open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Киракосян Поль

** Киракосян Поль** (), ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Гирагосян фамилияһы осрай (1926 йыл, Иерусалим — 20 ноябрь 1993 йыл, Бейрут) — әрмән сығышлы Ливан рәссамы.

## Биографияһы
Төркиәләге геноцидтан иҫән ҡалғандар әрмән ҡасаҡтары ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан уҡ Пол һөргөн тормошоноң асылын белеп үҫә. Мәктәп-интернаттарҙа уҡый, ике улының киләсәген тәьмин итер өсөн эшләргә мәжбүр булған әсәһенән алыҫ йәшәргә мәжбүр була. 1940-сы йылдарҙа Яффаға күсә, унда 1944 йылдан 1945 йылға тиклем Яркон студияһына йөрөй. 1947 йылда ғаилә Ливанға китә.

1950-се йылдарҙа Киракосян бер нисә әрмән мәктәбендә һынлы сәнғәт уҡыта һәм иллюстратор булып эшләй башлай. Ҡәрҙәше Антуан менән ул кинофильмдарға плакаттар, постерҙар һәм китаптарға иллюстрациялар төшөрә башлай. Тиҙҙән ул күп кенә замандаштары менән таныша һәм Бейрутта һәм бөтә донъяла үҙенең эштәренең күргәҙмәһен ойоштора башлай. 1956 йылда ул конкурстарҙың береһендә еңеү яулай һәм Италия хөкүмәтенән Флоренция нәфис сәнғәт академияһында уҡыу өсөн стипендия ала. Флоренцияла ул бер нисә күргәҙмә, шул иҫәптән 1958 йылда «Даимилыҡ» күргәҙмәһен хәҙерге заман сәнғәте Галереяһында ойоштора.

1961 йылда Киракосян Бейрутҡа ҡайта, ә бер йылдан Париж мәктәбе оҫталары ательеһына Франция хөкүмәтенән икенсе стипендия ала һәм 1962 йылдың аҙағында Муфф галереяһында күргәҙмә ойоштора. 1960 йылдар уртаһында ул Ливандың һәм ғәрәп донъяһының билдәле рәссамы булып китә. 1970-се йылдарҙағы һуғышҡға ҡарамаҫтан, Ливанды яҡын күреүе көсәйә. 1989 йылда Киракосян Парижда ЮНЕСКО-ның вестибюлендә тағы бер күргәҙмә ойоштора. Парижда ул 1991 йылға тиклем ғаиләһе менән йәшәй, һуңынан, тарихта тәүгеләрҙән булып, ғәрәп донъяһы институтында шәхси күргәҙмәһен ойоштора.

Поль Киракосян 1993 йылдың 20 ноябрендә Бейрутта вафат була, үлер алдынан тағы ла бер картинаһын тамамлап өлгөрә. Ул үлер алдынан ҡыҙына, ниһайәт, иҫкеһен һәм яңыһын бер картинала берләштереп өлгөргәнен әйтә. Ғаилә картинаны «Хушлашыу» тип атай, һәм хәҙер ул ғаилә коллекцияһында ҡултамғаһыҙ һаҡлана. Уның эштәре Әрмәнстандың Милли галереяһында ла ҡуйыла.

## Стиле
Поль Киракосян бик күп портреттар, пейзаждар һәм төрлө темалар авторы булараҡ билдәле. Мәҫәлән, ул «Аракс портреты», «Таң атыуы», «Ҡала», «Әсә һәм яңы тыуған бала», «Ливан пейзажы», «Көтөү», «Ғаилә», «Ферма», «Ауыл ҡыҙы», «Һөйләшеү», «Баҫалҡы ғаилә», «Китап уҡыусы» һәм башҡа картиналар авторы. Шулай уҡ Киракосяндың әрмәндәрҙең миграция тормошо һәм көнкүреше тураһында «Дейр эз-Зор», «Миграция», «Балаҫ оҫтаһы» картиналары бар. Был ғәҙәти ҡупшы һүрәттәр нәзәкәтле төҫтә.

## Ғаиләһе
1952 йылда Поль үҙенең уҡыусыһы Джульетта Хиндянға өйләнә. Уларҙың алты балаһы тыуа: беренсе улы Ара тыуғандан һуң үлә, һәм Поль уға бер нисә картинаһын арнай. Бөтә балалары ла һынлы сәнғәт өлкәһендә юғары белем ала, ләкин Эммануил, Жан-Поль һәм Мануэлла ғына, донъяла яңы рәссамдар династияһын булдырып, рәссам карьераһын дауам иткән. Уның мираҫын һаҡлау өсөн, 2011 йылдан Поль Киракосян фонды булдырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Киракосян ижады сайты
* Artnet сайтында профиле
* Guiragossian Paul: Human The Condition 
* Guiragossian Beirut in A Perspective on Fresh Paul
Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы

**Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы** (7 февраль 1935 йыл — 2015 йыл) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре. 1973—1990 йылдарҙа КПСС-тың Салауат район комитеты секретары.

## Биографияһы
Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы Кәримова 1935 йылдың 7 фералендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙерге — Салауат) Илтәй ауылында тыуған. Ҡыҙға 12 йәш булғанда, әсәһе вафат була. Дүрт бала, Мәрйәм һәм өс ағай-энеһе, етем тороп ҡала. Мәктәпте тамамлағандан һуң Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1954 йылда тамамлай. Йүнәлтмә менән Ҡурған өлкәһенә эшкә ебәрелә.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1963 йылға тиклем Шадрин районы (хәҙерге — Әлмән) Тәңрекүл мәктәбендә уҡыта. Директор урынбаҫары була, тормошҡа сыға.

Ситтән тороп Ҡурған өлкәһендәге Шадрин педагогия институтында уҡый. Ике балаһы тыуа.

1963—1969 йылдарҙа Салауат районы Илтәй мәктәбендә уҡытыусы, 1969—1972 йылдарҙа — Илтәй мәктәбе директоры. Артабан КПСС-тың Салауат район комитетына агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире итеп эшкә саҡыралар.

1973—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Салауат район комитетының өсөнсө секретары.

2015 йылда вафат була.

2020 йылдың февралендә Салауат районы йәмәғәтселеге Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙының тыуыуына 85 йыл тулыуҙы билдәләне.

## Ғаиләһе
Ике бала әсәһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Физакәр хеҙмәт өсөн. В. И. Ленинға 100 йәш тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы
«Хеҙмәт ветераны» миҙалы
КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС, БАССР Юғары Советы, ВЛКСМ, Тыныслыҡты яҡлау Совет Комитетының Почёт Грамоталары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат районының почётлы граждандары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
*  Хеҙмәт ветераны М. Ғ. Кәримованың архив фонды
Иҫәнбаева Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы

**Иҫәнбаева Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы** (10 март 1955 йыл) — журналист, РФ һәм БР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы матбуғаты һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 

## Биографияһы
Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы Иҫәнбаева 1955 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ы Салауат районы Мөсәт ауылында тыуған.

Илтәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә.

1974 йылда Мәсәғүт педучилищеһын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында белем ала.

1982 йылда университетты тамамлай.

2007 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһын (БАГСУ) тамамлай.

## Тормош юлы һәм ҡаҙаныштары
1974—1975 Салауат районы Ишембай урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы булараҡ хеҙмәт юлын башлай.

1975—1978 йылдарҙа Салауат районы Пионерҙар йортонда методист булып эшләй.

1978—1993 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» — «Йәншишмә» гәзитенең корректоры, бүлек мөдире була.

1993—1996 йылдарҙа — «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе, 1996 йылдан башлап "Башкортостан кызы" журналынын бүлек мөхәррире булып хеҙмәт итә.

2008 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналының яуаплы секретары.

1991 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар Союзы ағзаһы.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Ғүмәр менән ул һәм ҡыҙ үҫтерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы матбуғаты һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Төҙөкләндереү йылында БР журналистары араһында уҙғарылған конкурста 1-се урын яулай
* «2006 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡан өсөн» күкрәк билдәһе
* 2006 йыл — «Башҡортостан ҡыҙы» журналының йыл лауреаты
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының, БР Журналистар Союзының, БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының Почёт Грамоталары

## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

## Иҫкәрмәләр
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы

**Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы** (1941 йылдың авгусында Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған — 2020 йылдың ноябре) — Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.

## Биографияһы
Фәниә Мәжит ҡыҙы Нәбиуллина 1941 йылдың авгусында Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған. 

1943 йылда атаһының хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хәбәр килә. 

5 йәшендә, ҡаты сирҙән һуң, Фәниә күреү һәләтенән мәхрүм була. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында 7 ай дауалана. Уның күҙҙәренә Одессанан килгән хирург профессор Одинцов операция эшләй. 

Күреү һәләте бер аҙ тергеҙелгәндән һуң, ул Өфө ҡалаһының 5-се һанлы балалар баҡсаһына урынлаштыралар. Артабан ул Өфө ҡалаһы 8-се балалар йортонда тәрбиәләнә. Һуңғараҡ уны Насар күреүселәр йәмғиәтенә күсерәләр.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1957 йылда Фәниә Нәбиуллина Насар күреүселәр йәмғиәтендә хеҙмәт юлын башлай. 

Фәниә Мәжит ҡыҙы 10 класты тамамлай. Күҙҙәренә 10 операция яһайҙар. 

Кейәүгә сыға, ике ҡыҙына ғүмер бүләк итә. Тормош иптәше менән ҡыҙҙарына юғары белем алырға ярҙам итәләр. 

Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы Башҡортостан Республикаһы насар күреүселәр йәмғиәтендә Ҡатын-ҡыҙҙар советы рйесе булып эшләй.

Насар күреүселәр йәмғиәтенең Мәскәү ҡалаһында үткән 14-се һәм 18-се съездары делегаты була. 

1999 йылдан Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. Ул һәр ваҡыт күреүҙәре сикләнгән зәғифтәр коллективы мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндерергә тырышып йәшәне.
 
Инвалидтар (зәғифтәр) ижады йортон төҙөтөүгә күп көс түкте. Әүҙем йәмәғәтсе булды.

Республика халыҡ ижады үҙәге Мәҙәниәт йортоноң «Күңел күҙе» халыҡ инклюзив театрының әйҙәүсе актрисаһы булды.

1984 йылда шиғырҙар йыйынтығын баҫтырып сығарҙы.

2020 йылдың ноябрендә вафат булды. 

## Ғаиләһе
Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе. Ҡыҙҙары юғары белемгә эйә булды. Үҙҙәренең ғаиләләрен ҡорҙо.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1995 йыл — «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре»
* Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәте Почёт грамоталары һәм Дипломдары
* Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан идаралығы Почёт грамоталары һәм Дипломдары
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәте алдынғыһы» 
* «Үҙешмәкәр сәнғәттә ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Малаяҙ

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

* Фәниә Нәбиуллина
* Өфөләге Төхвәтшин исемендәге һуҡырҙар китапханаһы
Фартун Адан

**Адан Фартун** (, ; 1969) — Сомали йәмәғәт активисы.

## Биографияһы
Фартун Адан Сомалиҙа тыуып үҫкән. Урындағы эшҡыуар һәм тыныслыҡ өсөн хәрәкәт активисы Эльман Әли Әхмәттә  кейәүҙә булған. Никахынан дүрт ҡыҙы тыуған. 1996 йылда, Сомалиҙа  граждандар һуғышы ҡыҙған мәлдә, ире уның йортонан йыраҡ түгел Могадишоның көньяҡ өлөшөндә  һәләк була.   1999 йылда Адан Канадаға эмиграцияға китә.

2007 йылда ул тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары өсөн көрәшергә Сомалиға ҡайта. 2019 йылдың 20 ноябрендә урындағы властар уның  шулай уҡ Сомалиға социаль хеҙмәттәр өсөн ҡайтҡан ҡыҙы Эльман Алмаастың  Могадишо аэропортынан алыҫ түгел ерҙә автомобилдә атып үлтерелеүе тураһында хәбәр итә.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
Фартун Адан Могадиштола ире хөрмәтенә аталған хөкүмәткә ҡарамаған «Эльман исемендәге тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары үҙәгенең» башҡарма директоры вазифаһын биләй. Уның ҡыҙы Ильвад та уның менән бергә был үҙәктә  эшләй.

Был үҙәк ярҙамы менән Адан «Сомали ҡыҙҙары» үҙәгенең  — илдә енси көсләү ҡорбандарына  беренсе ярҙам программаһының ойоштороусыларының береһе була.

## Бүләктәре
2013 йылда Фартун Адан йыл һайын бирелә торған АҠШ департаменты дәүләт секретарының  Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар «Батырлыҡ өсөн»  премияһына лайыҡ була. 2014 йылда ул шулай уҡ Германия хөкүмәтенән  «Эльман исемендәге тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары үҙәгендә»  эше өсөн бүләккә лайыҡ була.

Фартун Адан 2017 йылда үҙенең ҡыҙы Ильвад менән бергә гуманизм уятыуы өсөн «Аврора» премияһына номинацияланған финалистар исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Sister Somalia
Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы

**Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы** (; 8 май 1946 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип: акушер-гинеколог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).

## Биографияһы
Ғәфүр Дәүләткирәй улы Мәһәҙиев 1946 йылдың 8 майында Ейәнсура районы Абҙан ауылында тәржемәсе (Ҡөрьән Кәримде тәүге булып башҡорт теленә тәржемә иткән), журналист, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы ғаиләһендә донъяға килгән. Ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы — атаһының бер туған ҡустыһы.

Ғәфүр Дәүләткирәй улы Абҙан урта мәктәбен тамамлай һәм 1966 йылда Башҡортостан медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә.
 
Хеҙмәт юлын Әбйәлил районы Асҡар үҙәк район дауаханаһында башлап ебәрә, 1973 йылдан уның баш табибы булып эшләй. Тап ошонда ул гинеколог һөнәре буйынса белгескә әйләнә лә. Әсәһенең 1943 йылдан 1947 йылға тиклем Абзан участка больницаһында акушерка булып эшләүе лә, бәлки, өлгө булғандыр.

1978 йылдан Ейәнсура районы Абҙан участка дауаханаһында, 1983 йылдан — Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһы табибы булып хеҙмәт итә.

2001 йылда Ғәфүр Дәүләткирәй улы Мәһәҙиевҡа Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Светлана Рауил ҡыҙы Ураҡаева менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Ғәфүр Дәүләткирәй улы ейәндәрендә лә туған телгә, милли мәҙәниәткә тәрбиә орлоҡтары һала.

## Иҫкәрмәләр
Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы

**Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы** (12 июль 1944 йыл) — ветеринария табибы, Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлғы янындағы Ветеринария идаралығында малсылыҡ аҙыҡ-түлеге һәм сеймалы хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт ветеринария контроле бүлеге начальнигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының малсылыҡ һәм мал аҙығы әҙерләү мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы.

## Биографияһы
Светлана Әхмәт ҡыҙы Әминева-Дәүләтшина 1944 йылдың 12 июлендә Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Миндеш ауылында тыуған.

Салауат районы Ишембай урта мәктәбен тамамлай.

1963—1968 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында уҡый.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1968—1970 йылдарҙа Ауырғазы районы ветеринария станцияһында хеҙмәт итә.

1970—1978 йылдарҙа Ауырғазы ветеринар станцияһының баш табибы һәм район ветеринар лабораторияһы директоры.

1978—1981 йылдарҙа Башҡортостан ғилми-етештереү ветеринар лабораторияһының ғилми хеҙмәткәре.

1983 йылда В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз Ленин орденлы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы ауыл хужалығы академияһы һәм Ленин орденлы Я. Р. Коваленко исемендәге Бөтә Союз эксперименталь ветеринария ғилми-тикшеренеү институтында «Стрептококков (диплококков) свиней и меры борьбы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1982 йылдан Бүздәк районындағы Тимирязев исемендәге совхоз директоры итеп тәғәйенләнә, совхозды алдынғылар рәтенә сығара.

1986 йылда Республика ветеринария лабораторияһы директоры.

1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлғы янындағы Ветеринария идаралығында малсылыҡ аҙыҡ-түлеге һәм сеймалы хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт ветеринария контроле бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә.

Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙының туранан-тура ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһында Кушнаренко һәм Учалы райондары хужалыҡтары мал туберкулёзынан, күп хужалыҡтар эре мөгөҙлө малдарҙың лейкозынан һәм башҡа киҫкен һәм хроник сирҙәрҙән ҡотҡарылды.

Һөнәри әүҙемлегенән башҡа, Светлана Әхмәт ҡыҙы Әминева бер нисә йыл рәттән Башҡорт дәүләт аграр университетының дәүләт имтихан комиссияһы рәйесе булды.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының малсылыҡ һәм мал аҙығы әҙерләү мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы,

Башҡортостан Республикаһы Ветеринария хеҙмәткәрҙәре ассоциацияһы Президиумы ағзаһы итеп һайлана.

1988—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Аграр союзы Президиумы ағзаһы була.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Әминев Нурфәйез Ғатаулла улы менән улы Азатты һәм ҡыҙы Леонораны тәрбиәләп үҫтерҙеләр, лайыҡлы белем алырға ярҙам иттеләр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләәктәре
* Башҡортостан Республикаһы Почёт Грамоталары
* Ауыл хужалығы тармағы наградалары һәм бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

## Һылтанмалар
* Аминева С. А. 
* С. А. «Стрептококков (диплококков) свиней и меры борьбы», Москва, 1983
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
Әй, гүзәл Ҡырым

**Әй, гүзәл Ҡырым** () — ҡырым татар халыҡ йыры. 

Уның көйө Ҡырым татарҙары араһында киң таралған һәм йыш ҡына ҡырым-татар концерттарында яңғырай

## Тарихы
Йыр тексы һөргөндәге моң-һағышлы тормош һәм юғалтылған тыуған ил тураһында бәйән итә. Йырҙың килеп сығышы асыҡ түгел, мәгәр ул  ҡырым татарҙарын депортациялағандан һуң, аноним рәүештә яҙылған тип һанала. Шулай уҡ йыр башта ҡырым татарҙары Фатима Хәлилова һәм Шөкри Османов тарафынан (депортациянан һуң Андижанда йәшәгәндәр) 1968 йылда Алуштаға сәфәр ваҡытында яҙған өс куплеттан торған, артабан ҡырым татарҙары йәшәгән бөтә Үзбәкстан буйлап тарала башлаған, тигән раҫлауҙар бар

Йырҙың бер өлөшө Жамаланың «1944» тигән йырына индерелгән,  ул шуны Украина вәкиле булып  башҡарып, Евровидении 2016-ла еңеү яулай.

## Йыр һүҙҙәре

### Оригиналь вариант

### Урыҫ һәм башҡорт телдәренә тәржемә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы

**Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы** (24 октябрь 1927 йыл — 2012 йыл) — малсы, һауынсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы.

## Биографияһы
Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы Ғәйнанова 1927 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны Мырҙалар улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Бишәүҙәр ауылында тыуған.

Йәш кенә көйө фермаға һауынсы булып эшкә бара.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1974 йылда һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 2860 килограмм, 1975 йылда — 3179 килограмм тәшкил итә. Ул ваҡытта фермаларҙа механикалаштырылған хеҙмәт булмағанлыҡтан, бындай күрһәткестәр яҡшы тип һанала.

1976 йылда «Һарғамыш» совхозы Бишәүҙәр фермаһының бригадиры итеп тәғәйенләнә.

Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙының тырышлығы арҡаһында ферма совхозда алдынғы коллективтарҙың береһенә әйләнә, һәм уға «Коммунистик хеҙмәт коллективы» тигән почётлы исем бирелә.

## Ғаиләһе
Тәүге тормош иптәше Марселдән ике балаһы була. Икенсе иптәше Абралдың дүрт балаһын ҡарап үҫтерешә. Ул балалар ҙа уны ихтирам итә. Тағы уртаҡ бер балаһы тыуа. Бөтәһе 7 бала тәрбиәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы
* Коммунистик хеҙмәт ударнигы
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

## Һылтанмалар
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
* Список награжденных государственными наградами Республики Башкортостан
Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы

**Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы** (27 апрель 1951 йыл) — йырсы, педагог. 1977 йылдан Татар опера һәм балет театры, 1984 йылдан Татар дәүләт филармонияһы, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1996 йылдан «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһе йырсыһы. Бер үк ваҡытта 1993 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусыһы. Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984).

## Биографияһы
Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы Сәхәбиева 1951 йылдың 27 апрелендә Татар АССР-ының Ворошилов районы Сәлих-Туҡай ауылында тыуған.
Атаһы сығышы менән шул уҡ райондың Шөкрәле, әсәһе — Арса районының Наласа ауылынан.
Туҡай районының күршеләге Октябрь Бүләге ауылында башлангыс мәктәптән һуң шулай уҡ күрше ауылдағы Иҫке Дөрөш ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.

Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы колхозда малсылыҡта башлай. Артабан  Ҡазан медицина училищеһында урта махсус һөнәр ала.
Бала саҡтан һәм бигерәк тә медучилищела уҡығанда үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә әүҙем шөғөлләнеү уны Ҡазан дәүләт консерваторияһына алып килә. Бында музыка һәм йыр сәнғәте нескәлектәрен ныҡлап үҙләштерә.

Йырсы 1977—1984 йылдарҙа Татар опера һәм балет театрында, һуңынан тиҫтә йыл дауамында Татар дәүләт филармонияһында солист булып эшләй. 
1993—1996 йылдарҙағы ижади эшмәкәрлеген Өфөләге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында дауам итә.  1996 йылдан йырсы «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһендә. 

1993 йылдан Н. Ғ. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында йәш йырсыларға вокал серҙәрен өйрәтә.

## Ижади эшмәкәрлеге
Йырсы репертуарында хәлыҡ йырҙары менән бер рәттән төрлө быуын композиторҙарының әҫәрҙәре лә ныҡлы урын алған. Ул тәү сиратта «Сарман», «Һин сазыңды уйнаның», «Сәғәт сылбыры», «Зөбәржәт», «Тыуған ауылым», «Һаҡмар», «Бөҙрә талдар», «Язғы йыр», «Хәйерле иртә», «Етегән шишмә» исемле йырҙар менән Татарстанда һәм күрше Башҡортостанда ғына түгел, элекке Советтар Союзының күп кенә өлкәләрендә һәм милли республикаларында йәшәүсе башҡорт һәм татар тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай.

## Өҫтәмә мәғлүмәт
Ире йырсы Хәйҙәр Бигичев — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1986), Татар АССР-ының халыҡ (1980) артисы һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Милләттәшләр» сайтында Зөһрә Сәхәбиева 
* Зөһрә Сәхәбиева: “Хәйдәр китабына гомеремне багышладым”
* Зөһрә Сәхәбиева башкаруында җырлар
Әхмәтова Рәсимә Шамил ҡыҙы

**Әхмәтова Рәсимә Шамил ҡыҙы** (; 9 май 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, фармацевт. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1998).

## Биографияһы
Рәсимә Шамил ҡыҙы Әхмәтова 1946 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Белорет районының төпкөл Йүрмәтау ауылында тыуған.

Бөрө медицина-фармацевтика училищеһын (хәҙер - колледж) тамамлаған.

1973 йылдан «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт етештереү предприятиеһы" дәүләт унитар предприятиеһының (хәҙерге «Башфармация» предприятиеһы) Стәрлетамаҡ филиалында эшләй.

1997 йылдан алып 2004 йылға тиклем Рәсимә Шамил ҡыҙы ошо уҡ филиалдың мөдире булып хеҙмәт итә.

1998 йылдың 6 июнендә Рәсимә Шамил ҡыҙы Әхмәтоваға Башҡортостан Республикаһы Президентының УП-377 һанлы Указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә

«Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт етештереү предприятиеһы"ның Стәрлетамаҡ филиалында Рәсимә Шамил ҡыҙы мөдир булып эшләгән дәүерҙә — 1982 йылда — ҡалала 4 мең кв.м. майҙанда аптека склады сафҡа индерелә. Шулай уҡ ул эшләгән осорҙа республикала Аптека идаралығы структура йәһәтенән үҙгәрештәр кисерә. 1989 йылда республиканың Аптека идаралығы «Фармация» Башҡортостан етештереү берләшмәһенә, ә унан һуң, 1993 йылда, «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт етештереү предприятиеһына үҙгәртеп ҡорола. Аптекалар бүлендек предприятиелар статусы менән юридик шәхестәр итеп үҙгәртелә. 2003 йылда бүлендек предприятиелар филиалдар статусы ала. Бер үк ваҡытта предприятиеның исеме лә үҙгәрә — ул Башҡортостан Республикаһы «Башфармация» дәүләт унитар предприятиеһының «Башфармация» дәүләт предприятиеһы тип атала. Стәрлетамаҡ филиалы уның тармағы булып ҡала һәм аптекалар селтәре киңәйә бара. Бер йылдан — 2004 йылда — Рәсимә Шамил ҡыҙы мөдир вазифаһынан хаҡлы ялға сыға.

## Иҫкәрмәләр
Нураев Хәмит Садиҡ улы

**Нураев Хәмит Садиҡ улы** (; 9 май 1926 йыл — 2005 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1-се (1945) һәм 2-се дәрәжә (1985) Ватан һуғышы ордены кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Хәмит Садиҡ улы Нураев 1926 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡъяр ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 15 йәшендә, 1941 йылда, башлаған — Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылында уҡ ауылындағы Сталин исемендәге колхозда иҫәпсе була.

1943 йылдың ноябрендә 17 йәшлек егет армияға алына һәм Чкалов өлкәһендәге Павловка хәрби лагерының уҡыу батальонына ебәрелә.

Тәүге яуға 1944 йылдың йәйендә инә. Ул Псков өлкәһенең көньяғында Идрица ҡалаһы өсөн барған һуғыш була. Артабан 2-се Балтик буйы фронтында Латвияны азат итеү өсөн яуҙарҙа ҡатнаша. Бында тәүге тапҡыр яралана, әммә сафта ҡала. Рига янындағы бер алышта иһә ул ҡаты яралана. Госпиталдәрҙә оҙайлы дауалау һөҙөмтәһендә ғүмерен һаҡлап ҡала алалар, әммә егеттең аяғын ҡырҡырға тура килә. Ун һигеҙ йәшлек егет инвалид булып ҡала һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта.

Һуғыштан ҡайтҡас, Хәмит Садиҡ улы 1945—1965 йылдарҙа Хәйбулла район Советы башҡарма комитеты финанс бүлегенең яуаплы хеҙмәткәре булып эшләй.

1965 йылдан район ҡулланыусылар йәмғиәте инструкторы, 1968 йылдан райпо идараһы рәйесенең кадрҙар буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә. 1985 йылда ошо вазифаһынан хаҡлы ялға сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
*2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Миҙалдар һәм Почет грамоталары

## Иҫкәрмәләр
Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы

**Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы** (Рысбаев Рафик Ражапович; 10 май 1951 йыл — 21 ноябрь 2020 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Рафиҡ Рәжәп улы Ырыҫбаев 1951 йылдың 10 майында РСФСР-ҙың Чкалов өлкәһе Төйлөгән районы Мәҡсүт ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Дәүләтҡол ауылы составында) тыуған.

1970—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының педиатрия факультетында уҡып, «табип-педиатр» һөнәре алған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1976 йылдың 10 авгусында Сибай ҡалаһы ҡала дауаханаһында табип-интерн, педиатр булып башлаған.

1977 йылдың авгусынан — Сибай ҡалаһының балалар поликлиникаһында участка педиатры.

1978 йылдың мартынан — Сибай ҡалаһы балалар дауаханаһының дауалау бүлеге буйынса баш табип урынбаҫары.

1980 йылдың февраленән — Сибай ҡалаһының балалар поликлиникаһында участка педиатры.

1980 йылдың декабренән — Сибай район-ара туберкулезды дауалау диспансерының баш табибы. Тап уның етәкселеге осоронда, уның инициативаһы буйынса Сибай ҡалаһы һәм Урал аръяғы райондарының мәктәпкә тиклемге йәштәге балалары өсөн реабилитация бүлеге булдырыла, унда йыл һайын 500-гә яҡын бала, туберкулез йоҡторған йәки туберкулез ауырыулылар менән тығыҙ бәйләнештә булған, шулай уҡ йыш ауырығандар һөҙөмтәле дауалау үтә.

2000 йылдан — Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында янғын хәүефһеҙлеге инженеры булып эшләй.

2020 йылдың 21 ноябрендә вафат булған.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылдан 2000 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1998 йылда «Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелгән. Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы

**Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы** (; 10 май 1956 йыл) — педагог, муниципаль хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Рауил Ғибат улы Ҡунаҡбаев 1956 йылдың 10 майында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Үтәғол ауылында донъяға килгән.

Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған (хәҙерге Башҡорт дәүләт педагогия университеты), география һәм биология уҡытыусыһы һөнәре алған.

Хеҙмәт юлын 1973 йылда Ейәнсура районының Яңыбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы булып башлаған.

1974 йылдан 1976-ға тиклем армия сафында хеҙмәт итә.

1981 йылдан 1985 йылға тиклем Ейәнсура районы Үтәғол урта мәктәбенең кластан тыш һәм мәктәп эштәрен ойоштороусы булып эшләй.

1985 йылда — Ейәнсура районының Самаҙы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры.

1985—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Ейәнсура район комитеты инструкторы.

1987—1990 йылдарҙа — Ейәнсура районының Калинин исемендәге колхозының партком секретары.

1990 йылдан — Ейәнсура районының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.

2000 йылда — Ейәнсура районы Яңы Павловка ауыл хакимиәте башлығы.
  
2000 йылда — Ейәнсура районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2000 йылдан — Ейәнсура район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөдире.

2002 йылдан — Ейәнсура районы хакимиәтенең эштәр идарасыһы.

2003—2005 йылдарҙа — Ейәнсура районы хакимиәте башлығының кадрҙар һәм социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2005 йылда Өфөлә яҡташтар осрашыуында Рауил Ғибат улы райондың ярайһы яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеүе тураһында һөйләй, шулай уҡ тап Ейәнсура районынан йәштәр юғары уҡыу йорттарына уҡырға күпләп инеүен билдәләй һәм, диплом алғас, тыуған яҡҡа эшкә ҡайтырға саҡыра. 

2006 йылдан — Ейәнсура муниципаль районы хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Указ Президента РБ от 22.08.2008 N УП-408 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник образования Республики Башкортостан“ Кунакбаеву Р. Г.» 
*Кунакбаев Равил Гибатович//Единый республиканский инновационный бизнес-портал
Эмайыги

**Эмайыги** (, нем. Embach, урыҫ. Омовжа; ) — Эстониялағы йылға. Нарва йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Эмайыги атамаһының эстон теленән тәржемәһе *Әсә-йылға була*. Түбәнге ағымында суднолар йөрөй. Йылға буйында Тарту ҡалаһы урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Оҙонлоғо — 99,3 км, бассейны майҙаны — 9628,1 кв. км. Тамағында һыуҙың уртаса ағымы секундына 70,1 м³.

Выртсъярв күленән башлана. Пюхаярв күленән Выртсъярв күленә тиклемге 82 км оҙонлоғондағы участка Вяйке-Эмайыги (Кесе Эмайыги) тип атала, был күлдән йылғаның түбәнге ағымы (101 км) — **Суур-Эмайыги** (Оло Эмайыги) тип атала. Йылға Чуд күленә ҡоя. Йылға тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 30,1 м . Декабрҙән март аҙағына тиклем йылға боҙ менән ҡапланған була. Тарту ҡалаһынан һуң йылғала суднолар йөрөй башлай.

Куремаа күленән башланған Амме йылғаһы Эмайыги йылғаһына барып ҡушыла.

## Йылға тарихы
1030 йылда Ярослав Мудрый отряды Омовжа йылғаһы ярында Юрьев (хәҙерге Тарту) ҡалаһына нигеҙ һала.

1234 йылда Омовжалағы алышта кенәз Ярослав Всеволодович етәкселегендә
Новгород-Владимир ғәскәре Меченосецтар ордены ғәскәрен ҡыйрата.

1341 йылда Ливон немецтары Лотыголала Псков илселәрен үлтергәндән һуң, Псков посаднигы Илия Борисович, Новгородтан да, Ольгердтан да ярҙам килеүен көтмәй, ғәскәре менән Омовжаға йүнәлә һәм 2 майҙа йылғаның ике яры буйлап ултырған немец ауылдарын ҡыйрата.

1472 йылда православие руханийы Исидор һәм уның менән килгән 72 кеше йылғаға батырыла.

1704 йылдың 3 майында генерал-майор фон Верден командалыҡ иткән урыҫ карбастары отряды Амовжа (Эмайыги) йылғаһының тамағында Карл Лёшерн етәкселегендәге шведтарҙың күл флотилияһына һөжүм итә. Һуғышта шведтарҙың 13 судноһы баҫып алына, бер судно шартлатыла, ә береһе ҡасып китеп өлгөрә. Баҫып алынған судноларҙан 86 орудие һәм 138 әсир алына.

## Иҫтәлекле урындары

Йылға ярында Тарту ҡалаһы һыҙатында скульптура композицияһы ҡуйыла «Тартуҙа йәшәгән 100 меңенсе кеше» скульптура композияцияһы (1977, скульпторы Маре Микофф)

## Шулай уҡ ҡара
* Акали — поселение эпохи неолита, бронзы и раннего железа (3—1-е тыс. до н. э.) в приустье реки.
* Сражение на Омовже

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Кихну

**Кихну** () — Балтик диңгеҙендәге утрау. Майҙаны 16,4 кв. км.
Кихну — Рига ҡултығы акваторияһындағы иң ҙур утрау һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла етенсе урынды биләй. Пярнуский өйәҙенең административ өлөшө булып тора, Кихну олоҫона ҡарай.

## Климаты
Утрауҙа диңгеҙ климатынан уртаса континенталь климатҡа күсеү күҙәтелә.

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 6,8 °C
* Уртаса ел тиҙлеге — 5,7 м/с
* Уртаса һауа дымлылығы — 83 %
## Климат
На острове климат переходный от морского к умеренно континентальному.

* Среднегодовая температура воздуха — 6,8 °C
* Средняя скорость ветра — 5,7 м/с
* Относительная влажность воздуха — 83 %

## Тарихы

Утрауҙа тәүге тораҡ пункттары яҡынса 3 мең йыл элек барлыҡҡа килә. Яҙма сығанаҡтарҙа 1386 йылда утрау хаҡында әйтеп үтелә. Утрау халҡы, нигеҙҙә, Сааремаа һәм Муху утрауҙарынан, шулай уҡ Ляэнеский өйәҙе территорияһынан килеп төпләнә. Элек утрауҙа шулай уҡ шведтар һәм ливылар йәшәгән.

## Халҡы
2013 йылда утрау халҡы (башлыса эстондар) 516 кеше тәшкил итә. Утрауҙа дүрт тораҡ пункты урынлашҡан: Лемси, Линакюла, Роотсикюла һәм Сяара ауылдары.

## Иҡтисады
Төп хужалыҡ итеү тармаҡтары: балыҡсылыҡ һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте.

Утрауҙа Пярну ҡалаһы менән паром һәм авиация даими бәйләнеше булдырылған, ҡышын боҙҙан йөрөргә була.

## Мәҙәниәт
ЮНЕСКО Бөтә донъя ойошмаһы христиандарға тиклемге рун йыр традицияларын һаҡлау өсөн 2003 йылдың 7 ноябрендә  һәм Кихнуны кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫының бер өлөшө тип иғлан итте. ЮНЕСКО тарафынан һаҡланған объекттар исемлегенә утрауҙағы маяҡ та индерелә, 2019 йылда ул ҡайтанан тергеҙелә һәм теләге булғандарға уға инеп ҡарау мөмкинлеге бирелә.

## Билдәле шәхестәр
* Кихну Йынн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Утрауҙың рәсми бите
* Утрауҙың вертолеттан төшөрөлгән аэропанорамаһы — 360°
Хәтмуллин Флүр Хәким улы

**Хәтмуллин Флүр Хәким улы** (11 март 1941 йыл) — инженер-нефтсе. 1975—2005 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе—өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1998), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1982). Октябрь Революцияһы (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Флүр Хәким улы Хәтмуллин 1941 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ябалаҡ ауылында тыуған.

Урта белем алғандан һуң Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм юғары һөнәри белем алғандан һуң 1965 йылда «Башнефть» производство берекмәһенең «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген участка мастеры вазифаһында башлай. Артабан
участка һәм смена начальнигы була.

1972 йылда идаралыҡтың баш инженеры, 1975 йылда — начальнигы итеп тәғәйенләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
*  Башҡортостан Республикаһының беренсе—өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1998)
* Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994) 
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977) 
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1982).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡысытҡанлы

**Ҡысытҡанлы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Нурлат районындағы ауыл.

## Тарих
1710 йылда нигеҙләнгән. Тарихи документтар буйынса, 1690 йылда ауыл булған. Беренсе мәсет 1705 йылда төҙөлгән.

## Сығанаҡтар

* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Манто Маврогенус

**Манто Маврогенус** () (1796 — июль 1840) — Грецияның милли геройы, азатлыҡ өсөн һуғышта ҡатнаша, үҙенең бөтә мөлкәтен Ғосман империяһы менән көрәшеүгә тапшыра.

## Биографияһы
Манто Маврогенус Триестала сауҙагәрҙәр ғаиләһендә тыуа. Ул аҡһөйәктәр солғанышында тәрбиәләнә, колледжда классик грек фәлсәфәһен һәм тарихын өйрәнә, шулай уҡ француз, итальян һәм төрөк телдәрендә иркен аралаша.

1809 йылда ул ғаиләһе менән Парос утрауына күсенә. Атаһынан Филика Этерия (Дуҫлыҡ йәмғиәте) йәшерен ойошмаһының Ғосман иҙеүен ҡолатыу маҡсатында ихтилал әҙерләүе тураһында белә. 1818 йылда атаһы үлгәндән һуң, ул Тинос утрауына күсенә. Азатлыҡ яулау һуғышы башланыу менән ул Миконос утрауына күсенә һәм баш күтәреүселәргә ҡушыла.

Үҙ аҡсаһына ул 2 карапты ҡоралландыра, һәм улар Миконос утрауын оккупацияланған төрөктәргә йыш ҡына һөжүм итә. Манто шәхсән үҙе лә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашырға теләй, әммә үтә тулы кәүҙәле булғанға, уға хатта үҙаллы йөрөү бик ауыр бирелә. Элек туҡланырға бик яратҡан Манто икмәк һәм һәм үләндәрҙе генә ҡуллана башлай. Бер йыл эсендә уның ауырлығы 350 фунттан 110 фунтҡа тиклем кәмей. Шунан һуң Манто Маврогенус шәхсән үҙе төрөктәргә ҡаршы ихтилалды етәкләй. 1822 йылдың 22 октябрендә Миконос утрауы төрөктәрҙән азат ителә. Бынан тыш Манто Маврогенус Пелопоннесты азат итеү өсөн үҙ аҡсаһына 150 кешенән торған отрядты ойоштора, шулай уҡ Самос утрауы азатлығы өсөн баш күтәргәндәргә финанс ярҙамын йүнәлтә.

Ул бер нисә караптан торған флотилия ойоштора һәм азатлыҡ өсөн һуғыштың бер нисә алышында шәхсән үҙе лә ҡатнаша. Бөтә аҡсаларын һәм ҡиммәтле биҙәүестәрен үҙе ойошторған отрядтарҙы финанслауға йүнәлтә: ҡорал, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек һатып алына.

Ихтилалды финанслауға аҡса йыйыу маҡсатында ул Европаға бара һәм, азатлыҡ өсөн көрәшендә грек халҡына ярҙам итергә саҡырып, Париж ҡатын-ҡыҙҙарына мөрәжәғәт итә. Ғосман иҙеүенә ҡаршы көрәш үҙәгендә булырға теләп, Манто Маврогенус 1823 йылда Нафплион ҡалаһына килә һәм унда Дмитрий Ипсиланти менән осраша. Улар бер нисә йыл бергә йәшәй. Дмитрий менән хушлашҡандан һуң, ул фәҡирлектә йәшәй, сөнки ул үҙенең бөтә булған аҡсаһын Ғосман империяһына ҡаршы азатлыҡ һуғышын финанслауға тотона һәм бурыслы булып ҡала. Һуғыш тамамланғандан һуң уға генерал-лейтенант исеме бирелә. Ул Пароста 1840 йылдың июлендә фәкирлектә вафат була.

## Хәтер
* Афина уның бюсы ҡуйылған.
* Миконос утрауының Хора ҡалаһының бер урамы уның исемен йөрөтә, унда геройҙың бюсы ҡуйылған.
* 2 драхма ҡиммәтендәге тәңкәләргә Манто Маврогенус һүрәте һуғылған.

## Һылтанмалар
Яруллин Рауил Рафаэль улы

**Яруллин Рауил Рафаэль улы** (12 апрель 1961 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1993 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан — финанстар кафедраһы мөдире. 2010 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2006).

## Биографияһы
Рауил Рафаэль улы Яруллин 1961 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Һарғамыш ауылында тыуған. 1975 йылда үҙҙәрендәге һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң, Өфө финанс техникумына уҡырға инә. Урта махсус белем алғас, 1979—1983 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһындағы В. В. Куйбышев исемендәге финанс-иҡтисад институтында уҡый.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
Буранғолова Альбина Ванцет ҡыҙы

**Буранғолова Альбина Ванцет ҡыҙы** (; 10 май 1961 йыл, Өфө ҡалаһы) — ғалим-табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Башҡортостан Республикаһының дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Йәмәғәт эшмәкәре. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Альбина Ванцет ҡыҙы Буранғолова 1961 йылдың 10 майында Өфө ҡалаһында Башҡорт АССР-ы Юғары суды судьяһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы Буранғолов Ванцет Камил улы ғаиләһендә тыуған.

Юғары белемле — Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1996 йылда Өфө ҡалаһының 17-се клиник дауаханаһында табип-интернат булып эшләүҙән башлай.

1985 йылдан — Өфө ҡалаһы 31-се ҡала балалар поликлиникаһында участка табибы.

1989 йылдан — Өфө ҡалаһы 6-сы балалар поликлиникаһының баш табибы.

1996 йылдан Өфө ҡалаһының 8-се балалар поликлиникаһының баш табибы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2008 йылда Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Социаль сәйәсәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет рәйесе була. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайына Берҙәм республика һайлау округынан депутат итеп һайлана, Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2007 йылдың 9 июнендә Буранғолова Альбина Ванцет ҡыҙына Башҡортостан Республикаһы Президентының УП-250-се Указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Ғаиләһе
Тормошта. Ғаиләлә бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
* Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Открытию гериатрических отделений при больницах нужно уделять особое внимание — Альбина Бурангулова 
* В парламенте усилен контроль за благотворительной деятельностью
Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы

**Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы** (; 26 декабрь 1918 йыл — 21 май 1983 йыл)  — медицина хеҙмәте капитаны. Фронт хирургы — 1096-сы пушка артполкының өлкән табибы.

## Биографияһы
Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы Усманова 1918 йылдың 26 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы-ның Благовар районы Иҫке Һынны ауылында РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, өс һуғышта ҡатнашҡан, Ленин ордены кавалеры уҡытыусы Ғәлимйән Усманов ғаиләһендә тыуған. Ауылдың боронғо исеме — *Илсенбәт*, Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусында аҫаба башҡорттар нигеҙ һалған.

1941 йылдың 24 июнендә Башҡортостан медицина институтын тамамлау тураһында диплом алған. 3 ағаһы кеүек үк, үҙ теләге менән фронтҡа киткән. 1941 йылдың 1 июленән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт иткән.

1943 йылдың 2 мартында Новгород ҡалаһында Фәриҙә Усманова брезент палаткала операция яһап торғанда, көслө бомбаға тотоу башлана. Эргәлә шартлаған граната ярсығы докторҙың арҡаһын йәрәхәтләй. Уның терелеүен өмөтһөҙ һанап, моргҡа алып барып ташлайҙар. Осраҡлы рәүештә үҙе ҡотҡарған һалдаттар күреп ҡалып, уны дауаларға алыуҙы талап итәләр. 24 йәшлек ҡыҙ ауыр йәрәхәттән терелә.

Артабан Ленинград, Латвия, Польша, Германия,Чехословакия ерҙәрендә яу тотоусыларҙы дауалай, меңдәрсә яралыны үлемдән ҡотҡара. Еңеүҙе Прагала ҡаршы ала. 1945 йылдың майында капитан Ф. Усманова Глац ҡалаһында (Германия), СССР-ҙың репатриацияға дусар булған граждандары өсөн госпиталь начальнигы итеп тәғәйенләнә.

Һуғыштан һуң Өфө ҡалаһының 1-се ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. Депутат итеп һайлана.

Ул үлемдән ҡотҡарған яҡташтары ла Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙының мәрхәмәтлелеген, үҙ эшенең оҫтаһы икәнен онотмай. Мәҫәлән, Учалынан Ғәзиз Әйүп улы Ғибадуллинды ҡотҡарған була ул. Уны бик ауыр хәлдә Фәриҙә Усманова таба һәм, дауалап, аяҡҡа баҫтыра. Ул хатта һәләк булғандар исемлегенә индерелгән булған. Әммә тыуған яғына ҡайтып, 44 йыл ғүмерен йәш быуынды тәрбиәләүгә бағышлай.

1983 йылдың 21 майында Өфөлә вафат булған. Өфө ҡалаһында Мосолман зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944), «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Праганы алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» һәм башҡа хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләүҙе юллау хатында ошондай юлдар бар: "1944 йылдың 14 ғинуарынан алып 1944 йылдың 9 февраленә тиклем генә лә һөжүм операциялары ваҡытында медицина хеҙмәте өлкән лейтенанты Ф. Усманова 39 яралы һалдатты сафҡа баҫтыра, 126 яралы һалдатты һәм офицерҙы мөмкин булған бар шарттарҙы булдырып, дауалай"

## Видео
* Ҡаҙаҡҡол уҙамандары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Усманова Фарида Галимьяновна
* Усманова Фарида Галимьяновна
Аблаев Ирек Йомабай улы

**Аблаев Ирек Йомабай улы** (; 9 май 1946 йыл—11 ғинуар 2011 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. Полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001).

## Биографияһы
Ирек Йомабай улы Аблаев 1946 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1963 йылда Ейәнсура районының Яңы Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы вазифаһында башлай.

1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Шунан һуң Ҡораллы Көстәр сафында хеҙмәт итә.

1971 йылдан — СССР һәм Рәсәй дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре. 

1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының именлек министры урынбаҫары вазифаһында хеҙмәт итә. Полковник.

1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиле.

2001—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиле кәңәшсеһе.

2011 йылдың 11 ғинуарында Ирек Йомабай улы Аблаев 65-се йәшендә ҡапыл вафат була. Мәскәүҙә Мосолман зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ирек Йомабай улы Аблаев «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл», өс дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә

## Ғаиләһе
Өйләнгән. Ғаиләлә бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аблаев Ирек Юмабаевич 
* Скончался бывший вице-премьер Правительства Башкирии Ирек Аблаев
Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы

**Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы** (; 14 май 1926 йыл — 15 апрель 2020 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Зөфәр Зәғәфуран улы Рәжетдинов 1927 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының  Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Таймый ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1943 йылда СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәре сифатында башлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яранан һуң икенсе төркөм инвалиды булып ҡала.

Хәрбилек юлын һайлаған егет 1950 йылда Һарытау хәрби училищеһын тамамлай һәм эске ғәскәрҙәр сафында хеҙмәтен дауам итә.

1963—1983 йылдарҙа айырыуса мөһим объекттарҙы һаҡлаусы часть командиры урынбаҫары һәм командиры, эске хеҙмәт полковнигы була.

1983 йылда полковник дәрәжәһендә хаҡлы ялға сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Зөфәр Зәғәфуран улы Рәжетдинов Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн», Жуков миҙалдары бар.

## Ғаиләһе
Өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Улдары Олег атаһы юлын һайлаған: инженер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән, ҡыҙҙары Светлана ла Эске эштәр министрлығында медицина-санитария өлкәһендә эшләй

## Вафаты
Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы 2020 йылдың 15 апрелендә вафат булған. Сергиевский зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.   

## Һылтанмалар
* Еңеү көнөн ҡаршылайым тигәндә… 
* На фронт ушел почти мальчишкой…
Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите

**[[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] тирә-яҡ мөхите** етди экология мәсьәләһен кисерә. Проблемаларҙың береһе, СССР ваҡытында Семипалатинск полигонында ядро һынауҙары үткәргәндә булған радиоактив бысраныуға бәйле, Арал диңгеҙенең юҡҡа сығыуына (Үзбәкстан һәм Ҡаҙағстан сигендә) һәм элекке ауыл хужалығы ерҙәре сүлгә әүерелеүенә килтерә. Был экологик проблемаларҙың күбеһе СССР осоронда уҡ барлыҡҡа килгән. Экология мәсьәләләрен тикшеренеүҙәр үҙәге булып Үҙәк Азияның Төбәк экология үҙәге тора. Был үҙәк шулай уҡ башҡа төбәктәрҙең экологик проблема менән көрәш буйынса тырышлыҡтарын координациялай.

## Проблемалар

### Радиоактив бысраныу
Ҡаҙағстан дала зонаһында урынлашҡан, шуға ла СССР ядро һынауҙарын үткәреү өсөн Ҡаҙағстан ерҙәрен ҡуллана алған. Семипалатинскийға яҡын һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы сигендә урынлашҡан (илдең төньяҡ-көнсығышы) урындағы тораҡ пункттарҙа радиацион һәм экологик хәүефһеҙлек менән бәйле саралар етерлек кимәлдә булмағанға, онкологик ауырыуҙар менән ауырыусы кешеләр һаны арта.

### Арал диңгеҙе
Тағы ла бер проблема: Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының һыуын айырым өс һыу ятҡылыҡтарына бүлеү Арал диңгеҙен ҡороуға килтерә. Арал диңгеҙендә һыу кимәле түбәнәйеү Ҡаҙағстан климатында ҡырҡа үҙгәрештәр тыуҙыра. Мәҫәлән, ҡасандыр уңдырышлы тупраҡ етди зыян күрә, туҙан бурандары тоҙҙо тарата. Ел эрозияһы көсәйеү процессы һөҙөмтәһендә ауыл хужалығы ерҙәренең ҙур өлөшө һәләк була. 2019 йылда диңгеҙҙә һыу күләме тәүге күләмдән ни бары 5 процент тәшкил итә.

### Атырау өлкәһе
Нефть һәм газ сығарыу буйынса эшмәкәрлек Каспий диңгеҙенең бысраныуын көсәйә. Был хәл Ҡаҙаҡ территориаль һыуҙары торошоноң боҙолоуына килтерә, киләсәктә ул экологик һәләкәткә сәбәбсе булыуы мөмкин.

## Экологик мәсьәләләрҙе хәл итеү юлдары
Ҡаҙағстандың Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса министрлығы тарафынан Арал диңгеҙен ҡотҡарыу һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан тәбиғәтен һаҡлау буйынса етди саралар күрелә. 2003 йылдан Каспий яры буйында нефть сығарыуҙы ҡәтғи сикләй. Каспий һәм Арал диңгеҙен ҡотҡарыу өсөн төрлө проекттар тәҡдим ителә, ләкин башҡа илдәр хөкүмәт яғынан етди ярҙам юҡ. Һырдаръя һәм Төньяҡ Арал диңгеҙенең ағымына идара итеү проекты тәҡдим ителгән проекттарҙың береһе (NAS) уның хаҡы 86 млн доллар, Бөтә донъя банкы (65 миллион доллар) һәм Ҡаҙағстан хөкүмәте финанслай. Был проекттың маҡсаты иҡтисадты үҫтереү (ауыл хужалығы һәм балыҡ тотоу) һәм Һырдаръя бассейнында экология хәлен элекке кимәленә ҡайтарыу, шулай уҡ Төньяҡ Арал диңгеҙен ҡотҡарыу. Өҫтәмә рәүештә ASBP 1, ASBP 2 и ASBP 3 программалары әҙерләнә, улар 2011 йылдан 2015 йылға тиклем эшләй.

## Иҫкәрмәләр