open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нурҡаев Талип Латип улы

**Нурҡаев Талип Латип улы** (9 март 1925 йыл — 24 сентябрь 1997 йыл) — нефтсе, 1951—1985 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944), РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1979). Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы. 1948 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Биографияһы
Талип Латип улы Нурҡаев 1925 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Үҫтем ауылында тыуа.

1938 йылда Мостафа ауылының ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Армияға тиклем «Ҡыҙыл көс» колхозында умартасы булып эшләй.

Хәрби хеҙмәикә 1943 йылдың февралендә саҡырыла 1943 йылдың ноябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 105-се гвардия уҡсылар полкының 34-се гвардия уҡсылар дивизияһының 3-сө Украина фронтының 46-сы армияһы автоматсыһы. Ҡыҙылармеец.

1944 йылдың 17-18 апрелендә комсомол ағзаһы гвардия ҡыҙылармеецы Нурҡаев Талип ун яугир төркөмө составында лейтенант Васильев-Кытин етәкселегендәге Молдавия ССР-ының Суворов районы Раскаецы ауылы эргәһендәге, Днестрҙың уң яғындағы плацдарм өсөн 36 сәғәтлек алышта ҡатнаша. Дошман танкыларына ҡаршы граната менән ул күҙәтеү пунктын һәм засаданан тороп, шәхсән ун һигеҙ гитлерсыны юҡ итә.

Ҡыйыу яугир һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1946 йылда Өфө хәрби пехота училищеһын тамамлай. 1947 йылда капитан Нурҡаев запасҡа китә. Октябрьский ҡалаһында йәшәй (Башҡортостан), «Туймазанефть» № 1 тресының нефть һәм газ сығарыу буйынса өлкән операторы, «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы комплекслы звеноһының бригадиры булып эшләй. 1980 йылда СССР-ҙың дәүләт премияһына лайыҡ була. Башҡорт АССР-ы 9-сы һәм 10-сы саҡырылыштағы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1997 йылдың 24 сентябрендә вафат була. Октябрьский ҡалаһында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 сентябрҙәге Указы менән Нурҡаев Талип Латип улына Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм «Советтар Союзы Герой»ы исеме бирелә (№ 5296).

* Шулай уҡ Октябрь Революцияһы, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, 3-сө дәрәжә Дан ордендары, миҙалдар менән наградлана. 
* «СССР-ҙың почетлы нефтсеһе», «РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре», «Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе», «Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була.

## Хәтер
* Ветерандарҙың Октябрьский ҡала советы Нурҡаев исемендәге хәйриә фонды булдырған.
* Октябрьский ҡалаһында геройға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Нурҡаев Талип Латип улы    
* Нуркаев, Талип Латыпович. Сайт «Герои страны»
Кораб (шарлауыҡ)

**Кораб** (*Пройфела*) — Мавровий милли паркы биләмәһендә Албания менән сиктәш Македония Республикаһының көнбайышында урынлашҡан шарлауыҡ. Кораб тауының итәгендә Длабока (Радика йылғаһы бассейны) йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Мал-Кораб түбәһенең көнсығыш яғында яҙын ирегән ҡар һыуҙарынан барлыҡҡа килә. Һыуҙың тулылығы миҙгелгә бәйле. Был Македония Республикаһында һәм Балҡан ярымутрауындағы иң бейек шарлауыҡ.

## Тасуирлама
Шарлауыҡ бейеклеге тураһында мәғлүмәт үлсәү ысулына ҡарап айырыла; бейеклеге 100 метрҙан 138 метрға тиклем тип атала. Теүәл бейеклеге иң бейек һәм иң түбән нөктәләрен билдәләүгә бәйле һәм төрлө ысулдарҙа төрлөсә булыуы мөмкин. Иң бейек нөктәһе яҡынса диңгеҙ кимәленән 2120 м бейеклектә, ә иң түбән нөктәһе яҡынса 1990 м кимәлендә.

Иң юғары һыу сығымы май аҙағында — июнь башында күҙәтелә, артабан һыу сығымы йәй барышында кәмеүе күҙәтелә. Йәй бик ҡоро килгәндә август аҙағында һәм сентәбрҙа шарлауыҡ ҡорорға ла мөмкин.

Шарлауыҡ һәм йылға үҙәндәре боҙлоҡтар тәьҫирендә һуңғы боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килгән.

## Барып күреү мөмкинлеге
Шарлауыҡ барырға юлы ҡыйын булған урында урынлашҡан. Шарлауыҡҡа барыу өсөн иң ҡулайлы юл Нистрово ауылы аша Длабака йылғаһының үҙәне буйлап үтә. Урман аша ла юл бар, был осраҡта йылғаны ике урында киҫеп үтергә кәрәк. Сиркәү эрәһендәге күпер аша үтеп ҡыҫҡараҡ маршрут буйынса ла барырға мөмкин. Был юл ҡыҫҡараҡ, ҡыҙыҡлыраҡ һәм хәүефһеҙерәк.

## Иҫкәрмәләр
Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы

**Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы** (1902−1938 — Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының яуаплы секретары (1925—1927). Сәйәси золом ҡорбаны (1937).

Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы Өфө ҡалаһында тыуған. 1920 йылдан алып коммунистар партияһы ағзаһы. 1920−1922 йылдарҙа — РКСМ-дың Көҙәй кантоны комитетының яуаплы секретары, 1922 йылда — ВКП(б)-ның Көҙәй кантон комитетының яуаплы секретары; ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының секретары урынбаҫары, 1925—1927 йылдарҙа — яуаплы секретары.

1927—1930 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында Комвузда уҡый.

1930—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире, етәксе партия органдары бүлеге мөдире булып эшләй.

1937 йылдың 4 октябрендә, 1937 йылдың октябрендәге Башҡорт өлкә комитеты Пленумы үткән көндәрҙә, ҡулға алына. 58-7, 58-8, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнеп, 1938 йылдың 13 июлендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1938 йылдың 3 февралендә) атып үлтерелә. 1956 йылдың октябрендә реабилитациялана.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Һигеҙмөйөш

**Һигеҙмөйөш** — 8 мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы теләһә ниндәй нәмә Һигеҙмөйөш тип атала.
1080 ҡабарынҡы мөйөш суммаһы тигеҙ эске һигеҙмөйөш.
:  \sum_{i=1}^8 {\alpha_i =}(8 - 2) \cdot 180^\circ = 6 \cdot 180^\circ = 1080^\circ
Мөйөштә эске дөрөҫ һигеҙмөйөш 135 тигеҙ.
:  \frac{1080^\circ}{8} = 135^\circ
## Һигеҙмөйөш киңлек

**Арауығындағы һигеҙмөйөш** — күпмөйөш киңлек 8 түбәләр һәм ҡабырғалар 8, ул бер яҫылыҡта ята түгел. Бындай үпкә, һигеҙмөйөш, дөйөм осраҡта, билдәләнгән лә. *Зигзаг киңлек-һигеҙмөйөш* түбәһе бар, сиратлап параллель ике яҫылыҡта ята.

**Арауығындағы дөрөҫ һигеҙмөйөш** — изогональный оҙонлоғо һигеҙмөйөш яғынан тигеҙ. Был арауығының өс үлсәмле булыуы зигзаг-һигеҙмөйөш, ул тау түбәләре һәм ҡабырға тип ҡарарға мөмкин антипризма квадрат менән симметрия D4d, [2+,8] 16 тәртибе.

