open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы

**Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы** (17 октябрь 1936 йыл) — нефть һәм газ сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986).
 

## Биография
Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы Ғиниәтуллина 1936 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ямаҙы ауылында тыуған. Урта белемле.

Хеҙмәт юлын 1954 йылдың авгусында Ямаҙы урта мәктәбендә лaбарант булып башлай. 1955 йылдың сентябренән Пермь өлкәһе «Коспашуголь» тресының 24-38-се шахталарында транспорт машинисы булып эшләй. 1957 йылдан Свердлов өлкәһе Түбәнге Тағыл Урал вагон заводында стерженсы булып эшләй башлай.

1964 йылдың июленән «Башнефть» етештереү берекмәһенең «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу етәкселегенең 3-сө нефть промыслаһында нефть һәм газ сығарыу операторы. Әлфизә Муллаәхмәт ҡыҙы 10 ҡойо (скважина) хеҙмәтләндерә. Яйлап ҡойолар һаны арта бара, хаҡлы ялға сығыр алдынан, 30-ға барып етә.

Унынсы биш йыллыҡ йылдарында (1976—1980) Әлфизә Ғиниәтуллина эшләгән бригада планда ҡаралған 14 000 тонна йөкләмә урынына, планды тултырып, пландан тыш 14150 тонна нефть сығара. Коллектив 1981 йылда ла уңышлы эшләй, пландан тыш 3500 тонна нефть сығара. Шулай уҡ бригада 1982 йылдың тәүге кварталында ла йөкләмә итеп алынған 800 тонна урынына 900 тонна нефть сығарған.

Әлфизә Ғиниәтуллина нефть сығарыуҙа беренселәрҙән булып прогрессив технологиялар ҡуллана башлай. Нефть ҡойоларын парафин ҡатламдарынан арындырырып, нефть промыслаһы ҡорамалдарын һаҡлау өсөн төрлө химик реагенттар һәм минераль тоҙҙар ҡуллана. Яңы техника һәм технологиялар ҡулланыу менән уңышлы эш алып бара. Унынсы биш йыллыҡта һәм ун беренсе биш йыллыҡтың тәүге йылында (1981—1985) 7 рационализаторлыҡ тәҡдиме яһай һәм индерә.

Производстволағы билдәле ҡаҙаныштары, пландарҙы һәм унынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәүе, шулай уҡ фиҙакәр хеҙмәте өсөн Әлфизә Муллаәхмәт ҡыҙы Ғиниәтуллина СССР Юғары Советының 1982 йылдың 2 июлендәге Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

1987 йылда Әлфизә Ғиниәтуллина хаҡлы ялға сыға. Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Ямаҙы ауылында йәшәй. Ауылындағы бер урам уның хөрмәтенә Ғиниәтуллина урамы тип аталған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982)
* Ленин ордены (1982)
* Октябрь Революцияһы ордены (1977)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* Миҙалдар
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*
Анна Бламан

**Анна Бламан, Йоханна Петронелла Вруг** (31 ғинуар 1905 йыл — 13 июль 1960 йыл) — Голландия яҙыусыһы, шағирref name=huygens/>.
Анна Голлондияның Ротердаме ҡалаһында Питер Яков Вруг һәм Йоханна Каролина Весселс ғаиләһендә тыуа Вругт француз телен өйрәнә һәм урта мәктәптә француз телен уҡыта. Бәлиғ булғас, ғүмеренең күпселек өлөшөн әсәһенең пансионында үткәрә..

## Ижады
Беренсе шиғырҙарын Criterium һәм Helikon исемле әҙәби журналдарҙа баҫтыра.
1941 йылда Vrouw en vriend («Ҡатын-ҡыҙ һәм иптәш») исемле беренсе романын нәшер итә.
1948 йылда Eenzaam avontuur («Яңғыҙ кеше мажаралары») исемле әҫәрен яҙа. 1950 йылда
De kruisvaarder («Тәре йөрөтөүселәр»), 1951 йылда Ram Horna («Рам Хорна») һәм 1957 йылда
Overdag («Бер көн дә») исемле ҡыҫҡа хикәйәләре донъя күрә.

Op leven en dood («Үлем һәм йәшәү тураһында») романы 1954 йылда нәшер ителә.
Вруг Анна Бламан тигән ҡушаматты сирле бөйөрөн дауалаусы Али Бош исемле шәфҡәт туташы исеменән алған тигән фараз бар. Автор Бошҡа ғашиҡ була, шулайҙа Бош бейеү уҡытыусыһы менән йәшәй. Һуңғараҡ улар тағы ла дуҫлаша.

1956 йылда PC Hooft Award (Хофт Питер Корнелисон премияһы) премияһына лайыҡ була.

Уның De verliezers (Еңелгәндәр) раманы яҙылып бөтмәй ҡала, шулай ҙа 1974 йылда нәшер телә.

Вругт 55 йәшендә Роттердам ҡалаһында эмболия сиренән үлә.

Күренекле йәмәғәт эшмәкәре, гомосексуаллеген йәшермәйенсә, голланд лесбиянкаларына юл асырға ярҙам итте.
1990 йылда Голландияла төшөрөлгән Spelen of sterven (Уйнарға йәки үлергә) фильмы уның хикәйәләренә нигеҙләнеп төшөрөлгән.

## Әҙәбиәт
* Anna Blaman: *A matter of life and death*. Transl. by Adrienne Dixon; introd. by Egbert Krispyn. New York, Twayne, 1974. ISBN|0-8057-3441-4.

## Иҫкәрмәләр
Эва Бьорлинг

**Эва Бйорлинг Хелена** (ҡыҙ фамилияһы — **Клипмарк**; ; 3 май 1961 йыл) — швед ғалимы, сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы
1961 йылдың 3 майында Стокгольм ленаһы Экерё коммунаһында тыуған (Стокгольм, Швеция).

1987 йылда «Стоматологик хирургия» һөнәре буйынса Каролин институтын тамамлай.

1988 йылда стоматолог-хирург дипломына эйә була. 1993 йылда диссертация яҡлап, «медицина фәндәре кандидаты» дәрәжәһен ала.

1999 йылдан — Каролин институтының микробиология, шештәр һәм күҙәнәк биологияһы кафедраһы доценты.

2002 йылдан 2014 йылға тиклем — Риксдагта Стокгольм ленаһынан депутат булып тора. Халыҡ-ара эштәр һәм мәғариф буйынса парламент комитеты ағзаһы була. Европа парламенты халыҡ партияһының европа фракцияһында Швецияның Уртасылдар партияһынан вәкиле булып тора.

Унда хәүефһеҙлек сәйәсәте һәм тышҡы сәйәсәт мәсьәләләре буйынса эшсе төркөм ағзаһы итеп тәғәйенләнә.

2007 йылдың 12 сентябренән 2014 йылдың 3 октябренә тиклем Фредрик Райнфельдттың коалицион хөкүмәтендә (Швеция) тышҡы сауҙа буйынса министр вазифаһын биләй.

2010 йылдан 2014 йылға тиклем Швеция хөкүмәтендә төньяҡ илдәренең үҙ-ара хеҙмәттәшлеге буйынса министр булып тора.

2014 йылда сәйәсәттән китә.

ВИЧ/СПИД профилактикалау буйынса швед Милли советын етәкләй.

## Һылтанмалар
*  Бөтә донъя иҡтисади форум  сайтында  
*  Твиттерҙа блог
* Moderaterna — Björling Ewa 
* Björlings blogg
* Ömmar för Sveriges samarbetsminister Björling gruvindustrin Ewa
Биргитта Гедин

**Бригитта Гедин ** (, ҡыҙ фамилияһы Атмер; 1 ғинуар  1929 йыл, Стокгольм) — швед яҙыусыһы, шағирәһе һәм тәржемәсеһе, өлкәндәр һәм балалар өсөн китаптар авторы. Рәсәй уҡыусыларына «Чинуша на груше» сатирик әкиәттәр () менән билдәле. Швеция яҙыусылар ассоциацияһы ағзаһы (2009 йылға тиклем).

## Биографияһы
Бригитта Атмер 1929 йылда юрист ғаиләһендә тыуған.   1948 йылда ул Стокгольмда «Elementar Nya» кыҙҙар мәктәбен тамамлай. 1952 йылда социология, психология һәм сәнғәт тарихы буйынса бакалавр дәрәжәһен ала. Бригитта актив йәмәғәт позицияһын биләй. Мәҫәлән, ул 1979 йылда швед яҙыусыларының оло делегацияһы составында Мәскәүгә килә (Ян Мюрдаль, Магнус Линдгрен, Ханс Берегеҙ, Ян Эстергән). Уларҙың маҡсаты — совет коллегалары менән осрашыу һәм уларҙы совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереүгә һәм Вацлав Гавелды ҡулға алыуға ҡаршы сығыш яһарға саҡырыу була.

1954 йылдан 1983 йылға тиклем нәшриәтсе, «Förlag Gedins» нәшриәте хужаһы Пер Гедин () менән никахта була. Яҙыусының улы, Гедин Андреас (Andreas Gedin, 1958 йылғы), шулай уҡ әҙәбиәт менән шөғөлләнә.

## Библиография

* 1969 — «Jättegrytans hemlighet»
* 1973 — «Без бер йортта яшибез»
* 1977 — «Тыныч йокы, Калле!» ()
* 1978 — «Amalia Brus på Vindarö»
* 1971 — «Чинуша на груше» () — 1980 елда Русия басмасында Р. Вольский иллюстрацияләре белән басыла.
* 1979 — «Amalia Brus i Storstad»
* 1980 — «Lustöra: en kaninroman» — Вероника Лео (Veronica Leo) иллюстрацияләре белән
* 1983 — Amalia Brus kan segla med en särk
* 1988 — «Диңгез янындагы йорт» () — Петер Петерссон иллюстрацияләре белән
* 1988 — «Blåtira, kattguld och sidensvans»
* 1990 — «Skruttan»
* 1991 — «Skruttan stjärnpilot»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Birgitta Gedin. Стокгольмская Библиотека. әлеге чыганактан 2012-04-24 архивланды. 2010-04-25 тикшерелде.
* Böcker av Birgitta Gedin. Библиография Биргитты Гедин. әлеге чыганактан 2012-04-24 архивланды. 2010-04-25 тикшерелде.
Вәлиев Әлфәт Мирсәйет улы

**Вәлиев Әлфәт Мирсәйет улы** (3 декабрь 1938 йыл) — кинооператор. 1997 йылдан Рәсәй Фоторəссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1983). 

## Биографияһы
Әлфәт Мирсәйет улы Вәлиев 1938 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Яңы Туҡмаҡлы ауылында тыуған.
1988 йылда «Мосфильм» киностудияһы эргəһендəге оператор оҫталығы курстарын (етəксеһе П. Н. Кузнецов) тамамлаған. 1957 йылдан алып «Башлес» берекмәһенең Өфө ремонт-механика заводында, 1960—1997 йылдарҙа Өфө агрегат производство берекмəһендә эшләй, бер үк ваҡытта 1974 йылдан — берекмəнең «Авангард» мəҙəниəт һарайы ҡарамағындағы «Авангард» киностудияһы, 1997—2003 йылдарҙа «Ағиҙел» кинофотоклубы операторы.

## Ижади хеҙмәттәре
Республикала тəүге анимация фильмы — «Петя Петрушин мажаралары» («Приключения Пети Петрушина») авторы (1967;). 70‑тəн ашыу фильм, шул иҫәптән «Өй төҙөү беҙгə бер нəмə лə түгел» («Что нам стоит дом построить») мультипликацион фильмы (1988; Бөтə Союз һəүəҫкəр фильмдар смотр‑конкурсы лауреаты, Волгоград ҡалаһы, 1990); «Хəтер» («Память», 1975, Мәскәү, Бөтə Союз һəүəҫкəр фильмдар фестивале лауреаты), «Ямғырҙар, ямғырҙар…» ("Дожди, дожди…", 1978; «Лиепая көҙө» («Лиепайская осень») кинофестивале лауреаты, Лиепая ҡалаһы, 1980), «Яңы йыл детективы» («Новогодний детектив»; 1982) ҡыҫҡа метражлы нəфис фильмдары; «Тəүге аҙымдар» («Первые шаги», 1974; Бөтə Рəсəй һəүəҫкəр фильмдар фестивале лауреаты, Мəскəү, 1974), «Ҡарға бутҡаһы» (1982, Халыҡ‑ара фольклор фестивале лауреаты, Кишинёв, 1984), «Еңеү яҙы шаңдауы» ("Эхо победной весны", 1994; «Ер һəм кешелəр» («Земля и люди») Бөтə Рəсəй һəүəҫкəр фильмдар фестивале лауреаты, Мəлəүез ҡалаһы, 1995; бөтəһе лə «Авангард» киностудияһында төшөрөлгəн), «Хайран ҡалған мосафир» ("Очарованный странник", 2002; «Ватан» («Отечество») Бөтə Рəсəй һəүəҫкəр фильмдар фестивале лауреаты, Санкт-Петербург, 2002; «Ағиҙел» кинофотоклубы) документаль фильмдарын төшөрə.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/5139
Хеди Фрид

**Фрид Хеди** (; тыуған. 15 июнь 1924 йыл, Сигету-Мармация) — йәһүд һәм швед яҙыусыһы, психолог. Холокост кисереп, Освенцимды һәм нацистарҙың Берген-Бельзен концентрацион лагеры аша үтә. Стокгольм университетының (2002) почетлы докторы.

## Биографияһы
Хеди Фрид 1924 йылдың 15 июнендә румын ҡалаһы Сигету-Мармацияла тыуған.

Икенсе донъя һуғышы йылдарында нацист концентрацион лагерҙары Освенцим һәм Берген-Бельзен аша үтә. 1945 йылдың июлендә Ҡыҙыл тәре линияһы буйынса Швецияға килә. Стокгольм университетында психология факультетын тамамлаған. Шулай уҡ, әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә. Концентрацион лагерь тураһында яҙған бер нисә китабы Швецияла нәшер ителә.

Швед мәҙәниәтендә күренекле ҡаҙаныштары өсөн орден өсөн алтын миҙалға (Кворум Иллис) лайыҡ була.

1997 йылда Йыл европалыһы исеме бирелә.

1998 йылда әҙәби ижады өсөн бүләк ала: "Тәбиғәт һәм мәҙәниәттең мәҙәни премияһы"на (Natur & Kulturpris Kulturs) лайыҡ була.

2002 йылда Стокгольм университетының почетлы фәндәр докторы булып китә. 2015 йылда Рауль Валленберг премия ала.

2016 йылда Румыния йондоҙо ордены лайыҡ була. 2017 йылда — Германия Федератив Республикаһының «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.

## Хеди Китап Фрид
* 1992 — *av ett liv Skärvor. Auschwitz från Vägen och till* (Тормош ярсыҡтары. Освенцимға һәм кирегә юл.), Natur & Kultur, 
* 1995 — *tillbaka Livet* (Тормош), Natur & Kultur, 
* 2002 — *tredje Ett liv: i från själen meningsfull jordbävning tillvaro till* (Өс тормош: тетрәнеүҙәрҙән ҡәҙимгәсә йәшәйеш), Natur & Kultur, 
* 2003 — *pendel Livets. Fragment, erfarenheter, insikter* (Тормош маятнигы. Фрагмент, тәжрибәһе, идеялары), Natur Lärarhandledning & Kultur, 
* 2017 — *om jag Frågor Förintelsen fått* (Холокост тураһында), Natur & Kultur, 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Находка

**Находка** () — Приморье крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владивостоктан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Билдәле шәхестәре
* Брехова Галина Николаевна (1945), журналист. 1965 йылдан Бәләбәй районы урындағы радиотапшырыуҙарын ойоштороусы; 1983 йылдан «Белебеевские известия» район гәзитенең бүлек мөдире, 1993 йылдан — бүлек мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995).

