Иешуа Салом һарайы

**Иешуа Салом һарайы** Босния һәм Герцеговинаның Сараево ҡалаһының Үҙәк Муниципалитетында урынлашҡан. 2008 йылдың ноябренән ул Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

Иешуа Салом һарайы Миляцка йылғаһының төньяҡ яғында, Кулин бан яры урамы, 20-се йортта, Австро-Венгрия осоронда төҙөлгән биналар рәтендә урынлашҡан, ә Миляцканың ҡаршы ярында Ашкеназ синагогаһы урынлашҡан.

## Тарихы
Иешуа Салом һарайы 1901 йылда Миляцка йылғаһының аръяғында һәм Ашкеназ синагогаһына ҡаршы урамда, күренекле Босния йәһүд сауҙагәре Иешуа Салом өсөн, танылған архитектор Йосип Ванцаш проекты буйынса төҙөлгән. 1893 йылғы *Баш ҡала – Сараево өсөн Төҙөлөш ҡағиҙәләре*нә ярашлы, Миляцканың уң яры буйлап, *[[Виечница]]*нан алып Дрвения күперенә тиклем ике ҡатлы биналар ғына төҙөлә алған.

Һарай Вена сецессионы стилендәге сәскә мотивтары ҡулланылған торлаҡ йорттар төҙөлөшөнөң иң иртә өлгөләренең береһе булып тора. 
Ул төҙөлгәндә, ул авангард ҡоролма булған: һыу үткәргес, эске канализация, электр һәм йылытыу системаһы булған. Бина артында таш фонтанлы эске ихата урынлашҡан булған.

1901 йылдың 11 декабрендәге *Bosnische Post* гәзите Сараеволағы сефард йәһүд ғаиләһенең алдынғы ағзаһы Иешуа Саломдың күркәм яңы 'һарайында' алдағы йәкшәмбелә үткән яңы йорт туйы тураһында былай тип яҙа:

Йәкшәмбе иртәнсәк герр Иешуа Салом Сараево йәмғиәтен Аппель-Кайҙағы яңы һарайының асылыуына саҡырҙы. Уның Ғали йәнәптәре *Ландешеф* барон Аппель һәм Уның Ғали йәнәптәре *Цивиль-Адлатус* барон Кучер, шулай уҡ *Ландесрегирунг*тың күп кенә юғары вазифалы кешеләре, башҡа йәмғиәт ханымдары һәм әфәнделәре, йорттоң дуҫтары һәм таныштары ҡатнашты: улар ихлас һоҡланыу менән үҙебеҙҙең рәссам, архитектор герр фон Ванцаштың уңышлы ижад емешен ҡаранылар. Камил матурлыҡты файҙалы уңайлыҡ менән берләштергән был йортта сағылған зауыҡлы нәзәкәтлелек менән ул Сараевола барыбыҙ ҙа өлгө итеп алырға теләйәсәк яңы нәмә тыуҙырған. 

1922 йылда бина Симо Крстичҡа һатыла, ә 1931 йылда һарайҙы Босния һәм Герцеговинаның Милли банкы үҙ ҡарамағына ала, ул шул уҡ йылда бинаны Боснияның беренсе шырпы фабрикаһы *Долац* директоры Жак Саломға һата.

1962 йылда бина ижтимағи милек итеп национализациялана, унда Босния һәм Герцеговинаның Инженерҙар һәм техниктар йәмғиәтенең штаб-фатиры урынлаша. 1991 йылдан алып унда Демократик хәрәкәт партияһының (SDA) Сараево кантон идараһы урынлашҡан.

2008 йылда Сараевоның Мәҙәни, тарихи һәм тәбиғи мираҫты һаҡлау кантон институты һарайҙы тергеҙә, шунан һуң ул Милли ҡомартҡы исемлегенә индерелә.

## Тасуирламаһы
Үлсәмдәре 27,70 x 16,55 м. Ҡаттары: Баҙ + Цоколь + 1 + Мансарда, дөйөм бейеклеге 18,20 м.

Миляцка йылғаһына ҡараған көньяҡ фасады сецессион рухында биҙәлгән репрезентатив ҡала фасадының өлгөһө булып тора. Фасадтың биҙәлеше аҫтан өҫкә табан үҫешә, төп баҫым үҙәктә урынлашҡан лоджия формаһындағы киң сығынтыға яһала, уның өҫтөндә балкон һәм көмбәҙ урынлашҡан.

Бинаға инеү урыны – үлсәмдәре 2,15 м х 3,30 м булған, сифатлы имән ағасынан эшләнгән һәм көрән һаҡлағыс буяу менән буялған ике яҡҡа асылмалы ағас портал. Порталдың өҫкө өлөшө быялаланған һәм модерн стилендәге элементтар менән үҙенсәлекле сүкеп яһалған тимерселек изделиелары менән һаҡланған. Мансарданың ситке өлөштәрендә 110 см киңлектәге биҙәкле билбау бар, ул диаметры 50 см булған ҙурыраҡ һәм диаметры 25 см булған бәләкәйерәк түңәрәктәрҙең сиратлашыуы мотивы менән биҙәлгән. Мансарда мөйөштәрендә колонналар урынлашҡан, уларҙа флора фигуралары бар. Был бағаналар стилләштерелгән глобус мотивы менән тамамлана. Оҡшаш элементтар доксаттарҙың (сығынтыларҙың) мөйөштәрендә лә осрай.

Тулы композиция ике яруслы ҡыйыҡ менән тамамлана, унан диаметры яҡынса 3,70 м һәм бейеклеге 5,10 м булған йомортҡа формаһындағы көмбәҙ үҫеп сыға.

## Библиография

* Alija Bejtić - *Ulice i trgovi Sarajeva.* Sarajevo: Muzej grada Sarajeva 1973. Godine
* Borislav Spasojević - *Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu*. Sarajevo: Svjetlost, 1988.
* Ibrahim Krzović - *Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini,* Kulturno naslijeđe, Sarajevo
* Nedžad Kurto - *Sarajevo 1492-1992,* Oko, Sarajevo.

## Иҫкәрмәләр