open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөгәк шарлауығы

**Мөгәк** —Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында,Әбйәлил районында урынлашҡан шарлыуыҡ. Ҡырҡтытау һыртындағы Кандывиль тауынан ағып төшкән Мөгәк йылғаһы шарлауығы. Шарлауыҡҡа Белореттан йәки Магнитогорскийҙан барырға була.

Мөгәк шарлауығын һәм уға оҡшаған Күк-ҡарауыҡ шарлауығын барып күреү өсөн апрель-май башы иң уңайла ваҡыт. Был ваҡытта һыуҙың иң мул ваҡыты. Шаулап аҡҡан һыу ағымы бер нисә һикәлтәнән төшөп матур каскад барлыҡҡа килтерә. Йәйен һыу кимәле урта кимәлгә еткәс шарлауыҡ күренмәй тиерләк.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ:

## Һылтанмалар

* 
## Иҫкәрмәләр
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы

**Хызыров Вәхит Ғәлибай улы** (16 ноябрь 1965 йыл) — йырсы (лирик тенор). 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисы, 1994 йылдан — хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы, шул иҫәптән 2003—2004 йылдарҙа художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1991 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, 1998—2013 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2001) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).

## Биографияһы
Вәхит Ғәлибай улы Хызыров 1965 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Таштимер ауылында музыкаль ғаиләлә тыуған. Алты баланың өсәүһе профессиональ йырсы булған.

1988 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Джон Мусин класы), 1993 йылда — Өфө дәүләт сәнғәт институтын (М. Ғ. Мортазина класы), 2006 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһын тамамлаған.

1988 йылдан Өфө агрегат производство берекмәһенең «Авангард» мәҙәниәт йортоноң вокаль ансамбле менән етәкселек иткән, 1991 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисы, 1994 йылдан башлап Башҡорт дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләгән (2003—2004 йылдарҙа — художество етәксеһе), шул уҡ ваҡытта 1991 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында, 1998 йылдан — Өфө сәнғәт институтында уҡыта.

Хызыров Вәхит Ғәлибай улы — Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәре (1997), Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт көндәре (2001), Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыка фестивалендә (Мәскәү, 1987; Саранск, 1988; Өфө, 1989) ҡатнаша. Гастролдәр менән Рәсәй буйлап һәм сит илдәрҙә (Австрия, Германия, Ҡытай, Нидерланд, Швейцария һ. б.) була. "Концерт теноры"н үткәреү инициаторы һәм ойоштороусыһы (Өфө, 1999, 2000, 2002, 2010).

## Ижады
Артист репертуарында сит ил (И. С. Бах, А. Дворжак, Д.Каччини һ. б.), рус (А. Е. Варламов, М. И. Глинка, М. П. Мусоргский һ. б.), башҡорт (Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. М. Ҡобағошов, Р. М. Хәсәнов һ. б.), татар (С. З. Сәйҙәшев, Р. М. Яхин) композиторҙары әҫәрҙәре; боронғо романстар, халыҡ йырҙары.

Хызыров Вәхит Ғәлибай улы Н. Ә. Дауытовтың әҫәрҙәрен башҡарыусы беренсе йырсы: Р. Т. Бикбаев шиғырына «Башҡортостан бында башлана» вокаль-симфоник циклында (2000), С. Әлибай, Ш. Биҡҡол, Н. Нәжми, Р. Ф. Мифтахов шиғырҙары циклында тенор партияһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2001)
* Ш. Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы (1999).
* «Төрквижн» халыҡ-ара төрки телле халыҡтарҙың эстрада һәм халыҡ йырҙары фестиваленең лауреаты (Истанбул, Төркиә, 1996; Гран при);
* «Гәрәбә һандуғас» Халыҡ-ара камера йыры конкурсында дипломант (Калининград, 1996)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://duslik-kypere.narod.ru/pressa/vahit-hizirov.htm
*
Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы

**Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы** (25 март 1944 йыл — 23 июль 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1971—2004 йылдарҙа Өфө телефон аппаратураһы заводында һәм «БЭТО» йәмғиәтендә слесарь. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы

Мөнир Кәрәмәт улы Бикҡолов 1944 йылдың 25 мартында Чкалов өлкәһенең Переволоцк районы Ғәбдрәфиҡ ауылында тыуған.

1969 йылда Ырымбур мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлай.

1962 йылда Ғәбдрәфиҡ ауылы клубы мөдире булып эшләй. 1963—1966 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1969—1971 йылдарҙа йәнә туған ауылында клуб мөдире була.

1971 йылдан С. М. Киров исемендәге Өфө телефон аппаратураһы заводында быраулаусы, һуңыраҡ механик йыйыу эштәре слесары булып эшләй.

Мөнир Бикҡолов цехта хеҙмәтте ойоштороуҙың бригада системаһын индереүҙе инициаторҙарының береһе. Махсус техника аппаратураһы комплексын производствоға индереүҙә лә әүҙем ҡатнаша, уға ҡулайламалар әҙерләй һәм етештерә. 

2004 йылда хаҡлы ялға сыға, Өфөлә йәшәй. 2016 йылдың 27 июлендә шунда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Эшендә юғары һөҙөмтәләр һәм әүҙем рационализаторлыҡ эшмәкәрлеге өсөн 1‑се (1991), 2‑се (1986), 3‑сө (1980) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы

**Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы** (17 октябрь 1895 йыл — 14 ноябрь 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы (1935—1938). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әҡсән Баймырҙа улы Мөхәмәтҡолов 1895 йылдың 17 октябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) тыуған.

1912—1914 йылдарҙа 2 класлы училищела уҡый. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.

1918—1921 йылдарҙа — Гәрәй-Кисәк, Маҡар улус башҡарма комитеттары рәйесе. Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының аҙыҡ-түлек Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы була.

1920 йылда РКП(б) сафына инә.

1922—1925 йылдарҙа — Мәсәғүт кантоны башҡарма комитеты рәйесе. Артабан Башҡорт АССР-ы игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, аҙаҡ халыҡ комиссары була.

1925—1931 йылдарҙа БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе була.

1931—1933 йылдарҙа Бөтә Союз план академияһы тыңлаусыһы була.

1933—1938 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ында эшләй. СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы була. 1935 йылда Аҡтүбә ҡала башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара.

1937 йылдың 15 ноябрендә НКВД ҡулға ала. 1938 йылдың 11 ноябрендә РСФСР Енәйәт кодексының 58 статьяһы (2,7,8, 11-се пункттар) буйынса атырға хөкөм ителә. Аҙаҡ үлем язаһын 11 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыралар. Артабанғы яҙмышы оҙаҡ йылдар билдәһеҙ була. Ғизитдин Ирғәлин энциклопедик мәҡәләлә үлеме тураһында түбәндәге мәғлүмәтте килтерә: 14.11.1938, Алматы.

1957 йылдың 27 июнендә реабилитациялана.

## Хәтер
Ә. Б. Мөхәмәтҡоловтың исемен мәңгеләштереү маҡсатында, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты 1996 йылдың 18 ғинуарында «Башҡортостандың күренекле дәүләт эшмәкәре Ә. Б. Мөхәмәтҡоловтың исемен мәңгеләштереү тураһында» 16-сы номерлы Ҡарар ҡабул итте.
* Маҡар ауылында Әҡсән Мөхәмәтҡолов музейы эшләй.
* Ишембай ҡалаһының Кузьминовка микрорайонындағы урам Ә. Б. Мөхәмәтҡолов исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гөбәҙиә

**Гѳбәҙиә** — башҡорт һәм татар халыҡтарының милли аш-һыуы. Күп ҡатлы, йомро, ябыҡ бәлеш. Традицион варианты татлы, сәйгә бирелә, әммә ит менән бешерелгән рецептар ҙа бар. Башҡортостанда башлыса тѳньяҡ һәм тѳньяҡ-кѳнбайыш райондарҙа киң таралған.

## Ингредиентары
* сѳсѳ йәки әсе ҡамыр
* дѳгѳ
* йѳҙѳм
* йомортҡа
* ҡорот
* күрәгә йәки ҡара емеш (һирәк)
* итле фарш (ҡайһы саҡта)

### Емешле гөбәҙиә

Әҙерләнгән ҡамырҙы майлы табаға һалалар. Гөбәҙиәнең төбө ебеп йомшармаһын өсөн ҡамыр өҫтөнә башта бүрттерелгән дөгө, шунан ҡалын итеп әҙер ҡорот һәм тағы ла дөгө һалалар. Артабан дөгө өҫтөнә 6—8 мм ҡалынлығында ҡаты итеп бешерелгән һәм ваҡ ҡына итеп туралған йомортҡа, тағы бер ҡат дөгө, уның өҫтөнә парҙа йомшартылған йөҙөм, күрәгә, һөйәктәре (төштәре) алынған ҡара емеш йәки өрөк һалалар. Эсенә бик күп итеп май һибәләр ҙә өҫтөнә йоҡа ғына итеп йәйелгән ҡамыр ябып, табалағы ҡамыр менән менән сит-ситтәрен семетеп йәбештерәләр. Мейескә ҡуйыр алдынан өҫтөн дә майлайҙар һәм валсыҡ һибәләр. Әгәр мейес артыҡ ҡыҙыу булһа, гөбәҙиәнең өҫтө ҡыҙарғас, һыуҙа еуешләтелгән ҡағыҙ ябалар. Гөбәҙиә 50 минут тирәһе бешә. Әҙер гөбәҙиәне табынға ҡайнар килеш, өлөштәргә бүлеп бирәләр.

***Бер таба гөбәҙиәгә:''' 800 г ҡамыр, 350—400 г ҡорот, 1 —1,2 кг бүрттерелгән дөгө, 200—300 г йөзөм йәки башҡа емештәр, 10 йомортҡа, 350—400 г аҡ йәки һары май май, таба майлау өсөн 50 г май.''

=== Итле гөбәҙиә ===

Ҡамырҙы табанан сығып торорлоҡ итеп йәйәләр ҙә майлы табаға һалалар, өҫтөн майлайҙар. Ҡорот һалғас ебеп китмәһен өсөн ҡамыр өҫтөнә йоҡа ғына итеп дөгө, шунан — ҡорот, аларҙың өҫтөнә — 2-3 мм тигеҙләп тағы ла дөгө, өҫтөнә 6-8 мм ҡалынлығында ит турағыс аша үткәрелгән һәм ҡыҙҙырып алынған ит һалалар. Итте майҙа ҡыҙҙырылған һуған менән ҡушып болғатырға ла мөмкин. Ит өҫтөнә тағын да йоҡа ғына итеп бүрттерелгән дөгө, уның өҫтөнә ваҡ ҡына туралған йомортҡа һәм тағы бер ҡат дөгө һалалар. Өҫкә йомшартылған йөҙөм (күрәгә, һөйәктәре (төштәре) алынған ҡара емеш йәки өрөк) һалына, эсенә күп кенә итеп эретелгән аҡ һыйыр майы йә иһә һары май һибәләр. Гөбәҙиәне мейескә ҡуйыр алдынан өҫтөн майлайҙар һәм валсыҡ һибәләр. Әгәр мейес артыҡ ҡыҙыу булһа, гөбәҙиәнең өҫтө ҡыҙарғас, һыуҙа еуешләтелгән ҡағыҙ ябалар. Уртаса ҡыҙыулыҡтағы мейестә итле гөбәҙиә 40-50 минут бешә. Әҙер гөбәҙиәне киҫәктәргә бүлеп, табынға ҡайнар килеш сығаралар.

Итле гөбәҙиәне ҡоротһыҙ ҙа бешерергә мөмкин.

***Уртаса ҙурлыҡтағы 2,5 килолы гөбәҙиәгә:*' 750—800 г ҡамыр, 250—300 г ҙзер ҡорот, 1 —1,1 кг бүрттерелгән дөгө, 400—500 г ҡыҙҙырылған ит, 100 г ҡыҙҙырылғанһуған, 6—8 йомортҡа, 200 г йөҙөм йәки башҡа еләк-емеш, 300—350 г аҡ һыйыр йәки һары май, таба майлау өсөн 50 г май.*

## Йола буйынса әһәмиәте
Ғѳбәҙиә байрамдарға әҙерләнә, һәр саҡта ла туй табынында, балаға исем ҡуштырыу тантанаһында, ҡәҙерле ҡунаҡтар ҡаршылағанда була. Йола буйынса әһәмиәте яғынан урыҫтарҙың карауайына яҡын.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии 
* Татар халык ашлары./Русчадан Р. Х. Камалова,, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. — Ҡазан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. — 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.
* Ғѳбәҙиә (рецепт)
Нефтяник (стадион, Өфө)

**«Нефтсе» стадионы** — Өфөләге футбол стадионы, «Өфө» футбол клубының үҙ стадионы.

## Тарихы

Реконструкцияға тиклем 10200 тамашасыны һыйҙыра. Әлеге ваҡытта реконструкция эше тамамланған.
.
2015 йылдың 9 авгусында реконструкциянан һуң, Рәсәй буйынса футбол чемпионатына ярашлы, стадион асыуҙың матчы була. Урындағы "" футбол клубы менән Рәсәй чемпионы Санкт-Петербургтың «Зенит» футбол клубы ярыша (0:1).

## Реконструкция

2012 йылдың февралендә, сираттағы реконструкция өсөн проект раҫлана һәм финанслау өсөн 300 миллион һум аҡса бүленә. Проект документацияһына ярашлы, реконструкциянан һуң футбол майҙаны автоматлаштырылған йылытыу системаһы һәм яһалма үлән газоны менән йыһазландырыла. Трибуналағы урындар иҫәбе 16 меңгә тиклем арттырыла. Территория артында 50 урынлыҡ ҡунаҡхана, 932 урынлыҡ машина ҡуйыу урыны булдырыу планлаштырыла. Төҙөлөш эштәре 2014 йылдың октябрендә тамамланырға тейеш була.

2012 йылдың июнендә ҡунаҡ трибунаһы һәм административ здание емертелә. 2013 йыл аҙағында стадионда трибуналар төҙөү башлана. Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Зәки улы Хәмитов һүҙҙәре буйынса, 2014 йылдың сентябренә 16 меңгә иҫәпләнгән трибуналар, яҡтырыту һәм йылытылған яҡшы майҙан әҙер булырға тейеш була. Матчтар үткәреү өсөн бөтә кәрәкле шарттарҙы ла булдырыу маҡсат итеп ҡуйыла.
2014 йылдың декабрендә «Өфө» етәкселеге, 2014—2015 йылда үтәсәк Рәсәй чемпионатының ошо стадионда үткән яҙғы өлөшө Ҡазанда йәки Пермдә үтәсәк, тип белдерә. Стадионды реконструкциялауҙы 2015 йылдың майына тамамларға тип хәл ителә.

2015 йылдың февраленә төп төҙөлөш эштәре бөтә. Бизнес-Онлайн телевидениеһы видеоһынан трибуналарҙың, инеү, сығыу урындарының, таблоларҙың әҙер, трибуна өҫтөндәге ҡыйыҡ төҙөүҙең һуңғы штрихтары барыуы күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ФК «Уфа»
* Сайт болельщиков ФК «Уфа» 
* Форум болельщиков ФК «Уфа» 
* Профиль клуба на официальном сайте ФНЛ 
* В МИНСПОРТЕ РОССИИ СОСТОЯЛАСЬ РАБОЧАЯ ВСТРЕЧА ВИТАЛИЯ МУТКО И ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН РУСТЭМА ХАМИТОВА
Миҙиәк мәҙрәсәһе

**Миҙиәк мәҙрәсәһе** — XIX—XX быуаттарҙа Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Миҙиәк ауылында урынлашҡан мәҙрәсә.

## Тарихы
1860 йылда ауылдың йәмиғ мәсете базаһында мәктәп булараҡ асыла. Һуңғараҡ, 1883 йылдың декабрь айынан мәҙрәсәгә әйләндерелә. Нигеҙ һалыусыһы Ғ. Ғ. Ҡорбанғәлиев. Ырымбур мосолмандар назаратына буйһонған. 1874 йылдан халыҡ мәғарифы ҡарамағында була. Дворян Ғ. Ҡорбанғәлиев ярҙамында тотола.

Уҡытыу‑тәрбиә эшенә Ҡорбанғәлиев һәм мөғәллим Д. Көсөков етәкселек итә. Башлыса 7—11 йәшлек ир балалар ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты — 7—10 йыл. XIX—XX быуаттарҙа Башҡортостанға йәдитселек үтеп ингән. Әммә был мәҙрәсә иҫке ысуллы була . Уҡыу программаһына Ҡөрьән өйрәнеү ғилеме, хәҙис өйрәнеү ғилеме, фикһ, ғәрәп теле, төрки һ.б. инә. 1913 йылда 320 уҡыусы булған.
.

Бының сәбәбе булып Ырымбур крайы ахуны Ғабдулла ишандың, яңылыҡтар керетеүгә ҡаршы тороуы тора. Был мәҙрәсә бик данлыҡлы мәҙрәсәләрҙән иҫәпләнгән. Унда ғәрәп теле, фарсы теле, Ҡәръән тәфсире ныҡлап өйрәтелгән.

Себерҙән һәм Байкал аръяғынан аҡтар хәрби частәре менән бергә башҡорт ғәскәре киткәс, Миҙиәк мәҙрәсәһе ябыла.

## Билдәле уҡыусылары

* Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғәбделхәй — башҡорт мәғрифәтсеһе, ХХ быуаттың тәүге яртыһының күренекле дини, сәйәси һәм ижтимағи шәхесе. Японияла һәм Маньчжурияла тәүге мосолман мәсеттәрен нигеҙләүсе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]* Ислам в Башкирии (1917—1994). Уфа, 1994.
* *Юнусова А. Б.* Ислам в Башкортостане. М., 2007.

## Һылтанмалар
*
Суртанды (күл)

**Суртанды ** — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан күлдәрҙең береһе. Әбйәлил ауылынан 6 км төньяҡҡа ҡарай Йәлембәт менән Һамар ауылдары эргәһендә. Йәнгел менән Ҡаран йылғалары бассейнына ҡарай.
 
**Географик координаталары**: 53°31’32"N 58°42’28"E.

## Ҡылыҡһырлама

Максималь оҙонлоғо 4,6 км
Киңлеге уртаса алғанда 1,6 км
Уртаса тәрәнлек: 2,8 м
Иң тәрән урыны: 4 м
Һыу йыйыу майҙаны: 57,8 кm²
Күлдең өҫкө йөҙө: 7,4 кm² тирәһе
Һыу күләме 90, 7 млн m³
Майҙаны: 7,2 кm²

## Географияһы

Күл 716 гектар тирәһе майҙан биләй. Йомоҡ (ябыҡ) һыу ятҡылығы булып тора. Тектоник юл менән барлыҡҡа килгән.

Күлдең кимәле ҡырҡа үҙгәреп тороусан. Төбө оҙонсай соҡорҙан ғибәрәт. Соҡорҙо бүлеп торған тар ғына муйын менән Кесе Суртанды тигән өлөшө айырылып тора.

Һыу ташҡан мәлдә муйын һыу аҫтында ҡалып, күл бер бөтөнгә әүерелә.

Ярҙарының күп өлөшө һөҙәк, урыны менән бер аҙ ташлы.

Төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш ярҙары текә һәм ташлы. Ҡара тупраҡлы, бейек булмаған үләнле туғайҙары һыу ситенә килеп терәлеп тора.

Һыуының составы тоҙлораҡ. Гидрокарбонатлы, магний, натрийлы, минералләшеүе сода тибында. Биоген элементтарға бай эвтроф күл булып тора.

Күлде тулыландырып тороусы сығанаҡ ҡатнаш. Әммә төп сығанаҡ булып яуым-төшөм тора.

Күл эргәһе ныҡ һаҙыматлы. Һыу-һүл ваҡытында яр ситтәрен ҡамыш, күрән, екән баҫып китә. Янына яҡын килеүе ҡыйынлаша. Быларҙан тыш һыу ебәгенең (рдест) бер нисә төрө, һыу боросо (горец прикрепленный) осрай.

## Үҙенсәлектәре

Күл балыҡҡа бик бай. Шуның өсөн дә балыҡсылар бик теләп, күпләп килә торған урын.
 
Шулай уҡ был урын илдең барлыҡ археологтарын да йәлеп итеп тора. Сөнки Суртанды күле янында таш быуат кешеләре йәшәгән тораҡ урын ҡалдыҡтары табылған.

Күл, уның эргәһендәге һоҡланғыс тәбиғәт туристарҙы элек-электән ҡыҙыҡтырып, үҙенә тартып тороусы төп сәбәптәрҙең береһе.

Күлдә ҡыҫалаларҙың булыуы уның һыуынын таҙалығына төп дәлил.

## Һылтанмалар

# http://komanda-k.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8
# http://wikimapia.org/2025746/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A1%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B-%D0%A9%D1%83%D1%87%D1%8C%D0%B5
# http://reki-ozera.ru/rybalka_v_bashkirii/ozera/109873-surtandy-(schuche).html
# http://ozera.info/russia/po/bashkortostan/surtandy
# http://www.bashturist.ru/maps/sity/details.php?image_id=137
# http://www.ufainfo.ru/travel/poi/113
Сыңғырауыҡ мәмерйәһе

**Сыңғырауыҡ мәмерйәһе** — Башҡортостандың Бөрйән районындағы мәмерйә, Кейекбай ауылынан 5 километр көньяҡ-көнбайышта. Сыңғырауыҡ мәмерйәһе Ағиҙел йылғаһының һул ярында, ағым буйынса Шүлгәнташ мәмерйәһенән үрҙәрәк урынлашҡан. 

Мәмерйә блдарының дөйөм оҙонлоғо — 3218. м. Тәрәнлеге — 90 метр. Иҙән майҙаны — 8,7 мең кв. м, күләме — 37,5 мең куб. м.

## Атаманың килеп сығышы
Сыңғырауыҡ мәмерйәһе тип ауыҙының күренеше буйынса атала. Ҙур булмаған ауыҙ (0,5х1 м) 78 метрлыҡ тәрән вертикаль шахтаға әйләнә. бары тик төбөнә төшөп етергә 15 метр ғына ҡалғас, коридорҙар системаһы һәм лабиринт тибындағы галереялар барлыҡҡа килә. 

## Мәмерйә ауыҙы
Мәмерйәгә ике инеү юла бар: төп инеү юлы — Сыңғырауыҡ мәмерйәһе, 100 метр алыҫлыҡта Айыу ҡоҙоғо (ҡайһы берҙә уны айырым мәмерйә итеп билдәләйҙәр). Улар икеһе лә вертикаль ҡоҙоҡто тәшкил итә. 

## Мәмерйә эсе
Кальцит шарлауығы. Мәмерйә эсендә сифонға төшөүсе йылға аға. Ағиҙел йылғаһына яҡыныраҡ булған төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге төп магистраль юлдар тау ҡатламдарының киҫелеше буйынса, ә йылғанан алыҫыраҡ булған көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге коридорҙар һәм галереялар — ыңғайына һалынған. Ваҡыт-ваҡыт 8-15 м. ҡоҙоҡтар осрай.

Мәмерйә системаһы өҫкө яҡ менән шулай уҡ ҡоҙоҡтар каскады ярҙамында уның көньяҡ-көнбайыш сигенә тоташа. Мәмерйәгә икенсе инеү урыны — Айыу ҡоҙоғо 90 метр тәрәнлегендә төп инеү юлы менән тоташа. .

## Мәмерйәне тикшереү
Беренсе тапҡыр мәмерйә планын 1971 йылда Свердловск спелеологтары Рыжков, Щепетов, Илюхин һәм башҡалар тәҙөй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҫҡын мәмерйәһе
* Иҙрис мәмерйәһе
* Лаҡлы мәмерйәһе
* Салауат мәмерйәһе
* Шүлгәнташ

## Һылтанмалар
Сабаҡты

**Сабаҡты**—  Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан   күл.  Географик координаталары: 53°36'55

## Ҡылыҡһырлама
Күл өҫтө майҙаны — 2,4 квадрат ки; оҙонлоғо — 2.3 км; Уртаса киңлеге — 1,0 км; уртаса  тәрәнлеге — 2,8 м (макс. — 6,0 м); һыу күләме — 5,1 млн кубометр; һыу йыйыу майҙаны — 9,0 квадрат км. 
 
## Географияһы

Сабаҡты  күле   Йәнгел йылғаһы  үҙәнендә,  Күсем руднигы аша төньяҡ-көнбайышҡа табан   урынлашҡан. 

Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш итәгендә, Яҡтыкүл менән Ҡарабалыҡты күлдәре араһында  ята.  

Яҡтыкүл менән  560 м  һаҙлы муйын аша тоташҡан. Ҡарабалыҡты менән Сабаҡты күлдәрен бейек булмаған убалар айырып тора.

Тектоник күл.   Ҡарамалы таш  свитаһы базальттарында, кремнийлы һәүерташтарында, ирәндек свитаһы андезибазальттарының туфтарында һәм  лаваларында барлыҡҡа килгән.

Соҡоро табаҡ һымаҡ. Тымыҡ күл.   Ҡатнаш,  башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Күлдең һыуы тиҙ йылына.

Һыуы сөсө, натрий-магний-содалы. Күл эвтрофлы, йәғни биоген элементтарға бай. Ярҙары һөҙәк, көньяҡ-көнсығышта — текә.

## Үҫемлектәр донъяһы

Тирә-яғындағы ландшафы ҡайынлыҡтарҙан, һирәгәйгән ҡарағай һәм ҡарағас урмандарынан тора. 

Күл буйы урман һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған, асыҡ урындарҙа күбеһенсә Йондоҙҡай (ҡан үлән) һәм ҡуян кәбеҫтәһе осрай. 

Ташлы урындарҙа альп астраһы, сәнскәкле ҡуян кәбеҫтәһе һ.б. үҫә. Көнсығышта һирәгәйгән ҡайынлыҡтар Урал арьяғы далаларына күсә.

## Фауна
Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға  һәм башҡа  балыҡтар күп. Яр буйында һуна өйрәк, бүрекле мәрйенгүҙ, сумғыс өйрәк, күл аҡсарлағы, көйөлдө һәм башҡалар йәшәй.

## Топонимика
Күлдең исеме  балыҡ атамаһынан, сабаҡ (плотва)  һүҙенән алынған.  Күл төбө ҡомло, ләм менән ҡапланған, ылымыҡтар бик ныҡ ҡуйырған. Йөҙә белмәгән тәжрибәһеҙ кешеләр өсөн күлгә төшөү бик  хәүефле.
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия'' 
*http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/sabakty
*http://reki-ozera.ru/rybalka_v_bashkirii/ozera/109871-sabakty-(chebache).html
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B
Суртанды (тау һырты)

**Суртанды** () — Көньяҡ Уралдағы   тау  һырты. Башҡортостандың  Белорет районында урынлашҡан.

## Географияһы

Суртанды Ҡыраҡа тау массивына ҡарай. Белорет районы буйлап Ағиҙел һәм Оло Рәз (Ағиҙел йылғаһы бассейны) йылғалары араһында, субкиңлек йүнәлешендә һуҙылған. Бер нисә яйла һымаҡ түбәләрҙән (тәпәш яҫы таулыҡтарҙан) тора: бейеклектәре  1038 м. , 967 м.,  693 м.,  668 м.
 
## Ҡылыҡһырлама

*Оҙонлоғо яҡынса 13 км;
*Киңлеге 2—3 км;
*Абсолют  бейеклеге 1045 м.

## Рельефы

Уртаса таулы, тау араһы уйпатлыҡтары, уйһыулыҡтар, йылға үҙәндәре һәм йырындар менән йырғыланған.

Битләүҙәре ҡаялы, текә. Һырттың төньяҡ-көнсығыш өлөшө Аҡбейек һыртына, көньяҡ өлөшө Астой һыртына күсә.

Ҡыраҡа тектоник комплексы тоҡомдарынан тора. Һыртта Кесе һәм Оло һарғая, Суртанды   йылғалары башланғыс алып  Ағиҙел йылғаһына барып ҡоялар. Уларҙан тыш Үҙән йылғаһы  бассейнына ҡараған Уң һарына  йылғаһы ағып сыға.

Ландшафы һоро урман-тау тупрағындағы ҡарағас һәм ҡарағай урмандарынан тора. Шулай уҡ,  йоҡа  ҡатламлы көлһыуланған кара тупраҡташ һәм органоген-ташлы тау тупрағындағы тау урман-далалары хас.

## Һылтанмалар
# 
#http://www.beloretsk.ru/turist/23/585 
#http://deartravel.ru/4988-gornye-hrebty-rossii.html#sel=
Ҡарман ГРЭС-ы

**Ҡарман ГРЭС-ы** (Ҡарман ДРЭС-ы; Ҡарман дәүләт район электр станцияһы, ) — конденсатлы йылылыҡ электр станцияһы. Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһынан 28 саҡрым алыҫлыҡта, ҡалаға ҡараған Энергетик ауылы янында, Беүә йылғаһы буйында урынлашҡан. «Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт составына инә.

## Ҡарман ДРЭС-ы эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығы
1980 йылда Ҡарман ДРЭС-ы ҡарамағында балыҡсылыҡ хужалығы төҙөлә. Хужалыҡта форель, Амур-балыҡ, һаҙан һәм башҡа балыҡтар үҫтерелә. Йылына 700 кг бикре ыуылдырығы етештерә.

## Иҫкәрмәләр
Беүә

**Беүә** — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөндәге йылға, Каманың һул ҡушылдығы.

Пермь крайы Көйәҙе районы биләмәһенән башлана, унан һуң Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышы буйлап аға, Удмуртия биләмәһенә сығып Кама йылғаһына ҡоя.

Оҙонлоғо — 228 км,  дөйөм һыу ятҡылығы майҙаны — 6530 квадрат километр, һыу йыйылыуҙың уртаса бейеклеге 153 метр. Тулайым ауышлығы — 0,4 м/км.
Беүә йылғаһы Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан Ҡарман ДРЭС-ының Ҡарман һыуһаҡлағысын һыу менән тулыландыра.

Башлыcа ҡар һыуҙары менән туйына. Йыллыҡ ағымының 65 проценты яҙғы (апрель—май), 23 проценты йәйге-көҙгө (июнь—октябрь), 12 проценты ҡышҡы (ноябрь—март) ваҡыттарға тура килә. Нефтекама ҡалаһы ҡала округына ҡараған Шишмә ауылы тирәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 24,3 м³/с. Бассейн рельефы убалы тигеҙлек, йылға үҙәндәре һәм һыҙалар менән бүлгеләнгән, башлыса өҫкө пермдың өфө ярусы һәм ҡаҙан ярусы тоҡомдарынан ғибәрәт. Үрге ағымда ландшафтар кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡара ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандардан тора. Башҡа биләмәлә аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк  итә, байтаҡ өлешө һөрөлгән. Бассейн территорияһының 31 процентын урман ҡаплаған. Беүәлә Ҡарман һыуһаҡлағысы төҙөлгән.

Алтмышынсы йылдарға тиклем йылға буйлап һал ағыҙғандар. Шул саҡта Беүә һайыға башлай. 1960 йылдағы БАССР хөкүмәте ҡарары менән һыуһаҡлағыс төҙөлөүгә бәйле, һал ағыҙыу, шулай уҡ йылғаның ике яҡ ярынан өс саҡырымлыҡ ара аяу зонаһы тип иғлан ителә. Ул тирәлә мал көтөү, урман, ҡыуаҡтар киҫеү ҡәтғи  тикшереүгә алына.

Яңауыл районы территорияһында Беүә йылғаһының оҙонлоғо 100 км тәшкил итә. Истәк ауыл советы территорияһы аша - 8 км, Ҡарман ауыл Советы аша- 12 км, Яңы Уртауыл ауыл Советы территорияһы аша йылғаның иң оҙон үҙәне үтә.

Яңауыл районы халыҡтарының күбеһенең тормошо, төбәктең һыу объекттарының иң эреһе - Быуа йылғаһы менән бәйле. Электән, йылға, ерҙәрҙе бүлгәндә территория сиге булып торған. Уның тураһында бик күп тарихи яҙмаларҙа иҫкә алына, һәм был мәғлүмәт райондың сиктәрендә лә билдәле.

60-сы йылдар башында йылға буйлап һал ағыҙғандар. Тора бара Быуа йылғаһы һайыға башлай. 1960 йылды БАССР хөкүмәтенең махсус ҡарары буйынса, йылғаның ике ярынан өс километр арала мал көтөргә, балыҡ тоторға, ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар киҫәргә тыйылырға һәм ҡәтғи көйләнергә тейеш, тип иғлан ителгән була.

1963-1973 йылдарҙа Быуа йылғаһында Башҡорт энергетикаһының флагманы булып торған – Ҡарман ГРЭС-ын төҙөйҙәр. Һыуһаҡлағысы төҙөгәс һал ағыҙыуҙы туҡтаталар. 1973-74 йылдарҙа Таш-Елға ауылы территорияһында тимер-бетон күпер төҙөгәндән һуң, Быуа йылғаһының ике яры ла ҡушыла. Быға тиклем йылға аша тик кисеү сығып йөрөгәндәр.

Йылғала алабуға, суртан, сабаҡ, ҡорман, аҡ сабаҡ, шамбы, һыла, ажау, ағасъяңаҡ, этеш, ташбаш, ҡыҙылғанат һәм башҡа балыҡтар йөҙә. Йылғаның бассейны, ҡайһы бер йөҙә торған күсмә ҡоштар өсөн йәшү урыны булып тора.

Быуа йылғаһы, бигерәк тә йәй көнө, яңауыллыларҙың иң яратҡан ял итеү урыны. Ҡыш көнө бында балыҡ тотоу буйынса йола ярыштары үткәрелә. Йылға образы күпләгән поэт һәм прозаиктарҙың илһам алыу шишмәһе булып тора
Төп ҡушылдыҡтары :
* һул: Әри, Әмзә;
* уң: Ошья, Пизь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Республика балалар клиник дауаханаһы

**Республика балалар клиник дауаханаһы** — дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы.

## Тарихы
1972 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә асыла. Дауахана заманса үҫешкән, һәм  бик бай матди-техник база булдырылған.  Дауалау учреждениеһының баш табибы медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы Әхмәтшин Рөстәм Зәки улы.

## Базаһы
Болницала хәҙерге  ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетының 13 кафедраһы уңышлы эшләй. 45 медицина фәндәре кандидаты, һигеҙ медицина фәндәре докторы дауалау учреждениеһының ғилми потенциалын тәшкил итә. Коллективта эшләүсе 31 табип — «Башҡортостандың атҡаҙанған табибы», бер табип — «Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы», ике тиҫтәнән ашыу шәфҡәт туташы «Башҡортостандың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре» тигән мәртәбәле исемдәрҙе йөрөтә.

## Эшмәкәрлеге
Бер сменала 500-ҙән ашыу баланы ҡабул иткән консультатив поликлиниканы, 19 дауалау-диагностикалау хеҙмәтен, 785 урынға иҫәпләнгән 25 клиник бүлекте, көндөҙгө стационар бүлекте, 60 урынлыҡ телмәр һәм ишетеү һәләте насар булған балаларға ярҙам күрһәтеү үҙәген берләштерә. Йыл һайын стационар бүлектә республикабыҙҙың ҡала һәм райондарынан 25 меңдән ашыу балаға — консультатив ярҙам, көндөҙгө стационар бүлектә 500-ҙән ашыу балаға медицина ярҙамы күрһәтелә. Әйтергә кәрәк: был дауалау учреждениеһында ауырыуҙарҙы 113 төр йүнәлеш буйынса ҡабул итәләр. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://yeshlek-gazeta.ru/2009/06/20/balalar-s1241l1241m1241tlege.html
* http://www.bashinform.ru/bash/279955/
Арыҫланов Айнур Нурғәле улы

**Арыҫланов Айнур Нурғәле улы** -Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назараты үҙәкләштерелгән дини ойошмаһы рәйесенең беренсе урынбаҫары.

## Биографияһы
Айнур Нурғәле улы Арыҫланов 1985 йылда Баймаҡ районының Ишмөхәмәт ауылында тыуған. 2002 йылда Сибай гимназия-интернатын тамамлай. Артабан, Ҡаҙандағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 2004 йылда Өфөләге Рәсәй Ислам университетының «Теология» факультетына 3-сө курсҡа ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы бүлегендә белем ала.
2006 йылда Египеттың Ҡаһир ҡалаһындағы ғәрәп телен өйрәнеүсе «Фаджр» үҙәгендә белем ала. Бөгөн М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының психология факультетында ситтән тороп уҡый.

### Йәмәғәт эшмәкәрелеге
* 3-сө курста уҡығанда факультетта студенттар советын
* 2005 йылдан «Наркотиктарһыҙ ҡала» тигән ирекмәндәр ойошмаһын етәкләй.

## Сығанаҡтар
* https://vk.com/kiskeufa
Тесла моторс

**Tesla Motors** — Америка автомобиль компанияһы, эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — электромобилдәр етештереү. Бөтә донъяға танылған электротехник һәм физик Никола Тесла исемен йөрөтә.

Tesla компанияһы (башта Tesla Motors булараҡ нигеҙ һалына) 2003 йылдың 1 июлендә Мартин Эберхард һәм Марк Тарпеннинг тарафынан теркәлә. 2004 йылдың февралендә өс нигеҙ һалыусыһы компания өсөн $7,5 млн инвестиция йыя, шул иҫәптән Илон Маск $6,5 млн доллар аҡса һала. Маск директорҙар советы рәйесе була һәм Эберхардты генераль директор итеп тәғәйенләй. Беренсе Tesla автомобиленең прототиптары рәсми рәүештә 2006 йылдың 19 июлендә Санта-Моникала (Калифорния) халыҡҡа күрһәтелә.

2006 йылда Маск компания өсөн 100 миллион доллар аҡса йыйыуға өлгәшә. Һөҙөмтәлә Тесла  2008 йылда үҙенең тәүге Roadster моделен сығара башлай.
2010 йылдың ғинуарында Тесла АҠШ-ның Энергетика Министрлығы тарафынан $465 млн долларлыҡ заём ала, һәм 2013 йылда компания уны ҡайтара.

2010 йылдың май айында  Тесла Калифорния штатының Фримонт ҡалаһында Model S.  автомобилдәрен сығарыу буйынса фабрика төҙөй башлай

2010 йылдың 29 июнендә Тесла  NASDAQ-та  беренсел асыҡ акция тәҡдимдәрен (IPO)  урынлаштыра башлай һәм һөҙөмтәлә $226 млн доллар ҡаҙана. Шулай итеп, 1956 йылдағы Ford Motor компанияһы тәжрибәһенән һуң,  Тесла  АҠШ-тың IPO форматында эшләгән  беренсе автокомпанияһы була.

2012 йылдың июнендә Тесла Model S. атамалы  икенсе модель автомобилен сығара башлай. 2017 йылдың июлендә  иһә Тесла  Model 3 тип аталған еңел машинаһын һатыуға сығара.

2019 йылдың 14 мартында йәмәғәтселек иғтибарына яңы электромобиль тәҡдим ителә - Tesla Model Y

2020 йылдың ноябрендә Тесла, Убер һәм Американың башҡа 26 компанияһы Эмиссиянан Ирекле Транспорт Ассоциацияһын (ZETA) ойоштора, ул АҠШ-та электромобилдәр һанын арттырыу буйынса лоббилыҡ эштәрен башҡарасаҡ.

2021 йылдың 25 октябрендә компанияның капиталлашыуы 1 триллион долларҙан ашып китте.

## Иҫкәрмәләр
Тирмә (уйын)

**Тирмә** — башҡорт халыҡ балалар уйыны.

## Уйын ҡағиҙәһе

Уйында дүрт төрөкм балалар ҡатнаша. Төркөмдәр дүрт мөйөшкә урынлаша. Уртала ултырғыста милли биҙәкле яулыҡ ята. Балалар төркөмдәрендә барыһы бергә ҡулға ҡул тотоношоп, дүрт ерҙә әйләнеш яһап таҡмаҡлап бейеҙәр:

 

Көй йырһыҙ дауам иткән саҡта балалар дөйөм түңәрәккә баҫалар. Аҙаҡ музыка туҡтағас, һәр төркөм үҙ ултырғысына йүгерә һәм ултырғыста ятҡан яулыҡ менән тирмә ҡора. Ҡайһы төркөм беренсе төҙөй, шул еңә.

## Сығанаҡтар
* Детские подвижные игры народов СССР / Сост. А. В. Кенеман; под ред. Т. И. Осокиной. — : Просвещение, 1988. — 239 с.

## Һылтанмалар
* http://www.maam.ru/detskijsad/bashkirskie-podvizhnye-igry.html
* http://si.oblast74.ru/arhiv/sport/2009/06/17/doc14348
Тирмә (мәғәнәләр)

**Тирмә** — күсмә һәм ярым күсмә халыҡтары торлаҡтарының төрө.

* Тирмә — күсмә һәм ярым күсмә халыҡтары торлаҡтарының төрө.
* Тирмә (уйын) — уйын.
Ҡаҫмарт

**Ҡаҫмарт** — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәләре биләмәләренән (Һарыҡташ районы, Һунарсы ауылы тирәһендә) аға. Һаҡмар йылғаһының уң яғынан (тамағынан 253 километр алыҫлыҡта) ҡушыла. Дөйөм оҙонлоғо 123 км тәшкил итә.

Йылға башы Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы, Берҙәш ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҫта ята.

Йылғаға арналып, ижад ителгән «Ҡаҫмарт буйы» башҡорт халыҡ йыры киң билдәле.

## Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары (тамағынан алыҫлығы):
* 35 км: Бәрҙелейылғаһы
* 40 км: Иҙәш йылғаһы
* 56 км: Ҡаҙанболаҡ йылғаһы
* 79 км: Әбүләис (Ергәйеш) йылғаһы

## Һыу реестры мәғлүмәте
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ бассейн округында урынлашҡан. Кесе йылға бассейны — аҫҡы бассейн юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйыеса коды — 112200557
* Бассейн коды — 12.01.00.005.
* ГӨ буйынса  — 12
* ГӨ буйынса сығарылышы — 2
:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Башинформсвязь

**«Башинформсвязь»**— Рәсәй телекоммуникацион компанияһы. Тулы исеме -«Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Штаб-фатиры Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан.

## Тарихы
«Башинформсвязь» йәмғиәте 1992 йылда Башҡортостан Республикаһының *элемтә һәм мәғлүмәт дәүләт предприятиеһын* акционерлаштырыу һѳҙѳмтәһендә барлыҡҡа килә.

1993 йылда компания — NMT-450 стандартында, 1998 йылдан — Европа һәм Азияла файҙаланылған GSM#900/1800 МГц ҡалыбында, ә 2000 йылдан — CDMA технологияһы нигеҙендә кеҫә телефоны бәйләнеше менән тәьмин итә.

2004 йылда «Башинформсвязь» ADSL технологияһы буйынса Интернет менән файҙаланыу хеҙмәте күрһәтә башлай.

2009 йылда йәмғиәт «Сотовая связь Башкортостана» (Сотел ССБ) асыҡ акционерҙар компанияһының 98,77 процент акцияһын, ә 2016 йылда Һамар өлкәһендәге «АИСТ компанияһы» тѳбәк операторын һатып ала.

## Милекселәр һәм етәкселек
Компанияның берҙән-бер акционеры — «Ростелеком» йәмғиәте.

Генераль директоры — Марат Долгоаршинных.

Директорҙар советы рәйесе — Дмитрий Проскура.

## Эшмәкәрлек күрһәткестәре
«Башинформсвязь» — Башҡортостандың иң эре телекоммуникацион операторы. Республикала телефон бәйләнешенең 93 процентын һәм Интернет менән файҙаланыуҙың 78 процентен контролдә тота.

2011 йылдың март аҙағына компанияның абонент базаһы урындағы телефон бәйләнешенең 1 млн, юғары тиҙлекле Интернеттың — 251 мең , IPTV-телевидениеның — 32 мең, кабелле телевидениеның 84 мең абонентын үҙ эсенә ала.

2010—2012 йылдарҙағы тѳп финанс күрһәткестәре:

## Монополияға ҡаршы закондарҙы боҙоу
2010 йылдың 25 мартында Рәсәйҙең Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте «Башинформсвязь» йәмғиәтен монополияға ҡаршы законды боҙған тип таба. Компания клиенттарға үҙҙәренә килемле булған юл менән трафиктарҙы ебәреү тәртибен кѳсләп таға һәм нигеҙһеҙ рәүештә «СЦС Совинтел» тѳбәк бәйләнеше селтәрен «Башинформсвязь» урындағы һәм тѳбәк телефон бәйләнешенә ҡушылыу килешеүен тѳҙѳүҙән баш тарта.
.

2011 йылдың июлендә Рәсәй Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте «Башинформсвязь» йәмғиәтен «Конкуренцияны яҡлау тураһында»ғы федераль закондың 10-сы стаьяһын боҙған тип һығымта яһай, сѳнки баҙарҙа ѳҫтѳнлѳк алып барыусылар бер үк тауарға үҙ белдеге менән тѳрлѳ хаҡ ҡуя алмай.

## Иҫкәрмәләр
Динамо

* Динамо (стадион, Өфө) — Өфө ҡалаһындағы футбол стадионы.
* Динамо (хоккей клубы, Минск) — Минск ҡалаһының Континенталь хоккей лигаһында уйнаусы хоккей командаһы.
* Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008) — Рига ҡалаһының Континенталь хоккей лигаһында уйнаусы хоккей командаһы.
Каруанһарай (мәғәнәләр)

**Каруанһарай** — сауҙагәрҙәр һәм юлсылар өсөн төҙөлгән йорттар комплексы.

## Мәҡәләләр
* Каруанһарай — Ырымбур ҡалаһындағы тарихи-архитектура комплексы.
* Каруанһарай (гәзит) — Ырымбур өлкәһе гәзите.
* Каруанһарай (мәҙрәсә) — Ырымбурҙағы мәҙрәсә.
* Каруанһарай (мәсет) — Ырымбурҙағы мәсет.
* Каруанһарай (ойошма) — Ырымбурҙағы башҡорт йәмәғәт ойошмаһы.
* Каруанһарай (Өфө) — Өфөләге архитектура ҡомартҡыһы.
* Каруанһарай (төркөм) — Башҡортостандың музыкаль эстрада-фольклор төркөмө.
* Ҡаруанһарай — башҡорт халыҡ йыры.
Динамо (стадион, Өфө)

**«Дина́мо»**— Өфө ҡалаһындағы футбол стадионы, 4500 тамашасыға иҫәпләнгән. 2015 йылдың 15 авгусына тиклем «Ѳфѳ» футбол клубының үҙ аренаһы булып һанала. 1930 йылда тѳҙѳлгән, 1934 йылдың 6 майында асылған. Футбол майҙаны йылытыу системаһы булмаған яһалма газонлы. Адресы: Ѳфѳ ҡалаһы, Карл Маркс урамы, 2.

## Стадиондың тасуирламаһы
Арена элекке *Ушаков паркы* территорияһында тѳҙѳлгән. Ул 1934 йылдың 6 майында асыла. Советтар Союзы ваҡытында стадиондың исеме йыш ҡына үҙгәреп тора. Башлыса улар ауыр әйтелешле *БОСФК*, *БСПС* йәки *ГСФК* кеүек аббревиатуралар була.

Стадион 4500 кешегә иҫәпләнгән. Унда республика масштабындағы ярыштар уҙғарыла. «Динамо» стадионында яһалма газон түшәлгән, был уны йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә. Футбол майҙанынан тыш, стадион инфраструктураһына еңел атлетика (йүгереү) юлы, оҙонлоҡҡа һикереү секторы, теннис майҙансығы һәм шулай уҡ халыҡ-ара кимәлдәге спорт залы инә. 2007 йылда 3-сѳ тѳҙѳлѳш тресы стадионды заманса итеп яңыртты.

2012 йылдың йәйендә стадиондың футбол майҙанына яһалма газон түшәлә, уның йылытыу системаһы юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт ФК «Уфа»
* Сайт болельщиков ФК «Уфа» 
* Форум болельщиков ФК «Уфа» 
* Профиль клуба на официальном сайте ФНЛ
Арғаяш башҡорт халыҡ театры

**Арғаяш башҡорт халыҡ театры** — Силәбе өлкәһе, Арғаяш районы, Арғаяш ауылында урынлашҡан башҡорт халыҡ театры. Башҡортостан Республикаһынан ситтә эшләүсе берҙән бер башҡорт театры булып тора..

## Тарихы
Театрға 1989 йылда башҡорт драма түңәрәге булараҡ нигеҙ һалына. Халыҡ театрының беренсе постановкаһы «Туй бүләге» («Свадебный подарок») Поварисов, Суфиян Шәмсетдин улы.

1991 йылда театрға хәҙерге атамаһы һәм «халыҡ» исеме бирелә.

1992 йылда Башҡортостан Республикаһында Силәбе өлкәһенең сәнғәт Көндәрендә ҡатнаша.

1994 йылда Нефтекама ҡалаһында Ҙур Уралдың йәш театрҙарының «Театр яҙы» фестивалендә ҡатнаша.

## Репертуары
1989—2010 йылдарҙа театрҙа 17-нән ашыу спектакль һәм 70-ләгән инсценировка ҡуйыла:
* «Ай тотолған төндә» һәм «Ҡыҙ урлау» («Похищение девушки») М. Кәрим;
* «Башмағым» Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы;
* «Көнләш, Америка, көнләш!» («Завидуй, Америка, завидуй!») С. Я. Латыпов;
* «Ҡарлуғас» («Карлугас») һәм «Салауат» («Салават») Баязит Бикбай;
* «Ҡыр ҡаҙҙары» («Дикие гуси») Р. А. Сафин;
* «Ул ҡайтты» («Он вернулся») Ә. К. Атнабаев;
* «Башҡорт туйы» («Башкирская свадьба») Буранғолов Мөхәмәтша Әбдрәхман улы;
* «Тау артында тал илай» («Плачет ива за горой») В. Жеребцов;
* «Ике байҙың хеҙмәтсеһе» Гольдони Карло һәм башҡалар.

## Составы
Халыҡ театры коллективы составында төрлө йылдарҙа Л. К. Әминова, Ф. Ф. Зөлфитдинова, М. Ф. Ҡорбангалина, Р. А. Нафиҡов, Х. В. Фәйзуллин, В. Г. Хәдиева, А. Х. и А. А. Хәлиҡовтар, М. А. Шәйхисламов, Ф. Х. Шәфикова һәм башҡалар сығыш яһанылар.

Спектаклдәрҙең ҡуйыусыһы һәм музыкаль яҡтан биҙәүсеһе булып театрҙың беренсе художество етәксеһе С. М. Солтанова һәм рәссам-ҡуйыусы Ф. Ф. Зөлфитдинова торалар.

## Наградалары
* «Провинцияла театр осрашыуҙары» Бөтә Рәсәй ауыл театрҙары фестиваленең I дәрәжә Дипломы (Иваново ҡалаһы, 2008).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы

**Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы** (4 ноябрь 1976 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2017 йылдың февраленән  2021 йылдың 25 мартына тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры. Физика-математика фәндәре докторы.     

## Биографияһы
Илгиз Раян улы Ҡәҙерғолов 1976 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Байғужа ауылында тыуған.

1993 йылда Кинйәбулат урта мәктәбен тамамлай һәм, физика буйынса республика олимпиадаһы призёры булараҡ, Башҡорт дәүләт университетының физика факультетына имтиханһыҙ ҡабул ителә. БДУ-ла уҡығанда Рәсәй Федерацияһы Президенты һәм бер уҡыу йылында Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты була.

1998 йылда университетты отличие менән тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Молекула һәм кристалдар физикаһы институтында инженер-тикшеренеүсе булып башлай. Бер үк ваҡытта (1998—2001) Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһында уҡый һәм билдәләнгәндән алда «Теоретик физика» һөнәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

2003 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында: теоретик физика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы һәм доценты.

2006 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратына мәғариф һәм фән бүлегенә баш белгес итеп саҡырыла.

2006—2009 йылдарҙа Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының уҡыу эштәре һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса проректоры булып эшләй.

2011—2012 йылдарҙа Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы ректоры.

2015 йыл — 2017 йылдың феврале — Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы директоры.

2017 йылдың 22 февраленән — 2021 йылдың 25 мартына тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры.

## Ғилми эшмәкәрлеге

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* БАШКИРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ.НЕФТЕКАМСКИЙ ФИЛИАЛ. Официальный сайт
* Сайт «Кто есть кто в РБ» → Карточка персоны Кызыргулов Ильгиз Раянович 
* Электронная газета «Образование: путь к успеху». Официальный сайт
* Блог Кызыргулова Ильгиза Раяновича
* Алһыу Әһлиуллина. Илгиз ҠӘҘЕРҒОЛОВ: «Студенттарыбыҙ — иң ҙур ҡаҙанышыбыҙ, иң ҡәҙерле байлығыбыҙ». «Башҡортостан» гәзите, 2012, 12 февраль.
Генрих Гейне

**Генрих Гейне**, **Христиа́н Иога́нн Ге́нрих Ге́йне** (, әйтелеше *Кри́стиан Ёхан Ха́йнрихь Ха́йнэ*; 13 декабрь 1797 йыл — 17 февраль 1856 йыл) — немец шағиры, публицист һәм тәнҡитсе.

Гейне бер үк ваҡытта «романтик дәүер»ҙең һуңғы шағиры һәм уның башлығы булып һанала. Һөйләү телен лирикала әүҙем ҡулланып, ул фельетон һәм юл яҙмаларын әҙәбилек формаһына тиклем күтәрә һәм нимес теленә бығаса таныш булмаған күркәм (элегантлы) еңеллек индерә. Әҙиптең әҫәрҙәренә Франц Шуберт, Роберт Шуман, Рихард Вагнер, Иоганн Брамс, Пётр Ильич Чайковский кеүек билдәле һәм башҡа күп композиторҙар йырҙар яҙған.
 
## Биографияһы
Христиан Иоганн Генрих Гейне 1797 йылдың 13 декабрендә Германияның көнбайышында урынлашҡан Дюссельдорф ҡалаһында туҡыма һатып бөлгөнлөккә төшкән еврей сауҙагәре Самсон Гейне (1764—1829) ғаиләһендә тәүге бала тыуған Уның үҙенән кесе өс туғаны булған — Шарлотта (1800—1899), Густав (1803—1886) һәм Максимилиан (1804—1879). Беренсел тәрбиәне Генрих католиктарҙың ғибәҙәт ҡылыуының ҡупшылығына һәм тантаналығына үҙендә һөйөү уятҡан урындағы католик лицейҙа ала. Уҡымышлы һәм аҡыллы әсәһе Бетти (Пейра) (1770—1859) артабан улы менән ныҡлап шөғөлләнә һәм уға яҡшы белем бирергә тырыша.

## Төп әҫәрҙәре

* *Йырҙар китабы* (русса *Книга песен*, немецсә ), 1827
* *Юл күренештәре* (*Путевые картины*; ):
** 1-се том — *Гарц буйлап сәйәхәт* (*Путешествие по Гарцу*; (), 1826
** 2-се том — *Төньяҡ диңгеҙ* һәм *Идеялар. Ле Гран китабы* (*Северное море* и *Идеи. Книга Ле Гран*; (). ), 1827
** 3-сө том — *Мюнхендан Генуяға сәйәхәт* һәм *Лукка һыуҙары* (*Путешествие из Мюнхена до Генуи* и *Луккские воды*; ); ), 1829
** 4-се том — *Лукка ҡалаһы* һәм *Англия фрагменттары* (*Город Лукка* и *Английские фрагменты*; ) (), 1831
* Шиғыр йыйынтығы *Яңы шиғырҙар* (сборник стихов *Новые стихотворения*; ), 1844
* Шиғыр йыйынтығы *Романсеро* (сборник стихов *Романсеро*; ), 1851

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* 
* Гейне Генрих — о творчестве писателя 
* В. А. Луков, Гейне Г. «Девушки и женщины Шекспира» // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира» [2010]
* Генрих Гейне: уход от иудаизма и возвращение к нему
Акун

**Акун** () — Алеут утрауҙары теҙеменең төлкө утрауҙары төркөмөнә ингән утрау. АҠШ-тың Аляска штатына инә.

## Тасуирлама
Унимак боғаҙында, Акутан утрауының көнсығышында, ә Унимак утрауының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Даими рәүештә йәшәгән халыҡ юҡ. Утрауҙа урыҫ колонистарынан ҡалған һыйырҙарҙың тоҡомдары йәшәй. Утрауҙың төньяғын Гилберт исемле янар янартау алып тора.

## Тарих

## Һылтанмалар
Каруанһарай (Өфө)

**Каруанһарай** (*Сауҙа рәттәре*) — Рәсәй төбәктәренә хас булған ҡунаҡ йорттарының береһе, XIX  быуатта Өфөнөң Үрге Сауҙа майҙанында классицизм стилендә төҙөлгән.  1999 йылда сауҙа-эш комплексы итеп үҙгәртелә.

## Тарихы

1802 йылда губерна идаралығы Ырымбурҙан Өфөгә күскәс, ҡаланың генпланын төҙөү ихтыяжы тыуа,  каруанһарай ҙа кәрәк була. 1812—1815 йылдарҙа  Санкт-Петербург, Ырымбур һәм Өфө араһында хатлашыу бара, шунда «Каруанһарай» осрай ҙа инде.

1825 йылда майҙан уртаһында Петербургтан килгән архитектура профессоры А. И. Мельников проекты буйынса таш Каруанһарай төҙөлә башлай. Классицизм стилендәге был бина 40 йыл буйы төҙөлә.  1864  йылда  «Өфө губерна идаралығы присутствиеһы журналы»нда хәбәр ителеүенсә, төҙөлөштөң ҙур өлөшө тамамланған, ҡалғаны  1866 йылға әҙер булырға тейеш. 

Аҡ барельефтар менән биҙәлгән һары төҫтәге мөһабәт ҡоролманы дүрт яҡтан аркалы яҡты асыҡ галереялар уратып тора, ә уртала эстән дә, тыштан да тороп сауҙа итә торған асыҡ майҙансыҡ ҡалдырыла.  Тиҙҙән Каруанһарай ерле сауҙагәрҙәр араһында өҫтөнлөклө урын тип һанала башлай. Иң байҙарына шәхси сауҙа йорттары һалыр өсөн урын бүленә. Ҡайһы берҙәре беҙҙең көнгә тиклем һаҡланған:
* сауҙагәр Д.П. Берштейндың сауҙа йорто (Коммунистик урамға сыҡҡан өс ҡатлы офис бинаһы);
* Иванов менән Нобелдең сауҙа йорто һәм Үҙ-ара кредитлашыу йәмғиәте бинаһы  (Үрге Сауҙа майҙанындағы ике ҡатлы ике бина);
* бер туған Крестовниковтарҙың сауҙа йорто (Ленин урамындағы ике ҡатлы йорт, әле уны Макдональдс биләгән).
1941 йылда Өфөгә Серпуховтан туҡыу һәм Ярцевонан еп иләү фабрикаһы эвакуациялана. Каруанһарай бинаһын 1980-се йылдар башына тиклем Өфө кизе-мамыҡ комбинаты алып тора. Бынан һуң бинаны емертергә теләйҙәр, ләкин йәмәғәтселек уны яҡлауға күтәрелә. 

Башҡортостан Республикаһы Президентының 1995 йылдың 11 авгусында сыҡҡан  «Өфө ҡалаһында элекке Сауҙа рәттәре бинаһын реконструкциялауҙы тәьмин итеү саралары тураһында»ғы фарманы реконструкцияны башлап ебәрә. 

С. А. Голдобин етәкселегендәге Өфө архитекторҙары проекты буйынса тергеҙелгән Каруанһарай 1999 йылдың 11 октябрендә асыла һәм Өфөнөң генә түгел, тотош республиканың сауҙа, эш, мәҙәниәт үҙәге булып китә. 40 мең квадрат метр майҙанлы бина эсендә 150-нән ашыу сауҙа һәм күңел асыу ойошмаһы урынлашҡан. Каруанһарай ишеге алдындағы фонтан гранит табаҡтар каскадынан тора, ул Башҡортостан баш ҡалаһында иң ҙур фонтандар иҫәбенә инә  (180 квадрат метр).

2014 йылдың 2 июнендә  реконструкцияға ябыла.  2015 йылдың 5 декабрендә яңыртылған Каруанһарайҙың ишектәре ҡабат асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Официальный сайт ТДК Гостиный двор
Ҡарлыман мәмерйәһе

** Ҡарлыман мәмерйәһе ** — Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районындағы мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Вертикаль һәм горизонталь тектоник ярыҡтар киҫешкән урында барлыҡҡа килгән.

## Урынлашыуы

Ҡарлыман мәмерйәһе Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районында урынлашҡан. Өршәк-Ағиҙел араһында, Ҡарлыман карст йылғаһы бассейнында, Ҡарлыман ауылынан — 3 км, Ҡырмыҫҡалы ауылынан (район үҙәге) 10 км алыҫлыҡта ята.

Бейек гипслы ҡая (урындағы халыҡ Олотау тип атай) нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Мәмерйәгә илткән юл буйында бәләкәй генә күлдәр күп. Барыһы ла карст соҡорҙары урынында хасил булған.

## Географияһы

Мәмерйәгә элек бер-береһенән 10 м алаҫлыҡтағы ике уйым аша инеп булған. Әлеге ваҡытта таштар емерелеп төшөп, бер уйымы бикләнгән.

Икенсе уйымы - Г хәрефенә оҡшаған бөгөлөш рәүешендә. Уның аша текә диуарлы, түбәләре горизонталь булған киң туннелгә барып сығаһың. Киңлеге 2-12 м арауығында. Бейеклеге 5 — 10 м араһында тирбәлә.

Мәмерйәнең оҙонлоғо — 198 (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 269) метр, майҙаны — 1153 кв.м, күләме — 1970 куб.м.

Әүҙем карст зонаһында урынлашҡан. Мәмерйә юлында карст соҡорҙары күп. Ҡайһылары һаҙлыҡҡа әүерелгән. Тап-таҙа һыуы менән ҡыуандырып ятҡандары ла етерлек.

Мәмерйә эргәһендә ер аҫты шишмәһе — Һарыйылғаның ҡоро үҙәне беленеп тора. Тау тоҡомдарында ҡусҡарҙарҙың ташҡа әйләнгән һөлдәләрен осратырға мөмкин.
 
GPS-координаталары: N 54°17’22"; E 56°10’06"

## Флора һәм фаунаһы

Флора: ҡамыш, тәлмәрйен тәңкәһе, аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ һәм башҡалар.

Фауна: йәйгелеккә кескәй генә күлдәренә ҡыр өйрәктәре, аҡсарлаҡтар килә. Шулай уҡ, мәмерйә эргәһендәге күлдәрҙә һаҙан, суртан, алабуға һәм башҡа бик күп төр балыҡтар тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* http://www.nashural.ru/Mesta/karlamanskaya-peshera.htm 
* Достопримечательности Кармаскалинского района 
* Описание и фото
Мулдаҡкүл

**Мулдаҡкүл** (Мулда́к; ). Урындағы халыҡ телендә — **Тоҙлокүл**. Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан йомоҡ тоҙло күл.

## Атамаһы
Мулдаҡкүлде урындағы халыҡ Тоҙлокүл тип йөрөтә.
 
Күлдең атамаһы буйынса түбәндәге легенда йәшәй. Хәлле һәм абруйлы ир уҙаманының ҡыҙы ярлы егеткә ғашиҡ була. Атаһы ҡыҙын фәҡирлек яҙмышына дусар иткеһе килмәй, йәштәрҙең саф хистәрен бер ҙә аямай, тиң булмаған никахҡа ҡаршы була. Ғашиҡтар ҡасып китергә ҡарар итә, ләкин ҡыҙ атаһының һаҡсылары уларҙы ҡыуып етә. Егетте үлтерәләр, һәм ул дала уртаһында бейек Мулдаҡтау булып ҡалҡа. Һөйгән йәрен юғалтҡн бәхетһеҙ ҡыҙ бик оҙаҡ күҙ йәштәрен түгә һәм тоҙло Мулдаҡкүлгә әйләнә.

## Географияһы
Магнитогорск ҡалаһынан көнбайышҡа ҡарай 15 км йыраҡлыҡта, Мулдаҡтау янында, Озерный (Әбйәлил районы) ауылы эргәһендә ята.

Мулдаҡ Йәнгел менән Кесе Ҡыҙыл йылғалары араһындағы һыуайырғыста урынлашҡан.

Күлдең һөҙәк ярҙарында тоҙло тупраҡҡа яраҡлашҡан үҫемлектәр: һимеҙут (солерос), татырут (бескильница), һыу боросо, ҡаҙ үләне, европа һимеҙуты, ҡамыш үҫә. Тоҙ күплектән урман бик һирәк.

Ярҙың айырым урындарында һыу төбөндә шифалы тоҙло ләм тупланмалары бар. Шулар нигеҙендә «Яҡтыкүл» шифаханаһы төҙөлгән. Был ләмде Башҡортостандың күп кенә башҡа шифаханалары ла файҙалана.
 
Күл карст сығышлы. Карбон тау тоҡомдарында (аргиллит ҡатламдары булған эзбизташ) барлыҡҡа килгән. Төньяҡ- көньяҡ йүнәлешендә һуҙылған йоморо симметрик соҡор эсендә урынлашҡан.

Төбө ләмле. Йомоҡ күл. Минераль ләмдең дөйөм күләме сама менән 1 млн т тирәһе. Тулыланыу сығанағы — ҡатнаш. Һыуы тоҙло. Хлорид-магнийлы (12,6 г/л).

Мезотроф күл, йәғни, биоген элементтарға бай. Ярҙары һөҙәк, ҡомло. Ландшафты — еҙүлән-ҡылғанлы дала.

## Реестр күрһәткестәре
РФ биләмәләрендә һыу хужалыҡтарын районлаштырыу буйынса Һыу ресурстары Федераль агентстлығы әҙерләгән геомәғлүмәт системаһы күрһәткестәре:
* Һыу объектының коды 12010000311112200000568
* Гидрологик өйрәнелеү (ГӨ) буйынса коды 212200056
* Бассейн коды — 01.05.00.001
* (ГӨ) 12 буйынса том номеры
* (ГӨ) 2 буйынса сығарылыш

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Мулдаҡкүл тураһында легенда

## Әҙәбиәт
Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».