## Географияһы

## Иҡтисады
* Находка порты
* Восточный порты

## Транспорты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Находкинского городского округа
Уссурийск

**Уссурийск** (; элекке атамалары: 1898 йылға тиклем **Никольское** ауылы, 1935 йылға тиклем **Никольск-Уссурийский** ҡалаһы, 1957 йылға тиклем **Ворошилов** ҡалаһы) — Приморье крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владивостоктан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы

## Иҡтисады
* Уссурийск локомотив ремонтлау заводы

## Транспорты

## Билдәле шәхестәре
* Бобров Евгений Михайлович (1953), инженер-төҙөүсе, комсомол органдары һәм төҙөлөш тармағы хеҙмәткәре. 1979 йылдан ВЛКСМ-дың Салауат ҡала комитеты секретары, 1983 йылдан — беренсе секретары; 1985 йылдан «Башкирстройтранс» тресының Салауат авторемонт заводы директоры; 1900 йылдан «Башстройконструкция» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 2001—2013 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации г. Уссурийск и Уссурийского городского округа 
* Официальный сайт Думы Уссурийского городского округа
Сәйфуллина Лидия Николаевна

**Сәйфуллина Лидия Николаевна** (22 март 1889 йыл — 25 апрель 1954 йыл) — рус яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, китапханасы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Лидия Николаевна Сәйфуллина 1889 йылдың 22 мартында Ырымбур губернаһы Варламово ауылында татар сығышлы священник ғаиләһендә тыуған.

1904 йылда Ырымбур епархия ҡатын-ҡыҙҙар училищеһын, ә 1905 йылда Омск 1-се гимназияһын тамамлай.

1906 йылдан Орск ҡатын-ҡыҙҙар 2 класлы училищеһында, 1907 йылдан Орск ҡала училищеһында уҡытыусы булып эшләй.

1909 йылдан Орск театры труппаһы составында Вильнюс, Владикавказ, Ташкент, Ырымбур ҡалаларында сығыш яһай. 1911 йылдан Орск өйәҙенең Аҡһаҡал, Ҡарайғыр утарҙары мәктәптәрендә уҡыта.

1915 йылдан Орск өйәҙенең Һамар утары китапханаһы мөдире булып эшләй. Революция осоронда был утар кешеләре араһында барған киҫкен синфи көрәште «Перегной» повесында һүрәтләй.

1917 йылда А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты эргәһендәге китапханасылар курстарын тамамлай.

1917 йылда Орск өйәҙенең 1-се крәҫтиән съезында делегат була, земствоһы гласныйы итеп һайлана.

1919 йылдан — Силәбе өйәҙе халыҡ мәғарифы бүлегендә, Силәбе губерна халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй.

1920 йылда Мәскәүҙә Юғары фәнни-педагогик курстарын тамамлай. 1921 йылдан Новосибирск ҡалаһында Себер дәүләт нәшриәтендә сәркәтип була, «Сибирские огни» журналын нигеҙләүҙә ҡатнаша.

1923 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1932 йылда РСФСР Совет яҙыусылары союзының ойоштороу комитеты составында була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарҙа әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара, корреспондент булараҡ фронтта була.

1954 йылдың 25 апрелендә Мәскәү ҡалаһында вафат булған.

## Ижади эшмәкәрлеге
«Правонарушители» (1922, башҡа телдәргә тәржемә ителә), «Перегной» (1923), «Виринея» (1924; 1925 йылда пьесаға үҙгәртелә, 1968 йылда экранлаштырыла) һәм башҡа повестарының авторы.

## Әҫәрҙәре
* Правонарушители, 1922
* Четыре главы, 1922
* Перегной, 1923
* Виринея, 1924
* Собрание сочинений, 4 тт., изд. «Современные проблемы», М., 1924—1926 (выдержало 4 изд.);
* Собр. сочин., 6 тт., Гиз — ГИХЛ, М. — Л., 1927—1931 (неск. изд.);
* Встреча, Рассказы, Гиз, М. — Л., 1926;
* Выхваль, «Новый мир»; 1929, № 1;
* Губернатор, Комедия в 1 д., изд. «Современные проблемы», М., 1927;
* Гибель, Рассказы, «ЗиФ», М. — Л., 1930;
* Избранное, изд. Московского т-ва писателей, М., 1932;
* Попутчики, Пьеса в 4 д., 9 карт., ГИХЛ, [М. — Л.], 1933;
* Сейфуллина Л. и Правдухин В., Черный Яр, Пьеса в 4 д. и 10 карт., ГИХЛ, М. — Л., 1931;
* Критика моей практики, Профиздат, М., 1934 (Мой творческий опыт рабочему автору);
* Повести и рассказы, изд. Московского т-ва писателей, М., 1934.
* О литературе. Статьи и воспоминания, 1958
* Собрание сочинений: В 4 т. М., 1968—1969.

## Әҙәбиәт

* 
* Лидия Сейфуллина / Под ред. Е. Никитиной. М., 1928;
* Яновский Н. Лидия Сейфуллина. М., 1959;
* Шмаков А. Художник и жизнь // Сейфуллина в воспоминаниях современников. М., 1961;
* Шмаков А. Наше литературое вчера. Ч., 1962;
* Дергачева Э. Сейфуллина на Урале // О писателях-земляках: Лит.-критич. ст. Ч., 1971;
* Казаков А. Уральская Виринея // ЧР. 1989. 2 апр.
Сызрань

**Сызрань** () — Һамар өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәр
* Буслаев Юрий Александрович (1929—16.02.2001), ғалим-химик неорганик, юғары мәктәп эшмәкәре. СССР Фәндәр академияһы (1984), Рәсәй Фәндәр академияһы (1991) һәм Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991). Химия фәндәре докторы (1960), профессор (1975). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1976, 1986), Л. А. Чугаев исемендәге премияһы (1985) лауреаты. СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1975), Халыҡтар Дуҫлығы (1979), «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары һәм Рәсәй Федерацияһының Почёт (1999) ордены кавалеры.
* Урядов Иван Иванович (14.11.1893—20.03.1962), рәссам. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1943).

## Иҡтисад
* Сызрань нефть эшкәртеү заводы
* «Тяжмаш»
* «Сызранская керамика»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация городского округа Сызрань
Рихеза Датская

**Рихеза Датская** (, ; яҡынса 1174 йыл, Рингстед (?), Дания короллеге — 1220 йыл 8 май, шунда уҡ) — дат Эстридсен йорто принцессаһы, Дания короле Бөйөк Вальдемар I ҡыҙы; кейәүгә сыҡҡас — Швеция королеваһы.

## Биографияһы
Рихеза Датская 1190 йылда тыуған. Ул Вальдемар I Датскийҙың һәм кенәз ҡыҙы София Минскаяның ҡыҙы. Рихеза исемен уға әсәһе яғынан өләсәһе королева Рихеза Польская хөрмәтенә ҡушалар.

1210 йылда король Эрик X Шведский үҙенән алдағы король Сверкер II Шведскийҙы бәреп төшөргәндән һуң, йола буйынса Сверкерҙар династияһының Эриксондар династияһына ҡаршы булған Дания менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр булдырыу маҡсатында король Вальдемар Датскийҙың һеңлеһе Рихеза Датскаяға өйләнә.

Тормош иптәше тере сағында королеваның тик ҡыҙҙары тыуа һәм уның вафатынан һуң ғына йөклө ҡалған тол королева 1216 йылда берҙән-бер улын, буласаҡ король Эрик XI Шведскийҙы таба. Сверкер династияһынан булған яңы король Юхан I Шведский Швециянан Эриксон династияһы ағзаларын ҡыуып ебәрә. Рихеза Датская балалары менән бергә тыуған иленә ҡайта, унда улының 1222 йылда Швеция тәхетенә ултырғанын да һәм ҡыҙҙарының туйын да күрмәй.1220 йылда үлеп ҡала.

