open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлмөхәдтәр

**Әлмөхәдтәр** ( al-Muwahhidūn, әл-Мүәһһидүн, һүҙмә-һүҙ «бер аллаға табыныусылар»; ) — Төньяҡ Африкала һәм Ислам Испанияһында (1121—1269) династия һәм дәүләт. Әл-Мурабиттар дәүләте менән көрәш һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Дәүләт территорияһы Әбд әл-Мөмин (1161) осоронда иң ныҡ киңәйә. Реконкиста (нигеҙҙә, испандар һәм португалдар мавр әмирлектәре биләгән ерҙәрҙе оҙаҡҡа һуҙылған кире тартып алыу процесы) һөҙөмтәһендә тарҡала.

## Тарихы
Әлмөхәдтәр — дини хәрәкәт, ә һуңыраҡ 1121—1269 йылдарҙа Мәғриб берберҙарының династияһы һәм дәүләте. Хәрәкәттең нигеҙ һалыусыһы Мөхәммәт ибн Түмәрт иһә әл-Мурабиттарҙың дини инаныстарына ҡаршы сыға, әммә шул уҡ ваҡытта Аллаһы тәғәләнең берлеге йәһәтенән ҡәтғи талаптар ҡуя — фекерҙә булыуын талап итә; уның эйәрсәндәренә әл-мүәһһидүн («бер Аллаһлылар» (исп. Al­mo­hades) ҡушаматы шунан килеп сыға ла.

Ул әл-Мурабиттарға һуғыш иғлан итә (1121), ә уның вариҫы Әбд әл-Мөмин, хәлифә титулы (1130) ҡабул итеп, 1146 йылда Марракешты яулай һәм әл-Мурабиттарҙың хакимлығын тартып ала.

Яулап алыу яуҙары һөҙөмтәһендә (1151-53 һәм 1159-60) әлмөхәдтәр бөтә Мәғриб менән Ан­да­лусты буйһондора һәм яр буйы ҡалаларынанан нор­ман­ндарҙы ҡыуып сығара.

Шул уҡ ваҡытта, Мәғрибтең көнбайыш өлөшөн ғәрәпләштереү тиҙләшә. Артабан һалымдар менән талау һәм феодаллаштырылған элита тарафынан дини эҙәрлекләүҙәр баш күтәреүҙәргә килтерә һәм улар ҡот осҡос баҫтырыла.

1195 йылда Әлмөхәдтәр Аларкоста Кас­тилия баш күтәреүселәрен еңә, ләкин 1212 йылда улар үҙҙәре Лас-На­вас-де-То­ло­сала Кастилия, Арагон һәм На­вар­раның берләшкән ғәскәренән еңеләләр.

1248 йылға Гранада әмирлегенән башҡа бөтә биләмәләрен тиерлек юғалталар. Шул уҡ осорҙа улар Мәғрибтә лә юғалтыуҙар кисерә: уларҙың дәүләтселегенән Тунис (1229) һәм Тлемсена (хәҙерге Алжир тер­ри­то­рияһы, 1235) хакимдары династиялары айырылып сыҡҡан.

Һөҙөмтәлә әлмөхәдтәр бәнү-мерин бербер ҡәбиләһенә хәрби-сәйәси позицияларын бирергә мәжбүр була, улар 1269 йылда Мар­ра­кешты яулап алып, Әлмөхәдтәрҙең хакимлығын юҡҡа сығара.

## Әлмөхәдтәр династияһы хәлифәләре
** Абд аль-Мумин 1130—1163
** Абу Якуб Юсуф 1163—1184
** Яҡуп әл-Мансур1184—1199
** Мухаммед ан-Насир 1199—1213
** Абу Якуб Юсуф II 1213—1224
** Абдул-Вахид I 1224
** Абдалла аль-Адил 1224—1227
** Абу Закария аль-Мутасим 1227—1235
** Абу Ала аль-Мамун 1227—1232
** Абд аль-Вахид ар-Рашид 1232—1242
** Али Абуль-Хасан ас-Саид 1242—1248
** Умар аль-Мустафик 1248—1266
** Абу Дабус 1266—1269

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Альмохадтар идаралығы испанияла "Руниверс"сайтында 
* *Грюнебаум Г. Э.фон.* Классик ислам. Тарих очеркы (600—1258)
* 
* *[[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилев Л.]]* III бүлек. X—XIII Быуаттарҙа Азия Һәм Төньяҡ Африка. Мәғриб IX—XI быуаттарҙа. Альморавидтар Һәм Альмохадтар. // Көнсығыш тарихы (урта быуаттарҙа Көнсығыш)
* 
*
Мөхәммәт Ибн Түмәрт

**Әбү Ғабдуллаһ Мөхәммәт ибн Түмәрт** (;;  — , ) — мосолман дин белгесе, Әлмөхәдтәр хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы. Бербер телендә бер нисә әҫәр авторы.

## Биографияһы
Мөхәммәт Ибн Түмәрт йәш сағынан дингә мөкиббәнлеге менән айырылып тора. Тәүҙә ул тыуған яғында, һуңынан Кордовала белем ала. 1107 йылда Ибн Түмәрт Мәккәгә хаж ҡыла, шулай уҡ Ҡаһирәлә һәм Искәндәриәлә йәшәп ала. Бағдадта Низамия мәҙрәсәһенә барып йөрөгән, ихтимал, Әбү Хәмит Әл-Ғазали менән осрашҡандыр.

## Дини ҡараштары
Мөхәммәт Ибн Түмәрт Тәүхид (Бер аллаһлыҡ) тезисына тоғро ҡала. Уның эйәрсендәре әл-мүәһһидүн («бер аллаһлылар») йәки әлмөхәдтәр тип атала. 1116 йылда Ибн Түмәрт Мәғрибкә кире ҡайта. Үҙенең вәғәздәрендә, уның фекеренсә, исламды боҙған кешеләр тип әл-Мурабит-хакимдарға ҡаршы сыға. 1120 йылда Марракешта халыҡ алдында сығышынан һуң тауҙарға ҡаса һәм ихтилал күтәрә. Уны ултыраҡ мәсмүттәр — бербер игенсе ҡәбиләләре хуплай. Уның шәкерттәре ибн Түмәртте мессия-мәхди тип иғлан итә

## Әлмөхәдтәр дәүләте
Марракештан 75 км алыҫлыҡтағы Тинмәл резиденцияһы әлмөхәдтәрҙең баш ҡалаһы булып китә (1123). Мөхәммәт Ибн Түмәрт төҙөгән теократик дәүләт Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинә йәмәғәте өлгөһө буйынса төҙөлә. Ул үҙе дини һәм донъяуи дәүләт башлығы, ҡануниәтсе һәм ғәскәр командующийы булараҡ сығыш яһай. Уның идараһы ваҡытында диндән баш тартыусыларҙы күпләп язалау башҡарыла. Мөхәммәт Ибн Түмәрт Марракешты  уңышһыҙ ҡамауҙа һәләк була. Уның үлемен өс йыл дауамында сер итеп тоталар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Громыко А. А.* Африка. — Мәскәү, Совет энциклопедияһы, 1986

## Һылтанмалар
*
Ушанов Тәфтизан Сабирйән улы

**Ушанов Тәфтизан Сабирйән улы** (19 декабрь 1937 йыл—23 декабрь 2011 йыл), журналист, тәржемәсе. 1956 йылдан (өҙөклөк менән) «Баймакский вестник» гәзите тәржемәсеһе, 1965 йылдан — яуаплы секретарь; 1995—2003 йылдарҙа «Һаҡмар» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сәғит Мифтахов (1978) һәм Батыр Вәлид (1987) исемендәге премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Тәфтизан Сабирйән улы Ушанов 1937 йылдың 19 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Хәлил ауыл советы Шаҙығай ауылында тыуған. Бала-сағы Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында үтә, ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1952—1958 йылдарҙа Темәс педагогия училищеһында уҡый. Уҡыу йылдарында уҡ шиғырҙар, хикәйәләр яҙа. Шуға күрә райком йәш, әүҙем белгесте район гәзитенә эшкә йүнәлтә. 1956 йылдан (өҙөклөк менән) «Баймакский вестник» гәзите тәржемәсеһе, 1965 йылдан — яуаплы секретарь; 1995—2003 йылдарҙа «Һаҡмар» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. Гәзит эшенә 47 йыл ғүмерен биреп, хаҡлы ялға 2003 йылда сыға.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Төп эше менән бергә йәмәғәт эштәрен уңышлы алып бара. Оҙайлы йылдар мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең райком профсоюзы менән етәкселек итә. Хаҡлы ялға сыҡҡас та, йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияны тапшырыу комиссияһының, «Атайсал» клубының ағзаһы, райондың арҙаҡлы шәхестәре тураһында йөкмәткеле мәҡәләләр авторы ла була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986);
* Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1978);
* Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (1987).
* Матбуғат, партия, профсоюз ойошмаһының күп һанлы Почёт грамоталарына лайыҡ була

## Ғаиләһе
Ҡатыны, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Гөлшат Ғилман ҡыҙы менән 4 бала тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Һаҡмар» гәзите
Севилья

**Севилья** ( ) — Испанияның көньяғындағы ҡала, халыҡ һаны яҡынса 700 мең кеше. Гвадалквивир йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан. Андалусия һәм Севилья провинцияһының автоном берләшмәһенең баш ҡалаһы булып тора. Легенда буйынса, грек геройы Геракл тарафынан нигеҙ һалына. Ҡала халҡы испанса «севилья́нос» тип атала.

