Жуков Георгий Константинович

**Жуков Георгий Константинович** (1 декабрь 1896 йыл — 18 июнь 1974 йыл) — СССР полководецы. Советтар Союзы Маршалы. 1955—1957 йылдарҙа СССР-ҙың обороны министры. Дүрт тапҡыр Советтар Союзы Геройы, ике «Еңеү» ордены кавалеры. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа халыҡ араһында «Еңеү Маршалы» исемен ала

Бөйөк Ватан һуғышы барышында бер-бер артлы Генераль штаб етәксеһе, фронт командующийы, Юғары Баш командаующий ставкаһы ағзаһы,  Юғары Баш Командаующий  урынбаҫары вазифаларын биләй. Һуғыштан һуң ҡоро ер ғәскәрҙәренең Баш командующийы була. Тәүҙә Одесса, аҙаҡ Урал хәрби округтарына етәкселек итә. И. В. Сталин вафат булғас, СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары була. 1955 йылдан 1957 йылға тиклем — СССР-ҙың оборона министры. 1957 йылда КПСС Үҙәк Комитеты составынан сығарыла. Армияла биләгән бөтә вазифаларынан алына. 1958 йылда отставкаға ебәрелә.

## Биографияһының башы һәм Граждандар һуғышы
Гео́ргий Константи́нович Жу́ков Рәсәй империяһының Калуга губернаһы  Малоярославец өйәҙе Стрелковка ауылында крәҫтиән Константина Артемьевича Жукова (1844—1921 ғәиләһендә тыуған, рус.).

Сиркәү-приход мәктәбенең өс класын тамамлағас(маҡтау ҡағыҙы менән), Мәскәүгә тире иләү һөнәрселек оҫтаханаһына өйрәнсек итеп ебәрелә. Шунда кистәрен йөрөп, бер ыңғай ҡала училищеһенең ике йыллыҡ курсын тамамлай.

1915 йылдың 7 авгусында Малоярославецта армияға саҡырыла. Кавалерияға эләгеп, унтер-офицерлыҡҡа уҡып сыға.

1916 йылдың август аҙағында 10-сы Новгород драгун полкы составында (Беренсе Бөтә донъя һуғышы)  Көньяҡ-көнсығыш фронтҡа эләгә. Немец офицерын эләктергән өсөн 4-се дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә .

Октябрҙә ҡаты контузия ала. Шунан һуң, ишетеү һәләтлеген күпмелер юғалтҡанлыҡтан, кавалерия  полкына запасҡа ебәрелә. Алған яралары өсөн 3-сө дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә.

1917 йылдың декабрендә эскадронды таратҡандан һуң  Мәскәүгә ҡайта. Унан һуң, тыуған ауылына, ата-әсәһе янына кайта. Унда оҙаҡ ҡына тиф менән сирләй.

Ҡыҙыл армия сафында  1918 йылдың   авгусынан.  1919 йылдың  1 мартында   РКП(б)-ға ағза булып керә.  Граждандандар һуғышы мәлендә  ҡыҙылармеец Георгий Жуков Көнсығыш,  Көнбайыш  һәм   Көньяҡ  фронттарҙа   урал казактарына  ҡаршы , Царицын  янында  Деникин  һәм  Врангель  ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

1919 йылдың  май-июнендә  Мәскәү кавалерия дивизияһы составында   Уралда   Шипово  станцияһы янында  казактарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.

Шул уҡ йылдың  июнь-авгусында  Уральск  өсөн,   Владимировка  станцияһы  һәм   Николаевск  ҡалаһы янындағы һуғыштарҙа ҡатнашырға тура килә.

1919 йылдың   сентябрь-октябрендә Царицын янында, унан һуң  Заплавный  һәм  Урта Аҡтүбә араһында ( хәҙерге  Волжский) ҡалаһы эргәһендә һуғыштарҙа ҡатнашып, аҙаҡ граната ярсыҡтары менән  яралана.

1920 йылдың көҙөндә  Рязань кавалерия курсын тамамлап  взвод, унан һуң эскадрон  командиры булып китә. 1920 йылдың авгусында  Улагай десанты  менән  Екатеринодар  янында  һуғыштарҙа ҡатнаша.

1920 йылдың декабры — 1921 йылдың август айҙарында Тамбовщинала  крәҫтиәндәр инҡилабын баҫтырыуҙа ҡатнаша.

1922 йылда Антонов инҡилабын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан өсөн   Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән  бүләкләнә.

Орден юллағанда документтарҙа ошолай тиелә:
*« 1921 йылдың  5  мартында  Тамбов губернаһының  Вязовая Почта  ауылы янында  дошмандың  1500—2000  ҡылыс менән һөжүм итеүенә ҡарамаҫтан, ул [[эскадрон]]ы  менән   7   сәғәт  буйына  уларға ҡаршы   тора. Унан  контратакаға күсеп, алты тапҡыр ҡул һуғышына инеп  дошманды тар-мар итә»*.

## Полк командирынан алып дивизия командирына тиклем (1923—1939)

 1923 йылдың майы аҙағынан  Жуков  7-се  Самара  кавалерия дивизияһының 39-сы полкы  командиры  итеп  тәғәйенләнә.

Ә  1924 йылда юғары  кавалерия  мәктәбенә уҡырға  ебәрелә.

1925  йылда  Ленинградта  команда составын  камиллаштырыу  буйынса кавалерия курстарын  тамамлай. Унан  42-се  кавалерия  полкы  командиры  М. Савельев, 37-се  Астрахан полкының эскадрон  командиры  Н. Рыбалкин  һәм  Г. К. Жуков  хеҙмәт  иткән  ерҙәре  Минскиға  поезға ултырмай, һыбай ҡайтып төшәләр.

Витебск, Орша  һәм  Борисов  аша  963 километрға һуҙылған  юлды  7 тәүлектә үтәләр.  Был арауыҡ эседә  аттар  8 - 12 килограмға,  ә  үҙҙәре  5—6 килограмға  ябыға.  Өсөһө лә  командование  тарафынан  рәхмәт  һүҙе  һәм  дәүләт  премияһы ала .

1926 йылдан  5  йыл буйы Белорус дәүләт   университетында   хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар  өсөн әҙерлек курстары  алып бара .

1929 йылда РККА-ның  юғары  етәкселеге  өсөн  ойошторолған  курстарҙы  үтеп  ҡайта. 1930 йылдың  майынан  бер йыл тирәһе  командиры  Рокоссовский  булған  7-се  Самара  кавдивизияһының  2-се бригадаһы менән  етәкселек итә.

Унан  һуң  Жуков Белорус хәрби  округында  И. П. Уборевич  ҡулы аҫтында  хеҙмәт итә.

