open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алдан (ҡала)

**Алдан** (, ) — Рәсәй ҡалаһы,Саха Республикаһы Алдан районының административ үҙәге.

Халыҡ һаны — 277 21 кеше.

## Географияһы
Алдан ҡалаһы Алдан тауы өҫтөндә, Алдан йылғаһы буйында, Нерюнгриҙан 215 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Тимер юл станцияһы.

### Климаты



## Тарихы
1924 йылда *Незаметный* алтын приискыһы булараҡ нигеҙләнгән. 1932 йылда ҡала статусы бирелгән, ә 1939 йылда ҡалаға Алдан исеме ҡушыла.

## Халҡы

Милли составы (2002): урыҫтар — 81,8%, украиндар — 6,6%, сахалар — 2,4%, татарҙар — 1,3%.

## Иҡтисады
Иҡтисад нигеҙе — алтын сығарыу.

Металл эшкәртеү. Төҙөлөш материалдары эшләп сығарыу.

## Шәхестәр

* Миңнехан Шәйҙуллин (1939-2017), рәссам. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).

## Иҫкәрмәләр
Айытбаев

**Айытбаев** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Айытбай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

**Айытбаева** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.
* Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы 1910—5 август 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 
* Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы  (1908 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы (1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
-------------

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айытбай (исем)
* Айтбай мәсете
Абрамов

**Абра́мов** — урыҫ ит-ат фамилияһы, Абрам исеменән барлыҡҡа килгән..
2014 йылғы мәғлүмәт буйынса *Абрамов* фамилияһы таралышы буйынса донъяла 5144-се урында: уны 110 591 кеше йөрөтә .

**Абрамова** — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Абрамов Алексей Фёдорович (31 декабрь 1925 йыл — 12 июнь 2010 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Дан орденының тулы кавалеры.
* Абрамов Кузьма Григорьевич — Мордва Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.
* Абрамович Семён Шмилович — физик һәм химик, техник фәндәр кандидаты.
* Абрамов Виталий Константинович — СССР һәм Рәсәй инженеры һәм хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.
* Абрамов Николай Викторович — шағир, журналист, тәржемәсе.
--------------
* Абрамова Ирина Евгеньевна — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2000). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы.
* Абрамова Клавдия Ильинична — прокуратура хеҙмәткәре.
* Абрамова Лариса Михайловна — геоботаник, биология фәндәре докторы, профессор.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Абрамово (археология объекты)
* Абрамов бюсы (Семикаракорск)
## Иҫкәрмәләр
Дударев

**Дударев** — ир-ат фамилияһы. «Дударь» (һыбыҙғыла уйнаусы) ҡушаматынан барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ төрки телдәрҙә Дудар исеме лә бар.

**Дударева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Дударев Анатолий Лукич (24 ноябрь 1936) — совет ғалим-медигы һәм педагогы, рентгенолог, медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1986), медицина хеҙмәте полковнигы (1978).
----------
* Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы (24 октябрь 1954 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Филология фәндәре докторы (2006).
Голубкин

**Голубкин ** — ир-ат фамилияһы.

**Голубкина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* 
---------------
* Голубкина Анна Семёновна (1864—1927) — скульптор.
* Голубкина Лариса Ивановна (1940) — актриса.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дьяков

**Дьяков** — ир-ат фамилияһы. Исемдән, ҡушаматтан, шөғөлдән йәки йәшәгән урындан килеп барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.

**Дьякова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Дьяков Владимир Анатольевич (14 июнь 1919 йыл — 16 ноябрь 1995 йыл) — ғалим-тарихсы, славян тарихы белгесе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* Дьяков Леонид Владимирович (20 декабрь 1932 йыл — 5 февраль 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры.
Дьяконов

**Дьяконов** — ир-ат фамилияһы.

**Дьяконова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Дьяконов Владислав Дмитриевич (22 апрель 1928 йыл — 14 август 2017 йыл) — СССР-ҙың авиация производствоһын ойоштороусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
* Дьяконов Юрий Александрович (21 сентябрь 1918 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — рус совет прозаигы.
Дёмин

**Дёмин** — ир-ат фамилияһы.

**Дёмина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Дёмин Юрий Сергеевич (23 май 1940 йыл — 13 ноябрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.
----
* Дёмина Екатерина Илларионовна (Миха́йлова) (22 декабрь 1925 йыл — 24 июнь 2019 йыл) — диңгеҙ пехотаһы разведкаһы санинструкторы. Советтар Союзы Геройы.
Денисов

**Денисов** — ир-ат фамилияһы. Башҡорт теленә ғәрәптәрҙән ингән Динислам исеменең ҡыҫҡартылған варианты. Динсел, дини кеше тигәнде аңлата.

**Денисова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Денисов Андрей Иванович (дипломат) (3 октябрь 1952 йыл) — Рәсәй дипломаты.
* Денисов Владимир Владимирович (10 апрель 1953 йыл) — шағир, тәржемәсе.
---------------
* Денисова Наталья Александровна (2 ноябрь 1976 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Иппотерапияла һәм инвалидтар өсөн ат спортын үҫтереүҙә махсуслашыусы «Аврора» ат үҙәгенең нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Динис (исем)

## Топоним
* Денисовка — Рәсәйҙәге йылға.
Сэндвич

**Сэндвич**, **сандвич** ( — уртаға урынлаштырыу) — ике икмәк киҫәгенән һәм улар араһында ниндәй ҙә булһа эслек булған бутерброд төрө (ябыҡ бутерброд).  Инглиз телендә бер киҫәк икмәктан торған бутербром *асыҡ сэндвич* () тип атала.

Сэндвичтың француз варианты крок-месье, итальянса панини тип атала.

## Тарихы
Хәҙерге ҡиәфәтендә сэндвичтың барлыҡҡа килеүен яҡынса XVII быуат Европаһына индерергә мөмкин. Икмәккә төрөү (йәки уға һалыу) башҡа ингредиенттарҙы алдан уҡ төрлө мәҙәниәттәрҙә барлыҡҡа килгән.

Оксфорд һүҙлеге 1762 йылда «сэндвич» һүҙен аҙыҡ-түлеккә ҡарата иң тәүге ҡулланылыуын билдәләй. Эдуард Гиббон көндәлегендә клуб ағзаларының — «батшалыҡтың иң яҡшы кешеләре» — «һалҡын ит киҫәктәрен, йәки сэндвич» ашауын һүрәтләй. Дөйөм ҡабул ителгән версияға ярашлы, атамаһы Джон Монтегю, 4-се граф Сэндвичский (1718-1792) титулынан, легеда буйынса, тәүлек әйләнәһенә уйын өҫтәле артында ултырған һәм ашауҙан туҡтамаҫ өсөн ике һыныҡ ҡыҙҙырылған икмәк араһында һалҡын һыйыр ите биреүҙе һораған кәртсенән алынған.

