open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гриб Иван Евдокимович

**Гриб Иван Евдокимович** (4 март 1911 йыл — 23 ғинуар 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия пулемёт ротаһының взвод командиры, гвардия капитаны (1945). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Иван Евдокимович Гриб 1911 йылдың 4 мартында Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Ивановка ауылында (хәҙерге Дәүләкән районы Башҡортостан Республикаһы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

1929 йылда педагогия йүнәлешле Дәүләкән туғыҙ йыллыҡ мәктәбен, артабан Өфөлә финанс-иҡтисад институтын тамамлай. 1933—1935 йылдарҙа армияла артдивизионда хеҙмәт итә. Алтай крайының Бийск ҡалаһында автобазала баш бухгалтер булып эшләй.

1941 йылдың 7 апрелендә 2 айлыҡ сборға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән төҙөлөш батальонының өсөнсө ротаһы икенсе взводы рядовойы званиеһында фронтҡа китә. 

1943 йылда Одесса хәрби пехота училищеһын тамамлай һәм 73-сө гвардия Сталинград уҡсылар дивизияһының уҡыу батальоны пулемёт отделениеһы командиры итеп юнәлтелә. 1943 йылдан КПСС ағзаһы.

1946 йылдан капитан Гриб — отставкала. Украина ССР-ы Донецк өлкәһенең Славянск ҡалаһында йәшәй, заводта диспетчер булып эшләгән.

1987 йылдың 23 ғинуарында вафат була. Славянск ҡалаһының Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
73-сө гвардия уҡсылар дивизияһының гвардия айырым уҡыу батальоны пулемёт ротаһы взвод командиры (7-се гвардия армияһы, Дала фронты), гвардия кесе лейтенанты Гриб 1943 йылдың 25 сентябрендә дошман уты аҫтында беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға. Взвод, нығынып, батальонға кисеүҙе тәьмин итә. Бородаевка (Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровский районы) ауылы өсөн яуҙа взвод ҡул һуғышында бик күп фашист һалдатын юҡ итә.

1943 йылдың 26 октябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (26.10.1943).
* Ленин ордены.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, (06.04.1985).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (08.09.1943).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Боевая слава Алтая». — Барнаул: Алтайское книжное издательство,1978
* «Герои Советского Союза»/ Краткий биографический справочник. Том 1. — Военизд.,1987
* Кузнецов И. И., Джога И. М. «Золотые Звёзды Алтая». — Барнаул, 1982
* «Подвиги их-бессмертны». — Уфа: Китап, 2000

## Һылтанмалар
*    
* 
* Гриб Иван Евдокимович.
* Награды Ивана Гриба переданы на постоянное хранение в музей-диораму
Аҙнай улусы

**Азнай улусы** — Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР составына инә, 1922 йылдан Стәрлетамаҡ кантоны. Үҙәге — Кәҫәпҡол ауылы (хәҙер Ишембай ҡалаһы биҫтәһе). Аҙнай улыҫы ерҙәре хәҙерге ваҡытта — Башҡортостан Республикаһының Ишембай һәм Салауат ҡалалары, Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондары территорияһы.

Аҙнай улыҫы XIX быуат уртаһында Юрматы башҡорт улусының тораҡ пункттарынан хасил була. 1919 йылда Юрматы кантоны, 1922 йылда — Стәрлетамаҡ кантоны составына инә. 1930 йылда бөтөрөлә.

Был территорияла Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһе башҡорттары йәшәй.

Тәүге мәлдә Аҙнай улыҫына 20 тораҡ пункты индерелә: Әптек, Арлар, Байыҡ, Байгужа (улыҫ үҙәге), Биксән, Бурағол, Буранғол, Үрге Бурансы, Үрге һәм Түбәнге Көҫәпҡол, Этҡол, Кинйәбулат, Кинйәкәй, Бәләкәй Мәҡсүт, Һайран, Сәлих, Смаҡай, Тирмән-Йылға, Уразбай, Хажы.

## Улыҫ составы
1906 йылда 22 тораҡ пункты, 1914 йылда 27 тораҡ пункты була. Аллағыуат улыҫын Аҙнай улыҫына ҡушҡас, ауылдар һаны 72-гә етә.

1926 йылға улыҫ составына түбәндәге тораҡ пункттары инә:

* Аҙнай ауылы — хәҙер Ишембай районының ауылы,
* Алаҡай ауылы — хәҙер Алаҡай Ишембай районы ауылы,
* м-ца Алексеева
* Аллағыуат ауылы — хәҙер СНОС территорияһына ҡарай, Салауат ҡалаһы,
* Кантюковка ауылы — тәүге Ишембай районы составында була, хәҙер — Стәрлетамаҡ районына ҡарай,
* Ҡанаҡай, икенсе исеме: Шипай ауылы — хәҙер Ишембай районы ауылы,
* Ҡарлар — хәҙер Бәләкәй Мәҡсүт ауылы, Ишембай районына ҡарай,
* 2-се Ҡараяр ауылы — Стәрлетамаҡ районына ҡарай,
* Ҡарлыкүл — Ҡарлыкүл
* Кәшәләкбаш утары — хәҙер Ҡашалаҡбаш ауылы, Ишембай районына ҡарай,
* Кинйәкәй ауылы — хәҙер Ишембай районының Кинйәкәй ауылы 
* м-ца Кириллова — ?,
* Кожак ҡасабаһы — бөткән тораҡ пункты,
* Ҡоҙаҡай ауылы — сейчас Салауат ҡалаһы территорияһында,
* Кузьминский ауылы — хәҙер Кузьминовка (Ишембай),
* Кунказаева ауылы — хәҙер Урман-Бишҡаҙаҡ)
* Көҫәпҡол ауылы — хәҙер Көҫәпҡол (Ишембай)
* Күс артеле — Ишембай ҡалаһы составына Күс артеле атамаһы аҫтында инә.

1917 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Аҙнай һәм Илсек-Тимер улыҫтарында боронғоса ер һөрөп, тары, ҡара бойҙай һәм һоло сәсеп көн итәләр.

1906 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа улыҫта йәшәүселәрҙең иген игеп, мал көтөп, шулай уҡ урман кәсебе һәм септә һуғыу менән шөғөлләнеп йәшәүҙәре билдәләнә. .

## Иҫкәрмәләр
Климов Юрий Семёнович

**Климов Юрий Семенович** (21 сентябрь 1961 йыл — 9 ғинуар 2000 йыл) — Төньяҡ Кавказдағы контртеррористик операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 1979 йылдан — СССР, 1992 йылдан — Рәсәй Ҡораллы Көстәре һәм 1993 йылдан — Рәсәй Эске эштәр министрлығы офицеры. Подполковник. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2000, үлгәндән һуң)

## Биографияһы
Юрий Семенович Климов 1961 йылда Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуған. Мораҡ 1-се урта мәктәбен тамамлағандан һуң, әрме хеҙмәтенә алына. 1984 йылда Новосибирск Юғары хәрби-сәйәси дөйөм ғәскәр училищеһын тамамлай. 1984—1990 йылдарҙа Төркөстан хәрби округының махсус тәғәйенләнештәге частарында хеҙмәт итә — рота командиры урынбаҫары, аҙаҡ батальон командиры урынбаҫары була. 1993 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренәң Гуманитар академияһын тамамлай. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә — Новосибирск өлкәһе Бердск ҡалаһында ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш бүлегендә оперуполномоченный, аҙаҡ Көнбайыш-Себер ойошҡан енәйәттәргә ҡаршы төбәк идаралығында төрлө вазифалар биләй. 1996 йылда Тиҙ эш итеүсе махсус отряд (СОБР) төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша һәм уның етәксеһе була.

1995 йылда махсус задание менән Чечняға китә һәм законһыҙ хәрби формированиеларға ҡаршы көрәшә. Уның етәкселегендә Али-Баба тарлауығында Дудаев боевиктарының һуғыш кәрәк-ярағы складтары юҡ ителә. Климовтың хәрби оҫталығы һәм аҡыллы етәкселеге һөҙөмтәһендә операция ваҡытында беҙҙең яҡтан юғалтыуҙар булмай, Юрий Семеновичҡа Батырлыҡ ордены бирелә.

1996 йылда ул етәкселек иткән отряд Грозныйҙа боевиктар базаһын таба һәм дошмандар менән ауыр алышҡа инә. База юҡ ителә, 13 боевик үлтерелә, 1 «КамАЗ» ҡорал тартып алына. Милиция подполковнигы Климовҡа икенсе Батырлыҡ ордены бирелә.

2000 йылдың 9 ғинуарында, Аргун ҡалаһы эргәһендә көс буйынса өҫтөнлөк иткән боевиктар менән алыш мәлендә, Климов Юрий Семёнович снайпер пуляһынан һәләк була. Рәсәй Федерацияһы Президентының 2000 йылдың 4 апрелендәге Указына ярашлы, Төньяҡ Кавказда контртеррористик операция үткәреүҙә батырлыҡ күрһәткәне өсөн үлгәндән һуң «Рәсәй Геройы» исеме бирелә. Ул Новосибирск зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Батырлыҡ ордены.
* Рәсәй Геройы 2000.

Новосибирскиҙең Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.

## Һылтанмалар
* 
*   
* Книга памяти Новосибирского высшего военного командного училища
Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы

**Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы** (8 июнь 1923 йыл — 16 август 2010 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1957—1968 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһенең 2-се Өфө йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983).

## Биографияһы
Яҡуп Зәйнулла улы Төхвәтуллин 1923 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Шланлыкүл ауылында тыуған.

Махсус урта белемле, 1964 йылда Өфө электромеханика техникумын тамамлай.

1938—1940 йылдарҙа Өфө машиналар эшләү заводының 384-се фабрика-завод мәктәбендә уҡый.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда электромонтер булып башлай, артабан төп щитта дежур итеүсе, Өфө ТЭЦ-ы ремонтлау буйынса мастеры, 1954 йылдан — ремонтлау мастеры, өлкән мастер.

Ете йыллыҡ планды үтәү осоронда (1959—1965) Я. 3. Төхвәтуллин бригадаһы коллективы 16 425 һумлыҡ иҡтисади һөҙөмтә биргән 40-ҡа яҡын тәҡдим яһай һәм производствоға индерә. Ете йыллыҡта бригадала хеҙмәт етештереүсәнлеге 60 процентҡа арта — энергосистема буйынса уртаса күрһәткестән 6 тапҡырға күберәк. 1963 йылда ул етәкләгән коллектив «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исемен яулай.

Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы трансформаторҙарға һәм май выключателдәренә май ҡойоу эшен еңеләйтеү өсөн тәғәйенләнгән насос эшләй һәм производствоға индерә, электр ванналары өсөн ҡулайлама уйлап таба.

Илдең энергетикаһын үҫтереү буйынса ете йыллыҡ пландарын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылдың 4 октябрендә Я. 3. Төхвәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1989 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Өфөләге 2-се йылылыҡ электр үҙәгенең цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы 2010 йылдың 16 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*
Сапропель

**Сапропе́ль** (от  — *серек* һәм  — *ләм*, *батҡаҡ*) — был күп быуаттар сөсө һыулы сығанаҡтар төбөндә һалына барған үҫемлектәрҙән, планктондан ҡалған органик матдәләргә бик бай серетмә киҫәксәләренән, тере организм ҡалдыҡтарынан, гумустан    лигнин гумуслы комплекстан, углеводтарҙан, коллоид рәүешле битумдан һәм башҡаларҙан торған ҡатлам.

## Файҙаланыу

### Медицинала
Сапропель (сапропель батҡағы) физиотерапияла аппликациялар,   шыйығайтылған ләмле ванналар өсөн ҡулланыла.

### Ауыл хужалығында

#### Игенселектә
Ауыл хужалығында  сапропель ашлама булараҡ ҡулланыла. Бигерәк тә әсе һәм ҡомло,  ҡом ҡатнаш  еңел тупраҡтарҙа  гумус миҡдары артһын, компост әҙерләү өсөн ҡулланыла һәм һәйбәт һөҙөмтә бирә.  (дозаһы - иген культураларына 30-40 т/га;  йәшелсә, картуф һәм мал аҙығы баҫыуҙарына – 60-70 т/га).

Сапропель ашламалар тупраҡты үҙлегенән таҙарыуға килтерә, сир тыуҙырыусы үҫемлектәрҙән, үңәҙҙәрҙән, зарарлы микроорганизмдарҙан арындыра. Сапропелдең минераль өлөшөндә бик күп микроэлементтар: Co, Mn, Cu, B, Br, Mo, V, Cr, Be, Ni, Ag, Sn, Pb, As, Ba, Sr, Ti бар. Шулай уҡ төрлө витаминдар, каротиноидтар,  ферменттарға ла бай.

#### Малсылыҡта
Сапропель кальцийға, тимергә, фосфорға бай, ҡом һәм балсыҡ  ҡушылмағанын  өҫтәп, ауыл хужалығы малдарының рационына минераль өҫтәмә итеп бирәләр (сусҡаға 1,5 кг тиклем, һыйыр малына 1,5 кг тиклем, тауыҡтарға тәүлегенә 10-15 г)

## Сығанаҡтары
Ғәҙәттә ике төрлө сурындан — күлдән һәм торфлыҡтарҙан сығаралар. Бынан тыш күпме запас булыуын билдәләү ауыр булған күтерле батҡылдарҙа ла бының менән шөғөлләнәләр
Диңгеҙ һәм боҙлоҡтарҙан ҡалған батҡаҡлыҡтарҙы ла ҡушһаң, сапропелле биш төр сығанаҡ бар тип һанарға була. 

