open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡамҡалар

**Ҡамҡалар**, **Күскәнтәй** () — кокцинеллидалар (Coccinellidae), ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.

## Ҡылыҡһырлама
4 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шары буйлап таралғандар. Башҡортостан Республикаһында 26 төрө: ике нөктәле ҡамҡа, ете нөктәле ҡамҡа, ун дүрт нөктәле ҡамҡа, егерме ике нөктәле ҡамҡа, үҙгәреүсән ҡамҡа һ.б. Кәүҙәһе өҫ яҡтан ҡабарынҡы, аҫ яҡтан ялпаҡ, оҙонлоғо 4—7 мм. Төҫө сағыу (ҡыҙыл, һары һәм аҡ төҫтәрҙең берләшмәһе). Өҫкө ҡанаты ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, алғы күкрәгенә инеп тора. Аяғы 4 быуынтыҡлы. Йомортҡалары сағыу һары, япраҡтарҙың аҫ яғына һала. Балағорттары шыртлы, сөйәлле, ҡыҙғылт‑һары таплы ҡара төҫтә, үҫемлектәрҙә асыҡ рәүештә йәшәйҙәр. Ҡурсаҡтары ҡыҙыл. Япраҡтың аҫҡы яғында ҡурсаҡланалар. Йәш ҡуңыҙҙар ҡурсаҡланыуҙан һуң 1—2 аҙнанан күренә башлай.

## Классификация
Башҡортостан Республикаһы шарттарында миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Ҡуңыҙҙар ағас ҡайырылары аҫтында, ағас ҡыуышында, урман түшәмәһе аҫтында, ҡайһы берҙә ҡаралты ярыҡтарында ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Күпселек бөжәк ашаусы умыртҡалылар өсөн ашарға яраҡһыҙ. Ҡамҡалар һәм уларҙың балағорттары һурнастар, аҡ ҡанатлы көйәләр, үрмәксе ауы талпандары, гөбләләр,күбәләктәрҙең, япраҡ ҡуңыҙҙарының, ҡандалаларҙың йомортҡалары һәм балағорттары һ.б. менән туҡлана. Урманда, далала, болонда йәшәй; республиканың бөтә биләмәһе буйлап таралған. Ҡамҡалар ауыл хужалығын һәм урман культураларын биологик һаҡлау өсөн ҡулланалар.

## Галерея


Image:Coccinelle1.jpg|Ҡурсаҡ осоро стадияһы 
Image:Coccinellid unusual pattern.jpg|*[[Coccinella]]* 
Image:Lady beetle taking flight.jpg|*[[Harmonia axyridis]]* йәйелгән ҡанаттары менән
Image:sa_lady-beetle-larva.jpg|Ҡамүаның балағорто  кеблә менән туҡлана.
Image:NKN-2007-08-20 114240 ladybugs coccinelle (Yvan Leduc author for Wikipedia).jpg|*[[Coccinella septempunctata]]* (ҡамҡа ас сағында сәскә һеркәһе лә ашай (Канада)
Image:Ladybug renton-wa.jpg|*[[Cycloneda sp.]]*  пион сәскәһендә(*[[Paeonia]]*) bud; Рентон, Вашингтон, США
File:Steelblue Ladybird (Halmus chalybeus) on leaf.jpg|Зәңгәр ҡамҡа (*Halmus chalybeus*) имән япрағында
Image:Ladybird.jpg|*[[Coccinella septempunctata]]*
Image:Propylea.14-punctata.1.jpg|Уе дүрт төрткәле ҡамҡа
Image:Tytthaspis sedecimpunctata01.jpg|*[[Tytthaspis sedecimpunctata]]*
Image:Hippodamia convergens 08089.JPG|*[[Hippodamia convergens]]*
Image:Coccinella bipunctata detail.jpg|Ике төрткәле ҡамҡа
Image:Ladybird-Coccinellidae-mating.jpg|Ете төрткәле ҡамҡа аталаныу осоронда
File:Ladybugs on Jurmala beach.jpg|Ете төрткәле ҡамҡа
Эткүл районы

** Эткүл районы** (*Этҡол районы*, ) — Силәбе өлкәһенең районы. Административ үҙәге —
Эткүл ауылы.

Майҙан — 2525 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 104,6 мең га.

Районда Ҡойылға аҡ мәрмәр яҡтылығы бар. Ошо мәрмәр менән Санкт-Петербургтағы Гостиный двор метро станцияһы, Христос Спаситель Храмы һәм башҡа иҫтәлекле йорттар биҙәлгән.

### Сиктәшлек

Шуның өҫтөнә, район эсендэ (анклав) Яманйылға районы  урынлашҡан.
## Халҡы

## Тарих
Эткүл ҡәлғәһе башҡорт ерендә 1737 йылда нигеҙләнә.

## Милли состав
Урыҫтар — 85 %, башҡорттар — 3,4 %, татарҙар — 2,7 %, украиндар — 3,3 %, немецтар- 2,3 %, белорустар — 1,3 %

## Ҡоролошо

## Иҫкәрмәләр

## Галерея

File:Знак Еткульского района на въезде со стороны Челябинска.JPG| Силәбенән килғәндә район таҡтаһы
File:Центр села со стороны ост. Совхозная.JPG| Эткүл ауылы үҙәге


## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт Еткульского муниципального района
* История герба Еткульского района
Абаға

**Абаға** (), гиполепис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған абаға һымаҡтар заты. Был үҫемлекте ҡаҙаяҡ тип тә атайҙар.

## Ботаник яҙма

8 төрө билдәле, сүллек, дала һәм поляр раайондарҙан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ҡәҙимге ҡаҙаяҡ үҫә. Бейеклеге 50—120 см булған оҙон тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Япраҡтары (вайялары) оҙон һаплы, асыҡ йәшел төҫтә, тиресәле, ҡаты, ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленмә, оҙон тамырһабаҡта яңғыҙар урынлашҡандар. 1‑се тәртип сегменттары ланцет формаһында, ҡапма‑ҡаршы, аҫҡылары һаплы, 2‑се тәртип — киң төплө оҙонса‑ланцет формаһында, ултырма. Сорустары (спорангиялар төркөмдәре) япраҡ өлөштәренең төрөлгән ситтәре аҫтында бөтөн һыҙат булып урынлашҡан (ялған япма). Споралары һорғолт‑һары, бөртөклө‑төйөрсөклө. Споралары июль—сентябрҙә оса.

## Таралышы
Һирәкләнгән ылыҫлы, япраҡлы урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, ҡырҡылған урмандарҙа, ҡоро битләүҙәрҙә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Кальцефил. Декоратив, ағыулы үҫемлек. Тамырһабаҡтарында алкалоидтар, сапониндар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Инсектицид үҙенсәлектәргә эйә.

## Файҙаланылыуы

Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм Рәсәйҙә асылып бөтмәгән япраҡтары һәм йомшаҡ һабаҡтары ашау өсөн ҡулланыла. Уларҙы «ҡусҡарҙар» тип йөрөтәләр. Уларҙы ҡышҡылыҡҡа маринадлайҙар, Европа илдәрендә лә файҙаланалар. Сахалинда һәм Камчаткала Япония һәм ҡытайға эксполрт өсөн әҙерләйҙәр.

Япон тәмлекәсе «вараби-моти» (эсле ваҡ бәлеш) ҡаҙаяҡ крахмалынан әҙерләнә.

Ҡаҙаяҡ менән кореялылар оладьи чон әҙерләйҙәр.

Тамырынан яһалған төнәтмә халыҡ медицинаһында уңышлы файҙаланыла. Балаларҙа рахит булғанда , ҡаҙаяҡ төнәтмәһе менән дауалайҙар. Шулай уҡ бабасыр булғанда файҙаланыла.
Тамыры 46 % тирәһе крахмалдан тора. Шулай уҡ елем эшләгәндә, һыра ҡайнатҡанда ҡулланыла. Сусҡалар һәм ҡабандар тарафынан яратып ашала. Башҡа мал өсөн ағыулы.

Яңы Зеландияның Маориҙары, Канар утрауҙарының ерле халҡы, Төньяҡ Америка индейҙары киптереп ваҡланған тамырынан икмәк әҙерләгән, шулай уҡ сей килеш тә ашағандар. Аслыҡ йылдарында Европа дәүләттәре халҡы ла икмәк бешереп ашаған һәм аслыҡтан ҡотолған.
Япраҡтарын крәҫтәидәр сереүгә ҡаршы ҡулланғандар: аҙыҡтарын, еләк-емеш һәм йәшелсәләр төргәндәр; мал аҫтына түшәгәндәр (уның тиреҫе бик яҡшы тип иҫәпләнгән).
Урта быуаттарҙа Англияла ҡаҙаяҡ япраҡтары менән өй ҡыйығын япҡандар. Шулай уҡ яғыулыҡ һәм ашлама итеп тә файҙаланғандар.

