open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡалашты (Белорет районы)

**Ҡалашты** () — Башҡортостандың Белорет районындағы бөткән ауыл. Ноҡат ауыл Советына ҡараған. 1969 йылдан һуң Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу материалдарына инмәй.

## Географик урыны
Ҡалашты йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәгенән (Белорет) — 166 км.

## Тарихы
XVIII быуат аҙағында Нуғай даруғаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡатай улусы башҡорттары Ҡалашты йылғаһы буйында шул исемдәге ауылға үҙ ерҙәрендә нигеҙ Һала. Рәсми документтарҙа (V рәүиз)) 1795 йылда теркәлгән. Артабан Рәүәт йылғаһы буйына бүленеп сыҡҡаны ла Ҡалашты (Ҡалашлы) тип аталған.
Тарихсы ғалим Әнүәр Әсфәндиәров мәлүмәттәре буйынса, XIX быуат башына ошондай уҡ исемле ике ауыл булған, уларҙа 21 йорт булып, 158 кеше көн иткән. Һуңғылары Айыс ауылы халҡы менән туған булған. Өс ғаилә Айысҡа күскән.

Халыҡ ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Йәйгеһен Ҡыҙмалбаш, Әүкә буйҙарындағы йәйләүҙәрҙә күсенеп йөрөйҙәр. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында ике ауылда йәшәүселәр — 152 кеше. Улар 90 ат, 60 һыйыр, 220 һарыҡ, 140 кәзә, 50 солоҡ тура тотҡан. Игенселек менән шөғөлләнмәгәндәр — тәбиғәт һәм климат шарттары тап килмәгән.

Ауыл 1922 йылда ойошторолған Инйәр урман сәнәғәте хужалығына ҡараған. 1954 йылға тиклем 14 ауыл — Инйәр, Ҡаҙмаш, Рәмәште, Мәнәү, Рәүәт, Түбәнге Төлмәй, Ноҡат, Бәләғош, Берештамаҡ, Асы, Соран, Ҡалашты, Кәртәле, Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә.

Ҡалашты, Белорет районының байтаҡ урмансылар ауылы кеүек үк, юҡҡа сыҡҡан.
Башҡорттар йәшәгән.

Халҡы: 1939 йылда 92 кеше , 1959 йылда — 70 кеше, 1961 йылда — 72 кеше, 1969 йылда — 7 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Инйәр ауыл советы. Илгә — Инйәр урманы
*
Рычков

**Рычков** — фамилия.

* Рычков (Раҡай) Константин Михайлович (1882—1923) — дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, фольклорсы.
* Рычков Николай Петрович (1746—1798) — сәйәхәтсе, географ, этнограф.
* Рычков Пётр Иванович  (1712—1777) — тарихсы, географ, иҡтисадсы.

*
Император һарайы музейы

**Император һарайы музейы** (; ) — Тайвань (Ҡытай) Республикаһы баш ҡалаһы Тайбэйҙың художество-тарихи музейы. Донъяла кеше йөрөү буйынса 6-сы урынды биләй (2015). Әҙәбиәттә йыш ҡына «Гугун» () музейы булараҡ телгә алына, әммә был атама Пекиндағы шул уҡ исемдәге музейға ҡағыла.

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Тайбэйҙағы Император һарайы музейы неолит дәүеренән алып Цин император династияһын ҡолатҡанға тиклем 8 мең йылдан ашыу цивилизация үҫешен үҙ эсенә алған ҡытай мәҙәниәте һәм тарихы ҡомартҡыларының иҫ киткес коллекцияһы тупланған иң ҙур хазиналарҙың береһе булып тора. 2018 йылдың февраленә музей йыйылмаһына 697 490 предмет инә, уларҙың күбеһе элек император Цяньлун коллекцияһында булған. Музей залдарында уларҙың иң яҡшы өлгөләре генә ҡуйылған, сөнки күргәҙмә майҙандарында тулыһынса күрһәтеү өсөн экспонаттар бик күп.

## Тарихы
Музей 1925 йылдың 10 октябрендә Пекинда Ябыҡ ҡала биләмәһендә асылған. 1948 йылдың февралендә, Ҡытайҙа граждандар һуғышы ваҡытында, уның коллекцияһының байтаҡ өлөшө Тайвань утрауына күсерелә. Иң ҡиммәтле сәнғәт әҫәрҙәре ингән Пекин музейы экспонаттары менән йәмғеһе 2972 йәшник ебәрелгән. Тайвангә килтерелгәндән һуң бер аҙ ваҡыт эсендә коллекция йәшниктәре тимер юл келәттәрендә, һуңынан шәкәр заводында һаҡлана. Һуңыраҡ коллекция Тайвандың төрлө музейҙарында һәм дәүләт китапханаһында урынлаша, артабан 1964 йылдың мартынан 1965 йылдың апреленә тиклем уның өсөн айырым музей комплексы төҙөлә. Тайбэйҙа яңы музей 1965 йылдың 12 ноябрендә асыла.

2005 йылда, музейҙың 80 йыллығына, билдәле Тайвань кинорежиссеры Хоу Сяосянь музей өсөн реклама фильмын төшөрөргә саҡыралар, проект 2008 йылда тамамланған.

Музейҙың лицензия ҡеүәтен үҫтереү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә бурыстарҙың береһе булып экспонаттарҙы һанлаштырыу тора. 2007 йылда уҡ музей «Дэ и» (Lee & Lee) шәхси компанияһына үҙенең йыйылма предметтарының һанлы фотоларына заказ биргән. Күп артефакттарҙы, бигерәк тә күркәм һәм каллиграфик төргәктәрҙе, фотоға төшөрөү мөмкинлеге бик һирәк бирелә — сағыу яҡтылыҡ һәм температураның үҙгәреүе уларға зыян килтереүе мөмкин, тип хәүефләнәләр.

2014 йылда музейға  кеше, 2015 йылда —  кеше, 2016 йылда —  кеше килгән.

## Галерея

Sakyamuni, Northern Wei, 477 AD, Gilt Bronze.jpg
Fan Kuan - Travelers Among Mountains and Streams - Google Art Project.jpg
National Palace Museum Front View.jpg
Li longji art.jpg
Guo Xi - Early Spring (large).jpg
Li Tang - Wind in Pines Among a Myriad Valleys.jpg
Jade cabbage closeup.jpg
Meat-Shaped Stone Gathering of Treasures 1.jpg
Palefrenier menant deux chevaux par Han Gan.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Музея императорского дворца в Тайбэе
* Рекламный фильм для музея тайваньского кинорежиссёра Хоу Сяосяня (2008)
* Официальный YouTube-канал музея
Ҡолдобаев Рәхимйән Лоҡман улы

**Ҡолдобаев Рәхимйән Лоҡман улы** (7 декабрь 1931 йыл — 31 март 1994 йыл) — механизатор. Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981).

## Биографияһы
Рәхимйән Лоҡман улы Ҡолдобаев 1931 йылдың 7 декабрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Урындағы мәктәптә һигеҙ класс тамамлағас, Ҡурғашлы ауылына йөрөп уҡып, тракторсы һөнәрен үҙләштерә. Шунан алып, хаҡлы ялға сыҡҡансы, тракторҙа эшләй. Илленсе йылдарҙа Аҫҡар ауылында, икенсе йылына Янһарыла тракторсы була. 1954 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алынып, 3 йыл Красноярск ҡалаһында хеҙмәт итә. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтыу менән, яратҡан һөнәренә тотона. «Ҡыҙыл таң» колхозында яҙлы-көҙлө ер һөрә, тырмата, иген сәсә, ә инде ҡыш көндәре колхоз малдарына аҙыҡ өсөн бесән ташыһа, шулай уҡ айырым хужалыҡтарҙың утын-бесәнен ташып бирергә лә өлгөрә, йәй көндәре мал аҙығы әҙерләшеүҙән дә ситтә ҡалмай. Һәр йыл һайын бер үк эштәр менән йыл артынан йылдар уҙып, 40 йыл ғүмере тракторҙа үтә. Уның тырыш хеҙмәте район советы, республика хөкүмәте тарафынан лайыҡлы баһалана. Был хаҡта уның күп һанлы Почет грамоталары, дипломдары, маҡтаулы исемдәре, Рәхмәт хаттарына лайыҡ була. Намыҫлы һәм тырыш хеҙмәте өсөн Рәхимйән Лоҡман улының исеме 1983 йылда Бөрйән районының Почет китабына индерелә. 1994 йылдың 31 мартында ҡаты ауырыуҙан вафат була.

## Ғаиләһе
Иҫке Монасип ауылы ҡыҙы Буранова Зөһрә Мөьмин ҡыҙы менән яҙмышын бәйләй, 37 йыл ғүмер итеп, 6 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Ҡыҙы Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (22 сентябрь 1981 йыл).
* «Унынсы биш йыллыҡ ударнигы» билдәһе

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Пенелопа статуяһы

**Пенелопа статуяһы** — Персеполдә табылған мәрмәр статуя, мифик Пенелопаны кәүҙәләндерә тип иҫәпләнә. Статуя Иран милли музейы коллекцияһына инә.

Ысын үлсәмдәрҙән грек персонажы ҡаты стилдә Чикаго көнсығыш институты тарафынан 1945 йылда ҡаҙыла.Персепол хазинаһы емереклектәрендә өс фрагментта табылғанСтатуя *Селевкиҙар* осоронда Иранда гректарҙың булыуын күрһәтә; тағы бер гипотеза буйынса, уны фарсы баш ҡалаһына *Ксеркс I* Афинанан беҙҙең эраға тиклем 480 йылда алып килтерелеүен күҙ уңында тота; икенселәр һаман да ике халыҡ араһындағы килешеүҙе мөһөрләү бүләк булған тигән фекерҙә. Уның асышы Александр Македонскийҙың б.э.т. 330 йылдың яҙында Персеполисты юҡ итеүе тураһында хәтерләтә
Грек мифологияһында пенелопа — Улисстың ҡатыны, Икари һәм Перибояның ҡыҙы. Ул Троя һуғышынан иренең ҡайтыуын көткән. Улисстың оҙон юлға сығыуы Гомерҙың Одиссей темаһы булып тора.

2015 йылдың майында статуя Италияның Милан ҡалаһындағы Прада фондында 4 ай самаһы ҡуйыла. Был осорҙа статуяны башҡа билдәле версиялар менән сағыштыралар. Күсермәләре иһә I һәм II быуаттарға ҡарай. Шулай уҡ Тәһранда 21 сентябрҙә, *Бөтә донъя тыныслыҡ көнөндә*, «Милан» күргәҙмәһенән һуң барлығы дүрт статуя ҡуйыла. Статуялар һәм күргәҙмәләр серияһы менән тәьмин итеү мәҙәни яҡынайыу проектының бер өлөшө булып тора, бигерәк тә Иранға ҡарата иҡтисади санкцияларҙы туҡтатыу буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн.
Файл:Penelope-Homer-Odyssey-Project Gutenberg eText.jpg|Ватиканда ҡуйылған Пенелопа статуяһының версияһы
Файл:Francesco Primaticcio 002.jpg|Улисс һәм Пенелопа, Франческо Приматиччио
Файл:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 61.jpg|Персеполь хазинаһына күренеш
Файл:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 60.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше
Файл:Iran Bastan Museum, National Museum of Iran, Tehran.jpg|Боронғо Иран музейы фасады, Тәһран


## Һылтанмалар
Килдин Салауат Әмирхан улы

**Килдин Салауат Әмирхан улы** (16 июнь 1952 йыл) — дәүләт хеҙмәте ветераны. 1981 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Эштәр идаралығының яуаплы хеҙмәткәре; 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радио тапшырыуҙары буйынса дәүләт комитеты рәйесе һәм Башҡортостан телерадиокомпанияһының генераль директоры; 1997 йылдан хәҙерге Элемтә өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007). 
## Биографияһы
Салауат Әмирхан улы Килдин 1952 йылдың 16 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Мораҙым ауылында тыуған. 1969 йылда Өфөнөң 1-се мәктәп-интернатын, Башҡорт дәүләт университетын (1975), Свердловск Юғары партия мәктәбен, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай. 1975 йылдан Ауырғазы районы Ҡорманай урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1976 йылдан Өфө автотранспорт техникумының физика уҡытыусыһы, комсомол комитеты секретары. 1981 йылдан кадрҙар секторы инструкторы, ойоштороу-инструктор бүлеге начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының мәҙәниәт, сәнғәт һәм матбуғат бүлеге мөдире. 1988 йылдан Башҡорт АССР-ының дәүләт телевидениеһы һәм радиоһы рәйесе, Башҡортостан ГТРК-һының генераль директоры, 1995 йылдан "Фирма «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары. 1997—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында элемтә, мәғлүмәт технологиялары һәм киң элемтәне күҙәтеү федераль хеҙмәте идаралығы начальнигы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994);
* Салауат Юлаев ордены (2007);
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (2002);
* Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы (2002)

## Китаптары
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ассоциация «Беренсе». Выпускники БРГИ № 1 имени Р.Гарипова.
* Салават Кильдин к 15-летию БСТ:Создать канал было героическим трудом
* Әбйәлил /«Иманлы халыҡ — киләсәкле» С.Килдин менән әңгәмә
Ҡантүбә

**Ҡантүбә** () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында урынлашҡан ҡорой барыусы йылға, Егәндең уң ҡушылдығы. Киндерлетәбиғи ыҙанында Киндерлейылғаһы ҡоя. Йылға тауҙарҙа башлана.

Йылға тамағында: күпер, тәбиғәт һәйкәле — Егән мәмерйәһе урынлашҡан.

Мәмерйә: Ишембай районы Ғүмәр ауылы эргәһендә, Маҡар урман хужалығында, Шихан лесничествоһында, 52-се квартал (выд. 6-9, 13). Аныҡ урынлашҡан ере: Егән йылғаһы үҙәненең уң битләүендә, Ҡантүбә йылғаһы тамағынан 1 км юғарыраҡ.

## Иҫкәрмәләр
Кузнецов Георгий Иванович

**Кузнецов Георгий Иванович** (1900 йылдың 7 майы, Бармаҡ утары, Ырымбур губернаһы — 1979 йылдың 20 апреле, Белово, Кемерово өлкәһе) — совет хәрби хеҙмәткәре; Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
1900 йылдың 7 майында Орск өйәҙе Бармаҡ утарында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Башҡорт Бармағы) урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 4 класс тамамлаған. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, эскадрон командиры булған.

1930-сы йылдарҙа Белов ҡалаһына күсеп килә, цинк заводында эшләй.

