open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кобзев Николай Никифорович

**Кобзев Николай Никифорович** (1 октябрь 1925 йыл — 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Гвардия полковнигы (1980). Дан орденының тулы кавалеры. 

## Биографияһы
Николай Никифорович Кобзев 1925 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Гуровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.  Урыҫ. 1946 йылдан КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта белемле. Колхозда эшләгән. 1942 йылдың авгусынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.

## Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы.
1943 йылдың мартынан Бөйөк Ватан һуғышы фронтында. 50-се полктың  76-мм пушка тоҫҡаусыһы (15-се гвардия дивизияһы  37-се армия, 3-сө Украин фронты) 1944 йылдың 18 апрелендә гвардия сержанты Н.Н. Кобзев Варница ауылы янындағы (Молдавия) Днестр йылғаһының уң яҡ ярында плацдармды киңәйтеү өсөн барған алыштарҙа  артиллерия уты менән  15 һалдатты юҡ итә, 4 ут нөктәһен баҫтыра . 1944 йылдың  9 майында  3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.  1945 йылдың 12 ғинуарында Н.Н. Кобзев Борек һәм Кикув торлаҡ пункттары (Польша) районында разведкала булып, дошмандың ут сараларын асыҡлай, улар һуңынан юҡҡа сығарыла.  1945 йылдың 23  ғинуарында  Прейсдорф тораҡ пункты районында (Оппельн ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Польша) 10-дан ашыу гитлерсыны юҡ итә. 1945 йылдың 2 апрелендә  2-се дәрәжә Дан ордены менән  бүләкләнә.  Расчет менән бергә орудие тоҫҡаусыһы гвардия сержанты Н.Н. Кобзев 1945 йылдың 16 апрелендә Мускау районында (Германия) пехотаның хәрби тәртибендә эш итеп, пушканан дошман дзотын сафтан сығара, 2 БТР-ҙы яндыра, 3 ут нөктәһен  баҫтыра. 1946 йылдың 15 майында 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

## Һуғыштан һуңғы йылдары
Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. Харьков гвардия танк училищеһын (1948) һәм «Выстрел» Юғары  курстарын (Солнечногорск ҡалаһы, 1962) тамамлаған. 

1972 йылдан подполковник Кобзев Николай Никифорович запасҡа китә. Белоруссияның Минск өлкәһе Борисов ҡалаһында йәшәй.  1980 йылдан — отставкалағы полковник. Борисов ҡалаһы 2-се Ресмонт-төҙөлөш идаралығының граждандар оборонаһы начальнигы булып эшләй. 

1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Хәрби хеҙмәттәр өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыл һәм 50 йыл тулыуы айҡанлы Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда парадта ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Платонов Алексей Трофимович

**Платонов Алексей Трофимович** (1 июнь 1920 йыл — 26 март 2012 йыл) — рәссам. 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Алексей Трофимович Платонов  1920 йылдың 1 июнендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Раевка ауылында тыуған. 1940 йылда Өфө театр-художество училищеһының художество бүлеген тамамлай.

Рәссам. 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1969.

Ҙур йәмәғәт эше алып бара, 1955-1957 йылдарҙа — Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1952-1955 йылдарҙа — ул М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. Башҡортостан Рәссамдары союзының партия бюроһы ағзаһы.

2012 йылдың 26 мартында Өфөлә вафат була.

Платоновтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Милли музей йыйылмаларында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Эштәре
«Ярҙамсы ҡыҙ», киндер, май , 1955. «Кис», к. м., 1955. «Күгәрсендәр», х. м., 1957. «Таулы Башҡортостан», х. м., 1960. «Епшек көн», х. м., 1961. «Һалҡынса ел», х. м., 1961. «Белореттың сите», х. м., 1963. «Тауҙарҙағы ауыл», х. м., 1963. «Ураҡ өҫтө», х. м., 1964. «Россыпи», х. м., 1965. «Уралда көҙ», х. м., 1965. «Абзан», х. м, 1965. «Забастовка. Уралда 1905 йыл», х. м., 1967. «Шествие к коммунизму» — сграффито, «Павлов ГЭС-ы», (К. К. Тереғолов менән берлектә) (1967—1969).

## Күргәҙмәләре
* Республика күргәҙмәләре, Өфө, 1946 йылдан алып 1959 йылға тиклем бөтәһендә лә; 1963, 1966, 1969, 1974, 1977.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре ун көнлөк күргәҙмәһе, Мәскәү, 1955.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре ун көнлөк күргәҙмәһе, Мәскәү, Ленинград, 1969 йыл.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре: Пермь, 1967; Силәбе, 1969.
* В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығына арналған БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Ульяновск, 1970.
* Өс зона рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* «Советская Россия-3» Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1967.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, ГДР-ҙың Галле ҡалаһында, 1975.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969).

## Әҙәбиәт
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
* БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970.
* Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник», Москва, 1974.
* История Уфы. Сб. статей, гл. 14. Башкирское книжное изд., Уфа, 1976.
* Г. Пикунова; Буклет «А. Платонов». Башкирское книжное изд. Уфа, 1969.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://www.shrb.ru/painting/platonovAT.htm
Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы

**Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы** (23 ноябрь 1993 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, ил чемпионаты призеры, кросс-биатлон буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2015).

## Биографияһы
Ләйсән Марат ҡыҙы Бикташева 1993 йылдың 23 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһында тыуған.

Карьера башында саңғыла уҙыш менән шөғөлләнә, юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге һәм Рәсәй кубогы этаптарында Башҡортостан өсөн сығыш яһай.

2012 йылдан алып биатлон, менән шөғөлләнә, Новосибирск өлкәһе һәм параллель зачет иҫәбендә — Мордва өсөн сығыш яһай. Тренеры — В. В. Иванов.

2013 йылда асыҡ Европа чемпионатында кросс-биатлон буйынса ҡатнаш эстафетала һәм спринтта юниорҙар араһында чемпион була, эҙәрлекләү уҙышында көмөш призер.

2015/16 миҙгелендә Рәсәй чемпионатындағы шәхси уҙышта бронза миҙал яулай. 2015 йылда 27 йәшкә тиклемге спортсылар араһындағы ил беренселегенә эҙәрлекләү ярышында бронза призер һәм эстафетала еңеүсе була.

