open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәрәп хәлифәлеге

**Ғәрәп хәлифәлеге** () — VII—IX быуаттарҙа мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, хәлифәләр идара иткән теократик Ислам дәүләте. Боронғо Русь сығанаҡтарында уны **Һәжәриҙәр батшалығы** (царство Агарянское) һәм **Исмәғил батшалығы** (царство Измаильтянское) тип атап, шул ваҡыттағы батшалыҡтар (империялар) исемлегенә индергән.

## Мәҙинә өммәте
Хәлифәлеккә нигеҙҙе VII быуатта Көнбайыш Ғәрәбстандағы Хижаз төбәгендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр төҙөгән мосолман өммәте һала. Яулап алыу һуғыштары (ғазауаттар) һөҙөмтәһендә ҙур дәүләт барлыҡҡа килә. Уға Ғәрәбстан ярымутрауы, Ираҡ, Иран, Кавказдың күп өлөшө, Каспий диңгеҙе буйҙары, Урта Азия, Сүриә, Фәләстин, Мысыр, Төньяҡ Африка, Пиреней ярымутрауының күп өлөшө, Синд инә.

*Хәлифәлек* ( — *Khalīfah* — «вариҫ», «вәкил») — хәлифә титулын да, улар идара иткән дәүләтте лә аңлата.

Ғәрәп хәлифәлеге, һәм унан һуңғы бер нисә быуат көнбайыш тарихнамәһендә Исламдың алтын быуаты тип атала.

## Ғәҙел хәлифәт (632—661)

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда Ғәҙел хәлифәт төҙөлгән. Уға дүрт **Ғәҙел Хәлифә**: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип етәкселек иткән.

## Дәүерҙәре
Ғәрәп хәлифәлеген төп өс дәүергә бүлеп ҡарарға була:
* Рәшидиә хәлифәлеге (الخلافة الراشدية‎), йәғни Хаҡ хәлифәлек (632—661)
* Өмәүиҙәр хәлифәлеге (661—750)
* Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге йәки Бағдад хәлифәлеге (750—1258)

Баш ҡалаһы үҙгәреп торған:

* 630—656 Мәҙинә
* 656—661 Мәккә
* 661—754 Димәшҡ (Дамаск)
* 754—762 Әл-Күфә
* 762—836 Бағдад
* 836—892 Сәмәррә
* 892—1258 Бағдад

## Төп мәҡәләләр
* Ғәрәп яуҙары
* Хаҡ хәлифәт
* Өмәүиҙәр хәлифәлеге
* Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге

## Һылтанмалар
* http://bibliotekar.ru/encW/100/25.htm
* http://sekrets.ru/sobytyasrednevekovya/arabskiezavoevaniya.html 
* Daniel, Elton L. (2010). «The Islamic East». In Robinson, Chase F. The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic *World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge University Press. ISBN 9780521838238.
* Donner, Fred M. (2014). The Early Islamic Conquests. Princeton University Press.
* Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter 51
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс

**Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс** ()- , хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — , Таиф)- Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм атаҡлы сәхәбәһе һәм ике туғаны, ислам экзегетикаһына нигеҙ һалыусы. Ғәббәс ибн Ғәбдел Мотталибтың улы була. Ул иң яхшы Ҡөрьән мөфәссирҙәренән була.

## Хеҙмәте
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм вафат булғас, олораҡ сәхәбәләрҙән хәҙистәр өйрәнә башлай. Унан Бохари һәм Мөслим йыйынтыҡтарына 1660 хәҙис яҙып алына.

Ибн Ғаббас Мәккә Ҡөрьән тәфсирләү мәктәбенә нигеҙ һала. Унан белем алырға халыҡ урамға һыймай килә торған булған. Ғабдуллаһ ибн Ғаббастың атаҡлы уҡыусылары: Сәғит ибне Жүбәйер, Мүжәһид ибне Жәбр әл-Мәкки, Иҡрима, Тавус ибн Кәйсан әл-Йәмәни һәм Ғата ибн Әбу Рабах.

## Биографияһы

Ибн Ғаббас һиҗрәттән 3 йыл элек тыуа. Ул бәләкәй сағынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм янында була: көсөнән килгәнсә ярҙамлаша, артына баҫып намаҙ уҡый. Миләди 630 йылға тиклем ғаиләһе менән Мәккәлә йәшәй. Мәккәне яулар алдынан улар Мәҙинәгә күсенә.

Мәккәне алыуҙа ҡатнаша. Беренсе хәлифәләр ваҡытында уларҙың ярҙамсыһы була була, Төньяк Африка һәм Табаристанға һөжүмдәрҙә була.

Хәҙрәте Усман үлеменән һуң, Али уны Бәсрә әмире итеп тәғәйенләй. Шунда ул харижиҙар фетнәһендә катнашҡан 20 000 кешегә хәҙрәте Алиҙы аҡлап, ғәйепләүҙәр нигеҙһеҙ икәнен аңлатыуға өлгәшә. Мәгәр һуңынан хакимиәттән китә. Ғүмеренең ахырына тиклем фәнни эш менән шөғөлләнә.

687 йылда (һ. 68) Ғабдулла ибн Ғаббас Таифта 70 йәшендә вафат була. Йыназа намаҙын Мөхәммәт Ибн әл-Хәнәфиә уҡый.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ислам энцеклопедик сүзлеге 
* Саваб.ру сайты* *Дациев А.* Абдулла ибн Аббас IslamDag.ru
* *Абдурахман Рафат аль-Баша* Абдуллах ибн Аббас  // Картинки из жизни сподвижников Пророка Мухаммада. Sawab.ru
Хаҡ хәлифәт

**Хаҡ Хәлифәлек** (), **Рәшидиә Хәлифәлеге** — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда төҙөлгән Хаҡ хәлифәлек тоғро идара ителгән хәлифәлек мәғәнәһендәге атама. Уға дүрт **Хаҡ Хәлифә**: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип етәкселек иткән. Хәлифәлеккә Ғәрәп ярымутрауы, Шам, Кавказ, Төньяҡ Африка (Мысырҙан Тунисҡа һәм Иран таулыҡтарына тиклем). Хаҡ хәлифәлек нигеҙендә Ғәрәп хәлифәлеге барлыҡҡа килгән.

## Хәлифәләре

### Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ

**Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ** Ғәҙел Хәлифәлегенең тәүге ғәҙел хәлифе, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тоғро сәхәбәләренең береһе.

Уға Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Исламдан китә башлаған ҡәбиләләр менән көрәшергә тура килә. Уға Хәлит ибн әл-Вәлит тоғро ярҙамсы була, ғәскәр башында йөрөй. Көрәш Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡтың еңеүе һәм ғәрәп ҡәбиләләренең берләшеүе менән тамамлана.

Фетнәләрҙе еңгәс, Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ Ғәрәп ярымутрауынан ситтә ғазауат (яулап алыу һуғыштары) башлай. Ул Хәлит ибн әл-Вәлитте ғәскәр менән Ираҡҡа, Сүриәгә ебәрә.

### Ғүмәр ибн әл-Хәттаб

634 йылда Әбү Бәкер ауырып китә һәм хәлифә итеп Ғүмәр ибн әл-Хәттабты ҡуйырға васыят иткән.
 
Ғүмәр (радыйаллаһу ғәнһү) ваҡытындағы Исламды таратыу буйынса ғазауатты дауам иткән. Шам ерҙәренән хәүеф сығып торғанға күрә, ғәскәре ярҙамында ул бар иғтибарҙы Фарсы ерҙәрен һәм Ираҡты яулап алыуға бүлгән һәм ошоға ирешкән.
 
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Хәлифәттең сәйәси структураһын барлыҡҡа килтергән. Ул Диван (министрлыҡ) барлыҡҡа килтергән, һалым йыйыуҙың һөҙөмтәле системаһын барлыҡҡа килтергән. Әмирҙәрҙе үҙе тәғәйенләгән. Һижри календарь ҙа уның осоронда ҡабул ителгән.

644 йылда Ғүмәрҙе Әбү Лүлү Фирүз тигән ҡол үлемесле яралай.

### Усман ибн Әффан

644 йылда Ғүмәр ибн әл-Хаттаб үлемесле яраланған һәм үлер алдынан иң хөрмәтле алты мосолман исемен атаған, һәм улар үҙҙәре араһынан яңы хәлиф һайларға тейеш булған. Һайлау һөҙөмтәһендә Усман ибн Әффан өсөнсө  хәлиф булып киткән.

