open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы

**Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы ** (20 август 1923 йыл — 2012 йыл) — Өфөләге 4-се тегеү фабрикаһы оҫтаһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Нәфисә Муллайән ҡыҙы Горбушина 1923 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Благовар районы Яңы Һынташ ауылында тыуған.

Белеме — урта махсус, 1963 йылда Өфө еңел сәнәғәт техникумын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда 3-сө Черниковка төҙөлөш тресында кассир булып башлай. 1946—1947 йылдарҙа Черниковка «Индпошив» артелендә тегенсе булып эшләй. 1956 йылдан — тегенсе-мотористка, Өфөнөң 2-се теген фабрикаһының өлкән мастеры, 1962 йылда Өфөнөң 4-сө тегеү фабрикаһына мастер итеп күсерелә.

Талантлы һәм инициативалы ойоштороусы Н. М. Горбушина етәкселеге аҫтында бригада системалы рәүештә етештереүҙең юғары күрһәткестәренә өлгәшә, ай һайын эшләү нормаһын 110—115 процентҡа үтәй, был күрһәткес башҡа цех коллективтарынан 5-6 процентҡа юғарыраҡ. Ете йыллыҡ планды (1959—1965) бригада ваҡытынан алда — алты йыл да дүрт ай эсендә башҡара, пландан тыш 3 500 берәмек теген әйберҙәре етештерә.

1965 йылдан башлап ул етәкләгән бригада техник контроль бүлегенә 99,5 процент әҙер продукция тапшыра, был күрһәткес фабрика һәм цех күрһәткестәре буйынса 8-10 процентҡа юғары. 99,2 процент әйберҙәр ҡуйылған 98,2 процентҡа ҡарата беренсе сорт менән сығарыла.

Н. М. Горбушина продукция әҙерләүҙең дефектһыҙ ысулына күсеүҙе башлай. Кейем тегеү процесын механизациялау буйынса ҙур эш башҡара, һөҙөмтәлә хеҙмәт етештереүсәнлек 12,8 процентҡа арта. 1959—1965 йылдарҙа ул етәкләгән бригада 7 рационализаторлыҡ тәҡдим индерә, иҡтисади эффект 8,5 мең һум тәшкил итә. Ете йыллыҡта остаз булараҡ тегенсе һөнәренә 30 яңы эшсе әҙерләй, уларҙың дүрт кешеһе эшкә мастер сифатында үрләтелә, хеҙмәттең алдынғы алымдарына 52 кешене өйрәтә.

Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙә һәм туҡыма, тиркотаж, теген әйберҙәре һәм еңел сәнәғәттең башҡа продукцияларын етештереүҙә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумы 1966 йылдың 9 июнендәге указы менән Н. М. Горбушинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1967 йылдан 1974 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Өфө «Мир» тегеү фабрикаһының өлкән мастеры булып эшләй, артабан Өфө ҡалаһында йәшәй. 2012 йылда вафат була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*   
* 
* http://www.bashinform.ru/news/169151/
Крышова Нина Александровна

**Крышова Нина Александровна** (1895 — 1971) — совет ғалим-нейрофизиологы һәм невропатологы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1946). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965).

## Биографияһы
1919 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлағандан һуң, нервы ауырыуҙары клиникаһында ординатор итеп ҡалдырыла, һуңынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында табип булып хеҙмәт итә. 1921 йылдан Г. И. Россолимо һәм С. Н. Давиденков етәкселеге аҫтында Мәскәүҙең бер нисә клиникаһында эшләй.

1932 йылдан И. П. Павлов етәкселеге аҫтында нервы ауырыуҙары клиникаһында эшләй. 1935 йылда Н. А. Крышова «о сухожильной арефлексии и ее причинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1938 йылдан алып — невроз бүлеге мөдире, кеше нейрогенетикаһы лабораторияһының фәнни етәксеһе һәм 1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһының И. П. Павлов исемендәге Физиология институтының сектор мөдире итеп тәғәйенләнә. 1939—1943 йылдарҙа — Мәскәүҙең бер нисә госпиталендә консультант.

Н. А. Крышова төп нервы процестарының торошон асыҡлау өсөн үҙенсәлекле методикалар эшләй, уның нейрогенетика буйынса, шул иҫәптән «игеҙәктәр алымын» ҡулланып, нейроинфекция буйынса тикшеренеүҙәре билдәле, нервы системаһының травматик зарарланыуы һәм функциональ ауырыуҙары, телмәр боҙолоуы һәм шулай уҡ клиник невропатологияның байтаҡ башҡа актуаль мәсьәләләре буйынса хеҙмәттәре бар. Н. А. Крышованың хеҙмәттәренең бер өлөшө нервы системаһы ауырыуҙарын гистологик тикшереүҙәргә һәм яңы дарыу препараттарының фармакодинамикаһына арналған. Н. А. Крышова етәкселеге аҫтында 25 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы башҡарылған.

Күп йылдар Н. А. Крышова Ленинградтың баш невропатологы булып эшләй, Бөтә Союз невропатологтар һәм психиатрҙар йәмғиәте идараһы Президиумы ағзаһы, Эстония һәм Ленинград невропатологтар һәм психиатрҙар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, мускул дистрофияһы менән көрәш буйынса халыҡ-ара ассоциация ағзаһы, Ҙур медицина академияһының 2-се баҫмаһында «Неврология» мөхәрририәт бүлеге мөхәррире була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — Т. 11: Коамид — Криотерапия. — 1979 г. — 544 с.
* *Женщины города Ленина* / Ин-т истории партии при Ленингр. обкоме КПСС — филиал Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС ; Предисл. Т. И. Лютовой. — Ленинград : Лениздат, 1963 г. — 408 с.
* *Журнал невропаталогии и психиатрии* // Памяти проф. Н. А. Крышовой (К 60-летию со дня рождения) / Кpаeвский Я. М., Изд. «Медицина», : 1956 г. № 56 — 518 с.
Тихомирова Любовь Андреевна

**Любовь Андреевна Тихомирова** (11 июль 1936 йыл — 12 май 2018 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, колхоз бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Любовь Андреевна Тихомирова 1936 йылдың 11 июлендә Ростов өлкәһе Миллеровский районының Туриловка утарында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1953 йылда Каменская ТЭЦ-ында төрлө эштә эшләүсе булараҡ башлай. 1954 йылда, курстарҙы тамамлағандан һуң, машинист ярҙамсыһы итеп күсерелә. Каменск-Шахтинск ҡалаһында кейәүгә сыға. 1957—1959 йылдарҙа ауыл хужалығында эшләй башлай һәм артабан «Коммунизмға юл» совхозының 2 -се бригадаһында төрлө эштәрҙә эшләй, ә 1959—1969 йылдарҙа һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй.

1969 йылдың мартында Тихомирова Донда беренсе ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһын етәкләй. Беренсе йылда уҡ уртаса колхоз буйынса күрһәткескә ҡарағанда һәр гектарҙан 2 центнерға күберәк йыйып ала. Ҡатын-ҡыҙҙар бригадаһы тураһында гәзит һәм радио аша һөйләй башлайҙар. Бөтә Союз колхозсылар съезына президиумы ағзаһы итеп һайлана һәм үҙенең сығышында: «*Ҡыйыуыраҡ, әхирәттәр! Механизатор һөнәре беҙҙең хәлдән килерлек. Ҡатын — ҡыҙҙар-тракторға ултырығыҙ!*»- тип саҡыра. Һәм уның саҡырыуын ишетәләр — 1970 йылда инде Донда 13, 1980 йылдарҙың уртаһында — яҡынса 80 ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы була.

Любовь Андреевна 1972 йылда КПСС ағзаһы. 1979 йылда Донецк ауыл хужалығы техникумын агроном һөнәре буйынса тамамлай. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — РСФСР Юғары Советының 9-сы һәм 10-сы саҡырылыш депутаты була (1975—1985 йылдарҙа) һәм РСФСР Юғары Советы президиумы ағзаһы (1975), партия район комитетының даими ағзаһы, район советы депутаты, Бөтә Союз колхозсыларының III съезы делегаты һәм һәм колхоз идараһы ағзаһы итеп һайлана (1969).

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге Указы менән Бөтә союз ярыштарындағы уңыштары өсөн, туғыҙынсы биш йыллыҡтың заданиеларын ваҡытынан алда үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы һәм аҙыҡ-түлек етештереү һәм уны дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса йөкләмәләрҙа арттырып үтәгәне өсөн Тихомирова Любовь Андреевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ростов өлкәһенең Миллервский районы Венделеевка утарында йәшәй. 2018 йылдың 12 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы 
** Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»  ордендары, шулай уҡ миҙалдар.
* Прасковья Ангелина исемендәге хеҙмәт данының Бөтә Союз призына лайыҡ булыусы (1976).
* Миллерово ҡалаһының почетлы гражданы.
* 2014 йылдың апрелендә Ростов өлкәһенең ҡатын-ҡыҙҙар тракторсылар бригадаһына ойошторолоуына 35-йыллыҡ уңайынан, Миллеровский районының ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһының өс бригадиры, улар араһында Л. А. Тихомирова ла Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының (Губернаторы) Хөрмәт хаттары менән бүләкләнә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Тихомирова Любовь Андреевна // ''Герои труда Дона'': биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2008—2016.

## Һылтанмалар
* 
* Ер ҡыҙы
Токарева Александра Васильевна

**Токарева Александра Васильевна** (26 июль 1926 йыл — 1 март 1992 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Пенза өлкәһенең Түбәнге Ломов колхоз-ара сусҡа һимертеү базаһында сусҡа ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Александар Васильевна Токарева 1926 йылда Пенза өлкәһе Нижнеломовский районының Үрге Ломов ауылында тыуған. Башланғыс белем ала. 1941 йылда фабрика-завод мәктәбен тамалай һәм үҙ теләге менән фронтҡа китә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мәскәү янында зенит-прожектор полкында хеҙмәт итә. 1945 йылда Ҡыҙыл Армиянан демобилизациялана. Үрге Ломов «Еңеү» шырпы фабрикаһында автоматсы булып эшләй.

1966 йылда даими төнгө смена арҡаһында сусҡа фермаһына эшкә күсә. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем шунда эшләй. Даими юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. 1971 йылда КПСС ағзалары сафына инә.

СССР Юғары Совет Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән ауыл хужалығында һәм малсылыҡта юғары рекордлы күрһәткестәре өсөн Токарева Александра Васильевна Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1980 йылдар уртаһында пенсияға сыға.

Үрге Ломов ауылында йәшәй. 1992 йылдың 1 мартында вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:


* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ (08.04.1971)
* Ленин ордены (08.04.1971)
* Әсәлек миҙалы, I дәрәжә
* Әсәлек миҙалы, II дәрәжә
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пензенцы — Герои Социалистического Труда. — Пенза, 1988.

## Һылтанмалар
*
Туразянова Светлана Владимировна

**Туразянова Светлана Владимировна** (25 май 1969 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Биографияһы
Светлана Владимировна Туразянова 1969 йылдың 25 майында Өфө ҡалаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инә. Һуңынан Мәскәү ҡулланыусылар кооперацияһы университетында икенсе юғары белем ала.

Хеҙмәт юлын 1986 йылда «Дуҫлыҡ» Башҡортостан производство берекмәһендә башлай.
1991—1992 йылдарҙа «Химпром» Өфө производство берекмәһенең ВЛКСМ комитеты секретары булып эшләй.
1992—2005 йылдарҙа — «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһының 7-се Өфө автотранспорт предприятиеһында бухгалтер, юрисконсульт, баш экономист, баш бухгалтер, иҡтисад һәм юридик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары. 2006—2008 йылдарҙа — «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисади фараз һәм анализ бүлеге начальнигы, 2008—2017 йылдарҙа — генераль директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2011—2013 йылдарҙа бер үк ваҡытта «Йөк-пассажирҙар ташыу» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры һәм «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директоры урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2018 йылдан — «Һандуғас» донъяуи исламды үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды" коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы президенты.
Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советына депутат итеп һайлана.
2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты ағзаһы.
Тормошта, өс ҡыҙ тәрбиәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Маҡтау ҡағыҙҙары, Башҡортостан Республикаһының Транспорт һәм юл хужалығы комитетының, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Рәхмәт хаттарына эйә.

## Сығанаҡтар
* Туразянова Светлана Владимировна
* Туразянова Светлана Владимировна
Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы

**Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы** (14 октябрь 1954 йыл) — дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры. Башҡортостан Республикаһы бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

## Биографияһы
Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы Хисмәтуллина 1954 йылдың 14 октябрендә Мари АССР-ының Моркин районы Комсомольск ҡасабаһында тыуа. Юғары белемде Ҡазан финанс-иҡтисад институтында ала (1972—1976).
Хеҙмәт юлын 1976 йылда Башҡортостан Республикаһының Финанстар министрлығында штат бүлеге экономисы булып башлай. Һуңынан ойошманың бүлек мөдире урынбаҫары, бүлектәр мөдире була. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры урынбаҫары булып эшләй. 2009—2010 йылдарҙа — финанс министрының беренсе урынбаҫары. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының финанстар министры.
2013 йылда Башҡортостан Республикаһы бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Бюджет, һалым, инвестицион сәйәсәт һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе була.
2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм комитеты, депутат этикаһы комиссияһы ағзаһы. «Аныҡ эштәр» проекты координаторы.
Улы һәм ҡыҙы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Халыҡтар дуҫлығы ордены 
Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы 
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы 
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы 
Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты 
«Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе 
«Башҡортостан Республикаһының ҡануниәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың почет билдәһе 
Финанс эштәре отличнигы 
Рәсәй Федерацияһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы 
Башҡортостан Республикаһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Хисматуллина Рузалия Сафиулловна
*  Хисматуллина Рузалия Сафиулловна
* Хисматуллина Рузалия Сафиулловна
* Хисматуллина Рузалия Сафиулловна
Линиченко Варвара Федотовна

**Варвара Линиченко Федотовна (Попова)** (1928 — 1998) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Варвара Линиченко Федотовна 1928 йылдың 16 декабрендә Үҙәк Ҡара тупраҡлы өлкәһе (хәҙерге Воронеж өлкәһе) Валуй районы Леоновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

.

Линиченко хеҙмәт эшмәкәрлеген 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башлай. Ололар менән бер рәттән йәштәштәре менән колхоз баҫыуында эшләй.

1955 йылда В. Ф. Линченко Валуй районы Ватуттин исемендәге совхозға ҡош ҡараусы булып килә. Шәхси уңыштары өсөн өс тапҡыр «Ауыл хужалығы эшселәре араһында социалистик ярыш отличнигы» исеменә лайыҡ була. Үткән быуаттың 60-сы йылдарында «Белгород өлкәһенең иң яҡшы ҡош ҡараусыһы» һәм «Ауыл хужалығы етештереүе оҫтаһы» тигән почётлы исемдәр бирелә. Үҙ иҫәбернәде тауыҡтарҙан йылына 170-тән артыҡ йомортҡа алыуға өлгәшә.

СССР Юҡары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указына ярашлы Варвара Федоровна Линиченкоға «малсылыҡты үҫтереү, ит, йомортҡа һәм башҡа продукциялар етештереү өлкәһендәге уңыштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт геройы исеме бирелә һәм Ленин Ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

.

1983 йылдан пенсияла. 1998 йылдың 30 ноябрендә вафат була.

## Наградалар
* Миҙал «Ураҡ һәм Сүкеш» (22.03.1966)
* Ленин Ордены (22.03.1966)

## Хәтер
* Валуй ҡалаһы округында "геройҙар аллеяһы"нда Линиченко В.Б бюсты ҡуйылған.

## Иҫкәрмә
Воронцова Елена Ивановна

**Воронцова Елена Ивановна** (3 июнь 1913 йыл — 2007 йыл) — ғалим-гигиенасы, Ммедицина фәндәре докторы (1960), профессор (1964), СССР Медицина фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1971). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1972).

## Биографияһы
1913 йылдың 3 июнендә Мәскәүҙә тыуған.

1927 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай. 1940 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты янындағы аспирантураны тамамлай. 1941—1948 йылдарҙа Үзбәк санитар институтында токсикологик лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта Үзбәкстандың сәнәғәт, аҙыҡ-түлек һәм мәктәп объекттарына санитар күҙәтеү етәксеһе була.

1948 йылдан алып СССР Медицина фәндәре академияһының хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1961—1971 йылдарҙа — институт директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, ә 1971—1977 йылдарҙа — Сәнәғәт аэрозолдәре лабораторияһы етәксеһе. 1977—1979 йылдарҙа — тау рудаһы һәм күмер сәнәғәтендә хеҙмәт гигиенаһы лабораторияһы етәксеһе. 1979—1992 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр-сәнәғәт аэрозолдәре лабораторияһы консультанты.

Профессор Е. И. Воронцова — төҫлө металлургия, машиналар эшләү, караптар һәм тау рудаһы сәнәғәте предприятиеләрендә хеҙмәт гигиенаһына һәм профпатологияға арналған 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы. Е. И. Воронцова аэрозолдәрҙең организмға тәьҫирен өйрәнеү, силикоз менән көрәш сараларын эшләү, һауаның бысраныуын билдәләү методикаһына сағыштырма баһа биреү буйынса ғилми тикшеренеүҙәр алып бара. Е. И. Воронцова иретеп йәбештереү эштәрендә хеҙмәт гигиенаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә байтаҡ өлөш индерә. E. И. Воронцова хеҙмәт гигиенаһы һәм профпатологияның көнүҙәк мәсьәләләре буйынса социалистик илдәрҙә, шулай уҡ Японияла, АҠШ-та һәм Италияла күп тапҡыр ғилми докладтар менән сығыш яһай.

2007 йылда Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* СССР дәүләт премияһы (1972)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — Т. 6: Гипотиреоз — Дегенерация. — 1977 г. — 632 с.
Савина Мария Александровна

**Савина Мария Александровна** (14 апрель 1925 йыл) — СССР-ҙың автомобиль сәнәғәте алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мария Александровна Савина (ҡыҙ фамилияһы Садова) 1925 йылдың 14 апрелендә Тверь өлкәһенең Краснохолмский районы Чернуха ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда мәктәптә ете класс тамамлағандан һуң, И. В. Сталин исемендәге Беренсе дәүләт автомобиль заводына эшкә килә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандың өсөнсө көнөндә инде завод хәрби продукция етештереүгә күсә. М. А. Савина снарядтарҙы лаклаусы һөнәрен үҙләштерә. 1942 йылдан М. А. Савина хәрби тәғәйенләнештәге продукция сығарыу буйынса удар эшләгән комсомол-йәштәр бригадаһын етәкләй.

1945 йылдан И. В. Сталин исемендәге заводтың 1-се йыйыу цехында мастер булып эшләй. 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «өлгөлө хеҙмәте өсөн» М. А. Савина Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1966 йылдың 30 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, «ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн һәм заводҡа нигеҙ һалыныуҙың 50-йыллығы менән бәйле», Савина Мария Александровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1961 йылда КПСС-тың XXII съезы делегаты була.

1991 йылдан — хаҡлы ялда. Мәскәү ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (30.07.1966)
* Ленин ордены (30.07.1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (7.03.1960)
* «1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (8.04.1971)
* Южнопортовый районының почетлы кешеһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кашапова Клара Наил ҡыҙы

**Кашапова Клара Наил ҡыҙы** (29 ғинуар 1970 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү буйынса белгес. 1990 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, күп тапҡырҙар ил чемпионаттары призеры һәм еңеүсеһе, Санкт-Петербургта үткән Ихтыяр уйындарының көмөш миҙал эйәһе, Атланталағы Йәйге Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы. Санкт-Петербург исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Клара Наил ҡыҙы Кашапова 1970 йылдың 29 ғинуарында Ленинградта тыуа.

Еңел атлетика менән Колпинола «Ижорец» спорт комплексында тренерҙар Т. Я. Кондрашов һәм В. И. Морозов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. РСФСР-ҙың һәм Ленинградтың йыйылма командалары, «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәте исеменән сығыш яһай. Һуңғараҡ «Рәсәй йәшлеге» спорт клубында әҙерлек үтә. А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетын тамамлай, унда физик культура факультетында уҡый.

1993 йылда Мәскәүҙә ярыммарафон буйынса асыҡ Рәсәй чемпионатында еңеүсе була. Рәсәй милли йыйылма командаһы составына эләгеп, Брюсселдә ярыммарафон буйынса донъя чемпионатында сығыш яһай, унда шәхси зачетта — 24-се, зачетында алтынсы урын ала.

1994 йылда Санкт-Петербургта үткән Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә еңеүсе була. Санкт-Петербургта Изге ихтыяр уйындарында 10 000 метрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулай, финишта Кенияның билдәле спортсыһы Тегла Лорупанан ҡалыша. Ә Хельсинкиҙағы Европа чемпионатында шул уҡ дисциплинала һигеҙенсе була. Ослолағы ярыммарафон буйынса донъя чемпионатында шәхси беренселектә — 16-сы, команда беренселегендә бишенсе һөҙөмтә көрһәтә. Шулай уҡ ошо Адлерҙа шоссенан 5 саҡырымға йүгереү буйынса миҙгелдә йүгереү буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призеры була.

1995 йылда «Изге ихтыяр осрашыуы» халыҡ-ара ярыштары сиктәрендә Мәскәүҙә 10 000 метрға йүгереүҙә Рәсәй чемпионы исемен яулай. Гетеборгтағы донъя чемпионатында квалификация йүгереүендә дистанциянан сыға һәм финалға үтмәй.

Бер үк ваҡытта 10 000 метрға йүгереү буйынса Рәсәйҙең асыҡ чемпионаты үткәрелгән Владимир Куц мемориалында Людмила Петрованан ҡалышып, көмөш призер була. Уңышлы сығыштары менән Атлантала Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала, әммә 33:28,34 һөҙөмтәһе менән квалификация үтә алмай.

1999 йылда Тулалағы Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә Ольга Егорова менән Мария Пантюхованан ғына ҡалышып, бронза призер була. Шул уҡ дисциплинала Селтвьелағы донъя чемпионатында ҡатнаша, Белфастағы донъя чемпионатындағы сығышы менән айырылып тора.

2001 йылда үҙен марафон дистанцияһында һынап ҡарай — 2:35:49 һөҙөмтәһе менән Лион марафонында икенсе була.

2003 һәм 2004 йылдарҙа «Аҡ төндәр» марафоны сиктәрендә ике тапҡыр 10 километрға йүгерә, икенсе һәм алтынсы була.

Артабан Колпиноның 258-се дөйөм белем биреү мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Ямадзаки Наоко

**Наоко Ямадзаки**|山崎 直子|Ямадзаки Наоко| 27 декабрь 1970 йыл, Мацудо}} — JAXA-ның (Япония аэрокосмик тикшеренеүҙәр агентствоһы) япон авиаинженеры һәм астронавты.

Ямадзаки Наоко — Японияның Мукаи Тиактан ҡала икенсе ҡатын-ҡыҙ-космонавы.

## Биографияһы
Бала саҡта Саппорола йәшәй. Урта мәктәпте, һуңынан университетты тамамлай. 1993 йылда Токио университетында аэрокосмос техникаһы өлкәһендә фән бакалавры дәрәжәһе, һуңынан, 1996 йылда аэрокосмос техникаһы өлкәһендә фән магистры дәрәжәһе ала.

## Йыһанға осоу
1999 йылдың февраль айында Ямадзаки (ул саҡта әле Сумино фамилияһы аҫтында) космонавтҡа кандидат сифатында һайлап алына. 1999 йылдың апрелендә база әҙерлегенә тотона. 2001 йылдың сентябрендә космонавт сифатында сертификация ала. 2004 йылдың майында Йондоҙло ҡалала Ю. Гагарин исемендәге космонавтар әҙерләү үҙәгендә Союз-ТМА йыһан карабы бортинженеры сифатында әҙерлеген тамамлай.
2004 йылдың июнендә Ямадзаки Хьюстонға Линдон Джонсон исемендәге космос үҙәгенә килә һәм унда астронавтар әҙерләү программаһы буйынса шөғөлләнә.
2010 йылдың 5 апреленән алып 20 апреленә тиклем Дискавери STS-131 осоуында осош белгесе булараҡ ҡатнаша. Осоштоң дөйөм оҙайлылығы 15 тәүлек 2 сәғәт 47 минут тәшкил итә.

; Статистика

2011 йылдың авгусында Ямадзаки JAXA-нан китә

## Шәхси тормошо
Ямадзаки Наоконың ике ҡыҙы бар: өлкән ҡыҙы 2002 йылдың авгусында, кесеһе — 2011 йылдың октябрь айында тыуған.

Мауығыуҙары: япон каллиграфияһы, дайвинг, теннис, джаз-бейеү, саңғыла шыуыу, осоу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наоко Ямадзаки в «Энкциклопедии Космонавтики»
Родригес Мартинес Мириам

**Родригес Мартинес Мириам** (5 февраль 1960 йыл — 10 май 2017 йыл) — Мексика хоҡуҡ яҡлаусыһы. Ҡыҙын урлап үлтергәндән һуң «Child Parents Missing» («Хәбәрһеҙ юғалғандарҙың ата-әсәләре») ойошмаһына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле. Мириамды 2017 йылдың 10 майында йорттарына баҫып ингән боевиктар үлтерә

## Тормош юлы
Мириам Элизабет Родригес Мартинес Мексиканың Сан-Фернандо ҡалаһында йәшәй. Ул иң ҡырыҫ райондарҙың береһендә урынлашҡан. Хөкүмәттең мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең был төбәгендә хәбәрһеҙ юғалыусылар һаны иң күбе.

Мириамдың ҡыҙы, Карен Алехандра Салинас Родригес, 2012 йылда юғала. Ике йылдан һуң, 2014 йылда, ул ҡыҙының кәүҙәһен таба. Ҡатын Colectivo de Desaparecidos de San Fernando (Юғалғандар өсөн хәрәкәт) төҙөй.

Мириам шулай уҡ «Лос-Сетас» наркокартеленең ирен урларға маташыуына юл ҡуймай. Ул банда ағзаларын үҙенең машинаһында эҙәрлекләй һәм был турала армияға хәбәр итә, улар һуңынан енәйәтселәрҙе ҡулға ала. Әммә, уның ҡыҙының эштәре буйынса ҡулға алынып ғәйепләнеүселәрҙең береһе төрмәнән ҡаса.

Мириам Родригестың үҙенең бер интервьюһында уны янауҙары, әммә урындағы властың уны яҡламауы тураһында белдерә. Ҡыҙын эҙләү менән бер рәттән Мириам Мартинес Родригестың балалары юғалған башҡа ата-әсәләргә ярҙам итә. Артабан был хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәте Colectivo de Desaparecidos (The Vanished collection) ойошмаһына әүерелә.

Мириам Мартинес Родригес 2017 йылдың 10 майында, Мексика Әсә көнөн билдәләгәндә үлтерелә. Уның йортона боевиктар баҫып инә. Мириам ауыр йәрәхәттәренән мандый алмай, дауаханаға алып барғанда юлда вафат була.

## Хоҡуҡ яҡлау хәрәкәтенең үҫеше
Мексиканың Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы был ваҡиғаны тулыһынса тикшерергә саҡыра.

Мириам Мартинес Родригестың 2012 йылда көс ҡулланыу ҡорбаны булған 600 ғаиләне берләштерә.

Ул ойошторған ғаиләләр төркөмө — 2014 йылдың октябрендә Герреро штатының педагогия колледжының 43 уҡыусыһы хәбәрһеҙ юғалғандан һуң киңерәк ҡолас алған хәрәкәтең бер өлөшө. Хәҙер Мексикала кәм тигәндә 13 шундай төркөм бар.

2017 йылдың 10 майында Мириам Элизабет Родригес Мартинесҡа теләктәшлек белдереүселәр Мексика һәм Америка Ҡушма Штаттары хөкүмәттәренән хоҡуҡ яҡлаусыларҙың штәрен яҡлап сығыш яһаусыларҙың именлеген тәьмин итеүҙе талап итә.

## Иҫкәрмәләр
Рейна Мария Вероника

**Рейна Мария Вероника** (1960 йыл — 27 октябрь, 2017 йыл) — инвалидтарҙың халыҡ-ара кеше хоҡуҡтарын үтәү буйынса агитация үткәргән Аргентина психологы, педагог һәм активист. Инвалидлыҡ һәм үҫеш халыҡ-ара консорциум (англ. *<span lang="en">Consortium Disability International Development and</span>*) исеменән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының инвалидтарҙың хоҡуҡтары тураһында конвенция буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була.

## Иртә тормошо
Аргентинала тыуған Рейна Мария Вероника 17 йәшендә автомобиль һәләкәтенә эләгеп, инвалид булып ҡала. Был ваҡытта ҡыҙ мәктәптә һуңғы курста уҡый. Дауаланғандан һәм реабилитациянан һуң, уҡыуын тамамлай. Ул уҡытыусы булырға хыяллана, әммә Марияға уҡырға рөхсәт итмәйҙәр, сөнки Аргентинала инвалидтарға уҡыутырға рөхсәт ителмәй.

Ул был ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сығыуға өлгәшә, юғары белем алыу өсөн «педагогик психология» һөнәрен һайлай. Мария Вероника Рейна мәктәптәр өсөн махсус белем биреү буйынса Санта-Фе (англ. *<span lang="en">Universidad de Católica Santa Fe</span>*) католик университетын тамамлай. Ул Испанияның Ситтән тороп белем биреү милли университетында уҡытыу хоҡуғы менән асыҡ һәм ситтән тороп уҡытыу өлкәһендә магистр дәрәжәһе ала.

## Иҫкәрмә
Птицина Анастасия Евстафьевна

**Птицина Анастасия Евстафьевна** (13 июнь 1915 йыл — 23 май 1995 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Башҡорт АССР-ы Бишбүләк районы Дим совхозының быҙау ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анастасия Евстафьевна Птицина 1915 йылдың 13 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе, хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районының Михайловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Башланғыс белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда Миәкә районының Миәкә совхозында быҙау ҡараусы булып башлай. 1936 йылдан быҙау ҡараусы, штурвалсы, тракторсы, йәш малдар буйынса бригадир, малсылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшләй. 1963 йылда Бишбүләк районының «Дим» совхозында быҙау ҡараусы булып күсерелә.

Намыҫлы малсы абруй менән файҙалана, йылдан йыл быҙауҙар үҫтереү буйынса пландарҙы һәм социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәй. Эше осоронда А. Е. Птицина 750 быҙау үҫтереп тапшыра, шул уҡ ваҡытта юғары продуктлылығына өлгәшә. 1963—1965 йылдарҙа ул хеҙмәтләндергән быҙауҙар һаны 70-тән 95-кә арта, ә уның продуктлылығы — планлы 500 грамм урынына 1963 йылда 963 граммдан 1965 йылда 1 100 граммға тиклем арта. Хеҙмәтләндергән мал һанының тулы һаҡланғынлығын тәьмин итә һәм совхоздың көтөүен арттыра. Системалы рәүештә квалификацияһын күтәрә һәм быҙауҙар үҫтереүҙең алдынғы алымдарын индерә. Малсылыҡта утыҙ йыл эшләү осоронда тиҫтәләгән йәш малсыларҙы өйрәтә һәм уларға үҙ тәжрибәһен тапшыра.

Малсылыҡты үҫтереүҙәге һәм ит, һөт әҙерләү һәм башҡа продукцияны етештереүҙе арттырыуҙағы уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Птицина Анастасия Евстафьевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән исем бирелә.

1970 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем «Дим» совхозында эшләй. Срвхоздың быҙау ҡараусыһы, чабаны һәм ҡошсоһо булып эшләй.

Дим ауылында йәшәй. 1994 йылдың 23 майында вафат була.

Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / Cост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; Уфа: науч. изд. Башкирская энциклопедия.
Кириллова Евдокия Федотовна

**Евдокия Федотовна Кириллова ** (15 апрель 1927 йыл — 1 июль 2005 йыл, Баҡалы ауылы) — Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының «Ленин юлы» колхозының өлкән ҡош ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Баҡалы районының почётлы гражданы.

КПСС ағзаһы, КПСС-тың XXII съезы делегаты.

## Биографияһы
Кириллова Евдокия Федотовна 1927 йылдың 15 апрелендә БАССР-ҙың Баҡалы районы Яңы Илек ауылында тыуған. Белеме — башланғыс.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1939 йылдың июнь айында Баҡалы районының «Яҡты шишмә» колхозында башлай. 1945 йылдың май айынан сусҡа ҡараусы, көтөүсе һәм һауынсы булып эшләй. 1958 йылдың сентябрендә Баҡалы районының «Ленин юлы» колхозында өлкән ҡош ҡараусы булып тәғәйенләнә.

Е. Ф. Кириллова бигерәк тә колхоздың ҡошсолоҡ фермаһында яҡшы эшләй. Эшенең беренсе йылында һәр йомортҡа һала торған тауыҡтан 75 дана йомортҡа, 1959 йылда — 150 йомортҡа, 1960 йылда − 156 йомортҡа ала. Ирешкән уңыштарҙа туҡтап ҡалмай, ашатыуҙың алдынғы ысулдарын ҡуллана, ҡатнаш аҙыҡтар бирә, туҡланыу рационын үҙгәртә, һөҙөмтәлә байтаҡ уңыштарға өлгәшә: һәр тауыҡтан 1961 йылда 180 йомортҡа, 1963 йылда — 205, 1965 йылда — 215 дана йомортҡа ала.

1965 йылда фермала ҡоштар тулыһынса йәш ҡоштар менән яңыртыла, йомортҡа һала торған тауыҡтарҙың дөйөм һаны 5 076 башҡа етә. Быға ҡарамаҫтан, тулайым йомортҡа йыйыу колхозда кәмемәй, ә арта ғына. Һуңғы алты йыл эсендә (1959—1965) Е. Ф. Кириллова 2 325,3 дана йомортҡа ала.

Йомортҡа етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән Е. Ф. Кирилловаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының алтынсы саҡырылыш депутаты (1963—1967).

Кириллова Евдокия Федотовна 2005 йылдың 1 июлендә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1960, 1966), Октябрь Революцияһы ордены (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973), миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Е Ф. Кириллова исеме менән Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районының Баҡалы ауылында урам аталған.

## Библиография
Этого можно достичь на каждой птицефабрике. Уфа, 1960.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Еникеев, Ахмет Сафиуллович. 200 яиц от несушки [Текст] : [О птичнице колхоза «Ленинский путь» Туймазин. колхоз.-совхоз. упр. делегате XXII съезда КПСС депутате Верховного Совета БАССР Е. Ф. Кирилловой] / А. С. Еникеев, Б. Н. Яковлев, зоотехники. — Уфа : Башкнигоиздат, 1963. — 32 с. : ил.; 15 см.
* Старостенков А. Наша Евдокия //Герои труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1970;
* Кириллова Е. Ф. // Герои труда. Уфа, 2011.

## Һылтанмалар
https://web.archive.org/web/20160304135119/http://bakali.ru/news/obchestvo/247-kak-mnogo-ey-sudba-dala.html
Тупый

**Тупый** — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының баш кейеме, яулыҡ аҫтынан кейелә торған һырыулы сөм түбәтәй  рәүешле лә, төбәгенә күрә яулыҡ өҫтөнән кейелә торған бүрек кеүектәре лә була. 

Ҡырғыҙҙар тире менән ҡырпып теккән ҡышҡы баш кейемен *тебетей* тип атай, ә башҡортса түбәтәй тигәненә тап килгәнен *топу* тиҙәр. (, , , таж. тўппӣ (төньяҡ диалект), тоққӣ (көньяҡ диалект) тип атай.  Бында тупый һүҙе менән оҡшашлыҡ күренә.

## Урыҫ телендә

Урыҫ телендә тупый һүҙенә оҡшаған **тупе́й** ( — «сәс өлтөгө») тигән һүҙ ҙә бар — баш өҫтөндә өйөлөп ҡуйылған  сәс тигәнде аңлатҡан ул,  парикмахерлыҡ эшендәге иҫкергән термин. 

Тупей төшөнсәһе Рәсәйҙә XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҡулланыла башлаған. Олоғайған кешеләр XIX быуат башына тиклем сәстәрен шулай йөрөткән әле. Тупей тип шулай уҡ сәсте бейегәйтеп күрһәтеү өсөн һалына торған сәс йомарлағын да атағандар.

## Ҡарағыҙ
*Түбәтәй

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Таҫтар

**Таҫтар** - башҡорттарҙа ырыуҙан ҡалған йәки олораҡ йәштәге  ҡатын-ҡыҙҙың башына урай торған, бер осо сигеүле оҙон аҡ митҡал йәки башҡа кизе-мамыҡ туҡыма .  40–45 йәштәрҙә, ғәҙәттә, аҡ төҫтәге туҡыманан эшләгән таҫтар ябынғандар. Таҫтар яулыҡтан ҙурыраҡ, оҙонса булған. Көнсығыш башҡорттарындағы таҫтарҙарҙың оҙонлоғо борон өс метрға тиклем булған. Таҫтарҙы маңлайҙы ҡаплап торған биҙәкле таҫма – һарауыс менән бергә ябыныр булғандар. Урта һәм көньяҡ Башҡортостанда таҫтарҙы асыҡ төҫтәге ике метр оҙонлоҡтағы ситса туҡыманан эшләгәндәр. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарында был баш кейеме ҡыйыҡса тип аталған. Ул өсмөйөш рәүешендә булған .

## Әҙәбиәттә
Әбей йәштәрҙең ойпалауынан һүтелеп киткән таҫтарын йүнәтеп, осон эйәк аҫтына ҡыҫтырып, ... көлә-көлә ҡыуанды. *Һәҙиә Дәүләтшина. "Ырғыҙ"*

## Башҡа мәғәнәләре
*Ҡыҙҙы ҡушҡан еңгәгә кейәү биргән бүләк
* Кендек инәһенә бирелә торған бүләк - кендек таҫтары .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит

## Һылтанмалар
* 
[таҫтар (ҡыйыҡса, урамал, өрпәк)](https://ru.glosbe.com/ba/ru/%D1%82%D0%B0%D2%AB%D1%82%D0%B0%D1%80%20(%D2%A1%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D2%A1%D1%81%D0%B0,%20%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB,%20%D3%A9%D1%80%D0%BF%D3%99%D0%BA))
Беляева Зоя Сергеевна

**Беляева Зоя Сергеевна** (19 февраль 1927 йыл — 27 август 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй юрисы, аграр һәм ер хоҡуҡтары, шулай уҡ совет колхоз хоҡуғы проблемалары буйынса белгес. Юридик фәндәр докторы (1973), профессор.

## Биографияһы
Зоя Сергеевна  Беляева 1927 йлдың 19 февралендә Мәскәүҙә тыуған.

1950 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған. Юридик фәндәр докторы,  диссертацияһын СССР-ҙың колхоз хоҡуғы тураһындағы сығанаҡтар  тураһында яҡлаған (1973); профессор, СССР / РФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының аграр һәм ер хоҡуғы секторы мөдире (1969-2002); Халыҡ-ара һәм сағыштырма хоҡуҡ  институтының мөхбир ағзаһы (Франция); "Государство и право" журналының мөхәрририәт ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Зоя Викторовна Беляева 130-ҙан ашыу ғилми баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән дүрт  монография авторы; ул, башлыса, совет колхоз хоҡуғы һәм рәсәй аграр һәм ер хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә.

* «Источники колхозного права» (М., 1972);
* «Право и межхозяйственная кооперация» (М., 1980);
* «Аграрная реформа в Российской Федерации: правовые проблемы и решения» (М., 1988; главы и ответственное редактирование);
* «Договорные отношения сельскохозяйственных товаропроизводителей» (М., 2003; главы и ответственное редактирование).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар
*
Моргачёва Мария Ивановна

**Моргачева Мария Ивановна** (23 февраль 1922 йыл — 6 ғинуар 1995 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Богородский районы "Богородский " совхозында буҙау ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мария Ивановна Моргучева 1922 йылдың 23 февралендә Түбәнге Нижегород өлкәһе Ҡыҙыл Октябрь районының Мангушево ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауыл мәктәбендә ала.

1936 йылда Горький өлкәһе Богородка районы «Прожектор» колхозына эшкә урынлаша, 1940 йылдан «Богородский» совхозына быҙау ҡараусы булып урынлаша. Быҙау ҡарау буйынса йылдан-йыл яҡшыраҡ күрһәткестәргә өлгәшә. 30-40 баш малдан тәүлек артымы берәр килограмға тиклем артым алыуға өлгәшә. Быҙауҙарҙы оҫта һимертә һәм тәрбиәләй.

Һәр йыл һайын социалистик ярышта еңеүсе була уның. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Һәр береһе 340—370 килограмм ауырлығында быҙауҙар күрһәтә. Уның тырышлығы арҡаһында Горький һәм күрше өлкәләрҙә мал сифатлы була.

1966 йылдың 22 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ауыл хужалығындағы юғары һәм рекордлы күрһәткестәре өсөн Мария Ивановна Моргачеваға Ленин ордены һәм [«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырыла һәм «Социалистик Хеҙмәт Геройы»  исеме бирелә.

1966 һәм 1967 йылдарҙа Горький өлкәһендә социалистик ярыш еңеүсеһе була. 1973 йылда хаҡлы ялға сыға.

1995 йылдың 6 ғинуарында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* 2012 йылда Богородскиҙа Социалистик Хеҙмәт Геройҙары Аллеяһы асылды, Аллеяла Мария Ивановнаға иҫтәлегенә стенд ҡуйылды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Труда - нижегородцы. - Нижний Новгород, 2001.

## Һылтанмалар
*
Нефёдова Нина Григорьевна

**Нефёдова Нина Григорьевна** (7 ноябрь 1926 йыл) — СССР-ҙың химия сәнәғәте алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Нина Григорьевна Нефедова 1926 йылдың 7 ноябрендә Тверь өлкәһе Старицкой районы Никифорково ауылында тыуған.

Урындағы мәктәптә ете класты тамамлаған. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Нина Нефедова, әхирәттәре менән военкоматҡа барып, фронтҡа санитарка итеү ебәреүҙәрен һорай. Нефедова Ржев ҡалаһы янында хәрби хәрәкәттәр алып барған 93-сө уҡсылар дивизияһының санитар ротаһына эләгә. Артабан 3-сө Украин фронтында санинструктор булып хеҙмәт итә. Һуғыш ваҡытындағы батырлыҡтары өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән наградлана..

Һуғыштан һуң Ленинградҡа күсеп килә, Киров заводының хәрбиләштерелгән һаҡ хеҙмәтендә эшләй башлай һәм бер үк ваҡытта бухгалтерҙар курсында уҡый, һуңыраҡ иҫәп-хисап приборҙары буйынса контролер һөнәренә лә эйә була.

1952 йылда «Ҡыҙыл химик» заводына эшкә күсә, әҙер продукция контролеры һөнәрен үҙләштерә, көкөрт кислотаһы производствоһында аппаратсы һәм өлкән аппаратсы булып эшләй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 майындағы Указына ярашлы химия продукцияһын сығарыуҙы арттырыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәне һәм эштә юғары күрһәткестәргә өлгәшкән өсөн Нефедова Нина Григорьевнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Санкт-Петербургта йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (28.05.1966)
* Ленин ордены (28.05.1966)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Книга Памяти. Звёзды славы. Российская Федерация. Ленинградская область* / В. Б. Фёдоров (рук. авт. коллектива) и др. — : Вести, Т. 2. — 2009 г. — 324 с. — ISBN 978-5-86153-193-1
Лазарева Галина Михайловна

**Лазарева Галина Михайловна** (4 март 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең мәғариф алдынғыһы. 1956—1996 йылдарҙа Ульяновск ҡалаһының техник училищеһы, лицейы, тимер юл транспорты уҡытыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Биографияһы
Галина Михайловна Лазарева 1930 йылдың 4 мартында Краснодар крайының Ҡурған районы Константиновская станицаһында тыуған

1947 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡырым өлкәһенең Симферополдәге Дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1951 йылда институтты тамамлап, Орел өлкәһенең Инзенский районы Глотовка ауылына урта мәктәпкә эшкә ебәрелә.

1953 йылда Ульяновскта төпләнә, Горький исемендәге фабрика эргәһендә фабрика-завод училищеһына сәйәси-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшкә инә. 1954—1956 йылда ВЛКСМ-дың Ульяновск ҡала комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире була. 1956 йылда 2-се техник училищеға уҡытыу эшенә күсә (1963 йылдан — 5-се ГПТУ, 1967 йылдан — № 3 ТУ, 1985 йылдан —15-се Ульяновск СПТУ-һы, 1990 йылдан — Ульяновск тимер юл лицейы, 2001 йылдан — Ульяновск тимер юл транспорты техникумы). 1996 йылда был уҡыу йортонда дөйөм алғанда 40 йылға тиклем эшләй, һуңынан пенсияға сыға.

Ульяновск ҡалаһында йәшәй. Ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Шәхси архив фондын Ульяновск өлкәһенең яңы дәүләт тарихы архивына һаҡлауға тапшыра.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә (1978 йылдың 27 июне) — *уҡытыу эшендә һәм уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн*. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә уҡытыусыларҙың Бөтә союз съезына делегат була, СССР буйынса профессиональ-техник белем биреү буйынса был исемде биреүе өсөн Дәүләт комитетына рәхмәт белдерә, был исемгә Ульяновск өлкәһенән 72 лайыҡ булғандарҙың 70-сеһе була.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21 июль 1971).
* РСФСР-ҙың профессиональ-техник белем биреүҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966 йылдың 9 июле) — *профессиональ-техник белем биреү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн*.
* РСФСР Министрҙар Советы һәм СССР Мәғариф министрлығының почет грамоталары, Ульяновск өлкә профессиональ-техник белем биреүҙең почет китабына индерелә (1965), Ульяновск ҡала думаһы почет грамоталары (2010), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70-йыллығы көнөндә Ульяновск өлкәһендә байрам парады иҫтәлегенә» Ульяновск өлкәһе губернаторының иҫтәлекле билдәһе (2015).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы

**Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы** (03.12.1913 — 03.05.1991) — рәссам, график, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәое (1974), Татарстан АССР-ның халыҡ рәссамы (1984). 1942 йылда ТАССР Рәссамдар берлеге ағзаһы булған беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-рәссамы, Мәскәүҙә  Бөтә союз акварель күргәҙмәләрендә Татарстан АССР-ның беренсе вәкиле булып ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Карамаҫкалы ауылында тыуған.

1941 йылның 22 июнендә Ҡазан сәнғәт училищеһын тәмамлау тураһында диплом ала. Хәрби хезмәткә саҡырыу пункттары һәм сәнәғәт объекттары өсөн лозунгтар уның беренсе эштәре була, шулай уҡ ул уҡыу йорттарын биҙәй, тыл хезмәткәрҙәре портреттарын яһай.

1942 йылдан СССР художниктар союзы ағзаһы булып тора. Һуғыштан һуңгы йылдарҙа   сәнғәтен үзләштерә.

1960 йылдар башында акварель техникаһын үҙләштерә. Уның акварель композициялары төрлө темаларға бағышланған. Уның жанрында пейзаждар, портреттар, натюрморттар һәм көнкүреш картиналары урын алған. Уның әҫәрҙәренең геройҙары — татар мәҙәниәте эшмәкәрҙәре, төрлө һөнәр һәм яҙмыш кешеләре.

1974 йылда ТАССР-дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.

1984 йылда  ТАССР халыҡ рәссамы исемен ала. 

Ҡазан ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1991 йылдың 3 майында Ҡазан ҡалаһында вафат була.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
Каткова Тамара Ларионовна

**Каткова Тамара Ларионовна** (6 июль 1937 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1956—2001 йылдарҙа Бәләбәй һөт заводының яуаплы хеҙмәткәре: мастер ярҙамсыһы, 1966 йылдан өлкән мастер, 1975 йылдан — цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1987).

## Биографияһы
Тамара Ларионовна Каткова Башҡорт АССР-ы Бөрө районы Ҡуян ауылында 1929 йылдың 6 июнендә тыуған. Белеме — урта махсус, 1974 йылда Мәләүез һөт сәнәғәте техникумын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда Бәләбәй ҡала һөт заводында эшләй башлай, һуңынан эшен мастер ярҙамсыһы булып дауам итә, 1966 йылдан алып — өлкән май етештереүсе мастер.

Л. Т. Каткова етәкселегендәге бригада май етештереүҙе камиллаштырыуға, уны әҙерләүҙе арттырыуға, сифатын яҡшыртыуға өлгәшә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың заданиеларын (1966—1970) ул етәкләгән бригада ваҡытынан 6 айға алда — 1970 йылдың 28 июненә үтәй. Пландан тыш майҙы 812 мең һумға етештерә, хеҙмәт етештереүсәнлеген 40 процентҡа арттыра. 1971 йылда бригада майҙы өҙлөкһөҙ линияла етештереүҙең иң прогрессив алымын үҙләштерә- сәғәтенә 800 кг май етештерелә. Алым үҙләштереүҙең беренсе йылында бригада май әҙерләүҙе 62,5 процентҡа арттыра, хеҙмәт етештереүсәнлеге 36 процентҡа арта. Йыл һайын май сығарыу 30-33 процентҡа, хеҙмәт етештереүсәнлеге — 8-9 процентҡа арта. 1975 йылдың нормаһы — 1 600 тоннаны бригада 1972 йылда үтәй. 1973 йылда — 2 200 тонна май етештерә, 1970 йылдың кимәленән 2,7 тапҡырға артығыраҡ, етештереүсәнлек 89 процентҡа артҡан.

Т. Л. Каткова продукт сифатын яҡшыртыу буйынса даими эш үткәрә. 1971 йылда 99,7 процент май юғары сортлы сығарыла, 1972 йылда — 99,8 процент, 1973 йылда 100 процент май юғары сортҡа тап килә.

Туғыҙынсы биш йыллыҡтың тәүге өс йылында (1971—1975) Т. Л. Каткова бригадаһы план буйынса 3 953 тонна урынына 5 169 тонна май етештерә. Был биш йыллыҡтың аҙағына планлаштырған кимәлдән 38 процентҡа юғары.

1973 йылда планды үтәүҙә һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүҙә ҙур уңыштары өсөн, юғары хеҙмәт етештереүсәнлеге һәм юғары сифатлы продукция етештереүҙә ҡаҙаныштары өсөн Т. Л. Катковаға СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 16 ғинуарындағы Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1975 йылдан 2001 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Тамара Ларионовна май эшләү цехы начальнигы була.

Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1987).

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының унынсы саҡырылыш депутаты (1980—1985).

Каткова Тамара Ларионовна Бәләбәй ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973)
* Ленин ордены (1971, 1974), миҙалдар, 
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1966).

## Әҙәбиәт
* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Официальный сайт администрации Белебеевского района. Почётные граждане. Каткова Тамара Ларионовна
Сирек марафон

**Сирек марафон** () (**QM**) (шулай уҡ **марафондың 1/4 өлөшө** тип тә йөрөтөлә) — марафон (42 км 195 метр) дистанцияһынан дүрт тапҡырға кәмерәк 10,55 км йүгереү дистанцияһы.

Ҡағиҙә булараҡ, ярыштар шоссе юлда үткәрелә. Сирек марафон еңел атлетиканың рәсми дисциплинаһы булып тормай, әммә был арауыҡ
2010 йылдар башынан алып донъяның һәүәҫкәр йүгереүселәренең иғтибарын йәлеп итә. Сирек марафон йүгереүе марафон менән бер рәттән традицион марафон һәм ярыммарафон ярыштары сиктәрендә уҙғарыла. Уның барлыҡҡа килеүе марафон һәм ярыммарафон ярыштарына юлдаш-дистанция сифатында үткәреү тәжрибәһенә бәйле. Ләкин марафон һәм ярыммарафон трассаһын билдәләгәндә 10 км тулы әйләнәгә бүленмәй һәм уны -ткәреүҙе ябайлаштырыу маҡсатында ойоштороусылар был арауыҡты 10,55 км тип билдәләй.

Шул уҡ ваҡытта донъяла яйлап ҡына айырым сирек марафон ярыштары үткәрелә: Таиландтың төньяҡ-көнбайышындағы Сисакет провинцияһында һәр йылдың декабренең өсөнсө йәкшәмбеһендә, Көньяҡ Англияның Баши ҡалаһында һәр йыл июлдә сирек марафон ярыштары үтә. Англияның Конглтон ҡалаһында был ярышты урындағы Конглтон арыҫландары клубы уҙғара. Уның ҡатнашыусылары дистанцияны ярыммарафонсылар менән үтә. Конглтон арыҫландары ярыш үткәреүҙе 2011 йылда туҡтата, әммә Конглтон аусылары (*Congleton Harriers*) уны һаҡлап ҡала һәм 2012 йылда ярыштар ҡабат уҙғарыла башлай. Вустерширҙағы Бредон ҡалалһында был сара 2012 йылдың сентябренән башлап йыл һайын ойоторола.

## Һылтанмалар
* ТОП 10.5 причин бежать Четвертьмарафон
* Durham Quarter Marathon 
* Womens Quarter Marathon 
* Phils TavernQuarter Marathon