open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бабаханян Аракел Григорьевич

**Лео** (), үҙ исеме **Бабаханян Аракел Григорьевич** (26 апрель 1860 йыл — 14 ноябрь 1932 йыл) — әрмән тарихсыһы, яҙыусы, публицист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор.

## Биографияһы
Аракел Григорьевич Бабаханян 1860 йылдың 26 апрелендә Баҡы губернаһының Шуша  ҡалаһында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, үҙ алдына белем алыу менән шөғөлләнә. Нотариаль писарь, телеграфсы, "Арор" типографияһы идара итеүсеһе  (Шуша, Баку) булып эшләй. 1895-1906 йылдарҙа — "Мшак" гәзите хеҙмәткәре, секретары. 1906-1907 йылдарҙа Геворгян  (Эчмиадзин) семинарияһында уҡыта. 1924 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Ереван университетында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
XX быуат башына Әрмәнстан тарихының төп проблемалары һәм уның мәҙәниәте буйынса күп тикшеренеүҙәрен баҫтырып сығара. Ул шулай уҡ әрмән китап баҫтырыу тарихына, Рәсәйҙәге әрмән сиркәүе башлығы  Иосиф Аргутинскийҙың, XIX быуаттың  йәмәғәт эшмәкәрҙәре, публицист һәм тәнҡитселәре Степанос Назарян һәм Григор Арцруни  тормошо һәм эшмәкәрлегенә әрналған әрмән телендәге монографиялар авторы.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында күп томлы Әрмәнстан тарихы өҫтөндә эшләй.

Аракел Григорьевич Бабаханян 1932 йылдың 11 ноябрендә Ереван ҡалаһында вафат була. 

## Һылтанмалар
*  
*  
* 
* Аракел лена Григорьевич // ҙур совет энциклопедияһы : [30. т. / гл. ред.  а. м. Прохоров. — 3-изд. — М. : советская энциклопедия, 1969-1978.
Арпи (күл)

**Арпи күл** () [*лич Арпи*], элегерәк шулай уҡ **Арпа** — Әрмәнстарында һыу ресурстары запасы буйынса икенсе урында торған күл . Ул Әрмәнстандың Ширак өлкәһе Ашот районында диңгеҙ кимәленән. 2023 метр  бейеклектә урынлашҡан Севан күле. менән бер рәттән, халыҡ һәм хужалыҡ өсөн әһәмиәте эйә булған күлдәрҙең береһе.

Күл янында "Арпи күле" Милли паркын төҙөү планлаштырыла . Проектты тормошҡа ашырыпу биологик төрлөлөгөн һаҡлауға йүнәлтелгән.

## Тасуирлама
1946-1951 йылдарҙа Арпи күле һыу ресурстары күләмен арттырыу маҡсаты менән  яһалма рәүештә ҙурайтыла. Шулай итеп,  уның майҙаны 4,5 мең км²-ҙан 22  км²-ға тиклем арттырыла, күләме 100 миллион м³-ға тиңләшә  . Бында әлеге мәлдә  балыҡсылыҡ кәсебе  һәм электр энергияһы етештереү .алға киткән

Күлдән Ахурян йылғаһы ағып сыға, күл янында  континенталь климат.

## Фауна
Күл тирәһендә ҡоштарҙың100-ҙән ашыу төрө йәшәй районы күл. Уларҙың ҡайһы берҙәре Ҡыҙыл китапҡа.индерелгән.  

Күл эргәһендә йөҙөүсе ҡоштарҙан : һыҙғырыусы чирок (Anas crecca), кесе поганка (Tachybaptus ruficollis), аҡ ҡауҙы (Ciconia ciconia), һуна өйрәге (A. platyrhynchos), сумғыс өйрәк (Aythia ferina),  бүрекле ала өйрәк (A. fuligula), ҡыҙыл өйрәк (tadorna ferruginea), диңгеҙ тәтелдәүеге (alexandrinus Charadrius), һаралйын (gallinago Gallinago),зырҡыуыт (G. media), әрмән аҡсарлағы (Larus armenicus), кесе сарлаҡ (sterna albifrons) осрай. Ҡоштар араһында Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәренән бөҙрә баба ҡошо  (crispus Pelekanus), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), ҡәҙимге алаҡай (Tadorna tadorna) һәм һоро торна (Grus grus).сағыштырмаса йышыраҡ осрай:


 
Файл:Anas crecca Csörgő réce.jpg|һыҙғырыусы чирок
Файл:Armenian gull near Sevanavank, rear view.jpg|Әрмән аҡсарлағы
File:White Stork Weißstorch Ciconia ciconia.jpg|Аҡ ҡауҙы
Файл:Cap cerny.jpg|Ҡара ҡауҙы
Файл:ComputerHotline - Pelecanus crispus (by) (1).jpg|Бөҙрә баба ҡошо



## Флора
Был күлдең эргә-тирәһендә түбәндәге үҫемлек төрҙәре үҫә. ҡуян күрәне, ҡамыш һәм юҡҡа сыға барған төрҙәрҙән: себер ирисе, ярсыҡлы шпажник, сфералы траунштейнер.


 
Файл:Iris sibirica, Tanel Teemusk.jpg|Себер ирисы
Файл:Gladiolus imbricatus a1.jpg|Ярсыҡлы шпажник
File:Phragmites australis Schilfrohr.jpg|Ҡамыш



## Шулай уҡ ҡарарға
* Әрмәнстан гидрография
* Әрмәнстан күлдәре
* Әрмәнстандың балыҡ ресурстары

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл күпер (Ереван)

**Ҡыҙыл күпер** (, *камурдж Кармира*), шулай уҡ **Иҫке Раздан күпере ** йәки **ходжа Пилав Күпере** (, *Хужа камурдж Плавь*) — Ереванда Раздан йылғаһы аша емерелгән күпер. Ҡыҙыл төҫәге вулкан туфынан эшләнгәнгә «ҡыҙыл» атамаһы бар. Күперҙе реконструкциялауға аҡса биргән ходжа Пилав исеме менән дә билдәле.

Күперҙең дөйөм оҙонлоғо 80 метрға, бейеклеге 11 метр булған. Күрерҙең дүрт тороғтан торған. Ике тороҡ уртала һыуҙа, һәм икешәр тороҡ йылғаның ике ярында булған. Был күпер урынында Урта быуаттарҙа икенсе күпер булған. Был күпер буйлап ҡалаға ҡарауандар килгән, шулай уҡ күпер Ереван крепосын Арарат  уйһыулығы менән тоташтырған. 1679 йылға ер тетрәү ваҡытында күпер емерелә. Уның урынына 1851 йылда ике тораҡлы Ҡыҙыл күпер төҙөлә. Ташҡын һыуҙы үткәреү өсөн ике яғынан тағы ла берәр тораҡ ҡуялар. Еңеү күперен төҙөгәс Ҡыҙыл күпер файҙаланылмай.

## Галерея
;тарихи рәсемдәр

File:Erivan1796.jpg|
File:August von Haxthausen. Transcaucasia. Bridge and fortress at Erivan.jpg|
File:Red bridge, Yerevan.jpg|
File:Red Bridge of Yerevan.png|
File:Կարմիր կամուրջ.jpg|
;Күпер емеректәре

File:Խոջա Փլավի 01.JPG
File:Կարմիր կամուրջ 2.JPG
File:Կարմիր կամուրջ 3.JPG


## Иҫкәрмә
Ленинакандағы ер тетрәү (1926)

*Не следует путать с [[Ленинаканское землетрясение (1988)|Ленинаканским землетрясением 1988 года]].*

**1926 йылдағы Ленинакан ер тетрәүе** — 1926 йылдың 22 октябрендә Әрмән ССР-ның Ленинакан ҡалаһы янында булған иң ҙур ер тетрәү. Ер тетрәү эҙемтәләрен өйрәнеү өсөн, СССР Фәндәр Академияһынан геолог П. И. Лебедев етәкселегендәге ғалимдар төркөмө ебәрелә, Төркөсдөң доклады 1927 йылдың 9 мартында академик Левинсон-Лессинг тарафынан академияға тәҡдим ителә һәм һуңынан баҫтырып сығарыла.

