open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вязовый (Силәбе өлкәһе)

**Вязо́вый (Ҡарамалы)** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округына ҡараған ҡасаба (1928—2004 йылдарҙа — ҡала тибындағы ҡасаба). Ҡасаба составына Көньяҡ Урал тимер юлының  Вязовая үҙәк станцияһы ла инә. 

## Географияһы
Силәбенән 300 саҡрым көнбайышта урынлашҡан. 

Йүрүҙән йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

## Топонимы
«Вязовый» атамаһы ҡасаба биләмәләре эргәһенән аҡҡан йылға исеменең, «*Ҡарамалы»* башҡорт гидронимының туранан-тура тәржемәһе булып тора. Был турала урындағы крайҙы өйрәнеүсе һуғыш ветераны Яҡуп Мөхәммәт улы Шәмсетдинов та үҙенең «Ырыуым — Түбәләҫ» мәҡәләһендә яҙаҠарамалы йылғаһы, Вязовая станцияһы Көҙәй башҡорттары биләмәләренең сиге булып тора. 

Ә Силәбе топонимисы ғалим Шувалов үҙенең һүҙлегендә был атамаларҙы фәҡәт урыҫ теле менән генә бәйләп аңлата:**Вязовая, Вязовый, Вязовка** — Силәбе өлкәһенең төрлө районындағы күп йылға, тау, утрауҙарға бирелгән атама. Ҡайһы бер атамалар **ҡарамалыҡ**тарға (**вяз**) бәйләп бирелгән, ҡайһыныһы **вяз** — «батҡыл», «һаҙлыҡ» мәғәнәһен ала.

**Вязовая,** өйкөм урман. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Йүрүҙән йылғаһы буйында торған элекке Петропавловка ауылына илткән ағас ташый торған юлдың эргәһендәге Олимпий кордонынан көньяҡҡа 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағаслыҡ сағыштырмаса бәләкәй һәм тау ҡарамаһы йәки йыла  ҡыуаҡлыҡтарынан һәм ағастарынан ғибәрәт. 
.

Шувалов был ойконимдың  көҙәй башҡорттарының Йүрүҙәнгә ҡойған Ҡарамалы йылғаһы атамаһынан күсеү тарихын телгә алмаған.

## Халҡы

## Иҡтисады
Тимер юл транспорты предприятиелары.

## Ҡасабала йәшәгән билдәле кешеләр
* Советтар Союзы Геройы Иван Александрович Кукарин.
* «Индустрия» совхозының беренсе директоры Гладышев Николай Кузьмич.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡытаутамаҡ ҡала округы
* Ҡытаутамаҡ
* Вязовый (станция)

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Вязовая // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* *Шәмсетдинов Я.М.* Ырыуым — Түбәләҫ // Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172-178 бб.

## Һылтанмалар
* Вязовой ҡасабаһы һәм станцияһы
* Силәбе өлкәһе порталы. Вязовой
* Вязовой картаһы 
* Һатҡы районы топонимдары
* С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — Көҙәй, Ҡаратаулы, Мырҙалар, Тырнаҡлы, Түбәләҫ ерҙәре буйлап (Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре янынан) үткән 
* Айле. Тырнаклы. Тубаляс. Уфа, 2017 ISBN 978-5-295-06778-5 (т. 25, ч. 1) 

## Иҫкәрмәләр
Бурводстрой (Ишембай)

**Бурводстрой** — Ишембай  ҡалаһы микрорайоны, уның төньяҡ өлөшөндә,  Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.  Унан аша Ишембай — Стәрлетамаҡ  юлы үтә.

Бындағы Сикүл шишмәһе Ишембай районы менән Ишембай ҡалаһы араһында тәбиғи сик булып тора.

## Тарихы
Ишембай ҡалаһы билмәһендәге Бурводстрой биҫтәһенең тарихы «Башҡортостан сода компанияһы» эшмәкәрлегенә бәйле. 1949 йылда Яр Бишҡаҙаҡ ауылы янында Рассолпромысел цехы төҙөлә башлай. 1955 йылда СССР Министрҙар Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Каустик» заводын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ил сәнәғәтенә, бигерәк тә быяла эшләү производствоһына химик сеймал кәрәк була. Ишембай районы        
Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы янында табылған бер ниндәй ҡатнашмаһыҙ тиерлек аш тоҙо— каустик сода эшләп сығарыу өсөн төп сеймал булып тора. Ер аҫтынан тоҙ иретмәһе юғары баҫым аҫтында ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм торбалар аша ҡулланыусыға ебәрелә. Иремәй торған матдәләр иретеү камераһының төбөнә ултыра. 1964 йылдың 8 авгусында Стәрлетамаҡ химия заводының беренсе сиратын эксплуатацияға ҡабул итеү тураһында акт төҙөлә. Компанияла каустик сода, хлор, дихлорэтан, хлористый водород һәм тоҙ кислотаһы заводтары, дөйөм тәғәйенләнештәге объекттар бар. Башҡортостан сода компанияһы— Европалағы иң ҙур кальцийланған соданы экспортҡа сығарыусы компания.

Яр Бишҡаҙаҡ тоҙ ятҡылығы Ағиҙелдең ике яҡ ярында урынлашҡан, улар Уң яҡ һәм Һул яҡ участкалар тип йөрөтөлә. Уң яҡ ярҙағы участкалағы тоҙҙо «Сода» ААЙ эшкәртә. Һул яҡ ярҙағы участка ер аҫтының бүлеп бирелмәгән фондында ҡала.
 
Тикшерелгән ер аҫты тоҙ запасы 4 миллиард тонна, натрий хлориды (NaCL) ер ҡатламының 65— 98 % тәшкил итә.
2009 йылда Роснедра федераль агентлығы был ятҡылыҡты 1 млрд 293 млн һумға һатыуға ҡуя. Ул саҡта был ниәт тормошҡа ашмай ҡала.

«Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы муниципаль берәмеге сиген билдәләү тураһында» 2002 йылдың 25 декабрендәге 425-з номерлы Закон ҡала сиген билдәләне:


Ишембай ҡалаһының «Төньяҡ» муниципаль берәмегенең төньяҡ сиге Ағиҙел йылғаһы буйлап, унан һуң 2150 м оҙонлоҡта Сикүл шишмәһе буйынса уҙа һәм көньякҡа борола;
көнығыш сиге Сикүл шишмәһенән Ишембай ҡалаһының «Бурводстрой» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйлап Ишембай — Петровское автомобиль юлына тиклем бара— Закон Республики Башкортостан от 25 декабря 2002 года № 425-з «Об описании границы муниципального образования Север города Ишимбая Республики Башкортостан»** <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>** (недоступная ссылка). Региональное законодательство. Башкортостан. Дата обращения: 28 октября 2011. Архивировано 16 июля 2012 года.
Ишембай ҡалаһының Төньяҡ һәм Көньяҡ муниципаль берәмектәре 2009 йылда юҡҡа сығарыла.

Ишембай ҡалаһы Бурводстрой биҫтәһе янында ҡала халҡының бер нисә баҡсасылар йәмғиәте бар. Унан алыҫ түгел Торатау геопаркы һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауылы урынлашҡан.

## Урамдар

* Бурводстрой урамы

## Иҡтисады

* ОАО «Подземнефтегаз».
* ААЙ«Башҡортостан сода компанияһы»ның «Рассолопромысел» цехы

## Транспорт

* Ҡала  автобус маршруты - № 6
## Тағы ҡарағыҙ
- Ишембай

- Сикүл
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Күлмәк

**Күлмәк** — () Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Береговой ауыл торағы составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә ята.

## Атамаһы

Ауыл күсеп ултырған кешеләрҙең береһенең исеме менән аталған (Күлмәк; Килмәк боронғо башҡорт теленән — «килмешәк»; ваҡыт үтеү менән, күрәһең, географик термин күлмәк менән алмашынған — «таҙа һыу менән үлән баҫҡан һаҙлыҡ»).

## Тасуирламаһы

Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал арты пенеплен); Ландшафты — урман-дала. Ауыл тирәләй — күп һанлы ваҡ урманлыҡтар. Кәҫле күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдар менән бәйләнгән. Ауыл биләмәһенә, Береговой ҡасабаһына тиклем — 12 км. Халҡы 4 кеше. (1970 йылда — 137, в 1983 йылда — 50, 1995 йылда — 14).

## Тарихы

Ауылға 18 быуат — 19 быуат башында Олоҡатай сиктәрендә башҡорттар нигеҙ һала.

Башта Екатеринбург ведомствоһына ҡарай, һуңғараҡ — Буринский һәм Ҡоншаҡ районына. 1930 йылда «Үрнәк» колхозы ойошторола, уға 2948 га ауыл-хужалығы ерҙәре ҡарай. 1939 йылда Күлмәк ауылында 104 ихата була. Һуңғараҡ ауыл производство сәбәптәре менән Кәҫле районына беркетелә: колхоз ерҙәре «Береговой» совхозына бирелә. 1946 йылда 79 ихата иҫәпләнә; мәктәп, тимерлек эшләй.

## Халҡы
Мәғлүмәттәр буйынса Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда даими халыҡ һаны ауылда юҡ

## Урамдары
Ауыл бер урамдан тора (Урман урамы).

## Иҫкәрмәләр
Ала Тәкә (тау)

**Ала Тәкә** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) Теләүғол ауылы эргәһендәге тау.

## Географияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* мәғлүм итеүенсә, Ала Тәкә тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы, Һаҡмар йылғаһы буйында көн күргән Теләүғол ауылынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тау Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы Әсейылға һәм Ҡыуандыҡ — Чеботарево юлы буйында тора. Әсейылғаның атамаһы ни сәбәп менән килеп сыҡҡандыр, билдәһеҙ, сөнки йылғаның һыуы тәмле, әсе лә, тоҙло ла түгел, тигән автор.

## Тарихы
Ала Тәкә тауы эргәһендәге Теләүғол (Үрге Бишəй) ауылы ярайһы боронғо — документтарҙа 1795 йылда телгә алына. Әүәле, 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусына ингән була.

Ала Тәкә тауы берсә Ырымбур губернаһы һәм өлкәһе, берсә Башҡортостан ҡарамағында булып ала: Теләүғол административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштырыуға дусар була — Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһына, 1919 йылдан инде Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны биләмәһендә индерелә. 1934—1959 йылдарҙа ауыл Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда район Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Этимологияһы
Тау атамаһының килеп сығышы тураһында С. М. Стрельников яҙып алған риүәйәт былай тип бәйән итә: ауылда туй бара, ҡорбанлыҡ ала тәкәне тау башына менеп һуйырға булалар. Йәштәр ҙә тауға күтәрелә, мәгәр йәш кәләш юлда йылан ояһына эләгеп, һәләк була. Шул тирәләге урыҫ ауылдарында тауҙы Змеиная, йәғни, Йыланлы тип атайҙар икән, сөнки тауҙа йыландар туп-туп булып ҡояшта ҡыҙынып яталар, тиҙәр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* 

## Һылтанмалар
* Оренбургской области
* Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию
Ҡыҙыл Партизан (Силәбе өлкәһе)

**Ҡыҙыл Партизан** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ҡасаба. Түбәк ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡыҙыл Партизанды күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4 км Силәбе — Екатеринбург автомобиль магистрале үтә.

## Географияһы
Кесе Аллаҡай күленең көньяҡ ярында, район үҙәге, Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 238 метр.

## Тарихы
Ҡыҙыл Партизан ҡасабаһы XX быуат башында боронғо юл буйында төҙөлгән ҡасандыр Павловка утары булған урында барлыҡҡа килгән, ул Рәсәйҙең Европа өлөшөн Себер менән бәйләгән. Утарҙа амбар, эшселәр өсөн барак булған. Улар иген культуралары һәм йәшелсә үҫтергән. Тоҙлау цехы булған, ул революцияға тиклемге ваҡыттан алып 1941 йылға тиклем эшләгән; тоҙланған ҡыяр һәм кәбеҫтәне Кәҫлегә ылауҙар менән ебәргәндәр. Коллективлаштырыу йылдарында «Павловский» совхозы ойошторола. 1931—58 йылдарҙа эшселәр картуф үҫтерә, ул Түбәк спирт комбинатына оҙатыла. 1936 йылда башланғыс мәктәп асыла. Һуғыштан һуң үҙәк ремонтлау оҫтаханаһы асыла, ул тирә-яҡта бөтә хужалыҡтарҙы хеҙмәтләндерә. 1947 йылда электр үткәрелә. Һөт малсылығы әүҙем үҫешә.  1960 йылдар уртаһында Ҡыҙыл Партизан территорияһында «Тюбукский» совхозының бүлексәһе урынлаша. Күп йылдар ҡасаба менән йәнәш совхоздың емеш-еләк баҡсаһы һәм умарталығы урынлаша. 1980 йылдар уртаһында ҡасабала әүҙем төҙөлөш башлана: кирбес йорттар, клуб (хәҙер мәҙәни-сәләмәтләндереү), 50 урынға балалар баҡсаһы (1995 йылдан уның базаһында төп мәктәп эшләй) һ.б. бетон япма менән юлдар һалына, йылылыҡ трассаһы үтә. Район үҙәге менән автобус хәрәкәте асыла. Хужалыҡтың төп йүнәлеше булып әлеге ваҡытта баҫыусылыҡ тора. (СХПК «Синара» бүлексәһе). Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала халыҡ һаны 233 кеше тәшкил ит (129 ир-ат һәм 104 ҡатын-ҡыҙ). (1926 йылда — 99, 1966 йылда — 297, 1986 йылда — 375, 1996 йылда — 459). Милли составы: урыҫтар, башҡорттар, татарҙар һ.б.

## Урамдары
Ҡасаба 5 урам селтәренән тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кәҫле районы
## Иҫкәрмәләр
Һарыбай (Ҡыуандыҡ районы)

**Һарыбай ** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Һарыбай ауылы округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡороған йылғаһының һул ярында, Беренсе Май ауылынан 4 км алыҫлыҡта, тимер юлынан саҡ ҡына һулдараҡ ята.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләшә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.

## Тарихы
1871 йылдан ауыл Һарыбай исеме менән телгә алына. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Беренсе Май ауыл Советына инә, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡалаһы округы составында булып ҡала.

## Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса даими рәүештә 77 кеше (башҡорттар 95 %) йәшәгән 2010 йылға 45 кеше ҡалған.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында тауҙың атамаһын Һарыбай тигән антропонимдан килеп сыҡҡан, тип яҙа Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай.

Әйткәндәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округында йәнә бер Һарыбай ауылы бар, ул документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Риүәйәт буйынса, был Һарыбай ауылы Дим йылғаһы бассейнынан килгән башҡорттар тарафынан нигеҙләнгән һәм Сәскәкүл күле буйында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бикташ

**Бикташ** () — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы. Өлкөндө ауыл Советы составына ингән була.

Бөтөрөлгәнгә тиклем почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840002.

## Географияһы
Дыуан ауылынан Өлкөндөгә барған юл эргәһендә, ҙур булмаған Шишмә йылғаһы башынан алыҫ түгел урынлашҡан.

### Географик урыны
Ауылдан алыҫлыҡ (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата):

- район үҙәгенә (Мәсәғүт) тиклем: 26 км,

- ауыл Советы үҙәгенә (Өлкөндө) тиклем: 3 км,

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Сулея) тиклем: 98 км.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 62 кеше йәшәгән; башлыса татарҙар. Шулай уҡ татар халҡының күпселекте тәшкил итеүен 1981 йылдағы белешмә билдәләй.

2002 йылдың 1 ғинуарына ауылда халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә

## Тарихы
1925 йылдан һуң, бәлки, 1920-се йылдар аҙағында,1930-се йылдар башында, ауыл хужалығын коллективлаштырыу осоронда, ике мишәр ауылынан айырылып күсеп ултырған яңы ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

18) Дыуан районында:

а) Өлкөндө ауыл Советының Бикташ ҡасабаһын;

б) Ҡалмаш  ауыл Советының Греховка ауылын

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.150.
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12423
Троицк-Сафроновка

**Троицк-Сафроновка** — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Инйәр ауыл Советындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл.

## Халҡы
Ауылға нигеҙ һалынған осорҙа унда 294 кеше йәшәй, 44 йорт була. Ә 1920 йылда 76 ихатала 451 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Ә. З. Әсфәндиәров түбәндәгеләрҙе яҙа: 1894 йылда Вятка губерняһы крәҫтиәндәре алпауыт Софроновтан 1850 дисәтинә ер һатып ала һәм Троицк исемендәге ҡасабаға нигеҙ һала. ХХ быуат башынан ҡасаба Троицк-Сафроновка исеме аҫтында билдәле. Күсенеп килеп төпләнгән 294 кешенең милкендә 67 аты, 57 һыйыры, 67 һарыҡ һәм кәзәләре була. 3 кешенең аты булмай, 20 ғаиләлә 1-әр ат аҫырала. 32 крәҫтиән уҡый-яҙа белә.

1972 йылдың 1 июлендә ауыл Лагутовка ауыл Советы составында була. Йәшәүселәрҙе күбеһе — белорустар.

1981 йылдың 1 сентябрендә ауыл Инйәр ауыл Советына инә, унда күбеһенсә белорустар йәшәй.

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:



 4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:

 2) Архангел районында

 е) Инйәр ауыл Советының Троицк-Сафроновка ҡасабаһын



## Географияһы
Ауыл Кочкан йылғаһы һәм быуа янында урманлы урында урынлашҡан була.

## Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябрендә алыҫлыҡ :

* район үҙәгенә тиклем (Архангел): 29 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Валентиновка): 11 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 35 км

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.29

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.36

## Һылтанмалар
* Троицко-Сафроновское на географической базе данных GeoNames
Тәкәй (Салауат районы)

**Тәкәй** () — Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) нигеҙләнгән ауыл. Башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың тыуған ауылы. 1775 йылда яндырыла

## Тарихы
Шайтан-Көҙәй улусының Аҙналы ауылынан бүленеп сыҡҡан башҡорттар Һары Ҡондоҙ менән Көҫкәнде йылғалары тоташҡан урында нигеҙләгән ауыл. И. Красильниковтың 1880 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан, 1755 йылға ҡарата төҙөлгән «Ландкартаһы» буйынса Ырымбур губернаһы һәм уға ҡараған урындар П. И. Рычковтың «Топография» баҫмаһында донъя күргән мәғлүмәттәр буйынса «» баҫмаһында теркәлә.

1775 йылда батша карателдәре тарфынан яндырыла.

1991 йылдың 15 июнендә Әлкә ауылынан тыуған яҡты өйрәнеүсе Тархан Заһиҙуллин яндырылған ауыл урынына ағастан стела эшләп ҡуя. 1997 йылда ул мәрмәр стелаға алмаштырыла. Уға «Тәкәй ауылы урыны» һәм «Салауат Юлаев — халҡыбыҙҙың милли геройы» тип яҙылған.

Тәкәй ауылы урынында Таштирмә эшләнгән. 2018 йылда Башҡорт йәштәренең Бөтә Рәсәй ҡоролтайы, Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының йәштәр бүлеге, «Салауат вариҫтары» ойошмаһы, Салауат районының Әлкә ауыл Советы инициативаһы менән Таштирмә эсенә Салауат Юлаевҡа арнап стела урынлаштырыла.

«Янғантау» геопаркы биләмәһендә яңы объекттар төҙөү планына Тәкәй ауылы урынында «Салауат ере» тарихи-туристик комплексы ойоштороу планлаштырыла. Бында музей, тирмә глэмпингы, палаткалы лагерь, уҡтан атыу урыны һәм ат һарайы булыуы күҙаллана.

## Билдәле шәхестәре
* Салауат Юлаев (16 июнь 1754 йыл — 26 сентябрь 1800 йыл) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Оренбургская губерния с прилежащими к ней местами по «Ландкартам» И.Красильникова и «Топографии» П. И. Рычкова 1755 года, с.18
* Салауат исеме беҙҙә генә…
* Салауат Юлаевтың тыуған ауылы урынында туристик комплекс һәм музей төҙөлә
* Путешествие в Деревню Текеево, родина Салавата Юлаева
Мартыновка (Ҡурған өлкәһе)

**Мартыновка** — Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы ауыл, административ үҙәге — Мартыновка ауыл Советы.

Мейәс йылғаһы ҡушылдығы Сүмләк (Мейәс бассейны) йылғаһы башында урынлашҡан. Сафакүл ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа табан 9 километрҙа һәм Ҡурғандан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа табан 190 километрҙа ята. Был яҡтарҙа күлдәр һәм һаҙлыҡтар бик күп (ауыл эсендә һәм янында ғына Тоҙло, Тынсыу, Сүмләк һәм бәләкәйерәк күлдәр урынлашҡан).

Ауыл эргәһенән Щучья — Еткуль автомобиль юлы үтә.

## Халҡы
Милли составы: урыҫтар — 52 %, башҡорттар — 29 % (2002). 
Мартыновка ауылында 2004 йылда 862 кеше йәшәй.

## Тарихы
Ауылға Михайловск заводының (хәҙер Свердловск өлкәһенең Михайловск ҡалаһы) ошо урындарға күсенеп килеп төпләнгән тау-завод крәҫтиәндәре 1865-66 йылда нигеҙ һала.

Башта ауыл Мартынов тип атала, аҙаҡтан ауылға Мартыновка (Мартыновский) булып китә. Мартыновка ауылы халҡы, Сафакүл районының башҡа ауылдары халҡы кеүек үк ауыл хужалығы продукцияһын етештереү менән шөғөлләнә. Район иҡтисадына «Зауралье» предприятиеһы һәм «Сафакүл» АКХ-һы мөһим өлөш индерә, улар иген игеү һәм һыйыр малы аҫырауға махсуслашҡан. Райондың алдынғы төҙөлөш предприятиеһы «Ритм»да ла эшләй Мартыновка ауылы кешеләре.

Ауылда 1884 йылда Богородица раштыуаһы сиркәүе төҙөлә, 1960-сы йылдарҙа емерелә.

## Иҫкәрмәләр
Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)

**Беренсе Май** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыуандыҡтан 11 саҡрым көньяҡ-көнсығышҡараҡ, Орск - Ҡыуандыҡ тимер юлынан көньяҡтараҡ ята.

## Климаты
Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.

## Тарихы
1950-се йылдарҙа был урынға Ярташ ауылы (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) халҡы күсерелгән. Ауылдың күсенеү сәбәбе - район үҙәгенән һәм төп һөрөнтө ерҙәрҙән алыҫта урынлашҡан булыуы 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Беренсе Май ауыл советына ҡараған,  ошо муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына ингән.

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса даими рәүештә йәшәүселәр 536 кеше тәшкил итә (урыҫтар — 55 %, башҡорттар — 32 %), 2010 йылда 499 кеше ҡалған.

## Этимологияһы
Ауылдың Исеме Ҡыуандыҡтан идараһы күсерелгән "1 Май" колхозынан алып бирелгән. Ауыл атамаһы халыҡ телендә Первомайка тип йөрөтөлә. 1950-се йылдарҙа был ауылға Ярташ ауылы халҡы күсерелгән (хәҙер юҡҡа сыҡҡан).  Башта ҡайһы берҙә күсенеүселәрҙең элекке ауылы буйынса Яңы Ярташ тип тә йөрөткәндәр.

Ярташ ауылы атамаһын иһә, үҙ нәүбәтендә, башҡорт телендәге яр һәм таш һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән  Ярташ гидронимынан алған, сөнки шул йылға буйында урынлашҡан булған.

## Иҫкәрмәләр
Егауыҙы (тау)

**Егауыҙы** — Урта Уралдың көньяғындағы тау. Екатеринбургтан 150 км алыҫлыҡта, Силәбе өлкәһенең төньяғында, Ҡыштым ҡалаһынан көнбайышта урынлашҡан. Һыуғомаҡ тауы менән берҙәм тау массивы төҙөй.

## География
Егауыҙы тауы Һыуғомаҡ йылғаһының урта өлөшөндә һул яҡ ярында, Ҡыштым ҡалаһы эргәһендә, Екатеринбург — Силәбе тимер юлының Кувалжиха станцияһынан 2,5 км көнбайыш-көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Бейеклеге 608 м. Башлыса граниттан һәм сиениттарҙан тора. Ҡатнаш урман менән ҡапланған. Түбәһенән матур күренеш асыла. Итәгендә «Гора Егоза» тау саңғыһы үҙәге эшләй. Көнсығыш итәгендә «Егозинское Бунгало» һәм «На Тихих Прудах» исемле ҡунаҡ йорттары төҙөлгән. Күрше Һыуғомаҡ тауы менән бергә Ҡыштым ҡалаһының гербына ингән.

«ЕГОЗИНСКОЕ БУНГАЛО» ҡунаҡ йорто Екатеринбург — Силәбе тимер юлының Кувалжиха станцияһынан 2 км көньяҡта, «Гора Егоза» тау саңғыһы үҙәге эргәһендә урынлашҡан. 16 кешегә иҫәпләнгән. Мунса, һыбай йөрөү, ҡаргиҙәрҙә һәм квадроциклдарҙа Һыуғомаҡ мәмерйәһенә, тауға һәм Аракүл күленә экскурсиялар тәҡдим ителә.

## Топонимикаһы
Атамаһы *ек* — «**ер (тау) ярығы**», «тау араһы» һәм *ауыҙы* — «инеү», «тамаҡ», «горловина», «ауыҙ», йәғни «вход в межгорье» (һүҙмә-һүҙ «тау араһы ауыҙы») һүҙҙәренән төҙөлгән башҡорт топонимын урыҫ теленә күсереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Түбән йылға үҙәне, ысынлап та тау массивтары системаһына асыҡ ишек булып тора. Аңлашылмаған *Екауыҙ*, *Екаҙ*, *Егауыҙы* тигән башҡорт исемдәре урыҫ күскенселәре тарафынан, тауыш оҡшашлығы буйынса, «Егоза» һүҙенә яҡынайтыла.
1931 йылғы СССР-ҙың торф фонды картаһында Ҡыштым ҡалаһы биләмәһендәге йылғаның һәм тимер юл разъезының *Еказа* исем формаһы осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ГЛЦ «Гора Егоза»
* Гора Егоза. 3d панорама, снятая над вершиной горы — http://fly-ural.ru/gora-egoza/
* УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
Ерлығас

**Ерлығас** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе  Ҡыҙыл районы ҡасабаһы. Измайлово ауыл биләмәһе составына инә.
## Исеме
Атамаһы боронғо башҡорт ир-аттар исеменән, Ерлығас, Ерлығаш һүҙенән сыҡҡан.

## Географияһы
Ерғаслы ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ-Урал тау алдының көньяҡ-көнсығы сиктәрендә, дала зонаһында, Ярлығас йылғаһы буйында  (Оло Ҡараған йылғаһы ҡушылдығы), райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 28 километр (туранан) алыҫлыҡта урынлашҡан.  Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 316 метр. Ерлығас күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй.

## Тарихы
Ҡасабаға 1929—30  йылдарҙа нигеҙ һалына. Башта унда  20 тирәһе ғаилә йәшәй. Халҡы башлыса һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә,  1954 йылда һөрөлгән сиҙәм ерҙәрҙә иген культуралары үҫтерә.  1950 йылдарҙа әүҙем торлаҡ төҙөлөшө башлана.   1930 йылда  Ерлығаста   «Октябрь юлы» совхозының бүлексәһе,  1930—61 йылдарҙа  «Урал» совхозы бүлексәһе урынлаша,  1964 йылда — «Измайловский» совхозының 3-сө бүлексәһе (1997 йылдан — А.А.Заплатин исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы). Клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ  пункты бар. Ҡасаба кешеһе  В. И. Плотников Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.

; Климаты

Климаты эҫе ҡоро йәй һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм. Иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура −17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.

## Халҡы
Халҡы 209 кеше. (1966 йылда — 517,  1970 йылда — 337, 1983 йылда — 276,  1995 йылда  256 кеше иҫәпләнгән).

; Гендер составы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында  ир-егеттәр 48,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар  51,3 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың милли структураһында башҡорттар 54 %, ҡаҙаҡтар — 35 %  тәшкил итә.

## Урамдары
Ерлығас ҡасабаһы дүрт урам селтәренән тора.

## Иҫкәрмәләр
Ҡыуандыҡ ҡала округы

**Ҡыуандыҡ ҡалаһы округы** —Рәсәй Федерацияһы  Ырымбур өлкәһендәге муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Ҡыуандыҡ .

Административ-территориаль ҡоролошо йәһәтенән ҡарағанда, Ҡыуандыҡ районы һәм Ҡыуандыҡ ҡалаһы территорияһында урынлашҡан.

## Тарихы
2016 йылдың 1 ғинуарына тиклем Ҡыуандыҡ муниципаль районы 19 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе (Ҡыуандыҡ ҡалаһы) һәм 19 ауыл биләмәһенән (ауыл советтарына тап килгән) торған булған.

2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә .

## Климаты
Ҡыуандыҡ ҡала округы климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимакаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында топоним Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы Ҡыуандыҡ йылғаһы гидронимынан килеп сыҡҡан тип һанай. Топоним башҡорт телендәге *ҡыуандыҡ* (шулай уҡ ҡаҙаҡ телендә лә) һүҙенән хасил булған, йәғни, шатландыҡ мәғәнәһендә әйтелгән. Шулай уҡ Ҡыуандыҡ тигән антропонимдан булыуы ла ихтимал, тип аңлата ул 

## Халҡы

; Муниципаль районы һәм ҡала округы

## Тораҡ пункттары
Ҡала округы составына 80 тораҡ пункт, шул иҫәптән 1 Ҡыуандыҡ ҡалаһы һәм 79  тораҡ пункты һәм ауыл бар

## Иҫкәрмәләр
Ермак-Камень

**Ермак-Камень** йәки **Камень-Ермак** — Урта Уралдағы Пермь крайының Көңгөр районындағы  ҡурсаулығы биләмәләрендәге ҡая массивы.

## Географик урыны
Сылва йылғаһының уң ярындағы Чикали станцияһы ҡаршыһында урынлашҡан. Эзбизташтарҙан тора. Түбәләре төрлө бейеклектә. Улар Ермак, Ермачиха Ермачёнок тип йөрөтөлә..
Ермак-Камень комплексы «Предуралье» заказнигына инә.Заказник 1943 йылда Пермь дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары тарафынан ғилми эштәр алып барыу өсөн ойошторола.
Был 250 миллион йылдар элек боронғо Пермь крайының рифтәре.
Ермак-Камень ҡаялары — тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм популяр туризм урыны.
Ермак-Камень — альпинизм һәм ҡаяға үрмәләү буйынса ярыштар үткәрә торған урындарҙың береһе. Йыл һайын 9 майҙа альпинизм техникаһы буйынса һәм ҡаяға үрмәләүҙә Пермь беренселегенә, ә сентябрь аҙағында октябрь башында — «Памяти друзей» ярышы үткәрелә.

## Тасуирламаһы
Ермак һәм Ермачиха ҡаялары — былар бейек һәм текә ҡаялар. Түбәләре ҡарағай урманы менән ҡапланған. Улар 40 һәм 30 метр бейеклектә. Ермачёнок ҡаяһы түбәнерәк — 15 метр бейеклектә, осло формала, уның урманы һәм үҫемлектәре юҡ тиерлек.

## Этимологияһы
Легенда буйынса 1581 йылда Ермак Тимофеевич үҙенең дружинаһы менән тәүҙә Чусыу йылғаһы буйлап хәрәкәт итә.
Аҙаҡ ул Сылва йылғаһы буйында ҡышларға ҡала. Был легенда ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Ермак был яҡтарҙа булмаған. Данлыҡлы атаман һәм уның дружинаһы хәтеренә халыҡ ҡаяларға исемен биреп  мәңгелләштергән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Медведь-Камень

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ермак-камень, Пермский край. Сайт «Kamaran.ru» 
* Камень Ермака. Кунгурский район. Сайт «Культурный туризм»
* КАМЕНЬ ЕРМАК. ПРИВОЛЖСКИЙ ОКРУГ. Сайт «Россия 10» 
* Каменная легенда: камень Ермак. Газета «Искра», Кунгур. Официальный сайт. 30.03.2014 года
Грибановка (Силәбе өлкәһе)

**Грибановка** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районындағы ауыл. Вандышевка ауыл тораҡ пункты составына инә.

## Географияһы
Грибановка ауылы Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул Вандышевка ауыл тораҡ пункты составына инә. Ә Вандышевка Уй районының үҙәк өлөшөндә ята, янынан ғына Ғимат йылғаһы аға, йылғала быуа эшләнгән. Вандышевка күршеләге тораҡ пункттары менән ауыл һәм шоссе юлдары менән тоташҡан.
 
Грибановка урман-дала зонаһында, Грибановка йылғаһының (Ғимат йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, райондың административ үҙәге булған Уй (Рәсәй) ауылынан (тураға) көнсығышҡа табан яҡынса 7 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 345 метр.

; Сәғәт бүлкәте
Грибановка ауылы, Силәбе өлкәһендәге кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтенә (Өфө ваҡыты) ҡарай. Ҡулланыу ваҡыты UTC-ҡа ҡарата +5:00 тәшкил итә.

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 51,5 %, ҡатын — ҡыҙҙар 48,5 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында башҡорттар һаны 32 %, татарҙар — 29 %, урыҫтар — 26 % тәшкил итә.

## Урамдар
Ауыл бер урамдан тора (Үҙәк урам).

## Күренекле кешеләре
Вандышев Игнатий Лукич — рәссам, СССР-ҙың Рәссамдар Берлеге ағзаһы, 1891 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Вандышево утарында тыуған.

## Иҫкәрмәләр
Вольная Жизнь

**Вольная Жизнь** () — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Бельский ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.

## Географияһы
Вольная Жизнь ҡасабаһы Ағиҙел йылғаһы яры буйында, хәҙерге  Цапаловка ауылы эргәһендә урынлаша.

### Географик урыны
Ҡасабаның күрше тораҡ пункттарға араһы:
район үҙәгенә тиклем (Красноусол): 15 км
ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Инйылға): 4 км
яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл): 15 км
Табын ауылы ауыл  советы үҙәгенә тиклем: 15 км.

## Тарихы
1952 йылдың 1 июненә ҡарата Вольная Жизнь ҡасабаһы Табын ауыл Советына инә.

Ҡасаба 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата — Бельский ауыл Советында була.

2005 йылда Ғафури районында 4 ҡасаба бөтөрөлә.  «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрҙе күсереүгә бәйле  Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында" 2005 йылдың 20 июлендәге 211-ТРЗ һанлы Башҡортостан Республикаһы Законы хәбәр итә:
ст.1
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
16) Ғафури районында:
а) Бельский ауыл Советының  Вольная Жизнь ҡасабаһын;
б) Үтәк ауыл Советының  Ҡыҙыл Ҡармалы ҡасабаһын;
в) Табын ауыл Советының  Яңы Табын ҡасабаһын;
г) Красноусол ауыл Советының  Срытая Гора ҡасабаһын

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Вольная Жизь ҡасабаһында 194 кеше тәшкил иткән; башлыса урыҫтар йәшәгән.

## Инфраструктураһы
Шәхси ярҙамсы хужалыҡ.

## Транспорт
Вольная Жизнь ҡасабаһы Табын ауылына табан Инйылғанан һәм Рус Сасыккүленән барыусы юл сатында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.316.
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.134.
*
Ярташ (йылға)

**Ярташ** () — Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһына уң ярынан, Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Ҡыҙрас ауылынан 4 км түбәндәрәк ҡушыла.

## Тарихы
Йылға тауҙарҙа башлана һәм ҡая таштар араһынан ҡыҫылып аға, ярҙары ташлы. Был йылға буйында исемен унан алған Ярташ ауылы ла була. Мәгәр төпкөлдә һәм һөрөнтө ерҙәрҙән алыҫ урынлашҡан булыуы сәбәпле, күсерелә һәм Беренсе Май исеме ала. Йылға Ырымбур губернаһы һәм өлкәһе, шулай уҡ Башҡортостан йылғаһы булып та һаналып ала. Уның янындағы Ҡыҙрас ауылы 1917 йылдан административ-территориаль йәһәттән Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантонында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантонына, 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1938—1957 йылдарҙа өлкә үҙе Чкалов өлкәһе булып ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләшә. Төбәк буйынса уртаса температура +4,4о. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −18 — 30оС — 35 оС. Иң йылы ай — июль, уртаса температураһы яҡынса плюс 30°С. Ҡоро эҫе йәй 110—120 көн самаһы ята. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 450—450 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-көҙгө осорға тура килә (яҡынса 75 %). Ҡыш ҡарлы, һыуыҡ, ҡар уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында йылғаның һәм ауылдың атамаһын башҡорт телендәге яр һәм таш һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Природа Оренбургской области 
*  

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Сабаҡай ҡаяһы

**Сабаҡай ҡаяһы** —  Йүрүҙән йылғаһы үҙәнендә, Өфө карст ҡатламының көньяҡ ситендә урынлашҡан ҡая. Ҡая административ яҡтан Дыуан районында, Сарапуловка ауылынан 2 саҡрым көнсығыштараҡ йәки Урмантауҙан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Геология
Ҡая Әртә ярусының асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора. Йылға үҙәненән 90 метрға күтәрелеп, текә ҡая барлыҡҡа килтерә. 
Ҡая, мәмейәһе һәм тирә-яғы геологик, геоморфологик, гидрогеологик, спелеология, археологик һәм геоботаник ҡиммәте менән әһәмиәтле. Геологтар өсөн  Әртә ярусы ултырмаларының ҡеүәтле киҫелеше әһәмиәтле.
Һыу аҫты ағымдары менән барлыҡҡа килгән мәмерйәләр Өфө яйлаһының тектоник тормошон һәм тотош Йүрүҙән рельефының барлыҡҡа килтереү этаптарын күрһәтә.
### Спелеология
Сабаҡай ҡаяһында өс мәмерйә бар. Уларҙың береһе генә, дәүмәле менән барып күрергә яраҡлы. Уның оҙонлоғо 146 метр. Геологик пластиналарҙың һынылышы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Урыны менән стенанан иҙәнгә һыу һырҡып сыға, иҙәнендә күләүекттәр ята. Ҡышын  стена өҫтө туңа. Ҙур булмаған боҙ массаһы йәй көнө лә һаҡлана. Икенсе мәмерйә - 28, өсөнсөһө 17 метр. Улар айырыуса ҡыҙыҡлы түгел.

## Флора
Тау битләүендә яңғыҙ ҡарағайҙар, ҡайындар, ҡарамалар үҫә. Урман ағастары башлыса түбәндә тупланған. Таштар араһында реликт үҫемлек - сүл борсағы үҫә, июндә тау бите һары сәскәләр менән ҡаплана. Июль аҙағында ваҡ зәңгәр сәскәле терпекәй үләне сәскә ата. Урыны-урыны менән кейәү үләне сәскә ата. Бында башҡа үҫемлектәр ҙә күп. 
Тау битләүенлә ҡыуыҡлыҡтарҙың 30-ҙан артыҡ төрөн осратырға мөмкин. Улар араһында: раузы сәскәлеләр ғаиләһенән сәнскеһеҙ ҡараған, гөлемеш ҡыуыҡтары. Таш араһында ҡороға сыҙамлы һөтлөгән, бажат, тимофеевка, ҡалған үләндәре үҫә. Ҡиммәтле дарыу үләне һары умырзаяны осратырға мөмкин.

## Археологик ҡомартҡылар
Боронғо кешеләр ҙә ғәҙәти булмаған ҡаяға иғтибар иткән. 1930 йыллңда А.Э. Линд мәмейәләрҙең береһендә неолит дәүере көнкүреш әйберҙәрен һәм эшкәртелән хайуан һөйәктәрен тапҡан. Һуңыраҡ эш ҡоралдары, һауыт-һаба, керамика табыла. Был табыштар археологтар өсөн дә ҙур ҡиммәткә эйә.

## Ҡая нәфис әҙәбиәттә һәм туризмда
Билдәле совет фильмы «Вечный зов» Көньяҡ Уралда, Сабаҡай ҡаяһында, төшөрөлгән
 
Ҡаялағы үҙенсәлекле мәмерйәләр һәм Йүрүҙән йылғаһы бик күп туристарҙы йәлеп итә. Йүрүҙән йылғаһы буйлап Башҡортостандан ғына түгел, илдең төрлө өлкәләренән туристар йөҙөп төшә. Сабаҡай ҡаяһына һәм мәмерйәләренә 1965 йылдан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Скала Сабакай. Русское географическое общество
Аҙналы (Салауат районы)

**Аҙналы** () — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Әлкә ауыл советына ҡараған, яндырылған ауыл. Шайтан-көҙәйҙәрҙең төп ауылы булған, элегерәк Шайтан тип аталған.

## Тарихы
Шайтан-көҙәй башҡорттары тарафынан нигеҙләнә, башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың олатаһы хөрмәтенә атала. Көҙәй тигән икенсе атамаһы башҡорт ҡәбиләһе менән бәйле.

Ҙур булмаған ауыл XVIII быуаттың беренсе яртыһында уҡ телгә алынһа, карталағы рәсми раҫлауҙар 1737, 1755 йылғы карталарҙа ғына сағылыш таба. 1775 йылғы каратель экспедициялары һөҙөмтәһендә яндырыла. 1781, 1786 йылдарҙа — Өфө, 1802 йылда Ырымбур губернаһы наместниклығы карталарында Аҙналы ауылы юҡ.

1770 йылда П. С. Паллас Бикбулат ауылынан Шайтан-ауыл аша (Аҙналы) ике тапҡыр үтеп китә һәм был турала «Путешествие по разным провинциям Российской империи» китабының беренсе китабының икенсе өлөшөндә: «Ауыл тарҡау хужалыҡтарҙан тора, һәм халыҡ игенселек менән шөғөлләнә, 40-50 бот иген сәсәләр. Яңы ергә тәүге 2 йылда арпа, 2 йыл һоло, 2 йыл ужым арышы, 1-2 йыл яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Бойҙай һәм ҡарабойҙай сәсмәгәндәр. Игенселектең ҡалдау системаһын ҡулланалар», — тип яҙып ҡалдыра.
Аҙналынан күсеп сығыусылар Тәкәй, Юлай ауылдарына нигеҙ һалған, 1756—1775 йылдарҙа Тәкәй, Юлай һәм Йонос ауылдары күршеләш йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ҡырҡнарат (Бәләбәй районы)

**Ҡырҡнарат** () — Башҡортостандың Бәләбәй районы Рассвет ауыл Советының юҡҡа сыҡҡан ауылы (элекке ауыл)

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Ҡырҡнарат йылғаһы исеменән, "ҡырҡ" йәки "күп" "нарат", "ҡарағай", "ҡарағайлыҡ" һүҙенән килеп сыҡҡан.
## Тарихы
Ҡырҡнарат ауылында урыҫтар йәшәгән. Тораҡ пунктҡа «ауыл» статусын биреүгә батша Рәсәйе ваҡытында ауылда сиркәү мәхәлләһенең һәм сиркәүҙең урынлашыуы булышлыҡ итә. Ҡырҡнаратта 1909 йылда Сергиев монастыры төҙөлә, сиркәү общинаһы 1906 йылда барлыҡҡа килә.

1919 йылда граждандар һуғышы ваҡытында Ҡырҡнарат ауылын Степан Разин исемендәге 13-се кавалерия полкының Каширин бригадаһы ала

1913 йылда Ҡырҡнарат ауылында Семен Михайлович Чугункин тыуған. Ул алыҫ разведчиктарҙың 47-се айырым авиация полкында һуғыша: Смоленск-Минск, Биникони (ЛССР), Крынки (Польша), Мадлип, Торн (Польша), Рогзов (Германия). Хәрби званиеһы — гвардия өлкән сержанты. 1945 йылда демобилизациялана.

«Населенные пункты Башкортостана. Часть 1. Уфимская губерния. 1877» китабында ауыл тураһында түбәндәге тарих хәбәр ителә:
Бәләбәй өйәҙе, 2-се стан, Бәләбәй ҡалаһынан Бөгөлмәгә тракттың һул яғы буйлап:
№ 645 Ҡырҡнарат ауылы, урыҫ ауылы, Ҡырҡнарат йылғаһы эргәһендә урынлашҡан, өйәҙ ҡалаһына тиклем аралыҡ 12 саҡрым,стан фатирына тиклем 35 саҡрым, ихаталар һаны 112, ауылда ир-аттар һаны 257, ҡатын-ҡыҙҙар 266 кеше тәшкил итә. Ауылда һыу тирмәне булған. Ауыл кешеләре игенселектән тыш малсылыҡ һәм балта оҫталығы менән шөғөлләнгән.— Населенные пункты Башкортостана. Ч. I. Уфимская губерния, 1877. – Уфа:Китап, 2002. Стр.190.
Ауыл 1984 йылда ауыл рәсми рәүештә юҡҡа сыға. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 31 авгусындағы «Бәләбәй районының ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ы административ-территориаль ҡоролошоноң иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһындағы» N 6-2/236 Указы хәбәр итә:
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә: 

Халыҡтың башҡа тораҡ пункттарға күсеп китеүе менән бәйле Башҡорт АССР-ы административ-территориаль ҡоролошоноң иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырырға:

Ермолка ауыл Советының Вознесенка ауылын;

Ермолка ауыл Советының урындағы ҡала сәнәғәте участкаһын;

Рассвет ауыл Советының Ҡырҡнарат ауылын. 
Башҡорт АССР-ы
Юғары Совет Президиумының 
Рәйесе 
Ф.Солтанов
Өфө, 1984 йылдың 31 авгусы 
N 6-2/236http://www.volganews.info/oblast5/terraan/ip-ksgqiz4.htm 

Бөтөп барған ауыл статусы уның аҙашы Миәкә районындағы Ҡырҡнарат ауылында рәсми рәүештә бер кеше йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Белебевский район

## Һылтанмалар
*Гражданская война 

## Әҙәбиәт
*
Ҡарталы I (станция)

**Ҡарталы** — Силәбе төбәктең Көньяҡ-Урал тимер юлының Силәбе бүлексәһендәге узел тимер юл станцияһы, Силәбе өлкәһе Ҡарталы ҡалаһында урынлашҡан.

Станция Мәскәүҙән 2300 км алыҫлыҡта ята, унда төрлө электр токтары килеп тоташа ( Силәбе яғынан даими, Магнитогорск, Орск һәм Тубыл яғынан алмаш электр тогы килә).

Ҡарталы станцияһынан алыҫ түгел, төньяҡ-көнсығыштараҡ Ҡарталы-Аят йылғаһы аға.
## Тарихы
Станция 1914-1917 йылдарҙа Троицк — Орск тимер юл тармағын төҙөгәндә Полтавка казактар ауылынан алыҫ түгел ерҙә асыла. Башта ул Һамар-Златоуст тимер юлының тупик станцияһы була. 1926 йылда станцияны киңәйтә башлайҙар. 1929 йылда поездар Магнитогорск ҡалаһы төҙөлөшөнә табан йөрөй башлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас,  Акмолинск ҡалаһына табан тағы бер тармаҡ асыла. Станцияны киңәйтеү СССР тарҡалғанға тиклем дауам итә.

## Этимология
«Ҡарталы»- күпселек сығанаҡтарҙа башҡортса «ҡара таллы» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип яҙылған. Ҡарталы янында Ҡарталы-Аят йылғаһы аға.Тимәк, был йылға буйында ҡара тал (чернотал) үҫә.

## Станция күрһәткән хеҙмәттәр

Станцияла түбәндәге операциялар башҡарыла:

- Станцияларҙың асыҡ майҙансыҡтарында һаҡлауға рөхсәт ителгән йөктәрҙе оҙатыу һәм ҡабул итеү

- Станцияларҙың ябык складтарында һаҡлау талап ителгән йөктәрҙее ҡабул итү һәм тапшырыу

- Бары тик станция яны юлдарында һәм дөйөм ҡулланылыштағы урындарҙа ғына тулы вагондар менән йөктәрҙе ҡабул итеү һәм тапшырыу

- Массаһы 3,3 (5) һәм 5,5 (6) т булған универсаль контейнерҙарҙа йөктәр ҡабул итеү һәм тапшырыу
## Пассажирҙар хәрәкәте
Ҡарталы станцияһы сәғәтенә 25-30 пассажирҙы хеҙмәтләндерә.

### Станциянан алыҫ араға йөрөүсе поездар
2018 йылғдың декабренә станция аша түбәндәге поездар үтә:

#### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

#### Төрлө миҙгелдә поездар хәрәкәте

## Йөк ташыу

## Ҡарталы станцияһы сәнғәттә
1932 йылда Мәскәү ит һәм һөт(ауыл хужалығы) институтын тамамлағандан һуң Башҡортостанға Сергей Иванович Чекмарёв килә.Ул Хәйбулла районының Таналыҡ совхозында, һуңыраҡ Ейәнсура районы Инәк совхозында баш зоотехник булып эшләй. 1932 йылда машина көтөп ул 18 сәғәт Ҡарталы станцияһында ултыра, пассажирҙарҙы күҙәтә, үҙенең яҙмышы тураһында уйлана. Ошо ваҡиғаға бәйле С.Чекмарёв «Размышления на станции Карталы» тигән поэмаһын яҙа.

Станцияла С.Чекмарёв иҫтәлегенә таҡтаташ асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Алыҫ эйәреп станцияһы поездарының расписаниеһы буйынса Карталы
Ҡотой (Белорет районы)

**Ҡотой** () — Рәсәй, БАССР, Белорет районының Үҙән ауыл Советына ингән ауыл була.

## Тарихы
1952 йылда — Үҙән ауыл Советы ның Ҡотой һөтсөлөк-малсылыҡ фермаһы булараҡ теркәлгән. 1960—1970 йылдарҙа СССР-ҙа дәүләт сәйәсәтенә ярашлы перспективаһыҙ тип табылған ауылдарҙы бөтөрөү йүнәлеше башлана. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл биләмәләре селтәрен үҙгәртеп ҡороу, ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «*агроҡалалар*» булдырыу тормошҡа ашырыла башлай.
Был сәйәсәттең ауыр социаль эҙемтәһе — ауыл инфраструктураһына килтерелгән ҙур зыян Был сәйәсәт пландары тулыһынса тормошҡа ашырылып бөтмәй, мәгәр ауылдар илдә барған киләсәкһеҙ ауылдар тигән исемлеккә эләгеп, һүнә бара. Улар иҫәбенә Үҙән ауыл Советының Ҡотой ҡасабаһы ла ингән.

1986 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/ 396 һанлы « Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән ғәмәлдән сығарыу» тураһындағы Указына ярашлы, Белорет районындағы Ҡарағай кордоны, Егәҙе ауыл Советының Хоҙайбирҙе ауылы, Ноҡат ауыл Советының Ҡыҙылъяр ауылы, Нура ауыл Советының Отнурок кордоны, Үҙән ауыл Советының Ҡотой ҡасабаһы иҫәптән алып ташланыла, йәғни бөтөрөлә.

## Географияһы
Үҙән ауыл Советы биләмәһе тауҙар араһында урынлашҡан, Ҡотой ҡасабаһы урынлашҡан урын диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 456 метр
.

Ҡотой ауылы ауыл Советы үҙәгенән (Үҙән) −12 км, район үҙәгенән (Белорет) — 60 км, тимер юл станцияһынан (Белорет станцияһы) 59 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

1952 йылда Ҡотой һөтсөлөк-малсылыҡ фермаһынан Сермән тимер юлы станцияһына тиклем 24 саҡрым алыҫлыҡта булған.

## Этимологияһы
Ҡасаба юҡҡа сығыу сәбәпле Башҡортостан Республикаһының топонимдары һүҙлегенә инмәгән, мәгәр БАССР-ҙың топонимдары һүҙлегендә уның атамаһы *Ҡотой* тигән антропонимдан икәнлеге теркәлеп ҡалған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белорет районы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.297.
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г.
Ҡасим (Өфө районы)

**Ҡасим** (элекке исеме — *Ҡасим*, *Никольский*) — Өфө районы Князев ауыл Советы составына ингән ҡасаба, 1988 йылда Өфө ҡалаһы составына индерелә. Хәҙер Шакша биҫтәһендә урынлашҡан. 1952 йылда ауыл Шаҡша ауыл Советына инә, ауыл Советы үҙәгенән — Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан — 4 километр өҫтәрәк урынлаша.

## Тарихы
Ҡасим  Аксаковтарҙың имениеһы була. Ауыл тураһында билдәле булған беренсе документ — «Өфө канцелярияһы подьячийының тол ҡатыны Наталья Афанасьевна Курагинаның улдары менән Өфө гарнизоны подполковнигы Дмитрий Сидорович Шинкеев менән үҙ биләмәһен, крәҫтиәндәрен һәм хужалыҡ кешеләрен һатыу-һатып алыу тураһында 1728 йылдың 30 ғинуарында» төҙөлгән ҡағыҙ. Был документҡа ярашлы, милек хужаһы «Ҡасим ауылын усадьбалары, төрлө ҡорам төҙөлөштәре һәм тирмәне, һөрөнтө ерҙәре һәм бесәнлектәре, Шаҡша йылғаһындағы башҡа ерҙәре менән» 200 һумға һата.

РСФСР Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 14 ғинуарындағы «Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһы составына Ҡасим ауылын индереүҙе раҫлау тураһында» 8131-IX указында:Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы тарафынан күрһәтелгән планға ярашлы дөйөм майҙаны 396,9 гектар тәшкил иткән Өфө районы Князев ауыл Советына ҡараған Ҡасим ҡасабаһын Өфө ҡалаһы составына индереүҙе раҫларға, — тиелә.

## Демографияһы
«Өфө губернаһы биләмәләренең 1870 йыл өсөн тулы исемлеге» белешмәһендә шундай мәғлүмәт килтерелә: 28 хужалыҡта 122 кеше йәшәй. 1896 йылда ауылда 30 хужалыҡ һәм 237 кеше була (125 ир-ат, 112 ҡатын-ҡыҙ). 1902 йылда Ҡасим ауылында 26 хужалыҡ һәм 149 кеше иҫәпләнә. 1906 йылда 208 кеше йәшәй: 112 ир-ат һәм 96 ҡатын-ҡыҙ.

## Кәсепселек
XIX быуатта умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр. Быуат аҙағында сиркәү, училище, иген запасы магазины, бакалея кибете, һыу тирмәне, ҡаҙна шарап кибете була. XX быуат башында төп шөғөл — игенселек.

## Билдәле шәхестәре
* Салманов Григорий Иванович (12 февраль 1922 йыл — 3 апрель 1993 йыл) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы (1979 йыл). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1986).

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Село Касимово — имение деда С. Т. Аксакова
* Касимово на карте 1982 года

## Иҫкәрмәләр