open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Витязь (компания)

**«Витязь» машиналар эшләү компанияһы»** — юғары үтеү һәләтле транспорт саралары эшләү заводы («Витязь» сауҙа маркаһы), Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында урынлашҡан. Предприятие шулай уҡ ҡала автобустары һәм троллейбустар өсөн юғары класлы мостар, һыу йылытыу ҡаҙандары ла эшләп сығара.

## Тарихы

Заводҡа 1977 йылдың 20 майында нигеҙ һалына, 1981 йылдың октябрендә беренсе изделие эшләнә.

1994 йылда ике звенолы сылбырлы «Витязь» транспортерҙары фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһына лайыҡ була (РФ Президентының 1994 йылдың 10 июнендәге 1187 һанлы «1994 йылда фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияларын биреү тураһында»ғы Указы).

Бүләкләнеүселәр араһында Савельев Владимир Иванович, «Витязь» төркөмөнә ҡараған транспортерҙарҙың беренсе генераль конструкторы ла бар. Ике звенолы транспортерҙар идеяһын биреүсе һәм уны тормошҡа ашырыусы баш конструктор Осколков Константин Владимирович яңы техника эшләгәне өсөн 1981 йылда Ленин орденына лайыҡ була.

2005 йылда ИЗТМ «Витязь» машиналар эшләү компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте милкенә күсә.

2008 йылда завод «Силәбе трактор заводы — Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт аша «Уралвагонзавод» бронялы танктар холдингына инә.

2014 йылда «Витязь» машиналар төҙөү компанияһы» акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* ДТ-10
* ДТ-30

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*   
* http://подметки.рф/news/?id=391
* http://vatandash.ru/index.php?article=116 
* http://www.youtube.com/watch?v=Gc0oEWE7pCc
Мусин Эмиль Марат улы

**Мусин Эмиль Марат улы** (2 март 1968 йыл) — журналист, 2006 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Эмиль Марат улы Мусин 1968 йылдың 2 мартында Үзбәк ССР-ының Ҡашҡадаръя өлкәһе Шахриса́бз ҡалаһында тыуған. 1992 йылда «Филолог. Журналист» һөнәрҙәре буйынса Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1992 йылда Краснокама районында нәшер ителгән «Земляки» журналында социаль тормош бүлеге хәбәрсеһе булып башлай. Артабан Бәләбәй районы һәм Бәләбәй ҡалаһының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите «Белебеевские известия»ла ижтимағи-сәйәси бүлек хәбәрсеһе була.

1994 йылда Бәләбәйҙә муниципаль телекомпания ойоштора һәп уның менән 1997 йылға тиклем етәкселек итә.

Дүрт йыл (1997—2001) Бәләбәй гимназияһында тарих уҡытыусыһы булып эшләгәндән һуң Туймазы ҡалаһы һәм районының «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзитенә саҡырыла һәм бөгөн дө шунда эшләй, иҡтисад бүлеге хәбәрсеһе, иҡтисад һәм хоҡуҡ буйынса күҙәтеүсе.

## Ҡайһы бер мәҡәләләре
* Либерально-протестный нигилизм в соцсетях Башкирии достиг абсурда. Сетевое издание «Общественная электронная газета». 16 июля 2020 года 

## Ҡаҙаныштары
2019 йылда донъя күргән материалдары менән республика конкурсында ҡатнашып, «Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләрен яң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында 3-сө урын яуланы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011)
* «Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләрен яң яҡшы яҡтыртыу» республика конкурсы еңеүсеһе (3-сө урын; 2020).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мусин Эмиль Марат улы — Башҡорт энциклопедияһы 

## Һылтанмалар
*  
* Кугарчинская централизованная библиотечная система. Официальный сайт. Лауреаты премии им. Ш.Худайбердина
* Сетевое издание «Общественная электронная газета». Официальный сайт. // Люди // Мусин Эмиль
Элеонора Рузвельт

**А́нна Элеоно́ра** (**Э́ленор**) **Ру́звельт** (, МФА ; 11 октябрь 1884 йыл — 7 ноябрь 1962 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының йәмәғәт эшмәкәре, АҠШ президенты Франклин Делано Рузвельттың (үҙенең йыраҡ туғаны) ҡатыны. Икенсе президент *Теодор Рузвельтҡа* ла Элеонора туған (русса *племянница*) була.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм йәшлеге
Анна Элеонора Рузвельт 1884 йылдың 11 октябрендә Нью-Йоркта тыуған. Уның атаһы Эллиот Рузвельт, әсәһе — Анна Холл Рузвельт. АҠШ президенты Теодор Рузвельт уның атаһы яғынан ағаһы (русса дядя) була. Үҙенән һуң ике ҡустыһы тыуа: Эллиот Рузвельт-кесе (1889—1893) һәм Холл Рузвельт (1891—1941). Уның шулай уҡ аталаш (ата бер, инә башҡа) тағы бер ҡустыһы була, Эллиот Рузвельт Манн (1941 йылда үлә), уның әсәһе ғаиләнең хеҙмәтсеһе Кэти Манн.

«Анна» исемен әсәһе һәм уның апаһы Анны Коулз, ә «Элеонора» — атаһы хөрмәтенә ҡушалар. Һуңғыһы шулай уҡ уның ҡушаматы булып китә («Элли» йәки «Кескәй Нелл»). Бала сағынан уҡ үҙен Элеонора тип исемләүҙәрен өҫтөн күрә.

Ғаиләләре Нью-Йорктың юғары ҡатламына ҡарағанлыҡтан, Рузвельт бәләкәйҙән байлыҡ һәм өҫтөнлөк донъяһында үҫә. Бала сағында ул үҙен бигерәк тә иҫкесә тота, шуның өсөн әсәһе уны «Бабуля» тип тә нарыҡлай. Элеонораға һигеҙ йәш тулғанда әсәһе дифтериянан вафат булып ҡала. Эскеселектән мәжбүри дауалау үткән алкоголик атаһы тағы ике йылдан үлә. Ҡустыһы Эллиот Рузвельт-кесе шулай уҡ дифтериянан гүр эйәһе була. Ата-әсәһе үлгәндән һуң ҡыҙ әсәһе яғынан оләсәһе Мэри Лудлов Холл (1843—1919) тәрбиәһендә Нью-Йорк штатының Тиволи ауылында үҫеп буй еткерә.

### Никахы һәм ғаилә тормошо
1905 йылда Ф. Д. Ру́звельтҡа кейәүгә сыға. Никахлашыуға Элеонораны үлгән атаһы урынына уның ағаһы Теодор Рузвельт оҙатып килә. Ирле-ҡатынлы Рузвельттарҙың алты балаһы тыуа, уларҙың береһе сабый сағында уҡ үлә.

### Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ''Eleanor, First Lady of the World''  на *IMDB*
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы

**1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы** (1918—1919) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының хәрби ойошмаһы.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Дивизия Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 август бойороғо буйынса *1-се Башҡорт пехота дивизияһы* булараҡ Верхнеурал һәм Силәбе өйәҙҙәрендә ойошторола. Дивизия составына 2-се, 3-сө һәм 5-се Башҡорт пехота полктары инә.

1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Халыҡ армияһы (Комуч) составында була, 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт айырым корпусына инә.

1918 йылдың октябрь айында дивизия составына тарҡатылған 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының частары инә: 1-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полктары, ә 1918 йылдың ноябрендә — 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы.

1918 йылдың 20 ноябренән 10-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1918 йылдың декабренән — 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы тип атала башлай. Ә 1919 йылдың 9 ғинуарында элекке атамаһы кире ҡайтарыла.

1918 йылдың декабренән дивизия Ырымбур айырым армияһының составында була, ә 1919 йылдың 26 ғинуарынан Башҡорт ғәскәренең командующийы Ә. Ә. Вәлидовтың бойороғо буйынса яңы ойошторолған Башҡорт корпусының составына инә. 3-сө Башҡорт уҡсылар полкы был составҡа индерелмәй. 5-се һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының составына индерелә.

1919 йылдың ғинуарында дивизия составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 2 эскадроны инә.

Дивизия полктары Екатеринбург (июль—август 1918 йыл), Верхнеуральск (июль—август 1918 йыл), Орск (сентябрь 1918 йыл), Волга буйы (октябрь 1918 йыл), Аҡтүбә (октябрь—ноябрь 1918 йыл), Стәрлетамаҡ (декабрь 1918 йыл — октябрь 1919 йыл) фронттарында һуғышалар.

1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт Хөкүмәте һәм ғәскәре Советтар яғына сыҡҡас, тарҡатыла.

## Дивизия начальниктары
* подполковник Тереғолов (1918 йыл августынан);
* ваҡытлыса вазифаны башҡарыусы Савельев (1918 йылдың сентябренән);
* генерал-лейтенант Х. И. Ишбулатов (1918 йылдың ноябренән);
* генерал-майор Г. А. Савич-Заболоцкий (1918 йылдың ноябренән);
* штабс-капитан Ә. Ғ. Ишмырҙин (1919 йылдың февраленән).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Багаутдинов Р. О.* Участие белых башкирских национальных частей на Екатеринбургском фронте // II Емельяновские чтения: Материалы Всероссийского научно — практической конференции (Курган, 11 — 12 мая 2007 г.). — Курган: Изд.-во Курганского гос. ун-та, 2007. — 293 с. С. 135—136.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
* 
* *Туракаев И.* Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Си Цзиньпин

** Си Цзиньпин** (15 июнь 1953 йыл) — Ҡытайҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2013 йылдың 14 мартынан Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР) Рәйесе, 2012 йылдың 15 ноябренән Ҡытай Коммунистар партияһының (КПК) Генераль секретары, 2013 йылдың 14 мартынан Үҙәк хәрби совет рәйесе (2012 йылдың 15 ноябренән — КПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы, 2013 йылдың 14 мартынан — ҠХР-ҙың Үҙәк хәрби советы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Си Цзиньпин назначен генеральным секретарём XVIII съезда КПК
* В Китае запущен процесс мирной передачи власти «пятому поколению»
* Генсеком КПК стал «супруг известной певицы» — Си Цзиньпин. В Политбюро вошли также «поклонник чучхе» и «Враг Интернета №1»
}}
* Биография Си Цзиньпина на сайте Центрального народного правительства КНР  
* 
* Видеорепортаж о посещении Си Цзиньпином Владивостока
* Политический портрет Си Цзиньпина на сайте ИТАР-ТАСС
* Краткая биография Си Цзиньпина на сайте Великая Эпоха
* Летопись олимпийского восхождения 7-го председателя КНР Си Цзиньпина
Томашполька

**Томашполька** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчин һәм Томашполь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Русава һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 38 километр.


Komargorod pond 2013 G2.jpg|
Komargorod pond 2013 G3.jpg|
Komargorod pond 2013 G4.jpg|
Komargorod pond 2013 G6.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Рузвельт

**Рузвельт** — фамилия.
* Франклин Рузвельт (1882—1945) — Америка Ҡушма Штаттарының 32-се президенты.
----
* Элеонора Рузвельт (1884—1962) — АҠШ-тың йәмәғәт эшмәкәре, президент Франклин Рузвельттың ҡатыны.
Мәхмүтов Шәрәфетдин Йәләлетдин улы

**Шәрәфетдин Йәләлетдин улы Мәхмүтов** — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.

## Биографияһы

1853 йылда тыуған. Шәхси почетлы гражданин. Стәрлебаш мәҙрәсәһендә белем ала.

1872 йылда Өфө татар уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә, 1876 йылда мәктәпте тамамлағас, Стәрлебаш ауылындағы мәҙрәсәлә рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.

1902 йылдан алып Дәүләт Думаһына ағза итеп һайланғанға тиклем Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы мәҙрәсәлә уҡытыусы булып эшләй (7 дисәтинә бүлеп бирелгән ере, өй — 1500 һум.).

1907 йылда өсөнсө саҡырылыш Дәүләт думаһына ағзаһы итеп һайлана, унда ул мосолман фракцияһына инә. Думаның халыҡ мәғарифы буйынса комиссияһы ағзаһы булып тора. «Башланғыс училищелар тураһында» хөкүмәт закон проекты буйынса фекер алышҡан ваҡытта, Ш. Мәхмүтов парламентарийҙарҙың иғтибарын ундағы асыҡтан-асыҡ руслаштырыу тенденцияһына йүнәлтә. Ул *«мәғариф эшен икенсе милләт вәкилдәрендә уларҙың һуңғы нәҫел билдәләрен бөтөрөү өсөн уңайлы сараға әйләндерергә ярамай»* тип һыҙыҡ өҫтөнә ала, шулай уҡ мосолмандар *«Рәсәйҙең тиң хоҡуҡлы улдары булырға теләйҙәр, ә үгәй улдары түгел»* тип белдерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы

**Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы** (14 ғинуар 1862 йыл — 1932 йыл) — ахун, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, башҡорт.

## Биографияһы
Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы Туҡаев Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡалҡаш улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы ) Стәрлебаш ауылында тыуа. Туҡаевтар нәҫеленән, ишандар, имамдар һәм мөҙәристәр династияһы заты. Ырыуға нигеҙ һалыусы тип Ниғмәтулла бин Биктимер бин Туҡай бин ас-Слаучи һанала (1772—1844).

Дини белемде Стәрлебаш мәҙрәсәһендә ала. Ырымбур татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Ер биләүсе (360 дисәтинә.).

1887 йылда ауыл һайлау съезына вәкил итеп һайлана, был съездың рәйесе була.

Артабан Стәрлетамаҡ өйәҙенең земство йыйылышы ағзаһы (1887—1890), Өфө губерна статистика комитеты ағзаһы (1898—1901) һәм Өфө губерна музей комитеты ағзаһы итеп һайлана.

Иген уңмаған 1892 һәм 1897 йылдарҙа аҙыҡ-түлек буйынса ышаныслы вәкил итеп һайлана.

1899 йылда төрки телендә уның «Стәрлебаш ауылы тарихы» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға.

1905 йылдың апрелендә Өфөлә мосолман руханиҙары съезы рәисе була, был съезда Ырымбур округы мосолмандары өсөн мосолман руханиҙары йыйылышының дини автономияһы концепциялы петиция ҡабул ителә, уның нигеҙендә уларҙың дини эштәренә дәүләттең ҡыҫылмауы һәм дини идараны либералләштереү идеяһы ята.

Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се (1907) һәм 3-сө (1907—1912) саҡырылыш  Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Мосолман фракцияһына инә. 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайланыуға тауышҡа ҡуйыла, ләкин Стәрлетамаҡ өйәҙе буйынса «сит милләтле улус йыйылыштарынан» һайлауҙы юҡҡа сығарыу сәбәпле унда эләкмәй. Икенсе версия буйынса, һайлауҙы өҙөү өсөн Өфө губернаһы губернаторы П. Башилов тарафынан күрелгән саралар һөҙөмтәһендә депутат итеп һайланмай.

1914 йылдың июнендә Санкт-Петербургта үткән бөтә Рәсәй мосолмандары съезы делегаты.

1921 йылда Ырымбурға күсә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ''Боиович М. М.'' Дәүләт Думаһы депутаттары (Портреттар һәм биографиялар). Икенсе саҡырылыш. М, 1907. С. 368.
* ''Боиович М. М.'' Дәүләт Думаһы ағзалары (Портреттар һәм биографиялар). Третий созыв. М, 1913. С. 361.
* 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы: портреттар, биографиялар, автографтар. — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанскаго, 1910. Табл. 41.
* Представители Народа: Мухамет-Шакир Тукаев 
*
Туймазытехуглерод

«Туймазытехуглерод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһында урынлашҡан нефть химияһы предприятиеһы. Бындай предприятиелар Рәсәйҙә ни бары ете генә. Ярты быуат дауамында бында синтетик каучук ингеҙендә резина эшләгәндә тултырыусы һәм көсәйтеүсе сифатында ҡулланылған техник углерод сығарыла. Эшләй башлаған 1958 йылдан алып бөгөнгәсә «Туймазытехуглерод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте миллион ярым тоннанан ашыу техник углерод сығарған.

Техник углерод шыйыҡ углеводород сеймалы — нефть һәм һәм таш күмер эшкәртеү продукттарының юғары температурала тарҡалыуынан барлыҡҡа килә. Техник углерод эшләү өсөн технологик ағым эсенә вертикаль реакторҙарҙы, һыуытҡыс — быуландырғыс һәм электрофильтрҙарҙы инә. Алынған техник углеродтың транспорт һәм технологик үҙенсәлектәрен яҡшыртыу өсөн уны өҫтәмә рәүештә эшәкртергә — гранулларға мөмкин. Экспортҡа күпселек осраҡта шундай продукция оҙатыла. Предприятиела техник углерод эшләү процесы тулыһынса автоматлаштырылған һәм механизизациялаштырылған.
Продукцияны Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу предприятиеһы (Санкт-Петербург, Мәскәү, Тамбов, Тула, Волжск, Краснодар, Саранск, Өфө, Екатеринбург, Омск, Барнаул ҡалаларындағы резино- һәм асбетехник изделиелар эшләүселәр), Германия, Польша, Украина һәм Үзбәкстан ҡуллана. Техник углерод ҡулланып алынған резина һығылмалылылығы һәм ныҡлығы менән айырылып тора.

Производство һөҙөмтәлелеген һәм эш сифатын күтәргәне өсөн «Туймазытехуглерод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте төрлө наградаларға лайыҡ була: 
* Производство һөҙөмтәлелеген һәм эш сифатын күтәргәне, сауҙа эшмәкәрлеген киңәйткәне өсөн «Алтын пальма» (Канны) халыҡ-ара призы.
* Тышҡы баҙарҙа һөҙөмтәле хеҙмәте өсөн — «Сәнәғәткә ярҙам итеү ассоциацияһының» алтын миҙалы (Париж).
* Сәнәғәттең химия тармағындағы «Яҡшы эшлекле репутацияһы өсөн» Рәсәй-Швейцария бизнес-клубының алтын миҙалы (Мәскәү).
* «Сифат өсөн» Сауҙа клубы лидерҙарының халыҡ-ара призы (Мадрид).
* Башҡортостан Республикаһының тышҡы сауҙа бәйленештәрен үҫтереүгә индергән өлөшө, юғары профессионаллек һәм 2003—2006 йылдарҙағы экспорт операцияларын тормошҡа ашырыуҙағы ҡаҙаныштары өсөн Башҡортостан Республикаһы Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығының дипломдары

## Һылтанмалар
* Предприятиеның рәсми сайты
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы

**2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы** (1918—1919) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Дивизия Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 август бойороғо буйынса 1-се Башҡорт пехота дивизияһы булараҡ Ырымбурҙа ойошторола. Дивизия составына 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары инә.

1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Халыҡ армияһы (Комуч) составында була, 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт айырым корпусына инә.

1918-се йылдың 21 октябрендә штаб начальнигы КОМУЧ барлыҡ ҡораллы көстәренең Верховный главнокомандующийы генерал-лейтенант С. Н. Розановтың бойороғо буйынса дивизия тарҡатыла. Уның барлыҡ төркөмдәре 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.

1919 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт ғәскәре штабы начальнигының бойороғо буйынса дивизия тергеҙелә. Дивизияһы составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 4 эскадроны, Ә. Б. Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 5-се һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары инә. Дивизия Ырымбур айырым армияһының составында була, ә 1919 йылдың 26 ғинуарынан Башҡорт ғәскәренең башлығы Ә. Валидовтың бойороғо буйынса яңы ойошторолған Башҡорт корпусының составына инә.

Дивизия полктары Екатеринбург (август 1918 йыл), Верхнеурал (июль—август 1918 йыл), Орск (сентябрь 1918 йыл), Аҡтүбә (октябрь—ноябрь 1918 йыл), Стәрлетамаҡ (декабрь 1918 йыл — февраль 1919 йыл) фронттарында һуғышалар.

2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт Хөкүмәте ғәскәре менән Советтар яғына сыҡҡас, тарҡатыла.

## Дивизия начальниктары
* подполковник А. Емельянов (август—октябрь 1918 йыл);
* поручик Набоков (ғинуар 1919 йыл);
* штабс-капитан А. Ғәбиҙуллин (ноябрь 1919 йыл).

## Әҙәбиәт
* 
* *Багаутдинов Р. О.* Участие белых башкирских национальных частей на Екатеринбургском фронте // II Емельяновские чтения: Материалы Всероссийского научно — практической конференции (Курган, 11 — 12 мая 2007 г.). — Курган: Изд.-во Курганского гос. ун-та, 2007. — 293 с. С. 135—136.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
* *Туракаев И.* Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* Башкирский корпус на Востоке России 
* Войсковое управление Правительства Башкурдистана 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Алтынбаев Ғәли Мансур улы

** Алтынбаев Ғәли Мансур улы ** (19 ноябрь 1956 йыл) — башҡорт музыканты, аккомпаниатор-концертмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).

## Биографияһы
Ғәли Мансур улы Алтынбаев 1956 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылында тыуған.

Дүрт йыл Салауат музыка мәктәбендә баян класында уҡый. 1976 йылда Салауат музыка училищеһын тамамлай (Н. А. Гредин класы).

1976—1978 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы музыка мәктәбендә уҡытыусы һәм мәҙәниәт йортонда халыҡ бейеүҙәре ансамбленең аккомпаниатор-концертмейстеры булып эшләй.

1982—1984 йылдарҙа әрме хеҙмәтен Германияла үтә, хәрби тынлы оркестрҙа тромбонда уйнай.

1989 йылдан алып Өфө ҡалаһында Башҡорт филармонияһында эшләй. Ғәли Алтынбаев төрлө инструменттар: баян, фортепиано, электрон баҫмалы музыка ҡоралдары менән иркен эш итә. Ул музыканың төрлө йүнәлештәрен яҡшы аңлай һәм был һәләте уны алмаштырғыһыҙ сәхнә партнеры итә.

Ғәли Мансур улының аккомпаниаторлыҡ оҫталығы ҡабатланмаҫ һәм үҙенсәлекле импровизация менән айырылып тора.

Ул вокал оҫталары Я. А. Әбделмәнов, Иҙрис Ғәзиев, Х. А. Ижбулдин, Нәзифә Ҡадырова, Флүрә Килдейәрова, Ф. З. Сәлихов, Вәхит Хызыров һәм башҡалар менән сығыш яһай.

Рәсәй, Австрия, Германия, Италия, Корея, Филиппин, Төркиә буйлап гастролдә йөрөй.

Ике ҡыҙы бар — Алтынбаева Эльвира Ғәли ҡыҙы (1987) һәм Анисимова Ләйсән Ғәли ҡыҙы (1983).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://www.bashgf.ru/personalii/468/ 
* http://www.agidel.ru/?param1=8224&tab=7
Түбәтәй

**Түбәтәй йә таҡыя** (, , , , , ) — төрки халыҡтарҙың баш кейеме. Уны ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейә.Урыҫ теленә башҡортсанан йә татарсанан ингән, ул түңәрәкләп тегелгән еңел  баш кейеме. 

## Тегелеше
Түбәтәйҙең өҫ яғын яҫы, йә ярымтүңәрәк көмбәҙле, йә бер нисә ҡыйыҡлап, осло башлы итеп тегәләр. Урта Азияла улар ғәҙәттә 4 ҡыйыҡлы, тирәсе квадрат рәүешендә. Элгәре Урта Азияла (хәҙерге Ҡаҙағстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан), Рәсәйҙә Иҙел-Урал буйындағы төбәктәрҙә (Башҡортостанда һәм Татарстанда), шулай уҡ Ҡырымда ҡала халҡы ла, ауыл халҡы ла кейгән, ҡәҙимге баш кейеме булған. Ҡырғыҙҙар затлы тире менән ҡырпылған ҡышҡы баш кейемен *тебетей* тип атай, ә башҡорттоң түбәтәй тигәненә тап килгәнен *топу* тиҙәр. (, , , ). Башҡорт телендә лә «тупый» һүҙе бар.
Башҡорт түбәтәйе ҡабарынҡы көмбәҙле итеп тегелә һәм тирмәне хәтерләтә.
Көндәлеккә кейә торғанын ҡарараҡ төҫтәге туҡыманан, ә кешелеккә тигәнен затлыраҡтан (ебәк, бәрхәт, барса-парча) теккәндәр. Мәрйенләп, уҡа һалып, төрлө төҫтәге ебәк, алтынланған йә көмөшләнгән ептәр менән сигелгәндәре лә булған. Ҡатын-ҡыҙ түбәтәйҙәре бигерәк тә нәзәкәтле семәрҙәре менән айырылып торған.

## Яҡын тарихтан
СССР-ҙа 1940-1950-се йылдарҙа Урта Азиянан эвакуациянан ҡайтҡан кешеләр ыңғайына уны ни милләттән булһа ла барыһы ла тиерлек (бигерәк тә балалар) кейеп йөрөй башлай.

## Галерея

Файл:5646-Linxia-City-market-porcelain-and-traditional-Linxia-sunglasses.jpg|Ганьсуй дунгандарының ҡәҙимге аҡ баш кейеме
Лейпциг 2013 в музее IMG 1377 (12).JPG|«Любизар» клубы яугирҙары Лейпцигта «Казактар һәм башҡорттар» стенды янында, 2012 йыл Германия
Costumes de Differents Pays, 'Homme Baschkir' LACMA M.83.190.232.jpg|Башҡорт. Жак Грассе де Сен-Совер (Франция, 1757-1810)
Bashkir elder.jpg|Миҙал таҡҡан башҡорт старшинаһы. Г.Фишер, 1892
УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 35.jpg


## Һылтанмалар

* 
* Тюбетейка, история. 
* Татарские тюбетейки.
Таҡыя

**Таҡыя** — башҡорт халҡының боронғо баш кейеме. Ул ярымкөмбәҙләп тегелә.

Таҡыя ҡыҙҙарҙың байрамға йә туйға кейә торған баш кейеме тип һаналһа ла, күп кенә белешмәләрҙә һәм хатта энциклопедияларҙа шулай тип яҙылһа ла, уны ир-ат та кейгән. Ул ирҙәрҙең түбә өҫтөнә генә кейә торған түңәрәк баш кейеме. Мәҫәлән, Сәғит Ағиш үҙенең бер әҫәрендә: «(Әмирхановтың) башында һәр мөйөшө тигеҙ бөгөлгән уҡа менән сигелгән үзбәк таҡыяһы», — тип яҙған. «Бохар таҡыяһы» тип йөрөтөлгән төрө лә булған.

## Тегелеше
Таҡыя төрлө туҡыманан тегелгән. Эслек өсөн киндер туҡыма тотонолған.

Ҡыҙҙар таҡыяһын тәңкәләр, мәрйендәр һәм суҡтар менән биҙәгәндәр. Ситен һәм уртаһын ҡыҙыл туҡыма менән ҡырпығандар. Түбәһенә бәләкәй генә көмөш йә тимер көмбәҙсек беркеткәндәр.

Көмбәҙсек тирәләй өс рәт ҡыҙыл мәрйен теккәндәр, тирәсен ваҡ сәйлән менән биҙәгәндәр, ситенә тегелгән суҡтарҙың өҫ яғынан тирәләп эре-эре һуғылған тәңкә баҫҡандар.

Таҡыяны Урта Азия, Иҙел-Урал төбәктәрендә йәшәгән төрлө милләт кешеләре кейгәндәр.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Мәскәү, «Русский язык», 1993, 300-сө бит.
* Кутушева Г. Р. Традиционный костюм башкир и татар в Западном Башкортостане. Уфа, 2003.

## Һылтанмалар
* ТАКЫЯ, женский головной убор
* Этнографический словарь. Таҡыя

## Иҫкәрмәләр
Ҡашмау

**Ҡашмау** — башҡорт халҡының милли баш кейеме. Ҡашмауҙы никахҡа ингәндең иртәгәһенә йәш киленгә кейҙергәндәр, һәм ул ир ҡатынының баш кейеме тип иҫәпләнә.

## Тегелеше
Төрлө ырыуҙың ҡашмауҙары бер аҙ айырыла. Күбеһенсә ул түбәлә ҙур булмаған тишек ҡалдырып тегелгән, сәйлән-мәрйендәр, аҡыҡ, көмөштән һуғылған тәңкәләр, көмбәҙҙәр һәм суҡтар менән биҙәлгән башлыҡ булараҡ билдәле. Мәрйендәренә ярашлы, ул ҡыҙыл, ҡуйы ҡыҙыл, көрән төҫтә булыуы мөмкин. Башлыҡты ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан (буҫтау, киндер) кейеҙ йә буҫтау эслек ҡуйып теккәндәр. Елкәнән арҡа буйлап биҙәкле «ҡойроҡ» — арҡалыҡ (олон) тегелгән, ул ҡатындың толомдарын ҡаплап торорға тейеш булған. Арҡалыҡҡа ла мәрйен-сәйлән баҫылған, сигеп биҙәктәр ҙә һалынған, ҡортбаш, мәрүәт төймәләр тағылған. Ҡатай ҡашмауы таҡыя кеүегерәк тегелгән, түбә өлөшөндәге тишекте таҫма менән сатрашлап беркетеп ҡуйғандар. Муйынсаҡ, мәрйендән теҙелгән арҡалығы айырым туҡымаға беркетелмәгән, ә таҡыя өлөшөнөң ситтәренә тығыҙ итеп тағылған.

## Тарихы

Ҡашмау бигерәк тә XIX быуатта Урал аръяғында, бөгөнгө Башҡортостандың көньяғында һәм көньяҡ-көнбайышында киң таралған булған. Ҡашмауҙы никахтан һуң йәш кәләшкә кейҙергәндәр, йәғни, ул ир ҡатыны билдәһе. XX быуат башында уны кешелеккә, байрамдарға кейгәндәр. Күберәк хәлле ғаиләләрҙең ҡатындары кейгән.
Ҡашмауҙы таҫтар, һарауыс йә яулыҡ өҫтөнән кейгәндәр һәм эйәк аҫтынан үңербау, ҡаптырма менән беркетеп ҡуйғандар.
Колхоздар барлыҡҡа килгәс, башҡорт ҡатындары үҙҙәренең ҡашмау-һаҡалдарын, көмөш биҙәүестәрен трактор һатып алырға биреүҙәре мәғлүм. Һаҡланып ҡалғандарының байтағын инде Бөйөк Ватан һуғышы осоронда фронтҡа ярҙамға тапшырғандар.

Бөгөнгө көндә ҡашмауҙы фольклор коллективтарында күрергә мөмкин. Ул башҡорт милли кейеменең айырылғыһыҙ өлөшө. Республикала Ағинәйҙәр хәрәкәте барлыҡҡа килгәс, улар милли кейемде тергеҙеү буйынса ҙур эш башланы. Хәҙер ҡашмау теккәндә, ҡыҙыл мәрйен генә түгел, аҡ ынйыны ҡулланыуҙары ла күҙәтелә.

Милли кейемдең тәғәйенләнеше һәм үҙенсәлектәре этнографик әҙәбиәттә ярайһы ентекле һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
#  «Орнамент». Головной убор башкирских женщин — кашмау. 2011г. с субтитрами на русском языке.

## Һылтанмалар
* КАШМАУ, женский головной убор
*  Женский головной убор — кашмау. Музей археологии и этнографии Учреждения Российской академии наук Института этнологических исследований УНЦ РАН.
* Kашмау. Башкирский народный костюм.
* Kашмау . Энциклопедия моды. Андреева Р., 1997.
* Изге йола, матур ғәҙәт – ағинәйҙәр аманаты
Шайтантау (ҡурсаулыҡ)

**Шайтан-Тау** — дәүләт ҡурсаулығы. 2014 йылдың 12 октябрендә булдырылған.
, Көньяҡ Уралдағы Шайтантау тау һырты итәктәрендә урынлашҡан.

## Мәғлүмәт
Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 6726 гектар (67,26 км²), ҡурсаулыҡ зонаһы 12925 гектар майҙанды тәшкил итә. Ул бөтәһе 4 кластерҙан тора, һәм Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостандың сиктәш биләмәләрендә ята. Ике яҡтың да сиктәре аша үтә. Ҡыуандыҡ урман хужалығына (лесничество) инә. Заповедникта реликт иҫәпләнгән кембрий дәүеренә ҡараған эзбизташ ятҡылыҡтарын осратырға мөмкин. Уларҙың йәше 500 миллион йыл.

Тау тоҡомдарының ярылған урындарында боронғо бөжәктәрҙең һәм үҫемлектәрҙең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарын табырға була. Ҡурсаулыҡ төҙөүҙөң төп сәбәбе — имәнлектәр далаларын, шулай уҡ төрҙәре һирәкләнгән хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе ҡурсалау. Унан тыш был яҡ төбәктәге туризмды һәм тирә-яҡ мөхитте өйрәнеүгә ярҙам итергә тейеш..

## Флора һәм фауна
Ҡурсаулыҡта тайгала йәшәүсе байтаҡ хайуандарҙы осратырға мөмкин: һоро айыу, мышы, ҡабан, урман һыуһары, һеләүһен, тейен, бурһыҡ. Дала төрҙәренән байбаҡ һәм йомран, сипылдаҡ йәшәй. Ҡоштарҙан: балабан, сапсан, кәлмәргән, бөркөт һәм көсөгән бар. Шулай уҡ һаҙ ташбаҡаһы ла осрай. Һирәк осраусы бөжәктәрҙән аполлон һәм махаон күбәләктәре иҫәпкә алынған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Кучеров Е. В.* Об организации заповедника «Шайтан-Тау» // «Охота и охотничье хозяйство». № 11. 1975. С. 29.
* Постановление Правительства Российской Федерации от 9 октября 2014 года № 1035
Өсбосмаҡ

**Өс мөйөш**, **учпочма́к** ( — «треугольник», ) — татар һәм башҡорттоң милли ризығы, эслеге картуф, ит, ҡағиҙә булараҡ, һарыҡ ите, һәм башлы һуғандан торған, әсе, һирәгерәк сөсө ҡамырҙан бешерелә.

Ризыҡтың төп үҙенсәлеге булып бешереү ысулы тора: башҡа күпселек оҡшаш ризыҡтарҙан айырмалы рәүештә, бәлештең эслеге сей килеш һалына.

## Дөйөм технология

0,5 сантиметрлыҡ шаҡмаҡлап туралған һарыҡ итен һәм сей картуфты ваҡ итеп туралған башлы һуған менән бутарға. Ҡамырҙан тәрилкә үлсәмендә түңәрәк киҫергә, эслеген һалырға һәм пирамида формаһын биреп, уртала тишек ҡалдырып, өҫтән бөрөп сығырға. Бер аҙ тота биргәс, һыйыр майы менән майларға ла, мейескә ҡуйырға кәрәк. Ярты сәғәттән һуң мейестән алырға, ҡалдырылған тишектән бер-ике ҡалаҡ мул тоҙланған һәм боросло ит һурпаһы ҡойорға, йомортҡа һөртөргә лә яңынан бешерергә ҡуйырға кәрәк. Тағы ла ярты сәғәт тотҡас, мейестән алырға, өҫтөн май менән һыларға, кәрәк тиклем тағы ла бер аҙ һурпа ҡойорға мөмкин.

Эслек өсөн:
* һарыҡтың һум ите — 250 г, 
* картуф — 250 г, 
* һуған — 1 шт., 
* һурпа — 1/2 стакан, 
* тоҙ, 
* онталған ҡара борос.

Ҡамыр өсөн:  
* он — 300 г, 
* һыйыр майы — 3 ҡалаҡ, 
* йомортҡа — 2 шт., 
* һыу — 1/3 стакан, 
* әсетке — 1 сәй ҡалағы, 
* шәкәр — 1 сәй ҡалағы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ваҡ ҡыяр пастаһы
* Самса

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В. В. Похлёбкин, Кулинар һүҙлеге, М:., Центрполиграф, 1997 год.
* Башҡорт аш-һыуы: Уч-почмак// И. Фельдман. СССР халыҡтары аш-һыуы. М.: Час, 1990
* Портал «Башҡорт аш-һыуы»
Атышсумған

**Атышсумған** — Башҡортостандың Белорет районындағы ер аҫты шарлауығы. Көньяҡ Уралда туристар өсөн иҫтәлекле урын. Бейеклеге — 6 м.

## География
Был урында Атыш йылғаһы Атыш яланы буйлап ағып килеп ҡаяларға барып текәлә һәм ер аҫтына китә.
 йәки Атыш сумған. Атамаһы ошоға ярашлы аталған.

Атышсумған шарлауығы атыш системаһына керә(унда шулай уҡ Алыҫ мәмерйә, Аҫҡы мәмерйә, Айыу мәмерйәһе, Үрге мәмерйә Атыш мәмерйәһе, Сифонлы мәмерйәләре инә. Улар Атыш йылғаһының Ләмәҙ йылғаһы үҙәненә ҡушылған боронғо сығанаҡтары .

Атыштың ер аҫтына киткән урыны 276 метр юғарылыҡта, ә сыҡҡан урыны 174 метр юғарылыҡта. Шулай итеп шарлауыҡ йөҙ метрҙай аранан аҫҡа урғыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Водопад Атышсумган 
* Справочная статья. Атыш-Сумган. Сайт Весь Южный Урал
* Атыш-сумган и Караатышъялан!
Юрмый

**Юрмый** (, *Йүрми*) — төньяҡ-көнбайыш башҡорттары составындағы боронғо башҡорт ҡәбиләһе.

## Ырыу составы
Ырыу аралары: *әптелмән, ғасаба, исай-ғасаба, ҡазаннар, типтәр, урман, яһаҡлы*.

## Этноним
*Юрмый* этнонимы болгарҙарҙа, венгрҙарҙа һәм сыуаштарҙа билдәле. Топонимикала Юрмияз, Юрминка, Юрмиязбаш кеүек һ.б. исемдәр осрай.

## Анализ Y-DNA
Абдусәләмовтар, Дүсәевтар G2 гаплотөркөмөнә ҡарағаны асыҡлана.

## Этник тарихы
Башҡорттарҙың юрмый ҡәбиләһенең этник тарихы Волга булғарҙары, мадьярҙарҙың Кер Кер ырыуы менән һәм болгарҙарҙың Бөйөк Болгария Ерми ырыуы менән бәйле.

Б. С. Ильясовтың яҙмаларына ҡарағанда, юрмыйҙар V быуат аҙағында башҡа (юрматы, байлар, юламан, ғәйнә ҡәбиләләре һәм куртугурҙар менән ҡәбилә союзы һәм боронғо башҡорт халҡын төҙөй.
Юрмыйҙарҙың формалашыуына уларҙың йәнәй, ҡатай, юрматы башҡорт ҡәбиләләре менән күрше булыуҙары йоғонто яһай. XII—XIII быуаттарҙа юрмыйҙар Дала Зәйе һәм Шишмә йылғалары буйында, ә XIII—XIV быуаттарҙа — Ыҡ йылғаһы бассейнында көн иткән, күршеләре байлар, бүләр, йылан, ирәкте, ҡатай һәм ҡырғыҙ башҡорт ҡәбиләләре булған.

XIV быуат аҙағы — XV быуат башында юрмый ҡәбиләһенең бер өлөшө ҡатайҙар менән себер яҡтарына күсенә һәм Төй, Етеҙ Танып йылғалары буйлап урынлаша. Бер өлөшө юрматы ҡәбиләһе менән көньяҡҡа юлланып, Ашҡаҙар, Ағиҙел, Стәрле йылғалары һәм Нөгөш йылғаһының уң яғында йәшәй башлай.

## Таралыу территорияһы
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең биләмәләрендә Ҡазан даруғаһының Юрмый улусы барлыҡҡа килә.

XVII быуат аҙағынан XIX быуатҡа тиклем юрмыйҙарҙың ерҙәре Бөгөлмә өйәҙенә, а кантон идаралығы системаһы дәүерендә — 12‑се башҡорт кантонына инә.

Хәҙер юрмый ҡәбиләһе таралған ерҙәрҙә Башҡортостандың Баҡалы, Туймазы һәм Шаран, Татарстандың Аҙнаҡай, Әлмәт һәм Лениногорск райондары урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Солтанморат Дүскәев — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
* Нуғайбәк Әсәнов — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Һеңрән

**Һеңрән** — Ҡатай төркөмөнә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.

## Ырыу составы
Ырыу аралары:
* Айыу;
* Ҡыҙрас;
* Һеңрән.

## Этник тарихы
XIII быуатҡа тиклем һеңрәндәр боронғо башҡорт ҡәбиләләре менән аралашып, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында йәшәгән. XIII—XIV быуаттарҙа ҡатай һәм һалйоттар йоғонтоһонда Себер һәм Көнсығыш Себер тарафтарына юлланалар.

XVI—XVII быуаттарҙа улар себер татарҙары власы һәм сәйәси йоғонтоһо аҫтында ҡала.

XVII быуат башында табын башҡорттары менән бергә Тубылдан көнбайышҡа табан далаларҙа Күсемдәрҙең төп терәге булалар. Себер ханлығы ҡолатылғандан һуң ҡәбиләнең ҙур өлөшө себер татарҙары менән көнсығышҡа, Алтайғаса күсенә, ҡалған өлөшө башҡорт этносы составына ҡушыла. XIX быуатта һалйоттар ерендә йәшәйҙәр, ергә аҫабалыҡ хоҡуғы алырға тырышып, үҙҙәрен һалйоттар тип атай башлайҙар.

Б. О. Долгих фаразлауынса, һеңрән ҡәбиләһе «бары ваҡыт үтеү менән төркиләштерелгән боронғо уғыр халҡының вариҫтары» булыуы мөмкин, әммә һеңрәндәрҙең һәм терһәктәрҙең «килеп сығышы буйынса» «төрки телле» булыуҙары ла ихтимал.

П. И. Рычковтың исемлегендә «ерән» йәки «ерән юрты» ырыуҙары Ҡаҙан юлында тип иҫәпләнә. Шулай уҡ сығанаҡтарҙа этнонимдың рус телендә хата менән бирелгән транскрипциялары ла билдләнгән — «зырянцы», «зарянцы» йәки «сырянцы».

Р. Ғ. Кузеевтың яҙмаларына ҡарағанда, һеңрәндәрҙең ата-бабаларының тыуған ере Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм көньяҡ-көнбайыш Урал алды булған, уларҙың ырыуҙаштары унда XX быуат башына тиклем йәшәп, уларҙа боронғо ырыу-ҡәбилә исемен һаҡланған. Миҫал өсөн, Һеңрән ауылының исеме ошо этнонимдан килеп сыҡҡан..

## Таралыу территорияһы
Хәҙер һеңрәндәр территорияһында Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондары урынлашҡан.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
↑ Хәҙер — Башҡортостандың Илеш районы
Баянов Рим Ғәли улы

**Баянов Рим Ғәли улы ** (15 ғинуар 1930 йыл — 10 февраль 1996 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

## Биографияһы
Рим Ғәли улы Баянов 1930 йылдың 15 ғинуарында БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) Саҡмағош ауылында тыуған.

1950 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт театр сәнғәт училищеһен (педагогы К. Ф. Ғәҙелшина) тамамлай.

1953 йылдан башлап 1990 йылға тиклем Салауат башҡорт дәүләт драма театрында актёр, 1969—1975 йылдарҙа режиссёр һәм баш режиссёр булып эшләй. 1972—1974 йылдарҙа театрҙың директоры вазифаһын башҡара, 1985—1990 йылдарҙа — әҙәбиәт бүлеге мөдире.

Режиссёр булараҡ, Ибраһим Абдуллин, Кәбир Аҡбашев, Нәжиб Асанбаев, Әсғәт Мирзаһитов, Мөхәммәт Хәйҙәров һәм башҡаларҙың драмалары буйынса спектаклдәр ҡуя.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Гәрәй («Райхан», Нәҡи Иҫәнбәт; дебют, 1953), Фәхри («Ҡара йөҙҙәр», Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимов, М. Ғафури повесы буйынса), Бәхтигәрәй (шул исемдәге драма), Тайфур («Әсәләр көтәләр улдарын»" — икеһе лә — Әсғәт Мирзаһитовтыҡы), Дәрүиш («Ай тотолған төндә»), Умар («Ырғыҙ»" — Һәҙиә Дәүләтшина романы буйынса), Нәжми («Сәйер кеше», Назим Хикмәт), Бергойн («Иблес шәкерте» — «Ученик дьявола», Бнернард Шоу), Эзоп Рәсәйҙә («Ҡол Эзоп») — «Раб Эзоп» «Төлкө һәм виноград» Г. Фигейред пьесаһы буйынса).

## Әҙәбиәт
* Әхмәтшин Ғ. Ғ. Салауат театры. Өфө, 1967.
* Сабитов М. А. Йылдар үрҙәргә юллата. Салауат башҡорт дәүләт драма театры: Очерктар. Өфө, 1993.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1974.)
 
## Һылтанмалар
* http://www.gasrb.ru/histm37.html 
*  Башкирская энциклопедия
Ҡарағай күл (һаҙлыҡ)

**Ҡарағай күл** () — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы биләмәһендәге шул уҡ исемле күлде (оҙонлоғо яҡынса 240 м, киңлеге 200 м) үҙ эсенә алған күл‑һаҙлыҡ комплексы.

