open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дачала (хикәйә)

**Дачала** — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 25 майында «Будильник» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Дачала» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 25 майында «Будильник» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә 1899 «Будильник» журналының юбилей һанында ла баҫыла. «Будильник» журналының юбилей һанындағы баҫмаһы менән Чехов ҡәнәғәт булмай, сөнки уның корректураһы яҙыусыға ебәрелмәгән була.

Чехов тере саҡта хикәйә фин һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға дачала бара. Бер ваҡыт Павел Иваныч Выходцев: «Мин Һеҙҙе яратам. Һеҙ минең тормошом, бәхетем, Һеҙ минең өсөн — барыһы ла! Аңлатып яҙғаным өсөн ғәфү итегеҙ, ғазапланып, өндәшмәй ҡалырлыҡ көсөм юҡ. Мин Һеҙҙең минең тойғома яуап биреүегеҙҙе һорамайым, бары тик мин йәлләүегеҙҙе генә һорайым. Бөгөн киске һигеҙҙә, зинһар өсөн, иҫке беседкаға килегеҙ… Исемемде яҙып тороуҙы килештермәйем, анонимдан ҡурҡмағыҙ. Мин йәш, матурмын… тағы нимә һеҙгә кәрәк инде?».

Павел Иваныч Выходцев, хатты алғас, байтаҡ был хатты кем яҙғанлығын белергә тырышып ултыра, осрашыуға барырғамы-юҡмы тип баш вата. Ахыр сиктә, ярар, мөхәббәт шул тиклем уҫал нимә, кәрәк булһа хатта кәзә тәкәһен дә яратырға мөмкин, тип осрашыуға барырға була.

Уның ҡатыны иренең нишләп былай уйланып ултырыуы һәм ҡайҙа барырға йыйынғаны тураһында һорай. Выходцев йөрөп килергә уйлауын әйтә.

Осрашыу була торған беседкаға килгәс, ул үҙенең дачаһында йәшәгән студент ҡәйнеше Митяны күрә. Уларҙың икеһенең дә беседканан бер ҙә сығып киткеһе килмәй. Митя бында кандидатлыҡҡа эш яҙыу тураһында уйлай, ә Выходцевҡа беседкала һыуыҡ булып китә. Ҡапыл ғына беседкала ҡатын-ҡыҙ бите күренеп ҡала ла юғала. Бындағыларҙың икеһе лә ҡатынды хаттың авторы тип уйлай, һәм улар бер-береһенә ҡасмасаулаған өсөн, тиргәшә һәм таралышып китә.

Киске аш ваҡытында Павел Иваныч менән Митя турһайышып ултыра, шунан Выходцевтың ҡатыны уларҙың икеһен дә өйҙән сығарып ебәргән арала иҙән йыуып алырға теләп, улапҙың икеһенә лә бер үк йөкмәткеле хат яҙыуы тураһында әйтә. Был хәбәр көндәштәрҙе яраштыра.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. В номерах // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, Page 67 à Kikine, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* Traduction d'Édouard Parayre, Les Éditeurs Français Réunis, 1958.

## Экранлаштырыу
* На даче (мультфильм) — режиссёр Григорий Ломидзе, Союзмультфильм, 1954.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. На даче . Оригинальный русский текст
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең балалары

**Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең** (саллаллаһу ғәләйһис-сәләм) балалары етәү — дүрт ҡыҙы һәм өс улы булған.

## Балаларының исемдәре

Улар донъяға килгән тәртиптә былай:

**Ҡасим** — Мәккәлә тыуған, 17 айлыҡ сабый ғына сағында вафат булған.

**Зәйнәб** — Мәккәлә тыуған, уны Пәйғәмбәрҙең ике туған энеһе Әбдел-Ғасҡа кейәүгә биргәндәр. Ике балаһы — улы ‘Али һәм ҡыҙы Өмәмәт донъяға килгән. Зәйнәб р.ғ. йәшләй вафат булған.

Руҡайя — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы *( Раҡия, Орҡоя)* — Мәккәлә тыуған, уны әсхәб (сәхәбә һүҙе берлек һанда) ‘Усманға кейәүгә биргәндәр. Ауырып китеп, йәшләй генә Мәҙинә ҡалаһында, Бәҙер һуғышы көнөндә, вафат булған.

Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы) — Мәккәлә тыуған, Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһына — әсхәб ‘Алиға кейәүгә сыҡҡан. Алты балаға — Хәсәнгә, Хөсәйенгә, Мөхсингә, Өммө-Көлсөмгә, Зәйнәбкә, Руҡайяға ғүмер биргән. Фатима р.ғ. бик сибәр булған, Пәйғәмбәр уны бик яратҡан һәм йәннәттә ҡатындарҙың — ҡыҙҙан иң һиммәтлеһе булыр тип әйткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең нәҫеле ейәндәре Хәсән менән Хөсәйен аша дауам иткән. Тоҡомдары бөгөнгө көнгә килеп еткән.
 
**Үмм Күлсүм** *( Өммөгөлсөм)* Ислам иңгәс донъяға килгән, Руҡия апаһы үлгәс, еҙнәһе әсхәб ‘ Усманға кейәүгә бирелгән. Һижрәнең 9-сы йылында йәшләй вафат булған.

**‘ Абдуллаһ** — атаһына рисаләт инә башлағас тыуған, сабый сағында үлеп ҡалған.

**Ибраһим** — Һижрәнең 9-сы йылында тыуған. Улы тыуғас, етенсе көнөндә Мәхәммәд Пәйғәмбәр ҡорбан салдырған (‘әҡиҡә), сәсен алып, саҙаҡа итеп шуның ауырлығында көмөш таратҡан. Ибраһим 18 айлыҡ сағында ауырып үлгән.

Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатима р.ғ. генә атаһынан ҡалып баҡыйлыҡҡа күскән.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса башҡорттарҙың һаны

Рәсәй Федерацияһы субъекттары исемлеге, 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарына ярашлы 2002 йылға ҡарата башҡорттар һаны буйынса төҙөлгән, 2008 йылдың 1 мартына ҡарата административ-территориаль бүленештәге үҙгәрештәр иҫәпкә алынған.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә 1 673 389 башҡорт, йәғни бөтә халыҡтың 1,15 проценты, йәшәй. 

## Рәсәйҙең райондары һәм ҡалалары буйынса башҡорттар өлөшө (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы)
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса райондар буйынса башҡорттар өлөшө (улар 5 проценттан күберәк булған осраҡтар күрһәтелгән):

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Перепись населения 2002. Том4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 3. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации
Качкаев Павел Рюрикович

**Качкаев Павел Рюрикович** (4 октябрь 1951 йыл — 5 май 2025 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «Берҙәм Рәсәй» партияһынан 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 2006—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Павел Рюрикович Качкаев 1951 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Черниговка ауылында тыуған.

1973 йылда «Сәнәғәт электроникаһы» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. Ошо уҡ йылда В. И. Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында инженер-көйләүсе вазифаһында эш башлай. 1976 йылда Качкаев цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан бүлек начальнигы була, артабан «Прогресс» БПО-һы генераль директорының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй.

Павел Рюрикович 1994 йылда Өфө ҡалаһы Ленин районы хакимиәте башлығы була, ә киләһе йылына Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары булып китә. 2001 йылдың 13 февраленән 2003 йылдың 16 майына тиклем — Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалығы министры. 2003 йылдың майынан 2006 йылдың ғинуарынатиклем Өфө ҡала хакимиәте башлығы вазифаһын биләй. 2006 йылдың 1 ғинуарынан — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.

2011 йылдың декабрендә Рәсәйҙең алтынсы саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһына «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан Республикаһы буйынса кандидаттар исемлегенән депутат итеп һайлана.

## Депутат эшмәкәрлеге
Качкаев П. Р. Рәсәй Федерацияһында парламентаризмды үҫтереү һәм закондар сығарыу процесында әүҙем ҡатнаша, ул 17 закон проекты авторы булып тора, шуларҙың туғыҙы ҡабул ителә. Пленар ултырыштарҙа Павел Качкаев «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы исеменән дә, торлаҡ сәйәсәте һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ исеменән дә сығыш яһай. Шулай уҡ ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡушыуы буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Думаһына закон проекттарын да индерә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2019 йылдың 25 апреленән Башҡортостан рустары Соборы башҡарма комитетының президиум рәйесе

## Ғаиләһе
Өйләнгән, 2 улы һәм 7 ейәне бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ Ордены,
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы,
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почёт грамотаһы,
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы,
* «Рәсәй флотына 300 йыл»,
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре,
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре,
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (12 июнь, 2013 йыл) — Р*әсәй парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм закондар сығарыуҙағы әүҙем эшмәкәрлеге өсөн*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://deputat.openrepublic.ru/deputies/1884/ 
* http://pg.er.ru/candidate/item/id/871/ 
* http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/131090/
* http://www.er-duma.ru/party/profile/49499/
Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы

**Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы** (15 сентябрь 1927 йыл — 20 май 1999 йыл) — урмансы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры.  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Белорет районының почётлы гражданы (2000).

## Биографияһы
Дәүләткирәй Сәлим улы Йәнгәрәев 1927 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы) Хөсәйен ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡандан һуң 1951 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1956 йылдан 1987 йылға тиклем Белорет леспромхозында йөк ташыусы, Үҙәнбаш участкаһында кесе комплекслы ремонт бригадаһы бригадиры була.

1966 йылда бригада пландағы 93,5 мең кубометр ағай урынына 105 мең кубометр ағас ҡырҡып, айлыҡ ҡаҙанышты 553 кубометрға еткерә (1959—1965). Хеҙмәт уңыштары өсөн Д. С. Йәнгәрәевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә (1966).

Дәүләткирәй Сәлим улы Йәнгәрәев 1999 йылда вафат була. 2000 йылда уға «Белорет районының почетлы гражданы» исеме бирелә.
ё
Үҙәнбаш ауылының бер урамы Д. С. Йәнгәрәев исемен йөрөтә. Урта мәктәп музейында арҙаҡлы урман ҡырҡыусыға бағышланған экспонаттар һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*   
* Д. С. Янгиреев на официальном сайте Белорецкого района
Революцион комитеттар

**Революцион комитеттар** (**ревкомдар**) — большевиктар тарафынан ойошторолған һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирелгән ваҡытлы власть органдары. Улар хәрби һәм граждан власты бөтә тулылыҡта үҙҙәренә туплаған. Ревкомдарҙы ойоштороуҙа һәм уларҙың эшмәкәрлегендә 1917 йылғы Октябрь революцияһы осорондағы хәрби-революцион тәжрибә файҙаланыла.

Иң эре территориаль революцион комитеттар — Бөтә Украина, Әзербайжан, Әрмәнстан, Себер, Дағстан ревкомдары, Белорус ССР-ы, Башҡорт АССР-ы, Грузия ревкомдары, Ҡырғыҙ крайы (1925 йылдан Ҡаҙаҡ АССР-ы) менән идара итеү ревкомы. Урындарҙа шулай уҡ губерна, өйәҙ, улус һәм ауыл ревкомдары индерелә.

1920 йылдың 2 ғинуарында Эшсе һәм крәҫтиән оборонаһы советы губерна һәм өйәҙ революцион комитеттарын юҡҡа сығарыу тураһында ҡарар сығара. Комитеттар, ташлама рәүешендә, ныҡ кәрәкле урындарҙа ғына һаҡланып ҡалына. Совет власы тулыһынса тик 1920 йылдың аҙағында — 1921 йылдың башында урынлаштырылған Әрмәнстан һәм Грузияла ревкомдар 1921 йылда ла ойошторола. Себер революцион комитеты 1925 йылдың декабре аҙағына тиклем ғәмәлдә була. Чечняның ҡайһы бер райондарында ревкомдар һуңыраҡ та индерелә, атап әйткәндә, 1926 йылда.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты

## Әҙәбиәт
* Большая Советская Энциклопедия, статья Революционные комитеты (чрезвычайные органы сов. власти)

## Иҫкәрмәләр
Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы

**Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы** (25 октябрь 1960 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе, публицист. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы Гәрәева 1960 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районының Илтабан ауылында тыуған. 

Күрше Ҡунаҡбай ауылы мәктәбендә урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә һәм уны 1982 йылда уңышлы тамамлай. Артабан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында башҡорт әҙәбиәте ғилеме буйынса аспирантурала уҡый.

1987 йылдан алып 1992 йылға тиклем Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 

Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары мәктәп уҡытыусыһы булараҡ дауам итә: 1992-1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) филология факультетында уҡыта,   
башҡорт филологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы була.

1995 йылдан Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы үҙе тамамлаған Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 2011 йылда «XX быуаттың икенсе яртыһы башҡорт прозаһының үҫеш үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

2012 йылдан ғалим башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы профессоры.

Бер үк ваҡытта ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының гуманитар фәндәр бүлеге һәм әҙәбиәт ғилеме, мәҙәниәт ғилеме буйынса фәнни ойошма ағзаһы, ғилми секретарь.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Вопросы мастерства в башкирской прозе(1996);
* Зеркало времени: духовный мир героя (2003);
* Тормош дөрөҫлөгө һәм яҙыусы оҫталығы (хәҙерге прозала жанр-стиль эҙләнеүҙәре). Өфө, 2005; 
* Опаленные войной: об особенностях творчества Т. Гиниатуллина (2006);
* Структура современной башкирской прозы (2009);
* Особенности развития башкирской прозы второй половины ХХ века: Научное издание. (2010);
* Башкирские прозаики: Научное издание (2012);
* Основные идейно-художественные направления башкирской прозы. Saarbrücken, 2012;
* Психологизм в башкирской прозе 1960—1980-х годов (2012);
* Башҡорт прозаһында оҫталыҡ мәсьәләләре. Өфө, 2014;
* Принципы отражения действительности и концепция героя в башкирскойлитературе (I половина ХХ века) (2015).

## Ғалим ваҡытлы матбуғатта
### Уның тураһында
* Зайфа Цуканова. Хранитель зеркала времени. Журнал «Ватандаш». 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007)
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау грамотаһы (2011)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башкирский государственный университет. Официальный сайт. Факультет башкирской филологии, востоковедения и журналистики. Сотрудники кафедры башкирской литературы, фольклора и культуры. Гареева Гульфира Нигаматовна 

## Һылтанмалар
*
Зөбәйеров Әмин Фәхретдин улы

**Зөбәйеров Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы** (18 март 1891 йыл — 23 май 1963 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1949) һәм Башҡорт АССР-ының (1935) халыҡ артисы. Ленин (1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары (1944, 1955) кавалеры.

## Биографияһы
Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы Зөбәйеров 1891 йылдың 18 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Ишле ауылында тыуған.

Өфөлә «Ғосмания» (1906—1908), «Ғәлиә» (1908—1909) мәҙрәсәләрендә уҡый.

Ижадының башында *Әмин Үҙәнский* псевдонимы аҫтында үҙешмәкәр спектаклдәрҙә уйнай.

Профессиональ актёр булараҡ Сәйяр (1909—1911) һәм «Нур» (1912—1914) татар театр коллективтарында хеҙмәт итә. 1917 йылдан алып Өфөлә Ҡыҙыл Армия частары һәм клубтарында, Башҡортостандың башҡа торама пункттарында үҙешмәкәр тетар түңәрәктәре етәксеһе. 1919 йылдан — Үрнәк татар-башҡорт театры актёры.

1922 йылда Башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.

Режиссер Я. Протазановтың «Салауат Юлаев» фильмында («Союздетфильм», 1941) Айтуған образын тыуҙыра.

## Ижады
Халыҡ тормошон тәрән аңлау һәм күҙәтеүсәнлек Зөбәйеровты үҙенсәлекле сәхнә образдарын ижад итергә мөмкинлек бирә: Хужа Насретдин (Ғ. Ғүмәр, Н. Иҫәнбәт, В. М. Эльтон), Хажи («Хажи әфәнде өйләнә», Ш. Камал), Хәйрүш («Башмағым», Х. Ибраһимов), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», А. Н. Островский), Осип («Тикшереүсе», Н. В. Гоголь), Щукарь («Күтәрелгән сиҙәм», Михаил Шолохов). Актёрҙың драматик ролдәре художестволы образдың тормошсанлығы, сәхнә һығылмаллығы һәм хәрәкәттәрҙең тәбиғилеге менән айырылып тора: Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт» Ф. Шиллер), Патриарх («Борис Годунов», А. С. Пушкин), Пастор («Юлбаҫарҙар», Ф. Шиллер), Бәҙри («Ғәлиәбаныу», Мирхәйҙәр Фәйзи), Гимаҙи («Ҡара йөҙҙәр», Мәжит Ғафури), Ҡормой («Карлугас», Баязит Бикбай), Сураман («Салауат Юлаев», Баязит Бикбай), Ҡәҙерғол («Тальян гармун», Ғабдулла Әхмәтшин).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1949)
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944, 1955)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1949)
* Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1935)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Фаткуллин Ф. Сәхнәбезнең хуҗа Насретдины: [арт. Эмин Зөбөеровның тууынча — 110 ел] // Кызыл таң. — 2001. — 21 апр. ;
* Зубаиров Амин Фахреевич // Драматическое искусство Башкортостана / сост. А. К. Карабулатова, З. В. Сайфуллина. — Уфа, 2005. — С.82-83.
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

## Һылтанмалар
* 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/zubairov.html
* http://www.bashnl.ru/node/646 
* http://enc-dic.com/word/z/Zubairov-abdullamin-fahrievich-21684.html
Берғамыт

**Берғамыт** — карст сығанағы, үргә урғылыусы шишмәнән хасил булған мул һыулы тау йылғаһы.  Башҡортостандың Ишембай районы Хажы ауылынан 600 метр көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Атамаһы легенда буйынса, урындағы кешелəрҙең береһе аты менән яҡындағы бер күлдə бата, һəм һуңыраҡ атының ҡамыты шишмәлә табыла, шуға ла йылғаны Берғамыт тип атап йөрөтә башлайҙар.

Эсәр һыу миҡдары секундына 1000 л, һыу минераллығы 100—250 мг/л. Урта карбон (эзбизташ) һəм аҫҡы пермь (ҡомташ) тоҡомдарынан торған Ыласын тауы итəктəрендə 219,5 м бейеклектə ағып сыға. Химик составы яғынан кальций карбонатлы һыу. Йылға башының абсолют бейеклеге 219,5 м, был Стәрлетамаҡтың иң бейек көнбайыш нөктәһенән 60 метр, көнсығыш иң түбән нөктәһенән 90 метр бейегерәк, шуға күрә 1973 йылда йылға бетон саркофаг менән ҡаплана һәм 50 километрға һыу һыуүткәргес торбалар буйлап Стәрлетамаҡ ҡалаһына бирелә. Шуға күрә, бөгөнгө көндә йылғаны күреп булмай.

1973 йылға тиклем Берғамыт Хажы Шиҙеһенә, артабан Һәләүек йылғаһына ҡоя. Һыуы һалҡын, тәмле.

Берғамыт һыуынан «Берхомут» һыраһы ҡойола.

Тәбиғи фәндәрҙе өйрәнеүсе һәм сәйәхәтсе Иван Лепехин (1770) яҙмалары буйынса, заманында йылға башына быуа ҡоролғас, һыу кимәле 4 метрға күтәрелә, һәм быуала ике ташлы тирмән эшләй башлай.
Йылғаның әйләнә тирәһен киң япраҡлы йүкə, саған һəм имəн урмандары уратып алған.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ошонда уҡ 25 кВт ҡеүәтле ГЭС төҙөлә.

## Әҙәбиәт
* Кудряшов И. К. Карстовый родник Берхомут. Путеводитель по Башкирии. Уфа, 1965.
* И. К. Кудряшов Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Святой источник 
*
Архиерей (хикәйә)

**Архиерей** ― хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған, тәүге тапҡыр «Журнал для всех» баҫмаһында 1902 йылдың апрелендә баҫылып сыға.

## Баҫма
1899 йылдың декабрендә Чехов мөхәррир Виктор Миролюбовҡа *Журнал для всех* баҫмаһына хикәйә яҙырға вәғәҙә бирә. Ләкин хикәйә яҙыүҙы ул ваҡытында башлай алмай. Был турала ул О. Л. Книпперға 1901 йылдың 16 мартында яҙған хатында хикәйә өҫтөндә эшләй башлағаны тураһында әйтә һәм «был сюжет минең башымда ун биш йыл ултыра», - ти. Шул уҡ йылдың июлендә Миролюбов Чеховтың хәтеренә уның вәғәҙәһе тураһында төшөрә. Чехов 3 августағы хатында хикәйәнең бер өлөшөнөң яҙылып бөткәнлеге һәм икенсе өлөшөн тамамлап килгәне тураһында ышандыра, шулай оҙаҡ ебәрә алмағаны өсөн ғәфү үтенә. Яҙыусы хикәйәне бары тик 1902 йылдың 20 февралендә генә журналға ебәрә һәм ғәфү үтенә, һуңлауының сәбәбен үҙенең һаулығы ныҡ насарланып киткәнлек менән аңлата һәм үҙенең цензорҙар менән һәр бер һүҙ өсөн көрәшәсәге, уларҙың хикәйәне ҡыҫҡартыуы менән ризалашмаясағы тураһында әйтә. Быға тиклем, ысынлап та, уның хикәйәләрен цензорҙар бер яҡтан ҡыҫҡартһа, икенсе яҡтан корректорҙар ҙа был эшкә үҙ өлөшөн индергән була. Ошолар арҡаһында Чеховҡа төҙөтмәләр индереү өсөн тағы ла бер ай кәрәк булған булып сыға. Ниһайәт, «Архиерей» 1902 йылдың апрелендә Журнал для всех баҫмаһында (№4) донъя күрә.

