open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мария Реститута

**Мария Реститута** (донъяуи исеме — Гелена Кафкова, ; 1 май 1894 йыл — 30 март 1943 йыл) — Католик сиркәүе изгеһе, монахиня, шәфҡәт туташы.

## Биографияһы
1894 йылдың 1 майында Австро-Венгрияның Гусовицела (хәҙерге  Брно ҡалаһының бер өлөшө) итек яһаусы ғаиләһендә тыуған. Ике йәшендә ата-әсәһе уны Венаға алып китә. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң Вена хәстаханаларҙың береһендә санитар булып эшләй.

1913 йылда монастыргә килә, IV быуат христиан мученигы Реститут хөрмәтенә монах исемен ҡабул итә. Беренсе донъя һуғышынан һуң хирургия шәфҡәт туташы булып эшләй.

1938 йылда Австрияны Өсөнсө Рейх үҙенә ҡушҡас, асыҡ рәүештә илдә урынлашҡан фашистик режимгә ҡаршы сығыш яһай. Нацистик режимды фашлаған ике асыҡ хат яҙа. Нацизм ҡараштарына мөкиббән бирелгән хәстахана директорының бойороғо буйынса хәстәхана палаталарҙың береһендә стеналағы тәрене алып ташларға ҡаршы була. Ошолар арҡаһында 1942 йылда Гестапо тарафынан арестҡа алына һәм гильотина аша үлем язаһына тарттырыла.

1943 йылдың 30 мартында язалап үлтерелә.

## Хәтер
Уның хөрмәтенә Венала урам аталған (), бында Мария Реститута эшләгән Mödling хәстаханаһы урынлашҡан.

## Беатификацияһы
1998 йылдың 21 июнендә Рим папаһы Иоанн Павел II тарафынан беатификациялана (католик сиркәүе изгеләре рәтенә кертелә).

## Һылтанмалар
* saints.sqpn.com 
* server.brumma.com
* францисканский сайт о Марии Реституте (нем.)
Рила (милли парк)

**«Рила» милли паркы** () — Болгарияла майҙаны буйынса иң ҙур милли парк.

## Дөйөм характеристика
1992 йылдың 24 февралендә милли әһәмиәтендәге экосистеманы һаҡлау өсөн ойошторолған.

Парктың майҙаны 810,46 км² тәшкил итә. Милли парк Болгарияның София, Кюстендил, Благоевград һәм Пазарджик өлкәләре территорияһында, Рила тауында урынлашҡан. Бейеклеге 800 метрҙан (Благоевград ҡалаһы тирәһендә) 2925 метрға тиклем (Мусала тауы — Балҡан ярымутрауының и бейек нөктәһе) барып етә.

«Рила» милли паркы Европаның иң ҙур һәм иң әһәмиәтле һаҡланыусы тәбиғәт зоналарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһы буйынса икенсе категорияға ҡарай.

Милли парк составына дүрт ҡурсаулыҡ — Паранаглица, Үҙәк Рила, Ибара, Скакавица ҡурсаулыҡтары керә. Уларҙың барыһы ла ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә, ә ике ҡурсаулыҡ БМО-ның махсус һаҡланыусы тәбиғәт территориялары исемлегенә индерелгән.

Парк составында 120 күл, шул иҫәптән ете Рила күлдәре бар. Күп кенә йылғаларҙың инештәре, шул иҫәптән Балҡан ярымутрауының иң ҙур йылғаларының береһе Марица һәм Болгарияның иң ҙур йылғаһы Искырҙың инештәре милли парк биләмәләрендә урынлашҡан.

Парк урта зонаның палеарктик урмандарына ҡараған Родоп ҡатнаш урмандары составына инә. Урмандар 534,81 км² (дөйөм майҙандың 60 %) майҙанды биләй. Яҡынса 1400 үҫемлек төрө, 282 мүк төрө һәм 130 сөсө һыулы ылымыҡтар төрө теркәлгән. Милли парк биләмәләрендә һөтимәрҙәрҙең 48 төрө, ҡоштарҙың 99 төрө, ер-һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең 20 төрө, балыҡтарҙың 5 төрө һәм умырҡаһыҙҙарҙың 2934 төрө (шуларҙың 282 эндемиктар) осрай.

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Польшала ислам

**По́льшала ислам** — Польша аҙ таралған диндәрҙең береһе. Ғәрәп сығанаҡтарында Польша тәүге тапҡыр X быуатта сәйәхәтсе Ибраһим ибн Яҡуп тарафынан телгә алына. Польшала даими рәүештә мосолмандарҙың булыуы XIV быуатҡа ҡарай һәм ул башлыса польша-литва татарҙарына бәйле. Хәҙерге ваҡытта Польшала мосолмандарҙың дөйөм иҫәбе яҡынса 380 000 кеше тәшкил итә.

## Иртә осор
Поляктарҙың мосолмандар менән тәүге контактары XIII быуатта монгол-татарҙарының ябырылыуы барышында була, ә XIV быуатта хәҙерге Польша территорияһына польша-литва татарҙары килеп урынлаша. Күп кенә археологик ҡаҙыныуҙар барышында бихисап ғәрәп тәңкәләре табыла, был ошо төбәктең мосолман донъяһы сауҙагәрҙәре менән тығыҙ мөнәсәбәттәре булыуы тураһында һөйләй.

XIV быуатта тәүге төрки ҡәбиләләр Бөйөк Литва кенәзлегенә килеп урынлаша, улар польша-литва татарҙары исеме аҫтында билдәле. Улар үҙ динен һаҡлау өсөн хәрби хеҙмәт бурысын үтәргә тейеш булғандар. XV быуатта төрки атлылары, уҡсылары һәм разведка ғәскәрҙәре күп кенә һуғыштарҙа ҡатнаша. Билдәле Грюнвальд алышында Витовт яғында Йәләлетдин хандың урҙа ғәскәрҙәре лә ҡатнаша.

## XX быуат
Икенсе Польша республикаһында мосолман общинаһының һаны бик аҙ булған. 1993 йылға ҡарай Польшала рәсми мәғлүмәттәр буйынса 16 мәсет теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Берингия (милли парк)

**«Берингия»** — Рәсәй Федерацияһының махсус һаҡланыусы тәбиғәт территорияһын үҙ эсенә алған милли парк — федераль дәүләт бюджет учреждениеһы. Чукот автономиялы округының Провидения, Чукот һәм Иультин райондарында урынлашҡан.

Парк 1990 йылдың июнендә СССР президенты Михаил Горбачев һәм АҠШ президенты Джордж Герберт Уокер Буш араһында булған килешеү һөҙөмтәһендә ойошторола. Был килешеү буйынса Беринг боғаҙы тирәһендә совет-америка халыҡ-ара паркты ойоштороу ҡарала. Тәбиғәтте һаҡлау халыҡ-ара союзының Генераль Ассамблеяһы (100-ән ашыу дәүләт вәкилдәре составында) Беринг боғаҙы төбәгенең донъя кимәлен мираҫындағы махсус статусын таный.

## Тарихы
1997 йылдың 27 ғинуарындағы Чукот автономиялы округының «О создании на территории Чукотского автономного округа в Провиденском и Чукотском районах природно-этнического парка „Берингия“ (Российская часть)» ҡарарына ярашлы Провидения һәм Чукот райондары биләмәләрендә «Берингия» тәбиғи-этник парк төҙөлә. 20 йыл үткәс парктың территорияһы киңәйтелә һәм 2013 йылдың 17 ғинуарында Рәсәй премьер-министры Дмитрий Медведев ҡарарына ярашлы уның статусы күтәрелә һәм «Берингия» милли паркы ойошторола. Был ҡарар буйынса парк Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағына бирелә.

