open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биртвиси ҡәлғәһе

**Биртвиси** () — Грузияның Квемо-Картли төбәгендәгехараба хәлендә һаҡланған урта быуаттар ҡәлғәһе , Алгети йылғаһы буйындағы эзбизташлы ҡаялар араһындағы тарлауыҡта урынлашҡан. Әлеге ваҡытта ул илдең баш ҡалаһы Тбилисиҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Алгети Милли паркы янында, Тетри-Цкаро муниципалитеты биләмәһенә инә .

## Тасуирламаһы
Биртвиси - асылда тәбиғи ҡаялы ҡәлғә, майҙаны 1 км², диуарҙар һәм башнялар менән һаҡлап тотолған, уларҙың иң күренеклеләренең береһе – Шеуповари ("тиҫкәре") тип даны сыҡҡаны – был төбәктәге иң бейек ҡая. Шулай уҡ уның төрлө ярҙамсы ҡоролмалары, шул иҫәптән һыу үткәргестәре һаҡланған 

Яҙма сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр Тифлистың ғәрәп әмире  биләмәһе булараҡ телгә алына. Әмирҙе был биләмәһенән 1038 йылда грузин дворяндары Липарит, кенәздәр Клдекари һәм Иван Абазасдзе мәхрүм итә.

Урта быуаттар Грузияһында Биртвисиҙың яулап булмаҫ ҡәлғә тигән репутацияһы була, уның хужаһы бөтә Алгети стратегик тарлауығын контролдә тота ала. Аҡһаҡ Тимер 1403 йылда Грузияға баҫып ингән ваҡытында ҡәлғәне күпкә кесерәйтә . 15-се  быуат аҙағында батшалыҡ бүленгәндән һуң Биртвиси Картли батшалығы сиктәрендә һәм кенәз Бараташвилиҙар ҡулында ҡала 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Thomson, Robert W. (1996), Rewriting Caucasian History, p.&nbsp;289. Oxford University Press, ISBN 0-19-826373-2
* Allen, William Edward David (1932), A History of the Georgian People: From the Beginning Down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century, p.&nbsp;125. Taylor & Francis
Сван башняһы

**Сван** **башняһы** ( *бесәй свануриһы*) — дүрт ҡырлы башня формаһындағы ҡәлғә оборона ҡоролмаһы, Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы тарихи тау өлкәһе Сванетия өсөн типик. VIII — XVIII быуаттарҙа төҙөлгән был ырыу ҡоролмалары  бер  үк ваҡытта торлаҡ кеүек тә һәм йыш баҫып  инеүҙәрҙән һаҡланыу өсөн ҡарауыл посы булараҡ та ҡулланылған

## Конструкцияһы

Свандар ғаиләһенең йортона төкәтеп эшләнгән башня бер яҡтан  ағас йәки таш түшәм менән бүленгән  өстән  алып биш, һирәк алты ҡатҡа эйә була. Беренсе ҡаты   — тәҙрәһеҙ һәм бойницаһыҙы  — торлаҡ була.  Бында ҡамау ваҡытында  ғаилә генә түгел, шулай уҡ квадрат залдың периметры буйынса ағас бүлкәләр артында йорт хайуандары ла урынлаша. Залдың уртаһында түшәмде яныуҙан һаҡлап тороусы аҫмалы йоҡа  плита менән асыҡ усаҡ урынлаша. Ҡаттан юғарыраҡ кимәлдә башняға инеү урыны бар, уға ағас баҫҡыс алып бара. Шулай уҡ был ҡатта мал аҙығы һәм ҡорамалдар келәте  урынлаша.  Ҡаттар үҙ-ара  ағас  баҫҡыстар менән  тоташа. Ҡамаусыларҙың үтеп инеүенән һаҡланыу өсөн ҡыйыҡтарҙағы люктар башняның ҡапма-ҡаршы мөйөштәрендә урынлашҡан.  Өҫтән башня ике яҡлы ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған. Һәр ҡатта атыу өсөн  тар   бойницалар  һәм тәбиғи вентиляция бар. Башня  стеналарының, шулай уҡ һәр  түшәмдең ҡалынлығы һәр ҡат һайын  кәмей, был сван башняһына өҫ яҡҡа тарайып барыусы трапеция формаһын бирә. Һуңғы ҡаттағы бойницалар ҙурыраҡ һәм киңерәк, һәм, аҫҡы  ҡаттағы бойницаларҙан айырмалы рәүештә, арка формаһына эйә. Ҡыйыҡта  — ағастан өң.

Әле күп башнялар ябыҡ һәм келәт кеүек файҙаланыла. Ҡайһы берҙәре килеүселәр өсөн ҙур булмаған хаҡҡа асыҡ.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Урта быуат ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған бейек таулы пейзаждары һәм ауылдары арҡаһында —  Үрге Сванетиялағы Местий районының Ушгули общинаһындағы Чажаши ауылы  1996 йылдан ЮНЕСКО һаҡлауы аҫтында тора. Бында 200 ашыу сван  башнялары, сван йорт-ҡәлғәләре һәм урта быуат  сиркәүҙәре һаҡланып ҡалған.

## Галереяһы

Файл:Mestia (59).jpg| Төнгө Местиа, 2012
Файл:Mestia, evening.jpg|Киске Местиа
Файл:Ushguli Svaneti Georgia.JPG| Ушгулила Сван башняһы
Файл:Village Chazhashi.jpg|Чажашилағы башнялар араһында  сван йорт-ҡәлғәләре осрай


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Вайнахская башенная архитектура
* Круглые башни Ирландии
* Ингушские башни

## Әҙәбиәт

* Грузинская советская энциклопедия, Том 9., Тбилиси 1985, 312с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Диди Занави

**Диди Занави** - (грузинса: დიდი ზანავი) - Грузияның Самцхе-Джавахети көньяҡ төбәгендәге Адигени муниципалитетындағы ауыл. Бында урта быуаттарҙан ҡалған ике ҡомартҡы - Занави ҡәлғәһе һәм Занави сиркәүе һаҡланған, һәм улар 2007 йылда Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән. 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 297 кеше йәшәгән  ..

## Географияһы

Диди Занави Кесе Кавказдың өлөшө Месхет һыртының көньяҡ битләүендә, ҙур булмаған Квабляни йылғаһының һул ярында урынлашҡан.  Диңгеҙ кимәленән 1480 метр бейеклектә.  Ауыл муниципалитеттың үҙәк ҡалаһы Адигениҙан  4 км төньяҡ-көнсығышта тора, үҙе иһә Занави территориаль берәмегенең үҙәге. 

## Тарихы
Тарихи рәүештә Занави ауылы булараҡ билдәле булған. Беренсе мәртәбә *Василий Зарцмский*ҙың 9-10-сы быуат агиографик яҙмаһында Георгий Чорчанели биләмәһе булараҡ телгә алынған.    Георгий шунда ерләнгән. 

1578 йылда ауылды, башҡа көньяҡ-көнбайыштағы грузин ерҙәре менән бер рәттән, Осман империяһы ғәскәре баҫып ала . 1595 йылға ҡарата ике ауыл Занави тип аталған: береһе - «үрге», икенсеһе - «түбәнге». Ауыл кешеләре ислам ҡабул итә һәм төрөктәр идара иткән 250 йыл буйына мосолман булып ҡала. 1944 йылда уларҙы  месхет төрөктәре сафында Совет Грузияһынан Үҙәк Азияға күсерәләр һәм улар урынына көнбайыш Грузияның  *Имерети* һәм *Рача* төбәге кешеләрен килтереп ултырталар . 

## Иҫкәрмәләр
Петра (Грузия)

**Петра** — византия ҡәлғәһе, уның харабалары Аджариялағы Цихисдзири ауылы биләмәһендә яҡшы һаҡланған килеш тора (Кобулети муниципалитеты). 

## Тарихы
Петраға нигеҙҙе Византия императоры Юстиниан I| һалған. Ошо урында ҡәлғә һалыу мөһимлегенә  полководец Иоанн Цив инандырған.Был ҡәлғәне файҙаланып, Цив  лаз халҡының мөлкәтен талған.

Петрала VI быуат башынан X быуатҡа тиклем епископ кафедраһы эшләп килгән.

Ҡәлғә көслө нығытылған булһа ла 541 йылда оҙайлы ҡамауҙан һуң *Хосров I Ануширван* етәкселегендәге фарсылар яулап алған. Ҡәлғәлә гарнизон ҡалдырылған, ә Петраға фарсылар инеп тулған.  549 йылда Юстиниан  Дагисфей етәкселегендә 7,000 кеше һәм 1,000 цанды Петраға йүнәлтә. Ғәскәр Петраны ҡамап ала һәм шунда ҡала . Ҡыйыуһыҙ һәм һәләтһеҙ эш итеү арҡаһында ҡамап алыу бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй .

Фарсылар менән Византия араһындағы нәүбәттәге һуғыш ваҡытында ( ә ул 541 - 562 йылдарҙа барған), византиялылар ҡәлғәне «варварҙарға эләкмәһен» тип үҙҙәре емерә.

## Археологтар табыштары
1961—1962 йылдарҙағы ҡаҙыныуҙар ваҡытында Петра акрополе урынында ике урта быуаттар ҡоролмаһы, базилика һәм мунса табылған. Улар бер бөтөн архитектура ансамбле тәшкил иткән, ҙур булмаған өс мөйөшлө майҙанды уратып һалынған булған. Мунса ҡалдыҡтары һуңғараҡ һалынған диуарҙар аҫтында ҡалған. Уның архитектураһы һуңғы антик осорға ҡараған,  портигы һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Сканда

**Сканда (Сканде)** (груз. სკანდე), " Сканда " (სკანდა) тип тә атала, Грузияның Имерети төбәгендәге Тержола муниципалитетындағы ауыл.

## Географияһы

Сканда ауылы ҙур булмаған Чхари йылғаһы үҙәнендә Тержола ҡалаһынан 15 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. 

Скандала һуңғы антик осор ҡомартҡыһы - емерелгән ҡәлғә ҡалдыҡтары һаҡлана.  Көнсығыш Рим һәм Сәсәниҙәр империялары Лазицалағы конфликт ваҡытында ундағы шул нығытма өсөн талашҡан булған. Ҡәлғә 19-сы быуатҡа тиклем Имеретия батшалығы өсөн үҙенең әһәмиәтен  юғалтмаған.

## Сканда ҡәлғәһе
Сканда ҡәлғәһе шул исемдәге ауылдан төньяҡтараҡ тора. Майҙаны  7000 м, бейеклеге 120 м. Батша һарайының көнсығыш  фасады менән сиркәү диуары ғына һаҡланған, унда грузин телендәге яҙма күренә. Археологик йәһәттән 1949 һәм 1995 йылдарҙа тикшерелгән. Сканда комплексын  Грузия хөкүмәте милли әһәмиәтле күсемһеҙ ҡомартҡылар исемлегенә индергән 

## Халҡы
Милли халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда Скандала 434 кеше йәшәгән 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Allen, William Edward David (1950). "Two Georgian Maps of the First Half of the Eighteenth Century". Imago Mundi. 10: 99–121. doi:10.1080/03085695308592037.
*Braund, David (1994). Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC–AD 562. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-814473-3.
*Gamkrelidze, Gela; Mindorashvili, Davit; Bragvadze, Zurab; Kvatsadze, Marine, eds. (2013). "სკანდა [Skanda]". ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი [Topoarchaeological dictionary of Kartlis tskhovreba (The history of Georgia)] (PDF) (in Georgian) (1st ed.). Tbilisi: Georgian National Museum. pp. 488–483. ISBN 978-9941-15-896-4.
*Rayfield, Donald (2012). Edge of Empires: A History of Georgia. London: Reaktion Books. ISBN 1780230303.
Болниси Сионы

**Болниси Сионы** - (, ) — базилика рәүешендәге бик боронғо грузин ҡорамы. Квемо-Картли өлкәһенең Болниси муниципалитетының
Болниси ауылында урынлашҡан.

## Тарихы

Ҡорамды 478 йылда төҙөй башлағандар, 493 йылда тамамлағандар - был илдәге иң ҡарт, шул уҡ ваҡытта яҡшы һаҡланған базилика. Ҡорамда грузин телендә яҙылған бик боронғо яҙма табылған.

## Тасуирламаһы

Ҡорам өс һикәлтәле нигеҙгә ҡороп төҙөлгән.  Өс нефы көмбәҙле түшәм менән эшләнгән һәм ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Үҙәк нефтың көмбәҙе ярымтүңәрәк,  ә ҡабырғалағылары  — киҫек ярымтүңәрәк.  Төньяҡтан һәм көньяҡтан ҙур ҡыйыҡлы галереялар ойошторолған. Көнсығыш яҡтан ябыҡ баптистерий (суҡындырыу урыны) булған. Көнсығыш алтарь яғынан ярым цилиндр рәүешле сығынты ҡалдырылған. 

Тыштан декоратив биҙәктәр юҡ тиерлек, тәпәш, ауыр күренешле диуарҙар. Эре йәшкелт таш квадрҙарҙан һалынған. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадтары монументаль ҡырыҫ һәм ыҡсым. Көньяҡ һәм төньяҡ фасадтарҙың ҡабырғаларын  асыҡ  галереяларҙың аркалары йәнләндерә.

Ҡорам интерьеры киҫелештә сатраш барлыҡҡа килтергән колонналар рәте менән хасил ителгән. Эре аныҡ формалар  эске яҡты монументаль сүрәткә индерә. 

Таштан ырып эшләнгән колонна капителдәре һәм пилястралар кейектәр һәм ағастар һүрәте менән биҙәлгән, шулай уҡ икешәрле ваҡ аркалар ярҙамында һыҙатлы орнаменттар барлыҡҡа килтерелгән. Һүрәт сюжеттары, ихтимал, иртә христианлыҡҡа, йәки урындағы инаныстарға бәйле булғандыр.  Фарсы һәм  Сүриә сәнғәте һәм урындағы ағас биҙәктәр эшләү традициялары ҡулланылыуы тойола.

## Галерея


Файл:Bolnisis sioni.jpg|Болниси Сионының ҡабырғанан күренеше
Файл:Bolnisi Sioni church. Belltower.jpg|Болниси Сионының сәғәт манараһы.
Файл:Bolnisi Sioni church.Facade (Photo by A.Muhranoff, 2010).jpg|Ингән яҡ порталы.
Файл:Bolnisi Sioni - Georgian inscription.JPG|Иҫке яҙыуҙар.
Файл:The interior of Bolnisi Sioni.jpg|Болниси Сионы эс яҡтан.


## Әҙәбиәт
* Всеобщая история искусств, т.2, М. «Искусство», 1960
*Л. А. Перфильева. Болнисский Сион. Православная энциклопедия. — М. : Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2002. — Т. V. — С. 652-653. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-010-2.
Эртацминда

**Эртацминда** (*Эстате Цминданың үҙгәртелгән формаһы* — изге Эстата) — Грузияның изге Эвстате (Евстафия) православие сиркәүе

Ул Каспи муниципалитетының Эртацминда ауылында 

Эшкәртелгән таштан төҙөлгән сиркәү ике таяуҙа тора. Алтарҙың ике яғынан ике ҡа итеп бүлмәләр төҙөлгән, биҙәктәр булыуына ҡарамаҫтан, сиркәү үҙенең фасады менән билдәлелек яулай. Сиркәүҙең бөтә дүрт яғына ла биҙәкләп төшөрөлгән Тәреләр ҡуйылған.

## Тарихы
Сиркәү XIII быуаттың беренсе яртыһында төҙөлә. Стилистик йәһәттән ул XII—XIII быуаттарҙағы сиркәүҙәргә, атап әйткәндә, Икорта, Питарети, Бетаниа, Кватахеви һәм башҡа сиркәүҙәргә оҡшаған

XVII быуаттан ғибәҙәтханаға Тархнишвили ғаиләһе идара итә. Саакадзефамилияһы вәкилдәренең мәңгелек йорто ул. Георгий Саакадзе — Паатаның улының башы тап ошонда ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кумурдо

**Кумурдо** (абх. Қәымырда, ) — грузин епископ сиркәүе емереклектәре, ҡаяны өңөп эшләнгән Вардзиа мәмерйә комплексынан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ята. Грузин урта быуат архитектураһы өлгөһө булып тора. Ғибәҙәтхана ярайһы уҡ яҡшы һаҡланған. Әлеге ваҡытта ғибәҙәтхананы элекке хәленә ҡайтарыу маҡсатында тергеҙеү эштәре алып барыла.

Ғибәҙәтзана диуарҙарында бик күп грузинса яҙмалар һаҡлана. Шуларҙың береһендә түбәндәге юлдар бар: ғибәҙәтхананың нигеҙе Абхазия батшаһы Леон хакимлыҡ иткән дәүерҙә — 964-се йылда «Аллаһы Тәғәлә ярҙамы менән» һалынды. Моғайын, был осорҙа ғибәҙәтхана етди рәүештә тергеҙелгән булырға тейеш (Джавахети төбәге X—XI быуаттарҙа Абхаз батшалығы составына инә).

