open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гелий

**Ге́лий** — Менделеевтың периодик таблицаһында икенсе элемент. Атом һаны — 2, сағыштырмаса атом массаһы — 4,0026.

Марганецтын ябай матдәһе (CAS-номеры: 7440-59-7) — инерт газ, төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ.

### Исем
 — «Ҡояш» (ҡара Гелиос).

## Таралыуы

### [[Ғаләм]]дә
Ғаләмдә водородтан ҡалышып, иң таралған элемент (ғаләмден массаһының 23 %)..

Ләкин ер шарында гелий әҙ.

### Ер ҡабығында

## Алыу
Рәсәйҙә гелийҙы тәбиғи һәм нефть газдарҙан алалар. Хәҙерге ваҡытта «Газпром етештереү Ырымбур» Яуаплығы сикләнғән йәмғиәтендә алына

## Ҡулланыу

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Гелиевая съемка на Рустамовской площади и Айском блоке в Башкирии 
* Гелий на Webelements
* Гелий в Популярной библиотеке химических элементов 
* Гелиевая съемка
Ваҡ сысҡандар

**Ваҡ сысҡандар** () — кимереүселәр отрядының ялман сысҡан һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған заты.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 5—7,7 см, ауырлығы 25 г тиклем. Йөнө ҡыҫҡа, төҫө ерәнһыу-көрәндән алып ҡуңырһыу-һороға тиклем, арҡаһы буйлап буй ҡара һыҙат үтә. Башы осло моронло, күҙе бәләкәй, ҡолағы овал, ҡара‑көрән йәки ҡара‑ҡуңыр, ситтәренән һарғылт ҡаймалы. Артҡы аяғы алғыһынан 2 тапҡырға тиерлек оҙонораҡ. Ҡойроғо 8,5—10 см, эләктереүсән, ҡыҫҡа ҡаты төк м-н ҡапланған.

## Үрсеүе
Енси яҡтан 1 йылда өлгөрә. Ғәҙәттә, йылына 1 тапҡыр 4—6 бала тыуҙыра. 2—3 йыл йәшәй. Эңерҙә, төндә, көҙ аҙағында шулай уҡ көндөҙ ҙә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.

## Туҡланыуы
Бөжәк һәм уның балағорттары, үрмәксе һымаҡтар һ.б. ваҡ умыртҡаһыҙҙар, үҫемлектең сәскәһе, емеше һәм орлоғо м-н туҡлана.

## Таралыуы
Урман ваҡ сысҡаны ағас тамыры араһындағы бушлыҡта, ағас ҡыуышында, серегән ағас төбөндә йәшәй, ҡайһы берҙә тупраҡта ҡыҫҡа өңдәр ҡаҙый; дала зонаһынан башҡа республиканың бөтә биләмәһендә һыубаҫар әрәмәлегендә, урман һыҙатында осрай; дала ваҡ сысҡаны — ваҡ кимереүселәрҙең ташландыҡ өңдәрендә, Башҡортостандың Урал аръяғы далаларында һәм болондарында тереклек итә.
14 төрө билдәле. Башҡортостанда урман ваҡ сысҡан һәм дала ваҡ сысҡаны тереклек итә.

## Кеше өсөн зарары
Ваҡ сысҡан инфекцион ауырыуҙарҙы (талпан энцефалиты, туляремия һ. б.) таратыусы.

## Һылтанмалар
*
Ваҡ тауискүҙ

**Ваҡ тауискүҙ**, йәки **төнгө ваҡ тауискүҙ** () — күбәләктәр отрядының тауискүҙҙәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

Евразияла таралған.

## Ҡылыҡһырлама

Ҡанаттары йәйгәндә 6—8 см (ата күбәләктеке бәләкәйерәк), алғылары — һорғолт-аҡ, арҡыры таҫмалар менән, артҡылары — һарғылт‑ерән (инә күбәләктеке һорғолт-аҡ); һәр бер ҡанатта бер нисә тулҡынлы һыҙыҡ һәм ҡара ҡаймалы күҙ һымаҡ тап бар. Ҡанаттарының сите асыҡ-һоро.

## Үрсеүе
Асыҡ-көрән, овал рәүешендәге йомортҡаһын мал аҙығы үҫемлектәренең һабағына һала. Ҡарышлауығы йәшел, эре, сағыу-һары йәки ҡыҙыл сөйәл менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙә тығыҙ ҡорт йомғағында ҡурсаҡлана. Ҡурсағы ҡара‑көрән. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Ҡурсағы ҡышлай. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты апрель—июнь, инә күбәләк төндә оса, ата күбәләк — көндөҙ. Ҡарышлауығы ҡайын, имән, роза һымаҡтарҙың япрағы менән туҡлана, имаголары туҡланмай. Башҡортостандың таулы‑урманлы райондарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Галерея

Файл:08 Saturnia Pavonia femelle 1991.jpg|Инә күбәләк
Файл:20 petit paon de nuit.jpg| Ата күбәләк
Файл:19 petit paon de nuit.jpg
Файл:05 Chenille de Saturnia Pavonia tissand son cocon 1992.jpg|Балағорто
Файл:01 Oeufs de Saturnia Pavonia 1991.jpg|Йомортҡа һалған осоро
Saturnia pavonia-lu.jpg|Genç larva
Saturnia pavonia-lg.jpg|Eski larva


## Сәнғәттә

Ваҡ тауискүҙ Ван Гогтың 1889 йыл төшөргән бер картинаһында һүрәтләнгән. Тик уны рәссам яңғылыш икенсе төрлө атаған.
«Бражник мёртвая голова». Бабочка изображена на цветах аронника.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Chinery, Michael. *Collins Guide to the Insects of Britain and Western Europe*, 1986 (Reprinted 1991).
* Skinner, Bernard. *Colour Identification Guide to Moths of the British Isles*, 1984.
* Waring, Paul, Martin Townsend and Richard Lewington. *Field Guide to the Moths of Great Britain and Ireland*, 2003.

## Һылтанмалар
* Emperor Moth at Markku Savela’s Lepidoptera page
Ҡырым һуғышы

**Ҡырым һуғышы** — (1853—1856), йәки **Көнсығыш һуғышы**, Яҡын Көнсығышта хакимлыҡ итеү өсөн Рәсәй менән Бөйөк Британия, Сардиния, Төркиә һәм Франция коалицияһы араһында була.

## Һуғыш барышы
Ҡоро ер ғәскәрҙәре Балҡанда һәм Кавказда, Балтик буйында, Ҡара диңгеҙ буйында (башлыса — Ҡырымда) һәм Камчаткала, флот Ҡара, Балтик, Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәрендә, Тымыҡ океанда хәрби хәрәкәттәр алып барған.

## Һуғышта башҡорт полктары
Молдавияла, 1854 йылдан алып Ҡырымда һуғышҡан урыҫ армияһы составында Бутырск пехота полкы, 1‑се һәм 2‑се Урал казак полктары, 1855 й. — Балтик буйында 1‑се һәм 3‑сө башҡорт полктары һәм 2‑се йыйылма Ырымбур казак полкы була. Бутырск пехота һәм Урал казак полктары Блокада корпусы составында 1854—1855 йылдарҙа Севастополде обороналауҙа, Рига күсмә корпусы һәм Эстляндия күҙәтеү отряды составында 1‑се һәм 3‑сө башҡорт полктары 1855—1856 йылдарҙа Балтик буйында инглиз һәм француз десанттарын юҡ итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашыусылар «1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә. Ырымбур губернаһында резервта 2‑се һәм 4‑се башҡорт полктары, шулай уҡ күсмә дәүләт ополчениеһы дружиналары була. 1856 йылдың май уртаһына ополчение файҙаһына Ырымбур сауҙагәрҙәре 1 мең һум, Башҡорт ғәскәре һәм Ырымбур казак ғәскәре кантондары халҡы 65 мең һум көмөш аҡса йыя.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Богданович М. И. Восточная война 1853—1856 гг.: в 4 т. СПб., 1877; 
* Зайончковский А. М. Восточная война. 1853—1856: в 2 т. СПб., 2002.
Ҡараған

**Ҡараған** () — сәнскеһеҙ ҡыуаҡтар ырыуынан, роза һымаҡтар (Rosaceae) ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразия һәм Төньяҡ Африканың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә.

## Ботаник яҙма
Япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡ: һыңар сәскәле ҡараған — тәпәш үҫемлек, бейеклеге 0,5 м тиклем, бүре емеше — йәйенке сатырлы, кейеҙ-йөнтәҫ үренделе үҫемлек, бейеклеге 2 м тиклем. Япрағы ябай, киң йомортҡа йәки эллипс формаһында, бөтөн ситле, осо осло йәки тупаҡ, уйымлы. Сәскәһе ваҡ, йәшкелт аҡ йәки алһыу төҫтә, тәлгәш йәки ҡалҡан рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше еләк рәүешле, һарғылт ҡыҙыл йәки ҡара төҫтә, осонда 2—5 төш сығып тора, авг.—сент. өлгөрә.

## 
Асыҡ тау урмандарында, ташлы битләүҙәрҙә һәм тау тундраһында үҫкән һыңар сәскәле Ҡ. һирәкләп Белорет р‑нында, бүре емеше таулы далала, тау ҡарағайлыҡтары һәм ҡарағаслыҡтарының ваҡ ағаслыҡтарында осрай. Ҡ. составында С витамины, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы үҫемлек. Бүре емеше — декоратив үҫемлек, паркта һәм баҡсаларҙа үҫтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡаратамыр

**Ҡаратамыр** — күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 60 төрө билдәле, уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙә, тропиктарҙың тауҙарында таралған. Башҡортостан Республикаһында дарыулы ҡаратамыр үҫә. Торлаҡ янында, юл буйҙарында, йырындар буйлап, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә.

## Ботаник яҙма
Үҙәк тамырлы ике йыллыҡ үлән, ҡуйы йомшаҡ төк м‑н ҡапланған. Һабағы аҙ һанлы, ҡуйы япраҡ менән ҡапланған, бейеклеге 50—100 см. Тамыр яны розеткаһының япраҡтары оҙонса‑ланцет формаһында; аҫҡы һабаҡ япраҡтары һаплы, урта һәм өҫкөләре — ултырма, һабаҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре емештәрҙә оҙонайыусы сәскә һаптарында, ваҡ, ҡуйы ал йәки миләүшә төҫөндә, һепертке сәскәлегенә йыйылған ҡыҫҡа ҡуйы бөтөркәләрҙә. Касаһы биш бүлемле, емеш барлыҡҡа килгәндә йәйелеүсән; тажы 5 өлөшлө, ҡушылып үҫкән, тәгәрмәс рәүешле, тура көпшәле. Май—июндә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремалар) тарҡалыусы ценобий, июль—августа өлгөрә.

## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Буяу, рудераль үҫемлек. Ағыулы үҫемлек, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Һутын һәм тамырын инсектицид сара булараҡ, сысҡан һәм ҡомаҡтарҙы ҡурҡытыу өсөн ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Genus ''Cynoglossum'' 
*  Проверено 13 ноября 2008 г.
* Чернокорень на сайте USDA NRCS Проверено 13 ноября 2008 г.
*  Проверено 10 октября 2009 г.
*
Көҙгө ллойдия

**Ллодия** — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
20 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың арктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда көҙгө үҫә. Белорет районында Машаҡ һыртында, Ирәмәл һәм Ямантау тауҙарында үләнле‑мүкле тундрала үҫә.

## Ботаник яҙма

Япраҡтары күп һанлы ҡоро еңсәләр м‑н ҡапланған оҙонса‑конус формаһындағы һуғанбашлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы ябай, төҙ, 5—40 см бейеклектә; 2 тар оҙонса ер яны япрағы һабаҡтан оҙонораҡ, 3—5 һабаҡ япрағы ҡыҫҡараҡ һәм киңерәк, сиратлы. Сәскәләре аҡ төҫтә, буранка формаһында, ғәҙәттә яңғыҙар. Тажы ирекле 6 япраҡсанан тора, тышҡы 3‑һөнөң төбөндә һары таптар бар, эскеләре (емеш янында ҡалалар) 3 ҡыҙыл һыҙатлы. Июнь башында сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы ҡумта, июлдә өлгөрә.

## Ҡулланыу
Декоратив үҫемлек. Реликт, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Лапҡан (һаҙлыҡ)

**Лапҡан һаҙлығы**— Ҡармасан йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ. Кушнаренко районы Гуровка ауылынан төньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 150 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1 м, эшкәртелмәгән торф запасы 365 мең м³. Башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Аҡ ҡайын, ҡаҙ үләне, ҡара ерек, күрән, тал, һаҙ ҡырҡбыуыны, һаҙ яраны һ.б. үҫә. Үр ҡуяны, мышы, урман эте, һыуһар, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.

## Һылтанмалар
*
Ҡамыш (тростник)

**Ҡамыш ябай**, тростник (*Phragmites*) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
5 төрө билдәле, Арктика һәм Антарктиканан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ябай йәки көньяҡ ҡамышы үҫә.
Йылға һәм күлдәрҙең яр буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, һаҙлыҡлы болондарҙа, ҡайһы берҙә һуғарылыусы баҫыуҙарҙа үҫә, республиканың бөтә биләмәһендә лә таралған.

## Ботаник яҙма
Оҙон үрмәле тамырһабаҡлы күп йыллыҡ эре үлән. Һабағы төҙ, япраҡлы, бейеклеге 0,5—4 м. Япраҡтары ҡыяҡ‑ланцет, ҡаты, ситтәре осло‑ҡытыршы. Башаҡтары 3—7 сәскәле, төклө ҡылсыҡтар менән. Сәскәлеге — миләүшә йәки көмөш‑көрән төҫтәге ҡуйы йөнтәҫ һепертке. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июль—сентябрҙә өлгөрә.

## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Ҡамыш торф һәм ҡамышлы уйһыу ярҙар барлыҡҡа килеүенә, һаҙ тупраҡтарының кибеүенә, ҡомлоҡтарҙың нығыныуына булышлыҡ итә. Кәрзиндәр, септәләр үреү, ҡағыҙ, муз. инструменттар эшләү өсөн ҡулланыла. Составында витаминдар, углеводтар, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Декоратив, мал аҙығы, ашарға яраҡлы, техник үҫемлек..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
* 
*
Амарант

**Амара́нт** () — амаранттар ғаиләһенән бер йыллыҡ үҫемлек ырыуы. Һепертке башлы амарант (Amaranthus paniculatus), ҡойроҡло амарант (Amaranthus caudatus) үҫтерелә.

Килеп сығышы Мексиканан, унда боронғо замандарҙан бирле туҡлыныу һәм мал аҙығы булараҡ игелгән. Аҡһымға бай һәм мул уңыш бирә торған аҙыҡ культураһы. Йәшел массаһында аҡһым күп, шәкәр аҙ һәм, Ғәҙәттә, кукуруз менән бергә генә силослана. Мөгөҙлө эре мал һәм сусҡалар өсөн яҡшы аҙыҡ һанала. Майҙың 2-се яртыһында, тупраҡ 10—12 °C ҡа тиклем йылынғас, СО-4,2 йәшелсә сәскесе ярҙамында киң рәтле ысул менән сәселә. Сәсеү нормаһы — 0,8—1 кг/га, орлоҡто тупраҡҡа күмдереү тирәнлеге 1,5—2 см. Ғәмәлдә амарантты кукуруз менән буй-буй аралаштырып сәсеү ҡулланыла. Йәшел массуның уңышы гектарыннан 500 центнерға етергә мөмкин.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 

## Һылтанмалар
*  Проверено 20 сентября 2008 г.
* ''Амарант'' на сайте USDA NRCS  Проверено 20 сентября 2008 г.
*
Актинидия

**Актини́дия** (  — нур) —ағас һамаҡ лиана. Япраҡтары тулы, сиратлашып үҫкән. Сәскәләре аҡ төҫтә, берәм-берәм йә иһә бер бәйләмгә йыйылған. Емештәре - күп орлоҡло йәшел еләкләр. Тамыры яҡшы үҫкән, суҡлы, тирәнгә китмәй. Актинидияның 27 төрө билдәле. Лиануның ҡайыры ҡоңғорт төҫтә була. Япраҡтары ике яҡлап теш һамаҡ киртләсләнгән, йәй көнө сыбарлана. Май аҙағында сәскә ата. 

