open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡала управаһы бинаһы (Тотьма)

: *Был мәҡәләлә ҡала идаралығы булған йорт тураһында һүҙ бара, йорт XVIII быуат уртаһында [[Вологда өлкәһе]][[Тотьма]] ҡалаһында төҙөлгән булған*

**Ҡала управаһы бинаһы** — ике ҡатлы кирбес бина XVIII  быуаттың икенсе яртыһында Вологда өлкәһенең Тотьма ҡалаһындағы Совет урамында төҙөлгән. Федераль әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта ҡоролма административ бина сифатында ҡулланыла.

**Ҡала управа бинаһы** — Вологда өлкәһе Тотьма ҡалаһындағы ике ҡатлы кирбес бина XVIII  быуаттың икенсе яртыһында Совет урамында төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта ҡоролма административ бина сифатында ҡулланыла.

## Тарих
Тәүҙәрәк был ҡоролма торлаҡ йорт була, уны сауҙагәр Пановтар ғаиләһенең аҡсаһына XVIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөйҙәр – тап ошо осорҙа Тотьма ҡалаһында уникаль ғибәҙәтханалар ҙа төҙөлгән, бөгөн улар ҡаланың визит карточкаһы булып тора.

1806 йылда,  мираҫ булып ҡалған йортто бурысты ҡаплау өсөн Г. И. Кокоревҡа һатҡандар, һәм ул ике йылдан һуң, йортто тағы ла уңышлыраҡ итеп һатып, 55 % табыш алған. Бинаны Тотьманың мещан һәм сауҙагәрҙәр йәмғиәте һатып ала. Был килешеүҙән һуң йорт ҡала йәмиғ урынына әүерелә, һуңыраҡ бында ҡала управаһы тора.

Был бинала Совет власы ваҡытында балыҡ, аяҡ кейеме магазиндары, һаҡлыҡ банкыһының офисы бер аҙ ваҡыт  урынлашҡан була. Әле лә халыҡ хәтерендә, нисек 1970-сы йылдар тирәһендә икмәк магазины янында оҙон сираттың торғаны. 

## Архитектура
Ике ҡатлы таш йорт иҫке Сауҙа майҙанының үҙәгендә урынлашҡан,  фасады менән Сретенский сиркәүенә ҡарап тора. Бина тура мөйөшлө ҙур кирбес ҡоролма. Кирбесенең декоры һары төҫтә, ҡайһы бер урындарында аҡҡа буялып билдәләнгән урындары күренеп тора. Йорт түбәһе көмбәҙле, стеналарында уйымдар бар.

Йорттоң беренсе ҡаты магазиндар өсөн ҡулланыла, шуға күрә  уның бер нисә айырым һәм шәхси ишектәре бар. Ҡоролманың бөтә бүлмәләре үҙ-ара бәйләнешкән. Икенсе ҡатҡа менеү урыны бинаның төньяғында урынлашҡан, ағас баҫҡыстар коридорға табан алып бара. Икенсе ҡаттың бүлмәләре көньяҡта анфилада итеп ойошторолған. Йорттоң эске стеналарының береһендә сарҙаҡҡа алып сығыусы баҫҡыс тора. Диуарҙарҙың ҡалынлығы бер метрҙан ашыу. Икенсе ҡаттағы бүлмәләр биш метр бейеклектә. Бинаның элекке эске биҙәлеше һаҡланмаған. Тышҡы стеналарын пилястрҙар биҙәй. Тәҙрәләре кирбес ҡашаға менән уратылған. Бинаның юғары өлөшөндәге кирбес кәрниз алға табан сығарып төҙөлгән ҙур ағас кәрнизгә талғын ғына күскән. 

Совет осоронда күп кенә бүлмәләр үҙгәртеп ҡоролған, уларға айырым ишектәр ҡорғандар. Бинаны йылытыу үҙәк йылытыу менән алмаштырылған.

## Хәҙерге торошо
Был йорт хәҙер буш. 2000-се йылдарҙа бында ҡаҙна бүлексәһе һәм  «Севергазбанк»ыһының офисы урынлашҡан, бер аҙ ваҡыт бында магазиндар ҙа эшләгән. Бинаға ремонт һәм реставрация эштәре талап ителә. 

Ҡоролма Тотьма Сауҙа майҙаны ансамбленә ингән һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. 

## Документ

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Здание Тотемской городской управы 
* Тотьма. Дом купцов Пановых. 1770-1780-е гг.
Григорьев Иван Антонович

**Григорьев Иван Антонович** (17 ноябрь 1902 йыл — 31 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәьәк булған яугир, партизан бригадаһы командиры, майор. Карелияла партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың һәм етәкселәренең береһе. Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
 
## Биографияһы
Иван Антонович Григорьев 1902 йылдың 17 ноябрендә Олонец губернаһы Падан ауылында (хәҙерге Карелия Республикаһының Медвежьегорск районына ҡарай) карел крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа.

1917—1920 йылдарҙа Мурманск тимер юлының Масельг станцияһының тимер юл депоһында слесарь булып эшләй.

1920 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға китә. 1922 йылдан РКП(б) ағзаһы.

1920—1936 йылдарҙа ВЧК (ОГПУ) органдарында, Карелиялағы сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.

1935 йылда ОГПУ-ның Юғары сик буйы мәктәбен тамамлай.

1941 йылдың август айына тиклем Петрозаводск һауа һөжүменә ҡаршы оборона башлығы ярҙамсыһы булып эшләй.

Совет-фин һуғышы башланғанда (1941—1944) өлкән лейтенант Григорьев И. А. «Фашистарҙы туҡма» тигән партизан отрядында взвод командиры булып һуғыша. Немец һәм фин илбаҫарҙарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның бик мөһим заданиеларын өлгө үтәгәне өсөн Карел фронты ғәскәрҙәре буйынса 1941 йылдың 19 декабрендәге 0119/Н приказға ярашлы  Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1941 йылдың октябренән — Карел фронтының айырым тәғәйенләнештәге батальоны, 1942 йылдың февраленән — 1-се партизан бригадаһы командиры.

1942 йылдың 29 июненән 25 августҡа тиклем 648 кешенән торған 6 отряд составында 650 километрлы бригада Сегозеро һәм Поросозеро күлдәре буйҙарында дошман тылы буйынса рейд яһай. 1942 йылдың 30 июлендә бригада Сегозеро урмандары районында урынлашҡан була. Бейеклек өсөн көрәштә И. А. Григорьев дүрт тапҡыр яралана, ләкин отряд менән етәкселек итеүҙе дауам итә. Ҡамауҙан сыҡҡанда һәләк була. Үлгәндән һуң Ленин ордены менән бүләкләнә.

Палаты ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

## Хәтер
Бөгөнгө көндә Падан урта мәктәбе И. А. Григорьев исемен йөрөтә. Ауыл урамдарының береһе И. А. Григорьев исеме менән аталған.

## Сығанаҡтар
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. С. 278—400 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)
* Трофимов Ф. Иван Григорьев. [Партизан]. — Петрозаводск, Госиздат КФССР, 1948. — 20 с.
* Ругоев Я. В. Не ради славы: [Очерк о комбриге И. А. Григорьеве] // Карелия. Годы. Люди: Сб. очерков.. — Петрозаводск: Карельское книжное издательство, 1967. — С. 176—186. — 420 с. — 4000 экз.
Крыжопиль

**Крыжопиль** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Крыжопиль районының административ үҙәге.

2024 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 258 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Крыжопиль тариһы 

## Иҫкәрмәләр
В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты

**В М. Шукшин исемедәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты ** — Алтай крайының Бийск ҡалаһындағы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы.

## Тарихы
1939 йылда Бийск педагогия техникумы базаһында Бийск уҡытыусылар институты асыла, ул 1953 йылда педагогия институты итеп үҙгәртелә. 2000 йылда юғары уҡыу йорто университет статусын ала, ә 2001 йылда уға В. М. Шукшин исеме бирелә.

Мәғариф һәм фән министрлығының 2010 йыл>дың 29 мартындағы бойороғона ярашлы, М. В. Шукшин исемендәге Бийск дәүләт педагогия университеты М. В. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт мәғариф академияһы тип атала.

Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 29 октябрендәге 1269-сы бойороғо менән, М. В. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт мәғариф академияһы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы «В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты» тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылдың декабрендә киң мәғлүмәт саралары юғары уҡыу йортоноң университет статусы тергеҙелеүе тураһында хәбәр итә.

## Институттары
Гуманитар белем биреү институты

Тәбиғи фәндәр һәм профессиональ белем биреү институты

Педагогика һәм психология институты

## Ҡыҙыҡлы факттар
1921—1930 йылдарҙа Бийск эшселәр университетында (бөгөнгө көндә уның бинаһы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университетының тәбиғи фәндәр һәм профессиональ белем биреү институты корпустарының береһе булып тора) билдәле совет ғалимы Юрий Васильевич Кондратюк иген һаҡлауҙы механизациялау буйынса лекциялар уҡый.

Фридрих Вильгельмович Лунгерсгаузен — Бийск уҡытыусылар институтының тәүге профессоры, геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт АГГПУ им. В. М. Шукшина
Әстерхан дәүләт консерваторияһы

**Әстерхан дәүләт консерваторияһы** — Әстерханда урынлашҡан дәүләт юғары музыкаль уҡыу йорто.

## Тарихы
Әстерхан консерваторияһы 1969 йылда асыла. Уны булдырыуҙа профессор М. А. Этингер, композитор А. Н. Холминов һәм М. П. Максакова ҙур роль уйнайҙар.

1971 йылда консерваторияны В. С. Кузнецов етәкләй.

1974 йылда студенттарҙың беренсе сығарылышы була.

1975 йылда консерваторияла орган ҡуйыла.

1980 йылдан алып 1981 йылға тиклем консерватория В. А. Воронов менән етәкселек итә.

1998 йылда аспирантура асыла.

Хәҙерге ваҡытта консерваторияны ошо уҡыу йортон тамамлаусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, профессор А. В. Мостыканов етәкләй.

Консерватория штатында (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса) — 4 фән докторы, 9 фән кандидаты эшләй.

## Консерватория эргәһендәге сәнғәт коллективтары
1992 йылда консеваторияның иң билдәле һәм популяр ижади коллективы — «Скиф» квартеты ойошторола.

1994 йылда «Лик» камера хорына нигеҙ һалына (художество етәксеһе һәм дирижеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, профессор С. Е. Комяков). Коллективтың концерт репертуарында — халыҡ йырҙары, урыҫ, сит ил музыкаһы, заманса композиторҙарҙың йыр-хор ижады, Әстерхан авторҙарының вокал-хор музыкаһы.

1996 йылда «Концертино» фортепиано квинтеты ойошторола (художество етәксеһе профессор М. А. Бесценная) — бөтә рәсәй камера ансамблдәре конкурс-фестивалдәте лауреаты.

1997 йылда «Ретро» ансамбле формалаша, уның составында В. Смиховский — художество етәксеһе (кларнет, саксофон), А. Бакшеев (кларнет), А. Смиховская (аккордеон), И. Шубенин (гитара), Е. Хачир (контрабас) һәм солистар Т. Важоров, Л. Сазоноа.

## Ректорат
— Ректоры — Мостыканов Александр Валентинович

— Фәнни эштәр буйынса проректоры — Людмила Владимировна Саввин

— Уҡыу эштәре буйынса проректор — Ольга Ивановна Поповский

— Ижади эштәр буйынса проректор — Наталья Кимовна Тарасов

## Кафедралар
— Махсус фортепиано кафедраһы

— Ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы

— Тынлы инструменттар кафедраһы

— Халыҡ инструменттары кафедраһы

— Опера әҙерлекле яңғыҙ йырлау кафедраһы

— Хор дирижеры кафедраһы

— Музыка теорияһы һәм тарихы кафедраһы

— Камера ансамбле һәм концертмейстер әҙерлеге кафедраһы

— Фортепиано кафедраһы

— Дөйөм гуманитар дисциплиналар кафедраһы

## Һылтанмалар

* Официальный сайт консерватории

## Иҫкәрмәләр
П. П. Форостовскийҙың айырым йорто

**П. Форостовскийҙың айырым  йортон**   1900—1901 йылдарҙа архитектор  Карл Шмидт сауҙагәр  Павел  Форостовский өсөн төҙөй. Ҙур булмаған ике ҡатлы бина Санкт-Петербургта Васильев утрауының  4-се һыҙығында урынлашҡан.  Унда хужа  контораһы, шулай уҡ торлаҡ бүлмәләр урынлаша.

## Тасуирламаһы
Был Петербургта беренсе модерн стилендәге бина.  Бинаның ассиметриялы фасады планының ассиметрияһын ҡабатлай. Фасадтың һул өлөшө бейек башня менән биҙәлгән, ә уң яғы быяла ҡыйыҡ менән бер ҡаттан ғына тора (унда ҡышҡы баҡса урынлашҡан). Бинаның урта өлөшө тротуарҙан бер аҙ ситтә. Был алымдар ҡала фасадының ғәҙәти яҫылығын боҙа, уға уң яҡтан  да һул яҡтан  да башҡа биналар йәнәш торһа ла айырым йорттоң ысынлап та айырым тороуын уйларға мәжбүр итә.  

Фасадтың ассиметриклығы бинаның ҙур өлөштәрендә кәкре һыҙыҡтың өҫтөнлөклө булыуы менән рифмалаша: тәҙрә уйымдарында, арка тороҡтарында, көмбәҙле түбәлә һәм ҡыйыҡ эркерында. Әммә был һыҙыҡ, тыныс һәм талғын, бер үк ваҡытта йорттоң  тынғыһыҙ силуэтын тигеҙләй. Стеналары асыҡ-һары төҫтәге плиткалар менән ҡапланған. Плиткалар Шмидтың элекке мауығыуы тураһында һөйләй. Уны шымартылмаған  гранит менән көпләнгән  участкалары ҡаралата. Ҡойма, ҡапҡа һүрәттәрендә модерн өсөн хас булған үҙенсәлекле, бөгөлгән һыныҡ һыҙыҡтар асыҡ күренә. 

Форостовский йорто — Карл Шмидттың иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе. Тышҡы тыйнаҡлығына ҡарамаҫтан, ул рухы менән француз һәм Бельгияның ар-нуво архитектураһына яҡын торған Петербургта модерн стилендәге иң  «европа» бинаһы иҫәпләнә.

Совет осоронда бинала балалар поликлиникаһы урынлаша. Әлеге мәлдә элекке айырым йортто Санкт-Петербургтың төҙөлөш буйынса дирекцияһы биләй.  
Файл:Osobnyak forostovskogo 2.JPG|*Төп инеү урыны, башня*
Файл:Osobnyak forostovskogo 3.JPG|*Тәҙрә*
Файл:Дом Форостовского П. П. Зимний сад.jpg|*Арка һәм ҡышҡы баҡса*
Файл:Дом Форостовского П. П. Сад.jpg|*Эске ихатала баҡса*
Файл:Дом Форостовского П. П. Флигель.jpg|*Эске ихатала флигель*


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Фотографии
* Фотографии интерьеров
Петр художество-сәнәғәт мәктәбе бинаһы

: *Мәҡәләлә [[Вологда өлкәһе]] [[Тотьма]] ҡалаһындағы ХХ быуат башында төҙөлгән Петр художество-сәнәғәт мәктәбе бинаһы тураһында һүҙ бара*

**Петр художество-сәнәғәт мәктәбе бинаһы** — ХХ быуат башында төҙөлгән өс ҡатлы кирбес бина Вологда өлкәһе Тотьма ҡалаһының Кусков яр буйы урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта бина урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 1 сифатында ҡулланыла.

Интерьерында селтәрле металл рәшәткәле баҫҡыс һаҡланған, ул плитәләр менән түшәлгән. Түбәнең семәрләп һыланған декоры беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән.

## Тарих
Сухона йылғаһының бейек ярында, Тотьма ҡалаһында, ХХ быуат башында өс ҡатлы таш бина төҙөлә, ул ғәжәйеп матур булған. Был йорт сауҙагәр-һөнәрсе Н. И. Токарев аҡсаһына төҙөлә һәм Тотьма ҡалаһының Петр һөнәрселек мәктәбен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән була. 1902 йылда бина төҙөлә башлай һәм файҙаланыуға 1904 йылда ҡабул ителә.

Өс ҡатлы бина электр менән тәьмин ителгән, калорифер кеүәте менән йылытыла, һыу үткәргес менән монтажланған була. Был ҡалалағы иң бейек ҡоролма була. Мәктәптең маҡсаты булып уйынсыҡтар яһау һөнәре оҫталарын әҙерләү була. Петр мәктәбе шундай оҫталарҙы әҙерләү менән шөғөлләнеүсе илдәге берҙән-бер мәктәп була. Бында иң яҡшы уҡытыусылар эшләй, ә уҡыусыларҙың бөтәһе 100-гә яҡыны бар кәрәк әйбер менән дә тәьмин ителгән була. Уҡыу кластары, оҫтаханалар, йәшәү һәм туҡланыу өсөн зоналар бер бинала урынлашҡан була. Был мәктәп тураһында дан бөтә европа буйынса таралған. Мәктәп уҡыусылары төрлө күргәҙмәләрҙә иң яҡшы урындар яулаған, грамота һәм миҙал менән билдәләнгән.

1917 йылдан башлап мәктәп бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡороуға дусар ителә. Тәүҙә ул етенсе хеҙмәт мәктәбе була, ә 1925 йылда бөтөнләй ябыла. 1927 йылда бында балалар йорто асыла. 1930 йылда ете йыллыҡ мәктәп итеп ойошторола, һуңынан ун йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә..

## Архитектура
Өс этажлы бина, Г хәрефе формалы, кирбестән төҙөлгән. Бинаның икенсе һәм өсөнсө ҡаттағы балкондары йортто биҙәп тора. Бина башы сфера рәүешендәге ҙур булмаған көмбәҙле, өҫтөндә шпиле бар. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттағы тәҙрәләре пилястр күренешле ҡашағалар менән уратылған. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең өҫтөндә сандриктар, ә аҫ яғы таҫтамал менән тамамлана. Руст беренсе ҡатты һәм йорт мөйөштәрен уратып тора. Зур булмаған аттик йорт вертикален тамамлай, вертикалде балкондар һыҙатлап тора. Йорт ҡыйығының сиктәренә кирбес тумбалар ҡуйылған, улар металл рәшәткәләр менән тоташтырылған.

Бина зур үҙгәртеп ҡороуға дусар ителмәгән, әммә ҡыйыҡ көмбәҙе 1930-сы йылдар уртаһында һүтеп алынған һәм төп инеу урынына тамбур төҙөлгән.

## Хәҙерге торошо
1992 йылда ҡала хакимиәте тарафынан «Тотьмала Петр һөнәрселек мәктәбен ойоштороу тураһында» тигән ҡарар ҡабул ителә. Мәктәптә һигеҙ йыл уҡыу программалары буйынса уҡытыу алып барыла.

Әлеге ваҡытта был йортта Тотьма ҡалаһының беренсе һанлы дөйөм урта белем биреү мәктәбенең уҡыу кластары урынлашҡан. 2011 һәм 2013 йылдарҙа бинаға ремонт үткәрелгән, пластик тәҙрәләр ҡуйылған.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Петр художество-сәнәғәт мәктәбе бинаһы 
* Т. А. Воронин. Тотьма. Петр һөнәрселек мәктәбе
Берләштерелгән Украина дәүләт университеты

**Берләштерелгән Украина дәүләт университеты  (ОУГУ)** () — 1942 йылдан 1943 йылға тиклем Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы Ҡыҙылурҙа ҡалаһында эшләп килгән юғары уҡыу йорто. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР Хөкүмәте эвакуацияланған Киев һәм Харьков университеттарын берләштерергә ҡарар сығара.

## Тарихы
1942 йылдың февралендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары комитеты (Совнарком) ҡарамағындағы Юғары мәктәп эштәре буйынса Бөтә союз комитеты ҡарары нигеҙендә Берләштерелгән Украин дәүләт университеты (ОУГУ) ойошторола, университетты Киев университеты ректоры профессор А.Русько етәкләй.

Берләштерелгән Украина дәүләт университетында алты факультетта (физика-математика, химиия, биология, филология, тарих һәм юридик факультеттар) 331 студент уҡыған, ә 1943 йылдың ноябрендә - 636 студент булған.

Уҡытыу һәм фәнни-тикшеренеү эштәрен 23 кафедрала башҡарыла. Профессор-уҡытыусылар составында 83 кеше, шул иҫәптән 8 профессор һәм 28 доцент, фән кандидаттары булҫан.  Уҡытыу һәм фәнни эштәрҙе УССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты К.Синельников, атҡаҙанған фән эшмәкәре М.Барабашов, фән докторы, профессор Е.Козинский, А.Введенский, Е.Хотинский, Г.Костюк, С.Ландкоф, А.Астряб һәм башҡалар алып барған.

Ҡаҙахстан ССР Хөкүмәте университетҡа бина, китапхана фонды, тораҡ менән кәрәкле ярҙам күрһәтте, терлекселек фермаһы булған ер участыга бүлеп бирҙе. Уҡытыу һуғышҡа тиклемге уҡытыу срогы буйынса башҡарылды.

1942 йылдан аспирантура тергеҙелде. 30 профессорҙан һәм уҡытыусыдан торган ОУГУ ғилми советы эшләне. Докторлыҡҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яғланды. Студенттарҙың фәнни түңәрәктәре эшләп килде. Берләштерелгән Украина дәүләт университеты эшләгән ваҡытта барлығы 263 белгес әҙерләнде.

Харьков һәм Киев ҡалалары азат ителгәндән һуң, 1943 йылдың аҙағында университет эшен туҡтатты, ә  коллективтары азат ителгән ҡалаларҙа эшләй башланы.

ОУГУ-ның эвакуациялағы эше Ҡаҙахстан ССР Юғары Советы Президиумының Мактау грамотаһы белән билдәләнде.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы

**Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы** — Башҡортостан Республикаһының Бөрө ҡалаһында эшләп килгән юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Бөрө дәүләт социаль-педагогия академиһына 1939 йылда Бөрө педагогия училищеһы базаһында Уҡытыусылар институты булараҡ асыла. 1952 йылдан башлап педагогия институты тип атала, 2005 йылдан социаль-педагогия академияһы статусын ала. 2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы бойороғо буйынса Башкорт дәүләт университетының Бөрө филиалы тип үҙгәртелә.

Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында 10 факультет (башланғыс белем педагогикаһы һәм методикаһы, биология‑химия, сит телдәр, тарих, технология һәм эшҡыуарлыҡ, педагогия һәм психология, физик культура, физика‑математика, филолология, художество‑графика) эшләй. Шулай уҡ академия ҡарамағында китапхана, Һ.Л.Дәүләтшина музейы, агробиостанция, дендрарий, «Дуҫлыҡ» һәм «Шәмсетдин» спорт лагерҙары, картиналар галереяһы бар.

1992 йылда Акададемия эргәһендә педоагогия лицейы ойошторолған. Академияны тамамлаусыларға белгес, бакалавр квалификацияһы дипломы бирелә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә 26 һөнәр буйынсаса алып барыла. 5 һөнәр һәм 2 йүнәлеш буйынса аспирантура эшләй.

2010 йылға торошло, Коллективта эшләгән уҡытыусылар араһында 38 фән докторы һәм 140 кандидаты эшләй. 50 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән. «Гёте» немец мәҙәни үҙәге Германия, Австралия, АҠШ, Бөйөк Британия, Нидерланд вуздары менән хеҙмәттәшлек итә.

Филиалда фәндең төрлө тармаҡтары буйынса аспирантура уңышлы эшләй: физика һәм математика, химия, биология, филология, педагогика (барлығы 12 һөнәр буйынса). Тикшеренеүҙәр өс фәнни лаборатория һәм туғыҙ фәнни мәктәп базаһында үткәрелә. Даими рәүештә студенттар фәнни конференцияләры үткәрелә.
Студентларҙың ялы яҡшы ойошторолған. «Биряночка» халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм студенттар театры филиалдың ғорурлығы булып тора. Был коллективтарға «халыҡ ансабле» исеме бирелгән.

Академия биләмәһендә Һәҙиә Дәүләтшинаға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан энциклопедияһы Бөрө социальпедегогия академияһы
Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты

**Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты** — дәүләт бюджет юғары профессиональ белем биреү мәғариф учреждениеһы.

## Институт тарихы

Л. и М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты музыка училищеһы (1927 йылда ойошторолған) базаһында 1997 йылдың апрель айында асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында был уҡыу йортонда Леопольд Ростропович уҡыта, ошонда уҡ, уның класында, улы Мстислав уҡый. Артабан бөтә донъяға билдәле музыкант ошо уҡыу йортонда эшләй. 1993 йылдан алып йыл һайын Мстислав Леопольдович училищеға килеп йөрөй, бында ул оҫталыҡ дәрестәрен, ижади осрашыуҙар, шәфҡәтлек концерттарын үткәрә.
Ырымбур сәнғәт институтында «Мстислав Ростропович играет, дирижирует, аккомпанирует» исемле компакт-дискыларҙың тулы коллекцияһы һаҡлана. 

2003 йылдың 1 сентябрендә ул институтҡа итальян скрипка оҫтаһы Леонардо Рафаэлиано яһаған скрипка бүләк итә, әлеге скрипка 2003 йылда А. Страдивариның «Крейцер—1727 йыл» өлгөһө буйынса эшләнгән.

**Институттың бөгөнгө көнө**

Институт структураһына махсус музыка мәктәбе, музыка колледжы,  институт үҙе һәм аспирантура инәләр.  Ырымбур сәнғәт институты - рәсәйҙә иң йәш институттарҙың береһе. Уҡыу йортонда рәсәйҙә һәм донъя күләмендә билдәле академия һәм халыҡ хорҙары, халыҡ инструменттары оркестрыЮ камера, тынлы һәм симфоник оркестрҙар, инструменталь һәм вокал ансамблдәр эшләп килә. Институт базаһында Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, өлкә, төбәк кимәлендәге төрлө конкурстар, йәш музыканттар фестивалдәре уҙғарыла. Атап әйткәндә, Рәсәй тынлы һәм һуҡма инструменттарҙа башҡарыусылар конкурсы, шулай уҡ юғары һәм урта профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт уҡыу йорттары студенттары араһында «Көньяҡ Урал кубогы - Ырымбур мозаикаһы» исемле  Халыҡ-ара халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (2005, 2010). «Ырымбур еренең йәш музыканттары» фестиваль-конкурсы 1979 йылдан алып үткәрелә. Аҙаҡҡы йылдарҙа  йөҙҙән ашыу студент төрлө кимәлдәге конкурстар лауреаттары исемдәренә лайыҡ булды. 

Студенттар өсөн ятаҡхана, ашхана бар. Сәнғәт институтының концерт залы акустика буйынса Рәсәйҙә иң яҡшыларҙан һанала.

## Факультеттар
— Музыка факультеты (1997 йылда асылған)

(махсус фортепиано кафедраһы; камера ансамбле һәм концертмейстерлыҡ әҙерлеге кафедраһы; ҡыллы, тынлы һәм һуҡма оркестр инструменттары кафедраһы; оркестр халыҡ инструменттары кафедраһы; хор дирижерлығы кафедраһы; вокал сәнғәте кафедраһы; фортепиано кафедраһы; музыка тарихы һәм теорияһы кафедраһы).
— Гуманитар-мәҙәни факультет

## Фәнни эшмәкәрлеге
Университетта йыл һайын «Заманса сәнғәт белеменең актуаль проблемалары: традициялар һәм инновациялар» исемле Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт института
Башҡортостан Коммунистик университеты

**Башҡортостан Коммунистик университеты** (май 1931 йыл — ғинуар 1933 йыл) — республика райондары өсөн партия һәм совет органдарына кадрҙар әҙерләү менән шөғөлләнгән юғары уҡыу йорто. 1933 йылдың ғинуарында Башҡортостан Юғары Коммунистик Ауыл хужалығы мәктәбенә үҙгәртелә.

## Тарихы
Башҡортостан Коммунистик университеты 1931 йылдың май айында ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1931 йылдың 11 мартындағы һәм ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә Комитетының 1931 йылдың 25 майындағы ҡарарҙары нигеҙендә ойошторола.

Башҡорт Коммунистик университеты БАССР райондары өсөн партия һәм совет кадрҙарын әҙерләү менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йортонда өс бүлек эшләй: көндөҙгө, киске һәм ситтәр тороп уҡыу бүлектәре һәм партия активын ҡайтанан әҙерләү буйынса курстар. Университет БАССР-ҙың Мәғәриф буйынса Халыҡ Комиссариаты ҡарамағында була. Уҡыу йорто түбәндәге структура буйынса эшләй: кафедралары булған уҡыу-уҡытыу бүлеге, административ-хужалыҡ бүлеге, секретариат, ревизия комиссияһы, студент ойошмалары.

1931 йылдың майынан 1933 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа Башҡорт Коммунистик университеты республика өсөн 56 юғары квалификациялы белгес әҙерләп сығара.

Тәүге мәлдәрҙә Рәсәй буйынса барлығы 9 ошондай университет эшләй. Улар, нигеҙҙә, эшмәкәрлектәрен дөйөм профилдәге уҡыу йорто булараҡ башлай. Фәнни дисциплиналарҙан тыш халыҡ араһында пропаганда эшен алып бурыу буйынса практик күнекмәләр ҙә бирелә. Әммә ил өсөн ҡатмарлы ваҡытта уҡыу занятиелары яңы көн талаптарына ла буйһондорола. 20-30-сы йылдарҙа башланған дөйөм коллективлаштырыу компанияһы тап шундайҙарҙан була ла инде. Коммунистик вуздар халыҡ мәғарифы ведомствоһынан (Наркомпростан) алына һәм  ВКП(б) Үҙәк Комитетына туранан-тура буйһондорола. 

Бындай университеттар иң тәүге сиратта эре ауыл хужалығы төбәктәре үҙәгендә асыла, ә Өфө тап шундайҙар иҫәбендә инә. Студенттарҙы матди йәһәттән тәьмин итеүҙе дәүләт үҙ өҫтөнә ала: уларға лайыҡлы стипендия түләнә, дөйөм ятаҡтан урын бирелә һәм заманына күрә көнкүрештәрен яйға һалыу мөмкинлеге лә булдырыла. Уҡыу йортон асҡанда тағы ла төбәктең административ һәм мәҙәни үҙәге булған  ҡала йәштәргә дөйөм, һөнәри белем алыу һәм рухи талаптарын ҡәнәғәтләндереү өсөн дә ҡулай урын булыуы ла иҫәпкә алына.

1932 йылдың сентябрендә улар колхоздар, совхоздар, Машина-трактор станциялары (МТС-тар), партияның район комитетарына етәксе кадрҙар әҙерләүсе юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәптәренә әйләндерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://guides.rusarchives.ru/funds/bashkirskaya-vysshaya-kommunisticheskaya-selskohozyaystvennaya-shkola-bvkshsh-g-ufa-1933-1939

* https://vedomosti102.ru/chetverg/75-komvuz.html

* https://studexpo.ru/1100450/istoriya/bashkirskaya_vysshaya_kommunisticheskaya_selskohozyaystvennaya_shkola
Феодосия уҡытыусылар институты

**Феодосия уҡытыусылар институты** — Рәсәй империяһы Феодосия ҡалаһында юғары педагогия уҡыу йорто, һуңғараҡ СССР-ҙа урта махсус уҡыу йорто. 1874 йылдан 1941 йылға тиклем институттөрлө ойошма формаһында эшләп килде.

## Тарихы
### Революцияға тиклем осор
Феодосия уҡытыусылар институты 1874 йылдың ғинуарында ҡала мәктәптәренә уҡытыусылар әҙерләү өсөн асыла. Институтҡа 16 йәше тулған, семинарияны, өйәҙ йәки ҡала училищеларын тамамлаусыларҙы ҡабул иткәндәр. Уөыу ваҡыты 3 йыл булған. Студенттар һаны 90 кешегә еткән. Сығышы буйынса улар хеҙмәткәрҙәр, мещандар, крәҫтиән ғаиләләренән булған. Айына 14 һум степендия алғандар. 1915 йылда институт финанс сәбәптәр менән ябылған элеккеге Халибов әрмән училищеһының өс ҡатлы бинаһына күсә.

Институттың беренсе директоры дини академия тамамлаған С. Ю. Богоявленский була. Рус теле һәм әҙәбиәтен П. Н. Колибелин, табиғәт фәндәрен - В. Ф. Долгополов, математиканы К. И. Гроссу, астрономияне һәм тарихты - Д. А. Марков (вакытында В. И. Ключевский лекцияләрын тыңлаған), рәсем һәм һыҙманы - рәссам Липкин уҡытҡан.

Институтта башланғыс мәктәп уҡытыусыларын әҙерләү буйынса бер йыллыҡ курстар эшләгән.

Институт студенттары ҡалала күп кенә мәҙәни саралар ойошторған, театр һәм  үҙешмәкәр сәнғәт менән шөғөлләнгәндәр, ҡалала концерттар күрһәткәндәр.

Халибов йортондағы янғындан һуң  (1915 йылда) Институт Феодосия ирҙәр гимназияһына күсерелә.

### Совет осоро
Феодосияла  совет власы урынлашҡандан һуң, Уҡытыусылар институты Педогогия институты тип үҙгәнтелә, ә 1920 йылда - Халыҡ мәғарифы институты тип үҙгәртелә..

1923 йылдың көҙөндә институт ауыл мәктәпләре уҡытыусыларын әҙерләүсе педагогия колледжы итеп үҙгәртелә.

Уҡытыусылар һәм мәктәптәр өсөн башҡа категориялағые педагогик хеҙмәткәрләрҙе әҙерләүҙәге етешһеҙлектәрҙе аңлап, Ҡырым АССР-ының мәғариф комитетының белем биреү органдары ҡарары нигеҙендә саралар ҡабул ителә. 1924 йылдың ғинуарында РСФСР-ҙың Баш ғилми Советы (ГВУ) президиумы "Педагогик белем биреү нигеҙҙәрен" раҫлай. Был документта педагогик уҡыу йорттарының төп бурыстары билдәләнә.

Ҡырым мәғариф комитеты техникум етәкселегенә уҡытыу процессын үҙгәртеп ҡорорға тәҡдим итә. Ҡырым Мәғариф министрлығы ҡарарында педагогия техникумының маҡсаты — мәктәпкәсә учреждениелар, 1-се дәрәжә мәктәптәр, балалар йорттары өсөн социаль тәрбиә биреү түбәнге хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү тип күрһәтелә.

Педагогика техникумына ете йыллыҡ мәктәпте тамамлаусылар йәки тейешле белеме булғандар алына. Педагогика техникумында уғыу срогы 4 йыл. Студенттар беренсе һәм икенсе курстарҙа берҙәм хеҙмәт мәктәбе курсын һәм төп предметтарҙы уҡытыу методикаһын өйрәнәләр. Ошоноң менән бер рәттән, һайлаған һөнәренә ярашлы производстоны ойоштороу алымдарын да өйрәнергә тейеш ине. Өсөнсө курстан мәктәпкәсә учреждениеларҙа, 1-се дәрәжә мәктәптәрҙә, балалар йорттарында һәм политағартыу йорттарында эшләү линияһы буйынса махсуслаштырылған белгестәр әҙерләү курстары булған.

1935 йылда Феодосия педагогика техникумында йәһүд һәм немец бүлектәре була, милли ауыл мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләнә. 

Уҡыу йорто 1941 йылға тиклем эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Император музыка училищеһы

**Император музыка училищеһы**— революцияға тиклемге Пермь ҡалаһындағы белем биреү учреждениеһы. Себер һәм Пушкин урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
1901 йылдың май айында коллегия асессоры Александр Степанович Конев Ҡала думаһына Оло Ям һәм Себер урамдарының киҫелешендә йорт төҙөү буйынса ғариза бирә. Йорт проекты «модерн» стилендә планлаштырыла, ул Пермь архитекторы Василий Васильевич Потапенко тарафынан эшләнә. Йорт үҙенең рельефлы кирбес һалыу менән айырылып һәм ҡаланы биҙәп тора. Благородное собрание йортонан ҡала килә эргә-тирәләге кварталдарҙа и ң ҡиммәтле йорт булып һанала, 1911 йылда баһалау комиссияһы уның хаҡын 10 мең 450 һум күләмендә билдәләй.

А. С. Конев 1906 йылға тиклем йорт хужаһы була, унан һуң ул Иван федорович Федотовҡа күсә. Федотовтың фирмаһы Сенной баҙарҙа тимер-томор менән сауҙа итә. Ошо уҡ йортта Иосиф Фишмандың дауалау йорто урынлаша, 1907 йылғы "Пермь губерна ведомостәре"ндәге рекламаға ярашлы, бында нервы ауырыуҙарынан, ревматизмдан, һимереүҙән һәм тире ауырыуҙарынан дауалайҙар.

Йорт 1914 йылда, бында Император музыка училищеһы һәм ноталар китапханаһы асылғандан һуң, киң билдәлелек ала. Был учреждениелар халыҡ айыҡлығы буйынса Пермь губерна попечителлеге эгидаһы аҫтында асыла, ул ваҡытта уның рәйесе А. Д. Городцов була. Ул үҙе китапхананы ойоштора, уның нигеҙендә Городцовтың шәхси фондтары ята. Училище ирле-ҡатынлы Л. Н. һәм М. З. Басов-Гольдбергтар көсө менән булдырыла. Улар башта 1907 йылдың 1 декабрендә Базановтарҙың йортонда фортепиано кластары асалар, ә 1908 йылда Оло Ям һәм себер урамы мөйөшөндәге йортҡа күсенәләр. Бында улар музыка-драма мәктәбен асалар, унда йыр, скрипка, виолончель һәм фортепиано буйынса дәрестәр үткәрелә, уҡыу өсөн йылына 80, 100, 125 һум түләнә. Ирле -ҡатынлы Басов-Гольдбергтар был йортта 1913 йылға тиклем эшләйҙәр, шунан улар, ҡалаға училищены бүләк итеп, Пермдән күсеп китәләр. Училище Император исемен йөрөтә башлай, йәғни дәүләт училищеһы. Училище һәм китапхана 1917 йылға тиклем эшләп киләләр.

Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, йортто властар тартып алалар һәм йәрәхәтләнгән яугирҙар союзына тапшыралар. 1919 йылда йортта Ҡыҙыл Армия хәрби начальнигы В. К. Блюхер туҡтай — был ваҡиға иҫтәлегенә 1968 йылың 9 ноябрендә йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, уның авторы — Ю. Ф. Екубенко. 1921 йылда бында губполитпросвет, губполитотдел һәм губнаробраз урынлаша.

Хәҙерге көндә бинала төрлө шәхси фирмалар урынлашҡан.

## Һылтанмалар
*  

## Әҙәбиәт
*
Ырымбур затлы ҡыҙҙар институты

**Ырымбур аҫыл ҡыҙҙар институты** — () — Рәсәй империяһының ҡатын-ҡыҙҙар белем биреү учреждениеһы (аҫыл ҡыҙҙар институты)

## Тарихы
Император Николай Беренсенең Ырымбур аҫыл ҡыҙҙар институты 1832 йылдың 6 декабрендә Ырымбурҙың хәрби губернаторы П. Сухтелен бойороғо менән ойошҡан; хәрби белем биреү учреждениеларына ҡараған һәм "Неплюев хәрби мәктәбенең ҡыҙҙар уҡытыу филиалы " исемен йөрөткән, сөнки ул уҡыусыларҙы офицерҙар, хәрби чиновниктар һәм казак ҡыҙҙарынан алған. 1855 йылдың 13 октябрендә ул Николаев ҡатын-ҡыҙҙар институты тип үҙгәртелә Николай Беренсенең ҡатыны Александра Федоровна уҡыу йортон үҙ шефлығына ала.

Был ябыҡ учреждение була, уның уҡыусылары ҡаты контроль аҫтында интернатта йәшәй. Институтта Ырымбур, Һамар һәм Өфө провинциялары, Турғай һәм Яйыҡ өлкәләре, шулай уҡ Төркөстан ҡыҙҙары уҡый.

Николаев ҡатын-ҡыҙҙар институты биналары комплексы, империя сәнғәт академияһы академигы А. Г. Беловтың архитектура проекты буйынса төҙөлгән тип фараз итәләр. Институттың төп йорто йорт яны сиркәүе менән Неплюев урамында ике ҡатлы бинала урынлашҡан. 1917 йылға Ырымбур Николаев ҡыҙҙар институты милкендә Ырымбур губернаһы Троицк районында 628 дисәтинә ер, бер дача һәм унда һөт фермаһы була.

1917 йылға тиклем, Ырымбур аҫыл ҡыҙҙар институты батшабикә Мария Федоровна институттары бүлегенә инә, һәм Октябрь революцияһынан һуң ул Дәүләт хәйриә министрлығына күсерелә. 1918 йылда ул Халыҡ мәғәрифы комиссариаты контроле аҫтында була, 1919 йылда, Граждандар һуғышы ваҡытында ул ябыла.

Институттың төп йорто бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған һәм Ленин урамы, 50-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Был йорт диуарында «тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле» тигән мемориаль таҡта ҡуйылған 1920—1923 йылдарҙа элекке Ырымбур Николаев ҡатын-ҡыҙҙар институтының төп йортонда рус һәм совет этнографы һәм музыканты Александр Викторович Затаевич йәшәгән һәм эшләгән.

Рәсәй дәүләт тарихи архивында институтты 1898—1914 йылдарҙа тамамлаған уҡыусылар тураһында документтар бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатын-ҡыҙҙар институттары
* Оде де Сион, Ана Васильевна

## Әҙәбиәт
* *Семёнов В. Г.* Ещё раз об Оренбургском институте благородных девиц. Оренбург, 1997

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статусты образование. Чему учились воспитание Николаевское института?
* Про благородных девиц. История здания по ул. Ленинский, 50.
* Оренбургский Николаевский институт благородных девиц (видео)
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе

**Башҡортостан Юғары Коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (Комвуз)** — БАССР-ҙың ауыл хужалығына юғары белемле кадрҙар әҙерләгән уҡыу йорто (1933 йылдың ғинуары — 1939 йылдың феврале).

## Тарихы
1933 йылдың ғинуарында Башҡортостан Коммунистик университеты ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1932 йылдың 21 сентябрь ҡарары нигеҙендә Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (БВКСХШ) итеп үҙгәртелә. Яңы барлыҡҡа килгән уҡыу йортоноң төп маҡсаты — республиканың колхоздары, совхоздары, машина-трактор станциялары өсөн, шулай уҡ партия район комитеттары һәм район Советы башҡарма комитеттары, МТС-тарҙың политбүлектәре, эре ауыл хужалығы парткомдары һәм эре ауыл советтары өсөн яҡшы белгестәр әҙерләү. Ошоға бәйле ике бүлексә асыла: 1-се бүлексәлә ике йыл уҡыу мөҙҙәте менән МТС-тар, колхоздар һәм совхоздар өсөн, ә 2-се бүлексәлә өс йыл уҡыу мөҙҙәте менән район партия һәм совет ойошмалары өсөн етәксе кадрҙар әҙерләнергә тейеш була.

Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе туранан-тура ВКП(б) Үҙәк Комитетының ҡарамағында була. Уҡыу йортоноң директорын тик ВКП(б) Үҙәк Комитет ҡына тәғәйенләй һәм эшенән бушата ала.

Ике йыллыҡ бүлексәлә студенттар ялан-баҫыу эштәре (180 студент) һәм малсылыҡ (120 студент) буйынса белем ала; өс йыл уҡығандар тулыһынса партия эше буйынса ғына махсуслаша (200 студент). Уҡыу-производство практикаһын студенттар Дәүләкән районы совхоздарында үтә. Комвузға студентлыҡҡа кандидаттарҙы һайлап алыу өсөн партияның өлкә комитетында мандат комиссияһы булдырыла (рәйесе өлкә комитет секретары). Мандат комиссияһы һайлап алған кандидаттар составы партия өлкө комитетында раҫлана.

Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбенең ректоры итеп ВКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһы ҡарары менән Х. А. Мусаев тәғәйенләнә. Ул 1937 йылға тиклем ошо вазифвлв эшләй. 1937—1939 йылдарҙа В. Донковцев ректор була. Әлбиттә, уҡыу-тәрбиә эшендә төп ролде юғары мәктәптең кафедралары үҙ өҫтөнә ала. 1932 йылда уҡыу йортонда биш кафедра булһа, 1934 йылда тағы ла өс кафедра эшләй башлай. Студенттар дөйөм белемдәргә эйә булыуҙан тыш агрономия, малсылыҡ, ауыл хужалығын механизациялау һәм производствоны ойоштороу кеүек махсус фәндәрҙе лә өйрәнә.

Ауыл хужалығы буйынса педагогтар Игенселек наркоматы һәм ауыл хужалығын үҙгәртеп ҡороу буйынса ғилми-тикшеренеү институтынан эшкә саҡырыла. Бынан тыш Мәскәүҙән тупраҡты өйрәнеү буйынса профессор, малсылыҡ һәм агрономия буйынса ике доцент студенттарға белем бирә.

Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе 1933—1938 йылдарҙа 1303 белгес уҡытып сығара.

Был уҡыу йорто ВКП(б)ның Башҡоростан өлкә комитетының 1939 йылдың 2 февралендәге ҡарары нигеҙендә Башҡорт колхоз ауыл хужалығы техникумы итеп үҙгәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://www.dslib.net/istoria-otechestva/podgotovka-kadrov-v-selskohozjajstvennyh-uchebnyh-zavedenijah-bashkirskoj-assr.html

* http://guides.rusarchives.ru/funds/bashkirskaya-vysshaya-kommunisticheskaya-selskohozyaystvennaya-shkola-bvkshsh-g-ufa-1933-1939

* https://studexpo.ru/1100450/istoriya/bashkirskaya_vysshaya_kommunisticheskaya_selskohozyaystvennaya_shkola
Алтай дәүләт аграр университеты

**Алтай дәүләт аграр университеты** — Барнаулдағы ауыл хужалығы юғары уҡыу йорто. 7 уҡыу корпусыда урынлашҡан. Төп корпусы Тимер юлы районында Красноармейская проспектында, тағы ла бер нисәһе — Демидов майҙанында, Йәштәр урамында һәм Власиха ҡасабаһында урынлашҡан.

## Тарихы
1991 йылға тиклем — Алтай ауыл хужалығы институты. 1943 йылда эвакуацияланған Пушкин ауыл хужалығы институты базаһында ойошторола һәм бары тик ике факультеттан тора: агрономия һәм зоотехник. Башта институт Павловка ҡасабаһында урынлаша, ә 1944 йылда Барнаулға күсерелә.

1947 йылда ситтән тороп уҡыу факультеты, 1950 йылда — ауыл хужалығы производствоһын механизациялау факультеты һәм аспирантура асыла. 1961 йылда бухгалтерҙар һәм экономистар, ә 1962 йылдан — ветеринар табиптар әҙерләү башлана, 1966 йылда квалификацияны күтәреү факультеты, 1969 йылда — әҙерлек бүлеге, 1980 йылда — һыу хужалығы һәм юл төҙөлөшө факультеты булдырыла.

1991 йылда Алтай ауыл хужалығы институты Алтайҙың юғары уҡыу йорттары араһында беренселәрҙән булып университет статусы ала.

## Кадрҙары
Төп эшмәкәрлеген 600-ҙән ашыу фәнни-педагогик хеҙмәткәр тәьмин итә, шул иҫәптән 72 фән докторҙары һәм профессорҙар, Рәсәй Федерацияһының 13 атҡаҙанған хеҙмәткәре. Хәҙерге ваҡытта университетта 10 меңдән ашыу кеше уҡый.

## Юғары уҡыу йорто етәкселеге
Ректор — ауыл хужалығы фәндәре докторы, доцент Колпаков Николай Анатольевич

Уҡыу эштәре буйынса проректор — ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент Сергей Иванович Завалишин

Иҡтисад эштәре буйынса проректор — ауыл хужалығы фәндәре кандидаты Юрий Александрович Бугай

Фәнни эштәр буйынса проректоры — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Геннадий Геннадьевич Морковкин

Тәрбиә эштәре буйынса проректор — Владимир Денисович Томчук

Административ-хужалыҡ эше һәм төҙөлөш буйынса проректор — Анатолий Дмитриевич Полтавский.

## Структураһы

### Факультеттары
Агрономия, Биолого-технология, Ветеринар, Инженер, Природообустройство, Иҡтисад, Ситтән тороп уҡыу

### Үҙәктәре
* Гуманитар белем биреү
* Өҫтәмә белем биреү һәм профориентация

### Фәнни һәм фәнни-белем биреү учреждениелары
Ауыл хужалығын химиялаштырыу ғилми-тикшеренеү институты

Уҡытыу-тәжрибә станцияһы

Ашлыҡ технологикяһы станцияһы

«Пригородное» хужалығында уҡыу полигоны

## Төп эшмәкәрлеге
Университет тарафынан 40 меңдән ашыу ауыл хужалығы белгесе әҙерләнгән. Шуларҙан 9 кеше Социалистик Хеҙмәт Геройы, 8 кеше — дәүләт премияһы лауреаты булған.

АДАУ аспиранттары һәм дәғүәселәре тарафынан йыл һайын уртаса 30 кандидатлыҡ һәм 2-3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Ректорҙары
* 1943—1946 Максим Лукьянов
* 1946—1951 Иван Михеев
* 1951—1973 Евгений Давыдов
* 1974—1977 Иван Крыжка
* 1977—1978 Борис Мартемьянов
* 1978—1982 Леонид Войтов
* 1983—1987 Владислав Шешин
* 1987—1997 Николай Бондарчук
* 1997—2004 Юрий Загороднев
* 2004—2009 Сергей Золотарев
* 2009—2014 Сергей Макарычев
* 2014— Николай Колпаков

## Һылтанмалар
Сайт университета
Анатомия институты бинаһы (Санкт-Петербург)

: *Был мәҡәләлә [[Санкт-Петербург]] мдицина-хирургия академияһыа ҡараған анатомия институтының XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән, әлеге ваҡытта ғәмәлдәге бинаһы тураһында һүҙ бара*

төбәк архитектура ҡомартҡыһы

**Анатомия институты бинаһы** — ике ҡатлы кирбес бина . Ул XIX быуаттың икенсе яртыһында бейек цоколе булған йорт. Бина Санкт-Петербург ҡалаһының Калинин районындағы Академик Лебедев урамында урынлашҡан. Был бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора. Хәҙерге ваҡытта бина С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының уҡыу корпустары сифатында ҡулланыла.

## Тарих
Санкт-Петербург ҡалаһының Академик Лебедев урамында Медицина-хирургия академияһының анатомия институтының бинаһы урынлашҡан. Был бинала оҙайлы ваҡыт дауамында бик күп медицина учреждениелары өсөн белгестәр әҙерләп сығарылған.

1862 йылда институттың бинаһы төҙөөү эштәре оҫтаһы-архитектор Константин Соколов һәм хәрби инженер Генрих Войниций тарафынан ҡоролма төҙөлә башлаған. 1871 йылда бина төҙөлөп бөткән.

Бинаның бөтә йәшәү осоронда бинаң фасадында был институтты тамалап сығыусылар һәм институттың хеҙмәткәрҙәренең күбеһенең исемдәрен быуаттарға данлаусы мемориаль таҡтаташтар яҙылып ҡуйылған. БарШулар араһында Николай Аничков, Иоаким Петров һәм башҡалар тураһындағы яҙмалар бар.

2001 йылда был архитектура ҡоролмаһы тарихи, фәнни, художество һәм башҡа төр мәҙәни ҡиммәттәрҙе сағылдырыусы төбәк әһәмиәтендәге объекттар исемлегенә индерелә. Бина ҡала хакимиәтенең 2015 йылдың 12 майындағы бойороғона ярашлы төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡы итеп һанала башлаған.

## Архитектура
Анатомия институтының бинаһы П хәрефе кеүек итеп төҙөлгән өс ҡатлы, бейек цоколле һәм өс ҡабырғаларында ҡанаттары булған ҡоролманан ғибәрәт. Бинаға төп инеү урынында киң баҫҡыс бар. Ҡыйығы ике япмалы.

Төҙөлөштөң диуарҙары кирбестән һалынған, түбәләре йәшникле распалубкалы, цоколь этажының түбәһе сатрашлап ябылған. Куркәм баҫҡысы балюстрадалы һәм балясинлы тотҡалҡалы.

Цоколь ҡаты тәҙрәләре араһындағы диуарҙарҙа тура мөйөшлө филенка эшләнгән. Бинаның беренсе ҡатындағы тәҙрәләр тура мөйөшлө профилләнгән ҡашағалар менән уратылған. Шулай уҡ беренсе ҡаттың тәҙрәләре сандриктар менән биҙәлгән. Бинаның өс төп инеү ишектәре шулай уҡ профилләнгән ҡашағалар менән уратып ҡуйылған һәм сандриктар менән биҙәлгән. Ҡоролманың көнбайыш фасадының үҙәк ризалиты өҫтөндә шыма ҡанатлы аттиктар бар. Бинаның икенсе ҡаты эсендә мөйөшкә ҡуйылған камин тора, ул шыма аҡ кафель менән көпләп биҙәлгән, суйындан ҡойолған орнаменттар менән ҡаймаланған һәм һары төҫкә буялған. Беренсе ҡатындағы стенаның уртаһында шулай уҡ камин урынлаштырылған, ул суйындан ҡойолған үҫемлек һәм геометрик биҙәктәр менән биҙәлгән.

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта был ҡоролма С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының ихтыяждары өсөн ҡулланыла. Бында хирургия өлкәһенең юғары квалификациялы белгестәре тәжрибә һәм белем алыуын дауам итә.

## Документ

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Санкт-Петербург анатомия инситутының бинаһы
* Анатомия институты. Санкт-Петербург
Nessun Dorma

**Nessun dorma** (итальян теленән тәржемә - **Бер кем йоҡламаһын**) - Джакомо Пуччини операһы "Турандот" һуңғы сәхнәһенән  татар ханы улы Ҡәләф арияһы. Тенор репертуарының иң мәшһүр арияларының береһе.

## Ария тасуирламаһы

Икенсе сәхнәлә хан улы Ҡәләф батша ҡыҙы Турандот йомаҡтарына яуап бирҙе, ләкин Турандот Ҡәләфкә кейәүгә сығырға теләмәй. Шуны күреп, Ҡәләф үҙ йомағын әйтә: "Белмәгән хан улы исемен әйтегеҙ. Ҡояш сыҡҡансы яуап бирегеҙ. Турандот дөрөҫ яуап бирһә, Ҡәләф үҙе үлемгә барасаҡ, бирмәһә - Турандот Ҡәләфкә кейәүгә сығасак".

Мәрхәмәтһеҙ батша ҡыҙы хан улы исемен асҡансы төндә ҡул аҫтындағы кешеләргә йоҡламаҫҡа ҡуша. Әгәр исеме асыҡланмаһа, барыһы үлтереләсәк. Турандот бойороғон тыңлап, Ҡәләф йырлай:

## Текст

Төркөм:Опералар
Төркөм:Ариялар
Кеүәш (ауыл)

**Кеүәш** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Златоуст ҡала округына ингән ауыл.

## Географияһы
Златоусттан 16 км алыҫлыҡта Кеүәш йылғаһы тамағы янында урынлашҡан.

## Тарихы
XIX быуаттың икенсе яртыһында Златоуст заводынан айырылып сыҡҡан яңы ауыл булараҡ нигеҙ һалынған. Йылға исеме менән аталған, әммә йылға исеменән айырылып торған был атаманың формаһына рациональ аңлатма табылманы.

2013 йылдың 15 февралендә ауыл янында силәбе метеоритыярсығы килеп төшә.

## Халҡы

## Мәҙәниәт учреждениелары
Ауыл мәҙәниәт учреждениеһы — Златоуст ҡала округыҮҙәк китапханалар системаһының (ЦБС) филиалы эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Брест дәүләт университеты

**А. С. Пушкин исемендәге Брест дәүләт университеты ** — Брест ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
БССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1945 йылдың 6 июнендәге бойороғо менән Брест ҡалаһында уҡытыусылар институты асырға ҡарар ителә. 1945 йылдың авгусында ул үҙенең эшмәкәрлеген башлай. 1949 йылда, шағирҙың тыуыуына 150 йыл тулыу хөрмәтенә, институтҡа А. С. Пушкин исеме бирелә, ә 1950 йылда, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән, Брест уҡытыусылар институты базаһында Брест дәүләт педагогия институты асыла, ул 1995 йылда Брест дәүләт университетына үҙгәртелә (А. С. Пушкин исеме 1999 йылда бирелә).

## Мәғлүмәт
Университетҡа уҡырға инер өсөн үҙәкләштерелгән тест уңышлы тапшырылырға тейеш.
Бакалавриат, магистратура һәм аспирантура ғәмәлдә. Университетта редакция-нәшриәт бүлеге эшләй.
«Берасцейскі универсітэт» гәзите, «Вестник Брестского университета» фәнни-теоретик журналы нәшер ителә.

Белгестәр әҙерләү 9 йүнәлеш буйынса тормошҡа ашырыла: «Педагогика», «Тәбиғи фәндәр», «Гуманитар фәндәр», «Социаль яҡлау», «Техника һәм технология», «Хоҡуҡ коммуникациялары. Иҡтисад. Идара итеү. Иҡтисад Һәм етештереүҙе ойоштороу», «Экология фәндәре», «Йәмәғәт туҡланыуы. Көнкүреш хеҙмәтләндереү», «Физик культура. Туризм һәм ҡунаҡсыллыҡ».

Университеттың 52 кафедраһында 560 самаһы уҡытыусы эшләй, улар араһында 20 фән докторҙары һәм профессорҙар, 240 фән кандидаттары һәм доценттар.

2002—2014 йылдарҙа БрДУ ректоры булып тарих фәндәре докторы, профессор Мечислав Эдвардович Чесновский эшләй.

2014 йылдың 3 майында, Беларусь Республикаһы Мәғариф министры бойороғо буйынса, университет ректоры итеп педагогия фәндәре докторы, профессор Анна Николаевна Сендер тәғәйенләнә.

## Структураһы
Университет структураһында 10 факультет:

* биология факультеты;
* география факультеты;
* тарих факультеты;
* физика-математика факультеты;
* психологик-педагогия факультеты;
* социаль-педагогия факультеты;
* сит телдәр факультеты;
* физик тәрбиә факультеты;
* филология факультеты;
* юридик факультет.

### Сит ил телдәре факультеты
Факультет 1994 йылдың 1 октябрендә булдырыла. «Рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәренә «Инглиз теле» өҫтәмә һөнәре менән 25 кеше башлап ҡабул ителә.

Студенттарҙы 4 һөнәр буйынса әҙерлек алып барыла:

* «Инглиз теле. Немец теле»;
* «Немец теле. Инглиз телен»;
* «Хәҙерге заман сит ил (инглиз, немец) телдәре (уҡытыу)» «Компьютер лингвистикаһы» специализацияһы менән;
* «Хәҙерге заман сит ил (немец, инглиз) телдәре (уҡытыу)» «Компьютер лингвистикаһы» специализацияһы менән.

## Билдәле тамамлаусылары
* Бельская, Ольга Ивановна (1979 йылғы) — белорус рәссамы.
* Богдасаров, Максим Альбертович (1973 йылғы) — белорус геологы.
* Купреев, Николай Семенович (1937—2004) — совет һәм белорус шағиры, прозаик.
* Нестеренко, Юлия Викторовна (ырыу. 1979) — белорус еңел атлеты.
* Рязанов, Алесь (1947 йылғы) — белорус шағиры һәм тәржемәсеһе.
* Строкач, Петр Павлович (1937 йылғы) — белорус ғалимы.
* Шмидт, Вильям Владимирович (1969 йылғы) — рәсәй дин белгесе һәм дин тарихсыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт БрГУ
Земство идаралығы бинаһы (Бәләбәй)

**Земство идаралығы бинаһы** ― XX быуат башындағы модерн архитектураһы бинаһы, Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһында Совет урамы, 11 адресы буйынса урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бында — Һамар дәүләт техник университеты филиалы.

## Тарихы
1912 йылда ике ҡатлы кирбес бина земство идаралығы ихтыяждары өсөн төҙөлә. 1919 йылда унда ул ваҡытта Граждандар һуғышында РККА-ның Көнсығыш фронтында һуғышҡан РККА-ның 5-се армияһының штабы, сәйәси бүлеге, «Беҙҙең юл» гәзите редакцияһы урынлаша. Гәзит редакцияһы составында чех яҙыусыһы Ярослав Гашек эшләй.

1922—1930 йылдарҙа элекке земство идаралығы бинаһында урынлашҡан кантон башҡарма комитеты һәм кантон партия һәм комсомол комитеттары урынлаша. 1930—1936 йылдарҙа бында Урал алды Сыуаш педагогия техникумы урынлаша.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941−1943 йылдарҙа бында дөйөм ғәскәри, артиллерия, хәрби-һауа, хәрби-диңгеҙ, автобронетанк факультеттары менән В. И. Ленин исемендәге хәрби-сәйәси академия эвакуациялана. Академия курсанттары юғары һәм урта звено сәйәси хеҙмәткәрҙәр булып китә, уны Башҡортостандың бик күп етәксеһе тамамлай.

1943—1994 йылдарҙа бында Бәләбәй ауыл хужалығы техникумы урынлаша. Әлеге ваҡытта бинала Һамар дәүләт техник университетының Архитектура-төҙөлөш институты филиалы эшләй.

## Иҫкәрмәләр