башланғыстар, эпизодтарҙың өсләтә ҡабатланыуы, сюжеттың үҫешен билдәләүсе тыйыуҙы боҙоу һәм ҡайһы бер мотивтар алынған.

## Йөкмәткеһе
Ҡурҡыныс хикәйәт элементтары боронғо ауыҙ-тел ижадына ла хас. Был хикәйәттәрҙә донъя үҙенсәлекле: уларҙағы ҡара яуыз көс йә антропоморф йән эйәләре (вампирҙар, cихырсылар, рухтар һ. б.), йәки кешеләр (үгәй әсә, сиған, ҡан һурыусы ҡарсыҡ һ. б.), йә кеше тәненең бер өлөшө (йәшел күҙҙәр, ҡулдағы бысаҡ, ҡыҙыл тырнаҡ, һөйәкле ҡулдар), йә геройҙы уратып алған ябай көнкүреш әйберҙәре (пәрҙәләр, люстра, фортепиано һ. б.) үлтереүсе итеп һүрәтләнә. Ҡурҡытҡыстарҙа ҡара һәм ҡыҙыл төҫтәр өҫтөнлөк итә. Ваҡиғалар хәҙерге заманды сағылдыра һәм бер эпизодта (осраҡ, мәл) туплана, сюжет көсөргәнешле һәм хәрәкәтсән, мотивтарҙың төрлөлөгө һәм киң һүрәтләү хас түгел. Улар балаларға ҡурҡыуҙарын еңеп сығырға ярҙам итә, ҡабул ителгәнде анализлау һәм синтезлау оҫталығын формалаштырырға, тотанаҡлыҡты һәм эш итеү һәләтен һаҡларға өйрәтә.

## Йәшерен фольклор
Балаларҙың «йәшерен фольклоры» (С. В. Тихомиров һүҙҙәре буйынса) шулай уҡ XX быуат аҙағы — XXI быуат башында барлыҡҡа килгән садистик шиғырҙарҙы ла (*садистские стишки*) үҙ эсенә ала. Хәҙерге заман балалар фольклорында бар. Уның тәүге өлгөләре өлкәндәр тарафынан булдырылған. Уларҙың барлыҡҡа килеүе XX быуаттың 80 — 90-сы йылдарҙа илдә өҫтөнлөк иткән социаль-иҡтисади һәм сәйәси шарттар менән бәйле.

Садистик шиғырҙарҙың нигеҙен таҡмаҡтар тәшкил итә. Мәҫәлән:
Бәләкәй малай боҙҙа уйнаны.
Уға боҙватҡыс яҡынлашты.
Балалар палубала оҙаҡ көлдө:
Уңда — ярты Пети һәм
Һул яғында ярты — Пети.
Бындай шиғырҙарҙың художестволы киңлеге күп төрлө: йорт, подъезд, сарлаҡ, тәҙрә, балкон, ҡоҙоҡ һәм башҡалар. Тематикаһы киңерәк, ата-әсәләр менән балалар, олатай-өләсәйҙәр, ейән-ейәнсәрҙәре, төрлө быуын туғандары, мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусылары, мәктәп идаралығы менән көндәлек мөнәсәбәттәренең төрлө яҡтарын үҙ эсенә ала.

## СССР заманындағы ҡурҡытҡыс хикәйәләр
Көлкөлө һәм тулыһынса аҡылға һыймаҫлыҡ ҡурҡытҡыстар менән бала сағы СССР дәүеренә һәм 90-сы йылдар башына тура килгән балалар бер-береһен ҡурҡытырға яратҡан. Пионер лагерҙарында төнгө ут янында ултырғанда бер-береһенә сәстәр үрә торорлоҡ мәҙәктәр һөйләгән.

«Пионер» ҡурҡытҡыстары 60-сы йылдарҙан билдәле, ә 2000 йылға ҡулланылмай тиерлек. Бының аңлатмалары күп: мәҫәлән, хәҙер балалар фильмдарҙан, интернеттан һәм яңылыҡтарҙан ҡурҡыныс хәбәрҙәр ала.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы

**Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы** (1 ғинуар 1930) — СССР нефтсеһе, СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.

## Биографияһы
Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы 1930 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Красноусол районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Йөҙимән ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Уңыш» колхозында эшләй, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

1962 йылда — «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры, һуңынан — «Туймазабурнефть» тресының 4-се быраулау контораһы инженеры.

1962—1966 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ынан СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.

## Хеҙмәттәре
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҙәбихә

**Ҙәбихә**  (; }}) — шәриғәт тарафынан билдәләнгән ҡағиҙәләр буйынса салынған хайуан. Хайуанды салыу *ҙәбех* тип атала .

## Харам һәм хәләл ит
Шәриғәт тарафынан яҙылған йола буйынса салыу ысулы, саранчанан, балыҡтарҙан һәм салыу мотлаҡ булмаған күпселек диңгеҙ хайуандарынан тыш, бөтә хайуандарға ла ҡағыла. Хайуанды салғанда тамағына үткер бысаҡ менән барлау венаһы һәм йоҡо артерияһы ҡырҡыла, әммә арҡа мейеһенә тейелмәй. Ҡөрьәндең Әл-Мәида сүрәһендәге 3 аятта мосолмандар өсөн тыйылған (харам) хайуандар һанап кителә :

## Ҡорбан килтереү тәртибе
Хайуанды салғанда төп шарт — салыусы мосолмандың «Бисмиллаһ» һүҙен әйтеүе (Аллаһ исеме менән) — төп шарт. Әгәр был һүҙ аңлы рәүештә әйтелмәһә, хайуандың итен харам ашау тыйыла. Онотоп китеп әйтелмәһә, был итте ашарға ярай (хәләл). «Бисмиллаһ» һүҙе урынына «Аллаһу әкбәр» һүҙҙәрен әйтергә мөмкин. Был күрһәтмә Әл-Хаж сүрәһенең 36-сы аяты буйынса ғәмәлгә ингән: *«Ҡорбан дөйәләрен Аллаһ диненең йолаларынан ҡылдыҡ, уларҙа һеҙҙең өсөн донъяла файҙа, ахирәткә сауабы бар… Дөйәләр теҙелеп торған саҡта, боғаҙлаған ваҡытығыҙҙа Аллаһ исемен зекер итегеҙ»*..

Ислам традицияһы буйынса, ҡорбанлыҡ хайуанды, йәрәхәтләмәйенсә һәм имгәтмәйенсә, һаҡ ҡына ергә һалырға кәрәк. Бысаҡ хайуандың артыҡ һыҙланыуына юл ҡуймау өсөн үткер булырға тейеш. Малдан бысаҡты һуңғыһына тиклем йәшерергә кәрәк. Хайуанды салғанда эре муйын артериялары, шулай уҡ ҡыҙыл үңәс һәм трахея киҫелә, нервы системаһы теймәй ҡалдырыла. Хайуан йән биргәнгә тиклем тиреһе һуйылмай. Хайуандың тәненән мөмкин тиклем күберәк ҡан ағып сығырға тейеш. Бындай ысул менән алынған ит рөхсәт ителгән (хәләл) тип иҫәпләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Харам һәм хәләл ризыҡ
* Ҡорбан байрамы
* Ҡорбан салыу

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Забиха (неопр.). Ask imam.ru. Дата обращения: 17 июня 2013. Архивировано 18 июня 2013 года.
Ҡара юрға (эпос)

**Ҡара юрға** — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.

«Ҡара юрға» эпосының сюжеты XVIII быуатта сәйәхәтсе И. И. Лепёхиндың (1740–1802) яҙмаларында осрай. 1770 йылда Рәсәй буйлап сәйәхәт иткән ғалим башҡорт ауылдарында ла туҡтай, халыҡтың этнографияһына ҡағылышлы фекерҙәрен яҙып ҡалдыра.
Йырсы улар тормошонда булған мөһим ваҡиғаларҙы ғына йырлап ҡалмайынса, тауышы һәм хәрәкәттәре менән бөтә ваҡиғаларҙы һынландыра. Бер саҡ ҡарт йылмайып «Ҡара юрға»ны йырлап ебәргәйне, һағыш шатлыҡҡа әйләнде. Был йыр уларҙа иң шаян һанала. Ҡарт ошо йырҙы йырлап, бейеп киткәйне, башҡорт байрамы (балы) башланды.

