open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Заһиҙуллин

**Заһиҙуллин** — фамилия.

* Заһиҙуллин Зариф Шакир улы (1904—1982) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (1961), профессор (1962). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1956), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1946).
* Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы (1948 т.) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (2001), проф. (2001). РФ‑тың (1999) һәм БАССР‑ҙың (1984) атҡаҙанған табибы.
* Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы (1977 т.) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (2010).
* Заһиҙуллин Рауил Рөстәмбәк улы (1959 т.) — инженер‑механик. Техник фәндәре докторы (2007).
* Заһиҙуллин Ринат Васиҡ улы (1960 т.) — физик. Техник фәндәре докторы (2002), профессор.
* Заһиҙуллин Рәйес Нурый улы (1940 т.) — химик‑органик. Техник фәндәре докторы (1991), профессор (1999). РФ‑тың (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976).
* Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы (1939 т.) — балалар яҙыусыһы.
* Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы (1927—1998) — уҡытыусы-тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Салауат Юлаев музейына нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Респуликаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Заһиҙуллин Шамил Зариф улы (1944 т.) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (1992), профессор (1993). РФ‑тың (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡорт ССР-ның атҡаҙанған табибы (1991), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003).
----
* Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы (1943 т.) — Рәсәй биотехнологы, уйлап табыусыһы. Техник фәндәре докторы (2002). 
* Заһиҙуллина Аделина Рөстәм ҡыҙы (1943 т.) — спортсы. Фехтование буйынса донъя һәм Европа чемпионы.
Яңы Әптек ауыл советы (Ишембай районы)

**Яңы Әптек ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була.

Административ үҙәге — Яңы Әптек ауылында була.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереүгә, тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» законына ярашлы Яңы Әптек ауыл советы бөтөрөлә һәм Һайран ауыл советы составына индерелә:
25) Ишембай районы буйынса:

а) Һайран һәм Яңы Әптек ауыл советтарын, «Һайран» атамаһын һаҡлап, берләштерергә. Һайран ауыл советы составына Яңы Әптек ауыл советының Яңы Әптек ауылын индерергә.

Һайран ауыл советының административ үҙәген Яңы Әптек ауылында урынлаштырырға. Һайран ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға.

 Иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Әптек ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға
.

## Иҫкәрмәләр
Ағиҙел йылғаһының һул яғы (платформа)

**Ағиҙел йылғаһының һул яғы** — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлегенең Шишмә станцияһы йүнәлешендә Өфө ҡалаһының Дим районындағы туҡтау пункты. Исеме — Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан географик урыны буйынса (артабан Ағиҙелгә эшләмәй торған тиерлек 1615 км платформаһы илтһә лә). ЕСР коды 650011.

Тимер бетон платформа оҙонлоғо буйынса яҡынса ике электропоезд вагонының оҙонлоғона тиң. Платформала япма аҫтында эскәмйәләр бар, төндәрен һәр ваҡыт платформала фонарь яҡтыртып тора.

Платформа баҡсасылар ағымын хеҙмәтләндерә

Көн һайын түбәндәге электричкалар туҡтай:

* Ҡарламан — Өфө
* Раевка — Өфө
* Стәрлетамаҡ — Өфө
* Инйәр — Өфө

Поезд 1 минут туҡтай.

## Өфө ҡала электричкаһы]
Өфө ҡала электричкаһы был платформала туҡтамай.

Киләсәктә «Дим — Шаҡша» ҡала электропоезы станцияһына үҙгәртеп ҡороу планлаштырыла, уның өсөн, проект буйынса, бөтә туҡтау пункттары һәр төр йәмәғәт транспорты өсөн берләштерелгән нөктә буласаҡ.

## Һылтанмалар
Левая Белая на викимапии

Левая Белая на Яндекс-расписаниях

## Иҫкәрмәләр
Хорват милли театры

**Загреб ҡалаһындағы хорват милли театры** (; шулай **Zagreb HNK** аббревиатуралары менән билдәле) — Хорватияның баш ҡалаһы Загребта милли театр, иң боронғо төп опера һәм театр сәхнәһе, илдең мәҙәни үҙәге. Необарокко стилендә төҙөлгән.

Театр менән Хорватия мәҙәниәт министрлығы идара итә.

## Тарихы
Загреб ҡалаһындағы1836 йылда төҙөлгән беренсе ҡала театрынан үҫешә, бөгөнгө көндә «Иҫке ратуша» бинаһында урынлашҡан.

Хорват милли театры сифатында уға 1860 йылда нигеҙ һалына, ә инде киләһе йылдан ул дәүләт ярҙамы ала, һәм башҡа европа милли театрҙары менән бер рәттә була.

1870 йылда театрҙың үҙенең даими опера труппаһы барлыҡҡа килә.

1895 йылда театр Загреб ҡалаһы үҙәгендәге маршал Тито майҙанындағы махсус төҙөлгән яңы бинаға күсә, бөгөнгө көндә лә шул урында урынлашҡан. Австро-венгрия императоры Франц Иосиф I яңы бинаны асыу тантанаһында була. Бина үҙе атаҡлы вена архитекторҙары Фельнер Фердинанд һәм Герман Гельмерҙың проекты була, уларҙан торған архитектура бюроһы Көнсығыш Һәм Үҙәк Европала байтаҡ театрҙар төҙөй. 1995 йылдың 14 октябрендә хорват милли театрының 100 йыллығын киң ҡолас менән байрам итәләр.

1905 йылда театрҙың билдәле хорват рәссамы һәм скульпторы Иван Мештрович театр алдына данлыҡлы «Тормош сығанағы» фонтанын эшләй.

Хорват Милли театрҙа күп иң яҡшы рәссамдар эшләгәндәр. Театрҙың беренсе дирижеры Иван Зайц була, Яков Готовац опера дирижеры булып 35 йыл эшләй (1923—1958); хорват режиссеры Бранко Гавелла һәм хорват примаһы — балерина Мио Славенска (Чорак) үҙҙәренең ижади юлдарын ошо театрҙа башлайҙар.

Сәхнәлә һәм загреб Милли театры стеналарында күп халыҡ-ара опера, балет, театр һәм кино «йондоҙҙары» сығыш яһай, улар араһында Ференц Лист, Сара Бернар, Франц Легар, Рихард Штраус, Жерар Филип, Вивьен Ли, Жан-Луи Барро, Питер Брук, Марио дель Монако, Хосе Каррерас була.

## Һылтанмалар

* Хорватский национальный театр в Загребе 
* О театре на Официальном сайте
Загреб зоопаркы

**Загреб зоопаркы ** () — Хорватияның баш ҡалаһы Загребта урынлашҡан зоопарк. Өс хорват зоопарктарының береһе.

Максимир паркында урынлашҡан. Зоопарк майҙаны — 5,5 га, күл һәм быуалары менән бергә — 7 гектар. Загреб зоопаркында бөтәһе 275 төр булған 2 225 йәнлек бар.

Зоопарк зоопаркының иң ҡыҙыҡ һәм һирәк хайуандары араһында — ҡар барыҫы, кесе панда, окапи, аддакс, сахара ориксы, төньяҡ ҡытай пардусы, ғәҙәти шимпанзе, мартышка диана, зубр, кәрлә гиппопотам, ике үркәсле дөйә бар.

1925 йылдың 17 июнендә Загреб ҡалаһында зоопарк асыла. Загреб зоопаркына хорват һыу инженеры һәм филателисы Мийо Филипович (Mijo Filipović; 1869—1948) нигеҙ һала. 1990 йылдан башлап зоопаркҡа реконструкция дауам итә.

Загреб зоопаркы Бөтә донъя зоопарктар һәм аквариумдар ассоциацияһы ағзаһы (Zoos Aquariums Association of and World) булып тора, юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған хайуандар төрө европа программаһында ҡатнаша (European Endangered Species Programme).

Хәҙерге көндә был зоопарктың директоры Даворка Малькович (Maljković Davorka).

