Круковский Михаил Антонович

**Михаил Антонович Круковский (**1856 йыл йәки1865 йыл , Режица, Витебск губернаһы — 1936 йыл, Ташкент, Үзбәк ССР-ы) — урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, фотограф, географ һәм этнограф.

Рәсәй халыҡтары этнографияһы буйынса беллетристик һәм фәнни-популяр очерктар һәм альбомдар авторы. Үҙ ҡулдары менән фотоға төшөрөп, бер нисә фундаменталь географик баҫма сығарған. XIX быуат аҙағында — ХХ быуат башында Рәсәй буйлап сәйәхәт иткән һәм ябай эшселәрҙең, крәҫтиәндәрҙең тормошон өйрәнгән. Бер ни тиклем ваҡыт Петербургта йәшәгән һәм эшләгән «Товарищ» исемле балалар журналын сығарған. Каменск ҡала тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе директоры булған.

Круковский эштәренең күбеһе Санкт-Петербургтағы Бөйөк Петр исемендәге Антропология һәм этнография музейында (Кунсткамера) һаҡлана. Уның фотоколлекцияһынан 52 цифрлы һүрәтте Кусткамера хеҙмәткәрҙәре Салауат Юлаев музейына тапшырған.

М. А. Круковскийҙың әҙәби псевдонимы «**М. Деревянщиков**» булған.

## Ижады
***«Олонецкий край»*** китабы 1906 йылда «Землеведение» журналында юғары баһаға лайыҡ булған, был сәйәхәтсене сәфәрҙәрен дауам итергә илһамландырмай ҡалмаған.

Олонецк крайына ижади сәфәргә барған Круковский 1908 йылда үҙенең тәьҫораттары нигеҙендә дөйөм исем аҫтында бер нисә хикәйә һәм әкиәт яҙа. Ул ***Маленькие люди. Рассказы и сказки*** тигән исем менән донъя күрә

Олонец крайы буйлап юлъяҙмаларын баҫтырып сығарғандан һуң Круковский 1908 йылда Көньяҡ Урал буйлап сәйәхәт итә, уның барышында юл көндәлеге алып бара һәм фотоһүрәттәр төшөрә. Бер йылдан һуң фотоиллюстрациялар менән көндәлектәр китап булып сыға. Һөҙөмтәлә икенсе сәфәрҙең һөҙөмтәһе — тағы ла бер ҙур монография.

Унда бай иллюстратив материал, шул иҫәптән Круковскийҙың экспедиция ваҡытында төшөргән 140 фотоһы иҫәпләнә. Китапта Ағиҙел буйлап ағып төшөү, башҡорттар, металлургия заводтарының һәм заводсыларҙың эше тураһында әҙәби һәм этнографик яҙмалар, ҙур төбәктең тауҙары, мәмерйәләре һәм далалары тураһында географик яҙмалар тупланған. Китаптың атамаһы 7 өлөштән тора

Башҡорттарҙың фотоһүрәттәренең күбеһе Салауат районы биләмәһендә — Яхъяла, Ишембайҙа, Миндештә төшөрөлгән. Уның сәфәренең һөҙөмтәһе булараҡ Салауат районы төбәге халҡы өсөн әһәмиәтле милли кейемдәге фотографиялар, боронғо эш ҡоралдары, төрлө ҡаралтылар, урамдар һәм башҡалар теркәлеп ҡала. Фотоһүрәттәр буйынса төйәктең һәм ҡыр-көҙәй ырыуы тарихын тергеҙергә мөмкин. 1911 йылда Круковскийҙан Музейға Көньяҡ Урал буйлап ҙур фотоһүрәттәр йыйынтығы (382 фото) килә, унда ошо төбәктең бөтә этник төрлөлөгө күрһәтелә.(колл. № 1919)

;Тасуирлама
М. Круковскийҙың Көньяҡ Уралдағы төп ҡыҙыҡһыныуы этнография була. «Климат бүлкәттәре ни тиклем төрлө, Уралда йәшәгән халыҡтар ҙа шул тиклем күп», — тип яҙған ул. Авторҙың иғтибары мәҙәниәттәрҙең контрастарына йүнәлтелә; Көньяҡ Урал буйлап сәйәхәт иткәндә ул: «Сәйәхәтсенең күҙе этнографик буяуҙар һәм костюмдар хәрәкәтендә ял ала», — тип билдәләй. Круковский башҡорттарҙы, мишәрҙәрҙе, урыҫтарҙы, нуғайбәктәрҙе, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы тасуирлай

