open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлйән (тау)

**Әлйән, тау** () — Һирәк эталон үҫемлектәр бергәлеген һәм биотөрлөлөктө һаҡлау маҡсатында 2003 йылдан төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

## Тәбиғәт үҙенсәлектәре
Ейәнсура районы Абҙан ауылынан  көнбайышҡа табан 2 саҡрым  алыҫлыҡта Әселе йылғаһы  һул ярында урынлашҡан. Иң ҙур бейеклеге — 361 метр. Дөйөм майҙаны — 100 га. Формаһы һуҙынҡы. Мәмерйәләрҙән  тора, битләүҙәре текә. Тауҙы барлыҡҡа килтергән тоҡомдар әселе ярусының терәк киҫелеше булып тора. Ландшафтын көлһыуланған ҡара тупраҡтағы ҡылғанлы, ташлы, ҡыуаҡлы һәм болонло далалар тәшкил итә. 

*Бында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре осрай*: Биберштейн тюльпаны, Гельм астрагалы, Коржинский ҡылғаны, көмөш тәңкәғуҙаҡ, тарбаҡай татыр билсәне, сыбар сәскә, эйелеүсән ләлә (тюльпан), тәпәш ирис, бүлбеле бесәй үләне, ҡаурый ҡылған  һ.б. 

*Хайуандар донъяһы* иртә үҙләштерелә. Һыуыр колониялары, ҡоралайҙар, мышылар осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һыуыр (сурок) йәшәй.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы практик, экологик, фәнни, мәҙәни һәм эстетик әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Төп Кавказ һырты

**Төп Кавказ** (**Һыу айырғыс**) **һырты** () — өҙөлмәй дауам иткән тау сылбыры, төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Ҡара диңгеҙҙән (Анапа районы) Каспий диңгеҙенә тиклем (Баҡынан төньяҡ-көнбайышҡа табан Ильхыдаг тауы) 1100 км-ҙан ашыуға һуҙылған. Кавказ һырты Кавказды ике өлөшкә бүлә: Кавказ алды (Төньяҡ Кавказ) һәм Кавказ аръяғы (Көньяҡ Кавказ).

## Географияһы
Төп Кавказ Һырты төньяҡта Ҡобан, Терек, Сулаҡ, Самур һәм көньяҡта Ингури, Риони һәм Кура йылға бассейндарын бүлә.

Төп Кавказ һырты (йәки Оло Кавказ һырты) ингән Көнсығыш Европа тигеҙлеге янындағы тау системаһы Оло Кавказ тип атала. Кесе Кавказ, унан айырмалы рәүештә, Риони һәм Кура үҙәндәренән көньяҡҡа табан урынлашҡан һәм Көнбайыш Азия ҡалҡыулыҡтары менән туранан-тура бәйле киң йәйелеп киткән тау өҫтө.

Ҡайһы бер сығанаҡтар Азия менән Европа араһындағы сикте Кавказ һыртының һыу айырғысы буйынса үткәрә.

Кавказ тауҙарының башҡа географик объекттары кеүек телмәрҙә ябай ғына итеп «Кавказ» тип аталырға мөмкин.

## Төбәктәре
Кавказды түбәндәгесә бүлеү ҡабул ителгән:

* Көнбайыш Кавказ (көнсығыштан Эльбрус менән сикләнгән);
* Үҙәк Кавказ;
* Көнсығыш Кавказ (Көнбайыштан Казбек менән сикләнгән).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кесе Кавказ

**Кесе Кавказ** (, , ) — Көньяҡ Кавказдағы тау системаһы, һырттарҙың, вулкан таулыҡтарының һәм яйлаларҙың ҡатмарлы системаһынан ғибәрәт.

## Географик урыны

Оло Кавказдағы Лих тау һырты менән тоташа, көнбайышта унан Колхида уйһыулығы, көнсығышта Кура-Аракс уйпатлығы менән айырымлана. Төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Әрмән таулыҡтарын уратып алған, уның дауамы булып Талыш тауҙары һәм Ленкоран уйһыулығы тора, улар Әрмән таулыҡтары системаһынан Аракс йылғаһының түбәнге ағымы менән айырымланған.

Оло Кавказдан төп үҙәк һыртының булмауы, түбәләрҙең абсолют бейеклеге тәпәшерәк (4000 м артыҡ түгел), эрозиялы бүлгеләнеше күпкә кәмерәк, боҙлоҡтар барлыҡҡа килеүе әҙерәк булыуы менән айырыла.

Оҙонлоғо-яҡынса 600 км.

Кесе Кавказдың иң бейек түбәһе — Арагац тауы (4090 м).

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus5.jpg|
Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus3.jpg|
Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus2.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Төньяҡ Кавказ

**Төньяҡ Кавказ** — Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни төбәге.

## Географияһы
Оло Кавказ һыртының төньяҡ өлөшөн һәм Кавказ алдын, көньяҡ битләүҙең Псоу йылғаһына тиклем (Рәсәйҙең дәүләт сиге үтә) көнбайыш өлөшөн үҙ эсенә ала. Был Рәсәй Федерацияһындағы иң күп халыҡлы төбәк. Рәсәйҙә йәшәгән Төньяҡ Кавказ халыҡтары вәкилдәренең дөйөм иҫәбе — 6 миллион самаһы. Майҙаны 258,3 мең км² (ил майҙанының 1,5 %). Халҡы — 14,8 миллион кеше (2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), йәки Рәсәй халҡының 10,5 %.

Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Төньяҡ Кавказ Европаға ла, Азияға ла индерелеүе мөмкин. Был Европа менән Азия араһындағы сикте үткәреү вариантына ҡарай: күбеһенсә Европа (шул иҫәптән совет һәм Рәсәй) географик традицияһындағы кеүек, Европа-Маныч уйпатлығы буйлап үткәрелһә, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән бөтә Төньяҡ Кавказды алып ташлау мөмкинлеге бар. Оло Кавказдың һыу айырғысы буйынса (бындай версия Америкала киң таралған) сик үткәрелгәндә Төньяҡ Кавказдың тулыһынса Европа биләмәһендә тип һаналыуы мөмкин (Ҡара диңгеҙ һыҙатындағы Сочи, Туапсе, Геленджик, Новороссийск һәм Анапанан тыш).

## Тарихы
Рәсәйҙең иң күп милләтле тарихи-мәҙәни төбәге. Төньяҡ Кавказ XVI быуаттан башлап өлөшләп Рәсәй дәүләте составына инә бара һәм 1864 йылда, Кавказ һуғышы тамамлағандан һуң тулыһынса ҡушыла.

Хәҙерге Төньяҡ Кавказ территорияһында 7 республика : Адыгея, Ҡарасай-Черкесия, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия-Алания, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан, шулай уҡ 2 край: Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ федераль округтарына ингән Краснодар һәм Ставрополь крайҙары урынлашҡан. Әгәр Төньяҡ Кавказ составына Кавказ алды, уның сиген Кумо-Маныч уйпатлығы буйлап үткәреп, тулыһынса индерелһә, Төньяҡ Кавказға Манычтан көньяҡҡа табан ятҡан Ҡалмыҡстан һәм Ростов өлкәһенең райондары ла инергә тейеш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төньяҡ-Кавказ федераль округы
* Төньяҡ Кавказ Совет Республикаһы
* Төньяҡ Кавказ крайы
* Төньяҡ Кавказ әмирлеге
* Кавказ аръяғы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Орехов С. Я., Молодкин П. Ф., Дугуян Д. К.* Төньяҡ-Көнбайыш Кавказда. -Дондағы ростов: Ростов ун-ты Нәшриәте, 1968.
* *[[Сафронов, Иван Николаевич|Сафронов И. Н.]]* Төньяҡ Кавказ Геоморфологияһы. -Дондағы ростов: Ростов ун-ты Нәшриәте, 1969.
* *Сафронов И. Н.* Төньяҡ Кавказ Һәм Түбәнге Дон геоморфологияһы. — Дондағы Ростов: Изд-во Ростов. ун-та, 1983. — 160 с.
* *[[Чупахин, Виктор Михайлович|Чупахин В. М.]]* Төньяҡ Кавказдың физик географияһы. -Дондағы ростов: Ростов ун-ты Нәшриәте, 1974.
* *Казиев Шапи, Карпеев Игорь*. XIX быуатта Төньяҡ Кавказ тауҙарының КӨНДӘЛЕК тормошо.
* *Ю. В. Еремов.* Кавказдың зәңгәр муйыны . — Л., Гидрометеоиздат, 1988. — 160 с.
* *Новицкий И. Я. * Төньяҡ Кавказ этнополитикаһы идаралығы. — Краснодар, 2011. — 270 с.

