open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вартанян Гоар Левоновна

**Вартанян Гоар Левоновна** (; тыумыштан *Пахлеванян*; 1926—2019) — легендар йәшерен совет разведчигы.

## Биографияһы
Вартанян Гоар Левоновна 1926 йылдың 25 ғинуарында Ленинакан (бөгөнгө Гюмри) ҡалаһында тыуа. 1930 йыл башында Вартанян Гоар Левоновналар ғаиләһе Иранға күсеп килә.

 Вартанян Гоар Левоновна Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында үҙенең фекерҙәше һәм буласаҡ ире — Вартанян Геворктың антифашистик төркөмөнә инә, уның менән бергә разведка эштәре алып бара. 1943 йылда был төркөм составында «Большая тройка» лидерҙарының хәүефһеҙлеген Тәһран конференцияһы барышында һаҡлау операцияһында ире Вартанян Геворк менән бергә әүҙем ҡатнаша.

1946 йылдың 30 июнендә Геворк Вартанян һәм Гоар Вартанян Тәһран ҡалаһында туйҙарын үткәрә. Улар икеһе бергә тағы ла алты йыл дауамында Иранда эшләй. 1951 йылда был разведчиктарҙың үтенесе буйынса уларға юғары белем алыу мөмкинлеге бирелә, һәм Гоар Левоновна Вартанян Ереван университетының сит ил телдәре факультетын тамамлай. Бындағы уҡыуҙы һәм махсус әҙерлек мәктәбен тамамлағандан һуң, артабан ирле-ҡатынлы Вартаняндар, төрлө фамилиялар һәи исемдәр аҫтында йәшеренеп, байтаҡ сит илдәрҙә күп йыллыҡ йәшерен эшмәкәрлектәрен дауам итәләр.

Вартанян Гоар һәм Геворктың йәшерен разведка эше, коллегаларының әйтеүенсә, «Вартаняндар дуэты шул тиклем күп төрлө һәм күпте эсенә алған разведкалау эшен башҡарҙы, улар эшенең сере бер ваҡытта ла асылмаясаҡ» оҙаҡ ваҡыттар буйына үҙенең йәшерен серен сисмәйәсәк.

Вартанян Гоар Левоновна 2019 йылдың 25 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Легендар разведчик ҡатын — Вартанян Гоар Левоновна Мәскәү ҡалаһының Троекуров зыяратында ире менән йәнәш ерләнгән.

## Наградалары
Вартанян Гоар Левоновна Ҡыҙыл Байраҡ һәм Рәсәйҙең II дәрәжә Ватан һуғышы Почет ордены менән һәм бик күп миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Гоар Вартанян. Женщина-легенда. 
* Юбилей Гоар Вартанян
* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
Әбүбәкеров Мөнир Риза улы

**Әбүбәкеров Мөнир Риза улы** (7 март 1954 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр рәссам. 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998—2015 йылдарҙа кеше хоуҡтары буйынса сектор мөдире.

## Биографияһы
Мөнир Риза улы Әбүбәкеров 1954 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Арҡауыл ауылында тыуа.

1971 йылда ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1972—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетында юғары һөнәри белем ала.

Хеҙмәт юлын Салауат районында санитар-эпидемиология станцияһында санитар табибы булып башлай.
1987 йылда Салауат район Советы башҡарма комитеты секретары итеп һайлана, 1991—1992 йылдарҙа район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары була.

1991 йылдан — Һаҡлыҡ банкыһының Салауат районы бүлексәһе управляющийы, 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998 йылда кеше хоуҡтары буйынса сектор мөдире итеп тәғәйенләнә һәм ошо вазифала 17 йыл эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Кеше хоҡуҡтары буйынса уполномоченныйының Маҡтау ҡағыҙы.

## Ҡыҙыҡһыныуы
Ауыл пейзажын һүрәтләргә ярата. Уның эштәрендә ысынбарлыҡ, тәбиғилек асыҡ сағылыш таба. Салауат районының Малаяҙ ауылында, Салауат Юлаев музейында, Янғантауҙа, Өфөлә күргәҙмәләре үтә.
«Бесән мәле» (2016), «Ҡылған» (2015), «Ҡурай менән натрюрморт» (2017), «Уралда май» (2017), «Ҡышҡы миләш» (2018), «Хәтер» тип аталған эштәре билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
Агарев Алексей Фёдорович

**Агарев Алексей Федорович** (партия ҡушаматы — **Павел**, **Никита**, 1878—1945) — урыҫ революционеры, совет дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы
1878 йылда Пенза губернаһының Чембар өйәҙе Карсаевка ауылында рухани ғаиләһендә тыуған. 1899 йылда Пенза дини семинарияһын тамамлай, шунан һуң Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1901 йылдың мартында революция сыуалыштарында ҡатнашҡаны өсөн университеттан сығарыла һәм Красноярскиға һөргөнгә ебәрелә. Бынан ул сит илгә ҡасып китә.

1902 йылда РСДРП ойошмаһына инә һәм большевиктарға ҡушыла. «Осҡон» гәзите йомошо менән Рәсәйгә ҡайта һәм Харьков, Луганск һәм Һамар ҡалаларында партия эшендә була, 1903 һәм 1905 йылдарҙа батша власы тарафынан яңынан ҡулға алына. Бынан һуң Францияға эмиграцияға сыға, унда Тулуз университетын тамамлай һәм инженер-электрик булып сыға. шулай уҡ АҠШ-та һәм Австралияла йәшәй.

РСДРП-ның I (Таммерфорсский) конференцияһы (1905) һәм V (Лондон) съезында (1907) ҡатнаша. 1907 йылда Луганскиҙа К. Е. Ворошилов менән таныша, уның менән дуҫтарса мөнәсәбәте ғүмер аҙағына тиклем һаҡлана.

1917 йылдың февралендә Владивостокҡа килә, унда урындағы эшсе һәм һалдат депутаттары советының башҡарма комитеты ағзаһы итеп һәм шул уҡ йылдың август айында Владивосток ҡалаһы башлығы итеп һайлана. Октябрь революцияһын ҡабул итмәй, шунлыҡтан меньшевиктарға ҡушыла, Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы һайлауҙарына Алыҫ Көнсығыш меньшевиктары берекмәһенән кандидат була. 1919 йыл башына тиклем ҡала башлығы вазифаһын биләй, был вазифаны башҡарыусы һуңғы кеше була. Шулай уҡ Владивостоктың «Ҡыҙыл байраҡ» гәзите мөхәррире була.

1919 йылда Шанхайға сығып китә, 1920 йылда Ҡытайҙа Алыҫ Көнсығыш вәкиле вазифаһын биләй.

1920 йылдар аҙағында йәки 1930 йылдар башында ВКП(б) ойошмаһынан сығарыла: К. Е. Ворошилов уға яҙған шәхси хатында дуҫын партияла ҡабаттан тергеҙеү өсөн ул бөтә тырышлығын арнарға әҙер булыуы тураһында яҙа.

Тормошоноң һуңғы йылдарын Мәскәүҙә үткәрә, МДУ-да уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылдың 31 мартында тарих фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлағандан һуң, тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.

1945 йылда вафат була.

## Әҙәбиәт
* Тюстин, А. В., Шишкин И. С. Пензенская персоналия. Славу Пензы умножившие. [В 3 т.]. Т. 1 (А-Л).: [биогр. слов.] / Тюстин А. В., Шишкин И. С. — Пенза : б. и., 2012. — 208 с.: портр.— с. 8.

## Һылтанмалар
* Биография 
* История городского самоуправления Владивостока
* Письмо К. Е. Ворошилова А. Ф. Агареву. 1931 год
Силиго

**Силиго** () — Италия коммунаһы. Был коммуна Италияның Сардиния төбәгендәге Сассари провинцияһында урынлашҡан.

Силиго коммунаһының халҡы 848 кеше тәшкил итә (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Фьюджи ҡалаһы 43,45 квадрат километр майҙанды биләй. ҠФьюджиҙың почта индексы — 07040. Телефон коды — 079.
Ғәйнуллин Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы

**Ғәйнуллин Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы** (28 февраль 1932 йыл — 2021 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, журналист. 1982—1995 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының яуаплы хеҙмәткәре. 1960 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992).

## Биографияһы
Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы Ғәйнуллин 1932 йылдың 28 февралендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер — Салауат районы) Яңы Ҡаратаулы ауылында бөтөн ғүмерен Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналиндың тормөш һәм көрәш юлын өйрәнеүгә арнаған Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов ғаиләһендә тыуа.

1951 йылда ауылдағы урта мәктәпте тамамлай һәм Совет Армияһы сафына саҡырылғанға тиклем финанс органдарында эшләй. 1954—1957 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була.
Бер аҙ тыуған коллективында эшләгәндән һуң, ВЛКСМ райкомына күсерелә. Артабан райондың «Октябрь юлы» гәзитендә тәржемәсе, бүлек мөдире, редакторҙың дубляж буйынса урынбаҫары була.

1968 йылда Салауат район Советы башҡарма комитеты секретары итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.

1982 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының ойоштороу бүлегенә инструктор итеп үрләтелә һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда эшләй.
Пенсияға сыҡҡас, эшен Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының ойоштороу бүлегендә баш белгес булараҡ дауам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1992) 
* «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы  
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы 
* Маҡтау ҡағыҙҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы

**Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы** (31 декабрь 1928 йыл — 8 август 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, йәмәғәт эшмәкәре, уйлап табыусы. Техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы (1981) һәм Ҡаҙағстан Дәүләт премияһы (1984), ике тапҡыр И. М. Губкин исемендәге премия (1969, 1981) лауреаты.

## Биографияһы
Ғәҙел Ғәләүетдин улы Вәхитов 1928 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1951 йылда Өфө нефть институтын отличие менән тамамлай һәм 1953 йылға тиклем Ишембайҙа эшләй. «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығының Кинйәбулат промыслаһы тау инженеры, Ишембай нефть техникумында уҡытыусы (1951—1953).

1953 йылдан Мәскәүҙә.

1953—1956 йылдарҙа Бөтә Союз нефть һәм газ ғилми-тикшеренеү институтының аспиранты һәм ғилми хеҙмәткәре.

1956—1971 йылдарҙа Татарстан Нефть эшкәртеү сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү һәм проект институты директорының фәнни эштәр буйынса  урынбаҫары, институт директоры.

1971—1986 йылдарҙа Бөтә Союз нефть һәм газ ғилми-тикшеренеү институтының директоры.

1986—1990 йылдарҙа «Нефтеотдача» Бөтә Союз тармаҡ‑ара ғилми‑техник комплексының генераль директор урынбаҫары.

1990 йылдан «Вьетсовпетро» уртаҡ совет-вьетнам предприятиеһында нефть һәм газ ресурстарын үҙләштереү мәсьәләләре буйынса ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑тикшеренеү институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.

1995—2003 йылдарҙа ««Лукойл» нефть компанияһы Ғилми‑инженерҙар үҙәге» ЯСЙ-ның нефть ятҡылыҡтарында нефть сығарыу һәм ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу бүлеге начальнигы булып эшләй

2003 йылдан — И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты профессоры.

Рәсәй, Ҡаҙағстан, Алжир, Вьетнам, Ираҡ нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡатнаша.

Техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967).

1967—1971 йылдарҙа Татар АССР-ының Юғары Советы депутаты, Татар АССР-ының Юғары Советы рәйесе урынбаҫары. 1980 йылдан алып 1989 йылға тиклем — фән һәм техника өлкәһендә Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы.

Мәскәүҙә мосолман зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1965 — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
* 1969 — И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты,
* 1981 — И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты,
* 1981 — СССР Министрҙар Советы Премияһы лауреаты,
* 1984 — Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт премияһы.

* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* ВДНХ-ның алтын миҙалы.

## Ойошмаларҙа ағзалыҡтары
* «Халыҡ-ара информатизация академияһы» йәмәғәт ойошмаһы ағзаһы,
* 1997 — Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы (РАЕН),
* 1998 — Халыҡ-ара фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (МАНИ),
* 1999 — Татарстан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы ағзаһы.

## Библиография
300-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә, 15 монография, авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты булған 80 уйлап табыу авторы. Уның етәкселегендә 38 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Академии наук Республики Татарстан
* Биография на сайте ВНИИнефть
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы

**Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы** (13 июль 1925 йыл — 2017 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-нефтсе, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә  Ватан һуғышы (1945, 1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Тәлғәт Шаһимәрҙән улы Дәүләтбаев 1925 йылдың 13 июлендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Хәйбулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы) тыуа. 

1937 йылдан 1941 йылға тиклем Өфө гелогия-эҙләнеү техникумында уҡый. Диплом алғас, 1941—1942 йылдарҙа Хәйбулла районының финанс бүлегендә һалым буйынса бухгалтер, инспектор булып эшләй. Артабан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла: 1942—1947 йылдарҙа Көньяҡ Урал пулемёт училищеһы курсанты, отделение командиры, кесе лейтенанттар әҙерләү буйынса армия курсы курсанты, уҡсылар батальоны, мотоциклетлы механикалаштырылған батальон комсоргы. 1945 йылдан партия ағзаһы.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1952 йылда Өфө нефть институтын тамамлай;

1952—1957 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының кесе ғилми хеҙмәткәре, тау-геология институты аспиранты. Артабан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Президиумының эҙләнеүҙәр бүлегенең кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм ғилми секретары;

1957 йылдан башлап (өҙөклөк менән) 1966 йылға тиклем Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире, быраулау бүлегенең етәксеһе вазифаһын башҡарыусы;

1961—1963 йылдарҙа — Сүриәлә эшләй.

1966 йылдан 1972 йылға тиклем — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, 1972—1982 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе.

1982—1986 йылдарҙа — БАССР-ҙың Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

БАССР-ҙың 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Ғилми эштәре
* Опыт бурения электробуром в Башкирии. Уфа, 1958;
* Влияние перфорации на цементное кольцо и колонну в нефтяных скважинах. Уфа, 1960 (авторҙаш);
* Крепление и освоение скважин уменьшенного и малого диаметра. Уфа : Башкнигоиздат, 1961. — 84 с. (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976);
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1981);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы    
* Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы;
* Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы.
Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы

**Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы** (3 сентябрь 1920 йыл — 18 сентябрь 1999 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1974), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1980).

## Биографияһы
Йәүҙәт Әхәт улы Мостаев 1920 йылдың 3 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан.

1951 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

1951 йылдан башлап «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында өлкән инженер, промысла мөдире булып эшләй.

Ишембай нефть техникумында уҡыта.

1960—1990 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында эшләй:
* 1960 йылдан өлкән инженер вазифаһында эшләй;
* 1965 йылдан — лаборатория мөдире;
* 1983 йылдан — сектор мөдире;
* 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр.

Ғалим 1999 йылдың 18 сентябрендә  ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни-производство эшмәкәрлеге ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙың термик ысулдарын эшләү һәм ғәмәлгә индереү менән бәйле. Термик ысулдарын ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеген Арлан нефть ятҡылығында һәм Ишембай нефть ятҡылығында өйрәнә.

Йәүҙәт Әхәт улы Мостаев 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы булып тора.

### Баҫмалары
* Применение тепловых методов в добыче нефти, Уфа: Башкнигоиздат, 1967

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1974)
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1980)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Временное руководство по ускоренной методике гидродинамических исследований скважин [Текст] / Гос. производ. объединение «Башнефть». Башк. гос. науч.-исслед. и проектный ин-т нефт. пром-сти. (БашНИПИнефть). Отд. науч.-техн. информации. — Уфа : [б. и.], 1973. — 18 с. : ил.; 20 см. На обороте тит. л.: сост. канд. наук Мустаев Я. А., Бикбаев И. М., Кубагушев Н. Г. и инж. Филончев А. И.

## Һылтанмалар
* 
* *Гарасюта Т. П.* Мустаев Явдат Ахатович //Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. Т. 4. 2008. башкирская версия
Варес Эвальд Янович

**Варес Эвальд Янович** (; 1925—2010) — совет һәм украин табип-стоматологы, ғалим, медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1968).

Яҡынса 150 ғилми эш, шул иҫәптән 10 монография авторы, шулай уҡ бер нисә патент эйәһе.

## Биографияһы
Ленинградта 1925 йылдың 17 июнендә интеллигент ғаиләһендә тыуа, уның атаһы билдәле архитектор була.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ғаиләләре Эстонияға күсеп килә. Бында Эвальд Тарту университетының медицина бүлегенә уҡырға инә. Немец ғәскәрҙәре Эстон ССР-ы сиктәренә еткәс, уларҙың ғаиләһе, Ҡазанға эвакуациялана. Бында Эвальд Ҡазан университетының медицина факультетында уҡыуын дауам итә, ләкин РККА-ға саҡырыла һәм 1949 йылда ғына университетты отличие менән тамамлай.

Университетын тамамлағас, 1950—1953 йылдарҙа Омск теш табибы мәктәбендә уҡытыусыы булып эшләй. Артабан аспирантурала белем ала, 1955 йылда 1-се Мәскәү медицина институтында «Реакция соединительной ткани на полиметилметакрилат и реакция тканей пародонта на имплантацию зубов» темаһына медицина фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1955—1959 йылдарҙа 2-се Мәскәү медицина институтында (хәҙер Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

Одесса стоматология Ғилми-тикшеренеү институтының ортодонтия булегендә 1959—1965 йылдарҙа мөдирбулып эшләй. 1965—1971 йылдарҙа — Донецк медицина институтының ортопедик стоматология кафедраһы мөдире (хәҙерге Донецк Милли медицина университеты). 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһен ала. 1972 йылда Львов медицина университетында (хәҙерге Данила Галицкий исемендәге Львов Милли ниверситеты) ортопедия стоматология кафедраһы мөдире(1972—1982), теш протезы технологиялары лабораторияһы мөдире (1983—1993), һәм хирургик, ортопедик стоматология кафедраһы профессоры (1993—1995).


2010 йылдың 10 декабрендә Львов ҡалаһында вафат була.

1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә (1985 йыл).

Варес Эвальд Янович йырсы Аида Ведищева башҡарған «Солдатский котелок» йырының һүҙҙәрен яҙған.

## Сығанаҡтар
* Евальд Янович Варес (До 70-річчя з дня народження). // Новини стоматології. 1995. № 1-2(2-3).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ВАРЕС Евальд Янович
Бутаков Борис Иванович

**Бутаков Борис Иванович** (; 26 сентябрь 1938 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәре докторы (1993), профессор.

Металдар һәм иретмәләрҙең физик-механик үҙенсәлектәренә һәм структураһына тышҡы физик йоғонто өлкәһендәге эре белгес. Уның тарафынан деталдарҙың, ҡойолмаларҙың физик-техник үҙенсәлектәрен күтәреүҙең фәнни принциптары булдырылған. 600-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 3 китап авторы, шулай уҡ 80 СССР авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй патенттары һәм Украина уйлап табыуҙарының эйәһе.

## Биография
Борис Иванович Бутаков Свердловск өлкәһе Тугулым районы Ертарский ҡасабаһында 1938 йылдың 26 сентябрендә тыуа.

1953 йылда мәктәптең ете класынан һуң Свердловск машиналар эшләү техникумына уҡырға инә, уны тамамлағас, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1960 йылда Урал ауыр машиналар эшләү заводында (хәҙер «Уралмашзавод») хеҙмәт юлын башлай. 1961—1976 йылдарҙа Уралмашзаводының ТЯЖМАШ Ғилми-тикшеренеү институтында инженер-тикшеренеүсе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1966 йылда Урал политехник институтының киске бүлеген тамамлай (УПИ, хәҙерге Урал дәүләт техник университеты) һәм 1974 йылда аспирантура тамамлай. «Исследование и разработка способов обкатывания роликами винтов и червяков с крупным шагом в тяжелом машиностроении» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Импульслы процестарҙы һәм технологиялар институтының бүлек мөдире булып эшләй, 1976 йылдан 1998 йылға тиклем Бутаков Украинаның Милли фәндәр академияһында, Николаев ҡалаһында, импульс процестары һәм технологиялары бүлегендә мөдир булып эшләй. Был осорҙа, 1993 йылда, «Основные принципы технологии импульсного и малоскоростного воздействия на структуру и свойства металлов и сплавов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1998 йылдан 2002 йылға тиклем Николаев глинозем заводында баш белгес булып эшләй. Борис Иванович Бутаков 2002 йылдан алып машина-трактор паркы техник сервисы һәм эксплуатациялау кафедраһы мөдире, ә 2011 йылдан алып Николаев Милли аграр университетының транспорт технологиялары һәм техник сервис кафедраһы мөдире булып эшләй. Ғилми етәксеһе һәм яуаплы башҡарған фәнни эштәр 20 ғилми хеҙмәттең ғилми етәксеһе һәм 12 ғилми хеҙмәттең яуаплы башҡарыусыһы булып тора, уның етәкселегендә ике кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Шулай уҡ уның етәкселеге аҫтында университет студенттары Бөтә Украина һәм төбәк ғилми конкурстары һәм олимпиадаларының еңеүселәре һәм призерҙары була.

Борис Иванович Бутаков фәнгә ҙур өлөш индерә, ул бөгөнгө көндә уларҙың аналогы булмаған бер нисә принципиаль яңы методологияларҙы эшләй. Украинала, Рәсәй предприятиеларында ул эшләгән инновациялы технологиялар ҡулланыла. Уның тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре Украина, Рәсәй, Беларусь, АҠШ, Польша, Англия, Франция, Италия һәм Япония мәғлүмәт сараларында киң яҡтыртыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Борис БУТАКОВ Іванович
Беллер Ольга Александровна

**Беллер Ольга Александровна ** (25 сентябрь 1973 йыл) — спортсы-шашка уйнаусы (халыҡ-ара һәм рус шашкалары), тренер. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001 йыл), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002 1-9 март, Тверь), РСФСР профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986), ҡыҙҙар араһында рус шашкаһы буйынса РСФСР беренселегенең көмөш (1987) һәм бронза (1991) призеры. Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.

## Биографияһы
Ольга Александровна Беллер (ҡыҙ фамилияһы *Кувайцева*) 1973 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбен, Ишембай нефть колледжын (1994), Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (2007), Стәрлетамаҡ физик культура институтын (2010) тамамлаған.

## Ҡаҙаныштары
12 йәшендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында БАССР чемпионы була (1985). Ишембай ҡалаһының 2-се урта мәктәбе командаһы: Анатолий Татаренко, Дмитрий Фролов, Ольга Кувайцева, Ольга Титова составында ВЛКСМ Үҙәк Комитеты призына «Чудо-шашки» ярыштарының РСФСР беренселеге еңеүсеһе һәм СССР беренселеге призеры (1987).

Ишембай шашка мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары: В. И. Мильшин, В. А. Русинов). Шашка буйынса олимпия резервының Ишембай республика балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры (1990).

## Әҙәбиәт
*
Дәминев Рөстәм Риф улы

**Дәминев Рөстәм Риф улы** (2 июнь 1972 йыл) — ғалим-нефтехимик. 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 2007 йылдан — директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта дөйөм химик технологиялар кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — директор. Стәрлетамаҡтың 4-се саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2006), профессор (2015). Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2016).

## Биографияһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2005)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2016).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Дәминев Рөстәм Риф улы
Вәхитов Раян Йәләй улы

**Вәхитов Раян Йәләй улы** (1936) — инженер-нефтсе, техник фәндәр кандидаты (1974).

## Биографияһы
Вәхитов Раян Йәләй улы 1936 йылда Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районының (хәҙер — Салауат районы) Бишәүҙәр ауылында тыуа. Бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. Арҡауыл ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң Р. Вәхитов Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1958 йылда димплом алғандан һуң, хеҙмәт юлын «Башвостокнефтеразведка» тресы системаһында башлай. 1968—1971 йылдарҙа Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, скважиналар төҙөү өлкәһендә эшләй. 1958—1989 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһендә быраулаусы, инженер, өлкән инженер була, өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1990—1996 йылдарҙа — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, «Ижад» НТЦ-һы директоры. 1996 йылда — «ЗапСибБурНИПИ» ғилми-тикшеренең институтының «Экобуртехнология» НТЦ-һы директоры урынбаҫары.

Поэзия менән мауыға. Ике шиғыр китабы авторы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Скважиналар төҙөүҙәге ҡатмарлыҡтарҙы бөтөрөү, продуктив ҡатламдарҙы асҡанда скважиналарҙың дебитын күтәреү технологияларын эшләү, нефть ятҡылыҡтарының экология хәүефһеҙлеген яҡшыртыу менән шөғөлләнә. Уның уйлап табыуҙары «Башнефть» АНК-һы, «Татнефть» АО-һы, «Пурнефтегаз» АО-һы предприятиеларында киң ҡулланыла. Уйлап табыуға 24 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә. 100-ҙән ашыу баҫма эш авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» миҙалы.

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. -Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
* Вахитов Раян Жаляевич
Виденеев Виктор Иванович

**Виденеев Виктор Иванович** (15 декабрь 1959 йыл) — ғалим-инженер, эшҡыуар (нефть сығарыу). Техник фәндәр кандидаты (2002). «Нижневартовскнефтегаз» ААЙ «Төмән нефть компанияһы» ААЙ генераль директоры (2000 йылдың июненән), «Һарытаунефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының етештереү буйынса беренсе урынбаҫары (2002 йылдың апреленән). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Виктор Иванович Виденеев 1959 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Правдинскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында башлай.

1984—1986 йылдарҙа Ҡораллы көстәр сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Юганскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшен дауам итә.

1986 йылдан 1998 йылға тиклем технолог, мастер, өлкән инженер — нефть һәм газ сығарыу цехы начальнигы урынбаҫары, нефть һәм газ сығарыу цехы начальнигы, «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Юганскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында үҙәк инженер-техник хеҙмәт начальнигы, «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Майскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында баш инженер вазифаларын биләй.

1998 йылдан алып Төмән нефть компанияһында эшләй: «Төмәннефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең яңы төбәктәр һәм инвестицион проектар департаменты директоры; «Төмәннефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идарасы директоры урынбаҫары — Ермаков нефть һәм газ сығарыу предприятиеһы директоры; «Нижневартовскнефтегаз» ААЙ «Приобънефть» НГДУ ОДАО генераль директоры; баш инженер — «Нижневартовскнефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте башҡарма директорының беренсе урынбаҫары.

2000 йылдың июненән 2002 йылға тиклем «Төмән нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең, «Нижневартовскнефтегаз» ААЙ Генераль директоры.

2002—2003 йылдарҙа — «Һарытаунефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең етештереү буйынса директорының беренсе урынбаҫары.

2003—2005 йылдарҙа яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «ЮЮС» нефть компанияһының генераль директоры.

2005 йылдың 12 апреленән алып 2006 йылдың 4 апреленә тиклем — «Ҡурғанхиммаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Өс юғары белемгә эйә. Техник фәндәр кандидаты. Белеме буйынса һөнәре: нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү технологияһы һәм комплекслы механизациялау, тау инженеры, юғары категориялы менеджер.

* 1979 — Ишембай нефть техникумы.
* 1984 — Урал политехник институты, Свердловск.
* 1990 — Төмән индустриаль институты, Төмән.
* 2000 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы халыҡ хужалығы академияһы.
* 2002 — аспирантура.

## Ғилми хеҙмәттәре
Виденеев, Виктор Иванович. Организация ремонтных работ на скважинах в осложненных условиях разработки нефтяных месторождений Среднего Приобья: Автореф. дис. на соиск. учен. степ. к.т. н.: Спец. 05.02.22 / Виденеев Виктор Иванович; [Тюмен. гос. нефтегазовый ун-т. Каф. моделирования и упр. процессами нефтегазодобычи]. — Тюмень: 2002. — 23 с.; 21 см.

## Иҫкәрмәләр
Аникеев Иван Константинович

**Аникеев Иван Константинович** (20 сентябрь 1938 йыл — 17 май 2011 йыл) — ғалим-химик. 1956—1959 һәм 1962—2008 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы. 

## Белеме
1956 — Салауат ҡалаһында 1-се һөнәрселек училищеһы. (хәҙер — Профучилище № 19).

1967 — Башҡорт дәүләт университеты.

1975 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институты, аспирантура.

## Хеҙмәт биографияһы
Иван Константинович Аникеев 1938 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Аникеевский ауылында тыуған.

1956—1959 йылдарҙа — 18-се комбинаттың 11-се цех операторы ярҙамсыһы; 1967 йылдан — Салауат нефть химияһы комбинатында (артабан «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһә һәм Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе): инженер-технолог, начальник урынбаҫары, тәжрибә заводының тикшеренеү цехы начальнигы, синтез бүлеге начальнигы, 1979 йылдан — завод лабораторияһы начальнигы, 1982 йылдан — тәжрибә заводының баш инженеры; 1995—1997 йылдарҙа — баш инженер, 1984—1995 йылдарҙа һәм 1997 йылдан алып — нефть эшкәртеү заводында баш технолог.

2011 йылдың 17 майында Салауат ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Органик синтезда катализ өлкәһендә тикшеренеү эштәре үткәрә. Уның ҡатнашлығында бутил спирты етештереү үҙләштерелә.

## Бүләктәре
СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза миҙалы (1982)

## Библиография
15 ғилми эштең, 34 уйлап табыуҙың, 15 рационализаторлыҡ тәҡдимдәренең авторҙашы.

Уйлап табыуҙары араһында: Бутил спирты алыу ысулдары // СССР авторлыҡ танытмаһы № 1087510, Бутил спирты алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 638585,
Ацетат ацетопропил спирт алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 614091, Аллилацетат алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 601277, Ацетопропилацетат алыу ысулы // авторлыҡ таныҡлығы № 548598.

Аникеев Иван Константинович. «Исследование и разработка процесса гидрирования продуктов гидроформилирования пропилена на скелетном никель-титан-алюминиевом катализаторе» [Текст] : Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән диссертация (02.00.13) / Моск. ин-т нефтехим. и газ. пром-сти им. И. М. Губкина. — Москва : [б. и.], 1975. — 22 с. : ил.

## Әҙәбиәт
* 
* Потеряхин В. А. Аникеев Иван Константинович//Инженеры Урала: энцикл./ Рос. инженер. акад., Урал. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. (гл. ред.) и др.]. — Екатеринбург: Урал. рабочий, 2001—2012. Т. 1. — 2001. — 694, [2] с.: портр. — Указ. предприятий: С. 665—693. — 3000 экз. — ISBN 5-85383-203-4 (в пер.).
*  

## Иҫкәрмәләр
Алёхин Алексей Петрович

**Алехин Алексей Петрович** (17 май 1930 йыл — 18 май 2018 йыл) — юрист, административ хоҡуҡ буйынса белгес. 1987—2018 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты юридик факультетының административ һәм финанс хоҡуғы кафедраһы мөдире, юридик фәндәр докторы (1981), профессор (1985). Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (2015) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы (2000).

## Биографияһы
Алексей Петрович Алехин 1930 йылдың 17 майында Орёл өлкәһенең Ливенский районы Троицкое ауылында тыуған. 1954 йылда Мәскәү юридик институтының көндөҙгө бүлеген тамамлай, артабан шул уҡ йылда Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетындағы аспирантураға уҡырға инә. 1962 йылда «СССР тимер юл транспорты менән идара итеү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабан Мәскәү дәүләт университетында эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1969), һуңынан — өлкән уҡытыусы, доцент (1973), профессор (1985) була. 1966 йылдан 1978 йылға тиклем осорҙа юридик факультет деканының сит илдәрҙән килгән студенттар менән эшләү буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй.

1981 йылда Алексей Петрович Алехин «Производство предприятиеһының тармаҡҡа идара итеү системаһы звеноһы булараҡ административ-хоҡуҡи статусы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1986 йылдан алып үҙенең вафатына тиклем Алехин Алексей Петрович М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында административ хоҡуҡ кафедраһы мөдире булып эшләй. Был кафедра 2006 йылдың сентябренә тиклем «административ һәм финанс хоҡуғы кафедраһы» тип аталып йөрөтөлә. А. П. Алехин 2018 йылдың 18 майында Мәскәүҙә вафат була һәм Хованский үҙәк зыяратында ерләнә.

## Хеҙмәттәре
* «Ответственность за нарушения налогового законодательства» (соавт., 1992)
* «Разделение властей: история и современность» (соавт., 1996)
* «Административное право. Общая и Особенная части» (соавт., 1968)
* «Советское административное право» (соавт., 1973)
* «Административное право РФ» (соавт., 1994)
* «Административное право России. Основные понятия и институты» (соавт., 2004)
* «Административное право России» (соавт., 2012)
* «Управление железнодорожным транспортом в СССР» (1963)
* «Сборник задач по советскому административному праву» (соавт., 1965)
* «История юридического факультета Московского государственного университета им. М. В. Ломоносова в 3-х т. Т. 2. История развития юридических наук и их преподавания в Московском университете: 1755—2005» (соавт., 2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алексеев Леонид Петрович

**Алексеев Леонид Петрович** (4 июнь 1939 йыл — 29 ғинуар 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй генетигы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (2011) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының (2014) мөхбир-ағзаһы.

## Биографияһы
Алексеев Леонид Петрович 1939 йылдың 4 июнендә  Мәскәү ҡалаһында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң ул Пирогов исеемендәге 1-се Мәскәү медицина институтына уҡырға инә һәм 1964 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын уңышлы тамамлай.

1963-1970 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Нормаль патологик физиология институтында лаборант булып эшләй.

1970-1980 йылдарҙа — СССР Медицина фәндәре академияһының Органдар һәм туҡымалар трансплантологияһы институтында башта кесе, артабан өлкән ғилми хеҙмәткәр.

1980 йылдан — Иммунология институтында лаборатория мөдире, бүлек мөдире, директор урынбаҫары.

2011 йылда — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы.

2019 йылдың 29 ғинуарында Мәскәү ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Инфекцион иммунология, иммунохимия, кеше иммуногенетикаһы, биотехнология, молекуляр генетика өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр алып бара.

Генетик контроль өйрәнеү иммун яуабын молекуляр-генетик һәм күҙәнәктәр кимәлендә генетик контролдә тотоу, кешенең  ауырыүҙарға генетик тотороҡлолоғо һәм туҡымаларҙың яраҡлаша алыуына йоғонто яһаған факторҙарҙы өйрәнә.

Алексеев Леонид Петрович медицинаға хеҙмәт итеү барышында 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография яҙған. Ул шулай уҡ 32 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы (төркөм составында, 2011 йыл өсөн) — социаль әһәмиәтле иммунология һәм аллергология ауырыуҙарын профилактикалау һәм дауалауға аллергологик һәм иммунологик мониторлау системаһын ойошторғаны һәм практикаға индергәне өсөн.
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Лепёшкин Алексей Ильич

**Лепёшкин Алексей Ильич** (23 февраль 1913 йыл — 19 февраль 1977 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961—1964 йылдарҙа «Советское государство и право» журналының баш мөхәррире. Юридик фәндәр докторы (1954), профессор (1972). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Алексей Ильич Лепёшкин 1913 йылдың 23 февралендә тыуған; 1935 йылда Ленинград совет төҙөлөшө институтын (1-се Ленинград юридик институты) тамамлай, Икенсе донъя һуғышы алдынан, 1939 йылда, «1924 йылғы Конституцияны әҙерләү сығанаҡтары» темаһына диссертация яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» дәрәжәһен ала. Дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире була.

1954 йылда «Местные органы власти советского государства в первую фазу его развития» темаһын докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1961—1964 йылдарҙа «Советское государство и право» журналының баш мөхәррире. Артабан, 1972 йылдан алып 1977 йылға тиклем СССР Сит ил эштәре министрлығы Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының дәүләт хоҡуғы кафедраһы профессоры. Бер үк ваҡытта Совет сәйәси (дәүләт) фәндәре ассоциацияһының вице-президенты һәм СССР-ҙың ВАК эксперт комиссияһы ағзаһы, шулай уҡ — Сәйәси һәм фәнни белемдәрҙе таратыу йәмғиәтенең Мәскәү ҡала бүлегендә фәнни-методик советтың рәйесе вазифаһын биләй.

1977 йылдың 19 февралендә вафат була.

## Хеҙмәттәре
Алексей Лепешкин совет дәүләт хоҡуғының көнүҙәк мәсьәләләре менән шөғөлләнә; ул һигеҙ тиҫтәнән ашыу баҫма авторы һәм авторҙашы булып тора, уларҙың ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә сығарылған һәм ҡайһы бер сит ил телдәренә тәржемә ителгән. 
* Местные органы власти Советского государства (1917—1920 гг.). — М.: Госюриздат, 1957.
* Курс советского государственного права. В 2 томах. — М.: Государственное издательство юридической литературы, 1961.
* Советы — власть трудящихся. 1917—1936. — М.: Юридическая литература, 1966.
* Советы — власть народа (1936—1967 гг.). — М.: Юридическая литература, 1967.
* Советский федерализм: (теория и практика). — М.: Юридическая литература, 1977.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Правоведение. — 1963. — № 1. — С. 160.

## Һылтанмалар
*
Дмитриева Ирина Константиновна

**Дмитриева Ирина Константиновна** (24 март 1933 йыл, Мәскәү — 6 май 2019 йыл) — юрист, социаль-хеҙмәт һәм хеҙмәт мөнәсәбәттәрен норматив һәм килешеү юлы менән көйләү буйынса СССР һәм Рәсәй белгесе; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡыған (1956); юридик фәндәр докторы (2004), Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетының хеҙмәт хоҡуғы кафедраһы профессоры (2009); Мәскәү университетының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).

## Биографияһы
Ирина КонстантиновнаДмитриева 1933 йылдың 24 мартында Мәскәүҙә тыуған. 1956 йылда юғары белемде М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында ала. Шул уҡ йылда ошо уҡыу йортоноң кадрҙар бүлеге хеҙмәткәре булып эшләй башлай; 1962—1982 йылдарҙа университеттың юридик бүлеге етәксеһе була. Хеҙмәт хоҡуғы кафедраһына 1976 йылда ҡабул ителә — өлкән уҡытыусы, артабан — доцент вазифаһын ала.

1982 йылда «Юғары уҡыу йорттары фәнни-педагогик эшмәкәрҙәре хеҙмәтен хоҡуҡи көйләү үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһе, ә 2004 йылда «Рәсәйҙең хеҙмәт хоҡуғы принциптары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм «юридик фәндәр докторы» дәрәжәһен ала. Закон проекттарын эшләүҙә ҡатнаша: 1994—1995 йылдарҙа ике тапҡыр РФ дәүләт думаһының хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт буйынса комитетында эксперт, ә һуңынан яңынан — 2000—2001 йылдарҙа ла эксперт була. 1999 һәм 2000 йылдар осоронда РФ дәүләт думаһының закондар сығарыу комитеты эксперты һәм Рәсәй Хеҙмәт кодексы проектын эҙерләүсе эшсе төркөмдә ағза була.

Мәскәү дәүләт университетында И. К. Дмитриева хеҙмәт хоҡуғы буйынса студенттарға лекциялар уҡый һәм тейешле семинарҙар алып бара; факультеттың методик комиссияһы ағзаһы булып тораХеҙмәт хоҡуғы буйынса кафедра ль дәреслектең һәм практикумдың авторҙашы («Хеҙмәт хоҡуғы», 2002); «Йәмғиәт» курсы буйынса университетҡа инеүселәр өсөн уҡыу әсбабын әҙерләүҙә ҡатнаша. Грамотаһы менән бүләкләнде. 2012 йылда «181 илдең студенттары уҡыған „Хеҙмәт хоҡуғы“ юғары белем дәреслегенең сифатын яҡшыртыуға тос өлөш индергәне өсөн» «Рәсәй юғары уҡыу йорттарында һайлау — 2012» Грамотаһы менән бүләкләнгән.

## Эштәре
* «Трудовое право» (соавт., 2002) — грамота «Выбор вузов России — 2012»
* Принципы российского трудового права. Монография / Дмитриева И. К. — М.: РПА МЮ РФ, 2004. — 334 c.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*
Ващенко Вячеслав Андреевич

**Ващенко Вячеслав Андреевич** (; 13 август 1947 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәре докторы (1996), профессор (1997).

450-нән ашыу фәнни-методик хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 9 монография һәм уҡыу әсбаптарын яҙған 4, шулай уҡ 10 авторлыҡ танытмаһы һәм 3 патент эйәһе.

## Биографияһы
Тверь ҡалаһында 1947 йылдың 13 авгусында тыуған.

### Белеме
1965 йылда Черкассы ҡалаһының урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай Мәскәү физика-техник институты (МФТИ) институтының аэромеханика һәм һәм осоу техникаһы факультетына уҡырға инә. 1969—1970 йылдарҙа Жуковский исемендәге Үҙәк аэрогидродинамика институтында (Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы) һәм М. П. Баранов исемендәге Авиация двигателдәре төҙөү үҙәк институтында (Мәскәү) диплом алды практикаһы үтә. 1971 йылда МФТИ-ҙы тамамлай, инженер-физик квалификацияһын «Осоу динамикаһы һәм идара итеү» һөнәре буйынса ала.

1979 йылда Ленсовет исемендәге Ленинград технология институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт технология институты) «Махсус продукттар технологияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1996 йылда Киев политехник институтындағы Махсуслаштырылған ғиллми совет алдында «Физик-техник эшкәртеү процестары» һөнәре буйынса «Махсус оптик материалдарҙан торған изделиеларҙы электрон-нур оптикаһы менән идара итеп эшкәртеүҙең фәнни нигеҙҙәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

### Эшмәкәрлеге
1971—1979 йылдарҙа СССР Машиналар төҙөү министрлығының Ғәмәли химия ғилми-тикшеренеү институтында (Сергиев-Посад ҡалаһы,Мәскәү өлкәһе) инженер һәм кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1980—1984 йылдарҙа Украина ССР-ының Черкассы ҡалаһында СССР Химия сәнәғәте министрлығының Техник-иҡтисади ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1984—1988 йылдарҙа Черкассыҙа «Аккорд» ғилми-тикшеренеү институтының сектор начальнигы, бүлек начальнигы урынбаҫары була. 1988—1990 йылдарҙа Киев политехник институтының Черкассы филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, юғары математика кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй. Бында 1989 йылда ғалим һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе ала «Ғилми тикшеренеүҙәрҙә иҫәпләү техникаһы, математик моделләштереү, математик ысулдар ҡулланыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1990—1994 йылдарҙа Вячеслав Андреевич Черкассы инженер-техник институтында (хәҙер Черкасск дәүләт технология университеты) доцент һәм профессор булып эшләй, ә 1995—1998 йылдарҙа — ошо уҡ университеттың физика кафедраһы профессоры. 1997 йылда профессор дәрәжәһен ала һәм 1998 йылдан алып элеге ваҡытҡа тиклем ошо уҡ университеттың физика кафедраһы мөдире булып эшләй Ғәмәли физика фәнни мәктәп етәксеһе булып тора..

## Ҡаҙаныштары
* 2013 йылда В. А. Ващенкоға «Украинаның Атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (украина президенты указы № 278/2013 2013 йылдың 16 майы) маҡтаулы исеме бирелә.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ячеслав Андрийович В’ВАЩЕНКО
Ғирфанов Камил Вәли улы

**Ғирфанов Камил Вәли улы** (18 сентябрь 1926 йыл) — ғалим-педагог, журналист. 1967 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент; Башҡорт дәүләт университетының почетлы профессоры (2006). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Ғирфанов Камил Вәли улы 1926 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Салауат районы) Таймый ауылында тыуа. Билдәле ғалим һәм дәүләт эшмәкәре Вәкил Ғирфановтың ҡустыһы, яҙыусы Агиш Ғирфановтың яҡын ғына туғаны.
1941 йылға тиклем тыуған ауылында тулы булмаған урта мәктәптә уҡый һәм уны тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай. Артабан Мәсәғүт педагогия училищеһында белем ала. Яҙмыш уны Урта Азияға алып сығып китә һәм ул Тажик СССР-ының Сталинабад дәүләт педагогия институтының тарих факультетында уҡый.
1958 йылда "Учительская газета"ның Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе була. 1960 йылда — «Ҡыҙыл таң» гәзитенең махсус хәбәрсеһе, 1961 йылдан — Башҡортостан Журналистар союзы идараһы секретары.
1963 йылдан ҡабат педагогик эшмәкәрлеккә ҡайта. 1967 йылда Мәскәүҙә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм Башҡорт дәүләт университетына «педагогия фәндәре кандидаты» дәрәжәһендә ҡайта.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре 
* Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы 
* «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәһе 
* Рәсәйҙең почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре 

## Һылтанмалар
* Видные представители науки Башкортостана: Камиль Гирфанов (К 90-летию ученого и журналиста)
* Земля салаватская, земля батыра. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
* Гирфанову – 85!
Ивановский Георгий Фёдорович

**Ивановский Георгий Фёдорович** (13 декабрь 1919 йыл — 7 август 1998 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, нефтехимик. 1957—1965 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1965—1973 йылдарҙа СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры урынбаҫары, 1973—1987 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының Матди-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Ленин (1966), Октябрь Революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Георгий Федорович Ивановский 1919 йылдың 13 декабрендә Тверь губернаһының Заручевье ауылында тыуған.
1964 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлай, инженер-технолог һөнәре ала.

* 1938 йылдан «Башнефть» тресында: өлкән механик, газ-компрессор хужалығының техник бүлеге начальнигы, бер нисә цех начальнигы, Ишембай ҡалаһында 411-се берләштерелгән заводтың цех начальнигы;
* 1952—1965 йылдарҙа — Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында: цех начальнигы, заводтың май блогы идаралығы начальнигы, партком секретары, 1957—1965 йылдарҙа — директор;
* 1965—1973 йылдарҙа — СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары;
* 1973 йылдан алып 1987 йылға тиклем — СССР Министрҙар Советының Матди-техник тәьмин итеү буйынса Дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары (СССР Госснаб-ы).
Ивановский Георгий Фёдорович 1998 йылдың 7 авгусында Мәскәү ҡалаһында вафат була.

## Уйлап табыуҙары һәм асыштары
Илдең нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтен үҫтереүгә тос өлөш индерә. Уның производство эшмәкәрлеге нефть продукттарының сифатын яҡшыртыуға һәм нефтехимия сеймалы күләмен арттырыуға арналған. Георгий Федорович Ивановский етәкселеге аҫтында өс этаплы парафинһыҙлаштырыу схемаһы, вазелин алыу ысулы, нейтралләштерелгән ҡара контактты өҙлөкһөҙ алыу ысулы производствоға индерелә.
Уйлап табыуға 6 авторлыҡ танытмаһына эйә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1966)
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.12.1979)
* миҙалдар

## Һылтанмалар
* Ивановский Г. Ф. 

## Әҙәбиәт
* Георгий Федорович Ивановский / Ассоциация нефтепереработчиков и нефтехимиков // Химия и технология топлив и масел. — 2005. — N 1. — С. 18 /О жизненном пути, трудовой и научной деятельности незаурядного организатора и высокоодаренного инженера и к 85-летию со дня рождения.
Брюгеман Альберт Фридрихович

**Брюгеман Альберт Фридрихович** (12 сентябрь 1925 йыл — 12 июль 2010 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (1977), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978) һәм атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985).

## Биографияһы
Альберт Фридрихович Брюгеман 1925 йылдың 12 сентябрендә Волга буйы Немец АССР‑ы ның Палласовка станцияһы ҡасабаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Царицын губернаһы Палласовка станцияһы, Кемеров өлкәһе Осинники ҡалаһы.) тыуған. Милләте буйынса немец. 1941 йылда милли сығышы буйынса репресиялана, Башҡорт АССР-ының Черниковка биҫтәһенә махсус поселениеға хөкөм ителә. 1956 йылдың 7 ғинуарында иҫәптән төшөрөлә.

1952 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлағандан һуң (ул ваҡытта ӨНИ) тамамлағандан һуң) Ишембай (ҡулайламалар начальнигы), Черниковка, Яңы Өфө (директор урынбаҫары) нефть етештереү заводтарында, «Башнефтехимзаводы» ПБ‑нда (генераль директоры урынбаҫары) эшләй. 1973—2002 йылдарҙа ӨДНТУ‑ла уҡыта: 1973 йылдан алып — нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте иҡтисады, ойоштороу һәм планлаштырыу кафедраһы мөдире, 1978—1986 йылдарҙа — инженерлыҡ-иҡтисад факультеты деканы.
 
2010 йылдың 12 июлендә Германияла вафат була..

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү производствоһының һөҙөмтәлелеген күтәреү проблемаларын өйрәнеү менән бәйле. «Башнефтехимзаводы» ПБ (ҡара: Башҡортостан нефтехимия компанияһы) предприятиеларында Щёкин химкомбинаты тәжрибәһе нигеҙендә үткәрелгән Башҡортостан иҡтисади экспериментын ойоштороусыларҙың береһе.

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

* Башкирский экономический эксперимент. М., 1971 (авторҙаш).
* Качественное совершенствование производственного аппарата отрасли : Прогноз, оценка результатов, планирование. : Учебное пособие / Е. С. Докучаев, А.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Брюгеман, Ю. М. Малышев; Уфимский нефтяной институт. — Уфа : УНИ, 1987;

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
С. М. Шакиров. БРЮГЕМАН Альберт Фридрихович. Башҡорт энциклопедияһы

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр