open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Серпуховитина Ксения Алексеевна

**Ксения Алексеевна Серпуховитина**  (1931 — 2014) — СССР һәм Рәсәй ғалим-агрономы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).  Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы  (1992) һәм Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты (2003).

## Биографияһы
Ксения Алексеевна Серпуховитина 1931 йылдың 11 ноябрендә  Усть-Лабинск ҡалаһында тыуған.

1954 йылда Кубань ауыл хужалығы институтының емеш-йәшелсәселек  һәм виноградсылыҡ факультетын тамамлай. 1954 йылдан 1961 йылға тиклем  Анапа районының Ленин исемендәге совхозда агроном-виноградсы булып эшләй Кубань ауыл хужалығы институтында виноградсылыҡ кафедраһы ассистенты була

1965 йылдан  2014 йылға тиклем К.А. Серпуховитина  Төньяҡ-Кавказ баҡсасылыҡ һәм виноградсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1961 йылдан  1965 йылға тиклем  — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1965 йылдан 1971 йылға тиклем  — ғалим секретарь һәм бер үк ваҡытта агрохимия һәм тупраҡ белеме лабораторияһы мөдире, 1972 йылдан алып  1987 йылға һәм бер үк ваҡытта тиклем фәнни  эштәр  буйынса директор урынбаҫары, һәм бер үк ваҡытта 1977 йылдан  2012 йылға тиклем — виноградсылыҡ  бүлеге мөдире, 1989 йылдан  1997 йылға тиклем  — экология үҙәге етәксеһе. 2013 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — төп ғилми хеҙмәткәр һәм Төньяҡ-Кавказ  баҡсасылыҡ һәм виноградсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында виноградсылыҡ бүлегенең ғилми етәксеһе була.

1967 йылда  кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1989 йылда «Система повышения продуктивности винограда при оптимизации питания» темаһына  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

А. К.Серпуховитина тарафынан  экология-адаптив виноградсылыҡ буйынса ғилми мәктәп ойошторола, уның етәкселеге аҫтында  15 фән докторы һәм кандидаты, виноградсылыҡ өлкәһендә практик эш өсөн белгестәрҙең тотош плеядаһы тәҙерләнә. К. А. Серпуховитина тикшеренеүҙәр үткәрә, нигеҙҙә улар экология-адаптив виноградсылыҡ өлкәһендә иң ҙур  һәм һөҙөмтәле ғилми мәктәп була

2014 йылдың 25 майҙа Краснодарҙа вафат була

## Наградалары

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997 — «фәнни эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн »)
* Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1992 — «Рәсәйҙә филлоксер тотороҡло ялғанмыштарҙа виноград культураһын эшләү һәм индереү өсөн»)
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2003)
* Виноград етештереү буйынса хеҙмәте өсөн Краснодар крайы Администрацияһы премияһы (1997, 1999, 2003, 2007)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре<span> </span>: Энциклопедия* / Гл. бруя ра килә... а. -  : изд-во СПЕЦ-АДРЕС, Вып. 7, 1 сәғ. - 2005. — 831 с. — ISBN 5-902415-02-2

## Һылтанмалар

*
Агнеш Храницки

**Агнеш Храницки** (; 4 июль 1945 йыл, Деречке, Венгрия) ― Венгрия кинорежиссёры һәм монтажсыһы. Венгр режиссёры Бела Таррҙың ҡатыны, уның фильмдарын эшләүҙә ҡатнаша.

## Кинолағы карьераһы
Агнеш Храницки кинолағы карьераһын 1970 йылдарҙа башлаған монтажсы булып башлай. 1981 йылда ул режиссёрҙар Бела Тарр менән эшләй башлай, уның «Вольный прохожий» фильмын монтажлау менән шөғөлләнә. Шул ваҡыттан алып уның һәр фильмын монтажлай.

2000 йылдан башлап, Таррҙың «Гармония Веркмейстера» фильмы экранға сыҡҡандан һуң, Храницкий тормош иптәше төшөргән фильмдарҙың режиссёрҙашы ла була. Таррҙың фильмдары оҙайлы сценалары менән билдәле, шуға Агнеш бик йыш төшөрөү майҙанында булып, Таррға монтаж бүлмәһендә күренеш нисек артабан үҫешеүен һәм ниндәй сценалар икенсеһенә тап килеүе буйынса кәңәштәрен бирергә мәжбүр була..

Агнеш Храницкий 2007 йылда «Человек из Лондона» фильмының режиссёрҙашы сифатында сығыш яһай, ә Тарр төп режиссёр була. Картинаның премьераһы 2007 йылда Канн кинофестиваленең конкурс программаһында күрһәтелә.

2011 йылда ул шулай уҡ «Туринская лошадь» фильмында режиссёрҙаш була. Фильм беренсе тапҡыр 61-се Халыҡ-ара Берлин кинофестивалендә күрһәтелә һәм Көмөш айыуға (жюриҙың гран-приһы) лайыҡ була.

## Шәхси тормошо
Агнеш Храницкий режиссёр Бела Таррҙа кейәүҙә. 1978 йылда беренсе тапҡыр танышҡандан алып улар бергә.

## Иҫкәрмәләр
Зорина Татьяна Юрьевна

**Зорина Татьяна Юрьевна** (28 март 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр артисы-вокалисы, йырсы, педагог, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Новосибирск опера һәм балет театры солисы.

## Биографияһы
Татьяна Юрьевна Зорина 1956 йылдың 28 мартында Чита өлкәһендә тыуған. Уға алты йәш булғанда ғаилә Тамбов өлкәһенең Знаменка ҡасабаһына күсенә.

1974 йылда С. В. Рахманинов исемендәге Тамбов музыка училищеһына дирижерлыҡ-хор (Т. В. Цвейгарт класы) һәм йыр (А. Г. Трифонов класы) бүлегенә уҡырға инә. 1978 йылда училищены яҡшы билдәләренә тамамлай. Белемен Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокаль факультетында дауам итә (профессор С. Н. Жиганова класы).

1983 йылда Новосибирск ҡалаһының опера һәм балет театры йырсыһы була. Татьяна Юрьевна 30-ҙан ашыу төп опера партияларын башҡара.

Күп кенә халыҡ-ара опера фестивалдәрендә ҡатнаша: Ф. Шаляпин (1990, 1993), ул. Л. Собинов (1987) исемендәге фестивалдәрҙә, Яҡутстанда (1996), Новосибирскиҙа (1984, 1985).

Театр труппаһы менән Польшала (Варшава операһы, Лодзь ҙур операһы), Мысырҙа (Каир операһы), Португалияла (Лиссабон, Колизей театры), Испанияла (Севилья), Ҡытайҙа (Пекин, Шанхай) гастролдәр туры үткәрә. Опера һәм камера музыкаһы әҫәрҙәренән үҙ яңғыҙ программаһы менән Польшаның ҡалалары һәм театрҙары буйлап гастролдә йөрөй.

Новосибирск дәүләт театры институты уҡытыусыһы, профессор, вокаль кафедраһы мөдире. 2005—2006 йылдарҙа — Тамбовта С. В. Рахманинов иҫтәлегенә музыкант -башҡарыусыларҙың юғары художество оҫталығының Халыҡ-ара курстары профессоры.

