open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡорман

**Ҡорман, Тәлпән (йәш ҡорман), Табан балыҡ** () — карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.

## Тышҡы ҡиәфәте

Кәүҙәһе бейек, иң бейек урыны кәүҙә оҙонлоғоноң өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Ян-яҡтан ҡыҫылған. Башы һәм ауыҙы бәләкәй. Ауыҙы түңәрәкләнеп тамамлана.

Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә) көмөш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.

Кәүҙәһенең оҙонлоғо 82 см, ауырлығы — 6 кг етә, 23 йыл йәшәй ала.

## Йәшәү рәүеше
Ҡорман төркөмдәргә туплана, башлыса тәрән, үҫентеләр менән ҡапланған урындарҙы ярата. Һаҡ. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.

Ауыҙының ялпаҡ булыуы йомшаҡ ләмдә аҙыҡ табыу өсөн бик ҡулай. Балағорттары зоопланктон менән туҡлана. Селбәрәләре, 30 мм оҙонлоҡҡа еткәс, бентос менән туҡланыуға күсә. Бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары, трубочниктар, ҡабырсаҡтар һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана. Шулай уҡ ылымыҡтарҙы ла аҙыҡ урынына ҡуллана алалар.

Был балыҡтар ҙур күлдәрҙә йәки көслө ағымлы йылғаларҙа ҙур көтөүҙәргә йыйыла. Ундай көтөүҙәр һыу ятҡылыҡтарының төбөн ҡалдыҡһыҙ таҙарта һәм, үҙҙәре артынан таҙартылған «юл» ҡалдырып, бик етеҙ хәрәкәт итә.

Ҡормандар тәрән урындарҙа ҡышлай. Волга тамағында йәшәгәндәр диңгеҙҙә ҡышлай, бер өлөшө йылғаға инә.

## Үрсеүе
Ҡорман 3 йәштән 4 йәшкә тиклем енси өлгөрә. Ыуылдырығын һәр ваҡыт үләнле һайлыҡтарҙа, һай ҡултыҡтарға сәсә, был ваҡытта ҡаты итеп ҡарпый. Һыу 21 °С тиклем йылынғас, 92 — 338 мең самаһы ыуылдырыҡ һала.

Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяғында ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты май башында, көньяҡта апрель урталарынан ғына башлана.

## Таралышы
Ҡорман балыҡ Үҙәк һәм Төньяҡ Европала Төньяҡ, Балтик, Каспий, Ҡара һәм Аҙау диңгеҙҙәре бассейндарында осрай, Себерҙә Обь, Иртыш һәм Йәнәсәй йылғалары бассейндарында климатҡа яраҡлаштырылған. 1930 йылдарҙа Урал аръяғы күлдәренә индерелә. Арал диңгеҙендә, Балхаш күлендә һәм Һырдаръяның түбәнге ағымында бар. Алыҫ Төньяҡта һәм элекке СССР территорияһының көньяғында юҡ. Төньяҡ Двинала һаны бик аҙ һәм бында Волга системаһы каналдары аша үтеп инеүе мөмкин. Кавказ аръяғында бер нисә урында (Ленкарань эргәһендә һәм Палеостоми күлендә, шулай уҡ Мингечаур һыуһаҡлағысында) ғына осрай. Күлдә, быуала, йылғала, Каспий, Азов һәм Арал диңгеҙҙәре һыуһаҡлағыстарында һәм татырлы һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.

## Кәсепселек йәһәтенән әһәмиәте

Ҡиммәтле балыҡ. Донъя буйынса 1999 йылда 62,9 мең тонна ауланған. Балыҡты йылым һәм йәтмә ярҙамында тоталар.

Сауҙала ҡаҡланған, ыҫланған, яңы тотолған һәм туңдырылған килеш һатыла. Шулай уҡ консервалар яһау өсөн файҙаланыла.

## Генетика
**[[Кариотип]]**: 50 хромосом (2''n''), FN = 80.

## Һылтанмалар

* Лещ  в информационной поисковой системе по биоразнообразию «Позвоночные животные России»  на сайте  Института проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова
*
Ғафаров Марат Фазылтдин улы

**Ғафаров Марат Фазылтдин улы** (30 июль 1942 йыл) — уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1997), Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2007), 

## Биографияһы
Марат Фазылтдин улы Ғафаров Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Борғатъя ауылында 1942 йылдың 30 июлендә тыуған. 

Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен, 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1965 йылда «Салауатнефтехим» комбинатында башлай. 1970—1971 йылдарҙа «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтенең Мәсетле район советы рәйесе. 1971 йылда уҡытыусы, Мәләкәҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры, 1986 йылда Мәсетле районы халыҡ мәғарифы бүлегенең методика кабинеты мөдире, 2004 йылдан Оло Ыҡтамаҡтың 2-се урта мәктәбе музейы етәксеһе, ә 2009 йылдан райондың тарихи-крайҙы өйрәнеү музейын етәкләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Беренсе һәм икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (2002, 2007).

## Китаптары
* Әйле башҡорттары (1993);
* Мой край родимый Мечетлинский (2010);
* Мечетлинская земля богата историей (2012).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2007)

## Әҙәбиәт
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл. ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл.
Ĵomart kaj Nataŝa

**Ĵomart kaj Nataŝa** () — эсперанто телендә йырлаусы дуэт. 
## Тарихы
Йырсылар, *Жомарт Амзеев* һәм *Наталья Герлах*, 1985 йылда Шымкент ҡалаһында (Ҡаҙағстанда) осрашҡан. Ошо ваҡытта Жомарт эсперанто теле уҡытыусыһы булған. Жомарт һәм Наталья 1991 йылда никахлашып Швецияға бара. Улар хәҙергәсә Стокгольм ҡалаһында йәшәй.
## Музыка стиле
Ĵomart kaj Nataŝa үҙенсәлекле музыка стилендә йырлай, уны халыҡ музыкаһы, поп һәм романс араһындағы стиль тип атарға мөмкин.

## Дискография
**Amu min* (2003)
*#Bonan vesperon
*#Reva vojaĝo
*#Ĝis
*#Amata
*#Pasis senzorga viv'
*#Moskvo...
*#Kiam mi revenos
*#Min vokas iamo
*#Romanso
*#Stulta am'
*#En nekutima krispa mond'
*#Amu min

**Valso por amikoj* (1999)
*#Amu min
*#La ranetoj
*#Ĉio venas de l' nenio
*#Mi ĝuas
*#Malgranda miraklo
*#Pasero
*#Papago
*#Filineto
*#Mi perdis amikon
*#Mi sopiras
*#Fajrereto
*#Valso por amikoj
**Vinilkosmo-kompil' 1* (1995) - Унда Ĵomart kaj Nataŝa-ның *Papago* исемле йыр бар.
**Samarkand* (1994)
**Vi kuras de vi* (1992)
*#Saluton, mia amikino
*#Pri gustoj oni ne diskutas
*#Mi estas amata
*#Ĉu hejmo..?
*#Nokte
*#Ni perdas unu alian (Ошо йыр Amplifiki-ның "Ĉu ne?" тигән альбомда ла бар, унда уның исеме "Nur vi estas ŝanco mia".)
*#Mi sopiras (Ошо йыр Amplifiki-ның "Ĉu ne?" тигән альбомда ла бар)
*#Vi kuras de vi
*#Malgranda miraklo
*#Nur unusolas en la mond'
*#Mi ĉiam vin atendas
*#Mi ne volas foriri
*#Adiaŭ
**Folioj de mia memoro* (1990)
*#Nia vivo
*#Aŭskultu min
*#Telefon'
*#Vi kaj mi
*#Frua mateno
*#Kiel fartas vi?
*#Nokto al la urbo falas
*#Laciĝas tago
*#Se estus mi pentristo
*#Vojo?
*#Via nomo
*#Triptiko: Kiam mi restas sola; Mi apud fenestro sidas; Vagadi sencele
*#Delonge vivas mi trankvile
*#Vi telefonis
*#Somera mondo
*#Letero
*#Ĉu estas senco renkontiĝi?
**Debuto en eksterlando* (1989)
Мол

**Мол** - башҡорттарҙың Ғәйнә ҡәбиләһенә ҡараған ырыу.

## Аралар
ар, бай, бисер, истәк, ишбулат, казанбай, ҡусҡар, ҡыпсаҡ, кәрий, максәй, мышар, мурашей, мәмәт, нуҡшы, сабир, саҡай, сараш-баш, сирмеш, собханғол, сыбар йыйын, таймас, тараз, тау-баш, тимган, турғай, усай, шабай, эскәре йыйын, әйзүәк, әрәмәс.

## Әҙәбиәт
Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974.
Иҫке тәртип православиеһы

Урыҫ Православ дине тарихында, **иҫке тәртип православтары** () — рәсми Урыҫ Православ сиркәүенән 1666-сы йылдан һуң айырылып ҡалған дини ағым; 1652-66 йылдарҙа Православ динендә Патриарх Никон тарафынан үткәрелгән реформаларға ҡаршы сығып, боронғо дини тәртиптәрен һаҡлау өсөн тарҡалыу юлын күргән православ динлеләр төркөмө.

## Тарҡалыу сәбәптәре
1652 йылда, Никон (1605—1681; 1652 йылдан башлап 1658 йылғаса Урыҫ Православ Сиркәүе Патриархы булған) урыҫ һәм грек православ ғибәҙәте практикаһы араһында ярашһыҙлыҡтарҙы күреп, ике сиркәүҙең ғибәҙәт практикаһын яҡынайыу өсөн реформа үткәрә башлай. Реформаның тағы бер сәбәбе — урыҫ православ священниктары аҙ белемле булған һәм ғибәҙәт ҡылғанда күп хата ебәргән. Шулай уҡ китап күсереүселәре, яҡшы уҡый-яҙа белмәгәс, күп хаталанған. Ғөмүмән, Рәсәй халҡының аҙ белемлелеге сәбәбе — Рәсәйҙә 17-се быуатта үҙ мәктәптәре һәм университеттары булмау. Руханиларҙың тик бәләкәй генә өлөшө Византияла уҡыған, ә башҡалар ғаиләләрҙә һәм «рухи атайҙарҙан» ғына уҡып-яҙырға өйрәнгән.

### Никон реформаһы сәбәпле урыҫ православ ғибәҙәтендә үҙгәртеүҙәр
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Корнилий (Титов), УПСС-тың хәҙерге митрополиты.
Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы

**Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы** (16 июнь 1923 йыл — 25 август 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһында. Филологиянын, фәндәр докторы (1966). СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Салауат Юлаев исемендәге премияга лауреат  (1982). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрагы(1973), ике Ҡыҙыл Йондоҙо (1944, 1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендаркына   ккавалеры. 

## Биографияһы
Ғилемдар Йыһандар улы Рамазанов (Рамаҙанов) 1923 йылдың 16 июнендә Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Иҫке Балаҡ ауылында тыуған. Бында башланғыс мәктәпте, күрше Тайнаш ауылында ете класс тамамлай һәм Дәүләкәндәге педагогия училищеһенә уҡырға инә. 1942 йылда училищеның өсөнсө курсынан фронтҡа китә.

## Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре
* Молоды мы были. «Литературная Россия», 1981, 20 ноябрь.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.04.1944; 30.09.1944)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙал (25.08.1943)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973)
* Почёт Билдәһе ордены (1957)
* Салауат Юлаев исемендәге премия (1982)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983)

## Фекерҙәр
•• Ғилемдар бер ҙә үҙен аяманы. Ҡайһы саҡтарҙа күтәрә алмаҫлыҡ йөктәрҙе лә өҫтөнә алды. Һуғыш ҡырында ике тапҡыр контузия алған, ғәрипләнеп ҡайтҡан инвалид булыуына ҡарамаҫтан, эш менән йәшәне. Артыҡ оҙон булмаған ғүмерен янып-ярһып үткәрҙе. Уның артығы менән активлығы, эшсәнлеге мине һәр саҡ борсоуға һала торғайны. Үҙенә йыш ҡына был хаҡта иҫкәртә инем, ләкин … һәр кем донъяла үҙе булып ҡалалыр … •• Фәниә Чанышева

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Бәҙрүш Моҡамай

**Бәҙрүш Моҡамай, Мөхәмәтйәнов Бәҙретдин Мөхәмәтйән улы**  (5 октябрь 1909 йыл — 20 сентябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Тормошо һәм ижады
Бәҙрүш Моҡамай 1909 йылдың 5 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡайыш ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Өфөгә килеп, педагогия техникумына уҡырға керә. 1934—1936 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Ике тапҡыр яралана. 1944 йылдың 20 сентябрендә Литваны азат иткәндә 70-се уҡсылар дивизияһы старшинаһы Бәҙретдин Мөхәмәтйәнов батырҙарса һәләк була.

Тәүге шиғырҙары 1929—1931 йылдарҙа «Йәш юҡһыл», «Яңы ауыл», «Әҙәби удар» гәзиттәрендә баҫыла.

1943 йылда шағирҙың «Урал егете» тигән китабы сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. —  416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*
Аулаҡ (мәғәнәләр)

**Аулаҡ** һүҙенең бер нисә төшөнсәһе бар.

* Аулаҡ, һүҙ — кешеһеҙ, тыныс урынды аңлатҡан һүҙ.
* Аулаҡ, киске уйын — Берәй йортта ололар өйҙә булмағанда ойошторолған йәштәр кисәһе, башҡортса "киске уйын" тип атала. 
* Аулаҡ, радиотапшырыу — Юлдаш радиоканалының көндәлек ике сәғәтлек киске тапшырыуы.
* Аулаҡ, телетапшырыу — Башҡортостан телевидениеһында ????-???? йылдарҙа булған тапшырыу.
* Аулаҡ, дәүләт — Көньяҡ-көнсығыш Азияла беҙҙең быуатҡа тиклем булған дәүләт. Хәҙерге Вьетнам дәүләтенең төньяҡ биләмәләренә тура килә.
Ҡылыс балыҡ

**Ҡылыс балыҡ** (, ) — һаҙандар тоҡомона кергән балыҡ.

## Ҡылыҡһырлама

Ҙур буйға етә, ҡайһы берҙәре 30-40 см була. Ауыҙы өҫкә ҡарап тора. Түш ҡанаттары оҙон, яп-ялтыр төҫтә, һыуҙа ҡылыс һымаҡ ялтырап күренә. Арҡаһы төҙ, ә ҡорһаҡ яғы осланып барып бөткән кәкре ҡылыслтың йөҙө һымаҡ. Бик ҡурҡып бармай.

## Туҡланыуы
башлыса бөжәктәр, ылымыҡтар менән туҡлана. Ҙур буйға еткән балыҡтар ыуылдырыҡ һәм селбәрәләр менән дә туҡлана.

## Йәшәү рәүеше

Уларҙы иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем осратырға мөмкин. Көтөүҙәре менән эркелеп йөрөйҙәр. Ғәҙәттә ағын һыулы ҡомлаҡтарҙы, шаршыларҙы үҙ итә. Татырлы һыуҙарҙы ла үҙ итә.

## Галерея

border|200px|

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: чехонь 
* The IUCN Red List of Threatened Species: Pelecus cultratus
Олатай

**Олатай (оло атай)** — әсәйҙең йәки атайҙың атаһын уларҙың балалары олатай тип йөрөтә. Олатайға улар ейән йәки ейәнсәр була.

Ҡайһы бер райондарҙа (Баймаҡ, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла райондары) ата-әсәһенән   оло ир затын олатай тип атайҙар. Олатай термины уларҙа ҡартай (ҡартатай) булып йөрөй.
Аулаҡ (дәүләт)

**Аулаҡ** (вьетнамса *Âu Lạc*, тьы ном иероглифтары менән 甌雒 йәиһә 甌駱 тип яҙыла) — көньяҡ-көнсығыш Азияла, хәҙерге Вьетнамдың төньяғында, урынлашҡан тарихи дәүләт. Беҙҙең эраға тиклем 2-се быуат уртаһында барлыҡҡа килгән, б.э.т. 207 йылда бөтөрөлгән. Дәүләтте бөтөрөлөүҙән һуң, Аулаҡ ерҙәре Чьеу династияһы биләмәләрендә булған.

## Әҙәбиәт
* История Вьетнама. — М.: Наука, 1983
Даугавпилс

**Даугавпилс** (; элек *Двинск* (1920 йылға ҡәҙәр), *Динабург* (1893 йылға ҡәҙәр), *Борисоглебск* (1665—1667 йылдарҙа)) — Латвияның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала, ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы (Риганан һуң) һәм Латгалия мәҙәни-тарихи өлкәһенең иң ҙур ҡалаһы.

## Галерея

File:Rigas street 2009 07 1.jpg|Ригас урамы
File:Daugavpils University square.jpg|Даугавпилс университеты
File:Dvinsk 1912.jpg|Лютеран һәм католик сиркәүҙәре (1912 йыл)
File:Daugavpils Multifunctional Sports Complex.jpg|Даугавпилстың олимп үҙәге
File:Daugavpils fortress 05.jpg|Даугавпилс (Динабург) нығытмаһы
File:Daugavpils Ss Boris and Gleb Orthodox Cathedral (1).jpg|Борис һәм Глеб православие соборы


## Сығанаҡтар
Ишембай (мәғәнәләр)

**Ишембай ** төшөнсәһенең мәғәнәләре:
* Ишембай — Башҡортостандағы ҡала;
* Ишембай районы — Башҡортостандағы район;
* Ишембай — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл;
* Ишембай — шашка клубы;
* Ишембай — башҡорт ир-ат исеме;
Аҡкүҙ

**Аҡкүҙ** (, ) — йылғаларға үрләүсе диңгеҙ балығы.

## Әҙәбиәт
* *Нафиҡов Ш.В.* Һыу буйында балыҡсы. Өфө: Башҡортостан "Китап" нәшриәте, 1997 йыл 176 бит.
* *Лебедев В. Д, Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А.* Рыбы СССР. / Под ред. Никольского Г. В. и Григораш В. А. Из серии «Справочники-определители географа и путешественника». М.: Мысль, 1969

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: белоглазка 
* Abramis sapa
* Белоглазка
Ҡолсоғаҙыташ

**Ҡолсоғаҙыташ** — () - Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы  тау түбәһе. 

## Географияһы

Ҡолсоғаҙы түбәһе Көньяҡ Уралдың Белорет районына ингән өлөшөндә урынлашҡан. Туристар өсөн ылыҡтырғыс урын.

Был урындан йыраҡ түгел Ҡолсоғаҙы йылғаһы аға. 

Түбә Белорет ҡалаһынан 4 саҡрым көньяк-көнсығыштараҡ ята, уға яҡын ғына Р-316 федераль трасса (Стәрлетамаҡ-Белорет-Магнитогорск) үтә. Иң бейек урыны диңгеҙ кимәленән 947,9 м тәшкил итә  . .

## Этимологияһы

Атамаһы Ҡолсоғаҙы йылғаһы  исеменән һәм *таш* һүҙенән алынған. Урыҫ телендә уны *Синие скалы* тип тә йөрөтәләр. Ҡолсоғаҙы һүҙе тураһында, имеш, башҡортсанан *спящая красавица (йоҡоло һылыуҡай)* тип тәржемә ителә тигән матур легенда уйлап сығарғандар, ул яҙманан-яҙмаға күсеп йөрөй, мәгәр был ысынбарлыҡтан бик алыҫ икәне күренеп тора . 

*Ғаҙы* һүҙе -  боронғо башҡорт телендә *йылға* тигәнде аңлатҡан  Тәүге өлөшө *ҡолсо* һүҙенән дә, *ҡулса* һүҙенән дә булыуы ихтимал.

## Галерея
File:Вид на Синие скалы (947,9 м) - panoramio.jpg|Алыҫта - Ҡолсоғаҙыташ
File:Синие скалы II (вид с дороги) - panoramio.jpg|Юлдан күренеше
File:Синие скалы первый "гребешок" - panoramio.jpg|Тәүге "кикреге"
File:Синие скалы, второй "гребешок" 2 - panoramio.jpg|Икенсе "кикреге"
File:Синие скалы, второй "гребешок" - panoramio.jpg|Икенсе "кикреге"
File:Синие скалы, второй "гребешок" 3 - panoramio.jpg|Ағаслы ҡаялар
File:Синие скалы первый "гребешок" - panoramio.jpg|Зәңгәр ҡаялар (Синие скалы) тип юҡҡа әйтмәйҙәр
File:Синие скалы III - panoramio.jpg|Таштар донъяһы
File:Синие скалы (3 - panoramio.jpg|Урман, тау, болот
File:Синие скалы I - panoramio.jpg|Ҡаялар аһәңе
File:Синие скалы IV - panoramio.jpg|Ҡоштар оя ҡорор ҡаялар
Рәсем:Sinie skaly (aka Kul'sugadytash)2.jpg|thumb|Ҡайындар ҙа үҫә ҡаяларҙа
Рәсем:Вид с Синих скал на юго-восток.jpg|thumb|300px|Ҡаянан күренеш
File:Горы Кульсугадыташ, Ямантау, Куркак.jpg|Ҡолсоғаҙыташ, Ямантау, Көркәк күренеше


## Иҫкәрмәләр

## Видео
* Кульсугадыташ (Синие скалы)
* Кульсугадыташ или Синие скалы

## Һылтанмалар
* http://maps.vlasenko.net/?lon=58.509107&lat=53.883639 карта
* http://www.southural.ru/photos/show_photo.html?photo_id=6365&type=date фото
* http://www.youtube.com/watch?v=FKhiAvZczDw видео

Төркөм:Башҡортостан тауҙары
Аҡкүл

**Аҡкүл** () — Башҡортостандың Ғафури районы «Аҡкүл» заказнигындағы күл. 1965 йылдан 2018 йылға тиклем Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә).

## Атамаһы
Атамаһы ике мәғәнәле: *аҡ* «аҡ» йәғни «изге», плюс *күл*. Ғафури районында йәшәгән табын ҡәбиләһе башҡорттары *Аҡҡүл*де изге тип һанайҙар).

## Тасуирламаһы
Өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 8,8 км². Оҙонлоғо — 6,2 км, уртаса киңлеге — 1,4 км, иң ҙур киңлеге — 2 км, күл уртаһында 3—4 метр тәрәнлек, иң тәрән ере — 11 м, һыу күләме — 34,5 млн м³. Күл ҡаҙанлығы Ағиҙел йылғаһы буйлап һуҙылған һәм дөрөҫ булмаған эллипс формаһында. Ҡаҙанлыҡ террасалы һыу баҫҡан туғайлыҡтағы ултырмаларҙа барлыҡҡа килгән .

Ағын күл — унан Ҡарамалы йылғаһы (Ашҡаҙар ҡушылдығы) ағып сыға. Күл мезотрофлы, йәғни уның һыуында органик һәм биоген минерал матдәләр уртаса миҡдарҙа.

Күлдең тирә-яғы ландшафты һыубаҫар урмандарҙан һәм (ҡайын, ҡарама, тал, балан, ерек, уҫаҡ, муйыл) туғайҙарҙан тора. Күл яр буйында , , күрән, , ,  һ. б. үҫә.

Күл һыуында  , , , , ,  тереклек итә, , , аҡсарлаҡтар,  һ.б. ҡоштар йәшәй.

## Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ООПТ)
Һаҡлау объекттары:
# Башҡортостан Республикаһының биотөрлөлөгө менән айырылып торған иң эре күлдәренең береһе;
# Шул урында тереклек итеүсе типик һәм Һирәк осрай торған хайуандар һәм ҡоштар (ҡондоҙ, ондатра, һыу ҡоштары).

Һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ОПТ) — 1567,0 га.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ағасаҡ

**Ағасаҡ, Ағарсаҡ, Ағасъяңаҡ** (, ) — шәп ағымлы йылға балығы, карп һымаҡтар отрядының карптар ғаиләһенә ҡарай.

## Ҡылыҡһырлама
Ағасаҡ оҙонса балыҡ, ауыҙы ҙур, әммә әммә йыртҡыстарға хас булған ҡаҙыҡ тештәре юҡ. Һаҙан балыҡтарыныҡы кеүек йотҡолоҡ тештәре генә бар, аҫҡы яңағы ҡалҡып сығып тора, ә үҙенең суҡағы менән өҫкө яңағы күҙлегенә терәлгән. Томшоғона яҡын торған псыҡ төҫлө күҙҙәре сағыштырмаса бик үк ҙур түгел. Ян-яҡтары көмөштәй аҡ, ҡараһыу осло арҡаһы менән ҡойроҡ йөҙгөстәре төҫлө була. Буйы 80 см. Иң эреләре 12 кг-ға етә. Һыуҙың өҫкө ҡатламдарында йөрөй, төнгөлөккә генә ул төпкөл урынға китә. 15 йәшкә тиклем йәшәй ала.

## Таралыуы
Ағасаҡ Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренә ҡойған бөтә ҙур һәм урта йылғаларҙа тиерлек йәшәй, Аҙау һәм Балтик диңгеҙе йылғаларында һирәк осрай. Урта Азияла — Амударъяла, Һырдаръяла һәм Балхаш күлендә осрай. Шулай уҡ Германияла һәм Францияла бар.

## Үрсеүе
Ыуылдырыҡ сәскән мәле апрель — май айҙарына тура килә.

## Йәшәү рәүеше
Ағасаҡ тигеҙлек йылғаларында йәшәй, тоноҡ урындарҙа булмай. Ваҡ йылғалар тамағында һәм шаршы бөткән урындарҙа осрай. Бындай урындарҙа ҙур көтөүҙәргә йыйыла. Әммә ағымы көсһөҙ урындарҙа, күлдәрҙә һәм һыуһаҡлағыстарҙа күпләп тупланмай Оҙон кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ булғанға күрә, ағымлы һыуҙа, буҫағалы һәм һай урындарҙы кисергә, оҙағыраҡ йөҙөргә мөмкинлек бирә. Ҡорбанын ҡыуып барғанда һыу өҫтөнә сығып, шапылдатып ала.

## Туҡланыуы
Башлыса селәүсендәр, ваҡ ҡыҫыла һымаҡтар, бөжәктәр менән туҡлана. Әммә ҙурая килә йыртҡысҡа әүерелә, ваҡ балыҡтар, селбәрәләр менән туҡлана, шулай уҡ күбәләктәр, ҡуңыҙҙар, энәғараҡтарҙы ла аулай.

## Ҡулланыу
Балыҡсылыҡ йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә түгел һәм ҙур көтөүҙә йөрөмәй. Әммә ул һәүәҫкәр балыҡсылар араһында популяр. Бигерәк тә спиннинг менән тотоусыларҙа. Л. П. Сабанеев әйтеүенсә, «…был балыҡты аулау иң ауырҙар иҫәбенә инә».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Нафиҡов Ш. В. Һыу буйында балыҡсы. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997. — 176 бит.
* Лебедев В. Д, Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А. Рыбы СССР. Под ред. Никольского Г. В. и Григораш В. А.. Из серии «Справочники-определители географа и путешественника». М.: Мысль, 1969
* *[[Сабанеев, Леонид Павлович|Л. П. Сабанеев]]*. Жизнь и ловля пресноводных рыб. Шереспер, или жерех.
* *[[Аксаков, Сергей Тимофеевич|С. Т. Аксаков]]*. Записки об уженье рыбы. 19. Жерех, шереспер
* 

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: обыкновенный жерех 
* Жерех на rybalka.tv 
* Ловля жереха 
* Жерех(по Л.Сабанееву)
* Жерех на ribalka73region
* Советы по ловле жереха
Ҡаратау

**Ҡарата́у** — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе сиктәрендә урынлашҡан тау армыттары, тау һырты.

## Тасуирламаһы
Тау һыртының оҙонлоғо 80 километрға яҡын, бейеклеге 691 м.

Көнбайышта киңлеге 10—13 км, үҙәк өлөшөндә 5—6 км һәм көнсығышта 8—10 км.

Буйынан буйына Рәсәй Федерацияһының ике субъекты — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе сигендә ята һәм уларҙы айырып тороусы сик булып тора. Ҡаратау һыртының уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 600 метр тәшкил итә. Иң юғары нөктәһе — Аҡ Түбә тауы (Ағаҙарҙаҡ тауы (Аджигардак) 691 м), Ҡаратауҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡаратауҙың үҙәк өлөшөндә — 667 м һәм көнсығышта — 615 м тиңләшкән бейек тауҙар бар.

**Ҡарата́у** һырты Йүрүҙән һәм Һалдыбаш йылғалары араһындағы үҙәндәрҙә көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылып киткән параллель тауҙар теҙеменән тора һәм Ҡаратау комплексының состав өлөшө. Ҡаратау комплексына тағы ла Силәбе өлкәһенең көнбайыш сиктәре биләмәһендә һырттан көньяҡҡараҡ Әшә районының төньяғында урынлашҡан — Турғай тауҙары, Арҡа (Кряж), Аджигардак (Ағаҙарҙаҡ тауы), Эҫем һәм Ҡайын тауҙары инә. Улар барыһы ла айырым сусаҡтарҙан (урында урыҫсалап *шишка* тип йөрөтәләр) тора. Һәм был ландшафтҡа айырыуса үҙенсәлекле төҫ бирә.

Ҡаратау эргәһендә Йүрүҙән буйҙарында урынлашҡандарынан башҡа тораҡ пункттар юҡ. Ҡасандыр урман ҡырҡыусылар йәшәгән ҡасабалар юҡҡа сыҡҡан. Туристар ҙа бында килмәй тиерлек.

Һырт, тау битләүҙәре эзбизташ, балсыҡлы һәүерташ, кварцлы ҡомташ ҡатлауҙарынан ҡоролған. Һоро күмер сығанағы бар. Тауҙан ағып төшкән һыу ағымдары, аҫҡа төшкәс, ҡомташ араһына һеңеп бөтә.

Тау битләүҙәре тәрән уялар, үҙәктәр, үҙәндәр менән телгеләнеп бөткән. Улар буйлап тауҙан ағып сыҡҡан шишмәләр аға. Һырттың көньяҡ битләүҙәренән Әшә,

Ҡаратауҙың көньяҡ битләүҙәренән Әшә, Минйёр, Үрге Биянка, Илек йылғалары башланғыс ала.

Тау битләүҙәрендә ҡайын, уҫаҡ, шыршы, аҡ шыршы, йүкә ағастарынан торған ҡатнаш урман менән ҡапланған. Берәмләп кенә ҡарағас (был урындарҙа реликт) ағастары ла осрай. Һырттан көнсығышҡа ҡарай айырым участкаларҙа йүкә, имән, саған, йыла һәм ҡарама урмандарының сиктәре үтә.

