open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вәли (вазифа)

**Вәли ** — (, ) - ислам илдәре  хакимиәттәрендәге  вазифа, ил бүленешендәге провинция әмире йәки башҡа административ берәмеккә тура килә.

Вазифа VII быуаттан, ислам дәүләт аппараты барлыҡҡа килә башлағандан бирле билдәле. Вәлиҙәр яңы яулап алынған ерҙәрҙә хәлифәләр тарафынан тәғәйенләнгән һәм уларҙың урындағы наместнигы булып торған. Аҙаҡ, үҙәк хакимиәт көсһөҙләнә бара, уларҙың ҡайһы берҙәре ярайһы автономия ала һәм бойондороҡһоҙ мосолман династиялары башлығы булып китә . 

Урта быуаттар һәм *Яңы заман* тип аталған осорҙа  Оттоман империяһының провинцияһындағы наместниктар (губернаторҙар) - вәли, ә провинциялар үҙҙәре вилайәт тип атала башлай.

Хәҙерге ваҡытта вәли атамаһы ҡайһы бер илдәрҙә провинция идарасылары вазифалары өсөн ҡулланыла, улар араһында  Афғанстан, Алжир, Марокко, Оман, Тунис, Төркиә һәм Төркмәнстан.

## Әҙәбиәт
*
Мәлик (вазифа)

**Мәлик** - (,  — *m’alik, ивр. аналогы — мелех מלך*) — ғәрәп  монарх титулы, шулай шул дәрәжәләге шәхес.Әмир йәки солтан кеүек башҡа телдәргә тәржемә ителмәй торған ғәрәп монархтары титулдарынан айырмалы, мәлик һүҙен «король» йәки «батша» тип тәржемә итәләр. Мәҫәлән,  Сәғүд Ғәрәбстаны, Бахрейн, Иордания, Марокко  хакимдары - мәликтәрҙе король тип, ә илдәрен  ғәрәпсә «мәликлек» йәки  «мәмләкәт» ( — mamlakah) тип  атайҙар. Ғәрәптәр был титул менән исламға тиклемге һәм мосолман булмаған монархтарҙы ла (боронғо монархтар икәнде аңлатыр өсөн) атап йөрөтә.Был һүҙ  «батша» тигәнгә тап килә.
Илхан

**Илхан** —  - төрки һәм монгол халыҡтарының иң юғары юлбашсылары титулы. Сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр Төрки ҡағанлығына нигеҙ һалған Бумындың титулы булараҡ телгә алына (552). Иң билдәле ҡағандар — Урта Көнсығыштағы Хүләгү дәүләте монгол хакимдары (XIII б.—XIV бб).

Титул төркисә *эл/ил* («халыҡ») + *[[хан (дәрәжә)|хан]]* һүҙҙәренән яһалған һәм, аңлашылыуынса, «халыҡтар хакимы» тигәнде белдерә. Анығыраҡ мәғәнәһе төрлө тикшеренеүселәрҙә *эль/иль* терминын төрлөсә аңлатыуға бәйле.

## Эл/ил
Боронғо төрки һүҙлеге  *эл* (el) һүҙенә шундай аңлатмалар бирә: 1. ырыу-ҡәбилә берлеге, ойошмаһы; 2. халыҡ; 3. (Мәхмүт Ҡашғариҙа) дәүләт,  административ берәмек. *Эл/ил* терминын   «дәүләт, халыҡ» тип аңлау фекерен И. Н. Берёзин, В. В. Радлов, В. В. Бартольд, П. М. Мелиоранский, В.Томсен һәм Ф. Хирт кеүек телселәр ҙә хуплаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*  
*
Боронғо төрки һүҙлеге

**Боронғо төрки һүҙлеге** -  —  боронғо төрки телдәр һәм һөйләштәр   (диалекттар) лексикаһынан торған фундаменталь һүҙлек.

## Төҙөлөү тарихы
«Боронғо төрки һүҙлеге»н төҙөү 1958 йылда башлана. Бының инициаторы совет лингвист-төркиәтсеһе А. К. Боровков (1904—1962) була.  1958—1962 йылдарҙа ул һүҙлек төҙөүселәргә етәкселек итә. Көтмәгәндә вафат булғас, редколлегияға төркиәтселәр  В. М. Наделяев], Д. М. Насилов, Э. Р. Тенишев, А. М. Щербак инә.

Туплау эше 1965 йылда тамамлана, артабан мөхәррирләү дауам итә. 

Һүҙлек 1969 йылда Ленинграта «Наука» нәшриәтендә донъя күрә

## Иҫкәрмәләр
Белешмәлек

**Белешмәлек** —  - ғәмәли тәғәйенләнешле,  мәғлүмәттәр ҡыҫҡаса,  системалы рәүештә бирелгән, тиҙ һәм еңел белешмә табыу мөмкинлеге биргән баҫма .

## Классификацияһы
Маҡсатына ярашлы ошондай төркөмдәргә бүленә: 
* фәнни 
* киң күләм-сәйәси
* сәнәғәти-ғәмәли
* мәғрифәт
* популяр
* көнкүреш

Белешмәлектәрҙең форма яғынан төрҙәре:
* ҡағыҙ
* онлайн (интернет-белешмәлек)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Һүҙлек
* Глоссарий
* Энциклопедия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
**American Reference Books Annual: ARBA*. Littleton, Col.: Libraries Unlimited, 1970-
*Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S. (eds.): *Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow*. Peter Lang 2009. 
*Higgens, G., ed. (1980) *Printed Reference Material* (Handbooks on Library Practice.) London: Library Association
*Katz, W. A. (1978) *Introduction to Reference Work*; 3rd ed. 2 vols. New York: McGraw-Hill
*Nielsen, Sandro "The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Making and Use". // **' **18''' (2008), 170-189.
Дедоплис Миндори

**Дедоплис Миндори** (грузин телендә: დედოფლის მინდორი: "королева туғайы"), көнсығыш Грузияның Шида-Картли төбәгендә, Кура йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан  археология объекты. Бер нисә ҡатламдан торған был урында  таш ҡорамалдар, бронза һәм тимер быуатҡа ҡараған ҡәберлектәр, шулай уҡ төрлө урта быуат торалары табылған.  II һәм I  быуатҡа ҡараған дини ҡоролмалар комплексы айырыусы иғтибарға лайыҡ. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән . Дедоплис Миндори тигеҙлеге Арадетис Оргора тип аталған ҡурғандар төркөмө менән йәнәш ята.  Археологик табылдыҡтар  урындағы мәҙәниәттең  баҡыр быуаттан алып Юғары урта быуаттарға тиклем бер нисә осорон үҙ эсенә ала.

## Тасуирлама
Дедоплис Миндори  яҡынса 25 квадрат километр майҙанды биләй.  Уның көньяҡ осонда, Доглаури ҡалаһынан алыҫ түгел өс ҡурғандан  торған Арадетис Оргора тора, ул Дедоплис тауы тип атала. Системалы археологик тикшеренеүҙәр бында 1972 йылдан 1982 йылға тиклем Юлон Гогашидзе етәкселеге аҫтында алып барыла. 

Быуат аҙағында комплекс  янғында  юҡҡа сыға. Урында табылған уҡ башаҡтары  янғындың хәрби конфликт арҡаһында барлыҡҡа килеүен раҫлай.

## Төҙөлөшө
Миндори комплексы һигеҙ ҡорамдан, ике ишектән, торлаҡ биналарҙан һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тора. Биналар 105 × 103 м ҙурлыҡтағы үҙәк ихата майҙанын  уратып алған. Стеналары кирбестән, таштан һалынған, черепица менән ябылған.  Ағас колонналары һәм ишектәре таш, ҡом менән эшләнгән һәм һырлап биҙәлгән. 

Төп ҡорам комплекстың көньяҡ өлөшөндә тора. Бинаның төньяҡ өлөшөндә балкон менән ике колонналы портик урынлашҡан. 300 квадрат метр ҙурлыҡтағы төп бинала көмбәҙ аҫтында дүрт колоннаға таянған алтарь урынлаша. Ҡорамдың диуарҙары фрескалар менән биҙәлгән.  Бәләкәйерәк күләмдәге шул уҡ төҙөлөшлө ҡорам ихатаның төньяҡ ситендә урынлашҡан. Алты башҡа ҡоролма йәнәшәлә тора, уларҙың һәр береһе төп ҡорам менән ишек менән тоташҡан асыҡ күтәрмәле. Төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  400 метр алыҫлыҡта һөнәрселәрҙең ауылы ҡалдыҡтары ята.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Белешмә

**Белешмә**  — теге йәки был фактты һәм ваҡиғаны раҫлап, кәрәкле мәғлүмәт биреүсе рәсми документ.

Документ аныҡ, мөмкин ҡәҙәр ҡыҫҡа була. Унда таҙартыуҙар, төҙәтмәләр булырға тейеш түгел.

Белешмә ике төркөмгә бүленә:
* шәхескә бәйле — конкрет шәхестең биографик йәки юридик  факттарын раҫлай;
* эш урынынан — эш урынына бәйле характерҙағы ваҡиғалар һәм факттар тураһында мәғлүмәт бирелә.

Шулай уҡ белешмә ошондай булырға мөмкин:
* тышҡы — башҡа учреждениеларға биреү өсөн; уға яҙған кешенән  тыш, учреждение етәкселәре ҡултамғаһы, шулай уҡ мисәт ҡуйыла;
* эске — учреждение етәкселегенә йәки коллегиаль органдар ҡарауы өсөн төҙөлә тапшырыла; ҡултамғаны башҡарыусы ғына ҡуя, мисәт кәрәкмәй. 

Бер типтағы белешмә өсөн трафарет бланкылар эшләнә.

## Әҙәбиәт
*  Довідка. Юридична енциклопедія: В 6 т. /Редкол.: Ю70 Ю. С. Шемшученко (голова редкол.) та ін. — К.: «Укр. енцикл.», 1998. ISBN 966-7492-00-1
Бәктәр бәге

Бәктәр бәге  - () - өлкә, эске улусҡа идара итеүсе. Алтын Урҙалағы административ идара итеү вазифаһы. 
Бәктәр бәге вазифаларына ғәскәргә, тышҡы эштәргә, юғары судҡа етәкселек итеү ингән, хәҙнерге премьер-министр дәрәжәһенә тура килә  .

## Алтын Урҙа Бәктәр бәктәре
* Нуғай, Джучиҙың бүләһе —  1256–1267, 1280–1300.
* Иҡсар (Илбаҫар), Туҡты (Тохта) улы — бәктәр бәге 1299-1300 — 1309-1310.
* Ҡотлотимер () - (бәктәр бәге) —  1309/1310 — 1321/1322йй. тирәһе.
* Алау батыр — Йәнебәк хандың () бәктәр бәге.
* Мамай — бәктәр бәге 1357–1359, 1363–1364, 1367–1369, 1370–1372, 1377–1380.
* Иҙеүкәй (), манғыт Балтысаҡ бәк улы — бәктәр бәге 1395–1419.
* Мансур бей (Иҙеүкәй улы) — бәктәр бәге 1419.
* Наурыҙ бей ()  —  Оло һәм Кесе Мөхәммәттәр осорондағы бәктәр бәге.

## Сығанаҡтар
*  Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. Автор: В. Л. Егоров Издательство: Либроком Год: 2009
*  История государственного управления в России: учебное пособие В. Б. Цыганов Уральская академия государственной службы, 1999
*  Этнополитическая история татар в VI - первой четверти XV в Д. М. Исхаков, И. Л. Измайлов Ин-т история Академии наук Татарстана, 2000
*  Золотая Орда: мифы и реальность В. Л. Егоров "Знание", 1990
*  Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. 9, 88. — 232 с.

## Иҫкәрмәләр
Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы

**Заһитова Зилфира (Зимфира) Мөхәмәҙи ҡыҙы** (13 август 1949 йыл) — табип, хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы табип (2007), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019).

## Биографияһы
Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы Заһитова 1949 йылдың 13 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм 1972 йылда уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда Мәсетле районының үҙәк дауаханаһында педиатр вазифаһында эш башлай. 2002 йылға тиклем педиатр, район үҙәк дауаханаһының баш табип урынбаҫары булып эшләй. 2002 йылдан әлегә тиклем Мәсетле ата-әсәһе мәнән балалар өсөн пульмонология шифаханаһының баш табип урынбаҫары булып эшләй.

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр
Тамара күпере

**Тамара күпере** — ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Абастумани курортында, Оцхе һәм Курцхана йылғалары ҡушылған  урында  урынлашҡан аркалы таш күпер.

## Тарихы
Күпер  ІХ‐ХІ быуаттарға ҡарай. Уның архитектураһы үҙенсәлекле. Арка формаһындағы күпер формаһы менән Аджарияла осраған күп күперҙәргә оҡшаған һәм батшабикә Тамара хөрмәтенә аталған. 

Күперҙең барлығы тураһында XIX  быуат гәзите былай тип яҙа: "Йылға яры буйында күп һанлы ауылдар һибелгән, улар араһында иң шәп урын булып  һул ярҙа 1878 йылда эзбизташ стена төҙөлөшө ваҡытында юлды шартлатҡан саҡта  табылған иҫ киткес ҡыҙыҡлы зыярат тора.  Бында йылға яғынан халыҡ күберәк, сөнки унда урын күп. Был ауылдың ике өлөшө күпер менән тоташа".

Күпергә  2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.

IX-X быуатта был күпер "Оззи" тип атала. Һуңғы урта быуаттар дәүерендә  "Оцхе",  XIX быуатта — "Абастумани" тип йөрөтөлә. Хәҙерге исеме Абазадзе тоҡомо исеменән  килә.

## Әҙәбиәт

* ჭილაშვილი ლ., ქალაქები ფეოდალურ საქართველოში, ტ.1., თბ., 1968.
* ოძრხე, ოძრახე - დ.ბერძენიშვილი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. ტ.VII. - თბ., 1984. - გვ.625
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
ხიდი

## Иҫкәрмәләр
Шавнабада монастыры

**Шавнабада монастыры** (грузин: შავნაბადა; шулай уҡ **изге Шавнабада, Изге Георгий монастыры**), Грузияның Самтше Кавахети төбәгендә Табацкури аулынан 8 саҡрым алыҫлыҡта, Бакуриани ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай   20 саҡрым алыҫлыҡта Шавнабада тауында урынлашҡан урта быуат грузин православ монастыры комплексы.

Сиркәү  Изге Георгий хөрмәтенә аталған булған. Урындағы имеш-мимештәргә ярашлы, Георгий, Грузия Короле армияһы еңгән алыштарҙың береһе менән идара иткәндә, ҡара плащ кейгән булған. Ошонан килеп сыҡҡан да инде Шави набади атамаһы, был грузин телендә  "ҡара плащ" тигәнде аүлата.  Шавнабада монастыры монахтар әҙерләгән  “Шавнабада" исемле шараптың  һирәк төрө менән билдәле
## Иҫкәрмәләр
Шаһиев Альберт Хызыр улы

**Шаһиев Альберт Хызыр улы** (14 август 1959 йыл) — йырсы. 2013 йылдан Стәрлетамаҡ театр‑концерт берләшмәһенең артист‑вокалисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1998) һәм халыҡ артисы (2008). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2020)

## Биографияһы
Альберт Хызыр улы Шаһиев (шулай уҡ *Хазар улы Шәһиев* формаһы ла ҡулланыла) 1959 йылдың 14 авгусында Ишембай ҡалаһында тыуған.

1977 йылдан алып Ишембайҙың төрлө предприятиеларында һәм учреждениеларында эшләй.

1995 йылдан башлап Стәрлетамаҡ филармонияһы солисы.

2000 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры артисы булып эшләй.

2013 йылдан алып хеҙмәт юлы Стәрлетамаҡ театр‑концерт берләшмәһендә дауам итә, артист‑вокалист (солист).

## Ижади эшмәкәрлеге
Шаһиев Альберт Хызыр улы халыҡ йырҙарын милли традицияларға таянып башҡара. Тауышы йомшаҡ тембрлы, үҙенсәлекле, башҡарыуы тәьҫирле, ихлас.

### Репертуары
* башҡорт халыҡ йырҙары: « Абдрахман кантон», "Буранбай ", "Ҡаһым түрә ", "Ҡолой кантон ", "Си­бай ", "Сәлимәкәй ", "Уйыл ", «Урал» һ.б.
* З.Ғ.Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһынан Салауат Юлаев, Ғ.С.Әлмөхәмәтов, С.Ғәбәши һәм В. И. Виноградовтың «Эшсе» («Рабочий») операһынан Ниғмәт ариялары;
* З.Ғ. Исмәғилев, Т. Ш.Кәримов, Ш. З.Ҡолбарисов, С. Л.Сәсәнбаев, Х. Ф.Әхмәтов , Р. М. Яхин һәм башҡаларҙың йырҙары һәм романстары.

Бөтә донъя халыҡ ижады фестивалендә (Рен ҡалаһы, Франция, 2000), Халыҡ‑ара ойвакэ фестивалендә (Саппоро ҡалаһы, Япония, 2004) ҡатнаша. Рәсәй һәм Франция буйлап гастролдәрҙә була.

Республика үҙешмәкәр ижад фестивале (1976), Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсылар конкурсы (1981; икеһе лә — Өфөлә), Халыҡ‑ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ йыры» фестивале (Нефтекама ҡалаһы, 1995) лауреаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).

## Сығанаҡтар
* ШӘҺИЕВ Альберт Хазар улы 
* История и культура Башкортостана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әлфиә Минғәлиева. «Башҡорт халыҡ йыры юғалмаясаҡ». «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 16 август
Урбниси

**Урбниси** (грузин: ურბნისი) Грузияның Шида Картли төбәгендәге  ауыл.

Мтквари йылғаһы буйында  урынлашҡан ауыл боронғо Иберияла мөһим  позиция булған. Археологик тикшеренеүҙәр б.э. тиклем 3-сө мең йыллыҡта булыуын дәлилләй, һәм б.э. тиклем  4 быуатта ул сауҙаһы һәм мәҙәниәте үҫешкән ҡала була. Ҡәлғәнең емереклектәре, бай мунсалар, мәжүси ҡорамдар һәм хатта йәһүд ҡорамы ҡаланың мөһимлеген күрһәтә. Янған ҡоролмалар уның б.э. тиклем 3 быуатта уның таланғанлығын раҫлай. Урбнисиның яңы эраһы Иберияны христианлаштырыуҙан башлана.  Әлеге ваҡытта ул Грузияның православие мәҙәниәтенең үҙәге булып тора. 6 һәм 7 быуаттар дауамында ҡала тирәләй ҡеүәтле нығытмалар системаһы ойошторола.  Әммә был нығытманы Мәрүән II 730 йылдарҙа баҫып алыуҙарҙан тота алмай. Ҡала ҙур булмаған ауыл булып ҡала. Әммә Урбниси ауылының изге Стефан сиркәүе Грузин православ епархияһының үҙәге булып эшләүен дауам итә. 

Монастырҙы 10 һәм 17 быуаттарҙа  ике тапҡыр яңынан төҙөйҙәр, 6. һәм 7  быуаттарҙа был инде өс нефлы базилика. Ярайһы уҡ ябай һәм ҙур өс нефлы сиркәү ун ике ҙур колоннала тора. Монастырь диуарҙарында грузин алфавиты менән яҙылған яҙыуҙар бар, улар  7 быуатҡа ҡарай. 

Ауыл янында 8 һәм 9 быуаттарҙа төҙөлгән көмбәҙле сиркәү урынлашҡан. Сиркәү Грузия православие сиркәүенә ҡараған Урбниси-Руиси епархияһына ҡарай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Şida Kartli

## Һылтанмалар

*
Әмир әл-мөьминин

**Әмир әл-мөьминин** - (,  — *мөьминдәр әмире*) — хәлифәләр һәм башҡа мосолман юлбашсылары титулы (дәрәжәһе).  Хаким Әмир әл-мөьминин дәрәжәһенә эйә булһа, сәйәси генә түгел, дини йәһәттән дә юлбашсы булып тороуы күрһәткесе.

## Тарихы
Сөнниҙәр фекеренсә, әмир әл-мөьминин дәрәжәһенә беренсе булып Ғүмәр ибн әл-Хәттаб р.ғ. эйә булған . Шиғыйҙар иһә  Али ибн Әбү Талип р.ғ. был исемгә Мөхәммәт Пәйғәмбәр с.ғ.с. тере сағында уҡ эйә булған һәм бары тик ул лайыҡ тип һанай  .

Әмир әл-мөьминин дәрәжәһе  Өмәүиҙәр һәм Ғаббасиҙар затынан хәлифәләргә лә бирелгән, ҡайһы бер мосолман  монархтары әле лә был дәрәжәне ҡуллана. Марокко конституцияһына ярашлы, Марокко короле әмир әл-мөьминин тип һанала.

1996 йылда талибандарҙың муллаһы Мөхәммәт Ғүмәр әмир әл-мөьминин  тип иғлан ителә һәм үҙ ҡулына тулыһынса сәйәси, хәрби һәм дини власты ала.

## Иҫкәрмәләр
Цинцкаро ҡомартҡыһы

**Цинцкаро ҡомартҡыһы** —  көнсығыш Грузияла, Тетрицкаро муниципалитетының Цинцкаро  ҡасабаһындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Ҡорамдың көньяҡ яҡта тәҙрәһе менән  төкәтмәләре бар. Сиркәү ҙур асыҡ-һоро төҫтәге таштарҙан төҙөлгән. Көньяҡ тәҙрәһе семәрләп эшләнгән. Төҙөлөшөндә раковина һәм аркалар ҡулланылған.  VIII-IX быуаттарҙа төҙөлгән

Төньяҡ ишеге ерҙән бер метр бейеклектә. Бина ныҡ зыян күргән, көмбәҙенең бер өлөшө, манараһы тулыһынса емерелгән

Сиркәүгә 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президентының  указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар

* 

## Әҙәбиәт

* *Фонд "йәмғиәттә асыҡтан-Грузия", Квемо Картли, милли мәҙәни мираҫты, программалар, отчет, ТБ. 1997, с 11-13*

## Иҫкәрмәләр
Магалаант эклесиа

**Магалаант эклесиа** Каспи муниципалитетының Инрия ауылындағы Магалаант сиркәүе ансамбле, йылғаның һул ярындағы мәмерйәлә урынлашҡан. Сиркәү дворян Магаладзе ырыуының ғаилә кәшәнәһе булып хеҙмәт иткән, исеме лә шунан килеп сыҡҡан  

Планында тура мөйөшлө, бер ҡатлы сирк ике баҫҡыслы цоколдә урынлашҡан. Көньяҡ фасады бөтә оҙонлоғо буйына көнсығыш яҡтан ябылған цилиндрик сиреккә эйә. Шундай типтағы сиркәүҙәр Грузияла иң яҡшы миҫалдарҙың береһе булып һанала. Уның пропорциялары еңел һәм гармониялы. Сиркәү ҙур оҫталыҡ менән бай биҙәлгән (композицияһында ялтырап торған порталдары һәм шпилдәре, кәрнизе, тәре һәм ҡоштары, көнбайыш фасады). Интерьерында үҫешкән урта быуат һәм XVII быуат фрескалары һаҡланған. 
1716 йылда төҙөлгән бейек сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай манара төҙөлгән. Манараның аҫҡы ҡатында кәртәгә инеү урыны бар (ул хәҙер яртылаш һүтеп алынған). Интерьерында картиналарҙың фрагменттары һаҡланған. Сиркәү һәм башня ансамбле 1679 йылда төҙөлгән "үрге башняға" сыға.

## Әҙәбиәт

* *В Беридзе, * сиркәү Magdalane, "грузин сәнғәт", 1959, вып. 5;
* *Сагарадзе,һ. б., * Һ. ИНСТЫҢ 6, стр 501, ТБ. 1983
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Шәриф (ислам)

**Шәриф ** (,  — *абруйлы, аҫыл һөйәк, намыҫлы*; күплектә ) —   мосолмандарҙың абруйлы титулы, атай яғынан да, әсәй яғынан да быуындан-быуынға бирелә. 

Исламға тиклемге Ғәрәбстанда  затлы ырыу вәкилдәре, ҡәбилә юлбашсылары йәки ҡала башлыҡтары. Мосолман донъяһында  башта был титулға эйә булыу хоҡуғы  Хәсән вариҫтарына ғына бирелгән, әммә һуңғараҡ «шәриф» тип бөтә Мөхәммәт с.ғ.с. тоҡомо - сәйеттәр атала башлаған.

X быуаттан 1916 йылға тиклем Ғәрәбстанда «шәриф» (дөрөҫөрәге — «Бөйөк шәриф» ) тип Хиджаз һәм Мәккә ҡалаһы башлығы аталған (ҡара - Мәккә шәрифе). 1916 йылда  Мәккә шәрифе Хөсәйен ибн Ғәли Хиджаз короле тигән титул ала.

XVI быуатта Мароккола  Сәғәҙиҙәр династияһы шәрифтәре идара итә.

## Әҙәбиәт
* *Герасимов О. Г.* От гор Синджара до пустыни Руб-эль-Хали. — , 1974.
* Türkistan Seyyidler ve Şerifler derneği
Мәккә шәрифе

**Мәккә [[Шәриф (ислам)|шәрифе]]** ( , ) йәки **Хижәз шәрифе** () — Мәккә шәрифлеге юлбашсыһы титулы, быуындан-быуынға ике изге ҡала Мәккә һәм Мәҙинәне һаҡлап тороусылар титулы. *Шәриф* термины ғәрәп телендә «аҫыл зат» тигәнде аңлата һәм башта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне Хәсән ибн Али нәҫеленә генә бирелә. Шәрифтең бурыстарына ике ҡаланы һәм уларҙың тирә-яғын һаҡлап тороу, хажиҙарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Һәләүек

**Һәләүек**  — Башҡортостандағы йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Тасуирламаһы
Йылғаның башы Ишембай районының Этҡол ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан. Райондың Әсеялан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта баш ала. Шул уҡ район буйлап көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай аға, Ураҙбай ауылы эргәһендә төньяҡ‑көнбайышҡа борола. Стәрлетамаҡ ҡалаһының Шәкетау микрорайоны аша үтеп, тамағынан 732 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһына ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 90 км. Йылға үрендә ауышлыҡ 5 м/км, түбән яғында — 2 м/км тәшкил итә. Һыуйыйғыс майҙаны 730 км². Туйыныуы ҡатнаш.

### Тәбиғәте
Ландшафы үрге ағымында убалы‑арҡалы армыттарҙан тора, һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар үҫә, түбәнге ағымында көлһыуланған ҡара тупраҡ. Был өлөшө ҡоро болондарҙан һәм төрлө үләнле‑ҡылғанлы далаларҙан ғибәрәт. Бассейнының 50 %‑ын урман ҡаплаған.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Хажы Шиҙеһе, Шиҙе, Бишағас, Бәрҙешле, бөтәһе лә уң ярҙан ҡоя.

### Быуалары
Совет осоронда Һәләүектә ике быуа быуылған: «III Интернационал» колхозында (Ишәй ауылы) (күләме 196 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,10 м²) һәм Салауат Юлаев колхозында (Әптек ауылы) (күләме 175 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,09 м²).

## Этимологияһы
Телсе-ғалим Жәлил Кейекбаев Һәләүек йылғаһының атамаһының тамыры фарсы теленә барып тоташыуын белдерә һәм былай тип аңлата: «сейл» — ағым, үк- аффикс; Һәләүек — Егәнгә тау яғынан ҡушылыусы йылға (ағым), тау йылғаһы.
Риүәйәттәрҙең береһе буйынса Һәләүек *һал + ауыҡ* тигән ике һүҙ ҡушымтаһынан килеп сыҡҡан. Бүгәсәү яуы осоронда Ураҙбай ауылы яғынан Һәләүек йылғаһына кәмә төшөрөп, бер кәмә алтын тейәп ағып барған саҡта, Ҡарлар (Ҡаралар) ауылына етәрәк батып юҡҡа сыҡҡан. Алтын тейәлгән кәмә һаман табылмаған әле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сервер для туристов и путешественников 
* http://www.agidel.ru/?param1=22237&tab=4 
* Топонимы индо-иранского происхождения, характеризующие водные объекты и горный ландшафт Башкортостана
Хижәз короллеге

**Хижәз короллеге** (,, *Mamlakat al-Ḥijāz*) —  Хижәздәге мәмләкәт, ул 1916 йылда  Османс империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. Короллеккә Һашимиҙар идара иткән. 1920-се йылдарҙа  Нәжд солтанлығы баҫып алған, шунан һуң берләшкән  Нәжд һәм Хижәз короллеге барлыҡҡа килгән.

## Сығанаҡтар
* «История Востока» в 6 томах. Т. V «Восток в новейшее время (1914—1945 гг.)» — М.: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. ISBN 5-02-018102-1
Шәриф (мәғәнәләр)

Шәриф (шериф) һүҙе төрлө мәғәнәләргә эйә

## Шәреҡтә
* Шәриф,  — *арҙаҡлы, аҫыл зат*) — мосолмандарҙа нәҫелдән килгән абруйлы титул.
* Бөйөк шәриф — Мәккә шәрифлеге юлбашсыһының һәм быуындан-быуынға  Мәккә һәм Мәҙинәне һаҡлап тороусылар титулы.

## Фамилиялар һәм исемдәрҙә
* Шәриф Биҡҡол — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист
*Шәриф Сөнчәләй  — Башҡортостан мәғарифы тарихында мәктәп һәм башҡа балалар ойошмаһы эштәрен яңыса ойоштороусы күренекле хеҙмәткәр, этнограф, иҡтисадсы, педагог.
* Шәриф Манатов (20 октябрь 1892 йыл — 1936 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы — йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. 

## Шериф
* Шериф () — инглиз телле ҡайһы бер илдәрҙә административ-суд вазифаһы.
* Шериф —  команда ролле «Мафия» уйынындағы персонаж.

## Театрҙа
* «Шериф (Le shérif)» операһы — Фроманталь Галевиҙың комик операһы 

## Музыка
* «Шериф» — поп-группа.
* «Sheriff -Шериф» () — Канада рок-группаһы

## Персонаждар
* Шериф Вуди —  мультфильмдағы герой.
* Шериф Хойт —  фильмындағы яуыз персонаж.
Баҙйылға

**Баҙйылға** ( *Баз-Елга*) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға, Һәләүек ҡушылдығы. Йылға системаһы: Һәләүек → Ағиҙел → Кама → Волга. Урманлы ерҙә башлана, впадает на территории Ураҙбай ауылы биләмәһенә барып ҡоя.Ишембай районының Ураҙбай ауылы янында  быуа ҡоролған (күләме — 2500 мең куб. м., майҙаны 77,0 га).

## Топографик карта

## Иҫкәрмәләр
Труа унцияһы

**Труа унцияһы** —  массаны  үлсәү берәмеге,  31,1034768 грамға  тиң.

## Төп мәғлүмәттәр
Труа унцияһының атамаһы Франциялағы Труа (*Troyes*)   ҡалаһына бәйләнгән. Хәҙер банк, ювелир эшендә затлы  металдарҙы үлсәү өсөн, шулай уҡ  башҡа ҡайһы бер өлкәләрҙә, мәҫәлән,  косметикала, айырыуса  ҡиммәтле ингредиенттарҙы үлсәү өсөн ҡулланыла.

Алтындың, көмөштөң, аҡ алтындың һәм палладийҙың труа унцияһының халыҡ-ара билдәләнештәре — һаналғанға ярашлы — XAU, XAG, XPT, XPD.

Инвестиция тәңкәләренең ауырлығы йыш ҡына труа унцияһы өлөштәрендә бирелә.  

## Труа ауырлыҡ системаһы
Инглиз алтын тәңкә фунты (йәки труа фунты, )  12 труа унцияһына йәки 373,2417216 грамға тиң. Әлеге ваҡытта ауырлыҡ үлсәү өсөн ҡулланылмай тиерлек. Уны «ҡәҙимге» инглиз фунтынан  () айырыу зарур.

Массаһы буйынса аптека граны менән сауҙа гранына тигеҙ булған  труа граны  труа унцияһы массаһының 1/480 өлөшөнә тиң.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Унция

## Иҫкәрмәләр
Ломиса сиркәүе

**Ломиса  сиркәүе** ( Грузия: ლომისა), изге Георгийға арналған урта быуат Көнсығыш Грузияның христина ғибәҙәтханаһы. Был ябай таш сиркәү IX йәки X быуаттарҙа төҙөлгән, диңгеҙ кимәленән яҡынса  2200 м бейеклектә ята. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы

## Урынлашыуы

Душети муниципалитетының Квемо Млета ауылынан көньяҡҡа ҡарай ете саҡрым, Петиттан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан

## Архитектураһы

Ломиса-ябай сиркәү, күләме 14,5 × 7,8 м, таштан төҙөлгән. Баштағы бинаһы IX йәки X быуаттарға ҡарай. Көньяғында һәм төньяғында һуңыраҡ төҙөлгән ике төкәтмәһе бар. Сиркәүҙең ҡайһы бер өлөштәре харабаға әйләнгән. Интерьеры тарихы дауамында бер нисә тапҡыр реконструкциялана.  Бина бер нисә ҡоролманың харабалары менән уратып алынған.  Сиркәүҙең көмбәҙле түшәмдәре аркаға таянып тора.

## Тарихы

Сиркәү интерьерында XVI-XVI быуаттарҙың грузин телендәге текстары менән имәндән ағас ишек һаҡланған. Сиркәүҙә шулай уҡ иҫке тимер сынйыр һаҡланған, уны диндарҙар муйынына тағып алалар һәм теләктәренең ҡабул булыуын  һорайҙар

Ломисала урындағы халыҡ һуғыш һәм тыныслыҡ һорауҙары буйынса йыйыла торған булған.

Сиркәүҙең иҫән ҡалған ҡайһы бер әйберҙәре  һаҡлау өсөн хәүефһеҙ һәм уңайлы булған   Тбилиси музейҙарына тапшырыла.

## Ломисала фестиваль

Ломиса сиркәүендә йыл һайын "Ломисоба" булараҡ билдәле фестиваль үтә. Йыл һайын, Пасханан һуң етенсе аҙнаның шаршамбыһында төрлө төбәктәрҙән Ломиса сиркәүенә хаж ҡыла киләләр. Сиркәүҙән алыҫ түгел үҙәнгә йөҙләгән һарыҡты ҡорбанға алып киләләр.

## Иҫкәрмәләр
Земо Крихи сиркәүе

**Земо Крихи Архангел сиркәүе** (грузин: კრიხის ეკლესია მთავარანგელოზის ზემო), көнбайыш Грузияның таулы Амбролаури ҡалаһында  урынлашҡан. Бина таш һырлау, фрескалар һәм урта быуат грузин яҙыуҙары менән биҙәлгән. Сиркәү 1991 йылдағы ер тетрәүҙән тулыһынса емерелә, 2009 йылда тергеҙелә.  Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Архитектура үҙенсәлектәре буйынса Земо Крихи сиркәүе 10 йәки 11 быуат башында төҙөлгән тип һанала Сиркәү тураһында тәүге тапҡыр 1650  йылдарҙа рус сәйәхәтселәре Толочанов һәм Евляевтың юл яҙмаларында телгә алына. Сиркәү 1991 йылдың 29 апрелендәге ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелә һәм 2009 йылда тергеҙелә.

## Архитектураһы
13,4 × 5,7 м ҙурлыҡтағы Земо-Крихи сиркәүе  таш блоктан һәм эзбизташтан төҙөлгән. Бинаның көнсығыш өлөшөндә сығып торған абсциссы бар. Тыш яҡтан абсцисс биш мөйөшлө, ә эстән ярым түңәрәк. Сиркәүҙән көньяҡ һәм көнбайыш яҡта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн төҙөлгән махсус биналар урынлашҡан. Сиркәүҙең тышҡы һәм эске стеналары таш һырлау менән биҙәлгән. Сиркәүҙең эс яғы  11 быуат фрескалары менән биҙәлгән. Галереяла изгеләрҙең, руханиҙарҙың портреттары ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Байтүрин Садиҡ Айтуған улы

**Байтүрин Садиҡ Айтуған улы** (1912 — ?) — журналист, партия эшмәкәре.

## Биографияһы
Садиҡ Айтуған улы Байтүрин 1912 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Имәләй улусы (хәҙерге Һамар өлкәһенең ) Диңгеҙбай ауылында тыуған.

1921–1922 йылдарҙа Ҡырғыҙ АССР-ының (хәҙерге Ҡаҙағстандың) Әүлиә-Ата өйәҙ халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй.

1922–1924 йылдарҙа Томск губернаһы Асино ҡалаһы балалар йорто-интернатында тәрбиәләнә.

1924–1925 йылдарҙа ҡаҙаҡ ғаиләләрендә була.

1925–1926 йылдарҙа Әүлиә-Ата ҡала яны интернатында тәрбиәләнә.

1926–1927 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Өфө ҡалаһы балалар йортонда тәрбиәләнә.

1927–1929 йылдарҙа Өфө ҡалаһы В. И Ленин исемендәге мәктәптә тәрбиәләнә.

1929 йылдың март-октябрендә — «Башҡортостан» гәзите мөхәрририәтенең партия тормошо бүлегенең әҙәби хеҙмәткәре, 1929–1930 йылдарҙа — «Урта Идел» (Куйбышев) гәзите мөхәрририәтенең әҙәби хеҙмәткәре.

1930–1931 йылдарҙа Ульяновск юл-төҙөлөш техникумында белем ала. 

1931–1933 йылдарҙа Куйбышев ҡалаһында «Колхозче» край гәзите мөхәрририәтенең совет төҙөлөшө, совет сауҙаһы һәм кооперацияһы бүлегенең мөдире; «Комбайн» журналы мөхәрририәтенең яуаплы сәркәтибе вазифаларын башҡара.

1933 йылдың май–сентябрендә Нуриман районы «За большевистские темпы» гәзите мөхәрририәтенең яуаплы сәркәтибе була.
 
1933–1934 йылдарҙа Өфө ҡалаһы «Йәш Коммунар» һәм «Ленинсы» гәзиттәренең сәнәғәт бүлеге мөдире, яуаплы сәркәтибе була.
 
1934–1936 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡый; Радиотапшырыуҙар комитетының башҡорт һәм татар тапшырыуҙарының дикторы булып эшләй.

1936–1937 йылдарҙа ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының Ленин комиссияһы ҡарамағында тәржемәсе була.

1937 йылдың июнь-ноябрендә Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең ауыл хужалығы әҙәбиәте бүлегенең мөдире вазифаһын башҡара.

1937–1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

1940–1941 йылдарҙа Өфөлә «Ленинсы» гәзитенең яуаплы мөхәррире.

1941 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 

1941–1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Дон фронтында 233-сө уҡсылар дивизияһының дивизион гәзитенең яуаплы сәркәтибе була.

1943–1946 йылдарҙа ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының матбуғат бүлегенең инструкторы була.

1946–1948 йылдарҙа ВКП (б)-ның Матрай район комитеты сәркәтибе вазифаһын башҡара.

1948 йылдың март-сентябрендә ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда бүлегендә эшләй.

1948–1951 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең партия-массауи әҙәбиәте секторы мөдире була.

1951–1953 йылдарҙа Башҡортостан өлкә партия мәктәбе тыңлаусыһы була.

1953–1955 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең ауыл хужалығы секторының мөдире була.

1955–1956 йылдарҙа «Сельское хозяйство Башкирии» журналының мөхәррире вазифаһын үтәй.

## Бүләктәре
* 2 дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23.12.1985)
* «Сталинградты обороналау өсөн» миҙалы (22.12.1942)
* «Хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы (6.8.1946)

## Әҙәбиәт
*
Корого сиркәүе

Пресвятая Богородица сиркәүе (Грузинская:) - грузин  православ сиркәүе, Көнсығыш Грузияла тарихи-мәҙәни Мтиулети төбәгенең таулы Хада үҙәнендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Душети муниципалитетында урынлашҡан Корого сиркәүе. 11 быуат башына ҡарай. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Архитектураһы
10,8 × 7,6 м күләмендәге ҙур булмаған сиркәүҙең төҙөлөшө ябай. Сиркәү сланецтан төҙөлгән, эске яҡтан плиталар менән көпләнгән. Көмбәҙе, тәҙрә рамдары һәм кәрниздәре таштан уйып яһалған.

Корого сиркәүе өс мөйөшлө ҡыйыҡ менән ябылған, интерьерының көнбайыш өлөшө ике нефҡа бүленгән. Тура мөйөшлө сиркәү өс өлөштән тора, һәр өлөшөнөң көмбәҙе бар.  Сиркәү менән йәнәш өс ҡатлы оборона башняһы, ҙур булмаған часовня һәм төрлө ҡоролмаларҙың харабалары урынлашҡан. Фил һөйәгенән 11 быуат иконаһы һәм Христос һүрәте менән тәре әлеге ваҡытта Тбилисиҙа Грузияның Милли музейында һаҡлана

Сиркәү  скульптура  биҙәүестәре менән иғтибарҙы йәлеп итә. Көнбайыш яғында 12 быуатҡа ҡараған урта быуат  грузин алфавиты менән яҙылған ике яҙыу бар .

## Иҫкәрмәләр
Цилкани соборы

**Цилкани соборы**  (в Грузия:ტაძარი წილკნის ღვთისმშობლის), грузин православие сиркәүе, Грузияла Мцхета-Мтианети төбәгенең Цилкани ҡасабаһында урынлашҡан. Башта дүртенсе быуатта төҙөлөп урта быуаттарҙа бер нисә тапҡыр реконструкциялана. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Торошо
Цилкани соборы тарихи Мцхета ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Археологик табылдыҡтар, шулай уҡ диуарҙарында грек яҙыуҙары менән IV-V быуаттың христиан төрбәһе иғтибарға лайыҡ.

## Тарихы

Тәүҙә  сиркәү өс нефлы базилика булараҡ планлаштырыла, ахыр сиктә ун икенсе йәки ун өсөнсө быуатта көмбәҙ менән сиркәү итеп үҙгәртелә.  XVI-XVII быуатта реконструкциялана. Собор архиепископ Цилканскийҙың резиденцияһы булған.

Собор хөрмәтле Богородица Одегетрия Цилканскаяның, туғыҙынсы быуатта ҡулында сабый менән Божья Матерь иконаһының йорто була. Икона ун икенсе быуат башында яынан буяла һәм тергеҙелә. 1926 йылда  икона Тбилисиҙағы Грузияның Милли музейына тапшырыла

## Тасуирлама

28 х 24 м ҙурлыҡтағы әлеге сиркәү таш блоктарҙан төҙөлгән, ярым түңәрәк апсида һәм дүрт үҙаллы колоннаға таянған үҙәк көмбәҙ менән квадрат бинанан ғибәрәт.  Көмбәҙҙең нигеҙендә  12 тәҙрә уйылған. Эске өлөшөндә 10 тәҙрә бар. Сиркәүҙең өс инеү урыны бар. Сиркәүҙә стена биҙәктәренең ҡалдыҡтары  һаҡланып ҡалған, улар ун бишенсе һәм ун һиҙенсе быуаттарға ҡарай.

Собор ун һигеҙенсе быуат аҙағының  58 × 72 м таш стенаһы менән уратып алынған. Стена көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай кирбес арка менән ишек эргәһенән үтә,  XIX быуаттың алты ҡырлы манараһы менән ослана.

## Иҫкәрмәләр
Ғәлимов Ғәни Ғәлим улы

**Ғәлимов Ғәни Ғәлим улы** (23 февраль 1912 йыл — 5 ноябрь 1969 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник.

## Биографияһы
Ғәни Ғәлим улы Ғәлимов 1912 йылдың 23 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Япрыҡ ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. 1932 йылда 3-сө курста хәрби училищеға уҡырға күсә, уны тамамлап лейтенант званиеһында хәрби хеҙмәт юлын башлай.
 
1938 йылда Япония ғәскәрҙәренә ҡаршы Хәсән күле янындағы бәрелештәрҙә ҡатнаша, 32-се уҡсылар дивизияһының рота командиры була. 6 августа яралана. Совет ғәскәрҙәре һөжүмгә күскәндә, лейтенант Ғәлимов, гранаталар менән шыуышып, дошмандар яғына яҡынлаша һәм япон миномётына граната ташлап, уны юҡ итә. Лейтенант, тағы бер граната алып, уны дошман окобына бәрә, артабан позицияға сыҡҡан пулемётты һәм уны хеҙмәтләндереүселәрҙе юҡ иткән. Япондар Ғәлимовты күргәс, уға граната ташлайҙар, әммә лейтенант уларҙы көрәк ярҙамында ситкә ҡаға. Был алышта күрһәткән батырлығы өсөн рота командиры лейтенант Ғәлимов Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Яугирҙың ҡаһарманлығы бөтә Ҡыҙыл Армияға тарала, хатта С. Болотин һәм Т. Сикорскаяның шиғырына композитор А. Новиков «Лейтенант Галимов» тигән йыр яҙа, ул ошолай итеп башлана:
Орудийный гром гремел в долинах,
Грохотали танки по лесам,
Комсомолец лейтенант Галимов
Вел отряд на озеро Хасан…

Много нас бойцов неодолимых.
Все великой Родины сыны,
Все пойдем, как лейтенант Галимов,
На защиту Ленинской страны.

Шағир С. Алымовтың «32-се дивизияның йыры»ның ҡушымтаһында ошолай йырлана:
Наш Галимов, он, ребята,
Всех отвагой потрясал:
На лету ловил гранаты
И обратно их бросал!

Япондарҙы еңгәндән һуң, Мәскәүҙә М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияла уҡый. ВКП(б) ағзаһы.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, майор Ғәлимов академиянан тура фронтҡа юллана, уҡсылар бригадаһы штабының оператив бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 22 июлендә Ҡыҙыл Байраҡ, 1943 йылдың 31 мартында — Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә. 1942 йылдың авгусынан 3-сө Удар армияһы оператив бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы вазифаһына күсерәләр. Подполковник званиеһына лайыҡ була. 1944 йылдың 17 февралендә 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Еңеүҙе полковник дәрәжәһендә 130-сы Латыш уҡсылар корпусының оператив бүлеге начальнигы сифатында ҡаршылай.

Һуғыштан һуң К. Ворошилов исемендәге хәрби академияла белем ала.

Артабан Байкал аръяғы хәрби округының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә.

1969 йылдың 4 ноябрендә вафат була.

## Хәтер
* Туймазы районының Япрыҡ ауылында башҡорт халҡының ҡаһарман улы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Ғәни Ғәлим улы Ғәлимов иҫтәлегенә мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1938; 31.03.1943)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (17.02.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.07.1942)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Галимов Гани Галимович / Бессмертный полк
* Воин в зоне СВО повторил подвиг башкирского героя Гани Галимова, совершенный им на озере Хасан. ИА Башинформ. 8 ноября 2022 года
Биети сиркәүе

**Biet сиркәүенең изге мәрйәм** (грузин: ეკლესია ბიეთის ღვთისმშობლის), көньяҡ  Биети Пресвятая Богородица сиркәүе емерелгән грузин православ сиркәүе Грузияның көньяғындағы Самтше- Кавахети төбәгендә урынлашҡан,14 быуаттың икенсе яртыһында грек тәреһенең көмбәҙе рәүешендә төҙөлгән. 2019 йылда тергеҙелгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән Хәҙерге ваҡытта бәхәсле Көньяҡ Осетияла шул уҡ "Биети" исеме аҫтында урта быуат  грузин сиркәүе бар.

## Тарихы

Биети сиркәүе ташландыҡ Биети ауылында, Цинаубани артылышында, Самтше- Кавахети төбәгендәге Гуркели ауылынан төньяҡҡа ҡарай яҡынса 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Сиркәү 14 быуат аҙағында төҙөлгән. Сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай 1493 йылда Зааль Тохадзеның часовняһы өҫтәп төҙөлгән. Территория  1578 һәм  1829 йылдар араһында башлыса мосолман хакимлығы аҫтындағы  урта быуат Месхетия өлкәһенә ингән.

## Архитектураһы
11.8× 17.7 м күләмле Биети сиркәүе  ҡырҡылған таштарҙан төҙөлгән. Үҙәгендә ҙур көмбәҙ урынлашҡан, ярым түңәрәк абциссаһы бар. Көмбәҙе, бөтә аркалары һәм абциссаһының өҫкө өлөшө емерелгән һәм емереклектәре сиркәүҙең эске өлөшөнә тулған. Көнсығыш диуарында Византияның Палеологик сәнғәте йоғонтоһо аҫтында башҡарылған фрескаларының фрагменттары  һаҡланып ҡалған. Тышҡы диуарҙары таш һырлау һәм урта быуат грузин алфавитында яҙылған яҙыуҙар менән биҙәлгән. Сәнғәт белгесе Вахтанг Беридзе сиркәүҙе Сапараға ингән   "Самтшеның урта быуат көмбәҙ ҡиәфәтле сиркәүҙәре төркөмө"  тип баһалай.

## Иҫкәрмәләр
Ираҡ короллеге

**Ираҡ короллеге** - (,  - Мәмләкә әл-Ғираҡиә) — Ираҡ дәүләтенең Милләттәр Лигаһы 1920 йылда Бөйөк Британияға биргән мандаты ғәмәлдән сыҡҡандан һуңғы осорҙағы статусы. 

## Тарихы
Короллек 1921 йылда иғлан ителә. 11 йылдан мандат ғәмәлдән сыға, әммә короллек 1958 йылға тиклем йәшәп килә, шул йылда ираҡ дәүләт һәм хәрби эшмәкәре *Әбдел Ҡасим* етәкселегендә хәрби түңкәрелеш була һәм короллек бөтөрөлә. 

Король Фейсал II, уның ғаиләһе, хөкүмәт ағзалары аттырыла. Ираҡ республикаһы иғлан ителгәндән һуң *Бағдад пакты* юҡҡа сығарыла һәм   Советтар Союзы менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр башлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Англо-ираҡ килешеүҙәре
* Ираҡ тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Duiker, William J; Spielvogel, Jackson J. World History: From 1500. 5th edition. Belmont, California, USA: Thomson Wadsworth, 2007. Pp. 839.
* Ghareeb; Dougherty. Pp lvii
Мысыр короллеге

**Мысыр короллеге** (,  - Мәмләкә әл-Мисрәһ) — 1922 йылдан 1953 йылға тиклем йәшәп алған дәүләт.

## Тарихы
Короллектең (мәмләкәттең) килеп сығыуы менән  ул Бөйөк Британияға бурыслы, сөнки һуңғыһы Англия протекторатынан бойондороҡһоҙлоҡ бирә (1914 йылға тиклем бойондороҡло була). XIX быуатта Мысырҙы Британ империяһы яулап ала (1882 йыл). Шуға тиклем Мысыр исем өсөн генә булһа ла Осман империяһы өлөшө тип һаналған була. 1914 йылда Осман империяһы һуғыш иғлан иткәс, Бөйөк Британия Мысыр өҫтөнән протекторат булдыра, инглиздәр хедивты тәхеттән төшөрә. Яңы хедив шул уҡ ғаиләнән була, *Хөсәйен Камил*  Мысыр солтаны тип таныла. Уның вариҫы  солтан Фуад I яңы дәүләттең тәүге короле итеп тәғәйенләнә. Унан власть улы Фәруҡ I ҡулына күсә (1936 йыл). 1953 йылда монархия рәсми рәүештә юҡҡа сығарыла һәм Мысыр Йөмһүриәте иғлан ителә .

## Монархтар
* Фуад I — 1922—1936
* Фарук I — 1936—1952
* Фуад II — 1952—1953

## Әҙәбиәт
* *Китайгородский П.* Египет в борьбе за независимость. ― М., 1925.
* *[[Подорольский, Николай Александрович|Подорольский Н. А.]]* Египет и Англия. ― Одесса, 1925.
* *Трояновский К.* Современный Египет. ― М., 1925.
* *Вейт Е.* Египет. — М., 1928.
* *Шами А.* Египет. — М., 1931.
* *Луцкий В. Б.* Англия и Египет. ― М., 1947.
* *Кильберг Х. И.* Египет в борьбе за независимость: антиимпериалистическое национально-освободительное движение 1918—1924 гг. ― Л., 1950.
* *Голдобин А. М.* Египетская революция 1919 года. — Л., 1958.
* *Петров К.* Англо-египетский конфликт 1924. — В кн.: Арабские страны. История. ― М., 1963.
* Новейшая история арабских стран (1917—1966). — М., 1968.
* Новейшая история арабских стран Африки (1917—1987). — М., 1990.
* *Кошелев В. С.* Египет: от Ораби-паши до Саада Заглула, 1879—1924. — М., 1992.
* *Бурьян М. С.* Египет во внешней и колониальной политике Великобритании в 20-х гг. XX в. — М., 1994.
* *[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]* Советско-египетские отношения в 1920—30-х годах // Вопросы истории. — 2013, № 3.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Султанат Египет
* Египетская революция 1919 года
* Июльская революция в Египте
Ксани ҡәлғәһе

**Ксани ҡәлғәһе** (грузин: ციხე ქსნის), шулай уҡ **Мтвери замогы** (ციხე მტკვრის) булараҡ билдәле, Көнсығыш Грузияла Мцхета муниципалитетында урынлашҡан ҡәлғә. 1512 йылда уны Баграт заказы буйынса кенәз Мухранский төҙөй, ә 1746 йылда Баграттың тоҡомдары уны яңынан төҙөй. Ҡәлғә Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән.

## Урынлашыуы
Замок Ксани йылғаһының һул ярында Саркинети тауының түбәһендә, диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә урынлашҡан. Ксани һәм Мтквари (Кура) йылғаларының киҫелешенә күренеш менән убала уңайлы урынлашҡан ҡәлғә тарихи Мухрани төбәгендә тора. Төбәктә юғарыла урынлашыуы арҡаһында уны Грузияның көнсығы-көнбайыш шоссеһынан күрерәг мөмкин

Үҙенсәлекле бина брусчатканан төҙөлгән. 18 быуатта реконструкция ваҡытында шулай уҡ таш һәм кирбес ҡулланыла. Ихатала быуа һәм шарап мөгәрәбе бар. Һыу аркалы һыу юлы менән тәьмин ителә, ул тау һырты буйлап бер нисә километрға һуҙыла.

## Тарихы

Замок хәҙерге заман тарихи яҙмаларҙа Мтквари атамаһы менән билдәле, әммә ул «Ксани» исеме менән дә киң ҡулланыла. Замокты Мухрани ерендә принц Баграт төҙөтә. Ул уны Давидтан урлап ала һәм үҙен кенәзлегенә әйләндерә. Ксани ҡәлғәһе Багратион-Мухранскийҙарҙың 1513 йылдан 1733 йылға тиклем резиденцияһы була, ошо осор эсендә 14 кенәз алмашына

## Иҫкәрмәләр
Ацкури сиркәүе

**Ацкури** йәки **Ацкури Успение сиркәүе**  ( Грузия,ტაძარი სახელობის მიძინების აწყურის ღვთისმშობლის) - Ацкури ауылында урта быуат хараба соборы, Грузияның Ахалцихе муниципалитетында урынлашҡан. Башта X һәм XI быуаттарҙа төҙөлгән, 1283 йылдағы ер тетрәүҙән һуң яңынан төҙөлгән.  Көнсығыш яғында өс апсидаһы менән тәре-көмбәҙле сиркәү. 2016 йылда сиркәүҙе реставрациялау буйынса тулы проекты эшләй башлай. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегендә теркәлгән

## Тарихы һәм архитектураһы

Сиркәү Кура йылғаһының уң ярындағы ҙур булмаған тау итәгендә урынлашҡан. Төҙөлөштөң ике этабын билдәләргә мөмкин, беренсеһе  X һәм XI быуаттарға ҡарай, ә киләһе төҙөлөш ун өсөнсө һәм ун дүртенсе быуаттарға тап килә. Һуңғыһы 1283 йылда көслө ер тетрәүҙән һуң була. Ацкури христиандарҙың урта быуатта иң мөһим  үҙәктәренең береһе, Месхетия провиницяһында епископтың резиденцияһы һәм хөрмәтле Богородица Одигетрия иконаһының йорто  була. Урта быуаттың грузин йылъяҙмаларына ярашлы иконаны  унда апостол Андрей алып килә, һәм ер тетрәү ваҡытында емерелгән сиркәүҙең көмбәҙе аҫтында мөғжизәле рәүештә зыян күрмәй. XVI быуат аҙағында икона Гелати монастырында үҙ урынын таба, унан  1952 йылда Тбилисиҙағы Грузияның Милли музейына килтерелә

1578 йылда ғосмандар баҫып алып  ислам дине килгәндән һуң  сиркәү яраҡһыҙ була һәм ер тетрәүҙән һәм быуат һуғыштарынан һуң инде ун туғыҙынсы быуатҡа тиклем бөтөнләй ташландыҡ хәлгә килә

Советтар Союзының һуңғы йылдарында, 1990 йылда, Ацкури христиан мираҫына ҡыҙыҡһыныу уяна,  студент-ирекмәндәр  бер нисә археологик тикшеренеүҙәр үткәрә, һәм Грузия хөкүмәте 2016 йылда уны тергеҙеү  буйынса күләмле проект башлай.

Быға тиклем бина харабаға әйләнгән:  көмбәҙе, түшәмдәре һәм  бейек диуарҙары емерелгән. Алтарҙың өлөшө, уның ике яғында апсидалары һаҡланып ҡалған. Эске диуарҙарында йыһаздарының фрагменттары ҡалған. Сиркәүҙе биҙәгән таштарҙы ауыл буйлап табырға мөмкин, уларҙы кешеләр үҙ торлаҡтары  өсөн ташып алған.

Археологик ҡаҙыныуҙарҙа унынсы быуат сиркәүе кеүек үк төрлө биналарҙың ҡалдыҡтары, шулай уҡ урта быуат яҙмалары менән осраҡлы  харабалар  табылған. Собор эсе һәм тирә-яғы емереклектәрҙә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Fortalesa d'Atskuri

## Иҫкәрмәләр
Теловани Изге Тәре сиркәүе

**Teловани Изге Тәре сиркәүе** (грузин: ჯვარპატიოსნის თელოვნის ეკლესია) көнсығыш Грузияла  Мцхета-Mтанети төбәгендәге Мцхета  муниципалитетында  урынлашҡан, 8-9 быуаттарҙың грузин православ сиркәүе.  Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

## Архитектураһы
Изге Тәре сиркәүе бөгөнгө көндә ташландыҡ Теловани тораҡ пунктында, Мцхета муниципалитетының Ксовриси ауылынан яҡынса  3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Сиркәүҙең күләме 9,7 × 10,5 м күләме 10,5 м, башлыса брусчатканан төҙөлгән, ҡырҡылған эзбизташ һәм блоктар мөһим төгөлөшө элементтарында  һәм биҙәүендә ҡулланылған.  Сиркәүгә көнбайыш яҡтан өс ишек аша инергә була.  Көмбәҙҙең барабаны һигеҙ ҡырлы, дүрт тәҙрә уйымы бар һәм декоратив аркалар менән биҙәлгән.Сиркәү байтаҡ өлөшөндә йүнәтелгән, һәм ун һигеҙенсе быуатта уның көнбайыш яғына манара өҫтәп төҙөлгән.  Системалы тергеҙеү эштәре   1952 һәм  1954 йылдарҙа үтә 2007 йылда реставрация эштәре башҡарыла.

Сиркәү 9-10  быуат фрескалары менән биҙәлгән. Улар ныҡ зыян күргән. Фрескалар Абгара легендаһы йоғонтоһо аҫтында башҡарылған

## Иҫкәрмәләр
Агаяниҙа Изге Нино сиркәүе

**Агаяниҙа Изге Нино сиркәүе** (Грузин теле აღაიანის ნინოწმინდის ეკლესია) - Тхоти (Tkhoti) тауындағы иртә урта быуат грузин Православие сиркәүе, Грузия Шида-Картли өлкәһендәге Каспи муниципалитетындағы Агаяни (Aghaiani) ауылынан 2 километрға көньяҡ-көнсығышҡа урынлашҡан. Сиркәү, тарихи традицияға ярашлы, Изге Нино ҡушыуы буйынса, Картли халҡының христианлыҡты ҡабул итеүенә арнап ҡуйылған өс ағас тәре урынында тора. Һаҡланеып ҡалған структураһы - был зал сиркәүе, иртә IX - X быуаттарҙың квадрат эсендә тәре бинаһының реконструкцияһы. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәни һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән .

## Урынлашыуы
Агаян сиркәүе 845 м бейеклегендәге Тхоти тауы башында, Кура йылғаһының (Каспий диңгеҙе) һул ярында/Мтквари урынлашҡан. Урта быуат грузин тарихи традицияһына ярашлы, фәҡәт ошо тауҙа кинәт томан ҡуйырғанлыҡтан, яҡтылыҡ яңырмағас, Картлиҙың мәжүси батшаһы Ибериянан Мириан III "Нино Алланы", христиан диненә өндәүсе ҡыҙ-ҡатынды саҡырған. Мириан 337 йылда мөрәжәғәт иткән тиелә, шул осорҙа Картлиҙа өс ағас тәре, беренсеһе - Тхотиҙа, икенсе икеһе - Уджармда һәм Мцхетта ҡуйылған. Һуңғараҡ был урында сиркәү төҙөлгән.

## Макеты

Таш һәм кирбестән төҙөлгән һаҡланып ҡалған бинаның үлсәме 8.48 × 4.18 м. Тәүҙә VII - VIII быуаттарҙа төҙөлгән, структураһы тәре-квадрат рәүешле булған. IX-X быуаттарҙа сиркәү залы булараҡ ҡабаттан төҙөлгән: ярым түңәрәк апсида һәм көнбайыш тармағы тәре күренеше һаҡланған, әммә ҙур көмбәҙе биш арҡаға таянған мискә рәүешле көмбәҙ менән алмаштырылған, шунан Төньяҡ һәм Көньяҡ тармаҡтары төҙөлгән. Инеү урындары төньяҡта һәм көнбайышта урынлашҡан. Интерьер береһе апсидала, икенсеһе көньяҡ стенала урынлашҡан ике тәҙрә менән яҡтыртылған. Үҙәк ҡултығы фронтон менән ҡапланған, шул уҡ ваҡытта төньяҡ һәм көньяҡ проекцияларының йәшерен түшәмдәре булған. Арҡалы контрфорс XVI быуатта көньяҡ фасадҡа тоташтырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Тициан Табидзе һәйкәле

**Тициан Табидзе һәйкәле** () — Тбилисиҙағы һәйкәл, Анчисхатиҡорамы скверында урынлашҡан. Тициан Табидзе (1895—1937) — билдәле грузин шағиры.

## Тарихы
1937 йылда репрессияланған Тициан Табидзе 1954 йылда аҡлана.

1966 йылда Ван районындағы Чквиши ауылында (Имеретия төбәге) шағирҙың йорт-музейы.асыла.

## Әҙәбиәт
* Barnes, Christopher J. (2004), *Boris Pasternak: A Literary Biography*, p. 147. Cambridge University Press, ISBN 0521520738
* *Г. М. Цурикова* Тициан Табидзе: жизнь и поэзия. Серия «Неизвестный ХХ век» 2015, 480 с.
* bdn-steiner.ru/modules.php?name=Poezia&go=page&pid=51001

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тициан Табидзе, Бюст, Тбилиси, Грузия
Бюст Тициан Табидзе. 2008