«Берингия» милли паркы федераль дәүләт бюджет учреждениеһының ойошторолоу датаһы тип 2013 йылдың 10 июнендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 947-р һанлы ҡарарын сығарыу тип иҫәпләргә мөмкин. 2013 йылдың авгусында парктың уставы ҡабул ителә һәм учреждение Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағына күсерелә.

## Парк составы
Парк составына дөйөм майҙаны яҡынса 1,8 миллион гектар булған биш кластер участкаһы керә, шуларҙың өсөһе — Чегитун, Дежнев һәм Мечигмен кластерҙары уртаҡ сиктәргә эйә, ә Колючин кластерына төньяҡтараҡ урынлашҡан Колючин утрауы инә, Провидения кластерына Йөҙйыллыҡ һәм Чукот морондары яр буйында, Нунэанган утрауы индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Программа «Общее наследие Берингии»
* Государственное учреждение природно-этнический парк «Берингия» 
* Федеральная система ООПТ
* ГУ ПЭП «БЕРИНГИЯ» 
* Что такое Берингия?
* [Программа «Общее наследие Берингии»](http://www.nps.gov/akso/beringia/about/pressroom/2013-AKRO-Beringia-Briefing-Statement-November-9-(RUS).pdf) Информационное заявление на 2013 финансовый год
* История и хроники природного парка Берингия
Аллағыуат (станция)

**Аллағыуат** — Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәге Ҡарламан-Мораптал линияһындағы тимер юл станцияһы, Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районында.

## Тарихы
1951 йылда «Салаватнефтеоргсинтез» комбинатын төҙөүгә бәйле 1951 йылда цистерналарҙы йыуыу-пропаркалау станцияһы булараҡ асыла.

2012-13-сө йылдарҙа электр системаһын үҙәкләштереү постарында янғын һүндереү автоматтары системаһы монтажлана.

## Станцияның пассажирҙар ағымын көйләүе
Пассажирға билет һатыла.

## Станцияла йөк операциялары

* Тик инә торған юлдарҙа һәм дөйөм ҡулланылышта булмаған урындарҙа тотош вагонлап тейәлгән йөктәрҙе ҡабул итеп вагонлап һәм ваҡлап оҙатыу эштәре башҡарыла.





## Иҫкәрмәләр
Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы

**Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы** (15 апрель 1894 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1934—1937 йылдарҙа  Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең 1-се урынбаҫары. СССР-ҙың 5—7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Советтарҙың 4—6-сы Бөтә Союз, Советтарҙың 13-16-сы Бөтә Рәсәй съездары, 2—5‑се  Бөтә Башҡорт съездары делегаты. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы Дауытов 1894 йылдың 15 апрелендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙерге Белорет районы) Сермән ауылында тыуған.

1915—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда прапорщик званиеһын ала.

1918 йылдың декабренән 1918 йылдың октябренә тиклем РКП (б) ағзаһы була. 1919 йылдың июнендә был партияға яңынан инә.

1918 йылдың ғинуар-август айҙарында Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмаларының Сермән дружинаһы (БОНВ) командиры була, бер үк ваҡытта, март-август айҙарында — Белорет дружинаһының штабы начальнигы һәм Белорет хәрби-революцион комитетының ағзаһы була. 

1918 йылдың авгусында аҡ гвардиясылар тарафынан ҡулға алына һәм атыуға хөкөм ителә. Ҡасҡандан һуң йәшеренеп йөрөй, ә 1919 йылдың апрель-июнь айҙарында Рус армияһында хеҙмәт итә.

1919 йылдың ноябренән 1921 йылдың авгусына тиклем һәм 1925—1927 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантоны башҡарма комитеты рәйесе була.

1921 йылдың август-декабрендә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссары.

1922—1925 йылдарҙа — Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты Президиумының секретары. Шул уҡ ваҡытта, 1922—1923 йылдарҙа, Йылайыр кантон башҡарма комитеты рәйес булып тора.

1925 йылда 2‑йыллыҡ уҡытыусылар курстарын тамамлай.

1927 йылдан БАССР‑ҙың социаль тәьминәт, ә 1928 йылдан — игенселек буйынса халыҡ комиссары.

1930 йылдан Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты эргәһендә Башҡорт АССР-ының вәкиле булып эшләй.

1934 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең 1-се урынбаҫары, БАССР Дәүләт план комитеты президиумы рәйесе.

СССР-ҙың 5—7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Советтарҙың 4—6-сы Бөтә Союз, Советтарҙың 13-16-сы Бөтә Рәсәй съездары, 2—5‑се  Бөтә Башҡорт съездары делегаты.

Шаһиәхмәт Дауытов 1937 йылдың 4 авгусында ҡулға алына һәм 58-2, 58-8 и 58-10 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә. 1956 йылдың майында аҡлана.

## Әҙәбиәт
* *Агишева Г. И.* «Подснежники» 37‑го //Возвращённые имена. Уфа, 1991.

## Хәтер
* 1923—1937 йылдарҙа Сермәндәге колхоз Дауытов Шаһиәхмәт исемен йөрөтә (М. И. Калинин тәҡдиме буйынса).
* Сермәндә уның исемендәге урам бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  
* *Мурзаханова С. Н.* Даутов Шагиахмет Мухаметдинович.// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.— 672 с. — С.251.
Губкин урамы (Ишембай)

**Губкин урамы** — Ишембай ҡалаһының үҙәк урамдарының береһе. Урыҫ ғалим-геологы, совет нефть геологияһына нигеҙ һалыусы Иван Михайлович Губкин (Зиязетдинов 2011:65) хөрмәтенә аталған. Машиналар йөрөгән юл уртаһында ике яғына ағастар ултыртылған бульвар булдырылған, унда йәйәүлеләр ял итһен өсөн эскәмйәләр ҡуйылған. Кистәрен ишембайҙар был бульварҙа ял итеп йөрөргә ярата.

Губкин урамы бер яҡтан Некрасов урамына барып тоташа, икенсе яҡтан Горький урамына барып терәлә.

Тап ошо урамда Ишембай ҡалаһының төп майҙаны урынлашҡан. Майҙан уртаһында Беренсе башҡорт нефтен асыусыларға арнап һәйкәл ҡуйылған. 

## Почта индексы
Почта индекстары йорттарҙың һанына ҡарап үҙгәрә:

* 453213 — таҡ һанлы: 1-35, йоп һанлы: 2-32 
* 453205 — таҡ һанлы: 37-87, йоп һанлы: 34-134

## Транспорт
Ҡаланың 6, 58, 10-сы автобус маршруттары Губкин урамы буйлап үтә. Бынан тыш Өфө -Ишембай, Ишембай-Өфө ҡала-ара маршруты автобустары ла ошо урам буйлап үтә.

## Әҙәбиәт
* Зиязетдинов Рафис Минегалиевич. Создание и развитие нефтедобывающей промышленности Башкирской АССР : 1930—1991 гг. : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02 / Зиязетдинов Рафис Минегалиевич; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2011. — 473 с. : ил. С. 65

## Иҫкәрмәләр
Тбилиси һыуһаҡлағысы

**Тбилиси һыуһаҡлағысы** () — Тбилисиҙың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һыуһаҡлағыс. 1952 йылда өс әсе тоҙло күлде Иори йылғаһы һыуҙары менән тоташтырып булдырылған. Оҙонлоғо — 9 км, ә киңлеге — 3 км. Максималь тәрәнлеге — 45 м, уртаса тәрәнлеге 26,6 метрға етә. Һыуһаҡлағыс яҙын һыуҙы туплай, ә йәйен һәм көҙөн был һыу интенсив рәүештә файҙаланыла, Шуға ла миҙгеленә ҡарап һыу тәрәнлеге 7-10 метр тирәһе тәшкил итә.