## Ғаиләһе
Рихеза Датскаяның һәм Эрик X Шведскийҙың ғаиләһендә дүрт ҡыҙ һәм бер ул тыуа.
* София Эриксдоттер Шведская (1241 йылда үлгән), Генрих III Борвин Ростокскийға кейәүгә сыға.
* Марта Эриксдоттер Шведская Нильс Сикстенссон Шпареға кейәүгә сыға.
* Ингеборга Эриксдоттер Шведская (1254 йылда үлгән), Швеция регенты Биргер Ярлға кейәүгә сыға
* Марианна Померания герцогына кейәүгә сыға
* Эрик XI Шведский (1216—1250), Швеция короле.

## Сығанаҡтар
* Рихеза Дания на сайте Датского биографического лексикона.
* Åke Ohlmarks. *Alla drottningar Sveriges* (*Все королевы Швеции*) )
Герцогиня Лилиан Халландская

Принцесса **Лилиан Халландская** (30 август 1915 йыл — 10 март 2013 йыл) — швед король йорто ағзаһы, принц Бертиль, герцог Халландскийҙың ҡатыны (1912—1997), король Карл XVI Густавтың инәйе, элекке инглиз моделе.

## Тормошо
Лилиан Суонсила — ҙурлығы буйынса Уэльстың икенсе ҙур ҡалаһында тыуа һәм Уильям Девис менән Гледис Мери Курендың ҡыҙы була. Йәш сағында модель булып эш башлай һәм «Vogue» журналы тышлығында тора. Уға биш йәш булғанда ата-әсәһе айырылыша. Рәсми рәүештә никах 1939 йылда тарҡала.

1940—1945 йылдарҙа ул инглиз актеры *Иван Крейг *менән йәшәй. Икенсе бөтә Донъя һуғышы ваҡытында Король флоты өсөн радио әҙерләгән заводта эшләй, шулай уҡ яраланған һалдаттар госпиталендә шәфҡәт туташы булып йөрөй.

1943 йылда ул Лондонда беренсе тапҡыр принц Бертиль Шведскийҙы — король Густав VI Адольф һәм Маргарита Коннаутскаяның улын осрата. Лилиан Иванда кейәүҙә булһа ла, тиҙҙән улар һөйәркәләр булып китә. 1945 йылда ир менән ҡатын айырылыша. Принц Бертильдың өлкән ағаһы Адольф Густав 1947 йылда бер йәшлек малайын ҡалдырып һәләк булғандан һуң, уның швед короллегендә регент булып ҡалыу мөмкинлеге тыуа. Ошо сәбәпле ул Лилианға өйләнә алмай, сөнки ул тәхеттән мәхрүм булыр ине. Бер нисә йыл улар бәйләнештәрен йәшереп, бергә йәшәйҙәр. Францияның көньяғында Сент-Максимда йәшәйҙәр. Принцтың атаһы, король Густав VI оҙон ғүмер кисерә, ошо ваҡытта Бертилдың туғаны бәлиғ була. 

Король Густав VI Адольф үлгәндән һуң(1973 йыл), Лилиан һәм Бертиль никах килешеүе төҙөй. Никахлашыу 1976 йылдың 7 декабрендә үтә. Король юҡ саҡта ла Бертиль уның урынбаҫары сифатында сығыш яһай. Ҡатыны *принцесса Лилиан, герцогиня Халландская *тип атала башлай. Парҙар үҙҙәренең *Сульбаккен виллаһында *йәшәй.

Бертиль 1997 йылдың 30 авгусында үлә. Ул ҡатынының 82 йәшлек тыуған көнөндә вафат була. 1997—2010 йылдарҙа Лилиан Швецияны күрһәтеп, рәсми сараларҙа һәм байрамдарҙа ҡатнашыуын дауам итә. 2000 йылда ул король һарайы янындағы тормошо, шулай уҡ Бертиль менән ғаилә тормошо тураһында автобиографик китабын сығара. 2008 йылдың авгусында принцесса үҙ йортонда йығылып, ҡабырғаһын һындыра. Ошондай осраҡ 2009 йылдың февраль айында ҡабатлана. 2010 йылда принцесса Лилиан Альцгеймер ауырыуы менән ауырый һәм башҡаса йәмәғәт бурыстарын үтәй алмай тип иғлан ителә.

Принцесса Лилиан Стокгольмда 2013 йылдың 10 мартында вафат була. Үлгән мәленә ул швед король йортоноң һәм Европаның башҡа теләһә ҡайһы король ғаиләләренең иң оло йәштәге ағзаһы булып иҫәпләнә.

Принцесса Лилиан хөрмәтенә принцесса Мадлендың 2014 йылдың 20 февралендә тыуған ҡыҙына Леонор Лилиан Мария тип уның тулы исемен ҡушалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The Royal Court of Sweden: Princess Lilian, Duchess of Halland
Нелли Закс

**Нелли Закс** (; 10 декабрь 1891 йыл, Шёнеберг — 12 май 1970 йыл, Стокгольм) — Германия шағирәһе, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (Шмуэль Йосеф Агнон менән берлектә, 1966).

## Биографияһы һәм ижады
1891 йылдың 10 декабрендә Берлинда йәһүд ғаиләһендә тыуа. Закстың тәүге әҫәрҙәре иҫәбендә — неоромантик рухтағы шиғырҙар, ҡурсаҡ театры өсөн пьесалар, ул шулай уҡ легендалар һәм хикәйәләр йыйынтығы ла баҫтыра, был осорҙа артабанғы ижадының ниндәй юлдан китеренә бер ниндәй ҙә ишара булмай. Әммә 1933 йылдан һуң ул иудаизм менән христианлыҡтың уртаҡ тамырҙары мәсьәләһе менән ҡыҙыҡһына башлай.

1940 йылда Швецияға эмиграциялай. Уның тәүге шиғыр йыйынтығы 1947 йылда Көнсығыш Берлинда сыға, китап *Үлем торлаҡтарында* (In den Wohnungen des Todes) тип атала. Был шиғырҙарҙа, *Эли* (Eli, 1943) пьесаһындағы кеүек үк, артабан *Йондоҙҙоң ҡараңғыланыуы*(Sternverdunkelung, 1949), *Һәм артабанғыны бер кем дә белмәй* (Und niemand weiss weiter, 1957), *Ҡасыу һәм үҙгәреү* (Flucht und Verwandlung, 1957) тигән йыйынтыҡтарҙа үҫтереләсәк төп темаларға башланғыс һалынған. Һуңғы осор шиғыр йыйынтығында (1965) *Янар йомаҡтар* (Glühende Rätsel) тигән шиғыр циклы айырылып тора.

Закстың күрәҙәсел шиғриәте экстатик көсөргәнеш һәм мистика менән һуғарылған. Уның шиғри фекеренең нигеҙендә — эҙәрләү һәм ҡасыу мотивы, һунарсы һәм уның табышы символдары, язалаусылар менән уларҙың ҡорбандары араһындағы мәңгелек драма.

Закс яҡын дуҫы Пауль Целанды ерләгән көндө вафат була. Стокгольмдың төньяғындағы Норра бегравнингсплатсен зыяратында ерләнгән.

## Танылыуы
Закс күп һанлы әҙәби наградаларға һәм премияларға, әҙәбиәт буйынса 1966 йылғы Нобель премияһына (Ш. Й. Агнон менән берлектә) лайыҡ була.

Германияла (Дортмунд) 1961 йылдан Нелли Закстың әҙәби премияһы тапшырыла. Францияла 1988 йылдан тәржемә буйынса Нелли Закс премияһы тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Fritsch-Vivié G. Nelly Sachs: mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1993

## рус телендәге баҫмалары
* Звездное затмение: Сборник стихов/ Пер. Владимира Микушевича. — Ереван: Ной; М.: Физкультура и спорт, 1993

## Галерея

File:Nelly Sachs 1966.jpg|Нелли Закс, 1966

File:Tafel geburtshaus nelly sachs.jpg|Берлиндың  Шёнеберг районында Нелли Закс хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ


## Һылтанмалар
* Оригинал статьи на www.n-t.ru
Мортазин Дауыт Лот улы

**Дауыт Лот улы Мортазин** (1893—1926) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.

## Биографияһы
Мортазин Дауыт Лот улы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Муса Мортазиндың бер туған ҡустыһы.

Башҡортостан Республикаһының йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивында һаҡланған партия билетындағы (ЦГАОО РБ. Ф. 22. Оп.2. Д.493.) «Какие местности хорошо знаете?» тип исемләнгән графала Дауыт Мортазин: «Москва, Петроград, Харьков» тип күрһәткән. Тимәк ул, 1918 йылда аҡтар яғында Башҡорт армияһы сафында хеҙмәт итеп, 1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Көньяҡ фронтта Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта ҡатнашҡан булған. Башҡорт полктары 1919 йылдың июнендә тап Харьков янында генерал Деникиндың ғәскәренә ҡаршы ҡанлы яуҙарҙа ҡатнаша.

1919 йылдың көҙөндә Башҡорт кавалерия дивизияһы Петроград фронтына, генерал Юденич армияһына ҡаршы йүнәлтелә. 1920 йылдың башында дивизия, Новгород губернаһына күсерелә һәм, һуғыштан иҫән ҡалған яугирҙарҙы бер полкка туплап, 1920 йылдың майында Польша фронтына Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына оҙатыла. Дауыт Мортазин ағаһы Муса Мортазиндың бригадаһына барып ҡушылғандыр, тип фараз итеп була. 1920 йылда Дауыт Мортазиндың Польша фронтында Башҡорт кавалерия бригадаһының эскадрон командиры вазифаһында йөрөүе билдәле.

Муса Мортазин үҙенең китабында Дауытты яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнде тип яҙа. Әммә "РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге"ндә (Мәскәү, 1926) уның исем-фамилияһы күрһәтелмәгән, әммә ундай осраҡтар булған һәм Муса Мортазиндың ҡустыһы Дауыттың наградланыуы тураһындағы һүҙҙәренә ышанып булалыр.

Фронттан ҡайтҡас, Дауыт Мортазин Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.

1921 йылдың көҙөндә Дауыт Мортазин Партияны таҙартыу комиссияһының тоҙағына эләгә. Уны «талауҙар ойошторған Ҡаһарманов ячейкаһын булдырыуҙа, Колчак армияһында командир булараҡ хеҙмәт итеүҙә» ғәйепләп, партиянан сығаралар.

Мортазин Дауыт Лот улы 1926 йылда туберкулез cиренән вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://vk.com/doc105885386_438812506?hash=409683e66a686792f2&dl=d23e4997534ea5b072 Азат ЯРМУЛЛИН. Комбриг Мортазин һәм уның яуҙаштары.ӨФӨ — 2011, 60-61 бит.
Ханна Матильда Тенгелин-Винге

**Ханна Матильда Винге** тыумыштан **Тенгелин** (, 4 декабрь 1838 йыл, Гетеборг, Швеция — 9 март 1896 йыл, Гетеборг, Швеция) — Швеция рәссамы, художестволы туҡыма буйынса рәссам һәм оҫта.

## Биографияһы
Ханна художестволы сүкеү оҫтаһы Юхан Тимофеус Тенгелин һәм уның ҡатыны Анна Мария, тыумыштан Гультман ғаиләһендә тыуған. 1859 йылдан Юхан Юлиус Рингдалдың художестволы оҫтаханаһында уҡый. 1864—1867 йылдарҙа Король сәнғәт академияһында уҡый, унда академия профессоры Юхан Кристоффер Боклунд уның остазы була. Ул академия студенттары араһында беренсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе була, 1864 йылға тиклем академияға ирҙәр генә ҡабул ителә. 1867 йылда рәссам Мортен Эскиль Вингеға кейәүгә сыға. Италияла һәм Германияла уҡый.

Рәсем сәнғәтендә Тенгелин-Винге ижадының йүнәлеше тормошҡа бәйле һынлы сәнғәт була, ул бер нисә бик матур швед халыҡ көнкүреше күренешен һүрәтләй. Швед төпкөлөнөң акварель һәм ҡәләм менән эшләнгән пейзажынан бик ҙур коллекция булдыра.

Һынлы сәнғәттән тыш, Тенгелин-Винге швед милли туҡыма дизайнына ҙур өлөш индерә. Ул алтарь әһелдәре, шул иҫәптән, 1882 йылда Швед лютеран сиркәүенең төп соборы — Уппсала Кафедраль соборы өсөн булдырылған кейемдәр дизайнеры була.

1874 йылда Тенгелин-Винге «Дуҫтар-Һөнәрселәр» (Handarbetets vänner) ассоциацияһын нигеҙләшеүсе була, ул художество етәксеһе, һәм күп йылдар дауамында төп көс була. Ойошма туҡыу һәм һөнәрселек промыслаһында милли традицияларҙы тергеҙеү һәм ярҙам итеү бурыстарын ҡуя. Ассоциация һөнәрселәр берләшмәһе генә түгел, ә шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы була. «Дуҫтар-Һөнәрселәр» ассоциацияһын нигеҙләшеүселәрҙең башҡалары ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн швед активисткалары Софи Адлерспарре һәм Молли Ротлиб була.

Ханна Матильда Тенгелин-Винге эштәре Швецияның Милли музейына, төньяҡ илдәр Музейына, Норрчёпинг музейына һәм Линчёпингта Эстергётланд музейына ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Hemslöjdsrörelsen  
* Lexikonettamanda.se:Hanna Mathilda Winge-Tengelin
Хәлилов

**Хәлилов** — фамилия.

* Хәлилов Азамат Самат улы (1970 т.) — драма артисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000).
* Хәлилов Азат Насретдин улы (1962 т.) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Хәлилов Валерий Михайлович (1952—2016) — Рәсәй дирижеры, композитор. 
* Хәлилов Венер Рамаҙан улы (1939—2004) — Рәсәй сәйәсмәне, йәмәғәт эшмәкәре, ғалим.
* Хәлилов Зыя Ишбулды улы (1953—2009) — ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ммәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
* Хәлилов Леонард Мөхип улы (1951 т.) — физик-химик. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (2003).
* Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы (1952 т.) — скульптор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).
* Хәлилов Рөстәм Радик улы (1979 т.) — спортсы. Заманса бишалыш буйынса донъя һм Европа чемпионы.
* Хәлилов Әҡсән Насретдин улы (1959 т.) — педагог, шағир. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы . 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. 
----
* Хәлилова Миңзәлә Вәсил ҡыҙы (1963 т.) — педагогик хеҙмәт ветераны, шағир.
Ҡабаева Алина Марат ҡыҙы

**Ҡабаева Алина Марат ҡыҙы** (12 май 1983 йыл) — Рәсәй спортсыһы (художестволы гимнастика), сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, менеджер. 2014 йылдың сентябренән алып — «Милли Медиа Төркөмө» холдингының директорҙар советы рәйесе. 2016 йылдан «Спорт-Экспресс» ябык акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советын етәкләй.

## Биографияһы
Алина Марат ҡыҙы Ҡабаева 1983 йылдың 12 майында Үзбәк ССР-ының (хәҙер Үзбәкстан) баш ҡалаһы Ташкентта тыуған һәм үҫкән.

Өс йәш ярымдан нәфис гимнастика менән шөғөлләнә башлай. Беренсе аҙымдарын «Хеҙмәт резервтары» спорт йәмғиәтендә яһай. Әсәһе Любовь Михайловна фигуралы шыуыу йәки нәфис гимнастика буйынса етди әҙерлек үтеүен теләй. Эҫе Үзбәкстанда фигуралы шыуыу менән шөғөлләнеү мөмкинлеге булмай, шуға күрә Алина художестволы гимнастика менән шөғөлләнә башлай. Беренсе тренерҙары А. Малкина һәм Э. Тарасова була.
11 йәшлек сағында спорт һәләттәрен артабан да үҫтереү маҡсатында әсәһе менән Ташкенттан Мәскәүгә күсенәләр. Маҡсаттары Ирина Винерға күнекмәләргә йөрөү. Яңы остазы Алинаға ябығыу шарты ҡуя (гимнастика үлсәмдәре буйынса ул һимереүгә әүәҫ булған).

