Азов районы

**Азо́в райо́ны** () — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе составындағы муниципаль район.

Район үҙәге — Аҙау (Азов) ҡалаһы (район составына инмәй).

## Географияһы
Азов районы Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Көньяҡ яр буйында (Таганрог ҡултығы) һәм Дон йылғаһы дельтаһында урынлашҡан. Территория майҙаны — 2966,0 км².

Район тәбиғәт ландшафты бик бай. Бында көньяҡ рус далаһы, диңгеҙ яры буйы райондары, дон дельтаһының ҡурсаланған участкалары бар. 1884 йылда районда Александров урманы ултыртылған

## Тарихы
XVIII быуат һуңында — XIX быуат башында Аҙау диңгеҙе буйҙарына Украина һәм Үҙәк Рәсәй губерналарынан күсеп килгән кешеләргә күпләп ултырырға рөхсәт бирелгән. Далала һәм яр буйында бик күп ауыл һәм утарҙар барлыҡҡа килгән.

XIX быуаттың икенсе яртыһында Аҙау ҡалаһы тирә-яғы народниктар эшмәкәрлегенең иң эре үҙәктәренең береһенә әүерелгән. 1905—1907 йылдарҙағы революция йылдарында Аҙау диңгеҙе буйы ауылдары буйлап крәҫтиәндәр сығышы тулҡыны йәйелгән. Аҡ гвардия ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң, 1920 йылдың 1 мартында Аҙау яры буйында Совет власы урынлаштырыла.

Азов районы 1924 йылда — башта Донской округы, һуңғараҡ Таганрогский округы составында барлыҡҡа килгән. 1935 йылда район Ростов өлкәһенең Азов, Александровский районына һәм Һамар райондарына бүленгән. 1962 йылда Азов районы Ростов өлкәһенең Александровский районы һәм Батайский районы территориялары иҫәбенә эреләтелгән, ә 1963 йылда — Ростов өлкәһенең Һамар һәм Аҡсай райондары иҫәбенә эреләтелгән.

1928 йылда Азов районында Төньяҡ Ҡаф тауы территорияһында тәүге машина-трактор станцияһы (Александровский МТС-ы) барлыҡҡа килгән.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың 8 февраленә саҡлы, район территорияһы немец-фашист баҫҡынсылары ҡулында булған.

### Халҡы

Ростов өлкәһендә Азов районы халыҡ һаны буйынса иң эре район булып тора.

Районда 20-нән артыҡ милләт вәкиле йәшәй.

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Азов районында 18 ауыл биләмәһе составына ингән 99 тораҡ пункт бар:



## Иҡтисады
Азов районы территорияһында бер нисә эре сәнәғәт предприятиеһы бар. Шуның иң эреһе — «Кока-Кола Эйч Би Си Евразия» — алкоголһеҙ эсемлектәр эшләп сығарыуға махсуслашҡан.

## Транспорты
Азов районы территорияһы буйлап дәүләт әһәмиәтендәге транспорт артерияһы үтә. Шуларҙың иң кәрәклеһе — Рәсәйҙең Европа өлөшөн Төньяҡ Ҡаф тауы республикалары менән бәйләүсе тимер юл һәм автомобиль магистрале. «Батайск—Ейск» һәм «Аҙау—Староминская—Краснодар» автоюлдары халыҡ хужалығында мөһим әһәмиәткә эйә.

## Археологияһы
Елизаветинская станицаһы (Ростовская область) янында Төньяҡ-Көнсығыш Аҙау буйында б.э.т. VI III быуаттарҙа скиф ырыу-ҡәбилә юғары ҡатламының ставкаһы һәм административ, сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған 44 га майҙанлы Елизаветовский ҡаласығы (Танаис ҡалаһы — 20 га) бар. Ҡаласыҡ эргәһендә ҡурғандар һәм ҡәберлектәр булған, шуларҙан иң билдәлеһе — «Биш туған» ҡурғандар төркөмө.

## Палеонтологияһы
Аҙау диңгеҙенең Таганрог ҡултығы ярында, Азов районының Семибалки ауылы эргәһендә плейстоцен эпохаһына ҡараған палеонтологик урын бар. Эоплейстоцен аҙағы тип эре ҡондоҙ-трогонтерия, тамань филе, эре ат, эласмотерия, гомотерия, гиена, эре мышы, ҡатмарлы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубрҙың) һәм ваҡ һөтимәрҙәрҙең бер ерҙә бик һирәк осраған дәүере билдәләнә. Табылдыҡтар морозовский горизонтына, черевичанский фазаһына һәм юғарғы черевичанский ассоциацияһына (тамань фаунистик комплекс) ҡарай. Табылдыҡтарҙың геологик йәше иң боронғо кешенең тормош көтөү эҙҙәренә юлығыу мөмкинлеген бирә, сөнки сирек (четвертичный) периоды башында дала зонаһында тереклек иткән көтөүҙә йәшәгән үлән менән туҡланыусы ҡырағай йәнлектәр кешегә йән аҫырау мөмкинлеге биргән тиергә кәрәк. Семибалка табылдыҡтары Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығында һаҡлана.

## Иҫтәлекле урындары
Азов районы территорияһында региональ әһәмиәтле (тарих, архитектура, монументаль сәнғәт) мәҙәни мираҫ объекттары бар. Мәҙәни мираҫ объекттары түбәндәге тораҡ пункттарында урынлашҡан:
* Донской утарында (Азов районы): етеш тормош көткән казак И. А. Нефедов йорто, казак Шинкаренконың нәҫел йорто, терәп һалынған магазины һәм ярым иҙән аҫты (подвал) менән сауҙагәр Белоусовтың йорто, родовой дом казак Д. Н. Ирхиндың нәҫел йорто.;
* Елизаветинская утарында — Елизаветинский казак йорто атаман идаралығы (управаһы), ир балалар өсөн сиркәү эргәһе мәктәбе, ҡыҙ балалар өсөн ике йыллыҡ сиркәү эргәһе мәктәбе, сауҙа казагы Бухарин йорто, казак Маноцкий йорто;
* Маргаритово ауылында (Ростов өлкәһе) — алпауыт Серандинаки усадьбаһы;
* Обуховка ауылында — казак Демидов йорто, сауҙа казагы Болдыревтың кибетле йорто;
* Задонский совхозы үҙәк усадьбаһында — ДТ-75 тракторына һәйкәл;
* Самарское ауылындағы 1-се мәктәп эргәһендә — СУ-122 үҙйөрөшлө артиллерия установкаһы һәйкәле;
* Обуховка ауылында — Изге Пётр һәм Изге Павел һәм Изге Троица Христос Әсәһенең Бөркәнсеге сиркәүе, Обуховский сиркәүе эргәһендәге Ерик аша үткәүел күпер, Ерик Прорва аша һалынған күпер.
* Ново-Александровка ауылында — Католиктар кирхаһы;
* Ново-Николаевка ауылында — Никольский православие храмы;
* Дон йылғаһы ярындағы Ҡурған (Азов районы) утарында — Ленин исемендәге колхоздың судокомандаһы («Кашалот» бәләкәй буксиры) хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдә;
* Перебойный утрауында Дон йылғаһы дельтаһында — лоцмейстерский посы бинаһы. Бында рус физигы һәм электротехнигы, профессор Александр Степанович Попов илдең тәүге радиостанцияһында һынауҙар ойошторған.

Федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты — Елизаветинская станицаһы эргәһендәге б.э.т. V—III быуатҡа ҡараған Елизаветово ҡаласығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы
* Ростов өлкәһенең административ-территориаль бүленеше
* Ростов өлкәһенең тораҡ пункттары
* Азов-Сити — Рәсәй уйын зонаһы
* Водолацкий Виктор Петрович — Азов районының Почётлы гражданы
* Елизаветово ҡаласығы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Азовского района 
* Азов район на сайте администрации Ростовской области
* Муниципальное образование Азовского района 
* Азов район на сайте Rosdon.ru
* Неофициальный сайт Азовского района
* Сокольский Э. Койсугские хутора: Кочеванчик, Самарское, Новониколаевка, Высочино // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов
* **Почтовые индексы:**
** Почтовые индексы: Азов Район 
** Почтовые индексы | Ростовская область | Азов район