open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тубылғы

**Тубылғы** (); **Спирея** — япраҡ ҡойоусы декоратив ҡыуаҡтар ғаиләһе, .

Ырыуҙың латин атамаһы  — «спираль».

## Ботаник тасуирламаһы

### Морфологияһы
Бейеклеге 15 см-ҙан 2,5 м-ға тиклем үҫемлек. Тамыр системаһы тәрән түгел.

Ботаҡтары тура, йәйелеп ятыусан, асыҡ көрәндән ҡараһыу көрәнгә тиклем, буйға ҡатламланған ҡабыҡлы. Йәш үренделәре асыҡ йәшел, һарғылт, ҡыҙғылт йәки көрән, яланғас йәки төклө.

Бөрөләре ваҡ, айырым төрҙәренең оҙонлоғо 0,51 см тиклем, яңғыҙ йәки икешәр урынлаша, түңәрәк, йомортҡа формаһынан алып осло, яланғас йәки төклө, 2 — 8 тәңкәле. Япраҡтары сиратлап теҙелә, тар ланцет-һыҙатлынан түңәрәккә тиклем, 3 — 5-ҡанатлы.

Емеше күп орлоҡло табаҡсалы, башта уртала, ә һуңыраҡ тышҡы яҡтан асыла. Орлоҡтары яҫы, ланцет формаһында, көрән төҫтә, оҙонлоғо 1,5 — 2 мм, киңлеге 0,5 мм, ҡанатлы.

## Таралыуы һәм экологияһы
Күп төрҙәре ҡоролоҡҡа сыҙамлы, ҡышҡа сыҙамлы һәм тупраҡ байлығына талапсан.

Спиреялар орлоҡтар ярҙамында үрсей, һабаҡтары менән һәм ҡыуаҡтарҙы бүлеү.

## Мәғәнәһе һәм ҡулланылышы
Спиреялар декоратив баҡсасылыҡ һәм урман паркы хужалығында бик баһалана. Ҡыуаҡтарҙың формаһы һәм ҙурлығы, сәскә атыу ваҡыты һәм оҙайлығы, сәскәләрҙең төҫө һәм сәскәлек формаһы буйынса күп төрлө булған үҫемлектәр йәшелләндереү һәм тере ҡоймалар булдырыуға яйлы . Туғыҙ тиҫтәгә яҡын спирея төрөнөң бер нисәһе генә әүҙем үҫтерелә.

Бынан тыш, Спирея ырыуының күп төрҙәре — ҡорт балы һәм дарыу сеймалы сығанағы. Был үҫемлектәрҙең төрлө өлөштәрендә аскорбин кислотаһы, каротин, алкалоидтар, флавоноидтар, сапониндар, дуплаусы матдәләр табылған. Спиреяларҙы тупраҡты нығытыусы үҫемлек булараҡ та ҡулланырға мөмкин.

## Классификацияһы

### Таксономияһы
**Спирея ырыуы** составы:

### Вәкилдәре
Ырыуҙа 80 — 100 төр иҫәпләнә, бында уларҙың ҡайһы берҙәре:

Спиреялар ныҡлы биреү һәләтенә эйә гибридтар, декоратив үҙенсәлектәре буйынса йыш ҡына ата-әсә төрҙәренән өҫтөн:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Род 718. Таволга — Spiraea // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1939. — Т. 9 / ред. тома С. В. Юзепчук. — С. 283—306. — 540, XIX с. — 5200 экз.
* Шульгина В. В. Род 4. Таволга — Spiraea // Деревья и кустарники СССР : дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции : в 6 т. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1954. — Т. 3 : Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные / ред. С. Я. Соколов. — С. 269—334. — 872 с. — 3000 экз.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* ''Смирнова З. И., Рябченко М. Г''. Спирея родаының декоратив үҫемлектәрен ҡулланыу () йәшелләндереүҙә
* ''Мартикайнен Н.'' Бындай төрлө спиреялар. "Флора Прайс"Журналы.  Архивная копия 2016 йылдың 4 мартында Wayback Machine
* Спиреяһы сайтта Декоратив баҡса үҫемлектәре энциклопедияһы.
Ғәзизов Әҡсән Хәсән улы

Гәзизов Әҡсән Хәсән улы 1952йылдың 3 июнендә Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында тыуған.1969 йылда Иҫке  Собхан урта мәктәбен тамамлай һәм

бер йыл Бөрйән лесхозында эшләгәндән һуң,1970 йылда Өфө нефть институтының етештереү процессын автоматлаштырыу факультетына уҡырға инә.Уға

аспирантурала уҡырға тәкдим ителә,ләкин ул НГДУ "Краснохолмскнефть"предприятиеһында-Башҡортостаның иң йәш нефть сығарыусы предприятиеһында  эш

башлай Эшен автоматлаштырыу цехында слесарь булып башлай,ләкин ярты йылда үтмәй уны цех етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр.Белеме,эш процессында

сыҡҡан проблемаларҙы дөрөҫ сисә алыу һәләте, уға карьера буйынса күтәрелергә ярҙам итә һәм ул "Краснохолмскнефть" предпрятиеһының баш инженеры

вазифаһына күтәрелә.Шул уҡ ваҡытта предприятиеның йәш белгестәр советының етәксеһе итеп ҡуйыла.Был совет уның етәкселеге астында яңы һулыш ала.

Йәш белгестәрҙең эштәре " Башнефть"тә призлы урындар яулай башлай.Әҡсән Хәсән улының ике ғәмәли эше "1981 йылда Башнефть"тә 1-се урын ала. 

1981 йылда,29 йәшлек инженер №5 промысел етәксеһе итеп тәғәйенләнә.Ошо йәштәр коллекктивы НГДУ-ла ғына түгел,"Башнефть"-тә лә алдынғы урындар

яулай.Әҡсән Хәсән улы инженер-рационализатор,шахматсы,эрудит.Уның эшмәкәрлегенең һөҙөмтәләре-100 ашыу рационализаторлыҡ тәкдимдәре.Үҙенең

эшмәкәрлеге өсөн ул нефть промышленносы  министрлығының Почет грамотаһы,"Башнефть"берекмәһенең,"Краснохолмскнефть"грамоталары

премиялар ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнгән. Ул эшләгән йылдарҙа 144 мең һумлыҡ(1990 йылға тиклемге хаҡтар менән) рационализаторлыҡ тәкдимдәр

индерелгән тауар нефттың Краснохолмский поселыгындағы иҫәп узелы, №3промыселдың,сей нефттың зонд үлсәгесе, Янауыл ҡалаһының үҙәк котельныйының

гидравлика менән эшләүсе механизмдарының схемаһы.
Сиротанович Алия

**Алия Сиротанович** (; ) — югослав шахтёры, хеҙмәт ударнигы һәм ЮФСР- да стаханов хәрәкәтен башлап ебәреүсе, Югославия Федератив Социалистик Республикаһының Социалистик хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Этник босниялы, мосолман ғаиләһендә тыуған. Босния Бреза ҡалаһы эргәһендәге күмер шахталарында эшләгән.

1949 йылдың 24 июлендә күмер сығарыу буйынса донъя рекордын ҡуя, һигеҙ сәғәтлек сменала үҙенең бригадаһы менән 152 тонна күмер сығара, норманы 215 %-ҡа арттырып үтәй (72 норма булғанда 253 вагонетка). Ике көндән һуң уның ҡаҙанышын шул уҡ рудниктың шахтёры Никола Шкобич уҙып китә, ул сменаһына 14 тоннаға күберәк күмер бирә.

Югославияла социалистик ярыштарға старт биреп, тере легендаға, эшсе синыфтың символына һәм СФРЮ — ның идеологик символына әүерелә.

1990 йылдың 16 майында тулы фәҡирлектә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик хеҙмәт Геройы ордены;
* күп һанлы ордендар һәм миҙалдар.

## Хәтер
* А. Сиротановичтың портреты иҫән сағында уҡ 20 000 номиналындағы 1987 йылғы югослав динарҙары СФРЮ банкнотаһына ҡуйыла;
* Герой эшләгән шахтала уның бюсы ҡуйылған;
* Алия Сиротановичтың исеме тыуғанауылы Трторичиҙың урамына бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар
* Алия Сиротанович — рудокоп, побивший рекорд Стаханова.

## Иҫкәрмәләр
Биелич Йован

**Йован Биелич** (; , Австро-Венгрия, Босански-Петровац янындағы Ревеник — , , Югославия Социалистик Федератив Республикаһы) — серб югослав һынлы сәнғәт рәссамы, графигы, иллюстраторы. Югославияның һуғыш-ара осорондағы иң билдәле рәссамдарының береһе, Югославияла һәм Сербиялаколористик экспрессионизмдың күренекле вәкиле. Серб фәндәр һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (1963).

## Биографияһы
Тәүҙә Сараевола Ян Карел Яневскийҙа һынлы сәнғәт серҙәрен өйрәнә, һуңынан 1909—1913 йылдарҙа— Краков сәнғәт академияһы Теодор Аксентович, Леон Вычулковский, Юзеф Панкевичтарҙың уҡыусыһы була, һуңыраҡ 1913—1914 йылдарҙа Парижда Академия де Ла Гранд Шомьерҙа, 1915 йылда —Прагала һөнәре буйынса һабаҡ ала.

1919 йылдан Белградта йәшәй һәм рәсем уҡытыусыһы, һуңынан Белград Милли театрында сценаграф һәм рәссам булып эшләй. Оҫтахана эргәһендә һынлы сәнғәт мәктәбен ойоштора, унда төрлө ваҡытта Даница Антич, Павле Васич, Душан Влайич, Никола Граовац, Миомир Денич, Педжа Милосавлевич, Джордже Попович, Юрица Рибар, Алекса Челебонович һәм башҡалар шөғөлләнә.

Йован Биелич — югослав художество төркөмдәренә («Группа художников», «Форма», «Свободные и независимые») нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм ағзаһы. 1912 йылдан алып югослав рәссамдарының 200-гә яҡын төркөм күргәҙмәһендә ҡатнаша, 1919 йылдан илдә һәм сит илдәрҙә шәхси күргәҙмәләр ойоштора. Шулай уҡ әҙәби ижад һәм тәржемәләр менән шөғөлләнә (8 баҫылған хикәйә, бер ҡулъяҙма һәм бер тәржемә авторы).

Рәссамдың ижади мираҫын 981 картина, 103 акварель, 52 пастель, 676 һүрәт (ҡәләм, күмер, тушь), 19 китап иллюстрациялары һәм 94 театр сценографияһы тәшкил итә.

Биеличтың картиналары Милли музейҙа, Хәҙерге заман сәнғәте музейында, Нови — Садта Павел Белянский мемориалы коллекцияһында, Сербияның башҡа музейҙарында һәм галереяларында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана һәм ҡуйыла. Уның иҫәбендә бик күп бүләктәр һәм наградалар, шул иҫәптән, I дәрәжә Хеҙмәт ордены (ЮФСР), Октябрь премияһы, Сербия Социалистик Республикаһының «Етенсе июль» премияһы һ. б.) .

Белградта Яңы зыяраттың Атҡаҙанғандар (бөйөктәр) Аллеяһында ерләнгән.

## Хәтер
* Босански-Петровац ҡалаһында Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән «Йован Биджеличтың Мемориаль музейы» булдырыла.


Jovan Bijelić 2009 Serbian stamp.jpg|
Jovan Bijelić 1991 Yugoslavia stamp.jpg|
Jovan Bijelić 1981 Yugoslavia stamp.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Слободан Милошевич
* Тодорович Мица

## Һылтанмалар
* Йован Биелич 
* Йован БИЈЕЛИЈ
* Vojislav Vujanović. PRIZIVANJE BOSNE
* Биелич, Йован
* Клуб любителей Югославии (КЛЮч)

## Иҫкәрмәләр
Чәһел Сүтун һарайы

**Чәһел Сүтун һарайы** (фарсыса Ҡырҡ колонна һарайы) — Исфаһан (Иран) ҡалаһында фарсы шаһы Ғәббәс II һарайы, XVII быуат фарсы архитектураһының атаҡлы ҡоролмаһы. Объект составындағы Фарсы баҡсалары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә.

Павильон 1647 йылда Ғәббәс II тарафынан ял итеү урыны сифатында төҙөлә.

XVII быуат француз сәйәхәтсеһе Жан-Батист Тавернье үҙенең яҙмаларында бында үткән тантаналы ҡабул итеүҙәрҙе бер нисә тапҡыр телгә ала. 1707 йылда һарай янғын кисерә, 1870 йылда реконструкциялана.
Хәҙерге ваҡытта бында археология музейы экспозицияһы урынлашҡан, унда боронғо керамик әйберҙәр һәм келәмдәр ҡуйылған.

Үҙ ваҡытында һарайҙы тарихи ваҡиғалар темаһына керамик паннолар биҙәгән, әммә улар бөтә донъя буйлап таратылған; күбеһе хәҙер Европа музейҙарында һаҡлана.

## Галерея

Файл:Shah Abbas I and Vali Muhammad Khan.jpg|Ғәббәс I һәм Үәли Мөхәммәт
Файл:Chehel Sotoun عمارت چهل ستون اصفهان 22.jpg|Ғәббәс II һәм Нәҙир Мөхәммәт
Файл:Tahmasp, Humayun Meeting.jpg|thumb|Тахмасп I һәм Һумаюн
Файл:Chehel Sotoun عمارت چهل ستون اصفهان 29.jpg|Карналдағы алыш
Файл:Chehel Sotoun عمارت چهل ستون اصفهان 05.jpg
Файл:Chehel Sotoun عمارت چهل ستون اصفهان 13.jpg
Файл:ChehelSotoun26.JPG
Файл:Chehel Sotoun عمارت چهل ستون اصفهان 15.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* I. Luschey-Schmeisser, ''Čehel Sotūn'', Encyclopædia Iranica, 1990.
* N. Wilber, *Persian Gardens and Garden Pavilions*, Tokio, 1962.
* K. Würfel, *Isfahan*, Zurich, 1974.
* A. U. Pope, *Persian Architecture*, Londres, 1965.
Фарсы баҡсалары

**Фарсы баҡсалары** — Иран һәм уның мәҙәни йоғонтоһон кисергән башҡа ҡайһы бер илдәрҙәге (Испанияла Андалусиянан алып Һиндостандың көнбайыш өлөшөнә тиклем) баҡсалар, фарсы традицияларына ярашлы төҙөлгән баҡса-парк сәнғәте. Баҡсаның фарсы философияһын тормошҡа ашырыуҙың иң билдәле миҫалы булыпҺиндостандағыТаж Махал баҡсаһы тора.

2011 йылда Иран территорияһында (Пасаргады, Исфахан, Кәшән , Шираз, Махан, Йезд, Аббасабад, Аҡбарих, Пахлеванпур ҡалаларында) һаҡланып ҡалған туғыҙ фарсы баҡсаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.

## Галерея

Bagh-e Eram (1).jpg|Эрам — атаҡлы фарсы баҡсаһы. Шираз, Иран
PersianGarden.png|Фарсы баҡсаһының принципиаль схемаһы. Дүрт яҡлы ҡоролманың төҙөлөшөнә, шулай уҡ һарайҙың урынлашыуына иғтибар итегеҙ
Persepolis T Chipiez.jpg|Дарий I һарайы тышындағы баҡса. Персеполь.
Shazdeh Garden Mahan Iran.jpg|Шаһзада баҡсаһы. Керман останында иң ҙурҙарҙың береһе
Golestan-takht2.jpg|Гөлөстан һарайындағы баҡса. Тәһран. 
نمای دریاچه و ساختمان.jpg| Аббасабад баҡсаһы, Мазендеран.
Babur Gardens.jpg|Баги Бабур. Ҡабул, Афғанстан
India - Srinagar - 032 - sunset at Nishat Bagh Mughal Gardens HDR.jpg|Нишат Бағ баҡсаһында эңер
Taj Mahal (Edited).jpeg|Таж Махал
Hafezeeyeh garden1.jpg|Ширазда йәмәғәт баҡсаһы һәм *хаят* ихата стиле 
Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg| Наҡыш-ә Йыһан, Исфахандағы 1598 һәм 1629 йылдар араһында төҙөлгән Король майҙаны 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бағ

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто

**Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто** (Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт бюджет учреждениеһы) — Башҡортостан халыҡтарының милли мәҙәниәтен һәм туған телен һаҡлауға, үҫтереүгә йүнәлтелгән дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыу өсөн ойошторолған ойошма. 1994 йылдың 19 апрелендә БР Президенты Указына ярашлы барлыҡҡа килә.

## Тарихы

## Филиалдары
БР Халыҡтар дуҫлығы йорто һәр милләттең милли йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, тарихи-архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау, милли үҙаңын уятыу маҡсатында тарихи-милли үҙәктәр аса һәм 2006 йылдың 1 июнендә, БР Хөкүмәтенең 85-се ҡарарына ярашлы, был үҙәктәргә Халыҡтар Дуҫлығы йортоноң филиалдары статусы бирелә. Бөгөнгә учреждениеның 26 филиалы бар. Улар: «Темәс» (Баймаҡ районы), «Сәйетбаба» (Ғафури районы), Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» (Благовар районы), Муса Гәрәев исемендәге (Илеш районы), Туймазы районы, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск, Силәбе өлкәләре, Пермь крайы, Ханты-Манси автономиялы округы — ЮГРА, Татарстан Республикаһы — башҡорт, мишәр (Балтас районы), татар (Бүздәк районы), украин (Стәрлетамаҡ районы), белорус (Иглин районы), латыш (Архангел районы), сыуаш (Ҡырмыҫҡалы районы), мари (Мишкә районы), удмурт (Тәтешле районы), немец — Благовар районы), мордва (Федоровка районы) тарихи-мәҙәни үҙәктәре, «Никольский храм» (Краснокама районы), «Красный яр» — рус (Өфө районы), Цветаева әҙәби, Аксаков (икеһе лә — Бәләбәй районы) тарихи-мәҙәни үҙәктәре.

## Директорҙары
*
*Алсынбаев Шәрифулла Сәйфулла улы (1998-2009)
*Ибраһимов Азат Әхмәт улы (2014-2019).
*Солтанморатов Илгиз Зәнфир улы  (2019-2021).
*Мирхәйҙәрова Гөлназ Ғиндулла ҡыҙы (2021-2022). 
*Ғайсина Флүзә Фәтҡулла ҡыҙы (2022 йылдың сентябренән.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дом дружбы народов РБ
Джикич Ивица

**Ивица Джикич** (; род. 11 март 1977, Томиславград, Босния һәм Герцеговина, Югославия) ― хорват һәм босний журналисы һәм яҙыусыһы.

## Биографияһы
1977 йылдың 11 мартында Югославияла Босния һәм Герцеговинаның Томиславград ҡалаһында тыуған.

16 йәшендә журналист булып эшләй башлай, «Слободна Далмация» көндәлек гәзитенә яҙа.

1996 йылда журналист булараҡ Ивица Джикич үҙе эшләгән Сплитта баҫылған «Feral Tribune» һул гәзитенең тематикаһына ҙур йоғонто яһай. Һуңынан Хорватияла бер нисә гәзиттә хеҙмәт итә. 2001 йылдан «Novi List» һәм башҡа хорват журналдарының мөхәррире була. Шулай уҡ сценарий яҙыусы булараҡ билдәле.

## Ижады
Ивица Джикич үҙенең беренсе романын 2003 йылда "Цирк «Колумбия» исеме аҫтында баҫтырып сығара, ул тәүге тапҡыр «Feral Tribune» нәшриәтендә донъя күрә. Романы өсөн Меши Селимович исемендәге премия менән бүләкләнә. Романдағы ваҡиғалар Босния һәм Герцеговинала яҙыусының тыуған ҡалаһы Томиславградта 1990 йылдар башында, туранан-тура Босния һуғышы алдынан бара.

2010 йылда "Цирк «Колумбия» китабы буйынса босний кинорежиссёры Данис Танович шундай уҡ исемле нәфис фильм төшөрә. Картина Анталиялағы Халыҡ-ара кинофестивалдә (2010) «Алтын әфлисун» премияһына лайыҡ була. Фильм шулай уҡ рәсми рәүештә Босния һәм Герцеговинанан 2010 йыл өсөн «Иң яҡшы сит ил фильмы» категорияһында «Оскар» премияһына тәҡдим ителә, әммә номинанттарҙың финал бишенә инмәй.

2004 йылда Джикич хорват сәйәси эшмәкәре, бойондороҡһоҙ Хорватияның икенсе президенты Степан Месичтың сәйәси биографияһын баҫтырып сығара. 2007 йылда Ивица Джикич «Feral Tribune» нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан «Зефир ничего» исемле икенсе романын яҙа. Яңы китапҡа өс хикәйә: «Зелёный замок», «Попробуй уснуть, пожалуйста» һәм «Как будто ничего не произошло» инә.

## Хеҙмәттәре
* "Цирк «Колумбия» (2003 г.) француз һәм итальян телдәренә тәржемә ителә; Меша Селимович исемендәге премия
* «Цирк „Колумбия“» (2009), Данис Тановичтың фильмына сценарий авторҙашы сифатында.
* «Поворот Родины» (2004)
* «Зефир ничего: Зелёный замок — Попробуй уснуть, пожалуйста» — «Как будто ничего не произошло» (2007)
* «Новине» хорват телесериалына сценарий.

## Әҙәбиәт
* *[[Слободна Далмація|Slobodna Dalmacija]]*. Ivica Đikić novi glavni urednik «Novosti» Архивировано 31 серпня 2012.. October 22, 2010.
* *Jutarnji list*. Glavni urednik Novog lista Ivica Đikić podnio ostavku  Архивировано 3 березня 2016.. March 30, 2010.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* BH DANI: Ivica Đikić — Izvrstan i pošten prvi roman
* Booksa.hr-Dossier: Ivica Đikić
* Ivica Đikić — Croatian, Serbian and Bosnian writers profiles at Sandorf Literary Agency
* profil.hr — Ivica Đikić
* Ivica Djikic writer profile at IMDB

## Иҫкәрмәләр
Пушкин исемендәге театрҙар

А. С. Пушкин **исемен йөрөткән театрҙар** :

* А. С. Пушкин исемендәге Ашхабад рус драма театры (1926)
* А. С. Пушкин исемендәге Красноярск драма театры (1873)
* А. С. Пушкин исемендәге Магнитогорск драма театры.
* А. С. Пушкин исемендәге Мәскәү драма театры (1914)
* А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры
* А. С. Пушкин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт академия опера һәм балет театры (1935) http://www.opera.nnov.ru/
* А. С. Пушкин исемендәге Псков академия драма театры (1906) http://drampush.ru/
* А. С. Пушкин исемендәге Харьков академия драма театры (2022 йылдан исеме үҙгәртелгән).
Батик

**Батик** — буяуҙан һаҡлаусы составтарҙы файҙаланып, туҡымаға ҡулдан биҙәк төшөрөү.

## Ысулдары

Туҡымаға — ебәк, кизе-мамыҡмамыҡ, ебәк, йөн, синтетикаға — буяу һалына. Буяуҙарҙың тоташыуында аныҡ сиктәр алыу өсөн резерв тип аталған махсус состав (парафин, бензин, һыу нигеҙендә — һайланған техникаға, туҡымаға һәм буяуҙарға ҡарап) файҙаланыла.

## Тарихы
«Батик» һүрәте Индонезия, Һиндостан һ. б. халыҡтарында күптән билдәле. Европала — XX быуаттан.

2009 йылдың 2 октябрендә ЮНЕСКО кешелектең ауыҙ тел һәм рухи мираҫы шедеврҙары исемлегенә индерелгән.

## Килеп сығыуы
Батик () рус теленә тәржемә иткәндә«балауыҙ тамсыһы» тигәнде аңлата; membatik — «һүрәт төшөрөү, тамсылар менән ҡаплау, һыҙатлау». Батик техникаһы нигеҙендә парафин, резина елеме, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер ыҫмалалар һәм лактар ҡулланыла, туҡымаға һалынған хәлдә улар буяуҙарҙы үткәрмәй йәки, рәссамдар әйтеүенсә, буяуҙан туҡыманың айырым өлөштәрен һаҡлайҙар.

## Технологияһы
Батиктың бер нисә төрө бар: ҡайнар, һалҡын, ирекле биҙәк. Улар туҡыманы резервлау ысулы менән айырыла.
Рәсәйҙә батикҡа шулай уҡ бауланған һәм бөгәрләнгән туҡыманы буяу ҙа () (мәҫәлән, төйөнлө ысул) ҡулланыла.

### Ҡайнар батик

Файл:Kupanie v taga-dimskyu noch.jpg|Ҡайнар батик менән эшләү
Файл:Baticart1.jpg|«Гранат».
Файл:Rebezha bar batik.jpg|«Бар».


### Һалҡын батик

### Ирекле һүрәт

### Тоҙ иретмәһен ҡулланып ирекле биҙәү

### Сибори техникаһы

### "Бандан " техникаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Батик // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 102. — .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Салауатова Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы

**Салауатова Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы** (2 февраль 1951 йыл, БАССР, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы) — мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009).

## Биографияһы
Салауатова (Мырҙағолова) Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы 1951 йылдың 2 февралендә Башҡортостан АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа.

1966 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен уңышлы тамамлағандан һуң Бөрө  дәүләт педагогия институтының химия һәм биология факультетына уҡырға инә. Йәш белгес Байғаҙы, Байназар, Иҫке Собханғол һәм Ғәҙелгәрәй мәктәптәрендә химия һәм биология уҡытыусыһы, директор урынбаҫары булып эшләй.

1998 йылдан алып 2005 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры
, 2005—2010 йылдарҙа Иҫке Собханғол ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы эшен башҡара.

Төп эшенән тыш Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. 2018—2022 йылдарҙа райондың ветерандар советы председателе булып эшләй.

2010 йылдан алып Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы район ҡатын-ҡыҙҙар советын етәкләй. Был өлкәлә «граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын тәьмин итеүгә тос өлөш индергәне һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн» 2022 йылда Салауатова Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы менән бүләкләнә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Йыл директоры 2004», «Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы» (2004), «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» (2009), «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль хеҙмәткәре» исемдәренә лайыҡ. Әлеге ваҡытта район ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, муниципаль район хакимиәте комиссияһының яуаплы секретары булып тора.

2021 йылда Өфөлә үткән «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» бөтә Рәсәй конкурсында Рәмилә Фәхретлин ҡыҙы Салауатова башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары хәрәкәтенең билдәле активисы Рабиға Кушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы менән бүләкләнә.

«Халыҡ традициялары нигеҙендә ауыл уҡыусыларын экологик тәрбиәләү», «Башҡорт халыҡ йолалары нигеҙендә малайҙар тәрбиәләү» һәм «Уҡыусыларҙың эстетик мәҙәниәтен тәрбиәләүҙең педагогик шарттары» китаптары авторы. Иҫке Собханғол ауылында йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Атайсал. Салаватова Рамиля Фахретдиновна

## Һылтанмалар
* Атайсал. Салаватова Рамиля Фахретдиновна
*
Гвинея-Бисауҙа ислам

**[[Гвинея-Бисау|Гвинея-Бисауҙа]] ислам** , ) ― илдең өҫтөнлөклө дине булып тора. Гвинея-Бисау халҡының күпселеген мосолмандар (50 %) , артабан христиандар (34 %) һәм урындағы диндәргә ышаныусылар (7,9 %) тәшкил итә.

## Һаны һәм таралышы
Гвинея-Бисау халҡының (1,7 млн, 2018 йылғы баһа буйынса) яртыһынан күбеһе ― ислам динен тота. Илдәге мосолмандарҙың 40 % - ы ― мәлики мәҙһәб сөнниҙәре, 6 % - ы ― шиғыйҙар, 2 % - ы ― әхмәдиселәр . 36 % - ы үҙҙәрен «мосолман» тип кенә һанай. Суфыйлыҡ тәьҫире бар.

## Тарих
Гвинея-Бисау халыҡтары төрлө ваҡытта исламды ҡабул итә. Мәҫәлән, *фульбе* этник төркөмө беҙҙең эраның IX быуатында мосолман була, *мандинка* төркөмө ислам динен XII быуатта ҡабул итә .

Урта быуаттарҙа ислам таралыу, барыһынан да элек, Төньяҡ Африкалағы бәрбәрҙәр менән сауҙа бәйләнештәре урынлашыуға бәйле була.

Фула һәм Мандинка этник төркөмдәре вәкилдәре 1076 йылда Гана империяһын тар-мар иткән ваҡытта бәрбәр мүрәбиттәре союздаштары булалар. 1750-1900 йылдарҙа улар ислам байрағы аҫтында ғазауаттарҙа  бик күп ҡатнашалар.

1446 йылда ҡолдар сауҙагәре *Нуну Триштан* етәкселегендәге Португалия экспедицияһы Африка ярҙарында яңы асылған ерҙе Гвинея тип атай. Нуну Триштан һәм ошо экспедиция ағзаларының бер өлөшө урындағы халыҡ тарафынан үлтерелә.
Киләһе 20 йыл дауамында португалиялылар ярға туҡтамай. 1466 йылда Португалия короле үҙенең подданныйҙарына Гвинеяны үҙләштереү хокуғын бирә. Оҙаҡ ваҡыт Португалияның йоғонтоһо Көнбайыш Африка яр буйында Ашау (1588 йылда нигеҙ һалынған) һәм Бисау (1687 йылда нигеҙ һалынған) торлаҡ пункттары менән сикләнә; улар менән идара итеү Кабо-Верде колонияһы сиктәрендә башҡарыла. 1879 йылда Португалия биләмәләре «Португалия Гвинеяһы» тигән колонияға берләштерелә. Башта Португалия бары яр буйын ғына контролдә тота алған. XX быуат башында, яр буйында йәшәүсе ислам динен тотоусылар ярҙамында, португалиялылар континенттың эсендә йәшәүсе мәжүси диндәге ҡәүемдәргә ҡаршы кампания башлап ебәрә. 1974 йылдың 24 сентябрендә Гвинея-Бисау бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

## Әхмәҙиә йәмғиәте

1995 йылда Гвинея-Бисауҙа Әхмәҙиә мосолман йәмғиәте барлыҡҡа килә.
2001 йылдың 20 авгусында Гвинея-Бисауҙың ул саҡтағы президенты  барлыҡ Әхмәҙиә мәсеттәрен ябырға һәм илдән был тәғлимәтте еткереүсе барлыҡ вәғәзселәрҙе, шул иҫәптән сит ил эштәре министрын сығарып ебәрергә бойора . 2005 йылдың ғинуарында Әхмәҙиә йәмғиәте мосолмандарына дини эшмкәрлектәрен яңынан башларға рөхсәт ителә, ике айҙан һуң, шул уҡ йылдың мартында, яңынан тыйыла. 2006 йылда хөкүмәт Әхмәҙиә йәмғиәтенә үҙ диндәрен асыҡтан-асыҡ тотоу хокуғын бирә.

Гвинея-Бисау ― Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ағзаһы.

## Һылтанмалар

* Отчет 2010 о свободе вероисповедания в Гвинеи-Бисау

## Иҫкәрмәләр
Хатам

**Хатам** (перс. خاتم‌کاری‎, Khatam-kari йәки (перс. خاتم‌بندی‎, khatam-bandi) — боронғо фарсы ағас инкрустацияһы техникаһы.

## Башҡарылышы
Мозаиканың айырым төрө, уның нигеҙендә өсмөйөштәрҙән торған ҡатмарлы геометрик биҙәк ята, ағасҡа йәки башҡа төрлө өҫкө ерлектәргә ағастан, һөйәктән һәм металдан эшләнгән йоҡа пластиналар йәбештереү юлы менән яһала. Был рәүешле теләһә ниндәй предметты — ишек һәм рамдарҙан алып ҡумталарға һәм шариклы ручкаларға тиклем — биҙәйҙәр. Алтын, көмөш, еҙ, алюмин, баҡыр һәм ишелгән металл еп сәнғәттең был төрөндә ҡулланылған материалдар булып тора.

## Тарихы
Был мозаика традицияһы Иранда боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Фарсы энциклопедияһында былай тиелә: «Был сәнғәт төрөнөң барлыҡҡа килеү осоро аныҡ билдәле түгел, ә сығанаҡтар күрһәткәнсә, легенда менән бәйле. Ҡайһы бер оҫталар һаман да хатам сәнғәте Ибраһим пәйғәмбәр мөғжизәһе менән тиңләштерелә тип иҫәпләй». Хатамдан тәүге бәләкәй өлгөләре б.э. VIII быуатына ҡараған Ҡөрьән тышлығында табыла.

Был сәнғәт төрө үҙенең иң юғары үҫешенә Сәфәүиҙәр династияһы (XVIXVII быуат) идара итеү дәүерендә өлгәшә .

Хатам сәнғәте 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Мәҙәниәт һәм юғары белем биреү министрлығы ҡарамағындағы оҫтаханаларҙа үҫешен дауам итә. Шулай уҡ шәхси мануфактуралар ҙа байтаҡ.

Иранда хатам етештереү буйынса үҙәктәре булып Исфахан, Шираз һәм Тәһран ҡалалары һанала.

## Галерея
Файл:Khatam_Kari.JPG
Файл:Boite_khatam.jpg
Файл:Khatam_detail.jpg

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Khatam kari.(Marquetry) WORK خاتم کاری
Хенералифе

**Хенералифе** (,  — «архитектор баҡсаһы») — Гранадаға XIII—XIV быуаттарҙа идара иткән *Насри династияһы* әмирҙәренең элекке ҡала ситендәге резиденцияһы.

## Тарихы
Хенералифе баҡсалары Серро-дель-Соль убаһында урынлашҡан; бер аҙ көнбайыштараҡ урынлашҡан Әл-Хәмрә ҡәлғәһе һәм ҡаланың урта быуат өлөшөн барлыҡҡа килтереүсе Әл-Байсин торлаҡ районы менән бергә Хенералифе «урта быуат осорондағы король ғәрәп резиденцияларының баһалап бөткөһөҙ миҫалы» булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән

## Тасуирламаһы
Һарай һәм баҡсалар Мөхәммәт III (1302—1309) хакимлығы осоронда төҙөлгән һәм солтан Измаил I (1313—1324) осоронан һуң яңынан биҙәлгән. Комплекс үҙ эсенә Патио-де-ла-Асекианы ала (*Patio de la Acequia* — *йылға ихатаһы*), унда сәскә түтәлдәре, фонтандар, колоннадалар һәм павильондар, шулай уҡ Хардин-да-ла-Солтан (*Jardín de la Sultana* — *солтан баҡсаһы*) менән уратып алынған оҙон бассейн урынлашҡан, икенсе исеме — «кипарис ихатаһы». Солтан баҡсаһы Мосолман Испанияһының иң яҡшы һаҡланған баҡсаһы тип һанала. Бынан тыш, Хенералифе баҡсаһы — һаҡланып ҡалған иң боронғо мавр баҡсаһы.

Элек Хенералифе һарайы Әл-Хәмрә ҡәлғәһе менән йырын аша ябыҡ күпер менән берләшкән булған, хәҙер йырын уларҙы айырып тора.

Баҡса Ҡөрьәндәге ожмах образдарын тергеҙеүгә йүнәлтелгән баҡсасылыҡ сәнғәте шедевры булып тора. Баҡсаның хәҙерге өлөшө 1931 йылда Франциско Прието Морено тарафынан нигеҙләнә һәм 1951 йылда тамамлана. Юлдар традицион Гранада стилендә таш мозаика менән түшәлгән: аҡтары Дарро йылғаһынан, ә ҡаралары Гениййылғаһынан йыйылған.

## Галерея

Файл:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 15-39-55.jpg|Патио-де-ла-Асекиа
Файл:GRX Generalife Sultana 7712 5.JPG|Фонтан в саду султана


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Альгамбра һәм Хенералифеның рәсми сайты 
*
Севилья Алькасары

**Севилья Алькасары** () — Севилья ҡалаһында король алькасары (Әл-Әндәлүс, Испания). Башта маврҙарҙың форты булған, бер нисә тапҡыр киңәйтелгән.

## Тарихы
Беренсе һарайҙы Әлмөхәдтәр династияһы төҙөгән. Хәҙерге комплекстың күпселек өлөшө Кастилия короле Педро I тарафынан ғәрәп ҡәлғәһе емереклектәрендә төҙөлгән, төҙөлөш башланыуын 1364 йыл тип фараз итәләр. Һарай мудехар архитектураһының һаҡланып ҡалған иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора. Һуңыраҡ өҫтәлгән (Карл V осоронда) готик элементтар доминант ислам стиле менән контрастҡа инә.

700 йыл дауамында был испания королдәре һарайы була. Алькасарҙың өҫкө бүлмәләре хәҙер ҙә король ғаиләһе тарафынан Севильяның рәсми резиденцияһы сифатында ҡулланыла.

Ҙурлығы буйынса Севилья Алькасары Гранадалағы Әл-Хәмрә ҡәлғәһе ансамбленән ҡалыша . Карл V бүлмәләрендә иҙәндәр, түшәмдәр һәм стеналар иң юғары нәзәкәт һәм зиннәтлелеккә өлгәшкән әҫәрҙәр булып тора. *Илселәр залы* (*Salón de Embajadores*). *Ҡыҙҙар патиоһы* (*Patio de las Doncellas*) биҙәлеше менән атаҡлы. Аллеялар буйлап хуш еҫле розалар һәм апельсин ағастары, матур итеп ҡырҡылған баҡсалар матурлыҡты тулыландыра.

## Кинола
* Игра престолов (телесериал)(Алькасарҙа Дорндың һарай күренештәре төшөрөлгән)

## Галерея

Alcázar Seville April 2019-11.jpg|Илселәр залы көмбәҙе
File:Alcazar - Séville (ES61) - 2023-04-25 - 128.jpg|Көмбәҙ
File:Alcazar - Séville (ES61) - 2023-04-25 - 147.jpg|Ихата


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Ислам архитектураһы
*Кордова хәлифәлеге
*Мескита

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт
* Севильский Алькасар на официальном туристическом сайте Севильи
* ЮНЕСКО: Кафедральный собор, Алькасар и Архив Индий в Севилье
Мавритан архитектураһы

**Мавритан архитектураһы** — архитектура стиле, бербер, Төньяҡ Африка һәм Әл-Әндәлүстә испан стиле йоғонтоһонда формалашҡан.

## Тарихы

VIII быуат башында ғәрәптәр Испанияла хәлифәлек ойоштора, ул XIII быуатта ваҡ Гранада әмирлегенә тиклем ҡыҫҡара һәм 1492 йылда ҡолатыла. Христиан Көнбайышы менән туранан-тура күршелек, маврҙар һәм христиандар, Пиреней ярымутрауының физик үҙенсәлектәре, уның тупрағының уңдырышлылығы, климаттың уңдырышлылығы һәм башҡа шарттар испан маврҙарына башҡа илдәрҙәге ҡәбиләтәштәре тормошонан ныҡ айырылып торған тормош алып барырға мөмкинлек бирә, уларҙың характерын ҡырыҫ һәм һуғышсанлыҡтан йомшаҡ, мәҙәни, рыцарь характерына үҙгәртә һәм уларҙың сәнғәтенең юғары үҫешенә булышлыҡ итә.

### Осорҙары
Мавритан архитектураһында өс осорҙо айырырға була: беренсеһенең өлгөһө булып Кордовалағы ҙур мәсет (хәҙер католик соборы); икенсе йәки күсеш осоро өлгөләре булып Гиральда башняһы һәм Севилья Алькасары һарайы тора, ә өсөнсө осор мавритан стиленең юғары камиллыҡ осорон Гранада һарайҙары Әл-Хәмрә һәм Хенералифе (Йәннәт-үл-Ғарифи جنة العريف ) күҙ алдына килтерә. Мавритан стиле һуңынан Европа синагогалары архитектураһына йоғонто яһай.

## Галерея
Файл:Vue_du_generalife.JPG|мини|Хенералифе
Файл:Sevilla_6064.JPG|мини|Гиральда
Файл:Spain_Andalusia_Cordoba_BW_2015-10-27_13-54-14.jpg|мини|Кордова мәсететең эске күренеше
Файл:Variaciones_giralda.jpg|мини|Гиральда төрлө дәүерҙәрҙә
Файл:Alcázar_of_Seville_2.JPG|мини|Севилья Алькасары
Файл:Granada-P1050040.JPG|мини|Әл-Хәмрә ҡәлғәһе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Килим

**Килим** — ҡулдан һуғылған шыма туҡыма, ике яҡлы балаҫ. Һәр келәмдең нигеҙе шулай уҡ *килим* тип атала.

## Тарихы
Килим боронғо Фарсияла (хәҙерге Иран) баш ала. Билдәле булыуынса, тап ошо дәүләт территорияһында яҡынса 2500 йыл элек беренсе көнсығыш келәме (фарсы теленән тәржемә иткәндә «*гилим*» йәки төрөксә «*килим*» — «*тупаҫ эшләнгән юрған*») һуғылған. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо әйберҙе оҫталар яҡынса 2000 йыл элек эшләгән. Уны рус археологы таба С. Руденко 1949 йылда Себерҙә археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында таба, ул ҡырағай хайуандар һүрәтләнгән йөн туҡыманан ғибәрәт була. Әлеге ваҡытта был боронғо туҡыусыларҙың эше Эрмитажда һаҡлана. Һуңыраҡ килимдәр киң таралыу ала һәм Европа илдәрендә көнкүрешкә күсә (етештереү Польшала, Болгарияла таралған). Элекке СССР илдәре территорияһында иң билдәлеләре — молдаван һәм украин, төркмән һәм үзбәк килимдәре. Әйткәндәй, Башҡортостанда ла һуғалар уны, был шөғөл һуңғы ваҡытта тағы ла әүҙемерәк тарала бара

Йөндән һуғылған килимдәр киң таралған, мәҫәлән, Ҙур совет энциклопедияһында килим тап йөндән яһалған ике яҡлы өбөрөһөҙ балаҫ булараҡ билдәләнгән. Ләкин кизе-мамыҡтан, нәфис ебәктән (фарсыларҙа) йәки ебәк өҫтәп тә һуғалар, шулай уҡ тупаҫ киндерҙән һәм етен ептән эшләнгән килимдәр ҙә осрай. Технологиялар үҫешеү менән акрил, нейлон, вискоза кеүек синтетик материалдар ҡуллана башлайҙар.

## Заманса технология
Боронғо замандарҙан алып етештереү технологияһы үҙгәрмәгән тиерлек.

Килим һүҙе башҡорт теленә лә күсеп килгән (дөрөҫ әйтелеше — келәм), келәм тигәнде аңлата, башлыса фарсы келәмдәрен билдәләүсе булып хеҙмәт итә һәм "өбөрөләп, биҙәкләп йөндән һуғылған ҡаралды әйбере"н атайҙар.

Ҡайһы бер һөйләштәрҙә балаҫты ла шулай атайҙар.

Килимдәр интерьерҙы биҙәү, иҙән һәм стена япмалары булып хеҙмәт итә, өй йылыһы һәм уңайлылыҡ атмосфераһын булдыра, *килимдән* ҡапсыҡтар һәм сумкалар тегәләр, килим фрагменттары өҫ кейемен һәм хатта ҡатын-ҡыҙ аксессуарҙарын һәм бижутерияһын биҙәй.

## Галерея
Файл:Hotamis_Kilim.jpg|мини|248x248пкс|Хотамис Килим (деталь), үҙәк Анатолия, XIX быуат башы
Файл:Kilim_slit_weave.jpg|мини|180x180пкс|Туҡыу техникаһының килем киҫелешендә күренеше
Файл:Azerbaijanian_carpet_Kilim.jpg|мини|310x310пкс|Әзербайжан килиме. Ширван мәктәбе. XIX быуат.
Файл:Turkish_carpet.jpg|мини|180x180пкс|Төрөк килименең бер нисә мотивты ҡулланыуҙы һүрәтләгән фрагменты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡараҡором шоссеһы

**Ҡараҡором шоссеһы** (, *Śāharāha qarāqaram*; ҡыт. 喀喇昆仑公路, пиньин *Kèlǎkūnlún Gōnglù*; ) йәки **Ҡараҡором автомобиль юлы** — 1300 километрлыҡ бейек тауҙар аша үткән автомобиль юлы, Ҡараҡоромдо Хунджераб артылышы аша 4693 м бейеклектә киҫеп үтә.

## Тасуирламаһы
Ҡараҡором шоссеһы — донъялағы иң бейек халыҡ-ара шоссе. Ул 1966 йылдан 1986 йылға тиклем боронғо Бөйөк ебәк юлы маршруты буйынса төҙөлгән. 806 км алыҫлыҡта урынлашҡан шоссе төҙөүгә сығымдар Пакистандан, ә ҡалған 494 км СУАР-ҙан (Ҡытай), өс миллиард доллар самаһы тәшкил иткән. Төҙөлөш ваҡытында гөрөндәрҙән һәм ҡолап төшөүҙәрҙән 810 пакистанлы һәм 82 ҡытай эшсеһе һәләк булған. Ҡышҡы ваҡытта гөрөн төшөү ҡурҡынысы арҡаһында Ҡараҡором шоссеһы буйлап хәрәкәт ябыла.

Ҡытай территорияһында шоссе Годао 314 республика трассаһы булараҡ билдәләнә.

## Шоссеның өҙөлөүе
2010 йылдың ғинуарында Хунза тау йылғаһы йырҙаһын ҡаплап торған көслө ер һелкенеүе булғас, автомобиль юлы буйынса бәйләнеш өҙөлә. Һыу ағымын ҡаплау һөҙөмтәһендә Аттабад күле барлыҡҡа килә, әкренләп 20 км самаһы шоссены, эргә-тирәләге территорияларҙы һәм тораҡ пункттарҙы һыу баҫҡан һәм емергән.

Һыу баҫҡан шоссе участкаһы аша пассажирҙар һәм йөк бәйләнеше кәмәләрҙә башҡарыла.

## Яңы маршрут
2015 йылда күлде урап үткән 24 километр оҙонлоғондағы шоссе участкаһы төҙөлөшө тамамлана, ул дөйөм оҙонлоғо 7 километрлыҡ биш тоннель, 2 ҙур һәм 78 бәләкәй күперҙе үҙ эсенә ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сарина Сингх, Оуэн Беннетт-Джоунс, Линдси Браун, Джон Мок. *[https://books.google.com/books?id=Bu4yHImhtIYC Пакистан и Каракорумское шоссе]*. Одинокая Планета, 2004.
Әйүбиҙәр

**Әйүбиҙәр солтанлығы** ({{курдса: Eyûbiyan;  - *әл-Әйүбиүн*; ), шулай уҡ **Дәүләт Әл-Әкрәд** () — Көнбайыш Азияла һәм Төньяҡ Африкала курд Әйүбиҙәр династияһы етәкселегендәге урта быуат мосолман дәүләте (солтанат).

## Тарихы
Әйүбиҙәр династияһының төп линияһы вәкилдәре Мысырға идара итә (1169—1252, 1174 йылдан Солтан титулы алып), шул уҡ ваҡытта Яҡын Көнсығыштың төрлө төбәктәрендә (Фәләстиндә, Сүриәлә, Ираҡта, Ғәрәбстанда, Кесе Азияла) идара иткән династияның алыҫыраҡ тармағы өсөн сюзерендар була.

Династияға нигеҙ һалыусы Сәләх әд-Дин Мысырҙағы төрки-сельджук ғәскәрҙәренә таянып, Фатимиҙарҙың исмәғили династияһын тар-мар итә. Әйүбиҙәрҙең власы Киренаикаға, Триполитанияға, Йеменгә, Сүриәгә, Үрге Месопотамияға тарала. Улар тәре йөрөтөүселәрҙе еңә, шиғыйҙарҙы эҙәрлекләй. Дини тормошта сөннилек хакимлығы нығына. Әйүп нәҫеленән сыҡҡандарҙың барыһының да үҙ аллы идараһында айырым провинциялары булған. 1238 йылда дәүләт уделдарға бүленә. 1250 йылда мәмлүктәр Әйүбиҙәрҙең һуңғы солтанын үлтереп, Мысырҙа власты баҫып алалар.

Әйүбиҙәр дәүләте күп һанлы уделдарға бүленә. Династия башлығы солтан титулын йөрөтә, династияның башҡа ағзалары — мәликтәр һәм әмирҙәр.

## Әйүбиҙәр
* Сәләх әд-Дин, 1169—1193
* Әл-Ғәзиз Уҫман, 1193—1198
* Әл-Мансур Насир әл-Дин Мөхәммәд, 1198—1200
* Әл-Ғәдил Сәйф әл-Дин Әбү Бәкер I, 1200—1218
* Әл-Камил, 1218—1238
* Әл-Ғәдил Сәйф әл-Дин Әбү Бәкер II, 1238—1240
* Әс-Сәлих Әйүб, 1240—1249
* Әл-Мүғәззәм Туран-Шаһ, 1249—1250
* Әл-Әшрәф Муса, 1250—1254

## Галерея
Файл:Hattin_Estoire_d'Eracles.jpg|справа|мини|Хаттин янындағы алыш (1187 йыл)) Әйүбиҙәрҙең Тәре йөрөтөүселәрҙән Иерусалимды тартып алыуы менән тамамлана. Француз йылъяҙмаларынан миниатюра.
Файл:Al-Kamil_Muhammad_al-Malik_and_Frederick_II_Holy_Roman_Emperor.jpg|справа|мини|Император Фридрих II һәм солтан Әл-Камил(уңда). Nuova Cronica, XIV быуат уртаһы.
File:Minaret of the Aleppo Citadel Mosque Aleppo Syria.jpg|Алеппоның Әйүбиҙәр ваҡытында төҙөлгән бөйөк мәсете манараһы 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Әйүбиҙәр/ www.runivers.ru 
* ''Камал әд-дин ибн Әл-Әҙим'' «Хәлеб тарихы ҡаймаҡтары»
* ''Маалуф Әмин'' «Ғәрәптәр күҙлегенән тәре походтары». 8, 9 бүлектәр.
* ''Семенова Л. А.'' Салах әд-дин һәм мысырҙағы мәмлүктәр. 1966.
Димитрий I Кантакузин

**Димитрий I Кантакузин** (, яҡынса 1343—1383 йыл аҙағында йәки 1384 йыл башында) — 1383 йылда Морей деспотаты хакимы, севастократор. Морея менән идара иткән Кантакузин династияһының һуңғы вәкиле.

## Биографияһы
Димитрий 1380 йылда Морея деспоты булған Матфей Кантакузиндың улы була. Димитрийға 1380 йылдың декабрендә император Иоанн V Палеолог *севастократор* титулын бирә. Ә 1361 йылда Кантакузин атаһы менән бергә Пелопоннесҡа юллана.

1381 йылда византия императоры Иоанн V Палеолог Үҙенең кесе улын Морея хакимы итергә ҡарар Итә Феодор. Деспот Матфей Кантакузин быға ҡаршы торорға тырыша, әммә уңышһыҙ була, шуға күрә Ул Үлер алдынан Морея өҫтөнән власты Димитрийға тапшыра, Уға Мореяның Кантакузиндар нәҫеленән Палеологтар нәҫеленә тыныс күсеүен тәьмин итергә васыят итә. Әммә димитрий I атаһының ихтыярына буйһонмай Һәм Мореяла Кантакузиндарҙың власын һаҡлап ҡалырға тырыша, әммә 1383 йылдың аҙағында йәки 1384 йылдың башында ул вафат була.

## Балалары
* Георгий Палеолог Кантакузин (? — 1456 һәм 1459 йылдар араһында), серб хеҙмәтендәге ғалим һәм полководец
* Андроник Палеолог Кантакузин (? — 1453), Византияның һуңғы Бөйөк Доместигы, 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң язалана
* Фома Кантакузин (? — 1463), серб деспоты Георгий Бранковичтың дипломаты, Смедерево ҡәлғәһен төҙөүсе.
* Ирина Кантакузина (яҡынса 1400—1457) серб деспоты Георгий Бранковичтың ҡатыны
* Елена Кантакузина (? — 1463) Трапезундтың һуңғы императоры Давид Комниндың икенсе ҡатыны.

## Әҙәбиәт
* Кантакузины
* 

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ғуриҙар

**Ғуриҙар** йәки **Шансабаниҙар** (перс. سلسله غوریان‎; ) — тажик сығышлы сөнни династия, Ғури солтанлығында 1148 йылдан 1215 йылға тиклем хакимлыҡ иткәндәр.

## Династия тарихы

### Сығышы
XIX быуатта ҡайһы бер европа ғалимдары, мәҫәлән *Маунтстюарт Эльфинстон*, Ғуриҙар династияһы хәҙерге заман пуштундары менән менән бәйле тигән идеяны хуплай, әммә был, ҡағиҙә булараҡ, хәҙерге фән тарафынан кире ҡағыла һәм, *[[Ислам энциклопедияһы (инглизсә)|Ислам энциклопедияһында]]* Моргенстьерне әйткәненсә, «төрлө сәбәптәр арҡаһында бик үк дөрөҫ түгел». Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, династия тажик сығышлы.

.Ғур провинцияһы башлыса XI быуатҡа тиклем буддист булған. Һуңынан төбәк исламлаштырылған Һәм Ғуриҙарға башланғыс биргән.

### Тел
Гуриҙарҙың туған теле, күрәһең, батша һарайындағынан — фарсы теленән айырылып торғандыр. Ғәзнәүиҙәр дәүеренең билдәле тарихсыһы Әбү-л-Фаҙыл Байхаки үҙенең *[["Тарих-И Байхаҡи]]*"китабының 117-се битендә былай тип яҙа: Солтан Мәсғүд Гурстанға барғанда Ғурҙан үҙенең ғалим юлдашы менән бергә ошо төбәк кешеләренән уның менән һөйләшергә 2 кешене тәржемәселәр сифатында алды.



Әммә, Сәмәниҙәр һәм Ғәзнәүиҙәр һымаҡ, ғуриҙар фарсы әҙәбиәтен, шиғриәтен һәм мәҙәниәтен ҡурсалаған һәм уларҙы батша һарайҙарында үҙҙәренеке кеүек итеп үҫтергән. Хәҙерге авторҙар уларҙы «фарсы ғуриҙары» тип йөрөтә. Андре Винк ғуриҙар телен "айырым фарсы диалекты"тип һүрәтләй.

## Династияның ҡолауы
Хәрәзмшаһ Текеш вафат булғандан һуң тәхеткә уның кесе улы Ғәлә әт-Дин Мөхәмәтйән II ултыра. Уның идара итеүе ғуриҙарға ҡаршы һуғыш менән башлана, Мерв ҡалаһын, һуғышһыҙ тиерлек Абиверд, Серахс һәм Нисаны баҫып алалар, Нишапурҙы алалар һәм Гератҡа ебәрелгән хорезмшахтың ағаһын әсирлеккә алалар.

Ғәлә әт-Дин Мөхәмәтйән ҡараҡытайҙар ярҙамында ғуриҙарҙы Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарып, татыулыҡ урынлаштыра ала, әммә был ике династияның күп йыллыҡ дошманлығын юҡҡа сығармай. 1206 йылда Мөғиз әд-Динде һәм Ғуриҙар солтанатын бүлгеләгәндән һуң ғына хорезмшаһтар Хөрәсәнгә баҫып инә ала

## Мәҙәни йоғонто
Ғуриҙар фарсы мәҙәниәтен һәм әҙәбиәтен бөйөк ҡурсалаусы була һәм Һиндостан субконтинентында фарсы дәүләте өсөн нигеҙ һала. Әммә Ғуриҙар дәүерендә ижад ителгән әҙәбиәттең күп өлөшө юғалған. Улар ҙа шулай уҡ фарсы архитектураһын Һиндостанға күсерә. Әмир Хосроу Дәһләүи һүҙҙәренә ярашлы, һиндтәр фарсы телен ғуриҙар һәм төркиҙәр йоғонтоһонда өйрәнәләр.

Ғуриҙар дәүләтенән барлыҡҡа килгән Дели солтанлығы, фарсы телен рәсми һарай теле итеп билдәләй, ул XIX быуатта Бөйөк Моголдар дәүеренең аҙағына тиклем һаҡланып ҡалған.

## Галерея
Файл:Ghurid_arch_of_Qala-e-Bost.jpg|альт=|мини|Һәлмәндтә Ғуриҙар аркаһы
Файл:Shah-i_Mashhad-1.jpg|центр|мини|Шаһ-и Мәшхәд мәҙрәсәһе  харабалары (1176 йылда төҙөлгән)
Файл:Jam_afghan_architecture_brick_decor_ghor_province.jpg|центр|мини|Джам манараһындағы Мәрйәм сүрәһе яҙылған декоратив һыҙаттар

## Ғуриҙарҙың шәжәрә ағасы




## Иҫкәрмәләр

* 
* 
* 
* Гуриды // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1963. — Т. 3 : Вашингтон — Вячко. — 976 стб.
*
Ғаспыралы Рифат Исмәғил улы

**Ғаспыралы Рифат (Рефат, Ғабделрафия) Исмәғил улы** (; 14 апрель 1886 йыл—5 декабрь 1925 йыл — йәмәғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәре, журналист. «Тәрджиман» гәзитенең мөхәррире (1909—1918) һәм нәшриәтсеһе (1914—1918). Баҡсаһарайҙа Исмәғил Ғаспыралы музейы һәм китапханаһы мөдире, Хан һарайы музейы директоры урынбаҫары.

## Биографияһы
Рифат Исмәғил улы Ғаспыралы 1886 йылдың 14 апрелендә Таврия губернаһының Баҡсаһарай ҡалаһында мәғрифәтселәр Исмәғил Ғаспыралы һәм Зөһрә Аҡсурина ғаиләһендә тыуған . Бер туғандары: Хәҙисә (ата бер,, әсә башҡа), Нағар, Шәфика, Хәйҙәр һәм Мансур. 1894 йылда Симферополь ир балалар ҡаҙна гимназияһына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай. 1904 йылда Император Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә, һуңынан В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университетына. күсә.1909 йылдың 25 апреленән «Тәрджиман» гәзитенең рәсми мөхәррире, 1914 йылда атаһы вафат булғандан һуң, «Тәрджиман» мираҫ буйынса Рифатҡа күсә, мөхәррир вазифаһына Әсән Сабри Айвазов тәғәйенләнә. 1918 йылдың 23 февралендә, большевиктарҙың ҡырым татар милли хәрәкәтенә ҡарата репрессияларына яуап итеп, «Тәрджиман» үҙ эшен туҡтата.

Революциянан һуң уның бөтә туғандары эмиграцияға китә. Рифат Ҡырымда бер үҙе ҡала. Өсәйен Боданинский менән бергә Исмәғил Ғаспыралының Йорт-музейын ойоштора.

1921 йылдың 21 мартынан Рифат Ғаспыралы был музейҙың директоры итеп тәғәйенләнә. Баҡсаһарайҙа Исмәғил Ғаспыралы исемендәге китапхана мөдире, һуңыраҡ Хан һарайы музейы директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1925 йылдың 5 декабрендә 41 йәшендә бөйөр ауырыуынан вафат була. Сынйырлы мәҙрәсәһе ҡәберлегендә атаһы һәм әсәһе янында ерләнә.

## Ғаиләһе
Рифат Ғаспыралы ике тапҡыр өйләнә.

Беренсе ҡатыны Фатима (Фатиманың әсәһе Сембер губернаһы Сенгилеевский өйәҙенән, Зөһрә Аҡсуринаның яҡын дуҫы һәм яҡташы була). Ҡыҙы Зөһрәне (1914) 1903 йылда вафат булған әсәһе хөрмәтенә атай.

Икенсе ҡатыны — Тәнзилә. Был никахтан ике бала (ҡыҙ һәм малай) тыуа, икеһе лә сабый сағында вафат була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғаспыралы Исмәғил;
* Ғаспыралы  Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы;
* Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы
## Галерея

Файл:Gaspıralı İsmail Bey ailesi ve yakın dostları ile.jpg|Ғаспыралы Исмаил Бей ғаиләһе һәм яҡын дуҫтары менән
Файл:Above the coffin of Ismail Bey Gasprinsky.jpg|Исмәғил Ғаспыралыны  һуңғы юлға оҙатыу 
Файл:Похороны Исмаила Гаспринского.jpg|Исмәғил Ғаспыралыны  һуңғы юлға оҙатыу


## Әҙәбиәт
* *Абдулваапов Н.* Ҡырым татар мәҙәниәте эшмәкәрҙәре (19211944): Библиографик һүҙлек. Симферополь: Доля, 1999, 69-сы бит.
* *Сәйетваниева Г. Ю.* Исмәғил Гаспринскийҙың вариҫтары тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәр. Ульяновск: Сембер ғилми хәбәрсеһе", 2016, № 1(23).
* *Д. П. Урсу*. Ҡырым-татар мәҙәниәте эшмәкәрҙәре (1921—1944 йй.). Симферополь.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* / Ғаспыралы Исмәғилғә бағышланган портал
* *Евгений Пажитнов*. Исмәғил Ғаспыраның Шәжәрәһе. Проза Портал. ру
Ухловица (мәмерйә)

**Ухловица** () — Родопалағы (Болгария) Смолянск өлкәһе Ухловица ауылы эргәһендәге Синий упҡыны үҙәнендәге мәмерйә.

## Урынлашыуы
Мәмерйә Могилица ауылынан 3 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Пампоров һәм Чепеларе ауылдарынан 37 км һәм 47 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был Болгарияның 100 милли туристик объекттарының береһе.

## Мәмерйәне асыу һәм тикшереү
Мәмерйәне 1968—1969 йылдарҙа Чепеларе ҡалаһының «Студенць» клубы спелеологтары Георги һәм Димитар Райчев аса һәм тикшерә.

Уның оҙонлоғо яҡынса 460 м, шуларҙың 330 м яҡшы хәлдә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге —1040 м. Уртаса температураһы 10-11 °C. Мәмерйәнең аҙағында *Аҡ шарлауыҡ* (шулай уҡ билдәле *Боҙло шарлауыҡ*) бар. Мәмерйәлә кораллиттар бар.

Мәмерйә бер нисә ҡатлы. Иң юғарыла Упҡын Залы урынлашҡан. Был урындан аҫҡы ҡатҡа тиклем текә металл баҫҡыс буйлап төшөп була.

Мәмерйә яҙ башында һыу менән тулыланыусы 7 матур күл менән тамамлана. Мәмерйәнең иң мауыҡтырғыс ойоштормаһы булып ҙур Таш шарлауыҡ һанала.

## Туризм
* Ухловица мәмерйәһе Болгарияның 100 туристик объекты исемлегенә 84-се һан аҫтында инә. Мәмерйәгә йылына уртаса 15 000 кеше килә.
* 1984 йылда Ухловица мәмерйәһе килгән туристар уңайлығы өсөн йыһазландырыла, урындағы халыҡ был эштә әүҙем ҡатнаша.
* Мәмерйә шаршамбынан йәкшәмбегә тиклем 10:00 сәғәттән 16:00 сәғәткә тиклем бер сәғәт арауығында төркөмдәр өсөн асыҡ. Ял көндәре-дүшәмбе һәм шишәмбе. Йәйге миҙгелдә ялһыҙ эшләй.
* Мәмерйәгә инеү урынында 180 тимер баҫҡыстан торған текә һуҡмаҡ бар. Эстә бер-береһе өҫтөндә вертикаль урынлашҡан айырым залдарҙы тоташтырыусы 280 баҫҡыс бар.
* Яҡында яңы асылған «Голубовиця» һыу аҫты мәмерйәһе урынлашҡан.

## Ухловица мәмерйәһендәге ярғанаттар
Ухловица мәмерйәһендә йылдың төрлө миҙгелдәрендә ярғанаттарҙың 8 төрө йәшәй: :

* Ҙур даға рәүешендәге диңгеҙ ҡыҫалаһы (краб— Rhinolophus ferrumequinum)
* Бәләкәй даға рәүешендәге ярғанат (Rhinolophus hipposideros)
* Урта диңгеҙ дағаһы (Rhinolophus blasii)
* Триколор (Myotis emarginatus)
* Большая ночь (Myotis myotis)
* Төн уртаһы ярғанаты (Eptesicus serotinus)
* Һоро оҙон ҡойроҡло ярғанат (Plecotus austriacus)
* Һоро ярғанат (Pipistrellus pipistrellus)

Ухловица районында табылған 5 төр ярғанат бөтә Европа өсөн өҫтөнлөклө һаҡланыу мөһимлегенә эйә. Йәйгеһен мәмерйәлә урта диңгеҙ ярғанаттарының ҙур булмаған (моғайын, оя ҡора торған) колонияһы йәшәй. 15 августан 30 сентябргә тиклем мәмерйә ярғанаттарҙы йыйыу өсөн мөһим урын булып тора. л ваҡытта инә һәм ата ҡоштар һәр төн һайын инеү урыны тирәләй йыйыла. Йыла ҡарап мәмерйәлә 50-150 дана ҡышлай.

## Галерея

Файл:Uhlovitza-cave-icefall.jpg
Файл:Uhlovitsa3.jpg
Файл:Uhlovitsa2.jpg
Файл:Uhlovitsa.jpg


## Һылтанмалар
* 
* Ухловиця — Печери Болгарії
*  
* «Ухловиця» — Печери в Болгарії (cavesbg.com) 

## Иҫкәрмәләр
Аҡһыу (Әзербайжан)

**Аҡһыу** (; ) — Әзербайжан ҡалаһы һәм административ үҙәге, Күрдамир тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта, Аҡһыу йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Әзербайжан телендә исеме һүҙмә-һүҙ *«аҡ һыу»* тигәнде аңлата.

## Тарихы
Әзербайжан ғалим-мәғрифәтсеһе *Ғаббас-Ҡолой-аға Баҡыханов* үҙенең *«Гөлистан-и Ирам»* тигән китабында 1735 йылда Иран шаһы Надир-шаһ Шәмәхәнән Аҡһыу йылғаһы буйына халыҡты күсереп, яңы ҡалаға нигеҙ һалған тип яҙа.

Рус финансисы һәм иҡтисадсыһы Ю. А. Гагемейстер үҙенең тикшеренеүендә Аҡһыу халҡы тураһында: *Аҡһыу ауылында, киреһенсә, башлыса Шәмәхә ҡалаһы өсөн емеш-еләк һәм йәшелсә үҫтерәләр*, — тип хәбәр итә.

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә (1890) түбәндәге мәғлүмәт килтерелгән: *«Ах-су — дер. Бакинской г., шемах. у., двор. 73, жителей 285. Мечеть, почт. станц., значительный базар. Развалины Новой Шемахи, построенной Надир-шахом в 1730 г. вместо разрушенной им Старой Шемахи.»*.

## Яңы тарихта
Хәҙерге ваҡытта ҡаланың исеме ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Яңы Шәмәхә тип күрһәтелә.

2019 йылдың октябрендә Әзербайжан президенты бойороғо буйынса Аҡһыу районытарихи территорияһы «Аҡһыу урта быуат ҡалаһы» Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы тип иғлан ителгән.

## Халҡы
1886 йылғы ғаилә исемлеге материалдары буйынса, Аҡһыу Баҡы губернаһы Шәмәхә өйәҙе составына инә, бында 70 төтөн (һалым торба һанынан түләнгән) һәм 320 кеше иҫәпләнә һәм бөтәһе лә әзербайжандар (ул саҡтағы терминология буйынса « татарҙар»), шуларҙың 196 кешеһе — сөнни мосолмандар, ә 24-е шиғый.

1921 йылғы Әзербайжан ауыл хужалығы иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халҡы 425 кеше (120 хужалыҡ). Әзербайжан төркиҙәре (әзербайжандар) өҫтөнлөклө милләт тип күрһәтелгән.

## Иҫтәлекле урындары
* Дәүләт символдары музейы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ахсу — статья из Большой советской энциклопедии.