open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы

**Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы ** (10 февраль 1908 йыл — 1977 йыл) — архитектор, рәссам, педагог. 1949—1977 йылдарҙа Мәскәү архитектура институты уҡытыусыһы. СССР Архитектурҙар союзы ағзаһы. Архитектура кандидаты, профессор (1967). Өфөләге Салауат Юлаев һәйкәле архитекторы. Башҡорт АССР-ының, Татар АССР-ының һәм Төньяҡ-Осетин АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  

## Биографияһы
Исмәғил Ғәли улы Ғәйнетдинов 1908 йылдың 10 февралендә Рәсәй империяһының Ҡазан губернаһы Олы Мәңгәр ауылында тыуған.

1924—1927 йылдарҙа Силәбенең 2-се мәктәбендә уҡый.

1927 йылда Ҡазан индустриаль техникумына (1930 йылдан Ҡазан инженер-төҙөлөш институты) уҡырға инә һәм 1931 йылда «инженер-төҙөүсе» дипломын ала.

Kazan-khti-main.jpg
Stamp of USSR 1871.jpg
Rachport.jpg
Salavat Yulaev.jpg

Уның проекттар буйынса Салауат Юлаев һәйкәле, Коста Хетагуров һәйкәле, Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры бинаһы, Ҡазан йылға вокзалы (1962) төҙөлә.

1977 йылда Мәскәүҙә вафат була. Васыятына ярашлы, Ҡазан ҡалаһында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл 
* Музей истории КГАСУ Официальный сайт. Гайнутдинов Исмагил Галеевич 
* Энциклопедия «Соплеменники». Гайнутдинов Исмагил Галеевич
Алексеевск районы

**Алексе́евск райо́ны** () — Татарстандын үҙәгендә, Сулман йылғаһының һул ярында район.

Майҙан — 2080,1 км².

Район гәзите «Заря» — «Таң» ике телдә баҫыла.

## Географияһы

## Тарихы

## Халҡы



; Урбанизация
В городских условиях (пгт Алексеевское проживают  % населения района.

## Ҡоролош
* Алексеевское ҡала биләмәһе
* Билярское ауыл биләмәһе
* Большеполянское ауыл биләмәһе
* Большетиганское ауыл биләмәһе
* Бутлеровское ауыл биләмәһе
* Войкинское ауыл биләмәһе
* Ерыклинское ауыл биләмәһе
* Куркуль ауыл биләмәһе
* Курналинское ауыл биләмәһе
* Лебединское ауыл биләмәһе
* Лебяжинское ауыл биләмәһе
* Левашевское ауыл биләмәһе
* Майнское ауыл биләмәһе
* Подлесно-Шенталинское ауыл биләмәһе
* Родниковское ауыл биләмәһе
* Ромодановское ауыл биләмәһе
* Сахаровское ауыл биләмәһе
* Среднетиганское ауыл биләмәһе
* Степношенталинское ауыл биләмәһе
* Ялкынское ауыл биләмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* сайты
Ҡуҫа районы

** Ҡуҫа районы ** — Силәбе өлкәһенең муниципаль районы.

Административ үҙәге —  Ҡуҫа ҡалаһы.

## Халҡы



Ҡала шарттарында (Ҡуҫа һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының  проценты йәшәй.

## Билдәле шәхестәр
* Майский Әнүәр Әхкәм улы [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Кусинского муниципального района 
* История герба Кусинского района
Ҡуҫа

**Ҡуҫа** — Силәбе өлкәһендәге ҡала һәм шул исемдәге район үҙәге.

## Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса Силәбе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  шундай аңлатма биргән булған: *Куса, река, правый приток Ая; город районного подчинения, районный центр, основанный в 1778 г. со строительством железоделательного завода, 1943 г.— город.
Обычно сближается с башкирским кусеу — «кочевать», «переходить с места на место». Однако полной убедительности в этом объяснении нет. Лингвисты (Р. З. Шакуров) отмечают, что слово "куса" необъяснимо из башкирского. Скорее всего, оно из иранского языка: куча — «поселок», «улица». В башкирском языке закономерен переход звука «ч» в «с». Топоним куча (куса) встречается в Башкортостане и других районах страны*..

Әммә топонимдың килеп сығышы буйынса эҙләнеүҙәр дауам итә, һәм 1990-сы йылдарҙа урыҫса Куса тип аталған топонимдың сығышы асыҡланған: *Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә*, тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова . *Ҡуһа* һәм *ҡуҫа* - диалект кимәлендә генә айырыла. Ҡаланың атамаһы үҙе урынлашҡан йылға исеменән килеп сыҡҡан.
Нуғайбәк районы

**Нуғайбәк районы** — Силәбе өлкәһенең районы.

Административ үҙәк — Фершампенуаз ауылы.

## География
Район сиктәш:
* Үрге Урал районы
* Чесма районы
* Агаповка районы
* Кәртәле районы

Майҙан — 3022 км².

## Халҡы

; Национальный состав
Преобладают русские (45,3 %), нагайбаки (29,4 %), казахи (13,6 %). Всего в районе проживают представители 12 национальностей. Нагайбаки компактно проживают в поселках Кассельский, Требиятский, Астафьевский, Остроленский, Кужебаевский и селах Париж, Фершампенуаз.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* '''Нуғайбәк районы''' сайты
Әлки районы

**Әлки районы** () — Татарстан районы.

Административ үҙәк — Базарлы Матаҡ ауылы.

Майҙан — 1726,8 км².

## Ҡоролош
* Аппаковское ауыл биләмәһе
* Базарно-Матакское ауыл биләмәһе
* Борискинское ауыл биләмәһе
* Верхнеколчуринское ауыл биләмәһе
* Каргопольское ауыл биләмәһе
* Кошкинское ауыл биләмәһе
* Нижнеалькеевское ауыл биләмәһе
* Нижнекачеевское ауыл биләмәһе
* Новоургагарское ауыл биләмәһе
* Салманское ауыл биләмәһе
* Староалпаровское ауыл биләмәһе
* Старокамкинское ауыл биләмәһе
* Староматакское ауыл биләмәһе
* Старосалмановское ауыл биләмәһе
* Старохурадинское ауыл биләмәһе
* Старочелнинское ауыл биләмәһе
* Тяжбердинское ауыл биләмәһе
* Юхмачинское ауыл биләмәһе
* Чувашско-Бродское ауыл биләмәһе
* Чувашско-Бурнаевское ауыл биләмәһе
* Шибашское ауыл биләмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
Әлмәт районы

**Әлмәт райо́ны** () — Татарстанда район.

Үҙәк — Әлмәт ҡалаһы.Майҙан — 2542,93 км². 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
Шәймиев Минтимер Шәрип улы

**Шәймиев Минтимер Шәрип улы** (20 ғинуар 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне, Татарстан Республикаһының беренсе Президенты (1991—2010). 

## Биографияһы
Минтимер Шәрип улы Шәймиев 1937 йылдың 20 ғинуарында Татар АССР-ының (хәҙер Татарстан Республикаһы) Аҡтаныш районы Әнәк ауылында тыуған. 1954 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Ҡазан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультетына уҡырға инә. Юғары белем алғас, 1969 йылға тиклем үҙ һөнәре буйынса эшләй. Артабан 1983 йылғаса Татар АССР-ының мелиорация һәм һыу хужалығы министры була.

1983 йылда ТАССР Министрҙар Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты секретары итеп һайлана һәм был вазифала 1985 йылғаса эшләй. 

1985–1989 йылдарҙа — ТАССР Министрҙар Советы Рәйесе.

1989–1990 йылдарҙа  КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары.

1990 йылда Минтимер Шәймиев ТАССР Юғары Советы Рәйесе итеп һайлана.

1991 йылдың 12 июнендә Татарстан Республикаһы Президенты итеп һайлана һәм был вазифала 2010 йылдың 25 мартына ҡәҙәр эшләй.

2010 йылдан Минтимер Шәймиев Татарстандың Дәүләт Кәңәшсеһе вазифаһын башҡара (Сингапур моделе буйынса).

## Әңгәмәләре
* Шәймиев. Булдырганы һәм булдырмаганы. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Государственный советник Республики Татарстан 
* «Нам есть у кого учиться»: Радий Хабиров написал про первого президента Татарстана. ИА «Башинформ», 20 мая 2022 года
Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы

**Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы** (1 март 1957 йыл) — дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 2010 йылдан Татарстан Республикаһы Президенты. 

## Биографияһы
Рөстәм Нурғәли улы Миңлеханов 1957 йылдың 1 мартында Татар АССР-ы (хәҙер Татарстан Республикаһы Балыҡ Биҫтәһе районының Яңы Арыш ауылында тыуған.

1978 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса Ҡазан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса «Сельхозтехника»ның Саба район берекмәһендә инженер-диагностик булып башлай.

* 1980—1983 йылдарҙа Саба леспромхозының өлкән һәм баш энергетигы була.
* 1983 йылда Саба районының ҡулланыусылар йәмғиәтенең (русса райпо—районное потребительское общество) рәйес урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
* 1985 йылдан — Арса райпоһы рәйесе.
* 1990 йылда халыҡ депутаттарының Арса район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
* 1992 йылда район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
* 1993—1996 йылдарҙа — Бейектау районы башлығы.
* 1996—1998 йылдарҙа — Татарстан Республикаһы финанс министры.
* 1998 йылдан Татарстан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе.
«Татнефть», «Татнефтехиминвест-холдинг», «Связьинвестнефтехим» ойошмаларының директорҙар советы рәйесе.
* 2010 йылдан Татарстан Республикаһы Президенты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2019)

## Һылтанмалар
* Татарстан Президенты рәсми сайты 
* 
* 
* Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улының Instagramы 
* «Хочу закрыть тему с частыми полётами Минниханова». Сайт Казанский репортёр. 2020, 14 февраля
Европа сереге

**Европа сереге** — Был ауырыу умартаға плутон тигән микробтар эләккәндә тарала. 

## Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Башлыса 3-4 көнлөк ҡарышлауыҡтар зарарлана. Ҡайһы саҡта 7 көнлөк үрсем дә үлә. Ояһы яҡшылап йылытылмаған, аҙығы аҙ булған көсһөҙ ғаиләләрҙә был ауырыу тиҙ тарала. Бал ҡорто ғаиләһенә плутон микробы йоғоп үрсей башлаһа, уның эргәһендә алвей һәм икенсе төрлө микробтар үрсеп китә.

Был микробтар умарталыҡта йылдар буйы һаҡлана. Ояла микроб тәрбиәсе ҡорттар аша тарала. Ауырыу ғаиләнән алынған кәрәҙ, баллы рамдар ауырыу сығанағы булып тора.

Ауырыу, бер умартанан икенсеһенә әре ҡорттар, аҙашҡан ҡорттар аша күсә. Европа сереге ауырыуы йәйҙең беренсе яртыһында башлана. Яҙғы һалҡын көндәр, һут йыйыу туҡталыу, умартала аҙыҡ етешмәү, ғаиләнең көсһөҙләнеүе һөҙөмтәһендә был ауырыу тиҙ таралып китә. Көндәр йылынып, бал һуты йыйыу башланғас, ауырыу ҡарышлауыҡтар һаны кәмей. Бал йыйыу осоро туҡталғас, ауырыу ҡарышлауыҡтар һаны арта, шулай итеп, ауырыу көҙгә тиклем һуҙыла, күстәр хәлһеҙләнә. Тик ояла бала тәрбиәләү туҡтағас ҡына, ауырыу туҡтала.

Ауырыу	ҡарышлауыҡтың	рәүеше	үҙгәрә, майлы һымаҡ ялтырауыҡлы төҫтән тоноҡ аҡ төҫкә инә, күҙәнәктә төрлө хәлдә	 ята. Үлгәндән һуң һарғылт төҫтән аҡһыл һоро төҫкә, унан көрән төҫкә инеп кибә һәм, ҡатып, ҡабыҡҡа әйләнә.

Ҡапҡасы ябылған күҙәнәктә үлгән ҡарышлауыҡ оҙаҡ кибә, ул тәүҙә бер ни тиклем һуҙылыусан матдәгә әйләнә, һәм унан әсе еҫ килә. Бындай кәрәҙҙәрҙең ҡапҡастары эскә батып тишекләнә. Ябыҡ кәрәҙ күҙәнәгендә үлгән үрсем оҙаҡ ҡалыуы мөмкин, сөнки уларҙы бал ҡорттары һуңлап таҙарталар. Шуға күрә ауырыу ғаиләлә ныҡ таралыуы ихтимал.

## Дауалау саралары
Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, умарталыҡта көслө бал ҡорто ғаиләләрен аҫрарға тәҡдим ителә. Умарталар яҡшылап йылытыла. Бал һуты бүлеүсе үҫемлектәр сәскә атҡан яландарға умарталарҙы ваҡытында күсереү сараһы күрелә. Ояны ваҡытында киңәйтеп, ваҡытында тарайтыу, ҡорттарға эсергә таҙа һыу сығанағы булдырыу мөһим. Умартаны ҡоро, елдән ышыҡ урында тотоу, умарталыҡта таҙалыҡ булдырыу, иҫкергән кәрәҙҙәрҙе ваҡытында иретеп заводҡа тапшырыу серек ауырыуын булдырмаҫҡа ярҙам итә. Умарталыҡта серек ауырыуы беленгәс тә, ауырыу һәм үлгән ҡарышлауыҡтары булған кәрәҙҙе киҫеп алып, лабораторияға ебәрергә кәрәк. Бер үк ваҡытта серек ауырыуын дауалау һәм уның менән көрәш сараларын күрергә кәрәк. Бал ҡорттарын яңы умарталарға күсереү һәм уларҙы дауалауҙа Америка сереге менән көрәшкәндә ҡулланылған ысул һәм дарыуҙар файҙаланыла.

Кәрәҙҙәрҙе йоғошһоҙландырыу өсөн, уларға ике процентлы водород перекисы, бер процентлы ҡырмыҫҡа йәки һеркә кислотаһының иретмәһен тултырып, бер тәүлеккә ҡалдыралар һәм һуңынан, иретмәне бушатып, уларҙы һыу менән сайҡайҙар.

Дауалағандан һуң бер йыл уҙғас ҡына, умарталыҡ Европа сереге ауырыуынан ҡурҡынысһыҙ булып иҫәпләнә.

## Ҡарағыҙ
* Умартасылыҡ
* Бал ҡортоноң ауырыуҙары
* Бал ҡорто
* Башҡорт балы
Минзәлә районы

**Минзәлә районы** () — Татарстан районы.  Административ  үҙәк — Минзәлә.

Майнан — 1919,8 км².

## Тарих
Район территорияһы байлар башҡорттары ерҙәрендә урынлаша.

Өфө өйәҙе, 17 быуаттан уртаһынан Кама аръяғы һыҙығы (Кама аръяғы сик һыҙығы) составында.

