open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шальк Франц

**Шальк Франц** (; 27 май 1863 йыл —  3 сентябрь 1931 йыл) — Австрия операһы һәм симфоник оркестры дирижеры һәм педагогы. 1918 йылдан 1929 йылға тиклем — Вена дәүләт операһы директоры. Немец, иң тәүге сиратта Рихард Штраус  репертуарына интерпретация биреүсе булараҡ билдәле. Зальцбург фестиваленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Франц Шальк Венала тыуа, Вена консерваторияһында Антон Брукнер (гармония һәм контрапункт), Й. Хельмесбергер (скрипка), Ю. Эпштейн (фортепиано) кеүек уҡытыусыларҙа музыкаль белем ала. 1888 йылдан Рейхенбергта капельмейстер була, 1890 йылдан 1895 йылға тиклем — Грацтың Опера театрында, 1995—1898 йылдарҙа Прага Милли театрында эшләй. Лондонда (Ковент-Гарден: 1988, 1907, 1911), Нью-Йоркта (Метрополитен-опера: 1988, 1989) һәм Берлинда (Король операһы: 1898—1901) опера спектаклдәрендә дирижер була. 1900 йылдан алып Г. Малер саҡырыуы буйынса Венала Һарай операһы менән хеҙмәттәшлек итә, ә Х. Рихтер отставкаға сыҡҡас, беренсе дирижер вазифаһын биләй. 1918 йылда Шальк монархияны ҡолатҡандан һуң Вена дәүләт операһы тип үҙгәртелгән театрға директор итеп тәғәйенләнә. 1919 йылда ул Рихард Штраус менән бергә шул вазифаны биләй. 1924 йылда директор вазифаһын ике кешенең биләүе Штраустың отставкаға китеүе менән тамамлана һәм 1929 йылға тиклем Шальк бер үҙе Вена операһына етәкселек итә.
1904 йылдан 1921 йылға тиклем Венала Музыка дуҫтары йәмғиәтен (Вена филармонияһы) етәкләй, 1909 йылдан 1919 йылға тиклем Вена консерваторияһында дирижерлыҡ фәненән уҡыта.

## Ижады
Шальк етәкселегендә Вена операһында Пфицнерҙың «Палестрина», Корнгольдтың «Үле ҡала», Рихард Штраустың операларын, шул иҫәптән «Шәүләһеҙ ҡатын» донъя премьераһын ҡуйыла. Шальк Брукнерҙың 5-се симфонияһы премьераһында дирижерлыҡ итә һәм уның музыкаһын пропагандалай. 1917 йылдан даими Зальцбург фестивален булдырыу өҫтөндә әүҙем эшләй, 1921 йылда «Сералдән урлау» операһына дирижерлыҡ итә.

## Франц Шальк миҙалы

Франц Шальктың йөҙ йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә 1963 йылда Вена филармонияһы оркестры «Франц Шальк миҙалын» булдыра. Алтын миҙал *meine Philharmoniker mir auf Achtet* девизы аҫтында артистарға оркестр алдындағы айырым ҡаҙаныштары өсөн тапшырыла. Былайырымлыҡ билдәһенә Вена операһы директоры Йон Холендер, Вена мэры Михаэль Хойпль һәм башҡалар лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Франц Шальк  в [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Музыкальной энциклопедии]
Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы

**Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы** (1916 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы 1916 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Үрге Маншыр ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Әсәһе — Сәйҙә Шәйхетдинова.

1939 йылдың ноябрендә Мурманск өлкәһенең Кировск район хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың июленән 1941 йылдың ноябренә тиклем Көнбайыш фронтта, артабан Үҙәк фронтта була. Ҡаты яралана. 1943 йылдың мартынан 1-се Белоруссия фронты 3-сө армия 5-се гвардия миномёт дивизияһының 22-се гвардия миномёт бригадаһы составында машина водителе булып хеҙмәт итә. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалының бүләкләү ҡағыҙына ярашлы, Әнүәр Нуретдинов хеҙмәтен үтәгәндә үҙен ҡурҡыу белмәҫ яҡшы водитель итеп күрһәткән. Уның машинаһы боҙолмай һәм аварияға эләкмәй 7000-дән ашыу километр юл үткән, юлдар батҡаҡланған осорҙа һәм Орёл-Курск йүнәлешендәге операция барышында дошман уты аҫтында ауыр шарттар булыуына ҡарамаҫтан оҙайлы рейстар яһап, бригаданы ваҡытында аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткән.

Артабан Белоруссияны һәм Польшаны азат итеүҙә, Берлинды алыуҙа ҡатнаша.

Германия парламенты бинаһы — Рейхстагты алғандан һуң уның диуарында үҙенең автографын яҙып ҡалдырған. Был автограф әлеге көнгә тиклем һаҡланған һәм ул Рейхстаг бинаһының төньяҡ флигелендә, беренсе ҡаттың төньяҡ диуарында урынлашҡан. Автографтың беренсе өлөшө ғәрәп графикаһында башҡорт телендә яҙылған: *«Башҡортостан. Юғары Маншар. Нуртдинов Әнүәр»*, аҫҡы өлөшө рус телендә башҡарылған: *«Башкирия. Верх. Манчар. Нуртдинов Анвар»*.

## Бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (25.08.1943)

* 2 дәрәжә Ватан һуғышы ордены (9.04.1985)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; Документтар
*  номера в базе данных:
: 
:
Лека Дукаджини

**Ле́ка III Дукаджи́ни** (; 1410, Печ — 1481) — 1446—1481 йылдарҙа Дукаджини кенәзлегендә хакимлыҡ иткән албан кенәзе. Албан ғәҙәти хоҡуғы кодификаторы. Албанияның иң хөрмәтле тарихи эшмәкәрҙәренең береһе.

## Биографияһы
Лека Дукаджини — Коджи Захария прониары. 1446 йылда атаһы Пала Дукаджини вафат булғандан һуң Дукаджини фисының (кланының) биләмәләрен мираҫ итеп ала. Teoдора Музакиға өйләнә. Кенәз Скандербег етәкселегендә ғосман төрөктәренә ҡаршы уңышлы һуғышҡан.

1445 йылда барлыҡ (йәки барлыҡ тиерлек) албан кенәздәре Скандербегтың Топий Музакиға кейәүгә сыҡҡан кесе һеңлеһе Мамикиҙың туйына саҡырылған. Туй тантанаһынан һуң Лека Дукаджини үҙе артынан Задрима кенәзе Лека Душманиҙың берҙән-бер балаһы һәм вариҫы Ирена Душманиға кейәүгә сығыуҙы һораған. Был тәҡдимде ишетеп ҡалған Даньо өлкәһенең хакимы Лека Захария (ул Ирена Душманиға үҙе өйләнергә ниәтләгән) Лека Дукаджини менән алышҡа ингән. Һөҙөмтәлә Лека Дукаджини ҡаты йәрәхәт алған. 1447 йылда үс итеп ул Лека Захарияны ҡамай һәм үлтерә. Лека Захария үлгәндән һуң уның кенәзлеге вариҫһыҙ ҡала, шунлыҡтан кенәздең әсәһе уның Даньо замогы үҙәге менән доменын венециялыларға тапшырған. Скандербег Даньоны яулап алырға маташҡас, 1447—1448 йылдарҙа албан-венеция һуғышы булған.

1451 йылдың мартында Лека Дукаджини һәм Божидар Душмани венециялаларҙың Дриваст ҡәлғәһенә һөжүм итергә ниәтләй. Уларҙың ниәте асылғас Божидар Душмани үҙ биләмәләрен ташлап китергә мәжбүр булған.

1459 йылда Скандербег ғосман төрөктәренән Сати ҡәлғәһен яулап алған һәм үҙенең Италияға экспедицияһы (бында ул Неаполь короле Фердинанд I хәрби ярҙам итергә тейеш булған) алдынан венециялылар менән йылы мөнәсәбәттәр урынлаштырыр өсөн ҡәлғәне Венеция Республикаһына тапшырған. Быға Лека Дукаджини ҡәтғи ҡаршы булған, шунлыҡтан венециялылар Сатиға килгәнгә ҡәҙәр Скандербег замокты һәм уның тирәһен биләп торооға мәжбүр була.

Скандербег үлгәндән һуң 1479 йылға тиклем Лека Дукаджини албан халҡының төрөк хакимлығына ҡаршы азатлыҡ көрәшенә етәкселек иткән.

Уның исеме буйынса аталған бөтә албандар өсөн «Лека Дукаджини ҡануны» арҡаһында Лека III киң билдәле. «Лека Дукаджини ҡануны» — ҡағиҙәләр теҙмәһе, албандарға патриархаль йәмғиәттә йәшәргә, шул иҫәптән фистар (кландар) араһында ҡанлы үс алыуҙарҙы уҙғарыуға хоҡуҡ биреүсе үҙенсәлекле закон. XX быуатта Штефан Гечови «Лека Дукаджини ҡануны» тәнҡитле тикшереү эше менән күп шөғөлләнә.

Дукаджини закондары әлеге ваҡытта ла фис (клан) туғанлығы менән йәшәгә албандар тарафынан хуплана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Лежа лигаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Princi i pлrfolur Lekë Dukagjini
Иосиф Кобзон һәйкәле

**Иосиф Кобзон һәйкәле** — 2003 йылдың 30 авгусында Донецкта «Юность» йәштәр һарайы янындағы майҙанда ҡуйылған. Һәйкәлде асыу ҡала көнөнә һәм Донецк өлкәһендә тыуған СССР-ҙың халыҡ артисы Иосиф Кобзондың 66 йәшенә тап килтерелә, Иосиф Кобзон үҙе һәйкәлде асыу тантанаһында ҡатнаша.

Һәйкәлде булдырыу Мәскәүҙәге Донбасс яҡташтар берекмәһе идеяһы. Һәйкәлдең авторы — Мәскәү скульпторы Александр Рукавишников.

Кобзон тәүҙә үҙенә һәйкәл ҡуйыуға ҡаршы була, әммә Мәскәү яҡташтар берекмәһе, Донбасс халҡы һәм Донецк өлкәһе губернаторы Виктор Янукович йыл ярым өгөтләгәндән һуң ризалаша.

Бронзанан ҡойолған ике метрлыҡ һәйкәл цемент нигеҙҙә тора, Смоленскта ҡойоп яһалған. Пальтоһын яурынына һалған йырсы хәрәкәттә һүрәтләнгән.

2014 йылдың 24 мартында һәйкәл вандализм актына дусар була: өҫтөнә ҡыҙғылт буяу һибелә.

## Библиография
* 

## Һылтанмалар
*  
* 
* 
* 
* 
*
Ҡаҙағстан төрөктәре

**Ҡаҙағстанда төрөктәр** ХХ быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килә һәм бер нисә тиҫтә йыл эсендә республиканың иң күп һанлы һәм йылдам үҫешкән этник общиналарҙың береһенә әүерелә. 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата республикала яҡынса 105 мең төрөк йәшәй һәм һан буйынса улар 9 урынды биләй. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда уларҙың һаны республикала ике тапҡырҙан ашыу артҡан. Ҡаҙағстан төрөктәре башлыса республикала тыуған һәм сығышы буйынса грузин-месхетиндар (ахысҡа), әммә 1990-сы йылдар башынан Төрөк Республикаһының үҙенән дә күсенеүселәр барлыҡҡа килә. Мәҙәни-тел ҡуйылышы буйынса әлеге ике төркөм бер-береһенән ныҡ айырыла: месхетин-төрөктәр ҡала янындағы ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүҙе хуп күрә, Төркиәнән килгәндәр башлыса төҙөлөштә, нефть сығарыуҙа һәм мөғариф өлкәһендә эшләй.

## Формалашыу тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы территорияһына месхетин-төрөктәр Сталин репрессиялары ваҡытында Месхетиянан (Грузия) килеп эләгәләр. Уларҙы Ҡаҙағстандың көньяҡ өлөшөндәге ауылдарға һәм Урта Азияның башҡа республикаларына урынлаштыралар. 1956 йылда, уларҙы репрессиялар ҡорбандары тип танығанға һәм аҡланғанға тиклем, улар йәшәү урынын алыштырыу хоҡуғына эйә булмай. Әммә бындай хоҡуҡты алғандан һуң уларҙың күпселеге республикала ҡалыуҙы хуп күрә. Улай ғына ла түгел, Ҡаҙағстан 1990-сы йылдар башындағы массауи эмиграция осоронда ла төрөктәр өсөн миграция яғынан уңайлы булып ҡала. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан статистика мәғлүмәттәре буйынса, миграцион пигы осоронда, республикалағы 25 төп милләт араһынан төрөктәрҙә генә (ҡаҙаҡтарҙан тыш) ыңғай баланс күҙәтелә. Артабан Ҡаҙағстанға Үзбәкстандан һәм Ҡырғыҙстандан байтаҡ төрөк күсеп килә, әммә этностың үҫешен юғары тәбиғи артым һәм күп балалылыҡ традициялары тәьмин итә. Ҡаҙағстанда төрөктәрҙең иң эре тупланыу урыны — Алматы һәм Джамбул өлкәләре (һәр береһендә 30 000 кешенән ашыу), Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе (20 000 кешенән ашыу), Алматы ҡалаһы (5 мең кешенән ашыу). Һуңғы ике тиҫтә йыл эсендә Джамбул өлкәһендә йәшәгән үзбәктәрҙе һан буйынса ҡыуып етәләр һәм 4-се урынды биләйҙәр. Шулай уҡ уларҙың һаны Алматы өлкәһендә лә арта. Совет осоронда төрөк-месхетиндар Ҡаҙаҡ СССР-ының колхоз-совхоз системаһына индерелә. Уларҙың күпселеге өй янындағы баҡсаларҙа шөғөлләнә, Алматы һәм башҡа ҡала баҙарҙарында өй хужалығы продукцияһы (һөт, ит) менән һатыу итәләр. Алматы агломерацияһында төрөктәр ойошоп йәшәгән тиҫтәләгән ауыл бар һәм уларҙың өлөшө дөйөм халыҡтың 60 процентын тәшкил итә (Саймасай, Бекболат һәм башҡа ауылдар).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Төрөктәр тураһында мәғлүмәттәр  Ҡаҙағстан халыҡтары Ассамблеяһы веб-сайтынан
Черногорияла дин

**[[Черногория|Черногорияла]] дин** - (**Черного́рия** (), **Монтенегро** йәки **Ҡаратау**)  - Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, халҡы серб телендә аралашҡан дәүләттәге дин.
 
## Илдәге диндәр
Черногорияла православие дине тота.  Байтаҡ мосолман дини йәмәғәттәре бар. Шулай уҡ католиктар күп һанлылар иҫәбендә. Башҡа дин вәкилдәре һаны халыҡтың 0,1 процентынан артмай. 

## Дин тотоусылар һаны

2003 йылда халыҡ иҫәбен алғанда конфессиональ билдәләнеш тураһындағы пункт индерелгән. Уның йомғаҡтарына ярашлы, ил халҡы тотҡан дине буйынса ошо рәүешле бүленгән:

* Православие — 460 383 (74,24 %)
* Ислам — 110 034 (17,74 %)
* Католицизм — 21 972 (3,54 %)
* Протестантлыҡ — 383 (0,06 %)
* Оккультизм — 58 (0,01 %)
* Йәһүдилек — 12

6 003 кеше (0,97 %) бер ниндәй ҙә дин тотмауын белдергән,  2 424 кеше (0,39 %) үҙен агностик тип атаған, 13 867 кеше (2,24 %) яуап биреүҙән баш тартҡан.

## Православие

Черногорияла правослау христиандар күпселекте тәшкил итә - (ҡаратаулылар) (52,5 %) һәм сербтар (42,7 %). Православие диндарҙары  илдең к Серб правослау сиркәүенә лә, Черногория правослау сиркәүенә (уныһын башҡа правослау сиркәүҙәр танымай) лә ҡарай. Серб правослау сиркәүе митрополия статусына эйә булған  Черногория-Приморье епархияһына инә 

## Католицизм
Черногория католиктары иҫәбенә албандар (36,98 %), хорватар (31 %) һәм ҡаратауҙар (черногориялылар) (22,76 %) инә, улар башлыса   диңгеҙ буйында йәшәй. Структураһы йәһәтенән  илдә католик сиркәүе Бара Архиепархияһына һәм Котор епархияһына  бүленгән.  Бара Архиепархияһы бер ниндәй митрополиға ла буйһонмай һәм туранан-тура Рим папаһы идаралығында тора. Котор епархияһы Сплит-Макарска Архиепархия митрополияһына  буйһона.

## Ислам

Черногорияның Ислам дине тотоусылары башлыса түбәндәге милли төркөмдәргә ҡарай: босниялылар (43,49 %), славян-мосолмандар (21,91 %), албандар (20,75 %) һәм ҡаратаулылар (10,64 %). Мосолмандар Төбәк башлыса Плав, Рожае һәм Улцинь ҡалаларына яҡын йәшәйҙәр һәм ундағы халыҡтарҙың күпселеген тәшкил итә. 

## Йәһүдилек

2011 йылдың 18 сентябрендә Черногорияның Премьер-министр ашкеназ израиль баш раввины Йона Мецгер менән әңгәмәһендә  йәһүдилекте дәүләт дине тип таныуҙарын белдерҙе

## Иҫкәрмәләр
Албанияның тирә-яҡ мөхите

**Албания** бәләкәй генә утрауҙа урынлашҡан дәүләт булыуына ҡарамаҫтан, **тирә-яҡ мөхите** уникаль флора һәм фаунаһы, төрлө йылға-күлдәре менән дан тота. Хатта ул яҡтағы мөхитте бер нисә экологик региондарға ла бүлеп йөрөтәләр: тәбиғи географик экосистемаһы, һыу менән тьәмин итеү системаһы, тергеҙә торған ресурстар һәм уларға йоғонто яһаусы факторҙар . Албанияның күпселек ерендә таулы рельеф өҫтөнлөк итә, ә ҡалған өлөшө уңдырышлы тупрағы менән билдәле булған тәрән үҙәнле ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан. Дөйөм алғанда, тауҙар һәм диңгеҙ кимәленән 2751 м өҫтә ятҡан ҡалҡыулыҡтар илдең 70 процент территорияһын биләй.

Албан тауҙарының ландшафтары, Швейцария һәм Австрия илдәренекенән бер ҙә кәм түгел, ә пляждарҙы Адриатик диңгеҙ яры буйындағыларҙан да ҡалышмай.

Сербия, Черногория, Македония, Греция илдәре менән ятҡан сик эргәһендә бер нисә эре күл урынлашҡан: Шкодер, Охрид һәм Преспа.

## Климат
Албания субтропик Урта диңгеҙ климатлы. Шуға күрә, йәйе — эҫе һәм ҡоро, ҡышы — һалҡын һәм дымлы. Июлдең уртаса температураһы +24-тән алып +28-гә тиклем. Ғинуар айында, күп осраҡтарҙа, температура +4-тән төшмәй. Ә яуым-төшөмгә килгәндә, ул башлыса яҙ һәм көҙ миҙгелдәренә тура килә.

Диңгеҙ кимәленән ниндәй бейеклектә урынлашыуына ҡарап, илдең төбәктәрендә лә климат төрлөсә. Таулы ерҙәрҙә температура уртаса күрһәткестәрҙән байтаҡҡа айырыла (сатлама һыуыҡтар −20-гә лә етеүе ихтимал, ә йыллыҡ яуым -төшөмө- 2600 мм).

## Экология
Һауаны, һыуҙы бысратыу, тупраҡтың эрозияланыуы һәм тарҡалыуы, био-юғалтыуҙар төрлөлөгө, ҡалдыҡтарҙың тейешенсә эшкәртелмәүе- Албанияның төп экологик пробемаларын тәшкил итә. Ә деградация үҫешенә урбанизацияның ҡот осмалы тиҙлектә күбәйеүе, тәбиғи ресурстарға кешелектең мохтажлығы артыуы булышлыҡ итә. Ошо барлыҡ сәбәптәр өсөн Албания климатының үҙгәрештәре, тәбиғәт һәләкәттәре артыуы ихтимал . Әлеге ваҡытта был ил парник газдары буйынса түбән эмитентлы, әммә һуңғы йылдарҙа уның тиҙ үҫеше күҙәтелә (башлыса, сәбәпсе булып транспорттың, ҡалдыҡтарҙың артыуы, ауыл хужалығының алға үҫеше тора). Албания экологик яҡтан таҙа булыуға, тулыланыусы энергия һәм транспортты булдырыуға өлгәшә ала. Сөнки ил ныҡлы рәүештә тирә-яҡ мөхит, энергия сығанаҡтарын яңыртыу һәм уларҙың һөҙөмтәлелеге сиктәрендә хоҡуҡи һәм институциональ өлкәләрҙә эшләргә тотонған.

## Тәбиғәт төрлөлөгө
Албания — күп  экосистемалы ил. Был илдә  Урта диңгеҙ яғына хас булған үҫемлектәр бик күп (уларҙы ҡурсаулыҡ территориялары селтәрендә күрергә мөмкин).

Албанияла алты милли парк, 24 ҡурсаулыҡ һәм бик күп тәбиғәт ҡомартҡылары бар. Әйтеп үтер кәрәк: Албания йәнлектәр төрлөлөгө менән илдәр араһында беренсе баҫҡыстарҙа тора.

Ҙур күлдәр һәм яр ситендәге лагуналар ҡышлауға ҡайтҡан ҡоштар өсөн мөһим булып тора. Килгән 70 төр һыу ҡоштары, яҡынса, 180 000-гә барып баҫа. Албания ҡоштар, бөжәктәр, ярғанаттарҙың миграция юлдарының киҫешкән мөһим пункты булып тора.

## Сығанағы
* Albania profile башканов
* UNITED TO THE FIFTH REPORT NATIONAL OF ALBANIA. CONVENTION BIOLOGICAL DIVERSITY ON NATIONS (CBD)

## Иҫкәрмәләр
Богдан Хмельницкий һәйкәле (Донецк)

**Богдан Хмельницкий һәйкәле** Украина гетманы Богдан Хмельницкий Михайлович хөрмәтенә ҡуйылған һәм Переяслав радаһының (укр. Перея́славська рáда) 300-йыллығына тап килтереп асылған.

Һәйкәлдең авторы Донецк скульпторы Павел Павлович Гевеке.

Һәйкәл ат һынынан ғибәрәт. Богдан Хмельницкийҙың суҡмар тотҡан уң ҡулы күтәрелгән. Һул ҡулына теҙген тотҡан. Һыбайлы аҫтында ат үрә торған.

Һәйкәлдең ике күсермәһе ҡуйылған: Донецкта һәм Украинскта.

## Донецк
Донецктағы һәйкәл Донецктың Пролетар районында, Оло Магистраль урамындағы «Юбилейный» Мәҙәниәт йортоноң скверында урынлашҡан. Һәйкәл 1954 йылда ҡуйыла.

2011 йылда Шахтерҙар майҙанында Александр Невскийгә һәм сүкеп эшләнгән фигуралар паркында Георгий Победоносецҡа һәйкәл ҡуйғанға тиклем Богдан Хмельницкий һәйкәле Донецкта берҙән-бер атлы һәйкәл була

Урынлаштырыу датаһы билдәле түгел.

Бронзанан эшләнгән һәм һоро буяуға буялған. Таш плитка менән көпләнгән бейек постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл ҡуйылған ваҡытта суҡмары булған, һуңынан ул өҙөп алынған. 2010 йылда һәйкәл яңынан тергеҙелә, яңы суҡмар йәбештерелә. Бынан тыш гетман һыны буяла.

## Украинск
Һәйкәл Украинскта 1964 йылдың 14 октябрендә «Украина» шахтаһы янында ҡуйыла. Һәйкәл тимер-бетондан эшләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
*
Псалти йорто

**Псалти йорто** (**Фотостудия бинаһы**) — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петровский урамында урынлашҡан ике ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты ( 31.12.02 йылдың 124-се ҡарары).

## Тарихы
Бер ҡатлы кирбес бина  сауҙагәр Николай Псалти аҡсаһына XIX быуат уртаһында төҙөлгән. Төҙөлөш тамамланғандан һуң бинаны фотоһүрәттәр портреты оҫтаһы Симеон Исакович биләй. Был ҡалала беренсе фотоһүрәттәр кабинеты була. XIX  быуаттың  60-сы йылдарында ретушер сифатында күпмелер ваҡыт грек сығышлы  рус рәссамы,  пейзаждар оҫтаһы Архип Иванович Куинджи эшләй.  1876 йылда бина  тулыһынса Симеон Исакович милкенә күсә.  

Бинала бер аҙ ваҡытҡа фотограф Н.Н. Вайнерҙың кабинеты була. 1902 йылдың йәйендә йортта йәшәүсе Борис Михайлович Шиктың көмөш порт-тәмәкеһен, алтын сәғәтен һәм башҡа ҡиммәтле әйберҙәрен урлайҙар. С.Г. Шик ҡалала пейзаждар оҫтаһы булараҡ билдәле була. Ул Таганрогта беренсе булып полицияның эҙләү бүлегендәге картотекаға ингән  ҡырҡ енәйәтсенең фотоһүрәтен эшләй.

XX быуат башында йортто теш табибы Абрам Майоров  һатып ала, ә 1910 йылда уның хужаһы булып дворян В. Седов тора. Седов ваҡытында йортҡа өҫтәп икенсе ҡат төҙөлә.   Үҙгәртеп ҡоролған бина бер нисә тапҡырға ҡыйбатлана.  Бында  Седов Василий Васильевич үҙе ҡатыны һәм ҡыҙы  менән йәшәй. Бинаның беренсе ҡатын тештәрҙе протезлау буйынса техник Ц.С. Нордштейн ҡуртымға ала.  Ц. С. Нордштейндың ағаһы, А С. Нордштейн ошо уҡ йортта фотография кабинеты аса. Псалти йортоноң беренсе ҡатында Бармендың ҡатын-ҡыҙҙар эшләпәһе магазины   эшләй.

Совет власы йылдарында бина национализациялана, һуңғы йылдарҙа йорттоң икенсе ҡатында Рәсәй спорты ветераны Магри Ахиллес Николаевич йәшәй. Беренсе ҡатында оҙаҡ ваҡыт «Факел» сәйәси китаптар магазины,  «Этюд» фотоательеһы эшләй.  Хәҙерге ваҡытта был   «Шәхес» канцелярия тауарҙары магазины һәм фотоателье менән торлаҡ йорт.

## Архитектураһы
Ике балконы менән симметрик ике ҡатлы кирбес бина классик стилдә төҙөлгән. Бинаның үҙәгендә ихатаға инеү урыны һәм бормалы тимер ҡапҡалар ҡуйылған. Икенсе ҡат тәҙрәләрен бөҙрә таштар, ҡат араһы кәрнизе биҙәй. Бинала магазиндарға  һәм икенсе ҡатҡа бер нисә инеү урыны бар. Ҡабырға  тәҙрәләре өҫтөндә  фронтондар эшләнгән.  Бина  төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән ( 31.12.02 йылдың 124-се ҡарары).

## Әҙәбиәт

* Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.
* 

## Һылтанмалар

* Таганрог ул. Петровская, 82
Ҡаҙағстандағы болгарҙар

**Ҡаҙағстандағы болгарҙар** (болг. Българи Казахстан, ) — Ҡаҙағстандағы аҙ һанлы милли аҙсылыҡтарының береһе. 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ҡаҙағстанда 6 915 кеше үҙҙәрен болгар тип атаған.

## Тарихы
Ҡаҙағстанда беренсе болгар күскенселәре 1907 йылда барлыҡҡа килә. Улар — Павлодар өлкәһендә Раздумовка һәм Андриановка ауылдарына, Аҡтүбә өлкәһендә Болгарка ауылына нигеҙ һала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡаҙағстанға болгарҙарҙың икенсе тулҡыны күсенә. Болгарҙар Ҡаҙағстандың бөтә территорияһында йәшәй, әммә ил буйынса Аҡтүбә һәм Павлодар өлкәләрендә уларҙың һаны юғарыраҡ.

Ҡаҙағстандағы Болгария илселеге менән бәйләнештәр булдырған Болгар мәҙәни үҙәге эшләп килә. Болғар диаспораһының Ҡаҙағстанда төпләнеүенең 100-йыллығына Болгарка ауылында яңы мәктәп асыла. Байрам сараларында 15 өлкә этник-мәҙәни берекмәләре вәкилдәре ҡатнаша.

Павлодар радиоһында «Български хоризонти» тапшырыуы алып барыла. Болгар телен һәм традицияларын һаҡлап ҡалыу өсөн Павлодар өлкә департаменты ярҙамында «Обичам България» уҡыу әҫбабы сығарыла. Ҡаҙағстанда «Мартенец» һәм «Вяра» фольклор ансамблдәре, «Роксолана» этник мода театры, аҡһаҡалдар Советы һәм «Славяндар» йәштәр берекмәһе эшләп килә. Диаспора тарафынан йәштәрҙе тарихи тыуған яҡта юғары уҡыу йорттарында уҡытыу маҡсатында саралар күрелә.

## Һаны һәм өлөшө

### Халыҡ иҫәбен алыу
Ошо йылдар эсендә республика әһәмиәтендәге ҡала һәм өлкәләр буйынса халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы болғар халҡының һаны һәм өлөшө:

## Ойошмалар
Болгариялағы Дәүләт сит ил болғар агентлығы сайты мәғлүмәттәре буйынса Ҡаҙағстанда 5 болғар ойошмаһы бар — ике мәктәп һәм өс ассоциация

## Шәхестәр
Ҡаҙағстанда тыуған болгар этник сығышлы арҙаҡлы шәхестәр:

* Дымов Олег Григорьевич (1946—2016), сәйәсмән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаҙағстан халҡы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы

**Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы** (әзерб.  Tarix Şuşa Dövlət-Memarlıq Qoruğu) танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһының Шуша районында  (Әзербайджан дәүләте) урынлашҡан.  



## Тарихы. Архитектур һәм тәбиғи атрибуттары

Кавказдағы киҫкен сәйәси хәл-ваҡиғалар арҡаһында, бер нисә үҙаллы ханлыҡтар һәм султанаттар барлыҡҡа килә. Үҙ-ара ыҙғыш-талаштарҙа бәләкәй дәүләттәрен һаҡлап ҡалыр өсөн, ханлыҡтарҙа ҡәлғә-ҡалалар төҙөү башлана (шул иҫәптән Әзербайжанда ла). Яңыраҡ барлыҡҡа килгән Ҡарабах дәүләтенең батшаһы *Панах Али Хан* Панахабад (һуңынан Шуша) ҡалаһына нигеҙ һала. Уның төп ҡәлғәләре булып Баят (1747 г.) һәм Шахбулаг (1752 г.) тора. 1805 йылда Рәсәй дәүләте ханлыҡты баҫып алғандан һуң, баш ҡалаһы Шуша 1841-се йылда провинциаль үҙәккә әйләнә.

Шуша ҡалаһы *өс этапта төҙөлә*. Беренсеһе 1753—1754 йылдар: диаурҙары, башнялары һәм туғыҙ кварталы төҙөлә. Икенсе этап 1756—1805 йылдар (һигеҙ квартал илдең көнсығыш, ун икеһе көнбайыш яғында). Рәсәй дәүләтенә ҡушылғандан һуң да төҙөлөш дауам итә. Әммә егерменсе йылдарҙа бер аҙға туҡтатылып тора.

Был үҙенсәлекле ҡала тау башында урынлашҡан. Шуға күрә уны **«Ҡаялағы ҡала»** тип тә йөрөтәләр. Ул бар яҡтан да ҡалын-ҡуйы урмандар менән уратылған. Дәүләттең иң бейек нөктәһе (диңгеҙ кимәленән ҡарап) 1600 метр, иң тәпәше 1300 метр тәшкил итә. Был ҡалала бик күп матур мәҙрәсә һәм мәсеттәр бар. Улар ерлектәге аҡ таштарҙан (мәҙрәсәләре — яндырылған кирбестән) төҙөлгән була. Унда тағы ла кәшәнә, музей, сиркәү, һарайҙар һәм башҡа бик куп биналар бар. Һәм өҫтәп үтер кәрәк: тап ошо ҡалала Ибраһим Хәлил Хана, Хөршидбаныу Натвана, Ғара Бойоҡ ханум, Вәзир Ғәджибеков, Бөлбөл һәм Джәббәр Гәрәгдиологлдар кеүек билдәле кешеләрҙең йорттары торған була. Шуша боронғо замандарҙа бай ҡарауан-һарайҙар берләшкән, *халыҡ-ара сауҙа үҙәктәренең береһе* булып торған. Уны тағы ла Әзербайджандың 18-19 быуаттарҙағы *мәҙәни үҙәге* тип тә йөрөтәләр.

Ҡала янындағы таш мәмерйәләре был төбәктәрҙә боронғо замандарҙан уҡ кеше йәшәгәнен иҫбатлап тора. Археологик ҡаҙылма эш барышында унда палеолит, мезолит, энеолит, бронза, тимер быуаттарҙан ҡалған бихисап элекке ҡоралдар, керамик һауыт-һабалар табыла.

Шуша ҡалаһы егерменсе быуат башында Ҡарабахта ҙур ҡалаларҙың береһе булып тора. 1920 йылдарҙа әзербайжан халҡы тарафынан 30 000 әрмән кешеһе үлтерелә, ҡаланың күп өлөшө юҡҡа сығарыла. Янған, емерелгән мәктәптәр, сиркәүҙәр, йорттар, килтерелгән кеше үлемдәре… Ә 1960-сы йылдарҙа бульдозерҙар менән һаҡланған нигеҙҙәрҙе лә юҡ итеп, Хрущевтың биналарын төҙөй башлайҙар. Шушадың һаҡланып килгән үҙенсәлекле тарихи мираҫының яртыһы юҡҡа сыға.

Ҡала Ҡарабах әрмән көстәре ярҙамында 1992 йылдың 8 майында тотҡонлоҡан ҡотола. Ошо һуғыштан һуң Таулы-Ҡарабах Республикаһының үҙалыллыҡ яулай. ә Шушада ҡайһы бер биналарҙы тергеҙеү эшен башлайҙар.

1977 йылдың 10 авгусында Шуша ҡалаһы (һәм уның эргә-тирәһе) Әзербайжан республикаһының тарихи-архитектур ҡурсаулығы булараҡ иғлан ителә .



## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар

* Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы 
* Reserve architectural and Susha historical
Сауҙагәр Панченко йорто (Константиновск)

**Сауҙагәр Панченко   йорто** — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһындағы йорт. 1910 йылда төҙөлгән, бинала Көнкүреш йорто  урынлашҡан. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора (31.12.2002  йылдың 124-се ҡарары).

Адресы: Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы,  Карташов урамы,  35.

## Тарихы
XIX быуат аҙағында  — XX  быуат башында Константиновск ҡалаһында күп биналар эклектика архитектура стилендә төҙөлгән. Был стиль бер үк бинала рококо, барокко, Ренессанс һәм модерн  конструктив һәм декоратив  формаларын берләштерә. Эклектика стилендә ҡоролған йорт өлгөһө булып сауҙагәр Панченконың ике ҡатлы кирбес йорто  тора.  Был йорт ҡатын-ҡыҙҙар реаль училищеһы өсөн 1910 йылда Ростовтың беренсе гильдиялы сауҙагәре, ҡағыҙ фабрикаһы  һәм таш күмер руднигы хужаһы,  Ростовтың  почетлы гражданы   Панченко Иван Степанович аҡсаһына төҙөлә, шунда уҡ аптека ла урынлаша.

Панченко Иван Степанович йәмәғәт эшмәкәре, Александр II һәйкәле буйынса Ростов ҡалаһы думаһы  комитеты ағзаһы, Николаев ҡала дауаханаһы төҙөлөшө буйынса комитет ағзаһы, Ростов ҡалаһы думаһының күп йыллыҡ ағзаһы булып тора. Сауҙагәр аҡсаһына дауаханалар һәм сиркәүҙәр төҙөлә. Уның ҡатыны,  Капитолина Семеновна, Дондағы Ростовта Екатерина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының хөрмәтле попечителе була. 

Үҙ ваҡытында бинаның беренсе ҡатында Валентиновичтың  склад һәм аптека магазины урынлаша,  шулай уҡ бында медицина ярҙамы алырға мөмкин була. Йорттоң икенсе ҡатында ҡатын-ҡыҙҙар реаль училищеһы биләй.

Хәҙерге ваҡытта йортта  көнкүреше йорто урынлашҡан.  Өлкә инспекцияһының Баш идаралығының  2002 йылдың  31 декабрендәге 124-се бойороғона ярашлы,  сауҙагәр Плотниковтың сауҙа  йорто бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла.

## Тасуирламаһы
Сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Бинаның ике ҡаты таш менән көпләнгән, ҡат ара кәрнизе, кәрнизде ослаусы пилястралар, сандрик менән тәҙрәләре бар. Ике урам яғынан бинаға ике инеү урыны бар. 

## Һылтанмалар

* Дом купца Паненко
* Архитектурная память Константиновска http://konstpk.ru/istoriya_i_sovremennost/gazeta_EKB_Istoki/April_2013.pdf

## Иҫкәрмәләр
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)

**Сауҙагәр  Плотников йорто** — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһындағы йорт. 1912 йылда төҙөлгән, магазин булараҡ файҙалана. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора. (31.12.2002 йылдың  124-се бойороғо).

Адресы: 347250, Ростов өлкәһе,   Константиновск ҡалаһы, Ленин урамы, 28.

## Тарихы
XIX быуатта — XX   быуат башында Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында   күп биналар эклектика архитектура стилендә төҙөлгән.  Был стиль бер үк бинала рококо, барокко, Ренессанс һәм модерн конструктив һәм декоратив формаларын берләштерә. Эклектика стилендә ҡоролған йорт өлгөһө булып сауҙагәр Плотниковтың  ике ҡатлы кирбес йорто  тора. Был сауҙа йорто  1912 йылда сауҙагәр Плотниковтың аҡсаһына төҙөлә. Ул 1908 йылдан алып 1912 йылға тиклем төҙөлә. XX быуат башында бында туҡыма, туҡыу әйберҙәре, иконалар  менән сауҙа итеү бара. Сауҙагәр  приказчик яллай, ул тауарҙы белергә һәм һатып алыусыларға кәрәкле туҡыманы тәҡдим итергә тейеш. Сауҙагәр ҡуйған тәртиптәр ҡаты була.   

Бина  тыштан ҙур күренә, ләкин  ул эстән дә шулай уҡ тәьҫир итә. Бинала күләме буйынса ҙур һыйҙырышлы келәттәр һәм шулай уҡ майҙаны буйынса үҙенән күпкә артыҡ магазин урынлашҡан. 

Өлкә инспекцияһы Баш идаралығының  31.12.2002 йылдағы  124-се  бойороғона ярашлы,   сауҙагәр Плотниковтың  сауҙа йорто   төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла.

## Тасуирламаһы
Константиновск ҡалаһындағы сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто эклектика стилендә  төҙөлгән. Бинаның ҡат араһы кәрнизе бар, икенсе ҡаттағы ете ярымтүңәрәк тәҙрәләр  сандрик һәм пилястралар менән эшләнгән. Бинаның өҫкө өлөшөндә ҡыйыҡ тәҙрәләр менән аттик башҡарылған. Бинаның беренсе ҡаты таш таш менән көпләнгән. Бинаға фасад яғынан ике инеү урыны бар.   

Йорттоң подвал биналарында һыйҙырышлы келәттәр урынлашҡан.  

## Һылтанмалар

* Торговый дом купца Плотникова
* Константиновск, Торговый дом Плотникова.  http://photoshare.ru/photo11806023.html 
* Константиновский район, г. Константиновск, Улица Ленина, 28 
* Константиновский район, г. Константиновск 

## Иҫкәрмәләр
Гайрабетов йорто

**Гайрабетов йорто** — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә боронғо өс ҡатлы йорт. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта унда Чехов исемендәге Таганрог  педагогия институтының сит телдәр факультеты  урынлашҡан.

## Тарихы
1861 йылда Нахичеван сауҙагәре Карп Маркович Гайрабетов үҙенең ике ҡатлы йортон үҙәгртеп ҡорорға ҡарар итә. Йортто яңынан төҙөү Таганрог ҡалаһы архитекторы Михаил Прокопьевич Петров    (1867 — 1873) проекты буйынса башҡарыла.  Йортҡа өҫтәп ҡат төҙөлә, фасадын өс мөйөшлө фронтон менән һигеҙ колонна биҙәй.  Беренсе ҡатында рельефлы һалыу башҡарылған.   

Гайрабетов йортто һатып алғанға тиклем бында Таганрогтың   популяр  «Траттория» кафеһы урынлаша. 1860 йылдан йортта коммерция   йыйылышы клубы, һуңынан — йәмәғәт йыйылышы урынлаша. Йорттоң өлөшөн  аяҡ кейемдәре  магазины (хужаһы Т. И. Ильенко), ирҙәр эшләпәләре  (хужаһы И Лев), велосипед, тегеү машинкаһы һ. б. (И. Розенштейн) магазиндары биләй. Шулай уҡ  А. Г. Карелиндың  «Тәмәке» һәм «Сәй» магазиндары була.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында йортта  лазарет йорто эшләй. Октябрь революцияһынан һуң йортта  профсоюз хеҙмәткәрҙәре йорто, музей һәм  Атаман полкы клубы, губерна курстары биләй.   

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йортта Аҙыҡ-түлек   техникумы эшләй, 1955 йылдан Педагогия институты йорто урынлаша.   

«Гайрабетов йорто» бинаһы федераль әһәмиәттәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Бина хәҙерге ҡиәфәтен 1861 йылда үҙгәртеп ҡоролғандан һуң ала. Бинаның фасадында һигеҙ колонна төҙөлә, бинаның үҙәк өлөшө өс ҡатҡа тиклем өҫтәп төҙөлә. Беренсе ҡат тәҙрәләре бөҙрә таш менән биҙәлә, икенсе ҡаттағы тәҙрәләре өҫтөнән кронштейндарҙа сандриктар башҡарыла. Кәртәләп алынған колонналары икенсе ҡатта балкон барлыҡҡа килтерә. 

Урамы яғынан бинаға бер нисә инеү урыны була.

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта бинала Чехов исемендәге Таганрог  педагогия институтының сит телдәр факультеты  урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* Таганрог Энциклопедия. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — С. 512 — 

## Һылтанмалар

* Петровская улица, д. 68 . Объекты культурного наследия федерального значения.
* Дом Гайрабетова
Хәбиров

**Хәбиров** — башҡорт фамилияһы.

* Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы — (10 октябрь 1935 йыл) балет артисы, балетмейстер, педагог, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы.
* Хəбиров Радий Фəрит улы (20 март 1964 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән. Хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008). 2018 йылдың 11 октябренән Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы
* Хәбиров Фәрит Барый улы — (1 ғинуар 1930 йыл — 29 июнь 2003 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән (1995).
----
* Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы — (26 ғинуар 1933 йыл — 14 февраль 2015 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* Хәбирова Светлана Әсхәт ҡыҙы — (12 март 1978 йыл) — спортсы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).
Эстонияның милли парктары исемлеге

** [[Эстония|Эстонияның]] милли парктары исемлеге (**)  эсенә милли парктар, тәбиғәт ҡурсаулыҡтары һәм ландшафт ҡурсаулыҡтары (тәбиғәт парктары) инә. Эстонияла 5 милли парк, 138 (йәки 144) тәбиғәт ҡурсаулыҡтары һәм 151 ландшафт ҡурсаулыҡтары, шулай уҡ 116 (йәки 118) һаҡланмалы зона һәм 537 парк, улар Эстонской ССР-ының ярашлы элекке стандарттарына тура килә . Улар Эстония майҙанының 18,1 процентын тәшкил итә : өйәҙҙәр араһында иң күп өлөш  32% (Ляэнемаа өйәҙе), иң әҙе — 9% (Пылвамаа өйәҙе).

## Милли парктар

## Тәбиғәт ҡурсаулыҡтары

## Ландшафт ҡурсаулыҡтары

## Шулай уҡ ҡара
* Охраняемые природные территории Эстонии
* Водно-болотные угодья Эстонии
* Эстонский фонд дикой природы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* EELIS: Estonian Nature Information System  
* Estonian Environmental Registry  
* List of Estonian protected areas in the World Database on Protected Areas 
* Important bird areas of Estonia  (BirdLife International)
Тарас Шевченко һәйкәле (Донецк)

**Тарас Шевченко һәйкәле** — Донецктың Ворошилов районында, Шевченко бульвары һәм Артем урамы киҫешкән ерҙә урынлашҡан.

Переяслав радаһының 300-йыллығы хөрмәтенә төҙөлә һәм украин шағиры һәм рәссамы, хәҙерге украин әҙәби теленә нигеҙ һалыусы Шевченко Тарас Григорьевичты һүрәтләй.

Һәйкәл Украина ССР-ы Министрҙар Советының 1953 йылдың 25 декабрендәге ҡарарына ярашлы эшләнә һәм 1955 йылдың 8 сентябрендә ҡуйыла. 1967 йылда Ленин майҙанына Ленин һәйкәлен ҡуйғанға тиклем Донецктың төп һәйкәле булып һанала.

Һәйкәл шағирҙың тулы һынынан ғибәрәт, бронзанан эшләнгән. Скульптура ҡыҙыл шымартылған граниттан эшләнгән түңәрәк постаментта тора. Постаментта Тарас Шевченко әҫәрҙәренең геройҙары һүрәтләнгән фриз урынлашҡан. Фриздың уртаһында Шевченко үҙе һүрәтләнгән, ул Николай Гаврилович Чернышевскийгә һәм Николай Александрович Добролюбовҡа үҙенең шиғырҙарын уҡый.

Һәйкәлдең авторы — скульптор Макар Кондратьевич Вронский, Алексей Прокофьевич Олейник һәм архитектор Виктор Алексеевич Шарапенко.

Скульптура Киевтә эшләнгән һәм унан Донецк ҡалаһына килтерелгән.

Һәйкәл 1950-се йылдарҙағы совет монументаль сәнғәт традицияларында булдырған һәм Харьковтағы Тарас Шевченко һәйкәленә оҡшаш.

Һәйкәл Н. К. Крупская исемендәге Донецк өлкә китапханаһы, Донецк дәүләт өлкә хакимиәте бинаһы һәм торлаҡ йорттар төҙөлөшө барлыҡҡа килтергән майҙандың композицион үҙәге булып тора. Һәйкәл ҡаланың киңлек күсәрен — Шевченко бульварын башлай.

Донецктағы Шевченко һәйкәле 1964, 1977, 1980 һәм 1982 йылдарҙағы СССР почта конверттарында төшөрөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* Памятники великому Кобзарю / И. Игнаткин // Строительство и архитектура. — 1964. — № 3. — . 35-38 : фото.
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
*  
*  
*
Имант Зиедонис

**Имант Янович Зиедонис** (; 3 май 1933 йыл — 27 февраль 2013 йыл) — латыш шағиры, Латвия ССР-ының дәүләт премияһы лауреаты (1967). Латвия ССР-ының халыҡ шағиры (1977), Өс йондоҙ ордены кавалеры (1995). Шулай уҡ прозаик (башлыса эпифания жанрында билдәле).

## Биографияһы
Имант Зиедонис 1933 йылдың 3 майында Рига өйәҙенең Слок улусында тыуған.

Тукум урта мәктәбен (1952), Латвия университетының филология факультетын (1959) һәм А. М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты эргәһендәге Юғары әҙәби курсты (1964) тамамлай.

Әҫәрҙәре 1961 йылдан алып нәшер ителә. Публицист, күпмелер ваҡыт сәйәсәт менән шөғөлләнә. Уның сценарийҙары буйынса Рига киностудияһында ике фильм төшөрөлгән: «Малай» («Мальчуган») (1977) һәм «Ел, иҫ әйҙә!» («Вей, ветерок!») (1973).

«Дайлес» театры актрисаһы Аусма Кантан менән никахта була.

Ригала 2013 йылдың 27 февралендә вафат була.

## Ижады һәм ҡараштары
Зиедонистың ижады камил шәхес идеалы менән һуғарылған: «Беҙ үҙебеҙҙең балаларҙа тау һунарсыһына хас булған тәбиғәткә һаҡ мөнәсәбәтен Прокофьевтың симфонияларын һәм урбанистик рәсемдәрҙе аңлау менән бергә кибернетика һәм башҡа заманса фәндәрҙең төбөнә төшөп аңлау һәләтен бергә ҡуша алһаҡ ине… .» — тип хыяллана ул.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография 
* Биографические данные 
* Краткие биографические данные
* Сказки
Алтын булла (1242)

**1242 йылғы алтын булла** — Европаға монголдарҙың баҫып инеү осоронда Венгрия короле Бела IV Градец тораҡ пункты халҡына «ирекле король ҡалаһы» хоҡуҡтарын биргән **эдикт**. Документ 1242 йылдың 16 ноябрендә Вировитиц ҡалаһында ҡабул ителә һәм 1266 йылда раҫлана. Оригинал 57х46 сантиметрлыҡ пергамент киҫәгендә яҙылған, хәҙерге ваҡытта ул Хорватия Дәүләт архивында ҡаты консервация шарттарында һаҡлана, ә уның күсермәһе Загребтағы Ҡала музейында күрһәтелә.

## Алдағы тарихы
1241 йылдың яҙында Шайо йылғаһы буйындағы алышта монголдар венгр-хорват армияһын ҡыйраталар. 1241—1242 йылдарҙа монголдар хәҙерге Загреб территорияһына барып етәләр, юлда осраған тораҡ пункттарын юҡҡа сығаралар һәм яңыраҡ төҙөлгән Загреб соборын талайҙар. Монголдар киткәндән һуң король Бела IV, насар нығытылған ҡаласыҡтар яулап алыусыларҙы туҡтата алмауын күреп, нығытылған ҡаласыҡтар төҙөүҙе дәртләндереү маҡсатында бер нисә документ сығара, шуларҙың береһе әлеге Алтын булла була.

## Шарттары
Алтын булла «Загреб ҡалҡыулығындағы Градецты» «*ирекле король ҡалаһы*» тип иғлан итә. Ҡала менән «*ҡала судьяһы*» идара итергә тейеш була (хорв. gradski sudac, ), ул халыҡ тарафынан йыл һайын һайланып ҡуйыла һәм ҡала мэры ролен башҡара. Бынан тыш, йыл һайын, 3 февраль көнө (Изге Власий көнөндә) , 8 «юрист» () һәм 20 ҡала советы ағзаһы һайлана. Булла ҡала территорияһын билгеләй: Медведница тауҙарынан — көньяҡҡа табан, Врапчак йылғаһынан — көнбайышҡа һәм Сава йылғаһынан — төньяҡҡа. Ҡала, туранан-тура королгә буйһоноуға күрә, феодал юрисдикцияһы аҫтынан да, күршеләш ятҡан Каптол ҡалҡыулығында урынлашҡан сиркәү иерархтары юрисдикцияһы аҫтынан да сығарыла; Урта быуаттарҙа Градец халҡының һәм Каптолдағы руханиҙарҙың үҙ-ара бәрелештәре гражданлыҡ һуғыштарына килтерә. Градец халҡы күп кенә дәүләт һалымдарынан һәм йыйымдарҙан азат ителә.

Ташламаларға алмашҡа халыҡ үҙ иҫәбенә Градец ҡалаһы тирәләй нығытмалар төҙөргә тейеш була, һәм улар 1266 йылда эшләнә. Шулай уҡ улар король ҡалаға килгән осраҡтарҙа «12 үгеҙ, 1000 күмәс һәм 4 мискә шарап» әҙерләп ҡуйырға (1266 йылда король тарафынан был йөкләмә юҡҡа сығарыла) һәм Славонияның герцогын йәки Хорватия банын, улар ҡалаға килгән осраҡта, тулыһынса тәьмин итергә тейеш булалар (Хорватия баны бында бер тапҡыр ғына булып китә).

## Һөҙөмтәләр һәм эҙемтәләр
Ике сауҙа юлы сатында урынлашҡан һәм таш стеналар менән уратып алынған Градец ҡалаһында XIV быуатта уҡ 3000 кеше йәшәй һәм ҡала Урта быуат Европа ҡалалары араһында билдәлелек яулай, сөнки бында аҡса һуғыу йортобула, шулай уҡ Славонияла йыйылған «утыҙынсы король өлөшө» (; 1267 йылда Градец халҡы унан азат ителә), туплана, шуға күрә ҡала венгр-хорват дәүләтенең финанс үҙәге булып һанала.

Градец 1850 йылға тиклем «судья» тарафынан идара ителә, нәҡ ошо ваҡытта Градец, Каптол һәм тағы ла бер нисә тораҡ пункты формаль рәүештә яңы Загреб ҡалаһына берләштереләләр.
Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы

**Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы** (15.09.1918 — 10.10.2006) — Ҡолой ауылы мәсәте имам-хатибы.
Студентҡа һәйкәл (Донецк)

**«Студент һәйкәле»** — скульптура композицияһы, Донецк һәйкәлдәренең береһе.

Һәйкәлде төҙөү Донецк милли университетына нигеҙ һалыныуҙың 70-йыллығына һәм иҡтисади-хоҡуҡи факультет асылыуҙың 25 йыллығына тап килтерелә.

Һәйкәлдең авторҙары Горловканан скульпторҙар Николай Новиков һәм Дмитрий Илюхин. Проект етәксеһе Петр Антипин. Скульптура Донецксталь ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә ҡойолған.

Скульптура композицияһының бер нисә варианты эшләнә, шулар араһынан студенттар тауыш биреү юлы менән ахырғы вариантты һайлап ала.

Һәйкәл 2007 йылдың 6 сентябрендә Донецк милли университеты иҡтисади-хоҡуҡи факультетының яңы бинаһының эске ихатаһында асыла. Һәйкәлде асыу тантанаһында уның авторы Николай Новиков, проект етәксеһе Петр Антипин, Донецк милли университеты ректоры Владимир Шевченко, иҡтисади-хоҡуҡи факультет деканы Вячеслав Волков ҡатнашалар.

Һәйкәл эскәмйә янында баҫып торған студенттың тулы һынынан ғибәрәт. Студент эскәмйәгә ҡулы һәм тубығы менән таянған. Эскәмйәнең икенсе яғында Украинаның универсаль һәм конституцион хоҡуҡтары буйынса дәреслек, мантия һәм конфедератка ята.

Студентҡа һәйкәл шулай уҡ Харьков ҡалаһында Харьков милли радиоэлектроника университетына үҙәк инеү урыны эргәһендә ҡуйылған. Был скульптура композицияһы рәсми рәүештә «Студент» тип атала, ләкин киң мәғлүмәт сараларында һәм интернетта уны йыш ҡына «Программист һәйкәле», йәки «Студент-программист һәйкәле» тип атайҙар.  
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Донецк һәйкәлдәре
* Студент-программист һәйкәле

## Һылтанмалар

*  
* 
*  
* 
* 
* 
*  
*  
*
Босния һәм Герцеговина кинематографы

**Босния һәм Герцеговина кинематографы** — Босния һәм Герцеговина киносәнғәте һәм киноиндустрияһы.

Босния һәм Герцеговина 1992 йылға тиклем Югославияның бер өлөшө булғанға күрә, төбәктә төшөрөлгән бөтә фильмдар ҙа Югославияла етештерелгән тип ҡабул ителә. Босния һәм Герцеговинаның кинорежиссерҙары һәм кинематографистары: Златко Топчич, Хайрудин Крвавац, Ахмед Имамович, Ивица Матич, Кенович Адемир, Бенджамин Филипович, Жасмин Диздар, Дино Мустафич, Срджан Вулетич, Аида Бегич һәм башҡа күптәр.

## Тарихы
Югославия составындағы Босния һәм Герцеговина киноһының тарихы 1920-се йылдарҙа, тауышһыҙ кино дәүерендә, баш ала, Босния һәм Герцеговина — Балкандарҙа һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европала бик мөһим кинофестивалдәр үткәрелгән ил, мәҫәлән, 1995 йылда, Сараево ҡамауҙа ҡалған осорҙа, Сараево фестивале уҙғарыла. Фестивалдә Стив Бушеми, Катрин Картлидж, Боно, Нолти, Майкл Мур, Александр Пэйн һәм башҡалар кеүек йондоҙҙар ҡатнаша. Тағы ла бер билдәле фестиваль — Нью-Йорктағы Трайбекта 2003 йылда үткәрелгән Босния һәм Герцеговина кинофестивале.

Боснияның иң танылған режиссерҙары — Данис Танович, Ясмила Жбанич һәм Дино Мустафич, (*Бер кемдең дә ере түгел*, *Грбавица* һәм *Ремейк* фильмдарының режиссерҙары).

## Фильмдар исемлеге
Бында Босния фильмдарының тулы булмаған исемлеге килтерелә.

### 1990-сы йылдар

### 2000-се йылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сараево кинофестивале
## Иҫкәрмәләр
Тереләр — үлемһеҙҙәргә

**«Тереләр — үлемһеҙҙәргә»** — Донецк ҡалаһының Ленин районында Донецк металлургия заводы биләмәһендәге мемориал. Географик координаталары: .

Мемориал 1970 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Донецк металлургия заводы хеҙмәткәрҙәре хөрмәтенә асылған. Һәйкәлде асыу Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме бишенсе йыллығына тап килтерелә.

Мемориал авторы — В.Я Милютин.

Мемориал өс терәге булған дүңгәләктән ғибәрәт. Дүңгәләктең тышҡы яғында яҙыу: «ТЕРЕЛӘР — ҮЛЕМҺЕҘҘӘРГӘ». Дүңгәләктең эске яғында Донецк металлургия заводының һәләк булған хеҙмәткәрҙәренең исеме менән табличкалар урынлаштырылған, табличкала улар эшләгән цехтар һәм заводтың бүлектәре яҙылған. Табличкалар араһында биш осло йондоҙҙар урынлашҡан. Балдаҡтың эске яғында табличкаларҙан тыш ике яҙыу урынлаштырылған: «1941-1945» — Бөйөк Ватан һуғышы йылдары һәм «XXV» — 25 һанының рим цифрҙары менән яҙылышы, Еңеү йыллығы. Терәкәтәрҙең береһенә монумент нимә хөрмәтенә төҙөлгән икәнлекте аңлатҡан табличка урынлаштырылған. Дүңгәләктең үҙәгендә биш мөйөшлө сәскә түтәле эшләнгән.

Монумент эргәһендә заводтың Еңеү көнөнә арналған саралары үтә.

## Һылтанмалар

* 
* 
*  
*
Литва мосолмандары

**[[Ислам]]** — **[[Литва|Литвалағы]]** бик әҙ генә кеше тотҡан диндәрҙең береһе.

## Тарихы

### Мосолмандарҙың Литвала йәшәй башлауы
Литвала мосолмандар XIV быуаттан даими йәшәй башлайҙар, һәм был иң элек Польша-Литва татарҙары менән бәйле. Илдең территорияһында биш  мәсет  иҫәпләнә.
 
Мосолман литва халҡы — башлыса татарҙар тоҡомо, алты йөҙ йылдан ашыу элек бында йәшәй башлаған. Татарҙарҙы Литва кенәзе тәре йөрөтөүселәрҙең баҫып алыуынан һаҡлашырға саҡыра, ул татар һуғышсыларына  ил сигендә, ҡалалар һәм ҡәлғәләр янында ер биргән.Мосолмандар Вильно янында ултырған  Ваки йылғаһы уйһыулығына күпләп күсенеп ултыра, шулай уҡ  Лид, Трок, Ошмян, Новогруд, Брест уездах һәм Волындә ерегәләр. 

Кенәз татарҙарға дин тоторға ирек, төрлө өҫтөнлөктәр биреп, үҙенә тоғро яугирҙар туплап ала. Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәрендә мосолмандар икенсе тыуған илен таба. Татарҙар этник һыҙаттарын һыҙаттарын, тәртип-йолаларын һаҡлаған.  Мосолмандарға мәсет төҙөргә рөхсәт бирелә, мырҙалар поляк һәм литва  элитаһы менән тиң хоҡуҡлы тип таныла. 

### ХХ быуат аҙағы - яңы быуат башы
Литва татарҙары йәмғиәте рәйесе, мөфтөй Адас Якубаускас һүҙҙәре буйынса, Литвала ислам христиан дине менән бер үк ваҡытта   — XIV быуатта килеп ингән. 1989 йылда Литвала 5 меңгә яҡын мосолман булған,  XXI  быуат башына иһә яҡынса 4 мең ҡалған, шуларҙың 25 - динде яңы ҡабул иткән. 

Статистика буйынса, бөгөн Литвала өс меңдән ашыу мосолман йәшәй. Ысынында, мосолман һаны ун меңгә барып етә, ти мөфтөй. Литвала  рәсми рәүештә 7 мосолман дини ойошмаһы теркәлгән һәм эшләп килә. Илдәге мосолмандар – төрлө милләт кешеләре, уларҙың күпмеһелер бында ваҡытлыса йәшәй. 

«Baltijos tyrimai» компанияһы  Литваның Юстиция Министрлығы тәҡдиме буйынса «Йәмғиәттә яңы дини төркөмдәргә мөнәсәбәт» тигән һораулама буйынса бирелгән яуаптарҙан күренеүенсә,  9,2 % литвалы ғына Исламды ыңғай баһалай, ә 34,2 проценты — кире ҡарашта, 30,8 % — нейтраль яуап биргән. Шулай итеп, был һораштырыу һөҙөмтәләре буйынса Литвала донъя дине булараҡ Исламдың иң негатив ҡабул ителеүе асыҡланған. Адас Якубаускас бындай һөҙөмтә Исламды насар белеүҙәре һәм стереотиптар йоғонтоһо менән аңлатҡан.

90-сы йылдар уртаһында берҙәм дини ойошмаға нигеҙ һалына, ә бер йыл үткәс — мөфтиәт, Литва мосолмандарының диниә назараты ойошторола..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Мусульмане Литвыhttp://mazhab.kz/ru/statii/istoriya-islama/musulmane-litvy-436/
*М. Яцкявичюс Литовцы нетерпимы к исламу, но чтят христианство // ru.delfi.lt 11 декабря 2007
*Муфтий Литвы Ромас Якубаускас: «Российские мусульманские учебные заведения перспективны для получения образования нашей молодежью»http://dumrf.ru/common/interview/5621
Богдан Звонко

**Звонимир «Звонко» Богдан** (; 5 ғинуар 1942 йыл) — серб йырсыһы, серб, хорват, румын һәм венгрҙарҙың халыҡ йырҙарын башҡарыусы, буневцыларҙың йырҙарын башҡарыусы булараҡ таныла. Йырсы булыуҙан тыш, ул композитор, рәссам, шарап эшләүсе һәм ат ярыштары менән мауыға.

## Биографияһы
Сомбор ҡалаһында 1942 йылда, ҡала венгр ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған ваҡытта тыуа. Буневец ғаиләһенән. Бала сағы олатаһы Стипан Кукурузараның (әсәһенең атаһы) салашында (фермала) үтә. Атаһы яғынан ҡартатаһы Франя атаһы — кусер, тамбурицала уйнай һәм ярайһы бай була. Звонко күпмелер ваҡыт Сомбор театрында сығыш яһай, әммә19 йәшендә Белградҡа театр академияһына уҡырға инеү өсөн китә. Ул кафанала сығыш яһап аҡса эшләй, тиҙҙән был һәләте уның булмышына әйләнә.

Звонко Богдан Белградтың журналистар һәм богема вәкилдәре осрашҡан «Унион» ҡунаҡханаһында 30 йылдан ашыу йырлай. Тәүге соло концертын Калемегданда ҡуя, ә 1971 йылда, үҙенең иң билдәле — «Хеј салаши на северу Бачке» (серб. Эй, Бачканың төньяғындағы утарҙар) йырын яҙҙыра. 1972 йылда Петроварадинский ҡәлғәһендә Нови-Садта Балаж Яника менән тамбурицала уйнаған оркестр оҙатыуында сығыш яһай.

Богдан тамбурицвлар оркестры оҙатыуында Воеводина һәм Славонияның үҙенсәлекле һәм халыҡ йырҙарын башҡара. Репертуарындағы бер нисә йырҙың авторы, венгр һәм сиған телдәрендә йырлай. Концерттарында Миле Николич оркестры һәм Хорватияның «Zagrebački tamburaši» ансамбле менән сығыш яһай. Ул Сербия һәм Хорватияла ғына сығыш яһап ҡалмай, ә был халыҡтар йәшәгән башҡа илдәргә лә концерттары менән йөрөй.

## Музыканан тыш
Ҡатыны — Мирьяна менән Белградта никахлаша. Зигмунд исемле улдары һәм Эвелина исемле ҡыҙҙары бар. Ейәндәре — Нина, Александр, София. 1980 йылдан Богдан Суботицала йәшәй. Богдан ат ярыштары менән мауыға, аттар уның ижадында төп тема, тип әйтергә була.

## Дискография
** 22 апреля 1971 — *Звонко Богдан*
** 15 октября 1972 — *Бисери народне музике*
** 4 декабря 1973 — *Звонко Богдан и оркестар Шандора Лакатоша*
** 8 октября 1974 — *Звонко Богдан пева за Вас*
** 19 марта 1976 — *Што се боре мисли моје*
** 10 января 1980 — *Звонко Богдан*
** 6 июня 1981 — *Звонко Богдан и тамбурашки оркестар Јанике Балажа*
** 15 февраля 1984 — *Песме и песници*
** 22 июня 1984 — *Леголас*
** 20 июня 1988 — *Сваку жену волим ја*
** 1990 — *Звонко Богдан*
** 2001 — *Живот теће у лаганом ритму*
** 2002 — *Живим живот к’о скитница*
** 2003 — *Раритети*
** 2004 — *Успомена на време које се сигурно поновити неће*
** 2005 — *Панонија и ја*
** 2007 — *Тко те има, тај те нема*
** 2008 — *Године су многе прошле*

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
** Официальный сайт
** Биография на eurotok.com
** Tamburaland Artist of the month: Zvonko Bogdan 
** XI Revija nove domoljubne pjesme Hrvatske