Бәйрүт

**Бәйрүт** (ғәр. بيروت‎ Bayrūt, грек. Βηρυττός Bērytós,, ביירות‏‎ Beirut, арам.&nbsp;בירות Birot, , төрөк. Beyrut) — Ливандың баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Халҡының һаны 300 меңдән 2 миллион кешегә тиклем һанала. Эш шунда: Бәйрүттә 1932 йылдан бирле халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәгән . Ярымутрауҙа, Урта диңгеҙ яры буйында урынлашҡан, илдең иң ҙур һәм төп порты. Бәйрүт баш ҡала менән ҡала ситендәге биҫтәләрҙән тора. Тәүге тапҡыр телгә алыныуы Боронғо Мысырҙың Тел-әл-Аварна архивында  һаҡлана, ул беҙҙең эраға тиклем  XV быуатҡа ҡарай. Ҡала шул дәүерҙән бирле һәр саҡ кешеле.

Бәйрүттә Ливан хөкүмәте урынлашҡан, ҡала  Ливандың иҡтисадында үҙәк урынды биләй. Күпселек банктар һәм корпорациялар Үҙәк округта, Хамра, Верден урамдарында һәм Әшрәфиәлә урын алған. Ҡала төбәктең мәҙәни үҙәге булып тора, матбуғаты, театрҙары, мәҙәни саралары һәм төнгө клубтары менән билдәле. Ливандағы емерткес граждандар һуғышынан һуң, Бәйрүт нигеҙенән алып реконструкциялана, тарихи үҙәге, пристань районы, пабтар һәм төнгө клубтар районы тергеҙелә, был уға ҡабат туристар ағымын тәьмин итә. 

Бейрут глобаль ҡала булараҡ «Бета» рейтингына эйә.

2009 йылда Бәйрүт «The New York Times» тарафынан сәфәр ҡылыу өсөн иң яҡшы ҡала булараҡ баһалана  һәм шул уҡ йылды Lonely Planet  уны донъяның иң йәнле ун ҡалаһы иҫәбенә индерә . 2010 йылда Американың Mercer  глобаль консалтинг компанияһы үткәргән тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, затлы әйберҙәр хаҡтарын, юғары класлы торлаҡ биҫтәләрендәге һәм күңел асыу үҙәктәрендәге хаҡтарҙы сағыштырғанда, Бәйрүт Яҡын Көнсығыштағы иң ҡиммәтле ҡалалар араһында 4-се урында тора. Бәйрүт 2010 йылда юғары сифатлы торлаҡты ҡуртымға алыу хаҡтары буйынса «EuroCost International» үткәргән тикшереү һөҙөмтәһе буйынса төбәктә беренсе, донъяла унынсы урынды биләй.  MasterCard Индекс Бәйрүттең 2011 йылда  ҡалаға килгән кешеләрҙең сығымдары кимәле буйынса  Яҡын Көнсығышта һәм Африкала икенсе урында булғанын күрһәтә, сығымдарҙың  дөйөм суммаһы 6,5 млрд доллар тәшкил итә.  Conde Nast Traveler 2012 йылда Бәйрүтте  Яҡын Көнсығыштағы иң матур ҡала тип таба .

Ливан баш ҡалаһында 1959 йылда Урта диңгеҙ уйындары, 1999, 2000, 2012 йылдарҙа ФИБА-ның Азия Чемпиондары Кубогы, 2000 йылда футбол буйынса Азия Кубогы, 2010 йылда ФИБА-ның Азия Кубогы үтә.  Бәйрүт 2009 йылда француз  телле илдәрҙең 6-сы йыл да үтә торған уйындары урыны була. Шулай уҡ Бәйрүттә 1957, 1997, 2015 йылдарҙа Панғәрәп уйындары үткәрелә. 

## Тарихы
Бәйрүт беренсе тапҡыр б. э. т.  XV быуатта  «Барут» тигән финики атамаһы менән телгә алына, торама яҡынса б. э. т. XXX быуаттан бирле йәшәп килә.  Ҡала Урта диңгеҙ яр буйының урта өлөшөндә хәҙерге Ливан территорияһында иркен таш моронда нигеҙләнгән.  Ҡаланың атамаһы боронғо Бирот (ҡоҙоҡ) тигән исемдән килеп сыҡҡан, тип фараз ителә. Оҙаҡ ваҡытта Тир, Сидон кеүек ҡеүәтле күршеләренең «күләгәһендә» ҡалып килә, Рим империяһы дәүерендә генә әһәмиәт яулай башлай һәм хоҡуҡиәт мәктәбе менән дан ҡаҙана. Ошо мәктәптә артабан Европа хоҡуҡ системаһының нигеҙенә ятҡан Юстиниан кодексының төп положениелары эшләнә. 

Ҡала борон-борондан төбәктең мәҙәни һәм сауҙа үҙәге булып тора. Боронғо Мысыр фирғәүендәре беҙҙең эраға тиклем  XVIII—XVII быуаттарҙа уҡ уның порттарын файҙалана; Финикия заманында ҡала донъя сауҙаһында ҙур әһәмиәткә эйә була. 

Артабанғы быуаттарҙа Бәйрүт  Бабил һәм Ассирия (Ашшур) батшаларына яһаҡ түләп тора, ә  б. э. т.  I быуатта римлылар тарафынан хәрби колонияға әйләндерелә. Рим Империяһының сәскә атыу осоро ҡалаға бығаса  күрелмәгән күтәрелеш һәм дан килтерә, Бәйрүт Урта диңгеҙ ярында һәм Сүриәлә Рим мәҙәниәте үҙәгенә әүерелә.  

Б. э. 635 йылында Бәйрүтте ғәрәптәр баҫып ала һәм Ғәрәп хәлифәлегенә ҡуша.  1100 йылда — тәре йөрөтөүселәр, 1516 йылда төрөктәр тарафынан тартып алына, шунан 1918 йылға тиклем  Ғосман империяһы составында була.

Был осорҙа ул байтаҡ ваҡыт друздар ҡулында була, бойондороҡһоҙ әмир Фәхретдин  (1595—1634) Бәйрүттә Европа мәҙәниәтен тамырландырырға тырыша. Хыянат һөҙөмтәһендә ҡала 1763 йылда төрөктәргә ҡала.  1768—1774 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы ваҡытында Бәйрүт ике тапҡыр рус флоты ҡамауына эләгә, был флот Төньяҡ Фәләстин һәм Ливан халҡының төрөк хакимлығына ҡаршы ихтилалы яҡлы була . 1831—40 йылдарҙа ҡала мысырҙарға буйһона  һәм ул саҡтағы Көнсығышта булған бәрелештәрҙә ҙур әһәмиәткә эйә була. Сүриәлә берләшкән инглиз-австр-төрөк флотының Мөхәммәт Алиға ҡаршы дошмансыл хәрәкәттәре 10—14 сентябрҙә инглиз генералы Стопфорд тарафынан нәҡ Бәйрүтте бомбаға тотоуҙан башлана.  Ҡаланың ҙур өлөшө емертелә, һәм 9 октябрҙә Сөләймән паша союздаштар ғәскәре составында Бәйрүтте ала. 

1920—1943 йылдарҙа — Франция мандатындағы Ливандың үҙәге.  XX быуатта Көнсығыш Урта диңгеҙенең  интеллектуаль, мәҙәни һәм коммерция үҙәгенә әйләнә. 1941 йылдан — бойондороҡһоҙ Ливан Республикаһының баш ҡалаһы. 1975 йылда башланған бөлдөргөс граждандар һуғышы һәм артабанғы оккупация ҡаланы харабаларға ҡалдыра, бигерәк тә Бәйрүттең тарихи үҙәге ҙур зыян күрә. Әлеге мәлгә ҡала үҙәге тергеҙелгән, ҡала архитекторҙары бейек биналарҙан, коммерция комплекстарынан һәм мәҙәни үҙәктәрҙән торған заманса  Бәйрүтте төҙөй.

1921 йылдан Бәйрүттә Ливандың Милли китапханаһы эшләй, ул 1979 йылда граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә ябыла, 2000 йылдан уның эшмәкәрлеген тергеҙеү буйынса саралар үткәрелә.

## Климаты
Бәйрүткә эҫе һәм ҡоро йәйле, йомшаҡ, ямғырлы ҡышлы Урта диңгеҙ климаты хас. Бәйрүттә ошо типтағы климатлы ҡалалар араһында иң күп яуым-төшөм яуа.  

## Административ органдар
Бәйрүттә Ливандың үҙәк дәүләт органдары урынлашҡан:
* Ливан Республикаһы президенты
* Ливан Республикаһы хөкүмәте
* Ливан Республикаһының парламенты — бер палаталы Милли Ассамблея 

## Административ бүленеше
Бәйрүт  12 районға (*кварталға*) бүленгән:
* Әшрәфиә
* Дар-әл-Мрәйссә
* Баһура
* Мәзрәғә
* Мәдавар
* Минәт-әл-Хөсн
* Муссайтбәх
* Бәйрүт порты
* Рас Бәйрүт
* Рмәйл
* Сәйфи
* Зүкәк әл-Блат
Кварталдар секторҙарға бүленә .

Ливандағы 12 фәләстин ҡасаҡтары лагерының икеһе — Бурж-әл-Барайнәх һәм  Шатила — Бәйрүттең көньяҡ биҫтәләрендә,  Мар Элиас тигән береһе ҡаланың муниципаль сиктәрендә урынлашҡан.

## Дин
Бәйрүт — Ливандың  һәм бөтә Яҡын Көнсығыштың иң космополитик һәм төрлө динле ҡалаларының береһе. Ҡалала мосолман һәм христиан общиналары ҙур. Бәйрүттә туғыҙ төп дини төркөм бар: католик марониттары, грек православныйҙары, әрмән апостолсылары, әрмән католиктары, протестанттар, мосолман сөнниҙәре, мосолман шиғыйҙары, йәһүдтәр һәм друздар.  

 2009 йылғы дөйөм һайлауҙа Бәйрүттә тауыш биргән 435,462 кеше түбәндәге дини төркөмдәргә ҡарай (Ливанда һайлау дини нигеҙҙә үтә, шунлыҡтан конфессияны күрһәтеү мотлаҡ һанала):
* 192,910 (**45 %**) **сөнниҙәр**,
* 171,507 (**39 %**) **христиандар** (шул иҫәптән*: 11% Әрмән апостол  сиркәүе, 10 % Грек православие сиркәүе, 6 % Маронит католик сиркәүе, 5 % башҡа христиан сиркәүҙәре, 4 % Грек католик сиркәүе, 2 % Әрмән католик сиркәүе, 1 % Протестант сиркәүҙәре*),
* 60,202 (**14 %**) **Шиғыйҙар**,
* 5,374 (**1 %**) **Йәһүдтәр** (*күбеһе Мизрахтар*),
* 5,251 (**1 %**) **Друздар**
* 218 **Алавиттар**.


File:Maghen Abraham Synagogue (side).JPG|2010 йылда аяҡҡа баҫтырылған йәһүд Маген Авраам синагогаһы, Бәйрүт даунтаунында
File:Saint George Maronite Cathedral and Mohammad Al-Amin Mosque by Lebnen18.jpg|Маронит Изге Георгий Кафедраль соборы менән Мөхәммәт әл-Әмин мәсете Бәйрүт үҙәгендә йәнәш тора 
File:St Elie - St Gregory Armenian Catholic Cathedral.jpg|Әрмән католик Изге Мәғрифәтсе Георгий Соборы Бәйрүт үҙәгендә 
File:Beirut 017.jpg|Бәйрүт үҙәгендәге Грек православие Изге Георгий Кафедраль соборы  


## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Афина, Греция
*  Буэнос-Айрес, Аргентина
*  Витория, Бразилия
*  Дубай, БҒӘ
*  Ереван, Әрмәнстан
*  Исфаһан, Иран
*  Ҡаһирә, Мысыр
*  Лос-Анджелес, АҠШ
*  Монреаль, Канада
*  Мәскәү, Рәсәй
*  Никосия, Кипр
*  Париж, Франция 
*  Рио-де-Жанейро, Бразилия
*  Сан-Паулу, Бразилия
*  Истанбул, Төркиә


## Бәйрүттә тыуған билдәле шәхестәр

* Георгий Победоносец — великомученик
* Марио Кассар — кинопродюсер
* Джон Долмаян — музыкант
* Киану Ривз — киноактёр
* Mika — музыкант
* Серж Танкян — музыкант, йырсы
* Тигран Мансурян — композитор
* Айлин Хачатурян — джаз-рок йырсы
* K.Maro — эшҡыуар, йырсы
* &nbsp;(англ.)русск. — музыкант, йырсы
* Стив Керр — спортсы, НБА баскетболсыһы
* Миа Хәлифә — порноактриса
* MoTrip - немец рэперы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*