open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оло Мартыновка

**Оло Мартыновка** — ҡасаба (1972−1992 йыл — ҡала тибындағы ҡасаба) Ростов өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Мартын районың, Мартын ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Тарих
Оло Мартыновкаға 1772 йылда нигеҙ һалына(боронғо ҡаласыҡ урынында). Биҫтәнең элекке исеме — Городищенская.

## Халыҡ

### Билдәле шәхестәр
* Драгалев Георгий Георгиевич — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Зыгин Алексей Иванович — Советтар Союзы Геройы.
* Колесников Сидор Иванович — Советтар Союзы Геройы.
* Лемешко Тимофей Игнатьевич (1889—1962) — уның хөрмәтенә Лемешко ауылы аталған.
* Малеев Михаил Федорович (1899—1964) — совет хәрби етәксеһе.
* Лабазан Сыңғыҙ Сулейманович (1991-) — Рәсәй көрәшсеһе, донъя чемпионы.
* Магомедов Ислам Курбанович (1991-) — Рәсәй көрәшсеһе, Европа уйыны-2015 чемпионы.

## Дин

Оло Мартыновка ҡасабаһындағы Изге троица ҡорамы1896 йылдың 27 майында император Николай Александровичтың батша булыуы хөрмәтенә төҙөлә. Ул — донъяла император Николай II батша тип иғлан ителеүгә бағышланған берҙән-бер иҫтәлекле ғибәҙәтхана.

## Иҫтәлекле урын
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Оло Мартин (слобода)
Атаман станцияһы

**Атаман** — 2-се класлы тимер юл станцияһы. Ростов өлкәһенең Егорлык станицаһында урынлашҡан. 7 юлы бар, уларҙың икәүһе хәҙер бөтөнләй ҡулланылмай. Ҡалған 5 юлдың береһе иҫәптән сығарылған йөк вагондары ултырмаһы итеп файҙаланыла, тик ике юл поездарҙың даими хәрәкәте һәм киҫешеүе өсөн ҡулланыла. Станцияның бушлай бәҙрәфе бар. Атаман станцияһының диңгеҙ кимәленән бейеклеге 93 м.

## Тарихы
Атаман станцияһы Егорлык станицаһында 1915 йылда, Батайск — Тороговая (хәҙер — Сальск) тимер юл линияһын төҙөгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Рәсәйҙең көньяғында контрреволюцион хәрәкәтте баҫтырыу менән бәйле *драматик ваҡиғалар* (ҡара: Донда Граждандар һуғышы), станцияла 1919 йылда, Граждандар һуғышы осоронда үҫешә. Кавказ фронтының хәрби революцион комитеты 28 февралдә беренсе Атлы армия һәм 10-сы армияның уң фланг өлөшө өсөн директива сығара: Егорлык станицаһын һәм Атаман станцияһын алған һәм нығынған аҡ гвардиясыларҙың атлы һәм пехота берләшмәләрен ҡыйратырға, артабан көньяҡҡа табан Тихорецкая үҙәк тимер юл станцияһына тиклем алға барыуҙы дауам итергә. 1 мартта ҡыҙылармеецтарҙың 1-се атлы армияһы һәм 20-се уҡсылар дивизияһы Атаман станцияһында дошмандарға һөжүм башлай. Бында Беренсе Дон корпусы частары, генерал В. М. Черенцовтың пластун частәре, Терек-Кубань атлы дивизияһы тупланған һәм нығынған була. Бик аяуһыҙ һуғыш башлана. Аҡгвардееецтар ҙур юғалтыуҙар кисерә, Атаман станцияһында уларҙың атлылары тулыһынса ҡыйратыла, пехота сигенә, инициатива буденновсыларға күсә. Оҫталыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн Беренсе атлы армия дивизиялары начальниктары С. К. Тимошенко, О. И. Городников, 20-се дивизия штаб начальнигы Б. В. Майстрах һәм башҡа командирҙар Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Станция буйынса ҡала яны бәйләнеше

## Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
Элек йөрөгәндәр (хәҙер юҡҡа сыҡҡан):

## Галерея

File:Ataman1.jpg|Атаман Станцияһы
File:Ataman3.jpg|Атаман Станцияһы
File:Ataman4.jpg|Атаман станцияһында паровоз колонкаһы
File:Ataman5.jpg|Атаман станцияһында йәмәғәт бәҙрәфтәре 
File:Ataman6.jpg|Атаман Станцияһы


## Иҫкәрмәләр
Хмелевый (Зайцевский) ҡаялары

**Хмелевый (Зайцевский) ҡаялары** — Ростов өлкәһенең Красносулин районында, Садка утары тирәһендә урынлашҡан, йәмле, матур ҡая ҡатламдары. Тәбиғи скалодром булып тора. Ҡаяларҙың бейеклеге 30 метрға тиклем етә, дөйөм оҙонлоғо — 1 км самаһы. Хмелевый ҡаяһы — Ростов өлкәһендә иң бейеге.

## Тарихы
Хмелевый ҡаялары — альпинизм буйынса бөтә Рәсәй статусына эйә булған Сафронов ярыштары һәм башҡа спорт саралары үткәреү урыны. Төрлө ҡатмарлылыҡтағы маршруттар бар: «Спартак», «Таганрог», «Нос корабля», «Сердце», «Воронеж».

Ҡаялар аҫтында ҙур тигеҙлек урынлашҡан, ул кемпинг өсөн тәғәйенләнгән. Ҡая эргәһендә Кундрючья йылғаһы ағып ята. Йылға менән ҡаялар араһындағы тигеҙлек ҡуйы сауҡалыҡҡа күсеп, оазис барлыҡҡа килтерә, шуның арҡаһында унда һәр ваҡыт һалҡынса, хатта йәйге эҫе көндәрҙә лә. Сауҡалыҡ эргәһендә палаткалы лагерь урынлаштырыу өсөн ҙур майҙансыҡтар бар. Бөтә сауҡалыҡ буйлап эсәр һыулы шишмәгә һуҡмаҡ үтә
File:Хмелевые скалы 1.jpg|Хмелевый ҡаяһы

File:Зайцевские скалы.jpg|Хмелевый ҡаяһы




## Транспорт
Ҡаяға тиклем машинала барырға мөмкин, бының өсөн Дондағы Ростовтан М-4 трассаһына сығып, Мәскәү йүнәлеше буйынса барырға, «Владимировка» күрһәткесенә тиклем 100 км үтергә кәрәк. Күрһәткестән уңға боролорға һәм төп юл буйынса барырға кәрәк. 4 км 500 метр үткәс, һулға, «Садка» утары яғына боролорға. Утарҙан һуң грунтлы тигеҙ юл башлана. Ҡаяға һуҡмаҡтар күп, теләһә ҡайһыһы буйынса барырға мөмкин. Ҡая янына сәйәхәт өсөн һауа торошо яҡшы торған көндәрҙе һайларға кәрәк, ҡойма ямғырҙарҙан һуң түгел.

## Иҫкәрмәләр
Илларионов (утар)

**Илларионов** — Ростов өлкәһенең Боковский районындағы утар

Краснокутский ауыл биләмәһе составына инә .

## Географияһы

### Урам
* Магрицкий урамы.

## Тарих

## Иҫтәлекле урын
* Казак һәйкәле.
Ростов өлкәһендә неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Йылға буйҙарында нигеҙләнеүселәр башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Дала малсылыҡты үҫтереүселәр өсөн икһеҙ-сикһеҙ көтөүлек булған. Бында шул ваҡыттарҙан кешеләр ерләнгән бик күп ҡурғандар ҡалған. Был ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан һаҡлана.

Боков районының Илларионов утарынан йыраҡ түгел бер нисә иҫтәлекле археологик ҡомартҡы урынлашҡан. Улар 2002 йылдың 25 июнендә ҡабул ителгән 73-сө «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһында» федераль, 2004 йылдың 22 октябрендәге 178-се «Ростов өлкәһе мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы» өлкә һәм Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының 1997 йылдың 21 февралендәге 51-се ҡарарына ярашлы, закон һаҡлауында.
* Ҡурған «VI Илларионов». Илларионов утарынан көнбайышта 500 метр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.

* Ҡурған «VIII Илларионов». Илларионов утарынан 1,75 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.

* Ҡурған төркөмө «I Илларионов» (15 ҡурған). Илларионов утарынан яҡынса 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

* Ҡурған төркөмө «II Илларионов» (2 ҡурған). Илларионов утарынан 1,0 км өҫтәрәк, көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

* Ҡурған төркөмө «Илларионов III» (5 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 1,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан .

* Ҡурған төркөмө «IV Илларионов» (2 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығышта 3,1 км өҫтәрәк урынлашҡан.

* Ҡурған төркөмө «V Илларионов» (4 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығышта 4,0 км өҫтәрәк урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Почтовые индексы: Илларионов Хутор 

## Иҫкәрмә
Македония денары

**Денары** () — Төньяҡ Македонияның милли валютаһы, атамаһы боронғо римса денарий һүҙенән алынған. 

Денар формаль йәһәттән 100 дениға тигеҙ, ләкин 2013 йылдан дени тәңкәләре түләү сараһы сифатында ҡулланылмай. 2000 йылдың 25 декабренән 2006 йылға тиклем Бөтә Рәсәй валюта классификаторында динар тип атала.

## Тарихы
Әйләнешкә 1992 йылдың 26 апрелендә индерелә,  ул мәлдә югослав динарына тиң була. 1993 йылдың 5 майында 100 иҫке денарға 1 яңы денар нисбәтендә деноминациялана. Әйләнештә — 1, 2, 5, 10 һәм 50 денарлыҡ тәңкәләр;  10, 50, 100, 500, 1000 һәм 5000 денарлыҡ банкноталар йөрөй. 2016 йылда 200 һәм 2000 денар номиналлы банкноталар индерелә.

## Тәңкәләр
Тәңкәләрҙең аверсында — ҡояштың 16 нурлы стилләштерелгән һүрәте ерлегендә номинал. Реверсында — сите буйлап дәүләттең атамаһы һәм сығарылыш йылы яҙылған, уртаһына тейешле һүрәте төшөрөлгән. Бөтә тәңкәләрҙең ҡыры шыма.

## Банкноталар

## Иҫкәрмәләр
Чертково станцияһы

**Чертково станцияһы** — Ростов өлкәһенең Чертковский районы Чертково ҡасабаһында урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге тимер юл станцияһы. Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлы менән тоташтырған станция булып тора.

Рәсәй Федерацияһы (Ростов өлкәһе, Чертковский районы, Чертково) һәм Украина (Луганск өлкәһе, Меловский районы, Меловое) сиге буйында урынлашҡан (вокзал — Рәсәй яғында).

## Тарихы
Станцияға 1869 йылдың 14 авгусында, Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының көньяҡ тармағын төҙөгәндә, Дон ғәскәре өлкәһе һәм Харьков губернаһы сигендә нигеҙ һалына. Станция Ғәскәри атаман Чертков Михаил Иванович хөрмәтенә аталған, уның үтенесе буйынса тимер юл линияһы төҙөлә башлаған була.

1873 йылда икенсе класлы Чертково станцияһында вокзалдың бер ҡатлы таш бинаһы, ике тауар һәм бер пассажир платформаһы, 12 локомотивҡа паровоз депоһы, һыу өсөн резервуар, ике таш һәм һигеҙ ағас ҡаралтылары, мунса, өс мейес менән кер йыуыу йорто һәм башҡа ярҙамсы биналар була. Станцияла буфет, китап һәм гәзит киоскылары эшләй. Бөтә линияның, шул иҫәптән Чертково станцияһының техник йыһазландырылышы шул осорҙоң иң яңы үҫеш йүнәлешенә тап килә: Морзе азбукаһы ярҙамында мәғлүмәттәр алмашыуҙы тормошҡа ашырыусы Маркони радиотелеграф аппараты ҡулланыла. Чертково тимер юл станцияһы шул исемдәге ауыл тарихына нигеҙ һала. XX быуат башында станция тирәләй, сиркәүе, сәй эсеү йорто һәм ҡуналҡаһы булған, ҙур булмаған эшселәр ҡасабаһы үҫеп сыға. Шул саҡта уҡ дауахана төҙөлә башлай, тимер юл мәктәбе һәм бер класлы училище асыла.

2009 йылдың авгусында вокзал алды майҙанында ҡасабаға нигеҙ һалыусы Михаил Иванович Чертков бюсы асыла. Бюст асыу сараһы Чертково ҡасабаһына нигеҙ һалыныуҙың 140 йыллығын байрам итеү менән тап килтерелә.

## Ҡала яны маршруттары
* Чертково — Лихая (ҡала яны) — Ростов-Главный (экспресс)

## Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
2016 йылдың декабренә ҡарата станция аша түбәндәге алыҫҡа йөрөгән поездар үтә:

### Йыл әйләнәһенә йөрөүсе поездар

### Миҙгелле поездар әйләнеше

Украина сиген урап үткән Журавка — Миллерово участкаһын төҙөү тамамланғандан һуң (яҡынса 2018 йылда) Чертково станцияһы пассажирҙар маршрутынан ситтә ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ЧЕРТКОВО |Железнодорожная станция | Справочник 
* Железнодорожная станция ЧЕРТКОВО
*  Поезд ушёл. Жителей границы с Украиной оставят на обочине железной дороги
Архитектор В. Н. Куликов йорто (Новочеркасск)

**Архитектор В. Н. Куликов йорто** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Мәғариф урамы, 139 адресы буйынса урынлашҡан архитектура һәйкәле һәм мәҙәни мираҫ объекты.

## Һүрәтләнеше
XX быуат башында Новочеркасск ҡалаһында төҙөлгән йорт. Һуңынан ул архитектор Куликов милкенә күсә. Ул ваҡытта йорттоң адресы Николаев проспекты тип билдәләнелә. Төҙөлөштә төп материал булараҡ, кирбес ҡулланыла. Бинаның архитектура йөҙөн пилястрҙар ҡаймалаған ҙур тәҙрәләр кәүҙәләндерә. Уларҙан өҫтә волюталы ҡатмарлы кәрниз тора. Тәҙрә ҡаштарының түбәнге өлөшө биҙәкле изразц һыҙат менән тамамлана. Йәшел төҫтәге изразцтар стеналарҙың кәрниз менән тамамланған ерендә лә күҙәтелә. Улар дүртмөйөш формалағы ҙур детикулдар менән аралашып килә. Мезонин балконын үҫемлек орнаментлы һыҙат урап ала. Кәртәле таш ҡойма йорт дизайны менән бер стилдә башҡарылған. Архитектура элементтарының был өлөшө яйлап емерелә бара. 1906 йылда В. Н. Куликов Сәнғәт академияһынан рөхсәт ала һәм шәхси йортонда рәсем класы аса. Яйлап был урын ҡаланың мәҙәни үҙәгенә әүерелә бара. 1992 йылдан йорт архитектура һәйкәлдәре һәм мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.

Файл:Жилой дом архитектора В.Н. Куликова - вход.JPG|мини|Архитектор Куликов йортоноң ишектәре
Файл:Жилой дом архитектора В.Н. Куликова - мансарда.JPG|мини|Мансарда
Файл:Жилой дом архитектора В.Н. Куликова.JPG|мини|Йорт - Новочеркасск архитектураһы һәйкәле


## Иҫкәрмәләр
Венгрия опера театры

**Венгрия дәүләт опера театры** (, элек *Венгрия король опера театры*) — Венгрияның иң ҙур опера театры,  Будапештта  урынлашҡан. 

Театр  1884 йылда, драма спектаклдәре менән опера спектаклдәре сиратлап ҡуйылған Милли театрҙан опера труппаһы айырылып киткәс, архитектор Миклош Ибль тарафынан төҙөлә.  Композитор һәм дирижёр Ференц Эркель, Венгрияның милли гимнының авторы, уның беренсе директоры була; ләкин театр үҙаллылыҡты ауырлыҡ менән яулай: тамашасылар әҙ йөрөгәнлектән зыянға эшләй, унан артистар китә. 1888 йылда директор итеп композитор һәм дирижёр Густав Малер тәғәйенләнә, ул был вазифаны 1891 йылға тиклем биләй.  Реформалар үткәреп, сәхнәлә тик венгр телендә генә йырлауҙы индереп, Малер бер йыл эсендә һынылышҡа өлгәшә . 1893 йылда икенсе бер билдәле  дирижёр — Артур Никиш театрҙың музыкаль директоры итеп ҡуйыла.

Венгрия дәүләт операһында Джакомо Пуччини ике тапҡыр үҙенең операларын ҡуя. Был театрҙа төрлө йылдарҙа Отто Клемперер, Бела Барток, Ламберто Гарделли, Янош Ференчик, Беньямино Джильи, Ева Мартон, Йожеф Шиманди  кеүек билдәле дирижёрҙар һәм артистар эшләй. 

Венгрия дәүләт операһы Будапешттың VI округында (*Терезварош*), Пештта,  Андраши проспектындағы 22-се йортта урынлашҡан. Театр бинаһы  неоренессанс  стилендә архитектор Миклош Ибль тарафынан  1875 һәм 1884 йылдар араһында төҙөлгән,  барокко стилендәге орнаменттар, скульптуралар һәм картиналар менән биҙәлгән. Айырыуса Берталан Секейҙың, Мор Тандың һәм Карой Лотцтың стеналарға төшөргән һүрәттәре ҡыҙыҡлы. 

Һыйҙырышлылығы — 1261 урын. Зал даға рәүешендә эшләнгән һәм акустика буйынса Европала Миландың Ла Скалаһы менән Париж опера театрынан ҡала 3-сө урынды биләй. 

Венгрия дәүләт опера театры  — донъяла иң матурҙарҙың береһе. Уның бинаһы алдына Ференц Лист менән Ференц Эркель һәйкәлдәре ҡуйылған. Театр шулай уҡ Венгрия милли балеты өсөн дә төп сәхнә булып тора. 

Будапештта тағы Эркель театры тигән опера театры бар. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Таганрог-Пассажир станцияһы

**Таганрог-Пассажир** (**I Таганрог**) — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге тимер юл станцияһы. Ҡаланың яңы тимер юл вокзалы.

## Һүрәтләнеше
Станция ҡала яны әйләнешендә, шулай уҡ алыҫҡа йөрөүсе поездарҙа пассажирҙар ташыу өсөн тәғәйенләнгән. Станция бинаһы алдында Вокзал яны майҙаны урынлашҡан.

## Тарихы
Таганрог-Пассажир станцияһы вокзалы ҡаланың төньяҡ өлөшөндә, Москатов урамында, Таганрог-II тупик станцияһына эште кәметеү өсөн 1970 йылда төҙөлә. Таганрог-Пассажир станцияһы аша Дондағы Ростовтан башлыса Ҡырым һәм Донбасс — Донецк, Горловка, Луганск, шулай уҡ үҙәк Украина, һәм Молдавия йүнәлешендә барыусы пассажирҙар һәм йөк поездары үтә. Станция көн һайын бер нисә пар алыҫҡа йөрөүсе поезд үткәрә: Мәскәү — Адлер, Мәскәү — Кисловодск, Екатеринбург — Симферополь, Дондағы Ростов — Симферополь, Дондағы Ростов — Кишинёв, Адлер — Минск, Адлер — Киев һәм башҡалар. Вокзал бинаһы көньяҡ архитектура өлгөһө булып тора, ул асимметрик планда төҙөлгән. Фасадын бер яғы стенаға инеп торған дүрт ҡырлы ярым колонналар биҙәй. Көтөү залының бейек тәҙрәләре ярымтүңәрәк менән ослана. Үҙәк колонналар теҙмәһе Симферополь һәм Сочи тимер юл вокзалдарындағы архитектура ысулына оҡшаш

2014 йылда Украинала сәйәси кризистың ҡырҡа киҫкенләшеүе менән бәйле, был ил менән тимер юл пассажирҙар бәйләнеше кәмегән. Ҡалған поездарҙың маршруты үҙгәртелгән. Шулай итеп, 2014 йылдан алып Таганрог-Пассажир станцияһы, Таганрогты Дондағы Ростов һәм Украина менән сиктәге Авило-Успенка ауылы (Успенская станцияһы) менән бәйләгән ҡала яны электропоездарын ғына ҡабул итә һәм оҙата,.

## Станция буйынса ҡала яны бәйләнеше

## Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
2015 йылға ҡарата, станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар юҡ. Быға тиклем станция аша Украина биләмәһе аша йөрөүсе пассажир поездары үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Расписание пригородных поездов по станции Таганрог-Пассажирский на Яндекс. Расписаниях.
Дуленков (утар)

**Дуленков** — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар.

Боковский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Утар аша Чир йылғаһы ҡушылдығы Кривая йылғаһы аға.

### Урам
* Йылға аръяғы урамы,
* Ливада урамы,
* Йәшелсә урамы,
* Ҡомло урамы.

## Тарих
Алпауыт Авраам Дуленков тарафынан Кривая йылғаһының һул ярында 1746 йылда ауылға нигеҙ һалына.

## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе биләмәһендә элек неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйында йәшәгәндәре башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Дала малсылыҡ менән көн итеүселәр өсөн осһоҙ-ҡырыйһыҙ көтөүлек булып тора. Шул ваҡытта йәшәгән кешеләрҙең ҡәберлек ҡурғандары был территорияларҙа бик күп. Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлек төркөмдәре дәүләт тарафынан һаҡлана.

Боков районындағы Дуленков утары биләмәһендә бер нисә иҫтәлекле археологик ҡомартҡы бар. 73-сө Федераль законға, n 25.06.2002 ярашлы, уларҙы һаҡлау-ФЗ «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһындағы» 178-се закон, n 22.10.2004, Өлкә-ЗС «Ростов өлкәһе мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы» Дәүләт башлығының 51-се ҡарарына (21.02.97)ярашлы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлауға алыу һәм уларҙы һаҡлау саралары булдырыла.
* Ҡурған «III Дуленки III». Дуленков утарынан төньяҡта яҡынса 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

* Ҡурған " Дуленки IV ". Дуленков утарынан төньяҡ-көнбайышта 4,12 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.

* Ҡурған төркөмө "Дуленок I " (3 ҡурған). Дуленков утарынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 1,0 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.

* Ҡурған төркөмө « ДуленокII» (7 ҡурған). Дуленков утарынан төньяҡта 2,1 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Почтовые индексы: Дуленков Хутор 

## Иҫкәрмә
Елань (станица)

**Елань** — Ростов өлкәһенең Шолохов районы станицаһы. Вешенск ауыл биләмәһе составына инә.

2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәт буйынса халыҡ һаны 96 кеше тәшкил итә.

## Географияһы
Елань станицаһы Дон йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.

Район үҙәгенә тиклем ара, транспорт менән барыуҙы иҫәпкә алғанда, — 24 км.

### Урамдары
* Дон урамы,
* Урман урамы,
* Платов урамы,
* Тыныслыҡ тыҡрығы,
* Станица тыҡрығы.

## Тарихы
Елань ҡаласығына нигеҙ 1699 йылда һалына.

Станица Дон Ғәскәрҙәре Өлкәһенең Донецк округына ингән була. Дон округын бүлгәндән һуң Үрге-Дон округына инә. Революцияға тиклем станица халҡы 10 мең тирәһе кеше тәшкил итә. Станица әүҙем рәүештә сауҙа менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, баржалар менән иген сығарып һата. Граждандар һуғышы йылдарында халҡы Үрге -Дон ихтилалында әүҙем ҡатнаша. Совет власы йылдарында станица бушап ҡала. Хәҙерге ваҡытта яҡынса 50 кеше даими йәшәй, нигеҙҙә, ҡарттар. Йәйге осорҙа халыҡ һанын аҙ һанлы дачала тороусылар тулыландыра. Станицала бер магазин бар, ул да даими эшләмәй. 2014—2015 йылдарҙа «Тымыҡ Дон» романы буйынса шул уҡ исемдәге фильмдың яңы версияһы төшөрөлә, режиссеры Урсуляк. Массовкала Ростов өлкәһенең Шолохов районы халҡы ҡатнашты. Станицаның үҙәгендә декорациялар төҙөлә, улар фильм төшөргәндән һуң тороп ҡала.

## Иҫтәлекле урындары
* Елань Казак музей-мемориаль комплексы.
* Изге-Никольская сиркәүе
* «Тымыҡ Дон» фильмы декорациялары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Еланская (станица)
Астахов (Боков районы)

**Астахов** — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар. Боковский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Утар янында Кривая йылғаһы аға һәм унан көньяҡ-көнбайышта күл барлыҡҡа килтерә.

Астахов утарында бер генә урам — Баҡса урамы бар.

## Халыҡ

## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе биләмәһендә неолит осоронда уҡ кешеләр йәщәгәне билдәле. Уларҙың йылға буйында йәшәгәндәре башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе кешеләр өсөн осһоҙ-ҡырыйһыҙ мал көтөүлеге була. Шул ваҡытта йәшәп ерләнгән кешеләрҙең ҡурған ҡәберлектәре был ерҙәрҙә бик күп. Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр төркөмө дәүләт тарафынан һаҡлана.

Боков районы Астахов утарында шундай археологик ҡомартҡылар бар. 73-сө Федераль законы, n 25.06.2002 ярашлы, уларҙы һаҡлау-ФЗ «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһындағы»178-се закон, n 22.10.2004, Өлкә-ЗС «Ростов өлкәһенең мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы», 51-се ҡарарына ярашлы Ростов өлкәһенең Дәүләт башлығы ҡарары нигеҙендә ул ҡомартҡылар дәүләт һаҡлауына алынған (21.02.97).
* Ҡурған «Астахов I». Астахов утарынан көньяҡ-көнбайышта яҡынса 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған «Астахов III». Астахов утарынан көнсығыштараҡ 0,38 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған «Астахов IV». Астахов утарынан төньяҡ-көнсығышта 1,0 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған «Астахов V». Астахов утарынан көньяҡ-көнсығышта яҡынса 1,2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған төркөмө «Астахов II» (2 ҡурған). Астахов утарынан көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған төркөмө «Астахов VI» (2 ҡурған). Астахов утарынан көньяҡҡа табан 0,5 км самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Почтовые индексы: Астахов Хутор
Елань Казак музей-мемориаль комплексы

* 

**Елань Казак Музей-мемориаль комплексы** — Ростов өлкәһенең Шолохов районы Елань станицаһындағы мемориаль комплекс.

## Тарихы
Елань Казак Музей-мемориаль комплексы Ростов өлкәһенең Шолохов районы Елань станицаһында 2006 йылда асыла

XVII быуатта, Дон йылғаһының һул ярында, Вешенская станицаһынан алыҫ түгел, казактар Елань станицаһына нигеҙ һала. Революцияға тиклемге станицала 10000-ләп кеше йәшәй. Хәҙер Еландә йөҙгә яҡын кеше йәшәй, халҡының бер өлөшө Вешенская станицаһына күскән.

Музей-мемориаль комплексы казак-эшҡыуар Владимир Петрович Мелихов усадьбаһы биләмәһендә урынлашҡан. Комплекс составына инә: музей, Казак-Әсә һәйкәле, генерал Петр Краснов скульптураһы, баш эйеү Тәреһе, аҡ хәрби начальниктар: Е. А. Волошинов, А. М. Каледин, С. В. Денисов, А. М. Назаров, В. М. Чернецов, И. А. Поляковтарҙың барельефы, казактар өсөн фажиғәле урындарҙың иҫтәлекле Тәреһе: Лиенц, Чаталджи, Ҡырым, Новороссийск. Мемориал авторы — скульптор К. Р. Чернявский.

Музей Дон аҡ казактарының иҫтәлеген мәңгеләштерә. Тарихи музей экспозицияһында, казактарҙың мәҙәниәтен, хәрби хеҙмәтен, тарих битен күрһәткән, уларҙың тормошоноң төрлө этаптары материалдары ҡуйылған. Улар араһында: фотолар, шәхси әйберҙәр, китаптар, шәхси көндәлектәр, Дон казагы — генерал-лейтенант Евгений Иванович Балабиндың документтары, иләүес, боронғо һандыҡтар, плакаттар һәм башҡалар. Музей менән йәнәшә винтовка тотҡан, хәрби форма кейгән казактың һәм винтовка менән тубығында торған казактың бронза скульптуралары ҡуйылған.

Музейға ингән ерҙә Дон атаманы, Рәсәй Императоры армияһы генералы Петр Николаевич Красновҡа бронза һәйкәл ҡуйылған. Генерал таштар менән көпләнгән бейек пьедесталда баҫып тора итеп һүрәтләнгән, хәрби формала, өҫкә күтәргән уң ҡулында батша биргән дәрәжә билдәһе булған махсус таяҡ. Әсә-казак һәйкәле бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған йәш ҡатын-ҡыҙ-казак фигураһынан ғибәрәт. Уның янында төрлө йәштәге ике бала скульптураһы урынлашҡан.

## Әҙәбиәт
* .
* 

## Һылтанмалар
* Открытие Мемориала в станице Еланской
* Новости Мемориала «Донские казаки в борьбе с большевиками» 
* Губернатор Ростовской области против мемориала «Донские казаки в борьбе с большевиками»
* Власти намерены снести Мемориал 
* Мемориал-музей «Донские казаки в борьбе с большевиками»
*  Еланский музей «Донские казаки в борьбе с большевиками»

## Иҫкәрмәләр
Короткевич Владимир Семёнович

**Влади́мир Семёнович Коротке́вич** () — белорус шағиры һәм яҙыусыһы, әҙәбиәт классигы, драматург, публицист, тәржемәсе. XX быуаттың икенсе яртыһындағы белорус әҙәбиәтендә иң күренекле шәхестәрҙең береһе. Тарихи детектив жанрында әҫәр яҙған тәүге белорус яҙыусыһы . 1930 йылдың 26 ҡырпағай (ноябрь) көнөндә Орша ҡалаһында тыуған (хәҙерге Витебск өлкәһе), 1984 йылдын 25 майай (июль) көнөндә Минскиҙа вафат булған. Иң билдәле әҫәрҙәре: *Стах батшаның ҡырағай яуы* (), *Сал риүәйәт* () повестары, *Урағың аҫтындағы башаҡтар* (), *Ғайса ергә [[Гродно|Гародняла]] төшкән* (), *Ольшалағы ҡара һарай*  романдары, *Аҡ ҡанаттар аҫтындағы ер* () эссеһы.

Яҙыусының ижадына романтизм йүнәлеше һыҙаттары, илһөйәрлек тойғоһо һәм гуманизм хас, уның ижади мәҙәниәте кимәле бик тә юғары. Короткевич белорус әҙәбиәтенә яңы темалар һәм жанрҙар индереп, уның интеллектуаль һәм фәлсәфәүи рәүештәрҙә өр-яңы кимәленә юл асҡан. Шағир булараҡ та билдәле Владимир Короткевич үҙенең туған теленә Гай Валерий Катулл, Джордж Байрон, Адам Мицкевич, Иван Франко, Мәхтүмкүли, Мостай Кәрим әҫәрҙәрен тәржемә иткән. Үҙенең әҫәрҙәре иһә шулай уҡ тиҫтәләгән телдәргә тәржемә ителгән (инглиз, болгар, поляк, рус, сыуаш, үзбәк, француз, эстон һ.б.). Әҙип белорус теленең һәм мәҙәниәтенең үҫеше, архитектура һәм тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау өсөн көс һалған, үҙ туған халҡының тормошо һәм рухи байлығы тураһында әҫәрҙәр ижад иткән.

## Сығанаҡтар
Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы (Шахты)

* 

**Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы** — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһында Дан майҙанында ҡуйылған монумент.

## Тарихы

Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында 1967 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһының 50-йыллығына ҡуйыла. Комплексты төҙөүҙә һәм финанслауҙа ҡала предприятиеләре ярҙам итә. Антрацитовск руда ремонт заводы, «Глубокая» шахтаһы һәм Шахты ГРЭС-ы хеҙмәтсәндәре үҙҙәренең өлөшөн индерә.

Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы ҡоролмалары комплексы составына инә: стела, «Кем совет власын яулаған, нығытҡан һәм яҡлаған, шуларға» тигән яҙыулы таҡта һәм шахтер лампаһы. Стела һәм лампа Луганск өлкәһенең Антрацитовск руда ремонт заводында (АРРЗ)тутыҡмай торған ҡоростан эшләнгән. Стела постаментҡа ҡуйылған һәм биш саталы йондоҙ менән осланған, унда ошондай яҙыу бар: Советтар Союзы Геройҙары: Шапкин Николай Васильевич, Пульный Василий Фёдорович, Татаркин Пётр Евпсифович]], Горовец Александр Константинович, Федюнин Александр Кузьмич. Социалистик Хеҙмәт Геройы Андрианов Илья Петрович. Башта стелала «Октябргә Дан» тигән яҙыу була. Стела аҫтында сәскә түтәле эшләнгән.

Ун һигеҙ метрлыҡ стеланың ике яғынан постаментта, шахтерҙарҙың хеҙмәт батырлыҡтары һүрәтләнгән 35 метр оҙонлоғондағы горельеф ҡуйылған.
Стела алдындағы майҙанда, сәскәләр үҫкән аллеяның ике яғынан, Советтар Союзы Геройҙары: Шапкин Н. В., Пульный В. Ф., Татаркин П. Е., Г. К. Горовецтың скульптуралары ҡуйылған. Горельефтың, шулай уҡ Советтар Союзы Геройҙары скульптураларының рәссамдары һәм скульпторҙары: РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Акользин Б. У., Ганьшин Л. И., Карагодин Н. А. һәм Демидович А. К. Мемориалды төҙөү буйынса эштәр менән Артемовск КПСС район комитеты һәм район советы башҡарма комитеты етәкселек итә.
Монумент асылған көндә уның нигеҙенә Мамаев ҡорғанының, Миус-фронты һәм Билдәһеҙ һалдат ҡәберенең изге тупрағы һибелә. Һәйкәл өҫтөнән «Глубокая» шахтаһы, Шахты ҡалаһының 26-сы һәм 37-се мәктәптәре шефлыҡ итә.

## Әҙәбиәт
* Ерёмина Г. А. В памятниках города — его неповторимая судьба / Г. А. Ерёмина // К Вашим услугам. — 1988. — № 18 (30апр.). — С. 10.
* Ерёмина, Г. А. И памятники тоже говорят / Г. А. Ерёмина // Тумба. — 2007. — № 7 (7 февр.). — С. 2.
* Новиков, С. Горнякам посвящённые: [памятники, посвящённые шахтёрам]/ С. Новиков // Шахтинские известия. — 1997. — 22 авг. — С. 2.

## Һылтанмалар
* Памятники истории и культуры. Официальный сайт Департамента культуры г. Шахты
* Монумент боевой и трудовой славы
* Монумент боевой и трудовой славы
Хәрби Дан мемориалы (Заветное)

* 

**Хәрби Дан мемориалы** — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов өлкәһенең Заветинский районы Заветное ауылын азат иткәндә һәләк булған һуғышсыларға мемориал.

## История
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Заветинский районы биләмәһен немецтар баҫып ала. 1942 йылдың авгусынан 29 декабргә тиклем Заветинский районының Заветное ауылында Анхара йырыны эргәһендә «Асыулы Дон» партизандар отряды хәрәкәт итә. Подпольелә бик күп урындағы халыҡ һуғыша. Район ер бүлеге агрономы Борис Федорович Коротков та отрядта һуғышсы була. Немец-румын ғәскәре бында үҙен хужа итеп тоя алмай. Оккупанттар тәғәйенләп ҡуйған староста, тәғәйенләнеп бер аҙна үткәс тә үлтерелә. Ярты йылдан һуң оккупанттар ауыл һәм район биләмәһенән ҡыуып сығарыла.
Заветное ауылын азат итеү өсөн барған, 1942 йылдың 28 декабрендә тамамланған һуғыштарҙа, 26-сы танк бригадаһының 3-сө гвардиясы Сталинград механизацияланған корпусы командиры Н. А. Дорошкевич, 256-сы танк бригадаһы командиры К. Л. Панченко һәм башҡа һуғышсылар батырҙарса һәләк булалар.

Заветное район үҙәгендә, уларҙың ерләнгән урынында, мемориал асыла. Заветное ауылы урамдары геройҙарҙың исеме менән аталған.

Заветное ауылы КПСС район комитеты кәңәшмәһендә, ауыл халҡы инициативаһы буйынса, азат итеүсе яугирҙәргә һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ставрополь ҡалаһында архитектор Г. Д. Ломановтың сәнғәт оҫтаханаһында скульптор Ф. И. Перетятько монументтың гипс макетын эшләй һәм уны дөйөм күҙәтеүгә тәҡдим итә. Заветное ауылы халҡы макетты хуплай.

Хәрби Дан мемориалы ауыл халҡы йыйған аҡсаға эшләнә һәм 1969 йылдың яҙына эшләп бөтөлә. Мемориал ауыл уртаһында, пионерҙар Йорто эргәһендәге аллеяла, 9 майҙа, Бөйөк Еңеүҙең 34-йыллығын байрам иткән көндә асыла. Мемориалда ике стела тора, улар менән йәнәшә ҡулына автомат ҡыҫып тотҡан яугир һәйкәле ҡуйылған. Стеланың икенсе яғында боронғо урыҫ яугире скульптураһы урынлаштырылған.

Фундаменттың стеналағы уйымында киләсәк быуынға, 2017 йыл кешеләренә, яҙма мөрәжәғәт көпләп ҡалдырылған. 1973 йылдың 9 майында Заветное ауылында Хәрби Дан мемориалы туғандар ҡәберлегенә, башҡа туғандар ҡәберлектәренән, тағы 34 яугир күсереп ерләнә. Һәр яугирҙең шәхесе асыҡланған.

Мемориал эргәһендәге плитала ауылды азат итеү өсөн һәләк булған яугирҙәрҙең фамилиялары соҡоп яҙылған. Улар араһында: Панченко Константин Лукьянович, Старков Владимир Павлович, подполсы Коротков Борис Федорович, гвардия майоры Дорошкевич Николай Антонович һәм башҡалар.

## Һылтанмалар
* Село Заветное.
* Мемориальная доска
* Мемориал Воинской Славы 
* Мемориал на Викимапии

## Иҫкәрмәләр
Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Песчанокопское ауылындағы музей.

## Музей тарихы
Песчанокопский районының тарих музейы 1984 йылдың 4 мартында, ағза-ойоштороусылар — райондың колхоздары, совхоздары, предприятиеләре, ойошмалары һәм учреждениеләре кооператив башланғысында, халыҡтың әүҙем ярҙамы менән төҙөлгән. Тәүҙә ул халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты ҡарамағында була. 2001 йылда райондың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип үҙгәртелә, ә 2002 йылдан — Песчанокопский районының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы. В 2003 году музей получил статус муниципального учреждения культуры, а в 2010 году — муниципального бюджетного учреждения культуры.

Хәҙерге ваҡытта музейҙа 4 күргәҙмә залы бар: зал № 1 — көнкүреш әйберҙәре; холл; зал № 4 — Ҡаһарманлыҡ һәм дан залы (тыл хеҙмәтсәндәренә арналған); зал № 5 — Бөйөк Ватан һуғышы.

Ростов өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейында Донецк милли университет профессоры Евглевский А. В. атрибуция һәм тикшеренеү эштәре үткәргәндән һуң, «Половецк X быуат таш һыны» музей предметы «Таш һындарҙың Бөтә донъя каталогына» индерелә.

2008 йылдың 1 июлендә Ростов өлкәһе буйынса Россвязьохранкультура Идаралығында музейҙың төп фондынан 19 музей предметы юғалыу факты теркәлгән (Бөйөк Ватан һуғышы һәм совет осоро орден һәм миҙалдары).

2016 йылда Рәсәй Федерацияһының дәүләттеке булмаған Музей фонды составына 550 музей предметы индерелә.

## Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347570, Ростов өлкәһе, Песчанокопский районы, Песчанокопское ауылы, Мәктәп урамы, 1-се йорт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципальное учреждение культуры «Историко-краеведческий музей Песчанокопского района» на сайте Правительства Ростовской области
* Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Историко-краеведческий музей Песчанокопского района»
Оҙон каньон (карьер)

**Оҙон каньон** — Ростов өлкәһенең Каменский районы биләмәһендә урынлашҡан, һыу баҫҡан карьер.

## Тарихы
Оҙон каньон урынында элек таш сығарылған карьер урынлашҡан булған. 1970-се йылдарҙа, экскаватор ярҙамында эш башҡарған ваҡытта, ниндәйҙер планлаштырылмаған хәл килеп тыуа, карьергә һыу тула башлай. Карьергә һыу шундай ҙур тиҙлек менән тула, эшселәр бригадаһы карьер төбөнән техниканы алып өлгөрмәй, техника һыу аҫтында ҡала һәм әле лә шунда.

## Һүрәтләнеш
Оҙон каньон Ростов өлкәһе объекттары араһында иң ҙур һыу баҫҡан карьер тип иҫәпләнә. Уның биләмәһендә оҙонлоғо 2 километр 200 метр тәшкил иткән күл барлыҡҡа килә. Карьер Чистоозёрное ҡасабаһынан алыҫ түгел, Каменск-Шахтинский ҡалаһынан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Күлдең иң ҙур киңлеге 100 метр тәшкил итә. Һыу ятҡылығының тәрәнлеге яҡынса 30-50 метр. Күлде ер аҫты һыуҙары тулыландыра, хатта һауа температураһы бик юғары булғанда ла ятҡылыҡта һыу һалҡынса булып ҡала. Объекттың ярҙары ҡаялы һәм текә, бейеклеге 40 метрға етә.

## Иҫкәрмәләр
Төньяҡ Кавказ тимер юлы музейы

**Төньяҡ Кавказ тимер юлы музейы** — Ростов тимер юл техникаһы музейының асыҡ һауалағы экспозиция майҙаны, элекке Гниловская тимер юл станцияһы (хәҙер — туҡталыш пункты) юлдарында, Дондағы Ростовтың көньяҡ-көнбайыш ситендә урынлашҡан. Музейҙа күсмә составтың 60-тан ашыу берәмеге ҡуйылған. Төньяҡ Кавказ тимер юлының тимер юл техникаһы музейы 2003 йылдың 1 авгусында, тимер юлсылар көнө алдынан асыла. 
## Экспозиция
Экспозиция юлының дөйөм оҙонлоғо 1900 метр тәшкил итә. Музей коллекцияһында күсмә составтың 53 берәмеге иҫәпләнә: Паровоз Э, Паровоз ФД, Паровоз Л, П36, паровоз ТЭ, Паровоз СО, паровоз Су сериялы паровоздар, тепловоздар ТЭ3, ТЭП60, ТЭП10, ТЭМ1М, электровоздар ВЛ8, ВЛ22М (1947 йылғы сығарылыш), ВЛ41, ВЛ61, ВЛ80, ВЛ82, ВЛ84, ЧС4, ЭР22 электропоезының ике баш һәм бер тағылма вагоны; тендерҙар Лп-138, ИС20-286, ИС20-320, вагондар, юл техникаһы, 1935 йылғы мотовоз, дрезиналар, танк һәм артиллерия  тягачтары, XX быуат башында төҙөлгән ике күсәрле вагон-боҙлоҡ,  юл техникалары. 50 экспонат эшләй торған хәлдә. Экспозиция юлы буйында семафор, тимер юл светофоры һәм һыу колонкаһы ҡуйылған. Бынан тыш, 1930-сы йылғы мотодрезина эшләй торған хәлгә килтерелгән, һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы йылытылған тауар вагоны эске интерьеры менән тергеҙелгән. Күргәҙмәлә эшләүсе телетайптар, телефондар, төрлө осорҙағы тимер юл карталары, өлкәнең күренекле эшмәкәрҙәре тураһында һөйләгән документтарҙың төп нөсхәһе һәм фотокүсермәләр бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Музей истории Северо-Кавказской железной дороги
Чехов проспекты (Дондағы Ростов)

**Чехов проспекты** — Дондағы Ростов ҡалаһының Киров районындағы проспект.

## Тарихы
Чехов проспекты 1917 йылға тиклем Кесе проспект тип аталған. 1912 йылда Дондағы Ростовта Чехов исеме менән хәҙер Кесе исеме йөрөтөүсе, Ҙур проспекттан Ҡазан тыҡрығына (хәҙер Ворошилов проспекты һәм Гәзит тыҡрығы (Дондағы Ростов)) тиклем һуҙылған, бер квартал оҙонлоғондағы тыҡрыҡ аталған.
Чехов проспекты XIX быуаттың икенсе яртыһында — Димитрий Ростовский нығытмаһы бөтөрөлгәндән байтаҡ һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Бында, карта буйынса, элек нығытманың көнбайыш сиге үткән. Революцияға тиклемге планда проспект Дондан Скобелевская (хәҙер Красноармейская)урамына тиклем һуҙылған, артабан — ул ваҡыттағы бесән баҙары булған буш ерҙән — Гимназическая (хәҙер Греческий Город Волос исемендәге урам) урамына тиклем, аҙаҡ зыярат, ә уның артында — ипподром була.
Төҙөлөшө буйынса — был ябай ҡала урамы. Обывателдәрсә өйҙәрҙә табиптар, техниктар, частный поверенныйҙар ҡуртымға фатир алалар. Проспектта фабрикант, купец гильдия сауҙагәре Токарев ҙур өс ҡатлы айырым йорт төҙөй. Уның йорто тулыһынса табиптарға ҡуртымға бирелә.
Совет власы осоронда проспекттың исеме үҙгәртелә. Ул оҙаҡ ваҡыт Осоавиахим проспекты тип йөрөтөлә, ә Бөйөк Ватан һуғышынан һуң — бөйөк яҡташы Антон Павлович Чехов исемен ала.
Яҙыусының 150-йыллыҡ юбилейына Чехов проспекты һәм Пушкин урамының мөйөшөндә яҙыусыға һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлдең авторы Ростов скульпторы Скнарин Анатолий Андреевич. Шулай итеп «урыҫ әҙәбиәте өсмөйөшө» барлыҡҡа килә: Пушкин һәйкәле һәм Чехов һәйкәле — Пушкин бульварында — Лермонтов һәйкәле Ворошилов проспектында.

## Фотогалерея

Файл: Доходный дом М.И. Мессароша.JPG|Чехов проспектында М.И. Мессароштың табыш йорто, 32
Файл: Жилой дом на Чехова.JPG |Чехов проспектында И.В. Кащенконың торлаҡ йорто, 41
Файл: Особняк, в котором жил дважды Герой СССР И.А. Плиев.JPG |Чехов проспектында ике тапҡыр СССР Геройы  И.А. Плиев йәшәгән айырым йорт, 60 
Файл: Доходный дом П И Ливенского.JPG | И.А. Плиев Чехов проспектында П.И. Ливенскийҙың табыш йорто, 72/155, Пушкин урамы
Файл: Доходный дом Н.И. Токарева 1907.JPG| Оло Баҡса урамында Н.И. Токаревтың табыш йорто, 106/46, Чехов проспекты


## Әҙәбиәт
* Вера Волошинова. Ростов -на-Дону: проспект Чехова// газета «Молот». — 30.03.2012. № 41-42 — с. 6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АНТОН ПАВЛОВИЧ ЧЕХОВ
* Проспект Чехова в Ростове-на-Дону
* ПРОСПЕКТ ЧЕХОВА
Чебака көнө (байрам)

**Чебака көнө** — Ростов өлкәһенең Аҡсай районы Старочеркасская станицаһында билдәләнеүсе этнографик байрам.

## Тарихы
Дон үҙенең бай балыҡ запасы менән билдәле, шулар араһында ҡорман балығы айырылып тора. Уны урындағы халыҡ «Дон чебакаһы» тип атай. Дон балыҡ тотоу йолаларына ярашлы сентябрҙә, Старочеркасская станицаһында, «Чебака көнө» байрамы үтә. Байрамда профессиональ балыҡсылар һәм һәүәҫкәр балыҡсылар, спортсмендар, музей хеҙмәтсәндәре, ижади коллективтар, туристар һәм студенттар ҡатнаша. Байрам ваҡытында Донда балыҡсылыҡ тематикаһы буйынса ойошторолған күргәҙмәне ҡарарға, балыҡ ризыҡтары һатыу өсөн ойошторолған йәрминкәлә ҡатнашырға мөмкин. Байрамға килеүселәр өсөн викториналар һәм конкурстар үткәрелә. Саралар үткән ваҡытта Дон ухаһын әҙерләү тураһында өҫтәлмә мәғлүмәт белергә мөмкин. Этнографик байрам үткәреү сиктәрендә һыу ятҡылығында көн итеүселәр тураһында видеофильмдәр күрһәтелә һәм Донда балыҡсылыҡтың үҫеше тарихы тураһында һөйләнә. Халыҡ кәсептәре әйберҙәре йәрминкәһе эшләй. Этнографик байрам Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы биләмәһендә үткәрелә, ойоштороусы булып Ростов өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы сығыш яһай.

2009 йылда байрам программаһында балыҡ тотоу буйынса ярыш үткәрелә һәм йомғаҡ яһала, өлгө сығыштар, декоратив-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре күргәҙмә-йәрминкәһе, шоу-программа һәм театрлаштырылған тамаша ойошторола.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Областной этнографический праздник «День чебака»
* День чебака
Ростов зоопаркының ултыртылған ағастары

**Ростов зоопаркының ултыртылған ағастары** — Ростов өлкәһе Октябрьский районының Ростов зоопаркында урынлашҡан, айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Был эшләүсе, урындағы әһәмиәткә эйә тәбиғәт ҡомартҡыһы, заказник режимына эйә .

## Һүрәтләнеш
Зоопаркка 1927 йылда нигеҙ һалынған була, шул осорҙа зоопарк биләмәһендә ултыртылған ағастарҙың бер өлөшө XXI быуатҡа тиклем һаҡланып ҡалған. Ағастар Ростов зоопаркының үҙәк өлөшөндә ултыртылған. Былар ун дүрт төп Ҡырым ҡарағайы, һигеҙ төп һабаҡлы япраҡлы имән (черешчатый) һәм 3 төп ваҡ япраҡлы йүкә, уны йөрәк япраҡлы йүкә тип тә йөрөтәләр. Ултыртылған ағастар тарихи, тәбиғәтте һаҡлау, аң-белем таратыу һәм эстетик әһәмиәткә эйә, ҡала һыҙатында ултыртылған һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң боронғо ағастар булып торалар. Һаҡланыусы биләмә майҙаны 3 гектар тәшкил итә. Ултыртылған ағастарҙың торошо ҡәнәғәтләнерлеке. Ростов ҡала башҡарма комитетының 1977 йылдың 14 декабрендәге 366-сы ҡарары, Өлкә  башҡарма комитетының 1985 йылдың 23 авгусындағы 313-сө һанлы ҡарары, өлкә советының 1992 йылдың 22 апрелендәге 87-се һанлы ҡарарына ярашлы, ағастарға һаҡланыу статусы бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Насаждения Ростовского зоопарка//ООПТ России
Коньков (Боков районы)

**Коньков** — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар.

Ростов өлкәһе Боков ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Коньков утары Ростов өлкәһенең төньяғында Ильинка йылғаһының Чир йылғаһына ҡойған урынында Боковская станицаһынан төньяҡтараҡ 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан .

### Урамдар
* Коммуна урамы
* Коньков урамы.

## Тарих
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Коньков утары янында дошман позицияларына һөжүм иткәндә осоусы Нуркен Абдирович Абдиров — Советтар Союзы Геройы һәләк була.

## Халыҡ
Утар халҡы 378 кеше (2011 йылдың 1 ғинуарына), иҫәптә 119 йорт хужалығы бар.

## Инфраструктураһы
Утарҙа Коммуна Һәм Коньковурамдары, Чкалов тыҡрығы бар. Закрыта Коньков башланғыс дөйөм белем биреү мәктәбе(Коньков урамы, 34а йорт) ябылған. Был йортто ауыл биләмәһе хакимиәте бер нисек тә һата алмай.Ауылда аҙыҡ палаткаһы, ике артезиан скважинаһы бар. Ауылға газ индереү ҡаралған.

## Иҫтәлекле урын
* Ике һәйкәл бар.
Ростов өлкәһе территорияһында неолитосоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Боков районы Коньков утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археологик ҡомартҡылар бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.

Коньков утары янында 17 ҡурған тора. Улар Ростов өлкәһе (21.02.1997)51-се ҡарарына ярашлы рәүештә археология һәйкәлдәренә ҡарай һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. Улар араһында бар:

* Ҡурған «Коньков I». Коньков утарынан көнбайыштараҡ 120 метр алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Коньков II». Коньков утарынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 1,6 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Коньков IV». Коньков утарынан 3,25 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Коньков V». Коньков утарынан 4,3 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Коньков VI». Коньков утарынан 5,9 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Коньков VIII». Коньков утарынан 9,75 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Коньков IX». Коньков утарынан 10,75 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө «Коньков III» (2 ҡурған). Утарҙан 2,1 алыҫлыҡта тора.

## Һылтанмалар
* Хутор Коньков на карте
* Официальный сайт Боковского сельского поселения
* Хутор Коньков на портале Госгисцентра — 1:25000
* Почтовые индексы: Коньков Хутор 

## Иҫкәрмәләр
Семашко тыҡрығы (Дондағы Ростов)

**Семашко тыҡрығы** — 76 билдәле бинаһы булған Дондағы Ростов ҡалаһындағы тыҡрыҡ, Красноармейская урамы, Соборный һәм Гәзит тыҡрыҡтары менән йәнәшә.

## Тарихы

Дондағы Ростов Рәсәйҙең башҡа ҡалалары араһында, төҙөлөштөң тәртипһеҙ рәүештә түгел, ә алдан эшләнгән план буйынса алып барылыуы менән айырылып тора. Беренселәрҙән булып Соборный, Ҡазан (хәҙер Гәзит) һәм Николаев (хәҙер был Семашко тыҡрығы) тыҡрыҡтары барлыҡҡа килә.

Солдатская слободаһы халҡы өсөн Николаев тыҡрығы (хәҙер Семашко тыҡрығы) Донға төп төшөү юлының береһе була. Николаев тыҡрығы йылғаға төшә, йәйәү юл Донға.

1850 йылда тыҡрыҡтың бер өлөшөнә таш түшәлә, ә 1864 йылда — кәрәсин фонарҙар ҡуйыла, уларҙы 1870 йылда газдыҡына алмаштыралар.

Тыҡрыҡ ҡала зыяраты менән тамамлана.

## Фотогалерея

Файл: Школа домоводства и кулинарии.JPG|Йорт хужалығы һәм кулинария мәктәбе бинаһы: Дума тыҡрығы, 1 / Семашко тыҡрығы, 51 
Файл: Доходный дом Мыльцына.JPG|Ф. И. Мыльцындың табыш йорто Оборона урамы, 48/18, Семашко тыҡрығы) 
Файл: Доходный дом Х.А. Феофани.JPG |Х.А. Феофани табыш йорто, ХХ быуат башы: Семашко тыҡрығы,46
Файл: Доходный дом М.П. Горева.JPG| М.П. Горевтың табыш йорто, ХХ быуат башы: Семашко тыҡрығы, 74
Файл: Здание Ростовского окружного земства (Rostov on Don).jpg|Ростов округы земство бинаһы: Тургенев урамы, 48/12-14, Семашко тыҡрығы/29, Бауман урамы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НИКОЛАЕВСКИЙ ПЕРЕУЛОК (сейчас Семашко)
* Переулок Николаевский — в самом центре Ростова
Антипов ҡарағайлығы

**Антипов ҡарағайлығы** — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.Ростов өлкәһенең Шолоховский районы биләмәһендә урынлашҡан. Айырыуса һаҡланыусы тәбиғи биләмә булараҡ статусы Ростов өлкәһенең 2006 йылдың 19 октябренән ҡабул ителгән № 418 номерлы ҡарары менән раҫлап ҡуйылған.

Антипов ҡарағайлығының хәүефһеҙлеге өсөн Ростов өлкәһенең тәбиғи ресурстар һәм экология Министерлығы яуаплы булып тора..

## Тарихы

Антипов ҡарағайлығы йәше йөҙҙөн ашҡан ҡарағай (Сосна обыкновенная) ағастары менән данлыҡлы.

Был далалы ерҙә урман ултыртыу эштәре 1905 йылда башлана. Башлап нигеҙ һалыусы — хутор уҡытыусыларының береһе Степан Андреевич Кондрашов. Башлап ағас үҫентелерен ул алып ҡайта.

Башлап нигеҙ һалынған урыны — күп төрлө үләнле бүтәгә- ҡылған далаһы. Хәҙерге көндә, үҫентеләр башлап ултыртылған ике яҡлап ылыҫ урманы терәлеп тора. Көнсығыштан урынға К месту, где были высажены эти саженцы, сейчас примыкают хвойные массивы, с восточной стороны это территория площадью 20 тысяч гектар Вешенск лесхозының 20 мең гектар ерҙе алып торған ҡарағайлыҡ. Көнбайыштан 15мең гектар Казанск лесхозына ҡараған урман..

Антипов ҡарағайлығы дымды һаҡлай. Һыу әйләнешен көйләй һәм һаҡлай. Урындағы тәбиғәтте һаҡлауҙа, шулай уҡ, фәнни йәһәттән әһәмиәте бик ҙур..

## Һүрәтләмә
Һаҡланыусы биләмә Дубровский хуторынан көнсығыштараҡ,, вблизи хутора Антипов хуторы эргәһендә урынлашҡан.Решетовка йылғаһының һул ярында, Вёшенская станцияһынан 15 километр алыҫлыҡта ята..

Антипов ҡарағайлығы Шолохов территориаль бүлегенең Антипов урмансылығы кварталдарының береһен биләй.. Айырыуса һаҡланыусы был тәбиғи биләмәнең хәле ҡәнәғәтләнерлек. Майҙаны — 23,3 гектарБыл Дондағы иң ҡарт ҡарағай ағастсрынан торған биләмә..

## Иҫкәрмәләр
Мартыновка (Ростов өлкәһе)

**Мартыновка** — Ростов өлкәһе Тарасов районындағы утар.

Ростов өлкәһе Курно-Липовское ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы

### Урам
* Тыныслыҡ урамы,
* Йәштәр урамы,
* Баҡса урамы,
* Ҡояш урамы,
* Дала урамы,
* Һҙәк урамы,
* Совет тыҡрығы.

## Тарих
Мартыновка утары элек Ушаков-Иван ҡасабаһы тип аталған. Уның биләмәләре Калитвенец йылғаһы янында тора. Элекке ҡасаба менән округ станицаһы араһы барлығы 43 саҡрымда тора.
1763 йылға ҡарата Черкасская станицаһы янында Үрге Калитвинец утары була, унда 36 ир-ат йәшәй. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса был һан — 40 кешене тәшкил итә. 1764 йылдың ноябрендә утарҙа 47 кеше йәшәй. 1801 йылғы клир ведомостары буйынса, степановка биҫтәһенән 15 саҡрымда,Оло Калитвенец йылғаһы буйында майор Никит Мартыновтың утары булған. Утарҙа 24 йорт була, унда 113 ир-ат һәм 89 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Шулай уҡ утар биләмәһендә 28 кеше йәшәй. 1859 йылда утар составында 13 йорт була.

2014 йылдың яҙында Мартыновка күленең һайығыуы һәм һаҙға әйләнеүе тураһында мәғлүмәт була. Урындағы халыҡ үҙ көсө менән быуаны һаҡлап ҡала алмай, бының өсөн гидротехник ҡоролмалар кәрәк була. Тарасов районының хакимиәт башлығы урынбаҫары Александр Закружный әйтеүенсә, быуа байтаҡ йылдар таҙартылмағанлыҡтан быуала тишек барлыҡҡа килгән. Ул сүп-сарҙан таҙартыу талап итә. Быуа үҙе тәбиғи ҡаршылыҡ тарафынан барлыҡҡа килгән була. Бл хәл ауыл кешеләренә бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ быуананан һыу алырға мөмкинлек бирә, тик утыҙ йылдар буйына быуала ремонт эштәре булмағанлыҡтан, хәҙер ул реставрациялауға мохтаж.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мартыновка (хутор)
Голубинка (Ростов өлкәһе)

**Голубинка** — Ростов өлкәһе Белокалитвенский районындағы утар.

Ростов өлкәһе Грушево-Дубовское ауыл биләмәһенә ҡарай.

## Географияһы
Утар район үҙәге Белая Калитванан төньяҡ-көнбайыштараҡ 40 км (юлдар буйлап)алыҫлыҡта урынлашҡан.

Утар янында Кундрючья йылғаһы һәм Третья йырыны бар.

### Урам
* Күңелле урамы,
* Яр буйы урамы,
* Яңы урамы,
* Орлов урамы,
* Баҡса урамы,
* Дала урамы,
* Үҙәк урамы,
* мәктәп урамы.

## Тарих
## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.

Боков районы Земцов утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.

* Ҡурған төркөмө «Средний » 4 ҡурған. Каменка утарынан 5,0 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө «Перекрестный » 2 ҡурған. Каменка утарынан 1,0 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө «Калинники I » 6 ҡурған. Каменка утарынан 2 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө «Калинники III » 4 ҡурған. Каменка утарынан 1,5 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө «Голубинка » 7 ҡурған. Каменка утарынан 1,0 алыҫлыҡта тора.

## Билдәле кешеләр
Утарҙа тыуғандар:
* Орлов Михаил Яковлевич — Советтар Союзы Геройы.
* Лавренов Пантелей Захарович — совет рәссамы.

## Һылтанмалар
* http://www.ru-zip.com/city/110798/  Почтовые индексы: Голубинка Хутор

Категория:Населённые пункты Белокалитвинского района