Япраҡ көлөндә поташ калий корбанаты бар. Шуға күрә унан быяла әҙерләгәндәр һәм йәшел һабын етештәргәндәр. Уның кер ағартыу сере һабын барлыҡҡа килгәнсе үк билдәле булған. Йәй көнө ҡаҙаяҡ көлөнән йомарлаҡтар әҙерләп киптергәндәр һәм йыл буйы һабын урынына файҙаланғандар һәм ефәк етештереүгә тотонғандар. Был хәл Британия утрауҙарында XIX быуатҡа ҡәҙәре ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7488-a-aya

## Әҙәбиәт

*  Проверено 8 октября 2009 г.
*  Проверено 8 октября 2009 г.
*
Ауыл хужалығы үҫемлектәре ҡоротҡостары

**Ауыл хужалығы үҫемлектәре ҡоротҡостары** — культуралы үҫемлектәрҙе зарарлай йәки уларҙы һәләк итә торған ҡоротҡостар. Ауыл хужалығы культураларына иң ҙур зыянды бөжәктәр килтерә, был уларҙың биологик үҙенсәлектәре, төрҙәренең күплеге, тиҙ үрсеүе, күп ашауы, күп төр личинкаларҙың тәүлеккә уҙ ауырлыҡтрынан да күберәк үҫемлек ашарға һәләтле булыуы менән аңлатыла.

Бөжәртәрҙән төп ҡортҡостарға тура ҡанатлылар, тигеҙ ҡанатлылар, ярым ҡаты ҡанатлылар, суҡлы ҡанатлылар, ҡаты ҡанатлылар, тәңкә ҡанатлылар, елпәҙә ҡанатлылар һәм ике ҡанатлылар отрядтары керә. Үҫемлек ашаусы бөжәктәр һәм талпандар полифагларга, йә иһә төрлө үҫемлектәр менән туҡлыныусыларға; олигофагларга − бер ғаиләләге үҫемлектәр менән туҡлыныусыларға (мәҫәлән, әүернә сәскәлеләр менән) бүленә. Типик олигофагҡа колорадо ҡуңыҙы миҫал булып тора. Ауыл хужалығы культураларына полифагтарҙан иң ҙур зыян килтереүселәр: ҡара сиңерткәләр, Сиңерткәләр, күбәләктәр. 

Бөртөклө ашлыҡ культураларына олигофагтарҙан швед себене, йәшел күҙ, гессен себене, икмәк ҡуңыҙы иң ҙур зыян килтерә. Ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙе - бүлбе оҙонмороно, емеш ҡорттары, борсаҡ ҡорто; кәбеҫтәне – кәбеҫтә күбәләге, кәбеҫтә көйәһе, әүернә сәскәлеләр босалары күберәк зарарлай. Күп төрлө ҡортоҡостарҙан бигерәк тә емеш һәм еләк үҫемлектәре ныҡ зыян күрә. Былар - емеш йомшағын ашап керә торған алма, груша, слива емеш ҡорттары, сейә себене, лайлалы һәм сейә киҫмәнднәре, алмағастың сәскә бөрөләрен зарарлаусы алмағас сәскәашары һәм сейә оҙонмороно. Вегетатив бөрө һәм япраҡтарҙы зарарлаусы ҡоротҡостар - алмағас, сейә, слива япрағы, крыжовник бәбәге бете, дүрт аяҡлы беттәр һәм күп һандағы япраҡ кәмереүсе ҡоротҡостар – бухарка-ҡуңыҙ, энәлек күбәләге, тулҡынсалар, алмағас ҡорто, слива ҡорто. Улар араһында иң ҡурҡыныслыһы - ағастың бөтә япрағын юҡ итеүсе алмағас ҡорто Еләк культуралары өсөн ҡурҡыныс ҡоротҡостар - ҡарағат күбәләге, мыйыҡлы ҡуңыҙ, ҡарағат япраҡ һәм һабаҡ осо себендәре, ҡарағат бөрөләре талпаны, үрмәкес талпаны, крыжовник көйә күбәләге, крыжовник ҡарышлауығы, ҡурай һәм ер еләге ҡорто, япраҡ ҡуңыҙы, ер еләге талпаны, ҡурай еләге ҡуңыҙы, ҡурай еләге бөрөһө көйәһе, ҡурай еләге һабағы себене һ.б.

Баҫыу, йәшелсә һәм баҡса культураларының бөжәк ҡортокостарына ҡаршы химик (пестицидтлар), биологик һәм механик (участоктарҙы сүп үләндәренән таҙартыу, тупраҡты уҙ ваҡытында эшкәртеп тороу) көрәш саралары ҡулланыла. Имеҙеүсе хайуандарҙан баҡса үҫемлектәренә иң ҙур зыян килтереүселәр – кимереүселәр: сысҡандар, ҡыр сысҡандары һәм ҡуяндар, улар бер сезон эсендә баҡсасыларҙың күп йыллыҡ хеҙметен юҡҡа сығарырға һәләтле. Сысҡан һәм  һуҡыр сысҡандарға ҡаршы химмк көрәш саралары (ағыуланған алдағыс ем), биопрепараттар (бактериаль) ҡулланыла. Ағас олондарын һәм ботаҡтарын ҡуяндарҙан һаҡлау өсөн уларҙы төрлө материалдар менән урап бәйләйҙәр йә иһә ҡурҡытҡыс матдәләр һылайҙар.
## Ҡарағыҙ
* Ҡыяр ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары

## Әҙәбиәт
*Вредители и болезни полевых культур. М., 1970; 
* Мамаев К.А., Ленский Г.К., Соболева В.П. Борьба с вредителями и болезнями плодовых, ягодных и овощных культур. М., 1970; 
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Ғәзизова Зәйтүнә Сабир ҡыҙы

**Ғәзизова Зәйтүнә Сабир ҡыҙы** (26 февраль 1937 йыл) — опера йырсыһы, 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). 

## Биографияһы
1937 йылдың 26 февралендә Хәйбулла районы Айыулы ауылында тыуған.

1950—54 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се мәктәп интернатын, 1962 йылда Өфө музыка училищеһын, 1969 йылда Урал дәүләт консерваторияһын (Свердловск ҡалаһы) тамамлай. 1962—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй, 30 йылға яҡын (1968—1996) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының солисы була. 1985 йылдарҙа 2-се музыка-педагогик колледжында балаларға белем бирә.

## Ижады
Зәйтүнә Ғәзизованың ижади арсеналы бик бай. Ул Рәсәй һәм сит ил классиктарының, башҡорт композиторҙарының 50-нән ашыу опера партияларын оҫта башҡарып, тамашасы күңелен яуланы.

Улар араһында:

* Эболи (Дж. Верди «Дон Карлос»)
* Ольга (П. И. Чайковский «Евгений Онегин»)
* Кончаковна (А. П. Бородин «Князь Игорь»)
* Лаура (П. И. Чайковский, «Йоланта»)
* Княгиня (А. С. Даргомыжский «Русалка»)
* Полина (П. И. Чайковский «Пиковая дама»)
* Сузуки (Дж. Пуччини «Чио Чио Сан»)
* Зибель (Ш. Гуно «Фауст»)
* Рихард Зоргеның әсәһе (Ю.Мейтус «Зорге»)
* Варвара (К. Листов «Куба ҡыҙы»)
* Көнбикә (З. Исмәғилев «Салауат Юлаев»)
* Яубикә (З. Исмәғилев «Шәүрә»)
* Ҡуйһылыу (З. Исмәғилев «Урал илселәре»)
* Шәмсиә (З. Исмәғилев «Ҡоҙаса»)
* Биржандың әсәһе (М. Түләбаев «Биржан и Сара»)
* Зөһрә (Х. Әхмәтов «Замандаштар»)
* Хаят и Яланбикә (Р. Мортазин «Дауыл»).

Бөтә илгә танылған опера йырсылары Тамара Милашкина, Борис Штоколов, Булат Минжилкиев, билдәле дирижерҙар Ярослав Вощак, Лев Морозовский, Равиль Мартынов, Илмар Лапиньш менән бергә эшләй.

Зәйтүнә Ғәзизова башҡорт музыка сәнғәтен үҫтереүгә тос өлөш индерә: йырсының репертуарында тиҫтәләгән башҡорт халыҡ йырҙары, башҡорт композиторҙарының һирәк башҡарылған йырҙары иҫәпләнә. «Мелодия» Бөтә союз грампластинкалар фирмаһы тарафынан сығарылған «Башҡорт йырҙары» дискыһына (1972 й.) уның башҡарыуында бер нисә халыҡ йыры индерелгән.
Зәйтүнә Сабир ҡыҙы кеше күңелдәренең ҡылдарын тирбәтерлек матур шиғырҙар ҙа ижад итә.

1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986).
* Хеҙмәт ветераны (1997).

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ҡылйылан

**Ҡылйылан** — (Gordius aquaticus), ҡылйыландар класына ҡараған селәүсен.

Кәүҙә оҙонлоғо 5—20 см (ҡайһы берҙә 100 см тиклем), йыуанлығы 0,5—2 мм. Кәүҙәһе сәс һымаҡ, тығыҙ кутикулала. Төҫө аҡтан алып аҡһыл көрәнгә һәм ҡараға тиклем. Эсәктәре өлөшләтә редукцияға бирелгән. Нервы системаһы йотҡолоҡ яны ҡуласаһынан тора, унан ҡорһаҡ нервы олоно сыға. Айырым енесле хайуан. Инә зат аҡ төҫтәге шнур рәүешендә йәбешкән бер нисә млн йомортҡа һала. Аталанған йомортҡанан 1 мм тиклем оҙонлоҡтағы ирекле йәшәгән балағорттар үҫешә, улар хәрәкәтсән томшоғо менән аралыҡ хужаның (ҡаты ҡанатлылар, шишмә күбәләктәре, һыу мырҙары, энәғараҡтар, хирономидаларҙың балағорттары) тәненә үтеп инә, унда цистаға төрөнә һәм төп хужа — эрерәк йыртҡыс бөжәк тәненә эләккәнсе шунда ҡала. Төп хужа организмында ҡылйылан өлкән селәүсен осорона тиклем үҫешә һәм уның тән япмалары аша тышҡы мөхиткә сыға (ғәҙәттә был осраҡта хужа үлә). Үҫешенең тулы циклы бер йылдан ашыу дауам итә. Балағорттар тәненең бөтә өҫкө йөҙө аша осмотик рәүештә туҡлана, өлкән заттар туҡланмай. Республиканың һыу ятҡылыҡтарында йәшәй, ҡауышыу осоронда йомғаҡтар барлыҡҡа килтерә. Ҡыйылан — бөжәктәрҙең, ҡыҫала һымаҡтарҙың паразиты; кеше һәм умыртҡалы хайуандар өсөн зарарһыҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* biolib.cz: ''Gordius aquaticus'' Linnaeus, 1758 
* Fauna Europaea: ''Gordius aquaticus'' Linnaeus, 1758 
* http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7899-yljylan
Ҡырын йөҙөүселәр

**Ҡырын йөҙөүселәр** (, () — юғары ҡыҫалалар отрядында тигеҙ булмаған аяҡлы ҡыҫала һымаҡтар (Amphipoda), ҡыҫала һымаҡтар отряды; ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә осрай торған ваҡ ҡыҫала һымаҡтар.

## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙәһе 15—18 мм оҙонлоҡта, ян-яҡтан ҡыҫылған, дуға һымаҡ бөгөлгән: баштан, күкрәктән (6 йәки 7 сегмент) һәм ҡорһаҡтан (6 сегмент) тора. Күкрәк аяҡтары (уларҙың төбөндә өҫтәлмә айғолаҡ үҫентеләре бар) хәрәкәт итеү һәм тын алыу, ҡорһаҡтағы тәүге өс пар аяҡ — йөҙөү, ҡалған өс пары һикереү өсөн хеҙмәт итә. Енси диморфизм хас: ата заттар кәүҙәләренең ҙурыраҡ, мыйыҡтарының оҙонораҡ булыуы һәм күкрәк аяҡтарының тәүге ике парының формаһы менән айырыла.

## Үрсеүе
Йомортҡалар инә ҡыҫалаларҙың күкрәк аяҡтары пластинкалары хасил иткән етлегеү камераларына һалына. Йомортҡаларҙан оло заттарҙан әлә ни айырылмаған йәш ҡыҫалалар сыға; күл ҡырын йөҙөүселәрe йылына 2 быуын бирә.
Туҡланыуы
Күпселеге бөтә нәмә менән дә туҡлана, йыртҡыстар бар.

## Йәшәйеше
Dikerogammarus haemobaphes һәм Corophium curvispinum һыу ағымдарында, ҡырын йөҙөүсе бөрсә ш. уҡ мәмерйә һыуҙарында һәм инештәрендә тереклек итә, күл ҡырын йөҙөүсеһе Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы һыу ятҡылыҡтарында осрай. Балыҡ, һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ, өйрәк гельминтоздарын (полиморфоз, стрептокароз, тетрамероз) тыуҙырғыстарҙың аралыҡ хужаһы.
## Галерея

Image:Hyperia.jpg|*Hyperiidae* (*Hyperiidea*)
Image:Amphipodredkils.jpg|*Ampeliscidae* (*Gammaridea*)
Image:Bathyporeia pelagica.jpg|*Pontoporeiidae* (*Gammaridea*)
Image:Pariambus typicus.jpg|*Caprellidae* (*Corophiidea*)


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡамсығорттар

**Ҡамсығорттар, трихоцефалдар, трихуроз** (Trichocephalus) — Trichocephalida отрядының нематодалар заты;кеше эсәктәрендә эйәләшеүсән паразит селәүсен; ҡамсығорт селәүсене тыуҙырған аш-һыу, бысраҡ ҡул аша йоҡҡан эс ауыртыу, эс китеү менән үткән гельминтоз ауырыуы.

## Этиология һәм эпидемиология

Оҙонлоғо 3—8 см. Кәүҙәһе 2 өлөштән тора: ауыҙ ҡыуышлығы менән ҡыҙыл үңәс урынлашҡан алғы өлөш (оҙон һәм сәс рәүешле) һәм эсәктәр, енси ағзалар урынлашҡан артҡы өлөш. Йомортҡалары мискә формаһында, тупраҡҡа хужаһының экскременттары менән эләгә. Балағорттары йомортҡала 21—28 көн үҫә. Кеше — йыуылмаған йәшелсә‑емеш ашағанда, мал аҙыҡ һәм һыу аша зарарлана. Кеше эсәгендә балағорт бер айҙан енси яҡтан өлгөрә, малда — 45 көндән. Ҡамсығорттар, кеше һәм имеҙеүселәр эсәгенең лайлалы тиресәһенә үтеп инеп, ҡан менән туҡлана. Трихоцефалёз ауырыуын тыуҙыра.

## Диагностика һәм дауаланыу

## Иҫкәрмәләр
Иҫәт провинцияһы

** Иҫәт провинцияһы ** — Рәсәй империяһының Ырымбур губернаһы составындағы провинция.

Төрлө йылдарҙа төрлө үҙәктәр: Шадринск (1738),Сыбаркүл кәлғәһе (1739), Тинес (Теча) биҫтәһе (1739-43), Силәбе кәлғәһе (1743—1781).

## Тарих
Иҫәт провинцияһы Анна Иоанновнаның  1737 йылдың 24 авгусындағы указына ярашлы төҙөлә.

Провинция составына Яйыҡ һәм Әй йылғалар араһындағы территория инә.
Ырымбур экспедицияһының 1743 йылдың 22 сентябрендәге ҡарарына ярашлы провинция үҙәге Силәбеғә күсерелә .

Насыров Анвар Хатыпович китабында Миңлеғәле  Шайморатовтың ата-бабалар тыуған яғы булыу тураһында  яҙыла:
"Однажды Минигали Мингазович вспомнил свой давний разговор с отцом Мингазетдином. Он спросил его: «…Отец, откуда пришел наш род?». Отец ответил: «…Наши предки пришли из-за Урала, из Исяцкой провинции. В крови потопил князь Бибиков бунт на уральских заводах. А корни наши в племени айлинских башкир». 
На вопрос: «…Вы какой национальности?», Шаймуратов отвечал: «Я — башкир, с Урала, из Башкирии, из Биштяки».

## Әҙәбиәт

* Паллас П. С.: «Путешествие по разным провинциям Российской империи» СПб., 1786
* Витевский В. Н.: «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758» В 4 т. Казань, 1897
* Рычков, Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762
* Тарасов Ю. М.: «Русская крестьянская колонизация Южного Урала» М., 1984
* Очерки истории Челябинской области. В 2 ч. ч. 1 / Н. Б. Виноградов, В. Н. Елисеева, А. В. Лушникова и др.; Под ред. В. Е. Четина. Ч., 1991

## Һылтанмалар
* Исетская провинция в энциклопедии «Челябинск»
* Статья в Башкирской энциклопедии
## Иҫкәрмәләр
Әфлисун

**Әфлисун**, **әфлисун ағасы емеше** (, ) — һутлы емеш, мандарин менән помело гибриды; цитрус үҫемлектәргә ҡараған оҙонсараҡ япраҡлы мәңге йәшел көньяҡ ағасы һәм уның ҡыҙғылт һары һутлы емеше.

Тәү булып Европаға португалия диңгеҙ сәйәхәтселәре тарафынан алып килтерелә. Әфлисун ағасы бик тиҙ рәүештә Европала тарала.

## Иҫкәрмәләр
Ярым ҡаты ҡанатлылар

**Ярым ҡаты ҡанатлылар** (Hemiptera) — бөжәктәр отряды. 50 ғаиләһе, 30 меңдән ашыу төрө билдәле.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе яҫы, 1—50 мм оҙонлоҡта. Төрлө сағыу төҫтә. Башында 2 ҡатмарлы күҙ урынлашҡан. Ауыҙ аппараты сәнсеп-һурған томшоҡ рәүешендә. Мыйығы ғәҙәттә 4 йәки 5 өлөштән тора, ҡара төҫтә, еп йәки суҡмар рәүешендә. Ҡанаты 2 пар. Күп Ҡ. өҫкө ҡанатының төп өлөшө ҡаты, ос өлөшө йомшаҡ, тамырсыҡлы; ҡайһы берҙәренең бөтә өлөштәре лә бер төрлө йәки өҫкө ҡанаты бөтөнләй юҡ.. Отряд насчитывает более 100 000 видов Еҫле биҙҙәре күкрәгенең аҫҡы яғында, балағорттарҙың — ҡорһағында урынлашҡан. Үҫеше тулы булмаған әүерелешле. Айырым енесле, йомортҡа һала; үрсемлелеге түбән. Балағорто, 4—5 тапҡыр ҡау һалып, бер нисә аҙнанан алып 2 йылға тиклем үҫешә; оло бөжәктән тәненең пропорцияһы һәм ҡанатының булмауы менән айырыла.Ҡандалалар йылына 2—3 быуын бирә. Оло бөжәктәр ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре төндә әүҙем. Йыртҡыс ҡандалалар — бөжәктәрҙең һәм башҡа умыртҡаһыҙҙарҙың һуты менән, үҫемлек менән туҡланыусы ҡандалалар — үҫемлектәрҙең һуты менән, ҡайһы берҙәре ҡатнаш туҡлана; йылы ҡанлы хайуандар һәм кеше (өй ҡандалаһы) паразиттары бар. Йыртҡыс ҡандалалар ҡоротҡос бөжәктәрҙе юҡ итә, башҡа төрҙәре (ҡарағай ҡандалаһы, рапс ҡандалаһы, сөгөлдөр ҡандалаһы һ.б.) — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары, һыу ҡандалаһы (салҡан, ишкәксе һ.б.) балыҡсылыҡҡа зарар килтерә.. 

## Иҫкәрмәләр
Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы

**Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы** (18 октябрь 1934 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975).

## Биографияһы
Вәхит Абдрахман улы Иҫәнғолов 1934 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш (хәҙерге Федоровка) районы Оло Сытырман (хәҙерге ваҡытта Иҫке Сытырман) ауылында тыуған. 

1957 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтының иҡтисад факультетын, 1968 йылда Куйбышев план институтының аспирантураһын тамамлай. 1968 йылдан Башҡорт ауыл хужалығы институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) политэкономия (хәҙер иҡтисад теорияһы) кафедраһында уҡытыусы, доцент булып эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Доцент. 1975 йылда Ташкентта «Региональные особенности формирования и развития городов Башкирской АССР» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Региональные особенности формирования и развития городов Башкирской АССР. Автореф. дисс… к. эк.н. Ташкент, 1975. 21 б.

## Иҫкәрмәләр
Rutaceae

**Ру́талар** (лат. Rutaceae) — Сапинда сәскәлеләр рәтендәге, тажы айырым йәлберсәктәрҙән торған,  ике өлөшлөләр ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр.Кеше өсөн иң әһәмиәтлеләренән - Цитрус (Citrus) — лимон, әфлисун, мандарин һәм башҡа төрҙәр.

Руталарға ингән үҫемлектәрҙең күбеһе  ағастар (мәҫәлән,  лимон, әфлисун), ҡыуаҡтар, үләндәр һирәк ((Мәҫәлән,Рута (Ruta), баҙыян (Dictamnus, ясенец)). Улар көслө еҫле, күптәре тәмле еҫ тарата - был лизоген биҙҙәр сығарған бүлентеләрҙән.

## Әҙәбиәт
* Введенский А. И. Сем. LXXXIII. Рутовые — Rutaceae. // Флора СССР. В 30 т / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. XIV. — С. 198—246. — 790 с. — 4000 экз.
Гемоспоридиялар

**Гемоспоридиялар** — ҡан споровиктары (Haemosporidia), споровиктар класына ҡараған иң ябайҙар ярым отряды.

## Йәшәйеше
5 заты, 100‑ҙән ашыу төрө билдәле, бөтә ерҙә лә, башлыса тропиктарҙа һәм субтропиктарҙа таралған. Башҡортостанда Plasmodium затына ҡараған 3 төрө бар.

## Йәшәү циклы
Тереклек итеү циклы хужа алмаштырыу менән барған паразит. Аралыҡ хужа (кеше) гемоспоридиялар спорозоиты менән анофелес заты серәкәйе (төп хужа) тешләгәндә зарарлана. Паразиттар аралыҡ хужа организмында (эске ағзаларҙа һәм эритроциттарҙа) күп тапҡыр бүленеү (шизогония) юлы менән үрсей. Енси процесс төп хужа ашҡаҙанында бара. Хәрәкәтсән зигота (оокинета) ашҡаҙан көбө аша үтә һәм ооцистаға (уның эсендә киләсәктә серәкәйҙең шайыҡ биҙҙәренә үтеп инеүсе күп спорозоит барлыҡҡа килә) әүерелә..Башҡортостан Республикаһында осраған гемоспоридиялар төрҙәре кеше тапмаһын тыуҙырыусы (Plasmodium vivax — өс көнлөк, Plasmodium malariae — дүрт көнлөк, Plasmodium falciparum — тропик тапмаһы) булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Ҡәһҡәһә

**Ҡәһҡәһә** — башҡорт мифологияһында яуыз иблес.

«Урал батыр» эпосында Ҡәһҡәһә — төрлө ҡиәфәткә инә алған йыландар батшаһы.

## Ҡыҫҡаса аңлатма
Тәбиғәт афәттәре тыуҙыра алған тылсымлы таяғы була. Үҙенең улы Зәрҡүм менән Урал батырҙы үлтермәксе була. Батшалығы ҡолатылғандан һуң, Ҡәһҡәһә Әзрәҡә менән берләшә һәм Урал батырға ҡаршы яуҙа һәләк була. 

«Аҡбуҙат» эпосында Ҡәһҡәһә — Иҙелдең улы, Урал батырҙың ейәне. Аҡбуҙатты эҙләп Шүлгәндең һыу аҫты батшалығына төшә һәм уның ҡыҙы Нәркәскә ғашиҡ була. Шүлгән уны, ун ике башлы дейеүгә әйләндереп, Ҡәһҡәһә тип атай, үҙенә сибәр ер ҡыҙҙарын урларға мәжбүр итә. Һәүбән, үҙ халҡына хыянат иткәне өсөн, Ҡәһҡәһәне ярғанатҡа әйләндерә. 

«Дандан батыр» әкиәтендә Ҡәһҡәһә — Ҡаф тауы артында йәшәгән дейеү итеп һүрәтләнә.

Башҡорт мифологияһының Ҡәһҡәһә, Зәрҡүм һәм Әзрәҡә исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра, ә Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән. Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам», иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосындағы был персонаж Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора.

## Этимологияһы
Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙ. Шарҡылдаҡ, мыҫҡыллап көлөүсе мәғәнәһендә.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1—16 томдар.
* Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.
* Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
* Башкирское народное творчество. Т.3. Богатырские сказки. Уфа, 1988.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КАХКАХА, миф. персонаж
* КАХКАХА
* Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир
* Башҡорт мифтары
Украиндар

**Украи́ндар** () — көнсығыш славяндар төркөмөнән халыҡ. Украинала, Рәсәйҙә, АҠШ, Канадала һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр. Славян халыҡтар араһында халыҡ һаны буйынса 3-сө урында торалар (урыҫтарҙан һәм поляктарҙан һуң).

## Этнонима
Урта быуаттағы документтарҙа көнсығыш славяндар (урыҫтар, украиндар, белорустар) өсөн «Русь» дөйөм этнонимы ҡулланыла. Этноним варяг теленән килде ;

Башҡортостан Республикаһының Милли музейы экспонаттары:

Bashkortostan National Museum 12.jpg
Bashkortostan National Museum 09.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 18
* Украинцы. Отв. редакторы Н. С. Полищук, А. П. Пономарёв. Утверждено к печати Учёным советом Института этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Российской академии наук. М.: Наука, 2000 ISBN 5-02-008669-X.
* *Чирков О.* **Етнічна територія українців (Українська етнічна територія)** // Український геополітичний словник / Авт. кол.: Крисаченко В. С., Турпак Н. В. та ін. — К.: «МП Леся», 2010. — 531 с.
* *Чирков О.* **Етнічна територія (етнічні землі)** // Україна-Етнос. / НДІУ; Фігурний Ю. С., Баран В. Д. та ін. — К., 2006. — С. 78-81.
* ''Чирков О.'' '''Этногеографическая составляющая украиноведческой терминосистемы''' (на укр. языке). 
* ''Чирков О.'' '''Утраченные земли''' (на укр. языке)
* *Чирков О.* **Антропологические термины — неотъемлемая составляющая терминосистемы украиноведения** // Сборник науч. трудов НДИУ. — К.: «Рада», 2008. — Т. ХХІ. — С. 389—398. — (на укр. яз.)
* *Чирков О.* **Сущность связи между антропологией (физической антропологией) и украиноведением** // Сборник науч. трудов НДИУ. — К.: «Рада», 2008. — Т. ХХII. — С. 46-50. — (на укр. яз.)
* А. Котенко, А. Миллер, О. Мартынюк «МАЛОРОСС»: ЭВОЛЮЦИЯ ПОНЯТИЯ ДО ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ

## Һылтанмалар
* Всемирный Украинский Конгресс.
* Guillaume Le Vasseur de Beauplane, Описание Украины — нескольких провинций Королевства Польского, тянущихся от границ Московии к границам Трансильвании, вместе с их обычаями, образом жизни и ведением войн
* Украинский Дом 
* Украинцы за границей 
* ErУкрнцы // Фотокаталог Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН 
* И. Г. Георги «Описание всех обитающих в Российском государстве народов…»
* (укр.) Украинская этнография
* (рус.) В.Балушок «Как русины стали украинцами», Зеркало недели, 2005
* (рус.) В.Балушок «Когда же родился украинский народ?», Зеркало недели, 2005
* (рус.) В.Балушок «Своевольная» Украина, Зеркало недели, 2005
* (англ.) Иван Поп. Статья «Этнография» // Encyclopedia of Rusyn History and Culture
Ҡатил

**Ҡатил** (*ғәр*. — үлтереүсе) — «Урал батыр» эпосы персонажы.

## Ҡыҫҡаса тасуирлама
Ерҙәре тау‑тау кеше һөйәктәре менән ҡапланған һәм ҡан менән һуғарылған илдең аяуһыҙ һәм ҡан эскес батшаһы; тыуына ҡоҙғон һүрәте төшөрөлгән (башҡорттарҙың һәм байтаҡ башҡа халыҡтарҙың инаныуҙары буйынса, ҡоҙғон — үлем символы). Ҡот осҡос ҡиәфәтле итеп һүрәтләнә.

 Ҡатил тыуған көнөндә ҡорбан килтереү йолаһы башҡарыла: ҡыҙҙарҙы ҡоҙоҡҡа ташлайҙар, ир-атты утта яндыралар. Был көндө йыл һайын уның ҡыҙы үҙенә кейәү һайлай. Көслө, ҡыйыу Урал батыр, Ҡатил иленә килеп сыҡҡас, батшаның дәү үгеҙен һәм имәнес ҡиәфәтле 4 батырын еңә, халыҡты ҡоллоҡтан ҡотҡара һәм Ҡатил ҡыҙына өйләнә, уларҙан Яйыҡ батыр тыуа.

## Этимология
Ғәрәп теленән килеп ингән һүҙ. Үлтереүсе мәғәнәһендә.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998.
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 томдар
* Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.
* Башкирское народное творчество. Т. 1. Эпос. Уфа, 1987.
* *Мирбадалева А. С.* Башкирский эпос «Урал-батыр» //Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып. 4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лайлалы ҡусҡарҙар

**Лайлалы ҡусҡарҙар (Limacidae)** — ҡорһағаяҡлылар класының моллюскылар ғаиләһе.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе 25—50 мм оҙонлоҡта, селәүсен йәки цилиндр формаһында, аҡһыл йәки һарғылт төҫтә, көрән йәки ҡара таплы; баштан, кәүҙәнән һәм аяҡтан тора. Башында 2 пар һәрмәүес урынлашҡан, бер парының осонда күҙҙәре бар. Ауыҙ ҡыуышлығы бәләкәй ярыҡ рәүешендә. Ҡабырсағы (овал формалағы эзбиз пластинка) рудиментар, арҡаһын өлөшләтә ҡаплаған мантия аҫтында урынлашҡан. Һулышлығы кәүҙәһенең уң яғында.

## Үрсеүе
Гермафродит. Үҫеше тура. Аталанған йомортҡаһын (эре, үтә күренмәле; 200 дананан ашыу) ергә ҡойолған япраҡ аҫтына, төрлө үҫемлек һабағы төбөнә һала.

## Йәшәйеше
250‑нән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда баҫыу лайлалы ҡусҡары (Deroceras agrestis) һәм селтәрле лайлалы ҡусҡар осрай.
Бер нисә йыл йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Япраҡтар м‑н туҡлана. Урман ситендә, баҫыуҙа, һаҙлыҡта, йәшелсә баҡсаһында йәшәй. Ҡайһы бер төрҙәре — гельминттарҙың аралыҡ хужалары. Л.ҡ. м‑н күп ҡошр, ер-һыу хайуаны, ваҡ имеҙеүселәр туҡлана. Ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары.

## Иҫкәрмәләр
Ҡабыҡ ҡуңыҙҙары

**Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары, сколитидтар (Scolytidae)** —  ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе. 

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,9—9 мм, ҡара, ҡыҙғылт ҡуңыр йәки көрән төҫтә. Өҫкө ҡанат остарында инә ҡорт юлдарынан быраулау онон сығарып ташлау өсөн хеҙмәт иткән тештәр м‑н ҡаймаланған батынҡылыҡтар бар. Башы ҙур, маңлайы ҡабарынҡы, яҫы йәки батынҡы. Арҡаһының алғы өлөшө төрткөлө һәм түмһәләкле, төк менән ҡапланған, ян-яғы йомро. Мыйығы 4 быуынтыҡлы, ҡыҫҡа, бөгөмлө, суҡмар формаһында. Аяғы бәләкәй, нескә, киртләсле. 

## Үрсеүе

Йомортҡаларын өйкөмләп ағас ҡабығына һала. Балағорттары аҡ төҫтә, һирәк төк менән ҡапланған, аяҡһыҙ, асыҡ көрән төҫтәге ҡаты башлы һәм көслө яңаҡ һөйәкле. Ағас ҡабығы аҫтында, һирәгерәк үҙағаста үҫешәләр. Ҡурсаҡтары аҡ төҫтә. Миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Оло бөжәк һәм ҡарышлауығы ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре эңерҙә әүҙем. Үҫемлек туҡымалары менән туҡлана. Урманда ағас ҡабығы аҫтында һәм үҙағаста (юлдар һала), ҡайһы берҙәре үлән һабаҡтарында тереклек итә. Урман, ҡайһы бер мал аҙығы үҫемлектәре (клевер) ҡоротҡосо, ағастарҙың бәшмәк ауырыуҙарын тарата.
Яҡынса 6000 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортост анда 20‑гә яҡын төрө бар: ос ҡабығы ҡорто, парһыҙ ҡабыҡ ҡуңғыҙы, типограф ҡабыҡ ҡуңғыҙы. һ.б.

## Һылтанмалар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7355-aby-u-y-ary 
* 
* Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина
* Фотографии (англ.).
* Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)

## Иҫкәрмәләр
Айрауыҡ

**Айрауыҡ** (, ) —
 ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек, Евразия һәм Төньяҡ Америкала таралған.
Йомшаҡ уңдарышлы тупраҡта үҫә, артыҡ дымлы ерҙе яратмай. Йылға буйҙарында, болондарҙа, юл буйҙарында күләгәле урындарҙа үҫә.
 
Һабаҡтары бейек (150 см-ға тиклем), күп япраҡлы, тамыр яны япраҡтары оҙон һәм бик күп. Сәскә ойошмаһы — өс ҡырлы үҙәге һәм ботаҡтары ике яҡлап айырылған, киң ябалдашлы һеперткебаш. Башаҡтары ян-яҡтан ҡыҫылған, тығыҙ усмаға йыйылған 3-5 сәскәле, ә ботаҡтары осонда һепертке урынлаша. Ҡоролоҡҡа сыҙам, оҙаҡҡа һуҙылған дымлылыҡты яратмай. Ҡиммәтле мал аҙығы. Яҙ көнө әселеге аҙ реакциялы һәм дымлылығы етәрлек булған уңдырышлы тупраҡҡа бесәнлек һәм көтөүлектәр өсөн сәселә, шулай уҡ баҫыу сәсеү әйләнешендә (люцерна менән) һәм орлоҡ өсөн сәсеүлектәрҙә лә игелә. Айрауыҡ яҙ көнө ужым арышы менән бергә үҫә. Йәшел массаның уңышы май ахырына 1 гектарҙан 70-80 центнерға етә. Башҡа күп йыллыҡ ҡуҙаҡлы үләндәр менән сағыштырғанда айрауыҡтың йәшел массаһында ике тапҡыр күберәк ҡоро матдә һәм 25-30 % ка күберәк эшкәртелә торған протеин була. Ике тапҡыр сабып алыуға 1 гектарҙан 100 центнер бесән алына. Өс йылда үҫеп етә һәм үлән булып 6 йыл һәм унан да күберәк тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кормовые Үҫемлектәр сенокосов и пастбищ. М., 1950. Т. 1; Минина И. П. Луговые травосмеси. М., 1972; Шумакова Г. А., Георгиади Н. И. Продуктивность ежи сборной // Химия в сельском хозяйстве. 1986. № 2; Шайтанов О. Л., Сафиуллин Ф. Н. Больше кормов высокого качества // Кормопроизводство. 1987. № 4; Рогов М. С. Многолетние злаковые травы. М., 1989.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/532-ajrauy
Бройлер

**Бройлер** (, от *broil* — утта ҡыҙҙырыу) —ит өсөн үҫтерелә торған гибрид себеш, тиҙ үҫеүе, етлегеүе, итенең яҡшы сифатлы булыуы менән айырылып тора. Бройлерҙы сәнәғәт етештереүе түбәндәге төп технологик принциптарға нигеҙләнә: етештереү процесстары тулыһынса механикалаштырылган тәҙерәһеҙ ҡош фермаларында алып барыла; юғары дәрәжәлә продукциялы гибрид ҡоштар файҙаланыла, ҡош организмының биологик ихжияжына тура килә торған ҡатнаш ҡоро аҙыҡ ҡулланыла; етештереү процессы ҡоштарҙы йыл әйләнәһе үҫтереү ритмын тәъмин итә алған технологик график менән ойошторола. Бройлер ҡошсолоғо йылына 1 м² урындан 120 кг (иҙәндә) һәм 190-250 кг (ситлектә) ит ауыу мөмкинлеге бирә. Бройлер итенең 1 центнерға артымына 2,0-3,5 кеше/сәғәт һарыф ителә. Интенсив технологиялар ҡулланыу предприятие эшсәнлеге нәтижәләренә тәбиғи шарттар йоғонтоһон юҡҡа сығара. 

## Сығанаҡтар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/2547-brojler-osh
* Татар энциклопедияһы  

## Әҙәбиәт
* Боголюбский С.И. Селекция сельскохозяйственной птицы. М., 1991.
Бәрей

**Бәрей** (шулай уҡ *пәрей, бире*) — башҡорт мифологияһында яуыз рух — ел хужаһы.

Иран пәрейҙәренә барып тоташа. Хөрәфәти хикәйәләр персонажы. Исламға тиклемге дини инаныуҙарҙа асыҡ ҡиәфәт‑килбәте булмаған ҡөҙрәтле көс һанала, кешегә әҙәм йәки хайуан (айыу, өйрәк, бесәй һ. б.) булып күренә. Кеше ҡиәфәтенә ингән бәрей күҙгә тылсымлы дарыу һөртөп кенә күреп була. Хөрәфәттәргә ярашлы, бәрей ҡая тарлауығында (унда елде бәйләп тота) йәки тау башында йәшәй. Кеше һымаҡ уҡ көн күрә: тирмәлә йәшәй, йәйләүгә сыға, көҙөн ҡышлауға ҡайта; туй яһай һәм музыканттар саҡыра. Бәрей туй яһағанда йәки күсенгәндә көслө ел‑буран сыға, кеше уларҙы күрмәһә лә, арба тәгәрмәсе, ат кешнәгән һ.б. тауыштар ишетә. Бәрей осратыу яҡшыға булмай, кеше ауырый йәки үлә. Исем ҡушылмаған баланы Бәрей үҙенеке менән алмаштырыуы мөмкин (физик йәки аҡыл үҫеше кимәле түбән булған баланы «Бәрей алмаштырған» тиҙәр), шуға күрә сәңгелдәккә Ҡөрьәндән доға, тылсым һалғандар. Кешегә ярҙам итеүсе мосолман бәрегә айыралар. Ҡайһы берҙә кеше бәрей менән никахҡа ингән, уларҙан ырыу бүленештәре барлыҡҡа килгән («Биреләр араһы» легендаһы). Бисура, дейеү, ен, шүрәле Б. хас сифаттарға эйә. Күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
* Башкирское народное творчество. Т. 1. Эпос. Уфа, 1987.
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 томдар
* Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте1992 й.
* Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995; Нәҙершина Ф. А. Халыҡ хәтере. Өфө, 2006.
* *Мирбадалева А. С.* Башкирский эпос «Урал-батыр» //Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып. 4.

## Һылтанмалар
*
Еҙ ҡуңыҙ

**Еҙ ҡуңғыҙ** — бызылдауыҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

## Ҡылыҡһырлама
Урта һәм Көньяҡ Европанан, Кавказдан алып Монголияға тиклем һәм Төньяҡ Африкала таралған. Тәне ялпаҡ, 24—35 мм оҙонлоҡта (инә бөжәктәр ҙурыраҡ). Төҫө металл ялтырауыҡлы ҡара күк. Башы шыма, шәмәхә төҫөндә, уртаса ҙурлыҡта, алғы арҡаһы йөрәк рәүешендә, ауыҙ аппараты кимереүсе. Мыйығы бәләкәй, еп һымаҡ. Өҫкө ҡанаты киң, ҡырлы, алтынһыу йәшел төҫтә, ян—яҡ ситтәре тура. Ҡанаты үҫешкән. Аяғы оҙон, йүгереү һәм ағас олондары буйлап йөрөү өсөн тәпәйҙәренең осонда ырғаҡ бар. Балағорттары ҡара, 1—2 ай үҫә. Йәш ҡуңыҙҙар май—июндә сыға.

## Йәшәйеше
Тупраҡта йәки урман түшәмәһендә ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Өлкән бөжәктәр һәм балағорттар күбәләктәрҙең, шул иҫәптән парһыҙ ебәк күбәләгенең, һ.б. урман ҡоротҡостарының ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Башҡортостанда урман-дала һәм дала имәнлектәрендә, ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Очерк о красотеле пахучем в Красной Книге России 
* Красотел пахучий в Красной Книге Челябинской области 
* Forest Caterpillar Hunter, BioLib.cz.
Еҙ үлән

**Еҙ үлән** — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса ике ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 4 төрө үҫә. Кәҫ барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 25—80 см. Кәҫе ҡуйы (Делявин еҙ үләне кәүшәк), сәскәле һабаҡтарҙан һәм ҡаты, тар, яҫы йәки буй төрөлгән япраҡлы ҡыҫҡа емешһеҙ үренделәрҙән тора. Башағы аҡһыл йәки көмөш төҫөндә, ян-яҡтан ҡыҫылған, 2—5 сәскәле; башаҡса тәңкәһе һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менән, осло, эскеһе — эрерәк, 3 аныҡ беленмәгән һеңерсәле. Сәскә тәңкәһе 9 һеңерсәле, аҫҡы тәңкәһе үлән кеүек, һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менән, башаҡса тәңкәһенән оҙонораҡ, өҫкөһө — тарыраҡ, аҡ ярылы. Сәскәлеге — ҡуйы, башаҡҡа оҡшаш, цилиндр рәүешендәге һепертке. Май—августа сәскә ата. Емеше — ҡабарынҡы-батынҡы оҙонса бөртөксә, июль—сентябрҙә өлгөрә. Ледебур еҙ үләне — Ирәмәл тауының тау тундраһында, Делявин Еҙ үләне — Башҡортостандың Урал алдында далала һыубаҫар болон һәм уйпаттар буйлап, бүрекле еҙ үлән — республиканың барлыҡ бмләмәһендә тиерлек далаларҙа, ташлы һәм далалы битләүҙәрҙә, ҡаяларҙа, урман аҡландарында, шырт төклө еҙ үлән ташлы далала, таш сығыштарында, дала, урман-дала, һирәкләп тау-урман зоналары битләүҙәрендә һәм Өфө яйлаһында үҫә. Делявин еҙ үлән һәм бүрекле еҙ үлән — мал аҙығы үҫемлектәре. Реликт булған Ледебур еҙ үлән — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына, эндемик шырт төклө еҙ үләне Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Зәрҡүм

**Зәрҡүм** — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе, ифрат ҙур йылан.

«Урал батыр» эпосы персонажы, йыландар батшаһы Ҡәһҡәһәнең улы. Мифик заттарға хас көскә эйә түгел, әммә хәйләкәр һәм мәкерле. Зәрҡүм нисек кенә булһа ла ҡоштар батшаһы Самрауҙың ҡыҙы Һомайҙы яулап алырға тырыша. Ун ике мөгөҙлө боланды йотоп, балыҡ, көшөл, матур егет һ. б. ҡиәфәтенә инә алыу һәләтенә эйә була. Урал батыр уны үлемдән ҡотҡарғас, Зәрҡүм батырҙы һарайға саҡыра һәм ҡотҡарыусыһын йыландарға өҙгөләргә ҡалдыра. Дейеүҙәр батшаһы Әзрәҡәгә Урал батыр менән алышта ярҙам итә, Шүлгәнде ҡустыһына ҡаршы ҡоторта. Шүлгән барлыҡҡа килтергән һыу баҫыу мәлендә Зәрҡүм Һомайҙы урларға маташа. Урал батырҙың алты йәшлек улы Нөгөш тарафынан үлтерелә.

Башҡорт мифологияһының Зәрҡүм, Ҡәһҡәһә һәм Әзрәҡә исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән, ә Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам» иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосындағы был персонаж Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора. Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра.

## Этимологияһы
Фарсы теленән килеп ингән һүҙ. Ике йөҙлө, алдаҡсы мәғәнәһендә.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
* Башкирское народное творчество. Т. 1. Эпос. Уфа, 1987.
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 томдар
* Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте1992 й.
* Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995; Нәҙершина Ф. А. Халыҡ хәтере. Өфө, 2006.
* Мирбадалева А.С. Башкирский эпос «Урал-батыр» //Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып. 4.
* Аминев З.Г., Ямаева Л.А. Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир // Иран-наме. – Алматы, 2010. №4. С. 97-109.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ЗАРКУМ, миф. персонаж 
* Элементы древних иранских верований в традиционном сознании башкир
Һолоүлән

**Һолоүлән** (, ) —  ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек.

Тарҡау ҡыуаҡлы, уртаса өлгөрөшлө, көҙҙән сәсеп үҫтерелә торған үҫемлек. Болондарҙа, аҡландарҙа һәм урман буйҙарында ҡырағай рәүештә үҫә. Ауыл хужалығында культуралы бесәнлектәр һәм көтөүлектәр булдыру өсөн файҙаланыла. Һолоүләндең 1 гектарынан 3,5-4,5 т бесән сабыла, иң күп уңышты беренсе 2-3 йылда бирә. Ҡышҡы һалҡынға сыҙам. Балсыҡлы һыу баҫар ерҙәрҙә яҡшы үҫә. Ташҡан һыуҙар аҫтында 3 аҙнаға тиклем сыҙай. Бейеклеге 1,2 метрға тиклем етә торған нескә һабаҡлы үҫемлек, башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда һыуҙа эреүсән углеводтар микъдары артыҡ (10-12 % -ҡа тиклем), һәм был мал өсөн шәкәр-протеин нисбәтен яҡшырта. Азотлы ашламаларҙы ярата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Справочник по кормопроизводству. М., 1993; Шайтанов О. Л. Подбор многолетних трав и травосмесей для организации зелёных и сырьевых конвейеров на орошаемых землях Среднего Поволжья: Дис. … М., 1995.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Йәтсә

**Йәтсә** (, ) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

## Ҡылыҡһырлама
Һуҫар һымаҡтарҙың  кәүҙәгә иң бәләкәй вәкиле. Кәүҙә оҙонлоғо 13—28 см, ауырлығы 40—100 г. 

Кәүҙәһе оҙон һәм бик йоҡа, һығылмалы.  Башы бәләкәй,мороно тупаҡ, танауы еңелсә бүлкәсле (раздвоен), Күҙҙәре ҡарағусҡыл, бер аҙ сығып (навыкате) тора. Муйыны оҙон, көслө. Ҡолағы ҡыҫҡа, киң. 

Аяғы ҡыҫҡа, осло тырнаҡлы. Ҡойроғо бик ҡыҫҡа (9 см-ға тиклем) . Ҡойроҡ аҫтында һаҫыҡ еҫ сығара торған биҙҙәре бар. 

Төҫө миҙгелгә бәйле:ҡышын аҡ, йәйен  арҡаһы көрән, ҡорһағы аҡ. Йөнө ҡуйы, ҡыҫҡа. Ҡышҡыһын тулыһынса аҡ төҫкә инә.

Полигам. яҡтан 10—11 айҙа өлгөрә. 3—12 (йышыраҡ 4—7) ҡолаҡ тишеге ҡапланған һуҡыр бала тыуҙыра.
 
Ғүмер оҙонлоғо:тәбиғәттә 5 лет тирәһе (уртаса  9,5 ай).

## Йәшәйеше
 
Башлыса төндә, ҡайһы ваҡыт көндөҙ әүҙем. Ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, ер-һыу хайуандары һ.б. менән туҡлана. 

Урманда, ҡырҡындыла, баҫыуҙа, һаҙлыҡта осрай; кимереүселәрҙең өңдәрендә, эҫкерттәрҙә, таш араларында, ағас тамырҙары аҫтында, торлаҡ янында йәшәй. Башҡортостандың бөтә биләмәһендә таралған.

Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә

## Үрсеүе
Ата заттарының ауырлығы - 70-105 г тирәһе. Инә заттар  30% тирәһенә ҡайтышыраҡ була.

Полигамдар. Үрсеү мәле яҙға, март тирәһенә тура килә. Аҙыҡ мул булһа йыл әйләнәһендә 2-3 тапҡыр үрсем бирә алалар. 

Бер үрсемдә 4-5 тирәһе көсөк була. Яралғы үҫеше  35 көн тирәһе дауам итә. 

Балалары өсөн инә йәтсә оя эшләй, эсенә мүк, ҡоро үлән түшәй. Көсөктәре тыуғанда 1,5 г тирәһе генә. Башта һуҡыр һәм мөсһөҙ булалар. Күҙҙәре 21-25 тирәһендә асыла. 

Балалары оянан сыҡҡас әсәләре артынан эйәреп йөрөйҙәр. 3-4 ай тирәһе  бергә булалар, унан  яҙға йәки көҙгә ҡарай таралышалар.  3 айҙа  енси яҡтан өлгөрәләр.
## Ареалы
Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәте,Алжир, Марокко, Египет, Малая Азия, север Ирака, Иран, Афганистан, Монголия, Китай, Корейский п-ов, Япония, Северная Америка, Австралия.
## Дошмандары
**Йыртҡыстар**: аҫ, бүре, төлкө, бурһыҡ, һуҫар, енот һымаҡ эт. 

**Йыртҡыс ҡоштар**: өкөләр (филин), ҡарсыға, диңгеҙ бөркөтө, бөркөт.

## Һылтанмалар
*Ласка обыкновенная  
*Ласка – самый маленький хищник планеты
Баҡса культуралары

**Баҡса культуралары** – ҡабаҡ һымаҡтар ғаиләһендәге 114 ырыуҙағы 760 төрҙө берләштергән (ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ) үҫәмлектәр. Улар араһында ағас һәм ҡыуаҡ һымаҡ үҫкәндәре лә бар.
Баҡса культуралары килеп сығышы менән тропик һәм субтропик Азия, Африка, Америка илдәренән. Йылы, яҡтылыҡ яратыусан, ҡырауға сыҙамһыҙ, вегетация осоро оҙаҡҡа һуҙыла. Дымды күп сарыф итәләр, әммә тамыр системаһы ҡеүәтле булғанға, сағыштырмаса ҡоролоҡҡа бирешмәйҙәр. Сәскәләре биш мөйөш тибында, бер өйлө, ата һәм инә сәскәле, бал ҡорттары ярҙамында һеркәләнә. Емеше - күп орлоҡло итләс ялған еләк.

Ҡабаҡ (Cucurbita) төп баҡса культураһы булып һанала. 20-гә яҡын төрө билдәле, нигеҙҙә, 2 төрө үҫтерелә: ябай ҡабаҡ (Cucurbita pepo L), төрөнә шулай уҡ ҡабаҡса, патиссон һәм эре ҡабаҡтар (Cucurbita maxima) керә. Ҡабак дымлы һәм уңдырышлы тупраҡты ярата, әммә тармаҡланып ергә тейеп торған һабаҡтарынан өҫтәмә тамырҙар ебәргәнгә, артыҡ һыу һибеү кәрәкмәй. Япраҡтары бик ҙур, төҙөлөшө өс бүлемле, ситтәре теүәл, ә ҡайһы берҙәре телгәләнгән (ҡабаҡсаларҙыҡы). Емештәре бик эре, 5-15-тән 30-40 кг-ға тиклем, төрлө формала: яҫы түңәрәк, түңәрәк, оҙонса түңәрәк; һоро, йәшел, һары, ҡыҙғылт-һары һәм буйлы-буйлы. Емеш йомшағы аҡһыл-һарынан асыҡ ҡыҙғылт төҫкә тиклем була, күп орлоҡло. Составында 15-18% ҡоро матдәләр, 8-10% шәкәр, С һәм В төркөмө витаминдары, каротин, пектин матдәләре бар. Ашау өсөн нигеҙҙә бешереп йә иһә ҡыҙҙырып ҡулланыла. Яҡшы өлгөргән тығыҙ ҡабыҡлы ҡабаҡтар яҙға тиклем һаҡлана. Эре емешле сорттары мал аҙығы булараҡ та ҡулланыла. Үҫентеләрен июнь башында күсереп ултырталар (үҫенте өсөн орлоҡтарын 20-25 көн алдан сәсәләр). Мал аҙығы өсөн үҫтерелә торған ҡабак һәм ҡабаҡсаларҙы май аҙағында асыҡ грунтҡа сәсергә мөмкин.

Ҡарбуз (Citrullus) - иң йылы яратыусы, эҫегә һәм ҡоролоҡҡа сыҙам культура. Уны уңышлы үҫтереү өсөн әүҙем температуралар суммаһы +2500 °C, ҡырауһыҙ көндәрҙең дауамлылығы 130-150 көндән кәм булмаҫҡа тейеш, иң оптималь температура +25-30 °C. Япраҡтары өс бүлемле, бик ныҡ телгәләнгән. Емештәре түңәрәк, оҙонса-түңәрәк, ә емешенең йомшағы алһыу, һыуһыл һәм баллы. Орлоҡтары эре, яҫы, ҡоңғорт йәки ҡара төҫтә, емеш йомшағында тигеҙ таралып урынлашалар. Сентябрҙә өлгөрә. Үҫентеләр ярҙамында үҫтерелә (үҫенте алыр өсөн орлоҡтарҙы 25-30 көн алдан сәсәләр). Көньяҡҡа ҡараған яҡшы йылына торған һөҙәклектәрҙә (тау биттәрендә) еңел, уңдырыш
лы тупраҡты ярата.

[Ҡауын]]ды ла, ҡарбуз кеүек үк, һәүәҫкәр баҡсасылар үҫтерә ала. Япраҡтары өс айырсалы, бүлгеләнгән, бәләкәй. Емештәре оҙонса-түңәрәк йәиһә түңәрәк, емеш йомшағы һәм ҡабығы (тышсаһы) һары төҫтә, емеше бик тәмле, тығыҙ һәм хуш еҫле, өлгөргән һәм киптерелгән килеш тә ҡулланыла. Оҙонса-түңәрәк, ауырлығы 1,5-2,5 килограмм тәшкил иткән «Колхозница» сорты тиҙ өлгөрөүсән. Үҫентеләрҙән үҫтерелә.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Әҙәбиәт
* Овощные и бахчевые культуры. М., 1955; Приусадебное хозяйство. М., 1983; Шестаев А.Л. Овощные и бахчевые культуры на приусадебном участке. М., 1992.
Владимир Потаниндың хәйриә фонды

** Владимир Потаниндың хәйриә фонды ** — Рәсәйҙә беренсе шәхси хәйриә фонды, 1999 йылда «Норильск никеле» тау-металлургия компанияһы генераль директоры Владимир Потанин тарафынан ойошторола.

## Фондты ойоштороусы
2010 йылда Владимир Потанин үҙенең бөтә байлығын хәйриәгә биреү тураһында иғлан итә. Беренсе булып Giving Pledge («Бүләк итеү анты») килешеүенә ҡул ҡуя.

Владимир Потанин Рәсәйҙәге беренсе эндауменд-фонд — Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты үҫеше фондының — тәүге етәксеһе.

Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына Владимир Потанин $6,5 млн тапшырҙы.

2003 йылдан Владимир Потанин Эрмитаж Дәүләт Музейы ярҙамсылар советы рәйесе. Эрмитаж Дәүләт Музейына В. Потанин тарафынан $5 млн тапшырылды (2012 йылға)

## Фән һәм мәғариф
Стипендия конкурсы, магистратурала уҡыған студенттар өсөн 
Грант конкурсы, магистратурала уҡытҡан уҡытыусылар өсөн
Студенттар һәм уҡытыусылар өсөн фонд мәктәбе
Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты студенттарының стажировка үтеү фонды
Санкт-Петербург дәүләт университетының Юғары менеджмент мәктәбендә магистратурала уҡыу өсөн стипендиялар
«Олимпия стипендиялары» Рәсәй халыҡ-ара олимпия университетында уҡыу өсөн стипендиялар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми вебсайт
Кроссворд

**Кроссворд** ( — һүҙҙәр киҫешеүе) — һүҙҙәрҙең мәғәнәһе буйынса үрелгән рәттәргә һүҙҙәрҙе тултырыу менән бәйле башватҡыс. Нумерлы сатраштарға тейешле һүҙҙәр табып яҙыуҙы талап иткән башватҡыс; сатраштарға тейешле һүҙҙәр табып яҙыуҙан ғибәрәт булған башватҡыс уйын; «Кроссворд» инглиз теленән «арҡыры-буйлы киҫешеүсе» тигәнде аңлата.
 
Ғәҙәттә, башватҡыс фигура аҫтында, һүҙҙең горизонталь шаҡмаҡтар буйынса мәғәнәһе, һуңынан вертикаль шаҡмаҡтар буйынса мәғәнәһе бирелә.

## Тарих
Беренсе кроссвордты Артур Уинн төҙөлгән һәм «New York World» гәзитендә 1913 йылда 21 декабрьҙә баҫып сығарған.
Рәсәйҙә тәүге кроссворд «Огонек» журналында 1929 йылда сыға. Башҡортостанда тәүге кроссвордты «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы 1966 йылда тәҡдим итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Roger Millington. Crossword Puzzles: Their History and Their Cult. T. Nelson, 1974. 190 с.
* *The Crossword Obsession* by Coral Amende 
* *Crossworld* by Marc Romano 
* 

## Һылтанмалар

* Why are crossword puzzles symmetrical? (from The Straight Dope)
* How to make a crossword puzzle  (from The PuzzleMakers.net)
* Crossword Puzzle 
* Кроссвордист ярҙамсыһы
Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы

**Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы** (1 май 1929 йыл — 13 апрель 2001 йыл) — юғары категориялы слесарь-торбасы. 1958—1994 йылдарҙа «Башкирэнерго» йәмғиәтенең слесарҙар бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Ғәйнетдин Шәйхи улы Абдрахманов 1929 йылдың 1 майында (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1932 йылдың 9 майында) Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Яңы Опто ауылында тыуған.
* Тулы булмаған урта белемле. Хеҙмәт юлын 1949 йылда колхозда комбайнсы булып башлай.
* 1956 йылдан алып «Уралэнергоремонт» тресында эшләй.
* 1958—94 йылдарҙа «Башкирэнерго» йәмғиәтендә турбина ҡорамалдарын ремонтлау буйынса слесарҙар бригадиры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике Ленин ордены (1974, 1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*