1781—1920 йылдарҙа Минзәлә өйәҙенең территорияһында.

## Ҡоролош
* Атряклинское ауыл биләмәһе
* Аюское ауыл биләмәһе
* Бикбуловское ауыл биләмәһе
* Верхнетакерменское ауыл биләмәһе
* Воровской исемендәге ауыл биләмәһе
* Иркеняшское ауыл биләмәһе
* Коноваловское ауыл биләмәһе
* Кузембетьевское ауыл биләмәһе
* Наратлы-Кичуское ауыл биләмәһе
* Николаевское ауыл биләмәһе
* Новомазинское ауыл биләмәһе
* Новомелькенское ауыл биләмәһе
* Подгорно-Байларское ауыл биләмәһе
* Старомазинское ауыл биләмәһе
* Староматвеевское ауыл биләмәһе
* Урусовское ауыл биләмәһе
* Юртовское ауыл биләмәһе
* Юшадинское ауыл биләмәһе

## Эре тораҡ пункттар
* Воровской исемендәге Совхоз ҡасабаһы
* Яңы Мелькен
* Сарсаз-горы
* Топасево
* Старое Мазино
* Коноваловка
* Яңы Александровка
* Атрякле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
Ютазы районы

**Ютазы  районы** (*Йотаҙы районы*, ) — Татарстандың районы.

Административ үҙәк — Уруссу. Майҙаны — 759,1 км². Халҡы — 22526 кеше.

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Ютазы районында 1 ҡала һәм 10 ауыл биләмәһе составында 38 тораҡ пункт иҫәпләнә.



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
* Ютазинский район на портале TatCenter.Ru
Чистай районы

**Чистай районы** () — Татарстанда район. Административ үҙәк — Чистай ҡалаһы.

Майҙан — 1823 км².

## Халҡы

Халыҡ — 79,2 мең кеше. Шул иҫәптән: татарҙар — 59,6 %, урыҫтар — 34 %, сыуаштар — 4,9 %, башҡа милләттәр — 1,5 %.

## Ҡоролош
# Чистай
# Адельшинское ауыл биләмәһе
# Большетолкишское ауыл биләмәһе
# Булдырское ауыл биләмәһе
# Верхнекондратинское ауыл биләмәһе
# Данауровское ауыл биләмәһе
# Исляйкинское ауыл биләмәһе
# Каргалинское ауыл биләмәһе
# Кутлушкинское ауыл биләмәһе
# Кубасское ауыл биләмәһе
# Малотолкишское ауыл биләмәһе
# Муслюмкинское ауыл биләмәһе
# Нарат-Елгинское ауыл биләмәһе
# Нижнекондратинское ауыл биләмәһе
# Совхозно-Галактионовское ауыл биләмәһе
# Староромашкинское ауыл биләмәһе
# Татарско-Баганинское ауыл биләмәһе
# Татарско-Елтанское ауыл биләмәһе
# Татарско-Сарсазское ауыл биләмәһе
# Татарско-Толкишское ауыл биләмәһе
# Четырчинское ауыл биләмәһе
# Чистопольско-Высельское ауыл биләмәһе
# Чистопольское ауыл биләмәһе
# Чувашско-Елтанское ауыл биләмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Чистопольского МО
* Официальный сайт Чистопольского муниципального района
* Чистопольский район на портале TatCenter.Ru
Арса районы

**А́рса райо́ны** () — Татарстан районы. Майҙан - 1843,6 км². Үҙәк — Арса ҡалаһы.

Халыҡ — 51,6 мең кеше.  92,8 % — татарҙар.

## Билдәле шәхестәре
* Сөләймәнов Наил Тимерйән улы (15.04.1939), ғалим-инженер‑электромеханик, 1986—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1978). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1964). Ашытбаш ауылынан.

## Административ-территориаль ҡоролошо
* Арса ҡалаһы
* Апазовское ауыл биләмәһе
* Венетинское ауыл биләмәһе
* Казанбашское ауыл биләмәһе
* Качелинское ауыл биләмәһе
* Кошлаучское ауыл биләмәһе
* Купербашское ауыл биләмәһе
* Нижнеатынское ауыл биләмәһе
* Новокинерское ауыл биләмәһе
* Новокишитское ауыл биләмәһе
* Новокырлайское ауыл биләмәһе
* Нусинское ауыл биләмәһе
* Сизинское ауыл биләмәһе
* Сикертанское ауыл биләмәһе
* Смак-Корсинское ауыл биләмәһе
* Среднеатынское ауыл биләмәһе
* Среднекорсинское ауыл биләмәһе
* Среднепшалымское ауыл биләмәһе
* Староашитское ауыл биләмәһе
* Старокырлайское ауыл биләмәһе
* Старочурилинское ауыл биләмәһе
* Сюрдинское ауыл биләмәһе
* Ташкичинское ауыл биләмәһе
* Урнякское ауыл биләмәһе
* Утар-Атынское ауыл биләмәһе
* Училинское ауыл биләмәһе
* Шурабашское ауыл биләмәһе
* Шушмабашское ауыл биләмәһе
* Янга-Салское ауыл биләмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация о районе 
* Мечети района 
* Знаменитости района
* Эпиграфические памятники Арского района
* Арск и Арский район
* Каталог фирм и организаций Арска. Интернет справочник 
* Форум Арского района
Әлмәт (ҡала)

**Әлмәт** — Татарстанда ҡала, 1953 йылдан.
Әлмәт районы үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҡтисад
* «Татнефтепром» 
* «Булгарнефть»
* «СМП-Нефтегаз»
* Әлмәт торба заводы

Ҡалала Әлмәт нефть институты эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  '''Портал администрации г'''. '''Альметьевска'''. 
*  Альметьевск в энциклопедии «Мой город»
* Фотогалерея г. Альметьевск на «Фотосайте о Земле» 
* Статья об истории Альметьевска
Балыҡ Биҫтәһе районы

**Балыҡ Биҫтәһе районы** () — Татарстан Республикаһындағы муниципаль район, 1927 йылда ойошторолған.

Административ үҙәге — Балыҡ Биҫтәһе ҡасабаһы.

Майҙаны — 2052,2 км².

Халыҡ һаны — 28120 кеше.

## Ҡоролош
# Балыҡ Биҫтәһе ҡасабаһы
# Анатышское ауыл биләмәһе
# Балыклы-Чукаевское ауыл биләмәһе
# Бетьковское ауыл биләмәһе
# Биектауское ауыл биләмәһе
# Большеелгинское ауыл биләмәһе
# Большекульгинское ауыл биләмәһе
# Большемашлякское ауыл биләмәһе
# Большеошнякское ауыл биләмәһе
# Большесалтанское ауыл биләмәһе
# Иванаевское ауыл биләмәһе
# Козяково-Челнинское ауыл биләмәһе
# Корноуховское ауыл биләмәһе
# Кугарчинское ауыл биләмәһе
# Кукеевское ауыл биләмәһе
# Кутлу-Букашское ауыл биләмәһе
# Масловское ауыл биләмәһе
# Нижнетимерлекское ауыл биләмәһе
# Новоарышское ауыл биләмәһе
# Полянское ауыл биләмәһе
# Русско-Ошнякское ауыл биләмәһе
# Сорочье-Горское ауыл биләмәһе
# Троицко-Урайское ауыл биләмәһе
# Урахчинское ауыл биләмәһе
# Уреевское ауыл биләмәһе
# Шеморбашское ауыл биләмәһе
# Шетнево-Тулушское ауыл биләмәһе
# Шумбутское ауыл биләмәһе
# Шумковское ауыл биләмәһе
# Юлсубинское ауыл биләмәһе
# Ямашевское ауыл биләмәһе

## Шәхестәр

* Дмитрий (Метрәй) Ҡасимов (1900, Керәшен Ҡазыһы — 1995) — БАССР-ҙың дәүләт именлеге министры (1946-1953).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Рыбно-Слободского муниципального района 
* Рыбно-Слободский район на портале TatCenter.Ru
Тәтеш районы

**Тәтеш районы** () — Татарстан районы.

Майҙан — 1632,15 км². Халыҡ  — 25 мең кеше. Шул иҫәптән: урыҫтар — 34 %, татарҙар — 32,9 %, сыуаштар — 22,1 %, мордва — 10 %.

