open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күркәм диңгеҙ ҡошо

**Күркәм диңгеҙ ҡошо** (*Fregata magnificens*) — диңгеҙ ҡоштары ғаиләһендә ҡош төрө.

## Тасуирламаһы

Күркәм диңгеҙ ҡошо — ярайһы уҡ ҙур ҡош, ҙурлығы 102 см- ға етергә мөмкин, ә ҡанат оҙонлоғо — 217 см-ҙан 229 см-ға тиклем. Ауырлығы 1,1 килограмдан алып 1,6 килограмға тиклем.
Был төр оҙон һәм икегә бүленгән ҡойроҡло. Тар һәм оҙон ҡанаттары осошта W хәрефен барлыҡҡа килтерә.
Ҡауырһыны ялтыр ҡара төҫтә, инә заттарҙа тәненең аҫ яғында аҡ һыҙаты бар. Йәш ҡоштарҙың ҡауырһындары башында һәм эс яғында аҡ төҫтә, ә тәненең өҫкө яғында аҡһыл-көрән һыҙыҡтар менән көрән-ҡара төҫтә.
Өлкән ҡауырһындары дүрт-алты йәшендә генә барлыҡҡа килә.
Ҡауырһыны һыуҙы кире ҡаҡмағанға күрә, күркәмдиңгеҙ ҡоштары йөҙмәй тиерлек. Ата заттарҙың ҡыҙыл тамаҡ муҡсалары бар, ул парлашыу миҙгелендә шар кеүек тула. Тәпәйҙәре ҡыҫҡа, ә дүрт бармағы көслө тырнаҡ менән ҡапланған, бер-береһе менән ҙур булмаған ярылар менән тоташҡандар. Суҡышы ҡыҫҡа һәм көсһөҙ булғанға күрә, күркәм диңгеҙ ҡошо ерҙә йөрөй алмай, ботаҡтарға ғына тотона. Әммә һауа стихияһында был ҡош иң оҫтаһы булып тора, ул акробатик маневрҙар яһарға һәләтле һәм ҡанаттарын һелтәмәйенсә сәғәттәр буйы өҫкә күтәрелә. Ергә төшмәйенсә күп көндәр оса ала.

## Таралыуы
Күркәм диңгеҙ ҡошо Үҙәк һәм Көньяҡ Американың Тымыҡ океан ярҙарында Түбәнге Калифорниянан Эквадорға тиклем, шул иҫәптән Галапагос утрауҙарында йәшәй. Был ҡоштарҙы Көньяҡ Американың Атлантик яр буйында Флориданан Бразилияның көньяғына тиклем дә осратырға мөмкин. Көнбайыш Палеарктикала реликт популяцияһы бар, шул иҫәптән Кабо-Верде мороно утрауҙарында ла. Уларҙың һаны ни бары ун зат тип баһалана. Европала күркәм диңгеҙ ҡошо — Европа ярҙарына дауыл һәм насар һауа торошо арҡаһында төшкән бик һирәк ҡунаҡ. Бөйөк Британиялағы күркәм диңгеҙ ҡоштарының һуңғы күҙәтеүҙәре 1998 йыл менән билдәләнә.

## Үрсеүе

Парлашыу миҙгелендә ата заттар ботаҡтарға ултыра һәм көслө ҡысҡырыу оҙатыуында сағыу ҡабарған тамаҡ муҡсаларын күрһәтәләр. Оя төҙөүҙә, йомортҡа баҫыуҙа һәм балаларын ашатыуҙа ике  ата-әсә лә ҡатнаша. Оялары мангр ағастарында, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәки кактустарҙа урынлаша, ерҙә һирәгерәк осрай. Берешәр аҡ йомортҡа һалына, ул 40-50 көн эсендә баҫып сығарыла. 5-6 айында ҡош балаһы осорға өйрәнә, ләкин ата-әсәһе уны тағы ярты йыл самаһы ашатыуҙы дауам итә. Күркәм диңгеҙ ҡоштарының ғүмер оҙонлоғо 26 йылға етеүе мөмкин.

.

## Туҡланыуы
Күркәм диңгеҙ ҡошо балыҡтар һәм колеоидеялар менән туҡлана, уларҙы һыу өҫтөнә яҡын осоп тота. Шулай уҡ ул ҡайһы берҙә башҡа диңгеҙ ҡоштарына һөжүм итә, уларҙы үҙҙәренең табышын төшөрөп ебәрергә мәжбүр итә һәм уны ла һауала уҡ тота. Ерҙә ул йәш гөбөргәйелдәргә, шулай уҡ башҡа ҡоштарҙың йомортҡаларына һәм балаларына һунар итә.

## Әҙәбиәт

* National Geographic Society: Field Guide to the birds of North America. 4th fully rev. and updated Ed., 2002, ISBN 0-7922-6877-6

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

*
Солтанбәков Рим Миңнулла улы

**Солтанбәков Рим Миңнулла улы** (1 ғинуар 1947 йыл) — прокуратура органдары ветераны. 1978—1996 йылдарҙа Башҡортостан прокуратураһының яуаплы хеҙмәткәре, 1997—2002 йылдарҙа Салауат ҡала прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1989), Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1997).

## Биографияһы
Рим Миңнулла улы Солтанбәков 1947 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Исмәғил ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын тыуған ауылында колхоз эштәрендә башлай, һуңынан Өфө ҡалаһында заводта эшләй.

1970 йылда Свердловск (хәҙер Екатеринбург) юридик институтының Өфө факультетын «юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң, 1970 йылдан 2002 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы прокуратураһында эшләй: тәфтишсе, Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы мөдире, Салауат ҡалаһы прокуроры, ә һуңғараҡ Рәсәй Халыҡ Патриоттар союзының Башҡортостан Республика бүлексәһе адвокаты. Дәүләт һәм бюджет средстволары менән файҙаланыуҙы контролдә тотоу өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы була.

Солтанбәков Рим Минулла улы 2012 йылдың апрелендә Бөтә Рәсәй прокуратура ветерандары һәм пенсионерҙары йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан өлкә бүлексәһе Советы рәйесе итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1989);
* Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1997);
* 1-се дәрәжә «Законға тоғролоҡ өсөн» отличиеһы билдәһе;
* «Рәсәй прокуратураһына 290 йыл» миҙалы;
* «Прокуратура ветераны» миҙалы;
* «Руденко миҙалы» (ведомство наградаһы).

Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесенең егерменән ашыу дәртләндереүенә һәм Рәхмәт хаттарына эйә.
КПСС Үҙәк Комитеты, Юғары Совет Президиумы, СССР Министрҙар Советы һәм Бөтә Союз Үҙәк профсоюздар Советының Почет грамоталары менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вестник Центральной избирательной комиссии/ Солтанбеков Рим Миннуллович
* Ветеран Башкортостана
Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы

**Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы** (24 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 2013 йыл) — уҡытыусы, журналист, хужалыҡ эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Райондың почётлы гражданы (1995).

## Биографияһы
Әхсән Сәлимгәрәй улы Сәлимов 1921 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Иҫке Солтанбәк ауылында тыуған. 1940 йылда 1-се Дүртөйлө урта мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылда татар теле һәм әҙәбиәте буйынса тулы булмаған урта мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләү курсы үтә һәм Имай-Утар ете йыллыҡ мәктәбендә эшләй башлай. Бер айҙан, 1940 йылдың октябрендә, армияға саҡырыла. Айырым мотопонтон батальонында Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. 1943 йылдың аҙағында Алыҫ Көнсығыштан Көнбайыш фронтҡа оҙатыла. 1944 йылда авиация мәктәбе курсанты була, унда,Боғорослан ҡалаһында, Еңеү көнөн ҡаршылай. 1945 йылдың декабрендә демобилизациялана. 1946 йылдың мартында Яңы Ишмәт ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта башлай, бер йылдан Иҫке Сотанбәк мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. 1950 йылда —Таймырҙа урта мәктәбе директоры, 1954 йылда — 1-се Дүртөйлө урта мәктәбе директоры. 1960 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

Әхсән Сәлимгәрәй улының хеҙмәт биографияһының күпселек өлөшө Дүртөйлө район гәзите менән бәйле. 1956 йылдан район гәзитенең яуаплы секретары, 1965 йылдан — мөхәррир урынбаҫары; 1977 йылдан Дүртөйлө һыра заводы директоры; 1982—1988 йылдарҙа Дүртөйлө быраулау эштәре идаралығы инженеры.
2013 йылдың 19 октябрендә вафат була, Дүртөйлө ҡалаһында ерләнгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Тыуған яҡты өйрәнеү буйынса ҙур материал туплай, архив документтарын өйрәнә. «Дүртөйлө ерендә» тигән китап оҙаҡ йылдар тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәһе булып тора. 2007 йылда тыуған яҡты өйрәнеү фәнен үҫтереүгә һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһының «Почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсе» исеме бирелә.

## Ижады
* Сәлимов Әхсән «Ижади мираҫ : поэмалар, йырҙар, шиғырҙар» (Нефтекамск, 2006 йыл)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985);
* Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007);
* Райондың почётлы гражданы (1995).

## Хәтер
* 2013 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе башланғысы менән ойошторолған «Яҡташтар» проекты йомғаҡтары буйынса уның исеме райондың күренекле яҡташтары исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дюртюлинский историко-краеведческий музей/ Лилия Галяутдинова
* Администрация Дюртюлинского района/Юбилейная дата/ Ахсану Салимову — 100 лет
Арямнова Елена Анатольевна

**Арямнова Елена Анатольевна** (8 ғинуар 1986 йыл) — журналист, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты ағзаһы.

## Биографияһы
Елена Анатольевна Арямнова 1986 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында тыуа.

Юғары белемле — Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһын тамамлай. 2011 йылда Рәсәй дәүләт социаль университетында белемен камиллаштыра.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 2008 йылда башлай, Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт сараларында журналист булып эшләй.

2013—2019 йылдарҙа — Башкортостандың «Офис-группа» Конгресс-бюроһы АНО-һында йәмәғәтселек менән бәйләнештәр буйынса департаментың баш эксперты.

2019—2020 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһын үҫтереү корпорацияһы матбуғат хеҙмәтенең бүлек начальнигы.

2020 йылдан — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррир урынбаҫары.

«Башҡортостан Республикаһының Йәш журналист мәктәбе» проекты авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы.
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы.
* Башҡортостан Республикаһы Башлығының Рәхмәт хаты.
* «AVANTE» ҡала йәштәр йәмәғәт премияһының «Йыл йәштәр лидеры» номинацияһы лауреаты.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты Арямнова Елена Анатольевна
* Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалын тамамлаусылар: Арямнова Елена Анатольевна
* «Берҙәм Рәсәй — Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире. Арямнова Елена Анатольевна
* «Тере журнал»да  шәхси блогы
Арямнова

**Арямнова** — фамилия.

* Арямнова Елена Анатольевна — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, журналист. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың VI саҡырылыш депутаты (2018—2023), Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты ағзаһы.
Бычков Владимир Николаевич

**Бычков Владимир Николаевич** (25 декабрь 1961 йыл) — спортсы, тренер. 2008 йылдан Өфөләге 28-се коррекцион интернат-мәктәптең уҡытыусы-тренеры. 1992—1999 йылдарҙа еңел атлетика буйынса РСФСР (1979—1991) һәм Рәсәй (1992—1999) йыйылма командалары ағзаһы. 1996 йылғы Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2003).

## Биографияһы
Владимир Николаевич Бычков 1961 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. 1990 йылда Стәрлетамаҡ физик культура техникумын, 2012 йылда Урал  дәүләт физик культура академияһын тамамлай. Еңел атлетикала йүгереүҙә,һөңгө сөйөүҙә, бишбәйгелә юғары һөҙөмтәләргә ирешкән спортсмен. “Спартак” ирекле спорт йәмғиәте (ДСО) тәрбиәләнеүсеһе — тренеры П.З.Буйлов. 1979 йылдан 1991 йылға тиклем РСФСР һәм 1992 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

Спорт карьераһы тамамланғандан һуң тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшенә күсә. Өфө «Нур» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең баш тренеры.
Һуҡыр һәм күреү һәләте насар булған балалар өсөн Өфөләге 28-се интернат-мәктәптә эшләй. Һуҡырҙар араһында физик культура һәм спорт һәм реабилитация эшмәкәрлеген ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Һуҡырҙар спорты Федерацияһы Президиумы ағзаһы .

## Уңыштары
* 1996 йылда Атланталағы Паралимпия уйындарында (АҠШ) бишбәйгеһендә лидер сифатында ҡатнаша;  
* 1994 йылда бишбәйгелә донъя чемпионаты призеры;
* 1993 йылда 4х100 метрлыҡ эстафетала Европа чемпионы;
* 1993 йылда Европа чемпионатында бишбәйгелә һәм һөңгө сөйөүҙә көмөш призер;
* 1996, 1998 йылдарҙа дзюдо көрәше буйынса Европа Кубогын яулаусы.
* РСФСР чемпионы 1979, 1981, 1981, 1983, 1985, 1987—1991; 1983, 1985, 1991 йылдарҙа бишбәйгелә; 1983, 1985, 1987, 1989 йылдарҙа һөңгө сөйөүҙә;
* 1992—1995 йылдарҙа бишбәйгелә Рәсәй чемпионы;
* 1992—2001, 2003 йылдарҙа йүгереүҙә Рәсәй чемпионы;
* 2003 йылда һөңгө сөйөү буйынса Рәсәй чемпионы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Еңел атлетика буйынса «Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры» (1993)
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2003)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дзюдо;
* Буйлов Пётр Захарович;
* Пегов Валентин Алексеевич

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Спорт на Урале /Бычков Владимир Николаевич
Попов Василий Дмитриевич

**Попов Василий Дмитриевич ** (28 декабрь 1921 йыл — 16 март 1997 йыл) — ғалим-философ, социолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1994 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1981), профессор (1985). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966). 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1943).

## Биографияһы
Василий Дмитриевич Попов 1921 йылдың 28 декабрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Бишбүләк районы) Пчельник ауылында тыуған. 1955 йылда К.А.Тимирязев  исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлаған.

1941 йылдың июнендә Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм һауа күҙәтеү, иҫкәртеү һәм элемтә бәйләнеше мәктәбенә ебәрелә. 6-сы айырым һауа-десант бригадаһы составында Брянск фронтарында хәрби операцияларҙа ҡатнаша, 1943 йылдың майында яралана. 1944 йылдың июненән ― Карелия фронтының 9-сы удар армияһының 99-сы уҡсылар дивизияһының 227-се полктың санинструкторы. 1944 йылдың июлендә Свирь йылғаһындағы алышта тағы яралана.

1953—1972 йылдарҙа Өфө № 99 мәктәбе уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, директоры.

1972—1994 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында: өлкән уҡытыусы, доцент, ғилми коммунизм, социология һәм политология кафедраһы профессоры, 1991—1997 йылдарҙа профессор-консультант. 1982-1983 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире. 1997 йылдың 16 мартында Өфөлә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
1980 йылда философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай. Ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — мәғариф социологияһы, социаль педагогика. Дөйөм мотлаҡ урта белем, ижтимағи фәндәрҙе уҡытыуҙа берҙәмлек һәм күсәгилешлелек проблемаларын, тәрбиәүи процестың эффектлығын, юғары мәктәп реформаһын һәм уны тормошҡа ашырыуҙың төп йүнәлештәрен тикшергән. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985);
* 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1943);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* УГАТУ/ Попов Василий Дмитриевич 

 
 

.
Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы

**Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы** (25 декабрь 1931 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-психиатр. 1959—1980 йылдарҙа Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһының баш табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Мирсал Зәйнәғәбдин улы Исмәғилев 1931 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Абҙан ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа.

Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, бер аҙ прокуратурала, район гәзитендә яуаплы секретарь, Байыш урта мәктәбендә пионервожатый булып эшләй. Артабан уҡыу теләге Мирсал Зәйнәғәбдин улын Башҡорт дәүләт медицина институтына алып килә.

1957 йылда йәш белгес тыуған ауылы Абҙанға табип булып эшкә ҡайта. Участка дауаханаһында хирург булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1959 йылда Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһына эшкә күсерелә. 1968—1972 йылдарҙа Красноусол шифаханаһында — бүлек мөдире, шул уҡ ваҡытта йәмәғәт эше — партия ойошмаһы секретары эшен алып бара. 1973—1980 йылдарҙа Ейәнсура районы Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһының баш табибы вазифаһын башҡара. Хеҙмәт эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында район дауаханаһында табип-психиатр булып эшләй. Ейәнсура районының почётлы гражданы (2009).

Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны 2010 йылдың 24 апрелендә вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Мирсал Зәйнәғбдин улы үҙе ғүмере буйы эшләгән поликлиникаһында музей аса. Бында районда эшләгән һәм эшләп киткән табиптар, һаулыҡ һаҡлау эшенең тәү башлап юлға һалыныуы, күтәрелеше, хәҙерге ваҡыттағы ҡаҙаныштары тураһында күп мәғлүмәт тупланған;
* Генерал Миңлеғәле Шайморатов етәкселегендәге 112-се Башҡорт атлы дивизияһы составында һуғышҡан яугир-ейәнсурасылар тураһында материалдар йыя;
* Башҡорт АССР-ы   Юғары Советының беренсе рәйесе Рәхим Кирәй улы Ибраһимовтың тыуған төйәгендә уның етәкселегендә музей асыла.
* 2009 йылда «Ейәнсура районының һаулыҡ һаҡлау хеҙмәте: кисә һәм бөгөн» («Здравоохранение Зианчуринского района: вчера и сегодня») исемле бай мәғлүмәтле китап сығара.

## Китаптары
* Исмагилов М.З., Здравоохранение Зианчуринского района: вчера и сегодня [Текст]: очерки о становлении здравоохранения района /М.З. Исмагилов , Исянгулово.- 2009.- С.144

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1966);
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976);
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы ()

## Хәтер
* 2012 йылда үҙәк район дауаханаһы поликлиникаһы бинаһында Исмәғилев Мирсал Зәйнәғбдин улы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Мидхат Асылбаев. Посвятил жизнь медицине. Газета «Зианчуринские зори», 19 марта 2019 года  
* Зианчуринский историко-краеведческий музей/ Мидхат Асылбаев 
* Литературная карта. МИРСАЛ ИСМӘҒИЛЕВ. МАУК «Зианчуринская межпоселенческая центральная библиотека». Официльный сайт
Усманова Кәримә Ишбулды ҡыҙы

**Усманова Кәримә Ишбулды ҡыҙы** (28 ноябрь 1971 йыл) — журналист. 2010 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең республиканың көньяҡ-көнсығыш төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе. 2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2021).

## Биографияһы
Кәримә Ишбулды ҡыҙы Усманова 1971 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған.

Мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ «Башҡортостан пионеры» гәзитенә мәҡәләләрен баҫтыра. Әсәһенең бер туған ағаһы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаевтың һәр саҡ уларҙа булыуы, ул һөйләгән матур әҙәбиәт донъяһы Кәримә Ишбулды ҡыҙын мәктәпте тамамлағас, 1989 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетына алып килә. Студент йылдарында уның мәҡәләләре «Башҡортостан», «Октябрь байрағы» гәзиттәрендә даими баҫылып сыға.
1994 йылда хеҙмәт юлын Күсей урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай, артабан Сибай интернат-гимназияһында башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. 2000 йылда «Һаҡмар» гәзитендә- хәбәрсе, аҙаҡ Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант вазифаһын башҡара. Сибай ҡалаһы уҡыусыларының ижадын бергә тупланған «Бала саҡтың яҡты хыялдары», «Еңеү яҙы», «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» һәм ойошма ағзаларының ижадынан торған «Мөғжизәләр көтәм», «Йәйғор төҫө» исемле йыйынтыҡтарҙың төҙөүсеһе була.

2010 йылдан «Башҡортостан» гәзитендә эшләй.

Төрлө йылдарҙа «Йәншишмә» һәм «Башҡортостан» гәзитенең йыл лауреаты була, «Башҡорт эшҡыуарлығы» конкурсында II урынды яулай, төрлө йылдарҙа «Һөнәрмән», «Талантлыны данлай Башҡортостан» конкурстары еңеүсеһе була. 2014 йылда «Моя земля — Россия» Бөтә Рәсәй конкурсында ауылдар темаһын яҡтыртғаны өсөн Рәхмәт Хаты менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2021).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Беҙ Баймаҡтар бит әле/Фирүзә Абдуллина
Михайлов Александр Яковлевич

**Михайлов Александр Яковлевич** (28 декабрь 1921 йыл—10 ғинуар 1984 йыл), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник (1965), хужалыҡ эшмәкәре. 1970 йылдан Өфө резина-техник изделиелар заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш (1963—1967) Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Михайлов Александр Яковлевич 1921 йылдың 28 декабрендә хәҙерге Новгород өлкәһе Валдай районы Рудово ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлай. 1940 йылдан Совет Армияһында. 1941 йылда Баҡы зенит артиллерияһы училищеһын тамамлай. 1941 йылдың декабренән башлап Ҡырым, Көньяҡ, Воронеж, Ялан һәм 1‑се Украина фронттарында хеҙмәт итә.

Өлкән лейтенант А. Я. Михайлов 1943 йылдың 25 сентябрендә Днепр йылғаһы аша кисеүҙәге алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1957 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курсын тамамлай. 244-се гвардия Ҡыҙыл Байраҡ зенит ракета полкы (Өфө) командующийы булып хеҙмәт итә. 1970 йылдан полковник Михайлов хаҡлы ялда.

Нуриман сәнәғәт районының 91-се Иглин һайлау округынан Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Өфөлә йәшәй. М. В. Фрунзе исемендәге резина техник изделиелар заводы директоры урынбаҫары булып эшләй.

1984 йылдың 10 ғинуарында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
"1181-се зенит артиллерия полкы батареяһы командиры (5-се зенит артиллерия дивизияһы, 7-се гвардия армияһы, Дала фронты), өлкән лейтенант Михайлов, 1943 йылдың 2 октябрендә Днепр аша сығып, фашист самолёттарының һөжүмен паромдан зенит батареяһы уты менән кире ҡаға, башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Бородаевка ауылы ситендәге плацдармда (Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровск районы) 4 көн дауамында совет ғәскәрҙәрҙең кисеүен ҡаплап торған дошман бомбардировщиктары төркөмдәренең һөжүмдәрен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. Михайлов Александр Яковлевич батареяһы дошмандың 9 самолетын бәреп төшөрә.

1943 йылдың 26 октябрендә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены ();
* Александр Невский (1945);
* Дүрт Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, ?,?,?).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Герои страны / Михайлов Александр Яковлевич
* Память народа/ Михайлов Александр Яковлевич «Подвиг»
Павлов Михаил Леонардович

**Павлов Михаил Леонардович** (30 декабрь 1956 йыл) — ғалим-химик-технолог. 1992 йылдан Ишембай махсуслаштырылған катализаторҙар химия заводы директорының фән, сифат һәм маркетинг буйынса урынбаҫары. 1999 йылдан «Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2008 йылдан — фәнни техник үҙәк директоры урынбаҫары, 2010 йылдан — «Салауатнефтеоргсинтез фәнни техник үҙәге» йәмғиәтенең бүлек етәксеһе. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2010).

## Биографияһы
Михаил Леонардович Павлов 1956 йылдың 30 декабрендә Грозный ҡалаһында тыуған. 1979 йылда М. Д. Миллионщиков исемендәге Грозный нефть институтын (хәҙер Грозный дәүләт нефть техник университеты) «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай һәм инженер-химик-технолог квалификацияһын ала. Михаил Леонардовичтың фәнни эшмәкәрлеге Грозный нефть ғилми-тикшеренеү институтында башлана: инженер, аспирант, һуңынан төп ғилми хеҙмәткәр, детергентов — синтетик йыуыу саралары цеогендары өсөн цеолитлы компоненттар етештереү менән етәкселек итә. Павловтың тәүге асыштары  Советтар Союзының дүрт катализатор фабрикаһына индерелә.

1992 йылдан Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводында фән, сифат һәм маркетинг буйынса директор урынбаҫары. 1999 йылдан «Газпром нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә: 2008 йылдан — фәнни-техник үҙәктең директор урынбаҫары, 2010 йылдан — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең фәнни бүлек етәксеһе. Нефтехимия өсөн цеолитлы катализаторҙар алыу технологияларын эшләү менән шөғөлләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни производство эшмәкәрлеге түбән, юғары модулле цеолиттар һәм улар нигеҙендә катализаторҙар, адсорбенттар синтезлау мәсьәләләренә, этилбензол, стирол, алкилбензин алыу процестарын камиллаштырыуға арналған. Павлов етәкселегендә цеолит ион алмаштырыусы лар (синтетик йыуыу саралары алыу өсөн), адсорбенттар, цеолит ингән крекинг катализаторҙарын һәм нефтехимик процестарҙы синтезлау ысулдары эшләнә һәм етештереүгә индерелә.
400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
4 монография, 89 патент һәм авторлыҡ танытмаһына эйә. 250-нән артыҡ уйлап табыуға танытмаһы бар.
Ғалим етәкселегендә 8 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Шулай уҡ «Газпром нефтехим Салауат», Салауат Өфө дәүләт нефть техник  университеты филиалы һәм Франция нефть институты менән берлектә техника һәм технологиялар программалары буйынса магистр дәрәжәһенә 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Наука в лицах / Павлов Михаил Леонардович
Күсмәева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы

**Ҡусмаева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы** (1 ғинуар 1952 йыл) — яҙыусы. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Тормош юлы
Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы Ҡусмаева 1952 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.

Балалыҡ, үҫмерлек йылдары атаһының тыуған яғы — Мәләүез ерендә үтә. Нөгөш урта мәктәбенән һуң Стәрлетамаҡ педагогия институтын, Мәскәүҙә Юғары комсомол мәктәбен тамамлай. Бер аҙ Өфөлә матбуғатта эшләй. Ғүмере буйы тыуған яғына тоғро ҡалып, Мәләүездә комсомол ҡала комитетында, «Октябрь юлы» гәзите мөхәрририәтендә, дәүләт органдарында етәксе вазифаларын башҡара, «Сатурн» телевидениеһында фәһемле тапшырыуҙар алып бара.
Байтаҡ йылдар «Мәләүез таңдары» әҙәби берекмәһен етәкләй, ижадсыларға ярҙам итә. Фәтҡулла Комиссаровтың «Дауыл булып остом дауылдарҙа» китабын баҫмаға әҙерләй.

## Ижады
Рус һәм башҡорт телендә яҙылған шиғырҙары республиканың төрлө баҫмаларында даими баҫыла, хикәйәләр яҙа, бер нисә китабы донъя күрә. 2003 йылда «Айҙың тулған мәле» китабы өсөн — Булат Рафиҡов исемендәге, ә 2012 йылда Фәтҡулла Комиссаров исемендәге премияға лайыҡ була.

## Сығанаҡтар
*Кусмаева Марьям Тимерхановна
*Лауреаты премии имени Фаткуллы Комиссарова в области журналистики. Библиографический дайджест
*Мәләүез ере таланттары

## Иҫкәрмәләр
Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы

**Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы** (3 ғинуар 1952 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Өфөнөң 1-се бала табыу йорто, 1978—1988 йылдарҙа 4-се бала табыу йортоноң табип-акушер-гинекологы, 1988—2008 йылдарҙа — баш табип урынбаҫары; 2013 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Рәсәйҙең 8-се саҡырылыш Дәүләт думаһы, Башҡортостан Республикаһының 4-6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры..

## Биографияһы
Римма Әмир ҡыҙы Үтәшева 1952 йылдың 3 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Сабай ауылынан тыуған.

1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1975 йылдың башында Өфө ҡалаһының 1-се бала табыу йортонда табип-акушер-гинеколог булып башлай , һуңынан ҡаланың 17 -се клиник дауаханаһында эшләй.

1976-1978 йылдарҙа — Өфөнөң № 1 бала табыу йортонда табип-акушер-гинеколог.

1978- 1988 йылдарҙа — табип-акушер-гинеколог, бүлек мөдире була,

1988-2008 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 4-се. клиник бала табыу йорто баш табибы урынбаҫары.

2013 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы доценты.

«Башҡортостан Республикаһы татарҙарының милли-мәҙәни автономияһы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе.

19-сы, 20-се саҡырылыш Өфө ҡала советы депутаты, 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы депутаты итеп һайлана.

2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.

2021 йылдың 19 сентябрендә VIII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены ();
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы ();
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Почёт билдәһе () ;
* Татарстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы ();
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы ()

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы

**Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы** (1 ғинуар 1932 йыл — 1 август 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1956 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозының тракторсы-комбайнсыһы. Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының почётлы гражданы..

## Биографияһы
Разих Ғабдрахман улы Ғабдрахманов 1932 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылында тыуған.
1946 йылда, ғаилә хәле ауыр булғанлыҡтан, 7 класты тамамлап өлгөрмәй. 

Тыуған төбәгендәге «Белем» колхозында ике тәгәрмәсле У, гусеницалы СЧТЗ тракторҙарында прицепщик булып хеҙмәт юлын башлай. 

Уңыш йыйыу башланыуға комбайнёр ярҙамсыһы итеп күсерелә. Шул уҡ колхозда уңыш йыйыу, артабан техника йүнәтеү эштәрендә ҡатнаша.

1947 — 1950 йылдарҙа комбайнёр булып эшләй. 

1956 йылда Бөрө ҡалаһында 11-се ауыл хужалығын механизациялау училищеһында механизатор–комбайнёрҙар курсын тамамлағандан һуң хеҙмәт резервтары тресы йүнәлтмәһе менән Әбйәлил районы «Урал» совхозына эшкә килә.

1965 – 1967 йылдарҙа Әлмөхәмәт бүлексәһенең трактор бригадаһында, 

1965 - 1984 йылдарҙа һәм 1985 йылдан - Үҙәк бүлексә тракторсыһы булып эшләй.

1978 йылда СКД комбайнында иң яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә – 5 (20036 центнер).

Ленин ордены (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) алтын миҙалы кавалеры. «9-сы, 10-сы, 11-се, 12-се биш йыллыҡтар ударнигы» билдәһе менән бүләкләнгән. «Москвич-412» автомобиле, 5 мотоцикл һәм башҡа ҡиммәле бүләктәр менән билдәләнгән. Әбйәлил районының почётлы гражданы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1973)
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1976)
* «9-сы, 10-сы, 11-се, 12-се биш йыллыҡтар ударнигы» билдәләре
* Әбйәлил районының почётлы гражданы (2001). 

## Һылтанмалар
* Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы - биш йыллыҡтар алдынғыһы 
* Габдрахманов Разих Габдрахманович
* Габдрахманов Разих Габдрахманович
* ПОЧЕТНЫЕ ГРАЖДАНЕ РАЙОНА

## Иҫкәрмәләр
Ольховка (Уҫы районы)

**Ольховка**  (элекке атамаһы — **Уймужбаш**) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайы Уҫы ҡала округындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Уймуж йылғаһы буйында, район үҙәге Уҫы ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ғәйнә улусы Уймуж ауылы башҡорттары килеп төпләнгәндәр

1926 йылда ауылда 70 башҡорт һәм 76 урыҫ йәшәгән.

## Халҡы

2002 йылда 34 кеше (урыҫтар — 76%) даими йәшәгән, 2010 йылда — 28 кеше. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ольховка

**Ольховка** — топоним.

## [[Башҡортостан]]
* Ольховка (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Ольховка (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Ольховка (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар.
* Ольховка (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.

## [[Пермь крайы]]
* Ольховка (Уҫы районы) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайы Уҫы ҡала округындағы ауыл.
Шөкөр Әбзәмов

**Шөкөр Әбзәмов** (Уразов, Абзанов; ) — Барын-Табын улусының поход старшинаһы, Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Иҫәт провинцияһы Барын-Табын улусы Шөкөр ауылында йәшәгән. Был юҡҡа сыҡҡан ауылдың ерҙәре хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районына ҡарай. 1795 һәм 1811 йылдарҙа Шөкөр менән Булат ауылдары бер ауыл булараҡ иҫәпкә алынған.

1770 йылда Шөкөр Әбзәмовтың биләмәләрендә бер-бер артлы башта И. И. Лепёхин, һуңынан шул уҡ йылдың 13 июнендә П. С. Паллас була. Сәйәхәтсе Иван Лепёхин уны Кундрава биҫтәһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта осрата һәм Шөкөр Әбзәмовты «затлы бай» тип атай: «При речке Сяульдир кочевал тогда знатный башкирский богач, Шукур прозываемый, который для препровождения времяни сделал башкирское собрание»

Петер Симон Паллас билдәләүенсә, Шөкөр ауылында улус старшинаһы йәки идарасыһы йәшәгән: *«по Увельке в стороне лежащие башкирские деревни, от поколения Курманай, кои с уйскими казаками беспрестанно за земли ссорятся и коих названия по порядку суть следующия: Шокур-аул, где старшина или управитель волости живет, Токтагулаул, Абдул-аул и прочие»*.

Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, 1773 йылдың декабрь башында Шөкөр Әбзәмов, Биктимер Ураҙаев һәм Әбделкәрим Ҡорманаев менән берлектә Урал аръяғы башҡорттарын ихтилалға күтәрә. Шөкөр Әбзәмов һәм Биктимер Ураҙаев Е. И. Пугачёв эргәһенә килеп, уға Төп ғәскәр ойоштороуҙа ярҙам итә.

1774 йылдың май башында Белорет заводында Е. И. Пугачёв Урта ҡаҙаҡ йөҙө ханы — Аблай хан һәм Урта йөҙ солтандары ҡаршыһына башҡорт делегацияһын ебәреп, ҡаҙаҡтарҙы баш күтәреүселәр яғына йәлеп итергә ҡарар итә. Кинйә Арыҫланов Ҡара Табын һәм Теләү улустары старшиналары тархан Байым Ҡыҙраев, Муса Килкин һәм Рәсүл Итжимәсов (Иштемәсов) менән кәңәшләшкәндән һуң, Пугачевҡа делегация составына Барын Табын улусының поход старшинаһы Шөкөр Әбзәмов, сотник Упаҡ Әбзәмов һәм Өмәтәй Өҫәновты тәҡдим итә.

1774 йылдың 8 майында Магнит ҡәлғәһендә Е. И. Пугачёв ағалы-ҡустылар Шөкөр менән Өпәк (Упак) Әбзәмовтарҙы, Өмәтәй Өҫәновты Урта ҡаҙаҡ йөҙөнә ебәрә. Делегация ҡуйылған бурыстарҙы уңышлы башҡара. 16 көндән һуң башҡорт делегацияһы ҡаҙаҡ солтандары Ембет батыр һәм Санкадаутбай тарханға килә. Һөйләшеүҙәрҙән һуң ҡаҙаҡ солтандары Пугачевҡа ҡушылыуҙары тураһында белдерә һәм улар менән бергә Ембет батырҙың улы аралбайҙы ебәрә. Шөкөр Әбзәмовтың делегацияһы Аблай хан менән дә уңышлы һөйләшеүҙәр алып бара, хан ихтилалсыларға 1500 яугирҙы ебәрергә вәғәҙә бирә. Шөкөр Әбзәмов кире Башҡортостанға имен ҡайта, ә 14 июндә Упаҡ Әбзәмов менән Аралбайҙы Синара ҡәлғәһе янында әсиргә алғандар.

Баш күтәреүселәр, әгәр властар рәхимһеҙ үс ала башлаһа, ҡаҙаҡ далаларына күсеү тураһында алдан һүҙ ҡуйыша. Ҡайһы бер старшиналар, шул иҫәптән Шөкөр Әбзәмов был турала ҡаҙаҡ жуздары вәкилдәре менән һөйләшеү алып бар. Ул ҡаҙаҡтарға былай тигән: *«Әгәр бында ҡыҫа башлаһалар, ул саҡта бөтөнләй улар далаһына күсеп китер, улар менән бергәләп йәшәр»*.

Шөкөр Әбзәмовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, Шөкөр ауылында Шөкөров фамилияһын йөрөтөүселәр теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Хафизов Айрат Рим улы

**Хафизов Айрат Рим улы** (5 ғинуар 1957 йыл) — ғалим-инженер. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан тау-нефть факультеты деканы; 2016—2020 йылдарҙа нефть һәм газ скважиналарын быраулау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1989), Рәсәй газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2013).

## Биографияһы
Айрат Рим улы Хафизов 1957 йылдың 5 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Маншыр ауылында тыуған.

1979 йылда Өфө нефть институтын (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлай һәм шунда эшләй башлай: педагог, доцент, профессор.

1999 йылдан — тау-нефть факультеты деканы.

2016 йылдан — нефть һәм газ скважиналарын быраулау кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Тәбиғи газды транспортлауҙа тәбиғи газды ташыу, нефтте әҙерләү һәм утилләштереү өсөн энергияны һаҡсыл файҙаланыусы технологиялар, нефть газын утилләштереү проблемаларын хәл итеүгә өлөш индерә.
Нефть һәм газ йыйыу һәм таҙартыу процестарын камиллаштырыу һәм оптималләштереү ысулдарын тәҡдим итә. Йылылыҡ-масса алмашыу аппаратын, тәбиғи газды киптереү, күп конкурентлы ҡатнашмаларҙы айырыу, цистерналарҙа углеводород сеймалының күләмен билдәләү һ. б. ысулдарын эшләй, улар Рәсәй Федерацияһының нефть һәм газ сығарыу предприятиеларында ҡулланыла. Уйлап табыуға 16 авторлыҡ таныҡлығы бар. 200-ҙән ашыу баҫма, шул иҫәптән 10 монография авторы.
Хеҙмәттәре:
* Утилизация отработанных масел. Уфа, 1996 (авторҙаш);
* Экологические проблемы нефтяной промышленности. Уфа, 2005 (авторҙаш);
* Сбор, подготовка и хранение нефти и газа. Технологии и оборудование. Уфа, 2007 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1989);
* Рәсәй газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2013);
* Башҡортостандың комсомол премияһы лауреаты (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Диңгеҙ кимәле

**Диңгеҙ кимәле** — донъя океанының ирекле йөҙө торошо, ниндәйҙер шартлы аҫылмалы үлсәү һыҙығында һыу өҫтө кимәле. Был торош гравитация законы, Ерҙең әйләнеүе, температура, тирбәлеүҙәр һәм башҡа факторҙар менән билдәләнә. «Яҡын арала», һыу ҡалҡыу, уртаса тәүлек, уртаса айлыҡ, уртаса йыллыҡ һәм уртаса оҙайлы йылдар диңгеҙ кимәле бар.

Ел тулҡындары, һыуыныу, диңгеҙ өҫтөн йылытыу һәм һыуытыу, атмосфера баҫымының тирбәлеүе, яуым-төшөм һәм парға әйләнеү, йылға һәм боҙлоҡ ағымы йоғонтоһонда диңгеҙ кимәле өҙлөкһөҙ үҙгәрә. Диңгеҙ өҫтөндәге был тирбәлеүҙәрҙән оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәленә йоғонто яһамай. Оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәленең торошо ауырлыҡ көсө һәм гидрометеорологик характеристикаларҙың (һыу тығыҙлығы, атмосфера баҫымы һ.б.) арауыҡ тигеҙһеҙлеге менән билдәләнә.).

Һәр нөктәлә даими булған оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәле ҡоро ерҙәге бейеклектәрҙе иҫәпләгән кимәле итеп ҡабул ителә. Түбән һыу ҡалҡыулы диңгеҙҙәрҙең тәрәнлеген иҫәпләү өсөн, навигация талаптарына ярашлы, был кимәл нуль тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә һәм элекке СССР, башҡа илдәреҙең күпселегендә, шулай уҡ Польшала, Ер өҫтө нөктәләренең абсолют бейеклектәре Балтик диңгеҙенең оҙайлы уртаса кимәленән иҫәпләнелә, улар Кронштадттағы нуль кимәленән билдәләнә.. Көнбайыш Европа илдәренең тәрәнлеге һәм бейеклеге Амстердам футштогы буйынса иҫәпләнә (Урта диңгеҙ кимәле Марсель футштогы буйынса үлсәнә). Канада һәм АҠШ өсөн Римуска, ә ҠХР өсөн Циндао ғалаһы янындағы диңгеҙ кимәле алына.
Диңгеҙ кимәле һәм тирбәлеүен теркәү өсөн мареограф тигән прибор ҡулланыла

Һауа торошоноң глобаль үҙгәреүенә йоғонто яһаусы факторҙар күп (йәғни глобаль йылыныу) булыу сәбәпле, яҡын киләсәктә диңгеҙ кимәленең үҙгәреүен күҙаллауҙар һәм баһалау аныҡ түгел.

## Диңгеҙ өҫтө бейеклеге

**Диңгеҙ өҫтө бейеклеге** (**ВМП**) — был океан өҫтөнөң бейеклеге (йәки топография йәки рельефы). Тәүлек дауамында диңгеҙ ҡалҡыуына, Ерҙә эш иткән Ай менән Ҡояштың тирбәлеү көстәре иң ныҡ тәьҫир итә. Диңгеҙ кимәленең оҙайлы үҙгәреүенә океан циркуляцияһы йоғонто яһай.

Ғәҙәттә, океан циркуляцияһы уртаса тайпылыштарға максимум ± 1 м йоғонто яһай.

Диңгеҙ кимәленең иң әкрен үҙгәрештәре Ерҙең (геоидтарҙың) гравитацион ҡырының үҙгәреүе, ҡитғаларҙың яңынан бүлеүе, диңгеҙ төбөндә тауҙар барлыҡҡа килеүе менән бәйле.

Ерҙең гравитацион ҡыры тиҫтәләрсә йылдар һәм быуаттар буйынса сағыштырмаса тотороҡло булғанлыҡтан, диңгеҙ кимәленең үҙгәреүсәнлегенә океан әйләнеше ҙурыраҡ роль уйнай. Йылылыҡ һәм ел тәьҫире миҙгелле үҙгәрештәре океан әйләнешенә, ә был, үҙ сиратында, диңгеҙ кимәленә йоғонто яһай. Диңгеҙ кимәле вариациялары юлдаш альтиметрияһы (мәҫәлән, TOPEX/Poseidon, Yason 1 спутниктары) ярҙамында үлсәнә ала һәм, мәҫәлән, диңгеҙ кимәленең күтәрелеүен, йылылыҡ һәм геострофик ағымдарҙы иҫәпләү, океанда өйрөлмәләрҙе асыҡлау һәм өйрәнеү өсөн ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Диңгеҙ регрессияһы һәм трансгрессияһы — геологик тарихта урындағы йәки глобаль диңгеҙ кимәленең түбәнәйеүе һәм күтәрелеүе.
* Хәҙерге заманда диңгеҙ кимәле күтәрелеүе
* Геодезияла милли бейеклек системалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Высота морской поверхности и морские течения
* Последствия изменения уровня моря
* Примерный расчет подтопления мировых территорий
Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы

**Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы** (5 ғинуар 1937 йыл — 12 декабрь 2013 йыл) — нефть сығарыу тармағы алдынғыһы. 1962 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Дүртөйлө технологик транспорт идаралығы слесарь-төҙәтеүсеһе һәм водителе; 1974—1995 йылдарҙа нефть сәнәғәтенең башҡа предприятиелары водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Фәнил Нурдәүләт улы Йыһаншин 1937 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Яңы Балаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылы мәктәбендә урта белем ала.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1962 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы Дүртөйлө технологик транспорт идаралығының слесарь-төҙәтеүсеһе һәм водителе.

1974—1995 йылдарҙа нефть сәнәғәтенең башҡа предприетиелары: 1974 йылдан «Коминефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Усинск быраулау контораһы, 1976 йылдан — «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы, 1983 йылдан — «Башнефть» производство берекмәһенең махсус технологик транспорт идаралығы, 1988—1995 йылдарҙа — Ямал-Ненец автономиялы округындағы «Пурнефтегаз» производство берекмәһе водителе.

Хеҙмәт ветераны 2013 йылдың 12 декабрендә Дүртөйлө районының Семилетка ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Дюртюлинская энциклопедия / гл. ред. Р. С. Юсупов. — Уфа: Башк. энцикл., 2020. — 572с.: ил., карты. ISBN 978-5-88185-493-5
Троя астероидтары

**Троя астероидтары** — LДүрт һәм LБиш Лагранж нөктәләре тирәһендәге, һәм, тимәк, улар теләһә ниндәй планетаның йәки юлдаштарҙың 1:1 орбиталь резонансындағы астероидтар төркөмө.

Ошо типтағы астероидтар тәүге тапҡыр Юпитер эргәһендә табыла. Был астероидтар Илиадала һүрәтләнгән Троя һуғышыперсонаждарының исемдәре менән атала.

Юпитерҙан тыш башҡа планеталарҙа ла троя астероидтары булыуы билдәле: Марс эргәһендә — 9, Нептун янында — 28, Уран менән Ер эргәләрендә 1-әр. Шулай уҡ Сулпан (Венера) эргәһендә ваҡытлы троя юлдашының булыуы билдәле. Бынан тыш, Сатурндың ике юлдашы — Тефия һәм Диона эргәләрендә, үҙ сиратында, икешәр троя юлдашы бар.

2020 йылдың февраленә Ҡояш системаһында 7681 ошондай астероид асыла, шуларҙың 7642-һе — Юпитер орбитаһында.

NASA троя астероидтарын Люси (исем — инә австралопитек Люсиҙың исеменән) автоматик планета-ара станцияһы ярҙамында тикшерергә ниәтләй, 2021 йылдың 16 октябрендә уны осороу уңышлы башҡарыла. Был автоматик планета-ара станцияһының астероидтарҙың төп билбауы аша осоп үтеүе 2025 йылға билдәләнгән. «Люси» 2027 йылдан 2033 йылға тиклем Юпитерҙың 6 троя астероидын тикшерәсәк. Миссияны Плутонды тикшергәндә файҙаланылған «Новые горизонты» аппаратында ҡулланылған *Ralph* һәм *LORRI* инструменттарының яңы версияһы менән ҡоралландырыу планлаштырыла, шулай уҡ Ер тирәһендә әйләнгән (101955) Бенн «OSIRIS-REx» астероиды менән башланған миссиянан *OTES* приборының эш тәжрибәһе лә иҫәпкә алынасаҡ.

## Тарихы
1772 йылда Жозеф Луи Лагранж сикләнгән есем мәсьәләһенөйрәнгәндә билдәле бер шарттарҙа иҫәпләү системаһында есем хәрәкәтһеҙ ҡалған биш нөктәнең булыуын аса. Был нөктәләр Лагранж нөктәләре тип атала, һәм уларҙың икеһе тотороҡло тигеҙләнеш нөктәләре була: LДүрт һәм LБиш. Шулай итеп, был нөктәләрҙә массаһы бәләкәй объекттарҙың булыу ихтималлығы билдәләнә.

Был гипотеза ғәмәлдә, 1906 йылда немец астрономы Макс Вольф (588) Ахиллес астероидын асҡан мәлдә, раҫлана. Бындай астероидтарҙы Троя һуғышы батырҙары исеме менән , ә объекттар класын — троя астероидтары тип атау традицияға әйләнә. LДүрт нөктәһендәге объекттар гректар хөрмәтенә аталһа, ә LБиш нөктәһендәгеләр — Троя һаҡсылары хөрмәтенә атала, ләкин ике иҫкәрмә бар: (617) Патрокл — трояндар лагерында, ә (624) Гектор — гректар лагерында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Пищей космических кентавров оказались троянские астероиды
* В «мертвой зоне» Нептуна обнаружен новый троянский астероид
2022 йыл

## Ваҡиғалар
БМО ҡарары буйынса, 2022 йыл Халыҡ-ара һөнәрселек балыҡсылығы һәм аквамәҙәниәт йылы тип иғлан ителде.
*  Рәсәйҙә халыҡтарҙың мәҙәни мираҫы йылы
*  Башҡортостанда Һөнәри белем биреүҙе модернизациялау, лайыҡлы хеҙмәт шарттары һәм хеҙмәт династиялары йылы
*  Белоруссияла тарихи хәтер йылы
*  Әзербайжанда Шуша ҡалаһы йылы
*  Үзбәкстанда халыҡ мәнфәғәттәрен тәьмин итеү йылы
*  Ҡаҙағстанда Балалар йылы

### Ғинуар
* 1 ғинуар
** Рәсәйҙә эшкәртелмәгән түңәрәк урманды экспортҡа сығарыуҙы тыйыу үҙ көсөнә инде һәм сеймал әйләнешен күҙәтеп барыусы һанлы мәғлүмәт системаһы эшләй башланы.
** Ҡытайҙа урындағы автомобиль сәнәғәтенә сит ил капиталы инвестицияларына сикләүҙәр тулыһынса бөтөрөлдө.
** Иньяцио Кассис Швейцария президенты вазифаһын башҡара башланы.
** Рәсәй Федерацияһында йәшәү минимумы 12654 һумға тиклем арттырылды.
** Рәсәйҙә хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме (МРОТ) 13 890 һумға тиклем артты.
** Швеция Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошманың (ОБСЕ) рәйесе итеп һайланды. 
* 2 ғинуар 
**Рязань өлкәһендә салонында 49 кеше булған автобус аварияға осраған. 5 кеше һәләк булған, 22-һе йәрәхәтләнгән.
**Ҡаҙағстанда тәбиғи газға хаҡтар артыуға ҡаршы митингтар башлана.
*3 ғинуар
**Рәсәй Федерацияһы, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия һәм Франция лидерҙары ядро һуғышына ҡаршы белдереү ҡабул итте
**Хайсам әл-Гайс ОПЕК-тың киләһе секретары итеп һайланды. 2022 йылдың 1 авгусында ул 2016 йылдан ошо вазифаны биләгән Мөхәммәт Баркиндоны алмаштыра.
*4 ғинуар — BlackBerry компанияһы үҙенең продукттарына ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатты.
*5 ғинуар
**Халыҡтың ризаһыҙлығы артыу сәбәпле Ҡаҙағстан хөкүмәте отставкаға китте.
** Ҡаҙағстандың Мангистау һәм Алматы өлкәләрендә, шулай уҡ Алматы һәм Нур-Солтан ҡалаларында ғәҙәттән тыш хәл индерелде.
**Нурсолтан Назарбаев Ҡаҙағстан Республикаһы Именлек советы рәйесе вазифаһынан бушатылды

* 16 ғинуар — Сербияла конституция референдумы.
* 23 ғинуар — Ливияла парламент һайлауҙары.
*24 ғинуар — Италияла президент һайлауҙары.

### Февраль
* 4 — 20 февраль — XXIV Ҡышҡы Олимпия уйындары (Пекин, Ҡытай).
* 6 февраль — королева Елизавета II, Британия монархтарынан беренселәрҙән булып, Платина юбилейын билдәләй.

### Март
* Март — Гонконг махсус хакимиәте төбәгендә башҡарма власть башлығын һайлау.

### Апрель
* 10 апрель—24 апрель — Францияла президент һайлауҙары.
* Апрель — Венгрияла парламент һайлауҙары.

### Май
* 13—29 май —  Хельсинки һәм Тампере (Финляндия) ҡалаларында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты үтә.
* 10—14 май — Туринда (Италия) 66-сы «Евровидение» йыр бәйгеһе уҙа.

### Сентябрь
* 11 сентябрь — Рәсәй Федерацияһында Берҙәм тауыш биреү көнө.

### Октябрь
* 2 октябрь—30 октябрь — Бразиялияла дөйөм һайлауҙар.
* 25 октябрь — ҡояш тотолоуы.

### Ноябрь
* 1—25 ноябрь — проведение первой в истории независимого Узбекистана переписи населения.
* 21 ноябрь—18 декабрь — в Катаре состоится 22-й чемпионат мира по футболу.

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Яңы Үзән

**Яңы Үзән** ( , элекке **Новый Узень**) —Ҡаҙағстандың Мангистау өлкәһенең өлкә буйһоноуындағы ҡалаһы.

## Тарихы
1964 йылда барлыҡҡа килгән, Манғышлаҡ (Маңғыстау) яйлаһында урынлашҡан. 1968 йылдан ҡала Новый Узень атамаһы менән йөрөй. 1993 йылдың 7 октябрендә Яңы Үзән тип үҙгәртелә.

1989 йылдың июнь айында Новый Узень ҡалаһында милли нигеҙҙә ҙур сыуалыштар була.

Рәсми версия буйынса, 2011 йылдың 16 декабрендә, нефтселәрҙең ете айға һуҙылған забастовкаһынан һуң, Яңы Үзәндең төп майҙанында эске ғәскәрҙәре ҡорал ҡулланыуы арҡаһында күмәк сыуалыштар башлана, һәм был хәл рәсми мәғлүмәттәр буйынса 15 кешенең һәләк булыуына килтерә. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса 64 кеше һәләк була һәм 400 кеше яралана. Ғәскәр индерелгәндән һуң, бер айҙан ашыуға комендант сәғәте иғлан ителә. Был ваҡиғаларҙан һуң күпләп ҡулға алыуҙар була..

2012 йылдың июлендә эш ташлауҙар үтә, митинг әҙерләнә, ҡалаға эске ғәскәрҙәр индерелә.

2012 йылдың октябрендә Маңғыстау өлкәһе әкиме Бауыржан Мүхәмәджановҡа өлкәндәр төркөмө ҡаланың исемен изге Бекет-ата хөрмәтенә атау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 2012 йылдың декабрендә ҡала әкиме Серикбай Турымов ҡаланың исеме үҙгәртелмәйәсәген иғлан итә.

2022 йылдың ғинуарында шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың кинәт артыуына ҡаршы протесттар башлана.

## Демографияһы
2019 йылдың башына халыҡ һаны 81 581, йәғни бөтә өлкә халҡының 12,03%-н тәшкил иткән. Ҡала хакимиәте  территорияһы составында 151 098 кеше йәшәгән, шуларҙың 98,67 проценты - ҡаҙаҡтар (98,7%), урыҫтар (0,67%), ҡарағалпаҡтар (0,18%), үзбәктәр (0,15%). 
11,5 мең кеше йәшәгән Тәңге ҡасабаһын һәм 3,5 мең кешене үҙ эсенә ала. Жаңаөзен ҡалаһы хакимиәте составына ҡаланан башҡа 11,5 мең кеше йәшәгән Теңге ҡасабаһы һәм 3,5 мең кеше йәшәгән Ҡызылсай ауылы инә. 2012 йылда ҡала составында Рахат ауылы барлыҡҡа килгән.

## Иҡтисады
Нефть һәм тәбиғи газ сығарыу. «Ҡаҙаҡ газ эшкәртеү заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (ТОО). Быға тиклем ҡалала Ҡаҙғстандың төрлө төбәктәренән яуаплылыҡҡа тарттырылған енәйәтселәре тоолған холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениеһы урынлашҡан булған, улар 6656-сы хәрби часының өсөнсө уҡсылар ротаһы һағы аҫтында тотолған. Бынан тыш, ҡалала 2012 йылда асылған Ҡаҙағстан Республикаһы Милли гвардияһының йәмәғәт тәртибен контролдә тотоуҙы тәьмин итеүсе в/ч 5548-се хәрби часының һәм ВС РК — в/ч 51809-Г һауа оборонаһы бригадаһының айырым радиолокация ротаһы урынлашҡан. Ул элекке аэропорт булған ерҙә урынлашҡан

Ҡаланан Ҡаҙағстан — Төркмәнстан — Иран тимер юл линияһы башлана.

## Власть органдары
Ҡаҙағстан Республикаһының 2001 йылдың 23 ғинуарында ҡабул ителгән «Ҡаҙағстан Республикаһында урындағы дәүләт идараһы һәм үҙидараһы тураһында» законына ярашлы, Яңы Үзән әкимен Маңғыстау әкиме тәғәйенләй.

### Ҡала башлыҡтары

## Иҫкәрмәләр