Сәфәрҙәрендә ул үҙен этнограф тип атай. Круковский күҙәтеүҙәре буйынса, башҡорттар «боронғо кәләпүштәрҙе һәм биҙәктәрҙе һаҡлап ҡалған». Тәү сиратта үҙенең көндәлегендә ҙур урын биләйәсәк «дала башҡорттарын күреү» ниәте менән йөрөй. Юлъяҙмаларҙа башҡорттар үҙҙәренең йолалары һәм ҡиммәттәре өсөн көрәшсе сифатында күрһәтелгән. Круковский был халыҡты татар, мишәр, сирмеш һәм башҡа фин-уғыр халыҡтары менән сағыштырған, уларҙы «күңелһеҙ һәм бик ҡуҙғалып бармаҫ», ә башҡорттарҙы «вайымһыҙ, күңелле, хатта еңел-елпе» тип атаған


Файл:Круковский М.А. Портрет семьи башкира. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Башҡорт ғаиләһе. Ырымбур губернаһы, Күндерәү ауылы, 1908 йыл
Файл:Круковский М.А. Вид на город Троицк. Татары, русские. Челябинская область, город Троицк (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Ҡала күренеше Троицк
Файл:Круковский М.А. Базар в Троицке. Русские. Челябинская область (Оренбургская губ.). 1908 г.jpg| Троицк баҙарында
Файл:Круковский М.А. Башкиры на базаре в Троицке. Башкиры. Челябинская область, город Троицк (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Башҡорттар Троицк баҙарында
Файл:Круковский М.А. Башкиры на базаре в Троицке. Башкиры. Челябинская область, город Троицк (Уфимская губ.). 1908 г. (2).jpg|Башҡорттар Троицк баҙарында
Файл:Круковский М.А. Овощной ряд на базаре в Троицке. Русские. Челябинская область (Оренбургская губ.). 1908 г.jpg| Троицк баҙарында йәшелсә рәттәре
Файл:Круковский М.А. Верблюды на базаре. Киргизы. Челябинская область, город Троицк (Оренбургская губ.). 1908 г.jpg| Троицк баҙарында ҡырғыҙҙар дөйә менән 
/gallery> 

Сәйәхәт барышында күҙәтеүҙәргә ысынбарлыҡ өҫтәгән фотоһүрәттәр төшөрөлә. Круковский Көньяҡ Урал ҡалалары, ауылдары, ландшафттарын, шулай уҡ төбәк халҡын төшөргән. Әммә ҡайһы берҙә фотоаппарат урындағы халыҡ менән уртаҡ тел табыуға ҡамасаулай. Круковский башҡорттарҙы  фотоға төшөрөүҙә ауырлыҡтар менән осрашҡан:

Башҡорттар йыш ҡына фотоға төшөүҙән баш тарта, быны исламда кешеләрҙең һүрәттәрен төшөрөүҙе тыйыу менән аңлата. Әммә тиҙҙән Круковский Өфө мөфтөйөнән  «фәнни маҡсатта» фотоға төшөрөргә рөхсәт ала, был уға урындағы ир-атты генә түгел, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла төшөрөргә мөмкинлек бирә.


Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Башҡорт. Миндеш
Файл:Круковский М.А. Башкир из Кара-Якупово в зимнем костюме. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Башҡорттар. Ҡара Яҡуп. Ҡышҡы кейемдәр
Файл:Круковский М.А. Портрет богатого башкира из Оренбургской губернии. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Бай башҡорт портреты Ырымбур губернаһы
Файл:Круковский М.А. Башкир в зимнем костюме. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Ҡышҡы кейемле башҡорт
Файл:Круковский М.А. Портрет женщины в традиционном уборе. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|Башҡорт ҡатынының ҡәҙимге кейеме
Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (2).jpg|[ru→ba]Башҡорт. Миндеш

Әгәр башҡорттарҙы фотоға төшөрөргә маташыуҙар ауырлыҡтар менән барһа, нуғайбәктәр фотоға теләп төшкән. Круковский башҡорт ауылдарында бер ай, ә нуғайбәктәр араһында бер нисә көн генә булыуына ҡарамаҫтан, һуңғыларының фотолары башҡа халыҡтарҙың фотоһүрәттәре араһында иң яҡшыһы тип иҫәпләнә.

Сәйәхәте күңелһеҙ тамамлана: Ырымбурға китеп барышлай арба түңкәрелеп, фотоаппараты ватыла. Ҡала үҙе лә һәйбәт тәьҫорат ҡалдырмай. Ул үҙенең һуңғы сәфәрен бик һүрән генә һүрәтләй

## Әҫәрҙәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*