open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мядининкай замогы

**Мядининкай замогы** Мядининкай тораҡ пунктында (Вильнюс районы, Литва) урынлашҡан. Литвала майҙаны буйынса иң ҙур булған «кастель» тибындағы замок.

## Тарихы
Замок XIV быуатта төҙөлә. Яҙма сығанаҡтарҙа 1385 йылдан телгә алына. Замок 2 гектар майҙанды биләй һәм тигеҙ булмаған дүртмөйөштө барлыҡҡа килтерә. Төньяҡ стенаһының оҙонлоғо — 128,7 м, көнсығыш — 161,2 м, көньяҡ — 127,7 м, көнбайыш стенаһының оҙонлоғо — 147,9 м. Замок тигеҙ урында төҙөлгән, төньяҡ стенаһы янынан — һаҙлыҡ. Стеналарҙың бейеклеге — 14-15 метр, нигеҙгә яҡын өлөшөнөң ҡалынлығы — 1,8—1,9 м, өҫкө өлөшө — 1,6 м. Төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә төп биш ҡатлы башня төҙөлгән. Көньяҡ башня тышҡы яҡтан тағы бер диуар менән ҡушыла. Башта дүрт ҡапҡа була (һәр стенала бер ҡапҡа).

Сигизмунд Герберштейн мәғлүмәттәренә ярашлы, 1517 йылда Медининкай замогы, күршеләге Крев замогы кеүек үк, ташландыҡ хәлгә төшкән була. Һуңынан унда дәүләт имениеһы бинаһы урынлаша.

## Бөгөнгө замок
2004 йылдан замок Тракай тарихи музейына ҡарай. 2012 йылдың сентябрь аҙағында реконструкциянын һуң асыла, бында президент Альгирдас Бразаускастың һунар трофейҙары коллекцияһы һәм замок тарихына арналған экспозиция урынлашҡан.

## Сәнғәт

Файл:Miednicki zamak. Медніцкі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|*В Дмаховский*. Мядининкай замогы емереклектәре. 1853 йыл.
Файл:Miednicki_zamak._Медніцкі_замак_(N._Orda,_1875).jpg|*[[Орда, Наполеон|Н. Орда]]*. Мядининкайҙағы замок. XIX быуаттың 2-се яртыһы
Файл:Miednicki zamak. Медніцкі замак (1876).jpg|*Билдәһеҙ рәссам*. Мядининкай. 1876 йыл.
Файл:Miednicki zamak. Медніцкі замак (J. Drazdovič, 1929).jpg|*[[Дроздович, Язеп Нарцизович|Я Дроздович]]*. Мядининкай. 1929 йыл.


## Әҙәбиәт
* *Ю. Юргинис* Мядининкай замок («Medininkų pilis»). — Вильнюс, 1984.
Ингилойҙар

**Ингилойҙар** (; ) —  грузиндарҙың Әзербайжандың төньяҡ-көнбайышында йәшәгән этнографик төркөмө. Грузин теленең ингилой диалектында һөйләшәләр.

Дингә мөнәсәбәтле ингилойҙар нәсрани һәм сөнни мосолмандарға бүленә.
Мосолман ингилойҙар Балакән һәм Закатала райондарында йәшәй, ә нәсраниҙары Гах районында көн итә. Тәүгеләре  Закатала районының Әлиәбад һәм Мосул ауылдарында, шулай уҡ Балакән районы Ититала ауылдарында , ә икенселәре —  Ках районының Ках-Ингилой, Бөйөк Алатемир, Ках-Баш, Әлибәкли, Мешабаш, Зегем, Хәләф-Тала, Гарамеша һәм Гымыр ауылдарында ойошоп, тупланып йәшәй. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында сыҡҡан Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (ЭСБЭ) мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Закатала округында 3703 грузин (4,98 %) һәм 8727 ингилой (11,72 %) йәшәгән.

Урыҫ хакимиәте вәкилдәре правослау миссионерҙарҙы ингилойҙарға ебәреп торған, әммә уларҙы дошман күреп ҡаршы алғандар. ЭСБЭ мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Кавказда  правослау христианлыҡты тергеҙеү йәмғиәтенең миссионерлыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда ингилойцҙар 1860 йылда Исламдан  христианлыҡҡа күскәндәр, 12 приход барлыҡҡа килгән, әммә 1863 йылда 9 приход яңынан Исламға ҡайта, шул уҡ ваҡытта 1892 йылда 62 кешене суҡындыра алғандар .

; Әзербайжанда грузиндар һаны динамикаһы

Әлибәйли ауылында Гах дәүләт грузин драма театры эшләп килә. Грузин телендә  «Шалала» гәзите сыға.

Яҙыусы Якоб Гогебашвили «Батша Ираклий һәм ингилой ҡыҙы» тигән тарихи хикәйә яҙған. 2009 йылда  «Әзербайжантелефильм» студияһында «Ингилойҙар» тигән документаль фильм төшөрөлгән, ул Әзербайжандың ошо аҫаба халҡының тарихына, мәҙәниәтенә, ғәҙәт-йолаларына бағышланған .

Ингилойҙарҙың күпселеге Әзербайжан халҡы иҫәбен алғанда *«әзербайжан»* тип яҙылған.

## Әзербайжандың билдәле ингилойҙары
* Джанашвили Моисей Георгиевич — грузин тарихсыһы, филолог, педагог, Хеҙмәт Геройы (1932).
* Муратов Анатолий Олегович (1900—1964) — совет хәрби начальнигы, гвардия генерал-майоры.
123

## Шулай уҡ ҡара
* Аджарҙар — грузиндарҙың этнографик төркөмө. 70 % правослау, 30 % мосолман (башлыса Төркиә менән сиктәш төбәктәрҙә йәшәгән оло йәштәге кешеләр).
* Лаздар — Төркиәләге башлыса мосолман картвель этник төркөмө.
* Ферейдандар — Ирандағы мосолман грузиндар.
* Чвенебури — Төркиәләге мосолман грузиндар.
## Видео
* Zaqatala rayonu Mosul Kəndi, İngiloylar

* Традиции народа ингилой

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* John M Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Janfer Mak. The Sociolinguistic Situation of the Inghiloi of Azerbaijan. SIL International, 2005
* Ингилойцы//Большая российская энциклопедия
Косово Милли театры

**Косово милли театры** () — Косоволағы опера театры, өлөшләтә танылған Косово Республикаһының баш ҡалаһы Приштинала урынлашҡан. Косово милли театры — берҙән-бер Косово дәүләт театры. Ул Косовоның Мәҙәниәт, Йәштәр һәм Спорт эштәре буйынса министрлыҡтан финанслана.

1989 йылға тиклем театр 400 премьера һәм 10 меңдән ашыу реприза ҡуйған, уларҙы 3 миллиондан ашыу тамашасы ҡараған.

## Тарихы
1945 йылда Призрен ҡалаһында Косово Милли театры эшләй башлай. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Косовола асылған тәүге профессиональ театр була. Башта уны Милли провинция театры тип йөрөтәләр, һәм ул «Партизан» спорт үҙәгендә урынлаша. Ундағы бик бәләкәй генә сәхнә, әлбиттә, театр талаптарына яуап бирмәй. Павел Вугринац, Милан һәм Кика Петрович, театрҙа эшләргә әҙер булған йәш талантлы актёрҙарҙы йыйып, Косоволағы тәүге профессиональ театрға нигеҙ һала, ә Шәфҡәт Муслиуны директор итеп һайлап ҡуялар. 14 кешенән торған актёрҙар труппаһы йыйып, 2 премьера спектакле ҡуйылғас, рәсми рәүештә нигеҙ һалыу датаһы иғлан ителә — 1945 йылдың 7 октябре.