РККА  кавалерияһы  инспекторы  ярҙамсыһынан,  4-се  кавалерия  дивизияһы (1933—1937),  3-сө  һәм  6-сы  кавалерия  корпустары  командиры,  1938  йылдың  июленән  — Көнбайыш махсус хәрби округы командующийы   урынбаҫары дәрәжәһенә тиклем  күтәрелә .

Репрессиялар  осоронда, партия  конференцияһында, Жуковты,  3-сө  кавалерия корпусы командиры булараҡ,  «халыҡ  дошмандарын  айырмауҙа »  һәм  «сәйәси күрәшлектә»  ғәйепләйҙәр.

Был  турала  Жуков   Сталин  һәм  Ворошилов исеменә атап телеграмма ебәрә. Телеграммаға яуап ала алмаһа ла, башҡаса  уны  борсомайҙар.  

Ҡыҙыл  Армияның  20  йыллығы  алдынан  (*1938 йылдың  22 февраленән  приказ НКО № 0170/п *)  «мәленән  алда  һәм  сират  көтөп тормайынса »  комбриг  Г. К. Жуковҡа   комдив  дәрәжәһе  бирелә.

## Халхин-Гол

1939 йылдың  июненән,  Жуков,  Монгол Халыҡ   Республикаһы  биләмәһендә  РККА-ның 57-се махсус армия  корпусы  командующийы.

1939   йылдың   майынан ,  Монголия   биләмәһендәге   совет-япон   конфликт  районына   « инспекция»  менән ебәрелә.  Шул уҡ  йылдың   июнендә  57-се махсус корпус  менән   етәкселек итә башлай.  Аҙаҡ  корпус Беренсе армия  төркөмө итеп йәйелдерелә .

1939 йылдың  5 июненән   РККА командованиеһы  тарафынан  2 ранг командармы Г. М. Штерн  етәкселегендә  ғәскәрҙең  фронт (Чита) төркөмө  булдырыла.

Төркөм составына   1-се   һәм   2-се  айырым Ҡыҙыл байраҡлы  армиялар,  Байкал аръяғы хәрби  округы  ғәскәрҙәре  һәм  57-се  махсус  корпус  керә( корпус командиры Николай Фекленко).

1939 йылдың  11 июненән    Сталин  ризалығы   һәм   СССР оборонаһы  Халыҡ комиссары  Ворошилов Климент Ефремович  тәҡдиме  менән  Монголиялағы  57-се махсус   корпусҡа  командующий   итеп  комдив Жуков  тәғәйенләнә.

12 июндә  Фекленко Мәскәүгә телеграф аша: *«Командование Корпус менән етәкселек итеүҙе   комдив Жуковҡа тапшырҙым»  тип * хәбәр ебәрә.

1939 йылдың  19 июненән   *( СССР оборона Наркомы приказы  № 0029 )*, 57-се  махсус  корпус  комдив   Жуков  етәкселегендәге   Беренсе  армия төркөмө итеп  үҙгәртелә  һәм  туранан-тура оборонаның  Халыҡ комиссариатына   буйһона   (төркөмдең хәрби советы ағзаһы, дивизия комиссары Никишов Дмитрий Никитич,  штаб начальнигы  комбриг Богданов Михаил Андреевич).

Конфликтлы районда   совет  һәм  монгол   ғәскәрҙәренең үҙ-ара хәрәкәттәрен   көйләү,  тылды тәъмин итеү  2-го ранг командармы Г. М. Штерн  етәкселек  иткән фронт  төркөмөнә  йөкмәтелә.
 
Ул  1938  йылда  япон  агрессорҙары  менән |Хәсән  күле янындағы бәрелештәрҙә тәжрибә туплап өлгөргән була.

Ваҡыты менән ғәскәр менән  эш итеү, тактик мәсъәләләр буйынса  Штерн  һәм   Жуков   араһында бәхәстәр һәм   фекер айырмалары килеп сыға.  Шулай ҙа, һәр саҡ  үҙ-ара килешеп  уртаҡ  ҡарарға килә алалар..

Хәрби  совет төркөмөнә  ағза итеп   дивизион комиссары Николай Бирюков,  штаб етәксеһе итеп  комдив М. А. Кузнецов  тәғәйенләнә. Һуғыш барған райондарҙағы  монгол  ғәскәрҙәре менән    маршал Хорлогийн Чойбалсан  етәкселек итә.

Корпус менән етәкселекте ҡулына алыу менән   Жуков йәһәт кенә эшкә тотона. Башта ул    корпус  штабын   Улан-Баторҙан   Тамцак-Булакка ,  бер аҙҙан япон ғәскәрҙәренә  ҡаршы  торған  һыҙатҡа,  Хамар-Даба  тауына күсерә.

Ер өҫтө ғәскәрҙәре  биләгән ерҙәр эргәһендә аэродромдар төҙөргә фарман  бирә. Үҙ-ара бәйләнештәрҙе  яйға  һала.

Совет ғәскәрҙәре төркөмө  япондарҙың  6-сы  армияһын һан буйынса икеләтә,  танктар буйынса  өсләтә күберәк булһалар ҙа,  Жуков  ғәскәр  эсендә тәртипте  нығыта: аңлата, өйрәтә, ышандыра, фарман бирә, урыны менән  яуапҡа  тарттыра.

Июль башында  япондар  артиллерия ышығында   пехотаның ҙур көстәре менән һөжүм башлай. Халхин-Голдың көнсығыш ярындағы совет-монгол төркөмөн уратып алып юҡ итергә ынтыла. Төп һуғыш хәрәкәттәре Баин-Цаган тауы эргәһендәге райондарҙа бара һәм өс тәүлек дауамында бара.

Ғәҙәти булмаған һуғыш алымдары  һәм әүҙем  итеү арҡаһында  1-се  армия төркөмө  һөжүмде уңышлы кире ҡаға,  оборонаны нығыта һәм  ғәскәрҙәрҙе тәъмин итеүҙе яйға һала. Һауала һиҙелерлек өҫтөнлөккә ирешә.

1939 йылдың  31 июлендә Жуковҡа сираттағы хәрби исем   бирелә һәм  комкор дәрәжәһенә күтәрелә. Ҡайһы бер ҡытыршылыҡтар булғанда ла, уның  һуғыш алымдары уңышлы  тип табыла.  Халхин-Голда совет ғәскәрҙәренең  тотороҡло  хәлен һаҡлап ҡала..

