Финик пальмаһы

**Фи́ник пальмаһы**, шулай уҡ **Феникс**, **Фи́ник** () —  ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр заты. Ғаиләгә Африка һәм Евразияның 14 — 17 төр пальмаһы инә.

Был ырыуҙың ҡайһы бер төрҙәренең емештәре, бигерәк тә , финиктар, киң таралған аҙыҡ-түлек продукты булып тора.

Финик (хөрмә) пальмаһы беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта уҡ Месопотамияла, хәҙерге Ираҡта, үҫтерелгән. Боронғо Яҡын Көнсығышта финик пальмаһы (**') матурлыҡ эталоны тип һаналған.

== Этимологияһы ==
Дөйөм атамаһы   (фоиникс) йәки  (''phoinikos''), финик пальмаһының [[Феофраст]] һәм [[Өлкән Плиний]] ҡулланған грек исеменән килеп сыҡҡан. Ғалимдар генезисты [[Финикиялылар|финикиялыларға]]; [[Гомер|Гомерҙың [[«Илиада»]]һындағы Аминтор һәм Клеобуланың улы Фениксҡа; йәки [[Боронғо Мысыр|Боронғо Мысырҙағы]] изге ҡош [[Феникс (мифик ҡош)|Фениксҡа]] бәйләргә ынтыла.

Шулай уҡ атамаһында «финик» һүҙе булған ҡайһы бер үҫемлектәрҙе бер нисек тә ''Phoenix'' ырыуына бәйләп булмай, мәҫәлән, ҡытай финигы (''Ziziphus jujuba'').

== Биологик тасуирламаһы ==
Ырыу төрҙәре — ҡауырһын һымаҡ ҡыйғас бүлгеләнгән япраҡлы ағастар йәки төптән йыуан ҡыуаҡлыҡтар. Күпселек төрҙәре бер олонло, әммә ҡайһы берҙәре күп олонло.

Япраҡтары оҙон, көслө төплө, осло сәнскеле.

Сәскәләре бәләкәй, һары төҫтә, һепертке башлы сәскәлектәргә йыйылған. Үҫемлектәр [[Ике өйлө үҫемлектәр|ике енесле]]. Касаһы сынаяҡ формаһында, 3 таж япрағы бар, ата сәскәләрҙә 6 һеркәс (тычинка), инә сәскәләрҙә 6 стаминодий һәм 3 ирекле емешлек (пестик) бар, ғәҙәттә уларҙың берәүһе генә бер орлоҡло еләк емеше бирә; орлоҡтоң эске яғында үҙәгендә бәбәк (зародыш) урынлашҡан тәрән һыры (борозда) бар; аҡһымы мөгөҙлө (белок роговой).

== Ҡулланыу ==
Киптерелгән финик йәки пальма сливаһы, башҡа киптерелгән емеш-еләк кеүек үк, — юғары калориялы аҙыҡ булып тора (100 грамға 220—280 ккал), күсереп йөрөткәндә уңайһыҙ түгел һәм хатта эҫе, ҡоро климатта ла оҙаҡ һаҡлана ала.

Көньяҡ Европала финик (хөрмә) япраҡтары Пальма (Вербный) йәкшәмбеһендә ғибәҙәт ҡылыуҙа ҡулланыла. Шулай уҡ, «лулав» (йәки «лулаб») (йәйелеп өлгөрмәгән йәш япраҡ) тип аталып, йәһүдтәрҙең Суккот байрамында ритуаль маҡсаттарҙа ҡулланыла .

[[Һиндостан]]да үҫкән  төрө «тари» тип аталған пальма шарабын эшләү өсөн ҡулланыла.

