open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мирзоева Мария Моисеевна

**Мирзоева Мария Моисеевна** (,  — 15 март , ) — йырсы, пианист һәм вокал педагогы.

## Биографияһы
1916 йылда Мәскәү консерваторияһын фортепьяно класы буйынса (Э. Э. Фрей класы) алтын миҙал менән тамамлай. Йыр буйынса С. Г. Рубинштейнда, һуңыраҡ Варвара Михайловна Зарудная-Иванова (1917) (Камилл Эверарди вокал мәктәбе) менән шөғөлләнә. Композитор А. Т. Гречанинов менән концерттар ҡуя. 1928 йылда Францияла Парижда йырсы булараҡ сығыш яһай. 1931—1941 йылдарҙа камерный йырсы А. Л. Доливо — Мазетти уҡыусыһы менән концерт бирә. 1932 йылдан Мәскәү консерваторияһында яңғыҙ йырлау уҡытыусыһы булып эшләй.

1940 йылда Мәскәү консерваторияһы профессоры булып китә. Уның уҡыусылары араһында — К. Г. Кадинская (Мәскәү консерваторияһында вокал дәрестәре бирә), П. А. Ульянова, Л. Т. Златова, М. С. Алексеева (Мәскәү консерваторияһында вокал уҡытыусыһы), В. А. Волкова һәм башҡа күптәр. М. М. Мирзоева үҙенең дәрестәрендә уҡыусыларын профессор Г. П. Гандольфиҙың вокал мәктәбе менән танышытыра (1907 йылда Рәсәйгә килгән).

М. М. Мирзоева редакцияһында «Избранные арии Генделя» (1961), «Избранные песни Шуберта» (1961), «Народные песни» йыйынтығы (1964), «Арии зарубежных композиторов» йыйынтығы (1970) һәм башҡалар баҫылып сыға.

## Бүләктәре
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.12.1946, 14.10.1966)

## Әҫәрҙәре
- Выпуск 2 «Вопросы вокальной педагогики» Издательство Музыка, 1964 год. (статьи: Анализ исполняемого вокального произведения; Вокализы)

- Выпуск 7 «Вопросы вокальной педагогики» Издательство Музыка, 1984 год. (статья: А. Л. Доливо — певец и педагог).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Музыкальная энциклопедия, том 3. Издательство «Советская Энциклопедия», Москва, 1976
* А. С. Яковлева «В классе М. М. Мирзоевой». Выпуск 7 «Вопросы вокальной педагогики» Издательство Музыка, 1984 год.
Миронова Зоя Васильевна

**Миронова Зоя Васильевна** (1 февраль 1912 йыл — 16 март 1991 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре, дипломат. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1966).

## Биографияһы
1912 йылдың февраль айында Ядринда (хәҙер Сыуашстан) тыуған. ВКП(б) ағзаһы (1940). Д. И. Менделеев исемендәге МХТИ тамамлай (1935). Техник фәндәре кандидаты (1949).

- 1935 йылдан— Дәүләт һирәк металдар ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре.

- 1945—1950 — Дәүләт һирәк металдар ғилми-тикшеренеү институтында ВКП(б) бюроһы секретары.

- 1950—1951 — ВКП(б)-ның Дзержинский район  комитетының 2-се секретары (Мәскәү).

- 1950—1959 — Мәскәү ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

- 1952—1966 — КПСС-тың Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы.

- 1959—1962 — СССР-ҙың БМО янындағы Даими вәкиле урынбаҫары.

- 1960—1966 — СССР-ҙың БМО-лағы ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса Комитетында даими вәкиле.

- 1966—1983 —СССР-ҙың Женевала БМО Бүлексәһе һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы Даими вәкиле.

1991 йылдың 16 мартында вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяраты колумбарийында ерләнгән .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — һирәк металл һәм уның берләшмәләрен етештереү ысулдарын эшләгәне һәм индергәне өсөн
* Ленин ордены.
* Октябрь Революцияһы ордены.
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены.
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
* «Дипломатический словарь» под ред. А. А. Громыко, А. Г. Ковалева, П. П. Севостьянова, С. Л. Тихвинского в 3-х томах, М., «Наука», 1985—1986. — Т. 2, с. 233.

## Һылтанмалар
* Биография в ''Справочнике по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991''
* Биография
Менчинская Наталья Александровна

**Менчинская Наталья Александровна** (1905—1984) — совет ғалим-психологы, педагогия фәндәре докторы (1952), профессор, СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968).

Үҫеш һәм педагогик психология өлкәһендә белгес, СССР-ҙа уҡытыу психологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.

## Биографияһы
1905 йылдың 15 ғинуарында Ялтала земство табибы ғаиләһендә тыуған.

1927 йылда Ҡырым педагогия институтын (хәҙер В. И. Вернадский исемендәге милли Таврия университеты) тамамлай һәм 2-се Мәскәү дәүләт университеты эргәһендәге ғилми педагогика институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә (1930 йылдан), унда совет психологы Л. С. Выготский етәкселегендә уҡыусыларҙа арифметик ғәмәл үҫеше проблемалары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылдан, Урал индустриаль-педагогия институтында (хәҙер Урал дәүләт педагогия университеты) уҡыта. 1932 йылдан Наталья Менчинская Мәскәүҙә РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Психология институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Психология институты) эшләй, уҡыусының уҡыу һәм аҡыл үҫеше психологияһы лабораторияһы мөдире була (1937—1981). 1952 йылда «Психология обучения арифметике» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1955 йылда ул айырым дәреслек булып баҫып сығарыла. 1955—1965 йылдарҙа институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары һәм ғилми секретары була.
 

Мәскәүҙә 1984 йылдың 6 июлендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән.

## Хеҙмәттәре
Н. А. Менчинскаяның тикшеренеүҙәре баланың психикаһы үҫеше һәм уҡыу психологияһының мөһим проблемалары менән бәйле була. Уның өс монографияһы педагогия фәндәре академияһының премияларына лайыҡ була. Ғалимдың төп баҫмалары:

* «Психология обучения арифметике» (1955);
* «Психология усвоения знаний в школе» (в соавторстве с Д.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Богоявленским, 1959);
* «Вопросы методики и психологии обучения арифметике в начальных классах» (в соавторстве с М.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Моро, 1965);
* «Вопросы умственного развития ребёнка» (1970);
* «Психологические проблемы активности личности в обучении» (1971);
* «Психологические проблемы неуспеваемости школьников» (1971).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Идиографический подход

## Сығанаҡтар
* Краткий психологический словарь. Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский. 1998.
* Большой психологический словарь. Москва: «Прайм-ЕВРОЗНАК». Под ред. Б. Г. Мещерякова, акад. В. П. Зинченко. 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наталья Александровна Менчинская
* Наталья Александровна Менчинская 
* Наталья Александровна Менчинская
Мариненко Татьяна Савельевна

