open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эхвеви сиркәүе

**Эхвеви Пресвятая Богородица сиркәүе** (грузин телендә:ეხვევის ღვთისმშობლის ეკლესია) — көнбайыш Грузияла Имеретия төбәгендәге 11 быуат грузин православ сиркәүе. Сиркәү үҙенең экстерьерҙарында уйып эшләнгән таш биҙәктәре менән билдәле бер нефлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Урынлашыуы
Эхвеви сиркәүе Квирила йылғаһы үҙәнендәге тау битләүендә, Эхвеви ауылында урынлашҡан. Ул Имерети төбәгенең Бахере ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта ята. 
## Архитектураһы
Сиркәү  ҙур булмаған бер нефлы базиликанан ғибәрәт. Ҡырҡылған эре таштарҙан төҙөлгән. 1897 йылға ҡарата сиркәүҙән төньяҡ һәм көнбайыш яҡта часовнялар торған; 1920 йылда Эквтиме Такаишвили сиркәүҙе өйрәнергә барғанда часовняларҙың реконструкция проекты ваҡытында юҡҡа сығыуын билдәләй

Сиркәүҙең көмбәҙле ҡыйығы өс аркаға таяна. Фасадтары таш һалынма менән биҙәлгән. Сиркәүгә инеү урыны төньяҡ һәм көньяҡта. Тәҙрә рамдары бормалы-бормалы узорҙар менән биҙәлгән. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадында икеләтә бөгөл менән нәҙек колонналар урынлашҡан. Көнсығыш яҡтағы һул колонна аҫтында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар.  Яҙыуҙа сиркәүгә нигеҙ һалыусының ҡыҫҡаса исеме яҙылған.

## Иҫкәрмәләр
Спетиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе

**Спетиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе** (грузин: სპეთის მაცხოვრის სახელობის ეკლესია), көнбайыш Грузияла  Имерети төбәгендәге урта  быуат грузин православ сиркәүе. Сиркәү  Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе Квирила йылғаһы үҙәнендәге Квирике тауының түбәһендә Спети ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан. Имерети төбәгенең Бахере ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 16 саҡрым алыҫлыҡта ята. Сиркәү шулай уҡ Ҡотҡарыусы Ҡайса Пәйғәмбәр сиркәүе булараҡ билдәле, шуға күрә ҡалала шул уҡ исемле һуңғы  урта быуат сиркәүе лә бар. 1920 йылда ошо төбәкте өйрәнеүсе  Эквтиме Такаишвили сиркәүҙең ярым емерек хәлдә булыуын билдәләй. Сиркәү 1938 йылда байтаҡ йүнәтелә.

## Архитектураһы

Сиркәү эре ҡомташ плиталарҙан төҙөлгән. Был ҙур булмаған сиркәү тышҡы тура мөйөштә урынлашҡан  ярым түңәрәк абцисс менән. Сиркәүҙең көньяҡ һәм көнбайыш фасадында ҡапҡаһы бар. Бер тәҙрәһе көнбайыш яҡҡа, икенсеһе көньяҡ яҡҡа ҡарай, тәҙрәнең семәрле биҙәктәре  зыян күргән. Көнсығыш тәҙрәнең  ике яғында урта быуат алфавиты менән яҙылған саҡ беленерлек кенән яҙыуҙар бар.

Сиркәү  өс арка ярҙамында торған  көмбәҙ менән ҡапланған. Бейек иконостасын һаҡлау маҡсатында Тбилисиҙағы Милли музейға алғандар. Иконостасы үлән орнаменты менән биҙәлгән, әммә дымлылыҡ арҡаһында уның төҫө юҡҡа сыҡҡан. Ҡапҡа алдында тура мөйөшлө таш пьедестал өҫтөндә ҙур ағас тәре урынлашҡан, ул ҡасандыр көмөш япраҡтар менән ҡапланған булған. Сиркәү күп һунарсыларҙың хөрмәт итеү урыны булған, бинала шуға күрә күп болан мөгөҙҙәре ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Бабанеур ҡурсаулығы

**Бабанеур ҡурсаулығы** (дөрөҫ: Бабанаур) (1970 йылдан — Бацар-Бабанеур ҡурсаулығы) — Оло кавказ һырты көньяҡ битләүендә булған, әммә хәҙер юҡҡа сыҡҡан ҡурсаулыҡ. Ул Кахетияла ( Грузияның төньяҡ-көнсығышы) Алазани йылғаһы бассейнындағы Бабанеури ауылы янында урынлашҡан булған.

## Тарихы
1960 йылда ойошторолған, барлыҡҡа килеү ваҡытына  майҙаны 748 га тәшкил иткән. Кавказ дзелькваһы реликт урмандарҙы һаҡлау маҡсатында нигеҙләнгән. Кавказ дзелькваһы айырым сауҡалыҡ булып та, граб, имән һ. б. менән аралашып та үҫә.

1980 йылда Бацар-Бабанаур һәм Тушет ҡурсаулыҡтары нигеҙендә Ахмет  булдырылған.

## Флораһы
Грузиялағы өсөнсөл осоронан беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән, ер йөҙөндә юғалған тип иҫәпләнгән, әммә 1946 йылда Алазани ярында табылған бик һирәк осрай торған үҫемлекте — кавказ дзелькваһын — һаҡлаған.

Был реликт ағастың  айырым экземплярҙарының бейеклеге 30 метрға, ағас олоно диаметры 90 сантиметрға еткән.

Ваҡ ағаслыҡ энәлектән һыуһарҙан, боярышник, бүре еләгенән бирючина, мүшмелдән мушмула, гөлйемештән торған.

## Фаунаһы
Тейелмәй торған сауҡалыҡта заповедный күп һанлы ҡоштар ҡышлай, таш һуҫар, илек, ҡайһы берҙә төлкө осрай.

Фауна ҡоштар һәм һөтимәрҙәр төрлөлөгө (төлкө, илек, ҡуян, һуҫар һ. б.) менән күрһәтелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список национальных парков Грузии
* Фауна Грузии

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Дарквети сиркәүе

**Дарквети Изге  Георгий сиркәүе** () - көнбайыш Грузияла Имеретия төбәгенең грузин православ сиркәүе. Тышҡы фасадтарында һырланған таш орнамент менән бер нефлы базилика. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы
Дарквети сиркәүе Квирила йылғаһы ҡушылдығы Джручулы йылғаһының уң ярында, Чиатура муниципалитетының Дарквети ауылында урынлашҡан. Ауыл үҙе тауҙа урынлашҡан.

## Архитектураһы
Сиркәү бер нефлы базиликанан ғибәрәт.Интерьеры ике пар пилястр менән бүленгән, уларҙы түшәмдең эске аркалары тотоп тора.  Интерьеры ағартылған һәм бер ниндәй ҙә һынлы сәнғәт эҙҙәре юҡ. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, һәр яғында берәр тәҙрә. Фасадтары, бигерәк тә тәҙрә һәм ишек ҡыҫандары  семәрле биҙәктәр менән  биҙәлгән. Көньяҡ диуарҙа тауистың рельефлы һүрәте менән плита тора. Көнбайыш фасад ярым түңәрәк  тәҙрәгә эйә, шулай уҡ диуарҙа бер нисә рәт  урта быуат яҙыуҙары бар.
Яҙыуҙарҙы ниндәйҙер Голиафҡа һәм уның улдары Годальбриға, Липаритҡа һәм К-Е (Константинға?) ҡайтарып ҡалдыралар. Яҙыуҙан Голиаф эристав һәм ошо сиркәүҙе төҙөүсе Георгийҙың улы икәнлеге билдәле.

## Иҫкәрмәләр
Хоспио ҡорамы

**Хоспио ҡорамы** Грузияла  X быуат ҡомартҡыһы, Ахалкалаки муниципалитетында, Паравани йылғаһынан өҫтә урынлашҡан. Ҡорам төрлө төҫтәге  базальт квадраттарҙан төҙөлгән. Бер аҙымлы цоколдә тора. Диуарҙарында биҙәктәр юҡ. Көнсығыш яғы упҡынға ҡарай, уның яғына аркалы тәҙрә урынлашҡан. Ике яҡтан тура мөйөшлө нишалар һәм йәшерен урындар бар. Диуарҙа беренсе ҡатҡа баҫҡыс тора. Буй диуарҙарҙың уртаһында  ике баҫҡыслы пилястр пары урынлашҡан. Көнбайыш диуарҙың ситендә шулай уҡ ярым колонналар тора. 

Ваҡыт үтеү менән ҡомартҡы ныҡ зыян күрә: көмбәҙле ҡыйығы емерелә, баштағы төньяҡ диуары вертикаль торошҡа обрушилась сводчатая кровля, диуарҙарында ярыҡтар барлыҡҡа килә. Үткән быуатта ғибәҙәтханала тергеҙеү эштәре башҡарыла.

2018 йылдың 18 апрелендә ҡорамға Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია
## Һылтанмалар
* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო
* ტაძრის ფოტოები
## Әҙәбиәт
* ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური, საქართველოს ისტორიის საკითხები.I, თბ., 1964, გვ. 57-58 
*ცენტერაძე მ., დათუნაშვილი დ., ნემსაძე თ., ძეგლის აღდგენა-გამაგრების ერთი მაგალითი, ძეგლის მეგობარი, 1981, N58, გვ. 27-30
* ხარაძე კ., სოფელი ხოსპიო, ჯავახეთის ხუროთმოძღვრული და ბუნების ძეგლები.-თბ.,2003.-გვ.49-50.
* ნემსაძე თ., ხოსპიოს ეკლესია, ძეგლის მეგობარი, 1993, N2(90).გვ.12-18.
* ბერძენიშვილი დ. ჯავახეთის ძველი სიმაგრეები, ჯავახეთი, ტ.1, ახალციხე.,2002.გვ.181-196.
*არქიტექტურის რესტავრაცია საქართვლოში, ხოსპიოს ეკლესია, ისტორიოგრაფია, ტრადიცია, გამოცდილების ანალიზი, თბ., 2012,გვ.176-177
## Иҫкәрмәләр
Рухани Пирр Бретский сиркәүе

**Рухани Пирр Бретский сиркәүе**— грузин архитектураһы ҡомартҡыһы, Карел муниципалитетының Брети ауылында урынлашҡан. Монастырь VI быуатта изге Пирр тарафынан төҙөлгән, изге мәйете уның ошо уҡ сиркәүҙә ерләнгән.  Бында элек туғандаш ҡәберҙәр булған. Рухани Пирр сиркәүе яңынан ҡорола, ул Изге Георгий  сиркәүе менән берләштерелә. Әлеге Изге Геогий сиркәүе  VIII-IX быуаттарға ҡарай, әммә ул ҡапыл төҙөлмәгән.  Уның төньяҡ өлөшө башта рухани Пирр сиркәүе була. 
Был ҙур булмаған бер нефлы бина емерелә. Сиркәү эсендә яҙылған ҡәбер таштары менән баҫҡыс бар. Феодалдәүере аҙағында сиркәү яңынан төҙөлә. Манараһы бинаның көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә төҙөлә. Сиркәү XIX быуатта йүнәтелә. 

Совет осоронда ғибәҙәттәр туҡтатыла, һәм ҡорамды аҙыҡ-түлек келәтенә әйләндерәләр. XX быуат аҙағында сиркәүҙе реконструкциялайҙар. Ҡомартҡы үҙенең баштағы ҡиәфәтен ала.  
Көньяҡ яғында тик бер ишек була, ул бөгөнгө көндә лә инеп-сығыу урыны булып хеҙмәт итә. Изге урынында тар тәҙрәһе бар. Манараһы кирбестән төҙөлә, ҡыйығы пирамида формаһында. Брети ауылында монахтар тормошо дауам итә.

## Әҙәбиәт
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, გვ. 361, თბ., 1990 წელი.
* ხ. რაქვიაშვილი, „ცამეტი ასურელი მამა და მათ მიერ დაარსებული მონასტერები“, თბ., 2015, გვ. 150-152
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар

* ბრეთის მამა პიროსის ეკლესია
Диди-Абули

**Диди-Абули** () — Грузиялағы тау.  Самсар һыртында урынлашҡан. Бейеклеге 3301 м. Йыш ҡына Патар-Абул тауы менән бергә Абули булараҡ телгә алына. Самцхе-Джавахетиҙың иң матур урындарының береһе. Тау түбәһенән бөтә Самцхе-Джавахети күренә.

## Тасуирламаһы
Тау  күбеһенсә неогенлы гиалодациттарҙан тора. Был  вулкан. Бейеклеге һәм боронғолоғо арҡаһында вулкан конусы ғәҙәти формаһын юғалтҡан. Битләүҙәрендә морена ыуалдары йәки күсәрҙәре һәм кескәй күлдәре менән  майҙандары йәки цирктары барлыҡҡа килгән. Тауҙың күп өлөшө альп туғайҙары менән ҡапланған.  формалары киң үҫешкән.

Абул-Самсари һырттарының матур күренештәре, таң ҡалырлыҡ Табацкури күле һәм башҡа, кескәй булһалар ҙа, иҫ киткес күлдәр. 

## Туристарға кәңәш
Маршрут Владимировка ауылынан башлана. Диди Абули тауы итәгенә һәм бер аҙ үргәрәк внедорожник 4x4 менән барып була. Юл буйында һоҡланғыс сәскә яланы буйлап барыла. Ҡалған яғын йәйәү 2 сәғәт атлап үтергә тура килә. Бында эсәр һыуға ҡытлыҡ булғанлыҡтан, етерлек һыу алырға онотмағыҙ. Тауға илткән юлды дөрөҫ табығыҙ һәм, тау ипкененән ышаныслы барып, үренә етерһегеҙ. Тәрән тын алығыҙ һәм һоҡланығыҙ. Үҙенә генә хас гүзәллек.

Түбәһенән төшкәндә, юл еңелерәк үтелә. Ҙур булмаған күлдәрҙе урап үтеп, Абул-Самсариҙың иң ҙур күле Леваниға барып етер кәрәк. Бында, уҫал эттәр һаҡлаған һарыҡ көтөүҙәре осрар. Һаҡ булығыҙ. Ҡулығыҙға таяҡ тотоу хәйерлерәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Диди-Абули вулканына туристик маршрут
* Туристик маршруттарҙың тасуирламаһы

## Әҙәбиәт
* Маруашвили Л. И., Грузинская Советская Энциклопедия, Том 3, стр. 508, Тбилиси, 1978 Год. 
*
Колхида ҡурсаулығы

**Колхида ҡурсаулығы** — Грузияның көнбайышында Поти ҡалаһы янында ҡасандыр булған һәм хәҙер юҡҡа сыҡҡан ҡурсаулыҡ.

## Тарихы
1935 йылда Риони йылғаһы тамағында Поти ҡалаһы һәм Патара-Поти ауылы араһында 1000 гектар майҙанда комплекслы Поти ҡурсаулығы булдырылған. 1947 йылда ҡурсаулыҡ Пичори йылғаһының уң ярына күсерелгән. Яңы майҙан биләмәһе 500 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ һаҙлыҡ һәм уйһыулыҡтағы булдырыу өсөн колхида урман ландшафттарын һаҡлау маҡсатында булдырылған. 1951 йылда Колхида ҡурсаулығы бөтөрөлә. 1959 йылдың ғинуарында элекке биләмәһендә ҡайтанан тергеҙелгән. 1972 йылдан административ яҡтан Сатаплий ҡурсаулығынабуйһондоролған.

1999 йылда Колхида ҡурсаулығы яңы ойошторолған Колхети милли паркы составына инә.

## Флораһы
Ҡурсаулыҡ территорияһының ҙур өлөшөн лианалар баҫҡан уйһыу ерек урманы биләй. Ҡурсаулыҡ территорияһында төрө үҫә, Грузин СССР-ның Ҡыҙыл китабына индерелгән: Гартвис имәне, колхида томбойоғо, һары томбойоҡ, яр буйы молинияһы, диңгеҙ панкрацийы, ҡанатлы емешле лапина лапина крылоплодная һәм инжирүҫкән.

## Фаунаһы
Ҡурсаулыҡ бик күп ҡоштар һаны менән айырылған. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә Грузин СССР-ының Ҡыҙыл китабына индерелгән: аҡҡойроҡ диңгеҙ бөркөтө белохвост орлан, көсөгән орёл могильник, кәлмәргән скопа, һунағара йәки йылан ыласыны змееяд, оло һәм кесе аҡ селдәр цапля һәм мыйыҡлы ҡарабаш турғай усатая синицатөрҙәре йәшәгән.

Һөтимәрҙәрҙән ҡурсаулыҡ территорияһында кавказ һәм ябай ҡама, сүл бүреһе шакал, ҡабан, илек йәки ҡоралай косуля һ. б. йәшәгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Грузия милли парктары исемлеге
* Грузия фаунаһы

## Иҫкәрмәләр
Симон Зилот сиркәүе

**Симон Зилот сиркәүе** (грузин: წმინდა კანანელის სვიმონ სახელობის ტაძარი) Грузия/Абхазия'ла Яңы Афон ҡалаһында урынлашҡан  9 йәки 10  быуат сиркәүе

## Тарихы
Сиркәү  Картлис  Тшовребе яҙмаһына ярашлы Абхазияға һәм Колхисҡа христианлыҡ алып килгән изгеләрҙең береһе Симон Зилотҡа арналған. Беҙҙең эраның  55 йылында Абхазияның төньяғында Никопсия ҡалаһында вафат булған Симон бында ерләнә. Никопсия ҡалаһы бөгөн рәсәй-грузин сигенән алыҫ түгел урынлашҡан. Сиркәү булған урында элек 4 быуатта төҙөлгән ағас сиркәү булған. Яҡындағы мәмерйә имеш-мимештәр буйынса Симондың ыҙа сигеү урыны булған.  

Сиркәүҙең беренсе биҙәлеше 7 һәм 8 быуаттарға ҡарай, 9 һәм 10 быуаттарға ҡараған сиркәү биҙәлеше нигеҙендә быуат  Византия һәм грузин сәнғәте традициялары йоғонтоһо аҫтында башҡарыла. Грузин тарихсыһы  Дмитрий Бакрадзе 1850 йылдарҙа сиркәүгә килә, ул саҡта сиркәү ташландыҡ була, әммә емерелгән көмбәҙенән тыш ул һаҡланып ҡалған була.  Майор Хәсән Маргани, төбәктең кешеһе,  сиркәүҙән үҙенең усадьбаһын төҙөү өсөн таш блоктарҙы ташып алғанда сиркәү ныҡ зыян күрә

## Бөгөнгө  торошо
Грузия  сиркәүҙе  мәҙәни мираҫ исемлегенә индерә. Сиркәү Рәсәй оккупациялаған биләмәләрҙәге ҡомартҡы статусына эйә

## Иҫкәрмәләр
Самсар тау һырты

**Самсар һырты** () — Грузияның меридиональ һырты. Кура йылғаһының уң ҡушылдыҡтары көньяҡ-көнсығыштан, көньяҡтан һәм көнбайыштан Паравани һәм төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Храми йылғалары бассейнын айыра). Триалет һыртының юғары нөктәһе Шавиклденән (2850 м) башлана, оҙонлоғо — 75 км: көнсығышҡа 25 км (бында Табацкури тау күле бар) һәм артабан Паравани йылғаһындағы Сагамо (Тумангель) күленә көньяҡҡа 50 кмИң юғары нөктәһе — 3301 м. (Диди-Абули).

## Тасуирламаһы
Самсар һырты күбеһенсә кирбес-көрән һәм ҡара төҫтәге трахитлы лаванан тора. Самсар һырты үҙәгендә, Табацкури күле һәм Грузиялағы иң ҙур Паравани күле араһында урынлашҡан Самсари түбәһе (3284 м) күтәрелә. Рельефы боронғо боҙлоҡ формаларынан (ҡар-гөрәҙҙәр, , цирктар) тора. Һырт ҡаты климаты Грузиялағы: иң ҡаты климат — ҡыҫҡа һәм һалҡын йәй, ҡыш ғәҙәттән тыш һалҡын (һыуыҡтар −25С −35С тиклем). ла урман юҡ.

Бында, һырттың күпселегендәге кеүек, үҫемлеге булмаған бик күп мөһабәт, тешле кратерҙар ҡалҡып тора. Кратерҙар төбөндә йәй буйына бер ҙә иремәгән ҡар ағарып ята, ҡар кәрниздәре менән уратылған күлдәрҙә вулкан ҡалдыҡтарының «бармаҡтары» сағыла. Таулы далаларҙың һөҙәк дәре һәм лары араһында көҙгө кеүек күл яҫылыҡтары ялтырай. Бөтә күлдәр ҙә ер аҫты һыуҙары һәм яуым-төшөм ярҙамында тулылана.

лағы климат Грузияла иң ҡатыһы: ҡыҫҡа һәм һалҡын йәй, Кавказ аръяғы өсөн ғәҙәттән тыш һыуыҡ ҡыш. Һыуыҡтар 25, хатта 35 градусҡа етә. Яйлала бөтөнләй урман юҡ, уның ипкенендә фәҡәт тау-туғай (һаҙлыҡлы) йәки тау-дала үҫемлектәре генә үҫә. 

Самсар һыуайырғыс яйлаһы Табацкури күленең ике яғына урынлашҡан түбәләрҙән йәйрәп ята һәм был һырттың арҡаһында бик ҙур тымыҡ сөсө һыулы  хасил итә.
Самсари түбәһенән көнсығышҡа тиҫтәләгән ваҡ күлдәр урынлашҡан, уларҙың ҡайһылары көнсығышҡа — Паравани күленә йә төньяҡ-көнсығышҡа — Храми йылғаһына ағып төшә.

## Туристарға кәңәштәр
Үҙәк Шавиклде түбәһенән көнсығышҡа һәм көньяҡҡа һөҙәк ҡабырғалы, ярты юлда Боржоми һәм Бакурианиҙан килгән автоюл менән киҫелешкән Чарелиға (2652 м) 4 км, көмбәҙенә 2312 м, яйла буйлап төньяҡ-көнсығышҡа бейеклеге 2405 м (Цхрацкаро артылышынан көньяҡ-көнсығышҡа 5 км) тәшкил иткән тағы ла бер көмбәҙгә 3 км, шунан көньяҡ-көнсығыш итәгендә Табацкури күле урынлашҡан күҙәтеү көмбәҙе Мшралимтаға (2481 м) - 4 км. 

Самсар һырты һыуайырғысы буйынса ауылдарҙың төньяҡ ситенән көнсығышҡа 10 км. Табацкури күленең төньяҡ ҡырында яланғас ҡаялы Тавкветили (2582 м) түбәһе. Артабанғы бөтә маршрут теүәл көньяҡҡа тигеләй бара: Тавкветили (2100 м) үткәүел эйәренән арҡыры юлға саҡлы таш бөртөктәре буйлап 4 км, Шавнабад (2929 м) түбәһенә һәм Табацкури һәм Паравани күлдәре (майҙаны 37,0 кв. км, иң ҙур тәрәнлеге 3,3 м, диңгеҙ кимәленән һыу көҙгөһө бейеклеге 2073 м) араһындағы урталыҡта Самсари түбәһенә тиклем ваҡ күлдәр аша 11 км. 
Примус һәм бензин булғанда, яғыулыҡ һәм ағар һыуҙы эҙләргә йәки күлдәр йә кратер ҡарҙары янында ҡуныуға иҫәп тоторға кәрәк.

## Әҙәбиәт
* Грузинская Советская Энциклопедия, Том 1, стр. 46, Тбилиси, 1975 год.
 
## Һылтанмалар
* poxod.ru/guidebook/smllccs/p_smllccs_samsarskijhrkho_a.html
* https://howlingpixel.com/i-ru/Самсарский_хребет
* https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1331815

## Иҫкәрмәләр
Сапиенца (университет)

«**Сапиенца**» (рәсми атамаһы — *Sapienza — Università di Roma*, «*Сапиенца — Рим университеты*») — Италияның баш ҡалаһы Римдә урынлашҡан университет, донъяның иң боронғо университеттарының береһе — XIV быуат башында нигеҙләнгән.

Италияның иң престижлы университеттарының береҙе, даими рәүештә Италия һәм Көньяҡ Европа юғары уҡыу йорттары рейтингыларының беренсе урындарына эләгә, Европаның иң яҡшы университеттары иҫәбенә инә. Көндөҙгө бүлектә уҡыған студенттарҙың һаны буйынса Европала иң ҙур университет булып тора.

## Тарихы
1303 йылда Рим папаһы Бонифаций VIII тарафынан туранан-тура Ватиканға буйһонған уҡыу йорто булараҡ нигеҙләнгән. 1431 йылда Рим папаһы Евгений IV уҡыу йортон үҙгәртеп ҡорған, һөҙөмтәлә университетта дүрт яңы факультет булдырылған: хоҡуҡ, медицина, фәлсәфә һәм теология.

1527 йылда Римде талаған осорҙа университет ябылған, ҡайһы бер профессорҙар үлтерелгән. 1703 йылда Рим папаһы Климент XI ҡаланың Яникул убаһында ер алған, бында университет ботаника баҡсаһы булдырылған, ул тиҙҙән Европала иң билдәлеләренең береһе булып киткән.

1870 йылда «Сапиенца» папа университеты булмай башлаған һәм ҡала учреждениеһы булып киткән. 1935 йылда Марчелло Пьячентининың проекты буйынса яңы университет кампусы төҙөлгән.

## Рейтингтар
U.S. News & World Report рейтингына ярашлы университет Италияның иң яҡшы юғары уҡыу йорто булып тора һәм Европала 139-сы урында биләй.

Донъя университеттарының академик рейтингы Рим университетын 101—150 (донъяла иң яҡшы уҡыу йорттарының 3 % араһында) төркөмөндә урынлаштырған.

QS World University Rankings рейтингында Ла Сапиенца 202-се урынды биләй.

## Факультеттар
* Архитектура
* Иҡтисад
* Фармакология һәм медицина
* Хоҡуҡ
* Граждан һәм сәнәғәт төҙөлөшө
* Информацион инженерияһы, информатика һәм статистика
* Математика, физика һәм тәбиғи фәндәр
* Медицина һәм стоматология
* Медицина һәм психология
* Сәйәси фәндәр, социология һәм коммуникациялар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рим университетының рәсми сайты
Өфө районы флагы

**Өфө районы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө муниципаль районы символы.
Флаг 2006 йылдың 3 июлендә раҫланған .

## Флаг тасуирламаһы
Иңенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте 2:3 булған тура мөйөшлө туҡыма, ул ике вертикаль һыҙаттан тора: һул яғы ҡыҙыл һәм уңы — йәшел,   уртаһында — сабып барған күк (аҡ) ат.

Авторы - Илгиз Насибуллин.

## Символиканы нигеҙләү

Өфө районы тарихы һәм үҫеше Өфө ҡалаһы ҡәлғә булараҡ барлыҡҡа килеүе һәм Башҡортостандың баш ҡалаһы булып китеүе менән тығыҙ бәйләнгән.
Шулай уҡ уның географияһы республиканың сәйәси һәм иҡтисади үҙәге тирәләй урынлашыуы ла  райондың үҙенсәлеге булып тора. Шуға күрә лә район территорияһы ҙур тарихи ваҡиғалар үҙәгендә булып сыға. Өфө районы халҡы Е. Пугачев етәкселегендәге крәҫтиән һуғышы тураһында иҫтәлеген һаҡлай, сөнки  уның штабтарының береһе Чесноковка ауылында урынлашҡан булыуы билдәле. Граждандар һуғышы йылдарында ла район ваҡиғалар уртаһында ҡайнай. 
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бында генерал Миңлеғәле Шайморатов етәкселегендәге легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ойошторола.

Шуға күрә флагтың төп урынында  сабып барған көмөшһыу ат һыны һайлап алынған – ул тарихи үткәндәр тураһында халыҡ хәтерен һәм киләсәккә ынтылыш символын сағылдыра. 

Ҡыҙыл төҫ Тыуған илгә тоғролоҡ, ирек, юғары выжданлылыҡ, шулай уҡ Ватан өсөн түгелгән  ҡанды һынландыра.

Йәшел төҫ - йәшәйеш,  мәңгелек, муллыҡ, уңдырышлыҡ, тыныслыҡ һәм именлек символы.

## Теркәлгән
**Өфө районы флагы** Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 3 июлендәге 7-се ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһы символдары Дәүләт регистрына 058-се теркәлеү һаны аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһы Дәүләт геральдика регистрына 3231-се теркәлеү һаны аҫтында индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан флагтары

## Иҫкәрмәләр
Мугни Геворг сиркәүе

**Мугни Геворг сиркәүе** (әрмән: Եկեղեցի Գևորգ Սուրբ Մուղնեցվոց, грузин: გიორგის ეკლესია მუღნის წმინდა), шулай уҡ **изге Мугни Георгий** сиркәүе (*Gevork*, *Йоргән*булып Ermenice ы) Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙа  урынлашҡан,  1756 йылда  тулыһынса үҙгәртеп ҡоролған 13 быуат сиркәү булып тора. Сиркәү кирбестән яһалған, үҙаллы  дүрт бағанаға таянған тура мөйөшлө тәренән тора.

## Бөгөнгө  торошо
Сиркәү 1980 йылдар  уртаһына тиклем халыҡ сәнғәте музейы була 1990 йылға ул инде музей булмай, ә интерьеры емерелә

Көнбайыш фасад яғына ҡарай инеү 1991 йылдың майында емерелә. Сиркәүҙең диуарҙарындағы ҙур ярыҡтар грузин властары тарафынан сиркәүҙе йүнәтеү өсөн  түгел, ә сиркәүҙе емереү өсөн  ҡулланыла 

2009 йылдың 18 ноябренә ҡарай төндә  Тбилисиҙағы Изге Геворг сиркәүенең көмбәҙе емерелеп төшә. Халыҡ фекере буйынса күптән булмаған ямғырҙар инде емерелеп барған сиркәүҙең ҡоролмаһын ҡаҡшата. Грузин  телеканалында төбәк губернаторы Руставиҙың сиркәүҙе тергеҙергә аҡса бүлеүе тураһында хәбәр ителә.

## Галерея

Файл:Saint Gevorg of Mughni Armenian Church, Old Tbilisi, 2002, Tbilisi, Georgia.jpg|Иҫке Тбилисиҙа йорт ҡыйыҡтары һәм сиркәү
Файл:Saint Gevorg of Mughni Armenian Church, Old Tbilisi 7.jpg|Тар урамдан сиркәүгә күренеш
Файл:Saint Gevorg of Mughni Armenian Church, Old Tbilisi 6.jpg|Бикләнгән инеү урыны һәм диуарҙағы ярыҡтар
Файл:Saint Gevorg of Mughni Church, Tbilisi (entrance).jpg|Бикләнгән инеү урыны, ҙур планда
Файл:Saint Gevorg of Mughni Church, Tbilisi (an Armenian inscription).jpg|әрмән телендә ҡәбер ташында яҙыу
Файл:Saint Gevorg of Mughni Armenian Church, Old Tbilisi 4.jpg|Манара


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Gürcistan Ermenileri

## Иҫкәрмәләр
Табацкури күле

**Табацкури** () — Грузиялағы Самцхе-Джавахети крайының Боржоми муниципалитеты территорияһындағы  тау күле. Триалет һәм хребтов Самсар һырттары итәгендә, Джавахет  урынлашҡан.

Табацкури күле диңгеҙ кимәленән 1991 м бейеклектә урынлашҡан. Сығышы вулканға бәйле. Күлдең майҙаны 14,2 км², оҙонлоғо — 6,5 км, максималь киңлеге — 4 км уртаса тәрәнлеге — яҡынса 15,5 м, максималь тәрәнлеге 40,2 м етә. Күбеһенсә ер аҫты һыуҙары аша тәьмин ителә, шулай уҡ ер аҫты юлынан ағып сыға. Һыу көҙгөһө диңгеҙ кимәленән — 1989 м тәшкил итә.

Ярҙары башлыса текә һәм бейек, яр буйлап тупрағы ташлы һәм ҡомло-ҡырсын ташлы. Август а һыу температураһы 24,5 °С етә. Һыу үҫемлектәре аҙ. Декабрҙән апрелгә тиклем боҙ ҡатламы ята.

Бай фаунаһы позволяет развивать спорт балыҡсылығын үҫтерергә ярҙам итә. Күлдә бағры форель үрсегән, бында рипиус һәм ладога  . Шулай итеп, , , [менән урындағы [балыҡсылыҡ дан тота.

## Туристарға кәңәштәр
Табацкури — алыҫ күл ярында айырымланып урынлашҡан грузин ауылы. Күлдең һыуы матур ҡара күк төҫтә, һүнгән вулкандар менән уратып алынған, яйлалағы елдәр арҡаһында даими тулҡынланып тора. Тирә-яғында яландар, көтөүлектәр, ҙур булмаған урман.

Урындағы халыҡ ауыл хужалығы, малсылыҡ менән шөғөлләнә. Килгән сауҙагәрҙәр менән аҙыҡ-түлеккә алмашырға сыр эшләйҙәр һәм йөн эшкәртәләр. Бакурианиҙан килгән юл ҡыш көнө ҡар менән ҡаплана, көҙҙән һаҡланған аҙыҡ һәм Акхалаке менән (йәғни Бакуриани һәм Боржомиға илтеүсе өйрәнелгән юл, ҡыш көнө 6-8 сәғәт) өлөшләтә транспорт бәйләнеше арҡаһында көн күрәләр.
Урындағы йорттарҙа туристарҙы ҡабул итмәйҙәр. Тик бер өй генә йәй көнө туризм менән шөғөлләнә, уҡытыусы Аси ғына, индерә. Телефоны: 599-070-697. Алдан шылтыратыр кәрәк. Уларға ат бәйгеләре ойошторолғанлыҡтан, поляк туристары йыш килә.

Бакуриани бейеклеге — 1700 м, Табацкури −1991 м, артылыштар яҡынса 2500 м тәшкил итә.

Табацкури ауылына Бакурианиҙан маршрут автобусы йөрөй. Юл хаҡы 4 лари һәм бер сәғәт барыла, юлы насар түгел. Әйтер кәрәк, тауҙар аша үтеүҙең әллә ни ҡатмарлығы юҡ, һәм күлгә тиклем йәйәү ҙә барып етеп була. Тағы ла бер файҙалы кәңәш — көтөүҙәрҙе уратыбыраҡ үтер кәрәк, сөнки уларҙың һарыҡ көтөүе һаҡлау инстикты бик көслө, һәм был бүре эттәре волкодав. Карта буйлап барһаң, 6-8 сәғәт, урын-ерҙе яҡшы белһәң, 4-6 сәғәттә йөрөп сығырға була.

## Сығанаҡтары
* 
* 

## Һылтанмалар
* Картала Табацкури күле
* Табацкури күле күренештәре
* Табацкури күленә барыу тәҡдимдәре
Озаани ҡорамы

**Озаани ҡорамы, йәки Вознесение ҡорамы** — Грузияла  Дедоплисцкаро муниципалитетының Озаани ауылынан алыҫ түгел, Мирзаани ауылы менән йәнәш, әммә унан ҙур булмаған тарлауыҡ айырып тора. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә тора.  Үҙәк юлдан яҡынса  2500 м алыҫлыҡта  урынлашҡан Вознесение ҡорамы, шулай уҡ Озаани ҡорамы булараҡ билдәле тәре-көмбәҙле X быуат ҡорамы. Ҡорам урман менән ҡапланған мәмерйә уртаһында урынлашҡан. Зыян күреүенә ҡарамаҫтан стенала һынлы сәнғәт эҙҙәре һаҡланған.  Имеш-мимештәр буйынса сиркәү эсендә батшабикә Тамараның портерты урынлашҡан, әммә ул портрет әле юҡ, шулай ҙа төньяҡ диуарында борон Тамара  торғанлығын фараз итеүгә мөмкинлек биреүсе эҙҙәр һаҡланған. Шулай уҡ аңлайышлы яҙыуҙар ҙа бар, палеогрфик билдәләр буйынса ул  XII-XIII быуаттарға ҡарай.    

2006 йылда Грузия президенты уазына ярашлы ҡорамға милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡоамртҡы статусы бирелә.

## Әҙәбиәт
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, გვ. 299-307, თბ., 2013 წელი.
* ბარნაველი თ., კახეთის ისტორიული ძეგლების წარწერები, თბ.,1962
* თოდრია თ., ქიზიყის ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები, საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული, ტ.VI, თბ.,1982
* მაისურაძე ზ., ოზაანის კერამიკა, თბ.,1959
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Өфө ҡалаһы флагы

**Өфө ҡалаһы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы **«[[Өфө|Өфө ҡалаһы]]»** ҡала округы символы.

*Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2007 йылдың 6 сентябрендә 26/4-сы номер аҫтында раҫланған.*

*Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 036 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.*

*Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3243 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.*

*Авторы — Салауат Ғиләзитдинов*.
## Тасуирламаһы
Иңенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте 2:3 булған тура мөйөшлө туҡыма, ул ике горизонталь һыҙаттан тора: 7:10 киңлеге булған туҡыманың өҫкө өлөшө аҡ төҫтә һәм аҫҡы өлөшө — йәшел төҫтә; аҡ һыҙаттың уртаһында — флаг һабына табан югереп барған тәбиғи көрән-һоро төҫтәге һыуһар.

## Символиканы нигеҙләү
Флаг ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.

Флаг уртаһында — тәбиғи көрән-һоро төҫтәге һыуһар. Матур итеп бөгөлгән муйынлы башы һыуһарға ышаныу һәм тынлыҡ тойғоларын өҫтәй. Бөтә ғорур һыны, алтынға ялатылған тиреһе байлыҡты, ғорурлыҡты һәм дәрәжәне сағылдыра.

Өфө ҡәлғәһенә 1574 йылда башҡорт ерҙәрен һаҡлау маҡсатында нигеҙ һалына. Бер үк ваҡытта яһаҡ йыйыу өсөн үҙәк пункты булып хеҙмәт итә. Һыуһар һәм кеш тиреләре борондан юғары баһалана. Урыҫ батшаһы Иван Грозный менән килешеү буйынса башҡорттар яһаҡты һыуһар тиреһе менән түләргә килешә.

Көмөш (аҡ) төҫ — дин, саф күңеллелек һәм юғары намыҫлылыҡ символы.

Йәшел төҫ — муллыҡ, шатлыҡ, азатлыҡ, тыныслыҡ һәм именлек символдары.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан флагтары
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://gsrb.ru/ru/mop/interaction/materials_chairpersons/g_f_rb.pdf Символика городов и районов Республики Башкортостан. Город Уфа, стр. 35-36
Мгвимеви монастыры

**Мгвимеви монастыры** (грузин телендә: მღვიმევის მონასტერი) Грузияла Имеретия төбәгенең Чиатура ҡалаһынан алыҫ түгел өлөшләтә ҡвяла уйылып төҙөлгән. Уның төп үҙенсәлеге булып Божья Матерь Раштыуаһына бағышланған ике нефлы XIII  быуат базиликаһы тора.  Комплекс үҙ эсенә ҙур булмаған сиркәүҙе, манараны ала. Комплекс сиркәүҙең экстерьерын биҙәүсе архитектура орнаменттарына, скульптураларға бик бай. Ул Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы

Мгвимеви монастыры шул уҡ исемле ауылда, Квиоила йылғаһының үҙәнендә, Чиатуранан көнсығышҡа ҡарай ситтә, Мгвимеви мәмерйәһе эргәһендә урынлашҡан.  Монастырь   XIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Монастырь тирәләй күп мәмерйәләр бар. XVIII быуат грузин ғалимы кенәз Вахушти һүҙҙәре буйынса был мәмерйәләр һуғыш ваҡытында һыйыныу урыны булған; археологтар мәмерйәләр комплексында бер нисә уҡ башаҡтарын һәм янғын эҙҙәрен тапҡан

## Тасуирламаһы

Комплекс бер нисә ҡоролманан тора. Мәмерйә порталынан көнсығышҡа ҡарай Божья Матерь Раштыуаһына арналған төп ике нефлы  сиркәү тора. Төньяҡ бүлкәттәре көньяҡҡа ҡарағанда тарыраҡ, бер колоннаға таянған ике аркаға бүленгән.  Диуарҙары таштан эшләнгән  һәм ентекләп ҡырҡылған таш плита менән ҡапланған, ә ҡыйығы йәнәшәләге ҡаяла уйып яһалған. 

Бында  XVIII быуатта ағастан эшләнгән ун ике апостол һүрәте, шулай уҡ Ғайсаның тормошонан бер нисә күренеш  менән  икона бар. Сиркәүҙең бер ишеге көньяҡҡа, икенсеһе көнбайыш яҡҡа ҡарай. Көнбайыш яҡтағы ишеге XI быуатта ағаста һырлап эшләнгән, әле ул Тбилисиҙағы Милли музейҙа һаҡлана. Эстә сиркәү төҙөүселәренең  XIII быуат портреттары  бар

Мәмерйәнең ҡаршы яғында Изге Катеринаға арналған ҙур булмаған сиркәү урынлашҡан. Түшәме һәм көнбайыш диуары ҡаяла ҡаҙып эшләнгән, ул эшкәртелгән таш плиталы фасад менән. Экстерьерҙың көнсығыш һәм көньяҡ диуары рельефында  һарыҡ башының скульптураһы тора. 

Ике сиркәү ҙә ташта һырлап эшләнгән, шул иҫәптән аркалар, ишектәренең, тәҙрәләренең декоратив рамдары менән, тәре скульптуралары менән бай биҙәлгән. Мгвимеви архитектура скульптураһының айырым элементтарының художестволы әһәмиәтенә ҡарамаҫтан, монастырь биналарында урта быуат грузин ҡомартҡыларының бөтөнлөгө юҡ. 

Манара һәм монастырь бинаһы корпусы күпселеге  XIX быуатҡа ҡарай Шулай уҡ күп биналар, монастырҙың заманса өлөшөнә  2014 йылда нигеҙ һалынған.

## Иҫкәрмәләр
Ағиҙел ҡалаһы гербы

**Ағиҙел ҡалаһы гербы** — Башҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы символы.

Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 13 июлендә 121-сы номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 065 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 2946 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Авторы — Салауат Ғиләжетдинов''.

## Тасуирламаһы
Ағиҙел гербы зәңгәрһыу төҫтәге француз геральдик ҡалҡанынан ғибәрәт. Үҙәк элементы — ҡыҙыл ядролы һәм өс аҡ электрон орбиталле атом билдәһе. Атом өҫ яҡтан тоташтырылмаған алтын төҫтәге зәйтүн таж менән уратылған. Ҡалҡандың аҫҡы өлөшөндә өс көмөш тулҡын һүрәтләнгән.

### Символиканы нигеҙләү
Герб ҡаланың тарихи һәм иҡтисади, географик үҙенсәлектәрен сағылдыра. Ағиҙел ҡалаһы Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында (уң яҡ ярҙа) урынлашҡан. Башҡорт АЭС-ының спутнигы булараҡ төҙөлгән ҡала атом энергикаһынан айырылғыһыҙ. Киләсәктә атом энергетикаһында ҡала иҡтисады нигеҙләнәсәк, шуға күрә гербтың төп фигураһы итеп атом билдәһе һайланған. Атомды айырылған таж менән уратыуы уның хәүефһеҙлеген күрһәтә. Шулай уҡ гербтағы алтын зәйтүн таж ҡаланың үҫешен, данын һәм байлығын билдәләй. Гербтың зәңгәрһыу фоны — камиллыҡ, татыулыҡҡа ынтылыу, йомартлыҡ, шулай уҡ алға ынтылыш, өмөт һәм хыял билдәһе. Гербтағы көмөш төҫө — иман, рухлылыҡ, таҙалыҡ һәм ихласлыҡ символы. Атом билдәһенең ҡыҙыл төҫө йылылыҡты, шулай уҡ тыуған ҡалаға һөйөүҙе, халҡының ҡаһарманлығын, батырлығын һәм киң күңеллеген сағылдыра.

Ҡаланың Ағиҙел һәм Кама йылғалары бассейнында урынлашыуы көмөш тулҡындар аша һүрәтләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ағиҙел ҡалаһы флагы
* Башҡортостан флагтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ағиҙел ҡалаһы сайтында герб geraldika.ru
Джручи монастыры

**Джручи  монастыры йәки изге Георгий монастыры** () -  Грузияла Имеретия төбәгенең төньяҡ- көнбайышында урынлашҡан,  X йәки XI быуатта нигеҙләнгән, бер нисә тапҡыр яңынан үҙгәртеп ҡоролған һәм реконструкцияланған, 1846 йылдың аҙағына ахырҙа үҙенең архитектура стилен ала. Ул 1991 йылда ер тетрәүҙән тулыһынса тиерлек емерелә,  һөҙөмтәлә диуарының бер өлөшө хараба араһында ҡала. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Сиркәү Сачхере муниципалитетындағы Цхомарети ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан. Сиркәүҙең ҡасан барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ. Бөтөн ҡалған сиркәүҙәге яҙыуҙың эпиграфик анализы, шулай уҡ скульптура архитектураһы элементтары стиле уның төҙөлөшөн  IX - X йәки XI быуат тип билдәләргә мөмкинлек бирә.   XVI йәки XVII быуатта сиркәү Имеретия короллегенең төп кенәз ғаиләһе Церетелиға күсә, ул уны, күрәһең,  Палавандишвили ғаиләһенән ҡабул итә.  Ул ваҡытҡа, башта өс ҡатлы базилика формаһында төҙөлгән сиркәү, көмбәҙле бина булараҡ реконструкциялана. 1730 йылдарҙа герцог Рача Церетелиҙың сиркәүен тартып ала һәм уны хәрби ҡәлғәгә әйләндерә. 1753 һәм  1763 йылдарҙа Имеретия батшаһы Соломон I герцог Рачаның  яңы биләмәһен монастырға әйләндерә һәм уны Церетелиға кире ҡайтара. Сиркәү яңынан төҙөлә һәм киңәйтелә,  1804 йылдан  1843 йылға тиклем оҙаҡ ваҡыт митрополит епископ Давид Церетели була. Монастырҙа күп ҡиммәтле сиркәү әйберҙәре һаҡлана. Улар араһында 936 йылға ҡараған  инжил китабынан бер нисә ҡулъяҙмаһы бар. 

Совет осоронда монастырь ябыла, ә уның антиквариаты Кутаиси һәм Тбилиси музейҙарына тапшырыла.1991 йылдың апрелендә сиркәү ер тетрәүҙән зыян күрә. Ғибәҙәттәр һирәкләп харабаларҙа ойошторола, биләмәһе сүп-сарҙан таҙартыла.  2018 йылда реставрацияһының күләмле проекты иғлан ителә 

## Иҫкәрмәләр
Шаран районы гербы

**Шаран районы гербы** — Башҡортостан Республикаһының Шаран районы символы. Авторы — Ғиләжетдинов Салауат.

## Тасуирламаһы
Йәшел ерлектә олоно башҡорт милли «ҡусҡар» биҙәге менән ситләнгән өс көмөш ҡарағай ағасы, өҫ яҡтан асамайлап ҡаушырылған алтын ҡырҡҡыслы ике көмөш һабан төрәне һәм уларҙың өҫтөндә алтын төҫтәге башҡорт ырыу тамғаһы.

## Нигеҙләмәһе
Гербтың төҙөлөшө нигеҙ итеп Шаран районының тарихи үҫеше һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре алына.

Шаран районы күркәм тәбиғәтле, уңдырышлы һәм уңайлы ерҙә урынлашҡан. Тәбиғәте бай: ылыҫлы урмандар иркен яландар менән сиратлаша, күп һанлы күлдәр, шишмәләр һәм йылғалар күркәмлек өҫтәй. Убалы үҙенсәлекле ландшафты менән дә һоҡландыра. Бында йырҙарҙа йырланған Сөн йылғаһы аға.
 
Гербтың йәшел төҫө һәм «ҡусҡар» биҙәге итеп бирелгән өс ҡарағай ағасы Шаран ерҙәренең матурлығын һәм үҙенсәлеген, тыуған ерен яратҡан халҡының ғорурлығын, киләсәккә оптимизм менән ҡарауын сағылдыра, шатлыҡ, ирек, яңырыу символы булараҡ ҡабул ителә.
 
Элек-электән ҡарағай — һаулыҡ, оҙон ғүмер һәм көс символы булып тора, торлаҡ төҙөлөшө өсөн төп материал булып тора, йылылыҡ һәм йәм булдырырға ярҙам итә. Бынан тыш, шарандарҙың хәстәрлекле ҡулы менән ултыртылған ҡарағайҙар райондың һөрөнтө ерҙәрен һаҡларға мөмкинлек бирә.

Гербтағы ағастарҙың көмөш төҫө ышанысты, уй-ниәттәрҙең сафлығын, шатлыҡ һәм яңырыуҙы кәүҙәләндерә. Йылан, ҡырғыҙ, юрмый, ҡаңлы ырыуҙарының стилләштерелгән алтын тамғаһы үҙ ата-бабалары тарихына ҡарата ихтирам һәм хөрмәт, тыуған ерҙәренә, йолаларына һаҡсыл ҡараш билдәһе итеп ҡабул
ителгән.

Ике һабан — крәҫтиән хеҙмәте эмблемаһы — тырыш хеҙмәттә үткән шатлыҡлы тормош көсө һәм райондың күп милләтле халҡының татыулыҡ һәм дуҫлыҡ һынланылышы булып тора.

Алтын төҫ — муллыҡ, ғәҙеллек, ныҡлыҡ, үҙаллылыҡ һәм бөйөклөк символы.

## Теркәлеү
Шаран районы гербы Башҡортостан Республикаһының Шаран районы муниципаль район Советы 2006 йылдың 12 июлдәге 104-се ҡарары менән раҫланған һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 064 һаны менән, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3250 һаны менән индерелгән

## Сығанаҡтар
* Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан
Грузияның ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге

**[[Грузия|Грузияның]]** **[[Бөтә донъя мираҫы|бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы]]** исемлегендә 3 атама (2014 йылға ҡарата) бар, был дөйөм иҫәптән 0,3 % (2019 йылға ҡарата 1121) тәшкил итә. Бөтә объекттар исемлеккә мәҙәни критерийҙар буйынса индерелде. Бынан тыш, 2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Грузия территорияһындағы 16 объект бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерерлек кандидат булып тора. Грузия 1992 йылдың 4 ноябрендә бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫын һаҡлау тураһындағы конвенцияны ратификациялаған. Грузия территоияһында урынлашҡан беренсе объекттар 1994 йылда Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы комитетының 18-се сессияһында исемлеккә индерелгән.

«Баграт ғибәҙәтханаһы һәм Гелат монастыры» 2010 йылдан Хәүеф аҫтында булған бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән, ә «Мцхетаның тарихи һәйкәлдәре» 2009—2016 йылдарҙа ошо исемлектә тора.

## Исемлек
Был таблицала объекттар ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә ҡушыуҙың хронологик тәртибендә урынлаштырылған.



### Объекттарҙың географик урынлашыуы



## Яҡынса исемлек
Таблицала объекттар алдараҡ төҙөлгән мираҫ исемлегенә ҡушыуҙың хронологик тәртибендә урынлашҡан, улар алдан өҫтәлә. Был исемлектә Грузия хөкүмәте Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерергә кандидат итеп тәҡдим иткән объекттар күрһәтелгән.



### Объекттарҙың географик урынлашыуы



## Исемлектән сығарылған объекттар
2018 йылдың июль мәғлүмәттәре буйынса, ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы Төп һәм Көнэлгәре исемлегенән Грузия сығарылған объекттары юҡ. Сығарылған объекттар буйынса сығанаҡтар: http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/EUR/cycle02/section1/groupb/ge.pdf, https://www.worldheritagesite.org/country/Georgia.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Годореби вулканы

**Годореби** () — Грузияның көньяҡ өлөшөндәге, Самцхе-Джавахети крайындағы һүнгән вулкан,  Джавахет ҡалҡыулығы Самсар һыртының бер түбәһе; Кесе Кавказ тау системаһына инә. Түбәнең диңгеҙ кимәленән бейеклеге 3189 метр тәшкил итә.

Годореби бер яғы менән башҡа вулканға, Диди-Абулиға, яҡын. Диди-Абулиның атамаһы туранан-тура тәржемә иткәндә *Бөйөк Абул* тигәнде аңлата. Тауҙың конусының диаметры 2 километр һәм уның сағыштырмаса бейеклеге 400 метр. Тау түбәһендә диаметры 250 метрлыҡ көнсығышҡа асылған кратер урынлашҡан. Кратерҙың плейстоцен һәм голоцен йәшендәге ҡара  андезит-дацит лава ағымдары лава һын барлыҡҡа килтергән. Годореби көнсығышта Григори тауының пирокластик конусы менән сиктәш. Сағыштырмаса бейеклеге 500 м. Годореби һәм Григориҙан төньяҡ-көнсығышҡараҡ бик күп лава ағымдары булған лава яйлаһы йәйелгән. Вулкандар әүҙем түгел. 

Күптән инде бер ниндәй ҙә әүҙемлек күрһәтмәгәнлектән, Годореби, вулкан булараҡ, һүнгән тип һанала. Битләүҙәренең  түбәнге өлөшө башлыса альп туғайҙары менән ҡапланған. Вулкан эргәһендә тау күле урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Годореби вулканы күренештәре
* Годобери вулканы донъя картаһында
* [geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000077/st139.shtml Джавахет вулканлы өлкәһе]
Бакуриани курорты

**Бакуриани** () — Грузияның Самцхе-Джавахет крайы Боржоми муниципалитетына ҡараған ҡала тибындағы ҡасаба. Халыҡ һаны — 1879 кеше (2014).

## Тасуирламаһы
Ҡасаба Боржоми автомобиль һәм тар тимер юл колеяһы менән бәйләнә.Триалетский һыртының төньяҡ битләүендә диңгеҙ кимәленән яҡынса 1700 м бейеклектә урынлашҡан тау саңғыһы курорты.

Боржоми менән бергә 2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарын үткәрергә дәғүә итте. Ҡасаба шулай уҡ үҙенең минераль сығанаҡтары һәм Грузия фәндәр академияһының ботаник баҡсаһы менән билдәле. Бакуриани янында андезит ятҡылығы урынлашҡан, һәм уның тирәләй Бакуриан Андезиты ҡасабаһы үҫеп сыҡты. Ҡышҡы саңғы курорты Бакуриани — Тбилисиҙан 180 км көнбайышта Боржом тарлауығында, Кавказ тау һырттары уратып алған ерҙә урынлашҡан ҡышҡы курорт.

## Тарихы
Бакуриан тауҙары түбәләренән Боржом сығанағы баш ала. Ҡасабаның скважиналарына һәм һыу тултырыу предприятиеларына тиклем — 30 минутлыҡ юл. Бында ҡышҡы туризм да, шулай уҡ йәйге туризм да үҫешкән. Совет власы йылдарында Бакуриани ҡышҡы спорт төрҙәре: слалом, бобслей, биатлон һәм трамплиндан һикереү буйынса традицион ярыштар үткәреү урыны булып торҙо. Был урын рус батшаһы ғаиләһенең ял итергә яратҡан урыны булған, һәм бында әлегә тиклем батша һарайы һаҡланған.

## Климаты
Ҡыш һалҡын, ләкин үтә ҡырыҫ түгел (-6-7 °C) һәм, ҡағиҙә булараҡ, ҡояшлы, мул ҡарлы. Һауа торошо, башлыса, елһеҙ. Ҡояшлы көндәр оҙонлоғо юғары. Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса — 64 см.

## Курорт
Бакурианиҙа тау саңғыһы трассалары бик күп. Башлап шыуыусылар өсөн оҙонлоғо 300 метр булған бугель күтәргес бар, тау 10-12 градусҡа ауыша. «Кохта — 1» ике баҫҡыслы трассаһының дөйөм оҙонлоғо 1500 м. Үрге, 400 м бейеклектәгеләре, ярайһы ғына ҡатмарлы һәм уларҙың ауышлығы 52 градусҡа етә. Тәжрибәһеҙ саңғысыларға «Платон» тигән трассаны тәҡдим итәләр. «Кохта — 2» лә — шулай уҡ дөйөм оҙонлоғо 3000 м тәшкил иткән ике баҫҡыслы трасса. Текә саңғы юлдары еңелерәк, ауышлығы һөҙәгерәк, юлдар менән алмашына. Бер нисә трасса сертификация үткән. Хәҙерге ваҡытта курортта төҙөлөш эштәре дауам итә, яңы күтәргестәр һәм трассалар асылыуы көтөлә. Саңғыла йөрөргә яратыусылар араһында саңғыла Цхрацкаро артылышына (Бакурианиҙан 13 км алыҫлыҡта), 2454 м бейеклеккә, күтәрелеү ҙур популярлыҡ менән файҙалана.

## Транспорты
Бакуриани — Боржоми — Бакуриани тар колеялы тимер юлының һуңғы станцияһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Бакуриани
Акура сиркәүе

**Акурала Изге Давид сиркәүе**   ( ) - көнсығыш Грузияла Кахетия өлкәһендә урынлашҡан грузин сиркәүе.  Ун өс ассирия руханийының береһе Давид Гареджаға  бағышланған IX быуат  сиркәүе өс ҡатлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән

## Тарихы
Сиркәү урманда Алазань йылғаһының ҡушылдығы Вантишевиҙың уң ярында, Кахетияның көнсығыш өлөшөндә Телави муниципалитетының Акура ауылынан яҡынса  1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Сәнғәт белгесе Георгий Чубинашвили сиркәүҙе монах Илларион үҙенең әсәһе һәм һеңлеһе өсөн 855 йылдарҙа төҙөгән исемһеҙ  сиркәү тип яҙа.   1597 йылда Кахетиялағы король Александр   II үҙенең һеңлеһе Акура монастырына  китеү осрағы менән уны тергеҙә

## Тасуирламаһы
Сиркәү  17.3 × 12.8 метр ҙурлыҡтағы өс нефлы базиликанан ғибәрәт. Ул брусчатка һәм кирбестән төҙөлгән. Ҡабырға нефтары үҙәк нефтан һәп яҡлап берәр аркалы колонна менән айырыла. Төньяҡ нефы буй диуар менән ике аркады бухтаға бүленә.  Көнбайыш диуарҙа  эстән фрескалар фрагменттары һаҡланған. Көнсығыш фасад  шулай уҡ фрескалар, медальондар, Ғайса пәйғәмбәр һәм уны уратып алған фәрештәләрҙең  һүрәттәре  менән биҙәлгән.  Көнсығыш һәм көнбайыш диуарҙарҙа өлөшләтә зыян күргән грузин урта быуат алфавитында яҙылған  IX быуатҡа ҡараған дүрт яҙыу бар. Төньяҡ фасадҡа беркетелгән контрфорстар һәм иконостас  XVI быуатҡа ҡарай

## Иҫкәрмәләр
Иенашиҙа пәйғәмбәр Иона сиркәүе

**Иенашиҙа пәйғәмбәр** **Иона сиркәүе** (груз.:წინასწარმეტყველის იენაშის ეკლესია იონა), Грузияның төньяҡ-көнбайышында Үрге Сванетиялағы, хәҙер Самегрело-Земо төбәгенең Местиа муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегендә иҫәпләнә.

## Урынлашыуы
Пәйғәмбәр Иона сиркәүе Иенаши ауылында диңгеҙ кимәленән 1360 м бейеклектә Ҙур Кавказ тауы итәгендә урынлашҡан. Иенаши сиркәүенең тарихы һәм төҙөлөшө тураһында бер ниндәй ҙә әҙәби сығанаҡтар юҡ. Унда һаҡланып ҡалған әйберҙәр һәм сиркәү үҙе 1910 йылда ғалим Эквтиме Такаишвилиҙың Сванетияға булған сәйәхәте ваҡытында ентекле һүрәтләнгән.

## Тасуирлама

Иенаши сиркәүе тигеҙ ҡырҡылған ҡомташ блоктарҙан төҙөлгән. Интерьеры көмбәҙле арканы тотоп торған ике колонна менән секцияларға бүленгән. Сиркәү алтарь апсидаһында һәм көнбайыш диуарҙағы тәҙрәләр менән яҡтыртыла. Ике ишеге бар, береһе көньяҡта, икенсеһе көнбайыш яҡта. Фасадтары бөтөнләй тиерлек биҙәлмәгән. Бина ике баҫҡыслы цоколдә тора һәм сағыу кәрниз менән тамамлана

Эске өлөшө фрескалар серияһы менән биҙәлгән, әммә улар ныҡ зыян күргән. Картиналар урындағы һуңғы осорҙоң палеология-византия сәнғәте стилендә башҡарылған

Элек ҡорамда бик күп уникаль әйберҙәр һаҡланған; уларҙың ҡайһы берҙәре талауҙар ваҡытында юҡҡа сыҡҡан, икенселәре тергеҙелгән һәм Сванетияның Местия тарих һәм этнография музейына һаҡлауға тапшырылған. Был әйберҙәр араһында Иенашиҙың инжил китабы-XIII быуатта иллюминацияланған ҡулъяҙма, шулай уҡ алтын һәм көмөш элементтар менән икона, ҡиммәтле таштарҙан тәреләр бар, уларҙың береһе XIII һәм XIV быуаттарҙағы итальян тәреһе була.

### Экстерьер биҙәүестәре

Файл:Იენაშის იოანე წინასწარმეტყველის ეკლესია (11).jpg|
Файл:Იენაშის იოანე წინასწარმეტყველის ეკლესია (14).jpg|
Файл:Იენაშის იოანე წინასწარმეტყველის ეკლესია (6).jpg|


## Иҫкәрмәләр
СССР Юғары Советы

**Советтар Союзы Юғары Советы (СССР Юғары Советы)** —  1938—1989 йылдарҙа  Совет Социалистик Республикалар Союзының юғары дәүләт органы,  вәкәләтлек һәм  закон сығарыу органы .  1938 — 1991 йылдарҙа эшләй. 1938—1989 йылдарҙа сессияларға йылына ике тапҡыр икешәр көнгә йыйылған ),  1989—1991 йылдарҙа СССР-ҙың даими эшләүсе закондар сығарыу власть органы булып тора.

Юғары Советтың закондар сығарыу, өлөшләтә башҡарма һәм контроль итеү хоҡуғы ла булған.  СССР Юғары Советы тарафынан сығарылған закондар хоҡуҡ  сығанағы булып торған; Юғары Совет коллектив дәүләт башлығы булып иҫәпләнгән  ( сессиялар араһында Юғары Советтың закон  сығарыу, вәкәләтлек һәм башҡа функцияларын Юғары Совет Президиумы үтәгән).  1989 йылдан  СССР  *Юғары Советы рәйесе* бер үҙе илдең башлығы булып иҫәпләнә  башлай ,1990 -1991 йылдарҙа — СССР президенты.

1930-се йылдарҙа СССР Юғары Советы  өсөн « Советтар һарайы»  төҙөргә йыйынғандар,тик ул төҙөлмәй ҡала. СССР Юғары Советы Мәскәүҙә Кремлдә урынлаша.СССР Юғары Советы Президиумы рәсейенең ҡабул итеү бүлмәһе Мәскәүҙә Моховая урамы (Карл Маркс проспекты) менән( 4/7 һанлы йортта) Воздвиженка урамы ( Калинин проспекты) киҫелешендә була.

## Тарих

СССР Юғары Советы 1936 СССР Конституцияға ярашлы ойошторола.  Ул ошоғаса эшләп килгән СССР Советтар съезы   менән СССР Үҙәк башҡарама комитетын алмаштыра. 1938 йылдың 12 ғинуарынан уларҙың вәкәләте бөтә.

СССР Юғары Советы депутаттарын  халыҡ  дөйөм, тигеҙ, тура һайлауҙар аша һайлай .
## Ҡарағыҙ
* Председатель Президиума Верховного Совета СССР
* Списки депутатов Верховного Совета СССР
* Советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* СССР ТВ Сессия Верховного Совета СССР 1985 г.
* Положение о выборах в Верховный Совет СССР 1937 года
* Положение о выборах в Верховный Совет СССР 1945 года
* Закон о выборах в Верховный Совет СССР 1978 года
* Регламент Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР 1989 года / Глава 4. Избрание Верховного Совета СССР
Ҡыйғы районы флагы

**Ҡыйғы районы флагы** — Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы муниципаль районы символдарының береһе.

Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 1-10-5-се һанлы ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 050 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2991 регистрацион номер бирелеп индерелгән.

Флагтың авторы — Марат Хәлиуллин.

## Тасуирламаһы
Флаг дүртмөйөшлө зәңгәр келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Флагтың үҙәгендә аҙыраҡ тотҡаға шылдырылған имән урынлашҡан, уның олоно алтын (һары) төҫтә, ә япраҡтары көмөш (аҡ) төҫтә. Имән аҫтында һул яҡта китеүсе алтын (һары) төҫтә ҡанатлы ат төшөрөлгән.

## Символиканың нигеҙҙәре
Флагтың идеяһы — Ҡыйғы халҡының күтәренкелеген, намыҫлығын һәм рухи байлығын, туған яҡтың гүзәллеген күрһәтеү.

Аҡбуҙат исемле алтын ҡанатлы ат флагтың үҙәк фигураһы булып тора. Аҡбуҙат тураһында халыҡта бихисап матур риүәйәттәр һалынған. Уны һүрәтләү райондың тарихи һәм мәҙәни традицияларға бай булыуын күрһәтә. Шулай уҡ күккә осорға әҙер булған алтын ҡанатлы ат район халҡының туған яғының сәскә атыуы тураһындағы хыялын сағылдыра.

Мөһәбәт имән тамырҙары менән бергә ошо ерҙә йәшәүсе халыҡтың ныҡлығын, көсөн, мөһәбәтлеген, көрәшен һәм еңеүен символлаштыра. Ҡуйы көмөш япраҡлы ботаҡтары район тәбиғәтенең гүзәллеген һәм уның киң япраҡлы урмандарын сағылдыра. Бынан башҡа район территорияһы европа имәненең үҫеү ареалының төньяҡ һәм көнсығыш сиге булып тора.

Һалҡынса һәм уртаса дымлы климаттың үҙенсәлектәре флаг яланының зәңгәр төҫө аша бирелгән.

Алтын — миһырбанлыҡтың, лайыҡлылыҡтың һәм байлыҡтың геральдик символы.

Көмөш — ышаныстың, таҙалыҡтың, тыныслыҡты һөйөүҙең, асыҡлыҡтың, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙер булыуҙың символы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыйғы районы гербы
* Башҡортостан флагтары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*