open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акша (Теша ҡушылдығы)

**Акша (Икша)** — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003052
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Күсәрҙек

**Күсәрҙек (Оло Күсәрҙек)** () — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 976 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200001337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200133
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:Кочердык, село, озеро, Октябрьский район. Упоминается в источниках с 1782 г. как Кочердыкская слобода. Основана выходцами из примиасских и притобольных слобод. Повторяет название левого притока Тобола и селения в его истоке, которое восходит к распространенному в прошлом тюркскому мужскому имени Кочардык, Кучардык, с основой кочар, кучар, т. е. «кочевой», «рожденный во время кочевого перехода», -дык — имяобразующая частица.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)

**Кәртәмеш, Ҡуртамыш, Ҡартамыш, Ҡортамыш** () — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200221
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Тубыл дворяны, картограф Ремезов Семён Ульянович 1701 йылдың 1 ғинуарында «Чертёжная книга Сибири» тигән карта сығарған. 1697—1698 йылдарҙа ул ике ярҙамсыһы менән Тубыл йылғаһы бассейны буйлап тикшеренеү эштәре үткәргән. Һыҙмаларына ул Тубылдың башынан тамағына тиклем 1500 км аралыҡта уның ҙур ҡушылдыҡтарын теркәгән. Уның карта-схемаһында Тубыл йылғаһының бер һул ҡушылдығы урыҫса *Картамыш* тип яҙып алынған.

Алексей Свинкин исемле Ҡурған өлкәһе эҙләнеүсеһенең район тарихы буйынса мәҡәләһендә райондың һәм йылғаның атамаһының аңлатмаһы «Ҡорт» һүҙе менән нигеҙләп, «күп боролошло йылға» тип бирелгән:
Река Куртамыш, да и её северная соседка река Юргамыш, тоже подчиняются общему правилу. Основой слова-названия первой реки является тюркская праформа «курт» — «червь». Добавив деривационный аффикс «-а», получаем переходный глагол активного действия «курта» — «извиваться». В довершении познания названия нашей реки необходимо добавить к глаголу показатель «-мыш», маркирующий отглагольное прилагательное результата действия. Получим окончательное значение реки Куртамыш — извилистая" [река]. Приведённое выше доказательство подтверждает сообщение написанное в «Оренбургских епархиальных ведомостях» № 23 за 1896 год в статье «Слобода Куртамыш» о том, что слово «куртамыш» переводиться, как «извилистая» река.


Башҡорт телендәге атамаһына аныҡлыҡ индереүсе абруйлы сығанаҡ әлегә табылмаған. Рус теленән «Куртамыш» атамаһын «Ҡортамыш» — ҡорт һымаҡ борғоланып ағыусы йылға тип тәржемә итергә була. «Картамыш» атамаһын «Ҡартамыш» тип тәржемә итергә була, «Ҡарта» һүҙенең «бүлкәт», «һикәлтә» тигән мәғәнәһе бар. Иң яҡын тәржемә «Кәртәмеш» булыуы мөмкин. Кәртә һүҙе башҡорт телендә *ҡаршылыҡ, тотҡарлыҡ, сикләү* мәғәнәләрендә ҡулланыла. Борғоланып ағыусы йылға күп һанлы мал көтөүөн ябыу өсөн тәбиғи кәртә лә була ала. Шул уҡ ваҡытта «Кәртә» һүҙе нигеҙендә башҡорт топонимдары бар: Кәртәле Запане, Кәртәле (ҡала), Кәртәле районы, Кәртәле (Белорет районы).
## Йылға буйындағы тораҡ пункттар
Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Фроловка (кеше йәшәмәй), Долговка, Сорокино, Жуково, Үрге, Сычево, Ҡуртамыш ҡалаһы, Кочарино, Түбәнге, Малетино, Коновалова, Обанино, Әсе, Йылға яны, Йәркәй, Ҡормош, Грызаново, Закоулово

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701 году. СПБ., 1882
Бөйҙө (йылға)

**Бөйҙө**() — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйҙыш йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000799

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200079

— Бассейн коды — 14.01.05.002

— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ача (Лебяжье ҡушылдығы)

**Ача** — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебяжья йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Иртыш (Үрге) Обь.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012490
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201249
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бульбин

**Бульбин** — Рәсәй йылғаһы. Вологоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Торгун йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Торгун, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002112112100011273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101127
* Бассейн коды — 11.01.00.021
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бүреле (Уйылға ҡушылдығы)

**Бүреле** — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200000998
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200099
* Бассейн коды — 14.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы йылға атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
Бурля, правый приток Увельки, бассейн Уя, левый приток Урала.От башкирского буре — «волк», -ле (-ля) — словообразовательный аффикс, т. е. «волчья».

Йәғни, йылға "Бүре" һүҙенә ялғау ҡушылыу юлы менән барлыҡҡа килгән һәм бүре булған төбәк йылғаһы икәнен аңлатҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡомлоҡ (йылға)

**Ҡомлоҡ** —  - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

## Этимологияһы
Ике төрлө фараз йәшәй.

Беренсеһе - йылғаның атамаһы башҡортса "*ҡом*" һүҙенән һәм - "*лоҡ*" ялғауы ҡушылыуы менән  яһалған. Икенсеһе буйынса, *Килмәк* тигән ирҙәр исеменән килеп сыҡҡан.  1795 йылғы яҙмалар буйынса Уй нығытмаһына ҡараған урыҫ ауылдарынан тыш был йылға буйында  Килмәк тигән башҡорт ауылы ла булған 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200001018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200101
* Бассейн коды — 14.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Иҫкәрмәләр
Кирса

**Ҡырһа** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеуральск гидроузеленән Магнитогорск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000212112200001725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200172
* Бассейн коды — 12.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Холохольня (Плава ҡушылдығы)

**Холохольня** — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001941
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡараболаҡ (Киембай ҡушылдығы)

**Ҡараболаҡ (Киембай ҡушылдығы)** (**Байту**) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киембай йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003864

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200386

- Бассейн коды — 12.01.00.004

- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12

- ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Абзал

**Абзал** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыялы Бүртә йылғаһына һул яҡтан тамағынан 46 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.

Атамаһы Абзал антропонимынан булыуы ихтимал.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһына ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004249

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200424

— Бассейн коды — 12.01.00.008

— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Алабайтал (йылға)

**Алабайтал** — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1484 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә. Йылға буйында Алабайтал ауылы урынлашҡан.

Атамаһы *алабайтал* йылҡы малы төҫөнән алынған (ала байтал).
Алабай  (алаға бай мәғәнәһендә) һәм тал (ағас) һүҙҙәренән алыныуы ихтимал, тип тә фаразлана.
 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ (йылға)һы, урал йылғаһы Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200445
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡарасанаҡ

**Ҡарасанаҡ** —  - Рәсәй йылғаһы.

## Географияһы
Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 846 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200912111100020297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102029
* Бассейн коды — 10.01.02.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы

Атама *Ҡараса* антропонимына *-наҡ* һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән тип фараз ителә. Ҡараса антропонимы менән ҡушылып барлыҡҡа килгән гидронимдар Башҡортостанда тағы бар. Мәҫәлән, Ҡарасайылға. "Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге" был атаманы ла *Ҡараса* антропонимы менән бәйләй .

Шул уҡ ваҡытта **Ҡараса** һүҙенең йәнә бер нисә мәғәнәһе бар:
* Ҡараса (ҡарасай) - көҙгө ҡара һыуыҡ миҙгеле, башҡорт милли календарында октябрь айына тура килә.
* Ҡараса - ҡара өйрәк 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Сығанаҡтар
* Словарь топонимов Башкирской АССР. - Уфа, 1980, - с. 89
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 640-сы бит
Ҡуҡаҙар (йылға)

**Ҡуҡаҙар (Оло Ҡуҡаҙар, Уҡаҙар, Оло Уҡаҙар)** —   - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе аша аҡҡан йылға.

## Географияһы
Ҡуҡаҙар Урта Уралда Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Ул Үрге Өпәле ҡала округында Үрге Өпәле ҡалаһынан 20 км төньяҡ-көнбайышҡараҡ урынлашҡан Ҡыҙылташ тауы итәгенән баш ала, тамағы Наҙы-Петровск районында.

Ҡуҡаҙар Ҡариҙел йылғаһының 803 км-да, уң ярына барып ҡоя, был Наҙы-Петровск ҡалаһынан 6 км көнсығыштараҡ. Тамағы өлөшләтә  Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына инеп ҡалған. Йылғаның оҙонлоғо 39 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгоброд һыуһаҡлағысынан Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса коды - 10010200912111100020334.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан км )*
* Оло Ҡуҡаҙар — уң ҡушылдыҡ
* Кесе Ҡуҡаҙар — һул ҡушылдыҡ
* Бурлаковка — уң ҡушылдыҡ
* Арҡыры Ҡуҡаҙар — һул ҡушылдыҡ
* Большая Граматуха — һул ҡушылдыҡ
* 21 км: Тырыш (йылға) — уң ҡушылдыҡ
* Малая Граматуха — һул ҡушылдыҡ
* 12 км: Бабушка  — уң ҡушылдыҡ
* 8,1 км: Репная  — уң ҡушылдыҡ

## Иҫкәрмәләр
Сураям

**Сураям** () — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгоброд һыуһаҡлағысынан Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200912111100020303
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102030
* Бассейн коды — 10.01.02.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *Суроям, река, левый приток Уфы, Нязепетровский район.От распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени Сураям, с основой сура — в значении «раб», «невольник», «помощник» с имяобразующим аффиксом -ям* тип яҙа .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Айыр (Йүрүҙән ҡушылдығы)

**Айыр (Оло Айыр)** —  — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә, Салауат районы 2-се Иҙелбай ауылы эргәһенән аға, тауҙар араһында сыҡҡан шишмәләрҙән башлана, Кесе Айыр (Кесайыр) тигән һул ҡушылдығы бар, һыуы өҫкө ағышында һалҡын һәм таҙа. Йылға Йүрүҙәнгә һул яҡтан, тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Айырҙың оҙонлоғо 16 км.

Уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Айырҙа төрлө балыҡ, шул иҫәптән бәрҙе, суртан, шамбы һ.б. бар ине, хәҙер бик ныҡ һайыҡҡанлыҡтан, балыҡ бөтөнләй юҡ дәрәжәһендә. Йылғаның Йүрүҙәнгә ҡушылған тирәлә генә оло йылғанан ингән ташбаш кеүек ваҡ балыҡ осрай. Йылға ярҙары буйлап күпләп ерек, муйыл һәм тал ағастары, балан, гөлйемеш һәм ҡарағат кеүек ваҡ ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Йылғаның төбө башлыса ташлы.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023521
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102352
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Әтеш

**Әтеш (Оло Әтеш)** () — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ут йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Бассейны — Ут→Бисәрт →Ҡариҙел →Ағиҙел →Кама →Волга
     
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021299

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102129

— Бассейн коды — 10.01.02.011

— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Оло Айыусы

**Оло Айыусы** —  - Рәсәй йылғаһы.

## Географияһы
Оло Айыусы йылғаһы Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наҙы йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020391
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102039
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: Аюш (Айюш ), Большая и Малая речки, левый приток Нязи, Нязепетровский  район, бассейн Уфы. От тюркского личного мужского имени Айюши — «долговечный»...

Башҡорт телендәге *Айыусы, Айыухан* исемдәре бала ныҡ булһын, көслө булһын тип ҡушылған 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Яманйылға (Ҡариҙел ҡушылдығы)

**Яманйылға** —  - Рәсәй йылғаһы.

## Географияһы

Яманйылға Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 564 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102095
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Географ, топонимист Шувалов Николай Иванович Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән шәхес,  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  (Яманйылға)  гидронимына шундай аңлатма бирә:*От башкирского названия речки Яман-Зильге, или Яманжелге, впадающей в озеро Большой Сарыкуль. В переводе — «плохая речка»:  яман — «плохой», «скверный», зилга,  желга — диалектный вариант от йылга (елга) — «речка».*..

Йәғни, Силәбе өлкәһендә Яманйылғалар икәү булып сыға, һәм беренсеһенең аңлатмаһы икенсеһенә лә тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Ҡотҡор

**Ҡотҡор** () — Рәсәй йылғаһы.  Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

## Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
**Куткурка,** речка, левый приток Юрюзани. От распространенного у башкир и татар мужского имени Коткуркы, где ***кот*** — «душа», «счастье», ***куркы*** — «робость», «боязливость»

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102321
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Куткурка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)

**Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)** ( - Рәсәй йылғаһы.

## Географияһы
Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102343
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидроним тураһында ошолай бәйән ителә: ***Усть-Канды*** - Көҫкәнде (Куськанде) — река в Са­лаватском районе. От Усть-Канды (Усть - Кундуз). Другое название - (у башкир) - Ҡондоҙтамаҡ.
Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы **Көҫкәнде** йылғаһын (Салауат Юлаевтың тыуған ауылы Тәкәй эргәһендә аҡҡан йылға) Усть-Канда тип яҙып аптыраталар ине. Журналист Ризуан Хажиев, йәмәғәтселек ярҙамы менән, матбуғатта бәхәс ойоштороп, был йылғаны **Кусканды** тип яҙҙырыуға өлгәште.

"Башҡортостан Республикаһының топонимик һүҙлеге"ндә Көҫкәнде (Усть-Канда — Усть-Кундуз) — икенсе исеме Ҡондоҙтамаҡ, Һарыҡондоҙ «Сарыкундуз, правый приток Усть-Канды» тип аңлатылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Топонимдар һүҙлеге

## Сығанаҡтар
* «Словарь топонимов Башкирской АССР». - Уфа, 1980, с. 76. 
* «Башҡортостан Республикаһының топонимик һүҙлеге»
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. Справочник. - Уфа, Китап, 2017.
Шәрҙәле

**Шәрҙәле** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

## Этимологияһы
**Шәрҙәле** йылғаһын урындағы халыҡ йомшаҡ ижекле итеп әйтә, ә топонимдар һүҙлегенең яңыртылған вариантында *Шарҙалы* тип бирәләр һәм был аңлатмаһын башҡа райондарҙағы атамаларға бәйләйҙәр. Мәғәнәһен ҡыш көнө лә һыуы туңмай ятыу үҙенсәлеге менән (*шәре* һүҙенә лә тартым) аңлаталар.

Урыҫ теленең йоғотоһонанмы әллә иркә-кесерәйтеү менән әйтер өсөнмө, үҙ-ара һөйләшкәндә, малаяҙҙар уны Шәрҙәйкә тип тә атайҙар.

2020 йылда «Байыҡ» республика телевизион конкурсында хореограф Нәсимә Ямалиева етәкселегендәге Салауат районы «Шәрҙәле» бейеү ансамбле финалға сыҡты.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск һыуһаҡлағысынан Павловск һыуһаҡлағысына тиклем (Әй йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102346
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* "Шәрҙәле" бейеү ансамбле етәксеһе Нәсимә Ямалиева 
* "Йүрүҙән" гәзите, 11.02.2020 "Шәрҙәле" бейеү ансамбле тураһында
* "Шәрҙәле" бейеү ансамбле 
* бейеү ансамбле "Байыҡ"та

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. Справочник. - Уфа, Китап, 2017. - 472 с.
Оло Ҡоҙаш

**Оло Ҡоҙаш ** () — Рәсәйҙәге йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яманйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

## Этимологияһы
Йылға атамаһы кеше исеменән алынған:Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә әйтелгәнсә Ҡоҙаш - антропоним 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023735

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102373

- Бассейн коды — 10.01.02.012

- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Иҙәк

**Иҙәк (Оло Иҙәк)** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Благовещен һәм Өфө райондары биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 72 км. Һыу бассейны майҙаны — 704 км².

Булат ауылынан көньяҡ-көнсығышта башлана. Убалы, урыны менән йүкә һәм ҡарама үҫкән ерҙәр буйлап көньяҡҡа ҡарай аға. Яңы Надеждин ауылы эргәһендә — быуылған. Артабан көньяҡ-көнсығышҡа борола, Благовещен районының Каменная Поляна һәм Трошкин ауылдары аша ағып үтә, ҙур йүкә-уҫаҡ урманының көнсығыш сите буйлап бара. Ильина Поляна ауылын үткәс яңынан көньяҡҡа борола. Иң түбәнге ағымында көньяҡ-көнсығышҡа  0,4 м/с тиҙлек менән йүнәлә. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла.

Кесе Огрязь тамағынан түбәндәрәк киңлеге 5 метр һәм тәрәнлеге 1 метр; Турышлынан түбәндәрәк — ярашлы рәүештә 38 һәм 0,8 метр.

## Этимологияһы
Иҙәк йылғаһының атамаһы (Башҡортостанда Дим йылғаһының уң ҡушылдығы һәм Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районындағы кеүек үк), гидроним, моғайын, башҡорт телендәге уҙәк «уйһыу урын», «тар үҙәк» һүҙҙәренә барып тоташа.

## Ҡушылдыҡтары
Ҡушылдыҡтары тәртип буйынса тамағынан башына ҡарай һынап бирелгән.

- 25 км: Кесе Иҙәк (һул)

- Казмышла (уң)

- 50 км: Кесе Огрязь (уң)

- 52 км: Огрязь (уң)
- Һалҡын Шишмә (һул)

- Коршинка (һул)

- Петлиха (һул)

- Иҙәк (уң)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024015

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102401

- Бассейн коды — 10.01.02.012

- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
*
Һалдыбаш

**Һалдыбаш** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, һыу бассейны округы — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023834
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102383
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
## Географияһы
Һалдыбаш йылғаһының оҙонлоғо — 79 км,  бассейнының майҙаны — 810 км². Инеше Ҡаратау һыртының  көньяғында, . Исток находится в 13 км к северо-востоку от посёлка Силәбе өлкәһе Әшә районы Точильный ҡасабаһынан 13 км төньяҡ-көнсығышта ята. Тулыһынса тиерлек Башҡортостандың Нуриман районы буйлап аға, ҡыҫҡа ғына бер өлөшө Иглин районы биләмәһенән үтә.

Үрендә йылға көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай аға, урта ағымында — төньяҡ-көнбайышҡа, түбәнендә — көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа. Ҡариҙел йылғаһына һул яр буйлап уның тамағынан 117 км алыҫлыҡта һәм Һалдыбаштамаҡ ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1 километрҙа.

Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар (инешенән башлап): Яңы Субай, Нур, Никольский, Байкал, Юрмаш, Ҙур Шиҙе һәм Бәләкәй Шиҙе.  Бассейнында шулай уҡ урынлашҡан: Саруа, Баш Шиҙе, Михайловка, Иҫке Биәз һәм башҡа ауылдар.

Түбәнге ағымында йылғаны Өфө — Павловка автомобиль юлы киҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Саруа (йылға)

**Саруа** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һалдыбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

## Йылғаны һыулаған ауылдар

## Йылғаның ҡушылдыҡтары

Әлекүҙрә сағылдары һәм уларҙың Кәрим, Алёшкин, Уҫаҡлы, Үләнле, Ҡыҙылташ, Һалабаш, Асҡан һ.б. ҡушылдыҡтарынан тора

## Ландшафты

Ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт, кәҫле‑карбонатлы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтарҙағы болондар осрай. Басс. майҙанының 90 %‑ын урман ҡаплаған.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102385
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)

**Тыуыш** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/47  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

## Географияһы
Тыуыш йылғаһы – Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы (47/49 км от устья по данным ГВР/измерения), малая река Камского бассейна на Прибельской увалисто-волнистой равнине. Исток находится в 1,5 км южнее д. Калининское Калтымановского сельсовета Иглинского района Башкортостана (54°39′49.1″N 56°30′20.6″E) в карстовых проявлениях оврага севернее урочища Ерошково Поле. Длина - 36/48 км (данные ГВР/измерение).

## Этимологияһы
Йылғаның атамаһы «Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге»нда **шәре** тигәнде аңлатҡан диалект башҡорт һүҙе **тыуыш**тан барлыҡҡа килгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102409
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Тыуыш йылғаһының башы
Әҙәш

**Әҙәш** —  - Рәсәй йылғаһы. 

## Географияһы
Әҙәш йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 903 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102011
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович был йылға атамаһы буйынса үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: *Азяш, река, левый приток Уфы; Азяшская, гора, территория города Кыштыма.От распространенного у древних башкир тюркского мужского имени Азяш*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/a.htm
Кесе Болашты

**Кесе Болашты** () — Рәсәй йылғаһы.

## Географияһы
Кесе Болашты йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болашты йылғаһының һул ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020274
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102027
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Башҡорт телендәге *болаш* һүҙенән диалекттағы -ты һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән (Болашты — Болашлы).

"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә *болаш* һүҙе менән бер нисә топоним килтерелә: (диал.) — *Болашты — спорное*. Ср.: Болашты (Талашты) яланы — поляна в Абзелиловском районе, д. Кирдасово; Болашты — речка в Бурзянском районе.. От

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

## Сығанаҡтар
* Словарь топонимов Башкирской АССР.Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге — Уфа, 1980, — 37-се бит
Өпәйле

**Өпәйле** — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102017
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, *Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея. Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир.* тип яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Силәбе порталы
Акишевка

**Акишевка** — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200512107000007568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000756
* Бассейн коды — 05.01.02.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Аба-Сирма

**Аба-Сирма** — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/130 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000117
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100011
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Голыш (Кашма ҡушылдығы)

**Голыш** — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кашма йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002922
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
3-Грязнуха

**3-Грязнуха (балка Сухая)** — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға 2-Грязнуха йылғаһының уң ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000812108100004003
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100400
* Бассейн коды — 06.02.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Агафоновка (Улу-Юла ҡушылдығы)

**Агафоновка** — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021971
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202197
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Висим (Межевая Утка ҡушылдығы)

**Висим** — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межевая Утка (исемһеҙ тоған) йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010683
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101068
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
1-Бурла

**1-Бурла** — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000412115200052782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205278
* Бассейн коды — 13.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Вертенис

**Вертенис** — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Уват бассейны һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300112115300011935
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301193
* Бассейн коды — 14.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ак-озень

**Ак-озень** — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бураган-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300157
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Улан-Зуха

**Улан-Зуха** — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға йылға — ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07040000112108200000552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200055
* Бассейн коды — 07.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы