Рәсәйҙең нефть сәнәғәте

**Рәсәйҙең нефть сәнәғәте** — Рәсәй сәнәғәтенең төп тармағы, нефть сығарыу, эшкәртеү, ташыу һәм һатыуҙы, шулай уҡ нефть продукттарын етештереү, ташыу һәм һатыуҙы үҙ эсенә ала.

Нефть Рәсәй экспортының төп статьяһы булып тора, 2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса, аҡсаға әйләндереп һанағанда экспорттың 33 процентын (нефть продукттары менән бергә — 49 процентын) биләгән. Нефть һәм нефть продукттары хаҡы кимәленә шулай уҡ экспорт компоненты булып торған тәбиғи газдың хаҡы бәйле.

2016 йылда Рәсәйҙә газ конденсатлы 547,497 миллион тонна нефть сығарыла (2015 йылға ҡарата +2,5 %), нефтте беренсел эшкәртеү йылына 279,365 млн тонна (2015 йылға ҡарата − 1,2 %). 2016 йылда Рәсәй нефть сығарыу күләме буйынса, Сәғүд Ғәрәбстанын һәм АҠШ-ты үтеп, беренсе урынды ала.

Шыйыҡ углеводородтар запастары 2007 йылға 9,5 млрд т күләмендә баһалана. Иң эре нефть ятҡылыҡтары — Самотлор, Обь буйы, Рус, Ромашка ятҡылыҡтары.

## Тарихы

1684 йылда Иркутск письменный головаһы Леонтий Кислянский Иркутск бастругы тирәһендә нефть таба. Рәсәйҙә нефть табыуҙың икенсе осрағы тураһында 1703 йылдың 2 ғинуарында «Ведомости» гәзитендә хәбәр баҫыла. 1745 йылда Архангельск ҡалаһынан Фёдор Савельевич Прядунов Ухта төбөнән нефть сығара башлай һәм донъяла иң тәүге нефть ҡыуҙырыу заводтарының береһен төҙөй. Ләкин XVIII быуатта нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү продукттың аҙ ҡулланылыуы арҡаһында табышһыҙ була.

Баҡы төбәгендәге территориялар ҡулға төшөрөлгәндән һуң XIX быуат башында Кавказ Рәсәйҙең төп нефть сығарыу районына әүерелә. 1853 йылда кәрәсин лампаһы уйлап табылғас, нефткә ихтыяж күп тапҡырға арта.

Беренсе нефть разведкалау скважинаһы сәнәғәт ысулы менән Апшерон ярымутрауында 1847 йылда, беренсе эксплуатациялау скважинаһы Кубандәге Кудако йылғаһында 1864 йылда быраулана.

Нефть эшкәртеүсе тәүге ябай завод 1863 йылда Баҡыла инженер Джавад Мәликов тарафынан төҙөлә, унда кәрәсин етештерелә. Бер нисә йылдан Мәликов Грозныйҙағы нефть эшкәртеү заводына нигеҙ һала.

1879 йылда төҙөлгән «Бер туған Нобелдәрҙең нефть етештереү ширҡәте» Баҡыла нефть сығара һәм эшкәртә, ташыу һәм һатыу селтәрен булдыра, был селтәргә нефть үткәргестәр, танкерҙар, цистерналы вагондар һәм причалдары менән тимер юл тармаҡтары булған нефть базалары инә.

XIX быуат аҙағында нефть сығарыу тармағына сит ил кешеләре, атап әйткәндә, Ротшильдтар һәм Рокфеллер индерелә. 1886 йылда Ротшильдтар "Батум нефть сәнәғәте һәм сауҙа ойошмаһы"н (Батум ҡалаһы — 1936 йылдан Батуми) ойоштора, һуңғараҡ ул БНИТО тигән ҡыҫҡартмаһы менән билдәле була. Батумда нефть һаҡлағыстар төҙөлә һәм һатыу нөктәләре ойошторола.

1913 йылда Рәсәйҙә 9,093 млн тонна нефть сығарыла.

### Революциянан һуң
Һуғыштар һәм революция Рәсәйҙә нефть сығарыу тармағында кризис тыуҙыра. 1920-се йылдарҙа ғына тармаҡты тергеҙеү тураһында уйларға мөмкинлыҡ барлыҡҡа килә.

1960 йылдан башлап СССР-ҙа Волга буйындағы, Тиман-Печоралағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бик ҙур ятҡылыҡтар үҙләштерелә.

### Хәҙерге хәл
1990-сы йылдарҙа, Советтар Союзы тарҡалғандан һуң, Рәсәйҙең нефть секторы башлыса акциялаштырыла, секторҙың айырыуса отошло активтары, төрлө нигеҙҙәргә таянып, шәхси ҡулдарға тапшырыла.

1992—1999 йылда 0,3 миллион тонна нефть сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ҡеүәттәр файҙаланыға индерелә.

1998 йылда 298 млн тонна нефть сығарыла.

2003 йылда ил етәкселеге иң эре нефть компанияларының береһе булған «ЮКОС»-ты банкротландырыу һәм уның активтарын һатыу буйынса саралар үткәрә, был активтар башлыса «Роснефть» дәүләт компанияһына эләгә. «Газпром» дәүләт компанияһы тарафынан «Сибнефть» хосуси активының бер өлөшө һатып алына.

2000—2008 йылдарҙа 20,7 миллион тонна сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ҡеүәттәр файҙаланыуға тапшырыла.

Рәсәй Федерацияһы Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда 491 миллион тонна нефть сығарылған, был 2006 йылғынан (480 миллион тонна) 2,1 процентҡа күберәк булған, һөҙөмтәлә Рәсәйҙә нефть сығарыу тиҙлеге донъяла нефткә ихтыяж тиҙлеге үҫешен бер ярым тапҡырға уҙып киткән.

АҠШ-тың статистика агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 2007 йылда сығарылған нефттең 28,9 проценты ил эсендә ҡулланыла — көнөнә 2,8 млн баррель. Нефттең һәм нефть продукттарының саф экспорты сығарылған нефттең 71,1 процентын — көнөнә 6,9 млн баррель — тәшкил итә.

2011 йылда РФ-та 511,432 миллион тонна нефть сығарыла (шельфта нефть сығарыу күләме — 13 млн т, ә газ — 57 млрд м³ тәшкил итә), был 2010 йылғынан 1,23 процентҡа күберәк була. Росстат мәғлүмәттәре буйынса, нефть экспортлау 2,4 процентҡа, йәки ФТС мәғлүмәттәре буйынса, 6,4 апрцентҡа ҡыҫҡара, әммә экспорттан алынған табыш 129 миллиард долларҙан 171,7 миллиард долларғаса арта.

2012 йыл һөҙөмтәләре буйынса, нефть сеймалы сығарыу күләме 2011 йылғынан 6,6 миллион тоннаға арты (+1,3 %) һәм абсолют күләмдә 518 миллион тоннаға етә, шулай итеп, СССР тарҡалғандан һуң яңы максималь кимәлгә өлгәшелә.

2013 йылда Рәсәйҙә нефть сығарыу 523,3 миллион тоннаға етә һәм совет осоронан һуңғы сираттағы рекордты ҡуя, әммә экспорт кәмей, сөнки ил эсендә эшкәртеү күләме арта.

2014 йылда Рәсәйҙә нефть сығарыу үткән йылғынан 0,6 процентҡа арта һәм 526,8 миллион тоннаға етә (1-се һүрәт). Үткән йылдың һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй нефть сығарыуҙа, АҠШ менән Сәғүд Ғәрәбстанынан ғына ҡалышып, өсөнсө урынды ала.

Нефть ятҡылыҡтарын разведкалауға ҡағылышлы фараздар кире булһа ла, Рәсәй Хөкүмәте 2009 йылда 2030 йылға нефть сығарыу күләмен йылына 530 миллион тоннаға еткерерүҙе планлаштыра, был 2011 йыл менән сағыштырғанда 5,47 процентҡа артыҡ.

## Нефть сығарыу
Нефть сығарыу менән бер нисә нефть компанияһы шөғөлләнә, улар араһында 2007 йыл йомғаҡтары буйынса айырыуса эреләре — «Роснефть», «Лукойл» һәм «ТНК-BP» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре.

### Предприятиелар

## Төбәктәр

## Эшкәртеү
Рәсәйҙә нефть эшкәртеү менән 30-ҙан ашыу нефть эшкәртеү заводы шөғөлләнә, уларҙа йыл һайын тиҫтәләрсә миллион тонна бензин, дизель яғыулығы һәм мазут етештерелә.

## Нефть һәм нефть продукттарын экспортлау күрһәткестәре
Рәсәй Банкы мәғлүмәттәре буйынса, нефть һәм нефть продукттары экспорты күрһәткестәре һәм уларҙың Рәсәйҙең түләү балансындағы урыны:

Федераль таможня хеҙмәте күрһәткестәре буйынса нефть һәм нефть продукттары экспорты күрһәткестәре һәм уларҙың Рәсәй сауҙа балансындағы урыны:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Шевелева А. В. История создания и современное состояние вертикально-интегрированных нефтяных компаний в России // Журнал Вестник МГИМО-университета. — Выпуск № 5. — 2009.
* *Шулятиков В. И.* В Империи экспорт нефти был запрещен. Газета «Морские вести России». 2016 г. № 1 (428) с.16-18 https://picasaweb.google.com/105886027558885815466/XLxdKJ?authuser=0&feat=directlink

## Һылтанмалар

* Раздел о нефтяной промышленности на сайте журнала «Эксперт» (2006)
* НЕФТЯНАЯ ОТРАСЛЬ РОССИИ ’2014: ОСНОВНЫЕ ИТОГИ И ВОЗМОЖНЫЕ ПУТИ РАЗВИТИЯ  / E&Y, Нефтегазовая вертикаль, № 6 2015 с. 34-39
* Нефтяная промышленность России: итоги 2009 г / Минеральные ресурсы России. Экономика и Управление, № 3 2010 стр 48-57