Шагал Марк Захарович

**Марк Захарович (Моисей Хацкевич) Шагал** (, ‎; 7 июль 1887 йыл — 28 март 1985 йыл) — Рәсәй, белорус һәм француз рәссамы, сығышы менән йәһүд ир-аты. Графика һәм рәсем сәнғәтенән тыш, ул сценограф булған, идиш телендә шиғырҙар яҙған. XX быуат авангард сәнғәтенең иң танылған вәкилдәренең береһе.

## Биографияһы

Мовша Хацкелевич (һуңынан Моисей Хацкелевич һәм Марк Захарович) Шагал  йылда Витебск ҡалаһының Песковатик районында тыуған , приказчик Хацкель Мордухович (Давидович) Шагал (1863—1921) һәм уның ҡатыны Фейга-Ита Менделевна Чернина (1871—1915) ғаиләһендә беренсе бала була.

Өйҙә ғәҙәти йәһүд белемен ала, боронғо йәһүд телен, Тора һәм Талмудты өйрәнә. 1898 йылдан 1905 йылға тиклем Шагал 1-се Витебск дүрт класслы училищела уҡый. 1906 йылда Юдель Пэндың сәнғәт мәктәбендә уҡый, унан Петербургка күсә.

1911 йылда Шагал, стипендия алып, Парижға китә. Бында ул тәү тапҡыр исемен Марк тип йөрөтә башлай. 1914 йылдың йәйендә рәссам туғандарын, һөйгән ҡыҙы Белланы күрер өсөн Витебсҡа ҡайта. Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, Европаға әйләнеп ҡайтыу тотҡарлана. 1915 йылдың 25 июлендә Шагал менән Белла өйләнешә. 1916 йылда уларҙың Ида исемле ҡыҙҙары тыуа, артабан ул атаһының ижадын өйрәнеүсе булып китә.

1915 йылдың сентябрь айында Шагал Петроградҡа китеп, Хәрби-сәнәғәт комитетына хеҙмәткә инә. 1916 йылда Шагал Йәһүд сәнғәтен дәртләндереү йәмғиәтенә инә, 1917 йылда ғаиләһе менән Витебсҡа әйләнеп ҡайта. Революциянан һуң Витебск губернаһының сәнғәт эштәре буйынса тулы хоҡуҡлы комиссар итеп тәғәйенләйҙәр. 1919 йылдың 28 ғинуарында Шагал Витебск сәнғәт училищеһын аса.

1920 йылда Шагал Мәскәүҙә урынлаша, А. М. Эфрос кәңәше буйынса Мәскәү йәһүд камера театрына эшкә төшә. Театрҙы биҙәү, һүрәттәр төшөрөү, костюмадр, декорациялар менән мәшғүл була. 1921 йылда театр Гранов асылды «спектакле менән Кисәһе Шолом Алейхем» оформление Ағала. 1921 йылда Марк Шагал Малаховкалағы ҡарауһыҙ балалар өсөн йәһүд хеҙмәт мәктәп-колонияһында уҡытыусыбулып китә.

1922 йылда ғаиләһе менән тәүҙә Литваға, унан һуң Германияға китеп бара. 1923 йылдың көҙөндә Амбруаз Воллар саҡырыуы буйынса Шагал ғаиләһе менән Парижға китә. 1937 йылда Шагал француз гражданлығын ала.

1941 йылда Нью-Йорктағы Заман сәнғәте музейы етәкселеге Шагалды нацист Германияһынан АҠШ-ҡа саҡыра, 1941 йылдың йәйендә ғаилә Нью-Йоркҡа күсә. Һуғыш тамамланғандан һуң, Шагал Францияға ҡайтырға була. Әммә 1944 йылдың 2 сентябрендә Белла вафат була. Туғыҙ айҙан һуң рәссам һөйөклөһө иҫтәлегенә «Туй уттары» һәм «Уның янында» исемле картиналарын яҙа.

58 йәшендә Шагал 30 йәшлек Вирджиния Макнилл-Хаггард менән мөнәсәбәт ҡора. Улдары Дэвид Макнилл тыуа. 1947 йылда Шагал ғаиләһе менән Францияға килә. Өс йылдан һуң Вирджиния, улын алып, һөйәре менән ҡасып китә.

1952 йылдың 12 июлендә Шагал «Вава» — Валентина Бродскаяға өйләнә. Әммә рәссамгә илһам биреүсе булып ғүмерлеккә Белла ҡала.

1960 йылда Марк Шагал Эразм премияһы лауреаты була.

1960-сы йылдарҙа Шагал монументаль сәнғәт төрҙәренә күсә — мозаика, витраждар, шпалера, шулай уҡ скульптура һәм керамика менә мауыға. 1960-сы йылдар башында Израиль хөкүмәте заказы буйынса Шагал парламент өсөн мозаика һәм шпалера төҙөй. Ошонан һуң уңыш ҡаҙанып, Европа, Америка, Израильдың католик, лютеран ғибәҙәтханаларын һәм синагогаларҙы биҙәү өсөн саҡырыла.

1964 йылда Шагал Франция президенты Шарль де Голль заказы буйынса Париж Париж милли операһы плафонын биҙәй, 1966 йылда Нью-Йоркта Метрополитен-опера өсөн ике панно төшөрә, ә Чикаго Милли банкы бинаһында «Миҙгелдәр» мозаикаһын эшләй (1972). 1966 йылда Шагал Ниццаның Сен-Поль-де-Ванс провиянцияһында уның өсөн махсус төҙөлгән йортҡа күсә, ошонда уҡ оҫтаханаһы урынлаша.

Унан һуң 1973 йылда Советтар Союзы мәҙәниәт Министрлығы саҡырыуы буйынса Шагал Ленинградта һәм Мәскәүҙә була. Ул Третьяков галереяһына һәм А. С. Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейына үҙ эштәрен бүләк итә.

1977 йылда Марк Шагал Францияның иң юғары бүләгенә — Почетлы Легиондың Маҡтаулы тәреһенә лайыҡ була, ә 1977—1978 йылдарҙа Луврҙа рәссамдың 90 йәше айҡанлы күргәҙмә ойошторола. Луврҙың бар ҡағиҙәләренә ҡаршы, тере автор эштәре ҡуйыла.

1985 йылдың 28 мартында 98 йәшендә Сен-Поль-де-Ванста Шагал үлеп ҡала. Урындағы зыяратта ерләнгән. Ғүмеренең аҙағына тиклем уның ижадында «витебск» эҙҙәре сағыла. Уның дүрт вариҫы ингән «Шагал комитеты» бар. Рәссамдың бар эштәре тупланған каталогы юҡ.

## Хәтер
* 1992 йылда Витебскиҙа Шагалдың йорт-музейы асылған .
* 2014 йылдың 28 мартында Санкт-Петербургта Шагал менән Белла 1915—1918 йылдарҙа йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған.
* «Аэрофлот» авиакомпанияһының Airbus A321 (VP-BUP) лайнерына «М. Шагал» исеме бирелгән.

## Китаптар һәм альбомдар

* 
* 
* 
* 
* 
* Шагал М. З. Моя жизнь. — М.: Эллис Лак, 1994. — 208 с., 50 000 экз.
* 
* 

* 
* Александр Каменский. Марк Шагал. Художник из России. — Москва: Трилистник, 2005. — 304 стр., 170 цв. ил. ISBN 5-89480-086-2

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Апчинская Н.* Марк Шагал. Портрет художника. — М.: 1995.
* *|Апчинская Н. В.* Театр Марка Шагала: конец 1910-х — 1960-е гг.  Витебск : ВГТУ, 2004. — 22 с — (Научно-популярная серия Музея Марка Шагала; вып. 4).
* *Мак-Нил, Давид*. По следам ангела: воспоминания сына Марка Шагала. М., Текст, 2005.
* *Мальцев, Владимир.* Марк Шагал — художник театра: Витебск—Москва: 1918—1922  // Шагаловский сборник. Вып. 2. Материалы VI—IX Шагаловских чтений в Витебске (1996—1999). Витебск, 2004. С. 37-45.
* Музей Марка Шагала в Ницце — Le Musee National Message Biblique Marc Chagall («Библейское послание Марка Шагала») 
* *Хаггард В.* Моя жизнь с Шагалом. Семь лет изобилия. М., Текст, 2007.
* ''Хмельницкая, Людмила.'' Музей Марка Шагала в Витебске. 
* ''Хмельницкая, Людмила.'' Марк Шагал в художественной культуре Беларуси 1920-х — 1990-х годов. 
* *Шагал, Белла*. Горящие огни. М., Текст, 2001; 2006.
* 
* 
* Шишанов В. А. «Если уж быть министром…» // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2003. № 2(10). С. 9-11.
* 
* ''Шишанов В.'' «Эти молодые люди были ярыми социалистами…»: Участники революционного движения в окружении Марка Шагала и Беллы Розенфельд  // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2005. № 13. С. 64-74.
* ''Шишанов В.'' Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна  // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2006. № 14. С. 110—111.
* ''Шишанов, Валерий.'' Марк Шагал: Этюды к биографии художника по архивным делам
* *Шишанов В. А.* Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941 . Минск: Медисонт, 2007. — 144 с.
* *Шишанов В. А.* Несколько строк из жизни Марка Шагала / В. А. Шишанов // Мишпоха. 2010. № 26. С. 46 — 50. .
* *Шишанов В. А.* «Наконец появился царь…» // Шагаловский международный ежегодник, 2008: сб. статей; под ред. А. М. Подлипского. — Витебск: Витеб. обл. тип., 2010. — С. 69 — 73. .
* Изобразительное искусство Витебска 1918—1923 гг. в местной периодической печати : библиограф. указ. и тексты публ. / сост. В. А. Шишанов. — Минск : Медисонт,2010. — 264 с.http://issuu.com/home/statistics/stats/shishanov_izo_vitebsk2010_demo
* ''Мухин А. С.'' Витражи Марка Шагала в Реймсском соборе. // Изобразительное искусство, архитектура и искусствоведение русского зарубежья. СПб., 2008. С. 144—148.
* Шишанов, В. А. «Двойной портрет с бокалом вина» — в поисках источников сюжета картины Марка Шагала / В. А. Шишанов // Марк Шагал и Петербург. К 125-летию со дня рождения художника / Науч. ред. и сост. : О. Л. Лейкинд, Д. Я. Северюхин. — С.-Петербург : Издательство «Европеиский Дом», 2013.- С. 167—176.http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_double_portrait_of_chagal

## Һылтанмалар
* Сайт о жизни и творчестве Марка Шагала
* 
* Картины Марка Шагала 
* Витебский музей Марка Шагала 
* Я жизнь прожил в предощущенье чуда.  Марк Шагал 
* Марк Шагал.  Краткая биография. Графика. Музей Шагала в Ницце. 
* Шагал Марк Захарович.  Энциклопедия Кругосвет 
* Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции (1918—1941) 
* Марк Шагал в Швейцарии.  «Библейское послание»  Новое о Шагале — малоизвестные страницы
* *[http://www.staratel.com/pictures/shagal/main.htm Шагал, Марк Захарович]* в библиотеке «Старатель»
* Марк Шага́л
* 
* ''Мейер, Мерет.''  Фрагмент биографии Марка Шагала. 
* 
* Мемуары «Моя жизнь»
* Марк Шагал Сайт
* Сайт о Марке Шагале: биография, картины, фотографии 
* ''Дымшиц В.'' Шагал пополам // Народ Книги в мире книг. 2005. № 59
* Рецензия на воспоминания сына Марка Шагала
* Марк Шагал, учебный фильм
* 
* Выставка Марка Шагала в Третьяковской галерее. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/mark-shagal-osnovnye-daty-zhizni-tvorchestva Яков Брук]*. Марк Шагал. Основные даты жизни и творчества. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/dva-neizdannykh-avtografa-shagala Яков Брук]*. Два неизданных автографа Шагала. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/shagal-v-moskve Белла Мейер.]* Шагал в Москве. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/po-vystavke-s-markom-shagalom Жан-Луи Прат.]* По выставке — с Марком Шагалом. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/teatr-v-biografii-shagala Александра Шатских.]* Театр в биографии Шагала. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-pozdnem-shagale Мерет Мейер]*. О позднем Шагале. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* *[http://www.tg-m.ru/articles/spetsialnyi-vypusk-mark-shagal-zdravstvui-rodina/o-syurrealizme-marka-shagala Жан-Мишель Форе]*. О «сюрреализме» Марка Шагала. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005
* Шагал и Библия. Специальный выпуск журнала «Третьяковская галерея». Марк Шагал «ЗДРАВСТВУЙ, РОДИНА!», 2005