Тбилиси һыуһаҡлағысы олиготроф типҡа ҡарай, әммә һуңғы осорҙа йылдың йылы ваҡытында  эвтрофикация күренеше күҙәтелә.

Һыуһаҡлағыс Самгор һуғарыу системаһына инә. Уның ярҙары рекреацион маҡсаттарҙа киң ҡулланыла. Һыуһаҡлағыстың төньяҡ -көнбайыш өлөшөнә яҡын Тэвз районы урынлашҡан, йәнәшәлә генә — Тбилисиҙың милли паркы.

## Һылтанмалар

* Тбилисское водохранилище — муниципальный портал Тбилиси
*
Рождество Христово ғибәҙәтханаһы (Балахна)

**Рождество Христово ғибәҙәтханаһы** — Балахналағы православие сиркәүе.

## Тарих
XVI—xvii быуаттарҙа был урында Рождество ҡатын-ҡыҙҙар монастыры тора, ул 1764 йылда бөтөрөлә. Сатырлы ағас сиркәү беренсе тапҡыр 1620 йылда телгә алына. Рухани Алексей сиркәүҙең төҙөүсеһе була, уны шулай уҡ Список тип йөрөтәләр. Китапҡа 1674—1676 йылда индерелгән яҙыуҙа изгеләндерелмәгән монастырҙың таш ҡорамы иҫкә алына. Сиркәүҙең беренсе бағыусыһы Мәскәү Успение соборы протопопы Кондрат Ильин була.

1937 йылда сиркәү ябылғандан һуң, уның биналарында Балахнин ҡала һатыу ойошмаһы келәттәре тора, улар 1988 йылдың көҙөндә бынан күсерелә. 1989 йылда сиркәү яңынан эшләй башлай. Унда ғибәҙәт ҡылыу һәм төҙөкләндереү эштәре яңынан тергеҙелә.

Йәмиғ сиркәүе Балахнин благочиниеһына ҡарай. Унда балалар йәкшәмбе мәктәбе эшләй, Изге Троица сиркәүе мәхәлләһе балалары бында уҡый. 2010 йылдың авгусынан һәр ай һайын «Вестник православия» гәзите сығарыла.

## Архитектура
Биш башлы ғибәҙәтхана ҙур куб формаһында. Башта уның ҡыйыҡтары ялтырауыҡ йәшел черепица менән ҡапланған була. Әммә черепица туҙғанлыҡтан, сиркәүҙе тергеҙгәндә иҫке черепицаны һаҡлап булмай. Төп бинаның дүрт башы баҡыр менән ҡаплана, ә береһе ― тимер менән ябыла.

Ике ҡанаты ла шулай уҡ ябай куб формаһындағы төкәтмә итеп эшләнгән.

Арка өҫтөндәге уйылған ярым түңәрәк соҡорҙарҙа дини темаларға фрескалар ҡуйылған, ә миһраб үҙәгендәге һәм солеялағы иҙәнгә шыма кафель түшәлгән; ҡорамдың төп өлөшөндәге иҙән ХVIII быуатта эшләнгән суйын плитәләр менән ҡапланған.

XVII быуат уртаһында сиркәү менән бергә төҙөлгән ҡыңғырау манараһы 1931 йылда һүтелә. 2011 йылда ул яңынан тергеҙелә.

## Иҫкәрмәләр
Этҡол ауыл советы (Ишембай районы)

**Этҡол ауыл Советы** — Башкортостандың Ишембай районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

Элегерәк ауыл советы составына Күңелле Ялан фермаһы ҡасабаһы ла (1961 йылда бөтөрөлә) ингән була.

## Урындағы үҙидара

* Телефон: +7 (34794) 74-8-38,
* Факс: +7 (34794) 74-8-35
* Адресы: 453224, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай районы, Этҡол ауылы, Йәштәр урамы, 2

## Мәғариф

* Үрге Этҡол урта мәктәбе
* Уразбай урта мәктәбе
* Аҙнай башланғыс мәктәбе
* Үрге Этҡол балалар баҡсаһы

## Мәҙәниәт

* Этҡол ауыл Мәҙәниәт йорто,
* Уразбай ауыл китапханаһыҢ
* Этҡол ауыл китапханаһыҢ
* Уразбай ауыл клубы.

## Һаулыҡ һағы

* Аҙнай фельдшер-акушер пункты,
* Уразбай фельдшер-акушер пункты.

## Иҡтисады

* Ауыл хужалығы предприятиялары: «Нива» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Турчин» крәҫтиән-фермер хужалығы, шәхси эшҡыуар Г. Г. Дусмөхәмәтов.
* Шәхси пилорамалар (6 берәмек).
* Туризм. Йәйәүлеләр, һыу маршруттары.
* Шәхси эшҡыуарҙар 12 сауҙа нөктәһендә халыҡҡа сауҙа хеҙмәте күрһәтә.

## Билдәле кешеләре

* Арыҫланов Һаҙый Мөхәмәҙи улы (1925—1998) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Стерлитамакский рабочий» гәзите мөхәррире (1966—1991), Этҡол ауылынан;
* Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы — Башҡортостан филармонияһы йырсыһы, «Елғыуар» нәфис фильмында төп ролде башҡарған, Этҡол ауылынан;
* Аҙнабаева Гөлнур Шамил ҡыҙы — Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, педагогия фәндәре кандидаты, Этҡол ауылынан;
* Маннанова (Әхмәтшина-Вәлидова) Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы () — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Этҡол ауылы уҡытыусыһы, Көҙән ауылынан;
* Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы (1953) — журналист, Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), "Башҡортостан" гәзитенең бүлек мөдире, Этҡол ауылынан;
* Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы (1955) — журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), "Башҡортостан" гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары (2011 йылға тиклем), Этҡол ауылынан;
* Хәсәнов Азамат Хөсәйен улы — Башҡортостан Республикаһының ер эштәре буйынса министр урынбаҫары, Этҡол ауылынан;
* Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы (1957) — башҡорт ғалимы, математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1987), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Этҡол ауылынан;
* Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы (1951) — журналист, дәүләт эшмәкәре, философия фәндәре кандидаты (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры (1991—1994) (2000—2004);
* Шәрипов Яҡуп — Салауат башҡорт драма театры артисы;
* Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы (1946) — яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), «Салауат» гәзитенең баш мөхәррире (2001—2006);
* Хәйуллин Зиннәт Харрас улы — Мәләүез ҡалаһы хакимиәте башлығы (?-?), Этҡол ауылынан.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Колхида милли паркы

**Колхида милли паркы** () — Грузияның милли паркы, илдең көнбайышында Колхида уйһыулығында урынлашҡан. Парк Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйы райондарын һәм Палеостоми күле бассейнын үҙ эсенә ала. 1998 йылда булдырылған, Колхида ҡурсаулығы ла парк биләмәһенә инә.