## Һылтанмалар
* Дон Һәм Төньяҡ Кавказ 
* Төньяҡ Кавказда хәбәрһеҙ Юғалғандарҙы Эҙләүгә Арналған Сайт  при Генерал лебедь исемендәге тыныслыҡ миссияһы
* 
* *Елена Жупикова*. 1920-1925 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда баш күтәреүселәр хәрәкәте
Тамань

**Тамань** — Краснодар крайы Темрюк районы станицаһы. «Тамань ауыл биләмәһе» муниципаль берәмегенең административ үҙәге.

Халҡы — .

## Географияһы

Станица Тамань ярымутрауының көнбайышында (*ярымутрауҙы йыш ҡына Тамань тип кенә йөрөтәләр*), Керчь боғаҙы акваторияһындағы Тамань ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан.

Район үҙәге — Темрюктан 63 км көньяҡ-көнбайышта һәм Краснодарҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 220 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тораҡ пунктынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Ҡарабәт сопкаһы күтәрелә.

Станицанан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ (Волна *ҡасабаһынан көнбайышҡа табан)* 2009 йылда Ҡара диңгеҙ яры буйында яңы халыҡ-ара диңгеҙ йөк ташыу порт — Тамань порты асыла.

2018 йылдың 16 майында (*еңел транспорт өсөн*) Ҡырым күперенең автомобиль юлы өлөшө асыла. 2019 йылдың 23 декабрендә Рәсәй Президенты В. В. Путин тимер юл хәрәкәтен тантаналы асты.

## Этимологияһы
Иң киң таралған версия буйынса, «Тамань» һүҙе адыг (черкес) "Темэн " һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемәлә « һаҙлыҡ, һыубаҫар, батҡыл» тигәнде аңлата.

Был ерҙәрҙе казактар баҫып алғанға тиклем, адыгей (черкес) ҡәбиләһе — хетук () йәшәгән, үҙатамаһы «диңгеҙ мөйөшө, урын» тип тәржемә ителә. Ҡырым татарҙары уларҙы «адале» (тәржемәлә «утраулылар») тип атаған.

Шулай уҡ атаманың боронғо варианттары — Төмән-Тархан һәм Таматарха менән бәйләнеше булыуы мөмкин, улар менән Тмуторокань атамаһы ла бәйле тип фараз ителә. Уларҙың башланғыс яңғырашы һәм этимологияһы тураһында ла төрлө фараздар әйтелә.

## Халҡы

; Милли составы

Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002 йыл) мәғлүмәттәре буйынса:

## Топографик карталар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тамани гербы тарихы
* Гермонасса Краснодар крайының мәҙәниәт Департаменты сайтында
* Список памятников культурного наследия станицы Тамань в Викигиде
Кавказ аръяғы

**Кавказ аръяғы** (, , ;  йәки **Көньяҡ Кавказ** — Оло Кавказдың Төп Кавказ һырты йәки Һыу айырғыс һыртының көньяғында ятҡан, Көнсығыш Европа һәм Алғы Азия сигендә урынлашҡан геосәйәси төбәк.

## Географияһы

Кавказ аръяғына Оло Кавказдың көньяҡ битләүенең күпселек өлөшө, Колхида уйһыулығы һәм Курск уйпатлығы, Кесе Кавказ, Әрмән таулығының төньяҡ-көнсығыш өлөшө, Ленкоран уйпатлығы булған Талыш тауҙары ҡарай.

Кавказ аръяғы сиктәрендә Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия дәүләттәре урынлашҡан. Төбәккә шулай уҡ өлөшләтә танылған дәүләттәр: Рәсәй һәм тағы бер нисә ил бойондороҡһоҙлоғон таныған Абхазия Республикаһы һәм Көньяҡ Осетия, шулай уҡ танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы инә. Кавказ аръяғы төньяҡта Рәсәй Федерацияһы менән сиктәш, көньяҡтан — Төркиә һәм Иран, көнбайышта — Ҡара диңгеҙ, көнсығышта Каспий һыуҙары менән йыуыла. Кавказ Аръяғы майҙаны 190 мең км² тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Густерин П. В. 
* 
* 
*  (Rus.lsm.lv)
*  (Rus.lsm.lv)
Благовар районында һары умырзая популяцияһы

**Благовар районында һары умырзая популяцияһы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Благовар районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Майҙаны 607,0  гектар.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Благовар районының Уҙыбаш ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. БАССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 2 ноябрендәге 555-се «Дәүләт урман фонды ерҙәрендә дарыу үҫемлектәрен һаҡлау буйынса заказниктарҙы ойоштороу тураһында»ғы ҡарары менән айырым һаҡланыусы ботаник тәбиғәт заказнигы статусы бирелә.
Заказник Өфө урмансылығы дәүләт учреждениеһы Благовар участка урман хужалығының 8-10-сы, 13-сө, 17-се кварталдарындағы урмандарҙы һәм урман ситтәрен үҙ эсенә ала. Һаҡ зонаһы сиктәре:

* төньяҡтан — 54°41’56,15” (төньяҡ киңлек), 55°8’27,32” (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 54°40’44,16” (төньяҡ киңлек), 55°10’4,84” (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнбайыштан — 54°40’9,04” (төньяҡ киңлек), 55°9’16,06” (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнсығыштан — 54°40’20,38” (төньяҡ киңлек), 55°6’35,18” (көнсығыш оҙонлоҡ).
Заказник ҡиммәтле дарыу үҫемлеге - яҙғы умырзая популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Шуның менән бер рәттән унда шулай уҡ ҡиммәтле дарыу үҫемлеге - бейек андыҙ үҫә. Ландшафы урманлы даланан ғибәрәт, унда  ҙур булмаған майҙанлы урман массивтары, элек төрлө үләнле-ҡылғанлы далалар биләгән ауыл хужалығы ерҙәре менән аралашып килә. Урмандар, башлыса икенсел, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар, ләкин заказникта шулай уҡ киң япраҡлы ағастар, башлыса йүкәлектәр һәм имәнлектәр, һирәгерәк сағанлыҡтар осрай. Заказниктың бер участкаһын ҡара ерек ағасы биләй. Урман массивтары араһында сағыл болондар, үҫемлектәре урман-туғайлыға яҡын булған ҡырҡындылар осрай. Дымлы уйһыулыҡтар ҡылған һәм ҡуҙаҡлылар ҡаплаған текә битләүҙәр менән уратып алынған.

## Әһәмиәте
Заказник ҡиммәтле дарыу үҫемлегенең яҡшы һаҡланған популяцияһын - урман ситтәрендә, дымлыраҡ уйһыулыҡтарҙа үҫкән яҙғы умырзаяны һаҡлай. Заказникта яҙғы умырзаяның продуктлылығы республика буйынса уртаса күрһәткестән ике тапҡырға юғарыраҡ, гектарынан 3 тоннанан ашыу. Заказник ресурстарҙы һаҡлау, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 
 

## Иҫкәрмәләр
Үҙәк Кавказ

**Үҙәк Кавказ** — Эльбрус һәм Казбек түбәләре араһында Кавказ һырты тау системаһының иң бейек өлөшө.

## Тасуирламаһы
Рәсәйҙең бөтә *биш меңлек тауҙары*, йәғни, бейеклеге 5 мең км-ҙан уҙған түбәләре Кавказдың был өлөшөндә урынлашҡан. Бында Безенгий диуары урынлашҡан.

Үҙәк Кавказда күп һанлы боҙлоҡтар, шул иҫәптән, Кавказдың иң ҙур боҙлоғо — Безенгиҙың оҙонлоғо 1957 йылда 17,6 км тәшкил иткән булған.

## Иҫкәрмәләр
Көнсығыш Кавказ

**Көнсығыш Кавказ** () — тау системаһы, Оло Кавказдың Казбек тауынанан көнсығыштараҡ бер өлөшө.

## Ороним сиктәре
Көнсығыш Кавказ Казбектан алып Каспий ярҙарына тиклем һуҙыла. Меридиональ (арҡыры) йүнәлештә төньяҡтан көньяҡҡа табан төньяҡ үҙәндән гигант баҫҡыстар кеүек күренгән Лесистый хребет, Пастбищный хребет, Скалистый, Боковой хребет һырттары теҙелеп киткән.

Көньяҡтараҡ иң тәпәш Төп Кавказ һырты (Һыуайырғыс һырт, ГВХ) үтә. Буй киҫелештә Көнсығыш Кавказды Көнсығыш, Терек менән Самур йылғалары араһында урынлашҡан Көньяҡ-Көнсығыш участкаларына бүлергә мөмкин. Һуңғыһының бер өлөшө Бабадаг тауынан көньяҡ-көнсығышҡа табан Каспий сылбыры тип атала.

Эске таулы Дағстан төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан Анди һәм Салатау һырттары менән, төньяҡ-көнсығыштан Гимри һырттары араһында сикләнә. Тышҡы Дағстан тип аталған яғы Андий һәм Гимри һырттары аръяғында урынлашҡан.

## Дәүләттәр
Көнсығыш Кавказдың төньяҡ өлөшө Рәсәйгә ҡарай (Осетия, Ингуш, Чечен республикалары, Дағстан), ә көньяғы — Грузия Һәм Әзербайжан биләмәләре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәйҙең иң бейек тау түбәләре исемлеге
* Кавказ тауҙары
* Оло Кавказ
* Төп Кавказ Һырты
* Ҡаялы һырт (Кавказ)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Һыуосҡан төбәге

**Һыуосҡан, төбәк** () — Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендәге участканан торған тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997).

## Тасуирламаһы
Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнбайышҡа табан 4,5 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан һырт участкаһы. Күсем участка урмансылығына  инә. Дөйөм майҙаны — 2041 га. Һырт түбәләренән ҡаялы тарлауыҡ буйлап шарлауыҡтар һикәлтәһе барлыҡҡа килтереүсе Һыуосҡан шишмәһе ағып сыға, уларҙың иң ҙуры 4 м бейеклеккә етә. Ландшафы ҡайын, ҡарағай, уҫаҡ ҡатыш урмандарҙан һәм урман-далаларҙан тора. Тарлауыҡ битләүендә ҡара көртмәле һәм ҡыҙыл көртмәле ҡатыш йәшел мүкле ҡарағайлыҡ, соҡорло урындарҙа йыла һәм ҡарама ағастарының реликт ултыртмалары осрай. Һырттың өҫкө өлөшөндә ҡарт ҡарағастар һәм ҙур булмаған шыршы ағастары үҫә. 

Төбәк флораһы үҫемлектәрҙең бик күп һирәк төрҙәрен үҙ эсенә ала: ебәк ҡаҙ үләне, шырт ебәк ҡаҙ үләне, күп һабаҡлы борсаҡ. Гельм минуарцияһы, ебәк ҡаҙ үләне, кавказ күрәне, ҡырҡһабаҡ кәрешкә, Литвинов торна борсағы, шырттөклө еҙүлән Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы экологик, фәнни һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ООПТ Урочище Хуускан хр. Крыктытау <
Ҡаялы һырт (Кавказ)

**Ҡаялы һырт** — Кавказдағы тау һырты, Оло Кавказ тау системаһының төньяҡ битләүенең өсөнсө алғы рәте (таулы ил — Кавказ тауҙары, төбәк — Төньяҡ Кавказ). Өҙөлөп теҙелгән тау массивтары (ҡыҫҡа һырттар) һәм Төп Кавказ һыртынан төньяҡҡа параллель һуҙылған яйланан ғибәрәт.

## Географияһы
Совет осоронда ҡаялы һырттың сиктәре *Белая* йылғаһынан (Кобан бассейны) алып Ассаға (Терек бассейны) тиклем билдәләнә. Яҡынса йүнәлеш: көнбайыш-төньяҡ-көнбайыш — көнсығыш-көньяҡ-көнсығыш. Һырт сиктәрен XXI быуат башында киңерәк алып Чекупс һәм Псебепс йылғаларынан (Кобан бассейны), Анди Койсу йылғаһына (Сулаҡ бассейны) тиклем тип билдәләйҙәр. Уның иң бейек нөктәһе — Ҡараҡая тауы (3646,0 м).

Рәсәй империяһы орографик систематикаһы осоронда ороним ҡулланылмаған. Күпмелер ваҡыт Ҡаялы һырт теҙмәһен, уға параллель рәүештә һуҙылған Көтөүлек һәм Урманлы һырттар менән бер рәттән, Ҡара тауҙар тип атағандар. Беҙҙең көндәрҙә Ҡаялы тау һырты тулыһынса Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә урынлашҡан, Краснодар крайы, Адыгея, Ҡарасай-Черкес, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан буйлап һуҙылған.

## Атамаһы
Моғайын, башлап *Ҡаялы һырт* исеме Совет осоронда барлыҡҡа килгәндер. Оронимдың этимологияһы уның тәбиғи үҙенсәлектәренә бәйле: һырттың көньяҡ, текәрәк битләүенең өҫкө өлөшөндә, эзбизташтар ҡатламдары ҡаяларҙан торған билбау барлыҡҡа килтерә, исеме лә шунан — *Ҡаялы һырт*.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*  — на поисковике сайта «Академик».
Бызынғы

**Бызынғы** (; ) — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының таулы районы. Бызынғы Сереге йылғаһы бассейнын барлыҡҡа килтереүсе Төп Кавказ һыртының Бызынғы диуарын һәм төньяҡтан ҡабырғалағы һырттарҙы (атап әйткәндә, Бызынғы боҙлоғон) үҙ эсенә алған Кавказ тауҙарының үҙәк һәм иң юғары өлөшө.

## Бызынғы диуары
**Бызынғы диуары** −12 километрлыҡ тау массивы, Төп Кавказ Һыртының иң бейек өлөшө.
Ғәҙәттә диуарҙың сиктәре тип Ляльвер (көнбайышта) һәм Шхара (көнсығышта) түбәләре һанала.

Төньяҡҡа ҡарай диуар Бызынғы боҙлоғона (Уллу-Чиран) табан 3000 метрға тиклем кинәт өҙөлә. Көньяҡҡа, Грузияға табан, рельефы ҡатмарлы, диуарлы өлөштәре лә, бейек боҙлоҡ яйлалары ла бар.

## Район түбәләре
* Бызынғы диуары
** Ляльвер (4350)
** Есенин суҡыһы (4310)
** Гестола (4860)
** Ҡатынтау (4974)
** Джангитау (5085)
** Шота Руставели суҡыһы(4960)
** Шхара (5201)
* Ҡабырға һырт
** Ҡоштантау (5152)
** Крумкол (4676)
** Пик Тихонова (4670)
** Мижирги (5025)
** Пушкин суҡыһы (5033)
** Дыхтау (5204)
* Йылы мөйөш
** Гидан (4167)
** Пик Архимед (4100)
** Укю (4346)
** Урал суҡыһы
* Башҡалар
** Салынан-баши (4348)
** Ортокара (4250)
** Рязань суҡыһы
** Брно суҡыһы (4100)
** Миссес-тау (4427)
** Курсанттар суҡыһы (3850)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бызынғы диуары
* Балҡар (таулы район)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Бызынғы (боҙлоҡ)

**Бызынғы боҙлоғо** ( — «Ҙур боҙлоҡ»; ) — Кавказдың таулы Бызынғы төбәгендәге боҙлоҡ. Кавказдың ҡатмарлы үҙән боҙлоҡтарының иң ҙуры. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәт
Бызынғы боҙлоғо төбәге Кавказдың иң матур урындарының береһе булып тора. Альпинистарҙың күтәрелеү шарттары буйынса был Кавказдың иң ҡырыҫ районы. Бында альпинистар араһында популяр башҡа тарлауыҡтар менән сағыштырғанда ҡар, боҙло яуым-төшөм иң аҙы.

Бызынғы боҙлоғо һәм уны уратып алған һырттар төбәгендә Кавказ биш меңлектәренең күп өлөшө тупланған. Төп Кавказ Һыртында был Шхара—Джангитау—Ҡатынтау массивы, һуңғыһы 5000 метр билдәһенән бер аҙ түбән. Һырттың был участкаһы төньяҡҡа «Бызынғы диуары» исеме алған текә битләүҙәр менән өҙөлә.

Бызынғы боҙлоғо Бызынғы диуарын икенсе массивтан — шулай уҡ биш меңлек Дыхтауҙан, Пушкин түбәһенән, Мижирганан торған Мижирга массивынан айыра. Саҡ ҡына көнсығыштараҡ, бер аҙ ситтәрәк Ҡуштантау массивы ята.

Боҙлоҡтың үрге өлөшөндә «Австрия төнәүлектәре» — альпинистар өсөн уңайлы майҙансыҡ (бейеклеге 3200 м) урынлашҡан.

## Топографик карта

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бызынғы (тау районы)
* Бызынғы диуары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* 
*  
*
Бызынғы диуары

**Бызынғы диуары** (; ) — 13 километрлыҡ тау массивы, Төп Кавказ (Һыу Айырғыс) һыртының иң бейек участкаһы, көнбайышта Цаннер (3887,0 м) һәм көнсығышта Дыхныауш (3836,1 м) киҫелештәре араһында урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа табан Бызынғы боҙлоғо өҫтөндә Ляльвер (4355,0 м), Есенин суҡыһы (4346,3 м), Гестола (4859,9 м), Ҡатынтау (4979,0 м), 4859-сы суҡы, Көнбайыш Джангитау (5058,8 м), Көнсығыш Джангитау (5033,6 м), Шота Руставели суҡыһы(~4900 м), Көнбайыш Шхара (5068,8 м), Төп Шхара(5193,2 м), Көнсығыш Шхара(4866,5 м) суҡылары"диуар" барлыҡҡа килтергән .

Бызынғы диуары буйлап 5б траверстары һәм 6А ҡатмарлылыҡ категориялары һалынған.

## Күтәрелеү

* 1938 — көнсығыштан көнбайышҡа беренсе траверс:  (), ,  (), ;
* 1953 — көнбайыштан көнсығышҡа беренсе траверс:  етәкселегендәге төркөм;
* 2014 — Беренсе ҡышҡы траверс: Виктор Коваль (етәксе), Николай Тотмянин, Петр Кузенков һәм Сергей Кондрашкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бызынғы (тау районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡатынтау

**Ҡатынтау** () — Төп Кавказ Һырты Бызынғы диуары түбәләренең береһе.
Бызынғы районы.

Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы Ҡабарҙы-Балҡар ҡурсаулығы территорияһында Бызынғы Череге йылғаһының үрге ағымы буйында урынлашҡан. Суҡының бейеклеге диңгеҙ кимәленән *4 979 м*.

Тауҙың исеме балҡар телендәге *«ҡатын»* һәм *«тау»* һүҙҙәренән яһалған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Бишҡайын һаҙлыҡтары

**Бишҡайын һаҙлыҡтары** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы биләмәһендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 12,07 гектар, һаҡ зонаһының майҙаны — 9,18 гектар.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Бишҡайын ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарары менән Бишҡайын һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Бишҡайын ауылы янында бер-береһенән алыҫ түгел урынлашҡан өс карст соҡоронда урынлашҡан һаҙлыҡтар комплексынан ғибәрәт. Уйпатлыҡтарҙағы һаҙлыҡтарҙың тәрәнлеге 6 метрҙан 10,5 метрға тиклем. Торф ҡатламының ҡалынлығы 1,0 метрҙан 2,5 метрға тиклем тирбәлә, унан аҫтараҡ һыу һәм һаҙ батҡағы. Карст соҡорҙарының ситтәре ярайһы уҡ текә.

Һаҙлыҡ флораһы сағыштырмаса бай, 50-гә яҡын юғары көпшәле үҫемлек төрөн, шул иҫәптән 8 тал төрөн үҙ эсенә ала. Башҡортостандың Урал алды урман-дала шарттарында һаҙлыҡта гипоаркто-бореаль төрҙө — лапландия талын табыу бик ҡыҙыҡлы. Һаҙлыҡтарҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж үҫемлек төрҙәре осрай: һыубаҫар көкөрт үләне, Англия ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы. Иң һирәк төр булып һыубаҫар көкөрт үләне тора, ул Башҡортостан Республикаһында ҙур булмаған популяциялар менән ике һаҙлыҡта ғына, шул иҫәптән Бишҡайын һаҙлыҡтары участкаларының береһендә осрай.

Һаҙлыҡтарҙа шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, ләкин республика территорияһында уларҙың тәбиғәт мөхитендәге торошона айырыуса иғтибарға һәм мониторингҡа мохтаж булған үҫемлектәр — һаҙ мүк еләге һәм түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне осрай.

## Әһәмиәте
Бишҡайын ауылы янындағы карст соҡорҙарындағы һаҙлыҡтар тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән, Башҡортостан Республикаһы үҫемлектәренең һирәк төрҙәрен һәм үҫемлектәр берләшмәләренең һирәк төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ, ҡиммәтле. Бынан тыш, улар карст соҡорҙарында һаҙлыҡ барлыҡҡа килеү процестарын өйрәнеү өсөн мөһим фәнни әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы

**Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы** (урыҫ.: *Популяции лекарственных растений в Дюртюлинском лесничестве*) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендә эшләүсе заказник.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ботаника заказнигы Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Дүртөйлө ҡалаһынан 10 км, райондың Исмаил ауылынан 6 км алыҫлыҡта ята. 1977 йылда ойошторолған заказниктың майҙаны — 1215 гектар. Ә экосистеманың дөйөм майҙаны 768 гектар тәшкил итә. Гөлйемеш, муйыл, эт муйылы, ҡара ҡарағат, шулай уҡ  һабын үләне, бесәй үләне (валериана), яҙғы умарзая кеүек дарыу үләндәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторола. Һыубаҫар туғайҙың йылға улағына яҡын, түбәнерәк ятҡан һаҙлыҡлы урындарында тал ҡыуаҡтары, юғарыраҡ участкаларында күк тирәк һәм аҡ тирәк ағастары үҫә. Туғайҙың урта өлөшөн йүкә, ҡарама, уйпат урындарын һоро ерек, тал менән күк тирәк ағастары биләй, һирәкләп булһа ла ҡара ерек ағастары ла осрай.

Заказникты ҡырағай хайуандарҙан ҡыр сусҡалары, мышылар, ҡондоҙҙар төйәк иткән. Заказник ошо төбәктәге биоресурстарҙы, үҫемлектәр һәм ҡырағай хайуандар популяцияларының эталон өлгөләләрен һаҡлау буйынса ҙур әһәмиәткә эйәenc.durtulicbs.ru />..

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Дюртюлинская энциклопедия
Шөңгәккүл дала дендропаркы

**Шөңгәккүл дала дендропаркы** — () — Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы биләмәһендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары нигеҙендә булдырылған.

Шөңгәккүл дала дендропаркынан башҡа Шөңгәккүл ауылы янында тағы Шөңгәккүл (күл) һәм Шөңгәккүл заказнигы ла бар.

## Тасуирламаһы
Шөңгәккүл дала дендропаркы — төбәк ботаник тәбиғәт һәйкәле, тәбиғи шарттарҙа үҫкән ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәре коллекцияһы булған ландшафт паркы. Дөйөм майҙаны — 45,0 га.

Шөңгәккүл дала дендропаркы 1932 йылдан уҡ ғәмәлдә булған. Далала урман үҫтереү алымдарын эшләү һәм ҡоролоҡ зонаһында яңы ағас-ҡыуаҡ культураларын һынау маҡсатында, Башҡортостан урман тәжрибә станцияһы үҙенсәлекле дендропарк булдыра. Тәжрибә участкаларында ағас-ҡыуаҡ төрҙәренең нисбәте төрлө булған күп һанлы урман һыҙаттары варианттары һалына.

