open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джеймс Фергюсон

**Джеймс Фергусон** (25 апрель 1710 йыл — 17 ноябрь 1776 йыл) — Шотландия астрономы һәм XVIII быуатта проборҙар төҙөүсө.

 [thumb|left| Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ; [Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы коллекцияһынан]]
Фергусон 1710 йылдың 25 апрелендә Банффширҙа ябай кешеләр ғаиләһендә тыуа: уның атаһы Джон Фергусон (John Ferguson) ҙур булмаған ерҙә ҡуртымға алып эшкәрткән, әсәһе Эспет Лоббан (Elspet Lobban) алты бала үҫтергән, шулар араһында Джон икенсе бала була. Үҙенең автобиографияһы буйынса уҡырға ул атаһы өлкән ағаһын өйрәткәнен тыңлап ултырып өйрәнән һәм уҡырға төшкәнгә тиклем өлкән йәштәге үатып ярҙамы менән өйрәнгән. Атаһы уҡырға өйрәткәс, ете йәш өс айлыҡ сағында уны Кейт (Keith) грамота мәктәбенә ебәрәләр. Туғыҙ йәшлек сағында, атаһы рычаг ярҙамында туҙған ҡыйыҡты емереүен күреп ҡалып, ул рычагтың эш прицибын аңлап ҡына ҡалмай, уны тәгәрмәс һәм ярымкүсәрҙә файҙалана. Бер күршеһе уның уйлауы дөрөҫ икәнен дәлилләгән китап күрһәтә.

1720 йылда Фергусон эшләй башлай, 14 йәшенә тиклем һарыҡ көтә. Шул уҡ ваҡытта ул токарь станогы һәм бәке ярҙамында механик моделдар эшләй, төнөн йондоҙҙар өйрәнә. Уҡытыусыһы Джеймс Глашан (James Glashan)уның шөғөлөнә ыңғай ҡарай һәм малайға буш ваҡыт бүлә. 1728 йылда Глашан менән килешеү ваҡыты уҙа, һәм Фергусон Томас Гранд (Thomas Grant) йортонда уҡый башлай. 1730йылда Гранд киткәс, Фергусон өйөнә ҡайта. Был ваҡытта ул глобус һәм ағас сәғәт эшләй.

1734 йылда Эдинбургҡа күсеп килә һәм портрет миниатюраһы менән шөғөлләнә башлай, артабан ул Инвернессҡа күсеп килә, 1743—1744 йылдарҙа Лондонда күсеп килә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем бында йәшәй. 1763 йылдың ноябендә Лондон король йәмғиәтенә ағза булып керә, астрономик һәм механик моделдәр эшләй, 1748 йылда эксперименталь физика буйынса лекциялар уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул 50 фунт стерлинг күләмендә пенсия ала; 1776 йылдың ноябрендә вафат була Дева Мария сиркәүе янында ерләнә.

Джозеф Райттың «Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» картинаһында Фергусон һүрәтләнгән типгән фараз бар. Шул уҡ ваҡытта Райт биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда уҡытыусы Джон Уайтхерст һүрәтләнгән тип раҫлай. Икенсе комментатор картиналағы фигура "Годфри Кнеллера төшөргән Исаак Ньютонға оҡшаған тип белдерә.

## Фергусондың нәшер ителгән мөһим хеҙмәттәре
* Astronomical Tables (1763)
* Lectures on Select Subjects (первая редакция, 1761, с правками сира Дэвида Брюстера в 1805 году)
* Astronomy explained upon Sir Isaac Newton’s Principles (1756, с правками сира Дэвида Брюстера в 1811 году)
* Select Mechanical Exercises, with a Short Account of the Life of the Author, written by himself(1773).

!
Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ

**«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ»** — 1766 йылдар тирәһендә яҙылған инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Тулы исеме «Ҡояшты лампа алыштырған моделдә Ҡояш системаһын аңлатыусы философ». «Философ» — тамашасыға күренмәгән шәм яҡтыһында һүрәтләнгән персонаж һәм сәхнә объекттары күрһәтелгән икенсе картина («Гладиатор»ҙан һуң).Картина персонаждары йөҙҙәре Айҙың төп фазаларын күрһәтә — яңы ай, ярты ай, сирек ай һәм тулы ай.

## Картина тарихы
Классик сюжет урынына картина үҙәгендә фәнни сюзет ятыуы бәхәстәр тыуҙыра. Райт һүрәтләгән фәнни "мөғжизәләр"гә һоҡланыу ул замандағы йәшәп килгән дингә һоҡланыу ғөрөф-ғәҙәтенән айырыла, сөнки Райт фән һәм техниканы дин кеүеҡ һоҡландырғыс тип иҫәпләй. Янып торған шәм яҡтыһында скульптуралар хәрәкәт иткән кеүек тойоу ул заманда модалы күңел асыу сараһы булған, тип иҫәпләй Гёте. Ҡояш системаһының механик моделендә Ҡояш урынындағы лапма яҡтыһынан сыҡҡан күләгәләр күрһәтеүҙең әһәмиәтле өлөшө булып тора.
thumb|left|250px| Шәм яҡтыһында гладиатор скульптураһын ҡараусы өс кеше — тамашасығы күренмәгән яһалма яҡтылыҡта күрһәтелгән Райттың беренсе картинаһы

Дини темалағы элекке замандың бөйөк картиналары ижад ителгән кеүек фән һәм техника темаһы ла һоҡландырғыс һәм әһәмиәтле, тип иҫәпләй Райт.

Британия художнигының «Философ» картинаһы, XVIII быуатта француз сәнғәт әһелдәрендә йәшәп килгән ныҡлы жанрҙар иерархияһын емерә. Каританың сюжеты яңы статус бирелгән урта кластың формаль булмаған портретын хәтерләтә. Ошо стильдә Иоганн Цоффани 1776 йылда король ғаиләһен төшөрә. Шулай ҙа картинала төшөрөлгән бер кешене лә портрет тип күҙалларға ярамай (хатта уның протитибын билдәләп булһа ла). XX быуаттағы сәнғәт белгесе Эллис Уотерхаус француз драмаһы «genre serieux» менән сағыштыра.

«Бөйөк һәм ғәҙәти булмаған, үҙенсәлекле гений» тип иҫәпләйҙәр Райтты ХХ быуаттағы күҙәтеүселәр. Философ картинаһы заказ буйынса яҙылмай. Үҙ Ҡояш системаһы моделе булған һәүәҫкәр астроном 5-се граф Вашингтон Ширли һатып алыр тигән өмөттә яҙыла. Райттың дүҫы Ширли Питер (Peter Perez Burdett) бер нисә мәртәбә унда ҡунаҡта була. Картинала төшөрөлгән ике кеше Бурдет һәм Феррары портреты тип иҫәпләнә. Бурдетт яҙып бала Феррерс улы менән модель янында ултыра. Феррарс картинаны £210 һатып ала, әммә 6-сы граф уны аукционда һата. Хәҙерге ваҡытта экспозиция Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.

thumb|right|150px|Келлнер ҡулы менән эшләнгән Ньютон рәсеме
Райттың биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда картинала Джон Уайтхёрст төшөрөлгән тип раҫлай, ә икенсе комментатор картиналағы фигура «Иссаак Ньютон» портретына оҡшаш тип күрһәтә.

## Ҡарағыҙ
* Ҡояш системаһы
* Гелиоцентризм
* Планетарий
Салауат Юлаев музейы (Эстония)

**Эстониялағы Салауат Юлаев музейы** — Эстонияның Палдиски ҡалаһында башҡорт милли батыры Салауат Юлаев музейы.
Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғас, Салауат Юлаев атаһы Юлай Аҙналин менән бергә Балтик диңгеҙе буйындағы Рогервик портына (хәҙерге Палдиски ҡалаһы) ғүмерлеккә һөргөнгә ебәрелә. Бында ул 25 йыл дауамында вафатына тиклем тотҡонда була.
 
350px|thumb|Эстонияның Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаев музейы
Музей ҡала китапханаһының бер бүлмәһендә урынлашҡан, һәйбәт йыһызландарылған. Музейға килеүселәрҙе ныҡлап ҡыҙыҡһындырырлыҡ Салауат Юлаевҡа арналған сағыштырмаса бай экспонаттар ҡуйылған. Бында яугир һәм импровизатор Салауаттың шиғырҙары һәм йырҙары тупланған йыйынтыҡтар, шулай уҡ халыҡ батыры тураһында төрлө йылдарҙа һәм нәшриәттәрҙә донъя күргән әҙәбиәт һәм гәзит-журналдар материалдары менән танышырға мөмкин.

Музейҙа шулай уҡ башҡорт халҡының тарихын, милләттәштәребеҙҙең XVII—XVIII быуаттағы көнкүрешен сағылдарған экспонаттар урынлаштырылған. Улар араһында башҡорттарҙың  милли кейеме, улар ҡулланған һауыт-һаба, биҙәнеү һәм йорт-хужалыҡ әйберҙәре бар.

Палдиски ҡалаһының бер урамына Салауат Юлаев исеме бирелгән, бында башҡорт халҡының милли батырына һәйкәл ҡуйылған. Урындағы халыҡ Салауат Юлаевҡа һәм уның тураһындағы иҫтәлектәргә оло ихтирам менән ҡарай.

## Музей менән бәйле һуңғы ваҡиғалар
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Эльмира Сабирова) хәбәр итеүенсә, Палдискиҙа башҡорт делегацияһы ҡала хакимиәте етәкселеге менән Салауат Юлаев музейының экспозицияһын яңыртыу мәсьәләһен тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* В эстонском городе Палдиски восстановят музей башкирского национального героя Салавата Юлаева 
* На туристической карте Эстонии появился музей Салавата Юлаева
* Marko Püüa: Bashkiiri rahvuskangelase samovar linnas luku taga. Postimees, 29. jaanuar 1999 (эстонса)
* Eesti uudiseid: Bashkiirlased tahavad taastada Salavat Julajevi ausamba Paldiskis. Eesti Päevaleht, 12. august 1997 (эстонса)
Алыҫ Көнсығыш федераль округы

**Алыҫ Көнсығыш федераль округы** () — 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән барлыҡҡа килгән административ ойошма.

## Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.

## Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда 2002 йылдың 9 октябренә ҡарата Алыҫ Көнсығыш федераль округында 6 692 865 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 4,61%-ын тәшкил итә.

### Милли состав:
# Урыҫтар — 4 964 107 (78,88 %)
# Сахалар — 469 897 (7,47 %)
# Украиндар — 154 954 (2,46 %)
# Корей халҡы  — 56 973 (0,91 %)
# Татарҙар — 40 003 (0,64 %)
# Эвенкиҙар — 27 030 (0,43 %)
# Белорустар — 24 502 (0,39 %)
# Эвендар (ламуттар) — 22 172 (0,35 %)
# Үзбәктәр — 19 561 (0,31 %)
# Әрмәндәр — 19 157 (0,30 %)
# Әзербайжандар — 16 150 (0,26 %)
# Башҡорттар — 6 784 (0,11 %)

2010 йылдағы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда, ошо округта 6 293 129 кеше йәшәгән. Шулай итеп, һигеҙ йыл эсендә Алыҫ Көнсығыш федераль округы халҡы 400 000 кешегә кәмегән.

## Иң ҙур ҡалалары

* Владивосток
* Хабаровск
* Амурҙағы Комсомольск
* Яҡутск
* Благовещен
* Петропавловск-Камчатский
* Южно-Сахалинск
* Находка
* Уссурийск
* Артём
* Магадан
* Биробиджан
* Белогорск
* Нерюнгри
* Свободный
* Арсеньев
* Улан-Удэ
* Чита

## Округ составы

## Тасурилама
Алыҫ Көнсығыш федераль округтың майҙаны 6 215 900 километр квадрат, ул бөтә Рәсәйҙең 36% майҙанын тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Яҡуп (Силәбе өлкәһе)

**Яҡуп, Сүбәйгүрә** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Шумово ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Яҡуп — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 10-сы йортона керә.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (88 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Корбин Блю

thumb|right|Корбин Блю
**Корбин Блю** (; 21 февраль, 1989 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары актеры.

## Әҙәбиәт
* *Dee Scott*. Corbin Bleu: Up Close. 1230 Avenue of the Americas, New York, NY 10020: Pocket Books, 2006. ISBN 978-1-4165-4114-1 .
* *West Betsy*. Corbin Bleu To The Limit. Penguin young readers group, 345 Hudson Street, New York, New York 10014.: Penguin Group, 2007. ISBN 978-0-8431-2685-3 .
* *Mary Boone*. Corbin Bleu. Mitchell Lane Publishers, P.O. Box 196 Hockessin, Delaware 19707.: Mitchell Lane, 2007/2008. ISBN 978-1-58415-674-1 .

## Һылтанмалар
* О Корбин Блю  
* Корбин Блю: IMDB
Аҡмулла (журнал)

**Аҡмулла** — Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһында мосолмандар өсөн төрки телендә нәшер ителгән рәсемле сатирик һәм юмористик журнал.

Нәшер итеүсе — Хабдрахман Ғәниев. 1911 йылдың июленән 1916 йылдың ғинуарына тиклем төрки телендә сығарыла.
Х. Сосновскийҙың «Энергия» тиролрафияһында баҫыла. 1911 йылда 7 һан, 1912 йылда 12 һан, 1913 йылда 13 һан 1914/15 йылда 9 һан донъя күрә.
Журналда Шәйехзада Бабич, Ә. Ғәлимов, Кәшфи Ҡәрипов, Я. Омаев һәм башҡаларҙың сатирик һәм юмористик әҫәрҙәре баҫыла.

## Әҙәбиәт
* Гимадиев У. И. Сила сатирического слова. Казань, 1987.

## Сығанаҡ
* 
* Башкортостан. Краткая энциклопедия
Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы

**Абдулхаҡ Игебаев** (2 июль 1930 йыл — 27 сентябрь 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2010). 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1980) һәм РСФСР-ҙың (1991) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1990) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Биографияһы
Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы Игебаев 1930 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған. Йәшләй етем ҡала, балалар йортонда тәрбиәләнә.

1946—1950 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡый. Институтты тамамлағас, «Ҡыҙыл таң», «Совет Башҡортостаны» гәзиттәре һәм «Ағиҙел» журналы редакцияларында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.

1969—1971 йылдарҙа Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курсты тамамлап ҡайта. 1971 йылдан 1990 йылға ҡәҙәр «Ағиҙел» журналы редакцияһының поэзия бүлеге мөхәррире вазифаһын башҡара.

Абдулхаҡ Игебаев оҙаҡ һәм ҡаты ауырығандан һуң 2016 йылдың 27 сентябрендә Өфөлә вафат булды.

## Ижад юлы
Абдулхаҡ Игебаевтың шиғырҙары республика матбуғатында 1948—1949 йылдарҙа уҡ күренә башлай. Ә беренсе китабы- «Йәшлек йыры» тигән шиғырҙар йыйынтығы 1954 йылда баҫылып сыға. Шунан бирле авторҙың Өфө, Ҡазан һәм Мәскәү нәшриәттәрендә башҡорт, татар, рус телдәрендә утыҙҙан артыҡ китабы донъя күрҙе.

1954 йылдан алып уның шиғыр һәм поэмаларҙан, йыр һәм очерктарҙан торған 34 китабы донъя күрә.

Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2010 йылдың 24 июнендә шағир Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы Игебаевҡа 80 йәш тулыуы һәм башҡорт әҙәбиәтенә күрһәткән хеҙмәттәре айҡанлы «Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Әҙип һәм уның ижады ваҡытлы матбуғатта
* Рауил Бикбаев. «...Әммә йыр юлында ғүмер буйы Фәҡәт үҙем булып ҡалырмын». «Башҡортостан» гәзите, 2017, 27 сентябрь.

## Хәтер
* Шағирҙың тыуған ауылында уның хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
;Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
Джон Ломбе

**Джон Ломбе** — XVIII быуаттаға инглиз эшҡыуары.

Ломбе 1693 йылдар тирәһендә Нориджда тыуа; туҡыусы улы була һәм Томас Ломбеның эйәрсен ҡустыһы була. Томас Ломбе вафат булғас уның эшен дауам итә, Нориджда һәм Лондонда ебәк сауҙагәре булараҡ билдәле була.

XVIII быуат башында ебәк ойоҡ бәйләү машиналары үҙәге Лондондан Медлиндсҡа күсә, был ваҡытта ебәк епкә һорау тәҡдимдән артып китә.
Томас Ломбе ағаһы Джона менән уйлап табыусы һәм инженер Джорджем Сороколд Дербила төҙөгән ебәк фабрикаһына эшкә уңышһыҙ урынлашалар. Фабрика Дерби ҡалаһында Дервент йылғаһы буйында төҙөлә. Был эшселәрҙе һәм йәнһеҙ ҡеүәт биреүсе сығанаҡты бер ҡыйыҡ аҫтында эшләтеүсе беренсе фабрикалыр, моғайын.

Витторио Зонка (Vittorio Zonca) яҙмаһы буйынса, итальяндар станокта еп иләү технологияһын XVII быуаттан уҡ ҡулланған. Леонардо да Винчи һүрәттәрендә оҡшаған модельды табырға мөмкин, әммә Витторио Зонка яҙмалары тулыраҡ. Былар араһында бәйләнеш булыуа билдәһеҙ. Джонды ағаһы органсен ебен иләүсе итальян машинадарын өйрәнергә ебәрә. Органсин — иләнгән тәбиғи ебәк, ебәк туҡымаға ҡушыу өсөн киң ҡулланыла. Легенда буйынса Джон Италияла машина ярҙамында ебәк туҡыу магазинына эшкә урынлаша. Төнөн ул магазинға инеп, шәм яҡтыһында, машиналарҙың чертёжын ентекләп күсерә. 1716 йылда конструкцияны Англияға алып ҡайта.

1718 йылда Томас Ломбе патент алырға ирешә. Патент 14 йылға бирелә.

## Ломде фабрикаһы
*Төп мәҡәлә* Дерби ебәк фабрикаһы

Иҫке Дерби ебәк фабрикаһы урынына яңы фабрика төҙөргә Сокород эшкә алына. Фабрика төҙөү 1722 йылда, Джон вафат булыуға бер йыл ҡалғас, төҙөлөп бөтә. Легенда буйынса Сардиния короле Виктор-Амадей II Ломбе предприятиеһының уңыштарын ишетеп ағалы-ҡустылы Ломбены үлтерергә бер ҡатынды яллай. Джонды «шикле» ҡатын ағыулаған тигән тоҫмал бар.

Томас Ломбе 1727 йылда рыцарь була. 1732 йылда патент ваҡыты уҙа, уны оҙайтыу үтенесе кире ҡағыла. Был Ричард Аркрайтның мамыҡ фабрикаһы һәм Дервент фабрика үҙәненә оҡшаған беренсе уңышлы туктамай эшләй торған етештереүханаһы була.

Томас ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, үҙ машинаһының моделен әҙерләү өсөн, 14 00 фунт стерлинг бирелә; ебәк иләү машинаһы башҡа фабриканттарға ҡулланма булараҡ Лондон Тауэрена ҡуйыла. Ул 1739 йылда үлә, фабрика бинаһы Самюэл Ллойд һәм Уильям Уилсонға һатыла. Фабрика, өлөшләтә емерелгән бинала, 1890 йылға тиклем ебәк етештерә. Был бинала хәҙер Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы урынлашҡан.
Шәм яҡтыһында философ

**Шәм яҡтыһындағы философ** — инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ «Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш» (*A Hermit Studying Anatomy*) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.

## Тасуирлама
Картина 1801 йылғы тауарҙар каталогында «Фосфор асыусы алхимик» картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.

Картинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған диңгеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.

Мәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе *Ай йәмғиәте* ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора.
thumb|left|150px|« Демокрит медитацияла»
Эксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның «Демокрит медитацияла» (*Democritus in Meditation*) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал.

Райт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте.

Философтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.
Эстон ССР-ы гимны

**Эстон Совет Социалистик Республикаһы гимны** () 1945-се йылдан 1991-се йылғаса Эстонияның дәүләт символы. Текст авторы Й. Се́мпер, көй авторы Г. Э́рнесакс.
## Тарихы
1956 йылдың 21 июлендә Эстон Совет Социалистик Республикаһы Юғары Советы ҡарары менән гимндың һүҙҙәре үҙгәртелә.

## Гимн тексы (1956)

## Гимн тексы (1944)

Jää kestma, Kalevite kange rahvas,
ja seisa kaljuna, me kodumaa!
Ei vaibund kannatustes sinu vahvus,
end läbi sajanditest murdsid sa.
Ja tõusid töötajate vabaks maaks,
et päikene su päevadesse paista saaks.

Nüüd huuga, tehas, vili, nurmel vooga,
sirp, lõika, alasile, haamer, löö!
Nõukogu elu, tuksu võimsa hooga,
too õnne rahvale, me tubli töö!
Me Liidu rahvaste ja riike seas
sa, Eesti, sammu esimeste kindlas reas!

Kui kants - nii seisavad su kodurannad,
su ees vaid lainetavad laiad veed.
Sa kõrgel leninlikku lippu kannad,
suur Stalin juhtimas su tõusuteed.
Käi kindlalt, saatmas sind su õnneteel,
me võitlusvaim ja kohkumatu mehemeel.


## Һылтанмалар
* MP3-файл (2.4 MB)
* MP3-файл, 256kbps (4.8MB) 
* Hümni 1945. aasta versiooni lühifilm YouTube's (halb kvaliteet, teine salm ja lühilõike mujaltki puudu). Huvitav, et filmi tegemisel on kasutatud sõjaeelseid kaadreid, nt Tartu vaadetes näeb tervet kivisilda.
Коелестис атласы

[thumb| [Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһына һаҡланған күсермәнең титуль бите]]
**Коелестис атласы (Atlas Coelestis)** — короллектең беренсе астрономы Джон Флемстид күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән йондоҙло күк атласы. Атлас 1729 йылда, автор үлгәндәң һүң нәшер ителә .
Атлас ул заманда нәшер ителгәндәр араһында иң ҙүр форматлыһы , үҙ эсенә Джеймс Торнхилл авторлығында рококо стилендә рәсемләнгән 26 йондоҙлоҡто алған. Унда шулай уҡ Абрахам Шарп төҙөгән планисфераларҙа күһәтелгән.
## Тарихы
thumb|left|''Atlas Coelestis''  (2-се баҫма 1753).
Был атлас барлыҡҡа килгәнгә тиклем Британияла 1725 йылда сыҡҡан 2919 йондоҙҙо берләштергән «Stellarum inerrantium Catalogus Britannicus» (йәки «British Catalogue» — «Британия каталогы») була .

Яңы атлас баҫтырыуҙың төп маҡсаты Джон Флемстидтың Иоганн Байерҙың "Уранометрия"һында (1603 йыл) ҡабул иткелгән йондоҙлоҡтарҙың рәсемен үҙгәртеү теләге була. Байер йондоҙлоҡтарҙы аҫтан күренгән итеп һүрәтләй (Птомелей заманындағы алдан күренгән итеп түгел, был ҡулланғанда артың буталсыҡ туҙыра) .

Телескоп күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән атлас «Atlas Coelestis» Флемистад үлеп ун йыл үткәс кенә ҡатыны Джозеф Кроствэйт(Joseph Crosthwait) Абрахам Шарп ярҙамы менән нәшер итеп сығара.

Рәсем:Flamsteed 1729 Orion.jpg|Фламстид атласында күрһәтелгән Орион йондоҙлоғо, *Atlas Coelestis*.
Рәсем:Uranometria orion.jpg|Байер атласында күрһәтелән Орион йондоҙлоғо, *Uranometria*.

Публикация ҙүр уңышҡа эйә була, атлас яҡындағы быуатта профессиональ астрономдар һылтанмалар ҡуйған төп объектҡа әйләнә. Шулай ҙа хеҙмәтте өс йүнәлеш буйынса тәнҡитләйҙәр: хаҡы юғары була, размеры бик ҙур (ҡулланыу уңайһыҙ була), нәфис биҙәлеше бик түбән була (Торнхилл иллюстрацияларын бигерәктә тәнҡитләйҙәр, Һыуҡояр йондоҙлоғо рәсемен айырым рәүештә). Краб һымаҡ томанлыҡты асыусы Джон Бевис атласты яҡшыртырға тырыша; 1745 йылда ул бәләкәйерәк размерлы төҙәтелгән һәм нәфис рәсемдәр менән тулылындарылған "Uranographia Britannica" нәшер итә. Хеҙмәт рәсми рәүештә баҫтырылып сығарылмай, бөгөнгө көндә уның 16 күсермеһе булыуы билдәле.
Нәтижәлә, 1690 йылдарҙа француз инженеры Николь Фортен (Nicolas Fortin), 1770йылдарҙа астроном Пьер Ле Монье (Pierre Charles Le Monnier) һәм Француз фәндәр академияһынан Шарль Мессье хеҙмәтте яңырталар. Яңы атлас Atlas Fortin-Flamsteed тип атала, форматы буйынса төп нөхсәнән өс тапҡар бәләкәйерәк һәм шул уҡ таблицалар төҙөлөшөн һаҡлап ҡала. Бынан тыш Андромеда, Ҡыҙ һәм Һыуҡояр кеүек бер нисә иллюстрация нәфис ретушлау үтә. Томанлыҡ исемдере француз телендә бирелә; бынан тыш Флемстид угәндән һун асылған бер нисә томанлвҡ өҫтәлә. 1795 йылда Атластың яңыртылғын яңы юрамаһы баҫыла, томанлыҡтар һаны тулыландырыла.
## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* ''Atlas coelestis'' — полностью отсканированное второе издание
* Flamsteed — Fortin Atlas Celeste
Бенджамин Вальями

**Бенджамин Вальями** ( (1747—1811) — сәғәт эшләүсе, механик сәғәттәр төҙөлөшө өсөн яуаплы, 1780—1884 йылдарҙа Лондон рәсми ваҡыты уның сәғәте менән дөрөҫләнгән.

## Биография
Бенджамин, сығышы буйынса швед сәғәтсеһе, 1730йылда Лондонға күсеп килгән Джастин Вальямдың *(Justin Vulliamy)* улы була. Джастан Пэл-Мэл урамындағы билдәле сәғәт эшләүсе Бенджамин Грейҙың *(Benjamin Gray)* иптәше булып китә, һәм тиҙҙән уның ҡыҙы Мэри Грейға өйләнә һәм улы Бенджамин тыуа. Джастин ҡайныһының эшен үҙләштерә һәм 1780 йылдан «Vulliamy & Son» ойошмаһына керә. 1797 йылдың 1 декабренә тиклем Джастин үлгәнсе атала-уллы бергә эшләйҙәр.

[thumb| Вальями һәм Дерби фарфор компанияһы (Royal Crown Derby) эшләгән сәғәт.[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана]]
Вильям бала саҡтан атаһының эше менән ҡыҙыҡһына. Ул үҫмер саҡтан биҙәлгән һәм камин сәғәттәре эшләүсе булараҡ абруй ҡаҙана, уның сәғәттәре юғара ҡатлам кешеләренең йорттарын биҙәй, ҡайһы берҙәрен Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрергә мөмкин. Уның һәләте король сәғәтсеһе *(King’s Clockmaker)* тигән вазифа алырға мөмкинлек бирә, элегерәк был вазифала йылына 150фунт түләнеп Джордж Линсдей, *(George Lindsay)* Георга III булған. Бенджамин был маҡтаулы исемгә лайыҡ булғаста, король сәғәт һәм башҡа механик ҡоролмалар менән ҡыҙыҡһыныусы булараҡ, уның яҡлаусыһы була.

1780 йылда Вальями Король обсерваторияһы Кью өсөн төп механик сәғәт төҙөргә йөкләме ала, был сәғәт нуленсе меридиан һәм 1884 йылға тиклем рәсми Лондон ваҡыты булып хеҙмәт итә, бынан һуң был функциядарҙы Гринвич ала.

1780 йылда Бенджамин Льюис Вальями тыуа; ул үҙ ғүмерен сәғәт эшләүгә бағышлаған Вильями фамилияһынан һуңғыһы була. Бенджамин нәҫеленән башҡа бер кемдә был өлкәлә шөғөлләнмәй, ейәне Льюис Вальями күренекле архитектор була.

## Вальями сәғәттәре
Вильями сәғәттәре юғары баһалана һәм ул заман технологияһының ҡаҙанышы тип ҡабул ителә.1793 йылда уның эшләгән сәғәтен Джорджа Макартни дипломатик миссия ваҡытында Ҡытай императорына бүләк итә.. Б. Вальями эшләгән хронометрҙар, фән һәм сәнгәт бер бөтөн булыуы символы булып, фарфор фигуралар менән биҙәлә. Сәғәттең дөйөм биҙәлешен Вальями үҙе эшләй, шулай уҡ Джона Дире (John Deare) кеүеҡ кренекле скульптурҙарҙы биҙәү эшенә саҡыра. Биҙәлеш ул замандағы был өлкәләге француз канундары буйынса башҡарыла. Вальям ғаиләһе фарфор фигуралар эшләү өсөн Дерби фарфор компанияһы *(Royal Crown Derby)* хеҙмәте менән фаҙалана. Бынан тыш, улар эште субподряд ысулы менән квалификациялы механиктарға тапшыралар, һәм иң һуңынан теүәлләү эшен башҡаралар.

## Иҫкәрмәләр
Орхан Памуҡ

**Фәри́т Орха́н Паму́ҡ** (төр. *Ferit Orhan Pamuk*; 7 июнь 1952 йыл, Истанбул, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, сығышы менән черкес. Бер нисә милли һәм халыҡ-ара бүләктәр лауреаты, шул иҫәптән Әҙәбиәт буйынса Нобель бүләге (2006). Төркиә Йөмһүриәтендә генә түгел, ә бөтә донъяла танылған яҙыусы, әҫәрҙәре илленән ашыу телгә тәржемә ителгән.

Иң ҙур әҫәре — ғаилә хикәйәһе «Йәүҙәт бәй һәм улдары». Унда Истанбул ғаиләһенең бер нисә быуын тураһында һөйләнә.

Яҙыусының ижадының төп темалары — Мәғриб (көнбайыш) һәм Шәреҡ (көнсығыш), Ислам һәм Христиан дине, ғәҙәт-ғөрөф һәм замансалыҡ араһында ҡаршылыҡтары. Мәҫәлән, Хәҙерге Төркиәләге Исламсылыҡ һәм Мәғрибселек (Көнбайышсылыҡ) араһында ҡаршылыҡ — 2002 йылда сыҡҡан «Ҡар» китабының төп темаһы булып тора.

Памуҡтың китаптарындағы бөтә ваҡиғалар тиерлек Истанбулда үтә. 2003 йылда сыҡҡан «Истанбул: Хәтирәләр һәм Ҡала» китабы — бер береһе менән бәйле хикәйәләр йыйынтығы була һәм Истанбул тураһындағы хикәйәләү менән үҙхикәйәләүсе (автобиографик) көйҙәрҙе бәйләнәштерә.

Һуңғы сыҡҡан «Ғәйепһеҙлек музейы» китабы үткәндәрҙе сағылдырыусы әйберҙәргә бағышлана. Памуҡ әйтмешләй, ул, китабында һымаҡ, иҫке һәм боронғо әйберҙәр музейы өсөн йыйынтыҡ төҙөй.

Әлеге заманда Орхан Памуҡ үҙенең яңы «Пейзаждың өлөштәре» китабы өҫтөндә эшләй.

## Китаптары
* Cevdet Bey ve Oğulları («Йәүҙәт бәй һәм улдары» (1979 йыл)
* Sessiz Ev («Тауышһыҙ өй» (1983 йыл)
* Beyaz Kale («Аҡ ҡәлғә» (1985 йыл)
* Kara Kitap («Ҡара китап» (1990 йыл)
* Yeni Hayat («Яңы тормош» (1994 йыл)
* Benim adım Kırmızı («Минең исемем Ҡыҙыл» (1998 йыл)
* Öteki Renkler («Бүтән төҫтәр» (1999 йыл)
* Kar («Ҡар» (2002 йыл)
* İstanbul: Hatıralar ve Şehir («Истанбул. Хәтирәләр һәм Ҡала» (2003 йыл)
* Masumiyet Müzesi («Ғәйепһеҙлек Музейе» (2008 йыл)

## Һылтанмалар
* Орхан Памуҡ рәсми сәхифәһе 
* Орхан Памуҡ ''The Ledge'' әҙәби сәхифәһенә
Көпшә йыйыны

**Көпшә йыйыны** — балтырған, кесерткән, зәржә кеүек үләндәрҙең йәш япрағы сыҡҡас, уларҙы бешереп ашауға арналған йыйын. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, бер аҙна эсендә ошо йәш үләндәрҙән өс тапҡыр аш, бутҡа бешереп ашау мотлаҡ тип һанала.
Ашар алдынан :

Иҫке ҡорһаҡ яңы аш,

төрлө рәнйеүҙәр ҡас, — тип теләктәр теләгәндәр. Байрам башҡорттар йәшәгән һәр ерҙә үткәрелгән.

Был йола бигерәк тә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Яңауыл, Тәтешле, Балтас, Туймазы райондарында киң таралған. Байрамса табын әҙерләп, ҡырға сығып, күмәкләп ашау ғәҙәткә ингән.
Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы байрамды *хөзөр (хозур)* тиҙәр. *Хөзөр* һүҙе башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ул *матурлыҡты, рәхәтлекте* аңлата. Йылы яҙ көнөндә тәбиғәт ҡосағына сығып уҙғарылған был байрамдың йөкмәткеһен нәҡ шул һүҙҙең асылына тура килә лә инде.

## Сығанаҡ
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Ашҡаҙар» гәзите.
X системаһы

**X системаһы** () – эсперанто телендә яҙыу системаларынан береһе. Был системала эсперантоның диакритик тамғалы хәрефтәрҙең урынында тура килгән диакритикаһыҙ хәреф һәм *x* хәрефенән торған диграфтар ҡулланыла. Был Людвиг Заменһоф тарафынан тәҡдим ителмәгән әммә хәҙергә иң йыш ҡулланылған система. Эсперанто Академияһында X системаһы ҡулланылмай, Юникод һәм Заменһоф тарафынан тәҡдим ителгән H системаһы ғына ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* H системаһы
Ҡар һыуына барыу йолаһы

thumb|left|Ҡар һыуы
**Ҡар һыуына барыу йолаһы** — башҡорттар араһында киң генә таралған йола. Яҙын ҡарҙар иреп, гөрләүектәр ағып ятҡан мәлдә үткәрелгән. Ҡыш буйы ялыҡҡан күңелдәрҙе күтәреүҙең бер сараһы ла булып торған.
Көҙҙән үк ҡар һыуы алына торған уйым, соҡор билдәләнгән. Ул тирәлә сүп - сар ташлау, ярау итеү тыйылған. Ауылдан ярты км тирәһе алыҫлыҡта булған.

Ерҙәр асыла төшкәс, йәш ҡыҙҙар һәм килендәр көйәнтәләр алып, йырлашып ҡар һыуы алып ҡайтҡандар. Был бөтә ауыл менән байрам итеү йолаһы ла. Был осорҙа ирегән һыу төшөп, шишмәләр һәм ҡойолар ҡомарған. Шулай уҡ оло һыу ҙа бысранған.

Ҡар һыуы таҙа ла, шифалы ла булған. Халыҡ телендә йырҙар ҙа башҡарылып килә.

## Халыҡ йолаһы - фәнни тәжрибәлә
Ҡар һыуының юғары  биологик активлы һыу  икәне билдәле.Томск ҡалаһы ғалимдәре 1958-1961 йылдарҙа кешеләр, хайуандар, үҫемлектәр күҙәнәктәрендә уйландырырлыҡ тәжрибәләр үткәреп, был иҫбатлауҙы  нығытты. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәлә,  енси үрсемгә ныҡ тәьҫир итеүе билдәләнде. Ә ирегән ҡар һыуы эскән тауыҡтар, ябай һыу эскән тауыҡтарға ҡарағандә ике тапҡыр күберәк йомортҡа һалғандәр. Бойҙайҙың уңышы 56 %  ҡа, ҡыярҙыҡы 250% ҡа күтәрелгән.
Төрлө йәштәге биш ауырыуҙы дауалағанда лә ыңғай һөҙөмтәләр биргән. Ҡандағы холестерин кәмегән, матдәләр алмашыныуы көсәйгән.

## Һылтанмалар
* Татыулығыбыҙ – оло хазина
* УҠЫУСЫЛАР ШӘЖӘРӘ ѲЙРӘНӘ. Көйөргәҙе районының «Юшатыр» район гәзите.
H системаһы

**H системаһы** () – эсперанто телендә яҙыу системаларынан береһе. Был системала эсперантоның диакритик тамғалы хәрефтәрҙең урынында тура килгән диакритикаһыҙ хәреф һәм *h* хәрефенән торған диграфтар ҡулланыла. X системаһы йышыраҡ ҡулланыла, әммә H системаһын Людвиг Заменһоф тәҡдим иткән, шулай итеп ул Эсперанто Академияһы тарафынан рәсми тип иҫәпләнә.

(*) Был системала *au/eu* диграфтары *aŭ/eŭ* тип билдәләй (башҡа хәрефтәрҙән һуң ŭ хәрефе ҡулланылмай) , шуға күрә *uh* тип яҙырға кәрәк түгел.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* X системаһы
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы

**Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы** () — (4 февраль 1928 йыл — 10 июль 2007 йыл) — СССР-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1966). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Үҙенең художество стилен, үҙенең «доминанта»һын — башҡорт неореализмын булдыра.

## Биографияһы
Әхмәт Фәтҡулла улы Лотфуллин 1928 йылдың 4 февралендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Асҡар ауылында тыуған. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә.

1943—1945 йылдарҙа Магнитогорск һөнәрселек училищеһында уҡый.

1945—1948 йылдарҙа Ленинград ҡалаһының 9-сы архитектура-художество училищеһында уҡый.

1949—1951 йылдарҙа Өфө театр-художество училищеһында А. Э. Тюлькин, Б. Ф. Лалетин кластарында уҡый.

1951—1954 йылдарҙа Литва ССР-ы Дәүләт художество институты студенты.

1957 йылда Өфөлә тәүге шәхси күргәҙмәһе уҙғарыла. 1957—1998 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй һәм республика әһәмиәтендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

1966 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә. 1970 йылда РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән тәбрикләнә. 1971 йылда «Ауылда байрам. 1930-сы йылдар» картинаһы өсөн СССР Художество академияһы дипломы менән бүләкләнә.

1976 йылда Францияға ижади сәфәр яһай. Мәскәүҙә шәхси күргәҙмәһе була. 1977 йылда ижади ҡаҙаныштары өсөн РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 1978 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеменә лайыҡ була. Өфө, Магнитогорск, Ҡазан ҡалаларында күргәҙмәләре эшләй.

1982 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеме, шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.

1987 йылда юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

1988 йылда СССР Художество академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1989 йылда «СССР халыҡ рәссамы» исеменә лайыҡ була.

1992 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы ағзаһы итеп һайлана. 1997 йылда Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1998 йылда Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында шәхси күргәҙмәһе ойошторола.

2007 йылдың 10 июлендә Өфөлә вафат була. Үҙенең васыяты буйынса Белорет районы Абҙаҡ ауылында ерләнгән .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* История и культура Башкортостана
* [Әхмәт Лотфуллин картиналары](http://halloart.ru/showthread.php/20-%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0-%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D0%9B%D1%83%D1%82%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD-(1928-2007).-%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B8-%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE?s=4ff178cfda7c3942b419c76395bb60c1)
* 450 йыл Рәсәй менән бергә
Селивановка (Әбйәлил районы)

**Селивановка** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше.
Почта индексы — 453624, ОКАТО коды — 80201822004.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Дәүләт): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 38 км

## Иҫкәрмәләр
Ташбулат

**Ташбулат** () — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1277 кеше.
ОКАТО коды — 80201834001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 46 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ташбулат): 7 км

## Билдәле шәхестәре

* Атауллин Ринат Юмор улы (23.01.1959), рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010), Әбйәлил районы хакимиәтенең Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы лауреаты (1998).
* Радик Вәлмөхәмәтов (12.02.1966), йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
* Нурғәлин Зиннур Әхмәҙи улы (4.10.1928), башҡорт әҙәбиәте белгесе, филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (2002).
* Биктимеров Рушан — ҡурайсы.
* Үтәкәев Азат Нәзир улы (25.09.1953), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002), әүҙем йәмәғәтсе, Нефтекама ҡала башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Һылтанмалар
*
Тупаҡ

**Тупаҡ** (; боронғо атамалары *Алдағол*, Ҡуҡай, *Тупаҡ Башай*) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 718 кеше булған.
ОКАТО коды — 80201837010.
 

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Михайловка): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 34 км

## Урамдары

* Дуҫлыҡ урамы ()
* Йылға аръяғы урамы ()
* Тимерсе урамы ()
* Тыныслыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Яңы төҙөлөш урамы ()
* Еңеү урамы ()
* Йәйғорло урам ()
* Дан урамы ()
* Фәйзрахман Хисмәтуллин урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Шоссе урамы ()

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Бикйәнов Рәил Садиҡ улы (1936), дәүләт хеҙмәте, комсомол, партия һәм ауыл хужалығы ветераны. 1977 йылдан КПСС-тың Әбйәлил район комитетының икенсе, 1982 йылдан — беренсе секретары; 1991—1996 йылдарҙа Әбйәлил районы буйынса һалым инспекцияһы начальнигы. Башҡорт АССР-ының ун беренсе саҡырылыш (1985—1990) Юғары Советы депутаты. КПСС-тың XXVII съезы делегаты (1986). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

## Матбуғатта
* Венгрҙар тарихын өйрәнә 

## Видеояҙмалар
* Әбйәлил районы Тупаҡ ауылында яңы мәктәп асылды
* Xsun Team в Тупаково. Поездка в Башкортостан на совместную тренировку.

## Фото
Ҡөрйән уҡыусылар ярышы — Тупаҡ ауылы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Һылтанмалар
* 
* Тупаково на портале «Генеалогия и Архивы»
Яҡтыкүл (Әбйәлил районы)

**Яҡтыкүл** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 418 кеше.
Почта индексы — 453629, ОКАТО коды — 80201834011.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 60 %,урыҫтар 27 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Ер-һыу тарихы
Әбйәлил районында урынлашҡан иң тәрән күл Яҡтыгүлдең тарихы
## Иҫкәрмәләр
Булат (Әбйәлил районы)

**Булат** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. Әлмөхәмәт ауыл Советы составына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше.
Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804003.
 
## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 40 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әлмөхәмәт ауыл Советы): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Әлмөхәмәт): 8 км

Булат (Монаш) ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 40 километр һәм Әлмөхәмәт тимер юл станцияһынан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

## Тарихы
Булат ауылына Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1802—1811 йылдарҙа нигеҙ һалған. Был ауыл бөрйәндәрҙең Ҡыҙыл йылғаһы буйындағы өсөнсө тораҡ пункты. Әммә, билдәле булыуынса, ауылды *Монаш* тип тә атағандар. Был — этноним, ырыу атамаһы менән йөрөтөлгән улус бүлексәһе. Мәҫәлән, Сыңғыҙ ауылы һәм башҡалар шулай аталған. Тәүге төпләнеүсе Булат Раҡаев (1743—1824). Уның балалары: Дәүләтбирҙе (улы Төхвәтулла), Сәйфулла, Мәхмүт, Сәйфелмөлөк, Иғәбирҙе, Хоҙайбирҙе һәм Үтәпҡол (улы Әхтәм).

Әбделвәли Әбдрәшев 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда 14-се полк составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, күрһәткән батырлығы өсөн көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.

Булат ауылы халҡы бүтән тораҡ пункттарына ҡарағанда һәйбәт йәшәгән. 255 кеше йәшәгән 45 йортҡа 433 ат, 201 һыйыр, 556 һарыҡ һәм 150 кәзә тура килә. Һәр ғаиләгә 3 умарта булған. Бөтә халыҡ йәйләүгә йөрөгән. Бында ауыл хужалығы нығыраҡ үҫешкән: һәр ихатаға 24 бот самаһы яҙғы бойҙай сәселгән .

1866 йылда 58 хужалыҡта 383 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.  1900 йылда шулай уҡ тирмән теркәлгән.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Әлеге ваҡытта Булат ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

## Билдәле кешеләре
* Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы (1.7.1931, БАССР‑ҙың Әбйәлил р‑ны Булат ауылы - ) — халыҡ йырсыһы, импровизатор. 1955 йылда Темәс башҡорт педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, 1981 йылға тиклем Әбйәлил районының төрлө мәктәптәрендә уҡыта. «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы һәм уның етәксеһе (1989). 1989 йылда Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында үткән «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» Республика халыҡ сәнғәте байрамында еңеүсе. 1991 йылда Республика сәсәндәр конкурсында Гран-при яулай һәм «Әйтеш» конкурсы лауреаты почётлы исеменә лайыҡ була. 

## Урамдары
* Монаш урамы (рус. улица Монаш)
* Йәштәр урамы (рус. Молодежная улица)
* Шоссе урамы (рус. Шоссейная улица).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәлил мәктәбе (Әбйәлил районы)

## Матбуғатта
* Башҡортостан. 4 февраль 2020, Ҡыҙыл һыуын һыулаған халыҡтың сәләмәт тормош алып барғаны

## Һылтанмалар
* 
*  Мәмлиева Г. Х.
*  
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

## Иҫкәрмәләр
Йәнекәй (ауыл)

**Йәнекәй** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл..
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 74 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Байым): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Муракаево): 7 км

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кәримә Усманова. Йәнекәйҙәр таңдан тора, ҡояш байығас та эшләй. «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 1 февраль. 
* Азат Ғиззәтуллин. Радий Хәбиров Әбйәлил районы Йәнекәй ауылынан 5 йәшлек Рамаҙан менән күреште. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 25 ғинуар.
* Гөлфиә Акулова. Радий Хәбиров Урал аръяғына сәфәре барышында бергәләп фотоға төшкән малайға бүләктәр ебәргән. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 8 ноябрь.

## Һылтанмалар
*
Ишбулды (Әбйәлил районы)

**Ишбулды** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 539 кеше.
Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80 201 840 7.
 

## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Урамдары

* Үрге урам ( Верхняя (улица)}})
* Ҡыҙыл урамы ( Кизильская (улица)}})
* Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)}})
* Йәштәр урамы ( Молодежная (улица)}})
* Яңы урамы ( Новая (улица)}})
* Фәхирә Ғүмәрова урамы ( Фахиры Гумеровой (улица)}}) 

## Тарихы
Ишбулды ауылында V ревизия буйынса 20 ихата була, уларҙың береһендә татарҙар йәшәй. XIX быуат уртаһында 39 йортта 232 кеше йәшәй. 1920 йылда 143 йортта 677 кеше була. Ишбулды халҡының күрше ауылдар менән ғаилә бәйләнештәре булған. 1812 йылда Таһир ауылына 11 ғаилә, Хәлилгә 2 ғаилә күсеп китә.

Ауыл старшина ярҙамсыһы майор Ишбулды Бикҡужин исемен йөрөтә, уға 1816 йылда 72 йәш була. Ауыл Ахай тип тә атала. Тимәк, Ишбулдының өлкән улының исеме шулай булған, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. Ахай Ғәҙелмырҙаның улы, ейәне — Абдрахман.

1812 йылда 14-се башҡорт полкы яугирҙары Ҡәләмғужа Ҡылысов һәм Мырҙабулат Әлмөхәмәтов батырлыҡ күрһәтә, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» миҙалдары менән бүләкләнәләр.

Ауылда 167 кеше йәшәгән 33 йортта 200 ат, 60 һыйыр, 100 һарыҡ һәм 50 кәзә була. Шулай уҡ улар 8 бот ужым һәм 240 бот яҙғы иген сәскән.

## Билдәле шәхестәр
* Хәлисов Нәсих Хөббөтдин улы (12.04.1957), Башҡортостандың билдәле рәссамы, фоторәссам. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006).
* Әхтәр Мөхәмәт улы Боҫҡонов (1968 йыл — 22 ноябрь 2019 йыл — сәйәсәт фәндәре кандидаты, «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге рәйесе.
* Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы (1953) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).
* Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы (3 февраль 1921 йыл — 28 июль 1996 йыл) — Йәнгел совхозы быҙау ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, РСФСР Юғары Советы һигеҙенсе саҡырылыш депутаты и БАССР Юғары Советы депутаты

## Матбуғатта
* Әхтәр Мөхәмәт улы Боҫҡонов
* Ишбулды ауылы имам-хатибтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ишҡол

**Ишҡол** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса  — башҡорттар (99 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 70 км.

## Урамдары
* 27-се партсъезд исемендәге урам ( 27 Партсъезда (улица)}})
* Әхмәт Лотфуллин урамы ( Ахмата Лутфуллина (улица)}})
* Гагарин урамы ( Гагарина (улица)}})
* Калинин урамы ( Калинина (улица)}})
* Ҡаран урамы ( Каран (улица)}})
* Мантай урамы ( Мантай (улица)}})
* Матросов урамы ( Матросова (улица)}})
* Миңлеғәле Шайморатов урамы ( Минигали Шаймуратова (улица)}})
* Йәштәр урамы ( Молодежная (улица)}})
* Муса Мортазин урамы ( Мусы Муртазина (улица)}})
* Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)}})
* Мәктәп урамы ( Школьная (улица)}})

## Тарихы
Ишҡол — Рауил ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән 22 саҡрым һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан (Силәбе өлкәһе) 70 саҡрым алыҫлыҡта Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан.

Ауылға Верхнеурал өйәҙе Түңгәүер улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1789 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Ишҡол Әбделмәнов исеме менән аталған. 1816 йылда ауылға нигеҙ һалыусы Ишҡол Әбделманов әле иҫән була. Уның улы Ҡөҙрәтҡул сотник булып хеҙмәт итә. Йөҙ башы Ишҡолдоң 1789 йылда Демидовҡа Ағиҙел менән Әүжән йылға буйҙарындағы ерҙәрҙе ҡуртымға биреүҙә ҡатнашыуы билдәле. 1795 йылда 45 йортта 296 кеше йәшәгән, 1866 йылда 119 йортта — 626 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған.

Халҡы: 1900 йылда — 710 кеше; 1920 йылда — 853 кеше; 1939 йылда — 491 кеше; 1959 йылда — 621 кеше; 1989 йылда — 1053 кеше; 2002 йылда — 1080 кеше; 2010 йылда — 1257 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Тәбиғәт ҡомартҡылары
Ауыл эргәһендә Ишҡол ҡурғандары һәм Атауҙы күле урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Гөлназ Мират ҡыҙы Ҡотоева — Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә консультант, Сибай ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы рәйесе, «Ағиҙел» журналы мөхәрирриәтендә яуаплы сәркәтип. «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Видеояҙмалар
* #бессмертныйполкдома#75летПобеды#мыпомним#мыгордимся Ишҡол урта мәктәбе уҡыусылары Видео от Ишҡол — Сәләмәт ауыл — 2020 325 7 мая 2020 #бессмертныйполкдома#75летПобеды#мыпомним#мыгордимся Ишҡол урта мәктәбе уҡыусылары
* Ишҡол Ишку́лово (башк. Ишҡол) — село в Муниципальном районе Абзелиловский район Республики Башкортостан
* Ямғырҙан һуң (13.08.19) После дождя с. Ишкулово (13.08.19)
* Башҡортостандың Әбйәлил районы Ишҡол ауылы. Апрель — 2021. Дрондан аэротөшөрөү Деревня Ишкулово в Абзелиловском районе Башкирии. Апрель 2021. Аэросъмка с дрона
* Мантайтау тауы, Ишҡол ауылы Гора Мантайтау с. Ишкулово
* Ишҡол ауылы, Мантайтау тауынан күренеш Село Ишкулово, вид с горы Мантайтау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡаҙмаш

**Ҡаҙмаш** () — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Белорет районы Ямантау яны  биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

Элгәре Ҡаҙмаш тамағында урмансылар ҡасабаһы булған.Хәҙер Оло Инйәрҙең һул ярында ҙур яландар ғына ҡалған. Карталарҙа күрһәтелгән юлдар һирәк файҙаланыла, күптәрен ҡыуаҡтар алған һәм улар юҡҡа сыҡҡан.  Мәҫәлән, Еҙем яғына киткән юл шундай яҙмышҡа дусар булған. Һыу ҡайтҡанда башлыса йылға буйлап, ярҙан-ярға сығып хәрәкәт итәләр 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101956
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Фоторәсемдәре

Brook Kazmash.jpg|300px|Айыс ауылы янында Ҡаҙмаш аша баҫма


## Ҡаҙмаш турист маршрутында
Инйәр йылғаһының ҡушылдыҡтарынан Ҡаҙмаш йылғаһын да кәмәсе спортсылар үҙ итә. Яҙғы һыу ташыуында ҡар һыуҙары уның ағымын тулыландыра һәм көсәйтә , ауышлығы 10-15 м\км тәшкил итә. Үрге ағымында лапы йыйылып, ҡамасау тыуҙыра. Һуңғы  6 саҡрымында үҙән киңәйә, ярҙары буйынан урманлы терраса һуҙыла, насар ғына юл бар. 6-8 м киңлектәге йылға ташлы йырҙанан аға, шаршылар йыш осрай. Һул ярынан 100 м бейеклеккә еткән ҡаялар теҙелгән.  10 майҙан һуң ташҡын ҡайта һәм кәмә менән төшөү мөмкин түгел

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡалмаҡ (Әбйәлил районы)

**Ҡалмаҡ** () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше.
Почта индексы — 453606, ОКАТО коды — 80201840004.
 

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Хәлил): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Әлмөхәмәт): 24 км

## Урамдары
* Тау(урамы) ().

## Тарихы
Ҡалмаҡ (Мишәр) XIX быуат уртаһынан билдәле. X ревизияла 106 кеше йәшәгән 22 йорт билдәләнгән. Был ауыл Бөрйән һәм Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына, ә 1919 йылдан 1930 йылға тиклем Йылайыр кантоны Темәс волосына ҡараған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәлил мәктәбе (Әбйәлил районы)

## Иҫкәрмәләр