open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иванова Ольга Дмитриевна

**Ольга Дмитриевна Иванова** (1898—1958) — совет театры артисы.

## Биографияһы
1898 йылдың 17 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1897 йылда) Түбәнге Новгородта тимерсе һәм кер йыуыусы ғаиләһендә тыуған.

Туғыҙ йәшендә Ольганы Түбәнге Новгородта Мария приютына бирәләр, сөнки атаһы ҡаты ауырып китә һәм әсәһе биш баланы ҡарай алмай. Иванова приютта 1907 йылдан 1915 йылға тиклем тәрбиәләнә һәм дүрт класс белем ала.

Театрға әүәҫлеге булғанлыҡтан, 1918 йылда хәрби  артист булып урынлаша, һуңынан, Волга хәрби флотилияһында эшләп, «Факел социализма» пароходы менән Царицын фронтына ебәрелә. Царицын азат ителгәндән һуң, Түбәнге Новгородҡа ҡайтып, Иванова Волга хәрби флоты моряктары театрында эшләүен дауам итә.

Йәш талантлы артисҡа театр режиссеры И. А. Ростовцев иғтибар итә, ул һуңынан уның ире булып китә. Ростовцев уның сәхнә талантын формалаштырыу һәм үҫтереү менән шөғөлләнә, артистың үҙ алдына белем алыуы менән етәкселек итә. Ольга драма һәм комедияларҙа көнкүреш һәм характерлы ролдәр артисы булып китә. Ул Һарытау, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Куйбышев, Ярославль театрҙары сәхнәләрендә ҙур уңыш менән сығыш яһай, сәхнә образдарын тыуҙырыуҙа юғары артислыҡ оҫталығы күрһәтә.

Ольга Дмитриевна Иванова шулай уҡ ҙур йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, художестволы үҙешмәкәрлек менән етәкселек итә, Совет Армияһы частарында, колхоздарҙа һәм башҡа урындарҙа күсмә спектаклдәр һәм концерттар менән сығыш яһай.

Иванова Ярославлдә 1934—1935 йылдарҙа һәм 1942—1957 йылдарҙа сығыш яһай. 1957 йылдың авгусынан ул Мәскәү Кесе театры артисы булып китә.

1958 йылдың 28 июнендә Ярославль ҡалаһында вафат була. Ире янында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
-  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 1950 йыл
 
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* И. Ростовцев А, О. Иванов Д.
Мешари

**Мешари** () — албан телендә нәшер ителгән беренсе баҫма китаптың атамаһы. Хәҙерге ваҡытта берҙән-бер экземплярҙа һаҡлана.

## Тарихы
Китап яҡынса 1555 йылда Венеция ҡалаһында католик епискобы Гён Бузук тарафынан нәшер ителә. Мешари 1740 йылда Скопьела табыла, күпмелер ваҡыт үткәс, уның тураһындағы мәғлүмәт юғала. 1910 йылда католик епискобы Лузи Скироя китаптың күсермәһен таба. 1930 йылда китаптың фотокүсермәһе эшләнә, һәм 1968 йылда китап ғалимдарҙың аңлатмалары менән бергә нәшер ителә.

Хәҙерге ваҡытта китаптың төп нөсхәһе Ватикан китапханаһындаһаҡланв. Ватикан экземплярында титул бит һәм тәүге 16 бит юҡ.

## Тасуирлама
Китап — католик литургияһының төп өлөшөнөң албан теленә тәржемәһе, шуға күрә албанса исеме ғибәҙәт ҡылыу буйынса китап Missale-нең латинса әйтелешенән алынған. Китапта шулай уҡ төп католик байрамдары исемлеге, доғалар, изге литаниялар, Библиянан өҙөктәр һәм катехизистың аңлатмалары бирелгән. Китап һәр береһе ике бағанаға бүлгән 188 биттән тора.

Китап албан теленең төньяҡ диалектында (гег телендә) латин графикаһы менән, Ћ кириллик хәрефен ҡулланып, яҙылған.

## Баҫмалар
* Gjon Buzuku, Il Messale di Giovanni Buzuku. Riproduzione, traduzione e trascrizione a cura di Namik Ressuli. Città del Vaticano : Biblioteca Apostolica Vaticana, 1958
* Gjon Buzuku, Meshari I Gjon Buzukut : (1555). Botim kritik punuar nga Eqrem Cabej. Tirane : Universiteti shteteror. Instituti i historise e i gjuhesise, 1968.

## Төрлөһөнән
* 2005 йылда Македония Республикаһы почтаһы, Мешариның 450 йыллығына арнап, почта маркаһын сығарҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Giuseppe Schirò, «Il Messale», in Dizionario Bompiani delle opere e dei personaggi, vol. V Isc-Mia, p. 5526, Corriere della Sera, 2005, ISSN 1825-78870
* Eqrem Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij. Prishtine : Rilindja, 1977
* Martin Camaj, Il Messale di Gjon Buzuku : contributi linguistici allo studio della genesi. Roma : Shejzat, 1960
* Buzuku dhe gjuha e tij. Redaksia Enver Hysa et al. Tirane : Akademia e shkencave e shqiperise. Institut i gjuhesise dhe i letersise, 2005

## Һылтанмалар
* Meshari i Gjon Buzukut
* Отрывок текста
Себрова Ирина Фёдоровна

**Ирина Федоровна Себрова** (25 декабрь 1914 йыл — 5 апрель 2000 йыл) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы) гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Ирина Федоровна Себрова 1914 йылдың 25 декабрендә Тула өлкәһенең Тетяковка ауылында хәҙер Новомосковский районында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Мәскәү он тартыу сәнәғәте техникумында уҡый. Фабрикала эшләй. 1938 йылда Мәскәү аэроклубы мәктәбен, 1940 йылда — Херсон хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. Мәскә ҡалаһының Фрунзе аэроклубында осоусы- инструктор булып эшләй. Был ваҡытҡа уға егерме өс йәш була, ул ярайһы уҡ тәжрибәле инструктор була, Мәскәүҙең Фрунзе аэроклубында ике йыл эшләгән ваҡыты эсендә бер нисә төркөм курсанттар сығара.

Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда хәрби авиация пилоттары мәктәбе эргәһендәге курстарҙы тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты Себрова И. Ф. дошман ғәскәрҙәрен бомбаға тотоу буйынса 1004 хәрби осош яһай.

1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән *«командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында батырлыҡ күрһәткәне өсөн»* 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты Себрова Ирина Федоровнаға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4856) миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1948 йылдан өлкән лейтенант И. Ф. Себрова запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә. Мәскәү авиация институтында эшләй. Мәскәүҙә йәшәй. 2000 йылдың 5 апрелендә вафат була. «Ракитки» зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 4856 (1945 йыл 23 февраль);
* Ленин ордены (23 февраль 1945);
* өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942, 1944, ?);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943);
* миҙалдар.

## Хәтер
* Гремячее ауылында урамдарҙың береһе уның хөрмәтенә аталған.
* Гремячее мәктәбе музейында И. Ф. Себроваға арналған экспозиция ойошторолған
* Мәскәүҙең 213-сө урта мәктәбендә Ҡыҙыл байраҡлы Суворов орденлы 46-сы Тамань гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы Хәрби данының музейы бар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Навечно в сердце народном / редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 3-е изд., доп. и испр. — Мн.: Белорусская советская энциклопедия, 1984. — С. 406. — 607 с.
* *Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф.* Нас называли ночными ведьмами. : Издательство МГУ, 2005. — 336 с.
* А. Атласов. 1008 боевых вылетов (Себрова Ирина Фёдоровна) // Герои-новомосковцы, 1941—1945 /ред. совет. — 2‑е изд., испр. и доп. — Новомосковск: Реком, 2010. — С. 58—61. — 114 с. — 1000 экз.

## Һылтанмалар
* 
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
* *Татьяна Самойленко.* «Ночная ласточка». Новомосковские новости. 22.01.2010.
Рябинин Алексей Валерьевич

**Рябинин Алексей Валерьевич** (3 апрель 1970 йыл) — Рәсәйҙең иҡтисадсы ғалимы, Иҡтисади һәм сәнәғәт идара институты ректоры (1995—2012), Иҡтисад һәм социаль мөнәсәбәттәр институты ректоры (2006—2009), Мәскәү ҡала думаһы депутаты (2009—2014), Иҡтисади һәм социаль тикшеренеүҙәр институтының генераль директоры (2015 йылдан), Рәсәйҙә эшкуарҙар хокуҡтарын яҡлау вәкаләтлегендә автор һәм патент хоҡуғы, интелектуаль милек буйынса Омбудсмен (2019), балалар яҙыусыһы.

## Биографияһы
1970 йылдың 3 апрелендә Владимир өлкәһе Муром ҡалаһында тыуған. 1993 йылда «Микроэлектроника» специальносты буйынса Мәскәү физика-техник институтының аэрофизика һәм космик тикшеренеүҙәр факультетын тәмамлай. по специальности «Микроэлектроника».

1996—1998 йылдарҙа — «Станкобизнес» АЙ генераль директоры.

1998 йылдан 2012 йылдың декабренә ҡәҙәр — Иҡтисад һәм сәнәғәт идара институты ректоры. ИЭУП ректоры вазыйфаһында эшләгәне өсөн 1998 йылда Россия Президенты II дәрәҗә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы тапшырҙы.

2003 йылның ғинуарынан 2009 йылдың декабренә ҡәҙәр — Иҡтисад һәм социаль мөнәсәбәттәр институты ректоры булып эшләй.

2014 йылдың сентябрендә Мәскәү ҡалаһының Хеҙмәт һәм халыҡты эш менән тәьмин итеү департаменты етәксеһе урынбаҫары вазыйфаһына тәғәйенләнә. Ошо вазыйфала 2015 йылдың июненә тиклем эшләй.

2015 йылдан — Иҡтисадый һәм социаль тикшеренеүҙәр институты генераль директоры..

## Фәнни эшмәкәрлеге
Икҡтисад фәндәре докторы. «Халыҡ хужалығы иҡтисады һәм идараһы» специальносты буйынса диссертация советы рәйесе (2003—2009 йылдар),. «Федератив мөнәсәбәттәр һәм региональ социаль-иҡтисади сәйәсәт» (1999—2007 еллар), «Россия Федерацияһында сәнәғәт сәйәсәте» (2007 йылдан бирле), «Россия Федерацияһында ерле үҙидара» фәнни журналдарының редакция советы рәйесе.

1996 йылда «Дәүләттеке булмаған пенсия фондтарының заманса торошо һәм үҫеш перспективалары» темаһына иҡтисадый фәннәр буйынса(«Икҡтисад һәм халыҡ хужалығы менән идарә итеү») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡланы.

2000 йылда шул ук специальность буйынса «БДБ иҡтисади киңлегендә пенсия системаларының трансформация һәм тотроҡлолок механизмдары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡланы. Рябинин А .В. үҙенең докторлыҡ диссертацияһында милли пенсия системаларын трансформациялаү проблемаһына яңа алым эшләне.

2001—2002 йылларҙа А. В. Рябинин редакцияһында Россия Федерацияһының тораҡ пункттары һәм региондары тураһында «Вся Россия» ике томлы фәнни энциклопедия нәшер ителде.

## Иҫкәрмәләр
Санфирова Ольга Александровна

**Санфирова Ольга Александровна** (2 май 1917 йыл — 13 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған осоусы 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы эскадрилья командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Ольга Александровна Санфирова  1917 йылдың  2 майында (19 апрелендә) Һамар ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 

9-сы класты, Мәскәү өлкәһенең Коломна ҡалаһында аэроклубты тамамлай. Үзбәкстандың баш  ҡалаһы Ташкентта йәшәй һәм эшләй. 

Ҡыҙыл армияла  1941 йылдың декабренән. Батайск  хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың  майынан хәрәкәттәге армияла. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы.

46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизия, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты)  гвардия капитаны О.А.Санфирова дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеү өсөн 630 хәрби осош яһай.

Ҡыйыу осоусы 1944 йылдың  13 декабрендә хәрби заданиенан ҡайтып килгәндә батырҙарса һәләк була. Машинаны Польшала, Населск районында яндыралар. Ольга Санфирова һәм штурман Руфина Гашева парашют менән һикереп, нейтраль зонаға эләгә. Ольга Санфирова  пехотаға ҡаршы минала шартлай, ә Руфинаны беҙҙең һалдаттар алып сыға. Белоруссияның Гродно ҡалаһында туғандар ҡәберендә ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән  *«немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн»* гвардия капитаны Санфирова Ольга Александровнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы»]]  исеме бирелә
* Ленин ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 
* Александр Невский ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,  
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

## Хәтер
* Уның исеме менән Һамар һәм Белоруссия ҡалаһының Гродно ҡалаһында урамдар аталған.
* Батыр ҡыҙға Революция һәм Аэродром урамдары киҫелешендә, Һамар йәштәр йорто янындағы скверҙа  һәйкәл ҡуйыла. Архитекторы — Ю. И. Мусатов, скульпторы — А С. Головнин.
* Коломна ҡалаһында О.А. Санфированың бюсы, ә аэроклуб бинаһына  мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.


Файл:Братская могила Гродно 01.JPG|
Файл:Братская могила Гродно 05.JPG|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф. — «Нас называли ночными ведьмами». М.: Изд-во МГУ, 2005. — 336 с.

## Һылтанмалар
* 
* Санфирова Ольга Александровна.
* Портрет Ольги Санфировой.
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
* Биографические данные Ольги Санфировой.
* Персоналии Татарстана. Санфирова Ольга Александровна.
* Памятник лётчице Ольге Санфировой.
Пасько Евдокия Борисовна

**Евдокия Борисовна Пасько** (30 декабрь 1919 йыл, Липенка ауылы, Джет-Уғыҙ районы, Ыссыҡкүл районы, Ҡырғыҙстан — 27 ғинуар 2017, Мәскәү) — совет хәрби осоусыһы, 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы,  Советтар Союзы Геройы, механика өлкәһендә ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Евдокия Борисовна Пасько Ҡырғыҙстандың Ыссыҡкүл  өлкәһе  Джет-Уғыҙ районының Липенка ауылында крәҫтиән  ғаиләһендә тыуған. 

1938 йылда Барнаул ҡалаһының  25-се  мәктәбенең 10 синыфын тамамлай һәм МДУ-ның механика факультетына уҡырға инә.  Дүртенсе курстан үҙ ирке менән армияға китә — университеттың ун ете студенты  иҫәбендә  122-се авиатөркөмгә теркәлә. Энгельс ҡалаһында авиация мәктәбенең тиҙләтелгән штурман курстарын тамамлап,  1942 йылдың майынан алып һуғыш аҙағына тиклем   46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы була. 1943 йылдан КПСС-тың ағзаһы.

Осоу кенәгәһе  мәғлүмәттәре  буйынса 790 хәрби осош  һәм махсус заданиеға  10 осош яһай. Дөйөм һөжүм итеү 1220 сәғәт тәшкил итә. Дошман позицияһына 100 тоннанан ашыу  бомба ырғыта. Яғыулыҡ менән дүрт келәтте,  боеприпастар менән өс келәтте, өс фара, ике кисеү, 11 автомашинаны  һәм ерҙә бер самолетты юҡ итә; 157 көслө шартлау, 109  янғын яһай. Бынан тыш, дошман тылына 2 миллионға тиклем  листовка ташлай.

1945 йылдың аҙағында гвардия өлкән лейтенанты Е. Б Пасько - запаста. Һуңыраҡ уға «капитан» хәрби дәрәжәһе бирелә.

Мәскәүгә әйләнеп ҡайта һәм дәүләт университеты  механика факультетында  аспирантураның һуңғы курсын уңышлы тамамлай (1949). 33 йыл дауамында Мәскәү юғары техник училищеһында өлкән уҡытыусы булып эшләй.

2017 йылдың 27 ғинуарында вафат була. Хәрби хөрмәт 31 ғинуарҙа Мәскәүҙең Троекуров зыяратында ерләнә.

## Ғаиләһе
Ире — Малышев Борис Михайлович (1923—1985), МДУ-ның  механика-математика факультеты профессоры

## Наградалары

* 1944 йылдың 26 октябрендә «дошман менән алышта күрһәткән  хәрби батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн», Пасько Евдокия Борисовнаға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4499) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,  ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, Халыҡтар Дуҫлығы ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә.

## Рәхмәт билдәһе
Ҡырғыҙстанда Ыссыҡкүл өлкәһенең административ үҙәге Каракол ҡалаһында Еңеү паркында Пасько Евдокия Борисовнаның  һәйкәле (бюсы) ҡуйылған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Пасько Евдокия Борисовна .
* Ночные ведьмы — Пасько Дуся
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
* Магид А. С. О маленьком самолёте. Глава 3.
* Н. Чайка. На ночном бомбардировщике.
* МВТУ в годы войны.
* ТВ репортаж о ветеранах.
Сабатина Джеймс

**Сабатина Джеймс** шулай уҡ **Сабатини** (1982 йылда тыуған; Дхадар, Пакистан) — Австрия - Пакистан яҙыусыһы. Уның әҫәрҙәре автобиографик нигеҙҙә һәм уның исламдан католицизм диненә күсүе тураһында тасуирлап яҙылған. 
## Бала сағы
Сабатина Джеймс үҙенең ғаиләһе менән  Дхадар (Пакистан) йәшәгән яшәгән, ун йәше тулғас  Австрияға Линцк ҡалаһына күсеп киләләр. Австриялә Сабатина тиҙ интеграциялана һәм Австрия йәмғиәте ассимиляцияһына бирешә. Уның ата-әсәһе бының менән ҡәнәғәт булмай, сөнки улар Австрияны ваҡытлыса йәшәү урыны итеп ҡабул иткәләр. Ҡыҙҙарына ҡарата сикләүҙәр башҡа эшләмәгәнлектән, ғаилә Сабатинаны Лахорга ебәрергә мәжбүр булалар, ул унда ике туған энеһенә кейәүгә сығырға тейеш булған. Ата-әсәһе уны Пакистанда ҡалдыралар, ул унда мәҙрәсәгә йөрөргә тейеш булған. Джеймс башта Австрияға ҡайтыу өсөн туғаны менән никахлаша. Австрияға килгәс, ул уға кейәүгә сығырға баш тарта. Уның ғаиләһе уны үлтерергә янай башлай, шуға күрә ул касп, яңы исем алырга мәжбүр була. Был хәл ғаилә менән айырылыуға килтерә.

## Ҡысыу
Ул приютта ҡунып йөрөй һәм Линцтағы урындағы кафела эшләй һәм шуның өсөн иҫән ҡала. Ата-әсәһе уны бөтә ердә эҙәрлекләй, уны табалар һәм кейәүгә сығарға мәжбүр итәләр. Джеймска Венаға ҡасырға дуҫтары ярҙам иткә. Унда ул, исемен алыштыра һәм католик диненә күсеп яңы тормош башлай. Джеймс китаптарыда үҙ тәжрибәһе турында яҙа, бының өсөн уның ата-әсәһе яла яғыу тип судҡа бирә. Суд Джеймс файҙаҙына ҡарар сығара. 2003 йылда уның эске мөғәләмәһенә ышанған католик  руханийының кескенә барокко сиркәүендә суҡына.

## Карьераһы
Джеймс ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡлтарын якҡлау буйынса "Terre des Femmes" ойошмаһының илсеһе була һәм католицизмды ҡабул итә. 2006 йылдан башлап уның ойошмаһы мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының тигеҙ хоҡуҡлылығы өсөн көрәшә.

## Хезмәттәре
* Сабатина Д. Исламдан христиан диненә — үлем хөкөмө, 2003 йыл.
* Һин үҙ бәхетең өсөн үләсәкһең. Ике донья араһында тотолған, 2004 йыл.
* Йәшле туй, 2006 ел.
* Минең иман һәм азатлыҡ өсөн көрәш, 2010, ISBN 9781607477181.
* Бары тик хәҡиҡәт кенә беҙҙе ирекле итә: минең ислам һәм христиан дине араһындағы тормошом, Паттлох 2011 елның 12 сентябрендә, ISBN 3629023088.

## Тышкы һылтанмалар
* German National Library 
* 

## Иҫкәрмәләр
Парфёнова Зоя Ивановна

**Парфёнова Зоя Ивановна** (21 июнь 1920 йыл — 7 апрель 1993) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Зоя Ивановна Парфёнова (Акимова) 1920 йылдың  21 июнендә Сембер губернаһы  Алатырь ҡалаһында  эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1943 йылдан  ВКП(б)/КПСС  ағзаһы

7 класты, медицина туташтары һәм аэроклубты тамамлай. Алатырь ҡалаһында аэроклуб осоусыһы- инструкторы була.

Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация мәктәбе эргәһендәге курстарҙы тамамлай. Хәрәкәттәге армияла — 1942 йылдың майынан.1943 йылдан ВКП (б)/КПСС ағзаһы

46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиаполкының эскадрилья командиры урынбаҫары гвардия өлкән лейтенанты З. И. Парфёнова 1945 йылдың февраленә дошмандың тере көстәре һәм техникаһы тупланған урынға, кисеүҙәргә, боеприпастар менән келәттәргә бомбаға ташлау өсөн 739 хәрби осош яһай.

1945 йылдан гвардия өлкән лейтенанты З. И. Парфёнова — запаста.

Рязань ҡалаһында йәшәй. 1979 йылға тиклем кинотеатрҙың администраторы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар һуғыш ветерандары советы комитеты ағзаһы булып тора.

1991 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1993 йылдың 7 апрелендә вафат була, Мәскәүҙә Щербинский Үҙәк зыяратында ерләнә (участка № 36).

Ҡыҙҙары — өлкәне Гугняева А. М. (инженер, Мәскәү); кесеһе Н. М. Удальцова. (табип, Мәскәү).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Парфёнова Зоя Ивановнаға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7968) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, шулай уҡ миҙалдар, улар араһында «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы бар.

## Хәтер
* З. И. Парфёнова исеме менән Алатырь ҡалаһында урам аталған.
* 2000 йылдың июненән З. И. Парфёнова исемен Алатырь ҡалаһының 7-се урта мәктәбе йөрөтә, атаҡлы яҡташтарына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Мәктәптә Зоя Парфёноваға арналған музей бар.
* 2017 йылда Рязань ҡалаһында 1991 йылға тиклем Зоя Акимова йәшәгән Ленин урамындағы 2/ 68 йорттоң фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Парфёнова Зоя Ивановна.
* Героям войны посвящается .
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
Ищукова Лидия Петровна

**Ищукова Лидия Петровна** (17 март 1925 йыл, Городище ауылы, Волынь губернаһы — 5 август 2013 йыл, Иркутск) — геология-минералогия фәндәре докторы (1980), РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы (1979). Ленин премияһы лауреаты, Ленин  (1974) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
1942 йылда Иркутск университетының геология факультетына уҡырға инә,  бишенсе курста Мәскәү дәүләт университетына күсә, уны 1947 йылда тамамлай.

Сосновский экспедицияһында («Сосновгеология» дәүләт  предприятиеһы), ә 1993 йылдан (реорганизациянан һуң) — ФГУГП «Читагеологоразведка»ла  эшләй.

Уран, флюорит, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш һәм Байкал аръяғының башҡа файҙалы ҡаҙылмалары ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 

Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966) һәм докторы (1980). 80-дән артыҡ фәнни-производство  отчеттар һәм мәҡәләләр, ике уйлап табыу авторы. Күп тапҡыр Краснокаменск ҡала советы депутаты итеп һайлана.

Ленин премияһы лауреаты (1970) — Стрельцовский уран ятҡылығын асыуҙа ҡатнашҡан өсөн.

Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1979). СССР геология министрлығының Хеҙмәт Даны Китабына индерелгән. «Почетлы ер аҫты разведчигы» һәм «Ер аҫты разведкаһы отличнигы» исемдәренә лайыҡ була. Краснокаменск ҡалаһының почетлы гражданы  (1994).

Лидия Петровна 2013 йылдың 5 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1974)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* Ленин премияһы (1970)
* Миҙалдар, шул иҫәптән «Чита өлкәһе алдында ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2000)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы (1979)
* «Почетлы ер аҫты разведчигы»
* «Ер аҫты разведкаһы отличнигы»

## Хеҙмәттәре
* Геологические условия формирования высокопродуктивных урановых месторождений в областях континентального вулканизма // Металлогения урана Урало-Монгольского пояса. – Л., 1986 ((авторлыҡта)); 
* Геология Урулюнгуевского рудного района и молибден-урановых месторождений Стрельцовского рудного поля. – М., 1998 (авторлыҡта).

## Сығанаҡтар
* Некролог от Роснедр http://www.rosnedra.gov.ru/article/6846.html
* Фото http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=6067
* 50 лет открытию Стрельцовского месторождения https://web.archive.org/web/20150104184448/http://www.press.sibcity.ru/files/contest1322.pdf

## Һылтанмалар
* © Энциклопедия Забайкалья
Малена Мард

**Малена Мард** (; тыу. 1969) — швед дипломаты, 2019 йылдан Швецияның Рәсәйҙәге илсеһе.

## Биографияһы
Малена Мард 1969 йылда Швецияла тыуған. Уппсала университетын бизнес-етәкселек итеү һәм иҡтисад буйынса магистр дәрәжәһендә тамамлай. 1994 йылдан Швецияның Сит ил эштәре министрлығында

хеҙмәттә.

1995—1998 йылдарҙа Санкт-Петербургта Швецияның Генераль консуллығында, артабан Бангладешта Швеция илселегендә эшләй. Тыуған иленә ҡайтҡас, 1999 йылдан 2003 йылға тиклем Швеция Сит ил эштәре министрлығының Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия департаментында беренсе секретарь вазифаһын башҡара. 2003—2004 йылдарҙа Брюсселдә Швецияның Европа Берлеге ҡарамағындағы Даими вәкиллегендә эшләй, Европа Берлегенең Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия буйынса эшсе төркөмө ағзаһы була. Артабан ҡайтанан Швецияла Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия департаментында эшләй: 2005 йылда — директор урынбаҫары, Рәсәй/Үҙәк Азия бүлеге начальнигы вазифаһын, ә 2009 йылдан 2013 йылға тиклем Департамент директоры вазифаһын башҡара.

2013 йылдан 2017 йылға тиклем Әзербайжанда Европа Берлеге Вәкиллеген етәкләй. 2017—2019 йылдарҙа Стокгольм ҡалаһында Швецияның Сит ил эштәре министрлығының генераль инспекторы вазифаһында эшләй.

2019 йылдың сентябренән — Рәсәйҙә Швецияның Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе, ул был вазифала ошоға тиклем эшләгән Петер Эриксонды алмаштыра.

## Ғаиләһе
Малена Мард тормошта, ике ул тәрбиәләй.

## Иҫкәрмәләр
Елена Аргира

**Елена Аргира** йәки **Аргиропулена** (, , ум. ок. 1033) — Византия империяһының данлыҡлы Аргирҙар ырыуы вәкиле һәм, Багратиондар династияһынан батша Баграт Дүртенсенең беренсе ҡатыны булараҡ, Грузияның батшабикә-консорты. Уны үҙенең бабайы, Византия императоры Роман III Аргир 1032 йылдар тирәһендә бәләкәй Баграт батшаға кейәүгә бирә. Елена, ошо ваҡиғанан һуң бер йыл үткәс, үҙе артынан нәҫел ҡалдырмай вафат була.

## Ғаиләһе
Елена *магистр* Василий Аргирҙың ҡыҙы, тимәк, император Роман III Аргирҙың ҡустыһының ҡыҙы була. Еленаның Грузия батшаһы Баграт менән никахы Баграттың әсәһе һәм регентша Мәриәмдең Константинополгә сәфәре ваҡытында тыныслыҡ килешеүе (1032 йылдар тирәһе) сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла, был ваҡиға 1014—1023 йылдарҙағы Византия-грузин һуғышына сик ҡуя. Еленаның ғаиләһе грузин батшаһы даирәһенә яҡшы таныш була; тол батшабикә Мәриәм — Васпуракан батшалығының һуңғы хакимы, үҙенең аҫаба ерҙәрен Византия императоры Василий II Болгаробоецға биргән Сенекерим Арцруниҙың ҡыҙы. Василий Аргир, Еленаның атаһы Васпуракандың беренсе византия хакимы була.

## Кейәүҙә

Мәриәм ҡайтанан Грузияға килене менән һәм улы өсөн Византияның почётлы *куропалат* титулын алып ҡайта. Никах йолаһы грузин Багратиондарының төп батша ғибәҙәтханаларының береһе булған Банский соборында үткәрелә, 1027 йылда тап ошо соборҙа Баграт Дүртенсегә батша тажын кейҙерәләр. Был никах, күрәһең, Ошки монастырындағы фресканың сюжеты булып торалыр (1036 йылдар тирәһе), унда Банда үткән батша туйы йолаһы һүрәтләнгән.

Грузин тарихи традицияларына ярашлы, Елена бирнәһенең бер өлөшө итеп «Ғайса пәйғәмбәр ҡаҙаҡтарының береһен, бөйөк Окон иконаһын һәм байлыҡ» килтерә. Бынан тыш уның менән бергә Грузияға Византиянан бик күп рәссамдар һәм һөнәрселәр килә. Абруйлы грузин ғаиләһе Гарсеванишвили мираҫты һаҡлаусы өҫтөнлөгөн ала.

Елена, кейәүгә сығып яҡынса бер йыл үткәс, Кутаиси ҡалаһында вафат була, үҙе артынан нәҫел ҡалдыра алмай. Баграттың бөтә балалары ла Алания батшаһы ҡыҙы Борена менән икенсе никахтан тыуа. Елена үлеме грузин Багратиондарының Визатия нәҫеле менән яҡынайыуына сик ҡуя, оҙаҡламай уларҙың араһы тағы ла боҙола.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* Allen, William Edward David (1932), *A History of the Georgian People: From the Beginning Down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century*. Taylor & Francis, .
* Eastmond, Antony (1998), *Royal Imagery in Medieval Georgia*. Penn State Press, .
* Thomson, Robert W. (1996), *Rewriting Caucasian History*. Oxford University Press, .
* Vannier, Jean F. (1975), *Familles byzantines, les Argyroi: IXe-XIIe siècles*. Paris: Publications de la Sorbonne.
Сағламер Гүлсүн

**Гүлсүн Сағламер** (төр. Gülsün Sağlamer; тыуған , Трабзон) — төрөк академигы.

Гүлсүн Сағламер төрөк ҡалаһы Трабзонда 1945 йылда тыуған. Тыуған ҡалаһында башланғыс һәм урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Истанбул техник университетында (ITU) архитектура мәктәбендә уҡый һәм магистр дәрәжәһен ала. Үҙенең докторант сифатындағы тикшеренеүҙәрен Сағламер 1975—1976 йылдарҙа Кембридж университеты (Бөйөк Британия) Мартин Үҙәгенең архитектура кафедраһында үткәрә.

Һуңынан Гүлсүн Сағламер Истанбулға әйләнеп ҡайта. 1978 йылда ул ассоциацияланған профессор, ә 1988 йылдан — профессор, Истанбул техник университетында эшләй. 1993—1995 йылдарҙа Сағламер Белфаст Квинс Университетында (Төньяҡ Ирландия) саҡырылған профессор була.

Гүлсүн Сағламер Истанбул техник университеты ректоры итеп һайлана һәм был вазифаны 1996 йылдан 2004 йылға тиклем биләй. Ул Төркиәлә. беренсе ҡатын-ҡыҙ-йыл ректор була. Сағламер шулай уҡ Европа ҡатын-ҡыҙ ректорҙар ассоциацияһы () президенты. 2005—2009 йылдарҙа ул Европа университеттары ассоциацияһының (EUA). һайланған идара ағзаһы. Һуңыраҡ ул Ҡадир Һаса Университеты попечителлек советы ағзаһы һәм *технологиялар һәм Төркиә технопарктары* советы президенты итеп һайлана. Сағламер —*Open House* журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.

Гүлсүн Сағламер — Магдольна Харгиттаиҙың *"Women Scientists: reflections Challanges and Breaking Boundries* оксфорд баҫмаһында тәҡдим ителгән өс төрөк ҡатын-ҡыҙ-ғалимәләренең береһе.

## Иҫкәрмәләр
Шаар Эржебет

**Эржебет Шаар** (; 29 июль 1905 йыл — 29 август 1975 йыл) — Венгрия скульпторы, Михай Мункачи премияһы лауреаты (1962), Венгрия Халыҡ Республикаһының атҡаҙанған скульпторы (1972).

## Биографияһы
Эржебет Шаар 1905 йылдың 29 июлендә Будафокта тыуа. Оҫта Жигмонд Кишфалудить-Штроблдә белем ала. Иң яҡшы йәш рәссам булараҡ, «Синей» (1932) премияһына лайыҡ була. Тап шул йылда үҙенең шәхси күргәҙмәһен ойоштора һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. 1935 йылда скульптор Тибор Вильтҡа кейәүгә сыға. Ҡатын-ҡыҙ фигуралары, мөхәббәтла пар һәм һәләк булған һалдаттар скульптуралары авторы. Тәбиғи ҙурлыҡтарғы скульптура эшләү өсөн еңел полистирол ҡуллана, ул еңел ҡырҡыла. 1970 йылда Будапешттың «Мючарнок» залында күргәҙмәһен үткәрә, ике йылдан һуң Антверпенда һәм Женевала күргәҙмәләре үтә. 1977 йылда, Шаар вафат булғандан һуң, күргәҙмәһе Дуйсбургта Вильгельм Лембрук музейында үтә. Авторҙары билдәле скульптуралары Будапештта, Кечкеметта, Мишкольцта, Печта, Тиханда һәм башҡа ҡалаларҙа һаҡлана. Әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө — Изге король Иштван исемендәге музейҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница на сайте Artportal.hu 
* Статья в Венгерском биографическом словаре
Волошина Мария Ермолаевна

**Мария Ермолаевна** **Волошина**  (1926 — 1979) —  совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Чита өлкәһе Улетовский районының  «Берекмә» колхозы һауынсыһы , Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мария Ермолаевна Волошина  1926 йылда Байкал аръяғы крайының Улетовский районы Николаев ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

1942 йылда "Берекмә" колхозының трактор бригадаһында учетчик-заправкасы  булып эшләй. 1945 йылдан тракторсы булып эшләй. 1948 йылда малсылыҡ фермаһына  һауынсы булып эшкә килә.  Ул эште бик тиҙ үҙләштерә һәм тиҙҙән производство алдынғыһы булып китә. 

Етенсе биш йыллыҡ һөҙөмтәһе буйынса  планлы күрһәткестәрен  ул ваҡытынан алда үтәй һәм социалистик ярыш еңеүсеһе була. 

СССР Юғары Совет Президиумының 1966 йылдың  22 мартындағы указы менән   ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн Мария Ермолаевна Волошинаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә

Артабан тыуған колхозында эшләүен дауам итә. 

Тыуған ауылында йәшәй. 1979 йылда вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Угрюмова Маргарита Николаевна

**Угрюмова Маргарита Николаевна** (29 ғинуар 1927 йыл — 11 июнь 2008 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. 1943—1989 йылдарҙа Төмән машиналар эшләү заводы токаре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960), СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXI съезы делегаты.

## Биографияһы
Маргарита Николаевна Угрюмова РСФСР Урал өлкәһе Төмән округының Шатров районы Шатрово ауыл советының Шатрово ауылында (хәҙер ауыл советы һәм район Ҡурған өлкәһе составына инә) 1927 йылдың 29 ғинуарында тыуған, урыҫ.

1943 йылдың 2 ғинуарында 766-сы заводта токарь өйрәнсеге (һуңынан «Төмән төҙөлөш машиналары заводы», хәҙер ООО «Строймаш») булып ҡабул ителә. 2 көн эсендә уҡыу курсын тамамлап, токарь булып эшләй башлай, фронт өсөн сменаһында 2000 -әр дана 82 мм калибрындағы миномет минаһыстабилизаторҙары етештерә.

1944 йылда «Барыһы ла Еңеү өсөн» комсомол бригадаларының социалистик ярыш еңеүсеһе була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң был заводта токарь булып эшләүен дауам итә, бында бетон бутағыс һәм иретмә бутағыстыр сығарыу яйға һалына. Ул үҙ эшенең профессионалы, йәш белгестәр өсөн яҡшы остаз була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 7 мартындағы Указы менән Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө уңайы менән машиналар эшләү өлкәһендә юғары производство ҡаҙаныштары өсөн Төмән совет ауыл хужалығы Төмән машиналар эшләү заводының токаре Урюмова Маргарита Николаевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы»]] исеме бирелә.

КПСС-тың XXI съезы делегаты итеп һайлана (1959), СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966), КПСС-тың Төмән өлкә комитеты ағзаһы

Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем токарь булып эшләй. Хеҙмәт стажы 46 йыл.

Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһында йәшәй

Маргарита Николаевна Угрюмова 2008 йылдың 11 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы, 7 март 1960 йыл
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* Ленин ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены, 30 май 1977 йыл
* миҙалдар
* Төмән ҡалаһының почётлы гражданы, 15 май 1975 йыл

## Хәтер
Төмән ҡалаһы Үҙәк административ округының Березняковский ҡасабаһында урам Маргарита Угрюмова исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Осьмак Татьяна Яковлевна

**Осьмак Татьяна Яковлевна** (18 август 1927 йыл — 31 июль 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Белгород өлкәһе Алексеевский районының «Тоғро юл» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Татьяна Яковлевна Осьмак 1927 йылда Осьмаки утарында, хәҙер Белгород өлкәһенең Алексеевский районында тыуған.

Ауыл мәктәбенең алты синыфын тамамлағас, йәштәр ялан бригадаһының «Крәҫтиән» колхозына эшкә урынлаша.

1942 йылда мәктәпте тамамлай. Белгород өлкәһе Алексеевский районының «Тоғро юл» колхозына эшк урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхозда эшләй. Сусҡа ҡараусы, быҙау ҡараусы була, сөгөлдөр үҫтерә. 1956 йылда ошо уҡ хужалыҡта һауынсы булып эшләй. Үҙ төркөмөндә юғары һөт һауып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығы һәм малсылыҡта юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне өсөн Осьмак Татьяна Яковлевнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ауыл хужалығында артабан эшләүен дауам итә. 1972 йылдан алып 1982 йылға тиклем «Дуҫлыҡ» һөт-тауар фермаһында мөдир булып эшләй. Район һәм ауыл Советтары депутаты итеп һайлана. Колхозсыларҙың III Бөтә Союз съезында ҡатнаша.

1991 йылдың 31 июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «Почёт Билдәһе» ордены (08.04.1971)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ведёхина Полина Юрьевна

**Ведёхина Полина Юрьевна** (6 ғинуар 1994 йыл, Волгоград) — Рәсәй гандболсыһы, Рәсәй йыйылма һәм «ЦСКА» командаһының һул ярымурта уйынсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры. 2015 йылда Йәйге Универсиада чемпионы. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.

## Биографияһы
2011 йылда Полина Волгоград «Динамо» составында өлкәндәр гандболында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Беренсе миҙгелдә үк Ведёхина Рәсәй чемпионы була, шунан һуң тағы ике йыл рәттән аҡ-зәңгәрҙәр менән чемпион була. 2014/15 миҙгелендә «Динамо» составында «Дүрт финалсыла» ҡатнаша. 2017 йылдың йәйендә ул Тольятти «Ладаһына» күсә, уның менән ике тапҡыр Суперлиганың көмөш миҙалын яулай.

2019 йылдың йәйендә Ольга ПГК ЦСКА уйынсыһы була.

Волгоград архитектура-төҙөлөш университетын тамамлай.

Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2015 йылда Кореяла XXVIII Бөтә донъя йәйге Универсиадала еңеүе өсөн бирелә).

## Йыйылма командаһында карьераһы
2011 йылда Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионы. Киләһе йылда юниорҙар донъя чемпионатында «көмөш» яулай. Тағы ла бер Европа чемпионаты «алтынын» Ведёхина Полина 2013 йылда йәштәрҙең Рәсәй йыйылма командаһы составында яулай, ә бер йылдан һуң йәштәр донъя чемпионатында көмөш миҙал ала.

2015 һәм 2017 йылдарҙа донъя чемпионатында ҡатнаша. 2015 йылда Кореяла үткән XXVIII бөтә донъя Йәйге Универсиада еңеүсеһе .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Полина Ведёхина на сайте Европейской гандбольной федерации
Кулакова Анна Ильинична

**Кулакова Анна Ильинична** (22 март 1929 йыл — 17 август 1992 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы машиналары эшләү алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).

## Биографияһы
Анна Ильинична Кулакова 1929 йылдың 22 мартында Алтай крайында эшселәр ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәптең ете класын, артабан фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай, шунан һуң Алтай крайы заводында эшләй.

1957 йылдан ауыл хужалығы техникаһын сығарыусы Новосибирск «Сибсельмаш» заводының ҡойоу цехында үҙәксе булып эшләй. Һөнәрен тулыһынса үҙләштереп, норманы планда билдәләнгәндән күпкә арттырып үтәй.

1971 йылда юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә ирешеү ярышының инициаторы булып сығыш яһай. Алынған йөкләмәләрен уңышлы үтәп, биш йыллыҡ заданиены 2 йыл да 9 ай эсендә башҡарып сыға һәм биш йыллыҡ аҙағына тиклем тағы өс йыллыҡ нормаға тиң продукция етештерә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән Анна Ильинична Кулакова «хеҙмәт батырлығы өсөн» Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1974 йылдың 16 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «1973 йыл пландарын һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә һәм арттырып үтәүҙә уңыштары өсөн» хеҙмәт алдынғыһына Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Анна Кулакова халыҡ депутаттарының Новосибирск ҡалаһы Ленин район Советы депутаты итеп һайлана.

1988 йылда хаҡлы ялға китә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974)
* Ленин ордены (16.01.1974)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (26.04.1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (16.01.1974)

### Хәтер
* А. И. Кулакованың исеме «Сибсельмаш» производство берекмәһенең Хәрби һәм Хеҙмәт даны монументына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Новосибирск-Новониколаевск 1893—1993 : События, люди : Сборник* / Отв. ред. и авт. предисл. Л. М. Горюшкин. — Новосибирск : Наука : Сиб. изд. фирма, 1993 г. — 471 с. — ISBN 5-02-030250-3

## Һылтанмалар
* *Новосибирск: энциклопедия* / редкол.: гл. ред. В. А. Ламин и др. — Новосибирск: Новосиб. кн. изд-во, 2003 г. — 1071 с. — ISBN 5-7620-0968-8
Носаль Евдокия Ивановна

**Носаль Евдокия Ивановна** ( — ) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы (218-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, Төньяҡ-Кавказ фронты) эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия кесе лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Евдокия Ивановна Носаль 1918 йылдың 13 мартында Украинаның Запорожье өлкәһендә, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украинка. Ире — Григорий Филиппович Перепелица.

Николаев ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй. Аэроклубты, 1940 йылда Херсон авиация мәктәбен тамамлай. Николаев аэроклубында инструктор-осоусы булып эшләй

Ҡыҙыл армияла 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкында (218-се төнгө бомбардировка авиадивизия, 4-се һауа армияһы, Төньяҡ-Кавказ фронты) эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия кесе лейтенанты Е. И. Носаль дошмандың объекттарын бомбаға тотоу буйынса 354 хәрби осош яһай, дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итә.

1943 йылдың 22 апреленән 23-нә ҡарай төндә хәрби заданиенан ҡайтышлай Е.Носаль осороп алып килгән самолет немец самолеты тарафынан һөжүмгә дусар була. Һөҙөмтәлә Евдокияның сикәһенә снаряд ярсығы ярсығы эләгеп, үлә. Штурман И. Каширина самолетты үҙаллы аэродромға еткерергә һәм уңышлы ултыртыуға өлгәшә. Евдокия Носаль Пашковская станицаһында (хәҙер Краснодар биҫтәһе) полк осоусылары П. Макогон, Л. Свистунова һәм Ю. Пашкова менән йәнәш туғандар ҡәберлегендә ерләнә.

46-сы гвардия Таман полкында беренсе булып «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиусының 1943 йылдың 24 майындағы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия кесе лейтенанты Носаль Евдокия Ивановнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены — сержант Носаль 215 хәрби осош яһай һәм дошман өҫтөнә 31276 кг бомба ташлай.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942), сержант Носаль 50 төнгө осош яһағаны өсөн бүләкләнә.

## Хәтер

* Мәктәптең Пашковская музейында уның документтары һаҡлана.
* Краснодар ҡалаһының 58-се урта мәктәбе герой исемен йөрөтә
* Украинаның Запорожье өлкәһе ҡала тибындағы Михайловка ҡасабаһында Еңеү майҙанында геройға бюст ҡуйылған.
* Краснодар ҡалаһында Рәсәй батутта Һикереү федерацияһы йыл һайын И.Носаль иҫтәлегенә арналған Бөтә Рәсәй балалар-үҫмерҙәр турниры үткәрә. Новороссийск ҡалаһындағы урамдарҙың береһе уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф. — «Нас называли ночными ведьмами». М.: Изд-во МГУ, 2005. — 336 с.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
* Наградной лист гв. мл. лейтенанта Носаль Евдокии Ивановны (С. 1) .
* Наградной лист гв. мл. лейтенанта Носаль Евдокии Ивановны (С. 2) .
Кулёмина Евдокия Андреевна

**Кулёмина Евдокия Андреевна** (14 март 1928 йыл — 25 декабрь 2012 йыл) — [СССР]ҙың [ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Починковский районының «Красный пахарь» колхозы звено етәксеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Евдокия Андреевна Кулёмина 1928 йылда Кочкурово ауылында, хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, урыҫ.

1941 йылда, ауыл мәктәбенең биш синыфын тамамлағас, «Красный пахарь» колхозына эшкә урынлаша. 1950 йылда ферма мөдире булып эшләй.

1956 йылда Кулёмина кукуруз һәм шәкәр сөгөлдөрөн үҫтереү буйынса йәштәр звеноһын етәкләй. 1958 йылда звено юғары производство һөҙөмтәләренә өлгәшә, шуға күрә Ленин орденына тәҡдим ителә.

1959 йылда уңыш тағы ла һөҙөмтәлерәк була. Һәр гектарынан 120 центнер кукуруз, 350 центнер шәкәр сөгөлдөрө, 11 центнер етен йыйып алына.

СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 12 мартындағы Указы менән ауыл хужалығында юғары уңыштарға өлгәшкәне һәм уңыш йыйыуҙағы юғары күрһәткестәре өсөн Евдокия Андреевна Кулёминаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә.

1962 йылдан 1967 йылға тиклем тракторсылар бригадаһында бригадир булып эшләй. 1974 йылға тиклем Кочкурово Ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе була. 1979 йылда баҡсасылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшләй.

СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXI и XXII съездары делегаты була.

Һуңғы ваҡытта тыуған колхозында профком рәйесе булып эшләй. Хаҡлы ялда булып, Кочурово ауылында Пресвятая Троица храмының старостаһы була.

Тыуған ауылында йәшәй. 2012 йылдың 25 декабрендә вафат була. Ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (12.03.1958)
* Ике Ленин ордены (12.03.1958, 25.12.1959)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.04.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Труда — нижегородцы. — Нижний Новгород, 2001.

## Һылтанмалар
*
Калинина Александра Борисовна

**Калинина Александра Борисовна** (29 апрель 1926 йыл — 25 ноябрь 2015 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Александра Борисовна Калинина 1926 йылдың 29 апрелендә Кубань өлкәһенең Михайловская станицаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, урыҫ.

12 йәшендә Ленин исемендәге колхозға эшкә килә. 1942 йылдың авгусында немец оккупацияһы алдынан Александра башҡа колхозсылар менән бергә йәмәғәт көтөүенең 300-гә яҡын баш малын партизандар отрядына ҡыуып килтерә. Михайловская станицаһы азат ителгәндән һуң өйөнә ҡайта һәм колхозда эшләүен дауам итә. Емерек хужалыҡтарҙы тергеҙеүҙә ҡатнаша.

1945 йылда иген үҫтереү буйынса звеноны етәкләй. Беренсе уңышы 58 гектар майҙанда һәр гектарынан 16 центнер тәшкил итә.

1947 йылда звено яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. 10 гектар майҙанда һәр гектарҙан 32,24 центнер иген алына.

СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 26 сентябрендәге Указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм рекордлы уңыш алғаны өсөн Александра Борисовна Калининаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1949 йылдың йәйендә ул «Кубанские казаки» фильмы төшөрөүҙөң массовкаһында ҡатнаша.

Колхоз идараһы ағзаһы була, Михайловка ауыл һәм Ҡурған район Советы депутаты итеп һайлана.

2015 йылдың 25 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Герой (1948)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (24.02.1948)
* ике Ленин ордены (24.02.1948)
* миҙал
* Кубань ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (09.01.1996).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Трудовая слава Кубани / Под ред. Л. Н. Заздравных. — Краснодар, 2003.

## Һылтанмалар
*
Седова Галина Георгиевна

**Седова Галина Георгиевна** (2 май 1924 йыл) — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Биографияһы
Галина Георгиевна Седова 1924 йылдың 2 майында Удмурт АССР-ының Сарапул ҡалаһында тыуған.

1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Г. Г. Седов исемендәге Ижевск дәүләт медицина институтында уҡыуын хәрби госпиталдә эшләүе менән бергә алып бара, шулай уҡ уңыш йыйыу осоронда баҫыуҙа ла эшләргә тура килә уға.

1947 йылда Ижевск дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Пычас районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, Сарапул ҡалаһының 3-сө ҡала хәстәханаһы поликлиникаһы һәм терапевтик бүлеге мөдире һәм баш табибы булып эшләй. 1960 йылдан 1982 йылға тиклем — Сарапул электрогенераторҙар заводының медицина-санитария часының баш табибы булып эшләй, бер үк ваҡытта терапевтик бүлектең ординаторы вазифаһын да башҡара.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 июль Указы менән Г. Г. Седова  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Ҡаланың дауалау-профилактика учреждениелары араһында барған социалистик ярышта электрогенераторҙар заводы медсанчасы даими рәүештә беренсе урындар яулай. Удмуртия Һаулыҡ һаҡлау минстрлығы 1978 йылдың эш йомғаҡтары буйынса был медсанчасты республиканың иң яҡшы дауалау-профилактика учреждениеһы тип таный.

СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 23 октябрь Указы менән «халыҡ һаулыҡ һаҡлауын үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн» Галина Георгиевна Седова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Төп эшмәкәрлегенән тыш Г. Г. Седова КПСС-тың Сарапул ҡала комитеты ағзаһы һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының ҡала Советы депутаты була.

1982 йылдан — хаҡлы ялда. Сарапулда йәшәй.

### Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (23.10.1978)
* Ленин Ордены (23.10.1978)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (20.07.1971)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы
* Удмурт АССР-ының атҡаҙанған табибы
* Сарапул ҡалаһының почетлы гражданы (1995 — «ҡала һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн»)

## Иҫкәрмәләр