## Составы
Милли парк Грузияның биш муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан: Зугдид, Хоб, Сенак, Абаш һәм Ланчхут — административ йәһәттән биш районға бүленә. Һаҡланыусы биләмәнең дөйөм майҙаны — 446 км². Паркта визит-центр һәм ҡунаҡхана эшләй, һуҡмаҡтар һәм һыу ятҡылыҡтары буйлап туристик сәйәхәттәр ойошторола, балыҡ тотоу һәм экотуризм буйынса хеҙмәттәр күрһәтелә

## Географияһы
Парк составына Колхида һаҙлығы ла инә, ул — 10 миллион йыл элек Евразияла хөкөм һөргән реликт тропик һәм субтропик экосистема ҡалдығы. Палеостоми күле — 3 метрға тиклемге тәрәнлектәге ҡултыҡ, ул Ҡара диңгеҙҙән ҡом өйөмдәре һәм тоҙһоҙ һыулы Пичори йылғаһы менән айырылып тора.

## Флораһы
Колхида милли паркындағы үҫемлектәр төрлөлөгө уның биләмәһендә өс төрлө экосистема булыуға бәйле: һаҙлыҡтар, ҡом өйөмдәре һәмһыу ятҡылыҡтары. Барлыҡҡа килеүендәге үҙенсәлегенә бәйле паркта Грузияның башҡа урындарында осрамаған ағастар һәм үҫемлектәр бар. Уларға өс төрҙәге торф мүге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, төклө күрән ҡарай. Дымлы урманда ерек, лапина, имеретин имәне, хартвис имәне, колхида сырмауығы, ҡом өйөмдәрендә — һырғанаҡ осрай.

«Грузияның Ҡыҙыл китабына» түбәндәге үҫемлек төрҙәре индерелгән:

* Гартвис имәне (Quercus hartwissiana)
* Лапина крылоплодная (Pterocarya pterocarpa)
* Колхида самшиты (Buxus colchica)
* Ябай дардар (Fraxinus excelsior)
* Грузин имәне (Quercus iberica)
* Ҡара ерек (Alnus barbata)
* Мачек желтоватый
* Панкраций морской (Pancratium maritimum)

## Фаунаһы
Милли парктың хайуандар донъяһы ла уникаль һәм күп төрлө. Парк көньяҡтан төньяҡҡа, йәки киреһенсә осоусы ҡоштар өсөн ял итеү урын ла булып тора. Парктың үҙендә вальдшнеп, кроншнеп, бүрекле чернеть, аҡ маңлайлы ҡаҙ, аҡҡош-кликун, ышылдаҡ аҡҡош, бөҙрә пеликан, ҙур подорлик, колхида фазаны көн итә. Һөтимәрҙәрҙән сүл бүреһе, ҡабан, ҡоралай, ҡама йәшәй. Һөйрәлеүселәрҙән бһаҙ ташбаҡаһы, һыу кеҫәрткеһе, һыу туҙбаш йыланы, каспий сыбар йыланы бар. Паркта ағас тәлмәрйенен дә осратырға була. Һөтимәрҙәрҙең 16 төрө парк өсөн эндемик булып тора, улар түбәндәгеләр: көнсығыш европа терпеһе, кавказ һуҡыр сысҡаны һәм ярғанаттарҙың бер нисә төрө.

Палеастоми күлендә балыҡтың 88 төрөнөң булыуы теркәлгән. Улар араһында түбәндәгеләр ҙә бар: уҡморон, көмрө балыҡ, сельдь, кефаль, суртан, скумбрия. Диңгеҙ һөтимәрҙәренән бында афалиндарҙы, ябай дельфинды һәм диңгеҙ сусҡаһын осратырға була.

«Грузияның Ҡыҙыл китабына» паркта йәшәгән хайуандарҙың 6 төрө индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡолғона ауыл Советы (Ишембай районы)

**Ҡолғана ауыл Советы** — Башҡортостандың Ишембай районы муниципаль берәмеге.

## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Административ үҙәге — Ҡолғона ауылы.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Власть
Ауыл советы хакимиәте Ҡолғона ауылы, Мәктәп урамы, 19а адресы буйынса урынлашҡан.

## Күренекле кешеләре
* Мусин Ноғман Сөләймән улы (1931 йылдың 17 июлендә тыуған) — совет башҡорт яҙыусыһы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
* Нәбиуллин Рәжәп Байғондо улы (3.03.1958), урмансылыҡ белгесе, дәүләт эшмәкәре. 2008—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы. Ҡалыу-Айыры ауылынан.

## Иҫкәрмәләр
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы

**Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы** (1983) — рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015). Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).

Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы 1983 йылдың 14 мартында Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһында тыуған. 1998—2003 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. 2003—2009 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы сәнғәт бүлегендә белем ала.
 
Айгөл Ишбирҙина төрлө жанрҙарҙа эшләй. Тыуған яғына һөйөү, милли көнкүреш һәм колорит — ижадының сығанаҡтары. Ижадында үҙ юлын, үҙ стилен эҙләүсе эксперименатор-рәссам. Уның әҫәрҙәрендә тарихи легендалар һәм башҡорт халҡының ижады сағылыш таба.

2003 йылдан алып йәштәр, региональ, махсус, төркөм, Рәсәй, халыҡ-ара, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Өфөлә йәшәй һәм ижад итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Управление по культуре и искусству
* Ишбердина Айгуль Фаритовна (Уфа)
* ЖИВОПИСЬ 

## Видеоматериалдар
* Айгуль Ишбердина выставка картин 2015
* Айгуль Ишбердина
Чача (эсемлек)

**Ча́ча** () — грузин спиртлы эсемлеге, виноград һуты ҡалдығынан эшләнгән бренди класына ҡарай. Ул — виноградттан һут һығып алғандан һуң ҡалған ҡаты фракцияны — мезганы әсетеп ҡыуҙырғандан һуң алынған спиртлы эсемлек.

## Әҙерләү
Чача йортта (кустар рәүештә), шулай уҡ ликер-араҡы заводтарында ла етештерелә. Уның рецептары ла төрлө. Чачаны әҙерләү өсөн шарап эшләү өсөн яраҡлы булмаған (емештәре бешеп етмәгән) виноград тәлгәштәре ботаҡтары менән бергә алына, уларға вино етештереүҙән ҡалған ҡаты фракция ҡушыла.

Көнсығыш Грузияла чача өсөн төп сырье — Ркацители сорты винограды, Аджария һәм Абхазияла — Изабелла и Качич. Әҙер сырье ике, бик һирәк бер тапҡыр ҡыуҙыртыла. Алынған виноград спирты 70 градустан 80 градусҡа тиклемге ҡатылыҡта була, уны нормаға тап килтереү өсөн алынған шыйыҡсаға һыу ҡушыла һәм шешәләргә ҡойола. Ҡайһы бер сорттарын имән мискәләрҙә бер нисә йыл буйы һаҡлайҙар.

2011 йылдың сентябрендә Грузия властары чачаға патент ала.

## Ҡулланыу
Ғәҙәттә саф килеш ҡулланалар. Шулай уҡ йәш емеш-еләк һәм боҙ ҡушып төрлө коктейлдәр әҙерләү өсөн дә ҡулланыла. Грузия крәҫтиәне ғәҙәттә иртән, бигерәк тә һалҡын ваҡытта, берәй чарка (шарап эсә торған һауыт) менән чача эсә. Көнбайыш Грузияла чача эскәндән һуң татлы ризыҡ ҡабалар, ә көнсығышында — тоҙланған ризыҡ ҡабыу ғәҙәткә ингән. Абхазияла чачаны аперетив рәүешендә файҙаланалар, хәҙерге ваҡытта, бигерәк тә ҡыш көндәрендә, рәсми булмаған табындың төп эсемлеге булараҡ ҡулланыла.

Чачала виноградтың нәфис еҫе һаҡлана. Ул — бренди, виски һәм араҡыға ҡарағанда ҡатыраҡ эсемлек (55-60 %), шуға ҡулланғанда быны оноторға ярамай.

## Танылған кешеләр тормошонда чача
А. А. Громыконың хәтирәләре буйынса, Сталин Ялта конференцияһында Черчиллгә һәм Рузвельтҡа элек уларға таныш булмаған чачаны бүләк итә. Шулай ҙа Сталин шуны билдәләп ҡуя: «Минеңсә, чача — иң һәйбәт араҡыларҙың береһе. Әммә мин үҙем уны эсмәйем, еңел йөҙөм шарабына өҫтөнлөк бирәм».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Садиҡов Мәүлетбай Йосоп улы

**Садиҡов Мәүлетбай Йосоп улы** (04.10.1925-13.05.1993, Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Кинйәбулат ауылында тыуған) — хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1973), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973), ике тапҡыр «Почёт билдәһе» ордены (1976, 1981) һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Мәүлетбай Йосоп улы Садиҡов 1925 йылдың 4 октябрендә Ишембай районы Кинйәбулат ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

1945 йылда һуғыштан ҡаты яраланып, бер ҡулһыҙ ҡайтҡан һалдатты тыуған ауылында баҫыу эштәре бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләйҙәр.

1950 −1955 йылдарҙа Петровский МТС-ның агрономы булып эшләй.

1955 йылда Ленинград ғәмәли зоология һәм фитопатология институтын тамамлай.

1955—1957 йылдарҙа «Коммунар» колхозы агрономы,

1957—1962 йылдарҙа «Коммунар» колхозы рәйесе вазифаһында эшләй.

1962—1969 йылдарҙа «Ударник» колхозы рәйесе.

1969—1971 йылдарҙа КПСС-тың Ишембай ҡала комитеты секретаре,

1971—1985 йылдарҙа КПСС-тың Ишембай ҡала комитетының 2-се секретаре (хужалыҡ эштәре, производство буйынса яуаплы секретарь).

1993 йылдың 13 майында Ишембай ҡалаһында вафат булған.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Хәсәнә Садиҡова, ҡыҙы — Наилә Фәхриева.

## Бүләктәре

1943 йыл — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

1957 йыл — Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн миҙалы

1969 йыл — СССР Халыҡ хужалығы уңыштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы

1973 йыл — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

1976 йыл — Почёт Билдәһе ордены

1981 йыл — Почёт Билдәһе ордены

1985 йыл — 1-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены

## Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: «Башкирская энциклопедия», 2015, стр.481

## Һылтанмалар
101-се километр

**«Йөҙ ҙә беренсе километр»** — СССР граждандарының айырым категорияһына ҡарата ҡулланылған, хоҡуҡтарҙы сикләү ысулын билдәләүсе рәсми булмаған термин. Уларға Мәскәү, Ленинград, союздаш республикаларҙың баш ҡалаларында (Киев, Минск һәм башҡалар), башҡа эре, шулай уҡ «ябыҡ ҡалаларҙа», (Севастополь, Днепропетровск) 100 километрлыҡ зона сиктәрендә йәшәү тыйыла.

Сәйәси репрессия йылдарында 101-се километрға һәм арыраҡ РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының 58 статьяһына ярашлы репрессияланғандарҙың ғаиләләре һөрөлгән. Һуңынан бындай һөрөүгә, башлыса, бер ҡайҙа ла эшләмәгән граждандар (әрәмтамаҡ — тунеядецтар), диссиденттар, рецидивистар һәм РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының иң ауыр статьялары буйынса хөкөм ителгәндәр дусар ителә.

## Популяр мәҙәниәттә сағылышы

* «Лесоповал» төркөмөнөң «101-й километр» йыры.
* Йыр «101-й километр» (Александр Розенбаум).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)
* Һөрөү (яза)

## Һылтанмалар

* 
* 
*
Дыуан-Мәсетле ауыл Советы (Мәсетле районы)

**Дыуан-Мәсетле ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Дыуан-Мәсетле ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халыҡ

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)

**Минус** — СССР-ҙа ҡабул ителгән репрессив сараларының рәсми булмаған атамаһы — ҙур ҡалаларҙа йәшәүҙе тыйыу.

Башта тыйыу өс ҡалала — Мәскәү, Петроград һәм Киевҡа тарала, шуға күрә «***минус өс***» тип атала. Әммә һуңынан «минустар» һаны арта бара һәм әлеге сара хөкөм ителеү срогын тултырығандарға, (төрмәлә) ултырып сыҡҡандарға ҡарата ҡулланыла башлай.

1924 йылдың 28 мартта СССР-ҙың үҙәк башҡарма комитеты «Административ ҡыуыуҙар, һөрөүҙәр һәм концентрацион лагерҙарға ултыртыуҙар өлөшөндә ОГПУ хоҡуҡтары тураһында» положениеһына ярашлы ОГПУ киләһе вәкәләттәр ала:

* ниндәй булһа ла урындан ҡыуып сығарып, ОГПУ билдәләгән исемлеккә ингән урындарҙа йәшәүҙе тыйыу;
* конкрет ергә урындағы ГПУ органдарының аныҡ күҙәтеү аҫтына һөргөнгә ебәреү;
* СССР-ҙан ситкә һөрөү.

Һуңғараҡ норматив документтар менән һөргөнгә дусар ителгәндәргә 3 сикләү баҫҡысы индерелә («минус» системаһы): ***алты үҙәк ҡалала *** һәм сик һыҙатында йәшәү тыйыла, 72 губерна үҙәктәрендә йәшәү тыйыла, йәшәү урынын һөрөлөүсе үҙе билдәләй

XX быуаттың 20-се йылдар аҙағында ҡайһы бер иреккә сығарылғандар ***ун ике «минусҡа»*** тиклем «ала» башлайҙар.

1932 йылдың 27 декабрендә СССР-ҙа паспорт системаһы индерелгәндән һуң йәшерен «минус» исемлеге арта бара һәм XX быуаттың 40-сы йылдарында 135 һәм унан да күберәк исем тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Һөрөү (яза)
* 101-се километр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Росси Ж., *Справочник по ГУЛАГу*, Москва, Просвет, 1991, т. 1, стр. 220
* Положение о правах объединенного государственного политического управления в части административных высылок, ссылок и заключения в концентрационный лагерь
* О ВЫСЫЛКЕ И ССЫЛКЕ, ПРИМЕНЯЕМЫХ ПО СУДЕБНЫМ ПРИГОВОРАМ.Постановление ВЦИК и CHK РСФСР.10 января 1930 г.
Ғазнанов Миңлейәр Бәхти улы

**Ғазнанов Миңлейәр Бәхти улы ** (25 декабрь 1926 йыл — 25 ноябрь 1999 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1979—1984 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.

Башҡорт АССР-ының алтынсы, етенсе, һигеҙенсе, туғыҙынсы һәм унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Миңлейәр Бәхти улы Ғазнанов Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Кесе Кәркәле ауылында тыуған.
1954 йыл — Өфө дәүләт нефть институтын (хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлаған.

## Хеҙмәт биографияһы
1954—1958 йылдар — «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында эшләй.

1958—1962 йылдар — Башҡорт АССР-ы торлаҡ-коммуналь хужалығы министры урынбаҫары, республикала газ үткәреү бүлеге етәксеһе.

1962—1965 йылдар — КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретаре.

1965—1979 йылдар — КПСС-тың Ишембай ҡала комитетының беренсе секретаре.
Ғазнанов ҡатнашлығында Туймазы һәм Ишембай нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм төҙөкләндереү эштәре башҡарыла.

