Таарка Һилана

**Һилана Та́арка** (), шулай уҡ **Һилана Тарка** () (**Дарья Писумаа** (), **Дарья Матвеева** (), **Васила Таарка** (); 22 март 1856, Хилана (Һилана) ауылы, Вырумаа — 27 декабрь 1933, Вымморски ауылы, Печора өйәҙе) — сету рун йырҙарын башҡарыусы. «Сетуҙың йырсы әсәһе» (Setu lauluema)тигән рәсми булмаған титул йөрөткән.

## Биографияһы
Һилана Тарканың әсәһе Ока (Агафья Герасимова). Уны 16 йәшендә Хярма ауылы ире Матсҡа (Матвей Гаврилов) кейәүгә биргәндәр. Ғаиләләрендә дүрт бала, Һилана — иң өлкәне була. Уның тыуған төбәге Һилана (Һиланамяги, ). Ғаилә етеш йәшәй, әммә атаһы эскегә һалына һәм бөтә ер биләмәләрен тигеләй һата, һөҙөмтәлә Һилананың мираҫ алыусы ир туғанына бер ер бүлеме генә тороп ҡала. Һиланаға 13 йәш тулғанда, ул әсәһенә ҡул тирмән ташы (жёрнов) ярҙамында иген һуғыуҙа ярҙам итә башлай. Әсәһе эшләгәндә Һилананы йырларға өйрәтә. Ока матур йырлаған, һәм фольклорсылар унан йырҙар яҙып алғандар. Ока күп туйҙарҙа йырлаған һәм ҡыҙы Һилананы ла үҙе менән йөрөткән. Ока 34 йәшендә вафат була. Матс 60 йәшкә етә. Һилана кейәүгә сыҡмай. Күрше ауылдан бер егет ҡулын һорай, әммә уның тағы ла ике ир туғаны һәм ер бүлемдәре аҙ булғанлыҡтан, туғандары был никахҡа ҡаршы сыға. Һилана никахтан тыш биш балаға: Фёкла, Сергей, Ирина, Агафья һәм Татьянаға ғүмер бирә, балаларҙың атаһы — Василий Иванович Коосер.

Һилана Таарка Эстонияның белемле даирәләрен илдең көньяҡ-көнсығышында йәшәгән сету халҡының халыҡ йырҙары менән таныштырыусы беренсе кеше була. Якоб Хурт осоронда Сету рун йырҙарын башҡарыусыларҙың ҙур ғаиләһендә, Мико Оде (*Miko Ode)*, Евдокия Каннисте (1864—1924) Һәм Мартина Иро (*Martina Irò)*, Ирина Луйк, 1866—1947) кеүек йырсылар менән бер рәттән, Һилана Таарка импровизация һәләте һәм йыр ижадының предмет байлығы менән айырыуса билдәлелек яулай.

1921 йылда Ян көнө (ҡояш ауышлығының иң юғары һәм иң түбән кимәле мәлдәре — *йәйен 21—22 июндә, ҡышын 21—22 декабрҙә*) Һилана Таарккаға Хельсинкиҙа солист сифатында Финляндия президентын байрам менән ҡотлау, шулай уҡ Фин йыр байрамында сығыш яһау хөрмәте күрһәтелә.

1920-се йылдарҙа ул бер нисә асыҡ концертта, шул иҫәптән Таллинда «Эстония» концерт залында йырлай. 1922 йылда Беренсе сту йыр байрамында Һилана Таарка бөтә Сетумаанан килгән 100 халыҡ йырсыһы оҙатыуында сәләмләү йырын башҡара.

Сик буйы ерҙәре йәмғиәте () инструкторы Самуэль Соммер (*Samuel Sommer*) ярҙамында һәм Туған тел академия йәмғиәте (Akadeemiline Emakeele Selts) өс «Сету йырсы әсәһе» — Һилана Таарка, Мартина Иро һәм Анна Вабарна —1926 йылда Эстония Республикаһынан ай һайын ҙур булмаған аҡсалата пособие тәғәйенләнә. Әммә Һилана Таарканың һуңғы йылдары үтә ярлылыҡта үтә, был хаҡта ул үҙенең йырҙарында ла йырлай:
*«Olõ-õs meil põldu, mida põima,*
*Olõ-õs rüki, mida rühki,*
*Külä-ks võti künnümaa,*
*Vald ragi mi varigu!»*

1933 йылдың 27 декабрендә 77 йәшендә Вымморски ауылындағы бәләкәй генә йортонда ҡыҙы Татьяна (*Taana, Tattö*) ҡулында вафат була. 1934 йылдың 6 ғинуарында *«Lääne Teataja» гәзитендә,* урындағы имеш-мимештәргә нигеҙләнеп, Һилана Таарка аслыҡтан үлгән, тип яҙыла. 31 декабрҙә Обиница ауылы зыяратында ерләнә.