## Географик урыны

Дыуан ауылынан көньяҡ- көнбайышҡа табан 2,8 км алыҫлыҡта ята. Был урын 16 га майҙанды биләй. Ул рәсми рәүештә күл-һаҙлыҡ комплексы тип йөрөтөлә. Комплексҡа шулай уҡ ошо исемдәге күл дә инә. Күлең оҙонлоғо яҡынса 240 метр, киңлеге 200 метр тирәһе. Аҫҡы пермдың көңгөр ярусы тоҡомдарынан (ангидрит, гипс, доломит һ.б.) тора, карст киң таралған.Әй йылғаһы бассейынына ҡарай.

## Ландшафт

Ландшафы ҡарағай‑шыршы, йәшел мүк һәм һаҙ мүге үҫкән урмандарҙан, күрән баҫҡан ҡайынлыҡтарҙан һәм болондарҙан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре осрай: инглиз һәм түңәрәкъяпраҡ ысыҡ үләне, таплы кәкүк ситеге, һаҙ мүк еләге. Табан балыҡтар йәшәй, өйрәктәр оя ҡора.

*2005 йылдан Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.*

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* http://www.ecorb.ru/271 
*
Ғүмәров Илдар Ибраһим улы

**Ғүмәров Илдар Ибраһим улы** (23 сентябрь 1958 йыл) — башҡорт театр актёры. 1986 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).

## Биографияһы
Илдар Ибраһим улы Ғүмәров 1958 йылдың 23 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Илсеғол ауылында тыуған.

1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Исрафилов Р. В.) тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театрында башлай.

1986 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй.

Трагик, лирик, комик ролдәр уйнай. Автор-башҡарыусы, репертауарында халыҡ һәм эстрада йырҙары.

2019 йылда Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде. 

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Зөлҡәрнәй («Тиле йәшлек» — Абдуллин И.);
* Кулыгин («Өс ҡыҙ туған» — Чехов А. П.);
* Миловзоров («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — Островский А. Н.);
* Нәҙир («Ҡара розалар» — Джамал С.);
* Незнамов («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — Островский А. Н.);
* Сит кеше (« Айгөл иле» — Кәрим М.);
* Рәфис («Хушығыҙ» — Миңнуллин Т.);
* Рәфис («Шаршамбы, шаршамбы!» — Миңнуллин Т.);
* Ҡарт Баян («Яралы яҙмыш» — Асанбаев Н.);
* Тәлғәт («Һөйгән йәр» — Байбулатов Р.);
* Хәлил («Ғәлиәбаныу» — Фәйзи М.);
* Шәрәф («Аҫылйәр» — Фәйзи М.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999)
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1992)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019)

## Публикациялар
* «САПҺЫН КҮКТӘ КӨМӨШ ЯЛЛЫ АҠ ТОЛПАР!»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* БАЗА ДАННЫХ "АКТЕРЫ РОССИИ" 
* Гумеров Ильдар Ибрагимович
Терһәк

**Терһәк** () — ҡатай башҡорттары составындағы ҡәбилә.

## Ырыу составы
(Ырыу аралары: бөтөк, сысҡан).

## Этник тарихы
Терһәктәрҙең килеп сығыу тарихы б.э. тиклем 1-се мең йыллыҡта көнбайышҡа Азия һәм Себерҙән күсенеүсе төркиләштерелгән уғыр халҡы менән бәйле.

## Таралыу арауығы
Терһәктәр Чусовая йылғаһының үрге ағымы һәм Өфө йылғаһының төньяҡ ҡушылдыҡтары буйлап таралған. Уларҙың төп өлөшө 16-сы быуатта Урал аръяғына күсенеп, Иҫәт йылғаһынан көньяҡтараҡ һалйот ҡәбиләһе ерҙәрендә төпләнә. Хәҙер был ерҙәр Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы һәм Үрге Өпәле ҡала округына ҡарай. Терһәктәрҙең артабанғы яҙмышы Себер ханлығы менән ныҡ бәйләнгән. Был ханлыҡ тарҡалыу сәбәпле, терһәктәрҙең күпселеге себер татарҙары менән көнсығышҡа, Алтайғаса күсенә. Терһәктәрҙең нәҫелдәре булып Ҡурған өлкәһе Шатрово районының Ҡыҙылбай ауылының себер татарҙары һәм Шадринск районының Байраҡ (Терһәк) һәм Юлдус ауылдары халҡы һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Ҡамыр

**Ҡамыр** — икмәк бешереүҙә, ҡалас, кондитер һәм макарон етештереүҙә, шулай уҡ өй шарттарында ҡамыр ашамлыҡтары әҙерләгәндә ҡулланылған төп ярымфабрикат. Ул онға төрлө ингредиенттар ҡушып баҫылған ҡатнашма. Ҡамыр ондан тыш тағы ла һыу, һөт, сүпрә, аш тоҙо, шәкәр, май, йомортҡа ҡушып баҫыла. Ҡамырҙың составында аҡһымдар, углеводтар, майҙар (диетология), кислоталар, тоҙҙар һәм башҡа сикләнгән күләмдә ҡабартыусы коллоидтар, суспензиялар һәм эретмәләр хәлендәге матдәләр була.

Икмәк заводы һәм комбинаттарында арыш ононан икмәк бешергәндә, ҡағиҙә булараҡ, әсетке (икмәк башы) ҡулланалар. Бойҙай ононан икмәк ашамлыҡтары әҙерләгәндә йышыраҡ сүпрә ҡулланыла. Был осраҡта сүпрә ярҙамында алдан шыйыҡ әсетке ҡуйып, аҙаҡ ҡамыр баҫалар.

## Кулинарияла ҡамыр төрҙәре
* Бисквит ҡамыры — күпселек торттар, рулеттар һәм пирожныйҙар бешергәндә ҡулланыла.
* Ҡоймаҡ ҡамыры — шыйыҡ ҡамыр, ҡоймаҡ ҡойоу өсөн ҡулланыла.
* Әсе ҡамыр — икмәктең күп төрҙәрен бешергәндә, пирожки һәм беляш өсөн ҡулланыла.
* Бешерелгән ҡамыр — пирожныйҙар бешергәндә, шулай уҡ эклерҙар, арыш һәм бойҙай ҡатыш арыш икмәгенең ҡайһы бер төрҙәрен, мәҫәлән, бородин икмәген бешергәндә ҡулланыла.
* Татлы ҡамыр — торттар, шулай уҡ төрлө пирожныйҙар һәм печеньелар әҙерләгәндә ҡулланыла.
* Сөсө ҡамыр — бер ниндәй биологик ҡабартҡыстар ҡушмайынса әҙерләнгән ҡамыр. Билмән һәм туҡмас әҙерләгәндә, чебуреки, сөсө табикмәк бешергәндә ҡулланыла.
* Сүпрәле татлы ҡамыр — онға күп миҡдарҙа шәкәр, йомортҡа һәм май ҡушып әҙерләнә.
* Ҡатлы ҡамыр — слойкалар һәм самсалар бешергәндә ҡулланыла.
* Күҙәнәкле ҡамыр — торттар һәм пирожныйҙар бешергәндә ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Тесто — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
Вәлитов Заһир Суфиян улы

**Вәлитов Заһир Суфиян улы** (1 ноябрь 1940 йыл — 17 февраль 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981).

## Биографияһы
Заһир Суфиян улы Вәлитов 1940 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Вәлит ауылында тыуған.

1960 - 1964 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының актёр бүлегендә уҡый.
1986 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр бүлеген тамамлай.

1964—1970 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры актёры.

1970 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй.

Заһир Вәлитов оҙаҡ ауырығандан һуң 2019 йылдың 17 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Аҡъегет («Ай тотолған төндә», Мостай Кәрим), Ильяс («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәккәй», Сыңғыҙ Айытматовтың шул уҡ исемдәге повесы буйынса), Марат («Минең бахыр Маратым», А. Арбузов), Үмәркәй («Осош, йәки Муса Йәлилдең йәшлеге», Нәжиб Асанбаев), Әптрәй («Ҡыр ҡаҙҙары», Рафаэль Сафин), Вәли («Тапшырылмаған хаттар», Ғәҙел Ҡотой — Рифҡәт Исрафилов), Яхъя, Хасбулат («Әсәләр көтәләр улдарын», Әсғәт Мирзаһитов), Илеш («Салауат. Өндәге ете төш»), Гефест («Ташлама утты, Прометей!»), Шағир («Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!»), Хомичук («Ярлыҡау») — бөтәһе лә Мостай Кәримдеке; Сәғәҙиев («Ун өсөнсө председатель» — «Һуңғы уҙаман», Азат Абдуллин).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1976)
* Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2000)

## Хәтер
* 2020 йылдың 18 ноябрендә Өфөнөң Ғафури урамындағы 48-се йорт фасадына Заһир Вәлитов иҫтәлегенә ҡуйылған мемориаль-таҡтаташты тантаналы асыу булды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://encycl.bash-portal.ru/valitovz.htm
* http://kuglib.ru/load/oni_proslavili_rajon/izvestnye_ljudi_rajona/zagir_valitov/23-1-0-125
*
Сапан

**Сапа́н** (урыҫса *[[кафтан]]*) —   башҡорттар ғәҙәттә  ҡышҡы һалҡын көндәрҙә баш өҫтөнән бөркәнеп йөрөгән, йоҡа тауарҙан эсләп тегелгән оҙон еңле киң өҫкө кейем.  Ул Урта Азияла киң таралған. Үзбәкстанда, Афғанстанда, Тажикстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда  һәм уларҙың күршеләш илдәрендә кейәләр. Ул яҡтарҙа сапанды мамыҡ эслек менән йәки дөйә йөнө ҡатлап тегәләр. Башҡорт, татар, сыуаш халыҡтарында милли кейемдәр иҫәбенә ингән. Борон арзанлы беше ситсаны эслек итә торған булғандар. Сапанды бәрхәттән, буҫтауҙан, вельветтан тегәләр. Был кейемде  атап кителгән азия халыҡтарының йәше-ҡарты әле лә яратып кейә..

## Сапан төрҙәре

Башҡорт халҡында **батшай (''эре сыбар биҙәк төшөрөлгән ебәк'') сапан**, **ебәк сапан**, **бохар сапаны** тигән төрҙәре булғаны билдәле, улар  һүҙлектәрҙә һәм әҙәби әҫәрҙәрҙә телгә алына.
Башҡа халыҡтарҙыҡы:
* **Найгут сапан** —  ең аҫтына ҡыйыҡ һалып тегелгән туникаға оҡшаш кейем.
* **Каптама сапан** — еңен айырым бесеп ҡушып теккән, итәгендә ҡабырға буйлап уйым ҡалдырылған тар бөркәнсек.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Жупан (кейем)
## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Мәскәү: «Русский язык», 1993. 2-се том — 171-се бит.

## Иҫкәрмәләр
Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы

**Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы** (21 февраль 1948 йыл) — йырсы, 1969—2003 йылдарҙа Башҡортостандың Хор капеллаһы артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

## Биографияһы
Нилә Ильяс ҡыҙы Байрамғолова 1948 йылдың 21 февралендә БАССР-ҙың Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында тыуған.
1976 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (Р. Д. Земчурина класы).
1969 йылдан Башҡортостандың Хор капеллаһында эшләй, 2003 йылдан алып — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы администраторы.

## Вокаль партиялары
«Дим буйында» («На берегу Дёмы») К. Ю. Рәхимов, М. Сөндөклө һүҙҙәре; «Башҡортостан» (Абрар Ғабдрахманов, Әсхәл Әхмәт-Хужа һүҙҙәре; башҡорт халыҡ йырҙары «Томан», «Элмәлек» һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. (1997)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1975)

## Һылтанмалар
* 
* http://vechufa.ru/day/1282-21-fevralya.html

## Иҫкәрмәләр
Наил Ғәлиев

**Наил Ғәлиев** (төп исеме **Голов Николай Афанасьевич**; 9 октябрь 1928 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен  ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1988) һәм атҡаҙанған (1968) артисы.

## Биографияһы
Голов Николай Афанасьевич 1928 йылдың 9 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Юрковка ауылында тыуған. 1948 йылда Чкалов ҡалаһында (хәҙер Ырымбур) музыка училищеһын тамамлай.

1952 йылда Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә (Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле) баянсы булып эшкә алына. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша. 1957—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры булып эшләй.

1961 йылда «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессиональ эстрада-инструменталь ансамблен ойоштора һәм 1988 йылға тиклем уның алмашһыҙ етәксеһе була.

Халыҡ араһында үҙенең импровизаторлыҡ, аккомпаниаторлыҡ оҫталығы менән дан яулай. Репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙарының йырҙарын һәм инструменталь пьесаларын һәм үҙенең әҫәрҙәрен башҡара.

Популяр йырсы булып танылған тормош иптәше Мәғфирә Ғәлиева башҡарыуында Наил Ғәлиевтың үҙе ижад иткән әҫәрҙәре йыр һөйөүселәр араһында киң тарала.

2005 йылдың 7 февралендә вафат була һәм Өфөлә ерләнә.

## Инструменталь ансамбль өсөн пьесалары
* «Өфө уттары»,
* «Һабантуй»,
* «Бөрйән бейеү көйҙәре», 
* «Егеттәр бейеүе», 
* «Юлдаш»

## Йырҙары
* «Башҡортостан»,
* «Оҙата кил», 
* «Өс егет йөрөй артымдан», 
* «Өфө куранттары» Шәриф Бикҡол һүҙҙәре;
* «Бөрлөгәнем» Р. Т. Вәлиева һүҙҙәре;
* «Һалдат йыры» Әнғәм Атнабаев һүҙҙәре.

## Китаптары
«Уйнайыҡ та йырлайыҡ». Өфө, 1994.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://www.ye02.ru/litra/10727-bashort-moon-itep-bashort-yyn-yr-itep.html 
* http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--
Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы

**Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы** (15 март 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. 1973 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1974 йылдан Салауат, 1991 йылдан — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1994—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы Башҡортостан республика мәҙәниәт техникумы уҡытыусыһы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1983) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.

## Биографияһы
Рафиға Арыҫлан ҡыҙы Ғәлина 1951 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Яҙғы Йорт ауылында тыуған.

1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының (Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) театр факультетын тамамлай.
һәм үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында башлай.

1974—1990 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт театрында, 1990 йылдан — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.

Стәрлетамаҡта Республика Башҡорт мәҙәниәт техникумында «Сәхнә теле» курстары алып бара.

## Театрҙағы ролдәре
Н. Асанбаевтың «Күктән төшкән бәхет» комедияһында — Шәһиҙә, В. Гуркиндың «Кадриль» комедияһында — Шәмсиә, Д. Гурьяновтың «Запах легкого загара» драматик фаразлауында — Рәғиҙә, И. Садыковтың «Хужа Насретдиндың биш ҡатыны» комедияһында — Жәннәтәй, А. Цагарелиҙың «Ханума» комедияһында — Ханума, И. Йомағоловтың «Пылкие любовники» комедияһында — Хәниә, Р. Кинйәбаевтың «Ә Торатау һаман тора…» комедияһында — Гөлзифа, М. Буранғоловтың «Шәүрәкәй» мелодрамаһында — Сабира, М. Файзиҙең «Ғәлиәбаныу» музыкаль драмаһында — Ғәлимәбаныу, М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» комедияһында Камила һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://lagerevo.ucoz.ru/index/znamenitye_ljudi_sela/0-28