open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башнефть-Новойл

**«Башнефть-Новойл»** — ««Башнефть» Акционер нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы — Өфө ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәт предприятиеһы. 1951 йылда «Икенсе Баку» нефтен эшкәртеү өсөн төҙөлгән.

Адресы: 450037, Өфө ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 14 йорт.

Элекке завод директорҙары: Борис Павлович Майоров, Георгий Фёдорович Ивановский — 1957—1965 йылдарҙа.

Предприятие ихтыяждары өсөн Черниковка-Восточная тимер юл станцияһы (Куйбышев тимер юлы, коды 654805) төҙөлә.

## Идарасыһы
Генераль директоры — Шишкин

## Етештергән әйберҙәре һәм инновациялар
* Бөтә маркалы этилһыҙ автомобиль бензиндары (АИ-80, АИ-92, АИ-95, АИ-98)
* Авиация яғыулығы (ТС-1, РТ маркалы авиация кәрәсине)
* Ҡышҡы һәм йәйге дизель яғыулыҡтар 
* 100 маркалы яға торған мазут
* Шыйыҡ газ
* Мотор майы, трансмиссион, индустриаль, гидравлик майҙар һ. б.
* Техник углерод өсөн сеймал
* Төҙөлөш, түбә һәм юл битумы

## Етештереү (цехтар)
* Электр тоҙҙан таҙартыу ҡоролмаларында нефть әҙерләү цехы (ЭЛОУ)
* АВТМ-1,2,9 (Атмосфера-вакуум май торбаһы) атмосфера менән ҡыуыу һәм вакуумлы дистилляция ысулы менән май фракциялары алына
* АВТ.-5 (Атмосфера-вакуум май торбаһы) атмосфера менән ҡыуыу һәм вакуумлы дистилляция ысулы менән вакуумлы газойль алына
* Риформинг (Л-35, Жекса)
* Термик крекинг (ТК-2,3)
* Май блогы (мотор, индустриаль, трансформатор, гидравлик һ. б. майҙар етештерелә)
* Кокслау (21-10)
* Көкөрт етештереү
* Изомерлаштырыу(Л--35 составында)
* Алкилациялау (25-4/2, СКА-көкөрт-кислота алкилация)
* АГФУ (абсорбция-газ фракциялаусы ҡоролма)
* 22/4 (икенсел ҡыуыу)
* ЛЧ 24/7 (кәрәсин, дизель яғыулығын һыу менән таҙартыу)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Модернизация хәрәкәттә. 
* Өфө нефть эшкәртеү 75 йыллығын билдәләй
Новороссийск

**Новороссийск** (, ) — Краснодар крайындағы ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Рәсәйҙең иң ҙур диңгеҙ порты.

Новороссийск 4 районға бүленә:
* Көнсығыш
* Үҙәк
* Диңгеҙ буйы 
* Көньяҡ

## Климаты

## Иҡтисад
* Новоросцемент
* Верхнебанкан цемент заводы
* Атакайцемент
* Новороссметалл

## Фән һәм мәғариф
* Адмирал Ф. Ф. Ушаков исемендәге Диңгеҙ дәүләт университеты

## Иҫкәрмәләр
Бобрик Борис Фёдорович

**Бобрик Борис Фёдорович** (11 июль 1933 йыл — 21 июль 2013 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). СССР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Ленин (1973) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968, 1981) ордендары кавалеры. Дәүләкән ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2002).

## Биографияһы
Борис Фёдорович Бобрик 1933 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов ауылында тыуған. 
1952 йылда Өфө коммуналь-төҙөлөш техникумын, 1983 йылда — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда «Востокнефтепроводстрой» тресы төҙөлөш идараһында башлаған: техник, участка башлығы, идаралыҡ башлығы, төҙөлөш идаралығы башлығы.
* 1979—1994 йылдарҙа — трест идарасыһы,
* 1994—2003 йылдарҙа — «Востокнефтепроводстрой» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.
«Урта Азия — Үҙәк», «Уренгой — Үҙәк», «Уренгой — Помара — Ужгород», «Бохара — Урал», «Ямбург — Волга буйы» магистраль торба үткәргестәрен төҙөүҙә һәм Башҡортостан Республикаһының 36 районына газ үткәреүҙә ҡатнаша.

СССР халыҡ депутаты итеп һайланған (1989—1991), СССР Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, техника һәм технологияны үҫтереү мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы була; 1995 йылда Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар
* «СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре»
* «СССР-ҙың нефть газ төҙөлөш министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре»
* «Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ-энергетика сәнәғәте министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре»
* «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе»
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы

## Сығанаҡтар
* http://enc-dic.com/enc_biography/Bobrik-boris-fedorovich-66918.html
* http://www.bashinform.ru/news/564768/
Башҡортостан Республикаһының Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы

**Башҡортостан Республикаһының Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт премияһы, дәүләт наградаһы. Һынлы сәнғәт һәм сәнғәт фәне өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн ике йылға бер тапшырыла.

## Премия тураһында
Һынлы сәнғәт һәм сәнғәт фәне өлкәһендә Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы 2017 йылдың ноябрендә булдырылды. Республика башлығы указы менән премия, уны тапшырыу буйынса Башҡортостан башлығы ҡарамағындағы комиссия, шулай уҡ уның составы раҫланды.

Премия күренекле һынлы сәнғәт әҫәрҙәре тыуҙырған, шулай уҡ сәнғәт теорияһы һәм тарихы, художестволы тәнҡит өлкәһендә тикшеренеүҙәр өсөн ике йылға бер тапҡыр тапшырыла. Премияның күләме 500 мең һум тәшкил итә.

Наградаға рәссамдар, сәнғәт белгестәре һәм коллективтар дәғүә итә ала.

Артабан тәҡдим ителгән әҫәрҙәр һәм ғилми тикшеренеүҙәр ике турҙы үтергә тейеш: беренсе этапта М. В. Нестеров исемендәге асыҡ республика тематик күргәҙмә-конкурсында күрһәтеү өсөн эштәр һайлап алына, икенсеһендә премия лауреаттары билдәләнә.

Документтар 1 апрелдән 20-нә тиклем ике йылға бер тапҡыр ҡабул ителә, ә 2017 йылда — 20 ноябрҙән 30-на ҡәҙәр.

## Премия лауреаттары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указ Главы Республики Башкортостан от 21 ноября 2017 года №УГ-230 «Об учреждении Государственной премии Республики Башкортостан имени Михаила Васильевича Нестерова в сфере изобразительного искусства и искусствоведения».
Богданова Галина Михайловна

**Богданова Галина Михайловна** (19 февраль 1925 йыл — 9 сентябрь 2013 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1941—1980 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводы шымартыусыһы, өлкән планлаштырыусыһы. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).

## Биографияһы
Галина Михайловна Богданова 1925 йылдың 19 февралендә Ленинград өлкәһенең Мгинский районы Лемосарь ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында атаһы Романов Михаил Петрович Нева буйындағы ҡаланы немец-фашист илбаҫарҙарынан һаҡлаусылар сафына баҫа, ә әсәһе Анна Сергеевнаны Галя һәм ике ҡустыһы менән Ленинградтан Өфөгә эвакуациялайҙар. Әсәһе Өфө моторҙар эшләү заводында эшләй. Галина Михайловна 1941 йылдың 16 июленән шунда уҡ шымартыусы булып эшләй башлай.

Галина Богданова үҙен производствола тырыш, булдыҡлы, квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Ул һәр саҡ норманы 120—125 процентҡа үтәй, етештергән продукцияһының сифаты бик яҡшы була. «Яҡшы сифатлы, әҙерәк сығым менән, күберәк продукция бирергә» девизы аҫтында эшләй.

Туғыҙынсы биш йыллыҡ (1971—1975) планын ваҡытынан алда үтәү өсөн социалистик ярышҡа ҡушылып, Галина Михайловна иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшергә юғары йөкләмә ала. Алдынғы эшсе үҙ алдына ҡуйғаандың бөтә пункттарын да тормошҡа ашыра, ә биш йыллыҡ заданиеһын ваҡытынан алда — 4 йылда үтәй.

1975 йылдың ғинуар айынан башлап унынсы биш йыллыҡ иҫәбенә эшләй башлай. Элек алған йөкләмәһен киренән ҡарай һәм етештереү нормаһын 20 процентҡа арттырыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Яңы норма буйынса уңышлы эшләй, юғары сифатлы продукция етештерә.

1974—1975 йылдарҙа ул дүрт рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә, уларҙы производствоға индереүҙән 4 мең һум йыллыҡ экономия алына.

Хеҙмәттә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне, туғыҙынсы биш йыллыҡ планын ваҡытынан алда үтәгәне, автомобиль двигателдәре етештереүҙе үҙләштереүҙә һәм төҙөүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1975 йылдың 19 декабрендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән Галина Богдановаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Галина Михайловна 1980 йылда пенсияға сыға, Өфө ҡалаһында йәшәй, 2013 йылдың 9 сентябрендә вафат була. 

Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975);
* Ленин ордены (1975);
* Октябрь Революцияһы ордены (1971);
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Хеҙмәт геройҙары/ Башҡортостандың өс дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалерҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары тураһында белешмә./ төҙөүсе Р. А. Вәлишин [һ. б.]. — Өфө : Китап, 2011. — 432 б. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Богданова Галина Михайловна
* 
* http://vechufa.ru/day/1270-19-fevralya.html
Байков Эдуард Артур улы

**Байков Эдуард Артур улы** (1967, Өфө) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. БДС (СНГ) яҙыусылар Союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостан журналистар Союздары ағзаһы.

## Биографияһы
1967 йылда Өфөлә тыуған. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған. Өфө дәүләт нефть техник университетының философия кафедраһы аспиранты (2006). Һөнәре буйынса — тарихсы, йәмғиәт белеме уҡытыусыһы, философ. Интеграция проблемалары Евразия Академияһының академия секретары. Профессиональ яҙыусы: беллетрист, шағир, публицист.
Дәүләт телевидениеһында һәм республика матбуғатында эшләй: «Истоки» гәзитенең сығарыусы мөхәррире, «Наш Башкортостан» нәшриәтенең баш мөхәррире, «Go 102.ru» мәғлүмәт-яңылыҡтар порталы мөхәррире, «Почтовый курьер» гәзитенең баш мөхәррире.
20 китап һәм матбуғат-интернетта 730 ашыу публикация авторы.

Бөтә Рәсәй «Знание» йәмғиәте ағзаһы.

«Фантасофия» әҙәби-ижад берләшмәһе рәйесе (Өфө ҡалаһы).

«Бельские просторы», «Цветок жизни», «Универсум», «Национальная идея» журналдарында; «Экономическая газета», «Парламентская газета», «Истоки», «Вечерняя Уфа», «Воскресная газета», «Ленинец», «Советская Башкирия», «Наш выбор», «Евразийский библиограф», «Русский язык» гәзиттәрендә; «Уфимская литературная критика», «Либеральные и авторитарные общества: прошлое, настоящее, будущее» йыйынтыҡтарында; в альманахах: «Слово», «Вехи Евразии», «Фантасофия» алманахтарында; «МОЛОКО» рус әҙәби журналының, Рәсәйҙең йәш яҙыусылары «ПРОЛОГ» интернет-журналының, «SEMA.RU/БЕЛЬСКИЕ ПРОСТОРЫ», Мошков китапханаһының «Самиздат» журналының, «Проза.ru», «Самиздат.sol.ru», «Мир, сделанный всеми» әҙәби сайттарында баҫтырылды.

Әҫәрҙәренең төп тематикаһы – киҫкен сюжетлы беллетристика, күпселегендә фантастика, шулай уҡ  детектив һәм мажаралар жанрҙарында ижад итә. Әммә фәнни-популяр әҙәбиәттән һәм публицистиканан ситләшмәй – әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө (һәм публикацияларының) тап ошо  «нон-фикшн» жанрҙарында яҙылған. Идеялар сифатында үҙенең тарих, философия, психология (бигерәк тә тәрәндәге психология), тәбиғәт фәндәре, футурология өлкәләрендәге булған белемен ҡуллана.

Инглиз, башҡорт һәм татар телдәренә тәржемәләре бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://coollib.com/a/54409  Байков Эдуард Артурович
* http://www.knizhnyj-larek.ru/products/bajkov-eduard-arturovich/  Байков Эдуард Артурович
Өфө тепловоз ремонтлау заводы

**Өфө тепловоз ремонтлау заводы** — Өфө (Башҡортостан) ҡалаһында урынлашҡан тимер юл транспорты һәм сәнәғәт предприятиелары ихтыяждары өсөн тепловоз ремонтлау заводы. ӨФӨ тепловоз ремонтлау заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тепловоздар, ҡуш тəгəрмəстəр, тартыу двигателдəре, ике машиналы агрегаттар ремонтлау, рессорҙар, рессор табаҡтары, бронза һəм суйын ҡойолмалар, сүкелгəн металл киҫəктəре етештереү эштəрен башҡара. Составына тепловоз йыйыу, дизель, ремонт‑механика, тəгəрмəс, тимерлек‑ҡойоу, ярҙамсы цехтар инə. Продукцияһын һəм хеҙмəттəрен ҡулланыусылар — Башҡортостан Республикаһы һəм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбəктəре, яҡын һəм алыҫ сит илдəр предпиятиелары.

Заводҡа нигеҙ 1888 йылда *Өфө тимер юл оҫтаханалары* булараҡ һалынған. Граждандар һуғышы йылдарында оҫтаханалар өлөшлəтə ҡыйратыла, 1927 йылда улар тергеҙелə башлай, 1930—35 йылдарҙа үҙгəртелə. 1930 йылдан алып Өфө паровоз вагондары ремонтлау заводы, 1940 йылдан — *Өфө паровоз ремонтлау заводы* тип үҙгәртелә. 1968 йылда, тепловоздар ремонтлай башлау менән бәйле, завод Өфө тепловоз ремонтлау заводы исеме ала.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында завод биләмәһендә эвакуацияланған Гомель вагон ремонтлау заводы, Станиславский паровоз вагон ремонтлау заводы, Изюм паровоз вагон ремонтлау заводы, Запорожье паровоз вагон ремонтлау заводы урынлаштырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында завод эшселәре хәрби продукция сығара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бронепоездар, автомобилдəр ремонтлай, снарядтар, ялан кухнялары етештерə. Улар бронепоездар ремонтлау ғына түгел, ә уларҙы төҙөгәндәр ҙә. Шулай, 1942 йылда, пландан тыш ике бронепоезд төҙөлә: «Александр Невский» һәм «Полководец Суворов», был бронепоездарҙың экипажы заводсы-ирекмәндәрҙән төҙөлә. Тағы ике бронепоезд «Салауат Юлаев» һәм «Өфө» 1943 йылда төҙөлә.

1968 йылдан завод ТГК1 һәм ТГК2 тепловоздарын ремонтлай башлай, 1980 йылдан ТЭМ2 сериялы тепловоздар ремонтлай.

Әлеге ваҡытта завод ТГМ23, ТГМ40, ТЭМ1, ТЭМ2, ТГМ4, ТГМ6 сериялы тепловоздар ремонтлай.  2012 йылда заводта 350 кеше эшлəгəн.

2000 йылдар башында завод музейы яңынан тергеҙелә.

## Шулай уҡ ҡара
* Паровоз ремонтлау заводтары
Вәхитов Салауат Венер улы

**Вәхитов Салауат Венер улы** (6 июнь 1961) — Башҡортостан Республикаһыда йәшәп, урыҫ телендә ижад итеүсе журналист, шағир һәм яҙыусы. Телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты (1994), доцент (2000). Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Салауат Венер улы Вәхитов 1961 йылдың 6 июнендә Красноярск крайы Ачинск ҡалаһында тыуған.

Башҡорт дәүләт университетының «Урыс теле һәм әҙәбиәте» факультетын тамамлаған (1987). 1987—1991 йылдарҙа — мәктәптәрҙә, 1991 йылдан юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй).

Филология фәндәре кандидаты (1994). Диссертацияһының темаһы — «Производные наименования со значением лица в русском языке XI—XII вв. (мотивационный аспект)» (1994).

1995 йылдан — өлкән уҡытыусы, 2000 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының урыҫ теле кафедраһы доценты.

2001—2011 йылдарҙа — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының «Вагант» нәшриәт-полиграфия комплексы директоры.

2012 йылдан — «Бельские просторы» журналының яуаплы секретары (Башҡортостан).

Төрлө нәшриәттәрҙә баҫылған әҙәби әҫәрҙәр авторы.
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — лексикография һәм жаргонология.

Өфөлә йәшәй.

## Китаптар авторы

* «Прощай, рубиновое небо…» (2007)
* «Люби меня всегда» (2007)
* «Пушкин 37-го года» (2010)
* «Разбитое сердце Адель» (2013)
* «Хорошие люди» (2014)
* «Любовь 24 часа» (2015)
* «Страсти по Борхесу и другие истории» (2016).

## Фәнни хеҙмәттәре
* «Наименование камня» (1998)
* «Словарь наименований драгоценных и поделочных камней» (1999)
* «Словарь устойчивых выражений уфимского сленга» (2001, ике тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә — 2003 һәм 2004 йылдарҙа)
* «Музыка от Трахтенберга» (2003)
* «Карточная терминология и жаргон XIX в.» (2007)
* «Словарь уфимского сленга начала XXI в.» (2010)

## Наградалары
* Бөтә Рәсәй «ЛиФФт» фестиваленең Көмөш миҙалы (2016).
* "Собака. RU"журналы премияһы («Искусство» номинацияһы, 2011).
* Бөтә Рәсәй «Чеховский дар» китап премияһы («Необыкновенный рассказчик» номинацияһы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 Салават Венерович Вахитов
* http://newsufa.ru/?part_id=559,562&celebrity_id=183  Вахитов Салават Венерович
* https://ridero.ru/books/salagin/ Салават Вахитов
* http://brsbs.ru/ru/golosa-molodyh-poetov/vahitov-salavat-minuty-poezii/26782 Вахитов Салават. Минуты поэзии
Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы

**Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы** (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — малсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).

## Биографияһы
Ғәриф Әхмәҙиә улы Зәйнуллин 1951 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, япон самурайҙары менән һуғышта ҡатнашҡан. Ишле ғаиләлә беренсе бала булған Ғәриф үҙенән бәләкәй һигеҙ һеңле-ҡустыларын ҡараша.
 
1958 йылда Байназар мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара.

Мәктәптә 8-се класты тамамлағас, бик күп тиҫтерҙәре кеүек Ғәриф тә 1967 йылда Әбйәлил районы Таштимер һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Училищела өс йыл уҡып, 1969 йылда тракторсы-машинист һөнәрен алған егеттең хеҙмәт юлы Бөрйән районы «Ағиҙел» колхозында башлана. Сәсеү, урып-йыйыу, туңға һөрөү эштәрендә ал-ял белмәй эшләй ул. Тырыш, ныҡышмал егетте тиҙ күрәләр колхозда. Уға ышанып яңы техника бирәләр.
 
1971 йылдың май айында Совет Армияһы сафына алына. Тольятти ҡалаһында автомобилдәр эшләү заводын төҙөүҙә ҡатнаша. Ике йыл хеҙмәт иткәс, 1973 йылдың июнь айында запасҡа ҡайтарыла һәм тыуған ауылында яратҡан эшенә тотона. Колхоздарҙың гөрләп эшләгән мәле, тракторсылар, эшсе ҡулдарға ҡытлыҡ. Көндөҙ эштә була, ә кистәрен мәктәпкә уҡырға йөрөй. 1975 йылда Байназар ауылында киске мәктәпте тамамлап, урта белем тураһында аттестат ала.
 
1976 йылдың февраль айында Байназар ауылы ҡыҙы Шагаева Нәйлә Әхмәт ҡыҙы менән донъя ҡоралар. Өс бала үҫтерәләр.

1978 йылда «Ағиҙел» колхозы Урал йәйләүҙәренә ферма малын көтөргә көтөүсе эҙләп таба алмай. Ярты йыллап ғаиләһенән айырылып, ҡырҙа ятып эшләргә теләк белдереүсе энтузиастар табылмай. Күңеле ятҡан эшенән айырылырға теләмәһә лә, Ғәриф Зәйнуллин шул мәлдән малсы булып китә. Аҙаҡтан көтөүселеккә күнегеп китә һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошо эштән айырылмай. Егәрле малсының хеҙмәтен күп һандағы Маҡтау ҡағыҙҙары, ҡиммәтле бүләктәр менән баһалайҙар.
 
Ғәриф Әхмәҙиә улы 2002 йылдың 4 декабрендә 51 йәшендә генә ҡаты ауырыуҙан вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (О присвоении почетных званий Башкирской АССР Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 08.01.1987 N 6-2/7)
* Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1991)

## Һылтанмалар
* Информационный портал Республики Башкортостан
Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы

**«Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте** (ОАО «*СНХЗ»*) — каучук, Агидол, авиация бензины етештереүҙә махсуслашҡан Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы предприятие.

## Тарихы
Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводына 1958 йылда Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының тәжрибә подразделениеһы булараҡ нигеҙ һалына. Предприятиеға нигеҙ һалынған көн тип 1963 йылдың 28 декабрь көнө иҫәпләнә — тап ошо көндәрҙә СССР-ҙа тәүге тапҡыр, Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводында, СКИ-3 тибындағы изопренлы каучуктың беренсе партияһы алына. 1966 йылда тәжрибә производствоһы үҙаллы предприятиеға әйләнә, ул «СКИ-3 тәжрибә-сәнәғәт заводы» исеме ала.

1967 йылда предприятиела түбән молекулалы каучук, ә 1970 йылда — үтә күренмәле фенол антиоксиданты Агидол-1 һәм изометилтетра-гидрофталевый андигидрит эпоксид ыҫмалаһы өсөн ҡатырғыс етештереү үҙләштерелә. 1976 йылда заводтың исеме «Тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы» итеп үҙгәртелә, ә 1991 йылдан хәҙерге исемен ала.

2011 йылдың 25 мартында предприятие «ТАУ» компаниялар төркөмө составына инә .

2011 йылдың 11 авгусынан предприятие менән «ТАУ НефтеХим» Идара итеүсе компания яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте идара итә башлай.

2016 йылда «Урал экспорт-100» Урал һәм Көнбайыш Себерҙең иң эре экспортлаусылар рейтингында, «Эксперт» журналының версияһы буйынса, Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте 27-се урынды биләй.

2017 йылдан компания авиация бензины етештерә башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы тарихы
* Башҡорт энциклопедияһы — Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы 
* «ТАУ» — компаниялар төркөмө сайты
* Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы
Нижневартовск

**Нижневартовск** (Түбәнге Варта; ) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡала.

## Тарих

## Мәғариф
# Нижневартовск дәүләт университеты

## Иҫкәрмәләр
Химки

**Химки** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә Балашиха һәм Подольскнан һуң өcөнсө урында тора. Фән ҡалаһы.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Күр Теле

**Күр Теле** () — Каспий диңгеҙендәге утрау (элек — морон), Әзербайжандағы бик ҙур утрау. Аран иҡтисади районының көнбайышында урынлашҡан, Баҡынан — 150 км, Нефчала районынан 33 саҡрым көньяҡтараҡ. Утрауҙың көнсығышы административ йәһәттән Нефчала районына, ә көнбайышы — Ләнкоран районына ҡарай.

## Атаманың этимологияһы

Кура йылғаһы әзербайжан телендә Күр тип атала. Башҡорт телендә һыу ятҡылығында ҡоро ерҙән ослайып инеп торған өлөшө **морон** тип аталһа, төрки телле әзербайжандарҙа ул **тел** тип йөрөтөлә. Йәғни, Күр Теле (Дили) — Күр Мороно

## Географияһы
Күр (Кура) йылғаһының дельтаһында ярымутрау булып барлыҡҡа килгән. Йылға Каспий диңгеҙенә ҡойор ерҙә ағым тиҙлеге кәмегән һәм һыуҙа йыуылып килгән ҡаты киҫәктәр өйөлә барып йырҙаны тармаҡландырған, дельта барлыҡҡа килгән.
**Кура́** (,  — *Мтква́ри*,  — *Кюр*; в самом верхнем течении — **Карасую**) — Кавказ аръяғының иң ҙур йылғаһы.
Кура (Күр) йылғаһының дельтаһы хәҙерге заманда артыҡ ҙур түгел (оҙонлоғо  һәм майҙаны ). Мәгәр элек дельта күпкә ҡатмарлыраҡ, дәүмәле лә күпкә ҙурыраҡ булған. Кура йылғаһының дельтаһы үҙгәреүгә Каспий диңгеҙенең кимәле үҙгәреп тороуы йоғонто яһай.
Шул арҡала элекке морондан йылға 35—40 км төньяҡтараҡ булып ҡалған.

XX быуатта Каспий диңгеҙендә һыу артыу сәбәпле ярымутрау утрауға әйләнгән. Климаты ярымсүллек. Утрауҙың бер өлөшөн Кызылагадж ҡурсаулығы биләй. Утрауҙың рельефы тигеҙлек. Дәүмәле: оҙонлоғо 1180 м, киңлеге яҡынса 5200 м. Көнсығыштан Каспий диңгеҙе уратҡан, ә көнбайыштан — Кызылагадж ҡултығы сикләй. Утрауҙың майҙаны 43 км². Көнсығыштараҡ Күр Дашы утрауы урынлашҡан.

## Тарихы
XX быуатта Рәсәй империяһының төрлө яҡтарынан кешеләрҙе күсереп ултыртҡандар. 1911 йылда утрауҙа маяҡ төҙөлгән, 1966 йылда маяҡ эшен туҡтатып тора.

Совет Әзербайжанында утрауҙа ике ауыл булған: Шираанлы һәм Күрдили (Күртеле, уларҙа дөйөм алғанда 3 меңгә яҡын кеше йәшәгән. 1981 йылда һыу йәнә күтәрелеү сәбәпле материк менән бәйләнеш ҡатмарлаша, күпселек кешеләр утрауҙан китә. 2016 йылда утрауҙа 4 ғилә йәшәгән, милләттәре буйынса барыһы ла — әзербайжандар.

Морондоң ярҙарында Прорва, Саратовка, Жарскин, Куркоса тип аталған ауылдар булған, уларҙың халҡы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән

## Фаунаһы
1929 йылда утрауҙың көнбайыш өлөшөндә ҡурсаулыҡ асылған. Уның тәбиғәте һәр яҡлап, комплекслы рәүештә һаҡлана. Утрауҙың көнбайышында совет осоронда йылҡысылыҡ хужалыҡтары эшләп килгән. Уларҙы япҡандан һуң ҡалған аттар үҙ иркенә йөрөй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Күрская дельта
* Кура // Словарь географических названий СССР / ГУГК, ЦНИИГАиК. — 2-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1983. — С. 135.
* Динамика дельты р. Куры // Вестник Московского университета. Серия 5. География. — 2003. — № 2.
* Егоров В. В. Возраст современной дельты р. Куры. // Природа. — 1950. — Вып. 7-12.
Нальчик

**Нальчик** (, , ) — Рәсәйҙәге Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының баш ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Гулина Эльвира Александровна (31.03.1936—21.01.2012), малсылыҡ алдынғыһы. 1960—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовещен районының «Степановка» совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982).

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт городского округа Нальчик
Шәйехзада Бабич музейы

**Шәйехзада Бабич музейы** — музей. Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Әсән ауылында урынлашҡан. Күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, 1917—1919 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы Шәйехзада Бабичҡа бағышланған. 

## Тарих
Музей 1995 йылда Шәйехзада Бабичтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы асыла, 2002 йылдан —Башҡортостан Республикаһы «Милли әҙәбиәт музейы» дәүләт бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы филиалы.

Музей өс экспозиция залынан тора. «Әсән ауылы тарихы» залында ауыл тарихына бәйле документтар, шәжәрәләр, ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр тураһында мәғлүмәттәр тупланған.

«Шәйехзада Бабич ижады һәм тормошо» залында шағирҙың автографтары ҡуйылған «Аҡмулла» журналының ҡайһы бер һандары, 1922 йылда Ҡазанда баҫылған «Шиғырҙар мəжмүғəһе» китабы, ҡулъяҙма шиғырҙар йыйынтығы (1912), «Ҡармаҡ», «Шура» журналдарында, «Ваҡыт», «Тормош» гəзиттәрендә баҫылған шиғырҙары, визит карточкаһының күсермəлəре һаҡлана. Экспозицияла рəсем сəнғəте, графика һəм скульптура əҫəрҙəре, 19 быуаттың көнкүреш һəм биҙəү‑ҡулланма сəнғəте əйберҙəре, шағирҙың тормошо һəм эшмəкəрлеге тураһында фото- һəм документаль материалдар күрһəтелгəн.

«Этнография» залында ауыл һәм район халҡының мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре, ғөрөф-ғәҙәттәре сағылыш тапҡан.

Музейҙа билдәле шағирҙар, яҙыусылар менән осрашыуҙар уҙғарыла, шиғриәт кисәләрендә уҡыусылар Бабич шиғырҙарын һөйләй.

## Һылтанмалар
* 
* РФ мәҙәниәт
* Башкортсотан Республикаһы милли әҙәби музейы 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Сабаил һарайы

**Сабаиль һарайы** (Bayıl qalası) — 1234 йылда ширваншаһ Фарибурз III тарафынан төҙөлгөн һарай һәм ул Баил утрауҙарының береһендә. Әзербайжандың Баҡы ҡалаһына яҡын булған ҡултыҡта, урынлашҡан. Был һарайҙы Сабаил һарайы, Шахри Саба, Шахри нау, һыу аҫты ҡалаһы, каруан-һарай, баил таштары һ.б. тип тә йөрөтәләр

Төрлө легендалар менән уратып алынған был һарай һуңғы ваҡыттарға ҡәҙәр тулыһынса һыу аҫтында килеш ҡала килә һәм ярҙан ни бары 350 метр алыҫлыҡта ғына урынлашҡан була. 1939 йылда үткәрелгән археологик экспедиция рельефлы һүрәттәре булған 70-кә 25-50 сантиметрҙағы дүрткел формалы таш яҫмаларға юлыға.

2000 йылдар аҙағында ҡоролманың өҫкө өлөшө һыуҙан ҡалҡып килеп сыға. Археологтар ҡаҙыныу эштәре башлай һәм һарай фризының ҡайһы бер өлөштәрен табалар, уларҙы «Ширваншаһ Һарайы» биләмәһендәге музейға урынлаштыралар. Диңгеҙ төбөнән хайуандар, үҫемлектәр һәм ғәрәп хәрефтәре төшөрөлгән 706 яҫма сығарыла. Шулай уҡ кеше һыны төшөрөлгән 12 портрет табыла, ихтимал, был кешеләр үҙ замандарында билдәле шәхестәр булғандыр. Бер ташта Ширваншаһ һүрәтләнгән, был ҡоролма тап ул идара иткән ваҡытта төҙөлгән булыуы тураһында һөйләй.

Һарай архитектор Зәйнәддин ибн Абу Рәшид Ширвани прокты буйынса төҙөлә. Ҡоролманың планы төньяҡтан көньяҡҡа артыҡ ныҡ һуҙылып, дөрөҫ булмаған дүртмөйөш формаһында һәм уның оҙонлоғо 180 метрға, ә киңлеге 40 метрға етә. Был форма утрауауҙың диңгеҙ һыуы өҫтөнән ҡалҡып торған тышҡы һыҙатына тура килә, әлеге ҡоролманың нигеҙе тулыһынса ошо сығып торған өлөштә урынлашҡан. Һарайҙың диуарҙары ҡәлғә менән уратып алынған була. Диуарҙың ҡалынлығы 1,5-2 метр һәм 15 манараһы бар, шуларҙың 3-һе түңәрәк формала булһа, ҡалған 12-һе ярымтүңәрәк формаһында.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Амурҙағы Комсомольск

**Амурҙағы Комсомольск** () — Хабаровск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Хабаровскиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Амур йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Комсомольск нефть эшкәртеү заводы
* Амурҙағы Комсомольск авиация заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы

**Мәсғүт Ғ.** (тулы исеме *Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы*; 22 июнь 1907, Өфө губернаһы, Өфө өйәҙе Нөрлө ауылы (Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) — 1944 йылдың ғинуары, Өфө), шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.

1927 йылдан алып илдең төрлө предприятиеларында эшләй. 1937 йылдан башлап аҙнаһына бер тапҡыр татар телендә сыҡҡан «Сталинсы» (хәҙер Шишмә районы «Родник плюс» гәзите) гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй. Ошо гәзиттә Мостай Кәрим, Муса Ғәли, Ғабдулла Байбурин менән бер рәттән Ғалиуллин Мәсғүттең дә Мәсғүт Ғ. псевдонимы аҫтында тәүге шиғырҙары баҫыла.

1928 йылда татар телендә «Ауыл ғишыҡтары» исемле тәүге китабы сыға. Артабан шағир «Мартен яҡтыһы» (1940), «Таныш рәсем» (1959) шиғри йыйынтыҡтарын, балалар өсөн яҙылған «Туғыҙ Туҡылдыҡ, бер Мыймылдыҡ тураһында әкиәт» (1940) поэмаһын ижад итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Родник плюс
Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы

**Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы** (1923, Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Яңы Ҡото ауылы — 20 декабрь 1944, Чехословакия, Кошице ҡалаһы) — шағир. 

## Биографияһы
1940 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөләге тарих һәм география уҡытыусыларын әҙерләү ҡыҫҡа сроклы курстарға уҡырға инә.
Уҡытыусы булып эшләй.

1941 йылда армияға саҡырыла. 1942 йылдың март айында Сарапул пехота училищеһын тамамлай, кесе лейтенант званиеһында фронтҡа инә. Алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ғамир Дәүләтшин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлығы өсөн» миҙалы менән наградлана. Капитан дәрәженә тиклем күтәрелә.
Батальон командиры Ғ. Дәүләтшин 1944 йылдың 20 декабрендә Чехословакияла Кошице ҡалаһы өсөн алыштарҙа батырҙарса һәләк була.

## Ижады
Мәктәптә уҡыған саҡта шиғриәт менән мауыға башлай, шиғырҙар яҙа. 1937 йылдан алып, 14 йәшендә, «Йәш төҙөүсе» («Молодой строитель»), «Йәш коммунар» («Молодой коммунар») гәзиттәре биттәрендә баҫыла. 1940 йылда «Пионер» журналында уның беренсе хикәйәһе донъя күрә — «Ғәрәби».Уның ижадында мөхәббәт һәм пейзаж темалары ла үҙ урынын ала («Төн ҡараңғы», «Кискеһен», «Ҡар», «Улар аңлар ине»).
Ғамир Дәүләтшиндың әҫәрҙәре кеше тормошоноң яҡты яҡтарын тасуирлай, яҡшылыҡҡа өндәй, Ватанға һөйөүҙе сағылдыра, халыҡтың үткәне өсөн ғорурлыҡ хистәрен уята, тыуған ерҙе данлай.

Башҡортостандағы Саҡмағош районының үҙәге Саҡмағош ауылында Дәүләтшин Ғамир урамы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1929 Давлетшин Гамир Шаихович.
* http://chekmagush-cbs.ru/index.php?do=cat&category=pers Давлетшин Гамир.
Зайцев Геннадий Александрович

**Зайцев Геннадий Александрович** (5 май 1937 йыл — 18 февраль 1998 йыл) — журналист һәм шағир. 1991 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы . Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Геннадий Александрович Зайцев 1937 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ының Иглин районы Макарьевка утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте Иглин ауылында тамамлай, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.

Бөтә ғүмере Иглин районы менән бәйле була: башта умартасы ярҙамсыһы, Охлебин ауылы мәҙәниәт йортонда мөдир, Иглин район мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.

«Свет Октября» район гәзитендә уның шиғырҙары баҫылып сыға. Тәүге шиғырҙары Силәбе өлкәһенең «Стальная искра» гәзитендә 1956 йылда донъя күрә. 1967 йылдан район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып, артабан, 1971 йылдан — редакцияның хаттар бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — Өфөлә Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә эшләй, нәфис һәм балалар әҙәбиәте редакцияһын етәкләй.

1983—1986 йылдарҙа Иглин районында «Свет Октября» гәзите мөхәррире, һуңынан «Иглинские новости» гәзите редакцияһының радиотапшырыу бүлеге һәм социаль-иҡтисад бүлеге мөдире була.

## Ижады
1960 йылдарҙа Геннадий Зайцевтың шиғырҙары республика матбуғатында баҫыла башлай. Беренсе шиғырҙары «Костры» (1964), «Комсомол — горячая планета» (1968), «Волны» (1972 һәм 1974) коллектив йыйынтыҡтарында сыға. Үҙаллы шиғри йыйынтығы «Зерна» исеме аҫтында 1977 йылда Башҡорт китап нәшриәтендә нәшер ителә. Артабанғы йылдарҙа — «Самый лучший месяц», «Светлый август», «Гнездышко в траве» йыйынтыҡтары баҫылып сыға.

Геннадий Зайцевтың шиғриәтенә крәҫтиән төплөлөк, үткер күҙәтеүсәнлек, айырым ваҡиғаларҙы оҫта берләштереү хас була, күҙгә күренгән ябайлыҡ артында тәрән фәлсәфә ята. Ул күпселегендә крәҫтиән тормошо, ер, яҡташтары тураһында яҙа.

СССР Яҙыусылар союзы, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзына инә. Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус телле яҙыусылары секцияһының әүҙем ағзаһы була.

Геннадий Зайцевтың исеме Башҡортостандың Иглин районы Иглин ауылында бер урамға бирелгән. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* http://www.bashinform.ru/news/458429-ego-budet-vechno-pomnit-iglinskaya-zemlya-k-75-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta-i-zhurnalista-gennadiya-zaytseva/ Его будет вечно помнить иглинская земля.
* http://bp01.ru/public.php?public=2456 Он прозвучал однажды и навеки…
* http://bash-portal.ru/news/newsliteratura/4462-spisok-prinyatyh-chlenov-soyuza-pisateley-s-1990-goda-po-2005-god.html  Список принятых членов Союза писателей
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы

**Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы ** (24 ноябрь 1950 йыл — 22 ноябрь 2014 йыл) — журналист һәм шағир. 2001 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. 

## Биографияһы
Миңлемөхәмәт (Мөхәмәт) Тәфтизан улы Закиров 1950 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Дәүләт ауылында тыуған.

Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Башҡортостан Дәүләт телерадиокомитетында өлкән мөхәррир булып эшләй, артабан «Ҡызыл таң» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге хәбәрсеһе була.

2001 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы

Мөхәмәт Закиров 2014 йылдың 22 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ижады
Шиғырҙарҙы 1970 йылдарҙан алып яҙа. Уның шиғырҙары өсөн хистәрҙең ихласлығы, халыҡ ижадының образдарын һәм мотивтарын ҡулланыу, нескә юмор хас. Шул уҡ ваҡытта уларҙа эске һағыш, бөгөнгө көн, әхлаҡи ориентирҙар юғалыуы өсөн һыҙланыу һиҙелә.

Нәшер ителгән шиғри йыйынтыҡтары:
* Ҡайын яҡтыһы: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 31 бит.
* Сәскә тулҡыны: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990.
* Уңалған яра: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.  
* Беҙ Ҡараиҙелдән: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005.
* Ҡылыстағы һандуғас: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005.
* Тыуған йорт: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2010.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.   

## Һылтанмалар
*  
*
Башкирия-2М

**«Башҡортостан-2М»** — КР580ВМ80А процессоры ерлегендәге совет 8-разрядлы микрокомпьютер. 1989 йылдан башлап ул Башҡортостандың Өфө ҡалаһында, С. М. Киров исемендәге Башҡортостан ғилми производство берекмәһендә сығарыла.

«Башҡортостан» үҙенә күрә етештереүҙең өҫтәмә продукты була. «Искра» конструкторҙар бюроһында СССР эске эштәр министрлығы заказы буйынса ВМ80 процессоры нигеҙендә АТОС-32/64 станцияһы төҙөлә. Беренсе варианты АРМ-шк «Башкирия» тип аталған — был ундай станция операторының ныҡ үҙгәртелгән эшсе урыны. Ул күләмле тимер өҫтәлдән ғибәрәт була, монитор урынына «Юность» йәки «Шилялис» телевизоры ҡулланылған.

Компьютерҙың икенсе «Башҡортостан-2М» вариантында хәтер 128 КБ тиклем арттырыла, ПК8000 тибындағы корпус һәм «Электроника МС 3201» мониторы ҡулланыла.

## Техник характеристикаһы
* Процессор: 2 МГц йышлығындағы КР580ВМ80А, эшләү тиҙлеге — секундына 500 мең операция
* Хәтер: ОЗУ — 128 КБ, шул иҫәптән 24 КБ видеопамять (12-шәр КБ-лыҡ ике бит)
* Таймер: КР580ВИ53-гә 32-разрядлы счётчик 
* КР580ВН59-ға өҙөлөүҙәр контроллеры
* Сығарма ҡоролма: көнкүреш телевизоры, монитор
* Сағылдырыу режимы: 384 × 256 нөктә, 64 төҫ палитраһынан 4 төҫ, ике видео-бит.
* Тауыш: эсенә индереп эшләнгән динамик, 32 Гц — 48 кГц
* Клавиатура: 75 клавиша
* Тышҡы хәтер:
** көнкүреш магнитофоны
** КР1818ВГ93-кә дисковод контроллеры, ике тышҡы 5,25 дюймлыҡ дисковод, 800 КБ-лыҡ дискеталар
** Порт:
** эҙмә-эҙлекле (КР580ВВ51А)
** параллель (КР580ВВ55), принтер тоташтырыу өсөн 
** джойстик
** бүлеү айырыһы — тышҡы даими хәтер ҡоролмаһын (ПЗУ) тоташыу өсөн ҡулланылған
Төҙөлөшө — моноблок: системалы блок клавиатура һәм ~42V (арттан уң яҡтан корпусҡа энергия сығанағының ҙур радиаторы сығарылған) кәрәкле энергия сығанағы менән тоташтырылған, тышҡы энергия сығанағы 220V/42V.

Эҙмә-эҙлекле порттарҙа «ток элмәге» тибындағы локаль селтәр тормошҡа ашырыла.

## Программа менән тәьмин итеү
* Операцион система CP/M
* Текст редакторы, график редакторы, электрон таблицалар, музыкаль мөхәррир
* Интерпретатор BASIC, программалау теле Logo
* Turbo Debugger көйләүсеһе
* Уйындар
Күп программалар 1990 йылдар тирәһендә Өфө ҡалаһындағы «Hacker club» программистар клубында төҙөлгән һәм башҡа платформаларҙан яраҡлаштырылған. 

## Һылтанмалар
*  Компьютер Башҡортостан-2М — тасуирлама, документтар, эмулятор
* Компьютер фотолары
Гөйгөл (милли парк)

**Гөйгөл милли паркы** () — 2008 йылда Гөйгөл районы биләмәһендә булдырылған милли парк. Уның дөйөм майҙаны 12,755 гектар (127,55 км²). Парк Гөйгөл дәүләт ҡурсаулығы биләмәләрендә урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарарға
* Әзербайжан милли парктар исемлеге
* Әзербайжандың Ҡыҙыл китабы

## Һылтанмалар

* Официальный веб-сайт Гёйгёль национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана 
* Гёйгёль национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана 
* Национальные парки Азербайджана 
* Интервью
Ильясов Барый Ғәли улы

**Ильясов Барый Ғәли улы** (13 июнь 1939 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1985), Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (1990) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980).

## Биографияһы
Ғәли Барый улы Ильясов 1939 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бүребай ҡасабаһында тыуған.

1962 йылда Мәскәү авиация институтын тамамлағас, 1967 йылғаса Өфөләге «Союз» машиналар эшләү конструкторҙар бюроһында эшләй.

1967—1971 йылдарҙа аспирантурала уҡый. 1971 йылдан Өфө авиация институтында уҡыта, 1980 йылдан кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1988 йылдан — факультет деканы, 1989—1991 йылдарҙа ғилми эштәр буйынса проректор.
 
1992 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Механика институты лабораторияһы мөдире.

Барый Ғәли улы 16 доктор һәм 51 фән кандидаты әҙерләгән. Докторлыҡ советы рәйесе (1991—2014).

## Хеҙмәттәре
Ильясов Барый Ғәли улы — 570 самаһы хеҙмәт, шул иҫәптән 28 монография, СССР-ҙың 132 авторлыҡ таныҡлығы һәм Рәсәйҙең 3 патенты авторҙашы,
шул иҫәптән:
* Проектирование систем автоматического управления ГТД. Нормальные и нештатные режимы. — М.: Машиностроение, 1981;
* Управление гибким автоматизированным производством. — Уфа: Башкнигоиздат, 1988;
* Оптимизация многомерных систем автоматического управления ГТД ЛА. — М.:
* Машиностроение, 1989; Адаптивные системы автоматического управления ГТД ЛА. — М.: МАИ, 1994.
* Проблемы управления сложными динамическими объектами в критических ситуациях на основе знаний. М.: Машиностроение, 2003 (соавтор).
* Advanced multivariable control systems of aeroengines (Современные многосвязные системы управления авиационными двигателями). China: BHAA Publish House, Beijing, 2005 (соавтор).
*Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей / Под ред. академика С. Н. Васильева М.: Машиностроение, 2008 (соавтор).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980).
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1990).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994).
* 1973 йылдың 20 авгусында тормошҡа ашырылған уйлап табыуы өсөн «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе тапшырыла.
* Космонавтика федерацияһы миҙалдары: академик С. П. Королев (1991), Ю. А. Гагарин (1995).
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Р. Р. Мәүлетов исемендәге премияһы лауреаты (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.anrb.ru/blog/alias/ilyasov
Ялҡынлы манаралар

**«Ялҡынлы манаралар»** (; ) — Әзербайжандағы иң бейек манаралар, улар Баҡы ҡалаһында урынлашҡан. Үҙҙәренеңтышҡы ҡиәфәте менән манаралар өс ялҡын теленә оҡшап торалар.

## Проекты
**Flame Towers** — ул өс бейек бина, унда ҡунаҡхана, фатирҙар һәм офистар урынлашҡан. Ҡоролманың тулы майҙаны 227 мең кв. метрҙы тәшкил итә. Биналарҙы төҙөү 2007 йылдың октябрь айында «DIA Holding» исемле әзербайжан-төрөк компанияһы тарафынан башлана. Башта планлаштырылғанса, биналарҙы төҙөү эшен 2010 йылдың декабренә тамамларға тейеш булалар, әммә һауа шарттарының насар тороуы арҡаһында төҙөлөштө тамамлау мөҙҙәте һуңғараҡ ваҡытҡа кисектерелеп тора. Төҙөлөш компанияһы вәкилдәренең әйтеүҙәренә ҡарағанда, төҙөлөштө ни бары 2012 йылда ғына тамамлау насип була.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Урбанистика тураһындағы skyscrapercity.com абруйлы форумының Һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, Flame Towers манараларын яҡтырытылышы донъяла иң яҡшыһы тип табылған. Манаралар иң алыҫта урынлашҡан яҡтылыҡ уттарының хәрәкәттәрен тулыһынса сағылдырыусы LED-экрандар менән ҡапланған. Визуаль яҡтан, исполин факелдарының эффекты тыуҙырыла, был манараның «Ялҡынлы манаралар» тигән исеме аҫтына йәшеренгән төп мәғәнәне асып бирә. 
* Мананраларҙың исеме һәм формаһы — ихтимал, Баҡы гербына һылтанмалыр, унда ла өс ялҡын теле һүрәтләнә.
* Биналарҙың төҙөлөшө Discovery һәм Science Channel каналдарындағы Build It Bigger тапшырыуҙарының береһендә яҡтыртыла.

## Галерея

Файл:Coat of arms of Baku.svg|Баҡы гербы
Файл:Old and new Baku.JPG|Ичери-Шехерҙан «Ялҡынлы манаралар» күренеше
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2012-1035.jpg|Әзербайжан почта маркаһында
Файл:Макет Flame Towers.jpg|Гейдар Алиевтың мәҙәни үҙәгендәге макет


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=875700
* http://en.trend.az/capital/business/1714383.html
* https://www.youtube.com/watch?v=vhpboaXvHHc
* https://www.youtube.com/watch?v=8v2NG-orxVQ
* https://www.youtube.com/watch?v=sfNGd6Ys9-w
Ул булмаһын, был булһын (фильм)

**«Ул булмаһын, был булһын»** () — совет композиторы Ғөзәир Ғәджибәковтың ошо уҡ исемдәге «Ул булмаһын, был булһын» музыкаль комедияһы буйынса төшөрөлгән фильм.

## Сюжеты
Фильмдағы ваҡиғалар 1910 йылда Баҡы ҡалаһында бара. Әллә ни йәш булмаған, тол ҡалған бай ғына бакалейщик Мешади Ибад, үҙенән кәрт уйнауҙа отолған һәм бөлгөнлөккә төшкән бәктең ҡыҙы Гөлназды кәләш итеп алырға өмөтләнә. Әммә ҡыҙыҡай Сәрүәр исемле студент егетте ярата. Мешади Ибад бар хәленсә уйлағанын тормошҡа ашырырға маташа: аралашсы таба, күп кенә кешене үҙ яғына ауҙара, һәм аҙаҡ килеп, үҙенә насип булмаған кәләшенең хеҙмәтсе ҡыҙына өйләнеп ҡуя.

## Фильм тураһында
Фильм премьераһы 1958 йылдың 27 ғинуарында Мәскәүҙә үтә. Был фильм композитор Ғөзәир Ғәджибәковтың шул уҡ исемле опереттаһы буйынса төшөрөлгән өсөнсө музыкаль комедия була (быға тиклем Аршин-мал-алан (опереттаһының ике экранизацияһы үтә)).

## Ролдәрҙә
* Алиага Агаев — *Мешади Ибад*
* Тамара Гёзалова — *Гөлназ*
* Ариф Мирзакулиев — *Сәрүәр*
* Лютфали Абдуллаев — *Бала улан*
* Әхмәдов Әхмәд Мамедкүли улы
* Моллага Бабирли
* Рза Афганлы — *Джалил Мамедкулизаде*
* Агасадых Герайбейли — *Рустам-бек*
* Садык Салех — *Мирза Алекпер Сабир*
* Адиль Искәндәров
* Мостафа Марданов — *Гасан-бек*
* Исмаил Османлы — *Рза-бек*
* Мовсун Санани (фильм) — *Кочи Аскер*
* Шекинская Барат Хабиб ҡыҙы — *Сенем*
* Әфәндиев Исмаил Махмуд улы — *Ғасанкүли-бәк*
* Гасанага Салаев — * Азим Азимзаде *
* Лофи Мамедбейли — *Сәрүәрҙең дуҫы*
* Мюхлис Джанизаде — *Сәрүәрҙең дуҫы*
* Фаик Мустафаев (фильм) — *Сәрүәрҙең дуҫы*
* МАфрасияб Мамедов — *Сәрүәрҙең дуҫы*
* Хан Шушинский — *ханенде*
* Рамиз Мостафаев — *Гусейн Араблинский*
* Әминә Дильбази — *бейеүсе*

## Дубляж
* Лев Свердлин — *Мешади Ибад*
* Антонина Кончакова — *Гөлназ*
* Чеслав Сушкевич — *Бала улан*
* Борис Баташев — *Амбал*
* Сергей Мартинсон — *Ғасанбәк*
* Сергей Цейц — *Рзабәк*
* Беленький Яков Сергеевич|Яков Беленький — *Кесе Аскер*
* Елизавета Кузюрина — *Сенем*
* Константин Карельских — *Ғасан Күлибәк*
* Вячеслав Тихонов — *Сәрүәр*
* Соловьёв Владимир Романович — *Рөстәмбәк*

## Һылтанмалар
* Не та, так эта
Злыдников Дмитрий Афанасьевич

**Злыдников Дмитрий Афанасьевич** (15 сентябрь 1928 йыл — 11 март 1998 йыл) — механизатор. 1962—1983 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы «Ленин васыяты» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Дмитрий Афанасьевич Злыдников 1928 йылдың 15 сентябрендә БАССР-ҙың Әлшәй районы Михайловка ауылында тыуған. Башланғыс белемле.

1942 йылда Әлшәй районының Ташлы машина-трактор станцияһында тракторсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1949 йылда Совет Армияһы сафына саҡырыла. Демобилизацияланғандан һуң 1952 йылда Өфө тимер юлының Раевка станцияһы паровоз депоһында кочегар булып эшләй башлай. 1954 йылдың мартында Ташлы машина-трактор станцияһына эшкә ҡайта. 1958 йылдан — тракторсы, механизациялау буйынса бригадир ярҙамсыһы, 1962 йылдан — Әлшәй районының «Ленин васыяты» колхозы 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры.

Д. А. Злыдниковтың комплекслы бригадаһы баҫыусылыҡ һәм малсылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1962—1965 йылдарҙа иген культураларына бүленгән 1136—1558 гектар майҙанда бригада йыл һайын гектарынан 11,5-тән 16,8 центнерға тиклем иген ала, шул иҫәптән арыш — 15,6-нан 24 центнерға тиклем, бойҙай — 15-тән 15,6 центнерға тиклем, тары — 19-ҙан 22,8 центнерға тиклем.

1964 йылда бер һыйырҙан уртаса һауым 2 138 килограмм һөт тәшкил итә, 1965 йылда — 2 362 килограмм. 1964 йылда бер йомортҡа һалған тауыҡтан 77 йомортҡа алғандар, 1965 йылда — 103 йомортҡа. 1964—1965 йылдарҙа бригада планда ҡаралған 1110 центнер урынына 1 169 центнер ит етештерә, һөттө — планда ҡаралған 8205 центнер урынына 9317 центнер һауа.

Д. А. Злыдников продукция етештереүҙе арзанайтыуға ҙур иғтибар бирә. 1964 йылда бер центнер игендең үҙҡиммәте бригадала 1,90 һум тәшкил итә, дөйөм алғанда колхоз буйынса — 2,49 һум, шәкәр сөгөлдөрө — ярашлы рәүештә 1,64 һум һәм 2,57 һум, ит — 80,10 һум һәм 80,40 һум, һөт — 12,48 һум һәм 13,60 һум.

Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1966 йылдың 23 июнендә Д. А. Злыдниковҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1983 йылда пенсияға сыға.

1998 йылдың 11 мартында Злыдников Дмитрий Афанасьевич вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)
* Әлшәй районының почетлы гражданы

## Хәтер
Д. А. Злыдников иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Герой йәшәгән йортҡа мемориал таҡта ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Хеҙмәт геройҙары. /төҙөүсе Р. А. Вәлишин [һ.б.]. — Өфө : Китап, 2011. — 432 б. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*
Майкоп

**Майкоп** ( — алмағас үҙәны, ) — Рәсәйҙәге Адыгей Республикаһының баш ҡалаһы.

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Майкопский городской портал 8772.ru 
* Официальный сайт районного казачьего общества г. Майкопа, Республики Адыгея 
* План-карта города Майкопа
* История города Майкопа
* Общественный транспорт Майкопа
* Исторические фотографии города