open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең исемлеге

Исемлектә Башҡортостан Республикаһының 2014 йылда баҫылған Ҡыҙыл китабына индерелгән бөтә һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандары  күрһәтелгән. Шуға ярашлы, таблицаның КкРБ, КкРФ һәм МСОП колонкалары  аңлата был төрҙөң Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабындағы һәм Тәбиғәтте һаҡлау Халыҡ-ара союзының МСОП Ҡыҙыл исемлегендәге статусын күрһәтә. Әгәр теге йәки был Ҡыҙыл китабында ниндәй ҙә булһа төр булмаһа, йәғни күрһәтелгән бер категорияға ла индерелмәгән булһа, исемлектең был ояһы буш ҡалдырыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында бөтә төрҙәр 6 категорияға, Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китабында бөтә төрҙәр 6 категорияға, һәм 9 МСОП исемлегендә 9 категорияға бүленә. Категориялар түбәндәгесә билдәлә:

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабының һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандары исемлегенә 11 төр  индерелгән, шуларҙың 9 төрө төп биттәргә урынлаштырылған, ә 2 төрө ҡушымтала күрһәтелгән. Шул уҡ ваҡытта төп биттәрҙә тәңкәлеләр отрядының 5 вәкиле һәм һөйрәлеүселәр класы  ташбаҡалар отрядының 1 вәкиле булыуын күрһәтә; шулай уҡ ҡойроҡһоҙҙар отрядынан 2 вәкил һәм ер-һыу хайуандары класының ҡойроҡлолар  отрядынан 1 вәкил. Категория Юҡҡа сығыусылар категорияһына (I) бер төр ҙә ҡарамай.

Түбәндәге исемлектә таскондарҙың урынлашыу тәртибе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағына тап килә.

Һуңғы колонка аҙағында  сайты таксонының персональ бите һылтанмаһы килтерелгән.

## Төп исемлек

## Тәбиғи мөхиттә айырым иғтибарға мохтаж булған хайуандар донъяһы объекттарының таксондары һәм популяцияһының тәфсирле исемлеге
Был исемлектә аҙ һанлы, йәки Башҡортостанда аҙ өйрәнелгән, йәки әлеге ваҡытта һаҡланыу һәм тергеҙеү буйынса кисектергеһеҙ саралар күреүҙе талап итмәгән төрҙәр тураһында мәғлүмәт бирелә. Был төрҙәр киләсәктә Ҡыҙыл китапҡа индерелеүгә дәғүә итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың хайуандар донъяһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Асанбаев Рөстәм Николай улы

**Асанбаев Рөстәм Николай улы** (22 сентябрь 1954 йыл — 26 май 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй музыканты, йырҙар авторы. DDT төркөмөнөң беренсе составы гитарасыһы.

## Биографияһы
Рөстәм Николай улы Асанбаев 1954 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы лә тыуған. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Нәжиб (Николай Васильевич) Асанбаевтың улы.

Өфөлә рок һәм блюз уйнай башлаусылар иҫәбендә була. ДДТ төркөмө ойошторолғандан башлап 1983 йылға тиклем ошо төркөмдә уйнай.

1984 йылда хард-рок стилендәге яңғыҙ йырлы «Руда» тигән альбомын яҙҙыра.

Артабанғы йылдарҙа ҡайһы берҙә элекке төркөмө менән сәхнәләрҙә сығыш яһай. 1997 йылда яңғыҙ йырлы «Пассажир» блюз альбомын яҙҙыра. Өфөнөң «Boogie band» төркөмөнөң лидер-гитарасыһы, шулай уҡ JiMi bluescafe’ның арт-директоры була.

«Ул уйнап ҡына ҡалмай, ул гитара ярҙамында уйлай. Был ниндәйҙер стихиялы атмосфера, донъяны блюз аша төпкө аң кимәлендә тәрән танып белеү һәм аңлау. Башҡорт кәүҙәһендәге негр блюзы йөрәге…».

2015 йылда Асанбаевҡа үпкә яман шеше диагнозы ҡуйыла. Уға ярҙам итер өсөн Юрий Шевчук ДДТ төркөмө менән хәйриә концерттары ойоштора. Әммә Рөстәм яман шеште еңә алмай һәм 2016 йылдың 26 майында лә вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рустэм Асанбаев: «Нового музыкального пророка в кризис не ждите»
* Явление Асанбая
Зинино (Өфө)

**Зинино** — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ҡасаба, Октябрь районына буйһонған Нуғай ауыл советына ҡарай.

## Тарихы
1992 йылда Нуғай ауыл советының дүрт ауылы — Нуғай, Жилино, Зинино һәм Кордон — Өфө ҡала советы ҡарамағына индерелә. 2008 йылда Ағиҙел йылғаһы аша яңы күпер асылыуынан һуң был ауылдарҙың йылдам үҫеше башлана. Бөгөнгө көндә биләмәлә әүҙем төҙөлөш бара.

## Халҡы

2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ауылда даими йәшәуселәрҙең һаны 301 кеше, шул иҫәптән 76 % урыҫ.

## Урамдары
* Парадный урамы;
* Запрудный урамы;
* Милиция урамы;
* Таулы урамы;
* Аҫҡы урамы;
* Прилукский урамы;
* Баҡса урамы;
* Төҙөлөш урамы;
* Томаров урамы.

## Иҫкәрмәләр
Буранғолова Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы

**Буранғолова Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы** (11 июнь 1961 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР, 1992 йылдан БДБ һәм 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 1992 һәм 1996 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. 1991—1993 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъяның 10 иң яҡшы марафонсыларының береһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).

## Биографияһы
Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы Буранғолова 1961 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра-Ҡотой ауылында тыуған.

Беренсе тренеры — Огородникова Мария Павловна.

## Ҡаҙаныштары
СССР чемпионы (1990), РСФСР чемпионы (1990), донъя чемпионаты команда зачетында ярым марафондың (1995), Лос-Анджелес марафонының (1992), Японияла марафон буйынса Азия асыҡ чемпионатының (1994), Санкт-Петербург ярым марафонының икенсе призеры (1994), Питтсбург ҡалаһында халыҡ-ара марафондың (1990), Сиэтл ҡалаһында Изге Ихтыяр Уйындарының (1990), Токио (1992), Нагоя марафондарының өсөнсө призеры (1993), марафон дистанцияһына эстафетала йүгереү буйынса СССР һәм РСФСР Кубогы эйәһе (1988).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ramilya Burangulova профиль на сайте IAAF 
* Ramilya Burangulova
Уҡытыусылар көнө

**Уҡытыусылар көнө** — мәғариф өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы. СССР-ҙа 1965 йылдан рәсми байрам итәлә.

## Рәсәйҙә һәм яҡын сит илдәрҙә
Байрам СССР Юғары Советы президиумы указы менән 1965 йылдың 29 сентябрендә индерелә һәм йыл һайын октябрҙең тәүге йәкшәмбеһендә билдәләнә. 1994 йылдан башлап Рәсәй Федерацияһында уҡытыусылар көнөн 5 октябрҙә Бөтә донъя уҡытыусылар көнө менән бергә байрам ителә. 

Был байрам Белоруссияла, Латвияла, Ҡаҙағстанда һәм Украинала октябрҙең тәүге йәкшәмбеһендә билдәләнә.

Үзбәкстанда Уҡытыусы көнө 1 октябрҙә үткәрелә.

Әзербайжанда, Ҡырғыҙстанда, Молдавияла, Әрмәнстанда , Эстонияла — 5 октябрҙә билдәләнә.

Был көндө, ғәҙәттә, уҡыусылар уҡытыусыларын ҡотлай, гөлләмәләр һәм бүләктәр тапшыра, үҙешмәкәр концерттар ойошторола, үҙнәшер газеталар баҫтырыла, үҙидара көнө үткәрелә. 

## Башҡа илдәрҙә

* : — Октябрҙең һуңғы йомаһында билдәләнә.
* : — 8 мартта билдәләнә.
* : — 11 сентябрҙә, Доминго Фаустино Сармьенто иҫтәлегенә билдәләнә.
* : — 15 октябрҙә билдәләнә.
* : — 20 ноябрҙә билдәләнә.
* : — 15 сентябрҙә билдәләнә (Сарвепалли Радхакришнананың тыуған көнө).
* : — 10 сентябрҙә билдәләнә.
* : — 5 октябрҙә билдәләнә.
* : — 14 октябрҙә билдәләнә.
*  (Тайвань): — 28 сентябрҙә билдәләнә, Конфуцийҙың тыуған көнө.
* : — 24 ноябрҙә билдәләнә.
*   — 27 ноябрҙә билдәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөтә донъя уҡытыусылар көнө
* Мәктәпкәсә белем биреү хеҙмәткәрҙәре көнө
* Белем көнө

## Иҫкәрмәләр
Тимонин Анатолий Николаевич

**Тимонин Анатолий Николаевич** (14 февраль 1955, Петровский а., Маҡар районы, хәҙер — Ишембай районы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы (юрист һәм тарихсы). Юридик фәндәр докторы, профессор (Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы).

## Белеме һәм ғилми дәрәжәләре
* Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай (1981).
* 1983—1986 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының юридик факультетында көндөҙгө аспирантурала уҡый (ғилми етәксеһе профессор А. И. Королев). Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Боронғо рус дәүләтенең барлыҡҡа килеүе: теория мәсьәләләре» (1987).
* 1997 йылда «Боронғо рус дәүләтенең тарихи генезисы: теория-методология аспекты» тигән тема буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Төп хеҙмәттәре
30-ҙан ашыу ғилми баҫма авторы, улар араһында 1 монография, 3 уҡыу әсбабы һәм 1 брошюра бар.
* Монографияһы: «Проблемы генезиса Древнерусского государства и права» (Уфа, 1997).
Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы

**Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы** (2 апрель 1931 йыл — 16 июнь 2015 йыл) — Рәсәй Үҙәк Диниә назараты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының төбәк диниә назараты рәйесе, мөфтөй, Өфө ҡалаһындағы «Хәмзә-Хажи» мәсете етәксеһе, «Имам хәҙрәт Хәмзә хажи» хәйриә фонды етәксеһе.

## Биографияһы
1948 йылда Асы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.

1953 йылда Өфө сәнғәт училищеһы дипломын ала.

1961 йылда Ташкент хәрби-педагогия училищеһын тамамлай.

1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай.

Хеҙмәт юлын Инйәр урман сәнәғәте хужалығында башлай.

1962—1972 йылдарҙа БАССР Мәҙәниәт министрлығының уҡыу йорттары бүлеге мөдире.

1972—1975 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 8-се балалар музыка мәктәбе директоры.

1977—1991 йылдарҙа рәссам-биҙәүсе, республика райондарында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға обелиск-һәйкәлдәр төҙөй.

1995 йылда Белорет районы һәм Өфө ҡалаһы Октябрь районы мосолмандарының Мөхтәсибиәт идаралығы имам-мөхтәсибе.

Хәйриә менән шөғөлләнә. 1968 йылда үҙ аҡсаһына Асы ауылында мәсет комплексы төҙөй. Комплексҡа ата-әсәһе хөрмәтенә һалынған «Искәндәр үә Фәхерниса» мәсете, ситтән килеүселәр өсөн йорт, шулай уҡ аҙ тәьмин ителгән пенсионерҙар өсөн дауалау-һауыҡтырыу пансионаты инә.

Инйәр ҡасабаһында «Тәүбә» мәсете төҙөй (1999 йыл).

Уҫманғәле ауылында «Ибраһим үә Хәмзә» мәсетен һалдыра (2001). Бирҙеғол ауылында мәсет төҙөүҙә ярҙам күрһәтә.

Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы Булгаково ауылында ҡатыны хөрмәтенә «Асия хажиә», Өфө ҡалаһының Һупайлы биҫтәһендә «Хәмзә» мәсетен һәм «Искәндәр» мәҙрәсәһен үҙ эсенә алған мәсет комплексын төҙөй.

Эшмәкәрлеге өсөн Белорет районының Асы, Сермән, Ишембай районының Байғужа, Ғүмәр, Дүртөйлө районының Семилетка, Нуриман районының Иҫке Исай ауылдарының почетлы гражданы тип таныла.
File:Hamza.JPG|«Хәмзә-Хажи» мәсете
File:Hamza2.JPG|«Хәмзә-Хажи» мәсете
File:Hamza4.JPG|«Хәмзә-Хажи» мәсете 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указом Верховного муфтия, председателя ЦДУМ России назначен новый председатель Регионального Духовного управления мусульман РБ 
* Галлямов Хамза Искандарович руководитель мечети Хамза и благотворительного фонда Имам хазрат Хамзы хаджи
Заянчковский Иван Филиппович

**Заянчковский Иван Филиппович** (8 февраль 1917 йыл — 24 май 2010 йыл) — ғалим-ветеринар врач, биолог-зоолог, яҙыусы-натуралист. 1964—1997 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылға тиклем акушерлыҡ һәм хирургия кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), ветеринария фәндәре докторы (1962), профессор (1963). РСФСР-ҙың (1977) һәм Башҡорт АССР-ының (1970) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 

## Биографияһы
Иван Филиппович Заянчковский 1917 йылдың 8 февралендә Рәсәй империяһы  Руда ауылында тыуа.

1943 йылда Сәмәрҡәнд ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай.

Институттан һуң Уралда һәм Украинала (1943—1948) ветврач, Силәбе өлкәһенең Троицк ветеринария институтына (1950—1959), Рязань ауыл хужалығы институтында (1959—1964) кафедра мөдире, Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (хәҙер — Аграр университет) (1964—1997) профессор була.

Заянчковскийҙың фәнни эштәре йүнәлештәре: ауыл хужалығы малдарының үрсеү физиологияһын һәм патологияһы.

Ул ауыл хужалығы малдарының үрсеү биологияһы проблемаларын әҙерләүгә ҙур өлөш индерә. Беренсе тапҡыр һыйырҙарҙы маститтан дауалағанда елендәрен эстән йыуҙырыуҙың, ҡоштар йомортҡа һалғанда ауырлыҡ тыуғанда гормональ терапия ысулдарын эшләй.

Уның инициативаһы буйынса Башҡорт дәүләт аграр университетының акушерлыҡ кафедраһында уҡыу-ғилми музейы ойошторола.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология, медицина һәм ауыл хужалығы бүлексәләрендә тора.

## Хеҙмәттәре
И. Ф. Заянчковский — 42 китап һәм ветеринария, зоология, хирургия, экология, тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләре буйынса 400 самаһы фәнни һәм фәнни-популяр мәҡәләләр авторы. Уның эштәре СССР халыҡтарының һәм сит илдәрҙең 22 телендә баҫыла. "Башҡорт АССР-ының Ҡыҙыл китабы"н әҙерләүҙә һәм сығарыуҙа ҡатнаша (1984, 1987).