## Таралыу
Сэндвич, бигерәк тә инглиз ҙур ҡалаларында, туҡланыу мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө була. Лондонда сэндвичтар менән сауҙа итеүсе бик күп компаниялар бар. Донъяла иң эре сэндвич етештереүселәр булып McDonald’s, Subway, Burger King ресторандар селтәре тора.

## Ғәҙәти булмаған сэндвичтар

* Америка армияһы өсөн өс йыл буйына боҙолмай торған сэндвич уйлап табыла.
* Лондон супермаркеттарының береһендә ғәҙәттән тыш ҡиммәтле сэндвич һатып алырға мөмкин. Уның хаҡы 85 фунт стерлинг. Продукт Wagyu мәрмәр һыйыр ите, фуа-гра киҫәктәре, трюфель майынан майонез, brie de mo сыры, рукола салаты, борос һәм черри помидорҙарынан тора (ысынында был гамбургер, сөнки ит киҫәктәре түгел, ә кәтлит (котлет) ҡулланыла)..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Похлёбкин В. В. Сэндвичи // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 346. — 456 с. — 4000 экз. — .

## Һылтанмалар

* Америка классикаһы - АҠШ-та сэндвичтар һәм уларҙың төрҙәре. Американың сэндвичҡа ҡарашы
* Кулинарная книга «400 сэндвичей» 1909 года.
Дәминев

**Дәминев** — ир-ат фамилияһы.  Ғәрәп теленән үҙләштерелгән Дәмин исеменән барлыҡҡа килгән. Яҡшырыу; көслө, етеҙ тигәнде аңлата. 

**Дәминева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Дәминев Дим Абдрахман улы (21 июнь 1942 йыл — 23 апрель 1994 йыл) — рус телендә ижад иткән Башҡортостан шағиры, тәржемәсе һәм журналист.
* Дәминев Рөстәм Риф улы (2 июнь 1972 йыл) — ғалим-нефтехимик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2006), профессор (2015).
Самоса

**Самоса** (фарсы. سنبوساگ *Sanbosag*,  *kaghazi samosa*) — эслек (тәмләткес картуф, һуған, борсаҡ, яҫмыҡ борсағы, ит, тауыҡ) һалып ҡыҙҙырылған йәки бешерелгән ҡамыр. Ҙурлығы һәм формаһы төрлө, әммә иң киң таралғандары - өсмөйөш. Йыш ҡына соустар менән бирелә. Самоса Һиндостан субконтинентында, көньяҡ-көнсығышта, Үҙәк һәм Көньяҡ-Көнбайыш Азияла, Ғәрәбстан ярымутрауында, Урта диңгеҙ яры буйында, Африканың төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә популяр.

Яҡынса был ризыҡ X быуатта Үҙәк Азияла (унда ул самса булараҡ билдәле) барлыҡҡа килгән. Самоса иран тарихсыһы Әбү-әл-Фадль Байхакиҙың хеҙмәттәрендә телгә алына (995—1077). Самоса Һиндостанда XIII быуаттан башлап популярлыҡ яулай һәм сауҙагәрҙәр тарафынан күрше төбәктәргә килтерелә. Израилдә һәм Ираҡта бер үк ризыҡтың төрлө атамалар аҫтында бик күп төбәк версиялары бар, мәҫәлән, «самбус(а)к» ( *sambusaq*,  *sambousek*).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Самса
* Эчпочмак
* Чебурек
* Пастицци
* Ит бәлеше
* Турновер

## Иҫкәрмәләр
Асеев

**Асеев**  — урыҫ ир-ат  фамилияһы. Асей исеменән барлыҡҡа килгән. Осия исеменән тигән халыҡ фараы ла бар.  Топоним булып та йөрөй.

**Асеева** — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Асеев Алексей Александрович — Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
--------------
* Асеева Татьяна Александровна — Рәсәй ғалимы, тупраҡ фәне белгесе, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы.

## Топоним
* Асеев —  Волгоград өлкәһе Чернышковск районындағы утар.
Акимов

**Акимов** — урыҫ ир-ат фамилияһы. Аким йәки Иоаким сиркәү исеме менән бәйләнгән. Боронғо йәһүд теленән «Аллаһ тарафынан тәғәйенләнгән» тип тәржемә ителә.

**Акимова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Акимов Борис Николаевич — журналист һәм социаль эшҡыуар.
* Акимов Геннадий Александрович — ғалим-невропатолог, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы, профессор.
* Акимов Иван Георгиевич — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

-------------
* Акимова Александра Фёдоровна — хәрби осоусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994).
* Акимова Галина Николаевна —  педагог, филология фәндәре докторы.
* Акимова Мария Степановна — ғалим-антрополог, тарих уҡытыусыһы, тарих фәндәре кандидаты, МДУ антропология кафедраһы доценты.
* Акимова Светлана Семёновна — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы

## Иҫкәрмәләр
Тимеров

**Тимеров** — башҡорт ир-ат фамилияһы.  Уның нигеҙендә боронғо төрки сығышлы Тимер исеменең диалектлы варианты ята. Был исем «тимер, тимер кеүек» тигәнде аңлата.

**Тимерова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Тимеров Азамат Камил улы (14 февраль 1969 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
--------------
* Тимерова Нәсимә Морат ҡыҙы (21 апрель 1971 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006)
## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тимер (исем)
Өлкән

**Өлкән кеше** — билдәле бер йәшкә еткән кеше һәм уға ҡарата тән (физик) һәм менталь (психик) яҡтан өлгөргән тип уйларға нигеҙ бар. Өлкән индивид үҙенең тормош юлында мөһим булған ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек биргән кәрәкле белемгә һәм оҫталыҡҡа эйә.

Үҫмерҙәр менән сағыштырғанда, өлкәндәр ҙурыраҡ хоҡуҡтарға һәм яуаплылыҡҡа эйә. Ҡағиҙә булараҡ, өлкәндәр үҙҙәрен тәьмин итә ала. Өлкән йәшкә инеү, урындағы ҡануниәткә ҡарап, автомобиль йөрөтөү, сит илгә үҙ аллы сығыу, сәйәси тормошта ҡатнашыу (һайлау һәм һайлап алыу хоҡуғын алыу), енси мөнәсәбәттәр һәм никах кеүек хоҡуҡтар алыу менән оҙатыла.

Юридик яҡтан кеше законға ярашлы тулыһынса эшкә һәләтле булғандан һуң өлкән булып китә. Үҫеүҙең йәше универсаль түгел һәм теге йәки был йәмғиәттә ҡабул ителгән йәш арауығы рамкаһына һәм аныҡ кешенең физик һәм психологик үҫешенә бәйле. Аҙаҡҡы үҫеү билдәһе булып кешенең тотороҡло аҡса килеме килтергән һөнәр алыуы һанала.

## Биологик өлгөрөү
Тарихи һәм кросс-мәҙәни яҡтан, өлгөрөү башлыса енси өлгөрөүҙең башланыуы менән билдәләнә (ҡатын-ҡыҙҙарҙа күрем күреү, ир-егеттәрҙә эякуляция һәм ике енестең дә түмһәкәй сәстәре кеүек икенсел енси билдәләр барлыҡҡа килеүе). Кеше, ғәҙәттә, бала статусынан өлкән кеше статусына күсә, йыш ҡына был үҙгәреш йәки бәлиғ булыу менән бара.
Малай (ир-бала)

**Малай** - 12 йәшкә тиклемге (енси яҡтан өлгөрөү тамамланғанға тиклем) ир-ат балалары.
Малайҙар менән ҡыҙҙарҙың, шулай уҡ ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың бер-береһенән айырмаһы биология күҙлегенән генә түгел, ә гендер айырмаһы тип тә ҡарала. Гендер идентификацияһы (йәғни енес менән идентификациялау), клиник эндокринология мәғлүмәттәренән һәм сабыйҙарҙа енси мөнәсәбәттәрҙе үҙгәртеү (үҙгәреү) буйынса хирургик операцияларҙан күренеүенсә, тәү сиратта тыумыштан килгән билдәләүселәр (йәғни енес үҫеш ваҡытында баш мейеһенең енси дифференциацияланыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә.

**Үҫмер** - яҡынса 12 йәштән 18 йәшкә тиклемге енси яҡтан өлгөрөү осорондағы үҫмер.

**Егет** *(йәш егет, йәш үҫмер)* — йәш ир-ат (егет), 12 йәштән өлкән, әммә 18 йәше тулмаған (әлеге ваҡытта донъяның күпселек илдәрендә билдәләнгән бәлиғ йәштәге егет). Малайҙың үҫеш процесында ир-аттарҙың енси гормондары тәьҫирендә беренсел һәм икенсел енси характеристикалар барлыҡҡа килә һәм камиллаштырыла.

**Ир-ат** — 18 йәше тулған өлкән ир-ат *(ир-егет)*.

## Лингвистика
Рус телендә ябай халыҡ һәм сленг (жаргон) телмәрендә ҡайһы берҙә «малай» урынына «*пацан*» һүҙе ҡулланыла. Башҡорт теленең ҡайһы бер диалекттарында «*бөстөрөкәй*» тигән һүҙ бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Гомоноид булмаған приматтарҙың балалар уйынсыҡтарын һайлауҙа енси өҫтөнлөктәре
* *Аллан һәм Барбара Пиз*. Үҙ-ара мөнәсәбәттәр теле (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ)
* Дэвид Реймерҙың клиник осрағы
* Evolution and Human Behavior: Инә макакалар ата макакаларҙан 13 тапҡырға күберәк һөйләшә.
Аликин

**Аликин** — урыҫ ир-ат фамилияһы.

**Аликина** — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аликин Владимир Александрович — инженер, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* Аликин Степан Иванович — инженер-нефтсе.
--------------
Антонов

**Антонов** —  урыҫ һәм болгар ир-ат фамилияһы. Антон исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.

**Антонова** —  ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Антонов Алексей Иннокентьевич — совет хәрби етәксеһе, армия генералы.
* Антонов Константин Владимирович — совет комсомол эшмәкәре, журналист, юрист һәм дипломат, педагог, мөхәррир.
* Антонов Николай Павлович — СССР философы, онтология һәм танып белеү теорияһы өлкәһендә белгес. 
* Антонов Олег Константинович — совет авиаконструкторы, техник фәндәр докторы, профессор.
* Антонов Юрий Яковлевич — совет инженер-металлургы,  РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993).
* Антонов Яков Иванович — Советтар Союзы Геройы, хәрби осоусы.

## Топоним
* Антоновка (Мәләүез районы)
* Антоновка (Ғафури районы)
* Антоновка (Бишбүләк районы)
## Ботаникала
* Антоновка алмағасы
Авзалов

**Авзалов** — ир-ат фамилияһы.   50 % — урыҫ сығышлы, 5 % — украин, 10 % — белорус, 30 % — Рәсәй халыҡтары телдәренән (татар, мордва, башҡорт, бүрәт һ. б.), 5 %  болгар йәки серб телдәренән килә.

**Авзалова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Авзалов Талип Авзал улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Авзалов Рузил Хәкимйән улы — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры. Биология фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
----------------
* Авзалова Альфия Авзаловна (Әлфиә Авзалова) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983) артисы.

## Иҫкәрмәләр
Айсыуаҡов

**Айсыуаҡов** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Айсыуаҡ исеменән барлыҡҡа килгән.

**Айсыуаҡова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Айсыуаҡов Исмәғил Фазлетдин улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Айсыуаҡов Хөсәйен Айсыуаҡ улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

-----------
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айсыуаҡ (исем)
* Айсыуаҡ (тау)
Иҫәп-хисап буйынса никах

**Иҫәп-хисап буйынса никах** (, ) — мөхәббәт һәм йөкләмәләр менән бәйле булмаған сәбәптәр буйынса төҙөлгән никах.

Бының урынына бындай никах кемдеңдер шәхси файҙаһы өсөн төҙөлә, мәҫәлән, сәйәсәт, ата-әсәләрҙең (ғаилә капиталын берләштереү), үҙ гомосексуаллеген йәшереү йәки ниндәй ҙә булһа башҡа стратегик маҡсат, мәҫәлән, «сәйәси никах». Ҡайһы бер осраҡтарҙа никахта тороусылар ирле-ҡатынлы булып бергә йәшәргә йыйынмайҙар, һәм, ғәҙәттә, уларҙың береһе дәүләттә йәки илдә йәшәү хоҡуғын алһын өсөн генә өйләнешәләр, был «табышлы никах» тигәнде аңлата.

Күп мәҙәниәттәрҙә ата-әсәләр, ғәҙәттә, өлкән балалары менән никахлашыу тураһында ҡарар ҡабул итә; был «килешеү никах» тип атала. Мутлашыу маҡсатында төҙөлгән фиктив (ялған) никах та, көс ҡулланыу (мәжбүри) менән бәйле булмаһа законға ҡаршы түгел.

## Иҫкәрмәләр
Өскөдар

**Өскөдар** (*төр.* Üsküdar) — Истанбул ҡалаһының азия өлөшөндә урынлашҡан Истанбул провинцияһы районы (Төркиә).

## Географияһы
Төньяҡтан Бейкоз районы менән, көньяҡ-көнсығышта — Аташәһәр, көньяҡта — Ҡадыкөй районы менән сиктәш, көнбайыштан Босфор боғаҙы менән йыуыла. Боғаҙ шулай уҡ европа ярындағы Бишекташ, Бейуғлы һәм Әминүне райондары менән бәйләй.

Солтантәпә боронғо торлаҡ кварталдарының береһе булып тора. Бер сығанаҡҡа ярашлы, бында ваҡытында Ғосман империяһы осоронда Күркәм Сөләймән һарайына ҡатын-ҡыҙҙар резиденцияһы булған, бында Хажи Хөснә Ҡатын (леди Хесна Хажи), уның ҡыҙы Миһримаһ Солтандың тәрбиәсеһе йәшәгән.