Рәсми спектаклдең премьераһы беренсе «Шәкәр шары» () спектакле — театрҙың тәүге рәсми премьераһы, унан һуң 16 уңышлы премьера ҡуйыла һәм Косово буйлап гастролдәр башлана. 1946 йылда театр Приштинаға күсерелә, һәм, яңы театр объекты төҙөлә башлауға бәйле, эшмәкәрлеген туҡтатып торарға мәжбүр була. Был ваҡытта йәш актёрҙар башҡа театрҙарға эшкә күсә. Ике йылдан һуң, 1949 йылдың 1 майында, Сербияның Мәғариф һәм мәҙәниәт министрлығы театрҙы ҡайтанан эшләтә башлау тураһында иғлан итә.. Милютин Яснич театрҙың яңы директоры итеп тәғәйенләнә. Шулай итеп ике йылдан һуң Приштинала яңы театр учреждениеһы эшләй башлай, һәм режиссёр Драгутин Todic «Күпер» спектаклен сәхнәләштерә. 1951 йылда Халыҡ провинциаль театры тураһында Закон ҡабул ителә, һәм театрға йәһәт үҫеү мөмкинлеге асыла. Бик күп яңы актёрҙар килә театрға, әммә уның профессиональ директорҙарының булмауы эшкә аяҡ сала. Ике директор (Абдрахман Шала һәм Muharrem Qena) Dobrica Radenkovic етәкселегендә уҡый, артабан бик уңышлы һәм танылған театр режиссёрҙары булып китә. Артабанғы йылдарҙа Азем Shkreli и Рамиз Кельменди кеүек һәләтле генераль директорҙар эшләй. 90-сы йылдарҙа Косовоның сербтар тарафынан оккупацияла тотолоуы театр эшмәкәрлеген кире йоғонто яһай. Һуғыштан һуң театр исемен үҙгәртә һәм Косово Милли театры тип атала башлай.

1981 йылдан һуғыш тамамланғансы Косово театры серб сәйәси баҫымы аҫтында эшләй, шуға күрә параллель булған күп кенә албан рәссамдары эштән сығарылмай, һәм параллель тәрбиә-йорт-театрҙары барлыҡҡа килә. Эштән сығарылған күпселек рәссамдар башҡа театрҙарҙа эшен дауам итә, ҡайһы берҙәре бөгөн профессиональ хеҙмәткәрҙәр булып эшләй[6] .

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Театрҙың рәсми бите facebook.com
Амалье йорто

**Амалье йорто** (кат.Casa Amatller) — Барселонала    неоготика һәм модерн араһында тирбәлгән стилдә төҙөлгән бина. Әлеге ҡиәфәтен  1898 һәм  1900 йылдар араһында архитектор  Ж. Пуч-и-Кадафалька проекты буйынса алған (кат.I Cadafalch Josep Puig). 

Амалье йорто Эшампле районындағы   Пасео-де-Грасия (кат.Passeig de Gràcia) урамында   ()  Бальо йорто һәм  Лео Морера йорто менән йәнәш урынлашҡан.

## Тарихы
Йорт 1875 йылда төҙөлгән, 1898 йылда уны кондитер Антонио Амалье һатып ала һәм архитектор Ж. Пуч-и-Кадафалькҡа реконструкцияларға ҡуша.  Бер төркөм рәссамдар һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталары ҡатнашҡан эш барышында йорттоң үҙгәртеп ҡороу һәм художестволы биҙәү  эштәре башҡарыла.

1976 йылда король указы менән *Амалье йорто* милли әһәмиәттәге ҡомартҡы  тип иғлан ителә. Бинаның өҫкө ҡаттарында *Амалье сәнғәтенең испан институты* (кат.Amatller Hispànic Institut d ' Art) урынлаша, ул Испания сәнғәте темаһына арналған ҙур  китапханаға эйә.

## Архитектураһы
Бинаның фронтоны  ғәҙәти булмаған һикәлтәле, ул голланд готика әҫәрҙәрен хәтерләтә, ә өҫкө ҡат тәҙрәләренең биҙәлешендә испан готикаһы мотивтары күҙгә ташлана. Дүртенсе ҡаттағы галерея семәрле капителдәре булған колонналар менән биҙәлгән. Фасад скульптураларын  Эусеби Арнау-и-Маскорт (кат.I Mascort Arnau Eusebi) башҡарған. Төп инеү урыны библия темаларына һәм урта быуат риүәйәттәре сюжетына скульптуралар менән биҙәлгән, юғарыла урынлаштырылған аллегорик һүрәттәр музыка, һынлы сәнғәт, архитектура һәм скульптураны сағылдыра. Инеү урыны өҫтөндә йорт хужаһының аллегорик портреты урынлашҡан.  

Бинаға ике инеү урыны бар— бейегерәге вестибюлдәргә егелгән кареталар өсөн тәғәйенләнгән, инеү ишектәре араһында Амальеның герб ҡалҡаны урынлашҡан.

## Интерьеры
Бинаның вестибюленең һәм төп баҫҡысының биҙәлеше  каталон модерны өсөн  хас  — таш  (колонналар), ағас (түбәләре),сүкелгән  тимер   (лампалар), төҫлө кафель  (стеналарҙың көпләнеүе) бергә ҡулланыла. Амалье йортоноң эске  ихатаһы  витраж  менән ябылған. 

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Бөтә Барселона. Oro escudo de editorial нәшриәте, a. s. Barcelona. 

## Һылтанмалар

* История дома Амалье (англ.)
Косово әҙәбиәте

**Косово әҙәбиәте** Косовола йәшәгән авторҙарҙың албан, серб, босния һәм төрөк телдәрендә яҙған әҙәби әҫәрҙәренән тора. 1912 йылға тиклем Ғосман империяһы властары яҙыуҙа албан телен ҡулланыуҙы тыйһалар ҙа, Косово әҙәбиәте тарихында ғосман осоро айырым бер урынды алып тора. Был сәйәсәт Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем сербтар идара иткән ваҡытта ла дауам итә

Һуғыштан һуң мәктәптәрҙә уҡытыу серб телендә алып барыла. 1940-сы йылдар аҙағында албан телендә яҙылған һәм баҫылған йәшерен әҙәбиәт таратыла башлай. Албан телендә сыҡҡан «Rilinja» гәзитен һатып алған һәр кешене йәшерен полиция иҫәпкә ала. Албан теле һәм мәҙәниәте 1974 йылда яңы Югославия конституцияһы ҡабул ителгәс кенә тулы хоҡуҡҡа эйә була. Косовола албан әҙәбиәте һәм мәҙәниәте артабан үҫешә башлай.

1949 йылда «Jeta e r» әҙәби журналы барлыҡҡа килгәс, албан телле йәш авторҙар Югославияла ижад емештәрен баҫтырып сығарыу мөмкинлеген ала. 1950-се йылдарҙа айырым монографиялар баҫылып сыға. 1960-сы йылдарҙа Косово албандарының әҙәбите әүҙем баҫыла башлай..

Косовола етди проза 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә, тип иҫәпләйҙәр. Ул ваҡытта Митровицанан Хивзи Сәләймәни,Приштинанан Адем Демачи, Призрен эргәһендәге Гражданиканан Антон Пашку кеүек авторҙар етди прозаны үҙ итә. Шулай уҡ Экрем Баша, Юсуф Буджови, Теки Дëрвисхи, Сабри Хамити, Рамиз Келменди, Мехмет Края, Бекир Муслиу, Реджеп Чосья, Муса Раниадани, Назми Ррахмани, Зейнуллах Ррахмани һәм Азем Шкрели ХХ быуаттың күренекле Косово прозаиктарына ҡарай.

Косово албандарының шиғриәте лә шулай уҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, уның тамырҙары халыҡ традицияларына барып тоташа. Эсад Мекули элекке Югославия биләмәһендә хәҙерге заман албан шиғриәтенә нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Экрем Баша, Бесим Бокши, Ррахман Дедай, Мирко Гаши, Энвер Гьерчеку, Фахредин Гунга, Абдулла Конушевци, Дин Мехмети, Али Подримя һәм Азем Шкрелим — хәҙерге замандың күренекле шағирҙары.

Төбәктә серб әҙәбиәтенең шаҡтай оҙайлы тарихы бар, уның тамырҙары XIII быуатҡа барып тоташа. ХХ быуаттың Косовола эре серб әҙәбиәтселәре — романист Вукашин Филипович, шағирә Даринка Еврич, яҙыусы [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2 Радосав Стоянович], шағир һәм прозаик Петар Сарич, поэт Лазар Вукович.

1970-1980-се йылдарҙа Косованың серб һәм албан яҙыусылары Косово Яҙыусылар союзы ағзалары була. Этник низағтарҙың киҫкенләшеүе арҡаһында 1980 йылдар аҙағында сербтар был ойошманан сыға, шунан бирле Косово Яҙыусылар союзына албан авторҙары ғына инә. Был ойошма Косовоның сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай, уның ағзаларының күбеһе, шул иҫәптән Ибраһим Ругова, Косово Демократик лигаһын ойошторусыларҙың береһе.

## Иҫкәрмәләр
Бостон асыҡ китапханаһы

**Бостон асыҡ китапханаһы** (ингл.  Public Boston Library) — АҠШ-тың иң ҙур һәм һәр кем йөрөй алырлыҡ китапханаларының береһе. Китапхана бинаһы — Америкала неоренессанс архитектураһы миҫалдарының иң яҡшыларының береһе. Китапхана Бостондың үҙәгендә, Бэк-бэй районында урынлашҡан.

Америкала шәхси берәмектәрҙең финанс ярҙамы менән файҙаланған беренсе муниципаль китапхана. Бында АҠШ-та тәүге тапҡыр китаптарҙы һәм башҡа материалдарҙы өйгә биреп ҡайтарыу рөхсәт ителгән. Хәҙер китапхана дәүләттән финанс ярҙамы ала.

Китапханаға төп инеү ишеге өҫтөндә «Бөтәһе өсөн дә бушлай» тигән яҙыу тора. Ул шулай уҡ фәнни китапханалар Ассоциацияһы ағзаһы булып тора (Төньяҡ Америка фәнни китапханаларын берләштереүсе коммерция булмаған ойошма). Донъяның иң ҙур китапханалары исемлегенә ярашлы ул 14-се урынды биләй.

Америка китапханалар ассоциацияһына ярашлы, Бостон йәмәғәт китапханаһы фондының ҙурлығы буйынса, Конгресс Китапханаһы һәм Нью-Йорк асыҡ китапханаһынан ҡала, АҠШ-тың өсөнсө китапханаһы булып тора. Ул 22,4 миллион берәмек китап тупланмаһына эйә. Китапханала сәнғәт тарихы һәм америка тарихы буйынса ҙур фонд тупланған.

Китапхана коллекцияһында 1,7 миллиондан артыҡ һирәк осрай торған китаптар һәм ҡулъяҙмалар: урта быуат ҡулъяҙмалары, Шекспирҙың тәүге баҫмалары, Джордж Тикнор коллекциялары, Даниэль Дефоның төп коллекциялары, Джон Адамстың шәхси китапханаһының төп өлөшө, Натаниэль Боудитчтың математиканан һәм астрономиянан китапханаһы һәм башҡалар бар.
Был китапханала бөтә китаптарҙы ла абсолют алыу мөмкинлеге. Китапхана хеҙмәткәрҙәре китап уҡыусы билеты һорамай. Бында урыҫ әҙәбиәтенең ғәйәт ҙур йыйынтығы тупланған.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Крупнейшие библиотеки мира

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Албан милли кейеме

**Албан милли кейеменең** 200-ҙән ашыу варианты бар. Традиция буйынса бөтә Албанияла, албан телендә һөйләшкән территорияларҙа һәм албан субэтник төркөмдәрендә (мәҫәлән, Италияла арберештар, Грецияла арваниттар, Хорватияла абанасиҙар) шундай милли кейем кейәләр. Традицион костюм кеше йәшәгән төбәккә, социаль сығышына, йәшенә һәм диненә ҡарап айырыла.

1950-се йылдарға тиклем Албанияла көндәлек тормошта милли кейем киң таралған була. Һуңыраҡ, бигерәк тә йәштәр араһында, уны көнбайыш өлгөһөндәге кейем алмаштыра. Ҡайһы бер оло йәштәге кешеләр бөгөн дә көндәлек тормошта традицион милли кейемгә өҫтөнлөк бирә. Төрлө фольклор коллективтары милли кейемдә сығыш яһай, албандар байрам көндәрендә традицион милли кейем кейергә ярата.

Ваҡыт үтеү менән ғәҙәти албан кейеменә лә үҙгәрештәр инә. Һәр төбәктең үҙенә генә хас кейеме бар. Кейемдең үҙгәреүенә тышҡы мәҙәни факторҙар ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, ислам диненең инеүе һәм ғосман осоро йоғонтоһо күҙәтелә. Албания буйодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң традицион кейем көнбайыш модаһына эйәреп үҙгәрә.

## Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Албанияның таулы төбәгендә ҡатын-ҡыҙ ҡайма менән биҙәкләп тегелгән оҙон етен күлдәктә йөрөгән. Был күлдәк өҫтөнән ике алъяпҡыс кейер булғандар, йәки күлдәк бәләкәй генә нағыштар менән биҙәлгән. Тауҙарҙа йәшәгән албан ҡатын-ҡыҙының ҡыҫҡа курткаһы алтын төҫөндәге бау менән бәйләнгән, биҙәү өсөн аппликация һәм сәсәктәр ҡулланылған. Юбкалары ҡыңғырау сәскәһе формаһында булған. Албанияның төньяғына ҡарай, Мирдит районында йәш ҡыҙҙар ҡыҙыл сәсәкле билбау, оло йәштәге ҡатындар ҡара сәсәкле билбау таҡҡан. Зерчани төбәгендә ҡатын-ҡыҙ еңһеҙ күлдәк кейгән. Ҡалаларҙа йәшәгәндәре кизе-мамыҡ йәки ебәк туҡыманан тегелгән шароварҙар кейгән. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр тыштан оҙон йылы кафтан —*джуббала йөрөгән*. Баш кейеме — йә яулыҡ, йә япма.

## Ир-егеттәр кейеме
Традицион ирҙәр кейеме — *фустанелла*, ул Албанияның көньяғында киң таралған. Төньяҡта оҙон аҡ ыштан *тирчетта* йөрөгәндәр. Өскө яҡҡа күлдәк, жилет кейгәндәр. Тоҡҡа оҡшатып тегелгән ыштан *потурэ* киң таралған була, уны ғәҙәттә куртка менән бергә кейгәндәр. Баш кейеме — *феска*, шулай уҡ буйлы *тюрбан*. Албандарҙың милли баш кейеме *кече тип атала*.

## Иҫкәрмәләр
Дыуанкүл

**Дыуанкүл**- (,  *Дуван-Куль*, *Большой Дуван-Куль*) —  Силәбе өлкәһендәге *Хомутинино* ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм  Дыуанкүл ауылынан төньяҡтараҡ урынлашҡан тоҙло күл. Күлдең күп өлөшө өлкәнең Уйылға районы Рождественское һәм Хомутинино ауыл биләмәләре ерҙәрендә урынлашҡан. Бәләкәйерәк өлөшө  — Эткүл районы  Ҡаратабан ауыл биләмәһендә майҙан биләй.Мейәс йылғаһы бассейнына ҡарай 

## Гидроним
Күлдең атамаһы дыуан тигән башҡорт ҡәбиләһе + күл  һүҙе ҡушып яһалған.

## Тасуирлама
Һыу киҫелеше диңгеҙ кимәленән 211,3 м бейеклектә булғанда һыу майҙаны 61,5 км² тәшкил итә. Максималь тәрәнлек — 4,2 м, уртаса — 1,9 м

Күл тирәләй ҡарағай һәм ҡайын урмандары үҫә, бигерәк тә көньяҡ-көнбайыш яр урмандарға бай. 

1950 йылда Дыуанкүл төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан  Оло Һарыкүлгә канал менән тоташтырылғанға тиклем уның майҙаны  40 км² булған. 1990-сы йылдар башында каналды япҡандан һуң ул ваҡыты-ваҡыты менән генә файҙаланыла, шуға күрә хәҙер күлде туйындырып торған төп сығанаҡтар - ер аҫты һыуҙары һәм  ташҡын ваҡытында инеп ҡалған һыу.

Күлдә хужалыҡ маҡсатында балыҡ тотола, ул шуның менән әһәмиәтле 

## Иҫкәрмәләр

## Топографические карты
* 
## Сығанаҡтар
*Дуванкуль // Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. — Челябинск: Камен. пояс, 2008. Т. 2. — Д—И. — С. 196. — ISBN 978-5-88771-072-3
*Шувалов Н. И. Дуван-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.
Босния һәм Герцеговинала ислам

**[[Ислам]]** хәҙерге Босния һәм Герцеговина территорияһында XV—XVI быуаттарҙа үтеп инә. Был ғосмандар урта быуат Босния дәүләтен яулап алғас була. Хәҙерге боснийҙар башлыса сөнни ислам динен тота.

Илдә Граждандар һуғышы барған өсөн 1991 йылдан Босния һәм Герцеговинала дини төркөмдәрҙең иҫәбе буйынса аныҡ статистика мәғлүмәттәре юҡ. 2002 йылғы баһа буйынса, мосолмандар ил халҡының яҡынса 40 % тәшкил итә.

## Ғосман дәүере
Ислам Балҡан ярымутрауына үтеп инеүе Ғосман империяһының яулап алыуҙарына бәйле. Ғосмандар Боснияны 1463 йылда баҫып ала. Бер нисә быуат оккупациянан һуң, көньяҡ славяндарҙың бер өлөшө ислам динен ҡабул итә. Албания менән бер рәттән Босния вилайәте Ғосман империяһының Европалағы биләмәләренән халыҡтың ҙур өлөшө ислам динен ҡабул иткән төбәк булып тора. 1878 йылда Берлин конгресы Босния һәм Герцеговинана өҫтөндәге контролде Австро-Венгрияға тапшыра. 1908 йылда Австро-Венгрия крайҙа аннекциялай һөҙөмтәлә халыҡ-ара низағ барлыҡҡа килә.

Боснийҙар өсөн дин йыш ҡына уларҙың милли идентификаторы булып хеҙмәт итә.

## Босний һуғышы
1992—1995 йылдарҙағы Босний һуғышы эске миграцияны тыуҙыра, улар халыҡты айырым этно-дини өлкәләр буйынса туплатҡан. 2001—2002 йылдарҙа артҡан һәм 2003—2004 йылдарҙа кәмегән реэмиграция, Босния һәм Герцеговинаға ҡайтҡан элек Серб Республикаһы райондарында йәшәгән босний һәм хорваттарға ҡағылмай. Босния һәм Герцеговина Федерацияһында босний һәм хорват райондары һаҡлана. 

Бөтә ил буйлап һуғышыусы яҡтар тарафынан мәсеттәр һәм сиркәүҙәр юҡ ителә. Ислам ҡомартҡыларының иң мөһим юғалтыуҙарының береһе ул Баня-Лукалағы ике мәсет: Арнаудия һәм Фәрхәдия, улар ЮНЕСКО тарафынан донъя мәҙәни ҡомартҡылары иселендә булғандар. Был ике мәсет 1993 йылда серб частары тарафынан юҡ ителә.

## Хәҙерге дини хәл

Илдең төп өс конфессияларҙың дини лидерҙары раҫлауынса, дин шарттарҙы үтәү йәштәр араһында артҡан, был ҙур дәрәжәлә уларҙың этник мираҫы менән үҙ-үҙен идентификациялау булараҡ Босний һуғышы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дини тергеҙеүгә бәйле. Күп кенә босний ҡатын-ҡыҙҙары, быға тиклем бигерәктә ҡалаларҙа һуғышҡа тиклем көнкүрештә булмаған ислам кейем ҡанундарын ҡабул итә. Илдең төп өс конфессияларҙың дини лидерҙарының билдәләп үтеүенсә, улар Сараево йәғни Баня-Лука кеүек ҡалаларҙа түгел, ә Босния һәм Герцеговинаның ауыл райондарында ҙур хуплау алалар.

Босния һәм Герцеговинала 8 мөфтиәт бар, улар илдең төп муниципалитеттарында урынлашҡан: Сараево, Бихач, Травник, Тузла, Горажде, Зеница, Мостар һәм Баня-Лукала. Босния һәм Герцеговина мосолмандары башлығы — Хөсәйен Кавазович.

Башҡа дини ойошмаларҙың миссионерлыҡ эшмәкәрлеге сикләнгән, әммә етенсе көн адвентистары, Иегова шаһиттары, методистар, мормондар һәм кришнаиттарҙың бер ни тиклем артыуы күҙәтелгән.

## Һылтанмалар

* International Religious Freedom Report 2007: Bosnia and Herzegovina
Кодак (ҡәлғә)

**Кода́к** йәғни **Койдак** () — Днепр йылғаһының уң ярында, Днепр ҡалаһының көньяҡ сигенән 1,5 км алыҫлыҡта Иҫке Кодаки ауылы территорияһында урынлашҡан ҡәлғә. 

«Кодак» атамаһы төрки телдән тәржемә иткәндә «тау башында тораҡ».

## Тарихы
Ҡәлғә 1635 йылдың июлендә крәҫтиәндәрҙең Ҡара диңгеҙгә сығыуҙы ябыу һәм Запорожьеға ҡасыуға ҡамасаулау маҡсатында төҙөлә, башҡа сығанаҡтарҙа Днепр утрауҙарын Запорожье казактарынан таҙартыу маҡсатында төҙөлә тип күрһәтелә. Замандаштар ҡәлғәне «Запорожьеға асҡыс» тип атағандар. Кодак ҡәлғәһе таж гетманы Станислав Конецпольский фарманы буйынса француз инженеры Гийом Левассер де Боплан етәкселегендә төҙөлә. 

Ҡәлғәне төҙөү өсөн Польша сеймы 100 мең поляк злотыйҙары бүлеп бирә. Ҡәлғә гарнизоны француз офицеры Жан Марион башлығындағы 200 немец ялланма драгундан торған. Гарнизон башлығы Жан Марион Запорожье казактарын көньяҡҡа үткәрмәгән, уларға ҡәлғә янынан үтергә, Днепрҙа балыҡ тоторға тыйған һәм башҡаса уларҙы ҡыҫырыҡлаған.

1635 йылдың авгусында атаман Иван Михайлович Сулима командалағындағы Запорожье казактары походтан ҡайтышлай, төндә ҡапыл Кодак ҡәлғәһенә һөжүм яһай һәм гарнизонды юҡ итеп уны ала һәм емерә. Гарнизон составынан разведкала йөрөгән тик 15 драгун иҫән ҡала. Комендант Жан Марион язалап үлтерелә.

1639 йылда ҡәлғә немец инженеры Фридрих Геткант тарафынан тергеҙелә, уның ҙурлығы өс тапҡыр тиерлек киңәйә, католик костёл һәм монастырь, православие сиркәүе төҙөлә, ә гарнизон иҫәбе 600 ялланма яугирға тиклем арттырыла. Ут ҡеүәтен артиллерия менән көсәйтелә, ҡәлғәнән өс километр алыҫлыҡта ҡарауыл башняһы төҙөлә. Кодак губернаторы шляхтич Ян Жолтовский, ә комендант Адам Конецпольский (гетман Станислав Концпольскийҙың туғаны) була.

1648 йылдың сентябрендә ҡәлғәне алыуға полковниктар П. Шумейко, М. Нестеренко һәм Я. Вовченко командалығындағы өс казак полкы ебәрелә. 1648 йылдың 1 октябрендә Кодак ҡәлғәһе алышһыҙ бирелә. Богдан Хмельницкий тарафынан Койдак ҡәлғәһе Кесе Рәсәй казак ғәскәренең йыйылыу урыны тип иғлан ителә. Ҡәлғәнең ату ҡоралдары алып ташлана, ә ҡәлғә үҙе үҙенең әһәмиәтен 1654 йылға тиклем юғалта.

Гетман Иван Мазепа осоронда Кодак ҡәлғәһе Запорожье Сечына ҡаршы ҡарауыл посы булып тора. 1711 йылда Прут тынысылыҡ килешеүе шарттары буйынса яҡындағы башҡа ҡәлғәләр менән бергә емертелә.

1734—1775 йылдарҙа Кодак казак слободаһы, Кодак паланкаһы үҙәге була. XVIII быуат аҙағында исеме Иҫке Кодаки тип үҙгәртелә һәм бында Яңы Сечь юҡ ителгәндән һуң күп кенә Запорожье казактары килеп төпләнә. Кодак ҡәлғәһенең харабалары әлеге көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.

1910 йылда Дмитрий Иванович Яворницкийҙың инициативаһы буйынса ҡәлғә урынында иҫтәлекле билдә ҡуйыла.

1940 йылда ҡәлғә урынында гранти карьеры булдырыла, ул ҡырҡ йылдан ашыу ваҡыт осоронда ҡәлғәнең яҡынса 90 % юҡ итә. Хәҙерге ваҡытта, карьер батырылғандан һуң, тик төньяҡ ер валдары һәм күл һаҡланып ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Дневник Б. К. Машкевича 1643—1649 г. В кн.: Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси, т. 2. Киев, 1896.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Кодацька фортеця
* Крепость Кодак. Фото и описание.
Дунай боҙланыуы

**Дунай боҙланыуы** — дүртенсе осорҙа күҙәтелгән боҙланыуҙы тикшеренеүселәр плейстоцен башланған мәлгә йәки плиоцен аҙағына (яҡынса 1,5—1,8 млн йыл элек) ҡайтарып ҡалдыра. Ул Альп Альбрехт Пенканың дүрт боҙлоҡ дәүере традицион схемаһына инмәй. 1928 йылда немец геологы Бартель Эберлем тарафынан айырып күрһәтелә, һәм Дунай хөрмәтенә Дунай боҙланыуы тип атайҙар уны. Дунай боҙланыуы Альптың иң боронғо боҙланыуы ул, быны иҫбатлаған дәлилдәр Иллер-Лех төбәгенән ситтә урынлашҡан. 

## Характеристикаһы
Айырым боҙланыу сифатында уны айырып алыр алдынан тикшеренеүселәр боҙланыу ҡатламдарын Миндель боҙланыуы тип аталған боҙланыуға теркәй. Дунай боҙланыуын унан алда булған боҙланыуҙарҙы анализлау нигеҙендә аңлатып була.

Альп боҙланыуҙарын схемаһында Дунай боҙланыуының теүәл генә урынын билдәләү мөмкин түгел. Хаббеға ярашлы (2007), уны, моғайын, голланд боҙланыу схемаһының Менапиум комплексына тиңлап булалыр (Төньяҡ Германиялағы Пинау боҙланыуына тап киләлер). Был раҫлау иҫбат ителмәгән, әммә ул үтәлһә, Дунай боҙланыуын яҡынса 950 000 — 1 000 000 йыл элек барлыҡҡа килгән тип әйтеп буласаҡ.

Дунай боҙланыуы ваҡытында, күрәһең, Альп өлкәһе тотош боҙ менән ҡапланған булған. Был таш булып ҡатҡан ҡатламдар, нигеҙендә боҙ-ҡырсын террассаларының бер нисә этапта барлыҡҡа килеүен раҫлай.

Дунай боҙланыуының түбәнге ҡырсын террасаһы ҡалдыҡтары, нигеҙҙә, Альп эзбиздәренән барлыҡҡа килгән елләгән ҡырсындан тора..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* K. A. Habbe, D. unter Ellwanger Becker von Mitarbeit und R.-Haumann: des Quartär Alpenvorlandes Begriffe süddeutschen Stratigraphische für das. In: der Litt Stratigraphischen 2007 im Kommission Auftrag Deutschen T. (Hrsg.): Und Gegenwart Eiszeitalter/Science Quaternary Journal. 56, No. 1/2. E. Verlagsbuchhandlung Schweizerbart’sche (und Nägele Obermiller), ISSN 0424-7116, 66-83 S., doi:10.3285/eg.56.1-2.03.
* T. et al Litt.: 2002 von Deutschland Tabelle Das Stratigraphischen Quartär in der. In: Stratigraphie in Newsletters. 41 Band, Nr. 1-3. Berlin, Stuttgart, 385—399 S. (Erläuterungen; pdf-Datei, 124 kB und Tabelle; pdf-Datei, kB 182).
Сергей Королёв һәйкәле (Мәскәү)

**Сергей Королев һәйкәле**: памятник террористу, вредителю, концлагерной б_л_я_д_и н_е_д_о_б_и_т_о_й, дававший добровольно, л_и_м_и_т_е предателю родины, в_о_р_ю_г_е вражеской..=глухов, цыплаков, мишина, дроботун, семенов, цаплина, николаева, колобанов, багаутдинов, тюрина, музычук, дзесов, гаврилова, коркунова=.

 — совет ғалимы, инженер-конструктор, СССР-ҙа ракета-космос техникаһын һәм ракета ҡоралын етештереүҙе төп ойоштороусы, практик космонавтикаға нигеҙ һалыусы Сергей Королев һәйкәле. 2008 йылда Космонавтар Аллеяһында ҡуйыла. Йыл ярым эшләнгән проект авторҙары скульпторҙар Салауат һәм Сергей Щербаковтар, шулай уҡ архитекторҙар Кузьмин Александр һәм Игорь Воскресенский. Фәнни һәм инженер йәмәғәт берекмәләренең Халыҡ-ара союзы һәм Мәскәү хөкүмәте иҫәбенә финанслана.

Биш метрлыҡ бронза һын йыраҡҡа ҡарап торған ғалимды бөтә кәүҙәһе менән һәм һул ҡулын ситкә ҡарай ебәргән итеп кәүҙәләндергән. Скульптура Ерҙең орбитала тәүге яһалма юлдашы, «Восток» ракетаһының күтәрелеүе һәм донъяла беренсе космонавтың асыҡ космосҡа сығыуы һүрәтләнгән барельефтары булған гранит постаментҡа урынлаштырылған.

2006 йылда монументаль сәнғәт буйынса комиссия һәйкәл ҡуйыуға ризалыҡ бирә, Мәскәү властары быға тиклем уны төҙөү тураһында ғариза бирә, әммә ул кире ҡағыла. Комиссия Космонавтар Аллеяһын реконструкциялау пландарын ентекле өйрәнгәндән һуң ҡарарын үҙгәртә, һәйкәл Королевтың тыуыуының йөҙ йыллығы менән тап килтерелә (иҫке стиль буйынса 1906 һәм яңы стиль буйынса 1907 йылда). Мәскәү хөкүмәте скульптураны 2007 йылда ҡуйырға бойора, әммә һәйкәл 2008 йылдың 3 сентябрендә генә ремонтланған мемориаль комплекс менән бергә асыла. Асыу тантанаһында Мәскәү мэры Юрий Лужков, федераль йыһан агентлығы етәксеһе Анатолий Пермин, донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт Валентина Терешкова, академик Борис Черток, лётчик-космонавтар, Королевтың туғандары һәм фекерҙәштәре, шулай уҡ йәштәр һәм балалар ойошмалары вәкилдәре ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Дыуанкүл (ауыл)

**Дыуанкүл** () — Силәбе өлкәһенең Уйылға районы составына ингән ауыл. *Рождественское* ауыл биләмәһенә инә.

## Этимологияһы
Ауылда әлеге көндә күпселек урыҫтар йәшәһә лә, атама эргәләге башҡортса *дыуан* һәм *күл* һүҙҙәренән яһалған Дыуанкүл гидронимынан алынған. Билдәле булыуынса, дыуан - башҡорт ҡәбиләләренең береһе.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, сөнки  Урал тауҙары  Рәсәйҙең Европа өлешөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға күрәбында һалҡын Арктика һауаһы ла, эҫе Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Һөҙөмтәлә, һава шарттары ҡапыл үҙгәреп тороусан.

## Халҡы

Халыҡ һаны динамикаһы:

2002 йылғы йәниҫәп буйынса күпселек халҡы: урыҫтар (92%).

## Географияһы
Уйылға районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Өлкә үҙәге Силәбегә тиклем алыҫлығы  99 км, район үҙәге Уйылғаға тиклем  28 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Рождественка) 16 км

#### Рельеф
Ярымтигеҙлек майҙандар (*Урал аръяғы пенеплены*). Ауылдың төньяҡ өлөшөндә  шул уҡ исемдәге күл - Дыуанкүл урынлашҡан, көньяҡ-көнбайыш яғында- урмандар, көнсығыш өлөшөндә - урманлы дала. Иң яҡын ҡалҡыулыҡтар  диңгеҙ кимәленән 223 һәм 226 метр  бейеклектә.
  
## Тарихы
18-се быуаттың икенсе яртыһында өлкәнең Кичигин ҡәлғәһенән күсенгән казактар нигеҙ һалған. 1840 йылдан һуң Дыуанкүл Ырымбур казак ғәскәренең  Түбәнге Уйылға станицаһына  беркетелгән. 1889 йылд ауылда таш сиркәү була, ХХ быуат башында 3 мәктәп асыла һәм  тирмән эшләй. 1929 йылда Буденный С.М. исемендәге колхоз ойошторола. Колхоз 4896 гектар ер эшкәртә, 1960-сы  йылдарҙа  5-се бүлексәһе булараҡ Рождественский совхоз  составына инә.

## Инфраструктураһы
Дыуанкүлдән  күрше ауылдарға  шоссе,  грунт юлдар һалынған. Ауылда 7 урам., мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто һәм китапхана бар.

## Шулай уҡ ҡара
* Дыуанкүл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Челябинская область
*  Культурно историческое наследие села
Ҡаратабан (ауыл)

**Ҡаратаба́н** — Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән ауыл. Ҡаратабан ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы үҙе ярына урынлашҡан шул уҡ исемдәге күлдән алынған. Күлдең атамаһы иһә бер фараз буйынса ***ҡара табын*** тигән башҡорт ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал Шул уҡ ваҡытта күлдә табан балығы күп булып, уның тап ҡара төрө үрсегәне менән бәйле булыуы ла мөмкин

## Географияһы
Ауыл Ҡаратабан күле ярында урынлашҡан. Район үҙәге Эткүлгә — 17 км. Ҡаратабан ауыл биләмәһе муниципаль берәмек булып тора, ул Силәбе өлкәһенең Эткүл муниципаль районы составына инә һәм өлкә законы менән ауыл биләмәһе статусы алған. Биләмә Эткүл муниципаль районының көньяғында урынлашҡан. Көньяҡтан ул Уйылға муниципаль районы, ә төньяҡ-көнбайыштан — Беленос ауыл биләмәһе, төньяҡтан — Печенкин ауыл биләмәһе, төньяҡ-көнсығыштан — Белоус һәм Лебедь ауыл биләмәһе, көнсығыштан — Писклов ауыл биләмәһе менән сикләшә.

Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер уйһыулығы); бейеклектәр 205-тән 222 метрға етә. Ландшафт — урманлы дала. Биләмә ерҙәрендә һай күлдәр, һаҙҙар, күлдәр тиҫтәнән ашыу, иң ҙурҙары — **Дыуанкүл, Ҡаратабан, Кесе Һарыкүл, Саҡсан, Хохлатое.**

Ҡаратабан ауыл биләмәһе аша «Силәбе — Октябрь» шоссе юлы үтә. Күрше ауылдарға ла юл һалынған. Ҡаратабандан район үҙәге Эткүлгә — 18 км.

## Тарихынан
Ҡаратабан — Ҡаратабан ауыл биләмәһе үҙәге. Эткүл ҡәлғәһенән күсенеп сыҡҡан кешеләр урынлашҡан урында 1740 йылда барлыҡҡа килгән. Ырымбур казак ғәскәренең 11-се казак полкы Ҡаратабан станицаһы казактары малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә, Рәсәй империяһы сиктәрен һаҡлай.

### Тораҡ пункттары
Ҡаратабан ауыл биләмәһендә (2531 кеше) 6 тораҡ пункт:
* Ҡаратабан (1400 кеше),
* Кузнецово (81 кеше),
* Грознецкий (164 кеше),
* Сухоруково (403 кеше),
* Николаевка (302 кеше),
* Яңы Баланды (181 кеше).
Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге пай ерҙәрендә ЯАЙ «Челябинская птицефабрика» акционерҙар йәмғиәте эшләп килә. Ҡаратабанда һәм Сухоруково ауылында 1941 — 1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яҡташтарына һәйкәл ҡуйылған. Яңы Баланды 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яҡташтары иҫтәлегенә йәшел аллея һалынған. Ҡаратабан ауыл биләмәһе территорияһында эшләп килә: «Алмас» бокс секцияһы, Ҡаратабан урта мәктәп бинаһының тренажер залы. Шуға күрә Ҡаратабан ауыл биләмәһе спортта ҙур уңыштарға өлгәшә.

## Халҡы

2010 йылғы йәниҫәп буйынса Ҡаратабан ауыл биләмәһендә 1376 кеше йәшәгән (617 ир-ат һәм 759 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауылдың 7 урамы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm.
Тихонов Александр Евгеньевич

**Тихонов Александр Евгеньевич** (17 август 1952 йыл) — СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең элекке хеҙмәткәре. 1998 йылдан ФСБ-ның Махсус тәғәйенләнеш үҙәге начальнигы, генерал-полковник (1999). Рәсәй Федерацияһы Геройы (2003).

## Биографияһы
Алекса́ндр Евге́ньевич Ти́хонов 1952 йылдың 17 авгусында РСФСР-ҙың Кемерово өлкәһе Прокопьевск ҡалаһында тыуған. Милләте рус. Урта белем алғандан һуң СССР Дәүләт именлеге комитетының Юғары мәктәбенә уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң артабанғы хәрби хеҙмәтен Таджик ССР-ы Дәүләт именлеге комитетында дауам итә. 1980-се йылдар аҙағындағы — 1990-сы йылдар башындағы милләт-ара низағтарҙы локалләштереүҙә ҡатнаша.

1991 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының үҙәк аппаратына үрләтелә (1992 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Именлек министрлығы, 1993 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Федераль контрразведка хеҙмәте, 1995 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте). 1996 йылда Рәсәй ФСБ-һы Террорға ҡаршы үҙәгенең «А» Идаралығы («Альфа» махсус подразделениеһы) начальнигының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1998 йылдың 22 октябрендә генерал-лейтенант Александр Тихонов Федераль именлек хеҙмәтенең яңы ғына ойошторолған Махсус тәғәйенләнеш үҙәге () начальнигы итеп тәғәйенләнә. Был Үҙәк ике хәрби идаралыҡ — «А» («Альфа») һәм «В» («Вымпел» махсус подразделениеһы) нигеҙендә барлыҡҡа килә.

Александр Евгеньевич Тихонов етәкселегендәге Махсус тәғәйенләнеш үҙәге артабан терроризмға ҡаршы көрәш, Чечен Республикаһында һәм унан ситтә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса төрлө операциялар уҙғара.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2003 йылдың 18 ғинуарындағы «ябыҡ указы» менән махсус задание үтәгәндә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — Мәскәүҙәге Дубровка Театр үҙәгендә аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарыу операцияһы өсөн) генерал-полковник Тихонов Александр Евгеньевичҡа «Рәсәй Федерацияһы Геройы» тигән юғары исем бирелә.

Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
### СССР бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены;
* миҙалдар.

### Рәсәй бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (Рәсәй Президентының 2003 йылдың 18 ғинуарындағы "ябыҡ указ"ы, миҙал № 776) — *махсус задание үтәгәндә күрһәткән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн*;
* III һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены;
* Батырлыҡ ордены;
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены (Рәсәй);
* миҙалдар.

### Сиркәү бүләктәре
* II дәрәжә Изге бөйөк кенәз Дмитрий Донской ордены (2007)* — Рәсәй ФСБ-һының Махсус тәғәйенләнеш үҙәгендәге ғибәҙәтхана төҙөүгә күрһәткән ярҙамға иғтибары өсөн.*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡаратабан

**Ҡаратаба́н** — Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән Ҡаратабан ауыл биләмәһендәге күл 

## Географияһы
Ҡаратабан күленең географик координаттары: киңлеге - 54°40′41″N (54.678062), оҙонлоғо - 61°40′52″E (61.681157)

Күлдең төньяҡ һәм көнсығыш ярын буйлап исемен унан алған Ҡаратабан ауылы урынлашҡан.

Көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш яры яғынан Кесе Һарыкүл, Горькое һәм Моховое күлдәре ята.

## Тасуирламаһы
Күлдең рәүеше түңәрәк, һыуы сөсө, ағып сыҡҡан сығанаҡтар юҡ. Яр буйы ландшафты тигеҙлек. Күлдә ылымыҡтар күп түгел, әммә урыны-урыны менән, бигерәк тә көньяҡ өлөшөндә яры бер аҙ һаҙмырт һәм ҡамыш, күрән менән ҡапланған.

Табан һәм карп балыҡтары үрсей.

Ярҙары тигеҙ һәм һөҙәк, ҡомло. Көньяҡ яры һаҙлыҡлы. Төньяҡ яры буйлап Грознецк ҡасабаһына юл һалынған, төньяҡ-көнсығыш ярынан 0,6 км. алыҫлыҡта Силәбенән Октябрьскоеға 75К-012 автомобиль юлы үтә.

Күлде шәхси эшҡыуар файҙаланыуға алған.

## Этимологияһы
Күлдә әлеге көндә лә табан балығы күп, шуға балыҡсылар бынан өҙөлмәй. Ҡаратабан тип аталыуы ла ошо балыҡтың ҡара төрө менән бәйле булыуы шикһеҙ тип уйларға була, йәғни *ҡара* һәм *табан* тигән ике һүҙҙән тора, һәм күл атамаһы балыҡ исеменән булыуы тәбиғи ҙә.

Силәбе өлкәһе топонимикаһын өйрәнеүгә күп көс һалған һәм үҙенең эҙләнеүҙәрен китаптарҙа баҫтырып сығарған *Шувалов Николай Иванович* күл атамаһы ***Ҡаратабан*** тигән башҡорт ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз әйтә Әммә был фараз күл исеме килеп сығыу йәһәтенән бик үк ышаныс уятмай.

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡаратабан ауыл биләмәһе
*Ҡаратабан ауылы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 291-се бит
*Шувалов Н. И. Дуван-Куль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm.
Чхонджу (аэропорт)

**Чхонджу халыҡ-ара аэропорты** (кор. 청주국제공항<sup>?</sup>, 淸州國際空港) — Көньяҡ Кореяның   Чхонджу  биҫтәһендә урынлашҡан аэропорт,  Чхонджу һәм Тэджон ҡалаларының коммерция ташыуҙарын хеҙмәтләндерә

Аэропорт территорияһында Корея Республикаһы  Хәрби-һауа көстәренең  17-се истребителдәр авиацияһы урынлаша.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
1978 йылда буласаҡ аэропорт территорияһында Корея Республикаһының Хәрби-һауа базаһы  эшләй башлай, ә алты йылдан һуң хәрби объекттар менән йәнәш коммерция аэропортының инфраструктураһы төҙөлөшө буйынса эштәр башлана.  1996 йылдың декабрендә граждандар объекттарының төҙөлөшө тамамлана, Ч*хонджу халыҡ-ара аэропорты*  киләһе йылдың 28 апрелендә эш башлай.

Аэропорттың йыллыҡ пассажирҙар ағымы эске авиалинияларҙа 1,23  миллион кеше һәм халыҡ -ара йүнәлештәрҙә 1,15  млн кеше тәшкил итә. Порт йыл һайын 196  мең хеҙмәтләндереү осошо яһарға һәләтле. 

Әлеге ваҡытта аэропорттан  халыҡ-ара маршруттар  Ҡытайға, Таиландҡа һәм Японияға рейстарҙан ғибәрәт,  шул уҡ ваҡытта пассажирҙар ағымының  байтаҡ өлөшөн  чартер ташыуҙар башҡара.

## Парковкаһы
Пассажирҙар терминалы бинаһы ҡаршыһында *Чхонджу*  *халыҡ-ара аэропортының* 1100 урынға иҫәпләнгән автомобиль туҡталҡаһы урынлашҡан. Туҡталҡаның эш  режимы: урындағы ваҡыт менән 06:30 алып  22:00 тиклем.

## Авиакомпаниялары һәм тәғәйенләнеш пункттары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Транспорт в Республике Корея

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт ''чхонджу халыҡ-ара аэропортының''
Ҡаратабан ауыл биләмәһе

**Ҡаратабан ауыл биләмәһенең** —Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Эткүл районының муниципаль  берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡаратабан ауылы.

## Тарихы
Ҡаратабан ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән   «Эткүл муниципаль районы  статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре сиктәре тураһында» № 310-ЗО-сы законы менән нығытылған.

## Халҡы

## Ҡаратабан ауыл биләмәһе составы

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡаратабан
*Ҡаратабан ауылы

## Иҫкәрмәләр
Уральск (аэропорт)

**Уральск**() — Ҡаҙағстанда Уральск ҡалаһының халыҡ-ара аэропорты 

«Аҡ Жол» аэропорты  2016 йылда осоу-ултырыу һыҙаттарын реконстркциялағандан  һуң һауа  судноларын  һәм бөтә типтағы вертолеттарҙы  теләһә ниндәй  һауа шарттарында  һәм тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ҡабул итә ала.  2019 йылда терминалды халыҡ-ара кимәлгә тиклем   модернизациялау планлаштырыла, терминалдың майҙанын 4 000   квадрат метрҙан  8 000 м тиклем арттырыу күҙ уңында тотола, был  пассажирҙар ағымын йылына  350 000 кешегә тиклем арттырырға мөмкинлек бирәсәк.



## Пассажирҙар ағымы

* 2016 — 189 200
* 2018 — 220 000

## Тәғәйенләнеш пункттары һәм ташыусылар

### Эске терминал

*  Bek Air ( Астана,  Аҡтау , Алматы)
*  Astana Air ( Алматы, Астана)
*  Qazaq Air ( Атырау)
*  SCAT Airlines (Аҡтау)

### Халыҡ-ара терминал

*  S7 Airlines ( Мәскәү)
*  Astana Air ( Майндағы Франкфурт)

## Ваҡиғалар

2006 йылдың апрелендә аэропортта  British Airways авиакомпанияһының  Сидней—Бангкок—Лондон рейсы менән йүнәлеүсе Боинг 747 самолеты (ялған янғын хәүефе арҡаһында)  авария ултырыуын башҡара, уның осоу массаһы аэродромдың осоу-ултырыу һыҙатының проект мөмкинлектәренән күпкә артыҡ була 

2009 йылдың 28 авгусында аэропортта ҡырғыҙ  авикампанияһы  (Бишкәк — Мәскәү, NGI-631 рейсы) Boeing-737-200  авиалайнерының һул  двигателенән май ағыу сәбәпле авария ултырыуын башҡара. Ултырыу уңышлы үтә, ҡорбандар һәм зыян күреүселәр булмай.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Аэропорт Уральска (Справочная аэропорта, Расписание рейсов, Онлайн табло)
* Расписание рейсов Эйр Астана из/в Уральск — недействительно на 13.09.2011 по причине прекращения перелетов выполняемыми АК Эйр Астана в аэропорт Уральск. См. выше.
Каяни (аэропорт)

**Каяни аэропорты** (IATA: KAJ, ICAO: EFKI)  Финляндияла Палтаниемила,   Каяни ҡалаһы  үҙәгенән яҡынса 7 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

## Авиакомпаниялары  һәм йүнәлештәре

## Статистика

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Каяни (аэропорт)
* Finavia – Kajaani Airport
* AIP Finland – Kajaani Airport
* Текущая погода для EFKI  на NOAA/NWS
* Информация об аэропорте EFKI с сайта World Aero Data.
* Информация об аэропорте KAJ с сайта Great Circle Mapper.
* История происшествий для аэропорта KAJ  на *[[Aviation Safety Network]]*
Оло Һарыкүл

**Оло Һарыкүл** — уҙған быуаттың 50-се йылдарына тиклем һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны буйынса Силәбе өлкәһенең иң ҙур күле булып торған. Яманйылға (Еманжелинск) ҡалаһы янында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Һарыкүл - башҡорт теленән килеп сыҡҡан атама, *һары* һәм *күл* тигән һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем.

## Тасуирламаһы

XX быуатта күлдең майҙаны 103 квадрат километр тәшкил иткән. 1993 йылда һыуын Оло Дыуанкүлгә ҡойҙортоу сәбәпле ул 66-ға тиклем төшкән. Тәүге тапҡыр күлде 1952 йылда И. В. Сталин үҙе ҡушыуы буйынса киптерергә тырышып ҡарағандар. Ул Оло Һарыкүл һыуын Оло Дыуанкүлгә һурҙыртыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған булған. Бының өсөн ике күл араһында майҙаны 94 гектар тәшкил иткән канал үткәргәндәр.

Был эштәр Күмер сәнәғәте министрлығының «Еманжелинскуголь» тресы өсөн тәғәйенләнгән булған. Һарыкүлде киптергәс, төбөндәге ташкүмерҙе сығарып, шунда ебәрергә тейеш булғандар.
Төньяҡ-көнбайыш мөйөштә 45 метр тәрәнлектәге канал ҡаҙғандар, уға тиклем тимер юл полотноһы һалып, бер аҙ ғына күмер сығарғандар ҙа ташлап ҡуйғандар.Бының һөҙөмтәһендә Һыу кимәле 225 метрҙан 220 метрға тиклем төшкән. Күл соҡоро 10 мең гектарҙан 6 гектарға тиклем кәмейгән. 90-сы йылдарҙа,  Красногорск сусҡасылыҡ комплексы өсөн таҙартҡыс ҡоролмаларҙы реконструкциялау һәм Оло Һарыкүл буйында туплағыс карталарҙы ремонтлау башланғас, һыуҙы йәнә бер тапҡыр күрше Дыуанкүлгә һурҙырталар.

1993 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, күл майҙаны 66 квадрат километр тәшкил итә. Иң тәрән ере — 3 метр, уртасаһы — 1 метр, татырлығы — 4 г/л. Күлгә Яманйылға, Ключи һәм Силкин үҙәндәре ҡоя.

Ҡасандыр күл балыҡлы булыуы менән дан тотҡан, тик хәҙер уны 98 %-ҡа тиклем ҡамыш алған, бик һирәк кенә табан, ротан, суртан эләккеләй.

Бөгөн Оло Һарыкүл ҡоштары менән дан тота: 60 төрлө ҡош осрай, уларҙың 5 төрө Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында аҡҡоштар, селәндәр, ҡаҙҙар, торналар, өйрәктәр, көйөлдөләр һәм башҡалар төйәкләнә.

2016 йылда "Оло Һарыкүлде тергеҙеү һәм һаҡлау" төбәк йәмғиәт ойошмаһы төҙөлгән.

Һуңғы йылдарҙа күлдең майҙаны тағы ла нығыраҡ кәмегән һәм 22,6 квадрат км ҡалған тип хәбәр ителә 

## Шулай уҡ ҡара
* Яманйылға (Еманжелинск)

## Сығанаҡтар
* А.В. Измайлова.Большой Сарыкуль. -Научно-популярная энциклопедия "Вода России"http://water-rf.ru/%D0%92%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/1985/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
## Һылтанмалар
* Большой Сарыкуль http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109856-bolshoy-sarykul.html
*http://water-rf.ru/

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Торонто университеты

**Торонто университеты** (ингл. University of Toronto, T. of U. мфц) — Канаданың Онтарио провинцияһының административ үҙәге Торонтолағы асыҡ тикшеренеү университеты. Университеттың төп территорияһының һәм объекттарының күпселеге финанс округынан төньяҡта Королева Паркында урынлашҡан. 1827 йылда Англия Сиркәүе етәкселегендәге *Король Колледжы* булараҡ нигеҙ һалынған һәм Үрге Канаданың беренсе юғары белем биреү учреждениеһы булып тора. 1850 йылда *Торонто университеты* исеме ала, сөнки донъяуи уҡыу йорто булып китә. Һәм шул ваҡыттан алып хәҙерге көнгә тиклем Торонто университеты — коллегиаль университет, йәғни бер нисә төрлө профилле колледждарҙан торған университет. Торонто университеты 12 колледжды үҙ эсенә ала, уларҙың уҡыу материалының тематикаһында ғына түгел, ә тарихында, йолаларында, уҡыу-уҡытыу базаһының автономлыҡ кимәлендә, финанслауҙа һәм башҡа йәһәттән айырмалыҡтары бар.

Уҡыуҙан тыш, университет студенттарҙың ялын тәьмин итә. Уның нигеҙендә спорттың төрлө төрҙәрендә ҡырҡ тирәһе команда эшләй. Төньяҡ Американың өлгөлө студент үҙәге тип һаналған, готика стиленә ҡараған ҙур бинала урынлашҡан Харт-хаус уҡыусыларҙың мәҙәни тормошоноң үҙәге булып тора.

## Танылыуы

## Уҡыу корпустары
Университетта даими рәүештә туристар була, сөнки университеттың коллегиаль готика стилендәге бер нисә уҡыу корпусы архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Шулай уҡ Торонто университеты территорияһында йыш ҡына кинофильмдар төшөрөлә &#x5B;**&#x5D;. Университеттың студенттар ҡаласығы Торонто үҙәгендә Spadina урамынан көнсығышҡа табан, Онтарио провинцияһының хөкүмәт бинаһына тиклем 10 кварталды биләй. Университеттың ун ҡатлы китапханаһы бар. Үҙәктән тыш, университеттың Торонто ситендә төрлө яҡта урынлашҡан студенттар ҡаласыҡтары менән тағы бер нисә филиалы бар.


Файл:Toronto - ON - Hart House.jpg|Харт-хаус, университет студенттары үҙәге
Файл:Soldiers Tower 2007.jpg|Һалдат башняһы - һәләк булғандар мемориалы
Файл:Victoria College.jpg|Виктория колледжы Олд Вик
Файл:1spadinacres.jpg|Сәнғәт факультеты
Файл:Doors Unlocked and Open May 2011.jpg|Биологик тикшеренеүҙәр Доннели-үҙәк-кластеры


## Билдәле булған уҡытыусылары һәм тамамлаусылары
* Элизабет Багшоу
* Бигелоу, Уилфред
* Сара Гинайте
* Гришкевич, Винцент Антонович
* Моуэт, Фарли
* Чант, Кларенс Огастес
* Хинд, Генри Юль
* Хамфрис, Кэтрин
* Иден, Дайана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт университета
Косово Милли галереяһы

**Косово Милли галереяһы** (, сер. Косово Национална галерија) — Приштинаның университет ҡаласығында, Косово Милли китапханаһы артында ғына, художесво галереяһы урынлашҡан. Ул 1979 йылдың февралендә асыла. Иң билдәле мосолман рәссамдарының береһе Мөслим Муллики хөрмәтенә уның исеме менән атала.

Косово республикаһында һынлы сәнғәт өлкәһендә иң эре учреждение ул. Урындағы һәм сит ил рәссамдары өсөн галерея һәр саҡ күргәҙмә майҙанын бирергә әҙер. Китаптар, каталогтар һәм брошюралар баҫтырып сығара.

## Тарихы

### Галереяның бинаһы
Косово Милли хужлжество галереяһының бинаһы 1935 йылда Югославия армияһының хәрби казармаһы булараҡ төҙөлә. 1955—1981 йылдарҙа унда китапхана урынлаша. 1982—1983 йылдарҙа бинаны архитектор Агуш Бекири Революция музейының күргәҙмә залы итеп йыһазландыра. 1995 йылда хәҙерге художество галереяһы урынлаша.

### Тарихы
1979 йылда Косово Милли художество галереяһына нигеҙ һалына, ул һынлы сәнғәт әҫәрҙәпен халыҡҡа күрһәтеү, шулай уҡ ҡиммәтле сәнғәт әҫәрҙәрен йыйыу һәм һаҡлау өсөн мәҙәни учреждение булараҡ асыла. Уға иң күренекле рәссамдарҙың береһе булған Мөслим Муллики исем бирелә.

Һуғыштан һуңғы ун йыл эсендә Косово Милли художество галереяһы 200-ҙән ашыу милли, шулай уҡ сит ил рәссамдарының коллектив һәм шәхси күргәҙмәләрен ойоштора. 2013 йылдан Арта Агани галерея директоры булып эшләй.

## Хеҙмәттәшлек
Косово Милли худодество галереяһы түбәндәге ойошмалар менән хеҙмәттәшлекте яйға һалған:

* Албания Милли һынлы сәнғәт галереяһы
* Европа Мәҙәниәт парламенты
* Халыҡ-ара музейҙар советы
* Венеция биенналеһы павильоны
* Косово Республикаһының Вашингтондағы илселеге.


File:Ibrahim Kodra, Seeking new idols, 1968 oil on canvas, 80 x 100 cm.JPG|Kodra, Seeking new idols, 1968 oil on canvas, 80 × 100&nbsp;cm
File:Ibrahim Kodra, The sea, 1968 oil on canvas, 80x100 cm.JPG|Kodra, The sea, 1968 oil on canvas, 80x100&nbsp;cm
File:Ibrahim Kodra, Music lesson, 1997 oil on canvas, 80x100 cm.JPG|Kodra, Music lesson, 1997 oil on canvas, 80x100&nbsp;cm
File:Ibrahim Kodra, The date, 1987 oil on canvas, 80x100 cm.JPG|Kodra, The date, 1987 oil on canvas, 80x100&nbsp;cm
File:Ibrahim Kodra, The birth of the idol, 1971 oil on canvas, 80x100 cm.JPG|Kodra, The birth of the idol, 1971 oil on canvas, 80x100&nbsp;cm
File:Ibrahim Kodra, The war for peace, 1977 oil on canvas, 80x100 cm.JPG|Kodra, The war for peace, 1977 oil on canvas, 80x100&nbsp;cm
File:Gjelosh Gjokaj, Chicken, 1985 oil on canvas, 120 x 80 cm.JPG|
File:Gjelosh Gjokaj, No title, 1999 acrylic on paper.JPG|
File:Gjelosh Gjokaj, Composition, 1997 oil on paper, 70 x 100 cm.JPG|
File:Gjelosh Gjokaj, Composition, 1991, combined technique, 100 x 70 cm.JPG|


## Иҫкәрмәләр


'''