## Шулай уҡ ҡара
* Ләм
* Детрит
* Шифалы ләмдәр
* Һаҙ
* Лиман
* Кероген

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бенсман В. Р. Проблемы классификации торфяников и сапропелей.\\ Молодой учёный. 2010. № 1-2 (13) Т 1. Чита. С. 146—147.
Ищенко Иван Митрофанович

**Ищенко Иван Митрофанович** (15 сентябрь 1912 йыл — 17 ғинуар 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Иван Митрофанович Ищенко 1912 йылдың 15 сентябрендә Украинаның Кировоград өлкәһе Новоподымка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1942 йылдан ВКП(б)/ КПСС ағзаһы. Башланғыс мәктәпте тамамлаған, йөк ташыусы булып эшләгән.

1941 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армия сафында. Грузин ССР-ының Капский район хәрби комиссариаты тарафынан саҡыра. 1941 йылдың ноябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

234-се уҡсылар полкының автоматсылар рота отделениеһы командиры (179-сы уҡсылар дивизияһы, 43-се армия, 1-се Балтик буйы фронты), сержант И. М. Ищенко 1944 йылдың 23 июнендә Белоруссияның Витебск өлкәһе Бешенковичи районы Шумилино ауылы эргәһендә дошман оборонаһын өҙә һәм 5 гитлерсыны юҡ итә. 

1944 йылдың 24 июнендә Витебск өлкәһе Бешенковичи районының Вяжица ауылы эргәһендә (хәҙер Будилово ауылы) дошмандың көслө уты аҫтында ҡул аҫты саралар менән сержант Иван Ищенко Көнбайыш Двина йылғаһының һул ярына беренсе булып сыға һәм плацдарм өсөн һуғышта унға яҡын немец автоматсыһын һәм снайперын юҡ итә.

1944 йылдың 26 июнендә гитлерсылар, ҡамауҙан сығырға тырышып, ике взводҡа тиклем пехотаһы менән М.Ищенко отделениеһы участкаһына һөжүм итә, атакалары совет яугирҙәре тарафынан ҙур юғалтыуҙар менән кире ҡағыла. Һуңынан, дошмандарҙы эҙәрлекләп, сержант Ищенко отделениеһы, дошмандың сигенеү юлын киҫеп, «Витебск — Бешенковичи» юлын биләй. Был һуғышта М. Ищенко шәхсән һигеҙ гитлерсыны юҡ итә, ә өсәүһен әсирлеккә ала. Отделение утыҙ алты автомашинаны баҫып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 июлендәге Указы менән командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн сержант Ищенко Иван Митрофановичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4136) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Һуғыштан һуң старшина М. И. Ищенко демобилизациялана. Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә автомеханик булып эшләй. 1979 йылдың 17 ғинуарында вафат була, Өфөлә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы.
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (10.05.1944).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965.
* Цкитишвили К. В., Чинчилакашвили Т. Г. Герои Советского Союза из Грузии. — Тб, 1981.
Алебастр ҡасабаһы (Ишембай ҡалаһы)

**Алебастр ҡасабаһы** — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе, ҡаланың төньяҡ көнсығышында, Тәйрүк йылғаһы буйында урынлашҡан. Смаҡай һәм Майский биҫтәләре менән сиктәш.

Смаҡай ҡасабаһы менән тығыҙ бәйләнгән: ике ҡасабаны ла бер үк автобус маршруты хеҙмәтләндерә, һайлауҙар үткәрелгәндә Смаҡай менән Алебастр ҡасабалары халҡы бер үк һайлау участкаһына бара, территориаль йәмәғәт үҙидараһы ла икеһенә берәү һәм башҡалар.

Биҫта территорияһында торлаҡ йорттарҙа, «Алебастр» баҡса йәмғиәтенең баҡса участкалары ла бар. Гараждар территорияһы ла был биҫтәгә ҡарай. Һуғыш ваҡытында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа биҫтәгә терәлеп кенә ятҡан тауҙан алебастр алыу өсөн сырье сығалар, кирбес заводы ла эшләгән була.

## Тарихы
Биҫтәнең исеме Алебастр заводы өсөн алебастр алынған Алебастр тауы атамаһынан алынған.

## Иҡтисады

Алебастр һәм Смаҡай ҡасабалары «Смаҡай» территориаль йәмәғәт үҙидараһына ҡарай (2009 йылда Бөтә Рәсәй йәмәғәт һәм коммерция булмаған ойошмалар реестрында теркәлә). 2005 йылдан Смаҡай һәм Алебастр ҡасабаларында Аҡһаҡалдар ҡоро тергеҙелә. Был ижтимағы ойошма иң тәүге сиратта власть органдарының иғтибарын биҫтәләрҙә йәшәгән халыҡ өсөн көнүҙәк мәсьәләрҙе хәл итеүгә йүнәлтергә тырыша: шәхси ихатала аҫралған мал өсөн көтөү биләмәләре, сабынлыҡтар бүлеү, территорияны сүп-сарҙан таҙартыу, аҙағыраҡ йорт төҙөү өсөн ер бүлеү мәсьәләһен хәл иткәндә лә Аҡһаҡалдар ҡороноң фекеренә өҫтөнлөк бирелә. Аҡһаҡалдар йәштәр менән эшкә ҙур иғтибар бүлә. Халыҡ бигерәк тә Аҡһаҡалдар ҡороноң эскелеккә ҡаршы алып барған эшен хуплай, ҡулдарынан килгәнсә ярҙам итергә тырыша.

## Сәйәсәт
Рәсәй Федерацияһының алтынсы саҡырылыш Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһына депутарттар һайлағанда Смаҡаә һәм Алебастр ҡасабалары 2147-се һайлау учксткаһына инә.

## Суд участкаһы
Алебастр ҡасабаһы халҡы кәрәк булғанда Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының 2-се Суд участкаһына мөрәжәғәт итә ала.

## Транспорт

* Ҡасабаны 3-сә ҡала автобус маршруты хеҙмәтләндерә

## Урамдары

* Тау урамы,
* Шишмә урамы,
* Тирмән урамы,
* Кооператив урам,
* Кирбес урамы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *Никулочкин, Д. В.*&#x20;Ишимбай — это город?  : ч. II. «Город лишился территорий?»&#x20;// Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишимбай : РИК «Аспект», 2016. —&#x20;№ 3&#x20;(13 января). — С. 2. — ISSN [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:2220-8348 2220-8348].

## Һылтанмалар

* Карта
Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улы

**Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улы** (1 ғинуар 1963 йыл) —  Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, эшҡыуар. «Рассвет» компаниялар төркөмөнөң генераль директоры.

## Биографияһы
Рәшит Ишбулды улы Баһауетдинов 1963 йылдың 1 ғинуарында тыуған. Юғары белемле.
на ярашлы, унлаған ойошмаға нигеҙ һалыусы һәм етәксе булған. Шуныһы ҡыҙыҡ: уларҙың күпселегенең устав капиталы 10 мең һумдан да артмаған.

Ҡайһы берҙәре әүҙем эшмәкәрлек башҡара:  Компаниялар Төркөмө - үҙенең проекттары менән киң билдәле . Шулар араһында  һәм  торлаҡ комплекстары. Барлығы ойоша иҫәбендә ярты миллиондан артыҡ торлаҡ, административ, коммерция, социаль күсемһеҙ милек тупланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

## Эшмәкәрлегендә бәхәсле мәсьәләләр
Шулай уҡ «Крона», «Мегастройсервис» ЯСЙ-е. Ҡайһы бере яңы асылды, ә бәғзеләре банкротҡа әйләнгән: 1-се «Монолитстрой», 2-се «Монолитстрой», 3-сө төҙөлөш-монтаж идаралыҡтары (551 433, 76 һум ҡапланмаған бурысы ҡалған), йәки 2013 йылда  фәнни-етештереү берекмәһен «Лакоста» ЯСЙ-е мәскәү компанияһы «Рамина» (ул да шулай уҡ 125 156, 84 һум ҡалған бурысы менән бөтөрөлөү стадияһында тора) менән ҡушылып үҙгәртеп ҡоролған, «Мегасройсервис» ЯСЙ-е 2014 йылда юҡҡа сығарылған һәм «Аспект» мәскәү ЯСЙ-енә ҡушылған.

2013-2017 йй. - Мәскәү янындағы бәхәсле «Достоевский», «Томилино», «Гоголя-2», «Фламинго» торлаҡ комплекстары етәксеһе. Шулай уҡ Өфө ҡалаһы Дим биҫтәһендәге  торлаҡ комплексы проекты, һәм 2014 йылдан бирле халыҡ торлаҡ көтә. Торлаҡ көтөүселәр «Крона» ЯСЙ генераль директоры Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улына енәйәт эше асыу тәҡдиме менән сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* "Мегастройсервис" ЯСЙ-е директоры
* «Таң» Компаниялар Төркөмө генераль директоры: 
Багаутдинов Рашит Ишбулдович   
Юридик адресы: 
450091, Республика Башкортостан, город Уфа, улица Ленина, дом 97 
140070, Московская область, город Люберцы, рабочий поселок Томилино, улица Гоголя, дом 54 корпус 2, пом. к

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Депутатлыҡҡа кандидаттарҙың Рәсәй энциклопедияһынан 
* Шәхестәр тураһында мәғлүмәттәрҙән
* «Таң» Компаниялар Төркөмө тураһында мәғлүмәт
* «Уфимские ведомости» гәзитенән
* Башҡортостан Республикаһы Арбитраж судының 2015 йылдың 27 апреле ҡарары

## Иҫкәрмәләр
Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы

**Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы** (12 ноябрь 1962 йыл) — Берҙәм республика һайлау округы, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан  Башҡортостан Республикаһы 
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 4-се саҡырылыш депутаты, «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.

## Биографияһы
Хәйҙәр Миңшәриф улы Ғайсин Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районында 1962 йылдың 12 ноябрендә тыуған.

Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1980 йылда Ейәнсура районындағы «Инәк» совхозында ауыл хужалығы эшсеһе булып башлай.

1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1990 йылдан «Кумертаустрой» тресының 325-се  механизацияланған күсмә колоннаһында мастер булып эшләй.

1990 йыл аҙағынан — 1-се категориялы архитектор, Күмертау ҡала Советы башҡарма комитетының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө бүлеге геодезия һәм проект хеҙмәтендә эшләй.

1992 йылдан — «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.

«Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең төп эшмәкәрлек төрҙәре:

төрлө ҡатмарлыҡтағы  төҙөлөш хеҙмәттәре  башҡарыу;

пластик һәм алюмин конструкциялар етештереү.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 4-се саҡырылыш депутаты итеп һайланған.
«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙаған төҙөүсеһе
* Рәсәй Төҙөүселәр союзы ордены  
* Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамоталары 

Сәйәси статусы:
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Һылтанмалар
* Шәхестәр тураһындағы мәғлүмәттәрҙән 
* «Акрополь» ЯСЙ-е адресы
* Күмертау ҡалаһы эшҡыуарҙар союзы сайты

## Иҫкәрмәләр
Тәбиғәт ҡомартҡыһы

**Тәбиғәт ҡомартҡылары** — уникаль, тергеҙелә алмаҫ, экологик , фәнни, эстетик һәм мәҙәни йәһәттән айырым ҡиммәткә эйә тәбиғәт комплекстары, шулай уҡ тәбиғи һәм яһалма сығышлы объекттар.

## Объекттар
Былар иҫәбендә:
# Яңғыҙ осраған тәбиғи объекттар  (тарихи-мемориаль әһәмиәтле оҙаҡ йәшәгән ағастар, сәйер рәүешле үҫемлектәр, һирәк осраған экзоттар һәм реликт төрҙәр, вулкан, уба, боҙлоҡ, һарыҡташ, шарлауыҡ, гейзер, шишмә, инеш, ҡая, останец, карст, мәмерйә, грот һ. б.)
# Ҡоро ер һәм һыу майҙандары өлөштәре:
#* матурлығы менән айырылып торған урындар;
#* тәбиғәттең тейелмәгән эталон урындары;
#* культуралы ландшафт өҫтөнлөк иткән урындар (боронғо парктар, аллеялар, каналдар, боронғо ҡаҙылма байлыҡ сығарған урындар);
#* ҡиммәтле, реликт урмандар, аҙ һанлы, һирәк, юғалып барған хайуан һәм үҫемлек төрҙәре;
#* характеристикалары буйынса айырыуса ҡиммәтле урман массивтары һәм участкалары (тоҡомло, үрсемле, генетик сифатлы, ултыртылыу төҙөлөшө ), шулай уҡ урман хужалығы һәм фән йәһәтенән ҙур ҡаҙаныш өлгөләре;
#* гидрологик режимды һаҡлауҙа ҙур роль уйнаған объекттар;
#* Рельефы уникаль  рәүешле һәм шуның менән бәйле тәбиғәт ландшафттары (тауҙар, ҡаялар, тарлауыҡтар, каньон, мәмерйәләр, таулы боҙлоҡ цирктары һәм дюналар, бархан, гидролакколит һәм башҡалар);
#* айырым ҡиммәткә эйә геологик яланғаслыҡтар;
#* айырым ҡиммәткә эйә палеонтологик объекттар;
#* һыу, һаҙ комплекстары,һыуһаҡлағыс, акватория, күл һәм быуа һәм башҡа һыу объекттары;
#* тәбиғи гидроминераль комплекстар, термаль һәм минераль һыу сығанаҡтары,  шифалы ләмдәр;
#* яр буйы объекттары.

## Башҡа төрҙәре

Тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ  шарлауыҡ, метеорит кратеры, уникаль геологик яланғаслыҡ, мәмерйә йәки, мәҫәлән, һирәк ағас һаҡлана ала. Ҡайһы берҙә тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп  ҙур майҙандар — урман, тау һырттары, яр буйҙары һәм үҙәндәр иғлан ителә. Бындай осраҡта уларҙы һаҡлана торған ландшафт тип атайҙар.

Тәбиғәт ҡомартҡылары ботаник, геологик, гидрологик, гидрогеологик,  зоологик һәм комплекслы төрҙәргә бүленә.

Тәбиғәт ҡомартҡыларының  күп өлөшө  тыйыулыҡ, ә үтә  ҡиммәтле тәбиғәт объекттары ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә.

## Шулай уҡ ҡара
*Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Золотарева Н. В., Подгаевская Е. Н.* Памятник природы «Елизаветинские горные степи» — итоги 45 лет исследований (Свердловская область) // Известия Саратовского университета. Новая серия. Сер. Химия. Биология. Экология. 2015. Т. 15, вып. 1. C. 87-92.

## Һылтанмалар

* Памятники природы России 
* Перечень памятников природы федерального значения.doc 
* Гидрологические памятники природы
Ҡоро ер

**Ҡоро ер** (шулай уҡ *ер*, *ҡаты ер*) — ерҙең Донъя океаны һәм башҡа  һыу объекттары ҡапламаған өҫкө өлөшө.

Утрауҙың йәки материктың күл, Һыуһаҡлағыс, йылға йәки башҡа һыу объекттары ҡапламаған өҫ яғы  шулай уҡ ҡоро ер тип атала.

Планеталағы ҡоро ерҙең дөйөм майҙаны 148 939 063,133 км² тәшкил итә .

Планетаның ҡоро ере  — 29,1 %, башҡа өлөшөн донъя океаны һәм башҡа  һыу объекттары ҡаплаған.

## Ҡоро ерҙең яҡынса майҙандары
* ҡоро ерҙең яҡынса 27 % урмандар биләй 
*  яҡынса 21 % — тәбиғи көтөүлектәр,
* яҡынса 9 % — һөрөнтө ер ,
* яҡынса 9 % — Икенсе донъя һуғышынан һуң рациональ ҡулланмау арҡаһында боҙолған ерҙәр.
* 11 % — боҙлоҡтар  (нигеҙҙә, Антарктида боҙлоҡтары),
* 11 % — сүлдәр,
* 1 % — ҡалалар.

## Шулай уҡ ҡара
* Ер ҡабығы
* Тропосфера
* Гидросфера

## Иҫкәрмәләр
Һыу объекты

**Һыу объекты** — яһалма йәки тәбиғи һыу сығанағы, даими йәки ваҡытлыса һыу ҡаплаған, һыу режимына хас булған формалары һәм билдәләре булған объекттар.

диңгеҙҙәр, океандар, йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, һыуһаҡлағыстар, ер аҫты һыуҙары, шулай уҡ һыу каналдары, быуа һәм ҡоро ер өҫтөндәге даими һыу сығанағы (мәҫәлән, ҡар ҡатламы рәүешендә) булған урындар һыу объекттары булып тора.

Һыу объекттары һәм һыу ресурстарының нигеҙен тәшкил итә.

Һыу объекттарын тикшереү менән күп фәндәр шөғөлләнә.

Һыу объекттарын һәм уларҙың режимын өйрәнеү өсөн гидрологик үлсәү һәм анализ ысулдары ҡулланыла.
Экология күҙлегенән ҡарағанда, һыу объекттары экологик системанан ғибәрәт.

Һыу объекттарының режимы, уның физик-географик, морфометрик һәм башҡа үҙенсәлектәренә ҡарап, ошолай бүленә:
# өҫкө һыу объекттары;
# ер аҫты һыу объекттары.

Өҫкө һыу объекттары:
# диңгеҙ йәки уларҙың айырым өлөшө (боғаҙы, ҡултығыы, шул иҫәптән бухта, лиман һәм башҡалар);
# һыу ағымы (йылға, шишмә, канал);
# һыу ятҡылыҡтары (күлдәр, быуалар, һыулы карьерҙар, һыуһаҡлағысытар);
# һаҙлыҡтар;
# тәбиғи ер аҫты һыуҙары (инеш, гейзер);
# боҙлоҡ, ҡарлыҡ.

Ер өҫтө һыуҙары объекттарына ер өҫтө һыуҙары һәм һыу ҡаплаған яр һыҙаттары инә.

## Башҡортостандың һыу объекттары

Республикабыҙ һыу объекттарына бай. Урал һәм Ағиҙел йылғалары, Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдыҡтары — Ҡариҙел, Дим, Эҫем, Ашҡаҙар, Йор Танып, Йүрүҙән, Ыҡ, Һаҡмар, Таналыҡ, Уй менән Мейәс йылғалары, башҡа бик күп вағыраҡ йылғалары бар. Күлдәргә, шишмәләргә лә бай.

## Галерея
File:Агидель (река Белая).jpg|Ағиҙел йылғаһы
File:Река Большой Инзер..jpg|Оло Инйәр йылғаһы. Белорет районы
File:Речной транспорт на реке Уфе (Караидели).jpg|Ҡариҙел
File:Нугушское водохранилище Республика Башкортостан.jpg|Нөгөш һыуһаҡлағысы
File:Река Дёма - panoramio.jpg|Дим йылғаһы
File:Сакмара - Sakmara - panoramio.jpg|Һаҡмар
File:Река Юрюзань, Башкортостан - panoramio.jpg|Йүрүҙән йылғаһы
File:Вид на озеро Банное (Яктыкуль) - panoramio.jpg|Яҡтыкүл
File:Чистые воды Асылыкуль.jpg|Асылыкүл
File:Кургазак, фото 8.JPG|Ҡорғаҙаҡ
Файл:Кашкадан.jpg|Ҡашҡаҙан
File:Талкас с вершины скалы - panoramio.jpg|Талҡаҫ
File:Peninsula on Lake Kalkan.jpg|Ҡалҡан күле
File:Uzunkul' Lake.jpg|Оҙонкүл
Файл:Spring Krasnyi Klyuch.jpg|Ҡыҙыл шишмә
File:Куюргазинский район. Башкортостан. Лечебные грязи.jpg|Көйөргәҙе районы. Шифалы ләмле күл


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чеботарев А. И. Гидрологический словарь. Л., Гидрометеоиздат, 1978.
Рязановка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Рязановка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Рязановка ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Күренекле шәхестәре

* Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улыч (1868 — ?) — хәрби эшмәкәр, Башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыусы, подполковник (1917).
* Ғарифуллин, Фәрит Шәрифулла улы (тыуған 20 декабр, 1928) — агроном, Заслуженный деятель науки БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фәндәр эшмәкәре (1996).

## Иҫкәрмәләр
Һаҙлыҡ

**Һаҙлыҡ** — тупраҡ өҫтөндәге артыҡ дымлы, батҡыл ландшафт участкалары. Һаҙлыҡ өсөн тупраҡтың өҫкө ҡатламында органик матдәләрҙең тулыһынса тарҡалмай, артабан торфҡа әүерелеүе хас. Һаҙлыҡтарҙа торф ҡатламдары 30  см-ҙан кәм түгел, әгәр аҙыраҡ булһа, был һаҙлыҡлы ерҙәр . Һаҙлыҡ гидросфераның ҡушма өлөшө булып тора. Ерҙә беренсе һаҙлыҡтар 350-400 миллион йыл элек силур һәм девон осоро арауығында   барлыҡҡа килә .

Планеталағы иң ҙур һаҙлыҡтар - Амазонканың һыу баҫа торған туғайҙарында .

Һаҙлыҡтар, торфяниктар кеүек, гидрологик яҡтан күл тип иҫәпләнә, ә файҙаланыу ҡарашынан — ҡоро ер. Рәсәйҙә һаҙлыҡтарҙы өйрәнеү торф сығарыу һәм торфяниктар урынын ауыл хужалығы өсөн файҙаланыу XVIII—XIX быуатта  башлана.

## Уртаса климат һыҙатының һаҙлыҡ йәнлектәре
1 Европа һаҙ ташбаҡаһы (*Emys orbicularis*).

2 Әрмәнде, тәлмәрйен.

3 Мышы, янут, ҡама, шәшке, ондатра.

4 Ҡоштар (торна, ағуна, селән, өйрәк,    һаҙ деүете, һаҙ килейеге, һаҙ көйөлдөһө, һаҙ сәпсәүе,  һаҙ турғайы, һаҙ ябалағы) һәм башҡалар 

5 Талпан, серәкәй, төрлө бөжәктәр.

## Һаҙ үҫемлектәре
* Ҡыҙыл көртмәле
* Күк көртмәле.
* Мүк еләге
* Һаҙ еләге
* Ысыҡ үләне
* Һаҙ кипарисы
* Мүк сфагнум.
* Һаҙанаҡ .
* Күрән.
* Пушица.
* Аир.
* Пузырчатка.

## Үҫемлектәр һүрәттәре

 Cranberry_bog.jpg|Мүк еләге
 Ledum palustre01e.jpg|Һаҙанаҡ
 Scirpetum lacustris.jpg|Ҡамыш
 Blokkebaer.jpg|Күк көртмәле


## Һаҙлыҡтар һүрәттәре

 Landscape-IMG 3514.JPG|Нидерланды һаҙлығы 
 Formation of bogs (mesotrophic) In the climatic zone (taiga, forest-tundra) of the Arkhangelsk region. 2.jpg|Рәсәйҙә.
 KiehnmoorWiese.jpg| Германияла
 Tourbière des Ponts-de-Martel.JPG| Швейцарияла
 Belarus-Peat Mining near Rudzensk-Swamp-2.jpg|Белоруссияла


## Шулай уҡ ҡара

* Бөтә донъя һыулы-һаҙлыҡлы урындар көнө (2 февраль)
* **Зыбучий песок**
* **Болотный микроландшафт**
* **Болотные и заболоченные леса умеренного пояса**

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; Научно-популярная
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Научная
* 
* 
* 
; Энциклопедические статьи
* 
* 

## Һылтанмалар
* ''Попов С. Ю''. Удивительные болота
* Список ценных болот России
Лоскутов Виктор Георгиевич

**Лоскутов Виктор Георгиевич** (27 сентябрь 1923 йыл — 23 февраль 1970 йыл) — Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Виктор Георгиевич Лоскутов 1923 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл ҡасабаһында тыуған. 

Урыҫ. 1951 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Урта мәктәп тамамлаған.

1941 йылда Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы хәрби комиссариаты тарафынан Хәрби-диңгеҙ флоты сафына саҡырыла. 1944 йыл Хәрби-диңгеҙ авиация училищеһын тамамлай.

1944 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. Ҡара диңгеҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡлы Балтика флотында һуғыша. 1945 йылда совет-япон һуғышында дошман объекттарын бомбаға тотоуҙа батырлыҡ күрһәтә. 

1952 йылда Лоскутов Виктор Георгиевич СССР Хәрби-диңгеҙ флоты авиацияһының Юғары офицерҙар осоу-тактик курстарын тамамлай. Хеҙмәтен команда итеү вазифаларында үтә. 

1962 йылдан майор В. Г. Лоскутов — запаста. Калининград ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 23 февралендә вафат була..

## Батырлығы
«1945 йылда совет-япон һуғышында ҡатнаша. 34-се яҡындан бомбаға тотоусы авиция полкы летчигы (һөжүм итеүсе бомардировщиктарҙың 10-сы авиация дивизияһы, Тымыҡ океан флотының хәрби-һауа көстәре), комсомол ағзаһы лейтенант Лоскутов Виктор 1 транспортты батыра, бронепоезды, күперҙе, Расин портындағы (Корея Халыҡ-демократик Республикаһы) складтарҙы юҡ итә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 14 сентябрендәге Указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм япон милитаристары менән һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн лейтенант Виктор Лоскутовҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7147) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (14.09.1945).
* Ленин ордены (14.09.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.04.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.08.1945).
* Миҙалдар

## Хәтер
* Яңауыл ҡалаһындағы ҡасандыр Герой уҡыған мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
Наумовка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Наумовка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Наумовка ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2004 йылда Наумовка ауыл Советы территорияһының бер өлөшө Ишембай ҡалаһы составына тапшырыла.

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусындағы үҙгәрештәр һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законы, статья 1. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п. 15:15. Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауыл Советының 39 гектар ерен Ишембай ҡалаһы территорияһы составына тапшырып, Стәрлетамаҡ районының, Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауыл Советының һәм Ишембай ҡалаһының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә .

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында
=

## Күренекле шәхестәре
* Басманов Гавриил Иванович (18 август, 1920 — 1 март, 1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* Кантюков Рәфҡәт Абдулхай улы (тыуған 23 август, 1953) — «Газпром трансгаз Казань» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы депутаты, Рәсәй Федерацияһы Технологик фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.

## Дин

* Суфия мәсете — Кантюковка ауылындағы мәсет республиканың иң матур мәсеттеренең береһе, мәрмәр таштар, мозаика һәм алтын менән биҙәлгән, яңалма һыу ятҡылығы ярында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Демьянов Лаз

**Демьянов Лаз ыҙаны** (Лаз Дем’янів) — НКВД органдары тарафынан тотҡондарҙы күпләп атыу урыны. Иван-Франковск (Украина) тирәһендә урынлашҡан. Атыуҙар 1941 йылдың июнь аҙағында, нацист Германияһы ғәскәрҙәре Украинаны оккупациялау алдынан, башҡарыла. «Мемориал» активистары мәғлүмәттәре буйынса, барлығы, 600-гә яҡын кеше алып киленгән һәм атып үлтерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Оло террор
* Бутово полигоны
* Быковня
* Сәйәси репрессиялар ҡорбандары иҫтәлеге көнө.
* Катынь атыуы
* Куропаталар
* Левашов мемориаль зыяраты
* Липовчик (мемориаль)
* Винницала массауи атыуҙар.
* Сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәл (Донецк)
* Сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәл (Новосибирск)
* Сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәл (Санкт-Петербург)
* Сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәл (Өфө)
* НКВД һәм НКГБ тотҡондарын атыу (1941)
* «Коммунарка» (атыу полигоны)
* Селифонтово (мемориаль зыярат)
* Сталин репрессиялары
* Сухановка (төрмә)
* Сандармох

## Һылтанмалар
## Иҫкәрмәләр
Николаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Николаевка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Николаевка ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда ауыл Советы составына Преображеновка ауыл Советы индерелә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:

 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
в) «Николаевка» атамаһын һаҡлап, Николаевка һәм Преображеновка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Николаевка ауылында урынлаштырырға.

Преображеновка ауыл Советының Преображеновка, Ҡунаҡбай ауылдарын Николаевка ауыл Советы составына индерергә.

Николаевка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Преображеновка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Күренекле шәхестәре

* Варламов Пётр Яковлевич (1897 — 11 март, 1930) — БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Преображеновка ауылындағы Ҡаҙан-Богородица сиркәүе руханийы, Урыҫ православ сиркәүе изгеһе, 930 йылдың 11 мартында Өфөлә атып үлтерелә.
* Ушаков Пётр Алексеевич (1922 йыл — 13 ғинуар, 1944) — Дала фронты 37-се армия 89-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 267-се гвардия уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Иҫкәрмәләр
Һаҙ (мәғәнәләр)

**Һаҙ ** — аҫтан һыу йыйылып ятҡан батҡыл ер, һаҙлыҡ 

## Мәғәнәләр
* Һаҙ — һаҙлыҡ, ландшафт.
* Һаҙ — батҡаҡлыҡ.
* Һаҙ  (*күсмә*) — ныҡ һыулы, еүеш - *ауырыуҙың аҫты, алыштырылмағанлыҡтан, *'һаҙ*' булып ята*

## Топонимикала

*Һаҙ () — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
*Түбәнге Һаҙ () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
*Үрге Һаҙ - () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
*Һаҙ (йылға) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе

## Орнитологияла
* Һаҙ деүете - () ()— турғайҙар отрядендәге ҡош.
* Һаҙ килейеге, *сырылдаҡ килейек, сырлауыҡ*- (, )— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
* Һаҙ көйөлдөһө, *көйөлдөр* - (средний кроншнеп).
* Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ - (поручейник)()
* Һаҙ турғайы - , — Рәсәйҙең һҙәм Себерҙең үҙәк һыҙатында йәшәй торған ваҡ ҡош йәки турғай
* Һаҙ ябалағы, бупылдаҡ,  бипапай - (болотная сова)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993. - 813 бит
Иҫәндәүләтова Вилүрә Әҙеһәм ҡыҙы

**Иҫәндәүләтова Вилүрә Әҙеһәм ҡыҙы** (1 ғинуар 1968 йыл) — Режиссёр-документалист. Бөтә Рәсәй кинематографистар союзы ағзаһы, «Башҡортостан» киностудияһы режиссёры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Вилүрә Әҙеһәм Ҡыҙы Иҫәндәүләтова 1968 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ғүмәр ауылында тыуған. Балаға өс йәш булғанда ғаилә Аҡтау ауылына күсеп килә. Бәләкәй сағынан уҡ ҡыҙҙың артислыҡ һәләттәре асылған: йырлаған, бейегән, хисләнеп шиғырҙар һөйләгән. Урта мәктәпте Аҡморон ауылында тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу техникумына уҡырға инә.

Студент йылдарында уҡ ул һәүәҫкәр спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе уйнаған, шул ваҡытта билдәле режиссёр Гөлдәр Ильясова менән таныша, һәм ул Вилүрәне Салауат башҡорт драма театрына эшкә саҡыра. Йәш актриса театрҙың бөтә спектаклдәрендә лә уйнай.

2009 йылдан Рәсәй кинематографистар союзы ағзаһы, Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй кинофестивалдәре һәм «ТЭФИ-Регион 2007» телевизион конкурсы дипломанты.
Салауат драма театрында бер аҙ эшләп алғас, тыуған яҡтарына ҡайта һәм Баймаҡ район мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй. Тап ошо йылдарҙа ул режиссёрлыҡ менән шөғөлләнә башлай.
Режиссерҙар әҙерләү бүлегендә белем ала.

Профессиональ режиссёр булыуы теләге уны Мәскәүгә, С. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй кинематография институтына алып килә. Баш ҡала юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Вилүрә Иҫәндәүләтова Өфөгә ҡайта һәм «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпания»һында кинорежиссёр булып эшләй башлай.

2008 йылда Мәскәү янындағы «Холидей инн Виноградово» отелендә Рәсәйҙең иң абруйлы «ТЭФИ — төбәк Бөтә Рәсәй милли телевизион бәйгеһенең» еңеүселәре иғлан ителә. Улар араһында Башҡортостан ҡыҙы, ҡуйыусы режиссёр Вилүрә Иҫәндәүләтова ла була, ул Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуына 450 йыл тулыуға арналған проект авторы булараҡ еңеүсе тип табыла һәм уға «ТЭФИ — төбәк Бөтә Рәсәй милли телевизион бәйгеһенең» Орфей статуэткаһы тапшырыла.

Вилүрә Иҫәндәүләтова республика халҡына шулай уҡ киң билдәле «Байыҡ» конкурсының жюри ағзаһы булараҡ таныш.

**Фильмографияһы**

* Золотое дно (2007) — 17 min — документаль фильм;
* Война нас не считала за детей (2010) 52 min — документаль фильм;
* Рожденный дважды (2011) — 26 min — документаль фильм;
* Живой родник (2013) — 33 min — документаль фильм;
* Еще вьется над крышей дымок… (2014) — 26 min — документаль фильм;
* Покаяние (2015) — 32 min — документаль фильм.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.

## Видеояҙмалар
*  Покаяние Режиссер — Вилүрә Иҫәндәүләтова
* Ещё вьётся над крышей дымок… Режиссер — Вилүрә Иҫәндәүләтова

## Һылтанмалар
* Башҡорт мәҙәниәтенең берҙәм порталы
* «Ватандаш» журналы Вилюра Иҫәндәүләтова тураһында Зөһрә Алтынбаева
* Башҡортостан кинематографистар союзы порталынан 
* Өфө ҡалаһы Үҙәк балалар китапханаһында В. Иҫәндәүләтова менән осрашыу
* Рәсәй кинематографистар союзының документаль кино Ассоцияцияһы В. Иҫәндәүләтованы юбилейы уңайынан ҡотлай
Ғәлин Илһам Илүс улы

**Ғәлин Илһам Илүс улы** (16 ноябрь 1969 йыл) — биналар төҙөүҙә ҡулланылған төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек етештереү буйынса шәхси эшҡыуар, бер мандатлы 17-се һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Биографияһы
Илһам Илүс улы Ғәлин 1969 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Борай ауылында тыуған, башҡорт.

Юғары белемле – 1997 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаған.

## Хеҙмәт юлы
1991 йылда Краснокама районының Ленин исемендәге колхозында баш инженер булып хеҙмәт юлын башлай.

2000 йылдан Нефтекама ҡалаһындағы «Баш­нефтегазстрой» ЯСЙ-ендә эшләй.

2006 йылдан – «Башнефтегазстрой» ЯСЙ-енең генераль директоры.

Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының фракция ағзаһы.

Өйләнгән, ҡыҙ бала тәрбиәләй.

17-се бер мандатлы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш  депутаты. Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд мәсьәләләре буйынса Комитет һәм депутат этикаһы буйынса комиссия эштәрендә ҡатнаша. Ярҙамсыһы - Журавлев Виктор Александрович.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
ОАО "Башнефтегазстрой"
"Bashneftegazstroy"
Учредитель и Руководитель: Галин Ильгам Илюсович · 023102468808
452920, респ Башкортостан, г Агидель, ул Первых Строителей, 3
ИНН: 0253017372 ОГРН: 1060253015767 – 12.12.2006

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Депутат Ғәлин Илһам Илүс улы тураһында мәғлүмәт 
* Ғәлин Илһам Илүс улының Бәйләнештәр селтәрендәге шәхси бите
* Социаль селтәрҙәге «Депутаттар» тигән биттән
* Рәсәй депутатлыҡҡа кандидаттар тураһында энциклопедиянан
Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы

**Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы** (20 март 1919 йыл — 27 ноябрь 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Тимерйән Йыһанша улы Фәхретдинов 1919 йылдың 20 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) Оло Өстүбә ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Татар. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Башланғыс белемле. Колхозда эшләй.

1939 йылда Башҡорт АССР-ы Бүздәк районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында: Төньяҡ-Көнбайыш фронтта, һуңынан — 2 се Балтик буйы һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша.

1946 йылда старшина Фәхретдинов демобилизациялана. Өфө ҡалаһында йәшәй. Өфө һыра заводында кочегар булып эшләй.

1979 йылдың 27 ноябрендә вафат була..

## Батырлығы
329-сы артиллерия полкының 4-се батареяһы орудие тоҫҡаусыһы, (3-сө удар армияның 150-се уҡсылар дивизияһы) ҡыҙылармеец Тимерйән Фәхретдинов 1944 йылдың 18 сентябрендә Латвия ҡалаһы Эргли өсөн барған алышта, расчёты менән бергә тура тоҫҡап, дошмандың штурмлау орудиеһын емерә, шулай уҡ ундан ашыу һалдатын юҡ итә. 150-се уҡсылар дивизияһы буйынса 1944 йылдың 6 ноябрендәге бойороҡ менән, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 259997).

329-сы артиллерия полкының 4-се батареяһы орудие тоҫҡаусыһы, (1-се Белоруссия фронты 2-се удар армияның 150-се уҡсылар дивизияһы) ҡыҙылармеец Тимерйән Фәхретдинов 1945 йылдың 15 февралендә, Шнайдемюль ҡалаһынан (хәҙер Пила ҡалаһы (Польша)) төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан Радовнитце торама пункты янындағы алышта, орудиеһын асыҡ позицияға сығара һәм дошмандың үҙйөрөшлө орудиеһын юҡ итә, ҡорал, боеприпастар менән ике автомашинаһын һәм вездеходын яндыра, дошмандың ун биш һалдат һәм офицерын сафтан сығара. Яраланһа ла һуғыш яланын ташлап китмәй. 2-се удар армия буйынса 1945 йылдың 11 апрелендәге бойороҡ менән, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе сержант Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 25025).

1945 йылдың 1-2 майында Берлин ҡалаһы өсөн барған һуғышта кесе сержант Тимерйән Фәхретдинов, үҙенең расчеты менән бергә, тиҫтәнән ашыу пулемёт нөктәһен баҫтыра һәм егерменән артыҡ гитлерсыларҙы юҡ итә. СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән, немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн, кесе сержант Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 1695), Дан орденының тулы кавалеры була.

## Наградалары
Дан ордендарының өс дәрәжәһе.

## Хәтер
Яугир исемен Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районының Бүздәк ауылындағы бер урам йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
*
Первомайский ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

Муниципаль берәмек

**Первомайский ауыл Советы **— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Первомайский ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда ауыл Советы составына Дергачевка ауыл Советы инә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:

 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
г) «Первомайский» атамаһын һаҡлап, Первомайский һәм Дергачевка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Первомайский ауылында урынлаштырырға.
Дергачевка ауыл Советының Владимировка, Дергачевка, Соколовка, Фёдоро-Петровка ауылдарын Первомайский ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Первомайский ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Дергачевка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Археология
1960-сы йылдарҙа Яңы Абдрахман ауылы янында Чумарово-I ҡурған ҡәберлеге табыла. Ул 15 ерләү комплексынан тора. Ҡәберлек ике ҡатлы — беҙҙең эраға тиклем XVII һәм III быуаттарҙа: бронза дәүерендә (бура археологик мәҙәниәте) һәм иртә тимер быуатында (сармат мәҙәниәте) ерләгәндәр).

## Иҫкәрмәләр
Подлесный ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Подлесный ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәк — Подлесный ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда ауыл Советы составына Талалаевка ауыл Советы инә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:

"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:

д) «Подлесный» атамаһын һаҡлап, Подлесный һәм Талалаевка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Подлесный ауылында урынлаштырырға.

Талалаевка ауыл Советының Валентиновка, Ведерниковка, Спасский ауылдарын Подлесный ауыл Советы территорияһы составына индерергә.

Подлесный ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Талалаевка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Күренекле шәхестәре

* Герасимов Иван Александрович (8 август, 1921 — 4 июнь, 2008) — совет хәрби начальникгы, армия генералы (1977), Украинаның сәйәси эшмәкәре, Украинаның халыҡ депутаты (2002—2008), Украина Геройы (1999).
* Евстигнеев Александр Семёнович (27 август, 1894 — 20 ғинуар, 1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Иҫкәрмәләр