## Этимологияһы
Ауылдың беренсе атамаһы Хрисополь (). Риүәйәт буйынса, ҡала бында вафат булған һәм ерләнгән Агамемнон һәм Хрисеиданың улы Хрис исеменән алынған. Башҡа фараз буйынса, фарсылар, Босфор аша үткән караптарҙан һалым алғанлыҡтан, йәки ҡаланың көнбайышындағы күренеше менән бәйләп,  «алтын» тип атаған.

Өскөдар атамаһы эквит скутаторҙарҙан, рим армияһының скутум
() менән ҡоралланған һыбайлылар менән бәйле тигән идея киң таралған.

Шулай уҡ **Скута́ри** () атамаһы ла осрай.

## Тарихы
Өскөдар боронғо Хрисополь ҡалаһы урынында тора. Хрисополь ( хәҙерге Ҡадыкөй) Халкедонға буйһонған. Б. э. т. 508 йылда барып инә. Әһәмәниҙәр дәүләтенә ингән. Б. э. т. 400 йылда Хрисополдә бер ни тиклем ун мең Ксенофонт урынлашҡан булған.

1912 йылда районда 81 117 мосолман, 50 360 әрмән, 34 640 грек һәм 5670 йәһүд йәшәгән.

## Билдәле шәхестәре
* Василий III (Константинополь патриархы) (1846—1929) — Константинополь патриархы.
* Есаян Забел (1878—1943) — әрмән яҙыусыһы.
* Ғосман Зәки Унгөр (1880—1958) — төрөк композиторы, скрипкасы һәм дирижёр,
* «Үҙаллылыҡ маршы» милли гимнының музыкаһы авторы
* Хризостом (Константинидис) (1921—2006) — Эфес митрополиты.
* Ceza (1977 йылда тыуған) — төрөк рэперы.

## Галерея

12_-_Konstantinopel%3B_Scheda-Karte_europ_Türkei.jpg|Ғосмандар дәүерендә Скутари бик күп зыяратҡа эйә ҙур квартал булған, Константинополдән һыу аша (Джозеф фон Шеда картаһы, 1860–70
Kızkulesinden Üsküdar.jpg|Ҡыҙҙар башняһынан Истанбулдың Үскүдар яр буйы күренеше
Uskudar Square.jpg|Үҙәк Үскүдар ҡар яуған саҡта, артҡы планда Миһримаһ солтан мәсете
Uskudar fountain.jpg|Үскүдар майҙанында Әхмәт III солтан фонтаны
Altunizade Mosque.jpg|Алтунизадә мәсете Altunizade Mosque
Istanbul asv2021-11 img09 Yeni Valide Mosque.jpg|Йәни Вәлиди мәсете Yeni Valide Camii, «Яңы мәсет», Солтандың әсәһе, вәлидә солтан мәсете
Çinili Mosque.jpg|черепица менән ябылған (**) мәсет
Namazgâh Mosque.jpg|Ағас Намазгаһ мәсете Namazgâh Mosque
Surp Krikor Lusavoriç Armenian Church.jpg|Сурп Крикор Лусаворич (Изге Мәғрифәтсе Григорий) әрмән сиркәүе
Selimiye_Kışlası.jpg|Сәлимиә казармалары


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фәтхи паша (парк)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Алдан (йылға)

Алдан — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышындағы йылға, Ленаның иң ҙур уң ҡушылдығы. Рәсәйҙә иң күп һыулы йылға-ҡушылдыҡ һәм илдең бөтә йылғалары араһында аҡманың күләме буйынса алтынсы урында тора. Саха Республикаһында аға, һыу йыйыу бассейнына шулай уҡ Хабаровск крайының төньяҡ-көнбайыш өлөшө керә. Йылғаның оҙонлоғо - 2273 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны - 729 мең км².

Алдан һүҙенең тунгус телендә балыҡты билдәләү өсөн барлыҡҡа килгән тип фаразлана. Икенсе аңлатма: алдан — яҙғы яр шәреһе (эвенк.).

## Географияһы
Алдан бассейны мәңге туңлыҡ үҫешкән һәм төп кристаллы тау тоҡомдарҙың тәрән ятмаған зонаһында урынлашҡан. Йылға Становый һыртының төньяҡ битләүендә башлана. Алдан таулығы сиктәрендә һикәлтәләре күп булған ташлы үҙән буйлап аға. Учура һәм Мая йылғаларының тамағы араһында киң үҙән буйлап аға, артабан - тау араһы тигеҙлеге буйлап. Һыубаҫар туғайҙа бик күп күлдәр урынлашҡан. Түбәнге ағымында йылға тармаҡлана. Лена йылғаһына ҡоя.

## Гидрологияһы

Йылға ҡар һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Майҙан июлгә тиклем ташҡын күҙәтелә, ул саҡта һыу кимәле 7-10 метрға күтәрелә, ә сығымы секундына 30-48 мең м³/сек. етә. Ташҡын август һәм сентябрь айҙарында ла булыуы мөмкин. Ҡышын һыу сығымы әҙ (йылдыҡынан 4%), февраль-апрелдә, ғәҙәттә, сығым секундына 230-300 м³/сек артмай. Алдан октябрь аҙағында туңа башлай һәм 7 ай буйына боҙ менән ҡаплы була. Боҙ китеү ғәҙәттә май айында башлана. Һыуы химик составы буйынса гидрокарбонат-кальцийлы, эретелгән тоҙҙарҙың максималь миҡдары 0,3 г/л тиклем (ҡышҡы межень осоронда).

## Ҡушылдыҡтары

Иң ҙур ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Тимптон, Учур, Тыры, Мая, Аллах-Юнь, Томпо, Барайы, Тумара, Джюнекян; һул яҡтан — Амга, Нотора һәм Татта. Йылға 10 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡтағы 275 ҡушылдыҡты ҡабул итә.
Алдан бассейнында 114 меңдән ашыу һыу ағымы һәм 51 меңдән күберәк күл бар. Йылғаның һыу йыйыу сиктәрендәге күлдәрҙең иң ҙуры - Оло Токо.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Бурыкин, Алексей Алексеевич|Бурыкин А. А.]]* Алдан и Вилюй // Русский язык в школе. — 2004. — № 1. — С. 96—98.
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Вилюйск

**Вилю́йск** () — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала (1793 йылдан алып), Саха Республикаһы Вилюй улусының административ үҙәге. Вилюйск ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә. Төньяҡ-көнсығыш Азия һәм Алыҫ Көнсығыштың боронғо ҡалаларының береһе булып һанала; 1634 йылда тәүге үткенсе рус казактары нигеҙ һала.

## Географияһы
Якутскиҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 592 км алыҫлыҡта, Вилюй йылғаһының (Лена ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан.

## Тарихи
### Оленск

19-сы быуатта XVIII — XIX быуаттарҙа булған Оленск ҡалаһы Төньяҡ Боҙло океан буйында Оленёк йылғаһы тамағында урынлашҡан, йәғни Вилюйскиҙан 1000 км алыҫлыҡта булған, тип һаналған. Атап әйткәндә, 1792 йылғы Иркутск наместниклығы картаһында ҡала Оленёк йылғаһы тамағында күрһәтелгән. Әммә Оленск ҡалаһы командаһы сержантының 1794 йылғы «поход журналына» ярашлы, был ҡала Вилюй йылғаһында булған.

Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890-1907) былай тип хәбәр итә: «Оленск тип бер ни тиклем ваҡыт Вилюйск ҡалаһы йөрөтөлә». Калашников («Яҡутстан: хроника, факттар, ваҡиғалар», 2000), Лена йылғаһы һәм Оленск ҡалаһының һаҡланып ҡалған карталарына нигеҙләнеп, Оленск һәм Вилюйск - бер үк ҡала, ти.

### Вилюйск
Вилюйск ҡалаһына 1634 йылдың яҙында Якутск бастругынан Вилюй йылғаһы буйлап яһаҡ йыйыу өсөн килгән Посник Иванов (Посник Губарь Иванов) етәкселегендәге йәнәсәй казактары нигеҙ һала. Вилюйск ҡалаһы буласаҡ ауылдың тәүге исеме — Үрге Вилюй ҡышлау, ул Вилюй йылғаһы буйындағы тәүге рус ауылы, яһаҡ йыйыу пункты һәм урыҫ казактарының Вилюй йылғаһы бассейнын үҙләштереү форпосы була.

1794 йылғы Лена йылғаһы планында Вилюй йылғаһында Оленск торама пункты күрһәтелгән дә инде.

1822 йылда Вилюйск Яҡут өлкәһендә иң ҙуры Вилюй округының административ үҙәгенә әүерелә. Ә 1930 йылда Вилюй районының административ үҙәге тип билдәләнә.

## Халҡы

## Климаты
Вилюйск Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтенең иң төньяғында урынлашҡан. Климаты - киҫкен континенталь. Ғөмүмән, ҡыш ныҡ һалҡын; йәй ҡыҫҡа, ләкин ярайһы йылы. Иң түбән температура 1927 йылда билдәләнгән.

## Мәғәриф
Ҡалала 12 балалар баҡсаһы, 3 башланғыс мәктәп, 3 урта мәктәп, бер гимназия, сәнғәт һәм музыка мәктәптәре, Вилюй техникум һәм Вилюй педагогия колледжы бар.

## Экономика
Ҡалала түбәндәге сәнәғәт предприятиелары эшләй:

*урман пункты;
*төҙөлөш предприятиелары;
*бетон заводы;
*арболит һәм тимер-бетон изделиелары етештереү цехы.
*Һөт заводы.
Улуста тәбиғи газ сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Московский журнал — 2014. — № 7. — ISSN 0868-7110
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Вилюйск 
* Вилюйск в энциклопедии «Мой город»
* История герба Вилюйска
* Лист топографической карты 
* 
*
Алисов

**Алисов** — урыҫ ир-ат фамилияһы. Боронғо йәһүд исеме Елисейҙың ҡыҫҡартылған форамаһынан барлыҡҡа килгән.

**Алисова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Алисов Пётр Федосеевич — урыҫ публицисы, шағир.
* Алисов Михаил Иванович — полиграфия өлкәһендә уйлап табыусы, йыйыу-яҙыу машинаһын һәм гектографты булдырыусы.
--------------

## Иҫкәрмәләр
Алсынбаев

**Алсынбаев** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Алсынбай исеменән барлыҡҡа килгән. 
 
**Алсынбаева** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы — журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. 
* Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы —  ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
-----------------

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Алсынбай (исем)
Ҡадыкөй

**Ҡадыкөй** (*төр.* Kadıköy) — ҡаланың азия өлөшөндә Мәрмәр диңгеҙенең төньяҡ ярында урынлашҡан Истанбул районы. Был урында тәүге тораҡ эҙҙәре б. э. т. 680 йылға ҡарай. Мегара дорийҙары Босфор ярында Халкедон ҡалаһына нигеҙ һалған.
 
Атама «*Ҡазый ауылы*» тип тәржемә ителә. Бының менән Истанбулдың тәүге ҡаҙыйына (прокурор) өлөш итеп бирелгән ошо биләмә уделына бурыслы тип иҫәпләнә.

Район территорияһында составына бер нисә православие ҡорамы ингән Константинополь патриархатының Халкидон митрополияһы эшләй. Нәҡ бында 451 йылда IV Бөтә йыһан (Халкидон) соборы үткән.

## Хәҙерге заманда

### Транспорт
Haydarpaşa Төрөк дәүләт тимер юлының төп терминалы Ҡадыкөй үҙәгенән алыҫ түгел урынлашҡан, көнсығыш һәм көньяҡ халыҡ-ара, эске һәм төбәк поездарын хеҙмәтләндерә. Инфраструктура эштәре сәбәпле, терминал 2013 йылда ябыла. Хайдарпаша терминалы 1908 йылда Истанбул-Бағдад һәм Истанбул-Дамаск-Мәҙинә тимер юлдарының һуңғы туҡталышы булараҡ асыла.

Söğütlüçeşme тимер юл станцияһы, Haydarpaşa терминалынан һуң киләһе станция Истанбулдың европа яғындағы Metrobus линияһының һуңғы туҡталышы булып тора.

Истанбул метроһының 4 линияһы Ҡдыкөйҙән Тавшантәпәгә тиклем көн һайын иртәнге 6-нан алып төн уртаһына (23:57) тиклем эшләй.

### Спорт
Районда билдәле Фенербахче футбол клубы һәм уның футбол клуб аренаһы урынлашҡан.

### Тирә — яғы
Ҡадыкөйҙең тирә-яғы:

* 19 майыс
* Ажибадем
* Бостанжи
* Жаддебостан
* Жаферага
* Думлупынар
* Эгитим (Eğitim)
* Эренкей
* Фенербахче
* Фенерйола
* Фикиртеп
* Гезтеп
* Ғасанпаша
* Ҡошуйол
* Козйатагы (Kozyatağı)
* Мердивенкей
* Османаға
* Расимпаша
* Сахрайыжедид (Sahrayıcedid)
* Суадие
* Зүхтүпаша

## Галерея

Kadıköy Flag.jpg|Ҡадыкөй майҙанында Ҡадыкөй муниципалитеты флагы елберҙәй
Haydarpasha train station istanbul - Recoloured.jpg|Төркиә тимер юлдарының Хайдарпаша терминалы, Ҡадыкөй үҙәгенән алыҫ түгел
Kadıköy 'M' sign.JPG|Ҡадыкөйҙә метро билдәһе
haydarpasa campus general.jpg|Ҡадыкөй төбәгендәге Мәрмәр университетының Хайдарпаша кампусы 
Kadıköy Yılbaşı.jpg|Ҡадыкөйҙә төрлө яңы йыл уйынсыҡтары 
Kadıköy Municipality Süreyya Opera House.jpg|Ҡадыкөй муниципалитетындағы Сүрейя опера театры 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт главы района
* Официальный сайт муниципалитета
Аташәһәр

**Аташәһәр** (тур. Ataşehir) —Истанбул провинцияһы (Төркиә) районы, ғәмәлдә Истанбул ҡалаһы юлдашы. Истанбулдың азия өлөшөндә, O2 һәм 04 автомобиль юлдары районы сигендә урынлашҡан.

Аташәһәрҙә күп ҡатлы торлаҡ төҙөлөшө әүҙем алып барыла. Ағымдағы пландар юғары килем 80 мең кешегә иҫәпләнгән 18 мең кондоминиум төҙөүҙе күҙ уңында тота. Бынан тыш, Аташәһәрҙә күп кенә компанияларҙың офистары урынлашҡан, һәм ҡала эшлекле үҙәк булып тора. Шулай уҡ ҡалала ял итеүселәр өсөн, атап әйткәндә, спорт менән шөғөлләнеүселәргә бар мөмкинлектәр ҙә бар.

Аташәһәрҙә шәхси йорттар юҡ, һәм уларҙы төҙөү планлаштырылмай.

Район берҙәм план буйынса төҙөлгән. Аташәһәр Бульвары ҡаланың төп күсәре булып тора. Аташәһәрҙә биш мәктәп, ике сауҙа үҙәге, шулай уҡ төрлө хеҙмәтләндереү предприятиелары күп. Төҙөлөш ваҡытында автомобилдәр өсөн ер аҫты парковкалары һәм ер өҫтө парковкалары етерлек кимәлдә булыуы планлаштырылған. Шуның менән бергә Аташәһәр үҙ машиналары булған кешеләргә иҫәпләнгән, шуға күрә районда йәмәғәт транспорты аҙ таралған.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт главы района
* Официальный сайт муниципалитета
Хәйруллин Әбделбарый Хәби улы

**Хәйруллин Әбделбарый Хәби улы** (1 февраль 1955 йыл) — Рәсәй ислам эшмәкәре. Ырымбур Үҙәк йәмиғ мәсете имам-хатибы, Ырымбур өлкәһе мосолмандарының Диниә назараты мөфтөйө (1994—2015).

## Биографияһы
1955 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ы Борай районы Ҡуҙбай ауылында тыуған.

Өфө авиация институтының технологик факультетына уҡырға инә. Бер йылдан донъяуи белемде дини белем файҙаһына ҡалдыра һәм Исламды өйрәнә башлай.

1977 йылда Бохарала Мир-Ғәрәп мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1982 йылда мәҙрәсәне тамамлағандан һуң Өфө йәмиғ мәсетенең имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. 1986 йылда Ташкент университетына уҡырға инә, уны 1990 йылда тамамлай.

1999 йылда ситтән тороп РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын һәм Ырымбур дәүләт университетын тамамлай, унда юрист квалификацияһын ала.

2005 йылдан Ырымбур өлкәһе Эске эштәр идаралығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы. 2006 йылда Ырымбур өлкәһенең Йәмәғәт палатаһы составына инде, милли һәм этноконфессия мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы булды.

## Һылтанмалар
* Биография на сайте ДУМ РФ 
* Биография на сайте ЦДУМ
* Биография на сайте «Оренбургский край»
Ағаоғлу Сүрейя

**Ағаоғлу Сүрейя** (*төр.* Süreyya Ağaoğlu, 1903—1989) — әзербайжан сығышлы төрөк яҙыусыһы һәм юрисы, Төркиә тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ —адвокат.

## Биографияһы
Сүрейя Ағаоғлу әзербайжан ,һуңынан төрөк сәйәсмәне Әхмәт Ағаоғлуның (тур. Ahmet Ağaoğlu) ҡыҙы. Әзербайжан демократик республикаһы ҡолатылғандан һуң, 1920 йылда ғаилә Төркиәгә эмиграцияға китә. Сүрейя Истанбул университетының юридик факультетын тамамлай. 1927 йылдан алып вафат булғанға тиклем адвокат булып эшләгән. Хоҡуҡи мәсьәләләргә ҡағылышлы күп мәсьәләлргә мөрәжәғәт иткән ике китап авторы булып тора: «Мин Лондонда нимә күрҙем» «Что я видела в Лондоне» () һәм «Бына шулай үтте ғүмер» «Вот так прошла жизнь» (). Истанбулда инсульттан вафат була.

2003 йылда уның хөрмәтенә иҫтәлекле көмөш тәңкә сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Database who is Who — ''Biography of Süreyya Ağaoğlu''
Хәйруллин

**Хәйруллин** — фамилия.

* Хәйруллин Айрат Хәлил улы (1934—2008) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (1979), профессор (1982).
* Хәйруллин Баязит (1871 — ?) — шәйех, суфый, Владикавказ мәсете имамы.
* Хәйруллин Владимир Ихсан улы (1956) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). 
* Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы (1929—1999) — хужалыҡ эшмәкәре.
* Хәйруллин Ирек Хәниф улы (1938) — инженер-электромеханик. Техник фәндәре докторы (1981), профессор (1983).
* Хәйруллин Наил Ғиндулла улы (1939–2011) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1974), профессор (1991).
* Хәйруллин Радик Мәғзинур улы (1958) — анатом, антрополог. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2006).  
* Хәйруллин Рамаҙан Сәғит улы (1962) — хужалыҡ эшмәкәре.
* Хәйруллин Рәмил Мәғзинур улы (1962) — үҫемлектәр физиологы, биохимик, биотехнолог. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). 
* Хәйруллин Рәфис Наил улы (1962) — бейеүсе. Башҡортостандың халыҡ артисы (1993).
* Хәйруллин Федрат Ғәтүф улы (1938—2005) — социолог. Фәлсәфә фәндәре кандидаты (1972), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). 
* Хәйруллин Әбделбарый Хәби улы (1955) — Рәсәй ислам эшмәкәре.
----
* Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы (1947) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы (1961) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
* Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы (1915—2008) — башҡорт ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Хәйруллина Рәйсә Мәсғүт ҡыҙы (1949) — иммунолог. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2007).
* Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы (1953) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (1999).
* Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы (1960) — йәмәғәт эшмәкәре.
Митчелл Питер Деннис

**Денис Питер Ми́тчелл** (;  Митчем, Суррей — , Бодмин, Корнуолл) — инглиз биохимигы, Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты (1978), АТФ синтезының хемоосмотик механизмын асҡан, Q-цикл атамаһы менән билдәле протондар транспорты механизмы идеяһы авторы.

Лондон король йәмғиәте ағзаһы(1974), АҠШ Милли фәндәр академияһының (1977), Франция фәндәр академияһының (1989) сит ил ағзаһы.

## Биографияһы
Питер Митчелл 1920 йылдың 29 сентябрендә Митчемда, Суррейҙа тыуған. Атаһы — Кристофер Гиббс Митчелл, дәүләт хеҙмәткәре, әсәһе — Кейт Беатрис Дороти (ҡыҙ фамилияһы — Таплин). Питер Митчелл Король колледжында (Тонтон) һәм биохимия өлкәһендәге һөнәр буйынса тәбиғи фәндәр йүнәлешендә Ғайса (Иисус) колледжында (Кембридж университеты) белем ала.

1942 йылда Кембридж университетының биохимия кафедраһында тикшеренеү эше башлай. 1951 йыл башында пеницилиндың тәьҫире механизмын өйрәнгәне өсөн философия фәндәре докторы дәрәжәһен ала. 1955 йылда уны профессор Майкл Свонн Эдинбург университетының зоология кафедраһында биохимик тикшеренеү подразделениеһы булдырыу өсөн саҡыра, бында ул 1961 йылда өлкән лектор итеп тәғәйенләнә. Митчелл 1963 йылда һаулыҡ торошо буйынса отставкаға китергә мәжбүр була.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары айырым күҙәнәк эсе ориентирҙары арауығында биохимик реакцияларҙың йүнәлешле булыуын өйрәнеүгә бәйле. Биоэнергетика нигеҙендә ятҡан окисландырып фосфорлаштырыуҙың хемиосмотик теорияһы авторы.

1978 йылда химия буйынса Нобель премияһына лайыҡ була:

Хемиосмотик теория төҙөү һөҙөмтәһендә биологик энергияны күсереү процесын аңлауға индергән өлөшө өсөн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография  // Peter Mitchell (1920—1992). Obituary, *Photosynthesis Research*, Antony Crofts, June 29th. 1992
* Митчелл (Mitchell), Питер Д.  // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992.
* Peter Dennis Mitchell, 29 September 1920 — 10 April 1992 // Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1994, vol. 40, pp. 281—305, plate, by E. C. Slater
Аляев

**Аляев**— ир-ат фамилияһы. Али, диалект формаһы Алей һәм Аляй, исеменән барлыҡҡа килгән

**Аляева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аляев Иван Павлович (5 ғинуар 1918 йыл — 21 март 2000 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, инженер-полковник (1961). Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1940).
* Аляев Юрий Геннадьевич (24 март 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй урологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2002), Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
--------------

## Иҫкәрмәләр
Әбйәлилов

**Әбйәлилов** — ир-ат фамилияһы. Әбйәлил исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт халҡында ҡулланыла.

**Әбйәлилова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Әбйәлилов Талип Салауат улы () (1902- ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

* Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы (1999). Сығышы менән Баймаҡ ҡалаһынан.

* Әбйәлилова Мөкәрәмә Ғәзиз ҡыҙы (1925 йыл) — китапханасы, 1953—1955 йылдарҙа — Сибай ҡасаба Советы рәйесе. Юғары партия мәктәбендә уҡый. Йылайыр КПСС район комитеты секретары, Сибай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире була. БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.
Алёхин

**Алёхин** — урыҫ ир-ат фамилияһы. Башҡа славян халыҡтарында ла ҡулланыла . «Алёхин» ай кратеры бар.

**Алёхина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Алёхин Тихон Егорович (21 май 1913 йыл — 27 май 1970 йыл) — трактор бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

* Алёхин Евгений Константинович (1942—2020) — СССР һәм Рәсәй ғалим-фармакологы һәм иммунофармакологы.
* Алёхин Алексей Петрович (17 май 1930 йыл — 18 май 2018 йыл) — юрист, хоҡуҡ белгесе.
-------------

## Топоним
* Алёхин — Курск өлкәһе Щигровск районындағы ауыл.
## Иҫкәрмәләр
Аллабирҙин

**Аллабирҙин** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аллабирҙе исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Аллабирҙина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аллабирҙин Зәки Латип улы (1922 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның 148-cе артиллерия-миномет полкы повозочныйы.
* Аллабирҙин Ирек Латип улы () — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
* Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы (23 февраль 1924 йыл — ???) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Амангилдин

**Амангилдин** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Амангилде исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. 

**Амангилдина** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы ( 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. 
* Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы ( 25 май 1910 — 13 август 2000) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 
-------------
* Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
* Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы (1 март 1972  йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Амангилде (исем)
Әғзәмов

**Әғзәмов** — ир-ат фамилияһы. Әғзәм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Әғзәмова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы (1903 йыл — 30 ғинуар 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
* Эдуард Әғзәми (5 ноябрь 1937 йыл) — журналистика ветераны, яҙыусы, 1961 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* 

----
Әбсәләмов

**Әбсәләмов** — ир-ат фамилияһы. Әбсәләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Әбсәләмова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

* Әбсәләмов Абдрахман Лут улы (1913—1973) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, 1945 йылдың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры. Гвардия капитаны. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Әбсәләмов Ғаяс Ғүмәр улы (1937) — хеҙмәт ветераны. 
* Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы (12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы-прозаик һәм публицист.
* Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы (5 сентябрь 1954 йыл, БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — 3 ғинуар 2005 йыл, Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).
* Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы (1918 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы. Ҡыҙылармеец.
* Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы (1930) — СССР нефтсеһе, СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.
----
* Абдуллатиф Әбсәләмов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Алиев

**Алиев** — ир-ат фамилияһы. Али исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Алиева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Алиев Гейдар Алирза улы (10 май 1923 йыл — 12 декабрь 2003 йыл) — СССР һәм Әзербайжандың дәүләт һәм партия эшмәкәре, сәйәсмән. 1993—2003 йылдарҙа Әзербайжан Президенты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979, 1983).
* Алиев Илһам Гейдар оғлы (24 декабрь 1961 йыл) — Әзербайжандың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2003 йылдың 31 октябренән илдең ғәмәлдәге президенты.
* Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы (14 июль 1894 йыл — 15 июнь 1957 йыл) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәтенең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре.
-----------------
* Алиева Фазу Гамзатовна (5 декабрь 1932 йыл — 1 ғинуар 2016 йыл) — Дағстандың халыҡ шағиры (1969), прозаик һәм публицист.
* Алиева Светлана Умаровна (6 апрель 1936 йыл) — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, тәнҡитсе һәм библиограф.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәлиев
Хәйретдинов

** Хәйретдинов** — ир-ат фамилияһы. Әбсәләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

** Хәйретдинова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Хәйретдинов Фәүзин Нуретдин улы (1914—) — ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1944) кавалеры. 
* Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы (16.09.1938) — СССР һәм Рәсәй урман белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (1998), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), Башҡорт ССР‑ының атҡаҙанған урман белгесе (1990). 
* Ринат Хәйри (19 ғинуар 1950 йыл — 5 сентябрь 1990 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990).
* Хәйретдин Мөжәй (төп исеме **Хәйретдинов Мозаһит Хәйретдин улы**; 26 март 1901 йыл — 4 сентябрь 1944 йыл) — шағир һәм прозаик. 1938 йылда Хасан күле эргәһендә совет‑япон ҡораллы конфликтында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, әсирлектә һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, полковник. Хәрби тотҡондарҙың туғандаш берлеге, антифашистик йәшерен ойошма етәкселәренең береһе (1943—1944).
* Хәйретдинов Ғәлей Ғәләүетдин улы  (4 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 2009—2017 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005).