## Галереяһы


Файл:Zoo Zagreb, entrance.jpg|Зоопаркҡа инеү урыны
Файл:Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Зоопаркта евразия һеләүһене
Файл:Zoo Zagreb 1.JPG|Океания бүлегендә
Файл:Zoo Zagreb 4.JPG|Ерҙәге иң юғары эволюцияға арналған вольер


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Веб-страница зоопарка 
* Novi projekti i sve više sadržaja za posjetitelje
* Gradi se novi zoološki vrt, gotovo četiri puta veći od maksimirskog!
Самобор

**Самобор** ( Samobor) — Хорватияның Загреб жупанияһындағы (төп административ-территориаль берәмектә) ҡала. Халыҡ һаны — 15 147 кеше (2001).

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Самобор илдең баш ҡалаһы Загребтан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта һәм көнсығышҡа табан Словения сигенән 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Баш ҡала менән автомобиль шоссеһы тоташтыра. Ҡала Сава үҙәнендә (йылға үҙе 5 километр төньяҡтараҡ аға) Жумберак тау һырты итәгендә урынлашҡан. Ҡала Хорватияның төп быяла сәнәғәте үҙәктәренең береһе, борондан гәлсәр әйберҙәр етештереүе менән дан алған.

Самоборға хоҡуҡтар 1242 йылда бирелә.

Ҡаланың иҫтәлекле урындары араһында — Иҫке ҡалала Изге Михаил сиркәүе (XVI—XVII б.), франциск монастыры, урта быуат замогының емереклектәре (XIII быуат), урта быуаттың барокко стилендәге бер нисә бинаһы бар. Ҡаланың тирә- яғы йәмле, спорт һәм ял өсөн файҙаланыла

Загребтан ҙур булмаған алыҫлыҡта урынлашҡанға күрә (10 км), Самобор ҡалаһы ял көндәрендә туристар менән тула.

Самобор карнавалы киң танылыу алған, ул «Фашник» тип атала. Шулай уҡ Самобор татлы яратыусыларға кремшнит — күбек кремлы пирожныйҙары менән билдәле. Самобор кремшниттары башҡа пирожныйҙарҙан йылы килеш ашалыуы менән айырыла. Кремшнит көнөн байрам иткәндә (май башында) был пирожный бөтә билдәле самобор кафеларында бирелә.

## Һылтанмалар

* Официальная страница
Ишембай ҡалаһы башлыҡтары

**Ишембай ҡалаһы башлыҡтары** — 1940 йылда, ҡала статусын алғандан һуң, Ишембай ҡалаһы етәкселәре.

## Тарихы
Ҡала барлыҡҡа килгәндән алып бында идара итеүҙең төрлө формалары ҡулланыла.

Ишембай ҡалаһына идара иткән кешеләр биләгән вазифалар:

* хеҙмәтсәндәр халыҡ депутаттары Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе (1940 йылдан 1977 йылға тиклем);
* халыҡ депутаттары Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе (1977 йылдан 1992 йылға тиклем);
* Ишембай ҡала хакимиәте башлығы (1992 йылдан 2000 йылға тиклем);
* Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте башлығы (2000 йылдан 2006 йылға тиклем).
* «Ишембай ҡалаһы» ҡала биләмәһе башлығы (2006 йылдан).

1940 йылдың 3 мартында хеҙмәтсәндәр депутаттары Ишембай ҡала Советының беренсе сессияһы үткәрелә, унда ҡала Советының башҡарма комитеты һайлана, быраулау мастеры булып эшләгән Максим Сергеевич Платонов уның рәйесе итеп һайлана. Шул ваҡытта уҡ ВКП(б)-ның ҡала комитеты ла һайлана.

2000 йылдың 18 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Президентының «Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәтен ойоштороу тураһындағы» Указына ярашлы, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәттерен берләштереү юлы менән Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте булдырыла.

2006 йылда муниципаль реформа үткәрелеүгә бәйле ҡала хакимиәте өлөшләтә «Ишембай ҡалаһы» ҡала биләмәһе хакимиәтенә бүленә, ҡала менән идара итеү буйынса төп эштәрҙе башҡарыу (төҙөкләндереүҙән тыш) ҡала биләмәһе бюджетына идара иткән «Ишембай районы» муниципаль районы ҡарамағында ҡала.

2006 йылдан урындағы үҙидара «Ишембай ҡалаһы» ҡала биләмәһе Советы ҡарары менән ҡабул ителгән Устав нигеҙендә ғәмәлгә ашырыла. *«Ишембай ҡалаһы» ҡала биләмәһе Советы* — бер мандатлы һайлау округтары буйынса 4 йылға һайланған 20 депутаттан торған Ишембай ҡала Советы муниципаль берәмектең вәкәләтле органы булып тора.

«Ишембай ҡалаһы» муниципаль берәмеге башлығы — ҡала биләмәһе башлығы булған һәм Совет депуттарының билдәләнелгән һанынан күпселек тауыш менән үҙ составынан депутаттар тарафынан һайланған *«Ишембай ҡалаһы» ҡала биләмәһе Советы рәйесе *ҡалала юғары вазифа биләүсе кеше.

*«Ишембай ҡалаһы» ҡала биләмәһе хакимиәте* — Ишембай ҡалаһы хакимиәте урындағы үҙидараның башҡарма-күрһәтмә биреү органы булып тора. Атап үтелгән вазифаны үтәүгә арнап үткәрелгән конкурс һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән контракт нигеҙендә тәғәйенләнгән *хакимиәт башлығы* уны туплай һәм уға етәкселек итә.

## Шартлы билдәләр
**Партия ағзаһы булыу-булмауы**

 
 

## [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]

### ВКП(б)/КПСС ҡала комитетының беренсе секретарҙары

## [[Рәсәй Федерацияһы]]
*Башҡарма-күрһәтмә биреү органы*

*Вәкәләтле орган*

## Һылтанмалар
Ишембай ҡалаһы етәкселәре 

## Иҫкәрмәләр
Туҡтар (Ишембай районы)

**Туҡтар** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы бөткән утар, ул Верхотор ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 453228. Туҡтар йылғаһы буйында, урындағы әһәмиәттәге ике юл сатында урынлашҡан була.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1979 йылдың 29 сентябрендәге 6-2/312-се «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарын төшөрөп ҡалдырыу тураһындағы» Указына ярашлы 1979 йылда бөтөрөлә.

2009 йылда Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Советының 2009 йылдың 9 июнендәге 12/145-се «Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһе территорияһында яңы ойошторолған тораҡ пунктының статусын һәм атамаһын билдәләү тураһындағы» ҡарары нигеҙендә ҡайтанан ойошторола.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Почтовые индексы Ишимбайского района 
* Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»
* Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан N 126-з от 17 декабря 2004 года
* Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан
Венцеслав Новак

**Венцеслав Новак** (; 11 сентябрь 1859 йыл, Сень, Австрия империяһы — 20 сентябрь 1905 йыл, Загреб, Австро-Венгрия) — хорват яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, музыка тәнҡитсеһе. «Хорват Бальзагы» ҡушаматын йөрөткән.

## Биографияһы
Атаһы чех милләтенән булһа, әсәһе Хорватияға күсеп килгән бовар ғаиләһе немецтарынан була. Башта үҙенең тыуған ҡалаһында, ә һуңынан Загребта уҡый.

1879 йылда тыуған яғына ҡайтып, уҡытыусылыҡ эшенә тотона, 1884 йылға тиклем уҡытыусы булып эшләй. Тап ошо ваҡытта, 1881 йылда, уның әҙәби эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1884 йылда Прагала музыка буйынса белем ала, ә 1887 йылда Загреб педагогия колледжында музыканан уҡыта. 1905 йылда Загреб ҡалаһында чехотканан үлеп ҡала.