«Был алыш , — тип билдәләй  Жуков, Ҡыҙыл Армияның әүҙем оборона тотоуы буйынса  классик операция булып тора".  Бынан һуң   япон  ғәскәрҙәре башҡаса Халхин-Голдың көнбайыш  ярына  сығырға ҡыймайҙар»

1939 йылдың  20—31 авгусы  араһында  Жуков  Богданов  менән берлектә     Халхин-Гол эргәһендә генералКомацубараның япон ғәскәрҙәрен уратып алып тар-мар  итә.

*Ғәҙәттә  Жуков исемен  1939 йылдың август аҙағы  - совет ғәскәрҙәренең һөжүмгә күсеп, конфликт тамамланыуҙың аҙағы менән генә бәйләйҙәр. Ысынбарлыҡта уға өс ай буйы бындағы ғәскәрҙе тәрән кризистан сығарыу өсөн күп көс  һалырға тура  килә. Ҡатмарлы комбинациялар яһап, көс тупларға, япондарҙың һөжүмен  кире ҡағырға, уңышлы ҡамап алып, тар-мар итеүгә өлгәшә.*

РККА практикаһында тәүгә  Халхин-Голда  Жуков  тарафынан    танк,  мотобронялы  һәм   авиация подразделениеләре  киң ҡулланылып  әүҙем оборона,  дошманды ҡамап алып юҡ итеү  ойошторола.

Һуғыш барышында  совет  ғәскәрҙәренән  23 225 һәләк була, яралана, хәбәрһеҙ  юғала..

Япон ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары  61 мең тирәһенә барып баҫа  (шуларҙың өстән бере һәләк була).  Халхин-Гол  янында  тар-мар итеүҙе,  күптәр япондарҙың  Германия менән бергә СССР-ға ҡаршы  һуғышҡа кереү планынан баш тартыуында   төп сәбәп итеп ҡарай.

Был  һуғыш  операцияһы өсөн  комкор Жуковҡа Советтар Союзы  геройы исеме  (28 август 1939 й., Алтын йондоҙ № 435) һәм  МХР - ың   Ҡыҙыл  Байраҡ  ордены   бирелә.

1940 йылдың майында СССР  Юғары  Советы Президиумының  ( 07.05.1940 йыл)* « Ҡыҙыл Армияла хәрби генерал  исемдәре"   тигән  указына ярашлы Жуковҡа   армия генералы  исеме  бирелә.

== Киев махсус  хәрби  округы  һәм  1940 йылғы «Бессарабия  походы» ==




1940 йылдың  7 июнендә  Георгий Константинович Киев махсус  хәрби  округы  ғәскәрҙәре  командующийе  итеп  тәғәйенләнә, *(приказ НКО № 02469)*. Ул шунда уҡ ғәскәрҙәрҙә  дисциплинаны нығытыу  һәм  һуғышҡа  әҙерлекте  күтәреү буйынса  эш башлай.

1934 йылда уҡ    Советтар Союзы  Румыния   менән  дипломатик мөнәсәбәттәрҙе  урынлаштыра .   Әммә  Бессарабия    һәм    төньяҡ   Буковинаға ҡарата   сәйәси  -дипломатик   мөнәсәбәттәр үҙгәрешһеҙ ҡала.
 
Рәсәй был биләмәләрҙе   1918 йылда     румын  монархияһы   баҫып алды тип бара.  СССР-ҙың   «административ  -  сәйәси  карталарында   ул ерҙәрҙе  бер үк төҫтә күрһәтеп, бары күк төҫ менән  штрихлап  ҡына ҡуя».

1940 йылдың  13 июнендә   Жуков   СССР-ҙың  юғары  хәрби –сәйәси  етәкселеге  кәңәшмәһендә  ҡатнаша.    Кәңәшмәне  И. В. Сталин    үҙе алып бара.

Тарихсы  |Мельтюхов М.И   фекеренсә,  унда   Румыния менән  бәйле  хәрби  операциялар  тураһында һүҙ бара. .

1940 йылдың    20 июнендә,   21.45   сәғәттә     Киев махсус  хәрби  округы    ғәскәрҙәре  Командующийе,  армия генералы   Г. К. Жуковҡа    оборона   Наркомы    һәм      РККА   Генштабы   Начальнигы    директиваһы (*№ 101396/cc*)  тапшырыла.  Уны  Мәскәүҙән  самолетта  подполковник   Шикин  менән майор   Рыжаев   килтереп еткерә

Унда ошонда һүҙҙәр ҙә була:


1940  йылдың 20 июнендә,  22.40   сәғәттә      РККА   Генштабы    етәксеһе   Одесса    хәрби    округы ғәскәрҙәре   командующийенә  фарман  бирә : «21 июнь , сәғәт  10-00 –дан  Киев махсус хәрби округы     ғәскәрҙәре  Командующийы    армия генералы  Жуковҡа   буйһонаһығыҙ» .

27 июнь көнө,  көн тамаланыуға   Көньяҡ фронттың барлыҡ   ғәскәре тиерлек   (командующий — армия генералы   Г. К. Жуков, Хәрби совет  ағзаһы  —2-го ранг  армия  комиссары В. Н. Борисов,   штаб   етәксеһе — генерал-лейтенант Н. Ф. Ватутин)   тупланыу урынына килеп етеп урынлашалар .

Көньяҡ  фронтҡа   32  уҡсы, 2 мотоуҡсы, 6 кавалерия   дивизияһы, 11 танк,    3 авиадесант   бригада, 14 корпус   артиллерия  полкы,  16   РГК артиллерия  полкы    һәм     4    ҡеүәтле   керә.

Фронтта  ғәскәрҙәрҙең дөйөм   һаны  638 559  кешенән  артығыраҡ,   9415 орудие    һәм   и миномёт,    2461 танк,   359 бронемашина,   28 056 автомашина    иҫәпләнә

1940   йылдың   июне   аҙағына,   совет-румын   сигендә    Румыния     яғынан  20 пехота, 3 кавалерия   дивизияһы    һәм   2     тау  пехотаһы   бригадаһы  туплана.   Секиряндан    Валя-Вишеуляй      һыҙаты  буйлап  3-сө    армия    (штаб — Роман):  тау  пехотаһы   корпустары (1-се,    4-я  се  тау  пехотаһы   бригадалары),    8-се    һәм    10-сы    армия   корпустары   (5-се ,    6-сы,    7-се   8-се,   29-сы,   34-се,    35-се  пехота     һәм    2-я кавалерия  дивизияһы )   урынлаша.
    
Днестр    йылғаһы  буйлап   Секиряндан    Ҡара   диңгеҙгә тиклем   4-й армия (штаб — Текуч):  1-се  , 3-сө,    4-се   һәм     11-се    армия   корпустары    (2-се,   11-се  , 12-се  , 13-  сы , 14-се,    15-се,   21-се,   25-се,   27-се, 31-се,   32-се,   33-сө,   37-се   пехота,    3-сө,    4-се    кавалерия   дивизиялары )  урынлаша.

1-се  төркөм  армияға  инеүсе    был   ике   армия       Румынияның  ҡоро  ер  ғәскәрҙәренең    60 % -ын  тәшкил  итә   һәм   450 мең  кешене  үҙ    эсенә    ала.

*27 июнь,  10.30 сәғәт тә   Риббентроп  Бухаресттағы  илсеһенә     инструкция ебәрә.  Уның  аша    Румынияның  сит  ил эштәре   министрына   ошондай йөкмәткеле    хәбәр  еткерә	 : «Совет хөкүмәте   румын  хөкүмәтенән   СССР- ға   үҙ   ирке менән  Бессарабия   һәм   Буковинаның төньяҡ өлөшөн  биреүен  талап итә икәнлеген  белдерҙе.   Румыния    менән   Советтар   Союзы   араһында   һуғыш   башланып китмәһен  өсөн    румын   хөкүмәтенә     совет   хөкүмәтенең  талабын үтәргә  кәңәш  итәбеҙ »* 

1940 йылдың    28 июнендә   Румын  хөкүмәте  Германия,   Италия    һәм   Балкан  Антантаһы   буйынса  союздаштары    менән  ҡат-ҡат  кәңәшләшкәндән һуң,   CCCР-ҙың  ультиматумын   ҡабул итә .

Шул көндә үк,  сәғәт    11-ҙә    Жуков  фронт  ғәскәрҙәренә  № А00149   менән    директива    ебәрә :


 
1940 йылдың     28 июнендә, 14-00    сәғәттә    совет ғәскәрҙәре   Буковина  менән    Бессарабияны   биләү  өсөн  сик  аша  сығалар.  
Көньяҡ фронт  Командующийе   Г.К Жуковтың  *№ А0060*  номерлы  директиваһында   билдәләп үтелә :
"  Бессарабияны  биләгәндә  румын  ғәскәрҙәренең   артынан  ҡалмай   барырға. Бессарабияның  бөтә  гарнизондарында  ла   өлгөлө  тәртип   урынлаштытырға. Ҡарауыл  урынлаштырырға   һәм    румын  ғәскәрҙәренән , дәүләт  учреждениеларынан,   помещиктарҙан  ҡалған   бөтә    мөлкәтте    һаҡҡа алырға.

Юлдарҙы,  күперҙәрҙе    төҙәтеү  саралары  күрергә.  Һуғышсыларҙың  тышҡы  ҡиәфәтенә  ныҡ иғтибир бирергә.  Барыһы ла  ҡырынған,   йыуынған,  таҙа  кейемдәрҙә  һәм  каскаларҙа   булырға тейеш.  Хөрт  кейемлеләрен  тылда  ҡалдырырға,    Буковина  менән    Бессарабияға  сығармаҫҡа.   "*

1940 йылдың    3 июлендә    Кишиневтың       Собор   майҙанында    совет ғәскәрҙәренең  парады  үтә. Парад   менән    генерал-лейтенант В. И. Болдин    етәкселек  итә.    Көньяҡ фронт  Командующийе   Г.К Жуков     парадты   ҡабул  итә.   Ошоның   менән   Совет-румын  сиге   « ябыла».

«Көньяҡ фронт  ғәскәрҙәре    тыныс   юл  менән    үҙҙәренең    хөкүмәт     алдындағы    бурысын   хәл итә алдылар.  Бессарабия   менән    Буковинаны    СССР –ға   ҡайтарып   алдылар …  Сик  ышаныслы  тәъмин ителгән.  Төп көстәр  биләгән   райондарҙа   ғәҙәти  хәрби  уҡыуҙарға   тотондолар »

## 1941  йылда  ғинуарҙағы  оператив  -  стратегик  уйындар.     РККА     Генштабы  етәксеһе

1941 йылдың  ғинуарында   Жуков  картала   ике яҡлы  оператив  -  стратегик  уйындарҙа  ҡатнаша. Башта  бер  яҡлы  ғына   уйын ҡаралған була.
   
Төньяҡ-көнбайыш   йүнәлештә    « Нығытылған районды     өҙөп  фронттың   һөжүм   итеүе »  тигән  тема буйынса.1940 йылдың    17—19 ноябренә   тәғәйенләнә.

Был уйындар    юғары   етәкселеккә   фронт  һәм  армия  операцияларын  планлаштырыу,   ойоштороу  һәм  етәкселек  итеү   практикаһы    бирергә тейеш була.   «Фронт  һәм   армияның   һөжүм  операциялары  үткәреү  нигеҙҙәрен  ентекләп өйрәнеү »   күҙәллана.   Прибалтикала   хәрби  хәрәкәттәр  театрын    һәм  көнсығыш  Пруссияны  өйрәнеү,  оборона тотоу  нигеҙҙәрен  менән танышыу   маҡсат  итеп ҡуйыла.

Әммә  уйындарҙы үткәреү   ваҡыты  РККА –ның  юғары етәкселегенең  декабрь кәңәшмәһе  тамамланыу   осорона   бәйле  үҙгәртелә.   Шулай   уҡ,  уйындарҙың   ҡоласы ла киңәйә: төньяҡ-көнбайыш   йүнәлешкә өҫтәп көньяҡ-көнбайыш    йүнәлеш  тә алына..

Ике  уйын да  өс этапта  үтә.  Һәр береһендә   алынған   заданиегә  бәйле  ҡарар  ҡабул ителә.  Килгән  директивалар ,  хәрби  фармандар, оператив   мәғлүмәт  һәм   башҡа   документтар   буйынса  үтәлеш  яҙып  барыла.   Өсөнсө   этаптан   һуң     хәл-торошҡа ҡарап   ҡарар ҡабул ителеү менән уйын  тамалана.

2— 6 ғинуарҙағы беренсе  уйында   Жуков  Көнсығыш  Пруссиянан  һәм   Польшанан һөжүм  итеүсе    «Көнбайыштар менән етәкселек итә».

«Көнсығыштарҙың »   төньяҡ-көнбайыш   фронты  (Д. Г. Павлов)    1 августа   «Көнбайыштар»ҙы   туҡтатып   һөжүмгә  күсә.

Ҡуйылған бурысты үтәп, 1941  йылдың     3 сентябренә    Висла йылғаһының түбәнге ағымына   сығырға   маҡсат итә.  «Көнсығыштар»   уйын шарттары буйынса   бер ярым тапҡыр  тиерлек  күберәк  көскә эйә булалар  ( танктары  өс  тапҡырға тиерлек күп  ).

Тәүге көндәрҙә  Павловтың  ғәскәрҙәре   Неманды  кисеп сығып  , Сувалкин    суҡағын ( ««Көнбайыштар»ҙың  ҙур ғына  төркөмен » ҡамап  ала )   яулап  ала.

Жуков  етәкләгән  фронттың   һул яғынан     йырып  үтәләр.   Барлыҡҡа   килгән    йырын  аша   атлы   һәм механизмдар   менән    ҡоралланған  армия  үтеп инеп,  13 августа  СССР-ҙың   дәүләт  сиктәренән көнбайышҡараҡ 110—120 км ғына ҡала районға килеп сығалар.

Яуап итеп,   Жуков   контрударға  күсә һәм   «Көнсығыштарҙы»   ҡамауға  ала.  «Көнсығыштар »   еңелә.   Шуның  менән  уйын  тамамлана.  .

8—11 ғинуарҙағы    икенсе  уйында    Жуков    «Көнсығыштар » менән етәкселек итә.  Украина   һәм  Бессарабиянан  килеүсе   «Көнбайыштар»ҙың,   «Көньяҡ -көнбайыштар»    һәм  «Көньяҡтар»ҙың    агрессияһына ҡаршы  тора.

Икенсе  уйын    «Көнсығыштар »ҙың   Будапешҡа бәреп инеп,  Балатон   күленә   йырып инергә,   Дунай аша  сығырға тигән  ҡарар  менән   тамамлана.
----
1941 йылдың   14 ғинуарына  ВКП(б) ҮК  Политбюроһы ҡарары менән   армия   генералы   Жуков Кирилл  Афанасьевич  Мерецков   урынына   РККА-ның    Генераль   штабы етәксеһе итеп  тәғәйенләнә.  Был вазифала  1941 йылдың июленә  тиклем  тора.

РККА-ның   Генераль   штабы   етәксеһе булараҡ   эшмәкәрлеге тураһында   хәрби  тарихсыларҙың  һәм  аналитиктарҙың   фекере    бер  төрлө  генә  түгел.  Уны  уңышлы тип һанап булмай .

2-се  кавбригада  етәксеһе  Жуковтың   белем кимәлен  һәм  характерын    иҫәпкә алып,   буласаҡ  маршал Константин Рокоссовский   (1930 йылда  7-се   Һамар  кавалерия дивизияһы менән   етәкселек иткән була),  1930 йылдың   8 ноябрендә   уға төҙөлгән  аттестацияла ошолай тип яҙа :

Георгий Константинович үҙе лә һуңғараҡ былай тип яҙа:

Шулай  уҡ,  һуғыш алдынан оборона   Наркоматында  һәм  Генштабта етәкселектең  йыш  алмашынып тороуы  сифатлы итеп план ҡороуға һәм  тәжрибәле  профессионалдар командаһы туплауға  булышлыҡ итә алманы.

1941 йылдың  февралендә    ВКП(б)-ның   XVIII   конференцияһында   Жуковты  ВКП(б)-ның  Үҙәк  комитетына ағзалыҡҡа  кандидат итеп  һайлайҙар.

## 1941 йылдың   май — июне

1941йылдың  февраль  — июль    айҙарында     Генштаб   етәксеһе    һәм   СССР-ҙың  оборона   наркомы  урынбаҫары  урынын биләп , Жуков    « Германия   һәм  уның    союзниктары   менән  һуғыш булған осраҡта   Советтар Союзының   стратегик  көстәрен  йәйелдереү  планы буйынса   күҙаллау»  тигән  документты  төҙөүҙә ҡатнаша . План  1941йылдың  15 майынан һуңыраҡ ваҡытҡа  ҡарай .

Был  документта  шулай тип  әйтелгән  юлдар ҙа  бар:

Фронт  ғәскәрҙәре алдынан ҡуйылған  бурыстар һанап сығылғандан һуң   тәҡдим ителә:

Оборона  наркомы Тимошенко  һәм    Генштаб   етәксәһе  Жуков  тарафынан    документтың  йөкмәткеһе    Сталинға  еткерелә.    Һәм   совет  армияларының   ҡыҙыу  һөжүме тәҡдим ителә:

Катовицала    көньяҡ   Польша аша    (Висланы урта ағымында  кисеп сығып)    Берлинға  боролорға   (әгәр ҙә төп  немец  төркөмдәре   Берлинға сигенһә );

Йәки   Балтик  диңгеҙе  йүнәлешендә  ,  әгәр ҙә  төп немец  көстәре  сигенмәһә  һәм   Польша   менән  Көнсығыш Пруссияны тотоп торорға тырышһалар;  .

Көнбайыш фронттың  һул  яғынын  варшава төркөмөн   ҡоршау  һәм  Варшаваға эйә булыу  өсөн ,  шулай уҡ,  Көньяҡ-көнбайыш  фронтта  дошмандың люблин  төркөмөн тар-мар итергә ярҙам   маҡсатынан Седлец, Демблин  йүнәлешендә     ярҙамсыл  һөжүм   ойоштороу.

План  ҡабул ителгәнме  һәм  аҙаҡ  күсерелгәнме,  әллә ҡабул ителмәгәнме,  хәҙерге  тарихсыларға  был мәғлүм түгел.   Ҡултамға өсөн урын билгеләнгән булһа ла,   документҡа ҡул ҡуйылмаған .   
Жуков   1965  йылдың    26 майында   интервьюһында    Сталин  планды  хупламаны тип белдерә.  Әммә , Жуков   1941 йылдың   22 июненә  ниндәй  план   ҡабул ителеп, ниндәй план менән эш иткәндәрен  әйтмәй  .

«1941 йыл  — һабаҡтар һәм   һығымталар  »   тигән  тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә,   Генераль   штаб   ҡулында   агрессияны кире ҡағыу буйынса   ике  вариант   план булған.

Икеһе лә   « Германия   һәм  уның    союзниктары   менән  һуғыш булған осраҡта  Советтар Союзының   стратегик  көстәрен  йәйелдереү  планы буйынса   күҙаллау» тигән дөйөм  документ  нигеҙендә  1940   йылдың  көҙөнә  эшләнгән .

Шул варианттарҙың береһе  ( «Көньяҡ»)  һуғышҡа әҙерләнеү булған да.

Мәскәү   хәрби   округының   1941 йылдағы   командуюшийе   генерал   Тюленев   иҫтәлектәре  буйынса  ,  1941 йылдың    21 июненә   ҡарай  кискә , Жуков   округтарға  шылтырата.   Германия менән  уның союзниктары   яҡын көндәрҙә һөжүм  итергә мөмкин  тип командуюшийҙәрен  иҫкәртеп сыға.

1941йылдың    21 июнендә  Кремлдәге  ( 20:50 -  22:20) кәңәшмәлә    Жуков   һәм  Тимошенко   Сталинға  проект  тәҡдим  итәләр (Директива № 1).

Жуков  әйтеүенсә,   көсөргәнешле  фекер алышыуҙан һуң  Сталинды  ышандыра  алалар;

Директива № 1 көнбайыш  округ  ғәскәрҙәре  командующийҙары   тарафынан   һуғыш башланыр алдынан бер нисә сәғәт элек кенә  ҡабул ителә.

## Бөйөк Ватан һуғышы

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында РККА (июнь-июль 1941 й.)  Генераль штабы  етәксеһе вазифаһын биләй.

Төп командование Ставкаһы ағзаһы (1941 й. 23 июненән),  Юғары  командование Ставкаһы ағзаһы ( 1941 й. 10 июленән ), Юғары Төп командование Ставкаһы ағзаһы (1941 й. 8 авгусынан), Ленинград фронты  командующийы( 14 сентябрҙән),Көнбайыш  фронт командующийы  ( 10 октябрҙән) була.

1942 йылдың  26 авгусынан Юғары Төп командующий урынбаҫары,  1942 йылдың  27 авгусынан —  СССР  оборонаһы  Халыҡ комиссарының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

Резерв фронты, Ленинград фронты, Көнбайыш фронт  (шул уҡ ваҡытта Көнбайыш йүнәлештең  главкомы), 1-се Украин  һәм  1-се  Белорус фронттары менән  етәкселек итә.

### 1941 йыл

 1941 йылдың 22 июненән, Жуков  оборона Наркомының  № 2   һәм  № 3  Директиваларын  ( Тимошенко һәм  Жуковтың ҡултамғаһы  менән) әҙерләй.

Уларҙа "барлыҡ көстәр  һәм  саралар  менән дошманға  ябырылып" вермахтың атакаһын кире ҡағырға тигән фарман яҙылған була, тик үҙҙәренә сик аша үтеү тыйыла( ).

«Немец ғәскәрҙәренә ҡаршы хәл иткес һөжүмгә күсергә» бойорола  .

Сик буйы ғәскәре етәкселеге Директивалағы бурыстарҙы үтәй алмай. Ғәскәрҙе туплау, хәрби әҙерлек хәленә күсереү, берҙәм ҡаршылыҡ күрһәтеү килеп сыҡмай.

Бер аҙҙан үҙ-ара бәйләнеш өҙөлә. Ғәскәр тәртипһеҙ рәүештә сигенә башлай. 23-28 июнь араларында контрудар күрһәтергә тырышыу көткән өмөттәрҙе аҡламай. Дөйөм оператив хәлде яҡшырта алмай.

23 июндән  Жуков Көняьҡ-Көнбайыш фронтҡа  Төп командующий вәкиле итеп ебәрелә. Һуғыш алдынан ҡабул ителгән план буйынса дошман ғәскәрен уратып алып юҡ итеү ҡаралған була. Дошман хәрәкәтен бер аҙ  тотҡарлай алһа ла,   РККА бронетехника яғынан өҫтөнлөген файҙалана алмай. Бөтә  техникаһын  тулыһынса юғалтып еңелә. 
 
Ҡоралланыу һәм көс буйынса ныҡ ҡалышҡан Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронттар контрудар мәлендә етди юғалтыуҙарға дусар була.

Төп ударҙы үҙ өҫтөнә алған Көнбайыш фронт бөтөнләй юҡ ителә.

1941 йылдың июлендә бер-бер артлы дусар булған ҡыйралыштарҙан һуң, Ҡыҙыл армия Смоленск ҡалаһын ҡалдырып(28 июль 1941 йыл) сигенергә мәжбүр була.

1941 йылдың 29 июлендә  Сталин Жуковты  Генштаб Етәксеһе вазифаһынан бушата. Резерв фронт командующийы итеп тәғәйенләй.

Был вазифала    Георгий Константинович Смоленск алышын дауам итә.24-се һәм  43-сө  армиялар көсө менән (1941)|Ельнин һөжүм итеү   операцияһын  ойоштора. Был  операция һөҙөмтәһендә фронт һыҙығынан эскә инеп киткән 8 немец дивизияһын "ҡырҡып" уратып алырға,  юҡ итергә тейеш булалар.

Әммә 6-нан  7 сентябргә ҡарай төндә, ҡойма ямғырҙар аҫтында, немецтар моҡсайҙан сығып өлгәрә. Шулай ҙа, был РККА-ың һуғыш барышындағы  тәүге уңышлы операцияһы була.

Ельнин операцияһынан һуң (1941 йылдың 11 сентябрендәге фарман) Жуков  Ленинград фронтына командующий  итеп тәғәйенләнә.

Ленинградты дошман  баҫып алыуҙан һаҡларға, немецтар ҡала тирәләй оборона һыҙаты булдырмаҫ элек ҡулсаны оҙөргә тигән бурыс ҡуйыла. Кулик Григорий Иванович етәкселек иткән  ғәскәр   Жуков яғына йырып сығырға  теейеш була.

Жуков ҡарамағына фронттың көньяҡ өлөшөндә, 25 км киңлегендәге һыҙатта  тупланған 42-се   һәм 55-я се  армиялар бирелә.  Балтик флотының барлыҡ  артиллерияһы, 125 мең   моряк, халыҡ   ополчениеһынан төҙөлгән 10 дивизия тапшырыла.

Кулик  54-се айырым армия көсө менән Мга станцияһы районы аша Ленинградҡа  йырып инергә тейеш була. Жуков тарафынан бирелгән көстәр етерлек булмауы сәбәпле «операция килеп сыҡмай.

Ленинградты баҫып алыуҙы  немец командование совет халҡының  «рухын төшөрөү » сараһы итеп ҡарай. 1941 йылдың июлендә г. при посещении штаба группы армий «Төньяҡ» армиялары төркөменең штабына килгәнендә  Гитлер быны айырыуса һыҙыҡ өҫтөнә ала:   Ленинградты баҫып алыу менән рустар -

Хәрби яҡтан, стратегик  перспектива яғынан , сәйәси йәһәттән ҡарағанда Германия өсөн  был эре сәнәғәт үҙәге булған  Ленинградты баҫып алыу йәки блокадаға алыу  ғына түгел. Бынан тыш, иң мөһиме,  ҡалаға төньяҡтан  һөжүм итеүсе фин ғәскәрҙәре менән ҡушылыу.Шулай уҡ, Ленинградты юғалтыу Балтик флотын һуңғы терәк пунктынан яҙҙырыр, уны  аяныс хәлдә ҡалдырыр ине.».

