open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дауытов Нур Әсғәт улы

**Дауытов Нур Әсғәт улы** (5 ғинуар 1956 йыл) — композитор, йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль етәксеһе, 1987 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, бер үк ваҡытта 2000–2006 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, 2006 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостандың Музыкаль йәмғиәт идараһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының (2007) атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990), Фәтих Кәрим исемендәге (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014) лауреаты.

## Биографияһы
Нур Әсғәт улы Дауытов 1956 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Пахарь ауылында тыуған.

Республика музыка интернат-мәктәбен һәм Өфө дәүләт сәнғәт институтын профессор Заһир Исмәғилевтың композиция класын тамамлаған.

1982—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында музыкаль етәксе вазифаһында эшләй. 1987 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — Өфө сәнғәт училищеһының инструментовка һәм партитураларҙы уҡыу класы буйынса уҡытыусыһы. Хәҙер ул училищеның үҙ предметын бик яҡшы белгән төп уҡытыусыларының береһе булып тора, уның күп уҡыусылары бик яҡшы музыканттар булып китте.

Нур Дауытовтың ижади, ижтимағи һәм концерт эшмәкәрлеге киң һәм төрлө. Ул Нефтекама ҡалаһында «Дуҫлыҡ моңо» Халыҡ-ара фестивален башлап ебәреүселәрҙең береһе һәм уның даими жюри ағзаһы, Сибай ҡалаһында «Ирәндек моңдары», Октябрьский ҡалаһында «Ҡурай байрамы» һәм башҡа бик күп конкурстар ағзаһы. Үткәрелгән сараларҙың барыһында ла Дауытов жюри ағзаһы ғына түгел, үҙ әҫәрҙәрен башҡарыусы булараҡ та ҡатнаша. Йыш ҡына ул Өфөлә генә түгел, республиканың башҡа ҡалаларында һәм ауылдарында үҙ концерттары һәм ижади отчеттары менән сығыш яһай.

Нур Әсғәт улының ижади эшмәкәрлеге күп төрлө һәм бер нисә жанрҙы үҙ эсенә индерә. Уның ижады Башҡортостан ғына түгел, бөтә Рәсәй тыңлаусыларына киң билдәле. Композитор республикабыҙҙың төп коллективтары — Башҡортостандың Милли симфоник оркестры, Дәүләт академия хор капеллаһы, Башҡорт дәүләт филармонияһы, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, ҡайһы бер вокалсылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Дауытовтың ижадында радио һәм телевидениела эш ҙур урын биләй.

Бигерәк тә уның күптән түгел ойошторолған Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән эшмәкәрлеген билдәләп үтергә кәрәк, уның өсөн ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 20-нән ашыу әҫәр ижад итте. Улар коллектив репертуарына ныҡлы инде һәм уның алтын фонды булып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1990)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре (1993)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре (2007)
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Деятели музыкальной культуры Башкортостана: Нур Даутов (К 60-летию композитора) «[Башинформ]» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 5 ғинуар]
Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһы

Математикала **<math>m</math> [[Һыҙыҡлы тигеҙләмә|һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр]] <math>n</math> билдәһеҙ менән** (йәки, **һыҙыҡлы системаһы**, шулай уҡ *ҺАТС* аббревиатура ҡуллана) һыҙыҡлы алгебрала — тигеҙләмәләр системаһы күренеш менән: 

Бында m — тигеҙләмәләр һаны, ә n — билдәһеҙ һаны. *x*1, *x*2, …, *x**n* — билдәһеҙләр, ҡайһы билдәләрғә кәрәк, *a*11, *a*12, …, *a**mn* — системаһың коэффициенттар һәм *b*1, *b*2, … *b**m* — ирекле киҫәкләр, билдәһеҙ уйлаулар. 

## Әҙәбиәт
* *Куксенко С. П., Газизов Т. Р.* Итерационные методы решения системы линейных алгебраических уравнений с плотной матрицей. — Томск: Томский государственный университет, 2007. — 208 с. ISBN 5-94621-226-5

## Тышҡы һылтанмалар
* Системы линейных алгебраических уравнений: основные понятия, виды

## Иҫкәрмәләр
Ямғыр селәүсендәре

**Аҙ төклө селәүсендәр** () — селәүсендәр класы.
**Ямғыр селәүсендәре** — ерҙең еүеш ҡаталауында йәшәй, еүеш көндәрҙә йәй көнө ерҙең өҫтөнә сыға торған билдәле селәүсендәр.

Ямғыр селәүсендәренең.
3 меңләп төрө билдәле, күбеһенсә тупраҡта тереклек итә, 500-ҙән артығыраҡ төрө сөсө һыуҙарҙа йәшәй. Рәсәй территорияһында 500-ләп төрө билдәле, әмма күбрәк булырға ла мөмкин. Тупраҡта йәшәүселәр: ваҡ аҡһыл, һарғылт һәм алһыу селәүсендәр — энхитреидтар (Enchytraeidae), 30 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы ғәҙәти ҙур ямғыр селәүсене (Lumbriculus terrestris), халыҡта уны «ҙур ҡыҙыл селәүсен» тип йөрөтәләр. Ул ер өҫлөгөнән 2 м -ға һәм унан тәрәнерәккә киткән юлдар ҡаҙа. Ямғырҙан һуң селәүсен өҫкә сыға һәм, ҡойолған япраҡтарҙы йәки кипкән үләндәрҙе ауыҙы менән эләктереп, балсыҡ менән бергә ашай. Кесе ҡыҙыл селәүсен (Lumbricus rubellus) тупраҡтың өҫкө ҡатламында һәм урман түшәмәһендә йәшәй, ә һоро аллолобофора (Allolobophora caliginosa) һөрөнтө ерҙәрҙә, баҡсаларҙа һәм баҫыуҙарҙа иң ғәҙәти төр һанала. Насар еҫле һәм асыҡ ҡыҙыл төҫтәге тиреҫ селәүсене (Eisenia foetida) тиреҫтә, серегән һаламда йәки парниктарҙа йәшәй. Ул ярһыған ваҡытында көслө еҫле һары шыйыҡса бүлеп сығара.
 
Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотоп туҡланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарҙа 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га хәтле), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм йомшарталар, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар.

## Әҙәбиәт
* Известия Иваново-Вознесенского политехнического института имени М. В. Фрунзе. Иваново-Вознесенск: Основа, 1927. Том 10.
* Жизнь животных. М., 1968; Т. 1. Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Төрөпкәлеләр

**Төрөпкәлеләр** () — аҙ төклө селәүсендәр төрө. Төрөпкәлеләр — ҡыҙыл төҫтәге нәҙек еп һымаҡ 40 мм оҙонлоғондағы селәүсендәр. Кәүҙәнең һәр сигментында 4-әр төк бар. 

Һыу төбендә йәшәүсе олигохеттарның төп вәкилдәре — төрөпкәлеләр, уларның иң ябайҙары Tubifex tubifex, Limnodrilus hoffmeisteri, Nais communis, Lumbriculus variegatus һ.б. Һыу олигохеттарының, бигерәк тә төрөпкелеләрҙең ҡандарында гемоглобин булыу сәбәпле, кәүҙәләре ҡыҙыл төҫтә. Был уларга бөтенләй тийәрлек кислород булмаған ләмле һыулыҡтар төбөндә урынашырға мөмкинлек бирә. Тупраҡ олигохеты 5 тән 20—25 см-ға ҡәҙәр, ә һыуҙыҡылар мм өлөштәренән башлап 10 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Олигохеттар органдарының кәүҙә үҙәге буйлап дөрөҫ ҡабатлануы менән характерланалар (метамерия). Селәүсен һамаҡ кәүҙә төрөпкеләргә йәғни сегменттарга бүленә, уларның һаны төрлөсә, 5 тән 600 гә ҡәҙәр. Кәүҙәнең алғы осонда баш ҡалағы, ауыҙ сегменты урынашҡан. Ҡалған барлыҡ сегменттарҙа 4 бәйләмгә ҡәҙәр төктәр була, уларҙың һаны күп төклө селәүсендәр менән сағыштырғанда әҙерәк — 3 тән алып 150 гә ҡәҙәр (исеме шунан). 

Эске ҡыуышлығы шыйыҡлыҡ менән тулған һәм тышҡы сегментацияға тәңкәл рәүештә айырым быуынтыктарга бүленгән. Быуынтыҡтарҙа эске органдар урынашҡан. Аҙ төклө селәүсендәр гермафродиттар. Олигохеттарҙың күп төрҙәре партеногенетик, енесһеҙ, вегетатив юл менән үрсергә мөмкин. Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотып тукланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарда 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га ҡәҙәр), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм күпертәләр, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар. Ләмле грунттарҙа йәшәүсе һыу олигохеттары, грунттың органик матдәләрен файҙаланып, һыулыҡтарҙың үҙлегенән таҙартыуҙа ҡатнашалар, балыҡтар өсөн аҙыҡ булып торалар, күп кенә төрҙәре — һыулыҡтарҙыәың бысыраныуу индикаторы. Аҡ энхитрей (Enchytraeus albidus) олигохет — аквариум балыҡтары өсөн уңайлы аҙык.

## Әҙәбиәт
* Известия Иваново-Вознесенского политехнического института имени М. В. Фрунзе. Иваново-Вознесенск: Основа, 1927. Том 10.
* Жизнь животных. М., 1968; Т. 1. Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Вольфарт себене

**Вольфарт себене** — ит себендәре ғаиләһендәне ике ҡанатлы себен.

Ҡорһағында өс рәт ҡара табы булған асыҡ һоро төҫтәге ҙур себен (оҙонлоғо 9—15 мм). Күбеһенсә Рәсәйҙең далалы зонаһында йәшәй, һирәк кенә урман-дала зонаһында осорай. Зур бөжәк сатыр сәскәлеләр нектары менән туйына. Тереләй тыуҙырыусы себен, йәрәхәтле тире ҡапламына, кеше һәм хайуандарҙың ҡолаҡ, ауыҙ, танау һәм күҙҙәренә 120—160 личинка һала. Личинкалары сәламәт туҡымаларҙы ашай һәм миаз («ҡортло ауырыу») тип аталған ауырыу китереп сығара. Вольфарт себене личинкаларының зыяны бик ҙур булғанда, хәлһеҙләнгән өлкәндәр һәм балалар өсөн үлем ҡурҡынысы тыуа. Личинкаларҙың тулы үҫеш дәүере — 3—5 тәүлек.

Ерҙә ҡурсаҡҡаа әүерелә. Кеше һәм хайуандарҙа вольфарт себене личинкалары тыуҙырған миаз осраҡтары күҙәтелә.

## Әҙәбиәт
Павловский Е. Н. Руководство по паразитологии человека. М.-Л., 1948. Т. 2; Степанов К. Д., Бойко В. А. Два случая паразитирования личинок Вольфартовой мухи в ТАССР // Казанский медицинский журнал. 1959. Вып. 3.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Домашников Борис Фёдорович

**Домашников Борис Фёдорович** (5 апрель 1924 йыл — 20 июнь 2003 йыл) — рәссам. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1965) һәм халыҡ (1975), СССР-ҙың (1982) халыҡ рәссамы, «Почёт Билдәһе» ордены (1967) кавалеры,  БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1977).

## Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Борис Фёдорович Домашников 1924 йылдың 5 апрелендә Иваново өлкәһенең Кригоузово ауылында тыуған. Артабанғы яҙмышы уны Башҡортостанға  алып килә. 1935 йылдың мартында атаһын Өфө моторҙар эшләү заводын төҙөргә ебәрәләр.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға ун ете йәш кенә була. Ябыҡ кәүҙәле, сибек кенә егетте хәрби комиссариатта доброволец итеп алыуҙан баш тарталар. Борис Федорович быны бик ауыр кисерә. Горкомхоздың оҫтаханаһында эшкә урынлаша, лозунгылар яҙа, плакаттар төшөрә. Һәр хәрефкә үҙенең күңелен, һыҙланыуҙарын, нәфрәт һәм өмөттәрен һала. Бында ул үҙенең кәрәклеген аңлай, яратҡан эше менән шөғөлләнә. Һуғыш бөткән йылды художество училищеһына уҡырға инә. Буласаҡ рәссамды оло сәнғәт юлына баҫтырыусы Өфө рәссамдары П. Лебедев, А. Тюлькин, М. Беспалова була.

«9 май», «Һалдат ҡәбере», «Атайым иҫтәлеге» тип исемләнгән картиналарының төп идеяһы — фронттан ҡайта алмаған атаһы тураһында иҫтәлекте һаҡлау.

Рәссамдың ижади емештәре бик күп, ул картиналары менән бай. Сәмәрҡәндте, Новгородты, Псковты, Дондағы Ростовты, Мәскәүҙе, Уралды, Италияны, Чехословакияны төшөргән.

Борис Домашников рәсем сәнғәте өлкәһендәге хеҙмәтәре юғары баһаланған. Уға 1965 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған, ә 1975 йылда  халыҡ рәссамы (1975) тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. 1982 йылда ул СССР-ҙың халыҡ рәссамы исеменә лайыҡ була. Ижадсы шулай уҡ 1967 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. Ул — БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1977), Өфө ҡалаһының почётлы гражданины.

## Һылтанмалар
*  
*
Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы

**Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы** (12 март 1887 йыл — 21 ғинуар 1938 йыл) — яҙыусы, публицист, мәғрифәтсе, йәмәғәтсе. Хәҙерге татар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ғәлимйән Ғирфан улы Ибраһимов 1887 йылдың 28 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районының Солтанморат ауылында тыуа. Өс йыллыҡ мәктәпте яҡшы тамамлағас, уҡытыусыһы уға Пушкин китаптарын бүләк итеп: «Ғәлимйән, Пушкин — рус әҙәбиәте пәйғәмбәре, һин мосолман халҡы әҙәбиәте пәйғәмбәре бул!» — ти. Ғәлимйән Ырымбур мәҙрәсәһендә биш йыл уҡый. Унан һуң Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Һабаҡташтары — Шәйехзада Бабич, Хәсән Туфан, Сәйфи Ҡудаш, Мәжит Ғафури менән шунда дуҫлаша. «Яҙ башы» тигән беренсе хикәйәһе 1910 йылда донъя күрә. Унан һуң «Ҡаҙаҡ ҡыҙы», «Беҙҙең көндәр», «Йәш йөрәктәр», «Тәрән тамырҙар» романдары һәм башҡа әҫәрҙәре нәшер ителә. Бер үк ваҡытта фәндең төрлө тармаҡтары менән етди шөғөлләнә. Телдең фонетикаһы, морфологияһы, синтаксисы, тарихы тураһында махсус хеҙмәттәр баҫтыра. Уның грамматика буйынса баҫтырған хеҙмәттәре барлыҡ төрки телле халыҡтарҙа уҡыу-уҡытыу әсбабы сифатында ҡулланыла. 1925 йылда әҙипкә «академик» дәрәжәһе бирелә. 1932 йылда уға «Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Яҙыусы, тәнҡитсе, публицист, педагог, методист, әҙәбиәтсе, телсе, философ, тарихсы, күп журналдарҙың баш мөхәррире, революционер (дүрт ай Колчак армияһы тылында разведчик), йәмәғәт эшмәкәре, Ленин, Сталин менән берлектә милли мәсьәлә буйынса шөғөлләнеүсе. Ғәлимйән Ибраһимов 1915—1917 йылдарҙа «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыта. Барыһынан да бигерәк, ул көслө прозаик була.

Ғәлимйән Ибраһимовтың әҙәби әҫәрҙәре (хикәйә, повесть, романдары) рус теленә тәржемә ителә. рус теле аша улар, башҡа милләттәргә, Ер йөҙөнә тарала. Ләкин илдә ҡупҡан репрессия дауылдары Ғ. Ибраһимов ише бөйөк шәхесте лә урап үтмәй. 1937 йылдың ғинуар айында Ҡазандағы Пләтән төрмәһендә яҡты донъя менән хушлаша. 20 йылдан һуң ғына аҡлана.

## Хәтер
* Солтанморат ауылында Ғәлимйән Ибраһимовтың йорт-музейы асылған.
* Татарстан Фәндәр академияһының Ҡазандағы Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты Ғәлимйән Ибраһимов исемен йөрөтә.
* Өфөләге бульварға, Ауырғазы районы үҙәге Талбазылағы урамға, Ҡазандағы проспектҡа әҙип исеме бирелгән. 
* Өфөлә Ғәлимйән Ибраһимов бульварындағы яҙыусы йәшәгән йәшәгән 25-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Ауырғазы районы хакимиәте әҙип исемендәге премия булдырған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Галимджан Ибрагимов ‑ основоположник новой национальной литературы (К 130-летию со дня рождения писателя и государственного деятеля) «Башинформ», 2017, 12 марта	
* Өфөлә күренекле яҙыусы һәм ғалим Ғәлимйән Ибраһимовтың мираҫы хаҡында һөйләйҙәр. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 13 марта
Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы

**Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы** (18 февраль 1920 йыл — 4 февраль 2012 йыл) — бейеүсе, 1941—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1953). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Бухарест, 1953) лауреаты, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949).

## Тормош юлы һәм ижады
Мөхәммәт Рамаҙан улы Иҙрисов 1920 йылдың 18 февралендә Хәйбулла районы 2-се Мырҙа ауылында тыуған. 1939 йылда Баймаҡ районына рудникка эшкә килә. Ошонда эшләгән сағында үҙешмәкәр түңәрәктәргә йөрөй, сығыш яһай. 1941 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһына әҙерлек башланған осорҙа, Фәйзи Ғәскәров уны ла исемлеккә индерә һәм Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә саҡыра.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронт бригадаһы составында к алғы һыҙыҡта концерттарҙа ҡатнаша (барыһы 100-ҙән ашыу сығыш).
Бейеү ансамбле составында Вьетнамда (1955), Индия, Бирма, Непалда (1959) сығыш яһай. В программе Госконцерта «СССР халыҡтары бейеүҙәре» Дәүләт программаһы буйынса ил буйынса һәм сит илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй (1962, 1967, 1982, 1984).

Мөхәммәт Иҙрисов башҡорт сәхнә бейеүе үҫешенә ҙур өлөш индерә, бейеүҙәрҙе халыҡсан башҡарыуы менән айырылып тора. «Өс таған», «Һыу буйында», «Бүләк», бигерәк тә бейеүсенең репертуарында төп урынды алып торған «Байыҡ» бейеүе менән Мөхәммәт Иҙрисовтың исеме айырылғыһыҙ бәйләнгән. Уның ым-ишараһы, хәрәкәте, мут йылмайыуы, таҡмаҡлап бейеүе ҡабатланмаҫ оҫталыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1953)

* «Почёт Билдәһе» ордены (1949), 2-се дәрәжә дәүләт ордены (1967, Камбоджа).

* IV Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (алтын миҙал, Бухарест, 1953) лауреаты; Бөтә Союз эстрада артистары конкурсы лауреаты (Москва, 1960 год).

## Сығынаҡтар
* Хайруллин Р. Башкирский ансамбль народного танца. Уфа, 1966.
* Мухамет Идрисов
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Видеояҙмалар
#  Мөхәммәт Иҙрисов башҡарыуында «Байыҡ» бейеүе
Имашев Рәшит Фәтих улы

**Имашев Рәшит Фәтих улы** (30 март 1939 йыл — 11 март 2007 йыл) — рәссам. 1973 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татар АССР‑ының (1986) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  Фәтих Кәрим (1999), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2006) премиялар лауреаты. 

## Биографияһы
Рәшит Фәтих улы Имашев 1939 йылдың 30 мартында Миәкә районының Аҙнай ауылында тыуа. Өфөнөң 9-сы интернатын (Р. Ғарипов исемендәге Республика башҡорт гимназия-интернаты), Ҡазан һынлы сәнғәт училищеһын һәм В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт һынлы сәнғәт институтын тамамлай. Урта мәктәптә уҡығанда рәсемдәре «Азат хатын», «Һәнәк», «Саян», «Детский мир», «Юность» журналдарында баҫыла. Ул — рәсем сәнғәте, гәзит-журнал графикаһы оҫтаһы, меңдән ашыу рәсем авторы. Әҫәрҙәре — Рәсәй һәм сит ил галереяларына ҡуйылған. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, зона һәм республика күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Ғ. Туҡай, Ғ. Ибраһимов, Х. Туфан, С. Сәйҙәшев, М. Йәлил, Н. Йыһанов, К. Ҡолоев, Ф. Хемингуэй, Ф. Кастро, Л. Корваландың һәм башҡа дәүләт эшмәкәрҙәренең, азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүселәрҙең портреттарын яҙа.

Рәшит Имашев — киң темаға мөрәжәғәт иткән сәнғәт оҫтаһы. Уның әҫәрҙәрендә тарихи осор, һуғыш, илде тергеҙеү геройҙары, һалдаттар, тыл кешеләре, төҙөлөш эшселәре, крәҫтиән, нефтсе, металлург, студенттар, йәштәр, балалар, халыҡ вәкилдәре — уларҙы һанап бөтөрөрлөк түгел. Әммә һәр рәсемендә кеше, уның уй-фекерҙәре, шатлыҡ-ҡайғылары, ынтылышы сағылған.
Рәшит Имашев ижад үрҙәренә үҙ таланты менән күтәрелде. Уға ҙур ҡаҙаныштары, фиҙакәр хеҙмәте өсөн — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелде. Ул — Фәтих Кәрим, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премиялар лауреаты.

2003 йылдың 30 декабре рәссамға тағы бер ҙур шатлыҡ алып килде: Татарстан Республика Президенты Указы менән һынлы сәнғәт өлкәһендәге оло ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ һөҙөмтәле хеҙмәте өсөн Рәшит Фәтих улы Имашевҡа «Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аббревиатура

**Аббревиат́уралар** (,  — ҡыҫҡа) — һүҙҙе йә һүҙбәйләнеште ҡыҫҡартып яһалған һүҙ; һүҙбәйләнешкә ингән һүҙҙәрҙең баш хәрефтәренән йә ижектәренән тора.

Аббревиатуралар ҡыҫҡартылған ҡушма һүҙҙәргә һәм инициаль аббревиатураларға бүленә.

**Ҡыҫҡартылған ҡушма һүҙ** — ул һүҙбәйләнештәге һүҙҙәрҙең беренсе элементтарынан (морфемаларҙан) яһалған һүҙ. Мәҫәлән, колхоз (коллективное хозяйство), теракт (террорсылыҡ акты).

**Инициаль аббревиатуралар** — һүҙҙәрҙең беренсе хәрефтәренән йә беренсе өндәренән хасил ителгән һүҙҙәр; хәрефле, өнлө һәм хәрефле-өнлөләргә бүленә. Мәҫәлән, РФ — Рәсәй Федерацияһы, БР — Башҡортостан Республикаһы, АҠШ — Америка Ҡушма Штаттары.

Йәнә **акроним** тип йөрөтөлгән осраҡтар була. Улар ҙа һүҙҙәрҙең беренсе хәрефтәренән яһала, ләкин хәрефләп уҡыла торған аббревиатураларҙан айырмалы (РФ — эРэФ, СССР — эСэСэСэР, ЮС — ЮэС), өнлө уҡылыш буйынса түгел, ә тотош уҡылыш буйынса ҡулланыла. Мәҫәлән, НАТО, ТАСС, НАСА, вуз.

Аббревиатураларға яҙыуҙа шартлы рәүештә ҡыҫҡартылған һүҙҙәр инә (мәҫәлән, һ. б. **—** һәм башҡалар, б. э. т. — беҙҙең эраға тиклем).

## Әҙәбиәт
* 

## Тышҡы һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһынды аббревиатуралар 
* Список аббревиатур в Русском Викисловаре
* Латинские аббревиатуры

## Иҫкәрмәләр
Даньян-Куньшань күпере (виадук)

**Даньян-Куньшань [[күпер]]е** () — донъялағы иң оҙон күпер (виадук), уның дөйөм оҙонлоғо — 164,8 километр. Пекин—Шанхай тиҙ йөрөшлө тимер юлының бер өлөшө булараҡ һалынған. Төҙөлөш 2008 йылда башланған һәм 2010 йылда тамамланған. Күпер 2011 йылдың 30 июнендә файҙаланыуға тапшырыла. Көнсығыш Ҡытайҙың Цзянсу провинцияһында Шанхай һәм Нанкин тауҙары араһында урынлашҡан. Күперҙең 9 км самаһы өлөшө һыу өҫтөнән үтә, Даньян-Куеьшань виалугы үткән иң ҙүр һыу ятҡылығы — Янчен күле.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Фотографии Даньян-Куньшаньского виадука на сайте panoramio.com
Өфө (аэропорт)

**Өфө халыҡ-ара аэропорты** АЙ () — Мостай Кәрим исемендәге Өфө халыҡ-ара аэропорты, Волга буйы федераль округында иң ҙур аэропорт. Аэропорттың менеджмент сифаты системаһы ISO 9001:2008 стандарт менән сертификатлаған.

## Ҡоролмалар
2015 йылда реконструкцияланған ҡапламаһы металл конструкцияларынан эшләнде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   

## Тышҡы һылтанмалар

* Аэропорт Уфа в справочнике Aviapages.ru
* Табло прилёта и вылета самолётов, информация для пассажиров
* Карта аэропорта
Көйөргәҙе районы 2014 йылда

**[[2014 йыл]]да [[Көйөргәҙе районы]]ның иҫтәлекле ваҡиғалары.**

## Район тарихы
* 1824 йыл 14-16 сентябрҙә(иҫке стиль менән) император Александр 1-се сәғәтенә 18 саҡрым тиҙлек менән Көйөргәҙе районы биләмәһенән уҙып китә.Ул Ырымбурҙан Өфөгә юл тотҡан була.
* 1919 йылдың 20 мартында Көйөргәҙе районы биләмәләре кергән Бөрйән-Түнәүер һәм Ҡыпсаҡ -Етеырыу кантондарынан сығарылып, Көйөргәҙе һәм Мораптал волостары итеп төҙөлә.
* 1929 йылда Акһары МТС-ы төҙөлә. Ул 1936 йылғаса Чапаев исемен йөрөтә.
* 1944 йылда Көйөргәҙе ит совхозы базаһында 138 йылҡы заводы төҙөлә.
* 1954 йыл 5 ауыл советы берләштерелә: Урал ауыл советы Холмогорға, Васильевка ауыл советы Таймаҫҡа, Илкәнәй ауыл советы Тау ауыл советына, Яҙлау ауыл советы Яҡшымбәт ауыл советына, Арыҫлан -Әмәкәс ауыл советы Керәүле-Илюшкин ауыл советына берләштерелә.
* 1959 йылда Көйөргәҙе район-ара төҙөлөш берекмәһе(МСО) барлыҡҡа килә.
* 1969 йылда Мораптал участка дауаханаһының яңы бинаһы төҙөлә. Ул 35 ауырыуҙы (карауат-койка) һауыҡтырыуҙы күҙ уңында тотҡан.
* 1979 йылда Ермолаево эшселәр ҡасабаһында стадион төҙөлә башлай. Шулай уҡ совхоздарҙың үҙәк бүлексәләрендә спорт майҙансыҡтары төҙөлә.
* 1984 йыл Холмогор ауыл советы үҙәге Холмогор ауылынан Шәбағыш ауылына күсерелә.
* 1993 йыл Кинйә Арыҫлановтың 270 йыллығы билдәләнә, Кинйә музейына нигеҙ һалына.
* 1994 йыл Киров колхозы музейына Ғәзиз Әлмөхәмәтов исеме бирелә.
* 1994 йыл Көйөргәҙе районы дәүләт автоинеспекцияһы төҙөлә.
* 1994 йыл Район статистика идаралығы төҙөлә.
* 1994 йыл РайГаз ойошмаһы төҙөлә.
* 2004 йыл Ермолаевоға ауыл статусы кире ҡайтарыла.
* 2004 йыл Ермолаево ауылында һуғыштан әйләнеп ҡайтыусы яугирҙәргә һәм Дан мемориаль таҡта-обелиск ҡуйыла.
* 2004 йыл Район больницаһында яңы рентген кабинеты асыла.
* 2004 йыл Ермолаевола «Рамаҙан» мәсетенә нигеҙ һалына һәм төҙөлә башлай.

## Ауылдар тарихы

## Райондаштар
* 1909 йылдың 19 ғинуарында яҡташ яҙыусыбыҙ Бикбаев Баязит Ғаяз улы тыуған. Ҡалта ауылы.
* 1919 йылда яуғир-шағир, Көйөргәҙе районының тик башҡорт телендә генә сыҡҡан «Ленин байрағы» гәзитенең яуаплы сәркәтибе Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы тыуған. Түбәнге Мотал ауылы.
* 1964 йылда Афған Республикаһында вафат булып ҡалған Аллабирҙин Нафиҡ Ғайса улы һәм Байғужин Марат Ғариф улы тыуған.
Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне

**Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне** — Башҡортостандың маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы.  

*Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә!*

## Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәндәре
# Фәррәх Дәүләтшин (1944)
# Мөхәммәтша Буранғолов (1944)
# Сәйет Исмәғилев (1944)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың халыҡ шағирҙары
* Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары
Хәй Мөхәмәтйәров

**Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы** (2 сентябрь 1911 йыл — 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәтендә беренселәрҙән булып сонет жанрын үҙләштергән әҙип, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
1911 йылдың 15 сентябрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең ) Ҡунаҡбай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Һигеҙ йәшенән етем ҡалғас, ағаһы тәрбиәһендә үҫә. Тәүҙә тыуған ауылында башланғыс мәктәптә уҡый, ә 1924 йылда Өфөгә килеп, Ленин исемендәге мәктәпкә инә. 1928 йылда Силәбе өлкәһенең Арғаяш кантонында пионер эшенә етәкселек итә. Ике йыл үткәс, комсомолдың Башҡортостан өлкә комитеты уны Өфөгә матбуғат эшенә саҡыра. Бер нисә йыл «Ленинсы», «Йәш коммунар» гәзиттәрендә мөхәррир, мөхәррир урынбаҫары була, ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында яуаплы эштәр башҡара. 1933—1937 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый. Институтты тамамлағандан һуң Мәскәүҙә тәржемәселәр һәм мөхәррирҙәрҙең бер йыллыҡ курсын үтә, аҙаҡтан Өфөләге Тел һәм әҙәбиәт ғилми тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

Хәй Мөхәмәтйәров 1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән үҙе теләп фронтҡа китә һәм 1941 йылдың декабрендә Көньяҡ фронтта батырҙарса һәләк була.

## Ижады
М. Хәйҙең тәүге шиғырҙары йәштәр гәзитендә 1925-1926 йылдарҙа күренә башлай. 1931 йылда «Барышта» исемле беренсе йыйынтығы баҫылып сыға. «Икенсе тыуыу» поэмаһында шағир коллективлаштырыу осоро ваҡиғаларын һүрәтләй. 

Шағирҙың тағы бер китабы «Өлгөрөү» тип атала. Был китабы уның шағир булараҡ өлгөргәнлеген күрһәтә. «Ҙур ғүмерҙең башланыуы» поэмаһы В. И. Ленинға арналған. М. Хәй шиғри әҫәрҙәрендә яңы ҡоролошҡа дан йырлай («Ватан», «Йәшә, тормош», «Беҙ килтерҙек, илем, йәшлекте» шиғырҙары, «Өлгөрөү», «Өфө мотивтары» сонет шәлкемдәре һ.б.).

Башҡорт әҙәбиәтенең сағыу йондоҙҙарының береһе булған шағир ижадына жанрҙар төрлөлөгө, формалар күплеге хас. Унда мәрҫиәләр ҙә, фәлсәфәүи сонеттар ҙа, лирика ла бар. Күрәһең, шиғыр яҙыу уның өсөн тормоштоң йәмен күреү, көрәш мәғәнәһен тойоу, яңылыҡ табыу сараһы булып торған. М. Хәй 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.

1954, 1982 йылдарҙа шағирҙың «Һайланма әҫәрҙәре» баҫылып сыға. Шул уҡ 1982 йылда «М. Хәй хаҡында хаттар, иҫтәлектәр» китабы баҫыла.

## Китаптары
* Барышта. Шиғырҙар. Өфө, 1931, 42 бит.
* Икенсе тыуыу. Поэма. Беренсе бүлек. Өфө, 1934, 96 бит.
* Шиғырҙар. Өфө, 1935, 72 бит.
* Сталин тураһында йырҙар. Ода. Өфө, 1936, 32 бит.
* Лирика. Өфө, 1939, 72 бит.
* Өлгөрөү. Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1940, 143 бит.
* Һайланма әҫәрҙәр. Өфө, 1954, 164 бит.
* Һайланма әҫәрҙәр. Өфө, 1982, 336 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Үҙ заманаһы йырсыһы// Ағиҙел, № 9, 183-сө бит.

## Һылтанмалар
*
Хәсән Мөхтәр

**Хәсән Мөхтәр, Мөхтәров Хәсән Баһауетдин улы** (10 ноябрь 1901 йыл — 13 октябрь 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.

## Биографияһы
 
Хәсән Баһауетдин улы Мөхтәров 1901 йылдың 10 ноябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Иҫке Ҡамышлы ауылында тыуған.

Даими белем ала алмай, төрлө эштә йөрөй: 13 йәштән Өфөләге «Тормош», «Восток» гәзиттәре типографияһында хәреф йыя. 1916 йылда үҙ теләге менән Мурманск тимер юлын төҙөүгә китә. Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә. Үҙ алдына уҡып урта мәктәп һынауын үтә. Омскийҙың Тау институтына имтихан бирә, сәләмәтлеге етмәү арҡаһында уҡый алмай. Өфөгә ҡайтып (1930), «Октябрьский натиск» типографияһына корректор булып эшкә төшә. Бер аҙҙан «Октябрь» журналына секретарь итеп күсерәләр. Ҡазанда (1932—1937) башҡорт китаптарын сығарыу буйынса мөхәррир, мөхәррир-контролер вазифаһын башҡара. 1940 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан китап нәшриәте директоры булып эшләй.

Х. Мөхтәр — тиҫтәнән артыҡ китап авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Мөхтәр Хәсән
Көсөков Раил Фазыл улы

**Көсөков Раил Фазыл улы** (28 март 1952 йыл) — опера йырсыһы. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры вокалсыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2000) артисы. Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1982) һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы (1978) лауреаты. 

## Биографияһы
Раил Фазыл улы Көсөков (Кучуков) Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Ҡолой ауылында 1952 йылдың 28 мартында тыуған. Сығышы менән Көсөковтар нәҫеленән. 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. Шунан алып бөгөнгө көнгә тиклем ул Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисты.

## Ижады
Беренсе эше — «Салауат Юлаев» операһында Пугачёв ролен бик уңышлы йырлай. Беренсе классик партияһы "Фауст"а Валентин роле була. Опера театры үҙе бер мөғжизәле донъя кеүек. Үҙ ҡағиҙәләре, үҙ талаптары бар уның. Бик көслөләр генә сыҙай операла. Бар булмышын опера театры менән бәйләгән Раил Көсөков Риголетто, Амонасро, Жермон, Алеко, Кенәз Игорь кеүек ялҡынлы, ҙур масштаблы ролдәрҙә уйнай. Бөгөнгө көндә ул 90-дан артыҡ партия башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы

**Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы** — 1995 йылда әҙиптең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы һәм уның исемен мәңгеләштереү маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан өмөтлө йәш ижадсыларҙы дәртләндереү өсөн булдырылған. Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә эшләүселәргә юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн бирелә.

Күренекле башҡорт шағиры Шәйехзада Бабич исеме менән аталған был премия, дөйөм алғанда, Башҡортостан комсомолының 1967 йылдан 1990 йылғаса тапшырылып килгән Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһын алмаштыра.

Премияның төп маҡсаты: Башҡортостан Республикаһының төрлө яҡлы үҫешенә мөһим өлөш индергән йәш яҙыусыларҙы, рәссамдарҙы һәм архитекторҙарҙы, артистарҙы, музыканттарҙы һәм режиссёрҙарҙы дәртләндереү. 1995 йылда булдырылғандан һуң премия йыл һайын тапшырылып килһә, 2011 йылдан уның лауреаттары ике йылға бер билдәләнә башланы. 2015 йылдан уның аҡсалата күләме 150 мең һум тәшкил итә.

Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы бер үк ваҡытта өс өлкәлә — әҙәбиәттә, сәнғәттә һәм архитектурала ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән өсөн бирелә. Премия ҡағиҙәһенә ярашлы, был күрһәткестәргә түбәндәгеләр инә:
* нәфис әҙәбиәт өлкәһендә — барлыҡ төрҙәге һәм жанрҙағы (проза, шиғриәт, драматургия, балалар әҙәбиәте, әҙәбиәт белеме һәм тәнҡит, әҙәби тәржемә) әҙәби әҫәрҙәр һәм ижад материалдары өсөн; 
* һынлы сәнғәт өлкәһендә — рәсем һәм һынлы сәнғәт, скульптура, графика һәм биҙәү-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәре өсөн;
* театр, музыка, эстрада, цирк сәнғәте һәм хореография өлкәһендә — йәш композитор, режисссёр, дирижёр, балетмейстер, хормейстер, артист һәм рәссамдарҙың, сәхнәселәрҙең музыкаль-драматик постановкаларҙағы, үҙенсәлекле композицияларҙағы, балалар өсөн постановкаларҙағы, эстрада, цирк һәм дөйөм тамашаларҙағы эштәре, шулай уҡ театр, музыка, страда, цирк сәнғәте һәм хореография буйынса тикшеренеүҙәре өсөн;
* кинематография өлкәһендә — сценарий авторҙарының, режиссёр, рәссам, оператор һәм артистарҙың нәфис, документаль һәм анимацион фильмдарҙағы эштәре, шулай уҡ кино сәнғәтен өйрәнеп-тикшереү өсөн;   
* архитектура өлкәһендә — айырыуса һәләтле, яңылыҡ һәм үҙенсәлек менән айырылып тороп, йәмәғәт танылыуы алған һәм Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтен үҫтереүгә һиҙелерлек өлөш индергән архитектура әҫәрҙәре өсөн.

## Шәйехзада Бабич исемендәге премия лауреаттары

## Сығанаҡтар
* КАБИНЕТ МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ПОСТАНОВЛЕНИЕ от 26 июля 1995 г. N 264 О ГОСУДАРСТВЕННЫХ РЕСПУБЛИКАНСКИХ МОЛОДЕЖНЫХ ПРЕМИЯХ ИМ. ШАЙХЗАДЫ БАБИЧА В ОБЛАСТИ ЛИТЕРАТУРЫ, ИСКУССТВА И АРХИТЕКТУРЫ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Межпоселенческая центральная библиотечная система муниципального района Дюртюлинский район. Официальный сайт. Литературные премии. Литературные премии имени Ш. Бабича   
* В Доме республики наградили трех лауреатов премии имени Шайхзады Бабича 
*  Премияға кем дәғүә итә? Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһына дәғүә иткән һәм конкурста артабан ҡатнашыу өсөн һайлап алынған кандидаттарҙың исемдәре асыҡланды. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 22 август
Нәбиуллин Рәфил Рауил улы

**Нәбиуллин Рәфил Рауил улы** (23 ғинуар 1952 йыл — 18 сентябрь 2002 йыл) — актёр, педагог. 1973—2002 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.

## Биографияһы
Рәфил Рауил улы Нәбиуллин 1952 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районының Иҫке Хажи ауылында тыуған.

Бер аҙҙан уларҙың ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.

Сәхнә менән бала сағынан уҡ ҡыҙыҡһына: 19-сы мәктәптә уҡығанда, Пионерҙар йортонда Валентина Тараканова етәкселегендәге балалар драма түңәрәгенә йөрөй башлай. Урта мәктәпте тамамлағас, Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына килә. Унан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килгәс (1973 йыл), тәүге көндәрҙән үк үҙен талантлы, талапсан актёр итеп күрһәтә. Репертуарында драма комедия менән үрелеп бара: "Медея"ла (Еврипид) — Ясон, «Ҡыҙ урлау»ҙа (М. Кәрим) — Шәрәй, «Аҫылйәр»ҙә (М. Фәйзи) — Ғәбдрәшит, "Йәрем минең, Алиһәм"дә (Р. Байбулатов) — Адам Федорович, «Әкәмәтле һөйөү»ҙә (Лопе де Вега) — Рикардо, «Аты барҙың — дәрте бар»ҙа (Н. Ғәйетбай) — Ҡотлобай, "Әйҙәгеҙ, танышайыҡ"та (Г. Әхмәтҡужина) — Самат һәм башҡалар.

Рәфил Нәбиуллин 2002 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2000)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы

**Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы**, *әҙәби псевдонимы* **Дәрдмәнд** (23 ноябрь 1859 йыл — 9 октябрь 1921 йыл) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.

## Биографияһы
Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы Рәмиев 1859 йылдың 23 ноябрендә Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ергән ауылында тыуған. Уның атаһы Мөхәмәтсадиҡ 1862 йылда Ырымбур губернаһында һабын ҡайнатыу заводы һатып ала, ә ете йылдан һуң алтын табыу буйынса беренсе приискыһын аса. Уның улдары Мөхәмәтзакир менән Мөхәмәтшакир аталарының эшен киңәйтә һәм XX быуат башына хәҙерге Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе территорияһында ҙур табыш килтергән егерме алтын приискыһы ойоштора.

Закир менән Шакирҙы татар теленә лә, рус теленә лә әсәһе өйрәтә. Һуңынан улар башланғыс мосолман мәктәбендә, унан һуң ике ҡыш Орск ҡалаһында, ата-әсә йортонан 70 саҡрым алыҫлыҡтағы Муллаҡай ауылындағы мәҙрәсәлә уҡыйҙар. Шунан Закир ике йылға Төркиәгә китә. Истанбулда уҡый, төрөк телен һәм әҙәбиәтен, башҡа предметтарҙы өйрәнә.

Төркиәлә уҡып ҡайтҡандан һуң Закир Рәмиев тыуған иленә ҡайта һәм күпмелер ваҡыт Орскиҙа йәшәй. Бында ул сауҙа менән шөғөлләнә, йәйҙәрен алтын приискыһында үткәрә, Төркиәнән ҡайтҡандың икенсе йылына сауҙагәр Бурнаевтың ҡыҙы Мәхүпъямалға өйләнә. Уларҙың һигеҙ балалары тыуа.

Ҡыштарын Закир Рәмиев ғаиләһе менән бергә Ырымбурҙа йәшәй, ижади һәм хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Уның өйөндә татар интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәре йыйыла. Ул күп уҡый, Европа буйлап сәйәхәт ҡыла, шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Дәрдмәнд — һағыш шағиры.

Закир йәмәғәт тормошонда әүҙем кеше була — бер нисә тапҡыр Ырымбур ҡала думаһына һайлана, 1906 йылда уны I Дәүләт думаһына депутат итеп һайлайҙар. 1917 йылдың июлендә Ҡазанда Бөтә Рәсәй мосолман ҡоролтайы эшендә ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Ырымбурҙа үткәрелгән Дөйөм башҡорт ҡоролтайы Башҡорт республикаһын ойоштороу тураһында иғлан итә. Республика иң элек үҙ территорияһындағы бөтә ер аҫты һәм ер өҫтө байлыҡтарын, шул иҫәптән Рәмиевтәрҙең приискыларын да, дәүләт милке итеп иғлан итә.

1918 йылдың 23 ғинуарында Ырымбурҙа бөтә власть большевиктар ҡулына күсә. «Ваҡыт» һәм «Шура» сығыуҙан туҡтай. Шәхси типографияһын эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советына тапшырып, 59 йәшлек Закир Рәмиев Ырымбурҙағы йортон, милкен, бай китапханаһын ҡалдырып, ғаиләһе менән Орскиға күсенә.

Ул үҙ-үҙенә бикләнмәй. Орскиҙа милли эштәр буйынса йәш, белемле комиссар Абдулла Дәүләтшин менән аралаша, урындағы интеллигенция менән осраша. 1921 йылдың көҙөндә Ырымбурға барып, ваба сиренән үлгән оло ҡыҙы Өммөгөлсөмдө ерләп ҡайтҡас, Закир Рәмиев ҡаты сирләп китә һәм бер аҙнанан вафат була. Был 1921 йылдың 9 октябрендә була. Хәҙерге Башҡортостан территорияһында үҙ аҡсаһына тиҫтәләгән мәсет, мәктәп һәм дауаханалар төҙөгән, татар һәм башҡорт халҡының мәҙәниәтен, мәғарифын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән патриоттың йөрәге тибеүҙән туҡтай. Уны Татарстанда ғына түгел, Башҡортостанда ла хөрмәтләп иҫкә алалар.

## Һылтанмалар
Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы

**Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы** (14 август 1923 йыл — 1 октябрь 2009 йыл) — башҡорт балет артисы, педагог. СССР-ҙың (1955) һәм РСФСР-ҙың (1954) халыҡ, БАССР-ҙың атҡаҙанған (1946) артисы. Октябрь Революцияһы (1976), «Почёт Билдәһе» (1946)  ордендары кавалеры.

## Биография
Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы Насретдинова 1923 йылдың 14 авгусында Өфөлә тимер юл эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Баш ҡаланың 20-се мәктәбен (әле — Өфөнөң Ф. Мостафина исемендәге 20-се ҡала башҡорт гимназияһы), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград хореография училищеһының (әле — А. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) башҡорт бүлексәһен тамамлай. 1941 йылдың июлендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында солист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

## Эшмәкәрлеге
Зәйтүнә Насретдинова сирек быуатҡа торошло оҙон сәхнә тормошонда милли, рус һәм сит ил классик спектаклдәрендә сағыу һәм ҡабатланмаҫ образдары аша үҙен киң диапазонлы талантлы классик бейеүсе тип танытты. Улар — Одетта һәм Одиллия, Аврора (П. Чайковскийҙың «Аҡҡош күле» һәм «Йоҡоға талған һылыу»ы), Никия, Китри (Л. Минкустың «Баядерка»һы һәм «Дон Кихот»ы), Жизель һәм Мирта (А. Адандың «Жизел»е), Франциска (И. Штраустың «Зәңгәр Дунай»ы), Эсмеральда (Ц. Пуниҙың «Эсмеральда»һы) һәм башҡалар.

«Сыңрау торна» тәүге милли балетындағы Зәйтүнгөл образы улар араһында айырым урынды биләй. Балет авторҙары — либреттист Ф. Ғәскәров, композиторҙар Л. Степанов һәм З. Исмәғилев үҙҙәренең әҫәрен йәш һәм талантлы балеринаға арнай. Республиканың тәүге профессиональ балет артисы Зәйтүнә Насретдинова сирек быуатҡа яҡын партнеры, тормош иптәше һәм фекерҙәше булған Хәләф Сафиуллин менән бейей. Улар, театрҙың сит илдәргә гастролгә сыҡҡан тәүге артистары. Германия, Болгария, Венгрия, Польша, Куба, Монголия, Бөйөк Британия, Шотландия, Ирландия, Корея тамашасыларының һөйөүен яулай.

Зәйтүнә Насретдинова бар ғүмерен бейеүгә арнаны һәм 40 йылдан ашыу Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры балет труппаһының педагог-репетиторы булып эшләне. Уның тырышлығы менән Башҡортостанда бөтә донъяға танылыу яулаған Өфө балет мәктәбе эшләй.

## Ҡаҙаныштары
Зәйтүнә Насретдинованың фиҙакәр хеҙмәте халыҡ-ара эксперттар тарафынан да юғары баһалана. Уның исеме Бөйөк Британиялағы Халыҡ-ара биографиялар үҙәге тарафынан нәшер ителгән «Кто есть кто» — «Сто известных женщин мира» бөтә донъя биографиялар энциклопедияһына индерелде. Донъя мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергәне өсөн 2006 йылда Халыҡ-ара биографиялар үҙәге советы (Кембридж, Бөйөк Британия) уға «Халыҡ-ара профессионал» тигән маҡтаулы исем бирҙе.

## Хәтер
* Өфөлә Зәйтүнә Насретдиноваға һәйкәл ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биография на сайте КИНО-ТЕАТР
* Зайтуна Насретдинова: рожденная для легенды 
* Скончалась великая башкирская балерина Зайтуна Насретдинова
Сәйфуллин Таһир Сергей улы

**Сәйфуллин Таһир Сергеевич** (6 май 1932 йыл — 25 июль 2007 йыл) — хор дирижёры, педагог. Башҡортостандың халыҡ артисы (1995), РСФСР-ҙың (1978) һәм БАССР-ҙың (1973) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1967).

## Биографияһы
Таһир Сергеевич Сәйфуллин 1932 йылдың 6 майында Волгоград өлкәһенең Фролов ауылында тыуған, әммә ғүмеренең байтаҡ өлөшөн Башҡортостанда үткәрә. 1962 йылда, әле студент сағында уҡ, Һарытау ҡалаһының Профсоюздар мәҙәниәт йортонда академик хор капеллаһы етәксеһе булып эшләй. 1969 йылда хор капеллаһы ойоштороу маҡсатында Өфөгә саҡырыла.

Башҡорт хор капеллаһының тәүге концерты 1970 йылдың 12 апрелендә үтә.
Таһир Сәйфуллин күп кенә сит ил һәм рус музыкаһы корифейҙары әҫәрҙәрен репертуарға индереү менән бергә татар һәм башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләренә, композиторҙар әҫәрҙәренә лә ҙур иғтибар һәм урын бирә.

Дирижёр эше менән бергә Таһир Сәйфуллин 1982 йылдан 1986 йылға тиклем Өфө дәүләт сәнғәт институтында дирижёрлыҡ кафедраһы доценты була, артабан Өфө сәнғәт училищеһында хормейстерҙар әҙерләү менән шөғөлләнә.

Таһир Сәйфуллин 2007 йылдың 25 июлендә Өфөлә вафат була.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1967)

## Хәтер
* Башҡортостандың Дәүләт академия хор капеллаһы Таһир Сәйфуллин исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы

**Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы** (22 ғинуар 1940 йыл — 27 май 1993 йыл) — йырсы, 1963—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1961). 

## Биографияһы
Илфаҡ Мөжип улы Смаҡов 1940 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Рапат ауылында тыуған.
Туғыҙынсы синыфта уҡығанда, Өфөлә үткәрелгән республика йыр бәйгеһендә беренсе ҙур уңышҡа өлгәшә. Башҡорт халыҡ йыры «Азамат»ты һәм һәүәҫкәр композитор Әкрәм Дауытовтың «Әсәйемә хат»ын иҫ киткес оҫталыҡ менән башҡарып, «лауреат» булып ҡайта.

Урта белем алғас, Өфө сәнғәт училищеһында мөғәллим Миләүшә Мортазина класында уҡый. Был йылдарҙа төрлө кимәлдәге конкурстарҙа ҡатнаша. Дүртенсе курста сағында, Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй эстрада артистары ярышында «дипломант» исемен ала.

1982 йылдан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем Илфаҡ Смаҡов Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.

Йырсы репертуарында Башҡортостан һәм Татарстан композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, шулай уҡ башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары бик күп. Ул Башҡортостандың ғына түгел, илебеҙҙең күп республика, край һәм өлкәләрен үҙенең бай һәм үҙенсәлекле концерт программаһы менән урап сыға. Сәхнә оҫтаһы башҡарыуындағы «Еҙ ҡыңғырау моңдары», «Зимфирәкәй», «Һин ҡайтманың», «Ел, ерәнем», «Былбылым», «Тыуған илем», «Һиндер ул, тип уйланым», «Дуҫтарыңды онотма», «Әҡлимә», «Әйткән инең», « Аҡ пароход», «Өфө йүкәләре» (Рим Хәсәнов музыкаһы), «Һиңә тағын мин бер киләм әле» (Назар Нәжми шиғыры, Рим Хәсәнов музыкаһы) кеүек тиҫтәләрсә популяр әҫәрҙәр башҡорт һәм татар йыр сәнғәтенең алтын фондына ингән.

## Ғаиләһе
Илфаҡ Мөжип улының ҡатыны Асия Смаҡова ла йырсы — Башҡортостандың халыҡ артисы. Смаҡовтар күп йылдар дуэт менән сығыш яһаны.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978).
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1985).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989).
* Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1961).

## Хәтер

* Өфөлә Асия һәм Илфак Смаковтарҙың ижады хаҡында «Беҙҙең заман моңдары» исемле китап—альбом донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 1 февраль
* Өфөлә Илфак Смаковтың тыуыуына 75 йыл тулыуға арналған хәтер кисәһе уҙа. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 ғинуар

## Һылтанмалар
*
Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы

**Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы** (16 февраль 1937 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) һәм халыҡ артисы (2011).

## Биографияһы
Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы Солтанова (ҡыҙ фамилияһы Мөхәмәтйәнова) Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лаҡлы ауылында күп балалы ғаиләлә 1937 йылдың 16 февралендә тыуған. Моңло тауыш йырсыға атаһынан бирелгән. Бик бәләкәйҙән, мәктәп, ауыл клубында йырлап үҫә.

1960 йылда — Свердловск ҡалаһында П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһын, 1968 йылда — Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтын тамамлай. Юғары белемле йәш йырсы, Өфөгә ҡайтып,
Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй башлай.

## Ижади эшмәкәрлеге
«Зөлхизә», «Таштуғай», «Ашҡаҙар», «Шәүрә» кеүек мәшһүр йырҙарҙы бик оҫта башҡарыусы моңло йырсыны республикала ғына түгел, Мәскәү, Ленинград, Ҡазан, Урта Азия ҡалаларында, Финляндия, Монголия сәхнәләрендә лә көтөп алалар, алҡыштарға күмәләр.

Ғәлиә Солтанова халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы ғына түгел, композиторҙарыбыҙ әҫәрҙәрен дә актив пропагандалаусы, күп көйҙәрҙең тәүге башҡарыусыһы ла була. З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһында Әминә ролен, Нәжип Йыһановтың «Алтынсәс» операһында Алтынсәс партияһын башҡара. Ғәлиә Солтанова башҡарыуында Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар» операһынан Бибинур арияһын да тулҡынланмай ғына тыңлау мөмкин түгел.

Ғәлиә Солтанованың йырсы булып китеүендә атаҡлы композитор Хөсәйен Әхмәтовтың хеҙмәте ҙур. Уға артабан уҡыуын дауам итеүҙә, йырсы булараҡ үҫеүҙә ике аралағы ижади дуҫлыҡ ныҡ ярҙам итә. Ғ. Солтанова үҙ сиратында композиторҙың бик күп әҫәрҙәрен беренсе булып халыҡҡа алып сыға.

Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы оҫта педагог та булып таныла. 1980 йылдан башлап Өфө педагогия колледжында, 1988 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт академияһында студенттарҙы театр, музыка буйынса уҡыта. Тырышлығы, уңғанлығы менән коллегалары, студенттар араһында абруй ҡаҙана.

Оло йәштә булыуға ҡарамаҫтан, Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы бөгөн дә кисәләрҙә, мәҙәни сараларҙа тыуған халҡы өсөн моңло йырҙар башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сөләймәнов

**Сөләймәнов** — ир-ат фамилияһы. Сөләймән исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Сөләймәнова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
*  Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы (1924 т.), Дан ордендарының тулы кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы (1912—1989), башҡорт актёры, йырсы, ҡурайсы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), БАССР-ҙың халыҡ (1963) һәм атҡаҙанған (1953) артисы. 
* Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы (1968), рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостандың Рәссамдар союзы идараһының рәйес урынбаҫары.
*  Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы (1943—2021), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
* Сөләймәнов Риф Сафа улы (1936 т.), музыка белгесе‑фольклорсы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006). 
* Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы (1966 т.) — Совет һәм Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе, аҙаҡтан тренер.
* Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы (1965 т.), ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
*  Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы (1924—1997) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы, Абдулҡадир Инан (1889—1976) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.
* Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы (1980 т.) — боксёр, бар донъяға танылыу алған башҡорт спортсыһы.
*  Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы (1920—1994) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1943).
* Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы (6.09.1954), журналист, яҙыусы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010).
* Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (15.03.1939—21.11.2016), ғалим-фольклорсы, филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының мөһбир ағзаһы (академик, 1995).
* Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы (12.04.1925—17.11.2002), уҡытыусы-музыкант, һәүәҫкәр скрипкасы, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
----
* Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы (1927 т.) — балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.
* Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы (1979 т.) — балет артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
* Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (1940 т.) — педагог-методист, телсе, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980).