## Ижады
Новактың сәсмә әҫәрҙәренә социаль темалар хас, ул йыш ҡына ауыл күренештәрен һүрәтләргә ярата. «Павел Шегота» (1888) романында ауылдан килгән кешегә ҡаланың йоғонтоһо тураһында күтасуирлай. Ауыл көнкүреше һәм ғөрөф-ғәҙәттәре "Подгорная хикәйәләре"ндә лә һүрәтләнелә (1889).

Август Шенға эйәреп, «Нехай аҫтында» (1892) романын ижад итә, ул милли-азатлыҡ көрәше проблемаларын яҡтырта.

«Баретич Никола» (1896) романында яҙыусы буржуаз йәмғиәттең идеалдарын тәнҡитләй һәм уға ҡаршы «тәбиғи тормошто» миҫал итеп килтерә. Был романда модернизм йоғонтоһо көслө икәнлеге күренә.

«Һуңғы Стипанчичтар» (1899) романында иллиризм дәүере ваҡиғалары хәҙерге заманға күсерелә, уның темаһы — капитализмдың сәскә атыуы, ҡалаларҙың үҫеше һәм дворянлыҡтың юөлгөнлөк зәленә төшөүе. Роман сюжеты үҫешенең төҙөклөгө, психологик анализ тәрәнлеге менән айырыла.

«Ҙур ҡаланы подвалдарынан» һәм «Бысраҡҡа» повестарында Венцеслав Новак ярлы эшселәрҙең, йортһоҙҙарҙың һәм үгәйһетелгәндәрҙең тормошон һүрәтләй.

Ғүмеренең аҙаҡҡы көнләренә ҡараған йылдарҙа яҙыусы ижадында субъективизм көсәйә, был бигерәк тә «Ике донъя» (1901), «Ҡаршылыҡтар» романдарында асыҡ сағыла (1905), шулай уҡ «Тито Дорчич» романында натурализм өҫтөнлөк итә.

Бер үк ваҡытта Новак музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнә. Иң тос әҫәре — 1890 йылда донъя күргән «Гармония» китабы — орган өсөн музыкаль композициялар тупланмаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Z. Derossi, V Novak. Iz podzemlja velegradskog, «riječi Umjetnost», 1963, № 4.

## Һылтанмалар

* (рус.)
* 
* Новак, Венцеслав // Краткая литературная энциклопедия  / Гл. ре а. а. Сурков.  — М.: советская энциклопедия, 1962—1978.
* Новак Биографияһы Венцеслав
Винница районы

**Винница районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Винница ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 80 556 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Вінницька РДА 
* Вінницька районна рада 

## Иҫкәрмәләр
Ғафаров Искәндәр Алмас улы

**Ғафаров Искәндәр Алмас улы** (5 апрель 1990 йыл) — музыкант, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2010).

## Биографияһы
Искәндәр Ғафаров 1990 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — билдәле музыкант Алмас Ғафаров, шулай уҡ Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1998). Искәндәр Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡарамағындағы махсус музыкаль мәктәп-интернатта уҡый (1998—2008). Артабан ул сәнғәт институтына уҡырға инә (уҡытыусыһы — профессор Рөстәм Шәйхетдинов).

Искәндәр Ғафаров бик күп абруйлы конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты.

2010 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының икенсе курсы студенты Өфө педагогы Рөстәм Шәйхетдиновтың тәрбиәленеүсеһе Искәндәр Ғафаров Парижда үткән Х Халыҡ-ара Александр Скрябин исемендәге пианистар конкурсында  ҙур еңеү яуланы. Халыҡ-ара баһалама комиссияһын етәкләгән Петр Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы профессоры, Рәсәйҙең халыҡ артисы Михаил Воскресенский Искәндәр Ғафаровҡа беренсе премия тапшыра. 19 йәштән 25 йәшкә тиклемге категориялағы  башҡарыусылар араһында Искәндәр иң кесеһе булып сыға. Шуға ҡарамаҫтан, йәш музыкант жюри иғтибарына 40 минутлыҡ ифрат ҡатмарлы программаһын уйнап ишеттерә. Мотлаҡ программаға ингән Скрябин, Гендель, Прокофьев, Дебюсси әҫәрҙәренән тыш Искәндәр үҙенең сығышына башҡорт композиторы Айрат Ҡобағошовтың әҫәрен өҫтәй.

2011 йылда Ференц Листтың 200-йыллығына арналған Халыҡ-ара конкурс-фестивалендә Искәндәр Ғафаров музыкаль вуздар студенттары араһында 1-се премияны яулай. Конкурс Венгрияла үтә. Жюри ҡарары буйынса Искәндәр Ғафаровҡа һәм Руслан Воротниковҡа шулай уҡ Равель һәм Метнерҙың әҫәрҙәрен иң яҡшы башҡарғаны өсөн махсус дипломдар тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — юғары башҡарыу оҫталығы өсөн (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Уфимец Искандер Гафаров стал лауреатом престижного международного конкурса в Париже
* Башкирские пианисты стали лучшими на международном конкурсе в Венгрии

## Видеояҙмалар
* Искандер Гафаров
Лапиш—бәләкәй башмаҡ тегеүсе

**«Лапиш — бәләкәй башмаҡ тегеүсе»** () — 1997 йылда төшөрөлгән хорват йәнһүрәте. Рәсәйҙә «Итексе сысҡан» исеме аҫтында билдәле (Sapozhnik Myshonok).
Инглизсә атамаһы «the Little Shoemaker Аписы», немец телендә «Lapitch der Kleine Schuhmacher».

## Төҙөлөү тарихы
Үҙенсәлекле йәнһүрәт 1997 йылда Хорватияла Ивана Брлич — Мажуранич «Өйрәнсек Хлапичтың мөғжизәле мажаралары һәм бәхетһеҙлектәре» тигән романы мотивтары буйынса төшөрөлә (). Йәнһүрәт шунда уҡ бик популяр була, тик Хорватияла ғына уны 350 меңдән ашыу кеше ҡарай. Ошо уҡ йылда йәнһүрәт «Оскар» премияһының «Иң яҡшы сит ил фильмы» категорияһына номинациялана.

1990 йылдар аҙағында телеверсия йыл йәнһүрәттәр төшөрөлә, 26 серия тора. 1991 йылда ғәмәлгә була.

## Сюжет

## Персонаждар

* Акробаттар — Брунгильда, Отис һәм Элмер — ике ағалы, бер һеңлеле циркачтар, ҡәбәхәт Ҡомаҡтың ярҙамсылары
* Брюстерҙың — эт, Лапиштың дуҫы.
* Лапиш — Башмаҡсының уҡыусыһы, Мельхиор йортонда йәшәй. Уның тылсымлы башмағы бар.
* Лиза — Лапиштың ярҙамсыһы, Янаның уҡыусыһы.
* Мелвин — бурһыҡ, йыш ҡына төрлө ҡыйын хәлдәргә эләгә, һәм Лапишҡа уны ҡотҡарырға тура килә.
* Мельхиор — бөйөк башмаҡсы, Лапиштың уҡытыусыһы.
* Ҡәбәхәт Ҡомаҡ — яуыз, ҡара эслеләрҙәң башлығы булырға теләй. Лапиштың тылсымлы башмағына эйә булырға маташа. Уҡый белмәй.
* Пико — һөйләшеүсе тутыйғош.
* Яна — Лизаның уҡытыусыһы, тылсымға эйә.

## Сериялар исеме

## Нигеҙ һалыусылары

* Режиссер — Блажекович Милан ()
* Сценарий авторы — Канижать Пайо ()
* Композитор — Мандич Душко ()

## Наградалары

* —Оскар премияһы номинацияһының «Иң яҡшы сит ил фильмы» категорияһында

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Лапиш — маленький башмачник (англ) на сайте Internet Movie Database
* Маленький башмачник (англ) на сайте allmovie
* «Лапиш — маленький башмачник» (англ.) на сайте Big Cartoon DataBase
* Youtube каналында анонс Теленяня, youtube.com (Тикшерелгән 22 март 2010)
* Лапиш — маленький башмачник, www.karusel-tv.ru (Проверено 13 апреля 2011)
Покров монастыры (Балахна)

**Покров монастыры** — Балахна ҡалаһында ғәмәлдән сығарылған ирҙәр монастыры. Иеромонах Пафнутий тарафынан ХVI быуаттың беренсе яртыһында нигеҙ һалынған. 1552 йылда Иван Грозный монастырға үҙенең жалованный грамотаһын бирә, шул уҡ йылда сатырлы Никольский таш сиркәүе төҙөлә. XVII быуат уртаһында ағас сиркәү урынына таштан Покров сиркәүе төҙөлә.

