open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карпов Николай Фролович

**Карпов Николай Фролович** (1 ғинуар 1917 йыл — 1999 йыл) — СССР геологы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Николай Фролович Карпов 1917 йылдың 1 ғинуарында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 19 мартта) Медведево станцияһында (хәҙер — Тверь өлкәһенең Бологое ҡалаһы эсендә) тыуған. 1940 йылда ул Ленинград дәүләт университетын тамамлай. Шул уҡ йылда ул Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 
1946 йылда капитан дәрәжәһендә запасҡа сығарыла. Шул уҡ йылдан башлап СССР геология министрлығының Ҡаҙаҡ геология идаралығы геология партияларында геолог, отряд начальнигы булып эшләй. Һуңғараҡ Макинск ҡалаһында 1-се Баш геолог--разведкалау идаралығы Дала экспедицияһының баш инженеры, баш геологы була. Урта Азияла СССР атом сәнәғәте өсөн күп сеймал биргән эре уран ятҡылыҡтарын асыуға етәкселек итә.

1962 йылда Карпов Мәскәүгә эшкә күсерелә. СССР Геология министрлығының уран ятҡылыҡтарын асыу менән шөғөлләнгән 1-се Баш геология-разведкалау идаралығын етәкләй, ошо уҡ министрлыҡтың коллегия ағзаһы була. 1979 йылда Бөтә Союз геология берекмәһе начальнигы вазифаһын биләй. Ул эшләгән йылдарҙа күп һанда бай уран ятҡылыҡтары асыла, геологоразведчиктар өсөн күп социаль-мәҙәни объекттар һәм торлаҡ йорттар төҙөлә. Хеҙмәте өсөн ул ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 10 мартындағы Указы менән, «ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеларын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы» өсөн, Карпов Николай Федорович «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

1987-1988 йылдарҙа СССР Геология министрлығының геология-разведка эштәре буйынса дәүләт производство берекмәһенең генераль директоры була. 1988 йылда пенсияға сыға. Мәскәүҙә йәшәй. 1999 йылда вафат була.

РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, күп миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Афзал (исем)

**Афзал** —  ғәрәп теленән ингән башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Афзал — арҙаҡлы; иң шәп, иң һәйбәт тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Таһиров Афзал Мөхитдин улы (25 октябрь 1890 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — СССР-ҙың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының партколлегия секретары, 1931 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты, бер үк ваҡытта 1934 йылдан БАССР Яҙыусылар союзы рәйесе, 1936 йылдан Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.

Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (14 сентябрь 1928 йыл — 25 май 2004 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1972) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1972).

## Атаһы исеме
Таһирова Майя Афзал ҡыҙы (8 февраль 1931 йыл — 9 июнь 2003 йыл) — балет артисы, педагог. 1949—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1978—2000 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең педагог-репетиторы, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһының художество етәксеһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2001) артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1969) лауреаты.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы

**Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы** (21 март 1950 йыл — 11 ғинуар 2010 йыл) — бейеүсе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1987).

## Биографияһы
Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы 1950 йылдың 21 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. 1987 йылда Ленинград театр, музыка һәм кинематография институтын тамамлай. 1967 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй. 1987 йылда Н. К. Черкасов исемендәге Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтын тамамлағандан һуң Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы республиканың төп бейеү коллективына директор булып ҡайта. 1991 йылдан башлап Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры директоры урынбаҫары, 2008 йылдан алып Өфө хореография училищеһы директоры, Башҡортостан Республикаһы музыкаль-сәхнә сәнғәте ижади берекмәһе генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. 1998—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының Нефтекама филиалын етәкләй, бында ул үҙенең әүҙем эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә бөгөн республикала ғына түгел, унан ситтә лә киң билдәле үҙенсәлекле ижади коллектив туплай.

Бейеүсе булараҡ сағыу сәхнә, юғары һикереү һәләтенә эйә. Фәсхетдинов бейеү сәнғәте хореография тексын башҡарыу таҙалығы, хәрәкәттәрҙең тасуирлылығы, милли башҡ. колоритын нескә тойоуы менән айырыла. «Азамат», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Һунарсы» (ҡара: «Перовский»), «Төньяҡ амурҙары» һ.б. бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялар башҡара.

2006 йылда Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы саҡырыуы буйынса гастроль-фестиваль дирекцияһын етәкләй. Уның ҡатнашлығында Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығын байрам итеү сиктәрендә мәҙәни саралар, «Туғанлыҡ» Халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивале һәм башҡа бик күп саралар уңышлы үтә.

2008 йылда Фәсхетдинов Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының кадрҙар һәм уҡыу йорттары бүлеге начальнигы, шул уҡ йылда Р. Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография училищеһы директоры итеп тәғәйенләнә. Ул эшләгән осорҙа уҡыу йортона колледж статусы бирелә. Училище уҡыусылары Туапсела, Францияла хореография сәнғәте фестивалдәрендә уңышлы ҡатнаша, Германияла гастролдәрҙә була.

Ҡарағалпаҡ (1976), Яҡут (1978) һәм Татар 1989) АССР‑ҙарында Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында (1981), Мәскәүҙә (1987) БАССР мәҙәниәте көндәрендә һ.б. ҡатнаша. СССР һәм донъяның 22 иле буйлап гастролдәрҙә була.

## Хәтер
2023 йылдың 28 сентябрендә, яңы 23-сө ижад миҙгелен асыу көнөндә, Нефтекама дәүләт филармонияһы фойеһында мәҙәниәт усағының тәүге директоры (1998—2002) Әхәт Фәсхетдиновҡа арналған иҫтәлекле экспозиция асылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Заслуженному артисту Башкирии Ахату Фасхутдинову исполнилось бы 65 лет
Мөғәллим (исем)

**Мөғәллим** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Мөғәллим ғәрәп теленән үҙләштерелгән исем — өйрәтеүсе, уҡытыусы

## Фамилияла
Миңнуллин Роберт Мөғәллим улы (1 август 1948 йыл — 27 март 2020 йыл) — шағир, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы депутаты. 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Х. К. Андерсен исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың Ғабдулла Туҡай (1998) һәм Муса Йәлил (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ А. Алиш (1997), Ф. Кәрим (2002), Г. Локке (2007), Н. Нәжми (2011), Ҡ. Насыри (2011) исемендәре әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2013).

Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.

Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы (Q107043294) (1 ноябрь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), хореограф. Өс тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2000, 2009, 2013).

Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы''' (1 май 1932 йыл) — иҡтисадсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Татарстан Республикаһының (1994) атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 285 бит күләмле 190-ға яҡын ғилми-методик эштәре баҫтырып сығарылған. Ғилми тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше: бухгалтер иҫәбе ысулын яҡшыртыу, сәнәғәттә иҫәпләү техникаһының заманса сараларын ҡулланыу, сығымдарҙы иҫәпләү, продукцияның үҙҡиммәтен калькуляциялау.

## Әҙәбиәттә
Мөғәлимә апай — Фәнил Әсәнов әҫәре..

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ураз (исем)

**Ураз** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Ураз башҡорт исеме — бәхет, ҡот мәғәнәһендә

Уразай — Ураз исеменең өндәшеү, иркәләү формаһы

## Билдәле кешеләр
Йәғмүр Ураз (; 19 февраль 1990 йыл) — төрөк футболсыһы. «Киречбурну Спор» һәм Төркиәнең йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.

Ураз-Мухаммед (тыуған йылы билдәһеҙ, вафат булған йылы — 1610) — Ҡасим ханы, полк воеводаһы.

Ураз Мухаммад-бий (утыуған йылы билдәһеҙ, вафат булған йылы — 1598) — Оло Ноғайҙар бейе, Тинехматтың тәүге улы.

## Фамилияла
Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы (8 ғинуар 1982 йыл) — йырсы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2009) һәм халыҡ (2019) артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2019) артисы.

Уразов Георгий Григорий улы (1884 йыл —1957 йыл) — рус һәм совет химигы, СССР Фәндәр академияһы академигы.

Уразов Даянчклыч Чарыярклыч улы (1978 йылда тыуған) — төркмән футболсыһы.

Дидарклыч Чарыярклыч улы (1977 йыл —2016 йыл) — төркмән футболсыһы.

Уразов Дмитрий Васильевич (1871 -?) — земство табибы, Воронеж губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы.

Уразов Ильяс (1922—1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы.

Уразов Нургожа Нарыҫбай улы — совет һәм ҡаҙаҡ шағиры, прозаик, тәржемәсе, публицист.

Уразов Рафаэль Александр улы (1990) — Ҡаҙағстан балет артисы.

Уразов Сәмиғулла Хәмзә улы (1957) — ҡаҙаҡ дәүләт эшмәкәре, Ҡаҙағстан парламенты Мәжлестең депутаты.

[Уразов Чутак] (1920—1944) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы

## Ауылдар
Ураҙ — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ураҙ ауыл советы үҙәге.

Ураз — Валуйский ҡала округында (Рәсәй Белгород өлкәһенең) ҡала тибындағы ҡасаба.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ураз — станция.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Абсаттар (исем)

**Абсаттар** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Абсаттар исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән абу+саттар һәм тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Абсаттар Бағышбай улы Дербисәли (15 сентябрь 1947, Тюлькубас районы, Казах ССР — 15 июль 2021) — Ҡазахстан дин әһеле, дипломат, тел-белгесе. Филология фәндәре докторы, профессор.

Вахитов Венер Абсатар улы (11 ноябрь 1945 йыл) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), биология фәндәре докторы (1990), профессор (1993), Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

Абсаттаров Абдулла Әхмәт улы (рус. Абсаттаров Абдулла Ахметович) (1 ғинуар 1902 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны ҡылыссыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы (1 октябрь 1957 йыл) — бейеүсе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.

Абсаттаров Ғәлимйән Раушанбек улы — ҡазаҡ ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәйәсәт фәндәре кандиадыт. Абай исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының тарих фәндәре факультеты деканы урынбаҫары.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Кирин Иван Семёнович

**Иван Семенович Кирин** (26 ғинуар 1912—1974) — совет химигы, техник фәндәр кандидаты (1950).

1912 йылдың 26 ғинуарында Һамар губернаһының Кинель-Черкассы ауылында тыуған.

1938 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай.

1938 йылдан алып 1948 йыл буйынса тәүҙә Дәүләт оптика институтында (ДОИ), һуңынан ғилми-тикшеренеү институты-13-тә эшләй, 1946 йылдан кесе ғилми хеҙмәткәр.

Техник фәндәре кандидаты (1950), диссертация темаһы «Химико-термическая обработка быстрорежущих сталей». Өлкән ғилми хеҙмәткәр.

1958 йылдың октябренән 1948 йылдың декабренә тиклем КБ-11-ҙә ғилми хеҙмәткәр, лаборатория начальнигы, өлкән ғилми хеҙмәткәр,бүлек начальнигы вазифаһын башҡарыусы, бүлек начальнигы булып эшләй.

1958 йылдың декабрендә СССР Фәндәр академияһының Физика-техник институтының Ленинград филиалына (буласаҡ Ленинград ядро физикаһы институты, Орлова Роща, Гатчина янында) ебәрелә. Дөйөм радиохимия лабораторияһына етәкселек итә (1975 йылда лаборатория СССР Фәндәр академияһының Радий институтына тапшырыла.

1974 йылда үпкә яман шешенән вафат була.

1976 йылда затлы газдар берләшмәләрен синтезлағаны һәм физик-химик үҙенсәлектәрен тикшергәне өсөн СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.

«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» (27.04.46), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (06.02.1954) миҙалдары, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.11.1956) менән бүләкләнә.

## Сығанаҡтар
* К 100-летию со дня рождения И. С. Кирина
* Атомный проект СССР: документы и материалы. Наука, 2009 — Всего страниц: 596
* Создатели ядерного оружия. Р. И. Илькаев. рфяц-внiiэф, 2004 — Всего страниц: 181
* http://ampress.net/docs/Book1.pdf 
* http://www.pnpi.spb.ru/press-center/75-let-pobedy/bessmertnyj-polk-nits-kurchatovskij-institut-piyaf/106-11k/1696-kirin-ivan-semenovich
Садиҡов Фәнис Ғилман улы

**Садиҡов Фәнис Ғилман улы** (1 февраль 1936 йыл) — ғалим-балалар хирургы. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың (1986) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

## Биографияһы
Садиҡов Фәнис Ғилман улы 1936 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ниғмәтулла ауылында тыуған. 1960 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Яңауыл район дауаханаһында хирург булып эшләй башлай. 1968 йылдан алып Республика клиник дауаханаһы эргәһендәге санитария авиацияһында эшләй. 1968—1970 йылдарҙа Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының балалар хирургия бүлеге мөдире була. 1970—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984 йылдан — педиатрия факультеты деканы, 1990—2011 йылдарҙа Дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире. 1990—2011 йылдарҙа Дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире.

1978—1989 йылдарҙа балалар хирургияһы кафедраһының доценты булып тора, ҙур тикшеренеү һәм уҡытыу эшен алып бара, кафедраның уҡыу бүлеге мөдире вазифаларын башҡара, сәламәтлек һаклау органдары менән дауалау — уртаҡ эшкә, балаларҙы диагностикалауҙың һәм дауалауҙың заманса методтарын индереүгә күп иғтибар бирә.

Деканатта эшләгән йылдарҙа Садиҡов Ф. Ғ. педиатрия факультетының 3000-дән артыҡ студентын уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә ҡатнаша, университетта йәмәғәт эшенә ҙур ғтибар бирә, БДМУ ҡабул итеү комиссиһы рәйесе булып эшләй, университетты тамамлаусыларҙы һөнәри йүнәлеш биреү менән шөғөлләнә.

Садиҡов Фәнис Ғилман улының фәнни эшмәкәрлеге ҡалҡан биҙе ауырыуҙарын иртә диагностикалау, хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә һәм камиллаштырыуға, хирургик ауырыуҙарҙың анемия осрағында клиникаһын өйрәнеүгә, балалар хирургияһында иммунокоррекция мәсьәләләренә һ.б. арналған. Садиҡов ҡатнашлығында аутоиммун тиреоидитты диагностикалау ысулы эшләнә. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Лихорадочные состояния у детей. Уфа, 2005 (авторҙ.);
* Атлас хирургических болезней детского возраста. Уфа, 2007 (авторҙ.);
* Рентгенодиагностика хирургических болезней у детей. Уфа, 2008 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкирский государственный медицинский университет
Уразай (исем)

**Уразай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай

## Этимология
Уразай башҡорт һүҙе — бәхетле (Ураз исеменең өндәшеү, иркәләү формаһынан) тигәнде аңлата

## Фамилияла
Уразаев Мәхмүт Һибәт улы (14 май 1936 йыл — 6 сентябрь 2021 йыл) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.

Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы (20 ноябрь 1944 йыл — 11 август 2005 йыл) — табип, гинеколог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
 
Уразаев Абдрахман бәк (1888 йыл -?) — юрист, сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.

Уразаев Әхмәт Мөхәммәтзариф улы (1855 йыл — 1883 йыл) — татар шағиры, педагог.

Уразаев Ғабдулхаҡ Сәмиғулла улы (1927 йыл — 1996 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.

Уразаев Ерлан Жанатай улы (1979 йыл) — Ҡаҙағстан футболсыһы.

Уразаев Игорь Кәбир улы (1960 йыл) — Рәсәй Геройы.

## Ауылдар
Уразай (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.

Уразай (Аҡтаныш районы) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.

Уразай (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.

Уразай (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.

Уразай (Әгерже районы) — Татарстандың Әгерже районындағы ауыл.

Иҫке Уразай — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ишмән Этҡолов

**Ишмән Этҡолов** (? — 19 февраль 1774) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышыында ҡатнашҡан. Пугачёв полковнигы.

## Тормошо
Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһы Ҡошсо улусы Ҡыҙылбай ауылы (хәҙерге Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылы) башҡорто. Иҫке төрки грамотаһына эйә булған.

## 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1774 йылдың февралендә «Пётр III» — Е.И.Пугачёв Хәрби коллегияһы тәҡдиме менән Көңгөр һәм Красноуфимск ҡәлғәләре эргәһендә һуғышҡан баш күтәреүселәр отрядтарына (2 меңгә яҡын кеше) етәкселек итә. Ишмән Этҡоловтың ставкаһы Ильин­ский острожекта, һуңғараҡ Красноуфимск янындағы Турыш ауылында урынлаша. 8—13 февраль көндәрендә Көнгөр янында Д. О. Гагрин һәм А. В. Папава етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Красноуфимск станица избаһы менән берлектә хәрби һәм граждандар мәсьәләләрен хәл иткән. Е. И. Пугачёв һәм И.Н.Белобородов менән бәйләнеш тотҡан. Красноуфимск ҡәлғәһен оборонлау өсөн, Белобородов уға Екатеринбургтан снарядтары менән 10 ҙур пушка ебәрә, әммә баш күтәреүселәрҙең дарыһы бик аҙ була. 16 февралдә есаул красноуфимск казактары есаулы М. Д. Чигвинцев һәм Ишмән Этҡолов Салауат Юлаевҡа Красноуфимскиға килеп көңгөр командаларын һаҡлауҙа ярҙам үтенесе рапортын ебәрә. Гагрин командаһына ҡаршы 1774 йылдың 19 февраль алышында ихтилалсылар еңелә.  Этҡолов Ишмән яуҙа һәләк була.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гвоздикова И. М. Салават Юлаев: исследование документальных источников. Уфа, 2004.
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013 (гл. ред. А. З. Асфандияров), 189 с.
* РГАДА. Ф.6, оп.1, д.507, ч.3, л.121; ч.5, л.28;ф.7, оп.1, д.2043, ч.14;Крестьянская война на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа, 2001.

## Һылтанмалар
*
* Салават Юлаев. Энциклопедия ISBN 5-88185-054-8
* Ишмен Иткулов
Иманғол Абрамов

**Иманғол Абрамов** (?) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышыында ҡатнашҡан. Пугачёв полковнигы.

## Тормошо
Иманғол (Имасҡол) Абрамовтың (Иманкул Обрамов) Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһы башҡорттарынан. Иҫке.

## 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1774 йылдың ғинуарынан алып Иманғол Абрамов отряды Пермь провинцияһы территорияһында һуғыша. Мартта Салауат Юлаев етәкселегендәге отрядтар составында Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Себер даруғаһының Һыҙғы улусы (хәҙер — Свердловск өлкәһе Красноуфимск районы Урта Боғалыш) Боғалыш ауылы янында подполковник А. В. Папава етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

Май айында шул уҡ даруға территорияһында хәрәкәт итә. Октябрь айында Өфө йылғаһының үрге ағымында Илсеғол Этҡолов һәм Салауат Юлаев менән берлектә баш күтәреүселәрҙең Екатеринбург ҡалаһына һөжүменә әҙерләүгә етәкселек иткән. 1774 йылды декабрь аҙағында Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында тотолған, һуңынан иреккә сығарылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013 (гл. ред. А. З. Асфандияров), 181 с.
* РГАДА. Ф.6, оп.1, д.507, ч.3, л.121; ч.5, л.28;ф.7, оп.1, д.2043, ч.14;Крестьянская война на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа, 2001.

## Һылтанмалар
* Имангул Абрамов
* Имангул Абрамов
Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы

**Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы** (2 февраль 1919 йыл — 21 август 1991 йыл) — журналист. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, капитан, 2-се разрядлы хәрби тәржемәсе. Ҡыуатовтар нәҫеленән.

## Биографияһы
Сафа Солтанморат улы Ҡыуатов 1919 йылдың 2 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡыуат‑Бикбирҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Үтәғол ауылында тыуған.

Тыуған ауылы мәктәбендә уҡый. 

1939 йылдың 19 сентябрендә Ейәнсура район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. 

Хеҙмәт иткән урындары: Балтиҡ буйы хәрби округы 25 армия составындағы 19-сы айырым ракета бригадаһы, һуңынан — 1-се Алыҫ Көнсығыш фронты составындағы 25-се армия 110-сы нығытылған районында 1945 йылдың апреленән авгусына тиклем Япония милитаристарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.

Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен 1956 йылда тамамлай.

1938 йылдан «Ударсы» (хәҙер «Ейәнсура таңдары (гәзит)») гәзите хеҙмәткәре.

1947 йылдың 12 июнендә хәрби хеҙмәтен тамамлай. 

1947 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1950—1953 йылдарҙа сектор мөдире.

1956 йылдан алып Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире, 1963 йылдан — директоры.

1971—1986 йылдарҙа Республика китапхана коллекторы директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (14.09.1945)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (30.09.1945)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969)
* Матбуғат отличнигы (1984).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Память народа. Куватов Сафи Султанмуратович
* Дорога памяти. Куватов Сафа Султанмуратович 
* [Российская государственная библиотека. Куватов, Сафый Султанмуратович. Башкирия издает Текст. - Уфа : [Башкнигоиздат], 1969. - 150 с]
Аҡбулат (исем)

**Аҡбулат** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем бар.

## Этимологияһы
Аҡбулат башҡорт һәм фарсы аҡ һәм булат һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Балаға изгелекле, саф, ҡорос һымаҡ ныҡ булһын тип ҡушҡандар.

## Фамилияла
Аҡбулатов Ғәфүр (? — 1662 йыл) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы (1 февраль 1960 йыл) — яҙыусы, журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (1995) союздары ағзаһы, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).

## Ауылдар
Аҡбулат (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.

Аҡбулат (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.

Аҡбулат (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

Яңы Аҡбулат — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.

## Халыҡ ижадында
Аҡбулат — «Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән» әкиәтендәге герой.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡбулат мәмерйәһе () — Рәсәй Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы «Алтын Солоҡ» заказнигы. биләмәһенә ҡараған мәмерйә. Шүлгән мәмерйәһенән түбәнгә ҡарай 2,5 км түбәндәрәк, Аҡбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 200 м тирәһе алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң ярында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Яуымбай (исем)

**Яуымбай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимология
Яуымбай башҡорт исеме — яуын + бай (Бөрйән районында ауыл исемендә һаҡланған)
Яуымбай исеменән Яуымбаев фамилияһы барлыҡҡа килгән. Көнсығыш сығышлы күпселек исемдәре кеүек, Яуымбай исемендә ҡатмарлы нигеҙ бар. Уның беренсе өлөшө боронғо төрки телендәге яуми һүҙенә барып тоташа. Ғәҙәттә, был компонентты көндөҙ тыуған малайға ҡушҡандар. Исеменең икенсе өлөшө «бай», йәғни «хужа, абруйлы кеше, әфәнде» тигән төрки һүҙенәнә барып тоташа. Шулай итеп, был исемде «көнөнөң хужаһы» булараҡ тәржемә итеү варианттарының береһе яңғырай.

## Билдәле кешеләр
Яуымбай Ҡушъетәров — 18 быуыт уртаһында  Бөрйән районының Яуымбай ауылына нигеҙ һалған Әбделмәмбәт ауылы кешеһе

## Ауылдар
Яуымбай () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. .

Кесе Яуымбай () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.

Оло Яуымбай () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.

## Әҙәбиәт
**Рядовой Яуымбаев** — Рамаҙан Өмөтбаевтың «Атлы башҡорт» повесындағы образ.
**Яуымбай ** — Ноғман Мусиндың «Йыртҡыс тиреһе» повесындағы төп образдарҙың береһе.

## Йыр
«**Яуымбай**» — Рифат Йәмлихин һуҙҙәре һәм музыкаһы. Баязит Байназаров йырлай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Дәүләтбирҙе (исем)

**Дәүләтбирҙе** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа халыҡтарҙа ла был исем бар.

## Этимологияһы
Дәүләтбирҙе ғәрәп, башҡорт телдәрендәге бәхет, байлыҡ бирҙе һүҙҙәре ҡушып яһалған исем.

## Билдәле кешеләр
Дәүләтбирҙе — 1395 йылда үҙен бойондороҡһоҙ Ҡырымдың ханы тип иғлан иткән Таштимерҙең улдарының берһе, Ҡырым йорто хакимы. 1420—1428 йылдарҙа Жучи улусының ханы.

## Фамилияла
Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы (3 август 1964 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар һәм 2000 йылдан Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014).

Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы (24 ғинуар 1951 йыл — 2 сентябрь 2011 йыл) — композитор, педагог. 2000 йылдан Башҡортостан Композиторҙар союзы ағзаһы. Свердловск ҡалаһында үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (1977).

Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы (26 ғинуар 1927 йыл — 16 сентябрь 2017 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), һуғыш һәм хеҙмәт ветераны.

Дәүләтбирҙина Нәфисә Шаһиүәли ҡыҙы — Баймаҡ районының Герой-әсә исеменә лайыҡ булған ҡатын-ҡыҙы. 
						
Дәүләтбирҙина Файза Юлдыбай ҡыҙы — Баймаҡ районының Герой-әсә исеменә лайыҡ булған ҡатын-ҡыҙы.

## Атаһының исеме
Танһыҡҡужина Мәҙинә Дәүләтбирҙе ҡыҙы — Баймаҡ районының Герой-әсә исеменә лайыҡ булған ҡатын-ҡыҙы, 11 бала әсәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аман (исем)

**Аман** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Аман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Иҫән-һау, имен мәғәнәләренә эйә. Аман һүҙенә *килде*, *ҡол* һүҙҙәре ҡушылыуҙан *Амангилде*, *Аманғол* исемдәре барлыҡҡа килгән.

## Билдәле кешеләр
Тулеев Аман Ғүмәр улы (); 13 май 1944 йыл) — Рәсәй сәйсәмәне. Кузбасс һөнәри белем биреүҙе үҫтереүҙең төбәк институты ректоры (2018 йылдың 17 сентябренән). Кемерово өлкәһе губернаторы (1 июнь 1997 йыл — 1 апрель 2018 йыл). 2018 йылдың 3 апреленән Кемерово өлкәһе халыҡ депутаттары соаеты депутаты, 10 апрелдән 14 сентябргә тиклем уның рәйесе. «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» оредының тулы кавалеры. Ҡаҙаҡ, Адай ҡәбиләһенең Балыҡсы ырыуынан. Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында үҫә. Әсәһе — Мөнирә Фәйҙи ҡыҙы Власова (ҡыҙ фамилияһы — Насырова) ярымбашҡорт, ярымтатар.

Саспаев Аман (15 октябрь 1929 — 15 июнь 2015) — ҡаҙаҡ, уйғыр, ҡырғыҙ телдәрендә ижад иткән прозаик һәм публицист, СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы (1967), профессор.

## Фамилия
Аманов Ураҙгилде — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Салауат Юлаевтың көрәштәше.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Исламғол Юлдашев

**Исламғол Юлдашев** (? — 3 июнь 1740 йыл) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Тормошо
Исламғол Юлдашев Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы биләмәһендә йәшәгән, йөҙбашы (сотник) булған.

## 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашыуы
1736 йылдан башлап Мәндәр Ҡарабаев менән берлектә Себер даруғаһы территорияһында хәрәкәт иткән.

1737 йылдың яҙ аҙағында Ҡоҙаш Рахманғолов, Таймаҫ Шәһимов һәм башҡа хөкүмәткә «тоғро» старшиналар етәкселегендәге ғәскәри отрядтарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.

1737 йылдың аҙағында Исламғол Юлдашев, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге һәм башҡа отрядтар Йүрүҙән йылғаһы буйында урынлаша.

.
1739 йылдың көҙөндә Исламғол Юлдашев, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Аҙнабай Теләүғолов, Мәндәр Ҡарабаев, Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) һәм Тырнаҡлы улусы старшинаһы Йәрмөхәмәт Хажиев һәм башҡалар менән бергә, яңы ихтилалды ойоштороу эштәре менән шөғөлләнгән.

Артабан да Исламғол Юлдашев Себер даруғаһы территорияһында Ҡоҙаш Рахманғолов етәкселегендәге хөкүмәткә «тоғро» старшиналарға һәм Л. Я. Соймонов командалығы аҫтындағы ғәскәрҙәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.

Тубыл йылғаһы буйында подполковник Я. С. Павлуций командалығындағы хөкүмәт ғәкәрҙәре менән алышта Исламғол Юлдашев көрәштәштәре Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Төлкөсура Алдағолов һәм башҡалар менән бергә батырҙарса алышып, һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* РГАДА. Дела Сената по Оренбургской губернии. Кн. 8/139. Л. 571—572. Дела Сената по Кабинету. Кн. 90/1167 Л. 12-16.
* Материалы по истории Башкортостана6 т. 6. Оренбургская экспедиция и башкирские восстания 30-х годов XVIII века. Уфа, 2002.
*  

## Һылтанмалар
* / Исламгул Юлдашев
* / Исламгул Юлдашев
Ғайсин Зәйнулла Ғайса улы

**Ғайсин Зәйнулла Ғайса улы** (1912 йыл — 1999 йыл) — механик. БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1969). Октябрь революцияһы (1971), «Почёт Билдәһе» ордендары (1957) кавалеры.

## Биографияһы
Зәйнулла Ғайса улы Ғайсин 1912 йылда Һамар өлкәһе Оло Чернигов районы Кинйәғол ауылында (һуңғараҡ Һамар өлкәһе Большечерниговский районы Имәләй улусы Хәсән ауылынан Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районына күсерелгән) тыуған.

## Хеҙмәт юлы
Зәйнулла Ғайса улы Ғайсин 1928 йылда Йылайыр кантоны Акирово ауыл хужалығы артеле эшсеһе булып хеҙмәт юлын башлай.

1930—1933 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының тракторсыһы.

1933—1935 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» совхозының Күлтабан бүлексәһе оҫтаханаһы мөдире.

1936—1950 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының бүлексә механигы.

1950—1951 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының (йөрөп хеҙмәтләндереүсе) разъездной механигы.

1951—1952 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының өлкән механигы.

1952—1953 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының (йөрөп хеҙмәтләндереүсе) разъездной механигы.

1953—1954 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының механик-контролёры.

1954—1956 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк ремонт оҫтаханаларының Сосновский бүлексәһе механигы.

1956—1958 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк бүлексәһе механигы.

1958—1972 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының механик-контролёры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1969)
* Октябрь революцияһы ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1957)
* «Йылайыр» совхоз-техникумының почётлы гражданины (1989).

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* БАШКИРЫ САМАРСКОЙ ГУБЕРНИИ: ВОЗВРАЩЕНИЕ НА РОДИНУ ПРЕДКОВ В ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XX ВЕКА. Уфимский федеральный исследовательский центр РАН, монография, 2018 г., 314 стр. ISBN 978-5-91608-162-6

## Иҫкәрмәләр
Тәржемәсе көнө

**Халыҡ-ара тәржемәсе көнө** (*Journée mondiale de la traduction , International Translation Day*) — телдән һәм яҙма тәржемәселәрҙең һөнәри байрамы 30 сентябрҙә билдәләнә (Библияны латин теленә тулыһынса тәржемә иткән Изге Иероним Стридонскийҙың 419 йәки 420 йылда вафат булған көнө). Һөҙөмтәлә «Вульгата», йәғни латинсанан Biblia Vulgata «Дөйөм ҡабул ителгән Библия» барлыҡҡа килә, шуға бәйле Иероним Стридонский тәржемәселәрҙе ҡурсалаусы изге йән тип иҫәпләнелә. Байрам Халыҡ-ара тәржемәселәр федерацияһы (FIT) тарафынан 1991 йылда ойошторола. Байрамдың мәртәбәһе йылдан-йыл күтәрелә бара.

2017 йылда БМО Генераль ассамблеяһының 71-се сессиянда Резолюция A/RES/71/288 бер тауыштан ҡабул ителә, унда профессиональ тәржемәнең халыҡтарҙы берләштереүсе роле, уның тыныслыҡ урынлаштырыуға, бер-береңде аңлауға һәм үҫешкә булышлыҡ итеүе таныла, ә 30 сентябрь Халыҡ-ара тәржемәләр көнө тип һәм уның БМО сиктәрендә билдәләнеүе иғлан ителә.

## Байрамдың девиздары
* 2004 — «Тәржемә — телдәрҙең һәм мәҙәниәттәрҙең күп төрлөлөгө нигеҙе» (МФП).

«Тәржемәселәр даими рәүештә аралашыу процесының үҙәгендә тора. Идея һәм һәр төрлө эшмәкәрлектәрҙе тирә-йүнгә таратыусы булараҡ, улар беҙ йәшәгән донъяны ойоштора. Шулай итеп, тәржемә күп телле аралашыуҙы тәьмин итеүсе фактор булараҡ, асыҡлыҡ һәм демократия үҫешен сағылдыра.» (МФП 2004 пресс-релизынан).

* 2005 — «Тәржемәсенең һөнәренә һәм йәмғиәт алдында яуаплылығы» (МФП).
* 2006 — «Күп телдәр — бер һөнәр».
* 2007 — «Сапҡынға атмағыҙ».
* 2008 — «Терминология: һүҙҙәр мәғәнәгә эйә».
* 2009 — «Бергә эшләйек».
* 2010 — Рәсәй тәржемәселәре союзы тәҡдим иткән девиз: «Күп тауышлы донъяла сифат стандарты» ().
* 2011 — «Мәҙәниәттәр араһында бәйләнеш булдырыу» ().
* 2012 — «Мәҙәниәттәр араһындағы бәйләнеш булараҡ тәржемә».
* 2013 — «Берләштерелгән донъя лингвистик кәртәләрҙән тыш» ().
* 2014 — «Телгә хоҡуҡ: кешелек хоҡуҡтарының нигеҙе» ().
* 2015 — «Телдән һәм яҙма һәм тәржемәнең үҙгәрә барыу күренеше» ().
* 2016 — «Яҙма һәм телдән тәржемә: донъяны тоташтырыусы» ().
* 2017 — «Тәржемә һәм төрлөлөгө» ()
* 2018 — «Тәржемә: үҙгәрештәр дәүерендә мәҙәни мираҫтың үҫешенә булышлыҡ итеү» ().
* 2019 — «Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле йылында ерле халыҡ теле һәм уларҙың тәржемәһе» ()
* 2020 — «Көрсөктә тыныслыҡ булдырыу өсөн һүҙ табыу» ()
* 2021 — «Тәржемәлә берҙәмлек» ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Петербургские переводчики сегодня шествовали по улицам города 
* В Санкт-Петербурге прошло шествие в честь празднования Всемирного Дня переводчика 
* В Москве состоялась пресс-конференция «Международный день переводчика 2009» 
* Пресс-релиз МФП
Аллаяр (исем)

**Аллаяр**-башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимология
**Аллаяр** ғәр.,фарс.-алла һәм яр (иптәш, дуҫ) һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем.

## Билдәле кешеләр

## Фамилия

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Динислам (исем)

**Динислам** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем бар.

## Этимологияһы
Динислам башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, дин һәм ислам һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Ислам динендәге кеше тигәнде аңлата. Ҡыҫҡартылып Динис (Денис) булып йөрөй. 

## Билдәле кешеләр
Арыҫланов Динислам Ғәйнислам улы (22 сентябрь 1955 йыл) - төҙөүсе, «Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе» билдәһе менән бүләкләнгән.

Иманғолов Динислам Ислам улы (10 сентябрь 1924 йыл — 22 сентябрь 2014 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1951—1994 йылдарҙа Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты слесары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974 йыл). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1969 йыл).

Исҡужин Динислам Мостафа улы (1960 йыл) - бейеүсе, хореограф. 1989—1995 һәм 1999—2011 йылдарҙа Баймаҡ районының «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988 йыл), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1990 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Бабсаҡ (исем)

**Бабсаҡ** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимология
Бабсаҡ төп башҡорт һүҙе — Күсәкбей эпосында баба һүҙе менән яһалған герой исеме

## Билдәле кешеләр
Бабсаҡ бей — башҡорт халҡының ҡәбилә-ырыу составындағы Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы башлығы. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады мәғлүмәттәре буйынса, ул XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән. Ете ырыу берләшмәһендә хакимлыҡ өсөн көрәш алып барған. Бабсаҡ бей башлыҡ булған осорҙа Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы бөрйәндәрҙең ерҙәренә рөхсәтһеҙ килеп ултыра. «Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Бабсаҡ бей Бөрйән ҡәбиләһе башлығы Ҡарағөлөмбәт тарафынан үҙ-ара һуғышта үлтерелә. «Бабсаҡтүбә» башҡорт халыҡ риүәйәтенә ярашлы, Бабсаҡ бей Бөрйән районы Аҡбулат ауылы янында ерләнгән. Хәҙерге көндә унда Бабсаҡ бей мемориаль комплексы асылды. Бабсаҡ бей вариҫтары Бөрйән, Әбйәлил райондарында йәшәй.

Бабсаков К.Ф. — Федераль архив проекты. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындаНацистар һәм уларҙың ярҙамсыларының тыныс халыҡҡа ҡаршы енәйәте»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бабсаҡ бей ҡурғаны — Башҡортостан Республикаһы, Бөйән районы Аҡбулат ауылында урынлашҡан ҡурған.

Бабсаҡ менән Күсәк — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Бикмөхәмәт (исем)

**Бикмөхәмәт** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Бикмөхәмәт башҡорт һәм ғәрәп исемдәренең ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән — бик (башҡорт) + мөхәмәт (ғәрәп) — данлы, маҡтаулы (ислам диненә нигеҙ һалыусы Мөхәммәттең исеменән) тигәнде аңлата

## Фамилияла һәм атаһының исемендә
Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы (3 октябрь 1918 йыл — 7 март 1988 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан —СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы (1 ғинуар 1898 йыл — октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған уҡытыусы, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Өлкән лейтенант. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1939).

Ғәлиев Әлмөхәмәт Бикмөхәмәт улы () (1904 йыл, — ) — СССР Хәрби көстәре хеҙмәткәре, кадрҙағы офицер. 1926 йылдан Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһында. 1942 йылдан Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкының автоматчиктар ротаһы командиры. 1944 йылдың 7 июленән 121-се уҡсылар дивизияһының 340-сы гвардия уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары. Висла-Одер операцияһында ҡатнашҡан. 1945 йылдың 6 февралендә һәләк булған.

Ғәбит Арғынбаев (Ғәбит сәсән, Арғынбаев Ғәбит Бикмөхәмәт улы) (1856—1921) — атаҡлы башҡорт сәсәне

Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы (1 июль 1890 йыл — 17 сентябрь 2011 йыл) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны.

Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы (1894 йыл — 14 сентябрь 1938 йыл) — күҙ табибы, һаулыҡ һаҡлау эшен ойоштороусы, ТАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1927 йыл-1928 йыл), Ҡаҙан медицина институты директоры (1935 йыл-1937 йыл).

Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (1929—1995) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987).

Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы (1954 йыл) — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.

Исмәғил Бикмөхәмәт — сәйәхәтсе һәм яҙыусы.

Бикмөхәмәтов Шәүҡәт Миңнулла улы (21 май 1946 йыл — 15 май 2008 йыл) — хор дирижёры, музыка‑йәмәғәт эшмәкәре. БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980).

Бикмөхәмәтова Ризәлә Миңнулла ҡыҙы (22 май 1933 йыл) — хор дирижёры. Профессор (1983). РСФСР‑ҙың (1983) һәм БАССР‑ҙың (1966) атҡ. сәнғәт эшмәкәре.

Татьяна Бикмөхәмәтова — Театр актрисаһы. 2008 йылдан Коми Республикаһының опера һәм балет театрында эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы

**Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы** (25 ноябрь 1916 йыл — декабрь 1972 йыл) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).

## Биографияһы
Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы Баймырҙина — 1916 йылдың 25 ноябрендә алтын сәнәғәтсеһе Рәмиевтың хәҙерге Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районында урынлашҡан 8-се руднигында руда сығарыусы ғаиләһендә тыуған. Темәс ауылы мәктәбендә етенсе синыфты тамамлай, унан һуң Өфөләге үҫемлектәрҙе һаҡлау техникумына уҡырға инә. Техникум бер йылдан Дәүләкәнгә күсеп китә, Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы Темәскә ҡайта һәм педагогия училищеһына уҡырға инә.

1935—1937 йылдарҙа Баймаҡ районы Үҙәнбаш мәктәбенең мөдире һәм башланғыс кластар уҡытыусыһы. Бында ул балалар менән эш тәжрибәһе туплай, бер үк ваҡытта ололар менән наҙанлыҡҡа ҡаршы көрәшә. Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Уға күренекле башҡорт яҙыусылары Һәҙиә һәм Ғөбәй Дәүләтшиндар менән тығыҙ аралашып эшләргә тура килә.

1937—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигында ете йыллыҡ мәктәп уҡытыусыһы.

1952—1953 йылдарҙа — Сибай ҡалаһының 1-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы.

1953—1978 йылдарҙа — Сибай ҡалаһының 5-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы.

1972 йылда вафат була, Сибай ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1950)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Марсель Маннапов «Мәғәрифтә яҡты эҙ ҡалдырҙы»// «Атайсал» 2002 й. № 91
Мирзаханян Рубен Карленович

**Мирзаханян Рубен Карленович** (әр. Ռուբեն Միրզախանյան), (1959, Ереван, Әрмән ССР-ы) — әрмән йәмәғәт эшмәкәре, «Текеян» мәҙәни  союз рәйесе, Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры.

## Биографияһы

Рубен Карленович Мирзаханян 1959 йылда  Ереванда тыуған. Еревандың 114-се урта мәктәбендә, артабан Ереван дәүләт университетының  тарих факультетында  уҡыған. Тарихсы квалификацияһын ала. Тарих фәндәре докторы, профессор.

1980 йылда Еревандың  17 -се техник училищеһында производство мастеры һәм политэкономия уҡытыусыһы булып эшләй. 

1981 йылдан башлап Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия инситутында ғилми-педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай.

1985 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай,  1986 йылда доцент дәрәжәһе бирелә.

1995-1999 йылдарҙа  Рубен Мирзаханян Сиркәү Милли йыйылышына делегат итеп  һайлана.

2003 йылдың июленән Әрмәнстандың Текеян мәҙәни йәмғиәтенең Үҙәк идараһы рәйесе.

2008 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була, 2010 йылдан – профессор.

1990 йылда Әрмән дәүләт педагогия университетының мәҙәниәт факультеты деканы вазифаһына һайлана,  2000 һәм 2006 йылдарҙа был вазифаға  2010 йылдың сентябренә тиклем яңынан һайлана.   "Әрмән мәҙәниәте тарихы" лекциялары кусын уҡый. 

2010 йылдың сентябрендә Хачатур Абовян исемендәге  Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2010 йылдың февралендә  ректоры итеп һайлана.  2016 йылда  ректор вазифаһына яңынан һайлана.

Рубен Мирзаханян Бөтә донъя Әрмән конгресы Президиумының ағзаһы, “Текеян Үҙәге” Фонды советы ағзаһы, «Вопросы педагогики и психологии», «Научный вестник АГПУ», «Арменоведческий журнал», «Проблемы специального образования», «Мудрость», «Русский язык в Армении» периодик фәнни баҫмалар мөхәрририәте коллегияһы рәйесе, «История и обществознание» фәнни йыллыҡ баҫмаһы, «Азг» гәзите,  «Пайкар» журналы мөхәрририәт коллегияһының нигеҙ һалыусыһы булып тора".

Рубен Мирзаханян – алты монография, илленән ашыу ғилми һәм ғилми-методик, етмештән ашыу ижтимағи-публицистик мәҡәләләр авторы.

## Сәйәси эшмәкәрлеге
Рубен Мирзаханян –  Әрмәнстандың  Рамкавар Азатакан партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. ПРАА Ойоштороу советының рәйесе булып һайлана;  1991 йылдың декабренән 1996  йылдың июленә тиклем  – ПРАА Республика идараһы рәйесе. 1999 йылдың апреленән 2003 йылдың июленә тиклем ҡабаттан ПРАА рәйесе булып һайлана. Әрмәнстан Республикаһының Президенты янында Сәйәси партияның ағзаһы булып тора. 

## Наградалары
Мәҙәниәт үҫешенә индергән  ҙур ҡаҙаныштары өсөн 2009 йылда  Рубен  Мирзаханянға Әрмәнста Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.

2009 йылда Рубен Мирзаханяндың ил, халыҡ һәм изге Сиркәү алдындағы намыҫлы, эскерһеҙ хеҙмәтен баһалап, бөтә әрмәндәрҙең Изге Католикосы  Гарегин Икенсе уны Изге Саак – изге Месроп исемендәге орден менән бүләкләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 
Официальный сайт АГПУ
Ғиндулла (исем)

**Ғиндулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
 

## Этимологияһы
Ғиндулла ғәрәп теленән үҙләштерелгән — мәрхәмәт мәғәнәһендә. Ғиндулла исеменән Ғиндуллин фамилияһы барлыҡҡа килә.

## Билдәле кешеләр
Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы (7 май 1933 йыл — 2016 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. БАССР-ҙың Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхоз бригадаһы механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1966).

Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы (1 март 1925 йыл — 19 апрель 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.

## Атаһының исеме
Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы(6 май 1959 йыл) — башҡорт журналисы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).

Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы (1953 йыл 8 март) — Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999), профессор (2006), 1989—1991 йылдарҙа умартасылыҡ тармағы менән дан тотҡан Башҡортостан Республикаһында берҙән-бер — Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы мөдире.

Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы (19 август 1942 йыл) — журналист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999), КПРФ фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары.

Зарипов Ғәбиҙулла Ғиндулла улы (6 октябрь 1961 йыл — 26 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Дворкин Карп Акимович

**Дворкин Карп Акимович** (6 ғинуар 1909 йыл — 28 июль 1977 йыл) — СССР-ҙың атом сәнәғәте системаһында эшләгән ғалим-химик. Техник фәндәр кандидаты (1949). Ленин (1961) һәм Сталин премияһы (1954) лауреаты.

## Биографияһы
Карп Акимович Дворкин 1909 йылдың 6 ғинуарында Смоленск губернаһының Красный өйәҙе Ляды ҡасабаһында тыуған.

1937 йылда Ленинград дәүләт университетының Химия факультетын органик булмаған химия һөнәре буйынса тамамлағандан һуң Дәүләт ғәмәли химия институтының электрохимия лабораторияһы ғилми хеҙмәткәре һәм Ленинград дәүләт университетының химия факультетының органик булмаған химия кафедраһы ассистенты булып эшләй.

1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы офицеры. Бөйөк Ватан һуғышында Волхов һәм Ленинград фронттарында ҡатнаша, 8-се армияның Химия бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы була. 1944 йылдың 30 ноябрендә командованиеның хәрби бурыстарын үтәгәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1949 йылда СССР атом сәнәғәтенең ябыҡ объекттарында — СССР Фәндәр академияһының үлсәү приборҙары лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр һәм сектор начальнигы урынбаҫары. 1951 йылда Свердловск-45 ябыҡ ҡалаһына ебәрелә, Химия лабораторияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1956 йылдан СССР урта машиналар төҙөү министрлығының 418-се заводының махсус химия лабораторияһы начальнигы.

1951 йылдан төп эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта Мәскәү инженер-физика институтының 3-сө бүлегендә уҡыта һәм ғилми советы ағзаһы була. 1964 йылдан алып А. Ф. Иоффе исемендәге Ленинград физик-техник институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

1977 йылдың 28 июнендә Ленинградта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Сығанаҡтар:

### Ордендары
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)

### Премиялары
* Ленин премияһы (1961)
* III дәрәжә Сталин премияһы (1954) — «изотоптарҙың бүленеүенең электромагнит ысулын эшләгәне һәм сәнәғәткә индергәне һәм был ысул менән литий-6-ны алғаны өсөн»

### Миҙалдары
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*