open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хардинг Уоррен Гамалиел

**Уо́ррен Гамалиел Ха́рдинг** (, 2 ноябрь 1865, Морроу, Огайо — 2 август 1923, Сан-Франциско, Калифорния) — АҠШ-тың 29-сы Президенты (1921 — 1923). Республика партияһы вәкиле.

## Иҫкәрмәләр
Калвин Кулидж

**Джон Ка́лвин Ку́лидж-кесе** (; 4 июль 1872 — 5 ғинуар 1933) — 30-сы АҠШ Президенты (1923 - 1929). АҠШ Республика партияһынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.library.by/shpargalka/belarus/biography/001/bgr-035.htm
* http://www.krugosvet.ru/articles/116/1011647/1011647a1.htm
Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы

**Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы** (22 октябрь 1916 йыл — 27 март 1985 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Биографияһы
Лотфулла Ғибаҙулла улы Ҡарамышев 1916 йылдың (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1917 йылдың) 22 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районына инеүсе Йомаҡ ауылында тыуа. Милләте — башҡорт. Белеме — урта махсус, 1936 йылда Стәрлетамаҡ сәйәси-ағартыу техникумын тамамлай. 

Хеҙмәт юлын 1936 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы мәғариф бүлегендә инспектор булып башлай. 1938 йылда Башҡортостан халыҡ мәғарифы комиссариатына эшкә алына. 1938 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәт итергә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнаша. 

Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылдың мартынан алып 1947 йылдың авгусына тиклем ВКП(б)-ның Башҡорт АССР-ы Воскресенск район комитетында ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй. 1947—1949 йылдарҙа Өфө өлкә партия мәктәбендә уҡый. 1949 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Күгәрсен район комитетының секретары, 1951 йылдың сентябрендә ВКП(б)-ның Хәйбулла район комитетының икенсе секретары итеп һайлана. 1954 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Хәйбулла район советы башҡарма комитеты рәйесе.

## Эшмәкәрлеге
Л. Ғ. Ҡарамышев Хәйбулла районында эшләгән осорҙа 70 мең гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. 1956 йылда район колхоз, совхоздары 133 681 гектарҙан үҫтерелгән уңышты ваҡытында йыйып ала. Һәр гектарҙан 15,1 центнер уңыш сыға.

Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙәге фиҙаҡәрлеге, 1956 йылда үҫтерелгән уңышты йыйып алып, һаҡлауға һалыуҙы уңышлы ойошторғаны өсөн СССР Верховный Советы Президиумы Указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында Лотфулла Ғибаҙулла улы Ҡарамышевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1959 йылда Учалы район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп раҫлана. 1961 йылдан Салауат машиналар заводының кадрҙар бүлеге начальнигы, ә 1963—1968 йылдарҙа шунда уҡ инженер булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1963).

1985 йылдың 27 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
* Ленин ордены (1957).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* Стародубов Н. Герои целины //Герои труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1970;
* Карамышев Л. Г. //Герои труда. Уфа, 2011.

## Һылтанмалар
*
Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы

**Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы** (8 июль 1888 йыл — сентябрь 1922 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919-1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы Советы рәйесе. Ҡарамышевтар нәҫеленән. 

## Биографияһы

Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев 1888 йылдың 8 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Ишембай районы) Маҡар ауылында тыуған.

Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышевтың ағаһы. 1920 йылдан алып РКП(б) ағзаһы, 1921 йылда ағзалыҡтан сығарыла. Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған (1907). 1917 йылға тиклем Өфө һәм Ырымбур губурналары мәктәптәрендә уҡыта. 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша (Мәскәү, 1917 й. 1—11 майы). 1917 йылдан башлап Стәрлетамаҡ өйәҙенең ер башҡармаһы, Башҡорт шураһы рәйесе, 1918 йылда — Башҡорт хөкүмәтенең ер төҙөлөшө бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта сентябрҙән алып «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәре союзы рәйесе. 1919 йылдың февревралендә Бөтә башҡорт хәрби съезын ойоштороуҙа ҡатнаша, 22 февралдән башлап Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы советы рәйесе, бер үк ваҡытта март—майҙа АСБР‑ҙың игенселек халыҡ комиссары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. 1920 йылда башлап БашҮБК ағзаһы. 1920 йылдың ноябренән БашҮБК һәм РКП(б)‑ның Башҡортостан комитеты делегацияһы составында баш күтәреүселәр отрядтары етәкселеге менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, һөҙөмтәлә 26 ноябрҙә Темәс ауылында ихтилалды туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 1922 йылдың сентябрендә, Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Ғаилә
Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры;

Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;

Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;

Ағалары:
* Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев — ротмистр, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Сөләймән Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
Апаһы — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы

**Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы** (15 ғинуар 1952 йыл) — опера йырсыһы (сопрано), педагог. 1981 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1989—2014 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, бер үк ваҡытта 1992—1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2013), Пётр сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) халыҡ артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).

## Тормошо һәм сәхнә эшмәкәрлеге
Флүрә Әхмәтша ҡыҙы Килдейәрова 1952 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Учалы районының Илсеғол ауылында тыуған. 1981 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған.

1981 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1989 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы,.
— Көйҙәрҙе мин тиҙ отоп ала торғайным, — тип хәтергә ала йырсы. — Радионан тыңлап отоп, хатта Салауат арияһын йырлап йөрөй инем. Миңә элек-электән етди музыка оҡшаны, классик ариялар, романстар тыңларға яраттым. Шуға күрә һөнәр һайлар ваҡыт еткәс, һис икеләнмәй, йырсы булам, тинем. Сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә алманылар, хор дирижерлығы бүлегенә уҡырға индем. Имтиханда «Таштуғай» менән «Былбылым»ды йырланым.

Флүрә Әхмәтша ҡыҙының репертуарында рус, сит ил, башҡорт һәм татар композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары. Килдейәрованың йырсы булараҡ оҫталыҡ кимәле башҡорт халыҡ йырҙарының классик өлгөһө булған оҙон көйҙө башҡарыуында күренә. Ул Башҡортостаныбыҙҙың ғорурлығы булып тора. — Халыҡ йырҙарын башҡарып, мин бөтә Еропаны — Германия, Бельгия, Голландия, Венгрия, Румыния, Польша, Италия, Франция — буйлап йөрөп сыҡтым, — тип һөйләй Флүрә Килдейәрова. Фольклор программаһы менән Ҡытайҙа, Төркиәлә, Копенгагенда сығыш яһай. Германияла Дрезденда, Лейпцигта, Һаллела була. 2006 йылда Флүрә Килдейәрова үҙ тормошо һәм ижады хаҡында «Урал ынйыһы» китабын сығара.

2022 йылда 70 йәшлек юбилейы айҡанлы йырсы республиканың Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Башҡортостандың мәҙәни донъяһы Интернет-портал
* Флүрә Килдейәрова ошо көндәрҙә 60 йәшлек юбилейын билдәләй
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы

**Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.

1967 йылда Башҡорт АССР-ы Хөкүмәте әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе билдәләү өсөн Салауат Юлаев исемендәге премия булдырған. 1992 йылдан «Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы» тип атала.

## Премия тураһында
Премия бирелә:

а) әҙәбиәт өсөн

б) архитектура өсөн

в) кино сәнғәте өсөн

## Премия тарихы

## Лауреаттары
Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары — премия менән бүләкләнгән кешеләр һәм ойошмалар
### 2022

### 2020

### 2018

### 2016

### 2014

### 2012

### 2010

### 2008

### 2006

### 2004

### 2002

### 2000

### 1998

### 1997

### 1996

### 1995

### 1994

### 1993

### 1992

### 1991

### 1990

### 1989

### 1988

### 1987

### 1986

### 1985

### 1984

### 1983

### 1982

### 1981

### 1980

### 1979

### 1978

### 1977

### 1976

### 1975

### 1974

### 1973

*

### 1972

### 1971

### 1970

### 1969

### 1968

### 1967

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Минишева А. Я. Лауреаты премии Башкирской АССР имени Салавата Юлаева. — Уфа, 1981
* Шакур Р. Лауреаты премии имени Салавата Юлаева (Творч. портр.) — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1987, 254,[1] с.
* Багуманов А. И., Фаизова Ф. А. Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. — 272 с.

## Һылтанмалар
* 
* Указ Президента Республики Башкортостан от 31 августа 1994 года № УП-395 О Государственных премиях Республики Башкортостан имени Салавата Юлаева в области литературы, искусства и архитектуры  
* Союз писателей Республики Башкортостан: Писатели-лауреаты Государственной премии Республики Башкортостан имени Салавата Юлаева
Ҡуңыр ҡуңыҙ

**Ҡуңыр ҡуңыҙ** (лат. *Osmoderma eremita*) — ҡаты ҡанатлылар отрядының суҡ мыйыҡлылар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе киң, яҫы, 24—30 мм оҙонлоҡта. Ҡуңыр төҫтә, йәшкелт металға оҡшаш ялтырауыҡлы. Башы йыйырсыҡлы, мыйығы ҡыҫҡа, япраҡ формаһында. Өҫкө ҡанаты ҡабарынҡы, даға рәүешле, түңәрәк. Алғы сирағы 3 тешле. Енси диморфизм хас: ата ҡуңыҙҙарҙың алғы арҡаһының уртаһында киң буй бураҙна, инә ҡуңыҙҙарҙың — ваҡ буй батынҡылыҡ һәм алғы өлөшөндә 2 түмһәләк бар. 

## Үрсеүе
Йомортҡаларын ҡарт ағас ҡыуышына һала. Ҡарышлауыҡтары дуға формаһында, 90—100 мм оҙонлоҡта, 3 йыл һәм унан да ашыу ваҡыт дауамында үҫешәләр. Ҡуңыҙҙарҙың осоуы июнь—сентябрҙә; эңерҙә һәм төндә әүҙемдәр.

## Туҡланыуы
Ағастарҙың имгәнгән олондарынан ағып сыҡҡан һут менән, ҡарышлауыҡтары серек үҙағас менән туҡлана. Өлкән ҡуңыҙҙарҙың бер нисә метр алыҫлыҡтан һиҙелгән көслө, насар еҫе бар.

## Таралышы
Башҡортостан Республикаһында Бөрө, Ғафури һәм Өфө райондарының ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарында осрай. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының "Ҡыҙыл китап"тарына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Д. Тельнов: возможно в России не встречается жук-отшельник Osmoderma eremita
Толпар (мифология)

**Толпар** — башҡорт мифологияһындағы ҡанатлы ат.

## Ҡылыҡһырлама
Толпар — «Алпамыша батыр», «Алмабатыр менән Алмабикә», « Таҙ батыр» әкиәттәре, шулай уҡ « Алдар менэн Зөһрә» « Ҡузыйкурпәс менэн Маянһылыу», «Ҡоблан батыр» эпостарының персонажы. Аҡбуҙат эпосы, Урал батыр эпосы персонажы.

Толпарҙар тоҡомо башлығы — Аҡбуҙат. «Тәүге баһадир аттар» легендаһына ярашлы, Толпарҙар һыу аҫты батшалығынан сыҡҡан.

«Ҡыран батыр» әкиәтендә герой, дейеүҙе еңә лә, уның атына эйә була. «Таң батыр» әкиәтендә ҡанатлы атты ер аҫты батшалығында осрата.

Толпар төрлө төҫтә: тимер күк, ҡара, күк, туры һ. б. төрлө була.

Әкиәттең төп геройы йылҡы өйөрөндә ат һайлаған саҡта, йүгәнен һелкә, һәм Толпар беренсе булып шылтыратыуға яуап бирә.

Башта ат һөймәлекһеҙ һәм арыҡ күренә, әммә батыр уны эйәрләүе була, ул баһадир төҫкә инә.

Толпар, хушлашҡан саҡта, хужаһына үҙенең ялынан йәки ҡойроғонан бер нисә төк йолҡоп алырға кәңәш итә. Хужаһы ат ҡылын яндырғанда, ҡанатлы ат шундуҡ хужаһы алдына килеп баҫа.

Толпар әкиәт геройына ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға, ҙур араларҙы еңелерәк үтергә ярҙам итә.

Башҡорт хөрәфәттәренә ярашлы, әгәр сит кеше Толпарҙың арҡаһында (йәки икенсе ышаныуҙар буйынса — аяғында) урынлашҡан ҡанаттарын күрһә, ат һәләк булыуы мөмкин икән. Шуға ла Толпарҙы кешеләрҙән алыҫыраҡ тоталар. «Кейәүташ» риүәйәте тап шул турала бәйән итә. Толпарҙы хөрмәтләү, уның тылсымлы мөмкинлектәренә табыныу башҡорт топонимдарында сағылыш тапҡан: Толпарбаҫҡанташ, Турат сағылы (косогор гнедого тулпара) һ. б.

Толпар образы күп төрки телле халыҡтар мифологияһында урын алған.

## Толпар һынын символикала ҡулланыу

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эмблемаһында Толпар башҡорт халҡының киләсәктә лә йәшәйәсәгенә ныҡлы ышанысты күрһәтә.

Арғаяш районы, Ҡаҙағстан гербтарында һүрәтләнғән.

Башҡортостан Республикаһында шулай уҡ «Толпар» йәш хоккейсылар командаһы уңышлы эшләй. Киләсәктә чемпиондары командаһы.

Татар телендә «Толпар» Башҡортостан Республикаһында йәшәүсе татар йәштәре өсөн журнал баҫыла. Т ҫтә йылдар дауамында популяр баҫмаға әйләнде.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡбуҙат (мифология)

Ат (мифологияла)

## Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 2‑се т. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1997

Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998

Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. Өфө, 2005.

## Һылтанмалар
ТУЛПАР, мифологический персонаж

Хоккейный клуб «Толпар»

«Тулпар» журналы

Журнал "Тулпар" 
## Иҫкәрмәләр
Аҡбуҙат (мифология)

**Аҡбуҙат** — башҡорт мифологияһында батыр арғымаҡ, толпарҙар тоҡомо башлығы.

«Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостары һәм ҡайһы бер әкиәттәр («Урал батыр», «Зәйнулла менән Красата») персонажы. Күктә тыуған, ерҙә һәм һыу аҫтында йәшәй ала, утта янмай, һыуҙа батмай, тояҡтары менән тауҙарҙы емерә һәм диңгеҙҙе айыра. Булат ҡылыс хужаһы. Тәүҙә аҡбуҙат Һомайҙыҡы, һуңынан Урал батырҙыҡы һәм Һәүбәндеке була. Эпостарҙа Аҡбуҙат батырҙарҙың ярҙамсыһы һәм кәңәшсеһе, аттарҙың тоҡом башлығы һәм ҡурсалаусыһы ролен үтәй. Аҡбуҙаттың ауыҙ күбеге шифалы — уны һөртөп, яраны бөтәштерәләр. Аҡбуҙат образы башҡорттарҙың донъяға ҡарашында төп эстетик ҡиммәттәрҙең береһе булараҡ сығыш яһай һәм фольклорҙа, әҙәбиәттә, мәҙәниәттә киң таралған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Заятүләк менән Һыуһылыу

## Әҙәбиәт
* *Сагитов М. М.* Поэзия народного духа //Урал-батыр. Уфа, 1986; Мирбадалева А. С. Башкирский эпос «Урал-батыр» //Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып.4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирский народный эпос Акбузат
*
Филоненко Иван Емельянович

**Иван Емельянович Филоненко** (1934 йыл) — рус яҙыусыһы, прозаик, публицист.

## Биографияһы

* 1934 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районындағы Константиноградовка исемле украин ауылында тыуған. Бала сағы Өршәк йылғаһы буйҙарында үтә.
* Агромелиоратив техникумды тамамлай.
* Тыуған яғында урмансы булып эшләй.
* Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
* Мәскәү янындағы урман-тәжрибә хужалығында эшләй.
* М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
* Артабан журналист булып эшләй.

## Ижады

Иван Емельянович Филоненко А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлағандан һуң, журналист һөнәрен һайлай. Шул ерлектә ул яҙыусы-публицист булып таныла.

Тәүге повестары: «Болон өҫтөндәге болоттар» (1968), «Ағастар үҫкәнсе» (1973) автобиографик характерҙа. Артабанғы китаптары: «Ҡалҡыулыҡтарҙа, Рәсәй уртаһында» (1980) художество-документаль китабы, «Ҡыҙыл ҡарағай урманында» (1979), «Ер хаҡындағы хәстәрлектәребеҙ» (1983) китаптары хәҙерге заман урман һәм ауыл эшсәндәре тормошона ҡағылышлы проблемар өҫтөндә уйланыуҙарының һөҙөмтәһе булараҡ донъяға тыуҙы.

80-се йылдарҙа Курган өлкәһендә йәшәүсе һәүәҫкәр агроном, халыҡ академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы Терентий Семенович Мальцев тураһындағы «Игенсе» (1984)повесы уға киң танылыу килтерҙе.

Иван Филоненконың автобиографик әҫәрҙәрендә яҡташтарының — ауыл хужалығы эшсәндәренең тормошо асыҡ сағылыш таба. Күп кенә ауыл хужалығына бәйле публицистик әҫәрҙәрендә үткән быуттың икенсе яртыһындағы, Рәсәйҙең күп өлкәләре менән бер рәттән, Башҡортостан колхоз, совхоздарының да социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләре ентекле анализлана.

## Китаптары

* Облака под лугом. М., 1968;
* Пока вырастут деревья. М., 1973;
* Сотвори красоту. М., 1977;
* На холмах, посреди России. М., 1980;
* В сосновом красном бору. М., 1979;
* Земные наши заботы. М., 1983;
* Хлебопащец. М., 1984.

## Сығанаҡтар
Заман-Башҡортостан (гәзит)

**Заман-Башҡортостан** («Zaman—Башҡортостан») — халыҡ‑ара ижтимағи‑сәйәси гәзит. 

## Мәғлүмәт
Ойоштороусыһы — «Феза АЙ (Төркиә). 1993 йылдың майынан 2003 йылдың февраленә тиклем Өфөлә аҙнаһына 1 тапҡыр урыҫ, башҡорт, татар һәм төрөк (2001 йылдың ноябренә тиклем) телдәрендә сыға. Гәзит биттәрендә төрки халыҡтарҙың тормошо, ислам нигеҙҙәре һәм әхлаҡи ҡиммәттәре яҡтыртыла, хеҙмәттәшлек, үҙ‑ара ярҙам, толерантлыҡ идеялары пропагандалана.

## Рубрикалары
* «Рухиәт донъяһы»
* «Беҙҙең тирәләге донъя»
* «Белем»
* «Иҡтисад»

## Мөхәррирҙәре
* 1993 — 1994 йылдар: Д.Д. Мәһәҙиев 
* 1995 — 1998 йылдар: С.Г.Сабирйәнова 
* 1998 — 2002 йылдар: Ф.Д. Рафиҡова
Крузенштерн (барк)

***«Крузенште́рн»*** — дүрт мачталы елкәнле Рәсәй диңгеҙ судноһы. 1925—1926 йылдарҙа Бремерхафен янында (Германия) төҙөлгән. Һыуға төшөргән ваҡытта исеме *Падуя* булған. 1946 йылда репарация буйынса СССР милкенә күсә һәм исеме билдәле урыҫ диңгеҙсеһе адмирал Крузенштерн Иван Фёдорович хөрмәтенә Крузенштерн тип үҙгәртелә. Билдәләнгән порты — Калининград. Елкәнле кәмә бер нисә тапҡыр донъя тирәләй трансатлантик сәйәхәттә ҡатнаша.

## Һылтанмалар

* '''Рәсми сайт''' УПС «Крузенштерн»: яңылыҡтар, тарихы, фото, видео

; Фото һәм видео
* УПС «Крузенштерн» фото, видео 
* Сайт курсантов БГАРФ. Фотографии и видео с барка «Крузенштерн»
* Фотографии барка в Калининграде (Балтийске)
* 360º полноэкранные панорамы  с барка «Крузенштерн»

## Иҫкәрмәләр
Mercedes-Benz

**Mercedes-Benz** (*Мерседе́с-Бенц*; немецсә әйтелеше ) — сауҙа маркаһы һәм премиум-класлы еңел автомобилдәр, йөк машиналары, автобустар һәм башҡа төр транспорт саралары етештереүсе автомобиль компанияһы, Германияның «Daimler AG» концерны составына инә. 

2013 йылда был бренд 31,9 млрд долларға баһаланған, автомобиль етештереүсе компаниялар араһында икенсе урында (Toyotaнан һуң), ә донъя брендтары араһында ун беренсе урында тора.

## Тарих
1926 йылда ике үҙ аллы компания: «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» һәм «Бенц» ҡушылып, яңы «Даймлер-Бенц» концернын ойошторо.

### Benz
1886 йылда Карл Бенц бензин двигателле өс тәгәрмәсле үҙ йөрөшлө арба эшләй.

### Daimler
1890 йылда Готлиб Даймлер «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» команияһын ойоштора. 1901 йылда Вильгельм Майбах дүрт тәгәрмәсле автомобиль эшләй. Австро-Венгрия консулы һәм «Даймлер»ҙың Франциялағы вәкиллеге башлығы Эмиль Эллинек тәҡдиме менән был автомобиль  Мерседес Еллинек хөрмәтенә «Мерседес-Бенц» исемен ала.

