open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Колкасрагс

**Колкасрагс** (шулай уҡ *Колка*, иҫкесә. *Домеснести*, ) — Латвияның Дундаг крайындағы Курземе (Курляндия) тарихи-географик өлкәһендәге, Курзем ярымутрауының төньяҡ ситке осонда урынлашҡан морон. Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығына инеү өсөн стратегик әһәмиәткә эйә. Сааремаа утрауынан (Эстония) морондо Ирбен боғаҙы айырып тора. Ливан теленән тәржемә иткәндә, уның атамаһы «осло мөйөш» тигәнде аңлата (морондоң формаһы буйынса).

## Географияһы

Морондоң оҙонлоғо — яҡынса 6,5 км, диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге — 2 метр самаһы. Морон районындағы климат — уртаса диңгеҙ климаты. Рәсәй империяһы ваҡытында был морон Эзель (хәҙерге Сааремаа) утрауының нәҡ ҡаршыһында, Курлянд губернаһы Виндав өйәҙе территорияһында урынлашҡан була. Ағым һәм штормдар арҡаһында Курляндияның төньяҡ осондағы морон тирәһендә йөҙөү өсөн хәүеф тыуҙырған ҡомло риф барлыҡҡа килә, ул ССВ (7 саҡрым) юл тота. 1875 йылда бында 2 маяҡ ҡуйыла, ә рифтың осонда 3-сө йөҙөп йөрөүсе маяҡ урын ала.

## Этнографияһы
Мөһим географик әһәмиәткә эйә булыуҙан тыш, урта быуаттарҙа һәм яңы заманда, Домеснес мороно юҡҡа сыға башлаған фин-уғыр ғаиләһенә ҡараған лив халыҡтарының тупланыу урыны була. Улар VI—VIII быуаттарҙа көньяҡтан килгән балтик ҡәбиләләре тарафынан ассимиляцияға индерелә, шуның һөҙөмтәһендә латыш этносы барлыҡҡа килә. Боронғо замандарҙан уҡ морондоң тирә-яғында лив халыҡтары йәшәгән ауылдар урын алған була, XX быуат урталарында ливтарҙың һаны 150-ләп кеше иҫәпләнә, хәҙерге көндә улар 50 тирәһе генә ҡалған. Морондан әллә ни алыҫ булмаған Колка ауылында православ сиркәүе һәм XIX быуатта төҙөлгән лютеран кирхаһы урынлашҡан.

1991—1992 йылдарҙа Латвия хөкүмәте морондо, шулай уҡ яҡын-тирәләге ливтарҙың традицион йәшәү урыны булған 12 ауылды, был халыҡты һаҡлап ҡалыу маҡсатынан, этнографик мәҙәни өлкә — Лив яры ҡурсаулығы составына индерә. Оло ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған боронғо ауылдар рәтенә Вайда, Саунагс, Питрагс, Кошрагс һәм Сикрагс инә. Боронғо ағас йорттар беҙҙең көндәрҙә дача итеп файҙаланыла.

Лив халҡының традицион шөғөлө — балыҡ тотоу.

## Тарихи әһәмиәткә эйә булған ҡыҙыҡлы факттар
* Капитан А. Колчак (һуңынан аҡтар хәрәкәте лидеры булып таныла) етәкселегендә рус ғәскәреҙәре Домеснес моронондағы немец ғәскәрҙәре тылына төшөрөлә (1915). 1915 йылдың көҙөндә 1-се ранг капитаны В. В. Ковалевский командалығы аҫтындағы «Дан» броненосецы күп тапҡыр ут асып, Рига ҡултығы ярындағы ҡоро ер ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтә, ә 22 октябрҙә Домеснес моронона төшөрөлгән десанттың именлеген тәьмин итә.
* 1917 йылда немецтарҙың Курлянд ярын баҫып алыуы арҡаһында, Рәсәй ғәскәрҙәре Домеснес мороно тирәләй ҙур ғына мина нығытмалары ҡуялар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Колка мороно
* Колка
Слитере (милли парк)

**Слитере** (лат.: Slīteres nacionālais parks) — Латвияның көнбайыш ярындағы Курзем өлкәһенең Талсин районындағы милли парк.

## Тарихы
1910 йылда Рига тәбиғи тикшеренеүселәр йәмғиәте Рәсәй империяһының Ер төҙөлөшөнөң баш идаралығы алдында Морица (йәки Морицсала) утрауында ҡурсаулыҡ төҙөү буйынса мөрәжәғәт менән сығыш яһай. Рөхсәт алына, шулай итеп, Курлянд губернаһы Виндав өйәҙе Усмас күлендәге Морица утрауында (майҙаны 80 гектар) Рәсәй империяһындағы беренсе ҡурсаулыҡ барлыҡҡа килә. Ул Латвия республикаһында ла, СССР-ҙа ла иң боронға ҡурсаулыҡ була.

1921 йылда Дундаг ҡалаһы ситендә 717 гектар майҙанлы Латвияла икенсе ҡурсаулыҡ «Залие Кални» (Йәшел түбә) ойошторола.

Һуңыраҡ «Залие Кални» нигеҙендә Латыш ССР-ның Талсин районында майҙаны 15 060 гектар булған «Слитере» ҡурсаулығы ойошторола, уға үҙенән бәләкәйерәк Вентспилс районындағы «Морицсала» (ул мәлдәге майҙаны 818 гектар) һәм Лиепай районындағы «Грини» (майҙаны 1076 гектар) ҡурсаулыҡтары административ яҡтан буйһондорола. 

2000 йылда элекке ҡурсаулыҡ нигеҙендә «Слитер» милли паркы ойошторола.

## Хәҙерге заманда
«Слитер» милли паркының майҙаны 265 км2 (шуның 101 кm² Балтик диңгеҙендә). «Слитер» Латвиялағы иң бәләкәй милли паркы.

Милли парк үҙенең киң япраҡлы урмандары менән дан тота, был урмандар яр буйы һыҙығын һәм боронғо ҡомло түбәләрҙең (латышса kangari тип йөрөтөлгән) уникаль комплексын һәм өлөшләтә һаҙмат менән баҫып алынған ҡомло түбәләр араһындағы уйпаттарҙы (*vigas*) ҡаплап тора. Киң япраҡлы урмандарҙың күпселек өлөшө «Залие Кални» (йәки Йәшел түбәләрҙә) урынлашҡан, геология күҙлегенән ҡарағанда, улар парктың танылған иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Меңәр йыл элек «Залие Кални» Балтика боҙлоҡ күлендә боронғо яр һыҙаты иҫәпләнгән.

Парктың яҡынса 30 % майҙаны ылыҫлы урмандар менән ҡаплаған. Парк флораһы юғары үҫемлектәрҙең һәм мүктәрҙең йөҙләп төрө менән байытыла. Шуларҙың 29 төрө Латвияла башҡа бер урында ла осрамай. «Слитер» милли паркы Балтика буйындағы ҡоштарҙың күсеү юлында ята. Шул сәбәпле парк — ҡоштарҙы күҙәтеү өсөн Латвияла иң яҡшы урындарҙың береһе. Латвияла булған ҡоштарҙың бөтә төрө лә «Слитер» милли паркында ла бар. Ҡоштарҙың көҙгө һәм яҙғы күсеү мәлендә сәғәтенә 60 меңгә тиклем ҡош миграцияһын күҙәтергә мөмкин. Милли паркта иң эре һөтимәр хайуандарҙан бүре, һеләүһен һәм мышы бар. Милли паркта бөжәктәрҙең һәм ер өҫтөндәге умыртҡаһыҙ йомшаҡ тәнлеләрҙең һирәк төрҙәре табыла, был үҫемлектәр донъяһының һәм йәшәү урынының күп төрлө булыуы менән бәйле аңлатыла. Балтик диңгеҙе яры буйында һоро тюленде осратырға мөмкин, һәм ҡайһы саҡ аҙ һанлы балдаҡлы нерпа ла күренеп ҡала.

«Слитер» милли паркы киләсәк хаҡына тарихи ливон ауылдарын яҡлап, Лив ярының (*Līvõd Rãnda*) ҙур ғына өлөшөн һаҡлай. 

## Һылтанмалар
* Kurzeme Northern
* http://www.slitere.gov.lv/en_territories_fauna.htm 
* Official Latvian Tourism Portal 

## Иҫкәрмәләр
Семёнова Ульяна Ларионовна

**Семенова Ульяна Ларионовна** (ҡыҙ фамилияһы **Иулияка**; 9 март 1952 йыл, Зарасай, Литва ССР-ы, СССР) — совет баскетболисткаһы, ике тапҡыр олимпия чемпионы, өс тапҡыр донъя чемпионы, 10 тапҡыр Европа чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1971).

## Спорт тормошо
Беренсе тренеры — Даугавпилс районы Медум урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы — Игорь Антонович Спогис.

Үҙәктә тороусы. Буйы — 218 см. Элекке СССР-ҙа иң оҙон буйлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе, һирәк осрай торған непатологик гигантизм.

1993 йылда Спрингфилд Дан залына, 1999 — Теннесс штатында булдырылған ошондай уҡ Ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол залына, 2007 йылда — Испанияла халыҡ-ара баскетбол федерацияһының Дан залына индерелгән.

XX быуаттың иң яҡшы Латвия баскетболисткаһы.

1988—1992 йылдарҙа Латвия НОК-ы вице-президенты. 1991 йылдан Олимпиаданың Латвия социаль фонды рәйесе.

Латвия физик культура дәүләт институтын тамамлай (1973).

## Ҡаҙаныштары
* Олимпия уйындары чемпионы — 1976, 1980
* Донъя чемпионы 1971, 1975, 1983
* Европа чемпионы 1968, 1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980, 1981, 1983, 1985
* СССР чемпионы 1968-73 , 1975-77, 1979-84. СССР чемпионатының көмөш призеры 1974, 1978
* СССР халыҡтары спартакиадаһы V (1971), VI (1975), VII (1979), VIII (1983) еңеүсеһе
* СССР кубогы эйәһе 1969
* Универсиада чемпионы 1973
* КЕЧ эйәһе 1968-75, 1977, 1981—1982
* Лилиан Ронкетти Кубогы эйәһе 1987
* Ленин (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар дуҫлығы ордендары, Өс йондоҙ ордены (Латвиялағы юғары награда), Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй, 2006) менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Генкин Зиновий Аронович. Баскетбол: Белешмә / Авт.-төҙ. З. А. Генкин, Р Е Яхонтов. — М.: Физкультура һәм спорт, 1983. — 224 б.

## Һылтанмалар
* Ульяна Семенова : «Өҫтән гол индерергә бер ваҡытта ла ынтылманым»
* Ульяна Семенова баскетбол арҡаһында миллионер тәҡдименән баш тарта
* Ульяна Семенова — юғары осоусы ҡарлуғас 
* Ульяна Семенова (Semenova Ulyana) — танылыу алғандар тураһында
Аспазия (шағир)

**Аспазия** (; ысын исеме *Йоханна Эмилия Лизашул Розенберг* (), кейәүгә сыҡҡас: Элза *Плиекшане * (); 16 март 1865 йыл — 5 ноябрь 1943 йыл) — латыш шағиры һәм драматургы. Латвия ССР-ының халыҡ шағиры Ян Райнистың ҡатыны.

## Биографияһы

1865 йылдың 4 (16) мартында Залениек олоҫоноң Даукшас утарында тыуған.

1897 йылда донъя күргән үҙенең тәүге «Ҡыҙыл сәскә» шиғырҙар йыйынтығында һәм «Йәне тәне менән бирелгәндәр» (1894), «Көмөш япма» (1905) драмаларында Аспазия романтизмдың фәлсәфәүи һәм эстетик принциптарын тормошҡа ашыра. Ул эмансипацияны яҡлап сығыш яһай һәм иренең социал-демократик идеяларын хуплай.

1905 −1920 йылдарҙа ире менән бергә Швейцарияла эмиграцияла була. Уларҙың тыуған илгә ҡайтыуын йылы ҡабул итәләр һәм Риганың иң матур бульварының исеме улар хөрмәтенә үҙгәртелә.

Аспазия Ойоштороу йыйылышы составына һайлана, Латвия дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүендә әүҙем ҡатнаша, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын актив яҡлай.

«Ҡомло түбәләрҙәге оҙон юл» телефильмында ҡулланылған «Мейес артында сиңерткә йырлай» йыр тексы авторы булараҡ билдәле.

1933 йылдан алып йәшәгән Дубулта ҡасабаһында 1943 йылдың 5 ноябрендә вафат була. Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.

## Хәтер
Шағир хөрмәтенә Ригалағы урам — «Аспазия бульвары» исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр
Чаган күле

**Чаган** (йәки **Балапан**) — Ҡаҙағстандағы ядро һынау Чаганский проекты 1965 йылдың 15 ғинуарында бында урынлашып, аҙаҡ был күл барлыҡҡа килә. Халыҡ хужалығы өсөн үткәрелгән ядро шартлауының һөҙөмтәһе. Был күлгә Шаган (Иртыш ҡушылдығы) йылғаһынан һыу килә. «Атом күле» тип йыш ҡына телгә алына. Күлдә һыу күләме яҡынса 100 000 м³ тәшкил итә. Күл һыуында радиоактив матдәләр күп.

## Тарихы
Чаган йылғаһының туғайҙарында ядро шартлауы була ер аҫтында эшләй, скважина № 1004 178 метр тәрәнлектә, 1965 йылдың 15 ғинуарынан, гринвич буйынса иртәнге сәғәт 5-тә 59 минутта 59 секундта. Артабан Ҡаҙағстанда яһалма 40 һыу һаҡлағыс булдырыу планлаштырылған, дөйөм күләме яҡынса 120—140 млн м³. Шундай тәрән резервуарҙарҙың төбө иретмә менән ҡаплана һәм күлдең көҙгөһе әҙ быу менән булыуына ҡарап, яҙғы ташҡын ваҡытындағы проблемалар ҙа бөтә.

1965 йылда барлыҡҡа килгән соҡорҙар менән тоташтырған канал чаганка йылға башында. Һуңыраҡ бында ташлы плотина менән һыу үткәргән быуа ҡоролмаһы төҙөлә.

## Характеристика
Чаган күленең майҙаны—5,92 км². Һыу күләме—19,1 млн куб. м. Тәрәнлеге—100 метр тирәһе.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Седан (ядро һынау) — америка кратеры.
* Печоро-Кама каналы.
* Кратерный күл, ҡағиҙә булараҡ, вулкан эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
* Проект «Чаган».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ҡаҙаҡ энциклопедияһы, 9-сы том. 18 бүлеге.
* Лео Германн. Бөйөк ялған тураһында дөрөҫлөк. 2 Том. С.-Петербург, 1999 й.

## Һылтанмалар
* Совет тыныс ядро шартлауы программаһын ҡулланыу
* Совет ядро программаһы тураһында
* Бөгөн рәсәй документаль фильм
* Чаган күл google картаһыла
Иҫке баҙар (Джяковица)

**Джяковицалағы иҫке баҙар** (**Оло баҙар**) — Косово биләмәһендәге иң бороңғо баҙар. Баҙар урынлашҡан тарихи районда шулай уҡ XV быуатта төҙөлгән бороңғо ҡала мәсете Хадум бар.

Ҙур баҙар Джяковица иҡтисадының йөрәге була, унда яҡындағы ауылдарҙан китерелгән тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҫке баҙар 1999 йылдағы Косово һуғышы ваҡытында емерелә, ә һуңынан яңынан тергеҙелә.

Мәсет тирәләй скульптура биҙәүле, иҫке Ғосман телендә уйып яҙылған яҙыуҙары булған ҡәбер таштары урынлашҡан. Элек Джяковицаның билдәле ғаиләләренең вәкилдәре шунда ерләнгән. Шулай уҡ мәсет комплексына 2008 йылда емерелгән хамам (төрөк мунсаһы), һәм 1671 йылда төҙөлгән бороңғо *китапхана бинаһы* (Косово һуғышы ваҡытында емерелгән) инә.

Иҫке баҙар ҡаланың үҙәге эргәһендә, Крана йылғаһының икенсе ярында, күпер аша 5 минутлыҡ юл алыҫлығында урынлашҡан. Баҙар яҡынса 3,5 гектар майҙанды биләй, ә уның төп урамының оҙонлоғо 1 км тәшкил итә, урам буйлап яҡынса 500 магазин урынлашҡан. Унда шулай уҡ мәсет, бер нисә төрбә һәм сәғәт башняһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Masar Rizvanolli (2009). *Grand Bazaar of Gjakova*. Gjakove: Intellectuals Association of.
Десна (мәғәнәләр)

**Десна** —
* Десна (Көньяҡ Буг ҡушылдығы) ‎— Украиналағы йылға.
* Десна (Днепр ҡушылдығы) — Рәсәйҙең Европа өлөшө һәм Украина территорияһынан ағыусы ҙур йылға, Днепрҙың һул ҡушылдығы. 
‎
Мария Чеботарь

**Мария Чеботарь**, русса яҙылышы **Чеботари** (; 10 февраль 1910 йыл — 9 июнь 1949 йыл — молдован сығышлы Австрия йырсыһы (сопрано).

## Биографияһы

Мария Чеботарь Бессарабия губернаһының Кишинёв ҡалаһында 1910 йылда тыуған.
Бала сағында М. Березовский етәкләгән Кишинев соборы хорында йырлай. Кишинев консерваторияһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, 1929 йылда ҡалала гастролдә йөрөгән Мәскәү художество театры труппаһына ҡушыла. Күп тә үтмәй, үҙенән утыҙ йәшкә өлкән булған труппа артисы граф Александр Вырубовҡа кейәүгә сыға, һәм уның менән бергә сәхнәлә сығыш яһауҙы туҡтаталар.

1929 йылдан Берлинда уҡый. 1931 йылда Дрезденда ("Богема"ла Мими партияһы) һәм Зальцбург фестивалендә Глюктың «Орфей һәм Эвридика»һында беренсе тапҡыр сығыш яһай.

1943 йылға тиклем Берлинда һәм Дрезденда сығыш яһай, үҙенең ваҡытһыҙ вафатына тиклем Вена опера ансамблендә уйнай. 1948 йылда һуғыштан һуңғы Ковент-Гарденда (Лондон) үткән Вена операһының тәүге гастролендә ҡатнаша. Йырсы Лиза делла Каза карьераһына булышлыҡ итә.

Йырсының һуңғы роле 1949 йылдың 31 мартындағы «Ярлы студент» опереттаһындағы Лаура була. Шул уҡ йылдың 9 июнендә үлеп ҡала (бауырға күскән ашҡаҙан аҫты биҙе яман шеше).

Чеботарь Марияның икенсе ире — Австрия тауышһыҙ киноһы һәм театры актеры Густав Диссль (1899—1948) — ҡатынының вафатына тиклем бер йыл элек мәрхүм була, уларҙың улдары Франц менән Петерҙы британия пианисы Клиффорд Керзон һәм уның ҡатыны, клавесинистка Люсиль Уоллес уллыҡҡа алалар.

Венала Деблинг зыяратында ерләнгән.

## Ижады

Чеботарь Мария ҙур репертуарға эйә була, Вольфганг Амадей Моцарт (Графиня һәм Сюзанна "Фигаро туйы"нда, "Дон Жуан"да Церлина һәм Донна Анна, «Сералдә урлау»ҙа Костанца) һәм Рихард Штраустың (Дафна исемле операһында Дафна, Софи — "Кавалере роза"ла), шулай уҡ Джузеппе Верди (Виолетта -«Травиата») һәм Джакомо Пуччини (Чио-Чио-Сан — «Мадам Баттерфляй»ҙа) айырым бер уңышҡа өлгәшә. Үлер алдынан драматик партияларға ла («Турандот», «Саломея») мөрәжәғәт итә башлай. Гостролдәргә йыш сыға. Заман операларының премьераларында ҡатнаша (шул иҫәптән, Р. Штраустың "Өндәшмәҫ ҡатын"ында Аминта ролен беренсе башҡарыусы була). Бруно Вальтер, Карл Бем, Клеменс Краус ише күренекле дирижерҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Шулай уҡ бер нисә фильмда, шул иҫәптән, 1941 йылда Одессаның румын ғәскәрҙәре тарафынан «азат ителеүе» тураһында «Одесса ут ҡоршауында» тигән румын-итальян пропаганда таҫмаһында төшә.

## Хәтер
* Йырсының ижади биографияһының иң әһәмиәтле мәлдәре менән бәйле Вена һәм Дрезден урамдары уның исемен йөрөтә.
* Шулай уҡ Мария Чеботарь исеме менән Кишенев урамы аталған.
* Йырсыға арнап, Молдова почта маркаһы, шулай уҡ, 2010 йылда көмөш тәңкәләр сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Cebotari amintri in Maria, si cronici imagini. Chisinau, 1999. ISBN 9975-9563-0-0.

## Һылтанмалар
* Тормош юлы(инг.)
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
Терновой

**Терновой** —
* Терновой (Милютин районы) ‎— Ростов өлкәһе Милютин районындағы утар.
* Терновой (Миллерово районы) ‎— Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар.
Поповка

**Поповка** — 
* Поповка (Бөрө районы) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
* Поповка (Кашар районы) — Ростов өлкәһе Кашар районындағы ҡасаба
Мартыновка

**Мартыновка** —
* Мартыновка (йылға) — Рәсәйҙәге йылға.
* Мартыновка (Молога ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.‎ 
* Мартыновка (Ростов өлкәһе) ‎— Ростов өлкәһе Тарасов районындағы утар.
Сергеевка

**Сергеевка** —
* Сергеевка (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Сергеевка (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Сергеевка (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Сергеевка (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы утар.
* Сергеевка (Өфө районы) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
* Сергеевка (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
* Сергеевка (Миллерово районы) — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар.
Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы

**Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы** (5 июль 1892 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Мөхәмәтдин Камалетдин улы Әҙеһәмов 1892 йылдың 5 июлендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Юлыҡ ауылында тыуған. Абдулла Әҙеһәмовтың ағаһы. Милләте башҡорт.

1913 йылда Көңгөр техник училищеһын тамамлай.

1913—1916 йылдарҙа Орск земство управаһында страховка агенты булып эшләй.

1913 һәм 1916-1917 йылдарҙа рус армияһында Ҡазан хәрби округының 129-сы пехота полкында хеҙмәт итә.

1918 йылда Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша.

1918 йылдың сентябренән 1919 йылдың февраленә тиклем страховка бүлеге мөдире, Башҡорт Хөкүмәте рәйесенең шәхси сәркәтибе була.

1919 йылдың майынан Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының вәкилдәре Советы сәркәтибе вазифаһын биләй.

1919 йылдың авгусынан халыҡ комиссариатында эшләй. Башҡорт АССР-ы Эшсе-крәҫтиән инспекцияһының халыҡ комиссариатында эшләй, ә 1922 йылдың июленән — инспекция халыҡ комиссары вазифаһын биләй. Бер уҡ ваҡытта, 1922 йылдың ноябренән Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Арбитраж комиссияһы рәйесе һәм Башҡорт АССР-ы Совнаркомы рәйесе урынбаҫары була.

1923-1925 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы социаль тәьмин итеү халыҡ комиссары вазифаһында эшләй.

1925—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ның Үҙәк ер комиссияһы рәйесе, Белорет металлургия заводы директоры урынбаҫары була.

1937 йылдың 9 авгусында ҡулға алына, РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 8 декабрендә атып үлтерелә, 1956 йылдың июлендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Адигамов Мухаметдин Камалетдинович.//Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. Т. 1. А-Б. 2005. 
* Ярмуллин А. Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009. (башк.) ‎
Маджуро

**Ма́джуро** ( ) — Тымыҡ океандағы утрау дәүләте Маршалл Утрауҙарының баш ҡалаһы.

Ҡала шул уҡ исемле атоллда төҙөлгән, был атолл 64 утрауҙарҙан тора. Бында аэропорт һәм диңгеҙ порты бар. Халҡы башлыса *Д-У-Д* (*Делап—Улига—Джаррит*, *Delap—Uliga—Djarrit* — атоллдың көнсығыш осонан, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һаналған) утрауҙарында тупланған. Улига — төп эш районы, банк һәм туризм үҙәге. Улигала Маршалл Утрауҙары колледжы, урта һәм башланғыс мәктәптәр урынлашҡан. Хөкүмәт учреждениелары Делап утрауында урынлашҡан, бында шулай уҡ бер нисә ҙур магазиндар эшләй. Джаррит утрауында башлыса торлаҡ йорттар, урта һәм башланғыс мәктәптәр урынлашҡан. Атоллдың көнбайыш өлөшөндә *Д-У-Д* утрауҙарынан 30 км алыҫлыҡта Лаура ҡасабаһы урынлашҡан, ул популяр пляжлы үҫеп барыусы район булып тора.

Атоллдың майҙаны — барлығы 9,71 км², лагуна майҙаны — 295 км². Утрауҙа туристар араһында спорт балыҡ тотоуы һәм дайвинг популяр булып тора.

Икенсе донъя һуғышы осоронда, 1944 йылдың 30 ғинуарында АҠШ ғәскәрҙәре быға тиклем Япония армияһы тарафынан контроллдә тотолған Маджуроны биләй.

## Туғандаш ҡалалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Links for the Republic of the Marshall Islands
Парагуша Неджмие

**Парагуша Неджмие** (7 май 1933 йыл) — Югославия Косово йырсыһы һәм артисы (милләте буйынса Косово албаны), уны бик йыш "албан музыкаһы королеваһы" тип атайҙар.

Малишево, Косово ҡалалары эргәһендәге ҙур булмаған парагуша ауылында тыуа . Башланғыс мәктәпте тыуған ҡалаһына тамамлай, һуңынан Белградҡа юллана, унда өс йыл музыка мәктәбендә яңғыҙ башҡарыусылар класы буйынса белем ала. Йырсы булараҡ музыка карьераһын Приштина радиоһында 1948 йылда башлай.

Ҡырҡ йыллыҡ музыка карьераһында йырсы халыҡ музыкаһынан алып классика һәм опера партияларына тиклемтөрлө жанрҙағы әҫәрҙәр башҡара. Ижадына юғары баһа биргән музыка тәнҡитселәренең рецензияларында төрлө ҡушаматтарға лайыҡ була: "Косово һандуғасы" (алб. *Kosovës Bilbili i*), "албан музыкаһы королеваһы", "мадам Баттерфляй" һәм башҡалар.

Косовола ғына түгел, башҡа Европа илдәрендә һәм төбәктәрендә, шул иҫәптән Албанияла, Македонияла, Босния һәм Герцеговинала, Болгарияла һәм башҡаларҙа ҙур популярлыҡ яулай. Был илдәрҙә *Shota *музыкаль ансамбле менән берлектә бер нисә гастроль туры ойоштора. Косовола "Быуат башҡарыусыһы" тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була (алб. *Këngëtare e shekullit*).

*Baresha* композицияһы йырсының иң популяр йырҙарының береһе булып тора. Уға музыканы Неджмиенең тормош иптәше Реджо Муллика яҙа, текст авторы -  Рифат Кукай. Бынан тыш, Парагуша  төрлө спектаклдәрҙә һәм фильмдарҙа бик күп ролдәр башҡара, актерлыҡ эштәре өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була.

Музыкаль карьераһын Парагуша 1984 йылда Сараевола ҙур концерттан һуң тамамлай. 2000 йылда,  эстраданан китеүенә 16 йыл үткәндән һуң һуң,* Për* ty йырын албан телешоуында башҡарып, бик аҙға ғына сәхнәгә ҡайта. Хәҙерге ваҡытта Приштиналағы *Radio Kosova* һәм *Radio Blue Skyҙа  *музыка буйынса өлкән кәңәшсе булып эшләй.

2012 йылдың ноябрендә Албания президенты  Нишани Буяра ҡулынан  "Милләт даны" (алб. *Nderi i Kombit*) орденын ала.

## Иҫкәрмәләр
Таш аҫты алабуғаһы

**Таш аҫты алабуғаһы** () — реликтив төр, алабуғаларҙың сөсө һыуҙа йөҙөүсе нур-ҡанат балыҡтар ғаиләһенә ҡарай (Percidae). Таш аҫты алабуғаһы (*Romanichthys*) төрөнөң берҙән-бер вәкиле. 1957 йылда тәүге тапҡыр румын ихтиологтары М. Думитреску, П. М. Бэнэресук һәм Н. Стойка тарафынан телгә алына. 

## Тасуирламаһы

12,5 см оҙонлоҡҡа етә Тәне йоморайып тора, арҡаһында осона ҡарай ҡалынайған ике ҡанаты бар. Башы яҫы, тулыһынса тиерлек тәңкәләр менән ҡаплаған. Енес папиллаһы яҡшы үҫешкән.

Тәңкәһенең төҫө — ҡара-һоронан алып тоноҡ һороға тиклем, ҡорһағы аҡтан алып ҡоңғорт — һары төҫтә була.

## Таралышы
Элек бөтә Палеарктикала киң таралған төрҙәрҙең береһе була, беҙҙең көндәрҙә Румыния эндемиктының реликты һанала. Башта (таксон тасуирламаһы мәлендә) Арджеш һәм уның ике ҡушылдығы — Рыул-Доаменей һәм Вылсан йылғаларында тереклек итә; хәҙерге көндә Вылсан биләмәһендә был төрҙөң таралыу өлкәһе бер саҡрымға ҡәҙәр тарайыуы хәбәр ителә.

Һыу төбөндәге таштар араһында йәшәй.

## Үрсеүе
Инә балыҡ таштар араһына яҡынса 120–150 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 40–50) ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты, күрәһең, самалы, ул майҙың икенсе яртыһына тура килә.

Енси айырмалыҡ инә һәм ата балыҡта күҙгә ташланып тормай.

## Туҡланыуы
Һыу күбәләге йәки һыу мыры кеүек бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары менән туҡлана. Ҡайһы ваҡыт үҙе лә ҙурыраҡ йыртҡыс балыҡтарҙың табышына әйләнә.

## Һаҡлау буйынса иҫкәрмәләр

Теүәл һаны билдәһеҙ

1996 йылғы халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берләшмәһе мәғлүмәттәре буйынса, алабуғаның был төрөнә юғалыу ҡурҡынысы янай («CR» статусы). Иң ҙур хәүефтәрҙең береһе — таш аҫты алабуғаһы тереклек иткән һыу ятҡылыҡтарының бысраныуы. Хәҙерге ваҡытта балыҡтың һирәк осрай торған был төрөн һаҡлау буйынса әүҙем саралар алып барыла, әммә улар иректәре сикләнгән шарттарҙа үрсемәҫкә лә мөмкин.

Алабуғаның был төрө балыҡсылыҡ өсөн ҡулай түгел, шулай ҙа элегерәк заманда таш аҫты алабуғаһына браконьерҙарҙың ауға сығыуы тураһында хәбәрҙәр бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Bănărescu Petru Jelihovschipetru. *Fauna Române Republicii Populare. Vol. XIII<span> </span>: Pisces — Osteichtyes (și osoși ganoizi Pești). București. Editura Academiei România Republicii Populare, 1964.*
* George D. Vasiliu. *Noastre Peștii apelor. București<span> </span>: Edit. Științifică, 1959.*
* Th. Bușniță, I Alexandrescu. *R. S. din România apele Atlasul peștilor. București, 1971.*
* L. Lustun, Rădulescu I, V Voican. *Dicționar piscicol. Ceres Editura. 1978 București.*
Аҡ Дрин каньоны

**Аҡ Дрин каньоны** йәки **Аҡ Дрин тарлауығын** (; ) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының көньяҡ-көнбайышындағы әллә ни ҙур булмаған тар тәрән үҙәк. Каньонда Аҡ Дрин йылғаһы аға. Каньон сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына, ни бары 900 метр оҙонлоҡта һәм уның тәрәнлеге 45 метр. Каньонға инер урында Ғосман империяһы заманынан тороп ҡалған иҫке Швань күпере бар, ул Балҡандың төрлө тарафтарынан һыуға сумыусыларҙы үҙенә йәлеп итә. Аҡ Дрин йылғаһының каньоны, үҙенең гидрологик һәм геоморфологик әһәмиәте йәһәтенән, 1986 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы сифатында дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

## Географияһы
Аҡ Дрин каньоны Эрзе ауылы эргәһендә (Ораховац муниципаль берәмеге), Швань күпере янындағы Джяковица — Призрен юлында урынлашҡан. Каньон неоген осоронда барлыҡҡа килә. Уның барлыҡҡа килеүенә күп кенә тектоник процестар сәбәпсе була. Был тарлауыҡ каньондарға хас бөтә үҙенсәлектәргә эйә һәм унда карбонат ҡатламдары бар.

## Туризм

Оҙайлы геоморфологик процестар арҡаһында Аҡ Дрин ике эзбизле ҡая араһында каньон барлыҡҡа килтерә, хәҙерге көндә ул тикшеренеүселәрҙе һәм туристарҙы үҙенә ылыҡтыра. Джяковицаны һәм Призренде тоташтырыусы төп юлда урынлашҡанлыҡтан, күп кенә сит ил туристары һәм урындағы халыҡ Аҡ Дрин тарлауығын ҡарарға килә. Каньон аша һалынған бер аркалы Швань күпере туристар өсөн был яҡтарҙың тағы бер мөһим иҫтәлекле урын булып тора. Күперҙән ырғыусы спортсылар ярышы йыл да үткәрелә, унда төбәктең бик күп спортсылары ҡатнаша. 1986 йылдан күпер ҙә, каньон да дәүләт һаҡлауы аҫтында. Ҡурсаулыҡ зонаһы 199 гектар майҙанды биләй, ул Ораховац (124,96 гектар) һәм Джяковица (г 73,86) муниципалитеттары биләмәһендә урынлашҡан. Каньондың өҫкө өлөшөндә ресторан эшләй, унда Аҡ Дринда тотолған балыҡ тәҡдим итәләр.

## Иҫкәрмәләр
Аҡ Дрин

**Аҡ Дрин** (, алб. Drini i Bardhë) — көньяҡ-көнсығыш Европалағы йылға.

Сербия биләмәһа буйлап аға. Оҙонлоғо 175 км. Косоволағы Печ ҡалаһының төньяғынан башлана. Тамағы — Аҡ һәм Ҡара Дриндың Дрин йылғаһына ҡушылған урыны — Албанияның төньяҡ өлөшөндәге Кукес ҡалаһында. 

Бассейнының майҙаны 4964 кm², уртаса һыу сығымы 56 m³/сек. Көҙгө-ҡышҡы ташҡын мәлендә йылғаларҙа һыу кимәле байтаҡҡа күтәрелә. Аҡ Дрин пароходтар йөрөү өсөн яраҡһыҙ.

Аҡ Дрин каньоны 1986 йылдан дәүләт һаҡлауы аҫтында.

## Иҫкәрмәләр
Мәрмәр мәмерйә (Косово)

**Мәрмәр мәмерйә** (алб. Shpella e Gadimës, шулай уҡ *Mermerit Shpella*, ) — Косово Республикаһының Липлян биләмәһенә ҡараған Түбәнге Гадиме ауылына () яҡын ерҙәге мәмерйә. Жеговац тау теҙмәһенән көнбайышта, Приштинанан 20 саҡрымдай көньяҡтараҡ, Скопье юлына йәнәшә урынлашҡан. Клисир йылғаһының ике ярында ла мәмерйәгә инеү урыны бар (алб. Klysyr), йылға тамағынан 6 −10 метр өҫтәрәк — өсәүһе йылғаһының уң ярында һәм берәүһе һул яҡ ярында.

Мәмерйә, һирәк күренеш һаналған, мәрмәрҙең карст процесы арҡаһында барлыҡҡа килә. Мәмерйәгә тәү тап булғанда, уны тулыһынса тиерлек бысраҡ һәм ылымыҡ баҫҡан була. Мәрмәр мәмерйәһенең төрлө яҡҡа айырылған тармаҡтары әле булһа таҙартылып бөтмәгән, шунлыҡтан тикшерелмәгән. Әлегә билдәле коридорҙарының дөйөм оҙонлоғо яҡынса — 1260 метр, ә майҙаны 1350 m² тәшкил итә. Иң аҫҡы ҡатында 25-тән ашыу тотороҡло күл бар, уларҙың тәрәнлеге 10 метрға тиклем барып етә. Мәмерйә коридорҙарында күп һанлы сталактиттар һәм сталагмиттар осрай. Ошонда уҡ оҙонлоғо 30 сантиметрға еткән, төрлө йүнәлештә үҫеүсе арагонит кристалдары ла тап була.

Мәмерйә 1969 йылда асыла. Ошо ерҙә йәшәгән Әхмәт исемле кеше, үҙ ихатаһында таш сығарғанда, мәмерйәгә инеү урынына юлыға. Шул уҡ йылда мәмерйәгә инеү урынындағы 56,25 гектар майҙанлы биләмә тәбиғәт ҡомартҡыһы (III категория буйынса Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|IUCN) тип иғлан ителә. 1976 йылға мәмерйә йыһазландырыла, һәм ул туристарҙы ҡабул итә башлай. Төп инеү урынында ауыр тимер ишек ҡуйылған, мәмерйәгә эт йәки башҡа хайуандар менән инеү тыйылған.

## Иҫкәрмәләр
Гора (төбәк)

**Гора** — гора (славян-мосолмандар) халҡының традицион йәшәү урыны булған Метохияның көньяҡ өлөшөндәге тарихи-географик өлкә. 1992—1999 йылдарҙа Гора халҡы һаны 17 574 кешегә еткән муниципалитет була. Хәҙерге көндә был төбәк Драгаш муниципалитетының бер өлөшө һанала.

## Исеме
«Гора» атамаһы башҡа славян телендә лә, рус телендә лә шул уҡ «тау» тигәнде аңлата.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр 1348 йылда ете ауылдан торған Серб батшалығы жупаһы Стефан Душан указында телгә алына, уларҙың Призрен янындағы сиркәүенә Душан изге Фәрештәләр һынын бүләк итә.

## Халҡы
1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Гора муниципалитетында халыҡ һаны:
* Горалар (* 16,129*)
* Албандар (*22, 785*)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гора халҡы
* Сербия төбәктәре

## Һылтанмалар
* Гораhttp://www.youtube.com/watch?v=Bw_gtFGsLDk 1968 йылда 1-се өлөш
* Гораhttp://www.youtube.com/watch?v=z9oJsn89_hQ 1968 йылдың 2-се өлөш
Ишембай районы (1937—1940)

**Ишембай районы** — Башҡорт АССР-ында 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1940 йылдың 10 февралендә бөтөрөлә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш, Воскресенск, Ишембай, Ҡандра, Матрай һәм Покровка райондары.

Ишембай районына Маҡар районы (Көҫәпҡол  ауыл советы, Байғужа ауыл советы (Ишембай районы) һәм Стәрлетамаҡ районынан айырылған Науым ауыл советының ерҙәре күсә. Яңы район үҙәге булып Ишембай эшселәр ҡасабаһы билдәләнә.

1936 йылда, беренсе саҡырылыш һайлауҙары үткәс, БАССР Юғары Советына Ишембай районынан ике кеше һайлана: Аллағыуат округынан Андрианов Семён Михайлович һәм Ишембай округынан Астафьев Константин Иванович.

РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 10 февралендәге «Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү һәм Ишембай эшселәр ҡасабаһын ҡалаға әйләндереү тураһындағы» Указы нигеҙендә Ишембай районы бөтөрөлә, Ишембай эшселәр ҡасабаһы республика ҡарамағындағы ҡалаға, Көҫәпҡол яңы ҡаланың бер биҫтәһенә әйләнә, район территорияһы элекке администрация идаралығына күсә.

## Иҫкәрмәләр
Косово Республикаһы президенттары

**Косово Республикаһы президенты** (, , ) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының дәүләт башлығы. Президент Косово парламенты тарафынан һайлана. Исемлеккә Республика президенттары — һайланғандары ла, был вазифаны ваҡытлыса башҡарғандары ла индерелде.

## Һылтанмалар
* (инг.).&#x20; President of Kosovo.&#x20;2 ғинуар 2016 тикшерелгән.
Прокопчук Елена Леонидовна

**Прокопчук Елена Леонидовна** (21 сентябрь 1976 йыл) — латыш спортсыһы, марафонсы. Йыл һайын үткәрелгән *[[Нью-Йорк]] марафонының* ике тапҡыр һәм Париж ярым марафонының өс тапҡыр еңеүсеһе.

## Биографияһы
Елена Леонидовна Прокопчук (ҡыҙ фамилияһы Челнова) 1976 йыылдың 21 сентябрендә Рига ҡалаһында тыуған.
Йүгереү менән ун бер йәшенән ныҡлап шөғөлләнә башлай. Спорт академияһын тамамлаған.
Спортсының беренсе тренеры — Леонид Павлович Стреколовский.

## Спорттағы карьераһы

## Шәхси тормошо
1998 йылда Александр Прокопчукка кейәүгә сыға. 2011 йылдың апрелендә уларҙың улдары Виктор тыуа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Елена Прокопчук. «russkije.lv» («Русские Латвии») сайты

;Видео
*  15 июня 2012 года
*  17 мая 2013 года
*  19 ноября 2014 года
Косово Республикаһы гражданының паспорты

**Косово Республикаһы гражданының паспорты** — өлөшләтә танылған Косово Республикаһы граждандарының сит илгә сығыу өсөн бирелә торған документы. Шулай уҡ шәхес таныҡлығы һәм Косово Республикаһы гражданлығын раҫлаусы документ та булып хеҙмәт итә. Паспорт биреү Косово Республикаһы Эске эштәр министрлығы компетенцияһына ҡайтарылып ҡала. Дипломатик паспорттарҙы Сит ил эштәр министрлығы тапшыра. Өлкәндәргә паспорт ун йыллыҡ мөҙҙәткә бирелә. Беренсе паспорт 2008 йылдың 30 июлендә сығарылған.

Паспорттың тышлығы ҡараһыу күк төҫтә һәм унда Косово Республикаһы гербы төшөрөлгән, яҙыуҙары албан, серб һәм инглиз телдәрендә.

## Танылыуы
Косовоның бәхәсле статусы арҡаһында, Косово паспорты бөтә дәүләттәр тарафынан да танылған тип әйтеп булмай, хатта ҡайһы бер илдәргә уның буйынса инеү мөмкин дә түгел. Шуға ҡарамаҫтан, Косово граждандарының уның бойондороҡһоҙлоғон һәм Косово Республикаһы паспорттарын рәсми рәүештә танымаған илдәргә инеү осраҡтары теркәлгән.

91 дәүләт Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таный һәм үҙ территорияһына Косово паспорты буйынса инергә рөхсәт бирә:

Греция һәм Словакия Косово бойондороҡһоҙлоғон танымаһалар ҙа, республика властары биргән паспорттарҙы иҫәпкә алыуҙары.тураһында рәсми рәүештә иғлан итте.

Косово Республикаһы паспорттарын рәсми рәүештә танымаған илдәргә инеү осраҡтары теркәлгән. Шуға ҡарамаҫтан, был дәүләттәргә инеү рәсми ғәмәл һаналмай, һәм әлеге тәжрибәнең ҡабатланырына бер ниндәй ҙә гарантия юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Дөгө (мәғәнәләр)

**Дөгө**:

* Дөгө (үҫемлек) () — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.
* Дөгө — ризыҡ төрө, дөгө ярмаһы.
Лисициан Карина Павловна

**Карина Павловна Лисициан** (28 октябрь1938 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — СССР, Рәсәй һәм әрмән йырсыһы, музыкаль педагог. Әрмән ССР-ының халыҡ (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997), профессор.

## Биографияһы
Әрмән милләтле Павел Герасимович менән Дагмара Александровна (билдәле совет йырсыһы Зара Долуханованың апаһы) Лисициандар ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консерваторияһының  фортепиано класын, унан һуң Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтының камера йыры класын тамамлай. 1965 йылла иҫке йырҙар башҡара торған «Мадригал» ансамбленең солисы була. Артабан күп йылдар һеңлеһе Рузанна Лисициан менән камера репертуары башҡарған дуэтта йырлай. Уларҙың вокаль дуэты СССР-ҙа киң танылыу ала, донъяның күп илдәрендә гастролдә була. Дуэт үҙенең репертуарын даими тулыландырып тора, 1990-сы йылдар башына унда төрлө осорҙар, жанрҙар һәм стилдәрҙәге биш йөҙҙән ашыу йыр була.  

1990 йылдан Карина Лисициан Рәсәй Театр Сәнғәте институтында (ГИТИС) уҡыта, тәүҙә ул вокаль ансамбль класын, унан һуң академик йыр класын алып бара.  Рузанна һәм Рубен Лисициандар менән бергә  П. Лисициан исемендәге хәйриә фондын аса, фонд эшмәкәрлеге сиктәрендә күп һанлы концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар ойошторола.

Карина Лисициан —  Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Александр Владиславлевта кейәүҙә. 

## Һылтанмалар
* О вокальных педагогах.  Карина Лисициан 
* Карина и Рузанна Лисициан на сайте фонда Ирины Архиповой 
* Накануне Первого международного конкурса баритонов
Лисициан Рузанна Павловна

**Лисициан Рузанна Павловна** (9 май 1945 йыл) — совет, Рәсәй һәм әрмән йырсыһы, вокал педагогы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор. Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).

## Биографияһы
Рузанна Лисициан 1945 йылдың 9 майында Мәскәүҙә билдәле совет опера йырсыһы Павел Лисициан ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консеваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә арфа класында уҡый. 1965 йылда — М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһының вокал бүлексәһен, 1969 йылда Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтын (А. Вербова класы) тамамлай.

1965—1973 йылдарҙа «Мадригал» иҫке музыка ансамблендә йырлай, артабан апаһы Карина менән Мәскәү дәүләт академия филармонияһының солисткалары булалар. Күп йылдар дауамында уларҙың вокаль дуэты телевидениела, радиола һәм концерт эстрадаһында сығыш яһай, СССР һәм сит илдәр ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Даими киңәйә барған репертуарҙарында төрлө осорҙарға ҡараған, төрлө жанрҙағы һәм стилдәге биш йөҙҙән ашыу әҫәр була, уларҙы һәр ваҡыт төп нөсхә телендә башҡаралар.

1996—2002 йылдарҙа Рузанна Лисициан Хор сәнғәте академияһында һәм Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһында уҡыта. 2002 йылдан ул Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында — доцент, һуңынан яңғыҙ академик йыр кафедраһы профессоры. Уның иң билдәле уҡыусылары —Ҙур театр солисткаһы Анна Аглатова һәм Геликон-Опера солисткаһы Елена Михайленко.

Рузанна Лисициан Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө музыкаль конкурстарҙың жюри составына инә. Апаһы Карина һәм игеҙәк туғаны Рубен менән П. Лисициан исемендәге хәйриә фонды ойошторалар, уның сиктәрендә төрлө концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар үткәрәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Государственного музыкального училища имени Гнесиных
* Профиль на сайте Российской академии музыки имени Гнесиных
Футбол буйынса Косово йыйылма командаһы

**Футбол буйынса Косово йыйылма командаһы** — өлөшләтә танылған Косово дәүләтенең халыҡ-ара футбол ярыштарында үҙен танытҡан йыйылма командаһы, ул Косово Футбол федерацияһы етәкселеге аҫтында туплана.

## Ҡыҫҡаса тарихы
1993 йылда Югославия тарҡалғандан һуң, Косовола үҙенең футбол буйынса танылмаған йыйылма командаһы барлыҡҡа килә, ул үҙенең тәүге уйынында албандарға ҡаршы сығыш яһай (уйын Албанияның еңеүе менән тамамлана — 3:1). Әлеге ваҡытта Косово командаһы ни бары бер нисә генә уйынын үткәрҙе, уларының күбеһе профессиональ клубтарға ҡаршы уйналды. Команданың иң ҙур еңеүе булып Мөхәррәм Сәхити етәкселегендә Монако йыйылма командаһын 7:1 иҫәбе менән еңеү тора. Косово йыйылма командаһы уйнаған әллә ни күп булмаған турнирҙарҙың береһе — ул 2005 йылдың ноябрь башында Төньяҡ Кипр Футбол федерацияһының 50 йыллығығы айҡанлы үткәрелгән турнир. Беренселекте турнир хужаларына биреп, һәм Лапландия командаһын уҙып, Косова йыйылма командаһы икенсе урынға сығыуға өлгәште.

2008 йылдың 6 майында Косово вәкилдәре үҙҙәрен ФИФА-ның тулы хоҡуҡлы ағзалары итеп таныуҙы, УЕФА зонаһында донъя һәм Европа чемпинаттарның һайлап алыу уйындарында ҡатнашырға рөхсәт итеүҙе һорап, ФИФА-ға хат ебәрә. Косово Футболы федерацияһы берләшмәһе президенты Фадиль Вокри был ваҡиғаны «тарихи мәл» тип атаны һәм Косовоның ФИФА составына тиҙ арала ҡабул ителәсәгенә ышаныс белдерҙе. Ләкин 2008 йылдың октябрендә ФИФА-нан килгән яуаптарҙың береһенә ярашлы, Косовоның был үтенесе ҡабул ителмәй. Косовоның үтенесе ФИФА регламентының 10-сы пунктын боҙғаны асыҡлана, ә был, үҙ нәүбәтендә, бары тик халыҡ-ара берләшмәләр тарафынан танылған дәүләттәр генә ФИФА ағзаһы була ала тигән ҡарарға ҡаршы килә. Косовоның ФИФА-ға һәм УЕФА-ға алыуҙарын һорап биргән тағы үтенесе лә 2011 йылдың 22 октябрендә кире ҡағыла.

2012 йылдың декабрендә футбол донъя картаһында ғәмәлдә яңы дәүләт барлыҡҡа килде: Токиола үткән ФИФА башҡарма комитеты клубтарға, шулай уҡ Косовоның йәштәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаларына ФИФА футбол ассоциацияһына ингән командалар менән иптәштәрсә матч үткәрергә рөхсәт итте.

2016 йылдың 3 майында Косово рәсми рәүештә ФИФА-ға ҡабул ителә.

Косово йыйылма командаһының донъя чемпионатына һайланма турнир сиктәрендә үткән рәсми кимәлдәге тарихи дебюты 2016 йылдың 5 сентябрендә Финляндияға ҡаршы уйналасаҡ 2018 йылғы донъя чемпионатына һайлап алыуҙың ҡунаҡтарса алышында үтте.

## Баш тренерҙар
*  Ает Шошоли (1993)
*  Мухаррем Сахити (2005—2006)
*  Эдмонд Ругова (2006)
*  Куйтим Шала (2006—2008)
*  Альберт Буньяки (2009—)

## Йыйылма команда составы
Футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионаты матчында Исландия йыйылма командаһына ҡаршы уйнаясаҡ Косово йыйылма командаһы составына баш тренер Альберт Буньяки түбәндәге футболсыларҙы саҡырҙы (2017 йылдың 24 марты):
: *уйындар һәм голдар буйынса 2016 йылдың 16 ноябренә ҡарата мәғлүмәттәр:*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Косово Футбол федерацияһы рәсми сайты (алб.)(инг.)
Галенц Арутюн Тиратурович

**Галенц Арутюн Тиратурович** (; 27 март 1910 йыл — 7 март 1967 йыл) — әрмән совет графигы һәм рәссамы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы һәм Дәүләт премияһы (үлгәндән һуң, 1967) лауреаты.

## Биографияһы
Арутюн Хармандаян (Галенц) Ғосман империяһының  Кюрюн ҡалаһында  сығышы менән Ани ҡалаһынан булған дворян ғаиләһендә тыуған. 1915 йылғы әрмән геноциды ваҡытында Галенц Арутюн етем ҡала һәм ауыр юл үтеп,  Алеппоға барып етә, ундағы приютта  һүрәт төшөрөүгә әүәҫләнеп китә. Һынлы сәнғәт буйынса белемде шәхси  оҫтаханаларҙа, атап әйткәндә, француз рәссамы Клод Мишельела ала.1930—1946 йылдарҙа Бейрутта йәшәй, унда һынлы сәнғәт студияһын ойоштора, Ливан рәссамдары берләшмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
1946 йылдың июнендә Галенц Арутюн ғаиләһе: ҡатыны Арминэ  һәм өлкән улы менән Совет Әрмәнстанына  күсеп сыға. 1949 йылда  формаллектә һәм  космополитизмда ғәйепләнеп, өс йылға  рәссамдар берләшмәһенән сығарыла. Мәскәү һәм Ереван ҡалаларында шәхси күргәҙмәләре ҡуйыла. .

1962 йылдың июлендә  "Совет сәнғәте" журналында  Илья Эренбургтың  Галенц тураһындағы мәҡәләһе баҫыла. Александр Гитович Галенцҡа шиғырҙар бағышлай.

Галенц - Андраник Царукяндың  "Бала сағы булмаған кешеләр" (руссанан  Булат Окуджава тәржемәһе, 1964) китабы геройҙарының береһе. "1915 йылды ауырлыҡтарын үткәргән, тыуған ерҙән алыҫта тормошҡа аяҡ баҫҡан, бала саҡ шатлыҡтарын татымаған Галенц тотош быуындың ғазаптарын үҙенә һыйҙыра ...",- тип яҙа Мартирос Сарьян.

Ереванда, Галенц урамы, 18 йортта  уның музейы асыла.

## Төп әҫәрҙәре
* "Автопортрет" (1958)
* "Натюрморт, сәскә" (1962)
* "Уйға батҡан ҡыҙ" (1961)
* "Ереван ботаника баҡсаһында көҙ" (1965)
* "Академик Артем Алиханян портреты" (1960)
* "Ихата мөйөшө" (1966)
* "М. Плисецкая портреты".

## Наградалары
* Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы
* Әрмән ССР-ның Дәүләт премияһы  (үлгәндән һуң, 1967)

## Китаптары
* Нерсисян Алиса Григорьевна, Рәссам Каленц Арутюн: тормошо, ижады /. Әрмәнстан Республикаһы Милли академияһы Сәнғәт институты, Ереван, 2012
* Мкртчян Левое Мкртичевич, Арутюн Галенц. Мин беләм ниндәй ул Ерев ан : Наири, 2000
* Иҫ Киткес Галенц: Мәҡәләләр. Хәтирәләр. Ереван : Айастан, 1969

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Галенц н Hayazg
* Галенец урамы, 18 
* Галенц Левон Мкртчян күҙҙәре менән 
* Галенц, видеояҙма
Мбабане

**Мбаба́не** (Mbabane) — Эсватининың баш ҡалаһы, Хохо округының административ үҙәге.

Халҡы — 95 мең кеше (2007).

## Тарихы
XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында ҡәлғә булараҡ нигеҙләнгән.

## Климаты
}

|}

## Иҡтисады
Автомобиль юлы аша тимер юлы менән тоташҡан, был тимер юлы Мапуту портына (Мозамбиктың баш ҡалаһы) йүнәлгән. Ҡалала аҙыҡ-түлек, еңел һәм металл эшкәртеү сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан, ауыл хужалығы сеймалы эшкәртелә. Мбабане эргәһендә асбест сығарыла.

Ҡалала шулай уҡ Эсватини фонд биржаһы һәм Эсватини университетының медицина факультеты урынлашҡан.

## Туғандаш ҡалалар
*  Форт-Уэрт, АҠШ
*  Тайбэй, Ҡытай Республикаһы

## Иҫкәрмәләр
Призрен лигаһы

**Призрен лигаһы** — албан милли яңырыуы сиктәрендә 1878 йылдың 10 июнендә төҙөлгән Албанияның милли ойошмаһы.

## Тарихы
Ойошма Берлин конгрессы ҡарарҙарын, шул иҫәптән Ғосман империяһының сик буйы ерҙәрен Черногория һәм Грецияға тапшырыу буйынса ҡарарҙарын, ғәмәлгә ашырыуға ҡаршы тороу өсөн Призрен ҡалаһында нигеҙләнә. Этник албандар йәшәгән был территорияларҙы христиан дәүләттәренә биреү, халыҡ араһында ҙур асыу тыуҙыра.

1878 йылдың 10 июнендәге съезда феодаль-патриархаль аҡһөйәктәрҙең, чиновниктарҙың һәм эре сауҙагәрҙәрҙең вәкилдәре ҡатнаша. Башта ойошма ғосман хөкүмәте ярҙамында төҙөлә, әммә 1878 йылдың ноябрендә ул башлыса албандар йәшәгән өлкәләргә автономия талап итә, был үҙ сиратында Призрен лигаһы һәм ғосман хөкүмәте араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өҙөүгә килтерә.

1880 йылда *Абдул-бей Фрашери* лига менән етәкселек итә. Халыҡ яғынан киң булышлыҡ һөҙөмтәһендә ғосман хөкүмәте албандар йәшәгән территорияларҙан ҡыуыла. 1881 йылда Призрен лигаһы үҙен был территорияларҙа ваҡытлы хөкүмәт тип иғлан итә. Әммә ғосмандар насар ҡоралланған албан отрядтарын тар-мар итә һәм Призрен лигаһын тулыһынса еңә.

## Әҙәбиәт
*
Башҡорт яугирҙарына һәйкәл

**Башҡорт яугирҙарына һәйкәл** — Дрезден ҡалаһының (Германия) Йүкә скверында Наполеонға ҡаршы коалицяла Рус ғәскәрҙәре составында хеҙмәт иткән башҡорт яугирҙары иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл. 1812 йылға Ватан һуғышының Дрездендағы бәрелешенә арналған. Ҙур йомро ташҡа бронза алтаҡта беркетелгән. Бронза таҡтала уҡ-йәйә менән ҡоралланған атлы башҡорт яугиры төшөрөлгән.

Бронза таҡтаға немец, башҡорт һәм рус телдәрендә «Халыҡтарҙың 1913 йылғы һуғышы. Башҡорт халҡыны
рус ғәскәрҙәре сафында һуғышҡан яугир улдары иҫтәлегенә» тигән һүҙҙәр яҙылған. Һәйкәл 2006 йылдың 26 августында Лейпциг янында Халыҡтарҙың һуғышының 190 йыллығын билдәләгән ваҡытта ҡуйылды. Һәйкәлде Ирек Байышев һәм билдәле немец режиссёры Нәсүр Йөрөшбаев үҙ иҫәбенә эшләтте.

— 1812—1814 йылдарҙағы француз яуы хаҡында һүҙ сыҡ­ҡанда, Наполеонды еңеүҙең 190, 200 йыллыҡтарын билдәләгәндә, ни өсөн үҙенең 28 полкын илба­ҫарҙарға ҡаршы көрәшкә ташла­ған башҡортто берәү ҙә телгә алмай, белмәй?! Ғәр­ләндем, — ти Ирек. — Үҙ халҡымдың данлы үткәнен донъяға күрһәтеү хыялы шунда тыуҙы. Артабан инде дуҫым, журналист Нәсүр Йөрөш­баев менән һөйләштек-кәңәш­ләштек тә немец властарына ярҙам һорап мөрәжәғәт иттек…
Һөҙөмтәлә бөгөн Лейпциг, Дрезден ҡалаларында француз­дарға ҡаршы йән аямай һуғыш­ҡан башҡорт яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған, Шварцала ҡасандыр мәргән башҡорт көмбә­ҙенә уҡ атҡан сиркәүҙә иҫтәлекле таҡтаташ асылған, ағас уҡ серегәнлектән, немецтар уны тимергә алмаштырған. Ирек иһә иптәштәре менән уны алтын ялатылғанына алмаштырып ҡуйған.

1812 йылғы Ватан һуғышы һәм урыҫ армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походтарында 28 башҡорт полкы ҡатнашҡан.
1813 йылдың 2 мартында Дрезден ҡалаһы янындағы алышта Перенсе башҡорт полкы ҡатнаша. Ун дүртенсе һәм Ун бишенсе башҡорт полктары 1813 йылдың сентябрь — ноябрь айҙарында ҡатнаша.

## Әҙәбиәт
* Набиева Э. А. Памятник башкирским воинам. Военная история башкир: энциклопедия/ гл. Ред. А. З. Асфандияров. -Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. −432 с.;ил., карты ISBN 978-5-88185-076-0
* Markus Cottin, Gina Klank, Karl-Heinz Kretzschmar, Dieter Kürschner, Ilona Petzold: *Leipziger Denkmale*, Band 2. Sax-Verlag Beucha, 2009, ISBN 978-3-86729-036-4, S. 116

## Иҫкәрмә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте
Шикахох ҡурсаулығы

**Шикахох ҡурсаулығы'' **Шикахог**һәм**Шикаог*'атамалары ла осрай) — Әрмәнстандың көн яғында урынлашҡан Сюник өлкәһе Мегрин теҙмәһенең төньяҡ битләүендә 700 — 2 400 метр бейеклегендәге Цав һәм Шикахог һыу бассейнындағы ҡурсаулыҡ. 1958 йылда төҙөлгән һәм 10 000 гектар майҙанды биләй.

Мөһим объекты булып, 1 000 — 2 200 метр бейеклектә үҫкән кеше аяғы баҫмаған имәнлек һәм граб ағаслы урмандарҙың үҫемлек һәм хайуандар донъяһы тора.

2 200 — 2 400 метр бейеклектә һирәгәйгән имән урмандары

Иң бейек түбәләрҙә (2 400 — 2 600 м) сәтләүек ағасы, ҡайын, миләш, артыш ағастарынан торған ҡатнаш урман урын алған, унан да өҫтөрәк — субальп болонлоҡтары.

Түбәнге һыҙатта — араксин имәне, тот-ағас әрәмәлектәре, һирәк ағаслы урманлыҡ өҫтөнлөк итә каркас, ҡәҙимге гранат, саған.

Айва, хөрмә,платан, грек сәтләүеге, обвойник һәм һирәкләп булһа ла каштан һәм дзельква ла бар. ялан сәхләбе, ҡарлуғас үләне, мәк, безвременник, мерендер төрҙәре йышыраҡ осрай.

Бында реликт абағаһының биологик төрҙәре  — ҡәҙимге ужовник (*Ophioglossum vulgatum*)  һәм ҡырым  орляк  (*Pteridium tauricum''),  шулай уҡ һирәк һәм эндемик төрҙәр — , , , , һәр төрлө орхидеялар, , , ,  Чихачёв күк сәскәһе һәм башҡалар үҫә. 

СССР-ҙың Ҡыҙыл китабына бында үҫкән үҫемлектең — 18 төрө, ә Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына 80 тирәһе төрө индерелгән.

Ҡурсаулыҡ фаунаһын иҫәпкә алыу әлегә үткәрелмәгән. Ҡул-ҡанатлыларҙан бында кесе дағатомшоҡ, ослоҡолаҡ төн ҡошо һәм башҡалар тереклек итә. Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына ингән ҡоштарҙан каспий күркәһе, һаҡалтай, ҡара гриф, аҡ башлы сип һәм башҡалар осрай. Һөйрәлеүселәрҙән — Һары бауыр кеҫәртке, гюрза һәм туҙбаш йылан тап була. Һөтимәрҙәрҙән бурһыҡ, һоро ҡуян, һыуһар, урман бесәйе, әрмән ҡырағай һарығы, тау кәзәһе.

## Шулай уҡ ҡарарға
* Әрмәнстандың тәбиғәт зонаһы

## Һылтанмалар
*  
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Кари (күл)

**Кари** (, *Кари-лич*) — . Әрмәнстандың Арагац тауының битләүендә урынлашҡан тау күле. Күлдең күп өлөшө ҡышын ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Диңгеҙ кимәленән 3207. метр өҫтәрәк, тауҙарҙың иң бейек нөктәһе аҫтындағы яҫылыҡта урынлашҡан. Яр һыҙығының оҙонлоғо 1150 метр тәшкил итә, күл өҫтө майҙаны — 30,0 гектар, күләме — 357 мең м³, иң тәрән урыны — 8 метр. Күл боҙлоҡ сығышлы. Иң Бюракандан күлгә илткән юл асфальтлы. Күлдең көнсығыш ярында метеорология станцияһы урынлашҡан.

## Күл тарихы
Әрмәнстан тау түбәләренең  дүртенсел боҙлоғо ҡар ҡап менән ҡапланған, улар яҡынса 9 мең йылдар элек ирей башлаған. Әрмән таулыҡтарының хәҙерге заман рельефының формалашыу стадияһы һуңғы боҙлоҡ менән сигенеү менән башлана.  Ул трогтар(сигенеүсе боҙлоҡ тарафынан тәрәнәйтелгән һәм турайтылған тау үҙәндәре) һәм карҙар (түбәләрҙең текә битләүҙәрендәге һауытҡа оҡшаш соҡорҙар)  рәүешендә барлыҡҡа килеүе. Бындай соҡорҙарҙың бер өлөшө һуңынан Әрмән таулыҡтары боҙлоҡ күлдәренең акваторияһысиктәрен  билдәләй. Һалҡын климат шарттарында бейек тауҙарҙың ҡар һыуҙары быуға әйләнмәй, ә боҙлоҡ сигенгәндә барлыҡҡа килгән һыу ятҡылыҡтарына йыйыла. Кари күле Зангезур, Гегам, Варденис һәм башҡа һырттарҙа бар.

Арагац вулканы — хәҙерге Әрмәнстандың төп һыу йыйылыр урыны. Уның битләүендә бер нисә ҙур күл бар. Шуларҙың иң билдәлеһе һәм,  иң йәмлеләренең береһе — Кари (). Бер урынға өйөлгән  морен тәбиғи быуа хеҙмәтен үтәй — улар боҙ массаларының хәрәкәте арҡаһында  айырып алынмаған материалдар  (балсыҡтан алып  таштарға тиклем) ултырмаларынан  хасил булған.

## Исеме
Аҡмай ятҡан һыу ятҡылыҡтары үҙенең атамаһының килеп сығышы менән фольклорға бурыслы:: боронғо ырым буйынса, нәҡ курум тип аталған  "таш йылғалар", , күлде тулыландыра..



## Шулай уҡ ҡарарға
* Арагац
* Әрмәнстан гидрография

## Әҙәбиәт
* "Әрмәнстандың 100 сере"

## Иҫкәрмәләр