## Ижади мираҫы
Һилана Таарканың ҙур йыр репертуарында Мико Оде һәм Мартина Иро кеүек оҙон эпик йырҙар аҙ була, әммә билдәле сету йырсылары араһында Һилана Таарка (*Wasila Taarka* волость яҙмаларында) беренсе булып шаяртыу һәм мыжыуҙарҙы үҙ эсенә алған юмористик йырҙар башҡара, шуға күрә уны йыш ҡына Сетумаалағы кисәләргә һәм туйҙарға саҡыралар.

Якоб Хуртҡа (1903) һәм тарихсы Хендрик Пранцҡа (*Hendrik Prants*, 1889) Һилана Таарка йырлап яҙҙырған рундарҙы Хурт *«Setukeste lauludes» йыйынтығында баҫтырып сығара.* Йыйынтыҡтың ике томында башҡа йырсылар йырҙары араһында Һилана Таарканың 29 йыры бар, шуларҙың 16-һы ябай йырҙар:
1. боронғо дини: *,,Päevapoeg", «Neiu veri», ,,Hiiv hitskmehe", ,,Imelik koda"* һәм *«Ait põleb»*;
2. христиан: *«Jeesuse surm»*;
3. әкиәти: *«Haned kadunud», «Hobune varas­tatud», «Oravad oksalt — müügiks müüril», ,,Karjaneiu ja kaup­mehed"* һәм *«Neiu liin»*;
4. ҡыҙҙар:* «Neiu kiidab oma käsi­tööd»*;
5. раштыуа уйындары: *«Liigu, liigu lijnakõnõ!»*;
6. кәләштең туй йырҙары: *«Ristimäle (pulma kutsudes)», «Ristimäle (saaja-päeval)»* һәм *«Neiu trotsijale»*.

Баҫмаларҙа Һилана Таарканың 13 күп составлы йыры донъя күрә:
* *«Kosjasõit + Kalmu­neiu»*,
* *,,Hääl kadunud + Vend pilliks Pihkvas"*,
* *«Neiu vennad + Tänuline lind»*,
* *«Tütar vette + Uibonõ näiokõnõ + Neiumüük»*,
* *«Kolm vaest + Härjad varastatud»*,
* *«Rikas kosilane + Kuhja loomine»*.

Уларҙың иң оҙоно — 128 юллы *«Kosjasõit + Kal­muneiu» йыры*

Фольклорсы Финляндия  был йыйынтыҡтан күп йырҙарҙы фонографҡа яҙҙырған һәм 1913, 1914, 1921 һәм 1922 йылдарҙа яңынан ҡулдан күсереп яҙа. Сету фольклорын шулай уҡ Тарту университетының филология факультеты студенты Паулоприйт Волайне (*Paulopriit Voolaine*, 1899—1985) һәм уҡытыусы Яан Айнело (*Jaan Ainelo,* 1882—1941) йыя. Вяйсянен мәғлүмәттәре буйынса, Һилана Таарка йырлаған маҡтау һәм сеңләү йырҙарының күпселеге, атап әйткәндә, Сетумаа һәм Эстонияла туйҙарҙа, шулай уҡ 50 йәштән уҙған ҡунаҡтарға йырлаған йырҙарҙың барыһы ла, яҙылмай ҡала.

## Хәтер
* Фин скульпторы Айпо Сайло (*Aipo Sailo*) ғүмеренең һуңғы йылдарында Һилана Таарка бюсын ҡоя.
* 1986 йылда Обинитса ауылында скульптор Эльмар Ребане (*Elmar Rebane*)  һәйкәле асыла.
* Сетомаа волосы традицион сету мәҙәниәтен һаҡлау буйынса күренекле эш өсөн Һилана Таарка исемендәге мәҙәни премия менән бүләкләй.
* Выру шағирәһе Юлле Каукси (Kauksi Ülle) «Таарка» пьесаһын яҙа, уны 2005 һәм 2006 йылдарҙа Обинитса ауылында уйнап күрһәтәләр.
* 2008 йылда киностудия *«Exitfilm»* киностудияһы театр пьесаһы нигеҙендә ижад ителгән режиссёр Айн Мяэотс (*Ain Mäeots*) «Таарка» нәфис фильмын экрандарға сығара. Төп ролдәрҙе Инга Салуранд (*Inga Salurand*, йәш Таарка), Сийри Сисаск (*Siiri Sisask*, Дарья (Таарка) Писумаа) һәм Марье Метсур (*Marje Metsur*, ҡарт Таарка) башҡара; прод. 96:19.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сету
* Сетумаа
* Анне Вабарна

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Elmar Päss*. Hilana Taarka . // Eesti Kirjandus. — 1934. — Nr. 1.
* *Pino, Veera*. Elukutseline tegevus — setu rahvalaulik (Darja Pisumaa, *alias* Hilana Taarka — Vasila Taarka) // Keel ja Kirjandus. — 1994. — Nr 2, lk. 99-104.