Гагарин Юрий Алексеевич

**Гагарин Юрий Алексеевич** (9 март 1934 йыл, Клушино, Гжатский (хәҙерге Гагарин) районы, Көнбайыш өлкә (хәҙерге — Смоленск өлкәһе), СССР — 27 март 1968 йыл, Новосёлов ауылы, Киржач районы, Владимир өлкәһе, СССР) янында — СССР-ҙың лётчик-космонавы, Советтар Союзы Геройы, бер нисә дәүләттең юғары маҡтау билдәләре кавалеры, бик күп Рәсәй һәм сит ил ҡалаларының почетлы гражданы.

СССР Хәрби-һауа көстәре полковнигы (1963), 1-се класлы хәрби осоусы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961), ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

1961 йылдың 12 апрелендә Юрий Гагарин донъя тарихында йыһан киңлегенә осоусы тәүге кеше була. Бортында Гагарин булған «Восток-1» карабы Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһендә урынлашҡан Байконур космодромынан «Восток» ракета-йөрөтөүсе менән ебәрелә.  осҡандан һуң Гагарин Энгельстан алыҫ түгел Һарытау өлкәһенә төшә. 1961 йылдың 12 апреле, Юрий Гагариндың йыһанға осоу көнө, байрам — Космонавтика көнө тип иғлан ителә.

Тәүге йыһан осошо бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, ә Юрий Гагарин үҙе донъяла танылыу яуланы. Сит ил хөкүмәттәре һәм йәмәғәт ойошмалары саҡырыуы буйынса ул 30-ға яҡын илдә булған. Шулай уҡ беренсе космонавт Советтар Союзы эсендә лә сәфәрҙәр яһай. Артабанғы йылдарҙа Гагарин ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара, профессор Н. Э. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре инженер академияһын тамамлай, Космонавтар әҙерләү үҙәгендә эшләй һәм йыһанға яңы осошҡа әҙерләнә.
 
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселово ауылы янында тәжрибәле инструктор В. С. Серёгин етәкселегендә МиГ-15УТИ самолетында күнекмә осошон башҡарғанда  һәләк була. Фажиғәнең  сәбәптәре бөгөнгә тиклем асыҡланып бөтмәгән.

Советтар Союзында Гагариндың үлеме менән бәйле дөйөм халыҡ матәм көнө иғлан ителә (СССР тарихында беренсе тапҡыр дәүләт башлығы булмаған кеше иҫтәлегенә). Ерҙең беренсе космонавты хөрмәтенә бер нисә тораҡ пункт (шул иҫәптән тыуған ҡалаһы — Гжацк) тип үҙгәртелә, урамдар һәм проспекттар атала.  Донъяның төрлө ҡалаларында Гагаринға бик күп һәйкәл ҡуйыла.

## Биографияһы

### Ғүмеренең тәүге йылдары һәм белем алыуы
Юрий Алексеевич Гагарин 1934 йылдың 9 мартында РСФСР-ҙың Көнбайыш өлкәһе Гжатский районының Клушино ауылында (хәҙерге — Смоленск өлкәһенең Гагарин районы тыуған (йәғни ата-әсәнең йәшәгән (теркәлгән) урыны буйынса). Тыуған урыны — Гжатск ҡалаһының бала табыу дауаханаһы (1968 йылда Гагарин ҡалаһы тип үҙгәртелә)

Эшсе мөхиттә тыуып үҫкән: атаһы Гагарин Алексей Иванович (14 март 1902 йыл — 30 август 1973 йыл) — 30 августа 1973), — балта оҫтаһы, әсәһе, Матвеева Анна Тимофеевна (20 декабрь 1903 йыл — 12 июнь 1984 йыл), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләй, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән. Олатаһы, Матвеев Тимофей Матвеевич (1871—1918), Путилов заводы эшсеһе, Санкт-Петербургта, Автовта, Богомолов (хәҙер Возрождение) урамында, XIX быуат аҙағында йәшәгән.

Гагариндар ғаиләһендә өс ул һәм бер ҡыҙ булған. Юрий өсөнсө улы була.

Юрийҙың бала сағы Клушин ауылында үтә. 1941 йылдың 1 сентябрендә малай мәктәпкә бара, әммә 12 октябрҙә ауыл баҫып алына һәм уҡыуы туҡтатыла. Немецтар ғаиләне бәләкәй балалары менән ҡыуып сығара, ә йортта оҫтахана ойоштора. Ҡыш башланғансы, Гагариндар ҙур булмаған ер өй ҡаҙып, кәҫ менән ҡаплап, мейес һалғандар. Немец һалдаттары атаһын туҡмаған һәм уны эшләргә мәжбүр иткән. Сигенер алдынан немецтар уның өлкән ағаһы Валентинды һәм һеңлеһе Зояны Германияға ҡыуып алып китәләр. Юра әсәләрҙең балаларын алып китеп барыусы машина артынан йүгереп барыуын, немецтарҙың уларҙы винтовка төйҙәһе менән ҡыуыуын күрә. Артабан Юрий Гагарин һуғыш йылдарын телгә алмай. Клушино ауылы 1943 йылдың 9 апрелендә Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителгәнгә тиклем йыл ярым самаһы оккупация аҫтында була. Шунан һуң ғына мәктәптә уҡыу яңынан башлана.

1945 йылдың 24 майында Гагариндар ғаиләһе Гжатск ҡалаһына күсеп килә. 1949 йылдың майында Юра урта мәктәптең алтынсы класын тамамлай. Ата-әсәһе һәм уҡытыусылары уны Гжатскиҙа ете йыллыҡ мәктәпте тамамларға өгөтләйҙәр, ләкин Юрий уҡыуын Мәскәүҙә туғандары йәшәгән ерендә дауам итергә теләй. Мәскәүгә барыу килеп сыҡмай: ата-әсә улын юлға әҙерләгән арала Мәскәү һөнәрселек училищеларына ҡабул итеү тамамланған була. Тик 30 сентябрҙә генә ағаһы Гагарин Савелий Иванович ярҙамында Юрий Люберец һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Бында ул художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша — тынлы оркестрҙа торбала уйнай.Бер үк ваҡытта Юрий киске эшсе йәштәр мәктәбенә уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында, 1949 йылдың 16 декабрендә, ВЛКСМ-ға инә. 1951 йылдың майында киске мәктәптең етенсе класын, ә июнь айында училищены «формаға һалыусы һәм ҡойоусы» һөнәре буйынса яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1951 йылдың авгусында Гагарин Һарытау индустриаль техникумының литейная бүлегенә уҡырға инә, уҡыуҙан тыш үҙен һәйбәт физкультурник һәм «Хеҙмәт резервтары» физкультура-спорт йәмғиәте секретары итеп күрһәтә.

1954 йылдың 25 октябрендә тәүге тапҡыр СССР ДОСААФ-ының Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлгәшә, уҡыуҙа яҡшы билдәләренә өлгәшә һәм Дубки спорт аэродромында Як-18 самолетында беренсе тапҡыр үҙ аллы оса. Аэроклубта Юрий Гагарин бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа еткерә.

### Хәрби-диңгеҙ авиацияһындағы карьераһы
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К. Е. Ворошилов исемендәге 1-се осоусылар хәрби-авиация училищеһына ебәрелә. Ул ваҡытта билдәле осоусы-инструктор Я. Ш. Аҡбулатовта уҡый. Хәрби училищела Юрий Гагарин взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Юғары талаптарға риза булмаусы ҡул аҫтындағы бер нисә кеше Юрийҙы туҡмай, шунан һуң ул бер айға яҡын госпиталдә ята. Әммә училищеға ҡайтҡас, сержант Гагарин үҙенә лә, иптәштәренә лә талапсанлыҡты кәметмәй.

Уҡыуҙа Юрий бөтә дисциплиналар буйынса ла иң юғары балдарға өлгәшә. Ул самолётты ултыртыу мәлен генә үҙләштерә алмай — самолёттың мороно әленән-әле ергә төкөгән. Училище етәкселеге уҡыуҙан ситләтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ләкин бойороҡҡа ҡул ҡуйылмай, сөнки Юрий, күктән башҡа йәшәй алмайым, тип илай. Һуңғы минутта училище начальнигы Гагариндың бәләкәй буйлы булыуына иғтибар итә, был күренеш мөйөшөнә йоғонто яһай һәм ерҙе тойоуҙы кәметә. Гагариндың креслоһына ҡалын өҫтәмә һалаар, шунан һуң ул бирелгән бурысты башҡарып сыға алған. 1957 йылдың 25 октябрендә Гагарин училищены ҡыҙыл дипломға тамамлай.

Ике йыл Луостариҙа (Мурманск өлкәһе) Төньяҡ флот Хәрби-һауа көстәренең 122-се истребитель авиация дивизияһының МиГ-15бис/21 самолёттары. К октябрю 1959 года налетал в общей сложности 265 часов. менән ҡоралланған 769-сы истребитель авиация полкында хеҙмәт итә. 1959 йылдың октябренә ул йәмғеһе 265 сәғәт оса. Уның хәрби чины — өлкән лейтенант.

## Йыһан отрядында
КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 5 ғинуарындағы 22-10-сы һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 22 майындағы 569-264-се ҡарарында космонавтарҙы отрядҡа йыйыу һәм уларҙы «Восток-1» карабында тәүге осоуға әҙерләү тураһында рәсми күрһәтмә ҡабул ителә.

Буласаҡ космонавтарҙы һайлап алыу һәм әҙерләүҙе СССР Хәрби-һауа көстәре башҡара. 20 кандидат һайлап алыу планлаштырыла.

Космонавтарға кандидаттарҙы Үҙәк хәрби-тикшеренеү авиация госпитале белгестәренең махсус төркөмө һайлап ала. Психологтар Гагарин характерының түбәндәге һыҙаттарына иғтибар итә:

Әүҙем хәрәкәт менән тамашалар ярата, унда ҡаһарманлыҡ, еңеүгә ихтыяр, ярыш рухы өҫтөнлөк итә. Спорт уйындарында команданың инициаторы, етәксеһе, капитаны урынын биләй. Ҡағиҙә булараҡ, бында уның еңеүгә ихтыяры, сыҙамлығы, фиҙакәрлеге, команда тойғоһо үҙ ролен уйнай. Иң яратҡан һүҙем — «эшләргә». Йыйылыштарҙа эшлекле тәҡдимдәр индерә. Үҙ көсөмә, үҙ көсөмә ышанам. Күнекмәләрҙе еңел үткәрә, һөҙөмтәле эшләй. Бик гармониялы үҫешкән. Саф йөрәкле. Саф күңелле. Әҙәпле, ипле, теүәллек ярата. Юраның интеллектуаль үҫеше юғары. Хәтер яҡшы. Иптәштәре араһында киң әүҙем иғтибар, ынтылыш, тиҙ реакция менән айырылып тора. Түҙемле. Дөрөҫ тип иҫәпләгән фекерҙе яҡларға ҡурҡмай.

1959 йылдың 9 декабрендә Гагарин космонавтарға кандидаттар төркөмөнә индереү үтенесе менән рапорт яҙа. Бер аҙнанан уны Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталендә бөтә яҡлап медицина тикшереүе үтеү өсөн Мәскәүгә саҡыралар. 1960 йыл башында тағы бер махсус медицина комиссияһы ҡарай, ул өлкән лейтенант Гагаринды йыһанға осоу өсөн яраҡлы тип таный.

1960 йылдың 11 ғинуарында Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса 26266-сы махсус хәрби часть ойошторола, уның бурысы космонавтар әҙерләү була (һуңыраҡ часть Хәрби-һауа көстәре космонавтар әҙерләү үҙәге итеп үҙгәртелә). Гагарин 1960 йылдың 3 мартындағы Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса космонавтарға кандидаттар төркөмөнә алына, ә 11 мартта ғаиләһе менән бергә яңы хәрби хеҙмәт урынына юллана. 25 мартта космонавтар әҙерләү программаһы буйынса даими дәрестәр башлана.

## Космонавты һайлау һәм әҙерләү
Реактив истребитель авиацияһы лётчигы беренсе космонавт булырға тейеш булыуы СССР Министрҙар Советының Оборона технологиялары буйынса дәүләт комитетының 1-се Махсус конструктор бюроһының баш конструкторы С. П. Королев һәм уның теләктәштәрендә шик тыуҙырмай.

Йыһан техникаһы менән эшләү өсөн тулыһынса сәләмәт, профессиональ әҙерлекле, тәртипле, бөтә билдәләнгән физик һәм медицина талаптарына яуап биргән айырым кандидаттар кәрәк була.

Гагариндан тыш йыһанға беренсе осошҡа тағы бер нисә дәғүәсе була; бөтәһе егерме кеше була (СССР-ҙың Беренсе космонавт корпусы). Кандидаттар хәрби летчик-истребителдәр араһынан Королев ҡарары буйынса һайлап алына, бындай осоусыларҙың артыҡ йөкләнеш, стресслы хәлдәр һәм баҫым төшөү тәжрибәһе булырға тейеш. Беренсе космонавтар отрядына һайлап алыу түбәндәге медицина, психологик һәм башҡа параметрҙар нигеҙендә үткәрелә:  бейеклеге 170 см, ауырлығы , бейеклеккә һәм стратосфераға яраҡлашыу һәләте, реакция тиҙлеге, физик сыҙамлылыҡ, психик тигеҙлек. Рәсми хеҙмәт характеристикаһына ярашлы, Юрий Гагариндың буйы 165 сантиметр, ә беренсе космос турисы Деннис Титоның «Time» журналында баҫылған мәғлүмәттәре буйынса 157 см тәшкил итә. Буйға һәм ауырлыҡҡа талаптар «Восток» космос карабында тейешле сикләүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә, улар «Восток» ракета йөрөткөсөнөң ҡеүәте менән билдәләнә. Бынан тыш, кандидаттарҙы һайлап алғанда ыңғай ҡылыҡһырлама, партияла ағзалыҡ (Гагарин 1959 йылда КПСС ағзаһы вазифаһына кандидат булды, 1960 йылдың йәйендә партияға инде), сәйәси әүҙемлек, социаль сығыш иҫәпкә алына.

Егерме дәғүәсе араһынан алтауһын һайлап алалар, улар — Юрий Гагарин, Герман Титов, Григорий Нелюбов, Андриян Николаев, Павел Попович һәм Валерий Быковский. 1960 йылдың декабренән 1961 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа Жуковский ҡалаһында йыһанға беренсе осошҡа космонавтарға алты кандидат әҙерләнә. Космонавтар әҙерләү үҙәге булдырылған була, әммә ул әле эшләмәй тиерлек, шуға күрә төп әҙерлек Осоу ғилми-тикшеренеү институтының (ФРИ) филиалының береһендә, «Восток-3А» космос аппараттары моделе урынлашҡан 47-се лабораторияла үтә. Һуңыраҡ Космонавтар әҙерләү үҙәге барлыҡ кадрҙар менән даими урынлашыу урынына — Звездныйға күсә. Йәнәшәлә, Чкалов станцияһы янында тәүге торлаҡ фонды — тыңлаусы-космонавтар ғаиләләрен һәм Космонавтар әҙерләү үҙәгенең етәксе составы ғаиләләренең бер өлөшөн урынлаштырыу өсөн фатирҙар булдырыла.

Космонавтарҙың күнекмәләренә Советтар Союзы Геройы Галлай Марк Лазаревич етәкселек итә. Кандидаттарҙың берәйһе корабль «шарында» үҙ урынын алғанда, Галлай: «Ҡуҙғалдыҡ! (Поехали!)» — тип әйтә, — һәм осошта штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙе сағылдырыу башлана. «Ҡуҙғалдыҡ!» командаһы һәр күнекмәлә яңғырай, уға өйрәнеп китәләр. Ә Марк Лазаревич һуңынан был команданы һуғышҡа тиклем үк Ленинград аэроклубында үҙен осорға өйрәткән лётчик-инструкторҙарының береһе биреүе хаҡында һөйләй.

1961 йылдың 17-18 ғинуарында сығарылыш имтихандарын 6 кандидат тапшыра. Беренсе имтихан Осоу ғилми-тикшеренеү институты филиалында үтә. Имтихан ваҡытында космонавтарға кандидаттар тренажер булып хеҙмәт иткән «Восток» космос карабы кабинаһына сиратлап инә. Тренажёрҙа имтихандан һуң буласаҡ космонавт 40—50 минут дауамында ҡабул итеү комиссияһына штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙә йыһан карабында эшләүе тураһында һөйләй, һорауҙарға яуап бирә (Гагарин, Титов, Николаев һәм Попович — «бишле», Нелюбов һәм Быковский «яҡшы» билдәләр ала). Икенсе көндө имтихандар Чкаловский ҡасабаһы (хәҙер был ҡала) янындағы хәрби аэродромда дауам итә. Унда барыһы ла яҡшы белем күрһәтә. Имтихандарҙың шәхси эштәрен, характеристикаларын һәм һөҙөмтәләрен ҡарап, ҡабул итеү комиссияһы актта былай тип яҙа: «Беҙ космонавтарҙы осоштарҙа ҡулланыу тәртибен тәҡдим итәбеҙ: Гагарин, Титов, Нелюбов, Николаев, Быковский, Попович».

25 ғинуарҙа Хәрби-һауа көстәренең 21-се баш командующийы бойороғо менән төркөмдөң бөтә ағзалары тәүгеләрҙән булып космонавт вазифаларына ҡабул ителде.

1961 йылдың 23 мартында отряд командиры итеп Юрий Гагарин тәғәйенләнә.

Королёв ашыға, сөнки 1961 йылдың 20 апрелендә американдар үҙ кешеһен йыһанға ебәрәсәге тураһында мәғлүмәттәр була. Шуға күрә стартты 1961 йылдың 11 апрель менән 17 апрель араһына планлаштырырға ниәтләйҙәр. Йыһанға осасаҡ кеше һуңғы мәлдә билдәләнә — Дәүләт комиссияһы ултырышында Гагарин һайлана, уның алмашсыһы (дублёры) итеп Титов Герман тәғәйенләнә.

1961 йылдың 3 апрелендә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы үтә. Уны КПСС Үҙәк Комитеты секретары Н. С. Хрущёв үткәрә. СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Д. Ф. Устиновтың доклады буйынса Үҙәк Комитет Президиумы кешене йыһанға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.

1961 йылдың 8-се апрында «Восток» космос карабын осороу буйынса Дәүләт комиссияһының ябыҡ ултырышы үтә, уның менән СССР Министрҙар Советының оборона технологиялары буйынса дәүләт комитеты рәйесе К. Н. Руднев етәкселек итә. Комиссия С. П. Королев һәм Н. П. Каманин ҡултамғаһы менән йыһанға осоу буйынса беренсе бурысты раҫлай:

Ер тирәләй бер урап, 180—230 километр бейеклектә осош башҡарырға, билдәләнгән районға ултырырға. Осош маҡсаты — кешенең махсус йыһанға осоу мөмкинлеген, караптың осоу ҡорамалын, караптың Ер менән бәйләнешен, караптың һәм космонавтың осоу-төшөү сараларының ышаныслы булыуын тикшереү.

Ултырыштың асыҡ өлөшөнән һуң комиссия тар составта ҡала һәм Каманиндың Юрий Гагаринға осоуға рөхсәт биреү тураһындағы тәҡдимен хуплай, Титовты запас космонавт итеп раҫлай.

## Полёт в космос

### Возвращение на Землю

### Освещение в советских СМИ

## После космического полёта

### Встреча в Москве

### Зарубежные визиты

## Артабанғы тормошо һәм карьераһы
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға «осоусы-инженер-космонавт» квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.

## Һәләк булыуы

1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә хәрби осоусы В. С. Серегин менән самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында һәләк була. Гагарин менән Серёгиндың кәүҙәләре яндырыла. Гагарин һәм Серёгин менән хушлашыу 1968 йылдың 30 мартында була, Совет Армияһы Үҙәк йортонда көлө менән урналар ҡуйыла, Ҡыҙыл майҙанда матәм митингыһы үтә, илдә бер минут тынлыҡ иғлан ителә, Кремль диуарында Гагарин һәм Серёгин көлө менән урналар хәрби хөрмәт менән ерләнә.

Авиаһәләкәт сәбәптәрен тикшереү буйынса Дәүләт комиссияһы ойошторола. Отчет 29 томдан тора һәм йәшерен рәүештә тотола; уның деталдәре һуңғы ваҡытҡа тиклем уның айырым ағзаларының мәҡәләләренән һәм интервьюларынан ғына билдәле булған. Комиссия һығымталарының асылы түбәндәгесә була: экипаж, осош ваҡытында һауа торошо үҙгәреү сәбәпле, ҡапыл маневр яһай, һәм болот ҡатламынан вертикаль рәүештә тиерлек сыға. Осоусыларҙың машинаны горизонталь осошҡа сығарырға тырышыуына ҡарамаҫтан, самолет ер менән бәрелешә, һәм экипаж һәләк була. Тикшереү барышында техниканың ватылыуы һәм етешһеҙлектәре асыҡланмаған. Осоусыларҙың ҡалдыҡтарын һәм ҡанын химик анализлау сит матдәләрҙе күрһәтмәй.

Гагариндың йыһанға осоуына 50 йыл тулыу айҡанлы дәүләт комиссияһының уның үлем сәбәптәре тураһында сер һығымталары сиселә. Рәсәй Федерацияһы Президенты архивы мәғлүмәттәре буйынса, һауа судноһының һәләкәткә осрауының сәбәбе итеп шар-зондтан ҡапыл тайпылыу йәки, моғайын, болоттарҙың өҫкө ситенә сығыуға юл ҡуймау манёвры аталған. Ҡатмарлы метеорологик шарттарҙа был самолеттың критик осош режимына эләгеүенә һәм ҡолауына килтергән.

С. М. Белоцерковский етәкселегендәге бер төркөм белгестәрҙең тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ҡапыл манёврға башҡа самолёттың яҡынайыуы һәм ҡапыл ситләшеүе, уның көслө өйөрмәле эҙенә эләгеүе сәбәпсе булыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә Гагарин һәм Серёгиндың МиГ-15УТИ-һы яҫы штопорға эләгә. Болот ҡатламында осҡан осоусылар осоу бейеклеген күрә алмаған. Дөрөҫ булмаған метеорологик мәғлүмәттәргә һәм приборҙар күрһәтмәләренә таянып, осоусылар самолетты ҡолауҙан сығарып өлгөрөр тип уйлай, ләкин бейеклек запасы етерлек булмай. Болот ҡатламынан сыҡҡас, һикерергә (катапультланыу) һуң була.

2013 йылда Алексей Леонов хәбәр итеүенсә, тикшереү комиссияһы документтарының серен сисеү һөҙөмтәһендә был версия тулыһынса раҫлана: Су-15 самолеты космонавтарҙың күнекмә осоу зонаһына рөхсәтһеҙ килеп инә. Үтә ҙур тиҙлек менән осҡан истребитель болот араһында Гагарин һәм Серёгин самолётынан 10-15 метр алыҫлыҡта үтеп, уларҙың самолётын спиралгә индерә, унан осоусыларҙың сығыу ваҡыты булмай. Шуның менән бергә А. А. Леоновтың дәлилдәре юҡ һәм уны тикшереү комиссияһы ағзаһы А. Д. Миронов кире ҡаға.

Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

Беренсе космонавт СССР Хөкүмәтенән Премия сифатында ала:

* 15 000 һум,
* «Волга» автомобиле (МоД-тың 78-78-се номеры),
* хеҙмәт урынында йыһаздар менән дүрт бүлмәле фатир,
* күп бүләктәр.

### Дәрәжәләре
Төп сығанаҡ:}}
* Советтар Союзы Геройы (14 апрель 1961 йыл, Алтын Йондоҙ миҙалы No 11175)
* СССР-ҙың летчик-космонавы (27 июнь 1961 йыл)
* Чехословак ССР-ының Социалистик Хеҙмәт Геройы (29 апрель 1961 йыл)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (Болгария Халыҡ Республикаһы) (1961 йылдың 24 майы)
* Хеҙмәт Геройы (Вьетнам Социалистик Республикаһы) (1962 йылдың 28 апреле)

Совет хөкүмәте шулай уҡ Юрий Гагаринды өлкән лейтенанттан шунда уҡ майор дәрәжәһенә күтәрә (йыһанға өлкән лейтенант дәрәжәһендә ебәрелә).
Юрий Гагарин 1962 йылдың 12 июнендә подполковник, ә 1963 йылдың 6 ноябрендә полковник дәрәжәһенә күтәрелә.

* Совет-Куба дуҫлығы йәмғиәте президенты
* «Финляндия — Советтар Союзы» йәмғиәтенең һәм башҡаларҙың почетлы ағзаһы

1966 йылдан Юрий Гагарин Халыҡ-ара космонавтика академияһының почетлы ағзаһы була.

* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961 йыл, йыһанға осош яһағаны һәм йыһан киңлегендә беренсе донъя рекордтары ҡуйғаны өсөн бирелә)
* 1-се класлы хәрби летчик (1961 йыл, квалификация космосҡа осҡан өсөн бирелә))

### Ордендары
Сығанаҡ.

* Ленин ордены (СССР, 1961 йылдың 14 апреле)
* Георгий Димитров ордены (Болгария, 24 май 1961 йыл)
* II класлы Индонезия йондоҙо ордены (Индонезия, 10 июнь 1961 йыл)
* I дәрәжә Грунвальд тәреһе ордены (Польша, 1961 йылдың 20 июне)
* «Плайя-Хирон» орденының (Куба, 1961 йылдың 18 июле) беренсе кавалеры
* «Һауала осоуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (Бразилия, 1961 йылдың 2 авгусы)
* Венгрия Халыҡ Республикаһының бриллиантлы беренсе дәрәжә Байраҡ ордены (Венгрия, 1961 йылдың 21 авгусы)
* Нил муйынсаҡтары (Мысыр, 31 ғинуар 1962 йыл)
* Африка Йондоҙо орденының ҙур таҫмаһы (Либерия, 6 февраль 1962)
* Карл Маркс ордены (ГДР, 22 октябрь 1963)

### Миҙалдары и дипломдары
Сығанаҡ.

* «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл» миҙалы (СССР, 1958 йыл)
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы (СССР, 1961 йылдың 12 апреле)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР, 1961 йылдың 14 апреле)
* Британия планета-ара элемтә йәмғиәтенең алтын миҙалы, 1961 йыл
* Австрия Хөкүмәтенең Алтын миҙалы, 1962 йыл
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы (СССР, 1965 йылдың 9 майы)
* III дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР, 1966 март)
* «СССР ҡораллы көстәренә 50 йыл» миҙалы (СССР, 1968 йылдың ғинуары)
* Константин Циолковский исемендәге «Планета-ара хәбәрҙәр өлкәһендәге мөһим эштәр өсөн» алтын миҙалы (СССР Фәндәр академияһы)
* Де Лаво миҙалы (ФАИ)
* Италия космонавтика ассоциацияһының «Йыһандағы кеше» алтын миҙалы һәм Почетлы дипломы
* «Айырыуса ҙур уңыш өсөн» алтын миҙалы һәм Швеция король аэроклубының почетлы дипломы
* ФАИ-ның алтын авиация миҙалы
* Колумба миҙалы (Италия)
* Сен-Дени ҡалаһының (Франция) алтын миҙалы
* Маццотти фондының (Италия) «Батырлыҡ өсөн» премияһының алтын миҙалы, 2007
* ВЛКСМ-дың почётлы билдәһе
: һәм башҡалар.

### Почётлы гражданлығы
Юрий Гагарин түбәндәге ҡалаларҙың почетлы гражданы итеп һайлана:

* СССР — Байконур, Калуга, Новозыбков, Клинцы, Новочеркасск, Люберцы, Сумгаит (хәҙерге Азербайжан), Смоленск, Винница, Севастополь, Һарытау, Амурҙағы Комсомольск, Төмән, Гагарин
* Рәсәй — Ырымбур, Щёлково
* Болгария — София, Перник, Пловдив
* Греция — Афина
* Кипр — Фамагуста, Лимасол
* Франция — Сен-Дени
* Чехословакия — Тренчьянске-Теплице

Уға шулай уҡ Ҡаһирә һәм Александрия ҡапҡаларының алтын асҡысы тапшырыла. Ҡаһирә ҡапҡаларының асҡысы 1962 йылда ҡала губернаторы Сәләх Дессуки тарафынан тапшырыла.

## Хәрби дәрәжәләре
* Сержант (22 февраль 1956 йыл).
* Лейтенант (5 ноябрь 1957 йыл).
* Өлкән лейтенант (6 ноябрь1959 йыл).
* Майор (12 апрель 1961 йыл, капитан дәрәжәһе бирелмәйенсә).
* Подполковник (12 июнь 1962 йыл).
* Полковник (6 ноябрь 1963 йыл).

## Ғаиләһе

* Олатаһы (атаһы яғынан) — Гагарин Иван Фёдорович (1858—1914), крәҫтиән, балта, ағас оҫтаһы.
* Бабаһы (әсәһе яғынан) — Матвеев Тимофей Матвеевич, Путилов заводы эшсеһе, революционер.
* Өләсәһе (әсәһе яғынан) — Матвеева Анна Егоровна.
* Өләсәһе (атаһы яғынан) — Гагарина Анастасия Степановна (1864—1928).
* Атаһы — Гагарин Алексей Иванович (1902—1973), балта оҫтаһы.
* Әсәһе — Матвеева Анна Тимофеевна (1903—1984), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләгән.
* Апаһы — Гагарина Зоя Алексеевна (кейәүҙә Брюевич, 1927—2004), Гжатск дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләгән. Уның ҡыҙы Филатова Тамара Дмитриевна — Юрий Гагарин музейы бүлеге мөдире (Гагарин).
* Ағалары:
** Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), балта оҫтаһы.
** Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), Гжатск радиолампа заводы эшсеһе.

* Тормош иптәше — Гагарина Валентина Ивановна, ҡыҙ фамилияһы — Горячева (1957 йылда Ырымбурҙа өйләнешәләр; 1935—2020 йылдарҙа — Осоуға идара итеү үҙәгенең Медицина идаралығы лабораторияһында. эшләй. Һуңынан Ырымбурҙа, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән йортта, Юрий һәм Валентина Гагариндарҙың музей-фатиры асыла.
* Балалары — ҡыҙҙар:
** Гагарина Елена Юрьевна (1959 йылдың 17 апреле) — «Мәскәү Кремле» музей-ҡурсаулығының генераль директоры, сәнғәт фәне кандидаты;
** Гагарина Галина Юрьевна (1961 йылдың 7 марты) — профессор, Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының милли һәм төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире, иҡтисад фәндәре докторы.

## Дингә мөнәсәбәте
Космонавт үҙенең китабында дингә мөнәсәбәтен түбәндәгесә белдерә:

Ләкин Виктория университеты тарихсыһы Тревор Роквеллдың фекеренсә, был китапты («Дорога в космос») автобиографик тип шартлы рәүештә генә иҫәпләргә, уның йөкмәткеһенә ҙур скептицизм менән ҡарарға мөмкин. Ул китапты Гагарин һүҙҙәре буйынса «Правда» гәзите хәбәрселәре Н.Денисов менән С.Борзенко яҙып алыуына, ә мөхәррире юғары дәрәжәле офицер Николай Каманин (был титул битендә күрһәтелгән) булыуына иғтибар йүнәлтә. Шулай итеп, рәсми «автобиография» дингә ҡаршы кампания осоронда пропаганда ҡоралы булып хеҙмәт итә ала һәм Юрий Гагариндың инаныуҙарын сағылдырмай.

Гагариндың дингә мөнәсәбәтенә тағы бер ҡараш бар. Валентин Петров, Рәсәйҙә Космонавтар әҙерләү үҙәге хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Интерфакс-дин» агентлығына интервьюһында Ерҙең беренсе космонавы менән Троица-Сергиев Лавраһына барыуы хаҡында хәбәр итә:

 

Валентин Петров шулай уҡ Гагариндың Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһын тергеҙергә тәҡдим итеүе тураһында ла һөйләй:

Әммә Петров Гагариндың һүҙҙәрен дөрөҫ еткермәй. Юрий Алексеевич реставрация тураһында ла, «православиеның күренекле хеҙмәте» тураһында ла бер ни ҙә әйтмәй. ВЛКСМ Үҙәк Комитетының VIII пленумында сығышында (төп нөсхә тексы: Рәсәй дәүләт ижтимағи-сәйәси тарихы архивы, Фонд No 1, Инвентаризация 2, 2-се өлөш, Һаҡлау берәмеге 471), Гагарин һүҙмә-һүҙ түбәндәгеләрҙе әйтә:

Космонавт Алексей Леонов был хәлгә шундай комментарий бирә:

Гагарин совет космонавтарының динде хөкөм итеүсе «Советтар иленең йәш атеист-ленинсыларына» мөрәжәғәтенә ҡул ҡуймай (1966 йылда «Фән һәм дин» журналында баҫылып сыға)).

## Хәтер

### Топонимдарҙа

* Гжатск ҡалаһы һәм Гжатск районы Гагарин ҡалаһы һәм Гагарин районы тип үҙгәртелде.
* Күп кенә бульварҙарға, урамдарға, проспекттарға, майҙандарға, Советтар Союзы райондарына Гагарин исеме бирелгән.
* Ерҙең беренсе космонавы ер төшкән урындан алыҫ түгел Смеловка ауылы янындағы, «Юрий Гагарин исемендәге йыһанды яулаусылар паркы» музей комплексы биләмәһендәге мемориал.
* Үзбәкстанда Гагарин ҡалаһы бар.
* Антарктидалағы Юрий Гагарин һырты (үҙәк нөктә координаталары: ), картала 1961 йылда СаЭ тарафынан билдәләнгән һәм 1965 йылда йәки унан алдараҡ уның исеме бирелгән.
* Гагарин боҙлоғо — Ҡаҙағстанда Джунгар Алатауы һыртының төньяҡ битләүендәге үҙән боҙлоғо.
* Гагарин — Әрмәнстандағы ҡасаба.

### Һәйкәлдәр
* Мәскәүҙә Гагаринға һәйкәл — 1980 йылдың 4 июлендә Гагарин майҙанында Юрий Гагаринға 42 метрлыҡ һәйкәл асыла, ул Балашиха ҡойоу һәм механика заводында титан иретмәһенән эшләнгән. (скульптор П. И. Бондаренко, архитекторҙары Я. Б. Белопольский, Ф. М. Гажевский, дизайнер А. Ф. Судаков)
* Гагарин ҡалаһында һәйкәл — 1974 йылда асыла (скульпторҙары Ю. Г. Орехов, М. А. Шмаков, архитекторҙары В. А. Петербуржцев, А. В. Степанов)
* Гринвичтағы һәйкәл (Лондон) — 2013 йылдың майында асыла
* Хьюстондағы һәйкәл (АҠШ) — 2012 йылдың октябрендә асыла
* Амур өлкәһенең Циолковский ҡалаһындағы (элекке Углегорск ҡасабаһы), «Көнсығыш» космодромы янындағы һәйкәл 2016 йылдың 12 апрелендә, Космонавтика көнөндә асыла
* Черногориялағы һәйкәл — 2016 йылдың 12 апрелендә асылған
* Ташкентта (Үзбәкстан) Гагаринға һәйкәл — 1979 йылда асыла (скульпторы Г. Постников, архитекторы С. Адылов)
* Үзбәкстан Республикаһының Джизак өлкәһе Мирзачул районындағы Гагарин ҡалаһында һәйкәл
* Ишембайҙа һәйкәл һәм таҡтаташ
* Коломнала «Йыһанды яулаусыларға» һәйкәл — 1978 йылдың 14 апрелендә асыла (скульпторы Валерий Каджай, архитекторы Тенгиз Абуладзе)
* Южно-Сахалинск ҡалаһында мәҙәниәт һәм ял паркына ингән ерҙә Я. А. Гагаринға һәйкәл
* Һарытауҙа Набережная Космонавтов урамында Юрий Гагаринға һәйкәл (скульпторы Юрий Чернов). Һәйкәл бронзанан 1990 йылда Мытищи художестволы кастинг фабрикаһында ҡойолған. Рәсми рәүештә 1995 йылдың 30 сентябрендә асыла
* Никосиялағы (Кипр) һәйкәл 2013 йылдың 15 апрелендә асыла (скульпторы — Владимир Усов)
* Королёвтағы һәйкәл — 2017 йылдың 12 ғинуарында асылған, Гагарин конструктор С. П. Королев менән эскәмйәлә ултыра
* Юрий Гагарин һәм Сергей Королевҡа «Осош алдынан» һәйкәле Һарытау өлкәһенең Энгельс ҡалаһында яр буйында 2017 йылдың 25 авгусында ҡуйылған.
* Златоуст ҡалаһындағы һәйкәл — Ҡыҙыл Горкала 2012 йылдың сентябрендә асыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы уның исемен йөрөткән 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
* Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһындағы 1-се мәктәп ихатаһында һәйкәл. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында ҡуйылған бюст — Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
* Монпельелағы һәйкәл (Франция) — 2017 йылдың 5 октябрендә асыла
* Тирасполдә Гагарин бульварында университет биналары комплексы янында һәйкәл
* Архангельск ҡалаһында Ю. Гагарин урамындағы һәйкәл, 1984 йылда асылған.
* Йошкар-Олала Гагарин проспектында бюст
* Аҙау ҡалаһында ҡала паркында бюст — 1988 йылдың 12 апрелендә асыла
* Неополь ҡалаһында Каподимонте обсерваторияһы биләмәһендә бюст — 2017 йылдың 16 ноябрендә асыла
* Бендор утрауында (Франция) мемориаль таҡтаташ — 2018 йылдың 16 июнендә асыла
* Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) Гагарин проспектындағы скульптура 2018 йылдың 27 декабрендә асыла. Гагарин Юрий эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләнгән. Арт-объект бронзанан ҡойолған
* Беренсе космонавт Юрий Гагаринға һәйкәл һәм Новороссийскиҙың ҡала планетарийы эргәһендә «Восток-1» йыһан карабы макеты
* Форостағы һәйкәл
* Кливлендта (АҠШ) бюст — 2019 йылдың авгусында асыла
* Риекала бюст (Хорватия); 2020 йылдың 6 мартында асыла
* Пермь ҡалаһындағы Гагарин бульварында бюст
* Тунистағы бюст, Тунистың Telnet (Тунис) компанияһы штаб-фатирында; 2021 йылдың апрелендә ҡуйылған
* Португалияның Оэйраш ҡалаһындағы бюст — 2021 йылдың октябрендә асыла

### Ойошмалар
* Ю. А. Гагариндың берләштерелгән мемориаль музейы, Смоленск өлкәһе Гагарин ҡалаһы
* Гагарин Ю. А. уҡыған Дубки ҡасабаһы янында Ю. А. Гагарин исемендәге ДОСААФ-тың Һарытау аэроклубы
* «Люберц техникумы»: Гагарин Ю. А. исемендәге СДПУ-ның һөнәрселек-педагогия колледжы, унда Ю. А. Гагарин уҡыған
* 2015 йылдың 28 декабрендә Мәскәү өлкәһе губернаторы ҡарары менән техникумға Советтар Союзы Геройы, лётчик-космонавт Ю. А. Гагариндың исеме бирелә
* Звёздный ҡаласығында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәге
* Кутузов орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академия (артабан — Ю. А. Гагарин һәм профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһы)
* Байконур космодромының 1-се майҙансығындағы старт комплексына «Гагарин старты» исеме беркетелде
* Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге авиация заводы
* Гагарин аэропорты (Һарытау)
* 2011 йылда Ырымбур халыҡ-ара аэропортына Юрий Гагарин исеме бирелә
* Анголаның Намиб ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге аэропорт
* Новосибирск ҡалаһында «Гагарин» метро станцияһы
* Һамар ҡалаһында «Гагарин» метро станцияһы
* Пермдә Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
* Мәскәү өлкәһенең Сергиев Посад ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
* Ростов өлкәһе Каменск-Шахтинский ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
* Брянск өлкәһенең Ю. А. Гагарин исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы
* Тираполдә Ю. А. Гагарин исемендәге Тирасполь техник колледжы, Днестр буйы Молдавия Республикаһы
* Чкалов ҡасабаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 14-се мәктәп
* Түбәнге Новгородта Ю. А. Гагарин исемендәге 66-сы мәктәп
* Түбәнге Новгород өлкәһенең Бор ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се мәктәп. Мәктәптә Юрий Гагаринға арналған музей бар.
* Гагарин Юрий Алексеевич исемендәге 3-сө мәктәп, Туринск, Свердловск өлкәһе
* Курск өлкәһенең Курск ҡалаһында Гагарин Юрий Алексеевич исемендәге 50-се мәктәп
* Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 13-сө мәктәп
* Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 1-се мәктәп. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл ҡуйылған.
* Я. А. Гагарин исемендәге 2-се мәктәп (Дивногорск, Красноярск крайы)
Калининград өлкәһе Калининград ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 40-сы гимназияһы
* Тамбов ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се мәктәбе
* Ярославль ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 74-се мәктәбе
* Пермь крайы Березники ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 24-се мәктәбе
* Юрий Гагарин исемендәге мәктәп (Ош ҡалаһы, Ҡырғыҙстан)
* Ҡаҙағстандың Шымкент ҡалаһында Я. А. Гагарин исемендәге 34-се мәктәп
* Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се лицей, Волгоград

### Парктар

* Южно-Сахалинск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Симферополь ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Һамар ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге парк
* Силәбе ҡалаһында Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Хабаровск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Новокузнецк ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Мәләүездә, Күмертауҙа һәм Стәрлетамаҡта (Башҡортостан Республикаһы) Юрий Гагарин исемендәге парктар
* Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һарайы һәм парк
* Познань ҡалаһында Юрий Гагарин паркы (Польша)
* Йошкар-Олала Гагарин паркы
* Волгоградта Гагарин паркы
* Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы

### Транспорт саралары
* Атлантик океанда эшләгән «Космонавт Юрий Гагарин» ғилми-тикшеренеү судноһы
* EK-95015 һанлы «Юрий Гагарин» Sukhoi Superjet 100 самолёты
* "Союз ТМА-21 «Юрий Гагарин» һәм «Союз МС-18 „Юрий Гагарин“» йыһан караптары

### Наградалар и билдәләр
* 2011 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте йыһан эшмәкәрлеге өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла торған Ю. А. Гагарин исемендәге премия булдыра
* Космонавтикала йыһангирҙарға һәм астронавтарға йыһанды үҙләштереүгә өлөш индергәндәре өсөн Ю. А. Гагарин исемендәге алтын миҙал тапшырыла. Федераль йыһан агентлығы награда — *Гагарин билдәһе*н булдыра
* Континенталь хоккей лигаһының 2008 йылда булдырылған юғары наградаһы Гагарин Кубогы тип атала. Гагарин үҙе ҡайһы берҙә шайбалы хоккей уйнай һәм Мәскәүҙең ЦСКА командаһының көйәрмәне була
* Айҙа Америка астронавтары йыһанды тикшереүгә ғүмерен арнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫтәлекле миҙалдар ҡалдырған, шул иҫәптән Ю. А. Гагариндың һүрәте төшөрөлгән ике миҙалдың береһе

### Йыһанда
* Юрий Гагарин «Һәләк булған астронавт» скульптура композицияһында мәңгеләштерелгән — айҙа беренсе һәм әлегә тиклем берҙән-бер арт-инсталляция
* Айҙа булған Америка астронавтары йыһанды тикшереү өсөн ғүмерен фиҙа ҡылған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫтәлекле миҙалдар ҡалдыра — Юрий Гагарин, Владимир Комаров, Вирджил Гриссом, Эдвард Уайт һәм Роджер Чаффе
* Айҙың кире яғындағы кратер Юрий Гагарин хөрмәтенә аталған
* Юрий Гагарин исеме менән астероид аталған

### Башҡалар

### Почта маркалары, тәңкәләр, билдәләр

## Әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм сәнғәттә
* .
* 
* Ю. А. Гагарин үлгәндән һуң А. Пахмутова һәм Н. Добронравов «Созвездие Гагарина» йырҙар циклын яҙа. Был циклда иң популяр йырҙарҙың береһе — «Знаете, каким он парнем был» (Ю. Гуляев башҡара)Гуляева]]).
* «Vice» журналы (Канада) ун йыл дауамында «The Untold Tales of Yuri Gagarin» комиксын баҫтырып сығара, уның төп геройы булып Гагарин тора. Комикстың авторҙары — Канада рәссам-аниматорҙары К. Лавис һәм М. Щербовский.

## В кинематографта
* «Укрощение огня» — 1972 йылда төшөрөлгән нәфис фильм. Беренсе космонавт ролен Анатолий Челомбитько башҡара
*  — документаль фильм (режиссер В. Калинин, 1974)
* «Так начиналась легенда» — 1976 йылда төшөрөлгән нәфис фильм (Олег Орлов)
*  (режиссер В. Воронов, 1985)
* «Битва за космос» («Space Race») — режиссер Виталий Урсуның 2005 йылда төшөргән телесериалы.
* «Гагарин. Первый в космосе» — 2013 йылда төшөрөлгән нәфис фильм (Ярослав Жалнин)

## Публикациялар
* 
* 
* *Гагарин Ю.* Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Как материально был вознагражден Юрий Гагарин за полет в космос. Сайт «Русская семерка», 10 марта 2018 йыл 

## Иҫкәрмәләр
**Комментарийҙар**

**Сығанаҡтар**

## Әҙәбиәт

;Рус телендә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А. И.]]*Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля.  (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
* 
* 
* 
* 
* 
* С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
* 
* 
* 
* 
* 

;Бүтән телдәрҙә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Гагарин Юрий Алексеевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
* 
* 
* Стихотворения, посвященные Юрию Гагарину. Избранное (аудио)
* Решение Комиссии Президиума СМ СССР по военно-промышленным вопросам о результатах запуска космического корабля «Восток» с человеком на борту. 9 мая 1961 года