open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шутов Александр Павлович

** Шутов Александр Павлович ** (13 июль 1925 йыл — 27 март 2008 йыл) — совет скульпторы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1975), СССР Художество академияһының көмөш миҙалы эйәһе (1971). 

## Биографияһы
Александр Павлович Шутов  1925 йылдың 13 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы) Андреевка ауылында тыуған. Белеме дөйөм урта.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1946—1950 йылдарҙа Сталинградта скульптор В. М. Цветковтың оҫтаханаһында уҡый.

I960 йылға тиклем БАССР-ҙың Салауат ҡалаһында йәшәгән. 1960 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй.

1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Скульптор. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1975. 2008 йылдың 27 мартында Өфөлә вафат була.

Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһында, шулай уҡ шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Төп эштәре
«Колхозница», гипс. тон., 1957. «Башкирская невеста», яһалма таш, 1969. Рельеф «Агидель», чеканка, 1966. «Проводы», яһалма таш, 1969. «Пробуждение», яһалма таш, 1969. «Портрет нефтяника», медь, сварка, 1973. «Возвращение», гипс тон., 1974. Рельеф «Портрет В. И. Ленина», алюминий тон., чеканка, 1975. «Нефтяник», гипс тон., 1972. «Бурильщик», керамика, гипс тон., 1973. «Иван Якутов», гипс, 1967—1969. «Дочь хлебороба», гипс тон., 1957. «Лето», керамика, 1974. «Памяти погибших воинов», гипс тон., 1975.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
* Республика күргәҙмәләре, Өфө, 1956 йылдан алып, йәштәр күргәҙмәләренән башҡа бөтәһендә лә.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре: Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәләре ун көнлөгө, Мәскәү, Ленинград, 1969 йыл.
* В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығына арналған БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Ульяновск, 1970.
* 3 зона рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1957.
* СССР художество академияһы дипломлы совет рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, Берлин, Дрезден, 1972.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, ГДР-ҙың Галле ҡалаһында, 1975.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Художество академияһының көмөш миҙалы эйәһе (1971).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1975).

## Әҙәбиәт
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
* Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник», Москва, 1974.
* История Уфы, сб. статей, гл. 14. Башкирское книжное изд., Уфа, 1976.
* Г. Пикунова: Буклет «А. Шутов». Башкирское книжное изд., Уфа, 1974.
* Ж. «Творчество», 1969, № 12, Ю. Нехорошев: Образы Башкирии.
* Каталоги вышеназванных выставок.
* Скульптура Башкортостана: кат. 1 й респ. выст. / авт. сост. И. Н. Оськина. Уфа, 1996;
* Пространство и форма. Выставка современной российской скульптуры: каталог / сост. И. Н. Оськина. Уфа, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://artru.info/ar/37902/
Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)

**Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын** — башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури әҫәре. Башҡорт әҙәбиәтендә бөтә совет осорона тиклемге тәнҡитле реализмдың иң күренекле әҫәрҙәренең береһе булып тора.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр 1909 йылда Ҡазанда татар телендә 112 биттә баҫылып сыға. Һуңынан башҡорт теленә () һәм урыҫ теленә тәржемә ителә. 1954 йылда әҙәби башҡорт телендә Мәжит Ғафури әҫәрҙәренең өс томлығында баҫылып сыға.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Был повеста ярлы-көнлөксөләрҙең фажиғәле яҙмышы яҡтыртыла. Улар, бик ҡаты һыуыҡ булыуға ҡарамаҫтан, көнө буйына ҡаланың баҙар майҙанында баҫып торорға әҙер, тик йәшәрлек аҡса эшләү мөмкинлеге генә булһын.

Уҡыусыларҙың күҙ алдынан бер-бер артлы фәҡир Шәрифтең күңелһеҙ яҙмышы үтә. Кәмһетелеүҙәр, үтә ауыр хеҙмәт, аслыҡ һәм балалар өсөн һәр саҡ ҡурҡыу менән тулы ғүмере ҡурҡыныс үлем менән өҙөлә.

Аҙаҡ килеп, ғаилә башлығы Шәриф, әҫәрҙең төп геройы, һыуыҡ тейҙерә һәм ҡаты ауырый. Ләкин ярлылыҡтың сигендә йәшәһәләр ҙә, Шәриф һәм уның ҡатыны Бәҙриямал, ире ташлап киткән, хәлле туғандары ситләткән ауырлы ҡатын Йәмилә менән һуңғы телем икмәктәрен бүлешәләр. Йәмилә, уңышһыҙ эш эҙләп, күп көндәрен үткәрә һәм, Ғафури һүҙҙәре менән әйткәндә, «әйтерһең дә ғазап тулы был донъяға килергә теләмәгән…» үҙенең үле тыуған сабыйы менән бергә был донъянан китә.

Рәхимһеҙ һәм эскесе ире ташлап киткән һәм өмөтһөҙлөктең сигенә еткән Йәмиләнең үлеме һүрәтләнә. Үлеп барыусы бәпесләүсе ҡатындың күҙҙәренән ике йәш бөртөгө тәгәрәп төшә. Уларҙың береһе — әйтерһең дә уның драматик яҙмышында ҡатнашҡан Бәҙриямал һәм Шәрифкә рәхмәт белдерә, ә икенсеһе — уның тормошон һәләк иткән рәхимһеҙ яҙмышҡа ҡәһәр була. Ошо уҡ йортта ғаилә башлығы Шәриф ҡаты ауырыуҙан вафат була. Уның ҡатыны Бәҙри өс балаһы менән ауылға ҡайтырға мәжбүр була. Уларҙы унда ниндәй һынауҙар көткәнен фаразлау ҡыйын түгел.
Шул ваҡыт Хоҙайбирҙе мейес башынан төшөп, ялан-аяҡ көйөнсә йүгереп, тышҡа сығып китте. Ул кире кергәс, Шәриф: “Ниңә өйҙө һыуытып йөрөйһөң! Ҡуян аяғы ашаныңмы әллә?” — тип һораны ла, Бәҙригә ҡарап: “Тиҙерәк самауырыңды ҡайнат әле, сәй эсеп, дәхи бер сығып ҡарарға кәрәк, берәр эш табылмаҫмы, бер бәхет асылһа, асыла торған ул, өйҙә ятып бер ҙә әллә ни булмаҫ”, — тине.

Бәҙри:

—Бөгөн бик һыуыҡ бит, инде сыҡмаһаң да ярар. Шәриф:

—Сыҡмай булмаҫ, сығып ҡарарға кәрәк, бот күтәреп көтөп буш ятһаң, ашарға килтереп бирмәҫтәр. Бына әле көн һалҡын тип иртә берлән сыҡмаған булһам, бөгөн ни ашар инең?

Бәҙри (самауыр янына барып өрөп-өрөп): «Таш кергән самауыр, әле булһа ҡайнап сыҡмай, ни саҡлы күмер кәрәк», — тип сиртеп, улай-былай итеп ултыра торғас, самауыр ҡалтырай башланы. Тимәк, ҡайнаны. Әлеге өс мыҫҡал сәйҙе йыртып, кескенә ҡыршаулы ҡара сәйнүккә сәй һалып ултыртып ҡуйҙы. Кескенә генә йыртыҡ ашъяулыҡты йәйеп, пар ярым сынаяҡты килтереп ҡуйҙы.

Бына көткән рәхәттәре булған сәйҙе эсергә ултырҙылар.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын
* Ҡаһарманова С.М. IX кл. М Ғафури Ярлылар йәки өйҙәш

## Иҫкәрмәләр
Шәрипов Фәиз Вилдан улы

**Шәрипов Фәиз Вилдан улы** (27 февраль 1979 йыл) — ҡурайсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Фәиз Вилдан улы Шәрипов 1979 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Сораман ауылында тыуған.

* 1998 йылда Учалы музыкаль училищеһын тамамлай. Унда хәҙер «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булған Айбулат Рәхмәтуллиндың ҡурай класында уҡый.
* 2003 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының башҡорт музыкаһы факультетын тамамлай. Унда Традицион музыка башҡарыу кафедраһынла уҡый. Башта Вилдан Йомағужиндың, унан Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған артисы Азат Биксуриндың ҡурай класында уҡый.
* 2000—2003 йылдарҙа Өфөнөң Дим районы Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында ҡурайсылар ансамбле етәксеһе булып эшләй.
* 2003—2006 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт академияһында Традицион музыка башҡарыу кафедраһының фольклор кабинетында өлкән лаборант вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт академияһының ҡурай класы уҡытыусыһы булып та эшләй. Өлкән уҡытыусы, уҡытыу-методик эш буйынса махсус белгес. Традицион музыка башҡарыу кафедраһы доценты.
* 2006 йылдан алып Фәиз Шәрипов уҡыу йортоноң музыка студияһы һәм фольклор кабинеты етәксеһе.

## Ҡаҙаныштары
Шәрипов Фәиз Вилдан улы республика, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты
* Йәш башҡарыусыларҙың Республика конкурсы лауреаты(1997г).
* Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика конкурсы дипломанты (2003г).
* Ҡала ҡурайсылары конкурсы лауреаты (Өфө, 2005г)
* Ғата Сөләймәнов исемендәге Республика Ҡурай байрамында Гран-при яулай (2016).
* Рөстәм Шәрипов исемендәге ҡурай конкурсы еңеүсеһе (Өфө, 2016).

## Репертуары
* Урал — Шарипов Фаиз
* Йәштәр бейеүе — Шарипов Фаиз
* Томан (башҡорт халыҡ йыры) — Шарипов Фаиз
* Ҡара тауыҡ — Шарипов Фаиз
* Children — Шарипов Фаиз
* Ҡурай — Шарипов Фаиз
* Ҡурай 2 — Шарипов Фаиз
* Ҡурай 3 — Шарипов Фаиз
* Бейеү көйҙәре — Шарипов Фаиз
* Шыршы — Шарипов Фаиз)
* Закир көйҙәре — Шарипов Фаиз
* Йәнгәле көйҙәре — Шарипов Фаиз
* Марш — Шарипов Фаиз
* Попурри — Шарипов Фаиз
* Порт Артур — Шарипов Фаиз
* Теҙмә — Шарипов Фаиз
* Флейта — Шарипов Фаиз)
* Ҡурайсы егет — Шарипов Фаиз
* Һарна бәйете — Шарипов Фаиз

## Һылтанмалар
* https://www.wikiplanet.click/enciclopedia/tab/ba/%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9/c8424ef1034df1bed3f4fd67e95abff882aa5b99
* https://bashklip.ru/novosti_bashkirii/v_ufe_pobeditelem_konkursa_kuraistov_pamjati_rustama_sharipova_stal_faiz_sharipov/2016-03-20-8429 
* http://ufaart.ru/employees-list/sharipov-faiz-vildanovich 
* https://bashmusic.net/ru/music/instrumentalisty/kuraisty/763-sharipov-faiz-vildanovich
Билалов Муса Ғайса улы

**Билалов Муса Ғайса улы** (1923—2008) — публицист. Иҡтисад фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Билалов Муса Ғайса улы 1923 йылда Башҡортостан АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Яңы Байрамғол ауылында тыуған.

1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, лётчик булып хеҙмәт итә. Алыштарҙың береһендә яралана.

1945 йылдың ноябренән Учалы районында уҡытыусы булып эшләй, КПСС-тың Учалы район комитетында инструктор була. 1947—1949 йылдарҙа өлкә партия мәктәбендә белем ала.

1949—1955 йылдарҙа Әбйәлил районы Советы рәйесе урынбаҫары, Абҙан районы Советы рәйесе вазифаларын үтәй. 1953 йылда ситтән тороп Магнитогорск педагогия институтын тамамлай.

1955 йылдың ноябрендә КПСС-тың Бөрйән район комитетының 1-се секретары итеп һайлана.

1959—1962 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академяһында уҡый.

1962 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары, артабан Башҡортостан Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары була.

1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы аҙыҡ-түлек әҙерләү буйынса Башҡортостандың Баш дәүләт инспекторы вазтфаһын башҡара. 1986 йылда хаҡлы ялға сыға.

Биш тапҡыр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Биш орден, миҙалдар менән бүләкләнгән. Сәйәси һәм милли мәсьәләләр буйынса матбуғатта мәҡәләләр баҫтыра.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* *Белалов Мансур.* Жил ради людей // Республика Башкортостан, 15 ноября 2008, № 222.
Көйәнтә (мәғәнәләр)

**Көйәнтә**:

## Көнкүреш ҡорамалы
Көйәнтә -  ике биҙрә йәки башҡа төрлө йөк элер өсөн ҡулайлаштырылған  ағас ҡорамал. Ул дуға кеүек бөгөп тә, Көнсығыш илдәрендә тура килеш тә ҡулланыла.

## Үлсәү берәмеге
*Башҡорт халҡында һыуҙы, ниндәйҙер башҡа йөктө көйәнтәләп ташығанда, нисә көйәнтә ташлығаны үлсәү берәмеге булып торған, әле лә был ғәҙәт һаҡлана. - *Ике көйәнтә балсыҡ; дүрт көйәнтә һыу*

## Көнкүреш ҡормалдары өлөшө
*Көрөҫ элә торған таяулы арҡыры ағас *(киндер һуғыуҙа)* 
*Уртаһынан беркетеп, ике осонан ауырлыҡ элә торған таяҡ. - *Биҙмән көйәнтәһе*

## Күсмә мәғәнәлә
*Көйәнтә сираҡ - мыҫҡыллы фразеологизм
* Көйәнтә алыу - ҡыҙ баланың ҡул араһына инә, ярҙамлаша  башлауы.Халыҡ йырынан:

Яңы ғына инем ҡолонсаҡ,

Көйәнтәләр алыуым яңы саҡ


## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.-537-се бит

## Иҫкәрмәләр
Һарт

**Һарт** — башҡорт ырыуы.

## Тарихы
Этногенетик риүәйәттәр һәм шәжәрәләр буйынса, һарт һәм башҡа ырыуҙарҙың эпонимдары башҡорттарҙың легендар ата-бабаһы Иштәктең улы булғандар. Был шәжәрә-риүәйәттәр Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың (1768–1838) һәм Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың (1841–1907) хеҙмәттәрендә тасуирланған.

XII–ХIV быуаттарҙа һарт ырыуы башҡорт халҡы составына инә һәм башҡорт йәмғиәтендә Һарт аймағын (улусын) барлыҡҡа килтерә. Һарт ырыуы әйле ырыу-ҡәбилә төркөмө составында була.

«Һуңғы Һартай» башҡорт эпосында ХIV быуатта йәшәгән һарт ырыуы башлығы Ялыҡ бейҙең тормошо һүрәтләнә. Ялыҡ бей үҙенең улдары Ҡармасан һәм Сәрмәсән менән бергә Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан, алыштарҙа һәләк булған улдарының исеме буйынса Ағиҙелдең ҡушылдыҡтары — Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.

Себер ханлығы составында булалар, XV–ХVII быуаттарҙа башҡа әйле төркөмө ырыуҙары менән бергә Күсем нәҫеленә оппозицияла торалар. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, һарттар башлыса Себер даруғаһында йәшәйҙәр, бер нисә ауылдары Нуғай даруғаһында була.

XVII—XVIII быуаттарҙа батша хөкүмәте сәйәсәтенә ҡаршы йүнәлтелгән Башҡорт ихтилалдарында ҡатнашалар. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарының Тарихи Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышындағы етәкселәре араһында һарт ырыуының артабанғы вәкилдәре булыуы билдәле: Байкөсөк, Ҡалмаҡҡол Ҡаракөсөков һәм Аҡымбәт Уразов. 1704–1711 йылдарҙағы ихтилал барышында Ҡалмаҡҡол (Ҡолманҡол) Ҡаракөсөков тархан Алдар Иҫәкәевтең иң яҡын яуҙаштарының береһе була, башҡорттар тарафынан хан итеп иғлан ителгән Ырыҫмөхәмәттең кәңәшсеһе («хан атаһы») була. 1715 йылда Лабау ауылынан килгән Аҡымбәт Уразов башлығындағы һарттарҙың төркөмө Бәкәтин улусы башҡорттары тарафынан үҙ общинаһының тиң хоҡуҡлы ағзаһы булараҡ ҡабул ителә. 1740-сы йылдар аҙағында ошонда йәшәгән һарттарҙың ҙур өлөшө хәҙерге Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы биләмәләренә күсә һәм бында Һарт улусын барлыҡҡа килтергән.

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары барышында Һарт улусы Себер даруғаһында баш күтәреүселәрҙең төп базаларының береһе була. Һарт улусында ихтилалсыларҙың етәкселәре Ҡалмаҡҡол (Ҡолманҡол) Ҡаракөсөков, Йософҡол һәм Сөләймән була, шулай уҡ ҡатнашыусылар араһынан Әбдрәш (Әбдрәшит) Уразов билдәле. Ҡалмаҡҡол (Ҡолманҡол) Ҡаракөсөков Минзәлә ҡәлғәһендә үлем язаһына тарттырыла, ихтилалда шулай уҡ уның улдары Ҡадир һәм Күсейҙең ҡатнашыуы билдәле.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Һарт улусы старшинаһы Өмәтәй Ураҙымбәтов Салауат Юлаевтың иң әүҙем яуҙаштарының береһе була.

Башҡорттарҙың башҡа ырыу вәкилдәре кеүек, һарттар Рәсәйҙең күп кенә һуғыштарында ҡатнашалар.

## Таралып ултырыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Сөләймәнов Марат Ноғман улы

**Сөләймәнов Марат Ноғман улы** (5 апрель 1957 йыл — 6 ғинуар 1996 йыл) —  философ, социолог, философия фәндәре докторы (1991), профессор (1993) Рәсәй социаль фәндәр академияһы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре(1995).

## Биографияһы
Марат Ноғман улы Сөләймәнов 1957 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Гусевка ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә һәм уны 1979 йылда тамамлап сыға.

1984—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының философия факультетында уҡытыусы, ә 1992 йылдан алып ошо уҡ уҡыу йортоноң иҡтисад факультеты деканы булып эшләй. 
Фәнни эштәренең төп йүнәлеше — социология, социаль психология, иҡтисад, философия, уҡыу-уҡытыу проблемаларын камиллаштырыу.
Сөләймәнов Марат Ноғман улы 50-нән артыҡ хеҙмәт яҙып, нәшер иткән, шуларҙың өсәүһе- монография.
1996 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
* Профессионализация и проблемы совершенствования инженерной подготовки. Уфа, 1990.
* Человек и мир профессий. Свердловск, 1990.
* Советский город: проблемы социального развития. Уфа,1992.
* Рынок труда. Уфа, 1995.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.

## Иҫкәрмәләр
Саттаров Ғәлләм Саттар улы

**Саттаров Ғәлләм Саттар улы** (27 июль 1894 йыл — 16 ноябрь 1986 йыл) — театр актёры, режиссёр, педагог. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1929–1963  йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1943). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

## Биографияһы
Ғәлләм Саттар улы Саттаров 1894 йылдың 27 июлендә Ҡазан губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙер Татарстан Республикаһы Дубьяз районы) Юрташ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1903—1906 йылдарҙа ауыл мәҙрәсәһендә уҡый. Был яҡта театр сәнғәтен башлап ебәреүселәрҙең береһе. 1913 йылдан үҙешмәкәрҙәр ҡуйған спектаклдәрҙә ҡатнаша, 1917 йылдан — профессиональ актёр.

И. Б. Ҡудашев-Ашҡаҙарский театр труппаһында, Петроград татар театрында һәм Өфө дәүләт татар-башҡорт театрында, Күргәҙмә театрында, Ленсовет исемендәге Мәскәү эшселәр татар театрҙарында уйнай. 1929—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. 1930—1932 йылдарҙа был театрҙың директоры була. 1929—1953 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумында актёр оҫталығы һәм сәхнә телмәренән уҡыта.

Актёрҙың репертуарында 500-ҙән артыҡ роль бар, шул иҫәптән, иң характерлы ролдәре булып Н. В. Гоголдың «Ревизор» комедияһындағы Ляпкин-Тяпкин, «Женитба» пьесаһында Жевакин, А. Н. Островскийҙың «Бесприданница»һында Гаврило, «Без вины виноватые» пьесаһында Дудукин, С. Мифтаховтың «Һаҡмар» пьесаһында Әлекәй, «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт»ендә Наум, «Зимагорҙар» пьесаһында Полицейский ролдәре тора.
Ғ. С. Саттаровтың эстрада программаһы ла бик ҙур күләмле һәм бай: бары Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына ла ул 1043 концертта ҡатнашып, конферансье ролен башҡара.

Саттаров Ғәлләм Саттар улы 1986 йылдың 16 ноябрендә Ленинградта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1943)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
Сәлишев Линир Ибраһим улы

**Сәлишев Линир Ибраһим улы** (14 июнь 1937 йыл — 11 апрель 2014 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 1978—1998 йылдарҙа Федоровка районы «Пугачёв» совхозының баш агрономы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған агрономы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Линир Ибраһим улы Сәлишев 1937 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Яңы Яуыш ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1957 йылдан алып республика колхоздарында эшләй.

1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә һәм уны 1963 йылда тамамлап сыға. Артабан агроном булып эшләй башлай. 1972—1975 йылдарҙа Мораптал совхозының баш агрономы, 1978 йылдан алып Федоровка районының Пугачев совхозында эшләй.

Линир Сәлишев республикала беренсе булып 1962 йылда тупраҡты эрозияға ҡаршы эшкәртеү системаһын индерә һәм йыл һайын бөртөклөләрҙең һәр гектарынан 23-25 центнер, ә шәкәр сөгөлдөрөнең һәр гектарынан 220—230 центнер тотороҡло мул уңыш ала. Уның фәнни баҫмаларының төп йүнәлеше — тупраҡ эшкәртеү, бөртөклөләр һәм борсаҡ культураларын үҫтереү технологияһы.

Линир Ибраһим улы кукуруз культураһын эшкәртеү буйынса Совет-Австрия симпозиумында (Өфө, 1992) ҡатнашыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған агрономы (1997)
* Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған агрономы (1986)

## Китаптары
* Почвозащитная система земледелия в совхозе «Пугачевский». Уфа, 1984.
* Минимальная обработка и воспроизводство плодородия типичного чернозема. Уфа, 1993 (соавт).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Биҙрә

**Биҙрә** — (урыҫса — ведро) — шыйыҡса һәм бөртөклө есемдәр һаҡлау өсөн һәм ҙур булмаған аралыҡтарҙа уларҙы күсереп йөрөтөү өсөн тәғәйенләнгән һауыт.

Һыу ташый торған биҙрәләр Библияла телгә алына (*18:34*)

Урыҫ халҡына үлсәү берәмеге булған. Ул шулай уҡ үлсәү берәмеге һаналған мискәнең ҡырҡынсы өлөшөнә тигеҙ булған һәм яҡынса 12,3 литр тәшкил иткән.

## Үлсәмдәре
Биҙрәләр 3-тән алып 30 литрға тиклем һыйҙырышлы була. 12 литрлыҡ ҡалай биҙрәләр киң таралған.

## Күренеше һәм ҡулланылышы

Иң таралған формаһы- киң өҫлө ҡырҡылған конус рәүешендә. Бындай биҙрәләрҙе бер-береһенең эсенә ултыртып урынды күп алмай һаҡлау уңайлы. Ҡайһы берҙә шыйыҡлыҡты ҡойоп алыу өсөн уңайлы булһын өсөн һемәкле итеп тә сығаралар. Был бигерәк тә ҡул менән һыйыр һауыу өсөн уңайлы.

Цилиндр рәүешле биҙрәләр тотороҡло була, уларҙы фасовка, химик реактивтар, лак-буяуҙар өсөн ҡулланыу өсөн йәтешле. Улар ғәҙәттә герметик ҡапҡаслы була һәм бер-береһенә ултыртып һаҡларға мөмкинлек бирә.

Ҡоҙоҡ биҙрәләре бейек тар цилиндр формаһында булып, ҡоҙоҡтан һыу алыуҙы еңеләйтә. Санитар нормалар буйынса ауыл ерендә ҡоҙоҡ биҙрәһенең ауыҙына селтәр беркетеп ҡуйырға тейештәр, был мал-тыуарҙы эсереүгә тотонолмаһын өсөн ҡуйылған талап.

Хәҙер биҙрәләрҙе төрлө металдан да, пластмассанан да етештерәләр.

## Янғын биҙрәләре

Янғын щиттары өсөн конус рәүешле биҙрәләр ҡулланыла, уларҙан һыуҙы, ҡомдо түгеү уңайлы. Бынан тыш, көнкүреш маҡсаттарында файҙаланырға мөмкинлек бирмәй.. Шулай уҡ конус формаһындағы биҙрә Һыу ятҡылыҡтарында ҡалын булмаған боҙҙо тишергә мөмкинлек бирә. , янғын һүндереүселәр янғын һүндереү, емерелгән алырға . XIX быуат аҙағы — XX быуат башында баштүбән ҡырҡылған конус йәки пирамида формаһындағы биҙрәләр ҡулланылған, улар артыҡ һыу түгелеүгә юл ҡуймаған, ә ябай биҙрәләрҙәге һыуҙың ¼ өлөшө генә тәғәйенләнеше буйынса барып еткән.

## Башҡорттарҙа биҙрә
Башҡорт теленә биҙрә һүҙе урыҫ теленән килеп ингән Башҡорт халҡы металл биҙрәләр килеп сыҡҡансы ағас силәктәр (күнәктәр) ҡулланған. Шуға күрә *биҙрә* һүҙенә йыш ҡына *силәк* , «күнәк» синонимы ҡулланалар. Был бигерәк тә шиғри әҫәрҙәрҙә, йырҙарҙа күҙәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы

**Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы** (10 декабрь 1934 йыл — 26 март 2020 йыл) — башҡорт театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1981). 1958 йылдан СССР Журналистар союзы, 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1987), Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Һөйөндөк Сәхи улы Сәйетов 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ эшселәр ҡасабаһында тыуған. Атаһы — Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы.

1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. Университеттың йәштәр театрында режиссёр булараҡ, 1955 йылда Юлиус Фучиктың «Репортаж с петлей на шее» пьесаһын сәхнәгә ҡуя.

1958—1966 йылдарҙа «Советская Башкирия» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире, хәбәрсеһе була.

1966—1974 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәте институтында кесе хеҙмәткәр булып эшләй. Бер үк ваҡытта «Театр сәғәте», «Театр меридианы» телетапшырыуҙарының авторы һәм алып барыусыһы була. Режиссерлыҡ хеҙмәтен дә онотмай алып бара: 1968 йылда Башҡортостан телевидениеһында «Мы старше своей смерти», 1973 йылда «Яраланған бүре күҙҙәре», 1981 йылда Республика Рус драма театрында «Вороний праздник» спектаклдәрен ҡуя.

Һөйөндөк Сәйетов 1971—1992 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Театр сәнғәте союзында һәм Башҡорт дәүләт университетында театр белгесе булараҡ семинарҙар алып бара, театр тәнҡите һәм театр белеме буйынса сығыштар яһай. 

1994 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтенә эшкә килә һәм был учреждениеның әйҙәүсе ғилми мөхәррире була. Бер үк ваҡытта театр ғилеме буйынса фәнни эштәр яҙа, ул бер нисә монография авторы.

Һөйөндөк Сәхи улы Сәйетов 2020 йылдың 26 мартында  ҡалаһында вафат була.

Ул вафат булыу менән Башҡортостан театр тәнҡите менән етди шөғөлләнгән белгесһеҙ тороп ҡала.

## Әҫәрҙәре
* Мы старше своей смерти. Уфа, 1990 (соавт).
* Фронт за фронтом. Уфа, 1980 (соавт).
* Танец ликующий. Уфа, 1968.
* Театральный спектакль — лауреат Государственной премии Республики Башкортостан имени Салавата Юлаева, Уфа, 1995.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы
Симонов Вадим Дмитриевич

**Симонов Вадим Дмитриевич** (3 сентябрь 1916 йыл, Киев — 16 июль 2004 йыл, Өфө)— ғалим-химик-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1984), СССР-ҙың Почётлы химигы (1974). Ленин ордены (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1965) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Вадим Дмитриевич Симонов 1916 йылдың 3 декабрендә Украина ССР-ы Киев ҡалаһында тыуа. Киев индустриаль институтын 1940 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң Рубежанск химия комбинатында эшләй. 1941 йылда комбинаттың инженер-конструкторы, 1943 йылдан алып цех начальнигы, производство-техника бүлеге начальнигы булып эшләй. 1948 йылда Өфө химия заводының баш инженеры, 1960 йылда «Башнефтехимзаводы» берекмәһе начальнигының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.  
1964-1987 йылдарҙа Бөтә союз Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеү регуляторҙары технологияһы һәм проекты ғилми-тикшеренү институтын нигеҙләүсе һәм ошо институттың директоры. Бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының цехтарын, Салауат нефть-химия комбинатында аммиак етештереү цехын эксплуатацияға индереү менән етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында илдә беренсе тапҡыр трихлорэтилен, монохлоруксус кислотаһы, гербицидтар төркөмөнә ҡараған 2,4 дихлорфеноксиуксус кислотаһы етештерелә, байтаҡ пестицидтарҙы эшләү һәм уларҙың төрлө препарат формаларын сығарыу технологиялары производствоға индерелә. Симонов тарафынан ҡайһы бер химик берләшмәләрҙең структура-активлығы бойондороҡлолоғын өйрәнеү методологияһы уйлап табыла һәм биологик актив матдәләрҙе алдан билдәләнгән үҙенсәлектәр менән сығарыу юлдары эҙләнә. 1970-1980 йылдарҙа төп эше менән бер рәттән Өфө нефть институтында студенттар уҡыта.
Симонов В. Д. — 100 артыҡ фәнни хеҙмәттең һәм 100 уйлап табыуҙың авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1965)

## Хеҙмәттәре
* Формирование гипотез в аналитической химии с помощью ЭВМ. М., 1976 (соавт).
* Сорбиновая кислота. М., 1977 (соавт).
* Методы получения и реакции 6-замещенных пиридонов-2. М., 1983.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
* Энциклопедия Уфимского Государственного нефтяного технического университета.

## Иҫкәрмәләр
Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы

**Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы** (25 ғинуар 1907 йыл — 9 июль 1986 йыл) — театр актёры, режиссёр. 1931—1939 һәм 1941—1947 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз башҡорт театры, 1939—1941 һәм 1947—1970 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1947).

## Биографияһы
Сәхи Ниғмәт улы Сәйетов 1907 йылдың 25 ғинуарында Ырымбур губернаһы Тоҡ-Соран улусы (хәҙер Ырымбур өлкәһе Александровский районы) Ҡәйепҡол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1914—1917 йылдарҙа М. Буранғолов исемендәге Ҡәйепҡол мәҙрәсәһендә уҡый.

1922—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы халыҡ мәғарифы институты янындағы Ырымбур ҡалаһындағы курстарҙа уҡый. Бында уҡыған йылдарында М. Буранғоловтың М. Алмашев һәм К. Иҙелғужиндар ҡуйған «Ашҡаҙар» һәм «Дала кешеһе Йәркәй» спектаклдәрендә уйнай. Башҡортостан сәнғәт техникумының В. Г. Мортазин-Иманский класында актёрлыҡ һөнәренә уҡып, техникумдың театр бүлексәһен тамамлай.

Өфө ҡалаһында беренсе тапҡыр Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә Д. Юлтыйҙың «Маҡтымһылыу» исемле трагедияһында Тойғон роле менән сығыш яһай.

1931—1939 һәм 1941—1947 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз театрында актёр, художество етәксеһе, режиссёр була.

1939—1941 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрының актёры һәм режиссёры булып эшләй.

Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы 100-ҙән ашыу роль башҡара һәм, режиссёр булараҡ, Башҡортостан, Татарстан һәм Ырымбур өлкәһе сәхнәләрендә 50-гә яҡын спектаклдәр ҡуя. Уның репертуарындағы күренекле ролдәр: Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол» трагедияһында Ҡарағол, Х. Ибраһимовтың «Башмағым» комедияһында Кәрим бай, М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәрендә» Фәхри, Ҡ. Даяндың «Таңсулпанында» Айсыуаҡ һәм Көҫәпҡол, Б. Бикбайҙың «Салауатында» Салауат Юлаев, М. Кәримдең «Ҡыҙ урлауында» Дәүләтбай ролдәре һәм башҡалар.

«Салауат Юлаев» кинофильмында (1940), «В ночь лунного затмения» (1978), «Голос театра» (1979), «Свадьба» (1981) һәм башҡа кинофильмдарҙа төшә. Үҙе 10-дан артыҡ бер шаршаулы пьесалар яҙған.

Режиссура менән булышып, Н. Ҡариповтың «Алма», Б. Бикбайҙың «Ҡаһым түрә», М. Әмирҙең «Тормош йыры», А. Н. Островскийҙың «Женитьба Бальзаминова» пьесаларын сәхнәгә сығара.

## Күренекле ролдәре
Д. Юлтый. «Ҡарағол» трагедияһы — Ҡарағол

Х. Ибраһимов. «Башмағым» комедияһы — Кәрим бай
 
М. Ғафури. «Ҡара йөҙҙәр» — Фәхри
 
Ҡ. Даян."Таңсулпан"— Айсыуаҡ һәм Көҫәпҡол
 
Б. Бикбай. «Салауат» — Салауат Юлаев

М. Кәрим. «Ҡыҙ урлау» — Дәүләтбай.

## Режиссерлыҡ эштәре
Н. Ҡарипов «Алма»

Б. Бикбай «Ҡаһым түрә»

М. Әмир «Тормош йыры»

А. Н. Островский «Женитьба Бальзаминова»

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1947).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1966).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡара йөҙҙәр

**Ҡара йөҙҙәр** () — башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури әҫәре. Башҡорт әҙәбиәтенең тәнҡитле реализм әҫәрҙәренең береһе.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр 1927 йылда Ҡазанда татар телендә 140 биттә баҫыла.
Һуңыраҡ Өфөлә тәүге тапҡыр 1933 йылда башҡорт теленә тәржемә ителә һәм латин графикаһы нигеҙендә баҫтырыла. «Ҡара йөҙҙәр» повесы элегерәк мәктәптә «Туған әҙәбиәт» дәресе программаһына индерелгәйне һәм өйрәнелә ине.

«Ҡара йөҙҙәр» повесында ауыл мәктәбендә уҡыған сағында яҙыусы үҙе шаһит булған реаль ваҡиғалар һүрәтләнә.

Коммунистар партияһы хакимлыҡ иткән осорҙа әҫәр атеистик пропаганда маҡсатына хеҙмәт итә.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Повеста ҡатын-ҡыҙҙарҙың трагик яҙмышы, XIX быуаттың 90-сы йылдарында татар-башҡорт йәмғиәтендә ислам донъя ҡоролошо дин ҡанундары һүрәтләнә.

Повестың төп геройҙары — Ғәлимә исемле ҡыҙ һәм уның һөйгән йәре, ауыл егете Закир. Сибәр ҡыҙ Ғәлимә Закирҙы ярата. Уларҙың бәхетле ғаилә тормошо тураһында хыялына байҙарҙың улдары һәм мулла-хәҙрәт ҡамасаулай. Ғашиҡтарҙың осрашыуы уларҙы шәриғәт законын боҙоуҙа һәм диндән яҙыуҙа ғәйепләү өсөн етерлек шарт булып тора. Ҡыҙҙың атаһы, Фәхри, ҡыҙын өйөнән ҡыуа. Закир ҡалаға китергә мәжбүр була. Ғәлимә, хурлыҡты күтәрә алмай, аҡылдан яҙа һәм мәкегә батып үлә. Закирҙы туҡмайҙар, шунан һуң ул үпкә туберкулезы менән ауырый.

## Ҡулланыу
Повестың мотивы буйынса Башҡорт дәүләт академия драма театрында «Ҡара йөҙҙәр» спектакле ҡуйыла. Спектаклдең тәүге постановкаһы 1938 йылдың 5 майында үтә.

1981 йылда Ҡаҙанда повесть буйынса «Мөхәббәт өсөн яза» операһы ҡуйыла.

1980 йылда Өфөлә, ҡурсаҡ театрында, повесть мотивтары буйынса «Ғәлимә» исемле ҡурсаҡ спектакле ҡуйыла.

1965 йылда Башҡорт АССР-ында Ленинград балетмейстеры Хашим Мостаев ҡуйылышында «Ҡара йөҙҙәр» балеты ҡуйыла.

2016 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының «Ҡара йөҙҙәр» повесы мотивы буйынса спектакле «Рәссамдың костюмдар буйынса иң яҡшы эше» номинацияһында «Алтын битлек» премияһына лайыҡ була.

Был хәл утыҙ йыл элек булды. Беҙ, бәләкәй шәкерттәр, киске намаҙҙан һуң башҡаларҙан алдараҡ сыҡтыҡ һәм мәҙрәсәгә әйләнеп ҡайттыҡ.

Киске намаҙҙан һуң беҙгә дәрескә хәҙрәт килергә тейеш ине. Шуға күрә беҙ йәшәгән мәҙрәсә йыйыштырылған ине, тәҙрә янындағы тәпәш өҫтәлгә шаҡмаҡлы ашъяулыҡ ябылған, ә уң яҡта, иҙәндә бер нисә мендәр тау булып өйөлөп ята.

Беҙ килгәндән һуң күп тә тормай Ғәли-хәлфә әйләнеп килде һәм хәҙрәт килгәнен белдереп беҙгә ишара яһаны. Бөтәһе лә ултырҙылар ҙа тын ҡалдылар. Беҙ китапҡа текәлдек һәм бик иғтибарлы уҡып ултырған кеше һымаҡ ҡиәфәт алдыҡ.

## Иҫкәрмәләр
Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы

**Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы** (25 июнь 1908 йыл — 18 июнь 1971 йыл) — Башҡортостан инженер-электригы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958).

## Биографияһы
Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы 1908 йылдың 25 июнендә Өфө губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Мөҡсин ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Районда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Мәскәү электр-машиналар төҙөү институтына уҡырға инә. 1933 йылда институтты тамалап сыға һәм тыуған Башҡортостанына әйләнеп ҡайтып, Өфө Үҙәк электр станцияһында прораб, баш инженер урынбаҫары, баш инженер булып эшләй.
1936—1938 йылдарҙа Өфө моторҙар заводының баш энергетигы була.
1939—1954 йылдарҙа Өфө 20-се заводының баш инженеры.
1955—1957 йылдарҙа Өфө ТЭЦ-2 ойошмаһының директоры.
1958—1960 йылдарҙа һәм 1958—1971 йылдарҙа «Башкирэнергоның» район энергетика идаралығының идарасыһы.
1961—1963 йылдарҙа Башҡортостан совнархозы рәйесенең урынбаҫары.
Был вазифаларҙа эшләү дәүерендә М. С. Рәжәпов Салауат һәм Күмертау ТЭЦ-тарында еүешлеге зур башҡорт һоро күмерен яндырыу технологияһын үҙләштереүгә һәм камиллаштырыуға тос өлөш керетә. Уның етәкселеге аҫтында Бекетовола 500 кВ ҡеүәтле подстанция һәм Бөгөлмә— Бекетово——Златоуст юғары электр линияһы эксплуатацияға тапшырыла. Рәжәпов шулай уҡ Ҡарман ГРЭС-ын төҙөүҙең инициаторы була.
М. С. Рәжәповтың исеме менән 1982 йылда Өфөнөң ТЭЦ-2 предприятиеһы аталған. Республиканы электр энергияһы менән тәьмин итеүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн М. С. Рәжәпов Октябрь революцияһы ордены (1971), «Почёт Билдәһе» ордены (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) менән бүләкләнгән.

БАССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты. 

1971 йылдың 21 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958)

Октябрь Революцияһы ордены (1971)

«Почёт Билдәһе» ордены (1945)

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәжәповтар

## Әҙәбиәт
* Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.

## Һылтанмалар
* РӘЖӘПОВ Мөхәмәт Солтан улы. 2019

## Иҫкәрмәләр
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы

**Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы** (23 март 1958 йыл) — уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. Рәсәй Федерацияһының  почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).

## Биографияһы
Фәниә Зәкәриә ҡыҙы Рәхмәтуллина (ҡыҙ фамилияһы Ҡәйепова) 1958 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Сәғит ауылында тыуған.

Бындағы башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, 1969 йылда артабанғы уҡыуын күрше Мәмбәт урта мәктәбендә дауам итә. Өлгөргәнлек аттестаты алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Сәғит ауылында башлай. 

Ике йыл эшләгәндән һуң, 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт-урыҫ бүлегенә уҡырға инә. Йәйге каникул ваҡыттарында бер нисә йыл рәттән студенттарҙың төҙөлөш отряды составында хеҙмәт семестрҙарында ҡатнаша.

Юғары һөнәри белем алған йәш белгес 1982—1984 йылдарҙа Сәғит ауылы мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләй. 

Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Фәниә Рәхмәтуллина 1984 йылдан район үҙәге Аҡъяр ауылындағы «Бәпембә» балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып дауам итә. 

2004 йылда, ситтән тороп икенсе юғары белем алғас, ул шунда уҡ уҡытыусы-логопед булып эшләй. 

Фәниә Зәкәриә ҡыҙы Рәхмәтуллина балалар баҡсалары тәрбиәселәре һәм ата-әсәләр өсөн тәғәйенләнгән методик ҡалланмалар авторы. Ул шулай уҡ райондың Дәүләт һәм муниципаль белем биреү учреждениеларының педагогик хеҙмәткәрҙәрен аттестациялау буйынса комиссияның логопедия буйынса эксперттәр төркөмө рәйесе урынбаҫары вазифаһын уңышлы башҡара.

## Китаптары
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З., Байсурина З. Ә., Вахитова З. З. Бәпембә: балалар баҡсаһының беренсе кескәйҙәр төркөмөндә телмәр үҫтереү дәрестәре өлгөләре. Методик ҡулланма. – Өфө, Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2009. – 88 бит.
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З. Аң–белем үҫтереүсе дидактик уйынсыҡтар (1—3 йәшлек балалар өсөн): Методик ҡулланма. Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2009. – 46 бит.
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З. Фонематика: бер йәштән өс йәшкә тиклемге балаларға өндәрҙе ишетергә һәм дөрөҫ әйтергә өйрәтеү: Методик ҡулланма. Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2011. 36 бит.
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З. Матур һөйләшәм: телмәрендә тел кәмселектәре булған балаларға өндәрҙе дөрөҫ әйтергә өйрәтеү өсөн дәрестәр өлгөһө: Методик ҡулланма. – Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2012. – 60 бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000)
* Хәйбулла район хакимиәтенең Почёт грамоталары
* Район мәғариф бүлегенең Почёт грамоталары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эльза Мөхәмәҙиева. Үҙебеҙ хаҡында һүҙебеҙ. Сибай: «ЗауралПолигафия» матбуғат үҙәге, 2017 — 60 бит.
Поппе Николай Николаевич

**Поппе Николай Николаевич** (27 июль 1897 йыл — 8 август 1991 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. CCСР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1932), профессор (1928).

## Биографияһы
Николай Николаевич Поппе 1897 йылдың 27 июлендә Ҡытайҙың Яньтай ҡалаһында тыуған.

Ленинград дәүләт университетының йәмғиәт фәндәре факультетын 1921 йылда тамамлай.
1926 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының монголистика комиссияһында эшләй.
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1944 йылда Германияға эмиграцияға сыға.
1949 йылдан алып АҠШ-та йәшәй. Вашингтон университеты профессоры. 1991 йылда АҠШ-та вафат була.
240-тан ашыу алтай телдәренең, монгол һәм тунгус-маньчжур телдәренең сағыштырмаса грамматикаһы, фольклоры һәм уларҙы өйрәнеү тураһында фәнни хеҙмәттәр яҙа.

Ул яҙған «Башҡорт теле дәреслеге» (Bashir manual, Блумингтон, 1964) китабы киң билдәле. Поппеның был китабы башҡорт теле грамматикаһы яҙылған инглиз телендә баҫылған берҙән-бер китап. Уның хеҙмәтендә башҡорт теленең фонетикаһы һәм хәҙерге башҡорт теленең морфологияһы системалы рәүештә тасуирлана. Китапта төрлө текстар һәм башҡорт-инглиз һүҙлеге бар.

## Хеҙмәттәре
* Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964.
* Bibliograpfe of Publications from 1924 to 1977.
* Compliedt by Arista Maria Cirtautas. Parerga 4, Univesity of Washington. Seattla, 1977.
* Reminiscences. Etuted by Henry G. Schwars. Western Washington, 1983.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!

**Башҡорттарым, уҡыу кәрәк, уҡыу кәрәк!** йәки **Минең башҡорттар!** — башҡорт яҙыусыһы Мифтахетдин Аҡмулла әҫәре. Прогресҡа, йәмғиәт үҫешенә юлды шағир мәғрифәтселектә, белемгә эйә булыуҙа, практик тормошта кәрәк булған эштәргә өйрәнеүҙә күрә.

## Тарихы
XX быуат башында әҙәби гимн йыры, шиғри мөрәжәғәт йәки шиғри хат һымаҡ Ғәрәп яҙмаһына таянған иҫке төрки телендә яҙылған. Беренсе тапҡыр 1931 йылда баҫыла. Башҡорт мәғрифәтсеһе Закир Шакиров уның авторы Аҡмулла тип иҫәпләй.

Был әҫәр, Аҡмулла дала яҡтарында, башҡорттар һәм ҡаҙаҡтар араһында ил гиҙеп, балалар уҡытып йөрөгәндә яҙылған.

Шағир, Салауат Юлаевтан ҡала беренсе тапҡыр, халыҡҡа «Минең башҡорттарым!» тип мөрәжәғәт итә. 1990-сы һәм 2000-се йылдарҙа шиғыр әүҙем рәүештә популярлаша һәм шағирҙың портреты менән бергә башҡорт гимназияларына ингән ерҙә урынлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аҡмулла. Шиғырҙар
Әхибйәнов Зәбир Шакир улы

**Әхибйәнов Зәбир Шакир улы** (9 май 1952 йыл — 13 декабрь 2017 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, майор. 2003—2017 йылдарҙа ДОСААФ-тың Белорет өлгөлө автомобиль мәктәбе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2012).

## Биографияһы
Зәбир Шакир улы Әхибйәнов 1952 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Түбәнге Әүрез ауылында колхозсы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 14 йәшендә тыуған ауылында почта ташыусы булып башлай.

1970 йылда Совет Армияһына алына. Йыл ярым хеҙмәт иткәс, 1972 йылда Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге Силәбе Юғары танк команда училищеһына уҡырға инә. Юғары хәрби белем алғандан һуң 1990 йылға тиклем СССР Ҡораллы Көстәрендә офицер вазифаларында хеҙмәт итә, шул иҫәптән 1984—1990 йылдарҙа Белорет ҡала хәрби комиссариатының бүлек начальнигы ярҙамсыһы була. Майор.

Хәрби хеҙмәттән запасҡа сығарылғандан һуң, 1991 йылдың ғинуарында ДОСААФ-тың Белорет автомәктәбенә эшкә урынлаша: спорт буйынса өлкән методист була, 1992 йылдан автомәктәп начальнигының уҡыу-тәрбиә һәм уҡыу-производства буйынса урынбаҫары була. 2003 йылдың октябрендә Зәбир Әхибйәнов Белорет автомәктәбе начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнәсә ошо яуаплы вазифаны башҡара.

2012 йылда автомәктәп «Рәсәй ДОСААФ-ының өлгөлө автомобиль мәктәбе» почётлы исеменә лайыҡ була, ә мәктәп етәксеһенә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Әхибйәнов Зәбир Шакир улы 2017 йылдың 13 декабрендә көтмәгәндә Белорет ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2012)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Люди республики. Так держать, Ахибзянов! Информационно-публицистический еженедельник «Истоки», 23 мая 2012 года

‏‎
Бөртөклө есем

**Бөртөклө есем** — тоташ мөхиттең бер төрө,  бер-береһе менән үҙ-ара контактлы  мөнәсәбәттә  механик энергияһын  юғалтыусан күп күләмдәге айырым макроскопик ҡаты киҫәксәләрҙән   тора.

## Бөртөклө есемдәр физикаһы

Бөртөклө есемдәрҙең  физикаһы йомшаҡ матдә физикаһына ҡарай, статика һәм  бөртөклө мөхиттәр динамикаһы мәсьәләрен тикшерә. Ғәмәлдә был   ҡом, тупраҡ, иген культуралары, цемент һ. б.осраҡтарға ҡағылырға мөмкин.  

Физика йәһәтенән бөртөклө есемдәрҙең үҙенсәлектәре һәм уларҙың көсөргәнешле торошо ҡарала.Ғәмәли  планда был ошондай иҫәп-хисаптар эшләргә мөмкинлек бирә:
* ҡоролма нигеҙҙәре ныҡлығы,
* юл өйөмдәре (откос) тотороҡлоғо,
* бөртөклө есемдәрҙең баҫымын билдәләү:
:* терәк диуарҙарға,
:* һаҡлағыс диуарҙарына,
:* ергә ҡаҙып ултыртылған ҡоролмаларға һ.б.

Ғәмәли иҫәп-хисап үткәреүҙе еңеләйтеү өсөн  ярҙамсы таблицалар һәм  графиктар  ҡулланыла.

## Бөртөклө төҙөлөш материалдары
Иретмәләр, бетондар өсөн  һибелмә төҙөлөш  материалдары ҡулланыла, улар мәғдән булмаған есемдәр тип атала. Шулай уҡ һибелмә материалдар территорияларҙы төҙөкләндереү, төҙөлөштә, һәм башҡа шундай маҡсаттарҙа  файҙаланыла, башлыса, йәбешкәк  төҙөлөш материалдары менән ҡулланыла. Төҙөлөштә бөртөклө материалдар –  йыйылма атама: ваҡ таш, керамзит, ҡом, ҡырсын, бут ташы, термолит һәм башҡалар . 

## Бөртөклө иген культуралары

Был культураларҙың орлоҡтары аҙыҡ-түлек һәм мал аҙығы булараҡ ҡулланыла, он тартыу, ярма ярыу, ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәте өсөн сеймал булып тора. Икмәк бешереүҙә, макарон һәм ҡамыр аштары, аҙыҡ концентраттары, консервалар, шулай уҡ  һыра ҡайнатыу һәм спирт етештереүҙә ҡулланыла.

Бөртөклө иген культураларына ошолар инә: икмәк культуралары — арыш, бойҙай; мал аҙығы — арпа, һоло, кукуруз, сорго һәм башҡалар; ҡуҙаҡлылар — борсаҡ, нут, соя, фасоль һәм башҡалар; ярма культуралары — ҡарабойҙай, тары һәм башҡалар.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Погружение в сыпучий песок.

## Иҫкәрмәләр
Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы

**Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы** (14 ғинуар 1960 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2004—2019 йылдарҙа «Белорет май-сыр һәм консерва комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Белорет район Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ‑түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. 

## Биографияһы
Нәзиф Солтан улы Фәйзуллин 1960 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Аҙналы ауылында тыуған.

1967 йылда тыуған ауылындағы башланғыс мәктәптә беренсе синыфына бара, артабанғы уҡыуын күрше Сермән ауылындағы урта һәм Белорет ҡалаһындағы интернат-мәктәптә дауам итә һәм урта белем тураһындағы танытманы 1977 йылда Сермән мәктәбендә ала.

Ошо уҡ йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү факультетына уҡырға инә һәм уны 1982 йылда уңышлы тамамлай.

Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса Смоленск өлкәһенең Починок районындағы Стодолище ҡала тибындағы ҡасабаһында урынлашҡан «Сельхозтехника» бүлексәһендә инженер-технолог булып башлай. 1984—1985 йылдарҙа шул уҡ өлкәнең Вязьма районы «Сельхозтехника» бүлексәһендә инженер-технолог була. 1986—1989 йылдарҙа шунда уҡ тимер юлын хеҙмәтләндергән 30-сы механикалаштырылған колоннала участка механигы вазифаһын башҡара.

1989 йылда йәш белгес тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта һәм ике йыл Белорет районының Сермән ауыл Советы биләмәләрендә урынлашҡан Калинин исемендәге колхозда баш энергетик булып эшләй.

1991 йылда Нәзиф Фәйзуллин халыҡ депутаттарының Әзекәй ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, 1992 йылдан 1996 йылғаса ауыл хакимиәте башлығы була.

1996—1998 йылдарҙа — Белорет районы һәм ҡалаһының хакимиәт башлығы урынбаҫары — Белорет районы ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы начальнигы, артабан ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм һатыу буйынса шәхси эшҡыуар.

2004 йылда Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы «Белорет май-сыр һәм консерва комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2019 йылғаса шул вазифала эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» гәзите » Социаль мәсьәлә » Белореттың майы ла, ҡорото ла тәмле. 2017, 29 август 
* Назиф Файзуллин: Мы должны вкладывать деньги в экономику России, а не других стран. Политическая партия Патриоты России. Башкортостанское региональное отделение
Петровский Владимир Викторович

**Петровский Владимир Викторович** (26 июнь 1897 йыл — 9 ноябрь 1976 йыл) — ғалим-табип-физиолог. 1945 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1968 йылғаса нормаль физиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1931), профессор (1936). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962). Ленин ордены кавалеры (1965).

## Биографияһы
Владимир Викторович Петровский 1897 йылдың 26 июнендә Әстерхан ҡалаһында тыуа.
1922 йылда Әстерхан медицина институтын тамамлай.
1945—1968 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтында эшләй, институттың нормаль физиология кафедраһының мөдире була. Үпкә шеше һәм һыуыҡ тейеүҙән барлыҡҡа килгән сирҙәрҙең рефлекторлы механизмлы булыуын иҫбат итә. Тикшеренеүҙәре барышында ҡан һәм лимфа тамырҙарының организмда бер бөтөн система булып бәйләнешле эшләүҙәрен, ҡандың шыйыҡ өлөшө өсөн лимфа системаһының депо булып тороуын асыҡлай.
Фәнни хеҙмәттәренең төп йүнәлеше — шартлы рефлекстарҙы өйрәнеү, лимфа һәм вена тамырҙарының тонуслылығына регуляция индереү мәсьәләләре.

## Хеҙмәттәре
* О роли лимфатических сосудов в регуляции кровообращения. М., 1960.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962)
* Ленин ордены (1965)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Пищальников Владислав Тимофеевич

**Пищальников Владислав Тимофеевич** (4 август 1924 йыл — 2012 йыл) — Башҡортостан радио һәм телевидениеһының беренсе тауыш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).

## Биографияһы
Владислав Тимофеевич Пищальников 1924 йылдың 4 авгусында Башҡорт АССР-ының Сәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.
1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1960-сы йылдарҙа Мәскәүҙең Дәүләт тауыш яҙыу йортонда стажировка үтә. Бер үк ваҡытта Ленинградта режиссёрҙар курстарында уҡый.
1939 йылдан алып инструменталь ансамблдә музыкант була.
1942 йылдан алып Башҡортостан радиоһының тауыш режиссёры.
1959 йылда Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссёры, ә 1962—1987 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһының музыкаль тапшырыуҙар редакцияһында режиссёр булып эшләй.

Башҡортостан радиоһында эшләгән сағында М. Вәлиевтың С. Мифтахов либреттоһына «Һаҡмар», Р. Мортазиндың Р. Янбулатова либреттоһына «Дауыл», З. Исмәғилевтың Б. Бикбай либреттоларына «Салауат Юлаев», «Ҡоҙаса» һәм башҡа операларҙы беренсе тапҡыр радио аша тапшыра. Телевидениела эшләү дәүерендә «Огонек», «Башҡортостан сәнғәте оҫталары», «Халыҡ ижады» телетапшырыуҙар программалары, башҡа бик күп телеспектаклдәр, фильмдар, концерттар, спектаклдар программаларының етәксеһе була. Башҡорт радио һәм телевиениеһының саҡырыу тауышы авторы.
1989 йылдан В. Т. Пищальников — Х. Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһының музыкаль-әҙәби лекторийы мөхәррире.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.