Леонард Эйлер

**Леона́рд Э́йлер** (; , Базель, Швейцария — , Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы) — швейцар, немец, рәсәй математигы, ул математикаға, механикаға, физикаға, астрономияға һәм башҡа ярҙамсы фәндәргә ҙур өлөш индергән ғалим.

Эйлер — 800-ҙән ашыу хеҙмәт авторы былар математик анализ, дифференциаль геометрия, һандар теорияһы, яҡынса иҫәпләүҙәр, күк йөҙө механикаһы, математик физика, оптика, баллистика, караптар төҙөү, музыка теорияһы һәм башҡа өлкәләрҙәге хеҙмәттәр.

Рәсәйҙә ярты ғүмерен йәшәп, илебеҙҙә фәнде үҫтереүгә ҙур өлөш индергән. 1741—1766 йылдарҙа Берлинда эшләй, (бер үк ваҡытта Петербург Академияһының почетлы ағзаһы булып ҡала). Уның ҡайһы бер тоҡомдары әле лә Рәсәйҙә йәшәүен дауам итә.

## Биографияһы

### Швейцария (1707—1727)

Леонард Эйлер 1707 йылда базель пасторы Пауль Эйлер ғаиләһендә донъяға килгән. Бик иртә математикаға һәләттәре асыла.

thumb|left|Базель университеты, XVII—XVIII быуаттар
1720 йылдың 20 октябрендә 13 йәшлек Леонард Эйлер Базель университетының сәнғәт факультетына уҡырға инә. Әммә Леонардтың математикаға һәләтенә профессор Йоһанн Бернулли иғтибар итә һәм ошо өлкәгә йәлеп итә.

1724 йылдың 8 июнендә 17 йәшлек Леонард Эйлер латынь телендә Декарттың, Ньютондың фәлсәфәһе буйынса телмәр тота һәм магистр дәрәжәһе ала.

Бер нисә фәнни хеҙмәт яҙһа ла, 19 йәшлек Эйлер профессорҙар кафедраһына йәш тип алмайҙар. Ул саҡта Швейцарияла ғалимдарға урын әҙ була. Шуға күрә Эйлерҙың йәшлек дуҫтары, профессорының улдары Даниил һәм Николай Бернулли Рәсәйгә кит. Унда Санкт-Петербург Фәндәр Академияһы ойошторола башлаған була; улар Эйлерҙы ла саҡыртып ала.

### Рәсәйгә тәүге килеүе (1727—1741)
Яңы асылған Академияла дәреслектәр етешмәү сәбәпле үҙ ағзаларына уларҙы яҙырға тәҡдим итә. Эйлер физиолог булып иҫәпләнһә лә бик төплө «Арифметикаға ҡулланма» яҙа, ул рус теленә тәржемә ителеп, башланғыс дәреслек булараҡ байтаҡ йылдар ҡулланыла. Барыһын да ғәжәпләндереп, бер йылдан уҡ Эйлер рус телендә иркен һөйләшә башлай.

1733 йылда профессор дәрәжәһенә өлгәшкән 26 йәшлек Леонард Эйлер өйләнә (), ҡатыны Катарина швейцар милләтле була. Уларҙың 13 балаһы тыуа, әммә 3 улы менән 2 ҡыҙы ғына тере ҡала.

Эйлер эш өсөн йәшәгән кеше була. Рәсәйҙә йәшәгән осоронда 90 ҙур фәнни хеҙмәт яҙа.

1735 йылда Академия астрономия буйынса бик күләмле эш ала. Академиктар төркөмө был эшкә 3 ай һорай, ә Эйлер бер үҙе өс көндә башҡара ла ҡуя. Әммә көсөргәнешле эш эҙһеҙ үтмәй, ул ауырып китә һәм уң күҙгә һуҡырая.

1730 йылдарҙа Эйлер Европала ла таныла. Ике томлыҡ «Механика, йәки хәрәкәт тураһында фән, аналитик һүрәтләмәлә» тигән китабы донъяға таныта (1736 йыл).Шул хәлдән һуң теоретик механика математиканың ярҙамсы тармағына әйләнә.

1740 йылда императрица Анна Иоанновна вафат булғандан һуң Петербург Академияһы тамам бөлөнә,Эйлерҙы Пруссия короле Фридрих II Берлин Фәндәр Академияһына , Математик департаментена директор сифатында эшкә саҡыра .

### Пруссия (1741—1766)

1741 йылдың 29 майында Эйлер Академиянан китергә рөхсәт ала. Ул *Академияның почетлы ағзаһы * булып ҡала һәм 200 һум оклад түләнә. Бының өсөн Эйлер Петербург Академияһына ярҙам итеп торорға вәғәҙә бирә.. В 1747 Ломоносовтың эштәренә юғары баһа бирә:
Бындай баһа биреүгә хатта Ломоносовтың математика буйынса хеҙмәт яҙмауы ла ҡамасау итмәгән.

1741 йылда Леонард Эйлер ғаиләһе менән Берлинға күсенә. Унда 25 йыл йәшәп, 260 хеҙмәт яҙа.

### Яңынан Рәсәй (1766—1783)

1766 йылда 60 йәшлек Эйлер ғаиләһе менән Рәсәй башҡалаһына күсеп килә. Императрица Екатерина II уны бик юғары хөрмәт күрһәтеп ҡаршы ала, йорт алырға 8000 һум аҡса бирә, хатта башланғыс осорҙа үҙенең ашнаҡсыһын да биреп ҡуя һәм Академияны үҙгәртеп ҡороу йәһәтенән план әҙерләргә бойора.

Бәхетһеҙлеккә күрә, Эйлер һуҡырая һәм хеҙмәттәрен әйтеп тороп яҙҙыра. 400 мәҡәлә һәм 10 китап яҙа.

Ул Смоленск лютеран зыяратында Петербургта ерләнгән булған.
1955 йылда бөйөк математиктың кәүҙәһе «XVIII быуат Некрополенә» — Александр-Невский лавраһына күсерелә.

### Маркалар, монеталар, банкноталар
2007 йылда РФ Үҙәк банкыһы Эйлерға 300 йәш тулыу айҡанлы иҫтәлекле монета сығара Эйлер портреты Швейцарияның 10 франклыҡ банкнотаһында була, Швейцария, Россия һәм Германи монеталарында ла уның портреты ҡуйыла.

Файл:Euler-USSR-1957-stamp.jpg|Почтовая марка СССР,  1957 йыл
Файл:RR5110-0079R.gif|Серебряная монета России 2007 года
Файл:Euler-10 Swiss Franc banknote (front and back).jpg|Швейцарская банкнота с портретом молодого Эйлера


## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Перевод )

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список объектов, названных в честь Леонарда Эйлера
* История математических обозначений
* Астрономическая обсерватория Петербургской академии наук

## Иҫкәрмәләр

; Использованная литература

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** *Бурья А.* Смерть Леонарда Эйлера. С. 605—607.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* *Гордин М.* Наводя мосты: Эйлер, Кулибин и техническое знание.
* Леонард Эйлер. Интернет-олимпиада для школьников. 
* Проект «Эйлер».
*  *Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон*. Эмиль Борель 

; Эйлер хеҙмәттәре
* 
* 
* 
*