### Фәнни һәм фәнни-популяр баҫмалары
* 
* 
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Бөтә Союз (1967, 1972) һәм Бөтә Рәсәй (1969) иң яҡшы фәнни-популяр китап конкурстары лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://sivatherium.narod.ru/library/Zayanchk/book.htm
Өфө автобусы

**Өфө автобусы** — Өфө ҡалаһында автобус системаһы.

## Тарихы

1923 йылда БашЦИК-тың «Башҡорт Республикаһында авторанспортты көсәйтеү» тураһында ҡарар ҡабул итә. 1924 йылдың июнендә Өфөлә беренсе тапҡыр «Үҙәк — Тимер юл вокзалы — Сафрон пристаны» маршруты буйынса автобус бәйләнеше асылған. Линияла бер генә автобус йөрөгән була. 1926 йылдан был маршруn буйынса хәрәкәт регуляр булып китә. Беренсе пассажир машиналары йыһазландырылған йөк машиналарҙан торған.

1929 йылда Өфөнән Бөрөгә һәм Стәрлетамаҡҡа ҡала-ара маршруттары асыла.

Бөйөк Ватан һуғышының башында бөтә автотранспорт тиерлек фронтҡа хәрби эшелондары менән оҙатыла. 

1946 йылда Өфө пассажир автотранспорт предприятиеһы ойошторола. 1948 йылда ҡала-ара пассажир маршруттары ҡабаттан яңыртыла. 1955 йылда Башҡорт автотранспорт тресы ойошторола.

2006 йылда Башҡортостан Республикаһының «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы 51 автобус маршрутын хеҙмәтләндерә (көндәлек сығарыу планы — 470 автобус), дәүләт ҡарамағында булмаған милек формалы 12 автопредприятиеһы һәм 1 шәхси эшҡыуар автопредприятиеһы — 86 коммерция маршруты (0,8 коэффициентлы 1400 автобус).

## Автотранспорт предприятиелары

### Өфөнөң 1-се ПАТП-ы (Пассажир автотранспорт предприятиеһы)
* **1-се адресы:** Сәскәле (Цветочный) урамы, 1-се йорт
* **2-се адресы:** Һупайлы урамы, 7-се йорт
Пассажирҙар файҙаланыуында 332 автобус 

### Өфөнөң 3-сө ПАТП-ы
* **1-се адресы:** Оло гражданлыҡ урамы, 22-се йорт.
* **2-се адресы:** Степан Злобин урамы, 31-се йорт.
Пассажирҙар файҙаланыуында 332 автобус иҫәптә тора.

## Йөрөү хаҡы
2016 йылдың 14 июненән:
* Ҡала буйлап юл йөрөү һәм багаж ташыу хаҡы ҡулаҡса менән 25 һум тәшкил итә (экспресс-маршруттарҙа — 30 һум).
* Ҡала буйлап юл йөрөү һәм багаж ташыу хаҡы транспорт картаһы буйынса 20 һум тәшкил итә (экспресс-маршруттарҙа — 25 һум).
* Ҡала буйлап юл йөрөү һәм багаж ташыу хаҡы студент һәм уҡыҡсы картаһы буйынса15 һум тәшкил итә (1 календарь айына картаны 750 һумға тулыландырыу осрағында).
* Юл хаҡы өсөн аҡса кондукторға бирелә, кондуктор булмаған осраҡта водителгә (төшкән саҡта).

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ГУП «Башавтотранс» РБ
* Өфө — БФ 
* Башҡортостан — Фотобус 
* Өфө ҡалаһының рәсми сайты
Жүлфә (Әзербайжан)

**Жүлфә** (, , ) — Әзербайжандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Ләнкәран

**Ләнкәран** (йәки *Лянкяран*; , ) — Әзербайжандың көньяғында урынлашҡан ҡала. Ләнкәран районының административ үҙәге.

## Тарихы

## Географик урыны
Республиканың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Район территорияһы төньяҡтан — Кура-Араксинск уйһыулығы менән, ә көньяҡ-көнсығышта Каспий диңгеҙе менән сикләнеп, 38° төньяҡ киңлектә, 47° көнсығыш оҙонлоҡта ята.

## Иҫкәрмәләр
Әрдәбил

**Әрдәбил** — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Әрдәбил провинцияһының административ үҙәге. Ҡараһыу йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы

**Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы** () — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә планлаштырылған тиҙ йөрөшлө трамвай системаһы. Тиҙ йөрөшлө трамвай юҡҡа сығарылған Өфө метрополитены проектына алмаш булырға тейеш. Әлеге ваҡытта проект экспертиза үтә.

## Тасуирлама
Тиҙ йөрөшлө транспорт тармағын төҙөү кәрәклеге булған пассажирҙар ташыу линияһы юғары йөкләнештәр менән эшләүгә бәйле. Тиҙ йөрөшлө трамвай метрополитенға алмаш булараҡ проектлана, төҙөлөшкә һәм хеҙмәтләндереүгә күпкә әҙерәк сығымдар сарыф итеп, тиҙлек буйынса шундай уҡ күрһәткестәр менән тәьмин итергә тейеш. Проект шулай уҡ ҡаланың үҙәк һәм төньяҡ өлөшө араһында өҙөлгән трамвай селтәрен тоташтырыуға булышлыҡ итәсәк.

## Характеристикаһы
Тиҙ йөрөшлө трамвай системаһы, баш ҡаланың төп магистралы — Октябрь проспектына параллель — проспекттан көнсығыштараҡ һәм көнбайыштараҡ перифериялағы урамдар буйлап барған ике тармаҡтан тора. Тиҙ йөрөшлө трамвай линиялары башҡа трамвай системаһы менән бәйле, ә ул үҙ сиратында модернизациялауға дусар буласаҡ. Тиҙ йөрөшлө трамвай линияларында максималь тиҙлекте 70 км/сәғ-ға тиклм үҫтереү мөмкинлеге тәьмин ителәсәк. Составтарҙың иҫәпләнгән уртаса тиҙлеге, туҡталыштарҙы иҫәпкә алып, 30 км / сәғ тәшкил итәсәк. Трамвай юлдарын төҙөүҙең заманса технологияларын һәм заманса хәрәкәтсән составты ҡулланыу пассажирҙар һәм яҡындағы йорттарҙағы кешеләр өсөн дискомфорт булмауын тәьмин итә.

## Беренсе сираты

|}
Проекттың беренсе сираты, Блюхер урамы буйлап трамвай линияһы һалыу юлы менән, төньяҡ һәм көньяҡ трамвай системаларын тоташтырыуҙы күҙаллай. Был линияла 7 станция урынлаштырыласаҡ, шуларҙың өсәүһе ҡала автотранспорт системаһы менән транспорт үҙәге ролен башҡара, ә бер станцияһы ҡала яны тимер юлының 1629 км туҡталыш пункты менән пассажирҙар үткәүеле ярҙамында бәйле. Кеше именлеге өсөн, Мәжит Ғафури исемендәге парк буйлап һуҙылған участка, 1,1 км оҙонлоғондағы эстакада булып үтә. Туҡталышһыҙ хәрәкәт тәьмин итер өсөн, линияның бер өлөшө Октябрь проспекты аҫтынан, 72 м оҙонлоғондағы тоннель буйлап үтә.

## Икенсе сираты

|}
Проекттың икенсе сиратын башҡарыу линияның үткәреү һәләтен арттырыу, Октябрь проспекты буйлап халыҡ тығыҙ йәшәгән биҫтә эсенән үтеү иҫәбенә халыҡты солғап алыу радиусын киңәйтеү мөмкинлеге бирәсәк. Фараз буйынса был линияның күп өлөшө Комсомол һәм Рәсәй урамдарынан эстакада буйлап үтә, был үҙ сиратында трамвайҙың урам саттарында туҡталышһыҙ хәрәкәтен тәьмин итә. Проект буйынса линияла 14 станция урынлаштырыу ҡаралған, уларҙың һәр береһе булған транспорт туҡталыштары менән үҙәк барлыҡҡа килтерәсәк. Беренсе сираты төҙөлөшө уңышлы тамамлағандан һуң икенсе сиратын тормошҡа ашыра башлау планлаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө трамвайы
* Өфө метрополитены
* Өфө ер өҫтө метроһы 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Өфө ҡалаһында тиҙ йөрөшлө трамвай проекты таҫма-презентацияһы. 
* Беренсе сираттағы Проект
Кудрянка

**Кудрянка** () — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Хмельницкий районы аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр. Бассейн майҙаны — 92,4 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Говорун В.Д., Тимощук О.О.: Річки Хмельниччини. Навчальний посібник. Хмельницький: Поліграфіст, 2010, ss. 126-127. ISBN 978-966-1502-18-4.
Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты

**Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты** (ҡыҫҡартылған исеме: *АО «Бүребай ГОК»*) — Башҡортостандың Хәйбулла районы Бүребай ауылында урынлашҡан предприятие. Баҡыр колчеданы мәғдәнен сығарыу һәм байыҡтырыу, алтын һәм көмөш табыу менән шөғөлләнә.

## Тарихы
1930 йылда алтын сығарыу буйынса прииск ойошторолған.

1942 йылда прииск базаһында Бүребай мәғдән идаралығы булдырыла.

1995 йылдан — «Бүребай мәғдән идаралығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, 1996 йылдан — ябыҡ акционерҙар йәмғиәте. 2000 йылдан хәҙерге исем менән йөрөй.

2004 йылдан Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты Урал тау-металлургия компанияһы сеймал комплексы составында.

2007 йылда байыҡтырыу фабрикаһы реконструкциялауға дусар була. Флотация бүлексәһе паркы тулыһынса яңыртыла, ике мең тонна һыйҙырышлы яңы аккумулятор бункеры сафҡа индерелә.

## Тасуирлама
Предприятие составына түбәндәге производство участкалары инә:
* «Октябрь» ер аҫты руднигы (1976 йылдан алып файҙаланыла),
* байыҡтырыу фабрикаһы (1936 йылда нигеҙ һалынған),
* транспорт цехы,
* ремонт-механик цехы,
* ремонт-төҙөлөш участкаһы,
* химик лаборатория,
* энергоцех,
* техник контроль бүлеге.
Предприятиеның сеймал базаһы булып Бүребай, *Маҡан*, *Октябрьск* баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары тора. Һуңғыһы Бүребай мәғдән районының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, ә уның баланс запастары 10 млн тонна мәғдән тәшкил итә.

Комбинат сығарған тауар продукциялары:
* баҡыр концентраты (концентрат маркаһы КМ−5, 2008 йылғы ГОСТ Р 52998 тап килә. Баҡырҙың масса өлөшө 20%-тан кәм түгел)
* цинк концентраты (концентрат маркаһы КЦ-4, ТУ 48-6-117-90 тап килә, цинктың масса өлөшө 47%-тан кәм түгел)

2013 йылдың апрелендә сығарған баҡыр мәғдәне 20,7 мең тонна тәшкил итә, баҡыр мәғдәнен эшкәртеү — 20,9 мең тонна.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә(баш.)
* http://www.agidel.ru/?param1=23950&tab=3 
* http://ufa.kp.ru/daily/25742.4/2730652/
* http://bgok.ru/story2.php  история

## Иҫкәрмәләр
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы

**Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы** (21 ғинуар 1957 йыл) — ғалим-химик. 2007 йылдан Башҡорт дәүләт университетының физик химия һәм химик экология кафедраһы мөдире, 2010—2013 йылдарҙа университет ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).

## Биографияһы
Әхәт Ғәзизйән улы Мостафин 1957 йылдың 21 ғинуарында БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ҡолсора ауылында тыуған.

1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң тыуған ауылы мәктәбендә эшләй.

1980—1985 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ғилми хеҙмәткәр. 1985—1999 йылдарҙа — инженер, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында кесе, өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр була (РФА БФҮ органик химия институты); органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре.

1999—2000 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты профессоры.

2000—2002 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта профессиональ белем биреү буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.
 
2002—2004 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры урынбаҫары.
 
2004 йылда — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының вице-президенты. 2009 йылда Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

2010 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты ректоры. 2013 йылдың 28 мартында министрлыҡ тарафынан сәбәптәрен аңлатмайынса ректор вазифаһынан бушатыла.

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003),

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе: ароматлы аминдар рәтендә региоспецифик алмаштырыу, биологик актив азотлы гетероциклик системалар һәм нуклеозидтарҙың йүнәлешле синтезы. Уның етәкселегендә ароматлы аминдарҙы — азотлы пестицидтарҙы һәм фармакологик препараттарҙы синтезлау өсөн төп матдәләрҙе алкенилирлауҙың стереоспецифик ысулдары эшләнә. Ул аминдар төркөмөнә ҡараған продукттарҙы гетероцикллауҙың яңы йүнәлештәре һәм алыуы ауыр булған гетероциклик системаларҙы, шул иҫәптән шешкә ҡаршы алкалоид эллиптицин синтезлауҙың үҙенсәлекле ысулдары тәҡдим ителә.

## Уҡыусылары
Мостафиндың уҡыусылар араһында 6 фән кандидаты бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).

## Ғилми хеҙмәттәре
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 16 уйлап табыу авторы.
* Особенности высокотемпературной ползучести безобжиговых керамических материалов. М.: Химия, 2005 (соавтор).
* Пирофиллит и материалы на его основе. М.: Наука, 2006 (соавтор).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Структура химического факультета. Кафедра физической химии и химической экологии. Мустафин Ахат Газизьянович. Башкирский государственный университет. Официальный сайт  
* http://ftp.anrb.ru/anrb/prezidium/mustafin.html 
*u-ahat-mustafin-otmechaet-yubiley.html
Арыҫланғол

*Оло Арыҫланғол — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 
*Бәләкәй Арыҫланғол — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты

**Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты** (*Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы*) — Рәсәйҙең Туймазы ҡалаһындағы целлюлоза-ҡағыҙ предприятиеһы. Рәсәйҙәге иң эре гофрировкалау өсөн ҡағыҙ, ҡатырға, гофрировкаланған ҡатырға, төрөү материалдары, ҡап, туалет ҡағыҙы һәм йомортҡа һалыу өсөн һауыт етештереүселәрҙең береһе.

## Тарихы
1962 йылда нигеҙ һалынған.

1967 йылда Рәсәй ҡулланыусылар союзының Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы булараҡ асыла. Тәүҙә әйбер төрөү ҡағыҙы, шунан ҡағыҙ пакет етештерә.

1971—1975 йылдарҙа йылына 140 миллион дана ҡеүәтле ҡытырмаҡлы прокладка етештереү буйынса цех төҙөлә

1975 йылда Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы көнбайыш районда ҙур ағас эшкәртеү предприятиеһы булып китә. Предприятие 73 процентҡа сеймал менән (макулатура) Башҡортостан ҡулланыусылар союзы системаһы буйынса тәьмин ителә, ҡалғаны — күрше райондарҙан килгән сеймал. Төп ҡулланыусылар — БАССР-ҙан ситтә.

1977 йылдың апрелендә йомортҡа һалыу өсөн ҡытырмаҡлы прокладка етештереү башлана. 1978 йылда тармаҡтың дөйөм ҡеүәте йылына 150 миллион дана прокладка тәшкил итә.

1992 йылда иң ҙур етештереү күләменә өлгәшелә.

2005 йылда — санитар-гигиена ҡағыҙының нигеҙен әҙерләү буйынса яңы ҡағыҙ эшләү машинаһы сафҡа индерелә.

2010 йылда, Тайвандә етештерелгән махсус ҡорамалдар ҡулланып, гофрировкаланған һауыт етештереү буйынса яңы цех эшләй башлай.

## Предприятие етәксеһе
Смородин Сергей Александрович

## Продукцияһы

## Эшмәкәрлеге
Комбинат «Fampa» (Польша) етештергән ҡағыҙ эшләү машинаһы менән ҡорамалландырылған. Йыл һайын 45 мең тоннаға тиклем ҡағыҙ эшләп сығара.

Санитар-гигиена продукцияһы етештереү цехы 45 миллион самаһы төргәк етештерә.

Гофрировкаланған ҡатырға етештереү цехы Champion Machinery линияһын (Тайвань) үҙ эсенә ала, ул 2200 мм-ға тиклем форматтағы төргәкте эшкәртә ала. Ике гофрировкалау прессы бар, был иһә С,В,Е профилле 3 һәм 5 ҡатлы гофрировкаланған ҡатырға етештереү мөмкинлеге бирә. Гофрировкаланған ҡатырғанан һауыт етештереү өсөн күп төҫлө флексографик тамға һөртөү мөмкинлеге булған өс линия ҡулланыла. Шулай уҡ Moska (Германия) етештергән төргәкләү ҡорамалдарын үҙ эсенә ала.

Ҡытырмаҡлы һауыт етештереү буйынса цех «Hartmann» (Дания) етештергән ике линияны һәм билдәле Исландия фирмаһы «Silfurturn» етештергән линияны үҙ эсенә ала.

Йомортҡа тултырыу өсөн һауыт етештереү һәм һатыу менән шөғөлләнеүсе иң эре етештереүселәрҙең береһе булып тора.

Макулатура эшкәртеү менән шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт Туймазинского Картонно-Бумажного комбината
* Дипломы Туймазинского Картонно-Бумажного комбината
* http://wikimapia.org/23305113/ru/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%B1%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82 на Викимапии
Йошкар-Ола

**Йошкар-Ола** (, , ;  — ҡыҙыл,  — ҡала — *Ҡыҙыл Ҡала*, устар. , , , ) — Рәсәйҙәге Марий Эл Республикаһының баш ҡалаһы. Волга буйының һәм Уралдың эре административ, сәнәғәт, сауҙа, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәге.

## Климаты
{|
|

## Галерея

Файл:Building of national art gallery.jpg|Милли сәнғәт галереяһы
Файл:Йошкар-Ола Марийский драматический театр 26.07.2014.jpg|М. Шкетан ис. Мари Милли театры
Файл:Kurchak theatre.jpg|Республика ҡурсаҡ театры
Файл:Новое здание Марийского государственного театра оперы и балета имени Эрика Сапаева.jpg|Эрик Сапаев исемендәге Мари дәүләт опера һәм балет театры
Файл:Mosque in Yoshkar-Ola.jpg|Йәмиғ мәсете
Файл:Площадь Девы Марии.png|Мәрйәм Ана майҙаны
Файл:30-IMG 3539.png|Итальян паркы һәм Патриарх майҙаны


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация городского округа «Город Йошкар-Ола»
* Собрание депутатов городского округа «Город Йошкар-Ола»
* Генеральный план развития городского округа «Город Йошкар-Ола» до 2025 года
* Интернет-справочник «Йошкар-Ола туристическая» 
* Туристический портал Йошкар-Олы 
* История города Йошкар-Ола в фотографиях
Каменка (Соб ҡушылдығы)

**Каменка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 9,6 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 8.
Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)

**Дуҫлыҡ ордены ** — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се указы менән булдырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Дуров В. А.* Ордена России. , 1993.
* *Колесников Г. А.*, *Рожков А. М.* Ордена и медали СССР. , ВИ, 1983
* Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. , 1984
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР. , 1982.
* *Шишков С. С., Музалевский М. В.* Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996
* *Балязин В. Н., Дуров В. А., Казакевич В. Н.* Самые знаменитые награды России. , 2000.
* *Горбачёв А. Н.* 10000 генералов страны. , 2007
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР. , ПРО-КВАНТ, 2006
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2012 года № 433 «Вопросы государственной наградной системы Российской Федерации»
*Указ Президента Российской Федерации от 16 декабря 2011 года № 1631 «О внесении изменений в некоторые акты Президента Российской Федерации»
*Указ Президента Российской Федерации от 16 марта 2012 года № 308 «О внесении изменений в статут ордена Дружбы и в описание ордена Дружбы, утверждённые Указом Президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года № 1099»
*Статут и описание ордена
Грезля (йылға)

**Грезля** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Народичи райондары һәм Киев өлкәһенең Полесье районы буйлап көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.

Оҙонлоғо — 33 километр. Бассейн майҙаны 612 км2.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Артыҡ кешеләр (хикәйә)

— Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, 1886 йылдың 23 июнендә тәүге тапҡыр нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған.

## Баҫмалары
А. П. Чеховтың «Артыҡ кешеләр» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, 1886 йылдың 23 июнендә тәүге тапҡыр "Петербург гәзите"нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған, Ф. Маркс нәшер иткән  йыйынтығына ингән.

Хикәйә ХІХ быуаттың 80-се йылдар башындағы «Сокольникиҙағы, Богородскиҙағы» һәм «башҡа мәскәү яңы дача ҡасабаларындағы» дача тормошо тураһындағы тәьҫораттары буйынса яҙылғаны".

Чехов үҙе тере саҡта хикәйәһе болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

## Сюжеты
Әйберҙәрен тейәп, поезда үҙенең дачаһына бер көн кис округ суды ағзаһы Павел Матвеевич Зайкин килә. Юлда уға ерән панталон кецйеп алған тағы бер баҡсасы дачник осраған. Улар һөйләшеп киткән. Ерән панталонлы баҡсасы ваҡ-төйәк сығымдарына зарланған — «хатта һаҡһыҙ бер тин тотонаһың икән, ә һуңынан төн буйы йоҡлай алмайһың».

Зайкин уның һүҙен ҡеүәтләгән, юл йөрөүе ҡыйбат, ләкин бөтөн мебель, хеҙмәтселәр ҡаланан дачаға күсерелгән, хеҙмәтсе, һәм «самауыр ҡуйыр кеше лә юҡ» тигән. Зайкин дачаға килһә, барыһының да үҙ эштәре менән таралышып киткәнен күрә. Уның бәләкәй улы ғына өйҙә була, һәм кем ҡайҙа киткәнен, бөгөн төшкө аш булмаясағын атаһына һөйләп бирә. Әсәһенең Ольга Кирилловна менән спектакль репетицияһына киткәнен әйтә.

Улы атаһына бер өлөшө булавка менән сәнселеп бөткән бөжәктәр коллекцияһын күрһәтә — Ольга Кирилловна шулай өйрәткән уға. Быны күргәс, атаһы: «Ольга Кирилловнаның үҙен ошолай итеп ҡаҙаҡлаһалар! Алып кит бынан! Йән эйәләрен ыҙалатыу оят!» 

Кискә табан уның ҡатыны Надежда Степановна менән Ольга Кирилловна һәм ике таныш булмаған ир-егет килә. Уларҙың береһе Коромыслов — дуэтта Зайкиндың ҡатыны менән бергә йырлаусы, икенсеһе — актёр Смеркалов. Ҡатыны  һәм  спектаклдәрен ҡуябыҙ, ти.

Кисә дауамында дачала ролдәрен ҡабатлайҙар, һуңынан ҡунаҡтарҙы һыйлайҙар. Зайкин йоҡларға ята. Ҡаланан килгән артистарҙың да ҡунып ҡалыуын үтенәләр. Ольга Кирилловна бер үҙе йоҡларға ҡурҡҡанлыҡтан, төнгө икелә ҡатыны ирен уята ла кабинетына китергә ҡуша. Әммә унда килһә, улы кабинетындағы диванда ятҡанын күрә. Зайкин урамға саф һауаға сығырға мәжбүр була, һәм унда үҙенә инде таныш булған ерән панталонлы кешене осрата. Уларҙың дачаһына ҡәйнәһе һәм туғандарының балалары килгән икән. Шунан ул яҡын-тирәнән ниндәй булһа ла  йә трактир эҙләргә ҡарар итә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Лишние люди// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, Page 108, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN +978 2296 11343 5.
* Ceux qui sont de trop, traduit par Madeleine Durand et Édouard Parayre, révision de Lily Dennis, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard, 1967, ISBN 978 2 07 0105 49 6.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Лишние люди. Оригинальный русский текст

## Иҫкәрмәләр
Белгестәр йорто (Өфө)

(Яр буйында урынлашҡан йорт'') — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге торлаҡ йорт. Ленин һәм Зәки Вәлиди урамдары мөйөшөндә Ленин урамы, 2-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты.

Белгестәр йорто постконструктивизм стилендә төҙөлгән биш ҡатлы йорт. Ул 1933—1937 йылдарҙа ике этапта төҙөлгән: беренсе һәм икенсе корпустар (Г. Д. Вагин, А. Филонов), ә өсөнсө корпусы (Г. В. Топуз һәм Плеханов) — 1942 йылда.  төҙөгән. Был йортто төҙөү өсөн 4 торлаҡ йорт бинаһын һүткәндәр.

СССР Халыҡ комиссарҙары Советы СНК һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1932 йылдың мартында «Белгестәр йортон төҙөү тураһында» Ҡарары сыға Һәм 1933 йылда бинаны төҙөү башлана. Йортто төҙөү 1932 йылда уҡ планлаштырылған була, әммә архитекторҙарҙың проекты өҫтәмәләр талап итә. Беренсе корпус 1936 йылда төҙөлә, икенсе корпус — 1937 йылда, ә Совет урамына яҡын ятҡан өсөнсө корпус 1942 йылда төҙөлә. Тәүҙә өйҙө енәйәт язаһын үтәүселәр төҙөгән булһа, немец хәрби әсирҙәре төҙөлөштө тамамлай. Бинаның беренсе корпусы ҡутарылған Воскресенский кафедральный соборы — ҡаланың төп ғибәҙәтхананаһыкирбесенән төҙөлә. Белгестәр йорто һуғыш алды Өфөһөндә төҙөлгән иң ҙур биналарҙың береһе була. Йорттоң эске ихатаһында фонтан ҡорола, шунда уҡ музыка мәктәбе була. Әлеге ваҡытҡа саҡлы йорт төҙөлөшө өлөшлөтә тамамланмаған көйө ҡала килә. Беренсе һәм икенсе корпустарҙың подъездарында лифт шахталары бар, ә лифттар һаман юҡ. Йоҡо бүлмәләрендә, балкон ишектәре була тороп, балкондар юҡ. Шуның өсөн ҡайһы бер фатир хужалары ишек урындарын кирбес менән томалап ҡуйған. Балкондар һәм лифттар булмауҙы 1942 йылда Ленинградтан эвакуацияланып килгән инженерҙарҙы ашығыс рәүештә урынлаштырыу кәрәклеге менән аңлатырға була.

Төҙөлә башланғаны бирле йорттоң классик төҫө йәшел ине, әммә 2000 йылдан башлап аҡһыл көрән бежевый төҫкә, ә аҙағыраҡ — һары төҫкә буята башлайҙар.

Был йортта төрлө йылдарҙа ҡалала һәм республикала билдәле һәм лайыҡлы кешеләр йәшәгәнлеге тураһында фасадындағы мемориаль таҡтаташтар һөйләй. Атап әйткәндә, был йортта яҙыусылар Ғ. Ғ. Әмиров һәм Дауыт Юлтый, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы Н. Н. Байтирәков, химик П. П. Будников, халыҡ артистары Ғ. М. Минһажев, А. К. Мөбәрәков һәм Г. А. Мөбәрәковашағирҙар Рәшит Ниғмәти, С. Ғ. Ғәлимов һәм П. Г. Тычина, академик Г. С. Розенбергйәшәгән. Был йортта тәүге булып йәшәгән күп кеше 1930-сы йылдарҙағы сталин репрессиялары ҡорбаны булды.

1987 йылда, БАССР Министрҙар Советы күрһәтмәһе менән, бинаһы тарих ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтына алына. Хәҙерге ваҡытта йортта «Прометей» үҫмерҙәр клубы эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡәнзәфәр Усаев

**Ҡәнзәфәр Усаев**, (1738, Нуғай даруғаһы, Саҡмағош ауылы — 10 июль 1804, Балтик Порты, хәҙерге Палдиски, Эстония) — Е. И. Пугачевтың күренекле көрәштәше.

## Биографияһы

### Йәш сағы
Тыуған ере хаҡында ике төрлө версия бар: хәҙерге Саҡмағош районы һәм Ҡырмыҫҡалы районындағы хәҙер бөтөрөлгән, Боҙаяҙ ауылы янында урынлашҡан Саҡмағош ауылы. Себер даруғаһының Ҡарыш улусы Ҡарышбаш ауылындағы Батырша мәҙрәсәһендә (Ғабдулла Галиев) уҡый (хәҙерге Башҡортостан республикаһының Балтас районы). 1757 йылдан Боҙаяҙ ауылында мулла була, 1762 йылдан — мишәр сотнигы.

### Пугачев ихтилалында ҡатнашыуы
1773 йылдан Крәҫтиән һуғышында (1773—1775) ҡатнаша, Кинйә Арыҫлановта писарь булып хеҙмәт итә, Ырымбур,Екатеринбург һәм Өфө янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1773 йылда Ҡәнзәфәр Усаев старшина Йәғәфәр Ҡусюмов менән Емельян Пугачевтың ғәскәренә ҡушыла, ошо йылдың уҡ декабрендә Пугачев Ҡәнзәфәргә полковник дәрәжәһен бирә. 1774 йылдың 6 ғинуарында Ҡәнзәфәр Асыт нығытмаһын ҡамай, 9 ғинуарҙа — Кунгурҙы (хәҙер Пермь крайы). 18 ғинуарҙа уға үҙенең отряды менән Салауат Юлаев ҡушыла һәм улар берләштергән көстәр менән Кунгур ҡалаһын һөжүмләйҙәр. 1774 йылдың 3 июнендә Пугачев Ҡәнзәфәр Усаевҡа һәм Салауат Юлаевҡа бригадир чинын (генерал) бирә. Усаев Пугачевҡа мажаралар эҙләүсе «цесаревич Павелдың илсеһе» — А. Т. Долгополовты алып килә.

### Каторгала
1774 йылдың 4 авгусында ҡулға алына һәм Бөгөлмә ҡалаһында торған батша армияһы полковнигы Кожинға тапшырыла. Сыбыртҡы менән язалауға, келәймә һуғыуға һәм мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә. Болотный майҙанында Пугачевты язалағанда хөкөм ителгәндәр араһында була. 1775 йылдың 31 ғинуарында Ҡәнзәфәр Усаев Салауат һәм уның атаһы Юлай Аҙналин менән бергә Балтик портына каторгаға алып барып еткерелә (хәҙерге Эстония). 1804 йылдың 10 июлендә вафат була.

## Хәтер
* Саҡмағош ауылында урам
* С. П.Злобиндың «Салауат Юлаев», В. Я. Шишковтың «Емельян Пугачев» китаптары геройы
* Ҡәнзәфәр Усаев иҫтәлегенә Өфөлә еңел атлетика йүгереү
* Боҙаяҙ ауылында һәйкәл

## Иҫкәрмәләр
Яранск

**Яранск** (, ) — Киров өлкәһенең көньяғында урынлашҡан ҡала.

## Географияһы
Ҡала Вятка опольеһы сиктәрендә, Ярань йылғаһы буйында (Вятка йылғаһы бассейнына ҡарай), Киров өлкәһенән 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы

## Климаты


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информационный портал города Яранска 
*  Яранск в энциклопедии «Мой город» 
* Архив краеведческого сборника «Наш край»  
* История герба Яранска 
* Духовное наследие земли Яранской
Сыктывкар

**Сыктывкар** (*Сыктывҡар*; , ) — Рәсәй Федерацияһындағы Коми Республикаһының баш ҡалаһы.
Сысола йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡалала аэропорт, тимер юл вокзалы һәм автовокзал эшләй.

## Географияһы
Мәскәүҙән 1003 км алыҫлыҡта урынлашҡан, автомобиль юлының оҙонлоғо - 1331 км. 

Сыктывдинский һәм Корткеросский райондары менән сиктәш.
## Климаты
{|
|

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации муниципального образования городского округа «Сыктывкар» 
* Герб города 
* Сыктывкар. История 
* Сыктывкар из прошлого в будущее 
* Погода в Сыктывкаре 
* Почетные граждане Сыктывкара, Официальный сайт администрации города Сыктывкара, 2017 
* Молодёжный портал Республики Коми «Твоя Параллель» 
* Самое-самое в Усть-Сысольске: лекция Михаила Рогачёва об истории Сыктывкара
Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге

**Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге (БНИЦ)** — Башҡортостан Республикаһының ҡортсолоҡ һәм апитерапия өлкәһендә ғилми-етештереү дәүләт учреждениеһы.

Адресы: Өфө ҡалаһы, Менделеев урамы, 217А.

## Структураһы
Үҙәк составында: умартасылыҡтың фәнни бүлеге — умартасылыҡ буйынса фәнни-эксперименталь станциялар умарталығы; фәнни технологиялар бүлеге — умартасылыҡ продукттарын эшкәртеү буйынса фәнни-эксперименталь цехтар; апитерапия ғилми бүлеге — Республика халыҡ медицинаһы һәм апитерапия үҙәге (2011 йылда асылған).

Башҡорт тоҡомло бал ҡорто генофондын һаҡлау маҡсатында, Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге дәүләт бюджет учреждениеһы танытма һәм патент биргән, дөйөм һаны 4 мең бал ҡорто ғаиләһе булған, умартасылыҡ буйынса 6 фәнни-тәжрибә станцияһы («Нуриман», «Архангел», «Ғафури», «Күгәрсен», «Ейәнсура», «Бөрйән») булдырылған һәм уңышлы эшләй.

Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгендә 145 хеҙмәткәр эшләй (2016). Генераль директоры — Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы.

Үҙәк коммерцияға ҡарамаған ойошма булып тора һәм Башҡортостандың дәүләт милке иҫәбенә индергән.

## Тарихы
Үҙәк 1998 йылдың 8 июлендә Башҡортостан Республикаһы хөкүмәте бойороғо нигеҙендә ойошторолған була. 2000 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге дәүләт бюджет учреждениеһы Республиканың умартасылыҡ һәм апитерапия өлкәһендә фән һәм етештереү проблемалары буйынса төп учреждениеһы итеп билдәләнгән, шулай уҡ уға умартасылыҡ буйынса инспектор хеҙмәте функцияһы йөкмәтелгән.

## Эшмәкәрлеге
Үҙәк «Башҡорт балы» тауарының килеп сығышы урыны атамаһын файҙаланыу хоҡуғына таныҡлыҡ эйәһе, умартасыларҙың квалификацияһын күтәреү курстарын ойоштора, шулай уҡ йыл һайын — республика умартасылар конкурсы ойоштора; нәшриәт эшмәкәрлеге һәм хәйриә менән шөғөлләнә, йыл һайын Өфөлә «Баллы Башҡортостан» республика йәрминкәһен үткәреү инициаторҙарының һәм ойоштороусыларҙың береһе булып тора. 2007 йылда «Тылсымлы бал ҡорто» сауҙа маркаһы аҫтында бал һәм башҡа апипродукт нигеҙендә яһалған косметика етештереү линияһы эшләтеп ебәрелә — был шампундар, душ өсөн гелдар, бит һәм тән өсөн кремдар.

## Наградалары
Үҙәк эшләп сығарған продукция халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә 1000-дән ашыу миҙал менән билдәләнә.
* 2007 —Берлинда халыҡ- ара йәшел аҙна (Германия). Гран-при, башҡорт балы өсөн алтын миҙал һәм "Йәшел аҙна"ның махсус миҙал символы.
* 2010 — «Алтын Меркурий» премияһы (Рәсәй, ТПП). «Ҡулланыу продукцияһы етештереү сфераһында иң яҡшы предприятие-экспортлаусы» номинацияһында еңеүсе.
* 2016 — ҡарағай балы һәм умартасылыҡ V халыҡ-ара конгресы (Төркиә). Күргәҙмәлә гран-при.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда умартасылыҡ

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Башҡорт балы 
* Башҡорт энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр
Ҡыуыштау мәмерйәһе

**Ҡыуыштау** — мәмерйә, Башҡортостан Республикаһындағы Иглин районынының Кузнецовка ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта Эҫем йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, көңгөр ҡатламының гипс һәм ангидриттарында барлыҡҡа килгән. 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Тасуирлама
Мәмерйәнең оҙонлоғо 1094 м, киңлеге яҡынса 5 м, бейеклеге 2 м, көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә тәрәнәйә бара Ҡыуыштау мәмерйәһе буйлап эстән шундай уҡ атамалы шишмә аға.

Мәмерйә ауыҙынан (киңлеге 7 м, бейеклеге 2,5 м) *Алдағы зал *башлана. Уның оҙонлоғо 30 м, киңлеге 20 м, бейеклеге 3 м. Артабан *Түңәрәктәр залы * (киңлеге 20 м, бейеклеге 6 м) урынлашҡан. Ул тәпәш кенә тар ауыҙлы *Төп коридорға * алып инә. Оҙонлоғо 350 метр, киңлеге 3-10 метр, бейеклеге 2,5-6 метр булған Төп коридорҙың тармаҡтары Сысҡан залын булдыра. Бында *быуа ярғанаҡтары*йәшәй. Ундағы Туристар залының оҙонлоғо 40 м, киңлеге 18 м, бейеклеге 10 м самаһы. Уға Ҡыуыш залы тоташа. Бында торлаҡ булыуын таш нигеҙ һәм ағас түшәм ҡалдыҡтары раҫлай. Төп зал мәмерйәнән сығыу юлы менән тамамлана.

## Иҫкәрмәләр
Таналыҡ (археологик ҡомартҡы)

**Таналыҡ** — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Беҙҙең эраға тиклемге 15-14 быуаттарға ҡарай.   Хәйбулла районының Хворостянка ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 километр өҫтәрәк Таналыҡ йылғаһының һул ярындағы төп ҡалҡыулыҡ морононда урынлашҡан. Хәҙер уны Таналыҡ һыуһаҡлағысы баҫҡан.

1995 йылда Г. Н. Гарустович һәм А. Ф. Йәминов аса, ТТӘИ, БДУ, БДПИ, СГПИ һәм Башҡортостан Республикаһының Милли музейы ойошторған берлектәге экспедиция (етәксеһе Н. А. Мәжитов) тарафынан өйрәнелә.

## Табыштар
Яҡынса 6,5 мең м² майҙан асып тикшерелә.   Тораҡта каркас-бағана конструкциялы 10 торлаҡ, усаҡтар, ҡоҙоҡтар, хужалыҡ соҡорҙары табыла.

Керамика алакүл мәҙәниәте, бура мәҙәниәте (орнаментһыҙ йә баҫып һыҙылған оҙонса түңәрәк, шыма йә кәкерсәкле һыҙыҡтар), абаш мәҙәниәте, черкаскүл мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт.

Ҡомартҡының төньяҡ һәм көнсығыш өлөшөндә 5 ҡәбер асыҡланған. Һөйәктән һәм таштан (уҡ башаҡтары, иген ҡырғыс, суҡмарҙар һ.б), шулай уҡ металл эшкәртеү эҙҙәре (мәғдән киҫәктәре, шлак, таш сүкештәр, һандал, игәү плиталары), хайуан һөйәктәре табылған.

Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының милли музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
1747 йылғы типтәр-бобыль ихтилалы

**1747 йылғы типтәр-бобыль ихтилалы** — Уҫы һәм Себер даруғалары халҡының хөкүмәткә ҡаршы сығышы, ихтилалға һалымдарҙың артыуы сәбәпсе була.

## Алдағы ваҡиғалар
Бобылдәр (ерһеҙ ярлы крәҫтиәндәр) һәм типтәрҙәр, башҡорттар кеүек уҡ, ситләтелгән һалым түләй. ХVII йылдың аҙағынан улар ҡайһы бер хеҙмәт йөкләмәһен үтәүгә йәлеп ителә башлайҙар. Был хеҙмәтсән халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра 1717 йылда Нуғай һәм Себер юлдарының төрлө ауылдары бобылдәре һәм типтәрҙәре, 1708 йылда уларҙы хеҙмәт йөкләмәһенән азат итеүҙе вәғәҙә ителеүенә ҡарамаҫтан, һаман да хеҙмәт йөкләмәләренә тарттырылыуға зарланалар.

## Сәбәптәре
1747 йылдың 22 майында сыҡҡан Сенат указы төп сәбәп була. Указ буйынса типтәргә һәм бобылдәргә яһаҡ (һәр йортттан 82 тин) урынына һалым (һәр ир-ат башына 80 тин) һалыныуы тураһында иғлан ителә. Ошо уҡ указ буйынса мишәрҙәргә яһаҡ (һәр йорттан 25 тин) иғлан ителә.

## Ихтилал
1747 йылдың май аҙағында сыуалыштар көсәйә башлай.

### Ҡатнашыусылары
Ихтилал етәкселәре:
* Абдул Люселеев
* Мортаза Нурмешов
* Нурка Борисов
* Сабан Ураев
* Сенька Семенов.
Ихтилалда типтәрҙәр, мишәрҙәр һәм бобылдәр ҡатнаша. Июлдә Уҫы даруғаһы Алтыбай, Ҡаҙы, Һикәяҙ, Тәгәй, Таҙлар ауылдарынан һәм Себер даруғаһы Байгилде, Бәҙәй, Мәләкәс, Нимесләр, Үкәрле, Шиҙы ауылдарынан типтәрҙәр һәм бобылдәр урындағы хакимиәт вәкилдәрен туҙҙырғандан һуң Өфө воеводаһы вазифаһын башҡарыусы полковник Люткинға мөрәжәғәт итәләр. Улар һалым түләргә риза булмауҙары тураһында ғариза яҙалар һәм Санкт-Петербургка ялыу менән барар өсөн үҙ һайлаған кешеләренә паспорт бирелеүе тураһында үтенәләр. Август айында ризаһыҙлыҡ Уҫы даруғаһы мишәрҙәрен солғап ала.

## Баҫтырыу
Сыуалыштарҙың көсәйеүенән ҡурҡып, Ырымбур губернаторы Неплюев ихтилал ҡупҡан ергә генерал-майор г. Штокман (1750 кеше) һәм секунд-майор С. Ф. Кублицкий (550 кеше) етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәрен йүнәлтә 

Ғәскәрҙң яҡынлашыуы менән типтәрҙәрҙең һәм бобылдәрҙең күпселек өлөшө яңы һалымды түләргә риза була. Уҫы даруғаһы типтәрҙәре һәм бобылдәрҙең бер өлөшө (400-гә яҡын кеше) властарға буйһоноуҙан баш тарта һәм Тере Танып йылғаһы буйындағы алышта ҡыйратыла (70-кә яҡын кеше һәләк була, 100 кеше әсирлеккә алына, ҡалғандары ҡаса). Ихтилалдың етәкселәре ҡамсы менән һуҡтырыла һәм Рогервик ҡәлғәһенә ғүмерлек каторгаға ебәрелә, ҡалған әсирҙәр өлөшләтә төбәктән ситкә һөрөлә йәки ҡамсы менән һуҡтырыла һәм старшиналарға порукаға бирелә. 

## Иҫкәрмәләр
Ыласын (мәмерйә)

**Ыласын ** — Ишембай районындағы мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Ҡурсалау майҙаны 100 гектар самаһы . Һаҡлау даирәһе — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә киң япраҡлы урман уратып алған эзбизташ мәмерйәһе.

Ишембай районының Хажи ауылынан көньяҡ-көнсығышта 1,5 км алыҫлыҡта Утынғол йылғаһының ҡоро үҙәнендә (Һеләүек йылғаһы бассейны) урынлашҡан.

Урта карбон осорондағы эзбиэташтан торған карст мәмейәһе.

Көнсығышҡа, төньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа залдары һуҙылған галереянан тора. Мәмерйәнең оҙонлоғо&nbsp;— 487&nbsp;м, уртаса киңлеге&nbsp;— 10&nbsp;м, уртаса бейеклеге&nbsp;— 5&nbsp;м, амплитудаһы 28&nbsp;м, майҙаны 1025 м², күләме 5287 м³.

Мәмерйәнең ауыҙы (киңлеге 12 метр, бейеклеге 7,6 метр)  упҡын воронка  төбөнән 170 метр бейеклектә урынлашҡан. Өҫтәрәк тағы ла эргәләге залдарҙың дүрт инеү юлы бар. Төп инеү юлынан төшкәндә 30 метр самаһы боҙлоҡтан барырға, артабан 80 метрлыҡ галерея башлана.

Ингән урында мәмерйәнең түшәме яҫы, һирәк кенә тамып тороусы сталактит һәм ҡыуыш көпшәләр һәм суҡ менән ҡапланған. Ҡабырға стеналары вертикаль, иҙәне ваҡ ташлы һәм балсыҡлы, боҙ сталагмиттар (7 метрға тиклем) осрай. Төп галереянан төньяҡ-көнсығышҡа (20 метр), көньяҡ-көнсығышҡа (100 метр) һәм көньяҡҡа юлдар һуҙылған. Көньяҡҡа һуҙылған коридор аҙағында 0,2—1,5 мерт тәрәнлекле күл бар. Зал иҙәне балсыҡ, ваҡ хайуан һөйәктәре менән ҡапланған, стенаһы сталактит һәм кальцит ҡабығы менән биҙәлгән.

Йәйен температура 2—6°С. Мәмерйә ауыҙында ыласындар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мартин В. И., Усольцев Л.&nbsp;Н.&nbsp;Пещеры Хазинская и Ыласын на Южном Урале // Пещеры. Вып. {0}[13]{/0}} (1936)  Пермь, 1970. С. 41-52.
* Перечень классифицированных пещер на территории СНГ 1998
* Перечень классифицированных пещер СССР 1989

## Һылтанмалар

* Соколов Ю.В. 
* [Пещера Ыласын (Соколиная) на Викимапии](http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=53.394532&amp;lon=56.398112&amp;z=18&amp;m=b&amp;show=/25630266/ru/Пещера-Ыласын-(Соколиная))