21 августа, ҡоро ер көстәре етәкселегенең тәҡдимдәрен ситкә һуғып, Гитлер яҡын араларҙа хәл итергә тейеш бурыстарҙы билдәләй:

17 сентябрҙә дошмандың алғы позицияла торған ғәскәре Ленинградтан көнбайыштараҡ Фин ҡултығына бәреп инә. 8-се фронттың төп көстәренән айырылып ҡала.  Ҡаланан көнбайыштараҡ  Ораниенбаум плацдармы  барлыҡҡа килә. 
Икенсе көнгә  немцтәр Слуцкты баҫып алып, Пушкин  ҡалаһына үтеп инәләр.

Хәл-тороштар бик ҡатмарлы шарттарҙа  ғәскәрҙең үҙ көсөнә, мөмкинлектәренә ышанысын һүндермәү өсөн Жуков  ҡырҡа саралар күрергә мәжбүр була. Жуков 

17 сентябрҙә  он отдаёт суровый приказ военным советам 42-се  һәм 55-се  армияларҙың хәрби етәкселегенә ҡәтғи фарман бирә:үҙ белдеге менән позицияһын ҡалдырған  командир, политработник һәм һуғышсыларҙы атырға и бойцов, оставивших рубеж обороны без приказа.

22 сентябрҙә  8-се армияға  ебәрелгән шифротелеграммала  , армия етәкселегенә һуғышсылар « алыштарҙа шәхсән үҙҙәренә лә » ҡатнашырға  һәм   Петергофты үҙ белдеге менән ҡалдырған командирҙарҙы ,  «ҡурҡаҡ  һәм һатлыҡ йән »дәр булараҡ бер һүҙһеҙ атырға тип белдерә.

25 сентябрҙә  штаб «Төньяҡ»  армиялары төркөменең штабы  ҡоро ер ғәскәрҙәренең төп етәкселегенә мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Әле ҡул аҫтында булған көстәр менән Ленинградҡа һөжүмде дауам итергә хәленән килмәүен белдерә. .

Тик ҡаты фармандар ғына маҡсатҡа өлгәшергә мөмкинлек биргән тип уйлау мәғәнәһеҙлек булыр ине. Тәүлектәр буйына карталар өҫтөндә ентекле эшләү, ғәскәр буйлап йөрөп тороп хәл-тороштарҙы асыҡлау, дөрөҫ итеп  оператив-тактик  план төҙөү, көстәрҙе  кәрәкле урынға ҡуя белеү, блокада шарттарында  тәьминән мәсъәләләрен хәл итеү, дошмандың көсөн дөрөҫ баһалау, Ставка һәм  Ленинград етәкселеге  менән бәйләнеште тотоу - Жуковтың  иң кәрәкле сифаттары. .

 Армия генералы  Жуков  етәкселегендә  1941 йылдың 14 сентябренән  6 октябргә тиклем Ленинградский фронты ғәскәрҙәре   Балтик флот  менән бергәләп ҡалала оборона тоттолар.

Бөйөк Ватан һуғышы барышында немец ғәскәрҙәре тәүгә һөжүмдән туҡтап, оҙайлы ҡамау позицияһына күсергә мәжбүр булды.  Вермахҡтың Ленинградты алыу, финндар менән ҡушылыу планы килеп сыҡмай.

Йәһәт кенә Ленинградты баҫып алыу планының килеп сыҡмауы совет етәкселеге өсөн  хәрби-стратегик яҡтан бик тә әһәмиәтле ваҡиға була.

Ленинград янында кәпсәлеп ҡалыу, вермахҡа  «Төньяҡ» армиялары төркөмен  мәскәү йүнәлешенә борорға мөмкинлек бирмәй. Был йүнәлештә һуғыштар алып барған  «Үҙәк»  армиялары төркөменә  4-се  танк төркөменең ҡалдыҡтары ғына килеп ҡушыла (ә унда баштағы  көстәрҙең яртыһы ғына ҡалған була, етмәһә  Ленинград янында ике дивизияны ҡалдырып китергә мәжбүр булалар (12-се һәм 8-се танк дивизиялары)  .

Ленинград янындағы фронт хәлдәре тотороҡланыу менән  Жуковты   совет-герман фронтының үҙәк йүнәлешенә саҡыртып алалар.

Ул  8  октябрҙан  Резерв фронт, 10   октябрҙан  Көнбайыш  фронт   менән етәкселек итә башлай.

Бында  октябрь башында  Резерв,  Көнбайыш  һәм Брянск  фронттарының  төп көстәре  немецтар тарафынан уратып алынып, юҡ ителгән була.  (16-сы ,19-сы 20-се  армиялар,  Көнбайыш фронттың  Болдина  төркөмө   ғәскәрҙәре,  Резерв фронтының 24-се, 32-се армиялары  һәм башҡалар ).
 
12 октябрҙә  немецтәр  -  Калуганы,  15 октябрҙә  — Калининды,  18 октябрҙә   Можайск менән   Малоярославецты  баҫып алалар.

1941  йылда  октябрҙың икенсе  яртыһы  һәм ноябрь буйына  Жуков етәкселегендә Көнбайыш фронт  дошмандың хәлен алыу өсөн әүҙем  көрәш  башлай. Шул уҡ ваҡытта  һөжүмгә әҙерлек алып бара.
 
 Беҙҙең ғәскәрҙәр  Волоколамск, Можайск, Малоярославец, Калуга  эргәһенән көнсығыштараҡ , тулыланып, ҡоралланып  алда торған дошман төркөмдәренә ҡаршы һөжүмгә әҙерләнде

1941 йылдың   5  декабренән   6  декабргә  ҡарай  төндә   Көнбайыш  фронттың  уң  ҡанаты  Клинск-Солнечногорск    һөжүмен башлай.  Уға   Конев Иван Степанович  етәкселегендәге Калинин фронтының    һул ҡанаты  ярҙам итә.

Көнбайыш   фронт ғәскәрҙәре һәм  башҡа фронттар бергәләшеп  Мәскәү  янында  һөжүмгә күсә  (5 декабрь 1941 — 7   ғинуар 1942 йй.).

Алыш һөҙөмтәһендә  генерал-фельдмаршала  фон Бок  етәкселегендәге «Үҙәк»  армиялары төркөмө    һиҙелерлек  юғалтыуҙар кисерә.

Совет ғәскәрҙәрендә юғалтыуҙан  372   мең  тәшкил итә  (операция башынан алып  37 %   -ҡа кәмей) .

Был һөжүм һөҙөмтәһендә дошмандың Мәскәүҙе тиҙ генә баҫып алыу планы емерелә. Фронт һыҙығы Мәскәү янынан  100—250 км-ға   арыраҡ  күсә.
 
Шулай итеп, Икенсе донъя һуғышы барышында      вермахт   тәүгә   ҙур  юғалтыуҙарға дусар  була.

Был гитлерға ҡаршы  коалиция халыҡтарын рухи яҡтан  бик ныҡ күтәреп  ебәрә.

### 1942 йыл

1942 йылда  Жуков  совет  ғәскәрҙәре менән  дүрт ҙур  һөжүмдә  ҡатнаша:
* Мәскәү  операцияһы  (1942   йылдың   7  ғинуарына тиклем);
* Ржев-Вязем  операцияһы   (8  ғинуар — 20 апрель   1942 йыл );
* Беренсе  Ржев-Сычёв операцияһы  (30 июль — 23 август  1942 йыл);
* Икенсе  Ржев-Сычёв операцияһы  — (Операция «Марс») (25 ноябрь — 20 декабрь  1942 йыл)

 1941  йылдың  декабрендә Мәскәү янындағы   байтаҡ ҡына  уңыштар  Ҡыҙыл Армияға бөтә фронт буйынса  әүҙем итеп һөжүмгә күсергә  мөмкинлек бирә.

Әммә  1942  йылдың ғинуарына    уҡ  был һөжүм  баҫыла башлай.  Берҙән, немец ғәскәрҙәренең  көслө   ҡаршылығына осрайҙар. Икенсенән, Ҡыҙыл армия  тәъминәттәге  өҙөклөктәр, һуғыш ҡоралдары етешмәүҙән, көстәрҙе артыҡ баһалауҙан ныҡ юғалтыуҙарға осрай.

Ржев-Вязем  операцииһы һөҙөмтәһендә   юғалтыуҙар  башланғыс көстең   73,3 % -на  барып  етеп,   776 889  кеше  тәшкил итә. .

1942 йылдың  йәйендәге  Ржев-Сычев операцияһы барышында дошман позицияларын  һаҡлап алып ҡала.

Совет ғәскәрҙәре бары   30−40 км-ға ғына алға күсә ала. Был операция  көтөлгән һөҙөмтәне бирмәй. Совет-герман  фронтының көньяҡ өлөшөнән дошманды ҡыуып сығарыу килеп сыҡмай.

Ә шулай ҙа,  «Үҙәк » армиялары төркөменән дивизияларын  Сталинград фронтына  ташларға  форсат бирмәй.

Үлеләр яралылар менән  193 683  кешегә барып етеп,  ғәскәрҙәренең  56,1 %  -ын юғалталар.  sfn|Кривошеев, Андроников, Буриков и др.|1993|c=225}}.

Ныҡ юғалтыуҙарға килтергән  уңышһыҙ  «Марс»  операцияһы   «Уран» операцияһының дауамы була.

Ул операция барышында   фронт командующийы   Жуков Ставка вәкиле булып , Сталинград  йүнәлешендә була.

Әммә Көнбайыш   (командующий  Конев  Иван Степанович) и  һәм Калинин (командующий  Пуркаев   Максим Алексеевич)  фронттарының  хәрәкәттәрен координациялау   уның яуаплылығында була.

Бына нисек  баһалай был һөжүмде  немец генералы  фон Типпельскирх:

Операция һөҙөмтәһендә  вермахтың  9-сы  армияһын  уратып алып, юҡ итергә тейеш булһалар ҙа, был бурыс үтәлмәй ҡала.

Совет  ғәскәрҙәре 25  көн эсендә  215   мең  кешеһен,1315 танк   һәм  артиллерияһын  юғалта. Юғалтыуҙар көнөнә уртаса   8666 кеше  һәм  52,6  танк тәшкил итә.

Был   Сталинград йүнәлешендәге юғалтыуҙан  күпкә юғарыраҡ килеп сыға.  (6466 кеше   һәм   38,9 танк ) .

Шул  уҡ ваҡытта,  Ҡыҙыл армияның   Ржев  районындағы   һөжүме совет-герман фронтының  үҙәк йүнәлешенән  көньяҡҡа  көстәрҙе ташларға ирек бирмәй. Кире осраҡта  Сталинград  өсөн алыштың  һөҙөмтәһе  нисек булырын   әйтеүе бик  ҡыйын .

«Марс» операцияһы  хәрби техника  һәм   оператив  оҫталыҡ   үҫешендә барлыҡҡа килгән   позицион  кризистың сағыу миҫалы булып тора. Беренсе бөтә донъя һуғышында танктар фронтты өҙөүҙең  бик уңышлы  инструменты булып торһа,  Икенсе бөтә донъя һуғышында иһә үҙҙәре  яңы һуғыш ҡоралдарының ҡорбанына әүереләләр.  Танктарға  ҡаршы  пушкалар  пулемёттар пехотаны нисек ҡырһа, шул уҡ тиҙлек менән танктарҙы  эшлектән сығаралар. 1942  йылдың көҙөнә   танктарға ҡаршы  бронялы пушкалар  сыға башлай  

Сентябрҙың (1942 й.) тәүге яртыһында  Жуков Ставка  вәкиле булып ,  Дон   менән Волга   араһында Сталинград фронт  армияларының  хәрби хәрәкәттәрен  координациялай.

Оператив эшмәкәрлектән тыш, Жуков   Василевский   менән   1942  йылда    Сталинград янында  немец ғәскәрҙәрен ҡыйратыу   буйынса «Уран»   хәрби  стратегик  операция  план  төҙөйҙәр ( Мемуар, А.  М.  Василевский  ). 
  
Мемуар  буйынса,  план аҫтында  Жуков,  Василевский, И. В. Сталин   ҡултамғаһы   тора (  әммә  әлегәсә был план бер тапҡыр ҙа баҫмаға сығарылмаған)  .

### 1943  йыл

1943 йыл  башында  Жуков  Ленинград  блокадаһын өҙөү өсөн барған «Искра» операцияһында    фронттарҙың һуғыш хәрәкәттәрен координациялай  .

«Искра»нан һуң  Жуков  С. К. Тимошенко  етәкселек иткән  «Полярная Звезда» операцияһын әҙерләүҙә ҡатнаша. Маҡсат:«Север»  армиялары төркөментар-мар итеп ,  Ленинград  өлкәһен дошмандан таҙартыу  һәм  Прибалтикала һөжүм башлау өсөн шарттар тыуҙырыу.

1943  йылдың 18  ғинуарында  Жуковҡа Советтар Союзы маршалы  исеме бирелә.
 
17 марттан алып  Жуков Курск дуғаһының  Белгород  йүнәлешендә  була.

## Иҫкәрмәләр