open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юпитер (мифология)

**Юпи́тер** () — боронғо рим мифологияһында рим мифологияһында иң юғары илаһ, бар илаһтарҙың атаһы, күккә, көндөҙгө яҡтылыҡҡа, йәшенгә идара итә. Сатурн һәм Опаның өсөнсө улы. Ағаһы Плутон, Нептун, Церера һәм Вести. Ҡатыны Юнона алиһә, үҙенең ҡыҙ туғаны. Боронғо грек мифологияһына ярашлы - Зевс;  өлөшләтә шулай уҡ боронғо этруск мифологияһындағы ***Тиния***ға тап килә. Юпитерҙы убалар, тауҙар түбәһендәге таш рәүешендә күреп табынғандар. Тулы ай ваҡыты  көндәре уға арналған  — ***ид***.

Юпитер ҡорамы Капитолий убаһында торған, унда Юпитер менән бергә, Римдең өс төп илаһы Юнона һәм Минерва ла (Капитолий триадаһы)  булған.

## Этимология
«Юпитер» (  ) архаик латин теленән килеп сыҡҡан (*Iovis pater*/*Diēspiter*), праиндоевропа мифологияһына барып тоташа, ул  көндөҙгө яҡтылыҡ илаһы булып һаналған.  Һинд-европа халыҡтары илаһтары : гректа Зевс (Ζεύς),  боронғо һиндтә *Дьяус пита* (, иллирий телендә *Dei-pátrous* һәм башҡалар

## Юпитер илаһтың төрлө рәүеше
Юпитер функциялары күп төрлө булып,  урындағы италий илаһтарының бер нисә үҙ аллы һыҙаттар бергә йыйған.

*  Юпитер Тонанс (**Iuppiter Tonans**) (күкрәүсе)  — ямғыр ебәреү, йәшен йәшнәтеү;
* Юпитер Фульгур (**Iuppiter Fulgur**) (ялағайлы, ялтыраусы) —   йәшен ебәреү ;
* Рим дәүләт культында Юпитер «Максимус Сотер Оптимус» (**Optimus Maximus Soter**) тип аталған   («Иң яҡшы, Иң Бөйөк Ҡотҡарыусы»);
*  Юпитер Виктор (**Iuppiter Victor**) — еңеү биреү;
* * Юпитер Лациарис (**Iuppiter Latiaris**) — латин ҡәбиләләре берләштереүсе илаһ;
* Сәсеү алдынан Юпитер Дапалисҡа (**Iuppiter Dapalis**) ҡорбан килтерелгән, ул игенселекте уны ҡурсалаусы һаналған, уға йөҙөм йыйғанда    — *виналий* байрамы арналған, тип тоғролоҡ анты гаранты һаналған;
* Юпитер Терминус (**Iuppiter Terminus**) — ил сиктәрен һаҡлаған;
*Юпитер Либертас (**Iuppiter Libertas**) — азатлыҡ һаҡсыһы;
* Юпитер Феретриус (**Iuppiter Feretrius**) —  һуғышы һәм еңеү илаһы, *триумф*  йолалары уның менән бәйле. Еңп сыҡҡан полководец Капитолийға бара, унда Юпитерға ғәнимәт малдан ҡорбан килтерелгән һәм уның һыны аяҡ аҫтына лавр веногы һалынған. 

M. Volteius осоронда  Капитолий Юпитеры ҡорамы һүрәте беҙҙең эраға тиклем 75 йыл элек денарий аҡсаһында төшөрөлгән 

Юпитер илаһ исеме менән Ҡояш системаһындағы бишенсе планета аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Юпитер // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* Юпитер // Словарь античности. Мск., 1989 г.,
* Юпитер // Мифы народов мира. Энциклопедия./ Гл. ред. С. А. Токарев. Том 2. М., 1988.
Сатурн (мифология)

**Сату́рн** () —  Боронғо рим мифологияһындағы илаһтарҙың береһе, уға табыныу  Италияла ныҡ таралған булған. Боронғо грек мифологияһындағы Кроносҡа тап килә Ул игенселек илаһы һаналған, мифик сюжет буйынса, үҙ балаларын ашап торған. Уның исеме менән Ҡояш системаһындағы Сатурн планетаһы аталған .  Игенселек билдәһе ураҡ — Сатурндың символы.

## Мифология
Һүҙҙең этимологияһынан күренеүенсә ( -  — сәсеү тигәндән), Сатурн ер һәм игенселек, үҫемлекселек илаһы булған . Ул  Италияла игенселек, баҡсасылыҡ,  йөҙөм, ерҙе ашлауҙы индергән тип һанала. Риүәйәт буйынса, тарихҡаса Грециянан Италияға күсеп килгән батша булған тип инанғандар.

Һөйләүҙәренсә, Юпитер тарафынан Сатурн тәхеттән бәреп төшөрөлгәс,  диңгеҙ буйлап оҙаҡ килгәндән һуң Лацийға килеп юлыҡҡан. Вергилий буйынса , Олимптан Италияға күсеп килгән.Рим риүәйәте буйынса  Сатурн  буйынса Тибрйылғаһы буйлап Яникулға килеп еткән, бында Янус табып, тегеһе тип ҡунаҡсыл ҡаршы ала, шунан  Капитолий убаһына барып урынлаша. Лацийҙың борондан килгән халҡы  сатурндар тип йөрөтөлә ;  Секст Аврелий Виктор уны Сатурний ҡалаһын төҙөгән тип яҙа .

Шунан *Сатурн шиғыры* тигән шиғыр үлсәме килеп ингән дә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Игенселек

**Игенселек** — ауыл хужалығының төп тармаҡтарының береһе, ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ агрономия фәненең бер бүлеге.

## Игенселектең килеп сығыуы

## Игенселек төрҙәре
Тупраҡ-климат шарттарына ҡарап, игенселек ошо төрҙәргә бүленә:
* **Мелиорациялы игенселек** —  ерҙәре мелиорацияланған игенселек
***Һуғарыулы игенселек** — игенселектә ҡулланылған төрлө төр һуғарыуҙар ҡулланыу 
* **Богар игенселек** —  ҡоролоҡло райондарҙа иртә яҙҙағы дымды ҡулланыу.
Ер һәм үҫемлек игенселектең төп объекттары булып тора.

## Уңдырышлылыҡ факторҙары

Тупраҡ — ер ҡабығының уңдырышлы өҫкө ҡатламы.
«Уңдырышлылыҡ»  кешене йәки хайуандарҙы туҡландырыу маҡсатында етештерелгән  үҫемлектәрҙең уңышы.**Уңдырышлы тупраҡ** тупраҡ сифатының төп күрһәткесе булып тора. Был тупраҡтың үҫемлектең тормош сығанағын тәьмин итеүсе факторҙарҙын һәм экологик функцияһын эсенә ала.

Юғары уңыш алыу өсөн  тупраҡтың төп күрһәткестәре: 
* **агрофизик** (тупраҡтың уртаса тығыҙлығы яҡынса 1,1 — 1,2 г/см3, күҙәнәклелеге 50 — 55 %, шуларҙың 25 — 30 % тупраҡтағы һауаға тура килә; "ярмалы", , макроструктураның һыуға бирешмәүсәнлеге (10,0 — 0,25 мм) 40 %-тан ашыу тәшкил итә );
* **биологик** ( гумусҡ 2,5 — 3,5 %-тән кәм түгел; тупраҡтың биоактивлығы  — юғары, фитосанитар торошо - иҡтисади сик кимәлендә;
* **агрохимик** (тупраҡтың әселеге 6,0 — 6,5 (нейтралгә яҡын), тупраҡта хәрәкәтсән азот берләшмәләре йөкмәткеһе 30-ҙан 50-гә тиклем , 150-250 фосфор, калий 200-300 мг/кг, микроэлементтар миҡдары: Cu — 0,8 — 1,2; Mo — 0,2 — 0,4; B — 0,5 — 0,6; Zn — 5,0 — 7,0 мг/кг).

## Игенселек системаһы

**Игенселек системаһы** —  ерҙәрҙе һөҙөмтәле файҙаланыу, тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыу һәм  һаҡлау, ауыл хужалығы культураларынан юғары һәм тотороҡло уңыш алыу маҡсатында үҙ-ара бәйле агротехник- мелиорация саралары комплексы. 

Игенселек системаһының төп төрҙәре:
* **Игенселектең адаптив-ландшафт системаһы**  
* **Парға һөрөп сәсеү системаһы** 
* **Һөрөп сәсеү системаһы**
* **Үлән сәсеү системаһы**
* **Орлоҡто алмаштырыу системаһы** 
* **Тупраҡты һаҡлау системаһы** 

## Тупраҡты эшкәртеү системалары
* кәҫен әйләндереп һөрөү
* кәҫте әйләндермәй һөрөү
* минималь
* махсус
* гравитациялы
* эшкәртмәй сәсеү

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Вадим Михайлович Массон* Возникновение и развитие земледелия / АН СССР. ИА. — М.: Наука, 1967—232 с.: ил, карт. — Библиогр.: с. 228—231. (Совместно с А. В. Кирьяновым, И. Т. Кругликовой).

## Һылтанмалар
* Краткое обозрение истории земледелия. Баснословные времена
Салауат ауыл советы (Салауат районы)

**Салауат ауыл советы** — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — ауыл Малаяҙ.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

1978 йылдан һуң элекке Иҫке Ҡаратаулы ауыл советына ингән биләмәләр ике: Салауат ауыл советы менән Малаяҙ ауыл советы биләмәләренә бүленгән.
Салауат ауыл советы составына район үҙәге Малаяҙ, Ҡалмаҡтар һәм Ҡыҙырбаҡ ауылдары, ә Малаяҙ ауыл советы биләмәләренә Татар Малаяҙы, Гусевка, Покровка, Бычковка, Черепан ауылдары ҡарай.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫтәлекле урындары

* Салауат Юлаев музейы — Салауат Юлаев, башҡорт халҡының милли геройы музейы Малаяҙ ауылында 1991 йылдың 15 июнендә асылған. Композицияһы нигеҙенә башҡорт тирмәһе моделе һалынған. Музей экспозицияһы шағир-импровизатор Салауат Юлаев яҙмышы тураһында һөйләй. Башҡорт тирмәһенең йорт-ҡаралдылары, кейем, эш ҡоралдары, көнкүреш әйберҙәре тәҡдим ителгән; Риүәйәттә һөйләнелгән Салауаттың  эйәре һәм ҡылысы айырып ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Ишембай ауыл советы (Салауат районы)

**Ишембай ауыл Советы** —Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —  Ишембай.ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

Ауыл Советы составына Яхъя разъезы ингән.

## Иҫкәрмәләр
Мөрсәлим ауыл советы (Салауат районы)

**Мөрсәлим ауыл Советы** — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —Мөрсәлим ауылы.

## Тарихы
Мөрсәлим ҡасабаһы, «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы, ауыл биләмәһе  статусына эйә. 

1929 йылдан башлап был территорияла Ҡалмаҡол ауыл советы ойошторола. 1940 йылдан башлап Ҡалмаҡол ауыл Советына биш ауыл: Ҡалмаҡол, Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары ҡаратылды.

1989 йылдың 25 авгусынан 2005 йылдың 16 декабренә саҡлы Илсекәй ауыл Советы эшләгәндә, өс ауыл: Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе һәм Ҡарағол уның биләмәләренә ҡараны .

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)

**Маҡан ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Маҡан ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

* '''Маҡан ауылы''',
* Воздвиженка ауылы,
* Мәмбәт ауылы,
* Сәғит ауылы.

## Иҫкәрмәләр
Казанцев Юрий Васильевич

**Казанцев Юрий Васильевич** (7 декабрь 1935 йыл — 25 март 2011 йыл) — ғалим-геолог-нефтсе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), геология-минералогия фәндәре докторы (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).

## Биографияһы
Юрий Васильевич Казанцев 1935 йылдың 7 декабрендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Мәләүез ҡалаһында тыуған.

1959 йылда Криворог тау тоҡомдары институтын тамамлай һәм артабан Красноярск геология идаралығының геология- күсермә эштәре алыу партияһының начальнигы (1959—1965), «Башнефть» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеүҙәр контораһының баш геологы (1965—1975), лаборатория мөдире (1975—2006), Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Геология институтының төп ғилми хеҙмәткәре (2006) булып эшләй.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ер тураһында фәндәрҙең бүлеге (секторы) буйынса ағза-корреспонденты (1995).

Юрий Казанцевтың эштәренең фәнни йүнәлештәре: структуралы геология, тектоника, нефть һәм газ геологияһы, сейсмотектоника. Ул Урал алды сите бөгөмөнөң тәңкәле-батынҡы төҙөлөшөн билдәләй; ситке бөгөмдәрҙең структураһы формалашыуының яңы моделен эшләй, был нефть һәм газдың урынлашыу законлылыҡтарын асыҡларға, эҙләнеү-разведка эштәренең алымдарын үҙгәртергә мөмкинлек бирә, улар ярҙамы менән бер нисә нефть ятҡылығы асыла (Бакрах, Архангель, Бөркөт һ.б. ятҡылыҡтар).

Ғалим шулай уҡ бөгөмдәрҙең фронталь өлөштәрендә мәғдән һәм нефть ятҡылыҡтарын урынлаштырып Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының геологик һәм тектоник карталарын төҙөй; Магнитогорск мегасинклинорийы тектоникаһының синформ стилен билдәләй һәм нефть-газлы өлкәләрҙәге тоҙло тектониканың барлыҡҡа килеү механизмын яңыса аңлата. Ул тәүгеләрҙән булып нефть һәм газ ятҡылыҡтарының юлдашы — ләм вулкандарының барлыҡҡа килеүенең һәм эшмәкәрлегенең яңы моделен тәҡдим итә.

Казанцев «Шарьяж һәм Волга-Урал өлкәһендә һәм Көнбайыш Себерҙә нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү» һәм оҙайлы «Надвиг-2005» программалары авторҙарының береһе була.

«Геология. Известия Отделения наук о Земле АН РБ» журналының баш мөхәррире (1997).

## Хеҙмәттәре
*Казанцев Ю. В.* — автор более 250 научных работ, в том числе 15 монографий.

* *Казанцев Ю. В.* Структурная геология Предуральского прогиба. — М.: Наука, 1984.
* *Казанцев Ю. В.* Структурная геология Магнитогорского синклинория. — М.: Наука, 1992.
* *Казанцев Ю. В.* Структурная геология юго-востока Восточно-Европейской платформы. — Уфа: Гилем, 2001.
* Вклад геологов-нефтяников в развитие нефтедобывающей промышленности Башкортостана. Уфа: ДООО «Башнипинефть» ОАО АНК «Башнефть», 2003.
* *Казанцев Ю. В.* Строение Нефтекамско-Артинской зоны восточной окраины Восточно-Европейской платформы Уфа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Казанцев Юрий Васильевич
* Башҡортостан Фәндәр академияһы сайты
Арҡауыл ауыл советы (Салауат районы)

**Арҡауыл ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Арҡауыл ауылы.

## Тарихы
"Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы"на ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫтәлекле урындар
* Рәми Ғарипов музейы — экспозицияларына шағирҙың шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, стенгазеталары һәм портреты ҡуйылған музей.

## Сығанаҡтар
Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы

**Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы** (16 ноябрь, 1929, Башҡорт АССР-ы, Борай районы, Яңы Киҙгән ауылы - 13 июнь, 2014, Мәскәү ҡалаһы)- табип-фтизиатр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1993). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Ишембай ҡалаһының Почетлы гражданы.

## Биографияһы
Файыҡ Ғәзизйән улы Сафин Башҡорт АССР-ы, Борай районыны Яңы Киҙгән ауылында 1929 йылдың 16 ноябрендә тыуған.
 
1956 йылда Свердловск дәүләт медицина институтын тамамлай. Йүнәлтмә буйынса нефтселәр ҡалаһы Ишембайға килә.

1956—1994 йылдарҙа Ишембай ҡалаһындағы Туберкулезға ҡаршы диспансерҙа баш врач булып эшләй. Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары предприятиелары эшмәкәрлеге арҡаһында яҡын тирәләге халыҡ йонсой, айырыуса балалар йыш сирләй. Файыҡ Ғәзизйән улы Ишембайҙа туберкулез менән сирле балалар өсөн махсус балалар баҡсаһын астырыуҙы юллай (1962).
1963 йылда Файыҡ Сафин етәкселегендә Туберкулезды киҫәтеү буйынса балалар санаторийы, 1975 йылда Туберкулезға ҡаршы стационарлы диспансер төҙөлә, ҡалала флюорография хеҙмәте булдырыла.

2001 йылда Файыҡ Ғәзизйән улы Сафиндың ҡала һәм районы халҡы алдындағы хеҙмәттәрен иҫәпкә алып, уға Ишембай ҡалаһы һәм районының Почетлы гражданы исеме бирелә.

## Ғаиләһе
Тормош юлдашы- Сажида Ғосман ҡыҙы Урал дәүләт университетының химия факультетын 1955 йылда тамамлап, Ишембайға килә. 1955—1986 йылдарҙа Ишембай ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә (2-се һанлы интернат-мәктәп, хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) химия уҡытыусыһы булып эшләй. Өс ҡыҙы бар: Әлфиә, Зөлфиә, Наилә.

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия. -Уфа: Башкирская энциклопедия.-2015г.-С.497.
* Записки фтизиатра / [Ф. Г. Сафин]. — Москва: Фирма «Слово», 2008. — 200 с. : ил., портр.; 21 см; ISBN 978-5-900228-72-3

## Һылтанмалар
Литосфера

**Литосфе́ра** (  «таш» +  «шар») —  Ерҙең ҡаты тышлығы, астеносфераның Ер ҡабығынан һәм мантияның өҫкө өлөшөнән тора.  Бында тау тоҡомдарының һығылмалылығы  үҙгәреүен күрһәтеп,сейсмик тулҡындарҙың тиҙлеге кәмей. Литосфера төҙөлөшөндә хәрәкәтсән (йыйырсыҡлы бүлкәте) һәм сағыштырмаса тотороҡло платформалар бар 

Литосфераның блоктары —  литосфера плиталары — сағыштырмаса һығылмалы астеносфера буйынса хәрәкәт итә. Был хәрәкәттәр  геологияның  **Плиталар тектоникаһы** тигән бүлегендә  тасуирланған.   

Континенттар һәм океандар аҫтында ер ҡабығы  байтаҡҡа айырыла. Ер ҡабығы аҫтында  континенттар аҫтында дөйөм ҡеүәте 80 км-ға тиклем еткән ултырма тау тоҡомдарынан,  гранит һәм базальт ҡатламдарынан тора. Океан аҫтында ер ҡабығы  өлөшләтә иреү һөҙөмтәһендә  ярлыланған,  башлыса дунит һәм гарцбургиттан тора, уның ҡалынлығы 5-10 км тәшкил итә, ә гранит ҡатламы бөтөнләй юҡ.

Литосфера ҡатламдарының билдәләү өсөн хәҙер иҫкергән *сиаль* тигән термин ҡулланылған, ул тау тоҡомдары төп элементы атамаларынан барлыҡҡа килгән -  *Si* ( — кремний) һәм *AL* ( — алюминий).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Строение литосферы https://obrazovaka.ru/geografiya/stroenie-litosfery.html
* Литосфера как элемент географической оболочки https://awesomeworld.ru/nezhivaya-priroda/litosfera.html
Әлкә ауыл советы (Салауат районы)

**Әлкә ауыл советы** — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек

Административ үҙәге —  Әлкә.ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫтәлекле урындары
* Иҙрис мәмерйәһе — мәмерйә, федераль әһәмиәтле археология һәйкәле. Мәмерйәлә Иҙрис   табылды. Башҡорт риүәйәте бәйән иткәнсә, «Салауат мәмерйәһе» («Пещера Салавата»), 1774 й. Салауат Юлаев отрядында йөрөгән көрәштәштәре менән Иҙрис мәмерйәһендә йәшенгән булған..

## Иҫкәрмәләр
Биосфера

**Биосфе́ра** (  — тормош һәм  — сфера, шар) — Ерҙең, тере организмдар урынлашҡан , уларҙың йәшәүенең һәм бүлентеләренең йоғонтоһондағы ҡабығы;  «тормош ярыһы»; Ерҙең глобаль экосистемаһы.

Биосфера —  Ерҙең ҡыртышы, тере организмдарҙың урынлашҡан һәм уларҙың йоғонтоһонда  үҙгәрештәр кисергән өлөшө. Биосфера кәмендә 3,8 млрд йыл элек формалаша башлаған, шул ваҡыттарҙа беҙҙең планетала беренсе организм барлыҡҡа килә башлаған. Ул , уның бөтә гидросфераға литосфераның  өҫкө өлөшөнә һәм атмосфераның аҫҡы өлөшөнә үтеп инә, йәғни йәшәү экосфера урынлаша.  Биосфера бөтә тере организм йыйылмаһынан ғибәрәт. Унда 3 000 000 ашыу төр үҫемлек, хайуандар, бәшмәктәр һәм бактериялар көн итә. Кешеләр ҙә биосфераның  өлөшө  булып тора, уларҙың эшмәкәрлеген тәбиғәттәге процестарҙы күпкә уҙып, академик  В. И. Вернадский әйтмешләй: «Кеше ҡөҙрәтле геологик көскә әүерелә».

Французтәбиғәт фәндәре белгесе  ғалим Ламарк Жан Батист XIX быуат башында беренсе тапҡыр биосфера концепцияһын тәҡдим итә, был термин әлегә хатта инмәгән дә була. «Биосфера» терминын австрия  геологы һәм палеонтологы Зюсс Эдуард 1875 йылда  тәҡдим иткән.

## Биосфераны өйрәнеүҙәр
Большой вклад в развитие учения о биосфере внёс В. И. Вернадский. Впервые термин биосфера был введен Эдуардом Зюссом в 1875 году.

## Яһалма биосфера
Биосфера — открытая система. Человек не может существовать вне биосферы, однако стремится исследовать космическое пространство. Ещё К. Э. Циолковский связывал освоение космоса с созданием искусственной биосферы.

В настоящее время идея её создания вновь становится актуальной в связи с планами освоения Луны и Марса. Однако на данный момент попытка создания полностью автономной искусственной биосферы не увенчалась успехом.

Рассматривается возможность создания (пока в далёком будущем) внеземной биосферы на других планетах при помощи терраформирования.

## Шулай уҡ ҡара

* Основные законы эволюции живого вещества в биосфере
* Ноосфера
* Биогеосфера
* Какосфера

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мәсетле ауыл советы (Салауат районы)

**Мәсетле ауыл советы** — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —  Мәсетле ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә булған.

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары

**Мәсетле е** — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә пермь этабындағы пермь системаһының (290—285 миллион йыл элек) әртә һәм көңгөр  ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект. Ултырмаларҙа фораминиферҙар (фузулинид), аммоноидеялар, конодонттар, остракодтар, брахиоподтар, балыҡтар, каламиттар, эзбизташ ылымыҡтарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар. Әртә-көнгөр йәшендәге ылымыҡтарҙың һирәк ҡалынлыҡтағы ҡомло-балсыҡлы һыҙаты аша кәүҙәләнә. Геологик өҫкә сығыу оҙонлоғо — 750 метрға, бейеклеге 100 метрға тиклем.

## Иҫкәрмәләр
Васильев Павел Ефимович

**Васильев Павел Ефимович** (14 ғинуар 1909 йыл — 29 июль 1978 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан яугир, инженер-сапер батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, капитан. Артабан партия һәм хужалыҡ эшмәкәре: хеҙмәтсәндәр депутаттарының Бишбүләк район Советы башҡарма комитеты рәйесе, КПСС-тың Бишбүләк район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1945). Ленин (1945), Ҡыҙыл Байраҡ (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Павел Ефимович Васильев 1909 йылдың 14 ғинуарында  Бәләбәй өйәҙе Яңы Сиҙәк‑Васильевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — сыуаш. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1931 йылда Өфө педагогия техникумын тамамлай. Төрлө партия вазифаларында эшләй.

1941 йылдың июнендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнаша.

1945 йылдың 14 авгусында япондарҙың нығытылған Фуцзинь районын йырып сыҡҡанда Васильев 5 дотты штурмлауға әҙерләү менән етәкселек итә. Иң көслө доттың шартлауынан һуң Павел Ефимович тәүгеләрҙән булып бәйләнеш юлына үтеп инә һәм автоматтан 4 япон һалдатын юҡ итә һәм береһен әсирлеккә ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 сентябре указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙа күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Васильев Павел Ефимовичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7769) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Капитан П. Е. Васильев 1947 йылдың ғинуарында запасҡа сыға. Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Бишбүләк район Советы башҡарма комитеты рәйесе, артабан КПСС-тың Бишбүләк район комитетының беренсе секретары булып эшләй. Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Бишбүләк район Советы депутаты итеп һайлана.

1978 йылдың 29 июлендә вафат була, Башҡортостандың баш ҡалаһы — Өфөлә ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Алтын Йондоҙ миҙалы (08.09.1945)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.11.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (23.05.1943)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* 

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Том 1. М.: Воениз., 1987.
* Ашик М. В. Этергомский десант. С.-П. 2000.
* Память солдатского сердца. Выпуск 2. Чебоксары, 1980.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. Уфа, 1965.
Нөгөш (мифология)

**Нөгөш** — «Урал батыр» эпосы персонажы, Урал батырҙың икенсе улы.

«Урал батыр»ҙа Урал менəн Шүлгəнде донъяға тыуҙырыусылар — Йəнбирҙе менəн Йəнбикə. Урал батыр үҫеп еткәс, халыҡты яуыз көстəрҙəн ҡотҡарған һəр илдə халыҡ һорауы буйынса кəлəш ала, туй ҡыла. Урал батырҙың өс никахтан тыуған өс улы була. Ҡатил батша ҡыҙынан тыуған улы — Яйыҡ, Гөлөстандан — Нөгөш, Һомайҙан — Иҙел, Шүлгəндең Ай ҡыҙы Айһылыуҙан тыуған улы Һаҡмар исемле булалар. Шулай итеп, «Урал батыр» эпосынан Уралдың өс — Яйыҡ, Нөгөш, Иҙел исемле улдары һәм Шүлгәндең Һаҡмар исемле улы барлығын билдәле. Урал батырҙың улдары өсөһө өс яҡтан атаһына ярҙамға килеп ҡушыла. Шүлгəн менəн Айһылыуҙың улы Һаҡмар ҙа, Урал батыр яҡлы булып, көрəшкə күтəрелə. Нөгөш үҫеп етə һəм аталарының юлын дауам итергə, илен, халҡын ҡурсалап алышҡа сығырға əҙерлəнə.

Нөгөш уҡ көслө һəм батыр булып үҫə. Дейеүҙəр һөжүменән һуң илдəре һыуға батырғас, ул кəмə яһап, халыҡты ҡотҡара; йыландарҙы еңеп, Зәрҡүмды үлтерə. Әсəһе Гөлөстандың изге фатихаһын алғас, толпарға атланып, Ҡәһҡәһә һəм Шүлгəн менән алышҡан атаһына ярҙам итəм тип, юлға сыға. Ҡустыһы Иҙелгə эйəреп, Нөгөш кешелəрҙе һыу менән тəьмин итер өсөн ҡылыс менән тауҙы яра. Ҡылыс менән ярылған тауҙан йылға хасил була. Был йылғаны халыҡ Нөгөш йылғаһы тип атай.

## Һылтанмалар

* НУГУШ, мифологический персонаж
* Урал батыр ҡобайыры (башҡортса)
* Урал батыр ҡобайырына аңлатма (урыҫса) 

## Иҫкәрмәләр
Ер ҡабығы

**Ер ҡабығы́** — Ерҙең тышҡы ҡаты (ҡабығы, литосфераның өҫкө өлөшө. Тышҡы яҡтан Ер ҡабығының күп өлөшө гидросфера менән ҡапланған, ә бәләкәйерәк өлөшө - атмосфера йоғонтоһо аҫтында.

Ер ҡабығынан аҫтараҡ мантияһы урынлашҡан, ул составы һәм физик үҙенсәлектәре менән айырыла - тығыҙыраҡ, башлыса ауыр ирей торған элементтарҙан тора. Мантия һәм ҡабығын **"Мохоровичич сиге"** айырып тора, ошо урында сейсмик тулҡындар тиҙлеге ҡырҡа арта.

Ер ҡабығы структураһы буйынса ер төркөмөндәге планеталарҙың күпселегенә оҡшаш, Меркурий ғына башҡа. Бынан тыш, булған ер ҡабығына оҡшаш тип Айҙа һәм гигант планеталарҙың  юлдаштарында бар. Ерҙе уникаль иткән сифаттар - ҡабығының ике төрө: континенталь һәм океан аҫты ҡабыҡтары бар. Ер ҡабығына даими хәрәкәт хас: горизонталь хәрәкәт итеп тора һәм тирбәлә.

Ер ҡабығының күп өлөшө базальттан тора. Массаһы 2,8 тонна (шуларҙан  21 % — океан аҫтында һәм 79 % — континентта). Ер ҡабығы Ерҙең массаһының 0,473 % тәшкил итә.

## Континенталь ҡабығының составы
Ер ҡабығында элементтар сағыштырмаса ҙур түгел. Ер ҡабығы массаһының  яртыһы самаһына кислород  тура килә, 25 % — кремний. Барлығы 18 элемент: O, Si, Al, Fe, Ca, Na, K, Mg, H, Ti, C, Cl, P, S, N, Mn, F, Ba — ер ҡабығының 99,8  процентын тәшкил итә (аҫтағы таблица).

Элементтарҙың күләме

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Содержание химических элементов в земной коре
Иванов Валентин Тимофеевич

**Иванов Валентин Тимофеевич** (1 ғинуар 1929 йыл — 15 апрель 2003 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәре докторы (1978), профессор (1978). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).

## Биографияһы
Валентин Тимофеевич Иванов 1929 йылдың 1 ғинуарында Татар АССР-ы Октябрь районының Ғәйтән ауылында тыуған.

1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай. Артабан уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.

1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1966 йылдан шунда уҡ уҡытыусы булып эшләй, 1975—1993 йылдарҙа — БДУ-ның ғәмәли информатика һәм һан алымдары кафедраһы мөдире, 1993 йылдан 2001 йылға тиклем — иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры, бер үк ваҡытта (1974—1992) СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Физика һәм математика бүлегендә иҫәпләү математикаһы секторы мөдире булып эшләй.

Ивановтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — системаларҙа электр, йылылыҡ һәм масса күсереү моделен әҙерләү. Ул тигеҙләмәләр системаларының электроразведкала, гальваникала, металдарҙы коррозиянан һаҡлауҙа барлыҡҡа килгән һан алымы сығарылыштарын эшләй.

В. Т. Иванов — Халыҡ-ара математик конгрестарҙа / Һиндостан (1987) һәм Италияла (1989) ҡатнаша.

Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһының физика-математика бүлегендә тора.

Уҡыусылары араһында кафедрала эшләгән күп фән докторҙары һәм кандидаттары, шул иҫәптән: физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Мәхмүтов М. М. (1972—1993 й.й.), физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Бочкарева И. В. (1989—2001 йй.), физика-математика фәндәре докторы, профессор Болотнов А. М. (1983—2009 йй.), профессор Ф.В Лубышев бар.

## Хеҙмәттәре
* Методы решения прямых и обратных задач электрокаротажа. М., 1983 (соавт.).
* Оптимизация электрических полей, контроль и автоматизация гальванообработки. М., 1986 (соавт.).
* Математическое моделирование электротепломассопереноса в сложных системах. Уфа, 1991 (соавт.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://www.anrb.ru/blog/Item/2008/25
* http://www.bashedu.ru/node/481
Урмантау ауыл Советы (Салауат районы)

**Урмантау ауыл Советы** — Салауат районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмектәр һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452494. ОКАТО коды — 80247870000. ИФНС коды — 0220. Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендә ҡабул ителгән «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә.

2008 йылда Урмантау ауыл Советы Таймый ауыл Советы биләмәһе менән берләштерелгән.

## Ауыл советы составы
Урмантау ауылы — административ үҙәк, ауыл Ташауыл, Атаутамаҡ (42п-се ҡушымта);;

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр» Законында былай тип яҙылған:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:

38) Салауат районы буйынса:
Таймый һәм Урмантау ауыл Советтарын, административ үҙәге Таймый ауылында урынлашҡанлыҡтан, «Таймый» атамаһын һаҡлап, берләштерергә.
Таймый ауыл Советы составына Урмантау ауыл Советының Урмантау, Ташауыл, Атаутамаҡ ауылдарын индерергә.
Күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Таймый ауыл Советы сиктәрен раҫларға.
Урмантау ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәре исемлегенән төшөрөү;

## Географик урыны
2008 йылға Урмантау ауыл Советы биләмәһе Дыуан районы менән, муниципальным образованием Салауат районы Таймый ауыл Советы менән сиктәш булды («Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»  2004 йылдың 17 декабрҙә ҡабул ителгән 126-з һанлы Законы).

