open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбделхәмит I

**Әбделхәмит I** (1725 йыл — 7 апрель 1789 йыл, (ғосманса عبد الحميد اول‎ — *Abd ül-Hamîd-i evvel*, төрөксә — *Birinci Abdülhamit*), Ғосман империяһының 27-се солтаны. Ул — солтан Әхмәт III-сөнөң улы, 1774-се йылдың 21-се ғинуарында ағаһы Мостафа III-сөнән һуң тәхеткә ултыра.
thumb|һул|180px|Әбделхәмит I
Оҙайлы ваҡыт дауамында һарайҙа дәүләт эштәренән ситтә тороу Әбделхәмитте диндар, Хоҙайҙан ҡурҡыусы һәм мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә яй кешегә әйләндерә. Уның тәхеттә ултырыуы ваҡытында дәүләттең иҡтисади сығанаҡтары янычарҙарға ғәҙәти хеҙмәт хаҡын түләргә аҡса етмәҫлек дәрәжәгә барып етә.

Әбделхәмит солтан тәхеткә ултырғандан һуң бер йыл да үтмәй, Рәсәй менән һуғыш башлана. Төрөктәр Козлуджа янында еңелә һәм 1774 йылдың 21 июлендә Көсөк-Ҡайнарсы солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була. Был килешеүгә ярашлы, Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә хәрби-диңгеҙ флоты булдырырға, Балҡан һәм Ҡырым ярымутрауҙарында йәшәгән Ғосман империяһының мосолман булмаған халҡына үҙ тәьҫирен йәйергә хоҡуҡ бирелә.

Етди еңелеүҙәр Әбделхәмитте административ һәм хәрби реформалар үткәрергә мәжбүр итә. 

Сирияла һәм Мореяла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәштә ҡайһы бер уңыштар Рәсәй тулыһынса үҙ ҡарамағына алырға ниәтләгән Ҡырымды юғалтыуҙы ҡаплау алмай. 1787 йылда Рәсәй менән ҡабаттан һуғыш башлана. Был һуғышта 1788 йылдан Австрия ла ҡатнаша. Әммә Австрия императоры Иосиф II тулыһынса Екатерина II яғында була һәм уның Ҡырымға еңеүле һөжүменә булышлыҡ итә.
1788 йылда Рәсәй Очаков ҡалаһын тартып ала.

Солтан Әбделхәмит I, Очаковтың ҡолауынан уң 4 ай үткәс, 64 йәштә апоплексия һуғыуынан вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Антарктика

thumb|250px
thumb|250px
210px|thumb|right|Поляр база

**Анта́рктика** — Ер шарының көньяҡ ҡотобондағы өлкәһе, Антарктида һәм уға сиктәш Атлантик океан, Һинд океаны һәм Тымыҡ океан өлөштәрен үҙ эсенә ала (ҡайһы ваҡыт океандарҙың был өлөштәре айырым бер Көньяҡ океан итеп иҫкә алалар). Антарктика сиге 48–60° к.к. үтә. Дөйөм майҙаны 52&nbsp;Мм² тирәһендә.
210px|thumb|left| Тангра тауы
Антарктика — һауа температураһы түбән, көслө елдәр, борандар һәм томандар булған Ерҙең иң ҡаты климатлы өлкәһе. Антарктида китғаһы һәм яҡын утрауҙар өҫтөндә боҙ ҡатламы ята. Субантарктика райондарында иң йылы айҙың урта температураһы +10&nbsp;°C, иң һыуыҡ айҙың урта температураһы 0° C -тан алып −10&nbsp;°C –ҡа тиклем була. 

Һалҡын Антарктика һыуҙары крилгә (ваҡ ҡыҫала һымаҡтар) һәм балыҡҡа бай. Бында күп тюлень, котик һәм кит йәшәй. Яр буйында поморник һәм альбатрос кеүек диңгеҙ ҡоштары, шулай уҡ пингвиндарҙың һигеҙ төрө бар. 
Утрауҙарҙа тундра үҫемлектәре, күп ҡош бар.

## Тағы ҡара
* Арктика

## Һылтанмалар
* Л. Иванов и др., Карта о-вов Ливингстон и Гринуич
* Болгарская комиссия антарктических наименований 
210px|thumb|left| Нунатак Калоян
Дим

**Дим** (*Күгиҙел*) — Башҡортостандағы йылға. Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.

Дөйөм Һырттың төньяҡ битләүендә Федоровка районында башлана.

Ырымбур өлкәһе, Башҡортостандың Федоровка, Бишбүләк, Миәкә, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә, Өфө райондары аша аға. Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙелгә һул яҡтан ҡушыла.

Оҙонлоғо — 535 км. Элекке исеме — Күгиҙел.

Төп ҡушылдыҡтары: Тәтер, Өйәҙе, Миәкә уң яҡтан, Саҙаҡ, Мәнәүез, Өйҙөрәк һул яҡтан.

## Ҡушылдыҡтары
*(км - тамағынан)*
*(оҙонлоғо >50 км ашыу)*

* 54 км: Казияз
* 61 км: Уза
* 79 км: Ҡалмаш
* 104 км: Өйҙөрәк
* 113 км: Балышлы
* 126 км: Оло Өйҙөрәк (53 км)
* 195 км: Төйлән (51 км)
* 198 км: Ярыш
* 220 км: Ҡорһаҡ (60 км)
* 231 км: Әүрез
* 248 км: Елга
* 293 км: Миәкә
* 297 км: Ҡарамалы
* 307 км: Ғәйнә
* 309 км: Ҡорбан
* 323 км: Мәнәүез (60 км)
* 332 км: Ағымбүләк
* 337 км: Белакайелга
* 342 км: Серәш
* 354 км: Көрмәҙе
* 363 км: Өйәҙе (82 км)
* 378 км: Йылболаҡ
* 378 км: Төртөк
* 390 км: Саҡмағош
* 407 км: Саҙаҡ (74 км)
* 430 км: Кормяжка
* 440 км: Уюлга
* 443 км: Купырка
* 445 км: Кормяжка
* 455 км: Баҡалы
* 457 км: Тиманка
* 465 км: Тәтер (91 км)
* 487 км: Шатратау
* 496 км: Оло Эҙәк (58 км)
* 509 км: Ҡоро Дим

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.

## Һылтанмалар
*
Йүрүҙән

**Йүрүҙән** (башҡорт теленең көнсығыш диалектында: *юр* *үҙән*, «өлкән йылға» мәғәнәһендә; ) — Көньяҡ Уралдағы йылға. Башланған урыны — Ямантауҙың төньяҡ итәге, Белорет районында.

Силәбе өлкәһе, Башҡортостандың Белорет, Салауат, Дыуан, Ҡариҙел райондары буйлап аға. Ҡариҙел йылғаһына һул яҡтан ҡушыла (тамағынан 262 км алыҫлыҡта).

## Географияһы

Йылға буйында Силәбе өлкәһенең Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ () ҡалалары, Башҡортостандың Салауат районы үҙәге Малаяҙ ауылы, «Янғантау»  шифаханаһы урынлашҡан.

## Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары:: уң — Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы), Оло Көтөм, Оло Берҙәш, Миҫе (Йүрүҙән ҡушылдығы); һул — Ҡатай (Йүрүҙән ҡушылдығы), Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ), Айыр, Ҡотҡур, Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы), Ҡарамалы (Вязовка) һ.б.

## Һылтанмалар
* Әй, Йүрүҙән тураһында легенда
* Йүрүҙән ҡушылдыҡтары

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.

## Сығанаҡтар
*
Нөгөш (йылға)

**Нөгөш**(Оло Нөгөш)— Башҡортостандағы йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы. Кама йылғаһы бассейнына ҡарай.

**Башланған урыны**— Белорет районы Кукҡашҡа ауылынан (бөткән ауыл) көнсығыштараҡ, Йүрмәтау һыртының көнбайыш битләүенән башлана.
  
Белорет, Бөрйән, Мәләүез райондары буйлап төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа ҡарай аға. Унан Мәләүез районыны Эткөсөк ауылы янында төньяҡ‑көнбайышҡа борола һәм Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) уң яҡтан ҡушыла.

* Оҙонлоғо: 235 км,
* Бассейн майҙаны: 3820 кв.км,
* Дөйөм түбәнәйеүе: 540 м,
* Ағым тиҙлеге 0,8-1,0 м/с-ға тиклем.
* Уртаса йыллыҡ һыу сығымы: 34,7 м³/с (Мәләүез районыны Андреев утары эргәһендә).
Йыллыҡ аҡманың (годовой сток) 73,9 %‐ы — яҙғы осорға (апрель—май), 18,3 %‐ы — йәйге һәм көҙгө осорҙарға (июнь—октябрь), 7,6 %‐ы ҡышҡы (ноябрь—март) осорға тура килә. Башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.

* Төп ҡушылдыҡтары: Үрек, Тор уң яғынан, Берәтәк, Кесе Нөгөш, Күжә һул яғынан. Бөрйән районының Аҫҡар ауылы халҡы тауҙар араһында Кесе Нөгөш йылғаһын һыулай. Һуңғы йылдарҙа, башҡа йылғалар кеүек, уның да һыуы бик ныҡ кәмеүе күҙәтелә. Урындағы халыҡ, уны быуып, һыу запасы булдырырға мәжбүр.

Мәләүез районында Нөгөш һыуһаҡлағысы, һәм һыуһаҡлағыс ярында Нөгөш ял йорто урынлашҡан.

## Галерея


Файл:Оло Нөгөш йылғаһы.jpg|мини|Оло_Нөгөш_йылғаһы
Файл:Оло Нөгөш аша Кәтерина күпере.jpg|мини|Оло Нөгөш аша Кәтерина күпере
Файл:Кесе Нөгөш йылғаһында һыуһаҡлағыс быуа.jpg|мини|Кесе Нөгөш йылғаһында һыуһаҡлағыс быуа
Файл:Сыуаҡай тауы.jpg|мини|Аҫҡар ауылының аҫҡы урамы  Сыуаҡай тауы итәгендә Кесе Нөгөш йылғаһы буйлап урынлашҡан
Файл:Каньон Пятилистник.jpg
Файл:Nugush River in Meleuzovsky District.jpg
Файл:Nugush River in Meleuzovsky District 02.jpg
Файл:Соколиная скала.jpg



## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.

## Һылтанмалар
*
Ағиҙел (йылға)

**Ағиҙел** (; шулай уҡ *Иҙел*; ; ) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы.

## География

Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Урал тауы итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәл тауы тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* уң яҡтан: Нөгөш, Эҫем, Ҡариҙел, Бөрө, Тере Танып;
* һул яҡтан: Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн.
 
Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.

Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.

## Гидроним
Урта быуаттарҙа Волга йылғаһы *Иҙел* тип аталған, әммә ул хәҙерге Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.

Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә йылға Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар.

Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан "Ҙур һыҙма китабы"нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел «Белая Воложка» тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* Сәлимйән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.

## Һылтанмалар
*
Башҡортостан йылғалары

**Башҡортостан йылғалары** — Башҡортостан Республикаһы биләмәләре аша аҡҡан бөтә йылғалар барлығы.

## Дөйөм ҡылыҡһырлама
Республика йылғалары башлыса ике йылға бассейнына — Волга (Кама) һәм Яйыҡ бассейндарына ҡарай. Тик көнсығыштағы бәләкәй йылғаларҙың өлөшө — Уй үрге ҡушылдыҡтары менән, Мейәс һәм башҡалар — Обь бассейнына ҡарай.

 йылғаһы

 йылғаһы
Республикала дөйөм оҙонлоғо 57 366 километр тәшкил иткән барлығы 12 725 йылға иҫәпләнә. Күп кенә йылғаларҙың оҙонлоғо 10 километрҙан аҙыраҡ.

Ағиҙел һәм Яйыҡ йылғалары ҡушылдыҡтары менән көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайыш йүнәлешендә атмосфера яуым-төшөмдәрен ағыҙыу юлдары булып тора.

Саруа һәм Яманйылға йылғалары тәбиғәт ҡомартҡылары булып тора, улар Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте менән ҡурсалана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. — Уфа, 2007. — 276 с.
* *[[Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы|Гареев А. М.]]* Реки и озера Башкортостана. — Уфа: Китап, 2001. — 260 с. ISBN 5-295-02879-8
* ''Абдюкова Э. А., Кулагин А. Ю., Рашитова Г. С., Абдюкова Г. М.'' Экологическая оценка воздействия агропромышленного комплекса на состояние малых рек Башкортостана.// Научный журнал КубГАУ, № 73 (09). 2011.
* Отчёт о состоянии водных объектов Республики Башкортостан. Уфа, 2011.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Реки Башкортостана // Экология Республики Башкортостан. 
* ПЕРЕЧЕНЬ РЕК ДЛИНОЙ 10 и БОЛЕЕ КИЛОМЕТРОВ, ПРОТЕКАЮЩИХ ПО территории РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН И ИМЕЮЩИХ РЫБОХОЗЯЙСТВЕННОЕ ЗНАЧЕНИЕ Приложение N 2 к Постановлению Кабинета Министров Республики Башкортостан от 7 сентября 1998 г. N 187
Ыҡ

**Ыҡ**, Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан һәм Татарстан сиктәрендәге йылға.

Башланған урыны Бәләбәй һәм Бишбүләк райондары сигендә, Бәләбәй ҡалаһынан 25 км көньяҡтараҡ.

Оҙонлоғо 571 км.

Башҡортостандың Бишбүләк, Йәрмәкәй, Туймазы, Шаран райондары, Татарстан Республикаһы аша аға. Камаға һул яҡтан ҡушыла.

Ыҡ йылғаһы буйында Октябрьский ҡалаһы урынлашҡан.

## Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары: Үрге Ҡондоҙ, Ҡондоҙ, Өҫән.
*(км от старого устья, в скобках указана длина притоков в км)*

* 135 км пр: Бәжәнә
* 157 км лев: Ҡамышлы
* 170 км пр: Мөшөгө
* 191 км лев: Һөрөнсәк
* 218 км лев: Мелля (72)
* 223 км пр: Вәрәш
* 228 км пр: Ҡаҙансы
* 243 км лев: Шыуған
* 260 км лев: Наратлы
* 270 км лев: Ҡураййылға
* 273 км лев: Һыуҡайыш
* 282 км лев: Ташлыкүл
* 303 км лев: Үсәлле, Учалы
* 311 км лев: Стәрле (54)
* 321 км лев: Кургушля
* 340 км лев: Байряки
* 342 км пр: Өҫән (147)
* 377 км лев: Йотаҙа (46)
* 381 км лев: Дымка (86)
* 388 км пр: Зәйет
* 402 км лев: Бавлы
* 409 км пр: Уязы-Тамак
* 414 км лев: Тумбарлинка
* 424 км пр: Кидаш (52)
* 427 км лев: Урус
* 438 км лев: Булак
* 440 км лев: Ҡондоҙ (65)
* 454 км лев: Верхний Кандыз (61)
* 458 км пр: Ря (57)
* 470 км лев: Родниковка
* 477 км пр: Кармалка
* 478 км лев: Һөймәле
* 492 км пр: Тауышлы
* 498 км пр: Тарказы
* 503 км лев: Чемизла
* 510 км лев: Тиреҫ (46)
* 525 км пр: Талды-Булак
* 529 км лев: Сарай-Гир
* 548 км лев: Кармалка

## Әҙәбиәт

* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. — Һүрәттәре менән 696 бит.
Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы

**Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы** (10 май 1904 йыл — 7 август 1992 йыл) — хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1940 йылдан БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, 1946—1953 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. 1950—1954 йылдарҙа СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы Президиумы ағзаһы, СССР, РСФСР һәм БАССР-ҙың 1—3‑сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Дүрт Ленин (1943, 1944, 1948, 1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сабир Әхмәтйән улы Ваһапов 1904 йылдың 10 майында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.

1936 йылда Свердловск ҡалаһында Сәнәғәт академияһын тамамлаған.

1920—1940 йылдарҙа партия, дәүләт һәм хужалыҡ эштәрендә була. 1930 йылда — Мәсетле районын ойоштороусы.

1940—1946 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе.

1946—1952 йылдарҙа — ВКП (б)-ның, 1952—1953 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1929—1933 йылдарҙа — Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.

1946—1954 йылдарҙа — СССР Юғары Советы депутаты. 1950—1954 йылдарҙа СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы.

1951—1955 йылдарҙа — РСФСР һәм БАССР Юғары Советтары депутаты.

1993 йылдың 7 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Бүләктәре
* Дүрт Ленин ордены (1943, 1944, 1948, 1949)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* 10 миҙал

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. руссанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.

## Һылтанмалар
* 
* Краткая справка о Вагапове С. А. на сайте Известные персоны и их биографии и книги
* Информация о Первых секретарях Башкирского обкома КПСС на сайте Башкирского республиканского отделения КПРФ
* Краткая справка о Вагапове на сайте Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы

**Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы** (22 февраль 1922 йыл — 16 ноябрь 1998 йыл) — педагог, партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм Чехословакияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. «Высокие Татры» партизан отряды командиры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1970). Ике беренсе (1945, 1985) һәм икенсе (1975) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Чехословакияның почётлы гражданы (1945).

## Биографияһы
Вафа Мостафа улы Әхмәҙуллин 1922 йылдың 22 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) Һөләймән ауылында тыуған.

* 1940 йылда хәрби хеҙмәткә алына.
* 1942 йылдан Украинала хәрәкәт иткән партизандар отрядында взвод командиры.
* 1944 йылдың август айында бер төркөм хәрбиҙәр менән Словак илендә башланған ҡораллы күтәрелешкә ярҙамға ебәрелә. Шул йылдың сентябрь айында «Бейек Татр» исемле партизандар отрядын ойоштора. 1945 йылдың февраль айына тиклем «Бейек Татр» отряды 36 хәрби бәрелеш үткәрә.
* 1945 йылда хәрби хеҙмәттән ҡайтарылғанға тиклем Украинаның Ужгород өлкәһендә район эске эштәр бүлегендә етәксе урынбаҫары булып эшләй.
* 1946—1949 йылдар Ҡорғат ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы.
* 1949—1951 йылдар Әбдрәхим ете йыллыҡ мәктәбендә директор.
* 1951—1952 йылдар Яңы Мишәр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыу — уҡытыу бүлеге мөдире.
* 1952—1954 йылдар КПСС-тың Мәсетле район комитетында эшләй.
* 1954—1956 йылдар Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡытыусы, уҡыу — уҡытыу бүлеге мөдире.
* 1956—1960 йылдар Нуриманов исемендәге колхозда партия ойошмаһы секретары.
* 1964—1984 йылдар Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡытыусы, уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире.

1954 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институты, 1964 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған.

1998 йылдың 16 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Мәсетле районы Ҡотош ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (08.05.1945; 06.04.1985);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1975);
* 1939 йылғы Чехословакия тәреһе ордены (1945);
* «Батырлыҡ өсөн» (1945) миҙалы;
* «Партизан һуғышында ҡатнашыусы» миҙалы (1981); 
* «Словак милли ҡораллы күтәрелешенә 20 йыл» миҙалы (1964);
* ЧССР-ҙың хөрмәтле гражданины (1945);
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989);
* БАССР-ҙың иң яҡшы мәғарифәтсеһе (1970);

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Хажиев Р. Бейек Татр бөркөте. — Өфө, 1981;
* Муса Ғәли. Тауҙар төш күрә. — Өфө, 1995;
* Леонов Л. Высокие Татры. — Москва, 1968;
* Беньо Л. Бейек Татр ирек өсөн көрәшә. — Попрад, 1982 (словак телендә);
* Свобода Л. От Бузулука до Праги. — Москва, 1984.

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. Авторы-составители: Ризван Хажиев, Гельшат Хусаинова. Уфа: Издательско-полиграфический комплекс при Администрации Президента Республики Башкортостан, 2000.

## Һылтанмалар
*  
* Славные сыны Башкортостана: Вафа Ахмадуллин
Ләмәҙтамаҡ мәктәбе

**Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбе.** Мәктәптең тарихы XIX быуат аҙағында Ләмәҙ-Тамаҡ ауылында булған мәҙрәсәнән башлана. XX быуат башында ике баҫҡыслы мәктәп булып үҙгәртелә. 1935 йылдан тулы булмаған урта мәктәп, 1938 йылдан урта мәктәп. 1960-сы йылдарға тиклем Мәсетле районының 30-лап ауылдың балалары уҡырға йөрөгән. Бөгөнгө көндә (2006) мәктәпкә Ләмәҙтамаҡ, Ҡотош, Һөләймән, Һабанаҡ ауылдарынан балалар уҡырға йөрөй.

1935 йылдан 2005 йылға тиклем арауыҡта Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбен 1860 кеше тамамлаған һәм урта белем тураһында таныҡлыҡ алған.

Мәктәп директорҙары.

* 1935—1939 йылдар Абдуллин Ғариф Хәким улы.
* 19хх—19хх йылдар Байгильдин М.
* 19хх—19хх йылдар Абраров Х
* 19хх—19хх йылдар Ниғмәтуллин Мөхәмәт
* 19хх—19хх йылдар Ғибәтова Фая З.
* 19хх—19хх йылдар Фәизов М.
* 1953—1963 йылдар Ҡылысбаева Сания Хафиз ҡыҙы
* 1963—1970 йылдар Сибагатов З. К.
* 1970—1976 йылдар Ҡылысбаев Фердинад (Әҙһәм) Әкрәм улы
* 1976—1986 йылдар Закиров Салауат Таһир улы
* 1986—19хх йылдар Ярмухаметов Рәфис
* 19хх—19хх йылдар Ғәлимов Әкрәм Лутфулла улы
* 19хх йылдан Ғәлимов Әнүәр Лутфулла улы
* Ғәлимов Раушан Раян улы
* Ҡотлоева (Ҡылысбаева) Фирҙәүес Фердинад ҡыҙы

Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе уҡытыусылары исемлеге.

Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡыусылар һәм уны тамамлаусылар исемлеге.

Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе тураһында хәтирәләр.

## Һылтанмалар
Мәктәп сайты

## Әҙәбиәт

* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.
Хисмәтуллин Сисәнбай Хисмәтулла улы

**Хисмәтуллин Сисәнбай Хисмәтулла улы, Сисәнбай Хисмәтов** (1844, Ләмәҙтамаҡ — 19??) — әүлиә, хажи, халыҡ табибы. 1844 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе  ауылында тыуған (хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районына ҡарай). Ләмәҙтамаҡ ауылында үлгән. Үлгән йылы аныҡ ҡына билдәле түгел. Район энциклопедияһы мәғлүмәте буйынса 1917 йылда үлгән тип иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта 1917 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу (июль айы) исемлегенә теркәлгән. Хәтирәләр буйынса 30-йылдарҙа үлгән булырға тейеш.

Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен, Ҡазан ҡалаһында дини семинария тамамлаған. Шул уҡ семинарияла уҡытҡан да. Бер нисә тапҡыр Мәккәгә хаж ҡылған. Тыуған ауылына ҡайтҡас, мәхрифәтселек һәм дауалау менән шөғөлләнгән.

Ата-бабалары, туғандары һәм тоҡомо шәжәрәлә күрһәтелгән.

## Ралит ағай Ғөнсәровтан 2006 йылда яҙып алынды
Сисанбай Хисматуллин 13 йәшендә Зәйнулла ишандың Стәрлебаш ауылындағы мәҙрәсәһенә (хәҙерге Стәрлебаш районында) уҡырға китә. Бик яҡшы уҡығаны өсөн Ҡазанда Ҡасимиә мәҙрәсәһендә уҡыуын дауам итеү хоҡуғуна эйә була. Ҡасимиә мәҙрәсәһен уңышлы тамамлай һәм Ғәрәбстанға Мәккә ҡалаһына уҡырға китә. Унда өс йыл ярым табиблыҡҡа уҡый. Сисәнбай Ғәрәбстандан туры Ҡазанға ҡайта һәм Ҡасимиә мәҙрәсәһендә табип булып уҡыта.

Атаһы Хисмәтулла Ләмәҙ-Тамаҡ ауылында улы ҡайтыуына тип мәсет һалдыра. Хисмәтулла мәсетен килешеү буйынса Мәләкәҫтән килгән Әхмәтйән муллаға тапшыра. Әхмәтьйән мулла атаһы Хисаметдин менән указной мулла булып Ләмәҙ-Тамаҡ ауылына килгән булалар. Улар үҙҙәре лә мәсет һалдыралар. Был ике мәсет йорто XX быуаттың 70-се йылдарына тиклем ауылға хеҙмәт итте. Хисмәтулла ҡарт һалдырғаны клуб булып ҡулланылды. Ул мәсет урынында бөгөн яңы клуб баҡсаһы, Бөйөк Ватан һуғышында үлеп ҡалған Ләмәҙ-Тамаҡ ауылы яугирҙәренә һәйкәл тора. Әхмәтйән мулла һалдырған мәсет Сүсәкәй тауы итәгендә булған. Өҫкө урамдағы Ғиниятов Фәрит Баязит улының йорто артына тура килә.

Сисәнбай Хисмәтуллин 40 йәштәрҙә Ҡазандан ауылға ҡайта. Дыуан-Мәсетле ауылынан Ҡәнзәфәр кантондың Сәмсинур исемле ҡыҙына өйләнә. Дини дәрәжәһе ишан булыуына ҡарамаҫтан, дин эштәре менән шөғөлләнмәй. Мәсетен ауыл файҙаһына биреп ҡуя. Үҙе балалар уҡыта, табибсылыҡ менән шөғөлләнә.

Сисәнбай хәҙрәттең бер малай, ике ҡыҙы була. Малайы Ғөнсәр, ҡыҙҙары Зөбәйҙә һәм Гөлйыһан. Әхмәтйән мулла менән ҡоҙа булышалар.

## Әҙәбиәт
* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.
Дәүләтбаев Булат Сабир улы

**Дәүләтбаев Булат Сабир улы** (27 июль 1937 йыл — 3 июль 2020 йыл) — мишәр тарихсыһы, тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
1937 йылдың 27 июлендә Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған.

* 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған;
* 1962—1966 йылдарҙа — Оло Аҡа урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы;
* 1969—1973 йылдар — кесе ғилми хеҙмәткәр (СССР ФА Башҡортостан филиалы, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты);
* 1973—1978 йылдар — өлкән ғилми хеҙмәткәр (СССР ФА Башҡортостан филиалы, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты);
* 1978 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия иститутында уҡыта.

## Әҫәрҙәре
* Крестьянская реформа 1861 г. в Башкирии. — М., 1983;
* Н. В. Ремезов. Быль в сказочной стране. — Уфа, 1986;
* Сабля Салавата Юлаева// Уральский следопыт. 1987, № 5;
* Большая Ока. История села. — Уфа, 1992;
* Тептяри // Малоизученные источники по истории Башкирии. — Уфа, 1986;
* Дәүләтбаев Б. С. Һинең шәжәрәң. Из истории Дуван-Мечетлинского края. Выпуск I—V. с. Большеустьикинское, 1996—1997

## Әҙәбиәт
* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.

## Һылтанмалар
Вспоминая известного историка Булата Давлетбаева
Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы

**Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы** (11 сентябрь 1930 йыл — 14 сентябрь 2008 йыл ) — партия органдары хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Зарипов Айрат Йәнсура улының әсәһе.

## Биографияһы
Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы Ҡорбанова 1930 йылдың 11 сентябрендә БАССР-ҙың Дыуан-Мәсетле районында тыуған.

* 1952 йыл Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлаған;
* 1958 йыл Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлаған;
* 1952—1955 йылдар Ейәнсура районының Байыш урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
* 1955—1972 йылдар Мәсетле районының Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
* 1972—1985 йылдар КПСС-тың Мәсетле район комитететы сәркәтибе;
* 1986—2005 йылдар Мәсетле районының ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы рәйесе.
* 2008 йылдың 14 сентябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1965 йыл БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* 1971 йыл Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* 1948 йыл 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн миҙалы;
* 1970 йыл Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы миҙалы;
* 1984 йыл Хеҙмәт ветераны миҙалы.

## Иҫкәрмәләр
Бей

**Бей** (**бәк**) — төрки телле халыҡтарҙа берләшмә йәки ҡәбилә башлығының йәмәғәт вазифаһы, хөкөм итеүсе мәғәнәһендә ҡулланылған. Башҡаларға ҡарата ғәҙел һәм тигеҙ ҡарашта булған кеше генә **Бей** исеменә лайыҡ була алған.

Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһында ырыу башлыҡтары, бейҙәр булыуы тураһында башҡорт шәжәрәләрендәге исемдәр һөйләй. Тарихсылар буйынса ҡатын-ҡыҙ исемдәренең шәжәрәләргә индерелеүе башҡорт йәмғиәтендә булған боронғо матриархат ҡалдығы һаҡланыуын күрһәтә. Мәҫәлән, тамъян ырыуы шәжәрәһендәге *Ҡыҙбәк* һәм юрматы ырыуы шәжәрәһендәге *Бейбикә* ҡатын-ҡыҙ исемдәре бәк/бей титулы менән яһалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Донъя диндәре

**Донъя диндәре** — күп илдәр һәм ҡитғаларҙа йәшәгән халыҡтар араһында киң таралған дин төрҙәре. Айырым илдәрҙә йәки ҡитғаларҙа ғына таралған дин төрҙәре менән бутарға ярамай. Донъя диндәре тип өс дин һанала. Түбәндә барлыҡҡа килеү ваҡыттары тәртибендә исемлек килтерелә.
* Буддизм 
* Христианлыҡ
* Ислам

Төркөм:Дин
Иман

**Иман**, Иман-Иғтиҡад. Ислам динендәге хәҡиҡәттәргә тел менән әйтеп, күңел менән ышаныу.

Ислам динендә кешене инаныс тигән бөйөк көс йәшәтә, шул уға егәрлек бирә. Мосолмандарҙың ундай көсө, ышанысы — Иман.

Алллаһы тәғәләнең барлығына, Уның фәрештәләренә, изге китаптарына, Пәйғәмбәрҙәренә, ҡиәмәт көнөнә, изгелек һәм яуызлыҡтың Аллаһы тәғәлә тәҡдире менән булыуына ышаныуҙы «Ләә иләәһә илләл-лааһү Мүхәммәдүр-расүүлүллааһ» тип тел менән әйтеү — Иғтиҡад, йәки Иман килтереү була.

Иман килтереү — мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдәң тәүгеһе.

## Имандың нигеҙҙәре
# Аллаһыға, Уның исемдәренә һәм Аллаһтың сифаттарына ышаныу.
# Фәрештәләргә ышаныу.
# Аллаһтың Китаптарына (Ҡөрьән, Библия, һ.б.) ышаныу.
# Пәйғәмбәрҙәргә ышаныу.
# Ҡиәмәт көнөнә ышаныу.
# Тәҡдирҡә ышаныу.

Улар ҡыҫҡа иман нигеҙҙәрендә яҙылған.

Иманды тулы аңлау өсөн тағы түбәндәгеләрҙе лә бҡарап үтергә кәрәк:
# Иманды ҡотолғоһоҙ үлем алдында ҡабул итеп булмай.
# Имандың бер шарттарын ғына үтәп, башҡаларын кире ҡағып булмай.
# Имандың бөтә шарттарын ҡабул итеп, уларҙың барыһын да бер тигеҙ үтәү мотлаҡ.

## Иҫкәрмәләр
Фарыз

Ислам дине буйынса бәндәләрҙең ғәмәлдәре һигеҙ төргә бүленә. Фарыз, Важиб, Сөннәт, Мөстәхәб. Мөбах, Харам, Мәкрүһ, Мөстәҡрәһ.

* Фарыз — ислам дине буйынса мосолмандар өсөн мотлаҡ үтәлергә тейеш ғәмәл.
Фарыз ғәмәлдәрҙе үтәгән кеше — сауаплы, үтәмәгән кеше — гонаһлы була. Фарыз ғәмәлгә ышанмаған кеше ҡафыр тип иҫәпләнә. Фарыз ғәмәлдәр: Ислам диненең барлығына ышаныу, һәр көн биш тапҡыр намаҙ уҡыу, Рамаҙан айында ураҙа тотоу, йыл һайын зәкәт биреү,дәүләте етерлек кеше. ғүмерендә бер мәртәбә, Мәккәи Мөкәрәмәгә барып, Хаж ҡылыу.
* Важиб — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмағаны гонаһлы булыр. ВАжиблығына ышанмаған кеше ҙур гонаһлы булыр. Важиб ғәмәлдәр: Витр намаҙын уҡыу, Ғәйет намаҙҙарын уҡыу, фытыр саҙаҡаһы биреү,ҡорбан салыу.
* Сөннәт — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, әммә ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ.Ләкин Мөхәммәт СҒС шәфғәттәренә лайыҡ булмаҫ. Ғәмәлдәр: һәр эште бисмилланан башлау,Көрьән уҡыр алдынан «Әүҙү».. не әйтеү, сөскөргәндә «Әлхәмдүиллаһ» тип әйтеү, иманы кешегә сәләм биреү һ. б.
* Мөстәхәб — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ. Мөстәхәб ғәмәлдәр: нәфел намаҙҙары уҡыу, нәфел ураҙалар тотоу, нәфел саҙаҡалар биреү, буш ваҡытта Ҡөрьән уҡыу кеүек ғәмәлдәр.
* Мөбах — уны ҡылған кеше лә, ҡылмаған кеше лә сауаплы ла булмаҫ, гонаһлы ла булмаҫ. Мөбәх ғәмәлдәр: хәләл ризыҡты туйғансы ашау, эсеү, ултырыу. тороу, зарарһыҙ һүҙҙәрҙе һөйләмәү.
* Харам — уны ҡылған кеше ҙур гонаһлы булыр, уны хәләл тигән кеше кафыр булыр. Харам ғәмәлдәр: йән эйәһен үлтереү, кешене йә хайуанды йәберләү, ғәйбәт һөйләү, уғырылыҡ ҡылыу, иҫерткес эсемлектәр эсеү кеүек ғәмәлдәр.
* Мәкрүһ — уны ҡылған кеше гонаһлы булыр. Уны дөрөҫ тигән кеше лә гонаһлы булыр. Мәҡрүһ ғәмәлдәр: отош уйындары уйнау, әҙәпһеҙ йырҙар йырлау, кеше алдында әҙәпһеҙ ҡыланыу.
* Мөстәҡраһ — уны ҡылған кеше гонаһлы булмаһа ла, әҙәпһеҙлек ҡылған булыр. Мөстәҡраһ ғәмәлдәр: баҙарҙа йәки урамда ашау, ауыҙҙы ҡапламайынса иҫнәү, ҡысҡырып кикереү

## Тағы ла ҡарағыҙ
*Шәриғәт хөкөмдәре

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Мосолмандар

thumb|400px|Донъяла мосолман халҡы (%-ҙа, 2009 йыл)
**Мосолмандар** — Ислам диненең дөрөҫлөгөнә ышаныусылар. Аллаһ берәү генә, Уға тиңләшеүсе юҡ, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Аллаһтың Илсеһе тип таныған һәр кеше мөьмин мосолман булып иҫәпләнә.

Ер шарында йәшәгән кешеләрҙең 1,3 миллиардтан ашыуы мосолмандар. Уларҙың 23 % — Көньяҡ Азияла, 16,7 % — Африкала, 15 % — Ғәрәп илдәрендә, 14,2 % — Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә, 4,2 % — Урта Азия илдәрендә, 4,2 % — Ҡытайҙа, 4,2 % — Иранда, 4,2 % — Төркиәлә, 1,7 % — Европа илдәрендә, 1,3 % — Афғанистанда, 0,5 % — Төньяҡ Америкала, 0,25 % — Көньяҡ Америкала, 0,008 % Австралияла йәшәй.

## Этимология
Ғәрәп һүҙе **мөслим** () - **Ислам** ( - «буйһоноу», «бер Аллаһҡа бағышланыу» ) һүҙенә оҡшаш, «Аллаһыға буйһонған» йәки «Аллаһыға тоғро булған» тигәнде аңлата .

## Галерея


File:Rizaeddin bin Fakhreddin.jpg|Rizaeddin_bin_Fakhreddin|Ризаитдин Фәхретдин - 1923—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе
Файл:Men praying at Babur Gardens in 2010.jpg|thumb|upright=0.6|Афған мосолмандары намаҙ уҡый. Баги Бабур, Кабул
Файл:Prayer in Cairo 1865.jpg|thumb|250px|Намаҙ уҡыусы мосолмандар
Файл:Jiangwan Mosque - Eid Al-Adha.JPG|thumb|Мосолмандар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Тютчев Фёдор Иванович

**Фёдор Иванович Тютчев** () — рус яҙыусыһы, шағир, дипломат. Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ағзаһы. 1803 йылдың 5 декабрендә Орёл губернаһы, Брянск өйәҙе, Овстуг имениеһында тыуған. 1873 йылдың 27 июнендә Царское Селола үлгән. Санкт-Петербургтағы Новодевичий монастыре ҡәберлегендә ерләнгән.

Мюнхен, Турин ҡалаларында йәшәгән, Гейне, Шеллинг менән таныш булған. Рәсәйҙең әҙәбиәт тормошонда ҡатнашмаған, үҙен әҙип тип атамаған. Шуға ҡарамаҫтан, Тютчевтың 400-гә яҡын шиғырҙары һаҡланған, уларҙың юлдары Рәсәйҙә йыш ҡына телгә алыналар. Уның тәүге шиғырҙары XVIII быуаттағы шиғри ғөрөф-ғәҙәттәр тәьҫирендә яҙылған. 1830-сы йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында Европа (бигерәк тә немец) романтизмы йүнәлеше көслө. Уның фәлсәфәүи (медитатив) лирикаһында төп темалар булып ил, кеше ғүмере, тәбиғәт тураһында уйланыуҙар тора. 1840-сы йылдарҙа Рәсәй һәм көнбайыш цивилизациялары араһында булған мөнәсәбәттәргә бағышланған сәйәси мәҡәләләр яҙа. 1850-сы йылдарҙа Тютчев мөхәббәткә бағышланған һәм йөрәккә үтеп инерлек шиғырҙар ижад итә, унда мөхәббәт бәхетһеҙлек, ҡайғы мәғәнәһендә аңлатыла. Һуңыраҡ был шиғырҙар "Денисьева циклы"на, йәғни шағирҙың Е. А. Денисьева исемле һөйәркәһенә бағышланған шиғырҙар шәлкеменә, инә. 60-70-се йылдарҙа Тютчев ижадында бигерәк тә сәйәси шиғырҙар өҫтөнлөк итә.
 Иң танылған шиғыры «Silentium!» — әсенеү менән өндәшмәҫкә саҡыра, сөнки бер кешенең әйткәнен икенсе кеше бер ваҡытта ла һуңынаса аңлап бөтмәй. «Аҡыл менән Рәсәйҙе аңлап булмай», «Әйтелген һүҙҙең ниндәй мәғәнәлә кире әйләнеп ҡайтасағын алдан фаразлап булмай» һәм «Әйтелгән уй ул алдау» тигән шиғри юлдар Тютчевтың иң йыш ҡабатланған афоризмдары.
 

## Һылтанмалар
* Тютчевиана (русса)

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл Байраҡ ордены

**Ҡыҙыл Байраҡ ордены** () — СССР-ҙың иң беренсе һәм юғары ордендарының береһе, ВЦИК декреты менән Совет Рәсәйе осоронда уҡ, граждандар һуғышы ваҡытында — 1918 йылдың 16 сентябрендә булдырылған. Тәүге исеме — *Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены*.
Вручается за массовое убийство полицаев, белогвардейских недобитков дизертиров и членов их семей, массовое уничтожение соисполнителей врагов, пособников оккупантов, подстилок немецкофашистских, выблядков с белосинекрасным флажком власовских предателей, массовое уничтожение новых членов нато, в т.ч. сша, жидов, британцев, латышей, финов, турок, шведов, французских недобитышей в т.ч. канадцев. За Родину! За Сталина!..
 
Граждандар һуғышы ваҡытында ошондай уҡ ордендар башҡа Совет республикаларында ла булдырылған. 1924 йылдың 1 авгусында Совет республикаларының бөтә ордендары СССР-ҙың дөйөм ордены — *Ҡыҙыл Байраҡ ордены* итеп үҙгәртелә.

Ҡыҙыл Байраҡ ордены, хәрбиҙәрҙең тәҡдиме буйынса, һуғыш ваҡытында айырыуса батырлыҡ, фиҙәҡәрлек һәм ҡыйыулыҡ күрһәткән кешеләрҙе, хәрби частәрҙе, хәрби караптарҙы, хәрби берләшмәләрҙе бүләкләү өсөн булдырыла. Был хәрби орден менән СССР Оборона министрлығы органы булған «Красная звезда» гәзите, Ленинград, Ташкент, Волгоград, Севастополь һәм башҡа ҡалалар бүләкләнгән.

Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән тәүге бүләкләнеүселәр:
:1-се орден — Василий Константинович Блюхер;
:2-се орден — Иван Фёдорович Федько;
:3-сө орден — Иосиф Виссарионович Сталин.

Климент Ворошилов Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән алты тапҡыр, Василий Блюхер — биш тапҡыр  бүләкләнә.

1930 йылда Ленин ордены булдырылғанға тиклем Ҡыҙыл Байраҡ ордены йәш Совет дәүләтенең иң оло бүләге була.

## Орден тасуирламаһы
Ордендың уртаһында аҡ эмаль менән ҡапланғын түңәрәктә алтын ураҡ һәм сүкеш урынлашҡан. Түңәрәк үҙе алтын лавр таж менән уратылған. Түңәрәк аҫтына ҡыҙыл йондоҙ, уның аҫтына сатрашланғын ҙур сүкеш, һабан, факел һәм ҡыҙыл байраҡ урынлашҡан. Ҡыҙыл байраҡта «Пролетарии всех стран соединяйтесь!»тигән яҙыу бар. Ордендың ситен уратҡан алтын лавр тажда «СССР» тигән яҙыулы ҡыҙыл таҫма урынлашҡан. Ҡыҙыл Байраҡ ордены көмөштән эшләнә. Ордендың бейеклеге — 40 мм, киңлеге — 36,3 мм. Беренсе Ҡыҙыл Байраҡ ордендары ҡыҙыл таҫма өҫтөнә тағып йөрөтелгән. Һуңыраҡ ситтәрендә тар һәм уртаһында киң аҡ һыҙат төшөрелгән ҡыҙыл таҫмаға уратылған биш мөйөшле нигеҙгә эленгән.
«Еңеү» ордены

**«Еңеү» ордены** () — Бөйөк Ватан һуғышы выҡытында булдырылған орден. Был орден менән Оло еңеүгә мөһим өлөш индергән юғары хәрби етәкселәр бүләкләнгән. 1944—1945 йылдарҙа был юғары хәрби орденға 16 кеше 19 тапҡыр лайыҡ булған. Шулар араһында 10 Советтар Союзы Маршалы, бер армия генералы һәм 5 сит ил кешеһе бар.

«Еңеү» ордены менән бүләкләү тәртибе бер тапҡыр тупаҫ рәүештә боҙола. Үкенесле хәл 1978 йылдың 20 февралендә КПСС ҮК Генераль сәркәтибе, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, СССР оборона Советы рәйесе, Советтар Союзы Маршалы Л. И. Брежневҡа СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан сираттағы бүләк итеп тапшырыу арҡаһында барлыҡҡа килә. Был ваҡиға кешеләрҙең, бигерәк тә яугирҙәрҙең, хәтерен ныҡ ҡалдырҙы. СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты Михаил Горбачёвтың 1989 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән үрҙә әйтелгән тарихи хата төҙәтелә. СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары юҡҡа сығарыла.

«Еңеү» ордены Рәсәй Федерацияһының рәсми хөкүмәт бүлектәре исемлегенә индерелмәгән. Был орден менән башҡа бер кем дә бер ваҡытта ла бүләкләнмәйәсәк.

### Орден
Платинанан эшләнгән биш осло йондоҙ. Диаметры 72 мм. Дөйөм ауырлығы 16 карат (3,2 г) булған 150 алмаз менән биҙәлгән. Йондоҙҙоң нурҙары рубиндан эшләнгән. Йондоҙ уртаһында урынлашҡан зәңгәр төҫтәге медальонға Кремль стенаһы, Спас манараһы, В. И. Ленин мавзолейы рәсеме төшөрөлгән. Медальондың өҫкө өлөшөндә «СССР», аҫҡы яғында «ПОБЕДА» тип яҙылған.

### Планка
right|thumb|Орден планкаһы
Орден планкаһы башҡа совет ордендарының планкаларына ҡарағанда ике тапҡырға оҙонораҡ. 6 совет орденының төҫөн үҙ эсенә алған, һәр төҫ араһы ярты миллиметр киңлегендә аҡ һыҙыҡтар менән бүленгән.
* Ҡыҙғылт һары, уртаһында ҡара — Дан ордены
* Зәңгәр — Богдан Хмельницкий ордены
* Ҡара ҡыҙыл — Александр Невский ордены
* Күм — күк — Кутузов ордены
* Йәшел — Суворов ордены
* Ҡыҙыл (урталағы өлөш) — Ленин орден

## Орден менән бүләкләнгәндәр исемлеге

### Ике тапҡыр
* Василевский Александр Михайлович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 8 сентябрендә
* Жуков Георгий Константинович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 30 мартында
* Сталин Иосиф Виссарионович: 1944 йылдың 29 июлендә, 1945 йылдың 26 июнендә

### Бер тапҡыр
* Конев Иван Степанович: 1945 йылдың 30 мартында
* Рокоссовский Константин Константинович: 1945 йылдың 30 мартында
* Малиновский Родион Яковлевич: 1945 йылдың 26 апрелендә
* Толбухин Фёдор Иванович: 1945 йылдың 26 апрелендә
* Говоров Леонид Александрович: 1945 йылдың 31 майында
* Тимошенко Семён Константинович: 1945 йылдың 4 июнендә
* Антонов Алексей Иннокентьевич: 1945 йылдың 4 июнендә
* Мерецков Кирилл Афанасьевич: 1945 йылдың 8 сентябрендә
* Брежнев Леонид Ильич (1978 йылдың 20 февралендә бирелгән, 1989 йылдың 21 сентябрендә ғәмәлдән сығарылған)

### Сит ил кешеләре
* Бернард Монтгомери (Бөйөк Британия): 1945 йылдың 5 июнендә
* Дуайт Эйзенхауэр (АҠШ): 1945 йылдың 5 июнендә
* Михай I (Румыния короле): 1945 йылдың 6 июлендә
* Михал Роля-Жимерский (Польша): 1945 йылдың 9 авгусында
* Иосип Броз Тито (Югославия): 1945 йылдың 9 сентябрендә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* 

* 
* 
* 
## Һылтанмалар
* Кавалеры ордена Победа 
* Грамота к Ордену Победы
Суворов ордены

**Суворов ордены** (урыҫса **Орден Суворова**) — Советтар Союзының Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (1942 йылдың 29 июлендә) булдырылған ордены. Уның менән айырым хәрби алыштарҙы бик яҡшы ойошторғандары һәм алып барғандары өсөн батальон командирынан алып унан юғарыраҡ хәрби етәкселәр бүләкләнгән. Ордендың өс дәрәжәһе бар:

* I дәрәжә — фронт һәм армия командующийҙары, уларҙың урынбаҫары, штаб башлыҡтары,  оператив идаралыҡтарҙың һәм бүлексәләрҙең башлыҡтары, ғәскәр төрҙәренең башлыҡтары (тупсылар, һауа көстәре һәм башҡалар) бүләкләнгән;
* II дәрәжә — корпус, дивизия и бригада командирҙары, уларҙың урынбаҫарҙары, корпус, дивизия һәм бригада штабтары башлыҡтары бүләкләнгән;
* III дәрәжә — полк, батальон командирҙары һәм полк штабы башлыҡтары бүләкләнгән.

Орден_Суворова_1_степени.jpg|I дәрәжә Суворов ордены
Орден_Суворова_2_степени.jpg|II дәрәжә Суворов ордены
Орден_Суворова_3_степени.jpg|III дәрәжә Суворов ордены

## Иҫкәрмәләр
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 августа (№ 30 (189)). — С. 1.
Дефицит

**Дефицит** (лат. deficit — етешмәй) иҡтисадта — тауарға һорауҙың тәҡдимдән юғары булыуы. Дефицит — тәҡдим һорауға тап килмәй тигәнде аңлата. 

Ғәҙәттә, дефицит тауарҙың хаҡы түбән булыу арҡаһында барлыҡҡа килгән түбән тәҡдим тураһында һөйләй.

Тағы профицит, баҙарҙағы тигеҙлек тигән төшөнсәләрҙе ҡара.
Финанстар

**Финанстар**

= Төшөнсәләр =
* Дефицит
* Профицит
* Баҙар тигеҙлеге
* Һорау
* Тәҡдим
Урыҫ әҙәбиәте

**Урыҫ әҙәбиәте**. 

:Тютчев Фёдор Иванович
:Пушкин Александр Сергеевич
:Лермонтов Михаил Юрьевич

Төркөм:Әҙәбиәт
Профицит

**Профицит** — ыңғай сальдо. 
* Бюджетта ҡарата — килемдең сығымдан күберәк булыуы.
Хаос теорияһы

**Хаос теорияһы** — ҡайһы бер һыҙма булмаған динамик системаларҙың үҙгәреүен тасуирлаусы математик аппарат. Атап әйткәндә, был системалар билдәле шарртарҙа хаос тип атаған күренешкә дусар ителә, был күренештең төп һыҙаты — системаның үҙгәреүе тәүге шарттарға ныҡ һиҙгер. Шул һиҙгерлектең арҡаһында системаның үҙгәреүе осраҡлы булып күренә, уны тасуирлаусы модель детерминацияланған булһа ла. Шундай системаларҙың миҫалдары: атмосфера, турбулент ағыштары, биологик популяциялар һәм иҡтисади системалар.

Хаотик рәүештә үҙгәреүсән математик системалар детерминацияланган булалар, йәғни улар берәй ҡәтғи ҡанунға буйһоналар, һәм билдәле бер мәғәнәлә, улар рәтләнгән булалар. «Хаос» һүҙен шулай ҡулланыу уның ғәҙәттәге мәғәнәһенән айырылып тора. Квант хаосы теорияһы тигән физика тармағы бар; ул квант механикаһы ҡанундарына буйһонған детерминацияланмаған системаларҙы өйрәнә.

## Тағы ҡарағыҙ
* Фрактал
* Хаос
* Динамик хаос
Сводеш исемлеге

**Сводеш исемлеге** — Америка тел белгесе Моррис Сводеш тәҡдим иткән, 100, 200 йә 207 төп лексеманан торған исемлек. Тел ғилемендә лексикостатистик глоттохронология ысулында ҡулланыла.

## Башҡорт теленең Сводеш исемлеге
Ленин ордены

**Ленин ордены** — Советтар Союзының иң юғары наградаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән 1930 йылдың 6 апрелендә булдырылған.
 
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе буйынса: айырым кешеләр, коллективтар, ойошмалар, йәмәғәт ойошмалары, хәрби частәр, хәрби караптар, хәрби берләшмәләр, союз и автоном республикалар, крайҙар, өлкәләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар бүләкләнә. Айырым граждандар фиҙакәр хеҙмәте, социалистик Ватанды яҡлауға, Советтар Союзының оборонаға һәләтлеген нығытыуға, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тыныслыҡты нығытыуға йүнәлтелгән һәм ил алдындағы күрһәткән башҡа ҙур ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр.

Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән.
Ленин ордены менән Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булғандар ҙа бүләкләнә.
Беренсе һанлы Ленин ордены менән 1930 йылдың 23 майында «Комсомольская правда» гәзите йәштәр коллективтары араһында беренсе биш йыллыҡта социалистик ярыштар ойошторған өсөн бүләкләнә. Бер үк ваҡытта гәзитең беренсе һаны сығыуға биш йыл тулыу көнө лә билдәләп үтелә.

Рәссәм Иван Иванович Дубасов Һәм скульптор Иван Дмитриевич Шадр орденды эшләп-биҙәүҙә ҡатнашыусылар. Дубасов һуңынан Ленин ордены менән үҙе бүләкләнә.

1953 йылға тиклем орден алтындан, Ленин рәсеме платинанан эшләнә.

Советтар Союзының ҡайһы бер күренекле шәхестәре Ленин ордены менән бер нисә тапҡыр бүләкләнә, шул иҫәптән:
* 11 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Дмитрий Фёдорович Устинов;
* 9 тапҡыр — ҡорал эшләүселәр генерал-полковник-инженер Пётр Васильевич Дементьев һәм генерал-полковник-инженер Василий Михайлович Рябиков, тикшеренеүсе һәм Главсевморпуть башлығы Иван Дмитриевич Папанин;
* 8 тапҡыр — армия генералы Павел Иванович Батов, Советтар Союзы Маршалдары Александр Михайлович Василевский һәм Василий Данилович Соколовский, академик Трофим Денисович Лысенко;
* 7 тапҡыр — армия генералы Иван Христофорович Баграмян, Советтар Союзы Маршалы Семён Михайлович Будённый, Советтар Союзы Флоты Адмиралы Сергей Георгиевич Горшков;
* 6 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Георгий Константинович Жуков.

Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәре Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Хо Ши Мин, Фидель Кастро, Отто Гротеволь һәм башҡалар шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнгән.

Наградаға лайыҡ булыусылар бөтәһе 431 418.

## Ленин ордены филателияла


Файл:Stamp_of_USSR_1041.jpg|СССР-ҙың почта маркаһы, 1946 йыл.
Файл:Awards of the USSR-1952. CPA 1707.jpg|СССР-ҙың почта маркаһы, 1953 йыл.
Файл:1980 CPA 5066.jpg|СССР-ҙың почта маркаһы, 1980 йыл.


## Иҫкәрмәләр
Моррис Сводеш

**Сводеш, Моррис** (), 1909—1967) — Америка тел белгесе һәм антропологы, лексикостатистик глоттохронология ысулын уйлап тапҡан кеше. Был ысулдың асылы — билдәле бер нисә телдәрҙең туғандаш икәнлеген/булмағанлығын асыҡлау һәм туғандашлығын баһалау өсөн шул телдәрҙең Сводеш исемлектәрен төҙөү. Сводеш исемлеге Был исемлек ысынбарлыҡтың иң төп төшөнсөләрен сағылдырған 100 йә 200 һүҙҙән тора.

Башҡорт теле өсөн Сводеш исемлеге бында.

## Библиография

* Newman, Stanley. (1967). Morris Swadesh (1909—1967), *Language*, *43*.
* Swadesh, Morris. (1950). Salish internal relationships. *International Journal of American Linguistics*, *16*, 157—167.
* Swadesh, Morris. (1952). Lexicostatistic dating of prehistoric ethnic contacts. *Proceedings American Philosophical Society*, *96*, 452—463.
* Swadesh, Morris. (1955). Towards greater accuracy in lexicostatistic dating. *International Journal of American Linguistics*, *21*, 121—137.
Төрки телдәр

**Төрки телдәр** — Алтай макро-ғаиләһенә ингән ҡәрҙәш телдәр ғаиләһе; Азияла һәм Көнсығыш Европала киң таралған. Төрки телдәрҙә оло биләмәлә — Көнсығыш Себерҙәге Лена йылғаһынан алып Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарына тиклем йәшәүселәр — һөйләшә.

Һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 167,4 миллиондан артыҡ кеше.

Төрки тәүтел Көньяҡ Себерҙә һәм Алтайҙа б.э.т. I быуатта барлыҡҡа килгән тип һанала. Төрки телдәре ғәҙәттә Алтай макро-ғаиләһенә индерелә, әммә һуңғы ваҡытта ҡайһы бер тюркологтар (төрки тел белгестәре) быны шик аҫтына ала башланы. Төрки телдәр был макро-ғаиләләге монгол телдәренә оҡшаш.

Төрки телдәр үҙ сиратында Уғыҙ, Ҡыпсаҡ, Ҡарлуҡ, Көньяҡ Себер, Яҡут һәм Болғар тел төркөмдәренә бүленә.

Уғыҙ төркөмө: Төрөк, Төрөк-месхетин, Гагауз, Әзербайжан, Ирандың,Иракдың төрки ҡәбиләләре телдәре, Шахсевендар, Кашкайҙар, Каджарҙар, Төрөкмән, Салар телдәре;

Ҡыпсаҡ төркөмө: Татар, Керәшен, Нуғайбәк, Себер татар, Ҡырым татар, Башҡорт, Ҡарасай, Балҡар, Ҡарайым, Ҡырымсаҡ , Ҡумыҡ теле, Нуғай, Ҡаҙаҡ, Ҡарағалпаҡ, Ҡырғыҙ;

Ҡырым татарҙарының Ҡырым ярымутрауының көньяҡ өлөшендә йәшәгәндәре уғыҙ төркөменә кергән диалектта һөйләшә.

;Ҡарлуҡ төркөмө: Үзбәк, Уйғыр, Эйну;
;Көньяҡ Себер төркөмө: Алтай, Телеут, Чулым (урыҫса), Шор, Хакас, Тыва, Тофа, Юйгу;
;Саха төркөмө: Саха (Яҡут), Долгандар теле;
;Болғар төркөмө: Сыуаш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төрки телле халыҡтар
* Төрки (тел)

## Иҫкәрмәләр
Ҡошсо

**Ҡошсо** — Әй буйы башҡорттары төркөмөнә ҡараған башҡорт ырыуы. Тамғалары һүрәттә күрһәтелгән, ағастары — ҡайын, муйыл, ҡоштары — аҡҡош, орандары — Салауат.

## Аралар
аҡ-ай • буранғол • ғөҙәир • ҡаҙыр • ҡалмаҡ • ҡулсыҡай • күҫәкбирҙе • мөслим • мәтәй • сирмеш • солтан • сәкетә • төлкө • туғыҙ • үмәртәй • һабанаҡ • һарт.

## Этнонимы

Ҡошсо — ғалимдар «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.

Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.

## Тарихы
Ҡошсолар Урта Азиялағы боронғо төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында төркиҙәр менән көнбайышҡа яуҙарҙа ҡатнашҡандар. XII быуатта монголдарҙың дурбан (дыуан) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролған. XIII — XIV быуаттарҙа бөткөһөҙ яуҙарҙа ҡатнашыу һәм күсеп йөрөү арҡаһында төрлө халыҡтар араһына инеп китеп таралалар. Шул иҫәптән башҡорттар араһына ла. Тәү башлап Волга (Иҙел) ҡушылдыҡтары Һамар һәм Мәләкәҫ йылғалары буйында урынлашҡандар. Һуңғараҡ Ыҡ тамағына, артабан Башҡортостандың төньяғына һәм Әй йылғаһы буйҙарына килеп төпләнгәндәр.

## Урынлашыуы

## Ауылдарҙа халыҡ һаны
Ревиз яҙмалары һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса

## Арҙаҡлы ҡошсолар
**Мәсетле районының хөрмәтле гражданы**
# Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы — 2005
# Ҡаев Фәрит Ғалихан улы — 2017
**Академиктар**
# Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы — техних фәндәре докторы (1993),
# Вәлиев Ильяс Иштуған улы — педагогия фәндәре докторы (1999)
# Мирсаев Рафаил Нурый улы — философия фәндәре кандидаты (1990)
**Фән докторҙары**
# Ғиниәтуллин Рафаҡ Хизбулла улы — биология фәндәре докторы (2019)
# Зарипов Айрат Янсур улы — философия фәндәре докторы (2005)
# Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы — филология фәндәре докторы (1981)

**Афған һуғышында һәләк булған яуғиҙар**
# Ғәзизов Раян Нариман улы (14.4.1960—5.5.1981), Башҡорт АССР-ы, Мәсетле районы, Һөләймән ауылы, 1980 йылдың февраленән Афғанстанда. Рядовой, уҡсы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
# Нафиҡов Хәмит Мөғин улы (20.12.1960—15.08.1984), Свердловск өлкәһе, Түбәнге Серге районы, Өфө-Шигер ауылы, 1982 йылдың ноябрен Афғанстанда. Лейтенант, Спезназ төркөмө командиры. Ленин ордены менән бүләкләнгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡошсо кантоны

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы|Ғатауллин Р.Ш.]]* Ҡошсо ырыуы ауылдары. Мәғлүмәт йыйынтығы. — Өфө, 2007. — 132 б.
* 
* 
* 
* Твое шежере. Материалы государственных переписей населения Мечетлинского района Республики Башкортостан / Авторы составители Б. С. Давлетбаев, Г. Б. Азаматова. — Уфа: Идель Пресс, 2012. — 356 с.

## Һылтанмалар
* 
* Руслан Валиев. Программа «История башкирских родов» с директором АНО «Шежере» Салаватом Хамидуллиным на радиостанции «Эхо Москвы» в Уфе.