open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баҡы фуникулёры

**Баҡы фуникулёры** ()  — Баҡылағы (Әзербайжан) фуникулёр линияһы. Фуникулёр Нефтселәр проспектындағы майҙан менән Тауҙағы паркты тоташтыра.
## Тарихы

Фуникулёр  Лемберанский Алиш Жәмил улы тәҡдиме буйынса төҙөлгән, 1960 йылда асылған. Вагондары Ленинград вагон ремонтлау заводында төҙөлгән.

2001 йылда Баҡы фуникулёрына капиталь ремонт үткәрелгән. Сираттағы ремонт 2007 йылда башҡарыла. Ремонт заманса технологиялар ҡулланыу  вагондар хәрәкәт иткәндә рельстарҙан сыҡҡан шатырлаған тауышты бөтөрөргә мөмкинлек бирә.

2012 йылда Евровидение йыр конкурсы башланыуға Австрия- Швейцарияның Doppelmayr Garaventa компанияһы фуникулёрға реконструкция үткәрә. 

Әзербайжан транспорт министрлығы һәм Баҡы ҡала хакимиәте Баҡы фуникулёрын яңыртырға һәм уның юлын оҙонайтырға ниәтләй.

## Техник характеристикаһы

Тимер юлдар: бер юллы участка һәм айырымланған юл участкаһы (разъезд).

Тимер юлдарының оҙонлоғо: 455 метр.

Станциялар: Икәү. «Bahram Gyur» һәм «Шехидлер Хиябани»

Вагондар: CWA Constructions компанияһы етештергән ике  вагон.

Йөрөш: электр, арҡан.

Максималь тиҙлек: секундына 3 метр.

Машинаның һыйҙырышлылығы: 28 кеше.

Пассажирҙар ташыу: тәүлегенә 2000 кеше.

Вагондар 10 минут аша ҡуҙғала.

Станциялар араһында юл ваҡыты: 4 минут.

Юл хаҡы: 1000 АЗН (2017 йылдың 1 октябренә). Тик ҡулаҡса менән генә түләргә.

Эш сәғәте 10:00 сәғәттән алып 22:00 сәғәткә тиклем ябыла, дүшәмбе - ял көнө.

## Галерея

Baku Funicular in 2008.jpg|Баҡы фуникулёры 2008 йылда
Новый бакинский фуникулер.jpg|Фуникулёрҙың яңы бинаһы
Passing place of Baku Funicular.JPG| Тимер юл айырымланған участок(разъезд)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баҡы

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар

* Бакинский фуникулер — вчера, сегодня, завтра
* 
* Фотографии бакинского фуникулёра
* Последняя остановка Бакинского фуникулера 
* Бакинский фуникулер возобновит работу 10 мая
Абдуллин Мөслим Мөким улы

**Абдуллин Мөслим Мөким улы** (); 14 март 1916 йыл — 7 декабрь 1996  йыл — совет һәм ҡаҙаҡ йырсыһы (лирик тенор). Ҡаҙаҡ ССР-ның халыҡ артисы (1947).

## Биографияһы
1916 йылдың 14 мартында Усть-Каменогорск ҡалаһында тыуған.

1933—1935 йылдарҙа Алма-Ата музыка техникумында уҡый. 1936 йылда Мәскәү консерваторияһының]] ҡаҙаҡ студияһына уҡырға инеп, 1939 йылда тамамлай.

1939 йылдан 1965 йылға тиклем Абай исемендәге Ҡаҙаҡ опера һәм балет театрының солисы була.

1955 йылдан алып КПСС ағзаһы.

1965 йылдан "Ҡаҙаҡконцерты"ның художество етәксеһе.

Абдуллин ҡаҙаҡ, урыҫ һәм Көнбайыш Европа операларында партиялар башҡара. Сәхнәлә лирик персонаждар образдарын кәүҙәләндерә: Түлеген, Ҡайракбай, Балпан, Арыстан (Е. Г. Брусиловскийҙың «Кыҙ-Ебәк», «Ялбыр», «Ала-Тарғын» һәм «Айман-Шолпан»). Ленский (П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин»), Серика (М. Түлебаеваның «Биржан һәм Сара»), Йылҡарҙар (Е. Г. Брусиловский һәм М. Түлебаевның Амангельды), Туяҡбай (Е. Рәхмәҙиеваның Камар сулу), Әзимә («Абай» А.Жубанова һәм Л. А. Хәмиҙи) һәм башҡалар. 1936 йылда Мәскәүҙә ҡаҙаҡ әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. Ҡаҙаҡ халыҡ йырҙарын һәм сит ил композиторҙары әҫәрҙәрен башҡарыусы.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны Абдуллина Ҡамаш менән дүрт балаға ғүмер биргәндәр:
* Ҡыҙы Абдуллина Ғәлиә (1941 йылғы), улдары Абдуллин Сағнай (1953 йылғы) музыкант һәм алып барыусы

## Наградалары
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.01.1959)
* Почёт Билдәһе ордены (22.08.1986)
* Ҡаҙаҡ ССР-ның халыҡ артисы (1947)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Абдуллин М. М. // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
* Mессман Вл., Возрождение песни, А.-А., 1958, с. 352-55;
* Хамиди Л. A., Хамиди Р. Л., Жизнь в искусстве, А.-А., 1967.
Долинар Элвира

**Элвира Долинар** (словен. Elvira Dolinar; 1870—1961), **Даница** псевдонимы аҫтында яҙа (словен. Danica), словен яҙыусыһы, феминистка һәм педагог. Slovenka журналында ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса мәҡәләләре уға ҙур билдәлелек килтерә, ул беренсе *словен* феминисткаһы тип һанала.

## Биографияһы
Элвира Долинар 1870 йылда Кршкола Австрия-немец сығышлы ғаиләлә тыуа. Ул уҡытыусы булыу өсөн уҡырға инә, сөнки ул ваҡытта педагогика Словенияла ҡатын-ҡыҙҙар һөнәр ала алған берҙән-бер интеллектуаль өлкә була. Әммә, һуңынан, кейәүгә сыҡҡас, Долинар уҡытыуҙы туҡтата. Ире менән уның дүрт балаһы була, ҡыҙы Даница исемен ул үҙенең әҙәби псевдонимы сифатында ала.

Долинар, уҡытыусы булырға уҡығанда, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына башлай, һөҙөмтәлә был темаға мәҡәләләр яҙырға тотона, улар Австрияның төрлө журналдарында баҫылып сыға. Уның иң резонанслы эштәре 1897 йылдан 1902 йылға тиклем сыҡҡан Slovenka журналы биттәрендә баҫылып сыға, унда башлыса ҡатын-ҡыҙ-уҡытыусыларҙың мәҡәләләре баҫыла. Долинар Slovenka журналы өсөн ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаған 40-тан ашыу мәҡәлә яҙа. 1897 йылда *Ženska emancipacija* (Ҡатын-ҡыҙҙар эмансипацияһы) тигән баш аҫтында баҫылып сыҡҡан беренсе мәҡәләһендә ул был журналда беренсе булып ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлау өсөн асыҡтан-асыҡ сығыш яһай. Уның иң мөһим һәм популяр *Svobodna* latin in zakon (Ирекле мөхәббәт һәм никах) мәҡәләһе 1900 йылда баҫылып сыға. Унда, ир менән ҡатын «үҙ мөнәсәбәттәрен аңламаҫлыҡ» тип иҫәпләгән осраҡта айырылышыу рөхсәт ителергә тейеш, тип әйтелә. Был раҫлау ул ваҡытта словендарҙың күпселеге яҡлаған католик ҡиммәттәренә ҡаршы килә. Уның ҡараштары киң тәнҡиткә дусар була, бигерәк тә католиктар яғынан. Публицистик эштәрҙән тыш Долинар шулай уҡ нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәрен дә ижад итә.

Долинар 1961 йылда Блед ҡалаһында вафат була. 1945 йылдан алып, Словения коммунистик Югославияның бер өлөшө булған осорҙа, Долинар һәм башҡа феминисткалар һәр тәрлә шелтәләүгә дусар була, Словения 1991 йылда Югославиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ғына уны словен феминистик фекеренең пионеры тип хөрмәтләй башлайҙар.
## Иҫкәрмәләр
Хайтарма (бейеү)

**Хайтарма** (  —  *«ҡайтыу»*) — ҡырым-татарҙарының халыҡ бейеүе.

## Тасуирламаһы
Бейеү тәбиғәт циклдарын һәм мәңгелек хәрәкәтте символлаштыра. Ир кеше бейеү барышында ҡулдарын ситкә тотоп, бармаҡтарын муйынына ҡыҫа. Ҙур булмаған һикереүҙәр менән тиҙ һәм ҡыҙыу хәрәкәттәр яһай. Ҡатын-ҡыҙ бейеүҙә, киреһенсә, аяҡ һәм яурын хәрәкәттәре менән, ҡулдары менән шыма әйләнеү хәрәкәттәре яһап, киҫкен хәрәкәттәрһеҙ һығылмалы рәүештә эш итә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер сығанаҡтарҙа бейеүҙе тик ҡатын-ҡыҙҙар йәки ир-егеттәрҙән айырым ҡатын-ҡыҙҙар ғына башҡара ала тип күрһәтелә.

Туйҙарҙа һәм байрамдарҙа Ҡырым татарҙары тарафынан башҡарыла.

## Тарихы
Тикшеренеүсе А. В. Богород фаразлауынса, «Хайтарма» дәрүиштәрҙең суфый бейеүенән алынған.

Б. Н. Казаченко, Н. Я. Бакши, А. Л. Ахкинадзеның «Ҡырымсаҡтарҙың музыкаль-поэтик мираҫы» мәҡәләһендә күрһәтелгән версияға ярашлы, бейеүҙең тамырҙары сефардтар (йәһүдтәр) Ҡырымда 1492 йылда Пиреней ярымутрауынан ҡыуылғандан һуң барлыҡҡа килеүенә бәйле. Ярымутрауҙа бейеүҙе ҡырым сиғандары (урмачель) үҙләштерәләр. Мәҡәлә авторҙары билдәләүенсә, хайтарма беренсе тапҡыр 1793 йылда телгә алына. Бынан тыш, бейеүҙе төрлө вариацияларҙа ҡырым-татарҙары ғына түгел, ә шулай уҡ ҡырымсаҡтар, ҡараимдар, урумдар һәм Азов буйы гректары бейей.

1903 йылда композитор Александр Спендиаров тәүге тапҡыр «Хайтарма» көйөн башҡара. Йыр өсөн материалды ул Ҡарасубаҙарҙа булғанда йыя. Спендиаров Ҡырым халыҡтары музыкаһына хас булмаған 7/8 ритмы урынына 3/8 ҙурлығындағы көй яҙҙыра.

1925 йылдың йәйендә Ҡырымда археологик-этнографик экспедиция үтә, унда Өсәйен Боданинский, Ғосман Аҡсаҡраҡлы һәм Асан Рефатов ҡатнаша. Экспедиция барышында бейеүҙең 25 версияһы яҙып алына. Йыйылған материалдар нигеҙендә Рефатов 1932 йылда «Ҡырым татарҙары йырҙары» китабында хайтарма тик ҡырым-татар бейеүе генә һәм Кавказ, Төркиә йәки Иран халыҡтарына хас түгел тигән һығымтаға килә. Сергей Зайченконың 1995 йылда сыҡҡан «Азов буйы гректары бейеүҙәре» тигән хеҙмәтендә төбәктең 22 тораҡ пунктын тикшереү килтерелә. Был экспедиция барышында шулай уҡ бейеүҙең төрлө варианттары теркәлә. Зайченко хайтарманың музыкаль ритмын −9/8 йәки 7/8 тип баһалай, был төрки мәҙәниәтенә хас. Шуға күрә тикшеренеүсе был бейеүҙе грек мәҙәниәте тип атап булмай тигән һығымтаға килә.

## Мәҙәниәттә
1930 йылдарҙа рәссам Эннан Әлимов «Къайтарма ойнагьан къыз» («Хайтарма бейеүсе ҡыҙ») картинаһын яҙа.

1939 йылдан ҡырым-татар халыҡ бейеүҙәре «Хайтарма». ансамбле эшләй.

2013 йылда Әхтәм Сәйетаблаевтың «Хайтарма» исемле фильмы хайтарма бейеүен башҡарыуҙан башлана.

2014 йылдың сентябрендә YouTube хайтарма 10 төрлө илдә бейеү видеоһы баҫылып сыға.

«1944» йырҙың клибында украин йырсыһы Жамала 2016 йылда «Евровидениеһы» конкурсында еңеүсе була.. Мавиле Ягьяева ҡырым татарҙарының башҡа халыҡ бейеүҙәре элементтары менән хайтарманы башҡара.

2015 йылда «Укрпочтаһы» «Хайтарма бейеүе» маркаһын сығара.

2017 йылда украин «Йондоҙҙар менән бейеү» шоуында режиссер Әхтәм Сәйетаблаев һәм бейеүсе Алена Шоптенко хайтарма бейеүен башҡаралар.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡайтыу (Хайтарма) фильмы
* Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы

## Иҫкәрмәләр
Ғәҙәти женьшень

**Ғәҙәти  женьшень**, йәки ысын **женьшень** () күп йыллыҡ үлән үҫемлек .  Аралийҙар ғәиләһенең  Женьшень ырыуына ҡарай.

## Ботаник тасуирламаһы
Тамыры һорғолт-һары төҫтә. Диаметры 3 см тиклем  етә.

Һабағы яңғыҙ, бейеклеге 60 см тиклем. Һирәгерәк 2-5 һабаҡлы үҫемлектәр осрай. Япраҡтары бармаҡ һымаҡ ҡатмарлы..

Саҡ ҡына йәшелерәк сағылышы булған  ваҡ, аҡ йәки алһыу төҫтәге   сәскәләре  8-10-арлап  хуш еҫле,  ябай сатыр төрөндәге сәскәлек барлыҡҡа килтерәләр.Үҙ-үҙҙәренән һеркәләнәләр.

Емештәре үҫемлектәре сағыу ҡыҙыл төҫтә, итләс, эстәрендә  1-3 орлоҡтары бар. Ғәҙәти  женьшень емештәре август — сентябрь айында өлгөрә.

## Таралыуы
**Ғәҙәти  женьшен**, башлыса, Рәсәй Федерацияһы сиктәрендә генә, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында Хабаровск крайының көньяғында  һәм в Приморье крайында   үҫә. Был үҫемлек бик һирәк кенә булып Корея ярымутрауының төньяғындағы ҙур булмаған таулы районда һәм Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытайҙың өс провинцияһында осрарға мөмкин.

Биоценотик яҡтан женьшень Алыҫ Көнсығыштың кедр ҡатыш киң япраҡлы, һирәгерәк киң япраҡлы урмандары менән бәйле.  Унда женьшен корея кедры, маньчжур сәтләүеге, амур йүкәһе, маакия һәм башҡа киң япраҡлы төрҙәр, ҡайһы берҙә диңгеҙ кимәленән 700 м тиклем бейеклектә шыршы һәм аҡ шыршы менән ассоциацияла осрай. Башлыса көнбайыш макросклондарҙы биләй. Имән һәм граб комплекстарында үҫә ала.     Женьшень шыр төпкөл  урмандар үҫемлеге.. Күләгәгә ныҡ сыҙамлы һәм күләгәне ярата. Тура ҡояш нурҙарын күтәрә алмай.

## Үҫемлектең химик составы
Женьшень составында тритерпен сапониндары панаксозидтар, бераҙ эфир майы,  май, ыҫмалалар, пектин матдәләре, шулай уҡ крахмал, ферменттар, В төркөмө витаминдары, микроэлементтар, май кислоталары, макроэлементтар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар. 

## Ҡулланыу
Ғәҙәти женьшень медицинала киң ҡулланыш тапҡан үҫемлектәрҙең береһе. Үл кардиотоник, ҡанды туҡтатыу һәм гипогликемик үҙенсәлектәргә эйә. Ғәҙәти  женьшен тамырын тонизациялаусы, стимулятор һәм адаптоген сара булараҡ ҡулланалар. Ул организмдың ауырыуҙарға дөйөм ҡаршы тороу һәләтен арттыра. Ғәҙәти  женьшен эске секреция ағзаларының эшмәкәрлеген стимуллаштыра. Шулай уҡ организмдың инфекцияларға һәм ионлаштырыусы нурланышҡа тотороҡлолоғон арттыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Дирар ибн Ғәмер

**Әбү Ғәмер Дирар ибн Ғәмер әл-Ғатафани әл-Күфи** (; 728—815) — ислам ғөләмәһе, тәүге мөғтәзилиҙәрҙең береһе.

## Биографияһы
Дирар ибн Ғәмер Бәсра һәм Бағдад *мөғтәзили* мәҙһәбтәре рәсмиләштерелгәнгә тиклемге осорҙа йәшәгән. 786 йылдан һуң ул Бағдадта бармаҡиҙар даирәһендә була; *Яхъя ибн Хәлит әл-Бармаҡи* ойошторған атаҡлы диспуттарҙа ҡатнаша.

## Ҡараштары
Ул кәләмдең бер нисә теорияһын, атап әйткәндә, «ике эш итеүсе» һәм кешенең Аллаһ ҡылғандарҙы үҙләштереүе («кәсеп») теорияһын башлап ебәрә. Ҡөрьәнде кеше телдән әйтә, әммә Аллаһ уны юҡтан барлыҡҡа килтергән тип иҫәпләй.

Имамлыҡ мәсьәләһендә ул, әгәр ҡорайыш менән ҡорайыш түгел тап килһә, ҡорайыш булмағанды һайлау яҡшыраҡ, сөнки уның туғандары аҙ һәм бәйләнеше көсһөҙ, ә закон боҙолған осраҡта мосолмандар уны ҡолата ала, тип иҫәпләй.

Дирарҙың күпселек әҫәрҙәре бәхәсле характерҙа була. Үҙенең әҫәрҙәрендә ул "бидғәтселәрҙең ": манихей, натурфилософ, антропоморфист, хәрижиҙәр, хәшвиҙәр, рафидиҙәр, христиан һ. б. төрлө категорияларын кире ҡаға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Дирариҙәр

**Дирариҙәр** (; ) — исламда юҡҡа сыҡҡан мөтәкәллим мәҙһәбе, Дирар ибн Ғәмер һәм Хафис әл-Фардтың эйәрсендәре

## Тасуирламаһы
Улар фекерҙәре «бөлгөнлөк» (тәғтил) идеяһы менән тап килгән һәм нимә Аллаһтың асылын Үҙенән башҡа бер кем дә белмәй, тик Үҙе генә белә тип һанаған. Мосолман асылында ҡиәмәт ваҡытында йәннәткә эләкһә Аллаһты күрә ала торған алтынсы тойғо йәшеренгән тип инанғандар.

*Рафидиҙәрҙән* айырмалы рәүештә, улар Пәйғәмбәр үлгәндән һуң — Аллаһтың бойороғо өммәт ижмәһе аша бара, башҡаса түгел тип ышана; йәғни, фекер алышҡан мәсьәлә буйынса абруйлы шәхестәрҙең (фаҡиһтарҙың) килешеүе, берҙәм фекере йәки ҡарары өҫтөнлөк итә.

Сөнниҙәрҙән айырмалы рәүештә, улар имамлыҡ хакимиәтендә ҡорайыштар һәм һашимиҙар булыуы мотлаҡ тип һанамай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дирар ибн Ғәмер
* Ислам ағымдары
* Ҡорайыштар
* Ижмә

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ихван ас-Сафа': между ал-Кинди и ал-Фараби // Ишрак : ежегодник исламской философии . 4. Главный редактор Янис Эшотс. Издательская фирма «Восточная литература». 2013. ISBN 978-5-02-036543-8.
* Смирнов А. В. Биобиблиографический словарь // Логика смысла: Теория и её приложение к анализу классической арабской философии и культуры. М.: Языки славянской культуры. 2001.
Ким Римма Ивановна

**Ким Римма Ивановна** (1 ғинуар 1946 йыл)— корея сығышлы совет һәм Ҡаҙағстан бейеүсеһе, балетмейстер, педагог. Ҡаҙағстандың халыҡ артисы (1995), Ҡаҙаҡ ССР-ның атҡаҙанған артисы (1982).

Дәүләт корея музыкаль комедияһы театрының баш балетмейстры (1968—2008). «Бидульги» (Голубки) ансамблен ойоштора һәм етәкләй (1968 йылдан)

## Биографияһы
1946 йыл 1 ғинуарында Үзбәк ССР-ы, Ташкент өлкәһе, Үрге Чирчик районы, Политотдел колхозында тыуған.

1964 йылда Ташкент хореография училищеһын тамамлағандан һуң, Үзбәк ССР-ның «Бахор» Дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә ебәрелә.

1968 йылда Ҡаҙағстан балеринаһы, Ҡаҙаҡ ССР-ның халыҡ артискаһы Лидия Демьяновна Чернышева Ҡаҙаҡ ССР-ның Дәүләт йыр һәм бейеү ансамбленә эшкә саҡыра.

1983 йылда А.В Луначарский исемендәге Мәскәү дәүләт сәнғәт институтының балетмейстер бүлеген тамамлай. Һөнәре буйынса — ҡуйыусы режиссер.

1968 йылдан 2008 йылға тиклем (Алма-Ата);ҡалаһында, Дәүләт академия корея музыкаль комедия театрының баш балетмейстры, балет солисткаһы.

1988 йылда «Бидульги» Корея бейеү ансамблен ойоштора һәм уның художество етәксеһе була. Ансамбль союздаш республикаларҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә уңышлы сығыш яһай.

Римма Ким Дәүләт корея театры коллективы менән Корея, КНДР, Ҡытай, Япония, Рәсәй, АҠШ һәм башҡа күп кенә сит илдәрҙә гастролдәрҙә була.

## Ижады
Театрҙың төрлө постановкаларында 50-нән ашыу бейеү ҡуя һәм 50-нән ашыу бейеү партияһын башҡара.

**Ҡуйыу эштәре: хореограф-ҡуйыусы булараҡ**

Дәүләт академия корея музыкаль комедия театры:
* «Чун Хян исемле ҡыҙ тураһында хикәйәт» спектакле
* «Сим Чён исемле ҡыҙ тураһында хикәйәт» спектакле
* «Ғинуар айы тураһында хикәйәт» спектакле
* «Ҡуян тураһында хикәйәт» спектакле
* «Пучечум» (Веерҙар менән бейеү)
* «Согочум» (Сого барабаны менән бейеү)
* «Букчум» (Бук барабаны менән бейеү)
* «Кхальчум» (Бысаҡ менән бейеү)
* «Хамбальчум» (Хамбаль ҡыңғырауҙары менән бейеү)
* «Муданчум» (Шамандар бейеүе)
* «Сальпхури» (Шарф менән бейеү)
* «Испан халҡының бейеүе» һәм башҡа бейеүҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей миҙалы (1970)
* Ҡаҙаҡ ССР-ның атҡаҙанған артисы — бейеү сәнғәтендәге ҡаҙаныштары өсөн (1982)
* Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советының Почет грамотаһы (1986)
* Хеҙмәт ветераны миҙалы (1992)
* Ҡаҙаҡ CCР-ның мәҙәниәт Министрлығының Почет грамотаһы (1992)
* Ҡаҙағстандың халыҡ артисы — юғары кимәлдә башҡарыу оҫталығы һәм милли бейеү сәнғәтендә күренекле хеҙмәте өсөн (1995)
* Корея Республикаһы президенты Ким Де Чжунаның Рәхмәт хаты (2001)
* Ҡаҙағстан халҡы ассамблеяһының почет грамотаһы (2001)
* Республикаһы президентының мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт стипендияһы (2020)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Римма Ивановна Ким Дәүләт академия корея музыкаль комедия театрының рәсми сайтында  2020 йылдың 21 октябрендә Wayback Machine архив копияһында.
Архитектурала Босния стиле

**Архитектурала Босния стиле** XX быуат башында Вена сецессионының традицион архитектураһы нигеҙендә урындағы традициялары менән берлектә үҫешкән.

Ул күп йәһәттән скандинав милли романтизмына оҡшаш. Босния стилен архитекторҙарҙың йәш быуыны вәкилдәре үҫтерә, мәҫәлән, чех Йосип Поспишил, словен Рудольф Теннис һәм австриялы Эрнст Лихтблау. Улар Веналағы сәнғәт Академияһында Карл фон Хазенауэрҙан һәм Отто Вагнерҙан архитектура сәнғәте серҙәрен өйрәнгән. Әммә был стиль Сараево ҡалаһының баш архитекторы Йосип Ванцаш тарафынан аныҡлана, йәш архитекторҙарҙың күбеһе уның етәкселегендә эшләй.

Босния стилен урындағы традицияларға һәм рухҡа һиҙгерлеге өсөн маҡтаһалар ҙа, тикшеренеүселәр Гунцбергер-Макас һәм Дамлянович-Конли уның босния халыҡ архитектураһының ислам компонентына нигеҙләнгәнлеген, йыш ҡына хәҙерге замандан түгел, ә тарихтан илһам алыуын раҫлай. Шулай итеп, уларҙың фекеренсә, неомавритан стиленән босний стиленә күсеү «бер историцистик коллажды икенсеһе менән алмаштырыу» була, ул саҡта панислам мотивтары дөйөм халыҡ мотивтары менән алмаштырыла, ғосман архитектураһын хәҙерге заман архитектураһы менән ике мәғәнәлә бәйләй һәм был мотивтарҙы хаталы рәүештә босний архитектураһы тип күрһәтә, Шул уҡ ваҡытта улар Балҡандағы бөтә ғосман территорияларында осрай. Шуға күрә босния стилен, авторҙар әйтеүенсә «иң яҡшыһы — милли романтизмдың өлөшө булараҡ ҡабул итеү», әммә был стилдә эшләгән архитекторҙар үҙҙәре босния милләтенән түгел. Сөнки ул элеккесә Көнбайыш һәм Үҙәк Европанан үҙенсәлектәренә иғтибарын йүнәлткәнгә күрә, буйһоноу ғәҙәти булмаған ориенталистик стиль кеүек үк неомавритан да булып ҡала.

## Босния стиленең үҫеше
Боснияла идара иткән осорҙа австро-венгр властары был илдең архитектураһында Европа стилдәрен көсләп индерергә һәм тергеҙергә тырыша, шулай итеп, унда үҙ миссияһының маҡсатын билдәләй. Башта XIX быуаттың икенсе яртыһындағы Веналағы иң күренекле биналарға хас тарихи стилдәрҙе индерергә тырышалар. Боснияла сит ил стилендә, тәү сиратта, тарихсылыҡ стилендә, биналар төҙөлә, шул уҡ ваҡытта биналар төҙөүҙең халыҡ босний ысулдары иғтибарһыҙ ҡалдырыла йәки бик аҙ ҡулланыла.

Босния һәм Герцеговина халҡының күп милләтле структураһы менән осрашып, Австрия властары тарихи стилдәрҙең береһен һайлағанда сәйәси составты иҫәпкә алыу кәрәклеген аңлай. Башлыса босниялылар йәшәгән райондарҙа төҙөлөш өсөн архитекторҙар неомавритан стилен ҡулланалар. Ваҡыт үтеү менән был стиль башҡалар кеүек үк яраҡһыҙ булып сыға, сөнки ул урындағы архитектура мираҫы нигеҙендә архитектура фекеренең һәм практикаһының үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килмәгән.

XIX—XX быуаттар сигендә архитекторҙар һәм инженерҙар араһында ысын Босния стилен булдырыу теләге тыуа.

## Әҙәбиәт
* Alija Bejtić — *Ulice i trgovi Sarajeva*. Sarajevo: Muzej grada Sarajeva 1973. Godine
* Borislav Spasojević — *Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu*. Sarajevo: Svjetlost, 1988.
* Nedžad Kurto — *Sarajevo 1492—1992*, Oko, Sarajevo.
* Jela Božić, — *Arhitekt Josip pl. Vancaš, Značaj i doprinos arhitekturi Sarajeva u periodu austrougarske uprave*, doktorska disertacija, Sarajevo, 1989.
* 

## Иҫкәрмәләр
Әзрәҡә

**Әзрәҡә** — *ғәрәп теленән* — яуыз, алдаҡсы, яуыз дошман, башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе.

Әзрәҡә — «Урал‑батыр» эпосы персонажы. Һыу аҫты һәм ер аҫты донъяһы дейеүҙәре батшаһы, тылсымлы Йәншишмә тере һыу шишмәһенең хужаһы. Кешеләрҙе буйһондороп, ерҙә батшалыҡ итер өсөн, Әзрәҡә Самрау батшанан Һомайғошто, Аҡбуҙатты һәм тылсымлы көс биргән алмас ҡылысын алырға ынтыла. Был йәһәттән уға Шүлгән, йыландар батшаһы Ҡәһҡәһә, уның улы Зәрҡүм ярҙам итә. Урал батыр Әзрәҡәне лә, бар дейеүҙәрҙе лә юҡ итә. Риүәйәт буйынса, Әзрәҡәнең ҡырҡылған кәүҙәһе урынында Ямантау (Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы) барлыҡҡа килгән

Башҡорт мифологияһының Әзрәҡә, Ҡәһҡәһә һәм Зәрҡүм исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам» иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә, ә Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосында Зәрҡүм — Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора. Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра.

Был персонаждар Көньяҡ Уралда һәм уға сиктәш ерҙәрҙә урындағы иран телле сармат-алан һәм ситтән килгән төрки телле ҡәбиләләр нигеҙендә формалашҡан боронғо төрки телле халыҡтарҙың береһе булған башҡорт мифологияһында иран йоғонтоһо көслө икәнен раҫлай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡәһҡәһә
* Зәрҡүм

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
* А. С. Мирбадалева. Башкирский эпос «Урал‑батыр» //Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып.4.
* Аминев З. Г., Ямаева Л. А. Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир // Иран-наме. — Алматы, 2010. № 4. С. 97-109.

## Һылтанмалар
* АЗРАКА, миф. персонаж
* Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир
* АЗРАКА

## Иҫкәрмәләр
Тәкфирселек

**Тәкфирселек** ( — *[[тәкфир]]* + *селек*, ) Мысырҙан килгән радикаль ислам идеологияһы, уның нигеҙе булып мосолмандарҙы көфөрлөктә ғәйепләү тора. Тап ошо тәкфирселектең башҡа ислам ағымдарынан төп айырмаһы булып тора ла инде. Террорсы мосолмандарҙың күбеһе тәкфирселек яҡлы, ләкин тәкфирселәр араһында көс ҡулланыуҙан ситләшеүселәр ҙә бар. Урыҫ телле әҙәбиәттә тәкфирселек яҡлыларҙы **такфиристар**, **такфириттар** йәки **такфировцы** тип атайҙар.

## Идеологияһы
Тәкфирселектең нигеҙе булып тотош мосолман йәмәғәттәрен иманһыҙлыҡта (көфөрлөк) ғәйепләү тора. Тап ошо тәкфирселектең башҡа исламсы ағымдарҙан төп айырмаһы булып тора. Әммә сәләфилек, йыһатсылар менән билдәле бер буталсыҡ булыуға ҡарамаҫан, тәкфирселәр үрҙә телгә алынған ағымдарҙан ярайһы уҡ айырыла. Сәләфиҙәр тәкфирселек кеүек шул уҡ ультраконсерватив мосолмандар, әммә уларҙан көс ҡулланыуҙы ҡабул итмәү менән айырыла.

Роберт Бэр билдәләмәһе буйынса, «тәкфирсе» һүҙе ғәҙәттә «донъяны аҡлы-ҡаралы ғына итеп күргән» сөнни-мосолмандарға ҡағыла: уларҙа "хаҡ мосолмандар менән кафырҙар ғына бар, аралаш төҫ юҡ, һәм уларҙың маҡсаты — Ҡөрьәнгә һүҙмә-һүҙ ярашлы Хәлифәлекте тергеҙеү.

## Тәнҡит
«Тәкфирселек» исламда бидғәт тип һанала. 2005 йылда Иордания короле Ғабдулла II инициативаһы буйынса биш йөҙҙән ашыу дин белгесе һәм мосолман сәйәси лидерҙары тәкфирселекте «законһыҙ» тип иғлан иткән "Амман мөрәжәғәте"нә ҡул ҡуялар. Билдәле америка колумнисы Майкл Джерсон һүҙҙәренсә, «тәкфирселек исламдың сағылышы түгел, ә уның боҙолоуы».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәрижиҙәр
* Тәкфир
* Иман

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Өҫтәмә әҙәбиәт
* 
*
Кәррамиҙар

**Кәррамиҙар** () — ислам дини мәҙһәбе. Нигеҙ һалыусыһы — *Әбү Абдулла Мөхәммәт ибн әл-Кәррам* (806—869 йылдар).

## Тарихы
Мөхәммәт ибн әл-Кәррам Сиджистанда тыуған. Ул Хөрәсән һәм Мәккәлә уҡыған. Мәккәнән ҡайтҡасИерусалимда, ә һуңынан Фәләстиндә һәм Хөрәсәндә хәнәкәгә нигеҙ һала. Ошо сәбәптән кәррамиҙарҙың күп кенә эйәрсендәре була, улар һуңынан бер нисә мәҙһәбкә тарҡала.

X быуатта кәррамиҙар Ғәзнәүиҙәр династияһынан ярҙам ала. Яйлап уларҙың йоғонтоһо кәмей, ә монголдар баҫып ингәндән һуң уларҙың йәшәүе бөтөнләй туҡтай.

## Тәғлимәте
Кәррамиҙар Аллаһты субстанция, ә уның акциденцияһы тип матди донъя предметтарын иҫәпләгән. Улар Аллаһты тән (есем) тип тасуирлаған. Ихтыяр ирке мәсьәләһендә кәррамиҙар Аллаһты бөтә нәмәнең барлыҡҡа килтереүсеһе тип иғлан итә, әммә шул уҡ ваҡытта кешегә үҙ ғәмәлдәрендә ниндәйҙер ихтыяр бирә. Кәррамиҙар Аллаһ донъяны үҙ эсенә ала һәм уның бер ижады ла уның тәҡдиренә буйһонмай тигән идеяны тәҡрар иткән.

Улар иман — ул бары тик кешенең Аллаһты һүҙ менән таныуы һәм ул ғәмәлдәр менән бәйле түгел, тип раҫлаған. Ошо сәбәптән шәһәҙәт әйткән һәр кем мосолман тип иҫәпләнгән .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ибрагим Т. К. ал-Каррамийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 133—134. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* ал-Багдади, ‘Абд ал-Кахир б. Тахир. Усул ад-дин фи-л-калам. («Основы религии в богословии»). Перевод с арабского и примечания С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Прозорова. / Хрестоматия по исламу. Составитель и ответственный редактор С. М. Прозоров. М.: Наука. ИФВЛ, 1994, 108—138.
* *Прозоров С. М.* Классификация мусульманских сект по «ат-Табсир фи-д-дин» Абу-л-Музаффара ал-Исфара’ини (ум. в 471/1078 г.) / Ислам: Религия, общество, государство. Сборник статей. Отв. редакторы П.А. Грязневич и С. М. Прозоров. М.: Наука. ГРВЛ, 1984, 102—110.
Ғәзнәүиҙәр

**Ғәзнәүиҙәр** () — фарсы Ғәзни ҡалаһы әмирҙәре һәм солтандары династияһы (хәҙерге Көньяҡ Афғанстан), 961—1186 йылдарҙа хакимлыҡ иткән. Улар Хөрәсән, Афғанстан, Хорезм, Бохара ханлығы, Гурган һәм Һиндостандың төньяҡ провинциялары территорияларын биләгән дәүләт төҙөгән.

## Тарихы
Династияға нигеҙ һалыусы — полководец Алп Тегин, ул Сәмәниҙәр дәүләтенең көньяҡ провинцияларында наместник булған.

Уның кейәүе Себук Тегин — Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һалыусы. Иң күренекле хакимы — Мәхмүт Ғәзнәүи. Мәсүд I (1030—1041) ваҡытында дәүләт тарҡала башлай, ә 1186 йылда Хосров-Малик хакимлығы ваҡытында [1160 — 1186 (йәки 1187)] Ғәзнәүиҙәр дәүләте һәм династияһы йәшәүҙән туҡтай.

## Ғәзнәүиҙәр династияһы хакимдары
Ғәзнәүиҙәр династияһы: Алп Тегин (962?), Себук Тегин (977997), Исмәғил (997998), Мәхмүт (9981030), Мөхәммәт (1030), Мәсғүд I (1030 — 41), Мәүдүд (1041—1048), Мәсғүд II (1049), Ғәли Әбү-әл-Хәсән (1049—1051), Ғәбдрәшит (1051—1053), Тоғрул (1053), Фәррухзад (1053—1059), Ибраһим (1059—1099), Мәсғүд III (1099—1115), Ширзад (1115—1116), Арыҫлан (1116—1117), Баһрам-Шаһ (1117—1153), Хосров-Шаһ (1153—1160), Хосров-Малик (1160—1186 йәки 1187).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 16 бөйөк төрки империяһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Lahore During the Ghaznavid Period (неопр.). Kanwal Khalid, PhD Associate Professor, College of Art and Design University of the Punjab, Lahore. (английский)
Сиғандар флагы

**Сиған флагы** (цыг. *O styago le romengo*/*Романо стяго*) — сиғандарҙың милли флагы. Лондонда Беренсе Бөтә донъя сиған конгресында 1971 йылда ҡабул ителгән.

## Символиканың мәғәнәһе
Флаг икегә бүленгән: зәңгәр (өҫкө) һәм йәшел (аҫҡы), улар күк һәм ерҙе символлаштыра. Флагтың уртаһында ҡыҙыл төҫтәге дхармачакра (дхарма тәгәрмәсе) урынлашҡан, ул сиған халҡының һинд-арий сығышлы булыуын символлаштыра (ошондай уҡ дхармачакра Һиндостан флагында бар).

Сиғандар араһында шулай уҡ флаг элементтарын мистик яҡтан аңлатыу таралған. Йәшел ерлек — матди, практик өлкә, зәңгәр ерлек — рухи өлкә булараҡ аңлатыла, ә дхарма тәгәрмәсе сиғандар тормошон һүрәтләй. Элементтарҙың бер-береһенә ҡарата урынлашыуы сиғандың ғүмере буйына юлда булыуын, шулай уҡ уның ер эштәре тураһында ла, күңел тураһында ла онотмаҫҡа тейешлеген аңлата. Тәгәрмәстең ҡыҙыл төҫө сиғандарҙың Икенсе донъя һуғышы ваҡытында фашизм менән көрәштә ҡойған, шулай уҡ геноцид ҡорбандарының ҡан төҫө.

Шулай ҙа оптимистик интерпретация киң таралыу ала. Ундағы йәшел ерлек — тап баҫыу ул, сөнки унда юлға ҡарағанда һайлау-һайламау мөмкинлектәре күберәк, сөнки йүнәлеште һайламаҫҡа, ә лагерь булып торорға мөмкин. Ә тәгәрмәстең ҡыҙыл төҫө — байрам төҫө,сөнки сиғандар үҙҙәре үк байрам-халыҡ.

## Варианттары
Флагтың дизайны башҡа сиған ойошмалары һәм общиналары символикаһына йоғонто яһай. Атап әйткәндә, хәҙер юҡҡа сыҡҡан Хорватия сиғандары партияһы өҫкө яғы ҡара-зәңгәр төҫтәге һәм алтын чакралы флаг ҡулланған.

## Һылтанмалар
* Roma flag, Vexillum
* Цыгане как нация, «Романы культуры и джиипэн»
Киләй Тәнекәев

**Киләй Тәнекәев** () — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Киләй Тәнекәев сығышы менән Ҡазан даруғаһы башҡорттарының затлы нәҫеленән. Ҡырғыҙ (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Иҫке Ҡырғыҙ) ауылында йәшәгән. Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары шәжәрәһендә телгә алына: *[[Ҡушыҡ бей]] — Күккүҙ бей — Тәнеш — Байҡы — Тәнекәй хажи — Киләй — Ҡолман — Урманғол (Айханҡол) — Сәлимбәкер*.

1662 йылда башҡорт ихтилалы тоҡанған, унда Ҡазан даруғаһы башҡорттары ла әүҙем ҡатнашҡан. 

Өфө өйәҙе воеводаһы А. М. Волконский билдәләүенсә, 1663 йылдың яҙында Әтегәш менән Киләй Тәнекәев һәм Бүләр улусының Мәннән Сартов етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар Өфө өйәҙенең Минзәлә ҡәлғәһе тирәһендә, Ҡазан өйәҙендә һәм башҡа ерҙәрҙә хәрәкәт иткән.

1664 йылда А. М. Волконский, Ҡазан даруғаһының башҡорт ихтилалсылары етәкселәренә — Киләй Тәнекәев, Ҡарабаш, Тәгәш (Әтегәш Таҡалов), Биксура һәм башҡаларға ихтилалды туҡтатырға саҡырыу менән мөрәжәғәт иткән. Әммә көстәр нисбәте баш күтәреүселәр файҙаһына була. Хөкүмәт ғәскәрҙәре ихтилалсыларҙы ҡыйрата алмаған. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ихтилал туҡтатылған, уның барышында хөкүмәт башҡорттарҙың төп талаптарын ҡәнәғәтләндергән. Һуңғылары тәҡдиме буйынса ул А.М. Волконскийҙы Өфө воеводаһы вазифаһынан төшөрә, уның урынына Ф. И. Сомов йәнә воевода итеп тәғәйенләнә. Хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын рәсми раҫлай һәм яһаҡ йыйғанда башбаштаҡлыҡтарҙы бөтөрөргә вәғәҙә бирә.

1664 йылда Киләй Тәнекәев көрәште туҡтата һәм шул уҡ йылда Минзәлә ҡәлғәһендә аманат булараҡ тотола, бында ул икенсе аманатты — Йәлдәк улусынан Китап Баймырҙинды алыштырған. Шулай уҡ Киләй менән бергә Итув (Яков) Тәнекәев аманатҡа алынған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Устюгов Николай Владимирович|Устюгов Н. В.]]* Башкирское восстание 1662—1664 гг. // Исторические записки. — Т. 24. — , 1947.
* *[[Чулошников Александр Петрович|Чулошников А. П.]]* Феодальные отношения в Башкирии и башкирские восстания XVII и первой половины XVIII в. // Материалы по истории Башкирской АССР. Ч. 1. М.; Л., 1936. С. 22—23.
Сәмәдова Вәжиһә Али ҡыҙы

**Вәжиһә Али ҡыҙы Сәмәдова** ((, 1924 йылдың 24 ноябре — 1965 йылдың 24 октябре) — рәссам,  Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
## Биографияһы
Әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге профессиональ рәссам Вәжиһә Сәмәдова 1924 йылдың 24 ноябрендә Баҡыла тыуған. Уның атаһы Карбалай Алиҙың ата-бабалары Карс ҡалаһынан.  Карбалай Алиҙың ғаиләһе ул тыуғансы уҡ Ереванға, ә һуңынан Баҡыға күсеп килә. Әсәһе Рубаба Көньяҡ Әзербайжанда, Иран биләмәһендә тыуған. Вәжиһә Сәмәдованың ата-әсәһе Иҫке ҡалала (Баҡыла) таныша. 1939-1944 йылдарҙа Вәжиһә Азим Азимзаде исемендәге һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡый.

Һуңынан ҡыҙ Суриков исемендәге Мәскәү художество институтына ҡабул ителә. Уның уҡытыусыһы билдәле рус рәссамы Павел Корин була. Диплом эше итеп ул әзербайжан композиторҙары төркөмө портретын яҙа. 1951 йылда «Узеир Гаджибеков уҡыусылары» тигән темаға диссертацияһын уңышлы яҡлай. 

Ире, рәссам Латиф Фәйзуллаев менән бергә Вәжиһә Сәмәдова Әзербайжан райондарына ижади сәфәрҙәргә сыға. Был сәфәрҙәрҙән һуң «Музыка», «Туйға әҙерлек», «Гой Гол», «Капаз», «Мамыҡ үҫтереүселәр», «Ләйлә Бәдирбәйле портреты», «Шама Хәсәнова портреты», «Минира Маммадбәйле портреты» һ.б. ижад итә.

Вәжиһә Сәмәдова һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, йәмәғәт эштәре менән дә әүҙем шөғөлләнә.

Уның шәхси күргәҙмәһе Баҡыла 1962 йылда Болгарияға сәйәхәтенән һуң үтә. Вәжиһә Сәмәдованың күргәҙмәләре Баҡыла ғына түгел, Мәскәүҙә һәм Софияла ла була. Сәйәхәт тәьҫораттары буйынса «Оло болгар инәйҙәре», «Софияла баҙар», «Ямғырлы көн», «Ҡаяларҙағы йорттар» һәм башҡа картиналар ижад итә.

1963 йылда «Яңылыҡтарҙы көтөп» тигән һуңғы әҫәрен яҙа, ә картинаһы «Беҙҙең замандаш» күргәҙмәһендә күрһәтелә. 

Важиха Самадова 1965 йылдың 25 октябрендә Баҡыла яман шештән вафат була. 

2018 йылдың 14 июлендә Францияла Каннда Латиф Фәйзуллаев һәм Ваджиха Самадованың Гейдар Алиев фонды ойошторған картиналарынан торған «Тандем мөхәббәте» күргәҙмәһе асыла.

Баҡыла Вәжиһә Сәмәдова исемендәге Күргәҙмә салоны эшләй.

Латиф Фәйзуллаев менән Вәжиһә Сәмәдова ике бала тәрбиәләп үҫтерә: Нижат (1945)- режиссёр, Фатима (1955).

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
 Вәжиһә Сәмәдова картиналары 
## Иҫкәрмәләр
Исмет Муезинович

**Исмет Муезинович** (; 2 декабрь 1907 йыл — 7 ғинуар 1984 йыл) — босний һәм югослав рәссам-графигы. Босния һәм Герцеговинаның Фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.

## Биографияһы
1929 йылда Загребта Нәфис сәнғәт академияһын тамамлай. Артабан стенаға төшөрөлгән рәсем сәнғәтендә махсуслаша.

1931—1933 йылдарҙа Сорбоннала сәнғәт тарихын өйрәнә. Франциянан тыуған иленә ҡайтҡас, 1933 йылдан Загреб һәм Сплитала (1935 йылдан алып) художество академияларында хеҙмәт итә. 1936 йылдан алып даими рәүештә Сараевола йәшәй.

1941 йылдан алып Югославияла Халыҡ-азатлыҡ көрәшендә ҡатнаша.

## Ижады
Һүрәттәр, акварелдәр, гравюралар һәм картиналар авторы. Бер нисә тарихи картиналар ижад итә, шул иҫәптән, Югославия халыҡтарының фашистар менән көрәше тураһында.

Беренсе шәхси күргәҙмәһе Сараевола 1926 йылда ойошторола. 1930 йылда тәүге тапҡыр үҙенең эштәрен Белградта ҡуя.

Үҙенең картиналарын Югославияла һәм сит илдәрҙә күрһәтә. Нәфис сәнғәт мәктәбенә, «Artisticum» рәссамдар төркөмөнә һәм Босния һәм Герцеговина рәссамдар ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Һылтанмалар
* Exhibition of drawings of Ismet Mujezinović in Zvono
Крижнар Ника

**Ника Крижнар** (словен. Nika Križnar; Словения) Словенияның трамплиндан һикереүсеһе, олимпия чемпионы (2022, ҡатнаш командала) һәм Уйындарҙың бронза призеры (2022, нормалағы трамплинда), донъя чемпионаты призеры.

## Карьераһы
Ул 2013 йылда 13 йәшендә халыҡ-ара кимәлдә сығыш яһай башлай. Шул йылдың 12 ғинуарында Жиралағы ярыштарҙа дебют сығышы була һәм 17-се урынды яулай. Артабанғы ике йыл дауамында ул түбән кимәлдәге ярыштарҙа сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта үҙенең талантына күберәк иғтибар йәлеп итә башлай. 2015/16 йылдар миҙгелендә ул FIS Кубогы ярыштарында сығыш яһай башлай. 15 йәш тә 5 айында ул Айнтальн кубогында беренсе урынды яулай. Артабан тағы ла ҙур һөҙөмтәләр була, һәм улар нигеҙендә ул донъя элитаһы составына инә.

Донъя кубогы ярыштарында тәүге тапҡыр ул 2016 йылдың 13 февралендә Любно-об-Савиньяла ун биш йәшендә сығыш яһай һәм ун дүртенсе урынды яулай. Икенсе көндө ул шул уҡ трамплинда ун икенсе урынға сыға. Был уның 2015/16 йылдар миҙгелендә берҙән-бер сығышы була, унда ул 40 мәрәй йыя, был һөҙөмтә менән ул уға дөйөм иҫәптә 36-сы урын алыуға өлгәшә.

Донъя кубогында уңышлы дебютынан һуң Ники 2016 йылда Румынияның Рышнов ҡалаһында үткән йәштәр донъя чемпионатында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Унда ул тәүҙә шәхси зачетта етенсе урынды биләй, ә һуңынан Эма Клинец, Боро Павловчич һәм Домен Превц менән ҡатнаш команда зачетында беренсе урынды биләп, беренсе тапҡыр алтын миҙал яулай.

Һуңынан ул март айында Гарраховта FIS турнирында ҡатнаша, унда еңеү яулай, шул уҡ ваҡытта икенсе урында ватандашы Шпела Рогель сыға, һәм Словения уңышын юғарырағ кимәлгә күтәрә.

2017 йылдың февралендә 16 йәш тә 11 айы тулғанда Парк-Ситиҙа юниорҙар араһында йәштәр араһында донъя чемпионатында ҡатнаша һәм өс миҙал яулай. 1 февралдә ул яңғыҙ разрядта өсөнсө урын ала, һуңынан, 3 февралдә, Ерней Брек, Катра Комар һәм Эмой Клинец менән бергә команда һикереүҙәрендә ҡатнаша һәм көмөш миҙал яулай. Ниһайәт, ул Эма Клинец, Тилен Бартол һәм Жига Елар менән ҡатнаш командалар матчында алтын миҙал яулауға өлгәшә.

2018 йылдың февралендә ул Кандтерстегта юниорҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша. 2 февралдә шәхси зачетта, Эма Клинецты уҙып, чемпион була. Икенсе көндө ул команда зачетында тағы ла бер алтын миҙал яулай, унда Ерней Брекль, Ники Крижнар, Катра Комар һәм Эма Клинец составындағы Словенияның йәштәренең ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы титул яулай.

2018 йылдың 4 мартында Рышновтағы уҙышта Ника беренсе тапҡыр Донъя кубогы подиумына күтәрелә. Ул өсөнсө урынды яулай.

2021 йылдың 23 ғинуарында Эма Клинец, Шпела Рогель һәм Урша Богатай менән бергә Любнола Донъя кубогы ярыштарының команда ярыштарында еңеү яулай.

Оберстдорфта саңғы спорты төрҙәре буйынса донъя чемпионатында Шпела Рогель, Урша Богатай һәм Эма Клинец менән команда ярыштарында көмөш миҙал яулай, ҙур трамплинда шәхси ярыштарҙа бронза миҙал яулай.

2022 йылдың февралендә Пекинда XXIV ҡышҡы Олимпия уйындарында 5 февралдә, ярыштарҙың беренсе көнөндә, урта трамплиндан һикереү буйынса шәхси ярыштарҙа олимпия бронза миҙалын яулай.

## Иҫкәрмәләр
Ҡәҙриә Нурмәмбәт

**Ҡәҙриә Нурмәмбәт** ( , ; 21 август 1933 йыл— 31 ғинуар 2023 йыл) — Румыния ҡырым татарҙары халыҡ йырҙарын башҡарыусы һәм фольклорсы. Бай үҙенсәлекле тауышы өсөн үҙ илендә «Добруджа һандуғасы» ҡушаматы ала

## Биографияһы
Ҡәҙриә 1933 йылдың 21 авгусында Румыния Короллегенең Добруджа төбәгендә (хәҙер Добрич , Болгария) ҡырым-татарҙары Пакизе һәм Әхмәт Нурмамбет ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мэрашештиҙың 9-сы дивизияһының 40-сы артиллерия полкы офицеры була. Румыния Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыр алдынан Көньяҡ Добруджаны Болгарияға биргәс, Ҡәҙриә ғаиләһе төньяҡҡа, атаһы гарнизон командиры итеп тәғәйенләнгән Межидияға, күсә.

Бухарест университетында юридик белем ала, уны 1957 йылда тамамлай. Румынияла беренсе ҡырым- татар ҡатын-ҡыҙ адвокат була, Констанцалаадвокаттар коллегияһында хеҙмәт итә.

Нурмамбет бала саҡтан уҡ фольклор һәм халыҡ музыкаһы менән ҡыҙыҡһына, һәм бәләкәйҙән ҡырым- татар һәм румын фольклор коллективтары составында сығыш яһай. 1950 йылда ул Румын атенеумы сәхнәһендә илдәге билдәле артистар менән бергә сығыш яһай.

1954 йылда Бухарест Милли музыка университеты профессоры Тибериу Александру уның сығышын юғары баһалай, һәм уның ярҙамында Ҡәҙриәнең тауышы радиола яңғырай башлай. Уның беренсе пластинкаһы 1960 йылда Electrecord лейбл аҫтында сыға уның артынан башҡалары 1963, 1974, 1980, 1982 һәм 1989 йылдарҙа сыға.

Ҡәҙриә тәүге халыҡ йырҙарын әсәһенән өйрәнә. Һуңыраҡ ул традицион йырҙар йыйыу менән ныҡлап ҡыҙыҡһына. Добруджа ауылдары буйлап сәйәхәт итә һәм урындағы халыҡты — ҡырым -татар, нуғай һәм төрөк мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе эҙләй.10-ға яҡын йыр йыйынтығын яҙҙыра.

1957 йылда ул Бухарест этнография һәм фольклор Институтының «Алтын тауыш архивы» өсөн 90-дан ашыу традицион татар һәм төрөк йырҙарын яҙҙырыу өсөн саҡырыла.  Үҙ ғүмере буйына Румыниянан килгән төрөк һәм татарҙарҙың традицион музыкаһын һаҡлап ҡалыуға, фольклор башҡарыусыларҙы өйрәтеүгә йүнәлтелгән ҙур тырышлыҡ һала.

Уның һуңғыһы студия альбомы «*Татар һәм төрөк традицион халыҡ йырҙары» исеме менән* 2009 йылда Electrecord лейблы аҫтында сығарыла.  Ул яҙып алған йөҙләгән ҡырым- -татар һәм төрөк йырҙары Бухареста Этнография һәм фольклор институтының «Алтын тауыш архивы»нда һаҡлана.

2023 йылдың 31 ғинуарында Бухареста вафат була.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы

## Иҫкәрмәләр
Ҙаһир һәм батин

**Ҙаһир** ( — *асыҡ*, *күренеп торған*) һәм **батин** ( — *йәшерен*) — ғәрәп-мосолман философияһының ике фундаменталь төшөнсәһе. «Ҙаһир-батин» моделе дөйөм теоретик парадигма булып хеҙмәт итә. Улар реаль һәм вербаль өлкәләрҙә айырыла ала.

## Төшөнсәһе
Батин һүҙе әйберҙәр өсөн асыҡтан-асыҡ ҡабул ителгән сифаттар йәки ваҡиғалар менән күрһәтелһә, ҙаһир — тауыш йәки график тышлыҡ тигән мәғәнәне аңлата. Ҙаһирҙы ла, батинды ла бер-береһенән айырып, хәҡиҡәт итеп ҡарарға ярамай .

Ғәрәп-мосолман даирәһендә Ҙаһири мәҙһәбкә кире ҡараш күҙәтелә, сөнки улар бары асыҡ күренеп торғанды өҫтөн күрә һәм Ҡөрьәндә һәм сөннәт аңлатмаларында йәшеренгә күсеүҙең тиң хоҡуҡлы булыуын танымай; йәшерен яҡты асыҡ яҡҡа ҡарағанда ҡиммәтерәк тип ҡарарға мөмкин тип иҫәпләгән батиниҙарға ла шундай уҡ мөнәсәбәт.

Ислам дине тәғлимәтендә ҙаһир һүҙе менән асыҡ, аныҡ һәм теп-теүәл мәғәнәне аңлатҡан илаһи асылыштарҙы (нәссәләрҙе) билдәләйҙәр .

## Исемдәрҙә
Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары (*әсмә әл-хөснә*) теҙмәһендә әҙ-Ҙаһир һәм Әл-Батин исемдәре лә бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исламдың биш нигеҙе
* Ислам фәлсәфәһе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы

**Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы** () хәҙерге Дүртөйлө ҡала составына индерелгән бөтөрөлгән ҡасаба Башкортостан Республикаһының Дүртөйлө районында урынлашҡан .  Бөтөрөлгәнгә , 1960-сы йылдарға тиклем Дүртөйлө ауыл советына ҡараған.

## Географияһы
Район үҙәгенән 1 км, Өфө  тимер юлы станцияһының төньяҡ-көнбайышынан 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан..

## Тарихы
1930 йылдарҙа машина-трактор станцияһы эргәһендә ауыл булып барлыҡҡа килә. "Дүртөйлө МТС-ы 1931 йылда   27 трактор, .7 комбайн менән ойошторола, дөйөм сәсеү майҙаны 358 30 га булған 51 колхозды хеҙмәтләндерә .Бынан тыш, 1932 йылда ойошторолған Дүртөйлө машина-бесән сабыу станцияһы бар. 1933 йылда болондарҙың сабылған майҙаны 10481 га тәшкил итә» (Башҡортостан Райондары : 1932-1933 йылдарҙағы райондарҙың иҡтисади-статистик белешмәһе. / Упр. халыҡ.хужа. башҡорттарҙы иҫәпкә алыу. АССР-ы. - Өфө  Башнархозучет Баҫмаһы, 1934.  65 б., [44] л. карталар : таблица. 45-се бит).
Рәбиғ әл-Мәдхәли

**Рәбиғ ибн Һади Ғүмәйр әл-Мәдхәли** () - Сәғүд Ғәрәбстанының  хәҙерге заман күренекле сәләфи дин белгесе, ислам буйынса бик күп хеҙмәттәр авторы. Оппоненттары уны сәләфилектә  *мәдхәли*  ағымына нигеҙ һалыусы һәм идеологы тип иҫәпләй. Король Ислам стратегик тикшеренеүҙәре үҙәге (Иордания) версияһы буйынса, Рәбиғ әл-Мәдхәли донъялағы иң абруйлы 500 мосолман иҫәбенә инә.

## Биографияһы
Рәбиғ әл-Мәдхәли Сәғүд Ғәрәбстанының көньяҡ-көнбайышындағы *әл-мәдәхилә* () ғәрәп ҡәбиләһенән сыҡҡан . Ул 1931 йәки 1932 йылда (1351 һижри йыл) бәләкәй генә Әл-Жәрәдиә ауылында тыуған.  Бер йәш ярымда ул атайһыҙ ҡала, артабан уны әсәһе тәрбиәләй.

Һижри 1380 йылда Сәмтә институтын тамамлай һәм Эр-Риядта шәриғәт факультетына уҡырға инә, әммә бер-ике йылдан һуң яңы асылған  *[[Мәҙинә]] ислам университетына*  юллана һәм  һижри 1384 йылда уны яҡшы билдәләр менән тамамлай.

Уҡыуын тамамлағандан һуң Рәбиғ әл-Мадхали Мәҙинәләге университеттың  институттарының береһендә уҡытыу менән шөғөлләнә, һижри 1397 йылда король Абдул-Ғәзиз Университетында  магистр дәрәжәһен ала.   Һижри 1400 йылда шул уҡ университетта  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Һуңынан әл-Мадхали Мәҙинә Университетына ҡайта, унда хәҙис факультетында уҡытыусы булып эшләй һәм унда 1990 йылдар аҙағына тиклем хеҙмәт итә.

## Библиографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Мәдхәлиселәр

**Мәдхәлиселәр** () йәки ); **[[Мәҙинә]] йәмәғәте** (); () — билдәле сәләф ғалимы Рәбиғ әл-Мәдхәли хеҙмәттәренән илһамланған сәләфи хәрәкәт эсендәге ағым. Политолог *Ғүмәр Ғәшүр* һәм ҡайһы бер көнбайыш киң мәғлүмәт саралары "мәдхәлиселек"те дини секта булараҡ билдәләй.

## Тасуирламаһы
Мәдхәлисе идеологияһының нигеҙ ташы булып, хатта ул үҙенең подданныйҙарын нигеҙһеҙ көс ҡулланыуға дусар итһә лә хөкүмәткә бер һүҙһеҙ тоғролоҡ тора. Яҡын Көнсығышта диктатор режимына ҡаршы сығыш яһаған башҡа ислам төркөмдәренән айырмалы рәүештә, мадхалиттар асыҡтан-асыҡ бындай режимдарҙы хуплай.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр хәрәкәттең барлыҡҡа килеүен *Мосолман туғандар* яҡлылар һәм *Сәйет Ҡотобҡа* (ҡотбиҙәр) ҡаршы реакция менән бәйләй. 1990-сы йылдарҙа Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Мысыр хөкүмәттәре радикаль исламсы хәрәкәттәре элементтарынаа ҡаршы сәләфи-мәдхәлиселәрҙе яҡлай.

## Таралыуы
Аналитиктар фекеренсә, Нидерландтағы мадхалиттар бөтә салафиттарҙың яртыһын тәшкил итә. Политолог Тәлғәт Мамыраимов мәғлүмәттәре буйынса, Ҡаҙағстан мосолмандарының яҡынса 5-10 % — салафиттар, улар араһында салафит-мадхалиттар өҫтөнлөк итә, улар үҙ эйәрсендәрен дәүләт власына тулыһынса буйһонорға саҡыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Сәләфилек
* Ҡотоб (суфый)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Ҡарама (Йылайыр районы))

**Ҡарама-хәҙерге** Башҡортостан республикаһының Йылайыр районындағы бөтөрөлгән тораҡ пункт (элекке — Кананикольск улусы, Йылайыр кантоны, БАССР).

Советтар Союзы Геройы Николай Иванович Лазаревтың (1926—1998)тыуған төбәге.

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса утарҙа башлыса урыҫтар йәшәгән. 1925 йылда йорт хужалыҡтары һаны 10. Ауыл үҙәге Кананикольскийға тиклем алыҫлыҡ 42 саҡрым (Башҡортостандың тораҡ пункттары, 234-се бит). Был утар Успенка ауыл советы территорияһында урынлашҡан булған. Хрущев реформаһы ваҡытында Успенский ауыл советы һәм уның тораҡ пункттары бөтөрөлә: Авашла, Ҡарама, Киев-Никольский, Павленский, Успенка утарҙары.

## Әҙәбиәт
Башҡортостандың тораҡ пункттары. Ч. III. Башҡортостан республикаһы, 1926. Өфө: Китап, 2002. 400 с.

## Иҫкәрмәләр
Плутон (мифология)

**Плуто́н** (*бор. грек* Πλούτων, *лат. * Pluto) боронғо грек һәм рим мифологияһында ер аҫты батшалығы һәм үлем аллаһының исемдәренең береһе. Б. э. т. V быуаттан башлап был боронғораҡ Гадес исеменә (Айд, ᾍδης *Hā́idēs*) исеменә өҫтәлгән һәм уны тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарған.

Плутон — Сатурн һәм Опаның өлкән улы. Ағаһы Юпитер, Нептун, Церераның, Вестаның һәм Юнонаның ағаһы һәм алиһә Прозерпинаның ире. Титандар һәм гиганттарҙы еңгәндән һуң, ағалы-энеле йыһанды бүлешә, Һәм Плутонға ер аҫты батшалығы һәм үлгәндәрҙең күләгәләре өҫтөнән хакимлыҡ бирелә. Плутон «ҡунаҡсыл» тип һаналған, әммә бөтәһен дә үҙ йортона теләп ҡабул иткән, әммә бер кемде лә кире ебәрмәгән ыҡҡа килмәгән алла. Бер нисә миф Плутонды байлыҡ аллаһы — Плутосменән бәйләй. Плутонға арналған, Элидала урынлашҡан бер генә ғибәҙәтхана билдәле. Плутонға ҡорбан йөҙөнән ҡара төҫтәге эре мөгөҙлө мал килтерелгән. Плутонды ҡулына двузубец йәки жезл, ҡайһы берҙә муллыҡ мөгөҙө тотҡан килеш һүрәтләгәндәр.

Плутон һәм Прозерпина хөрмәтенә Римдә байрам Терентин (Tarentini)  һәм Таврий уйындары (Taurian Games)  уйындары байрам ителгән.

## Боронғо грек мифологияһы
Геракл, Еврисфей (Эврисфей) өсөн йәһәннәм эте Церберҙы алырға барғанда, Плутон менән алыша. Геракл Плутондың ҡулбашын яралай, һәм Плутонға, яраны дауалау өсөн, үҙенең батшалығынан китергә һәм Олимптағы аллалар табибы Пеонға барырға кәрәк була. Икенсе осраҡта Плутон Персефонаны йәһәннәмдән урлау ниәте менән йәһәннәмде ҡалдырып киткән. Плутондың кешегә күренмәү мөмкинлеген биргән башлығы була. Ошо башлыҡты Персей, Афина һәм Гермес та кейә торған була.

## Боронғо рим мифологияһы
Боронғо Рим мифологияһында Плутон - Сатурн һәм Опаның (Крон һәм Рея) улы, Юпитер, Юнона, Нептун, Церер һәм Вестаның ағаһы. Плутон үҙ биләмәһенә ер аҫты донъяһын алған һәм ундағы байлыҡтарҙың илаһы итеп тәғәйенләнгән. Ер өҫтөнә сираттағы ҡорбанын һайлап, уны үҙенең ҡараңғы йортона алып инер өсөн генә сыҡҡанлыҡтан, уны кешеләр ҡот осорғос, дәһшәтле көс итеп ҡабул иткән. Плутон, дүрт ҡара айғырға егелгән яу арбаһына ултырып, ерҙә ҡояш нуры үтеп инеп, ҡараңғылыҡты ҡыуа алырлыҡ ярыҡ бармы, икәнен тикшергән.

Бер ваҡыт ул үҫемлектәр алиһәһе бик матур Прозерпинаны үҙе менән алып китә, һәм уны Гадеста тәхеткә ултырта.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 
* 
*  
* Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 6, 2 и далее
*