Бөйөк Әрмәнстан

**Бөйөк Әрмәнстан** (әрмән. Մեծ Հայք [Mec Haykʿ], боронғо грек телендә Μεγάλη Ἀρμενία, латин. Armenia Magna, пехл. теле Buzurg Armenā, груз. დიდი სომხეთი, иҫке урыҫ телендә Арменїꙗ Великаꙗ, һирәгерәк Ҙур Әрмәнстан атамаһы ҡулланыла, Бөйөк Әрмән батшалығы, Әрмән империяһы) — б. э. т. IV быуат аҙағынан б.э.т. 428 йылға тиклем булған Әрмән таулығы территорияһындағы боронғо әрмән дәүләте.

Тигран II осоронда ҙур державаға әүерелә. Сиктәре Куранан Иорданияға һәм Урта диңгеҙҙән Каспийға тиклем була.

## Тарих башы

«Әрмәнстан» (*Армина*) термины б.э.т. яҡынса 521 йылда фарсы батшаһы Дарий I бойороғо буйынса элекке Урарту батшалығы территорияһында фарсы сатрапияһын билдәләү өсөн соҡоп яҙылған Бехистун яҙмаһында осрай. Һуңғы грек сығанаҡтарынан ике сатрапия билдәле: Көнбайыш Әрмәнстан һәм Көнсығыш Әрмәнстан. Һуңғыһы территорияһында Оронтидтарҙың (Ервануниҙар) нәҫелдән киткән династияһы хакимлыҡ итә. Әһәмәниҙәр батшалығын македондар еңгәндән һуң, әрмән ерҙәре бойондороҡһоҙлоҡ ала. Көньяҡ Әрмәнстан хакимдары Александрҙың власын таный, әммә был таныу бары тик формаль булып ҡала: Александр үҙе Әрмәнстан аша үтмәй, хәрби етәкселәренә лә уның территорияһына үтеп инә алмай. Беҙҙең эраға тиклем IV быуат аҙағынан Әрмәнстан территорияһында бойондороҡһоҙ йәки өлөшләтә бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килә башлай.

Сатрап Ерванд (Оронт) б. э. т. 316 йылда диадохтар көрәше ваҡытында бойондороҡһоҙ Айрарат батшалығын булдыра. Б. э. т. 220 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса б.э.т. 200 йылдар тирәһендә) Әрмән Айрараты батшалығын Селевкиҙар дәүләте батшаһы Антиох III үҙенең ҡулы аҫтындағы Ван күле районында һәм Тигр йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан Әрмәнстандың өлөшөнә ҡуша. Беҙҙең эраға тиклем III быуат аҙағында бөтә әрмән ерҙәре лә тиерлек Селевкиҙар дәүләте хакимлығы аҫтында ҡала. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем III—II быуат башында әрмәндәр һуңынан тарихи Әрмәнстанды тәшкил иткән бөтә территорияны тиерлек биләй.

Евфрат аръяғы Әрмәнстаны боронғо әрмән дәүләтселегенең төп үҫеш һыҙығынан ситкә тайпылғас, «Бөйөк Әрмәнстан» билдәләмәһе лә үҙ аллы мәғәнәгә эйә була һәм боронғо әрмән дәүләтенең рәсми атамаһына әүерелә. Нәҡ ошо мәғәнәлә Грэн яҙмаһында б. э. 77 йылында батша Трдат I Гарни яҙыуында ҡулланыла (грек. Μεΰάάΰβεΰεΰεεΰαεΰεгали Әрмәнстаны — «Ҙур Әрмәнстан»). Гарни храмындағы батша Трдат I-нең беҙҙең эраның 77 йылғы яҙыуында нәҡ ошо мәғәнәлә ҡулланыла (грек. Μεγάλη Ἀρμενία, Мега́ли Әрмәнстаны — «Ҙур Әрмәнстан»). II быуат рим яҙмаһында батша Бакур Бөйөк Әрмәнстан батшаһы тип атала: «Аурелий Пакорус, Бөйөк Әрмәнстан батшаһы» (грек. *Αύρήλιος Πάκορος βασιλεύς μεγάλης Άρμενίας*). *Дәүләттең был исеме башҡа яҙыуҙарҙа ла яҙыла, мәҫәлән, IV быуат башында Апаранда табылған батша Трдат III яҙыуында осрай. Шундай уҡ билдәләмә башҡа сит телдәрҙә лә — латин, фарсы, грузин, рус һәм башҡа сығанаҡтарҙа ла ҡулланыла.*

## Арташесидтар династияһы

Династияға Арташес I нигеҙ һала, ул үҙен Ервандид тип атай. Уның Әрмәнстандың элекке идара итеүсе династияһы менән бәйләнеше аҙағына тиклем асыҡ түгел, Мовсес Хоренаци уны Әрмәнстанда беренсе Аршакидтар династияһына нигеҙ һалған Вагаршактың (Бөйөк Аршактың ҡустыһы) вариҫы тип иҫәпләй. Арташешидтар хакимлығы территориаль экспансиялар менән генә түгел, ә сәйәси һәм дини берҙәмлек булдырырға тырышыу, яулап алынған территорияларҙы әрмәнләштереү һәм дәүләт һәм мәҙәни уртаҡлыҡ нигеҙендә әрмән үҙаңын нығытыу менән дә билдәләнә.

## Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалалары
Бөйөк Әрмәнстандың бөтә баш ҡалалары, Тигранакерттан тыш, Арарат үҙәнендә, хәҙерге Еревандан алыҫ түгел, батшаларҙың шәхси домены булған Айрарат нахангаһы территорияһында урынлаша. Беҙҙең эраға тиклем IV—III быуат аҙағында Армавир Айрарат батшалығының беренсе баш ҡалаһы була; традицион исемлек буйынса тарихи әрмән дәүләттәре баш ҡалаларының икенсеһе һанала. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 200 йылда король Ерванд IV Ервандашатҡа нигеҙ һала. Ервандашат б. э. т. 176 йылда Һаннибал планы буйынса Арташес I Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы булып киткән Арташат ҡалаһын төҙөгәнгә тиклем, ул шул уҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы һәм монарх резиденцияһы булып ҡала.

Беҙҙең эраға тиклем 77 йылда Бөйөк Тигран Бөйөк Әрмәнстандың көньяҡ-көнбайышында сигендә яңы зиннәтле баш ҡала төҙөй, уға Тигранакерт исеме бирә.Тигранакерт һәм Арташат бер нисә быуат дауамында баш ҡала статусын һаҡлап ҡала, улар араһында билдәле бер ҡапма-ҡаршылыҡ була: Тигранакерт — эллинистик һәм Рим йоғонтоһо үҙәге, ә Арташат Римға ҡаршы һәм пропарфян йоғонтоһо үҙәге була.

Беҙҙең эраның II быуаты башында батша Вагарш үҙенең резиденцияһын яңы ҡалаға күсерә, ул Вағаршапат йөрөтә башлай. Христианлыҡ ҡабул ителгәс, ул Әрмәнстандың сиркәү баш ҡалаһына әүерелә һәм әле лә шулай булып ҡала.

335 йылда батша Хосров II, Аракс үҙәненең үҙгәреүе сәбәпле, Арташат халҡын Двинға күсерә. Ул Бөйөк Әрмәнстандың һуңғы баш ҡалаһы булып сыға, ә ул ҡолатылғандан һуң, тәүҙә фарсы, һуңынан ғәрәп наместниктары резиденцияһына әүерелә.

## Хәтер


Файл:Republic Square Yerevan Metro Station.jpg|Станцияла һүрәт. Ереван метрополитены. Республика vайҙаны ( метростанцияһы).



## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Армения (исторический регион)
* История Армении
* Армянские царские династии
* Первый раздел Армении
* Хронология армянской государственности

## Әҙәбиәт һәм һылтанмалар
* *[[Хьюсен, Роберт|Хьюсен Р.]]* Armenia in the Fourth Century, 299—387.
* 
*  
** 
* Интерактивная карта Великой Армении 363—387 годов.
* *Литовченко С. Д.* Римско-армянские отношения в I в. до н. э. — начале I в. н. э.: Авт. дисс… к. и. н. — Харьков, 2003.
* 
* Карапетян С. Северный Арцах / пер. с арм. Д. Григорян, Е. Гуринова и Н. Акопова.; под ред. А. Арутюнян [и др.]. Москва : Яуза-каталог, 2018. 640 с.
*