## Ҡоролош
# Тәтеш ҡалаһы

# Алабердинское ауыл биләмәһе
# Алекино-Полянское ауыл биләмәһе
# Байрашевское ауыл биләмәһе
# Бакрчинское ауыл биләмәһе
# Беденьгинское ауыл биләмәһе
# Бессоновское ауыл биләмәһе
# Богдашкинское ауыл биләмәһе
# Большеатрясское ауыл биләмәһе
# Большетарханское ауыл биләмәһе
# Большетурминское ауыл биләмәһе
# Большешемякинское ауыл биләмәһе
# Вожжинское ауыл биләмәһе
# Жуковское ауыл биләмәһе
# Ивановское ауыл биләмәһе
# Кильдюшевское ауыл биләмәһе
# Киртелинское ауыл биләмәһе
# Кляшевское ауыл биләмәһе
# Кошки-Новотимбаевское ауыл биләмәһе
# Лаптевское ауыл биләмәһе
# Льяшевское ауыл биләмәһе
# Малоатрясское ауыл биләмәһе
# Малобисяринское ауыл биләмәһе
# Малошемякинское ауыл биләмәһе
# Монастырское ауыл биләмәһе
## Долгая Поляна
# Нармонское ауыл биләмәһе
# Починок-Ново-Льяшевское ауыл биләмәһе
# Сюндюковское ауыл биләмәһе
# Тоншерминское ауыл биләмәһе
# Урюмское ауыл биләмәһе
# Фёдоровское ауыл биләмәһе
# Чинчуринское ауыл биләмәһе
# Чувашско-Черепановское ауыл биләмәһе

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Тетюшского муниципального района
* Тетюшский район на портале TatCenter.Ru
Түбәнге Кама районы

**Түбәнге Кама районы** () — Татарстан районы.

Административ үҙәк — Түбәнге Кама.

Халыҡ — 264&nbsp;815 кеше.

## Ҡоролош
* Түбән Кама
* Камские Поляны
* Афанасовское ауыл биләмәһе — ауыл Большое Афанасово
* Елантовское ауыл биләмәһе — ауыл Елантово
* Каенлинское ауыл биләмәһе — ауыл Каенлы
* Кармалинское ауыл биләмәһе — ауыл Кармалы
* Краснокадкинское ауыл биләмәһе — ауыл Верхние Челны
* Красноключинское ауыл биләмәһе — Красный Ключ
* Майскогорское ауыл биләмәһе — ауыл Трудовой
* Макаровское ауыл биләмәһе — ауыл Верхняя Уратьма
* Нижнеуратьминское ауыл биләмәһе — ауыл Нижняя Уратьма
* Простинское ауыл биләмәһе — ауыл Прости
* Сосновское ауыл биләмәһе — ауыл Благодатное
* Старошешминское ауыл биләмәһе — ауыл Старошешминск
* Сухаревское ауыл биләмәһе — ауыл Сухарево
* Шереметьевское ауыл биләмәһе — ауыл Богородское-Шереметьевка
* Шингальчинское ауыл биләмәһе — ауыл Шингальчи

## Иҡтисад
Татарстандың  23 % продукцияһы районда сығарыла, республиканың  30 % экспорты районда етештерелә . Район эре нефтехимия үҙәге: «Нижнекамскнефтехим», «Нижнекамскшина», «ТАИФ-НК», «ТАНЕКО», «Управляющая компания Камаглавстрой», «Филиал ОАО „Генерирующая компания“ Нижнекамская ТЭЦ» ойошмалары менән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Нижнекамского муниципального района Татарстана
Кокимбо (мәғәнәләр)

* Кокимбо — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә.
* Кокимбо — Чилилағы ҡала һәм коммуна
Рекиноа

**Рекиноа** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 8 240  кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 673,3 км². Халыҡ һаны — 24 523 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 36,42  кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 16 саҡрым (15 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Ранкагуа коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Мачали коммунаһы;
* көнсығышта — Мачали коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Ренго коммунаһы;
* көнбайышта — Коинко коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Оливар коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* **Рекиноа **(ҡала) — 8240 кеше
* Лос-Лириос(ҡасаба) — 2927 кеше
* Эль-Абра(ҡасаба) — 1391 кеше
Сан-Висенте-де-Тагуа

**Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 18 914 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 475,8 км². Халыҡ һаны — 44 430 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 93,38 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 47 саҡрым (44 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Коинко һәм Кинта-де-Тилькоко коммунаһы;
* көнсығышта — Мальоа коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Сан-Фернандо коммунаһы;
* көньяҡта — Санта-Крус һәм Нанкагуа, Пласилья коммунаһы;
* көнбайышта — Палмилья коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Пеумо һәм Пичидегуа, Кольтауко коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* **Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа **(ҡала) — 18914 кеше
* Эль-Тамбо(ҡасаба) — 1731 кеше
* Растрохос(ҡасаба) — 1320 кеше

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Быуа (ҡала)

**Быуа** () — ҡала, Татарстандын Быуа районы үҙәге. Карла йылғаһы ярында.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Буинск в энциклопедии «Мой город»
Ҡапсыҡлы үрсем

**Ҡапсыҡлы үрсем** — Был ауырыу менән 6—10 көнлөк көпләнгән үрсем зарарлана. Ябай микроскоптан ҡарағанда күренмәй торған вирус өлкән ҡарышлауыҡтарға йоҡҡанда ауырыу май-июнь айҙарында башлана.

## Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Көндәр һалҡынайып, умарталар йылытылмаһа, күстә аҙыҡ етешмәһә, ауырыу көсәйә.

Ауырыуҙы барлыҡҡа килтереүсе вирус балда 30 көн, кәрәҙҙәрҙә — 80, һитәлә 100 көн һаҡлана. Вирус өлкән ҡорттарҙың тәнендә лә үрсей, тик бал ҡорттары бирешеп бармай, ауырымайҙар. Урындағы тоҡом ҡорттарының үрсеме лә был ауырыуға бик бирешеп бармай. Вирус варроатоз талпанының тәнендә лә яҡшы һаҡлана, һәм улар ауырыуҙы таратырға ярҙам итә.

Бал йыйыу осоро башланғас, ауырыу бер аҙ баҫыла, күп ваҡыт бөтөнләй туҡтала. Үрсем зарарланғанда көпләнгән кәрәҙҙә үлгән ҡурсаҡтар осрай. Үлгән үрсемдең күҙәнәк ҡапҡастары, бер-ике урындан тишелеп, аҫҡа эйелә. Үлгән ҡурсаҡтарҙы пинцет менән күтәреп ҡараһаң, шыйыҡса тултырылған ҡапсыҡты хәтерләтә. Шуның өсөн дә был ауырыуға ҡапсыҡлы үрсем тип исем биргәндәр. Тәүҙә үрсем һарғая, унан һоро төҫкә, һуңынан ҡуйы көрән төҫкә инә. Шул төҫтә кибә, ике яҡ осо күтәрелеп, йәш ай рәүешенә оҡшап ҡала. Ҡапсыҡлы үрсемдең еҫе булмай, уны Америка серегенән айырыуы ауыр түгел.

## Дауалау саралары
Умарталыҡта ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, көслө бал ҡорто ғаиләләрен тоторға, ояларҙы яҡшылап йылытырға һәм етерлек күләмдә сифатлы аҙыҡ менән тәьмин итергә кәрәк. Дауалау маҡсатында ҡуян һәм ат ҡанынан алынған махсус сыворотка ҡулланыла.

Инә ҡортто бер нисә көнгә ситлеккә ябып, һуңынан таҙа күстән алынған инәгә алыштырырға кәрәк.

Умарталарҙы, бүлгес таҡталарҙы һәм башҡа әйберҙәрҙе 4 процентлы водород перекисы иретмәһе менән дезинфекциялайҙар. Бер квадрат метр таҡтаны дезинфекциялау өсөн, ярты литр иретмә алына. Кәрәҙҙәрҙе зарарһыҙлау өсөн дә 4 процентлы водород перекисы иретмәһе тәҡдим ителә. Ирегән балауыҙҙы зарарһыҙлау өсөн, уны утта 70 минут ҡайнатырға кәрәк.

## Ҡарағыҙ
* Умартасылыҡ
* Бал ҡортоноң ауырыуҙары
* Бал ҡорто
* Башҡорт балы
Иҫке Турбаҫлы

**Иҫке Турбаҫлы** — ауыл, 1997 йылдаң алып Өфө составында, Турбаҫлы ауыл советы үҙәге. Өфөнән Турбаҫлы 25 км һәм Черниковка тимер юл станцияһы Турбаҫлы табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1395 кеше. Почта индексы — 450903.

## Тарих
Ауылға Нуғай даруғаһы Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1700 йылда алып Турбаҫлы исеме менән билдәле. XVIII быуатта 60—80‑се йй. бында Минзәлә өйәҙенән керҙәш башҡорттар килеп урынлаша. XIX быуат уртаһында Яңы Турбаҫлы ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, хәҙерге исемен ала. 1795 йылда 6 йортта 51 кеше йәшәгән, 1865 йылда 70 йортта — 401 кеше. Малсылыҡ, игенселек, септә һуғыу, тоҡ тегеү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мөгәзәй, 4 бакалея кибете теркәлгән.

## Ауылдың  шәхестәре

## Халыҡ һаны
Халҡы: 1906 йылда — 749 кеше; 1920 — 1074; 1939 — 720; 1959 — 760; 1989 — 966; 2002 — 1062; 2010 — 1395кеше. Күпселек халыҡ — башҡорттар һәм татарҙар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Өфөнән Турбаҫлы 25 км һәм Черниковка тимер юл станцияһы Турбаҫлы табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иҫке Турбаҫлы.
Южный (Оло Глушица районы)

**Южный** () — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы ҡасаба, Южный ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 965 кеше теркәлгән.

## Ауыл инфраструктураһы
Ауылда урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, клуб һәм китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Вәлидов

**Вәлидов** — башҡорт фамилияһы.

* Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы (1890—1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).
* Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (1905—1969) — башҡорт яҙыусыһы.
----
* Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы (1873—1946) — мөғәллимә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вәлидовтар — башҡорт дин әһелдәре нәҫеле.
Йәнбәков

**Йәнбәков** — фамилия. Фарсы һәм башҡорт теле һүҙәренән — *йән + бәк (ҡ)* төҙөлгән; «бәхетле бәк» (түрә, башлыҡ, бей) тип аңлатыла.

* Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы (1980—2011) — башҡорт йырсыһы, актёр, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы.
* Йәнбәков Венер Әхмәт улы (1938—2014) — башҡорт шағиры һәм журналисы.
* Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы (1907—1942) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Йәнбәков Рамаҙан Фәтхулла улы (1934—2019) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1982).
* Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы (1952—2017) — башҡорт шағиры, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы (1953—2012) — башҡорт актёры, Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1991).

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамышев

**Ҡарамышев** — башҡорт фамилияһы.

* Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы — уҡытыусы.
* Ҡарамышев Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы (1888—1922) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Ҡарамышев Ғәлимйән Харис улы (1903—1977) — актёр. РСФСР‑ҙың (1955) һәм БАССР‑ҙың (1940) халыҡ, РСФСР‑ҙың (1949) һәм БАССР‑ҙың (1935) атҡаҙанған артисы.
* Ҡарамышев Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы (1825—?) — кантон башлығы, ғәскәри старшина (1859).
* Ҡарамышев Лотфулла Ғибаҙулла улы (1917—1985) — совет партия эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957), совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы.
* Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы (1895—?) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Ҡарамышев Сөләймән Батыргәрәй улы — Башҡорт армияһы офицеры.
* Ҡарамышев Әбделғәни Бәхтигәрәй улы — Башҡорт армияһын ойоштороусыларының береһе.
* Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы (1893—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

----
* Ҡарамышева Нурия Миңлеғәли ҡыҙы (3 декабрь 1948) — социолог. Социология фәндәре докторы (1988), профессор.
* Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы (1948 й.) — башҡорт шағирәһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарамышевтар — башҡорт дворян нәҫеле.
Кәримов

**Кәримов** — төрки телле халыҡтарҙа киң таралған фамилия. Ғәрәп теленән алынған, башҡортсаға тәржемәлә *йомарт*, *киң күңелле* тигәнде аңлата.

* Кәримов Азат Әхмәтхан улы (1952—2017) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре.
* Кәримов Айрат Таһир улы (1941—2016) — СССР һәм Рәсәй композиторы һәм пианисы.
* Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы (1971 й.) — Силәбе ҡала Думаһы депутаты.
* Кәримов Вил Сәғит улы (1935—2017) — режиссёр, дәүләт эшмәкәре.
* Кәримов Ғабдулла Әхмәтвәли улы (Ярлы Кәрим; 1901—1937), шағир, журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
* Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы (1952), партия органдары хеҙмәткәре, журналист, йәмәғәтсе.
* Кәримов Илгиз Мостафа улы (1942—2019) — тәржемәсе, журналист.
* Кәримов Ислам Әбдулғәни улы (1938—2016), Үзбәкстандың сәйәсмәне, Үзбәкстандың беренсе (1991—2016) президенты.
* Кәримов Ҡәүи Кәрим улы (1947), ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2001).
* Кәримов Марат Нәби улы (1930), Башҡортостандың халыҡ шағиры.
*  Кәримов Мостафа Сафа улы, Мостай Кәрим (1919—2005), Башҡортостандың халыҡ шағиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Салауат Юлаев премияһы лауреаты (1967).
* Кәримов Салауат Ғайса улы (1960), яҙыусы һәм журналист. «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире.
* Кәримов Таһир Шакир улы (1912—1978), композитор.
* Кәримов Тимербулат Олег улы (1974), Рәсәй эшҡыуары
* Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы (1909—1945), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир.
* Кәримов Хәниф Кәрим улы (1910—1983) — башҡорт шағиры.
* Кәримов Әмир Хәбибулла улы (1915—1976) — СССР-ҙың атҡаҙанған летчик-һынаусыһы.
* Кәримов Әхим Кәрим улы (1917—2015) — геохимик, геология-минерология фәндәре докторы (1969), профессор (1973).

----
* Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы (1935—2015) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре.
* Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы (1947 й.) — яҙыусы һәм журналист. 
* Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы (1935 й.) — театр актёры.
* Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы — Башҡортостан телевидениеһының тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Кәримова Эльвина Хәйҙәрйән ҡыҙы (1994 й.) — Рәсәй ватерполисткаһы.
* Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы (1977 й.) — опера йырсыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кусимова Т., Биҡҡолова С. Башҡорт исемдәре. — Өфө, Китап, 2000. — 176 бит. ISBN 5-295-02729-9
Юлдашев

**Юлдашев** — башҡорт фамилияһы.

* Юлдашев Ҡанбулат — башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
* Юлдашев Марс Тимербулат улы (1937 й.) — табип һәм медицина ғалиме, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.
* Юлдашев Роберт Нәжип улы (1971 й.) — ҡурайсы, Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.
* Юлдашев Хисмәт Хәсән улы (1957 й.) — башҡорт шағиры.
* Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы (1920—1980) — башҡорт теле белгесе, төркиәтсе.
---------------------
* Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы (Тамара Искәндәриә; 1958 й.) — башҡорт шағирәһе, журналист, «Аҡбуҙат» балалар журналының баш мөхәррире.
Сыртланов

**Сыртланов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Сыртланов Ампир Шәйбәк улы (1936—2016) — нефть сәнәғәте эшмәкәре, ғалим-инженер. 
* Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы (1875—1912) — Өфө губернаһынан 3‑сө Дәүләт думаһы (1907—12) депутаты.
* Сыртланов Йософ Шәхәйҙәр улы (1879—?) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Моратша Сыртланов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
*  Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы (1923—1944) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Сыртланов Рауил Шәхәйҙәр улы (1877—1916) — генерал‑майор (1916).
* Сыртланов Рим Солтан улы (1908—1979) — актёр, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған, Башҡорт АССР‑ҙың халыҡ (1954) һәм атҡаҙанған артисы.
* Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы (1847—?) — Өфө губернаһынан 1‑се (1906) һәм 2‑се (1907) Дәүләт думаһы депутаты.

----
*  Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы (1912—1971) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1946).
* Сыртланова Эльза Рәйеф ҡыҙы (1969 т.) — медицина фәндәре докторы.
* Сыртланова Әминә Мәхмүт ҡыҙы (1884—1939) — йәмәғәт эшмәкәре, шәфҡәт туташы, теософ.
* Сыртланова-Шляхтина Елизавета Александровна (1881—1961) — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сыртлановтар — башҡорт дворян нәҫеле.
Халиҡов

**Халиҡов** — башҡорт фамилияһы.

* Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (1961) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр.
* Халиҡов Мансур Хатип улы (1886—1934) — башҡорт дин әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (1921—1923). Сәйәси золом ҡорбаны.
* Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (1894—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре.
*  Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы (1917—1958) — Советтар Союзы Геройы.
* Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (1939) — рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 
-----------------
* Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (1934—2005) — башҡорт телсеһе, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995).
Өмөтбаев

**Өмөтбаев** — төрки фамилия.

* Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы (1841—1907) — башҡорт мəғрифəтсе‑шағиры, тəржемəсе, филолог, тарихсы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист.
* Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы (1924—1997) — Башҡорт АССР-ның һәм Башҡортостандың күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм публицист.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өмөтбаевтар — башҡорт дворян нәҫеле.
Стәрлетамаҡ өйәҙе

**Стәрлетамаҡ өйәҙе** — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1782—1922 йй. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһы составында ойошторола.

Административ уҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы.

## Тарих

1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының үҙәк өлөшө инә. 1796 йылда алып — Ырымбур губернаһы, 1865 йылдаң — Өфө губернаһы составында. 1919 йылда 5 улус Табын кантоны, 20 улус — Юрматы кантоны, 1920 йылда 16 улус һәм Стәрлетамаҡ — АСБР, 5 улус Өфө губернаһы составына инә. Өйәҙ 1921 йылда бөтөрөлә, территорияһы Стәрлетамаҡ кантонына бирелә.

## География
1796 йылдаң алып Ырымбур губернаһы, 1865 йылда — Өфө губернаһы составында. XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Өфө өйәҙе, көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Бәләбәй өйәҙе менән сиктәш була. Административ үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы.

Майҙаны — 21 271 км² (1897).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 58277 кеше (шул иҫәптән башҡорттар —25 262), 1897 йылда — 327 382 (башҡорттар — 115 796, латыштар — 1955, мишәрҙәр — 12 295, мордвалар — 15 963, татарҙар — 20 193, типтәрҙәр — 3 800, украиндар — 1 585, урыҫтар — 130 883 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 294 720 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 29 191, дворяндар — 1498 һәм башҡа; мосолмандар — 152586, православие динендәгеләр — 172 796 (шул иҫәптән 7488 старообрядсы), протестанттар — 1679 һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙҙә 8‑се башҡорт һәм 3‑сө мишәр кантоны ойошторола. 1865 йылда өйәҙ — 4, 1896 йылда 5 станға бүленә. 1873 йылда — 33 (Аҙнай, Архангел, Арыҫлан, Бишҡайын, Богоявленск, Бошман-Ҡыпсаҡ, Васильевка, Верхотор, Воскресенск, Гәрә-Ҡыпсаҡ, Дурас, Дыуан-Табын, Дәүләтҡол, Ергән, Илсек-Тимер, Ишбарс, Кесе Табын, Кәлсер-Табын, Ҡалҡаш, Ҡарағош, Ҡармыш, Ҡуғанаҡ, Левашев, Маҡар, Меркет, Мәләүез, Өршәк-Мең, Петровск, Сытырман, Татьяновка, Үрге Уҫылы, Фёдоровка, Шмит), 1917 йылда 35 улус була. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1069 торама пункт иҫәпләнә. Халыҡтың төп өлөшө игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.

## Иҡтисад
1904 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең дисәтинәләрҙә) 276,9 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 77,4, бойҙай — 53,4, һоло — 48,9, тары — 48,2, борай — 18,1, ҡарабойҙай — 17,4, борсаҡ — 5,8, картуф — 4,1; һыйыр малы — 32 522, йылҡы — 29 000, һарыҡ — 47 081, кәзә — 5 211, сусҡа — 4 187 баш. XX быуатта башында Архангел суйыниретеү заводы, Богоявленск заводы, Верхотор заводы, Воскресенка заводы, 3 шарапҡыуыу заводы, 1 һыра ҡайнатыу, 120 кирбес һуғыу, 20 тире иләү заводы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Стәрлетамаҡта, Мәләүез, Ҡырмыҫҡалы, Түбәнге Ҡарамалы аа. ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. 212 мәсет, 23 сиркәү һәм 9 часовня (1877); 273 уҡыу йорто (1912) иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стәрлетамаҡ өйәҙе
Себер даруғаһы

thumb|250px|Даруғаларға бүленгән Башҡортостан һәм Өфө провинцияһы. Ырымбур губернаһының ланскарталары картаһы. Красильников, 1755 йыл
**Себер даруғаһы** — XVI быуат аҙағында Өфө өйәҙе, XVIII быуат башында Өфө провинцияһы, 1744 йылда алып Ырымбур губернаһы составына инә. XVII быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта — Көңгөр өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Верхотур һәм Тубыл өйәҙҙәре, көньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙаҡ ханлығы, көньяҡта — Нуғай даруғаһы, көньяҡ-көнбайышта — Ҡаҙан даруғаһы, төньяҡ-көнбайышта Уҫы даруғаһы менән сиктәш була. 1725—1726 йылдарҙа Себер даруғаһы 24 башҡорт улусы һәм 3,7 меңгә яҡын хужалыҡ, 1775 йылда — 10 улус (Дыуан, Ҡара-Табын, Ҡошсо, Мырҙалар, Түбәләҫ, Тырнаҡлы, Һарт, Һунлар, Шайтан-Көҙәй, Әйле) теркәлгән. Өйәҙҙәргә бүлеү сәйәсәте индерелгәс (1781 йылда), Себер даруғаһы биләмәһендә Троицк өйәҙе, Өфө өйәҙенең бер өлөшө, Силәбе өйәҙе, Пермь һәм Тубыл наместниклыҡтарының бер өлөшө булдырыла. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәндән һуң  улар тулыһынса бөтөрөлә.

## Себер даруғаһы олоҫтары

#	Әй – Әй буйында һәм Урал аръяғындағы төрлө күлдәр буйында урынлаша; Айыу тауы буйлап тауҙар һәм ҡырҙар; Урал аръяғында иһә киң далалар; Өфө яғында Уралға тиклем һуҙылған арба юлы бар, ә Себер яғынан Урал аръяғы буйлап юл асыҡ ҡалған. 
#	Мәкәтин – Урал аръяғы  күлдәре буйында; ҙур ҡырҙар, урмандар аша үтә.
#	Бала-Ҡатай – Уралдың ике яғы буйлап, йылғалар һәм күлдәр буйында; Уралдан Өфө яғына тауҙар, урмандар, яландар, ә Урал аръяғында ҙур дала, урман; Өфө яғынан Уралға тиклем юл буйына һуҙылған. 
#	Салйоғот (Челжетуцкая) – Урал аръяғында йылғалар һәм күлдәр буйында Ухтузск заводтарына яҡын, баҡыр заводы тирәһендә; ҡырҙар һәм урмандар; Өфө яғынан килгән юлда бар.
#	Бәкәтин – Урал аръяғында, күлдәр буйында.
#	Һеңрән – Урал аръяғында күлдәр буйлап; ҙур яландарҙа.
#	Ҡыуаҡан – Әй һәм Йөрүҙән (Ерезинские) түбәләҫтәрендә һәм Һатҡы йылғаһы буйлап, Урал аръяғында күлдәр буйында; тауҙар, урмандар, ҡырҙар һәм ҙур тауҙарҙа; Өфөнән иһә был тауҙар, урмандар, һаҙлыҡтар аша арба юлы юҡ. 
#	Ҡара-Табын – Ағиҙел һәм Яйыҡ түбәләрендә, ә тап ҡайһы тирәлә икәнлеге Нуғай даруғаһының Ҡара-Табын олоҫон һүрәтләгәндә яҙылған, йорттар бер тирәлә урынлашҡан; Ағиҙел буйлап юл бар, Өфөнән был олоҫҡа тиклем арба менән барып булмай.
#	Боҫҡор (Бучкур)- Урал аръяғында, күлдәр буйында; ҙур дала, урманда.
#	Табын – Ҡара-Табын олоҫо урынлашҡан ерҙәрҙә.
#	Уилар – Ҡариҙел һәм Байҡы йылғалары буйында; урман-ҡырҙар бар.
#	Һыҙғы – Урал аръяғында, Мейәс йылғаһы һәм күлдәр буйында; ҙур яландар, Ҡариҙел йылғаһы буйлап тауҙар һәм урмандар араһында пристань бар, Өфө өйәҙенең башҡа дин кешеләре һәм Көнгөр өйәҙенең обывателдәре ишкәкле һәм елкәнле ағас караптарға иген тейәп, Өфө ҡалаһына алып килгән; ҡышҡыһын Өфөгә был араны егеүле аттарҙа 5 көн буйына үтһәләр, йәйгеһен арба юлынан ғына йөрөгәндәр.

## Ҡарағыҙ
* Нуғай даруғаһы
* Ҡазан даруғаһы
* Уҫы даруғаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.96
* Понятие «дорога» в истории Башкортостана
* Себер даруғаһы
* Руденко Сергей Иванович: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006)
Силәбе өйәҙе

**Силәбе өйәҙе** — 1782 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ уҙәге — Силәбе ҡалаһы.

## Тарих
1782 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Иҫәт провинцияһының үҙәк өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы, 1919 йылда сентябрендә — Силәбе губернаһы составында. Административ уҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны — 32 882,8 км² (1897). 1919 йылда 5 улус — Арғаяш кантоны, 4 улус Ялан кантоны составына инә. 1923 й. өйәҙ Силәбе округы итеп үҙгәртелеп, Урал өлкәһе составына күсә.

## География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Пермь, көнсығышта — Тубыл наместниклыҡтары, көньяҡта — Урта ҡаҙаҡ йөҙө, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта Троицк өйәҙе менән сиктәш була. Административ үҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны — 32 882,8 км² (1897).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 82 808 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 11637), 1897 йылда — 413 072 (башҡорттар — 5 658, ҡаҙаҡтар — 1 031, мишәрҙәр — 2 102, татарҙар — 3 955, украиндар — 1 246, урыҫтар — 351 424 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 328055 крәҫтиән иҫәпләнгән, мещандар — 17084, дворяндар — 1 967 һәм башҡа; мосолмандар — 57694, православие динендәгеләр — 354186 (шул иҫәптән 17512 старообрядсы) һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙ территорияһында 4‑се башҡорт кантоны ойошторола, 1‑се мишәр кантоныныңбер өлөшө урынлаша.

## Иҡтисад
1866 йылда Силәбе өйәҙе территорияһында 553 торама пункт иҫәпләнә, өйәҙ 5 станға бүленә. 1890 йылда 31 улус (Андреевка, Белояр, Введенск, Воскресенск, Долговка, Заманиловка, Иванковка, Ичкинск, Каменка, Каминка, Карасевка, Карасинка, Карачельск, Ҡатай, Кипельск, Кислянка, Кочердыкск, Ҡортамыш, Маслейка, Мәтәле, Мөхәмәтҡолой, Окунев, Птиченск, Һарт-Ҡалмаҡ, Становск, Султай, Сухоборка, Таловка, Черлинск, Сүмләк, Шаламовка) һәм 6 станица (Долгодеревенск, Иткүл, Звериноголовский, Мейәс, Уйтамаҡ, Силәбе), 1917 йылда 46 улус теркәлгән. Халҡы, нигеҙҙә, игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. XX быуат башында тимерселек-слесарь, механика ауыл хужалығы заводтары һәм башҡалар эшләй. 32 йәрминкә үткәрелгән (1866). 1891—92 йй. өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлы (Златоуст—Силәбе участкаһы), 1896 йылда Пермь тимер юлы (Екатеринбург—Силәбе) үтә. 66 мәсет, 75 сиркәү, 86 часовня иҫәпләнгән (1866).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Силәбе өйәҙе
Һамар губернаһы

**Һамар губернаһы** — 1851 — 1917 йылдарҙа Рәсәй империяһының, артабан 1928 йылға тиклем РСФСР-ҙың административ-территориаль берәмеге (өлкәһе).

Административ үҙәге — Һамар ҡалаһы.

## Тарих

## География
Майҙаны — 136 713,5 км² (1897).

## Административ-территориаль бүленеш

## Халҡы

## Иҡтисад

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Һамар губернаһы
Борисполь (аэропорт)

**Бори́споль** () — Киевты хеҙмәтләндерғән халыҡ-ара аэропорт. Украинаның иң ҙур һауа ҡапҡаһы. Киевтан 18,5 алыҫлыҡта, Борисполь ҡалаһында урынлашҡан.

1959 йылда беренсе рейстар асыла. Мәскәү-Киев-Мәскәү, Ленинград-Киев-Ленинград марштруттар буйынса.

## Пассажирҙар әйләнеше

## Һылтанмалар
* рәсми сайт 
* Официальный сайт UA 
* Вид на аэропорт «Борисполь» на сервисе Яндекс.Панорамы.
* «Дела небесные». Посадка без одного шасси в Борисполе. Журнал «Ереван», N9, 2007 

## Иҫкәрмәләр
Салдыс

**Салдыс** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

Белорет районы буйлап Инйәр һәм Ҡатаҫҡын (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 21 км, киңлеге 3—4 км, абсолют бейеклеге 790 м (Сухаров тауы). Бейеклектәре 580—790 м булған яҡынса 7 түбәһе бар (Салдыс, Имәнле тауҙары).

Рельефы тәпәш таулы, йылға үҙәндәре һәм уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған; көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, төньяҡ‑көнсығыш һәм көнсығышта — текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, аргиллиттарынан, конгломерат, гравелит һәм доломит ҡатламдарынан тора.
Тау итәгендә Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары Бардин, Категан, Ҡатаҫҡын, Салдыс, Ямашты һ.б. йылғалары башлана.

Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: ҡара ылыҫлы шыршы һәм аҡ шыршы урмандары тундра, көрән урман, болон‑тау тупраҡтарындағы тау тундралы һәм бейек үләндәр үҫкән тау болонло һирәк урмандар м‑н алмашына. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

## Топонимика
Һырттың атамаһы боронғо башҡорт телендәге «Салды» — йәғни, таш һүҙенән алынған тип бәйән ителә.

## Һылтанмалар
* Салдыс, хребет
Сабата

**Сабата** — башҡорт кейемендә йүкәнән үреп эшләнгән ғәҙәти аяҡ кейеме. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар сабаталары булған.

## Эшләнеше
Сабатаны 7 йүкә таҫма алып башынан башлап тимер шөшлө һәм ҡалып ярҙамында үргәндәр. Ҡыя (табан өлөшөн) һәм тура (өҫ яғын) үреү ҡулланылған. Ике ҡатлап үрелгән (ҡайһы ваҡыт туҙ менән нығытылған) табаны күтәрмә хасил итеп, өҫкә ҡайтарылып ҡуйылған; башы трапеция формаһында булған. Шайтанашыҡтан йүкәнән эшләнгән ҡыҫҡа бау менән бәйләп ҡуйылған.

## Ҡулланылышы
Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында сабатаны ағастан аҫлыҡ (күтәрмәле сабата) һалып эшләгәндәр. Төньяҡ райондарҙа, Пермь башҡорттарында, аяҡ тирәләй бау менән бәйләп ҡуйыла торған өҫкө яғы туҡыма сабата (бышымлы сабата) киң таралған. Сабата тула йә йөн ойоҡ, силғау, киндер ыштыр менән кейгәндәр. Сабата көндәлек аяҡ кейеме һаналған. Башҡортостандың төньяҡ райондарында XX быуат уртаһына тиклем булған. Көнсығыш Европаның күп халыҡтарында: Сыуаш милли кейеме, Рус милли кейеме һ. б. таралған була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Элмәлек (йыр)

## Һылтанмалар
*Сабата. Башҡорт энциклопедияһы

## Видео
*«Ете егет» выпуск от 12 декабря 2021 года
Ырымбур өйәҙе

**Ырымбур өйәҙе**, 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ уҙәге — Ырымбур ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Ырымбур ҡалаһы. 1919 йылда 9 улус Ете ырыу кантоны, 5 улус — Ҡыпсаҡ кантоны, 1 улус Туҡ-Соран кантоны — АСБР составына инә. Өйәҙ 1928 йылда бөтөрөлә, территорияһы Үрге Урал өлкәһе составына инә.

## География

XVIII быуат аҙағында өйәҙе төньяҡ‑көнбайышта — Боғорослан һәм Бәләбәй өйәҙҙәренә, төньяҡта — Стәрлетамаҡ өйәҙенә, көнсығышта — Урта жузда, көньяҡта — Кесе жузда, көнбайышта — Быҙаулыҡ өйәҙенә менән сиктәш була. Майҙаны — 32 691,1 верста² (1897), 30 551 км² (1926).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында 58 325 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 19 048), 1897 йылда — 555 653 (башҡорттар — 56 576, йәһүдтәр — 1 218, мордвалар — 26 180, татарҙар — 47 989, типтәрҙәр — 2 656, урыҫтар — 380 094, украиндар — 29 942, немецтар — 4 884 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 370 968 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 74376, дворяндар — 6963 һәм башҡа; мосолмандар — 108 472, православие динендәгеләр — 439 895 (шул иҫәптән 17 720 старообрядсы) һәм башҡа.

## Иҡтисад
Халыҡтың төп өлөшө игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. XX быуатта башында суйыниретеү заводы, 5 шарапҡыуыу заводы, 2 һыра ҡайнатыу, 10 кирбес һуғыу, 10 тире иләү заводы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Өйәҙҙә 7 ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. 1877 йылда өйәҙ аша Ырымбур тимер юлы (Ырымбур — Батраки участкаһы), 1913 йылда Троицк тимер юлы (Ырымбур — Орск) үтә. 122 мәсет, 97 сиркәү һәм 4 часовня (1866) иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ырымбур өйәҙе 
* Ырымбур өйәҙе 

## Әҙәбиәт
*
Сальвиния

**Сальвиния** — йөҙөүсе ҡаҙаяҡтар ырыуына, сальвиния һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 10 төрө билдәле, башлыса тропик Америкала һәм Африкала, шулай уҡ Төньяҡ Америкала һәм Евразияла таралған. Башҡортостанда, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында йөҙөүсән сальвиния үҫә.

## Ботаник яҙма
Тамыры булмаған бер йыллыҡ һыу ҡаҙаяғы. Һабағы епкә оҡшаған, тармаҡлы, киңлеге 1 см тиклем, оҙонлоғо 5—10 см. Япрағы суҡтарҙа 3-әр, шуларҙың 2‑һе — йөҙөүсән, бөтөн, йомортҡа һымаҡ түңәрәк йәки йомро пластинкалы; өҫкө яҡтан ҡыя рәттәргә урынлашҡан ҙур булмаған имсәләре, аҫтан көрән төҫтәге төктәре бар. Өсөнсө һыу аҫты япрағы нигеҙенә тиклем тиерлек күп һанлы епкә оҡшаған тамыр кеүек ҡуйы ҡаты төктәр менән ҡапланған өлөштәргә теленгән. Макроспорангиялары (һәр береһе 1 макроспора менән) һәм микроспорангиялары (микроспораһы 64-кә тиклем) булған шар рәүешле сорустары (спорангиялар төркөмө) һыу аҫты япраҡтарының ҡыҫҡа һаптарында урынлашҡан. Сорустар көҙ көнө өлгөрә һәм һыу төбөнә китә, яҙын, яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килтереп, шытып сыға. Декоратив үҫемлек, аквариумдарҙа һәм парк һыу ятҡылыҡтарында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*