Мәмлүк солтанлығы

**Мәмлүктәр солтанлығы** ( ( — Яҡын Көнсығышта 1250—1517 йылдарҙа йәшәгән урта быуат феодаль дәүләте . Солтанлыҡ Ҡаһирәлә, Әйүбиҙәр династияһын ҡолатып, мәмлүктәрҙең власты баҫып алыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

1261 йылда Ғәрәбстандың ислам изге ҡалалары — Мәккә һәм Мәҙинә — солтанлыҡ контроле аҫтына күсә. 1382 йылда черкес мәмлүктәре кастаһы түңкәрелеш ойоштора һәм үҙҙәренең кешеһе Барҡуҡты солтан итеп иғлан итә. Барҡуҡ нигеҙ һалған Бүреләр династияһы Мәмлүктәр солтанлығының аҙағына тиклем уның менән идара итә. 1517 йылда солтанлыҡты Ғосман империяһы яулап ала. Мысыр автономия статус ала, һәм пашалар, урындағы идара башлыҡтары (наместник), идара итә.

## Тарихы

### Күтәрелеүе
Әйүбиҙәр осоронда мәмлүк полктары Мысыр ғәскәрҙәренең нигеҙен тәшкил итә. Һәр солтандың һәм юғары дәрәжәле әмирҙең үҙ шәхси корпусы була, әс-Сәлих Әйүп (1240—1249) солтан уларға айырыуса ышанып таяна. Уның 800-ҙән 1000-гә тиклем һыбайлы бәһри ( — *диңгеҙ, ҙур йылға*) мәмлүктәренең казармалары Нил утрауы Родала урынлашҡан була. Улар башлыса Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы далаларынан сыҡҡан ҡыпсаҡтар булған .

1249 йылда Людовик IX Мысырға тәре йөрөтөүселәр походын етәкләй, Дамиеттаны яулай һәм яйлап көньяҡҡа табан үтә. Был ваҡытта әс-Сәлих Әйүп вафат була һәм уның урынына улы әл-Мөғәззәм Туран шаһ ултыра. Әммә яңы солтан фронтҡа килгәнсе, бәһри мәмлүктәре Мансура һуғышында тәре йөрөтөүселәрҙе тар-мар итә һәм, солтан килгәндән һуң, Фәрискур һуғышында (1250) Людовикты әсирлеккә ала. Туран шаһ, бәһриҙәрҙең мәнфәғәттәрен сикләп, үҙ даирәһендәгеләргә, бигерәк тә *мөғәззиҙәрҙең* шәхси гвардияһына вәкәләттәр бирә башлай. 1250 йылдың 2 майында, Людовик IX-ты ҡулға алғандан һуң дүрт аҙна үткәс, бәһри төркөмө Туран шаһты үлтерә.

### Монголдар һәм тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы һуғыштар
Туран шаһтың вафатынан һуң, төрлө фракцияларҙың власть өсөн көрәшеүе сәбәпле, Мысырҙа һәм Сүриәлә тиҫтә йылдарға һуҙылған сәйәси тотороҡһоҙлоҡ башлана. 1254 йылда Ҡотдос етәкселегендәге көнәркәш фракцияларҙың береһе көсәйгәс, бәһриҙәрҙең күбеһе Ҡаһирәнән ҡасып, Сүриәләге Әйүби әмирҙәре хеҙмәтенә күсә. Был ваҡытта Хүләгү хан етәкселегендәге ҙур монгол көстәре Яҡын Көнсығышҡа баҫып инә. 1258 йылда улар Бағдадты талай һәм, көнбайышҡа табан хәрәкәт итеп, 1259 йылда Алеппо һәм Дамаск ҡалаларын баҫып ала Ҡотуз һәм бәһриҙәр, уртаҡ хәүефкә ҡаршы тороу маҡсатында, үҙ-ара килешмәүсәнлекте ситкә ҡуйып тороу тураһында килешә. Әммә, бөйөк хан Мүнкәнең вафаты тураһында билдәле булғандан һуң, Хүләгү армияһының төп өлөшө көнсығышҡа боролорға мәжбүр була, ә Фәләстиндә Китбуға етәкселегендә сағыштырмаса бәләкәй генә корпус ҡала. Ҡотуз һәм бәһриҙәр Китбуға монголдарын Әйн Джалут янындағы һуғышта (1260) ҡыйрата. Монголдар хәүефе ваҡытлыса көсһөҙләнә, мәмлүктәр араһында көнәркәшлек яңынан башлана, бәһриҙәр етәксеһе Бейбарыҫ I Ҡотдосты үлтерә һәм үҙен солтан тип иғлан итә.

1265 йылға Мысырҙа һәм мосолман Сүриәһендә бәһриҙәр власы нығынғас, Бейбарыҫ Сүриәлә 1265 йылда Арсуфты, 1266 йылда Хәлбә һәм Арҡаны яулап, тәре йөрөтөүселәр ҡәлғәләренә ҡаршы походтар башлай. Тарихсы Томас Эсбридж Арсуфты баҫып алыуҙа ҡулланылған алымдар «мәмлүктәрҙең ҡамау ҡоралдары булыуын, уларҙың һан һәм технологик яҡтан өҫтөнлөктәрен» билдәләй. Бейбарыҫтың тәре йөрөтөүселәрҙең Сүриә яр буйҙарында урынлашҡан ҡәлғәләренә ҡарата стратегияһы — баҫып алыу һәм файҙаланырға ынтылыуҙан түгел, ә емереү һәм киләсәктә тәре йөрөтөүселәр яңы тулҡындарының уларҙы файҙаланыуы ихтималлығына юл ҡуймау.

1266 йылдың авгусында мәмлүктәр монголдар менән союз төҙөгәне өсөн Киликий әрмән батшалығына ҡаршы каратель экспедицияһы башлай, шуның менән күп һанлы әрмән ауылдарын емерә һәм батшалыҡты һиҙелерлек көсһөҙләндерә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бәйбарс ғәскәрҙәре тамплиерҙарҙан эске Фәләстиндең ике ҡалаһын — Сафадты, тиҙҙән Рамланы яулап ала. Тәре йөрөтөүселәрҙең яр буйы ҡәлғәләренән айырмалы рәүештә, мәмлүктәр төп гарнизондар һәм административ үҙәктәр итеп эске ҡалаларҙы нығыта һәм файҙалана . Тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы походтар 1267 йылда ла дауам итә, ә 1268 йылдың яҙында, 18 майҙа, Бейбарыҫ ғәскәрҙәре, тәре йөрөтөүселәрҙең төп ҡәлғәһе Антиохияны баҫып алырҙан алда, Яффаны яулай.