1941 йылдың авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла, 1942 йылдың мартынан — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 3-сө Белорус фронты, 31-се армия, 31-се инженер-сапёр бригадаһының 204-се инженер-сапёр батальонында отделение командиры булып хеҙмәт итә.

Леполаты ауылы (Литва) янындағы урынды кәртәләү төркөмө менән етәкселек иткән, 1944 йылдың 10 октябре төнөндә өҙлөкһөҙ миномёт уты аҫтында дошмандың мина яландарында 2 үткәүел юл яһай, танкыға ҡаршы һәм пехотаға ҡаршы күп кенә минаны зарарландырған. 1944 йылдың 13 октябре төнөндә башҡа сапёрҙар менән бергә дошмандың тимер сымдан эшләнгән ҡамауына шыуышып яҡынлаша һәм унда оҙайлы зарядтар менән уҡсылар подразделениеларына һөжүм итеү сиктәренә сығыу өсөн 2 юл яһай. 1944 йылдың 6 ноябрендә III дәрәжә Дан орденына лайыҡ була.

1944 йылдың 15 ғинуарына ҡарата төндә Польшалағы Гольдап торама пунктынан 2 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ дошмандың пулемёттары уты аҫтында, һөжүм итеүсе подразделениеларҙың алға хәрәкәтен тәьмин итеп, үҙенең отделениеһы менән мина һәм сыбыҡ тимер кәртәләрендә 15 метрға тиклем киңлектә юл яһай. 1945 йылдың 17 мартында — II дәрәжә Дан ордены менән, 1951 йылдың 21 деабрендә I дәрәжә Дан ордены менән ҡайтанан бүләкләнгән.

1945 йылдың 10 февралендә Көнсығыш Пруссияның (хәҙер — Польша) Гейльсберг ҡалаһы өсөн барған алышта, сафтан сыҡҡан взвод командиpын алмаштырып, ҡыйыу рәүештә яугирҙәрҙе дошман позицияларына һөжүмгә алып бара.

1945 йылда старшина званиеһында демобилизациялана. Кемерово өлкәһе Белов ҡалаһында йәшәй, цинк заводында эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәәм бүләктәре
* Дан ордены — III дәрәжә (6.11.1944), II дәрәжә (7.3.1945) һәм I дәрәжә (17.3.1945)
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР).

## Хәтер

Белов ҡалаһындағы урам Г. И. Кузнецовтың исемен йөрөтә, унда мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы

**Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы** (20 июнь 1947 йыл) — сәнәғәт хеҙмәте ветераны. 1970 йылдан Бәләбәй «Автонормаль» заводыныңның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән генераль директорҙың беренсе урынбаҫары; 2000—2008 йылдарҙа — Бәләбәй спирт-араҡы заводы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Эльверт Рөстәмхан улы Әбдрәзәҡов 1947 йылдың 20 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Шланлыкүл ауылында тыуған. 1969 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.

1969—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бәләбәй Автонормаль заводында диплом алды практикаһын үтә, тимерсе булып эшләй.

Артабан Бәләбәй Автонормаль заводында эшләүен дауам итә:

1970-1973 йылдарҙа — мастер,һалҡын килеш ултыртыу цехының өлкән мастеры вазифаһын башҡарыусы;

1973-1974 йылдарҙа — һалҡын килеш ултыртыу һәм эре беркетеү цехының участка мастеры;

1974-1977 йылдарҙа — гайка цехы начальнигы;

1977-1993 йылдарҙа — директорҙың производство буйынса урынбаҫары;

1993-1997 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — производство буйынса директор;

1997-2000 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары — төп производство буйынса директор.

2000 йылдың ғинуарынан — «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы филиалының Бәләбәй спирт-араҡы комбинаты директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены (?);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (?);
* Ххалыҡтар дуҫлығы ордены ();
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983);
* Автосәнәғәт министрлығының һәм Профсоюздар Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УГТУ. Абдразяков Эльверт Рустамханович
Ын (кирил хәрефе)

**Ꙟ**, **ꙟ** (**ын**, **ыня**) — киңәйтелгән кирил әлифбаһына ҡараған хәреф. Убых телендә һәм румын теленең кирил әлифбаһында ҡулланылған.  Һуңғыһында был хәреф тик инициаль итеп (йәғни фәҡәт һүҙ башында), în- [ын]  префиксында (мәҫ. **Ꙟвъца** = învăţa, *ынвэца* — өйрәнеү) йәки уның îm- [ым] вариантында (Б, П, М хәрефтәре алдында) ҡулланылып йөрөгән. Хәрефтең килеп сығышы аныҡ түгел: ҙур юстың (Ѫ) яҙылышын үҙгәртеүе  йәки пси (Ѱ) хәрефен әйләндереүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәне фаразлана.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Болгар телендә ҡылымдарҙың үҙгәреше

**Болгар телендә ҡылымдарҙың үҙгәреше** (спряжение, ) —  зат, һан, заман категорияларынан тора. Инфинитив (уртаҡ ҡылым) юҡҡа сыҡҡас, болгар телендә уның урынына затлы формалар ҡулланыла. Ҡылымдың һүҙлек формаһы булараҡ хәҙерге заман, беренсе зат, берлек һаны формаһы ҡулланыла (мәҫ. *да съм* "булыу", *да купя* "һатып алыу").  

## Төп мәғлүмәт

* Ҡылымдар заман, зат, һан менән үҙгәрә (*чета* "уҡый", *четеш* "уҡыйһың", *четох* "уҡыным", *четем* "уҡыйбыҙ")
* 3-сө зат хәҙерге заман формаһы ҡылымдың хәҙерге заман нигеҙен () билдәләй. 
* Киләсәк замандың тик аналитик формаһы ғына бар, *ще* ярҙамсы ҡылымы менән яһала. 
* Нигеҙҙең һуңғы һуҙынҡыһына ҡарап, ҡылымдар өс төрлө үҙгәрешкә (спряжение) бүленә.
* *съм*  "булыу" ҡылым үҙгәрештәренең береһенә лә ҡарамай, күбеһенсә ярҙамсы ҡылым функцияһын үтәй.

## Миҫал

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡылымдарҙың зат, һан менән үҙгәреше;
* Ҡылым

## Сығанаҡтар
Сафин Зәки Йәләлитдин улы

**Сафин Зәки Йәләлитдин улы** (22 май 1921 йыл —1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Японияны еңгән өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Зәки Йәләлитдин улы Сафин 1921 йылдың 22 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Ғәҙелгәрәй ауылында тыуған. Ғәҙелгәрәй, Әтек мәктәптәрен тамамлап, Байназар ШКН-да уҡый. 1933 йылдан 1936 йылға тиклем «Яңы тормош» колхозында иҫәп-хисапсы булып һәм төрлө эштәрҙә эшләй. 1936—1940 йылдарҙа «Еңеү юлында» район газетаһында хәреф йыйыусы, һуңынан секретарь булып эшләй.

1940 йылда Совет Армияһы сафына алына һәм Алыҫ Көнсығышта 1946 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Сафин З. һуғыштан һуң эшен редакцияла дауам итеп, район газетаһының яуаплы секретары һәм типография директоры вазифаһына тиклем үрләй.

1955 йылда Тимер ауылына колхоз председателе итеп ебәрелә. Ғүмеренең ҡалған йылдарында райкомда, редакцияла эшләй.