XVIII быуатта, тоҙ кәсебе тарҡалғас, монастырь фәҡирләнә. 1783 йылда монастырь бөтөрөлә.
Епархияға монастырҙы тапшырыу һәм уны тергеҙеү халыҡ ополчениеһына 400 йыл тулыу айҡанлы 2012 йылға планлаштырыла.

## Никольский сиркәүе

Изге Николай Чудотворец хөрмәтенә сиркәү — Түбәнге Новгород епархияһының иң боронғо таш ғибәҙәтханаһы. 1552 йылда рус ғәскәре Ҡазан ҡалаһын алыу хөрмәтенә Иван Грозный бойороғо буйынса төҙөлгән.
1917 йылда унда мөғжизәле «Одигитрия» Богородица иконаһы торған. Совет осоронда сиркәүҙә һөт заводы була, унан һуң торлаҡ бина. Һуңғы бер нисә йыл бында Балахнин тыуған яҡты өйрәнеү музейының запас фонды урынлашҡан.
Диндарҙарға 2008 йылда ҡайтарыла, ә шул йылдың 19 декабрендә беренсе литургия үткәрелә.

Никольский сиркәүендә уға нигеҙ һалған иеромонах Пафнутийҙың 2011 йылда яңынан килтерелгән мәйет киҫәксәләре тора.

2015 йылдағы Успенский посының (ураҙаһының) беренсе көнөндә — 14 августа ҡорам Преподобный Сергий Радонежский хөрмәтенә изгеләндерелә. Ҡорамды Бөйөк Чин менән Түбәнге Новгород һәм Арзамас митрополиты Георгий изгеләндерә.

## Покров сиркәүе
XVII быуат уртаһында төҙөлә. 1937 йылда ябыла. 1950 йылдан алып сиркәүҙә тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. 2009 йылдың 14 октябрендә бер нисә йылдар эсендә беренсе тапҡыр молебен үткәрелә. Молебенды Никольский ҡорамы иеромонахы Александр Ионов алып бара.

2010 йылдың авгусында Түбәнге Новгород епархияһына тапшырыла.
2010 йылдың 14 октябрендә ҡорам ябылғандан һуң тәүге тапҡыр Пресвятая Богородица Покровы хөрмәтенә литургия үткәрелә. Уны үткәрергә Балахнин округы протоиерейы Виктор Софроновҡа Покров сиркәүе протоиерейы Роман Сосинович ярҙам итә.

Владимир ҡалаһы архитекторҙар төркөмө 2011 йылдың февралендә Покров ғибәҙәтханаһыны биналарының эске күләмдәрен ала, ә майҙа сиркәүҙең тышҡы күләмдәре алына һәм конструкциялары тикшерелә. Тикшереү ваҡытында асыҡланыуынса, төп (четвериктың) дүрткелдең түбәләре 1690 йылдағы янғын ваҡытында бөтөн ҡалған, әммә байтаҡ ерҙәре үтәләй тишелгән.

## Башлыҡтары
Святитель Николай Чудотворец хөрмәтенә сиркәү мәхәлләһе башлыҡтары:

* 2009 йылдың 15 июненән алып иеромонах Александр (Ионов),
* 2010 йылдың 16 апреленән алып иерей Алексей Калугин,
* 2010 йылдың 14 сентябренән алып протоиерей Роман Сосинович.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Балахна. Покровский монастырь, sobory.ru
Рунет

**Рунет** (**рус телле Интернет**, **рус Интернеты**) — Интернетта рус телле сайттарҙың бер өлөшө. Бөтә континенттарға, шул иҫәптән Антарктидаға ла таратылған, әммә башлыса БДБ илдәрендә, айырыуса Рәсәйҙә һәм Украинала тупланған. 2018 йылдың февраленә ҡарата, W3Techs компанияһы үткәргән тикшеренеүҙәргә ярашлы, донъялағы 10 миллион самаһы иң популяр интернет-сайттың 6,8 проценты рус телен файҙалана. 2013 йылдан рус теле Интернетта популярлығы буйынса инглиз теленән (51,3 %) һуң икенсе урында тора.

Рус телен айырыуса йыш файҙаланған домендар: .su, .ru, .рф, .рус, .дети, .ua, .by, .kz, .com, .org. Домен адрестары (IDN), мәҫәлән, өлөшләтә — .su һәм.com, тулыһынса — .рф рус телендә теркәлә ала. Рус телле популяр сайттарҙың бөтәһе лә БДБ илдәре домендарында урынлашмаған. Мәҫәлән, «ВКонтакте» социаль селтәре ВКонтакте vk.com доменын, ә Урыҫ Википедияһы ru.wikipedia.org доменын ҡуллана.

Рус телле баҙар ярайһы уҡ ҙур. Әйтәйек, Рәсәйҙең Рәсәйҙә, Украинала, Ҡаҙағстанда, Беларуста һәм Төркиәлә генә эшләгән Яндекс интернет-компанияһы рус телле файҙаланыусылар менән донъяның бөтә эҙләү системалары араһында 4-се урынды биләй.

## Рунет

Рунет («ru» — Рәсәй, рус теле йәки домен исеме + «net» — селтәр коды) — Интернет өлөшө. Терминдың аныҡ бер төшөнсә генә аңлатҡан билдәләмәһе юҡ.

Төрлө билдәләмәләргә ярашлы, Рунет — ул:

* рус Интернеты (рус телле һәм/йәки Рәсәйгә төбәлгән сайттар) (Интернеттың бөтә домендарында);
* рф, su, ru, am, az, by, ge, kg, kz, md, ua, укр, uz домендарындағы серверҙар;
* Интернет селтәренең Рәсәй өлөшө (был билдәләмәне Рәсәйҙең дәүләт структуралары өҫтөн күрә);
* .ru доменындағы Интернет.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* История развития российского интернета. Справка
* Евгений Горный: Летопись русского Интернета: 1990—1999 (4-е издание опубликовано 14 марта 2007 в «Сетевой Словесности»)
* Интервью Алексея Солдатова о рождении Рунета 
* Интервью с Алексеем Рудневым  (опубликовано 1 ноября 2004)
* Опрос ФОМ «Интернет в России», выпуск 11, весна 2005
* Экономика Рунета 2013—2014 
* Исследование безопасности коммерческих сайтов Рунета 2015 год
Истахри

**Әбү Исхаҡ Ибраһим ибн Мөхәммәт әл-Истахри** (яҡынса 850—934) — ғәрәп географы.

## Биографияһы
Сығышы менән Истахр ҡалаһынан (Персеполь ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта). Иран буйлап сәйәхәт иткән, Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азияның бер нисә илдәрендә булған.

943 һәм 965 йылдар араһында ғәрәпсә география тураһында «Климаттар китабы» әҫәрен яҙа, әҫәр һүрәтләүҙәргә бай, әммә илдәрҙең географик урыны тураһында хата төшөнсә менән яҙылған.

Истахри — «Дәүләттәр юлдары китабы» («Китаб масалик әл-мамалик») исеме аҫтында хеҙмәт авторы. Был хеҙмәт ғәрәп һәм фарсы географтары хеҙмәттәренә йоғонто яһай. Башҡа урта быуаттар географтарының оҡшаш атамалар менән хеҙмәттәре билдәле, атап әйткәндә, Ибн Хордадбехтың («Юлдар һәм илдәр китабы»).

Истахри мосолман илдәре буйлап сәйәхәт итә, ә иленән төньяҡ-көнсығыш тураһында сит кешеләрҙең һүҙҙәренән сығып яҙа, шуға күрә дөрөҫ булмаған мәғлүмәттәр бирә.

## Хеҙмәттәре

* «Сувар әл-акалим» («Климаттар (йәки „өлкәләр“) һүрәттәре».
* Илдәр (дәүләттәр) юлдары китабы

## Әҙәбиәт

* И. Ю. Крачковский Арабская географическая литература. В кн.: И. Ю. Крачковский, Избранные сочинения, т. IV, М. — Л., 1957, стр. 194—198.
* (рус.)
** Издания и исследования об Истахри: «The oriental geography of Ebn-Haukal» (Л., 1880; перевёл Ousely с персидского перевода, ошибочно приписанного Ибн-Хаукалю).
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Ал-Истахри. Книга путей и стран // Материалы по истории туркмен и Туркмении. Т. 1. М. Институт Востоковедения. 1939   
* Ал-Истахри. Книга путей и стран // Материалы по истории киргизов и Киргизии. М. 1973    
* Ал-Истахри. Книга путей и стран // Древние и средневековые источники по этнографии и истории Африки южнее Сахары. Т. 1. Арабские источники VII—X вв. М.-Л. АН СССР. 1960.   
* Ал-Истахри. Книга путей и стран // Хрестоматия по истории Халифата. М. МГУ. 1968.
Даръя

**Даръя́** — сиге күренмәгән бик ҙур һыу, бик ҙур йылға.
* **Һыу һыуға ҡойор, һыу даръяға ҡойор (''мәҡәл'')**

## Күсмә мәғәнәләре
1. Нимәнеңдер күплеге, сикһеҙлеге, киңлеге: даръя кеүек күл; нефть даръяһы
* **Ғилемлелек — даръялыр (''[[Аҡмулла]]'')**.
* **Тормош — икһеҙ-сикһеҙ даръя (''[[Мөхөтдин Тажи]]'')**.
* **Күҙ йәштәре даръя булып аҡты**

2.Күҙ даръя — тейешен дә, тейеш түгелен дә күреп барыу

## Даръя һүҙе — атамаларҙа
Ҙур йылға мәғәнәһендә ул Урта Азиялағы киң билдәле Амударъя, Һырдаръя (Сырдаръя), Ҡашҡадаръя, Сурхандаръя атамаларында ҡулланылған. Урта Азияла «даръя» һүҙе менән барлыҡҡа килгән йылға атамалары йыш осрай.

Башҡорттарҙа Һырдаръя Һыр тигән атама менән дә билдәле. Был атама менән ул башҡорт тарихына ла инеп ҡалған һәм уға бағышланған ошо исемле Һыр тигән йыр ҙа бар.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993.
* Нәҙершина Ф. А. башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре . — Өфө: 1997. −288 бит.
* Реки Узбекистана https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/geography/rivers.htm

## Иҫкәрмәләр
Эҙбербаш

**Эҙбербаш** (, ) — Дағстандағы ҡалаһы.

## Географияһы
Каспий диңгеҙҙең көнбайыш ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* «Эҙбербашнефть»
* «ДагЗЭТО»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципалитеты Республики Дагестан МО "город Избербаш" 
* Муниципальное образование «Город Избербаш»
Эрвин Вурм

**Эрвин Вурм** (; 27 июль 1954 йыл) — Австрия рәссамы, фотограф, кинорежиссер, скульптор.

## Биографияһы
Эрвин Вурм 1954 йылдың 27 июлендә Австрияның Брук-на-Муре ҡалаһынды тыуған. 1974—1977 йылдарҙа Грац университетында сәнғәт тарихын, шулай уҡ 1977—1979 йылдарҙа Зальцбург Һынлы Сәнғәт Колледжында һөнәр (скульптура) һәм сәнғәтте өйрәнә.

1979—1981 йылдарҙа ул Венала ҡулланма сәнғәт Колледжында скульптураны өйрәнеүен дауам итә. 1995 йылда Вурм скульптура профессоры булып Париждағы нәфис сәнғәт Мәктәбенә саҡырыла, 1996—1997 йылдарҙа — Линц Колледжы саҡырыуы буйынса сәнәғәт һәм нәфис дизайн профессоры вазифаһын башҡара . Рәссам 1993—1999 йылдарҙа Vienna Secession директорҙар советы ағзаһы була, 1995 йылдан— вице-президент. Эрвин Вурм күп һанлы күргәҙмәләр кураторы була, Вена һәм Нью-Йоркта йәшәй һәм эшләй.

## Ижады

* 1990 йылдарҙа Эрвин Врум «бер минутлыҡ скульптуралар» серияһы ижад итә («Minute One Sculpture»). Был рәссамдың үҙенсәлекле табышы була. Был скульптураларҙа, ысынбарлыҡта ҡыҫҡа ваҡыт арауығында көн иткән һәм фотографияларҙа йәки видеола күргәҙмәгә ҡуйылған, рәссам һәм уның моделдәре көндәлек әйберҙәр менән көтөлмәгән мөнәсәбәттәргә инә. Кеше швабрала йә ултырғыста баланслай, формаһыҙ кейемдә ҡатмарлы һындар ҡабул итә. Кеше һыны скульптураның бер өлөшө була, перформанс һәм скульптура араһындағы сик юйыла.
* Скульптор булараҡ Эрвин Врум ғәҙәти «матди» объекттар ҙа ижад итә. Уның «өрөп тултырылған» йорттары, бөгөлгән һәм деформацияланған машиналар һәм кеше фигуралары — рәссам күләм һәм материал деконструкцияһы менән шөғөлләнә. Рәссам ижадында йәмғиәтте тәнҡитләүен — (машина һәм йорттар «май менән тултырылған», ер шарын йотоусы кешеләр), антиглобализм буйынса иронияны («бомба эҙләү» серияһы) күҙәтергә мөмкин.
* 1980 йылдар аҙағында рәссам скульптура булдырыу өсөн ҡулланылған көндәлек кейем әйберҙәре менән эксперименттар үткәрә. Һуңынан Эрвин Вурм «Саң скульптуралары» һәм видеофильмдар ижад итә башлай.

## Шәхси күргәҙмәләр

## Публика коллекциялары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* erwinwurm.at — Erwin Wurm
* Работы и информация о художнике на сайте галереи Xavier Hufkens
* Работы и информация о художнике на Artnet
* Galerie Krinzinger — Erwin Wurm 
* MCA Sydney, Australia — Erwin Wurm
* Erwin Wurm: Greatest Human Being Who Ever Lived 

**Рус телендә:**
* Анонс выставки в ЦДХ и краткая информация о художнике
Ҡыҙылйорт

**Ҡыҙылйорт** (, ) — Дағстандағы ҡалаһы.

## Географияһы
Сулак йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* АО «Дагэлектроавтомат»
* АО «Дагнеруд»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муниципалитеты Республики Дагестан МО «город Кизилюрт» 
* Сайт города
Мато Ловрак

**Мато Ловрак** (; 8 март 1899 йыл, Велики-Грджевац (хәҙер Беловарско-Билогорская жупания, Хорватия) — 14 март 1974 йыл, ) — хорват һәм югослав балалар яҙыусыһы, педагог.

## Биографияһы
Загребта педагогия институтын тамамлай. 35 йыл Хорватияның төньяҡ-көнбайышындағы ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа балалар уҡыта. Шуға ла китаптарының төп геройҙарының йәштәр һәм балалар булыуы ғәжәпләндермәй.

Хорват әҙәбиәтендә реалистик стиль һәм өлкәндәр өсөн романдар яҙыу киң таралған, һуғыш араһы осоронда яҙа башлай.

Мато Ловрак — балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реалистик хикәйәләр, романдар һәм повестар авторы. «Ҡарҙағы поезд» һәм «Ер аҫтындағы һәм болоттар аҫтындағы отряд» китаптары уҡыусыға яҡшы таныш. Яҙыусының китаптары балаларға, тыуған төбәгенең тәбиғәтенә һөйөү һәм социаль ғәҙеллеккә ынтылыш менән һуғарылған.

Мато Ловрактың ижады хорват балалар әҙәбиәтен үҫтереүгә ҙур йоғонто яһай.

Автор китаптары бик күп телдәргә, шул иҫәптән урыҫ, немец, венгр, поляк, эсперанто, чех һәм словен телдәренә тәржемә ителгән.

## Һайланма әҫәрҙәре
* Slatki potok i druge priče za djecu (Božićni dar) (1930),
* Djeca Velikog sela (1933),
* Družba Pere Kvržice (1933),
* Prijatelji (1946),
* Divlji dječak (1952),
* Prozor do vrta (1955)
* Anka Brazilijanka (1956),
* Naši dječaci (1956)
* Micek, Mucek i Dedek,
* Devetorica Hrabrih,
* Tri dana života,
* Dijamant u trbuhu,
* Dječak konzul,
* Slamnati krovovi,
* Andrija Jug,
* Doka Bedaković ili 100.000 na cesti,
* Sretna Zemlja и др.

## Һылтанмалар
* Биография писателя
Бателич Франка

**Франка Бателич** (; Франка булараҡ та билдәле, 7 июнь 1992 йыл) — хорват йырсыһы һәм йырҙар авторы. Showtime хорват шоуының 1-се миҙгелендә еңеүсе, Евровидение 2018 йыр конкурсында Хорватия исеменән сығыш яһай.

## Биографияһы
Франка Бателич 1992 йылдың 7 июнендә Хорватияны Риека ҡалаһында Ингрид һәм Дамир Бателич ғаиләһендә тыуа. Өс йәштән йырлай башлай. 2007 йылда Showtime шоуының беренсе миҙгелендә көсөн һынап ҡарай, финалға тиклем барып етә һәм еңә. Шоуҙа еңгәндән һуң Бателич подписала контракт с лейблом Hit Records лейблы менән контракт төҙөй, унда уның «Ovaj Daj» еңеү синглы рәсми рәүештә сығарыла. 2018 йылдың февралендә Франканың Хорватия исемнән Евровидение 2018-ҙә «Crazy» йыры менән сығыш яһаясағы билдәле була. Франка 8 майҙа конкурстың тәүге ярым финалында йырлаясаҡ.

## Иҫкәрмәләр
Перушич (ҡала)

**Перушич** () — Үҙәк Хорватияның тарихи Лика өлкәһендәге Личко-Сень жупанияһы территорияһына ҡараған ҡала, шул уҡ исемде йөрөткән община үҙәгенең, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халҡы 2638 кеше тәшкил итә. Ҡала халҡы 852 кеше, тип иҫәпләнә (2011 йыл).

## Географияһы
Перушич ҡалаһы Ликаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, 575—600 метр бейеклектә, Лика йылғаһы буйында, Клис ҡалаһынан көнбайышта түбәләстәр менән, боронғо Перушич ҡалаһынан (), шулай уҡ ул «ҡаласыҡ» тип тә атала () көнсығышта тимер юл тармаҡтары менән сикләнгән.

Перушич илдең төп автомобиль юлдары, шул иҫәптән, дәүләт әһәмиәтендәге D50 юлдары (Оточацтан Госпичҡа тиклем) һәм Загреб—Сплит автострадаһы менән тоташҡан. MP11 төп тимер юлдары линияһы ҡаланы Загреб һәм Сплит менән бәйләй.

## Тарихы

Был ерҙәр тәүтормош осоронда уҡ халыҡ йәшәгән урын була. Оточац юлында таш быуатҡа ҡараған артефакттар табыла, бронза быуатына ҡараған табыштар тағы ла күберәк була, улар иҫәбенә VIII һәм IX быуатта табылғандары ла инә. Беговач урманында боронғо Рим монолиты урынлашҡан, унда иллирия ҡәбиләләре араһында һыу өсөн барған бәхәстең ҡарары соҡоп яҙылған.

XVI быуатта Перушич, Ғосман империяһы һәм Европа державалары араһында тороп ҡалған сағында, бар тулылығында ауыл һыҙаттарына эйә була. Уға Доминик һәм Гашпар Перушичтар тарафынан нигеҙ һалына.

Йөҙ йыллыҡ хорват-ғосман һуғышында төрөктәр Лика менән Крбаваны (яҡынса 1527 йылда) яулап алғас, Перушич нығытмалары төрөк Ликаһының төп терәк пунктына әйләнә. Был өс империя: Габсбург монархияһы, шул иҫәптән, Венгр-хорват унияһы, Венеция республикаһы һәм Ғосман империяһы араһында — даими рәүештә һуғыштар алып барылған ерҙәге сик була. 1685 йылда Ликаны төрөк иҙеүенән азат итеү башлана.

Һуңынан Перушич Австрия империяһы властары хакимлығына, аҙаҡ, Австро-венгрия килешеүенә ярашлы, 1867 йылдан алып 1918 йылға тиклем Хорватия һәм Славонияны Короллегенә буйһона.

Хорватияла һуғыш барған ваҡытта, (1991—1995) Перушич фронт һыҙығы зонаһы була. Хорватияла яу яландарында хәлдәр тотороҡланғас та, хатта ул халыҡ-ара танылыу алғандан һуң да, Перушичта хәрби бәрелеш булғылай.

## Мәҙәниәт
Тарихи документтарға ярашлы, Перушичты хорват грамоталылығының бишеге тип атарға мөмкин. Күрше Косинь ауылында баҫма машинка булдырылғас, Хорватия һәм Европалағы иң боронғо баҫма китаптарҙың береһе (*хорва: po zakonu rimskoga Misal dvora*) баҫтырылып сығарыла, ул күп төрлө иллюстрациялар менән биҙәлгән була. Китап 1483 йылда, Гутенбергта Тәүрәт баҫылғандан һуң ни бары 28 йыл үткәс, донъя күрә.

## Иҡтисад
Перушич общинаһы — Хорватияла иң ярлы общиналарҙың береһе, унда халыҡ һаны кәмеүгә табан бара. Хужалыҡта төп кәсеп — игенселек һәм ауыл хужалығының башҡа тармаҡтары. Һыу баҫыу ҡурҡынысы янығанлыҡтан, ҡайһы бер ауылдар тау битләүҙәрендә урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындар

* Грабовач мәмерйә паркы.
* Крушчицк һыуһаҡлағысы.
* Косин күпере.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми ҡала сайтында
Закиров Мөхәмәтхан Хажи улы

**Закиров Мөхәмәтхан Хажи улы** (17 сентябрь 1934 йыл — 5 июнь 1996 йыл) — ғалим-библиограф. 1956—1963 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының библиография бүлеге мөдире, 1963—1973 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1973—1995 йылдарҙа — директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).

## Биографияһы
Мөхәмәтхан Хажи улы Закиров 1934 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге  Үктәй ауылында тыуған. 1951 йылда Мәскәү дәүләт китапхана институтына уҡырға инә. Уны 1956 йылда тамамлағас, шунда уҡ аспирантураға уҡырға инә һәм 1971 йылға тиклем уҡып, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, Башҡорт АССР-ына эшкә ҡайта. Шул уҡ йылда Республика фәнни китапханаһына (элекке Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана) эшкә урынлаша. Мөхәмәтхан Закиров вафатына тиклем шунда эшләй һәм дөйөм эштәргә ысын күңелдән бирелгән, тоғро була.

1971—1973 йылдарҙа китапханасы булып эшләй, 1973 йылда директор итеп һайлана. Директор булып эшләү дәүерендә, китапхананы комплектлауҙың, милли телдәр баҫмаһы фонды формалаштырыу һәм шулай уҡ һирәк баҫмаларҙың бөтөн көйө һаҡланыу фәнни нигеҙҙәрен эшләү һәм әйләнешкә индереү юлы менән, китапхана эшенә камиллыҡ индерә. Китапхананың яңы бинаһын проектлау һәм төҙөү, шулай уҡ технологик процестарҙы камиллаштырыу эшендә әүҙем ҡатнаша.