Диуарҙағы башҡа яҙмалар Баграт IV (1027—1072) дәүерендә көньяҡ галереяның төҙөлөүе, шулай уҡ XVI быуатта ғибәҙәтхананың реконструкцияланыуы тураһында һөйләй. Сиркәүҙә ҡыйыҡ, барабан көмбәҙ һәм инә торған урын тулыһынса емерелгән. Әммә тәрегә оҡшатып эшләнгән фасады, унан уң яҡта бөтә диуар буйлап һуҙылған аркалы уйымдар (көнсығыш мәсетендәге һымағыраҡ) урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Samtskhe-Region Javakheti & its culture.
Ҡацхи Бағанаһы

**Ҡацхи бағанаһы** - (, ) — Грузияның төньяғында Имеретия төбәгендәге 40 м бейеклектәге эзбизташтан торған ҡая 

## Географияһы
Ҡацхи бағанаһы Грузиялағы Квирила йылғаһының уң ҡушылдығы Ҡатсҡхура буйында, Ҡацхи ҡасабаһы биләмәһендә урынлашҡан. Был урын *Чиатура* ҡалаһынан йыраҡ түгел.

## Тарихы
Бағана кеүек таш ҡая өҫтөндә  VI һәм VIII быуаттарҙа ғибәҙәтхана торған. Мәжүсилек осоронда ҡаяға уңдырышлылыҡ илаһы тип һанап табынғандар. Христианлыҡҡа күскәс тә табыныу урыны булып һаҡланып ҡалған. Ҡая өҫтөнә ҡорам төҙөп ҡуйып, Осман империяһы яулап алғанса тиклем йолалар үтәгәндәр. 

Сиркәү ташлап ҡуйылған.  XVIII быуатта принц  Вахушти Багратиони унда менергә тырышып ҡараған, әммә менә алмаған . 

1944 йылда альпинист Александр Джапаридзе һәм яҙыусы Леван Готуа етәкселегендәге төркөм бағанаға күтәрелгән һәм ҡасандыр ҡорам торғанын асыҡлаған. Шунан бирле, бигерәк тә  1990-сы йылдарҙа христианлыҡ тергеҙелә башлауы сәбәпле, бында табынырға килеүселәр арта. Бигерәк тә  Максим тигән монах  1993 йылда Ҡацхиға менеп, унда ҡыш үткәргәс, уға ҡорамды тергеҙергә хәйриә аҡсаһы йыяйып бирә башлайҙар . 

Дәүләт ярҙамында 1999 - 2009 йылдарҙа ҡорам харабаларын археологик йәһәттән тикшереп, яңынан сиркәү һалалар һәм уны  Максима Дәғүәтсе тип атай башлайҙар (). Археологтар шулай уҡ бында билдәһеҙ монах һөлдәһе табалар. 

Хәҙер уны урындағы халыҡ «Яңғыҙлыҡ ҡәлғәһе» тип атай.

Унда 1944 йылда тәүге экспедициянан һуң ҡуйылған аҫылмалы баҫҡыс буйлап менеп була. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ушгули

**Ушгули** () — Грузия Республикаһы Самегрело-Земо Сванети провинцияһының Местийский районындағы свандар общинаһы. Ул дүрт ауылдан тора: Жибиани, Чвибиани, Ламджуриши, Чажаши һәм Муркмели.

Диңгеҙ кимәленән 2200 метрға юғарыраҡ урынлашҡанға күрә, Европаның ҡайһы бер билдәләмәләре буйынса Ушгули ауылы — Европала кешеләре даими рәүештә йәшәгән иң юғары тау тораҡ пункты.

Ушгулила яҡынса 70 ғаилә (200 кеше) йәшәй, балалар белем алһын өсөн мәктәбе бар. Йылдың 6 айында ауылдың тирә яғы ҡар аҫтында ҡалғанлыҡтан, ҡыш көндәрендә район үҙәге Местиаға юл йыш ҡына ҡапланған була.

Ушгули архитектура ансамблде — Грузия территорияһындағы ҡиммәтле архитектура-тарихи ҡомартҡыһы, шуға ла Үрге Сванетия ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ауылда урындағы халыҡ свандарҙың традицион өй-башняларында йәшәй. Жибиани ауылы янындағы убала XI быуатта төҙөлгән Богоматерь сиркәүе (сванса Ламария) урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡара
* Сванетияның тоҙо (фильм)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Викиһаҡлағыста Ушгули темаһы буйынса медиафайлдар бар.
* Ушгули общинаһын һүрәтләү http://travelgeorgia.ru/219/
Кобалаури күпере

**Варжаули (Варьяули) күпере** - () - Тамар күпере, Кобалаури күпере тип тә йөрөтөлә   - Грузияның Аджария төбәгендәге  боронғо күпер 

## Географияһы
Кобалаури күпере илдең баш ҡалаһы Тбилисиҙан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аджарияның Кобулети районы Варжаули ауылы эргәһендә һалынған. Кинтриша тарлауығында һалынған һәм шул исемдәге ҡурсаулыҡ биләмәһенә инә .. 

## Тасуирламаһы
Күпер Кинтриша ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан һәм Аджарияның 25 боронғо аркалы күперенең береһе. Ул яҡшы һаҡланған  Беслети, Кобалаури, Махо, Мирвети, Махунцети, Цониариси, Агари, Чвани, Дандало, Фуртио күперҙәре менән бер исемлектә. Был күперҙәр башлыса боронғо сауҙа каруандары юлдарында һалынған, төбәктәге эске һәм тышҡы бәйләнештәрҙе лә тәьмин иткән .

Варьяули күперенең аҫҡы яғы ярымтүңәрәк һыҙатланышлы. Ул тупаҫ итеп юнылған таш блоктарҙан  эшләнгән. Күпер тороҡтары ике яҡтағы ла ҡаяларға терәтеп һалынған.

Таштар айырым йышып һалынһа ла, бер бөтөн монолит кеүек тойола, һәм тотош конструкции бик ҡупшы күренә. 

Күперҙең тороҡтар араһындағы дөйөм оҙонлоғо 14,6 м, уның аша үтә торған юлы – 28,1 м; урта тоштағы киңлеге – 2,6 м, тороҡтары янында – 3,5 м, һыу кимәленән аркаға тиклем – 7,9 м, арканың һыртына тиклем - 8,6 м. Арка формаһы уйымдары дәүмәлдәре: 0,36 х 42 м һәм 0,38 х 0,32 м. 

2008 йылда күперҙә  консервация эштәре үткәрелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кахидзе А., Мамуладзе Ш., Археологические памятники Аджарии, Тбилиси, 2016
Цинандали

**Цинандали** () — Грузияның тарихи өлкәһе Кахетиялағы Телави муниципалитетына ингән ауыл.

## Географияһы

Гомбори тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә, диңгеҙ кимәленән 560 м бейеклектә, Телавиҙан 10 км алыҫлыҡта һәм Тбилисиҙан 79 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ауыл янынан Алазани йылғаһы аға . 

## Тарихы
Чавчавадзелар йорто,  "Цинандали" тигән аҡ шарап етештерелеүе менән билдәле .

Был ерҙәр кенәз Чавчавадзеларға 1680 йылда грузиндарҙың тушеби тигән этнографик төркөмөнә ҡаршы уңышлы яуҙары өсөн бүләк ителгән. Цинандали ҡәлғәһе кенәз резиденцияһы итеп алына һәм быуат ярым шул сифатта ҡулланыла. Александр Чавчавадзе (1786—1846) урта быуат нығытмаһы урынында яңы , иркен һарай төҙөтә. Уның атаһы  Гарсеван (Давид) Чавчавадзе (1757-1811) Грузияның  (Картли-Кахетия батшалығы) абруйлы сәйәсмәндәренең береһе булып , Рәсәй протекторат урынлаштыралыуы тураһында һөйләшергә барған делегация етәксеһе  була.  1783 йылда  атаҡлы Георгий трактатына ҡул ҡуя.  18 йыл дауамында Санкт-Петербургта Грузияның вәкәләтле  министры рангында (ғәмәлдә - илсе) эшләй.

Александр Чавчавадзе атаһы мираҫын алып, яңы йорт төҙөй, декоратив баҡса үҫтерә (1835). Чавчавадзеларға ҡунаҡтар йыш килә, улар араһында Грибоедов, Пушкин, Лермонтов, Одоевский һәм Александр Дюма (атаһы) була).  Чавчавадзе илдәге иң ҙур шарап заводы һалдырта.  Аҡ  цинандали шарабы фирма шарабы булып таныла.

Чавчавадзеның мөлкәте имам Шамилдән зыян күрә. 1854 йылдың 2 июлендә Шамилдың улы Ғази-Мөхәммәт төркөмө һөжүм итеп, аманаттар алып, улар араһында Александр Чавчавадзеның килене һәм ейәндәре лә була. Шамилдың 15 йыл Санкт-Петербургта әсир булып ултырған улына алмаштырып алыу шарты ҡуйыла. 40 000 көмөш аҡса түләп, яҡындарын ҡотҡарып, Чавчавадзелар Рәсәй йәмәғәт банкына бурысҡа инергә мәжбүр була.

Давид Чавчавадзе вафат булғас (1884), түләнмәгән бурыс өсөн  имение  император Романов мөлкәтенә күсә.  1917 йылда дәүләт милкенә әйләндерелә.

1947 йылда усадьбала музей ойошторола.

## Билдәле кешеләре
Цинандалиҙа Нина Чавчавадзе, Александр Грибоедовтың буласаҡ ҡатыны, донъяға килгән.

## Әҙәбиәт
*Грузинская советская энциклопедия, т. XI, с. 327, 1987 год

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
WELCOME! To Tsinandali…
Тмогви (ҡәлғә)

**Тмогви**  - *()*, шулай уҡ **Тмкаберд** () йәки (), **Tмук / Тмок** — Грузияның көньяғында,  Самцхе-Джавахети төбәгендәге урта быуат ҡәлғәһе. 

## Географияһы
Тмогви ҡәлғәһе Кура йылғаһының һул ярында, Аспиндзи муниципалитеты биләмәһендә, шул уҡ исемле Тмогви ауылы янында урынлашҡан. Бынан тыш, ҡәлғә янында б.э.т. III—II быуаттарға ҡараған ҡурғандар табылған.

## Тарихы
Тмогви тип аталып, ҡәлғә X быуат сығанаҡтарында телгә алына. Ул Алғы Азияға үткән сауҙа юлын контролдә тотҡан. X быуатта ғәрәптәр ҡәлғәне баҫып алырға маташҡан, тик уңышҡа өлгәшә алмаған. 

1073 йылдан ҡәлғә кенәз Куабулидзелар ҡулында булған, артабанғы быуаттарҙа билдәле  Торели, Мхаргрдзели, Мхаргрдзели-Закарян, Шаликашвили, Джакели кенәздәр хужа булып торған. 

Атаҡлы урта быуат грузин яҙыусыһы  Саргис Тмогвели тап ошо Тмогвиҙан булған. 

1578 йылда ҡәлғәне Осман империяһы баҫып алған.  1828-1829 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышынан һуң ҡәлғә Рәсәй империяһы милкенә әйләнгән.

## Сәнғәттә
1902 йылда әрмән яҙыусыһы *Ованес Туманян* был ҡәлғәгә бағышлап «Тмук ҡәлғәһен яулау» () тигән поэма яҙа. Күпмелер ваҡыттан урыҫ шағирәһе *София Парнок* тарафынан «Тмкабердты алыу»  () тигән либретто ижад ителә. Поэма мотивтары буйынса 1928 йылда  *А. А. Спендиаров* "Алмаст" тигән опера яҙа. 

## Урынлашыуы
Ҡәлғә өс убала, ҡалҡыу урындарҙа урынлашҡан. Уларҙы оҙонлоғо - 150 м , киңлеге 3 м үлсәмле диуарҙар уратып алған. Һәр убала бер нисә башня төҙөлгән булған. 

## Билдәле кешеләре
* Григор Татеваци — XIV быуаттағы билдәле әрмән философы, педагогы һәм сиркәү эшмәкәре.

## Һылтанмалар
* Вид из Тмогвской крепости
* Произведение О. Туманяна "Взятие крепости Тмук"

## Иҫкәрмәләр
Зедазени монастыры

**Зедазени монастыры** — Грузияла, Арагва йылғаһының һул яҡ ярында, Мцхета ҡалаһынан көнсығышта, Зедазени тау һыртында урынлашҡан. 

## Тарихы
Монастырь элек мәжүсиҙәрҙең һынташ Заденға табынған урынында VI быуатта һалынған. Беҙҙең көндәргәсә килеп еткән дини риүәйәттәргә ярашлы, уны нәҡ ошо дәүерҙә Сириянан Грузияға православ диненең 13 изгеһе килгән, һәм улар Зедазени тауында һыйыныу тапҡан. Грузин монахлығынаң башында торған был диндарҙар артабан төбәктең төрлө өлөштәренә таралған һәм барып төпләнгән урындарында дин әһеле, рухани вазифаларына баҫып, илдәге тәүге монастырҙарҙы нигеҙләгән. Зедазени тауындағыһын нәҡ шул изгеләрҙең береһе — Иоан төҙөткән. Вафатынан һуң ул ошонда уҡ ерләнә. Был ҡорамдағы һыу ятҡылығында, риүәйәттәр буйынса, һыу бары тик йыл һайын байрамға күп халыҡ йыйылған көндә — 7 майҙа ғына килеп сыға.

XVII быуатта Грузия биләмәләре фарсы шаһы Ғәббәс I тарафынан баҫып алынып, ҡыйратылғандан һуң монастырь ҙа, бушап ҡалып, бөлгөнлөккә төшә. 

Монастырҙың ҡайһы бер ҡорамалары беҙҙең көндәргәсә һаҡланып ҡалған, мәҫәлән, баптист базиликаһын, манара, һарай ҡоймаларын бөгөн дә күрергә була.

1915—1922 йылдар арауығында монастырь емерек хәлгә килә. 1926—1927 йылдарҙа сәнғәт белгесе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы Георгий Николаевич Чубинашвили (1885—1973) сиркәүҙәге X—XI быуаттар иконостас фрагменттарын тергеҙә, улар хәҙер Дәүләт сәнғәт музейында һаҡлана.  

Совет осоронда, атап әйткәндә 1938 һәм 1970—1971 йылдарҙа монастырҙа төҙөкләндереү һәм таҙартыу эштәре башҡарыла. 

Зедазени монастырынан унан тәпәштәрәк, Сагурам һыртының күрше армыттарының береһендә урынлашҡан һәм билдәле рус шағиры Михаил Юрьевич Лермонтовтың «Мцыри» поэмаһында телгә алынған Джвари монастырына бик матур күренеш асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* geocities.com: Зедазенский монастырь
Влахерн Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһы соборы

**Влахерн Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһы соборы** () — Зугдидиҙағы Грузин православ сиркәүе кафедраль ҡорамы. Зугдиди һәм Цаиш епархияһы үҙәге.

## Тарихы
Эквтиме Такаишвили *«Яңы Зугдиди сиркәүе Леван V Дадиани хакимлығы осоронда, [[1825 йыл]]дан алып [[1830 йыл|1830 йылға]] саҡлы таштан, грузин стилендә, төҙөлгән» тип билдәләй.*

Төҙөлөшкә рәсәй императоры Александр I аҡса бүлгән, ул, риүәйәт буйынса, Константинополде дошман һөжүменән ҡотҡарған тигән исемлектәге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһын кире ҡайтарған.

XVIII быуаттың 10-сы йылдарында Георгий IV Гуриели имеретин батшаһы Александр IV ҡаршы поход башлай. Гурияға алып киткән хазиналар араһында Влахерн иконаһы ла телгә алына. 1805 йылда мегрель кенәз ҡатыны (Григол Дадианиҙың тол ҡатыны) Нино мегрель кенәздәре депутацияһы менән бергә император Александр I батшаға иконаны бүләк иткән. Ул иконаны бик бай итеп биҙәй һәм мегрель халҡына кире ҡайтара.

Заманында Влахерн иконаһы Мегрелияға Константинополдән килеп эләккән булған һәм Дадиани кенәздәренең төп ҡиммәттәренең береһе булған.

Ғибәҙәтханала киләһе дөйөм христиан ҡиммәттәре — риза һәм Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе билбауының бер өлөшө, Изге георгий һәм Изге Иоанн һөйәктәре, Изге Марина бумалаһы, Ғайса Мәсих һеркә һалып эскән губка өлөшө һаҡлана. Улар 1453 йылда төрөктәр Византияны баҫып алғандан һуң Грузияға килтерелгән булған.

15 июлдә ғибәҙәтхана байрамы — Влакернобаойошторола.

## Галереяһы
 
File:Dadiani Palace and  church.jpg|Дадиани һарайы һәм ҡорам 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Эквтиме Такаишвили, Археологические розыски и замечания, книга II, Тифлис 1915
** ექვთიმე თაყაიშვილი, არქეოლოგიური მოგზაურობანი და შენიშვნანი, წ. II, ტფ. 1915
** Описание местности: Зугдиди
Ацкури (ҡәлғә)

**Ацкури ҡәлғәһе** (грузинса აწყური) — Грузияның Боржоми тарлауығындағы урта быуаттар ҡәлғәһе.

## Географияһы
Ацкури ҡәлғәһе Боржоми тарлауығының көньяҡтан ингән урынында, Мтквари (Кура) йылғаһының уң ярында, Самцхе-Джавахети төбәгендә, Боржоми ҡалаһынан 30 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Тбилисиға тиклем 140 км самаһы.

## Тарихы
Ацкуриҙа борондан йәшәгәндәр. Археологтар фекеренсә, бында бронза быуаты кешеләре беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1700 йылдарында уҡ йәшәгән. Беҙҙең эраның беренсе быуатында уҡ бында ҡала булған, риүәйәттәр буйынса, бында апостол Андрей Первозванный булып киткән.

Ҡала борон ҙур булған, ҡаялағы ҡәлғә лә ҙур.

IX быуат тирәһендә ҡәлғә кеүегерәк төҫкә инә башлай. Х быуатта ҡәлғә төҙөлгән. Ул урта быуаттарҙа Грузияның оборонаһы өсөн бик мөһим нығытма булған.

Хәҙерге ҡәлғә — XIV—XVIII быуаттар төҙөлөштәре һөҙөмтәләре. Ацкури ғибәҙәтханаһы яғына ҡараған диуары — иң иртә төҙөлгән, ә күпер яғына ҡарағаны — төрөк осороноҡо.

Грузия батшалығы бөтөрөлөп, Рәсәй империяһы составына индерелгәс (1802), Ацкуриҙан төньяҡтараҡ 26 йыл тиерлек рус-төрөк сиге үтә. Төрөктәр шул яҡтан һөжүм итеп тора. Рәсәй командованиеһы лаздарҙан ҡәлғәне тартып алырға була һәм ҡаланың халҡы менән һөйләшеүҙәр үткәреп, атышһыҙ ғына уны яулап ала.

Шуның менән ҡәлғәнең тарихы тамамлана.

## Иҫкәрмәләр
Диднаури

**Диднаури** - (грузинса დიდნაური) - Грузиялағы  һуңғы бронза/иртә тимер быуаттарына ҡараған археологик ҡомартҡы, Шираки тигеҙлегендә урынлашҡан. Грузияның Милли мәҙәни мираҫты һаҡлау агентлығы уны Көньяҡ Кавказдағы әлегәсә табылған "боронғо кеше йәшәгән иң ҙур тораҡ" тип билдәләгән.  Объект Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Тасуирламаһы
Диднаури төбәге 2014 йылда Ширак уйһыулығының көнбайыш өлөшөндәге һөрөнтө ерҙәрҙә спутник һүрәттәре ярҙамында табыла. Әҙерлек ҡаҙыу эштәре барғанда ҙур тораҡ харабалары табыла. Уны ғалимдар беҙҙең эраға тиклемге 12 - 9 быуаттарға ҡарай тип билдәләй 

Тораҡ оҙонлоғо 1,5 км, киңлеге 7 м  диуар менән уратып алынған булған. Ул бүрәнә һәм балсыҡтан һалынған. "Ҙурлығы менән дә, дизайны менән дә уникаль диуар" тип тасуирлай уны археолог Константин Пицхелаури .  Көтөлмәгән тәбиғәт ғәрәсәте, ер тетрәүҙән һаҡланыу өсөн һалынған булғандыр.

Шулай уҡ йөҙ метрлыҡ туннелдәр табыла, улар һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланылған булғандыр тип фараз ителә. 

Сейсмик мониторинг үҙәге мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, Диднаури б.э.т. IX быуатта көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелгән тигән һығымта яһалған .

## Иҫкәрмәләр
Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (Батуми)

**Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы **() — Батумиҙа урынлашҡан ғәмәлдәге Грузин православ сиркәүе Батуми һәм Лаз епархияһының кафедраль соборы. 1903 йылда ағалы-энеле Зубалашвилиҙар аҡсаһына католик ғибәҙәтхана булараҡ төҙөлгән.

## Тарихы
Ғибәҙәтхананы 1898—1903 йылда Степан Зубалашвили мәрхүмә әсәһе Елизавета иҫтәлегенә төҙөгән , сөнки әсәһе Батумиҙа католик сиркәү төҙөүҙе һораған булған. Степан төҙөлөшкә Италиянан.рәссамдар һәм архитекторҙар саҡырған. Бөтә төҙөлөш 250 мең һумға.төшкән.

Йыл совет власының сиркәү емерелеүгә дусар булыу ҡурҡынысы янай. Улар араһында бар яҡлап сығыш яһаусы яҙыусы Константин Гамсахурдия. Режиссер Абуладзе Һырдаръялағы тарихында был фильм мотивтары буйынса төшөрөлгән «Тәүбә». Һөҙөмтәлә, бинала төрлө йылдарҙа төрлө һаҡлау һәм маҡсаты менән ҡулланасаҡ: лабораториялар, юғары көсөргәнештә була бында, архив һәм башҡа учреждениелар.

1970-се йылдарҙа ғибәҙәтхана яңынан тергеҙелә, ә 1980-се йылдарҙа Грузин православ сиркәүенә тапшырыла. 1989 йылдың 16 майында, Грузия Католикос-Патриархы Илия II ҡорамды изгеләндергәндән һуң, 5 мең самаһы кеше суҡындырылған.

Мәҙәниәт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрының № 2011 йылдың 21 февралендә сыҡҡан 3/31 һанлы Бойороғо менән собор Батумиҙың мәҙәни мираҫ, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре объекттары исемлегенә индерелгән.

Хәҙерге ваҡытта ҡорам Грузия православ сиркәүе Батуми һәм Лаз епархияһының эшләүсе кафедраль соборы булып тора.

## Архитектураһы
Ҡорам неоготик стилдә аҡ таштан төҙөлгән. Интерьер ҡыҙыл таш һәм неоготик архитектураға хас күк-алтын орнаменттар менән биҙәлгән.

Ғибәҙәтханаға ингән ерҙәге уң һәм һул уйымдарҙа изге Нина һәм апостол Андрей Первозванный.скульптуралары урынлаштырылған.

## Соборҙың өлкән руханиҙары
* 1986—1992 Константин (Меликидзе)
* 1992—1993 Христофор (Цамалаидзе)
* 1993—1996 Иов (Акиашвили)
* 1996 — хәҙерге көнгә тиклем Димитрий (Шиолашвили)

## Иҫкәрмәләр
Һөйәрсәк тауы

**Һөйәрсәк**  (рус. Хоярсак) — Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы тау, Юлдаш ауылы янынан аҡҡан Юрғаш йылғаһының уң яҡ ярында, Кинйәкәй һәм Юлдаш ауылдары араһында урынлашҡан . Башҡортостан Республикаһы Ишембай районында урынлашҡан.

Тауҙың бейеклеге 360 м. Тауҙа ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар юҡ. Тау бик текә.Тау ҡомташ улырмалары, алевролит, рифей һәүерташтарынан тора.

Унан алыҫ түгел Ҡолан тауы (325,9 м.), Ҡыҙыл таш (424 м.), Талы (382 м.), Ергәнтау (376 м.), Баш-Алатау һырты (367 м.), Чубарецкая тауы (354 м.), Һарытау (278 м.) урынлашҡан.

Тау итәге элек бер- береһен яратып йөрөгән йәштәр йәшерен осраша торған урын булған имеш,шунлыҡтан халыҡ тауҙы Һөйәрсәк тип атап йөрөткән.

Тауҙы был тирәләге ауыл башҡорттары Ҡыҙҙар тауы тип тә атай.

## Туризм
Тауҙан Ергәнтау һәм Салауат ҡалаһы күренеп тора. Тауҙан йыраҡ түгел туристик базалар һәм йәйге ял лагерҙары урынлашҡан.

## Үҫемлектәр донъяһы
Һөйәрсәк тауында Ҡыҙыл китапҡа индерелгән ҡылған, ер еләге, һары һәм күк умырзая үҫә.

## Һылтанмалар
* Лысая гора (Салават)
* Академик. Лысая гора (Салават)
* Фотогорафии

## Әҙәбиәт
* 
## Иҫкәрмәләр
Гегути һарайы

**Гегути  һарайы** - (, грузинса: გეგუთის სასახლე ) - урта быуаттарҙағы король һарайы, Грузия. Кутаиси ҡалаһынан 7 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Әлеге көндә хараба хәлендә.