Эҫем тау округы заводтары ағас күмер менән домна мейестәрен эшләткән саҡтарҙа бында урман бик ныҡ ҡырыла. Шуның өсөн Ҡаратау урмандарын икенсел урман тип атарға кәрәк.

## Этимологияһы
Ҡаратау атамаһы **ҡара** — ҡараңғы тау йәки ҡуйы ылыҫлы урмандарға бәйләнгән тип һанайҙар. Урман эсе ҡараңғы, шомло, ҡуйы тәпәш ағастар ярусы баҫып алған. Юлһыҙ, үткеһеҙ төпкөл тауҙар теҙмәһе. Тау башынан ҡыҙыҡлы күренештәр ҙә асылмай.

## Һылтанмалар
* Хребет Каратау 
* Хребет Каратау
* 
* Әшә сайтынан. Ҡаратау
*
Шамбы

**Шамбы** (, ) — сөсө һыуҙа ғына йәшәүсе ҡомһоҙ, йыртҡыс балыҡ. 

## Ҡылыҡһырлама

Оҙонса һәм шыма  ҡараһыу кәүҙәһе тимгелле. Эйәк аҫтында һыңар, парһыҙ мыйығы бар. Башы ялпаҡ, ауыҙы киң, тештәре күп һәм ваҡ. Ауырлығы бер нисә килограмға етә. Оҙаҡ йәшәгәндәренең оҙонлоғо метрҙан ашыу булыуы ихтимал.

Төнөн ваҡ балыҡтар аулай. Кәрәгәләр аҫтында һыйынып, боҫоп ята, таш аҫтарына инә, йә иһә һыу төбөнә һырығып, тик кенә ҡыймылдамай ята. 

Таралыуы  

Ғәҙәттә Төньяҡ Боҙло океанға ҡойоусы барлыҡ Рәсәй йылғаларында ла осрай. Башҡортостандағы Ағиҙел, Ҡараиҙел, Күгиҙел кеүек йылғаларҙа һәм Аслыкүл, Ҡандракүл кеүек күлдәрҙә таралған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Позвоночные животные России»: налим
Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны

**Татарстан Республикаһы Дәүләт гимны** 1992 йылда ҡабул ителгән. Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны авторы – билдәле татар композиторы Рөстәм Яхин. Дәүләт гимнын ҡулланыу ҡағиҙәләре "Татарстан Республикаһының дәүләт символдары" законында күрһәтелгән.

## Һүҙҙәре
Гимн һүҙҙәре рәсми рәүештә ҡабул ителмәгән. Рәсми булмаған һүҙҙәренең авторы – Рамазан Байтимеров.

### Оригинал

гимнды тыңларға 

### Ағымдағы

## Һылтанмалар
* Медиа: Татарстан гимны 

Төркөм:Гимндар
Йәйен

**Йәйен** (, ) — йәйендәр ғәиләһенә (*Siluridae*) ҡараған киң ялпаҡ ауыҙлы, оҙон мыйыҡлы, сөсө һыуҙа йәшәгән шыма тәнле, тәңкәһеҙ эре йыртҡыс балыҡ; Башҡортостанда иң ҙур балыҡ.

Оҙонлоғо 5 м самаһы, ауырлығы 400 кг тирәһе (тарихи мәғлүмәттәр буйынса).

Хәҙерге ваҡытта 100 кг-дан артыҡ тартҡан вәкилдәре бик һирәк осрай. Әммә оҙонлоғо 2,5 м-ҙан ашыу һәм массаһы 150 кг тирәһе булған вәкилдәре рәсми рәүештә теркәлгән.

## Ҡылыҡһырлама
Тышҡы күренеше менән ялҡау, әшәүәтһеҙ һәм әкрен ҡуҙғалыусан һымаҡ. Әммә асыҡһа, ғәжәп етеҙ эш итә.

Аналь йөҙгөсө оҙон, ишһеҙ йөҙгөстәре ҡылсыҡһыҙ.

Тәне һорғолт-йәшел төҫмөрләнешле көрән төҫөндә, ҡорһағы аҡ. Тереклек иткән еренә ҡарап төҫө ҡараға яҡын төҫтән алып асыҡ һары төҫкә тиклем үҙгәрә ала.Һирәкләп булһа ла араларында альбиностар ҙа осрай.

## Ареалы
Төньяҡ Боҙло океан бассейнынан башҡа Европала һәм Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылғаларҙа, күлдәрҙә, Арал диңгеҙе бассейнында тереклек итә.

## Үрсеүе
Яҙғыһын яр ситттәрендә һыу үҫемлектәре араһында ыуылдырыҡ сәсәләр. Инә балыҡ оя яһап шуның эсенә ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтарҙы ата балыҡ һаҡлай. Енси етлегеү ғүмерҙәренең бишенсе йәшендә башлана.

## Туҡланыуы
Балыҡ тик емтек менән генә туҡлана тигән яңылыш фекер бар. Асылда, был бөтөнләй дөрөҫ түгел.
Үҫештәренең башында йәйен ваҡ ҡыҫала һымаҡтар, селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Үҫешә биргәс, тере балыҡ, моллюскылар, һыу ҡоштары һәм һыуҙа тереклек иткән башҡа хайуандар менән туҡлана.

Бик әүҙем төнгө йыртҡыс. Көндөҙ һыу аҫты соҡорҙарында һәм башҡа уйһыу урындарҙа ята.

Боҙ китер алдынан бәләкәй төркөмдәргә йыйылып (5 — 10 тирәһе), һыу аҫты соҡорҙарында йыйылалар. Ҡышҡыһын әүҙемлектәре булмай һәм бөтөнләй тиерлек туҡланмайҙар.

### Кеше ашауы тураһында хәбәрҙәр
Ҙур йәйендәрҙең кешеләргә, айырыуса балаларға һөжүм итеү осраҡтары теркәлгән. кеше ашаусы хайуандар рәтенә индерелгән.

XVI—XVIII быуаттарҙа Дунайҙа гигант балыҡтарҙы ҡулға төшөрөү осраҡтары бер нисә тапҡыр теркәлә, ашҡаҙанында кеше тәндәре йәки уларҙың өлөштәре табыла, әммә үлгәндәр тере саҡта балыҡ ҡорбаны булғанмы, әллә һуңғыһы уларҙың мәйеттәрен ашағанмы икәне аңлашылмай.

## Гигант йәйендәр
Волгала ауырлығы яҡынса 50 килограмға еткән йәйендәрҙе осратырға мөмкин. Иң ҙурҙарын (ауырлығы 100 килограмдан ашыу) ҡайһы берҙә Испания балыҡсылары Эбро йылғаһында эләктерә, унда XX быуат уртаһында климатлаштырыла һәм тиҙ күбәйә.

## Әҙәбиәт
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: обыкновенный (европейский) сом 
* Все подробности о соме, образе жизни и ловли сома
* Сом, рецепты
Майма

**Майма, гольян, гольян-сабаҡ** (, ) —— Европала, төньяҡ Азияла һәм Көньяҡ Америкала йәшәй торған балыҡ; ҙурлығы 20 см тирәһендәге ваҡ сөсө һыу балығы. Төҫтәре һоро аллы-гөллө ялтырап тора. Тәңкәләре ваҡ ҡына.

Серәкәй ҡурсаҡтары, ваҡ себендәр, икмәк валсығы менән туҡлана.

Ырыуҙың 19 төрө билдәле

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шамил Нафиҡов . Һыу буйында балыҡсы.
* Берг Л. С., Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран, 4 изд., ч. 2, М. — Л., 1949.
* Н. Ф. Золотницкий «Аквариум любителя» 1885 год (Эльрице, немецкий гольян — )
Зарипов Айрат Йәнсура улы

**Зарипов Айрат Йәнсура (Янсур) улы** (12 октябрь 1962 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2005), профессор (2005). Башҡортостан Фәндәр Академияһында Фәлсәфә буйынса фәнни кәңәшмәнең ғилми сәркәтибе, Рәсәйҙең Халыҡ-ара эштәр буйынса Советы эксперты, Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2013). Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙының улы. 

## Биографияһы
Айрат Йәнсура улы Зарипов 1962 йылдың 12 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында  тыуған.

1979 йылда Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбен тамамлай. 1984 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1994 йылда Өфө дәүләт авиация техник университеты аспиратураһын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1986 йылда Оло Аҡа урта мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1987 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Башта Башҡортостан Республикаһының Милли музейында ғилми хәҙмәткәр, музей һаҡлаусы баш хеҙмәткәр булып эшләй. 1995 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының фәлсәфә кафедраһына эшкә күсә һәм элеге көнгә тиклем даими эшләй. Һуңғы эш дәрәжәһе — кафера мөдиренең фән буйынса урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1997—2007 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең киң мәғлүмәт саралары бүлегендә мөхәррир булып эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Этнос-ара мөнәсәбәттәрҙең, этник аңдың һәм үҙаңдың теоретик проблемаларын, этноконфликтологияны, этник мәҙәниәтте, тел һәм мәғарифты, хәҙерге сит ил философияһын һәм уның ағымдарын тикшереү менән шөғөлләнә. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография авторы.

## Ғилми эштәре
* Социальная структура и социальная стратификация. Уфа, 2009 (в соавторстве). 
* Этническое сознание и этническая идентичность. Уфа, 2009 (в соавторстве). 
* Этнополитическое движение как социальный феномен. Уфа, 2000 (в соавторстве). 
* Общие проблемы этногенеза и научная теория//Журнал социологии и социальной антропологии. 1999. Том II. Выпуск 4. 
* Грани этнической идентификации//Социальные исследования. 1997. № 8 (в соавторстве). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
*  
* Зарипов Айрат Янсурович
Ауыл советы

**Ауыл советы** () — совет власының беренсел башҡарма органы, Советтар Союзында административ-территориаль ҡоролош берәмеге. Ауыл советы системаһы тәүге тапҡыр 1918 йылда РСФСР Конституцияһы менән нығытыла.

## Структураһы һәм эшмәкәрлеге
Структураһы һәм эшмәкәрлеге ҡануниәт тарафынан көйләнә. Ауыл советы ойошторолғанда ҙур ауыл торама пункты йәки бәләкәй торама пункттар төркөмө (уларҙың береһе — адммистратив, мәҙәни‑көнкүреш һәм сауҙа үҙәге) булыуы, уның транспорт үтемлеге, коммуналь һәм социаль‑мәҙәни инфраструктураһын ойоштороу мөмкинлеге иҫәпкә алына. 1 меңдән ашыу кеше йәшәгән территорияла ойошторолоуы мөмкин.

Ауыл советының башҡарма комитеты хужалыҡ иҫәбен, гражданлыҡ хәле акттары яҙыуын үҙ эсенә алған халыҡтың беренсел иҫәбен алып бара.

## Башҡортостанда ауыл советтары
Башҡортостанда 1930 йылда — 1204 ауыл советы, 1952 йылда — 1231, 1969 йылда — 821, 1972 йылда — 834, 1981 йылда — 847, 2002 йылда — 945 ауыл советы иҫәпләнә. Улар 4586 ауылды үҙ эсенә ала. 1954—1960 йылдарҙағы администрарив реформалар, бәләкәй колхоздарҙы ҙурайтыу һәм яңы совхоздар ойоштороу һөҙөмтәһендә, 450 ауыл советы бөтөрөлә, ҡайһы берҙәренең исеме үҙгәртелә. 

2005 йылда Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының урындағы үҙидара тураһындағы закондарына ярашлы, ауыл советы ауыл биләмәһе муниципаль берәмеге итеп үҙгәртеп ҡорола.

## Хәҙерге Рәсәйҙә ауыл советтары
Рәсәй Федерацияһының күпселек субъекттарында ауыл советтары 90-сы йылдар уртаһына тиклем һаҡлана. «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» 1995 йылдың 28 авгусындағы 154-се Федераль законды ҡабул иткәндән һуң ауыл округтары менән алмаштырыла. Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер субъекттарында (Дағстан Республикаһы, Ставрополь крайы һ.б.) «ауыл советы» һүҙе әлеге ваҡытта ике һәм унан күберәк торама пунктты үҙ эсенә алған ауыл биләмәләре атамаларында ҡулланыла. Һөйләшеү телмәрендә «ауыл советы» һүҙе менән рәсми атамаһында был һүҙ булмаған осраҡта ла йыш ҡына ауыл хакимиәтен йәки ауыл муниципаль берәмеген атайҙар. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Федеральный закон от 06.10.2003 N 131-ФЗ (ред. от 29.12.2020) "Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации" (с изм. и доп., вступ. в силу с 23.03.2021) 
* Закон РСФСР от 19.07.1968 «О поселковом, сельском совете народных депутатов РСФСР»
* Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований
Бөгәрсә

**Бөгәрсә, бөгәрсәй, йомро сабаҡ** (, ) — сазандар ғаиләһендәге йылға балығы.

## Ҡылыҡһырлама
Ҙур булмаған йылға балығы. Төбө ҡомло йәки ағып ятҡан күлдәрҙә тереклек итә. Ғәҙәттә, һыу төбөндә көтөүе менән йөрөй. Ҡырсын ташлы, ҡомло ярҙарҙа, тал-тирәк ҡуйы үҫкән инештәрҙә осрай. Үтә күренмәле таҙа һыуҙарҙы ярата.

## Туҡланыуы
Бөгәрсә һыуҙағы зоопланктон, шулй уҡ һыуға төшкән себен-серекәйҙәр, ләмдәге ҡыҙыл ҡорт менән туҡлана. Яҙын бүтән балыҡтар сәскән ыуылдырыҡтар менән ауыҙ итеүҙән баш тартмай.

Үҙе ыуылдарыҡтарын март аҙағында, апрель баштарында сәсә. Ыуылдырыҡтары үтҡән йылдағы ылымыҡтарҙа, таштарҙа йәбешеп ҡала.

## Әҙәбиәт
* 
* * Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: елец 
* 
* Клуб рыбаков Беларусии
* Елец — рыба нахлыстовая
Дим (ҡала)

**Дим** — Башҡорт АССР-ындағы ҡала (12 ноябрь 1943 — 6 март 1944). Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһының Дим районы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Черниковск

**Черниковск** — БАССР-ҙың республика әһәмиәтендәге ҡала, хәҙерге ваҡытта Өфөнөң Черниковка биҫтәһе. Өфөнөң Сталин районының айырым берәмеге булараҡ, 1944 йылдың 5 декабрендә барлыҡҡа килгән. 1956 йылдың 24 июлендә. Черниковка Өфөгә ҡушыла.

Черниковка атамаһы эре тимер юл станцияһы атамаһынан аланған, ә станция ауыл исемен алған.

1922 йылға тиклем Черниковск Өфө өйәҙенә ҡараған.

1928 йылда, Өфөнән 12 ситтә Черникавка ауылы янында сәнәғәт төҙөлөшө башлана. Ул йылдарҙа урман һәм Ҡариҙел йылғаһының туғайҙары булған. Урман эшкәртеү сәнәғәте предприятиялары, шырпы, ҡағыҙ, фанера фабрикалары, дулиль-экстракт заводы төҙөлә. Предприятиеләр өсөн 4 мең кВт ЦЭС төҙөлә (1928 йылдың 16 сентябрендә файҙаланыуға тапшырыла).

1931 йылдың сентябрендә Өфө моторҙар эшләү заводы төҙөлә башлана.

Инфраструктура формалаша: беренсе айҙан уҡ 5,3 км оҙонлоғонда тимер юл линияһы һуҙыла, 18 км шоссе юлдары төҙөлә, телеграф, почта, телефон станцияһы эшләй башлай. 28 барак, 3 йорт, кантора төҙөлә. 1931 йыл аҙағына төҙөүселәр һаны бер нисә мең иҫәпләнә.
1931 йылдың 23 декабрендә Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының Кесе президиумы Черниковка посёлок Советын ойоштора.

1936 йыл Өфөгә ҡушылыу менән билдәләнә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ил үҙәгенән күсерелгән сәнәғәт предприятиеләре Черникавкала урынлаша. Хеҙмәтсәндәре менән бик күп сәнәғәт предприятиеләре булған һәм үҙәктән 15-20 км алыҫлыҡта урынлашҡан район Өфө ҡала Советы эшен ауырлаштыра.

1944 йылдың 5 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы Өфө ҡалаһының Сталин районы республика бойһоноуындағы Черникавка ҡалаһы тип үҙгәртелә.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа сәнәғәт үҫешә, территория киңәйә, халыҡ арта. Идара итеү ауырлашыу сәбәпле райондарға бүлеү зарурлығы килеп сыға.

1952 йылдың 25 февралендә Черниковск өс районға бүленгән була: Сталин, Калинин һәм Орджоникидже райондары. Райондарҙа хеҙмәтсәндәрҙең депутатар советы булдырыла, район башҡорма комитеты һайлана.

1950 йылдарҙа Черниковка киңәйә һәи сиктәре Өфө сиктәренә барып етә, күп кенә инфрструктура объекттары ике ҡала өсөн дә уртаҡ була, ә халыҡ бер ҡаланан икенсе ҡалаға йөрөй башлай. Был шарттар ҡалаларҙы берләштереүҙең кәрәкле һәм маҡсатҡа ярашлы икәнен күрһәткән фактор булып тора.

БАССР-ҙың Юғары Советы Указа нигеҙендә, 1956 йылдың 24 июлендә Өфө һәм Черниковка ҡалалары Өфө ҡалаһына берләшә. Черниковка райондары Өфө райондары булып китә һәм Өфө халҡын өстән бер өлөшкә арттыра.

## Иҫкәрмәләр
Сиеста

[thumb|right|250px|Гамактағы ҡыҙ («Гамак», [Гюстав Курбе, 1844 йыл.)]]
**Сие́ста** (, испанса әйтелеше: [sjesta]) — төшкө аштан һуң ял, был ғәҙәт, айыруса, эҫе климатлы илдәргә хас булып тора.

«Siesta» һүзе һәм «sestear» ҡылымы латинса «hora sexta» (йәғни — «алтынсы сәғәт», көн уртаһы) һүзенән килеп сыҡҡаан. Сәғәт 12-нән алып 15 сәғәткә тиклем ваҡыт һаналган, был ваҡытта кешеләр эштән туҡтап ял итәләр.

## Һылтамалар
* Ebert, D., K.P. Ebmeier, T. Rechlin, and W.P. Kaschka, «Biological Rhythms and Behavior», Advances in Biological Psychiatry. ISSN 0378-7354
* http://www.segodnya.ua/news/14184224.html
* ¡El I Campeonato Nacional de Siesta ya es realidad! http://www.campeonato-de-siesta.com/ 

## Иҫкәрмәләр


Төркөм:Йоҡо
Төркөм:Ял
Плутон

**Плуто́н** (*134340 Pluto*; символдары:  яки ) — Ҡояш системаһында иң ҙур кәрлә планета (Эрида менән бер рәттән), Нептун арты объекты. Элек Плутон планета булып иҫәпләнгән, әмма хәҙерге ваҡытта ул Койпер поясындагы иң ҙур объекттарҙың берһе булып һанала.

Койпер поясындағы күп объекттар кеүек, Плутон таш һәм боҙҙан ғибәрәт: уның массаһы Айҙан 5 тапкыр, ә күләме — 3 тапҡыр кәмерәк. Плутон орбитаһы ҙур эксцентриситетлы һәм эклиптика яҫылыҡҡа бик ауышҡан.

Үҙ орбитаһы эксцентрисетлы булыу сәбәпле Плутон ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа 29,6 а. б. (4,4 млрд км) яҡыная (Ҡояшка Нептунға карата якынрак була), һуңынан 49,3 а. б. (7,4 млрд км) йырағая. Плутон һәм аның иң ҙур эйәрсене Харонды йыш ҡына ҡуш планета тип иҫәпләйҙәр, сөнки системаның үҙәге Плутон тышында урынлашҡан.

Бынан тыш Плутондың тағы өс эйәрсене бар — 2005 йылда асылған Никта һәм Гидра һәм 2011 йылдың 20 июлендә асылған P4 исемле иң бәләкәй эйәрсене.

1930 йылда асылған Плутон 2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнде. Әммә XX быуат аҙағанда һәм XXI быуат башында Ҡояш системһының тышҡы өлөшөндә бик күп объеттар астылар. Уларҙың иң билдәлеләре Квавар, Седна, һәм плутондан 27 % ауырыраҡ Эрида. 2006 йылдың 24 авгусында Халыҡ-ара астрономия союзы беренсе мәртәбә «планета» төшөнсәһенә аңлатма бирә. Плутон был төшөнсәгә эләкмәй. Халыҡ-ара астрономия союзы Плутонды Эрида һәм Церера менән бергә карлик планеталар тип иҫәпләй.

Химик элемент Плутоний Плутон хөрмәтенә аталған
.

## Иҫкәрмәләр
Бөркөт (Күгәрсен районы)

**Бөркөт** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше.
Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845004.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 48 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Мәҡсүт): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән ): 50 км

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Сығанаҡтар
Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол

**Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол** (, икенсе атамаһы *Зәйнәкәй*) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 309 кеше.
Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 60 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Урал-Тау): 30 км

## Тарихы
Ҡаҙаҡҡол ауылы халҡы икенсе ауыл — Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол (Зәйнәкәй) ауылына ла нигеҙ һала. Ул 1850—1859 йылдар араһында барлыҡҡа килә. X рәүиз буйынса унда 42 йортта 188 кеше иҫәпкә алынған. Шулай итеп төп Ҡаҙаҡҡол ауылы юҡҡа сыға, унда бер хужалыҡ та ҡалмай. 1920 йылда 43 йортта 183 кеше йәшәгән. Ауылдың исеме төп ауылда вафат булған отставкалағы зауряд-яҫауыл Зәйнекәй Бикбауов исеме менән аталған. Ул күсенеп йөрөгән урында - утарҙа - яңы ултыраҡ барлыҡҡа килә. Уның улдары Абдулла, Рәхмәтулла, Ғәйнулла, Ғөбәйҙулла Зәйнәкәй ауылында йәшәгән. 
Уның халҡы күсенеп йөрөү урынына Ҡалуй ауылы халҡы менән бергә — Ҡыялар, Киткән һәм Һарнаҡаҙған йылғалары буйына сыҡҡан.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

## Урамдары
* Урман урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Таулы урам ()
* Серебрянников урамы ()
* Совет урамы ()
* Төбәк урамы ()

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары:

*Тауҙар*:
* **Кәбәнтау** тауы

*Йылғалар*:
* **Ҡыялар, Киткән** һәм **Һарнаҡаҙған** йылғалары

## Билдәле шәхестәре
* Серебрянников Александр Георгиевич (1.06.1904—8.07.1943) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (27.08.1943, үлгәндән һуң).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Асылыкүл батшаһы

**Асылыкүл батшаһы**, **Асылыкүл эйәһе** - башҡорт мифологияһында  герой.  Эйәһе ҙур күл Асылыкүл. Атай Hыуhылыу (Заятүләк менән Һыуhылыу эпосы).

Асылыкүлдең батшаһы - иң оло эйәһе илгә ҙур афәт, бәлә-ҡаза килерен башҡорттарға алдан иҫкәртеп ҡуйыр булған (БХИ. Т.2). Асылыкүлдең эйәһе бар, ул ошо ташҡа сығып ултыра, тиҙәр.
Ипподром

**Ипподром** - ат ярыштыра торған махсус урын. Бәйге: кесе бәйге; оло бәйге. 

[thumb|300px| [Аҡбуҙат (ипподром)|«Аҡбуҙат» ипподромы, Өфө]]
[300px|thumb| left| [бәйге юлы|бәйге юлы, «Аҡбуҙат» ипподромы, Өфө]]
Табын (Ғафури районы)

**Табын** () — Башҡортостандың Ғафури районында урынлашҡан ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1827 кеше.
Почта индексы — 453071, ОКАТО коды — 80 221 831 001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Красноусол): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл (Ғафури районы)): 32 км

## Билдәле шәхестәре
* Дегтярёв Анатолий Николаевич (19.10.1930), ғалим-конструктор. 1958 йылдан  (өҙөклөк менән) Өфөләге «Молния» ғилми-производство предприятиеһы инженеры, 1977—1991 йылдарҙа баш конструкторы, 2003 йылдан — директор  урынбаҫары. 1991 йылдан хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты ҡарамағындағы «Вихрь» ғилми конструкторлыҡ технология бюроһының директор урынбаҫары, 1993 йылдан — Өфө агрегат производство предприятиеһының баш конструкторы. Техник фәндәр кандидаты (1991). Почётлы авиатөҙөүсе (1990). Ленин (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), Халыҡтар Дуҫлығы (1988) ордендары кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Балта (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Балта** () — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше.
Почта индексы — 453029, ОКАТО коды — 80235823007.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ҡырмыҫҡалы): 18 км
* * Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Сихонкин): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡабак станцияһы): 7 км

## Иҫкәрмәләр
Сумара (Ҡалтасы районы)

**Сумара** () — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 148 кеше булған.
Почта индексы — 452867, ОКАТО коды — 80233830005.

## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ҡалтасы): 38 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Оло Кәлтәй): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл): 90 км

## Билдәле шәхестәре
* Гәрәева (Әҙиева) Наилә Сабит ҡыҙы (1950), педагогик хеҙмәт ветераны. 1974—2007 йылдарҙа Краснокама районы Яңы Нуғай мәктәбенең немец теле уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Белорет районы муниципаль берәмектәре

**Белорет районы муниципаль берәмеге**
* Белорет ҡлаһы ҡала биләмәһе
* Абҙаҡ ауыл Советы
* Әзекәй ауыл Советы
* Асы ауыл Советы
* Үрге Әүжән ауыл Советы
* Тимер юл ауыл Советы
* Егәҙе ауыл Советы
* Зөйәк ауыл Советы
* Инйәр ауыл Советы
* Ишле ауыл Советы
* Ҡағы ауыл Советы
* Ломовка ауыл Советы
* Николаевка ауыл Советы
* Нура ауыл Советы
* Сермән ауыл Советы
* Сосновка ауыл Советы
* Тирлән ауыл Советы
* Туҡан ауыл Советы
* Үҙән ауыл Советы
* Шығай ауыл Советы
Белорет районы гербы

**Белорет районы гербы** — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль район Советы тарафынан 2006 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән 102-се һанлы ҡарары менән Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль район гербы раҫланды.

Герб — аҫҡы мөйөштәре түңәрәҡләнгән, ҡыры ослайтылған дүртмөйөшлө геральдик ҡалҡан. Зәңгәрһыу ерлектәге тулҡынлы көмөш сиктә йэшел ҡаяға башын бороп алтын бөркөт баҫҡан.

## Символиканың һығымтаһы
Белорет районының гербы үҙенең йөкмәткеһе буйынса бер бөтөн һәм гармониялы, гербтың төп идеяһы — ул белорет халҡының рухи байлығын һәм юғары намыҫлылығын, тыуған яҡтың гүзәллеген күрһәтеү. Гербтың композицияһы һәм элементтары географик, тарихи, рухи-мәҙәни һәм милли үҙенсәлектәр менән нигеҙләнгән.

Иҙелбашы төбәгендә Көньяҡ Уралдың иң бейек тауҙары, атап әйткәндә Ирәмәл менән Ямантау урынлашҡан. Белорет районы республиканың урманға бай территорияһы һанала. Көньяҡ-Урал Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы тәүге биш иң ҙур Рәсәй ҡурсаулыҡ территориялары рәтендә килә. Ямантау, Ирәмәл, Арский ташы, Ҡоткор тамағы, Ҡыҙыляр мәмерйәһе Рәсәйҙең тәбиғәт һәйкәлдәре булып һанала. «Ҡоштар батшаһы» бөркөттөң — гербтың төп фигураһы — йәшәү урыны ла тап Белорет ерендә. Халыҡтың ҡыйыу рухын, ирек һөйөүсәнлеген, яңы бейеклектәр яулау көсөн символлаштырған бейек тауҙар ҡошо бөркөт бары Иҙелбашы төбәгендә генә йәшәй. Был ерҙәрҙә тамьян һәм ҡатай ырыуы вәкилдәре йәшәй, улар борон-борондан үҙҙәренең ҡыйыулығы, сыҙамлылығы, ғорурлығы менән дан алған халыҡ. Тамьян ырыуын уның арҙаҡлы улдары Башҡортостанды Рус дәүләтенә ҡушыу мәсьәләһе менән Ҡазан ҡалаһына илселек составында барған Шәғәли Шаҡман һәм башҡорт классик музыкаһына нигеҙ һалыусы Заһир Исмәғилев данланы. Белорет ере бик күп батыр йөрәкле бөркөт ир-егеттәрен тәрбиәләгән: 13 Советтар Союзы Геройы, 2 Рәсәй Федерацияһы Геройы, «Хәрби дан» орденының кавалеры, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, 4 Социалистик Хеҙмәт Геройы, «Хеҙмәт Даны» орденының 2 тулы кавалеры.

Бөгөнгәсә батыр йөрәкле ата-бабаларының изге исеменә тап төшөрмәй үҙ ҡанаттарын киң йәйгән Белорет бөркөттәре Иҙелбашы төбәгенә дан йырлай. Йәшел ҡаяла ултырған алтын бөркөт майҙаны буйынса ҙур райондың гүзәл тәбиғәт ҡосағында йәшәүсе ғорур һәм ҡөҙрәтле белорет халҡының киң күңел һәм бойондороҡһоҙлоҡ, көс һәм зирәклек, энергия һәм ихтыяр, ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу сифаттарын һынландыра.

Бөркөттөң алтын төҫө һәм йәшел ҡаяның алтын юлаҡтары райондың файҙалы ҡаҙылмаларына бай булыуын, байлыҡ, үҙ аллылыҡ, ғәҙеллек, баҫалҡылыҡ, мәрхәмәтлекте геральдик символикаһында һынландыра. Йәшел төҫ бәхет, өмөт, азатлыҡ, тыныслыҡ һәм именлекте символлаштыра. Был шулай уҡ тәбиғәт, яҙ, тормоштоң мәңгеллеге һәм өмөттәрҙең аҡланыу төҫө ул. Гербтың зәңгәрһыу яланы мөһабәтлек, гүзәллек, ышаныс, тоғролоҡ, тыныслыҡ, хыялдар символы, шулай уҡ белореттарҙың үҙ гүзәл тәбиғәтен һаҡларға тырышыуын аңлата.

Гербтың көмөш төҫтәге тулҡындары — Ағиҙел йылғаһы, ә көмөш төҫ иһә таҙалыҡ, ышаныс, ихласлыҡ, юғары намыҫлылыҡ, эскерһеҙлектең геральдик символы булып тора.

## Һылтанмалар
Белорет районы муниципаль районының рәсми сайты: Геральдика