== Төрҙәре ==

''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/The_Plant_List" rel="mw:ExtLink" title="The Plant List" class="cx-link" data-linkid="213">The Plant List</a>(Үҫемлектәр исемлеге)'' мәғлүмәттәре буйынса, ырыуға 15 төр ҡарай :

*  [[Һабаҡһыҙ финик]]
*  Андаман финигы — [[Андаман һәм Никобар утрауҙары]]нда үҫкән эндемик.
*  Атлантика финигы — [[Атлантик океан]]да урынлашҡан [[Кабо-Верде|Зелёный Мыс утрауҙары]] эндемигы.
*  Канар финик пальмаһы. Бер олонло 15 м бейеклектәге пальма, диаметры 1 метр булыуы мөмкин. Емештәре ҡыҙғылт һары, ваҡ.
* . Ысын финик пальмаһы. Бармаҡ һымаҡ пальма. Ағастың бейеклеге 15—25 метр. [[Канар|Канар утрауҙарында]], [[Сахара]] оазистарында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстанда]] һәм [[Алғы Азия]]ла таралған. Финик пальмаһы емештәре — финиктар — [[фрукт]] һәм [[сухофрукты|киптерелгән еләк-емеш]] булараҡ ҡулланыла. Боронғо замандарҙа уҡ, ғәрәптәр, мул уңыш алыу, һеркәләнеүгә һәм аталандырыуға булышлыҡ итеү маҡсатында, ата финиктарҙың һеркәс-сәкәндәрен (початки) ҡырҡып инә ағастарға элеп ҡуя торған булғандар.
*  португал ботанигы [[Лорейру, Жуан ди|Жуан ди Лорейру]] хөрмәтенә шундай атама бирелгән. [[Юго-Восточная Азия|Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] һәм [[Южная Азия|Көньяҡ Азияла]] үҫә
* 
* 
*  Бөгөлгән финик пальмаһы. Бейеклеге 9 метрға еткән [[Африка]] төрө. Үҫемлектең бер нисә олоно бар, уларҙың һәр береһе төркөм үҙәгенән тышҡа бөгөлгән. Емеше — һарынан алып ҡыҙылға тиклем төҫтә
.
*  Робелен финик пальмаһы. Бейеклеге 3 метрға тиклемге Лаос төрө. Һәр береһе төркөм үҙәгенән тышҡа бөгөлгән бер нисә олоно бар. Емеше ҡара. Үҫемлекте бүлмә үҫемлеге булараҡ үҫтерәләр.
*  Тау финик пальмаһы. Бейеклеге 8 метрға тиклемге [[Һиндостан]] төрө. Емештәре — ҡара ҡыҙыл.
*  Урман финигы
*  Теофраст финик пальмаһы.

Был ырыуҙың күп төрҙәре гибридтар барлыҡҡа килтерергә һәләтле.

<gallery mode="packed" widths="200" heights="150">
Файл:Зреющие_плоды_финиковой_пальмы._Гагра._Абхазия.JPG|альт=Зреющие плоды финиковой пальмы. Гагра. Абхазия| Өлгөргән финик емештәре. Гагра, Абхазия
Файл:Цветет_финиковая_пальма.jpg|альт=Цветёт финиковая пальма|Финик (хөрмә) пальмаһы сәскә ата 
Файл:Lulavim.jpg|альт=Лулабы из молодых ещё неразвернувшихся листьев финика пальчатого|Бармаҡ һымаҡ финиктың әле йәйелмәгән йәш япраҡтары  лулабтары 
Файл:Phoenixacanthophylls.JPG|альт=Характерные для финиковых пальм листья, метаморфировавшие в шипы|Финик ағастарына хас сәнскегә әүерелгән япраҡтар
Файл:Induplicacy.jpg|альт=Перистораздельные листья финиковой пальмы, расположенные под углом к черенку|Финик пальмаһының һабаҡсаға ҡарата мөйөш яһап урынлашҡан ҡыйғас бүленгән япраҡтары
Файл:Финиковая_пальма_в_момент_созревания_плодов_-_Ирак,_Вассит_02.jpg|альт=Финиковая пальма в момент созревания плодов - Ирак, Вассит| **Емештәре өлгөрөү мәленә еткән финик пальмаһы - Ираҡ, Вәссит**
Файл:Финиковая_пальма_в_момент_созревания_плодов_-_Ирак,_Вассит_01.jpg|альт=Финиковая пальма в момент созревания плодов - Ирак, Вассит| **Емештәре өлгөрөү мәленә еткән хөрмә - Ираҡ, Вәссит'''


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡытай финик пальмаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт