Украина гривнаһы

**Гри́вна**, ҡайһы берҙә **гри́вня** (, IPA: //) — Украинаның милли валютаһы, көмөш ҡойолмаһы рәүешендәге аҡса берәмеге булған боронғо рус гривнаһы хөрмәтенә аталған.

Гривна 100 тингә () бүленә. Валютаның ISO 4217 стандартындағы хәрефле коды — **UAH**, һанлы коды — 980. Рәсми билдәһе — ₴.

## Атамаһы

### Этимологияһы
«Гривна» һүҙе  «грива» һүҙенән килеп сыҡҡан. Тарихта ғәҙәттә түңәрәк алтын йәймәләрҙе тимер сымға беркетеп муйынға аҫып йөрөтөүҙән ғибәрәт булған алтын ял (*гривень) *йыш телгә алына. Был йәймәләр күп ваҡытта түләү сараһы итеп тотонолған. 

Г*ривна* атамаһы XI быуатта Киев Русы заманында уҡ ҡулланылған гривнанан килә. И. К. Кондратьев 1893 йылда былай тип яҙа:Гривна Русты нигеҙләгән замандан уҡ билдәле һәм өс төрлө мәғәнәгә эйә була: айырыу билдәһе, ауырлыҡ үлсәме һәм тимер аҡса.XIV быуатта Польшала Бөйөк Казимирҙың ҡануниәтендә шляхтичты үлтергән өсөн вира (штраф) — 60 гривна, ябай рыцарҙы үлтергәнгә —  30 гривна һәм һуңғы категория рыцарь өсөн 15 гривна күләмендә билдәләнә.

Яңы валютаны индергәс, һүҙ яңырыу кисерә, әйтелеше лә үҙгәрә. 

### Рус телендә
Рәсәй белешмә-мәғлүмәт  порталы «Грамота.ру» буйынса, украин аҡса берәмеге русса «гри́вна» тип яҙыла.
Башҡорт  теленә лә был атама рус теленән алынған. 
Украинаның рәсми шәхестәре һәм ҡайһы бер граждандары фекеренсә, аҡса берәмеген русса (украинса кеүек үк) «гри́вня» тиеү дөрөҫөрәк булыр ине. Украина Конституцияһының Украина Юғары Радаһы сайтына урынлаштырылған руссаға тәржемәһендә 99-сы статьяла «гривня» тигән атама алынған. Ләкин ҡулланылышта ике вариант та йөрөй.

Валюталарҙың дөйөм Рәсәй классификаторында  украин валютаһы өсөн «Гривна» атамаһы алынған.

## Тарихы

### Урта быуаттар башында
Гривна — Киев Русының һәм башҡа славян ерҙәренең ауырлыҡ, аҡса-ауырлыҡ һәм аҡса-хисаплашыу берәмеге. Урта һәм Төньяҡ Европала ул  «марка» тип йөрөтөлә. «Гривна» тигән һүҙ муйынға тағып йөрөй торған алтын  йә көмөш ҡулса атамаһынан килеп сыҡҡан. Һуңғары был һүҙ, яңы мәғәнә алып, ҡиммәтле металдың ауырлығына тиң була башлай (көмөш гривнаһы — аҡса-ауырлыҡ үлсәү берәмеге). Тәңкәләр һанынан торған гривнаны куна гривнаһы (аҡса-хисаплау берәмеге) тип йөрөтә башлайҙар. Көмөш гривнаһы (ауырлыҡ үлсәме) һәм куна гривнаһы (хисап берәмеге) Киев Русында хисаплашыу-аҡса төшөнсәһе булып китә. Тәүҙә уларҙың ауырлығы бер төрлө була.  Әммә аҙаҡ, ситтән ингән тәңкәләрҙең ауырлығы төрлө булғанлыҡтан, шулай уҡ ауырлыҡ берәмеге булараҡ гривнаның үҙенең эволюцияһы арҡаһында көмөш гривнаһы бер нисә куна гривнаһына тиң була башлай. XII быуатта көмөш гривнаһы (204 г самаһы) ҡиммәте буйынса 4 куна гривнаһына тигеҙ була (1 куна гривнаһы = 51 г самаһы).

 XI быуатта куна гривнаһы = 20 ногат = 25 куна = 50 резан; XII быуатта куна гривнаһы = 20 ногат = 50 куна (куна бер быуат эсендә ике тапҡырға бәләкәйләнә).
Боронғо Русь тәңкәләрен һуғыу һәм сит илдәр тәңкәләрен индереү туҡталғас, Руста төп аҡса әйләнеше формаһы рәүешендә «ваҡланмай торған» ҙур көмөш ҡойолмалары йөрөй башлай. Рус аҡса әйләнеше тарихының был осоро (XII, XIII һәм өлөшләтә  XIV быуат) «тәңкәһеҙ осор» тип атала.
Киев Русында XI быуатта алты мөйөшлө 140 —160 грамлы киев гривналары йөрөй, улар татар-монгол баҫҡынына тиклем хеҙмәт итә. Новгород гривналары айырыуса ҙур баһаға эйә була. Волга буйында татар гривналары ҡулланыла. 

XIII быуатта новгород ҡойолмалары  «гривна» менән бер рәттән «рубль» (һум) тип тә атала башлай. Был атама артабан гривнаны алмаштыра.

XV быуатта «гривна» һәм «рубль» ҡойолмалары аҡса-хисаплашыу берәмеге булыуҙан туҡтай. Һуңғараҡ рубль аҡса берәмеге булып нығынып китә. Гривна иһә ауырлыҡ үлсәү берәмеге — «гривенка» (скалва гривенкаһы,  «скалва» — үлсәү) булып ҡала, 1 гривенка 204,75 грамға тиң була. XVIII быуатта уны фунтҡа алмаштыралар. Ауырлыҡ үлсәме булған гривна 48 золотникҡа (4,26-шар г), ә золотник — 25 почкаға (0,17-шәр г) бүленә. 204 грамлы гривна рус тәңкәләрен һуғыуға нигеҙ итеп алына. 
Төрлө тарихи осорҙа «гривна» термины ике тин ярымлыҡ баҡыр тәңкәне, шунан — өс, унан һуң «гривенник» тигән халыҡ атамаһы менән 10 тинлекте аңлата

### 1918—1922
1918 йылдың 1 мартында Үҙәк рада тарафынан ҡабул ителгән законға ярашлы, Украина Халыҡ Республикаһының аҡса берәмеге итеп гривна иғлан ителә. Гривна = 100 шаг, карбованец = 2 гривна.

Гривна 1918 йылдың 17 октябрендә әйләнешкә индерелә, 1922—1924 йылдарҙағы аҡса реформаһы ваҡытында әйләнештән алына. 

### 1991 йылдан һуң
1990 йылдың 16 июлендә УССР-ҙың Юғары Советы Украинаның Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә.1990 йылдың ноябренән УССР  территорияһында  совет һумдары менән бергә бер тапҡыр ҡуллана торған йыртма купондар ҡулланыла башлай. Дефицит тауарҙарҙы купондар менән генә алып була.

1991 йылдың 24 авгусында Украина бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс һәм ул СССР составынан сыҡҡас, 1992 йылдың 10 ғинуарында *купон* тигән атамалы ваҡытлы  банкноталар ҡулланылышҡа индерелә. Рәсми атамаһы *карбованец* була. 

Ошо ваҡытта Францияла, Италияла һәм Канадала яңы валюта — гривна баҫыла. 1992—1993 йылдарҙа «Украина ҡалҡаны» операцияһы барышында яңы валюта тейәлгән контейнерҙар диңгеҙ юлы һәм һауа юлы буйлап  «Альфа» махсус подразделениеһы хеҙмәткәрҙәре һағы аҫтында Украинаға ташыла. 1997 йылда  Житомир өлкәһенең Малин ҡалаһында банкнота ҡағыҙы етештерә торған фабрика файҙаланыуға тапшырыла, Луганск патрон заводында металл аҡсалар һуға башлай.

Л. Д. Кучманың 1996 йылдың 25 августағы  «Украинала аҡса реформаһы тураһында» № 762/96 президент указы менән, гривна 1996 йылдың 2 сентябренән аҡса берәмеге булараҡ ҡулланылышҡа индерелә. 

## Валюта билдәһе

Гривна символы тотороҡлолоҡ билдәһе итеп горизонталь һыҙыҡтар менән һыҙылған  ***г*** кириллица хәрефенән тора. Рәсми ҡыҫҡартылмаһы — «грн». Гривна билдәһе    2004 йылдың 1 мартында барлыҡҡа килә. Дизайны 2003 йылда Украина Милли банкы иғлан иткән конкурс буйынса һайлап алына. Билдә  2005 йылда баҫылған Unicode кодировкаһының  4.1 версияһында U+20B4 кодын ала.  ₴ билдәһе Windows Vistaлағы «Украинская—расширенная» баҫмаҡ бүленешендә бар.

## Тәңкәләр
.

Әлеге ваҡытта 1, 2, 5, 10, 25, 50 тин номиналлы ваҡ аҡсалар һәм 1 гривналыҡтар әйләнештә йөрөй.  Тәңкәнең аверсында  дәүләттең гербы һәм атамаһы, үҫемлек орнаменты һәм һуҡҡан йыл баҫылған; реверсында — номиналы һәм үҫемлек орнаменты. 

### Иҫтәлекле тәңкәләр
Коллекциялар өсөн 2, 5, 10, 20, 50, 100, 125, 200, 250, 500 гривналыҡ  иҫтәлекле һәм юбилей тәңкәләре сығарыла. Шулай уҡ инвестициялау тәңкәләре — 1 гривна номиналлы көмөш (999,9 пробалы) һәм 2, 5, 10, 20 гривна номиналлы алтын ( 999,9 пробалы) тәңкәләр сығарыла.

## Банкноталар
Украина территорияһында  1992 йылдан башлап сығарылған бөтә аҡса билдәләре ғәмәлдә булып тора. 

Әйләнештә 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 гривналыҡ банкноталар йөрөй. Был банкноталар серияһы 2003 йылдан баҫыла.

## Валюта курсы режимы
Украина милли валютаһы курсы гривнаны әйләнешкә индергән мәлгә АҠШ доллары өсөн 1,76 гривнаға (йәғни 176 000 купонға) тиң була.

Артабан киләһе ике йыл самаһы гривнаның долларға ҡарата курсы 2 грн./$ кимәлендә тора. 1998 йылғы кризистан һуң курс яҡынса 5,5 грн./$ тиклем төшә. 2005 йылдың апреленән Украина Милли банкы етәкселеге 5,05 грн./$ кимәлендә нығытылған рәсми курсты һаҡлай. 

2008 йылдың июнендә рәсми  курс үҙгәреп 4,85 грн./$ кимәленә етә.  2008 йылдың июленән һуң рәсми  курс йыш үҙгәреүҙәргә дусар була, сөнки, Украина Милли банкы ҡарарына ярашлы, яйлап ҡына, нығытылған курстан тирбәлеүсән курсҡа күсеү башлана. 

Ҡайһы берҙә рәсми курс   коммерция курсынан ныҡ айырыла. 

2009 йылдың декабрь аҙағында гривна курсы 8,00 грн./$ (йәки гривна өсөн яҡынса 4 Рәсәй һумы) була.

2015 йылдың 6 февраленә  гривна курсы 1 АҠШ доллары өсөн  25,80 гривнаға етә. 2016 йылдың 26 июлендә 1 АҠШ доллары 24,7877 гривна була, ә 1 гривна  2,813 Рәсәй һумы тора.

Рәсми курсты  (укр.) Украина Милли банкы баҫа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальный банк Украины, раздел банкноты и монеты (укр.)
* Монобанк - Первый мобильный банк украины (укр.)
* История украинских банкнот: от денежной реформы 1996 года до наших дней 
* Мобильный банк izibank (укр.)
* Первая бумажная гривна (1918 год).  Галерея банкнот 
* Как украинская гривна стала «самой красивой валютой в мире»
* Первый мобильный банк украины(укр.)
* Гривны — все выпуски с 1917 по 2007 гг.  Подробные описания. 
* Все выпуски гривен с 1917—2011 год + Пробные банкноты, эскизы гривен В.Лопаты,Новые эскизы гривен.
* График курса за последние 16 лет.