## Флораһы
1960 йылға бөтәһе 144 даими тәжрибә участкаһы булдырыла һәм 200-ҙән ашыу төр ағас һәм ҡыуаҡ, шул иҫәптән амур бәрхәте, манжур сәтләүеге, һырғанаҡ, виргин муйылы, тирәктәрҙең төрлө төрҙәре, европа зелпеһы (бересклнт) һ. б. интродукциялана. Инә плантациялары, емеш-еләк баҡсалары (алма, ранетка, ирга һ. б.) һәм селекция участкалары (тирәк, йыла, саған һ. б.) булған.
Интродукцияланған ағас-ҡыуаҡ үҫемлектәре коллекцияһы фәнни, ғәмәли һәм тарихи әһәмиәткә эйә булған, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөнгө көнгә коллекцияларҙың байтаҡ өлөшө һаҡланмаған.

Шөңгәккүл дала дендропаркын һаҡлауҙы ойоштороу буйынса Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы яуаплы.

## Фаунаһы
Дендропарк территорияһында мышы, ҡоралай, төлкө, америка шәшкеһе, үрғуян, ондатра һәм һыу ҡоштарын һаҡлау ҡаралған. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәр: һоро торна, ышылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, һоро ҡаҙ.

## Тыйыуҙар
Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһендә:
* көтөү йөрөтөү,
* төҙөлөш эштәре,
* һайланма санитар ҡырҡыуҙан тыш, урман ҡырҡыу,
* коммуникациялар үткәреү һәм ағас ултыртмаларын төпләү (корчёвка) тыйыла.

## Сығанаҡтар
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II. Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан отв ред АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413

## Һылтанмалар
* 
* Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 17.08.1965 № 465 «Об охране памятников природы Башкирской АССР» 
* Шингаккульский степной дендропарк 
* Памятники природы Республики Башкортостан (список)
* Башкирия туристская. Чишминский район 

## Иҫкәрмәләр
Һыулаҡ (йылға)

**Һыулаҡ** (ХХ быуатҡа тиклем  — «*Ҡуй Һыуы»*, ,  — «шаршы», , ; ) — Дағстандағы йылға.

## Топонимияһы
Урыҫса «Койсу» атамаһы төрки (ҡумыҡ) «къой сув» — *ҡуй һыуы* тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, башҡортса ла аңлашылып тора.

XX быуатҡа тиклем «Сулаҡ» тип йылғаның тамағы ғына аталған. Был гидроним ҡумыҡ сығышлы: һүҙ тамыры ҡумыҡ һүҙе *сув* — *һыу*, ә гидроформант «*лакъ*» (төрки телдәргә хас һүҙ яһаусы ялғау) һүҙгә шулай уҡ башҡортса аңлашылып торған «һыулыҡ» мәғәнәһен бирә .

## Географияһы

Оҙонлоғо — 169 км (336 км *Ғәнди Ҡуйһыуы* менән), бассейн майҙаны-15200 км2. *Авар Ҡуйһыуы* менән *Ғәнди Ҡуйһыуы* йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Башта Төп Һыулаҡ тарлауығында (тәрәнлеге 700—1500 м), артабан Ахетли тарлауығында, Чиркей киңләнеүендә һәм Кесе Һыулаҡ тарлауығында, һуңынан киң үҙәндә аға, унда Һыулаҡ икегә бүленә: Һыулаҡ үҙе һәм Кесе Һыулаҡ барлыҡҡа килә. XIX быуат башына тиклем Ҡуйһыу йылғаһы *Ҡазыййорт* ауылы эргәһендә тармаҡланған: Аграхан йылғаһы (Аграхан ҡултығына) һәм Һыулаҡ (хәҙерге йылға тамағы урыны) хасил булған.

## Гидрологияһы
Йылға ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ташҡын апрель — сентябрь айҙарында, иң юғары кимәл — июнь-июлдә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 123 км алыҫлыҡта 176 м³/с. Үтәҙеклеге уртаса 450 г/м³, иң ҙуры — 45 000 г/м³.

## Ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылдығы — А*ҡһыу*, бынан тыш Чвахунбак, Тлар ҡушыла. 1963 йылдан «Аҡташ тракты» каналы буйлап *Аҡташ* һәм *Аҡсай* йылғаларының һыуҙары ағып төшә .

## Тораҡ пункттары
Һыулаҡ буйында Ҡыҙылйорт ҡалаһы, Дубки ҡала тибындағы ҡасаба, тамағында — Һыулаҡ ҡала тибындағы ҡасаба тора.

## Хужалыҡта ҡулланыу
Йылға һыуы Махачҡала һәм Каспийск ҡалаларын һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Йылға үҙәнендә шулай уҡ климатҡа яраҡлаштырылған янут йәшәй.

Һыулакта ГЭС каскады: Миатлинская ГЭС, Чирюртские ГЭС, Чиркейская ГЭС шулай уҡ бәләкәй Баутуғай ГЭС-ы урынлашҡан, уларҙың дөйөм билдәләнгән ҡеүәте — 1345,6 МВт, өҫтәмә 46,2 МВт дөйөм ҡеүәтле бәләкәй ГЭС-тар төҙөү планлаштырыла, был гидроэлектростанциялар Һыулаҡ ГЭС каскады составына инә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Көнбайыш Каспий бассейны округыны инә. Йылға бассейны — Терек.

Дәүләт һыу реестрында объекттың коды-07030000112109300000254.

Реестрҙа *Һыулактың иҫке үҙәне* айырым иҫәпләнә

## Галерея

Файл:Сулакский каньон в районе посёлка Дубки.jpg|Һыулаҡ тарлауығы Дубки ҡасабаһы янында
Файл:Место слияния рек Аварское Койсу и Андийское Койсу.jpg|Һыулак йылғаһы башы- Авар Ҡуйһыуы Һәм Ғәнди Ҡуйһыуы ҡушылған урын


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Сулак (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*
Авар Ҡуйһыуы

**Авар Ҡуйһыуы** (үрге ағымында — *Джурмут*; ) — Дағстандағы йылға, Һыулаҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо-178 км.

## Топонимияһы
Ҡуйһыу атамаһы төрки (ҡумыҡ) «куой сув» — *ҡуй һыуы" һүҙҙәренән алынған. *П. П. Семенов-Тян-Шанский* был исемде ҡуй-һарыҡ кисеп сыға алған йылғаларға биргәндәр, тип иҫәпләгән. *Авар'' тигән өлөшө йылға аварҙар йәшәгән территорияла урынлашҡан тигәнде аңлата. XX быуат уртаһына тиклем Ҡуйһыу («Къойсу») исемен Һыулаҡ йылғаһы йөрөтә.

## Ҡушылдыҡтары
Бассейндағы йылғаларҙың дөйөм һаны 1440-ҡа етә, шуларҙың 52 йылғаның оҙонлоғо 10 километрҙан ашыу. Төп ҡушылдыҡтары булып Цемар-ор, Хзан-ор, Рутлух, Тимер, Тобот, Ҡара Ҡуйһыу, Гичину йылғалары тора.

## Йылғаны өйрәнеү һәм һыу хужалығы әһәмиәте
Йылға һыу хужалығы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул эргә-тирәләге ауылдарҙы һәм баҫыуҙарҙы һыу менән тәьмин итеү һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Ҙур гидроэнергетик потенциалға эйә. Йылғала Ирғанай ГЭС-ы эшләй, Гоцатлы ГЭС-ы төҙөлә. Бынан тыш, Голотло, Совет, Авар һәм Магар ГЭС-тарын төҙөү планлаштырылған булған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*
Ҡара тауҙар (Кавказ)

**Ҡара тауҙар (Черногорье, Каратау, Ҡара Урман, Алғы һырт)** () — Кавказдағы тауҙарҙың тарихи исеме. Ороним Оло Кавказ тау системаһы төньяҡ битләүенең алғы һырттарын үҙ эсенә ала (таулы ил — Кавказ тауҙары, төбәк — Төньяҡ Кавказ).

## Урынлашыуы

Өҙөклө тау массивтарынан (ҡыҫҡа һырттар), яйла, уба сылбырҙары һәм айырым торған түбәләрҙән ғибәрәт, Төп Кавказ һыртынан төньяҡҡа, Ҡобан йылғаһы тамағынан Һыулаҡ йылғаһына тиклем параллель рәүештә һуҙылған (төбәлгән йүнәлеше: көнбайыш-төньяҡ-көнбайыш — көнсығыш-көньяҡ-көнбайыш).

Бөгөн *Ҡара тауҙарҙың* тарихи исемен локалләштереү Рәсәй биләмәһе буйлап һуҙылған һырттарҙы:Краснодар крайы, Адыгея, Ҡарасай-Черкес, Ставрополь крайы, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан республикалары һырттарын (ҡайһы берҙә төрлө тикшеренеүселәрҙә бер үк түгел) үҙ эсенә ала. Ҡара тауҙар сиктәрен төрлөсә аңлау менән бәйле, күп кенә сығанаҡтарҙа уларҙың төрлө морфометрик характеристикалары күрһәтелеүе мөмкин.

## Атамаһы
Ҡара тауҙарҙың түбәләре бейек тау болондары йәки ҡар һыҙығы кимәленә етмәй, урман сиге менән сикләнә. Боронғо Ҡара тауҙарҙы ҡаплаған киң япраҡлы ҡуйы урмандарҙан, тауҙарға ҡараңғы төҫ биреүсе ҡарағусҡыл урманлы тауҙар теҙмәләренән моғайын, ҡасандыр шул атама хасил булғандыр .

## Хәҙерге заманда
Беҙҙең көндәрҙә ғилми һәм публицистик әҙәбиәттә, совет осорондағы баҫмаларҙы ҡабатлап, тикшеренеүселәр Пастбищный һәм Лесистый һырттарын Ҡара тауҙарға индерә (мәҫәлән, «Оло Кавказ һырттары һәм уларҙың климатҡа йоғонтоһо» эштәре авторҙары, 2001). Бәғзе совет эштәрендәге кеүек үк, Ҡара тауҙар тигәндә тик Урманлы һырт ҡына тип аңлаусылар бар, был бигерәк тә Чечен Республикаһындағы Ҡара тауҙарҙың өлөшө өсөн хас (мәҫәлән, З. М. Багалова, Г. З. Анчабадзе)

Әммә был боронғо ороним тураһында белешмә баҫмалар телгә алмай башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Һүҙлектәр һәм энциклопедиялар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ғанди Ҡуйһыуы

**Ғанди Ҡуйһыуы** (, ; ) — Грузия (Кахетия) һәм Рәсәй (Дағстан) йылғаһы, Һыулаҡтың һул өлөшө . Оҙонлоғо-144 км.

## Топонимияһы
Ҡуйһыу атамаһы төрки (ҡумыҡ) «куой сув» — *ҡуй һыуы* һүҙҙәренән алынған.

XX быуат уртаһына тиклем « Къойсу» исемен Һыулаҡ йылғаһы йөрөтә.

Ғандиҙар (үҙатамалары къӏваннал, авар. гӏандисел/ʕandisel/ɢʷanːal) йәшәгән төбәктәге йылға булараҡ ҡушып атала.

## Географияһы

Ғанди Ҡуйһыуы йылғаһы (Һыулаҡ йылғаһының һул өлөшө) таулы Пирикити Алазане һәм Тушетия Алазане йылғалары ҡушылған урында барлыҡҡа килә. Был йылғалар таулы Тушетияла (Грузия) башлана. Ул Чирката ауылынан 6 саҡрым көнсығыштараҡ Авар Ҡуйһыуы йылғаһы менән тоташа һәм Һыулаҡ йылғаһын барлыҡҡа килтерә.

## Ҡушылдыҡтары
Ғанди Ҡуйһыуы йылғаһы бассейнында дөйөм оҙонлоғо 4020 км булған 874 йылға бар. Йылғаларҙың күпселегенең (828) оҙонлоғо 10 км-ҙан кәмерәк..

## Йылғаның һыу хужалығы әһәмиәте
Йылға һыу хужалығы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул эргә-тирәләге ауылдарҙы һәм баҫыуҙарҙы һыу менән тәьмин итеү һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Ҙур гидроэнергетик потенциалға эйә. Йылғала 8 гидроэлектростанция — Тантар, Игали, Инхой, Ортокалин, Муни, Ботлих, Цумадин һәм Агвалин гидроэлектростанциялары проекттары төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Водное путешествие клуба Новый Бродяга
* Андийское Койсу — Водные маршруты 
* река Андийское Койсу
*
Шафран участка урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы

**Шафран участка урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы** (урыҫ.: *Популяции лекарственных растений в Шафрановском участковом лесничестве*) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендәге заказник.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Шафрандағы заказник Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө Ғилми үҙәгенең Биология институты тәҡдиме буйынса 1977 йылдың ноябрь айында ойошторола. Төп эш йүнәлеше: май айында сәскә ата торған ынйы сәскәһен (ландыш), жостер, эт муйылы, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән сыбар сәскә кеүек дарыу үләндәрен, ғәҙәти балан, гөлйемеш, ҡара ҡарағат кеүек ҡыуаҡлыҡтарҙы юҡҡа сығыуҙан һаҡлау. 

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Дим йылғаһы буйында ятҡан һыубаҫар урмандың саған, ҡарама, йүкә ағастары үҫкән участкаһында урынлашҡан. Бында ағастар күләгәһендә яҙын ынйы сәскәһе ҡуйы булып үҫә. Йыл һайын дарыу үләне булараҡ уны 0,26 тонна йыйып алалар. Дим йылғаһының яр буйҙары ҡуйы тал ҡыуаҡлыҡтарына һәм күк тирәктәрҙең мөһәбәт сатырҙарына күмелә. Урманының һыубаҫар болонлоҡтарында бесән әҙерләйҙәр. Бында ҡырағай йәнлектәр ҙә бар, әммә улар тураһында теүәл генә мәғлүмәт хәҙергә юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 02.11.1977 № 555 Об организации заказников по охране лекарственных растений на землях гослесфонда 02.11.1977 555.
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D0%BB%D1%88%D3%99%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B
Төп Урал тәрән һынылышы

**Төп Урал тәрән тектоник һынылышы**  — геологик ярыҡ, меридиональ йүнәлештә урынлашҡан, оҙонлоғо 2 мең км-ҙан ашыу.

## Тасуирламаһы

Көнсығыш Европа платформаһы ситке структураларының һәм Урал тауҙарының көнсығыш яғынан утрауҙар дуғаһы (субдуцион палеоокеаник структуралар) сиге булып тора, ул ике ҙур геологик структураны: Уралтау мегантиклинорийын (Уралтау антиклинорийы) һәм Магнитогорск мегасинклинорийын (Магнитогорск бөгөлө) бүлә.

Һаҡмар йылғаһының үрге һәм урта ағымындағы үҙәне һынылышҡа (меридиональ йүнәлештә) тура килеп, тарлауыҡ яһай.

Һынылыш зонаһы сейсмик йәһәттән актив.

Мейәс йылғаһы һынылыш буйлап аға

## Иҫкәрмәләр
Тағанташ

**Тағанташ** () — Урал тауҙары системаһының Ирәндек һыртындағы тау. Бейеклеге — 961,3 метр.

1997 йылдан Тағанташ тауы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы биләмәһенә ҡараған комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 7,8 гектар.

## Тасуирламаһы
Ирәндек һыртының төньяҡ өлөшөндәге иң төп түбәләрҙең береһе — Тағанташ тауы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Хөсәйен ауылынан көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы Тағанташ тауы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.

## Галерея

Г. Таганташ 961,3 м, а за ней г. Куянташ 950 м - panoramio.jpg|Тағанташ тауы, ә уның артында Ҡуянташ тауы
Вид на Таганташ - panoramio.jpg|Тағанташ тауына күренеш
На горе Таганташ - panoramio.jpg|Тағанташ тауында
Гора Таганташ - panoramio.jpg|Тағанташ тауы
Вид с горы Таганташ на Юг - panoramio.jpg|Тағанташ тауынан көньяҡҡа табан күренеш


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. А.]]* Гора Таганташ хребта Ирендык // Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан . – Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с. — С. 42.
* *[[Кучеров Евгений Васильевич|Кучеров Е. В.]], [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|Мулдашев А. А.]], Галеева А. Х.* Ботанические памятники природы Башкирии. — Уфа, 1991. — 144 с.

## Һылтанмалар
*
Көнсығыш Европа платформаһы

**Көнсығыш Европа платформаһы** (*Ру́сская платфо́рма*, шулай уҡ  ) — Ер ҡабығының сағыштырмаса тотороҡло участкаларының иң ҙурҙарының береһе. Боронғо (рифейға тиклемге) платформаларға ҡарай. Төньяҡ-көнбайышта Норвегияның каледон йыйырсыҡлы ҡоролмалары, көнсығышта Уралдың герцин йыйырсыҡтары һәм көньяҡта Карпат, Ҡырым һәм Кавказдың Альп йыйырсыҡлы һырттары араһында, Көнсығыш Европа биләмәһендә урынлашҡан. Морфологик яҡтан Көнсығыш Европа платформаһы ҙур йылғалар үҙәндәре менән йырғыланған тигеҙлектән ғибәрәт (ҡарағыҙ. Көнсығыш Европа тигеҙлеге).

## Составы
Көнсығыш Европа платформаһына Балтик, Украин ҡалҡандары һәм Урыҫ плитаһы инә. Платформаның дөйөм майҙаны 5,5 млн км² тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Восточно-Европейская платформа // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Ағиҙел уйпатлығы

**Ағиҙел уйпатлығы, Ағиҙел депрессияһы** (*Тау алды депрессияһы*; ) — Урал алды бөгөлөнөң беренсе дәрәжәләге эре кире тектоник структураһы. Палеозой һәм палеозой алды ултырмаларында күренә. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүе буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо 150 км, киңлеге 25-45 км.

## Тасуирламаһы
Төньяҡта Ҡаратау ҡалҡыуы, көньяҡта Шихан-Ишембай биләне, көнбайышта Благовещен уйпатлығы, көнсығышта Башҡорт мегантиклинорийы менән сиктәш. Урта өлөшө субкиңлек Инйәр-Тоҙйылға бөгөлө менән ҡатмарланған.

Ағиҙел депрессияһы уның үҙәк өлөшөндә ултырма тоҡомдарҙан тора һәм өс ярусҡа бүленә:

* түбәнге — көңгөргә тиклемге, пермь, боронғо ултырмалар
* урта — көңгөр, пермь һәм түбәнге триас ултырмаларын үҙ эсенә ала
* көңгөр тоҙҙарының уйпатлыҡтары һәм мульдалары.

## Топонимикаһы
Исеме Ағиҙел йылғаһынан алынған, уның бассейнында көнсығыштан көнбайышҡа — Ағиҙел һәм Кама йылғаларына ҡарата уртаҡ ауышлығы бар.

## Әҙәбиәт
* Карст Башкортостана. УФНЦ Институт геологии. Уфа. 2005
* Геология СССР, М. 1964

## Һылтанмалар
Мораҡ уйпатлығы

**Мораҡ уйпатлығы, Мораҡ депрессияһы** () — Урал алды бөгөлөнөң көньяҡ өлөшөндә ҙур кире тектоник структура. Флишоид (карбон), биогерм (аҫҡы пермь), галоген (көңгөр ярусы) һәм ҡыҙыл төҫлө өҫкө пермь терриген ҡатламдары менән тулған тар тәрән асимметрик синклиналь булып тора, ҡалынлығы 1-2 км-ға етә.

Шихан-Ишембай биләненән төньяҡҡа (Ишембай ҡалаһы киңлеге) Урал алды бөгөлөнөң көньяҡ сигенә тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙыла.

## Структураһы
Тектоник һәм эрозия килешмәүсәнлектәре менән бүленгән кристалл нигеҙ тоҡомдарынан, рифей-венд һәм палеозой ҡатламдарынан торған 3 структур ҡатлам айырыла.

### көнбайыш (тышҡы) зона
Бында түбәнге пермь ҡатламдарында ишембай тибындағы нефть ятҡылыҡтарын һыйҙырған риф массивтары үҫешкән.

### үҙәк зона
Бында кинйәбулат тибындағы йыйырсыҡтарҙа бер нисә нефть һәм газ ятҡылығы: *Бөркөт, Волостновка, Воскресенск, Исем, Подгорный, Һарытау* ятҡылыҡтары асылған.

### көнсығыш (эске)
Бында ҡаплау шыуҙырмалары менән боҙолған юғары амплитудалы йыйырсыҡтар үҫешкән.

## Әҙәбиәт
* Новые данные о строении Южной части Предуральского прогиба по результатам сейсмических работ// Светлакова А. Н., Разуваев В. И., Горожанина Е. Н., Пучков В. Н., Днистрянский В. И., Гореликов В. И., Побережский С. М., Горожанин В. М. Доклады Академии наук, Том 423, Выпуск 4, 502—506.

## Һылтанмалар
Мраковская депрессия
Шихан-Ишембай биләне

**Шихан-Ишембай биләне** — Урал алды бөгөлө беренсе тәртиптәге тектоник структура . Н. С. Шатский айырымлап билдәләй (1945).

9 нефть һәм тәбиғи газ ятҡылығы асылған.

## Сиктәре
Төньяҡтан — Ағиҙел уйпатлығы, көньяҡтан Мораҡ уйпатлығы менән сиктәш.

## Формалашыуы
Шихан-Ишембай биләне Урал алды бөгөлөнөң Көньяҡ-Татар көмбәҙенең көньяҡ-көнсығыш осонда формалашҡан. Билән сиктәрендә Урал алды бөгөлөнә хас булған субкиңлек һәм субмеридиональ тектоник зоналлек һаҡлана.

## Әҙәбиәт
**Шатский Н.С*. Очерки тектоники Волго-Уральской нефтеносной области и смежной части западного склона Южного Урала. Бюл. МОИП отд.геол.,1945, вып.2 (6).

## Һылтанмалар
* 

* ПРЕДУРАЛЬСКИЙ КРАЕВОЙ ПРОГИБ

* Литолого — фациальные зоны артинского века Башкирского Приуралья
Табылды сейәлектәре

**Табылды сейәлектәре** () — төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Табылды ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Күндерәк һәм Ҡоро Күндерәк йылғаларының һыу айырғысының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Был Башҡортостанда ҡыуаҡлы дала сейәһе үҫкән иң ҙур участкаларҙың береһе, ул 47 гектарҙан ашыу майҙанды биләй. Яһалма урман ултыртмалары (ҡарағас, ҡарағай) менән уратып алынған. Сейә ҡыуаҡлыҡтары, болонло дала участкалары менән сиратлашып килә. Сейә формаһы бик күп төрлө, ҙурлығы буйынса культуралы сорттарынан ҡалышмағандары осрай. Араһынан селекция эше өсөн формаларҙы һайлап алырға мөмкин. 
Сейәнән тыш, был районда көрән гөлйемеш, әҫпе еләге, шулай уҡ яҙғы умырзая, мәтрүшкә, ер еләге кеүек бик күп дарыу һәм емеш-еләк үҫемлектәре үҫә.
Ләкин әлеге ваҡытта, мал көтөү һәм бесән сабыу тулыһынса тыйыу һөҙөмтәһендә, тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә дала кейеҙенең тупланыуы, әҫпе еләге һәм баҙамдың (миндаль) интенсив рәүештә үҫеүе, сейәне ҡыҫырыҡлап сығарыу бара.

Сейәлектәр  фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм хужалыҡ әһәмиәтенә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы

**Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым (дөрдөр) ҡыуаҡлығы** () — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003).

## Тасуирламаһы

Янтайыусан шыҡтымдың аҙ ғына популяцияһы  Ейәнсура районы Мәзит ауылынан  төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрым алыҫлыҡта, Оло Уҫаҡлыҡ һәм  Сараҡатҡан йылғалары араһында,  Дөрдөр төбәгендә һаҡланған. Бер нисә ҡыуаҡлыҡ тау башындағы урманда үҫә. Урындағы халыҡ уны кәртәләп алған.
Урман-дала шарттарында бореаль төрҙөң үҫеүе ҙур ғилми ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, был үҫемлектәрҙең голоценда формалашыуының ҡатмарлы тарихы тураһында һөйләй. Башҡа үҫемлектәр йәшәү төрөнә хас булмаған урындарҙа — дөрдөр ҡыуаҡтары көньяҡ битләүе буйлап ҡоро урман ситтәрендә осрай.  Янтайыусан шыҡтым — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төр.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте  һаҡлау әһәмиәтенә эйә. Дөйөм майҙаны — 41,9 га. Төп һаҡлау объекттары исемлегенә: шыҡтым (пион) янтайыусан, Литвинов чины, Карелин астрагалы инә.

## Риүәйәттәр
Тянь-Шань тауҙарында ғына осрай торған күп йыллыҡ сәскә Башҡортостанға  нисек килеп сыҡҡаны менән бәйле бер нисә легенда бар. 

Ҡаҙаҡ ҡыҙы яҙмышына бәйле легенда:


Борон бер ҡаҙаҡ байының бик һылыу ҡыҙы булған. Үҫеп еткәс, нилектәндер ҡаты ауырып киткән. Төрлөсә дауалап, төрлө ергә йөрөтөп ҡарағандар. Ул ҡыҙға башҡорт еренең генә һауаһы килешкән. Атаһы шуның өсөн йәй һайын ҡыҙын беҙҙең яҡтарға алып килгән. Бында ул шәбәйеп китер булған. Ә атаһы менән алып килеп ултыртҡан сәскә беҙгә иҫтәлеккә тороп ҡалған, имеш.

Икенсеһе Бөйөк Ебәк сауҙа юлы менән бәйле:

Элек Бөйөк Ебәк сауҙа юлы булған. Ҡытайҙан көнбайышҡа табан унар мең саҡрым юл үтеп, сауҙа итер өсөн каруандар менән сауҙагәрҙәр йөрөгән. Был юл беҙҙең яҡтарҙан да үткән. Ошо сауҙагәрҙәр туҡтап ял итеп, йоҡлап китер өсөн хәҙерге дөрдөр сәскәһе үҫкән ерҙә Аҡ мәсет төҙөгәндәр. Ылауҙарға тейәп, каруандар менән Төркиәнән аҡ кирбес килтергәндәр. Муллаһы ла төрөк кешеһе булған. Хужалыҡтары ҙур, тирмәндәре лә эшләп торған. Сәскәләрҙе лә шулар килтереп ултыртҡан, улар мәсет баҡсаһында үҫкән. Шул ерҙән Мәзит ауылынан Марат Юланов исемле олатай тирмән ташы табып алып ҡайтҡан. Унда әүлиәләр ҡәбере булған. Хәҙер был ерҙәр кәртәләп алынған.

Төрөк телендә «дөр», дор — тор, туҡта, тигәнде аңлата икән. Дор- дор, туҡта-туҡта, йәки туҡталҡа мәғәнәһендәлер. Һәм был икенсе легенданың ысынбарлыҡҡа яҡын икәнен дәлилләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ООПТ Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур 
* 
*
Төпһөҙ һаҙлыҡ

**Төпһөҙ һаҙлыҡ** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы биләмәһендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 5,86 гектар, һаҡ зонаһының майҙаны — 8,10 гектар.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районының Мораҙым ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 600 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарары менән Төпһөҙ һаҙлыҡ комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы урман баҫҡан минералотроф урман һаҙлығы. Һаҙлыҡтың үҙәк өлөшөндә ҡеүәтле һыу дебиты булған сығанаҡ урынлашҡан. «Төпһөҙ» сығанағы диаметры яҡынса 8-10 метр, тәрәнлеге 2,5-3 метр булған ҙур булмаған күлгә оҡшаш. Сығанаҡтан ағып сыҡҡан шишмә 150 метрҙан һуң Ыҡ йылғаһына ҡоя. Шишмә һыуы көкөртлө водород еҫе сыҡҡан юғары минераллы. Урыны менән үҙәнендә эзбизле туф һәм саф көкөрт ултырмалары бар.
Һаҙлыҡта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) ингән, һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж үҫемлек төрҙәре — ысын кәкүк ситеге, серүлән осрай. Был төрҙәр Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ғәҙәттән тыш һирәк, Башҡортостан Республикаһының көнбайыш өлөшөндә серүлән тик Төпһөҙ һаҙлыҡта ғына осрай. Кәкүк ситеге шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына (2008) индерелгән.

## Әһәмиәте
Һаҙлыҡ был район өсөн ҙур һыу һаҡлау әһәмиәтенә, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Бынан тыш, ул юғары минераллы һыуҙар сыҡҡан районда торф тупланыу һәм эзбизле туфтар ултырыу процестарын өйрәнеү өсөн мөһим фәнни әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Аҙнай нефть ятҡылығы

**Аҙнай нефть ятҡылығы** () — 1959 йылда Башҡортостандың Бишбүләк районы Аҙнай ауылы эргәһендә асыла. Файҙаланылмай.

## Тасуирламаһы
Тәүлегенә дебит 1-5 мең м³ етә. Ятыш тәрәнлеге яҡынса 1900 метр. Геологик йәһәттән Сатай нефть ятҡылығы һәм Дим нефть ятҡылығы кеүек үк Абдулла бөгөлөнә ҡарай. Ятҡылыҡтың яҡынса координаттары: 53°30' так как 54°25' к-ш о.

## Тарихы
Геологтарҙың эҙләнеү эштәре 1958 йылда башлана. 2018 йылда Волга буйы федераль округы Бишбүләк һәм Миәкә райондарында урынлашҡан Аҙнай нефть участкаһын аукционға ҡуя. Нефть ятҡылығы урынлашҡан участканың майҙаны 2,1 км2 тәшкил итә, Аҙнай ер аҫты участкаһының ресурс потенциалы С1 категорияһы буйынса 24 мең т нефте бар тип баһалана..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Нефтяные и газовые месторождения СССР : в двух книгах / под ред. С. П. Максимова. — М.: Недра, 1987. Т. 1, с. 42, 57, 105, 210.

* Аҙнай нефть ятҡылығы Сайт Нефтяники. РФ
Шкапов нефть ятҡылығы

**Шкапов нефть ятҡылығы** () — Рәсәй Федерацияһы нефть ятҡылығы, Башҡортостандың Бәләбәй һәм Бишбүләк райондары территорияһында табылған. Волга-Урал нефтле һәм газлы провинцияһына мөнәсәбәтле. 1953 йылда асылған.

## Тасуирламаһы
Нефть ятыштары 1,6−2,1 км тәрәнлектә ята. Скважиналарҙың башланғыс дебиты тәүлегенә 5-180 т тәшкил итә. Нефть тығыҙлығы 0,81-0,99 г/см3, көкөрт миҡдары 0,80−3,80 %. Приют ҡала тибындағы ҡасабаһы нефть сығарыу үҙәге булып тора.

Ятҡылыҡ Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Тектоник яҡтан ул һөҙәк (10-дан аҙыраҡ) ҡанатлы көмбәҙгә оҡшаш киң ҡалҡыуға (13-20 км) тура килә. Нефттең төп запастары девон (Д-I и Д-IV) терриген ҡатламының ҡомташлыҡтарында урынлашҡан, уларҙың ятыш тәрәнлеге 2,0 — 2,1 км тәшкил итә. Бәләкәй ятыштар шулай уҡ Д-II девон горизонты һәм аҫҡы карбондың бобрик горизонты ҡомташтарында, турней һәм фамен ярустары эзбизташтарында табылған.

Тәүлегенә нефть сығарыу 200—500 тонна тәшкил итә, әлеге ваҡытта — тәүлегенә 2-3 тонна. Табыштың кәмеүенә юғары һыулылыҡ сәбәп булып тора (95 %).

Ятҡылыҡта 2013 йылға 1134 скважина бырауланған, 155,7 миллион тонна нефть сығарылған.

Ятҡылыҡты эшкәртеүселәр: «Ишембайнефть» НГДУ-һы, «Башнефть» Акционерҙар нефть компанияһы. Нефть ятҡылыҡтары «Газпром нефтехим Салауат» предприятиеһында сеймал сифатында ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр