open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Томирис

**Томирис** (, , б.э. тиклем 570—520 йй) — () массагет, тикшеренеүселәр фекере буйынса, скиф күсмә халҡының батшабикәһе.

## Тарихы
Ҡайһы бер тикшереүселәр фекеренсә, батшабикә Томирис () һәм уның улы Спаргапис () исемдәре фарсы сығышлы, икенселәре әйтеүенсә, Томирис батшабикәнең улының исеме скиф батшаһы Скаргаписты хәтерләтә. Исемдәр оҡшашлығын скиф һәм массагет иран ҡәбиләләренең яҡынлығы менән аңлатырға була.

Массагеттар, Томирис батшабикә, уның фарсы батшаһы Бөйөк Кир II ғәскәрен еңеүе тураһындағы тәүге яҙмаларҙы Геродот был ваҡиғаларҙан йөҙ йыл үткәс теркәй. Томиристың Кирҙы еңеүе тураһындағы тарих антик дәүерҙә киң билдәле була һәм легендаға әйләнә; антик осорҙоң Страбон, Полиэн, Кассиодор һәм Иордан кеүек яҙыусылары ла был турала яҙа.

Геродот хәбәр итеүенсә, Кир Аракс йылғаһын кисеп, массагеттар биләмәһенә үтеп инә һәм Крез кәңәше буйынса уларға тоҙаҡ ҡора. Фарсылар сигенгән мәлдә лагерҙа үҙҙәренең шараптарын ҡалдыра. Массагеттар еңеүҙәрен билдәләп уны эсеп йоҡлап китә. Ошонан файҙаланған фарсылар уларҙы үлтерә, күптәрен әсиргә ала. Әсирҙәр араһында Томаристың улы Спаргалис та була. Был турала ишеткән Томирис Кирға хат ебәрә: «*Ҡан көҫәгән Кир,… минең улымды ебәр ҙә илемдән язаһыҙ кит… Әгәр ҙә бының менән ризалашмаһаң, массагеттар хужаһы ҡояш менән ант итәм, мин һиңә ҡан эсерәсәкмен… *».

Геродот буйынса, әсир Спаргапис Кирҙан ҡулындағы бығауҙы сисеүен үтенә, әммә азат ителгәс, үҙ-үҙенә ҡул һала.

Томиристың тәҡдимен ҡабул итмәгән Кирға ҡаршы батшабикә яу аса. Фарсы ғәскәренең күп өлөшө юҡ ителә, Кир үҙе һәләк була. Геродоттың һүҙҙәре буйынса, был иң аяуһыҙ алыштарҙың береһе була.

## Мәҙәниәттә сағылышы
Томирис турыһында тарих көнбайыш сәнғәте йолаларында сағылдырыла. Рәссамдар Рубенс, Аллегрини, ЛукаФеррари, Маттиа Претти, Гюстав Моро, скульптор Кальзетта да Равенне Томиристы һәм шул дәүерҙәге ваҡиғаларҙы һүрәтләй.

## Астрономияла
Томирис хөрмәтенә 1906 йылда астероидҡа (590) Томирис исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* На Викискладе есть медиафайлы по теме Томирис
* Массагеттар батшабикәһе Томирис
* Булат Джандарбеков — билдәле яҙыусы, «Томирис» һәм «Ширак батырлығы» романдары ингән «Һаҡтар» дилогияһы авторы.
Асеев Алексей Александрович

**Асеев Алексей Александрович** (14 март 1922 йыл — 10 май 1980 йыл) — Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Карелия фронтының 7-се армияһы 272-се уҡсы дивизияһы 1063-сө уҡсы полкының ҡыҙылармеецы..

## Биографияһы
Алексе́й Алекса́ндрович Асе́ев 1922 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Милләте рус. 10 класты тамамлаған.

1942 йылдың декабрендә Красноярск ҡалаһының Үҙәк район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм шунда уҡ хәрәкәттәге армияға ебәрелә.

1944 йылдың йәйендәге Свирск-Петрозаводск операцияһында Карелия фронтының уң ҡанатындағы ике: 7-се һәм 32-се армиялар һөжүм итә. Төп һөжүм итеү 7-се армияға тура килә. Ул Ленинград өлкәһе Лодейное Поле ҡалаһы эргәһенән Ладога күле ярҙарына табан һөжүм итә. 7-се армияны көсәйтеү маҡсатында Баш главнокомандующий Ставкаһы резервынан ике уҡсы корпус, артиллерия, танк, инженер берләшмәләре ебәрелә.
  
1944 йылдың 21 июнендә беренсе һөжүм ваҡытында ҡыҙылармеец Алексей Асеев үҙенең оҫта һәм тәүәккәл эш итеүе менән айырылып тора. Ул разведка төркөмө составында Свирь йылғаһын аша сығыу өсөн әҙерлек алып бара һәм дошмандың алғы һыҙығында урынлашҡан ут нөктәләрен күрһәтеп бирә. Ҡаршы ярға сыҡҡас батыр яугир беренселәрҙән булып дошман менән алышҡа инә. Үҙенә билдәле булған разведка мәғлүмәттәренә таянып, ул йәһәт кенә урындың айышына төшөнөп ала һәм кешеләре менән бергә дошмандың биш ут нөктәһен юҡ итә. Мәргән атыу менән ағас башында ултырған бер-нисә «кәкүкте» бәреп төшөрә, ә өс фин һалдатын әсирлеккә алып өлгөрә.

Карелия фронтының 7-се армияһы, 272-се уҡсы дивизияһы, 1063-сө уҡсы полкының уҡсыһы, ҡыҙылармеец А. А. Асеев Видлицк нығытылған районын йырып сыҡҡан ваҡытта тағы батырлыҡ күрһәтә. Дошман оборонаһының өсөнсө һыҙатында һуғыштар бара. Туҡтауһыҙ яуған пулялар уты аҫтында тимерсыбыҡ кәртәләрен аша үтеп, ул беренселәрҙән булып траншеяға бәреп инә, ауыр пулемёт расчетын юҡ итә һәм әсир ала. Ҡыйыу һалдат шундай уҡ батырлыҡ һәм тәүәкәллек менән икенсе траншеяға ла үтеп инә. Унда дошмандың тағы бер пулемёт расчетын юҡ итә. 1944 йылдың 28 июнендәге был һуғышта ул ҡаты яралана. Тылдағы госпиталдә оҙаҡ ҡына дауаланғандан һуң ул, һуғыш инвалиды булараҡ, Ҡыҙыл армия сафынан демобилизациялана.

1944 йылдың 21 июлендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 3828).

1944 йылдан 1946 йылға тиклем СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД) Эске эштәр ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1946 йылдан Красноярск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, 1980 йылдың 10 майында вафат була, Бадалык зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3828) (21.07.1944)
* Ленин ордены
* Миҙалдары, шул иҫәптән:
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Азиев Камил Ғәле улы

**Азиев Камил Ғәле улы** (16 июль 1930 йыл — 9 ғинуар 1999 йыл) — агроном-ғалим. 1957—1999 йылдарҙа Себер ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты (Омск ҡалаһы) хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1981 йылдан — генераль директорҙың селекция эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1973 йылдан башлап селекция үҙәге етәксеһе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1988), профессор (1992), Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы (РАСХН) ағза-корреспонденты (1990). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Камил Ғәле улы Азиев 1930 йыылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.

1952 йылда Омск ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1952—1953 йылдарҙа Омск өлкәһенең «Травополье» совхозында өлкән агроном булып эшләй .

1953—1956 йылдарҙа Омск ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығы продукттарын эшкәртеү һәм һаҡлау технологияһы кафедраһы аспирантураһында уҡый. 1956 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Себер ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: механизация бүлегенең кесе, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956 йылдан — 2-се бүлектең идара итеүсеһе, 1963 йылдан —
орлоҡсолоҡ бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1965 йылдан — орлоҡсолоҡ бүлеге мөдире, 1989 йылдан — селекция эше буйынса генераль директор урынбаҫары. Бер үк ваҡытта ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары хоҡуғында селекция Үҙәгенең етәксеһе була (1973—1999).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп тикшеренеү эше — орлоҡсолоҡ, ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм генетика өлкәһендә. Производство шарттарында баҫыу культуралары орлоғон әүҙем елләтеү ысулын эшләй һәм уны орлоҡтарҙы һаҡлау, киптереү, йылы һауа менән йылытыу маҡсатында ҡулланыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләй. Элита орлоҡ барлыҡҡа килтереү ысулдарын, орлоҡсолоҡ агротехника алымы һәм орлоҡтарҙы саң торононан термик зарарһыҙландырыу технологияларын эшләү менән етәкселек итә. «Омское» тәжрибә-производство хужалығында орлоҡтарҙы термик эшкәртеү цехын төҙөүҙә һәм эшендә, сортты яңыртыу маҡсатында элита орлоҡ етештереү өсөн тәүге материалды үҫтереүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 30 китабы һәм брошюраһы; 23 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы бар.

### Һайланма хеҙмәттәре
* Семеноводство полевых культур в Омской области / Соавт. С. И. Леонтьев. — Омск: Зап.-Сиб. кн. изд-во, 1970. — 120 с.
* Возделывание новых сортов сельскохозяйственных культур: Метод. рекомендации / Соавт.: В. И. Богачков и др. — Новосибирск, 1979. — 49 с.
* Влияние сроков посева на урожайность и посевные качества семян яровой пшеницы в степи и южной лесостепи Западной Сибири // Селекция и семеноводство зерн. культур в Сибири. — Новосибирск, 1981. — С. 83-90.
* Опыт ускоренного внедрения новых сортов // Земледелие. — 1992. — № 4. — С. 35-38.
* Семеноводство полевых культур в условиях Западной Сибири // С.-х. наука Сибири (1969—1999). — Новосибирск, 1999. — С. 331—338.

## Наградалар
* «Почёт Билдәһе» ордены (1980)
* «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә» миҙалы (1970)
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) көмөш миҙалы (1984)
* Почёт билдәләре (1975, 1980).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Арҡауыл (Өфө ҡалаһы ҡала округы)

Арҡауыл — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районына буйһонған Турбаҫлы ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан.

Ауылда бер урам: Шөғөр. Ауыл янынан Шөғөр йылғаһы ағып ята. Өфөнөң бер урамына ауыл атамаһынан алынған буйынса Арҡауыл исеме бирелгән.

## Тарихы
1996 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы составында.

## Халҡы
2002 йылда ауылда 71 кеше йәшәгән (45%-ы татарҙар һәм 44%-ы башҡорттар яҙылған).

## Иҫкәрмәләр
Ғүмәрова Люциә Шаһыбал ҡыҙы

**Ғүмәрова Люциә Шаһыбал ҡыҙы** (1 ғинуар 1959 йыл) — ғалим-юрист, дәүләт эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2009—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (1986), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.

## Биографияһы
Люциә Шаһыбал ҡыҙы Ғүмәрова 1959 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районында тыуған. 

1976—1977 йылдарҙа «Союзнефтемашремонт» производство берекмәһендә копировальщик булып эшләй.

1977—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында «хоҡуҡ белгесе» һөнәре буйынса уҡый.

1982—1986 йылдарҙа тикшеренеүсе стажер булып эшләй, Ленинград дәүләт университетының аспирантураһында уҡый.

1986 йылда «Совет дәүләт идаралығы органы тарафынан компетенцияны тормошҡа ашырыуҙың административ-хоҡуҡи гарантиялары» темаһына диссертация яҡлай (ғилми етәксеһе: Дрейшев Борис Владимирович).

1987—1996 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент.

1996 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды судьяһы. 2009—2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Конституция суды рәйесе.

20-нән ашыу ғилми публикация авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2006);
* Рәсәй Федерацияһы Судьялар советының «Ғәҙел хөкөмгә хеҙмәт иткән өсөн» күкрәккә таҡмалы билдәһе (2007);
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гумерова Люция Шагибаловна на сайте «Кто есть кто в Республике Башкортостан»
Атаевка (Башҡортостан)

**Атаевка** — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Киров районына буйһонған Искин ауыл советына ҡарай.

## Урынлашыуы
Өфө ҡалаһынан яҡынса 27 км көньяҡта һәм Өршәк станцияһынан 3 км көньяҡта урынлашҡан. Йәнәшәлә Кесе Олокүл һәм Атаевка күле урынлашҡан.

## Халҡы

## Тарихы
1777 йылда ауылға бәләкәй поместьелы дворяндар Атаевтар нигеҙ һала. 1865 йылда Алексеевка (Атаево) исеме аҫтында иҫәптә тора. Ауылдың тағы ла бер атамаһы Королевка.

1992 йылдың 6 февралендә Өфө районының Булгаков ауыл советы составына индерелә. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының 1992 йылдың 17 апрелендәге «Өфө районы хужалыҡтарын Өфө ҡалаһының административ сиктәренә тапшырыу, ерҙәрҙе коллектив баҡсасылыҡ һәм шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн биреү тураһында» (19.10.1992 № 347) 100-сө һанлы ҡарар менән Искин ауыл советы составында Өфө ҡалаһының административ сиктәренә ҡушыла.

## Урамдары
* Атаев урамы;
* Яңы Атаев урамы
* 1-се Атаев урамы;
* 2-се Атаев урамы;
* 3-сө Атаев урамы;
* 4-се Атаев урамы;
* Юл урамы.

## Иҫкәрмәләр
Диңгеҙ күҙе (күл)

**Диңгеҙ күҙе** () —   Польшалағы күл. Тәрәнлеге буйынса Татрыла (Карпат тауҙарының иң бейек нөктәһе) дүртенсе урында тора. Күл бейек Татры һырты һәм Менгушовец түбәһенең итәге янында, Тартрының милли паркында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Күлде уратып алған тауҙар яҡынса 1000 м етә; уларҙың береһе — Рыса (2499 м), Татрҙың иң бейек түбәһе. Менгушовецкий түбәһе менән бергә алыҫтараҡ Мних тауҙары күтәрелә (2068 м). Күл тирәләй башлыса европа ҡарағайы һәм кедры үҫә.

Диңгеҙҙең элекке атамаһы  «*Балыҡлы күл*»- уның балыҡтары күп булыуы менән бәйле, ә ул ваҡытта күл һәм быуаларҙа балыҡ булыуы Татра өсөн  һирәк күренеш булған. Үтә күренеп торған һыуҙа  бағыр балығын күрергә була.  "Диңгеҙ к*үҙе*" һүҙе боронғо риүәйәттәренә ярашлы, күл ер аҫты каналы буйлап диңгеҙгә тоташҡан була..

Был күл Татрыла  иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Транспорт йөрөй торған юлдан алып күлгә тиклем 2 сәғәт эсендә йейәү барып етеп була. Күп кенә туристар атта ла барып етәләр. Был күлдә балыҡты ашатыу һәм һыу инеү тыйыла. Туристарға килгәндә отпуск миҙгеле ваҡытында 50 000дән дә ашыу булып китәләр.

## История
Иң тәүге документтар тураһында бәйән иткәндә , 1575 йылға ҡарай. 19 быуат аҙағында Галицией һәм Венгрией араһында бәхәс килеп сыға, был күл ҡайһы территорияға инә икәнен оҙаҡ ҡына уйлайҙар.Грай ҡалаһы судында Польша яғы еңеп сыға. Был Освальду Бальцеру ярҙамында килеп сыға (ул Галицией яҡлы була).

Был күл 19 быуаттың уртаһында Титус Халубинский менән туристар өсөн "яңынан асыла". 1836 йылда хижина төҙөлә, ләкин 1865 йылда ул яна. Икенсе тапҡыр 1874 йылда төҙөлеп, 1898 йылда яна. 1902 йылда Закопане яғынан юл һалына, ул юлды " Освальд Бальцер юлы" тип атала. 1933 йылда суверенитеттан һуң, күл Польша дәүләтенең ҡарамағында.

Күп сәнғәт эшмәкәрҙәре өсөн илһам сығанағы булып тора , шул иҫәптән рәссамы (Валери Элиаш-Радзиковский, Леон Вычулковский, Станислав Галек), шағир (Винцент Яланында, Алама Аснык, казимеж пшервы-тетмайерҙың, Урыҫ Францишек, ян каспровичтың), композиторҙар ( Зигмунт Носковский).

## Галерея

File:Panorama-Morskiego-Oka.jpg|Панорамный вид на Морское Око
File:Morskie Oko lake, Poland.jpg|Морске Око — вид из хижины
File:Frozen Morskie Oko 2019.jpg|Западная сторона, вид на озеро
File:Morskie Oko ze szlaku przez Świstówkę.jpg|Вид с тропы
File:Morskie Oko Poland Winter.jpg|Карта трассы Морского Ока в зимний период
File:The Morskie Oko in April.JPG|Морске Око в апреле
File:Schronisko morskie oko.jpg|Шале на берегу озера


## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Grzegorz Barczyk, Jakubowski Ryszard (red.), Adam Piechowski, Żurawska Grażyna: Bedeker tatrzański. Warszawa: PWN Naukowe Wydawnictwo, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
* Józef Nyka: polskie Tatry. Przewodnik. Wyd. XV. Latchorzew: Trawers, 2007. ISBN 978-83-60078-04-4.
Татра музейы (Закопане)

**Титус Халубинский исемендәге Татра музейы** () — Польшаның Малопольск воеводствоһы Закопане ҡалаһындағы музей. Польша музейҙарының дәүләт реестрында теркәлгән. Музейҙың адресы: Крупувки урамы, 10. Музей Польшаның Подгаль, Спише, Орава исемле тарихи-этнографик региондарҙың тарихын, матди һәм мәҙәни тормошона бәйле әйберҙәрҙе йыя. Музейға поляк врачы һәм этнографы Титус Халубинский исеме бирелгән.

## Тарихы
Музей төҙөү инициативаһы поляк врачы, йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе Титус Халубинскийҙың (1820—1889) юлын дауам итеүселәр тарафынан барлыҡҡа килә. 1888 йылда улар Титус Халубинский исемендәге музей Йәмғиәтенә нигеҙ һала. Был йәмғиәттең маҡсаты булып Татр менән бәйле ботаник, геологик, этнографик һәм зоологик материалдарҙы йыйыу тора. Йәмғиәт тарафынан китапхана йыйыла башлай. Тәүге экспозиция 1889 йылда Закопане ҡалаһында Крупувки урамының бөгөнгө көндә юҡҡа сыҡҡан йортта ҡуйылған була. XIX быуат аҙығына музей этнографик материалдарҙың бай коллекцияһын туплай.

1892 йылда Варшава архитекторы *Йозеф Пиус Дзеконскогод* проекты буйынса музей өсөн бина төҙөлә. ошо уҡ йылда был бинала Титус Халубинский исемендәге Музей йәмғиәте тарафынан йыйылған коллекция урынлаштырыла. 1911 йылға тиклем Титус Халубинский исемендәге Музей йәмғиәтенең әүҙемлеге һиҙелерлек кәмей һәм музей коллекцияһы тулыланмай тиерлек. 1913 йылда музей өсөн яңы бина төҙөлөшө башлана, ул 1920 йылда төҙөлөп бөтә. 1922 йылда Крупувки урамы, 10-сы йорта яңы музейҙы асыу тантанаһы үтә.

XX быуаттың 20-се йылдарында музейҙа хәҙерге сәнғәт бүлектәре, ҡул эштәре бүлеге һәм татр предгорье бүлеге асыла. Ике донъя һуғышы араһында музейҙа метеорологик станция булдырыла. Шул уҡ ваҡытта музей йыл һайын сыға торған фәнни йыйынтыҡ «Rocznik Podhalański» баҫтыра башлай.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Татра музейы дәүләт ҡарамағына күсә һәм мәҙәниәт һәм тәбиғәт һәйкәлдәре тураһында мәғлүмәттәр йыйыу һәм һаҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай. Ошо уҡ ваҡытта ғилми коллектив Подгальела баҫыу эштәре менән шөғөлләнә башлай һәм музейҙа әҙәби, тарихи бүлектәр асыла. 1954 йылда Татров милли паркы барлыҡҡа килгәндән алып, музейҙың ҡырағай тәбиғәтте өйрәнеү һәм һаҡлау буйынса эше һиҙелерлек кәмене.

XX быуаттың 70-се йылдарында музейҙа һәйкәлдәрҙе һаҡлау бүлеге асылды.

## Филиалдар
Музейҙың Закопане ҡалаһындағы дүрт филиалы һәм Малопольск воеводствоһындағы Хохолув, Чарна-Гура, Юргув, Лопушна ауылдарында филиалдары эшләй:
* Закопанелағы Вилла Колиба (Закопане стилендә Станислав Виткевич исемендәге музей) — закопан стилендәге тәүге бина;
* Закопане ҡалаһында Владислав Хасиор галереяһы — сәнғәт музейы;
* Закопане ҡалаһында Влодзимежа Һәм Ежи Кульчицких исемендәге сәнғәт галереяһы;
* Закопане ҡалаһында Макушинский Корнелий музейы;
* Хохолуве ауылында Хохолув ихтилалы музейы;
* Лопушна ауылында Тетмайеров усадьбаһы;
* Чарна-гура ауылында Коркошув усадьбаһы;
* Юргувела солтыс йорто һәм көтөүселәр ҡыуышы

## Әҙәбиәт
* Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik, str. 51, Wydawnictwo TRAWERS, Latchorzew, 1998

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы

**Аралбай Күсәрбай улы Аҡсулпанов** — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының ғәскәр старшинаһы, подпоручик (1812).

## Биографияһы
Аралбай Күсәрбай улы Аҡсулпанов 1783 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем-Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Аҡсулпан (Күсәрбай) ауылында тыуған. Атаһы Күсәрбай Аҡсулпанов 1793 йылда дворянлыҡ титулын ала, 1798 йылдан 7-се башҡорт кантонының начальнигы вазифаһын үтәй. Аралбайҙың әсәһе — *Айытбикә*, Кү­сәрбай Аҡсулпановтың тәүге ҡатыны була.

1811 йылдың майында 7-се һәм 12-се кантон башҡорттарынан *2-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола. Аралбай Аҡсулпанов был полк составында полк старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың мартында Ватан һуғышы башланыу алдынан 1-се һәм 2‑се башҡорт полктары Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә була.

1812 йылдың 15 июлендәге Гродно губернаһы Кобрин янындағы алышта ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1812 йылдың 15 июлендә Аралбай Аҡсулпанов подпоручик званиеһын ала, ә 1812 йылдың 18 июлендә 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

1812 йылдың авгусында 2‑се Башҡорт полкы — Смоленск һуғышында, октябрҙә — Гродно губернаһы Слоним ҡалаһы янындағы һуғышта, Свислочь ауылын алыуҙа, Мстибово ауылы янындағы алышта, 1 ноябрҙә — Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша.

1813 йылдың башынан 2-се Башҡорт полкы Варшава герцоглығы, ә йәйенән — Германия кенәзлектәре территорияһында һуғыша. 1813 йылдың октябрендә был полк Дрезден өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.

Һуғыштан ҡайтҡас  7-се башҡорт кантоны начальнигының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.

1869 йылдың 4 мартында улдары Сәрбәжәб һәм Мерәҫ, ейәне Шәйхелислам менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була. Бынан башҡа уның ике ҡатынынан Хәҙисә, Хөббөниса, Фәхерниса, Әсипьямал, Ғәҙәтбикә исемле ҡыҙҙары тыуа.

1835 йылда үҙенең туған ауылында вафат була.

## Бүләктәре
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены кавалеры (18 июль 1812 йыл)
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры.
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Йылҡыбай

Йылҡыбай (урыҫ. Елкиба́ево) — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районына буйһонған Федоровка ауыл советына ҡарай. (1992 йылдан).

2002 йылда ауыл халҡы 28 кеше тәшкил итә, башлыса урыҫтар.

## Тарихы
2007 йылдан башлап Калинин районында ҡала ер участкаларының яҡынса 2650 гектар майҙанында Йылҡыбай — Федоровка — Самохваловка торлаҡ районы төҙөү планлаштырылған. Өфөлөләргә яңы биҫтәлә урамдарға исем уйларға тәҡдим ителгән.

## Урамдары
Ауылда ике урам булған.
; Гусар урамы
Эшлекле урамы менән киҫешкән урында башлана, артабан көньяҡ-көнбайышҡа табан бара (250 м тирәһе), һуңынан йүнәлешен төньяҡҡа бора (430 м тирәһе), һуңынан тағы төньяҡ-көнбайышҡа табан борола. Урамдың оҙонлоғо яҡынса 890 м.
; Эшлекле урамы
Икенсе шишмәгә параллель йүнәлештә бара. Урам башында Гусар урамы менән киҫешә. Урамдың оҙонлоғо 720 м самаһы.

Урамға исем рәсми рәүештә 1995 йылдың 29 ноябрендә бирелгән

## Иҫкәрмәләр
Фёдоровка (Өфө ҡалаһы ҡала округы)

**Федоровка** — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районына буйһонған Федоровка ауыл советына ҡарай.

## Тарихы
1992 йылға тиклем Өфө районы составында була.

1992 йылдан алып Өфө ҡалаһының Калинин районы Федоровка ауыл советы составында.

## Халҡы

; Милли составы
2002 йыл мәғлүмәте буйынса 75%-ы урыҫтар.

## Инфраструктураһы
2007 йылдан башлап Калинин районында ҡала ер участкаларының яҡынса 2650 гектар майҙанында Йылҡыбай-Федоровка-Самохваловка торлаҡ районы төҙөү планлаштырылған. Өфөлөләргә яңы биҫтәлә урамдарға исем уйларға тәҡдим ителгән.

## Транспорт
Автобус № 130. Маршрут таксиҙәре № 300,131,299.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Черкассы

Яңы Черкассы — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ҡасаба. Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районына буйһонған Новочеркасск ауыл советына ҡарай.

## Халҡы
2002 йылда ҡасабала даими рәүештә 1878 кеше йәшәгән (69%-ы урыҫ).

## Урамдары
* Нефтселәр урамы;
* Пионер урамы;
* Юрий Гагарин урамы;

## Предприятиелар
Эргәһендә урынлашҡандар: «Черкассы» производство-диспетчер станцияһы линияһы (ЛПДС) «Транснефть» Акционер Компанияһы, «Транснефть-Урал» Акционер Йәмғиәте (АЙ), ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигоны, ҡошсолоҡ фабрикаһы.

## Мәҙәниәт һәм белем алыу
* Черкасск урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
* «Заря» мәҙәниәт йорто.

## Иҫкәрмәләр
Шәһиттәр аллеяһы

**Шәһиттәр аллеяһы** (Şəhidlər Xiyabanı; 1990 й. тиклем — **Киров Паркы**/ **Таулы парк**, ) — Баҡылағы «шәһиттәр» — нигеҙҙә «Ҡара ғинуар» ҡорбандары (126 кеше) һәм Ҡарабах һуғышында һәләк булған әзербайжандар ерләнгән туғандар ҡәберлеге. Аллеяла шулай уҡ исемһеҙ ҡәбер бар, унда танылмаған мәйеттәр күмелгән.

## Тарихы

Шәһиттәр аллеяһы урынында элек мосолман зыяраты була, унда 1918 йылда Баҡыла март ваҡиғаларында ҡорбан булғандар күмелә. 1935 йылда совет власы урынлашҡандан һуң, зыярат бөтөрөлә, мәйеттәр икенсе урынға сығарыла һәм уның урынында «Сергей Киров исемендәге парк» барлыҡҡа килә.

### 1990 йыл ваҡиғалары
1990 йылдың ғинуарында паркка «Азадлыг» ( Azadlıq meydanı — «Азатлыҡ майҙанында», элекке «Ленин майҙаны») 1990 йылдың 19 ғинуарынан 20-һенә ҡараған фажиғәле төндә һәләк булғандарҙы килтерәләр. 20-21 ғинуарҙа аллеяла 120-нән ашыу ҡәбер ҡаҙыла. Ерләү бер нисә сәғәт дауам итә. 22 ғинуарҙа тағы 50 үлгән кеше ерләнә. Уларҙың өсөһө 1918 йылдың мартындағы ҡан-ҡойош ҡорбаны булып, мәйеттәре паркта ҡәбер ҡаҙғанда табыла. Өс ҡәбергә лә *«1918 йыл шәһите»* тип яҙыла. Ҡәберҙәргә һәм кешеләр һәләк булған урындарға ҡыҙыл ҡәнәферҙәр ҡуйыла, һуңынан улар Әзербайжанда матәм сәскәһенә әйләнә.

## Хәтер

2000 йылдың 17 ғинуарында Әзербайжан Республикаһы президенты Гейдар Алиев *«20 ғинуар шәһите»* тигән почетлы исем биреү тураһында" указ сығара, унда һәләк булғандарҙың һәм хәбәрһеҙ юғалғандарҙың тулы исемлеге бирелә.

Бөгөн Шәһиттәр аллеяһы — Баҡының абруйлы ҡунаҡтарын алып бара торған урындарының береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 20 января — День всенародной скорби 
* Баку в 1990-м
* Январская трагедия 
* Жертвы трагедии
Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)

**Князев** — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районына буйһона.

## Тарихы
Элек Шаҡша ҡасабаһы советына ингән. 1980 йылда, ҡасаба советы үҙәге ҡала тибындағы Шакша ҡасабаһы Өфө ҡалаһы составына индерелеү сәбәпле, Шаҡша ҡасабаһы советы тарҡатыла. Һуңынан Кириллово ауыл советына индерелә.

2004 йылдан Өфө ҡалаһы составында. (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге № 125-з һанлы (06.11.2007 ред.) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу тураһында» закондың (Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы 2004 йылдың 16 декабрендә ҡабул иткән), 47-се пунктында былай тиелгән:Өфө районы Кириллово ауыл советының, Өфө районының, Өфө ҡалаһының, Өфө ҡалаһы Калинин районының сиктәрен, күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Өфө районы Кириллово ауыл советының Князев ауылын Өфө ҡалаһы Калинин районы биләмәһе составына тапшырып, үҙгәртергә.)
Князев ауылы, федераль әһәмиәттәге предприятиеларға (эре тимер юл станцияһы, колония) яҡын, шулай уҡ М-5 трассаһы янында урынлашҡан булыуы сәбәпле, унда күптән инде ҡала инфраструктураһы үҫешкән.

Князевтан төньяҡта Дорогино коттедж ҡасабаһы төҙөлә.

## Эш
* ФКУ «ИК-3»;
* Шаҡша тимер юл станцияһы;

## Билдәле шәхестәре
Головченко Константин Александрович (1925 йылдың 16 авгусы — 2003 йылдың 23 апреле) — сәхнәне биҙәүсе, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1985), рәссамдар союзы ағзаһы (1973), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Урамдары
* Дорогино урамы;
* Дуҫлыҡ урамы;
* Йәшел урам;
* Инициатива урамы ;
* Киров урамы;
* Ленин урамы;
* Тыныслыҡ урамы;
* Яр урамы;
* Яңы урам;
* Октябрь урамы;
* Почта урамы;
* Төньяҡ урамы;
* Ҡояшлы урамы;
* Төҙөлөш урамы;
* Төҙөүселәр тыҡрығы;
* Урал урамы;
* Үҙәк урам;
* Шоссе урамы;
* Көнбайыш урамы;

## Иҫкәрмәләр
Кириллов ауыл Советы (Өфө районы)

**Кириллов ауыл Советы** — Башҡортостандың Өфө районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Кириллов ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Искин (Башҡортостан)

**Искин** — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл, Өфө ҡалаһы ҡала округының Киров районына ҡараған Искин ауыл советы үҙәге.

Өфө үҙәгенән яҡынса 23 км көньяҡта урынлашҡан, Р-240 автотрассаһына терәлеп ята. Инеш, Оҙон һәм ҡайһы бер башҡа күлдәр янында урынлашҡан. Яҡында ғына Өршәк йылғаһы аға.

## Тарихы
1992 йылдың 17 апрелендә Искин ауыл советы составында Өфө ҡалаһы административ сиктәренә индерелә (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының 1992 йылдың 17 апрелендәге «Өфө районы хужалыҡтарын Өфө ҡалаһының административ сиктәренә тапшырыу, ерҙәрҙе коллектив баҡсасылыҡ һәм шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн биреү тураһында» (19.10.1992 № 347)[6] 100-сө һанлы ҡарар.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәүсе 467 кеше булған (72 проценты урыҫ).

## Урамдары
* Атлант урамы;
* Искин урамы;
* Саған тыҡрығы;
* Кесе Искин урамы;
* Яңы-Искин урамы;
* Огород тыҡрығы;
* Парник тыҡрығы;
* Раздольный тыҡрығы;
* Трасса урамы;

## Иҫкәрмәләр
Йомағужа районы

**Йомағужа районы** (урыҫ. Юмагузинский район) БАССР-ҙың көньяғында урынлашҡан, төньяҡтан Мәләүез районы, төньяҡ-көнсығыштан — Бөрйән, көньяҡ-көнсығыштан — Күгәрсен, көньяҡ-көнбайыштан — Ырымбур өлкәһе, көнбайыштан — Көйөргәҙе районы менән сиктәш. 1935 йылдың 3 февралендә БАССР-ҙың Мәләүез һәм Мораҡ райондарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған. 1963 йылдың 1 февралендә бөтөрөлгән, биләмәһе Мәләүез районы, 1965 йылда — Күгәрсен районы составына инә. Майҙаны — 1935 квадрат километр. Район үҙәге — Йомағужа. Районда 9 ауыл советы, 91 ауыл тораҡ пункты була.

Халҡы — 21,4 мең кеше (1959), күбеһенсә башҡорттар һәм урыҫтар. Иҡтисадтың нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә, ауыл хужалығы ит-һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал үрсетеү, иген культуралары үҫтереү буйынса махсуслашҡан. 24 колхоз, 66 дөйөм белем биреү мәктәбе (шул иҫәптән 3 урта), үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, 7 клуб учреждениеһы, китапхана булған. «Ударсы» район гәзите сыға.

1938 йылда, беренсе саҡырылыш БАССР Юғары Советына һайлауҙар үткән ваҡытта, Йомағужа районынан Ғимаев Шәих Ғимаевич, «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең мөхәррире һайлана.

## Һылтанмалар
* '' Нугаева Ф. Г. Юмагузинский район. // Статья в Башкирской энциклопедии''
Бабушкин Роман Романович

**Бабушкин Роман Романович** (27 ғинуар 1919 йыл — 29 июль 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. Һуғыштан һуң СССР Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәре, 1973 йылдан отставкала, эске хеҙмәт полковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).   

## Биографияһы
Роман Романович Бабушкин 1919 йылдың 27 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Корсаковские Вершины ауылында (хәҙер юҡ) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. 1936—1938 йылдарҙа Бәләбәй районы Краснознаменский спирт заводында ағас эшкәртеү буйынса десятник булып эшләй.

1938 йылдың май айында БАССР-ҙың Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. 1942 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1943 йылда кесе лейтенант, 1944 йылда комсостав әҙерләүсе «Выстрел» курстарын тамамлай.

1945 йылдың 7 апрелендә Кёнигсберг крепость-ҡалаһының төньяғында батальон биләгән хәрби позицияларҙан гвардия өлкән лейтенанты Роман Бабушкин шәхсән үҙе һуғышсыларҙы ҡәлғәне штурмлауға алып бара.

Офицер үҙенең төркөмө менән штурм күперҙәре ярҙамында һыу каналын аша сыға һәм ҡәлғә стеналарына барып етә. Артабан сапёрҙар тарафынан шартлатып эшләнгән тишек аша улар ҡәлғәгә үтеп инә һәм форт эсендә һуғыш башлай. Һөҙөмтәлә 43 немец һалдаты һәм офицеры юҡ ителә. Шулар араһынан ун ике һалдат һәм өс офицерҙы гвардия өлкән лейтенанты Роман Бабушкин үҙе юҡ итә. 254 дошман һалдаты һәм офицеры әсиргә алына.

Үҙенең батырҙарса эш итеүе менән Роман Бабушкин 5-се фортҡа һөжүмдең уңышын хәл итә һәм Кёнигсберг ҡалаһына юл аса.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 19 апрелендәге Указы менән гвардия өлкән лейтенанты Бабушкин Роман Романовичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ҡыҙыл Йондоҙ» (№ 6266) миҙалы тапшырыла..

1946 йылда Роман Бабушкин демобилизациялана. Башҡорт АССР-ның Эске эштәр министрлығында лагерь бүлеге коменданты, артабан 9-сы һәм 10-сы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колониялары башлығы булып эшләй. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт полковнигы дәрәжһендә 1973 йылда отставкаға сыға.

1999 йылдың 29 июлендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6266) (19.4.1945)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6.4.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар
* СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.

## Хәтер

* Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
* Өфө ҡалаһының Октябрь районында Октябрь проспекты буйлап Герой йәшәгән 65 һанлы йорттоң ал яғында мемориал таҡтаташ ҡуйылған.
* Р. Р. Бабушкиндың исеме Калиниград ҡалаһының Форт № 5 эргәһендә ҡуйылған мемориал таҡтаташта мәңгеләштерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Базекин Г. Отвоёванный рассвет //Славные сыны Башкирии. Кн.2. Уфа, 1966.

## Һылтанмалар
*  
*
Басманов Гавриил Иванович

**Басманов Гавриил Иванович** (18 август 1920 йыл — 1 март 1945 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар ротаһы элемтәсе-радисы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943). 

## Биографияһы
Гаврии́л Ива́нович Басма́нов 1920 йылдың 18 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Покровка ауылында тыуған. Милләте урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. 1945 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы (ВКП(б)) ағзаһы. 1935—1938 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районың «Согласие» колхозында эшләй.

1938 йылда Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1940—1942 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында суд эштәрен башҡарыусы булып эшләй. 1942 йылдың башында Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан яңынан Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1942 йылдың мартынан алып Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.

Ҡыҙылармеец Г. И. Басманов 1943 йылдың 23—25 сентябрендә Гомель өлкәһе Комарин ауылының төньяғында беренселәрҙән булып Днепр йылғаһының көнбайыш ярына сыға һәм командование менән бәйләнеш урынлаштыра. Һан яғынан артыҡ булған дошман менән ҡаты һуғыштарҙа Г. И. Басманов үҙен ҡыйыу һалдат итеп күрһәтә. Разведчиктарҙың ҙур булмаған төркөмө менән немецтарҙың тылына үтеп инеп Г. И. Басманов командованиеға дошман тураһында мөһим мәғлүмәттәр еткерә. Ҡайтып килешләй разведчиктар бер төркөм вермахт һалдаттарына тап була һәм улар менән алышҡа инә. Г. И. Басманов гранаталар менән 10 немецты юҡ итә, үҙебеҙҙең позицияға йырып сығыуға өлгәшә һәм яу ҡырынан яралы һалдатты алып сыға.

1943 йылдың 16 октябрендә Гавриил Иванович Басмановҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3927-се һанлы) тапшырыла..

1944 йылда ауыр яраланғандан һуң Г. И. Басманов армиянан китергә мәжбүр була һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта. 1945 йылдың 1 мартында үлеп ҡала.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3927)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (17.08.1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (13.07.1943)

## Хәтер
* Тыуған яғында, Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауыл советы Покровка ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы, ерләнгән.
* Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауыл советы Покровка ауылында Басмановҡа бюст ҡуйылған.
* Покровка һәм Наумовка ауылы мәктәптәре биналарында мемориал таҡтаташтар ҡуйылған.
* Покровка ауылы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Тор районы

**Тор районы** (урыҫ. Торский район) — 1930-1932 йылдарҙа БАССР-ҙың бөтөрөлгән административ-территориаль берәмеге. Майҙаны — 2022 квадрат километр. Район үҙәге —  Воскресенск ауылы, 1930 йылдың 15 октябренән  — Верхотор ауылы.

## Географияһы
Төньяҡ-көнсығыштан Петровский районы, көньяҡтан Мәләүез, төньяҡ-көнбайыштан Стәрлетамаҡ районы менән сиктәш. Районда 18 ауыл советы, 105 ауыл тораҡ пункттары  була.

## Халҡы
Халҡы — 45,3 мең кеше (1930), күпселек урыҫтар

## Тарихы
1930 йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ кантоны улустарынан Верхотор районы  булараҡ ойошторола, ә 1930 йылдың 15 октябренән — Тор районы. 1932 йылдың 20 февралендә бөтөрөлә, ер биләмәләре Мәләүез һәм Петровский райондары составына инә .

## Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә, ауыл хужалығы ит-һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал үрсетеүгә, иген культуралары, мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтереүгә махсуслаша. Баҡсасылыҡ, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ  үҫешкән була. Колхоз, мебель фабрикаһы, 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, үҙәк район дауаханаһы, 5 медпункт, 3 уҡыу өйө теркәлгән .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Байҡыбаш районы

** БАССР-ҙың Байҡыбаш районы** 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.

Район үҙәге — Байҡыбаш ауылы. Район үҙәгенән Өфөгә тиклем алыҫлыҡ — 166 км, Байҡы Тамағы пристаненә тиклем  25 км, Щучье Озеро тимер юл станцияһына тиклем  —  85 км. 1952 йылда район территорияһы 1412 квадрат километр тәшкил итә, ауыл советтары һаны — 16.

Ауыл Советтары: Әртәкүл, Байҡыбаш, Дәүеш, Дубровка, Ельдякск, Мерәсем,  Нәһретдин,  Подлуб, Расстреляевск, Сиҙәш, Иҫке Аҡбүләк, Тигермән, Тургенеев, Урғыш, Хорошаев, Яугилде.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының "Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың  төҙөлөүе тураһында" 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 яңы район ойошторола: Байҡыбаш,  Воскресенск, Ҡандра, Ишембай, Матрай, Покровка.

1952 йылдың 29 майында Байҡыбаш районы Өфө өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.

1956 йылдың июлендә  райондар  эреләтелгәндә 7  район бөтөрөлә: Абзан, Байҡыбаш, Бузовьязовск, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло-Теләк.

1956 йылдың 31 авгусында РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән  Байҡыбаш районының үҙәге итеп Ҡариҙел ауылы ҡуйыла, ошоноң  менән бәйле Байҡыбаш  районының исеме Ҡариҙел районы тип үҙгәртелә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙағстан Хөкүмәте

**Ҡаҙағстан Хөкүмәте** (*Қазақстан Республикасының Үкіметі*) — Ҡаҙағстан Республикаһында башҡарма власты ғәмәлгә ашырыусы коллегиаль орган, башҡарма органдар системаһының башында тора һәм уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек итә. 

Хөкүмәт Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты тарафынан Конституцияға ярашлы тәртиптә барлыҡҡа килтерелә.

## Тарихы
1995 йылдың 30 авгусында илдең яңы Конституцияһын ҡабул итеү хаҡында референдум үткәрелә. Илдең Яңы төп законы бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстандың дәүләт органдарын булдырыуға нигеҙ һала. Шулай, референдумдан һуң Конституция нормаларын тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеү өсөн уларҙың вәкәләттәрен һәм функцияларын тәртипкә һалыу буйынса күп кенә конституция закондары ҡабул ителә. Мәҫәлән, «Ҡаҙағстан Республикаһында һайлауҙар тураһында» Конституция законы, «Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты тураһында» Конституция законы, «Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты һәм уның депуттарының статусы тураһында» Конституция законы һәм шул иҫәптән «Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте тураһында» Конституция законы, ул 1995 йылдың 18 декабрендә ҡабул ителә.

## Хөкүмәттең бурыстары
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте түбәндәге бурыстарҙы атҡара:
* Дәүләттең ижтимағи-иҡтисади сәйәсәтенең, һаҡланыу һәләтенең, хәүефһеҙлегенең, йәмғиәт тәртибен тәьмин итеүҙең төп йүнәлештәрен билдәләй

## Иҫкәрмәләр
Воскресенск районы (БАССР)

**Воскресенск районы** БАССР-ҙың 1937 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә һәм 1956 йылдың июлендә бөтөрөлә.
Район үҙәге — ауылы Воскресенск  (Мәләүез районы). Район үҙәгенән Стәрлетамаҡҡа тиклем ара — 102 км, яҡындағы тимер юлы станцияһына тиклем (Мәләүез (станцияһы)) — 26 км, майҙаны 1483 кадрат километр, ауыл советтары — 10 (1952 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарата).
 
ЦК КПСС һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары  |Ҡарары менән ВЦИК|Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында»  1937 йылдың 20 мартындағыБашҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск, Ишембай районы (1937—1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покров районы (БАССР).

1952 йылдың 29 майынан Воскресенск районы Стәрлетамаҡ өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.

1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә 7 район бөтөрөлә: Абзан районы, Байҡыбаш, Боҙаяҙ районы, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло-Теләк.

1937 йылда район төҙөлөү менән Воскресенск райкомы ойошторола. 1956 йылдың 6 июлендәге КПСС-тың Башҡорт обком ултырышы ҡарарына ярашлы район бөтөрөлә..

Майҙаны — 1483 км². Район үҙәге — Воскресенск (Мәләүез районы) ауылы. Районда 10 ауыл советы, 65 ауыл булған. Халҡы — 25,6 мең кеше. (1950), күпселеге рустар, башҡорттар.

Иҡтисад нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә: һыйыр малы үрсетеү махсуслаша, ит-һөт етештерә һәм иген культуралары, мал аҙығы, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтерә. 9 колхоз, МТС, леспромхоз, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 3-һе урта, үҙәк район дауаханаһы, Мәҙәниәт һарайы, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 10 ауыл китапханаһы була. «Ленин юлы» гәзите нәшер ителә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡандра районы

**Ҡандра районы** 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск, Ишембай районы (1937-1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покровка районы (БАССР).

Кандра районы — райондарҙы бүлеү сәйәсәте һөҙөмтәһе. Район ерҙәре Туймазы районынан бүленә. 1956 йылдың 4 июлендә кире берләшеү процесы була.

1938 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кандра районының территорияһы −1004 квадрат километр, халҡы — 34133 кеше. Район үҙәге —станция эргәһендәге Кандра ауылы. 56 ауыл була. Башлеспромхоздың «Таң» артеле һәм Коопинсоюздың «1 Май» ағас эшкәртеү артеле эшләй. Районда 29 сауҙа нөктәһе була. Башсоюздың— ике ауыл магазины, сельпоның — 17 магазины һәм кибеттәре, биш палатка һәм ларегы, Башторгтың — ике, Леспродторгтың — бер , Райтрансторгпиттың — бер магазины эшләй. Бер ашхана хеҙмәтләндерә.
Районда 42 колхоз, «1 Май» сусҡа совхозы була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Боҙаяҙ районы

**Боҙаяҙ районы** — 1935 йылдың 31 ғинуарында ойошторола һәм 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.

Район үҙәге —  Боҙаяҙ ауылы.
Район үҙәгенән Өфәгә тиклем ара — 56 км, Стәрлетамаҡҡа тиклем — 79 км,  Ҡарламан (станцияһы) тимер юлы станцияһына тиклем — 37 км. 1952 йылда район территорияһы 1060 квадрат километр тәшкил итә, 17 ауыл советы  була.

## Тарих
1935 йылдың 31 ғинуарында Әлшәй, Асҡын, Благовар, Боҙаяҙ, Йәрмәкәй, Иглин, Илеш, Краснокама, Көйөргәҙе, Малаяҙ, Тәтешле, Федоровка, Шаран, Йомағужа райондары ойошторола.

1952 йылдың 29 майынан район  Стәрлетамаҡ өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә  бөтөрөлә.

1956 йылдың июлендә райондар  эреләтелгәндә 7  район бөтөрөлә: Абҙан районы, Байҡыбаш районы, Боҙаяҙ районы, Воскресенск районы (БАССР), Ҡандра районы, Матрай районы, Оло Теләк районы.

Боҙаяҙ районы ауылы советтары күрше Ауырғаҙы (8) һәм Ҡырмыçкалы райондарына бирелә.

## География

Райондың майҙаны - 1060 км2 . Район Өфө, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, Дәүләкән һәм Шишмә райондары менән сиҡтәш.

## Халыҡ
1939 йылда Боҙаяҙ районы халҡы 39 957 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптә «махсус контингент» — 852 кеше. Милли составында татарҙар өҫтенлек иткәндәр — 21 366 кеше (53,5%), урыҫтар — 12 330 кеше (30,9%), украиндар — 2 017 кеше (5,0%), башҡорттар — 1 704 кеше (4,3%), мордва — 1 356 (3,4%), сыуаштар — 1 070 кеше (2,7%).

## Административ бүленеш
17 ауыл биләмәһе бар ине:

# Атйетәр
# Александровка
# Андреевка
# Бекет
# Болотино
# Боҙаяҙ
# Ибрай
# Илтирәк
# Исмәғил
# Ишле
# Күҙәк
# Ҡорманай
# Муса
# Никольск
# Подлуб
# Һыуыҡшишмә
# Өршәк

## Һылтанмлар
Бачинский Кшиштоф Камиль

**Кшиштоф Камиль Бачинский** (пол. *Krzysztof Kamil Baczyński*; псевдонимдары Ян Бугай (Jan Bugaj), Пётр Смугош (Piotr Smugosz), Кшиштоф Зелинский (Krzysztof Zieliński), Кшысь (Krzyś), Эмиль (Emil) һәм башҡалар; 22 ғинуар 1921 йыл — 4 август 1944 йыл) — поляк шағиры.

## Биографияһы
Кшиштоф Камиль Бачинский 1921 йылдың 22 ғинуарында Варшавала тыуған. Атаһы Станислав Бачинский — яҙыусы һәм әҙәби тәнҡитсе, әсәһе уҡытыусы, бер нисә мәктәп дәреслеге авторы булған. Гимназияла уҡыған сағында «Спартакус» бойондороҡһоҙ социалистик йәштәр берлегенә ингән. Нәфис сәнғәттәр академияһында уҡый, график, китап рәссамы булырға хыяллана. Илде немецтар баҫып алғас, поляк телен һәм әҙәбиәтен йәшерен Варшава универстиетында өйрәнә, Армия Крайованың подхорунжийы була.

1942 йылда Бачинский йәшерен нәшриәттә Ян Бугай исеме менән «Һайланма шиғырҙар» китабын сығара. 96 дана итеп ротаторҙа баҫылған китап тиҙ таралып бөтә, авторҙа берҙән-бер дана тороп ҡала.

1942 йылдың июнендә Бачинский бергә йәшерен университетта полонистиканы өйрәнгән Барбараға өйләнә.

Бачинский 1944 йылда Варшава ихтилалы барышында һәләк була. Бер нисә аҙнана һуң уның ҡатыны ла үлтерелә.

Кшиштоф Камиль Бачинский Варшавала Воинское Повонзки зыяратында ерләнгән.

## Ижады
Йәшерен рәүештә бәләкәй генә әҙ тиражлы бер нисә китап сығара. 500-ләгән шиғырҙан, бер нисә поэманан һәи ике тиҫтә хикәйәнән торған әҙәби мираҫы һуғыштан һуң донъя күрә. Әҙәбиәт тарихында үҙ быуынының (Колумбтар быуыны) иң күренекле шағиры, поляк әҙәбиәтенең легендар шәхесе булып ҡала.

Уның исемендәге әҙәби премия булдырыла. Шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы Эва Демарчик һәм башҡа танылған бардтар башҡара.

рус телендә Бачинскийҙы Анатолий Гелескул, Борис Дубин, Георгий Ефремов, Мария Петровых, Александр Ревич, Борис Слуцкий, Зыгмунт Левицкий, Наталья Горбаневская, Дмитрий Кузьмин тәржемә итә.

## Китаптары
* Шиғырҙар. Мәскәү: Художественная литература, 1978.

## Әҙәбиәт
* «Żołnierz, poeta czasu kurz»: Wspomnienia o K. K. Baczyńskim. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974.

## Һылтанмалар
* Биография, стихи on line
* стихи on line
* Стихи on line 
* Стихи
* Стихи на сайте Журнального зала
Nautilus Pompilius

**Nautilus Pompilius** («**Наутилус Помпилиус»**) — СССР һәм Рәсәй рок-төркөмө. Свердловск ҡалаһында барлыҡҡа килгән (рәсми рәүештә 1982—1983 йылдарҙа, Вячеслав Бутусов һәм Дмитрий Умецкий «Күсенеү» (Переезд) альбомы өҫтөндә эш башлаған ваҡытта). 1982 йылдан төркөм составы бер нисә тапҡыр үҙгәрә. Шулай уҡ төркөмдөң музыка стиле лә үҙгәрештәргә дусар була. Мәҫәлән, башланғыс осорҙа улар хард-рок уйнай. ә 1980-се йылдарҙа яңы тулҡын йүнәлешенә күсә. Төркөмдөң ижады шулай рок-музыканың башҡа төрҙәре — альтернатив рок, постпанк, инди-рок, һәм фолк-рок менән дә киҫелешә. 
Был төркөмдөң иң билдәле йырҙарына «Скованные одной цепью», «Титаник», «Взгляд с экрана», «Прогулки по воде», «Крылья», «Я хочу быть с тобой» һәм «Последнее письмо» ҡарай.

1997 йылдың 5 июнендә «Россия» дәүләт үҙәк концерт залындағы «Һуңғы йөҙөү» («Последнее плавание») исемле концерттан һәм хушлашыу гастролдәренән һуң төркөм рәсми рәүештә тарҡала. Һуңғы альбомдары — «Яблокитай» һәм «Атлантида».

## Атамаһы
Рәсми рәүештә төркөм «Nautilus Pompilius» тип атала. Nautilus pompilius — наутилустар төрө моллюсктарының атамаһы. Бер нисә альбомда ике һүҙ ҙә ҙур хәрефтән — «NAUTILUS POMPILIUS» тип яҙылған, тағы бер нисәһендә кириллицала ҙур хәрефтәр менән — «НАУТИЛУС ПОМПИЛИУС». Тағы төркөмдө «Наутилустар», «Нау», йәки «НП» тип тә йөрөтәләр.

Тәүҙә төркөм «Ғәли баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» («Али-баба и сорок разбойников») тип атала, әммә башҡа Свердловск музыканттары был атамаға кире ҡарашта була. «Наутилус» варианты 1983 йылда тауыш режиссеры Андрей Макаров тарафынан тәҡдим ителә. Ләкин Евгений Маргулис етәкселегендәге бындай атамалы төркөм барлығын белгәс, унан баш тарталар. Буталыш булмаһын өсөн, 1985 йылда, Илья Кормильцев тәҡдиме менән төркөмдөң атамаһы «Наутилус Помпилиус» итеп оҙонайтыла.
Матрай районы

** БАССР-ҙың Матрай районы** 1937 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә. 1956 йылдың июлендә бөтөрөлә.

Район үҙәге тәүҙә Матрай ауылында була, ә 1938 йылдан —Юлдыбай ауылында.

Матрай районының 11 ауыл советында 71 ауыл була, халыҡ иҫәбе 13 меңгә яҡын кеше тәшкил итә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 яңы район ойошторола: Байҡыбаш, Воскресенск, Ҡандра, Ишембай, Матрай, Покровка.

1940 йылда Матрай районы составына Әбделнасир, Алгазин, Вәлит, Воскресенск, Ҡәнзәфәр, Ҡашҡар, Матрай, Яңы Петровский, Сабыр, Сидоровка, Юлдыбай ауыл советтары инә.

1952 йылдың ғинуар башында Матрай районы территорияһында 2041 квадрат километр майҙанда 10 ауыл советы урынлашҡан була.

1952-53 йылдарҙа БАССР территорияһын Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәләренә бүлгәндә Йылайыр районы биләмәһе Матрай районы составына инә.

1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә 7 район бөтөрөлә: Абзан, Байҡыбаш, Боҙаяҙ, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло Тәләк.

Матрай районын бөтөргәс, уның биш ауыл советы Йылайыр районына инә: Үрге Ғәле, Воскресенск, Ҡәнзәфәр, Һабыр, Юлдыбай. 1963 йылдың ғинуарынан Йылайыр районы составында булған элекке Матрай районы ерҙәре Хәйбулла районы составына ҡушыла. 1965 йылдың ноябрь айында Йылайыр районы хәҙерге сиктәрендә ҡабат ойошторола.

## Иҫкәрмәләр
Вячеслав Бутусов

**Бутусов Вячеслав Геннадьевич** (15 октябрь 1961 йыл, Красноярск крайы, Бугач ҡасабаһы) — СССР һәм Рәсәй рок-музыканты, Nautilus Pompilius һәм «Ю-Питер» рок-төркөмдәренең лидеры һәм йырсыһы, яҙыусы. 
## Биографияһы

1961 йылдың 15 октябрендә Красноярск крайының Бугач ҡасабаһында тыуған. Атаһының һөнәре арҡаһында ғаиләләре йыш ҡына урындан урынға күсенеп йөрөй, Вячеславҡа Себерҙең төрлө   ҡалаларында йәшәргә һәм уҡырға тура килә. 

9-сы класта уҡығанда, ғаиләләре Сведловскиға күсеп килә, шунда Свердловск архитектура институтына уҡырға инә. Йәш архитектор Бутусов Свердловск метрополитенын проектлауҙа ҡатнаша. Беренсе курста Бутусов Дмитрий Умецкий менән таныша. Музыка менән мауыҡҡан ике йәш кеше йыш осраша һәм бергә музыка уйнай. 1983 йылда улар «Күсенеү» («Переезд») альбомын яҙҙыра. Шул уҡ йылда Бутусов Илья Кормилцев менән таныша. 1985 йылда уның менән үҙенең тәүге профессиональ альбомын яҙҙыра («Невидимка»).

## Иҫкәрмәләр