Бейсик

**Бе́йсик** (**BASIC**,  —   тәжрибәһеҙ өйрәнә башлаусылар өсөн  символдар  инструкцияһының  универсаль коды) юғары  кимәлдәге программалар  төркөмө.
1964 йылда уны Дартмут колледжы профессорҙары Томас Курц  менән Джон Кемени яҙған .

Был тел программист булмаған    студенттар  үҙаллы  кәрәкле мәсьәләләрҙе сисеү өсөн компьютер программалары   эшләү  инструменты  итеп  яҙылған. Өй  компьютерҙары  өсөн тел булараҡ төрлө диалекттары бар. Хәҙерге ваҡытта бик ныҡ үҙгәргән, был тәүге версияларҙағы ябай  тел түгел, ә  юғары кимәлдәге  ғәҙәти  мөмкинлектәр биргән тел. ОС Windows -тың төрлө версиялары  тарафынан идара ителгән ғәмәли программалар эшләү өсөн үҙаллы тел булараҡ ҡулланыла. Программаланыусы калькуляторҙар өсөн тел булараҡ  һәм  төрлө  тәғәйенләнештәге  эсенә индереп эшләнгән ғәмәли программалар системалары сифатында киң таралған.

## Тарих
Бейсиктың килеп сығыуы  1960  йылдарҙа компьютерҙарҙың  күбәйеүе һәм  бүлгеләнгән ваҡыт  режимында эшләү  (*time-sharing*) булдырылыуға бәйле. Алдарында торған мәсьәләләрҙе компьютерҙа сисергә теләгән уҡыусылар һәм  программист әҙерлеге үтмәгән белгестәр компьютерҙа эшләй башлай .

### Уйлап сығарылыуы
Бейсик  1964 йылда  Дартмут Колледжы профессорҙары Джон Кемени менән  Томас Курц тарафынан эшләнгән, улар етәкселегендә  колледж студенттары командаһы уны тормошҡа ашыра .  Бер аҙҙан башҡа диалекттар ҙа эшләнә башлағас, тәүге версияны *Dartmouth BASIC* тип йөрөтә башлайҙар.

Бейсик  һис бер ауырлыҡһыҙ ваҡыт бүленешле терминал ҡулланып, программалар  яҙырлыҡ итеп проектланған була. Ул  тиҙ эшләй торған программа кәрәк булған түгел, ә үҙ алдында торған мәсьәләләрҙе сисергә теләгән ябай ҡулланыусыларға тәғәйенләнә .

Бейсик программалау телен уйлап сығарғанда һигеҙ принцип күҙ уңында тотола: 
#  *башлап өйрәнеүселәр”  ҡулланһын өсөн ябай;
# *дөйөм тәғәйенләнештәге*  программа теле ;
#  тәжрибәле программистар булдыра алған * функционаллеген киңәйтеү'' мөмкинлеге биреү;
# интерактивлыҡ;
# хаталар тураһында аңлайышлы мәғлүмәт биреү;
# ҙур булмаған программаларҙа тиҙ эшләү;
# аппарат тәьминәтенең эшен аңлау кәрәкмәү;
# ҡулланыусыны  операцион системанан  һаҡлау.

Был тел өлөшлөтә  Фортран II-лә  һәм өлөшлөтә Алгол 60- та , ваҡытты бүлгеләп эшләү режимында уңайлы булһын , һуңыраҡ   тексты  эшкәртеү өсөн һәм матрицалы арифметика өсөн өҫтәлмәләр эшләнгән. Башта Бейсик GE-265 мейнфреймында күп терминалдар ярҙамында  тормошҡа ашырыла. Барлыҡҡа килгән ваҡытта ул комплимирланыусы тел (машина коды ҡулланып үҙгәртелә торған) була .

## Эшләп сығарыусылар
BASIC интерпретаторҙары  төрлө ваҡытта төрлө  ойошма, компания, фирмалар тарафынан сығарыла:


* Acorn Computers
* Apple
* Atari
* Basic International
* Borland
* CDC
* Commodore
* Comshare
* Concept Omega
* Data General
* Dartmouth
* DEC
* Digital Research
* 
* Fantaisie Software
* The Game Creators
* 
* Hedge Systems
* Honeywell
* HP
* IBM
* 
* 
* Microsoft
* 
* Morgan Computing
* NCR Century
* RadioShack
* 
* Sax Software
* Sinclair Research
* Sperry / UNIVAC
* Summi Software Tehnology
* Texas Instruments
* 
* 
* University of California
* University of Maryland
* 
* Wang Laboratories
* Watcom
* Xerox
* 


Советтар Союзында:
* Вильнюс университеты — Вильнюс
* ВЦ СО АН СССР — Новосибирск
* ПО «ВЭФ» — Рига
* Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университеты — Түбәнге  Новгород

## Тормошҡа ашырыусылар
Apple:

* Applesoft BASIC

* Integer BASIC

* MacBASIC

Microsoft:

* Altair BASIC
* BASCOM
* GW-BASIC

* MBASIC
* Microsoft Small Basic
* MSX BASIC

* QBasic
* QuickBASIC
* Visual Basic (VBA, VBS, .NET)

Sinclair:

* 4K BASIC
* 8K BASIC

* 48 BASIC

* 128 BASIC

Башҡалар:

* BASIC-256
* BBC BASIC
* Commodore BASIC
* DarkBASIC
* Dartmouth BASIC
* FreeBASIC
* Gambas

* KBasic
* Liberty BASIC
* MobileBASIC
* Play Basic
* PowerBASIC
* PureBasic
* Rapid-Q basic

* REALbasic
* Terminal-BASIC
* Turbo Basic
* Tiny BASIC
* Бейсик Вильнюс

## Ҡыҙыҡлы факт
* 1975  йылда  Бостондан йәш программист Пол Аллен   Гарвард университеты студенты Билл Гейтс менән бергә   Altair 8800  микрокомпьютеры  өсөн Бейсик телен тормошҡа ашырыусы программа яҙған, йәғни   уны тәүге тапҡыр шәхси компьютерҙарҙы программа менән тәьмин итеү өсөн ҡулланған . Һуңыраҡ Гейтс менән Аллен үҙҙәренең Microsoft фирмаһын булдыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

; Стандарттар
* ANSI X3.60-1978 «FOR MINIMAL BASIC»
* ISO/IEC 6373:1984 «DATA PROCESSING — PROGRAMMING LANGUAGES — MINIMAL BASIC»
* ANSI X3.113-1987 «PROGRAMMING LANGUAGES FULL BASIC»
* ГОСТ 27787-88 «Язык программирования БЕЙСИК» (включает в себя стандарт ISO 6373:1984)
* INCITS/ISO/IEC 10279-1991 (R2005) «Information Technology — Programming Languages — Full BASIC»
* ANSI X3.113 INTERPRETATIONS-1992 «BASIC TECHNICAL INFORMATION BULLETIN # 1 INTERPRETATIONS OF ANSI 03.113-1987»
* ISO/IEC 10279:1991/ Amd 1:1994 «Modules and single character input enhancement»

## Һылтанмалар
* Авторский вариант статьи Андрея Колесова. Статья была опубликована c незначительной литературной правкой в журнале «Наука и жизнь» № 10/2000, с. 18—20.
* A Manual for BASIC, the elementary algebraic language designed for use with the Darthmouth Time Sharing System  Препринт Дартмутского колледжа от 1 октября 1964.
* Thomas E. Kurtz. BASIC, 1977.
* Обширный список бейсико-подобных языков