open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Морадов Әхмәт Сәйдәрахман улы

**Әхмәт Сейдәрахман улы Морадов** (1951 йылдың 20 июнендә тыуған) — Ҡаҙағстан сәйәсмәне, Ҡаҙағстан чечендар һәм ингуштар Ассоциацияһы «Вайнах» рәйестәше,, Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһы Советы ағзаһы, Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты Комитеты ағзаһы экология һәм Мажилис тәбиғәтен файҙаланыу мәсьәләләре буйынса..

## Биографияһы
1974 йылда Грозный нефть институтынының нефть промыслыһы факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, шунда тәүҙә секретарь урынбаҫары, унан һуң ВЛКСМ комитеты секретаре булып эшләй. Чечено — Ингуш Республикаһының студент төҙөлөш отряды командир урынбаҫары була.

1977 йылда производство берекмәһе «Мангышлакнефть» Жетыбайский идаралығында быраулау эштәрен етәкләү производство ойошмаһында карьераһын башлай. Бурильщик идаралығы ярҙамсыһынан начальник урынбаҫарына һәм партком секретары ярҙамсыһына тиклем юл үтә.. Идаралыҡта 1993 йылға тиклем эшләй.

1992 йылда "Халыҡ Берҙәмлеге"советының рәйес урынбаҫары. 1993 йылдан — директор Мангышлак коммерция үҙәге филиалы «Мәккә» Актау ҡалаһында.1995 йылда нефть компанияһы «Роснефть» Алма-Аталағы вәкиллеге етәксеһе.1997 йылда. 1997 йылда чечендарҙың һәм ингуштарҙың Ҡаҙағстандың "Вайнах"Ассоцияцияһы рәйестәше, һәм Ҡаҙағстан халыҡтары Ассамблеяһы советы ағзалары составына инә.

2012—2016 йылдарҙа Мажилис депутаты Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты V саҡырылышының һәм тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология мәсьәләләре буйынса Комитет ағзаһы. 2016 йылдың 24 мартынан — Мажилис депутаты Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты 6-сы саҡрылышының .

## Наградалары
* «Орден Достык» II дәрәжә (5 декабрҙә 2018 йыл);
* « Құрмет»;ордены
* Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев;Рәхмәте
* Дуҫлыҡ ордены (22 апрель 2013 йылда, Рәсәй) — *Рәсәй Федерацияһы менән дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне һәм, фәнни һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтергәне өсөн*;
* Алтын миҙал Ҡаҙағстан халыҡтары Ассамблеяһы «Бірлік»;
* «Миҙал һәм газ тармағын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн»;
* Түш билдәһе «Ҡаҙағстан Республикаһының Почетлы ер аҫты разведкалаусыһы»
* Диплом Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте;
* Почет билдәһе «Дуҫлыҡ эшенә индергән өлөшө өсөн» Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығы;
* Почет билдәһе «Дуҫлыҡ эшенә индергән өлөшө өсөн» Чечен Республикаһы Парламенты;
* Юбилей миҙалдары.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Ахмет Сейдарахманович Мурадов (неопр.). minexasia.com. Дата обращения 18 апреля 2018.
* Мурадов Ахмет Сейдарахманович (неопр.). parlam.kz. Мажилис Парламента Республики Казахстан. Дата обращения 18 апреля 2018.
Валент электрондар

**Валент электрондар** — атомдың тышҡы электрон көплөгөндә урынлашҡан иң юғары энергиялы электрондар.

Юғары энергияһына эйә булғанға күрә валент электрондар химик реакцияларҙа атом ғәмәлдәрен билдәләй. Әгәр элементта аҙ валент электрондар булһа, ул икенсе элементтар менән реакцияларҙа был электрондарын еңелерәк бирә һәм тергеҙеүсе матдә үҙенсәлеген күрһәтә. Киреһенсә, химик элементта күберәк валент электрондар булһа, ул икенсе элементтар менән реакцияларҙа электрондарҙы еңелерәк ала, сөнки тигеҙ шарттарҙа оксидлаштырыусы сифатын күрһәтә.

Инерт газдарҙың тышҡы электрон көплөктәре тулыһынса тултырылған һәм минималь химик активлығын күрһәтә. Тышҡы электрон көплөктө электрондар менән тултырыу йышлығы Менделеев таблицаһында элементтарҙың химик үҙенсәлектәренең периодик үҙгәреүен билдәләй.

Валент электрондар һаны (максималь валентлыҡ) элементтың Менделеевтың периодик таблицаһындағы төркөмө номерына тигеҙ (3-12 төркөмдән — күсеүсән металдарҙан башҡаһы).

Эске көплөклө электрон кеүек үк, валентлыҡ электроны фотон формаһында энергияны йотоу йәки бүлеп сығарыу һәләтенә эйә. Энергия алыу электронды тышҡы көплөккә күсергә мәжбүр итергә мөмкин; был ваҡиға ҡуҙғыу () булараҡ билдәле. Шул уҡ ваҡытта, әгәр ҙә электрон ионлашыу потенциалына тигеҙ потенциаль кәртәне еңеү өсөн етерлек энергия алһа, ул атомды ташлап китә, шул рәүешле ыңғай ион барлыҡҡа килтерә. Электрон үҙенең энергияһын юғалтҡан осраҡта (фотонын нурландырып), ул тулы булмаған эске көплөккә күсеүе мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Хомченко Г. П., Севастьянова К. И., Окислительно-восстановительные реакции, 2 изд., М., 1980;
* Кери Ф., Сандберг Р., Углубленный курс органической химии, пер. с англ., кн. 2, М., 1981, с. 119-41, 308-43;
* Марч Дж., Органическая химия, пер. с англ., т. 4, М., 1988, с. 259—341;
* Турьяи Я. И., Окислительно-восстановительные реакции и потенциалы в аналитической химии, М., 1989;
* Тодрес 3. В., Электронный перенос в органической и металлоорганической химии, в сб.: Итоги науки и техники. Сер. Органическая химия, т. 12, М., 1989. С. И. Дракин, З. В. Тодрес.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Валентность//Большая российская энциклопедия
* Francis, Eden. Valence Electrons.
Канашев Михаил Иванович

**Михаил Иванович Канашев** (4 (16) сентябрь 1896 йыл — 1917 йылдан һуң) — вахмистр, атаман, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһының IV саҡырылыш депутаты (1912—1917), прогрессист.

## Биографияһы
Михаил Иванович Канашев 1896 йылдың 4 (16) сентябрендә Силәбе өйәҙе (Ырымбур губернаһы) Мейәс станицаһының Канашевский ҡасабаһында (хәҙер Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районының административ үҙәге — Мейәс ауылы) казак ғаиләһендә тыуа. Белеме тураһындағы мәғлүмәттәр айырыла: бер сығанаҡтар буйынса, ул Канашевский ҡасаба мәктәбен тамамлаған, икенләренә ярашлы — өйҙә башланғыс белем генә алған.

1884—1886 йылдарҙа хәрби хеҙмәт үтә, 3-сө Ырымбур казак полкында вахмистр булып хеҙмәт итә, ә һуңынан, «льготаға сығып», дүрт йыл яңы саҡырылыштағы йәш казактарҙы өйрәтеү буйынса инструкторҙар була. 1903—1906 йылдарҙа тыуған ҡасабаһы атаманы. Шунан һуң, 1906—1912 йылдарҙа, бөтә Мейәс станицаһы атаманы итеп һайлана. Дәүләт наградаһына лайыҡ була — Станислав таҫмаһындағы «Тырышлығы өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.

Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә: үҙенең биләмәһендә 25 дисәтинә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 13) ере була.

1912 йылда 25 октябрендә Ырымбур губернаһы казак станицаларынан Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһы дүртенсе саҡырылышына депутат итеп һайлана. Һайлау ваҡытында 39 — «ыңғай» һәм 22 «ҡаршы» тауыш йыя.

Тәүге сессияла Думаның прогрессистар фракцияһына инә, әммә икенсеһендә бойондороҡһоҙ депутаттар төркөмынә ҡушыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был төркөмгә 1914 йылда Ырымбур губернаһынан икенсе депутат — Е. Г. Колбинцев та ҡушыла.

Думаның дүрт комиссия ағзаһы була: халыҡ мәғарифы буйынса, һунарсылыҡ, юлдар һәм урындағы үҙидара буйынса (земство буйынса). Һуңыраҡ, күпселек прогрессистар менән бергә, Прогрессив блокка керә.

1913 йылдың 3 декабрендә «Төньяҡ Кавказ мосолмандары өсөн айырым диниә назараты (мөфтиәт) булдырыу тураһында» ҡануниәт проектына ҡул ҡуйған 39 парламентарий араһында була. Ул ваҡытта кавказ мосолмандары рәсми рәүештә Ырымбур диниә назараты ҡарамағында була. Закон проектына шулай уҡ Ырымбур депутаттарынан М. И. Гродзицкий һәм Н. Д. Кудрявцев ҡул ҡуя.

Артабанғы, «Думанан һуңғы» яҙмышы билдәһеҙ.

## Ғаиләһе
1912 йылда никахта тора, ике улы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
; Архив сығанаҡтары

* РГИА. Ф. 1278. Оп. 9. Д. 321.
* Об учреждении особого духовного правления (муфтиата) для мусульман Северного Кавказа и об упразднении горских словесных судов в Терской и Кубанской обл. 1913 г. Канцелярия наместника на Кавказе // ЦИАГ. Ф. 13. Оп. 11. Д. 233. Л. 10—11.
Ҡәҙерғәлиев Леонид Иванович

**Леонид Иванович Ҡәҙерғәлиев** (ысын исеме — **Хикмәтулла Хисмәт улы Ҡәҙерғәлиев**; 6 ноябрь 1925 йыл — 12 июль 1985 йыл) — өлкән сержант, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Хикмәтулла Хисмәт улы Ҡаҙырғәлиев 1925 йылдың 6 ноябрендә Нәҙер ауылында (хәҙер — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы) тыуа. Тулы булмаған урта белем ала, һуңынан Силәбе үлсәү ремонт заводында токарь булып эшләй. 1943 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1944 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, 2-се Украина фронтының 2-се танк армияһы, 16-сы танк корпусының 107-се танк бригадаһының автоматсыларҙың моторлаштырылған батальоны отделениеһы командиры була.

1944 йылдың 6 мартында Ҡәҙерғәлиевтың отделениеһы Маньковск районының Буки ауылы эргәһендә Горный Тикич йылғаһын уңышлы аша сығып, дошманды биләгән траншеяларынан ҡыуып сығара. Ҡәҙерғәлиев шәхсән үҙе алышта немец пулемет расчетын юҡ итә. Сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, неемцтарҙың полк байрағы булған автомашинаһын ҡыйрата.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 сентябрендәге указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» кесе сержант Леонид Ҡәҙерғәлиевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 5104).

Һуғыш тамамланғандан һуң Ҡәҙерғәлиев өлкән сержант дәрәжәһендә демобилизациялана. Силәбе ҡалаһында йәшәй, «Силәбе-Сортировочная» станцияһының вагон депоһында слесарь булып эшләй. 1985 йылдың 12 июлендә вафат була, Силәбе ҡалаһының Градский зыяратында ерләнгән.

Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Герои-освободители Черкасщины. — Днепропетровск: Промінь, 1980.
* Шёл парнишке в ту пору…: герои-комсомольцы в боях за Советскую Украину в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. / авт.-сост. В. Н. Немятый и др. — Киев: Молодь, 1985. — 367 с.
*
Нобелий

**Нобелий** (, No) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 102.

Яһалма рәүештә алынған трансфермий химик элемент, актиноидтар төркөмөнән. Бер нисә тотороҡһоҙ изотобы бар, шуларҙың иң оҙайлы ваҡыт һаҡлана торғаны 259 No, ярым тарҡалыу осоро — 58 минут.

## Символы
Нобелий элементының символы — No (*Нобелий* тип уҡыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
102-се элементты табыу тураһында тәүге булып 1957 йылда Стокгольмда (Швеция) эшләгән ғалимдар төркөмө тарафынан иғлан ителә. Улар шулай уҡ Альфред Нобелдең хөрмәтенә элементты нобелий тип атарға тәҡдим итәләр. Ләкин һуңғараҡ был мәғлүмәттәр башҡа лабораториялар эше менән раҫланмай. 102-се элемент беренсе тапҡыр 1963—1967 йылдарҙа эксперименттар барышында Г. Н. Флеров төркөмө тарафынан Дубналағы Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты тиҙләткесендә алынған. Уларҙан башҡа, шул уҡ ваҡытта элемент Берклиҙағы (АҠШ) Калифорния Университетында алынған. 1992 йылда халыҡ-ара фәнни йәмәғәтселек Дубна физиктарының 102-се элемент асыу өҫтөнлөгөн таный. СССР-ҙа был уңыш ғилми асыш тип таныла һәм 1963 йылдың 9 июлендә 34-се № өҫтөнлөгө менән СССР Дәүләт асыштары реестрына индерелә.

Совет тикшереүселәре Фредерик Жолио-Кюри хөрмәтенә яңы элементты жолиотий (Jl) тип атарға тәҡдим итәләр, ә америкалылар уға Нобелий (No) исемен бирәләр. Был исемдәрҙең икеһе лә (No һәм Jl) төрлө йылдарҙа, ИЮПАК ҡарары буйынса, 102-се элементҡа Альфред Нобелдең хөрмәтенә нобелий исеме билдәләнгәнсе, Элементтарҙың периодик таблицаһында баҫылып йөрөй.

## Сығарып алыу
Төрлө ваҡытта төрлө нобелий изотоптары циклотрондарҙа ауыр элементтар сәптәрен еңел иондар менән аттырыу арҡаһында алынған. Сәп булып уран изотоптары, бер нисә трансуран элементтары (америций, кюрий, эйнштейний, плутоний, калифорния) йәки ҡурғаш ҡулланылырға мөмкин. Сәпкә аттырыр өсөн неон 22Ne, кислород 18O, углерод 12С, кальций 48Ca һәм башҡалар алына. Түбәндә изотоп 257No барлыҡҡа килтерә торған ядро реакцияһының миҫалы күрһәтелгән:

: {}^{248}_{96}\textrm{Cm} + {}^{13}_{6}\textrm{C} \rightarrow {}^{257}_{102}\textrm{No} + 4 {}^{1}_{0}\textrm{n}.

Әйтергә кәрәк, һәр бер изотоп бер нисә пар сәп -киҫәксә комбинацияһы менән алынырға мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Актиноиды
* Радиоактивность

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Нобелий на Webelements
* Нобелий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
Кочубей Елизавета Васильевна

Княгиня **Елизавета Васильевна Кочубей** (—, ) — Кочубейҙар нәҫеленән һәүәҫкәр композитор

## Биографияһы
Елизавета Васильевна йәшерен советник Кочубей Василий Васильевичтың һәм Варвара Николевна, ҡыҙ фамилияһы буйынса Рахманованың өс ҡыҙының береһе (1845 йылда үлгән). Уның һеңлеләре Екатерина (һуңыраҡ Григорий Павлович Галагандың ҡатыны) һәм Елена..

1839 йылдың 1 (13) ноябрендә кенәз  Лев Викторович, Кочубейҙың һәм Мария Васильевнаның улы  кенәз Виктор Павловичҡа кейәүгә сыға. Туйы кейәү имениеһында, ябай ғаилә даирәһендә Диканькала үтә.

Диканькала ирле-ҡатынлылар хужалыҡ менән шөғөлләнеп бер нисә йыл йәшәй. 1846 йылда улар Петербургҡа күсенә, унда Елизавета Васильевна отошло урын ала. Йыш ҡына ул батша һарайында  балдарҙа, бөйөк кенәз Михаил Николаевичтың бәләкәй балдарында була, йәмғиәттә юғары тора һәм һәр ваҡыт батша ғаиләһе ағзалары менән генә бейей. 

Музыка менән мауыға,  романстар ижад итә. Уның Ф.Тютчев һүҙҙәренә яҙған    «Я очи знал», «Когда б он знал» һәм   Е Ростопчина һүҙҙәренә яҙылған «Скажите ей» романстары 1850—1880 йылдарҙа Рәсәйҙә бик популяр була, йыш ҡына  Тамберлик  Санкт-Петербургта йырлай

Замандаштары фекере буйынса, княгиня Кочубей сибәр булмаған  һәм мәңге турһайып йөрөгән сырайға эйә булған. Ире һәм уның араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡын булған, быны уларҙың Петербургта улар айырым күренеүе  дәлилләй. Ире уға тантаналы  *мадам де Кочубей* тип өндәшкән һәм йыш ҡына юлға  сығып китә, ҡатыны бик оҙаҡ Батша  ауылында йәшәй.

Никахта бала  булмай, әммә кенәз  Кочубейҙың никахтан тыш улы була. Елизавета Васильевна һуңғы йылдарҙа Францияла йәшәй.  Ниццала  зиннәтле йорт төҙөргә тотона, хәҙер бинаны   Нәфис сәнғәттәр музейы биләй.  Үпкә шешеүенән шунда  вафат була,  Урыҫ зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Текст и ноты романсов «Я очи знал» и «Когда б он знал».
Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна

**Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна** (25 апрель 1920 йыл — 5 май 2013 йыл) — музыка белгесе, композитор Борис Чайковскийҙың ҡатыны.

## Биографияһы
1920 йылдың 25 апрелендә тыуған. Крещениенан һуң Ионна исемен алған. Станислав-Вандың Мошинскаяның апаһы.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тылда хеҙмәт иткән — Пермь эвакогоспиталендә санитарка булып эшләгән һәм, донор булараҡ, ауыр яралы яугирҙарҙың ғүмерен ҡотҡарған.

Һуғыштан һуң Мәскәү консерваторияһын тамамлай (В. А. Цуккерман һәм И. В. Способин класында уҡый). Музыка белгесе булараҡ радиола балалар музыкаһы редакцияһындә эшләй

Толмачта Изге Николай храмында прихожанка була. Йыйылған аҡсаларын ошо храмды тергеҙеүгә күсерә.

2013 йылдың 5 майында Мәскәүҙә вафат була. Ваганков зыяратында әрмән өлөшөндә ерләнгән.

Рәсәй әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында Я И. Чайковская-Мошинский тураһында документтар һаҡлана.

## Борис Чайковский Фонды
2003 йылда Келла Валида Махмудовна һәм Иосифовна Янин Чайковская-Мошинская "Борис Чайковский ижади мираҫын һаҡлау фонды"н булдырырға ҡарар итә (10.07.2003 теркәлгән). Борис Чайковский әҫәрҙәре башҡарыусы музыкаттар: М. Лена Ростропович, В И. Федосеев, В А. Пикайзен, Н. Н. Шаховской, И. В. Бочков, Г А. Писаренко, Э. А. Москвитина, Лена. Евграфов, Г Ширинский, А Ер Францевшулай уҡ туғандаш эстетика композитор — А Я Эшпать, В Присс, М. Кусс, К. С. Хачатурян, В Яҡут, Р. С. Леденеть, О. Б Галахов, К. Ер ВолковГ. Чернов, А Ларин, А Рәсәй вульф һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәрефонд төҙөүҙә ҡатнашалар.

Борис Чайковский фонды — коммерция булмаған хәйриә ойошмаһы.

## Б. А. Чайковский исемендәге йәмғиәт
Янин Чайковская Иосифовна 2002 йылда-Мошинская, ҡайһы бер композиторҙар менән бергә (шул иҫәптән уҡыу Б А. Чайковский — Ю. Б Абдок, С М. Прокудин), музыка белгесетәре «Б. А. Чайковский исемендәге йәмғиәт» теркәй.

Йәмғәиәт Б. А. Чайковский әҫәрҙәренең тауыш яҙмаларын эшләй, ноталарын баҫтыра, концерттар һәм фестивальдәр ойоштора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Борис Чайковский
* «Студенттар кисәһе була…»
Борий

**Борий** (, билдәләнгән символы **. Bh,** элек **Уннилсептий**, *Unnilseptium*, **Uns**, йәки *эка-рений*) — тотороҡһоҙ радиоактив элемент, атом номеры 107. Масса һаны 261 - 272 тиклем булған изотоптары билдәле. Иң тотороҡло изотобы — борий-267, ярым тарҡалыш осоро  17 с.

## Символы
Борий элементының символы - Bh (*Борий* тип уҡыла).

## Тарихы

107-се  элементты синтезлау тураһында беренсе тапҡыр  1976 йылда Дубна Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтында эшләгән *Юрий Оганесян*  төркөмө хәбәр итә . 

1981 йылда Ауыр иондар институтында () эшләгән немец ғалимдары төркөмө Дармштадт ҡалаһында, ҡулланыу методикаһын камиллаштырып, шул уҡ реакция продукттарын 209Bi+54Ц   тикшерә, һәм уның нуклид параметрҙарын билдәләй.

Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә 261107 изотобы оҙайлыраҡ ваҡыт торорға һәләтле, хәҙерге баһаһы буйынса 12 мс тәшкил итә, был 1976 йыл һөҙөмтәләренә ҡарағанда юғарыраҡ булып сыға.

## Исеме
1992 йылдың сентябрендә Дармштадт һәм Дубна ғалимдары араһында 107-се элементты Дания физигы Нильс Бор хөрмәтенә "нильсборий" тип атарға килешелгән, ә тәүге осорҙа совет ғалимдары был исемде 105-се элемент өсөн  планлаштырған булған (хәҙерге дубний ). 1993 йылда IUPAC 107-се элементты идентификациялауҙа немец төркөмөнөң өҫтөнлөгөн таный, ә 1994 йылда үҙ рекомендацияһында "борий" исемен тәҡдим итә, сөнки химик элементтарҙың исемдәре бер ҡасан  да ғалимдың исеменән һәм фамилияһынан тормаған. Был тәҡдим 1997 йылда дания химиктары менән консультациянан һуң, тулыһынса килешелеп, раҫлана.

## Билдәле изотоптар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* WebElements.com — Bohrium
* EnvironmentalChemistry.com — Bohrium
* Los Alamos National Laboratory — Bohrium 
* Борий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
Котов Александр Тимофеевич

**Котов Александр Тимофеевич** (31 март 1928 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, эске эштәр органдары ветераны. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Александр Тимофеевич Котов 1928 йылдың 31 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында тыуған.

Милләте рус, юғары белемле — 1947 йылда Мәскәү сик буйы училищеһын, 1970 йылда КПСС Үҙәк Комитетының юғары партия мәктәбен тамамлаған.

1945 йылда, нефть техникумын тамамлағас, сик буйы ғәскәрҙәрендә офицер булып хеҙмәт итә. 1958 йылда демобилизациянан һуң Салауат нефть химияһы комбинаты дөйөм ятаҡтарында тәрбиәсе булып эшләй, ҡала коммуналь хужалығы идаралығында инженер һәм мөдир булып эшләй.
1968—1970 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетында инструктор, «Салауатстрой» тресында рәйес урынбаҫары.
1970 йылдан Салауат ҡалаһы эске эштәр идаралығында начальник урынбаҫары.
1990 йылдан халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советының экология буйынса комиссия рәйесе.
1992 йылдан хаҡлы ялда.

Салауат ҡалаһы 120-се Үҙәк һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2-се дәрәжә «Ватан һуғышы ордены», Советтар Союзы миҙалдары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Дубний

**Дубний** (, Db) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор,  5-се төркөм элементы. Тәртип номеры - 105.

СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә 1997 йылға тиклем  — 105-й Менделеевтың элементтар таблицаһында 105-се элемент **нильсборий**(Ns) исеме менән билдәле булған.

## Символы
Дубний элементының символы - Db (*Дубний* тип уҡыла).

## Тарихы

105-се элемент  беренсе тапҡыр  Дубна ҡалаһында 1970 йылда Г.Н.Флёров  төркөмө тарафынан  243Am ядроларын  22Ne иондары менән бомбаға тотоу юлы менән алынған.

Берклиҙа (АҠШ) 249Cf+<sup>15</sup>Н→260Db+4n реакциялары шулай уҡ үҙ аллы үткәрелеп, асыш яһалған булған. ИЮПАК-тың эшсе төркөмө 1993 йылда, 105 -се элементты асыу хөрмәте  Дубна менән Беркли төркөмдәре араһында бүленергә тейеш, тигән һығымтаға килгән.

## Исеменең килеп сығышы
Совет тикшеренеүселәре яңы элементты Нильс Бор хөрмәтенә нильсборий (Ns) тип атарға тәҡдим иткән   , американдар — урандың үҙлегенән бүленеүен () асҡан авторҙарҙың береһе Отто Һан хөрмәтенә һаний (Ha)., ИЮПАК комиссияһы 1994 йылда Жолио-Кюри хөрмәтенә жолиотий (Jl) тигән исем тәҡдим  иткән булған ; быға тиклем элемент рәсми рәүештә  грекса һандар исеменән — уннилпентиум (Unp) тип аталған, йәғни ябай 105 һаны.  Төрлө йылдарҙа баҫтырып сығарылған таблицаларҙа элементтың Ns, На, Jl символдарын  күрергә була. ИЮПАК-тың 1997 йылдағы йомғаҡлаусы ҡарарына ярашлы, Дубна ҡалаһындағы Рәсәй буйынсаБерләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты хөрмәтенә был элемент   дубний исемен алған.

## Билдәле изотоптары

## Иҫкәрмәләр
Крицкий Иван Романович

**Крицкий Иван Романович** (25 июнь 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1994 йылдан «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Иван Романович Крицкий 1951 йылдың 25 июненндә Украинаның Ивано-Франковск өлкәһе Угоржеки ауылында тыуған.
Милләте украин, юғары белемле — 1973 йылда Ивано-Франковск нефть һәм газ институтын, 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1973 йылда «Нижневартовскнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында слесарь булып башлай, артабан технолог, участка начальнигы булып эшләй.
1977—1993 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында өлкән механик, промысл начальнигы булып эшләй.
1994 йылдан «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Ишембай ҡалаһы 87-се Май һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

 ‎
Козлов Евгений Григорьевич

**Козлов Евгений Григорьевич** (3 ғинуар 1933 йыл — 12 июль 2016 йыл) — тау саңғыһы спорты буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.

## Биографияһы
Евгений Григорьевич Козлов 1933 йылдың 3 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Наро-Фоминск ҡалаһында тыуа. 1964 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.

1957 йылдан — «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтендә тау саңғыһы буйынса тренер, 1959 йылда — Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбетренеры, 1961—1971 йылдарҙа —"Труд" ирекле спорт йәмғиәте тренеры, 1977 йылдан — «Зенит» ирекле спорт йәмғиәтенең Балалар-үҫмерҙәр Олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры, 1987—1994 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының ФСО советы тренеры, бер үк ваҡытта 1988—1989 йылдарҙа — СССР-ҙың фристайл буйынса йыйылма командаһы тренеры.

Тәрбиәләнеүселәре араһында Альбервилдәге Ҡышҡы Олимпия уйындарының (1992) көмөш призеры Светлана Гладышева, юниорҙар араһында донъя чемпионы, Олимпия уйындарында ҡатнашыусы Константин Чистяков бар. Шулай уҡ СССР-ҙың 15 спорт мастерын әҙерләгән.

Тау саңғыһы спорты буйынса Бөтә союз категорияһындағы судья (1973).

Ҡатыны — РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Татьяна Николаевна Козлова.
Евгений Григорьевич Козлов 2016 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989). 
* РСФСР-ҙың иң яҡшы тренеры (1989).

## Сығанаҡтар
* http://sport-strana.ru/kozlov-evgenij-grigorevich/
* http://www.fgssr.ru/novostj.aspx?id=17793&fp=1

## Һылтанмалар
*
Козлова Татьяна Николаевна

**Козлова Татьяна Николаевна** (29 ноябрь 1931 йыл) — тау саңғыһы спорты буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. Тау саңғыһы спорты буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1988). СССР-ҙың «Иң яҡшы тренеры» (1989).

## Биографияһы

Татьяна Николаевна Козлова 1931 йылдың 29 ноябрендә Урал өлкәһенең (1934 йылдан — Свердловск өлкәһе) Красноуральск эшселәр ҡасабаһында тыуа. Үҫмер ваҡытынан тормошон спорт менән бәйләй.

1954 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлай(1949—1955).

1967 йылдан Өфөлә эшләй, «Труд» ирекле спорт йәмғиәтенең балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры була.

1971 йылда Өфөлә РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Козлов Евгений Григорьевич етәкселегендә тау саңғыһы спорты буйынса секция асыла.

1975 йылдан Татьяна Николаевна Козлова «Зенит» (Өфө) ирекле спорт йәмғиәте өсөн тау саңғысыларын әҙерләй.

1978 йылдан «Зенит» ирекле спорт йәмғиәтенең махсуслаштырылған балалар-үҫсерҙәр Олимпия резервы мәктәбенең өлкән тренеры булып эшләй, ә 1987—1988 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздары Өлкә советының Бөтә Союз ФСО-һында, бер үк ваҡытта 1979—1985 йылдарҙа СССР-ҙың үҫмерҙәр йыйылма командаһы тренеры була.

Татьяна Козлованың тәрбиәләнеүселәре араһында Олимпия уйындарының көмөш призеры, тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионаты призеры, ә хәҙер — ФГССР Президенты Светлана Гладышева, ил чемпионаты еңеүселәре һәм призерҙары — Елена Бухтиярова, Галина Керимова, Наталья Данилочкина, Константин Чистяков һәм башҡа бик күп билдәле спортсылар бар, шулай уҡ СССР-ҙәң 15 спорт мастерын әҙерләгән.

1989 йылда Т. Н. Козлова «СССР-ҙың иң яҡшы тренеры» исеменә лайыҡ була.

Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн Татьяна Козлова 2014 йылда Сочиҙа үткән Олимпия уйындарының Олимпия утын алып барыусыларҙың почетлы сафына ирндерелә. индерелмәгән спорт факелоносец ҡышҡа утын-сочи 2014.

## Ғаиләһе
Ире — Е. Г. Козлов, тау саңғы спорты буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Тау саңғыһы спорты буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1988)
* « СССР-ҙың иң яҡшы тренеры»(1989).
* «Рәсәйҙә олимпия хәрәкәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Российская Федерация горонолыжного спорта поздравляет с юбилеем Т. Н. Козлову
Ниһоний

**Ниһоний** (, Nh-төркөмдәре), быға тиклем ул ваҡытлыса *унунтрий* (, Uut) йәки *эка-таллий* исемдәре аҫтында билдәле була — химик элементтарҙың 13-й төркөмө (иҫкергән классификация буйынса — III төркөм төп төркөмсәһе) периодик системаның 7-се осоро. Атом һаны — 113. Билдәле булған иң тотороҡло изотобының атом массаһы, 286Nh, ярым тарҡалышы осоро 20 с  тәшкил итә. Барлыҡ бик ауыр металдар кеүек үк, ифрат радиоактив.

## Асылыу тарихы
Ниһоний 2004 йылда Рәсәйҙең Дубна ҡалаһында урынлашҡан Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты һәм АҠШ-тың Калифорния штаты Ливерморий ҡалаһында урынлашҡан Ливерморий милли лабораторияһы тарафынан асыла.

2004 йылдың февралендә 2003 йылдың 14 июленән 10 август айына тиклем Дубна ҡалаһында урынлашҡан Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты һәм АҠШ-тың Калифорния штаты Ливерморий ҡалаһында урынлашҡан Ливерморий милли лабораторияһы менән берлектә үткәрелгән тарафынан үткәрелгән У-400 циклотронында эксперименттар һөҙөмтәләре буйынса 113 -сө элемент алыныуы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға.

2004 йылдың сентябрендә 113-сө элементтың 278Nh бер атомлы изотобын синтезлау тураһында RIKEN (Япония) институтының бер төркөм ғалимдары иғлан итә. Улар цинк һәм висмут ядроларының ҡушылыу реакцияһын ҡулланғандар. Һөҙөмтәлә, 8 йыл эсендә япон ғалимдары ниһоний атомдарын алыуҙың өс ваҡиғаһын теркәүгә өлгәшә: 2004-тең 23 июле, 2005 йылда 2 апрелдә һәм 2012-лә 12 август көндәрендә.

2013 йылда ниһоний атомдары Лунд Университеты төркөмө тарафынан Ауыр иондар институтында алынған, эксперименттар барышында ниһодий етештереүҙе Дубналағы Россия-Америка төркөмө ҡулланған алымын ҡулланғандар. Шулай уҡ 2015 йылда Берклиҙа Лоуренса ис. милли лабораторияла ысулды уңышлы ҡабатлайҙар.

Япон ғалимдары ҡулланған һалҡын ҡушылыу ысулын бер лаборатория ла ҡулланмаған, сөнки уның һөҙөмтәлелеге түбән.

2015 йылдың 30 декабрендә IUPAC тарафынан 113-сө элемент асылыуы рәсми рәүештә таныла — һәм асыш өҫтөнлөгө RIKEN ғалимдарына бирелә. Шулай итеп, 113-сө элемент Япония һәм, ғөмүмән, Азия илдәре буйынса беренсе булып асылған элемент булып тора.

## Сығарып алыу
Ниһоний изотобы московийҙың α-тарҡалыуы юлы менән алына:

: ^{288}_{115}{Mc} \to ^{284}_{113}{Nh} + ^4_2{He} ,
: ^{287}_{115}{Mc} \to ^{283}_{113}{Nh} + ^4_2{He} ,
: ^{289}_{115}{Mc} \to ^{285}_{113}{Nh} + ^4_2{He} ,
: ^{290}_{115}{Mc} \to ^{286}_{113}{Nh} + ^4_2{He} ,

шулай уҡ ядро реакциялары һөҙөмтәһендә

: ^{237}_{93}{Np} + ^{48}_{20}{Ca} \to ^{282}_{113}{Nh} + 3 ^1_0{n} ,
: ^{209}_{83}{Bi} + ^{70}_{30}{Zn} \to ^{278}_{113}{Nh} + ^1_0{n} .

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Нихоний на Webelements
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
Корольков Григорий Прокофьевич

**Корольков Григорий Прокофьевич** (20 апрель 1930 йыл) — совет органдары һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1965—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1967—1972 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты директорының капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Григорий Прокофьевич Корольков 1930 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Үҙән ауылында тыуған.
Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1964 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын ситтән тороп, 1970 йылда Мәскәү инженер-иҡтисад институтының менеджерҙар факультетын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1950 йылда металлургия техникумын тамамлағас Белорет металлургия комбинатында мартен мейесе мастеры булып башлай.
1950—1953 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була.
Запасҡа сыҡҡандан һуң, Белорет металлургия комбинатында ОТК контролеры, технадзор инженеры, цех начальнигы, кадырҙар бүлеге начальнигы булып эшләй.

1965—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары.
1967—1972 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты директорҙың капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Кокин Павел Владимирович

**Павел Владимирович Кокин** (21 июль 1974 йыл) — Рәсәй марафонсыһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997).

## Биографияһы
Павел Владимирович Кокин 1974 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Тирлән ауылында тыуа. Нефтекама ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә А. А. Хаҡов етәкселегендә тәрбиәләнә. 1996 йылда үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионы. Юғары белемле, 1997 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын тамамлай (ФФК). Павел Владимирович Кокин 1999 йылда үткән марафонда Рәсәй чемпионатының көмөш һәм ярым марафонда бронза призёры була. 2003 йылғы ярым марафонда Рәсәй чемпионы исеменә лайыҡ була.

2000 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы составында. Тренер Г. Н. Алексеев етәкселегендә күнекмәләр үтә. 2000 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша, 26-сы урын ала.Павел Владимирович Кокин Америка Ҡушма Штаттарының Кливленд ҡалаһында үткән марафонда иң яҡшы - 2:10.29 һөҙөмтәһен күрһәтеп, еңеүсе була. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең спортсы-инструкторы, ә һуңынан тренеры булып эшләй.

Павел Владимирович Кокин 1992-2000 йылдарҙа Рәсәй Армияһы өсөн сығыш яһай. Ауырлығы — 71 кг, буйы −185 см.

## Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Почет  грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Тербий

**Тербий** (, Tb) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 65.

## Символы
Тербий элементының символы — Tb (*Тербий* тип уҡыла).

## Тарихы
Тербий 1843 йылда Мосандер тарафынан асыла.

1843 йылда швед химигы К. Г. Мосандер Y2O3 концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: иттрий, алһыу *terbia* (ул хәҙерге заман эрбий элементы) һәм төҫһөҙ *erbia* (быныһы тербий элементы булған). XХ быуат башында француз химигы *Жорж Урбэн*, ионлы алмашыу технологияһын ҡулланып, беренсе тапҡыр таҙа тербий ала.

## Исеменең килеп сығышы
Химик элемент рәттән тағы өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған — был ауыл Стокгольм архипелагына ингән Ресарё утрауында урынлашҡан.

## Тәбиғәттә
Тербий кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 4,3 г/т.

### Ятҡылыҡтары
Тербий лантаноидтар составына инә, Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавияла йыш осрай. Японияның айырым иҡтисади зонаһында Тымыҡ океандың Минамитори утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтары запастары шаҡтай ҙур.

## Сығарып алыу
Тербийҙы һирәк ер элементтары ҡатнашмаһынан ионлы хроматография йәки экстракция ысулдары менән айырып сығаралар.

### Хаҡы
Тербий хаҡы таҙартыу дәрәжәһенә бәйле.

2013 йылда 99,91 % таҙа тербийҙың 1 грамын 64 евроға алырға мөмкин була.

2014—2016 йылдарҙа Рәсәйҙә 99,9 % таҙалыҡлы 2 грамм ауырлыҡтағы металл ҡойолмалар өсөн 150 евро һорайҙар.

## Компьютер етештереүҙә
Һуңғы йылдарҙа компьютер етештереүҙә тербий ферриты айырым әһәмиәткә эйә була бара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тербий на Webelements
* Тербий в Популярной библиотеке химических элементов
Комлев Пётр Александрович

**Петр Александрович Комлев ** (4 июль 1921 йыл − 20 февраль 1945 йыл) — совет хәрби летчигы, 686-сы штурм авиация полкы звеноһы командиры (1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 7-се штурмлау авиация корпусының 289-сы штурмлау авиация дивизияһы). Хәрби осош ваҡытында һәләк була. Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Петр Александрович Комлев 1921 йылдың 4 июлендә Башҡортостандың Благовещен районы Воскресенка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

Ете класты тамамлағас, 1935 йылда әсәһе менән бергә баш ҡалаға — Өфөгә күсә. 1-се Тимер юл училищеһын тамамлай, Өфө паровоздар ремонтлау заводында электрик булып эшләй. 1939 йылда эшенән айырлмай Өфө аэроклубын тамамлай.

1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай һәм 1943 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтына эләгә.

1944 йылдың октябрь урталарына ВКП(б) ағзалығына кандидат Петр Комлев иҫәбендә 20 хәрби осошта була. Ер өҫтө ғәскәрҙәренең хәрби хәрәкәтенә ярҙам итеп, ул уның дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһы штурм һөжүмен юҡ итә, уның резервтары килеүенә кәртә була.

1945 йылдың 20 февралендә Курляндия ярымутаруын (Балтика) азат итеү алыштарының береһендә ҡыйыу летчик-штурмовик һәләк була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге указы менән өлкән лейтенант Петр Комлев командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм батырлыҡ, ҡыйыулыҡ күрһәткән өсөн үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

## Батырлығы
114 хәрби осош ваҡытында Комлев 42 тонна фугас авиабомбаһы, 34800 снаряд ташлай, 97 000 патрон тотона. Шәхсән үҙе дошмандың 11 танкыһын, 63 автомашинаһын, 34 атлы арбаһын, 9 яғыулыҡ цистернаһын, 4 боеприпас складын шартлата, 27 зенит артиллерияһы батареяһы һәм 14 бәләкәй зенит артиллерияһы утын баҫтыра, башҡа бик күп техникаһын ҡыйрата. 250 самаһы гитлерсыны юҡ итә.

Латвияла, Эзер ҡасабаһында ерләнгән.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.02.1945).
* Ленин ордены (23.02.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.08.1943).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.04.1944).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.09.1944).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (15.10.1943).
* Миҙалдар.

## Хәтер
Советтар Союзы Геройы Петр Комлевтың исемен Өфө ҡалаһының Ленин районындағы бер урам йөрөтә (элекке Таулы урамы).

Герой исеме Өфө аэроклубының һәм Өфө тепловоз ремонтлау заводының мемориаль таҡтаташына индерелгән.

Данлы яҡташыбыҙ иҫтәлеген Өфө дәүләт профессиональ-педагогия колледжының музейы ла хөрмәтиләп һаҡлай. Элек был бинала Петр Комлев тамамлаған Тимер юл училищеһы булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Уфа, ул. Комлева.
*
Кондратьев Михаил Леонидович

**Кондратьев Михаил Леонидович** (28 декабрь 1905 йыл — 18 сентябрь 1984 йыл) — СССР-ҙың театр һәм кино актеры. 1940—1943 йылдарҙа һәм 1947 йылдан Республика рус драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1945—1979 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы, 1970 йылдарҙа Өфө сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1937 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының (1955) халыҡ артисы. Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Леонидович Кондратьев 1905 йылдың 28 декабрендә (яңы стиль буйынса1906 йылдың 10 ғинуары) Пермдә тыуа.

1924 йылда Ҡазанда икенсе баҫҡыслы 4-се мәктәпте тамамлай. 1924—1926 йылдарҙа — Ҡазан сургуч-һабын заводы өйрәнсеге, һуңынан мастер ярҙамсыһы, 1925—1926 йылдарҙа Ҡазанда Главполитпросвет курсында уҡый.

1927 йылда Ҡазан Рус театры студияһын тамамлай.

Ҡазан, Тула, Смоленск, Түбәнге Новгород, Ульяновск, Ырымбур, Һамар театрҙарында эшләй.

1939 йылдан — Өфөнөң рус театры актеры, бер нисә йыл дауамында «Кремль куранттары» (1941, 1945, 1956), «Мылтыҡлы кеше» (1945); «Йәшенле йыл» (Каплер, 1957), «Йөрәктә уның исеме» (Волков-Кривуша, 1960), «Тере сәскәләр» (Погодин, 1961) спектаклдәрендә В. И. Ленин ролен башҡара.

Шулай уҡ В. Кондратьев кинола ла В. И. Ленин ролен уйнай («Вихри враждебные», «Они были первыми», «По путевке Ленина»).

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша — 1942—1943 йылдарҙа Бәләбәйҙә эшләгән В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия тыңлаусылары алдында сығыш яһаусы бригада артисы.

1945—1979 йылдарҙа Башҡорт театр училищеһында уҡыта.

1960 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.

1984 йылдың 18 сентябрендә Өфөлә вафат була. Ҡаланың Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Ижады

### Фильмографияһы
* 1953 — Вихри враждебные — В. И. Ленин
* 1956 — Они были первыми — В. И. Ленин
* 1958 — По путёвке Ленина — В. И. Ленин
* 1959 — В едином строю — В. И. Ленин

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1957).
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* СССР миҙалдары.

## Әҙәбиәт
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 96 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Могила Кондратьева М. Л. Южное кладбище*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КОНДРАТЬЕВ Михаил Леонидович
* Кондратьев Михаил Леонидович
*
Копылов Игорь Александрович

**Игорь Александрович Копылов** (28 февраль 1939 йыл— 5 октябрь 2002) — СССР һәм Рәсәй шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1966), ИКЧФ гроссмейстеры (1988).

## Биографияһы
Игорь Александрович Копылов 1939 йылдың 28 февралендә Балахнала тыуа. Һөнәре буйынса журналист һәм фотохәбәрсе. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай (1962). Оҙаҡ йылдар Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең (УППО) «Приборостроитель» күп тиражлы гәзите мөхәррире була.

Шахмат менән В. М. Комаров исемендәге Балалар ижады һарайында тренер Л. К. Фроловта шөғөлләнә башлай.

Бер нисә тапҡыр РСФСР чемпионаттарында һәм СССР чемпионатының ярым финалында ҡатнаша.

Игорь Александрович Копылов хат аша уйындарҙа һиҙелерлек уңыштарға өлгәшә. СССР-ҙың 17-се чемпионатында еңеү яулай (1986—1988). СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионаты (ситтән тороп Олимпиада, 1987—1989) һәм Европаның команда чемпионаты еңеүсеһе (1986—1988). РСФСР-ҙың йыйылма командаһы составында 6-сы СССР команда чемпионатында еңеү яулай, ике тапҡыр СССР команда чемпионаты призеры, даими рәүештә үҙ таҡтаһында яҡшы һөҙөмтә күрһәтә. Хат буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша.

Спорт өлкәһендәге уңыштары өсөн 1994 йылда Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була.

Игорь Александрович Копылов 2002 йылдың 5 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Спорт һөҙөмтәләре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Гродзенский С.* Энциклопедия заочных шахмат. — М., 2018. — С. 180—181.

## Һылтанмалар
*    
* Партии И. А. Копылова в базе Chessgames
* Личная карточка И. А. Копылова на сайте 365Chess
Кинйәғолов Барый Исмай улы

**Кинйәғолов Барый Исмай улы** ()  (1 июнь 1948 йыл — 25 июнь 2018 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, 1991 йылдан Ғафури районы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты рәйесе — Ғафури районы администрацияһы башлығы. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Барый Исмай улы Кинйәғолов 1948 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының  Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Йәнбәк ауылында тыуған. 
Милләте башҡорт, юғары белемле —  1971  йылда  Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1971 йылда урта мәктәп директоры урынбаҫары булып башлай, артабан мәктәп директоры, Ғафури районының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй.
1982—1985 йылдарҙа Ғафури район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1985 йылда район башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдан Ғафури районы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты рәйесе — Ғафури районы администрацияһы башлығы.

Ғафури районы 193-сө Красноусол һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия  ағзаһы.

1996 йылдан Башҡортостан Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе булып 12 йыл эшләй. 2018 йылдың 25 июнендә вафат булды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*   
*  12 созыв (БАССР)
Белов Фёдор Антонович

**Белов Антонович Фёдор** (8 июнь (21 июнь) 1910 йыл — 29 август 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Фёдор Антонович Белов 1910 йылдың 8 июнендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Беловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Ҡарағанда өлкә нефть һатыу компанияһында ҡабул итеүсе- тапшырыусы булып эшләй.

1942 йылдың июнь айынан хәрәкәт итеүсе армияла. Төп ғәскәр төрҙәренең фронт эргәһендәге кесе командирҙар курсын тамамлағандан һуң Ленинград фронтының 382-се уҡсылар дивизияһына ебәрелә. Аҙағыраҡ 120-се Гатчина уҡсылар дивизияһында бронебойщик була. Нарва өсөн барған яуҙа ике дошман бронетранспортерын юҡ иткәне өсөн 3-сө дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә.

1945 йылдың ғинуары аҙағында Одер йүнәлешендәге плацдарм өсөн барған яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Найссе ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа, дошман контратакаһын кире ҡағып, станковый пулеметтан ут яуҙырып, дошмандың үҙйөрөшлө ҡоролмаһын сафтан сығара. Ошо батырлығы өсөн наградаға тәҡдим ителә, ләкин 1-се дәрәжә Дан ордены уға тик 1969 йылда ғына тапшырыла.

Еңеү Көнөн Ф. А. Белов Прага янында ҡаршы ала. 1945 йылдың ноябрь айында старшина званиеһында демобилизациялана.

Тыуған ауылына ҡайта. «Ленин» колхозында эшләй.

Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» һәм «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр
Иттрий

**Иттрий** (, Y) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 3-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 39.

Ябай матдә **иттрий** — аҡһыл-һоро төҫтәге металл. Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле, күсеш температураһы α ↔β 1482 °C.

## Символы
Иттрий элементының символы — Y (*Иттрий* тип уҡыла).

## Тарихы
Иттрий 1794 йылда Гадолин Юһан тарафынан асыла.

1794 йылда фин химигы Юһан (Йоһанн) Гадолин (1760—1852) иттербит тигән минералдан иттрий тип атаған элемент оксидын тапҡан — исемен Стокгольм архипелагына инә торған Ресарё утрауындағы швед ауылы атамаһы буйынса биргән, сөнки иттербит бында буш ятҡан карьерҙа табылған. 1843 йылда Карл Мосандер был оксидтың ысынбарлыҡта иттрий, эрбий һәм тербий оксидтары ҡатнашмаһы булыуын иҫбатлай һәм был ҡатнашманан Y2O3 бүлеп сығара. Металлик иттрий үҙ сиратында 1828 йылда беренсе тапҡыр Фридрих Велер тарафынан алына.

## Тәбиғәттә
Иттрий — лантандың химик аналогы. Кларкы 26 г/т, диңгеҙ һыуында миҡдары 0,0003 мг/л. Иттрий һәр ваҡыт тиерлек лантаноидтар менән бергә минераль сеймалда була. Иттрийҙың төп минералдары — ксенотим YPO4, гадолинит Y2FeBe2Si2O10.

### Ятҡылыҡтары
Иттрийҙың төп ятҡылыҡтары Ҡытай, АвстралияКанада, Һиндостан,Бразилия, Малайзияла урынлашҡан. Байтаҡ запастары Японияның айырым иҡтисади зонаһында Тымыҡ океандың Минамитори утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтарында табылған.

## Сығарып алыу
Иттрий ҡушылмалары һирәк ер металдары менән ҡатнашмаларҙан экстракция һәм ион алмаштырыу ярҙамында алына. Металл иттрий уның һыуһыҙ галогенидтарын литий йәки кальций ярҙамында тергеҙеп, һуңынан ҡушылмаларҙы дистилле ҡыуыу юлы менән алына.

## Физик үҙенсәлектәре
Иттрий — аҡһыл-һоро төҫтәге металл . Ике кристаллы модификацияһы бар: Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле; күсеш температураһы α ↔β 1482 °C, иреү температураһы — 1528 °C, ҡайнау температураһы — 3320 яҡынса °C. Иттрий механик эшкәртеүгә еңел бирелә.

## Химик үҙенсәлектәре
Һауала иттрий ышаныслы һаҡлаусы оксид тышлығы менән ҡаплана. 370—425 °C ваҡытында оксидта ҡуйы ҡара тышлыҡ барлыҡҡа килә. Интенсив оксидлашыу 750 °C булғанда башлана. Компакт металл ҡайнап торған һыуҙа һауа кислороды менән оксидлаша, минераль кислоталар, һеркә кислотаһы менән тәьҫирләшә, фтороводород менән реакцияға инмәй. Иттрийҙы йылытҡанда галогендар, водород, азот, көкөрт һәм фосфор менән тәьҫир итешә. Оксид Y2О3 төп үҙенсәлектәргә эйә, уға Y(ОН)3 нигеҙе яуап бирә.

## Иттрий хаҡы
* 99-99,9%-лы таҙа иттрий 1 кг өсөн АҠШ доллары менән уртаса 115—185 тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иттрий на Webelements
* Иттрий в Популярной библиотеке химических элементов.
*
Эрбий

**Эрбий** (, Er) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 68.

Лантаноидтарға һәм һирәк ер элементтарына (иттрий төркөмсәһе) ҡарай.

## Символы
Эрбий элементының символы — Er (*Эрбий* тип уҡыла).

## Тарих
Эрбий 1842 йылда Мосандер Карл Густав тарафынан асыла.

Эрбийҙы 1843 йылда швед химигы Карл Густав Мосандер Иттербю ауылы эргәһендә табылған гадолинит минералынан айырып ала.

Ул Y2O3 концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: иттрий, алһыу *terbia* (ул хәҙерге заманда эрбий элементы тип атала) һәм төҫһөҙ *erbia* (быныһы тербий элементы булған).

*Эрбий* менән *тербийҙы* күпмелер ваҡыт бутап та йөрөтәләр. Тербийҙы эрбий тип 1860 йылдан һуң үҙгәртәләр, эрбийҙы иһә тербий тип 1877 йылдан һуң атай башлайҙар.

## Исеменең килеп сығышы
Эрбий элементы атамаһын рәттән өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә — Стокгольм архипелагына ингән Ресарё утрауында урынлашҡан Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған.

## Тәбиғәттә

Эрбийҙың кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 3,3 г/т, океан һыуҙарындә йөкмәткеһе — 2,4. Был концентрациялар эрбийҙы Ер ҡабығында химик элементтар араһында таралыу буйынса 45-се урында билдәләү өсөн етерлек (йәғни, ул ҡурғашҡа ҡарағанда күберәк таралған).

### Ятҡылыҡтары
Эрбий лантаноидтар составына инә, улар иһә бик һирәк осрай. Лантаноидтар АҠШ, Ҡаҙағстан, РәсәйУкраина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавияла осрай.

## Сығарып алыу

Металлик эрбийҙы эрбий хлориды иретмәһе ErCl3 (ErF3) электролизы ярҙамында, шулай уҡ был тоҙҙарҙы кальцийтермик тергеҙеү юлы менән алалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Эрбий на Webelements
* Эрбий в Популярной библиотеке химических элементов