Рәсәй кубогы этабында эстафета еңеүсеһе була.

Күп тапҡырҙар Новосибирскиҙағы төбәк-ара турнирҙарының еңеүсеһе була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль infosport.ru
* Статистика на сайте Федерации лыжных гонок России
Борман Владимир Алексеевич

**Борман Владимир Алексеевич** (7 апрель 1940 йыл — 12 ғинуар 1986 йыл) — СССР спортсыһы, грек-рим көрәше буйынса тренер. СССР-ҙың (1984) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1977). СССР-ҙың спорт мастеры (1962), Бөтә Союз категориялы судья (1985).

## Биографияһы
Владимир Алексеевич Борман 1940 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1964 йылда Омск физик культура институтын тамамлаған.
 
1964-66 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинатында физкультура буйынса методист булып эшләй, «Труд» Ирекле спорт йәмғиәтенең (ДСО) Башҡортостан өлкә советы тренеры; 1967—1986 йылдарҙа «Трудовые резервы» Ирекле спорт йәмғиәтенең (ДСО) Башҡортостан өлкә советының өлкән тренеры, бер үк ваҡытта БАССР (1964), РСФСР (1971), СССР (1976) йыйылма командалары тренеры.

Йәйге Олимпия уйындарында көрәшселәр ярыштарының судьяһы (1980). Тәрбиәләнеүселәре араһында халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары Әбел-Басир Батталов, Мөхәмәд-Рәсүл Батталов, Рәфис Садыков, Александр Гладков, Николай Рухтин, Станислав Ғәниевтар һәм 40-ҡа яҡын СССР спорт мастеры бар.

Владимир Борман 1986 йылдың 12 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

1988 йылдан В. А. Борман иҫтәлегенә Өфөлә Бөтә Рәсәй турнирҙары, (2000 йылға тиклем Халыҡ-ара йәштәр турнирҙары) үткәрелә.

## Һылтанмалар
* 
* https://web.archive.org/web/20140709234219/http://mkset.ru/news/sport/7993/

## Иҫкәрмәләр
Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы

**Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы** (7 октябрь 1948 йыл) — скульптор, биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1982 йылдан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995). Рәсәй Федерацияһының почётлы махсус урта белем биреү  хеҙмәткәре (2003).

## Биографияһы
Рафаэль Әғләм улы Сәлимгәрәев 1948 йылдың 7 октябрендә Өфөлә тыуған.

1968 йылда 2-се Өфө педагогия училищеһының художество-графика бүлеген тамамлай, 1979 йылда — Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

Өфө ҡалаһында йәшәй. Балсыҡ менән эшләй. Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы эштәренең күп өлөшө — интерьерҙы биҙәү өсөн тәғәйенләнгән декоратив күләм‑киңлекте сағылдырған композициялар.

1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

1995–2013 йылдарҙа 2‑се Өфө педагогия колледжында, 2007 йылдан башлап Көнсығыш иҡтисади‑юридик гуманитар академияла уҡыта.

Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Башҡортостан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Янғын һүндереү идаралығы музейында, Мәскәүҙә «Рәсәй һынлы сәнғәте» Дәүләт музей-күргәҙмә үҙәгендә, Магнитогорск картиналар галереяһында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Эштәре
«Ҡояш ванналары» (шамот утҡа сыҙамлы балсыҡ), таштуҫтаҡ «Сәскәләр» (шамот, эмаль, глазурь), бәләкәй скульптура формалары әйберҙәре, барельефтар, декоратив таштабаҡтар, вазалар һәм башҡалар.

## Күргәҙмәләр
Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы — 1974 йылдан алып республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Вроцлав ҡалаһында (Польша, 1993), Берлин, Дюссельдорф ҡалаларында (Германия, 1994), Өфө ҡалаһында (2007) үтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995).
* Рәсәй Федерацияһының махсус урта белем биреү почетлы хеҙмәткәре (2003).

## Һылтанмалар
http://www.shrb.ru/decorative/salimgareev.htm

http://eng.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=17439
Саяпов Искәндәр Әғзәм улы

**Саяпов Искәндәр Әғзәм улы** (15 сентябрь 1934 йыл — 8 июль 2008 йыл) — сценограф, рәссам. 1985—1997 йылдарҙа Туймазы татар дәүләт драма театрының баш рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1994). Халыҡ театрҙарының зона смотры (Өфө, 1973), Бөтә Рәсәй СССР художество вуздары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты.

## Биографияһы
Искәндәр Әғзәм улы Саяпов 1934 йылдың 15 сентябрендә БАССР-ҙың Борай районы Шишмә-Борай ауылында тыуған.

Әғзәм Саяпов 1967 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогтары А. М. Кудрявцев, Л. В. Кузнецов), 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогтары М. Н. Арыҫланов, Р. М. Нурмөхәмәтов) тамамлай.

Саяпов Искәндәр Әғзәм улы 1958—1962 һәм 1968—1973 йылдарҙа Борай татар халыҡ театры рәссамы, 1978 йылдан — Башҡортостан ижади‑производство комбинатының цех етәксеһе, 1987 йылдан — баш рәссамы булып эшләй. 1985—1997 йылдарҙа Туймазы татар дәүләт драма театрының баш рәссамы. Һуңғы йылдарҙа Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 2002—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт художество музейының «Ижад» күргәҙмә залы мөдире. Ф. Ә. Ғәскәровтың бейеү постановкалары өсөн костюмдар эскиздарын эшләй.

2008 йылдың 8 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

Рәссамдың картиналары, сәхнә эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, Борай музейы коллекцияларында, Рәсәйҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләр
Искәндәр Әғзәм улы Саяпов — 1960 йылдан художество күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. Шәхси күргәҙмәләре Өфө ҡалаһында 1984, 1994, 2009 йылдарҙа үтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1994).
* СССР художество юғары уҡыу йорттары студенттарының диплом эштәре күргәҙмәһе (Ленинград, 1978) лауреаты.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.shrb.ru/painting/sayapov.htm
* http://minkult-rb.ru/subordinate-organizations/detail.php?ELEMENT_ID=142
Косачёв Василий Семёнович

**Косачёв Василий Семёнович** (15 ғинуар 1936 йыл — 24 октябрь 2017 йыл — нефтсе. 1966—1997 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, артабан мастер һәм инженер-технолог. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1985). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981)

## Биографияһы
Василий Семёнович Косачёв 1936 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының Троицкий ауылында тыуған.

1958 йылдан алып «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығының нефть сығарыу буйынса оператор ярҙамсыһы, операторы

1965 йылдан алып «Уралгазстрой» тресының (Силәбе өлкәһе) Өфөләге махсус төҙөлөш-монтаж идаралығы мастеры.

1966—1997 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть сығарыу идаралығында оператор, мастер, инженер-технолог булып эшләй.

КПСС ағзаһы. Нефтепромыслала тәүге партия ойошмаһының секретары була.

Озеркин нефть ятҡылығында нефть сығарыуҙы арттырыу буйынса яңы ысулдар индергәне өсөн СССР дәүләт премияһына лайыҡ була (1985).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981)
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Журнал КЦ КПСС «Агитатор», № 1, январь 1986 г.
* Журнал «Нефтяное хозяйство», Министерство нефтяной промышленности, Научно-техническое общество нефтяной и газовой промышленности имени И. М. Губкина. Гостоптехиздат. 1986 г.

## Һылтанмалар
*
Косилов Николай Иванович

**Косилов Николай Иванович ** (7 ғинуар 1937 йыл — 18 июль 2009 йыл) — ғалим-инженер-механик, уйлап табыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2005—2009 йылдарҙа Силәбе агроинженерҙар университеты проректоры. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2007) кавалеры.

## Биографияһы
Николай Иванович Косилов 1937 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Чайковка ауылында тыуған.
Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм жлектрләшетереү техникумын (бишле билдәләре менән 1956 йылда) һәм Силәбеауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтын (1961) тамамлаған.
1961—1964 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты һөт-йәшелсә совхозының баш инженеры булып эшләй.

1964 йылдан Силәбе агроинженерҙар университетында (1992 тиклем ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтында): аспирант, ассистент, доцент (1972), 1971—72 йылдарҙа һәм 2005 йылдан башлап урып-йыйыу машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан алып квалификация күтәреү факультеты директоры, профессор, 2005 йылдан — проректор.
1969 йылда кандидатлыҡ, 1990 йылда докторлылыҡ диссертацияларын яҡлай. Профессор (1991).

Косилов ҡатнашлығында иген урып-йыйыу комбайндары менән ике фазала һуғыу, орлоҡ игенен фракциялап эшкәртеү технологиялары һ.б. уйлап табыла.

250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 57 уйлап табыу авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре иген һәм башҡа культураларҙы урып-йыйыу, йыйып алынған игенде эшкәртеү өсөн ауыл хужалығы машиналары эшләү һәм модернизациялауға арналған.

Ауыр һәм оҙайлы ауырыуҙан һуң 2009 йылдың 18 июлендә вафат була.

## Китаптары
* Зерноуборочные комбайны: Моногр. М., 1986;
* Совершенствование технологии уборки и послеуборочной обработки урожая зерновых, зернобобовых и крупяных культур в условиях Урала: Учеб. пособие. Ч., 1995;
* Современные зерноуборочные комбайны: Учеб. пособие. Ч., 1998. Соавт.: В. В. Бледных, В. Е. Рогоза и др.;
* Состояние и тенденции развития современных кормоуборочных комбайнов: Учеб. пособие. Ч., 1998. Соавт.: В. В. Бледных, В. М. Урайкин;
* Зерноуборочные комбайны двухфазного обмолота. М., 1999.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994).
* II дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=879
* http://su.urbc.ru/227277-post227277.html
* Фото Энциклопедия Урала 
* Памяти учёного. Достижения науки и техники АПК Выпуск № 8 / 2009

## Һылтанмалар
*
Ҡорос ағас

**Ҡорос ағас**  (,), зәйтүн һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, ҡаты ағас.

## Тасуирлама
Етмештән ашыу төрө билдәле. Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климатлы бүлкәтендә, бер аҙ субтропиктарҙа һәм тропиктарҙа таралған. Башҡортостанда ланцет кеүек (осло япраҡлы) йәки ялбыр ҡорос ағас үҫә; белгестәр беренсеһен йәшел ҡорос ағас, һикенсеһен пенсильвания ҡорос ағасы тип атайҙар. Ике өйлө, япраҡ ҡойоусы  ағас, 150— 350 йылға тиклем үҫә. Сатыры киң йомортҡа рәүешле. Япрағы ҡапма‑ҡаршы, эре, һабаҡта ултыра; япраҡсаһы ланцеттан алып киң эллипсҡа оҡшаш формала, башы осло, ситтәре бөтөн

Сәскәләре ҡараһыу-көрән йәки шәмәхә, эргәлеге юҡ, еҫһеҙ, япраҡһыҙ сыбыҡтарҙа төйөнсәле һепертке рәүешле булып йыйылған. Ата сәскә — ҡыҫҡа шәлкемдәрҙә, инә сәскә оҙон кәүшәк һалынҡы һеперткеләрҙә урынлашҡан. Улар бер үк ағаста урынлашҡан була. Май айында сәскә ата.

Емеше — ҡанатлы орлоҡса, август—сентябрҙә өлгөрә. Декоратив үҫемлек, урамдарҙы йәшелләндереүҙә һәм урман һыҙаттарын булдырыуҙа ҡулланыла.

Ланцет ҡорос ағас составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында файҙаланыла.

## Ҡулланылышы

Ҡорос ағас үҙенең ныҡлығы һәм һығылмалылығы арҡаһында хәрби һәм һунар ҡоралы эшләү өсөн ҡулланылған. Унан ныҡ һәм һығылмалы күҫәк, суҡмар, һуҡҡы, айыу һөңгөһө, уҡ, һөңгө һаптары эшләгәндәр.

Ҡорос ағастан эшләнгән семәрле һауыт-һабаға ла ихтыяж ҙур булған. Ағасты карап төҙөүҙә лә ҡулланғандар. текстураһы матур булыу арҡаһында мебель етештереүҙә киң файҙаланылған — уны ҡиммәтле сеймал — эбен һәм ҡыҙыл ағасҡа ла тиңләгәндәр.XIX быуатта ҡорос ағас карета һәм сана эшләүҙә ҡулланыла. Саңғы, көйәнтә, ишкәк һәм тәгәрмәс туғынына иң яҡшы сеймал һаналған.

Хәҙер ҡорос ағасты гимнастика ҡорамалдары, спорт ишкәктәре, юғары сифатлы саңғы, [бильярд һәм [бейсбол таяҡтары эшләүҙә файҙаланалар.

Ағас олонондағы ороларҙан (кап) сифатлы төрлө нәмәләр эшләйҙәр.

Ҡорос ағасы фанераһын мебель, музыка ҡоралдары эшләүҙә, вагон автомобилдәр эсен биҙәүҙә ҡулланалар..

Ағас декоратив, һаҡлаусы һыҙаттар һәм мелиорация маҡсаттарында үҫтерелә. Уның махсус декоратив төрҙәре бар, улар баҡса-парк ансамбле компоненты сифатында киң ҡулланыла. Ҡорос ағас тупраҡҡа талымһыҙ, саң, ҡором, зарарлы газдар менән һауа бысранған урында ла — ҡала баҡсаларында, парктарҙа, тимер юлы буйҙарында ла — үҫә алыуы менән ҡиммәтле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

*
Солдатов Юрий Фёдорович

**Солдатов Юрий Фёдорович** (9 март 1940 йыл) — скульптор. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999). 

## Биографияһы
Юрий Фёдорович Солдатов 1940 йылдың 9 мартында РСФСР-ҙың Свердловск өлкәһе Асбест ҡалаһында тыуған.

1975 йылда Ленинградта И. Е. Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының (Санкт-Петербург дәүләт академияһы; 1975) скульптура факультетын тамамлай.

Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

## Эштәре
Колхоз рәйесе Р. Ф. Еникеев, А. С. Пушкин һәйкәлдәре.
Бөйөк Ватан һуғышы геройы М. Ғ. Гәрәев бюсы (1985, Өфө), сәйәси репрессия ҡорбандарына монумент (2000, Өфө), Советтар Союзы Геройҙарының 14 портрет скульптураһы серияһы (1998, Бәләбәй районы), Башҡортостан Республикаһы Благовар районының Мирный ауылында 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәргә арналған иҫтәлекле билдә авторы.
Эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Нефтекама ҡалаһындағы «Мираҫ» картиналар галереяһында, Милиция музейы коллекцияһында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләр
Юрий Федорович Солдатов — 1975 йылдан алып республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).

## Һылтанмалар
* http://www.shrb.ru/sculpture/soldatov.htm

## Иҫкәрмәләр
Костарев Антон Дмитриевич

**Костарев Антон Дмитриевич** (18 сентябрь 1928 йыл — 15 август 1985 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1958—1975 йылдарҙа Бөрө районы «Урал» колхозының тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Антон Дмитриевич Костарев 1928 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Кесе Нәкәрәк ауылында тыуған.

Тулы булмаған урта белемле.

Бөрө районының «Урал» колхозында 1940 йылдан алып эшләй башлай. 1950 йылдан тракторсы, бригадир ярҙамсыһы, Бөрө машина-трактор станцияһында трактор бригадаһының бригадиры була. 1958 йылда «Урал» колхозы рәйесенең техника буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1963 йылдан трактор бригадаһын етәкләй. 

Костарев бригадаһы 1961 йылда 300 гектар майҙандың һәр гектарынан 15 центнер арыш ала, 1962 йылда — шул уҡ майҙандан 18-әр центнер, 1965 йылда — гектарынан 19 центнер арыш йыя. 1961 йылда тулайым урып һуғылған арыш 4 500 центнер тәшкил итә, 1962 йылда — 5 400, 1965 йылда — 5 700 центнер.
1961 йылда 480 гектар майҙандың һәр гектарынан 15 центнер бойҙай ала, ә 1965 йылда шул уҡ майҙандың һәр гектарынан 18-әр центнер бойҙай йыя. Тулайым урып һуғылған бойҙай 7 200 һәм 8 460 центнер тәшкил итә.

Әгәр 1964 йылда ашлыҡ центнерының үҙҡиммәте 4 һум 30 тин тәшкил итһә, 1965 йылда бригада уның 2 һум 60 тингә кәмеүенә өлгәшә. Ашлыҡтың үҙҡиммәте кәмеү арҡаһында колхоз 1960 йылдан 1965 йылға тиклем 460 774 һум саф табыш ала.1965 йылда бер гектар һөрөлгән ерҙең үҙҡиммәте 2 һум 87 тиндән 1 һум 90 тингә тиклем кәмей.

Арыш, бойҙай, ҡарабойҙай һәм башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙә һәм арттырыуҙағы һәм техниканы юғары етештереүсәнле ҡулланғандағы ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге Указы менән А. Л. Костаревҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 

1975 йылдан склад мөдире, колхоздың машина-трактор паркы мөдире булып эшләгән.

Костарев Антон Дмитриевич 1985 йылдың 15 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Кочетков Степан Михайлович

**Кочетков Степан Михайлович** (14 август 1923 йыл — 24 сентябрь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры. Гвардия лейтенанты (1947). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Степан Михайлович Кочетко́в 1923 йылдың 14 авгусында Стәрлетамаҡ кантоны Васильевка ауылында тыуған.

Урыҫ. Белеме башланғыс — мәктәптең 4 синыфы. 1940 йылда тракторсылар курсын тамамлай, механизатор булып эшләй. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда тракторсы була.

1942 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ы Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июленән фронтта.

10-сы гвардия уҡсылар полкы пулемёт расчеты командиры (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия кесе сержанты С. М. Кочетков 1943 йылдың 29 сентябрендә Парищево ауылы (Киев өлкәһе Чернобыль районы) өсөн барған һуғышта батырлыҡ күрһәтә.

1946 йылда Кочетков Степан Михайлович Могилев пехота училищеһын тамамлай. 1947 йылдың апреленән алып лейтенант С. М. Кочетков — запаста.

Мәләүез районының Васильевка ауылында йәшәй. «Ағиҙел» колхозында эшләй.

1984 йылдың 24 сентябрендә вафат була. Мәләүез районының Васильевка ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«10-сы гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия кесе сержанты Кочетков Степан Михайлович 1943 йылдың 29 сентябрендә Украинаның Киев өлкәһе Чернобыль районы Парищево ауылы эргәһендәге алыштарҙа яралана, әммә һигеҙ танк һәм бер нисә үҙйөрөшлө орудиелар менән һөжүм итеүсе фашист пехотаһына ҡаршы пулемёт утын алып барыуын дауам итә. Расчет менән бергә ҡыйыу кесе сержант бер нисә тиҫтә гитлерсыны юҡ итә һәм дошмандың өс ут нөктәһен баҫтыра, был полкка дошмандың ҙур көстәренең контратакаһын кире ҡағырға мөмкинлек бирә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрҙәге указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия кесе сержанты Кочетков Степан Михайловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1794) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (16.10.1943).
* Ленин ордены (16.10.1943).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (21.08.1943).
* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.
* Миҙалдар.

## Хәтер
1990 йылдың 7 майында Геройҙың тыуған ерендә — Васильевка ауылында — бюсы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.

## Һылтанмалар
* 
* Республиканский музей Боевой Славы: Кочетков Степан Михайлович .
* МУ «Мелеузовская централизованная библиотечная система»: Умирая, не умрёт Герой, мужество останется в веках (Солдатская энциклопедия). — Васильевка, 2010. — С. 42—48 .
Ҡорос (мәғәнәләр)

**Ҡорос** (урыҫса - сталь) - бер нисә мәғәнәгә эйә төшөнсә.

## Металлургия
Ҡорос - тимерҙең углерод  һәм башҡа элементтар менән ҡатнашҡан иретмәһе, аҡһылһоро ҡаты металл 

## Ботаника
Ҡорос ағас, дардар

## Күсмә мәғәнәләре
***Ҡорос** (*сифат*) - көслө, еңелмәҫ, ҡаҡшамаҫ, ныҡлы
***Күҙ ҡоросо** (*исем*) - күҙҙең үткерлеге, күреү һәләте.
* **Ҡорос ат** (*айғыр, арғымаҡ, юртаҡ*) - трактор 
* **Ҡорос ҡош** - самолет.

## "Ҡорос" атамалы объекттар
* **"Ҡорос"** - М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның “Ҡорос” халыҡ театры. 

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.-680-се бит

## Иҫкәрмәләр
Суздальцев Виктор Иванович

**Суздальцев Виктор Иванович** (20 ғинуар 1940 йыл) — рәссам. 1989 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы. 

## Биографияһы
Виктор Иванович Суздальцев 1940 йылдың 20 ғинуарында РСФСР-ҙың Ырымбур өлкәһе Хәлил районының Хәлил ауылында тыуған.

1964 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын (педагогтары Ю. К. Бельдюсов, В. М. Валукин) тамамлай. 1964—1969 йылдарҙа 2‑се Өфө педагогия училищеһында рәсем сәнғәте һәм композиция буйынса уҡыта. Уҡыусылары араһында Башҡортостандың халыҡ рәссамы С. Б. Краснов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы Р. Ә. Сәлимгәрәев бар. 1969—1990 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы.

Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

Суздальцев Виктор Ивановичтың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Сыуаш художество музейында (Чебоксар), Төмән һынлы сәнғәт музейында, Ҡурған өлкәһе художество музейында, Ирбит һынлы сәнғәт музейында (Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһе), Ливан Милли музейында, С. Т. Аксаковтың мемориал йорт-музейында (Ѳфѳ), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләр
1958 йылдан алып — республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Күмертау (1957), Өфө (1965, 1985, 1992—93, 1998—2000, 2003—07, 2010, 2015), Бәләбәй (2000), Нефтекама (2001), Салауат (2002), Ҡурған (2004) һәм башҡа ҡалаларҙа үтә.

Персональ күргәҙмәһе Өфөлә 2015 йылда, рәссамдың 75 йәшлек юбилейына арнап үткәрелә.

## Төп эштәре
«Ирәмәл», «Ҡыш. Урал», «Ҡыш», «Бәҫ», «Урал ҡаласығы», « Өҫән», «Сал Урал», «Йылы иртә», «Вероника», «Айыу ҡурайы», «Тау шишмәһе», «Калиновка ауылы болондары», «Башҡорт семәре», «Сал Урал», «Егерь усадьбаһы», «Мораҙымдың көҙгө биҙәктәре» картиналары һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2011)

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://uraloved.ru/foto-urala/suzdalcev 

http://artnow.ru/ru/gallery/3/4304/picture/0/0.html

http://www.shrb.ru/painting/suzdaltsev.htm

}

Картины художника Суздаельцева Виктора Ивановича
Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы

**Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы** (2 ғинуар 1938 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1998).

## Биографияһы
Зәйнулла Ғүмәр улы Шәйхлисламов 1938 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Байҡыбаш районы Татар Үреше ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы) тыуған. Ун дүрт йәшендә Өфөгә килә, унда эшләй, киске мәктәптә уҡый.

1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художество-биҙәү бүлеген (һынлы сәнғәт бүлеге)(уҡытыусылары Г. А. Зырин, Р. У. Ишбулатов) тамамлай.

1970—1990 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй. Әлеге ваҡытта рәссам Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

Рәссамдың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө, УГАЭС), «Урал» (Өфө), «Алтын Урҙа» (Ҡаҙан) галереяларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Эштәре

«Өс ағас» (1979), «Ҡояш» (1994), «Көҙ» (1999). Иҫке Өфөнөң архитектура пейзаждары һағыныу романтикаһы менән һуғарылған: «Окраина» (1971), «Старая Уфа» (1978), «Старая церковь» (1993), «Соборная мечеть» (1997). Натюрморттар: «Хризантемалар», «Ромашкалар» (икеһе лә — 1988), «Астралар» (2000), фәлсәфәүи-мистик эштәре: «Века», «Гора духов» (1997), «В далёком прошлом» (1999) һәм башҡалар.

## Күргәҙмәләре
Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы 1964 йылдан алып республика, зона, төбәк, Бөтә Рәсәй һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре Өфө (1988, 2001, 2002, 2013), Нефтекама, Бәләбәй, Ҡаҙан (2007) ҡалаларында үткән.

## Һылтанмалар
http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1531-shajkhlislamov-zajnulla-gumerovich 

http://www.shrb.ru/painting/shaihislamov.htm

http://www.temaufa.ru/poster/2584/ 

## Иҫкәрмәләр
Филоненко Виктор Иосифович

**Филоненко Виктор Иосифович** (19 ноябрь 1884 йыл — 30 сентябрь 1977 йыл) — тел ғалимы, этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1908—1915 йылдарҙа Өфөләге ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы, тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәтенең етәксеһе. Башҡорт, марый, удмурт, сыуаш халыҡтары тарихын, этнографияһын, телен һәм фольклорын өйрәнеү менән шөғөлләнә.  Филология фәндәре кандидаты (1938), профессор (1938). 

## Биографияһы
Виктор Иосифович Филоненко 1884 йылдың 19 ноябрендә Тула ҡалаһында тыуа. 1908 йылда Санкт-Петербург университетының тарих-филология факультетының көнсығыш телдәре һәм славян-рус бүлексәһен тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында педагогика, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1908 йылда Өфө ҡалаһында тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәтенең етәксеһе була, башҡорт, марый, удмурт, сыуаш халыҡтарының тарихын, этнографияһын, телен һәм фольклорын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1915 йылдан алып Симферополь ҡалаһының ирҙәр гимназияһында, Ҡырым дәүләт университетында, Ҡараҡалпаҡ, Пятигорск педагогия институттарында уҡыта. Башҡортостандың тарихы һәм мәҙәниәте тураһында йыйған шәхси китапханаһын Башҡорт АССР-ының Дәүләт китап палатаһына бүләк иткән.

## Китаптары
* У язычников-инородцев Уфимской губернии. Уфа, 1914;
* Башкиры. Уфа, 1915.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период. М., 1974.
* Библ.: Фонд Филоненко. Библиографический указатель. Уфа, 1990.

## Һылтанмалар
*
Фартуков Иван Иванович

**Фартуков Иван Иванович** (28 июль 1948 йыл) — рәссам, йәмәғәтсе. 1987—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1983 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2017) һәм атҡаҙанған рәссамы (2002).

## Биографияһы
Иван Иванович Фартуков 1948 йылдың 28 июлендә Белорус ССР-ының Скориничи ауылында тыуған.

1969 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1977 йылда Тагил педагогия институтын (хәҙерге Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) тамамлай.

Фартуков Иван Иванович акварель техникаһында рәссам булып, скульптура, монументаль сәнғәт, графика өлкәһендә, пейзаж, портрет, натюрморт жанрында эшләй; күп фигуралы тормошҡа бәйле һынлы сәнғәт композицияларына һәм Инжил темаһына картиналарға өҫтөнлөк бирә («Владыко Андрей», «В светлый день Воскресения», «Крестный ход на Урале»).

Фартуков Иван Иванович 2004 йылдан алып Халыҡ-ара графика Академияһы ағзаһы (Санкт-Петербург ҡалаһы).

Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Татарстан Республикаһы һынлы сәнғәт музейында (Ҡаҙан), Красноярск, Сыуаш художество музейҙарында, «Урал» галереяһында (Өфө), Новосибирск, Магнитогорск художество галереялары коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
Иван Иванович Фартуков — 1972 йылдан республика сәнғәт күргәҙмәләрендә, 1994 йылдан алып халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1984, 1996, 1998, 2008), Гамбургта (1995, 1997; Германия), Күмертауҙа, Салауатта (1996), Нефтекамала (1997) үтә.

## Төп эштәре
«Карский диңгеҙенә табан», 1984; «Век уходящий», 1998; «Тәүбә итеү», 1992—1996; «Фатиха алыу», 1993; «Баҫҡынсылыҡ», 2008; «Рамаҙан айында изге эштәр», диптих, 1997; «Йома. Пятница», 1998; архиепископ Софроний портреты (1999), рәссам С. А. Лебедев портреты (2006), «Флорида» портреты, 2002.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).
* «Белые Интерночи» икенсе бойондороҡһоҙ халыҡ-ара графика Биеннале дипломы
* А. М. Петухов исемедәге премия (2004; Санкт-Петербург).

## Әҙәбиәт
* Иван Фартуков. Дорога к храму: каталог. Уфа, 2008.

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия 
* http://artru.info/ar/49378/ 
* http://www.shrb.ru/painting/fartukov.htm
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=35645
Көйәнтә

**Көйәнтә** (*коромысл*) — ике биҙрә йәки башҡа төрлө йөк элер өсөн ҡулайлаштырылған  ағас ҡорамал. . Көйәнтәне яурынға һалып йөрөтәләр, ул ауырлыҡты кәүҙәгә тигеҙ төшөрөп күтәрергә ярҙам итә. Көйәнтә Алыҫ Көнсығыш илдәрендә киң ҡулланыла.
Көйәнтә дуға кеүек бөгөп тә, Көнсығыш илдәрендә тура килеш тә ҡулланыла

## Башҡорттарҙа көйәнтә
Башҡорттарҙа көйәнтә көнкүрештә көндәлек тотона торған әйбер генә түгел, ҡайһы бер йолаларҙыүтәгәндә алмаштырғыһыҙ атрибут. 

Мәҫәлән, килен төшөргәндә уға башта һыу юлы күрһәтәләр. Һыуға башлатҡанда йәш килендең иң бәләкәс бикәсе көйәнтә күтәргән, әгәр кейәүҙең бер туған һеңлеһе булмаһа, ике туғандан алғандар. Һыу башлатырға мотлаҡ ҡыҙы бала ҡуйылған. Буш биҙрәләрҙе көйәнтәгә элеп, бикәс алдан бара, ә ҡайтҡанда килен үҙе күтәрә   

Был йола өсөн махсус уңайлы, матур көйәнтә һайлағандар, уны төрлөсә буяғандар, биҙәгәндәр. 

Көйәнтә халыҡ йырҙарына ла инеп ҡалған.

## Көйәнтә эшләү

Көйәнтәне бөгөп тә, бөкмәй ҙә эшләйҙәр. Башҡорт көнкүрешендә уның дуға кеүек бөгөп эшләнгәне таралған. Урманлы яҡтарҙа уның ябай ғыналарын һәр йортта тиерлек үҙҙәре эшләй белгәндәр, ғәҙәттә, бәләкәй ҡыҙҙар өсөн муйыл ағасынан, үҙҙәренең буйына ҡарап,  бөгөп эшләп биргәндәр. Ә матурыраҡ, ныҡлыраҡтарын ауылдың балта оҫталары эшләгән, уларҙың үҙ серҙәре, стиле булған, танылып торған. 

