open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Себер тимер юлы йәки милләттең хәле

**Себер тимер юлы йәки милләттең хәле** — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1902 йылда яҙылған.

## Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабына тиклемге ижады
Мәжит Ғафури әҙәбиәт майҙанына беренсе урыҫ революцияһы алдынан бер үк ваҡытта шағир ҙа, прозаик та булараҡ килде. Үҙенең ижадын М. Ғафури аң-белемгә, прогресҡа саҡырып, мәғрифәтселек идеялары менән башлап ебәрҙе. Тәүге китабында уҡ шағир ысынбарлыҡҡа ситтән күҙәтеүсе булып түгел, ә тормошҡа әүҙем мөнәсәбәтле кеше булып сығыш яһаны. 

Мәжит Ғафури «Беренсе оҙон юл донъяла Себер тимер юлы» тигән шиғырын ижад итә, һәм ул 1904 йылда Ырымбурҙа шул уҡ исем аҫтында сыҡҡан китапта баҫыла. «Баштан үткәндәр» исемле иҫтәлегендә ошо шиғыр хаҡында М. Ғафури былай тип яҙа: 

## «Себер тимер юлы йәки милләттең хәле» шиғыры

## Төп фекере һәм художество алымдары
«Себер тимер юлы» китабында мәғрифәтселек идеялары яңы заманды, рус дәүләтенең бөйөклөгөн, ҡаҙаныштарын данлап йырлау менән ҡушылып бара. Шағирҙың тәүге китабында күҙгә ташланған ижад алымы — ошо яңы заман, алға ынтылыш менән үҙенең тыуған халҡының артта ҡалыуын, «тәрәҡҡиҙән ҡасыуын», «аты арыҡ» икәнлеген контраст итеп ҡуйыу — мәғрифәтселек реализмы өсөн бик характерлы булған антитеза.

Әҫәрҙә Ғафури өгөт-нәсихәт, дидактика рухында үҙенең ыңғай идеалын — фән, прогрестың өҫтөнлөгөн һүрәтләргә ынтыла. Тәүге шиғырҙарындағы дидактика, рационализм элементтары Көнсығыш поэзияһы — суфыйсылыҡ әҙәбиәтенең шағирға көслө йоғонтоһо менән аңлатыла тиергә кәрәк.

Дини мәҙрәсәлә тәрбиәләнгән Ғафуриҙың үҙ заманының прогрессив тенденцияларын күрһәтә алыуы, милли сикләнгәлектән юғарыраҡ күтәрелеүе был осорҙағы милли әҙәбиәт өсөн яңы, ыңғай күренеш булды.

Мәжит Ғафуриҙың тәүге әҫәрҙәренең поэтикаһы ауыҙ-тел ижадына яҡын тора.

## «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.

## Сығанаҡтар
* Урыҫ мәктәптәренең 9 синыфында уҡыған башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте / Д. С. Тикеев, Б.Б. Ғафаров, Ф.Ә. Хөснөтдинова.- Өфө: Китап, 2006. 

## Әҙәбиәт
* Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. I том, 496 б. / Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 1-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 
* История башкирской литературы. Т. 1. Уфа: Китап, 2014. 

## Һылтанмалар
* Ҡаһарманова С.М. IX кл. М Ғафури "Себер тимер юлы йәки милләттең хәле"
* Презентация по творчеству М. Гафури
* Туған ( башҡорт) теле һәм әҙәбиәтенән эш планы. 9-сы класс.
* Флешмоб "Поэты читают поэта" к 140-летию Мажита Гафури

## Иҫкәрмәләр
Илбәков

**Илбәков** — фамилия.

* Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы (10 февраль 1963 йыл) — ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
----
* Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы (15 сентябрь 1965 йыл) — режиссёр, артист, йырҙар авторы.
Ахунов

**Ахунов** — фамилия.

* Ахунов Ғариф Ахунйән улы (1925—2000) — татар яҙыусыһы, драматург, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ахунов Рөстәм Ринат улы (22 август 1978 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы (1938—2019) — инженер-нефтсе, профсоюз органдары эшмәкәре.
Хәлил Муллаҡаев

**Хәлил Муллаҡаев** () (тыуған 1913 — вафаты 1980 йыл) — ҡурайсы, Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.

## Биографияһы
Хәлил Муллаҡаев 1913 йылда Баймаҡ районының Татлыбай ауылында тыуа. 1927 йылдан 1933 йылға тиклем Баймаҡ районының Түбә, Күсей, Учалы районының Поляковка, Магитогорск приискыларында шахтер, моторист, машинист, профсоюздарҙың шахта комитеты рәйесе булып эшләй.

1933—1934 йылдарҙа профсоюздар мәктәбендә, 1935—1938 йылдарҙа Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумының (1936 йылдан Өфө музыка училищеһы) вокаль бүлегендә белем ала. Профсоюздар мәктәбендә һәм музыка училищеһында уҡыған осорҙа концерт бюроһында (1939 йылдан — филармония) эшләй, өҫтәүенә йыш ҡына радионан ҡурайҙа уйнай һәм йырлай.

1934 һәм 1936 йылдарҙа район, ҡала, зона олимпиадаларында ҡатнаша, ике тапҡыр Мәскәүҙә Бөтә Союз олимпиадаһында ҡурайҙа уйнап сығыш яһай. Аҡсалата, шулай уҡ сәғәт һәм велосипед менән бүләкләнә. Ҡурайында виртуоз уйнауы, халыҡ көйҙәрен яҡшы белеүе арҡаһында ул персональ стипендия алып уҡыуға өлгәшә.

Фольклорсы, «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе Лев Николаевич Лебединский Хәлил Муллаҡаевтан «Зимагорҙар» көйөн, «Салауат маршын» яҙып ала. 1944 йылда Хәлил Муллаҡаев Башҡорт дәүләт филармонияһына ҡурайсы булып эшкә урынлаша, хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда эшләй.

Хәлил Муллаҡаев 1980 йылда вафат була.

## Әҙәбиәт
Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө. 2014. Т. 1 000, — 424 бит.

## Сығанаҡтар
Башҡорт дәүләт филармонияһы архивы мәғлүмәттәре.

## Иҫкәрмәләр
Бәширов

**Бәширов** — фамилия.

* Бәширов Зыя Әхмәт улы (1910—1976) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник.
* Бәширов Йыһанур Кәрим улы (1928—2019) — хеҙмәт ветераны.
* Бәширов Радик Миңлехан улы (7 ғинуар 1935 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре.
* Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы (1954) — самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса тренер. Ҡыуандыҡ ҡалаһының Почётлы гражданы (2007).
* Бәширов Рәҡит Ғәбит улы (10 ғинуар 1940 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре.
* Бәширов Фазылйән Бәшир улы (1923—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
-----
* Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт шағиры, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Шәйәхмәтов

**Шәйәхмәтов** — фамилия.

* Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы (21 октябрь 1951 йыл) — партия һәм совет эшмәкәре.
* Шәйәхмәтов Рөстәм Әсхәт улы (17 июль 1975) — спортсы.
* Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы (1951—2020) — спортсы.
* Шәйәхмәтов Фазулла Зәйнулла улы (1929—2002) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы (23 июнь 1936) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, сауҙа хеҙмәткәре.
Ибәтуллин

**Ибәтуллин** — фамилия.

* Ибәтуллин Зәйнулла (1891—1919) — совет эшмәкәре. 
* Ибәтуллин Урал Ғәли улы (5 март 1948) — химик-технолог.
----
* Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы (17 ғинуар 1951 йыл) — ғалим-гигиенист.
Йәнбикә

**Йәнбикә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙы исеме. «Урал батыр» эпосында ул Урал менән Шүлгәндең әсәһе.

## Этимологияһы
Йәнбикә — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бикә» һүҙе ҡушылып яһалған. «Бикә» — хужа, ханым тигәнде аңлата, борон юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙ исеменә ҡушылып, уның дәрәжәһен күрһәткән, аҙаҡтан ҡатын-ҡыҙ исемдәренә ҡушыла башлаған. .

## Атама тарихы
Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, «Урал батыр» эпосы геройҙары хөрмәтенә аталған. Шуға ла Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.
Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙ, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана», — тип яҙа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәнбикә (йылға) () — Белорет районынан аҡҡан Оло Инйәрҙең һул ҡушылдығы Тарихсы Әнүәр Әсфәндийәров «» китабында «1859 һәм 1865 йылдар араһында Йәнбикә йылғаһында 16 хужалыҡтан торған, 78 кеше йәшәгән Кесе Балбуҡ ауылы» барлыҡҡа килеүе тураһында яҙа.
* **Йәнбикә** — Рафаэль Сафин һүҙҙәренә яҙылған йыр.
* Йәнбикә — Рафаэль Сафин яҙған драма.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аль-Фатих Фазылов. Индоиранцы в составе древних башкир
* Река Большой Инзер
* История Учалинского района
* 
* Исемдәр донъяһында. Т. Күсимова
Тимербай (Архангел районы)

**Тимербай** — Башҡортостандың Архангел районында бөткән ауыл.
## Тарихы
1795 йылда Аҫҡын йылғаһы буйында 7 ихатанан торған 45 кеше йәшәгән Тимербай ауылы теркәлгән. 1816 йылда 16 хужалыҡта 86 кеше йәшәгәнен к-рһәтә. 1834 йылға  VIII ревизия 18 хужалыҡта 84 кеше йәшәй тип күрһәтә. 1859 йылға ривизия ваҡытында 27 хужалыҡта 27 кеше булыуы теркәлгән. 1896 йылда 34 хужалыҡта 188 кеше булыуы билдәле. XX быуат башында Архангел ауҡылынан 8-9 саҡрым алыҫлыҡта Тимербай ауылы һәм башҡа хуторҙар булыуы теркәлгән.

1920 йылда был ауылда 131 йыртта 279 кеше теркәлгән.

XIX быуаттың 70-се йылдарында ауылда мәсет (1810 йылдан бирле эшләй) һәм башланғыс мәктәп  эшләп килгән.
### Ауылға нигеҙ һалыусылар
Ишҡул Тимербаев (1759-1823) улдары Урмансы (1781 йылғы) һәм Ҡуныҡбай (1791 йылға) менән йәшәгән. Ауылда Ишҡулдың ағыһы Ҡәйепҡол Тимербаев йәшәгән.

## Һылтанмалар
Тимербаево. Генеология и архивы
Квест (мәғәнәләре)

**Квест (эҙләү)** ( — «эҙләү, әйбер эҙләү, мажаралар эҙләү, рыцарь нәҙерен үтәү») — фольклор әҫәрҙәрҙә сюжет төҙөлөшөнөң бер ысулы, персонаждарҙың, сәйәхәт иткәндә ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу аша, билдәле маҡсатҡа ирешеүе (мәҫәлән, Персей тураһында миф йәки хатта Гераклдың 12 батырлығы тураһында). Ғәҙәттә, был сәйәхәт ваҡытында геройҙарға күп ауырлыҡтарҙы еңергә тура килә һәм ярҙам итеүсе йә ҡамасаулаусы күп һанлы персонаждарҙы осратырға тура килә. Геройҙар квесты шәхси табыш башҡарыу мөмкин булғаны өсөн, шулай уҡ икенсе мотивҡа таянып та башҡара. Ҡайһы бер квестарҙы үтәү әхлаҡи-этик мәсьәләләрҙе сисеүгә бәйләнә. Бындай сюжеттар рыцарь романдарында популярлыҡ алған, мәҫәлән, Түңәрәк өҫтәл рыцарҙарының иң билдәле квестарының береһе — Изге Граалды эҙләү. Романда квестың рам тибында булыуы, күрәһең, ниндәйҙер тәрән хикәйәләү структураһына тап киләлер. Был алым фэнтези жанрында бигерәк тә әүҙем ҡулланыла. Был жанр ролле уйындар менән тығыҙ бәйләнгәнлектән, бер ни тиклем мәғәнәһен үҙгәртә биреп, ул уйындарға күсә.

## Уйындар
* **Квест (мажаралы уйындар)** — уйынсы идара иткән геройҙың, предметтарҙы ҡулланыу, башҡа персонаждар менән аралашыу һәм логик мәсьәләләрҙе сисеү аша, сюжет буйынса алға барыуын ойошторған компьютер хикәйәләү уйыны.
* **Квест** — персонажға (персонаждарға) уйындағы маҡсатҡа өлгәшеү өсөн, ролле уйындарҙа тәҡдим ителгән (компьютер йәки тере ғәмәли) бирем йәки задание. Биремде үтәгәндән һуң, персонаждар тәжрибә арта, аҡса, абруй, әйберҙәр, кейем, ҡорал һ. б. ала. Компьютер квестары билдәле бер урында (гел генә күрһәтелмәй) һәм билдәле һанда монстр үлтереүҙән ғибәрәт.
* **Квест** (бүлмәнән сығыу юлын эҙләү) — уйынсыларҙы бер бүлмәлә бикләнгәндән һуң, уларҙан предметтарҙы эҙләп табыуҙы йәиһә башватҡыстарҙы сисеүҙе талап итеүсе интеллектуаль уйын. Ҡайһы бер жанрҙары, уйынсыларҙы уникаль йәки үҙенә генә бер төрлө атмосфераға сумдырыу маҡсатында, детектив йәки башҡа сюжет индерә. Рәсәйҙә жанр «ысынбарлыҡтағы квестар» атамаһын алды һәм үҫә барған популярлыҡ менән файҙалана.
* **Квест (ҡалала ориентирлашыу)** — ҡала урамдарында һәм ҡала ситендә ойошторолған интеллектуаль-экстремаль уйындар.
* **Квест** — ҡала кафеларында үткәрелә торған һәм киң аудиторияға тәғәйенләнгән салон детектив уйындары төрө.

## Башҡалары
* **«Квест»** — халыҡ-ара йыһан станцияһы модуле, Халыҡ-ара йыһан станцияһының (МКС) америка сегменты.
* **«Квест»** — «Жанрҙар» серияһынан Борис Акуниндың романы.
* **«Квест»** — крипто-тарихи экшн жанрында эшләнгән рәсәй телесериалы.

## Иҫкәрмәләр
Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы

**Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы** (; 1788 йыл — 1847 йыл) — 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, зауряд-хорунжий, 1814 йылдың 19 мартында 15-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн», «1812 йылды һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнә.

## Биографияһы
1816, 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Иҫән ауылында (хәҙерге Баймаҡ районы Иҫән ауылы) йәшәгән Моталлап старшинаның дүрт улы була: Һаҡай, Дәүләткилде, Юлдашбай, Аһылай. 1788 йылда Юлдашбайҙың Ишбирҙе исемле улы тыуа. Ишбирҙе бик ҡыйыу егет булып үҫә. Тирә-йүнгә 12 йәшендә айыу алған, тигән даны тарала. Ә 1805 йылда казак хеҙмәтенә саҡырыла.

Ишбирҙе Моталлапов 1812 йылғы Ватан һуғышында Сибай ауылы янында төҙөлгән 15-се полк составында һуғыша. Полкташтары зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Мөхәмәтәмин Ҡотанов менән бергә ул 1814 йылдың 19 мартында Рәсәй армияһы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша һәм беренселәрҙән булып уның урамдарына барып инә. Ошо яуҙан һуң уға зауряд-хорунжий дәрәжәһе бирелә, һәм ике көмөш миҙалға лайыҡ була. Ауылдаштары уны Ишбирҙе батыр тип атай башлай, ә уның нәҫелен Ишбирҙе батыр тоҡомо тип йөрөтәләр.

1812 йылғы Ватан һуғышында Моталлап старшинаның нәҫеленән 9 яугир ҡатнашыуы билдәле. Иҫән ауылынан был һуғышта тағы ла Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Һаҡаев һәм Мөхәмәтәмин Ҡотановтар ҡатнаша һәм ике көмөш миҙал менән бүләкләнә. 

Һуғыштан һуң Ишбирҙе Моталлапов Рәсәй империяһының Ырымбур сик буйы һыҙығында хәрби хеҙмәтен дауам итә. 1839 йылда Перовский командалыҡ иткән Урта Азия походында ҡатнаша. Ишбирҙенең данлы хәрби традицияларын дауам итеп, Хажғәле Ишбирҙин ауылдашы Хәлил Әминев менән Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби миҙал менән бүләкләнә.

## Ғаиләһе
Ишбирҙенең 1-се ҡатыны Мәхүбәнән Үлмәҫбай, Ғәбделнафиҡ, Һолтантимер тыуа. Ғәбделнафиҡтың улы — Әбделғәлим, уның улы Сәлихйән, уның улдары Ишбулат, Морат, Фуат, Рәшит. Һолтантимерҙең ике улы була: Баһауетдин һәм Ғарифулла. Баһауетдиндән Хажғәле, Нурғәле исемле уландар, ҡыҙы Мәүғиҙә тыуа. Ғарифулланан Тимерйәр менән Шәһәрбостан тыуа. Сәлихйән, Тимерйәр һәм Шәһәрбостандың әсәһе — Вазифа Ишбирҙина.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы;

«1812 йылды һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы.

## Сығанаҡтар
Любезные вы мои… Уфа. Башк. кн. изд-во, 1992, —240с.

«Атайсал» гәзите, 2012.01.17. Сибайская городская типография. 2514 экз. 4 с.

Сибайский рабочий. 2012.01.10. Сиб.гор.типография. Т. 7660 экз. — 4 с.

## Иҫкәрмәләр
Хәбиров Әнғәм Хәйбрахман улы

**Хәбиров Әнғәм Хәйбрахман улы** (6 сентябрь 1936 йыл) —  юғары мәктәп ветераны, ғалим-әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе. 1997 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1966—2013 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институты һәм Бөрө социаль-педагогия академияһы (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы) уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1972). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Назар Нәжми исемендәге (2008), Фәтих Кәрим исемендәге (2011) премиялар  лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Әнғәм Хәйбрахман улы Хәбиров 1936 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Саҡмағош районы Тайнаш ауылында тыуған. Ул хеҙмәт юлын 1956 йылда Яңы Ҡаръяуҙы һәм Тайнаш ауылдарының ете йыллыҡ мәктәптәпендә уҡытыусы булып башлай.
1957 йылдан башлап РСФСР Сәйәси һәм фәнни белем таратыу йәмғиәтенең Саҡмағош район бүлексәһе идараһында эшләй.

1958-1962 йылдарҙа «Игенсе» район гәзитендә хәбәрсе, аҙаҡ яуаплы секретарь.

1966 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының филилалы) тамамлай

1966—2013 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия академияһында эшләй.

1972 йылдан алып  уҡыу‑уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса, 1974 йылдан — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1984—1991 йылдарҙа әҙәбиәт кафедраһы мөдире.

Әнғәм Хәйбрахман улы Хәбиров — Мостай Кәрим,Һәҙиә Дәүләтшина, Шәриф Биҡҡол, Хәким Ғиләжев, Дауыт Юлтый, Ғилемдар Рамазанов тураһында очерктар авторы.

## Фәнни хҙмәттәре
* «Өлгөргәнлеккә һәм танылыуға юл» («Путь к зрелости и признанию» 2005)
* «Йәнле шишмәләр»: ижади портреттар. Өфө, 1996;
* «Быуаттар ҡауышҡанда»: әҙәби тәнҡит мәҡәләләре, йыллыҡ күҙәтеүҙәр, ижади портреттар. 2 томда (2017—2018)
* «Назар Нәжми тураһында этюдтар» һәм «Назар Нәжми ижады» ()
* «Шиғриәт илендә» (2006)
* «Юл һайлағанда» электрон баҫма (Н.Нәжми,Т.Йоспов, Р.Бикбаев,Р.Шаммас һ.б. хаҡында мәҡәләләр)
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1977)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Назар Нәжми исемендәге премия лауреаты (2008) 
* Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2011) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Официальный портал Республики Башкортостан. 85-летие отмечает литературовед Ангам Хабиров.
Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы

**Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы** () (1 июнь 1901 йыл — 7 ноябрь 1974 йыл) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Ишҡәле Шәмсетдин улы 1901 йылдың 1 июнендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Яҡуп ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Иҫке Яҡуп ауылы) тыуа. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Үҫеп буй еткәс, Йылайыр райынының Чкалов исемендәге колхозында эшләй. Бала сағынан ҡурайҙа уйнарға өйрәнеп ала һәм тиҫтерҙәре араһында ҡурай тартыу оҫтаһы булып таныла. Йәш егеттең һәләтен үҫтереүгә илдә үҙешмәкәр сәнғәткә ҡарата етди иғтибар бүленеүе лә булышлыҡ итә. 1932 йылда ул Мәскәүҙә Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт олимпиадаһында ҡурайы менән ҡатнашып, башҡорттоң моңло көйөн баш ҡалала йәшәүселәргә бүләк итә. 1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт сәнғәте һәм әҙәбиәте декадаһының уртаһында ҡайнай.

Ишҡәле Дилмөхәмәтов байтаҡ кешегә ҡурай серҙәрен аса. Ул башҡарған «Аҡ яурын сал бөркөт», «Буранбай», «Ғилмияза», «Ҡаһым түрә», «Сыңрау торна», «Урал», «Шафиҡ» кеүек йырҙар халыҡ музыкаһының классик өлгөләре тип иҫәпләнелә. Йомабай Иҫәнбаев традицияларын дауам итеүсе булараҡ, ҡурайҙа уйнауҙың төрлө алымдарын оҫта ҡуллана; башҡарыу манераһына талапсан тотанаҡлыҡ һәм тәьҫирлелекте нескә берләштереү хас була. 2011 йылдан уның иҫтәлегенә Район‑ара ҡурайсылар конкурсы (Йылайыр районы) ойошторола.

1933—1938 йылдарҙа ғаиләһе менән һөргөндә булып ҡайта. 1989 йылда аҡлана. Ауыр саҡтарында ла, шатлыҡлы көндәрендә лә ул ҡурайынан айырылмай. Фронтҡа киткәндә лә еҙ ҡурайын үҙе менән ала. Алғы һыҙыҡта атыу тауыштары тынған мәлдәрҙә уның ҡурайынан дәртле башҡорт моңдары ағыла. Ял ваҡыттарында яуҙаштарын бейетеп тә ала. Оҫта ҡурайсы Ленинград фронтындағы яугирҙарға ҡурайының моңдары аша яҡшы таныш була.

Бер көн Ишҡәлеләр ротаһы урынлашҡан урынға полк комиссары һәм армия политбүлегенән бер капитан килә һәм яу тынған мәлдә уның ҡурайҙа уйнауын үтенәләр. Бинаның өсөнсө ҡатындағы балконға көслө динамик ҡуйылған була.

Бына Ишмулла ҡурайын өрөп ебәрә. Башҡорт моңо окоптар буйлап тарала. Ишҡәле ҡурайында бер ваҡытта булмағанса рухланып уйнай… Дошман тупсылары Ишҡәле торған өйгә төҙәп атырға тотона. Улар был сихри моңдо туҡтатырға теләй.. Ләкин ҡурай тауышы торған һайын ҡеүәтлерәк яңғырай… Ҡурай немец артиллерияһы менән тиңһеҙ алышта еңеп сыға

Ишҡәле ҡурайсы 1974 йылдың 7 ноябрендә вафат була. Тыуған ауылы Иҫке Яҡуп ауылының зыяратына ерләнә.

## Ғаиләһе
Башҡорт сәнғәтенә ике данлыҡлы ҡурайсыһы тәрбиәләп үҫтерә. Бына улар: башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор Ишмулла Дилмөхәмәтов һәм ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре Сәйфулла Дилмөхәмәтов.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ()

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ғәйнетдинов Ю. И. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө. АльфаРеклама. 2014. Т. 1 000 экз. — 424 б.

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡайғы ағасы

**«Ҡайғы ағасы»** — 2004 йылдың 1-3 сентябрендә Беслан (Төньяҡ Осетия — Алания) ҡалаһының 1-се мәктәбе бинаһында ойошторолған террористик акт ҡорбандарына һәйкәл. Террорсыларҙың мәктәпте баҫып алыуы һөҙөмтәһендә 333 кеше, шул иҫәптән 186-һы бала һәләк була. 2005 йылдың авгусында ҡаланың мемориаль зыяратында ҡуйыла. Бронза композиция дүрт ҡатын-ҡыҙ фигураһы һымаҡ төҙөлгән ағас олононан ғибәрәт. Ағас сатыры һәләк булған балаларҙы символлаштырған фәрештәләрҙе тотҡан алға һонолған ҡатын-ҡыҙ ҡулдары төҫлө һынландырылған. Һәйкәлдең бейеклеге — 9 метр тирәһе. Скульпторҙар Алан Корнаев һәм Заурбек Дзанагов эшләгән.

## Һәйкәлде асыу
Һәйкәлде асыу церемонияһында ҡала һәм Төньяҡ Осетияның башҡа райондарынан һәләк булғандарҙың, зыян күргәндәрҙең туғандары һәм яҡындары, республика башлығы Таймураз Мамсуров, парламент депутаттары, республика министрлыҡтары һәм ведомстволары вәкилдәре, шулай уҡ президент Көньяҡ Осетия Эдуард Кокойты ҡатнаша. Ҡыңғырауға һуҡҡандан һуң, набат тауышы яңғырай, һуңынан — метроном тауышы ишетелә. Алфавит тәртибендә мәктәптә бөтә һәләк булғандарҙың исемдәре атап үтелә. Һәйкәл асылғандан һуң, ҡулға эйәләшкән аҡ күгәрсендәр сығарылды, һәм улар бронза ағасҡа ҡунды. Зыяратҡа килгән кешеләр һәйкәлгә веноктар һәм сәскәләр һалды. Ставрополь һәм Владикавказ епискобы Феофан зыяратта иҫкә алыу хеҙмәтен атҡарҙы.

Композиция авторҙары Рәсәй художество академияһының алтын миҙалына тәҡдим ителде. Монумент эшләгән Алан Корнаев «Биеннале-2005» Кубань һынлы сәнғәт әҫәрҙәре һөнәри конкурсында гран-при яуланы. 2006 йылда һәйкәл авторҙары «һынлы сәнғәт» номинацияһы буйынса ФСБ премияһына лайыҡ була.

## Ҡайғылы церемониялар

Теракт булған көндә йыл һайын һәйкәл янында матәм церемониялары үткәрелә. Шулай уҡ был церемонияға ҡайһы берҙә илдең юғары етәкселеге лә килә: мәҫәлән, 2009 йылдың авгусында Рәсәй президенты Дмитрий Медведев, хәтер церемонияһында ҡатнашып, теракт ҡорбандарының монументына сәскәләр һалды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Йәнбирҙе

**Йәнбирҙе** () — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ир-ат исеме. «Урал батыр» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы.

## Атама тарихы
Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана», — тип яҙа.
Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.

## Этимологияһы
Йәнбирҙе — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәнбирҙе (шишмә) — Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Рысай ауылы эргәһендә урынлашҡан шишмә.
* Йәнбирҙе (картина) - Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010) Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улының картинаһы. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аль-Фатих Фазылов. Индоиранцы в составе древних башкир
* История Учалинского района
* Исемдәр донъяһында. Т. Күсимова
Башҡорт (исем)

**Башҡорт** — ир-ат исеме.

## Тарихы
Башҡорт хан — Дон ҡыпсаҡтары ханы. Был Дон ҡыпсаҡтары составында башҡорттарҙың ырыу‑ҡәбилә берләшмәләре булыуын күрһәтә. Быны ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе лә, Азов буйында ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттарының ата‑бабалары йәшәүе тураһындағы мәғлүмәт тә раҫлай.

## Этимологияһы
Н. А. Баскаков, Н. В. Бикбулатов иҫәпләүенсә, «Башҡорт» исеме ҡыпсаҡ берекмәһенең эре ырыу-ҡыбиләһенән килеп сыҡҡан. Был ҡыпсаҡ халҡының формалашыуында боронғо башҡорт элементтары булыуын иҫбатлай, башҡорттарҙың рустар менән тәүге бәйләнештәре тураһында һөйләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорттар — төрки телле милләт, Башҡортостан Республикаһының һәм шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһында һәм Пермь крайында күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар. Рәсәй Федерацияһындағы һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 221 302. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дин тотҡан башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.

Башҡорт (гәзит) — башҡорттарҙың үҙаллы милли автономияһы өсөн көрәш лозунгы аҫтында сыҡҡан ижтимағи-сәйәси гәзит. 1917 йылдың 20 июленән Ырымбур ҡалаһында, 1918 йылдың 6 июленән Силәбе ҡалаһында аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт телендә баҫыла.

Башҡорт (, местн. *Пошкарт* — хәҙер Малое Карачкино) — Рәсәйҙәге ауыл, Сыуаш Республикаһы Ядринск районының Малокарачкино ауыл советының административ үҙәге.

Башҡорт (ырыу-ҡәбилә бүлексәһе) — әйле, ирәкте, гәрәй башҡорттары составындағы ырыу-ҡәбилә бүлексәһе.

Зәки Вәлиди үҙенең «Башҡорттарҙың тарихы» китабында Урта Азияла «башҡорт» һәм «Башҡорт тауҙары» топонимы һаҡланыуы тураһында яҙа. Шулай уҡ Тажикстандың көньяғында тикшеренеүселәр беҙҙең эраға тиклем II мең — IX—X быуаттар, XI—XIII быуаттар менән билдәләгән Вашгирд ҡалаһы булыуын белдерә. Муг тауындағы Согдий документтарында (VIII быуат башы), ҡала Валширт йәки Вашкирд булараҡ иҫкә алына([41, с. 124; 679, с. 221])

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Тәфтизән (исем)

**Тәфтизән** — башҡорт ир-ат исеме.

## Билдәле кешеләр
*Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы (29 май 1922 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт батареяһы расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Иҫкәрмәләр
Айһылыу

**Айһылыу** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Ай һәм һылыу һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Айлы төндә тыуған (ай һымаҡ матур булһын тигән теләк менән ҡушылған). Иң күп таралған боронғо башҡорт исемдәренең береһе.

## Билдәле кешеләр
* Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы (3 сентябрь 1948 йыл) — педагог, башҡорт балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Ким Әхмәтйәнов (1996) һәм Рәмзилә Хисаметдинова (2008) исемендәге премиялар лауреаты.

* Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы (11 апрель 1951 йыл) — ғалим-ислам дине белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2016) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

* Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы (1 ғинуар 1968) — башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.

* Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы — композитор һәм педагог, танылған музыкаль династия вәкиле. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Ер-һыу атамалары
* Айһылыу тауы — Асҡын районында Ҡашҡа ауылы менән Солтанбәк ауылы араһында ошондай тау бар.

## Мәҙәниәт
* «Айһылыу» (опера) — Пейко Николай Ивановичтың Башҡортостанда колхоздар төҙөүгә арнап Ғ. Әмири либреттоһына яҙған операһы (1949 (1943, 1953 (2-се ред.)

* Айһылыу — Урал батыр эпосында Ҡояш менән Айҙан Самрауҙың ике ҡыҙының береһе.

* «Айһылыуҙың айлы кистәре» — Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы яҙған пьеса.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Айзилә

**Айзилә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Ай (башҡорт) һәм зилә (фарсы) һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Ай һымаҡ тигәнде аңлата .

## Билдәле кешеләр
*Айзилә Вәхитова — йәш йырсы

## Иҫкәрмәләр
Басир (исем)

**Басир** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла **Басир** исеме бар.

## Этимологияһы
Басир ғәрәп теленән үтә һиҙгер, аҡыллы, зирәк тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы (15 февраль 1933 йыл — 2 июнь 2014 йыл) — ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты (1974), БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы (10 июнь 1945, Батыр (Фёдоровка районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (2004).

Инусилов Басир Магомедович — авар совет актёры. Дағстан АССР-ының халыҡ артисы (1958). РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (23.04.1960).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Гөлйемеш (исем)

**Гөлйемеш** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Гөлйемеш — сәскә исеменән алынған.

## Билдәле шәхестәр
Садыҡова Гөлйемеш Хәйрулла ҡыҙы — Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.

Баязитова Гөлйемеш Миңлеғәле ҡыҙы (9 ноябрь 1996 йыл) —  Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының IV курс студенты, “Башҡортостан” Телерадиокомпанияһында “Ашҡаҙар” радиоһының тауыш режиссеры булып эшләй, Башҡортостан Республикаһының  Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.

## Әҙәбиәттә
Башҡорт халҡының күренекле яҙыусыһы Әкрәм Вәлиҙең  “Май ямғыры” (1958) һәм “Гөлйемеш сәскәһе” (1963) романдарын үҙ эсенә алған дилогияһы 1950—1960‑сы йылдарҙағы ауыл тормошона арналған.

Мөлөкөв Булат Рәжәп улы «Сәскә атты гөлйемеш» шиғырҙар йыйынтығы (Өфө «Китап» — 2019)

Фәүзиә Ҡотлогилдинә «Гөлйемеш» шиғыры:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гөлйемеш (диалекттарҙа *әлморон, этморон*, , ) — бейеклеге ике метрға етә алған ҡыуаҡ. Майҙың икенсе яртыһында һәм июндә алһыу төҫтәге сәскә ата, емеше август- сентябрь айҙарында өлгөрә. Гөлйемеш йылға буйҙарында, урман ситендә, ағас ҡырҡылған урында, йырғанаҡтарҙа, әрәмәлектә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек.

Гөлйемеш ҡаяһы — Байназар ауылын үтеп, Суҡы тауының Мораҙым юлына ҡарап торған текә мороно.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Әлиә

**Әлиә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа: үзбәк, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ халыҡтары араһында киң таралыш тапҡан ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Әлиә — ғәрәп теленән таралған ҡатын-ҡыҙ исеме. «Бөйөк» мәғәнәһен аңлата. XI—XII быуаттарҙан башлап башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.

## Башҡа телдәрҙә
Алия — рус телендә ҡулланылған исем.

## Билдәле шәхестәр
* Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы — (ҡаҙаҡ ҡыҙы, шулай уҡ Лиә Курумгамб Молдағулова булараҡ билдәле 25 октябрь 1925 йыл — 14 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет снайперы, 2-се Балтик буйы фронты 22-се армияһының 54-се айырым уҡсылар бригадаһы ефрейторы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
* Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы— (25 март 1932 йыл) — СССР һәм Ҡаҙағстан ғалимы. Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы, география фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1987), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013), Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре (2014).
* Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы — башҡорт шашкасыһы, Рәсәйҙең спорт мастеры.һәм илдең төп йыйылма командаһы ағзаһы. 2016 йылда Рәсәй чемпионы, 2012 йылда бронза призеры (блиц). Ҡыҙҙар араһында Европа (2002, 2007) һәм Рәсәй (2002—2010) чемпионы. Ҡыҙҙар араһында Европа беренселегенең көмөш призеры (2005, 2011, 2014)[1], күп тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. «Башнефть» клубы өсөн сығыш яһай.
* Исҡужина Әлиә Әхтәм ҡыҙы — Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы
* Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы — ғалим-химик
* Саматова Әлиә Марс ҡыҙы — Белорет районының 2-се Инйәр башҡорт мәктәбе уҡытыусыһы, яҙыусы, Яныбай Хамматов исемендәге премия лауреаты

## Сәнғәттә
«Әлиә» йыры (Б.Гәжбаев һүҙҙәре, С.Байтереков көйө). Йырҙың һүҙҙәрен ҡаҙаҡсанан башҡорт теленә Гүзәл Ситдиҡова тәржемә иткән. 1977 йылда «Алтын Орфей» фестиваленең иң яҡшы йыры тип таныла. Йырҙы башҡарыусы Роза Рымбаева гран-приға лайыҡ була. Йырсы бөтә СССР-ҙа танылыу яулай, шул уҡ йылда «Әлиә» — «Йылдың иң яҡшы йыры» тип иғлан ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 149-сы б. 
*
Миңһылыу

**Миңһылыу, Минсылыу** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Миңһылыу/Минсылыу — төп башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. «Миңе булған, бик сибәр» мәғәнәһендә. Татар халҡында Миңсылу, Сылу варианттары бар.

## Шәхестәр
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы  (1 май 1950 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).

Байрамова Миңһылыу Миңлебай ҡыҙы — Сибай ҡалаһы, 55-се Рудничный һайлау округынан БАССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары хеҙмәт күрһәткестәре буйынса депутат итеп һайланған. 

Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы (5 июль 1952 йыл) — юғары категориялы урыҫ теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе, Башҡорт Википедияһы ҡатнашыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1997). Педагогик хеҙмәт ветераны, хеҙмәт стажы — 46 йыл. Өфө ҡала Хакимиәте Грантына (2009), Башҡортостан Хөкүмәтенең «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» (2010) Премияһына лайыҡ булды. «Педагог-тикшеренеүсе» (2010-2013). 2018 йылда «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» конкурсы финалисы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы менән бүләкләнде.

## Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Фәриғә Күҫәкованың «Ейәнсура таңдары» гәзитендә баҫылған «Тәүбә» хикәйәһендәге кире персонаждың исеме Миңһылыу.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Исемдәр донъяһында. В мире имен
* «Тәүбә» хикәйәһе 
* БАШҠОРТСА-РУССА КЕШЕ ИСЕМДӘРЕ ҺӘМ ФАМИЛИЯЛАРЫ БУЙЫНСА БЕЛЕШМӘ-ҺҮҘЛЕК. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты
* «Исемең матур —кемдәр ҡушҡан» темаһына дәрес
* Исследовательская работа
* «Йүрүҙән» гәзите, 21 май 2018 йыл. Туған телгә һөйөү ғаиләнән башлана. Әлтәф Ғәйфуллин
Зилә

**Зилә**— башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Зилә — ғәрәп теленән таҙа, пак тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы (17 апрель 1954 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнгән. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты.

Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы (15 октябрь 1952 йыл) — Татарстан Республикаһының дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты (2010). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2008), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009).

Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).

Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы — Башҡортостан юлдаш телевидениеһы журналисы, Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2006).

Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы (30 июль 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог, профессор, Н. Г. Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.

Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы (1.08.1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған урмансыһы.

Сәйетова Зилә Һаҙый ҡыҙы (1970), театр актёры, 1994 йылдан Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актрисаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.

Түләкова Зилә Дамир ҡыҙы (1968), педагог, Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.

Әмирова Зилә Нәғим ҡыҙы — журналист, Башҡортостан Республикаһынын атҡаҙанған матбуғат hәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015), Нефтекама ҡалаһының «Красное знамя» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары.

Сәлимгәрәева Зилә Зәкәриә ҡыҙы (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-терапевт. 1969 йылдан Саҡмағош үҙәк район дауаханаһының терапея бүлеге мөдире, 1997 йылдан —участка терапевы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995).

Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған урмансыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Зилә» — Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы тарафынан сығарылған цитрон сорты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы

**Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы** (; 1905 йыл — 1968 йыл) — Баймаҡ районында колхоз рәйесе, шахтёр-забойсы, шартлатыусы. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951) кавалеры.

## Биографияһы
Сәфәрғәли Бәҙретдин улы Ишбирҙин 1905 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Иҫән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҫмер сағынан уҡ Иҫән ауылының ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша башлай. ВКП(б) ағзаһы итеп ҡабул ителә. Колхоз рәйесе вазифаһында ла эшләй. Әммә 1935 йылда Түбә алтын йыуыу фабрикаһына забойсы булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 12-шәр сәғәт шахтанан сыҡмай эшләргә тура килә уға. Эшсе ҡулдар етешмәгән мәлдә шартлатыусы һөнәрен дә үҙләштерергә тура килә. 1947 йылда һуғыш йылдарындағы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ул миҙал менән бүләкләнә.

Һуғыштан һуң да забойсы булып эшләүен дауам итә һәм юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1951 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Ә 1952 йылда уға «СССР-ҙың почётлы таусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Ғаиләһе
Сәфәрғәли Бәҙретдин улы ҡатыны Зөләйха менән туғыҙ балаға ғүмер бүләк итә. Өлкән улы Сирғәли бер мәл Темәс урта мәктәбе директоры булып эшләй. Ә Сания ҡыҙы, атаһы кеүек таусы булып китә: Яҡутстанда алмаз сығарыу ойошмаһында эшләп, хаҡлы ялға сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951);
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1947);
* «СССР-ҙың почётлы таусыһы» (1952).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сәйғәфәров Ә. М. Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы. Өфө. 2019. Китап. Т. 350 экз. — 300 б.
Нурия

**Нурия**— башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Нурия — ғәрәп теленән нурлы тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
* Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы (15 июль 1931 йыл — 4 ноябрь 2000 йыл) — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһының флотаторҙар бригадаһы етәксеһе (1968—1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы (7 ноябрь 1963 йыл) — спортсы, педагог. Ғәмәли‑хәрби күп бәйгеләр (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры.
* Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы (13 октябрь 1942 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры, Башҡорт АССР-ының (1980), Татарстандың (1998) һәм РСФСР-ҙың (1984) халыҡ артисы, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2019).
* Ҡарамышева Нурия Миңлеғәли ҡыҙы (3 декабрь 1948 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1988), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009).
* Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы (15 март 1957 йыл) — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Бикҡолова Нурия Нәғимйән ҡыҙы (12 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-физик. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
* Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы (20 сентябрь 1951 йыл) — уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа Салауат районының башҡорт телендә нәшер ителгән «Йүрүҙән» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
* Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы (15.08.1948), хеҙмәт алдынғыһы, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987).
* Рафиҡова Нурия Тимерғәле ҡыҙы (1953 т.) — иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор.
* Мортазина Нурия Вәкил ҡыҙы (1960), йырсы. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы вокалсыһы, 2007 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Гөл-Нурия» — Краснокама районы Яңы Ҡайынлыҡ ауылдағы мәсет.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы

**Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы** () — уҡытыусы. 1939—1941 йылғы Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Тимерйәр Ишбирҙин 1911 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Иҫән ауылында Вазифа һәм Ғарифулла Ишбирҙиндар ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Атаһы Иҫән ауылы мәсетендә мәзин булып тора. Шунлыҡтан ғаиләлә балаларҙа белем алыуға ынтылыш көслө була. Өлкән улдары Сәлихйән, Верхнеуральск реаль училищеһын тамамлап, Баймаҡ районында электр үткәреү менән шөғөлләнә. Икенсе улдары Тимерйәр ҙә бәләкәйҙән белемгә тартыла. Шуға ла уның хеҙмәт кенәгәһендәге Тимерйәрҙең 13 йәшенән наҙанлыҡты бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнашыуы тураһындағы яҙма бар. Артабан ул тәүҙә Иҫән башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1930 йылда Өфө Башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. Уҡыу йортондағы төрлө сәйәси һәм мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнаша. 1932 йылда коммунистар партияһы сафына алына һәм техникумдың партячейка бюроһы ағзаһы һәм бюроның секретары итеп һайлана.

1937 йылда Түбә мәктәбендә физика, математика фәндәренән балаларға белем бирә. 1939 йылда Совет Армияһы сафына алына һәм совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда демобилизациялана һәм Түбә мәктәбендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, директор вазифаларын башҡара. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында Тимерйәр Ишбирҙин үҙ теләге менән фронтҡа китә. Тәүҙә Әлкәләге хәрби гарнизон]а кесе командирҙар курсын тамамлай һәм Мәскәү оборонаһында торған ғәскәргә элемтәселәр взводына командир итеп ебәрелә. Мәскәү өсөн барған ҡаты алыштарҙың береһендә дошман снаряды элемтәселәр ултырған блиндажға төшөп шартлай. Тимерйәр Ишбирҙин үҙе командалыҡ иткән яугирҙәр менән бергә һәләк була.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ғәйникамал Ишбирҙина (Муллаҡай ауылынан);

улы Тимерғәле — (1941—1975);

ейәнсәрҙәре — Зифа һәм Әминә.

## Әҙәбиәт
Сәйғәфәров Ә. М. Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы. Өфө. 2019. Т. 350экз. — 300 б.

## Иҫкәрмәләр
Икмәк (шиғыр)

**Икмәк** — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1917 йылда яҙылған.

## Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабы осорондағы ижады
Мәжит Ғафури ил һәм ябай хеҙмәт халҡы өҫтөнә килгән тарихи-ижтимағи афәтте — һуғышты аңлау юлында ҡапма-ҡаршылыҡлы ҡараштар аша шаҡтай үҫеү юлын үтә. Февраль инҡилабынан Октябрь инҡилабына тиклемге аралыҡта шағир «Бөтһөн һуғыш», «Икмәк! Икмәк!» сәйәси көн ҡаҙағына тап килгән шиғырҙар яҙҙы.

## «Икмәк» шиғыры
«Икмәк» шиғыры башта «Ирек» гәзитенең 1917 йылдың 8 майында баҫыла. Шул уҡ йылда ул Өфөлә донъя күргән «Ҡыҙыл байраҡ» йыйынтығына, 1922 йылда Ҡазан баҫмаһына алына. 1950 йылда, ҡайһы бер һүҙҙәре үҙгәртелеп, 6 томлыҡ һайланма әҫәрҙәренең 1-се томында баҫыла.


*«Икмәк!.. Икмәк!» — тип, урамдарға атылған кемдәр ул?*
*Ас тороп, йөҙҙәре һарғайған вә һул(ы)ған кемдәр ул?..*

*Бер һыныҡ икмәкте телдәрҙә һаман тәсбих итеп:*
*«Икмәк!.. Икмәк!» — тип, урамда ҡысҡырған кемдәр ул?..*

*Ниндәй тәьҫирле тауыштар!.. Саф йөрәктәрҙе өҙә,*
*Был рәүешле ҡысҡырырға мәжбүр булған кемдәр ул?..*

*Ас балаларын илатып, өйҙәрендә ҡалдырып,*
*Он көтөп көндәр буйына бында торған кемдәр ул?*

*Тол ҡатындар, ас етемдәрҙең ауазы — тауышы ул,*
*Бер туйырға әрнешеп, эҙләй улар бер изге юл.*

*Һурылып байҙар тарафынан уларҙың ҡандары,*
*Саҡ тороп ҡалған уларҙың тәндәрендә йәндәре.*

*Көс менән донъя көтөүселәр, — шулар «икмәк!» тиҙәр,*
*Эш менән бар донъяны мәсғүт итеүсе эшселәр.*



## Төп фекере һәм художество алымдары
Ике инҡилап — Февраль һәм Октябрь революциялары — араһындағы ҡатмарлы осорҙа гражданлыҡ шиғриәтен үҫтереүҙә Ғафури күп көс һалды, үҙенсәлекле ижади батырлыҡ күрһәтте. «Саф йөрәктәр» «ас торалар» «йөҙҙәре һарғайған» уларҙың тигән тасуирлау алымдары ярҙамында ижтимағи-социаль хәлдең ни тиклем дә ҡатмарлы булыуын асты. Нығытылған һүҙбәйләнештәр аша («байҙар тарафынан ҡандары һурылыусы», «тәндәрендә йәндәре саҡ тороп ҡалған») ҡылыҡһырлаған хеҙмәтсән халыҡ «бер туйырға әрнешеп» көн итә. «Бер һыныҡ икмәккә» зар кеше төп ризыҡҡа тәсбих әйтә, уны күккә күтәреп данлай. Был шиғыр хәҙерге замандың туҡ кешеһен дә уйландырырлыҡ актуаль теманы еткерә, икмәк ҡәҙерен белергә өйрәтә.

## «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.

## Сығанаҡтар
* Урыҫ мәктәптәренең 9 синыфында уҡыған башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте / Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф.Ә. Хөснөтдинова.- Өфө: Китап, 2006.

## Әҙәбиәт
* Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. I том, 496 б. (426, 486 бб.) / Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 1-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990.
* История башкирской литературы. Т. 1. Уфа: Китап, 2014.

## Һылтанмалар
* Презентация по творчеству М. Гафури
* «Мәжит Ғафури ижады» темаһына дәрес — пресс-конференция

## Иҫкәрмәләр
Сынтимер (исем)

**Сынтимер** — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа булған ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Сынтимер исеме башҡортса сың һәм тимер һүҙенән ҡушып яһалған. Ысын, тимер һымаҡ ныҡлы булһын тигән ниәттән ҡушыла.

## Билдәле шәхестәр
Сынтимер Биктимер улы Баязитов (; (13 июнь 1965 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог. 2019 йылдан Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры; 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры, 2008—2018 йылдарҙа Өфө ҡала хаҡимиәте башлығы урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сынтимер () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Яйыҡ йылғаһының Ҡыуандыҡ районы өлөшөндәге ҡолағы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар