Танып һөйләше

**Танып һөйләше** — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) диалекты һөйләштәренең береһе.

## Таралыу ареалы
Танып һөйләше Башҡортостан Республикаһының Балтас, Бөрө, Борай, Мишкә, Тәтешле территорияларында , шулай уҡ өлөшләтә Асҡын һәм Дүртөйлө райондарында таралған. Ирәкте, ҡаңлы, таҙлар һәм танып ырыуы башҡорттары танып һөйләшендә аралаша.

## Өйрәнеү тарихы һәм төркөмләү (классификация)
1933 йылда ғалимдар Яңауыл районы (Башҡортостандың хәҙерге  — Яңауыл һәм Тәтешле райондары), ә 1934 йыда — Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районы (хәҙерге — Башҡортостан Республикаһының Асҡын һәм Ҡариҙел райондары) тораҡ пункттарында диалектологик материал йыйып анализлаған. Был мәғлүмәт урындағы һөйләштәрҙе башҡорт һөйләше тип аныҡларға ярҙам иткән. 1940 йылда диалектологтар конференцияһында башҡорт теленең өс диалекты бар тигән фараз тәҡдим ителгән

1954 йылда Башҡорт АССР-ы Асҡын, Балтас, Борай һәм Яңауыл райондарына Т. Ғ. Байышев етәкселегендәге фәнни экспедиция ойошторолған. Был экспедиция материалдары телсе-ғалим Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт  диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте» монографияһында файҙаланылған һәм унда төньяҡ-көнбайыш тел  ареалы ике зонаға бүленгән:
* *«с диалекты»* — [с] өнөнөң  башҡорт әҙәби телендәге өс өнгә — [с], [ҫ] һәм [һ] өндәренә - тап килеүе.
* *«ҙ диалекты»* — [ҙ] өнөнөң башҡорт әҙәби телендәгенә ҡарағанда ла нығынған һәм киң ҡулланылышы.

1960—1980 йылдарҙа төньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙың йәнле һөйләү телен өйрәнеү һөҙөмтәһе булып, «Башҡорт һөйләштәре һүҙлеге. Көнбайыш диалект» һәм телсе-ғалим С. Ф. Миржанованың «Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалект диалекты» монографияһы донъя күрә. 2008 йылда диалектолог 3. Ф. Зәйнәшева «Башҡорт теле танып һөйләшенең тел үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап, танып һөйләшенең, икенсе ҡыпсаҡлашыу кисермәгәнлеген һәм шуның арҡаһында бик күп архаик формаларҙы һаҡлап ҡалғанлығын дәлилләп, боронғо башҡорт теленән баш алыуын раҫлаған, шулай уҡ был һөйләш башҡорт теле көнсығыш диалектының әй һөйләше  һәм көньяҡ диалектының дим һөйләше менән тығыҙ бәйләнгән.

## Лингвистик характеристикаһы

### Фонетикаһы
Танып һөйләшенең билдәләүсе үҙенсәлеге булып:
* [ҫ] һәм [һ] өндәрен ҡулланыу урынына дөйөм төрки [с] өнөнөң һаҡланыуы: *диал.* кай[с]ы — *әҙәби* ҡай[һ]ы (который), *диал.* и[с]ке — *әҙәби* и[ҫ]ке (старый) һ.б.
* ғәрәп теленән ингән һүҙҙәрҙә  [һ] тартынҡыһының төшөп ҡалыуы: *диал.* []ауа — *әҙәби* [һ]ауа (воздух) һ.б.
* һүҙ башында[й] урынына нәҙек [ж] тартынҡыһын ҡулланыу: *диал.* [жа]урын — *әҙәби *«[я]урын» (плечо) һ.б.
* [өй] бәйләнешенең  [ү]-гә күсеүе: *диал.* [ү]рәнеү — *әҙәби* [өй]рәнеү (учиться), *диал.* [ү]рдәк — *әҙәби* [өй]рәк (утка) һ.б.
* [ай], [ый], [ау], [еү] дифтонгтарының монофтонгизлашыуы: *диал.* ка[ч]ы — *әҙәби* ҡ[ай]сы (ножницы), *диал.* к[ү]әт — *әҙәби* ҡ[еү]әт (мощь) һ.б.; бынан тыш, ҡайһы бер һүҙҙәрҙә монофтонгизлашыуҙың кире күренеше күҙәтелә: *диал.* ҡыйлану — *әҙәби* ҡыланыу (представляться), *диал.* нейә — *әҙәби* ниңә (почему), *диал.* мейә — *әҙәби* миңә (мне) һ.б.
Шулай уҡ, һөйләштә дөйөм төрки [с] һәм [ч] өндәрен спорадик файҙаланғанда, үҙенсәлекле [с’] өнө ҡулланыла: диал. ө[с’] — әҙәби ө[с] (три), диал. [с’]ит — әҙәби [с]ит (чужой), диал. [с’]ә[с’]еү — әҙәби [с]ә[с]еү (посев) һ.б.

Һөйләштә [ҙ] тартынҡыһын әйтеү билдәләнгән: *диал.* а[ҙ]ау теш — *әҙәби* а[ҙ]ау теш (коренной зуб), *диал.* тәр[ҙ]ә — *әҙәби *тә[ҙ]рә (окно) һ.б.

### Грамматикаһы
Һөйләштә килеш ялғауҙарын ҡулланыуҙа әҙәби телдән ҡайһы бер айырымлыҡтар күҙәтелә.

Танып һөйләшендә исемдәр яһалышы һүҙ яһаусы аффикстар күплеге менән ҡылыҡһырлана, шулар араһында продуктлылығы менән айырылғаны: *-лык/-лек, -нык/-нек, -дык/-дек, -тык/-тек аффикстары. Ә -шык/-чек* аффиксы продуктив түгел һәм физик етешһеҙлекте аңлатҡан мәғәнәгә эйә исем һәм сифат барлыҡҡа килтерә.
.

### Лексикаһы
Башҡорт теленең танып һөйләшендә нигеҙҙә хәҙерге әҙәби тел менән дөйөм һүҙҙәр ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта һөйләш байтаҡ  лексик, семантик диалектизмдарға һәм үҙләштерелгән лексикаға (ғәрәп, рус, фарсы һ.б. телдәрҙән) эйә.

Танып һөйләше лексиканың бөтөн ҡатламдары кимәлендә южного диалекта башҡорт теленең көньяҡ диалекты һөйләштәренә бәйләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Гильманова С. Г.* Термины родства в северо-западном ареале башкирского языка // Исследования и материалы по башкирской диалектологии. — Уфа: ИИЯЛ БФАН СССР, 1981. — С. 50.
* Диалект северо-западный. // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 2: В—Ж. — Уфа, 2006. — С. 474—475.
* Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. — 234 с.
* (баш.)
* *Дильмухаметов М. И.* Говор среднеуральских башкир. — Уфа: Гилем, 2006. — 191 с.
* 
* *Зайнашева 3. Ф.* Таныпский говор северо-западного диалекта башкирского языка // Башкирская филология достижения, актуальные проблемы. — Уфа, 2005. — С. 149—153.
* *Зайнашева 3. Ф.* Таныпский говор и его место в диалектной системе башкирского языка // Республиканские Киекбаевские чтения Материалы Киекбаевских чтений, посвященных известному тюркологу, выдающемуся ученому-языковеду и видному башкирскому писателю Джалилю Киекбаеву. — Стерлитамак, 2006. — С. 157—160.
* *Зайнашева 3. Ф.* Фонетические и морфологические особенности таныпского говора башкирского языка в историческом освещении. — Уфа: Изд-во УГАТУ, 2007. — 58 с.
* *Зәйнәшева 3. Ф.* Башкорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һөйләше // Учёные записки факультета башкирской филологии. — Уфа, 2005. — С. 128—132.
* *Зәйнәшева 3. Ф.* Башкорт теленен танып һөйләшендә боронғолоҡ һыҙаттары // Башкорт филологияһының актуаль проблемалары. — Бирск, 2006. — С. 52—57.
* 
* 
* 
* *Poppe N. N.* Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. — Bloomington, 1964.
* (баш.)
* Словарь башкирских говоров. Западный диалект. Т. 3. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1987. 
* *Хөсәйенова Л. М.* Башҡорт диалектологияһы. — Стәрлетамаҡ, 2011. — 155 б. 
* *Хөсәйенова Л. М.* Танып һөйләшенең лексик үҙенсәлектәре // Актуальные изучения и преподавания башкирского языка и литературы: Материалы региональной научно-практической конференции, посвященной 50-летию СГПА и 100-летию Х. Давлетшиной в 2-х ч.: Ч. 2. — Стерлитамак, 2005. — С. 228—232. 
* *Хөсәйенова Л. М.* Танып һөйләшенең ҡайһы бер үҙенсәлектәре // Язык и литература в политкультурном пространстве: Материалы региональной научно-практической конференции, посвященной 70-летию проф. Хабирова А. Х. Вып. 3. — Бирск, 2006. — С. 79—81. 
* 
* *Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы (Юлдашев А. А.)* Северо-западный диалект башкирского языка в его отношении к литературному языку // Вопросы диалектологии тюркских языков. — Фрунзе, 1968.

## Һылтанмалар
* ''Зайнашева З. Ф.'' Языковые особенности таныпского говора башкирского языка. Автореф. дис… канд. филол. наук. — Уфа, 2008.
* *Зайнашева 3. Ф., Шәкүров Рәшит Закир улы (Шакуров Р. З.)* О некоторых особенностях таныпского говора башкирского языка // Вестник УГАТУ, № 2 918). — Уфа, 2006. — С. 152—153.
*