Абдуллин Мөхәмәт Сәләхетдин улы

**Абдуллин Мөхәмәт Сәләхетдин улы** (1888 — 1936) — хәрби һәм дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы
Мөхәмәт Сәләхетдин улы Абдуллин 1888 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрген ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Башҡорт Үргене ауылында) тыуған. Атаһы *Сәләхетдин Абдуллин* күренекле дин әһеле — ахун булған, Ҡарғалы мәҙрәсәләренең береһендә белем алған.

Башта атаһында, унан Яңы Себенле ауылы мәҙрәсә­һен­дә уҡыған. Артабан уҡыуын Ырымбурҙағы «Хөсә­йениә» мәҙрәсәһендә дауам иткән. Аҙаҡ өйләнеп тыуған ауылында йәшәгән, иген үҫтергән, мал, шул иҫәптән дөйә аҫраған.

1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланғас, фронтҡа алына. Кавказда Германияның союз­дашы Ғосман империяһына ҡаршы хәрби хәрә­кәт­тәр алып барған армия составында һуғыша, алыштарҙың береһендә әсирлеккә эләгә. 1917 йылғы Октябрь революция­һынан һуң Тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлөп, әсирҙәр менән алмашыу булғас, 1918 йылдың йәй баштарында тыуған яғына ҡайта.

Башҡортостан мөхтәриәте өсөн Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушы­ла һәм Башҡорт ғәскәре штабына комендант ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә.

1919 йылдың 20–21 февралендә Темәс ауылында үткән I Бөтә Башҡорт хәрби съезына делегат була, бында Башҡорт ғәскәрҙәренең Советтар яғына күсеүен һәм РСФСР составында автономиялы Башҡорт Совет республикаһы иғлан ителеүен хуплаған ҡарарҙар ҡабул ителә.

1919 йылдың мартында Башҡортостан АССР-ы ойошторолғандан һуң, бер аҙ Стәрле­тамаҡта эшләй, һуңынан Туҡ-Соран кантоны революцион комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлана, РКП(б) партияһы сафына инә. Артабан Үҫәргән кантонының хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә.

1920-1921 йылдарҙағы Башҡортостандағы аслыҡ осоронда Үҫәргән кантонында асығыусыларға ярҙам күрһәтеү комитеты рәйесе була. 1922 йылдың 7 мартында Мөхәмәт Абдуллиндың республика етәкселегенә хәлде аңлатып һәм ярҙам һорап яҙған хаты һаҡланған, унан бер өҙөк: “120 мең халҡы булған Үҫәргән кантонында ҡот осҡос хәл, айырым ауылдарҙа халыҡтың яртыһы үлеп бөткән. Кешеләр ни бары онталған үлән йәки тирмәндә тарттырылған мал һөйәге һәм ағас оно менән генә туҡлана. Күп ауылдарҙа эттәр һәм бесәйҙәр ашалып бөткән. 61 ашханаға ебәрелгән аҙыҡ 3870 кешегә генә иҫәпләнгән. Уларҙың һаны, һис юғында, 12 мең кешегә еткерелеп арттырылырға тейеш. Комитет рәйесе: Абдуллин. Сәркәтип: Степанов”.

1922 йылдан һуң, тыуған ауылына ҡайтып, Мөхәәммәт Абдуллин үҙ хужалығына тотона. 1927 йылдың башында Үргендә Сәлих улусында беренсе Ерҙе бергәләп эшкәртеү ширҡәтен (Товарщество по совместной обработке земли - ТОЗ) ойоштороуҙа ҡатнаша.

1927 йылдың көҙөндә Йылайыр һал ағыҙыу контораһы начальнигы, ә 1928 йылдың йәйен­дә Йылайыр кантонының хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә. 1930 йылдан Хәйбулла районы Һаҡлыҡ кассаһы мөдире булып эшләй.

Репрессиялар башланғас, 1932 йылдың йәйен­дә ғаиләһе менән Үзбәкстанға күсенә, бер совхоздың баш бухгалтеры була. 1935 йылда кире тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. Ейәнсура районы Муйнаҡ ауыл Советы секретары итеп тәғә­йенләнә.

1936 йылдың мартында вафат була. Үрге Муйнаҡ ауылы зыяратына ерләнә.

## Абдуллиндарҙың шәжәрәһе

1 **Ҡолоҡҡай** (XVI б. аҙағы-XVII б. башы)

2 **Билғош** (XVII б.)

3 **Туҡһанбай** (XVII б.)

4 Туҡһанбаев **Әхтәм** (17??-18??)

5 Әхтәмов **Абдулла** (1765—184?)

6 **Абдуллин Ҡотләхмәт** (179?-18??)

7 **Абдуллин Сәләхетдин** (XIX быуат уртаһы)

Сәләхетдин *указлы ахун* булған, Ырымбурҙа етди һынауҙар үтеп был дини вазифаға тәғәйенләнгән.

Уның дүрт ҡатыны булған:
- тәүге ҡатынынан **Нәжметдин**, **Вәлетдин** тигән улдары булған. **Нәжметдин**дән 7 бала араһында ике ул тыуған, **Камал** менән **Фәтих**. Камалдан **Фоат** һәм тағы өс бала, Маһира, Байыҡ, Нәҡиә тыуған.

Фоат Камал улынан билдәле композитор Байрас Абдуллин, Сәләхетдиндең ейәне **Мәжит** Вәлетдин улынан билдәле йырсы Венер Абдуллин тыуған.

Сәләхетдиндең икенсе ҡатыны — Камила, улдары **Мөхәммәт**тең әсәһе.

Мөхәммәттең улы — барыбыҙға билдәле яҙыусы-драматург Азат Абдуллин (1931 йылғы, Мәскәүҙә йәшәй).
Ғалим, филология фәндәре докторы Хәҙисә Вәли ҡыҙы Солтанбаева — Азат Абдуллиндың бер туған апаһы Зәйтүнә Мөхәмәт ҡыҙы менән Солтанбаев Вәлиҙең ҡыҙы.

Сәләхетдиндең өсөнсө ҡатынынан бала булмаған.

Дүртенсе ҡатыны Фатиманы, бай сауҙагәрҙең 16 йәшлек ҡыҙын, Сәләхетдин бер өйөр ат бүләк итеп алған. Фатима бик уҡымышлы, мәғрифәтле ҡыҙ булған, урыҫ телендә һәйбәт аралашҡан. Фатиманан: Хәҙисә, Әсмә, Бибиғәйшә, **Ғәбделәхәт**, Маһисәрүәр тыуған.

Ғәбделәхәттең улдары **Әсхәт** һәм Рәүеф Абдуллиндар, Әсхәттең улы йәки Әхәттең ейәне - **Фәрғәт** Абдуллин. Фәрғәттең беренсе ҡатыны Миңсылыуҙан дүрт ҡыҙы: *Айгөл, Айһылыу, Зифа, Нәркәс* һәм икенсе ҡатынынан улы — **Әхәт** Абдуллин.

«Абдуллин Сәләхетдин ахун, уның улдары Нәжметдин, Мөхәмәт һәм Ғәбделәхәт үҙ заманының күренекле дин әһелдәре булған».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Абдуллин Азат Хаммат улы
* Абдуллин Рәүеф Әхәт улы
* Абдуллин Байрас Фоат улы

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.

## Һылтанмалар
* 
* Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.

## Иҫкәрмәләр