open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхөтдин Тажи

**Мөхөтдин Тажи** (төп исеме — *Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов*; 3 апрель (16 апрель) 1906 йыл — 11 август 1991 йыл) — журналист,  шағир. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов 1906 йылдың 3 апрелендә (яңыса 16 апрелдә) Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе  Кәртәле ауылында урмансы ғаиләһендә тыуған. Ун йәшенән ҡаҙаҡ далаларында көтөү көтә, байҙарҙа батраклыҡта йөрөй. 1920—1924 йылдарҙа Сермән ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. Шунан һуң Өфөләге башҡорт педагогия техникумында уҡый. «Башҡортостан йәштәре», «Башҡортостан» гәзиттәрендә эшләй.

1936 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1937—1954 йылдарҙа Башҡортостан тарих, тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтында, БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре идаралығында, республика радиокомитетында, «Әҙәби Башҡортостан» журналында эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Мөхөтдин Тажи әҙәбиәткә егерменсе йылдар аҙағында килә. Уның тәүге шиғыр һәм очерктарына азат хеҙмәт кешеһен кәүҙәләндереү, уға дан йырлау характерлы. Шағирҙың 1934 йылда яҙылған «Тәлгәш ҡайын» поэмаһында башҡорт халҡының социаль аңы уяныуы, байҙарға ҡаршы стихиялы көрәшкә күтәрелеүе сағыла. Әҫәр халыҡ ижадын оҫта файҙаланыуы менән дә үҙенсәлекле. Ватан һуғышы йылдарында яҙылған әҫәрҙәре араһынан «Урал егете» поэмаһы (1941) айырыуса иғтибарға лайыҡлы. Бында шағир Александр Матросов ҡаһарманлығына оҡшаш күренештәрҙең совет йәмғиәте өсөн тәбиғи икәнен күрһәтте. Һуңғы йылдарҙа әҙип «Сәғиҙәнең яҙмышы» исемле повесть яҙа, тәржемә менән дә шөғөлләнә.

## Китаптары
* «Беҙҙең ил»
* «Асыу һәм үс»
* «Һулыш»
* «Плакучая берёза»
* «Һайланма шиғырҙар һәм поэмалар»
* «Уйланыуҙар»
* «Һайланма әҫәрҙәр»
     
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. 

## Һылтанмалар
*    
* Литературная карта Республики Башкортостан: Тажи Мухитдин
* Романов В. Видные писатели Башкортостана: Мухитдин Тажи (К 110-летию со дня рождения). ИА «Башинформ», 3 апреля 2016 года
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы

**Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы** (15 сентябрь 1917 йыл — 4 июль 2003 йыл) — башҡорт композиторы. 1961 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 

## Биографияһы
Рафиҡ Вафа улы Сәлмәнов 1917 йылдың 15 сентябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙеӘбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.

Музыкаль белемде П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһында ала.

Рафиҡ Сәлмәнов балалар хоры өсөн әҫәрҙәр яҙыуы менән киң билдәле. Уның балалар өсөн вокаль һәм инструменталь әҫәрҙәре музыка сәнғәтендә айырым урын алып тора.

Композитор ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡатыны менән тыуған ауылы Асҡарҙа йәшәй. 2003 йылда композиторҙың йөрәге тибеүҙән туҡтай.

## Эшмәкәрлеге
«Йәш дуҫтар йырлай», «Илемә сәскә бүләк итәм» тигән вокаль йыйынтыҡтары балаларға ғына тәғәйенләнгән. Уның баян һәм фортепьяно өсөн инструменталь пьесалары музыка мәктәптәре, училищелар һәм башҡарыусы музыканттар өсөн тәғәйенләнгән. Рафиҡ Сәлмәновтың иң кескәйҙәр өсөн яҙылған «Тышта ҡар яуа» (Ҡадир Даян), уҡыусылар өсөн «Хеҙмәт йыры» (Әхтәм Ихсан), «Игенселәр йыры» (Шәриф Бикҡол), «Һалдат моңдары» (Зәйни Рафиҡов), «Әбйәлил» (Шәкир Бикҡолов) йырҙарынан башлап Рәми Ғарипов һүҙҙәренә яҙылған «Минең йондоҙом», «Юл йыры», «Дан һиңә, дан, Башҡортостан», «Именлек һөнәре», «Хушлашыу», Ҡадир Даян шиғырына яҙылған «Дуҫлыҡ йыры», «Беҙҙең ауыл ҡыҙҙары», «Таң йыры», «Ҡарасәс», Нәжип Иҙелбай һүҙҙәренә «Сирень сәскәләре», Абдулхаҡ Игебаев һүҙҙәренә «Күңел һағышына йәшлек эҙҙәренән», «Дилбәр», Ғилемдар Рамаҙанов һүҙҙәренә «Эҙләйем һине» йырҙарына тиклем кесеһе лә, олоһо ла, һәр кем белә.

Бынан тыш Рафиҡ Сәлмәнов халыҡ музыкаһына таянып байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә. Уның тынлы ағас инструменттар өсөн «Турат тауы» тигән музыкаль легендаһы, скрипка һәм фортепьяно өсөн «Яҙғы вальс» әҫәре киң билдәле.

## Хәтер
* Өфөлә Рафиҡ Сәлмәнов 1959—1997 йылдарҙа йәшәгән Ленин урамындағы 43-сө йорт фасадына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тереғолов Айрат Рәүеф улы

**Тереғолов Айрат Рәүеф улы** (30 октябрь 1957 йыл) — башҡорт рәссамы, график. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2016) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1990) премиялары лауреаты. 1991 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. 2015 йылдан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры.

## Биографияһы
Айрат Рәүеф улы Тереғолов 1957 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Ҡәҙимге мәктәптә уҡыу менән бер үк ваҡытта музыка мәктәбендә лә шөғөлләнә. Республикала киң билдәле музыкант Михаил Ефимович Швайштейн класында скрипкала уйнау серҙәрен үҙләштерә.

Рәсем сәнғәте менән Быҙаулыҡ ҡалаһында әрмелә хеҙмәт иткәндә ҡыҙыҡһына башлай: быға Ырымбур рәссамы менән танышыу булышлыҡ итә. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, рәссам-биҙәүсе, биналар интерьеры буйынса дизайнер булып эшләй.   

1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлай.

## Ижади эшмәкәрлеге
Эштәре Рәсәй һәм сит илдәр музейҙарында, галереяларында һәм шәхси коллекцияларында ҡуйылған. Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
"Айрат Тереғолов — ижадында бөгөнгө Рәсәй графикаһының күп һыҙаттары: художество теле экспрессивлығы, форма һәм аралыҡ менән иркен файҙаланыу, образлы гротеск, графиканан уның бөтә техник мөмкинлектәрен «һығып сығарырға» маташыу — тупланған рәссам.

Башҡортостан Республикаһы Башлығы Указы менән «Акбузат: башкирский эпос» һәм «Akbuzat: A Bashkirian Epic» китаптарында баҫылған «Аҡбуҙат» эпосына һүрәттәр серияһы өсөн Айрат Тереғолов республиканың 2016 йыл өсөн әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.

### Күргәҙмәләре
Республика, Зона, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, персональ (Өфө, Силәбе, Копенгаген), Төркөм, Сит илдәр (Австрия, Италия, Франция, Эфиопия), Халыҡ-ара графика (Канада, Польша, Көньяҡ Корея, Англия, Испания, Румыния, Ҡытай).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2016)
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1990)
* Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы дипломы
* IХ Халыҡ-ара баҫма миниатюра Биенналеһы Гран-Прийы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Художники Республики Башкортостан: альбом-кат. Уфа, 2009.

## Һылтанмалар
* Терегулов Айрат 
* Айрат Терегулов
* Тереғолов Айрат
Тюлькин Александр Эрастович

**Тюлькин Александр Эраст улы** (30 август 1888 йыл — 18 март 1980 йыл) — совет рәссамы, педагог. Башҡортостанда һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1960) һәм БАССР‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР‑ының халыҡ рәссамы (1955) һәм Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1975). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

## Биографияһы
1916 йылда уҡ Өфөлә Һынлы һүрәт сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе, һуңыраҡ М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников («Башҡорт ҡыҙы»), Александр Тюлькин («Сәскәгә күмелгән тәҙрәләр»), Ҡасим Дәүләткилдиев («Башҡорт ҡыҙы», «Башҡорт һунарсыһы») картиналары ҡуйыла.

Башлыса пейзаж һәм натюрморт жанрында эшләгән сәнғәт оҫтаһы илдең иң ҙур музейҙары (рус музейы, Третьяков галереяһы, Көнсығыш халыҡтары сәнғәте музейы) йыйынтығына ингән әҫәрҙәр ижад иткән. Уның эштәренең күбеһе Өфөлә, Михаил Васильевич Нестеров исемендәге Художество музейында, тупланған.
 
Күренекле рәссам Александр Эрастович Тюлькин ғүмеренең күп өлөшөн Өфөлә йәшәгән (ул 1888 йылдың 30 авгусында тыуған, 1980 йылдың 18 мартында вафат булған, Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән) һәм әҫәрҙәренең күбеһен ошо ҡалаға арнаған.

## Һылтанмалар
* Тюлькин Александр Эрастович

## Библиография
* А. Г. Янбухтина Александр Тюлькин. Л., 1975.
* А. Э. Тюлькин: Живопись: Каталог. Авт. вступ. ст. и сост. А. Г. Янбухтина. М., 1975.
* Большая Советская Энциклопедия т. 3 раздел «Башкирская АССР» Иллюстрация «Тюлькин А. Э. „Шиханы под Уфой“»., Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970
* Э. Г. Коновалов Словарь русских художников. Москва, изд. Эксмо, 2008.ISBN 978-5-699-20636-0
* А. Янбухтина Художник А. Э. Тюлькин Изобразительное искусство автономных республик РСФСР. Башкирская АССР, изд. «Художник РСФСР», Ленинград, 1973.
* История Уфы. Сборник статей, гл. 6, 10, 11, 14. Башкирское книжное изд., Уфа, 1976.
* Э. П. Фенина: Буклет «А. Тюлькин». Башкирское книжное изд., Уфа, 1969.
* С. Болосович: Художники Советской Башкирии. Журнал «Художник», 1959.
* Э. Фенина Художники Советской Башкирии. Справочник. Уфа, Башк. книжное изд. 1979
* Газета «Советская культура», 28 января 1975 г. ст. А. В. Пантелеева «И не устанет взор человеческий».
* А. Янбухтина: У истоков школы. Журнал «Дружба народов», 1970, № 1.

## Әҙәбиәт
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 72-73 с. ISBN 5-295-02294-3.
Оло Етегән (йондоҙлоҡ)

**Оло Етегән** () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Алиот, яҡтылығы 1,8 була. Майҙаны буйынса урыны — 3. 

## Күҙәтеү

## Тарих

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йондоҙлоҡтар исемлеге.
Уразмәтов Әхәт Сәлих улы

**Уразмәтов Әхәт Сәлих улы** (9 декабрь 1931 йыл — 2 июль 2015 йыл) — эстрада артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ (1977) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Әхәт Сәлих улы Уразмәтов 1931 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Ҡалмаш ауылында тыуған.

1951 йылда Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлеген тамамлағандан бирле Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.

1952 йылдан актёрҙарҙың артабан киң билдәлелек аласаҡ «Кәтүк менән Бағанай» дуэты ойошторола. Унда «Кәтүк» — Әхәт Уразмәтов, «Бағанай» — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы Ғәфүр Латипов була. Дуэттың репертуары ҡыҙыҡ-мәҙәктәр, төртмә таҡмаҡтар, юмор һәм сатиранан тора. Башҡорт эстрадаһының талантлы оҫтаһы, Уразмәтов лирик һәм публицистик монологтар менән сығыш яһаны, Ҡадир Даян, Агиш Ғирфанов, Шәриф Бикҡол, Фәтих Ихсанов, Шакир Насыров, Нәжибәк Хафизов һәм башҡаларҙың интеромедаларында 100-ҙән артыҡ саҡыу образ тыуҙырҙы. Башҡортостан һәм Рәсәй ҡалалары, шулай уҡ Финляндия буйлап даими гастролдәрҙә йөрөй, төрлө фестивалдәрҙә, кисәләрҙә, концерттарҙа һәм ижади осрашыуҙарҙа әүҙем ҡатнашты.

Һөйләү жанры оҫтаһы, артист Әхәт Уразмәтов 2015 йылдың 2 июлендә Өфөлә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1983)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977)

## Хәтер
* Аралбаева Л. Өфөлә билдәле юморист Әхәт Уразмәтовтың хәтер кисәһе була. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 7 декабрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Уразмәтов Әхәт 
* Дуҫлыҡ ептәрен нығытып
Жираф (йондоҙлоҡ)

**Жираф (йондоҙлоҡ)** () — төньяҡ ярымшарында йондоҙлоғо, иң яҡты йондоҙо — β Cam, яҡтылығы 4,03 була. Майҙаны буйынса урыны — 18. 

## Күҙәтеү

## Тарих

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йондоҙлоҡтар исемлеге.
Ҡауын

**Ҡауын** () —  ғаиләһендәге үҫемлек, төрө ырыуынан булған баҡса культураһы. Ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йәшелсә бирә торған еле һабаҡлы баҡса үҫемлеге һәм шуның татлы емеше.

Тыуған ере булып Урта Азия һәм Кесе Азия иҫәпләнә. Ҡауын йылы һәм яҡтылыҡ яратыусы үҫемлек. Татырлы тупраҡҡа һәм ҡоролоҡҡа тотороҡло. Һауаның артыҡ дымлылығына бирешә. Бер төптән сортына һәм тәрбиәләүгә ҡарап икенән алып һигеҙгәсә емеш булырға мөмкин. Ауырлыҡтары 1,5 до 10 кг-са. Емеше м ҡабаҡсыҡ, шар һымаҡ йәки цилиндрға оҡшаш формала. Төҫө буйынса йәшел, һары, көрән йәки аҡ төҫтә булыуы мөмкин. Өлгөрөү осоро икенән алып алты айғаса.

## Этимология
Ҡауын, икенсе төрлө өрөлгән тигән мәғәнәлә йөрөй. Бында өрөлгән емеш. Икенсе мәғәнәһе ҡау синонимы.

## Тарихы
Ҡауын тураһында иң боронғо яҙма Библияла (Числа 11:5).
Ҡырағай ҡауын хәҙерге ваҡытта осрамай. Тик азиялағы төрҙәрҙең килеп сығышы буйынса сүп үләне булараҡ үҫкән төрҙәрҙенән культуралашҡан төрҙәре әлеге ваҡытта ла үҫтерелә. Культуралаштырыу беҙҙең эраға тиклем үк башлыса Төньяҡ Һиндостанда һәм уға сиктәш Иран биләмәһендә, Урта Азияла килтереп сығарылған. Яйлап ҡына ул күрше биләмәләргә күсә барған һәм Урта Азиянан Кесе Азияға Ҡытайға таралған. Уны Боронғо Мысырда үҫтергәндәре билдәле. Квропала уның тураһында урта быуаттарҙа билдәле була. Рәсәйгә, Түбәнге Волга буйына Урта Азия аша XV—XVI йөҙ йыллыҡтарҙа килеп ингән.

Ҡауындың Мәскәүҙә XVI быуатта үҫтерелеүе тураһында. С. Герберштейн һәм Дж. Флетчер хәбәр итә, Жак Маржерет 1606 йылда мәскәүҙең һәм уның тирә-яғындағы биләмәләрҙә эре ҡауындарҙы ашауы тураһында яҙа.

Алексей Михайлович батша ваҡытында ҡауын һәм ҡарбуҙ Мәскәү тирәһендә теплицаларҙа үҫтерелгән.
XIX быуат урталарында венгер сәйәхәтсеһе һәм этнографы Вамберн үҙенең яҙмаларында түбәндәгеләрҙе билдәләп киткән: « Ҡауын өсөн Хивала һәм бар Азияла һәм бар донъяла уға тиң юҡ. Европалылар уның тураһында, уның хуш еҫ бөркөүен бер ваҡытта ла белә алмаясаҡ. Ә уны иткмәк ашау иң ҡөҙрәтле һәм иҫ киткес серле, мөҡҡәдәс ризыҡ…».

Төрөкмәнстанда августың һәр икенсе йәкшәмбеһе «Төрөкмән ҡауыны көнө» тип билдәләп үтелә. Бөтә ил буйынса ғалим-баҡсасыларҙың конференциялары уҙа, күргәҙмәләр, йәрминкәләр, концерттар һәм театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр ойошторола .

## Ҡулланылышы

Ҡауын аш булараҡ тәбиғи рәүештә биологик эшкәртеүһеҙ ашала. Уны тышынан һәм эсенән таҙартып, ваҡ киҫәктәргә телеп киптерәләр, шулай уҡ бал менән ҡушып эшкәртәләр повидло, цукат яһайҙар.

Ҡауын составы: шәкәр, А, Р, С витаминдары, фолий һәм аскорбин кислоталары, майҙар, минераль тоҙҙар, калий, натрий, күҙәнәк (клетчатка). Ул һыуһынды ҡандыра.

## Төрҙәре
Ҡауындың ҡайһы ерҙә үҫеүенә ҡарап төрлө төрҙәре һәм формалары бик күп. Улар төрлө төбәктәрҙә традициялар буйынса үҫтерелә һәм культуралаштырыла.

* 
* 
*  — Канталуп
* 
* 
*  — Дыня змеевидная
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
*  
* Арбуз и дыня: как правильно выбирать бахчевые .
* Сорта дыни украинской селекции .
Секстант (йондоҙлоҡ)

**Секстант (йондоҙлоҡ)** () — бәләкәй генә тоноҡ экваториаль йондоҙлоҡ, күк йөҙөндә 313,5 кв. градус майҙанды биләй, ябай күҙ менән күрелгән 34 йондоҙҙан тора. Иң яҡты йондоҙо — α Sex, яҡтылығы 4,49 була. Майҙаны буйынса урыны — 47. 

## Күҙәтеү
Рәсәйҙеңи теләгән бер урынында күҙәтергә мөмкин. Айырыуса +80° киңлегенән көньяҡҡараҡ һәм -80° киңлегенән бер аҙ төньяҡҡараҡ бик яҡшы күренә. Күҙәтеү өсөн иң уңай ай — март.

## Тарихы
Яңы йондоҙлоҡ. Ян Гевелий тарафынан 1690 йылда «Уранография» күк атласына индерелә. Йондоҙлоҡтоң «Күк йөҙө Секстант» атамаһы  1679 йылда Гевелий обсерваторияһы менән бергә янған ғалимдың яратҡан астрономик инструменты хөрмәтенә бирелә. Тап шуға ла Гевелий уны арыҫлан менән Гидра араһына,   ул заман астрологтары фекеренсә, утлы тәбиғәт йондоҙлоҡтары араһына урынлаштыра.

COSMOS галактикалары яланында Секстант йондоҙлоғонда Ҡояштан 2 миллиардтан ашыу яҡтылыҡ йылы алыҫлығында (ҡыҙыл шылыу z ≈ 2,5) табылған, ул  5000-дән ашыу прото-сверхскопление Гипериона галактикаларҙан тора,  массаһы 4,8×1015 Ҡояш массаһынан .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йондоҙлоҡтар исемлеге.
Елбәҙәк Балыҡ (йондоҙлоҡ)

**Елбәҙәк Балыҡ (йондоҙлоҡ)** () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Vol, яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 76. 

## Һылтанмалар
* Йондоҙлоҡтар исемлеге.
Патиссон

**Патиссон** йәки **Ялпаҡ ҡабаҡ** (урыҫ. Патиссо́н, йәки Таре́льчатая ты́ква, лат. Cucurbita pepo var. patisson) — Ҡабаҡ һымаҡтар (Cucurbita) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, ябай ҡабаҡтың бер төрө.

## Иҫкәрмәләр
Победа (кинотеатр, Өфө)

**«Победа»** — 1945—1948 йылдарҙа төҙөлгән кинотеатр. Өфөлә иң беренсе кинотеатрҙарҙың береһе. Мәскәү архитекторы М. С. Яншин проекты буйынса төҙөлгән. Бөгөнгө көндә Черниковка биҫтәһендәге берҙән-бер кинотеатр.

Адресы: Өфө ҡалаһы, 1-се май урамы, 41

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Кинотеатр «Победа» на Wikimapia
Родина (кинотеатр, Өфө)

**«Родина»** кинотеатры — 1953 йылда Өфөнөң Ленин урамын яңы, аҡ колонналы бина матурлай башлай. Мәскәү архитекторы М. С. Явшин проекты буйынса, «сталин ампиры» архитектура стилендә төҙөлгән. Тәү баштан уҡ «Родина» 3 заллы була «зәңгәр» һәм «ҡыҙыл» 350-шәр урынлы, 600 урынлы «йәшел» зал — документаль фильмдар күрһәтеү өсөн.

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
*
Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы

**Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы** — Башҡортостан Республикаһының төп китапханаһы, Өфө ҡалаһы Киров районының Ленин урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Республика милли китапханаһынаң тарихы 1836 йылда Өфөлә Ырымбур губернаһы дворяндары йыйылышы эргәһендә асылған тәүге йәмәғәт китапханаһынан башлана. 1921 йылдың 9 июнендә фондында 17 мең 600-гә яҡын китап булған *[[БАССР]] Үҙәк фәнни китапханаһы* асыла, 1925 йылдан ул *БАССР-ҙың Дәүләт фәнни китапханаһы* тип атала башлай. 1933 йылда уға *Үҙәк мосолман китапханаһы*, ә 1936 йылда *[[Максим Горький|М. Горький]] исемендәге үҙәк китапхана* ҡушыла һәм ул «БАССР республика китапханаһы» тип атала башлай.

1960 йылдан китапханаға Надежда Крупская исеме бирелә.

1980 йылда Республика балалар китапханаһы менән Республика үҫмерҙәр китапханаһы филиал булараҡ уға ҡушыла.

1992 йылдан китап йортоноң рәсми атамаһы «Башҡортостан Республикаһының милли китапханаһы» итеп үҙгәртелә һәм уға Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелә.

2021 йылдың 21 апрелендә Өфөнөң «Торатау» конгресс-холында «Библиотека в культурном пространстве региона: традиции и инновации» тигән Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция үткәрелде. Ул китапхананың 185 йыллығына арналды. Был сарала офлайн һәм онлайн формала Рәсәй, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстандың милли китапхана етәкселәре, Ҡырым, Татарстан, МариЭл, Мордовия, Сыуаш Республикалары, Пенза, Силәбе, Брянск, Ырымбур өлкәләре һәм Ямал-Ненец автономиялы округының милли, өлкә һәм төбәк китапханалары вәкилдәре, юғары уҡыу йорттары һәм академик учреждениелар ғалимдары ҡатнашты. Конференцияла 21 доклад тыңланды, 40-тан артыҡ мәҡәлә сара маиериалдары йыйынтығында баҫып сығарыуға ҡабул ителде.

## Бөгөнгөһө
2004 йылдан Рәсәй дәүләт китапханаһы башланғысы менән тормошҡа ашырылған *«Милли электрон китапхана» проектында* алты федераль һәм 27 төбәк китапханаһы иҫәбендә Башҡортостандың Милли китапханаһы ла ҡатнаша. Был эш барышында Рәсәй Хөкүмәте Дәүләт Думаһына ҡарауға «Милли электрон китапхана» мәғлүмәт системаһын үҫтереү тураһында закон проекты тәҡдим итте. Был ресурс һәр кемгә урыҫ телендәге нәфис һәм ғилми әҙәбиәт менән танышыу мөмкинлеге бирәсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гайсина Р. Х., Маннанов М. А. Храм сокровищ: Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан: ист. очерк. Уфа, 1996; Роль и место Национальной библиотеки в социокультурном пространстве: материалы Международной научно‑практической конференции. Уфа, 2012.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхананың рәсми сайты


Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхананың алтаҡтаһы.jpg|мини|Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхананың алтаҡтаһы
Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана.jpg|мини|Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана
Агаповка районы

**Ага́повка райо́ны** () — Силәбе өлкәһендә берекмә. Район Башҡортостан менән сиктәш.

Үҙәк — Агаповка ауылы, Магнитогорсктан 20 км алыҫлыҡта ята.
Майҙан — 2 603,6 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 232,4 мең га.

Милли состав (2010): урыҫтар — 75%, ҡаҙаҡтар — 9,2%, татарҙар — 5,3%, башҡорттар-5,2%, украиндар — 1,4%. Утарка ҡасабаһында күп башҡорттар йәшәй. Аблязово ҡасабаһында күп татарҙар йәшәй.

Районда Яйыҡ, Гумбейка, Зингейка, Сухая, Ржавчик, Янгелька йылғалары ағалар. Ике һыуһаҡлағысы бар: Верхнеуральск һәм Магнитогорск.

## Ҡоролош

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Агаповского муниципального района
* Районный новостной портал 
* Агаповский муниципальный район — в энциклопедии Челябинской области
* Ю. Я. Козлов, «В верховьях Урала», Челябинск, 2008.
Һатҡы районы

** Һатҡы районы ** () — Рәсәйҙен Силәбе өлкәһендә район.

Административ үҙәге — Һатҡы ҡалаһы, өлкә үҙәге Силәбенән 190 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Район тарихы Һатҡы ҡалаһы тарихы менән бәйле. Һатҡы — илдең тау сәнәғәт үҫешкән боронғо ҡалаларҙың береһе.

Силәбе өлкәһендә Һатҡылағы Троицк-Һатҡы суйын иретеү заводы күренекле сәнәғәтселәр Строгановтар тарафынан асылған берҙән-бер завод. Ул 1756 нигеҙләнғән.

19.11.1758 заводта беренсе суйын иретелә. Ошо көн Һатҡының тыуған көнө тип иҫәпләнә.

## Билдәле шәхестәре
* Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). Һилейә ҡасабаһынан.

## Халҡы

## Ҡоролош

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''' Һатҡы районы ''' рәсми сайты
* ''' Һатҡы районы ''' гербы тарихы
* ''' Һатҡы районы ''' chelindustry.ru сайтында 
* ''' Һатҡы районы ''' карталары
Санкт-Петербург дәүләт тау университеты

**«Горный» Милли минерал-сеймал университеты** — Санкт-Петербургтың иң төп һәм ҙур вуздарының береһе, Рәсәйҙең беренсе юғары техник уҡыу йорто.

## Тарих
1773 йылдың октябрендә Екатерина II ҡарары менән нигеҙләнгән. 

Уны асылыу башланғысы тулыһынса башҡорт сәнәғәтсеһе Исмәғил Тасимов исеме менән бәйле. Ул үҙ аҡсаһына төҙөлөш эштәре башлай.

2009 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды .

## Һылтанмалар
* 
* Ардальон Иванов — Воспоминания о воспитании в Горном корпусе, «Современник», 1859.
* Горный музей Санкт-Петербургского государственного Горного института
* Горный институт — «Прогулки по Петербургу» 
* История Главной библиотеки

## Иҫкәрмәләр
Әлибаев Ҡадир Әхмәткирәй улы

**Әлибаев Ҡадир Әхмәткирәй улы** (17 июнь 1940 йыл — 4 декабрь 2003 йыл) — башҡорт шағиры.

## Биографияһы
Ҡадир (Әбделҡадир) Әхмәткирәй улы Әлибаев 1940 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Әбүбәкер ауылында тыуған. 1958 йылда Аҡъяр урта мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарынан һуң ауылдарында башланғыс кластарҙа уҡытыусы булып эшләй. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә һәм уны 1968 йыл тамамлай. Төрлө райондарҙа уҡытыусы булып эшләй. 1992 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Китаптары
* Аҡ шишмә — 1982
* Йырлы ямғыр — 1982
* Әсәйем ҡулдары — 1991
* Самауыр йыры — 1995
* Атайым тупһаһы

## Һылтанмалар
*
Уйылға районы

** Уйылға районы ** () — Рәсәйҙә, Силәбе өлкәһенең көнсығыш-көньяҡтағы район.

Үҙәге — Уйылға ҡасабаһы.

Район исеме Уйылға йылғаһының исеменән килә. Уйылға Уйға ҡоя. Уйылға башҡорт теленән ингән гидроним.

## Географияһы
Уйылға районы Троицк, Сыбаркүл, Эткүл, Пласт һәм Октябрьск райондары менән сиктәш. Майҙаны — 2330,2 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 157,8 мең га.

### Тәбиғәте, климаты
Уйылға районында Ҡабан, Сухарыш, Уйылға йылғалары аға. Районда 95 эре күл бар. Дыуанкүл күлендә балыҡ хужалыҡтары ойошторолған.

## Тарихы
Беренсе урыҫ тораҡ пункттары районда XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. 1748 йылда беренсе тораҡ пункт — Кичигино станицаһына нигеҙ һалына (хәҙерге Кичигино ауылы).

1749 йылда Нижнеувельская станицаһы барлыҡҡа килә (хәҙерге Южноуральск ҡалаһы). 1758—1959 йылдарҙа Хомутининская һәм Дуванкульская станицаларына нигеҙ һалына.

XIX быуат башында районға Курск, Тамбов, Пенза һәм башҡа губернияларҙан крәҫтиәндәрҙе күсерәләр.

### Халҡы



## Этимологияһы
Район үҙәге булып торған Уйылды ҡасабаһы атамаһын Уйылды йылғаһынан алған. Ә йылғаның атамаһы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тураһында ошоларҙы яҙа:
.

Шулай уҡ Николай Шувалов атаманың ниндәйҙер ырыу бүленешенән килеп сығыу ихтималын да яҙа.

***Уй*** һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: *Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙ* Ихтимал, атама *йылға* һүҙенә *уй* тигән, уның бер сифатын белдергән һүҙ ҡушып яһалғандыр.

## Ҡоролошо

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации Увельского муниципального района
* Герб Увельского района
Изге София Соборы

** Изге Софи́я Соборы ** — Бөйөк Новгородтын баш православ храмы. 1045—1050 йылдарҙа төҙөлә. Рәсәйҙә славяндар менән төҙөлгән ин боронғо храм була.

Карачаево-Черкессиялағы Нижний Архыз ҡасабаһында X быуатта аландар менән төҙөлгән храмдар иң боронғо тип иҫәпләнә.
 
## Галерея


Файл:План Святой Софии Новгородской.jpg|Изге Софи́я Соборы, XIX быаттағы план
Файл:Софийский собор.png|Изге Софи́я Соборы контрфорстар менән , 1893—1900 йылдағы реставрация алдынан
Файл:Saint Sophia Cathedral in Novgorod-gates 99.jpg|«Магдебург ҡапҡалары»
Файл:Cathedral of St. Sophia, Novgorod, Russia.jpg|Фотография, 1900 йыл. Автор: AeJse Trasarebre



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ''Брунов Н., Травин. Н.'' Собор Софии в Новгороде//Сообщения института Истории и Теории архитектуры. Вып. 7, 1947, Стр. 1-41
* Никитина Ю. И. Софийский собор. — 4-е изд., перераб. и доп. — Л.: Лениздат, 1980. — 80 с.
* ''Раппопорт П. А.'' Зодчество Древней Руси. — Л.:Наука,Ленинградское отделение, 1986
* *Комеч А. И.* Роль пределов в формировании общей композиции Софийского собора в Новгороде // Средневековая Русь: Сб7 памятни Н. Н. Воронина. М., 1976. С. 147—150.
* Михеев С. М. *Заметки о надписях-графитти новгородского Софийского собора* (часть I, часть II) // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2010. N3(41). С. 74-84.

* статьи из журнала «София»:
# ''Жервэ А.''Страницы строительной истории Софии Новгородской\\«София» № 1 за 1999 г.
# ''Рождественская Т.''Еще раз о надписях на свитках пророков в куполе Новгородского Софийского собора\\«София» № 2 за 1999 г.
# ''Столова Г.''Память их в род и в род <small>(К десятилетию освящения Новгородского Софийского собора)</small>\\«София» № 4 за 2001 г.
# ''Савушкина Н.''Библиотека Софийского собора\\«София» № 1 за 2004 г.
# ''Царевская Т.''Крест главного купола Софийского собора\\«София» № 4 за 2004 г.

## Һылтанмалар
* Изге Софи́я Соборы
* О деревянной Софии Новгородской\\«Новгород Он-Лайн»
Трематодтар

**Трематодтар** (, () — Plathelminthes яҫы селәүсендәр синыфы (*Plathelminthes*), дегенетик имеүселәр. Уларҙың йәшәү циклы, һирәк осраҡты иҫәпкә алмағанда, бер нисә хужала кәм тегәндә өс быуын алышына. 7200-нән артыҡ төрө билдәле. Ҡайһы бер трематодтар трематодоз, шистосомоз , описторхоз кеүек ауырыу тыуҙырыусы кеше паразиттары. Кеше паразиттарының 40-тан артыҡ төрө бар.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Һарҙар

**Һарҙар** (, () — ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡоштар; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар.
  
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. күсмә ҡоштар. Ябай һарҙар ҡатнаш яҡты урмандарҙа йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600—800 г, инә ҡоштоҡо — 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түңәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңғорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрельдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай. 

Ҡоңғорт таплы 2—3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫ аяҡлы һарҙар октябрьҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, һайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асыҡ төҫтә, түңәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяҡтарының шүре өлөшөнөң бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуыуы. Ояны ерҙә, һайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙғылт-һары таплы 2—7 аҡ йомортҡа һала. Тау ҡарсығаһы - осраҡлы осоп килеүсе төр. Ҡаурый ҡапламы сыбар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г-ға ҡәҙәр. Балсыҡлы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялый. Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ғөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыпсыҡтар) менән туҡланалар.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Тулҡынсалар

**Тулҡынсалар** (, ) — тәңкә ҡанатлылар отряды төн күбәләктәре. 3000 гә яҡын төрө бар. Һәр ерҙә таралған. Эре һәм уртаса ҙурлыҡтағы, ҙур кәүҙәле төклө күбәләктәр. Ҡанаттары бер төҫтә генә — аҡ, һары, һирәк кенә йәшел; ҡанат ҡоласы — 20—70 мм. Йыш ҡына енси диморфизм күҙәтелә — ҡайһы бер төрҙәренең инә заттары ҡанатһыҙ. Кис һәм төндә активтар. Көндөҙ ата күбәләктәр инә күбәләктәрҙе эҙләп осалар һәм еҫтәре буйынса эҙләп табалар. Ҡарышлыуыҡтары төк менән ҡапланған, шуға күрә ҡоштар өсөн ашарға яраҡһыҙ.

Ағас япраҡтары менән туҡланалар. Урман һәм баҡсаларга ҙур зыян килтерергә мөмкин. Айырыуса йыш осрайҙар: парһыҙ ебәк күбәләге; монах ебәк күбәләге (Lymantria monacha) — алғы ҡанаттары һорораҡ, зигзаг һымаҡ дүртәр ҡара һыҙыҡлы, артҡылары — аҡһыл-һоро, ҡарышлауығы ылыҫлы ағастарҙа үҫә; алтынһорһаҡ (Euproctis crysorrhoea) — ҡорһаҡ осо ҡыҙыл көрән йәки алтын һымаҡ төктәр усмаһынан тора (исеме шунан), ҡарышлауығы — һорғолт ҡара, емеш ағастарында, имән, йүкә һ. б. ағастарҙа туҡлана.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 

## Әҙәбиәт
* Кожанчиков И. В. Волнянки // Фауна СССР. Бөжәктәр чешуекрылые. М.-Л., 1950. Т. XII; Жизнь животных. М., 1984. Т. 3; Гордиенко С. Г. Бабочки Татарии. Казань, 1990.
Ишкәкле ҡандалалар

**Ишкәкле ҡандалалар** (, () — һыу ҡандалалары ғаиләһендәге бөжәктәр; һәр ерҙә сөсө һыуҙа йәшәй, салҡан ятып йөҙә, һыу хайуандарына һәм балыҡтарға ябырыла торған зарарлы йыртҡыс бөжәк. 

Фауна донъяһында 800-гә яҡын төрө билдәле, Кәүҙәһенең оҙонлоғо 1,5-16 (йыш ҡына 5—7) мм. Һыуҙа йәшәй. Яҡшы йөҙәләр һәм осалар, төндә йыш ҡына утҡа осоп киләләр. Үҫемлек һәм хайуан аҙығы менән туҡланалар. Үҫемлек менән туҡланыусы төрҙәрҙең кескенә көрәк рәвешендәге алғы аяҡтары һыу аҫты һыу үҫемлектәрен ҡырыу өсөн яйлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.
Һыу ҡуңыҙҙары

**Һыу ҡуңыҙҙары** (, () — ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһендәге аҡмаҫ һәм аҡрын аға торған һыуҙа йыртҡыслыҡ итеп йәшәй, яҡшы йөҙә һәм оса торған ҡуңыҙҙар.
 
Кәүҙәләре яҫы, овал. 2,5 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә 300 гә яҡын төрө бар. Был йөҙгәлектәрҙең әҙ өйрәнелеүе һәм төрҙәрен асыҡлау ауыр булыу менән аңлатыла. Ағымһыҙ, үләннәр менән ҡапланған һыуҙа йәшәй. Айырыуса ҙурҙары (3—4 см-ға ҡәҙәр): ҡаймалы йөҙгәклектәр (Dytiscus marginalis) һәм киң йөҙгәклектәр (D. latissimus), беренселәренең арҡаһы ҡоңғорт-ҡара, икенселәренең — ҡуйы йәшел төҫтә, күкрәк ҡалҡанын һәм ҡанат өҫлөктәрен һарғылт тар ҡайма уратып алған. Ҙур йөҙгәклектәр артҡы пар аяҡтары ярҙамында йөҙәләр, йоҡарған тәпиҙәрендә оҙон ҡылдар бар. Ваҡ йөҙгәклектәр һыу төбө һәм үҫәмлектәре буйлап үрмәләйҙәр. Атмосфера һауаһын һулайҙар. Йомортҡаларҙан үрсейҙәр, инә заттар уларҙы һыу үҫемлектәренә йәки һыулыҡ ярҙары быйына һала. Һыуҙа һәм ҡоро ерҙә ҡышлайҙар. Личинкалары тышҡы төҙөлөшө буйынса төрлө, ҡырыйҙарында һәм ҡорһағында трахеялы һаңаҡтары бар.
 
Личинкаларҙың ураҡ һымаҡ ҡаҙналығы буйынса шайыҡ аҙыҡты һурыу өсөн яйлашҡан канал уҙа. йөҙгәклектәр һыуҙа йәшәүсе организмдар, күбеһенсә бөжәктәр менән, шулай уҡ моллюсклар, сүмешбаш һәм ваҡ балыҡтар менән туҡлана. Балыҡ селбәрәләрен ашап, һыу ҡуңыҙҙары балык хужалығына зыян килтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Жизнь животных. М., 1968. Т. 3; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977;
* Райков Б. Е., Римский-Корсаков М. Н. Зоологические экскурсии. М., 1994.
Йомшаҡ тәндәр

**Йомшаҡ тәндәр** (, () — ҡанаттары булмаған йәки йомшаҡ ҡанаттары ғына була торған, тәндәре хитин менән ҡапланмаған ҡуңыҙҙар ғаиләһе; төрлө аҙыҡ менән туҡланыусылар аҫ отрядынан ҡуңыҙҙар ғаиләһе.

Кәүҙә оҙонлоғо 15 мм-ға ҡәҙәр, яҫыланған, төксәләр менән ҡапланған. Кәүҙәнең тышҡы ҡапламы йомшак (исеме шунан). Төҫө ҡара, ҡыҙғылт-көрән йәки металл һымаҡ йәшел. Ҡайһы бер төрҙәрҙең инә заттарында өҫкө ҡанатлары юҡ. Мыйыҡтары еп һымаҡ йәки бысҡы һымаҡ. 3 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙә — 200 гә яҡын. Айырыуса ҡоңғорт йомшаҡ тәндәр (Con¬tha¬ris fusca) йыш осорай. Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 мм, ҡара төҫтә; башының алғы өлөшө, майыҡ урыны һәм ҡорһаҡ өлөшө һары-ҡыҙыл; ғәҙәттә, арҡаһының ян ҡыры уртаһында ҡара тап бар; аяҡтары тоташ ҡара. Ҡуңыҙҙар йәй башында күренә башлай, сәскәләрҙә йыш осорай; ҡорттары тупраҡта, һирәк кенә ағас ҡайыры аҫтында йәшәйҙәр. Йыртҡыстар. Бөжәктәр менән туҡланалар. Ҡорбандарын ҡаҙналыҡтары менәнт уратып алалар ҙа туҡымаларҙы эретә торған ферменттар керетәләр, һуңынан шайыҡ аҙыҡты һуралар. Элек был ғаиләгә утлы ҡуңыҙҙар ҙа керетелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Һылтанмалар
*
Муйыл бете

**Муйыл бете, кеблә** (, ( — тигеҙ ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр асотряды; үҫемлектәрҙең һутын ҡорота торған йәшел төҫтәге ваҡ ҡына ҡанатһыҙ бөжәк, аҙыҡ наҡыҫ саҡта ҡорттар уның тиҙәген йыйып эшкәртә .

Яҡынса 2,5 мең төрө билдәле, башлыса, уртаса бүлкәттәрҙә йәшәй; Рәсәйҙә бер нисә йөҙ төрө билдәле. Оҙонлоғо 0,5—0,6 мм; ҡорһағы ҡыҫҡа, ҡабарынҡы, күбеһенсә балауыҙ ҡатламы менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙә колониялар булып йәшәйҙәр. 

Үрентеләрҙең осона тупланып, йәш үҫемлектәр шыйыҡсаһы менән туҡланалар. Япраҡтарҙың бөгәрләнеүенә, үренте остарының формаһы уҙгәреүгә, ауырыу үҫентеләр — ҡутырсыҡтар үҫеүгә килтерәләр. Күп кебләләр төрлө аҙыҡ менән туҡлана: айырым миҙгелдә бер төр үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр, унан һуң икенсе төргә күсәләр. Йылына бер нисә быуын үрсейҙәр. Кебләнең үҫеш циклы ҡатлаулы, енесле һәм енесһеҙ быуындар сиратлашып үрсей. Аталанған күкәйҙәр ҡышлайҙар, яҙ көнө уларҙан ҡанатһыҙ, аталанмайынса үрсей торған («партогенетик») инә бөжәктәр сыға. Йәй көнө яңы колониялар барлыҡҡа килтереүсе аталанмайынса үрсей торған инә-бөжәктәр (мигранттар) барлыҡҡа килә. Кебләләр бүлеп сығарған баллы шыйыҡсалар менән (баллы ысыҡ) ҡырмыҫҡалар туҡлана, умарта ҡорттары уларҙы ысыҡ балына әйләндерә. 

Кебләләр баҡса һәм парктарға, урмандарға һәм культуралы үҫемлектәргә шаҡтай зыян килтерәләр.
Кебләләр менән зарарланған үҫемлек ботаҡтары насар үҫәләр, күбеһенсә үләләр; кебләләрҙең ҡайһы бер төрҙәре йоғошло ауырыуҙар таратыусылар. Иң зарарлылары: йәшел алмағас кебләһе (Aphis pomi), алмағас һ.б. орлоҡло емеш ағастарын, бигерәк тә йәш үҫентеләрҙе ныҡ зарарлай; сөгөлдөр кебләһе (A. fabae), оҙонлоғо 2 мм, ҡара төҫтә, шәкәр сөгөлдөрөн ныҡ зарарлай, тамырлы үҫемлектәрҙе башҡаларға алыштырыу менән үрсей (балан, йәсмин, зелпе ағасы, үләнсел үҫемлектәр); борсаҡ кебләһе (Acyrthosipphon pisum) — ҡуҙаҡлы культуралар ҡортотҡосо (люцерна, клевер, борсаҡ, вика һ.б.); ҡыяҡлылар кебләһенең төрлө төрҙәре  — ауыл хужалығы үҫәмлектәре ҡоротҡостары (үҫемлектәрҙең зарарланған өлөшө һарғая, бөтөрөлә һәм үлә). Кебләләр менән көрәш саралары: культураға кебләләргә бирешмәүсе сорттарҙы керетеү, үҫемлектәрҙе инсектицидтар менән эшкәртеү, ҡуҙаҡлыларҙы иртә сәсеү, агротехник саралар.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Ивановская О. И. Тли Западной Сибири. Часть 2. Новосибирск: Наука, 1977. С. 34-35.
Горчак

**Горчак** (, (, ) — ҙур булмаған, оҙонлоғо 10 см тирәһе сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡ; Европаның төньяғында һәм Себерҙә йәшәй торған йылға балығы.

Аҡрын ағымлы һәм ағымһыҙ йылғаларҙың туғайлы, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған өлөштәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 10 см, ян-яҡтан ҡыҫылып, эре тәңкәләр менән ҡапланған. Һыртындағы йөҙгөсө 8-10 тармаҡлы нурҙан тора. Башлыса, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Йәшәүенең икенсе йылында енси яҡтан өлгөрөп етә, ыуылдырыҡ сәсеү яҙғы-йәйге айҙарға тура килә. Шул ваҡытҡа инә балыҡтарҙың ыуылдырыҡ һалғысы үҫә (һайһы саҡта кәүҙә оҙонлоғон да уҙып китә), уның ярҙамында ике ҡабырсаҡлы эре моллюскларҙың мантия ҡыуышлығына ыуылдырыҡ бөртөктәрен һала. Ыуылрырыҡ бөртектәренең 300 гә яҡыны үрсемле. Кәсепселек өсөн әһәмиәте юҡ, аквариумдарда тотола. 

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Акимушкин И. И. Птицы. Рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — Забота о детях в водах наших широт: Мысль, 1995. — С. 317—318. — (Мир животных). — ISBN 5-244-00803-X
Тюлька

**Тюлька**, йәки **каспий килькаһы** (, () — сельдтар ғаиләһенән (Clupeidae) тоҙлораҡ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе ваҡ диңгеҙ балығы.

Өс төрө билдәле. Каспий (уларҙы килька дип атайҙар), Ҡара һәм Азов диңгеҙләрендә йәшәйҙәр. Ҙур балыҡтарҙың оҙонлоғо 14 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 15 г самаһы. Тәңкәләре циклоидалар рәүешендә, ваҡ, тығыҙ урынлашҡан. Боғаҙынан аналь асыҡлығына ҡәҙәр киль һуҙыла. Ауыҙы кескенә, тешһеҙ. Арҡа йөҙгөсө артында май йөҙгөсө бар. Йәшәүенең 1 -се йылында енси етлегә. Май аҙағы — июньдә һыу температураһы 14—18&nbsp;°C булғанда ыуылдырыҡ сәсә. Үрсемлелеге 5—60 мең бөртөк ыуылдырыҡ. Зоопланктон, шулай уҡ селбәрә (малёк) менән туйына. 1—2 йыл йәшәйҙәр.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Бүлмә себене

**Бүлмә себене** (Musca domestica) — себендәр ғаиләһенә кереүсе бөжәк. 

Синантроп төр, космополит. Кәүҙәһе 7—8 мм оҙонлоҡта, һоро төҫтә, күкрәгендә 4 буйы бар, түше өҫтән тоноҡ ҡара, аҫтан һарғылт рәсемле. Уртаса киңлектәрҙә бүлмә себене йылына яҡынса 9 быуын бирә. Йәшәү циклының дауамлылығы, тышҡы мөхиттәге температура һ.б. факторҙарға бәйле рәүештә, 10 -дан алып 45 тәүлеккә ҡәҙәр. Инә себен үҙ ғүмеренең 2,5 айы эсендә 600 -ҙән алып 2 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Бер һалғанда уртаса 120 йомортҡа (оҙонлоғо 1—1,2 мм) була; улар 8-50 сәғәт үҫә. Бүлмә себененең личинкалары (оҙонлоғо 13 мм-ға ҡәҙәр) аҡ төҫтә, эсәктән тыш аш ҡайнатыу үҙлегенә эйә. Улар аҙыҡҡа аш ҡайнатыу шайыҡсаһы бүлеп сығаралар һәм ярым эшкәртелгән аҙыҡты һуралар. 3—25 тәүлек үҫәләр, унан һуң ҡурсаҡҡа әйләнәләр. Ҡурсаҡ дәүере 3 тәүлектән бер нисә айға ҡәҙәр (ҡышлағанда) һуҙыла. 

Бүлмә себене личинка, ҡурсаҡ йәки олы бөжәк (аталандырылған инә себен) фазаларында ҡышлай. 

Бүлмә себене күп кенә эсәк ауырыуҙарын (ҡорһаҡ тифы, дизентерия, холера) тыуҙырыусыларҙы, гельминт күкәйҙәрен күсереүсе булып тора.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Бреды районы

**Бреды районы** () — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге муниципаль район.
Майҙан — 5076 км².

Районда Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс урынлашҡан.

## Ҡоролош

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы (5.10.1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Павловка ауылынан.
* Чанышев Әмир Иҙрис улы (15.01.1909—4.04.1996), ғалим-әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.  Филология фәндәре кандидаты (1949). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Павловка ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Брединского муниципального района
* История герба Брединского района
Баҡыр ҡуңыҙҙар

**Баҡыр ҡуңыҙҙар** (, () — бөтә ер йөҙөндә йәшәй торған, күпселеге йәшкелт баҡыр төҫөндә булған, ҡайһы берҙәре ҡоротҡос булған ҡуңыҙҙар; ҡаты ҡанатлы пластинка мыйыҡлылар аҫ ғаиләһендеге бөжәктәр. 

Асыҡ металл төҫө хас. Ҡанат өҫлөктәре уйылған. Осҡан ваҡытта ҡанаттары шунан сыға, өҫкө ҡаты ҡанаттары арҡаға һалына. Донъя фаунаһында 2600 -ҙән артыҡ төрө иҫепләнә. Ҡуңыҙҙар сәскәләр, ағастан ағып сыҡҡан шайыҡса менән туҡланалар, йәш япраҡтар һәм емештәрҙе кимерәләр. Ҡорттары «С» һамаҡ, аяҡтарында тырнаҡтары юҡ, арҡаларында хәрәкәтләнергә һәләтле, серек үҙағаста, ағас ҡыуышлыҡтарында, тупраҡта, ҡойолған япраҡ түшәлмәһендә, ҡырмыҫҡа ояларында үҫә. Алтын һымаҡ ҡуңыҙ (Cetonia aurata) 15-20 мм ҙурлығында була. Төҫө йәшелдән ерән ҡыҙылға, зәңгәргә йәки ҡараға үҙгәреүсән, ҡанат өҫтәрендә арҡыры аҡ таптары бар. Йөнтәҫ ҡуңыҙ (Epicometis hima), баҡыр ҡуңыҙ (Potosia metallica), һаҫы баҡыр ҡуңыҙ (Oxythyrea funesta), йәшел баҡыр ҡуңыҙ (P. aeruginosa), төрҙәре осорай. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Определитель насекомых Европейской части СССР. М.-Л., 1965. Т. 2.
Мамыҡ ҡанатлылар

**Мамыҡ ҡанатлылар** (, () — ҡорттары һыуҙа бер нисә йыл йәшәй, етлегеп ҡанатланғас, бары бер нисә көн генә йәшәй торған ҡанатлы бөжәктәр . 

## Ҡыҫҡаса яҙма
Хәҙерге ваҡытта 150233 төрө, шул иҫәптән 685 ҡаҙылма төрө, булыуы яҙылған. (Zhang, 2013). Барлыға 45 ғаиләгә берлештерелгән. Антарктиданан башҡа, бөтә ҡитғаларға һәм океан утрауҙарында таралған. Донъя фаунаһында 50 мең төрө булыуы мөмкин тип фаразлана.

## Ҡылыҡһырлама
Мамыҡ ҡанатлы күбәләктәр ҡоңғорт-көрән төҫтә, кәүҙә оҙонлоғо 2—24 см-ға ҡәҙәр, һыу буйҙарында осорай. 

### Төп билдәләре
Бергә ҡушылып алға табан һуҙылған оҙон еп һымаҡ мыйыҡтары бар; ҡанаттары арҡала түбә һымаҡ йыйылып тора. Мамыҡ ҡанатлы күбәләктәр насар оса, ауыҙ ағзаһы етлекмәгән, шуға күрә улар туҡланмай һәм аҙнанан артыҡ йәшәмәй. Күкәйҙәрен һыуға йәки һыу үҫемлектәренә һала. Личинка үҫеү стадияһы бер йыл тирәһе һәм артығыраҡ та һуҙыла, һыуҙағы тормошо ояларында ғына урынлашҡан ҡурсаҡ стадияһы менән тамамлана. Личинкалары цилиндр һымаҡ, баш, күкрәк (3 быуынтыҡ тора) һәм ҡорһаҡ (9 быуынтыҡ) өлөштәренә бүленә; ян-яҡтары буйлап һыҙыҡ һуҙылған һәм трахеялы һаңаҡтар урынлашҡан. Күкрәгендә ҡалҡансыҡтар бар, уларҙың һаны һәм формаһы мамыҡ ҡанатлыларҙың систематикаһын асыҡлауҙа ҙур әһәмиәткә эйә. 

## Үрсеүе
Үҫемлек менән туҡланыусы личинкаларҙың ауыҙ тишеге — аҫҡа, йыртҡыс личинкаларҙа алға табан йүнәлтелгән. Үҫемлек менән туҡланыусы личинкалар үҙ ояларын төрлө формала төҙөй, бының өсөн улар эрләү биҙҙәре шайыҡсаһы менән үҫемлек киҫәктәрен, ҡабырсаҡ ватыҡтарын, ҡом бөртөктәрен йәбештерә; ояларның формаһы һәм төҙөлөшө буйынса мамыҡ канатлылар төрөн билдәләргә мөмкин. Хәрәкәт ваҡытында личинка унан башын һәм өс пар аяҡлы күкрәген сығара һәм, әкрен генә ояһын һөрәп, һыу төбөнән үрмәләй; ҡурҡыныс янағанда кәүҙәнең алғы өлөшөн тиҙ генә эсенә тарта. Oxyethira һәм Agraylea ырыуы личинкалары фәҡәт үҙ шайыҡсаларынан ғына үтә күренмәле оялар төҙөй, шуға күрә яҡшы күренәләр. Polycentropodidae, Hydro¬psychidae һәм Rhyacophilidae ғаиләләренән булған йыртҡыс личинкалар оялар төҙөмәй йә иһә ау ятмалары һәм көпшәләре ҡоролмалары менән сикләнә. Личинкалар таҙа, башлыса, ағым һыуҙарҙа йәшәй. Һыуҙың бысраныуы һәм йылға режимын үҙгәртеп көйләү сәбәпле, күп кенә төрҙәрҙең һаны кәмей бара. Йылға күбәләктәренең личинкалары менән балыҡтар туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Жизнь животных. М., 1968. Т. 3; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Райков Б.Е., Римский-Корсаков М.Н. Зоологические экскурсии. М., 1994.
Йыланбалыҡ

**Йыланбалыҡ** (, () — йыланбалыҡтар ғаиләһендәге балыҡ. Аурасия йылғаларында тереклек итә.
 
Оҙонлоғо 30-70 см, ауырлығы 500-800 г. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, һирәк кенә түңәрәкләнгән, циклоид һымаҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Йылға йыланбалығының төҫө уның йәшенә бәйле. Һырты ҡара йәшел йәки ҡуңыр ҡара, ҡорһағы аҡ йәки һарғылт, йәшерәктәренең ян-яҡтары һары, енси яҡтан өлгөргәндәрендә тимер һымаҡ ялтырауыҡлы, көмөш һымаҡ аҡ. Арҡа йөҙгөсө ҡойроҡтоҡо менән ҡушылмаған. Оҙон ауыҙлы. Айғолаҡшлығының осонда йотҡолоҡ тештәре бар. Ваҡ балыҡтар, ыуылдырыҡ, баҡалар һәм умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.

Йылға йыланбалығы бөтөн ғүмерен тейерлек сөсө һыуҙарҙа үткәрә, үрсеү өсөн Үҙәк Америка ярҙары буйына китә, 300-400 аҙым тәрәнлектә ыуылдырыҡ һала. Ул диңгеҙҙә туҡланмай. Ыуылдырыҡ һалғандан һуң, оло балыҡтар үлә. Ыуылдырыҡтан сығыу менән ҡарышлауыҡтары ағым эләктереп ала һәм уларҙы Гольфстрим ағымы рурупаына илтә. Кәүҙәһе үтә күренмәле. Оҙон юлдың ахырындҙағында3 йыл) йәш балыҡ олоһона оҡшаш рәүеш ала. Енси өлгөрөү башланғанға ҡәҙәр, 6—10 йыл сөсө һыуҙа йәшәй.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Сыбаркүл (ҡала)

**Сыбаркүл** —— ҡала (1951 йылдан). Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районының үҙәге, ләкин уның составына инмәй (өлкә әһәмиәтендәге ҡала). 1951 йылдан ҡала статусына эйә. Силәбенән 78 км алыҫлыҡта ята.

Ҡала янында Сыбаркүл күле бар. 2013 йылдың 15 февралендә күлгә метеорит төшә. Метеорит «Силәбе метеориты» тигән исем менән билдәле

Ҡала исеме башҡорт телендәге «сибәр күл», бәлки, *сыбар* күл тигәнде аңлаталыр.

## Тарихы
Сыбаркүл ҡәлғәһе 1736 йылда башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимов рөхсәте менән һалына.

1739 йылда Ырымбур губернаһының Иҫәт провинцияһы үҙәгенә әйләнә.

## Климаты
}
|}

## Иҡтисады
«Уральская кузница» ААЙ (Мечел составында) ҡалала эшләп сығарылған сәнәғәт тауарҙарының 77 %-н етештерә.

Башҡа ойошмалар:
* Сыбаркүл кран заводы
* «Сыбаркүл „Союзтеплострой“ заводы» («ЧЗС»)
* Шлакоблок заводы
* Сыбаркүл тегеү фабрикаһы («Пеплос»)
* Йыһаз (мебель) фабрикаһы
* Урман хужалығы, урман пункты, межлесхоз
* «Сыбаркүл икмәге»
* «Сыбаркүл һөт заводы»
* Кондитер фабрикаһы
* Балыҡ заводы
* «Сыбаркүл ҡош-ҡорто» аҙыҡ-түлек сәнәғәте союзы
* Типография
* «Южноуралец» гәзите

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты 
* Башҡорт ауылы Ҡуйһары Арғаяш менән Сибәркүл райондары тоташҡан ерҙә, Ҡараһыу йылғаһы буйында урынлашҡан. 
* Кәңәш ҡороп, бурыстар билдәләнек
* Чебаркуль в энциклопедии «Мой город»
* История герба Чебаркуля
* Сибәркүл ҡалаһы
* Сибәркүлдең иҫтәлекле урындары
Беттәр

**Беттәр** (, () — ҡан һурыусы бөжәктәр отрядына ҡараған, кеше, ҡош, йәнлек тәнендә булған паразиттар; тиф, биҙгәк таратыусылар; тулы булмаған әүерелеш юлы менән үҫә торған бөжәктәр.

Кәүҙәһе ромб һымаҡ, ҙурлығы 2,5-тән алып 5 мм-ға ҡәҙәр, тығыҙ, һарғылт-һоро төҫтә; баш, күкрәк һәм ҡорһаҡ өлөштәренә бүленә. Күкрәгендә хәрәкәтсел тырнаҡлы өс пар ҡыҫҡа аяҡтары бар. Ауыҙ аппараты тирене тишеп һурыуга яйлашҡан. Беттәрнең төкөрөк биҙҙәре бүлентеләре кеше һәм хайуандарҙа ҡан ойошоуҙы тотҡарлай. Инә беттәр тәүлегенә 3-тән алып 15-кә ҡәҙәр, ә үҙ ғүмеренә (1,5 айға ҡәҙәр) барлығы 50-нән алып 350-гә ҡәҙәр күкәй (һеркә) һала. Кеше тәнендә 3 төрө бет паразитлык итергә мөмкин, кейем беттәре (Pediculus vestimenti), баш беттәре (P. capitis) һәм касык түмһәкәй бете (Phthirius inguinalis). Беттәр тешләгән урын ҡысыта, тырнау нәтижәһендә тире тупаҫлана, үлекләй.
 
Беттәр — паразитар тиф, волын йәки траншея биҙгәге, түләрәмә ауырыуҙарын таратыусылар.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Павловский Е.Н. Руководство по паразитологии человека. М.-Л., 1948; Соснина Е.Ф. Итоги изучения вшей в Волжско-Камском крае // Материалы итоговой научной конференции зоологов ВКК. Казань, 1970.
Бызылдауыҡ себендәр

**Бызылдауыҡ себендәр** (, ) — ҡыҫҡа мыйыҡлылар отрядында ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе (*Brachycera*).

4,6 меңдән артыҡ төрө бар, Рәсәйҙә — бер нисә йөҙ. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5—25 мм, һары, аҡ, ҡыҙыл йәки ҡара төҫтәге асыҡ буй-буй һыҙыҡтары йәки тимгелдәре бар. Ҡайһы берҙәре сағыусы элпә ҡанатлыларға: шөпшә, бал ҡортона оҡшаған. Сәскә нектары менән туйыныу сәбәпле ҙур безелдәүек себендәр үҫемлектәрҙе һеркәләндерә; ҡанаттары менән тиҙ елпенеп, ситкә тиҙ осоп китеүҙәре һәм яңынан үләнсел үҫемлек һәм ҡыуаҡ сәскәләренә осоп килеүҙәре, һауала оҙаҡ хәрәкәтһеҙ, элеп ҡуйған кеүек тора алыуҙары менән айырылалар. Безелдәүек себендәр личинкаларының йәшәү рәүеше төрлөсә: үҫемлек менән туйыныусылар ҡатҡан ҡабыҡ аҫтында, ағас ҡыуышлыҡтарында, үҫемлек туҡымаларында йәшәй, һуған безелдәүек себендәр (Eumerus) личинкалары һуғансаларҙы зарарлай, уларҙың үҙәген ашай; сапрофагтар тарҡалыу продукттарына бай булған һыуҙа йәшәй. «Күсе һымаҡ»тар тип аталыусы Eristalis ырыуы себене личинкаларының ҡорһаҡ осонда 15 мм-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы һулыш көпшәһе бар; йыртҡыстары үҫемлектәрҙә йәшеренмәйҙәр, башҡа тигеҙ ҡанатлыларҙың личинкаларын юҡ итәләр, ҡайһы берҙәре бөжәк — ксилофагтарның йөрөү юлдарында, иңкеш, ҡырмыҫҡа һәм һағаҙаҡ ояларында туйыналар.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. — М., 1966; 
* Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Этномология. М., 1985.