## Ер тетрәү ваҡиғаһы (Лебедев доклады буйынса)
Ер тетрәү Аракстың ҡушылдығы Арпачай туғайлығында була. Ер тетрәү Тифлистағы физик обсерватория һәм Ленинградтағы Пулков обсерваторияһы сейсмографтар тарафынан яҙып алына . Ер тетрәү ике тапҡыр һелкенеү булғандан һуң башлана. Беренсе тапҡыр һелкенгәндә (19 сәғәт 38 мин.) Ленинакан ҡалаһының партия комитеты бинаһының көнсығыш яғында эленеп торған башня сәғәттәр туҡтай. Ҡалала һәм районда иң ҙур емереклектәргә алып килгән икенсе һелкенеүҙә, 22сәғ.58 мин.-ты күрһәткән телле бүлмә сәғәттәре туҡтап ҡала

Ер тетрәүҙең көсө Ереван, Тифлис, Батум, Сочи ҡалаларында һиҙелә, әммә унда етди зыян килтермәй. Карс ҡалаһына яҡын урынлашҡан, төрөк сигендәге ауылдар ҙур зыян күрә, ләкин унда (йәғни төрөк биләмәһенә) совет ғалимдары үтә алмай. Карстағы совет консулының хәбәр итеүенсә, 20-гә яҡын ауыл емерелгән була.

Ер тетрәүҙең үҙәге Ленинакандан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ урынлашҡан була. Артабанғы көндәрҙә, Яңы йылға тиклем, көсһөҙ генә ер аҫты һелкенеүҙәре ҡабатланып тора.

Совет территорияһында 44 ауыл ер тетрәүҙән зыян күрә, шуларҙың туғыҙы һәм Ленинакан ҡалаһын тулыһынса емерелә, Үлгәндәрҙең һаны 300 тирәһе булһа, шунсаһы уҡ кеше төрлө тән йәрәхәттәре ала, уларҙың күбеһе ауылдарҙан, ә әҙерәк өлөшө— Ленинакан ҡалаһынан.

Ленинаканда ҙур таш биналар емерелеүгә нығыраҡ дусар була (диуарҙарында ҙур ектәр, штукатурканың ҡойолоуы), шулай ҙа имен тороп ҡалалар.

Һығымта рәүешендә ғалимдар түбәндәгеләрҙе билдәләй Был ер тетрәү төҙөлөш эштәрен тупаҫ боҙоу һәм төҙөгәндә антисейсмик шарттарҙы үтәмәү арҡаһында, Ленинакан районы өсөн катастрофа булды. Уның көслө ер тетрәүҙәр рәтенә инмәгәне Ленинакан ер тетрәүен һәм 1908 йылдағы билдәле Мессин ер тетрәүен Пулкоов Обсерваторияһындағы приборҙар күрһәткән тайпылышты сағыштырыуҙан да билдәләп була.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт атлыларына һәйкәл (Петровское)

**Башҡорт атлыларына һәйкәл** — Украинаның Луганск өлкәһе Петровское ҡалаһында "Башҡорт атлылары скверы"нда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл.(проект авторы Илдар Шәйәхмәтов) 

Петровское ҡала советы ҡарары нигеҙендә ҡала үҙәгендә иҫтәлекле билдә һәм сквер асыу өсөн урын бүленә.
«Данлы атлылар юлынан» халыҡ-ара акцияһы этаптарының береһе Украинала үткәрелә.
2009 йылдың 3 октябрендә һәләк булған 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы яугирҙәре иҫтәлеген мәңгеләштереү һәм генерал Миңлеғәли Шаймуратовтың 110 йыллығын билдәләүгә арналған акция барышында һәйкәл һәм сквер асыла. Сквер уртаһындағы «Башҡорт атлыларына һәйкәл» ландшафтлы мемориаль комплекс барлыҡҡа килтерелә, (проект авторы Илдар Шәйәхмәтов). Махсус нигеҙгә ҡуйылған ҙур гранит ташҡа рус һәм башҡорт телдәрендә «Украинаны фашист илбаҫарҙарынан азат итеү хаҡына 1943 йылдың февралендә батырҙарса һәләк булған 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры генерал-майор М. М. Шайморатовҡа, командарҙарға, яугирҙәргә мәңгелек дан!», тигән һүҙҙәр яҙылған алтаҡта беркетелгән. 

«2009 йылдың 15 авгусында Миңлеғәли Минһаж улы Шайморатовтың тыуыуына 110 йыл тулды. Уның юбилейы йылында Луганск ерендә „Башҡорт атлылары“ скверы барлыҡҡа килеүе тәрән мәғәнәгә эйә. Скверҙа батырҙың тыуған яғы ағастары — тирәктәр ултыртылды» — тип хәбәр итте Украинаның Луганск өлкә советы рәйесе Валерий Голенко Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов исеменә яҙған хатында.

«112-се Башҡорт(16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы» Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыу өсөн милли-төбәк үҙенсәлеге буйынса 1941 йылдың декабрендә ойошторола. 1941 йылдың 25 декабрендә М. М. Шайморотов дивизияның командиры итеп тәғәйенләнә, 1943 йылдың 23 февралендә Штеревка динамит заводы (Петровское) һәм Ворошиловград өлкәһенең Юлино ауылдары араһында һәләк була.

## Шулй уҡ ҡарағыҙ
* 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
* Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы

## Иҫкәрмә
Сыртланова Әминә Мәхмүт ҡыҙы

**Сыртланова Әминә Мәхмүт ҡыҙы** (; 25 май (18 июнь) 1884 йыл, Өфө, Рәсәй империяһы — 1939 йылдан һуң, Франция) — йәмәғәт эшмәкәре, шәфҡәт туташы, теософ, Le Humain Droit (№ 840) орденына ингән «Аврора» Париж масондары ложаһы оҫтаһы.

## Биографияһы

Әминә (Әминә ханым) Мәхмүт ҡыҙы Сыртланова (ҡыҙ фамилияһы Шәйехәлиева йәки Шәйех-Әли) 1884 йылдың 18 июнендә Өфө ҡалаһында генерал-майор Мәхмүт Мөхәмәт улы Шәйех-Әли (Шихалиев) һәм алпауыт Маһипәрүәз Шейхәлиева (Алкина) ғаиләһендә тыуа. Ставрополь губернаһының Мөхәммәт бәйғәмбәр өммәтендәге халыҡтарҙың баш приставы, подполковник, почетлы беренсе дәрәжә уздень Дәүләт-Мырҙа Шәйхәлиевтың (Шәйех-Әли), шулай уҡ билдәле йәмәғәт эшмәкәрҙәрее Ибниамин һәм Сәйет-Гәрәй Алкиндарҙың һеңлеһе.

Рәсәй империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты Ғәлиәскәр Сыртлановтың ҡатыны. 1912 йылда ире фажиғәле һәләк булғандан һуң, йәмәғәт тормошонда ҡатнаша. «Петроград мосолман мәғрифәтселек йәмғиәте» рәйесе булараҡ, «Өфө һәм Петроградтың белемле мосолмандары араһында киң йоғонто»ға эйә була.

Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң, фронтҡа ярҙам итеү өсөн мосолман мәрхәмәтлек фондтарын берләштереүсе Рәсәй мосолмандары йәмәғәт ойошмалары үҙәк комитеты ағзаларының береһе була. 1916 йылдың йәйендә алдынғы позицияларға ебәрелгән Рәсәй мосолмандары санитар отрядын етәкләй.

После революции 1917 г. Сыртланова эмигрировала в Финляндию. Там она приняла участие в создании местной татарской конгрегация в Хельсинки. В это время она контактировала с финскими теософами и рекламировала свои услуги учителя музыки в финской прессе. Сыртланова выступала с презентациями по исламу в различных ассоциациях; она хотела «очистить репутацию Пророка Мухаммеда перед подозрительными жителями Запада».

Далее она переехала во Францию, Париже. 1926-1939 йылдарҙа Рус һәм Француз теософик йәмғиәттәрҙә доклад менән сығыш яһай. 1933-1935 йылдарҙа — идара ағзаһы урынбаҫары, 1935 йылдан Францияла Ю. Вревский исемендәге рус шәфҡәт туташтары союзының идара ағзаһы. 1935 йылда «Рәсәй йәне» түңәрәгендә докладтар менән сығыш яһай. 1921-1939 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың граждандар хоҡуғын һәм азатлығын яҡлау менән шөғөлләнеүсе Humain Droit Le ордены ағзаһы булып тора. 1929 йылда ошо орденға ингән «Аврора» рус телле массондар ложаһының оҫтаһы була. Францияны немецтар оккупациялай башлағандан һәм уның территорияһында барлыҡ массон ложалары ябылғандан һуң яҙмышы билдәһеҙ.

## Ғаиләһе
* Ире — Әли Оскар (Ғәлиәскәр) Шәйхәҙәр улы Сыртланов (1875—1912), Рәсәй империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 1904-1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышында армия һәм флоттың еңелеүендә ғәйепләнгән вице-адмирал З. П. Рожественский, адмирал Н. И. Небогатов, генерал-лейтенант А. М. Стесселдең адвокаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* * [[Ямаева Лариса Асхатовна|Ямаева Л. А.]]* Мусульманский либерализм начала XX века как общественно политическое движение. Уфа: Гилем, 2002, с. 209—210.
* *З. В. Тоган.* Воспоминания. Книга I. Уфа: Китап, 1994, с. 162.
* *Берберова Н.* Люди и ложи. Русские масоны ХХ столетия. Москва: Прогресс-Традиция, 1997.
* *Пешехонов В. А.* Далекое и близкое. Черепа и звезды, 2010.
Кеше потенциалы үҫеше индексы

**Кеше потенциалы үҫеше индексы** (КПҮИ) — тикшерелгән территорияларҙағы йәшәгән йәнтәрҙең потенциалының төп үҙлектәрен булған йәшәү дәрәжәһе, грамоталылығы, мәғрифәтлелек һәм ғүмер оҙонлоғо күрһәткесләрен үҙенә алған интеграль күрһәткес. Төрлө илла һәм регионнарҙағы уртаса йәшәү дәрәжәһен сағыштырыу өсөн ҡулланылған стандарт ҡорал-ҡорамал. Индекс БМОның үҫеш программаһы сиктәрендә әҙерләнә торған йыллыҡ Кеше потенциалы үҫеше хисабында баҫтырыла. 

Индексы иҫәп-хисап технологияһы 1990 йылдарла пакистанды Махбуб-уль-Дөрөҫ етәкселегендәге иҡтисад ғалимдары төркеме тарафынан килде.
Башҡортостан комсомолы (энциклопедия)

**Башҡортостан комсомолы** — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы сығарған фәнни-белешмә баҫма. Был Рәсәйҙә комсомол тарихына бағышланған беренсе региональ тематик баҫма. Энциклопедияға Башҡортостан комсомолы үҫеше тарихы, ҡала һәм район ойошмалары тураһында һәм комсомол лидерҙары тураһында монографик мәҡәләләр тупланған. Ҡушымтала биографиялар, хәтирәләр, комсомол йырҙары, наградалар, мисәттәр, плакаттар бирелә.

## Тарихы
2014 йылдың 24 октябрендә  Башҡортостан комсомол ветерандары, Башҡортостан йәштәр һәм спорт министырлығы вәкилдәре, тәбиғәт менән файҙаланыу һәм экология министырлығы вәкилдәре ҡатнашлығында «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы ултырышы үтә.

Ғилми-нәшриәт комплексының генераль директоры Уилдан Ғилман улы Сәитов комсомолдың 95 йыллығы алдынан энциклопедик баҫманың актуаллеге һәм әһәмиәте тураһында бәйән итте һәм ултырышта ҡатнашыусыларҙы баҫманың концепцияһы, төҙөлөшө, мәҡәләләр һайлап алыу талаптары менән таныштырҙы..

Комсомол тарихы — Рәсәй һәм Советтар Союзы тарихы менән бәйләнгән. Комсомол иҫке төҙөлөш менән көрөш, революция һәм утлы Граждандар һуғышы йылдарында барлыҡҡа килә. Энциклопедияла  республиканың үҫеше һәм комсомол ойошмаларының тарихта өлөшө бирелә.

Энциклопедияла беренсе комсомол ойошмаларының барлыҡҡа килеүе, индустриализация һәм коллективизация осоронда, Бөйөк Ватан һуғышы, халыҡ хужалығын тергеҙеү йылдарында комсомол ойошмалары эшмәкәрлеге тарихы  20 быуат башынан 1990 йылдарға тиклем бәйән ителә. Комсомолецтарҙың йәмәғәт тормошонда һәм уларҙың  удар комсомол төҙөлөштәрендә һәм студент отрядтарында актив ҡатнашыуына иғтибар бирелә.

Биографик мәҡәләләрҙә беренсе секретарҙар, бүлек мөдирҙәре, ВЛКСМ Өлкә комитеты инструкторҙары, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре тураһында мәғлүмәт бирелә. Комсомолда эшләгән етәкселәр хәҙер республика йәштәр, балалар, үҫмерҙәр баҫмаларында, радио һәм телевидениела, эре предприятиеларҙа етәкселәр булып, район һәм ҡалаларҙа хакимиәт башлыҡтары булып эшләй.

## Редакцион коллегия
Баш мөхәррире У. Ғ. Сәйетов. Директоры урынбаҫары К. И. Аглиуллин.

М. Т. Әбдеев, Т. Г. Әйүпов, У. Н. Бакиров һәм башҡалар.

## Иҫкәрмә
Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары

**Күҫәләр көкөртлө һыу) сығанаҡтары** — Башҡортостандың Салауат районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан). 

Күҫәләр урғылыусы минераль һыу сығанаҡтары Ҡутҡантау төркөмөнә инә. Дебиты (л/с): беренсе төркөмдә — 0,5 — 2,0, бөтәһе бергә 60-ҡа тиклем. Асы сығанағында — 10-12. Икенсе төркөмдә 0,7 — 2,0. Бөтәһе бергә 20-23. Һыуҙа (мг/л) натрий (130), кальций (124), магний (44) катиондары, сульфат (243), гидрокарбонат (229), хлорид (227) иондары бар. Беренсе төркөм һәм Асы сығанағы аҙ минераллы (0,6 — 0,9), гидрокарбонат-сульфат—хлоридлы, гидрокарбонат—хлорид-магний-натрий-кальцийлы. Микроэлемент миҡдары (мг/л): бром 0, 42 — 0,99, бор 0, 05 — 0,40, фтор — 0,01 — 1,0, йод — 0,004 − 0,025. Газ составы буйынса кислородлы һәм көкөртлө-водородлы. Беренсе төркөм һыуының температураһы — 8,5 — 18. Асы сығанағы: 20 — 21 (Башҡортостан Республикаһында иң йылы сығанаҡ). Икенсе төркөм сығанаҡтары аҙ минераллы, яҡынса 1 м/г, гидрокарбонат-натрий-кальцийлы, радонлы, составында гелий бар. Газ составы буйынса көкөртлө-водородлы, температураһы 9, 5 — 17, 8. Сығанаҡтар фәнни һәм һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйәDomain admmaloyaz.ru maybe for sale  (недоступная ссылка с 06-12-2016 (166 дня))

Салауат районының 2-се Иҙелбай һәм Күҫәләр ауылдары араһында Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Минераль һыу сығанаҡтарының беренсе (төп) төркөмө — Күҫәләр ауылынан көнбайышҡа табан 1,5 километрҙе. Йылғанан 25 м алыҫлыҡта тәбиғи һыу өҫкә сыға; унан көнбайышҡа табан 650 м алыҫлыҡта — Асы сығанағы урынлашҡан (упҡындың диаметры 4,5 м, тәрәнлеге — 10 м), төбөндәге минераль ләмдәрҙең  ҡалынлығы 1 м. Күҫәләр ауылы эргәһендә, йылғаның туғай өҫтө киртләсендә, 2-се (скважиналы) төркөм һыу сығанаҡтары урынлашҡан. Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары тирә-яғындағы ландшафт ҡатнаш урмандарҙан һәм ҡоро болондарҙан тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Абдрахманов Р. Ф. Куселяровские сернистые источники. Башкирская энциклопедия. Т.3. Уфа. 2007. С. 623.

## Һылтанмалар
*
Мәҙәниәт һарайы (Яссы)

**Мәҙәниәт һарайы** () — румын ҡалаһы Яссылағы бина. 1955 йылға тиклем административ һәм суд учреждениелары бинаны биләй, һуңынан унда дүрт музей асыла. Хәҙерге ваҡытта улар "Молдова" комплексының Милли музейы исемендәге ойошмаға инә. койошма инә, уларҙың атамаһы аҫтында Милли музей комплексы "Молдова". Бынан тыш, бинала  мәҙәни мираҫтың реставрациялау һәм консевациялау Үҙәге бар.  Бында шулай уҡ төрлө күргәҙмәләр һәм башҡа саралар үткәрелә.

Мәҙәниәт Һарайы тарихи һәйкәлдәрҙең Милли реестрына индерелгән.

## Тарих
Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы

**Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы** (5 июль 1928 йыл — 2011 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1947—1968 йылдарҙа Яңауыл районы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). III Бөтә союз колхозсылар съезы делегаты (1969). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). 

## Биографияһы
Флүрә Мирғәли ҡыҙы Әминева 1928 йылдың 5 июлендә БАССР-ҙың Яңауыл районы Үрге Сат ауылында тыуған.

1939 йылда БАССР-ҙың Яңауыл районы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда эшләй башлай. 1943 йылдың ноябренән 1947 йылдың октябренә тиклем сусҡа ҡараусы, быҙау ҡараусы булып эшләй, 1947 йылдың октябренән — колхоздың һарыҡ көтөүсеһе, өлкән һарыҡ көтөүсеһе була.

Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы ҙур производство күрһәткестәренә өлгәшә. 1964 йылда үҙенә беркетелгән 250 һарыҡтан 100 һарыҡ иҫәбенә 150 баш бәрәс ала һәм үҫтерә, бер һарыҡтан уртаса 3,2 килограмм йөн ҡырҡып ала. 1965 йылда 250 һарыҡтан 100 һарыҡ иҫәбенә 145 баш бәрәс ала һәм бер һарыҡтан уртаса 3,3 килограмм йөн ҡырҡып ала. Уның төркөмөндәге һарыҡтарҙан тулайым ҡырҡып алған һарыҡ йөнө 1964 йылда 8,07 центнер, 1965 йылда — 8,27 центнер тәшкил итә.

Малсылыҡты үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары, ит, һөт, йөн һәм башҡа продукцияларҙы етештереү һәм әҙерләүҙе арттырғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән, Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1968 йылдың ғинуарынан башлап 1-се һарыҡсылыҡ тауар фермаһы мөдире булып эшләй. 1972 йылдың октябренән ауырыу буйынса пенсияла. 1981 йылдың июленән 1-се тауар фермаһында кочегар булып эшләй. 1987 йылдың июленән — хаҡлы ялда.

Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971), III Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969) була.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылында йәшәй, 2011 йылда вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены менән бүләкләнгән (1966)

## Әҙәбиәт
* Хеҙмәт геройҙары. / төҙөүсеһе. Р. А. Вәлишин [һ.б.]. — Өфө : Китап, 2011. — 432 б. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш мөхәррир Илһамов М. А. т. 1. рел. Ә-Б 2005. — С. 624; . фәнни. нәшриәт. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө ҡалаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 5 июля – 85 лет со дня рождения Героя Социалистического Труда Флюры Аминевой
* 
* Под их сиянием всё краше становится янаульская земля
Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы

**Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы** (2 октябрь 1900 йыл — 26 июнь 1973 йыл) — журналист, тәржемәсе, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт алфавитын латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Әхмәт Шаһиәхмәт улы Ҡотошов 1900 йылдың 2 октябрендә  Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡарайған ауылында тыуған. 

ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты йүнәлтмәһе буйынса Мәскәүҙә Бөтә Союз коммунистик журналистика институтында уҡый, аҙаҡ «Башҡортостан» гәзитендә эшләй, баш мөхәррир урынбаҫары дәрәжәһенә тиклем етә. Һуңғараҡ күп йылдар дауамында Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире. Башҡортостан өлкә партия мәктәбендә һәм Башҡорт дәүләт университетында тәржемә оҫталығын уҡыта.

«Коммунистар партияһы манифесы»н, Ги де Мопассан, Александр Дюма, А. П. Чехов, Л. Н. Толстой әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә. 1948 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән, 40000 тирәһе һүҙҙән торған «Русса-башҡортса һүҙлек»те әҙерләүҙә ҡатнаша.

СССР Журналистар союзы (1958) һәм КПСС ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949);
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (ике тапҡыр);
* «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.

## Хәтер
* Тыуған ауылы Ҡарайған урамы Ә. Ҡотошов исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы|Кутушев Р. Н.]]* Журналист, подаривший читателям Мопассана и Чехова. 2 октября исполняется 110 лет со дня рождения Ахмета Кутушева // Республика Башкортостан 02.10.10.
* Кутушев, Р. Он стоял у истоков башкирской журналистики: 110 лет со дня рождения А. Ш. Кутушева / Р. Кутушев //Восход. — 2010. — 30 сентября. — С.3.
* Рамаҙан Ҡотошов, РФ һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт мәҙәниәтенең аҡһаҡалы // гәзит Торатау, 02.10.2010 URL (башҡорт телендә)

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт телен өйрәнеүселәр (башҡорт телендә)
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы

**Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы** (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).

## Биографияһы
Рәйсә Хәлил ҡыҙы Халиҡова 1934 йылдың 16 мартында Үзбәк ССР-ының Ҡаршы ҡалаһында тыуған.

1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы Көнсығыш телдәр институтын тамамлай.

1962—1967 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй.

1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһында эшләй.

1973—1993 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән хеҙмәткәр булып эшләй.

1995 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында башҡорт теле кафедраһын етәкләй. «Белем» йәмғиәтенең башҡорт яҙыуы һәм әҙәбиәте тарихы, телмәр мәҙәниәте буйынса әүҙем лекторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
* Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).

## Ғилми хеҙмәттәре
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән башҡорт яҙмаһы һәм әҙәби теле тарихы буйынса, милли мәктәптәр өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары:
* Книга для внеклассного чтения учащихся 4 класса национальных школ РСФСР. — Л.:Просвещение, 1988. — 270 с. (авторҙаш)
* Очерки истории башкирского литературного языка. — М., 1989.
* Язык башкирских шежере и актовых документов XVIII—XIX вв./ Р. Х. Халикова ; Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Урал. отд-ние, Башк. науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. — М.: Наука, 1990. — 198 с.
* Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө: Китап, 1993. — 320 б. (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ғалим һәм яҙыусы Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев. Библиография. Өфө. БДУ, 2011. ISBN 978-5-9613-0167-0.

## Һылтанмалар
* 
* Халиҡова Раиса Халиловна . УНЦ РАН
Фернандо де Диего

**Фернандо де Диего де ла Роза** (; 2 ноябрь 1919, Гвадалахара — 1 июль, 2005, Сарагоса) — испан тәржемәсеһе, филолог. Инглиз һәм француз телдәренә тәржемәләүсе, шулай уҡ испан әҙәбиәте әҫәрҙәрен эсперантоға ауҙарыусы. Бөтә донъя эсперанто-ассоциацияһының почетлы ағзаһы, Ҙур испан-эсперанто һүҙлеге авторы. Венесуэлала һәм Польшала йәшәй, ғүмеренең һуңғы йылдарын Испанияла үткәрә.

## Испан теленән эсперантоға тәржемәләре
* *Земля Альваргонсалеса* (Антонио Мачадо, 1969)
* *Цыганское романсеро* (Федерико Гарсиа Лорка, 1971)
* *Рифмы* (Густаво Адольфо Беккер, 1972)
* *Древо познания * (Пио Бароха, 1973)
* *Донья Барбара* (Гальегос Ромуло, 1975)
* *[[Дон Кихот (роман)|Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский]]* (Мигель де Сервантес, 1977; тулы версияһы Fundación Esperanto)
* *Чугун* (Энкарнасьон Ферре, 1983)
* *Вертушки* (Кастелао, 1983)
* *Семья Паскуаль Дуарте *(Камило Хосе Села , 1985)
* *Сто лет одиночества * (Габриэль Гарсия Маркес, 1992)
* *Злой Карабель* (Венсеслао Фернандес Флорес, 1993)
* *Тиран Бандерас* (Рамон Мария дель Валье-де-Инклан, 1993)
* *Тропик зона ауыл хужалығы * (Андрес Бельо, 1995)
* *Мөхәббәт тураһында егерме шиғыр һәм өмөтһөҙлөк тураһында йыр* (Пабло Неруда, 1997)

### Башҡа тәржемәләре
* *Astura bukedo, asturianos de de obras autores antología* (Астурия авторы әҫәрҙәре, 1987)
* *Sentempa simfonio, tiempos de españolas poesías todos de los antología* (испан шиғриәте антологияһы, 1987)
* Оноре де Бальзак йыйынтыҡтары, Ги де Мопассан (француз теленән); Роберт Луис Стивенсон әҫәрҙәре, Эрнест Хемингуэй һәм Джек Лондон (инглиз теленән)

### Китаптары
* Nuevo método de Esperanto para сlases уautodidactas (1992)
* Gran Diccionario Español-Esperanto (2003)

## Һылтанмалар
* Diego Fernando de: bibliografía completa (исп.)
Аҡынсы

**Аҡынсы** (төрөк. *akıncı* — «баҫҡынсы, һөжүмсе») — даими булмаған төрөк еңел атлы төркөмө.

Һуғыш барғанда солтан ғәскәренең хәрәкәт итеү маршрутында разведка үткәреү, халыҡты талау һәм ҡурҡытыу барымталары яһау маҡсатында файҙаланылған. Солтандар уларҙы яу кампанияларына йәлеп иткән, түләү урынына ғәнимәт таларға юл биргән. Тыныс ваҡытта солтанға ҡаршы торорға ниәт иткән төбәктәргә барымталар яһап, уларҙы талап торғандар. Төркөмдәрҙең һаны бер нисә тиҫтә меңгә еткән. Сипаһтар һәм яңысарҙар менән бергә Ғосман империяһы ғәскәренең нигеҙен тәшкил иткәндәр. 

Аҡынсылар еңел ҡоралланған атлылар булған. Уларҙың һаҡланыу саралары күндән булған, ә ҡоралдан уҡ-һаҙаҡ, арҡан ҡулланғандар. Аҡынсылар ҡәлғәләр йә ҡалалар ҡамарға һәләтһеҙ булған, шуға уларҙы солтандар башлыса сик буйы рейдтарына йөрөткән. Империяның 1595 йылда ҡат-ҡат еңелеүе арҡаһында хөкүмәт аҡынсылар төркөмөн таратырға мәжбүр булған.
Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы

**Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы** (20 февраль 1936 йыл — 25 сентябрь 2010 йыл) — сиҙәмсе, Учалы районы «Байрамғол» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1970).

## Биографияһы
Яңыбай Шаһыбал улы Әхмәтйәнов 1936 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Баттал ауылында тыуған. 

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1950 йылда Учалы районының «Еңеү» колхозында ат ҡараусы-көтөүсе булып башлай, биш йылдан тракторсы булып китә. 30 йылдан ашыу Башҡортостандың Учалы районы «Байрамғол» совхозында механизацияланған отряд бригадаһын етәкләй, хеҙмәт алдынғыһы була — өс йыл рәттән (1968—1970) республика һабансылар ярышында I урын яулай.

Ул эшкәрткән майҙанда иген культуралары уңышы гектарынан 10 центнерҙан (1965) 24 центнерға (1970) тиклем арта.

Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) бригадала ДТ−75 тракторының етештереү күләме һиҙелерлек арта. Әгәр 1966 йылда ул 1100 гектар тәшкил итһә, 1970 йылда 1 370 гектарға етә. 1966 йылда бер тракторҙы ремонтлауҙан 90 һум экономияланһа, 1970 йылда — 120 һум. Биш йыллыҡтың тәүге йылында яғыулыҡ-майлау материалдарын экономиялау 715 килограмм тәшкил итһә, 1970 йылда — 1 246 килограмм. Биш йыллыҡ йылдарында совхоз бүлексәһе дәүләткә план буйынса 30 мең центнер урынына 48 мең центнер иген һата.

Яңыбай Әхмәтйәнов Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙе үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу планын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1996 йылдан хаҡлы ялда, тыуған ауылы Батталда йәшәй. 2010 йылдың 25 сентябрендә вафат була.

2004 йылдың март айында Ырымбур өлкәһендә үткән сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүҙең 50 йыллығы байрамында ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1970)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия — АХМЕДЬЯНОВ Яныбай Шагибалович  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Беҙ улар менән ғорурланабыҙ — Учалы районы
* Учалы и Учалинский район встречают 75-летие на подъеме
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы

**Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы** (1 май 1950 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). 
  
## Биографияһы
Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы Усманова 1950 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (Ҡарамалы) ауылында тыуған.

1972 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эш башлай.
1990 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1991 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
2002 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2008 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, башҡорт теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы профессоры. Башҡорт филологияһы факультетында — «Тыуған яҡты өйрәнәбеҙ» һәм «Ауылымдың һөйләше» исемле проекттары тормошҡа уңышлы  ашырыла. Уларға ярашлы республика мәктәптәренең һәләтле уҡыусылары араһында конкурс үткәрелә.

Фәнни тикшеренеүҙәре диалектологияға, функциональ грамматикаға, башҡорт теле ономастикаһына, топонимикаға, башҡорт телен урыҫ телле һәм милли мәктәптәрҙә уҡытыу методикаһына бағышланған. Яҡынса 360 фәнни һәм уҡытыу — методик эштәр, шулай уҡ мәктәп һүҙлектәре һәм электрон дәреслектәре авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002).
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017).

## Төп хеҙмәттәре
* *Усманова М. Г.* Топонимия бассейна реки Сакмары : автореферат дис. … кандидата филологических наук : 10.02.02 / Башк. гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа, 1990. — 23 с.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  (в пер.)
* Баймакский Вестник — Наши земляки 
* День автографа с авторами учебников
Хапама

**Хапама** () — фаршланған әрмән ҡабағы. Был ризыҡ курорт миҙгеле мәлендә йыш әҙерләнелә. Милли традициялар буйынса, хапама муллыҡ күрһәткесе булып, туй табынына бирелер булған.

Хапама ҡабаҡтың эсен алыу юлы менән әҙерләнелә (Әрмәнстанда դդում булараҡ танылған, *ddum - *Көнсығыш Әрмәнстанда һәм *ttum*  Көнбайыш Әрмәнстанда). Ҡабаҡтың өҫкө өлөшө ҡырҡып алына, әҙер ҡабаҡ көршәге килеп сыға. Ҡалаҡ менән ҡабаҡ емештәрен алып ташлайҙар. Йомшаҡ өлөшө эслек өсөн ҡалдырыла һәм ваҡ итеп турала.

Эслек өсөн дөгө тоҙло һыуҙа әҙер булғанға ҡәҙәр 5 минут бешерелә, шунан һуң һыуытырға ҡуйыла.Фарш    миндаль, алма, мүшмел, өрөк, слива, финик, ҡара емеш һәм йөҙөмдән торған киптерелгән емеш менән быҡтырылған дөгөнән тора. Фаршҡа бал өҫтәргә һәм дәрсен йәки шәкәр менән тәмлеләндерергә мөмкин. Хапама шәреҡ ризығы булараҡ танылһа ла, Европала ла үҙ иткәнлектән,  ашнаҡсының теләге буйынса уға төрлө кипкән емештәр һәм сәтләүектәр ҙә өҫтәй башланылар. Ҡушыла торған емештәр ныҡ кипкән булһа, уны һыуға һалып торор кәрәк. Сәтләүекте йә турайҙар, йә төйгәс менән төйәләр.

Ҡабаҡты эс яҡтан һәм  аҡ май менән майлайҙар һәм әҙер фаршты һалалар. Фарш  өҫтөн аҡ май менән ҡаплайҙар. Ҡабаҡҡа эслекте тултырғансы һалмайҙар, сөнки ҡайнаған сағында уның күләме арта. Ҡабаҡты алдан ҡырҡып ҡуйылған өҫкө өлөшө менән ябалар, ҡурғашҡа урайҙар һәм  2 сәғәткә бешерергә мейескә ҡуялар. Ҡабаҡтың ҙурлығы һәм эш үҙенсәлектәре төрлөсә булғанлыҡтан, әҙерләү ваҡыты ла үҙгәрергә мөмкин. Күпселек осраҡта, бешереүгә 200 градуслыҡ температурала 40 минуттан алып., сәғәт ярымға тиклем ваҡыт китеүе ихтимал. 

Ҡабаҡ  йомшаҡ ҡына булғанға ҡәҙәр бешерелә, шунан һуң табынға бирелә. Ашар алдынан ҡабаҡты өҫтән аҫҡа тиклем ҡырҡып. өлөштәргә бүләләләр. Был ризыҡты иретелгән аҡ май, бал,  йыуылған кипкән емештәр менән бергә табынға тәҡдим итәләр..

## Исеменең ҡулланылышы
Әрмән йырҙары бар Ջան Հէյ Ղափամա (*Эй, Хапам Джан*), уны Арут Памбукян башҡара .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Armeniapedia — Хапам
* Хапама-рецепт
* Хапама
Кололак

**Кололак** () — башлыса һөйәкле һурпалы һарыҡ итенән бешерелгән әрмән ашы. Асылда, кололак — үткәрелгән ит йоморсалары менән аш. Ләкин ул аҙыҡ-түлек составы, тәме һәм технологияһы буйынса, быға оҡшаш Европа ризыҡтарынан ныҡ айырыла.

Күп кенә әрмән ризыҡтары кеүек, кололактың да бер нисә төрө бар, әҙерләү рәүеше менән ябай кололак, фаршлы кололак,  шушин кополагын айырып йөрөтәләр.

## Дөйөм әҙерләү технологияһы
Бөтә төр кололак әҙерләү өсөн түбәндәге дөйөм оҡшашлыҡтар хас:
# Артҡы һын, ҡағиҙә булараҡ, һыйыр һәм һарыҡ ите бары тик шушин кололагы өсөн генә ҡулланыла.
# Һөйәктән һурпа бешерелә.
# Итте турағыс аша, мотлаҡ рәүештә ике тапҡыр, үткәрәләр, йәки ағас сүкеш менән һуҙылып торған масса  килеп сыҡҡанға ҡәҙәр һуҡҡылайҙар. Ҡайһы ваҡыт ике ысулды ҡатнаштыралар: итте турағыс аша үткәргәндән һуң һуҡҡылайҙар.
# Итле эслеккә  ҡайнатып алынған ярмалар (дөгө, манный ярмаһы) йәки он, йомортҡа, һөт, тоҙ, тәмләткестәр (һуған, петрушка, борос), ә ҡайһы берҙә коньяк — йә, уларҙы  ит менән болғайҙар, йә эслектәге итте уратып һалалар, йә бөтәһен бергә ҡушалар.
# Үткәрелгән иттән эре генә йоморсалар (тауыҡ йомортҡаһы дәүмәлендә йәки унан да ҙурыраҡ) яһайҙар һәм уларға юғарыла килтерелгән үҫемлек тәмләткестәре, йә  аҡ май киҫәктәре өҫтәйҙәр.
# Һөйәкле һурпаға составында крахмал булған ризыҡтар. (дөгө, картуф, каштан), шулай уҡ тәмләткестәр (һуған, петрушка, эстрагон) , ҡайһы берҙә аш тәмләткестәре (томат пастаһы) ҡушалар. Һурпа ҡайнап сығыу менән, уға әҙерләп ҡуйған ит йоморсаларын төшөрәләр, һәм улар өҫкә ҡалҡып сыҡҡанса ҡайнаталар.
Кололак дөгө әҙер булғансы бешерелә.

## Иҫкәрмәләр
Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы

**Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы** (4 ғинуар 1926 йыл — 30 март 2001 йыл) — төҙөлөш алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1988 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығы слесарь–монтажсыһы, бригадиры.  Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980).

## Биографияһы
Рауил Ҡотдос улы Бәхтейәров 1926 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ҡашҡалаша ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 1943 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Япония менән һуғышта ҡатнаша.

1950 йылдан 1988 йылға тиклем «Нефтепроводмонтаж» тресының 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығында слесарь-монтажсы, слесарь-монтажсылар бригадиры, иретеп йәбештереүсе булып эшләй. Һуңынан «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүселәр мәктәбендә производствоға өйрәтеү мастеры булып эшләй.

1961—1962 йылдарҙа Әлмәт ҡалаһы районында «Дуҫлыҡ» нефть үткәргесен төҙөүҙә, 1963 йылда — «Бохара—Урал» газ үткәргесенең беренсе сиратын, «Туймазы — Өфө» үткәргес торба һәм башҡа объекттар төҙөүҙә ҡатнаша.

Рауил Бәхтейәров тарафынан 9000 тирәһе ялғау йәки 30 км магистраль газ-нефть үткәргесе иретеп йәбештерелгән. 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығында ул беренсе булып торбаларҙы аҫҡа һалмалы ҡулсаһыҙ иретеп йәбештереүҙе үҙләштерә.

«Дуҫлыҡ» нефть үткәргесен төҙөүҙә һәм ғәмәлгә индереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1967 йылдың 14 октябрендәге Указы менән Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1967—1968 йылдарҙа Афғанстанда газ үткәргес төҙөй.

Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980).

Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы 2001 йылдың 30 мартында вафат була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967).
* Почёт Билдәһе ордены (1960).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980).

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Уларҙың хеҙмәт ҡаһарманлығы онотолмай
* Стальные строчки биографии Николая Байдина
* Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы
* МАСТЕРСТВО НАЧИНАЕТСЯ С УФЫ
Матнакаш

**Матнакаш** () — әрмән милли икмәге төрлө сорт бойҙай ононан ҡалын оҙонса формалы йәки эске йомшаҡ ере һығылмалы эре тишекле һәм ҡаты тышлы булған күмәстәр.

## Әҙерләү процесы
Матнакаш әсетелгән ҡамырҙан бешерелә. Әҙерләү ваҡытында ҡамыр күләме буйынса нығыраҡ артһын өсөн.бер нисә тапҡыр баҫыла. Әҙер булып бөтөп барғанда, ҡамырҙың өҫтөн һыуҙа башареп алынған он менән һылайҙар, түңәрәк йә оҙонса формалағы күмәс килеп сығырлыҡ итеп һуҙалар, бармаҡтар менән ябыҡ һыҙыҡ барлыҡҡа килтерәләрһәм урталыҡҡа ҡарай арҡыры параллель һыҙыҡтар үткәрәләр. "Матнакаш" һүҙе "маты" — бармаҡ һәм "кашел" — һуҙыу тигән әрмән һүҙҙәренән хасил булған һәм уны "бармаҡ менән һуҙылған" тип тәржемә итергә була.

Матнакаш  тонирҙарҙа (Таулы Ҡарабах, Сюник өлкәһе) һәм под мейестәрендә (пур) ( Лорий өлкәһе, Тавуш өлкәһе) бешерәләр. Оҙаҡ ваҡыт үҙенең тәмен юғалмаған лаваштан айырмалы рәүештә, матнакаш һаҡлау өсөн тәғәйенләнмәгән, уны бары бер нисә көн генә һаҡларға була.

## Ҡыҙыҡлы факттар
 Әрмәнстанға  1960 йылда ике тапҡыр килгән Америка рәссамы   Рокуэлл Кент матнакаштың тәме менән һоҡланыуын белдергән. Әрмәндәрҙең был икмәк төрөн Рәсәйҙә йыш ҡына  "лаваш", тип атап хаталаналар, ә лаваштың үҙен "йоҡа лаваш" тиҙәр — был дөрөҫ түгел, оҙон икмәкте "матнакаш" тигән үҙ исеме менән атау дөрөҫ булыр ине.

## Иҫкәрмәләр
Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы

**Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы** (6 май 1931 йыл — 3 март 2001) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 1965—2001 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Шишмә районындағы «Луч» колхозы рәйесе, 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты.Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990).

## Биографияһы
Рәйес Бәҙеғитдин улы Асаев 1931 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Благовар районы Ҡамышлы ауылында тыуған.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, ғалим-агроном.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҫмер көйө башлай.

1951-1955 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1955-1956 йылдарҙа Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй, һуңынан — «Уфаэлектросетьстрой» тресында электрик булып эшләй.

1962 йылда ауыл хужалығы институты дипломы менән Шишмә ауылына ебәрелә, унда «Луч» колхозында баш агроном булып эшләй башлай.

1965 йылдың февралендә уны колхоз рәйесе итеп һайлайҙар.

Дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: республика Аграр союзын етәкләй, 1992 йылдың декабренән уның инициативаһы буйынса ойошторолған Башҡортостан Аграр партияһы рәйесе була. 1993 йылдың ноябрь айында Рәсәй Аграр партияһы Асаевты Башҡортостан Республикаһының 5-се Киров бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтә.

РФ Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының беренсе саҡырылыш депутаты (1993—1996). Думала Рәсәй Аграр партияһы фракцияһы ағзаһы, аграр мәсьәләләр буйынса комитет ағзаһы була.

Рәсәй Аграр партияһы һәм Рәсәй Аграр союзының етәксе органдарында әүҙем эшләй.

2001 йылдың 3 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1990 йылдың 26 июнендә СССР Президенты Михаил Горбачев Указға ҡул ҡуя, унда былай тип әйтелә:

За достижение высоких устойчивых результатов в производстве сельского хозяйства и большой личный вклад в решение социальных вопросов присвоить председателю колхоза «Луч» Чишминского района Башкирской АССР тов. Асаеву Раису Бадыгутдиновичу звание Героя Социалистического Труда с вручением ордена Ленина и Золотой медали "Серп и молот".

* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы» знагы
* ВДНХ-ның бронза миҙалы
* Шишмә районының почетлы гражданы (2001).

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Асаев, Раис Бадыгутдинович. Сайт «Герои страны».
* Биография
* Асаев Раис Бадыгутдинович
* Человек с большой буквы
Женгялов һац

**Женгялов һац** (әр.&#x20;Ժենգյալով հաց; шулай уҡ **жангял хац**, **хац жингялов**) — ваҡлап туралған төрлө үҫемлек тәмләткестәре эслеге менән бешерелгән икмәк күмәсе, Таулы Ҡарабах әрмәндәренең традицион ризығы. Икмәк күмәс эсле туралған һарымһаҡты төрлө үҫемлектәргә, аш-һыуының традицион ризыҡтарын әрмәндәр / таулы ҡарабах. Кавказ халыҡтарының башҡа ризыҡтарына: йәшелсәле кутабҡа , афарға оҡшаш.

Арцах аш-һыуында женгялов һац визит карточкаһы һанала. 2013 йылда Таулы Ҡарабах Республикаһы хөкүмәте женгялов һацнын Архацтың матди булмаған мираҫы исемлегенә индерҙе. 2015 йылдың апрель аҙағында Таулы-Ҡарабах Республикаһында «Женгялов һац» фестивале үтте.

## Әҙерләү
Сөсө ҡамырҙан ҡағыҙ кеүек йоҡа яҫы йәймә яһайҙар, 10-20 төрлө сорт ҡырағай һәм баҡса йәшел тәмләткестәре менән үҫемлек майы ҡушылған эслек яһайҙар . Ризыҡтың мөһим өлөшө булып дөрөҫ төҙөлгән гөлләмә тәшкил итә. Эслекте ҡырҡыу тәме һәм еҫе булмаған йәшеллек тәшкил итергә тейеш, мәҫәлән: япраҡлы салат, шпинат, билсән, сөгөлдөр япрағы, сырмалсыҡ үләне, көтөүсе сумкаһын (әрмәнсә — цтыпашар), миләүшә сәскәһе япраҡтары , һәм шуға оҡшаш үләндәр. Селтәрле кервель, кесерткән, йәшел һуған, әсе ҡуҙғалаҡ йәки хуш еҫлелерҙән кишер япрағы кеүек үҙенсәлекле тәмле йәшеллектәр кәмерәк ҡулланылырға тейеш; ә бәпембә кеүек ҡырҡыу тәмле үләндәр бик аҙ булыуы шарт. Бынан тыш, эслеккә брынза һәм ҡыҙҙырылған башлы һуған өҫтәргә мөмкин. «Садж» (әр.&#x20;սաջ) тип аталған ҡыҙған табала 10 минут тирәһе, йәки тонирҙа бер нисә минут минут эсендә бешерелә. Был ризыҡтар табынға һыра, тан, шарап менән бергә бирелә. Женгялов һац Бөйөк пост ваҡытында бик популяр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* (урыҫ.).&#x20; PanARMENIAN.Net&#x20;(2011-04-14).&#x20;10 декабрь 2014 тикшерелгән.
* (урыҫ.).&#x20; PanARMENIAN.Net.&#x20;11 декабрь 2014 тикшерелгән.
* (урыҫ.).&#x20; Timeout.tu&#x20;(2011-04-27).&#x20;10 декабрь 2014 тикшерелгән.
*  (урыҫ.) (29-04-2015).&#x20;4 август 2015 тикшерелгән.

## Һылтанмалар
* Степанакерт баҙарында женгяов һацнын әҙерләү.
* Йәшелсәлекутаб (Женгялов һац) Ашайбыҙ сайтында. ТВ
Хариса (ризыҡ)

**Хариса**, **Гарис**, **Харисса**, **Ариса**, **Хәлимә**, **Кешкек**, **Халиса** — шәреҡ аш-һыуының итле ризығы, тышҡы ҡиәфәте менән иҙелеп бешкән бойҙай һәм ҡош ите ашын хәтерләтә. Әрмәнстанда милли ризыҡ һанала. . Төркиәлы ошоға оҡшаш **кешкек тигән ашамлыҡ бар**, ул ЮНЕСКО-ның кешелектең материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә төрөк ризығы булараҡ индерелгән. Пакистанда **хәлимә тигән исем аҫтында билдәле**. Иранда — **гушт хәлимә** һәм хәлим. Хәлим шулай уҡ үзбәк ризығы булып та һананла . Урта Азияла хәлимә — ерләү ваҡытында ҡулланыла, шулай уҡ ҡорбан ашына ла әҙерләнелә . Әзербайжанда **хәлимә ашы тип атала**.

Хариса, ҡағиҙә булараҡ, тауыҡ итенән, әммә ҡайһы бер осраҡта, күркә, хатта һарыҡ итенән дә әҙерләйҙәр.

## Тарихы
Был ризыҡ тураһында Әбүғәлисина ла яҙып ҡалдырған: «хариса — ваҡланған бойҙай, ит киҫәктәре һәм майҙан әҙерләнгән өйрәнең ғәрәп атамаһы». Хариса. кәм тигәндә, XII быуатта уҡ хәҙерге Әзербайжан территорияһында. ҡайһы бер «Халимашы» тип аталған райондарында билдәле булған.

Хариса 1915 йылда Төркиәлә Әрмән геноциды ваҡытындағы Муса тауы эргәһендәге Мус-тауҙы һаҡлау ваҡиғалары менән ассоциялана. Ҡамау мәлендә хариса әҙерләү үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш, һаҡта тороусыларҙың рухын күтәреү көсөнә лә эйә була:  Быуындар хәтеренән юйылған элекке ашамлыҡтар кеүек, әлеге ризыҡ та тантана һәм дини көскә эйә. Хариса байрамын телгә алыу ғына ла кәйефһеҙ йөрөгән халыҡтың рухын күтәреп ебәрә ине

1970 йылдарҙа Эчмиадзиндан йыраҡ түгел Муса тауы мемориалы төҙөлгән, унда йыл һайын сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһендә бар халыҡты хариса бешереп һыйлайҙар.

## Шулай уҡ ҡарарға
* Keškek(хорв.)
* (инг.)

## Һылтанмалар
* Ариса рецебы

## Әҙәбиәт
* А. т. Хатранов *Әрмән аштары -* Дондағы Ростову, 2001 йыл.
* Мәҡәлә *Haleem* һәм *Harissa* Alan Davidson китабы *Oxford Companion to The Food*, Oxford OUP, 2014 ISBN 019104072X, 9780191040726

## Иҫкәрмәләр
Ахинян Григор Мушегович

**Григо́р Муше́гович Ахиня́н** (; 20 апрель 1926 йыл — 6 март 1991 йыл) — әрмән композиторы, музыка педагогы, профессор (1989). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972) һәм халыҡ артисы (1990). 1968 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Ахинян Григор Мушегович 1926 йылдың 20 апрелендә ул ваҡыттағы Әрмән ССР-ының Караклис (хәҙер Ванадзор) ҡалаһында тыуған.
1957 йылда Ереван консерваторияһын композитор һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977) Егиазарян Григорий Егиазаровичтың (1908—1988) композиция класы буйынса тамамлай.

1950—1960 йылдарҙа эстрада ансамбле менән етәкселек итә, һуңынан Р. О. Меликян исемендәге музыка училищеһында теоретик фәндәрҙән уҡыта. Григор Ахиняндың уҡыусыларының береһе — бөгөнгө көндә әүҙем ижад итеүсе композитор Эдуард Айрапетян.

1969 йылдан педагогик эшмәкәрлеген Ереван консерваторияһында дауам итә, 1981 йылда доцент, 1989 йылда профессор була.

1974 йылдан СССР Музыка фондының Әрмәнстан бүлексәһе идараһында рйес вазифаһын башҡара.

Уҡытыу һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән ижад менән дә шөғөлләнә: романстар, йырҙар, спектаклдәргә һәм фильмдарға музыка яҙа.

## Музыкаль әҫәрҙәре
* «Человек из легенды» операһы (1970, Ереван)
* «Цовинар» / *Ծովինար операһы (1973)
* «Героическая поэма» вокал-хор композицияһы (1983)
* «50 миллионов за голову» музыкаль комедияһы (1967)
* «Ахтамар» / *Աղթամար балеты (1961)
* «Лореци Сако» балеты (1961, Ованес Туманян поэмаһы буйынса)
* «Ивушка» балеты (1963)
* «Тондракийцы» / *Թոնդրակյաններ ораторияһы (1967, Ваагн Давтян шиғырҙарына)
* «Времена года» хореографик циклы
* «Саят-Нова» / *Սայաթ-Նովա кантатаһы (1963, Егише Чаренец, Ованес Шираз һәм Ованес Туманя шиғырҙарына; бөтәһе 4 кантата, ижад итеү йылдары — 1963-тән 1985-кәсә)
* дүрт симфония (1969—1983)
* «Ликование» увертюраһы (1960)
* «Комитас» / ''Կոմիտաս поэма-рапсодияһы (1969)
* скрипка һәм оркестр өсөн концерт (1957)
* альт һәм оркестр өсөн концерт (1985)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972)
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1990).

## Әҙәбиәт
* Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — с. 46-47 — ISBN 5-85270-033-9
* Arazyan Т. Грегори Ахинян, Ереван, 1974. (Արազյան Թ., Գրիգոր Հախինյան, Երևան, 1974)

## Һылтанмалар
* Григор Ахинян на Allmusic
Ататөрк исемендәге урта мәктәп (Анкара)

**Ататөрк исемендәге урта мәктәп** (Ankara Atatürk Lisesi, AAL) — билдәле төрөк урта мәктәп, Мостафа Кәмал Ататөрк исемен йөрөтә һәм Анкара ҡалаһында урынлашҡан. Ул илдәге иң яҡшы мәктәптәр исемлегенә инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*