Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Мордовия яугирҙәре мемориалы

**Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Мордовия яугирҙәре мемориалы** — Саранск ҡалаһы үҙәгендә Еңеү майҙанындағы мемориаль комплекс

## Мемориаль комплекс ҡоролмалары

### Һәйкәл яугир, бөйөк ватан һуғышында һәләк булған
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Мордовия  яугирҙәое һәйкәле 1970 йылдың  9 майында асыла. Скульптура улы-һалдатҡа Мордовия-Әсәнең  ҡылыс тапшырыуын һүрәтләй. Һәйкәл янында торған 18 метрлыҡ гранит пилонда  яҙыуҙар: "''1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Совет иленең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәләк булған яугирҙәргә мәңгелек дан. Һеҙ тормоштан тормошто ҡотҡарыу өсөн киттегеҙ. Һеҙҙең батырлығығыҙ, һеҙҙең исемдәрегеҙ халыҡ йөрәгендә мәңге һаҡланыр"'. Һәйкәлдең авторы  скульптор Н. В. Томский, архитекторы  А. Н. Душкин. Һәйкәл янында Мәңгелек ут яна.

2004—2005 йылдарҙа һәйкәлдең көньяҡ яғында   мемориаль стена  (архитекторҙары В.А.Бродовский һәм И.В.Соловьев)  —  54 метр оҙонлоғондағы ҡоролма ҡуйыла колонналарҙың ике рәте араһында ҡара шымартылған таш менән көпләнгән 10 пилон  урынлаша,  унда Саранск ҡалаһында тыуған яугирҙарҙың, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған.

### Хәрби һәм хеҙмәт батырлығы музейы
1995 йылдың ың 6 майында һәйкәл янында 1941—1945  йылдарҙағы хәрби  һәм хеҙмәт батырлығы  музейы асыла (архитекторҙары  Р. Г. Кананин, А В. Костин). Музей менән йәнәш асыҡ һауала  хәрби бронетанк һәм артиллерия техникаһы экспозицияһы ойошторолған.

### Яугир-интернационалистар һәйкәле
1985 йылда музейҙың көнбайыш яғынан алһыу гранит менән көпләнгән биш стеланан торған мемориаль композиция урынлашҡан, уларҙа 5 меңгә яҡын яугирҙың  — Саранскта тыуып, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған. Әммә был композиция тиҙ емерелә һәм бер нисә тапҡыр йүнәтергә тырышыуҙарҙан һуң һүтеп алына.  2005 йылда уның урынына  локаль һуғыштарҙа һәм конфликттарҙа һәләк булған яугир-интернационалистар  һәм хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле ҡуйыла (Скульпторы Н. М.Филатов, архитекторы В.А. Бродовский). Һәйкәл ҡулына автомат тотоп атакаға ташланған һалдат фигураһын һүрәтләй. 

### «Тамуҡтан ҡасыу» обелискыһы
Музейҙың көнсығыш яғында  Мордовиянан М.П. Девятаев етәкселегендә фашист концлагерынан ҡасҡан бер төркөм совет хәрби  әсирҙәренә арналған һәйкәл урынлашҡан.  

### Сиркәү
Еңеү майҙанының көнбайыш өлөшөндә  2000 йылда Изге кенәз Александр Невскийға бағышланған  сиркәү төҙөлгән. Сиркәүҙең бинаһы (В.И. Бабаков проекты) һигеҙ мөйөшлө, диаметры 4,5 м, бейеклеге 6 метр тәшкил итә, ҡыҙыл  һәм аҡ кирбестән һалынған. Һигеҙ ҡырлы сатыр ҡыйығын алтынға ялатылған тәре менән көмбәҙ ослай, тағы бер көмбәҙ инеү урыны өҫтөндә урынлашҡан. Сиркәүҙең дөйөм бейеклеге 20 метр тәшкил итә.

## Ҡыҙыҡлы факттар

* Һәләк булған яугирҙәр һәйкәле  урынында элек А.И.Полежаев һәйкәле булған, әммә ул оҙаҡҡа сыҙамай торған материалдан төҙөлгән һәм туҙған, аҙаҡ һүтеп алынған.
* XIX быуатта төҙөлгән музей артындағы өс ҡатлы йорт  төрмә замогы булған. Шул  ваҡытта уҡ ул  бейек диуарҙар менән уратып алынған  була. Бында 1860 йылда   рус яҙыусыһы П. Н. Горский һөргөндә булған. Хәҙерге ваҡытта бинала ҡала хакимиәте хеҙмәте урынлашҡан. 

Файл:Escape From Hell monument (Saransk).jpg|  "Тамуҡтан ҡасыу" обелискы
Файл:Sarank War Museum.jpg|Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы 
Файл:Памятник воинам-интернационалистам.JPG|Яугир-интернационалистар һәйкәле
Файл:Alexander Nevsky Chapel (Saransk).JPG|Кенәз изге  Александр  Невскийға бағышланған сиркәү  


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

*