open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәлхи

**Әбү Зайд Әхмәт ибн Сахл әл-Бәлхи** (850(0850)—) — мосолман ғалим-энциклопедисы: математик, астроном, табип, географ булараҡ киң билдәле. Сығышы менән Балх тирәһенән, Хөрәсән; Бағдадта әл-Кинди һәм уның уҡыусыларында уҡый.

Төп хеҙмәте — *Ашкал ал-билад* («Ил төрҙәре»), унда халҡы 10 000 кеше иҫәпләнгән Болғар ҡалаһы ентекле тасуирлана. Шулай уҡ китапта хазар, болғар, буртас, башджар халыҡтарының тасуирламаһы бар. Хеҙмәте шулай уҡ башҡа исем аҫтында билдәле — *Сувар ал-акалим* («Климаттар картаһы»), *Таквим ал-булдан* («Ҡалалар бүленеше»). Дөйөм фекер буйынса был китап 920—921 йылдарҙа яҙылған. Әммә был дата бер аҙ шик тыуҙыра. Эш шунда, Ибн Фаҙлан, 922 йылда болғар илендә шәхсән булған булһа ла, уларҙың ниндәй ҙә булһа ҡалаһы булыуы тураһында яҙмай. Әл-Бәлхи Болғар, Сувар һәм Тышҡы Болғар, шулай уҡ йәмиғ мәсеттәр тураһында иҫкә ала. Б. Н. Заходер был хәбәрҙе Ибн Фаҙлан әл-Бәлхигә еткереүсе булыуы мөмкинлеге тураһында фараз әйтә. Бәлки, әл-Бәлхи үҙенең әҫәрҙәрен 922 йылдан һуң ижад иткәндер. Ибн Фаҙлан үҙ яҙмаларында ҡалалар тураһында телгә алмаһа ла, был әл-Бәлхиҙең, Ибн Фаҙландан айырмалы рәүештә, Иҙел болғарҙарында йәй, улар ҡаланан «кейеҙ йорттарҙа» йәшәргә сыҡҡан ваҡытта булған, башҡа сығанаҡтары булыуы тураһында һөйләй.

## Урыҫ теленә тәржемәләре

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы

**Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы** (1 май 1935 йыл - 27 декабрь 2024 йыл) — инженер-металлург, үҙешмәкәр композитор. Белорет ҡалаһының башҡорт милли ойошмаларының әүҙем ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).

## Биографияһы
Мөхәррәм Әхмәтша улы  Сәлимов 1935 йылдың 1 майында БАССР-ҙың Белорет районында Беҙәк-Әхмәр ауылында Әхмәтша Сәлимов ғаиләһендә тыуған. Әхмәтша Сәлимовтың Зәйнулла ишан менән осрашыуы тураһында хәтирәләр бар 

Хеҙмәт юлын бик иртә — Белорет металлургия комбинатында башлай. Ҡалалағы эшсе йәштәр киске урта мәктәбен тамамлай.

1965 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтының киске факультетын тамамлай. Хаҡлы ялға сыҡҡансы ул Белорет металлургия комбинатында эшләй, бер үк ваҡытта үҙешмәкәрлектә әүҙем ҡатнаша.

; Мәҙәниәттә һәм йәмәғәт ойошмаларында эшмәкәрлеге

1972 йылдан Мөхәррәм Сәлимов ҡаланың Металлургтарҙың мәҙәниәт һарайында ҡурайсылар түңәрәге алып бара, халыҡ театрында уйнай.

1980 йылдан йырҙар яҙа башлай. Хәҙер инде йөҙҙән ашыу йыры бар, уларҙың яртыһынан күберәге — балалар өсөн. Улар Башҡортостан радио-телевидениеһынан яңғыратылып тора.

Белорет ҡалаһында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының урындағы бүлексәһен ойоштороусы, бер нисә йыл уның рәйесе рәйесе булып та һайлана.

1990 йылдан Белорет ҡалаһының Мәктәптән тыш үҫеш үҙәгенең Башҡорт балалары өсөн милли ижад клубы етәксеһе була. Балаларҙы ул ҡурай тартырға өйрәтә, үҙе яҙған йырҙар менән концерттар ҡуялар.

Мөхәррәм Әхмәтша улы республиканың төрлө төбәктәрендә халыҡ ижады буйынса сығыштар яһап йөрөй. ВЦСПС-тың күкрәккә таға торған «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе менән бүләкләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ВЦСПС-тың «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе (1984)
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)

## Сығанаҡтар
* Белорецкая энциклопедия, 2007
* http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/tyu-an-ya-sa-yryuy-buyynsa/ 
* Муса батыр ерендә http://tabin.rbsmi.ru/articles/m-arif/musa-batyr-erend/ 

## Иҫкәрмәләр

## Аудио-видео
* Сборник песен Мухарама Салимова
* Мухаррям Салимов — автор песен, исполнитель кубаира. 2014 г.
* Первый зональный конкурс на призы им. Мухарама Салимова
* Мөхәрәм Сәлимов Ағай
* [Салимов, Мухаррам Ахмедшинович — Кукушка зовет Ноты : Песни : Для детей мл. шк. возраста]
Лысенко Данил Сергеевич

**Лысенко Данил Сергеевич** (19 май 1997 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, бейеклеккә һикереүҙә махсуслашҡан. 2018 йылда биналағы ярыштарҙа донъя чемпионы. 2017 йылда донъя чемпионатының көмөш призеры. 2017 йылда Рәсәй чемпионы. Бинала 2018 йылда Рәсәй чемпионы. Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2016).

## Биографияһы
Данил Сергеевич Лысенко 1997 йылдың 19 майында Башҡортостан Республикаһының Бөрө ҡалаһында тыуған. 
Еңел атлетика менән урындағы «Юность» балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә Ковальский Николай Михайлович етәкселегендә шөғөлләнә башлай. Ул шулай уҡ һуңғараҡ Загорулько Евгений Петровичта шөғөлләнә.

2013 йылда халыҡ-ара аренала сығыш яһай. 2014 йылда үҫмерҙәр Олимпия уйындары чемпионы. 2017 йылда бер туған Знаменскийҙар мемориалы еңеүсеһе.

2017 йылда Лондонда донъя чемпионатында 2,32 м һөҙөмтә менән көмөш миҙал яулай, һуңыраҡ Эберштадт турнирында шәхси рекорд ҡуя — 2,38 м.

## Төп һөҙөмтәләре

### Халыҡ-ара

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль  на сайте ВФЛА
Софи Мильман

**Софи Мильман** (1983 йыл, Башҡорт АССР-ы, Өфө ҡалаһы) — джаз йырсыһы. 

1990 йылдар башында ғаиләләре Израилгә күсеп китә. Бала сағының күп өлөшөн шунда үткәрә. Әлеге ваҡытта Канадала йәшәй. 

2004 йылдың 12 октябрендә үҙенең дебют альбомын сығара. 2008 йылда «Make Someone Happy» альбомы өсөн «Vocal Jazz Album of the Year» (иң яҡшы вокаль дҗаз альбомы) категорияһында Juno Award премияһының лауреаты була.

## Дискография

* 2004: «Sophie Milman»
* 2007: «Winter Live at The Theatre Баҡсаһы»
* 2007: «Someone Make Happy»
* 2008: «Montreal Live In»
* 2009: «Love Take Easy»
* 2011: «In The Moonlight»

## Иҫкәрмәләр
Ясемин Адар

**Ясемин Адар** (6 декабрь 1991 йыл) — Төркиә спортсыһы, ирекле стилдә көрәшсе, 2017 йылда донъя чемпионы, өс тапҡыр Европа чемпионы (2016, 2017, 2018).

## Биографияһы
Ясемин Адар 1991 йылдың 6 декабрендә Балыкесирҙа, Наим Адар һәм уның ҡатыны Айшегюль ғаиләһендә тыуа. Ясминдың Йылдыз исемле апайы бар, уларҙың әсәһе 2013 йылда вафат була. Мәктәпте тамамлағандан һуң Газиосманпаша Адар Ясемин физик культураһын һәм спортты Балыкесир университетында өйрәнә. Әлеге ваҡытта Нигдела уҡытыусы булып эшләй.

### Спорт карьераһы
Алдан Ясемин Адар йәҙрә ташлау менән шөгөлләнә ине, әммә аҙаҡ Төркиәнең көрәш чемпионы Аслан Сейханлы уға иғтибар итә, шунан һуң Ясемин көрәш менән шөгөлләнә башланы. «Trakya Birlik SK» командаһы өсөн сығыш яһай.

2012 йылда Ясемин Адар Канадала үткән көрәш буйынса Донъя чемпионатында ҡатнаша, әммә миҙалдар яуламай. 2013 йылда Ясемин Адар Төркиәне Тбилисияла үткән Европа чемпионатында күрһәтә, әммә шулай уҡ пьедесталға күтәрелмәй. Шул уҡ йылда Мерсинала үткән Урта диңғеҙ уйындарында, Ясемин алтын миҙал яулай алмай. Шулай уҡ 2013 йылда Ясемин Адар Будапешта үткән Көрәш буйынса Донъя чемпионатында ҡатнаша,әммә бишенсе генә урын ала. 2014 йылда Ясемин Ташкентта үткән Донъя көрәш чемпионатындаа ҡатнаша, әммә шулай уҡ бер ниндәй ҙә миҙал яуламай.

2015 йылда Ясемин Баку ҡалаһында үткән Европа уйындарында ҡатнаша, Екатерина Букинаға еңелеп, финалға үтә алмай. Шунан өсөнсө урын өсөн матчта Светлана Саенкоға еңелә. 2015 йылда Ясемин Донъя чемпионатының сирек финалында еңелә.

2016 йылда Ясемин Адар Европа чемпионатында Стародубцева Аленаны еңеп алтын миҙал яулай. Төркиә вәкилдәренән Ясемин беренсе булып, ҡатын-ҡыҙҙар араһында көрәш буйынса Европа чемпионатында алтын миҙал яулай.

## Иҫкәрмәләр
Эҫем заводтары

**Эҫем заводтары** — Үрге Эҫем суйын иретеү һәм тимер яһау, Түбәнге Эҫем тимер яһау заводтары Себер даруғаһының Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттарынан һатып алған ерҙәрҙәрҙә төҙөлгәндәр: Үрге Эҫем заводын 1759 йылда И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников менән бергәлектә төҙөйҙәр, Түбәнге Эҫем заводын 1782 йылда Я. Б. Твердышев төҙөй. Шулай итеп, башта хужалары Твердышев һәм Мясников булалар, артабан, 1783 йылдан — Бекетовтар, 1829 йылдан — Балашовтар, 1913 йылдан «Акционерное общество Симских заводов и первой на Урале фабрики сельскохозяйственных машин и орудий»; 1917 йылда заводтарҙы Совет власы национализациялай. Заводтар Эҫем тау округына инәләр.

Үрге Эҫем заводы 1761 йылда эшләй башлай. Заводта 2 домна мейесе, 5 йәйелдереү һәм якорь сүкештәре, 5 крица горны була. Түбәнге Эҫем заводы — 1782 йылда продукция етештерә башлай. XVIII быуат аҙағында заводта 6 сүкеш һәм 6 крица горны иҫәптә тора 1840-сы йылдарҙа 15 рудник заводтар ҡарамағында була; улар 297,1 мең десәтинә ергә хужа була.. XVIII быуат та заводтарҙа оҫталар һәм эшселәр һаны — 2478. 1783—1896 йылдарҙа 1 млн. 820 мең бот суйын иретелә, уртаса етештереүсәнлек — яҡынса 140 мең бот йылына, максималь етештереү — 1 млн. 138 мең бот (1913).

1842 йылда крица горндары контуаздарға үҙгәртелә, 1875 йылда пудлингылыҡ индерелә. 1913 йылда ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралмалары, арбалар, суйындан ҡойоп яһалған нәмәләр эшләү буйынса фабрика ойошторола.
Эҫем заводы 1777 йылда домна һәм сүкеш заводы булараҡ тергеҙелә.
Үрге Эҫем заводы нигеҙендә «Агрегат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте булдырыла. Хәҙерге ваҡытта элекке завод ауылдары урындарында Эҫем ҡалаһы урынлашҡан.
### 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда
Себер трактында төҙөлгән Эҫем заводы Пугачёвтың ғәскәрҙәре өсөн дә, хөкүмәт командаларына ла аҙыҡ-түлек, ат, ҡорал, кеше менән тулыландырыу өсөн бик уңайлы база булып хеҙмәт итә. Шуға күрә Эҫем заводы өсөн ике арала ҡаты бәрелештәр була, завод ҡулдан-ҡулға төшә. Беренсе мәртәбә Салауат Юлаев үҙенең атлылары менән заводта 1773 йылдың ноябрендә булып китә, бында ул Пугачевтың йомошон үтәй: отрядтар булдыра. Завод бик ныҡ емерелгән була, эшен туҡтата. 1774 йылдың 8 майында генерал И. И. Михельсон үҙенең ғәскәрҙәре менән заводҡа яҡынлаша. Салауат был ваҡытта заводтан 16 саҡрым алыҫлыҡта Ерал ауылында була. Михельсондың һәм Салауаттың ғәскәрҙәре араһында бик ҡаты бәрелеш була, Михельсон был алышта тураһында, беҙ бында көтөлмәгән ҡаршылашыуға дусар булдыҡ. тип яҙа. Яу яланында 300 кеше һәләк булып һәм 8 пушка ҡала. Өҫтөнлөк Михельсон яғында була, салауатҡа сигенергә тура килә. Бер нисә көндән, 1774 йылдың 23 майында, Михельсонды Һатҡы заводына үткәреп ебәреп, Салауат кире Эҫем заводына борола.  Завод төҙөлгән ерҙәр уның атаһы, старшина  [Юлай Аҙналиндың ерҙәре була (Шайтан-Көҙәй улусы), Салауат халыҡҡа Көңгөргә күсергә ҡушып, заводты бөтә ҡаралтылары менән яндыра (24 майҙа). Эҫем заводында  247 ир кеше һәм 61 ҡатын һәләк була.  1774 йылдың 13 сентябрендә подполковник Рылеевтың карателдәр командаһы Салауаттың отрядтарын тар-мар итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Эҫем металлургия заводы төҙөлөшө
* Симский завод в восстании 1773-1775 годов
Бер заман Анатолияла

**«Бер заман Анатолияла»** () — режиссёр Нури Бильге Джейлан кинофильмы, экранға 2011 йылда сыға.

## Сюжет
Наджи комиссарҙың етәкселеге аҫтында, полиция төркөмө, өс машинала Анатолия яландарында йәшерелгән ниндәйҙер Яшар мәйетен эҙләй. Уларҙы Нусрет исемле прокурор һәм Джемал исемле табип оҙата, ул үлем фактын теркәргә тейеш. Был енәйәтте  Кенан  эшләгән тип  уйлайҙар, ул  ғәйебен таный, мәйет ятҡан урынды күрһәтергә тейеш, әммә дөрөҫөн иҫләй алмай һәм  төркөм бер нисә тапҡыр  дөрөҫ булмаған урынға барып сыға. Яйлап төркөм ҡаланан алыҫлаша, тиҙҙән төн етә, һәм был хәл төрлө темаларға һөйләшеүгә булышлыҡ итә.

## Ролдәрҙә
* Мухаммет Узунер — *Джемал исемле тәбип*
* Йыламаз Эрдоған — *комиссар Наджи*
* Танер Бирсель — *прокурор Нусрет*
* Әхмәт Мюмтаз Тайлан — *шофер Арап Али*
* Фырат Таныш — * шикләнеүсе Кенан*
* Эрджан Кесать — *Мукхтар рәйесе*
* Демирджи Джанс — *Мукхтарҙың ҡыҙы*
* Эрол Эраслан — *Яшар, үлтереү ҡорбаны*
* Угур Арсланоглу — *Тевфик*
* Шафак Карай — *Абидин*
* Нихан Окутудж — *Гөлназ, Яшар ҡыҙы*

## Наградалар һәм номинациялар

* 2011 — Канн кинофестиваленең жюриһынан Гран-при.
* 2011 — *Award Netpac* Карловых Варах кинофестивалендә бүләк ала.
* 2011 — Манилала үткән кинофестивалдә ҡатнаша.
* 2011 — Ослола үткән «Көньяҡ фильмдары» тигән фестивальда ҡатнаша.
* 2011 — *[[:en:Asia Pacific Screen Awards|Screen Asia Awards Pacific]] өс премияһы*: Гран-при (Озбатура Атакан Зейнеп), иң яҡшы режиссура (Бильге Джейлан Нури), иң яҡшы оператор эше (Тирьяк Гекхан); шулай уҡ иң яҡшы фильм номинацияһына һәм иң яҡшы сценарий өсөн (Эбра Джейлан, Джейлан Нури Бильге, Эрджан Кесать).
* 2012 — Дублин кинофестиваленда иң яҡшы режиссура өсөн приз.
* 2012 — Европа киноакадемия премияһына ике номинация: иң яҡшы режиссёр эше (Бильге Джейлан Нури), иң яҡшы оператор эше (Гекхан).
* 2013 — «Үҙ аллы рух» премияһына, иң яҡшы сит ил фильмы, номинацияһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фильм рәсми сайты 
* 
* «Бер мәл анатолияла» сайтында *Mojo Box Office*
Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы

**Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы** (6 сентябрь 1937 йыл) — ғалим-профпатолог, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1997). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022). Нуриман районының почётлы гражданы

## Биографияһы
Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы Ғәйнуллина 1937 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Яңы Күл ауылында тыуған.

1973 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын уңышлы тамамлағас, ике йыллыҡ клиник ординатурала уҡый.

1975 йылдан Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында хеҙмәт юлын башлай. 1985—2002 йылдарҙа унда клиниканың баш табибы була.

1987 йылда «медицина фәндәре кандидаты», ә 1999 йылда «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1974—1999 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһындағы «Һаулыҡ» тапшырыуының авторы һәм алып барыусыһы була. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1997).

2002 йылдан «Эшләп йөрөүселәрҙең репродуктив һаулығын һаҡлау» лабораторияһы етәксеһе.

2022 йылдың декабрендә Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни эштәре нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәтендә эшләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һаулығын тикшереүгә бағышланған. 93 фәнни хеҙмәт авторы, 1 монография яҙған.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мединститутта уҡығанда факультеттың комсомол ойошмаһы секретары, һуңыраҡ институттың ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары була. Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында эшләгән йылдарында партия бюроһы секретары итеп һайлана (1982—1989), КПСС-тың Киров райкомының бюро ағзаһы була (1989—1990).

Башҡортостандың Профсоюздар Федерация Советы ағзаһы (2000 йылдан), ФНПР Генсоветының Гендер сәйәсәте буйынса эксперт советы ағзаһы (2000 йылдан), Башҡортостан Профсоюздар Федерацияһының Ҡатын-ҡыҙҙың социаль тигеҙлеге мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе (2001 йылдан), Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте идараһы ағзаһы (1998 йылдан).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1999)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989)
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт Грамотаһы (1973)
* СССР-ҙың «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1974)
* РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почёт Грамотаһы (1999)
* «Рәсәй Профсоюздарына 100 йыл» миҙалы (2005).
* Салауат Юлаев ордены (2022).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Известные ученые
* Башҡорт ҡатын-ҡыҙы мең йыллыҡтар сигендә. Өфө, 2000.

## Һылтанмалар
*
Урта мәсет

**Урта мәсет** ( — «урта мәсет») — Ҡырым Республикаһы Баҡсаһарай ҡалаһының тарихи өлөшөндә, хан һарайынан алыҫ түгел урынлашҡан мәсет.

Урта мәсет тәүге тапҡыр 1674 йылда (Хижрә буйынса 1085 йылда) телгә алына. Ҡырым ханлығының төп йома мәсете иҫәпләнгән. Ҡырым хандары, Хажи Сәлим Гәрәйҙең улдары бер туған Меңле II һәм Сәләмәт II 1737 һәм 1743 йылдар араһында мәсетте тулыһынса төҙөп бөтә һәм тейешле кимәлдә биҙәп, йыһазландыра.

1881 йылда мәсет мәхәллә тарафынан яңынан төҙөлә. 1929 йылда мәсет ябыла һәм мәҙәниәт йорто һәм кинотеатр булараҡ файҙаланыла башлай. Шул уҡ йылда ул Ҡырым сәнғәт, халыҡ көнкүреше һәм боронғо ҡомартҡыларҙы һаҡлау комитеты (Крымохрис) иҫәбендә торған ғибәҙәт йорто исемлегенә индерелә.

Баҡсаһарай ҡалаһы 23-сө саҡырылыш советының 2001 йылдың 16 июлендәге 20-се сессияһы ҡарары менән мәсет бинаһы «Мостафа-Мәсет» мосолмандар дини ойошмаһына ҡайтарып бирелә. 2012—2013 йылдарҙа Баҡсаһарайҙан Умәровтар ғаиләһе башланғысы буйынса бинаны тарихи реконструкциялау үткәрелә, һуңынан был хаҡта яңыртылған мәсет стенаһында яҙма эшләнә. 2013 йылда реконструкция тамамланғандан һуң, 90 тиерлек йыл ваҡыт үткәндән иман йортонда яңынан йома намаҙы уҡыла, ә мәсет Ҡырым мосолмандары Диниә назаратына (ДУМК) бушлай тапшырыла һәм диндарҙар өсөн даими нигеҙҙә асыла.

## Иҫкәрмәләр
Преображенск заводы

**Преображенск заводы** — Йылайыр йылғаһы буйындағы Ырымбур губернаһының баҡыр иретеү заводы. 650 завод крәҫтиәне һәм оҫталары эшләгән завод тирәләй ошо уҡ исемле ауыл барлыҡҡа килә, хәҙер Йылайыр ауылы.

## Тарихы

1750 йылда Нуғай даруғаһы Бошман Ҡыпсаҡ һәм Үҫәргән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә төҙөлгән. Хужалары — Твердышев Яков Борисович һәм Мясников Иван Семёнович. Преображенск тау округына ингән.

1782 йылдан алып Т. Я. һәм Г. И. Бибиковтар — завод хужалары, 1783 йылда Г. И. Бибиков Преображенск заводын Ырымбурҙың атаҡлы гражданы Дмитрий Кузьмич Крашенинниковҡа һата. 1789 йылда Крашенинников Мәскәүҙә билдәле кеше булған Гусятников Петр Михайловичҡа заводты 200 мең һумға һатып ебәрә. 1846 йылдан — М. В. Пашков, 1867 йылдан алып завод — Дворяндар опекаһы, 1870 йылдан — «Прогден, Леббок һәм К°», 1871 йылдан — «Рус баҡыры» ҡарамағында, 1884 йылда һәм 1891 йылда — В. Н. Охотников, 1890 йылдан — Пашковтар хужалыҡ итәләр.