----
Абдуллин Фәтих Саҙрый улы

**Абдуллин Фәтих Саҙрый улы** (24 август 1924 йыл — 10 август 2007 йыл) — журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959 йылдан СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1994). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Фәтих Саҙрый улы Абдуллин 1924 йылдың 24 авгусында БАССР‑ҙың Йылайыр кантоны Иҙәш-Бикбирҙе ауылы, хәҙер — БР‑ҙың Ейәнсура районы Иҙәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1956 йылда Ташкент педагогия институтын тамамлаған.

1947—1954 йылда БАССР‑ҙа һәм Үзбәк ССР‑ында комсомол эшендә хеҙмәт итә, 1954 й. алып «Ташкентская правда» («Ташкент хәҡиҡәте»; Ташкент).

1962—1994 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре.

Республика яҙыусылары, журналистары тураһында мәҡәләләр циклы һәм Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары тураһында очерктар авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1980).
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1994).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* сержант, миномётчик Абдуллин Фатих Садрисламович
Ленск

**Ленск** (, ) — Рәсәй ҡалаһы, Саха Республикаһы Ленск районының административ үҙәге.

Халыҡ һаны — 24 955 кеше.

## Географияһы
Ленск Лена йылғаһының һул ярында, Лена буйы платоһында, Якутскиҙан 840 километр көнбайыштараҡ урынлашҡан.

### Климаты
* Уртаса йыллыҡ температура — −5,4 °C
* Уртаса йыллыҡ ағым тиҙлеге — 2,6 м/с
* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 71 %

## Тарихы
1663 йылда Мухтуй исемле эвенк торағы урынында нигеҙләнгән. 1730 йылдарҙа бында почта станцияһы асыла.

XIX—XX быуаттың башында — сәйәси һөргөн урыны.

Биҫтәнең үҫеше Вилюй бассейнындағы алмас сығанаҡтарын асыу һәм эшкәртеү менән бәйле. Шул сығанаҡтарға иң яҡын Лена йылғаһы буйында урынлашҡан урын булараҡ, Мухтуй Мирный ҡалаһының төҙөлөшө өсөн базаға әүерелгән.

1957 йылда эшселәр биҫтәһе статусы бирелә. 1963 йылда Мухтуй эшселәр биҫтәһе **Ленск** ҡалаһына үҙгәртеп ҡоролған.

## Иҡтисады
Эре порт.

«Яҡуталмас» берләшмәһе, урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәтенең предприятиелары, төҙөлөш материалдары комбинаты, эре панелле йорттар заводы. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтенең предприятиеләре.

## Халҡы

Милли состав (2002): урыҫтар — 81,0 %, украиндар — 4,7 %, сахалар — 4,5 %, татарҙар — 1,5 %.

## Иҫкәрмәләр
Аҡъюлов

**Аҡъюлов** — ир-ат фамилияһы. Аҡъюл исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Аҡъюлова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы (1860—1936) — әүлиә, аҡыл эйәһе, Ырымбур мосолмандар Диниә назараты имам-хатибы (1890), мөғәллим, хажи.

* Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы (18 февраль 1958 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы. 2011—2018 йылдарҙа Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).

* Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (1906-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы.
----

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡъюл (исем)
Аммосов

**Аммосов** — урыҫ ир-ат фамилияһы.

**Аммосова** — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аммосов Николай Алексеевич (1787—1868) — Рәсәй империяһы инженеры һәм уйлап табыусыһы, артиллерия генерал-майоры, Изге Георгий ордены кавалеры. 
------------------------------

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты — Якутск ҡалаһында.
* Амосов
Хеҙмәт иҡтисады

**Хеҙмәт иҡтисады** — иҡтисадтың хеҙмәтте тергеҙеү процестарын һәм эшселәрҙең, хеҙмәт сараларының һәм объекттарының үҙ-ара эш итеүен өйрәнеүсе тармағы.

Хеҙмәт иҡтисады хеҙмәт баҙарын, хеҙмәт ресурстарын һәм мәшғүллекте анализлау, хеҙмәт мөнәсәбәттәрен оҙайлы анализлау, хеҙмәткәрҙәрҙең килемдәрен һәм эш хаҡын өйрәнеү, етештереүсәнлек һәм хеҙмәт һөҙөмтәлелеге проблемаларын өйрәнеү, хеҙмәткәрҙәр һанын аҡлау ысулдарын эшләү, кеше капиталы төшөнсәләрен анализлау менән шөғөлләнә. Хәҙерге хеҙмәт иҡтисадына Минсер нигеҙ һала.

Ҡайһы бер ғалимдар хеҙмәт иҡтисады темаһын киңерәк аңлата һәм хеҙмәт нормалау проблемаларын, кадрҙар менән идара итеү ысулдарын күҙҙә тота.

## Иҫкәрмәләр
Абдуллин Миңлеғәле Мөхәмәтғәле улы

**Абдуллин Миңлеғәле Мөхәмәтғәле улы** (23.6.1955) — спортсы. Саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000). Гастелло Н. Ф. исемендәге спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Һаңғырауҙар араһында Бөтә донъя ҡышҡы уйындарының (1983) 2 тапҡыр чемпионы (30 км ярышта һәм эстафетала) һәм бронза призёры (15 км). Европа чемпионаты (2000) чемпионы (эстафетала), көмөш призёры (15 км).

## Биографияһы
Миңлеғәле Мөхәмәтғәле улы Абдуллин 1955 йылдың 23 июнендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районындағы Урал ҡасабаһында тыуған.

## Тормош юлы, ҡаҙаныштары
Саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000). Гастелло Н. Ф. исемендәге спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары Р. Ғ. Мәмәлимов, В. В. Шевнин).

1980—1988 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы.

Һаңғырауҙар араһында Бөтә донъя ҡышҡы уйындарының (1983) 2 тапҡыр чемпионы (30 км ярышта һәм эстафетала) һәм бронза призёры (15 км).

1980—1985 йылдарҙа 10, 15 һәм 30 км ярыштарҙа СССР чемпионы.

1980—1985, 1988 йылдарҙа РСФСР чемпионы.

1993—2000 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

2000 йылда Европа чемпионаты эстафетаһы чемпионы, шулай уҡ 15 километрға ярыштарҙың көмөш призёры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Һаңғырауҙар араһында Бөтә донъя ҡышҡы уйындарының 2 тапҡыр (30 км ярышта һәм эстафетала) чемпионы (1983)
* 10, 15 һәм 30 км ярыштарҙа СССР (1980—85) һәм РСФСР (1980—85, 1988) чемпионы.
* Европа чемпионаты эстафетаһында чемпион (2000)
* Рәсәйҙең саңғы уҙыштары буйынса халыҡ-ара спорт мастеры (2000)

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр