Магадан

**Магадан** — Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығышындағы порт-ҡалаһы. Магадан өлкәһе һәм шул уҡ исемдәге ҡала округының административ үҙәге.

Халҡы  кеше тәшкил итә (2023). Магадан ҡалаһында Магадан өлкәһе халҡының 66 проценттан ашыуы йәшәй (2022).

«Хеҙмәт батырлығы ҡалаһы» тигән маҡтаулы исемде йөрөтә.
Уға Колыма крайында файҙалы ҡаҙылмаларҙы үҙләштереү буйынса эшселәр ҡасабаһы булараҡ 1929 йылда нигеҙ һалына, 1939 йылдан ҡала статусы бирелә. Магаданка йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә бүлә. Ҡала округы сиктәрендә иң ҙур йылға — Дукча, уның үҙәне ҡала иҡтисады өсөн ҙур ауыл хужалығы һәм рекреацион әһәмиәткә эйә. Тарихи үҙәктә 1950 йылдарҙа Ленинград архитекторҙары проекттары буйынса неоклассицизм стилендә төҙөлгән биналар ансамблдәре урынлашҡан. 

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны
Ҡала Нагаев һәм Гертнер ҡултыҡтары араһында, Охот диңгеҙе яры буйында урынлашҡан. Магадандан Мәскәүгә автомобиль юлы буйынса алыҫлығы — 10 210 км. Магадандан көньяҡтараҡ Владивосток урынлашҡан, уға тиклем ара яҡынса 5000 км тәшкил итә.

Магадан МСК+8 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC-ҡа ҡарата ҡулланылған ваҡыттың офсеты (күсеүе) +11:00. Ҡулланылған ваҡытҡа һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы, Магаданда ҡояштың уртаса төшө (төшкө сәғәт) 12:57 сәғәттә була.

### Климаты

Магаданға диңгеҙ һыҙаттары менән субарктик климат хас. Ҡыш оҙон һәм һыуыҡ, Охот диңгеҙе тарафынан йомшартыла. Йәй ҡыҫҡа һәм һалҡын, елдәр йыш була. Уртаса температура май айында ғына 0 °C билдәһен үтә, октябрь башында 0 °C-тан түбән төшә. Йылдың иң йылы айы — август, уртаса тәүлек максимумы +15 °C, йылдың иң һалҡын айы, ғинуар, уртаса тәүлек температураһы -16,4 °C.

### Халҡы

2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала Рәсәй Федерацияһының 1119 ҡалаһынан халыҡ һаны буйынса 185-се урында тора.

## Иҡтисады

### Энергетика

1933 йылда Магадан ҡалаһында ҡеүәте 672 кВт булған беренсе эре электр станцияһы төҙөлә.

Термаль (йылылыҡ) энергия етештереүҙе Магадан ТЭЦ-ы башҡара. Электр менән Тәьмин итеүҙе «Магаданэнерго», «Южные Электрические Сети», «Магаданэлектросеть» тормошҡа ашыра.

### Сәнәғәт
Ҡалала тау ҡорамалдары етештерелә, балыҡ эшкәртеү предприятиелары, машиналар эшләү заводтары һәм башҡа сәнәғәт предприятиелары эшләй:

* Магадан ағас эшкәртеү заводы

* Магадан шиналар ремонтлау заводы

* «Омолон алтын сығарыу компанияһы»

* «Рәсәй Феррометалдар компанияһы»

* «Колыма күмер компанияһы»

* Магадан һөт заводы

* Магадан икмәк заводы

* Магадан балыҡ заводы

* Магадан алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү заводы

* Магадан эре панелле торлаҡ төҙөлөшө заводы

Ауыр тау ҡорамалдары һәм запас частар эшләүсе механик ремонт заводы үҙ продукцияһын Рәсәйҙең бөтә алтын сығарыу төбәктәрен, БДБ илдәрен һәм Африка илдәрен тәьмин итә. Совет осоронан һуңғы осорҙа алтын сығарыу сәнәғәтенең мөһим предприятиелары төҙөлә.

## Транспорт

### Автотранспорт
Магадандан өлкәнең төп ҡасабалары аша  «Колыма» федераль трассаһы үтә, ул төбәкте Якутия һәм «ҙур ер - материк» менән тоташтыра.

Магадан автотранспорт предприятиелары Ола, Арман, Палатка, Сокол, Уптар, Ягодное, Сусуман, Усть-Омчуг, Матросово тораҡ пункттарына даими автобус бәйләнеше алып бара. Шулай уҡ ҡала буйлап маршрут таксиҙары йөрөй.

### Тимер юл
Әлеге ваҡытта Магадан ҡалаһында тимер юлы юҡ.

1940-1950 йылдарҙа Магадан-Палатка линияһы эшләгән.

### Диңгеҙ порты
Ҙурлығы буйынса илдең төньяҡ-көнсығышында икенсе диңгеҙ порты (Петропавловск-Камчатскиҙан һуң), йыл әйләнәһенә эшләй (декабрҙән майға тиклем — боҙ оҙатыусыһы — караптар төркөмөн йәки каруанын алып барған бер йәки бер нисә боҙватҡыс).

## Авиатранспорт
В. С. Высоцкий исемендәге Магадан халыҡ-ара аэропорты (Сокол) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығышында иң ҙур аэропорт, ул, әйтәйек, кешеләрҙе һәм ашығыс йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған берҙән-бер үҙәк. Икенсе аэропорт (Магадан-13) 1990-2000 йылдарҙа үҙенең әһәмиәтен юғалта һәм әлеге ваҡытта аҙ һанлы чартер рейстары өсөн ҡулланыла.

## Фән һәм мәғариф
Магадан ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ-Көнсығыш ғилми үҙәге урынлашҡан, ул түбәндәге уҡыу йорттарын берләштерә:

* Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ-Көнсығыш комплекслы ғилми-тикшеренеү институты (СВКНИИ)
* РФА Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ биологик проблемалары институты (IBPS)
* Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең «Арктика» ғилми-тикшеренеү үҙәге.

Юғары белемде бөтә төбәктәге берҙән-бер учреждение — Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты (ТКДУ) күрһәтә.

Шулай уҡ 22 дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй.

## Мәҙәниәт

### Кинотеатрҙар
Магадан ҡалаһында — Горняк, Нуғай, Радуга-Кино кинотеатрҙары урынлашҡан.

### Театрҙар
Магаданда ике театр эшләй:

*М. Горький исемендәге Магадан өлкә мәҙәниәт йорто бинаһын төҙөү 1940 йылдың яҙында башлана. Асыу тантанаһы 1941 йылдың 5 октябрендә үтә. Мәҙәниәт йортоноң театр труппаһы Магадан эстрада театры менән берләшкәс, Горький магадан музыка-драма театры барлыҡҡа килә.. Хәҙерге исеме — Магадан дәүләт музыкаль драма театры.

*Магадан дәүләт ҡурсаҡ театры 1979 йылда Щукин мәктәбен тамамлаусы Александр Романов тарафынан ойошторола. Тәүге сығыштары Магадан профсоюздар һарайы сәхнәһендә үтә. 1994 йылдан театрҙың үҙ бинаһы бар. Репертуарҙың нигеҙен әкиәттәр буйынса, шул иҫәптән төньяҡ халыҡтары фольклоры мотивтары буйынса спектаклдәр тәшкил итә.

### Музыка
Музыкаль коллективтарҙың һәм концерттарҙың эшмәкәрлеген Магадан өлкә филармонияһы алып бара. Филармония эргәһендә йыр һәм бейеү ансамбле эшләй «*Энер»* (Йондоҙ) һәм рус халыҡ инструменттары оркестры.

## Туғандаш ҡалалар

*  Анкоридж, АҠШ (22 июнь 1991)
*  Тунхуа, ҠХР (1 июль 1992)
* Елгава, Латвия (16 август 2006)
* Златица, Болгария (27 сентябрь 2012)
*  Шуанъяшань, ҠХР (12 июль 2013)
* Барановичи, Белоруссия (25 май 2018).

## Топографик карталар

* 
* 

## Әҙәбиәт

*  (в пер.)
* Магадан. Конспект прошлого / Сост. и авт. вступ. статей А. Г. Козлов — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1989
* *Важенин Б. П.* Магадан: к историческим истокам названия — Магадан: СВКНИИ ДВО РАН, 2003
* *Козлов А. Г.* Магадан: возникновение, становление и развитие административного центра Дальстроя (1929—1945) — Магадан : СВКНИИ ДВО РАН, 2007
* *Добротворский Н. В.* Как магаданцы на Новый год белугу пилили. Сборник краеведческих зарисовок. Магадан: Новое магаданское кн. изд-во, 2010
* *Добротворский Н. В.* Назад — в будущее Магадана. Краеведческие зарисовки об истории столицы Колымы. Магадан: Новое магаданское кн. изд-во, 2016
* *Добротворский Н. В.* О бухте Нагаева, Магаданском парке и мамонтенке Диме. Сборник краеведческих статей. Магадан: Изд-во магазина «Магаданские сувениры», 2016
* *Кудрин В. Н.* В память о Магадане. Набор открыток со стихами. Магадан: Новое кн. изд-во, 2010
* 

## Һылтанмалар

* Магадан ҡалаһы мэрияһы рәсми сайты
* Магадан ҡалаһы буйынса Гид — MagadanGid.ru
* Ҡала Telegram-чаты
* Магадан «минең ҡалам»энциклопедияһында
* Фото, тарих, Магадан һәм Магадан өлкәһе тураһында документтар
* KOLYMA төбәк мәғлүмәт порталы.RU
* Магадан һәм Магадан өлкәһе (Колыма) Яңылыҡтары MagadanMedia
* Ҡаланың интерактив картаһы менән ҡала мәғлүмәт системаһы
* Магадан һәм Магадан өлкәһе панорамалары
* Колыма китапханаһы
* Магадан ҡалаһы муниципаль берәмеге паспорты 

##