Ике өйлө үҫемлек. Ҡышҡы һыуаҡтарға бик сыҙам. Емештәре оҙонса түңәрәк, йәшкелт-һары төҫтә, 3-4 г ауырлыҡта; һыуһыл, хуш эҫле, С витаминына бай (500-800 мг%). Составында 5-10% шәкәр, 0,8-2,5% органик кислоталар, 0,7-0,8% пектин бар. Емештәре яңы өлгөргән килеш тә, эшкәртелеп тә (ҡайнатма, һут, компот) файҙаланыла. Бер лиананан 2-3 кг, ә бер ҡыуаҡтан 10-15 кг уңыш алына. Актинидия тупраҡ һәм һауа дымлы булғанда яҡшы үҫә, ләкин аҡмай торған тымыҙыҡ һыуҙы яратмай. Актинидия өсөн көпшәк, уңдырышлы, серемәгә бай тупраҡ кәрәк, орлоҡ һәм һабаҡсаларҙан үрсетәләр. 

Ҡыуаҡты бина-ҡоролмаларҙың көньяғына ултыртыу һәйбәт. Ике йыллыҡ үҫенте. Үҫәнтеләрҙе яҙ көнө, бөрөләре асылғансы күсереп ултырталар, 8-10 ике енесле үҫемлеккә бер ата сәскәле үҫемлек, бер-береһенән 1,5-2 м ара ҡалдырып ултвртыла.
Актинидия 3-4 йылдан һуң, ә орлоҡ өсөн 5-6 йылдан һуң емеш бирә башлай. 
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Лаурер тукнерарияһы

**Лаурер тукнерарияһы** *(Tuckneraria laureri)* — пармелия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лишайниктар төрө.

## Ботаник яҙма
Талломы япраҡ рәүешле, аныҡ булмаған формала, үҙәгендә яҡшы беркетелгән, ситтәре ирекле. Айырсаларының оҙонлоғо 1,5—5 см, киңлеге 5—10 мм, тәрән бүлкәтле. Талломының өҫкө йөҙө асыҡ һары йәки йәшкелт‑һары төҫтә, айырса ситтәре буйлап үҫешкән һарғылт‑аҡһыл төҫтәге соредиялар м‑н. Аҫҡы йөҙө асыҡ төҫтә, йыуан гиф ептәре (ризиндар) һәм псевдоцифеллалары (аҡһыл таптар, йәғни газ әйләнеше өсөн хеҙмәт иткән ҡабыҡ өҙөктәре) бар. Ҡыҙғылт‑көрән төҫтәге дискы булған, диаметры 6—7 мм еткән апотециялары һирәк барлыҡҡа килә.

## Таралышы
Белорет районының («Көньяҡ Урал» ҡурсаулығы) таулы киң япраҡлы урмандарында ағас олондарында үҫә. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Һылтанмалар
Лексика

**Лексика** — (гр. lexikos — һүҙгә ҡағылышлы), телдең йәки уның айырым ҡатламының һүҙҙәр йыйылмаһы.

## Үҙенсәлеге
Ысынбарлыҡ менән туранан‑тура бәйләнеше, телдә аралашыусыларҙың йәш, һөнәр, социоль, биләмә һ.б. күрһәткестәрен, йәмғиәт тормошоноң төрлө күренештәрен яҡтырта алыу һәләте лексика төп үҙенсәлеге булып тора. Ул үҙгәреүсән: телдең тарихи үҫеше процесында лексика берәмектәренең стилистик, функциональ, семантик үҙенсәлектәре һәм ярашлығы үҙгәрә.

## Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы
Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәр лексик берәмектәренең структур үҙенсәлектәренән айырылып торған һәм төрлө төркөм һүҙҙәре менән берләштерелгән ҡатмарлы система булып тора. Башҡорт лексикаһы нигеҙендә дөйөм төрки һүҙҙәре ята, уларҙың күбеһе үҙҙәренең тәүге мәғәнәһен һаҡлап ҡалған; шулай уҡ фольклор һәм этнография төшөнсәләрен, хайуандар һәм үҫемлектәр атамаларын һ.б. аңлатҡан төп башҡ. һүҙҙәрен айырып күрһәтәләр; үҙләштерелгән һүҙҙәр айырым ҡатлам булып тора. Дөйөм төрки һәм төп башҡ. һүҙҙәре лексиканың 60%-ын тәшкил итә, үҙләштерелгән һүҙҙәр — яҡынса 40 %. Лексик фразеологизмдар айырым урын алып тора.

## Актив һәм пассив лексика
Ошо ике төргә айыралар: актив лексика сағыштырмаса тотороҡло, һүҙьяһалышта әүҙем ҡаитнашҡан, стилистик яҡтан нейтраль һәм көндәлек аралашыуҙа айырыуса йыш ҡулланылған берәмектәрҙән тора; пассив лексика ҡулланыу сфераһы (башҡорт теленең диалекттарындағы һүҙҙәр, профессионализмдар, терминология һ.б.), стилистик дифференциация (Функциональ стилдәр), телдең тарихи үҫеш шарттары (иҫкергән һүҙҙәр, неологизмдар һ.б.) һ.б. менән сикләнгән.

## Өйрәнеү обьекты
Лексика лексикологияның, ономасиологияның, семасиологияның, социолингвистиканың, этимологияның һ.б. өйрәнеү объекты булып тора. Башҡорт лексикаһы структур һәм семантик үҙгәрештәрен асыҡлауҙа диалектология буйынса тикшеренеүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә. Һүҙлектәр лексиканы теркәүҙең төп сараһы булып тора.

## Әҙәбиәт
* Ишбердин Э. Ф. Историческое развитие лексики башкирского языка. — М., 1986.

## Һылтанмалар
Вайоминг

**Вайо́минг** ( ) —АҠШ-тың көнбайышында урынлашҡан штат. Халҡы- 568 158 кеше (АҠШ штаттары араһында 50-се урын). Баш ҡалаһы — Шайенн, ул шулай уҡ штаттың иң эре ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* рәсми сайт
Арканзас

**Арканза́с** (, МФА: ) — АҠШ-тың көнсығышында урынлашҡан штат. Халҡы- 2 937 979 кеше (АҠШ штаттары араһында 32-се урын). Баш ҡалаһы — Литл-Рок, ул шулай уҡ штаттың иң эре ҡалаһы.


Файл:Devil's Den bridge.jpg|Арканзаста көҙ. Шүрәле йорто күпере
Файл:Arkansas River Valley 003.jpg|Арканзас йылғаһы
Файл:Buffalo National River BUFF0626.jpg|Буффало Йылғаһы милли паркы
Файл:Ouachita River in Monroe, LA IMG 1303.JPG|Уошито Йылғаһы, Монро


## Һылтанмалар
* Official State website Homepage
* Facts About Arkansas 
* U.S. Census Bureau  (Бюро переписи США)
* Arkansas Newspapers 
* Arkansas State Code (the state statutes of Arkansas) 
* Literature of Arkansas 

## Иҫкәрмәләр
Вашингтон (штат)

**Вашингтон** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 18. 1889 йылдың 11 ноябрендә төҙөлгән. Элек Миссисипи территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Мәңге йәшел штат.

2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Вашингтон штатында 6 897 012 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 39,6 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 13.

Майҙаны 184 827 кв.км, шуның 6,6 % һыу майҙаны.

Штаттын Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто.

## Эре ҡалалар


## Күрше штаттар
*  Орегон, АҠШ
*  Айдахо, АҠШ
*  Британская Колумбия, Канада

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Виргиния

**Вирги́ния** (МФА: , ) — АҠШ-тың көнсығышында урынлашҡан штат. Халҡы- 8,186 миллион кеше (12 урын). Баш ҡалаһы — Ричмонд, иң эре алаһы &nbsp;— Верджиния-Бич, башҡа эре ҡалалар — Александрия, Линчберг, Норфолк, Ньюпорт-Ньюс, Портсмут, Роанок, Хэмптон, Чесапик.
Майҙан - 110 785 км² (35-сы урын). 

## Һылтанмалар
* Wabtec получил заказ на новые локомотивы MPXpress 
* State Tourism Website — Virginia is for Lovers
* State Government website
* Charter to Sir Walter Raleigh: 1584 
* The First Charter of Virginia; April 10, 1606 
* The Second Charter of Virginia; May 23, 1609 
* The Third Charter of Virginia; March 12, 1611 
* U.S. Census Bureau  (Бюро переписи населения США)
* Virginia Historical Society 
* Virginia’s Historical Markers 
* Geography of Virginia
* Virginia Literature from the Southern Literary Review
* Fathers for Virginia
* Christmas in Virginia
АҠШ-тың ҙур мисәте

** АҠШ-тың ҙур мисәте** () — Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт эмблемаһы. Ил Хөкүмәте сығарған документтарҙың төп нөсхәһенә ҡуйылып, уларҙын ысын булыуын раҫлай.

Мисәтен өҫ яғы Америка Ҡушма Штаттарының гербы тип тә иҫәпләнә.

Мисәт АҠШ-тың Дәүләт секретарында һаҡлана.

Ғәҙәти мисәттәрҙән айырмалы, Америка Ҡушма Штаттары мисәтенең ике яғы бар.

## Тасуирлама
### Өҫ яғы
АҠШ мисәтенең өҫ яғында аҡ башлы бөркөт һүрәтләнгән. Ул АҠШ-тын дәүләт символы. Бөркөттөң бер тырнағында 13 уҡ, икенсеһендә – зәйтүн ҡыуаҡлығы   ботаҡтары. Был илдең тыныслыҡҡа ынтылыуын, әммә һәр ваҡыт һуғышҡа әҙер булыуын аңлата. Бөркөттөн башы зәйтүн ботаҡтары яғына ҡарай: был тыныслыҡҡа күберәк өҫтөнлөк бирелеүенә ишара.

Бөркөт суҡышында «E Pluribus Unum» (Күптәрҙән – бер) һүҙҙәре яҙылған ҡағыҙ.

### Арт яғы
Мисәттең арт яғында төҙөп бөтөрөлмәғән пирамида һүрәтләнғән.

#### 13 һаны менән элементтар
* 13 йондоҙ (тышҡы бит)
* 13 юл (флагта)
* 13 уҡ
* 13 зайтүн япрағы
* 13 ботаҡтарҙағы зәйтүн емеше
* 13 кирбес юлдар (пирамидала)
* 13 «E Pluribus Unum» яҙыуындағы хәреф һаны
* 13 хәреф,«Annuit Cœptis» һүҙендә «œ» ике хәреф тип иҫәпләнә
* 13 пирамидалағы түбәләр һаны
* 13 үлән бәйләмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая печать Соединенных Штатов 
* www.greatseal.com 
* ''The Great Seal of the United States''
Висконсин

**Виско́нсин** ( ) — АҠШ-тын төньяғында урынлашҡан штат. Баш ҡала - Мадисон, иң эре ҡала — Милуоки. Штат Миннесота, Айова, Иллинойс, Мичиган штаттары менән сиктәш. Висконсин 72 округҡа бүленғән.

### Климат

## Демография

## Эре ҡалалар

TimeAxis	= orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize	= width:640 height:auto barincrement:25
PlotArea 	= left:10 right:10 top:10 bottom:40
AlignBars 	= justify

Colors =
  id:canvas        	value:rgb(0.97,0.97,0.97)

BackgroundColors = canvas:canvas

Period = from:0 till:600
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:drabgreen

BarData=
  barset:population

PlotData=
  width:20 fontsize:M textcolor:black color:skyblue shift:(20,-6) anchor:from

  barset:population

  from:start till:594.9  text:Милуоки_(594_833)
  from:start till:233.2  text:Мадисон_(233_209)
  from:start till:104.0  text:Грин-Бей_(104_057)
  from:start till:99.2   text:Кеноша_(99_218)
  from:start till:78.8   text:Расин_(78_860)
  from:start till:72.6   text:Аплтон_(72_623)
  from:start till:70.7   text:Уокешо_(70_718)
  from:start till:66.0   text:Ошкош_(66.083)
  from:start till:65.8   text:О-Клэр_(65_883)
  from:start till:63.5   text:Джейнсвилл_(63_575)
  from:start till:60.4   text:Уэст-Эллис_(60_411)
  from:start till:51.3   text:Ла-Кросс_(51_320)

TextData=
  fontsize:S pos:(300,20)
  text:мең кеше (2010)


## Иҡтисад
Висконсин АҠШ-тын 25% сырҙы һәм һөт майҙы етештерә . Штат, Калифорниянан һуң һөт етештереү буйынса 2-се урында тора .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт 
* RussianWisconsin.com —Висконсинда урыҫтар
Көнбайыш Виргиния

** Көнбайыш Виргиния** () — Америка Ҡушма Штаттары штаты. Халҡы - 1,810 млн. кеше (2011). 
Майҙан 62 755 км² (41-се урын). 
## Эре ҡалалар




## Һылтанмалар
* Көнбайыш Виргиния рәсми сайты
* Көнбайыш ВиргинияWiki-Site 
* Көнбайыш ВиргинияOnline
* Ohio Valley Roads 
* West Virginia Visitor’s Guide 
* West Virginia’s Historical Markers 
* West Virginia Division of Culture and History — West Virginia Archives and History
* Collection of West Virginia photos  from davidmetraux.com
ЕЭС Төпкилде

**ЕЭС Төпкилде** () — Туймазы районыны Төпкилде ауылы янында урынлашкан ел электр станцияһы. Дөйөм ҡеүәте — 2,2 МВт, Рәсәйҙә өсөнсө урында. Дүрт ел агрегатынан тора.

2010 йылда ЕЭС 0,30 млн кВт·с электр энергияһы биргән.

## Тарих
Электростанцияны Башкирэнерго ААЙ төҙөгән, 2002 йылда эшләй башлаған. Монтаж һәм көйләү эштәре 2001 йылдың 1 мартында тамамланған һәм электр ҡеүәтен етештереү башланған..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтамалар
* Фото
* Новое в Российской Электроэнергетике
Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург)

Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург)
**«Ле́нин проспе́кты»** — Петербург метрополитены станцияһы. Киров-Выборг юлына инә. «Автово» һәм « Ветерандар проспекты» араһында урынлашҡан.

Поездар 5.10.1977 көндә йөрөй башланы.

## Тышҡы ҡоролма
Павильондар, эскалаторҙар юҡ.

## Ер аҫты ҡоролмалар

«Ленин проспекты» — колонналар менән, ваҡ тәрәнле станция (тәрәнлеғе≈ 8 м). Ер аҫты залы А.&nbsp;С.&nbsp;Гецкина, Е.&nbsp;И.&nbsp;Валя и инженера А.&nbsp;Н.&nbsp;Яковлева архитекторҙар проекты буйынса төҙөлдө. Биҙәкләү Ленин мавзолейында һымаҡ. Колонналар ҡыҙыл гранит менән биҙәкләнғән, юлдарҙа аҡ мрамор.

### Топонимика
* 1990-сы йылдарға тиклем станция исемендә Ленин исеме 4 тапҙыр яҙылған («**Ленин**градский ордена **Ленин**а метрополитен имени В. И. **Ленин**а. Станция „**Ленин**ский проспект“») .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург) metro.vpeterburge.ru
* «Ленинский проспект» на ometro.net 
* «Ленинский проспект» на форуме metro.nwd.ru
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник. «Ленинский проспект»
Алголь (йондоҙ)

__NOTOC__

**Алголь** — Персей β‑һы, үҙгәреүсе тотолоусы-ҡуш (зәңгәрһыу һәм һары) йондоҙ.

## Ҡылыҡһырлама

Визуаль йондоҙ дәүмәле 69 сәғ эсендә 2m,2—3m,5 сиктәрендә даими рәүештә үҙгәреп тора. Ерҙән яҡынса 88 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. Башҡортостан Республикаһы территорияһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Ноябрь—декабрь төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (75°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алголь на Solstation 
* The Algol System
* Алголь в базе SIMBAD
Бәрхәт гөл

**Бәрхәт үлән, бәрхәт гөл** () — астралар ғаиләһенән бер йәки күп йыллыҡ үләнсел, декоратив үҫемлек. 35 төрө билдәле. Төрлө форма һәм ҙурлыҡтағы (2-10 см диаметрҙа) тура бәрхәт гөлө, ауыш бәрхәт гөлө, ҡатмарлы һәм ҡатмарһыҙ, ойошма сәскәле, йоҡа япраҡлы бәрхәт гөлө сорттары үҫтерелә.

Рәсәй территорияһында Мексика бәрхет гөлө (Tagétes patula) − һары, ҡыҙғылт йәки ҡыҙғылт-һары сәскәле, үҙенсәлекле эҫле, тәбәнәк буйлы үҫемлек киң таралған. Башлыса, йорт янында һәм күмәк баҡсаларҙа үҫтерелә. Бәрхәт гөлөн орлоҡтан үрсетәләр, апрель башында теплицаға сәсәләр, май аҙағында үҫентеләрҙе асыҡ грунтка күсереп ултырталар.

Июльдән көҙгө ҡырауҙарға тиклем сәскә ата. Клумба, бордюр, газондарҙағы декоратив төркөмдәр өсөн файҙаланалар.
## Әҙәбиәт
* Киселев Г.Е. Цветоводство. М., 1964.
* 

## Һылтанмалар
*  Проверено 21 марта 2009 г.
*  Проверено 21 марта 2009 г.
* Бархатцы на сайте ''Энциклопедия декоративных садовых растений''
* 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Арышбаш

**Арышбаш, бесәй ҡойроғо** (, ) — ҡыяҡлылар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. 15-ләп төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяк Африкала, шулай уҡ Австралияла һәм Яңы Зеландияла киң таралған.
 
Ташлы-далалы һөҙәклектәрҙә үҫә. 20-70 см оҙонлоҡтағы ҡыуаҡланған ҡыяҡлылар. Тамыр системаһы ҡалын, суҡ. Һабағы тура, еңелсә ҡытыршы. Япраҡтары тығыҙ, оҙонса түңәрәк формала. Сәскә төркөмдәре − ҡыяҡ йәки йомортҡа һамаҡ ҡатмарлы башаҡтар. Башаҡтары күп сәскәле, ике рәтле. Емеше − бөртөксә. Орлоҡтан үҫтерелә. Һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡҡа талапсан түгел. Көтөү йөрөүҙән ҙур зыян күрмәй. Ҡиммәтле мал аҙығы. Ҡомлоҡтарҙы нығыта, тупраҡ структураһын яҡшырта. Декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар
* 
* Jepson Manual Treatment
Хризантема

**Хризанте́ма** (,  , «алтын сәскә» − Ойошма сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған әремдеке кеүек әскелтем еҫле, киртләс япраҡлы, ялбыр сәскәле декоратив емлек; алтын сәскә; ойошма сәскәлеләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ, күп йыллыҡ үлән йә иһә ярымҡыуаҡсыҡ үҫемлек. 150 төрҙө уҙ эсенә алған үҫемлек ырыуы; башлыса, Европа, Азия, Африкала; БДБ илдәрендә 70-80 төрө үҫә. 

Хризантеманың япраҡтары тоташ йә иһә киҫкәләнгән ситле, ҡуйы йәшел төҫтә. Сәскәләре ябай һәм суҡлы, төрлө формалары (эре сәскәле, вак сәскәле) һәм төҫтәре (аҡ, алһыу, һары, алтынһыу-ҡыҙғылт, ҡыҙыл һ.б.) менән айырылалар. Емеше - орлоҡ. Эре сәскәле сорттары бер ботаҡлы, һирәгерәк 3-4 һабаҡлы ҡыуаҡ төрөндә, вак сәскәлеләре ҡыуаҡ формаһында була. Асылмалы, энәле, батынҡы, көпшә һамаҡ сорттары бик киң таралған. Шулай уҡ сәскәләре түбәнгә таба каскад һамаҡ урынлашҡан алтын сәскә үҫтерелә. Асыҡ грунтта үрсетелә, орлоҡтары көҙҙән, яҙ көнө йә иһә үренте түтәленә сәселә. 

Сәскә түтәлдәренә, клумба һәм сүлмәктәргә күсереп ултыртыла һәм киҫелгән килеш сәскә бәйләмдәре яһау өсөн файҙаланыла. Грунтта үҫә торған күп йыллыҡ хризантеманың  эре, асыҡ ҡыҙыл, киҫкәләнгән ситле япраҡлы төрҙәре киң таралған, уларҙы ҡыуаҡты айырыу һәм сыбыҡсалар ярҙамында үрсетәләр (орлоҡтан үрсетеү ысулы селекция максаттарында ҡулланыла). 10 меңләгән сорты сығарылған. Августтан декабрьгә тиклем сәскә ата, сәскә атыу ваҡыты буйынса иртә (август - октябрь уртаһы), уртаса (октябрь аҙағы - ноябрь), һуңғы (декабрь) сәскәләргә айырыла.
 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Киселёв Г.Е. Цветоводство. М., 1964; Энциклопедия цветовода. СПб., 2000.
## Һылтанмалар
* National Chrysanthemum Society 
* 
*  
*  

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Антоновка алмағасы

**Анто́новка** — алманың ҡышҡы сорты, халыҡ селекцияһы. Үҙәк Рәсәйҙә һәм Урта Волга буйында киң таралған. Баҡсасылыҡ хужалыҡтары өсөн төп сәнәғәт сорты булып һанала. Алмалары эре, хуш эҫле, яҡшы һаҡланыусан, юғары уңышлы (бер алмағастан 300 кг-ға тиклем һәм унан да күберәк) булыуы һәм ҡутыр ауырыуына сыҙамлылығы менән юғары баһалана. Ҡышҡа сыҙамлылығы уртаса. Алмағасы бейек, ябалдашы ныҡ, йәш алмағастыҡы ҡыҫынҡы, пирамида һамаҡ, емеш бирү осоронда − ҡуйы япраҡлы, түңәрәк була. Йәш ботаҡтары быуынлы, ҡоңғорт төҫтә, япраҡтары оҙонса-түңәрәк − эллиптик формала, зәңгәр төҫмөрлө ҡуйы йәшел төҫтә, төпсөк япраҡтары оҙон, ланцет һамаҡ. «Ябай антоновка» оҙон вегетациялы сорттарга керә. 6-7 йылдан һуң, тулыһынса 15 йылдан алма бирә башлай, алмалары уртасанан ҙурыраҡ һәм эре (100—150 г), түңәрәк йәки конус һамаҡ. Алманың ҡабығы ялтырап тора, йыйып алғанда һарғылт-йәшел, тулыһынса өлгөргәс асыҡ-һары төҫтә була. Емеш һабы ҡыҫҡа, уртаса йыуанлыҡта. Емеш һабы урынлашҡан соҡор тирән һәм киң, был сортка ғына хас булғанса ҡоңғорт төҫтә. Алманың йомшағы аҡ, бер аҙ һарғылт төҫтә, ярмалы, әскелтем-баллы, хуш эҫле, һаҡлағанда үҙенә генә хас булған үҙенсәлекле тәм керә.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Геральдика

**Гера́льдика** *(һуңғы дәүер лат. heraldica, heraldus - «һөрән һалыусы» һүҙенән)* — гербтарҙы өрәнеү менән шөғөлләнә торған ярҙамсы тарихи фән. Гербтарҙың килеп сығышы, уларҙы танып белеү, төҙөү, ҡабул итеү һәм файҙаланыу ҡағиҙәләре, герб эмблемаларын һүрәтләү алымдары менән шөғөлләнеүсе белемдәр тармағы булараҡ, геральдикаға герольдтар («геральдика» һүҙе уларҙан алына) - һарай церемонияләрын ойоштороусылар нигеҙ һала. Геральдика, фән булараҡ, башлыса, Европала үҫеш ала, әмма Азияла ла герб тамғаларын төҙөү тураһындағы белемдәр таралған була: улар X−XII быуаттарҙа төрки яҙма традицияһында, Алтын Урҙа хандарының ярлыҡау акттарында һәм юлламаларында ҡулланыла.

Ҡайһы бер ғалимдәр европалылар был белемдәрҙе  тәре яуҙары ваҡытында үҙләштергән тип һанай. 14 быуатта Европа илдәрендә геральдикуның теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ойошмалар − герольдиялар барлыҡҡа килә. Рәсәйҙә геральдика 17 быуатта ойоша башлай. 1722 йылда Герольдмейстерлыҡ контораһы төҙөлә; һуңынан уның вазифалары Сенаттың Герб бүлексәһенә күсә. 1918 йылда Герб бүлексәһе Петроград тарих архивының гербтар музейы итеп үҙгәртелә. Геральдикуның үҫеше тарих фәненең, айырым алғанда, ярҙамсы тарихи фәндәрҙең үҫешенә бәйле рәүештә бара. Европала беренсе геральдика кафедраһы 1706 йылда Берлинда асыла. Рәсәйҙә геральдика кафедраһы 1726 йылда Петербург Фәндәр академияһы ҡаршыһында ойошторола. Ярҙамсы тарихи фән булараҡ, геральдика материаль культураны, мәҙәниәттә өйрәнгәндә, матди ҡомартҡыларҙың ниндәй даирәгә ҡарауын, осорон, эшләнеү урынын һ.б. детальдәрҙе асыҡлағанда, шулай уҡ яҙма сығанаҡтарҙы барлағанда ҙур әһәмиәткә эйә.

Геральдика археология, нумизматика, сфрагистика һ.б. тарихи фәндәр, айырыуса генеалогия (Шәжәрә) менән тығыҙ бәйләнгән. Хәҙерге ваҡытта геральдика менән шөғөлләнеүсе махсус йәмғиәттәр, үҙәктәр бар. 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡаршыһында Дәүләт геро́льдияһы (1999 йылдан Геральдика советы) ойошторола, ул хәҙерге Рәсәйҙә геральдика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның вазифаларына шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары йәки ерле үҙ идара органдары тарафынан булдырылған рәсми символдар һәм айырымлау билдәләре проекттарын тикшереү ҙә керә.
## Иҫкәрмәләр
 
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

* ''Винклер П. П.'' .
* Главы из книги на сайте «Геральдика.Ру» // *Медведев М. Ю.* Геральдика или истинная наука о гербах. — СПб.: Гербы и флаги, 2008.
Герб

**Герб** ( ,  — *мираҫ*) — дәүләт, ҡала, ижтимағи төркөмдөң рәсми тамғаһы ; кешене, ҡатламды, ырыуҙы, ҡаланы, һүрәтләгән нәҫелдән нәҫелгә күсеп килә торған  эмблема, билдә;  теүәл ҡағиҙәләр нигеҙендә яһалған һәм юғары хакимиәт тарафынан расланган символик (шартлы) һурәт. Гербтар нәҫел һәм ер билдәләренә бүленәләр, дәүләт гербтары айырым төркөмгә керә.
Гербтарҙы геральдика фәне өйренә.

Ер йәки дәүләт гербтары, уҙ сиратында, 2 төркөмгә бүленә: ҡасандыр батша һарайына беркетелгән ҡалаларҙың гербтары (уларҙың һүрәттәре өлкә йәки ҡалаларҙың мөһөрҙәренә оҡшатып геральдик формала эшләнә) һәм Герольдия (Герольдмейстерлык контораһы, Герольдия департаменты) тарафынан яһалған һәм раҫланған гербтар. Уларҙағы һүрәт ҡаланың тарихи әһәмиәтенә, унда булып уҙған күренекле ваҡиғаларға, географик һәм иҡтисади урынына нигеҙләнеп яһала.

Гербтар тәре яуҙары ваҡытында Көнбайыш Европала айырым әһәмиәткә эйә була: улар рыцарҙең шәхесен һәм нәҫелен таныҡлай. Гербтарҙы төҙөү, уҡыу һәм аңлатыу менән герольдтар шөғөлләнгән. Гербтарга хоҡуҡ вариҫлыҡ буйынса быуындан-быуынға тапшырылған. Уларҙың һүрәттәре байраҡтарға, мөһөрҙәргә, ҡоралдарға төшөрөлгән, тәңкәләргә һуғылған. Рәсәйгә гербтарҙы ҡулланыу тәртибе Көнбайыш Европанан 17 быуаттың 2-се яртыһында керә. 1722 йылда дворяндар ҡатламы эштәре менән шөғөлләнгән үҙәк дәүләт ойошмаһы - Герольдмейстерлык контораһы (1817 йылға тиклем эшләй) төҙөлә, уның вазифаларына дворян нәҫелдәре өсөн гербтар төҙөү керә. 1797 йылдан император раҫлаған гербтарҙан «Рәсәй империяһы дворян нәҫелдәренең ғөмөми гербовнигы» төҙөлә башлай. 1800 йылда Герольдмейстерлык контораһына Рәсәй ҡалаларының ғөмөми гербовнигын төҙөү бурысы ҡуйыла. 1857 йылдың 10 июнендә Герольдия департаменты ҡаршыһында Герб бүлесәһе ойошторола, уға герольдика ҡағиҙәләре буйынса территорияларҙың гербтарын һәм шәхси гербтарҙы төҙөү йөкләтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Винклер П.П. Гербы городов, губерний, областей, посадов Российской империи, внесённые в «Полное собрание законов». СПб., 1900; 
* Соболева Н.А. Российская городская и областная геральдика XVIII-XIX вв. М., 1981; шул уҡ. Старинные гербы российских городов. М., 1989; Хорошкевич А.Л. Символы русской государственности. М., 1993; 
* Ханзафаров Н.Г. Казанский «Зилант»: миф и действительность // Науч. Татарстан. 1997. № 3/4; Гербы городов России: Альбом-справ. М., 1998.
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Волость

**Волость**, **олоҫ** — революцияға тиклемге Рәсәйҙә өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек (1929-30 йылдарға тиклем һаҡлана). Рәсәйҙә XI быуаттан 20 быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ғәмәлдә булған административ-территориаль бүленеш берәмеге, крәҫтиән йәмғиәтендә барлыҡҡа килгән.

Боронғо рус дәүләтендә волость һүҙе кенәз биләмәләрен аңлаткан һәм «ер», «ил», «өлкә» мәғәнәһендә йөргән. 13-16 быуаттарҙа волосттар бүленеше һарай, бояр, монастырҙар ерҙәренә хас була. Ул ерҙәр кенәз тарафынан волость идарасылары вазифаһын үтәүселәргә идаралыҡҡа тапшырылған; халыҡтан биләмә хужаһы (кенәз, бояр һ.б.) файҙаһына һалым-керемдәр йыйылған. 14 быуат урталарынан волосттар воеводалар идаралығындағы өйәҙҙәр составына керә. XVI быуат уртаһында үткәрелгән ер реформаһы буйынса, айырым хужа билдәләгән «волость идараһы» («волостелей») тәртибе бөтөрөлә, күпселек өйәҙҙәрдә ул земствоның һайлап ҡуйылған органдарына алыштырыла. 17 быуат — 18 быуаттың 1-се яртыһында волость «стан», «пригород» кеүек ваҡ административ бүленеш берәмектәре менән йәнәшә йәшәй. Император Павел I ҙең 1797 йылдың 7 август фарманы менән ҡаҙна ауылдарының волосттарға бүленеш һәм идара тәртибе урнаштырыла («О разделении казённых селений на волости и о порядке их внутреннего управления»). Фарман нигеҙендә төбәктә йәшәүсе дәүләт крәҫтиәндәре һаны 3000 самаһы булған осраҡта волость идараһе булдырылған. Һуңыраҡ, дәүләт крәҫтиәндәре ауылдарынан тыш, батша һарайы (удел) ауылдарында ла волосттар ойошторола.