Эпик әҫәрҙәрҙең шиғыр өлөшө көйләп башҡарылыуын иҫәпкә алғанда, И. Лепёхин эпосты йыр итеп ҡабул иткән. Бәлки уға әҫәрҙең бер генә өлөшөн, йыр репертуарына инеп киткән өлөшөн генә тыңларға тура килгәндер, тип фекерләй ғалим Кирәй Мәргән. Иң мөһиме, был сюжеттың И. Лепёхин яҙмаларында сағылыуы уның халыҡ араһында популяр булыуын раҫлай.

## Ҡылыҡһырлама
«Ҡара юрға» — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, ат культына бәйле башҡорт халыҡ эпосы. Әҫәрҙә ҡыҙ урлау мотивы төп сюжеттарҙың береһе булып тора.

Шиғри һәм сәсмә формаларҙа йәшәй. 1907 йылда М. А. Буранғолов тарафынан Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы) Үрге Ильяс ауылында йәшәүсе Хәсән Буранғоловтан яҙып алына.

Шул уҡ исем менән аталған эпостың варианттарын Кирәй Мәргән, И. В. Салтыков, Ғ. З. Сөләймәнов, Ә. М. Сөләймәнов һ. б. яҙып алған.

«Ҡара юрға», «Аҡһаҡ ҡола», «Ҡуңыр буға» менән бер рәттән, хайуандарға бағышланған башҡорт хикәйәттәре циклына инә. Әҫәрҙә башҡорттарҙың атты изге хайуан тип ҡабул иткән боронғо инаныуҙары сағыла (ҡара: Ат культы).

Эпоста бәйән ителгәнсә, һунарсы Әбләй Мәсем байҙың ҡыҙы Маҡтымһылыуға ғашиҡ була, ләкин ҡалым түләй алмауы арҡаһында, уға өйләнә алмай. Уның тоғро аты Ҡара юрға хужаһы ғашиҡ булған ҡыҙҙы урлай. Әбләй үҙенең ҡара юрғаһына арнап йырлай (ҡара:«Ҡара юрға») сығара.

## Эпосты сәхнәләштереү һәм һаҡлау
1998 йылда Урыҫ драма театрында драматург Ғ. Ғ. Шафиҡов эпос мотивтары буйынса яҙған «Ҡара юрға» спектакле ҡуйыла. Шулай итеп, бер төркөм ижадсылар, режиссёр М. И. Рабинович, ҡуйыусы рәссамы А. В. Коженкова, композитор С. С. Миролюбов башҡорт ауыҙ-тел ижады әҫәренә яңы һулыш өрә.

2013 йылда Башҡорт драма театрында, режиссёр Олег Ханов, композитор Урал Иҙелбаев, балетмейстер Сулпан Асҡарова Таңсулпан Ғарипованың «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклын күрһәтеп, тамашасының ыңғай баһаһын ала.

Эпостың Башҡортостан Республикаһында һәм Ырымбур өлкәһе территорияларында яҙып алынған 10-дан ашыу варианты бар. Улар Рәсәй Фәндәр Академияһыныың Өфө Ғилми Үҙәгенең Ғилми архивында, Тарих, Тел һәм Әҙәбиәт институтының Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡһаҡ ҡола

## Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998

Киреев А. Н. Башкирский народный героический эпос. Уфа, 1970.

## Һылтанмалар
«КАРА-ЮРГА», эпос

«Кара-юрга» — башкирский народный эпос, связанный с культом животных. Основу сюжета составляет мотив похищения девушки 

## Иҫкәрмәләр
Жилбәб

**Жилбәб**, **елбәб** (; ) — мосолман ҡатын-ҡыҙы өсөн бөтә тәнен ҡаплап торған, ҡул суҡтарын, табанды һәм битте генә ҡапламаған ҡатын-ҡыҙ кейеме.

## Тарихы
Әлеге ваҡытта джильбаб төшөнсәһе бер аҙ үҙгәргән һәм тәнде ҡаплаған кейем тигәнде аңлата. Уның ҡалын туҡыманан тегелгән киң күлдәк, оҙон плащ, пальто булыуы мөмкин. Өҫкө кейем, йәғни башҡа кейем өҫтөнән кейелә торған әйбер тип атау урынлы булыр. Хәҙерге мосолман ҡатын-ҡыҙҙары джильбабты урынына оҙон итәк һәм ҡыҫҡараҡ өҫкө кейем (блузкалар, свитер, кардигандар) кейә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хижаб
* Ғабәйә
* Ниҡаб
* Пәрәнжә
* Сапан
* Елән

## Әҙәбиәт
* F. El-Guindi: *Veil*. Modesty, Privacy and Resistance. Oxford International Publishers Ltd., Oxford 1999.

* Нимә ул хижаб, джилбаб, никаб, абай һ. б.
Тиҙәйткес

**Тиҙәйткес** — ауыр әйтелгән өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың берләшмәһенән, ҡабатланыуынан төҙөлгән ритмлы проза йәки шиғри әҫәр

## Ҡылыҡһырлама
Тиҙәйткес — ауыр әйтелгән өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың берләшмәһенән, ҡабатланыуынан төҙөлгән һәм балалар телмәренең үҫешенә булышлыҡ иткән ритмлы проза йәки шиғри әҫәр.

Тиҙәйткес көндәлек тормоштағы реаль ваҡиғалар картинаһын сағылдыра, йышыраҡ юмористик йөкмәткегә эйә. Һәр текст милли мәғәнәгә эйә һәм башҡа телдәргә тәржемә иткәндә функциональ үҙенсәлектәрен юғалта.

Мәҫәлән, башҡортса: «Мейес башында биш бесәй, /Биш бесәйҙең биш башы, /Биш бесәйҙең биш башына /Емерелмәһен мейес башы» 

(һүҙмә-һүҙ: На лежанке пять кошек, /У пяти кошек пять голов, /На пять кошачьих голов /Как бы не свалилась печь).

Тиҙәйткестәр күп кенә халыҡтарҙың фольклорында осрай.

## Тиҙәйткес өлгөләре
*Һеҙҙең Зөфәр бөҙрә булһа, Беҙҙең Зөһрә лә бөҙрә*.

*Беҙҙең үгеҙебеҙ үҙебеҙҙеке, мөгөҙө үгеҙебеҙҙеке. Һеҙҙең үгеҙегеҙ үҙегеҙҙекеме, мөгөҙө үгеҙегеҙҙекеме?*

*Күпер башында күк күркә, Күк күркәгә кәрәк күп көрпә*.

*Һаҙый! Һыйырҙарға, һарыҡтарға һоло һаламы һал!*

*Ҡара ҡарға баҫты ҡарға, ҡара түгел - аҡ ҡарға*.

## Тиҙәйткестәрҙе өйрәнеүсе ғалимдар
Шағирә Ураҡсина Рәсимә 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һанашмаҡтар

## Әҙәбиәт
Балалар фольклоры: бала саҡ — уйнап-көлөп үҫер саҡ. Өфө, 1994

Сөләймәнов Ә.М. Бала-сағаның уйын фольклоры. Өфө, 2007

Ғәләүетдинов И. Ғ. һәм башҡалар. Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ (баш.). — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1994. — ISBN 5-295-01280-8.

Ураҡсина Р. М. Балалар фольклоры (1994—1996)

## Һылтанмалар
СКОРОГОВОРКА

СКОРОГОВОРКА

ТИҘӘЙТКЕСТӘР, ТЕЛ ТӨҘӘТКЕСТӘР

## Иҫкәрмәләр
Зыярат ҡылыу

**Зыярат ҡылыу** ( — *күрергә барып сығыу*; ) — изге урындарға (пәйғәмбәрҙәр, әүлиәләр, шәйехтәр) ҡәберҙәренә ғибәҙәт ҡылырға барыу.

## Тасуирламаһы
Төньяҡ Африкала шулай уҡ тере суфый шәйехтәрҙе, имамдарҙы күрергә барыу ҙа *зыярат ҡылыу* тип атала. Шулай уҡ был изге урындарҙың үҙҙәрен дә зыярат (ҡара: мазарҙар, мәҡамдар) тип атайҙар.

Хаж ҡылғандан һуң Мәҙинәгә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡәберенә барыу мосолмандар өсөн айырыуса әһәмиәтле. Йола башҡарыуға ҡәбер эргәһендә Ҡөрьән сүрәләре уҡыу һәм доға ҡылыу, төрбә тирәләй йөрөү, уны биҙәү, шулай уҡ ҡорбан салыу һәм хәйер-саҙаҡа таратыу инә. Зыяраттың төп маҡсаты — әүлиәнән бәрәкәт һәм ҡурсыу алыу.

«Халыҡ исламында» ҡайһы берҙә «изге урындар» тип ата-бабалар ҡәберҙәре атала, уларға байрам көндәрендә махсус йөрөйҙәр (*[[Ҡорбан байрамы]]*). Мәҫәлән, ингуштарҙың изге Батал-Хажи ҡәберенә рамаҙан айы алдынан килеү йолаһы бар. Дағстанда Заһиттар Зыяраты бар, унда йыл һайын ғибәҙәт ҡылыусылар һәм зекерҙәр башҡаралар, мәүлит үткәрәләр. Зыярат кәшәнәнән һәм ағас ҡолғаларҙан ғибәрәт, уларға аҡ һәм йәшел таҫмалар бәйләйҙәр.

## Шиғыйлыҡта зыярат
Шиғый исламында «зыярат» термины ике мәғәнәгә эйә:

# Ун ике имам, уларҙың туғандары һәм яҡындарының төрбәләренә барыу практикаһы;
# Сәләмләү һүҙе — имамдың йәки уның туғанының ҡәберендә лә, унан алыҫта, ситтән тороп та уҡыла — унда диндар ислам пәйғәмбәрҙәренә һәм имамдарға ихтирамын белдерелә.

Айырыуса хөрмәт ителгән кешеләрҙең кәшәнәләренә (мәҫәлән, имамдар — Нәжәфтә Али ибн Әбү Талип һәм Кәрбәләлә Хөсәйен ибн Али ҡәберҙәре) зыярат ҡылыу Мәккәгә кесе хаж ҡылыуға тиң булыуы мөмкин тип һанала.

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә «зыярат» һүҙе бер нисә мәғәнәлә ҡулланыла:
* Зыярат — ҡәберлек, мәрхүмдәрҙе ерләү урыны, йәғни, изгеләр, ата-баба культы менән бәйле түгел;
* Зыярат итеү (йәки ҡылыу) — изгеләр культына бәйһеҙ рәүештә ҡайҙалыр, кемделер күрергә, ҡарарға, хәл белергә барыу;
* Изге һаналған урынды (мәҫәлән, әүлиә ҡәберен) йәки нәмәне (мәҫәлән, тарихи Ҡөрьән баҫмаларын) зыярат ҡылыу

## Иҫкәрмәләр

## Литература
* Али-заде А. А. Зияра // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
* 
* Литвинов В. П. Религиозное паломничество: региональный аспект (на примере Туркестана эпохи средневековья и Нового времени. Елец: ЕГУ им. И. А. Бунина, 2006, 377 с.
* *Горшунова О. В.* Священные деревья Ходжи Барора. Фитолатрия и культ женского божества в Средней Азии // Этнографическое обозрение,2008 № 1. Сс.71-82. ISSN 0869-5415
Мазар (кәшәнә)

**Мазар** ( — «зыярат ҡылыу урыны») — мосолман әүлиәһе ҡәбере.

## Тарихы
Ислам тарихының тәүге быуаттарында ниндәй ҙә булһа объекттарға табыныу күренеше мәжүсилек тип һаналған. X быуат уртаһына тиклем хатта Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡәбере ғибәҙәт ҡылыу урыны булмаған. IX быуат аҙағында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм хөрмәт ҡаҙанған ислам дине белгестәренең (ғөләмә) ҡәберҙәре өҫтөндә маҡамдар төҙөү теркәлгән.

«Әүлиәләр» һәм уларҙың ҡәберҙәре культы X быуат аҙағынан тиҙ үҫешә башлай. Был йәһәттән айырыуса суфыйҙар ҙур роль уйнай, уларҙа рухи остаздарҙы — мөршидтәрҙе, шәйехтәрҙе ололау һәм уларҙың ҡәберҙәренә зыярат ҡылыу йолаһы барлыҡҡа килә. Суфыйҙар фекеренсә, шәйех-аралашсылар аша Аллаһҡа тапшырылған доғалар Уға туранан-тура ялбарған доғаларҙан көслөрәк. .

Ғибәҙәт ҡылыу объекты булып шулай уҡ Библия һәм Ҡөрьән пәйғәмбәрҙәре менән бәйле урындар ҙа тора. Башта "әүлиә " ҡәберҙәре, башҡа дини иҫтәлекле урындар кеүек үк, *[[Мәшһәд (ерләү урыны)|мәшһәд]]* тип аталған. Мазарҙар тирәләй ҡайһы берҙә мәсеттәр һәм монастырҙар барлыҡҡа килә. Йыш ҡына улар тотош ҡалаларҙың үҙәгенә әйләнә (Афғанстанда — Мазари-Шәриф , Ираҡта — Нәжеф һ. б.).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. Мазар // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 151. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Маҡам (изге урын)

**Маҡам** (, *транслит.* maqām; күп.с.:  *транслит.* maqāmāt; ) — мосолмандарҙың изге кәшәнәһе; ҡағиҙә булараҡ, көмбәҙ менән осланған ҙур булмаған куб формаһындағы ерләү ҡоролмаһы.

## Этимологияһы
Ғәрәпсә «туҡталҡа, туҡталыу урыны» тигәнде аңлата. Изге кәшәнәнең бындай атамаһы башлыса Сүриәлә һәм Фәләстиндә ҡулланыла. XIX быуат европа сәйәхәтселәренең әҫәрҙәрендә *mukam* формаһында осрай. Параллель рәүештә *вәли* ( — «изге урын»; ҡар.: әүлиә), мазар, мәшһәд атамалары ҡулланыла.

Куб рәүешле булыуҙарына бәйле был ҡоролмалар шулай уҡ *kubbeh*, *kubbi*, *[[:en:qubba|qubba]]* тип тә атала. Миҫал итеп мосолмандарҙың төп изге урыны — Мәккәләге Ҡәғбә атамаһын килтерергә мөмкин. Төрки телле мосолман илдәрендә оҡшаш кәшәнәләр төрбә, дөрбә, ғәзиз; иран телле илдәрҙә — *дарга* атамалары менән билдәле.
.

## Ҡоролошо һәм тәғәйенләнеше
Маҡамдың иң киң таралған төрө — көмбәҙле бер камералы квадрат бина, уның уртаһында таш ҡоролма — кенотаф урынлаштырыла, әүлиәнең кәүҙәһе үҙе шул уҡ урында иҙән кимәленән түбән ерләнелә. Мәккәгә йүнәлтелгән маҡамдың көньяҡ диуарында, ғәҙәттә, йыш ҡына яҙыуҙар һәм үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән ҙур булмаған миһраб. Камераға инеү урыны йыш ҡына төньяҡ стенала урынлашҡан. Башҡа көмбәҙле стеналарҙа ҙур булмаған тәҙрәләр яһала.

## Иң билдәле фәләстин маҡамдары
1948 йылда Фәләстин биләмәһендә 800 самаһы маҡам булған, уларҙың 300-ө генә һаҡланып ҡалған, яртыһы — Израиль биләмәһендә, икенсе яртыһы Фәләстин Автономияһы сиктәрендә урынлашҡан. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Фәләстинмаҡамдарының дөйөм иҫәбе — 184, шуларҙың 70-е генә Израиль сиге эсендә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*  (p. 89)
* Frantzman, S. J. and Bar, D. (2013) ''Mapping Muslim Sacred Tombs in Palestine During the Mandate Period''. // «Levant», 2013, Vol. 45, No 1. P. 96-111.
* Khalidi, Walid (1992). ''All that remains: the Palestinian villages occupied and depopulated by Israel in 1948.'' London, 1992.
* McCown, C. C. (1922) ''Muslim Shrines in Palestine.'' — The Annual of the American School of Oriental Research in Jerusalem. Vol. 2/3, 1921/1922.
* Petersen, Andrew (2001). ''A Gazetteer of Buildings in Muslim Palestine: Part I.'' — British Academy Monographs in Archaeology. London, 2001.

## Һылтанмалар
* Фәләстин макамдарының интерактив картаһы
* Muslim shrines in Israel. Guide
* Шәйехтәр һәм маҡаманың ҡәберҙәре
Альбум София

**София Альбум** (, 25 ноябрь 1803 йыл — 8 июнь 1868 йыл) — швед рәссамы, фотограф, яҙыусы, феминистик хәрәкәттә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
София Альбум 1803 йылда Вестероста ювелир ғаиләһендә тыуа. Ул бала саҡтан сәнғәткә күп яҡлы талант күрһәтә, рәсем һәм гравировкаға уны ювелир Грандель өйрәтә.

Софияның атаһы 1822 йылда вафат була, йәшәү өсөн аҡсаһыҙ ҡалмаҫ өсөн апаһы Густава менән ҡыҙҙар өсөн мәктәп аса, шулай уҡ заказсылар өсөн гравюралар эшләй. Ул ташта  Стокгольм һәм Висбю картаһын соҡоп төшөрә.