1995 йылдан алып Мәскәүҙә Ирина Винерға күнекмәләргә йөрөй башлай. 1996 йылда Рәсәй йыйылма командаһына инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алина Кабаева впервые рассказала о своей любви и семье. Сайт «NEVZ-INFO»
Анна Линд

**Илве Анна Мария Линд** (, 19 июнь 1957 йыл — 11 сентябрь 2003 йыл) — Швеция сәйәсмәне. Социал-демократик партияһы ағзаһы. 1998—2003 йылдарҙа Швеция сит ил эштәре министры.

## Биографияһы
Илве Анна Мария Линд 1957 йылдың 19 июнендә Стокгольм ҡалаһының Эншеде районында тыуған. Вьетнам һуғышына ҡаршы протесттарҙа һәм Швеция социал-демократик йәштәр лигаһы эшендә ҡатнашып, 12 йәшендә үк сәйәси тормошҡа сума.

1982 йылда Уппсала университетының юридик факультетын бакалавар дәрәжәһе менән тамамлай. 1982 йылда Швеция парламентына (Риксдаг) депутат итеп һайлана.

1984 йылда Швеция социал-демократик партияһының йәштәр лигаһы етәкләй, 1991—1994 йылдарҙа Стокгольм ҡала советы ағзаһы була.

1994 йылда премьер-министр Ингвар Карлссон етәкселегендәге Швеция хөкүмәтендә тирә-яҡты һаҡлау буйынса министр итеп тәғәйенләнә.

1998 йылда Швецияның яңы премьер-министры Ханс Йоран Перссон уны сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләй. Анна Линд Америка Ҡушма Штаттарының Ираҡта уҙғарған сәйәсәтен тәнҡитләп сығыш яһай, шулай уҡ Израиль премьер-министры Ариэль Шарон һәм Италия премьер-министры Сильвио Берлускони сәйәсәттәрен тәнҡитләй. Шул уҡ ваҡытта Европа Берләшмәһенең киңәйеүе өсөн һәм Швецияның ошо ойошмаға һәм евро валютаһы зонаһына кереүе буйынса әүҙем сығыш яһай.

2003 йылдың 10 сентябрендә Стокгольм үҙәгендәге супермаркетта Анна Линдҡа бер кеше бысаҡ менән бер нисә тапҡыр сәнсеп ҡаса. Министр ҡаланың Каролина дауаханаһына оҙатыла, бында табибтар бер нисә сәғәт дауамында уның ғүмере өсөн көрәшә, әммә 11 сентябрҙә Анна Линд вафат була.

## Ғаиләһе
Ире — Бо Холмберг, улдары — Филип һәм Давид.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Смерть Анны Линд. «Aкт безумия» не был случайным?
* Анна Линд: министр с рюкзаком за спиной
Ребекка Фергюсон

**Ребекка Луиза Фергюсон Сундстрём** (, ; , Стокгольм) — Швеция актрисаһы.

## Биографияһы
Ребекка Луиза Фергюсон Сундстрём 1983 йылдың 19 октябрендә Швецияның баш ҡалаһы Стокгольмдең Васастан районында тыуған. Әсәһе Розмари — 25 йәшендә Швецияға күсеп килгән инглиз ҡыҙы; атаһы — швед. Ребекканан тыш ғаиләлә тағы ла өс бала үҫә.

1999 йылда Адольф Фредрикс музыкаль мәктәбен тамамлай.

13 йәштән журналдарҙа модель булып эшләй, һәм шулай уҡ рекламала төшә.

Экрандарға 1999—2001 йылдарҙа сыҡҡан «Новые времена» () сериалында Анна Грипхельм төп ролен башҡара, һуңыраҡ «Океанский проспект» () швед-америка сериалында уйнай.

2011 йылда швед режиссёры Ричард Хоберт уны ҡала баҙарында күреп ҡала һәм Ребеккаға үҙенең «До Антиба в один конец» () фильмында төп рольде башҡарырға тәҡдим итә. Артабан Фергюсон «Дух утопленника» () һәм «Мы» () фильмдарында уйнай.

2012 йылдан Би-би-си каналының «Белая королева» () тигән 10 сериялы тарихи драмала Ал һәм аҡ розалар һуғышы осорондағы королева Елизавета Вудвилл ролен башҡара. Фергюсондың был сериалда уйнауы критиктар тарафынан ыңғай ҡабул ителгән, һәм уға билдәлелек һәм Алтын глобус премияһына номинация килтерә.

2015 йылда «Миссия невыполнима: Племя изгоев» () америка фильмында төп рольдәрҙең береһен башҡара.

### Шәхси тормошо
2007 йылда улы тыуған; уның атаһы — элекке егете Людвиг Халлберг.

## Фильмографияһы

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы

**Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы** (23 ғинуар 1916 йыл — 12 июнь 1994 йыл) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1936–1974 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз башҡорт театры (1968 йылдан — Сибай башҡорт драма театры) актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969). 

## Биографияһы
Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы Абитаева 1916 йылдың 23 ғинуарында Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Кесе Юлдаш ауылында тыуған.

1936 йылда Хажи Бухарский, Мәкәрим Мәһәҙиев курсы буйынса Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлай.

1936—1974 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз драма театрында (1968 йылдан — Сибай драма театры) актриса булып эшләй.

1994 йылдың 12 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Төп ролдәре
* Ҡарлуғас (Баязит Бикбайҙың «Ҡарлуғас» драмаһы; 1936 йылда дебют роле)
* Ғәлимә (Мәжит Ғафуриның «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса яҙылған Ғәйнан Әмири һәм Вәлиәхмәт Ғәлимовтың «Ҡара йөҙҙәр» драмаһы)
* Таңсулпан (Ҡадир Даяндың «Таңсулпан» драмаһы)
* Айһылыу (Сәғит Мифтаховтың «Һаҡмар» һәм «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» драмалары)
* Мәрзиә (Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» драмаһы)
* Елена Кошевая (Александр Фадеевтың «Йәш гвардия» романы буйынса яҙылған Вәлиәхмәт Ғәлимовтың «Геройҙар» драмаһы)
* Туҡтабикә (Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» драмаһы)

## Ғаиләһе
Улы Абыҙгилдин Абрек Әмир улы (1937—2013) — Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Татарстан Республикаһының (1995) халыҡ рәссамы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы
Виви Лоран-Текхолм

**Виви Лоран-Текхольм** (; 7 ғинуар 1898 йыл — 3 май 1978 йыл) — Швецияның ғалим-ботанигы һәм балалар яҙыусыһы.

## Биографияһы
Виви Лоран-Текхолм 1898 йылдың 7 ғинуарында Швецияның Дандерюд ҡалаһында тыуған. Ботаниканы Стокгольм университетында өйрәнә һәм 1921 йылда бакалавр дәрәжәһен ала.

1921—1923 йылдарҙа АҠШ буйлап сәйәхәт итә. 1926 йылда ботаника профессоры Гуннар Текхольмға (1891—1933) кейәүгә сыға. Ошо уҡ йылда улар Мысырға күсә һәм төбәк үҫемлектәр донъяһын өйрәнә башлай.

Икенсе донъя һуғышы осоронда Стокгольмдә гәзит корреспонденты булып эшләй, һуғыш тамамланғас Мысырға ҡайта. 1946 йылдан Ҡаһирә университеты профессоры, 1947 йылдан — Александрия университеты профессоры булып эшләй. 1948 йылда Ҡаһирәгә ҡайта. 1952 йылда Стокгольм университетының Почётлы философия докторы булып китә.

Ҡаһирә университетында Ботаника институтын ойоштора. Африкала иң ҙур гербарий йыя, коллекцияға бөтә донъянан, шул иҫәптән Мысырҙан, Ливандан, Ғәрәбстан ярымутрауынан һәм Судандан 100 меңдән ашыу үҫемлектәр инә. Уның Швеция менән бәйләнештәре арҡаһында Стокгольм ауыл хужалығы академияһы Ботаника институтына 700 килограмм китап тапшыра, ә Швеция короле Густав VI Адольф сит ил әҙәбиәтен һатып алыуҙы финанслай. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш мәсьәләләре буйынса Швеция агентлығы (SIDA) ярты миллиондан ашыу китап биттәренә һәм гербарийҙар өлгөләренә микрофильмдар коллекцияһын институтҡу бүләк итә. «Knut and Alice Wallenberg Foundation» фундацияһы ярҙамында университетта электрон микроскоп ярҙамында һеркәне анализлау өсөн лаборатория төҙөлә. Текхолм Ботаника институты менән идара иткән осорҙа штатта 20-нән ашыу профессор булған һәм 2 000-дән ашыу студент уҡыған.

Виви Лоран-Текхолм 1978 йылдың 3 майында Швецияға булғанда вафат була һәм Уппсала ҡалаһының Иҫке зыяратында ерләнә.

## Фәнни хеҙмәттәре
* «Vivis resa». 1923
* Vivis resa II. 1924
* «Sagan om Snipp, Snapp, Snorum». 1926
* En skolflicka berättar. 1927
* "Katt: ". 1936
* «Som husmor i Egypten». 1937
* «Bättre än svarta börsen». 1946
* Hemmet blommar, en liten handbok i krukväxtodling. 1949
* «Faraos blomster: en kulturhistorisk-botanisk skildring av livet i Gamla Egypten». 1951
* «Våra hav: En bok för stora och små». 1978
* «Öknen blommar». 1969
* «Lillans resa till månen: En saga för stora och små». 1976
* «I Egypten närbild». 1964
* «Sagans minareter: En bok om islam». 1971
* «Levande forntid: Strövtåg i Kairomuseet». 1967
* «Egyptisk vardag». 1966
* «Faraos barn: Kopterna i Egypten». 1965
* «Students Flora of Egypt». 1974

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Dr Waheeb speaking of Vivi Laurent-Täckholm (Swedish)
* Referat från ett föredrag om Vivi Täckholm
* Artikel i UNT 2017-10
* Sjöberg, Fredrik (2 June 2015). The Fly Trap. Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 978-1-101-87016-7.
Йенни Линд

**Йоханна Мария Линд**, бигерәк тә **Женни Линд** исеме аҫтында билдәле (6 октябрь 1820 йыл — 2 ноябрь 1887 йыл) — Швеция опера йырсыһы, «швед һандуғасы» тип йөрөтөлгән. XIX быуаттың иң билдәле йырсыларҙың береһе, ул Швецияла һәм бөтә Европала операла сопрано партиялары сығыштары менән, һәм шулай уҡ 1850 йылдан Америкала популяр концерт турнелары менән билдәле булған. 1840 йылдан Швеция король музыкаль акдемияһы ағзаһы була.

## Биографияһы
Йоханна Мария Линд 1820 йылдың 6 октябрендә Швецияның баш ҡалаһы Стокгольмдә тыуған. Адольф Фредрик Линдблад уҡыусыһы.

1838 йылда Швецияла Карл Мария фон Веберҙың «Ирекле уҡсы» () операһындағы сығышынан һуң билдәле булып китә. 1840-сы йылдарҙа Феликс Мендельсондың протежеһы булып бөтә Швеция һәм төньяҡ Европа буйлап опера партиялары менән уңышлы сығыш яһай. Лондонда ике уңышлы миҙгелдән һуң 29 йәшендә үҙенең операнан китеүе хаҡында иғлан итә.

1850 йылда шоумен Финеас Тейлор Барнум саҡырыуы буйынса Америка Ҡушма Штаттарына килә, уның өсөн 93 ҙур масштабтағы концерттар ҡуя. Артабан үҙ гастролдәрен үҙе ойоштора. Бында концерттарҙа  аҡса эшләй. Алған килеменә Швецияла Ирекле мәктәптәр фондын ойоштороп иғәнә маҡсатында тотона.

1852 йылда ире Отто Гольдшмидт менән Европаға ҡайта, бында 3 бала таба һәм артабанғы ике тиҫтә йыл дауамында осраҡлы рәүештә концерттарҙа ҡатнаша. 1855 йылдан Бөйөк Британияла йәшәй.

1882 йылдан бер нисә йыл дауамында Лондонда Король музыкаль колледжында профессор булып эшләй.

1887 йылдың 2 ноябрендә Мальвернда вафат була.

## Галереяһы

Файл:Jenny Lind by Francis Bicknell Carpenter, 1852, oil on canvas, from the National Portrait Gallery - NPG-9400246A 2.jpg|
File:Jenny Lind by Louis Lang (1814-1893).jpg|
File:Jenny lind colour.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Рәсми сайт 
* Женни Линд (Jenny Lind) 
* Джордж Питер Александр Хили: Дженни Линд
Фәхретдинова Дилара Әхәт ҡыҙы

**Дилара Әхәт ҡыҙы Фәхретдинова** (1923—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (1988). Үзбәкстан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге булып сәнғәт ғилеме кандидаты дәрәжәһен ала.

## Биографияһы
Фәхретдинова Дилара Әхәт (Ғәбделәхәт) ҡыҙы Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуған. Ҡартатаһы — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе Ризаитдин Фәхретдинов (1859—1936). Атаһы — Ғәбделәхәт Ризаитдин улы Фәхретдинов (1889—1938) иҡтисадсы, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы була, милләте буйынса башҡорт.

1951 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.

1951 йылдан Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтында, Мәскәү туҡыу институтында, Керамика һәм «XVIII быуат Кусково усадьбаһы» музейында эшләй.

Артабан Ташкент ҡалаһына күсә, Үзбәк ССР-ының Сәнғәт музейында, 1961 йылдан Хәмзә исемендәге Сәнғәт белеме ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
 
1988 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Дилара Ғәбделәхәт ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре Үзбәкстанда биҙәү ҡулланма һәм һынлы сәнғәттең формалашыуы һәм үҫеше проблемаларына бағышланған.

## Хеҙмәттәре
* Декоративно-прикладное искусство Узбекистана. — Ташкент, 1972.
* Ювелирное искусство Узбекистана. — Ташкент, 1988.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гедвига София Шведская (Швеция принцессаһы)

**Шведская Гедвига Августа София** йәки **София** (; 26 июнь 1681 йыл — 22 декабрь 1708 йыл) — Швеция принцессаһы һәм Гольштейн-Готторп герцогиня-консорты, Швеция короле Карл XII һәм уның королева ҡатыны Ульрика Элеонораның тәүге балаһы. 1702—1708 йылдарҙа Гольштейн-Готторп герцоглығында бәлиғ булмаған улының регенты, шулай уҡ швед тәхете вариҫтарының береһе.

Гедвига София Рәсәй императоры Петр III өләсәһе.

## Биографияһы
Әсәһе үлгәндән һуң, София, ағаһы Карл, апаһы Ульрика Элеонора менән өләсәһе Гедвига Элеонора Гольштейн-Готторпскаяға опекаға бирелә, уның йоғонтоһо аҫтында балаларҙа Данияға ҡарата насар ҡараш формалаша. 1698 йылдың 12 майында София Карлбергта үҙенең ике туған ағаһы Фридрих IV, герцог Гольштейн-Готторпскийға кейәүгә сыға. Уның никахы традицион рәүештә, сәйәсәттең бер өлөшө булараҡ, Гольштейн-Готторптарҙың Данияға ҡаршы ҡорола, уның ағаһы Фридрихтың һеңлеһенә өйләнергә тейеш була, әммә ул баш тарта. Никах ҡыҙҙың ризалығынан башҡа үткәрелә һәм бәхетһеҙ була.

1700 йылғы Төньяҡ бөйөк һуғышы алдынан тормошоноң ҙур өлөшөн София Швецияла ағаһы йортонда үткәрә. 1699 йылда ул герцог Гольштейн-Готторпский биләмәһенә күсеп китә, бында бер йыл була, әммә 1700 йылдың 30 апрелендә Швецияға ҡайта һәм унда улы Карл Фридрих тыуа.

София 1702 йылда тол ҡала һәм бәләкәй улы янында регентҡа әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, ул ваҡытының күп өлөшөн, королдең өлкән ҡыҙы һәм ил тәхетенә икенсе сираттағы вариҫ булараҡ, улының Швеция тәхетенә мираҫлыҡ хоҡуғын танытырға өлгәшеү өсөн тырышып, Швецияла үткәрә, сөнки ағаһы Карл XII балалары булмай. Герцоглыҡ менән ул юҡ саҡта иренең кесе энеһе Август Кристиан Гольштейн-Готторпский идаралыҡ итә, ә дәүләт әһәмиәтенә эйә мәсьәләләр бары тик София ҡатнашлығында ғына сиселә.

Иренең вафатынан һуң, ул ҡабаттан сәйәси ойошмалар союзы өсөн никахҡа инеү объектына әйләнә. Уны ҡатынлыҡҡа алырға дәғүә итеүсе тәхет вариҫтары араһында Британия тәхете вариҫы принц Георг Ганноверский була, ләкин София унан баш тарта, Шул мәлдә уның йәш швед дворяны Олоф Гилленборг менән романы була. Уларҙың мөнәсәбәте Швеция һарайы өсөн сер булмай, бары тик өләсәһе герцогиня Гедвига Элеонора ғына был романды оҡшатып бөтөрмәй.

Гедвига София 1708 йылдың 22 декабрендә егерме ете йәшендә сәсәк ауырыуынан вафат була. Уның ағаһы Карл тормошоноң күпселек өлөшө хәрби походтарҙа илдән ситтә үткәрә, апаһы менән бик оҙаҡ хат алыша һәм апаһының үлемен бик ауыр кисерә. 1718 йылда Карл да вафат була, уның вариҫы булып берҙән-бер ир туғаны, Софияның улы герцог Карл Фридрих ҡала, ләкин тәхеткә Карлдың һеңлеһе Элеонора Ульрике, ә һуңынан уның ире Фридрих Гессен-Кассельский ултыра.

## Һылтанмалар
* (швед.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012.
Высоцкая Станислава

**Высоцкая Станислава** () (1878 йылдың 7 майы, Варшава ҡалаһы — 1940 йылдың 17 ғинуары, Варшава) — поляк актрисаһы, режиссёры, театр эшмәкәре һәм педагогы.

## Биографияһы
Высоцкая Станислава Варшавала поляк ғаиләһендә тыуған.

## Эшмәкәрлеге
Высоцкая Станиславаның сәхнә эшмәкәрлеге 1895 йылда Петербургта башлана, артабан Люблинда, Варшавала, Познанда, Краковта уйнай.
* 1911—1920 йылдарҙа Киевта йәшәй
* 1916 йылда бында «Студия» эксперименталь театрын ойоштора, һәм унда К. С. Станиславский системаһы принциптары ентекләп эшләнгән.
* 1920 йылда Варшаваға ҡайтҡас, студия аса
* 1921 йылдан Варшава консерваторияһының драматик бүлегенә етәкселек итә.

Артислыҡ эшмәкәрлеге башында Станислава Высоцкая лирик комик ролдәр башҡарһа, артабан — драматик һәм трагик ролдәрҙе уйнаған. Станислава Высоцкаяның сәхнә образдары мөһәбәтлек, тышҡы һынландырыуҙың юғары нәзәкәтлелеге менән айырылып торған һәм ялған романтик театраль эффектлылығы, манерлығынан, модернизмынан йыраҡ торған.

Станислава Высоцкая поляк романтиктарының әҫәрҙәрендә: пани Роллисон (Мицкевичтың «Дзяды»һында), Лукреция Ченчи һәм Балладина (Словацкийҙың «Беатриче Ченчи», "Балладина"ларында), Муза һәм Әсә (Выспяньскийҙың , ендә) һ. б. уйнаған.

Станислава Высоцкаяның иң яҡшы эштәренә шулай уҡ антик авторҙарҙың пьесаларындағы ролдәре ҡараған: Клитемнестра (Эсхилдың «Орестея»һында, Федра (Еврипидтың "Ипполит"ында).

Үҙе менән дәүерҙәш драматургтар әҫәрҙәрендә лә (Һенрик Ибсен, Максим Горький, Антон Павлович Чехов һ. б.) Станислава Высоцкая бик теләп уйнаған. Режиссёрлыҡ эштәрендә Станислава Высоцкая сәхнә сәнғәтенең бөтә компоненттарын тура килтереүгә һәм драма әҫәрҙәренең идея асылын тәрән асыуға ынтылған.

## Әҙәбиәт
* Соч.: Uwagi о inscenizacji «Legionu…», Listy z teatry", 1924, № 2, s. 45—48;
* Moje wspomnienia, «Scena Polska», 1938, zesz. 2—3, s. 324—30.
* Ивашкевич Я., Театр «Студия» Станиславы Высоцкой в Киеве, пер. с польск. в сб.: Вокруг театра, М., 1965, с. 203—27. Б. И. Ростоцкий.

## Һылтанмалар
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/высоцкая-станислава
* http://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/empire/264855/bio/
http://www.вокабула.рф/%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8/%D0%B1%D1%81%D1%8D/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0#ZZpxwbVxSoBx1qPJ.99
Мона Брэнд

**Мона Брэнд** (, 22 октябрь 1915 йыл, Сидней ҡалаһы — 1 август 2007 йыл, Варшава) — Австралия яҙыусыһы, журналист.
1930-сы йылдарҙан шағир булараҡ таныла. нә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Мона Брэнд Австралияның баш ҡалаһы Сиднейҙа тыуған. Сент Килдала Пресвитериан дамаһы колледжында һәм мәктәптә белем алған.

Парагвайҙа  (1893—1899) коммунаһына нигеҙ һалыуҙа ҡатнашҡан.

## Эшмәкәрлеге
Прогрессив матбуғатта социалистик илдәрҙең әҙәбиәте һәм сәнғәте тураһында мәҡәләләре баҫыла.
* 1948 йыл — расизмды тәнҡитләгән беренсе пьесаһы  ҡуйылған.
* 1954 йыл —  пьесаһы Малайялағы инглиз колонизаторҙарының ғәмәлдәрен ҡамсылай.
* 1954 йылда ҡуйылған —  пьесаһы балалар енәйәтселеге проблемаһына бағышланған.
* 1958 йылда — ике йыл Демократик Вьетнам Республикаһында йәшәп ҡайтҡандан һуң, Брэнд Мона америка агрессорҙарын  фашлаған пьсаны яҙа, һәм ул театрҙарҙа сәхнәләштерелә.
* 1958 йылда —  тип аталған шиғырҙар һәм новеллалар йыйынтығын баҫтырып сығарған.
* 1966 йылда — «Барбара».
 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Wheel and bobbin, Sydney, 1938; Silver Singing, Melb., 1940;
* Two plays about Malaya, L., 1954; Daughters of Vietnam, Hanoi, 1958: в рус. пер.— Чужие в стране, М., 1955;
* Под нашим небом, М., 1956.
* В. М. Кожевникова. Литературный энциклопедический словарь. — Москва, Советская энциклопедия, 1987

## Һылтанмалар
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/брэнд-мона
* https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/brend-mona.php
* https://slovar.cc/enc/bse/1980256.html
http://www.вокабула.рф/%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8/%D0%B1%D1%81%D1%8D/%D0%B1%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0#AkmUXTtV3xftwfQR.99
* https://persons-info.com/persons/BREND_Mona/60591/ed268eb8b0145d5fc70354da9bd871a9 
* [persons-info.com›geo/AVSTRALIIA]
* [slovar.wikireading.ru›2387193]
* [en.wikipedia.org]