Ишәй (Ишембай районы)

**Ишәй** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1000 кеше. Ишәй ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 453236, ОКАТО коды — 80231835001.

## Исеменең килеп сығыуы
Башҡорт антропонимы Ишәйҙән килеп сыҡҡан. Был исемде беренсе күскенсе йөрөткән, уның улы Йоманай Ишәйев билдәле.

Шулай уҡ *Ишпәй* исеме аҫтында билдәле була.

## Тарихы
Нуғай юлының Тәлтим-Юрматы улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған.
Ишәй ауылы Аҡсулпан түбәһенә ҡараған. Ишәй ауылынан тәүге төпләнеүсе Йомаҡай Ишәевтең улы 1780 йылда отставкалағы секунд-майор С. Я. Левашовҡа  Ағиҙел һәм Ҡуғанаҡ йылғалары буйындағы ерҙе һатыуҙа ҡатнаша.

XVIII быуат аҙағында ауылда 94 кеше һәм 18 йорт хужалығы иҫәпләнә. 1850 йылдағы X ревизия мәғлүмәттәре буйынса 17 ихатала 182 кеше йәшәгән. 1920 йылда Ишәй ауылы 207 ихатаһы һәм 1059 кеше йәшәгән ҙур ауыл була, шуның менән бергә халыҡ ҡатнаш булып китә: башҡорттар һәм татарҙар. Әммә бындай үҙгәрештәр ниндәй ваҡыттан — XIX быуаттың икенсе яртыһынанмы, йәки XX быуат башынанмы —  булды тип әйтеүе ҡыйын. Нисек кенә булмаһын, XIX быуат уртаһына тиклем бында тик башҡорттар ғына йәшәгән.

Был ауылда 1770 йылда академик И. И. Лепехин була. Аҡтау тауындағы (Йөрәк-Тау) шишмәнең иҫ киткес таҙалығы юғалғанына үкенес белдерә, унда йәшәүселәр мал көткәндәр. Ишәйҙәр башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йәй йәйләүгә сыҡҡандар. 1839 йылда 119 кеше йәшәгән 20 йорт хужалығында 249 ат, 180 һыйыр, 20 һарыҡ, 75 кәзә булған. Умартасылыҡ булмай тиерлек, әммә солоҡсолоҡ башҡорттар өсөн һиҙелерлек килем сығанағы булып тора. Ишәйҙәрҙә 295 солоҡ була. 1842 йылда уларҙың барыһына ла 120 бот ужым һәм 432 бот яҙғы иген сәселә. 1920 йылда Денисов менән Зайцевтың ауылда тирмәндәре була.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

; Милли состав
башҡорттар, урыҫтар. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселекте башҡорттар тәшкил итә (86 %).

## Географик урыны
Ҡасияҙ йылғаһы Һәләүек йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ауыл Р-316 трассаһы буйында урынлашҡан.

Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 14 км.

## Иҡтисады
Ишәйҙәр борондан эре мөгөҙлө мал үрсетеү, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Һыу тирмәне булған. 1906 йылда бакалея кибете, мөгәзәй теркәлә.

Хәҙер — «Ишембай гипс комбинаты» ЯСЙ-һы, «Интернационал» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. Махсуслашыу: һөт малсылығы, сөгөлдөрсөлөк. Совет осоронда Һәләүектә ике быуа быуылған, береһе «III Интернационал» колхозында (Ишәй ауылы) (күләме 196 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,10 м²). «Ишәй төҙөлөш материалдары» компанияһы эшләй.

## Медицина
Ишәй табип амбулаторияһы бар.

## Дин
1906 йылда мәсет, уның янында мәҙрәсә эшләгән.

## Мәғариф
Совет власы урынлаштырылғанға тиклем мәҙрәсә булған. Хәҙер — Ишәй урта мәктәбе, «Йәйғор» балалар баҡсаһы. Китапхана бар.

## Мәҙәниәт
Ишәй мәҙәниәт йорто. Уның ҡарамағында «Хазина» башҡорт халыҡ ансамбле эшләй.

## Билдәле шәхестәре
* Заһиҙуллин Рәйес Нурый улы (20.02.1940), совет һәм Рәсәй химик-технологы. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976).
* Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы (22.08.1943), совет]] һәм Рәсәй биотехнологы, уйлап табыусы. Техник фәндәре докторы (2002).
* Флүр Яхин (1.08.1945—30.06.2005), башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, 1996 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Тимербулатов Вил Мамил улы (1 июнь 1952 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. рофессор, медицина фәндәре докторы (1989), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Петр Фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ишәй ауылында тыуа.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (3-сө һәм 4-се саҡырыштарында), Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры (1994—2011).
* Заһиҙуллин Ришат Иншар улы (1951), ауыл хужалығы һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1995—2005 йылдарҙа Ишембай район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 2005 йылдан — хакимиәт башлығының кадрҙар һәм территориялар менән эшләү буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың Ишәй ауылынан.
* Ғәлләмов Рәмил Ғаяз улы (5.1.1957 — 11.9.1984) — Афған һуғышында һәләк булған башҡорт. 1983 йылдың февраленән Афғанстанда. Өлкән лейтенант, рота командиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән. Омск юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһын тамамлаған. Башҡорт АССР-ы, Ишембай районы, Ишәй ауылынан. Тыуған ауылында ерләнгән.

## Урамдары
Урам исеме:

* Мәктәп урамы ()
* Ғәлләмов урамы ()
* Дуҫлыҡ урамы ()
* Тыныслыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Ялан урамы ()
* Революция урамы ()
* Баҡса урамы ()
* Салауат Юлаев урамы ()
* Туғай урамы ()
* Үҙәнбаевтар урамы ()
* Урал урамы ()
* Юрматы урамы ()
* Көньяҡ тыҡрығы ()
* Икенсе урам ()
* Беренсе урам ()
* Бишенсе урам ()
* Етенсе урам ()
* Өсөнсө урам ()
* Дүртенсе урам ()
* Алтынсы урам ()

## Иҫтәлекле урындары
* Ишәй мәмерйәһе — Башҡортостандың гипстан торған, оҙонлоғо буйынса икесе урынды биләгән мәмерйәләр системаһы. Системаның дөйөм оҙонлоғо — 1002 м, иҙән майҙаны — 4,6 тыс. м², күләме — 9,6 тыс. м³, тәрәнлеге һәм амплитудаһы — 26-шар м (1993 йыл). Ишембай районы, Ишәй ауыл Советы, Һәләүек йылғаһы үҙәненән уң яҡта ятҡан сағылдың (карталарҙа Арянла) уң яҡ итәгендә, Ишәй ауылы ҡаршыһында урынлашҡан.
* Элегерәк Ишәй ауылы эргәһендә Шахтау шиханы урынлашҡайны.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1980. С.66

## Һылтанмалар
*  
* 
* «Спутник. Мой дом» сайты 
* вконтакте сайтында ИШӘЙ АУЫЛ МӘҘӘНИӘТ ЙОРТО
*