Усман ибн Әффан ун ике йыл идара иткән. Эске эштәрҙә ҡатмарлыҡтар булһа ла, Усман да ғазауаттарҙы дауам иткән. Хәлифәт ғәскәре Төньяҡ Африканы, Пиреней ярыутрауы яр буйҙарын, Сәсәниҙәр империяһын яулап алған, Һинд йылғаһы буйҙарына барып сыҡҡан. Усман р.ғ. осоронда Ҡөрьән тулыһынса тупланма итеп эшләнгән.

656 йылда Усман ибн Әффан үлтерелгән.

### Али (Ғәли) ибн Әбү Талип

Өсөнсө хәлифәне үлтергәстәр, сәхәбәләр Али (Ғәли) ибн Әбү Талип ибн Ғәбд әл-Моталлипты хәлифә итеп һайлай. Хәҙрәте Али яңы ярҙамсылар ала, элеккеләрен эштан бушата. Уның осоронда баш ҡала Мәҙинәнән Әл-Күфәгә күсерелә.

Усмандың (р.ғ.) үлтереүселәренә яза биреүҙе талап итеп үҙ-ара һуғыш сыға («Дөйә һуғышы»). Һөҙөмтәлә Хәҙрәте Али Хәлифәттең күп өлөшөн юғалта.

661 йылда хәҙрәте Алиҙы хәрижи Ибн Мүлжәм үлтерә. Хәрижиҙәр өммәттең бүлгесләнеүенә ғәйеплеләр тип Алиҙы, Мүәвиәне һәм Әмер ибн әл-Әсте үлтерергә булалар, тик Мүәвиәне үлтерә алмайҙар.

Хәсән ибн Али Мүәвиә менән хәлифәлекте үҙенә алырға һөйләшә, әммә ул 661 йылда үлеп ҡала. Мүәвиә иһә хәлифәлекте улы Йәзидкә ҡалдыра. Шулай итеп, 661 йылда Өмәүиҙәр хәлифәлеге хаҡ хәлифәләр идараһын юҡҡа сығара.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Хәсән ибн Али

**Әл-Хәсән ибн Али әл-Ҡорайыши** (;  — ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне, ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың һәм ҡыҙы Фатиманың улы. Бишенсе хәлифә (661 йылдың ғинуарынан июлгә тиклем). Шиғыйҙарҙың икенсе имамы. Шиғыйҙар Хәсәндең үлеменә Мүәвиә ибн Әбү Суфыян ғәйепле, ә үлтереүсеһе — уның ҡатыны тип һанай.__NOTOC__

## Биографияһы

### Атаһы
Атаһы Али (Ғәли) ибн Әбү Талип — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлифә (656—661) һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы.

Хәҙрәте Али Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; Мөхәммәт Пәйғәмбәр иң тоғро сәхәбәләренең береһе. Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Тарихта фажиғәле яҙмышлы хәлифә булып теркәлеп ҡала, сөнки уны харижиҙар үлтерә.

### Әсәһе
Фатима бинт Мөхәммәт () — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Хәҙисәнән донъяға килгән, бик яратҡан кесе ҡыҙы. Рәсүлдән ҡалып вафат булған берҙән-бер балаһы.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр яуҙарҙан ҡайтыу менән беренсе итеп сәләмде Фатимаға биргән, ә киткәндә иң һуңында уның менән хушлашҡан.
***Фатиманан башҡа ҡиәфәте, етдилеге, ҡыланышы менән Пәйғәмбәргә шул тиклем дә оҡшаған башҡа бер кемде лә белмәйем. Фатима килеп инеүгә Аллаһ Рәсүле уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны. Рәсүлуллаһ өйгә килеп ингәндә Фатима уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны.***

Фатима исеме Ислам донъяһында бик ҙурлана, ихтирам ителә. Башҡорттарҙың ауыҙ — тел ижадында, им-томда Рәсүлебеҙҙең хәләл ефете Ғәйшәнең һәм ҡыҙы Фатиманың исемдәре ҡушып ҡулланыла һәм шифалы көскә эйә тип һанала

### Балалары
Хәсәндең 15 балаһы булған (8 улы, 7 ҡыҙы).

Сығанаҡтарҙа Хәсәндең никахтары һәм ҡатындарын айырыуҙары яҙылған, мәгәр уларҙың һандары бәхәсле. Ҡатындарының исемдәре бик асыҡ булмаһа ла, балаларыныҡы бер аҙ килеп еткән.

### Хәлифәлеге
Атаһы Али ибн Әбү Талип хәлифә булған осорҙа Сиффин һуғышында ҡатнашҡан. 661 йылда уның фажиғәле үлеменән һуң Хәсән р.ғ. Ғәрәп хәлифәте хәлифәһе итеп һайлана, мәгәр бер нисә айҙан бының өсөн кәрәгенсә көсө һәм матди мөмкинлеге юҡлығын күреп, хакимлыҡты Мүәвиә I ибн Әбү Суфыянға тапшыра. Тәхеттән баш тартҡас, ул ағаһы Хөсәйен менән Мәҙинәгә ҡайтып китә.
Килешеү буйынса, Мүәвиәнең үлеменән һуң Ғәрәп хәлифәте менән идара итеү ҡабат Хәсәнгә ҡайтырға тейеш була. Шиғыйҙар фекеренсә, Мүәвиә ҡулынан хакимиәтте ысҡындырғыһы килмәй, улы Йәзидкә ҡалдырырға теләй. Шуның өсөн дә улар имам Хәсәнде ағыулап үлтерә.

## Хәҙис шәриф
Хәҙистә уның хаҡында әйтелгән:
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Хәсән ибн Али үҙе янында булғанда былай тигән: *«Хаҡ ки, был балам — хаким, Аллаһ уның аша мосолмандарҙың ике ҙур төркөмөн берләштерәсәк»*.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Кордова хәлифәлеге

**Ко́рдова хәлифәте** — () — (миләди 929 йылға тиклем — Кордова әмирлеге) — урта быуаттарҙағы Пиреней ярымутрауындағы мосолман дәүләте, хәҙерге Испания һәм Португалия ерҙәрендә урынлашҡан булған (929—1031). Баш ҡалаһы — Кордова. Өмәүиҙәр тоҡомо Ғәбде әр-Рахман I тарафынан нигеҙләнгән, ул 756 йылда әмир титулы алған булған. 929 йылда Ғәбде әр-Рахман III үҙен хәлифә тип иғлан итә. Хәлифәлектең баш ҡалаһы булып Кóрдова ҡала.

X—XI быуат баштарында, бигерәк тә Ғәбде әр-Рахман III һәм уның улы әл-Хәкәм II (961—976) идара иткәндә дәүләттең иң сәскә атҡан осоро була. 1031 йылдан хәлифәт ваҡ ҡына әмирлектәргә бүленә, уларҙың әһәмиәтлеһе Гранада әмирлеге була, унда мосолманлыҡ хакимлығы 1492 йылға тиклем дауам итә.

## Тарихынан

Иң сәскә атҡан сағында хәлифәт Европалағы иҡтисади яҡтан алға киткән ил булған. Ҡол хеҙмәте киң ҡулланылған. Мөһим урында тау сәнәғәте һәм суднолар төҙөү торған. X быуатта һалымды аҡсалата түләтә башлағас, крәҫтиәндәр ауыр хәлдә ҡалған.

Хәлифәттең дипломатик элемтәләре арта: Византияла (945,955), Германияла (955, 969) илселектәре булыуы билдәле. Ҡайһы бер Төньяҡ Африка кенәзлектәре менән сауҙа сюзеренитеты булдырыуға килтергән. Хәлифәттә төрлө диндәргә ирек ҡуйылған. Шуға күрә мәҙәниәт һәм фән дөйөм мәнфәғәттә үҫешкән. X быуатта Кордовала күпләп төҙөлөш барған. Әл-Хәкәм II китапханаһында 400 мең том китап булған.

Әл-Хәкәм II вафат булғас 976 йылда хәлифәт ҡаҡшай башлай. Вариҫы булып ҡалған 10 йәшлек Хишам II (976—1008) ғәмәлдә исем өсөн генә хәлифә тип һанала.

Хакимиәткә әл-Мансур ултырып ала. XI быуатта хәлифәттә боларыштар башлана (1009—1031 йылдар арауығында 6 хәлифә алмаша). 1031 йылда һуңғы хәлифә Хишам III бәреп төшөрөлә һәм Кордованан ҡыуыла, ә хәлифәт ваҡ ҡына әмирлектәргә бүленә.

## Кордова хәлифәләре (929—1031)
* Абд ар-Рахман III-Абу Мутарриф Абдуррахман III ибн Мухаммад ан-Насир, тыуған- 891 (912—961), в 929 принял титул халифа
* аль-Хакам II-Абуль-Гази Хакам II ибн Абдуррахман аль-Мустансир, тыуған- 914 (961—976)
* Хишам II-Абуль-Валид Хишам II ибн Хакам аль-Муаяд, тыуған- 965 (976—1009, 1010—1013)
* Мухаммад II (Кордова хәлифәһе)-Абуль-Валид Мухаммад II ибн Хишам аль-Махди (1009 и 1010)
* Сулейман аль-Мустаин-Абу Айюб Сулейман ибн Хакам аль-Мустаин (1009—1010 һәм 1013—1016)
* Али ан-Насир (1016—1018)
* Абд ар-Рахман IV-Абдуррахман IV ибн Мухаммад аль-Муртада (1018)
* аль-Касим аль-Мамун-аль-Касим ибн Хаммуд аль-Мамун (1018—1021 и 1022—1023)
* Яхъя аль-Мутали-Яхъя ибн Али аль-Мутали (1021—1022 һәм 1025—1027)
* Абд ар-Рахман V-Абу Мутарриф Абдуррахман V ибн Хишам аль-Мустазхир (1023—1024)
* Мухаммад III (халиф Кордовы)-Мухаммад III ибн Абдуррахман аль-Мустакфи (1024—1025)
* Хишам III-Абу Бакр Хишам ибн Абдуррахман аль-Мутадд, тыуған- 975 (1027—1031)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Кордовский хәлифәт на сайте «Руниверс» 
*
Губин Евгений Иванович

**Губин Евгений Иванович** (25 февраль 1923 йыл — 5 март 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик-штурмовик, подполковник (1975). Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Евгений Иванович Губин 1923 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Тирлән Заводы ҡасабаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

8 класты, Белорет аэроклубын, 1942 йылда Свердловск ҡалаһында осоусыларҙың авиация мәктәбен тамамлаған.

1941 йылдың апрель айында Башҡорт АССР-ының район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Свердловск хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың 26 ғинуарынан алып ҡатнаша. 1944 йылдан алып ВКП (б) ағзаһы.

Штурмлаусы авиаполктың өлкән осоусыһы лейтенант Е. И. Губин 1943 йылдың 26 ғинуарынан 1944 йылдың февраленә тиклем 82 хәрби осош яһай, 54 автомашинаны, 5 танкты, 4 ялан артиллерия орудиеһын, 29 зенит нөктәһен, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 1 складты, 18 йөк арбаһын, 5 пулемёт нөктәһен, 2 самолетты һәм 350-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

Һуғыштан һуң ҡыйыу осоусы-штурмовик СССР Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда Тамбов лётчиктарҙы һуҡыр һәм төнгө осоуға әҙерләү юғары авиация курстарын, ә 1955 йылда — офицерҙар составын камиллаштырыу буйынса Үҙәк осоу-тактика курстарын тамамлай.

1958 йылдан подполковник Е. И. Губин — запаста. Куйбышев ҡалаһында (хәҙер — Һамар) йәшәй һәм «Волгоэнергомонтаж» тресында ҡорамалдар буйынса инженер булып эшләй. 1991 йылдың 5 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемжәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1944 йылдың 1 июлендә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Евгений Иванович Губинға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3949) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән исем бирелә.
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, шулай уҡ ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар, сит ил ордендары менән бүләкләнә.
* Белорет ҡалаһының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Нөктә (геометрия)

**Нөктә** — арауыҡтағы, бер ниндәй ҙә үлсәнә торған характеристикаһы булмаған, абстракт объект (нуль үлсәмле объект). Нөктә математикала төп төшөнсәләрҙең береһе.

## Евклид геометрияһында нөктә
Евклид үҙенең «Башланғыстар»ында беренсе аксиома итеп нөктәгә «өлөштәре булмаған объект» тип билдәләмә бирә. Евклид геометрияһының хәҙерге заман аксиоматикаһында нөктә төп төшөнсә булып тора, ул тик үҙсәнлектәре теҙмәһе — аксиомалар менән билдәләнә.

Һайланған координаталар системаһында ике үлсәмле Евклид арауығының теләһә ниндәй нөктәһен ысын һандарҙың   тәртипкә килтерелгән пары итеп күҙ алдына килтерергә мөмкин. Оҡшаш рәүештә, ''n''-үлсәмле Евклид арауығының (шулай уҡ векторлы йәки аффиналы арауыҡтың) нөктәһен *n* һандан торған   кортеж тип күҙ алдына килтерергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Граф түбәһе
* Тура һыҙыҡ

## Һылтанмалар
* 
*
Әл-Баҡый

**Әл-Ба́ҡый** () йәки **Йәннәт әл-Ба́ҡый** — Мәҙинәләге (Сәғүд Ғәрәбстаны) зыярат. Пәйғәмбәрҙең Ән-Нәбәүи мәсететенән көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Зыяратта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бик күп туғандары, ансарҙар һәм сәхәбәләр ерләнгән.

## Тарихы

Мөхәммәт Пәйғәмбәр 622 йылдың сентябрендә Мәккәнән Мәҙинәгә килгән сағында сәнскәк ҡаплаған ер киҫентеһе була. Ән-Нәбәүи мәсетен төҙөгән мәлдә Мөхәммәт Пәйғәмбәр был ерҙе ике етем балаға инселәп һатып ала. Әл-Баҡыйла беренсе ерләнгән кеше ансар Әсәәд ибн Ҙәрәрә була.

624 йылда Бәҙер һуғышында Рәсүлдең ҡыҙы Руҡая ауырып үлә. Бәҙерҙән ҡайтыуына зыяратта Усман ибн Мәзүн ерләнә.

Өсөнсө хаҡ хәлифә Усман ибн Әффан башта әл-Баҡый эргәһендәге йәһүд зыяратына ҡуйылған була. Өмәүиҙәр хәлифәһе Мүәвиә I ике зыяратты ҡушырға һәм Усмандың ҡәбере өҫтөнә яңы көмбәҙ ҡуйырға ҡуша.

1925 йылда король Ғабдул-Әзиз ибн Сәғүд бойороғо менән зыяраттағы барлыҡ кәшәнәләр алып ташлана.

## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр
* Ғәббәс ибн Ғәбдел-Моталлип — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғаны.
* Ғәйшә бинт Әбү Бәкер — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең өсөнсө хәләл ефете, беренсе хаҡ хәлифә Әбү Бәкер ҡыҙы.
* Сафия бинт Һүәй — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефете, Бәнү Нәдир ҡәбиләһенән.
* Хәсән ибн Али — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне.
* Зәйн әл-Ғәбидин — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бүләһе, дүртенсе шиғый имамы.
* Мөхәммәт әл-Бәкир — бишенсе шиғый имамы.
* Йәфәр (Джәфәр) әс-Садиҡ]] — алтынсы шиғый имамы, имам әш-Шәфиғи, Мәлик ибн Әнәс һәм Әхмәт ибн Хәнбәлдең уҡытыусыһы.
* Әнәс ибн Мәлик — мәлики мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы.
* Имам Шамил — Дағстандың һәм Чечняның имамы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bahramian, Ali and Gholami, Rahim, «al-Baqīʿ», *Encyclopaedia Islamica*, Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary.
* Bakrī, Muḥammad Anwar and Ṭāhā, Ḥatim ʿUmar, *Baqīʿ al-Gharqad* (Medina, 1424/2004)
* Burton, Richard F., *Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah*, ed. Isabel Burton (London, 1865)
* Ende, Werner, ‘*Steine des Anstoßes. Das Mausoleum der Ahl al-bayt in Medina*’, in *Differenz und Dynamik. Festschrift für Heinz Halm zum 70*. Geburtstag, ed. Hinrich Biesterfeld and Verena Klemm (Würzburg, 2012), pp. 181—200
* Hājarī, Yūsuf, *al-Baqīʿ* (Beirut, 1411/1991)
* al-Madanī (al-Afandī), ʿAlī b. Mūsā, *‘Waṣf al-Madīna al-munawwara’*, in *Rasāʾil fī taʾrīkh al-Madīna al-munawwara*, ed. Ḥamad Jāsir (Riyadh, n.d.), pp. 6-22
* Rutter, Eldon, *The Holy Cities* (London, 1928)
* al-Shīrāzī, Muḥammad, *al-Baqīʿ al-gharqad* (Beirut, 1999)
* 

## Һылтанмалар
Өмәүиҙәр хәлифәлеге

**Өмәүиҙәр** (), йәки **бәнү Өмәйә** ‏() — Мүәвиә I 661 йылда хәлифәләрҙең мосолман династияһы. Суфыян һәм Мәрүәни сығышлы өмәүиҙәр VIII быуат урталарына тиклем хакимлыҡ иткәндәр. Миләди 750 йылда Әбү Мөслим етәкселегендәге баш күтәреү һөҙөмтәһендә династия тәхеттән бәреп төшөрөлә һәм Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге урынлаша. Өмәүиҙәрҙең барыһын дә ҡыралар, хәлифә Хишам ибн Ғәбд әл-Мәликтең ейәне генә тере ҡала. Был тармаҡ Испанияла Кордова хәлифәлеге династияһын башлаған була.

## Өмәүи хәлифәт

Өмәүи хәлифәт Хаҡ хәлифәттең ғазауаттар сәйәсәтенә тоғро ҡала һәм Төньяҡ Африканы, Пиреней ярымутрауының Әл-Әндәлүс (Әндәлүсия) өлөшөн, Урта Азияны, Синдты, Тәбәристан менән Журжанды яулап ала.

Хәлифәттең яулап алынған барлыҡ ерҙәренә дәүләт хужа булып тора. Яулап алынған, вариҫы булмаған кешенән ҡалған, тартып алынған ерҙәр дәүләт ҡарамағына күсә бара. Ер биләүселәрҙән дәүләт ер һалымы йыя (ғөшөр һәм хараж).

Дәүләтте үҙәкләштереү өсөн поста хеҙмәте тергеҙелә, үҙәк ҡаҙна һәм дәүләт архивы (диван әл-хәтим) ойошторола.

Һалым түләмәҫ өсөн күпләп Ислам ҡабул итеү арҡаһында дәүләттең табышы кәмей бара.
700 йылда Ираҡ әмире Хәжәж ибн Йософ (694—714) Исламға яңы килгән кешеләрҙе жизйәнән азат итмәү тураһында закон ҡабул итә, башҡа диндекеләрҙең ере мосолмандарға күскән осраҡта, һуңғылары ла хәрәж түләргә тейеш булып сыға. Быны хәлифә Ғүмәр Ғәбд әл-Ғәзиз 718—719 йылдарҙа туҡтата. Әммә унан һуңғы вариҫтары законды яңынан тергеҙә һәм болғаныштар сығыуға сәбәп була. Һөҙөмтәлә хакимлыҡ ғәббәсиҙәргә күсә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Большаков О. Г. История Халифата. Т. 2. Эпоха великих завоеваний (633—656). Москва, 1993 год.
* Большаков О. Г. История Халифата. Т. 3. Между двух гражданских войн (665—696). М.: Восточная литература, 1998.
* Беляев Е. А. Арабы, ислам, и Арабский Халифат в раннем средневековье. М., 1965.
* 
* Фильштинский И. М. Халифат под властью династии Омейядов. М., 2005.

## Һылтанмалар
* Испанские Омейяды на сайте «Руниверс»
Ветошников Георгий Александрович

**Ветошников Георгий Александрович** (19 апрель 1918 йыл — 9 март 1946 йыл) — Хәсән күле янындағы 1938 йылдағы ҡораллы бәрелештә, 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Айырым понтон күпер батальонының күпер взводы командиры, гвардия кесе лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Георгий Александрович Ветошников 1918 йылдың 19 апрелендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белем ала, Өфө яҙыу машинкалары заводында слесарь булып эшләй. 1938 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Хәсән күле буйында һуғышта һәм совет-фин яуында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Өфөлә шофер булып эшләй. 1941 йылдың июнь айында Башҡорт АССР-ының Благовещен район хәрби комиссариаты тарафынан ҡабаттан армияға саҡырыла. 1943 йылдың сентябрь айына кесе лейтенант Георгий Ветошников Көньяҡ-Көнбайыш фронты 12-се армияһы 5-се понтон-күпер бригадаһының 100-сө айырым моторлаштырылған понтон-күпер батальонының күпер взводы менән командалыҡ итә. Днепр өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылда сентябрҙең 25-нән 26-на ҡарай төндә Украина ССР-ының Запорожье өлкәһе Вольнянский районы Губенское ауылы районында Ветошников дошман уты аҫтында Днепр аша үҙенең катерында десант алып бара. Яраланыуына ҡарамаҫтан, Ветошников беренсе булып катерҙы көнбайыш ярға килтереп еткереп, һалдаттарҙы төшөрә. Кисеүҙә батып барған санинструкторҙы ҡотҡара.

СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1944 йылдың 19 мартында «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардияның кесе лейтенанты Георгий Ветошниковҡа Ленин ордены һәм 2716-сы һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1946 йылдың 9 мартында Баҡыла хәрби госпиталдә вафат була. Шунда уҡ ерләнгән.

Шулай уҡ Северский Донец йылғаһын һуғышып аша сыҡҡаны өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Ветошников хөрмәтенә Өфөлә урам аталған, Баҡыла уға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Времени не подвластно. Уфа, 1978.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 2. Уфа, 1966.

## Һылтанмалар
*
Бәҙер һуғышы

**Бәҙер һуғышы** () — мосолмандар һәм мәжүси ҡорайыштар араһындағы һуғыш, Һижрәттең икенсе йылында Рамаҙан айының 17-се көнөндә, йома көндә *([[624 йыл]], [[17 март]])* Хижазда, Бәҙер ҡоҙоҡтары янында килеп сыҡҡан. Ғәмәлдә һынылыш барлыҡҡа килтергән һуғыш. Был һуғышта еңеү Исламдың таралыуын көсәйтә

## Ҡорайыштар менән һуғыш сәбәптәре
Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рисаләт килгәс, Мәккәлә мосолмандарҙы мәсхәрәләү, ҡыйырһытыу, үлем ҡурҡынысына дусар башлана. Мөхәммәт Пәйғәмбәр мосолмандарҙы Хәбәшстанға, унан һуң Йәсрибкә (Мәҙинәгә) күсерергә мәжбүр була. Мәҙинәләр Ислам ҡабул итеү сәбәпле, мосолмандарҙың хәле арыулана: ғәскәр барлыҡҡа килә, ләкин ҡорайыштарҙың ғәскәре күберәк һанлы була.

Мәҙинә ҡалаһы янынан Мәккә каруандары йөрөгән, мосолмандар башта шуларға һөжүм итәләр. Шул рәүешле ҡорайыштарҙың башлыҡтарына баҫым яһалган, мосолмандарҙың Мәккәлә тартып алынған малдарының бер өлөшө кире ҡайтарылған.

## Һуғыштың үҙенсәлектәре
Ҡатмарлығына ҡарамаҫтан, ҡорайыштарҙың бер мең тирәһе яугирынан *(Г. Лебон 2000 тип күрһәтә)* 70 кеше генә һәләк була *(Ибн Исхаҡ әйтеүенсә — 50 кеше)*, ә 300 тирәһе мосолмандарҙан — 14. Йәғни, һуғышта ҡатнашыусыларҙың 6,4 %ы ғына һәләк була. Шулай ҙа, бәғзе мосолмандар, мәҫәлән, Сәғит ибне Мүғәз, дошмандарҙы иҫән ҡалдырыу менән риза булмағандар. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡайһы берәүҙәрҙең һуғышҡа үҙ теләге менән инмәгәнен белгәнгә күрә, күп ҡорбан килтереүҙе тыя.

Яҙмаларҙа был һуғышта фәрештәләрҙең ҡатнашыуы ла әйтелә. Фәрештәләр ҡатнашҡан берҙән-бер һуғыш була был (*уларҙың булыуын [[мөшрик]]тәр ҙә таныған, мәҫәлән, [[Әбү Суфыян]])*.

Был һуғышта мосолмандарҙың төп дошмандарының береһе — Әбу Йәһел (Жәһел) үлтерелә.

## Әсирҙәргә мөнәсәбәт
[left|230px|thumb|[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр исеме]]
Әсирҙәрҙән ике кешегә яза бирәләр — улар мосолмандарға дошманлыҡтары менән айырылып торған Укбә ибне Әбү Мүғәйт һәм ән-Нәдр ибне- л-Харис. Әсирҙәрҙе сәхәбәләр араһында бүлешәләр. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әсирҙәргә йомшаҡ мөғәмәлә итергә ҡуша. Мосолмандар был әмерҙе үтәйҙәр: үҙҙәре хөрмә ашағанда ла, әсирҙәргә икмәк ашатҡандар *(хөрмә фәҡирҙәр аҙығы булып һаналған)*.

Әсирҙәрҙе бер кеше өсөн меңдән алып дүрт меңгәсә дирһәмгә азат иткәндәр. Ә аҡсаһыҙ фәҡирҙәрҙе түләүһеҙ иреккә ебәрәләр.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡорайыштар

**Ҡорайыштар** () — боронғо Мәккәлә хакимлыҡ тотҡан ҡәбилә; Мөхәммәт Пәйғәмбәр (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) ошо ҡәбиләнән сыҡҡан.

Нәҫел Ҡорайыш ҡушаматлы Фиһер ибн Мәликтән таралған.

## Ҡүсәй ибн Киләб

Фиһерҙең етенсе быуынындағы тоҡомо Ҡүсәй ибн Киләб (миләди 480 йылда үлгән) осоронда уның нәҫелдәре тулыһынса Мәккәгә һәм Ҡәғбә ғибәҙәтханаһына хужа булалар, Хижәздең күп өлөшөндә хакимлыҡ иткәндәр.

Байлығы һәм йоғонтололоғо өсөн Күсәйҙе «ҡорайыштар башлығы» тип йөрөтәләр. Ҡүсәйҙең тоҡомдарынан иң билдәлеһе — ейәне Хашим була (вафаты Ғәззәлә). Ул Мәккә башлығы тип һаналған, ул хакимлыҡ иткән осорҙа аҙыҡ-түлек менән сауҙа итеү киңәйә, ҡыш каруандар Йәмәнгә юллана, ә йәйгеһен Сүриәгә йүнәлә.

Хашимдың вафатынан һуң ырыу башлығы булып Ғәбд әл-Моталлип ҡушаматлы улы Шәйбә тороп ҡала. Уның Зәм-зәм һыуының ҡоҙоғон тергеҙеүе тураһында риүәйәттәр һаҡланған. Борон уны жүрһүмиттәр быуып ҡуйған булғандар.

Был осорға ҡорайыштар Ҡәғбәлә сит илаһтарҙың һындарын ҡуйыуға ҡамасауламағандар, Ғәрәбстандың күп өлөшө өсөн дини үҙәк булараҡ ролен арттырырға тырышҡандар.

## Ҡорайыштарҙың төп шәжәрәһе




## Иң танылған ҡорайыш

Аҡсаны иң ҙур байлыҡ һанаған, ә кешене байлығына ҡарап баһалаған мәккәләр араһындағы ҡорайыш ырыуында миләди 571 йылда бөйөк кеше — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ донъяға килгән. Уның атаһы бай булмаған сауҙагәр ҒәбдуЛлаһ (Аллаһ ҡоло тип тәржемә ителә), әсәһе Мәҙинәнән — Әминә исемле. Ул иртә үкһеҙ етем ҡала, бала саҡтан хеҙмәт итергә тотона. Көтөүсе лә була.

Сауҙагәр булараҡ, ул намыҫлы булыуы, хәрәмләшмәүе менән дан ала.

Рисаләт иңгәс, бик күп ауырлыҡтар кисереп, быуаттарға, ҡитғаларға таралған Аллаһ динен кешеләргә тапшыра, Мәккәне Ислам донъяһының үҙәгенә әүерелдерә.
## Ҡурәйш сүрәһе
Ҡөрьән Кәримдә ҡорайыш ҡәбиләһенә бағышланған 106-сы сүрә «Ҡурәйш сүрәһе» () тип атала. **Ҡурәйш (ҡорайыш) сүрәһе** 4 аяттан тора, Мәккәлә иңгән.
Риүәйәте: ҡорайыш ҡәбиләһе йылына ике мәртәбә сауҙагәрлек маҡсаты менән сәфәр ҡылған. Ҡыш көнө Йәмәнгә, йәй көнө Шамға (Димәшҡҡә) барғандар. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа, уларҙы Харам-Шәриф (изге ғибәҙәтхана) әһеле тип хөрмәт иткәндәр. Аллаһы Тәғәлә уларға биргән ниғмәттәрен бәйән итеп, әлеге сүрәне иңдергән.

## Әҙәбиәт
* M.J. Kister: «Mecca and the tribes of Arabia: Some notes on their relations» in M. Sharon (ed.): *Studies in Islamic History and Civilization in honour of David Ayalon.* Leiden 1986. стр. 33-57.
* F.E. Peters: *Muhammad and the origins of Islam*. Albany 1994. стр. 16-21, 167—178.
* W. Montgomery Watt: Art. «Ḳuraysh» in *Encyclopaedia of Islam*. Second Edition. том V., 434—435 биттәр.
* Алиев А. Курайшиты: Историко-генеалогический справочник. М., Ин-тут научной информации по общественным наукам РАН. 2014.
* Ҡөрьән Кәрим — башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) // мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007, 609 бит.
Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар — Ҡазан, 2004.

## Һылтанмалар

*Ҡөрьән Кәримдең башҡорт телендәге 106-сы сүрәһе

## Иҫкәрмәләр
Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип

**Әбү-л-Фаҙыл әл-Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип әл-Хашими** (; 566, Мәккә — , ) — Мөхәммәт Рәсүлулланың атаһының бер туғаны, Ғәбд әл-Моталлиптың күп һанлы улдарынан туғыҙынсыһы.

## Биографияһы
566 йылда Мәккәлә тыуған, әсәһе Нәтилә бинт Йәнәп. Мөхәммәт Рәсүлулланан биш йәшкә оло булған. Етем ҡалған Мөхәммәтте олатаһы үҙенә аҫрарға алғас, Ғәббәс уның менән бер өйҙә үҫә.

Йәш сағында Ғәббәс сауҙа менән шөғөлләнә. Ярайһы бай кеше була. Был достаточно богатым человеком. Ағалары менән Ҡәғбәлә хеҙмәт итә, ҡоҙоҡтан хажиҙарға Зәм-зәм һыуы сығарып биреп тора. Атаһы вафат булғас, Ғәббәс ғаиләләренә йөкмәтелгән эште үҙенә ала — Зәм-зәм һыуының ҡарауылсыһы була. Ислам ҡабул иткәс тә ошо бурысын үтәй. Бәхилләшеү хажында Пәйғәмбәр ҡоҙоҡ янына килеп, Ғәббәстән зам-зәм һорап ала.

Мөхәммәткә с.ғ.с. рисаләт иңгәс тә Ғәббәс Ислам ҡабул итмәй әле, әммә ҡаршы ла сыҡмай. Уның ҡатыны Үмм әл-Фаҙыл тәүге мөслимәләрҙән була. Бәҙер һуғышында Ғәббәс мосолмандарға әсир булып төшә, ә азат ителгәс Ислам ҡабул итә һәм Мәккәгә ҡайта. Күпмелер ваҡыт динен йәшереп йөрөй, Мәккәләге мосолмандарға ярҙам итә. Мәккә мосолмандар тарафынан яулап алыныуға әҙ генә ҡалғанда ул Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Мәккә яуланғас, Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бергә йөрөй һәм Һүнәйн һуғышында ҡатнаша. Уның көслө йоғонтоһо менән ҡорайыштарҙың байтағы Исламға килә.

Миләди 632 йылда Пәйғәмбәр вафат булғас, Али ибн Әбү Талип менән Ғәббәс уның мәйетен йыуалар. Ғәббәс беренсе өс хаҡ хәлифәгәярҙам итеп йөрөй. Ул мосолман ғәскәрен тотоуға, Византия империяһын яулап алыуға күп аҡса түгә.

## Тоҡомдары
Ғәббәс 652 йылда хәлифә Усман ибн Әффан идара иткәндә вафат була. Ғәббәстең улдарынан иң билдәлеләре — Фаҙыл, Ғабдуллаһ, Күсәм менән Тәммәм. Бер быуаттан уның тоҡомдары Ғәрәп хәлифәлегенә хакимиәткә килә һәм Ғәббәсиҙәр династияһын барлыҡҡа килтерә.

Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сәскә атыу осоро *Әбу Йәғәфәр әл-Maнсур* (754—775), *Мөхәмәт әл-Mahди* (775—785), *[[Һарун әр-Рәшит]]* (786—809), *Ғабдулла әл-Мәһмүн* (813—833) хакимлығына тап килә. Ғәббәсиҙәр ике йөҙ йылдан ашыу хакимлыҡ иткәндән һуң, хәлифәлек яйлап көсһөҙләнә башлай һәм монголдар Бағдадты яулап алып, һуңғы ғәббәси хәлифәне үлтереү менән йәшәүҙән туҡтай/

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип

** Ғабдуллаһ  ибн Ғәбд әл- Моталлип әл-Ҡорайши** (; ,  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһы, Ғәбд әл-Моталлиптың улы.

## Биографияһы
## Зат-ырыуы
Ҡәғбәтулланың асҡысы Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ата-бабаларында һаҡлана, тап ошо тоҡом ғибәҙәтхананы тәртиптә тота, хаж ғәмәлен ойоштора. Был уларҙың *Хашим* ҡушаматлы олаталарынан быуындан-быуынға тапшырылып килә. Риүәйәттәрҙән аңлашылыуынса, ҡушамат йот йылында изге был заттың үҙ иҫәбенә Фәләстиндән (Палестина) ризыҡ алып ҡайтып, кешеләрҙе ас үлемдән ҡотҡарып ҡалыуы айҡанлы бирелгән (хәшәмә - бүлеү, турау, йәғни, икмәкте ашҡа турау мәғәнәһендә).

Хашим баҡый донъяға күскәндән һуң вазифа ҡустыһы Мотталипҡа күсә, әммә ул бер нисә йылдан мәрхүм ағаһының Мәҙинәлә йәшәгән берҙән-бер улы Шәйбәне Мәккәгә алып ҡайта ла бурыстарын уның елкәһенә һала. Тап шуның өсөн дә Шәйбәне Ғәбд әл-Моталлип, йәғни, Мотталиптың ҡоло тип атап йөрөтә башлайҙар.

Мосолмандар бөгөнгәсә зәм-зәм һыуынан  ауыҙ итә алыуы өсөн Ғәбд әл-Мотталипҡа рәхмәтле булырға тейеш, сөнки сығанаҡ туфан ҡалҡҡан осорҙа ләм аҫтында күмелеп ҡала. Изге шишмәнең урыны Аллаһ тарафынан Рәсүлебеҙҙең олатаһына әшкәртелә, һәм балбалдарына ҡорбан салып, мәжүсиҙәр сүпкә, тиҙәккә батырған урынды тап ул таҙартып, ҡоҙоҡ ҡаҙый. Рәсүлебеҙҙең олатаһына шулай уҡ шишмәнең Исмәғил ғәләйһиссәләм шәхесе менән бәйле икәнлеге лә хәбәр ителә.

### Ҡорбан килтереү анты
Ғабдулла Ғәбд әл-Моталлиптың яратҡан улы була. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, Ғәбд әл-Моталлип ул тыуһа, береһен ҡорбанға килтерәм тип әйткән булған. Күп йылдар үткәс, улдары үҫеп еткәс, ул үҙенең антын иҫенә төшөргән. Кемде ҡорбанға килтерергә тип йәрәбә һалғас, ул Ғабдуллаға сыҡҡан. Ырыу башлыҡтары кәңәше менән ул антынан кире ҡайтҡан һәм улы өсөн йөҙ дөйә салған.

### Өйләнеүе
Ғабдулла сибәр, саф күңелле кеше булған, уға күп ҡатын-ҡыҙҙың күҙе төшкән. В 569 году Ғабдулла абруйлы зат ҡыҙы Әминә бинт Ваһабҡа өйләнгән. Ошо никахтан Рәсүлуллаһ донъяға килгән. Әммә Ғабдуллаға улын күрергә насип булмай, ул тыуғансы гүр эйәһе була.

### Вафаты
Вафат булғанда Ғабдулла Ғәбд әл-Моталлипҡа бары 25 йәш тулған була. Тарихсылар, Ғабдулланың Сүриәгә сауҙа эштәре менән юлға сыҡҡанын хәбәр итә. Мәгәр барып етә алмай, юлда ауырып китә лә Мәҙинәлә үлеп ҡала.

Шулай уҡ ул үлгәндә Мөхәммәткә (с.ғ.с) 2 ай булған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Rubin, Uri*. ʿAbdallāh b. ʿAbd al-Muṭṭalib // Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online
* *Farzaneh, Babak; Lahouti, Hassan.* ʿAbd Allāh b. ʿAbd al-Muṭṭalib // Encyclopaedia Islamica.
Ракшин Дмитрий Сергеевич

**Ракшин Дмитрий Сергеевич** (14 ноябрь 1913 йыл — 9 ғинуар 1961 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 132-се гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (Воронеж фронты, 40-сы армия, 42-се гвардия уҡсылар дивизияһы), гвардия өлкән сержанты, Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Ракшин 1913 йылдың 14 ноябрендә   Ләүйылға ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) тыуған.

Урыҫ. Тулы булмаған урта белемле — мәктәптең 7 класын тамамлаған. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда тракторсы, Силәбе өлкәһенең Һатҡы леспромхозында шофер булып эшләй.

1943 йылдың апрелендә Силәбе өлкәһенең Һатҡы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың май айынан.

Һуғыштан һуң Д. С. Ракшин Силәбе өлкәһендә йәшәй, Һатҡы урман хужалығында шофер, гараж механигы булып эшләй.

1961 йылдың 9 ғинуарында вафат була. Силәбе өлкәһенең Ельничный ҡасабаһында ерләнгән.

## Батырлығы
132-се гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (42-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты) гвардия өлкән сержанты Д. С. Ракшин 1943 йылдың 28 сентябрендә тәүгеләрҙән булып беренсе һөжүм итеүсе төркөм составында Киев өлкәһенең Гребени ауылы эргәһендәге Днепр йылғаһын аша сыға һәм йылғаның көнбайыш ярында плацдармды баҫып алыуҙағы һәм киңәйтеүҙәге алышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Яралы булыуына ҡарамаҫтан, сафта ҡала.

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1943 йылдың 29 октябрендә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Ракшин Дмитрий Сергеевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы тигән исем бирелә.

## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (29.10.1943);
* Ленин ордены (29.10.1943);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (01.09.1943).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов, т. 5. П-С. — Уфа: Башкирская энциклопедия. 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.

## Һылтанмалар

* Ракшин Дмитрий Сергеевич , bash-rmbs.ru. .
Әбү Ләһәб

**Ғәбд әл-Ғүззә ибн Ғәбд әл-Моталлип** (), **Әбү Ләһәб** тигән ҡушамат менән билдәле (; VII быуат уртаһы, , хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — һижрәнең 624 йылы, *шунда уҡ*) — Мөхәммәт Рәсүлулланың ﷺ атаһының бер туған ҡустыһы, Мәккәлә дәғүәт алып барған һуңғы осорҙа оторо яуызлыҡтар ҡылған, ҡаршылыҡ күрһәткән кеше. Уның тураһында Ҡөрьәндә сүрә бар.

## Биографияһы
Башта Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ менән яҡшы мөнәсәбәттә була, улдары ҡыҙҙарына әйттерелгән була. Әбү Талиптың вафатынан һуң 619 йылда Әбү Ләһәб Бәнү Хәшимдең башлығы булып китә һәм Мөхәммәт ﷺ мәжүси һындарға табыныуҙан тулыһынса баш тартҡанға тиклем яҡлай әле. Ағаһының ярҙамдан баш тартыуы Рәсүлдең хәлен ныҡ хөртәйтә һәм Мәккәнән күсергә мәжбүр итә.

Әбү Ләһәб (ут атаһы (эйәһе), тамуҡ киҫәүе) ҡушаматы уға Әл-Мәсәд сүрәһе нән алып бирелгән. Әбү Ләһәбтең ҡатыны ла (Әбү Суфыяндың туғаны Үмм Йәмил), хаслыҡ ҡылып, Пәйғәмбәрҙең ﷺ аяҡ аҫтына, өҫтөнә сәнскәктәр, тиҙәктәр ырғыта торған була.

Әбү Ләһәб Бәҙер һуғышында ҡатнашмай, сөнки һеңлеһе Әтикәнең төшө насар була. Ул ҡорайыштарҙың ғәскәрен ҡоралландырырға, һуғышсылар ялларға бик күп аҡса бирә. Мосолмандар еңеп сыҡҡас, ул ҡайғыһынан бер нисә көндән үлә. Тәненән бик насар еҫ сыға, уға хатта уландары бер нисә көн яҡын килә алмай. Бер ниндәй йолалар атҡармай ғына күмеп ҡуялар.

Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺҠөрьәндә телгә алынған берҙән-бер дошманы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Бәхилләшеү хажы

**Бәхилләшеү хажы** () — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғүмеренең һуңғы йылында Мәккәгә берҙән-бер хаж ҡылыуы. Хаж һижри 10-сы йылда зөлхизә айында ҡылына. Шул айҙың туғыҙынсы көнөндә Мөхәммәт Пәйғәмбәр өммәтенә атаҡлы хөтбәһе менән сығыш яһай. Ошо хаж ваҡытында был ғибәҙәттең барлыҡ йолалары тамамланған рәүешкә һалына.

## Мәккәгә килеү
Миләди 632 йылдың 25 ғинуарында Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәнән хаж ҡылыр өсөн сәфәргә сыға. Үҙе менән ҡатындарын һәм ҡорбан салырға 100 дөйә ала. 3 февралдә ул Мәккәгә килеп етә. Мәккәлә уға Али ибн Әбү Талип килеп ҡушыла. Кесаҙна Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләре менән Ҡәғбәтулла тирәләй 7 тапҡыр тауаф ҡыла (әйләнеп сыға), Мина үҙәненә китә һәм унда ҡояш байығансы була. Минанан Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғәрәфәт тауына йүнәлә һәм унда эңергә тиклем була.

## Тарихи хөтбә

Ғәрәфә көнөндә Мина үҙәнендә Рәсүл үҙ ҡулы менән 36 дөйә сала, ә өйлә намаҙынан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр халыҡ алдына дөйәһендә һыбай ултырған килеш сыға һәм данлыҡлы хөтбәһе менән мөрәжәғәт итә.

Аллаһ Рәсүле был телмәре менән Ислам ҡанундарын раҫлап, ширк һәм яһиллекте ташларға ҡуша, кеше ғүмеренең, намыҫының һәм милкенең ҡағылғыһыҙлығы хаҡында иҫкәртә. Яһилиәттең барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен, йолаларын оноторға бойора. Бурысы булғандарҙы риба түләүҙән азат итә. Ҡатын-ҡыҙға ҡарата яҡшы мөнәсәбәттә булырға әмер бирә, уларҙың хоҡуҡтарын һәм уларға ҡарата хоҡуҡтарҙы һанап үтә. Ир-аттың ҡатын-ҡыҙҙы аҫрарға — кейендерергә һәм туйындырырға тейешлеген әйтә. Шулай уҡ халыҡҡа Аллаһы тәғәләнең Китабына — Ҡөрьәнгә ныҡлы таянып йәшәргә ҡуша. Шул осраҡта юлдан тайпылмаясаҡтары хаҡында хәбәр итә. Аҙаҡ халыҡтан: «Әгәр ҙә минең хаҡта һораһалар, ни тип яуап бирерһегеҙ?» — тип һорай. «Беҙгә изге нәсихәттәр биреүеңде, үҙеңдең дә уларҙы үтәүеңде раҫлаясаҡбыҙ», — тип яуаплайҙар. Ошонан һуң Пәйғәмбәр һуҡ бармағын өҫкә күтәреп, өс тапҡыр: «Йә Аллаһ! Барыһын да раҫла!» — ти. Аҙаҡ янында торғандарға бында булмағандарға хәбәр итергә бойора.

Аллаһ Рәсүле бынан башҡа мәсьәләләргә лә ҡағыла, шунан яңы иңгән аятты хәбәр итә:
.

Тарихсылар Пәйғәмбәр тиҙҙән вафат буласағын һиҙгән тип фекер йөрөтәләр, әммә хаж ҡылғанда ул һау-сәләмәт булған. Был хөтбәне шулай уҡ *хаж әл-биләғ* тип тә атайҙар, сөнки Аллаһ Рәсүле кешеләрҙән үҙе бурысын тулы үтәүе тураһында һорай (бәләғәт ҡыла).

## Хаж ғибәҙәттәрен ҡылыу
Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф үткәс һәм әс-Сафа менән әл-Мәрүә араһында сәғи ҡылғас, Аллаһ Рәсүле Ҡәғбәтулланы кисүә менән ҡаплай. Өйҙә йәшәргә теләмәй, ул ҡаланың үр яғында сатырҙа урынлаша. Кесе йома көнө ул Ҡәғбәтулланы ете тапҡыр урап тауаф ҡыла һәм сәхәбәләре менән Мина үҙәненә йүнәлә, унда ҡояш батҡанса була. Бынан ул Ғәрәфәткә юл тота һәм унда ла ҡояш байығанса була. Шуға тиклем ҡорайыштар Ғәрәфәткә барыуҙы дәрәжә төшөрөү тип һанағандар, йәнәһе лә, даими Мәккәлә йәшәүселәр өсөн бының кәрәге юҡ. Пәйғәмбәрҙең Ғәрәфәттә тороуы һәммә ҡәбиләләрҙең йолаларын яҡынайта һәм мөшриктәрҙең мәжүси йолаларынан тулыһынса өҙә.

Хаж ғибәҙәттәрен ҡылып бөтөү менән Пәйғәмбәр с.ғ.с. Мәҙинәгә ҡайтып китә, Мәккәлә тотҡарланмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Г. Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы — *(хаж юлъяҙмалары)* — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
Толокнов Борис Андреевич

**Толокнов Борис Андреевич** (8 июнь 1922 йыл — 2 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет хәрби хеҙмәткәре, уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры, капитан, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Борис Андреевич Толокнов 1922 йылдың 8 июнендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) 1-се Михайловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Мәктәптең 10 класын тамамлаған.

1940 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1941 йылда Төмән хәрби пехота училищеһын тамамлай.

1941 йылдың сентябренән алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Көньяҡ-Көнбайыш, Көньяҡ, 3-сө һәм 4-се Украина, 1-се Белорус фронттарында һуғыша. 899-сы уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры (1-се Белоруссия фронты, 5-се һөжүм итеүсе армия, 248-се уҡсылар дивизияһы) капитан Борис Толокнов Грос-Нойендорф (Германия) районында Одер йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

1945 йылдың 2 февралендә һуғышта һәләк була. Гроссман-Нойендорф (Германия) ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«Толокнов Борис Андреевич ротаһы көнбайыш ярҙа плацдармды яулап ала, дошман тылына үтеп, ут нөктәһен баҫтыра, полктың башҡа подразделениеларына кисеүҙе тәьмин итә.

Ҡамауға эләгеүенә ҡарамаҫтан, ҡыйыу офицер плацдармды тотоуын дауам итә. Алыштың киҫкен мәлендә, һуғыш припастары бөткәс, капитан Толокнов үҙебеҙҙең артиллерия утын үҙенә йүнәлттерә. 1945 йылдың 2 февралендә һуғышта һәләк була».

1945 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Толокнов Борис Андреевичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Наградалары
* Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ (15.01.1944), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнә (07.05.1944).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы — Толокнов Борис Андреевич 

## Һылтанмалар
*  Сайт «Герои страны».
Бисмиллаһ

**Бисмиллаһ** (), **тәсмиә** (), **бәсмәлә** () — Ҡөрьәндең туғыҙынсы Әт-Тәүбә сүрәһенән ғәйре һәр сүрәнең башында торған кәлимә : «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» өсөн мосолмандар ҡулланған термин ( — *Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән*). Уны һәр доғала, намаҙҙа, ниндәй булһа ла хәләл эш башлағанда, мосолмандар яҙған һәр документта (хаттар, килешеүҙәр, мөрәжәғәттәр, васыяттар һәм башҡалар) ҡулланалар.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьән сүрәләрендә бисмиллаһ айырым аят итеп иҫәпкә алынмай. Беренсе сүрә — Әл-Фатихала ғына беренсе аят булып бәсмәлә тора. Был сүрә тураһында Әл-Хижер сүрәһенең 87-се аятында, Әл-Фәтихала ете аят, тип әйтелгән, тимәк, Бисмиллаһ — уның беренсе аяты булып тора. Был ғибәрә шулай уҡ ән-Нәмл («Ҡырмыҫҡалар») сүрәһенең 30-сы аятында ла әйтелә. Ҡыҫҡа ғына «бисмиллаһ» (Аллаһ хаҡына) Һуд сүрәһенең 41-се аятында осрай (11:41). «Һеҙҙең Аллағыҙ хаҡына» (би-сми-раббикә) ғибәрәһе Ҡөрьәндә дүрт тапҡыр, «данларға», йәки «уҡырға» тигән бойороҡтан һуң килә. Аллаһ Исемен*[[зекер]]*) итеү 13 тапҡыр, ә Әр-Рәхман (Шәфҡәтле) сүрәһенең 78-се аятында Аллаһ Исемен тәбрикләү тураһында әйтелә (*тәбәрәкә- смү- раббикә*).

## Тарихынан
Ғәрәптәргә Ислам дине иңгәнсе, яһилиәт осоронда, улар төрлө илаһтарға, һындарға табынғандар. Шуға күрә берәй шулар исеме менән, Бисмил-Лат һәм Бисмил-Ғүззү, тип эшкә тотонғандар.

Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Рисаләт иңгәс, ул Бисмиллаһ (Аллаһ исеме менән) тип әйтә торған булған. Мәгәр Ән-Нәмл сүрәһе иңгәндән һуң Ул тулы итеп «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» тип әйтә башлаған һәм Ҡөрьәндә шулай итеп нығынған.

## Каллиграфия
Бисмиллаһ кәлимәһе Ислам, ғәрәп каллиграфияһында бик яратып һәм йыш ҡулланыла.

## Мал салыу
Малды һуғымға салыр алдынан Бисмиллаһ тип әйтеү итте хәләл итә. Әммә Ислам ҡағиҙәләре буйынса харам тип һаналған малды (мәҫәлән, сусҡаны) Бисмиллаһ тип салыу уны хәләл итмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Информатика

**Информа́тика** (; ) — ҡарар ҡабул итеүҙе тәьмин итергә мөмкинлек биреүсе компьютер технологияларын ҡулланып, мәғлүмәт йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү, тапшырыу, анализ һәм баһалау ысулдары һәм процестары тураһында фән.

Информатика эсенә хисаплаусы машиналарҙа һәм хисаплаусы селтәрҙә эшкәртеүгә ҡараған: абстракт, алгоритмдарҙы анализлау, йәки конкрет, мәҫәлән, программалау телен эшләү һәм мәғлүмәтте тапшырыу протоколы кеүек фәндәр инә.

*Информатикала тикшеренеүҙәр темаларына ҡараған мәсьәләләр*: 

*компьютер программаларында һәм мәғлүмәттәр базаһында (база данных) нәмәне булдырып була, ә нәмәне булдырып булмай (теория вычислимости һәм искусственный интеллект), 

*нисек итеп максималь эффект менән айырым хисаплауға һәм информацияға бәйле мәсьәләләрҙе (теория сложности вычислений) сисеп була, 

*айырым төр информацияны ниндәй ысул менән һаҡлап һәм кире алып була(структуры һәм базы данных),

*кеше һәм программалар нисек бер— береһе менән тәьҫир итешергә тейеш (пользовательский интерфейс һәм программалау телдәре һәм представление знаний) һәм башҡалар.

## Терминдың этимологияһы

**Информатика** () терминын иң беренсе булып, немец белгесе Карл Штейнбух Informatik мәҡәләһендә ҡуллана: Automatische Informationsverarbeitung (Информатика: Автоматическая обработка информации) 1957 года.

Француз термины «informatique» 1962 йылда Филипп Дрейфус тарафынан тәҡдим ителә, ул терминдың башҡа Европа халыҡтары телдәренә тәржемәләрен дә эшләй.

«Информология» һәм «информатика» терминдарын 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Александр Харкевич да тәҡдим итә. Фән булараҡ информатика нигеҙҙәре «Основы научной информации» (1965) китабында яҙылған, был китап 1968 йылда «Основы информатики» исемендә яңынан нәшер ителә.

## Төп терминдар
* *Информация ресурсы* — Кадрҙар әҙерләүҙә, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм матди производствола ҡулланылған, ваҡыт арауығында үҙгәреүсән йәмғиәттең ысын торошон сағылдырған факттарҙы, документтарҙы, мәғлүмәт (данные) һәм белемде концентрациялау (йыйыу).
* *Информация мөхите* — уны компьютерҙа һаҡланған, ләкин информация системаһы итеп теркәлмәгән, ниндәй ҙә булһа материаль ысынбарлыҡтағы өлкәгә ҡараған һәм бер, йәки бер нисә ҡулланыусы тарафынан ҡулланылған белем, факттар һәм мәғлүмәттәр барыһы бергә тәшкил итә.
* *Информация технологияһы* — кешеләр мәғлүмәтте йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм таратыу өсөн ҡулланған ысулдар, ҡоролмалар һәм производство процестары барыһы бергә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* *Волкова В. Н., Чёрный Ю. Ю.* К 50-летию появления термина «информатика» в отечественной научной литературе  // Прикладная информатика, № 4 (46), 2013
* Глушков В. М. Безбумажная информатика. — М.: Наука, 1978.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (альтернативная ссылка)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *
* 
* 
* 
*
Хижаб

**Хижаб** (хижәп; ;  — *бөркәнсек*, *ҡорған*) Исламда — баштан-аяҡ ҡаплап торған кейем, әммә Көнбайыш донъя «хижаб» төшөнсәһен ғәҙәти ғәрәп яулығына ҡарата ҡуллана.

## Ҡөрьән һәм Сөннәт хижаб тураһында

Ғәҙәттә Хижаб ябыныуҙы Ҡөрьәнгә ҡайтарып ҡалдыралар (аяттар 33:59, 24:31), әммә был ғәҙәт Исламға тиклем үк булған.
* Ҡөрьәндә әйтелгән:
•
* 
* Имам Әхмәт һәм башҡа мөхәҙҙистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺ әйткәнен мәғлүм иткәндәр:

Билдәләргә кәрәк — бер генә аятта ла, хәҙистә лә сәсте ҡаплау тураһында туранан-тура бер ни ҙә әйтелмәгән. Мәгәр күпселек Ислам ғөләмәләре ҡатын-ҡыҙҙың йөҙөнән, ҡул суҡтарынан башҡа ағзалары ҡаплаулы булырға тейеш тип күрһәтә.

## Хижәп тураһында ҡануниәт

Ҡайһы бер илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙы хижаб ябынырға мәжбүр итәләр, ҡайһы берҙәрендә тыялар. Хижаб ябыныу Афғанстанда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Иранда һәм Йәмәндә мотлаҡ.

Төркмәнстан, Тажикстан, Үзбәкстан, Ҡаҙағстан һәм Әзербайжан, халыҡтарының күпселеге мосолман булһа ла, дәүләт учреждениеларында, мәктәптәрҙә һәм университеттарҙа хижаб ябыныу тыйыла.

Тәүге тапҡыр хижаб Мысырҙа 1870-се йылдарҙа тыйылған. Төркиә рәсми рәүештә хижабты 1925 йылда тыя, әммә 2008 йылда, тыйыу кеше хоҡуҡтарын сикләү була тип, яңынан рөхсәт ителә2004 йылдың 15 мартында Францияла динлелекте күрһәткән символдар һәм кейем тыйыла. Быға динлеләрҙең хоҡуғын тыйыу тип баһа бирәләр.

2015 йылдың февралендә Рәсәйҙең Юғары суды мәктәптәрҙә дини атрибутиканы һәм хижабты тыйыу законлы тип таный.

2017 йылдың мартында Чечня парламенты республика мәктәптәрендә хижаб ябыныуҙы рөхсәт иткән закон ҡабул иткән.

## Христианлыҡ менән сағыштырыу
* Христианлыҡта Тәүратта, Яңы Ғәһеттә, Апостол Павелдың мөрәжәғәттәрендә ғибәҙәттәрҙә ҡатын-ҡыҙ башын бөркәргә тейеш тип әйтелә.

## Мәҙәниәттә
2013 йылдың 1 февраленән бөтә донъяла рәсми булмаған байрам — Бөтә донъя хижаб көнө үткәрелә. Тәүге йылы уҡ байрамға 67 илдән, шул иҫәптән, Рәсәйҙән һәм Украинанан киләләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күфиә — ғәрәп ирҙәре ябынған яулыҡ

## Видеолар

* СОРВАТЬ ХИДЖАБ С МУСУЛЬМАНКИ (Социальный эксперимент)
* Сорвать хиджаб с мусульманки. Социальный эксперимент. Русская озвучка
* Советы для тех, кто хочет одеть хиджаб
* «Неловкие вопросы»: отвечают россиянки в хиджабах
* Речь мусульманки в Гарвардском университете
* Зачем тебе хиджаб?
* Мастер класс по завязыванию хиджаба(платка)
* Орамалды сәнді байлаудың әдістері. Маржан Әміртай
* Как купаются мусульманки? Мусульманский купальник буркини
* Первый в России пляж для мусульманок

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; фәнни
* 
* 
; дини
*