Седов Леонид Иванович

**Седов Леонид Иванович** ( 1907 йыл, Дондағы Ростов — 5 сентябрь 1999 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физик, механик һәм математик. СССР Фәндәр академияһы академигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы, икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1907 йылда Дондағы Ростовта тау инженеры ғаиләһендә тыуған, атаһы — Седов Иван Георгиевич, әсәһе — Раиса Михайловна — мәктәп уҡытыусыһы. 1924 йылда Төньяҡ-Кавказ университетының педагогия факультетына уҡырға инә. 1926 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына күсә, уны 1930 йылда тамамлай. Буласаҡ академик Лев Понтрягин, үҙенең ҡатыны — Галя Толстова менән бер төркөмдә уҡый.

1930 йылдан алып 1947 йылдың аҙағына тиклем ЦАГИ-ла эшләй, С. А. Чаплыгин етәкселегендәге ЦАГИ дөйөм теоретик төркөмө семинарында ҡатнаша. Бер үк ваҡытта 1937 йылдан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта.

Техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен 1936 йылда яҡлауһыҙ ала. 1937 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Теория плоских движений идеальной жидкости» темаһына диссертация яҡлай. 1937 йылда Мәскәү университетына эшкә килә, уның менән артабанғы тормошон бәйләй: тәүҙә профессор, һуңынан (1953 йылдан) механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы мөдире..

В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһының теоретик механика кафедраһы мөдире (1938—1941).

Седов 1945 йылда баҫылып сыҡҡан көслө шартлау проблемаһын аныҡ хәл итә. Седов сфера, цилиндрик һәм яҫылыҡ симметрияһы осраҡтарында тулҡын фронты артында газ-динамик дәүмәлдәрҙең таралыуы һәм шартлау тулҡынының таралыу закондарын аса. Шул уҡ ваҡытта газда сферик һәм цилиндрик поршень мәсьәләһен хәл итә. Был тикшеренеү газ машиналары теорияһына ҙур өлөш индерә. Седовтың «Распространение сильных взрывных волн» (1946) хеҙмәте СССР Фәндәр академияһының С. А. Чаплыгин исемендәге премияһына лайыҡ була. Артабан уның уҡыусыларының күп кенә фәнни хеҙмәттәре шартлау тулҡындарының таралыу теорияһына арнала.

1946 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. 1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. «Космические исследования» журналының баш мөхәррире, «Доклады АН СССР» журналының баш мөхәррире урынбаҫары, «Прикладная математика и механика» журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, Бөтә Рәсәй фәнни һәм техник мәғлүмәт институты мәғлүмәт баҫмаларының Баш мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.

1947 йылдан 1956 йылға тиклем Үҙә авиация моторҙары төҙөү институтында эшләй. 1954 йылдан бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Математика институтында механика бүлеген етәкләй. 1947—1949 йылдан башлап Ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙең фәнни эштәр буйынса начальнигы урынбаҫары (Йылылыҡ процесстары институты). 1950 йылдан 1953 йылға тиклем — Мәскәү физика-техник институтының теоретик механика кафедраһы мөдире. 1953 — 1999 йылдарҙа — МДУ-ның механика-математика факультетында гидромеханика кафедраһы мөдире.

1956 йылда СССР Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Милли комитеттың Тәүге составына инә. Комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй

Ул 1973 йылда ғалимдарҙың «Правда» гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың ҡылығын» ғәйепләгән хатына ҡул ҡуйған СССР Фәндәр академияһы академиктарының береһе була. Хатта Сахаров «Советтар Союзының дәүләт системаһын, тышҡы һәм эске сәйәсәтен дискредитациялаусы бер нисә белдереү яһауҙа» ғәйепләнә, ә уның хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге академиктар тарафынан «совет ғалимының намыҫын һәм абруйын төшөрөү» тип баһалана

1999 йылдың 5 сентябрендә кинәт вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эше гидро- һәм аэромеханика, тотош мөхит механикаһы һәм оҡшашлыҡ теорияһы буйынса. Түбәндәге проблемаларҙы ентекле өйрәнә:

* постановка и решение задач о посадке гидросамолётов на воду
* постановка и решение задач быстрого погружения тел в несжимаемую жидкость
* построение теории линеаризованной задачи о глиссировании с учётом силы тяжести и брызговых струй
* построение теории тонкого крыла в плоской задаче
* разработка базовых идей в аэродинамике нестационарных обтеканий крыльев
* развитие эффективных методов решения задач о полипланах «тандем»
* формулировка (1946) автомодельной постановки задачи о сильном точечном взрыве в газе (независимо от Л. Д. Ландау и К. П. Станюковича, начало 1940-х гг.; Дж. Тейлора, 1941) и получение её аналитического решения (независимо от фон Неймана, 1941).

## Хеҙмәттәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## «Седов ағасы»
Тотош мөхиттәр механикаһы өлкәһендә ғилми мәктәп аса. Уның уҡыусылары араһында академиктар Г. Г. Черный, С. С. Григорян, А. Г. Куликовский.

## Хәтер
* Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында, Л. И. Седов 40 йылдан ашыу эшләгән кабинетта 2002 йылда мемориаль музей асыла.
* Рәсәй милли комитет тарафынан теоретик һәм ғәмәли механика буйынса, шыйыҡса һәм газ механикаһында һәм тотош мөхит механикаһының дөйөм нигеҙҙәре өлкәһендә иң яҡшы ҡаҙаныштары өсөн, Л. И. Седов исемендәге премия булдырылған һәм йыл һайын тапшырыла.
* **Седов интегралы** (газдарҙың автомоделле ағымдары теорияһында)
* **Келдыш — Седов формулаһы** (комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһында)
* **Седовтың вариация принцибы**

## Наградалары һәм премиялары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (13.11.1967)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1998)
* Алты Ленин ордены (27.03.1954; 28.04.1963; 13.11.1967; 17.07.1975; 23.01.1980; 13.11.1987)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены (16.09.1945; 17.06.1961)
* "Почет Билдәһе"ордены (11.07.1943)
* миҙалдар
* Почетлы легион ордены командоры (Франция, 1971)
* А. М. Ляпунов исемендәге алтын миҙал (1974)
* Ю. А. Гагарин исемендәге миҙал (1984)
* ВДНХ-ның алтын миҙалы (1973, 1984)

Премиялары:

* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1952) «Плоские задачи гидродинамики и аэродинамики» (1950) һәм «Методы подобия и размерности в механике» (1951) монографиялары өсөн.
* Ломоносов премияһы (1954)
* А. Н. Крылов исемендәге премия (1998) — «Одновременное моделирование вязкостного и волнового сопротивления корабля в опытовом бассейне» хеҙмәте өсөн
* С. А. Чаплыгин исемендәге премия (1947)

Маҡтаулы исемдәре:

* Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1994).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г. К. Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. ISBN 978-5-91304-805-9

## Һылтанмалар
* 
* Седов Леонид Иванович  на сайте «Летопись Московского университета»
* 
* 
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* Материалы к биографии Л. И. Седова на сайте физико-механического практикума по гидромеханике МГУ имени М. В. Ломоносова
* О нём // ЦАГИ в лицах

* «Русская Цивилизация». Седов Леонид Иванович (недоступная ссылка)