open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты

**Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты** —   -  Силәбе һәм Троицк ҡалаларындағы  юғары уҡыу йорто. 1930 йылдың май айында ойошторолған.

## Тарихы
1930 йылдың май айында  Урал сәнәғәт ауыл хужалығы институты булараҡ ойошторолған һәм ул ҡалалағы беренсе юғары уҡыу йорто булып торған.

1941 йылда  Силәбе ауыл хужалығын механикалаштырыу институты тип атала, СССР Ауыл хужалығы халыҡ комиссариатының юғары уҡыу йорто була. Почта адресы: Силәбе, Красная урамы,  38-се йорт.

1946 йылда уҡыу-уҡытыу процесы тулыландырылыу сәбәпле *Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институты* тип үҙгәртелгән. 

1980 йылда юғары уҡыу йорто асылыуға ярты быуат тулыу айҡанлы, шулай уҡ ауыл өсөн кадрҙар әҙерләү һәм ауыл хужалығы фәне үҫеше өлкәһендәге  ҡаҙаныштары өсөн  Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән   бүләкләнә. 

1991 йылдың ғинуарынан *Силәбе дәүләт агроинженерия университеты*  тип атала башлай (СДАУ).

2009 йылда Силәбе дәүләт агроинженерия университеты йәнә *Силәбе дәүләт агроинженерия академияһы тигән исем ала* (СДАА).

2015 йылдың  1 июлендә Силәбе дәүләт агроинженерия академияһы һәм уның 1992 йылдың сентябрендә асылған Ҡыҙыл Армия районы  Мейәс ауылындағы филиалы Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы  менән ҡушыла. Һуңғыһы Троицк ҡалаһында, Пермь дәүләт университетының ветеринария факультетын үҙгәртеп, Урал ветеринария институты итеп асылған була. Ҡушылыу һөҙөмтәһендә, СДAA Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетының аграр инженерия институты, уның филиалы - Агроэкология институты (АЭИ), һәм Урал дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы - Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетының ветеринария медицинаһы институты тигән исемдәр менән йөрөтөлә башлай

## Структураһы
Университеттың филиалы һәм ике институты, ун биш  уҡыу корпусы, 7 200 урынлыҡ ун дүрт студенттар ятағы, 52 компьютер класы һәм бер нисә мең  компьютеры бар, шуларҙың бер  өлөшө  Интернетҡа сыға. Университеттың китапхана фонды 1 500 000 дана китап тәшкил итә.

### Институттары

; Агроинженерия институтына түбәндәге факультеттар инә:

* Инженерия-технология
* Энергетика
* Агросәнәғәт комплексында техник сервис

; Ветеринария медицина институтының  факультеттары:

* Ветеринария медицинаһы
* Биотехнологиялар
* Троицк аграр техникумы

; Агроэкология институтындағы факультет:

* Агрономия

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Официальный сайт университета
* В Челябинской области создан ЮУрГАУ 
* Челябинский агроуниверситет стал академией — Агентство новостей Челябинск.ру
Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы

**Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы**— Ҡазан ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, Татарстан, Рәсәйҙең ветеринария йүнәлешендәге уҡыу йорттарының иң боронғоһо.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Академия 1873 йылда Ҡазан ветеринария институты булараҡ барлыҡҡа килә.
Академия структураһы 3 факультетты, 26 кафедраны, шулай уҡ дауалау-консультация үҙәген үҙ эсенә ала.

Түбәндәге йүнәлештәр буйынса әҙерлек алып барыла: Зоотехния, ауыл хужалығы продукцияһы етештереү һәм эшкәртеү технологияһы, Метрология һәм стандартлаштырыу, Ветеринар санитар экспертиза.
113 уҡытыусы иҫәпләнә.

Адресы: Ҡазан, Себер тракты, 35.
Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығына буйһона.
Тулы атамаһы: Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы», ҡыҫҡаса: ФГБОУ ВО Казанская ГАВМ.

## Тарихы
Институтта ветеринар табиптарҙы уҡытыу 1874 йылда башлана. 1930 йылда институт бер факультеттан тора. 1931 йылда Бөтә Союз эпизоотик тресҡа тапшырыла һәм дүрт факультеттан тора (эпизоотологик, санитар-клиник, зоотехник һәм эшселәр факультеты). Киләһе йылда трест бөтөрөлә, әммә дүрт факультеттан торған ветеринария институты 1936 йылға тиклем йәшәй һәм СССР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында була. Һуңынан ике факультеты — ветеринария һәм зоотехник — берләштерелә.
1984 йылда академияның фәнни секторынан Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү ветеринария институты (Ҡазан) ойоштороусылар.

1995 йылда Ҡазан ветеринария институты Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы итеп үҙгәртелә.
Юғары уҡыу йорто үҙе эшләгән йылдарҙа 22 меңдән ашыу зооинженерҙар һәм ветеринария табиптары әҙерләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* 
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты

**И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты** () — 2011 йылда И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһын Санкт-Петербург медицина дипломдан һуң белем биреү академияһы менән берләштереүгә бәйле рәүештә ойошторолған Санкт-Петербургта урынлашҡан юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
И.И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты 2011 йылдың 12 октябрендә Рәсәйнең иң боронғо ике медицина учреждениеһы – Санкт-Петербургтың дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы һәм И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы ҡушылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.

И.И. Мечников исемендәге юғары уҡыу йортона ғәмәлгә куйыусы булып Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тора.

Ике юғары уҡыу йортон берләштереү Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының 2011 йылдың 23 июнендәге 609 номерлы бойороғо нигеҙендә барлыҡҡа килгән.

2011 йылдың 6 июлендә үткән дөйөм ректорҙар Советында Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты рәйесе итеп элекке Сбм ректоры вазифаларын башҡарыусы, м.ф.д. профессор Отари Гилевич Хурлау (1950 йылғы) билдәләнә.

Бөгөн университетта 4200 студент белем ала. Рәсәй граждандарынан тыш университетта сит илдәрҙән 500 артыҡ студент уҡый.

Бынан тыш, университетта 670 артыҡ табип-интернат һәм яҡынса 1500 клиник ординаторҙар белем ала. Диссертацион тикшеренеүҙәрҙе 460 аспирант, докторант һәм ғилми дәрәжәләргә дәғүә ҡылыусылар башҡара. Шулай уҡ йыл һайын яҡынса 32000 табип һөнәри квалификацияларын күтәрә.

И.И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетында дауалау-диагностик эше клиник үҙ базаларында, 25 дауалау профиле буйынса, 1645 койкала башҡарыла. Йыл һайын университеттың клиник бүлексәләре стационарҙа 40000 тирәһе пациентҡа һәм 30000 пациентҡа үрге квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтә.

Яңы вуз хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны, Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы бойороғо нигеҙендә, 6853 берәмектән артмаҫҡа тейеш. Яңы вузда билдәләп үтелгәнсә, «СПбМАПО һәм СПбГМА ҡайһы бер кафедралары бер-берһен ҡабатлайҙар, был мәсьәлә әле, максималь ауыртыуһыҙ һәм һөҙөмтәле ҡарар ҡабул итеү өсөн, эксперт медицина берләшмәһе менән бергә, коллегиаль рәүештә хәл ителә.»

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Университеттың рәсми сайты. 

Төркөм:Санкт-Петербург университеттары
Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Алғыш

**Алғыш** — магик ғәмәл, төрки халыҡтарҙа кешегә изге теләктәр йә иһә рәхмәт әйтеү йолаһы.

Алғыш универсаль (мәҫәлән, «Аҡ бәхеттәр һиңә юлдаш булһын») һәм махсус («Ағы-түлегеҙ үҙегеҙгә насип булһын!») була.
Кеше тормошондағы төрлө ваҡиғалар ваҡытында әйтелә. Алғышҡа ҡапма-ҡаршы төшөнсә ҡарғыш була.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1 се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
Реставрация сәнғәте институты

**Реставрация сәнғәте институты** — Мәскәүҙәге реставрациялау өлкәһендә белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙәге тулыһынса реставрация йүнәлешендәге берҙән-бер юғары уҡыу йорто булып тора.

## Тарихы
Институтҡа Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы Олег Иванович Пруцын 1991 йылда нигеҙ һала. Башта Юғары реставрация мәктәбе булып тора. Уҡытыу процесында, архитектура реставрацияһы өлкәһендә тупланған тәжрибәне берҙәм программаға туплаған, үҙенсәлекле уҡытыу методикаһы эшләнә.

## Уҡытыу
Уҡытыусылар составына абруйлы ҡулланыусы архитекторҙар, реставраторҙар, шулай уҡ реставрация менән йәнәш дисциплиналарҙа юғары квалификациялы белгестәр инә.
Йәйге практика Рәсәйҙең Владимир, Ярославль һәм Санкт-Петербург кеүек тарихи ҡалаларында үтә, шулай уҡ мәҙәни мираҫ объекттарын реставрациялау эштәрен үҙ эсенә алырға мөмкин.

## Белем биреү программалары
Белгестәр әҙерләү ике төп йүнәлеш буйынса алып барыла:

**Реставрация**

квалификациялар:

* архитектура ҡомартҡыһы һәм архитектура мөхите реставраторы;
* һынлы сәнғәт реставраторы;
* скульптура реставраторы;
* графика реставраторы;
* биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре реставраторы;
* мәҙәни мираҫ объекттары эксперт-менеджеры.

**Архитектура мираҫын реконструкциялау һәм реставрациялау**

квалификациялар:

* архитектор-реставратор

Институт эргәһендә абитуриенттар өсөн әҙерлек курстары эшләй, шулай уҡ юғары һәм урта профессиональ белем алыуға өҫтәлмө рәүешендә квалификацияһын күтәреү һәм профессиональ белемен күтәреү курсы үтергә мөмкинлек бар

## Реставрация проекттарында ҡатнашлыҡ
Институт бер нисә мәҙәни объектты, атап әйткәндә: Калуга өлкәһенең Дзержинский районында Щепочкин йортон,Киндерҙән Завод Калуга өлкәһенең Полотняный Завод ҡасабаһында Преображенск храмы, Мәскәү янында Зарайск ҡалаһында боронғо биналарҙы һәм башҡаларҙы реставрациялау буйынса проектта ҡатнаша.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Реставрация памятников архитектуры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Официальный сайт ИИР

Институт искусства реставрации  на портале ВузТут
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты

**Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты** — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы, Рәсәй сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе.

Институт сик буйы, техник, оператив белгестәре әҙерләү менән шөғөлләнә.

Уҡыу йортонда барлығы 150-нән ашыу фән кандидаты һәм докторы эшләй. 1998 йылдан техник, юридик һәм педагогик йүнәлеш буйынса фәнни һәм педагогик кадрҙарҙы әҙерләүсе адъюнкттура эшләп килә.

## Тарихы

1995 йылда Новгород өлкәһе Кстов ҡалаһына күсерелгән А. А. Жданов исемендәге Ленин орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы инженер ғәскәрҙәрен әҙерләүсе Калининград юғары инженер училищеһының техник базаһында нигеҙләнә (КВИУИВ).

Институтын булдырыу тураһындағы бойороҡҡа 1995 йылдың 26 декабрендә ҡул ҡуйыла.

1996 йылда беренсе курсҡа курсанттар йыйыла.

2003 йылға тиклем институт РФ Федераль сик буйы хеҙмәтенә ҡарай һәм үҙ аллы ведомство булараҡ, «Рәсәй Федерацияһы Федераль сик буйы хеҙмәтенең Калининград хәрби институты» тип атала.

Төрлө осорҙарҙа уҡыу йортон 500-ҙән 2500 тиклем курсант тамамлай. Көслө профессор-уҡытыусылар составы юғары кимәледәге белем һәм практик күнекмәләр бирә.

2012 йылда, хәйриә ярҙамында, уҡыу йорто курсанттары һәм хеҙмәткәрҙәре көсө менән Рус православие сиркәүенең Илья Муромец ҡорамы тергеҙелә. Изге Идлья Муромец сик буйы һаҡсыларын ҡурсалаусы булып тора. Епископ Серафим Балтийскиә сиркәүҙе изгеләндерә. Йола буйынса был көнгә Ҡорам барамы тәғәйенләнә. Был йолаға 1894 йылда Рәсәй империяһының финанс министры һәм сик һаҡсыларының айырым корпусы шефы Сергей Витта, тейешле бойороҡҡа ҡул ҡуйып, нигеҙ һала.

## Начальниктары
Әлеге ваҡытта институт начальнигы булып генерал-майор Александр Александрович Морусов тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КПИ ФСБ РФ *([https://archive.is/d73Nf архивная копия])*
*
Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы

**Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицина университеты** — ветеринар белгестәр әҙерләү буйынса иң боронғо Рәсәй юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Ветеринария академияһы 1808 йылда Император медицина-хирургия академияһы сиктәрендә булдырылған ветеринария бүлегенә барып тоташа. 1873 йылда ветеринария бүлеге шул уҡ академия ҡарамағындағы институт итеп үҙгәртеп ҡорола, ул 1883 йылда ябыла.

Петроградта институтты ойоштороу Төньяҡ өлкә коммунаһының һаулыҡ һаҡлау комиссариаты коллегияһының 1919 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән башлана. Составында 6 бүлек булған лаборатория асырға, ә мәғариф комиссариаты менән берлектә Петроградта ветеринария-зоотехник институт ойоштороу тураһында ҡағиҙәне ентекләп эшләргә ҡарар ителә. 1918 йылдың 5 декабрендә Төньяҡ өлкәлә ветеринария юғары уҡыу йортон төҙөү буйынса ойоштороу комиссияһы йыйыла. 1924 йылдан юғары уҡыу йорто Ленинград ветеринария институты тип йөрөтөлә башлай.

## Рейтингы
2020 йыл өсөн Рәсәйҙең медицина юғары уҡыу йорттары рейтингында (рейтинг медицина һөнәре ингән юғары уҡыу йорттарын да индерә) Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы 20-сы урынды биләй (https://postupi.info/vuz-rating/med ).

## Факультеттары
Ветеринария медицина (көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп, ситтән тороп)

Ветеринария-санитар (көндөҙгө)

Квалификацияны күтәреү

Һыу биоресурстары һәм аквакультура

Биоэкология

## Бинаһы
Академия Һөнәрселек йәмғиәтенең 1873—1874 йылдарҙа архитектор Г. И. Винтергальтер проекты буйынса төҙөлгән (1900—1902 йылдарҙа архитектор В. А. Пруссаков проекты буйынса яңынан төҙөлә) элекке ғәриптәр йорто бинаһында урынлаша. Һөнәрселек йәмғиәтенең хәйриә учреждениелары биналары комплексы (составында: ҡарттар йорто; Александр-Невский мәктәбе өй сиркәүе менән; баҡса; кәртә) тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау, ҡулланыу һәм дәүләт контроле буйынса комитеттың (КГИОП) 10-346 от 26.06.2014 номерлы ҡарары менән, төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы сифатында, Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) Берҙәм дәүләт реестрына индерелгән.

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
- Сперанская, Екатерина Николаевна — медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.

## Билдәле тамамлаусылары
- Мурый, Анатолий Александрович — РСФСР-ҙың атҡаҙанған ветеринары

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Рәсми булмаған сайты 

## Иҫкәрмәләр
Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы

**Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы ** (1 ғинуар 1924 йыл  — ? октябрь 2019 йыл) — партия һәм ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дүртөйлө райком комитетының 2-се секретары (1961—1963 йй.), РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1976). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1970) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Мөхлис Баҙыҡ улы Шакиров 1924 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Мәкәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы күрше немецтәр йәшәгән утарҙағы хужалыҡтарҙа ялланып эшләгән була. Мөхлисте ун йәшенән үҙенә ярҙамсы итеп эшкә эйәртеп йөрөткән. Ул шулай кесе йәштән ер эшкәртеү, иген игеү, йәшелсә үҫтереүгә өйрәнеп үҫә. Мөхлис Баҙыҡ улының буласаҡ һөнәренә нигеҙ һалына. Колхохдар ойошторола башлағас, немецтәр, хужалыҡтарын ҡалдырып, күсеп китә, ә Мөхлистең атаһын «кулак» мөһөрө тағып, Мәскәү-Иҙел каналы төҙөлөшөнә һөргөнгә ебәрәләр.
1941 йылда Ленинградтағы фабрика-завод (ФЗО) мәктәбенә уҡырға инә, һуғыш башланғас, (ун һигеҙ йәше тулмау сәбәпле һуғышҡа алынмай) ауылға кире ҡайта. Ауылдаштары менән бергә ер эшкәртә, иген сәсә. Ун һигеҙ йәше тулғас, Чкалов ҡалаһына (хәҙерге Ырымбур ҡалаһына) пулемётсылар курсына уҡырға ебәрәләр. Уҡып бөткәс, пулемет расчеты сифатында Сталинград һуғышына ебәрелә. Украина, Белоруссия, Балтик буйы республикалары аша Польшаға һәм, ахырҙа, Германияға барып етә. Бер нисә тапҡыр ауыр яралана. 1946 йылда демоблизациялана.
Һуғыштан һуң урта белем алыу маҡсаты менән, Октябрьский ҡалаһына килеп төпләнә. Унда киске мәктәптә уҡыу менән бер рәттән, музыкаль лекторияға йөрөй
Чайковский, Моцарт, Вагнер, Бах, Бетховен, Мендельсон, Шуберт әҫәрҙәрен яратып тыңлай. Әммә шундай бөйөктәр араһынан күңеленә иң ятҡаны — Бетховен.

* 1948 йылдан Дәүләкән районы «Башаҡ» колхозының партком комитеты секретары булып эшләй.
* 1950—1952 йылдарҙа ДОСААФ-тың Октябрьский ҡала комитеты рәйесе.
* 1957 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм Дүртөйлө районындағы Һыуыҡҡул МТС-ның баш агрономы итеп тәғәйенләнә.
* 1958 йылда инспекция начальнигы.
* 1961—1963 йылдарҙа Дүртөйлө райком комитетының 2-се секретары.
* 1963—1964 йылдарҙа производство начальнигы.
* 1965—1985 йылдарҙа Дүртөйлө районының ауыл хужалығы идаралағы начальнигы.
1983 йылда тәүге тапҡыр Дүртөйлө районына «Игенселек культураһы юғары булған район» исеме бирелә. 2000 йылда Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы 77 йәшендә Мәскәүҙә, Ҡыҙыл майҙанда, Еңеү парадында ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1945 йй.)
* 2-се дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены (1944 й)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974,1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1976)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты

**Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты** (1903-1918) —   - Рәсәй империяһы Санкт-Петербург ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Институт 1903 йылдың 23 июнендә Рәсәйҙең батшабикә Мария ведомствоһы учреждениелары системаһындағы Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар гимназиялары ҡарамағындағы педагогик курстар нигеҙендә ойошторолған. Институттың беренсе директоры С. Ф. Платонов була. Яңы булдырылған Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтына (Рәсәйҙә беренсе ҡатын-ҡыҙ педагогик уҡыу йорто) етәкселек итеп, ул уҡыу йортон өлгөлө хәлгә еткерә.

Институт итеп курстарҙы үҙгәртеп ҡороу идеяһын инспектор А. Н. Страннолюбский тәҡдим иткән. Институт программаһын булдырыуға тос өлөш индергән А. Е. Пресняков "хәҙерге курстар — «маргарин» (йәғни, тулы сифатлы түгел) учреждение, ә беҙ махсус типтағы юғары мәктәп төҙөргә теләйбеҙ " тип яҙа (1898).

### Тасуирлама
Институттың маҡсаты — ҡатын-ҡыҙ уҡыу йорттарының бөтә синыфтары өсөн уҡытыусылар әҙерләү булып тора. Институт батшабикә Мария ведомствоһы учреждениелары системаһын ҡарамағында була. Уҡыусылар институтта уҡығанда практик күнегеүҙәр алһын өсөн уның янында башланғыс мәктәп һәм балалар баҡсаһы менән ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы була.

Институт 2 бүлеккә бүленә: тел ғилеме-тарих һәм физика-математика, һәр береһендә 4 йыллыҡ курс. Тәүге 2 йыл теоретик дәрестәргә бағышлана, ә 3 йылдан практик педагогик һабаҡтар биреү башлана. Институтта уҡытылған фәндәр: Закон Божий, философия фәндәре, педагогика, тел ғилеме-тарих, физика-математика, тәбиғи-тарихи фәндәр һәм сит телдәр.

Уҡытыусылары араһында С. Ф. Платонов (тәүге директор), С. П. Глазенап, П. Ф. Каптерев, А. Е. Пресняков, П. Н. Сакулин, М. Р. Фасмер, Ю. М. Шокальский була.

Институтҡа урта белем алған 16 йәштән олораҡ ҡыҙҙар ҡабул ителә. Курс тыңлаусылары күсеү имтихандарына дусар ителмәгән, ә конференция яҙмалары буйынса күсерелгән; аҙаҡҡы һынауҙар һәр предмет буйынса уның тамамланған курсында башҡарылған.

1905 йылдың 1 ғинуарына ҡарата институтта 300-ҙән ашыу кеше белем ала

### Совет осоронда
1918 йылда институт 1-се Петроград дәүләт педагогия институтыы итеп үҙгәртелә , ул 1922 йылда А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты менән берләштерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Категория:Выпускницы женского педагогического института
* Категория:Преподаватели женского педагогического института
* Здание Женского педагогического института (Санкт-Петербург)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Розанов В. В. Женский педагогический институт // Новое время", 1903, 17 июля, № 9829.
* Женский педагогический институт на рубеже эпох (1913—1917)

## Һылтанмалар

* Преподаватели и студентки Императорского женского педагогического института в 1915 году.
Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты

**Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм** **университеты** (КУКИиТ) — Симферополдәге юғары уҡыу йорто, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белгестәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.

## Тарихы
Университет тарихы 1948 йылдан, Ҡырым мәҙәни-ағартыу мәктәбе ойошторолғандан башлана. Ун йылдан һуң ул Ҡырым мәҙәниәт училищеһы һәм Симферополь китапхана техникумы менән берләштерелә. 1966 йылда уҡыу йорто Ҡырым өлкә мәҙәни-ағартыу училищеһы итеп үҙгәртелә. 1990 йылда уҡыу йорто Ҡырым мәҙәниәт училищеһы тип атала башлай. 2002 йылда уның базаһында Киев мәҙәниәт һәм сәнғәт милли университетының Ҡырым факультеты ойошторола.

Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советының 2004 йылдағы 390 һанлы ҡарарына ярашлы, уҡыу йорто Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты тип үҙгәртелә.

Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң университет бөтөрөлә һәм Рәсәй, юрисдикцияһында ҡабаттанн асыла. 2017—2018 йылдарҙа алып барылған ремонт эштәре барышында Ҡырым Республикаһының Финанстарҙы күҙәтеү хеҙмәте башҡарылған эштәрҙе ҡабул итеү акттарында подрядсы эшләмәгән эштәрҙең дә индерелеүен асыҡлай. Һөҙөмтәлә Ҡырым университеты бюджетҡа 223 мең һум аҡсаны кире ҡайтара. 2019 йыла Рособрнадзор университетҡа «Һынлы һәм ҡулланма сәнғәт төрҙәре» йүнәлеше буйынса магистратураға дәүләт аккредитацияһын оҙайтмай.

## Етәкселеге
* Андронов Ирина Федоровна (2001—2010)
* Габриелян Олег Аршавирович (2010—2015)
* Горенкин Валерий Анатольевич (2015)

## Структураһы
2020 йылға ҡарата университет структураһы:

* Театр колледжы;
* Сәнғәт факультеты;
* Художестволы ижад факультеты;
* Социомәҙәни эшмәкәрлек факультеты.

## Матди-техник база
Университеттың дүрт корпусы, китапханһы, ике тамаша залы, ике тренажер һәм спорт залы, тауыш яҙҙырыу студияһы бар. 2015 йылда Ҡырым Республикаһының Минитсрҙар Советы университетҡа Пушкин урамы / Горький урамы, 15/10 адресы буйынса урынлашҡан М. Горький исемендәге Ҡырым академия театрының бинаһын бирә. 2020 йылда университеттың уҡыу аудиториялары элекке Дворяндар йыйылышы бинаһына күсә. Бының өсөн архитектура ҡомартҡыһы булған бинала өс йыл реставрация үткәрелә, бина уҡыу өсөн ҡулайлаштырыла.

Университеттың төп проблемаларының береһе булып ятаҡ булмауы тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* culture.ru 
* Чему учат в университетах культуры?
Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы

**Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы** (11 ноябрь 1920 йыл — 16 сентябрь 2010 йыл), ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  

## Биографияһы
Рауил Ғилметдин улы Фәрхетдинов  1920 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Уран ауылда тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Башкирский государственный медицинский университет. Официальный сайт. Главная› Образование› Кафедры: Пропедевтики внутренних болезней. История кафедры. Фархутдинов Р.Г.
В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты

**В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты** — Симферополдәге Рәсәй федераль университеты. 2014 йылда ойошторола, үҙенә һигеҙ институт һәм академияны, колледжды һәм ете үҙәкте, Ҡырым буйынса 11 филиалды һәм 7 ғилми ойошманы ала. Ҡырым Республикаһының эре юғары уҡыу йорто .

Академик Вернадский Владимир Иванович хөрмәтенә уның исеме менән атала.

## Тарихы
Яңы федераль университет булдырыу ниәте тураһында 2014 йылдың 31 мартында РФ Хөкүмәтенең ул ваҡыттағы рәйесе Д. А. Медведев хөкүмәттең Симферополдә үткән ултырышында белдерә. 10 апрелдә «Известия» гәзитенә биргән интервьюһында Рәсәй мәғариф һәм фән министры Д. В. Ливанов, федераль университет «Вернадский исемендәге Таврия университеты базаһында ойоштороласаҡ», тип хәбәр итә.

Университет 2014 йылдың 4 авгусында В. И. Вернадский исемендәге Таврия милли университетын, Курорт төҙөү һәм тәбиғәт милли академияһын, НУБИП-тың «Ҡырым агротехнологик университеты» көньяҡ филиалын, Гуманитар-педагогия академияһы (Евпатория социаль фәндәр институтын да индереп), Ҡырым иҡтисади институтын, Ҡырым мәғлүмәт- полиграфия технологиялары институтын, С. И. Георгиевский исемендәге Ҡырым дәүләт медицина университетын, шулай уҡ, Ҡырым фәнни үҙәген, С. И. Субботин исемендәге Геофизика институтының сейсмология бүлеген, Ҡырым белем биреү үҙәгенең фәнни-методика идаралығын, А. Е. Крымский исемендәге Шәрҡиәт институтының Ҡырым бүлеген, «КРЫМНИИПРОЕКТ» Баш территориаль ғилми-тикшеренеү һәм проект институтын, «Эксперименталь һәм клиник ветеринария медицинаһы институты» Милли ғилми үҙәгенең Ҡырым тәжрибә станцияһын, Ҡырым тау-урман ғилми-тикшеренеү станцияһын берләштереү юлы менән ойошторола:

Ҡырым федераль университетында 34355 кеше иҫәпләнә. Уҡыу йорто хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — 6567 кеше, шул иҫәптән профессор-уҡытыусылар составы — 2851 кеше тәшкил итә.

2015 йылдың 25 мартында университет дәүләт белем биреү эшмәкәрлегенә аккредитация алыу процедураһын уңышлы тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Патриотик институт

**Ҡатын-ҡыҙ патриотик институты** — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк булған офицерҙарҙың балалары өсөн эшләп килгән Етемдәр училищеһы урынына 1822 йылда ойошторолған.

## Тарихы
1812 йылда патриотик рухлы аристократкалар Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар патриотик йәмғиәте тип йөрөтөлгән хәйриә ойошмаһы ойоштора. Был йәмғиәт 1813 йыл башында *Ярлылар өсөн йорт* аса, бер үк ваҡытта тиерлек училище ойошторола, унда тик штаб- йәки обер-офицер, шулай уҡ хәрби хеҙмәттә ҡатнашҡан дворяндар балалары тәрбиәләнә. 1813 йылдың февралендә үк Патриотик хәрәкәткә етем ҡыҙҙарҙы ҡабул итеү тураһында ғариза килә башлай.

Тәүге йылдарҙа уҡыу йортоноң тәғәйен генә атамаһы булмай, төрлөсә атап йөрөтөлә. 1827 йылда ғына рәсми рәүештә император указы менән*Патриотик институт* исеме бирелә. Ошондай башҡа учреждениеларҙағы кеүек үк, тәрбиәләнеүселәр «бер ниндәй һылтау менән дә», хатта пансионерка түләп уҡытылһа ла, 1816 йылдан институтты ташламаясаҡ тигән килешеүгә ҡул ҡуйып ҡабул ителә.

1813 йылдың мартында асылған училище алты йыл буйы ҡуртымға алынған бинала эшләп килә.

1812 йылда училище өсөн ике ҡатлы усадьбалы таш йорт һатып алынған була. Уны төҙөкләндереү XIX быуат уртаһына тиклем бара, һәм биләмәһе шул ваҡытҡа ғына тулыһынса аныҡлана.

Бинаға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә. Артабан күрше участкалар ҡушыла, һәм XIX быуат уртаһында институт биләмәһе Кадет тыҡрығынан Ҙур проспектҡа тиклем һуҙыла. 1823—1825 йылдарҙа баш ҡаланың күренекле архитекторы А. Михайлов 2-се корпусты реконструкциялай һәм уны Ҙур проспект яғына киңәйтә һәм төп бинаны тамамлап ҡуя.

1827 йылда училище Ҡатын-ҡыҙ патриотик институты исемен ала. Сираттағы төҙөлөш эштәре башлана. 1828 йылда институт үҙгәртеп ҡорола, төкөтмәләр, өҫтәмә ҡоролмалар менән киңәйтелгән бинаға күсә.

1913 йылда Патриотик институт үҙенең йөҙ йыллығын билдәләй. Был уның һуңғы байрамы була.

1918 йылда, Октябрь социалистик революцияһы артынса уҡ һәм Граждандар һуғышы башланыу менән, Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙ институты кеүек уҡыу йорттары ябыла башлай. Ҡатын-ҡыҙ Патриотик институты шулай уҡ бөтөрөлә.

## Хәҙерге заманда
Революциянан һуң Патриотик институт биналар комплексын төрлө ойошмалар биләй. 1992 йылдан алып бында Юғары иҡтисад мәктәбе (Петербург филиалы) урынлашҡан. Биналарҙың эсе күп тапҡырҙар үҙгәртелеүгә дусар булған, ә бинаның баштағы биҙәлеше бер нисә бүлмәлә генә һаҡланып ҡалған.

2012 йылда бер нисә ҡоролманы өлөшләтә һүтеп алып, комплексты реконструкциялау башлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Абросимова Б. А.* О благотворительных организациях в России // Советское государство и право. — 1992. — № 1
* *Бардовский А. Ф.* Патриотический институт. История, очерк за 100 лет 1813—1913 гг. — : тип. «Т-ва Е. Вейерманъ и К°» 1913. — 285 с.
* *Федосова Э. П.* Бестужевские курсы — первый женский университет в России. — М.: Просвещение, 1990. — 142 с.
* *Шохоль К. Р.* Высшее женское образование в России. — СПб.: тип. Артели печ. пр-ва, 1910. — 150 с.
* *[[:ru:Шумигорский, Евгений Севастьянович|Шумигорский Е. С.]]* Императорское Женское Патриотическое Общество. 1812—1912. — СПб.: Гос. тип., 1912. — 226 с.
Санкт-Петербург Николай етемдәр институты

**Санкт-Петербург Николай етемдәр институты** (1834-1917) —  - Санкт-Петербургтағы батшабикә Мария учреждениелары ведомствоһының ҡатын-ҡыҙ уҡытыу-тәрбиә биреү йорто.

## Тарихы
Институт Санкт-Петербург Тәрбиә биреү йорто нигеҙендә ойошторолған (1834). Институт Мойка йылғаһы буйындағы Тәрбиә биреү комплексы бинаһында урынлашҡан (граф К. Г. Разумовскийҙың элекке һарайы).

Институтта аҙ тәьмин ителгән кесе офицер, хәрби һәм граждандар хеҙмәттәре чиновниктары, шулай уҡ хәрби хеҙмәттә булғанда пенсия йәшенә етмәй вафат булған ғилми дәрәжәле заттарҙың ғаиләләренән үкһеҙ етем йәки ярым етем ҡыҙҙары ҡабул итәләр.

Тәрбиәләнеүселәр башланғыс белемгә эйә була, һөнәр ала, медицина һәм йорт эштәре нигеҙҙәренә өйрәнә, уларға институттан ғаиләләргә, ҡатын-ҡыҙҙар уҡыу йорттарына йәки ҡатын-ҡыҙҙар персоналы булған ваҡ шәхси предприятиеларға йүнәлтмә бирелә. Уҡыу йортон тамамлаусылар өйҙә уҡытыусылар, музыка уҡытыусылары, гимнастика һәм бейеү уҡытыусылары, француз теле уҡытыусылары, һуңғараҡ — халыҡ училищелары уҡытыусылары, фельдшер, ауыл мәктәбе уҡытыусылары, балалар баҡсалары тәрбиәселәре булып эшләйҙәр.

1870-се йылдарҙа 14 йәштән ҡыҙҙар өсөн һөнәрселек курстары һәм реаль училище эшләй, унда уларҙы йорт эштәренә өйрәтәләр. 1871 йылда француз теле уҡытыусылары әҙерләүсе юғары синыф асыла, унда «күбеһенсә губерна институттарынан уңышлы уҡыуы һәм тәүфиҡлы тәртибе буйынса айырылып торған ҡыҙҙар» ҡабул ителә. Программаға европа әҙәбиәте, айырыуса француз әҙәбиәте, география, уҡыу-уҡытыу методикаһы, латин теле ингән.

Николай етемдәр институтының опекунлыҡ советы тәрбиәләнеүселәргә уларҙың кейәүгә сыҡҡанына, йәки 25 йәшкә еткәнгә тиклем ярҙам күрһәтә.

Институт составына әҙерлек (кесе йәштәгеләр) бүлексәһе ингән, унда 5-6 йәштәрҙән алып 10-12 йәшкә тиклемге балалар алынған. Ҡыҙ баланың һәләттәренә ҡарап институтта 6 йыл (юғары бүлексәлә) йәки 4 йыл (түбәнге бүлексәлә) белем бирелгән, һәм улар уҡытыусы йәки тәрбиәсе булыу хоҡуғына эйә булған. 1843 йылда институтҡа Александр етемдәр йорто исеме бирелгән. Николай I үлгәндән һуң уҡыу йортона «Николай институты» исеме бирелә(1856).
 

### Революциянан һуң
1917 йылдың көҙөндә Октябрь революцияһынан һуң, башҡа уҡыу йорттарынан айырмалы рәүештә, институт Петроградтан эвакуацияланмаған, һәм бында институттарҙан кесе йәштәге етемдәр урынлаштырылған. Совет заманында бинала Педагогия институты урынлашҡан (хәҙерге — А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төмән дәүләт мәҙәниәт институты

**Төмән дәүләт мәҙәниәт институты (Төмән дәүләт мәҙәниәт, сәнғәт һәм социаль технологиялар академияһы**) — Төмәндә урынлашҡан мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге юғары белем биреү учреждениеһы. Уҡыу йортоноң тулы атамаһы: «Төмән дәүләт мәҙәниәт институты» юғары дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.

1991 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының Төмән филиалында булдырылған. Ойоштороусыһы: Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы.

## Тарихы
1983 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының уҡыу-консультация филиалы ойошторола, 200 кеше ҡабул ителә. 1986 йылда һәйбәт үҫешкән уҡыу йортонда өс кафедра булдырыла: Ммҙәни-ағартыу эштәре, йәмәғәт фәндәре, китапхана ғилеме һәм библиография.

1991 йылдың 18 ғинуарында Силәбе институтының ғәмәлдәге филиалы базаһында Төмән дәүләт мәҙәниәт институты ойошторола.

2006 йылда Заболотный Евгений Борисович институт ректоры булып китә.

2007 йылда юғары уҡыу йорто академия статусын ала (ТГАКИ).

2008 йылда юғары уҡыу йорто урта һөнәри белем биреү программаларын алып барыуға лицензия ала. Төмән сәнғәт колледжы академия составына инә.

2009 йылдың 9 декабрендә Академия «Төмән дәүләт мәҙәниәт, сәнғәт һәм социаль технологиялар академияһы» итеп үҙгәртелә.

Заболотный Е. Б. ректор булып эшләгән осорҙа академия структураһына түбәндәгеләр инә:

* Сервис һәм социаль-мәҙәни коммуникациялар институты; Музыка, театр һәм хореография институты; Һынлы сәнғәт һәм музей технологиялары институты;
* Архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты; Интеллектуаль ресурстар һәм мәғлүмәт технологиялары институты;
* Төбәк социумы ғилми-тикшеренеү институты; Сәнғәт колледжы; Балалар сәнғәт мәктәбе.

2015 йылда Төмән архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты һәм ТГАКИ музей технологиялары институты менән ҡушылдырыла. Архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты 2010 йылда Урал дәүләт архитектура-художество академияһының Төмән филиалы һәм Төмән сәнғәт колледжының дизайн бүлеге (1974 йылда нигеҙ һалынған) нигеҙендә ойошторола. Хәҙер ул дизайн, визуаль сәнғәт һәм архитектура факультеты..

2015 йылда юғары белем биреү академияһы үҙгәртеп ҡороу барышында Төмән дәүләт мәҙәниәт институтына үҙгәртелә. Академия составына ингән институттар факультеттар тип үҙгәртелә.

## Факультеттар һәм уҡыу йорттары. Инфраструктураһы
* Музыка, театр һәм хореография факультеты (Республика урамы, 2-се йорт)
* Дизайн, визуаль сәнғәт һәм архитектура факультеты (Карская урамы, 38-се йорт; Пароход урамы, 27-се йорт)
* Социаль-мәҙәни технологиялар факультеты (Республика урамы, 19) Сәнғәт колледжы (Республика урамы, 152-се йорт)
* Балалар сәнғәт мәктәбе (Республика урамы, 152-се йорт)

Юғары уҡыу йорто ҡалала бер нисә бинала урынлашҡан, ятағы юҡ.

## Ректорҙары
* Заболотный Евгений Борисович (2006 йылдан 2010 йылға тиклем)
* Ректор вазифаһын башҡарыусы Омельченко Игорь Николаевич (2019 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Российское образование. Федеральный портал. Тюменский государственный институт культуры
* Тюменский государственный институт культуры
Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты

**У. Д. Алиев исемендге Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты** — Ҡарасай-Черкес Республикаһының алдынғы белем биреү учреждениеһы, Ҡарасай ҡалаһында урынлашҡан.

Республиканың 1938 йылда нигеҙләнгән беренсе юғары уҡыу йорто.

## Структураһы
Университет структураһында ике — филология, сәнғәт һәм мәҙәниәт институттары, һигеҙ — физика-математика, физик культура, башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы, тарихи, тәбиғи-география, психология, иҡтисад һәм идара итеү, белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм белемен камиллаштырыу факультеттары бар.

1992 йылдан университетта аспирантура асыла, унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән аспиранттар һәм дәғүәләштәр (соискатели) белем ала. «Дөйөм педагогика, педагогика һәм белем биреү тарихы» һөнәре буйынса диссертация советы эшләй.

Ҡарасай-Черкес дәүләт университетының профессор-уҡытыусылар коллективы һәм хеҙмәткәрҙәре 836 кешенән тора: 338 уҡытыусы, 50 профессор һәм фән докторы, 215 — фән кандидаты, 128 — доцент, төрлө Рәсәй һәм халыҡ-ара академияларҙың 14 ғәмәли ағзаһы һәм мөхбир ағзаһы; Рәсәй Федерацияһының һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзалары, журналистар, композиторҙар, рәссамдар бар.

Университет ректоры — Узденов Таусолтан Аубекирович.

## Билдәле тамамлаусылар
Биджиев Солтан-Хәмид Локман улы (1919—1995) — совет хәрби осоусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995, үлгәндән һуң). Капитан.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Университета 
* Профессор Тамбиев Бурхан Нюрчукович
Санкт-Петербург Елизавета институты

**Елизавета институты** (**Елизавета училищеһы**) —  - XIX — XX быуатта -  Рәсәй империяһының баш ҡалаһы  Санкт-Петербургта ҡатын-ҡыҙҙар уҡыу йорто .

## Тарихы
1806 йылда полковник Гавриловтың ҡатыны штаб - һәм обер-офицер ғаиләләренән етем ҡалған илле ҡыҙ өсөн "Эшһөйәрҙәр йорто" () булдырған. Тәрбиәләнеүселәрҙең төп шөғөлө ҡул эшенә өйрәнеүҙән тора.

1816 йылдан алып батшабикә Елизавета Алексеевнаның теләге буйынса Ҡатын-ҡыҙҙар патриотик йәмғиәте ҡанаты аҫтында эшләй башлай. Шул йылы "Эшһөйәрҙәр йорто"на ике ҡатлы таш йорт бирелә һәм 1827-1828 йылдарҙа *архитектор Александр Егорович Штауберт* етәкселегендә ҙур үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә.

1829 йылдың 1 ғинуарынан «Эшһөйәрҙәр йорто» үҙаллылыҡ ала; 16 ғинуарҙа  уставы ҡабул ителә, уның буйынса уҡыу йортонда 160 ҡыҙ бала уҡый: ҡаҙна иҫәбенә —  80, үҙ иҫәбенә 80 (йылына 142 һумлыҡ көмөш  хаҡы менән). Егерме йәше тулғандарға аттестаттар һәм уларҙың эштәрен һатыуҙан йыйылған сумма бирелгән, ярлылар был маҡсатҡа тәғәйенләнгән капиталдарҙың процентынан өҫтәмә бер тапҡыр бирелә торған пособие алған.

1847 йылда Николай Беренсенең  юғары указы менән Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Сембер Эшһөйәрҙәр йорттары  уларҙы ҡурсыусы Елизавета Алексеевна хөрмәтенә Елизавета училищеларына үҙгәртелә.

1854 йылдан училище императрица Мария учреждениелары ведомствоһына ҡарай; 1855 йылдың 30 авгусында уның яңы уставы раҫлана, уның буйынса уҡытыу 6 йыл дауам итә; ҡабул ителергә тейеш 10-12 йәшлек ҡыҙ балалар рус телендә уҡый һәм яҙа, берәй сит ил телен белергә тейеш була.

1870 йылда Санкт-Петербург Елизаета училищеһында ике йөҙҙән ашыу ҡыҙ белем алған. Уҡыу өсөн йыл һайын түләү 300 һум тәшкил иткән. Ҡағиҙә булараҡ, был сумма төрлө хәйриә ойошмалары, шәхси инвесторҙар, бағыусылар, меценаттар, ҡаҙна тарафынан индерелгән.

1892 йылдың 15 февраленән, Бөйөк кенәзбикә Елизавета Федоровнаның шәхси юллауы буйынса, училище рәсми рәүештә дворяндар институты (2-се категория уҡыу йорто) статусын ала, уның ике махсус педагогик класы була, һәр береһендә 12 кеше уҡый. 

Санкт-Петербург институты бик абруйлы һанала, унда уҡырға теләүселәр күп була, шуға түләү алалар, ул 350 һум тәшкил итә (1890 йыл).

Октябрь революцияһынан һуң,  1918 йылда Санкт-Петербург Елизаветы институты ябыла. 

### Совет осоронда

Совет власы урынлашҡан ваҡыттан институттан ҡалған биналарҙа СССР-ҙың төрлө уҡыу йорттары , һуңғараҡ  А.Н. Островский исемендәге балалар китапханаһы урынлашҡан, артабан унда ҡаланың проект ойошмаларының береһе ингән, әлеге ваҡытта бинаны "Елизаветинский" бизнес-үҙәген биләй .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Срезневский В. И. Исторический очерк Санкт-Петербургского Елизаветинского института. 1808-1908. — СПб., 1908

## Һылтанмалар
* 
*Сайт Персональная история русскоязычного мира
Урал дәүләт архитектура-художество университеты

**Урал дәүләт архитектура-художество университеты** (*УрГАХУ*) —ҡала төҙөлөшө, архитектура, дизайн, рәсем сәнғәте өлкәһендәге Рәсәй юғары уҡыу йорто . 1972 йылда Екатеринбургта урынлашҡан '''Свердловск архитектура институты''' булараҡ  нигеҙ һалына.

## Тарихы
Университет 1947 йылда Урал индустриаль институтының төҙөлөш факультетында архитектор К. Т. Бабыкин тарафынан булдырылған архитектура кафедраһы сифатында баш ала. 1967 йылда кафедра Мәскәү архитектура институтының  Урал филиалы тип үҙгәртелә. 1972 йылда филиал Свердловск архитектура институты итеп үҙгәртелә. 1967 йылда институттың һәм филиалдың ректоры Н. С. Алферов була. 1992 йылда институт Урал архитектура -сәнғәт институты итеп үҙгәртелә, ә 1996 йылда академия статусы ала. 2015 йылда академия «Урал дәүләт архитектура-художество университеты» исеме ала.

Университетта Рәсәй архитекту́ра һәм төҙөлөш фәндәре акаде́мияһы  (РААСНА)  академигы Г. И. Белянкин, ағза-корреспонденттарыВ. Г. Десятов һәм А. А. Стариков, архитектура докторҙары  Н. С. Алфёров һәм Л. П. Холодова, Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторҙары А. В. Овечкин, Г И. Дубровин, Ю А. Владимирский һәм башҡалар эшләнеләр һәм эшләүен дауам итәләр. Ғилми мәктәптәр үҫешә: Урал архитектураһы һәм сәнғәте тарихы (ойоштороусыһы — профессор Н. С. Алферов), семиотика архитектураһы (ойоштороусыһы — профессор А. Э. Коротковский), архитектура философияһы (ойоштороусыһы — профессор Ф. Т. Мартынов),  климатология архитектураһы (ойоштороусыһы — профнссор Б. М. Давидсон), Урал дизайн мәктәбе (ойоштороусыһы — профессор Ю. А. Владимирский).

## Структураһы
Университет структураһында 5 факультет һәм 1  институт:

- Архитектура факультеты

- Дизайн факультеты

- Һынлы сәнғәт институты

- Әҙерлек факультеты

- Өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты

- Очно факультетыКөндөҙгө-ситтән тороп (киске) уҡыу факультеты

Университетта аспирантура эшләй.

## Архитектура һәм дизайн музейы
Архитектура һәм дизайн музейы университет бүлексәләренең береһе булып тора. Ҡаланың тарихи үҙәгендә, Екатеринбург тимер ҡойоу заводының  урынында урынлашҡан. 2015 йылда музейға реконструкция үткәреү тамамлана, хәҙер был даими рәүештә күргәҙмәләр, уҡыу һәм башҡа саралар үткәреү  урыны булып тора. Бинала индустриаль дизайнға һәм тау заводы техникаһы тарихына арналған  экспозиция, шулай уҡ «Архитектура Каменного пояса»: Уралдың уникаль ҡомартҡыларының макеттары, һыҙмалары һәм фотоһүрәттәре урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* ВНИИТЭ. Уральская школа дизайна (главный редактор — директор ВНИИТЭ).
* WebИРБИС: УрГАХУ
* Вуз обучал дизайну
* Вуз на Гугл-книги.
* Маёвка Свердловского архитетурного института.
* Известен институт и своей культурной деятельностью.
Иваново дәүләт ауыл хужалығы академияһы

**Иваново дәүләт ауыл хужалығы академияһы** — Иваново ҡалаһындағы ауыл хужалығы һөнәрҙәре буйынса белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Иваново-Вознесенск политехник институтында ауыл хужалығы факультеты була, унда студенттарҙы урмансылыҡ һәм агроном һөнәрҙәре буйынса әҙерләйҙәр. 1925 йылда юғары уҡыу йорто агроном-зоотехниктар һәм агроном-урмансылар әҙерләй башлай.

1930 йылда ауыл хужалығы факультеты базаһында юғары уҡыу йорто ойошторола, унда яңы кафедралар асыла.

1941 йылда *Иваново ауыл хужалығы институты* СССР Игенселек халыҡ комиссариаты юғары уҡыу йорто булып тора һәм почта адресы ошолай була: Иваново ҡалаһы, Негорелая урамы, йорт № 49/12.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда институтта зоотехниктар, агрономдар, бухгалтерҙар һәм ферма мөдирҙәрен әҙерләү дауам итә.

1941 йылда институтта ветеринария факультеты асыла. Юғары уҡыу йорто ғалимдары аттарҙың яңы тоҡомон — Владимир йөк атын сығарыуҙа ҡатнаша, 1946 йылда уларҙың хеҙмәте хөкүмәт наградаһына лайыҡ була.

1959 йылда аспирантура асыла. 1967 йылда квалификация күтәреү факультеты, 1970 йылда — әҙерлек бүлексәһе, ә 1976 йылда — механика факультеты асыла.

1976 йылда юғары уҡыу йортонда зоотехниктар урынына зооинженерҙар әҙерләү башлана. 1995 йылдан инженер-ерҙе файҙаланыу буйынса белгетәр һәм агроном-экологтар әҙерләнә башлай. 1994 йылда «Бухгалтер иҫәбе, анализ һәм аудит» һәм «Иҡтисад һәм агросәнәғәт комплексында предприятие менән идара итеү» һөнәрҙәре булған иҡтисад факультеты асыла.

1995 йылда Иваново ауыл хужалығы институты академия статусы ала. 2006 йылда уға академик Д. К. Беляев исеме бирелә.

## Факультеттары
Агротехнология факультеты.

Малсылыҡта ветеринария медицинаһы һәм биотехнология факультеты.

Инженер факультеты.

Иҡтисад факультеты.

Ситтән тороп уҡыу факультеты.

Кадрҙарға өҫтәмә профессиональ белем биреү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Высшее учебное заведение — Ивановская государственная сельскохозяйственная академия. Информация об академии 
* Ивановская государственная сельскохозяйственная академия отметила свой 80-летний юбилей
* Семинар в Иванове на базе ИГСХА: «Ресурсосберегающее земледелие — возможность значительного снижения затрат на производство кормов»
О. В. Куусинен һәйкәле

**Отто Вильгельмович Куусинен** фин, рәсәй һәм совет дәүләт, сәйәси һәм партия эшмәкәре, уға һәйкәл Карелия Республикаһы Петрозаводск ҡалаһының Совет майҙанында урынлашҡан. Монумент асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
1964 йылдың 17 майында дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, КПСС Үҙәк комитеты Президиумыының иң оло ағзаһы, Ленин Владимир Ильичтың фекерҙәше һәм уҡыусыһы, СССР Фәндәр академияһының теоретик марксизм академигы Отто Вильгельмович Куусинен вафат була. Уның иҫтәлеген мәңгеләштереүҙең беренсе акты булып, кәүҙәһенең көлө һалынған урнаны Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанындағы Кремль стенаһына ҡуйыу тора. 1964 йылдың 16 июнендә КПСС Үҙәк комитетының һәм СССР Министрҙар советының бергәләшеп ҡабул иткән «Отто Вильгельмович Куусинендең иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында» ҡарарына ярашлы, сәйәси эшмәкәргә Петрозаводскиҙа һәйкәл ҡуйыу, уның исемен Петрозавод дәүләт университетына биреү, шуай уҡ Мәскәү ҡалаһының бер урамына уның исемен биреү ҡарала, өҫтәүенә, уның һайланма әҫәрҙәре йыйынтығын баҫтырып сығарыу планлаштырыла.

СССР Мәҙәниәт министрлығы Отто Вильгельмович Куусинен иҫтәлегенә төҙөләсәк һәйкәлдең проектын эшләүгә конкурс иғлан итә Куусинен, унда өс коллектив теләп ҡатнаша: Петрозаводск, Мәскәү һәм Эстония коллективтары. Әммә эштәр бик оҙаҡҡа һуҙыла, һөҙөмтәлә Мәскәү һәм Петрозавод коллективтары ҡатнашыуҙан баш тарта, ә әҙәби-монументаль скульптура буйынса эксперт советы эстонияның проектын революционерҙың образы тәрәнлеге асып еткермәү һәм ышандырырлыҡ булмауы арҡаһында «хупларға мөмкин түгел» тип таба. 1968 йылдың июнь айында конкурстың икенсе туры үткәрелә, унда ике һәйкәл проекты тәҡдим ителә. Уның һөҙөмтәләре буйынса скульптор Борис Дюжев, архитектор Александр Заварзин һәм Евгений Кулагаларҙың эше хуплана.

һәйкәл ҡуйыу урыны шунда уҡ билдәләнә: Онега яр буйы һәм Ленин проспекты киҫелешендәге яңы майҙан кәрәкле урын тип табыла. Әммә даими ваҡыт ҡыйынлыҡтар тыуыу арҡаһында һәйкәлде ҡуйыу кисектерелеп тора: 1969 йылда һәйкәлде асыу тантанаһы Карел АССР-ының 50 йыллығына, 1972 йылда — Октябрь революцияһының 55 йыллығына СССР-ҙың 50 йыллығына ҡаралған була. Тик 1973 йылдың 22 июнендә генә һәйкәл асыу тантанаһын Петрозаводскиҙың 270 йыллығына тап килтереп үткәрәләр.

## Тасуирлама
Отто Куусинен һәйкәле һорғолт-алһыу шальский гранитынан башҡарылған, Петрозаводскиҙың Совет майҙанында урынлашҡан. Отто Вильгельмович Куусинен һәйкәлдә иркен ҡиәфәттә баҫып торған итеп һүрәтләнгән, баш кейемһеҙ. Пьедесталының өҫкө өлөшөнә «Отто Куусинен» тип яҙып ҡуйылған. Фигураһы академик формала ҡәтғи үтәлгән, йөҙө менән Онега күленә ҡарап тора, шунлыҡтан ҡала халҡы был монументты «Рыбнадзор» тип атап йөрөтә.

## Иҫкәрмә
М. П. Мусоргский исемендәге Әстерхан музыка колледжы

**М. П. Мусоргский исемендәге Әстерхан музыка колледжы ** — Рәсәй Федерацияһы Әстерхан өлкәһендәге музыка колледжы.

## Тарихы
1900 йылдың мартында Рәсәй мәзыка йәмғиәте дирекцияһынан Әстерхан музыка кластарын музыка училищеһына үҙгәртеү рөхсәте менән телеграмма алына. 1900 йылдың 30 апрелендәге тантаналы акт, шулай уҡ июнь айында тормошҡа ашырылған барлыҡ документтар музыка кластары тарихына йомғаҡ яһанылар. Шулай итеп, 1900 йыл — Әстрхан музыка училищеһының тыуған көнө булып китә, ә уның тәүге директоры — А. Л. Горелов

## Конкурстарҙа ҡатнашыу
* Анастасия Трофимова — IV «Замана сәнғәте һәм мәғарифы» халыҡ-ара конкурсы дипломанты

## Һөнәрҙәр
— 05.01.01 «Фортепиано».
— 0501.02 «Ҡыллы инструменттар»
— 0501.03 «Тынлы музыка ҡоралдары»
— 0501.04 «Халыҡ инструменттары»
— 0502 «Халыҡ һәм академик йырлау»
— 0503 «Хор дирижерлығы».
— 0504 «Музыка теорияһы».
— 0505.01 «Эстрада музыка сәнғәте».
— 0505.02 «Эстрада йыры».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт астраханского музыкального колледжа
Ингуш дәүләт университеты

**Ингуш дәүләт университеты (ИнгГУ)** () — Рәсәй Федерацияһының иң йәш университеттарының береһе, Ингуш Республикаһының төп университеты. 1994 йылда асыла.

## Тарихы
1994 йылдың 23 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 380-се ҡарарына ярашлы **Ингуш дәүләт университеты** нигеҙләнә, уның ойоштороусыһы булып Рәсәй Федерацияһының Юғары белем биреү буйынса дәүләт комитеты тора.

1994 йылдың сентябрендә университет эшләй башлай һәм Орджоникидзе станицаһында Ставрополье осоусылар училищеһының элекке казармалары бинаһында урынлаша.

2012 йылдың 29 декабрендә Ингуш дәүләт университетының спорт комплексы территорияһындабассейн асыла.

Университетта 508 уҡытыусы уҡыта, шул иҫәптән 53 профессор — фән докторы, 275 доцент — фән кандидаты, шуларҙың 26-һы «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ. Улар 22 йүнәлеш буйынса — белгестәр, 17 йүнәлеш буйынса — бакалаврҙар, 9 йүнәлеш буйынса — магистрҙар, 10 йүнәлеш буйынса — аспиранттар, 12 йүнәлеш буйынса — интернаттар һәм 8 йүнәлеш буйынса ординаттар әҙерләй. Студенттарҙың дөйөм һаны 10 меңдән ашыу тәшкил итә.

## Факультеттар һәм кафедралар

## Структураһы
**Ингуш дәүләт университет комплексына:**

* 8 корпус:
** 106 аудитория;
** 31 лаборатория;
** 27 лекция залы;
** 17 компьютер класы;
** лингафон-дидактика класы.
* 4 уҡыу залы булған китапхана;
* Рәсәйҙең һәм донъяның алджынғы каталогтарына алып сыҡҡан электрон китапхана;
* спорт залы;
* 3 стадион;
* бассейн;
* фатир төрөндәге ятаҡ инә.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чечен дәүләт университеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 100 НАЦИЙ. ИнгГУ: 15 лет поиска и развития
* Ингушский государственный университет 
* Наука в жизни общества ингушей