1960—1970 йылдарҙа Ишембай ҡалаһында ҙур төҙөлөш эштәре алып барыла. Ҡала хеҙмәтсәндәре өсөн күпләп йорттар, мәктәптәр, балалар баҡсалары һәм башҡа социаль объекттар төҙөлә.

1966 йылда Ишембай трикотаж фабрикаһы,

1973 йылда Ишембай эксперименталь машиналар төҙөү заводы,

1973 йылда ҡалала бассейны һәм бер нисә залы булған Спорт һарайы,

1977 йылда Ишембай транспорт машиналар төҙөү заводы («Витязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте), Ишембай нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы («ИдельНефтемаш» заводы),

1978 йылда Ағиҙел йылғаһы аша оҙонлоғо 338,85 м, киңлеге 9,5 м булған яңы күпер төҙөлә, бер нисә предприятиены берләштергән Ишембай торлаҡ хужалығы производство тресы барлыҡҡа килә.

1978 йылда 536 урынлыҡ залы һәм башҡа уңайлыҡтары булған Пионерҙар һарайы төҙөлә.

Ҡала партия комитеты Ишембай ҡалаһының ғына түгел, Ишембай районы партия ойошмаларының, дәүләт органдарының эшмәкәрлегенә лә етәкселек итә.

1979—1984 йылдар — Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.

Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1973)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966,1971,1976)
* миҙалдар 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ишимбайская энциклопедия. Уфа: «Башкирская энциклопедия», 2015, стр.38, стр.152
Воронинский Сергей Сергеевич

**Воронинский Сергей Сергеевич** (11 июнь 1919 йыл — 3 июнь 2006 йыл) — совет хужалыҡ, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1961—1969 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1969—1975 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының 1-се секретары. РСФСР-ҙың 6-сы, 7-се, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 5-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты. КПСС-тың XXII, XXIII һәм XXIV съездары делегаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы (1999).

## Биографияһы
Сергей Сергеевич Воронинский 1919 йылдың 11 июнендә Мәскәү губернаһының Орехово-Зуево өйәҙе Покровское ауылында тыуған.

1937 йылдан — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1938 йылда Рыбинск авиация институтына уҡырға инә. 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, уҡыу өҙөлә, студенттарҙы Рыбинск 26-сы моторҙар заводына эшкә ебәрәләр. 1942 йылда тотош заводты һәм завод эшселәрен Өфөгә, Өфө моторҙар эшләү заводына эвакуациялайҙар.

1941—1956 йылдарҙа ике Ленин һәм Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Өфө моторҙар эшләү заводында технолог, цех начальнигы, партком секретары урынбаҫары булып эшләй. Производствонан айырылмай Өфө авиация институтын тамамлай.

1937-1975 йылдарҙа — Рыбинск горкомхозы геология-разведка партияһы коллекторы, Өфө моторҙар эшләү заводында технолог, цех начальнигы, партком секретары урынбаҫары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, икенсе секретары, халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.

РСФСР-ҙың 6-сы, 7-се, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 5-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана.

КПСС-тың XXII, XXIII һәм XXIV съездары делегаты була.

2006 йылдың 3 июнендә, үҙенең 87 йәшенә тиклем әҙ генә етмәй, вафат була.

Өфөлә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* ике «Почёт Билдәһе» ордены
* «Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы ?әм башҡа миҙалдар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1969)
* Өфө ҡала Советының Почёт грамотаһы (2004)
* «Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы» исеме (1999 йылдың июнене)

## Һылтанмалар
* Воронинский
Ҡариҙел аша күпер (Пугачёв урамы)

**Ҡариҙел йылғаһы аша күпер**, **Таш кисеү** (Ҡариҙел аша күпер) — Өфө ҡалаһында Өфө йылғаһы (Ҡариҙел) аша автомобилдәр һәм йәйәүлеләр өсөн һалынған М5 трассаһы йүнәлешендә күпер. Күпер Өфө (Ҡариҙел) йылғаһының Ағиҙел йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡаҙан ханлығында, Волга (Иҙел) йылғаһы тап ошо урында башлана тип һаналған.

## Конструкцияһы
Күпер ҡаланан Нуғай, Жилин райондарына, М5 федераль трассаһына сығыу проблемаларын бөтөрҙө, «Өфө-Аэропорт» юлында көсөргәнешлекте кәметте.

Һәр йүнәлештә һәр береһенең киңлеге 4 метр самаһы булған ике һыҙат эшләй. Өфөлә тәүге тапҡыр яңы күпергә махсус ҡаплау — полимербитумлы асфальтобетон түшәлә. Был — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефть-химия эшкәртеү институты һәм «Башкиравтодор» дәүләт унитар предприятиеһының бергәләп эшләгән асышы.

## Тарихы
2008 йылдың 9 октябрендә күпер асыла. Күперҙе Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһенең төҙөлөш ойошмалары («Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (Силәбе ҡалаһы)) төҙөгән.

## Һылтанмалар

* 2008 йылда күпер асылды.

## Иҫкәрмәләр
Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы

**Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы** (30 июль 1921 йыл — 2013 йыл) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге нефтсе. 1953—1988 йылдарҙа  Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Роза Шәрип ҡыҙы Ғәниева (ҡыҙ фамилияһы Йомағужина) 1921 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районының (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Яхъя ауылында тыуған. Ун йәшенә тиклем Мәскәү ҡалаһында йәшәй.
* 1935—1939 йылдар — Стәрлетамаҡ нефть техникумында уҡый. Уҡыуын тамамлағас, Өфөгә «Башнефть» берекмәһенең үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһына эшкә ебәрәләр.
* 1942—1944 йылдар — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уны «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Ҡарлы нефть промыслаһына лаборатория мөдире итеп күсерәләр.
* 1944—1945 йылдарҙа — Мәскәү нефть университеты студенты.
* 1945—1946 йылдарҙа — Львов политехник институтының нефть факультетында уҡый.
* 1946 йылдарҙа ғаилә хәле буйынса Башҡортостанға ҡайта.

Русһыуҙа (Уруссы), был ҡала тибындағы эшселәр ҡасабаһы 1945—1946 йылдарҙа ГРЭС төҙөү сәбәпле барлыҡҡа килгән. Хәҙерге көндә Татарстан Республикаһының Ютазы районы үҙәге) яғыулыҡ сәнәғәтенең тауар-етештереү базаһында лаборатория мөдире булып эшләй. 

Артабан Роза Шәрип ҡыҙы «Туймазынефть» тресының Үҙәк электр станцияһында цех начальнигы вазифаһында эшләй.
* Өҙөлгән уҡыуын Башҡортостанда 1948 йылда эшләй башлаған Өфө нефть институтында 1950 йылда дауам итә һәм, был юғары уҡыу йортон 1953 йылда тамамлап, «нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры» квалификацияһына эйә була.
* 1953—1988 йылдарҙа — Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

Өфө ҡалаһының Совет районы һәм Өфө ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

## Ғаиләһе, туғандары
* Ире *Тәлғәт Сабир улы Ғәниев* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ленинград ҡалаһын һаҡлаусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры, миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Балалары: Валерия Тәлғәт ҡыҙы; Булат Тәлғәт улы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт Грамотаһы,
* миҙалдар 

## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 268 с. 
* *Б. Ганеев*. Дочь СССР (воспоминания о Ганеевой (Юмагужиной Розе Шариповне) — Уфа: Издательство БГПУ, 2019 — 576 с. ISBN 978-5-906958-96-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Элеонора ФАЙЗУЛЛИНА. История страны в летописи одной семьи. Газета «Республика Башкортостан», 29 марта 2013
Фридрих Акель

**Фридрих Акель** (; 5 сентябрь 1871 йыл), Халлисте,  — 3 август 1941 йыл, ) — Эстония дәүләт эшмәкәре, дипломат, табип.

## Белеме
Юрьевск унивеситетында медицина өйрәнә (хәҙерге Тарту) университеты (1892—1897), Берлинда, Прагала һәм Лейпцигта (1899—1901) стажировка үтә, күҙ табибы.