## Һигеҙмөйөштө дөрөҫ төҙөү

## Ҡулланыу миҫалы


Berlin Cafe Achteck.jpg|Кафе «Һигеҙмөйөш» Берлин
Восьмиугольная баня .jpg|. Лысогорский Мөйөшлө мунса станица (Рәсәй)
zont 8 ugolnik.jpg|һигеҙмөйөш формаһында дөрөҫ Зонт
Forbidding Stop Sign.jpg|Билдәһе «туҡталыш хәрәкәт тыйыла алмай»
Браслав күлдәре (милли парк)

**«Браслав күлдәре»** милли паркы — Белоруссияның төньяҡ-көнбайышындағы милли парк.

Милли парк уникаль тәбиғәт комплексын кешеләрҙең хужалыҡ эшмәкәрлегенән яҡлау, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлау хеҙмәтен үтәй. Ул 1995 йылдың авгусында ойошторола. Үҙәге булып Браслав күл төркөмдәре тора. Парк составына Браслав районының байтаҡ урман массивтары һәм һаҙлыҡтары менән көньяҡ өлөшө инә. Милли парктың дөйөм майҙаны 71500 гектар тәшкил итә. Ул төньяҡтан көньяҡҡа 56 км-ға һуҙылған, киңлеге 7 километрҙан 17 километрға тиклем. Биләмәһенең 29%-ын күлдәр биләй, урман 46%-ын алып тора.

Милли парк сиктәрендә бер нисә ҡыҙыҡлы тәбиғәт һәйкәлдәре урынлашҡан. Был айырым рельефтың асыҡ сағылған боҙлоҡ формалары, ҙур һарыҡташтар, күлдәрҙә утрауҙар, һирәк ағастар төркөмө. Бик күп һанда тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары: төрлө дәүер ҡаласыҡтары (Масковичи һәм башҡалар), ҡурғанлы ҡәберлектәр, ғибәҙәт ҡоролмалары бар.

Ботаниктар парк территорияһында үҫемлектәр донъяһының 500-ләп төрөн иҫәпләгән, шуларҙың 20 төрө Белоруссия өсөн һирәк төрҙәр булып тора.

«Браслав күлдәре» милли паркында ғилми эшмәкәрлек, шулай уҡ тәбиғәтте һаҡлау буйынса эш алып барыла. Милли парк үҙәге — Браслав ҡалаһы, унда етәкселек һәм фәнни базаһы урынлашҡан. Милли парк хеҙмәт коллективында 600-гә яҡын кеше иҫәпләнә.

Милли парктың хайуандар донъяһы бай һәм күп төрлө: бында 189 төр ҡош осрай, шуларҙың 45-е һирәк төргә һәм юҡҡа сығып барыусыларға ҡарай.

Белоруссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән хайуандар араһынан бурһыҡ (meles Meles), һеләүһен (Lynx lynx), һоро айыу (arctos Ursus), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), һоро торна (grus Grus), ышылдаҡ аҡҡош (cygnus olor), күк аҡсарлаҡ (Larus canus), чернозобик (Calidris alpina) бар.

Браслав урманының башҡа хайуандары: бүре (Canis lupus), ҡабан (sus scrofa), илек (Capreolus capreolus), төлкө (vulpes vulpes), мышы (alces Alces), урман эте (nyctereutes procyonoides), һыуһар (Martes foina) һәм башҡалар.

«Браслав күлдәре» милли паркының төньяҡ өлөшөндә Василькишки утары урынлашҡан.

Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|Струсто
Файл:Braslav5.JPG|Дривяты
Файл:Belarus - Snudy Lake.jpg|Снуды


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белоруссия экологияһы һәм тәбиғәте
* Ҡурсаулыҡтар һәм милли парктар исемлеге

## Иҫкәрмәләр
Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы

**Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы** (1905−1938) — журналист, Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (май 1929—ноябрь 1931). Сәйәси золом ҡорбаны (1938).

Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы 1905 йылда БАССР-ҙың Учалы районындағы Ҡолош ауылында тыуған. 1920 йылда партия сафына инә. 1925—1926 йылдарҙа Туңғатар улус комитетының секретары булып эшләй. 1926−1927 йылдарҙа — Тамьян-Ҡатай кантоны комитетының инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире, секретарь урыбаҫары. 1927−1928 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының мәктәп төҙөлөшө бүлегенең мөдире, ойоштороу бүлеге мөдире. 1928—1929 йылдарҙа — «Йәш юҡһыл» һәм «Башҡортостан йәштәре» гәзиттәренең мөхәррире. 1929—1931 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары. 1931−1934 йылдарҙа — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының агитмасса бүлеге мөдире. 1934−1935 йылдарҙа — «Башҡортостан» гәзите мөхәрриренең урынбаҫары.

1935−1936 йылдарҙа Мәскәүҙә ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты янындағы марксизм-ленинизм курстарында уҡый.

1936 йылда — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы.

1936−1937 йылдарҙа Мәскәүҙә ИПИКП-ла уҡый.

1937 йылда — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт-ағартыу бүлеге мөдире.

1934 йылда СССР яҙыусыларының I съезында делегаты булараҡ ҡатнаша (кәңәшләшеү хоҡуғы менән).

1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың 19 апрелендә атып үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Энциклопедия Либрусека
Вера Ацева

**Вера Aцeва** (24 ноябрь 1919 йыл — 10 октябрь 2006 йыл) — дәүләт эшмәкәре, милли герой. Югославияла Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Вера Ацева 1919 йылдың 24 ноябрендә Прилеп ҡалаһында тыуған. Фәҡирлек арҡаһында гимназияны тамамлай алмай һәм тәмәке сәнәғәтендә эшләй башлай.

16 йәшендә илдең эшселәр хәрәкәтендә ҡатнаша. 1940 йыл башында Югославияның коммунистар союзы ағзаһы булып китә. 1940 йылдың сентябрендә партияның провинциаль конференцияла Югославияның коммунистар союзының Македония региональ комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1940 йылдың сентябренән 1941 йылдың ноябренә тиклем Прилеп ҡалаһында төбәк комитеттың сәркәтибе була.

Икенсе донъя һуғышы йылдыраныда Прилеп партизан отрядын ойоштора. 1942 йылдың башынан Скопьела Югославия коммунистар лигаһында эшләй, ә артабан Струмице, Битоле һәм Стипе ҡалаларында инструктор була. 1943 йылдың авгусында отряд комиссары булып китә, 1943 йылдың 11 ноябрендә Косовола тәүге македон отряды ойошторолғас — уның сәйәси хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың ғинуарында Македония коммунистары союзының Өсөнсө һәм Дүртенсе район комитеттарының сәйәси сәркәтибе итеп һайлана. 1944 йылдың авгусында Македонияны халыҡ тарафынан азат итеү антифашистик йыйылышы сессияһында ҡатнаша, уның президиумына ағза итеп һайлана.

Югославия азат ителгәс, етәкселек вазифаларын биләй. 1948 йылда Скопьеның мэры була. 1948 йылдың июлендә Югославия коммунистар партияһының V съезында Югославия коммунистары союзының Үҙәк комитетына ағза итеп һайлана. 1949 йылдың мартында Македония Халыҡ Республикаһының ауыл хужалығы министры итеп һайлана. Шулай уҡ федераль башҡарма комиеты ағзаһы, Македония Халыҡ Республикаһы парламентының депутаты була.

1960 йылда Македония Үҙәк комитетының сәркәтибе Лазар Колишевский менән низағҡа инә, уны Македония коммунистар союзының башҡарма комитеты фекерен инҡар итеп, Виде Смилевский — Бато менән бергә үҙ аллы ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ғәйепләй. 1960 йылдың 18 октябрендә Белградтан килгән Ранкович партия йыйылышын уҙғара һәм Колишевскийҙы яҡлап сыға. Вера Aцeва партия эшенә Белградҡа күсергә мәжбүр була.

1991 йылда «Светозар Викмановиктың хаты» китабын нәшер итә.

2006 йылдың 10 ноябрендә Македонияның баш ҡалаһы Скопьела вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡ геройы ордены
* «Халыҡ алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены
* Туғанлыҡ һәм берҙәмлек ордены
* «Батырлыҡ өсөн» ордены
* Партизан даны ордены (1941)

## Иҫкәрмәләр
Идиль Бирет

**Идиль Бирет** (; 21 ноябрь 1941 йыл, Анкара) — төрөк пианисы.

## Биографияһы
Идиль Бирет биш йәштән Митхат Фенменда фортепианола шөғөлләнә башлай. 1949 йылда Төркиә парламентының махсус рөхсәте буйынса Бирет Париж консерваторияһына Надя Буланжела уҡыу өсөн китә, шулай уҡ Мадлен де Вальмалет һәм Жан Дуайенда ла шөғөлләнә. Консерваторияны тамамлағандан һуң Бирет Альфред Корто һәм уны, яратҡан уҡыусым, тип атаған Вильгельм Кемпф етәкселегендә оҫталығын камиллаштыра. 1958 йылда уның халыҡ-ара концерт карьераһы башлана. 1959 йылда Хариет Коэн Халыҡ-ара музыкаль премияһы сиктәрендә Дину Липатти Миҙалына лайыҡ була. 1960 йылда Бирет беренсе тапҡыр СССР-ҙа сығыш яһай һәм төрлө йылдарҙа Советтар Союзында һәм Рәсәйҙә 100-гә яҡын концерт бирә.

Биреттың юғары ҡаҙаныштары Бетховендан башлап романтик һәм постромантик репертуар менән бәйле — (Бирет Бетховендың бөтә 32 сонатаһын, быны экзотика булараҡ ҡабул итергә була, Ференц Лист тарафынан фортепиано өсөн яҙылған туғыҙ симфонияһын — 1986 йылғы яҙма, лейб EMI уйнай). Уның башҡарыуында Шопендың фортепиано өсөн ижад ителгән бөтә туғыҙ симфонияһы яҙмалары (15 диск, 1992) Польшала наградаларға лайыҡ була. 1997 йылда, композитор вафатының 100 йыллығы йылында, Брамстың фортепиано өсөн ижад ителгән соло әҫәрҙәрен тулыһынса бер-бер артлы ҡуйылған биш концертында башҡара. Биреттың күренекле яҙмалары араһында шулай уҡ Рахманинов әҫәрҙәре (2000), Пьер Булез сонатаһы (1995, «Монд» гәзите версияһы буйынса йылдың иң яҡшы яҙмаһы), Дьёрд Лигет этюды ингән 10 альбом комплекты бар.

Биреттың уҡыусылары араһында, атап әйткәндә, Австрия пианисы Ингольф Вундер бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы

**Шәрәфетдин Йософ улы Хәмитов** (*Шәрәфи бай* булараҡ та билдәле) — 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.

## Биографияһы
Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы 1864 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Борай ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Шәжәрәһе: *Баязит (1725—1775) → Хәмит (1752—1821) → Ғәбделхәким → Йософ → Шәрәфетдин*. Ҡартатаһы Ғәбделхәким Башҡорт ғәскәрендә хорунжий булып хеҙмәт итә.

1914 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Шәрәфетдин Хәмитов инициативаһы буйынса Борай ауылында яңы таш мәсеткә нигеҙ һалына башлана, әммә Граждандар һуғышы башланыу менән уның төҙөлөшө туҡталып ҡала.

1917 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу анкетаһында Шәрәфетдин Хәмитовтың хужалығында 1 ярма ярғыс, 3 һыу тирмәне һәм Ағиҙел буйында 1 иген пристане теркәлгән. Иген, он, ярма һатыу менән шөғөлләнгән.

1918 йылдың 18 февралендә Борайҙа Шәрәфетдин Хәмитов етәкселегендә 10-сы кантон булып Башҡортостан автономияһына ҡушылырға теләк белдереп, большевиктарға ҡаршы Борай ихтилалы ҡабына. Был күтәрелешкә Борай, Минчар һәм башҡа ауылдарҙың халҡы ҡушыла. *Борай башҡорт милли шураһы* ойошторола, ул автономия составында 8 улусты берләштергән *Борай кантоны* төҙөлөүен иғлан итә. Дүртөйлөнән Сәхибзада Мәҡсүтов та Хәмитов Шәрәфетдингә ҡушыла. Ихтилалға күтәрелгән ҡораллы отрядтың иҫәбе 1000—1200 кешегә барып етә. Улар губерна прод-управаһы илдең үҙәгенә оҙатырға әҙерләгән ярты миллион ботҡа яҡын игенде ҡулға төшөрәләр. Бөрө ҡалаһынан килгән ҙур булмаған ҡыҙыл гвардия отрядына баш күтәреүселәр ҡаршылыҡ күрһәтә. 1918 йылдың 27 мартына ҡаршы төндә Ҡыҙыл гвардия тарафынан ихтилал баҫтырыла, ә Борай башҡорт кантоны бөтөрөлә. Икмәк продразверстка фондына кире ҡайтарыла. Борай халҡына 1,5 млн. һум контрибуция һалына . 

1918 йылда Шәрәфетдин Хәмитов ғаиләһе менән башта Себергә, артабан Ҡытайға күсеп китергә мәжбүр була. Ҡытайҙа йәшәй, мануфактура аса. 

## Ғаиләһе
1917 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу анкетаһына ярашлы, Шәрәфетдин Хәмитовтың ике ҡатыны (береһенә 52 йәш, ә икенсеһенә 28 йәш); 2 улы (7 һәм 5 йәш), әсәһе (100 йәш) теркәлгән. Улдарының береһе Ғабдрахман Һаҡмари (1917—2009) 1960-сы йылдарҙа Төркиәнән АҠШ-ҡа күсеп төпләнә, балалары — Наил һәм Наилә. 1945 йылда совет армияһы Ҡытайға ингәс, тағы бер улы Насретдинды (1922—?) харбин ҡалаһынан СССР террриторияһына алып китәләр, уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Ҡыҙы Сатика Истанбулда төпләнә, уның балалары Төркиәлә йәшәүсе Фәрит Бичури һәм Финляндияла тороусы — Фәриҙә Хәмит.

## Һылтанмалар
* 
* 
* История башкирских родов: Ельдяк 
* ''Хамидуллин С. И., Таймасов Р. С.'' Образование «Большой Башкирии». Как это было… 
* Уфа-гид. Бураевское Башкирское кантонство

## Әҙәбиәт
* Подготовка и проведение Великой Октябрьской социалистической революции в Башкирии. Февраль 1917 - июнь 1918 г. Сб. док. и материалов. Уфа, 1957; 
* Октябрь в Башкирии. Октябрь 1917 г. - май 1918 г. Сб. док. и материалов. 2-е изд., доп. Уфа, 1987.
* Бураевская Районная газета «Алга» за 9 марта 2018 года, ст. «Бураевская автономия и его историческое значение»

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
*
Ивонка Сурвилла

**Иво́нка Сурви́лла** (), *Иво́нна Влади́мировна Шимане́ц* (; 11 апрель 1936 йыл) — Белоруссия йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, тел белгесе, рәссам. 1997 йылдан Белоруссия халыҡ республикаһы радаһының рәйесе (эмиграцияла).

## Биографияһы
Атаһы Владимир Шиманец ҡыуылған Белоруссия Халыҡ Республикаһы хөкүмәтендә финанс министры була. 1944 йылда бөтә ғаиләһе менән Белоруссиянан Көнсығыш Пруссияға (Германияға) ҡаса, һуңынан Дания, Франция һәм Испанияға күсеп китә. Сорбоннала филология буйынса белем ала.

1969 йылдан Канадала төпләнә, тәржемәсе булып эшләй. 1974 йылда Канадала Белоруссия фән һәм сәнғәт институты рәйесе итеп һайлана. 1984 йылда Белоруссия халыҡ республикаһы радаһының ағзаһы итеп һайлана. Белоруссияла Чернобыль аварияһында зыян күргәндәр өсөн Канада ярҙам фондын ойоштора.

1997 йылдан эмиграциялағы Белоруссия халыҡ республикаһы радаһының рәйесе биләй.

## Шәхси тормошо
1959 йылда Белоруссия халыҡ республикаһы радаһы ағзаһы, Испания милли радиоһында белорус тапшырыуҙары директоры Янка Сурвиллаға кейәүгә. Ике ҡыҙы бар —
Анна Предслава һәм Павлина Сурвилла.

## Әҫәрҙәре
* Сурвілла, Івонка, Дарога: Стоўпцы — Капэнгаген — Парыж — Мадрыд — Атава — Менск / Івонка Сурвіла. — [Б. м.] : Радые Свабодная Эўропа/Радые Свабода, 2008. — 140, с.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белорус Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Белорусской Народной Республики
* Ivonka Survilla answers questions
Сельма Риза

**Сельма Риза** (; 5 февраль 1872 йыл — 5 октябрь 1931 йыл) — беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ-журналисы, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе роман яҙыусы. Вафатынан һуң уның туғандары *Фераджели* () фамилияһын ала; шуға күрә ул *Сельма Риза Фераджели* булараҡ та билдәле.

## Биографияһы
Сельма Риза 1872 йылдың 5 февралендә Истанбул тыуа. Уның атаһы Али Риза Австро-Венгрияла Ғосман империяһы дипломаты булып хеҙмәт итә, ә әсәһе Наиләнең тамырҙары Австрияға барып тоташа.

Истанбулда шәхси уҡытыусыларҙан белем алғандан һуң 1898 йылда Сельма Риза йәштөрөк хәрәкәте ағзаһы булған Әхмәт Риза менән осрашыу өсөн Парижға юллана. Ул Сорбоннала белем ала һәм йәштөрөк Берләшеү һәм прогресс Комитеты (CUP) менән бәйле була. Сельма Риза был ойошманың ағзалары араһында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. Парижда ул Берләшеү һәм прогресс комитеты нәшер иткән ике гәзиткә: *Français Mechveret Supplément* француз телендә һәм *i Şura’Himmet *төрөк телендә мәҡәләләр яҙа. 1908 йылда Рыза Истанбулға ҡайта, унда ике гәзиттә эшләй: *Gazete Hanımlara Mahsus* («Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн гәзит») һәм *Dünyası Kadınlar* («Ҡатын-ҡыҙҙар донъяһы»). 1908—1913 йылдарҙа шулай уҡ Төрөк Ҡыҙыл Ярым айҙың генераль секретары була. Ғосман империяһының һуңғы йылдарында Сельма Адиле Солтан һарайын, императорҙың Истанбулдағы резиденцияһын ҡыҙҙар өсөн мәктәпкә әйләндереү өҫтөндә ныҡышмалы эшләй. Ағаһының ярҙамы менән ул уңышҡа өлгәшә: һарай бинаһы 1986 йылға, бинаның бер өлөшө янғанға тиклем Кандиллиҙа ҡыҙҙар өсөн урта мәктәп булараҡ ҡулланыла.

Сельма Ризаның вафаты — 5 октябряь 1931 йыл. 1999 йылда Төркиәнең Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы беренсе тапҡыр уның *Uhuvvet* («Туғанлыҡ») романын баҫтырып сығара. Был романды Сельма үҙенә ни бары 20 йәш булғанда яҙа.

## Иҫкәрмәләр
Ольманы һаҙлыҡтары

**Ольманы һаҙлыҡтары ** () — Европала, беҙҙең көндәргә тиклем тәбиғи хәлдә һаҡланған, иң эре юғарғы, күсемле һәм уйпат һаҙлыҡтар комплексы. Һаҙлыҡтар территорияһының Белоруссия өлөшөндә заказник ойошторола.

Уның территорияһында хәрби авиация полигоны урынлашҡан була. Массивтың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Украина территорияһында урынлашҡан, шул сәбәпле заказниктың көньяҡ сиге дәүләт сиге буйлап үтә. Юлдар, хәрби постар территорияһы майҙаны заказник майҙанының 1%-тан артыҡ булмаған өлөшөн алып тора. Территорияның яҡынса 40%-ын асыҡ һаҙлыҡтар биләй, башлыса күсешле, мүк һәм һирәк ҡайынлыҡ баҫҡан. Һаҙлыҡ араһында ҡарағай һәм япраҡлы урман үҫкән ҡомло дюналар һибелгән (утрауҙар һәм оҙайлы теҙмәләр рәүешендә). Заказниктың 50 процент майҙаны һаҙлыҡлы урман менән ҡапланған. Һаҙлыҡлы урмандан тыш ҡоро ҡарағай урмандары һәм һыубаҫар имәнлек осрай.

Ольманы һаҙлыҡтары Припять йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы Ствига һәм Ствигаға ҡойған, һәм заказниктың төньяҡ-көнбайыш сиген барлыҡҡа килтергән Льва йылғалары араһында урынлашҡан. Льва йылғаһынан башҡа Ствигаға XX быуат башында уҡ төҙөлгән бер нисә боронғо мелиорация каналдары ҡоя. Әлеге ваҡытта улар ярым емерек хәлдә, әммә һаҙлыҡтарҙан улар буйлап һыу ағыуы (бигерәк тә яҙ интенсив) әле лә дауам итә. Льва йылғаһының һыубаҫар туғайҙары заказник сиктәрендә бик һаҙлыҡланған. Комплекстың төньяҡ өлөшөндә ике күл урынлашҡан — дөйөм майҙаны яҡынса 100 гектар булған Ҙур һәм Бәләкәй Засоминнае. Заказниктың ҡалған 23 күле бөтөнләй ваҡ — 0,5-5 гектар. Ольманы һаҙлыҡтары, башҡа ошондай һаҙлыҡ комплекстарынан ҙурлығы, тәбиғи хәлдә һаҡланыуы һәм тотороҡлоло гидрологик шарттары менән айырыла.

## Флораһы һәм фаунаһы

Һаҙлыҡтың фаунаһы вәкиле булып 151 төр ҡош тора, уларҙың 25-е Беларусь Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Ольманы һаҙлыҡтары һаҡаллы һоро өкөнөң (Һөмәй) Беларусь популяцияһының байтаҡ өлөшө (10-20 %) йәшәйешен тәьмин итә, бында шулай уҡ һуйыр (обыкновенный глухарь) (Tetrao urogallus) оялай, уларҙың һаны Полесьела бик бәләкәй.

Заказник биләмәһендә 26 төр һөтимәрҙәр йәшәй, шуларҙың 3-һе Беларуссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән. Күптән түгел бында Европа шәшкеһе лә (европейская норка)(Mustela lutreola) булған — Европала глобаль юғалыу хәүефе аҫтында торған төр. Ствига һәм Льва йылғаларының һыубаҫар туғайҙары ҡаманың (Lutra lutra) иң ҙур популяцияларының береһе йәшәйешенә ярҙам итә.

Заказник биләмәһендә үҫемлектәрҙең 687 төрө асыҡланған, шуларҙың 12-һе Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зорин Сергей Иванович

**Зорин Сергей Иванович** (11 сентябрь 1911 йыл, Өфө губернаһы, Крюковская ауылы, хәҙерге Башҡортостандың Благовещен районы — 6 февраль 1954 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танк полкының механик-водителе, старшина. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы фронтында һәләк була. 1924 йылға тиклем Благовещен балалар йортонда тәрбиәләнә.

7 класты тамамлай. Ялланып эшләй, һуңынан тракторсыға уҡып ала.

1937 йылдың 30 ғинуарында Өфөлә беренсе трамвай ҡыңғырауы яңғырай. Алты саҡрымға һуҙылған бер колеялы линияға биш моторлы һәм биш тағылмалы вагон сыға. Бер вагонда трамвай йөрөтөүсе булып егерме алты йәшлек Зорин Сергей, буласаҡ Советтар Союзы Геройы, була.

Яратҡан эшенә совет-фин һуғышы ҡамасаулай Ул ошо һуғышта ҡатнаша. Демобилизациянан һуң, 1940 йылда трамвай маршруты начальнигы булып эшләй.

Һәм тағы ла һуғыш — Бөйөк Ватан һуғышы. Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла, һәм Сергей Ивановичты танк училищеһына уҡырға ебәрәләр. 1943 йылдың ноябрь айынан механик-водитель старшина Зорин үҙ танкын Бөйөк Ватан һуғышының ауыр юлдарынан алып бара. 1944 йылда коммунистар партияһы сафына инә

Армиянан демобилизацияланғас, Зорин хәрәкәт хеҙмәте начальнигы, һуңынан № 1 трамвай депоһы директоры була. Өфө ҡала советына депутат һәм партия бюроһы ағзаһы булып һайлана

## Наградалары
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн һәм командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Зорин Сергей Ивановичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 7234).
* Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены (11.10.1943).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (29.06.1944).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.10.1944).
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* Геройҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн Өфө № 1 трамвай депоһы коллективы уның исемен депоға биреү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. РСФСР Министрҙар Советы үтенесте ҡәнәғәтләндерә. Шулай уҡ территорияла С. Зорин иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ һәм һәйкәл ҡуйыла.
* Район үҙәге — Благовещен ҡалаһында — һәләк булған яугир-яҡташтар мемориалында геройға бюст ҡуйыла, ҡала тарихи-крайҙы өйрәнеү музейында уға арнап стенд сығарыла.
* Благовещен районының Рождественское ауылында, С. Зорин уҡыған элекке башланғыс мәктәп бинаһында уның хаҡта мемориаль таҡта хәтерләтә.
* Өфө Электр транспорты депоһы Советтар Союзы Геройы Зорин С. И. исемен йөрөтә

## Әҙәбиәт
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 87 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Здние, где работал Герой Советского Союза Зорин С. И. Хадии Давлетшиной, сквер*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Зорин, Сергей Иванович. Сайт «Герои страны»
* Зорин Сергей Иванович.
* Статья Ю. Узикова в интернет-газете «БАШвестЪ».
* Өфө транспорты
* Өфө ҡалаһының электр транспорты
Вәлитов Раил Бәкер улы

**Вәлитов Раил Бәкер улы** (18 ғинуар 1940 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәре докторы (1973), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Раил Бәкер улы Вәлитов 1940 йылдың 18 ғинуарында Үзбәк ССР-ының Бохара ҡалаһында тыуған.

1963 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

Эш урындары: Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы (1963—1968), Стәрлетамаҡ химзаводы (1968—1973); Өфө нефть институты «Органик химия» кафедраһы мөдире (1973—1981); фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1981—1992), директоры (1992—2005), 2005 йылдан алып гербицидтар һәм үҫемлектәр үҫешен көйләгестәр Бөтә союз ғилми-тикшеренеү технология һәм проект институты баш ғилми хеҙмәткәре (1993 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология институты» дәүләт учреждениеһы).

1983 йылда «СССР территорияһында көкөртлө водородлы газ һәм нефть урынлашыуы, барлыҡҡа килеү шарттары һәм күҙаллау законлыҡтары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Вәлитовтың фәнни эштәре йүнәлештәре: углеводородтарҙың, нефть фракцияларының термокаталитик әүерелештәре; олефин углеводородтар һәм нефть продукттары алыу технологияларын булдырыу; биологик актив матдәләрҙе синтезлау һәм халыҡ хужалығында ҡулланыу; нефть химияһы синтезында «фаза-ара катализ»; нефтехимияға ультразвук йәлеп итеү. Уның тарафынан 2,4-дихлорфеноксиуксус кислотаһы моноэтаноламин тоҙо алыу ысулы эшләнә, ул юғары сифатлы һәм сығыу мөмкинлеге юғары аҙыҡ-түлек алырға мөмкинлек бирә. 4-хлорфеноксиуксус һәм 2,4-дихлорфеноксиуксус кислотаһы — гербицидтар, үҫемлектәрҙең үҫешен көйләгестәр алыу ысулын эшләй.

Вәлитовтың уҡыусылары араһында — 4 фән докторы һәм 40-тан ашыу фән кандидаты.

## Хеҙмәттәре
Вәлитов Раил Бәкер улы — 500-ләп фәнни эштәрҙең, шул иҫәптән 260 авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.

* Производство ароматических галоидопроизводных. Өфө, 1981.
* Регуляторы роста растений. Өфө: Реактив, 2000 (авторҙаш).
* Использование аппаратов гидроакустического воздействия в гетерофазных процессах. М.: Химия, 2004 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981).
* «Почёт Билдәһе» ордены  (1985).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл

## Һылтанмалар
*    
* Энциклопедия Урала. Валитов_Раиль_Бакирович
Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы

**Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы** (12 март 1939 йыл — 21 июнь 2017 йыл) — Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһының 1959—1999 йылдарҙағы дикторы. РСФСР-ҙың (1984) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2014).

## Биографияһы
Рәсимә Сәғит ҡыҙы Кәримова 1939 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ы Учалы районының Туңғатар ауылында тыуған.

1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай.

## Ижади хеҙмәт юлы

1959—1999 йылдарҙа телевидениеның Башҡорт студияһы дикторы, Башҡорт телевидениеһының тәүге дикторы. Студент сағында уҡ диктор вазифаһына талапсан һайлау конкурсы үткән. Диктор вазифаһына өс йөҙ претендент араһынан Рәсимәнең бер үҙен генә һайлап алғандар.
Рәсимә Кәримова республика телевидение эфирының символына әйләнә.
Ул саҡта тапшырыуҙарҙы алдан яҙҙырыу булмаған, һәм 13 йыл дауамында дикторҙар тура эфирҙа ғына эшләгән.

Радио һәм телевидениеға Рәсимә Кәримова 40 йыл ғүмерен арнай. Рәсимә Сәғит ҡыҙы жанры һәм тематикаһы буйынса төрлө тапшырыуҙарҙы ла уңышлы алып барған.

«Панорама» мәғлүмәти программаһын,  тапшырыуҙарын,  әҙәби-музыкаль тапшырыуҙарын, байрам демонстрацияларынан репортаждар алып барҙы.

60-70-се йылдарҙа Бөтә Союз телевидениеһында  программаларын алып барҙы.

Мәғлүмәти-күңел асыу , әҙәби-нәфис   1989 йылдан «Башҡортостан» радиоһы дикторы. Наҙлы, мәғәнәле баҙыҡ тауышҡа эйә. Рәсимә Кәримованың уҡыуы теманы талапсан дөрөҫ иинтонация менән әйтеү яғынан айырылып тора. Тапшырыуҙарҙы ике телдә: башҡорт һәм уоыҫ телдәрендә лә иркен алып барҙы.

Артабан Башҡортостан юлдаш телевидениеһында тапшырыуҙар алып бара.

Тәжрибәле диктор булараҡ, яңы эшләп башлаған йәш коллегаларына ярҙам иткән.
Коллегалары хәтерләүенсә, Рәсимә Кәримова бер кистә 3-4 тапшырыу алып барған саҡтары булған. Ул бер ваҡытта ла тәҡдимдәрҙән баш тартмаған һәм бик ҙур эш күләмен атҡарған.

Рәсимә Кәримова — республика телевидениеһы тарихында тотош дәүер. Уның яғымлы тауышын һәм йылмайыуын республика халҡы мәңге хәтерендә тота. Ул Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984)
* «Башҡортостан Республикаһына күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены (2014)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Айһылыу Абдуллина. Арҙаҡлы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ: Рәсимә Сәғит ҡыҙы Кәримова./ Йүрүҙән, 1999, 32-се һан, 21 апрель

## Һылтанмалар
*
Манаков Булат Ситдыҡ улы

**Манаков Булат Ситдыҡ улы** (1908−?) Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (1938 йылдың ғинуар — июль айҙары). Сәйәси золом ҡорбаны (1938).

Манаков Булат Ситдыҡ улы 1908 йылда БАССР-ҙың Миәкә районындағы Баязит ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Тамамланмаған урта белемле.

1930 йылда Манаков Булат коммунистар партияһына инә. 1928−1930 йылдарҙа — улус үҙ-ара ярҙам комитеты, ауыл хужалығы кредит ширҡәт рәйесе.
1930 йылда ВЛКСМ-дың Бәләбәй кантон комитетының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.

1930−1931 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Миәкә районы комитетының беренсе секретары.
 
1931−1933 йылдарҙа — Башҡорт Үҙәк Башҡарма Комитеты янындағы Юғары физкультура советының яуаплы секретары.

1933−1935 йылдарҙа — Асҡар МТС-ның комсомол буйынса сәйәси бүлеге начальнигының ярҙамсыһы.

1935−1936 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Йомағужа районы комитетының секретары.

1936−1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы Юғары пропагандасылар мәктәбендә белем ала.

1937−1938 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда буйынса инструкторы.

1938 йылдың июленән 1938 йылдың авгусына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1938 йылдың 25 июлендә Манаков Булат Ситдыҡ улы ҡулға алына.

58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөмгә тарттырылып, 10 йылға иректән мәхрүм ителә. 1939 йылдың 22 сентябрендә реабилитациялана.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Балҡан һеләүһене

**Балҡан һеләүһене** () — бесәйҙәр ғаиләһенән булған ябай һеләүһендең төрсәһе. Юҡҡа сығыу хәүефе булғанға Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.

Көнсығыш Албания һәм Көнбайыш Македонияла бар, ә вағыраҡ төрҙәре өлөшләтә танылған Республика Косово Республикаһында һәм Черногорияла осрай. Ул Македония республикаһының милли символдарының береһе тип иҫәпләнә һәм 5 денарлыҡ македон тәңкәһенә лә һүрәте төшөрөлгән. Македонияла, нигеҙҙә Маврово Милли паркында35 — 40-лап һеләүһен йәшәй, тип фаразлана. Балҡанда иң ҙур бесәй булып һанала. 2011 һәм 2012 йылдарҙа Албанияның төньяҡ таулы райондарында һәм Шебеник-Ябланица Милли паркысиктәрендә күренеп ҡала. Албанияла һеләүһендең был төрсәһе юҡҡа сығыу хәүефе аҫтында тора, тип иҫәпләнелә һәм 1969 йылдан закон менән яҡланған, шуға ҡапамаҫтан браконьерлыҡ һәм уларҙың йәшәү мөхитен емереү Албания һәм Македониялағы балҡан һеләүһендәрен юғалыу ҡурҡынысы аҫтына ҡуя. Баһалауҙарға ярашлы, Албанияла элеккесә яҡынса 15-20 һеләүһен бар. Дөйөм һаны 50-ләп булған балҡан һеләүһене йөҙ йыл дауамында юғалыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Балҡан һеләүһененең ҡарығыу осоро ғинуар-февралдә башлана, ә балалары апрелдә донъяға килә.

Балҡан һеләүһене тураһында 1941 йылда тәүге тапҡыр болғар зоологы Иван Буреш яҙып сыға. 1978 йылда Мирич (Белград университеты) уға ентекле морфологик ҡылыҡһырлау бирә, шуның нигеҙендә балҡан һеләүһенен айырым төрсә тип ҡарау мөмкинлеге тыуа. Балҡан һеләүһене айырым төрсә булып иҫәпләнеүгә ҡарамаҫтан, күп кенә таксономик сығанаҡтар был раҫлауҙы шик аҫтына ҡуя.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Балҡан һеләүһене популяцияһын тергеҙеү программаһы .
Бикмәев

**Бикмәев** — фамилия.

* Бикмәев Михаил Әхмәт улы (4 май 1954) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2009). Полковник (2003). Хәрби фәндәр академияһы академигы.
* Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы (1874—?) — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы подполковнигы, Башҡорт армияһы полковнигы (1918—1919), Рәсәйҙең көнсығыш сигендә Башҡорт ғәскәренең генерал-майоры (1920).
Әсәҙуллин Ильяс Рәйес улы

**Әсәҙуллин Ильяс Рәис улы** (1975 йыл — 18 июнь 1995 йыл) — Рәсәй Сик буйы ғәскәрҙәренең хәрби хеҙмәткәре, Батырлыҡ ордены кавалеры (үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Ильяс Рәис улы Әсәҙуллин 1975 йылда Башҡорт АССР-ының Шишмә районында тыуған.

Сик буйындағы хеҙмәткә 1994 йылдың ғинуарында саҡырыла һәм Кавказ айырым сик буйы округының 487-се Махсус тәғәйенләнештәге сик буйы отрядына (в\ч 3810, Железноводск ҡалаһы) ебәрелә. Хәрби хеҙмәтен 3-сө мотоманевр төркөмөнең артабан Дағстан Республикаһының Ботлихск районында йәйелдерелгән һәм Чечен Республикаһы менән Дағстандың административ сигендә урынлашҡан 1-се сик буйы заставаһында башлай.

1995 йылдың 18 июнендә кәмендә 100 кешенән торған чечен боевиктарының бандиттар төркөмө застава урынлашҡан ергә һөжүм итә. Уларҙың  атакаһына яҡындағы ҡалҡыулыҡтарға ҡуйылған өс пулемёт ярҙам итә.

Застава «Көрәшкә» тигән команда буйынса кутәрелде. Был ваҡытта Ефрейтор Ильяс Әсәҙуллин, уҙенең окобында хәрби һаҡлауҙа була һәм беренсе атыуҙарҙа уҡ тигеҙ булмаған дуэльға инә. Был отошһоҙ позицияла, тигеҙ булмаган дуэльда, өс пулемёттың уты аҫтында, Ильяс, дошман буйлап ут асты. Үҙенең хәрәкәттәре менән дошманды үҙенә әурәтә, шуның менән ҡалған шәхси составҡа хәрби позициялар алырға мөмкинлек бирҙе. Ярты сәғәт эсендә, боевиктарҙың ут нөктәһен баҫа һәм снайперҙы юҡ итә. Был оҙаҡ ваҡыт алған бәрелештә пулемётчик кулына һәм аяғына ике утлы яра ала, ләкин позицияһын ташламай. Интенсив ут алып барған яраланған сик һаҡсыһы, террористарҙың, тулыһынса боевиктар менән уратып алынған, застава биләмәһенә инеүенә кәртә ҡуйған. Погранзаставаға сираттағы һөжүм ваҡытында өсөнсө пуля пулемёттың прикладын ҡырайта һәм ефрейтер И.Әсәҙулин өсөнсө, үлемесле, кукрәгенә яра ала, һәм кулында ҡорал тотоп үлеп ҡала.

1995 йылдың 21 июнендә Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Түбәнге Хәжәт ауылында ерләнә.

## Хәтер
* 1995 йылдың 18 июнендә күрһәткән батырлығы өсөн ефрейтор Ильяс Әсәҙуллин үлгәндән һуң Батырлыҡ ордены менән бүләкләнә.
* Рәсәйҙең Федераль Сик буйы хеҙмәте директорының 1995 йылдың 24 июнендәге 294-се бойроғона ярашлы Железноводский Махсус тәғәйенләнештәге сик һаҡлау отрядынының 1-се заставаһына Ильяс Әсәҙуллин исеме бирелә.
* Шишмә районының Шишмә ауылындағы урам Ильяс Әсәҙуллин исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Сик һаҡсыһы
Малала Юсуфзай

**Малала Юсуфзай** (12 июль 1997 йыл, Мингора) — Пакистан хоҡуҡ яҡлаусыһы, бөтә донъяла ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыуы өсөн сығыш яһай. 2012 йылдың 9 октябрендә хоҡуҡ яҡлау эшмәкәрлеге өсөн «Техрик-и-Талибан Пакистан» террористик хәрәкәте боевиктары уны ауыр яралай. Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаты (2014).

## Блогы
2009 йыл башында 11 йәшендә Юсуфзай Би-би-си өсөн алып барған блогы менән донъяла билдәлелек ала. Блогында ул талиптар режимы ваҡытында нисек йәшәүе, уларҙың Сват үҙәнен үҙ контроле аҫтына алырға тырышыуы, ҡыҙҙарҙың белем алыуын үҫтереүгә ҡағылышлы ҡараштарын яҙа. 2009 йылдың аҙағында Пакистан хәрбиҙәре боевиктарға ҡаршы көрәш башлай, һөҙөмтәлә талиптар Сват үҙәненән ҡыуыла. Был ваҡиғаларҙы блогында тасуирлағаны өсөн Малала Юсуфзай йыл һайын бирелә торған Милли Пакистан йәштәр тыныслыҡ премияһына дәғүәселәр араһында беренсе урынды ала. 

Халыҡ-ара марксистик тенденция яҡлы, 2012 йылда Сватта был ойошма үткәргән йәйге мәктәп ҡатнашыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Видеозапись речи Малалы Юсуфзай в ООН
* Биография и фотогалерея Малалы Юсуфзай
* Pakistani Girl Airlifted to Military Hospital (инг.)
* Pakistani teen blogger shot by Taliban 'critical' after surgery (инг.)
*  
* Информация на сайте Нобелевского комитета (инг.)
Ту Юю

**Ту Юю** (; 1930) — Ҡытай фармакологы, традицион ҡытай медицинаһы белгесе. Медицина һәм физиология буйынса 2015 йылғы Нобель премияһы, 2011 йылда Ласкер премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1930 йылда Ҡытай Республикаһының Чжэцзян провинцияһы Нинбо ҡалаһында тыуа. 1951 йылда Пекин университетының медицина факультетына инә; 1952 йылда Пекин университетынан Пекин медицина институты айырымлана (2000 йылда ҡабат Пекин университеты менән ҡушыла), Ту Юю 1955 йылда уның фармакология факультетын тамамлай. Бынан һуң ул ике йыл ярым традицион ҡытай медицинаһын өйрәнә, шунан Традицион ҡытай медицинаһы институтында эшләй башлай.

## Маҡтаулы бүләктәре
* Ласкер премияһы (2011).
* Медицина һәм физиология буйынса Нобель премияһы (2015)
Ту Ююға Нобель премияһы малярияны дауалау өсөн ҡулланылыусы артемизининды асҡан өсөн бирелә, был препарат бер йыллыҡ әремдән (Artemisia annua) алына. Ту Юю физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы алған беренсе этник ҡытай ҡатыны һәм беренсе ҠХР гражданы була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Камышин

**Камышин** () — Волгоград өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Волгоградҙан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Камышин кизе-мамыҡ заводы
* «Ротор» заводы
* Камышин ферросплав ҡойоу заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Камышина
Новокуйбышевск

**Новокуйбышевск** () — Һамар өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һамарҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводы
* Новокуйбышевск нефтехимия компанияһы
* Новокуйбышевск катализаторҙар заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации городского округа Новокуйбышевск
Копейск

**Копейск** () — Силәбе өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Силәбендан һуң өлкәлә бишенсе урында тора. Ҡаланың тарихы Силәбенең форпосты булараҡ барлыҡҡа килгән Туғайкүл ҡасабаһынан башланған.

## Географияһы
Силәбенен 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Копейск машиналар эшләү заводы
* «Союзполимер»
* Копейск пластмассалар заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Копейского городского округа
Улла Лөвен

**Улла Лөвен ** (; 29 май 1951 йыл, Швеция, Сёдерманланд, Катриненхольм, Стора-Мальм) — швед сәйәсмәне, Социал-демократик партияһы ағзаһы, Швеция премьер-министры Стефан Лөвендың ҡатыны.

## Биографияһы
Улла Маргарета Лөвен 1951 йылдың 29 майында Седерманланд лены Катриненхольм коммунаһының Стора-Мальмда тыуған. 1992 йылда Улла, ике бала әсәһе һәм кейәүҙә булараҡ, «Hägglunds & Söner» " компанияһы профсоюзының урындағы бүлексә вәкиле булып эшләгән сағында, иретеп йәбештереүсе Стефан Лөвен менән таныша. Бер аҙҙан ул ире менән айырылыша һәм 2003 йылдың ноябрендә Лөвенгә кейәүгә сыға. Уларҙың балалары юҡ, йорт эштәрен тигеҙ башҡаралар, ә Лөвен Улланы «бөтә ғүмеремдең мөхәббәте» тип йөрөтә. Бер нисә йыл дауамында Улла Стокгольм муниципалитетында хеҙмәт итә. 2012 йылдың ғинуарына, йәғни Лөвен Социал-демократик партияның рәйесе итеп һайланға тиклем, Улла Стокгольмда «S» партия районы администрацияһында һәм партия секретары Карин Йёмтиндың ярҙамсыһы булып эшләй, сиркәү менән бәйләнеш өсөн яуаплы була.

## Иҫкәрмәләр
Ковров

**Ковров** () — Владимир өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владимирҙан ҡала өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисады
* Дегтярёв заводы
* Ковров маханика заводы

## Транспорт

## Билдәле шәхестәре
* Платонов Анатолий Иванович (1930—17.12.2001), рәссам. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1990).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Коврова
Плачковица

**Плачковица** — тау һырты, Төньяҡ Македония Республикаһының көнсығыш өлөшөндә ята. Радовиш һәм Виница. ҡалалары араһында урынлашҡан.

Һырттың иң юғары сусағы — Лисец тауы (1754 м). Төп һырт оҙонлоғо 34 км, Зрновска йылғаһы үҙәне тауҙы икегә: көнсығыш һәм көнбайышҡа бүлә. Туртел түбәһе — тауҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек түбә (1689 м). Тауҙың башҡа эре түбәләре: Чупино Брдо (1725 м), Бел Камен (1707 м) һәм Ҡара Тәпә (1625 м).

Төньяҡ Македония Республикаһының был өлөшөндә, иң ҡатмарлы түбә булараҡ, Лисец урындағы альпинистар араһында иң популяр маршрут булып тора. Хатта июндә лә тау түбәһе йыш ҡына ҡар менән ҡаплаған була. Тау сусағы районында ике тау өйө бар: Штипка яғынан Вртешка һәм Радовиш яғынан Джумай.

Тауҙарҙа бер нисә мәмерйә бар, шуларҙың бишеһе инеү өсөн уңайлы. Иң эреһе булған Ҙур мәмерйәнең оҙонлоғо 600 метрға етә.

Плачковица һырты, нигеҙҙә, граниттан, кристаллик сланец, гнейстарҙан һәм мәрмәрҙән тора. Тауҙар бик күп тәрән йылға үҙәндәре менән йырғыланып бөткән. Төньяҡ битләүҙәрендәге йылғалар тәрәнерәк, уларҙа тупһалар ҙа, шарлауыҡтар ҙа күберәк.

Плачковица тауҙарында бер ни тиклем Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо һиҙелгән уртаса континенталь климат. Уртаса йыллыҡ температура 10-12 °C тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм түбәнге өлөшөндә 500 мм-ҙан башлана һәм юғарыға күтәрелә бара 800 мм-ға тиклем етә.

Плачковица тауҙарында беренсе македон астрономик обсерваторияһын төҙөү ҙә пландарҙа бар. Ул Штип ҡалаһы университеты идараһында булырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр
Охрид йәйе

**Охрид йәйе** ( Ohrid Summer) — македон музыка фестивале, йыл һайын 12 июлдән 20 августҡа тиклем Македония ҡалаһы Охридта үтә. Фестивалгә финанстарҙы Македония Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы һәм бағыусылар бүлә. Фестивалде ҡурсалаусы — Македония Республикаһы Президенты. 1994 йылдан фестиваль Европа фестивалдәр ассоциацияһына инә.

## Фестиваль тарихы
Изге София кафедраль соборының беренсе фестивале 1961 йылдың 4 авгусында үтә, уны пианист Ладислав Пердлик аккомпанементы аҫтында сығыш яһаған опера йырсыһы Ана Липша Тофович аса. Фестивалдә Гендель, Моцарт, Бетховен һәм башҡа классик композиторҙар әҫәрҙәре башҡарыла. Фестиваль камера музыкаһын популярлаштырыу юлын аса: артабанғы фестивалдәрҙә Владимир Ружгак (баритон, Хорватия), Мартин Аройо (сопрано, АҠШ), Словениянан октет һәм Прага музыканттары, бөтә донъяға билдәле Juilliard String Quartet һәм Golden Fate Quartet квартеттары, македон башҡарыусылары Милка Ефтимова һәм Тодор Скаловский, урыҫ скрипкасыһы Леонид Коган һәм француз виолончелисы Андре Наварра, шулай уҡ Мстислав Ростропович, Гидон Кремер, Раггиро Риччи, Виктор Третьяков, Генрик Шеринг, Сальваторе Акардо, Елена Образцова, Катя Риччарелли, Виктория де лос Анелес, Максим Венгеров, Вадим Репин, Джулиан Рахлин, Иво Погорелич һәм баш ҡалар күренекле артистар сығыш яһай. Түбәндәге вокаль-инструменталь ансамблдәр ҙә сығыш яһай: Мюнхен камера оркестры, Virtuosi de Roma, Жорж Энескуның Камера оркестры, Литва камера оркестры, Австрия радиоһының симфоник оркестры, Бухарестың «Мадригал» хоры, Ленинградтың Глинка исемендәге хоры һәм Венаның балалар хоры.

Әлеге ваҡытта фестивалдә Рәсәй, Төркиә, Франция, АҠШ, Нидерланд, Италия, Греция һәм башҡа ерҙәрҙән килгән артистар сығыш яһай, шулай уҡ театр программаһы сиктәрендә Шекспир, Чехов, Мольер, Гоголь, Брехт, Нушик, шулай уҡ Софокл, Еврипид, Аристофан һәм баш ҡала авторҙарҙың әҫәрҙәре буйынса постановкалар ҡуйыла.

## Фестивалендең танылған ҡатнашыусылары

### Рәсәй һәм СССР
* Максим Венгеров
* Владимир Ермаков
* Леонид Коган
* Гидон Кремер
* Елена Образцова
* Михаил Плетнёв
* Юлиан Рахлин
* Вадим Репин
* Святослав Рихтер
* Мстислав Ростропович
* Григорий Соколов
* Виктор Третьяков
* Дмитрий Хворостовский
* Марина Шутова

### Сит илдәрҙән
* Сальваторе Аккардо
* Мартина Арройо
* Мичель Камило
* Хосе Каррерас
* Найджел Кеннеди
* Виктория де Лос Анхелес
* Поль Мейер
* Зубин Мета
* Эннио Морриконе
* Андре Наварра
* Джесси Норман
* Лео Нуччи
* Иво Погорелич
* Катя Риччарелли
* Руджеро Риччи
* Барбара Фриттоли
* Альдо Чикколини
* Генрик Шеринг

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Софья аллеяһы (Өфө)

**Софья аллеяһы (Өфө)** — Өфөнөң Туҡаев, Зәйнулла Рәсулев урамдарында урынлашҡан, Аксаковтар ғаиләһе менән туранан-тура бәйләнгән иҫтәлекле тарихи урындарҙың береһе.

## Тасуирлама
Аллея Өфөнөң бик күп иҫтәлекле урындары — Губернатор йорто (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы бинаһы), Өфөнөң беренсе собор мәсете һәм Рәсәй Үҙәк диниә назараты, С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы, Салауат Юлаев баҡсаһы (элекке Случевский паркы) буйлап үтә.

## Тарихы
Аллеяға XIX быуаттың 60-сы йылдарында Воскресенская урамы буйлап һәм Случевский тыҡрығында Софья Аксакова — тәүге Өфө губернаторы Григорий Аксаковтың ҡатынына бағышлап нигеҙ һалына. Аллеяның халыҡ телендә нығынған исеме ошонан килеп сыға ла инде.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Софья аллеяһы Өфөлә берҙән-бер классик типтағы аллея — йәйәүлеләр өсөн юлдың ике яғында ағастар бер-береһе менән параллель рәүештә шахмат тәртибендә ултыртылған. Элекке замандарҙа бында йүкәнән башҡа алмағас, груша, ҡайын, саған, миләштәр үҫкән. Бындай планлаштырыу аллеяның тәьҫир итерлек матур буяуҙар палитраһын йыл дауамында тәьмин иткән — иртә яҙ менән алмағас сәскә атҡандан алып, сағандар ҡуйы ҡыҙыл япраҡтарын ҡойған ҡара көҙгә тиклем.

## Иҫкәрмәләр