## Тасуирламаһы

Гегути һарай комплексы харабалары Риони йылғаһы буйында 2 2000 квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй.  1953 йыл менән 1956 йылдар арауығындағы эҙләнеү эштәре белгестәргә археологик ҡатламдарҙы айырып, урта быуат биналарынның архитектура формаларын  һәм биҙәлешен тергеҙергә мөмкинлек бирә.  Уларҙың күп өлөшө 12 быуатҡа ҡараған, йәғни, был «Грузин хроникаһы»нда Гегути тураһында беренсе яҙма осраған ваҡытҡа тап килә. 

Барыһынан алдараҡ  төҙөлгән ҡаралты - оло камины булған ябай бер бүлмәле бина -  8-9 быуатҡа ҡарай. Грузия короле король *Георг III*  заказы буйынса эшләнгән комплекстың төп өлөшө ( яҡынса 1156-1184), кирбес бина  дүрт яруслы, өс метрлыҡ таш аҫҡуймаға һалып төҙөлгән.  Иркен үҙәк залы сатраш  рәүешле, ул 14 метр бейеклектәге көмбәҙ менән ҡапланған. Бина тотош көпләнгән һәм йыуан колонналар менән нығытылған. Көнбайышында урынлашҡан өҫтәмә ҡоролмалар, һарай сиркәүе 13-14 быуаттарҙан һуңғыраҡ осорға ҡарай. 

Гегути һарайы емереклектәре мөһимлеге уның  донъяуи үҙенсәлекле булыуы менән билдәләнә, сөнки күпселек урта быуат архитектура ҡомартҡылары -  сиркәү һәм монастырҙар. Урта быуат яҙмаларында һарай ҡоролошо һәм биҙәлеше тураһында яҙылһа ла, Гегути һарайынан тик замок раковиналары менән харабалар ғына ҡалған булһа ла, ни тиклем ҙур кимәлдә башҡарылған эштәр тураһында күҙ алдына килтерергә мөмкин . 

Король һарайы комплексы Грузияның урта быуаттарҙағы «алтын быуат» осоронда  төҙөләгән тип һанала.  Һарай XIX башында емерелгән.

2016 йылда ҡомартҡы яҡшы күренеп торһон өсөн ​​харабаларҙы быяла  панель менән уратып алалар 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Джейн Тернер (изд., 1996). Словарь искусства , с. 331. Роща, ISBN  1-884446-00-0 .
*  Энтони Истмонд (1998), Королевские образы в средневековой Грузии , с. 152, 188-190. Penn State Press, ISBN 0-271-01628-0 . 
* «Технология показывает исторический дворец Гегути 800 лет назад» . Agenda.ge . 11 марта 2016 . Источник +6 Ноябре +2016 .
Чажаши

**Чажаши** () ― Грузиялағы Самегрело -Үрге Сванетия крайының Местиа муниципалитетындағы ауыл. Ул Оло Кавказдың көньяҡ  тауы итәгендә, Ингури йылғаһы үҙәненең башында, диңгеҙ кимәленән 2160 метр бейеклектә урынлашҡан. Ауыл Сванетия тарихи өлкәһенең бер өлөшө  һәм  Ушгули общинаһының үҙәге булып тора. Урта быуат оборона ҡоролмалары Грузияның Милли мираҫы реестрына, шулай уҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Географияһы
Чажаши Ушгули общинаһының төп ауылы булып тора, ул дүрт ауыл конгломератынан ғибәрәт. Шулай уҡ Чажаши ― Европала иң юғарыла урынлашҡан тораҡ урын. Ауыл Местиа муниципалитеты составына инә, Местиа ҡалаһынан көнбайышҡа табан яҡынса 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ингури һәм Шавтскала йылғалары ҡушылған урында ята

## Мәҙәни мираҫы
Чажашила Урта быуаттарҙан һәм Иртә Яңы Ваҡыттан башлап төҙөлгән тиҫтәләгән ҡоролма бар. Уларға 13 яҡшы һаҡланған сван башняһы ҡарай: был башлыса торлаҡ йорттарға йәнәш торған өс йәки биш ҡатлы ҡаралтылар. Шулай уҡ дүрт урта быуат замогы һаҡланған, өҫтәүенә, уларҙың береһе, урындағы легендаларға ярашлы, батшабикә Тамараның йәйге резиденцияһы сифатында файҙаланылған (1184―1213 йй. батшалыҡ иткән). Бында ике таш сиркәү һәм бер нисә ярҙамсы биналар бар. Изге Георгий һәм Ғайса пәйғәмбәр хөрмәтенә изгеләндерелгән сиркәүҙәрҙең төҙөлөү ваҡыты X―XI һәм XII быуаттарға ҡарай, быға ярашлы рәүештә изге Георгий сиркәүе Тамара замогының өлөшө булып тора. Икенсе сиркәү фрескалар менән бай биҙәлгән. 2000 йылдан башлап Грузия хөкүмәте һәм ҡомартҡылар һәм иҫтәлекле урындарҙы һаҡлау буйынса халыҡ ара советтың Милли Комитеты ауылдың мәҙәни мираҫтарын тикшереү, проекттарҙы реставрациялауҙы тормошҡа ашырыу һәм архитектура ҡомартҡыларын консервациялау тураһында килешеү төҙөй.

## Халҡы
Чажаши ― ҙур булмаған ауыл. 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында барлығы 28 кеше даими йәшәй, үҙҙәрен улар барыһы ла свандарға, грузиндарҙың этник төркөмсәһенә индерәләр.

## Иҫкәрмәләр
Шатили

**Шатили** () — Грузияның Хевсурети тарихи өлкәһендәге бейек тауҙағы ауыл. Хәҙер Мцхета-Мтианети крайының Душети муниципалитеты составына инә.

## Географияһы
Шатили Төп Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә, Аргун йылғаһы тарлауығының башында,  Шатилисцкали тамағында, Рәсәй Федерацияһы Чечен Республикаһының  Итум-Калинский районы сигенән 2 км алыҫлыҡта ята.

Төҙөлөштәр торлаҡтарҙың берҙәм нығытылған  комплексынан һәм   60 оборона башняларынан тора. Шатили  Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исеменә инеү буйынса дәғүә итә.

## Этимологияһы
Ауыл исеме - შატილი (иҫке форманан შანდილი)   грузин теленең тау  диалектында "беркетелеш" тигәнде аңлата. Ләкин, Рәсәйҙә атама чечен теленән  «боҙлоҡ иле» тип тәржемә ителә тигән фекер бар. Рәсәй халҡы  фекеренсә шулай уҡ, топоним чечен Шедалаһына  —  боҙлоҡ иле, ә шедалой — боҙлоҡ кешеһе тигән һүҙгә барып тоташа, әммә урта быуат  грузин сығанаҡтарында был улай түгел икәнлеге тураһында иҫбатлауҙар бар.  Шатили - боронғо грузин ауылы һәм чечендарға, күршелектән тыш,  бер ниндәй ҙә  мөнәсәбәте  юҡ.  Уның халҡы борондан чечендарға дошмандарса ҡараған һәм уларҙың һәр ваҡыт аныҡ дөйөм грузин үҙаңы булған

## Тарихы
Шатили халҡы грузин теленең  хевсур диалектында һөйләшкән.

ЭСБЕ-ға ярашлы: «*1843 йылда Шамилдың иң батыр һәм һәләтле хәрби етәкселәренең  береһе чечендарҙың ҙур өйкөмө менән  Шатилиға һөжүм иткән һәм хевсурҙарҙың рустарҙан  айырылып, Шамилға буйһоноуҙарын талап иткән: Шатили халҡы дошмандан ҡотолоп ҡына ҡалмаған, үҙҙәренең ике кешеһен юғалтып, Шамилды һәм уның өйөрөнән йөҙләгән кешеһен үлтергән* .

## Халҡы
2008 йыл башында Шатили ауылының һайлау участкаһында 130 һайлаусы теркәлгән.

Әммә Грузияла 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда  22 кеше генә билдәләнгән

2014 йылдан һуң, күп кеше ауылға ҡайтып йәшәй, әммә улар  тарихи кварталдар эргәһендә төпләнә һәм яңы кварталға нигеҙ һала

## Галереяһы

Shatili, Argun, Georgia.jpg|
Shatili medieval houses, Georgia.jpg|
Shatili stone houses 3, Khevsureti, Georgia.jpg
Argun River Valley, Georgia.jpg
Shatili haystacks, Georgia.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Топографическая карта K-38-55. Шатили
* Описания Шатили с фотографиями 
* Shatili (''Tourism Department of Georgia'')
* «Облака сверху и снизу», журнал «Вокруг Света», февраль 1970 г.
* Краткое описание села Шатили.

## Әҙәбиәт

*
Сапара монастыры

**Сапара монастыры** -  (грузинса: საფარის მონასტერი) - Грузияның Самцхе-Джавахети  өлкәһендә Ахалцихе районындағы грузин православ монастыры.

## Тарихы
Сапара монастыры, һәр хәлдә, 9-сы быуатта уҡ булған һәм грузин  рухи тарихында монахтары һанынан күп мөһим фигуралар булған. 13-сө быуат аҙағында Сапараға Джакели ғаиләһе хужа булып китә, уларҙың лидеры Саргис Джакели монголдар менән яҡшы мөнәсәбәттә булып, Самцхе шул уҡ ваҡытта ғәҙәти булмағанса тыныс тормошта йәшәй. Ҡартайғас, Саргис монах саны ҡабул итә һәм исемен Саба тип алмаштырып ала. Уның улы Бека 12 сиркәүҙең иң ҙурын төҙөй һәм уға атаһы исемен алмаштырған изгенең исемен ҡуша.  Архитектура йәһәтенән сиркәү ул заман өсөн бик күренекле була. 14-се  быуат фрескалары юғары сифатлы булыуы менән айырылып тора 

16 быуат ахырынан 17 быуатҡа тиклем Сапара монастыры Самцхела Осман империяһы сәйәсәте арҡаһында монастырь бушап ҡала, ә монастырҙың иконыалары һәм башҡа байлыҡтары  Грузияның ышаныслыраҡ төбәктәренә алып сығыла 

## Шулай уҡ ҡара
* ru:Монастырь чулеви
* ru:Монастырь зарзма

## Иҫкәрмәләр
Анчисхати сиркәүе

**Анчисхата** () — Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Раштыуа байрамына арналған VI быуат сиркәүе. Һаҡланып ҡалғандарҙан Тбилиси ҡалаһындағы иң боронғо сиркәү.

## Тарихы
Грузин йылъяҙмаларына ярашлы, сиркәүҙе Иберия батшаһы Дачи Уджармели(522—534 йй. тирәһе) төҙөгән, ул Тбилисины үҙенең баш ҡалаһы итте. Башта Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Раштыуаһына арналған сиркәү 1675 йылда — Анчисхати тигән икенсе исем ала, был исем Анчий кафедраль соборынан (Тао-Кларджети) Ҡотҡарыусы (Анчий иконаһы) бик боронғо энкаустик икона хөрмәтенә күсерелгән. Ғосман баҫып инеүе осоронда ла, алтын тимерсе златокузнец Бек Опизари XII быуатта алтын ҡушылмалы көмөш тышлыҡ оклад эшләгән, шулай итеп иконаны һаклап ҡалырға тырышҡандар. Икона изге Мария сиркәүендә күп быуаттар дауамында һаҡланып килгән, хәҙер ул Грузия дәүләт сәнғәте музейының Алтын фондында һаҡлана.

XV быуаттан XVII быуатҡа тиклем Грузияның фарсылар һәм төрөктәр менән алып барған һуғыштарында сиркәү бер нисә тапҡыр емерелгән.

Анчисхати менән йәнәш кирбес манараны 1675 йылда католикос Доменти төҙөгән. Сиркәү планировкаһы 1870 йылдарҙа, көмбәҙ өҫтәлгәндән һуң, бик ныҡ үҙгәргән.

Совет осоронда сиркәүҙе емерелеү ҡурҡынысынан һаҡларға (әүҙем яҡлаусы булып Давид Арсенишвили сығыш яһаған) тура килә, һаҡланған бинаны һөнәрселек кәсебе тауарҙары музейы биләгән, һуңынан бында художество оҫтаханаһы урынлашҡан. 1958 йылдан 1964 йылға тиклем реставрация эштәре (архитектор Р. Гвердцители етәкселегендә) үткәрелгән, һәм уға XVII быуат ҡиәфәте ҡайтарылған. 1989 йылда сиркәү яңынан эшләй башлаған. Анчисхати сиркәү йырсылар певчих хорының иң боронғо грузин йырҙарын сағыу башҡарыуы билдәле.

## Архитектураһы
Анчисхати — даға формаһындағы апсидалы өс нефлы базилика конструкцияның боронғолоғона ишаралай. Иң тәүҙә һары туф блоктарынан төҙөлгән булған, 1958—1964 йй. реставрация ваҡытында кирбес ҡулланылған. Бинаның өс сығыу урыны бар, әммә беҙҙең көндәрҙә көнбайыш сығыуы ғына ҡулланыла.

Ҡорам эсендә 1630—1638 йй. Грузин православ сиркәүен етәкләгән католикос Евдемоз I Диасамидзе ерләнгән. Бөтә иконалар ҙа, католикос Николоз VI (Амилахвари) бойороғо буйынса 1683 йылда яҙылған запрестольный образдан башҡа, XIX быуат менән билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Абашидзе И. Ред. Грузинская Энциклопедия. Vol. IX. Тбилиси, Грузия, 1985.
* Амиранашвили Ш. История грузинского искусства. Khelovneba, Тбилиси, Грузия, 1961.
* Rosen, Roger. *Georgia: A Sovereign Country of the Caucasus.* Odyssey Publications: Hong Kong, 1999. ISBN 962-217-748-4

## Һылтанмалар
* Сайт администрации города Тбилиси
Кватахеви монастыры

**Кватахеви** йәки **Квабтахеви** () — Грузияның Шида Картлиҙағы Грузия урта быуат грузия православие монастыры Тбилисиҙан көнбайышҡа табан 55 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Кватахеви монастырь комплексы Кавтисхеви ауылы янында тарлауыҡтың ағым киҫкән ситендә, өс яҡтан текә тау битләүҙәре һаҡлаған Триалет һырттарының төньяҡ битләүендә урынлашҡан. Уға XII—XIII быуаттарҙа нигеҙ һалынған, һәм үҙҙәренең архитектура формалары һәм биҙәктәре менән хәҙерге заман грузин ҡорам сиркәү архитектураһы ҡанундары сағылдырылған грузин Бетанияһы һәм Питарети монастырҙарын хәтерләтә. Ҡорам киҫелешендә —  кәрнизенән төшкән ике бағана һәм ике бағанала иркен торған көмбәҙле квадрат. Бүлмәнең эске арауығы  киҫешкән бүлмә менән көмбәҙҙән формалашҡан.

Бинаның ике порталы (инеү) бар, береһе — көньяҡта, икенсеһе — көнбайышта. Фасад шымартылған тесаный ваҡ аҡ таш плиткалар менән ҡапланған. Биҙәү, бигерәк тә, тәҙрәләр һәм көмбәҙ нигеҙе тирәләй байтаҡ әүәләүгә лепнина бай; көнсығыш фасад ҙур витиеватый тәре менән биҙәлгән.

Тарихи, Кватахеви шулай уҡ бер нисә ҡулъяҙма күсермәһе эшләнгән әҙәби үҙәк тә булған. Ул шулай уҡ ҙур хазиналарға, урта быуат грузин зәргәр ювелир эшләнмәләренә изделие эйә булған, һәм артабан ул һаҡланып, әлеге ваҡытта байтаҡ өлөшө Мәскәүҙә Дәүләт Тарихи музейында. ҡуйылған.

Монастырь XIV быуатта Грузияға Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы осоронда етди зыян күргән, әммә аҙаҡтан ғәмәлдә кенәз Иван Тарханов-Моуравов патронажы аҫтында 1854 йылда тулыһынса тергеҙелгән. Манара 1872 йылда өҫтәп ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Nodar Sh. Dzhanberidze (1965), *Architectural Monuments in Georgia*, p. 16. Literatura da Khelovneba.
У И

**У И** (; 1938 йылда, Хубэй провинцияһының Ухань ҡалаһында тыуған) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының сәйәси эшмәкәре. Бығаса Пекин мэры урынбаҫары, һаулыҡ һаҡлау министры, ҠХР-ҙың вице-премьеры һәм башҡа вазифаларҙы биләүсе. Ҡытай Коммунистар фирҡәһе Үҙәк комитетының Сәйәси бюроһында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ ағза.

2004 һәм 2005 йылдарҙа «Forbes» журналы уны донъялағы иң абруйлы икенсе ҡатын-ҡыҙ тип билдәләне (тәүгеһе — АҠШ-тың Дәүләт сәркәтибе Кондолиза Райс). 2006 йылда шул уҡ исемлектә У И өсөнсө урынға лайыҡ тип табылды.

Көньяҡ-Көнсығыш Азияла атипик пневмония эпидемияһы ваҡытында У И, һаулыҡ һаҡлау министры итеп тәғәйенләнеп, киң билдәлелек ала. Уның эшмәкәрлеге Көнбайышта ла юғары баһалана.