Төп ғилми эштәре китапханасылыҡ белеменә һәм библиографияға арналған. 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

1996 йылдың 5 июнендә Өфөлә вафат була.

### Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты президиумы ағзаһы.
* Өфө ҡала Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981).
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Очерк о Главной библиотеке Башкортостана .
Мөғжизәле урман

**«Мөғжизәле урман»** () — тулы метражлы анимацион фильм, 1986 йыл, хорват аниматоры Милан Блажекович эше. Югославияла эшләнгән киң танылыу алған мультфильмдарҙың береһе. Югославияның «Croatia films» компанияһы һәм «Fantasy Forest» американ компанияһы сығарған. Урыҫ теленә тәржемә ителгән һәм СССР-ҙа ла күрһәтелгән.

Хорват яҙыусыһы Сунцана Шкриньяричтың балалар өсөн яҙылған китабы мультфильм итеп төшөрөлгән. 1990 йылда уның дауамы — «Тылсымсы эшләпәһе» төшөрөлә.

## Сюжеты
Рәссам **Палитра** пейзаждар яҙыу өсөн матур бер урманға килә. Бер аҙ ял итеп алырға теләп, ул **Тылсымлы Имән** төбөндә йоҡлап китә. Ошо имән уға урманда йшәүселәрҙең телен аңлау һәләтен, ә уның бумалаһына ғәжәйеп бер көс бирә. Оҙаҡламай үҙенең яңы дуҫтары-йәнлектәрҙән был урманда тәү ҡарашҡа ғына бөтәһе лә тыныс һәм яҡшы икәнлеген, ғәмәлдә бында йәшәүселәрҙе ҡанһыҙ һәм мәкерле **Кактус батша** һәм уның ҡоралланған алебардалары яфалауын белә.

Ә был ваҡытта Кактус Палитраның урманға килеүе, шулай уҡ, күрәҙәсе **Репьяның** юрауы буйынса, рәссам арҡаһында уның үҙ власын юғалтасағы тураһында белеп ҡала. Рәссамдан нисек тә булһа ҡотолорға теләп, Кактус тәүҙә уны үҙенең һарайына төшкө ашҡа саҡыра. Ләкин рәссам, терпеләр ғаиләһенең кәңәшен тотоп, төшкө ашҡа бармай. Ул сағында яуыз батша урманды, ә уның менән бергә уға ҡурҡыныс менән янаусыларҙы ла юҡҡа сығарырға теләй. Ул алебардылар армияһын ебәрә һәм үҙенең мәкере менән тәүҙә **Утты асыуландыра**, ә был иһә урман янғынына килтерә. Артабан **Һыу эйәһен** асыуландырып, урманға ташҡын һыуҙарын килтерә.

Әммә рәссам һәм уның яңы дуҫтары — **Ослотеш исемле ҡондоҙ**, терпеләр ғаиләһе, айыу-ауыр атлетика ветераны **Матэ** һәм төлкө **Лили** тырышлығы, шулай уҡ тылсымлы бумала көсө менән батшаның мәкерле ниәте селпәрәмә килә. Ул сағында Кактус урманды үҙенең гигант машинаһы ярҙамында ваҡларға ҡарар итә. Палитра урманды ҡотҡарыу өсөн уға ни бары бер төн генә ҡалыуын белеп ҡала, сөнки иртәнсәк тылсым юҡҡа сығасаҡ, һәм ул **Мөғжизәле урманды** ҡотҡара алмаясаҡ.

Улар батша хеҙмәтсеһе тылсымсы **Таяҡты** осраталар, әмиренән ул да ҡурҡып йәшәй икән. Унан бер сер белеп ҡалалар: бер тапҡыр ҙа сәскә атмағанға күрә Кактус бик яуыз икән. Дуҫтар тылсымсы ярҙамы менән тылсымлы эсемлек әҙерләй, уны эскәс тә император сәскә атасаҡ. Алебардылар Таяҡты урлап алып китәләр. Бик аҙ ғына ваҡыт ҡала — тиҙҙән тылсым юҡҡа сығасаҡ, ваҡлатыу машинаһы эшләй башлаясаҡ, ә батша йәлләте — ғәйәт ҙур тимер кеше тылсымсыны язалаясаҡ. Ләкин бергәләп тырышҡас, урмандағы дуҫтары менән рәссам замокка инә һәм Кактусҡа тылсымлы эсемлекте эсереүгә өлгәшә.

Кактус сәскә ата һәм мөләйем сәскәгә әүерелә, ә урманға ҡайтанан тыныслыҡ урынлаша. Шулай итеп тылсым тамамлана, һәм рәссамға дуҫтары менән айрылышырға ла ваҡыт.

## Һылтанмалар

* Посмотреть мультфильм
Көҫәпҡол ауыл советы (Маҡар районы)

**Көҫәпҡол ауыл советы** — Маҡар районындағы (хәҙерге Ишембай районы) бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек. Үҙәге — Көҫәпҡол ауылы.

1935 йылда ойошторола («Башҡорт АССР-ының Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1935 йылдың 3 февралендәге Башҡорт АССР-ы райондары составында яңы селтәр ойоштороу тураһындағы Ҡарары», п.36).

1937 йылда Маҡар районынан БАССР-ҙа яңы ойошторолған Ишембай районына тапшырыла, тәүҙә уға өс кенә ауыл советы индерелә («Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Башҡорт АССР-ында яңы райондар булдырыу тураһындағы Ҡарары», 20 март 1937 йыл)

1940 йылда Ишембай районы менән бергә бөтөрөлә. Ауыл советының үҙәге булған Көҫәпҡол яңы ҡала — Ишембай составына индерелә.

«РСФСР Юғары Советы Президиумының Ишембай эшсе ҡасабаһын ҡалаға әйләндереү һәм Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү тураһындағы Указы», 10 февраль, 1940 йыл:
…
2. Ишембай ҡалаһы һыҙатына түбәндәге тораҡ пункттарын индереү тураһында: Ишембай районының Бурансы, Көҫәпҡол һәм Смаҡай ауылдарын.
3. Ишембай районынан:
… Көҫәпҡол һәм Байғужа ауыл советтарын Маҡар районына күсереү һәм Ишембай районын бөтөрөү тураһында.


## Иҫкәрмәләр
Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы

**Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы** (11 ғинуар 1990 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор, Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Хәрби хеҙмәтен Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәрендә, Өфө махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядының 1-се взводы өлкән саперы вазифаһында үтә.

## Биографияһы
Филүс Ҡансурин 1990 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Биштирәк ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Сибай педагогия колледжында белем ала.

Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәрендә 2010 йылдың июнендә хеҙмәт итә башлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылыр алдынан үҙ йәше төркөмөндә өс километрға йүгереү буйынса Башҡортостан чемпионы була. Төньяҡ Кавказға беренсе хәрби командировкаға 2011 йылдың мартында бара. Ошо уҡ йылдың 10 майында Рошни-Чу (Урус-Мартановский районы, Чечня) ауылы районында бандформирование башлыҡтарын эҙләү буйынса махсус операцияла ҡатнаша. Разведка-эҙләнеү хәрәкәте ваҡытында баш дозор составында ҡулдан яһалған шартлау яйланмаһы шартлауынан ҡаты яралана һәм уң аяҡ табанын юғалта. Тәүҙә оператив тәғәйенләнештәге 46-сы бригада ялан госпиталендә дауалана. Ләкин гангрена үҫеше менән бәйле, эске ғәскәрҙәрҙең Баш хәрби клиник госпиталенә (Мәскәү) оҙатыла. 2011 йылдың 10 ноябрендә шәбәйеп сыға һәм хеҙмәтен Эске ғәскәрҙәрҙә бронялы танк һәм автомобиль мөлкәте склад мөдире вазифаһында дауам итә.

2012 йылдың 20 февралендә махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядының башҡа хәрби хеҙмәткәрҙәре иҫәбендә «Лада-Приора» шәхси автомобиле менән бүләкләнә. Бүләкләү тантанаһы «Аҡбуҙат» (Өфө ҡалаһы) ипподром комплексында үтә; тантанала ҡатнашалар:

* Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре баш командующийының беренсе урынбаҫары генерал-лейтенант Александр Бутин,
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры Азамат Илембәтов,
* Эске ғәскәрҙәрҙең Волга буйы төбәк командованиеһы ғәскәрҙәре командующийы генерал-лейтенант Евгений Зубарев,
* Башҡортостан Республикаһы эске эштәр министры полиция генерал-майоры Михаил Закомалдин,
* Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Софронов Игорь* Мужество: стальные парни из «Булата»  // Братишка : Ежемесячный журнал подразделений специального назначения. — М.: ООО «Витязь-Братишка», 2012. — № 4. — С. 12—13.
* 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://vysotarb.ru/news/393/
* http://www.bashinform.ru/news/436129/
* http://maxpark.com/community/5100/content/2288344
Ишембай районының һаҡланған тәбиғәт биләмәләре исемлеге

**Ишембай районының һаҡланған тәбиғәт биләмәләре исемлеге **Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы буйынса әлеге ваҡытта булған һәм булдырырға планлаштырылған һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен (ОПТ) үҙ эсенә ала.

## Статистика
1. Ишембай районы буйынса классик айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (ООПТ) (ҡурсыулыҡ-заказник) — 1, тәбиғәт һәйкәлдәре — 15) — 59268 га (перспективалы — 76000 га)

2. Проекттары төҙөлгән һыу һаҡлау зоналары — 3216,4 га

3. Йәшел зоналар — 5019 га

4. Санитар һаҡ округтары — юҡ

5. Бөтә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (ООПТ) — 67503,4 га (перспективалы майҙан 84235,4 га)

6. Урмандарҙың тыйылған участкалары һәм урмандың айырыуса һаҡ участкалары 14907 га

7. Әлеге ваҡытта һаҡланған тәбиғәт биләмәләре (ОПТ) селтәренең дөйөм майҙаны 82410,4 га

8. Проектланыу кимәлендә булған айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (ООПТ) («Шүлгән-Таш» ҡурсаулығын киңәйтеү зонаһы — 1, тәбиғәт һәйкәлдәре — 2) — 16732 га

9.  Әлеге ваҡытта һаҡланған тәбиғәт биләмәләре (ОПТ) селтәренең һәм проектланыу кимәлендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең ҡушма майҙаны (ООПТ) 99142,4 га

10. Ҡиммәтле тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (проект эшләү өсөн перспектив зона) 32520 га

11. Берләштерелгән һәм һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең перспектив майҙандарының СОПТ дөйөм майҙаны (берләштерелгән майҙандарҙы алып ташламайынса) 131662,4 га. Раҫланған айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре

## Ғәмәлдәге

## Тәҡдим ителгән урындар

* Ҡыҙҙар-Ҡарауыл — Башҡортостандың Ишембай районындағы ҡиммәтле тәбиғәт биләмәләренә ҡараған  уя. Тәбиғәт һәйкәле булырға тейеш, майҙаны 590 га. Урынлашыуы: Маҡар урман хужалығы, Ишембай урманлығы, кв. 20-21

## Әҙәбиәт
Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 26.12.1985 N 212 «Об охране дикорастущих видов растений на территории Башкирской АССР» (вместе со «Списком растений, сбор которых запрещен на территории Башкирской АССР», «Перечнем дикорастущих видов растений, сбор которых запрещен в зеленых зонах городов, рабочих поселков и других населенных пунктов», «Перечнем государственных памятников природы по охране дикорастущих растений на территории Башкирской АССР»)

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Вәлиев Илһам Фәһим улы

**Вәлиев Илһам Фәһим улы** (19 июль 1975 йыл) — опера йырсыһы (тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2009). 

## Биографияһы
Илһам Фәһим улы Вәлиев 1975 йылдың 19 июлендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Имәнлеҡул ауылында тыуған. Х. Бигичевты бала саҡтан яратып тыңлаған, уның йырлау манераһын үҙ иткән.

2004 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын «соло йыры» һөнәре буйынса (Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор Ф. Ф. Сәғитова класы) тамамлай. 2002 йылда, институттың өсөнсө курсы студенты булараҡ, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә саҡырыла, бында С. Рахманиновтың «Алеко» спектаклендә Йәш сиған партияһында йырлай (диплом эше).

2010 йылда Екатеринбург дәүләт опера һәм балет театрына солист булараҡ эшкә саҡырыла һәм бөгөнгө көнгә тиклем шунда эшләй, бер үк ваҡытта Өфөлә лә эшен дауам итә. Ғаиләһе Өфөлә йәшәй. Ҡаҙан, Силәбе, Пермь театрҙары менән хеҙмәттәшлек итә.

## Ижады
2004 һәм 2006 йылдарҙа Мәскәүҙә «Алтын битлек» Милли театраль премияһына номинацияланған З. Исмәғилевтың «Ҡаһым түрә» һәм В.-А. Моцарттың «Тылсымлы флейта» спектаклдәрендә ҡатнаша.

### Репертуары
* Беренсе яугир (В.-А. Моцарт «Волшебная флейта»)
* Дон Оттавио (В.-А. Моцарт «Дон Жуан»)
* Неморино (Г. Доницетти «Любовный напиток»)
* Альфред (Дж. Верди «Травиата»)
* Герцог (Дж. Верди «Риголетто»)
* Сапҡын (Дж. Верди «Аида»)
* Фауст (Ш. Гуно «Фауст»)
* Рудольф (Дж. Пуччини «Богема»)
* Пинкертон (Дж. Пуччини «Мадам Баттерфляй»)
* Каварадосси (Дж. Пуччини «Тоска»)
* Йәш сиған (С. Рахманинов «Алеко»)
* Берендей (Н. Римский-Корсаков «Снегурочка»)
* Лыков (Н. Римский-Корсаков «Царская невеста»)
* Владимир Игоревич (А. Бородин «Князь Игорь»)
* Ленский (П. Чайковский «Евгений Онегин»)
* Принц (С. Прокофьев «Любовь к трём апельсинам»)
* Салауат (З. Исмәғилев «Салауат Юлаев»)
* Һөйөндөк (З. Исмәғилев «Урал илселәре»)
* Илмырҙа, Часовой (З. Исмәғилев «Ҡаһым түрә»)
* Аҡъегет (С. Низаметдинов «Ай тотолған төндә»)
* Айтуган (С.Низаметдинов «Накий»)
* Басыр (З. Исмәғилев «Ҡоҙаса»)

### Гастролдәре
Театр труппаһы составында Португалияла (2006), Таиландҡа (2008) бара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге Республика вокалистар конкурсы - икенсе премия лауреаты (Өфө, 1999)  
* Н. Сабитов исемендәге VI Асыҡ башҡарыусы музыканттар конкурсы дипломанты (Өфө, 2004) 
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — операларҙа Һөйөндөк, Салауат, Ленский, Пинкертон, Альфред, Фауст партияларын башҡарған өсөн (2009)
* «Алтын битлек» фестивале жюрийы махсус премияһы лауреаты — С. С. Прокофьевтың «Любовь к трем апельсинам» операһында Принц партияһын башҡарғаны өсөн (2012)
* Свердловск өлкәһе губернаторы премияһы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Ильгам Валиев: «Когда начинал карьеру певца, меня, татарина, заметил Муртаза Рахимов»
* Валиев Ильгам Фагимович (лирический тенор) 

## Видеояҙмалар
* Ильгам Валиев - Былбылым ("Дуслык купере", Челябинск, 16.04.2018) Видео