Зәки Йәләлитдин улы 1974 йылда вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Сафин Зәки Ялалетдин улы ҡатыны Зөһрә менән Иҫке Собханғолда йәшәгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1949)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмаларр

## Сығанаҡтар
Әминев Исмәғил Яҡуп улы

**Әминев Исмәғил Яҡуп улы** (; 20.01.1906 йыл — ?) — 16-сы гвардия дивизияһының гвардия өлкән лейтенанты. 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының эш башҡарыу мөдире.

## Биографияһы
Исмәғил Яҡуп улы Әминев 1906 йылдың 20 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡырғыҙ улусы (хәҙерге Башҡортостан Рнеспубликаһы Илеш районы) Иҫәнбай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Тәүҙә ул Көньяҡ Урал хәрби округының (ЮУВО) 31-се механизацияланған дивизияһы 780-се уҡсылар һәм 73-сө гвардия миномёт полктарында хеҙмәт иткән була.
 
1942 йылдың 8 ғинуарында Дүртөйлө район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының өлкән лейтенанты Әминевты яңы ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына хеҙмәткә саҡыра.

Төрлө осорҙарҙа төрлө званиеға эйә була: гвардия өлкөн лейтенанты, гвардия интендант хеҙмәте лейтенанты, 2-се ранг гвардия техник-интенданнты, администрация хеҙмәте өлкән лейтенанты.

16-сы гвардия дивизияһының гвардия өлкән лейтенанты Әминев Исмәғил Яҡуп улы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының эш башҡарыу мөдире. Һуғыш яланында хәрби администрацияла кабинетта ғына эшләп ултырмай. 1943 йылдың июль айында күрһәткән батырлығы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән билдәләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (3.11.1943)
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (20.07.1943, 8.07.1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9.05.1945)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы

## Хәтер
Әминев Исмәғил Яҡуп улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Илеш районы Иҫәнебай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Аминев Исмагил Якупович
* Память народа. Аминев Исмагил Якупович
* РГБ: Они вернулись с победой. Дюртюлинский район. т.5 Аминев Исмагил Якупович ISBN 5-295-03300-7

## Иҫкәрмәләр
Ничлавка

**Ничлавка** () — Украиналағы йылға. Тернополь өлкәһенең Гусятын һәм Чорткив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Ничлаваның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 42 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Гуменюк, Л.* Чому річка&nbsp;— «НІЧЛАВА»?… / Людмила Гуменюк // Голос народу.&nbsp;— 2017.&nbsp;— №&nbsp;16 (21 квіт.).&nbsp;— С. 5.&nbsp;— (Наше).
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы

**Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы** (21 март 1921 йыл–1 февраль 1993 йыл) —  112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы

## Биографияһы
Харис Ғиниәт улы Фәтхуллин 1921 йылдың 21 мартында хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Ҡушый ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумын тамамлай. 1937–1940 йылдарҙа колхозда эшләй. 1940 йылда Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан  Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Фәтхуллин менән бергә Асҡар ауылынан 112 кеше һәм 100 баштан ашыу ат юллана. Генерал-майор Таһир Кусимов командир булып хеҙмәт иткән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына килгәс, икенсе көндө үк уларҙы полктарға, полктарҙы эскадрондарға бүләләр. Лейтенант И. Вәлишин уның эскадрон командиры була, Фәтхуллинды 294-се кавалерия полкына ҡабул итәләр һәм пулеметсыға өйрәтәләр.
Дивизия автобронетранспортының өлкән писары булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың февралендә полктан дивизия штабы эргәһендәге яңы ойошторолған Артиллерия паркына күсерелә, шул уҡ көндө унда комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлайҙар. Уның фотоһы дивизия штабтарына хәрби әҙерлек отличнигы һәм комсомол ойошмаһының иң яҡшы секретары булараҡ урынлаштырыла

1942 йылдың апрелендә дивизияны эшелонға тейәйҙәр, Тула өлкәһенең Ефримовка ҡалаһына фронтҡа ебәрәләр. 1942 йылдың 2 июлендә дивизия һуғышҡа инә.

1942 йылдың декабрендә Фәтхуллинды йәнә 294 йылға пулеметсылар полкына күсерәләр.

1943 йылдың 2 ғинуарында Ростов өлкәһе Көньяҡ тимер юлының Морозов станцияһынан сыҡҡанда яралана һәм 3 ай дауамында ялан госпиталендә ята. Һуңынан йәнә үҙ часына ҡайта.

1943 йылдың сентябрендә Чернигов ҡалаһын азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
1944 йылдың июлендә һаулыҡ торошо буйынса демобилизациялана. Әммә ул 1945 йылдың майына тиклем хеҙмәт итә.
1944–1952 йылдарҙа төрлө эштәрҙә эшләй,  1953 йылда  һөтсөлөк-тауар фермаһы мөдире, 1976—1983 йылдарҙа XXII партсъезд исемендәге колхозда агроном-мелиоратор, 1948 йылда Әбйәлил районының Таҡһыр ауылында колхоз рәйесе, 1966 йылдан — Дәүләт ауыл Советы, 1974—1976 йылдарҙа Хәмит ауыл Советы рәйесе вазифаһын башҡара. 13 йыл депутат итеп һайлана. 
1970 йылдың 24-26 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында Кремлдә Бөтә Рәсәй башҡарма комитет рәйестәре Советы ҡатнашыусыһы.

1993 йылдың 1 февралендә вафат була. Тыуған яғында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ватан һуғышы ордены (1985), «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары, “Батырлыҡ өсөн” (1944), “Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы” (1970), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» (1957) миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фатхуллин Харис Гиниятович
* Бессмертный полк. Фатхуллин Харис Гиниятович
Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы

**Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы** (15 март 1911 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылы — 17 март 1980 йыл, Бөрйән районы, Иҫке Монасип ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945) менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Рәхмәт Иҙрис улы Баймырҙин 1911 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Бөрйән районы) тыуған. 1920-се һәм 1939—1940 йылдарҙа комсомол эшендә була.

1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. 1945 йылдың ноябрендә демобилизациялана.

Рәхмәт Иҙрис улы 1938 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлаған. 1920 йылда Иҫке Монасип ауылы комсомол ячейкаһы секретары, 1931—1935 йылдарҙа К. Маркс исемендәге кәсепселек колхозы рәйесе, 1939—1940 йылдарҙа ВЛКСМ райкомының 1-се секретары. 1940 йылдан 1959 йылға тиклем рәттән (3 тапҡыр) Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәренең Бөрйән Советына депутаты итеп һайлана. 1945 йылдан алып 1948 йылға тиклем район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1948 йылда — Бөрйән район Советының башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1955 йылда — Сталин исемендәге колхоз рәйесе, 1960—1971 йылдарҙа БАССР-ҙың Урман хужалығы министрлығында эшләй.

1980 йылдың 17 мартында вафат була һәм Иҫке Монасип ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944 йыл)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймурзин Рахмет Идрисович
*
HEC Paris

**HEC Paris** () —   1881 йылда ойошторолған дәүләт консуллыҡ бизнес мәктәбе. Париж-Иле-де-Франс сауҙа-сәнәғәт палатаһы (CCI Париж-Ил-де-Франс) тарафынан идара ителә һәм финанслана. Башта Париждың Руэ-де-Токвиль ҡалаһында урынлашҡан мәктәп 1964 йылда үҙенең Дженерал де Голль асҡан Джоуй-ан-Жосастағы кампусына күсә.
Францияла юғары белем алыуҙа һәм халыҡ-ара кимәлдә һәм даими рәүештә Европаның иң яҡшы бизнес-мәктәптәренең береһе тип һанала.
Ҡыуаҡан кантоны

**Ҡыуаҡан** () — Автономиялы Башҡортостандың кантоны.

Административ үҙәге —  ауылы.

## Тарих
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән.

Ҡыуаҡан кантонына батша Рәсәйенең 1879 йылғы бүленешенә ярашлы, Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Покров улусы, Бәләбәй өйәҙенең Елизаветин улусы һәм Мейәс улустары ауылдары: Типтәр-Учалы, Туңғатар, Муллаҡай, Байһаҡал, Покровка, Елизаветин, Мейәс, Кирәбе ингән.

## География
Төньяҡта — Бөрө өйәҙе, көнсығышта — кантоны, көньяҡта һәм көнбайышта менән сиктәш була.

## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһының административ-территориаль бүленеше
* Башҡортостан мөхтәриәте
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
* Ҡыуаҡан

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Ҡыуаҡан
*  Кувакан (башкирское племя)
Баймырҙин Ғәлимырҙа Әҙелмырҙа улы

**Баймырҙин Ғәлимырҙа Әҙелмырҙа улы** (1897 йыл, Бөрйән районы, Тимер ауылы — 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, III дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры

## Биографияһы
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* III дәрәжә Дан ордены (1944)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1946)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Байрамғолов Арыҫланғәле Шәйхиғәлләм улы

**Байрамғолов Арыҫланғәле Шәйхиғәлләм улы** (6 ғинуар 1924 йыл — 17 июнь 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Арыҫланғәле Шәйхиғәлләм улы Байрамғолов 1924 йылдың 6 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылында тыуған. 1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. Снайпер була. Ике тапҡыр ҡаты яралана. Икенсе тапҡыр күҙе яралана, госпиталдә күҙенә протез ҡуйғас, 1944 йылдың 20 февралендә санинструкторҙар әҙерләү курсына уҡырға ебәрелә. Курсты тамамлағас, кесе сержант дәрәжәһе бирелә һәм, һуғыш тамамланғансы ошо вазифала хеҙмәт итә.

1949 йылда демобилизациялана. Тимер ауылында йәшәй «Ҡыҙыл таң» колхозында 1991 йылға тиклем эшләй.

2006 йылдың 17 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы

**Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы** (23 февраль 1924 йыл — 18 сентябрь 2005) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Мортаза Ғәлләм улы Аллабирҙин 1924 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

1942 йылдың июнендә фронтҡа саҡырыла һәм 1943 йылдың декабрендә Чкалов өлкәһенең Тутский станцияһында хәрби әҙерлек үтә. 1943 йылда Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. Был фронттың 237-се уҡыу уҡсылар полкы 22 дивизионының 36 махсус батальоны сафында һуғыша.
 
1944 йылдың мартында атыш ваҡытында граната ярсығынан күҙе яралана һәм Ярославль госпиталенә эләгә, һөҙөмтәлә һул күҙен юғалта. Алты ай үткәс, ул йәнә һуғышҡа инә. 140-сы полк составында Польша һәм Германияға тиклем барып етә. Берлинды алыуҙа ҡатнаша, ләкин Еңеүҙе уға Польшала Освенцим ҡалаһында ҡаршы алырға тура килә. 1945 йылдың октябренә тиклем Эрфурт ҡалаһында хәрби келәтте һаҡлай.

1945 йылда демобилизациялана.

Тимер ауылы зыяратында ерләнгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аманат журналы. октябрь 2010 йыл. 17-се бит

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аллабердин Муртаза Галлямович
Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы

**Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы** (27 март 1975 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Рәсимә Рауил ҡыҙы Баязитова 1975 йылдың 27 мартында Башҡортостандың Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Рәсимә 1981 йылда Байназар урта мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара. Мәктәп йылдарында предмет олимпиадаларында ҡатнаша, бейеү түңәрәгендә шөғөлләнә. Волейбол һәм саңғы секцияларына йөрөй. 1992 йылда мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетына уҡырға инә. 1997 йылда, университетты уңышлы тамамлап, ҡулына диплом ала. 1996 йылдан Байназар урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай.

Рәсимә Баязитованың уҡыусылары район һәм республика олимпиадаларында призлы урындар яулай. Байназарова Гүзәлиә 2006/2007 уҡыу йылында һәм Төлкөбаева Гүзәлиә 20018/2019 уҡыу йылында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында еңеүсе булдылар. Ул уҡытып сығарған уҡыусыларҙың күптәре филология факультеттарына уҡырға инеп, үҙ һөнәре буйынса эшләп йөрөйҙәр.
Мәктәптә «Ҡаурый ҡәләм» түңәрәген етәкләй. Уҡыусыларының ижади эштәре республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә килә. Күп уҡыусылары «Йәншишмә» гәзитенең һәм «Аманат» журналының «Йәш хәбәрсе» исемен йөрөтәләр: Дәүләтшина Сәлимә (2017), Буранбаева Зилиә (2017), Алтынбаева Зәлиә (2018), Ҡарағолов Азамат (2019), Моратшина Заһиҙә (2020), Айытбаева Илүзә(2020), Мостафина Әлфинә(2021), Әйүпова Вәсилә(2021). Уҡыусылары Дәүләтшина Сәлимә (2017) һәм Алтынбаева Зәлиә (2018) «Йәншишмә» балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенең Ғәбиҙулла Зарипов премияһын йөрөтә.

1996 йылда Баязитов Азамат Роберт улы менән тормош ҡоралар. Бер ул тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2004» регион-ара конкурсының «Халыҡ педагогикаһын оҫта ҡулланыусы» номинацияһында еңеүсе
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2013» төбәк-ара конкурсының «Өлгөлө дәрес» номинацияһында еңеүсе
* Рәсәй Федерацияһының Иң яҡшы уҡытыусыһы конкурсы еңеүсеһе (победитель конкурса лучших учителей Российской Федерации), 2009 йыл

Читайте на WWW.UFA.KP.RU: https://www.ufa.kp.ru/daily/24326/518146/
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, 2009 йыл
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2019 йыл

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан 14 декабрь 2021 йыл. Ил яҙмышына бәйле икәнен онотмайыҡ
* Ерем биҙәге — илем биҙәге (Ноғман Мусин ижады буйынса йомғаҡлау дәресе)
* Башҡортостан уҡытыусыһы 30 ғинуар 2019 йыл. Тырыштарға ҡайҙа ла хөрмәт

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Кәримов Хәбир Хәйбулла улы

**Кәримов Хәбир Хәйбулла улы** (1 июнь 1942 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1971—2002 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы 3-сө урта мәктәбе һәм гимназияһы директоры.  Башҡорт АССР-ының (1991) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983), 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2001), Мәләүез ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы ().

## Биографияһы
Хәбир Хәйбулла улы Кәримов 1942 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Түбәнге Таш ауылында тыуған.

1949 йылда урындағы башланғыс мәктәптең беренсе синыфына бара, артабан уҡыуын Әбет ете йыллыҡ һәм Йомағужа урта мәктәптәрендә дауам итә. 1959 йылда һуңғыһын РСФСР Мәғариф министрлығының «Уҡыуҙа юғары уңыштары һәм өлгөлө тәртибе өсөн» миҙалы менән тамамлай һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә.
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары һөнәри белем алғандан һуң, 1964 йылда, ошо педагогия институты уҡытыусыһы — юғары математика кафедраһы ассистенты булып башлай.

1965—1971 йылдарҙа Мәләүез районы Нөгөш урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы.

1971 йылдың авгусынан 2002 йылдың авгусынаса Мәләүез ҡалаһынынң 3-сө урта мәктәбе (1998 йылдың февраленән — гимназия) директоры. Ошо айҙа хаҡлы ялға сыға, шулай булыуға ҡармаҫтан 2018 йылдың 31 майына тиклем педагогик эшмәкәрлеген дауам итә.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983);
* Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991):
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992);
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2001);
* Мәләүез ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы ().

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Почётный гражданин Мелеуза Каримов Хабир Хайбуллович отмечает 80-летие 
* Городское поселение г. Мелеуз муниципальный район Мелеузовского района Республики Башкортостан/ Почётные граждане
Барынтабын (ырыу)

**Барын** — башҡорттарҙың табын ҡәбиләһе составындағы ырыуы.

Башҡорттарҙан башҡа, 'барын' ('баарын' формаһында) ҡырғыҙҙарҙың этнонимияһында теркәлгән: баарын багыш ҡәбилә төркөмөнә инә. Ҡырғыҙ барындарының тамғаһы —башҡорт барындары тамғаһы менән тиңләшә. Барындар шулай уҡ ҡырым татарҙарында һаҡланған.

## Ырыу бүленештәре
Барын (ырыу бүленештәре: бурус, бәрәкән, бутис, дәржимэн, дәүләтбай, ҡаҙаҡ, ҡалмаҡ, ҡараелкә, ҡара угеҙ, ҡолой, көҙән, ҡуй-һары, ҡостанай, ҡызылбаш, ҡырғыҙ, кәрим, кәсәк, мышар, мостафа, өрөк, соҡор, сүбәй, сүтәк, сысҡан, табын, туҡтағол, толоптар, төркмән, туңғатар, тәкә, төпәй, уңғар, һайыҫҡан, сәпәш, һарт, хөппөс, һыҙғы, шуран, әйле, аҡкүнсүк, алаҡай, буранғол, илек аймағы, имел, иҫәнғол, ҡаҙаҡ, ҡалмаҡ, ҡатай, сыуаш, таҙ, татар, тауыҡ, торна, исмәғил, юлыш).

## Тораҡ пункттар
Башҡортостан Республикаһы Учалы районындағы Һөйөндөк ауылы, Ҡурған өлкәһендәге Баҡай, Ҡуйсан ауылдары һ. б.

## Этноним
'Барын' этнонимы монгол ҡәбиләһе баарин атамаһы менән бәйле.

## Этник тарихы
Барын, баарындар (Г. Е. Грумм-Гржимайло буйынса — барин, байрин) — ерле монголдар. XIII быуат аҙағында монгол ырыуы баарин Селенга йылғаһы бассейнында күсмә тормош көткән.

Рәшит әд-Дин «дурбан ҡәбиләһенә яҡын» һәм «уларҙың тамырҙарына барып тоташҡан» баарын ҡәбиләһен ентекле һүрәтләй. Сыңғыҙхан менән Йәмуханың ҡаршы тороуында баарындар башта һуңғыһы яҡлы инеләр, әммә һуңғараҡ, Рәшит әд-Дин яҙмаларынан билдәле булыуынса, «Сыңғыҙханға хеҙмәт итергә» күсәләр. Артабан баарын «монгол ҡәбиләһе»нән «Сыңғыҙханға яҡын» бик күп әмирҙәр сыға. Шулай уҡ барын-табындарҙың монгол сығышлы икәне уларҙың һуңғы генеалогияһы, Аҡ Урҙаның XIV быуаттағы идара итеүсе династияһының ғәйрәтле сыңғыҙиҙарының береһе - Туҡтамыштың атаһынан - Барын һәм Дулиҙан (Тули) башланыуы аша һүрәтләнә.

Барындарҙың көнбайышҡа күсеп китеүе һәм Табын төркөмөнә инеүе, күрәһең, XII-XIII быуаттарҙа булғандыр. Сыңғыҙхан, 1206 йылда Йәнәсәй ҡырғыҙҙарын яулап, уларҙы баарын Хорчи биләмәһенә бирә. Сыңғыҙхан менән Йәмуханың көрәше осоронда баарындарҙың бер өлөшө ҡара-ҡытайҙарға ҡушыла; был юл йәйләүсе баариндарға электән таныш була. Етеһыу буйында баарындар ҡара-ҡытәйҙар, наймандар, шулай уҡ көнбайыш далаларына күсенгән табындар менән тығыҙ бәйләнешен юғалтмаған дулат һәм усундәрҙең этник мөхитендә ҡалғандар.

Баарындарҙың бер өлөшө көслө табын берләшмәһе менән, икенсе өлөшө Етеһыуҙа ҡалған, ә һуңғараҡ Тянь-Шань ҡырғыҙҙарына ҡушылған.

## Таралыу территорияһы
Башҡорт барындары күбеһенсә Урал йылғаһының үрге ағымында, Урал аръяғында йәшәй. Барындар Башҡортостандың Учалы районы территорияһында, өлөшләтә Силәбе өлкәһенең Арғаяш, Сыбаркүл, Сосновка, Уй райондары ауылдарында, Сафакүл районының ҡайһы бер ауылдарында йәшәй.

Ҡырым барындары Гәрәй нәҫеле вәкилдәренең береһен, мотлаҡ Сыңғыҙиҙы, аҡ кейеҙ өҫтөнә ултыртып, Ҡырым ханы итеп һайлап ҡуйған дүрт дәрәжәле ырыуҙың береһе һанала.

## Һылтанмалар
Башкирское родословие: Барын, Табын и Ирэкте

## Библиография
Рыбников Гаврило Петрович

**Гаврило Петрович Рыбников** () -  Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет һалдаттары. Кубань казак ғаиләһендә тыуған. Һуғыш ваҡытында Брест ҡәлғәһен яҡлап.

## Биография
Гаврило Рыбников тыуа 1914 йылдың 22 мартында Кубань өлкәһе, Кострома станицаhы. Кубань казак ғаиләлә үҫә. Уны бик ярата һәм унан китеп, тыуған иле түгел.  Анна Рыбникова 1938 йылда уға кейәүгә сыға. Һуңынан улар тыуған балалар - Нина һәм Валя. Гаврило 1940 йылда армияға саҡырыла. -41 йылдың июнендә һуғыш башлана. Брест ҡалаһында уны нацистар аяғы яралана һәм әсиргә алына. Әсирлегенән һуң 6 ай үткәс, уны атып үлтерә.
Болгар грамматикаһы (Неофит Рильски)

**„Болгар грамматикаһы“** (ул ваҡыттағы болгар орфографияһы менән *„Болгарска грамматіка“*) 1835 йылда иеромонах Неофит Рильски тарафынан сығарылған болгар теленең тәүге  грамматика китабы. Сербия Кенәзлегенең ул ваҡыттағы баш ҡалаһы -- Крагуевац ҡалаһында донъя күргән.

1835 йылда Габрово ҡалаһында асылған болгар мәктәбе болгар халҡының төп уҡыу һәм мәғрифәтселек мәркәзенә әүерелгән. Уҡытыусыларҙың береһе, иеромонах Неофит Рильски,  Бухарест ҡалаһында Белл-Ланкастер методын өйрәнеп, артабан үҙенең „Българска граматика“ китабына нигеҙләнгән яңы болгар теленә өйрәтеү методикаһын яҙған. „Филологическо предуведомление“ тип аталған инеш һүҙҙә яңы әҙәби болгар теленең берҙәм булыуын кәрәклеген шулай аңлата:
Китабында йәнле һөйләү теленә хас булған ҡайһы бер күренештәрҙе тасуирлай: алмаштарҙың ҡыҫҡа формаларын  („ме“, „те“, „се“) һәм артиклде ҡулланыу ҡағиҙәләрен тасуирлай, шул уҡ ваҡытта сит телдәрҙән (бигерәк тә төрөк һәм грек һүҙҙәрен) саманан тыш ҡулланмауҙы хуп күрә. Ошо һүҙҙәрҙең ҡыҫҡаса һүҙлеге китаптың һуңғы өлөшөн тәшкил итә, уларға тап килгән „урыҫ“ (*русийски*) һәм „славян“ (*славенски*) һүҙҙәре лә шунда бирелә.

## Һылтанмалар

* Болгарска грамматіка, Крагуевац, 1835

## Сығанаҡтар
Сунтар

**Сунтар** (саха. *Сунтаар*) — Саха Республикаһындағы (Яҡутстан) ауыл, Сунтар улусының административ үҙәге, республиканың көнбайышында урынлашҡан.
 
## Географияһы
Тораҡ пункт Вилюй йылғаһының һул ярында тамағынан 740 км алыҫлыҡта  урынлашҡан. Рельефы тигеҙлектәрҙән тора. 

## Этимологияһы
Исемен яҡында урынлашҡан Сунтар күленән алған. Гидронимдың нигеҙен  эвенк һүҙе Сунтаар  («тәрән») тәшкил итә.

## Галерея

File:Указатель на Сунтар. Якутия.jpg|Сунтар ауылының "ҡапҡаһы"
File:Сунтар2.Сунтар. Здание на площади, где проводят Ысыах. Якутия.jpg|Сунтарҙың Мәҙәниәт йорто
File:Сунтар6. Ыһыахта ҡатнашыусылар.jpg|Сунтар. Ыһыахта ҡатнашыусылар.
File:Сунтар4. Объекты празднования Ысыаха. Якутия.jpg|Ыһыах үткәрелгән майҙандағы күренеш
File:Сунтар. Туҙ ураһа - яҡуттарҙың боронғо торлағы.jpg|Туҙ ураһа - яҡуттарҙың боронғо торлағы.
File:Сунтар. Культурный объект с площади, где проводят Ысыах. Якутия.jpg|Ыһыах үткәрелгән майҙандағы бина
File:Сунтар3. Рабочая бригада энергетиков из Башкортостана. Якутия.jpg|Саханың Сунтар ауылына Башҡортостандан эш сәфәре менән килгән энергетиктар бригадаһы

## Климаты

## Иҫкәрмәләр
Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы

**Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы** (1 август 1924 йыл — 15 октябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Байғужа Ғәббәс улы Мырҙағолов 1924 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. 1932 йылда йылда Тимер ауылы мәктәбендә уҡый башлай. Колхозда бик йәшләй генә эшләй башларға тура килә.

1941 йылдың ғинуар айында Ватан һуғышына китә. Өфө ҡалаһында 6 айлыҡ сержанттар курсын тамамлай. Тәүҙә Курск дуғаһында, унан һуң Орел-Белгород операцияһында ҡатнаша. Ул Львов ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылдың август айында ҡаты яраланып 9 ай буйы Иркутскиҙағы госпиталдә дауалана. 1944 йылдын ғинуарынан март айына тиклем тыуған ауылына ялға ҡайтарылған осорҙа «Марс» колхозының бригадиры, КТФ мөдире булып эшләп өлгөрә. Апрель айында кире һуғышҡа алына һәм 1944 йылдың май айынан 1945 йылдың декабрь айына тиклем Украина фронты йүнәлешендәге 303-сө хеҙмәтләндереү батальонында хеҙмәт итә.

1945 йылда демобилизацияла. Һуғыштан һуң Байғужа Ғәббәс улы Мырҙағолов «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләй.

Һуғыштағы күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнә, тик 1966 йылдың сентябрь айында ғына хужаһына тапшырыла.

1998 йылда вафат була һәм Тимер ауыл Советы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл йондоҙ ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Олёкминск

**Олёкминск** () — (1783 йылдан) булыу Рәсәйҙәге ҡала, Саха Республикаһы (Яҡутстан) **Олёкминск** районы ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

## Этимологияһы
Фараз ителеүенсә, Олёкма йылғаһы гидронимынан алынған. Был исем эвенк телендәге *Олооһунай* һүҙенә барып тоташа — «тейенле, тейенгә бай» тигәнде аңлата. Е. М. Поспелов фекеренсә иһә, был 1400 километрҙан ашыу оҙонлоҡтағы йылғаға бәйләнгәнгә оҡшамаған..

## Географияһы
Ҡала Лена йылғаһының һул ярында урынлашҡан , Якутск ҡалаһынан 630 км алыҫлыҡта төйәкләнгән.

## Климаты
Климаты — ҡырҡа континенталь. Иң күп ямғырҙар июль-август айҙарына тура килә, ул ваҡытта Тымыҡ океан яғынан бер аҙ яуым-төшөм килеп етә.

}"|-9,7
! style="text-align:center; "|3,4
! style="text-align:center; "|13,7
! style="text-align:center; "|23,5
! style="text-align:center; "|25,2
! style="text-align:center; "|21,7
! style="text-align:center; "|12,5
! style="text-align:center; "|2,7
! style="text-align:center; "|-9,6
! style="text-align:center; "|-19,5
! style="text-align:center; "|0,6
|}



## Иҡтисады
* урман сәнәғәте
* ит комбинаты
* икмәк заводы
* электр станцияһы
* геологик партия
* һөт продукцияһы
* алтын сығарыу
* ВСТО нефть үткәргесе

Олёкминск районы территорияһынан «Көнсығыш Себер — Тымыҡ океан» нефть үткәргесе, «Себер көсө» газ торбаһы үтә.

## Авиация
Олёкминскиҙа аэропорт эшләй

## Һылтанмалар
* История города Наша Олёкма
* Олёкминск в энциклопедии «Мой город»
* Герб города
* 370 лет со дня основания города Олёкминск Национальная библиотека РС(Я)
* Лист топографической карты P-51-XXXI,XXXII

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Галерея

Файл:346 Олекминск. Ул. Спасская.jpg|Спасск Урамы
Файл:350 Олекминск. Аллея Кульбертинова.jpg| Кульбертинов Иван Николаевич аллеяһы
Файл:357 Олекминск. Собор Спаса Преображения.jpg|Спасск соборы
Файл:363 Вид на Олекминск с горки.jpg|Олёкма йылғаһы күренеше
Файл:366 Олекминск. Статуя «Река Лена».jpg| «Лена Йылғаһы» статуяһы
Файл:368 Олекминск. Набережная.jpg|Йәйәүлеләр һуҡмағы
Файл:369 Олекминск. Стела возле пристани.jpg|Пристань эргәһендәге сквер
Файл:372 Демьян Бедный на причале в Олекминске.jpg|Пристань
Боом тарлауығы

**Боом тарлауығы** () — Бишкәк ҡалаһынан 112 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Ҡырғыҙстан
тарлауығы.

## Тасуирламаһы

Матур Боом тарлауығы Чү йылғаһының урта ағымында Ҡырғыҙ Алатауы һәм Көнгәй Алатауы һырттарының бүленгән сигендә урынлашҡан. Тарлауыҡтың оҙонлоғо — яҡынса 30 км.

Боом тарлауығы Чүй үҙәнен Ысыҡкүл ҡаҙаны менән тоташтыра һәм Һөйәбтән Ысыҡкүлгә илткән юлда үҙенсәлекле визит карточкаһы булып тора. Боом тарлауығына ингән урында шишмә урғылып ятҡан ерҙә туристар туҡтап ял итә.

Боомдың тәбиғәте төрлө. Уның өҫкө өлөшөндә һөҙәк формалар өҫтөнлөк итә, йылғаның һыубаҫар туғайы киң һәм ҡуйы үҫемлектәр менән ҡапланған. Тарлауыҡтың аҫҡы өлөшө иһә тар каньондан ғибәрәт, бында йылға текә ҡаялар араһынан борғаланып аға.

## Инфраструктураһы

Боом тарлауығы аша Бишкәк менән Балыкчи (совет осоронда Фрунзе менән Рыбачье) араһындағы тимер юл тармағы (1948 йыл, 180 саҡрым), шулай уҡ Чүй һәм Ысыҡкүл өлкәләрен тоташтырған автомагистраль үтә. Был өлкәләр араһында административ сик — тарлауыҡтың урта өлөшөндә аҡҡан йылға аша ташланған Ҡыҙыл Күпер. Тарлауыҡтың өҫкө өлөшөндә күп һанлы туристар өсөн бер нисә юл буйы кафеһы, шулай уҡ автотрассаның Орто-Тоҡай һыуһаҡлағысына боролған тармағы бар. Әлеге ваҡытта Боом тарлауығы рафтинг яратыусылар араһында бик популяр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Конорчок (долина эоловых каньонов)
* Каньоны Сулуу-Терека
* Река Чу

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Саян телдәре

**Саян телдәре** (*уйғыр-уғыҙ, тоба телдәре*) — Рәсәй (Тыва, Бүрәт, Иркутск өлкәһе), Саян таулығына һәм уның тирә-яғына ҡараған Монголия һәм Ҡытай төбәктәрендә таралған көнсығыш төрки телдәре.

Саян телдәре теге йәки был дәрәжәлә үҙ-ара аңлашырлыҡ телдәр.

## Сығышы
Бөтә саян телдәре, фаразланғанса, *орхон-уйғыр телдәренә* барып тоташа, уларҙан шулай уҡ халадж һәм һары-уйғыр телдәре лә килеп сыҡҡан. Икенсе фараз буйынса, саян телдәре боронғо уғыҙ (орхон-уйғыр телдәренә яҡын ҡәрҙәш, әммә уға оҡшаш түгел орхон-йәнәсәй) телдәренең чик диалектына ҡарай.

Хакас телдәренең боронғо ҡырғыҙ диалектынан килеп сығыуын барыһы ла танымай.

## Классификацияһы
Түбәндәге идиомалар бүленә:

* тыва теле;
* тофалар теле;
* көк-мончак теле;
* сойот-цаатан теле;
* цэнгэль теле.

Сойот-цаатан теле сойот һәм цаатан диалекттарына бүленә. Шулай уҡ цаатан теле составынан урянхай диалекты айырыуса айырылып тора.

Тыва теле көнбайыш, үҙәк һәм көнсығыш диалекттарынан тора.

Саян телдәре эсендә тайга һәм дала идиома ареалдары ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Әйткәндәй, тыва теленең көнбайыш һәм үҙәк диалекттары дала ареалына, шул уҡ ваҡытта көнсығыш диалекты тайга ареалына ҡарай. Шулай уҡ дала ареалына көк-мончак һәм цэнгэль, тайга ареалына — тофалар һәм сойот-цаатан телдәре ҡарай.

Саян телдәренең бүленеүе, фаразланғанса, XVI—XVII быуат менән билдәләнә.

## Үҙ аллы төркөмгә бүлеү нигеҙе
Саян телдәренә түбәндәге билдәләр хас:
* практик интервокаль -d-ның һаҡланыуы һәм һүҙ аҙағында -t һымаҡ (адак, кут) күренештә, *езер* һүҙе 'эйәр' — хаҡас үҙләштерелмәһе һәм тартынҡыларҙың тап килеүен йәғни консонант кластерын сағылдыра;
һүҙ башында көслө һәм көсһөҙ ҡыҫынҡы (смычный) өндәрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һаҡлана (шул уҡ ваҡытта һүҙ башында күпселек осраҡта көсһөҙҙәр ҙә, көслөләр ҙә һаңғырау әйтелә);
* алғы рәт һуҙынҡылар алдында пратөрки *k- ның спирантизацияланыу мөмкинлеге;
* һүҙҙәр аҙағында пратөрки -g һаҡланыуы йәки уның -j-ға үҙгәреүе;
* көслө һәм көсһөҙ тартынҡыларҙың күп баҫҡыслы ҡаршы ҡуйыу системаһы, айырыуса тайга ареалы диалекттарында, башҡа төрки һаңғырауҙары менән сағыштырғанда һаңғырауҙарҙы (арзылан) эҙмә-эҙлекле яңғырауыҡлы итеү;
* пратөрки -i-нең -y- (дыл) булараҡ тормошҡа ашырылыуы;
* a һәм y, e һәм i-нең берләшеүгә ынтылыш тенденцияһы;
* фарингирланған һәм фарингирланмаған һуҙынҡыларҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйыу — оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар араһындағы боронғо ҡапма-ҡаршылыҡтың сағылышы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көнсығыш тыва диалекттары
* Көк-мончак теле
* Сойот-цатан теле
* Тофалар теле
* Тыва теле
* Цэнгэль теле
Көк-мончак теле

**Күкмунсаҡ теле** () — тыва, тофалар, сойот-цатан (уйғыр-урянхай) (саян телдәре) һәм цэнгэль телдәренә яҡын төрки тел. Тыва һәм цэнгэль телдәренең көнбайыш диалекттары һымаҡ, саян телдәренең дала кластерына ҡарай. Монголияла һәм Ҡытайҙа таралған.
Көкмунчак — күк мунсаҡ (голубые бусы) мәғәнәһендә.
Күкмунсаҡ телендә Ҡытай Халыҡ Республикаһының Синьцзян-Уйғыр автономиялы районының Алтай округында йәшәүсе тываларҙың ҙур булмаған ҡәбилә вәкилдәре һөйләшә, үҙ яҙмаһы юҡ. Күкмунсаҡтар  монгол һәм ҡаҙаҡ мәктәптәрендә уҡый. Туған телдең функциональ ҡеүәттәре ныҡ сикләнгән. Күкмунсаҡ телен өйрәнеүҙе Ҡытай белгестәре алып бара.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Цэнгэль теле

## Һылтанмалар
*  Тенишев Э. Р. «Избранные труды» Уфа, 2006 г. стр.186-190  
*