XVIII быуат аҙағында заводҡа яҡынса 105 мең дисәтинә ер ҡарай, 92 руднигынан 12-һе эшләй; 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 шплейзофен һәм 3 йәмшәйтеү горны, 1870 йылдарҙа 11 баҡыр иретеү мейесе, гармахер, шплейзофен һәм штык горндары, 2 сүкеше, пар машиналары була. Заводта XVIII быуат аҙағында — 726, XIX быуат уртаһында 2371 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә. XVIII быуатта — 300,6 мең бот, эшләү дәүерендә 992,6 мең бот баҡыр иретелә, максималь етештереүсәнлек — 17,9 мең бот (1855), йылына уртаса етештереүсәнлек 14,3 мең бот тәшкил итә (XVIII быуат).

### Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) ваҡытында
Преображенск заводы халҡы Пугачев ихтилалына 1773 йылдың октябрендә ҡушылалар һәм 1774 йылдың апрель башына тиклем заводты үҙ ҡулдарынан ысҡындырмайҙар Май аҙағында баш күтәреүсе башҡорттар производство биналарын һәм ҡоролмаларҙы емерәләр, ҡорамалдарҙы сафтан сығаралар. Тергеҙеү эштәре ике йыл дауамында бара: 1776 йылдың көҙөндә генә завод продукция сығара башлай.

1867—1872 йылдарҙа һәм 1880—1906 йылдарҙа завод эшләмәй. 1908 тулыһынса йылда ябыла.

Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Йылайыр районының Йылайыр ауылы (район үҙәге) урынлашҡан. Оҫтахана биналары (1748) — архитектура ҡомартҡыһы итеп танылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Меһмет Ниязи

**Меһмет Ниязи** (; 1878 йылдың ғинуары йә феврале — 1931 йылдың 20 ноябре) — Ғосман империяһында тыуған румын һәм ҡырым татар шағиры, журналисы, мәктәп уҡытыусыһы, ғалим һәм румын-татар сығышлы активист. Ул ҡырым татар диаспораһы һәм уларҙың тыуған ере менән бәйләнеште һаҡлауҙа мөһим роль уйнаған тип һанала. Ҡырымды (*Йәшел утрау* һәм *Йәшел Тыуған ил*) һүрәтләгән лирик әҫәрҙәре аша киң билдәлелек алған.

## Биографияһы
Төньяҡ Добруджалағы Ашчылар ауылында ҡырым ҡасаҡтарының мосолман ғаиләһендә тыуған. Ул ике уҡымышлы крәҫтиән һәм Ғосман империяһындағы Исмаил һәм Азизенең ғаиләһендә икенсе ул булып тыуа. Ниязиҙың тыуыу ваҡыты төбәктең Румыния короллегенә ҡушылыуына килтергән 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы менән тап килгән. Бала сағында ул татар әҙәбиәте һәм ауыҙ-тел ижады менән таныша, атаһы уны ғосман теленә өйрәткән. Тыуған ауылында ул башланғыс мәктәпте тамамлаған. Күрәһең, үҫмер сағында ул үҙенең әҙәби әҫәрҙәр серияһын башлағандыр, билдәләнеүенсә, улар ғосман лексикаһы элементтарына таянған була.

1889 йылда ғаилә Румыниянан ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы Истанбулға күсеп килгән, һәм Меһмет унда ябай мәктәптә уҡыған. Артабанғы йылдарҙа уға Намыҡ Кемал һәм Абдулла Хәмит әҫәрҙәре йоғонто яһай. Ул француз, ғәрәп һәм фарсы телдәрен бөтә камиллығында үҙләштергән. 1898 һәм 1899 йылдарҙа ул рәсәй Ҡырымында төпләнергә һәм карьераһын мәктәп уҡытыусыһы сифатында башларға тырышҡан, ләкин ике осраҡта ла хөкүмәт тарафынан сығарып ебәрелгән.

1904 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Ниязи Румынияға ҡайта һәм Констанцаның татар общинаһына ҡушыла. Ул Сефика Абдулакимға (Сапие булараҡ та билдәле) өйләнә; ул Казим Абдулакимдың (Румын армия офицеры һәм беренсе донъя һуғышы геройы) һәм сәйәсмән Сәлим Абдулакимдың һеңлеһе була. Был парҙың дүрт ҡыҙы һәм ике улы (уларҙың ике балаһы үҫмер йәшендә вафат булған) була.

1906 йылда Ниязи урындағы татар мәктәбе уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә, ғосман тарихын, ғосман телен, проза һәм шиғриәт, фарсы әҙәбиәте һәм *[[ҡалам]]* дәрестәрен уҡытҡан. 1910 һәм 1914 йылдар араһында был уҡыу йортоноң директоры булып хеҙмәт итә, ә 1916 йылдан һуң, урындағы ислам семинарияһының директоры итеп тәғәйенләнгәс, Меджидия ҡалаһында йәшәгән. 1909 йылда ул Истанбулда Kader нәшриәт йортонда баҫылған Dobruca журналының мөхәррире булып киткән. Унда ул үҙенең ҡыҫҡа әҫәрҙәрен баҫтыра башлаған.

1918 йыл башында, Ҡоролтай Ҡырым Халыҡ Республикаһын иғлан иткәндән һуң, Ниязи Симферополгә күсеп килгән, унда ҡырым татар активистарына ҡушылған, *Hak Ses* гәзит мөхәррирләгән һәм күпмелер ваҡыт Ҡырым мәғариф министрлығында эшләгән. Ҡыҙыл армия Ҡырымға ингәс, ул Румынияға ҡасып киткән. Был мәлдән Меһмет Ниязи әҙәби эшмәкәрлеген үҫтереү өҫтөндә эшләй, уның әҙәби карьераһының иң емешле осоро башлана. Үҙенең әҫәрҙәрен ул ҡырым татар телендә (ғәрәп алфавиты) баҫтырған. Общинаның лидеры булараҡ, Икенсе Польша Республикаһының прометеизм сәйәсәтендә илһам эҙләгән ҡырым ҡасаҡтарының яңы тулҡынына йоғонто яһаған.

Ул туберкулёздан вафат булған, уға тиклем ҡатыны Сефика яҡты донъянан киткән. Уны Меджидияла ерләгәндәр, был церемонияла уны хөрмәтләүселәр бик күп булған. Уның күләмле ҡәбер ташында ҡырым *[[Тамға|тамғаһы]]* һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Венгрия гербы

** [[Венгрия]] [[герб]]ы ** — икегә бүленгән ҡалҡан; ҡалҡандың геральдика буйынса уң (күҙәтеүсегә һул) яғы ете тапҡыр ҡыҙыл һәм көмөш төҫтәргә бүленгән; ҡалҡандың һул яғында ҡыҙыл фонда остары айырсалы көмөш патриарх тәреһе өс түбәле йәшел тауҙың өҫтөндәге алтын тажға ҡуйылған. Ҡалҡандың өҫтөндә Изге Стефан тажы.

## Герб тарихы
IX һәм X быуатта киң таралған хайуандар (грифон, бүре һ.б.) төшөрөлгән геральдика мотивтары венгр иконографияһы һәм геральдик символдары өсөн һирәк күренеш. Ләкин ҡарсыға, йәки турул (), шаманлыҡ төшөнсәләре буйынса тормош ағасында ултыра, ер, ер аҫтын һәм күкте тоташтыра тип иҫәпләнгән, шуға күрә венгр хакимдәренең атрибуты булып оҙаҡ ваҡыт һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* A Magyar Köztársaság címere  
* A magyar címer története 
* Magyar Nemzeti Lap  
* Герб Венгрии
* Государственные символы Венгрии
* Факты о Венгрии. Национальная символика, национальные праздники. Издание Министерства иностранных дел Венгерской Республики. 2003
Бисерт заводы

**Бисерт заводы** — 1760 йылда Себер даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Бисерт йылғаһының (Ҡариҙел йылғаһының ҡушылдығы) буйында Г. А. Демидов тарафынан тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Екатеринбургтан 118 км һәм Рәүҙе заводынан 101 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1760—1805 йылдарҙа, 1829—1835 йылдарҙа, 1843—1873 йылдарҙа заводтарға Демидовтар етәкселек итә, 1805—1919 йылдарҙа хужалыҡ Зеленцовтарға күсә, 1819—1829 йылдарҙа, 1879—1997 йылдарҙа — ҡаҙна, 1835—1843 йылдарҙа — Дәүләт заём банкы ҡарамағына күсерелә, 1873—1879 йылдарҙа завод менән — Г. М. Пермикин, 1897—1913 йылдарҙа А. Н. Ратьков-Рожнов, 1913—1918 йылдарҙа П. Г. Солодовников етәкселек итә; 1918 йылда завод национализациялана. Рәүҙе тау округына ингән.

Бисерт заводы 1761 йылды эшләй башлай. XVIII быуат аҙағында — 12 крица горны һәм 6 йәйеү сүкеше, 1880 йылда — 7 крица горны, 5 пудлинг һәм 3 иретеү мейесе була. 1773 йылға ҡарай Бисерт заводы 491 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә; 1797 йылда мастеровой һәм эшсе кешеләр (төп эштәрҙә) — 547, заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр (ярҙамсы эштәрҙә) — 2258; 1890 йылда эшселәр — 480 (182-һе завод эштәрендә, 298-е ярҙамсы эштәрҙә); 1913 йылда — 1132 (281-е төп эштәрҙә һәм 851 е ярҙамсы эштәрҙә). Бисерт дачаһында тупраҡ ташлы, игенселек менән шөғөлләнеү өсөн бигүк уңайлы түгел, әммә халыҡ игенселек менән шөғөлләнәләр. Башта завод Уткин заводының суйынын иретеү күҙаллана, әммә 1761 йылда Г. А. Демидов вафат булғандан һуң завод Рәүҙе домна заводы менән бергә Демидовтың кесе улына тәғәйен була һәм ул Завод Рәүҙе заводынан алып киленгән суйынды тимергә әйләндерә. Рәүҙе суйын иретеү һәм Бисерт тимер яһау заводтары Рәүҙе тау округының нигеҙе булараҡ берҙәм хужалыҡ комплексын тәшкил итеп, 1917 йылғы революцияға тиклем ғәмәлдә була.

1901 йылда суйын етештереү башлана. Уртаса етештереүсәнлек — йылына 113 мең бот тимер һәм 362 мең бот суйын; максималь етештереүсәнлек — 339 мең бот тимер (1914) һәм 608 мең бот суйын (1913).

### 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында завод хәрби ғәмәлдәр зонаһында була. 1774 йылдың ғинуарында Көңгөрҙән Екатеринбургка табан китеп барған И. Н. Белобородов етәкселегендә баш күтәреүселәр отряды бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ заводты баҫып ала. Мастеровойҙарҙың һәм эшселәрҙең бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла.

1773—1775 йылдарҙа, 1903 йылда завод эшләмәй. 1930 йылдың ноябрендә завод Реммаштрестҡа тапшырыла һәм металл эшкәртеү станоктарын ремонтлау буйынса предприятиеһы итеп үҙгәртелә.

Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Свердловск өлкәһенең Бисерт ҡасабаһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  БИСЕРТСКИЙ ЗАВОД 
*  Бисертский завод
Ғәбитов Илдар Миҙхәт улы

**Ғәбитов Илдар Миҙхәт улы** (12 июнь, 1961, Башҡорт АССР-ы, Әбйәлил районы, Буранғол ауылы) — публицист, иҡтисад фәндәре кандидаты (1990), доцент (1998). Башҡортостан Республикаһының 3-сө класлы баш дәүләт советнигы (1998), Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы (2006).

## Биографияһы
Ғәбитов Илдар Миҙхәт улы 1961 йылдың 12 июнендә Әбйәлил районының Буранғол ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Дондағы Ростов дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлай (1983).

1983—1990 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник институты, 1990—1997 йылдарҙа Өфө юридик институты доценты.

1997—2004 йылдар — Башҡортостан Президенты Хакимиәтенең иҡтисад бүлеге мөдире.

2004 йылдан Башҡорт дәүләт университеты доценты.

## Эшмәкәрлеге
80-дән артыҡ ғилми хеҙмәт, күп публицистик әҫәрҙәр, төрлө башватҡыстар, сценарийҙар (БСТ-лағы «Арыҫлан» ир-егеттәр клубы, «Алтын тирмә»), «Алтын тирмә» телепроекты авторҙашы, «Юлдаш» радиоһында «Асыҡ студия» алып барыусыһы (2017). «Йәшлек», «Башҡортостан», «Киске Өфө», «Йәншишмә» гәзиттәре, «Шоңҡар», «Аманат» журналдарың йыл лауреаты, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы эксперты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2011)
* Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы премияһы (2013).

## Хеҙмәттәре
* «Капитал» Карла Маркса: Практикум. — Уфа, 2009
* Башҡортса башватҡыстар: кроссвордтар.- Өфө, 2013.

## Иҫкәрмәләр
Шайтан заводтары

**Шайтан заводтары** — *Түбәнге Шайтан суйын иретеү* һәм *тимер яһау*, *Үрге Шайтан тимер яһау* заводтары Н. Н. Демидов тарафынан Оло Шайтан (Чусовая йылғаһы ҡушылдығы) йылғаһы буйында Себер даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә төҙөлә; Түбәнге — 1732 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1731 йылда), Үрге (ярҙамсы) — 1760 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1759 йылда). Хужалары: 1732 йылдан 1867 йылға тиклем — Демидовтар, 1867 йылдан — Е. А. һәм С. А. Ширяевтар, 1810 йылдан — М. Ф. Ярцев, 1846 йылдан — М. И. Кузьмина, Е. И. Николаева һәм О. И. Берг, 1869 йылдан — В. Берг һәм уның вариҫтары, 1907 йылдан Шайтан тау заводтарының акционерлыҡ йәмғиәте. Заводтар Шайтан тау округына инәләр.

Түбәнге Шайтан заводы 1732 йылда эшләй башлай, ә Үрге — 1760 йылда. Түбәнге Шайтан заводында домна мейесе, 6 ҡул горны, 3 крица сүкеше була; XIX быуат башында — ҡорос ҡойоу мейесе, 12 горн, 5 крица сүкеше, 2 прокатлау станы; Үрге шайтан заводында — 2 сүкеш, в нач. XIX быуат башында — 6 горн, 2 сүкеш. 1900 йылда Шайтан заводтарында 7 ҡыҙҙырыу, 5 пудлинг, 2 иретеп йәбештереү һәм домна мейесе, крица горны, 4 һыу һәм 3 боҫ сүкеше, 5 прокатлыҡ станы, 9-шар боҫ машинаһы һәм локомобиль, 2 һауа өрөүсе машина. 1910 заводтарҙың 34315 десәтинә ере була. 1772 йылда Шайтан заводтарында — 466 мастеровой һәм эшселәр, 1858 йылда — 2921 крепостной крәҫтиән, 1904 йылда — 1020 эшсе хеҙмәт итә. 1779 заводтарына етештерелә (мең бот): тимер — 61,4, 1841 йылда — 36, 1863 йылда — 103,7, 1881 йылда — 121,9; Түбәнге шайтан заводында: суйын 1750 йылда — 66, 1800 — 94,3, 1860—158,3; 1885 — чугуна 328,8, әҙер тимер — 150,4 (шул иҫәптән табаҡлы — 129,8), 1910 йылда — 664,8 и 285 (279,1) соотв., 1913 йылда чугуна — 664,8, табаҡлы түбә ҡыйығы тимере — 376,9. 1830 йылда Шайтан заводтарында табаҡлы түбә ҡыйығы тимерен тетештереү индерелә, 1835 йылда — суйындан изделиелар ҡойоу, 1882 йылда — пудлинглыҡ, 1911 йылда — мартен етештереүе, Пермь тимер юлы төҙөлә.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында артиллерия снарядтарын, ваҡ торба һәм хәрби хәжәте өсөн башҡа продукцияһын етештерә; ҡурғаш һәм хром берләшмәһен етештереү өсөн «Железняк» химия заводы төҙөлә.

1920 йылда Түбәнге Шайтан заводы торбалар етештереү буйынса заводы тип үҙгәртелә.

1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында Шайтан заводтарын баш күтәреселәр баҫып ала, завод крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла.

Граждандар һуғышы осоронда Түбәнге Шайтан заводы өлөшләтә емерелә, Үрге Шайтан заводы яндырыла.

Һуңынан Торбалар заводы базаһында «Первоуральск яңы торба заводы» Аcыҡ акционерлыҡ йәмғиәте булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Түбәнге Шайтан заводы ауылы урынында Первоуральск ҡалаһы урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* 
* Шайтанский завод 
* Васильево-Шайтанский завод
Бүре утрауы

**Бүре утрауы** () — көньяҡта, Федотов морононоң киңәйтелгән өлөшөндә, Азов диңгеҙенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Федотов морононоң тар төньяҡ өлөшө менән бергә Бүре утрауы Утлюк ҡултығын барлыҡҡа килтерә. 1929 йылда Федотов морононоң төньяҡ өлөшөнән тар боғаҙ менән айырыла.

Ҡоро ерҙән өлкәнең төп территорияһы менән тура бәйләнеше булмаһа ла, Украинаның Херсон өлкәһенә ҡарай, уларҙы Утлюк ҡултығы айырып тора.

Морон оҙонлоғо яҡынса 20 км (11 диңгеҙ миле), иң ҙур киңлеге — 5 км. Морондоң төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыш ярҙарында бер нисә һай бухта һәм лиман урынлашҡан. Ҙур булмаған суднолар йыш ҡына морондоң көньяҡ-көнбайыш осонда бухталарҙа — Рыбачий бухтаһында (төньяҡ бухта) һәм Маячный (көньяҡ) бухтаһында туҡтай, ул судноларға төньяҡ-көнсығыш елдәренән.иң яҡшы ышыҡ урын булып тора.

Морондоң көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш яры буйлап тәрәнлеге 5 метрҙан кәм булған һай урындар ята.

## Иҫтәлекле урындары
Морон территорияһында Аҙау-Сивашский милли тәбиғәт паркы (элекке Аҙау-Сивашский ҡурсаулығы) урынлашҡан.

Көньяҡ-көнбайыш морондоң осонда Бүре маягы төҙөлгән.

## Тарихы
Күп кенә табыштар буйынса ғалимдар ҡасандыр был морон әйләнә тирәһендә батша скифтары йәшәгән тип иҫәпләй. Бәлки, тап ошо морон беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡта ҡайһы бер скиф тәңкәләрендә һүрәтләнгән.

Атамаһы (рус телендә «Волчий остров») «Бүре утрауы» тип тәржемә ителә.

## Топографик карталар

* 
* 

## Әҙәбиәт

* *Русев И. Т.* Пестицид ДДТ как провоцирующий фактор активизации паразитарной экосистемы туляремии на острове Бирючий  // Экосистемы, их оптимизация и охрана. 2011. Вып. 4. С. 144—156. http://readera.org/article/pestyetsyed-ddt-kak-provotsyerujushchyi-faktor-aktyevyezatsyeye-parazyetarnoj-10190163.html 

## Һылтанмалар

* Бирючий Остров // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*  (укр.).  LB.ua (2014-07-30). 30 июль 2014 тикшерелгән.
Маликов Марат Фәйзелҡадир улы

**Маликов Марат Фәйзелҡадир улы** (2 февраль 1937 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1992).

## Биографияһы
Марат Фәйзелҡадир улы Маликов 1941 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районы Түбәнге Йәркәй ауылында тыуған.

1965 йылда Ҡазан университетын тамамлай. 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы һәм Тәтешле райондарында халыҡ судьяһы булып эшләй. 1975—1978 йылдарҙа Удмурт дәүләт университетында уҡыта.

1978 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй:
* 1986 йылдан — дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире;
* 1995 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалының иҡтисад һәм хоҡуҡ факультеты деканы;
* 2000—2006 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ филиалы директоры.

2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының «Мәғарифты мәғлүмәтләштереү академияһы» йәмәғәт ойошмаһы директоры.

2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан социаль технологиялар институтында эшләй. Артабан Рәсәй Федерацияһы Эске Эштәр Министрлығының Өфө юридик институтында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Марат Фәйзелҡадир улы 450‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора, улар башлыса федераль һәм төбәк ҡануниәте мәсьәләләренә бағышланған.

## Хеҙмәттәре
* Оправдательный приговор в советском уголовном процессе : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата юридических наук. (12.00.08) / Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. — Казань, 1974.
* Эффективность приговора в советском уголовном процессе : Учебное пособие. — Уфа : БГУ, 1980. — 79 с.
* Эффективность приговора в советском уголовном процессе : Вопросы теории и практики / Под ред. М. С. Брайнина. — Саратов : Изд-во Сарат. ун-та, 1982. — 182 с.

## Һылтанмалар
*     
* М. Ф. Маликовтың шәхси сайты 
* Маликов Марат Файзелкадирович // Академия наук Республики Башкортостан.
* Научные труды профессора М. Ф. Маликова // Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан.
Нефтекама дәүләт филармонияһы

**Нефтекама филармонияһы** — 1998 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт дәүләт филармонияһының филиалы булараҡ асыла. 2005 йылдан — үҙаллы Нефтекама дәүләт филармонияһы.

Нефтекама — йәш һәм күп милләтле ҡала, унда башҡорт, урыҫ, татар һәм мари милләте вәкилдәре күпселекте тәшкил итә. Шуға ла эш ошо телдәрҙә ижад иткән төркөмдәр ойоштороуҙан башлана.

## Филармонияның тәүге ижади коллективтары
* Башҡорт төркөмө «Һарына» (етәксеһе Радик Вәлмөхәмәтов]])
* «Эльян» мари концерт бригадалары (етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының һәм Мари Эл Республикаһының атҡаҙанған артисы П. И. Итальева)
* «Түңгәүер» вокаль‑хореографик бейеү ансамбле (етәксеһе Р. М. Саттаров)
* музыкаль лекторий (етәксеһе — БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Л. Х. Йосопова)
* «Сыңғыҙ һәм Тамерлан» цирк труппаһы (етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ш. Н. Хәлитов)
* «Миф» мини‑циркы (етәксеһе А. А. Шәрипов)
* «Ҡайтауаз» татар концерт бригадаһы (1999) (етәксеһе Р. Х. Ғабдүлйәнов).

Артабан «Ҡәрҙәштәр» башҡорт төркөмө (етәксеһе Р. М. Алтыншин), «У Сем» (етәксеһе Р. И. Исенбаева) мари концерт бригадалары өҫтәлә.

Нефтекама дәүләт филармонияһы коллективтары Рәсәй, Италия, Эстония буйлап гастролдәрҙә була.

Художество етәкселәре: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Ю. Х. Салауатов (1998 йылдан), Ә. Ә. Фәсхетдинов (2000 йылдан), А. Д. Рәхмәтуллин (2003 йылдан).

;Нефтекама дәүләт филармонияһының директорҙары:
* Ә. Ә. Фәсхетдинов (1998 йылдан)
* М. З. Тулыбаев (2003 йылдан)
* Ф. Б. Сәләмәтов (2004 йылдан)
* Р. Р. Алтынбаев (2007 йылдан)
* Р. А. Исмәғилев (2011 йылдан)
* Р. Р. Ғайсин (2021 йылдан).

## Бүләктәре
* Республика филармониялар фестивале дипломанты (Өфө, 2004)
* Төбәк төрки халыҡтары дуҫлығының фестивале дипломанты (Новосибирск, 2006).

## Фотогалерея

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Нефтекамская государственная филармония. Официальный сайт
* «Үҙебеҙҙең гәзит бит ул», -ти Нефтекама дәүләт филармонияһы артистары http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/129-ebee-gzit-bit-ul-ti-neftekama-dlt-filarmoniyay-artistary.html 
* Нефтекама филармонияһы Рәсәй төбәктәре буйлап гастролдәргә сығырға ниәтләнә http://neftcity.ru/index.php?dn=news&langs=rus&to=art&id=3860

## Һылтанмалар
*
Маликов

**Маликов** — фамилия.
* Маликов Зәки Рамаҙан улы (7 ғинуар 1923 йыл — 9 май 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
* Маликов Борис Зөфәр улы (1947 т.) — юрист. Юридик фәндәре докторы (2004), профессор (2006). 
* Маликов Марат Фәйзелҡадир улы (1937 т.) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
* Маликов Рәйеф Сәлих улы (1952 т.) — хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2003).
* Маликов Рәмил Фәрүҡ улы (1951 т.) — ғалим-физик. Физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
* Маликов Рөстәм Илкәм улы (1959 т.) — иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2007), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2013).

----
* Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы (1962 т.) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
* Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы (1941 т.) — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор.
Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы

**Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы** (, *Ҡаҙаҡ ССР-ы*) — СССР составында союздаш республика.

Майҙаны — 2717,3 мең км² (СССР-ҙа 2-се урын). Халҡы — 16 536 мең кеше (1989). Баш ҡала — Алма-Ата.

Хәҙерге ваҡытта суверен дәүләт — Ҡаҙағстан Республикаһы.

## Тарихы

1920 йылдың 26 авгусында РСФСР составында баш ҡалаһы Ырымбурҙа булған Ҡырғыҙ АССР-ы ойошторола. 1925 йылда Ҡырғыҙ АССР-ының исеме Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә. Ырымбур губернаһы Урта Волга крайы составына бирелгәс, республиканың баш ҡалаһы Ҡыҙылурҙа ҡалаһына күсерелә. 1927 йылда Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы Алматыға күсерелә.

СССР-ҙа яңы конституция ҡабул ителгәндән һуң, 1936 йылдың 5 декабрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы РСФСР составынан сығарылып союздаш республикаһы статусына тиклем күтәрелә һәм *Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы* (Ҡаҙаҡ ССР-ы) тип атала башлай.

1990 йылдың 25 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Ҡаҙаҡ ССР-ының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. 1991 йылдың 10 декабрендә илдең атамаһы *«Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы»* урынына **«[[Ҡаҙағстан Республикаһы]]»** тип үҙгәртелә.

1991 йылдың 16 декабрендә Ҡаҙағстан үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан итә.

## Бүләктәре

## Административ бүленеше

1960-сы йылдарҙа, сиҙәм ерҙәрен үҙләштереү планына бәйле, Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһында бер нисә өлкәләрҙе берләштергән 3 край ойошторола (улар 1964—1965 бөтөрөлә):
** Көнбайыш Ҡаҙағстан крайы (Аҡтүбә, Гурьев, Уральск өлкәләре), административ үҙәге — Аҡтүбә.
** Сиҙәм крайы (Көкшетау, Ҡустанай, Павлодар, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Целиноград өлкәләре), административ үҙәге — Целиноград.
** Көньяҡ Ҡаҙағстан крайы (Джамбул, Ҡыҙылурҙа, Шымкент өлкәләре), административ үҙәге — Шымкент.

## Иҡтисады
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында СССР-ҙың көнбайыш райондарынан Ҡаҙаҡ ССР-ына яҡынса 150 ҙур заводтар һәм фабрикалар эвакуациялана. Һуғыш осоронда Текелий ҡурғаш-цинк комбинаты; Джезде (марганец), Березовск, Мирғалимсай һәм Байжансан рудниктары; Ҡаҙаҡ металлургия заводы, Аҡтүбә металлургия заводы төҙөлә.

Ҡарағанды күмер бассейнында етеҙ ысул менән тиҫтәләгән яңы шахталар, ә Эмба үҙәнендә яңы нефть ятҡылыҡтары сафҡа инә. Республика фронтҡа һәм тылға аҙыҡ-түлек, ә оборона сәнәғәтенә ҡиммәле стратегик сырье (күмер, нефть, баҡыр, ҡара ҡурғаш, хромит, марганец, вольфрам, молибден, цинк, кадмий, висмут һ.б.) тапшыра.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң, республикала яңы заводтар, фабрикалар, рудниктар, электростанциялар сафҡа инә. Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтенең эре предприятиелары төҙөлә. Яңы ҡалалар һәм эшселәр ҡасабалары барлыҡҡа килә, тимер һәм автомобиль юлдары һалына.

## Халҡы

Төп халыҡ — ҡаҙаҡтар (1970 йылғы йәниҫәп буйынса 4161 мең кеше).
1970 йылғы йәниҫәп буйынса башҡа милләттәр: рустар (5499 мең кеше), украиндар (930 мең кеше), татарҙар (288 мең кеше), үзбәктәр (208 мең кеше), белорустар (198 мең кеше), уйғырҙар (121 мең кеше), корейҙар (82 мең кеше), дунгандар (17 мең кеше) һ.б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Форум История Казахстана
* Могучий взлёт КазССР 
* История Казахской Советской Социалистической Республики в годы Революции и послевоенные годы
Вестминстер аббатлығы

**Вестминстерҙағы ([[Лондон]]) Изге Петр Коллегиаль сиркәүе** (), һәр ваҡыт тиерлек **Вестминстер аббатлығы** тип йөрөтөлгән готик сиркәү. Өҙөклөктәр менән 1245 йылдан алып 1745 йылға тиклем төҙөлгән, әммә был урында сиркәү булыуын тәүге телгә алыуҙар VII—X быуаттарға ҡарай. Йола буйынса, Бөйөк Британия монархтарын тәхеткә ултыртыу һәм ерләү урыны. Эргәһендә урынлашҡан Вестминстер һарайы һәм Изге Маргарита сиркәүе менән бергә аббатлыҡ 1987 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр
Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы

**Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы** (17 июнь 1924 йыл, БАССР, хәҙерге Салауат районы, Лағыр ауылы — 7 декабрь 2002 йыл, Лағыр ауылы) — педагог, разведчик. Өс тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланған.

## Биографияһы
Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы Ситдиҡов 1924 йылдың 17 июнендә Салауат районының Лағыр ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 7-се кластан һуң тамамлағас, ауыл советында һалым агенты булып эшләй.
1942 йыл — фронтҡа алына, кесе командирҙар составы мәктәбендә уҡый, уны лейтенант дәрәжәһендә тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында полк разведкаһында разведчиктар взводы командиры була.
Һуғыштан һуң Педагогия институтын тамамлай. Колхозда партком секретары булып эшләй.
1953 — 1973 йылдарҙа Лағыр урта мәктәбе директоры. Уның етәкселегендә яңы мәктәп, интернат, уҡытыусылар өсөн ике фатирлы йорт һалына.
Бер нисә саҡырылыш ауыл һәм район советы депутаты итеп һайлана.
2002 йылдың 7 декабрендә вафат була. Лағыр ауылында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Хәләле Рабиға Шәрәфетдин ҡыҙы менән алты бала тәрбиәләр үҫтерәләр, барыһына ла юғары белем бирәләр.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26.09.1944, 13.02.1945, 29.03.1945).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (15.06.1945).
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы.
* «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы.
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Заемля Салаватская. Земля батыра. Уфа, «Гилем», 2010.
Манкин Валентин Григорьевич

**Манкин Валентин Григорьевич** (19 август 1938 йыл — 1 июнь 2014 йыл) — совет яхтсмены, өс тапҡыр олимпия чемпионы, СССР тарихында елкән спорты буйынса тәүге донъя чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1968), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, төрлө класлы яхталарҙы 1959 йылдан 1981 йылға тиклем бер нисә тапҡыр СССР чемпионы.

Донъяла өс төрлө класлы: Финн, Темпест һәм Йондоҙло Олимпия уйындарының алтын миҙалдарын яулаған берҙән-бер яхтсмен.

## Биографияһы
Валентин Григорьевич Манкин 1938 йылдың 19 авгусында Украина ССР-ының Житомир өлкәһе Олевский районы Белокоровичи ауылында тыуған.
  
1954 йылда елкәнле спорт менән шөғөлләнә башлай.

1956 йылда Украина ССР-ының Запорожье ҡалаһында чемпионат еңеүсеһе.

1958 йылда беренсе тапҡыр СССР чемпионаты призеры була (3 урын).

1959 йылда тәүге тапҡыр СССР чемпионы була.

1962 йылда Киев инженер-төҙөлөш институтын тамамлай.

1963 йылда тәүге тапҡыр сит илдә Варнемюндела халыҡ -ара регатала сығыш яһай.

1964 йылда Японияла Олимпия уйындарында СССР-ҙың йыйылма командаһында запаста була.

1967 йылдан КПСС ағзаһы.

1970 йылда «Аҡ өсмөйөш» исеме аҫтында китап яҙа.

1987 йылда Халыҡ -ара йәһүд спорт даны залына индерелә.

1988 йылдан алып тренерлыҡ эшендә. 1988 йылғы Олимпия уйындарында Йыйылма командаһының «Йондоҙло» класында өлкән тренер була. 1989 йылдан 1990 йылға тиклем — СССР Дәүләт спорт комитеты идаралығының һыу төрҙәре спорты буйынса начальнигы.

1991 йылдың ғинуарынан Италияла тренерлыҡ эшендә. Ысынында, итальян елкәнле спорт мәктәбе ойоштора, юғары класлы күп кенән яхтсмендар әҙерләүҙә ҡатнаша, шул иҫәптән, Лука Девоти һәм Алессандра Сенсинины әҙерләй.

2014 йылда Италияла Виареджо ҡалаһында вафат була. 2014 йылдың 27 июнендә ҡыҙҙары, ейәндәре, рәсәй һәм италия елкәнле спорттың рәсми вәкилдәре алдында Манкиндың кәүҙәһенең көлөн Тиррен диңгеҙе өҫтөнән тараталар.

Йыл һайын Халыҡ -ара елкән спорты федерацияһының конференцияһында, Ҡытайҙа 2015 йылдың ноябрендә үтте, Валентин Манкин ИСАФ дан залына индерелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1968)
* СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984)
* «Почёт Билдәһе» ордены — ике тапҡыр
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены

## Ғаиләһе
* Ҡыҙы — Ирина
* Ейәне — Дмитрий

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) сайтында олимпия статистикаһы
* 
* Спортивная биография Валентина Манкина
*  
* Памяти Манкина Валентина Григорьевича 
* Eight Bells: Valentin Mankin, некролог на портале sailingscuttlebutt.com, США
* Валентин Манкин, «Белый треугольник» 
* Памяти Валентина Манкина.  Статья к двухлетней годовщине смерти на официальном сайте Федерации парусного спорта Италии 
* 
* 
* 
*
Исламов Илдар Лоҡман улы

**Исламов Илдар Лоҡман улы** (29 ғинуар 1957 йыл) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1995), мәғариф ветераны.

## Биографияһы
Илдар Лоҡман улы Исламов 1957 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Байым ауылында тыуған. 1984 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 32 йыл буйына Әбйәлил районының Байым ауылы мәктәбендә уҡытыусы, директор вазифаларында эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы министрлығының Почёт грамотаһы (1994).
* VI Бөтә Рәсәй тыуған яҡты өйрәнеү һәм экскурсия эше буйынса уҡыу-методик әсбәптар конкурсы лауреаты.
* Рәшит Солтангәрәев исемендәге республика хикәйәләр конкурсы лауреаты (2008).
* «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы лауреаты.
* Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премия лауреаты (2009).

## Китаптары
* Исламов И. Л. География Абзелиловского района. — 2000.
* Исламов И. Л. Әбйәлил күбәләктәре.— Өфө: ИИЯЛ, 2009. — 138 б.

## Сығанаҡтар
* Исламов Ильдар Лукманович. Информационно-образовательный портал Республики Башкортостан 
* Исламов Ильдар Лукманович. Литературная карта Республики Башкортостан

## Иҫкәрмәләр
Турчин Игорь Евдокимович

**Турчин Игорь Евдокимович** (16 ноябрь 1936 йыл, Софиевка ауылы, Одесса өлкәһе — 7 ноябрь 1993 йыл, Бухарест) — СССР һәм Украинаның гандбол тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1971). Педагогия фәндәре кандидаты. Гандбол тарихында иң уңышлы тренер. Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн Турчин һәм уның командаһы «Спартак» (Киев) Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.

## Биографияһы
Игорь Евдокимович Турчин 1959 йылда йәш төркөм менән эшләй башлай, уларҙан «Спартак» (Киев) командаһын төҙөй, команда 20 тапҡыр СССР чемпионы (1969—1988), Европа чемпиондар Кубогының 13 тапҡыр еңеүсеһе (1970—1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1983, 1985—1988) була. 1976 йылда донъяның иң яҡшы тренерҙарының береһе булып таныла.

Игорь Турчин етәкләгән СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы Монреалдә һәм Мәскәүҙә (1980) Олимпия уйындарында 1-се урын яулай, Сеул Олимпия уйындарында бронза призеры була (1988), донъя чемпионатында ике тапҡыр еңеү яулай (1982, 1986), 1975 һәм 1978 йылдарҙа донъя беренселегендә көмөш призер, 1973 йылда бронза призеры була.

Карьера башында ул шулай уҡ уйынсыларға өҫтәл теннисы буйынса күнекмәләр бирә, ә бер уҡыусыһы УССР-ҙың чемпионы була.

1965 йылда Игорь Турчин үҙенең опекалағы кешеләренең береһе Зинаида Столитенкоға өйләнә. Уның хәтирәләре буйынса, Турчинға бөтә команда ғашиҡ була, һәм тренерҙың Зинаидаға тәҡдим яһағанын белгәс, Турчин үҙе туҡтатҡансы, Зинаидаға бойкот иғлан итәләр, ул Турчин үҙе туҡтатҡансы дауам итә. 1971 йылда уларҙың ҡыҙҙары Наталия (профессиональ гандболист була), ә 1983 йылда улы Михаил тыуа.

Игорь Евдокимович өс инфаркт кисерә һәм уға Норвегияла коронар шунтирование яһайҙар. Операция өсөн 25 мең долларҙы «Спартак» базаһында йыйыуҙы үткәргән норвегия клубтарының береһе тәҡдим итә, уның өсөн Турчин уларҙа 8 ай тренер булып эшләй

1993 йылдың 7 ноябрендә Бухареста урындағы «Рапид» командаһы менән ЕГФ Кубогына матч тәнәфесендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976, 1980)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Гончарук А.* «Игорь Турчин всегда ходил по краю бездны и ежедневно имел возможность в неё сорваться» // «День». — 1998. — № 220.
* Воспоминания Зинаиды Турчиной // «Сегодня» (Киев), № 243 (744), 21 декабря 2000 года.
* Воспоминания Зинаиды Турчиной  // «События и люди». — 2008. — № 34.