Көйәнтә өсөн һығылмалы, еңел, әммә ныҡлы ағастар файҙаланылған (мәҫәлән, тал, йүкә, уҫаҡ йәки ҡорос ағас һәм башҡалар) 

## Ауыҙ-тел ижады
;хөрәфәт
* Көйәнтә аша атлама.

;үсекләү
*көйәнтә сираҡ - кәкре аяҡлы кешегә әйтелә

;йыр

Бибекәй матур һыуға бара,

Йәшел силәген аҫып,

Һандуғастар ҡунып һайрай

Көйәнтәһенә баҫып.


## Видео
* Көйәнтә шулай эшләнә. Башҡорттарҙың милли шөғөлө
* Коромысло. Как носят воду коромыслом. Старинный, уже почти забытый способ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Коромысло // Труды по этимологии: Слово. История. Культура, Том 1 — М.: Языки славянской культуры, 2004
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Финогентов Валерий Николаевич

**Финогентов Валерий Николаевич** (5 июль 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1993 йыл), профессор (1994 йыл).

## Биографияһы
Финогентов Валерий Николаевич 1953 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра ҡасабаһында тыуа. Урта мәктәпте тыуған ҡасабаһында тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетына физика факультетына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлап сыға. 1975 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында физика теорияһы кафедраһының уҡытыусыһы булып эшләй. 1980 йылда Өфө сервис технология институтына уҡытырға күсә. Фәнни эштәренең төп йүнәлеше — көнкүрештең (ваҡыт, мәңгелек, бер мәллек проблемаларының) темпораллеген тикшереү. Финогентов Валерий Николаевич — 50-нән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән 3 монография авторы.

## Хеҙмәттәре
* Время, бытие, человек. Уфа, 1992;
* Социально-исторические регуляторы человеческих отношений // Духовность и культура. Алгоритмы культуры. Екатеринбург, 1994.
 
## Һылтанмалар
*  

## Иҫкәрмәләр
Хвостенко Виктор Иванович

**Хвостенко Виктор Иванович** (17 ноябрь 1933 йыл — 21 март 1996 йыл) —  ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1994—1996 йылдарҙа Молекулалалр һәм кристалдар физикаһы институты директоры. Физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1979). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).
 
## Биографияһы

Виктор Иванович Хвостенко 1933 йылдың 17 ноябрендә Белорусия ССР-ының Жлобин ҡалаһында тыуа. Милләте — белорус. 1950 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Ленинград университетына уҡырға инә.

1955 йылда университетты тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Ленинградтағы Физика-техник институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1959 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалына эшкә күсә; унда 1968-1980 йылдарҙа Химия институтының электрон-молекуляр аралашыуҙар лабораторияһы мөдире, 1980-1988 йылдарҙа физика һәм математика бүлексәһенең мөдире, 1988-1994 йылдарҙа физика бүлексәһе мөдире була. 1994 йылда Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты директоры итеп тәғәйенләнә. Фәнни эштәренең төп йүнәлеше-химик физика өлкәһенең молекуляр спектроскопия һәм түбән температуралы  плазмалары. Ҡатмарлы органик ҡушылмаларҙың электрондар менән бергә хәрәкәткә ингән саҡта уларҙа, кире иондарҙың барлыҡҡа килеү һәм тарҡалыу механизмдарын, электрондарҙың молекулаларға тарҡалып таралыу киҫелмәләрендәге резонанстарын тикшерә. Был өлкәлә фәнни мәктәп булдыра. Хвостенко Виктор Иванович — 140-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы.

1996 йылдың 21 мартында Өфөлә вафат була һәм ерләнә.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Масс-спектрометрия отрицательных ионов органических соединений. М., 1981.
* Масс-спектрометрия резонансного захвата электронов:метод и ретроспективный обзор. Уфа, 1987 (соавт.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Зорин Владимир Викторович

**Зорин Владимир Викторович** (26 ғинуар 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химик-органигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), химия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), Ленин комсомолы (1983) һәм Башҡортостан комсомолы (1981) премиялары лауреаты.

## Биографияһы
Владимир Викторович Зорин 1953 йылдың 26 ғинуарында Өфөлә тыуа.

1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

Эш урындары: Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты: 1975 йылдан — ғилми хеҙмәткәр, тармаҡ лабораторияһының бүлексә етәксеһе, бүлек етәксеһе; 1987 йылдан — кафедра мөдире. Бер үк ваҡытта нескә органик синтез бүлеге етәксеһе, «Реактив» дәүләт инженерлыҡ үҙәге генераль директорының фәнни эш буйынса урынбаҫары (1987—1992); Нескә органик синтез ғилми-тикшеренеү институтының (хәҙерге Бәләкәй тоннажлы химик продукттар һәм реактивтар ғилми-тикшеренеү институты) ваҡытлыса директор вазифаһын башҡарыусы (1992—1993), директорҙың фәнни эш буйынса урынбаҫары (1993—1999).

Зориндың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: органик берләшмәләрҙең радикаль, ион-радикаль, окислаштырыусы-тергеҙеүсе, гомоген-каталитик реакциялары, биосинтезы, биокатализы, регио- һәм энантио-селектив биотрансформацияһы. Ул төрлө класс би- һәм полифункциональ органик берләшмәләрҙе синтезлау ысулдарын эшләгән.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), химия фәндәре докторы (1984), профессор (1987).

## Хеҙмәттәре
Зорин Владимир Викторович — 600-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография, 70-тән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патент авторы, шул иҫәптән:
* Механизмы реакций. М.: Химия, 1987 (соавтор).
* Межфазный катализ в химии 1,3-диоксациклалканов. М.: Химия, 1993.
* Константы скорости гомолитических жидкофазных реакций 1,3-дигете-роаналогов циклоалканов и родственных соединений. Уфа: ГИНТЛ «Реактив», 1999.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин комсомолы премияһы (1983)
* Башҡортостан комсомолы премияһы (1981)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы  
* http://www.anrb.ru/blog/alias/zorin
Тоҡомбәтов Мәхмүт Исхаҡ улы

**Тоҡомбәтов Мәхмүт Исхаҡ улы** (8 февраль 1916 йыл — 25 май 1989 йыл) — ғалим-ауыл хужалығы иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966, 1975).

## Биографияһы
Мәхмүт Исхаҡ улы Тоҡомбәтов 1916 йылдың 8 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Күҙәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1936 йылда Ташкент ҡалаһындағы Урта Азия план институтын тамамлай.

1936—1937 йылдарҙа Төркмән ССР-ы Дәүләт план комитетының иҡтисади тикшеренеүҙәр институтында эшләй. 1939—1941 йылдарҙа Приморье крайпланында сектор мөдире була. 

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1946—1949 йылдарҙа СССР Дәүләт план комитетының Грозный өлкәһе буйынса уполномочийы урынбаҫары. 1949—1953 йылдарҙа Бохара өлкәһендә Статистика идаралығында һәм КПСС өлкә комитетында эшләй.

1956—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963 йылдан сектор мөдире, 1971—1985 йылдарҙа Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире.

Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше — ауыл хужалығында хужалыҡ иҫәбе алып барыу һәм материаль стимулдар ҡулланыу, етештереүсәнлекте арттырыу, иҡтисад мөнәсәбәттәрен камиллаштырыу юлдары. 1957—1959 йылдарҙа ул колхоздарҙа гарантиялы хеҙмәт хаҡы түләү юлдарын табыу методикаһын эшләй һәм эксперименттар үткәрә, 1958—1965 йылдарҙа эске хужалыҡ иҫәбен индереү, 1963 −1965 йылдарҙа хеҙмәт хаҡын йыл һөҙөмтәһе буйынса түләү, 1966—1968 йылдарҙа ер һөрөү һәм бесән әҙерләү сифатын иҫәпләп хеҙмәт хаҡын түләү ысулдарын ғәмәлгә индерә. 

Иҡтисадсының колхоз милкен дәүләт тарафынан страховкалау һәм подоходный налог системаһын яҡшыртыу тәҡдимдәре СССР Финанс министрлығы тарафынан хуплана һәм тормошҡа ашырыла.

Мәхмүт Исхаҡ улы Тоҡомбәтов 1989 йылдың 25 майында Өфө ҡалаһында вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратынла ерләнә.

## Хеҙмәттәре
* Хозяйственный расчет и денежная оплата труда в колхозах. Уфа, 1959.
* Вопросы планирования себестоимости колхозной продукции. Уфа, 1960.
* Воспроизводство валового продукта в сельском хозяйстве. М., 1974 (соавт.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1966, 1975).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вахрушев Георгий Васильевич

**Вахрушев Георгий Васильевич** (30 ноябрь1894 йыл, Некрасовка ауылы,Өфө өйәҙе Өфө губернаһы (хәҙер Ғафури районы, Башҡортостан Республикаһы) — 6 май 1966 йыл, Өфө) — совет ғалим-геологы, йәмәғәт эшмәкәре. СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының беренсе рәйесе (1951—1956)

Геология-минералогия фәндәре докторы (1942), профессор (1943), академик. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1954). СССР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
1927 йылда Ҡазан университетының физика-математика факультетының геология-биология бүлеген тамамлай.

1934—1938 йылдарҙа БАССР ВДНХ-ның сәнәғәт институтында тау-геология секторын етәкләй, бер үк ваҡытта 1936—1938 йылдарҙа Башҡортостан геология идаралығының ғилми-тикшеренеү секторы начальнигы булып эшләй. 1938—1951 йылдарҙа — Һарытау университетында динамик геология кафедраһы мөдире.

Өфө ҡалаһында Тау-геология институтын ойоштороусы һәм 1954 йылға тиклем уның тәүге директоры.

СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы президиумы рәйесе (1951—1956), бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының Тау-геология институты директоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Г. В. Вахрушев — Башҡортостандың көнбайышында Юғары девон яныусан һәүерташтар ятҡылыҡтарын һәм Юғары пермь өсөнсөл күмерташ ятҡылыҡтарын асыусы. Ул Башҡортостандың көнбайышында яңы нефть ятҡылыҡтарын эҙләү процесында нефтте мезозой һәм кайнозой ултырмаларынан эҙләү кәрәклеген һәм уларҙы өсөнсөл, дүртенсел һәм аҡбур ҡатламдарынан айырып бүлеү кәрәклеген нигеҙләүсе, төбәктә яңы тектоник хәрәкәттәрҙе өйрәнә башлаусы.

Ғалим Башҡортостандың карст мәмерйәләрен аныҡлап яҙа, Янғантау тауының термик күренештәрен инженер-геологик һәм гидрологик яҡтан тикшерә.

Г. В. Вахрушев беренсе булып геологияға геоморфологик методтар ҡулланыуҙы, геоморфологик карталар төҙөүҙең тарихи принциптарын, структуралы геоморфология, яңы тектоника, тектоника, хәҙерге заман рельефының тектоника менән бәйләнешен һәм башҡа яңылыҡтарҙы индерә.

Г. В. Вахрушев бик ҙур шәхси китапхана туплаған. Унда геология фәне тармаҡтарының бөтә вәкилдәре: минералогия, региональ геология, структуралы геология, стратиграфия, петрография, файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары — буйынса һәм шулай уҡ химия, биология фәндәре буйынса китаптар бар. 1972 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәндәр үҙәге Ғилми китапханаһы тарафынан Г. В. Вахрушевтың шәхси китапханаһы һатып алына.

## Һайланған библиография
Г. В. Вахрушев — 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:

* Загадки Каповой пещеры (Шульган-Таш). Уфа, БФ АН СССР, 1960.
* Кутукские пещеры // Путеводитель по Башкирии. Уфа, 1965. (в соавт.)
* Минеральные воды и грязи Башкирии, Уфа, 1961.
* Распространение и условия образования карстовых пещер в Башкирии // Состояние и задачи охраны природы в Башкирии. Уфа. БФ АН СССР, 1969.
* От морской и ледниковой изотопных шкал к спелеотемной хронологии палеоклиматических событий. (в соавт.) и др.

## Наградалары
* Ленин ордены (1954).

## Һылтанмалар
* Институт геологии Уфимского научного центра Российской академии наук. Исторический обзор
* Мы гордимся ими. Гафурийский район