## Галерея

File:Mercedes W136 170S MTP07.jpg | W136
File:EM Mercedes 5694.jpg | 190SL R121
File:Mercedes-Benz SLR McLaren 2 cropped.jpg | Mercedes-Benz SLR McLaren
File:SLS AMG Roadster.jpg | SLS AMG Roadster


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Maybach
* AMG
* BRABUS

## Һылтанмалар

* Mercedes-Benz TV 
* Новости и пресс-релизы в мире Mercedes-Benz
* Самый дорогой Mercedes-Benz проданный с аукциона
* Подборка креативной рекламы Mercedes-Benz 

## Иҫкәрмәләр
Замандаш гәзите

**«Замандаш»** — ижтимағи‑сәйәси гәзит. «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең баҫмаһы. 

## Мәғлүмәт
1990—92 йылдарҙа Өфөлә, Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында һәм Салауат районы Малаяҙ ауылында айына 2 тапҡыр башҡорт һәм урыҫ («Современник»; айырым материалдары) телдәрендә сыҡҡан. Гәзиттә «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең 1989—90 йылдарҙағы съездар резолюциялары һәм ҡарарҙары, тарихи һәм архив материалдары баҫылған, башҡорт халҡының хәҙерге хәле һәм үҫеше яҡтыртылған.

## Редакторҙары
Мерседес Еллинек

**Адриана Мануэла Рамона Еллинек** (, **Мерседес** ҡушамат менән (Mercédès); , Вена — ) — австрия предприятие хужаһы  Эмиль Эллинек ҡыҙы. Ул хөрмәтенә «Даймлер-Бенц» автомобиль маркаһы «Мерседес-Бенц» исеме алған.

## Иҫкәрмәләр
Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы

**Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы** (1 февраль 1950 йыл — 5 сентябрь 2021 йыл) — композитор, фольклорсы. 1986 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусы, шул иҫәптән 1996—2012 йылдарҙа башҡорт музыкаһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2013). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Айрат Миңләхмәт улы Ҡобағошов 1950 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Таймаҫ ауылында тыуған.

1981 йылда Өфө сәнғәт институтын З. Ғ. Исмәғилев класы буйынса тамамлағандан һуң БАССР—ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетытының музыкаль мөхәррире. 1985 йылдан Өфө сәнғәт институтының фольклор кабинеты мөдире, 1986 йылдан — уҡытыусы, 1996 йылдан башлап башҡорт музыка факультеты деканы һәм традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. Профессор (2012).

Композитор ауырыуҙан 2021 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында  ерләнде.

## Эшмәкәрлеге
Уның музыкаһы романтизм һәм милли колорит һыҙаттарын берләштерә, башлыса оҙон көй стилистикаһына нигеҙләнеп ижад ителгән. Әҫәрҙәре араһында «Шоңҡар» операһы (1985, Ғ. Сәләмдең ш. уҡ исемле поэмаһына үҙе яҙған либреттоһы), «Ғилмияза» симфоник поэмаһы (1985), Р. Назаров шиғырҙарына «Тауҙар тураһында уйланыу» хор поэмаһы (1986); камера-инструменталь әҫәрҙәр, башҡорт шағирҙары шиғырҙарына 150—нән ашыу вокаль әҫәр. Башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестры өсөн 20—нән ашыу әҫәр, драма спектаклдәренә, к/ф музыкаһы, уҡытыу-методик дәреслектәр һәм программалар авторы; балалар өсөн фольклор—музыкаһы йыйынтыҡтарҙың автор—төҙөүсеһе. 250—нән ашыу башҡорт халыҡ йырын һәм көйөн нотаға һала, 200—ҙән ашыуын эшкәртә. Башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарын (думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙ һ.б.) тергеҙеү инициаторы. Сәнғәт училищеһында башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестрын (1992), Сәнғәт академияһында башҡорт музыкаһы факультетын ойоштороусы (1996). Уның уҡыусылары араһынан Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Ришат Рәхимов, Айбулат Рәхмәтуллин, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Н. М. Кейекбирҙин һәм башҡа күптәр республикала киң билдәлелек яуланы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 45 һәм 50 йыллығына (1990, 1995), Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға (2004) арналған Республика музыкаһы әҫәрҙәр конкурстары лауреаты.
* Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙаҙған сәнғәт эшмәкәре. 

## Хеҙмәттәре
* Традиционные башкирские народные инструменты. Уфа, 1997; Курай: учеб. пособие. Уфа, 2012.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Галина Г. Айрат Ҡобағошов //Һоҡланһын бар донъя. — Өфө, 1999.

## Һылтанмалар
*   
* http://www.uchbash.ru/attachments/074_№2, %202010%20г..pdf
* Композитор Айрат Кубагушев отметит 60-летний юбилей
FLOPS

**FLOPS** (шулай уҡ **flops**, **flop/s**, **флопс** йә **флоп/с**) (акроним ) — компьютерҙың етештереүсәнлеген  системаһынан тыш үлсәү берәмеге, иҫәпләү системаһы  бер секундта йөҙөүсө өтөр менән нисә операция эшләй икәне күрһәте.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* TOP500 Рейтинг суперкомпьютеров TOP500
Сахалин-1

**Сахалин-1** — Сахалин утрауында тормошҡа ашырылған нефтегаз проекты. Проект операторҙары: ExxonMobil (30 %), ААЙ «Роснефть» (20 %), ONGC (20 %) һәм SODECO (30 %). Беренсе скважина 1989 йылда Аркутун-Дагинда бырауланған.

2013 йылда Чайвин сыҡҡан урында нефть скважинаһы Z-42 донъяла иң оҙоно (иң тәрән түгел) скважина менән булған. Оҙонлоғо — 12 700 метр. Иң тәрән Кола ғәйәт тәрән скважинаһы була (12 261 метр). 

## Һылтанмалар
* Проектының рәсми сайт

## Иҫкәрмәләр
Тяньхэ-2

**Тяньхэ-2** () — Ҡурғау технологиялар милли университет һәм Inspur компанияһы тарафынан төҙөлгән суперкомпьютер. 2013 й. 1 ноябренё торошло доньяла иң ҡеүәтле компьютер. Төҙөлөшө 200—300 миллион долларға төшкәнEnter the Dragon: The Chinese superputer set to win the Top500 crown. Full specs on the 17-megawatt 'Sky River' // The Register, Timothy Prickett Morgan, 10 June 2013: « Everyone is talking about it costing between $200m and $300m». Ҡеүәте 33,86 петафлопс.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды

**Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды** — Башҡортостан Республикаһының иң юғары суд власы органы.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡабул иткән закондарҙы Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ҡаршы булмау, Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы тормошта үтәлешен баш тикшереүсе орган.
2021 йылда  БР Конституцияһының 103-сө һанлы статьяһына  индерелгән  үҙгәрештәр буйынса 2023 йылдың 1-се ғинуарынан был суд органы юҡ ителә һәм уның урынына Башҡортостан Республикаһының Конституция Советы атамалағы  яңы консультатив органы ойоштораласаҡ. Яңы орган суд власының  системаһына инмәйәсәк. Әммә, Советтың ағзаларын тәғәйенләү, һәм ойошма тәртибе элекке булып ҡаласаҡ.   

## Суд составы
;Рәйестәре
* Мөҡсинов Ирек Шәриф улы (1996—1999)
* Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы (2000—2009)
* Ғүмәрова Люциә Шаһыбал ҡыҙы (2009—2014)
* Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы (2014 йылдан)

Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды составында дүрт судья:
# Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы
# Крылов Владимир Михайлович
# Моратшин Фләрит Рәшит улы
# Кәримова Рүзәлиә Рәмил ҡыҙы

## Адресы
450101, Өфө, Ғабдулла Туҡай урамы, 46

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы
* Башҡортостан Республикаһы Президенты
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
* Башҡортостандың суд системаһы
* Башҡортостан Хөкүмәте
** Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды Интернет-порталы 
*
Кито

**Ки́то** () — Эквадорың баш ҡала, шулай уҡ сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк. Исеме индейҙар ырыуынан *киту* алған.

## Мәҙәни мәғәнәһе
1978 йылда Кито ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара мираҫ исемлектә беренсе ҡала менән булған.

## Guápulo '''Кито '''


File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт муниципалитета города. 
* Всё о Кито, туристический сервер. 
* Обсерватория города Кито — информационная страница. 
* Кито в фотографиях
Ер һәм ирек (гәзит)

**Ер һәм ирек** («Земля и воля») — ижтимағи-сәйәси гәзит.

## Тарихы
Социал-революционерҙар партияһының Өфө губерна комитеты, 1917 й. декабренән алып Һул социал-революционерҙар (интернационалистар) партияһының Өфө губерна ойошмаһы, 1918 йылдың ғинуарынан — Һул социал-революционерҙар (интернационалистар) партияһының Өфө губерна ойошмаһы һәм ҡала комитеты органы. Көн һайын Өфөлә урыҫ телендә сыға. 1917 й. мартынан 1918 й. июненә тиклем нәшер ителә. Гәзит биттәрендә илдәге һәм сит илдәрҙәге ваҡиғалар хроникаһы, партияның эшмәкәрлеге киң яҡтыртыла, Беренсе донъя һуғышы барышы тураһындада мәғлүмәт бирелә һ.б. 

## Мөхәррирҙәре
* А.И.Бриллиантов
* А.П.Успенский
* В.П.Гиневский
* И.З.Штейнберг
* В.Е.Трутовский
* Е.Н.Семеновская.

## Һылтанмалар
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы

**Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы** (15 октябрь 1888 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының рәйесе (1922—1929). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Хафиз Ҡушай улы Ҡушаев 1888 йылдың 15 октябрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Сәләй (Көҙәш) ауылында тыуған.

Өфө ҡалаһында «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый, революцион хәрәкәттә ҡатнашыуы сәбәпле уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була.

1909−1917 йылдарҙа армия сафтарында хәрби хеҙмәттә була.

1917 йылдың октябренән һуң Башҡортостан автономияһы өсөн йәйелгән милли хәрәкәттә ҡатнаша. 1918 йылда Арғаяш кантоны идаралығы рәйесе була.

1919—1921 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантонының хәрби комиссары, кантон идараһы рәйесе вазифаларын башҡара.

1922—1929 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе булып эшләй. Латин графикаһы нигеҙендә яңы башҡорт алфавитын төҙөүҙә ҡатнаша.

1929—1937 йылдарҙа СССР Үҙәк Башҡарма Кмитеты аппаратында эшләй, «Совет власы» нәшриәтендә яуаплы вазифалар башҡара.

1937 йылда репрессияға дусар була, 1957 йылда аҡлана.

Һуңғы адресы: Мәскәү, Зубовски проезы, 1-се йорт, 7-се фатир.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937).

Балалары:
: *Миңһылыу*, 1923 йылда дифтериянан вафат була.
: *[[Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы|Таңһылыу (Динә)]]*, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Пермь опера театры солисы.
: *Ирек*, ата-әсәләре һәләк булғандан һуң, 5 йәшендә балалар йортона тапшырыла. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

Ҡустыһы — Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы.

## Хәтер
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы 2017 йылдың 22 апрелендәге тапшырыуын Рәбиғә һәм Хафиз Ҡушаевтарға арнаны.
* Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Көҙәш урта мәктәбенә 1992 йылда Хафиз Ҡушаев исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы

** Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы ** (19 февраль 1899 йыл — 1947 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1929—1931 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Таймаҫ Шафиҡ улы Шафиҡов 1899 йылдың 19 февралендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Ҡуйһары ауылында тыуған.

1919 йылдың февраленән алып июнь айына тиклем Колчак армияһына мобилизацияланып хеҙмәт итә. Ошо уҡ йылдың авгусынан алып 1922 йылдың апреленә тиклем Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була.

1922—1924 йылдарҙа ауыл Советы рәйесе, 1924 йылдан алып 1926 йылға тиклем волость башҡарма комитеты рәйесе вазифаларын башҡара.

1926—1928 йылдарҙа Арғаяш кантоны башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, кантон комитеты административ бүлеге мөдире вазифаларын атҡара.

1929 йылдан 1931 йылға тиклем БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) Рәйесе, 1933—1937 йылдарҙа Йомағужа МТС-ының сәйәси бүлеге мөдире булып эшләй.

1937 йылдың сентябрендә ҡулға алына. 1939 йылда иреккә сығарылғандан һуң Арғаяш районының Мөхәмәтҡолой МТС‑ында участка агрономы, директор урынбаҫары, директор, артабан Әйбәт ауылындағы колхоз рәйесе, мал әҙерләү базаһы мөдире була.

ВКП(б) Үҙәк Комитетының партия хеҙмәткәрҙәре курстарында (1928—1929), Мәскәү ҡалаһында Социалистик ер эшкәртеү академияһының малсылыҡ факультетында (1931—1933) белем ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты

**Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты** (**БашЦИК**) — Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының 1920—1938 йылдарҙағы юғары закондар сығарыу һәм башҡарма власть органы.

1938 йылда БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) БАССР Юғары Советы Президиумы итеп үҙгәртелә.

## БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйестәре



Файл:Mosa mortazin.jpg| Мортазин Муса Лот улы (1920-1921)
Файл:7hudajberdin.jpg| Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (1921-1922)
Файл:Ҡушаев.jpg| Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1922-1929) 
Файл:Shaficov.jpg| Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы (1929-1931)
Файл:Tagirov1.jpeg| Таһиров Авзал Мөхөтдин улы (1931-1937)
Файл:Ribragimov.jpg| Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (1937-1938)



## Һылтанмалар
*
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы

**Ибраһимов Рәхим Кирәй улы** (15 август 1904 йыл — 20 декабрь 1971 йыл) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм БАССР Юғары Советы Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. СССР-ҙың, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Рәхим Кирәй улы Ибраһимов 1904 йылдың 15 авгусында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үҫәргән волосының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы) Этҡол ауылында тыуған. 1929 йылда Ҡазан ҡалаһындағы Татар Үҙәк башҡарма комитеты исемендәге берләштерелгән татар-башҡорт хәрби мәктәбен тамамлай. 1929—1937 йылдарҙа Стәрлетамаҡта һәм Бәләбәйҙә Ҡыҙыл Армия сафында взвод, рота, батальон командиры, полк командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттәге уңыштары өсөн 1936 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1930 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы.

## Дәүләт эшмәкәрлеге
* 1937—1938 йылдарҙа БАССР Үҙәк башҡарма комитеты Рәйесе вазифаһын башҡарыусы.
* 1938—1946 йылдарҙа БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе.
* 1946—1953 йылдарҙа БАССР-ҙың Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры булып эшләй.

Рәхим Кирәй улы Ибраһимов — Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусыларҙың береһе. СССР Юғары Советы депутаты (1937—1946), РСФСР Юғары Советы депутаты (1938—1947), БАССР Юғары Советы депутаты (1938—1951) итеп һайлана. Дәүләт хеҙмәтендәге ҡаҙаныштары өсөн Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары менән бүләкләнә.

1971 йылдың 20 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1936)
* Ленин ордены (1944)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949)

## Хәтер
* Ейәнсура районының Этҡол ауыл мәктәбе Рәхим Ибраһимов исемен йөрөтә. Уҡыу йортонда билдәле дәүләт эшмәкәренең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған музей булдырылған.
* Өфө ҡалаһының Коммунистик урамындағы Рәхим Кирәй улы Ибраһимов йәшәгән 75-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы

**Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы** (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). Ленин (1949), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1966) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ғилман Вилдан улы Ниғмәтйәнов 1911 йылдың 22 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Архангел районы Туҡмаҡлы ауылында тыуған. 1938 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Хеҙмәт юлын 1935 йылда Куйбышев план-иҡтисад институтын тамамлағандан һуң башлай. 1938 йылға тиклем БАССР Дәүләт план комитетының төркөм, планлаштырыу секторы башлығы булып эшләй.

1938—1942 йылдарҙа БАССР Дәүләт план комитетының рәйес урынбаҫары, рәйес вазифаларын атҡара.

1942—1946 йылдарҙа БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары булып эшләй.

1946—1950 йылдарҙа — БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе.

1950—1952 йылдарҙа Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1952—1958 йылдарҙа — БАССР Дәүләт план комитетының рәйесе. 1958 йылда БАССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары вазифаһына күсерелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* ике «Почёт Билдәһе» ордены

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
* Ҡыҙы — Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы (5.03.1944), ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 

## Сығанаҡтар
* Романов В. Видные руководители Башкортостана: Гильман Нигмаджанов (К 105-летию со дня рождения государственного и общественного деятеля). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 22 март.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (1911—1989)
Бөтә донъя мираҫы

** ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы** (, , ) — тәбиғи йәки кеше тарафынан эшләнгән һәм барлыҡ кешелек өсөн мәҙәни, тарихи һәм экологик әһәмиәткә эйә булған объектар. Уларҙың махсус исемлеге был мөһим объектарҙы һаҡлау һәм популярлаштырыу маҡсатында булдырылған. 

2013 йылға Халыҡ-ара мираҫ исемлегенә 981 объект ингән: 759 мәҙәни, 193 тәбиғи һәм 29 ҡатнаш. 

## Ойошмаһы

## Һылтанмалар

* Текст «Конвенция об охране Всемирного культурного и природного наследия» 
* Текст «Конвенция об охране Всемирного культурного и природного наследия» 
* Список объектов со ссылками по каждому пункту

## Иҫкәрмәләр
Ярғанаттар

**Ярғанаттар** () — имеҙеүселәр класы ҡулғанатлылар отряды вәкилдәре. 900 төрҙө берләштергән 18 ғаилә теркәлгән.

Башҡортостанда 12 төрө осрай. 8 төрө индерелгән Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән: эңер ярғанаты, һыу төн күбәләге, этбаш төн күбәләге, яр төн күбәләге, ваҡҡолаҡ ярғанат, киске ваҡ ҡолаҡ ярғанат, ҡара шымаморон, төн шымамороно.

## Туҡланыу
Бөжәк ашаусы ярғанат бер сәғәттә 200 серәкәй ашай ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 50 видов летучих мышей 
*Башҡорт энциклопедияһы 

## Сығанаҡтар
* *Наумов Н. П., Карташев Н. Н.* Зоология позвоночных. — Ч. 2.— Пресмыкающиеся, птицы, млекопитающие: Учебник для биолог. спец. ун-тов.— : Высш. школа, 1979. — 272 с., ил.
* *Мосияш С. С.* Летающие ночью. — : Знание, 1985.
Ҡутырбаш

**Ҡутырбаш** — ( ҡарут һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы

Яҡынса 50 төрө билдәле, Европаның, Көнбайыш Азияның һәм Төньяҡ Африканың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Ике йәки күп йыллыҡ үлән.

## Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, ябай, бейеклеге 30—200 см. Япрағы ҡапма-ҡаршы, ҡауырһын һымаҡ телемле (һирәгерәк бөтөн), һабаҡ япраҡтары — ултырма, сиратлы, һабаҡты яртылаш уратҡан, бөтөн ситле, аҫҡылары — һаплы. Сәскәһе ваҡ, аҡ, һары, алһыу зәңгәр төҫтә, ике енесле, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел; тығыҙ ялпаҡ ярымшар формаһындағы тумалаҡ сәскәлеккә йыйылған. Тажы һәм тышҡы каса япрағы көпшә, эскеһе — сынаяҡ аҫты һымаҡ, тешле, һеркәсе 4-әү. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — орлоҡса, июль—сентябрҙә өлгөрә.

## Файҙаланыуы
Мал аҙығы, декоратив, баллы үҫемлек. Баҫыу Ҡутырбашы бөтә республикала ҡыуаҡлыҡтар араһында, болондарҙа, урман ситтәрендә; эндемик татар Ҡутырбаш Башҡортостандың Урал алдында киң япраҡлы урмандарҙа үҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  — полный текст в формате PDF, 240 kb 
*
Ҡала агломерацияһы

**Ҡала агломерацияһы** (лат. *agglomeratio*, *agglomero* — *бергә, ҡушам*) — бергә ҡушылған йәки бер беренә яҡын урынлашҡан ҡалалар (шулай уҡ ауылдар йәки башҡа торлаҡ пункттар) төркөмө. Агломерацияға ингән ҡалалар берҙәм система булараҡ ҡарала.

Агломерациялар ғәҙәттә бер өлкән үҙәк ҡала тирәһендә барлыҡҡа килә; һирәгерәк осраҡтарҙа, агломерация ике-өс үҙәк тирәһендә туплана; бындай агломерация шулай уҡ *конурбация* тип атала. Агломерацияға ингән ҡалалар бер береһе менән сәнәғәт, хеҙмәт, транспорт, мәҙәни-көнкүреш бәйләнештәрҙә тора. Типик осраҡта, агломерацияның ҡалаларында торған халыҡ ҙурыраҡ үҙәк ҡалаға көн һайын йөрөп эшләй; үҙәк ҡаланың янында бөтә агломерацияны хеҙмәтләндергән инфраструктура (мәҫәлән аэропорт) була.

Йәнәш урынлашҡан бер нисә агломерация үҫә барһа, улар берҙәм бер *мегалополис* барлыҡҡа килтерә.

## Яҙма
Биләмә структураһы буйынса бер үҙәкле — тирә-яғындағы ҡалған бөтә торамаларҙы үҙ йоғонтоһона буйһондорған һәм уларҙан ҙурыраҡ булған бер үҙәк ҡала; күп үҙәкле — үҙ-ара бәйле бер нисә үҙәк ҡала ҡала агломерацияһына айырып йөрөтәләр.

## Донъяның иң өлкән агломерациялары

## [[Рәсәй]]ҙең ҡала агломерациялары
Рәсәйҙең миллиондан ашыу агломерациялары теҙеме (2009-сы йылғаса, торған халыҡ һаны менән):

# Мәскәү агломерацияһы: 14,5 млн.
# Санкт-Петербург агломерацияһы: 5,4 млн.
# Һамар-Тольятти агломерацияһы: 2,5 млн.
# Екатеринбург агломерацияһы: 2,2 млн.
# Түбән Новгород агломерацияһы: 2 млн.
# Ростов агломерацияһы: 1,8 млн.
# Новосибирск агломерацияһы: 1,7 млн.
# Волгоград агломерацияһы: 1,4 млн.
# Ҡазан агломерацияһы: 1,43 млн.
# Силәбе агломерацияһы: 1,32 млн.
# Өфө агломерацияһы: 1,28 млн.
# Омск агломерацияһы: 1,2 млн.
# Һарытау агломерацияһы: 1,2 млн.
# Пермь агломерацияһы: 1,2 млн.
# Тула-Новомосковск агломерацияһы: 1,1 млн.
# Яр Саллы агломерацияһы: 1,1 млн.
# Воронеж агломерацияһы: 1,1 млн.
# Иркутск агломерацияһы: 1,1 млн
# Красноярск агломерацияһы: 1,02 млн.

## Әҙәбиәт
* Харченко К. В. Проблемы управления развитием городских агломераций: взгляд из г. Белгорода // Муниципальный мир. − 2009. − № 1-2. − С.49-57. http://leveltar.narod.ru/a/aglo.pdf 
* Demographia World Urban Areas (World Agglomerations). 8th Annual Edition: Version 2. July 2012 http://www.demographia.com/db-worldua.pdf
* Абакано-Черногорская агломерация  Эксперт-Сибирь. — 2012. — 12 марта.
Ҡамсат сәскә

**Ҡамсат сәскә** — дельфиниум (Delphinium), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә һәм Африканың тропик бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ тамыр һабаҡлы үлән. 
Бейек ҡамсат сәскә ҡатнаш һәм һыубаҫар урманда үҫә, бөтә респ. таралған; альп ҡамсат сәскәһе — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөнөң урман һәм яланғас бүлкәттәрендә, селтәр ҡамсат сәскә, шына ҡамсат сәскә — болонло дала, урман дала, һирәгерәк дала һәм урман зоналарында ҡыуаҡлыҡта, зәңгәр уймаҡ сәскә — Баймаҡ, Бөрйән, Ейәнсура һәм Йылайыр райондары болонло далаларында үҫә. Ҡамсат сәскә — декоратив, буяу, ағыулы үҫемлек. Селтәр ҡамсат сәскә һәм бейек ҡамсат сәскә — дарыу үҫемлектәре. Ҡамсат сәскә баҡса формалары киң үҫтерелә. Зәңгәр уймаҡ сәскә — эндемик, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, ябай, тигеҙ япраҡланған, бейеклеге 50—200 см. Япрағы бармаҡ һымаҡ теленмә, һаплы, сиратлы. Сәскәһе дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, төҫө зәңгәрҙән алып шәмәхәгә тиклем. Сәскәлеге суҡ йәки һепертке һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, августа—сентябрҙә өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Агапова Н. Д.* Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* 
* *Ветвичка В.*, *Тоушева Д.* Растения полей и лесов. — Издательсьво «Артия», Прага, 1987. — С. 82.
Ҡандалагөл

**Ҡандалагөл** — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 

## Таралышы
Яҡынса 150 төрө билдәле, ер шарының арктик булмаған өлкәләрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бер, ике йәки күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 10—80 см. 

Һыу ятҡылыҡтары ярҙарында, ҡалдауҙарҙа, ташландыҡ ерҙәрҙә, юл ситтәрендә, ҡоро далаларҙа үҫә. Сүп ҡандалагөлө республиканың бөтә биләмәһендә таралған, киң япраҡлы ҡандалагөл башлыса Башҡортостандың Урал алдында, итләс япраҡлы ҡандалагөл шулай уҡ. Хәйбулла районында, ҡуйы сәскәле ҡандалагөл һәм теҙмә ҡандалагөл Өфөлә, Өфө районында осрай. 

## Ботаник яҙма
Һабаҡтары төҙ, ябай йәки тарбаҡлы. Япраҡтары йомортҡа, ланцет йәки таҫма формаһында, бөтөн ситле йәки теленмә, сиратлы, ултырма йәки япраҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре аҡ йәки һары төҫтә, һирәк йәки ҡуйы тәлгәштәргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, июль—сентябрҙә өлгөрә. 

## Файҙаланылыуы
Ҡандалагөл составында С, Е витаминдары, каротин, дуплаусы матдәләр, кумариндар, сапониндар, флавоноидтар һ.б. бар. Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы, инсектицид ҡый үләне. Киң япраҡлы Ҡ. — ашарға яраҡлы үҫемлек. Культурала сәсеүлек Ҡ. йәки кресс‑салатты ҡулланалар.

## Әҙәбиәт
* *León, J.* (1964) — The «Maca» (Lepidium meyenii), a little known food plant in Peru. — Econ. Bot. 18: 122—127
* *Tello, J., M. Hermann & A. Calderón* (1992) — La maca (Lepidium meyenii Walp.): cultivo alimenticio potencial para las zonas altoandinas. — Bol. Lima 81: 59-66

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Проверено 14 октября 2008 г.
* ''Мака перуанская'' на сайте USDA NRCS Проверено 14 октября 2008 г.
Иғдәүләтов Зәйни Сирай улы

**Иғдәүләтов Зәйни Сирай улы** (4 ғинуар 1913 йыл — 13 июнь 1982 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1954) һәм халыҡ (1970) артисы, «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры.

## Биографияһы
Зәйни Сирай улы Иғдәүләтов 1913 йылдың 4 ғинуарында элекке Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Аптраҡ ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
 
1928 йылда хеҙмәт мәктәбенең тәүге баҫҡысын тамамлай. Ата-әсәһе ауырыу сәбәпле, артабан уҡыуын дауам итә алмай. Ғаиләгә ярҙам итеү маҡсатында ҡыш урман ҡырҡа, йәй һал ағыҙа. Шул ваҡытта скрипкала уйнарға өйрәнә, гармунда башҡорт халыҡ көйҙәрен өйрәнә башлай. Колхоз йәштәре менән сәнғәт түңәрәге ойоштора, төрлө сюжеттар башҡара, уйнай, йырлай, үҫә төшкәс, уға хатта «колхоз артисы» тигән ҡушамат тағыла.

1933 йылда осраҡлы рәүештә ауылдарына килеп юлыҡҡан ике ижад кешеһе — Кучуков тигән скрипкасы һәм Усманов фамилиялы рәссам менән осраша. Уларға үҙ һөнәрен күрһәтә. Баш ҡала ҡунаҡтарын моңо менән әсир итә. Уға музыка училищеһына уҡырға барырға тәҡдим итәләр, әммә музыка бүлегендә урын ҡалмағанлыҡтан, театр техникумына ҡабул ителә. Хажи Бохарский, Ғабдулла Шамуҡов, Вәли Ғәлимовтар уның менән ихлас шөғөлләнә.
 
1937 йылда Башҡорт театр училищеһын (режиссёр Мәкәрим Мәһәҙиев курсы) тамамлай.
 
1936 йылдан алып 1974 йылға тиклем Башҡорт дәүләт академия драма театрында актёр булып эшләй.

1982 йылдың 13 июнендә Өфөлә вафат була.

## Ижады
Зәйни Иғдәүләтовтың тәүге роле А. Таһировтың «Янғура» пьесаһынан ҡарауылсы ҡарт образы була. Зәйни Иғдәүләтов тыуҙырған образдар сатирик үткерлек, кәмит эскерһеҙлек, теүәл социаль характеристика менән айырылып тора. Төп ролдәре: Вафа («Башмағым», Х. Ибраһимов), Ҡолой Тархан («Хужа Насретдин», Н. Иҫәнбәт), Шәкүр («Бажалар», И. Абдуллин); классик репертуарҙа Жеванин («Өйләнеү», Н. В. Гоголь), Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер), Бессеменов («Мещандар», М. Горький), Симоне («Мут егет»; Л. Пиранделлоның «Лиола» пьесаһы буйынса) һ.б. Ҡурсаҡ театры сәхнәһендә ҡуйған спектаклдәре: Н. В. Гернеттың («Алладиндың серле лампаһы») (1955), Ш. Насировтың («Серле ҡая»)(1960) һ.б. («Ай тотолған төндә»)(«В ночь лунного затмения»; Свердловск киностудияһы, 1978) кинофильмендә төшә. Концерт эшмәкәрлеге алып бара.

Зәйни Иғдәүләтовтың сәнғәткә драма артисы ғына түгел, нәфис һүҙ оҫтаһы булараҡ та килеүе билдәле. Ул башҡорт теленә, һүҙгә, сәхнә теленә талапсан, һаҡсыл була. Телмәре — ҡойоп ҡуйған саф башҡортса, сәхнә теле юғары дәрәжәлә профессиональ, һоҡланғыс була. Ул ошо тәжрибәһен 1964 йылда донъя күргән «Нәфис һүҙ оҫталығы» тигән китабында йәш һәүәҫкәрҙәргә еткерҙе. Уны күп сәхнә һөйөүселәр уҡыу ҡулланмаһы урынына файҙалана.
  
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1954)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1970)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)

## Исемен мәңгеләштереү
* Өфөлә ул йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* Тыуған ауылы Аптраҡта Зәйни Иғдәүләтов исеме менән урам аталған.

## Хеҙмәте
* Нәфис һүҙ оҫталығы. Өфө, 1964 й.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кудашов Р. Маленьких ролей не бывает // Ватандаш. 2004. № 4.
* Р. Йәһүҙина. Бәләкәй ролдәр булмай. // Башҡортостан. 2014 й.

## Һылтанмалар
*
Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы

**Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы** (1885 — ?) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.

## Биографияһы
Муса Ғәтиәтулла улы Смаҡов 1885 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Смаҡ ауылында хәлле башҡорт ғаиләһендә тыуған.

Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлай. Мөғәллимлек итә.

1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла һәм уны етәкләүсе шәхестәрҙең береһенә әүерелә. I, II һәм III Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарын ойоштороп үткәреү эштәрендә ҡатнаша.

1917 йылдың авгусынан — Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы. 1917 йылдың ноябренән Башҡорт Хөкүмәтенең мәғариф бүлегенә етәкселек итә.

1917 йылдың декабрендә Кесе Ҡоролтай ағзаһы итеп һайлана.

1918 йылда Арғаяш кантонында Башҡорт Хөкүмәте уполномоченныйы булып эшләй. 1918 йылдың октябрь-декабрендә Ваҡытлы Себер Хөкүмәте полковнигы Велес күрһәтмәһе буйынса Х. Ҡ. Ҡушаев һәм башҡалар менән бергә ҡулға алынып, төрмәгә ултыртыла.

1919 йылда Башҡортостан хәрби-революцион комитетында эшләй.

1920 йылдың декабрендә Муса Смаҡов Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы халыҡ мәғарифы комиссариаты коллегияһы ағзаһы була.

1930-сы йылдарҙа Өфөлә «Южураллес» тресында эшләй. 1936 йылда репрессияға эләгә. Аҡлана. Муса Смаҡовтың артабанғы яҙмышы билдәле түгел.

## Хеҙмәте
Муса Ысмаҡ. Беренсе башҡортса уҡыу китабы. Өфө, Башкнига, 1923 й.

## Әҙәбиәт
* История башкирского народа: в 7 Т. / гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа; Гилем, 2010 — Т. К. — С.119. — 468.

## Һылтанмалар
Иренсәскә

**Иренсәскә** () — иренсәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле; Австралия һәм Яңы Зеландиянан башҡа, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә.
Һаҙ иренсәскәһе — йылға, күл буйында, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урында, ҡыуаҡлыҡта; шифалы һәм урман иренсәскәһе — урманда һәм урман ситендә, ҡыуаҡлыҡта; бер йыллыҡ иренсәскә — аҡланда, сиҙәмдә, сәсеүлектә, юл ситендә; төҙ иренсәскәдалала, эзбизле һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған.

## Ботаник яҙма
Йәйелеүсән тамырһабаҡлы бер һәм күп йыллыҡ үлән йәки бәләкәй ярым ҡыуаҡ. Һабағы 4 ҡырлы, төҙ, һирәгерәк бөгөлгән, ябай йәки осонда тармаҡлы, 10—120 см бейеклектә. Япрағы оҙонса ланцет, оҙонса йомортҡа, таҫма рәүешендә, осло, һаплы, нигеҙе ныҡ беленгән йөрәк рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һары, алһыу, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, өҙөк башаҡ барлыҡҡа килтереүсе ялған суҡтарға йыйылған. Каса япрағы 5 тешле, тажының өҫкө ирене батынҡы йәки торҡа рәүешендә, аҫҡыһы 3 айырсалы, урталағыһы эре. Һеркәстәре 4, аҫҡылары оҙон. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремаға) бүленеүсе ценобий.

## Файҙаланылыуы
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Һаҙ иренсәскә — баллы үҫемлек, төҙ иренсәскә — ағыулы үҫемлек.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*  
* 
*  
* 

## Һылтанмалар
* 
* ''Чистец''  в Энциклопедии растений Агбина 
* ''Чистец'' в Энциклопедии декоративных садовых растений