Барбара Мак-Клинток

**Барбара Мак-Клинток** (; 16 июнь 1902, Хартфорд, Коннектикут — 2 сентябрь 1992, Хантингтон, Нью-Йорк) — Американың цитогенетик ғалимы, физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты. Мак-Клинток башлыса кукуруз цитогенетикаһын тикшереү менән шөғөлләнә.

Барбара Мак-Клинток кукуруз күҙәнәктәре хромосомаларын визуалләштереү ысулын эшләй һәм, микроскопик анализ ҡулланып, цитогенетикала күп һанлы фундаменталь асыштар яһай. Ул кукуруздың беренсе генетик картаһын төҙөй һәм хромосомалар участкаларының физик үҙсәнлектәрен тасуирлай, теломерҙар һәм центромерҙарҙың ролен күрһәтә, кукуруздың Көньяҡ Америка төрҙәренең цитогенетикаһы һәм этноботаникаһы буйынса күләмле тикшеренеүҙәр үткәрә, кукуруз миҫалында бер быуындан икенсеһенә тапшырылған генетик мәғлүмәттең репрессияһын һәм экспрессияһын аңлатыусы теорияны эшләй. 1951 йылда Мак-Клинток транспозондарҙы аса. Уның хеҙмәттәре 1960—1970-се йылдарҙа, Мак-Клинток 1940-сы йылдарҙа асҡан гендарҙың көйләнеү механизмы өйрәнелгәс, танылыу таба. 1983 йылда Мак-Клинток «мобиль генетик элементтарҙы асҡан өсөн» физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.

## Биографияһы
Барбара Мак-Клинток Хартфордта (Коннектикут штаты, АҠШ) табип Томас Генри Мак-Клинток менән Сара Хенди Мак-Клинток ғаиләһендә тыуа. Уның тағы ике апаһы һәм бер ҡустыһы була. Барбара үҫмер саҡтан яңғыҙлыҡ ярата, холҡона бойондороҡһоҙлоҡ хас була.

Барбараны атаһы менән йылы мөнәсәбәттә була, әммә ҡаҡшау психикалы әсәһе менән ауыр аралаша.

Яҡынса өс йәштән мәктәпкә барғанға тиклем Мак-Клинток Массачусетста ҡәрҙәштәрендә йәшәй, сөнки ата-әсәһе фәҡирлектә көн күрә. Атаһы медицина практикаһы менән аҡса эшләй башлағас, ғаиләһенә ҡайта. 1908 йылда Мак-Клинтоктар Бруклин эргәһендәге Флэтбуш биҫтәһенә күсә. Барбараның атаһы «Standard Oil» компанияһы штатына ҡуйыла. Барбара Бруклиндағы «Эрасмус Холл» урта мәктәбенә уҡырға төшә, уны 1918 йылда тамамлай. 1919 йылда Корнелл ауыл хужалығы колледжына уҡырға инә.

Колледжда ботаника өйрәнә һәм 1923 йылда бакалавр дәрәжәһен ала. Генетика менән 1921 йылда был тема буйынса курс тыңлағандан һуң ҡыҙыҡһына башлай. Курсты үҫемлектәр селекционеры һәм генетик К. Б. Хатчинсон үткәрә.

Корнелл университетында ҡатын-ҡыҙҙарға генетика буйынса махсуслашыу тыйылған булғас, рәсми магистрлыҡ (1925) һәм докторлыҡ (1927) дәрәжәләре уға ботаника буйынса бирелә.

Диплом эшен эшләгәндә һәм аспирантлыҡ практикаһында Мак-Клинток кукуруз цитогенетикаһын өйрәнеү төркөмөн ойоштороуға өлөш индерә.

1931 һәм 1932 йылдарҙа йәй Мак-Клинток Миссури университетында генетик Льюис Стэдлер менән бергә эшләй. 

1933—1934 йылдарҙа Германияла уҡый. 1936 йылда Льюис Стэдлер уны Миссури университетының ботаника кафедраһына профессор ассистенты вазифаһына саҡыра.

Бында Мак-Клинток кукуруз хромосомаларына рентген нурланышы тәьҫирен тикшерә.

1941 йылда Барбара Карнеги институтының генетика кафедраһына тикшеренеүсе вазифаһына ҡабул ителә.

Бер йылдан Мак-Клинток Колд-Спринг-Харбор лабораторияһына алына.

1957 йылда Мак-Клинток Милли ғилми фондтан һәм Рокфеллер фондынан Көньяҡ Америкала кукурузды тикшереү менән шөғөлләнеүгә субсидиялар ала. 1962 йылда ул кукуруздың Көньяҡ Америка төрҙәрен тикшереү буйынса эшләгән дүрт ғалимдан торған төркөмгә етәксе итеп тәғәйенләнә.

1967 йылда Мак-Клинток Карнеги институтындағы вазифаһынан китә һәм институттың почётлы ағзаһы итеп һайлана.

Мак-Клинтоктың асыштары 1960— 1970-се йылдарҙа танылыу таба.

1971 йылда Мак-Клинток АҠШ президенты Ричард Никсон ҡулынан милли ғилми миҙал ала. 1973 йылда Колд Спринг Харбор лабораторияһы корпустарының береһенә уның исеме бирелә. 1981 йылда Мак-Артурҙар фондынан тәүге стипендия алыусы була, йыл һайын $60 000 күләмендәге был стипендия биш йыл буйы түләнеп тора, Альберт Ласкер премияһы, медицина буйынса Вольф премияһы һәм Томас Хант Морган миҙалы (Маркус Роудс менән берлектә) менән бүләкләнә. 1982 йылда Мак-Клинтокҡа Колумбия университетының премияһы тапшырыла.

1983 йылдың 10 октябрендә Барбара Мак-Клинток утыҙ йылдан ашыу яһаған асышы өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы менән билдәләнә. Мак-Клинток — физиология һәм медицина буйынса был премияға яңғыҙ категорияла лайыҡ булған беренсе ҡатын-ҡыҙ.

## Төп публикациялары
* «A cytological and genetical study of triploid maize». (1929)
* «A Correlation of Cytological and Genetical Crossing-Over in Zea Mays». (1931)
* «The order of the genes C, Sh, and Wx in Zea Mays with reference to a cytologically known point in the chromosome». (1931)
* «The stability of broken ends of chromosomes in Zea Mays». (1941)
* «Neurospora: preliminary observations of the chromosomes of Neurospora crassa». (1945)
* «The origin and behavior of mutable loci in maize». (1950)
* «Induction of instability at selected loci in maize». (1953)
* «Some parallels between gene control systems in maize and in bacteria». (1961)
* «Chromosome constitution of races of maize. Its significance in the interpretation of relationships between races and varieties in the Americas». (1981)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


## Һылтанмалар
* Автобиография на Нобелевском сайте 
* Cold Spring Harbor Laboratory Archives, Barbara McClintock:A Brief Biographical Sketch
* Enhancer and Gene Trap Transposon Mutagenesis in Arabidopsis, comprehensive article on the use of *Ac/Ds* and other transposons for plant mutagenesis
* Парадоксы непризнания: Мендель и МакКлинток 
* Гиганты генетики: неизбежность непризнания 
* Подвижные гены
* Структура и организация генома