## Наградалары
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1991).
* Рәсәйҙәң халыҡ артисы (2004).
* М. И. Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы дипломанты (Ереван, 1984).
* С. Монюшко исемендәге халыҡ-ара фестиваль лауреаты (1987, 1989, 1991).
* Халыҡ-ара «Сәхнә оҫтаһы» премияһы лауреаты (2002).
* Филармония «Алтын асҡыс-2004» премияһы лауреаты (Новосибирск), .
* Новосибирск ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 115-йыллығы хөрмәтенә «Ҡала мәнфәғәте хеҙмәте өсөн» иҫтәлекле билдәһе (2008).

## Театр эштәре
**Новосибирск опера һәм балет театры**

* Лиза (П. И. Чайковский «Пиковая дама»)
* Дездемона (Дж. Верди «Отелло»)
* Эмма (М. П. Мусоргский «Хованщина»)
* Наташа (А. С. Даргомыжский «Русалка»)
* Аида (Д.Верди «Аида» Д. Верди)
* Тоска (Д.Пуччини «Тоска»)
* Галька (С.Монюшко «Галька»)
* Чио-Чио-Сан (Д. Пуччини «Мадам Баттерфляй»)
* Катерина (Д.Шостакович «Леди Макбет Мценского уезда»)
* Ярославна (А. П. Бородин «Князь Игорь»)
* Земфира (С. Рахманинов «Алеко»)
* Леонора (Дж. Верди «Трубадур»)
* Микаэла (Ж.Бизе «Кармен»)
* Мария (П. И. Сайковский «Мазепа»)
* Каштанка (В.Рубин «История клоуна и собаки»)
* Консепсион (М.Равель «Испанский час»)
* Иоланта (П. И. Чайковский «Иоланта»)
* Татьяна (П. И. Чайковский «Евгений Онегин»)
* Антония (Ж.Оффенбах «Сказки Гофмана»)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зорина Татьяна
Квашнина Галина Петровна

**Квашнина Галина Петровна (Сахарова;** 5 сентябрь 1919 йыл — 10 октябрь 2002 йыл) — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы, табип-терапевт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## Биографияһы
Галина Петровна Квашнина 1919 йылдың 5 сентябрендә Вятка ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуған.

1925 йылда Г. П. Квашнинаның ғаиләһе Мәскәүгә күсеп килә.

1937 −1941 йылдарҙа Беренсе Мәскәү медицина институтында уҡый, уны тамамлағас, табип-дауалаусы квалификацияһы ала, Мәскәү ҡалаһы Москворецкий районының 67-се поликлиникаһында участка табип-терапевы булып эшләй башлай.

1943 йылдан алып 1945 йылға тиклем Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә — хирургик ялан госпиталенең табип-ординаторы, 5-се гвардия танк армияһының айырым инженер батальонында санитар хеҙмәте начальнигы һәм хәрби госпиталдә өлкән ординатор-терапевт. Г. П. Квашнина Курскиҙан Көнигсбергҡа тиклем хәрби юл үтә.

1945 йылдан медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты дәрәжәһендә запасҡа китә, 67-се Мәскәү поликлиникаһында участка табип-терапевы булып эшләй.

1961 йылдың 11 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «өлгөлө хеҙмәте өсөн» Г. П. Квашнина Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1969 йылдың 4 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Квашнина Галина Петровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Төп эшмәкәрлегенән тыш Квашнина Г. П. 1969 йылда Моссовет депутаты итеп һайлана, унда өс саҡырылыш дауамында эшләй. 1971 йылдан алып оҙаҡ ваҡыт Мәскәү ҡала советы башҡарма комитетының күсереү менән бәйле торлаҡ майҙаны биреү мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы булып эшләй. СССР профсоюздарының XV һәм XVI съездарына, медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының XI һәм XII съездарына, медицина хеҙмәткәрҙәренең VIII һәм IX конференцияһына делегат булып һайлана.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Мәскәүҙә йәшәй. 2002 йылдың 10 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (4.02.1969)
* Ленин ордены (4.02.1969)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (6.04.1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.02.1961)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Шорохова Екатерина Васильевна

**Шорохова Екатерина Васильевна**  (10 июль 1922 йыл — 7 февраль 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-психологы һәм философы. философия фәндәре докторы (1962), профессор (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).

## Биографияһы
Екатерина Васильевна Шорохова 1922 йылдың 10 июлендә Волгоград өлкәһенең Березовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1940 йылда урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. 1947 йылда  Ленинград дәүләт университетының философия факультетының психология бүлеген тамамлай.

1947 йылдан 1951 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының философия институында аспирантурала уҡый, шунан һуң «Материалистическое учение И. П. Павлова о сигнальных системах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай

1947 йылдан 1972 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының философия институтында  ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1955 йылдан 1957 йылға тиклем  институттың ғилми секретары, 1960 йылдан 1972 йылға тиклем  академик С.Л. Рубинштейн вафатынан һуң — психологияның философия проблемаларҙың секторын етәкләй. 1962 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.  1963 йылда Е. В. Шорохова профессор исемен ала.

1972 йылдан 1988 йылға тиклем  — СССР Фәндәр академияһының психология институты директоры урынбаҫары һәм социаль психология лабораторияһы мөдире. 1988 йылдан 2004 йылға тиклем Рәсәй Фәндәре академияһының  психология институтында  баш ғилми хеҙмәткәр.

Төп эшмәкәрлегенән тыш   Шорохова Е.В. 1963 йылда СССР психологтар йәмғиәтенең вице-президенты була. «Психологический журнал» (1980-2002) һәм «Вопросы психологии»  (1965—1989) журналдарының мөхәрририәт ағзаһы булып тора.

2004 йылдың 7 февралендә Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986)
* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1971, 1975)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *История психологии в лицах : персоналии* / Психологический лексикон: энциклопедический словарь в 6 т. // ред.-сост. Л. А. Карпенко. -  : Per Se, 2005 г. (Екатеринбург : ГИПП Урал. рабочий). — 783 с. — ISBN 5-9292-0136-6
* *Философы России XIX-XX столетий : Биографии, идеи, труды* / П. В. Алексеев. - 4 изд., перераб. и доп. -  : Академ. проект, 2002 г. — 1159 c. — ISBN 5-8291-0148-3

## Һылтанмалар
* Шорохова Екатерина Васильевна (неопр.). Институт психологии РАН. Дата обращения 21 марта 2020.
Сендреи Юлия

**Cендреи Юлия** (, 29 декабрь 1828 йыл, Кестхей, Венгрия короллеге — 6 сентябрь 1868 йыл, Пешт], Австро-Венгрия) — Венгрия шағиры, тәржемәсе, билдәле венгр шағыры Шандор Петёфиҙың ҡатыны.

## Биография

Юлия Сендреи 1828 йылдың 29 декабрендә Кестхей ҡалаһында дворян ғаиләләре управляющийы ғаиләһендә тыуа. . Уның әсәһе Анна Галович исемле була. Юлия бай ғаиләләр ҡыҙҙары уҡығын Пешт институтында уҡып белем ала. Ул сит телдәрҙе өйрәнә, фортепианола уйнай, бейергә ярата, тик кисәләр уҙғарырға һәм үҙ талантын күрһәтергә яратмаған. Ул Генрих Гейне, Жорж Санд һәм башҡа шағирҙарҙың китаптарын уҡырға яратҡан.

Әҙәбиәт һәм поэзия менән мауыҡҡан ханым булараҡ 1846 йылда Надькаролиҙа осрашҡандан һуң шағир  Шандор Петёфиға ғашиҡ була. Ғаиләһе яғынан ҡаршы булыуҙарына ҡарамаҫтан бер йылдан һуң улар Румынияның Ардуд ҡалаһында өйләнешә. 1848-1849 йылғы Венгрия революцияһы башланғас, Петефи армияға китә, ғаиләһен Дебреценға күсерә. Улдары Золтан 1848 йылдың 15 декабрендә тыуа..

Шандор Петёфи һуғыш ваҡытында юғала, һуңынан «һәләк булды» тип иғлан ителә. Был хәбәрҙе Юлия бик ауыр кисерә. Уны эҙләргә Трансильванияға юллана. Ирен табырға өмөт итеп, Төркиәгә инергә һорай, әммә рөхсәт бирмәйҙәр. Өмөтһөҙлөктән, ярҙам һорап, тарихсы Арпад Хорватҡа мөрәжәғәт итә. . Улар 1850 йылда өйләнешә, ул ваҡытта был никахты хупламайҙар, яңынан кейәүгә сыҡҡан өсөн стигматизацияға дусар була, шулай уҡ уның үҙ-үҙен тотоуы менән бәйле төрлө имеш-мимештәр йөрөй, был хәбәрҙәрҙе Арань Янош кеүек билдәле шағырҙар яҙып сығара. 

Ул үҙенә яҡлау эҙләп кейәүгә сыҡҡандар. Үлгәндән һуң ун йыл үткәс уның ғәйеплеләрҙе фаш иткән  көндәлеге тергеҙелә һәм өлөшлөтө нәшер ителә..

Хорват менән никахта дүрт улдары тыуа, ул ваҡытта улы золтан менән мөнәсәбәте боҙола. Йәш егет атаһы Петефи кеүек үҙ тормошо менән йәшәй. Йәш көйө 1870 йылда  туберкулёздан үлә..  1950-се йылдарҙа Сендрей бер нисә шиғыр яҙа, Ганс Христиан Андерсендың бер нисә әкиәтен тәржемә итә.

## Ғүмеренең һуңғы йылдары
Уның икенсе никахы ла фажиғалы була. Уның аналыҡ муйынында яман шеш табалар һәм ул кинәт кенә 1867 йылда ире менән айырыла. Пешта атаһы финанслаған бәләкәй генә фатирға күсә.
Көндәлегендә икенсе ире уға тоғро булмауы тураһында яҙа, ире табип киҫәтеүенә ҡарамаҫтан «ғаилә бурысын» үтәүҙе мәжбүр итеүе тураһында яҙа. 1868 йылда ошо кескенә фатирҙа вафат була. Үлем түшәгендә әйттереп атаһына хат яҙҙырта: «Шандор менән бәхетһеҙ буласаҡһың тигән инең. Уның менән булғандағы бәхеттә әлегә тиклем бер ҡатын да татымаған. Мин уның королеваһы инем, ул мине бик яратты, ә мин уны яраттым. Беҙ донъяла иң бәхетле пар инек. Шулай булып ҡалыр инек, әгәр яҙмыш беҙҙе айырмаһа»..

Икенсе ирен ғәйепләп яҙған хатты уҡығас, атаһы Хорватҡа ерләүҙә ҡатнаштырмай, үҙе ерләй. 60 йыл үткәс Петефи башҡа ғаилә ағзалары менән Керепеши зыяратына күсерелә. Ҡәбер ташына беренсе ире исеме Пеефи тип яҙыла..

## Хәтер
Венгрияла Юлия Сендреиның бер нисә һәйкәле бар.  2018 йылда Копенгагенда Венгрия Илселеге бинаһы алдында уның бюсы ҡуйыла..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Poems of Júlia Szendrey, 2019, Petőfi Literary Museum
Сепсякова Татьяна Фёдоровна

**Татьяна Федоровна Сепсякова** (9 декабрь 1927 йыл,  Вологда өлкәһе — 17 сентябрь 1981 йыл, Петрозаводск) — СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1980), Карел АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1973), Н. К. Крупская исемендәге миҙал менән бүләкләнә (1978).

## Биографияһы
Татьяна Федоровна Сепсякова уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — мәктәп директоры, ике ағаһы һәм апаһы — уҡытыусы. 1944 йылда Вытегорский педагогия училищеһын тамамлай һәм Псков өлкәһенең Пыталово ҡалаһында башланғыс синыфтар уҡытыусыһы була. 1946—1950 йылдарҙа Вытегорский мәктәбендә  уҡытыусы  һәм пионервожатый булып эшләй. 1950 йылдан алып  Карелия-Фин ССР-ында  эшләй, Олонецкий урта мәктәбендә  рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1952 йылдан Петрозаводск ҡалаһында 30-сы урта мәктәбендә эшләй. Ситтән тороп  Карел дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, уны 1956 йылда тамамлай. 1960—1966 йылдарҙа Суоярви ҡалаһының урта мәктәбе директоры вазифаһын биләй, һуңынан Петрозаводск ҡалаһының  8-се мәктәбендә завуч булып эшләй. 1967 йылдан Татьяна Фёдоровна Сепсякова  Петрозаводск ҡалаһының 29-сы  мәктәбен етәкләй. 1977 йылда Татьяна Фёдоровна Сепсякова СССР  Педагогия фәндәре академияһының аспирантураһын тамамлай һәм шул уҡ йылда  Татьяна Федоровна  педагогия фәндәре кандидаты булып китә.

Эшләгән  йылдарында Татьяна Федоровна мәктәптә кабинет системаһын индерә, мәктәп музейын ойоштороу буйынса  инициатор була, мәктәп төҙөлөш отряды барлыҡҡа килә, мәктәп театры ойошторола. Семинар һәм конференцияларҙа ҡатнаша, докладтар менән сығыш яһай. Методик һәм ғилми эш менән шөғөлләнә, ул «Школа. Жизнь. Труд» китабының авторы була, педагогика буйынса 20-нән ашыу ғилми хеҙмәт  һәм мәҡәләләр  матбуғат баҫмаларында баҫылып сыға.

Татьяна Федоровна 1981 йылдың 17 сентябрендә автокатастрофа һөҙөмтәһендә вафат була.

## Хәтер
1999 йылдан Петрозаводск  29-сы  мәктәбе Сепсякова Татьяна Федоровна исемен йөрөтә, мәктәп музейында беренсе директор тураһында стендтар бар, мәктәп бинаһына «Бында 1967 йылдан 1981 йылға мәктәп директоры булып Сепсякова Татьяна Федоровна  СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы эшләгән» тигән яҙыу менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — Т. 3: Р — Я. — С. 86. — 384 с. — 3000 экз. — .

## Һылтанмалар

* Татьяна Фёдоровна Сепсякова
* Учитель Карелии 
* Сепсякова, Татьяна Федоровна — Школа. Жизнь. Труд
Власова Ирина Владимировна

**Власова Ирина Владимировна** (18 август 1935 йыл — 19 март 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).

## Биографияһы
Ирина Владимировна Власова 1935 йылдың 18 авгусында Вологда ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.

1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1958 йылдан менән 2014 йылға тиклем РФА — СССР Фәндәр академияһының этнология һәм антропология институтында эшләй: 1958 йылдан 1965 йылға тиклем — ғилми-техник һәм өлкән фәнни-техник хеҙмәткәр, 1965 йылдан 1980 йылға тиклем — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылдан 1988 йылға тиклем — өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта — «Рус тарихи этнографияһы» төркөмө етәксеһе, 1989 йылдан 1995 йылға тиклем — баш ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта 1995 йылдан 2007 йылға тиклем — рус халыҡтары бүлеге мөдире. 2007 йылдан алып 2014 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһы этнология һәм антропология институтының баш ғилми хеҙмәткәре.

1971 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы этнология һәм антропология институтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Сельское расселение в Устюжском крае в XVIII — первой четверти XX века» темаһына диссертация яҡлай. 1988 йылда «Традиции крестьянского землепользования в Поморье и Западной Сибири в XVII—XVIII веков» темаһына докторлыҡ диссертация яҡлап, тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә эйә була.

Төп эшмәкәрлегенән тыш И. В. Власова 1993 йылдан 2002 йылға тиклем яуаплы мөхәррир, 2002 йылда — «Этнографическое обозрение» журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы була. И. В. Власова халыҡ-ара конгрестарҙа һәм симпозиумдарҙа, Бөтә Рәсәй фәнни конференцияларҙа, төбәк кәңәшмә һәм сессияларҙа күп ҡатнаша.

И. В. Власова Рәсәй тарихы буйынса күп эштәр һәм монографиялар авторы. Рус халҡының тарихы һәм демографияһы, рустарҙың төбәк этнографияһы буйынса күп йыллыҡ ялан һәм архив материалдарына нигеҙләнгән фундаменталь хеҙмәте ватан һәм сит ил тикшеренеүселәре араһында киң билдәле, тарихи этнография уҡыу курстарында һәм күп юғары уҡыу йорттарының һәм ғилми үҙәктәрҙең экспедиция эштәре практикаһында кәрәкле

## Наградалары
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003 — «фәнни эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн»)
* Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1992 — «Традиционная культура русского народа в XVII — начале XX вв.» монографиялар циклы өсөн)

## Хәтер
* И. В. Власова иҫтәлегенә Рәсәй Фәндәр академияһының этнология һәм антропология институтында «Власова уҡыуҙары» үтә (2019 йылда бишенсе тапҡыр).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Кто есть кто в изучении народов и национальных проблем России : Справочник* / Моск. центр Карнеги, Ассоц. исследователей рос. общества XX в.; Сост. Л. С. Гатагова и др.; Под ред. Г. Бордюгова, П. Гобла. — М. : АИРО-XX, 1995 г. — 358 с. — ISBN 5-88735-020-2
* *Очерки русской народной культуры : сборник* / Российская акад. наук, Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая; [отв. ред. и сост.: И. В. Власова]. — М.: Наука, 2009 г. — 786 с. — ISBN 978-5-02-036744-9
Лисицына Анна Михайловна

**Анна Михайловна Лисицына**  (вепс. Lisicina анда, tütär Mihailan; 14 февраль 1922 йыл,  Житноручей ауылы, Карелия Хеҙмәт Коммунаһы, РСФСР — 3 август 1942 йыл, Свирь йылғаһы) — партизан, Карелия-Фин Совет Социалистик Республикаһының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының  элемтәсеһе. Советтар Союзы Геройы. Ленин ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Анна Михйловна Лисицына 1922 йылда  Житноручей ауылында  (хәҙер Карелияның Прионежский районы Рыбрек ауылы составында)  тыуған.  Милләте буйынса — вепс.

Рыбрек ауылында урта мәктәпте тамамлай.  1938—1940 йылдарҙа Ленинград китапхана техникумында уҡый  (йәки Карел мәҙәниәт училищеһы), уны тамамлау менән Сегеж ауылы клубында китапханасы булып эшләй.  

1942 йылдың июнендә Анна Лисицына һәм  Мария Мелентьева финдар Шелтозерский районына ебәрелә.  Улар унда йәшерен комитеттарҙың осрашыуын ойоштора, оккупация режимы, ут нөктәләренең урынлашыуы һәм дошмандың оборона ҡоролмалары  тураһында мәғлүмәттәр йыя, халыҡ менән бәйләнеш урынлаштыра.  

Заданиенан ҡайтып килешләй Лисицына Cвирь йылғаһы аша кисеүҙә батып үлә,  хеҙмәттәше Мария Мелентьеваға асыҡланған мәғлүмәттәрҙе тапшырып өлгөрә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 25 сентябрендәге указы менән  командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Лисицына  Анна Михайловнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Хәтер
Подпорожье ҡалаһында, ҡала тибындағы Никольский ҡасабаһында һәм Рыбрек ҡасабаһында Геройға һәйкәл ҡуйылған. 

Уның исемен  Петрозаводск ҡалаһында, Рыбрек ауылында, ҡала тибындағы Никольский ҡасабаһында урамдар, балыҡ тотоу траулеры, Петрозаводск мәҙәниәт училищеһы һәм Диңгеҙ флоты министрлығы йөрөтә.   

Анна Лисицына һәм Мария Мелентьеваға А.А. Ивановтың «Это было в Карелии» пьесаһы һәм Геннадий Фиштың очеркы «Подруги» арнала.  

Анна Лисицынаның портреты Советтар Союзы Геройҙарының - Карелияла тыуғандарҙың Монументаль портрет галереяһында  ҡуйылған, ул 1977 йылда Петрозаводскта Антикайнен һәм Ҡыҙыл урамдарында асыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Памятник Анне Лисицыной

## Хәтер

## Әҙәбиәт һәм сығанаҡтар

* 
* Г. Фиш. Карельские девушки (о А. М. Лисицыной и М. В. Мелентьевой) // Героини. Очерки о женщинах — Героях Советского Союза. / ред.-сост. Л. Ф. Торопов. вып.1. М., Политиздат, 1969. стр. 327—345.
* *Гордиенко А. А.* На пути к рассвету: повесть о Героях Советского Союза А. Лисициной и М. Мелентьевой. — Петрозаводск, 1990. — 295 с.

## Һылтанмалар

* ''Дню победы посвящается.'' Герои Советского Союза Лисицына Анна Михайловна и Мелентьева Мария Владимировна
* 
* Дом в Рыбреке, где родилась и жила А. М. Лисицына
* Памятник А. М. Лисициной в Рыбреке
Баскакова Ирина Ивановна

**Ири́на Ива́новна Баска́кова** () — совет еңел атлеты, спринтер йүгереүе буйынса белгес. 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында еңел атлетика буйынса СССР-ҙың йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, донъя һәм Европа чемпионаттарында бронза миҙалдар яулай, «Дуҫлыҡ-84» турниры еңеүсеһе, Универсиаданың ике тапҡыр чемпионы, милли әһәмиәттәге беренселектәрҙә еңә һәм призлы урындар яулай. Ленинград һәм СКА өсөн сығыш яһай. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Ирина Баскакова 1956 йылдың 25 авгусында Ленинградта тыуған.

1974 йылда тренер В. Безруков етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай, аҙағыраҡ А. Ивановта шөғөлләнә. Армия Спорт клубы (Ленинград) өсөн сығыш яһай.

Тәүге тапҡыр 1981 йылда өлкәндәрҙең Бөтә Союз кимәлендәге ярышында үҙе тураһында белдерә, Минскиҙа үткән ССС-ҙың ҡышҡы чемпионатында 300 метрға йүгереүҙә бронза миҙал яулай. Һуңыраҡ Мәскәүҙә СССР-ҙың йәйге чемпионатында 400 метрға йүгереп бронза миҙалға лайыҡ була, 4 × 200метр һәм 4 × 400 метрлыҡ эстафеталарҙа, Ленинград командаһы составында сығыш яһап, ярашлы рәүештә алтын һәм көмөш миҙал яулай. Совет милли йыйылма командаһы составына эләгә, Загребта Европа кубогы ярыштарында ҡатнаша һәм 4 × 400 метрлыҡ эстафетала еңеп, унан көмөш миҙал алып ҡайта. Шулай уҡ, студент булараҡ, Бухарест универсиадаһында ҡатнаша һәм 400 метрға шәхси йүгереүҙә һәм 4 × 400 метрлыҡ эстафетала еңеү яулай.

1982 йылда Киевта СССР чемпионатында 400 метрға йүгереүҙә алтын миҙал яулай. Артабан Афинала Европа чемпионатында шул уҡ дистанцияла бишенсе була, шунда уҡ 4 × 400 метрлыҡ эстафета ватандаштары Елена Корбан, Ирина Ольховниковый һәм Ольга Минеева менән бергә бронза миҙал алыуға өлгәшә.

1983 йылда Мәскәүҙә VIII СССР халыҡтарының йәйге спартакиадаһы сиктәрендә ил чемпионатында 400 метрға йүгереүҙә, Мария Пинигинаны ғына алға үткәреп, финишҡа икенсе булып килә. Хельсинкиҙағы донъя чемпионаттарында бишенсе һөҙөмтә күрһәтә һәм Елена Корбан, Марина Харламова һәм Мария Пинигина менән берлектә 4 × 400 метрлыҡ эстафетала бронза призеры була. Бынан тыш, көмөш миҙал яулай Лондонда Европа кубогы өсөн ярыштарҙа 4 × 400 метрлыҡ эстафетала көмөш миҙалға лайыҡ була.

1984 йылда-лос-Анджелеста үтәсәк йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыуға кандидат сифатында ҡарала, әммә Советтар Союзы ахыр сиктә бер нисә көнсығыш блок иле менән бергә сәйәси сәбәптәр буйынса был ярышҡа бойкот иғлан итә. Уның урынына Баскакова Прагала үткәрелгән «Дуҫлыҡ-84» альтернатив турнирҙа сығыш яһай, унда Ирина Назарова, Мария Пинигина һәм Ольга Владыкина менән бергә 4 × 400 метрлыҡ эстафетала еңеүсе була.

Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр
Хаммарстрём Луиза

**Хаммарстрём Луиза** (, 25 май 1849 йыл — 5 ноябрь 1917 йыл) — Швеция химигы, илдең химия буйынса махсус белем алған беренсе ҡатын-ҡыҙы.

## Биографияһы
Луиза (Ловис) Хаммарстрем Хошё () Даларны приходында тыуған. Уның атаһы медицина белеме алған дин әһеле була. Ҡыҙыҡай бик йәшләй етем ҡала. Металлургия производствоһында эшләгән химиктар менән аралашыу арҡаһында ул бала саҡтан химия менән ҡыҙыҡһына башлай. Артабан ул Стокгольм ҡалаһының Констфак университеты () студент булып китә, химия буйынса дәрестәр ала, ә 1870 йылдың икенсе яртыһында ул Вернер Кронквист лабораторияһында ассистент булып эшләй, мышаяҡҡа анализдар яһай. Шунан һуң Брангбро (1881—1887), Фагерста (1887—1891), Шиссхюттана (1893) предприятиеларында химик-минералог була. 1893 йылда, 18 йыл ассистент булып эшләгәндән һуң, ул Коппарбергта (хәҙер Даларна лены) үҙ лабораторияһын аса һәм минералогия һәм геология өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә. Бында ул башлыса руда, металл һәм химия матдәләргә дөйөм химик анализ яһай. Эльса Кронквист (моғайын, Вернер Кронквистың ҡыҙылыр), Мария Лейдстрем уның ассистенттары була. Луиза Хаммарстрёмдың шәхси лабораторияһы 16 йыл эсендә барлығы 29 мең анализ яһай.

Луиза Хаммарстрём 1917 йылда Стокгольмда вафат була

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Lovisa (Louise) Katarina Hammarström
* Louise Hammarström Idun (Magazine), Nr. 47, 1885 

## Әҙәбиәт
* Lykknes Annette, Van Tiggelen Brigitte «Women In Their Element: Selected Women’s Contributions To The Periodic System», 2019
Казакова Зинаида Васильевна

**Казакова Зинаида Васильевна** (3 июль 1927 йыл — 3 февраль 2001 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Зинаида Васильевна Казакова 1927 йылдың 3 июлендә Псков өлкәһе Невельск районының Колотьково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда урта мәктәптең ете синыфын тамамлай. 1943 йылдан Великие Луки ҡалаһы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң төҙөлөштә эшләй.

1947 йылда Калининград өлкәһенә күсеп килә һәм Гурьев районының «Маршальский» малсылыҡ совхозында эшләй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 22 авгусындағы һәм 1966 йылдың 22 мартындағы Указдары менән З. В. Казакова «хеҙмәт уңыштары өсөн» Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Ленин ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән «ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙә һәм игенселектә һәм малсылыҡта һигеҙенсе биш йыллыҡтың дәүләткә һатыу планын үтәү буйынса өлгәшкән уңыштары өсөн» Зинаида Васильевна Казаковаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

З. В. Казакова хеҙмәтсәндәр депутаттарының Калининград өлкә һәм Гурьев район Советтары депутаты, КПСС-тың Калиниград өлкә комитеты һәм Гурьев район комитеты ағзаһы була.

З. В. Казакова пенсияға сыҡҡандан һуң Калининград өлкәһе Полесский районының Залесье ауылында йәшәй, 2001 йылдың 3 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (8.04.1971)
* Ике Ленин ордены (22.03.1966. 8.04.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.08.1957)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ҙур энциклопедик һүҙлек Калининград өлкәһе* / Гос. архар. Калинингр. полтава [һ. б.; н. в. Маслов (ҡулын. авт. коллектив) һ. б.; редкол.: Кондратьев с. а. (алдағы) и др.]. — Калининградта : Аксиос, 2011 й. — с. 453
Бондарюк Ольга Ивановна

**Ольга Ивановна Бондарюк**  (30 август 1924) — совет  ауыл хужалығы алдынғыһы; Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Ольга Ивановна Бондарюк 1924 йылдың 30 авгусында Ильская  станицаһына  (хәҙер — Краснодар крайының Северский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1938 йылдан башланғыс белем алып.  14 йәшенән Северский районының «Большевик» колхозында эшләй башлай. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башында окоп, танкҡа ҡаршы йырындар  ҡаҙыуҙа, Абинскта самолеттар өсөн ышыҡ эшләүҙә ҡатнаша.   

1945 йылда, һуғыштан һуң, тәмәке һәм бойҙай үҫтереүсе баҫыу звеноһын етәкләй. 1947 йылда О.И.Бондарюк звеноһы туғыҙ гектар майҙанда һәр гектарынан 31,66 центнер бойҙай уңышы ала. 

СССР Юғары Советы Президиумының1948 йылдың  6 майындағы указы менән  « 1947 йылда кукуруз һәм бойҙайҙан  юғары уңыш алғаны өсөн» Бондарюк Ольга Ивановнаға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,   Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә

1965 йылдан О И. Бондарюк тәмәке һәм махорканың Бөтә Союз тәжрибә институтында эшсе булып эшләй һәм тәмәке үҫтереү буйынса  егерме йыл шөғөлләнә. 

Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Краснодар ҡалаһына ҡыҙы янына күсеп килә, хәҙерге Краснодар крайы Северский районының Ильский ҡасабаһында йәшәй.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (6.05.1848)
* Ленин ордены (6.05.1848)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Большая Кубанская энциклопедия. — Т. 1: Биографический энциклопедический словарь. — Краснодар: Центр информационного и экономического развития печати, телевидения и радио Краснодарского края, 2005. — 368 c.
Смирнова Галина Дмитриевна

**Галина Дмитриева Смирнова** (1925) — СССР  ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

Апаһы — В Д. Гришина.

## Биографияһы
Галина Дмитриевна Смиронова 1925 йылдың 11 октябрендә Кострома өлкәһенең Воробьево  ауылының крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1936 йылдан Смироновтар  ғаиләһе Караваево  ҡасабаһына күсеп килеп йәшәй, бөтә ғаилә урындағы тоҡомсолоҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша.

1941 йылда Г.Д. Смирнова фермаға эшкә күсә һәм  йөк ташыусы булып эшләй, ә 1942 йылда киләсәктә Социалистик Хеҙмәт Геройы Е.И.Грехованың бригадаһында һауынсы булып эшләй. 1947 йылдан баҫыусылыҡ бригадаһында уның бер  туған  һеңлеһе В. Д. Смирнова ла эшләй башлай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 25 авгусындағы  указы менән  «8 һыйырҙан 202 килограмм һөт майы менән 5207 килограмм һөт алғаны һәм хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн» Галина Дмитриева Смирнова Ленин орденына лайыҡ була.

СССР Юғары Советы Президиумының  1949 йылдың  12 июлендәге указы менән  «Йылына 8 һыйырҙан уртаса 219 килограмм һөт майы менән һәр һыйырҙан 5645 килограмм һөт алып, малсылыҡта юғары продуктлылыҡ алғаны өсөн»  Галина Дмитриева Смирноваға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1966 һәм 1977 йылда СССР Юғары Советы Президиумының  указы менән «Юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн» Смирнова Галина Дмитриеваға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.

Пенсияға сыҡҡандан һуң Кострома өлкәһенең Караваево ҡасабаһында йәшәй.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (12.07.1949)
* Ике Ленин ордены (25.08.1948, 12.07.1949)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* Почет Билдәһе ордены (1977)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1.06.1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» мигҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Герои Социалистического Труда Костромского района: 1948-1974 гг.: к 85-летию образования Костромского района, 1928-2013 гг.* / Н. А. Зонтиков, В. А. Головкина, Н. Н. Перемышленникова, Е. М. Цыпылова; редкол.: Н. А. Зонтиков (сост., ред.) и др. ; Администрация Костромского муниципального р-на Костромской обл. - Кострома : ДиАр, 2014 г. — 368 с. — ISBN 978-5-93645-048-8
Конц Жужа

**Конц Жужа** (; 7 март 1946 йыл, , Венгрия) — венгр поп-, рок- һәм бит-йырсыһы, актриса.

## Карьераһы
1962 йылда 16 йәшендә Жужа синыфташы Аги менән «Ki mittud?» («Кем нимә белә?») венгр телевизион шоуының беернсе миҙгелендә ҡатнашырға ҡарар итә. Жужанна Конц — Агнеш Гергей дуэты конкурс һөҙөмтәләре буйынса икенсе урын биләй.

Бала сағынан Жужа адвокат теләй һәм хатта университеттың юридик факультетына уҡырға инә. Әммә «Omega», «Illés» һәм «Metro» бит-төркөмдәре менән бик йыш гастролдәргә йөрөү сәбәпле, уҡыуын ташларға тура килә.

70-се йылдар башында Жужа Конц инде Шаролта Залатнай һәм Кати Ковач менән ярышып, венгр хит-парадтарында алда бара. 1970 йыл йомғаҡтары буйынса уның бер юлы биш йылда композицияһы инә Slágerlistá'70 TOP20 исемлегенә инә: «Miért hagytuk, hogy ígyle gyen ?» 1-се була, «Amikor» — 5-се, "Valaki kell, hogy szeressen " — 9-сы, "André Je’taime " — 15-се, «Barbara» — 19-сы, ә «Szerelem» альбомы Slágerlistá'70 альбомдар араһында TOP10 исемлегендә 4-се урында була. Киләһе йылда ла ул үҙенең уңышын ҡабатлай: «Kis herceg» Slágerlistá'71 TOP20 исемлегендә 1-се була, «Valahol egy lány» — 5-се, «Micimackó» — 10-сы, «Kis virág» — 16-сы һәм «Csillag Hajnalka» — 20-се була, ә сираттағы альбомы «Kis virág» альбомы албомдар араһында иң яҡшы 10 исемлегендә 5-се юлды биләй. 1972 йылда композиция Жужаның "Elmúlt egy év " композицияһы 6-сы була,, ә альбомы «Élünk és meghalunk» альбомы — 5-се урында килә.. 1973 йылда «Ha én rózsa volnék» йыры һәм «Jelbeszéd» («Подгузники») альбомы милли хит-парадтың 4-се юлын биләй. Шулай уҡ 1973 йылда Жужа «Tessék választani!» музыкаль радио-конкурсында 1-се урын ала.

1973 йылда Жужа сығыш яһаған «Illés» төркөмө тарҡала, һәм 1976 йылға тиклем ул «Koral» төркөмө оҙатыуында йырлай. 1974 йылда Жужаның сираттағы «Gyerekjátékok» йыл һөҙөмтәләре буйынса 6-сы урында килә, ә 1975 йылда «Az egyes emberek dala együtt» композицияһы менән «Kertész leszek» альбомы йомғаҡлау хит-парадында 3-сө була. Киләһе йылда йырсының туғыҙынсы «Elmondom hát mindenkinek» альбомы 10-сы була ә унынсы «Koncz Zsuzsa X» альбомы 1977 йылда 6-сы була. Шул уҡ йылда Рор-музыкаль күҙәтеү Pop-Meccs Жужа Концты 1977 йылдың иң яҡшы йырсыһы тип атай.

70 йылдар һуңында Жужа Концты яңы поп һәм диско-йондоҙҙар, шул иҫәптән Юдит Сюч һәм Клари Катона ҡыҫырыҡлай, әммә ул венгр музыкаль Олимпында әһәмиәтле фигура булып ҡалыуын дауам итә. 1978 йылда «Mama kérlek» хиты 8-се урында килә, ә 1979 йылда яңы «Valahol» альбомы 9-сы була. «Menetrend» альбомы (1981) 5-се, «Újhold» альбомы (1985) 6-сы була. Шулай уҡ Pop-Meccs музыкаль күҙәтеүе уны өс тапҡыр: 1981, 1984 һәм 1985 йылда йыл йырсыһы тип атай, 1979 йылда, ул — 2-се, ә 1980 йылда 3-сө урын ала.

## Иҫкәрмәләр
Климова Александра Павловна

**Климова Александра Павловна** (26 апрель 1926 йыл) — СССР-ҙың һөнәри-техник белем биреү алдынғыһы, производствоға өйрәтеү мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Александра Павловна Климова 1926 йылдың 26 апрелендә Тверь өлкәһенең Ржев районы Зальково ауылында тыуған.

Ауыл мәктәбендә ете синыфты тамамлай. 1942 йылда А. П. Климова хеҙмәт мобилизацияһы буйынса Уралға, Молотов ҡалаһына ебәрелә — һөнәрселек училищеһында уҡый һәм бер үк ваҡытта Мотовилихин заводында фрезерлаусы булып эшләй, фронт өсөн продукция етештереп, өлкәндәр менән бер рәттән 8-12-шәр сәғәт эшләй. 1943 йылда етем ҡала.

1944 йылда һөнәрселек училищеһын фрезерлаусы һөнәренә һәм бишенсе разрядлы квалификация менән тик яҡшы билдәләренә тамамлағандан, училищела производствоға өйрәтеү мастеры итеп ҡалдырыла. 1959 йылда производствонан айырылмайынса ситтән тороп Н. Г. Стоянов исемендәге Пермь механика техникум тамамлай, һалҡын эшкәртеү буйынса техник-технолог һөнәрен ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 30 сентябрендәге Указы менән «хеҙмәт батырлығы өсөн» А. П. Климова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 21 июлендәге Указы менән «ауыл хужалығы өсөн квалификациялы эшселәр әҙерләү буйынса биш йыллыҡ заданиеларын үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Александра Павловна Климоваға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1944 йылдан 1980 йылға тиклем производство уҡытыуы буйынса мастер эшендә А. П. Климова дүрт йөҙҙән ашыу фрезерлаусы әҙерләй. 1980 йылдан хаҡлы ялға сығыу менән — Союз әһәмиәтендәге пенсионер.

Пермь ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (21.07.1971)
* Ленин ордены (21.07.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.09.1965)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү мастеры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *100 интервью с советскими женщинами: Сборник* / : Мол. гвардия, 1975. — 351 с.
* *Профессиональный лицей № 3 имени Героя Советского Союза П. М. Непряхина, 1921—2001* / А. А. Конев, И. И. Цирульник. — Пермь, 2001 г. — 12 с.
Буйновск тарлауығы

**Буйновск тарлауығы** ()&nbsp;—  Буйновск йылғаһы (Выча йылғаһының һул ҡушылдығы) буйынса тарлауыҡ. Болгарияның  Смолянск өлкәһе Борин общинаһы янында урынлашҡан.

## Географияһы
Тарлауыҡтың оҙонлоғо 16 км самаһы, уртаса бейеклеге 1090 м тәшкил итә. Тарлауыҡ Буйново ауылынан төньяҡҡа табан, диңгеҙ өҫтө кимәленән 1307 м бейеклектә башлана, артабан төньяҡҡа табан йүнәлә һәм 16 км-ҙан һуң Тешел плотинаһында, диңгеҙ өҫтө кимәленән 876 м бейеклектә тамамлана. Упғын протерозой мәрмәре менән тулған. Родопи тауы тирә яҡтағы иҫ киткес матурлыҡ күпләп туристарҙы йәлеп итә. 
Тарлауыҡтың беренсе 7-8 км киңерәк, әммә Ягодинск ауылы янындағы Ягодинск мәмерйәһенән һуң тарая. Был урында текә ҡаялар бер береһенә яҡан тора, ошо урында йылға протерозой мәрмәренән тоған таштарҙы киҫеп сыға.
Тау ҡаялары бер-береһенә яҡын урынлашҡан урынды ерле халыҡ «Бүле һикереше» тип атай. Яҡындағы Ягодино ауылы кешеләре һөйләүенсә, ҡыш көнө бүреләр тарлауыҡтан һикереп көтөүгә һөжүм итәләр.

Буйновск таралауығы шулай уҡ үҫемлек һәм хайуандар төрҙәренең күплеге менән билдәле, төрҙәрҙең күпселегә закон менән һаҡлана.

Тарлауыҡ 1971 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

Тарлауыҡтан 4 км өҫтәрәк йылғаның уң ярында, үҙенең гүзәл формалары менән билдәле   Ягодин мәмерйәһе урынлашҡан. Тағы ла юғарыраҡта уң яҡ ярҙа  мәмерйәһе бар.
Тарлауыҡ «Болгарияның 100 туристик объекты» туристар хәрәкәте исемлегенә индерелгән.

Буйновск йылғаһы үҙәндәре буйлап, Ягодинск мәмерйәһе янынан, Буйново һәм Кожари ауылдары аша иҫ киткес матур һуҡмаҡ һалынған. Һуҡмаҡтан йәйәүлеләр һәм велосипедлылар үтә ала. Йылғаның был өлөшөндә балыҡ тотоу тыйылған, әммә барбекю һәм  пикник өсөн бөтә кәрәк-яраҡтары буған бер нисә урын әҙерләнгән. Был урындар өсөн урындағы халыҡ үҙе эшләгән фонтандар хас. Йылғаның боролоп аҡҡан урындары йәй айҙарында кемпинг ҡороп туристарҙың яратҡан урынына әүерелә. Йылғаның тирә-яғында һирәк осрай торған үҫемлек һәм хайуандарҙы осратырға мөмкин.

Тарлауыҡ буйлап тар ғына бер һыҙатлы муниципаль юл үтә. Был Буйнов һәм Кожара ауылдарын тоташтырыусы һәм илдең башҡа өлкәләре менән бәйләүсе берҙән-бер юл.

## Иҫкәрмәләр
Миклош Ижо

**Миклош Ижо** (; 9 сентябрь 1831 йыл — 29 май 1875 йыл) — Венгрия скульпторы, XIX быуатта венгр милли скульптураһында күренекле вәкилдәренең береһе.

## Биографияһы
1848 йылда 17 йәшлек Миклош Ижо 1848—1849 өылдарҙағы революцияның әүҙем ҡатнашуысыһы була. Яралана. Ул кәүҙәләндергән революция юлбашсылары образдары (Л. Кошут, Петефи, Ю Бем, Л. Баттьяни, Вашвари, М. Танчич) һуңғараҡ скульптор ижад иткән портреттар галереяһына инә.

Ихтилал баҫтырылғандан һуң, сит илдә йәшәй. 1851 йылдан алып 1856 йылға тиклем скульптор Иштван Ференци етәкселегендә таш буйынса һырлауға Римавск-Собот ҡалаһында (хәҙер Словакия) өйрәнә.

1856 йылда Пешт ҡалаһына күсә. Йәш яҙыусылар, рәссамдар һәм музыканттар ярҙамы менән Венаға юллана, унда Г. Гассерҙың скульптура оҫтаханаһында, артабан Мюнхенға юл тота.

1859 йылдан алып Вена һынлы сәнғәт академияһында уҡый. 1862 йылда, Венгрияға кире ҡайтҡан һуң, үҙенең замандаштырының бюст булдырыуҙы үҙенең замандаштары (Я. Арань, Б. Эгреши, А Фай, И. Зриньи һәм башҡалар) портреттарын ижад итә.

Классицизм вәкиле.

Скульпторҙың ижад ғүмере бик ҡыҫҡа була.

Ул өс ҙур һәйкәл, шул иҫәптән Будапешттағы Петефи һәйкәлен, Венгрияның күренекле шәхестәренең күп һанлы портреттарын, ҡырҡтан ашыу скульптура төркөмдәрен һәм айырым фигураларҙы эшләй — барыһы ун биш йыл эсендә.

Туберкулёз ауырыуынан ваҡытынан алда вафат була.


Izso-Miklos_-_Busulo-juhasz_(1862)-on-black.jpg|слева|мини|267x267пкс|«Уйсан көтөүсе» скульптураһы. 1862
Statue_of_András_Dugonics,_Segedin,_Foto-tura,_019.jpg|справа|мини|267x267пкс|Яҙыусы Андрей Дугонич һәйкәле. Сегед.
RimSobota_Petofi_Sandor.jpg|справа|мини|267x267пкс|Петефи һәйкәле. Римавск-Собот
Izsó_Miklós_sírja.jpg|слева|мини|267x267пкс|Будапештта Керепеши зыяратында Миклош Ижо ҡәберендәге һәйкәл


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Izsó Miklós
Ковардак Прасковья Ивановна

**Ковардак Прасковья Ивановна** (1913—2000) — совет ауыл хужалығы эшсеһе, Ленин исемендәге совхоз МТС-ы тракторист-стахановсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).

## Биографияһы
1913 йылда Кубань өлкәһенең Ейск бүлеге Канеловская станицаһында (хәҙерге Краснодар крайының Староминский районында) тыуған .

Канеловская станицаһында йәшәй. Бында тракторсылар курсын тамамлай һәм 1931 йылдан Канеловская МТС-ында ЧТЗ тракторында эшләй башлай. 1937 йылғы сәсеү миҙгелендә напарнигы менән иң юғары эш күрһәткесенә өлгәшәләр — 5143 гектар, трактор бригадалары Бөтә Союз социалистик ярышында беренсе урын яулайҙар.

1937 йылда Прасковья Ивановна К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң агроном булып эшләй. 1938 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Һуңынан Мәскәү өлкәһенең Ленин районы Ленин исемендәге совхозында баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшлә. Ауыл хужалығында стахановсылар хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, СССР Юғары Советының беренсе саҡырылыш депутаты була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 22 сентябрендәге указы менән, күмәк социалистик ярышты киң йәйелдереүҙә күрһәткән ҙур уңыштары, юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшкәне, ауыл хужалығында алдынғы эш алымдарын индереү буйынса күп йыллыҡ эшмәкәрлеге өсөн һәм стахановсылар хәрәкәтенең 40 йыллығы менән бәйле, Ковардак Прасковья Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

2000 йылда вафат була.

Уның ире — Павлов Павел Николаевич (1902—1985) — Ленин исемендәге совхоздың директоры була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)

- Ленин ордены (1975),

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы,
 
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

- Октябрь Революцияһы ордены, 

- «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.

- башҡа миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ангелина, Прасковья Никитична

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ковардак Прасковья Ивановна, Герой Социалистического Труда
* Новые гендерные роли и повседневность женщин в колхозной деревне 1930-х гг.
Коткова Фаина Васильевна

**Фаина Васильевна Коткова** (6 апрель 1933 йыл, Вязники, Владимир өлкәһе) — Владимир өлкәһендә РСФСР еңел сәнәғәтенең етен туҡымалар производство берекмәһе туҡыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).

## Биографияһы
Фаина Васильевна Коткова Вязники ҡалаһында 3-сө урта мәктәпте тамамлай.  1950 йылда фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай, унан һуң Вязники етен комбинатына эшкә урынлаша.   

Ике станокта эшләй башлай.  Квалификациялы туҡыусы булып китә, йыл һайын производство планын арттырып үтәй. 1975 йылда апалы-һеңлеле Виноградовтар премияһы лауреаты була.

Унынсы биш йыллыҡта (1976—1980) 16 туҡыу станогын хеҙмәтләндерә һәм ике биш йыллыҡтың пландарын үтәй.  СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың  30 апрелендәге указы менән  хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм  унынсы биш йыллыҡтың заданиеларын ваҡытынан алда башҡарғаны өсөн Фаина Васильевна Котковаға Ленин ордены һәм   ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Пенсияға сыҡҡандан һуң  Вязники ҡалаһында йәшәй.

## Наградалары

* Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены (05.04.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.02.1974)
* «Почёт Билдәһе» ордены (09.06.1966)
* Вязники ҡалаһының почетлы гражданы (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Герои Социалистического Труда// Официальный сайт муниципального образования Вязниковский район
* Героиня труда
Соснина Нина Ивановна

**Соснина Нина Ивановна**  (30 ноябрь 1923 йыл, Кухари — 31 август 1943 йыл, Малын) — Малында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  йәшерен комсомол ойошмаһы етәксеһе. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Нина Ивановна Соснина Кухари ауылында табип ғаиләһендә тыуа. Урыҫ.

Киевта йәшәй һәм уҡый,  шунан һуң ғаилә Малынға күсеп килә.

1937 йылдан ВЛКСМ ағзаһы.

1941 йылдың йәйендә мәктәптең  9-сы синыфын  тамамлай.

1941 йылдың көҙөндә йәшерен комсомол төркөмөн ойоштора,  1942 йылдың башында П.А. Тараскин етәкләгән  Малын йәшерен ойошмаһы составына инә һәм ойошма секретары булып китә.

Подпольщик сифатында   ойоштороу эштәрен башҡара, халыҡ араһында листовкалар тарата, бер нисә тапҡыр партизандар менән бәйләнешкә сыға, партизандар менән берлектә Малын ҡалаһы янында Белая Крыница ҡасабаһы эргәһендә оккупанттар менән һуғышта ҡатнаша.

1943 йылдың ғинуарында П.А.  Тараскин ҡулға алынып һәләк булғандан һуң ойошманы етәкләй.

Житомир өлкәһе  С.Ф. Маликовтың партизан  берләшмәһе менән бәйләнешкә сыға.

1943 йылдың 31 авгусында Нина Соснина атаһы — хирург И.И.Соснинға яралы партизанға операция яһауҙа ярҙам итә, йортто  гитлерсылар  уратып ала. Һуғыш сыға, уның барышында Нина һәләк була.

Малын  ҡалаһында ерләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың  8 майындағы  Указы менән  немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн  Н. И. Соснинаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены

## Хәтер

* Житомир өлкә ВЛКСМ  комитеты составына мәңгелеккә индерелә
* Малын ҡала паркындағы обелиск.
* Киев өлкәһе Бородянский районының Тетерев тимер юлы станцияһы янында мәктәп эргәһендә бюсы
* Кухари ауылында  иҫтәлекле тамға.
* Нина Соснина исеме менән Малында  урта мәктәп аталған (Н. Соснина музей бар), шулай уҡ Малын һәм Бердичев ҡалаларында, ҡала тибындағы  Иванков һәм Песковка ҡасабаһы,  Микулич ауылында урамдар аталған.  1976  йылда төҙөлгән Дунай пароходсылығы карабы  «Нина Соснина» тип атала.
* Киевта Сосниндар ғаиләһе урамы бар.

### Сәнғәттә

* «Нина» — нәфис фильм.
* «Сосниндар ғаиләһе» — документаль фильм (СССР, «Укркинохроника», 1967; режиссеры А. Ф. Золоз)
* С.С.Смирновтың «Ғаилә» повесы (1967)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Советские партизаны: из истории партизанского движения в годы Великой Отечественной войны / ред.-сост. В. Е. Быстров, ред. З. Н. Политов. М., Госполитиздат, 1961. стр.539-540
* 
* В. И. Соснин, В. А. Рудник. Верные долгу. 3-е изд., пер. М., «Молодая гвардия», 1982.
* Боевые звёзды киевлян. Очерки о Героях Советского Союза — уроженцах Киева и Киевской области. / сб., сост. И. В. Волков, К. Л. Клепик, А. К. Корнилов и др. 3-е изд., пер. Киев, 1983. стр.400-403
* Золотые звёзды Полесья / сб., сост. Г. И. Кривохижин, Д. Ф. Романов. 3-е изд., пер. и доп. Киев, 1985. стр.418-423

## Һылтанмалар