open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрғаш (йылға)

**Юрғаш** — Ишембай районының Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы) биләмәһендәге йылға. Скворчиха (Ҡолан) ауылынан 4 км көньяҡтараҡ башлана, көньяҡ- көнсығыштан көньяҡ- көнбайышҡа табан аға. Йылғаның оҙонлоғо — 15 км, Ағиҙел йылғаһы башланған урындан 796 км алыҫлыҡта Ергәнтауҙан төньяҡтараҡ Ағиҙелгә барып ҡушыла. Йылғаның тауҙан түбән өлөшө ҡайһы бер йылдарҙа ҡорой.

Йылға буйында Ишембай районының Кинйәкәй һәм Юлдаш (Ишембай районы) ауылдары урынлашҡан.

1906 йылда Юрғаш йылғаһы буйында А. Дербенев, А. Комендантов, М. Ершовтарҙың һыу тирмәне булған.

Йылға тирә-яғында һоро урман тупрағында уҫаҡ урмандары үҫә.

Юрғаш атамаһын башҡортса «юрға» (иноходец) һүҙе менән бәйләп аңлаталар.

Юлдаш ауылы халҡы йылғаны Ҡурғашлы тип атай (ҡурғаш- рус."свинец").

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса Кама һыу бассейны округына инә, Кама йылғаһы бассейны, Ағиҙел йылғаһы ярымбассейны, башынан алып Арский ташы һыу кимәлен үлсәү посына тиклем Ағиҙел һыу хужалығы биләмәһенә ҡарай.

### Ҡушылдыҡтары
* уң ҡушылдыҡтары- Юрғабаш, Ҡолан һәм башҡа,
* һул яҡ ҡушылдыҡтары-Иҫкыҙма, Ямамбуййылға.

Йылғаның ағышында ҙур булмаған быуа бар.

## Иҫкәрмәләр
Сванетия

**Сванетия** (**Свáнети**, ) — Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы свандар йәшәгән тарихи таулы өлкә.

## Үрге Сванетия

**Үрге Сванетия** ( **Земо-Сванети**) — Ингури йылғаһының үрге ағымындағы бейек тау үҙәне, төньяҡ киңлектең 42°48' һәм 43°15'-ы, көнсығыш оҙонлоғоноң 42°00' һәм 43°00'-ы араһында урынлашҡан, 3154 км² майҙанды биләй.

Көнсығыштан һәм төньяҡтан Үрге Сванетия Төп Кавказ һырты Шхара, Ушба, Тетнульди һ. б. түбәләре менән уратылған, шул һыҙыҡ буйынса Грузияның Рәсәй менән (Ҡабарҙы-Балҡар) сиге үтә. Көньяҡтан туранан-тура Төп Кавказ һыртына тоташыусы һәм көнсығыштан Үрге Сванетияны йомоп ҡуйыусы Сван һырты ҡалҡып тора.

Район көнбайыштан баш Кодор тарплауығынан Хурум һырты менән айырылған.

Үрге Сванетия үҙенең архитектура хазиналары һәм матур пейзаждары менән билдәле. Башлыса IX—XII быуаттарҙа төҙөлгән торлаҡ башнялар күҙгә ташлана. Шулай уҡ боронғо таш православие сиркәүҙәре һаҡланған.

Үрге Сванетия ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.

Үрге Сванетия административ планда үҙәге ҡала тибындағы Местиа ҡасабаһында урынлашҡан Самегрел-Үрге Сванетия төбәгенең Местий районын тәшкил итә.

### Тарихы
XVI быуат уртаһында Грузия батшалығы тарҡалғандан һуң Үрге Сванетия номиналь рәүештә имеретин батшаһына буйһонған. Кенәз үҙ Үҙәндең көнбайыш өлөшөндә Дадешкелиани кенәздәренең бойондороҡһоҙ биләмәһе барлыҡҡа килгән һәм *Кенәз Сванетияһы* тигән исем алған. Үҙәндең майҙаны буйынса ҙурыраҡ башҡа ерҙәрендә ирекле йәмғиәттәр булған, һәм ул *Ирекле Сванетия* атала башлаған.

Үҙәндең ике өлөшө лә Рәсәй империяһы (1833 йылда, кенәзлек, ә «ирекле» өлөшө — 1840 йылда) составына ингән, ләкин 1840 йылдар аҙағына тиклем бында рәсәй районы хакимиәте лә, Урыҫ православие сиркәүе лә.булмаған әле.

1859 йылда кенәзлек бөтөрөлгән, һәм район Кутаиси генерал-губернаторлығы составындағы айырым Сванетия приставлығын тәшкил иткән.

## Түбәнге Сванетия
**Түбәнге Сванетия** ( **Квемо-Сванети**) — Цхенисцкали (Риони йылғаһының уң ҡушылдығы) йылғаһының үрге ағымында һәм уның ҡушылдығы Хеледула буйында урынлашҡан үҙән.

Төньяҡтан Түбәнге Сванетияны Үрге Сванетиянан Сван һырттары айырып тора. Көньяҡ-көнбайыштан Эгрис һырты районды Мегрелиянан, ә Лечхум һырты уны көньяҡтан Лечхумдан һәм көнсығышта Рачанан айырып тора.

Административ планда Түбәнге Сванетия үҙәге Лентехи ҡасабаһында урынлашҡан Рача-Лечхуми һәм Түбәнге Сванетия төбәгенең Лентех районын тәшкил итә.

### Тарихы
XVI быуат уртаһында Грузия батшалығы тарҡалғандан һуң, Түбәнге Сванетия Мегрель кенәзлегенең бер өлөшө булған. 1833 йылдан кенәзлек Рәсәй империяһы составына инә, ә 1867 йылда ул бөтөрөлә, һәм уның территорияһы Кутаиси губернаһы составына индерелә 1887 йылдан Түбәнге Сванетия биләмәһе Лечхум өйәҙе составында була.

## Сығанаҡтар
* БСЭ
* 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сваны
* Ушгули — тау ауылы.

## Һылтанмалар
* Портал o Сванети 
* О Сванетии и Местии 
* ИВАНЮКОВ И., КОВАЛЕВСКИЙ М. — В СВАНЕТИИ. Из путешествия И. Иванюкова и М. Ковалевского// Вестник Европы, № 8. 1886
Нокалакеви

**Нокалакеви** - (грузинса:ნოქალაქევი) — һүҙмә-һүҙ *ҡала булған ер*;  — *иҫке ҡала*) — көнбайыш Грузияның ташландыҡ ҡала-нығытмаһы.

## Географияһы

Нокалакеви - Грузияның Самегрело төбәгендәге Сенаки муниципалитетына ингән  боронғо ҡала. Ул Эгриси батшалығының баш ҡалаһы булған, риүәйәттәр буйынса, аргонавтар шунда килгән.

## Тарихы

Элек-электән был урында грузин ҡалаһы урынлашҡан була. Грек авторҙары уны  Археополис тип атай, тик унан алдараҡ яҙылған грузин хроникаларында "Цихе Годжи" исеме аҫтында билдәле булып ҡалған. Тарихи йылъяҙмаларға ярашлы, ҡалаға нигеҙҙе беҙҙең эраға тиклем III быуатта Эгриси эриставы *Куджи * һалған. Цихе Годжи беҙҙең эраның IV - VIII быуаттарында Эгрисиҙың баш ҡалаһы булған .  

Византией менән фарсылар араһындағы һуғыштар башлыса ошо баш ҡала янында барған. Һуғыш ваҡытында ҡала ике ҡабат ҡамауҙа ҡала, әммә өсөнсө тапҡырында фарсылар уны яулап ала (554). Византия-эгриси ғәскәре берләшеп, тиҙҙән ҡаланы кире ҡайтара. 

697 йылда Эгрисиҙа төп ғәрәпгарнизондары урынлаша. 737-738 йылдарҙа  ғәрәп хәрби начальнигы Мәрүән II ҡаланы баҫып ала һәм уны емертә, халҡын ҡыра йәки төньяҡҡа ҡасып китергә мәжбүр итә. Күпселек халыҡ Ингури йылғаһы буйҙарына күсенә. Ғәрәп ябырылыуҙарынан һуң ҡала элекке әһәмиәтен юғалта һәм тиҙҙән ҙур булмаған ауылға әйләнә. Ауылдың икенсе үҫеш этабы башлана XVI—XVIII быуаттарҙа, бында Одиши хаким үҙенең резиденцияһы иткәс башлана.

 
## Галерея



Файл:Nokalakevi102.jpg
Файл:Nokalakevi101.jpg
Файл:Fence of Nokalakevi1.jpg
Файл:Fence of Nokalakevi.jpg
Файл:Fence of Nokalakevi1.jpg
Файл:Nokalakevi19.jpg
Файл:Nokalakevi23.jpg
Файл:Nokalakevi12.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *ზაქარაია პ., ლომოური ნ., ლიქვინაძე ს.*, ნოქალაქევის ექსპედიციის 1973 წლის მუშაობის მოკლე ანგარიში, წიგნ.,:საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიური ექსპედიციები, ტ. 4, თბ., 1975
* *ლომოური ნ.*, ეგრისის სამეფოს ისტოyhiyრია, ტბ., 1968
* *ყაუხჩიშვილი ს.*, ლექციები ბიზანტიის ისტორიიდან, ტ. 1, თბ., 1948

## Һылтанмалар
* Нокалакеви
*Грузия, Нокалакеви (Цихегоджи) и Ноджихеви.
*  Веб-страница музея
*
Ликани

**Лика́ни** *([[Грузин теле|грузинса: ლიკანი]])* — Грузиялағы популяр шифахана булып торған ҡасаба. Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Географияһы
Ликани ҡасабаһы Боржоми ҡалаһының көнбайыш ситендә,  Боржоми тарлауығында  урынлашҡан шифахана, Грузия баш ҡалаһы Тбилисиҙан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта ята 

## Тасуирламаһы
Ҡыш йылы, ҡар бик күп яумай, уртаса температураһы -2,0 °C, йәй йылы, уртаса температураһы 20-25 °C. Ликани паркы рекреацион  зона булараҡ киң файҙаланыла. Бында күберәк имән һәм ылыҫлы ағастар үҫә. Минераль һыу сығанаҡтары составы буйынса «Боржоми» минераль һыуына яҡын. 

## Ҡомартҡылары
Ликаниҙа нисә мөһим тарихи объект урынлашҡан, улар араһында өс нефлы базилика (VIII-IX быуат) һәм **Романовтар һарайы** (1892-1895) Николай Михайлович. Уның архитекторы *Леонтий Николаевич Бенуа*. Һарай Кура йылғаһы буйында  төҙөлә  һәм башта бөйөк кенәз *Николай Михайлович*тың килеп йөрөй торған һарайы булыр тип уйланыла.

Совет осоронда Ликани резиденцияһы дәүләт милкенә күсә, унда йыш ҡына  совет дәүләтенең беренсе етәкселәре, шул иҫәптән Иосиф Сталин, ял итә. 

Грузия бойондороҡһоҙ алғас, һарай Грузия президентының йәйге резиденцияһы булараҡ эшләй.

Ликани рекреацион комплексының ҡалған өлөшө, шул иҫәптән  совет осорондағы шифаханаһы, 2006 йылдың апрелендә Ҡаҙағстан «КазМунайГаз» дәүләт энергетика  компанияһы һатып ала һәм районды халыҡ-ара туристик  үҙәккә әйләндерергә вәғәҙә итә . 

## Һылтанмалар
* Borjomi-Kharagauli National Park
* Минералка товарища Сталина - сюжет о Ликани (25 мин.) в цикле «Ждём в гости»
Арғужа (йыр)

**«Арғужа»** —  — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
Йырҙың легендаһын һәм һүҙҙәрен тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 20‑се йылдарында С.Сәлимов яҙып алған һәм «Башҡорт аймағы» йыйынтығында (1929, № 7) баҫтырған.

30‑сы йылдарҙа тәүге тапҡыр фонографҡа яҙҙырыла, «РСФСР халыҡтары фольклоры» («Фольклор народов РСФСР»; 1979) йыйынтығында донъя күрә. Йыр лирик‑эпик йөкмәткеле.

### Легендаһы
Йырҙың барлыҡҡа килеүе Силәбе өйәҙе Ялтыр ауылы кешеһе Шәрәфетдин Вәйсилевтең яҙмышы менән бәйле. Ул ХIХ быуат уртаһында тау заводтары төҙөү өсөн башҡорт ерҙәрен тартып алыуға ҡаршы сыға, шуның өсөн һөргөнгә оҙатыла. Ул тыуған яғын — Арғужа күле буйҙарын — һағынып шиғри хаттар яҙған. Көйҙөң авторы — Шәрәфетдиндең ауылдашы, халыҡ йырсыһы Баһуман тип фаразланыла.

Оҙон көйҙәргә хас булғанса, «Арғужа» көйөнөң формаһы ике төҙөлөштән тора. Көй, асыла барып, икенсе төҙөлөш башында кульминацияһына етә.

Билдәле башҡарыусылары: халыҡ йырсылары Ж. В.Вәлиев, Ғ.Нәбиуллин, Ғ.Хәмзин. Йырҙы А. М.Ҡобағошов тауыш һәм фортепьяно өсөн эшкәрткән.

## Йырҙың тексы
«Арғужа» йыры хәҙерге заманда һыуһаҡлағысҡа әйләнгән ошо атамалы күл тураһында.

## Галерея
Арғужа буйы

## Шулай уҡ ҡара
* Арғужа һыуһаҡлағысы

## Видео
*  — Вадим Хизбуллин — Арғужа
*  — Арғаяшта «Арғужа» фольклор байрамы уҙҙы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974;
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Вәлиев Д. Ж. Арғаяш башҡорттарының рухи мираҫы. Өфө, 1996.

## Һылтанмалар
*
Лыхны сиркәүе

**Лыхны сиркәүе** - Абхазияла Гудаут районының Лыхны ауылында урта быуаттарҙа төҙөлгән православ  сиркәү (Грузия).

## Тарихы
Лыхны сиркәүе Х быуатта төҙөлгән,  фрескалары ун дүртенсе быуатта эшләнгән, уларҙа византия сәнғәте йоғонтоһо һиҙелеп тора. Диуарҙар тиҫтәнән ашыу грузин һәм грек телдәрендәге яҙмалар менән биҙәлгән.

Х быуат абхаз архитектураһының ҡыҙыҡлы һәм бер аҙ ғәҙәттән тышыраҡ ҡомартҡыһы. Ул Абхазияның башҡа ҡорамдарынан айырыла, сөнки Лыхны ауылы төбәктең рәсми булмаған баш ҡалаһы тип һанала һәм ҡорамы ла үҙенә башҡа статусҡа эйә .
  
## Архитектураһы
Сиркәү сатраш рәүешле көмбәҙле,  иретеп ҡойолған таштарҙан  тигеҙ генә итеп һалынған. Көмбәҙе ҙур түгел, 4 тороҡҡа беркетелгән. Төньяғындағы өлөшө өҫкө галереянан тора.Фасадтары ябай, тәҙрәләрендә уйымдар.  X-XI быуаттарҙан өлөшләтә ҡалған биҙәктәр бар, әммә әле һаҡланған фрескалар  XIV быуатҡа барып тоташа. 

Лыхны антиквариатын (Сук-Су булараҡ та билдәле) тәүге тапҡыр француз ғалимы Броссе тикшергән һәм  1848 йылда  баҫтырып сығарған.  Ул шулай уҡ сиркәүҙәге урта быуаттарҙағы  бер нисә грек һәм грузин телендәге яҙмаларҙы күсереп төшөрөп алған булған. Боронғо грузин яҙмаһын ҡулланып, Баграт IV идара иткән 1066 йылда Галлей кометаһы килеп сығыуы  телгә алына. 

Лыхны сиркәүе милли әһәмиәттәге ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Видео
* - Лыхненский храм Успения Пресвятой Богородицы

## Сығанаҡтар

* Джанберидзе, Нодар; Цицишвили, Ираклий (1996). Памятники архитектуры Грузии . Стройиздат. р. 11. ISBN  5274022235 .
*  Константинидес, Эфталия C. (2007). «Настенная живопись в церкви Успения Богородицы в Лыхне, Абхазия, Западная Грузия». Образы византийской периферии: изучение иконографии и стиля . Александрос Пресс. стр. 232-233. ISBN  9080647675 .
* Геленава Иракли, изд. (2015). Культурное наследие в Абхазии . Тбилиси: Меридиани. стр. 34-37.
* Броссе, Мари-Фелице (1851). Раппорты с археологическим исследованием в Джорджии и Армении, осуществленные в 1847-1848 гг. (по-французски) . Санкт-Петербург: Impr. del'Acad. науки р. 116.
Асылыкүл (йыр)

**Асылыкүл йыры** — Башҡортостандағы иң ҙур күл, Дәүләкән ҡалаһының көнбайыш — төньяҡ-көнбайышында, ҡаланан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан күл тураһында.
## "Асылыкүл" йырының һүҙҙәре

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
*Асылыкүл

## Видео
* Асылыкүл - Башҡортостандың иң ҙур күле

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974; Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983; Вәлиев Д.Ж. Арғаяш башҡорттарының рухи мираҫы. Өфө, 1996.

## Һылтанмалар
* Асылыкүл
Ҡыҙылморон ( яр)

**Ҡыҙылморон**-  Ишембай районы   Алаҡай ауылы янында урынлашҡанАғиҙел йылғаһының боронғо юлының уң яҡ яры  . Яр аҫтында, Ағиҙел туғайында, Ишембай  ҡалаһын һыу менән тәьмин итеү скважиналары ҡуйылған .

Ярҙың бейеклеге 50 м самаһы. Төнъяҡтан ярҙа ваҡ селек, сейә, гөлйемеш ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Яр бик текә. Ул ҡыҙыл балсыҡ, ҡомташ ултырмаларынан тора.

Ҡыҙылморон Ағиҙелдең боронғо яры булғанлыҡтан дала менән урман- дала зонаһы араһындағы тәбиғи сик булып тора. Бынан ары тауҙар бейегерәк була бара. Яҡында   Олотау,Этъятыу,Һөйәрсәк тауы,  Ергәнтау (376 м.) кеүек тауҙар, Салауат ҡалаһы (3 км) күренеп тора.

## Үҫемлектәр донъяһы

Ҡыҙылморон ярында Ҡыҙыл китапҡа ингән ҡылған, ер еләге, гөлйемеш, ҡырағай сейә, һары һәм күк умырзая үҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Вашловани (милли парк)

**Вашловани милли паркы** (груз. პარკი ვაშლოვანის ეროვნული) — Грузияның көньяҡ-көнсығышында милли парк, Әзербайжан сигенә яҡын. Урманды яҡлау өсөн булдырылған

1935 йылда Вашловани ҡурсаулығы булараҡ нигеҙ һалынған. 2003 йылда милли парк ойошторола, майҙаны 251,14 км². 84,8 км² майҙаны менән ҡурсаулыҡ парктың ҡушма өлөшө булып тора.

Парк климаты ҡоро, яуым-төшөм йылына 470 мм. Уртаса йыллыҡ температура 11,6°. Парк территорияһында япраҡлы урмандар ҙа, шулай уҡ урман-дала, дала һәм ярымсүлдәр ҙә бар. Рельефы үҙәндәрҙән (уларҙың ҡайһы берҙәре каньондарҙа) һәм ҡая ултырма массивтарҙан тора (бедленд). Карст мәмерйәләре бар.

Паркта 664 төр үҫемлек үҫә, шуларҙың 40 Кавказ өсөн эндемик. Ағастар араһында артыш, сейә, саған, груша, инжир, гранат өҫтөнлөк итә. 80 төр ҡош осрай. Һөтимәрҙәрҙән паркта терпе, ҡуян, төлкө, ҡырағай бесәй, бүре, һоро айыу, бурһыҡ, ҡабан, шаҡал, һыуһар, һыртлан, көҙән, ғәзәл йәшәй. 2004 йылда парктың алыҫ өлөшөндә леопардты күргәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список национальных парков Грузии
Зарифа (йыр)

**«Зарифа»** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарихы
«Зарифа» йырының көйө (мелодияһы) С. Г. Рыбаков тарафынан 1894 йылда Верхнеурал өйәҙе Тамьян улусы Аҡөмбәт ауылында (хәҙерге Әбйәлил районы Ташбулат ауылы ) М. Ҡараҡаевтан яҙып алынған. «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» тигән китапта баҫтырып сығарған.

Көйөнөң һәм һүҙҙәренең варианттарын  Л. Н. Лебединским, Г. З. Сөләймәнов та яҙып алған. Шаян бейеү көйө.

Әйтеүҙәренсә, йырҙы Верхнеурал өйәҙе Тамьян улусы Ҡушый ауылынан  бейеүсе Зарифа тигән ҡатын сығарған. Зарифа иренән айырылған булған, йырҙар сығарып, шуға бейеп, күңел асып йәшәгән.

Көй ритмлы, етеҙ темплы.

Һүҙҙәре ҡоҙа менән ҡоҙаса араһында шаярып һөйләшеү рәүешендә төҙөлгән.  Уны М. Х. Әхмәтов - яңғыҙ һәм флейта өсөн , Х. Ф. Әхмәтов хор һәм флейта өсөн эшкәрткән.

1940 йылда Фәйзи Ғәскәров  йыр мотивтары буйынса академик бейеү ҡуя.

### Йырҙың һүҙҙәре

— Әйҙә, ҡоҙа, түргә уҙ ҙә,
Аяҡҡайың талмаһын.
Беҙҙең хәтер ҡалһа-ҡалһын,
Һеҙҙең хәтер ҡалмаһын.
 
— Юл буйынан юрғалаған —
Бүҙәнәнең балаһы,
Йырлап бирәйем, ҡоҙаса,
Илебеҙҙең йолаһы.
 
— Оҙон нәҙек, буйға үҫкән 
Ҡыҙыл буйының талы,
Ҡоҙа йырлап биргән саҡта,
Эсеп ебәрәм тағы.
 
— Егеп килгән туры атымды 
Һылап-һылап тарасы,
Һалып биргәс, эсеп ебәр,
Бөтөргәнсе, ҡоҙаса.
 
Туҫтағыңдың төптәрендә 
Тәңкә сифаттары бар,
Эсеп ебәрәм ҡымыҙҙы,
Тәнгә сихәттәре бар

## Башҡарыусылар
Флүрә Килдейәрова, Айҙар Ғәлимов, Филүс Гәрәев, Радик Гәрәев.

## Видео
 "Зарифа" бейеүе

## Әҙәбиәт
*Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996 г. с. 618.
*Башkорт халыk ижады: Йырзар. 1-се китап. Эфэ, 1974;
*Дияров К. М. Сал Уралдын мондары. Эфэ, 1988;
*Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897;
*Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962;

## Һылтанмалар
*  
* http://yir.atspace.com/zarifa.htm
## Иҫкәрмәләр
Әпес

**Әпес** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау.
Имәлйылға менән Ҡарағас йылға (Үрек йылғаһы бассейнында) араһында. Абсолют бейеклеге — 661,9 м. Меридиан буйлап һуҙылған текә тау. Көнсығыш битләүенән Әпес йылғаһы башлана (Үрек йылғаһы ҡушылдығы).

## Составы
Алевролиттар, рифей һәүерташтары, ҡомташ ултырмалары.

## Ландшафт
Ҡайын һәм уҫаҡ ағастарынан торған урман.

## Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, 71-се б.

## Һылтанмалар
карта

## Иҫкәрмәләр
Некреси

**Некреси** (йәки Некресси) -   (грузинса: ნეკრესი , nɛk'rɛsɪ) - Грузияның  Кахетия төбәге Кварели муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан тарихи грузин православ монастыры. 

## Тарихы
Ҡала беҙҙең эраға тиклем 2-се быуаттар тирәһендә король Фарнаж тарафынан нигеҙләнгән. Беҙҙең эраның дүртенсе быуатында Трдат батша шул урында сиркәү төҙөтә.
Сиркәүҙә бер ассирия руханийы Абибус VI быуат аҙағында һыйыныу таба. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Некреси Епархияһы ойошторолоп, ул 19-сы быуатҡа тиклем йәшәп килә. 

Некресси ҡалаһы грузин Иберияһы өсөн генә түгел, бөтә көнсығыш Кавказ өсөн мөһим урынға әүерелә. Был стратегик төбәктән Иберия королдәре Көнсығыш  Кавказ таулы биләмәләренә идара итеү еңелләшә. Некреси мәғариф үҙәге була.

## Тасуирламаһы

Монастырь комплексы тау һыртында урынлашҡан  һәм бер нисә сиркәүҙән һәм  башҡа монастырь ҡаралтыларынан тора. Уға боронғо монастырь бинаһы, ҙур булмаған 4-се быуат базиликаһы, шулай уҡ Грузияның боронғо сиркәүҙәрең береһе инә. Һигеҙенсе быуатта көмбәҙле яңы сиркәү төҙөлгән булған. 

Монастырға ҡарарға индермәйҙәр. Комплекста Некреси епискобы өсөн ике ҡатлы һарай бар. VI быуатта монастырҙа манара төҙөлгән булған 

Монастырь Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Сығанаҡтар
* В. Беридзе: Древнегрузинская архитектура. Тбилиси, 1974
* Г. Чубинашвили: История грузинского искусства. Том 1, Тбилиси, 1936

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*[[Грузин теле| грузинса:ნეკრესი] (Некреси)]
Зөлхәбирә (йыр)

**Зөлхәбирә** () — йыр, башҡорт халҡының оҙон көйҙәренең береһе.

## Тарихы

«Зөлхәбирә» йыры бер нисә вариантта йәшәп килгән. Уны беренсе тапҡыр совет музыка белгесе, фольклорсы Л. Н. Лебединский 1937 йылда Баймаҡ районында ҡурайсы Х.Ғ.Муллаҡаевтан яҙып алған. 1969 йылда «Азия һәм Көнсығыш халыҡтары музыкаһы» йыйынтығында ул «Башҡорттарҙың оҙон көйлө йыры „Зөлхизә“» тигән мәҡәләһен баҫтыра. Йыр «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығына индерелә.

«Зөлхәбирә» йыры — лирик‑драматик эстәлекле йыр, куплетлап башҡарыла, трагик аһәңле.

«Зөлхәбирә» йырының бер вариантын Ф. А.Нәҙершина яҙып ала.

### Легендаһы
Йырҙа бәйән ителгәнсә, Мостафа мулла кәрт уйнарға әүәҫләнә һәм өйәҙ исправнигы менән Зөлхәбирә исемле ҡыҙын кәрткә һалып уйнатып, отола. Ҡыҙ баланың яҙмышы фажиғә менән тамамлана.

## Йырҙы башҡарыусылар һәм эшкәртеүселәр
«Зөлхәбирә» йырын башҡарыусылар араһында С.Ә.Абдуллин ,А. А. Солтанов Я. Ф.Аҡмырҙин, З.Ғ.Мәхмүтов, Ғата Сөләймәновтар.

Йырҙы музыка ҡоралдарында һәм музыкаһыҙ башҡарыуға эшкәртеүселәр: Р. Х.Ғәзизов — тауыш һәм фортепьяно, А. Г. Тихомиров хор (а cappella) өсөн эшкәрткән.

Татар композиторы *Мансур Мозаффаров* был легенданы файҙаланып, татар ерлегенә күсереп, «Зөлхәбирә» тигән опера яҙған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Нәҙершина Ф. А. Рухи хазиналар. Өфө, 1992.

## Һылтанмалар
* Зөлхәбирә (башҡорт халыҡ йыры)
* Зөлхәбирә
Гөлнәзирә (йыр һәм уйын)

«Гөлнәзирә» — () — 1) башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. 2) Башҡорттарҙың күмәк уйын бейеүе.

## Башҡорт халыҡ йыры
Тәүге тапҡыр 1938 йылда Л. Н. Лебединский яҙып ала, «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында Х. Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫылып сыға.

Билдәле шаян бейеү йыры. Көйҙә интонация өҙлөкһөҙ үҫешә, йырҙың башы өс тактлы, ҡушымтаһы дүрт тактлы булыуы менән үҙенсәлекле. «Гөлнәзирә» йырын хор өсөн — А. С. Ключарёв , Фәйзи Ғәскәров  исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең шулай уҡ аталған бейеүе өсөн — Т. Ш.Кәримов һәм К. Й.Рәхимов, тауыш һәм фортепьяно өсөн С. Г. Шаһиәхмәтова эшкәртә.

«Гөлнәзирә» көйө «Сыңрау торна» балетында, "Хореографик сюита"ла файҙаланылған..

**Йырҙың һүҙҙәре**

: Күршебеҙгә ҡунаҡ килгән,
: Инде нихәл итәйек?
: Туҡмаҡ ҡойроҡ ҡара бәрәс
: Һуйып, ҡунаҡ итәйек.
*Ҡушымта:*
: Ай, эйелмәй, бөгөлмәй,
: Матур баҫа түгелме,
: Матур баҫып бейегәндә,
: Күңел аса түгелме,
: Матур баҫып бейегәндә,
: Күңел аса түгелме.
: Һыуҙар аға арыҡтан,
: Ҡыҙҙар ҡарай ярыҡтан,
: Һикереп төшөп бейер инем,
: Ояламын халыҡтан.
*Ҡушымта:*
: Ер еләге бешкән саҡта
: Һайлап ашап булманы,
: Яҙғы һабан туйҙарында
: Осрашып булманы.
*Ҡушымта:*

## Уйын бейеүе
Башҡорттарҙың «Гөлнәзирә» тигән күмәк уйын бейеүе лә булған. Тәүге тапҡыр профессиональ сәхнәгә ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле башҡарыуында сыға. Уны Ф.Ә. Ғәскәров «Башҡорт колхоз бейеүҙәре» хореографик сюитаһының өлөшө булараҡ ҡуя.

1952 йылдан алып «Гөлнәзирә» үҙ аллы номер булараҡ башҡарыла — уны һигеҙ һәм унан да күберәк бейеүсе пар башҡара. Халыҡ бейеүенә генә хас формалар ҡулланыла, бейеүҙә тулы театраль-хореографик картина барлыҡҡа килтерә.

### Башҡарыусылары
«Гөлнәзирә» бейеүен башҡарыусы солистар: Р. М.Хәжиева менән Х.Ғ.Зөбәйҙуллин, Р.Ғ.Туйсина менән Ә.Ә.Фәсхетдинов, Ф.Ғ.Амантаева менән А. Х.Зөбәйҙуллин.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гөлнәзирә .

## Һылтанмалар
* Гөлнәзирә (башҡорт халыҡ йыры)
Тимотесубани (ҡорам)

**Тимотесубани** (груз.. ტიმოთესუბანი), рәсми *Успение Пресвятая Богородица ғибәҙәтханаһы,*   Грузияның Боржоми ҡалаһынан 18 саҡрым алыҫлыҡта, Гуджарула йылғаһының  уң яҡ ярында урынлашҡан. Боржоми-Бакуриан епархияһына ҡарай.

Ҡорам боронғо монастырь емереклектәрендә шул урындың хужаһы, изге ыҙа сигеүсе, Грузияның милли геройы кенәз Шалва Торели-Ахалцихели тарафынан төҙөлгән. Төҙөлөш 1195 йылда башланған һәм  1215 йылда тамаланған. 

Монастырь территорияһында әлегә тиклем торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары ҡалдыҡтары һаҡланған.  Ғибәҙәтханаға инеү урыны ҡыҙыл кирбестән һалынған аркалы оҙонса төҙөлөштән ғибәрәт. Уның өҫтөндә манара  төҙөлгән, ә яҡтарында  ике ҡатлы биналар урынлашҡан, улар монастырь комплексының үҙәге булып хеҙмәт иткән.

Төньяҡ террасала Изге  Варвараның бер нефлы базиликаһы урынлашҡан, ә ҡорамдан төньяҡ-көнсығышына ҡарай  таштан һалынған кәшәнәнең ҡалдыҡтары ята.  

Үҙәк ҡорам Успение Богородица хөрмәтенә изгеләндерелгән һәм грузин мәҙәни мираҫының   мөһим ҡомартҡыларының  береһе булып тора. Ул асыҡ-алһыу кирбестән һалынған һәм үҙәк көмбәҙ төҙөлөш булып тора. Ҡорамдың бейеклеге   28 метр, киңлеге - 19, оҙонлоғо - 11 метр. Төньяҡ стенала  тәҙрәләр уйылған һәм төҙөлөш ваҡытында уҡ биҙәлгән. Ҡорам көмбәҙе диаметры буйынса зәңгәрһыу керамик деталдәр менән түшәлгән. Ҡорамдың биҙәге үҙенең дәүере өсөн иң ҡатмарлыларҙың береһе булып тора. Ҡорам   1205—1215 йылдарҙа биҙәлгән. Фрескаларҙың күп өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.   2000—2006 йылдарҙа уларҙы консервациялау, таҙартыу   буйынса эштәр үтә.

Монастырь ирҙәрҙеке һәм 1994 йылдан унда  даими ғибәҙәттәр уҙғарылып тора.

Ҡорамдан көньяҡ-көнбайышта яңы  монастырь комплексын төҙөү буйынса эштәр алып барыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Привалова Е.А. Роспись Тимотесубани. Тбилиси. Мецниереба. 1980 г.

## Һылтанмалар

* THE CHURCH OF THE VIRGIN IN TIMOTESUBANI  http://www.gaccgeorgia.org/CultHeritage/Timotesubani.htm
Абаата (сиркәү)

**Абаата сиркәүе** (**изге   Ипатий Гангрский ҡорамы, Покрованың**  **Пресвятая Богородица сиркәүе**) *(груз.<span lang="ka">აბაათის ეკლესია</span>)* — Абхазияла Абаат ҡәлғәһе биләмәһендәге эшләп килгән христиан сиркәүе (ҡала Гагра). Ғәмәлдә Абхазия православ сиркәүенең ҡанун тип һаналмаған ҡарамағында тора, кемдеклеге буйынса  Грузия православие сиркәүе менән бәхәстәр бара. 

Ҡәлғә диуары һәм башняһы яҡшы һаҡланған. Урта быуаттарҙа ҡәлғә Гагрипш һәм Жоаквара йылғалары өҫтөндә торған һәм көнсығыш яҡтан инеү урынын һаҡлаған. Ҡәлғә бер нисә тапҡыр емрелеүгә һәм тергеҙелеүгә дусар була.  XX быуат башында  принц Ольденбургский бойороғо буйынса стенаның бер өлөшө емерелә  һәм уның урынында ҡунаҡхана төҙөлә.

Гагра Абхазия территорияһында  боронғо   ғибәҙәт ҡоролмалары  иҫәбенә инә. Уның диуарҙарында  художестволы биҙәктәр юҡ. Сиркәүҙең көнбайыш фасадында   Светицховели  һәм Болниси Сионындағы тәрегә оҡшаш Болниси тәреһен күрергә мөмкин, ул грузин архитектураһының  үҙенсәлеге булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Н Милованова. А* Абхазия христиан. — Сухум, 2014.

## Һылтанмалар

* აბაათა
* Гагрский храм 
* აბაათა
Лагодехи (милли ҡурсаулыҡ)

**Лагодехи** — Грузияла,  Кахетия  биләмәһендәге ике һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы:  **милли ҡурсаулыҡ** () һәм **заказниктың**  () исеме. Улар 2003 йылда бүленә  һәм  территорияға кешеләрҙең инә алыу мөмкинлеге менән булған  айырмалыҡҡа  бәйле. Быға тиклем Лагодехи 1912 йылда Император рус геогарфик йәмғиәте тарафынан ойошторолған берҙәм ҡурсаулыҡ була, шулай итеп, Грузия биләмәһендә берҙән-бер һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы булып тора.

## Урынлашыуы һәм  географияһы

Һаҡланыусы тәбиғәт территориялары төньяҡ-көнсығыш Грузияла, Кавказдың көньяҡ битләүҙәрендә урынлашҡан.  Улар   Әзербайжан һәм Дағстан менән сиктәш. Милли ҡурсаулыҡтың майҙаны 19 749 гектар, ә заказниктыҡы 4702 гектар тәшкил итә. Бейеклектәр айырмаһы  диңгеҙ кимәленән 590 м алып 3500 м  тиклем тәшкил итә, тау битләүҙәре  бер нисә   тарлауыҡты киҫеп үтә. Һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы буйлап ағыусы эре йылғаларҙан Ниносхеви, Шромисхеви, Лагодехисцкали һәм Мицимисцкали тора; бейеклектә   боҙлоҡ күлдәре урынлаша, уларҙың   иң ҙуры - 14 метр тәрәнлектәге  Хала-Хель, ул Дағстан  сигендә урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә көкөрт сығанаҡтары бар.

Милли ҡурсаулыҡ территорияһына инеү  тикшеренеү өсөн генә рөхсәт ителә; заказник биләмәһе йәйәүле туризм өсөн йыһазландырылған, уның биш маршруты: Рочо шарлауығына,   «Нино тарлауығы» шарлауығына,  XI быуат Мачи замогына, Хале-Хель күленә һәм «тәбиғәтте өйрәнеү һуҡмағы» бар. Әзербайжан һәм Грузия менән килешеү йәйәүле туристарға дәүләт сиген ирекле үтеп заказникҡа барыу мөмкинлеге бирә.

## Флора һәм фауна

Лагодехиның төп биомдары булып япраҡлы урман һәм тау тундраһы тора. Һаҡланыусы территорияның яҡынса 70%-ы урман менән ҡаплаған; үҫемлектәрҙең төп төрө булып көнсығыш бугы (*Fāgus orientālis*), ябай граб (*Carpinus betulus*) һәм сағандың төрлө төрҙәре (*Acer*) тора. Лагодехи шулай уҡ хайуандар төрлөлөгө менән дә билдәле, ул элек һунар итеү урыны ла булған. Ҡурсаулыҡ көнсығыш кавказ турының (*Capra caucasica cylindricornis*) төп йәшәү урыны, унда тағы ла ҡыр кәзәһе (*Rupicapra rupicapra*) һәм аҫыл болан (*cervus elaphus*) осрай. Йыртҡыс хайуандарҙан ябай һеләүһен (*Lynx lynx*), бүре (*Canis lupus*), һоро айыу (*Ursus arctos*), ә йыртҡыс ҡоштарҙан — һаҡалбай (*Gypaetus barbatus*), көсөгән (*Aquila heliaca*), бөркөт (*Aquila chrysaetos*) һәм дала бөркөт (*Aquila nipalensis*) тереклек итә. Һаҡланыусы тәбиғәт зонаһында бөтәһе 150 төр ҡош, 53 имеҙеүселәр төрө, 5 төр амфибиялар, 12 төр һөйрәлеүселәр һәм 4 төр балыҡ, 26 төр үҫемлек һәм 40-тан ашыу хайуан төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Лагодехила шулай уҡ янут-полоскун йәшәй (*Procyon lotor*).

## Иҫкәрмәләр
Ираклий II майҙаны (Тбилиси)

**Ираклий II майҙаны** () — Тбилисиҙа, тарихи Иҫке ҡала районындағы майҙан, Ираклий II, Чахрухадзе, Шавтели урамдары менән сикләнә.

## Тарихы

Үрге майҙан (Земо) тип аталған.

Батша Ростом үҙенең резиденцияһын бында күсергәндән һуң (XVII быуат}, батша майҙаны тип атала башлай. Һарай ҡаршыһындағы майҙандың өлөшөн оҫтаханалар һәм кибеттәр, кәрәк-яраҡтар һатыу урындары, хәрби музыканттар биләй. 1795 йылда бөтәһе лә ҡаланың фарсы ҡыйралышы ваҡытында юҡҡа сыға

Грузия Рәсәйгә ҡушылғандан һуң (1801), 1809 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1870 йылда) майҙанда губернатор һарайы бинаһы төҙөлә һәм майҙан Губернатор майҙаны тип атала. Губернатор резиденцияһы һаҡланып ҡалған, хәҙер бизнес-үҙәк итеп яңынан төҙөлгән. Бында Б. Иванишвилиның «Грузин хыялы» партияһының штаб-фатиры урынлаша.

XIX быуаттың дүртенсе сирегендә бында Грузия православие сиркәүе иерархтарының резиденцияһы урынлаша һәм майҙан Экзаршеский исемен йөрөтә башлай.

Совет осоронда — Август Бебель майҙаны.

1956—1957 йылдарҙа археологик ҡаҙыныуҙар майҙанда дүрт мәҙәни ҡатлам аса, уларҙың иң боронғоһо V быуатҡа ҡарай.

## Иҫтәлекле урындар

## Әҙәбиәт
Иоселиани П. И., Описание древностей города Тифлиса, Тфл., 1866

გარეგანი სახე XVIII საუკუნეში, თბ., 1965;

ბერიძე თ., ქსე, ტ. 4, გვ. 181, თბ., 1979

ენციკლოპედია «თბილისი». 2002

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
ერეკლე II-ის მოედანი
Тбилиси милли паркы

**Тбилиси милли паркы** (груз.პარკი თბილისის ეროვნული) — Грузияның милли паркы.

Тбилисиҙан төньяҡҡа ҡарай 25 саҡрым алыҫлыҡта, Сагурамолағы-Иално һыртында, Мцхета ҡалаһы янында урынлашҡан. Парктың төп өлөшө Мцхета-Мтианет төбәгенә, бер өлөшө Квемо-Картли төбәгенә ҡарай. Иалной (1874 м), Сагурамо (1385 м) битләүҙәрендә, Сабадур һәм Иквлив тау теҙмәләрендә диңгеҙ кимәленән 600 метрҙан алып 1800 метрға тиклем бейеклектә ята. Площадь парка составляет 23 218 Га.

## Тасуирламаһы
Парк биш өлөшкә бүленә: Сагурамо, Глдани, Марткопи, Гулелеби һәм Гардабани. Территорияның 90%-ын урман ҡаплаған. Ағастар араһында имән, граб, бук, кавказ грушаһы, саған, явор, миләш һәм башҡалар осрай. Паркта бөтәһе 700-гә яҡын үҫемлек төрө үҫә (уларҙың 675 төрө күп йыллыҡ). Ағастарҙың иң таралған төрө булып бук, имән, граб тора. Ағаслыҡ 122 16 гектарҙы, йәки 92,9% урман майҙанын биләй, ылыҫлы тоҡомдар өлөшө — 256 гектарҙа (1,52%), ҡалған 5,7% тоҡомдарға ҡорос ағас, саған, йүкә, ҡырағай груша, грабинник һәм башҡалар тура килә.

Паркта һаҡ аҫтына алынған һөтимәрҙәргә болан, һеләүһен, һоро айыу, ерән төлкө һәм сүл бүреһе ҡарай. Парк фаунаһы бер нисә эре хайуан, шул иҫәптән кавказ аҫыл боланынан ғибәрәт.
Парк территорияһы буйлап Кура йылғаһы бассейнына ҡараған бер нисә йылға аға (Глданула, Тедзами, Лочини, Алихеви һәм Норио), уның территорияһында шулай уҡ күп һанлы күлдәр урынлашҡан (иң ҙурҙары Накерала Мамкоди). Эсәр һыу ббулып 76 шишмә иҫәпләнә

Парк биләмәһендә урынлашҡан иҫтәлекле урындар булып Джвари монастыры, Зедазени монастыры, Мамкод монастыры, Марткоп монастыры, Изге Григола сиркәү, Асур Сакдари сиркәүе емереклектәре, емерелгән Веджини һарайы, шулай уҡ Сагурамо ауылындағы Илья Чавчавадзеның йорт-музейы тора.
Парк инфраструктураһы башҡа грузин милли парктарына ҡарағанда әҙ үҫешкән. Уның уңайлығы булып Тбилисиға яҡын урынлашыуы тора. Парк биләмәһендә өс велосипед маршруты булдырылған.

## Тарихы
1973 йылда  элек барлыҡҡа килгән Сагурамо милли ҡурсаулығы  базаһында ойошторолған  (1946 йылда нигеҙләнгән) һәм Грузияның иң боронғо  милли паркы булып тора. 2000 йылдар башына иғтибарһыҙ ҡала, шунлыҡтан милли парк статусынан  мәхрүм ителә. 2007 йылда Сагурамо дәүләт ҡурсаулығы базаһында үҙенең  эшмәкәрлеген   яңырта. Туристик инфраструктураһы булмауға ҡарамаҫтан, 2013 йылда велосипед  тректарын билдәләү буйынса эштәр  үткәрелә. Эштәрҙе Швейцария миссияһы ярҙамы менән  «Йәшел Боржоми» ойошмаһы башҡара.

## Галереяһы

Tbilisi National Park .jpg|
Tbilisi National Park 10.jpg|
Tbilisi National Park.jpg|
Tbilisi National Park1.jpg|
Tbilisi National Park2.jpg|
Tbilisi National Park3.jpg|
Tbilisi National Park4.jpg|
Tbilisi National Park5.jpg|
Tbilisi National Park6.jpg|
Tbilisi National Park7.jpg|
Tbilisi National Park8.jpg|
Tbilisi National Park9.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Дартло

**Дартло** () — Грузияла  Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Дартло Тушетияның таулы төбәгендә,  Пирикительская Алазань   йылғаһы  үҙәнендә, Водораздельный һыртының төньяҡ битләүендә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Дартло ауылы Тушетияның тарихи географик тау өлкәһендә, Грузияның төньяҡ-көнсығышында ята, төбәк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.

Дартло Диди-хеви йылғаһының уң яҡ ярында, уның Пирикительская Алазань йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан. Ауыл аша Тушети милли паркының бер нисә туристик маршруты үтә: Омало ауылынан Дано ауылы аша Квавло ҡәлғәһенә тиклем; Омалонан Дакуэхиға тиклем һәм Омалонан Верхованиға тиклем. Йылдың иң йылы мәле - июнь башынан октябрь уртаһына тиклемге осор ғына туристик миҙгел тип һанала. Дартлола бер нисә ғаилә ҡунаҡханаһы асыҡ.

## Иҫтәлекле урындары
Дартло — төбәктә иң боронғо ауылдарҙың береһе, Грузияның  мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы, архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән, таш черепица менән ябылған таш йорттарҙан тора, уларға төкәтеп эшләнгән ҡарауыл башнялары менән был ҡәлғәләр үҙҙәренең  уникаль архитектура ансамбле менән айырылып тора. Үткән быуат башында  сәйәхәтселәр Дартлоны  былай тип һүрәтләй:Хәүеф аҫтында булған Дартлоның  тарихи ҡомартҡыларын тергеҙеү, Грузияның мөһим дәүләт  бурысы булып тора. Дартлоны реставрациялау  төбәк үҫеш проектына  инә, уға  Бөтә донъя банкы  60 миллион доллар аҡса бүлә, Грузия хөкүмәте тағы ла 15 миллион доллар бирә. Был аҡсаның  1,4 млн.  34 йортто  реставрациялауға китә. Ауылдың 73 йортонан    72-һе тергеҙеүгә мохтаж. 

Шулай булғас дартло ҡушылдығы емереклектәр 1801 йылда ғибәҙәтханалар төҙөлә.

Бынан тыш, Дартло асыҡ һауала урынлашҡан суд залы менән билдәле.  Был ун ике  судья суды  (боронғо присяжныйҙар суды аналогы). Ун ике судьяның  ун ике антик таш ултырғысы бар.  Ярымтүңәрәк  уртаһында   ике  урын бар,   унда хөкөм ителеүселәр ике ҡулдары менән ташты тотоп, тубыҡлана.   Дартлола  баш   судья булып күп осраҡта ҡатын-ҡыҙ тора. 
Файл:Dartlo-2400.jpg| Дартло ауылы, 1892 йылғы һүрәт
Файл:Watch towers.jpg|Дартло ауылында  ҡарауыл башнялары
Файл:Darthlo (7).JPG|Дартло ауылы
Файл:Darthlo (28).JPG|Дартло ауылы
Файл:Darthlo (25).JPG|Петроглифта төшөрөлгән һунар күренештәре


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ахметский муниципалитет

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Тбилиси

**Иҫке Тбилиси** () — административ район — Тбилисиның тарихи үҙәге.

Ул ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төрлө сығанаҡтарҙа район сиге төрлөсә күрһәтелә — XII быуатта Тифлис биләмәһе, боронғо ҡәлғә диуары сиктәрендә ҡала биләмәһе, төньяҡтан Куранан Сололак һыртына тиклем, көкөрт мунсаларын (Абанотубани) һәм көньяҡтан Харпугины индереп, Пушкин-Бараташвили урамдары линияһындағы биләмә, Грузияның Рәсәйгә ҡушылғанға (1801) тиклемге биләмәһе.

Был районда урамдар кәкере, тар, биналар урта быуат төҙөлөшө һыҙаттарын һаҡлаған.

Иҫке Тбилиси ҡалаһында архитектура һәйкәлдәре туплаған, хатта V быуат йорто ла бар, әммә XIX быуатта төҙөлгән биналар күберәк. Район биләмәһендә XVI—XVII быуаттарҙа өҫтәп төҙөлгән Нарикала цитаделе емереклектәре, түбәнге ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары, боронғо Анчисхати сиркәүе (VI быуат) һәм Метехи (яҡынса V быуат), Сиони кафедраль соборы (VI быуат) һәм батша Ростом мунсалары (XVII быуат) урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларының ҡайһы берҙәре Бөтә донъя һәйкәлдәр фондының һаҡ исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
«Боронғо Тбилиси» һүҙбәйләнеше телдә элек-электән ҡаланың тарихи өлөшөн билдәләү өсөн ҡулланылһа ла, был исемдәге административ район 2007 йылда ғына ойошторола һәм элек баш ҡаланың башҡа райондары составына индерелгән дүрт административ-территориаль район — Мтацминда-Крцаниси, Исани-Самгори, Дидубе-Чугурети һәм Ваке-Сабурталоның урамдары һәм кварталдарынан барлыҡҡа килә.

Иҫке ҡала борондан Кура йылғаһынан Сололак һыртына тиклемге арала ҡәлғә диуары менән уратып алына. Тәүге стеналарҙы Дачи батша (499—514) һалдырта. Ул күп тапҡырҙар емертелә һәм ҡайтанан тергеҙелә. Батшалар төҙөгән ҡеүәтле диуар Ростом батша (XVII быуат) бик ҡеүәтле диуар һалдыра, уның бейеклеге 4-5 сажен, ҡалынлығы яҡынса 2,5 аршын була. Стеналарҙа һигеҙ ҡапҡа уйыла — Сеидабад, Ганжа (Эриван), Ҡәлғә, Сололак, Коджор, Картлий, Дигом, Курск. Стеналар 1820—1840 йылдарҙа һүтелә

Ҡала 1795 йылда Аға-Мөхәмәд-шах баҫып алған ваҡытта бик ныҡ талана.

Ҡаланы реконструкциялау планын А. С. Грибоедов төҙөй.

XX быуат башына ҡала халҡының күпселек өлөшө сауҙа менән шөғөлләнгән әрмәндәрҙән (40%-ҡа тиклем) тора, халыҡтың дүрттән бер өлөшөн ауылда йәшәгән грузиндар, тағы ла дүрттән бер өлөшөн чиновниктар һәм хәрби вазифалар биләгән урыҫтар тәшкил итә, уларҙан тыш бында фарсы, татар, немец, йәһүдтәр һәм башҡа милләт вәкилдәре лә йәшәй.

## Районды реконструкциялау
Социализи заманында ҡайһы бер урамдар һәм майҙандар киңәйтелә, күперҙәр төҙөлә, мөһим транспорт объекттары янында бер ниндәй планһыҙ төҙөлгән объектар һүтелә, Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары (шииттар мәсете, каруан-һарайҙар) юҡҡа сығарыла.

1960-сы йылдарҙан Иҫке ҡала архитектор Ш. Кавлашвили етәкселегендәге план буйынса реконструкциялана.

Реконструкциялауҙың беренсе этабы 1980 йылда «Тбилисоба» байрамы менән тамамлана

Ҡаланы реконструкциялау пландары артабан да ҡабул ителеп ғәмәлгә ашырыла

## Галерея




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Райондың рәсми сайты
Кумелаурта

**Кумелаурта** () — Грузияла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Кумелаурта Тушетияның таулы төбәгендә, диңгеҙ кимәленән  1760 м бейеклектә  урынлашҡан. 2002 йылда Грузия  халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта ауылдың даими  халҡы юҡ.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Кумелаурта ауылы Тушетияның тарихи географик таулы өлкәһендә, Грузияның төньяҡ- көнсығышында урынлашҡан, төбәк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.

Омало ауылынан тау күле Оретиға тиклем ауыл аша Тушетия Милли паркының туристик маршруты үтә.

Һуңғы урта быуаттар осоронда Кумелаурта аша Омало, Цокалта, Хотрахо һәм башҡа ауылдарҙы тоташтырыусы Тушетияның йәнле юлдарының береһе үтә, ауылда Тушетия капищеларының береһе — Шапурт капищеһы урынлаша.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ахметский муниципалитет

## Иҫкәрмәләр
Модинахе

**Модинахе** — Имеретиялағы ныҡ емерелгән ҡәлғә, Сачхере ҡалаһы өҫтөндәге тауҙа урынлашҡан.

## Тарихы
Төҙөлөүенең  аныҡ датаһы билдәле түгел. 1810 йылда рус армияһы  баҫып алғанға тиклем оҙаҡ ваҡыт Церетели кенәздәренең резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. Бынан һуң етемһерәп ҡала, 1991 йылда ер тетрәүҙән зыян күрә  — хәҙер диуарҙарының ҙур киҫәктәрен түбәндә, тау аҫтында күрергә мөмкин.  Хәҙер ҡәлғә   күҙәтеү майҙансығы һәм тик тарихи урын булараҡ ҡына ҡыҙыҡлы. 

«Моди-нахе» атамаһы  «бар  ҡара» тигәнде аңлата: был һарайҙың үтеп инә алмаҫлыҡ хәленә тап килә,   ысынлап та дошманға уға яҡын барырға һәм уны ҡарарға ғына ярай.  (Ибн Арабшах Грузиялағы ниндәйҙер ҡәлғәне телгә ала, ул   «Кил, ҡара, ҡайт» тип атала).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Гелярсан-Гёрарсан

## Һылтанмалар

* Архитектура Грузии: крепости. Часть 2. 
* Travelgeorgia.ru.

## Иҫкәрмәләр
Тушетия

**Тушетия** (, **Тушети**) — Грузияның төньяҡ-көнсығышындағы тарихи һәм географик таулы өлкә.

Төбәк, атап әйткәндә, Тушетиның милли паркы, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исмлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.

## Географик урыны
Тушетия административ яҡтан Кахети төбәге Әхмәт районының төньяҡ өлөшөн тәшкил итә.

Өлкә Андийское Койсу йылғаһы башындағы таулы соҡорҙан ғибәрәт.

Тушетия көнбайыштағы Оло Барбало (3294 м) түбәһенән көнсығыштағы Шавиклдегә (3578 м) тиклем Төп Кавказ һыртының киҫәге менән Кахетиҙан айырылып тора. Абано артылышы (2850 м) (унан аша 1980 йылда төҙөлгән Пшавели — Абано артылышы — Омало автомобиль юлы үтә), Тушетияның заманса ҙур ауылы Омалоны район үҙәге Әхмәт менән тоташтыра.

Төньяҡтан өлкә Рәсәйҙең Чечен Республикаһынан Сулако-Терский һырты менән көнсығышта Тебулосмта түбәһенән (4492 м) көнбайышта Диклосмта түбәһенә (4285 м) тиклем айырылып тора. Көнбайышта, боҙлоҡ стенаһы менән ҡапланған тау артында, Хевсурети тарихи өлкәһенә ингән Арчило йылғаһының үҙәне урынлашҡан. Көнсығышта, Андийское Койсу ағымының түбәнендә, Дағстан ерҙәре ята.

## Халҡы
Өлкә территорияһында тарихи грузиндарҙың этнографик төркөмө — тушиндар, һәм көслө грузин йоғонтоһона дусар булған ҙур булмаған нах халҡы бацбиецтар (цова-тушин) йәшәгән. Халыҡтың ике төркөмө лә православие христиандары динен тота. Тушиндар һәм бацбиецтар, башлыса көнсығыш Грузияның башҡа тау халҡы — пшавалар һәм хевсурҙар менән дөйөм матди һәм рухи мәҙәниәткә эйә. Башня архитектураһы менән нығытылған ауылдар хас.

Халҡының төп шөғөлө һәр ваҡыт һарыҡсылыҡ.

1840 йылдарға өлкәнең халҡы дүрт йәмғиәткә берләшә: Гометцари, Чакма, Пирикити һәм Цова (бацбийский).

Ваҡыт үтеү менән халҡының өлөшө көньяҡҡа, Кахетияға күсә. 1950 йылдарҙа халҡының күпселеге Алазань үҙәненә күсеп китә: тушин-грузиндар Квемо-Алвани ауылына, ә бацбиецтар Земо-Алваниға.

Әлеге ваҡытта Тушетияла тиҫтәгә яҡын ауылда кеше йәшәй, әммә ҡышҡы осорҙа бөтә халҡы тиерлек Кахетияға күсеп китә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Тушетияла, Омало һәм Шенако ауылдарында «Мимино» фильмы төшөрөлә. Сценарий буйынса осоусы Валико Мизандари (Мимино) тушин.1976 йылда «Тушетия көтөүселәре» телевизион сериалы төшөрөлә, ул үҙәк телевидениенан күрһәтелә. Төп геройҙан тыш, ҡатнашыусылары урындағы халыҡ. Сериалда документаль материалдарға нигеҙләнгән Тушетия көтөүселәренең көндәлек тормошо күрһәтелә.

## Галереяһы

Файл:Omalo, Tusheti.jpg|Омало ауылы
Файл:Shenaqo Sameba Church, Tusheti.jpg| Шенакола сиркәү
Файл:Dartlo (2).jpg|Дартло ауылы
Файл:Farsma.jpg|Фарсма ауылы
Файл:Jvarboseli.jpg|Джварбосели ауылы
Файл:2018 - Keselo fortress.jpg|Кесело ҡәлғәһе
Файл:Khakhabo, Tusheti.jpg|Хахабо ауылы
Файл:Tusheti 1.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Тушетия
* Национальный парк «Тушети»: официальный сайт
* Тушети, описание региона
* Тушетская музыка и пейзажи, видео
* Тушети &#x2F;&#x2F; Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Вахтанг Горгасали майҙаны

**Вахтанг Горгасали майҙаны** (груз.მოედანი ვახტანგ გორგასალის) — Тбилисиҙың тарихи өлөшөндә, тарихи район Кала (Иҫке ҡала) сиге буйында урынлашҡан. Майҙанға Метеха күпере алып бара, унда    Ованес Туманян, Коте Абхази, Шардени, Ағалы-ҡустылы Зданевичи урамдары тоташа.

## Тарихы
Хәҙерге исемен  майҙан 1958 йылда грузин батшаһы Вахтанг I Горгасали   (V быуат) хөрмәтена алған. 

Ҡаланың боронғо сауҙа майҙаны тип һанала. Был ролде 1920 йылдарға тиклем үтәй. 

Ҡалала Кура йылғаһы аша иң боронғо кисеү эргәһендә (Метеха күпере) урынлашҡан булған. 

Ҡәлғә диуары эргәһендә урынлашыуы арҡаһында Ҡәлғә майҙаны тип аталған. Майҙан районында ҡәлғәнән Абанотубани районына алып барыусы Мунса ҡапҡалары урынлаша. Бында XIX быуат уртаһында урынлашҡан мосолмандар (әзербайжан  һәм фарсылар) буйынса майҙан Татарская исемен ала. 

Майҙандың тарихи төҙөлөшөнөң  өлөшө Зубалашвили карауан һарайы һәм Тбилиси шиит мәсете 1951 йылда    Метеха күперен  реконструкциялағанда  юҡҡа сыға. Һуңғы ваҡытта  ҡала властары  Иҫке Тбилисиҙағы  был тарихи өлөштө тергеҙеү тураһында иғлан итә.

## Иҫтәлекле урындары

Саят -Нове һәйкәле (2009, скульпторҙары  Гия Джапаридзе  һәм Кахи Коридзе)

## Әҙәбиәт
Архитектура Тбилиси / Квирквелия Т. Р. — М.: Стройиздат, 1984. — С. 123—124. — 311 с. — 17 500 экз.

ენციკლოპედია «თბილისი». 2002

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мэйдан (Татарский майдан)

Татарская площадь

ПЛОЩАДЬ ГОРГАСАЛИ В ТБИЛИСИ
Янсыҡ

**Янсыҡ** () — аҡса, ваҡ нәмәләр   һ.б.  өсөн ауыҙын бөрмәләп, баулап тегелгән бәләкәй тоҡсай 

## Ҡулланылышы
Йыш ҡына янсыҡ тәмәке һаҡлау  өсөн ҡулланылған. Башҡорттарҙа яуға киткәндә бәләкәй генә янсыҡта иҫтәлекле берәй нәмә һалып алыу йолаһы ла булған, янсыҡ үҙе лә, ҡулдан тегеп, сигелгән әйбер булараҡ, тыуған яҡ, бүләк иткән яҡын кеше иҫтәлеге итеп ҡаралған . 

Башҡорт халҡында янсыҡты килен булып төшкәндә еңгәләр ҡәйнештәренә бүләк итеү йолаһы йәшәгән .

Төркиәлә борон солтандар оүҙ иткән кешеләренә янсыҡҡа һалып алтын бүләк итә торған булған. 

Шулай уҡ әлеге ваҡытта ла кеҫә телефоны, MP3-плеер һәм башҡа ҙур булмаған гаджеттар,  сауҙала биҙәүестәр һалып һатыу өсөн заманса башҡарылышлы янсыҡтар файҙаланыла.

## Әҙерләнелеше

Ҡулдан әҙерләнгән янсыҡ өсөн төрлө материалдар (туҡыма, күн) ҡулланыла. Уларҙы сигеп, мәрйен баҫып, һүрәт төшөрөп, аппликациялар менән дә эшләйҙәр.  

## Фольклорҙа


```
Аҡса ла бирһәм, алырһың,	
Гөлмәрйен янсыҡҡа һалырһың.	
Гөлмәрйенкәй янсыҡ, мәрйен суҡ,	
Әллә кемгә тороп ҡалырһың.
```


Ҡыуғында йөрөгәндә (һал менән йөҙгәндә) атаҡлы ҡыуғынсы сығарған  ошо "Ғәббәс йыры"н башҡара торған булғандар 

## Башҡа өлкәләрҙә
Янсыҡ идеяһы кулинарияла "янсыҡ" тигән һүҙ менән аш-һыу атамалары ла уйлап сығарыу өсөн ҡулланыла: мәҫәлән, "Балыҡлы янсыҡ" ()  

Хәҙер электрон янсыҡтар ҙа ( - аҡса янсығы мәғәнәһендә) килеп сыҡты 

## Видео

Зәки Вәлиди тураһында төшөрөлгән телефильм "Янсыҡ" тип атала. 

* Янсыҡ

## Шулай уҡ ҡара
* Сумка

Викиһүҙлектә Янсыҡ

## Әҙәбиәт
* 
* Johann Georg Krünitz, Friedrich Jakob Floerken, u. a.: *Oekonomische encyklopädie, Band 179.* J Pauli, 1842, S. 101 (online)
* *Handels-Lexicon oder Encyclopädie der gesammten Handelswissenschaften für Kaufleute und Fabrikanten, Band 5.* Ernst-Schäfer-Verlag, Leipzig 1850, S. 291 (online)
* Anton Hornstein: *Der Taback in historischer, finanzieller und diätetischer Beziehung.* Traßler, 1828, S. 112 f. (online)
* Jean Gabus: *Kunst der Wüste: Formen, Zeichen und Ornamente im Kunsthandwerk der Saharavölker.* Walter-Verlag, 1959, S. 180 f. ([online](https://books.google.de/books?
id=EZvWAAAAMAAJ&q=tabakbeutel&dq=tabakbeutel&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwiq3drbnIbLAhWJ_nIKHdS-BKsQ6AEIUDAF))

## Иҫкәрмәләр
Троица сиркәүе (Гергети)

**Гергетила  Троица сиркәүе** (, **Гергетис Цминда Самеба**) Казбек итәгендә, диңгеҙ кимәленән  2170 м бейеклектә ята, Хәрби-Грузин юлы буйында, Гергети ауылында Чхери йылғаһының (Терек ҡушылдығы) уң ярында,  Степанцминда. ҡасабаһының  өҫтөндә  урынлашҡан. 

XIV быуатта төҙөлгән Хеви өлкәһендәге  берҙән-бер  тәре -көмбәҙле ҡорам. Ғибәҙәтхана янында урта быуат манараһы һаҡланып ҡалған.  
Ҡорам эстән биҙәлмәгән, фрескалар юҡ, диуарҙары таш блоктан һалынған. Ҡорам эсендә ҡараңғы, электр үткәрелмәгән, ә тәҙрәләре тар. Металл ҡулсаларҙан торған тимер ишеге иғтибарға лайыҡ. 
Совет осоронда сиркәү ябыла, хәҙер Грузин православ сиркәүе тарафынан  кире ҡайтарылған. Июль айында Гергетоб байрамына бында күп халыҡ йыйыла.  Туристар араһында популяр.
Файл:Gergetis Tsminda Sameba.jpg|
Файл:Gergetis Tsminda Sameba (with Kazbek).jpg|
Файл:TsmindaSameba.jpg|
Файл:Interno Sameba.jpg|
Файл:Tsminda Sameba (2).jpg|
Gergeti Trinity Church, Mountain pasture, Georgia.jpg


## Һылтанмалар

* Троицкий храм в Гергети, описание
* Статья Троицкая церковь в Гергети 

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Церковь в Гергети
Ҡыуғынсылар йырҙары

**Ҡыуғынсылар йырҙары** — йылғалар буйлап ағас ағыҙыуҙа эшләгән кешеләр, йә улар тураһында сығарылған йырҙар.

## Тарихы
Ҙур йылғалар буйында йәшәгән башҡорттар борондан ағас ағыҙып, кәсеп иткәндәр. Совет осоронда иһә был эш сәнәғәт кимәленә күтәрелгән һәм ағасты иң арзан транспортлау булған.

Ҡыуғын — бик хәүефле, ҡорбанлы эш булған. Ҡыуғынсы-һалсылар өйҙән сығып киткәндә мәңгелеккә айырылғандай, бәхилләшә торған булған.

Белорет районының Инйәр йылғаһы буйлап та һал ағыҙылған, был урманлы төбәктә ағас һәр ҡыш ҡыуғында ағыҙыр өсөн меңдәрсә кубометр әҙерләнгән.

Инйәр һалсыларының «Ғәббәс йыры» тип аталғаны кеүек һағышлы йырҙары булған. Уны үҙ эшенең оҫтаһы булып танылған, үҙе йырҙар сығара торған Ғәббәс исемле һалсы сығарған булған (ул бер ҡыуғындан ҡайта алмаған):


```
Аҡса ла бирһәм, алырһың,	Деньги мои получишь,
Гөлмәрйен янсыҡҡа һалырһың.	В кошелек из бисера положишь.
Гөлмәрйенкәй янсыҡ, мәрйен суҡ,	Ненадолго хватит кошелька —
Әллә кемгә тороп ҡалырһың.	Как ты потом проживешь одна
```


(Белорет районы Манышты ауылында элекке ҡыуғынсы Оморҙаҡов Рәхимйән Оморҙаҡ улынан 1967 йылдың февралендә яҙып алынған).

Һал ҡыуып барғанда тыуған ауылдары аша үткән ваҡытта ҡыуғынсылар ярға сыҡҡан балаларға бәләкәй генә бүләктәр, хәйер итеп аҡсалар ташлап китә торған булған.

Шаһыбал исемле Инйәр төбәге һалсыһы ла шундай фажиғәле яҙмышҡа дусар булған.

Ул үҙенең таҫыллығы, йылғаларҙың иң хәтәр урындарын белеүе менән дан тотҡан. Иң ҡыйбатлы йөк тейелгән һалдарға уны лоцман итеп ҡуя торған булғандар. Ул иң алғы ишкәкте (һалсылар телендә — бабайка) еңел һәм оҫта ҡулланыуы менән билдәле булған, етмәһә, шат йырҙар сығара торған булған:


```
Оло Инйәрҙең сплавында	На сплаве по Инзеру
Миңә тиң ишкәксе юҡ.	        Первым плотогоном я.
Инйәр буйҡайҙары бигрәк йәмле,	Пройди по всему свету —
Ундай  урын ерҙә юҡ.	        Краше нету уголка
```


(Белорет районы Манышты ауылында Байрамғәлиев Самат Ғәлиулла улынан 1967 йылдың мартында яҙып алынған; 1902 йылғы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Традиционные устные рассказы сплавщиков Башкортостана и Урала 
* Предания рек суровых(Традиционные устные рассказы сплавщиков Башкортостана и Урала)

## Сығанаҡтар
* Ахметшин, Б. Предания рек суровых (Традиционные устные рассказы сплавщиков Башкортостана и Урала) [Текст] / Б. Ахметшин // Ватандаш. — 2016. — № 11. — С. 192—206.