open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хан Шатыр

«**Хан Шатыр**» (кемдер хата итеп ҡаҙаҡ теленән «Хан сатыры» тип тәржемә яһай, әммә ысынында «Батша ҡыңғырау», «Батша пушка» һымаҡ һүҙбәйләнеш булып тора, дөрөҫ итеп тәржемә иткәндә Хан шатыр — «сатырҙар араһында хан» була) — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан ҙур сауҙа-күңел асыу үҙәге. Илдең иң ҙур сауҙа үҙәге. Ҡаланың яңы символы булып тора, тәүге һәм берҙән-бер лайфстайл-үҙәге, ул бер ҡыйыҡ аҫтында шопингты һәм донъя кимәлендәге күңел асыуҙарҙы берләштерә. Донъяла сатыр формаһында төҙөлгән иң ҙур ҡоролма булып тора.

Ҡоролма проектының архитекторы — Бөйөк Британия лорды Норман Фостер була. Ҡоролма 2006 йылда төҙөлә башлай.

Ҡоролма 150 метр (шпиль) бейеклектәге гигант сатырҙы хәтерләтә, ул үтә күренмәле ETFE полимер япмаһы менән ҡапланған ҡорос ванттарынан ҡоролған. Үтә күренмәле ETFE полимер япмаһы үҙенең үҙенсәлекле химик составы арҡаһында, сауҙа комплексының эске яғын киҫкен температура тирбәлеүҙәренән һаҡлай һәм комплекс эсендә уңайлы микроклимат барыҡҡа килтерә.

«Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы 2010 йылдың 5 июлендә тантаналы рәүештә асыла. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексын асыу тантанаһы Астана ҡалаһы көнөн байрам итеү сиктәрендә Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы ҡатнашлығында була. Тантаналы сарала донъяла киң танылған классик музыкаһының итальян теноры Андреа Бочеллиның концерты була.

«Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының дөйөм майҙаны — 127 мең квадратных метр. Ҡоролма эсендә сауҙа итеү һәм күңел асыу комплекстары урынлашҡан. Улар араһында шул иҫәптән супермаркет, ғаилә паркы, кафе һәм ресторандар, кинотеатрҙар, спорт залдары, яһалма пляж менән аквапарк һәм тулҡын эффекты менән бассейндар, хеҙмәтләндереү һәм офис бүлмәләре, 700 урынға паркинг һәм башҡа күп нимәләр бар. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының төп үҙенсәлеге — пляжлы курорт, ул тропик климатлы, үҫемлектәре лә тропик зонан килтерелгән, температураһы  йыл әйләнәһенә +35 градус тәшкил итә. Курорттың ҡомташлы пляждары йылытыу системалары менән йыһазландырылған, ул ысын пляж тойғоһон тыуҙыра, ә ҡом Һинд океанында урынлашҡан Мальдив утрауҙарынан килтерелгән.

Forbes Style журналы версияһы буйынса «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы донъяның иң яҡшы ун экологик биналарына исемлегенә керә, ул был хит-парадта Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһынан берҙән-бер ҡоролма була. Хәҙерге ваҡытта бында 196 магазин, 35 кафе һәм ресторандар, спорт залдары, кинотеатрҙар һәм башҡа күңел асыу үҙәктәре урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының рәсми сайты
* Сайт-визитка 
* Галерея
* Вид на Хан Шатыр на сервисе Яндекс.Панорамы.
Этнография музейы (Анкара)

**Анкара этнография музейы** () — Төркиәнең баш ҡалаһы Анкарала урынлашҡан музей.

## Тарихы
Этнография музейы архитектор Ариф Хикмет Коюноглу проекты буйынса Намазга убаһындағы мосолман зыяраты территорияһында 1925 һәм 1928 йылдар араһында төҙөлә. 1925 йылдың 15 ноябрендәге Төркиә Министрҙар кабинеты декреты нигеҙендә музейҙы асыу маҡсатында Намазга убаһы Милли мәғариф министрлығына бүләк ителә. Сәлжүк империяһы осоронда был убала мәҙрәсә эшләгән. Ғосман империяһы дәүерендә бында мосолман зыяраты урынлашҡан, империя тарҡалып Төркиә республикаһы төҙөлгән осорҙа, ошо убала тантаналар уҙғарылған.

Музей бинаһы 1926 йылда төҙөлөп бөтә. Артабан мадъяр төркиәтсеһе профессор Дьюла Месарош докладына ярашлы бинаның структураһы этнография музейы итеп үҙгәртеп ҡорола.

1930 йылдың 18 июлендә этнография музейы рәсми рәүештә асыла. Музейҙа XII быуат осоронан алынған экспонаттар һаҡлана. Музейҙа Төркиәнең барлыҡ төбәктәренән йыйылған һәм ил тарихының төрлө дәүеренә ҡараған изделиелар коллекцияһы һаҡлана.

1927—1929 йылдарҙа музейҙы нигеҙләү өҫтөндә башҡорттарҙан сыҡҡан доктор Хәмит Зөбәйер Ҡушай эшләй, ул шулай уҡ 1927 йылдың 1 июнендә этнография музейының беренсе директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1897 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусының Ҫарайлы-Мең ауылында тыуған. 1909 йылда әсәһе яғынан туғаны Ризаитдин Фәхретдинов булышлығы менән Истанбулға уҡырға ебәрелә. Хәмит Зөбәйер Ҡушай этнография музейы директоры вазифаһын 1931 йылдың 13 мартына тиклем башҡара.

1938 йылдың 10 ноябрендә президент Мостафа Кемал Ататөрк вафат булғандан һуң, уның кәүҙәһе Истанбулдан Анкараға күсерелә. Анкарала дәүләт ерләү процессияһы була, уның өсөн мәрмәр саркофаг эшләнә. Ун биш йыл дауамында ошо уҡ бинала ваҡытлыса Ататөрктең кәшәнәһе урынлаша, бында төрлө илдәрҙең рәсми делегациялары килеп торғандар. 1953 йылда саркофаг махсус төҙөлгән Аниткәбир төрбәһенә күсерелә. Музей алдында итальян скульпторы Пьетро Каноника тарафынан 1927 йылда эшләнгән һыбайлы Мостафа Кемал Ататөрктең ҡула һәйкәле урынлашҡан.

Коллекцияларҙа һәм күргәҙмәләрҙә төрөк халыҡ сәнғәтенә — керамика һәм ағас изделияларына, тарихи хәрби ҡоралға, көнкүреш әйберҙәргә, туҡымаларға һәм балаҫтарға төп иғтибар бүленә. Иң боронғо экспонаттары араһында сәлжүк солтаны Кай Хөсрөф III-нең XIII быуатҡа ҡараған ағас тәхете бар.