## Шәхси тормошо

### Ғаиләһе
У И бер ҡасан да кейәүҙә булмаған. Был хәл йәмғиәттә күп ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шәхси һорауҙарға У И ошолай яуап бирә: «Әлбиттә, никахһыҙлыҡ яҡлы түгелмен, әммә тормошта миңә никах насип булмағандыр. Еңел-елпе, уйлар-уйламаҫ мөнәсәбәткә ваҡытым да, теләгем дә юҡ ине, шуға ла тормошома етди рәүештә бер кеше лә инмәне».

### Яратҡан шөғөлдәре
Ҡытай традицион медицинаһын өйрәнә, урыҫ әҙәбиәтен рәхәтләнеп уҡый.

### Шәхсиәте
У И күп кенә Ҡытай һәм ғәрби баҫмаларында «Ҡытайҙың тимер ханымы» тип аталған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (8 ноябрь (ҡырпағай) 2006 йыл) — *РФ менән ҠХР араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға тос өлөш индергәне өсөн*.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *«Ҡытай» айлыҡ журналы* — № 5 (31)/Май 2008
Валелағы сиркәү

**Валелағы Санта Мария сиркәүе**  (грузинса:ვალეს ღვთისმშობლის ეკლესია - Грузияның көньяғында Самцхе-Джавахети төбәгендәге Вале ҡалаһында урта быуаттарҙа төҙөлгән  грузин православ сиркәүе.

## Тарихы
Ун алтынсы быуат ҡомартҡыһы булып һаналған, Санта Марияға (Мәрйәм Инәгә)  бағышланған ғибәҙәтхана. Уны унынсы быуаттың ахырындағы көмбәҙле сиркәүҙән реконструкциялап эшләгәндәр. Бинаның өс нефлы базиликаһы бар, унынсы быуаттан  зиннәтле биҙәктәр - ябай кешеләрҙең, руханиҙарҙың һәм һыбайлы изгеләрҙең рельефлы һындары, шулай уҡ   кәрниз һәм тәҙрә рамдары һаҡланып ҡалған. 

Ҡыйыҡтағы ҡыңғырауҙар ҡуйылған урын  18-се йә 19-сы быуаттарҙа өҫтәп һалынған.
 
Ун алтынсы быуаттағы грузин яҙмаһы сиркәү Самцхе Кенәзлеге принцессаһы, кенәз ҡатыны Дедисимеди тарафынан яңынан төҙөтөлгән булыуын бәйән итә. Вале ҡалаһы ул саҡта ошо кенәзлеккә ингән булған  . 

2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы сиркәү Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелә 

## Иҫкәрмәләр
Батонис Цихе

**Батонис Цихе**  (грузинса : ციხე ბატონის -  һүҙмә-һүҙ «Раббы ҡәлғәһе») - Грузияның көнсығыш төбәге Кайетиялағы төп ҡала Телавиҙағы XVII-XVIII быуаттар архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тасуирламаһы

Батонис Цихе комплексы Археологик һәм этнографик экспонаттар музейы һәм Кахетия батшаларының һаҡланып ҡалған  фарсы һарайының өлөштәренән ғибәрәт. Бында ҡулъяҙмалар  һәм һирәк баҫма мәғлүмәттәр, хәрби техника, шулай уҡ һынлы сәнғәт галереялары бар.  2007 йылда комплекстың бер нисә ҡоролмаһы, һарай, диуар һәм король часовняһы Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелә. Тотош комплексҡа 2018 йылда ҙур күләмле реконструкция яһала 

Тәүге һарай король Арчил  Каджети ҡушыуы буйынса 1664 - 1675 йылдар арауығында һалынған. Иң ҙур өлөшө Каджетия батшаһы Ираклий II тотороҡло идара иткән сағында 1750 - 1762 йылдарҙа эшләнә. Был ябай фарсы дизайны була 

1801 йылда  Рәсәй империяһы Грузияны аннексиялағандан һуң 1802 йылда һарайҙы генерал-майор Василий Гуляков Василий үҙ полкына резиденция сифатында һайлай. 1805 йылда һарайы Рәсәй император ҡаҙнаһына тапшырыла. 1845 йылда Михаил Воронцов - Кавказдағы наместник һарайҙы реконструкциялауға заказ бирә. Немец архитектор  Альберт Зальцманн (1833-1897) 1865 йылда Телави һарайын үҙгәртеп төҙөй.

Комплекс 2018 йылда тулыһынса төҙөкләндерелгән һәм яңынан халыҡҡа күрһәтелә башлаған 

## Иҫкәрмәләр
Олотау

**Олотау**  — (рус. Улутау) Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы тау, Тирмәнйылға ауылы, Ишембай ҡалаһының "Нефтсе" ҡасабаһынан көньяҡ- көнбайыштараҡ урынлашҡан. .

Тауҙың бейеклеге 360 м  тирәһе. Тауҙа башлыса имән ағасы үҫә. Тау бик текә, түбәһендә ағастар юҡ. Тау ошо тирәләге башҡа тауҙар кеүек үк ҡомташ ултырмалары, алевролит, рифей һәүерташтарынан тора.

Унан алыҫ түгел Ташлығыртау, Ҡыҙылтау, Әтәстау урынлашҡан.

Башҡорттарҙа борондан һаҡланып ҡалған йола буйынса, йыл һайын май башында яҡын-тирәләге ауылдарҙан балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар йылдың яҡшы килеүен теләп, Олотау башына артыла. Халыҡта был йола "Тауға сығыу" тип атала ("Ҡарға бутҡаһы", "Кәкүк сәйе" һәм башҡалар). Балалар күңелле уйындар уйнай, ҡоштар, үҫемлек донъяһы менән таныша. Иң аҙаҡта ҡоштарға күстәнәс таратыла, тауҙан балалр уҙышып йомортҡа тәгәрәтә.

## Туризм
Тауҙан Ергәнтау һәм Салауат ҡалаһы күренеп тора. Тауҙан йыраҡ түгел туристик базалар һәм йәйге ял лагерҙары, "Чайка" санаторий-профилакторийы, Тирмәнйылға быуаһы  урынлашҡан.

## Үҫемлектәр донъяһы
Олотауҙа  Ҡыҙыл китапҡа индерелгән ҡылған, ер еләге, һары һәм күк умырзая, гөлйемеш ҡыуаҡтары  үҫә.

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
*
Ачи монастыры

**Ачи Изге Георгий  монастыры** -  ( грузинса: აჭის წმ გიორგის სახელობის მონასტერი ) - Грузияның көньяҡ - көнбайыш төбәгедәге Озургети ҡалаһынан көньяҡҡа табан 9 км алыҫлыҡта  Ачи ауылы янындағы грузин православ сиркәүе  . 

## Архитектураһы
Ачи монастыры юнылған таштан һалынған бер нефлы сиркәү залынан ғибәрәт.  13-сө быуат аҙағында йәки 14-се быуат башында төҙөлгән, һуңғараҡ үҙгәртеп ҡоролған һәм нығытма менән уратып алынған. Интерьер тотош фрескалар менән уратып алынған. Ҡайһы бер 13-сө быуат аҙағындағы фрескалар, мәҫәлән, Изге Георгийҙы һынландырған һүрәттәр, иконографик раритет булып тора. Көнсығыш фасадтағы яҙма: «Изге Георгий, Сагир, Рати һәм Ушанян лордтарын яҡла,  Николоза Ачины, ташсылар Михаил һәм Мхецидзены яҡла». 

Ачи сиркәүе дин тотоусылар файҙаланһын өсөн  1991 йылда тергеҙелгән  . [1] Сиркәү Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Галерея


Файл:Achi Church E.jpg|Тышҡы күренеше.
Файл:Inscription of Likhauri bell tower.jpg|Боронғо яҙма.
Файл:Atchi-GEGMA.jpg|Сиркәүҙең планы.
Файл:Bass-relief of Achi2.jpg|Рельефлы һүрәт


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* "აჭის ეკლესია [Церковь Ачи]". ენციკლოპედია საქართველო, ტ. 1[ Энциклопедия Грузии, вып. 1 ] (на грузинском языке). Тбилиси. 1997. с. 277.
*  Гамкрелидзе, Гела; Миндорашвили, Давид; Брагвадзе, Зураб; Квацадзе, Марин, ред. (2013). "აჭვი [Achvi]".ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი[ Topoarchaeological словарь Картлис Цховреба (История Грузии) ] (PDF) (на грузинском языке ) (1 - е изд.). Тбилиси: Грузинский национальный музей. п. 71. ISBN 978-9941-15-896-4,
* "В Ачиском храме возвращён крест святой царицы Тамары" [Крест Святой Царицы Тамар возвращается в церковь Ачи]. Православие.ру . 30 октября 2015 . Проверено 15 апреля 2017 года .