Шул уҡ осорҙа Франция короле Изге Людовик IX, башта Хафстар идара иткән Тунисҡа, һуңынан Мысырға һөжүм итеү ниәте менән, Һигеҙенсе тәре походы башлай. Әммә Людовик IX, мәмлүктәргә Сүриәлә, шул иҫәптән 1271 йылда Триполи графлығының Бейбарыҫ баҫып алған Крак-де-Шевалье ҡәлғәһен яуларға ынтылған көстәренә тәре йөрөтөүселәрҙең биләмәләрендә тупланыу мөмкинлеген биреп, вафат була. 1272 йылда ассасиндар менән союзға ҡарамаҫтан, 1273 йылдың июлендә мәмлүктәр, ул ваҡытта ассасиндарҙың бойондороҡһоҙлоғо икеле булыуын билдәләп, Жәбәл-Әнсариялағы ассасиндар ҡәлғәләрен, шул иҫәптән Масьяфты ла, үҙ контроле аҫтына ала. 1275 йылда мәмлүктәрҙең урындағы идара башлығы (наместник) Куса союздаш-бәҙәүиндәр менән бергә Нубия батшалығы Мукурраға ҡаршы походҡа сыға, 1276 йылда Донгола янында Дауыт батшаны еңеп, Шаканданы батша тип иғлан итә. Каср-Ибрим ҡәлғәһен мәмлүктәр юрисдикцияһына инә. Әммә Нубия даими яуланмай, төбәккә баҫып инеү һәм вассал батша ултыртыу Бейбарыҫ вариҫтары тарафынан ҡабатлана. Бынан тыш, мәмлүктәр шулай уҡ көньяҡтараҡ урынлашҡан әл-Абваб короле Адурҙы буйһондора. 1277 йылда Бейбарыҫ, үҙенең көстәренең артыҡ көсөргәнешлелегенән һәм Сүриә яғынан һөжүм итеүсе икенсе ҙур Фарсы армияһы Сүриәнән айырып ҡуйыуынан һаҡланыу маҡсатында, бөтөнләй сигенер алдынан, Анатолияла Элбистан янындағы алышта Хүләгиҙәр армияһын тар-мар итә. Шул йылда Бейбарыҫ вафат була. Солтан булып улы Сәйет Бәркә хан ҡала.

Сәйет Бәркә етәкселегендә солтан мәмлүктәре менән йоғонтоло әмирҙәр араһындағы дошманлыҡ көсәйә. Солтан мәмлүктәре етәксеһе Калауын солтанға ҡаршы баш күтәрә. 1279 йылда Сәйет Бәркә хан Әл-Каракҡа һөргөнгә ебәрелә, ә Калауын Сәғит Бәркәнең ете йәшлек энеһе Саламыштың атабәге булып ҡала. Бер нисә айҙан һуң Калауын Саламышты тәхетенән төшөрә, солтан титулын эйә була.

1279 йылда Калауын етәкселегендә мәмлүктәр Киликий Әрмәнстанына баҫып инә. 1280 йылда Дамаск янындағы Джасурҙа Калауын ғәскәрҙәре һәм үҙен бойондороҡһоҙ хаким тип иғлан иткән Дамаск губернаторы Сөнкур әл-Ашҡар араһында алыш була. Сөнкур ғәскәрҙәре тар-мар ителә.

1280 йылда Хүләгиҙәр Дәүләтенең монгол отрядтары Сүриәгә баҫып инә, Халеб ҡалаһын яулай, емерә һәм бай табыш менән ҡайта. 1281 йылда Абаға илхандың кинйә энеһе — Мәңгүтимер Сүриәгә яңы поход ойоштора, был походҡа Хүләгиҙәр вассалы — грузиндар, шулай уҡ Киликий Әрмәнстаны әрмәндәре ҡушыла. Хүләгиҙәр ғәскәреХалеб ҡалаһын яулай һәм артабан хәрәкәт итә. Калауын уларҙы Хомстың көньяғында ҡаршылай. Һәм Хомста ҡаты алыш була. Бынан һуң хүләги ғәскәре сигенә, әммә күп юғалтыуҙарға дусар ителгән мәмлүктәр ҙә уларҙы эҙәрлекләмәй.

Калауын 1289 йылда, Триполиҙа граф ҡатыны Люсияға ҡаршы сыуалыштан файҙаланып, ҡаланы яулай. 1290 йылда Калауын вафат була. Уның улы Әл-Ашраф Хәлил солтан булып китә.

1290 йылда ул Акраның тирә-яғын талай. 1291 йылда мәмлүктәр Акраны ҡамай, шулай уҡ Тир, Сидон, Бейрут һәм Хайфаны тәре йөрөтөүселәрҙән тартып ала.

1293 йылда Солтан Хәлилдең үлтерелеүе сәбәпле, мәмлүктәрҙең һөжүме туҡтатыла. Сабый ҡустыһы Мөхәммәт I вариҫы булып ҡала. Әммә бер йылдан уны монгол сығышлы мәмлүктәр әмире әл-Әҙил Китбуға тәхеттән төшөрә. Шул уҡ ваҡытта Мысырҙың сәйәси тормошонда Кавказдан сыҡҡан Бүржиҙәр сәйәси тормошта ҙур әһәмиәткә эйә була башлай.

1296 йылда хәрби етәкселәрҙең береһе, Лажин, Китбуғаға ҡаршы сыға, һәм Китбуға, үҙ теләге менән баш тартып, Дамаскҡа ҡасырға мәжбүр була. Лажин солтан була, әммә абсолют власҡа эйә булмай. Ул 1299 йылда заговор төҙөгән, Лажинды үлтергән һәм тәхеткә Ан-Насир Мөхәммәтте ҡайтарған мәмлүктәр әмирҙәре менән власты бүлешергә тейеш була.