## Табип
Юрьевск университетының клиникаһында ассистент була, Рига офтальмология клиникаһында табип Варшавала Уяздов госпиталендә табип. 1902—1904 йылда — күҙ табибы. 1905—1912 йылдарҙа Ревелдә (артабан — Таллин) күҙ табибы. Табип фронтта була. 1904—1905 йылдарҙа рус-япон һуғышында  табип. 1907 йылда — эстон табиптарының шәхси клиникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Таллин ҡала думаһының рәисе, почетлы мировой судья була.

## Дипломат һәм сәйәсмән
Төньяҡ- Балтик табиптар берләшмәһенең һәм Таллин халыҡ мәғарифы йәмғиәтенең ағзаһы булып тора. «Калев» спорт йәмғиәтенең рәисе. Таллин ссуда-һаҡлыҡ ширҡәтенең ағзаһы һәм рәисе, һуңынан таллин Krediitpank (Кредитбанктың) ағзаһы һәм рәисе. 1920—1922 йылдарҙа — Эстония инжил лютеран сиркәүенең донъяуи консистория вице-президенты. 

1922—1923 йылдарҙа — Финляндияла Эстония илсеһе. 1923—1924, 1926—1927, 1936—1938 — сит ил эштәре министры. 1924 йылдың 26 мартынан 16 декабренә тиклем — дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы), ул был вазифаны биләгән осорҙа коммунистар дәүләт түңкәрелеше башҡарырға маташалар. (1924 йылдың 1 декабре), әммә был уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Акель хөкүмәте ағзаларының береһе — Карл Карк юл бәйләнеше министры — үлтерелә, ә дәүләт аҡһаҡалы үҙе тере ҡала.

1928—1934 йылдарҙа — Швеция һәм Данияла илсе, 1934—1936 йылдарҙа — Германия һәм Голландияла илсе. Рийгикогуның (парламент) икенсе, өсөнсө һәм алтынсы саҡырылыш ағзаһы була. 1924—1931 йылдарҙа — Эстон олимпия комитеты рәйесе, 1927—1932 йылдарҙа — Швеция Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы.

## Вафат булыуы
1940 йылдың 17 октябрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, 1941 йылда атыла.

## Библиография
* Эстонский биографический словарь. Таллин, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография
* Биография
Тәйрүк быуаһы

**Тәйрүк быуаһы ** — Ишембай ҡалаһының яһалма һыу ятҡылығы, уның төньяҡ өлөшөндә, Көҫәпҡол биҫтәһе янында урынлашҡан. Тәйрүк мәҙәниәт һәм ял паркы биләмәһендә, Тәйрүк аръяғы урман  паркы эргәһендә урынлашҡан. Тәйрүк йылғаһы буйындағы ике яһалма ҡоролманың береһе булып тора (икенсеһе — Татьяновка быуаһы). Йәйге осорҙа ҡала халҡына ял итеү һәм баҡсасылыҡ ширҡәттәре өсөн ҡулланыла.

## Тарихы
Тәйрүк быуаһын ҡороу Ишембай ҡалаһын төҙөү генераль планында ҡарала, уға ярашлы һыу ятҡылығы яңы мәҙәниәт һәм ял паркының бер өлөшө булып китергә тейеш. 1959 йылда барлыҡҡа килгән Тәйрүк быуаһы иң тәүге һәм иң ҙур ҡала һыу ятҡылығы иҫәбенә инә.

1970 йылдарҙа быуа биләмәһен һәм уның тирә-яғын үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына әйләндереү планлаштырыла, ә А. Матросов исемендәге үҙәк ял һәм мәҙәниәт паркы үҙенең статусын юғалтырға тейеш була.

Элек баш ҡала халҡының төп ял итеү урындарының береһе булған. Ярымутрауҙа кәмә станцияһы булған, катамаран, кәмәләр прокатҡа бирелгән. Пляж зонаһында верандалар, сисенеү өсөн бүлмәләр, сауҙа павильондары, бәүелсәктәр, эсәр фонтанчиктар, эскәмйәләр, урналар һәм башҡа объекттар булған. Балалар өсөн һыу инә торған урында бәләкәй тау, ә пляждың икенсе яғында вышка булған. 1980-се йылдарҙа колхоздарҙың фермалары урынлаштырылыу, колхоз малы йылға буйында көтөлөү, яҡын-тирәләге баҫыуҙарҙы химик матдәләр менән эшкәртеү сәбәпле йылға һыуы бысрана, экология һәм санитария-гигиена талаптарына яуап бирмәй. Быуалағы пляж ябыла, йылғала һыу инеү рөхсәт ителмәй башлай.

2002 йылда быуала фонтан асыла, ул артабанғы йылдарҙа һүтеп алына. Оҙаҡ ваҡыт һыу ятҡылығы хужаһыҙ хәлдә була.

## Тасуирлама
Йәйге осорҙа быуа эшләй. Көйләүсе шлюзы менән быуа, пляж зонаһы, утрау бар.

## Иҫкәрмәләр
Һайран ауыл советы (Ишембай районы)

**Һайран ауыл советы** — Башкортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.

Хакимиәт үҙәге — Яңы Әптек ауылы (2008 йылдан, быға тиклем Һайран ауылы уның үҙәге булды).

## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендә ҡабул ителгән «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм халыҡ йәшәгән ауылдарҙы яңы барлыҡҡа килгән ауыл советына тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон үҙгәртеүҙәр тураһындағы» Законға ярашлы Һайран ауыл советы ауыл биләмәһе үҙ составына Яңы Әптек ауыл советын индерә.
25) а) Һайран һәм Яңы Әптек ауыл советтарын берләштерергә һәм «Һайран ауыл советы» атамаһын ҡалдырырға. Һайран ауыл советы составына Яңы Әптек ауыл советының Яңы Әптек ауылын индерергә.

Һайран ауыл советының хакимиәте үҙәге итеп Яңы Әптек ауылын билдәләргә.

## Халҡы

Халыҡ иҫәбе — 3 227 кеше, шул иҫәптән пенсионерҙар — 564, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары — 8; ихаталар бөтәһе — 963.

## Ауыл биләмәһе составы

## Власть
Ишембай районы муниципаль районының Һайран ауыл советы ауыл биләмәһенең хакимиәт үҙәге түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Яңы Әптек ауылы, Төньяҡ урамы, 4

* Хакимиәт башлығы: Латипов Йосоп Миңлегәрәй улы
* Эштәргә идара итеүсе: Килдебаева Ләлә Миңлегәрәй ҡыҙы

## Иҡтисады

* саң һурҙыртҡыс корпусы етештереү буйынса завод,
* «Павловка» ЯСЙ-һы,
* «Иҫәнов» крәҫтиән-фермер хужалығы,
* «Алтынбаева» крәҫтиән-фермер хужалығы,
* Ишембай урман хужалығының Һайран участкаһы.

## Мәҙәниәт, ял

* 4 ауыл мәҙәниәт йорто бар

## Дин
Ауыл советы биләмәһендә ике мәсет һәм бер православие Свято-Никольский храмы бар.

## Мәғариф

* 3 урта дөйөм белем биреү мәктәбе
* 3 мәктәпкәсә йәштәге балаларға белем биреү учреждениеһы

## Медицина

* Яңы Әптек ауыл-врач амбулаторияһы
* 4 фельдшер-акушер пункты

## Элемтә, транспорт

* 2 почта элемтәһе бүлексәһе

## Билдәле кешеләре
* Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы — БДАТ аристкаһы, Хажы ауылында тыуған
* Хəбиров Радий Фəрит улы — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, Мәскәү өлкәһе Красногорск ҡалаһы ҡала округы башлығы, Һайран ауылында тыуған
* Фәхретдинов Иршат Юнир улы — офицер, БР Ҡоролтайының 5,6-сы саҡырылыш депутаты, Һайран ауылы
* Йәнбирҙин Әнүәр Шәрәфулла улы — эшҡыуар, «Уфагидромаш» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, Аҙнай ауылы
* Иҫәнов Риф Шәрифрахман улы — эшҡыуар, «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге рәйесе (2004 йылдан),
* Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы — журналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының бүлек мөдире, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты, Һайран
* Ваһапов Юнир Ғәфүр улы — инженер- нефтсе, билдәле уйлап табыусы, рационализатор, Хажы ауылы Салауат Ялсы улы Иҫәкәйев (Ялсин)нәҫленән
* Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы. Медицина фәндәре кандидаты. БР клиник дауаханаһы баш табибы, һаулыҡ һаҡлау министрының урынбаҫары. Һайран

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

* Ермолюк, Сергей.  ЕСТЬ ВОПРОСЫ У НАРОДА. У СЕЛЬСОВЕТА ЖЕ — ЗАБОТЫ// газ. Восход.
Гельфер Саломея Максимовна

**Гельфер Саломея Максимовна** (27 декабрь 1916 йыл — 31 ғинуар 2011 йыл) — СССР архитекторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы.

## Биографияһы
Саломея Максимовна Гельфер 1916 йылдың 27 декабрендә Белостокта тыуған. Архитектура техникумын һәм Мәскәү архитектура институтын (МАРХИ) тамамлаған. Архитекторҙар С. Н. Кожин, Г. П. Голец, Н. И. Соболев, М. П. Парусниковтарҙың уҡыусыһы. Мәскәүҙәге Донской ҡәберлегендә ерләнгән.

## Һайланма проекттары һәм ҡоролмалары

* Мәскәү ҡалаһында 3-сө Тверская-Ямская урамында күп фатирлы торлаҡ йорт, 1932.
* Төньяҡ Кавказда Теберда курорты өсөн туберкулез шифаханаһы (1939).
* Башҡортостанда Черниковка ҡалаһы проекты, хәҙер — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөнөң мөһим райондарының береһе (1942—1945).
* Өфө циркы проекты (1966). Ул СССР-ҙың тағы ла туғыҙ эре ҡалаларында (Һамар, Донецк, Пермь, Кривой Рог, Новосибирск, Луганск, Воронеж, Харьков, Брянск) тормошҡа ашырылған.
* Театрҙарҙы: Ленинградта Киров театрын һәм Мәскәү ҡалаһында Мәскәү Художество театрын реконструкциялау һәм реставрациялау проекттары (1960—1980 йй.).

## Һылтанмалар
* Саломея Максимовна Гельфер  
* С выставки в музее Щусева
Ленин һәйкәле (Стәрлетамаҡ, Ленин проспекты)

**Ленин һәйкәле** Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһында, Башҡорт дәүләт драма театры янындағы майҙанда (элекке Химиктар мәҙәниәт һарайы), Ленин проспектында урынлашҡан.

## Төҙөү һәм асыу
Ленин һәйкәлен асыу ҡаланың 200-йыллығына тап килтерелә. 1966 йылдың 2 июлендә Химиктар мәҙәниәт һарайы янындағы майҙанда (хәҙерге Башҡорт драма театры) байрамса демонстрацияла В. И. Ленин һәйкәле асыла.

Һәйкәлдең авторҙары — атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың халыҡ рәссамы Т. П. Нечаева һәм БАССР-ҙың халыҡ рәссамы Борис Фузеев. Майҙандың барлыҡ биҙәлеше улар тарафынан эшләнә — аҡ кафель түшәлгән ҙур булмаған бассейн, бетон плиталар, улар араһында үләндәр йәшәрә, майҙандың ситендә трибуна.

Һәйкәл майҙандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм гранит постаменттағы торстан ғибәрәт. Лениндың кәүҙәһе алға төбәлгән, яурыны һәм йөҙ һыҙаттары асыҡ беленә. Һәйкәлде бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә — ике ай эсендә эшләйҙәр. Эшселәр һәйкәлде төҙөү өҫтөндә тәүлегенә 18 сәғәт эшләйҙәр.

## Әһәмиәте
СССР мәлендә һәйкәл эргәһендәге трибуна ҡаланың партия етәкселеге сығыш яһау өсөн ҡулланыла, ә майҙан буйынса Беренсе май һәм Октябрь демонстрациялары үтә. Бөгөн һәйкәл янында йәштәр йыйыла, ә трибунаһы Еңеү көнө парад үткәргәндә ҡулланыла.

## Һылтанмалар

*  
*
Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)

**Ленин проспекты** — Стәрлетамаҡ ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге проспект. Химия заводы әйләнешенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Еңеү майҙанына тиклем (Октябрь әйләнеше) һуҙыла, ҡаланың үҙәген төньяҡ сәнәғәт зонаһы менән тоташтыра. Оҙонлоғо 3,87 км.

## Тарихы
Ленин проспектын XX быуаттың 60-сы йылдарында, төньяҡ төҙөлөш зонаһын (Нахимов биҫтәһен) көньяҡ төҙөлөш зонаһы (Урал микрорайоны) менән тоташтырыу өсөн Стәрлетамаҡта сәнәғәт үҙәге төҙөү тураһында СССР Министрҙар Советы Планы буйынса төҙөй башлайҙар.

## Саралар
Проспектта һәр 9 майҙа Башҡорт драма театры майҙанынан ғәскәрҙәр һәм ветерандарҙың ҡала етәкселеге менән бергә байрам парады башлана. Сентябрҙә шул уҡ майҙандан Октябрь әйләнеше йүнәлешендә «Милләт кроссы» Бөтә Рәсәй йүгереү көнө үтә, башҡа байрам саралары ваҡытында ҡайһы берҙә урам ябыла.

## Инфраструктураһы
Проспектта урынлашҡан:

* Башҡорт драма театры (элек бинала шулай уҡ ҡала филармонияһы урынлашҡан) — 30в йорт
* Аркадий Петрович Гайдар исемендәге пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы — 47-се йорт
* Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы — 49 йорт
* Стадион — филармония артында
* Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһы — 2а йорт (элекке ҡала мәҙәниәт һарайы бинаһы)
* Ю. А. Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы буйынса Эске эштәр идаралығы — 7а йорт
* Ҡала ЗАГС-ы — 53 йорт
* Физика-математика институты — 37 йорт
* Metro AG — Ленин проспекты, 2М

## Иҫтәлекле урындары

* Ленин һәйкәле — Башҡорт драма театры майҙанында (скульпторы Т. П. Нечаева, Б. Д. Фузеев)
* Байрам трибунаһы — Башҡорт драма театры майҙанында (скульпторы Т. П. Нечаева, Б. Д. Фузеев)
* Бульвар
## Иҫкәрмәләр