Рәсәй Федерацияһында телдәр таралышы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй халҡы 150-нән ашыу телдә һөйләшә.

Был телдәрҙең күпселеген 10 меңдән кәмерәк кеше һөйләшә, уларҙың күбеһе тиҙҙән бөтөнләй юҡҡа сығасаҡ.

## Телдәр исемлеге (2002-2010)
Тотош сорттарға бүлеү исемлеге 2002 һәм 2010 йылдарҙағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса төҙөлгән. Һәр тел өсөн халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында был телде белеүен күрһәткән кешеләрҙең һаны, шулай уҡ халыҡ иҫәбен алыуҙар араһындағы 2002-2010 йылдарҙағы абсолют һәм процент үҫеше/кәмеүе күрһәтелгән.

Әлбиттә, 8 йәштә һорау алыусыларҙың тел белеме үҙгәрергә мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы бер телдәрҙең юҡҡа сығыуы ихтимал. Йәки, ике халыҡ иҫәбен алыуҙа ла ҡатнашҡан осраҡта, шәхестең бер йәки бер нисә телдә белемле булыуы өҫтәлеүе мөмкин (мәҫәлән, өйҙә, балалар баҡсаһында, мәктәптә, түңәрәктәрҙә, колледждарҙа, юғары уҡыу йорттарында, курстарҙа һ.б. өйрәнеп). Шулай уҡ яңы телдәрҙең эшләнеү, барлыҡҡа килеү йәки файҙа булыу ихтималлығы ла бар.

Кеше үҙенең телде ни тиклем яҡшы белеүен мәктәп имтихандарында йәки халыҡ-ара имтихандарҙа һынап ҡарай ала. Ҡайһы бер телдәр өсөн билдәле белеү кимәле эшләнгән, мәҫәлән, инглиз теле өсөн: *Beginner* (башланғыс), *Intermediate* (уртаса), *Advanced* (алдынғы) һәм *Native Speaker* (телдә һөйләшеүсе), шулай уҡ япон теле, ҡытай теле өсөн дә шундай уҡ белеү кимәле бар. Русия телдәренең ҡайһы берҙәре яҙмалы тел булып тора, ә ҡайһы берҙәре яҙылмаһыҙ тел булып тора. Шул уҡ ваҡытта тел яҙыуы булмаған булһа ла, башҡа телдәрҙә лә сағылыш табырға мөмкин, йәки, электрон ҡоролмалар ярҙамында һөйләшкәндә өндәрҙе тапшырыу йәки хәтерҙә һаҡлау өсөн ҡулланылған цифрлы кодификация системалары яҙма тип тә ҡаралырға мөмкин. Әлбиттә, ҡайһы берҙә (бигерәк тә әлегә булмаған осраҡта) ишаралар системаһын яҙыу сифатында күрһәтеү йәки тел булараҡ теркәгәндә лә ниндәйҙер кимәлдә ҡулланыу мөмкинлеге барҙыр, моғайын. Шулай уҡ байраҡтар менән күрһәтелгән йәки ракетница һ. б. менән бирелгән (халыҡ-ара йәки локаль ҡулланылған) сигналдарҙы ҡулланған осраҡта яҙма юрама булараҡ иҫәпләү бер ни тиклем мөмкин. Шулай уҡ русия телдәре араһында пиктографик яҙма телдәре барлығын, тамғалар, орнаменттар системаһы булған телдәре барлығын да иҫтә тоторға кәрәктер, моғайын. Рәсәй телдәренең ҡайһы берҙәре телдәр ғаиләһен тәшкил иткән телдәргә ҡарай, ә ҡайһы берҙәре үҙе бер тел ғаиләһенә тиң булған изолят телдәр булып тора.

Донъяла технология үҫеше менән электрон, һ.б. ҡоролмаларҙа интерфейс, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һәр ваҡыт ҡулланыусыларҙың һөйләшкән телдәренә яраҡлаштырылмауы ла мөмкин, был шул иҫәптән рус, татар һәм башҡа ҡайһы бер киң таралған Рәсәй телдәре өсөн дә проблема булырға мөмкин. Шулай уҡ программала текст йыйыу ваҡытында әҙер шрифттар йыйылмаһы тар булыуы мөмкин. Шулай уҡ стандарт булмаған пиктографик һ.б. яҙмалар өсөн был күберәк ваҡыт талап иткән мәсьәлә булыуы ихтимал. Был ҡайһы берҙә ҡулланыусыларҙы йә икенсе телгә күсергә, йә фонетикаһы оҡшаш булһа, һөйләшеүҙә икенсе шрифтҡа күсергә, йә ҡайһы берҙә рөхсәт ителгән осраҡта, программаның сығанаҡ кодын асып, һ.б. башҡа телдең аңлашылмаған һүҙҙәренә үҙ теленең һүҙҙәрен ҡуйырға тырышырға этәрә, әммә ул ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында уңышһыҙ ҙа булыуы мөмкин. Йәиһә, башҡа ысулдар (үҙ ҡулдарың менән эшләп ҡарау, һ.б.) да булырға мөмкин.

Әгәр ҙә гипотетик күп яңы әйберҙәр, күренештәр барлыҡҡа килеүҙең һиҙелерлек артыуын һәм рус телдәрендә уларға эквивалент табылмауын ҡараһаҡ, уларҙы башҡа телдәге һүҙҙәр менән алмаштырып һүҙлек составы һиҙелерлек үҙгәргән, был грамматикаһы шул уҡ, әммә һүҙлек составы һиҙелерлек үҙгәргән тел булып яңы тел булараҡ теркәлеү мөмкинлеген дә уйларға кәрәктер, моғайын. Шулай ҙа, улар башҡа климат, урын, кеше өсөн эшләнгән әйберҙәр булғанлыҡтан, шулай уҡ кәрәкһеҙ һәм актуаль булмағандыр.

Шуныһын да әйтеп үтергә кәрәк, Рәсәй телдәре араһында Еуропа Берлегендә булған тамғалы тел теркәлмәгән, шулай ҙа Рәсәй телдәре араһында тональ телдәре, һыҙғыртҡыс өндәр, аңҡау өндәр һәм эмфатик өндәр булған телдәр бар.

## Телдәрҙе белгән кешеләр һаны буйынса телдәр исемлеге (2002)
Исемлек 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса төҙөлгән. Һәр тел өсөн халыҡ иҫәбен алыуҙа ошо телде белеүен күрһәткән кешеләрҙең һаны күрһәтелгән. Телде белеү дәрәжәһе, уға ҡарата мөнәсәбәт (был тел туған телме, йәки өҫтәмә өйрәнелгәнме, йәки кеше уны үҙенең "этник" теле тип һанаймы) асылмай.

### Миллиондан ашыу кеше һөйләшкән тел

* урыҫ теле — 142 573 285
* инглиз теле (сит ил) — 6 955 315
* татар теле — 5 347 706
* немец теле (сит ил, туған) — 2 895 147
* украин теле — 1 815 210
* башҡорт теле — 1 379 727
* чечен теле — 1 331 844
* сыуаш теле — 1 325 382

### 100 меңдән алып миллионға тиклем телдә һөйләшеүселәр

* әрмән теле — 904 892
* авар теле — 784 840
* француз теле (сит ил) — 705 217
* әзербайжан теле — 669 757
* мордва телдәре: моҡшан, эрзя теле — 614 260
* ҡабарҙы-черкес теле — 587 547
* ҡаҙаҡ теле — 563 749
* даргин теле — 503 523
* осетин теле — 493 610
* удмурт теле — 463 837
* ҡумыҡ теле — 458 121
* яҡут теле — 456 288
* мари теле — 451 033
* ингуш теле — 405 343
* лезгин теле — 397 310
* бүрәт теле — 368 807
* белорус теле — 316 890
* ҡарасәй-балҡар теле — 302 748
* грузин теле — 286 285
* тыва теле — 242 754
* үзбәк теле — 238 831
* коми теле — 217 316
* сиған теле — 166 514
* төрөк теле — 161 319
* ҡалмыҡ теле — 153 602
* лаҡ теле — 153 373
* молдаван теле — 147 035
* тажик теле — 131 530
* адыгей теле — 129 419
* табасаран теле — 128 391
* испан теле (сит ил) — 111 900

### 10 меңдән 100 меңгә тиклем тел белеүселәр

* коми-пермяк теле — 94 328
* поляк теле — 94 038
* нуғай теле — 90 020
* алтай теле — 65 534
* корей теле — 60 088
* ҡытай теле — 59 235
* грек теле — 56 473
* итальян теле — 54 172
* карел теле — 52 880
* хакас теле — 52 217
* фин теле — 51 891
* ғәрәп теле — 50 140
* литва теле — 49 020
* ҡырғыҙ теле — 46 319
* төркмән теле — 38 533
* абазин теле — 38 247
* тау мари теле — 36 822
* курд теле — 36 609
* латыш теле — 34 759
* ненец теле — 31 311
* болгар теле — 30 894
* йәһүд теле, идиш — 30 019
* ағул теле — 29 399
* рутул теле — 29 383
* эстон теле — 26 645
* вьетнам теле — 26 197
* япон теле — 24 787
* анд теле — 23 729
* румын теле — 22 663
* цез теле — 15 356
* ханты теле — 13 568
* чех теле — 13 242
* монгол теле — 11 498

## Шулай уҡ ҡара

* Рәсәй телдәре исемлеге
* Рәсәй дәүләт телдәре исемлеге
* Рәсәй телдәрендә белем алыу
* Дөйөм белем биреүҙең дәүләт стандартының милли-төбәк компоненты
* Рәсәй Федерацияһында ике теллелек

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтары

* 2002 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
* 2010 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 
* Рәсәй Дәүләт Статистика Комитеты сайтында 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙың һуңғы йомғаҡтары тураһында мәғлүмәт материалдары