2012 йылда музейға 1500 йыл элек арамей телендә яҙылған Яңы Инжил апокрифы (Варнава) ҡулъяҙмаһы тапшырыла, уның йәше һәм дөрөҫлөгө шикле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һынлы сәнғәт һәм скульптура дәүләт музейы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Шэньян Дунлины

Цин династияһының **Шэньян Дунлины** йәғни **Фулин** — Ҡытай императоры Нурхаци һәм уның ҡатыны Сяо­цы­гао (сығышы менән Ехэ­на­р ырыуынан) төрбәһе. Иҫке Шэньян ҡалаһының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡанға күрә, традицион рәүештә Көнсығыш император кәшәнәһе (төрбәһе) тип атала. Дачжэндянь һарайы менән 2 ерләү-хәтерләү ҡомартҡылары — Дунлин һәм Бэйлин төрбәләре тоташҡан. Дунлин төрбәһендә (1629 йылда һалынған, 1651 йылда төҙөлөш тамамланған; яңыртыла) император Нурхаци һәм уның ҡатыны Сяо­цы­гао (сығышы менән Ехэ­на­р ырыуынан) ерләнгән; ҡәбер ҡурғанына таш һәйкәлдәр менән уратылған «Йәндәр юлы» алып бара.

1629 йылда, Нурхациҙың улы Айсиньгиоро Абахайҙың «Тяньцун» девизы аҫтында хакимлыҡ итеүенең өсөнсө йылына ҡарай, төрбәне төҙөү ҡарары ҡабул ителә. Шул уҡ йылда Нурхаци һәм уның ҡатыны Сяо­цы­гао (сығышы менән Ехэ­на­р ырыуынан) төрбәлә ерләнә.

1636 йылда, Нурхациҙың улы император Айсиньгиоро Абахайҙың «Чундэ» девизы аҫтында хакимлыҡ итеүенең беренсе йылына ҡарай, ул Фулин () кәшәнәһе тип атала башлай.

Ҡоромалар комплексы булараҡ төрбәнең төҙөлөшө 1651 йылда император Шуньчжиҙың «Шуньчжи» девизы аҫтында хакимлыҡ итеүенең һигеҙенсе йылында тамамлана. Һуңынан «Канси», «Цяньлун» һәм «Цзяцин» девиздары аҫтында хакимлыҡ итеүселәр осоронда төрбә киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола.

Цин династияһының тәүге император төрбәһе булараҡ, Фулин кәшәнәһе элекке Мин династияһы кәшәнәләренең төҙөлөш үҙенсәлектәрен үҙ эсенә ала. Фулин кәшәнәһен төҙөгәндә манчжурҙар стиле һәм төбәк үҙенсәлектәр ҡушыла. Был уникаль ҡоролма хәҙерге ваҡытта император кәшәнәһенең музей комплексы булып тора.

Төрбә башлыса 1651 йылға ҡарай төҙөлөп бөтә. Майҙаны — 540000 км², 32 ҡаралтынан тора.

Тяньчжу тауының ҡаршыһында, Хуньхэ йылғаһынан йыраҡ булмаған урында төҙөлгән. Изге юл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан йүнәлтелгән. Баҫҡыс 108 баҫманан () тора һәм өҫкә ҡәбергә алып бара.

Лунгэнь ҡапҡаһы һәм Лунгэнь залы — үҙенсәлекле, улар шул осор — Цин династияһы технологияһы нескәлектәрен үҙ эсенә алғандар. Эске ихатала ҡыҙыл ишектәр, арыҫландарҙың, юлбарыҫтарҙың, аттарҙың, дөйәләрҙең һәм башҡаларҙың таш һындары урынлашҡан.

Туризм өсөн рәсми рәүештә 1929 йылда асыла, 1988 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһының милли байлыҡ һаҡланыусы объектары исемлегенә керә. 2007 йылдың 1 июлендә «Мин һәм Цин династиялары императорҙарының кәшәнәләре» объектының бер өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы каталогына индерелә.

## Һылтанмалар
* Александр Васильевич Верещагин. «В Китае. Фулинские могилы»
*
Мукден һарайы

**Мукден һарайы** () — Ҡытайҙың Шэньян (шулай уҡ Мукден; тарихи Көньяҡ Маньчжурия, Пекиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан) ҡалаһында Манжур династияһының беренсе императорҙары — Нурхаци һәм Абахайҙың һарайы.

Нурхаци етәкселегендәге манчжурҙар власть өсөн көрәштә еңгәндән һуң, 1621 йылда Мукден Ҡытайҙың төп баш ҡалаһы статусын ала. 1625 йылда ҡалала император Нурхаци һарайға нигеҙ һала. Архитектура стиле буйынса тәүге биналары тирмәләрҙе хәтерләткән. Император Абахайҙың өҫтәлмә төҙөлгән биналарын иҫәпкә алып һарай комплексы төҙөлөшө 1631 йылға ҡарай башлыса тамамлана. Был манчжур, ҡытай һәм тибет архитектураларының комбинацияһы.

Гугун һарай комплексы (Боронғо һарай) — Хоу Цзинь һәм иртә Цин дәүерҙәренең һарай күркәмлеге өлгөһө, ул 1625 йылда төҙөлә башлай һәм 1635 йылға ҡарай төҙөлөш тамамлана, уға 1778 йылға ҡәҙәр бер нисә тапҡыр өҫтәлмәләр һәм реконструкциялар индерелә. Планда – яҡынса 70 мең м² майҙанды биләгән тура дүртмөйөш; 114 бинаны һәм ҡаралтыны (500-ҙән ашыу помещениелар) үҙ эсенә ала. Көнсығыш (иң иртә) өлөшөндә 8-мөйөшлө платформала (бейеклеге 1,6 метр) 2-яруслы ҡыйыҡ менән павильон типтағы Дачжэндянь һарайы һалынған. Был һарайҙың алдында майҙан йәйелгән, уның ике яғында ла юғары түрәләр (вандар), шул иҫәптән «һигеҙ байраҡлы» манчжур ғәскәре башлыҡтары өсөн 10 павильон урынлашҡан. дөйөм алғанда планировка хәрби лагерҙың урынлашыуын хәтерләтә, ҡаралтылар ҡытай, манчжур, тибет архитектураларының традицияларын берләштерә. Дачжэндянь һарайы менән 2 ерләү-хәтерләү ҡомартҡылары тоташҡан. Дунлин төрбәһендә (1629 йылда һалынған, 1651 йылда төҙөлөш тамамланған; яңыртыла) император Нурхаци һәм уның ҡатыны Сяо­цы­гао (сығышы менән Ехэ­на­р ырыуынан) ерләнгән; ҡәбер ҡурғанына таш һәйкәлдәр менән уратылған «Йәндәр юлы» алып бара. Бэйлин төрбәһендә (1643-1651 йылдарҙа төҙөлә) Нурхациҙың улы – император Ху­ан­тай­цзи (Аба­хай) һәм уның ҡатыны Сяо­ду­ань­вэнь (сығышы менән Борд­жи­гин ырыуынан Джэрд­жэр) ерләнгән. Император һарайының әһәмиәтлеге һәм Ҡытай императоры һәм уның вариҫтары ҡәберҙәрҙе хөрмәт итеп килеп йөрөгән өсөн, рәсми исеме үҙгәргәндән һуң да ҡала артынан XX быуатҡа саҡлы Мукден атамаһы һаҡланған. Һарайҙа хәрби ҡоралдарҙың, көнкүреш әйберҙәренең, Цин дәүере китаптарының ҙур коллекцияһы һаҡланған.

1644 йылда Пекинды яулап алғандан һуң, император Ябыҡ ҡалаға күсә, ә Мукден илдең икенсе баш ҡалаһы статусын йөрөтә. Император һәм уның вариҫтары йыл һайын Мукденға килеп йөрөгәндәр.

1780 йылда һарай комплексы император Цяньлун тарафынан киңәйтелә һәм ҙур кимәлдә традицион ҡытай һарай комплексы йөҙөн ала.

1900 йылда һарай Ихэтуань ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән Деан Иванович Чубботич командалығындағы Рәсәй империяһы армияһы тарафынан биләнә.

1955 йылда милли музей тип иғлан ителә. 2004 йылда «Пекин һәм Шэньянда Мин һәм Цин династиялары императорҙарының һарайҙары» комплекслы объектының бер өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары иҫәбенә индерелә.

## Һылтанмалар
* Бөтә донъя мираҫы документацияһы
Ишембай (шашка клубы)

**«Ишембай»** (тәүҙә — *«Нефтсе»*, артабан — «*Машиналар эшләүсе*») — Рәсәйҙә тәүге профессиональ шашка клубы. Ишембайҙа 1999 йылдың 14 майында ойошторола.

Клубтың тәүге президенты Владимир Петрович Давыдов — 2000—2003 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте башлығы. Төп менеджер (1999—2001 йылдарҙа) — Юрий Черток.

Клуб күп тапҡырҙар Европа чемпиондары Кубогын яулай.

2001 йылдың 8 ноябрендә клуб Рәсәй халыҡ-ара шашкалар федерацияһын ойоштороу буйынса инициатор булып сығыш яһай, Аҙаҡ федерация ФМЖД тарафынан да рәсми рәүештә таныла.

2004 йылдан 2006 йылға тиклем клуб үҙенең спонсоры «Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционер йәмғиәтенең исемен ярыштарҙа күрһәтеү өсөн «Машиналар эшләүсе» исеме аҫтында сығыш яһай. Фарм-клуб ойошторола. Хәҙерге ваҡытта шашка клубы «Ишөмбай» исеме аҫтында сығыш яһай, әлеге ваҡытта клубҡа ябылыу ҡурҡынысы янай.

2009 йылдан командала Владимир, Елена һәм Максим Мильшиндар, шулай уҡ Фидан Ишморатов, Анатолий Татаренко кеүек уйынсылар була. Анатолий Татаренко халыҡ ара шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһының клуб чемпионатында еңеү яулай.

2010 йылда — клубтар командалары араһында (ҡатын-ҡыҙҙар) халыҡ-ара шашкалар буйынса Рәсәй Кубогын яулайҙар.

## Танылған уйынсылар

* Тамара Танһыҡҡужина
* Александр Георгиев
* Владимир Мильшин
* Елена Мильшина
* Муродулло Амриллаев һәм башҡа донъя чемпиондары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.ishimbay.ru/index.php?newsid=679
Грибков Михаил Петрович

**Грибков Михаил Петрович** (2 сентябрь) 1909 йыл — 14 ғинуар 1964 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1960—1963 йылдарҙа Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1964).

## Биографияһы
Михаил Петрович Грибков 1909 йылдың 2 сентябрендә (яңы стиль буйынса) Өфө губернаһының Дыуан ауылында ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1920-се йылдар башында батраклыҡта йөрөй. 1926 йылда район крәҫтиәндәр комитеты уны үҙ иҫәбенә Красноярск эшсе йәштәр мәктәбенә уҡытырға ебәрә. 1928 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, уны Себер крайына башта комсомол, ә һуңынан партия эшенә ебәрәләр.

1934 йылда С. М. Киров исемендәге Омск ауыл хужалығы институтының зоотехника факультетын тамамлай. Омск өлкәһенең Саргат районы Чембракуль итселек-һөтсөлөк совхозында директор урынбаҫары, баш зоотехник булып эшләй.

1937 йылдың йәйендә Омск өлкә ауыл хужалығы идараһының малсылыҡ бүлеге начальнигы итеп раҫлана. 1939 йылда Омск итселек-һөтсөлөк совхоздар тресы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

Үҙ теләге менән совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнаша. Һуңынан Красноярскиға Себер хәрби округының сәйәси составы курсына ебәрелә. Курсты тамамлағас, Омск ҡалаһына партия эшенә йүнәлтелә.

1941 йылдың июленән алып 1945 йылдың авгусына тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Үҙе теләп һуғышта ҡатнашып, өс тапҡыр яралана, контузия ала.

Сәләмәтлек торошо буйынса демобилизацияланғандан һуң, Омскигә партия эшенә ҡайта. 1947—1949 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Омск ҡала комитеты секретары. 1949 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты аппаратына эшкә күсерелә.

1949—1952 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы.

1956 йылда Грибков хеҙмәтсәндәр депутаттарының Куйбышев өлкә Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.

Һуңынан 1958 йылдан алып 1960 йылдың ғинуарына тиклем РСФСР Министрҙар Советы аппаратында эшләй.

1960 йылдың ғинуарынан алып 1963 йылдың мартына тиклем — Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары.

1961 йылдың 31 октябренән алып 1964 йылдың 14 ғинуарына тиклем — КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы.

1964 йылдың 14 ғинуарында вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы,
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы,
* «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн» миҙалы,
* «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.

## Сығанаҡтар
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
Михляев Степан Андреевич

**Михляев Степан Андреевич** (10 декабрь 1919 йыл — 28 март 2001 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия  дивизионы командиры, майор. Мәғариф эшмәкәре. 1951—1983 йылдарҙа Дыуан районының Дыуан урта мәктәбе директоры. Советтар Союзы Геройы (1944). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957).

## Биографияһы
Степан Андреевич Михляев 1919 йылдың 10 декабрендә Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе  Дыуан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәсәғүт педагогия училищеһын тамамлай (шул уҡ районда).

1939 йылда Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Кесе лейтенанттар курсын тамамлай.

1941 йылдың декабренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Майор Степан Михляев Көнбайыш Буг, Сан, Висла йылғаларын һуғышып аша сыҡҡанда, «Сандомирский» исеме алған плацдарм өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң майор С. А. Михляев — запаста. Тыуған ауылына ҡайта. 1948 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының  география факультетын тамамлай, Дыуан урта мәктәбе директоры булып эшләй.

2001 йылдың 28 мартында вафат була.

## Батырлығы
«917-се артиллерия полкының (1-се Украина фронты 13-сө армия 350-се уҡсылар дивизияһы) дивизион командиры майор Михляев Степан 1944 йылдың 18-24 июлендә дошманды эҙәрлекләп барып, Көнбайыш Буг (Буг) һәм Сан йылғаларын һуғышып аша сыға һәм Польшаның Сандомир ҡалаһынан көньяҡтараҡ Висла йылғаһының көнсығыш ярына килеп сыға. А. С. Михляев үҙенең дивизионының орудиелары уты менән уҡсылар подразделениеларына дошмандың һыу аша сығыу кәрәк-яраҡтарын баҫып алырға мөмкинлек тыуҙыра. 1944 йылдың 29 июлендә Сандомир ҡалаһынан 20 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Лонжак тигән урын районында, разведчиктарҙың ҙур булмаған төркөмө менән ике батареяны паромда Висла йылғаһының һул ярына сығара.

Сандомирский плацдармында һуғышта дивизиондың ҡыйыу командиры дошмандың һигеҙ контратакаһын кире ҡаға».

1944 йылдың 23 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн, майор Михляев Степан Андреевичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4597) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (23.09.1944).
* Ленин ордены (23.09.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.10.1943).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.06.1945).
* Александр Невский ордены (31.03.1945).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (17.01.1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (16.02.1943).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (13.09.1943).
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (28.08.1942).
* Миҙалдар.
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Нелюбин Иван Яковлевич

**Нелюбин Иван Яковлевич** (29 июнь 1914 йыл — 8 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһының айырым танкыға ҡаршы истребитель дивизионының орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Иван Яковлевич Нелюбин 1914 йылдың 29 июнендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Кондрашин Лоб (хәҙер Башҡортостан Республикаһының  Арамелевка) ауылында ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

7 синыфты тамамлай. Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһында юл төҙөлөшө мастеры булып эшләй. 

Уның йәш сағы тыуған ауылында үтә. Ул ҙур өҙөклөктәр менән уҡый. Тәүҙә ике класты тамамлай. Бер нисә йылдан һуң мәктәпкә тағы бер ҡыш йөрөй. Ә ете йыллыҡ белемде егерме йәше тулып үткәс ала. Нелюбиндар осто осҡа саҡ ялғап, бик ярлы йәшәй. Шуға күрә Иван һәләтле үҫмер булһа ла, уға тыныс ҡына уҡырға мөмкин булмай, мәктәп урынына кулактарға ялланып эшләргә тура килә. Ун дүрт йәшендә Иван яңы һөнәр үҙләштерә — итексе була, ә ун йылдан һуң, үҙенең тырышлығы арҡаһында Әшә район Советы башҡарма комитетында прораб, аҙаҡ шоссе юлдарының юл мастеры була. Ошо вазифала эшләп йөрөгәнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана. 

1941 йылдың июлендә Одесса өлкәһенең Андре-Ивановский район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ҡыҫҡа ваҡытлы курстар үткәндән һуң, ул артиллерия часенә тоҫҡаусы итеп йүнәлтелә. Һуғыш йылдарында уҡ, грамоталы хәрби булараҡ, Нелюбин Иванды 3-сө Украина фронтының 113-сө уҡсылар дивизияһы 239-сы айырым танкыға ҡаршы дивизиондың 76 миллиметрлы орудие командиры вазифаһына тәҡдим итәләр. 

Нелюбин Иван Яковлевич 1945 йылдың март айында Венгрияла батырлыҡ күрһәтә, ҡаты яраланып, дошмандың танк аҫтына граната менән ташлана.

Балатон күленән көньяҡтараҡ, Янош Шемор ауылының (Венгрия) ҡалҡыулығында ерләнгән.

## Хәтер
* Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһында Нелюбин Иван Яковлевич исемен йөрөткән урамда мемориаль таҡта ҡуйылған.
* Благовещен ҡалаһында (Башҡортостан) Геройҙың бюсы ҡуйылған.
* Башҡортостандың Благовещен районы Ильина Поляна ауылындағы урта мәктәп Герой исемен йөрөтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе сержант Нелюбин Иван Яковлевичҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.02.1945).
* III дәрәжә Дан ордены (01.12.1944).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (27.07.1944).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (29.10.1944).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Нелюбин Иван Яковлевич.
* Нелюбин Иван Яковлевич.
Наумкин Василий Дмитриевич

**Наумкин Василий Дмитриевич** (14 ғинуар 1936 йыл — 10 август 1993 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1956—1993 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатының домна эшсеһе, өлкән домна эшсеһе, домна мейесе газсыһы, металлургия ҡорамалдарының слесарь‑ремонтсыһы. РСФСР-ҙың 8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1979), СССР-ҙың почётлы металлургы (1968). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976, 1985).

## Биографияһы
Василий Дмитриевич Наумкин 1936 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районындағы Егәҙе ауылында тыуған.

1956 йылда Магнитогорск ҡалаһында 13-сө һөнәрселек училищеһын (хәҙер 13-сө профессиональ лицей) тамамлай һәм Магнитогорск металлургия заводының домна цехына килә. 1960-сы йылдар аҙағында Магнитканың бер коммунистик хеҙмәт бригадаһының бригадиры, «Комсомолканың» икенсе домнаһында өлкән горновой була. Домна мейесенең утлы һөнәренә ул 30 йыл самаһы ғүмерен бағышлай.

1975 йылда В. Д. Наумкин индустриаль техникумдың киске бүлеген тамамлай. Ул мейес янында ла эшләп өлгөрә, ултырыштар үткәрә, осрашыуҙарҙа ҡатнаша, сәфәрҙәр ҡыла. Профессионал техник училище һәм мәктәп уҡыусылары менән йыш осраша, үҙенең бик яҡшы «утлы» һөнәре тураһында һөйләй.

РСФСР Юғары Советы депутаты, өлкән горновойҙың эше юғары оҫталыҡ менән айырыла. Василий Дмитриевич үҙенең тәжрибәһе һәм оҫталығын йәштәргә ихлас тапшыра. Уның күп уҡыусылары шулай уҡ өлкән горновой булып китә.

Василий Дмитриевич һуңғы көндәренә тиклем (ул 1993 йылдың 10 авгусында вафат була) Магнитогорск комбинатының домна цехында эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Продукция етештереүҙе арттырыу, уның сифатын яҡшыртыу һәм хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү буйынса туғыҙынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн Наумкин Василий Дмитриевичҡа 1976 йылдың 5 мартында «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* 1985 йылда унынсы биш йыллыҡтың планын айырыуса уңышлы үтәгәне һәм ҙур йәмәғәт эштәре алып барғаны өсөн уға икенсе тапҡыр «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Тыуған ил Василий Дмитриевичтың хеҙмәт батырлыҡтарын юғары баһалап, уны өс Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләй.

## Хәтер
* 2006 йылда Наумкин Василий Дмитриевичтың 70 йәшлек юбилейы тантаналы билдәләнә.

## Әҙәбиәт
* Выпускники и работники учреждений начального профессионального образования Челябинской области — Герои Социалистического Труда \ ГУ ПОиН адм. Челяб. обл., ЧелИПРО; сост.: Н. И. Голендухин, Ф. М. Крылов, Е. М. Донских — Челябинск, 1999. — 63 с.: ил.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* 
* Подручный Прометея из Зигазы
* Уральский доменщик — единственный дважды Герой Социалистического в металлургии  
* http://www.mymetal.ru/?news/industry/details/17441
Фролов Александр Павлович

**Фролов Александр Павлович** (27 сентябрь 1921 йыл — 10 октябрь 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор (1945). Советтар Союзы Геройы (1965).

## Биографияһы
Александр Павлович Фролов 1921 йылдың 27 сентябрендә Тамбов өлкәһе Мичурин районының Заворонежское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 9-сы синыфты һәм аэроклубты тамамлай.

1940 йылда Тамбов өлкәһе Мичурин район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1941 йылда Чугуев хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың сентябренән хәрәкәт итеүсе армияла.

659-сы истребителдәр авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (288-се истребителдәр авиация дивизияһы, 17-се һауа армияһы, 3-сө Украин фронты) капитан Фролов Александр 1945 йылдың февраленә 475 хәрби осош яһай һәм һауа һуғышында шәхсән дошмандың 13 самолетын, төркөмдә 7 самолетын бәреп төшөрә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 6 майындағы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Фролов Александр Павловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 10680) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. 

1945 йылдан майор А. П. Фролов — запаста. 1952 йылда ул педагогия институтын тамамлай. Башҡортостанға күсеп килгәс, Әлшәй районының Казанка ауылында йәшәй, «Ҡыҙыл» игенселек совхозында партбюро секретары булып эшләй, 1965—1985 йылдарҙа Казанка урта мәктәбе директоры була.

1994 йылдың 10 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (06.05.1965);
* Ленин ордены (06.05.1965);
* өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21.03.1943; 06.03.1944; 30.05.1944);
* Александр Невский ордены (20.09.1944);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.03.1943);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* миҙалдар.

## Хәтер
* Казанка ауылының мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Әлшәй районының Раевка ауылында Герой исеме менән бер урам аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
* Республиканский музей боевой славы: Фролов Александр Павлович .
Филимонов Леонид Иванович

**Филимонов Леонид Иванович** (22 июль 1935 йыл, Башҡорт АССР-ы, Дәүләкән районы, Вишнёвка ауылы) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.

## Белеме

* 1959 йыл —  Өфө нефть институтын нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры һөнәре буйынса тамамлай.

* Халыҡ-ара инженер академияһы һәм тау фәндәре академияһы академигы. 

## Биографияһы

* 1959—1979 — «Сахалиннефть» берекмәһе— быраулаусы, быраулау мастеры, производство-техник бүлеге начальнигы, быраулау эштәре идаралығы начальнигы, баш инженер.
* 1979—1984 — «Томскнефть» производство берекмәһенең  быраулау эштәре идаралығы начальнигы.
* 1984—1987 — «Нижневартовскнефтегаз» етештереү берекмәһенең генераль директоры. 
* 1987—1988 — СССР газ сәнәғәте министрының беренсе  урынбаҫары.
* 1988—1989 — СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
* 1989—1991 — СССР нефть һәм газ сәнәғәте министры.
* 1990—1991 — СССР Министрҙар  Советы ҡарамағындағы дәүләт яғыулыҡ-энергетика комитеты рәйесе урынбаҫары.
* 1991—1994 — «Томскнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры
* 1994—1998 —  «Көнсығыш нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең президенты.
* 1993—1996 йылдарҙа РФ Федерация Советы ағзаһы .
* 1998—1999 — «Томскнефть» акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе.
* 1998 йылдан «ЮКОС ЭП (Ехрlоration & Рrоduction)» компанияһының беренсе вице-президенты. 
* 1997—2001 йылда Томск өлкә думаһының депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* СССР Дәүләт премияһы (1986) — Көнбайыш-Себер нефть һәм газ комплексының тәбиғәт ресурстарын вахта ысулы менән эшкәртеү һәм индереү системаһын үҙләштергәне өсөн.

## Әҙәбиәт

* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник./Сост. В. И. Ивкин. Москва, 1999. — ISBN 5-8243-0014-3

## Һылтанмалар

* Филимонов Леонид Иванович
Компост

**Компост** (, ,   — «ҡатнаш») — органик ашлама. Ул  үҫемлек йәки хайуан  ҡалдыҡтарының органик тарҡалыуы һөҙөмтәһендә акилеп сыға. Компост төрлө материалдарҙың микроорганизмдар, редуценттар,  детритофагтар йоғонтоһонда биодеградация процесына бирелеүе һөҙөмтәһендә килеп сыға. Компост етештереү процесы **компостлау** тип атала, уны ҡулланыу тупраҡ сифатын яҡшырта.

## Компостлау
Компостлау —  ҡаты органик ҡалдыҡтарҙың һауа ҡатнашлығы мотлаҡ булған аэроб процесс . 
Шуның өсөн компостлауға сеймал ғәҙәттә  өйөмдәргә һәм компост бураларына, мискәләргә, махсус ҡоролмаларға урынлаштырыла.Соҡорҙарҙа кислород менән тәьмин итеү ауыр. Һауанан тыш эске  биологик йылылыҡ, юғары дымлылыҡ һәм микроорганизмдар булыуы талап ителә.

Органиканы Һөҙөмтәле эшкәртеү өсөн  микроорганизмдарға ошолар талап  ителә:

* **Углерод**;
* **Азот** ;
* **Кислород** .
* **Һыу** .

Компостлағанда органик массала үҫемлектәрҙең туҡланыу элементтары (азот, фосфор, калий һәм башҡалар) арта,  патоген микрофлора  зарарһыҙлана, гельминттарҙың күкәйҙәре серей,  целлюлоза, гемицеллюлоза һәм пектинлы матдәләр нисбәте кәмей, ашлама таралып тора,  тупраҡҡа индереү еңеләйә.

## Ҡулланыу
Компост яҡынса тиреҫ кеүек үк дозала бөтә үҫемлектәрҙе ашлауға ҡулланыла (15-40 т/га). Компост уңдырышлылыҡ арттырыу  үҙенсәлектәре буйынса тиреҫтән ҡалышмай, ә ҡайһы берҙәре  (мәҫәлән,  торф-тиҙәк һәм  фосфорит оно) уны уҙҙыра ла.

## Компост өсөн сеймал

Компост әҙерләү өсөн төп материалдар:
* малсылыҡ ҡалдыҡтары — тиреҫ һәм тиреҫ һарҡындыһы, ҡош тиҙәге,яраҡһыҙ мал аҙығы ;
* үҫемлекселек ҡалдыҡтары —  йәшелсә баҡсаһындағы төрлө ҡый үләне, сабылған газон үләне, яраҡһыҙ емештәр;
* ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү ҡалдыҡтары — тамыраҙыҡ , етен, кесерткән һәм  көнбағыш һабаҡтары, кукуруз сәкәне һәм башҡалар;
* ағас эшкәртеү ҡалдыҡтары — ағас япрағы, онтағы, юнысҡыһы;
* көнкүреш ҡалдыҡтары — үҫемлек аш-һыу  ҡалдыҡтары (кимерек, емеш-еләк һәм йәшелсә, көнбағыш ҡабығы, емешен шелуха, ҡәһүә төпрәһе), йомортҡа ҡабығы, фекалийҙар;
* башҡа ҡалдыҡтары — төшөм һыу түккән, күн заводы ҡалдыҡтары, бойня һәм башҡалар.
* торф.

Компост өсөн сеймалды «йәшел» һәм «көрән» төҫтәргә бүлеү ҡабул ителгән. Йәшел сеймалда азот күп, көрәндә — углерод. Компостланған материалда углеродтың азотҡа  ҡарата оптималь нисбәте 25-30-ға 1 . Мәҫәлән, яңы сабылған үләндә был  нисбәт 15:1, а ҡоро япраҡта — 50:1, йәғни уларҙы тигеҙ өлөшләп ҡатыштырыу  оптималь дәүмәлгә яҡын нисбәт бирә.

## Шулай уҡ ҡара

* Вермикомпост
* Терра прета
* Компостный туалет

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Немчинов Александр Михайлович

**Немчинов Александр Михайлович** (15 ноябрь 1919 йыл — 3 октябрь 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943). Майор дәрәжәһендә 1966 йылда запасҡа сыға. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Александр Михайлович Немчинов 1919 йылдың 15 ноябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Воскресенск ауылында тыуған.

Урыҫ. Белеме — ете класс. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға тиклем бәйләнеш контораһында эшләгән.

Ҡыҙыл Армия сафына 1939 йылда Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың февраленән.

63-сө айырым истребителдәр-танкыға ҡаршы дивизиондың орудие командиры (106-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант А. М. Немчинов 1943 йылдың 15 октябрендә Лоев ҡасабаһы (Гомель өлкәһе) янында Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. .

Һуғыштан һуң хеҙмәтен Совет Армияһында дауам итә. 1949 йылда хәрби пехота училищеһын тамамлай. 1966 йылдан майор А. М. Немчинов — запаста.

1985 йылдың 3 октябрендә Чернигов ҡалаһында вафат була. Чернигов ҡалаһының Яцев зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
«63-сө айырым истребителдәр-танкыға ҡаршы дивизиондың орудие командиры (106-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант Немчинов А. М. 1943 йылдың 15 октябрендә Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоев ҡасабаһы районында беренселәрҙән булып дошман уты аҫтында Днепр йылғаһы аша һал менән орудиены сығара. Пехотаның хәрби тәртибендә эш итеп, дошмандың 2 пулемётын һәм 25-кә яҡын гитлерсыны юҡ итә. Бер нисә дошман контратакаһын кире ҡағыуҙа ҡатнаша».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 октябрендәге указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Немчинов Александр Михайловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1620) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы  (1943)
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1943)
* Ленин ордены (1943)
* I-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.
Алтынташ

**Алтынташ**— Рәсәй Федерацияһы ауыллар.

* Алтынташ — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай.
* Алтынташ — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл.
Гордеев Александр Семёнович

**Гордеев Александр Семёнович** (10 декабрь 1903 йыл — 16 октябрь 1975 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, танкыға ҡаршы ҡорал тоҫҡаусы ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Еңеү парадында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Александр Семёнович Гордеев 1903 йылдың 10 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Әнйәк ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала, йөк ташыусы булып эшләй. 1941 йылда Гордеев Тажик ССР-ының Сталинабад районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың көҙөнән Бөйөк Ватан һуғышында. Сталинград һуғышында, Дон өсөн һуғышта ҡатнаша. 1943 йылдың сентябренә гвардия ҡыҙылармеец Александр Гордеев Үҙәк фронттың 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 7-се гвардия кавалерия истребитель-танкыға ҡаршы дивизионында танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусы ярҙамсыһы була. Днепр өсөн һуғыш ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 26 сентябренән 27 сентябренә ҡарай төндә Гордеев өс танкыға ҡаршы мылтыҡ расчеты составында, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан, Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Брагин районы Нивка ауылы районында Днепр йылғаһы аша сығып, унда дошмандың һаны буйынса өҫтөнлөклө көстәре менән алышҡа инә. Ҡараңғылыҡ менән файҙаланып, расчет составындағы яугирҙәр немецтарҙың траншеяһына һиҙҙермәй киләләр, ундағы дошман һалдаттарына граната яуҙыралар һәм окопты баҫып алалар, уны өҫтәмә көс килгәнгә тиклем тоталар.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указы менән, «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн», гвардия ҡыҙылармеец Александр Гордеев «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм 3003-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Еңеү Парадында ҡатнаша, Ҡыҙыл майҙан буйлап 7-се гвардия кавалерия корпусы байрағын тотоп үтә. Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Дүшәмбелә тимер юл вокзалы начальнигы урынбаҫары булып эшләй, артабан поезд начальнигы. 1975 йылдың 27 октябрендә вафат була, Дүшәмбе ҡалаһында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944);
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы;
* Ленин ордены 1944;
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,;
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* *Сечкина Л. П.* Твои Герои, Таджикистан. Душанбе, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Книга 4. Уфа, 1979.

## Һылтанмалар
*
Органик ашламалар

**Органик ашламалар** — үҫемлек йәки хайуандарҙан алына торган органик ҡушылма рәүешендәге ҡатмарлылы туҡлыклы матдәләр (тиреҫ, ҡош тиҙәге, тиреҫ һарҡындыһы, йәшел ашлама, һалам, көнкүреш һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары, торф-тиреҫ компостары, торф, һ.б.).

## Составы
Органик ашламаға үҫемлектәрҙе туҡландырыусы  азот, фосфор, калий, кальций һәм башҡа элементтар,  шулай уҡ тупраҡҡа  ыңғай йоғонто яһаған органик матдәләр инә.

Органик матдәләр хайуан һәм үҫемлек сығышлы матдәләрҙән барлыҡҡа килә, улар тарҡалғанда минераль  матдәләр килтерә, был ваҡытта углерод диоксиды бүленеп сығып, үҫемлектәрҙең фотосинтезына булышлыҡ итә. Бынан тыш, органик ашлама үҫемлектәрҙең һауа һәм  һыу аша туҡланыуына ыңғай тәьҫир итә, тупраҡта йәшелсә тамырҙарының туҡланыуын тәьмин иткән микроорганизмдар, бактериялар үҫешенә булышлыҡ итә, сөнки улар симбиоз булып йәшәй.  
Онтаҡ рәүешле органик ашламалар уңышты байтаҡҡа арттыра.

## Органик ашлама төрҙәре

Органик ашламаларға инә:
*тиреҫ, 
*тиҙәк һарҡындыһы,
*торф,
* компост,
* ҡош тиҙәге, 
*серетмә, 
*ләм, 
*фекалийҙар 
*бысҡы вағы һәм ағас ҡайырыһы
* сидераттар
* компост
* Комплекслы органик ашламалар

## Галерея
**Сидераттар**

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Агрохимия под редакцией Б. А. Ягодина -М.: Колос, 1989-655с.
* Ефимов В. Н., Донских И. Н., Царенко В. П. Система удобрения -М.: Колос 2003-320с.
* Методические рекомендации по повышению плодородия почв Белгородской области. Белгород, 1982-740с.
* Методические рекомендации по разработке системы и технологии применения удобрений в специализированных хозяйствах. ЦИФ ВИУА — Белгород, 1978-39с.
* Минеев В. Г. Агрохимия -М.: МГУ, 1990-486с.
* Артюшин А. М., Державин Л. М., Краткий справочник по удобрениям. 2 изд., М., 1984
* Барышникова Т. Н., Арканова М. А., Корюкин Б. И. Торф — природный ионообменник — средство для очистки вод Урала// Москва 1995 «ЮНИТИ».
* Белькевич П. И., Чистова Л. Р. Торф и проблема защиты окружающей среды. Москва: Наука и Техника, 1997. 60 с.
* Гревцев Н. В., Горбунов А. И. Использование торфа и продуктов его переработки в природоохранных технологиях// 1998, 220 с, М «ИНФРА-М»
* Александров Б. М. Переработка торфа// Москва «Наука и техника» 1998
* Мамонтов Н. К. БелобородовО.Д, «Основы безопасности на промышленных предприятиях перерабатывающей промышленности» 80 с, Новосибирск 1999 «Известия ВУЗов»
* ''С. В. Ковшов'' Геоэкологические аспекты применения вермитехнологии как перспективного направления увеличения природного агропотенциала (PDF)
Калькутта университеты

**Калькутта университеты** (, англ.&nbsp;University of Calcutta) —  Һиндостандың иң боронғо һәм иң ҙур университеттарҙың береһе. 1857 йылдың 24 ғинуарында Калькутта ҡалаһында —  Британиялы Һиндостандың баш ҡалаһында барлыҡҡа килә. Калькутта университеты эсенә шулай уҡ төрлө колледждар инә: президентлы (1855 йылда барлыҡҡа килә), санскрита (1824 йылда барлыҡҡа килә), Бехтун исемендәге колледж (1949 йылда барлыҡҡа килә), Дэвтон колледжы (1823 йылда барлыҡҡа килә, христиан ғаиләһенән егеттәргә белем биргән), «Да Мартиньер» (1836 йылда генерал К.Мартин нигеҙ һала.), мосолман мәҙрәсә- колледжы (1781 йылда барлыҡҡа килгән) һәм  әрмән колледжы (1821 йылда әрмән байҙарының общинаһы менән ойошторолған).  Шулай уҡ университетың уға бойоролған мәктәптәре бар, мәктәптәр һәм колледждар менән бергә һанаһаң, унда 200 меңдән ашыу кеше уҡый. Китапхпнаһында 1972 йылда 430 мең китап һаналған, шулай уҡ университетың үҙ обсерваторияһы булған (1875 йылда барлыҡҡа килгән).

Һиндостандың үҙендә уҡыу йорто «биш йондоҙло унивеситет» тип данлана. Калькутта университетынан дүрт Нобель лауреаты сығарылған.

## Кампус

Университетҡа Калькуттала һәм ҡала эргәһендәге төрлө өлөштәрендә урынлашҡан бер нисә йорттар  ҡарай. Шулай уҡ уға бөтә  Көнбайыш Бенгалияның аффилирланған колледждары ҡарай. Әммә университеттың төп компусы  0,011 км² майҙанлы территорияла  Колледж-стрит урамында урынлашкан .

## Факультеттары
 Университет структураһында һигеҙ факультетҡа кушылған 65 кафедра бар: ауыл хужалығы; гуманитария; сауҙа, бизнес һәм социаль тәьмин итеү идаралығы; белем, журналистика һәм китапхана эше; инженер-технология; музыка һәм һынлы сәнғәт; юридик; фәнни.

## Һылтанмалар

* University of Calcutta
Абазиндар

**Абазиндар**, *абазин халҡы* (үҙатамаһы: , *ашхаруа, ашхар, тапанта, шкаруа*) — адыгей халыҡтарының бер төрө, нигеҙҙә Ҡарасай-Черкес Республикаһында йәшәйҙәр. Понтий расаһы

## Һылтанмалар
Һиндостан фәнни институты

**Һиндостан фәнни институты**(англ.&nbsp;Indian Institute of Science (IISc)) — Һиндостандың элиталы юғары фәнни - тикшеренеү һәм Бангалорала урынлашҡан уҡыу йорто, уны күбеһенсә, ғилми дәрәжәһенә эйә булаған ғалимдар биләгән .  

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Һиндостан фәнни институтын 2 мең  ғалим биләй, үҙҙәренең докторлыҡ эштәренә 48 хәҙерге замандағы төрлө фән йүнәлештәрендә материал йыйыу менән булышалар, шулай уҡ аэрокосмос технологиялары һәм  молекуляр биофизика тематикаһынан алып хәҙерге менеджментҡа тиклем  докторлыҡ диссертацияһын яҡлау менән булышылар. *IISc * Һиндостандың башҡа академия учреждениялары араһында  ғилми публикациялар һаны буйынса лидер булып йөрөй, SJTU (ҠХР) институты рейтингына ярашлы 2004 йылда Һиндостандың иң яҡшы университеты исемен ала.

*Һиндостан фәнни институты*  1909 йылда, әле Британия Һиндостанында барлыҡҡа килгән, күренекле сәнәғәт эшмәкәре һәм меценат Джамшеджи Тата башланғысы буйынса һәм  инглиз  нобель лауреаты  профессор Уильям Рамзайҙың туп-тура ҡатнашыуы менән. Беренсе һинди  директоры нобель лауреаты сэр Ч. В. Раман булды.  Институтты нигеҙләуенә Дж.Н. Тата, ул бик харизмалы һәм киң күңелле кеше була, һәм Уильям Рамзайҙан башҡа, Һиндостандың башҡа күренекле шәхестәре лә ҡул һала. Мәҫәлән, Свами Вивекананда, уның менән  Дж.Н. Тата Америка Ҡушылған Штаттарында сәйәхәт иткәнендә дуҫлаша,  Махараджа Майсура, Шри Кришнараджа Вадияр IV һәм, ул ваҡытта  уның вәкиле булаған әсәһе, шулай уҡ Һиндостандың вице- батшаһы Курзон Лорд .Һуңғыһының ,1898 йылдың 31декабрендә  илгә килеүенән һүң тәүге мәсьәләһе булып, институтты барлыҡҡа килтереү өсөн ваҡытлыса комитет менән әҙерләнгән  проекттарҙы тикшереү һәм ҡабул итеү була. Был проект бик күп һәм ҡатмарлы йылдар ваҡытында Дж.Н. Татаның яҡын иптәше Бурджоджи Падшахтың бер өҙлөкһөҙ иғтибары аҫтында була. Уҡенескә күрә, 1904 йылда  Дж.Н. Тата вафат булып кала, һәм уның идеяһы бер нисә йыл үткәс тормошҡа ашҡанын белмәй.

## Ойошма
Һиндостан фәнни институтының департаменты һәм бүлектәре  2 өлөшкә бүленә —  фәнни һәм инженерлыға. Фәнни  төркөмгә алдағылар инә:

* биология фәндәре
* химия фәндәре
* математика һәм физик фәндәре
* Ер тураһында һәм тәбиғи фәндәр.

Инженер төркөмөнә бер нисә бүлек инә:

* электр өлкәһендә тикшеренеүҙәр.
* механика өлкәһендә тикшеренеүҙәр.

Бынан башҡа, институт составына Электрон технологиялар һәм дизайн үҙәге, Мәғарифты үҫтереү буйынса үҙәк, Яңы проекттарҙы бағыу буйынса үҙәк, Сәнәғәт һәм фәнни үҙәктәр консультациялары, Дж. Тата исемендәге мемориаль китапханаһы, Милли фәнни мәғлүмәттәр, Суперкомпьютерлы кимәл һәм белем үҫтереү үҙәге, Биоинформация үҙәге, Дигиталь мәғлүмәттәрҙе хеҙмәтләндереү  үҙәге, Үҙәк  архив.

## Һылтанмалар

* Һиндостан фәнни институтының официаль сайты
Никифоров Алексей Фёдорович

**Никифоров Алексей Фёдорович** (17 март 1915 йыл — 21 март 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты.  Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Алексей Фёдорович Никифоров 1915 йылдың 17 мартында Өфө өйәҙенең Өфө өйәҙенең Яковлевка ауылында тыуған. Колхозда, һуңынан Благовар район эске эштәр хәрби комиссариаты бүлексәһендә эшләгән.

1936—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла һәм 1942 йылдың март айынан сапер взводы отделениеһы командиры (58-се гвардия кавалерия полкы, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 1-се Белоруссия фронты).

Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указы менән Никифоров Алексей Федоровичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3015) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

1943 йылдан КПСС ағзаһы.

## Бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (15 ғинуар 1944 йыл).
* Ленин ордены (15.01.1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.09.1943).
* Миҙалдар.

## Хәтер
Геройҙың исеме Башҡортостан Республикаһының Милли музейында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) һәм 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) урынлашҡан мемориал таҡталарҙа 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройҙары исемдәре менән бергә уйып яҙылған. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

## Һылтанмалар
*
Евразия берлеге

**Евразия берлеге** (; , ) —  элекке совет дәүләттәренән торған берҙәм сәйәси, иҡтисади, хәрби, таможня, гуманитар һәм мәҙәни даирәле конфедератив берләшмә проекты өсөн ҡаралған атама.  Ваҡытлы матбуғатта йыш ҡына «Евразия берлеге» терминын  Евразия иҡтисади берлеге  () менән бутайҙар.

2013 йылда Белоруссия менән  Ҡаҙағстандың сәйәси лидерҙары   Евразия берлеген ойошторорға йыйынмауҙары һәм милли суверенитеттарҙы һаҡлау маҡсатында иҡтисади интеграцияны ғына яҡлауҙары тураһында белдерә.

## Терминдың тарихы
СССР тарҡалғандан һуң  XX быуат  аҙағы — XXI быуат  башында элекке совет республикаларының йәмәғәтселеге һәм ҡайһы бер сәйәсмәндәре араһында элекке совет биләмәһендә тығыҙ  интеграция булдырыу идеяһы тарала. Уны айырыуса яҡлаусылар араһында Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан  Назарбаевты, Рәсәй президенты Владимир  Путинды, фәйләсүфтәр һәм сәйәсмәндәр  Александр Дугинды, Александр  Панаринды, ҡырғыҙ яҙыусыһы Сыңғыҙ Айытматовты  атайҙар.

Евразия берлегенең кәрәклеге тураһында әле 1920-се — 1930-сы йылдарҙа уҡ классик евразиясылар  Н. С. Трубецкой, П. Н. Савицкий һәм Г. В. Вернадский яҙған була. Улар  Советтар Союзын яйлап Евразия берләшмәһенә әүерелдереүҙе,  коммунистик идеологияны евразия идеологияһына әйләндереүҙе күҙҙә тота. 

Европа менән  Азия Совет Республикалары Берлегенең — Европа-Азия Берлегенең ентекле проекты  СССР тарҡалмаҫ элек академик А. Д. Сахаров тарафынан тәҡдим ителә.

СССР тарҡалғанда ҡаралған конфедератив Суверен Дәүләттәр Союзын ойоштороу проекты тормошҡа ашырылмай,  СССР урынына бер-береһе менән насар ғына бәйләнгән  Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) халыҡ-ара (дәүләт-ара) берекмәһе хасил була.  

Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан  Назарбаев проектына ярашлы (1994 йылдың марты), тәүҙә Евразия берлегенә элекке  СССР-ҙың биш республикаһы — Рәсәй, Ҡаҙағстан, Белоруссия, Ҡырғыҙстан, Тажикстан — инергә тейеш була.

XX һәм XXI быуаттар сигендә Рәсәй менән Белоруссия тәүҙә Берлек, шунан   Союздаш дәүләт ойоштора,  киңерәк Берлек булдырыу ихтыяжы ла һаҡлана.    

Евразия берлеге проекты ҡағыҙҙа ғына ҡала, ләкин 2010 йылдың декабрендә ЕврАзЭС саммитында уға йән өрөлә.

## Ҙур Евразия Берлеге
Евразия берлеген булдырыу идеяһы менән бергә Ҙур  Евразия Берлеген ойоштороу ниәте лә йәшәй. Был проект, Ҡытайҙы, Һиндостанды, Иранды һәм Европа менән Азияның башҡа илдәрен дә индереп, киң интеграцияны күҙҙә тота.
Эксперттар фекеренсә, был берлектең контурҙары  концепция менән билдәләнмәгән, уларҙы ҡабул ителгән килешеүҙәр, рәсми сәфәрҙәр һәм берлектәге хәрби  күнекмәләр буйынса ғына төҫмөрләргә була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Владимир Путин,* ''Новый интеграционный проект для Евразии — будущее, которое рождается сегодня'' // «Известия», 03.10.2011.
* *Назарбаев Н.* Речь Перспективы евразийской интеграции. Астана, 2004 г.
* *Назарбаев Н.* Речь Проект Евразийского Союза: проблемы и перспективы интеграции.  Астана. 2009 г.
* *Назарбаев Н.* Речь От Евразийского Университета к евразийскому экономическому сообществу. Астана. 2000 г.
* Сообщество сторонников Евразийского Союза в «Живом Журнале»
* 5 причин, почему стоит полюбить Евразийский союз