Ломоносов Михаил Васильевич

**Ломоносов Михаил Васильевич** (, Мишанин ауылы (хәҙер — Ломоносово ауылы), Архангельск губернаһы, Рус батшалығы — , Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы). Донъя кимәлендәге беренсе бөйөк рус ғалимы.

«Универсаль кеше»нең () сағыу миҫалы: энциклопедист, физик һәм химик (ул физик химияға хәҙерге замандағыға яҡын билдәләмә биргән тәүге химик булараҡ тарихҡа ингән, физик-химик тикшеренеүҙәрҙең киң программаһын билдәләгән; ул эшләгән йылылыҡтың молекуляр-кинетик теорияһы материя төҙөлөшө тураһындағы хәҙерге ҡараштарҙан һәм күп фундаменталь закондарҙан күпкә алда хасил була ). 
Фәнни диңгеҙселеккә һәм физик химияға; быяла тураһындағы фәнгә нигеҙ һала. 
Астроном (мәҫәлән, Венера планетаһында атмосфера барлығын аса), приборҙар эшләүсе, географ, металлург, геолог. Шулай уҡ шағир, рәссам, тарихсы, филолог һәм генеалог; ватан мәғарифын, фәнен һәм иҡтисадын үҫтереү өсөн көрәшеүсе (Мәскәү университетының проектын эшләй, уҡыу йортона һуңынан уның исеме бирелә).

Статский советник, химия профессоры (1745), Санкт-Петербург Император Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы (1745) һәм Швед Король Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы.

## Биографияһы

### Ҡыҫҡаса йылъяҙма
* 1711 — 19 ноябрҙә  Васильевич Ломоносов тыуа.
* 1730 — 7 декабрҙә Холмогоры воевода канцелярияһында паспорт ала.
* 1730 — 15 декабрҙә Мәскәүгә юллана.
* 1731 — 15 ғинуарҙа Мәскәүҙә Славя-грек-латин академияһына инә.
* 1731—1734 — Славян-грек-латин академияһында уҡый: 1731 — пиитика класы, 1732 — риторика класы, 1734 — фәлсәфә класы.
* 1734—1735 — Киев-Могила академияһында уҡый: бер нисә ай буйы Иероним Миткевичтың фәлсәфә лекцияларын, шулай уҡ математика һәм физика буйынса лекциялар тыңлай.
* 1735 — Киевтағы лекцияларҙа фәтеүә тапмағанлыҡтан, Мәскәүгә Славян-грек-латин академияһына ҡайтып, уҡыуын дауам итә.
* 1735 — ноябрҙә 12 уҡыусы иҫәбендә Фәндәр академияһына тәҡдим ителә.
* 1736 — 2 ғинуарҙа 11 иптәше менән бергә отставкалағы прапорщик Василий Попов тарафынан Мәскәүҙән Санкт-Петербург Фәндәр һәм художестволар академияһына килтереп еткерелә. 
* 1736 — 12 ғинуарҙа Академия университетына студент итеп алына.
* 1736 — 4 октябрҙә тау эшенә һәм металлургияға уҡыу өсөн Германияға ебәрелә.
* 1736—1739 — Марбург университетында уҡый.
* 1737 — ғинуарҙан профессор Х. Вольфтың механика курсын һәм профессор Ю. Г. Дуйзингтың теоретик химия курсын тыңлай.
* 1739 — февралдә фатир хужабикәһенең ҡыҙы Елизавета-Христина Цильхҡа граждан никахы менән өйләнә.
* 1739 — 8 ноябрҙә ҡыҙы тыуа; 9 ноябрҙә — ҡыҙы реформаттар общинаһы сиркәүендә, Екатерина-Елизавета тигән исем бирелеп, һыуға сумырыу йолаһы үтә.
* 1739—1740 — И. Ф. Генкель етәкселегендә тау эшенә уҡый.
* 1740 — 26 майҙа Марбургтың реформаттар общинаһы сиркәүендә Елизавета-Христина Цильх менән никахлаша.
* 1740 — май аҙағында иленә ҡайтып барғанда Дюссельдорф эргәһендә алдап пруссактар тарафынан рекрутлыҡҡа алына, октябрҙә ҡаса, Арнгейм һәм Утрехт аша — Амстердамға, унан һуң Гаагаға килә, ҡабат Амстердамға килгәс кенә унан диңгеҙ юлы менән Рәсәйгә ҡайтып китә ала.
* 1741 — 8 июндә Санкт-Петербургҡа килеп төшә.
* 1741 — 10 июндә ботаника һәм тәбиғәт тарихы профессоры И. Амманға тәбиғәтте өйрәнеү фәне буйынса уҡыу өсөен йүнәлтелә һәм Кунсткамераның Минералдар кабинетында минералдар һәм ташҡа әйләнгән нәмәләр каталогын төҙөй башлай.
* 1741 — 22 декабрҙә Марбургта Ломоносовтың улы тыуа, һыуға сумырыу йолаһын үткәндә уға Иван тигән исем ҡушыла.
* 1742 — 8 ғинуарҙа Санкт-Петербург Фән һәм художество академияһының физика класы адъюнкты ителә.
* 1745 — 25 июлдә химия профессоры итеп тәғәйенләнә, был Санкт-Петербург Фәндәр һәм художестволар академияһының ғәмәли ағзаһы статусына тиң була. Ул тәбиғәт фәндәре өлкәһендә беренсе рус академигы була.
* 1746 — 20 июндә беренсе тапҡыр рус телендә физика буйынса асыҡ лекциялар уҡый.
* 1748 — Рәсәйҙә химия буйынса беренсе ғилми-тикшеренеү һәм уҡыу лабораторияһын ойоштора.
* 1748—1757 — химия лабораторияһында төҫлө быяла һәм буяуҙар табыу менән шөғөлләнә, рудаларға химик анализ эшләй.
* 1749 — 21 февралдә ҡыҙы Елена тыуа.
* 1752—1753 — химия лабораторияһында тарихта беренсе тапҡыр физик химия буйынса лекциялар уҡый.
* 1753 — Усть-Рудица ауылында быяла фабрикаһы нигеҙләнә. 
* 1755 — М. В. Ломоносов ҡатнашлығында Мәскәү университеты ойошторла, ул уның тәүге проектын төҙөй.
* 1756 — Академия гимназияһында һәм Академия университетында түбәнге ҡатламдың белем алыуға хоҡуғын яҡлап сыға.
* 1757 — 1 ғинуарҙа Санкт-Петербург Император фәндәр һәм художестволар академияһы Канцелярияһының советнигы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылды академияның ҡаҙна фатирынан Мойкаға үҙ йортона күсә.
* 1757 — Синод «вәғәздәрҙә фәнде үтә әрләмәҫкә» саҡырған Ломоносовтың ғилми эшмәкәрлеген туҡтатыуҙы талап итә 
* 1758 — Тарихи Йыйылыштың, География департаментының, Академия университетының һәм Академия гимназияһының етәксеһе ителә.
* 1759 — Академия гимназияһын йыһазландырыу, уставын төҙөү, Академия университетын ҡороу менән шөғөлләнә, бөтә көсөнә түбән ҡатламдарҙың белем алыуға хоҡуғын яҡлай.
* 1760 — 30 апрелдә Швед Король фәндәр академияһы М. В. Ломоносовты үҙенең почётлы ағзаһы итеп һайлай.
* 1763 — 10 октябрҙә иң абруйлы өс художество Академияһының ағзаһы итеп һайлана (мозаика эштәре өсөн).
* 1764 — 17 апрелдә Болонья институты Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы итеп һайлана.
* 1765 — 4 апрелдә Мойка йылғаһы буйындағы йортонда үпкәһе шешеүҙән вафат була. 
* 1765 — 8 апрелдә Александр Невский лавраһының Лазарь зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* М. В. Ломоносов на сайте РАН.
* <span lang="mis">Трёхсотлетие рождения Михаила Васильевича Ломоносова</span>.  lomonosov300.ru (2011). Проверено 13 мая 2013.   16&nbsp;мая 2013&nbsp;года.
* <span lang="mis">Биография и основные труды М. В. Ломоносова на сайте Научной педагогической электронной библиотеки</span>.  elib.gnpbu.ru.
* <span lang="mis">Именной указатель: Летопись жизни и творчества Ломоносова</span>. Проверено 20 марта 2014.
* РАН
* Ломоносов, Вера и Венера — визуальное послание.
* *Храмов Ю. А.* Ломоносов Михаил Васильевич // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера.&nbsp;— Изд. 2-е, испр. и дополн.&nbsp;— М.: Наука, 1983.&nbsp;— С.&nbsp;167.&nbsp;— 400&nbsp;с.&nbsp;— 200&nbsp;000 экз.
* *Жуковская Т. Н.* Ломоносов Михаил Васильевич — Биографика СПбГУ
* Жизнь и деятельность Михаила Ломоносова — Документальный фильм

;