## Иҫкәрмәләр
Үтәкәев Азат Нәзир улы

**Үтәкәев Азат Нәзир улы** (25 сентябрь 1953 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, йәмәғәтсе. 1995 йылдан Нефтекама ҡалаһы башҡортары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).

## Биографияһы
Азат Нәзир улы Үтәкәев 1953 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ташбулат ауылында тыуған.

Урындағы мәктәптә урта белем алғандан һуң 1970 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1976 йылда уңышлы тамамлай. 

Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының йүнәлтмәһе менән «Башнефть» производство (етештереү) берекмәһе «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы медик-санитар бүлегенә интернатура үтергә ебәрелә. Артабан 1977 йылдың авгусынан 1984 йылдың февраленәсә шунда уҡ цех терапевы булып эшләй. 

1984—1985 йылдарҙа Нефтекамалағы «Башсельмаш» заводы поликлиникаһында цех терапевы була. 

1985 йылдың февраленән 1988 йылдың ноябренәсә ҡаланың 1-се поликлиникаһында мөдир һәм баш табип вазифаларын башҡара, шунан 1991 йылдың февраленә тиклем Нефтекама үҙәк район дауаханаһында баш табип урынбаҫары булып эшләй.  

1991—2011 йылдың аҙағынаса Азат Үтәкәев Нефтекама үҙәк район дауаханаһының 2-се поликлиникаһын етәкләй: 2007 йылдың ғинуарынаса бында баш табип, артабан поликлиника мөдире була. 

2012 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың 31 декабренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Нефтекама территориаль округы буйынса территориаль бүлек, ә 2015 йылдың ғинуар — сентябрь айҙарында «Нефтекама ҡала дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ-һаҡлау учреждениеһының аналитик бүлек етәксеһе.

2015 йылдың сентябренән бөгөнгө көнгәсә Азат Үтәкәев Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1990—1994 йылдарҙа Нефтекама ҡала Советы депутаты, Советтың президиум ағзаһы һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссия рәйесе. 
* 1995 йылдан Нефтекама ҡалаһы башҡортары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
* Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Маҡтау ҡағыҙы.
* Нефтекама ҡала хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы.
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙы.

## Ваҡытлы матбуғат материалдары

* Нуретдинов А. Азат рухлы Азат. «Башҡортостан» гәзите, 2013, 8 октябрь.
* Марина Шумилова, Тимур Рахматуллин. Азат Утякаев: «Проекты единороссов в области здравоохранения приведут к улучшению здоровья населения страны». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2011, 16 сентябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Всемирный курултай (конгресс) башкир. Официальный сайт 
* Официальный сайт администрации городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан 
* Государственное бюджетное стационарное учреждение социального обслуживания системы социальной защиты населения Нефтекамский психоневрологический интернат. Официальный сайт .
Геосфера

**Геосфе́ралар** (  — Ер һәм  — шар) — Ер планетаһын барлыҡҡа килтереүсе  сферик ҡыртыштар (тоташ һәм өҙөк-өҙөк).

Геосфералар Ер үҙәгенән эҙмә-эҙлекле сиратлаша, арауыҡта һәм билдәле ваҡытта киҫешә (бер-береһенә үтеп инә), бер геосфера икенсеһенә күсә, әммә барлыҡҡа килеүендә һәм эшмәкәлегендә үҙаллыҡ һаҡлай.  Геосфералар бер-береһе менән бәйле һәм тотороҡло динамик система барлыҡҡа килтерә.

## Тарихы
Геосфераларҙың синтетик концепцияһын һәм Ер тураһында тәүге дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәрҙе   геолог  *Эдуард Зюсс* туплаған,
күпмелер идеяларҙы географ  *Альфред Геттнер* әйткән.

Рәсәйҙә  глобаль масштабта тәбиғәттең зоналылығын Докучаев Василий Васильевич фәнни өйрәнеп, мәғлүм иткән.

## Типтар
Бер нисә төп геосфераны айырып ҡарарға мөмкин:

### Өҫтәмә геосфералар

Ҡайһы бер ғалимдар кеше эшмәкәрлеге менән бәйле икенсел геосфераларҙы билдәләй:
* **антропосфера** — Анучин Дмитрий Николаевич, 1902; Родоман Борис Борисович 1979 һүрәтләгән
* **ноосфера** — Вернадский Владимир Иванович һүрәтләгән
* социосфера — Ефремов Юрий Константинович, 1961, һүрәтләгән 

Шулай уҡ ошолар айырылып тора:
* **Биогеосфера** 
* **Гляциосфера һәм Криосфера** 
* **Океаносфера** .
* **Педосфера** 
* **Күмелеп ҡалған биосфера**
* **Стратисфера **.

Тәбиғәт шарттары Һәм  процестары йыйылмаһы буйынса үҙенсәлекле ҡатламдар  айырымлана:
* **Географик ҡыртыш**
* **Экосфера**

Ерҙең геосфера тураһында тәғлимәт үҙ эсенә геосферологияны, ноосферологияиндерә һәм башҡаларҙы ала. Һәр геосфера, төрлө кимәлдә,  айырым  фәндәр йәки фәнни йүнәлештәр ярҙамында өйрәнелә.

## Шулай уҡ ҡара
* Ер
* Күк сфераһы

## Әҙәбиәт
* *Круть И. В.* Введение в общую теорию Земли. М., 1978, 368 с.
* *Ласточкин А. Н.* Системно-морфологическое основание наук о Земле (Геотопология, структурная география и общая теория геосистем). Спб., Издательство НИИХ СПбГУ, 2002, 762 с. ISBN 5-7997-0450-9.
* *Ясаманов Н. А.* Основы геоэкологии. Учебное пособие для ВУЗов. Академия. 2003, 352 с. ISBN 5-7695-1043-9.

## Иҫкәрмәләр

## СҺылтанмалар
* Геосферы — всё о геологии.
Мәҫәле ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Мәҫәле ауыл Советы ** —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге. Ауырғазы районы

## Тарихы
Согласно «Башҡортостан республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Баҡай ауыл Советы (Кушнаренко районы)

**Баҡай ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Баҡай ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы (1922 — 24 ғинуар 1944) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы.

## Иҫтәлекле урындары

* 2014 йылдың 13 сентябрендә ауылдан көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Башҡортостан дөйөм республика берләшмәһе «102» модераторҙары тарафынан географик координаттары төньяҡ киңлектең https://www.google.ru/maps/place/55°00'00.0%22N+55°00'00.0%22E/@54.9999673,55,12z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x0:0x0 55°00’00" көнсығыш оҙонлоҡтоң 55°00’00" булған нөктәлә иҫтәлекле билдә ҡуйылған. Ул ШОС һәм БРИКС халыҡ-ара альянстарына ингән илдәрҙең баш ҡалаларына йүнәлештәр һәм уларға тиклем алыҫлыҡтар күрһәткесе рәүешендә эшләнгән. Был илдәрҙең лидерҙарының осрашыуы Өфөлә 2015 йылдың июлендә уҙа.

## Иҫкәрмәләр
Ожегова Анастасия Васильевна

**Ожегова Анастасия Васильевна** (11 ноябрь 1922 йыл — 18 декабрь 1999 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1958—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Дыуан районы «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Анастасия Васильевна Ожегова 1922 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Озёрный ауылында тыуған.

Белеме — тулы булмаған урта.
1940 йылда тракторсылар курсын тамамлағандан һуң Дыуан районындағы Мәсәғүт МТС‑ында тракторсы булып эшләй башлай, 1953 йылдан — трактор бригадаһының бригадир ярҙамсыһы, артабан 1958 йылдан «Рәсәй» колхозында тракторсы булып эшләй. 

Тракторсы булып эшләү йылдарында даими рәүештә нормаһын арттырып үтәй. 1966—1970 йылдарҙа үҙенең  МТЗ-50  тракторында план буйынса 3 000 гектар урынына 2 696 кг яғыулыҡ экономиялап, 4 138  гектар ер һөрә. Үҙенә беркетелгән 210 гектар майҙанда көнбағыш менән борсаҡтың йәшел массаһының уртаса уңышы 296 центнер тәшкил итә. Һөҙөмтәле хеҙмәте арҡаһында ул хеҙмәтләндергән малсылыҡ фермаһы һигеҙенсе биш йыллыҡта дәүләткә һөт һатыу буйынса планды 121 процентҡа, 1970 йыл планын  — 127 процентҡа үтәй. 

Ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙә һәм биш йыллыҡтың дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса планды үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән А.В. Ожеговаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.  

1978 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Дыуан районы «Рәсәй» колхозында тракторсы була. 

Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). III Бөтә союз колхозсылар съезы (1969), ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының IV съезы делегаты (1972).

Ожегова Анастасия Васильевна 1999 йылдың 18 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исеме һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966
* миҙалдар 

## Хәтер
Ожегова А.В. иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Дыуан районының Мәсәғүт ауылында уның исеме менән кинотеатр аталған, шунда уҡ мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
*  

## Һылтанмалар
* 
* http://zemlyaki.name/person.php?person_id=223
Салауат ҡылысы

**Салауат ҡылысы** —Латвия ССР-ы (Рига) Тарих музейында һалҡын ҡоралдар коллекцияһында 1984 йылда Латвия университеты профессоры Хейнрих Стродес тапҡан артефакт. 

Музейҙың инвентарҙар китабында ошондай яҙыу һаҡланған:

Белгестәр XVIII быуаттың ураһында йәки икенсе яртыһында эшләнгән тип билдәләй. Киҫкесендәге биҙәк ғәрәп яҙмаһына стилләштерелгән, уҡылмай. Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кесе Табын волосы Ҡормантау ауылында (хәҙерге Ғафури районы) Минцлов тарафынан һатып йәки бүләккә алынған.  Фараз буйынса Салауат Юлаевты пленға алған кешеләрҙән булыуы мөмкин.

1986 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли музейында һаҡлана.
## Сығанаҡтар
* Салават Юлаев: энциклопедия/ Главный редактор И. Г. Илишев. -Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. -480с.; ил. ISBN 5-88185-054-8
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауаттың ҡылысы менә суҡмары
* Салауат эйәре
Бер туған Твердышевтар

**Бер туған Твердышевтар** —  ағалы - ҡустылы Твердышев Иван Борисович һәм Твердышев Яков Борисович, бергә фабрикаларға идара иткәндәр һәм  етештереү - сәнәғәт өлкәһендә компаньон булып торғандар. 

Бер туған ТвердышевтарТ тураһында беренсе рәсми телгә алыуҙар 1743 һәм 1744 йылдарҙа булған. Ғаилә ағзалары — Иван, Яков, Петр, улар Семберҙә тыуғандар. Аталары, Борис Твердышев, күпмелер  ҡала сауҙагәр йөҙлөгөнөң бурмистры булған. Идеялар генераторы, юл ярып барыусы - өлкән ағалары  Иван булған. Яков Борисович предприятиелар үҫешенә әллә ни өлөш индермәгән, ярҙамсы булараҡ та иғтибарһыҙыраҡ булған, тип билдәләй тарихсылар. Туғандарҙың уңышы Көньяҡ Башҡортостанға тәүге булып килеп, тейелмәгән ерҙәрҙә тәүләп эшкә тотоуҙары арҡаһында булған тип уйлау дөрөҫтөр.   Иван Твердышев алтындың ҙур ятҡылыҡтарын белеүе лә раҫлана. Улар төҙөгән заводта баҡырҙы тәүге тапҡыр 1745 йылда иреткәндәр .

Иван  1773 йылда, Яков —  1783-тә вафат булған. Уларҙың балалары булмаған, барлыҡ предприятиелары  И.С. Мясниковтың дүрт ҡыҙына ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Малахов Михаил Андреевич

**Малахов Михаил Андреевич** (20 октябрь 1923 йыл — 6 ноябрь 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, айырым сапер батальонының сапер-разведчигы, гвардия ефрейторы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Андреевич Малахов 1923 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Болотин ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. ВКП(б) (1944 йылдан КПСС) ағзаһы. 5 класс белемле. Колхозсы.

1941 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы район хәрби комиссариаты тарафынан армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың апреленән ҡатнаша.

1945 йылда М. А. Малахов демобилизациялана. Башҡортостанға ҡайта. Талбазы ауылында, ә унан һуң Ауырғазы районының Трудовка ауылында Киров исемендәге колхозда бригадир булып эшләй.

1988 йылдың 6 ноябрендә вафат була. Башҡортостандың Ауырғазы районы Трудовка ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
1 Украина фронты 3-сө гвардия армияһы 81-се уҡсылар дивизияһы 196 айырым сапер батальонының сапер-разведчигы ефрейтор Малахов Михаил Украинаның Волынск өлкәһеЧервона ауылы янында (хәҙер Украинаның Волынск өлкәһе Гороховатский районы) 5 июнгә ҡаршы төндә дошмандың мина яланында юл һала һәм дүрт минаны юҡ итә. 1944 йылдың 12 июнендә ҡыйыу сапер дошмандың тимер сымдан ҡуйылған кәртәләрендә һалдаттар үтерлек юл аса һәм хәрби бурысты үтәүгә булышлыҡ итә.

1944 йылдың 18 июнендәге 359718-се бойороҡ буйынса «немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командование ҡуйған бурысты өлгөлө үтәгәне өсөн» ефрейтор Малахов Михаил Андреевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 359718).

1944 йылдың 1-5 авгусында Польшаның Якубовица ауылы янында Висла йылғаһы аша Малахов М. А дүрт станоклы пулемёт менән ҡоралланған десантты йылғаның икенсе ярына сығара. 1944 йылдың 4 авгусында ҡурҡыу белмәҫ ҡыйыу сапер-разведчик яралы офицерҙы ҡотҡара.

1944 йылдың 30 октябрендәге № 6119 бойороҡ буйынса «немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командование ҡуйған бурысты өлгөлө үтәгәне өсөн » ефрейтор Малахов Михаил Андреевич ефрейтор 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 21 октябрендә Гавранец тораҡ пункты районында (Чехословакия) Малахов Михаил пулемёт расчетын һәм дошман автоматсыларын юҡ итә, бының өсөн 1944 йылдың 30 ноябрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1984 йылдың 16 мартында СССР Юғары Советы Президиумы указы (№ 2108) менән «немец -фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командование ҡуйған бурысты өлгөлө үтәгәне өсөн » Малахов Михаил Андреевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.

## Наградалары
1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены , миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Ауырғазы районы Трудовка ауылындағы урам Дан орденының тулы кавалеры М. А. Малахов исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.liveinternet.ru/users/kakula/post137916794/

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Пенаттар

**Пенаттар** () — боронғо рим мифологияһында ҡурсыусы илаһиҙар һәм йорт усағының һаҡлаусылары (*dii familiares*), артабан инде рим халҡының илаһиҙары (*Penates Publici Populi Romani*).Ғәҙәттә,  һәр  ғаиләлә ике Пенат булып, уларҙың һындарын  ағастан, балсыҡтан йәки таштан эшләгәндәр, усаҡ янында шкафта ябып һаҡлағандар  барып, шуның эргәһенә барлыҡ ғаилә ағзалары йыйыла торған булған.

Дәүләттә йәмәғәт именлеген тәьмин итеүсе һаналған Пенаттар культы буйынса юғары  жрец булған, ул ошо илаһиҙарына  Веста ҡорамында ҡорбан килтергән. Ике культ та үҙ-ара бәйле булған; латиндарҙа ғына түгел, был ғөмүмән  барлыҡ италиктарҙа ла шулай булған, һәр ҡаланың үҙ Вестаһы менән үҙ Пенаттары булған. Элеяла  Пенаттар ҡорамы булған, риүәйәт буйынса, уларҙы Троянан  Эней килтергән булған ; уны һөңгө тотҡан ике егет статуяһы биҙәп торған.

"Рenates" һүҙе  "penus" (келәт) тигәндән килеп сыҡҡан тип һанала, шунда аҙыҡ-түлек һаҡлай торған булғандар. Цицерон был һүҙ йә "penus" -  туҡланыу тигәндән (ашай торған бар нәмәне лә кеше шулай атаған), йә шул келәт эсендә Пенаттар йәшәгәндәр  ("penitus") тигәндән килеп сыҡҡан тип һанаған . Ошо сәбәп буйынса шағирҙар ҙа  уларҙы "Penetrales" (Үтеп инеүселәр) тип атай. Секст Помпей Фест фекеренсә, *penus*  «Веста ҡорамындағы шаршау менән ҡапланған йәшерен урын» тигәнде аңлата. Пенаттар тураһында төрлө фекерҙәр  Арнобийҙың «Мәжүсиҙәргә ҡаршы» тигән әҫәрендә  һәм  Амвросий Феодосий Макробийҙың «Сатурналийҙар»ында килтерелә. Ҡайһы берәүҙәр « пенаттар  ярҙамында һулыш алабыҙ, улар арҡаһында беҙҙең тәнебеҙ бар, улар арҡаһында аҡылға эйәбеҙ» тип фараз иткән.

«Пенаттарға әйләнеп ҡайтыу» метафораһы «өйгә ҡайтыу,тыуған өй усағына әйләнеп ҡайтыу» мәғәнәһендә ҡулланыла

## Шулай уҡ ҡара
* Ларҙар
* Ларарий
* Гений

## Иҫкәрмәләр
Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)

**Карпов Михаил Яковлевич** (4 ноябрь 1898 йыл — 16 июль 1937 йыл) — совет яҙыусыһы, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1918 йылдан — ВКП(б) ағзаһы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Карпов Михаил Яковлевич 1898 йылдың 4 ноябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Тимашевка ауылында тыуған. Юғары белемде Ленинград коммунистик университетында ала, унда 1922—1925 йылдарҙа уҡый.

1930 йылдарҙа Мәскәүҙә «Земля советская» журналының мөхәррире һәм һәм СССР-ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса Дәүләт комитеты хеҙмәткәре булып эшләй. Шулай уҡ «Звезда», «Резец», «Литературная Неделя», «Работница и Крестьянка», «Красный Журнал для Всех», «Ленинская Правда», «Красная Газета» һ. б. баҫмаларҙа эшләй

Советтарға ҡаршы террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән 1936 йылдың 4 ноябрендә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 июлендә атыуға хөкөм ителә, был ҡарар 1937 йылдың 16 июлендә үтәлә. Яңы Дон зыяратының 1-се ҡәберлегендә ерләнә.

1957 йылдың 30 апрелендә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.

## Ижады
1925 йылда Карповтың 1921—1923 йылдар осоро араһында яҙылған дебютлы хикәйәләр һәм повестар йыйынтығы баҫылып сыға. «Апрельские прели» (1925) хикәйәләр йыйынтығы, «Карбуш» (1926) һәм «Дар Урала» (1925) повестары, «Пятая любовь» (1927) һәм Башҡортостандағы граждандар һуғышын һүрәтләгән «Непокорный» (1930) романдары, шулай уҡ баҫылып сыҡмаған «Аҙнаево» романы (айырым бүлектәре 1934 йылда Өфөлә «Литературный альманах» журналында сыға) авторы булып сығыш яһай. Бынан тыш, М. Карпов радиотапшырыуҙар өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөй (1934).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Статья в Краткой литературной энциклопедии