Севилья халыҡ һаны буйынса Испанияла — **дүртенсе**, эре сәнәғәт һәм сауҙа үҙәге, шулай уҡ туризм үҙәге булып тора. Гвадалквивир йылғаһының ике яғынан да уңдырышлы тигеҙлектә урынлашҡан. Яҡшы үҙләштерелгән тигеҙлектәге йылға буйлап Севильяға тиклем суднолар, шулай уҡ диңгеҙ караптары ла йөрөй. Ҡаланың боронғо өлөшө Гвадалквивирҙың һул ярында урынлашҡан Һәм Лос Умерос, Сестериа, Баратильо, Карретериа, Ресолана, Сан Бернардо, Сан Роке и ла Кальсада, шулай уҡ Макарена ҡалалары сиге менән уратып алынған. 66 манаралы боронғо ҡала диуарынан бөгөн фрагменттар ғына тороп ҡалған. Йылғаның уң ярында Триана районы урынлашҡан.

## Климаты
Севильяла Урта диңгеҙ климаты.

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы-18,6 °C
* Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары-534 мм
* Һауаның сағыштырма дымлылығы — 61 %

## Административ бүленеше

Административ яҡтан Севилья 11 районға бүленгән (): Бельявиста-Ла-Пальмера, Лос-Ремедиос, Макарена, Нервьон, Северный, Сан-Пабло-Санта-Хуста, Серро-Амате, Каско-Антигуо, Триана, Эсте-Алькоса-Торребланка, Көньяҡ: улар, үҙ сиратында, төбәктәргә бүленгән ().

## Ҡала күренештәре
Файл:Sevilla2005Julio_018.jpg|мини|Алькасар
Файл:SevillaPlazaDeEspanaCanalAgua.jpg|слева|мини|Ярым түңәрәк испания майҙаны
File:Catedral de Santa María Sevilla 1.jpg|Соборға әйләндерелгән Гиральда мәсете манараһы
Файл:Гвадалквивир.jpg|мини|Гвадалквивир аша күпер. Алтын башня.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт о туризме в Севилье (итал.)
* 
* 
* Севилья в движении — Видео тур по городу
Гиральда

**Гиральда** (;  — «флюгер») — иҫтәлекле урын, Севильяның символы.
Севилья соборының дүрт мөйөшлө ҡыңғырау манараһы, донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө урында торған сиркәү, готик һәм барокко архитектура стилдәренең иң яҡшы үрнәктәренең береһе. Башняның бейеклеге яҡынса 98 м.. Манараның өстән ике өлөшө — Әлмөхәдтәр осороноң иҫке манараһы, ҡалған өстән бере (өҫкө өлөшө) — Испания Яңырыу архитектураһы.

## Тарихы
Гиральданың прототибы булып Марракештағы (Марокко)Әл-Көтөбиә мәсете манараһы хеҙмәт итә Төҙөлөш Андалусияла мавритан сәнғәтенең сәскә атҡан осоронда, Яҡуп әл-Мансур идаралыҡ иткән ваҡытта 1184 йылда архитектор Әхмәт бен Бәнү проекты буйынса башланған, ә 1198 йылда Ғәли әл-Ғүмәр тамамлап ҡуя. Манара Севильяның Ҙур мәсетендә төҙөлгән булған. Ғәрәп хакимлығы осоронда Гиральданы алтын ялатылған дүрт баҡыр шар ослай. Король Аҡыл Эйәһе Альфонсоның йылъяҙмаһында шарҙарҙы ҡояш яҡтыртҡанда уларҙың ялтырауы ҡалаға бер көнлөк юл алыҫлығынан күренеп тора, тип яҙылған. Манараның яҫы ҡыйығы Гиральданы ул ваҡытта Европала иң ҙурҙарҙан һаналған обсерватория итеп ҡулланырға мөмкинлек бирә.

1248 йылдан, Фердинандо III Севильяны яулап алғандан һуң, мәсетте собор итеп файҙаланалар, һуңғараҡ готика стилендә үҙгәртеп ҡорола. Әммә манара үҙенең тәүге формаһын һаҡлап ҡала һәм Севилья соборының ҡыңғырауҙар манараһы сифатында ҡулланыла башлай.

Манара башында табылған баҡыр глобус 1365 йылда ер тетрәүҙә ауып төшә. Христиандар тәре һәм ҡыңғырауҙар өҫтәп, кире урынлаштыралар.

Гиральда — Реконкиста ваҡытында христиандар Севильяны 16 айлыҡ ҡамауҙа тотҡанда емерелмәй ҡалған берҙән-бер мосолман ҡоролмаһы. Күҙәтеү майҙансығынан Севильяға күркәм күренеш асыла.

## Галерея

Файл:Variaciones_giralda.jpg|мини|Гиральда төрлө дәүерҙәрҙә
Файл:Sevilla_6064.JPG|мини|Гиральда
Файл:Catedral_de_Santa_María_Sevilla_1.jpg|мини|Гиральда төндә
Файл:Detalle_giralda_002.jpg|мини|Гиральда (деталь)
File:Catedral de Sevilla (daguerrotipo).jpg|1840 йыл, ғинуар
File:Giralda. Campanario, cara sur.jpg|2013 йыл, октябрь
File:La Giralda (51599631667).jpg|2021, октябрь
File:Giralda, Sevilla, España, 2020 02.jpg|2020, февраль


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әл-Көтөбиә
* Хәсән манараһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Хиральда на официальном туристическом сайте Севильи
Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек

**Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек**— башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре һүҙлеге. Төҙөүсеһе — филология фәндәре докторы Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов. Китап 2002 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә донъя күрә.

Был йыйынтыҡҡа ингән бөтә мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ҙә 1980 йылда сыҡҡан «Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр» китабынан алынған.

## Эстәлеге
Был китапта «әсә» һүҙенә бәйләнешле (инә, ата, бала, егет, ҡатын, ҡыҙ, кейәү һ.б.) 106 һүҙ менән шул һүҙҙәр осраған 2452 мәҡәл һәм әйтем тупланған. Китапта башҡорт алфавиты, ике ҡушымта ла бирелә. Һүҙлектә «әсә» һүҙенә бәйле һүҙҙәр башта **ҡалын хәреф** менән күрһәтелә, һүҙлек өлөшөндәге мәҡәлдәр һәм әйтемдәр беренсе һүҙенән башлап алфавит тәртибендә урынлаштырылған. Был кәрәкле мәғлүмәтте эҙләүҙе еңеләйтә.

Һүҙлектәге айырым ҡуйылған *һүҙ* мәҡәл һәм әйтемдәрҙә *ҡыя яҙылыш* менән айырып күрһәтелгән. Һәр мәҡәл, йәки әйтем аҙағында сығанаҡ йыйынтыҡтың нисәнсе битендә йәки биттәрендә торғанлығы һандар менән күрһәтелгән.

Китап "Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса дәүләт программаһы"на ярашлы сығарыла. Ул башҡорт теле менән ҡыҙыҡһынған төрлө ҡатлам уҡыусыларына тәғәйенләнә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
*  Башҡорт һәм ҡаҙаҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәрендә ҡатын-ҡыҙ төшөнсәһен сағыштырма анализ

## Иҫкәрмәләр
Шәтт әл-Ғәрәп

**Шәтт-әл-Ғәрәп** (;  — һүҙмә-һүҙ «Ғәрәп яры»; фарсыса اروندرود‎ — *Эрвендруд*) — Ираҡтағы һәм Ирандағы йылға, Ираҡтың Эль-Курн ҡалаһы эргәһендә Тигр менән Евфрат ҡушылған урында барлыҡҡа килгән. Оҙонлоғо — 195 км. Бассейн майҙаны 1 млн км² ашыу (Тигр һәм Евфрат бассейндарын үҙ эсенә ала).

Уртаса һыу сығымы-1500 м³/с . Көньяҡ-көнсығышҡа табан, тәүҙә Ираҡ территорияһы буйлап, артабан Әбү әл-Хәсиб ҡалаһынан һуң — Ираҡ менән Иран араһындағы сик буйлап аға. Ираҡ ҡалаһы Фао янында Фарсы ҡултығына ҡоя.

Йылға инде тарихи осорҙа Фарсы ҡултығы кимәленең әкренләп түбәнәйеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Ул барлыҡҡа килгәнгә тиклем Тигр һәм Евфрат ҡултыҡҡа бойондороҡһоҙ рәүештә ҡойған.

Тигр һәм Евфрат бассейндары һыуҙарын ауыл хужалығы биләмәләрен һуғарыуға, электр энергияһы етештереүгә интенсив рәүештә тотоноу һәм һыуҙы таҙартып торған һаҙлыҡтарҙы киптереү урындағы экосистемаларҙы емерә, һыу тоҙлолоғоноң артыуына килтерә (2010 йылдарға ул 2 промилленән аша, ауыл хужалығы культураларынан бындай һыу тоҙға иң сыҙамлы финик пальмаһы сорттары өсөн генә яраҡлы).

## Иҫкәрмәләр
Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы

**Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы** (23 ғинуар 1954 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006).

## Биографияһы
Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы Баймырҙина 1954 йылдың 23 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Исламбай ауылында тыуған.

1973—1981 һәм 1985—1986 йылдарҙа башланғыс кластар уҡытыусыһы була. 1981—1985 һәм 1986—2009 йылдарҙа Иҫке Монасип урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.

Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы — Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте съезы (2002), 2019 йылдың 10 — 12 апрелендә Өфөлә үткән I Бөтә Рәсәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары съезы делегаты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БР мәғариф министрлығы Маҡтау ҡағыҙы (1997)
* РФ мәғариф министрлығы Маҡтау ҡағыҙы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006)
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы һәм фәне хеҙмәткәрҙәре профсоюздары Маҡтау ҡағыҙы (2007)
* Рәсәй мәғариф милли проекты Гранты лауреаты (2007)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы

**Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы** (11 февраль 1949 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, РБ мәғариф алдынғыһы.

## Биографияһы
Ривал Рәхмәт улы Баймырҙин 1949 йылдың 11 февралендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған.

Ривал Рәхмәт улы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай (1972).
;Хеҙмәт юлы
* Биология, география, хеҙмәт уҡытыусыһы (1966—1967)
* Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы (1972—1973)
* Тимер мәктәбе директоры (1978—1987)
* Иҫке Монасип урта (2011—2013), Яңы Монасип һигеҙ йыллыҡ (1989—1992, 2006—2009), Килдеғол һигеҙ йыллыҡ (1995), Аҫҡар урта (2009—2010) мәктәптәре директоры

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (2013)
* РБ мәғариф алдынғыһы (2008)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан гәзите. 14 ғинуар 2020. Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән (Сәғитов Рәсүл)
*  7 декабрь 2021. Иң беренсе кеше булығыҙ! (Земфира Аҡбутина (Яубаҫарова))
* Таң гәзите 17 март 2023. Ҡышҡы футбол 

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Русса-башҡортса, башҡортса-русса юридик терминдар һүҙлеге

**Русса-башҡортса, башҡортса-русса юридик терминдар һүҙлеге**— рус һәм башҡорт телдәрендәге юридик терминдар һүҙлеге.

Төҙөүсеһе - хоҡуҡ белгесе Мөхәмәтдинов Миҙхәт Мөҡсин улы. Һүҙлек тәүге тапҡыр 1956 йылда Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә донъя күргән. Китапта башҡорт телендә электән ҡулланышта булған йола хоҡуғы терминдары, ғәрәп, фарсы телдәренән, башлыса 1917 йылдан һуң рус теле аша сит телдәрҙән, рус теленән ингән юридик терминдар урын алған.

М. М. Мөхөтдинов ҡатнашлығында барлығы өс рус-башҡорт юридик терминдар һүҙлеге нәшер ителгән (1956, 1980, 1994).

## Әҙәбиәт
* Мухаметдинов, Мидхат Муксинович. Русско-башкирский, башкирско-русский словарь юридических терминов/  — Уфа : Башкнигоиздат, 1956. — 67 с.

## Иҫкәрмәләр
Мосул

**Мосул** ( *Әл-Мәүсил*; курд. Mûsil; арам. ܡܘܨܠ, *Мүсил*) — Ираҡтың төньяғындағы ҡала. Ислам хәлифәтенең элекке « баш ҡалаһы». Ираҡтың төньяҡ өлөшөндә, Тигр йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала. Бағдадтан 396 км алыҫлыҡта.

## Тарихы
Боронғо заманда ҡала Тигр йылғаһының көнбайыш ярында, Ниневия ҡалаһы янында барлыҡҡа килгән. Бөгөн ҡала ике ярҙа ла ҙур майҙанды биләй — көнсығыш өлөшө — «Һул яр», көнбайыш өлөшө — «Уң яр» тип атала. Тап һул ярында боронғо Ассирия баш ҡалаһы Ниневия урынлашҡан булған.

Мосул халҡының күпселеген ғәрәптәр, ассирия, төркмән, ҡурд әҙселектәре тәшкил итә. Ҡала халҡы мең йыллыҡтар сигендә тиҙ үҫешә һәм 2004 йылға, баһалауҙар буйынса, 1 846 500 кешегә етә. Мосулда тыуған кешеләр **мәсләүи** тип йөрөтөлә.

XXI быуат башында 2014 йылдың 10 июненән 2017 йылдың 10 июленә тиклем Ислам дәүләте (ИД) террористик ойошма контроле аҫтында була. Мосул өсөн һуғыштан һуң ИД ҡала һәм уның тирә-яғы өҫтөнән контролде юғалта. 2014 йылда Мосулды Ислам Дәүләте баҫып алыр алдынан ярты миллионға яҡын кеше ҡаланан ҡаса.

Мосулдың тарихи мөһим ресурстары булып мәрмәр һәм нефть тора. ИД ҡаланы баҫып алғас, раҫланыуынса, Мосул халҡына нефть һәм автомобиль бензины һатып, шулай уҡ урындағы нефть продукттарын экспортҡа сығарып, байтаҡ аҡса алған.

Ҡалала Ираҡтағы иң ҙурҙарҙың береһе — Мосул Университеты урынлашҡан, шулай уҡ медицина колледжы бар. Университет ябылыуы тураһында хәбәрҙәр күп булыуға ҡарамаҫтан, ул эшләй.

2014 йылға тиклем ҡала несториан христианлығы тарихи үҙәге була булып тора, унда Иҫке Ғәһед пәйғәмбәрҙәре ерләнгән. Яхъя пәйғәмбәр ҡәбере 2014 йылдың июлендә Ислам дәүләте террорсылары тарафынан емерелә.

## Этимологияһы
Мосул ҡалаһы беренсе мәртәбә Әһәмәниҙәр дәүләте фарсы нәҫеле хакимлыҡ иткән осорҙа б.э.т. йылда 401 Ксенофонт китабында телгә алына.

Мосул, ә дөрөҫөрәге **Мәүшил** — «ҡушылыу урыны» йәки «юл саты» тип тәржемә ителә.

Мосул ҡалаһын яҡын урынлашҡан Ассирия баш ҡалаһы Ниневия менән бутарға ярамай.

Беҙҙең эраға тиклем 612 йылда Ниневия Вавилон һәм Мидия ғәскәре тарафынан емерелгән, шуға күрә б.э.т. 401 йылда Ксенофонт уны телгә алмаған.

Мосул шулай уҡ *al-Faiha* («ожмах»), *al-Khaḍrah* («йәшел») һәм *al-Hadbah* «Төньяҡ ынйыһы» « һәм миллион яугир ҡалаһы» исемдәрен йөрөтә.

## Климаты
Мосулдың климаты ярымҡоро, бик эҫе, ямғырһыҙ йәй һәм ҡышын һалҡын, ямғырлы . Бында ямғырҙар Бағдад Һәм Бәсраға ҡарағанда өс тапҡырға тиерлек күберәк. Дым бойҙай һәм арпа үҫтереү өсөн етерлек. Төньяҡтағы курд райондары дымлыраҡ.

Һуңғы йылдарҙа өс тапҡыр ҡар яуа:
23 февраль 2004 йыл
9 февраль 2005 йыл һәм
10 ғинуар 2013 йыл.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Густерин П. В.* Ғәрәп Көнсығышындағы Ҡалалар. — М.: Көнсығыш—Көнбайыш, 2007. — 352 б. — (Энциклопедик белешмә). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4
Солтан мәсете

**Солтан мәсете** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Солтан мәсете (Ҡазан) — Рәсәй Федерацияһының Ҡазан ҡалаһында мәсет.
* Солтан мәсете (Сараево) — Босния һәм Герцеговинаның Сараево ҡалаһында мәсет.
Ән-Нури йәмиғ мәсете

**Ән-Нури йәмиғ мәсете** (; ) — Ираҡтың тарихи мәсеттәренең береһе.

## Урынлашыуы
Мосул ҡалаһында Тигр йылғаһының уң (көнбайыш) ярында урынлашҡан.

## Тарихы
XII быуатта төҙөлгән. Мосулда Өмәүиҙәр мәсетенән һуң төҙөлгән икенсе мәсет була. Бер нисә тапҡыр үҙгәртеп төҙөлә (һуңғы тапҡыр — 1944 йылда).

2014 йылда был мәсеттә «Ислам дәүләте» лидеры Әбү Бәкер әл-Бағдади "бөтә донъя хәлифәте " иғлан итә.

2017 йылдың 21 июнендә Мосул өсөн һуғышта емерелә. Мәсет үҙе лә, уның манараһы ла юҡ ителә.Коалиция бының өсөн Ислам дәүләтен ғәйепләй, әммә Ислам дәүләте Amaq агентлығы аша мәсет америка авиаһөжүме һөҙөмтәһендә емерелгән, тип белдерә.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Үҙенең көнсығышҡа табан сығып торған « көмөрө» манараһы менән билдәле булған, ул баштағы ҡоролманан ҡалған берҙән-бер өлөшө булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Морат II

**Морат II** (; ; 1404 йылдың июне — 1451 йылдың 3 феврале) — 1421—1444 һәм 1446—1451 йылдарҙа идара иткән Ғосман империяһы солтаны. Ғосман солтаны Мәхмәт I улы, фаразланыуынса,әсәһе бейлек батшаһы Дулкадир ҡыҙы Әминә ҡатын. Морат Балҡан ярымутрауында ғосмандарҙың йоғонтоһон ярайһы уҡ киңәйтә, Анатолияла власты нығыта һәм империяға 1402 йылда Ангор һуғышында Аҡһаҡ Тимерҙән бик ауыр еңелгәндән һуң аяҡҡа баҫырға ярҙам итә.

## Биографияһы
Ғосмандар нәҫеленән 6-сы хаким. Идара итеүенең башында уға тәхеткә Мостафа исемле ике дәғүәсе менән эш итергә тура килә — Ялған Мостафа үҙен барлыҡ Румелияны буйһондорған Баязит I улы тип таныта, икенсеһе Кесе Мостафа исемле була. Уларға Византия һәм Венеция ярҙам итә.

1422 йылда Бурса ҡалаһы янындағы хәл иткес алыш ваҡытында дошманын еңә, әсирлеккә алып хөкөм итә һәм язалай. Морат II Йәмғиәт власты ҡулына алып, Анатолия менән Румелияны берләштерә һәм Ғосман империяһының хакимлығын 1402 йылдағы сиктәрендә араһында хакимлыҡ итеүен тергеҙгән.

1422-26 йылдарҙа Азияның бойондороҡһоҙ бейлектәре — Айдын, Мәнтәш, Гермиян, Са­ру­хан, Хәмитте үҙенә буйһондорған.

1430 йылда Фес­са­ло­ни­ки ҡалаһын ала. 1441-42 йылдарҙа Тран­силь­ва­ния воеводаһы Янош Хунь­я­диҙан еңелә , 1444 йылда Венгрия менән Ғосман империяһы өсөн файҙаһыҙ солох төҙөй һәм үҙенең эштәрен 12 йәшлек кенә улы Мәхмәт Икенсегә тапшыра, һәм властан ситләшә.

Әммә 1444 йылдың ноябрендә уға яңынан Ғосман ғәскәре башына торорға тура килә, сөнки империя сиктәрен боҙоп, Варна янына Венгрия ғәскәре килеп инә. Морат II уларҙы тар-мар итә.

1446 йылда Скан­дер­бе­г етәкселегендә албандар баш күтәргәс, һарай кешеләре үтенесе буйынса яңынан тәхеткә ултыра .

1447 йылда Морат II Ғосман империяһына Ко­ринфты ҡуша һәм Пе­ло­пон­несты бөлгөнлөккә төшөрә.

1448 йылда Косово Яланында Хунь­я­ди етәкселегендәге тәре йөрөтөүселәрҙе тар-мар итә. Көсөргәнешле өс көнлөк алыш Мораттың тулы еңеүе менән тамамлана һәм Балҡан ярымутрауы халыҡтары яҙмышты хәл ителә — улар бер нисә быуатҡа төрөктәр хакимлығы аҫтында ҡала.

1449 һәм 1450 йылдарҙа Морат Албанияға ҡаршы ҙур уңыштарға өлгәшмәгән ике поход ойоштора 1450—1451 йылдарҙың ҡышында Морат ауырып китә һәм 1451 йылдың 3 февралендә Әдирнәлә вафат була .

Замандаштарының иҫтәлектәре буйынса, ул бик эшлекле, ғәйрәтле һәм ғәҙел хаким булған .

Ул күп һанлы мәсеттәр, дауаханалар, мәҙрәсәләр һәм башҡа социаль учреждениелар төҙөүгә көс һала, башлыса был эштәр менән Бурсала һәм Әдирнәлә шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Мәхмәт I

**Мәхмәт I [[Селәби (термин)|Селәби]]́** (; , ; яҡ. 1387 — 26 май 1421) — 1413—1421 йылдарҙа идара иткән Ғосман солтаны. Мәхмәт Баязит I солтандың һәм *Дәүләт Ҡатындың* улдарының береһе була. Атаһының вафатынан һуң ул ағалары менән власть өсөн көрәштә еңә һәм ғәмәлдә емерелгән империяны ҡабул итә. Мәхмәт I Аҡһаҡ ябырылыуынан һуң бойондороҡһоҙлоҡ алған территорияларҙы кире ҡайтара. Замандаштары уны ғәҙел, тыйнаҡ, тыныс һәм белемле хаким тип ҡылыҡһырлай. Мәхмәт үҙенең-мосолман булмаған подданныйҙарына бик түҙемле ҡарай, сауҙаны күтәрергә тырыша, ҡаралтылар төҙөй (Адрианополь мәсете), әҙәбиәтте, айырыуса шиғриәтте ҡурсалай.

## Биографияһы
Мехмед Бурса ҡалаһында тыуған. Үҙенең бер туған ағай-энеһе (Сөләймән, Иса, Мостафа һәм Муса) кеүек үк, *Селәби* дәрәжәһенә эйә булған, был «хужа» тигәнде аңлата.

Аталары үлгәс, улдары империя ҡалдыҡтары өсөн үҙ-ара һуғыш асып бөтә, Муса хатта һәләк була, мәгәр һуңғы сиктә власть тулыһынса Мәхмәт ҡулына күсә. 1413 йылда тәхеткә ултыра.

Аҡһаҡ Тимерҙең Кесе Азияға бәреп инеүенән һуң ғәмәлдә тарҡалған Ғосман империяһының берҙәмлеген нығыта.

1415 йылда Эгей диңгеҙендә утрауҙарҙы яулап алырға тырышҡанда Венециянан еңелә.

1416 йылда шәйех Бәҙретдин Мәхмүд Симауналы (Симауи) ойошторған баш күтәреүҙе баҫтыра

Албанияла, Анатолияла Чандар-оғлу бейлегенә ҡаршы һәм Ки­ли­кияла һуғыштар алып бара. Империяға инде юғалтылған баш ҡала — Әдирнәне кире ҡайтара.

Ғосман һарайында үҙ-ара һыйышмаған төркөмдәрҙе татыулаштырыуға өлгәшә.

Анатолияға күскенселәр баҫышыуынан һаҡланып, күп һанлы төрки ҡәбиләләрҙе Балҡанға күсереп ултыртып, күсенеп йөрөрлөк ерҙәр бирә.

Идара иткән осоронда Ви­зан­ти­я менән дуҫтарса мөнәсәбәттә ҡала, үҙ ерендә нәсараларға ҡарата түҙемле була, әҙәбиәт һәм сәнғәт үҫешенә ярҙам итә. Мәхмәт I батшалыҡ итеүе һигеҙ йыл ғына дауам итә, әммә ул ғәмәлдә империяның ҙур өлөшөнөң хакимы була.

Мәхмәт Бурсала олатаһы Морат I башлаған, Баязит I тамамлай алмай ҡалған тағы бер мәсетте төҙөп бөтөрә. Мәхмәт Йәшел мәсет эргәһендә ярлылар өсөн мәктәп һәм ашхана аса.

### Үлеме

Мәхмәт I һунарҙа яраланып, вафат була. Бурсала, йәшел мәрмәр менән биҙәлгән атаҡлы мәсет эргәһендә үҙ әмере буйынса төҙөлгән төрбәлә ерләнә (Йәшел мәсет).

## Ғаиләһе
; Ҡатындары һәм кәнизәктәре

* Әминә ҡатын — Дулҡадир бейлеге хакимының ҡыҙы, ғосман солтаны Мәхмәт Беренсенең ҡатыны, солтан Морат Икенсенең әсәһе. Мәхмәт I менән никахы яҡынса 1404 йылда уҡыла.
* **Шаһзада ҡатын** — Шадгилде Әхмәт пашаның ейәнсәре.
* **Күмрә ҡатын**

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* Harris, Jonathan, *The End of Byzantium*. New Haven and London: Yale University Press, 2010. ISBN 978-0-300-11786-8
* Imber, Colin, *The Ottoman Empire*. London: Palgrave/Macmillan, 2002. ISBN 0-333-61387-2
Ғосман мәсете

**Ғосман мәсете** (; ), шулай уҡ **Ғәмр ибн әл-Әғәс** ( йәки **Әбү Ҡиләз** () мәсете тигән исемдәр менән билдәле — Ливияның көнсығыш өлөшөндәге Киренаика төбәге Бәнғази ҡалаһындағы мәсет. Мәсет XVIII быуатта төҙөлгән һәм ҡалалағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора.

## Тарихы
Мәсеттең тәүге бинаһын 1740 йылда *әл-Бәрәғәт ҡәбиләһе* төҙөй һәм ул Әбү Ҡиләз мәсете исемен йөрөтә. 1882 йылда Киренаика хакимы Рәшит паша иҫке мәсетте һүтеп, уның урынында яңы мәсет төҙөргә бойора. 1883 йылда яңы мәсет төҙөлә, уның дизайны беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Мәсет бинаһында Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бәйле ҡомартҡылар һаҡланған. Әммә 1977 йыл артефакттар урланған һәм эҙһеҙ юғалған.

Хәҙерге ваҡытта Ғосман мәсете файҙаланылмай һәм ташландыҡ хәлдә тора, шуға күрә уға емерелеү хәүефе янай.

## Тасуирламаһы
Мәсет Бәнғази үҙәгендәге Муниципаль майҙанда урынлашҡан. Хәҙерге үҙәк көмбәҙ ҡоролмаһы ғосман стилендә башҡарылған.

## Иҫкәрмәләр
Солтан мәсете (Сараево)

__NOTOC__

**Солтан мәсете** (, ; ) — Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы Сараеволағы иң боронғо мәсет. Мәсетте Ғосман империяһы солтаны Сөләймән I хөрмәтенә атағандар.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр 1462 йылда үҙенең диндарлығы, ғәҙеллеге һәм кешелеклелеге менән дан тотҡан солтан Морат II ваҡытында төҙөлгән. Ул идара иткән осорҙа Ғосман империяһында бик күп һарайҙар, мәсеттәр, күперҙәр, мәктәптәр һ. б. төҙөлә..
 
1480 йылда серб деспоты Вук Бранкович Сараевоны тулыһынса ут эсендә ҡалдырғанда мәсет тә яна. 1527 йылда, Сөләймән I (Ҡануни Сөләймән) идара иткән йылдарҙа, мәсет яңынан тергеҙелә. Сөләймән I хөрмәтенә мәсетте Солтан мәсете тип атағандар.
 
Мәсеттә дини мәктәп (мәҙрәсә) асыла, ҡала халҡының дөйөм йыйылыштары (мәжлестәр) үткәрелә, шулай уҡ бында илселәргә һәм ғибәҙәт ҡылыусыларға һыйыныу урыны бирәләр. 

## Архитектураһы
Солтан мәсете архитектураһы ул ваҡытта төҙөлгән башҡа мәсеттәрҙең архитектураһынан бөтөнләй айырылмай тиерлек. Тура мөйөшлө ихата көмбәҙ ҡыйыҡлы ғибәҙәт залына йәнәш тора.
 
Төп бинаға бейек манара төҙөлгән, унан мәзин мосолмандарҙы намаҙға саҡыра. Мәсет алдында йола буйынса йыуыныу урыны (тәһәрәтхана) бар. Иҙәненә келәм түшәлгән
 
Ғосман-төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби бөтә донъяға билдәле «Сәйәхәтнамә»һендә раҫлауынса, был мәсеттә башҡаларына ҡарағанда диндарҙар күберәк булған. Тәһәрәт алыу өсөн һыу ҡайнар сығанаҡтарҙан торба буйлап килә, тип яҙған ул.
 
Ҡатын-ҡыҙҙар намаҙҙы ирҙәрҙән айырым уҡый. Килеүселәр өсөн мәсет намаҙ ваҡытынан тыш та асыҡ. 

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар
 
*
Ишмөхәмәтов Ғайса Харис улы

**Ишмөхәмәтов Ғайса Харис улы** (22 май 1966 йыл) — уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).

## Биографияһы
Ғайса Харис улы Ишмөхәмәтов 1966 йылда Ейәнсура районы Саҙалы ауылында тыуған. 1990 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1990 йылда Яңыбай урта мәктәбендә мәктәп директоры булып башлай. Был вазифала 1996 йылға тиклем эшләй. Артабан хеҙмәт юлын ошо мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып дауам итә.

«Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» 2005 еңеүсеһе.

Республика, район матбуғатында сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы 2005)
* Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылар конкурсы премияһы еңеүсеһе (2008)

## Иҫкәрмәләр
Дәрүишхан (төркөм)

**«Дәрүишхан»** — башҡорт телендә йырҙар башҡарған башҡорт рок-төркөмө. Башҡорт рогына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 

## Тарихы
Төркөм 1989 йылда Башҡортостан Республикаһының Хайбуллы районы Маҡан ауылындағы Маҡан мәҙәниәт йортонда, лидер-гитарасы һәм композитор Альберт Ғәббәсов етәкселегендә ойошторола. Тәүҙә урыҫ телендә йырҙар башҡарған «Крик» төркөмөн ойоштора. Әммә шул уҡ 1989 йылда төркөм «Дервиш» тип атала башлай, ә 1992 йылда «Дервиш хан» тип үҙгәртелә.

Коллектив составында: аранжировкалаусы һәм тауыш режиссеры Р.Абдеев, клавиатурасы Ирек Абдуллин, вокалсы һәм гитарасы Юлай Асҡаров, гитарасы һәм музыка авторы Альберт Ғәббәсов, вокалсы һәм йыр тексы авторы Дим Ҡулахмәтов (Дим Маннанов булараҡ билдәле), бас-гитарасы Альберт Ниғмәтуллин һәм барабансы Альберт Нурисламов. Төркөмдөң лидеры Дим Маннанов була.

1992 йыл аҙағында төркөм тулыһынса Өфөгә күсә, ә бер айҙан һуң, 1992 йылдың февралендә, беренсе «Урал Моңо» конкурсында Гран-при ала. Был унда «тере тауыш» менән уйнаған берҙән-бер команда була (телевидение ҡурҡа һәм фонограмма тауышын талап итә). Артабан төркөм концерттарҙа һәм башҡорт телевидениеһында әүҙем сығыш яһай. Тап ошо осорҙа төркөмгә ҙур популярлыҡ килтергән йырҙар яҙыла. Композицияларҙы һәм йырҙарҙы башҡарыуҙың техник кимәле күтәрелә.

Төркөм 2009 йылда, Дим Маннановтың вафаты менән бәйле, йәшәүҙән туҡтай. Шуға ҡарамаҫтан, 10 йылдан һуң Бөтә донъя башҡорттар Ҡоролтайы йыйылышында сығыш яһау, ретро-концерттар һәм башҡа саралар сиктәрендә үҙ эшен тергеҙә.

## Фекерҙәр
Тарих фәндәре кандидаты Азамат Бураншин билдәләүенсә, «Дәрүишхан»дың ижады, «Рух», «Ант», «Каруанһарай» рок төркөмдәре кеүек үк, 1990 йылда милли үҙаңды күтәреү тулҡынында барлыҡҡа килгән башҡорт рок музыкаһына хас вәкиле булып тора. Уның фекеренсә, «Рух» менән бер рәттән «Дәрүишхан» замандағы «легендар» тип атарға мөмкин булған ике башҡорт төркөмөнөң береһенә әүерелде. 

## Составы

* Альберт Ғәббәсов — йырҙар авторы, композитор
* Дим Маннанов (Ҡулахмәтов) — вокал, йыр тексы авторы
* Альберт Ниғмәтуллин — бас-гитара
* Ирек Абдуллин — клавиатурасы
* Альберт Нурисламов — барабансы
* Юлай Асҡаров — вокал һәм гитара
* Р. Абдеев — аранжировкалаусы һәм тауыш режиссеры
* Ринат Зарипов — вокал, гитара
* Артур Ғүмәров — барабандар
* Надир Юлбарисов - гитара

## Дискографияһы

* Эх, Зөлфиә!
* Нисек барһың, тик шулай бул...

## Наградалары

* «Урал моңо» Республика конкурс-фестиваленең Гран-приһы («Урал көйҙәре»; Өфө, 1992)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Дервиш-хан // Хайбуллинская энциклопедия. — Уфа: Башк. энцикл., 2015. —  С.179.
Шәрифуллин

**Шәрифуллин** — фамилия.

* Шәрифуллин Фән Шәмсулла улы (1932—2016) — СССР-ҙың партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре.
* Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы (1883—1959) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
Ғәлиәкбәр ауыл китапханаһы

**Ғәлиәкбәр ауыл китапханаһы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан. Бөрйән үҙәкләштерелгән китапхана системаһы филиалы.

## Тарихы
1934 й. өй - уҡыу өйө булараҡ асыла.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Биксурин Миндийәр

**Биксурин Миндийәр** (—) — Рәсәй империяһы илсеһе, этнограф. Миндийәр Биксуриндың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» (1781) ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала

## Биографияһы
1740 йылда һалдат ғаиләһендә тыуған.

1760 йылдан Ырымбур губернаторы канцелярияһы ҡарамағында тәржемәсе булып хеҙмәт итә.

1777 йылда коллеж регистраторы званиеһын, ә 1780 йылдан һуң коллеж асессоры чинын ала.

Тәржемәсе һәм илсе сифатында Ҡаҙағстан һәм Урта Азия, шулай уҡ Ырымбур губернаторы канцелярияһының башҡорттар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрендә әүҙем ҡатнаша. 1779 йылда тәржемәсе сифатында капитан Г. Линингрейн менән ҡаҙаҡ ханы Аблайға барған. Һуңғыһы тураһында мәғлүмәт йыйыу өсөн 1780 йылда Омск һәм Семипалатинск ҡәлғәләренә бара.

Рәсәй императрицаһы Екатерина II тарафынан Ырымбурҙан Бохараға ебәрелгән 1780—1781 йылдарҙағы рәсми илселекте етәкләй. Бохара ханлығы тураһында мөһим мәғлүмәттәр алып ҡайта. 

Миндийәр Биксуриндың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» тигән ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала, ул 1781 йылда төҙөлгән

1790 йылда Миндийәр Биксурин һәм Ырымбур мосолмандары Диния назараты мөфтөйө Мөхәмәтйән Хөсәйенов ҡаҙаҡ старшинаһы һәм ихтилал етәксаһе Сырым Датов менән осраша. 1795 йылда Биксурин Кесе жүз солтаны итеп Есим ханды һайлауҙа ҡатнаша.

1803 йылда Я. П. Гавердовскийҙың каруаны менән Бохараға килә. 1819 йылдың октябрендә уны Рәсәй империяһы менән Хиуа ханлығы араһында сауҙаны үҫтереү мәсьәләләрен тикшереү, шулай уҡ таланған Рәсәй сауҙагәрҙәре проблемаларын хәл итеү өсөн Хиуаға ебәрелә.

Ырымбур губернаһында поташ заводына эйә булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]]* Рукописные и печатные словари XVIII—XIX вв. как источник изучения истории башкирского языка // Письменные памятники Башкирии (Историко-филологические исследования). — Уфа, 1982. — С. 69-82.
* *Масанов Э. А.* Очерк истории этнографического изучения казахского народа к СССР. — А.-А., 1966.
* *Кононов А. И.* Библиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период — , 1989.
* *Галиев В. П.* Караванные тропы (Из истории общественной жизни Казахстана 17—19 вв.). — А., 1994.

## Һылтанмалар
*
Беләү

**Беләү** — топоним.

* Беләү (ауыл) — Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
* Беләү (йылға) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аҡҡан йылға.
* Беләү (станция) — Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡала округының тораҡ пункты

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Беләүтамаҡ
Усманов Ғиндулла Ғариф улы

**Усманов Ғиндулла Ғариф улы** (18 июнь 1875 йыл — 1956 йыл) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.

## Биографияһы
Усманов Ғиндулла Ғариф улы 1875 йылдың 18 июнендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ғүмәр ауылында тыуған.

1884—1891 йылдарҙа Арыҫлан ауылы мәҙрәсәһендә белем ала.

1917 йылға тиклем Шәрип улусы сәркәтибенең ярҙамсыһы, һуңынан Өфө өйәҙенең ер идаралығында эшләй. 1930-сы йылдарҙа колхоздар ойоштороуҙа ҡатнаша.

1956 йылда Ғүмәр ауылында вафат булған.

## Ижады
Ғиндулла бәләкәйҙән үткер телле, йырҙар, бәйеттәр, әкиәттәр һәм башҡалар тураһында ишеткәндәрен яҙҙырырға яратҡан, ваҡыт уҙыу менән үҙе лә шиғырҙар яҙа башлаған. Тәүге шиғыры «Мин йырлайым» тип аталған тәүге шиғыры 1913 йылда ижад ителгән, автор был әҫәрен башҡорт халҡының яҙмышы өсөн борсолоп яҙған.

Әлеге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми архивында уның шиғырҙары менән бер нисә ҡулъяҙмалары һаҡлана. Әҫәрҙәренең бик аҙ өлөшө  — «Ваҡыт», «Бәхет», «Баһа бирелә» шиғырҙары, «Ҙур ыласын», «Кем көслө?» әкиәттәре «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫылған.   

## Әҙәбиәт
* *[[Галин Салауат Әхмәҙиә улы|Галин С. Ә.]]* Ғиндулла сәсән // Башҡорт халҡының ауыҙ‑тел ижады. — Өфө: Китап, 2004. — 389 бит. ISBN 5-295-03385-6

## Һылтанмалар
*
Байназаров Баязит Рәмзи улы

**Байназаров Баязит Рәмзи улы** (17 ғинуар 1980 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).

## Биографияһы
Баязит Рәмзи улы Байназаров 1980 йылдың 17 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районының Яуымбай ауылында тыуған. Яуымбай, Байназар мәктәптәрендә уҡый.

1997 йылда Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалына вокал сәнғәте класына уҡырға инә. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Камил Абдрахман улы Вәлиевта уҡый. Беренсе курсты тамамлағандан һуң, 1998 йылда Сибай дәүләт филармонияһына артист-вокалсы булып урынлаша. 2001 йылда училищены тамамлай. 2013 йылдан Сибай концерт-театраль берекмәһе артисы.

Баязит Байназаровтың репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары («Ҡара юрға», «Ҡыр ҡаҙҙары», «Ирәндек бөркөтө» һ.б.), композиторҙар Риф Арсланов, Х. Дәүләтов, Юлай Үҙәнбаев, Зөһрә Фәйзуллина, И. Яхин һәм үҙе ижад иткән йырҙар бар.

Ул «Аҡмулланың аҡ юлдары буйлап» (2006), «Йөрәктәрҙә ҡалдың йыр булып» (Ш. Бабичҡа арнала) (2009) концерт-театр тамашаларында төп ролдәрҙе башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009)
* Уралым («Минең Уралым») Төбәк-ара башҡорт йырҙарын башҡарыусылар фестивалендә Гран-при (Өфө, 2000)
* Башҡорт йыр башҡарыусыларының «Ирәндек моңдары» төбәк-ара конкурсы лауреаты (Сибай, 1998, 2004)
* «Гәлсәр һандуғас» телевизион музыкаль конкурсы лауреаты (Өфө, 2004)
* И. Дилмөхәмәтов исемендәге республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Туймазы, 1998, Йылайыр районы, 2003)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баязит Байназаров башҡарыуында йырҙар

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Иҙелбай

**Иҙелбай** — ир-ат исеме, топоним.

* Иҙелбай (исем) — ир-ат исеме.
* Иҙелбай (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
* Иҙелбай (Баймаҡ районы) — хәҙер Баймаҡ ҡалаһы эсендә ҡалған ауыл.
* 1-се Иҙелбай һәм 2-се Иҙелбай — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы ауылдары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҙелбаев
Ҡунаҡов

**Ҡунаҡов** — фамилия.

* Ҡунаҡов Йәрмөхәмәт Йомағужа улы (1794—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
----
* Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы (1946) — ғалим-химик-органик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице-президенты (2011), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1991).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡунаҡбаев
Ишемов

**Ишемов** — фамилия.

* Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы (1825—?) — башҡорт кантоны начальнигы. Ҡырым һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы (1939) — башҡорт ғалимы һәм педагог-методисы. Педагогия фәндәре кандидаты (1988).
Һөйөндөков

**Һөйөндөков** — фамилия.

* Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы (1960) — ғалим-эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
----
* Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы (1935) — РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һөйөндөк
Румелия

**Румелия** ( — румдар йәки ромейҙар иле; , , , , , , ) — Балҡандың тарихи исеме. Һүҙ Көнсығыш Рим империяһының ғәрәп атамаһы — Румдан (Рим) килеп сыҡҡан.

Башта Румелия тип Ғосман империяһының Европа биләмәләрен атайҙар, ул Азия биләмәләре — Анатолиянан айырмалы рәүештә боронғо Фракия һәм Македонияның бер өлөшөн үҙ эсенә алған.

Наместник һәм Румелия ғәскәрҙәре командующийы (Анатолиялағы кеүек үк) Бәктәр бәге (беглербег) тип атала һәм уның резиденцияһы Әдирнәлә, һуңынан Софияла була. 1836 йылда Румелия наместнигы резиденцияһы Монастирға (Битола) күсерелә, был өлкә Көнбайыш Македония һәм албан ерҙәре менән сикләнгән була. Провинцияның «Румелия» тигән исеме1864 йылғы административ реформаларҙан һуң юҡҡа сыға.

1878 йылда Берлин конгресы ҡарары буйынса Ғосман империяһы составында Көнсығыш Румелия автономиялы провинцияһы ойошторола. Был ерҙәр, Сан-Стефан килешеүе буйынса, Болгария составына инергә тейеш була, әммә Берлин конгресы уларҙан автономиялы төрөк провинцияһын ойоштора, ул солтандың туранан-тура хәрби һәм сәйәси власы аҫтында була, христиандарҙан айырым генерал-губернатор идаралығында тора, уны солтан державалар ризалығы менән тәғәйенләй. 1885 йылғы түңкәрелештән һуң ғәмәлдә Румелия Болгария кенәзлеге контроленә күсә, ә 1908 йылда уның тарафынан аннексиялана. Хәҙер был Болгарияның көньяҡ-көнсығыш өлкәләре (иң ҙур ҡалаһы — Пловдив).

Ҡайһы берҙә Румелия тип Төркиәнең европа өлөшөн — Көнсығыш Фракияны атайҙар.

## Әҙәбиәт
*
Салихтар

**Салих** ( — хаҡ диндар, тәҡүә мосолман, донъя малына ҙур әһәмиәт биреп бармаған кеше. Бындай кеше Аллаһы тәғәләнең һөйөүенә һәм ризалығына лайыҡ булырға тырыша. Салихтың хаҡ тормошо башҡаларға өлгө булып тора.

## Иерархия
Мосолмандарҙың дини иерархияһында салих мөслимдән (мосолман), мөхсиндән (изге эштәр башҡарыусы) һәм мөьминдән (иман килтергән кешенән) юғарыраҡ тора. Тәҡүә кеше изге эшен башҡаларға күрһәтер өсөн түгел, ә Аллаһ ризалығы өсөн иман, тыйнаҡлыҡ һәм башҡа яҡшы сифаттар нигеҙендә башҡара.

## Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме
Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилем терминологияһында *салих* тип хәҙистәрҙе ышаныслы тапшырыусылар тип атала, улар «ялғансы» һәм «фальсификатор»ҙарҙан айырмалы рәүештә хәҙистәргә буталсыҡ индермәй. Салихҡа яҡын эквивалент — садук («хаҡ»).

## Ҡөрьәндәге салихтар
Ҡөрьәндә салих исеменә лайыҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәре телгә алына. Ҡайһы бер тәҡүә кешеләрҙең статусы (мәҫәлән,Зөлҡәрнәй (персонаж) , Лоҡман) мосолман дин белгестәре араһында бәхәс предметы булған. Ҡайһы берәүҙәр уларҙы — пәйғәмбәр, икенселәре салихтар тип һанаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Бурансы

**Бурансы** — топоним.

* Бурансы (Ишембай) — Ишембай ҡалаһының Перегонный биҫтәһе биләмәһендә урынлашҡан тарихи урын.
* Бурансы (Мәсетле районы) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. 
* Бурансы (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Түбәнге Бурансы — Ишембай ҡалаһы биләмәһендәге тарихи урын.
Раүи (хәҙис)

**Рәүи** (; ) — хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилемендә: йөкмәткеһе сәхәбәләргә, ә уларҙан Мөхәммәт пәйғәмбәргә барып тоташырға тейешле хәҙис тапшырыусылар, риүәйәтселәр. Хәҙистәрҙе өйрәнеү фәненең хәҙистәрҙең дөрөҫлөгө һәм уларҙы тапшырыусылар сылбыры менән бәйле проблемалар тикшерелгән бүлеге **дирәйәт әл-хәҙис** атала.

Бөтә хәҙистәр улар тураһында хәҙис тексына тиклем телгә алынған рәүиҙәр тарафынан тапшырылған. Тапшырыусылары сылбырында хәбәрҙәренә ышанырға мөмкин булған кешеләр торғанда ғына хәҙис ышаныслы (*[[сәхих]]*) тип һанала ала. Был шарттар үтәлмәһә, хәҙис ышаныслы тип һанала алмай.

Сөнниҙәрҙең хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме буйынса хәҙистәрҙе тапшырыусылар ошондай сифаттарға эйә булырға тейеш:

# мосолман булыу — әгәр берәй тапшырыусы хәҙисте мосолман булмаған саҡта ишеткән булһа (*[[кафыр]]),* исламға килгәс һөйләгән шул уҡ хәҙисе ҡабул ителә;
# аҡылы камил булырға тейеш — хәҙистәр балаларҙан һәм аҡылы зәғифтәрҙән ҡабул ителмәй;
# намыҫлы, әҙәплелек һәм тәҡүәлек менән айырылып торған кеше булыу — рәүиҙәр намыҫлы мосолман булырға, ауыр гонаһтар ҡылмаҫҡа, дингә яңылыҡтар (*бидғәт*) индермәҫкә тейеш.
# хәтере яҡшы булыу — хәҙис тапшырыусыларҙың хәтере яҡшы булыуы һәм ғүмеренең төрлө йылдарында хәҙисте төрлө мәғәнә биреп йәки икенсе төрлө текст менән телгә алмауы аныҡ билдәле булыуы фарыз.

Шиғыйҙар тапшырыусыларға өҫтәмә талаптар ҡуя.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Сәхих

**Сәхих** (; ) — абруйлы мосолмандар күҙлегенән иң ышаныслы хәҙистәр категорияһы. Хәҙистең дөрөҫлөгөн раҫлаусы төп шарттарҙың береһе — хәҙистәрҙең ышаныслы рәүиҙәрҙән тапшырылған булыуы; башҡа ышаныслы хәҙистәргә ҡаршы килмәү һәм бүтән етешһеҙлектәр юҡлығы. *Сәхих* атамаһы шулай уҡ ышаныслы хәҙистәр булған хеҙмәттәргә лә бирелә. Улар араһында хәҙистәрҙең иң абруйлы йыйынтыҡтары «Сәхих әл-Бохари» һәм «Сәхих Мөслим». Шәриғәттә ислам ҡанундарына нигеҙләнгән сауҙа килешеүе лә сәхих тип атала (*сәхих ба’й*). Ғәрәп тарихи-биографик традицияһында *сәхих* термины төрлө хәбәрҙәрҙең йәки мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгөн баһалау өсөн ҡулланыла.

## Хәҙистең дөрөҫлөгө шарттары
Хафиз *Ибн Хәжәр әл-Әсҡәләни* сәхих хәҙистәргә тап килергә тейешле биш шартты билдәләгән:

# Һәр бер риүәйәтсе (*рәүи*) хикәйәләү сылбырында (*иснәд*) ышаныслы булырға тейеш.
# Һәр рәүиҙең хәтере яҡшы булырға тейеш.
# Һәр хәҙистең иснәде өҙлөкһөҙ булырға тейеш.
# Һәр рәүи хәҙисте алдағы рәүиҙәр сылбырын өҙмәйенсә ишетергә тейеш.
# Һәр хәҙис икенсе ышаныслы хәҙискә ҡаршы килмәҫкә тейеш.

## Хәҙистәр синыфтары
Сәхих хәҙистәр 7 синыфҡа бүленә:

# әл-Бохариҙа ла, Мөслимдә лә килтерелгән хәҙистәр;
# әл-Бохариҙа ғына килтерелгән хәҙистәр;
# Мөслимдә генә килтерелгән хәҙистәр;
# әл-Бохари һәм Мөслимдә килтерелмәгән, әммә икеһенең дә талаптарына (*шурут*) яуап бирә;
# әл-Бохари талаптарына яуап бирә;
# Мөслимдең талаптарына яуап биргән хәҙистәр;
# Башҡа хәҙисселәрҙең фекере буйынса дөрөҫ булғандары.

## Ышаныслы хәҙистар йыйынтығы
Ҡайһы бер хәҙистәрҙе өйрәнеүселәр үҙҙәренең йыйынтыҡтарында тик ышаныслы хәҙистәрҙе генә йыйырға тырыша. Әммә имам әл-Бохари һәм Мөслим генә быға тулыһынса ирешә алған. Түбәндә сәхих хәҙистәр йыйынтығы һанап кителгән:

* Сәхих әл-Бохари — Ҡөрьәндән һуң иң ышаныслы китап булып иҫәпләнә
* Сәхих Мөслим — дөрөҫлөгө буйынса әл-Бохариҙан ҡала икенсе урында тора
* Сәхих Ибн Хүзәймә
* Сәхих Ибн Хиббән
* Мүстәдрәҡ Әл-Хәким ән-Нишабури
* Әл-Әхәдис Әл-Жиәд әл-Мөхтәрәм мин ма ләйсә фи сәхихәйн Диәүтдин әл-Мәҡдиси

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бойко К. А. Сахих // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 208. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Әҙәп (әҙәбиәт)

**Әҙәп** () — әхлаҡи-дидактик әҙәбиәт жанрын билдәләгән ислам термины. Йәмғиәттең эшмәкәрлек даирәһен камиллаштырыу бурысын үҙ өҫтөнә алған әҙәбиәтсе ***әҙип*** тип аталған. Әҙәптең иң сағыу вәкилдәре Әл-Жахиҙ, Ибн Ҡотайба һәм Әбү Хәйән әт-Тәухиди була.

## Тарихы
IX быуатта ғәрәп-ислам мәҙәниәтендә ата-бабаларҙан мираҫ итеп алынған «маҡтаулы тәртип образы» әҙәбиәте аша тәрбиә биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған йүнәлеш формалаша. Әҙәп әҙәбиәте төрлө йыйынтыҡтар, трактаттар, антология һәм очерктар рәүешендә була. Әҙәп йыйынтыҡтарына нәфис һүҙ, тәү сиратта шиғриәт өлгөләре, шулай уҡ Ҡөрьән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтенән өҙөктәр ингән.

Ислам хоҡуғында әҙәп термины «ҡушылған һәм тыйылған» төшөнсәһенә яҡын йә туранан-тура мәғәнәгә эйә (әл-әмр үә ән-нәхй). Был мәғәнәлә ул «хаж әҙәбе» «Ҡөрьән уҡыу әҙәбе» (Ҡөрьәнде ҡасан ала алаһығыҙ, ҡайҙа уҡырға, ҡайҙа ҡуйырға мөмкин һ.б.) һүҙҙәрендә ҡулланыла .

"Мосолман ренессансы " дәүерендә (IX—XI быуаттар), һуңыраҡ хакимдар һарайында ғалимдар, аҡыл эйәләре, шағирҙар, музыканттар, шулай уҡ уларҙы ҡурсалаусылар осрашыуҙары үтә. Әҙәп нигеҙендә рухи традицияларға эйәреү ята, ә уның маҡсаты донъяуи белем биреү була. Әҙәп дәреслектәре уҡыусыға математика, грамматика, тарих өлкәһендә башланғыс белем бирә ғәрәп шиғриәте, ғәрәп ҡәбиләләре шәжәрәһе, риторика, этика һ. б. өйрәтә

Хәҙерге ғәрәп илдәрендә әҙәп нәфис әҙәбиәтте аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы

**Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы** (13 март 1921 йыл — 20 ноябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ӏ һәм ӀӀ дәрәжә Дан ордены, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Берлинды алған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнеүсе

## Биографияһы
Әбделхәй Фәйзрахман улы Хәлитов 1921 йылдың 13 мартында БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.

1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хабаровск өлкәһендә хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941—1945 йылдарҙа Көнбайыш, Ленинград, 3-сө Балтик буйы, 1-се Белорус фронттарында 5-се удар армияһының 32-се уҡсылар корпусының 8-се айырым батальоны составында һуғыша. Волоколамск, Ленинград, Малоярославец, Мәскәү, Псков, Смоленск, Тарту һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Шүлгәнташ ҡурсаулығында урман технигы булып эшләй.

1991 йылдың 20 ноябрендә вафат була һәм Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ӏ (1985 йыл) һәм ӀӀ дәрәжә (1945 йыл) Дан ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)

## Сығанаҡтар
* 
* veteran1945g.jimdofree.com› сайты

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән энциклопедияһы

**Бөрйән энциклопедияһы** () — Башҡортостан Республикаһы  Бөрйән районы тураһында мәғлүмәттәр туплаған энциклопедия;  киң ҡатлам уҡыусыларға йүнәлтелгән фәнни-популяр белешмә баҫма.
## Тасуирлама
Ғилми баҫмала Бөрйән районының тарихы, административ-территориаль ҡоролошо, социаль-иҡтисади хәле, мәҙәни тормошо, ижтимағи-сәйәси хәле хаҡында мәғлүмәт бирелгән. Районда мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, ауыл хужалығы системаһының үҫеш тарихы яҡтыртылған. Үҙенең ҡаҙаныштары менән районды данлаған кешеләрҙең биографияһы килтерелгән. Географик объекттар, тәбиғәт ресурстары, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы һүрәтләнгән,

Энциклопедияла 1600-ҙән ашыу, шул иҫәптән 1000-дән ашыу биографик мәҡәлә; 900-гә яҡын иллюстрация бар.

Энциклопедия ике өлөштән тора. Баҫманыюң 1-се өлөшө Бөрйән районының географик урыны, мәғариф, хужалыҡ, мәҙәниәт үҫешенең төп этаптары заҡында очерктар; тарихи Башҡортостан территорияһында Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем райондың төп халҡын тәшкил иткән башҡорт ҡәбиләләренең урынлашыуы тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә ала. Инеш мәҡәләлә 1939 йылдан алып халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре килтерелгән, башҡорт халҡының һәм республикала даими йәшәгән башҡа халыҡтарҙың үҫеше тураһында мәғлүмәт бирелгән.

Энциклопедия Бөрйән районы хакимиәте заказы буйынса «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексында баҫылған.

## Иҫкәрмәләр