**Мариненко Татьяна Савельевна** (*партизан псевдонимы «Василёк»*; 25 ғинуар 1920 йыл, БССР-ҙың Витебск өлкәһе Полоцкий районы Сухой Бор ауылы — 2 август 1942 йыл, Витебск өлкәһе Полоцкий районы Жарцы ауылы) — совет партизаны, фашист ғәскәрҙәре ваҡытлыса баҫып алған БССР территорияһында хәрәкәт иткән СССР НКВД-һының «Неуловимые» партизан бригадаһы разведчигы һәм элемтәсеһе.  Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Татьяна Савельевна Мариненко 1920 йылдың 25 ғинуарында Витебск өлкәһе Полоцкий районы Сухой Бор ауылында тыуған. 1939 йылда Полоцк педагогия училищеһын тамамлаған. Полоцкий районы Зелёнка урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандарға даими рәүештә дошман гарнизондарының урынлашыуы, хәрби частарының хәрәкәт итеүе тураһында даими мәғлүмәт биргән. 1942 йылдың июль аҙағында хыянатсы ошағы арҡаһында фашистар Татьяна Мариненконы һәм уның 14 йәшлек ҡустыһы Лавренды һәм башҡа ауылдаштарын ҡулға ала. Һорау алғандан һуң 28 ауылдашын атып үлтерәләр. Фашистар өс тәүлек дауамында аяуһыҙ язаға дусар итеп, 1942 йылдың 2 авгусында партизан ҡыҙҙы, энеһе менән, атып үлтерә. Полоцкий районы Жарцы ауылында ерләнгән.

## Хәтер

* 1965 йылда Т. С. Мариненко ҡәберенә обелиск ҡуйылған.
* Полоцк ҡалаһында урам һәм Зелёнка урта мәктәбе Татьяна Савельевна Мариненко исемен йөрөтә.
* «П. М. Машеров исемендәге Витебск дәүләт университеты» ВГУ белем биреү учреждениеһының Полоцк колледжы һәм Полоцк 8-се урта мәктәбе эргәһенә бюсы һәм мемориаль таҡтаташ.уйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1965 йылдың 8 майында Татьяна Савельевна Мариненкоға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
*  (на белор. языке).
* Збор помнікаỳ гісторыі і культуры Беларусі: Віцебская вобласць. — Минск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя П. Броỳкі, 1985. — С. 367—368. — 496 с. — 8000 экз.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Романченко Валентина Мефодьевна

**Романченко Валентина Мефодьевна** (1920—2014) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Валентина Мефодьевна Романченко 1920 йылдың 14 декабрендә Таганрог округының, хәҙер Ростов өлкәһе Неклиновский районыныда тыуған.

Ун  дүрт йәшенән  колхозда эшләй. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Таганрог районы  «Ҡыҙыл партизан»  колхозының баҫыусылыҡ бригадаһында звено башлаығы була. 1946 йылда Валентина Романченко звеноһы һәр гектарҙан  35 центнер ужым бойҙайы, 28 буйынса центнер арпа, 18 центнер  көнбағыш йыйып тапшыра, был шул йылдар өсөн көтөлмәгән  ҡаҙаныш була.

СССР  Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 19 мартындағы указы менән 18 гектар майҙанда 35 центнер ужым бойҙай уңышы алғаны өсөн  Романченко Валентина Мефодьевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Түбәндәге эштәр авторы:

* В борьбе за высокий урожай. // «Молот». Ростов н/Д, 1947. 29 марта. С. 2.
* В содружестве с наукой. // «Блокнот агитатора». Ростов н/Д, 1948. № 5. С. 13-15.
* Книга «35 центнеров озимой пшеницы с гектара», изданная в Москве в 1947 году, была переведена на болгарский язык.

1975 йылдан   Валентина Мефодьевна хаҡлы ялда, әммә пенсияла булһа ла Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Покровское ауылындағы  йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша, һәм бында 2014 йылдың 24 ғинуарында вафат була.

## Ҡаҙаныштары

* «Герой-әсә» ордены һәм миҙал менән бүләкләнә, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1951) һәм СССР ВДНХ-ның ике миҙалы бар.
* 2010 йылда Ростов өлкәһе хакимиәтенең Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
* Неклиновский районының почетлы гражданы (2000).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список Героев Социалистического Труда (Ростовская область)

## Библиография

* Герои Труда Дона : к 70-летию учреждения звания «Герой Социалистического Труда» : биобиблиографический справочник / Министерство культуры Ростовской области, Дон. гос. публ. библиотека, Ростов н/Д, 2008.
* Сельское хозяйство Дона в биографиях и цифрах : славное прошлое, настоящее и будущее! / Ростов н/Д : Печатная лавка, 2016.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Романченко Валентина Мефодьевна
* Валентина Романченко награждена почетной грамотой
Цветкова Матрёна Дмитриевна

**Цветкова Матрена Дмитриевна** (Лаврентьева) (7 ноябрь 1924 — 7 ноябрь 2014) — совет колхозсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Матрёна Дмитриевна Цветкова Сыуаш автономиялы өлкәһенең Янтиково ауылында (хәҙер Сыуаш Республикаһының Яльчик районы), Ҡыҙ фамилияһы  Лаврентьева. Кошки-Куликеевский башланғыс һәм ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.

Колхозда эшләй,  1941 йылдың октябренән 1943 йылдың февраленә тиклем — Яльчик крахмал заводының киптереү цехында бригадир крабулып эшләй. 

1943 йылдан — бригадир, Ворошилов исемендәге колхоздың  (һуңынан «Еңеү» колхозы) баҫыусылыҡ звеноһында звено башлығы .

1947 йылда уның звеноһы  8 гектар майҙанда  38,12 центнер бойҙай үҫтереп ала.

СССР Юғары Советы Президиумының  1948 йылдың 19 мартындағы указы менән 1947 йылда колхоздың дәүләткә мотлаҡ һатыу йөкләмәләрен үтәүҙә юғары уңыш алғаны һәм 1948 йылғы яҙғы сәсеү өсөн иген культуралары орлоғо  менән тәьмин ителеше өсөн Матрёна Дмитриевна Лаврентьеваға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә .

Матрена Дмитриевна 1948 йылда Иван Дмитриевич Цветковҡа кейәүгә сыға һәм Батыревский районының Кесе Батырево ауылына күсеп килә. Тәүҙә «Ҡыҙыл Батырево» колхозында эшләй, унда башта звено башлығы, ә 1950—1953 йылдарҙа күк һағыҙ үҫтереү буйынса бригадала баҫыусы булып эшләй.  

1976 йылдан пенсияла. Матрёна Дмитриевнаның  8 балаһы була.

## Наградалары

* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 тулыу айҡанлы» миҙалы
* I һәм II дәрәжә Әсәлек миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Краткая чувашская энциклопедия. Алексей Александрович Трофимов, Чувашский государственный институт гуманитарных наук. Чувашское книжное изд-во, 2001. — 525 с.
* Женщины-матери земли Чувашской, Том 3. Дмитрий Егорович Егоров. Чувашский гос. педагог. университет им. И. Я. Яковлева, 2003. — 276 с.

## Һылтанмалар

* 
* В Батыревском районе скончалась герой Социалистического Труда Матрёна Цветкова // Грани. — 07.11.2014.
Доценко Нина Яковлевна

**Доценко Нина Яковлевна** (17 апрель 1922 йыл — 5 май 2018 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Нина Яковлевна Доценко (ҡыҙ фамилияһы *Герман*) 1922 йылдың 17 апрелендә Совет Рәсәйенең Октябрь ҡасабаһында, хәҙер Краснодар крайының Ленинград районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда урындағы «Икенсе биш йыллыҡ» сусҡасылыҡ совхозында ябай эшсе булып башлай, унда 1936 йылдан алып сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1940 йылда Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, Нина Герман тракторсы булып эшләй.

Һуғыш тамамланғандан һуң, 1947 йылда иген үҫтереү буйынса баҫыусылыҡ звеноһын етәкләй, ул 1948 йылда эш йомғаҡтары буйынса 43,6 гектар майҙанда 32,2 центнер бойҙай уңышы ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 11 майындағы указы менән 1948 йылда юғары бойҙай уңышын алғаны өсөн Герман Нина Яковлевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Кейәүгә сығып, Нина Яковлевна Доценко 1950 йылдан алып «Икенсе биш йыллыҡ» совхозының иген келәтендә пенсияға киткәнсе эшләй. Хаҡлы ялда булып, тыуған Октябрь ҡасабаһында йәшәй (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

КПСС ағзаһы була, миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы бар, «Хеҙмәт ветераны» исеменә лайыҡ була.

Ветеран 2018 йылдың 5 майында вафат була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Герман Нина Яковлевна
* Доценко Нина Яковлевна 
* Газета «Вольная Кубань» — Лица недели
* Лучшие люди России живут в Ленинградской области
Молчанова Ольга Павловна

**Молчанова Ольга Павловна** (30 апрель (12 май) 1886 йыл — 13 март 1975 йыл) — СССР-ҙың ғалим-табибы, биолог. СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1950). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Ике Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ольга Павловна Молчанова 1886 йылдың 30 апрелендә Рязань ҡалаһында тыуған.

1904 йылда алтын миҙал менән гимназияны һәм 2-се Мәскәү университеты ҡарамағындағы Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсының тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай (1911).

1910 йылдан Михаил Николаевич Шатерников (1870—1939) етәкселек иткән туҡланыу физиологияһы лабораторияһында эшләй.

1918 йылда ҡаты ауырып китә һәм ике йылға Рязань ҡалаһына китә. Шунан Шатерников лабораторияһына кире килә, был ваҡытта ул Туҡланыу физиологияһы институты итеп үҙгәртелгән була.

Кешенең хеҙмәт шарттарына ҡарап калорияларға ихтыяжын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1933 1934 йылдарҙа Ҡараҡом сүллегенә экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙың маҡсаты эҫелектең һәм ауыр шарттарҙың матдә алмашыныуына, һыу ҡулланыуға, аҡһымдар, минераль тоҙҙар сығымына йоғонтоһон өйрәнеү була. 1936 йылда Памирға экспедицияла ҡатнаша.

Үҫмерҙә — һөнәрселек мәктәбе уҡыусылары өсөн туҡланыу рационын эшләү менән шөғөлләнә. Уның арҡаһында был учреждениеларҙы һөт ризыҡтары менән тәьмин итеү яҡшыра.

1947 йылдан 1961 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз туҡланыу институты директоры урынбаҫары. 1950 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

Биология фәндәре докторы, профессор. М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ла, шулай уҡ Икенсе һәм Беренсе медицина институттарында физиология курсын уҡыта.

«Книга о вкусной и здоровой пище» китабы авторҙарының береһе.

1975 йылдың 13 мартында Мәскәүҙә вафат була, Ваганьков зыяратында (уч. № 14) ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике Ленин ордены 
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән. 17.06.1961 — бортында кеше булған донъяла беренсе космик карабын осошҡа әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ольга Павловна Молчанова
* БМЭ
Мостовая Анна Карповна

**Мостовая Анна Карповна** (20 октябрь 1925 йыл, Чернигов округы, Украина ССР-ы — 11 ноябрь 2018 йыл, Владивосток) — Владивосток мебель фабрикаһы биҙәүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анна Карповна Мостовая Украинала тыуған, хәҙер — Чернигов өлкәһенең Сребное районы. Бала сағында ғаиләһе менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа күсеп килә, унда мәктәпте һәм ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Приморье крайының Чернигов районы «Большевик» колхозында ветеринар фельдшеры булып башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында юл эшсеһе булып эшләй, тимер юлда йөрөп юл ҡараусы була. 1946—1950 йылдарҙа ғаиләһе менән бергә Яҡут АССР-ында йәшәй.

1950 йылдан Владивосток ағас эшкәртеү комбинатында (һуңыраҡ — Владивосток мебель фабрикаһы) биҙәүсе булып эшләй. Производство алдынғыһы була, планын даими арттырып үтәй. 1966 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 8 ғинуарындағы Указы менән, «1973 йылдың пландарын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәүҙәге һәм арттырып үтәүҙәге уңыштары өсөн» Мостова Анна Карповнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Һуңынан эшкәртеү цехында полировкалаусылар бригадиры булып эшләй, ә 1975 йылдан — производствоға өйрәтеү инструкторы. 1988 йылда хаҡлы ялға сыға.

Первореченский район, Владивосток ҡала һәм Приморье крайы Советтарына депутат булып һайлана. Профсоюздарҙа, ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советында, предприятиеның партия комитетында әүҙем йәмәғәт эштәре алып бара, фабриканың остаздар советы рәйесе була.

2018 йылдың 11 ноябрендә Владивосток ҡалаһында 94-се йәшендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (08.01.1974)
* Ленин ордены (08.01.1974)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы  (08.01.1974)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.09.1966)
* Владивосток ҡалаһының почётлы гражданы (26.06.1980)
* Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер (1988)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация на сайте «Герои страны»
* Почетные граждане
Мурахтина Нина Петровна

**Мурахтина Нина Петровна** (11 октябрь 1923, Скворчиха ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы — 14 июль 1989, Силәбе) — СССР икмәк бешереүсеһе, рационализатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Бүләктәре
«Уның рационализаторлыҡ тәҡдимдәре арҡаһында ҙур сығымдар һалмайынса продукция етештереү күләме 60 тоннанан 110 тоннаға тиклем арттырыла, шул уҡ ваҡытта хеҙмәт етештереүсәнлеге 9,7%-ҡа арта. Уның  рационализаторлыҡ тәҡдиме буйынса X-12 ҡамыр баҫыу машинаһы реконструкциялана, һөҙөмтәлә хеҙмәт етештереүсәнлеге һәм эш сифаты күтәрелә».
1971 йылдың 26 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, аҙыҡ-түлек сәнәғәтен үҫтереү буйынса биш йыллыҡ план заданиеларын үтәгәндә өлгәшкән  ҙур уңыштары өсөн, Мурахтина Нина Петровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

## Белеме

- Ете йыллыҡ мәктәп,

- ҡыҫҡа ваҡытлы механизаторҙар курсы (1941).

- 1978 йылдың майында Социалистик Хеҙмәт Геройҙары И. Н. Панфиловскийҙың һәм С. И. Гончаруктың инициативаларын хуплай һәм 3-сө ГПТУ-ға производствоға өйрәтеү мастеры булып эшкә күсә.

## Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1946-1948 йылдарҙа йәштәрҙе  тракторҙа эшләргә өйрәтә.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

- 15 йәшенән Ворошилов исемендәге колхозда  эшләй башлай.

- 1941 йылдан — тракторсы.

- 1949 йылда Мәскәү эргәһендәге торф предприятиеһына эшкә китә.

- 1950 йылдың ғинуарында Силәбелә килә, унда  Металлургия районындағытөҙөлөүсе 5-се икмәк заводына эшкә инә:
- сүпрәсе,

- икмәк бешереүсеон иләүсе,

- газсы,

- он иләүсе,

- ҡамыр баҫыусы.

1980 йылдан хаҡлы ялға китә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены (1971 йыл)

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1971 йыл)

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971 йыл)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Герои Социалистического Труда Башкортостана

## Иҫкәрмәләр
Ряшина Соломея Демидовна

**Соломея Демидовна Ряшина** (14 август 1924 — 26 апрель, 2003) — совет машиналар эшләү алдынғыһы, СССР Юлдар министрлығының Красноярск паровоз-вагон ремонтлау заводында  иретеп йәбештереүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Соломея Демидовна Ряшина 1924 йылда Красноярск крайының Подсопки ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Һуғышҡа тиклем Куйбышев исемендәге колхозда эшләй. 

1943 йылдан Ҡыҙыл Армияла, зенит частарында хеҙмәт итә. 1946 йылды демобилизациялана һәм Красноярск ҡалаһында фотоҡағыҙ фабрикаһына эшкә урынлаша. 

1949 йылда паровоз-вагон ремонтлау заводында  иретеп йәбештереүсе  өйрәнсеге  булып эшләй башлай. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә  һөнәрҙе тулыһынса үҙләштерә, артабан шәхси келәймәһе менән эшләй башлай. Ул хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүгә йүнәлтелгән бер нисә инициативаның  авторы булып тора. Ленин орденына тәҡдим ителә (1960 йыл).

Һигеҙенсе биш йыллыҡ заданиеларын уңышлы үтәп сыға, йөкләмәләрҙе арттырып үтәй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың  4 майындағы указы менән   машиналар эшләүҙә юғары производство күрһәткестәре өсөн  Ряшина Соломея Демидовнаға Ленин ордены менән  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт  Геройы исеме бирелә.

Красноярск крайы һәм ҡала советының депутаты була. 

Красноярск ҡалаһында  йәшәй. 2003 йылдың 26 апрелендә вафат була. Красноярскиҙа Бадалык зыяратында ерләнә.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (04.05.1971)
* ике Ленин ордены (07.03.1960, 26.04.1971)
* башҡа миҙалдар.

* Красноярск ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Литература

* Дәғүәселәр. Красноярск, 1976 йыл.

## Һылтанмалар

*
Обухова Галина Николаевна

**Обухова Галина Николаевна** (6 март 1927 — 1 сентябрь 2014) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мари АССР-ы  Совет районының «Рассвет» колхозында ферма мөдире, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Галина Николаевна Обухова  1927 йылда Ивакнур ауылында, хәҙер Марий Эл Республикаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1939 йылда бөтә ғаилә Совет роайонының Вятское ауылына күсеп килә. Мәктәптә ете синыфты  тамамлағас, урындағы «Яңы юл» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай. Һуңыраҡ йәштәр -коммунистик бригадаһын етәкләй.

1943 йылда Йошкар-Олаға оборона заводына эшкә ебәрелә. 1944 йылда фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай.

1947 йылда Вятское ауылына ҡайта. Кейәүгә сыға, һәм сусҡа ҡараусы булып эшләй. Бер йылдан инде ул производствоның  алдынғыһы була. 1950 йылда уға сусҡасылыҡ фермаһын етәкләүҙе ышандырып тапшыралар.  

1963 йылдан «Рассвет» колхозының Афанассолинская һөт-тауар фермаһы мөдире була. Уның етәкселегендә етештереү күрһәткестәре яҡшыра. Һөт һауып алыу арта.  Етенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса  колхоз малсылыҡ өлкәһендә алдынғылар рәтендә була.

СССР Юғары Советы Президиумының  1966 йылдың 22 мартындағы указы менән   ауыл хужалығында юғары уңыштар һәм  малсылыҡта  рекордлы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Галина Николаевна Обуховаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы ташырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә

Ауыл хужалығында  эшләүен артабан да дауам итә. 1978 йылда хаҡлы ялға китә.

Марий Эл Республикаһының Совет районында йәшәй. 2014 йылдың 1 сентябрендә вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Әҙәбиәт

* Обухова Галина Николаевна // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 584. — 872 с. — 3505 экз. — .
* Васильева А. Е., Виногоров Н. И. Обухова Галина Николаевна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 314. — 606 с. — 1500 экз. — .

## Һылтанмалар

*
Монастыршина Валентина Никодимовна

**Валентина Никодимовна Монастыршина** (23 февраль 1923 йыл — 13 ғинуар 2004 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы, газ менән иретеп йәбештереүсе. СССР Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
1923 йылдың 23 февралендә Красноярск крайы Ермаковское районы Контырево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

15 йәшендә эшләй башлай, һуңынан училище тамамлай. 1952 йылдан алып 1983 йылға тиклем Хабаровск крайының Советская Гавань ҡалаһында Төньяҡ суднолар ремонтлау заводында (ССРЗ) газ менән иретеп йәбештереүсе булып эшләй. ССРЗ Мәҙәниәт йорто янындағы драма түңәрәгендә шөғөлләнә. Советская Гавань ҡалаһы һәм Хабаровск крайы халыҡ депутаттары Советы депутаты итеп һайлана. Хабаровск крайынан 8-се саҡырылыш  СССР Юғары Советының Союз Советы депутаты (1979—1974) .

2004 йылдың 13 ғинуарында Совет Гаваны ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы
* Хеҙмәт ветераны
* Совет Гаванының почётлы гражданы (халыҡ депутаттарының ҡала Советы президиумының 1991 йылдың 29 апрелендәге 79-сы ҡарары).

## Ғаиләһе
Әсәһе — Дарья Андреевна Монастыршина. Ағайы Монастыршин Николай Николимович. Ҡыҙы — Монастыршина (Лопухова) Лидия Николаевна. Ейәнсәрҙәре — Татьяна, Галина, Оксана. Бүләләре — Екатерина, Александр, Дарья.

## Хәтер
2015 йылда Советская Гавань ҡалаһындағы Ленин урамында, 1953 йылдан 1970 йылға тиклем В. П. Монастыршина йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* В. Н. Монастыршина на сайте Администрации Советской Гавани 
* Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва
Ергиҙәрҙәр

**Ергиҙәрҙәр** — Элек билдәһеҙ булған Көнсығыш Себер, Алыҫ Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш ерҙәрен үҙләштергән XVII быуат урыҫ сәйәхәтселәре. Төрлө социаль ҡатламдарҙан булалар - казактар, хеҙмәт кешеләре, сауҙәгәрҙәр. Уларҙың күбеһе Урыҫ Төньяғында тыуып үҫкәндәр. 

Билдәләре ергиҙәрҙәре:
* Владимир Атласов
* Еналей Бахтеяров
* Пётр Бекетов 
* Иван Галкин
* Семён Дежнёв
* Василий Колесников
* Иван Москвитин
* Максим Перфильев
* Иван Похабов
* Яков Похабов
* Василий Поярков
* Иван Ребров
* Ерофей Хабаров

Эшмәкәрлек процесы барышында ергиҙәрҙәр тикшерелмәгән ерҙәргә алыҫ экспедициялар ойошторалар, уларҙы карталарға төшөрәләр   («һыҙмалар"), урындағы халыҡтарҙан йыйылған яһаҡ йыялар һәм ҡышлаҡтар һәм зиндандар рәүешендәге ултыраҡтарға нигеҙ һалалар. Атамалары «ергиҙәрҙәр» булыуына ҡарамаҫтан яңы ерҙәр аталғылар һәм яҫы төплө таҡтанан эшләнгән кәмәләр ярҙамында йылға йәки диңгеҙ юлы менән дә асыла алған. 

Һуңғараҡ сәйәхәтселәҙе ергиҙәрҙәр тип атау ҡулланыштан сыға һәм уларҙы  тик сәйәхәтселәр йәки диңгеҙ сәйәхәтселәре тип атайҙар. Мәҫәлән, Дежнев ергиҙәр тип аталһа, Беринг тик диңгеҙ сәйәхәтсеһе тип атала.

Файл:YermakParsuna.jpg|Ермак Тимофеевич
Файл:Памятник Петру Бекетову в Якутске.jpg|Пётр Бекетов


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Землепроходцы (неопр.).  Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия. Дата обращения 16 февраля 2019.
* Землепроходцы (неопр.). Arctika.info. — Статья из энциклопедии «Арктика — мой дом». Дата обращения 16 февраля 2019.
Эрдуран Айла

**Эрдуран Айла** (Ayla Erduran; ) — төрөк скрипкасыһы.

Уны Лондон филармонияһы, Берлин немец симфоник оркестры, Президент симфоник һәм Чех филармонияһы оркестры кеүек донъяның алдынғы оркестрҙары менән сығыш яһай. Ул күп, шул иҫәптән Эрнест Ансерме, Пауль Клецки, Жан Фурне, Мишель Плассон һәм башҡа дирижерҙар менән эшләй. Яңғыҙ концерт менән Көньяҡ Кореяла, АҠШ-та, Канадала, Яҡын Көнсығышта, Һиндостанда, Африкала, Рәсәйҙә, Әзербайжанда һәм Төркиәлә сығыш яһай. Сығыштары радио аша Англияла, Германияла, Бразилияла, Болгарияла, Рәсәйҙә, Польшала, АҠШ-та һәм Нидерландтарҙа тапшырыла.

## Биографияһы

### Белеме
Айла Эрдуран 1934 йылдың 22 сентябрендә Стамбулда тыуа. Скрипкала уйнарға Карл Бергерҙан өйрәнә, 10 йәшендә тәүге концертын бирә. 1946—1951 йылдарҙа белемен Париж консерваторияһында Бенедетти Бенвенути етәкселегендә камиллаштыра . Һуңынан ул АҠШ-ҡа юллана һәм унда 1955 йылға тиклем ҡала, уның педагогтары Иван Галамян һәм Зино Франческатти була. 1957—1958 йылдарҙа Эрдуран Мәскәү консерваторияһында Давид Ойстрах класында уҡый.

### Карьераһы
Айла Эрдуран 1973—1990 йылдарҙа Швейцарияла скрипка кафедраһы профессоры булып эшләй, шул уҡ ваҡытта Лозанна консерваторияһында магистратурала эшләй.

Концерт эшмәкәрлеген Эрдуран Европала Глазуновтың скрипка концертынВаршава филармония оркестры оҙатыуында Польшанан башлай. Давид Ойстрахтың уҡыусыһы булараҡ, 1957 йылда 120 скрипкасы ҡатнашҡан Винявский исемендәге конкурстың алты еңеүсеһенең береһе була. 1958 йылда уның Брюсселдә Ульви Джемаль Эркин оркестры менән Скрипка өсөн концерт премьераһында ҡатнашыуы күптәрҙе, шул иҫәптән Бельгия королеваһы Елизаветаны әсир итә.

Европалағыһәм АҠШ-тағы концерттарынан тыш Эрдуран 1961—1962 йылдарҙа Канада буйлап гастроль турын башлай, 160 концертта ҡатнаша. Артабан Яҡын Көнсығыш буйлап Төркиәнең Президент симфоник оркестры менән турнеға сыға, шулай уҡ Анатолияның төрлө төбәктәрендә сығыш яһай. Үҙенең Митхат Фенмен аккомпаниаторлығында Лондондағы тәүге яңғыҙ концертынан һуң 1964 йылда Эрдуран Харриет Коэн-Ольга Верней премияһына лайыҡ була.

1965 йылда уның Брамстың «Скрипка өсөн концертын» Лондондың Альберт-холында башҡарыуы Би-би-сиҙа тура эфирҙа күрһәтелә. 1968 йылда төрөк пианисы Верда Эрман менән Африка турынан һуң, Эрдуранға 1970 йылда Нидерландта Бетховен премияһы тапшырыла.

Айла Эрдуран билдәле музыканттар Иегуди Менухин, Игорь Ойстрах һәм башҡалар менән бергә сығыш яһай.

### Дискографияһы
* (2003) *Ayla Erduran Plays Brahms & Bruch*.
* (2004) * Ayla Erduran Plays Brahms*.
* (2008) * Ayla Erduran Archive Series 5: Live Recordings, 1958—2004*.

## Наградалары һәм премиялары
*Төркиә Дәүләт артисы (1971 йыл).
* Хенрик Винявский исемендәге конкурста бишенсе урын (1957 йыл).
* Харриет Коэн-Ольга Верней премияһы (1964 йыл).
* Бетховен премияһы (Нидерланд, 1970 йыл).

## Иҫкәрмәләр
Гончаренко Евдокия Борисовна

**Гончаренко Евдокия Борисовна** (27 сентябрь 1926 йыл — 9 апрель 2020 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы хеҙмәткәре, ауыл хужалығы производствоһы новаторы, звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949). Украина ССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Евдокия Борисовна Гончаренко (ҡыҙ фамилияһы — Татаренко) 1926 йылдың 27 сентябрендә Днепропетровск округының Новопокровка ауылында ат ҡараусы Борис Татаренко ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1945 йыл башында Днепропетровск өлкәһенең Покровский районы Буденный исемендәге 65 -се ат заводы бүлегенең баҫыусылыҡ бригадаһында башлай. Буденный исемендәге ат заводы бүлегенең йәштәр звеноһында звено башлығы була.

1948 йылда 40 гектар майҙандың һәр гектарынан 34,4 центнер бойҙай уңышы алғаны өсөн 1949 йылдың 12 сентябрендә «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1949 йылдан — Буденный исемендәге 65-се ат заводы 1-се бүлегенең ер эшкәртеүсеһе. Днепропетровск өлкәһе Солонянский районының Башмачка ауылында Петровский исемендәге колхозда эшләй.

Хаҡлы ялға киткәндән һуң да Днепропетровск өлкәһе Солонянский районының Башмачка ауылында йәшәй.

Украина ССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты, хеҙмәтсәндәре депутаттарының Днепропетровск өлкә Советы депутаты итеп һайлана.

2020 йылдың 9 апрелендә вафат була.

Ғаиләһе: өс улы, биш ейәне, бүләсәләре бар.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (12.09.1949);
* Ленин ордены (12.09.1949);
* миҙалдар.

## Сығанаҡтар
* газета «Зоря» (Днепропетровск) — январь 1951 года.

## Һылтанмалар
* 
* Татаренко Евдокия Борисовна.
Навальный Алексей Анатольевич

**Навальный Алексей Анатольевич** (4 июнь 1976 йыл, Бутынь, Одинцово районы, Мәскәү өлкәһе — 16 февраль 2024 йыл) — Рәсәй оппозиция лидеры, юрист, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙәге коррупция тураһындағы тикшеренеүҙәре менән үҙенә билдәлелек яулай. Төп оппонент итеп үҙенә ҡыҙыҡһындырған Рәсәй етәксеһе Владимир Путинды һанай. «Коррупция менән көрәш фонды», бүлендек проекттарын берләштереүсе: «Аҡыллы тауыш биреү», «Навальный профсоюздары», «РосПил», «РосЖКХ», «РосЯма», «Росвыбор», «Добрая машина правды»-ға нигеҙ һалыусы.

Ике популяр YouTube-каналдарының авторы: «Алексей Навальный» һәм «Навальный LIVE» ( һәм  яҙылыусылар, ярашлы рәүештә).

2013 йылда Мәскәү мэрын һайлауҙарында икенсе урынды биләй, 27,24 % тауыш һайлаусыларын йыйып, Сергей Собяниндан ҡалыша. 2013 йылдың ноябренән «Партия прогресса» Үҙәк совет сәйәси партияһын етәкләй. 2016 йылдың декабрендә, 2018 йылдың мартында үтәсәк Рәсәй президенты һайлауҙары ҡҡатнашыу ниәте тураһында белдерҙе. «Ведомости» редакция фекере буйынса, 2017 йылда сәйәсмәндәрҙән берҙән-бер ысынбарлыҡ тулы һайлау кампанияһын күрһәтеп үткәреүсе була, әммә уны 2017 йылдың 25 декабрендә Үҙәк һайлау комиссияһы теркәүҙән баш тарта, «Кировлес» суд хөкөме эштәре буйынса.

2010 йылдың баштарында ул бер нисә енәйәт, административ, гражданлыҡ һәм арбитражлы суд эштәрендә ғәйепләнеүсе, яуапсы һәм шаһитсы була.. Иң резонанслы улар араһында, «„Кировлес“» һәм «„Ив Роше“» суд эштәре. 2013 йылдың июлендә «Кировлес» этәре буйынса Киров өлкә суды менән шартлы рәүештә хөкөм ителгән, 2016 йылда, Европа кеше хоҡуҡтарын яҡлау суды ҡарары буйынса, Рәсәйҙең юғары суды был ҡарарҙы юҡҡа сығарҙы һәм эште яңынан ҡарауға йүнәлтте. 2017 йылдың февралендә Киров өлкә суды менән шартлы рәүештә ҡабат иркенән 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. «Ив Роше» эше буйынса 2014 йылдың 30 декабренән 3,5 йылға шартлы рәүештә иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. Ике хөкөм ҡарары ла закон көсөнә инә. 2017 йылдың 17 октябрендә ЕКХС (рус. ЕСПЧ,ингл. ECHR) ҡарары буйынса «Ив Роше» эше нигеҙһеҙ тип таныла. Навальный Рәсәй властарына ҡаршы ЕКХС ла 6 дөйөм ялыуын еңеп сыға, бөтәһе 225 мең евро суммаға.

2009 йылда Навальный «йыл шәхесе» тип «Ведомости» гәзитендә таныла. 2012 йылда ул *«Time»* журналы менән донъялағы 100 иң абруйлы кешеләр рейтингына индерелә, ә 2017 йылдың июнендә — интернетта 25 иң абруйлы кешеләре исемлегендә була. 2017 йылда «Ведомости» версияһы буйынса Йыл сәйәсмәне тип һайлана. [⇨]

## Тәнҡит
Был шәхесте уның милләтсел үткәндәре, шулай уҡ башҡа милләт кешеләре тураһында ҡырҡа белдереүҙәре өсөн тәнҡитләйҙәр. Мәҫәлән, бер постта ул урыҫ булмаған төҙөүселәрҙе «чучмектар» тип атай. Артабан Навальный был терминды ҡулланыуы өсөн ғәфү үтенә.

Навальныйҙы, әгәр ул власҡа килһә, әлеге режимдың сәйәсәтен дауам итәсәге өсөн тәнҡитләйҙәр.

Шулай ҙа Америка ҡулына эш итеүе өсөн дә.

## Һылтанмалар
http://www.youtube.com/watch?v=bHOvv42JOE4
http://www.rbc.ru/politics/05/03/2012/5703f44c9a7947ac81a658a3
http://www.youtube.com/watch?v=Jt2pfM3ug5w
http://www.youtube.com/channel/UCsAw3WynQJMm7tMy093y37A
http://www.youtube.com/channel/UCgxTPTFbIbCWfTR9I2-5SeQ
http://www.youtube.com/watch?v=zT1g1oht5a4

## Иҫкәрмәләр
Насонова Валентина Александровна

**Валентина Александровна Насонова** (6 июль 1923 йыл — 2 февраль 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ревматологы. Рәсәй ревматологтар Ассоциацияһының почетлы президенты. Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы.

## Биографияһы
1946 йылда Мәскәү стоматология институтын, терапия кафедраһында клиник ординатураны тамамлай. 1-се Мәскәү медицина институтында терапия һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһында эшләй.

1958 йылдан — РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ревматизм дәүләт ғилми-тикшеренеү институтында (1982 йылдан — СССР / РАМН Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ревматизм ғилми-тикшеренеү институты, 2012 йылдан — Федераль дәүләт бюджет фәнни учреждение (ФГБНУ) «В. А. Насонов исемендәге ревматология ғилми-тикшеренеү институты»).

1970 йылдан 2001 йылға тиклем — РАМН ревматология институты директоры, 2001—2011 йылдарҙа — институттың почетлы директоры.

Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән.

Улы — Насонов Евгений Львович, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, ФГБНУ «В. А. Насонов исемендәге ревматология ғилми-тикшеренеү институты» директоры.

Ейәнсәре — Насонова Анастасия Евгеньевна (1978.).

## Һайланма фәнни хеҙмәттәре
9 монография һәм 500-гә яҡын ғилми хеҙмәт авторы. Фәнни хеҙмәттәре системалы ҡыҙыл сөсө ауырыуы, ревматоидлы артрит, микрокристаллик артрит, остеоартроз һәм башҡа ауырыуҙарға арналған.

* Геморрагический васкулит. (Болезнь Шенлейна — Геноха). — М., 1959
* Системная красная волчанка. — М., 1972
* «Многоликие» коллагенозы. (Новое в жизни, науке, технике. Сер. Медицина. № 8). — М., 1973
* Ревматизм. (Б-ка практического врача. Сердечно-сосудистые заболевания). — М., 1978 (в соавт.)
* Патогенетическая терапия ревматических заболеваний. — М., 1985 (в соавт.)
* Клиническая ревматология. Руководство. — М., 1989 (в соавт.)
* Проблема остеопороза в ревматологии. — М., 1997 (в соавт.)
* Краткое руководство по ревматологии. — М., 1999.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Почёт Билдәһе» ордены

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- Почет ордены (2003)

- «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» II дәрәжә Орден миҙалы (2009)

- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)
* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А-Я. Дополнения. — М.: ОАО «Московские учебники», 2014

## Һылтанмалар
* Выступление, посвящённое юбилею Е. М. Тареева
Надеинская Елизавета Павловна

**Елизавета Павловна Надеинская** (1904 — 1967) — металл ҡырҡыусы инструменттар өлкәһендә совет ғалимы.

## Биографияһы
1904 йылдың  11 мартында Молога өйәҙенең Иловня улусы Станово ауылында сиркәү священнигы ғаиләһендә тыуған.

Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1920 йылда комсомолға инә. 1921-1923 йылдарҙа ОГПУ (Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы) ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Алыҫ Көнсығышта граждандар һуғышында ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң заводта эшләй.

1925-1929 йылдарҙа Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһында уҡый, бер үк ваҡытта техник нормативтар бюроһында техник, инженер-конструктор булып эшләй. 1930 йылдар башынан  Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училище һәм Станкин доценты  («Высокоэффективные технологии обработки» кафедраһы).

1935 йылдан алып техник нормативтар секторы ағзаһы һәм мөдире, 1940 йылдан  ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты (НКТП) техник советы рәйесе урынбаҫары.

1936 йылда СССР  Халыҡ хужалығы юғары советы (ВСНХ) янындағы металдарҙы ҡырҡыу буйынса Комиссияны етәкләй. Төрлө конструкциялы материалдарҙың төрлө шарттарҙа эшкәртелеүсәнлеге буйынса мәғлүмәт базаларын эшләү менән етәкселек итә, был ҡырҡыу режимдары буйынса дәүләт нормативтары нигеҙе булып китә.

1943 йылда булдырылған ВНИИИнструменттың беренсе директоры.

Станкинда, сәнәғәт академияһында уҡыта, 1957 - 1963 йылдарҙа - Мәскәү химик машиналар төҙөү институтында (МИХМ) «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһы мөдире. Техник фәндәре докторы (1955), профессор (1956).

1967 йылдың  3 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Введенский зыяратында ерләнгән.

## Хеҙмәттәре

* Режимы резания при обработке чугуна резцами, оснащёнными твёрдыми сплавами (1942);
* Справочник по режимам резания на фрезерных станках (1942);
* Справочник по режимам резания при протягивании (1942);
* Высокопроизводительный инструмент для скоростного резания (1952);
* Влияние режимов термической обработки и твёрдости быстрорежущей стали на её износ при резании металлов (1960).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — машиналар эшләүҙә производство процесын комплекслы автоматлаштырыу принциптарын эшләгәне, автоматлаштырылған поршень заводын проектлағаны һәм үҙләштергәне өсөн.

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- «Почёт Билдәһе» ордены

- миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Станки и инструмент. Машгиз, 1984

## Һылтанмалар

* Биографические сведения
Немкова Татьяна Ивановна

**Немкова Татьяна Ивановна** (22 ноябрь 1937 йыл — 9 март 2012 йыл) — Белорет металлургия комбинатының 5-се ҡорос сым-арҡан етештереү цехы эшсеһе. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. КПСС-тың 24-се съезы делегаты (1971). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Татьяна Ивановна Немкова 1937 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Үҙән ауылында тыуған. 
Урта белемле.

1956 йылдың июлендә Белорет металлургия комбинатының 5-се ҡорос сым-арҡан етештереү цехында эшләй башлай, артабан металлокорд етештереүҙе үҙләштерә, тағатылмаусы арҡан, ышаныслыраҡ ныҡлыҡ биргән 0,18 һәм 0,27 мм диаметрлы сымдан металлокорд етештереү технологияларын үҙләштереүҙә ҡатнаша.

1981 йылда 25-се профессиональ-техник училищеға производствоға өйрәтеү мастеры итеп күсерелә.

1992 йылда хаҡлы ялға сыға, Белорет ҡалаһында йәшәй. 2012 йылдың 9 мартында вафат була.

Белорет ҡалаһы муниципаль архивында, шәхси сығышлы фондта, Т. И. Немкованың шәхси архивынан документтар һаҡлана. Шәхси сығышлы фондта һаҡланған 14 берәмектә, Т. И. Немкованан тыш, Социалистик Хеҙмәт Геройы С. Х. Мөхәмәтдинованың, тыуған яҡты өйрәнеүсе А. И. Дмитриевтың, металлургия комбинатының элекке директорҙары В. М. Овчаренко һәм П. П. Осетровтың, тарих фәндәре кандидаты Л. Г. Борозинецтың, ҡаланың Почетлы гражданы, Социалистик Хеҙмәт Геройы Ф. К. Сөләймәнованың документтары һаҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Биш йыллыҡ пландарҙы һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән юғары производство ҡаҙаныштары, предприятиела күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн, Т. И. Немкова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971), I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 4. Л-О. 2008. − 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 
*
Никитина Татьяна Антоновна

**Никитина Татьяна Антоновна** (1926 — 2018) — совет механизаторы һәм ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
1926 йылдың 5 мартында Воронеж өлкәһенең Россошь районы Лизиновка ауылында тыуған.

1939 йылда башланғыс белем алғандан һуң, Воронеж өлкәһенең Россошь районы Копенкино ауылында Копенкин исемендәге совхозда ябай колхозсы булып эшләй башлай. 1942 йылдан башлап Бөйөк Ватан һуғышы осоронда «Райновский» совхозында тракторсы һәм комбайнсы булып эшләй.

1945 йылдан алып 1970 йылдарға тиклем Т. А. Никитина алдынғы механизатор була, күп тапҡыр план бурыстарын һәм социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәй.

1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «хеҙмәттә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Никитина Татьяна Антоновна Октябрь Революцияһы орденына лайыҡ була.

1972 йылдың 15 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «хеҙмәттә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Никитина Татьяна Антоновна Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1973 йылдың 11 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән ҙур уңыштары, 1973 йылда иген һәм игенселектең башҡа продукттарын етештереүҙе һәм дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса ҡабул иткән йөкләмәләрен үтәгәндә күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн» Никитина Татьяна Антоновнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

КПСС-тың XXV (1976) һәм (1981) XXVI съезы делегаты.

1982 йылдан — хаҡлы ялда.

Воронеж өлкәһенең Россошь ҡалаһында йәшәй. 2018 йылдың 9 ноябрендә вафат була.

## Бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (11.12.1973)

- Ленин ордены (11.12.1973)

- Октябрь Революцияһы ордены (8.04.1971)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (15.12.1972)

### Исеме
- Россошь районының почетлы гражданы (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Воронежская Энциклопедия* / Воронеж, 2008 г. — Т. 2. — 524 с. — ISBN 978-5-900270-99-9.
Ахмылина Лидия Спиридоновна

**Лидия Спиридоновна Ахмылина** (17 июль 1937 йыл — 12 ғинуар 1997) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы,  КПСС-тың  XXII съезы исемендәге колхозда һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Лидия Спиридоновна Ахмылина 1937 йылда Ерестная ауылында, хәҙер Томск өлкәһенең Кожевниковский районында Глазыриндарҙың крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.  

1952 йылда мәктәптең алтынсы синыфын  тамамлай. Сталин исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй башлай (1961 йылдан - КПСС-тың XXII съезы исемендәге колхоз). Һөт һауып алыу буйынса даими юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Районда иң яҡшы һауынсы булып иҫәпләнә һәм күп тапҡыр социалистик ярыш еңеүсеһе була. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  22 мартындағы указы менән   ауыл хужалығында юғары уңыштарға өлгәшкәне һәм малсылыҡта рекордлы  һөҙөмтәләр алыуы өсөн Лидия Спиридоновна  Ахмылинаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә һәм Кожевнисковский районының "Нур" совхозына эшкә күсә. 

Халыҡ депутаттарының Томск өлкә советы депутаты итеп һайлана.

1997 йылдың 12 ғинуарында вафат була. Тыуған ауылында ерләнә.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Томск в судьбе героев: краткий биографический справочник ГСТ и ПКОТС. - Томск, 2013.

## Һылтанмалар

*
Витман Ирина Ивановна

**Витман Ирина Ивановна** (30 июнь 1916 йыл — 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, пленэр һынлы сәнғәт оҫтаһы, СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1948).

## Биографияһы
Ирина Ивановна Витман 1916 йылда Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — урыҫлашҡан латыш — Витман Иван Иванович, инженер. Әсәһе — Сусанна Эмилиевна, француз аристократтары нәҫеленән, француз революцияһынан һуң Рәсәйгә килә, филолог, BOKC' консультанты. Ағаһы — Андрей Иванович Витман — астрофизик. Бала сағын Парижда үткәрә, оләсәһе музей һәм күргәҙмәләргә алып йөрөй. Шунда ул француз һынлы сәнғәте рухы менән һуғарыла, ә скульптор Д. Ф. Цаплиндың оҫтаханаһына барғандан һуң, рәссам булырға ҡарар итә.

1930 йылдар башында Ленинградта полиграфия техникумының әҙерлек курстарында буласаҡ ире — рәссам Алексей Соколов менән таныша.

1936 йылда Бөтә Рәсәй Художество академияһының ректоры Исаак Бродский, Ирина һәм Алексейҙың эштәрен ҡарағандан һуң, уларҙың икеһендә уҡырға ҡабул итә. 1941 йылда Алнексей үҙ ирке менән фронтҡа китә, Ирина Ленинградта ҡала. Студенттар, ҡыйыҡ баштарынан дошман ташлаған яндырғыс бомбаларҙы алып ташлап, янғын һүндереүсе булып хеҙмәт итә. Был эше өсөн Витман «Янғын һүндереү хеҙмәте геройы» исеменә лайыҡ була. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1942 йылда Витман Ирина институт менән Сәмәрҡәнд ҡалаһына эвакуациялана.

Ирина витман 1944 йылда Мәскәүгә ҡайта, Суриков институтына күсә һәм уны Александр Осмеркин оҫтаханаһында «Метро. Эскалатор» диплом эше менән тамамлай. 1948 йылдан И. И. Витман СССР Рәссамдар союзы ағзаһы

Витмандың иғтибарҙы йәлеп иткән ҙур эштәре булып «Цирк. Ирина Бугримова» (1950) и «Пушкин-лицеист в Царскосельском парке» картианалары тора (1954).

1954—1956 йылдарҙа Витман Сиҙәм ерҙәрҙә эшләй. Был сағыу осорҙа рәссамдың ижадында яңы образдар тыуа. Һуңынан, Мордовия (1958 йыл), Ҡаҙағстан, Вьетнам (1969—1970 йылдарҙа) буйлап сәйәхәтендә уның эштәре декоратив тойғо төҫө, ҙур колористик көсөргәнеш, даими һәм ныҡышмалы образдар эҙләү менән билдәләнә

Йыл һайын Мәскәү, республика һәм бөтә союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Мәскәүҙәһәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, шулай уҡ сит илдәрҙә үтә. Рәсәй Художество академияһының алтын миҙалы менән бүләкләнә (2010).

2012 йылда Мәскәүҙә вафат була.

Ирина Ивановна Витмандың эштәре Дәүләт Третьяков галереяһында, Рус Дәүләт музейында, Мордовия картиналар галереяһында, Рәсәйҙең, БДБ илдәренең, АҠШ, Франция, Германия, Япония, Италия һ.б. шәхси йыйылмаларында һаҡлана.

## Ғаиләһе
* Ире — Соколов Алексей Дмитриевич (1912—2004), РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы.
* Ҡыҙы Марина (1939—1992) — театр рәссамы, Валерий Левенталдең ҡатыны.
* Ейәнсәре Екатерина Валерьевна Левенталь (1965 й.р.) — рәссам.

## Иҫкәрмәләр