## Ҡарағыҙ
* Губерна, Виләйәт
* Өйәҙ

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Градовский А. Д. История местного управления в России. СПб., 1868. Т. 1;
* Мелкая земская единица: Сборник статей. СПб., 1902. Вып. 1; Дружинин Н. М.
* Гоcударственные крестьяне и реформа П. Я. Киселёва. М., 1946. Т. 1;

## Һылтанмалар
* 
* 
* Татар энциклопедияһы
Александр I

**Алекса́ндр I Павлович** *Изге фатиха алған (Благословенный)* (12 (23) декабрь 1777, Санкт-Петербург — 19 ноябрь (1 декабрь) 1825, Таганрог) — 1801 йылдың 12 (24) мартынан Рәсәй императоры, Мальта ордены протекторы (1801 йылдан), Бөйөк Финляндия кенәзе (1809 йылдан), Польша батшаһы (1815 йылдан), Павел I һәм Мария Фёдоровнаның өлкән улы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* *Александр I* Письмо Адаму Чарторийскому.
* Большой Русский Биографический Словарь
* *Аммон Ф. Г.* В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев
Александр III

**Александр III Алекса́ндрович** (10 март 1845 йыл, Санкт-Петербург — 1 ноябрь 1894 йыл, Ливадия һарайы, Ҡырым) — Рәсәй императоры, 1881 йылдың 13 мартынан йылдан Польша батшаһы һәм Бөйөк Финляндия кенәзлеге кенәзе Император Александр II улы һәм Николай I ейәне; Рәсәйҙең һуңғы монахы Николай II атаһы.

## Әҙәбиәт
* 
* Сайт посвященный жизни и политической деятельности Александра III
Владимир I

**Влади́мир I Святосла́вич** Влади́мир I (суҡынғандан һуң Василий) (, 960 йыл тирәһе — 15 июль 1015) — 970 — 988 йылдарҙа Новгород кенәзе. Киев кенәзлегенең бөйөк кенәзе (980 йылдан). Киев кенәзе булған осорҙа Русь христиан динен ҡабул итә.

Бөйөк кенәз Святослав I -сенең кесе улы. Атаһы Владимир I-се 970 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе итеп билдәләй. Святослав I-сенән вафатынан һуң, ситтән ғәскәри көс яллап, Киевты һуғышып ала, ағаһы Ярополкты үлтереп, атаһы тәхетенә ултыра (980). Бөйөк кенәз булараҡ Киев кенәзлеге биләмәләрен арттыру өсөн һуғыштар алып бара, 981 йылда Червенск ҡалаһын яулап ала, 981-82 йылдарҙа вятичтарҙы, 983 йылда ятвягларҙы, 984 йылда радимичтарҙы еңә. Яңы яуланган ерҙәрҙә ҡәлғә-калалар төҙөтә, идара итеү өсөн уҙ дружиналарын һәм боярҙарын билдәләй. 985 йылда Волга буйы Болғарына яу менән барыуы, солох килешүе төҙөүе мәғлүм. Болғарҙар иленә тағын 994, 997 йылдарҙа һөжөм иткән булыуы ихтимал. 993, 996 йылда бәжәнәктәр менән һуғыша. Василий I заманында тышҡы сәйәси элемтәләр нығытыла: Византия (987-89), Рим (991, 1001) һәм Германия (1006, 1013) менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынаштырыла. Владимир I, уҙ хакәмиәтен нығытыу максатынан сығып, ҡайһы динде ҡабул итеү тураһында уйлана, төрлө дин әһелдәре, шул иҫәптән болғарҙар вәкилдәре менән дә осраша, кәңәшләшә. Византия менән илселек мөнәсәбәттәре урынаштырылғас, 988 йылда дәүләт дине булараҡ рәсми рәүештә христиан динен ҡабул итә. Шунан һуң Киев кенәзлегендә «ҡылыс һәм ут ярҙамында» яңы дингә күндерү хәрәкәте ҡолас йәйә, Киев менән Новгород ҡалаларында мәжүсиләрҙең табыныу урынары емертелә, яндырыла. Яңы дин ойошмалары булдырыуҙы һәм сиркәүҙәр төҙөүҙе күрше төбәк биләмәләренә лә көсләп таға. Владимир I идара иткәндә боронғо Русь дәүләтенең төп биләмәһе, идара тәртиптәре һәм яңы дине билдәләнә.

## Әҙәбиәт
* Джаксон Т. Н. Исландские королевские саги о Восточной Европе. М., 1993; Повесть временных лет. СПб., 1999.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* PATRIARCHIA.RU
Василий I Дмитриевич

**Васи́лий I Дми́триевич** (30 декабрь 1371 йыл — 27 февраль 1425 йыл) —1389 йылдан Мәскәү бөйөк кенәзе һәм Владимир бөйөк кенәзе, Дмитрий Иванович Донскойҙың һәм уның ҡатыны княгиня Евдокияның улы. Литваның бөйөк кенәзе Витовттың ҡыҙы Софьяға өйләнгән.

Алтын Урҙанан рөхсәт ярлығы бирелмәгән килеш, бөйөк кенәз дәрәжәһен дәғүәләй, тәхеткә тәғәйенләнеүен хан илсеһе Шихмәт (Шаһиәхмәт) ҡатнашлығында үткәрә. 1392 йылда Туҡтамыш хандан Түбәнге Новгород, Муром, Ханкирмән (һуңыраҡ Ҡасим ҡалаһы) һ. б. ҡала биләмәләре менән идара итеү ярлығын һатып ала. Урта Азия әмире Аҡһаҡ Тимер Волга буйына һөжүм иткәндә, рус ерҙәрен һаҡлау өсөн ополчение ойоштора (1395). 1396 йылда Тверь кенәзе Михаил Александрович менән тышҡы сәйәсәт мәсьәләләренә кағылышлы килешеү төҙөй. 14 быуат аҙағы — 15 быуат баштарында Двина йылғаһы буйы биләмәләре өсөн Новгород идараһы менән көрәшә, Новгородтың мөстәҡиллеген сикләргә тырыша. Литва бөйөк кенәзе Витовт менән урынлашҡан яҡын мөнәсәбәттәре 14 быуат аҙағында Витовтның Туҡтамыш ханға ярҙамлашыуы сәбәпле өҙөлә. 1402 йылда Василий I Мәскәү кенәзлеге биләмәләренә яу менән килгән Идегәйгә 3 мең һум күләмендә йолом хаҡы түләргә мәжбүр була.

Василий I идара иткәндә феодалдарға ер өләшеү сикләнә, уларҙың иреге бер ни тиклем ҡыҫыла. Был осорҙа Василий I һарайы даирәһенә шаҡтай күләмдә йомошло татарҙар һәм Литва аҡһйөктәре саҡырыла.

## Әҙәбиәт
Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы XIV—XV вв. М., 1948. Ч. 1; 1951. Ч. 2; шул уҡ. Образование Русского централизованного гоһыуҙарства XIV—XV вв. М., 1960.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Василий III

**Васи́лий III** Иванович (25 март 1479 йыл — 3 декабрь 1533 йыл) — 1505—1533 йылдарҙағы Мәскәү һәм Владимир бөйөк кенәзе, Иван III һәм София Палеологтың улы, Иван IV Грозныйҙың атаһы.
Изге Рим империяһы императоры Максимилиан I менән 1514 йылда төҙөлгән килешеүҙә беренсе тапҡыр батша (царь — цезарь) тип аталған.

Атаһы башлаған берҙәм Рус дәүләтен берләштерү сәйәсәтен дауам итә; ҡайһы бер удел кенәзлектәр менән килешеүҙе яңырта. Василий III заманында бер нисә удел кенәзлеге бөтөрөлә. 1510 йылда Псков, 1521 йылда Рязань ҡалаларын үҙенә буйһондора. Рус-Литва һуғышында еңеүе һөҙөмтәһендә 1514 йылда Василий III Смоленск кенәзлеген үҙ биләмәһенә ҡушыуға ирешә. Мәскәүҙән көнсығышта һәм көньякта урынлашҡан ерҙәрҙе яулап алыу сәйәсәтен дауам итә, Ҡазан ханлығына бер нисә һөжүм ойоштора; 1506 йылғы һөжүме еңелеү менән тәмамлана. Мөхәммәдәмин хан вафатынан һуң Ҡазан тәхетенә үҙ кешеһен — Шаһғалиҙе ултырта (1518). Шаһғали унан ҡыуылғас, уны Ҡазан тәхетенә ҡайтару өсөн 1523—1524 йылдарҙа яуҙар ойоштора. 1530-31 йылдарҙағы яу-һөжүмдәрҙән һуң Ҡазан тәхетенә Василий III кешеһе — Йәнғәли ултыртыла. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының көнбайыш сик буйҙарында үҙ ҡәлғә-ҡоролмаларын төҙөү һәм нығытыуҙы дауам итә. 1521 йылда Оло сик буйы кәртәләре төҙөлөшөн башлай, 1524 йылда Ҡазан ханлығы йоғонтоһонда булған сыуаштар ере сигендә, Сура йылғаһы тамағында, Васильсурск ҡәлғәһен нигеҙләй. Шул уҡ йылда рус сауҙагәрҙәренә Ҡазан ханлығы йәрминкәләренә барыуҙы тыя, Түбән Новгород йәнәшәһендә үҙ йәрминкәләрен асырға әмер бирә. Литваға ҡаршы көрәштә үҙ маҡсатында файҙаланыу һәм үҙ кенәзлегенә яу-һөжүмдәрҙе булдырмау ниәтенән Ҡырым ханлығы менән яҡын мөнәсәбәттәр урынлаштыра, дипломатик килешеүҙәр төҙөүгә ирешә. Ҡырым хандары нәҫеленән булған Сәхибгәрәй Ҡазан тәхетенә ултырғандан һуң ғына Ҡырым ғаскәре 1521 йылдың көҙөндә Мәскәүгә һөжүм ойоштора, Мәскәүҙә идараһы булып ҡалған баярҙарҙан йолом түләтә.

## Әҙәбиәт
* Пресняков А. Е. Завещание Василия III // Сборник статей по русской истории, посвящённых С. Ф. Платонову. П., 1922;
* Шмидт С. О. О времени составления «Выписи» о втором браке Василия III // Новое о прошлом нашей страны. М., 1967;

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Вудсия

**Вудсия, ҡаҙаяҡ** () — ағасүлән һымаҡтар ғаиләһенең абаға һымаҡтар заты. Уны ҡайһы бер ерҙә абаға тип атайҙар.; эре ҡауырһын япраҡлы күп йыллыҡ үҫемлек (ағаслыҡта, дымлы урында үҫә).

## Ботаник яҙма

Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән, 1,5—20,0 см бейеклектә. Япрағы (вайялары) көрән һаплы, ҡауырһын һымаҡ, төклө; альп вудсияһы япрағы асыҡ йәшел төҫтә (япраҡ йәймәһе аҙ төклө һәм һабынан оҙонораҡ), япраҡ көрәктәре 2—4 пар өлөштән тора, эльба вудсияһы — ҡара йәшел (ҡуйы төклө, япраҡ йәймәһе ҡыҫҡа), 8—20 пар өлөшлө. Сорустары (спорангий төркөмдәре) вайя йәймәһенең ситендә урынлашҡан һәм оҙон төк рәүешендәге япма (индузий) менән уратып алынған. Спора, шулай уҡ тамырһабаҡ менән үрсей. Июль — августа спора ҡоя.

## Ареал

Ҡая ярығында, һирәк осраҡта аҙ кәҫле ишелмәләрҙә һәм тундраға оҡшаш бергәлектәрҙә базальтта һәм эзбизташта үҫә. Эльба вудсияһы һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Башҡортостан Республикаһының "Ҡыҙыл китабы"на индерелгән Альп вудсияһы Оло Шатаҡ тауында осрай. Декоратив үҫемлек.

Яҡынса 25 төрө билдәле. Бөтә Ер шарында тауҙарҙа таралған. Башҡортостанда Альп вудсияһы һәм Эльба вудсияһы үҫә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 

{Botanics-stub}}
Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы

Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы үҙеңә индерә:Конституция, федраль закондар һәм башҡа акттар.

## Кодекстар
# Рәсәй Федерацияһың Енәйәт-процесс кодексы
# РФ Енәйәт Кодексы
# РФ енәйәт-башҡарма кодексы
# РФ арбитраж-процессуаль кодексы
# Рәсәй Федерацияһы Граждан Кодексы
# РФ граждан-процессуаль кодексы
# РФ һыу кодексы
# РФ һауа кодексы
# РФ торлаҡ кодексы
# РФ ер кодексы
# РФ урман кодексы
# РФ ғаилә кодексы
# РФ административ тәртип боҙоу кодексы
# РФ эш кодексы
# РФ бюджет кодексы
# РФ һалым кодексы
# РФ ҡала төҙөлөшө кодексы
# РФ миграция закондар йыйылмаһы 
# Таможня союзының таможня кодексы (РФ таможня кодексты алмаштырҙы)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Федераль законы, Рәсәй Федерацияһы 
* Федераль Конституция законы, Рәсәй Федерацияһы
* АҠШ Кодексы, АҠШ закондар йыйылмаһы
Ҡаҙаяҡ (мәғәнәләр)

Был һүҙ күп мәғәнәле.
* Ҡаҙаяҡ — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Ҡаҙаяҡ — күп һабаҡлылар тәртибендәге үҫемлек.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаҙаяҡ-Ҡотош — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Ҡаҙаяҡ-Хөснулла — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
Polypodiales

**Күп һабаҡлылар** () — синыфы абағалар тәртибе.

## Таксономия
*Күп һабаҡлылар* отряды 24 ғаиләне берлештерә

## Иҫкәрмәләр
Ишбаев Кәрим Ғайса улы

**Ишбаев Кәрим Ғайса улы** (9 февраль 1937 йыл — 15 март 2015 йыл) — ғалим-башҡорт тел белгесе, педагог. 1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан  — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986). 

## Биографияһы
Кәрим Ғайса улы Ишбаев Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Аллабирҙе ауылында тыуған.

1955—1958 йылдарҙа Хәйбулла районы Иҫәнгилде 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1963 йылдан Аллабирҙе 8 йыллыҡ мәктәбендә эшләй. 1970 йылдан тыуған ауылы мәктәбе директоры.

1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан  — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. 1998 йылдан — Башҡортостан Фәндәр Академияһының Стәрлетамаҡ филиалында бүлек, бер үк ваҡытта лаборатория мөдире булып эшләй.

2015 йылдың 15 мартында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре
Башҡорт теленең морфологияһы, лексикографияһы, лексикологияһы, һүҙьяһалышы, морфемикаһы, морфологияһы. «Башҡорт теленең паронимдар һүҙлеген» (2001), «Башҡорт теленең һүҙьяһалыш һүҙлеген» (2005) төҙөүселәрҙең береһе. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты (2007).
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986).

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт теленең һүҙьяһалышы. Өфө, 1994;
* Грамматика современного башкирского литературного языка. М., 1981 (авторҙ.);
* Имя прилагательное в башкирском языке. Уфа, 2011 (авторҙ.);
* Инфинитив в башкирском языке // Уч. пособие. Уфа, 1982.

## Хәтер
* 2016 йылдың 25 майында Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Аллабирҙе урта мәктәбенең юбилейы менән бәйле тантаналы сарала Кәрим Ишбаевҡа таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы

**Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы** (20 июль 1961 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).

## Биографияһы
Ғиниәтулла Ғарифулла улы Ишбаев 1961 йылдың 20 июлендә БАССР-ҙың Учалы районы Уральск ҡасабаһында тыуған.

1983 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан алып шунда уҡ эшләй: 1989 йылдан сектор мөдире, 1991—99 йылдарҙа «Азимут» ғилми-етештереү предприятиеһының бүлек начальнигы; бер үк ваҡытта 2000 йылдан — "«"Буринтех" ғилми-етештереү предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (Өфө) директоры, 2008 йылдан — генераль директоры. Фәнни хеҙмәттәре быраулау проблемаларына арналған. Ул етәкс. быраулау, нефть промыслалары инструменттары һәм уларҙы эшләү технологиялары уйлап табыла. Уның тарафынан ер бырауҙары, скважиналарҙы ремонтлау һәм яңынан сафҡа индереү өсөн бер юллы фрезалар, бырау баштары һәм махсус инструменттар комплекты эшләнә һәм уларҙы сериялап етештереү ойошторола. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең нефть һәм газ сығарыу предприятиеларында индерелгән. 100—ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2003).

## Ҡаҙаныштары
* Техник фәндәр докторы (1997);
* профессор (2008).

## Хеҙмәттәре
* Скважинные фрезерные инструменты для ремонта скважин. Уфа, 1997;
* Причины нарушения и повышения долговечности крепи скважин. Уфа, 2002 (авторҙ.);
* Вспомогательный инструмент для бурения и ремонта скважин. Уфа, 2007 (авторҙ.).

## Һылтанмалар