Бер бай ҡатындың кәңәше буйынса София әсәһе һәм һеңлеһе Менән Стокгольмға күсә. Бында уның баҡыр, көмөш һәм алтын буйынса гравер эше яҡшы түләнә. 1842—1843 йылдарҙа Парижда эшләй. 1863—1866 йылдарҙа гравировканан башҡа. ул шул ваҡытта үҫешкән фотография менән профессиональ шөғөлләнә.

Софияның таланттары асыҡлана: уны Стокгольмда  *Navigationsskolan* («Навигация мәктәбенә») картограф булып эшләргә саҡыралар. Уға  миҙалдарҙағы *Stockholms Slöjdskola* («Стокгольмской школы искусств и ремёсел») һәм *Krigsakademien vid Karlberg* («Военной академии в Карлберге») яҙыуҙар ҡарай. 1861—1864 йылдарҙа ул Швед лордтар палатаһы геральдикаһы китабы өсөн яҙыуҙар эшләй.

София Альбум шулай уҡ яҙыусы була, шиғырҙар һәм проза баҫтыра. Уға әҙәби даирәләрҙә яҡшы мөнәсәбәттә булалар, атап әйткәндә, уның ижадын яҙыусы  Фредрика Бремер  үҙенең китабында *Livet i gamla världen* (1862 г.) телгә ала. 

Эштән тыш, София йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Ул ваҡытта Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлылығы, атап әйткәндә, профессиональ уҡытыусылар өсөн хөкүмәт пенсияһы  мәсьәләләре күтәрелә башлай.  Был идея 1855 йылда Юсефина Деланд инициативаһы менән *Svenska lärarinnors pensionsförening* (Уҡытыусы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн пенсия тәьминәте фонды») тормошҡа ашырыла, әммә башҡарыусыларҙың компетенциялары булмау сәбәпле, байтаҡ хәүеф була. София Альбум Юсефинаны Деланды фонд секретары вазифаһында алмаштыра һәм 1859—1864 йылдарҙа эшләй. Фондтың эшен яҡшы ойоштороу проектты ябыуҙан ҡотҡара.

София кейәүҙә булмай, апаһы һәм әсәһе менән йәшәй. Ул 1868 йылда Стокгольмда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://runeberg.org/sqvinnor/0012.html
* http://runeberg.org/sqvinnor/0012.html
* http://ojs.ub.gu.se/ojs/index.php/tgv/article/viewFile/1949/1718
Бремер Фредрика

**Фредрика Бремер** (; 17 август 1801 йыл — 31 декабрь 1865 йыл) — швед яҙыусыһы, сәйәхәтсе, абруйлы феминистка, уҡытыусы-мәғрифәтсе.

## Биографияһы
Фредрика Бремер 1801 йылдың 17 авгусында Финляндия Герцоглығында шул саҡтағы швед провинцияһының Або ҡалаһында бай сауҙагәр ғаиләһендә тыуа.

1804 йылда өс йәшендә ғаиләһе менән Стокгольмдан 20 миль алыҫлыҡтағы атаһы һатып алған имениеға күсә. Фредерика унда 1820 йылға тиклем тиерлек йәшәй. Ул һәм уның һеңлеләре алған тәрбиә бик ҡаты була; ата-әсәһе, бигерәк тә атаһы, ҡаты һәм тупаҫ була һәм балаларының темпераментына ла, һәүәҫлектәренә лә бер ниндәй ҙә иғтибар итмәй. Даими оялыу һәм бер төрлө, насар шарттар теремек Фредрикаға көслө тәьҫир итә: ул үҙендә файҙаһыҙға батып барған ниндәйҙер көстәрҙе тоя, һәм ул ауырый башлай. 1821 йылда бөтә ғаилә Францияның көньяғына юллана. Был ваҡытҡа Фредерика Шиллер әҫәрҙәре менән таныша, улар уға бик көслө тәьҫир итә. Сит илдән ҡайтҡас та уның тормошо әүәлгесә дауам итә, һәм берҙән-бер күңел асыуы булып әҙәби ижад ҡала.

Ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Фредрика бер ҡасан да никахҡа инмәй һәм ғүмерен әҙәбиәткә арнай. 1820—1830 йылдарҙа аноним рәүештә хикәйәләр йыйынтығын баҫтыра; был йыйынтыҡтар өсөн Швед академияһы уны бәләкәй алтын миҙал менән бүләкләй. 1840-сы йылдарҙа Бөйөк Британияла эшселәр хәрәкәтен яҡлап сығыш яһай.

1849 йылдан 1851 йылға тиклем  Кубаға һәм АҠШ-ҡа сәйәхәт итә, Рольф Эмерсон, Генри Лонгфелло, Натаниэль Готорн менән осраша. Һуңыраҡ Швейцария, Италия, Фәләстин, Греция буйлап сәйәхәт итә, ошо илдәргә барыуы тураһында юл яҙмалары ҡалдыра.

Фредрика Бремер 1865 йылдың 31 декабрендә Стокгольм янындағы Эрст фамилия һарайында вафат була.

## Әҫәрҙәре
Уның феминистик *Герта, или История одной души* (1856). романы айырыуса ҙур баһа ала.

## Мәҙәниәттә
Олкоттың үҙ заманында билдәле булған «Маленькие женщины» романында героинялар Фредрика Бремерҙың прозаһын уҡый.

С. Лагерлефтың «Удивительное путешествие Нильса Хольгерссона с дикими гусями по Швеции» повесында  автор ғаиләлә кистәрен, шул иҫәптән "фрёкен Бремер"ҙы  уҡығандарын хәтерләй.

Швецияла йәшәгән Куба яҙыусыһы Рене Васкес Диас Фредрика Беремерҙың Кубала сәйәхәте тураһында биографик *Фредрика в раю* романын (1999) яҙа.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* *Kärnborg U*. Fredrika Bremer. Stockholm: Natgur och kultur, 2001
* *Widén A*. Fredrika Bremer, föregångare och förebild. Stockholm: Gidlund, 2005

## Һылтанмалар
Мәшһәд (ерләү урыны)

**Мәшһәд** (; ) — шиғыйҙарҙа шәһиттәрҙе ерләү урыны.

## Ҡулланылышы
Мәшһәд һүҙе абруйлы кешеләр, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғандары һәм көрәштәштәре — сәхәбәләр, шиғый имамдары, ҙур дин әһелдәре, әүлиәләр һ.б. ҡәберҙәре өсөн киң таралған атамаһына ҡушымта булып тора. Мәшһәдтең икенсе атамалары ла бар — ҡүббә, маҡам, мазар, *имамзада*. Ғәҙәттә, мәшһәд зыярат ҡылыу объекты булып тора.

## Топонимикала
*Мәшһәд* һүҙе «изге» ҡәберлектәр урынлашҡан ҡалаларҙың атамаларында ҡулланыла:

* Али ибн Әбү Талип мәшһәде (Ән-Нәжәф);
* Әл-Хөсәйен мәшһәде(Кәрбәлә);
* Әр-Риза мәшһәде (Мәшһәд).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кушев В. В. Машхад // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 164. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Рыялыҡ

**Рыя, рыялыҡ** () — Аллаһы Тәғәлә хаҡына түгел, ә башҡа кешеләр алдында яҡшы күренер өсөн, хәйлә менән эшләнгән ғәмәлдәрҙе һәм изгелек итеүҙе аңлатҡан ислам термины. Ғаҡидәлә ихласлыҡ концептына ҡаршы ҡуйыла.

## Гонаһлылыҡ
Рыялыҡ бәләкәй ширк булып тора һәм ниәттә ҙур ширк менән сиктәш. Рыялыҡ үҙе *ҙур* (ғибәҙәтте кешеләргә күрһәтеү ниәте) һәм *бәләкәй* (тәүҙә ғибәҙәтте Аллаһ хаҡына эшләй башлағас, кеше иғтибарын күреп, үҙе тураһындағы фекерен яҡшыртыу өсөн файҙаланырға тырыша) төрҙәргә бүленә.

 рыялыҡты күрһәткән хәҙис өлгөһө (сөнниҙәр сығанағы):

Мәхмүт ибн Ләбиттән риүәйәт ҡылынды: Рәсүлүллаһ (с.ғ.в.) әйтте: «Ысынлап та, мин һеҙҙең кескәй ширккә төшөүегеҙҙән ҡурҡам.» Улар унан кескәй ширк нимә булыуын һоранылар. Быға ул: «Рыялыҡ», — тип яуап бирҙе. Аллаһ, ғәззә үә жәл, әйтер (ҡиәмәт көнөндә), кешеләр ҡылған эштәренә лайыҡ булғандарын алғас: «Һеҙ иҫән ваҡытта быны эшләгән кешеләргә барығыҙ һәм ҡарағыҙ, уларҙа бүләк табырһығыҙмы?»

## Башҡорт телендә
Башҡорт теленә лә был һүҙ шул мәғәнәлә килеп ингән, йәғни, ике йөҙлөлөк, яһалма яҡшылыҡ, ихласһыҙлыҡ тигәнде аңлата

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ширк

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* İslam Ahlakı — Hakikat Kitabevi ISBN 975-92119-5-5
* Ateşin yakmadığı aşık Kıssaların diliyle iman — Semerkand Dergisi — Nisan 2007
Мөнәжәт

**Мөнәжәт** — башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа музыкаль-шиғри ижадтың шиғри тексты көйләүгә йәки вокаль интонациялауға нигеҙләнгән лирик жанры йәки башҡорт йола поэзияһының бер тармағы.

## Ҡылыҡһырлама
Мөнәжәт С. Г. Рыбаковтың «Көнкүреш тасуирламаһы менән Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» («Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта») китабында — «Аллаға мөрәжәғәт итеү, дини йөкмәткеле шиғырҙар» тип билдәләнгән.

Башҡа сығанаҡтарҙа — көйлө шиғыр менән Аллаға мөрәжәғәт, йәшерен доға, дини гимн, мәҙхиә. Мөнәжәттәр барлыҡҡа килеүе исламға тиклемге дини инаныуҙарға һәм йолаларға бәйле. Һуңыраҡ көнсығыш әҙәбиәте һәм ислам традициялары йоғонтоһонда Мөнәжәт Ҡөрьән Кәримде көйләп уҡыу һәм дини-дидактик китаптарҙы яттан һөйләү традициялары менән берләшә. Мөнәжәттәрҙең таралыуына мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙең шәкерттәре һәм мөғәллимдәре булышлыҡ итә.

Ҡайһы берҙә ерләү йолаларынан һуң оло йәштәге ҡатындар мөнәжәттәр башҡарған.

Мөнәжәттәрҙә бәйеттәргә хас тарихи ваҡиғалар юҡ, улар лирик-субъектив дини (тәүбә итеү) йәки дидактик нәсихәт характерҙа була. Яҙма һәм телдән һөйләү рәүешендә йәшәп килә.

Тематикаһы буйынса:

— дини-фәлсәфәүи йөкмәткеле («Дини мөнәжәт», «Сабырлыҡ», «Яҙмыш», «Эй, Аллам!»), шул иҫәптән, мосолман байрамдарына бағышланғандары («Ҡорбан байрамы», «Мәүлет байрамы», «Йома мөнәжәте»);

— ғүмер һәм үлем тураһында уйланыуҙар тураһында мөнәжәттәр («Бәхилләшеү», «Ҡартлыҡ мөнәжәте», «Үлем килер»);

— ата-әсәләр һәм балаларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында мөнәжәттәр («Туғандарым!», «Улым һәм мин», «Әсәй тураһында», «Етем ҡыҙ») һ. б. Мөнәжәт строфаһы башлыса 8 — 7, 10 — 9, 11 — 12 ижекле 4 шиғырҙан тора.

Мөнәжәттең метроритмик төҙөлөшө үҙенсәлектәренең береһе булып уларҙа үҙгәреүсән таҡ үлсәмдәренең өҫтөнлөк итеүе тора: 7/8 һәм 8/8 («Тәүбә»), 4/8 һәм 6/8 («Ғүмер мөнәжәте») һәм башҡалар.

Мөнәжәт көйҙәре пентатоникаға нигеҙләнгән, уларға моңлолоҡ, һалмаҡ темп, күләме буйынса бәләкәй фразаларҙы ҡабатлау хас. Оҙон көйҙән айырмалы рәүештә, Мөнәжәттә ҙур булмаған орнаментика ҡулланыла. Суфый-шағирҙар Шәмсетдин Зәки, Әбелмәних Ҡарғалы ижадында ла мөнәжәттәр осрай.

2006 йылдан алып Сибай ҡалаһында йыл һайын Мөнәжәт башҡарыусыларҙың төбәк-ара конкурсы,

2014 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында «Иман нуры» Мөнәжәт башҡарыусыларҙың төбәк-ара конкурсы үткәрелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Доға

## Әҙәбиәт
* Имамутдинова З. А. Культура башкир. Устная музыкальная традиция: («чтение» Корана, фольклор). М., 2000
* Галина Г. С. Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика. Уфа, 2006, Ахметжанова Н. В. Башкирская этномузыкология. Уфа, 2008.

## Һылтанмалар
* МУНАЖАТ, музыкально-поэтический жанр
* Әбйәлил. Мөнәжәттәр

## Иҫкәрмәләр
Ән-Нәжәф

**Ән-Нәжәф** (; ; ) — Ираҡтың көньяғында урынлашҡан ҡала, Бағдадтан 160 км көньяҡтараҡ.Риүәйәттәр буйынса, 791 йылда хәлифә Һарун әр-Рәшит тарафынан нигеҙ һалынған. *Нәжәф провинцияһының* административ үҙәге. 2003 йылда халыҡ һаны яҡынса 820 000 кеше тәшкил иткән.

## Географияһы
Бағдадтан көньяҡҡа 160 км һәм Хилла ҡалаһынан көньяҡҡа табан 60 км алыҫлыҡта, Евфрат йылғаһының уң ярында, диңгеҙ кимәленән 17 м бейеклектә урынлашҡан. Сәғүд Ғәрәбстанына илткән юлда сауҙа-транспорт үҙәге.

## Климаты
Ҡаланың климаты бик ҡоро, эҫе.

## Тарихы

Ираҡтың көньяғындағы иң ҙур шиғый мосолмандар ҡалаһы, уларҙың хәлифә һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әбү Талип ҡәберенә ғибәҙәт ҡылыу урыны. Ираҡта шиғыйҙарҙың сәйәси тормошо үҙәге. Был ҡалаға йыл һайын килгән мосолман ғибәҙәт ҡылыусылары һан буйынса Мәккә һәм Мәҙинәнән генә ҡалыша.
Нәжәф боронғо Вавилон ҡалаһынан 30 км көньяҡҡа һәм боронғо Ур ҡалаһынан төньяҡҡа табан 400 км алыҫлыҡта нигеҙләнгән . Дөйөм фекер буйынса ҡалаға 791 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Һарун әр-Рәшит нигеҙ һалған.

## Иҫтәлекле урындары

Нәжәф шиғыйҙар өсөн дә, сөнниҙәр өсөн дә изге ҡала булып һанала. Баш ҡаланың төп архитектура ҡомартҡыһы — имам Али мәсете-кәшәнәһе..

Имам Али кәшәнәһендә һаҡланған әйберҙәр араһында — 550 Ҡөрьән манускрипты, шул иҫәптән имамдың үҙ ҡулы менән яҙылған дана. Бынан тыш, унда 420 ювелир биҙәүес — аҫыл таштар менән биҙәлгән таждар, муйынсаҡтар һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән башҡа алтын әйберҙәр, 214 алтын шәмдәл һәм бахур һауыты, 325 келәмдән торған һирәк коллекция һаҡлана.

Имам Али кәшәнәһенән алыҫ түгел Вади әс-Сәләм — Донъя үҙәне — ғәйәт ҙур шиғый зыяраты урынлашҡан, унда мәрхүмдәрҙе ерләргә Ираҡтан ғына түгел, башҡа илдәрҙән дә алып киләләр. Шиғыйҙар өсөн ҡиәмәт көнөн көтөп, имам Али янында ерләнеү оло һанала. Шунда уҡ башҡа бер нисә күренекле ислам шәхестәренең ҡәберҙәре бар..

Күп быуаттар дауамында изге урын тирәләй бик күп дауаханалар, мәктәптәр, китапханалар, суфыйҙар зәүиәләре төҙөлгән, һәм ҡала шиғый теологияһы үҙәгенә әйләнгән. Саддам Хөсәйен идара иткән йылдарҙа уларҙың күбеһе бик ныҡ зыян күргән, сөнки Вади аша тура шоссе юлы һалына.

Нәжәф семинарияһы ислам донъяһында уҡытыуҙың мөһим үҙәктәренең береһе һанала. Аятолла Хомейни унда 1964 йылдан 1978 йылға тиклем уҡытҡан. 1970 йылдарҙа Ираҡта, Иранда һәм Ливанда барлыҡҡа килгән ислам хәрәкәтенең алдынғы эшмәкәрҙәренең күбеһе Нәжәфтә уҡыған

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Имамзадә

**Имамзадә** (; ) — «имам нәҫеле») — шиғый имамы нәҫеле. «Имамзаде» һүҙе шулай уҡ шиғыйҙарҙың имамзадә ерләнгән иҫкә алыу ҡорамын аңлата.

## Ҡулланылышы
Имамзадәләр шиғыйлыҡта хөрмәт ителә. «Имамзадә» титулын , ҡатын-ҡыҙҙарҙан һәм үҙҙәре имам булып киткәндәрҙән тыш, имамдарҙың улдары һәм ейәндәре йөрөтә ала.

## Географияһы
Ғибәҙәтханаларға зыярат ҡылыу өсөн шиғый ғибәҙәт ҡылыусылары үҙем йөрөй. Имамзадәләрҙең күп һанлы ғибәҙәтханалары Иранда, Ираҡта, Афғанстанда һәм Әзербайжанда урынлашҡан.

## Биҙәлеше
Ҡорамдар ғәҙәттә нәзәкәтле архитектураға һәм матур интерьерға эйә. Йыш ҡына бик күп көҙгөләрҙән төшкән яҡтылыҡ уйынын, сәнғәти башҡарылған һырланған ағас биҙәктәрен күрергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ун ике имам
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Тормей Сесиль

**Тормей Сесиль**  (; 8 октябрь 1876 йыл — 2 апрель 1937 йыл) — венгр яҙыусыһы, интеллектуал, уң сәйәси эшмәкәр, феминистка, әҙәби тәржемәсе һәм социаль теоретик.  Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына ике тапҡыр, 1936 һәм 1937 йылдарҙа, биш төрлө номинант тарафынан тәҡдим ителә.

## Биографияһы
Сесиль Тормейҙың тамырҙары немец сығышлы. Әсәһе яғынан олатаһы Йожеф Шпигель төҙөлөш подрядсыһы була, Иштван Сеченгә Сылбырлы күпер төҙөргә ярҙам итә. Атаһы яғынан олатаһы Кароль Кренмюллер (Тормей)  1848-49 йылдарҙағы революцияла  армия майоры дәрәжәһендә ҡатнаша.  XIX быуат аҙағында Тормей ғаиләһе дворяндар тип һанала башлай. Атаһы Бела Тормай ауыл хужалығы буйынса эксперт, Венгрия фәндәр академияһы ағзаһы һәм дәүләт секретары була. Уның әсәһе Гермин Баркассы.

Сесиль Тормей студент сағында әҙәби әҫәрҙәрҙе немец, итальян, француз һәм латин телдәрендә өйрәнә. Ул Франциск Ассизскийҙың «Маленькие Цветы» әҫәрен  венгр теленә тәржемә итә. 1919 йылда үҙенең сәйәси ҡараштарын белдерә башлай һәм Бела Кун режимына ҡаршы сыға. Ул 1918—1919 йылдарҙағы революция ваҡиғалары тураһында («Дневник вне хакона» (Bujdosó könyv, 1925, һүҙмә-Һүҙ «Тыйылған китап») китап баҫтырып сығара, бында артабанғы коммунистик хөкүмәткә ҡаршы протест белдерә һәм  Венгрия короллегенең бүленеүенә үкенес белдерә. Сесиль Тормей Бенито Муссолиниҙың ҙур табыныусыһы була. 1932 йылда, Римгә походтың унынсы йыллығында  дуче менән осраша, уға итальян телендә үҙенең Венгрия ҡатын-ҡыҙҙар лигаһынан  изге теләктәр еткерә.

Ике роман («Люди скал» (Emberek a kövek között), 1911; «Старый дом» (A Régi ház), 1914)  һәм биш хикәйә яҙып, билдәлелек ала. Уның иң билдәле «Енәйәтсе көндәлеге» тигән эше — 1919 йылда Венгрия совет республикаһының ҡыҫҡа ваҡыты эсендә коммунистар тарафынан ҡылынған террор тураһында тәүге хикәйә. Сесиль Тормей 1936 йылда һәм 1937 йылда ике тапҡыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына дәғүә итә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* ** (1923)
* Budapest wants to name a street after the antisemitic writer (in German, citates from Tormay in English)
* Jewish federation asks Budapest mayor to withdraw renaming of street after alleged anti-Semite
Кәшән (Иран)

**Кәшән** (; ) — Ирандағы, Исфаһан останындағы ҡала. Шул уҡ исемдәге шәһрестандың үҙәге. Халҡы 201,4 мең кеше (1997). Тәһран — Бам линияһында тимер юл станцияһы.

## Тасуирламаһы
Ҙур художество кәсептәре үҙәге, туризм үҫешкән. Университет һәм медицина институты бар.
Көршәк етештереү буйынса эре үҙәк булып һаналған. Кәшәндә фарфор менән оҡшаш яңы материал — фритт массаһы эшләнә.

## Тарихы
Күп һанлы архитектура ҡомартҡылары: Мейдан мәсете (1224 йылғы, 1463-тә үҙгәртеп ҡоролған), Зәйнетдин манараһы (1073), имамзадә Хәбиб ибн Муса мазары (1269), Ғәббәс I шаһ кәшәнәһе(1629), шулай уҡ XIX быуат аристократияһының бер нисә һарайы (хәҙер музейҙар).

Ҡала ситендә Сиалк археологик зонаһы урынлашҡан, унда (емереклектәр рәүешендә) боронғо зиккурат һәм бик күп артефакттар һаҡланған (айырым ҡатламдарҙы йәше — беҙҙең эраға тиклем 6000 йылға тиклем).

Яҡынса 1470 һәм 1474 йылдарҙа ҡалаға Афанасий Никитин килә, һәм үҙенең  тигән юлъяҙмаларында телгә ала.

## Кәшән климаты

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Умео, Швеция

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Имам Али мәсете

**Имам Али мәсете** (), шулай уҡ **Али төрбәһе** булараҡ билдәле — мәсет Ираҡта, Ән-Нәжәф ҡалаһында урынлашҡан. Шиғыйҙарар инаныуы буйынса мәсет Әҙәм һәм Нух пәйғәмбәрҙәр ҙә ерләнгән урын булып тора.

## Тарихы
Мәсет башта иран хакимы *Азуд әд-Доуле* тарафынан төҙөлә һәм яҡынса 977 йылда хәҙрәте Али ибн Әбү Талип ерләнгән урын өҫтөндә асыла. Яна һәм 1086 йылда яңынан төҙөлә, 1358 йылда һәм XVI—XVII быуаттың беренсе яртыһында яңынан төҙөлә.

Мәсеттә XVIII быуаттың беренсе яртыһында Нәдир шаһ бойороғо менән яҙылған төрки телендәге шиғыр бар.

### Яңы тарихы
1991 йылдың мартындағы ихтилал ваҡытында унда йәшеренгән шиғый оппозиционерҙарын штурмлағанда Сәддам Хөсәйендең гвардеецтары имам Али мәсетенә ныҡ зыян килтерә. Һуңынан ул ике йыл дауамында, рәсми рәүештә ремонт өсөн ябыла.

Ираҡ һуғышы мәлендә мәсет янында бер нисә террористик акт эшләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Official Website of the Shrine of Ali &#91;Arabic, Persian and English&#93;
Мөьмин

**Мөьмин** (, иманға ингән, тоғролоҡло булған) — Аллаһы Тәғәләгә ысын күңелдән ышанған, иманы уның фекерҙәрен һәм ғәмәлдәрен билдәләгән, уның тормошмәғәнәһенә әүерелгән мосолманды билдәләү өсөн ҡулланылған ислам төшөнсәһе.

## Мөьмин эйә булырға тейешле сифаттар
Ҡөрьәндең күп аяттарында ысын күңелдән иманға килгәндәрҙең сифаттары тасуирлана:

* Мөьминдәр фарыз намаҙҙарҙы тейешлесә башҡара.
* Улар фарыз булған зәкәт-саҙаҡаһын түләй һәм үҙ мал-мөлкәттәрен Аллаһ юлында ҡуллана.
* Үҙҙәренең барлыҡ эштәрендә Аллаһ Тәғәләгә тәүәккәл итәләр.
* Мөьминдәр башҡаларҙы яҡшы юлдарҙы һайларға, насарҙарға керешмәҫкә өндәйҙәр.
* Буш һәм файҙаһыҙ эштәрҙән йыраҡ торалар.
* Улар саф күңелле, ауыр гөнаһтарҙы ҡылмай.
** Көфөрлөктөң тормоштарына инеүенән һаҡланалар.
* Аллаһы Тәғәләгә, Уның Рәсүленә буйһоналар, һәм уларҙың бойорғандарына һәр ваҡыт итәғәт итәләр.
** Аллаһы Тәғәләнең Ер йөҙөндәге урынбаҫары (хәлифә) тип яралтылған аҡыллы кеше дәрәжәһенә тоғролоҡло булып йәшәйҙәр.

## Мөьминдәр тураһында Ҡөрьәндә
* Әл-Мүьминүн сүрәһе — Ҡөрьәндең 23-се сүрәһе, Мәккәлә иңдерелгән, 118 аяттан тора.
* Ҡөрьәндә *Мөьмин* һүҙе 229 тапҡыр ҡулланыла, мәҫ.: «Ий мөьминдәр, һәммәләрегеҙ ҙә Аллаһуға тәүбә итегеҙ, моғайын донъя үә ахирәттә бәхетле булырһыҙ.» .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әл-Мөьмин
* Ҡөрьәндең Әл-Мүьминүн сүрәһе

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ермаков Д. В. Мумин // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, УЛ, 1991. — С. 171—172.
* Али-заде, А. А. Мумин : арх. 1 октября 2011 // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
Шәмиғолова Алһыу Самат ҡыҙы

**Шәмиғолова (Сабитова) Алһыу Самат ҡыҙы** (6 ғинуар 1985 йыл) — биология фәндәре кандидаты

## Биографияһы
Алһыу Самат ҡыҙы Шәмиғолова (Сабитова) 1985 йылдың 6 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 2002 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен, 2007 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтының биология факультетын тамамлай.

2011 йылдан — Башҡортостан ҡурсаулығының экологик аң-белем таратыу эшмәкәрлеге бүлеге методисы, 2015 йылдан эш башҡарыусыһы. 2020 йылдан — район мәғариф идаралығының әйҙәүсе белгесе. 2013 йылда фән кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Биология фәндәре кандидаты

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Абдуллин Наил Сәғит улы

**Абдуллин Наил Сәғит улы** (17 май 1960 йыл) — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре

## Биографияһы
Наил Сәғит улы Абдуллин 1960 йылдың 17 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Яңы Мөсәт мәктәбендә уҡый. 1978 йылда Әбйәлил районында урынлашҡан 17-се һанлы СПТУ-һын тамамлай.

1980 йылдан Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында трактосы, 1994 йылдан Бөрйән районы Юл ремонт-төҙөлөш идаралығының тейәгес машинисы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2014)
* Башҡортостан Республикаһы Транспорт төҙөүселәр союзы республика тармаҡ эшселәре берекмәһенең почетлы хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһы Транспорт төҙөүселәр союзы республика тармаҡ эшселәре берекмәһенең почетлы хеҙмәткәре Маҡтау Грамотаһы (2010)

## Сығанаҡтар
*
Ҡөрьән мөғжизәһе

**Иғжәз әл-Ҡөрьән, Ҡөрьән мөғжизәһе** (; ) — Ҡөрьәндең йөкмәткеһе һәм формаһы буйынса мөғжизәлелеге һәм тиңе булмағанлығын аңлатҡан термин.

## Тарихы

Мәғлүмәттәргә ярашлы, ғәрәптәр Ҡөрьән аяттары менән күрәҙәләрҙең һәм шағирҙарҙың телмәре араһындағы айырманы асыҡ аңлаған. Улай ғына ла түгел, улар Ҡөрьән менән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вәғәздәре араһында ла айырма тоя. Бәҙәүи шиғриәтен яҡшы белеүселәрҙе Ҡөрьәндә яҙылғандар аптырашта ҡалдыра һәм уларҙы ҡаушап ҡалырға мәжбүр итә. Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡаршы торорға тәүәкәллек итеүселәр үҙ милләттәштәрен инандырыр өсөн һүҙ таба һәм ишеткәндәренең тәбиғәте буйынса килешеүгә килтерә алмай

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең рисәләте барышында барлыҡҡа килгән мөғжижә тураһындағы күҙаллау шул ваҡыттағы ғәрәп әҙәбиәтенең традицион жанрҙары системаһында Ҡөрьәндең бығаса күрелмәгәнсә булыуы менән аңлатыла. 620—622 йылдарҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең оппоненттарын Ҡөрьәнгә оҡшаған ниҙер булһа ла ижад итергә саҡыра. Бының менән Пәйғәмбәр яғынан да, хәҙерге һәм урта быуат ислам ғалимдары яғынан да Пәйғәмбәр үәхиҙәренең дөрөҫлөгө нигеҙләнә.

VIII—IX быуаттарҙа Ҡөрьән исламда тәү сиратта Ҡөрьәндең ижад ителгәнме һәм юҡмы икәнлеге мәсьәләһе буйынса бәхәстәр үҙәгенә әйләнә. Был аңлашылмаусанлыҡты дөрөҫ аңларға кәрәк: бер кем дә китап йәки хәрефтәр ижад ителмәгән тигән фекерҙә булмаған.

*Иғжәз* (мөғжизә) төшөнсәһе Мөхәммәт Пәйғәмбәр миссияһының дөрөҫлөгөн нигеҙләүҙә мөһим роль уйнай. Был бәхәс барышында ислам дине белгестәре хис-тойғолар (*хиссиәт)* һәм аҡыл (*ғаҡылиә*) менән ҡабул ителгән «мөғжизәләр» һәм «кәрәмәттәр» тураһында күҙаллауҙар төҙөй. Мәңгелек төп «мөғжизә» итеп иң мөһим «илаһи кәрәмәт» (*аят*) — Ҡөрьән тип иғлан ителә. Мосолман дин белгестәре Иҫке һәм Яңы Ғәһедтәрҙең «тиңе юҡ» тип таныуҙан баш тартҡан .

## Ҡөрьән тәржемәһе
Иғжәз (мөғжизә) концепцияһы менән Ҡөрьәндең тәржемә ителә алмауы тураһында доктрина бәйле. Әммә «комментарий» (тәфсир) мәғәнәһендә тәржемә, ул текстың төп нөсхәһен алмаштырмаған осраҡта ғына, рөхсәт ителә. XX быуаттың 30-сы йй. Ҡөрьәнде тәржемә итеү практикаһы Әл-Әзһәрҙә хуплау таба. Әлеге ваҡытта Ҡөрьән мосолман һәм мосолман булмаған халыҡтарҙың байтаҡ телдәренә тәржемә ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Резван Е. А. Иджаз ал-Куран // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 89-90. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Рибәт

**Рибәт** (; ) — башта өлкәнең күп урындарында булған ҡарауыл йорто йәки нығытмаһы тигәнде аңлата, артабан ислам ингән төбәктәрҙә уларҙың сиктәрен һаҡлау, яҡлау өсөн булдырыла.

## Тарихы
Рибәттәр артабан коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылыу менән бер рәттән суфыйлыҡ мистик мәҙәниәте үҙәктәре булып хеҙмәт итә

Рибәттәрҙә суфыйҙарҙың беренсе йыйылыштары үткәрелә, улар ғибәҙәт ҡылыу менән генә шөғөлләнмәй, фиҙакәр яугирҙәр ҙә була. Беренсе рибәткә Әбәдәндә 767 йылда *Әбделвәхит ибн Зәйд* нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — IX быуатта Рамләлә күфәле Әбү Хашим хөрмәтенә һалынған.

Рибәттәрҙәге йыйылыштар тәжрибәһе ислам донъяһының күп кенә төбәктәрендә тарала.

### Оборона тотоуҙар
Билдәле булыуынса, Әбү Исхаҡ әл-Ҡазаруни Иранда 65 рибәткә нигеҙ һалған. Рибәт халҡы ислам территорияларын тәре йөрөтөүселәр, һиндостан мәжүсиҙәре, Испания Реконкистаһының тышҡы агрессияһынан обороналауҙа әүҙем ҡатнаша .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мүрәбит — суфый дәрүише
* Мәлик рибәте — Үзбәкстанда урта быуат рибәте емереклектәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Hassan S. Khalilieh. The Ribat System and Its Role in Coastal Navigation // *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, Vol. 42, No. 2 (1999), pp. 212—225 (Focusing on a coastal ribat system on the eastern Mediterranean and Indian Ocean which provided refuge for traders from pirates and hostile fleets).
* Majid Khadduri. *War And Peace in the Law of Islam*. Johns Hopkins Press, (1955) ISBN 1-58477-695-1. p.81.

* «The Ribats in Morocco and their influence in the spread of knowledge and tasawwuf»  from: *al-Imra’a al-Maghribiyya wa’t-Tasawwuf* (The Moroccan Woman and Tasawwuf in the Eleventh Century) by Mustafa 'Abdu’s-Salam al-Mahmah)
* Ribat of Soussa, Muslim invention of rib vaulting? on muslimheritage.com, dated 23 February 2003.
Ҡасим ибн Хәсән

**Ҡасим ибн [[Хәсән ибн Али|Хәсән]]**, **Ҡасим ибн [[Хәсән ибн Али|Хәсән]] ибн [[Али ибн Әбү Талип|Али ибн Әбү Талип (]]**) — шиғый шәһите, имам Хәсән улы, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бүләһе

## Тарихы
Кәрбәлә янындағы алышта Өмәүиҙәр бойороғо буйынса Ғәмер ибн Сәйет ибн Нүфәйел Әзди тарафынан атаһының бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али Хөсәйен менән бергә үлтерелгән йәш шәһит. Мөхәррәм айының Ғәшүрә көндәрендә, йәғни ай башында Ҡасимдың иҫтәлегенә шиғыйҙар мистерияға бирелә; иң тулҡынландырғыстарының береһе «Ҡасим туйы» тип атала (Ҡасимға үлтерелеүенән бер нисә сәғәт алда ғына кәләш әйттергән булғандар).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хөсәйен ибн Али
* Хәсән ибн Али

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сайиди, Хусейн. Личность Хусейна ибн Али / пер. с перс. Б.В. Норика; канонич. ред. А. Рамазанов. — М.: Садра, 2017. — 320 с. — (Семейство Пророка). — ISBN 978-5-906859-25-9.
Исламда кейем

**[[Ислам]]да** **[[кейем]]** () — Ислам мосолмандарға рөхсәт ителгәндән тыш һәм артыҡлыҡ сиктәренән сыҡмаған теләһә ниндәй кейем кейергә рөхсәт итә. 

## Төп талаптар
Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар кейеменә төп талап — ул тәндең шәриғәт ҡушҡан өлөштәрен ҡапларға тейеш (ғәүрәт). Ирҙәр өсөн Ғәүрәт— кендектән тубыҡҡа тиклем тәндең бар өлөшө, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — бит һәм ҡул суҡтарынан башҡа бөтә тән. *[[Мәхрәм|Мәхрәмдәргә]]* ғәүрәттең ҡайһы бер өлөшөн ҡапламай йөрөргә рөхсәт ителә ().

Ҡатын-ҡыҙ кейеме ҡатын-ҡыҙ стиленә тап килергә тейеш, ә ирҙәр кейеме — ирҙәр стиленә. Был кейемгә генә түгел, тәртип стиленә лә (һөйләү манераһына, атлауға һәм хәрәкәттәргә) ҡағыла. Ислам ҡатын-ҡыҙ кейеме христиан һәм йәһүд традицияларының әхлаҡи-этик идеалдарына ҡаршы килмәй.

Кейемдә нәжес булырға тейеш түгел, бигерәк тә намаҙ ҡылған ваҡытта.

## Тыйылған кейем төрҙәре
Тыйылған кейемгә түбәндәгеләр инә:

* Ғәүрәтте ҡапламаған кейем;
* кешене ҡапма-ҡаршы енес вәкилдәренә оҡшатҡан кейем ;
* кешене мосолман булмағандарға оҡшатҡан кейем (мәҫәлән, христиан монахтары һәм руханиҙарының кейеме, тәре йөрөтөү һәм башҡа дини символдар);
* тәкәббер итеп күрһәткән кейем;
* ебәк һәм алтын ҡушылған ирҙәр кейеме;
* артыҡ ҡыйбат һәм исраф ителгәнде күрһәткән кейем;
* кеше һәм хайуандар һүрәттәре, шулай уҡ тыйылған яҙыуҙары булған кейем

## Ирҙәр кейеме

### Ихрам

### Кейемде ҡыҫҡартыу
Ирҙәр кейемен ҡыҫҡартыу ислам этикаһының бер өлөшө булып тора, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтен үтәү һәм Аллаһҡа буйһоноуҙы символлаштыра. Оҙон кейем кейеү (изара) Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында тәкәбберлек һәм минминлек сағылышы тип һаналған.

## Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Мосолман ҡатын-ҡыҙының йәки мосолмандың христианка/йәһүҙи ҡатынының кейеме тәҡүәле, күлдәктәре — оҙон, ябыҡ һәм үтә күренмәгән булыуы талап ителә. Ул иркен булырға һәм тәнде ҡыҫып тормаҫҡа тейеш. Матур кейемдәр кейеү кәрәк, әммә сағыу төҫтәр өнәлмәй.

Ҡатын-ҡыҙ кейеме, йөҙ һәм ҡул суҡтарынан башҡа, тәндең бөтә өлөштәрен дә йәшерергә тейеш. Ҡөрьән кейем өҫтөнән бөркәнсек ҡапларға (*[[жилбәб]]*), ят ирҙәрҙән муйынды һәм күкрәкте йәшерергә ҡуша, йөҙҙө йәшереү мотлаҡ түгел.
Hijab Niqab Muslim Veil.jpg|Хижәп һәм ниҡаб
Vahid Dasjerdi.JPG|Чадор
Jilbab.gif|Жилбәб
Burqa IMG 1127.jpg|Пәрәнжә (бурка)
A walk on the beach, cropped - P1050437.jpg|Ғабәйә
Burqini.jpg|Буркини


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* 

* Теги: кейем һәм йәшәү рәүеше
* Чадрҙарҙы мотлаҡ йөрөтөү тураһында ҡағиҙәләр шелтәгә лайыҡ — әммә бындай кейемде тыйыу дөрөҫ булмаҫ ине БР-ҘЫҢ ХАЛЫҠ АРТИСЫ, 2010
Алтынбаев Ғәйфи Муса улы

**Алтынбаев Ғәйфи Муса улы** (15 март 1915 йыл — 8 август 1968 йыл) — совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ғәйфи Муса улы Алтынбаев 1915 йылда Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе (хәҙер Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы) Тимер ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Ҡыҙыл таң» колхозында ябай колхозсы булып башлай. 1930 йылдың октябренән 1931 йылдың мартына тиклем Иҫке Усман ауылында наҙанлыҡты бөтөрөү маҡсатында өлкәндәрҙе уҡыта. 1931 йылдың мартынан 1933 йылдың апреленә тиклем Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡый. 1937 йылда Йоматау зоотехник техникумын тамамлай.

1937 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Ленинград ҡалаһындағы 4528-се хәрби часта кесе командирҙар мәктәбендә уҡый. Ленинград хәрби округының 4528-се хәрби часының 9-сы батареяһында политрук урынбаҫары булып эшләй. 1939 йылдың ноябренән 1940 йылдың мартына тиклем Төньяҡ-Көнбайыш фронт составында Карел муйынында аҡ финдар менән алыштарҙа ҡатнаша. 1940 йылдың октябрендә Совет Армияһынан демобилизациялана.

Армиянан һуң Бөрйән район Советына эшкә ебәрелә. 1942 йылдың июненән Киров өлкәһенең Брянск хәрби-политехник училищеһында уҡый. 1942 йылдың октябренән Брянск фронтының 5-се уҡсылар дивизияһының 27-се артиллерия полкының сәйәси частар буйынса батарея командиры урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1944 йылдың мартында Ленинград фронтына ебәрелә. 1944 йылдың майынан 1945 йылдың декабренә тиклем Ленинград фронтының 159-сы уҡсылар полкы, 76 мм-лы пулемет батареяһының ут взводы командиры булып хеҙмәт итә.

1945 йылдың декабрендә Совет Армияһы сафынан демобилизациялана һәм Бөрйән районында Бөрйән районы хәрби комиссариатында хәрби бүлек начальнигы булып эшләй. 1946 йылдан алып БАССР ВКП(б) -ның Бөрйән район комитетының кадрҙар буйынса секретары булып эшләй. СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштарының Бөтә Союз күргәҙмәһендә ҡатнашыуға өлгәшә. Мәскәүҙә КПСС ҮК эргәһендәге ике йыллыҡ Ленин курстарын тамамлай (1952).

1955 йылдан 1957 йылдың сентябренә тиклем «Башҡортостан» игенселек совхозының партия комитеты секретары, һуңынан КПСС-тың Йылайыр райкомында сәйәси ағартыу кабинеты мөдире булып эшләй.

1968 йылдың 8 авгусында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар
* 
* Сайт «Память народа» Учётная карточка Гайфея Алтынбаева

## Иҫкәрмәләр