Мәмлүктәр араһындағы низағ-талаштан Хүләгиҙәр файҙалана. 1299 йылда илхан Ғазан Сүриәгә баҫып инә. Мөхәммәт I солтан Ғәзән армияһын Хомстың төньяҡ-көнсығышта ҡаршылай. Әл-Хазнадар үҙәнендәге алыш мәмлүктәрҙең тулыһынса тар-мар ителеүе менән тамамлана.

Шунан Ғәзән Дамаск һәм Иерусалимды яулай, Ләкин яңы мысыр армияһы йыйылғанын белгәс, 1300 йылдың мартында монголдар Сүриәнән китә. 1303 йылдың 20 апрелендә Дамасктың көньяғындағы Мәрж әс-Саффар алышында монголдарҙы тар-мар итә. Бынан һуң улар Сүриәгә баҫып инергә баҙнат итмәй.

1309 йылда Мөхәммәт Әл-Ҡараҡ ҡәлғәһендә бикләнә һәм тәхеттән баш тартыуын белдерә. Апрелдә Ҡаһирәлә мәмлүктәр Бейбарыҫ II-не солтан итеп һайлай. Әммә бөтә Сүриә һәм Бәһриҙәр лидеры Салар Мөхәммәт I яҡлы була. Бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, Бейбарыҫ II Ҡаһирәнән китә, ә Мөхәммәт өсөнсө тапҡыр тәхеткә ултыра. Бейбарыҫ һәм Салар тотола һәм язалап үлтерелә.

Мөхәммәт өсөнсө тапҡыр (1309—1340 йй.) хакимлыҡ иткән осорҙа бүржи мәмлүктәре репрессияға дусар ителә, һөҙөмтәлә уларҙың корпусы бер нисә тиҫтә йылға үҙенең әһәмиәтен юғалта.

1341 йылда Мөхәммәт вафат булғандан һуң, мәмлүктәр солтанлығы ҡабаттан эске сыуалыштарға бата.

### Бүржиҙәр династияһы хакимлығы

1377 йылда Сүриәлә ихтилал башлана, ул Мысырға тарала, өҫтәүенә власть черкестар Бараҡ һәм Барҡуҡ ҡулына күсә. 1382 йылда һуңғы бәһриҙәр солтаны Хажи II тәхеттән ҡолатыла һәм, бәһри династияһын вариҫһыҙ ҡалдырып, Барҡуҡ солтан вазифаһын биләй. 1389 йылда ҡолатылһа ла, Барҡуҡ 1390 йылда Ҡаһирәне яулай. Буржиҙәр династияһына нигеҙ һала.

Әсирлеккә эләккән грек ҡатынынан Барҡуҡтың улы ән — Насир Фараж (1398—1412) тыуа. Ул хакимлыҡ иткән йылдарҙа төрлө мәмлүк төркөмдәре араһында власть өсөн көрәш тынмай. Баш әмир һәм атабәк (солтанлыҡ ғәскәрҙәре баш командующийы) Айтамыш һәм Сүриә наместнигы әмир Танам әл-Хәсәни ойошторған заговор фаш ителә, һәм билдәле ҡатнашыусылары, шул иҫәптән үрҙә телгә алынған персонаждар, 1400 йылдың майында язалана. Фараж оппозицияны ғосмандар ярҙамында еңеп сыға. Бының өсөн Фараж солтан Барҡуҡтан яуланып алынған ҡалаларын һәм ерҙәрен Баязитҡа бирә. Тимур, шунан файҙаланып, 1400 йылда Сүриәгә баҫып инә, Алеппо, Урум-кала, Бахасна кеүек ҡалаларҙы баҫып ала һәм Дамаскҡа табан хәрәкәт итә. Фараж 30 меңлек ғәскәр менән баш ҡаланан сыға һәм Тимурҙан алда өлгөрөүгә өмөтләнеп, 12 мең кешене Дамаскҡа оҙата. Әммә, Тимур яҡынлашҡанда, солтан Ҡаһирәгә әйләнеп ҡайта. Монголдар тарафынан эҙәрлекләнгән Фараж йоҡлаған урындарындағы һыуҙы иртән ағыуларға ҡуша. Кешеләрҙең һәм малдың һәләк булыуы сәбәәәпле Тимурға эҙәрлекләүҙе туҡтатырға тура килә.

1405 йылда Фараж бер нисә айға тәхетһеҙ ҡала. Бер төркөм мәмлүктәр тәхеткә Фараждың ҡустыһы Абдуләзизде ултырта, әммә Фараж уны ҡулға ала һәм ҡабаттан Мысыр солтаны була. Шул уҡ ваҡытта Сүриә наместнигы Джакам үҙен солтан тип иғлан итә, әммә тиҙҙән һуғыштарҙың береһендә үлтерелә. Ҡаһирәлә Фаражға ҡаршы даими рәүештә заговорҙар ҡорола. 1412 йылда, үҙе менән хәлифә әл-Мостаинды (1390—1430) алып, Фараж Сүриәгә ҡаршы уңышһыҙ походҡа сыға. Еңелгәндән һуң, Фараж Дамаскта ҡамауға, ә хәлиф баш күтәреүселәргә әсирлеккә эләгә. Баш күтәреүселәр Әл-Мостаинды Мысыр солтаны тип иғлан итә, әммә ул был шикле хөрмәттән баш тарта. Тиҙҙән Фаражды ҡулға алалар һәм ул әмирҙәр хөкөмө алдына баҫа. Суд уны үлемгә хөкөм итә, әммә Әл-Мостаин уны ярлыҡай. Бер нисә айҙан Триполи һәм Дамаск наместнигы черкес Шәйех әл-Мәхмүди хәлифәне властан ситләштерә һәм үҙе солтан була, илдә тыныслыҡ һәм тәртип урынлаштыра. 1421 йылда шәйех үлгәндән һуң, йәш ярымлыҡ улы Әхмәт солтан тип иғлан ителә.

Әхмәтте шунда уҡ тигеләй әмир Татар тәхеттән төшөрә. Ул Шәйехтең бөтә ҡуштандарын язаларға ҡуша, ә бер нисә айҙан үҙе ауырып үлә. Үлер алдынан Татар тәхетте үҙенең 10 йәшлек улы Мөхәммәт I-гә тапшыра, ул 1422 йылда солтан һарайы идарасыһы Барсбой тарафынан тәхеттән төшөрөлә. Барсбой тәре йөрөтөүселәр ҡулындағы Кипр короллеген өс тапҡыр яулап алырға маташа. 1426 йылда мәмлүктәр армияһы кипр ҡалаларын яулап ала, ә Лузиньяндар династияһы короле Янус әсирлеккә алына. Барсбой хакимлығының һуңғы йылдарында Мысырҙа тағун (чума) эпидемияһы ҡотора, саранча баҫып инә, ҡоролоҡ һәм аслыҡ башлана. 1438 йылда Барсбой вафат булғандан һуң, уға улы Йософ вариҫ була, әммә шул уҡ йылда үҙенең бағымсыһы (опекун) Жаҡмаҡ тарафынан төшөрөлә.

Жаҡмаҡ Сүриәләге бөтә ихтилалдарҙы тиҙ баҫтыра һәм Родосҡа ҡаршы һуғыш башлай, әммә был һуғыш мәмлүктәр өсөн уңышһыҙ тамамлана. 1453 йылда Жаҡмаҡ 80 йәшендә вафат була һәм уның улы, аяуһыҙ, аҡылһыҙ һәм ҡомһоҙ Усман, солтан тип иғлан ителә, кеше була. Бер нисә айҙан мәмлүктәр Усманды тәхеттән төшөрә һәм быға тиклем Родосҡа ҡаршы һуғышта Мысыр флоты менән етәкселек иткән әмир Иналды солтан тип иғлан итә. Уның идара итеү осоронда солтан ҡолдары үҙ теләге менән юғары чиновниктарҙың бөтәһен дә тәғәйенләй һәм вазифаларынан бушата. 1461 йылда Инал үлгәндән һуң, уның улы Әхмәт II власҡа килә. Бер нисә ай идара иткәндән һуң, ул мәмлүктәр тарафынан ҡолатыла, улар тәхеткә солтан домены менән идара иткән грек Хушкадамды ултырта. Хушкадам шиксел һәм ҡурҡаҡ кеше була һәм дошмандарына үлтереүҙәр, язалауҙар һәм халыҡ алдында экзекуциялар ҡойонон яуҙырыуы иҫтәлекле.

Мәмлүктәр ҡулында марионетка ғына булған Билбай һәм Тимербуға хакимлыҡ иткәндән һуң, 1468 йылда власҡа аяуһыҙ, әммә аҡыллы һәм алдан күрә белгән черкес Ҡайтбей солтан килә. 1485 йылда төрөктәр менән беренсе һуғыш башлана. Мәмлүктәр яулаған алыштарҙан һуң, 1491 йылда Мысыр өсөн отошло солох төҙөлә, уға ярашлы төрөктәр Киликий әрмән дәүләтенә һәм Альбистанға дәғүәләренән баш тарта.

1496 йылда Ҡайтбей вафат булғандан һуң, Мысырҙа йәнә үҙ-ара ҡаты һуғыштар башлана, һөҙөмтәлә биш йыл эсендә дүрт солтан алмаштырыла. Мысыр армияһын утлы ҡорал менән ҡоралландырырға маташҡан йәш солтан Мөхәммәт II 1498 йылда Ғәззә секторында үлтерелә. Уның вариҫы Кансух та ике йылдан һуң үлтерелә. 1501 йылда әмирҙәр ярҙамында тәхеткә быға тиклем баш вәзир булған 60 йәшлек Кансу әл-Гаури ултыра. Кансух әл-Гаури, язалауҙарҙы артыҡ ҡулланмайынса, кешелекле идара итергә тырыша, оппозицияны тиҙ арала баҫтыра. Ғәҙәттән тыш саралар ярҙамында ҡаҙнаны тулыландыра, ә уның һарайы үҙенең гүзәллеге менән замандаштарын хайран ҡалдыра.

### Португал-мысыр һуғышы
1505 йылда Кансу әл-Гаури мысыр флотын Һиндостанға ебәрә. 1508 йылда берләшкән мысыр-һинд флоты португалдарҙы ҡыйрата. Ләкин 1509 йылда португалдар Диу янындағы алышта мысыр караптарын тар-мар итә, һәм ҡалған яугирҙәр Мысырға ҡайта. 1511 йылда ғосман солтаны Баязит II Мысырға карап төҙөү өсөн дары һәм ағас ебәрә. 1515 йылда яңы мысыр-ғосман флоты Йәмәнгә килә, Забидты яулай, әммә Аденды ҡамау уңышһыҙ тамамлана.

Власҡа Сәлим I килгәндән һуң, Ғосман империяһы һәм мәмлүктәрҙең хеҙмәттәшлеге тамамлана.

### Ғосмандар һәм Мәмлүк солтанлығының аҙағы
Ғосман солтаны Баязит II Европала һуғышҡан ваҡытта, 1501 йылда Мысыр һәм Фарсыла хакимлыҡ иткән Сәфәүиҙәр династияһы араһында яңы низағ башлана. Шаһ Исмәғил I, төрөк Портаһына ҡаршы һуғышта берләшеү тәҡдиме менән, Сүриә аша Венеция республикаһына илселек ебәрә. Сәлим I мәмлүктәр солтаны Әл-Әшрәф Ҡансу әл-Гауриҙы Сүриә аша Венецияға юлланған Сәфәүиҙәр илселәренә хәүефһеҙ юл биреүҙә һәм ҡасаҡтарҙы йәшереүҙә ғәйепләй. Уны асыуландырмаҫ өсөн, Әл-Гаури Сүриәлә һәм Мысырҙа Венеция сауҙагәрҙәрен ҡулға ала, әммә бер йылдан һуң иреккә сығара.

1514 йылғы Чалдыран алышынан һуң, Сәлим I Мысыр вассалы Зүлҡәдәр бейлегенә һөжүм итә, һәм уның хакимының башын әл-Ашраф Кансуға ебәрә. Ғосман-мәмлүктәр һуғышы (1516—1517) 1515 йылда башлана, һөҙөмтәлә Мысыр һәм уның вассалдары Ғосман империяһы составына индерелә. Мәмлүктәр кавалерияһы ғосман артиллерияһына һәм яңысарҙарына ҡаршы тора алмай. 1515 йылдың 24 авгусында Мардж дабик тигеҙлегендәге алышта Солтан әл-Гаури үлтерелә. Сүриә Ғосман империяһы составына инә.

Мәмлүктәр солтанлығы 1517 йылға, Ғосман империяһы тарафынан яулап алынғанға тиклем, йәшәй. Ғосман солтаны Сәлим I 20 ғинуарҙа Ҡаһирәне баҫып ала, хакимлыҡ үҙәге Истанбулда була. Солтанлыҡтағы кеүек үк булмаһа ла, Ғосман империяһы мәмлүктәрҙе Мысырҙа хакимлыҡ итеүсе синыф булараҡ һаҡлап ҡала, Һәм Бүржи династияһы үҙ йоғонтоһоноң күп өлөшөн тергеҙә. Әммә Мысыр Ғосман империяһы вассалы булып ҡала.

### Мәмлүктәрҙең Портанан бойондороҡһоҙлоғо
1768 йылда Али-бей Әл-Кәбир солтан Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алыуын иғлан итә, әммә төрөктәр ихтилалды баҫтыра һәм власын һаҡлап ҡала. Был ваҡытҡа Грузиялағы ҡол-рекруттар ғосман армияһына ҡабул ителә.

1798 йылда наполеон Бонапарт мысыр походы ваҡытында пирамидалар янындағы алышта мәмлүктәр ғәскәрҙәрен тар-мар итә һәм уларҙы Үрге Мысырҙан тулыһынса ҡыуып сығара. Мәмлүктәр һөжүм ваҡытында элеккесә кавалерия тактикаһын
В 1768 году султан Али-бей альҡуллана, мушкеттар ҡулланыу — берҙән-бер үҙгәреше. Кәбир Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә, әммә төрөктәр ихтилалды баҫтыра һәм власты һаҡлап ҡала. Был ваҡытҡа Грузиянан ҡол-рекруттар ғосман армияһына ҡабул ителә.

1798 йылда Наполеон Бонапарт Мысыр походы йәки Пирамидалар янындағы алыш ваҡытында мәмлүктәр ғәскәрҙәрен тар-мар итә һәм уларҙы Үрге Мысырҙан тулыһынса ҡыуып сығара. Мәмлүктәр һөжүм ваҡытында элеккесә кавалерия тактикаһын ҡуллана, мушкеттар ҡулланыу берҙән-бер үҙгәреше була.

1801 йылда француз ғәскәрҙәрен Мысырҙан сығарғандан һуң, мәмлүктәр, был юлы Ғосман һәм Британия империяларына ҡаршы тороп,  бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен яңырта.|прояснить.

1805 йылда Ҡаһирә халҡы ихтилал күтәрә. Мәмлүктәрҙең власты баҫып алыу өсөн уңайлы мөмкинлеге була был, әммә эске көсөргәнешлек һәм хыянат уларға был мөмкинлектән файҙаланырға ҡамасаулай. 1806 йылда мәмлүктәр төрөк ғәскәрҙәрен бер нисә тапҡыр тар-мар итә, һәм шул йылдың июнендә ҡаршы яҡтар солох килешеүе төҙөй, уның буйынса 1806 йылдың 26 мартында төрөктәр тарафынан мысыр хакимы итеп тәғәйенләнгән Мөхәммәт Али ҡолатылырға тейеш була, һәм Мысырҙағы дәүләт власы мәмлүктәр ҡулына күсергә тейеш була. Шуға ҡарамаҫтан, кландар араһындағы ҡаршылыҡтар арҡаһында, улар был осраҡтан файҙалана алмай, Мөхәммәт Али тағы власта ҡала.

### Мысырҙа мәмлүк хакимлығының тамамланыуы
Мысырлы Мөхәммәт Али, әгәр ул Мысыр менән идара итергә теләһә, ахыр сиктә уға мәмлүктәр менән эш итергә тура киләсәген аңлай. Элеккесә мәмлүктәрҙең Мысырҙа феодаль биләмәләре була, һәм уларҙың ерҙәре байлыҡ һәм власть сығанағы булып ҡала. Мәмлүктәр режимын европалыларҙан һаҡлау маҡсатында хәрби власты һаҡлау өсөн көстәрҙең даими көсөргәнеше, ахыр сиктә, сиктән тыш көсһөҙләндерергә тейеш булғанлыҡтан, Мөхәммәт Али мәмлүктәр хакимлығының ҡолатылырға тейешлеген аңлай.

1811 йылдың 1 мартында Мөхәммәт Али Ғәрәбстандағы вәһабиттәргә һуғыш иғлан итеү байрамын билдәләү маҡсатында бөтә төп мәмлүктәрҙе үҙенең һарайына саҡыра. Ҡаһирәгә 600-700-гә яҡын мәмлүк килә. Әл-Азаб ҡапҡаһы янында, Моҡаттам убаһынан төшкәндәге тар юлда, Мөхәммәт Али ғәскәрҙәре засаданан мәмлүктәргә һөжүм итә һәм бөтәһен дә тиерлек үлтерә. Был ваҡиға «Цитаделдағы һуйыш» тип атала. Бөтә Мысырҙа бер аҙна эсендә йөҙләгән мәмлүк; Ҡаһирәнең бер цитаделендә 1000-дән ашыу кеше үлтерелә. Мысырҙа бөтәһе яҡынса 3000 мәмлүк һәм уларҙың туғандары үлтерелә.

Мөхәммәт Алиның мәмлүктәрҙе юҡ итергә маташыуына ҡарамаҫтан, уларҙың бер өлөшө Суданға ҡаса. 1811 йылда был мәмлүктәр, ҡолдар менән сауҙа итеү өсөн база сифатында, Донголала дәүләт (Сеннар) төҙөй. 1820 йылда Сеннар солтаны Мөхәммәт Алиға мәмлүктәрҙе ебәрмәйәсәге тураһында хәбәр итә. Быға яуап итеп, һәм мәмлүктәрҙе мысырға ҡайтарыу ниәтенән, Мөхәммәт Алиҙың 4000 кешелек ғәскәре Суданға баҫып инә. Мысыр ғәскәрҙәре Донголда мәмлүктәрҙе юҡ итә, Кордофан һәм Сеннарҙы баҫып ала.

## Мәмлүк солтандары
1250 йылдан алып 1382 йылға тиклем Мысырҙа правили султаны из династии Бәһри династияһы солтандары хакимлыҡ итә, артабан уларҙы Бүржиҙәр алмаштыра.

## Йәмғиәт

### Мосолман общинаһы
Иртә мәмлүктәр дәүерендә Мысырҙа ислам дини ағымдарының киң спектры, атап әйткәндә, сөнни ислам һәм уның төп мәктәптәре (фекер мәктәптәре) һәм төрлө суфый ордендары, шулай уҡ Исмәғил шиғый мосолмандарының ҙур булмаған общиналары була, особенно в Верхнем Египте. Бынан тыш, христиан-копттар аҙсылығының байтаҡ өлөшө була. Саладин Әйүби солтан осоронда, Фатимиҙар дәүләтенең ислам тармағы булған дини илтифатлы исмәғили идаралығы аҫтында тергеҙелгән христианлыҡҡа ҡаршы тороу маҡсатында, Мысырҙа сөнни исламды тергеҙеү һәм нығытыу программаһын тормошҡа ашыра башлайҙар. Әйүбиҙәр осорондағыға ҡарағанда, Бәһри солтандары ваҡытында сөнни исламды алға ебәреү көслөрәк тормошҡа ашырыла. Мәмлүктәр был йәһәттән шәхси диндарлыҡ йәки сәйәси маҡсатҡа ярашлылыҡ менән дәртләндерелә, сөнки ислам бер үк ваҡытта мәмлүктәр һәм уларҙың күпселек подданныйҙары араһында ассимиляция һәм берләштереү факторы була; иртә мәмлүктәр сөнни мосолмандар булараҡ тәрбиәләнә, мәмлүктәрҙең хакимлыҡ итеүсе элитаһы һәм уның подданныйҙарын берләштәргән берҙән-бер тормош аспекты — мосолман дине. Әйүбиҙәр тарафынан булдырылған прецедент Мәмлүктәр дәүләте тарафынан сөнни ислам ҡабул итеүгә ҙур йоғонто яһаһа ла, тәре йөрөтөүселәр һәм монголдар баҫып алғандан һуң мосолман Яҡын Көнсығышындағы шарттар ҙа Мәмлүктәр Мысырын тәре йөрөтөүселәргә һәм монголдарға ҡаршы торорға һәләтле һуңғы ҙур ислам державаһы итеп ҡалдыра. Таким образом, раннее мамлюкское принятие суннитского ислама также проистекало из стремления к моральному единству в пределах их государства, основанному на представлениях большинства его подданных.

Мәмлүктәр, мосолман подданныйҙарының дини тойғоларын солтанлыҡтың абруйын ҡаҡшатмаҫлыҡ итеүгә йүнәлтеү маҡсатында, мосолман лидерҙарын (культивировать) ғәҙәткә индерергә һәм файҙаланырға ынтыла. Үҙенең элгәрҙәре Әйүбиҙәр кеүек үк, Бәһри солтандары шәфиғи мәҙһәбенә ҡарата айырым фаворитизм күрһәтә, шулай уҡ башҡа төп сөнни мәҙһәбтәрен, атап әйткәндә, мәлики мәҙһәбен, хәнбәли мәҙһәбен һәм Хәнәфи мәҙһәбен үҫтерә. Бейбарыҫ әйүбиҙәрҙең һәм иртә мәмлүктәрҙең  ҡади әл-ҡуда (баш судья) итеп шәфиғи ғалимын һайлау традицияһына нөктә ҡуя һәм уның урынына дүрт мәҙһәбтең һәр береһенән ҡади әл-ҡуданы тәғәйенләй. Был сәйәсәттең үҙгәреүе, бәлки, өлөшләтә, башҡа мәҙһәбтәр өҫтөнлөк иткән төбәктәрҙән Мысырға күсеп килгән мосолман халҡының төрлөлөгөн булдырыу теләге менән дәртләндерелгәндер. Әммә, ахыр сиктә, дүрт мәҙһәб араһында ҡади әл-ҡуда ураҙаһының таралыуы Мәмлүктәр солтандарына уларҙың һәр береһен ҡурсалаусылары сифатында сығыш яһарға һәм шулай итеп уларға ҙур йоғонто яһарға мөмкинлек биргән. Сәйәсәт үҙгәреүенә ҡарамаҫтан, башҡа мәҙһәбтәрҙәге коллегалары менән сағыштырғанда, шәфиғи ғалимдары бер нисә өҫтөнлөктө һаҡлап ҡала.

Мәмлүктәр шулай уҡ солтанлыҡта булған төрлө суфый ордендарын ҡабул итә. Мысырҙа XIII быуатта суфыйсылыҡ киң  таралған була, һәм иң популяр суфый ордены Шәҙилилек була.  Шәҙилилектең институциональ структураһы булмай, дини фекерендә һығылмалы була, был урындағы шарттарға еңел яраҡлашырға мөмкинлек бирә. Ул үҙ эсенә Сөнни ислам диндарлығын һәм уның нигеҙендәге ҡөрьән һәм хәҙистәр, суфый мистицизмын һәм халыҡ дине элементтарын, мәҫәлән, әүлиәлелек, изгеләрҙең йәки дини әһелдәрҙең  ҡәберлектәренә зыярат ҡылыу, зекер (Алланы данлау) кеүек элементтарҙы ала. Мәмлүктәр сөнни ғөләмәләрҙе дәүләт вазифаларына тәғәйенләп ҡурсалаһа, мосолман ғалимдары, Суфый зәүиәләрен (ғибәҙәәт йорттарын) финанслап, суфыйҙарҙы ҡурсалаған. Сөнни дини сағылышының икенсе осонда хәнбәли ғалимы Ибн Тәймийә тәғлимәттәре тора, уларҙа Ҡөрьән һәм Сөннәтте һүҙмә-һүҙ аңлатыуға нигеҙләнгән әхлаҡи талапсанлыҡ (ҡәтғилек) һәм төрлө суфый ордендары аңлатма биргән мистицизм һәм популяр дини яңылыҡ ҡабул итеү аспекттарына тәрән дошманлыҡ һыҙыҡ өҫтөнә алына. Ибн Тәймийә солтанлыҡта сөннәт ортодоксияһының (берәй нәмәгә ныҡ ышанғанлыҡ) типик вәкиле булмаһа ла, ул Мәмлүктәр дәүеренең иң күренекле мосолман ғалимы була һәм хәҙерге мосолман донъяһында әле лә йоғонто яһаған дини тәғлимәттәре өсөн мәмлүктәр хөкүмәте тарафынан бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Мәмлүктәр яҡлаған Ибн Тәймийә доктриналары еретик сөннәт истеблишменты тип һаналған.

## Иҡтисады
Мәмлүктәр иҡтисады асылда ике өлкәнән: элиталы йорт хужалығы принцибы буйынса ойошторолған һәм солтан етәкселегендәге каста хөкүмәте тарафынан контролдә тотолған дәүләт иҡтисады һәм дөйөм алғанда йәмғиәт сфераһына ҡараған һәм, этник яҡтан сит сығышлы  мәмлүктәрҙең хакимлыҡ итеүсе элитаһынан айырмалы рәүештә, ерле халыҡ менән ассоциацияланған ирекле баҙар иҡтисадынан тора. Мәмлүктәр, дәүләт бюрократияһын, бигерәк тә Ҡаһирәлә (Дамаск һәм Алеппола ойошторолған бюрократия була), шулай уҡ мәмлүктәрҙең хәрби иерархияһын һәм уға бәйле икта системаһын ойоштороп, иҡтисадты үҙәкләштереүҙе индерә. Мәмлүктәрҙең Мысыр төбәгендә үҙәкләшеүенә шулай уҡ, атап әйткәндә, Нил йылғаһының үҙәкләштереү йоғонтоһо булышлыҡ итә. Әйүбиҙәр кеүек үк, мәмлүктәр алтын динарҙарҙан, көмөш дирһәмдәрҙән һәм баҡыр фулустарҙан торған аҡса системаһын ҡулланған. Дөйөм алғанда, мәмлүктәр осоронда, төрлө солтандарҙың аҡса үҙгәртеүе арҡаһында, аҡса системаһы йыш ҡына бик тотороҡһоҙ була. Йыш ҡына баҡыр тәңкәләрҙең тиражы һәм дирһәмдәрҙә баҡыр ҡулланыуҙың артыуы инфляцияға килтергән.

Мәмлүктәр баҙарҙы күҙәтеү өсөн хисбаһ исемле административ орган ойоштора, уның башында мөхтәсиб (генераль инспектор) тора. Ҡаһирәлә, Александрияла, Әл-Фустатта һәм Түбәнге Мысырҙа дүрт мөхтәсиб була. Ҡаһирәләге мөхтәсиб иң өлкәне, һәм уның вазифаһы финанс министры вазифаһына оҡшаш була. Мөхтәсиб тауарҙарҙың ауырлығын, күләмен һәм сифатын тикшергән, легаль сауҙаға ярҙам иткән һәм хаҡтарҙың артыуына  ҡарата уяулыҡ һаҡлаған. Ҡағиҙә булараҡ, был вазифаны ҡади йәки ғөләмә (мосолман ғалимы) биләгән, әммә XV быуатта әмирҙәргә ҡулаҡса етешмәүен компенсациялау маҡсатында йәки мөхтәсиб ролен хоҡуҡи өлкәнән хоҡуҡ ҡулланыу өлкәһенә яйлап күсереү һөҙөмтәһендә, мәмлүк әмирҙәре мөхтәсибтәр тарафынан тәғәйенләнә башлай.

### Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы мәмлүктәр иҡтисадында төп килем сығанағы була. Ауыл хужалығы продукцияһы Мәмлүктәр Мысырының, Сүриәнең һәм Фәләстиндең төп экспорт тауарҙары була. Бынан тыш, шәкәр һәм туҡыу производствоһының төп тармаҡтары шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһына, атап әйткәндә, шәкәр ҡамышына һәм мамыҡҡа бәйле була. Һәр ауыл хужалығы тауарына дәүләт һалым һалған, өҫтәүенә килемдең иң ҙур өлөшөн солтан ҡаҙнаһы алған; унан һуң әмирҙәр һәм эре хосуси сауҙагәрҙәр килгән. Иҡтаһынан алынған ауыл хужалығы продукцияһы әмирҙең төп килем сығанағы булған, һәм был килем менән ул үҙенең хосуси корпусын финанслай алған.

Сүриә һәм Фәләстингә ҡарағанда, Мысырҙа мәмлүктәрҙең ауыл хужалығы производствоһын үҙәкләштереүе төплөрәк була, төрлө сәбәптәр менән. Улар араһында Мысырҙағы бөтә ауыл хужалығы тиерлек берҙән-бер һуғарыу сығанағына, Нилға, бәйле булыуы, ә һуғарыу күләме һәм хоҡуҡтары йылғаның ташыуы менән билдәләнә, ә Сүриәлә һәм Фәләстиндә башлыса ямғырлы һуғарыу сығанаҡтары күп була, шулай итеп, күләмдәр һәм хоҡуҡтар урындағы кимәлдә билдәләнә. Төбәктәрҙең географияһы төрлө һәм сүриә-фәләстин территорияларына йыш баҫып инеүҙәр күҙәтелгәнлектән, Сүриә һәм Фәләстиндә үҙәкләштереү ҙә Мысырҙағыға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ була. Сүриә-фәләстин ауыл хужалығында дәүләттең роле фискаль хакимиәт, ирригация селтәрҙәре һәм ауыл инфраструктураһының башҡа аспекттары менән сикләнә. Үҙәкләштереү кимәле Мысырҙағы кеүек юғары булмаһа ла, мәмлүктәр сүриә иҡтисады өҫтөнән солтанлыҡҡа файҙа килтергән һәм уның дәүләтен обороналауға булышлыҡ иткән килем алыу өсөн етерлек контроль урынлаштыра. Бынан тыш, Сүриәлә мәмлүктәр армияһын тотоу Сүриәнең ауыл хужалығы килемен дәүләт контроленә алыуға бәйле була.

Мәмлүк провинциаль йәки өйәҙ губернаторының бурыстары араһында ауыл хужалығы производствоһын үҫтереү өсөн кешеһеҙ ҡалған райондарҙы тергеҙеү, ерҙәрҙе бәҙүиндәрҙең һөжүменән һаҡлау, уңдырышһыҙ ерҙәрҙә етештереүсәнлекте арттырыу (бәлки, булған ирригация селтәрҙәрен тәәрбиәләп тотоу һәм киңәйтеү иҫәбенә), уйһыу һөрөнтө ерҙәрҙе эшкәртеүгә айырым иғтибар бүлеү торған. Ауылдағы йәшәү ауыл хужалығы эштәрен туҡтатырға йәки уңышҡа һәм аграр инфраструктураға зыян килтерергә һәм, шулай итеп, килемде кәметергә һәләтле булған бәҙүин һөжүмдәре менән боҙолмаһын өсөн, мәмлүктәр бәҙүин ҡоралланыуына ҡамасауларға һәм уларҙың булған ҡоралын тартып алырға тырыша.

### Сауҙа һәм сәнәғәт
Урта быуаттарҙа халыҡ-ара сауҙала Мысыр һәм Сүриә үҙәк транзит ролен уйнаған. Хакимлыҡ итеү башында мәмлүктәр тышҡы сауҙала үҙ ролен киңәйтергә ынтыла, һәм был маҡсатта Бейбарс Генуя менән сауҙа килешеүенә, Ә Әл-Мансур Калауын — Цейлон менән шундай уҡ килешеүгә ҡул ҡуя. XV быуатҡа мәмлүктәрҙең власть өсөн көрәше, эпидемиялар һөҙөмтәһендә иҡта килеменең кәмеүе һәм бәҙүин ҡәбиләләренең ташландыҡ ауыл хужалығы ерҙәрен баҫып алыуы арҡаһында эске тетрәнеүҙәр солтанлыҡта финанс көрсөгөнә килтерә. Был юғалтыуҙарҙы ҡаплау өсөн мәмлүктәр өс алым ҡуллана: ҡала урта синыфтарына һалым һалыуҙы, Европаға һатыуҙы күбәйтер өсөн мамыҡ һәм шәкәр етештереүҙе арттырыуҙы һәм Алыҫ Көнсығыш менән Европа араһындағы сауҙала үҙенең транзит хәлен файҙаланыу. Һуңғы ысул иң отошло булып сыға, һәм Венеция, Генуя һәм Барселона менән сауҙа мөнәсәбәттәрен үҫтереү һәм тауарҙарға һалымдарҙы арттырыу юлы менән тормошҡа ашырыла. Шулай итеп, XV быуат дауамында Европа менән мосолман донъяһы араһындағы боронғо сауҙа, мәмлүктәр солтанлыҡ порттары аша эшләгән йәки үткән сауҙагәрҙәргә һалым һалыуы менән бәйле, солтанлыҡ килеменең байтаҡ өлөшөн тәшкил итә башлай.

Мәмлүктәр Мысыры Көнбайыш Европа өсөн ҙур туҡыу етештереүсе, сеймал менән тәьмин итеүсе була. Әммә тағун сиренең йыш таралыуы, европалылар тарафынан был тауарҙарҙы етештереүенең үҫеше менән тап килгәнлектән, мәмлүктәр территорияһында туҡыма, ебәк изделиелары, шәкәр, быяла, һабын һәм ҡағыҙ етештереүҙең кәмеүенә килтерә. Шуға ҡарамаҫтан, тәре походтары ваҡытында мосолмандар менән сауҙа итеүгә папа сикләүҙәренә ҡарамаҫтан, сауҙа дауам итә. Урта диңгеҙ сауҙаһында борос, мускат сәтләүеге һәм сәскәләр, ҡәнәфер һәм корица, шулай уҡ дарыуҙар һәм индиго кеүек тәмләткестәр өҫтөнлөк итә. Был тауарҙар Фарсыстан, Һиндостан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан килеп сыҡҡан һәм Европаға Сүриә һәм Мысырҙың мәмлүктәр порттары аша йүнәлтелгән. Был порттарға йыш ҡына европа сауҙагәрҙәре килә, улар үҙ сиратында алтын һәм көмөш дукаттар һәм ҡойолмалар, ебәк, йөн һәм етен туҡымалар, тиреләр һатып ала.

Барыҫбей солтан ваҡытында затлы әйберҙәргә, атап әйткәндә, тәмләткестәргә, дәүләт монополияһы урынлаштырыла, уларға дәүләт хаҡ билдәләй һәм табыштан процент йыя. Ошо маҡсатта 1387 йылда Барыҫбей Мысырҙың төп сауҙа порты Александрияла туранан-тура контроль урынлаштыра, шуның менән порттан һалым керемдәрен император ҡаҙнаһы урынына солтандың шәхси ҡаҙнаһына (диван Әл-Хасс) күсерә, ул хәрби иҡта системаһы менән бәйле була. Бынан тыш, 1429 йылда ул, тәмләткестәрҙе Ҡыҙыл диңгеҙ аша Александрияға туранан-тура ташыуҙы туҡтатырға маташып, Европала тәмләткестәр менән сауҙа итеүҙе Ҡаһирә аша алып барырға ҡуша. XV быуат аҙағында-XVI быуат башында Португалия империяһының Африкаға һәм Азияға экспансияһы Урта диңгеҙ сауҙаһына ҡараған Мәмлүк-Венеция монополияһының килемен һиҙелерлек кәметә башлай. Был солтанлыҡтың ҡолатылыуы менән тап килә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мысыр Хәлифәлек тарҡалғандан алып Ғосман империяһына тиклем
* Ғосман-мәмлүк һуғышы (1485—1491)
* Ғосман-мәмлүк һуғышы (1516—1517)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Abu al-Fida, *[[Краткая история человечества|The Concise History of Humanity]]*
* Al-Maqrizi, Al Selouk Leme’refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, 1997.
* Idem in English: Bohn, Henry G., *The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades*, AMS Press, 1969.
* Al-Maqrizi, al-Mawaiz wa al-'i’tibar bi dhikr al-khitat wa al-'athar, Matabat aladab, Cairo 1996, ISBN 977-241-175-X
* Idem in French: Bouriant, Urbain, *Description topographique et historique de l’Egypte*, Paris 1895.
* Ибн Тагриберди, al-Nujum al-Zahirah Fi Milook Misr wa al-Qahirah, al-Hay’ah al-Misreyah 1968
* Idem in English: *History of Egypt*, by Yusef. William Popper, translator Abu L-Mahasin ibn Taghri Birdi, University of California Press 1954.
* Ayalon, David: *The Mamluk Military Society*. London, 1979.
* Shayyal, Jamal, Prof. of Islamic history, Tarikh Misr al-Islamiyah (History of Islamic Egypt), dar al-Maref, Cairo 1266, ISBN 977-02-5975-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*