Хикәйәнең бер аҙ үҙгәртелгән версияһы А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһының (икенсе баҫма) 12-се томында 1903 йылда баҫылып сыға. Артабан хикәйә өсөнсө баҫманың 11-се томында яҙыусы вафат булғандан һуң, 1906 йылда, баҫыла.

## Персонаждарҙың прототиптары
Михаил Павлович Чехов әйтеүенсә, төп геройҙың прообразы Степан Алексеевич Петров була, ул Садово-Кудринская урамында, Мәскәүҙә йәшәгән. Мәскәү университетының филология факультетында уҡып йөрөгәндә ул көтмәгәндә монах булып китә һәм дәрәжәле хоҙай һүҙе белгесенә әйләнә. Отец Сергий, ул ошо исем аҫтында билдәле була, йыш ҡына Чеховтарҙың Ялта янындағы яҙыусының Яутка дачаһына килеп йөрөй.

## Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Был хикәйә Чехов заманында йәшәгән тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаламаһын ала. «Биржевые ведомости» баҫмаһының бер тәнҡитсеһе (ҡултамғаһы — И. А., 14 май, 1902, 129-сы һанында) хикәйәне Чехов йыйынтығына ингән әҫәрҙәр араһындағы «иң яҡшы һәм зауыҡлыһы» тип яҙа. Бер нисә тәнҡитсе (шул иҫәптән А. Эльф «Восточное обозрение» баҫмаһында), хикәйәнең нәфислек абруйын юғары баһалап, унда урыҫ сиркәүе руханийлығы тормошоноң тәрән һәм ентекле картинаһы һүрәтләнә, ти. 14 октябрҙә Миролюбов Чеховҡа: «Мин Ясная полянала булғанда Лев Толстой бабай Архиерей хикәйәһе менән үҙенең һоҡланыуын белдерҙе һәм һеҙҙең һаулығығыҙ тураһында һорашты», — тип яҙа.

Иван Бунин хикәйә «иҫ китерлек яҙылған. Кем әҙәбиәт менән булыша, бары тик шул ғына был эштең тамуҡта ғазапланған кеүек булғанлығын аңлай һәм шул ғына был әҫәрҙең барлыҡ матурлығын аңлай ала», ти. Бунин үҙе лә, Толстой ҙа, Куприн да был хикәйәне Чеховтың иң яҡшы әҫәре тип атай.

## Иҫкәрмәләр
Бедренко Николай Васильевич

**Бедренко Николай Васильевич** (9 сентябрь 1923 йыл — 3 июль 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, һауа-десант батальоны сапёры, гвардия ефрейторы. Еңеү Парадында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Никола́й Васи́льевич Бедре́нко 1923 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Казанка утарында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Казанка ауылы) тыуған. Рус. Башланғыс белемле. 1945 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. «Ҡаҫмарт» колхозында, Ейәнсура районының «Һарыҡсылыҡ» совхозында слесарь булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.

1942 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышында. Воронеж, Төньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, 2-се Украина һәм 2-се Алыҫ Көнсығыш фронттарында һуғышҡан, Сталинград алышында, Украинаны, Молдавияны, Румынияны, Венгрияны һәм Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнашҡан. Ике тапҡыр ҡаты яралана, ике тапҡыр контузия ала.

Гвардия ефрейторы Н. В. Бедренко Тисасёллёш ҡалаһы районында (Венгрия) Тиса йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 4-нән 5 ноябргә ҡарай төндә Николай Бедренко дивизия разведчиктары төркөмөн Тиса йылғаһының көнбайыш ярына аша сығара. Кәмә йылға уртаһына етеүгә, уларға ҡаршы пулемёт ут өйөрмәһе аса. Н. В. Бедренко, ут аҫтында манёвр яһап, ишеп ярға яҡынлай һәм, разведчиктар менән бергә ярға сығып, һуғышта ҡатнаша. Һөҙөмтәлә фронт буйынса 600 метр һуҙымында траншеяларҙан дошман ҡыуып сығарыла, был полк составын йылға аша сығарырға һәм биләгән плацдармда нығынырға, уны киңәйтергә мөмкинлек бирә.

3-сө уҡсылар полкы һуғышсыларын йылға аша сығарғанда, мина шартлауы һөҙөмтәһендә кәмә түңкәрелә. Н. В. Бедренко йөҙөп кәмәне ярға алып сыға, һыуын түгә һәм, боҙло һыуҙа лыс һыу булыуға ҡарамаҫтан, яугирҙәрҙе һәм боеприпастарҙы ташыуын дауам итә, төн эсендә утыҙ рейс яһай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 28 апрелендәге Указы менән ефрейтор Николай Васильевич Бедренкоға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм "Алтын йондоҙ" миҙалы тапшырыла(№ 7421).

Бедренко һуғышты Прагала тамамлай. Ул 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда тарихи Еңеү Парадында ҡатнаша.

Н. В. Бедренко 1945 йылдағы Совет-Япон һуғышында ҡатнашҡан.

Һуғыштан һуң Н. В. Бедренко Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡалаһында йәшәй. 1950 йылда ул Ҡаҙағстанға, Алма-Ата өлкәһенең Талгар ҡалаһына күсеп бара, шофер булып эшләй. 1985 йылдың 3 июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» Миҙалы (№ 7421)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Миҙалдар, шул иҫәптән:
** «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (04.06.1944)
** «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.09.1944)
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Фашист Германияһын еңгән өсөн» миҙалы
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*  (Тикшерелгән 15 декабрь 2011)
Сураева Светлана Рөстәм ҡыҙы

**Сураева Светлана Рөстәм ҡыҙы** (13 июнь 1970 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад итеүсе прозаик, драматург, публицист һәм шағир, тәржемәсе. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар Союздары ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2017).

## Биографияһы
* 1970 йылдың 13 июнендә Новосибирск Академҡаласығында тыуған;
* Өфө ҡалаһының 91-се гимназияһын 1987 йылда тамамлай;
* Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының рус теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлаған;
* Республиканың төрлө баҫмаларында журналист, реклама бүлеге белгесе булып эшләгән;
* Бөгөнгө көндә «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис республика журналының баш мөхәррир урынбаҫары.

## Әҙәби ижады

### ''Китаптары''
* Юматово: повесть. Уфа: Белая река,2004.
* Ниже неба: повесть. Уфа: Китап, 2006.
* Янгантау: чудотворная гора. Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2012.

### ''Тәржемә китаптары''
* Чаныш А. зори моей юности. Уфа: Китап, 1992.
* Асянов Ф. Повести и рассказы. Уфа: Китап, 1995.

### ''Ваҡытлы матбуғаттағы прозаһы''
* Если бы судьбой была я…Роман(Соавт. В.Богданов)//Бельские просторы.2000;2001.
* Последний апостол: Повесть//Октябрь.2003.№ 6.
* Ниже неба: Повесть//Бельские просторы.2005.№ 1.

## Ҡаҙаныштары
* «Ниже неба» повесы («Бельские просторы» журналында баҫыла, № 1, 2005) премияға лайыҡ була;
* Шул уҡ повесть «Дружба народов» журналында баҫыла (2007, № 10)
* Повесть айырым китап булып сыға һәм «Исламский прорыв» (2006) премияһын яулай;
* Борис Соколов исемендәге конкурс премияһына лайыҡ була (2005);
* «Сады лицея» конкурсында еңеү яулай (2006);
* Башҡортостан Республикаһының дәүләт Гимны һүҙҙәренең авторҙарының береһе;
* Тиҫтәнән ашыу әҙәбиәт, драматургия буйынса Башҡортостан һәм Рәсәй Федерацияһы даирәһендә уҙғарылған ижади конкурстар лауреаты;
* Рәсәйҙең тәүге йәш яҙыусылар форумдарында ҡатнашҡан;

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* «Новая карта русской литературы» http://www.litkarta.ru/russia/ufa/persons/churaeva-s/
* Сайт журнала «Бельские просторы» http://www.bp01.ru/authors.php?new=545&sphrase_id=6852 
* https://vk.com/id81814731
* С. Сураева тураһында https://www.livelib.ru/author/235234-svetlana-churaeva
Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш

**Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш** (; 1941 йылдың 16 декабре — 2017 йылдың 25 июлендә) — төркиәтсе, башҡорт теле белгесе.

## Биографияһы
Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш 1941 йылдың 16 декабрендә Германияның Лейпциг ҡалаһында тыуған.

И. В. Гёте исемендәге Франкфурт университетын тамамлай.

1964 йылдан Майндағы Франкфурт ҡалаһында Юғары халыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1977—2006 йылдарҙа Майнц һәм Франкфурт университеттарында, Берлин ирекле университетында эшләй. 1990-сы йылдарҙан был университеттарҙа башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштора, тәржемә итеү менән шөғөлләнә.

1992 йылдың сентябрь — октябрендә Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетында төрөк телен уҡытыуҙың интенсив курсын ойоштора. 

1995 йылда 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнаша.

2017 йылдың 25 июлендә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге башҡорт, төрөк, татар һәм башҡа төрки телдәрен өйрәнеүгә арналған.

«Учим башкирский язык» (1997) һәм «Башкирский язык! Пожалуйста!» (2000) китаптарының авторҙашы, немец студенттары өсөн башҡорт теле буйынса әсбаптың авторы булып тора. Маргарет Эрсен-Раш етәкселегендә башҡорт теле, этнография буйынса тикшереү эштәре башҡарыла.

## Хеҙмәттәре
* Учим башкирский язык. Уфа, 1997. (авторҙаштары З. Ғ. Ураҡсин, Ф. Ғ. Хисамитдинова)
* Башкирский язык? Пожалуйста! Учебное пособие. Уфа: Китап, 2000. 248 с. (авторҙаштары З. Ғ. Ураҡсин, Ф. Ғ. Хисамитдинова)
* Margarete I. Ersen-Rasch: Türkische Grammatik. Ismaning, 2001, ISBN 3-19-005185-2.
* Margarete Ersen-Rasch: Türkisch Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Harrassowitz, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-447-05507-9.
* Margarete I. Ersen-Rasch: Baschkirisch. Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene, Otto Harrassowitz GmbH & Co. KG Wiesbaden, 2009, ISBN 978-3-447-05730-1.
* Margarete I. Ersen-Rasch: Tatarisch. Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Harrassowitz, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-06110-0.
* *Türkisch. Übungsgrammatik A1–C1*, Wiesbaden 2010.
* *Türkisch für Fortgeschrittene. Grammatik – Texte – Übungen B1–C1/C2.* Wiesbaden 2011.
* *Wie heißt eigentlich „eigentlich“ auf Türkisch? Partikeln und Modalwörter.* Wiesbaden 2011 (gemeinsam mit Erdoğan Onası).
* *Türkische Grammatik ausführlich und verständlich. Lernstufen A1 bis C2*, Wiesbaden 2012.
* *Yabancı dil olarak Türkçe dilbilgisi.* Istanbul 2015 (gemeinsam mit Erdoğan Onası).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Грабарка (Серет ҡушылдығы)

**Грабарка**, **Луг** () — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Броды районы һәм Тернополь өлкәһенең Зборив районы аша көньяҡҡа табан аға. Серетның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 26 километр. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Характеристика річок Львівської області
Поливанова Мария Семёновна

**Поливанова Мария Семеновна** (24 октябрь 1922 йыл — 14 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған снайпер. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Мария Семёновна Поливанова хәҙерге Тула өлкәһенең Алексин районындағы Нарышкино ауылында тыуған. 

Урта белемле. Мәскәүҙә «Оргавиапром» ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер — Авиация технологиялары милли институты, НИАТ) эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән снайперҙар курсына уҡырға инә. 1941 йылдың октябренән 3-сө Мәскәү коммунистик дивизияһы составында Мәскәү янындағы алыштарҙа ҡатнаша.1942 йылдың ғинуарынан алып — 528-се уҡсылар полкында (Төньяҡ-Көнбайыш фронттың 1-се удар армияһы 130-сы уҡсылар дивизияһы). Хеҙмәт иткән осорҙа бер нисә тиҫтә дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, снайпер взводының яугирҙарын снайпер оҫталығына өйрәтә.

1942 йылдың 14 авгусында Новгород өлкәһенең Парфин районындағы Сутоки ауылы янында әхирәте, Өфө ҡыҙы Наталья Ковшова менән дошманға ҡаршы һуңғы патронға тиклем атыша. Һуңғы гранаталары менән ҡыҙҙар уларҙы ҡамап алған дошман һалдаттары менән бергә үҙ-үҙҙәрен дә шартлатар.

Новгород өлкәһенең Старая Русса районындағы Коровитчино ауылында ерләнгән.

«Советтар Союзы Геройы» исеме үлгәндән һуң 1943 йылдың 14 февралендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Советтар Союзы Геройы (14.02.1943);
* Ленин ордены (14.02.1943);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (13.08.1942).

## Хәтер
* Хәрби частың исемлегенә мәңгегә индерелгән.
* Геройҙың исемен Мәскәү, Алексин, Сорғот, Старая Русса, Марево, Залучье һәм Севастополь ҡалаларындағы урамдар йөрөтә.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* Мария Семёновна Поливанова. 
* Хроника великой войны — Поливанова Мария Семёновна.
Йәйге дауыл

**Йәйге дауыл**  () ― фильм.&nbsp;1944 йылда нуар жанрында төшөрөлгән. Режиссёры ― Дуглас Сирк, сценарисы&nbsp;― Роулэнд Ли. Ролдәрҙә: Линда Дарнелл, Джордж Сэндерс, Эдвард Эверетт Хортон һәм Анна Ли.&nbsp;Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов повесына нигеҙләнгән. Фильм  $1,250,000 аҡсаны был киноны күрһәтеүҙән йыйған[3] 

## Сюжет
Филмдың сюжетына Рус революцияһынан һуңғы ваҡиғалар һалынған. Граф Вольский урыҫ китап нәшриәтенең баш мөхәррире Надёна Каленинаға бер ҡулъяҙма тотоп килә. Уны графтың дуҫы һәм Надёнаның элекке кейәү егете, судья Фёдор Петров яҙған була.

Надёна үҙенең Фёдор менән мөхәббәте тураһындағы ҡулъяҙманы уҡый. Башта Фёдор Наденаны яратам тип уға өйләнергә уйлай, ләкин оҙаҡламай уға Вольскийҙарҙың йортондағы йәш хеҙмәтсе ҡыҙ Ольга ныҡ оҡшай башлай. Ҡыҙ ҙа уға ихласлыҡ күрһәтә.  Ольга аҡсаһыҙлыҡтан интеккәнгә күрә генә, үҙе теләмәй Урбенинға кейәүгә сыға. Урбенин шулай уҡ Вольскийҙар йортонда эшләй, үҙе ҡыҙҙан байтаҡҡа өлкән йәштә була, һәм ҡыҙ уға ҡарата бер ниндәй ҙә яратыу хисе кисермәй.

Ольганың туйы көнөндә Фёдор менән Ольга, тойғоларын йәшерә алмайынса, үбешәләр. Быны Надёна күреп ҡала һәм Фёдорға кейәүгә сығыуҙан баш тарта. Ольга Фёдор менән Америкаға ҡасып китергә була, тик тегеһе үҙен Надёна менән Урбенин алдында ғәйепле һанауҙан быға ризалашмай. 

Артабан Ольга граф  Вольский менән яҡын мөнәсәбәткә инә. Ул, хатта Урбениндан айырылып, Вольскийға кейәүгә сығырға ла риза.  Фёдор был турала белеп ҡала һәм бик ныҡ ярһый. Ольга Фёдорҙы яратһа ла уның менән бергә булмаясағы, оҙаҡламай Вольскийға кейәүгә сығасағы, ә Фёдор менән былай ғына йөрөп тороға ризалығы тураһында әйтә.&nbsp; Фёдор ҡыҙып китә һәм Ольганы үлтерә. Үлгән сағында Ольга Фёдорҙы ғәфү итә һәм һаман да уны яратыуы тураһында әйтеп өлгөрә. Ошоно әйткән саҡта ул «күктәге электрҙы», йәғни үҙенең әсәһен атып үлтергән йәшен  утын күрә. Урбенинды ҡатынын үлтереүҙә ғәйепләйҙәр һәм уны Себергә каторгаға  ебәрәләр.

Ҡулъяҙманы уҡығас, Надёна  нишләргә лә белмәй, башта был ҡулъяҙманы полицияға бирергә ҡарар итә. Фёдор Надёнаның уҡып сыҡҡанын белә һәм уның кабинетына килеп инә. Надёна ҡулъяҙманы полицияға тапшырырға көсө етмәгәне һәм һаман да Фёдорҙы яратыуы тураһында әйтә һәм ул үҙ ғәйебен полицияға барып танырға тейеш тип белдерә. Фёдор ҡулъяҙманы полицияға ебәрә, ләкин быға бик ныҡ үкенә һәм, ҡулъяҙмаһын тартып алыр өсөн, почтальонға һөжүм итә. Быны күргән милиционерҙар Фёдорға ата һәм уны үлтерә. Үлгән саҡта Фёдор «күк электрын»-йәшенде күреп ҡалыуын әйтә.

## Ролдәрҙә
* Джордж Сандерс ― Фёдор Петро
* Линда Дарнелл ― Ольга Кузьминична Урбенина
* Эдвард Эверетт Хортон&nbsp;― граф Вольский
* Анна Ли ― Надёна Каленина
* Гуго Гаас ― Антон Урбенин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (англ.) на сайте Internet Movie Database
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы

**Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы** — (1876, Ырымбур губернаһының Үрге Урал өйәҙе Байым ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) — 17.11.1964, шунда уҡ) — дин әһеле, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Байым ишандың бүләһе.

## Биографияһы
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы 1876 йылда Ырымбур губернаһының Үрге Урал өйәҙе Байым ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) тыуған.

Әхмәтғәзи Байымов Муллаҡай мәҙрәсәһендә башланғыс белем ала. Артабан Темәс ауылында, Орск ҡалаһында уҡый. Әхмәтғәзи Байымов ғәрәп, фарсы, үзбәк, тажик, ҡаҙаҡ, татар һәм башҡа төрки телдәрҙе бик яҡшы белә. Уҡымышлы кеше булараҡ, бай китапханаға эйә була.
1898 йылдан башлап тыуған ауылында мәҙрәсә мөҙәрисе була. Мәҙрәсә ябылғандан һуң мәктәптә балаларға белем бирә.

Әхмәтғәзи Байымов 1917 йылдың 20-27 июлендә Әхмәтзәки Вәлиди рәйеслеге аҫтында үткән беренсе башҡорт ҡоролтайы делегаты була (ҡара: Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары). Унда Башҡортостан автономияһы тураһында мәсьәлә лә ҡарала. Ә 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан Хөкүмәте иғлан ителә. Декабрҙең 8-20-ләрендә 3-сө башҡорт ҡорлтайы был ҡарарҙы законлаштыра. Бөтә был мөһим йыйылыштарҙа Әхмәтғәзи Байымов делегат булып ҡатнаша. Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы Әхмәтзәки Вәлиди менән яҡындан таныш була. Башҡортостан Хөкүмәтенең беренсе баш ҡалаһы Темәстә булғанлыҡтан, Зәки Вәлиди йыш ҡына Байым ауылында була һәм унда фекерҙәше Әхмәтғәзи Хаммат улы Байымовтарҙа туҡтай. Башҡортостан Хөкүмәте Темәстә булған осорҙа Әхмәтғәзи Байымов Әхмәтзәки Вәлидиҙең тапшырған эштәрен башҡара, милли-азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1920 йыл башында коммунист ауылдаштарын Х. Х. Унасов отряды тарафынан атылыуҙан йолоп алып ҡала.

Башҡорт Хөкүмәтенә булышлыҡ иткәне өсөн  Әхмәтғәзи Байымов 1928 йылда ҡулға алына һәм 1934 йылға тиклем Өфө төрмәһендә яфа сигә.
Иреккә сыҡҡас 30-сы йылдарҙа колхозда эшләй. Бер үк ваҡытта мулла вазифаһын башҡара. Күрәҙәселек һәләтенә эйә була, кешеләрҙе дауалай, бетеү эшләй. М. Аҡмулла һәм Р. Ф. Фәхретдинов менән таныш була, уларҙың реформаторлыҡ идеяларын уртаҡлаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан гәзите, 25.09.2014 Әхмәтзәки Вәлиди эҙҙәре буйлап мәҡәләһе
Шведагон пагодаһы

**Па́года Шведагон** () — Мьянманың Янгон ҡалаһында урынлашҡан 98 метр бейеклектәге алтын менән ялатылған ступа.

Атамаһы «Shwe» () һүҙенән һәм «Dagon» — Янгондың боронғо исеменән барлыҡҡа килгән. Мьянмала иң хөрмәткә лайыҡ булған пагодала риүәйәт буйынса дүрт Будданың ҡомартҡыһы һаҡлана: Какусандха таяғы,  Конагамананың һыу фильтры, Кассапа туникаһының киҫәге һәм Гаутаманың һигеҙ сәс бөртөгө.

Сит ил баҫҡынсылары пагодаға бер нисә тапҡыр үҙ дәғүәләрен белдерә. Мәҫәлән, 1608 йылда португал авантюрисы Филипе де Бриту-э-Никотенең ғәскәре уны талайҙар һәм 300 тонна ауырлығындағы аҫылташтар менән биҙәлгән Дхаммазеди бөйөк ҡыңғырауын урлайҙар. Ҡыңғырау Янгон йылғаһының ун метр тәрәнлектәге ләмле төбөнә бата һәм шунан бирле юғалған тип иҫәпләнә. 1825 йылда британдар Шведагонда урынлашҡан 23 тонна ауырлығындағы икенсе ҡыңғырауҙы алып китергә маташалар. Әммә Калькуттаға йүнәлгән кәмә ҡыңғырау менән бергә бата. Һөҙөмтәлә инглиздәр бирмаларға әгәп улар ҡыңғырауҙы сығарыуға ирешһәләр, Сингуминды ҡайтарырға вәғәҙә итәләр. Төбәк халҡы ҡыңғырау аҫтына бамбук бүрәнәләрен ҡыҫтырып, уны күтәрергә
өлгәшә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Безносов Николай Никитьевич

**Безносов Николай Никитьевич** (19 декабрь 1924 йыл — 7 ноябрь 2001 йыл) — СССР-ҙың велосипед спорты буйынса тренеры, саңғы буйынса ике төр ярыштың Бөтә союз категориялы судьяһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1952), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).

## Биографияһы
Николай Никитьевич Безносов 1924 йылдың 19 декабрендә Удмурт АССР-ының Гальянский Починок ауылында тыуған.
Урал дәүләт физик культура университетын тамамлай.

СССР кубогының бронза призеры (1952), РСФСР саңғы буйынса ике төр ярыштың көмөш (1950) һәм бронза (1953) призеры.

СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1950-1952), бер үк ваҡытта РСФСР йыйылма командаһы тренеры (1950-1953).

1962 йылдан алып трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғы буйынса ике төр ярыш буйынса Өфө олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, Өфөлә саңғыла һикереү өсөн трамплин төҙөүҙе ойоштороусыларҙың береһе була.

1970—1980-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы йыйылма командаһының өлкән тренеры.

## Уҡыусылары
Тәрбиәләнеүселәре араһында И. И. Ғарифуллин, Ф. Ш. Зәкиров.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың спорт мастеры (1952)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976)
* СССР кубогының бронза призеры (1952)
* РСФСР саңғы буйынса ике төр ярыштың көмөш (1950) һәм бронза (1953) призеры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Урал сасси

**«Урал сасси»** (баш. *Урал тауышы*) — Башҡортостанда баҫып сығарылған сыуаш телендәге республика ижтимағи-сәйәси гәзите.

## Тарихы
«Башҡортостан Советы» ҡушымтаһы булараҡ гәзит 1989 йылдың октябрендә сыға башлай. 1990 йылда республика гәзите статусын ала.

1999 йылдың ғинуарында гәзит Н. Я. Бичурин исемендәге премияға лайыҡ була, ә 2013 йылда Н. В. Никольский ордены менән наградлана.

## Хәҙерге хәле
Гәзит аҙнаһына 1 тапҡыр 3,3 мең дана тиражы менән А3 форматындағы дүрт биттә сыға. Интернет-версияһы бар.

Гәзиттең учредителдәре — Парламент һәм Башҡортостан Республикаһы хөкүмәте. Редакцияһы Бәләбәй ҡалаһында урынлашҡан.

## Йөкмәткеһе
«Урал сасси» гәзите Башҡортостан Республикаһы сыуаштарының тормошон, тарихын, сыуаш теленең, милли мәҙәниәтте, традициялар һәм йолаларҙы тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү проблемаларын яҡтырта. Шулай уҡ гәзит билдәле сыуаштар — ғалимдар, яҙыусылар, шағирҙар, композиторҙар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, рәссамдар һ. б. тураһында һөйләй. «Шуратал» әҙәби берекмәһендә ҡатнашыусыларҙың әҫәрҙәре баҫыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кузьмин Ф. В. Урал сасси // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа, 1996.
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
* «Урал сасси» («урал тауышы»)  // Бәләбәй хәбәрҙәре. — 2011. — 13 ғинуар.
Сәлихов Кев Миңнулла улы

**Кев Миңнулла улы Сәлихов** (3 ноябрь 1936 йыл) — физика-математика фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, парамагнетиктар, томография, нанолитографияла спин системалары динамикаһы өйрәнеү өлкәһендә төп белгес, Е. К. Завойский исемендәге Ҡазан физика-техник институты директоры һәм Ҡазан ғилми үҙәге рәйесе урынбаҫары, Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы вице-президенты.

## Биографияһы
1936 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Ҡыҙыл йылға ауылында тыуған.

1959 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының физика факультетын тамамлай.

1959 йылдан алып 1962 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләре институты аспирантураһында белем ала.

1963 йылда Ҡарағанда ҡалаһында Политехник институтта эшләй.

1963 йылдан 1988 йылға тиклем СССР-ҙың Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Химик кинетика һәм яныу институтының ғилми хеҙмәтҡәре булып эшләй.

1968—1988 йылдарҙа — доцент, Новосибирск дәүләт университетының дөйөм һәм теоретик физика кафедраһы профессоры.

1989 йылдан — В. И. Ульянов — Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының химик физика кафедраһы мөдире.

1988 йылдан — Е. К. Завойский исемендәге Ҡазан физика-техник институты директоры.

Фәнни эшмәкәрлеге химик һәм медицина физикаһы, радиоспектроскопия, квант информатикаһы проблемаларына арналған. Сәлихов тарафынан тышҡы магнит ҡырҙарының радикаль реакцияларға йоғонтоһо, изотоплы магнит эффекты теориялары эшләнә; радикаль парҙар рекомбинацияһы ихтималлығының ҡыр бәйләнешлелегенең экстремаль характерҙа булыуы алдан әйтеп бирелә һ.б..

230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Инглиз һәм немец телдәрен белә.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар.

## Библиография
* Салихов К. М., Семёнов А. Г., Цветков Ю. Д. Электронное спиновое эхо и его применение. — М.: Наука, 1976.
* Замараев К. И., Молин Ю. Н., Салихов К. М. Спиновый обмен. — М.: Наука, 1977.
* Бучаченко А. Л., Сагдеев Р. З., Салихов К. М. Магнитные и спиновые эффекты в химических реакциях. — Новосибирск: Наука, 1978.
* Салихов К. М. 10 лекций по спиновой химии. — 2000.

## Наградалары
* Ленин премияһы лауреаты — фән һәм техника өлкәһендә (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995)
* ЭПР Халыҡ-ара йәмғиәтенең алтын миҙалы,
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2007)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* «РИКЕН ғилми үҙәгенең билдәле ғалимы» исеме (Япония)
* Татарстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты — фән һәм техника өлкәһендә (1998)
* Александр фон Гумбольдт исемендәге халыҡ-ара фондының премияһы лауреаты (Германия, 2001)
* ,Е. К. Завойский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2004)
* Бөйөк Британия Король химик йәмғиәтенең Брукер премияһы лауреаты (2012).
* «Татарстан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11520-s-likhov-kev-mi-nulla-uly
Безценный Виктор Николаевич

**Безценный Виктор Николаевич** (20 июль 1924 йыл — 2 декабрь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенант (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).  

## Биографияһы
Виктор Николаевич Безценный 1924 йылдың 20 июлендә Дмитриевск ҡалаһында (хәҙер Донецк өлкәһенең Макеевка ҡалаһы) тыуған. Украин.

Тулы булмаған урта белемле. 1941 йылдың февраленән Башҡорт АССР-ы Иглин районының Иглин ҡасабаһында йәшәгән, бында уҡыуын дауам иткән, Колхозда эшләгән.

1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1943 йылда Өфө хәрби пехота училищеһын тамамлай.

1943 йылдың майынан Үҙәк, Белоруссия һәм 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. 65-се армия 193-сө уҡсылар дивизияһы 865-се уҡсылар полкының взвод командиры лейтенант Виктор Николаевич Безце́нный Герой исеменә 1943 йылдың 15 октябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Уның взводы Белорус ССР-ының ҡала тибындағы Лоев ҡасабаһы эргәһендә Днепр йылғаһын уңышлы аша сығып, уң яҡ плацдармды һаҡлап ҡала.

1945 йылда демобилизацияланғандан һуң — Макеевка һәм Мукачево ҡалаларында прокурор ярҙамсыһы, Луганск ҡалаһында адвокат булып эшләй. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.

1976 йылдың 2 декабрендә вафат була. Макеевка ҡалаһы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1520)(30.10.1943)
* Ленин ордены (1943)

## Хәтер
* Иглин ҡасабаһында Геройҙың бюстары ҡуйылған: 2002 йылда Е. Иглина исемендәге паркта, 2005 йылда — ул уҡыған 1-се һанлы Иглин урта мәктәбе бинаһы эргәһендә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кизин Ю Порыв //Башҡортостандың данлы улдары. 3-сө китап. Өфө, 1968.

## Һылтанмалар
Өс көн буйы ямғыр

**«Өс көн буйы ямғыр»**  () — драматик фильм, 2002 йылда режиссёр Майкл Мередит тарафынан төшөрөлгән. Фильмдың сюжеты Антон Павлович Чеховтың алты хикәйәһенә нигеҙләнгән, ундағы ваҡиға хәҙерге замандағы Кливленд ҡалаһында бара. Фильмдың премьераһы 2002 йылдың 12 майында Трайбектағы кинофестивалдә үтә. 2003 йылда фильм шулай уҡ Канн һәм Мәскәү кинофестивалдәре сиктәрендә күрһәтелә.

## Сюжет
Кливлендә бер шмишәмбе көндө йәшенле ямғыр яуа башлай, һәм ул өс көн буйына һуҙыла. Төрлө кешеләрҙең фильмда күрһәтелгән алты тарихы был йонсоу көндәрҙе берләштерә. Улар араһында насар ғәҙәте өсөн үҙ  ҡыҙын тәрбиәләүҙән мәхрүм ителгән наркоман; улын юғалтҡан такси йөрөтөүсе; компанияһы плиткалар эшләп сығарыусы эшҡыуар; эшһеҙ ҡалған ярты аҡыллы урам һепереүсе; урындағы диджей һәм ҡаланың башҡа кешеләре бар.

## Ролдәрҙә
* Пенелопа Аллен&nbsp;— *Хелен* 
* Эрик Авари&nbsp;— *Алекс* 
* Алими Баллард&nbsp;— *Деррик* 
* Джоуи Билоу&nbsp;— *Денис* 
* Брюс Бон&nbsp;— *Крэнстон* 
* Роберт Кассерли&nbsp;— *Рэй* 
* Питер Фальк&nbsp;— *Вальдо* 
* Блайт Даннер&nbsp;— *кэбтағы ҡатын* 
* Марк Фойерстин&nbsp;— *машина һатып алыусы* 
* Лайл Ловетт&nbsp;— *диджей* 
* Джон Кэрролл Линч&nbsp;— *ҡунаҡ* 
* Уэйн Роджерс&nbsp;— *эшҡыуар* 
* Роберт Кэррадайн&nbsp;— *такси йөрөтөүсе* 
* Кир Дулли&nbsp;— *камео* 
* Джейсон Патрик&nbsp;— *камео* 

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильм тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. Rotten Tomatoes сайтында 10 араһында 40 % яҡшы баһалама. Metacritic сайтында — 12 баһаламала 100 балдан 52 балл ала. Америка кино тәнҡитсеһе Роджер Эберт фильмға 4 йондоҙҙан 2,5 йондоҙ ҡуя.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Беренсе мөхәббәт (фильм, 2001)

**«Беренсе мөхәббәт»** () — романтик драма, 2001 йылда режиссёр Реверж Ансельмо төшөргән. Сюжет нигеҙенә ике әҙәби әҫәр — Иван Сергеевич Тургеневтың «Первая любовь» (1860) һәм Антон Павлович Чеховтың «Жена» (1891) хикәйәһе һалынған. DVD премьераһы 2001 йылдың 18 сентябрендә Нидерландыла була. АҠШ-та фильм PG-13 рейтингына лайыҡ була. Фильм Чехияның Прага ҡалаһында төшөрөлә. Фильм Оскар премияһы лауреаты кинооператор Дэвид Уоткиндың һуңғы эше.

## Сюжет
Фильмда ваҡиға Рәсәйҙә 1830-сы йылдарҙа бара. Владимир исемле йәш кеше күршеләрендә йәшәгән Зинаида исемле ҡыҙға ғашиҡ була. Зинаида тик үҙенән байтаҡҡа өлкән ирҙәрҙе нығыраҡ ярата. Бер заман ул Владимирҙың атаһын осрата, һәм уларҙың яҡынлыҡ мөнәсәбәттәре башланып китә.

## Ролдәрҙә
* Кирстен Данст — *Зинаида*
* Джули Уолтерс — *принцесса Засекина*
* Джеральдин Джеймс — *әсәй*
* Натаниель Паркер — *атай*
* Ник Стал — *Владимир*
* Джеймс Фокс — *Владимир ҡартайғас (тауыш)*
* Палома Баэза — *Машенька*
* Кенни Даути — *Денис*
* Ангус Райт — *Борис*
* Роберт Гленистер — *граф Малевский*
* Хиткоут Уильямс — *табип Лушин*
* Николас Роу — *Майданов*
* Майкл Хиггс — *Вася*

## Бүләктәре һәм номинациялары
2001 йылда фильм «» «Иң яҡшы актриса» (Кирстен Данст) номинацияһында премияға тәҡдим ителә.

## Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. Filmcritic.com порталын күҙәтеүсе Джулия Левин «урыҫ классик әҙәбиәтенең тарихи фонын аңламайынса, күңел асыу өсөн генә төшөргән бик сәйер фильмдарҙың береһе», — тип яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*