open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азаматов Дамир Мостафа улы

**Азаматов Дамир Мостафа улы** (5 май 1940 йыл — 27 ноябрь 2020 йыл) — ғалим-философ. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡытыусыһы, профессор-консультанты. Философия фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003).

## Биографияһы
Дамир Мостафа улы Азаматов 1940 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында тыуған. Хоккейсы һәм тренер Марат Азаматовтың ағаһы.

1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң — комсомол эшендә. 1970 йылдан алып БДУ-ла уҡыта, 1976 йылдан — Бөрө педагогия институтының философия кафедраһы мөдире. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта (1983 йылдан алып философия кафедраһы мөдире).

Ғалим 2020 йылдың 27 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан ижтимағи, сәйәси һәм философия фекеренә, мәғрифәтселек тарихына, медицина һәм һаулыҡ һаҡлауҙың социаль- философик проблемаларына арналған. 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, 15 монография, 4 яҡлаулы докторант, 36 фәндәр кандидаты етәксеһе/

## Төп ғилми эштәре
* Из истории развития общественно политической и философской мысли Башкирии конца XIX — начала XX в. Пермь, 1979;
* Социальная детерминированность внутриличностного конфликта (социально философский анализ). Уфа, 2009 (авторҙаш);
* Здоровье молодёжи как общественная ценность в современном российском обществе. Уфа, 2010 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Азаматов Дамир Мустафеевич — биография
Иванова Вера Васильевна

**Иванова Вера Васильевна** (28 сентябрь 1934 йыл — 16 ноябрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. 1976—2008 йылдарҙа Балалар инфекцияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (2000) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Вера Васильевна Иванова 1934 йылдың 28 сентябрендә Севастополь ҡалаһында тыуған.

1958 йылда Ленинград педиатрия медицина институтын тамамлай һәм Мурманск өлкәһенең Мончегорск ҡалаһында, Вера Слуцкая исемендәге Ленинград балалар дауаханаһында табип-педиатр булып эшләй.

1963 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем балалар инфекцияһының Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда аспиранттан алып институт директорына тиклем юл үтә (1976—2008), әлеге ваҡытта — институттың баш ғилми хеҙмәткәре.

2000 йыл — Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.

2014 йыл — Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

Ғалим 2019 йылдың 16 ноябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Патогенезды өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә һәм киҫкен респиратор ауырыуҙарын, дифтерияны, эпидимик паротитты, инфекцион мононуклеозды, дизентерияны, иерсинизды, шулай уҡ ҡарын эсендәге инфекцияларҙы дауалауҙа һөҙөмтәле ысулдар булдыра.

Дифтерия эпидемияһының үҫеше осоронда уның етәкселеге аҫтында әйләнеүсе ҡуҙғытҡыстарҙың үҙенсәлектәрен, ауырыуҙарҙың иммун статусы һәм реконваленсценттар үҙенсәлектәрен, организмда дифтерия токсиндарының әйләнеше механизмын һәм специфик булмаған һаҡлау факторҙарының торошон өйрәнеү үткәрелә.

300-ҙән ашыу публикация авторы, улар араһында 8 монография һәм инфекция ауырыуҙары буйынса ҡулланма, 13 уйлап табыу патенты бар.

Уның етәкселегендә 20-нән ашыу диссертация яҡланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (2006)
* II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» (1998) орден миҙалы
* «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы

**Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы** (17 ғинуар 1958 йыл) — тел белгесе, филолология фәндәре докторы (2002), професоор (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2015), Рәсәй Федерацияһының тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.

## Биографияһы
Флүзә Ғабдулла ҡыҙы Фәтҡуллина 1958 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Һыуыҡҡул аулында тыуған.

1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультетын тамамлай. 1984 йылдан шул уҡ университетта эшләй башлай.

2002 йылда Башҡорт дәүләт универститетында «Хәҙерге рус телендә деструктивлыҡ категорияһы» тигән темаға диссертация яҡлай.

2012 йылдан «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһы мөдире булып эшләй. Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы етәкләген кафедра «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» статусына лайыҡ булды.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Флүзә Фәтҡуллинаның ғилми тикшеренеү эштәре тел берәмектәренең семантикаһын һәм стилистик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бәйләнгән, информацион-матбуғат сараларының телен анализлау уның эшмәкәрлегендә айырым урын алып тора. Ғалимә тарафынан «Хәҙерге рус телендә деструктив лексика» (1999), «Хәҙерге рус телендә деструктивлыҡ категорияһы» (2002), «Деструктив ҡылымдарҙың семантикаһы» (2004), «Журналистың һөйләү һәм яҙыу телмәре мәҙәниәте» (2008) монографиялары, фәнни хеҙмәттәр һәм уҡыу әсбаптары яҙылған.

## Әҙәбиәт
* 
* Известные учёные. Энциклопедия

## Иҫкәрмәләр
Девятов Диләүер Хәсән улы

**Девятов Диләүер Хәсән улы** (10 июнь 1944 йыл — 12 июнь 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор.

Ҡара металлургия технологияһы процестарын оптималләштереү һәм математик моделләштереү йүнәлешенә ҡараған белгестәрҙең береһе. 200-гә яҡын ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән туғыҙ монография яҙған, шулай уҡ байтаҡ уйлап сығарыуҙарҙың да авторы.

## Биография
1944 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Ишбирҙе ауылында тыуған.

Урта мәктәпте алтын миҙал 1961 йылда Баймаҡ ҡалаһында тамамлай. 1967 йылда отличие менән шулай уҡ Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металлургия производствоһын механизациялау һәм автоматлаштырыу» һөнәре буйынса белем алып сыға. Ошо уҡ юғары уҡыу йортонда кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, артабан өлкән уҡытыусы, институттың иҫәпләү техникаһы лабораторияһы етәксеһе (1973—1977 йылдарҙа) була. 1970 йылда «Оптимизация нагрева слитков в рекуперативных нагревательных колодцах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1992 йылда Урал политехник институтында (хәҙерге Урал дәүләт техник университеты) «Оптимальное управление процессами тепловой обработки металла при наличии фазовых превращений» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Девятовҡа 1993 йылда профессор тигән ғилми исем бирелә. Уның ғалим булараҡ формалашыуында техник фәндәр докторҙары, профессорҙар Н. И. Иванов һәм В М. Рябков ҙур роль уйнай. Ул үҙебер бер нисә техник фәндәр кандидатын тәрбиәләп үҫтергән.

1984—1996 йылдарҙа Девятов Диләүер Хәсән улы иҫәпләү техникаһы һәм ғәмәли математика кафедраһының мөдире. 1996 йылдан — гуманитар факультет деканы, 1999 йылдан электротехник комплекстар һәм АСУ факультеты деканы. 2002—2007 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт техник университетының автоматика һәм иҫәпләп сығарыусы техника факультеты деканы булып эшләй.

Ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеген алып барыу менән бер рәттән йәмәғәт эштәре менән дә шөғөлләнә: 1990—1993 йылдарҙа Магнитогорск ҡала советы депутаты була. Уның етәкселеге аҫтында Магнитогорск мәғлүмәт селтәре булдырыу системаһы эшләнә; ул Геоинформацион технологиялар һәм ҡала системаһы үҙәген ойоштороусыларҙың береһе була.

Магнитогорскиҙа 2013 йылдың 12 июнендә вафат була.

## Ҡаҙаныштары
* Девятов Д,Х. «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре» (2005) һәм «Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» (2012, Силәбе өлкәһе губернаторы Михаил Юревич уға награданы үҙе тапшыра).
* Ағза-корреспонденты А. М. Прохоров исемендәге Инженер фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Халыҡ-ара яңы асыштар һәм уйлап табыуҙар академияһының мөхбир ағзаһы, шулай уҡ АҠШ-тың Милли география йәмғиәте ағзаһы.

## Сығанаҡтар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ, 1999.
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Г. магнитогорск дәүләт техник университетының ғилми элита исеме И. Носов
* Хәсән Диляур Девятов
* Хәсән Диляур Девятов
Норд-Левин Виктор Бенедиктович

**Норд-Левин Виктор Бенедиктович** (23 апрель 1945 йыл, Одесса) — израиль-америка бойондороҡһоҙ кинематографисы.

Үҙ исеме аҫтында «Баҡса» дебют кинофильмын 1977 йылда Сан-Францискола үткән Канн кинофестивалендә һәм 1978 йылда Торонтола Халыҡ-ара кинофестивалдә Израиль иле фильмы итеп күрһәткәндән һуң ул танылыу ала.

## Биография

Ул театр режиссёры Бенедикт Наумович Норд һәм актриса Евгения Михайловна Ростова-Норд (ҡыҙ фамилияһы Гольденберг, 1916—2001), Ленин тауындағы Мәскәү пионерҙар һәм уҡыусылар һарайы янындағы сәнғәт студияһының педагог-режиссёры, ғаиләһендә тыуа.

1973 йылдың апрелендә Советтар Союзынан Израилгә күсеп китә, уға тиклем 1971 йылда Бөтә Союз кинематография институтын отличие менән тамамлаған була. Ун алты йәшендә Мәскәүҙә кино сәхнәһе ассистенты булып эшләй башлай, сәйәси цензура һәм антисемитизм, шулай уҡ үҙ фильмдарының режиссураһы арҡаһында СССР-ҙа ижади ауырлыҡтар менән бәрелешкәндән һуң, ул Израилгә сығып китергә ҡарар итә. Шуға ҡарамаҫтан, ул Сергей Бондарчуктың 1970 йылдағы «*Ватерлоо»* фильмында һәм Алексей Юрьевич Германдың «Проверка на дороге» фильмында (1971 йыл) режиссёр ярҙамсыһы булып эшләп өлгөрә.

Виктор-Норд 1982 йылдан алып Нью-Йоркта йәшәй. 1984 йылда *Frontline* телевизион программалары мөхәррире булып эшләй (шоу «*in Captive El Salvador»,* мөхәррирлек эше өсөн ул Эмми премияһына лайыҡ була) һәм *The Russians* (WGBH-TV — Boston) шоуының диалогтар буйынса директоры була.

Шулай уҡ Норд ун телесериал сценарийының авторы (2004—2018).

Елена С. Норд-Левинаға, ҡыҙ фамилияһы—Шевелеваға өйләнгән. Улдары Бенни Норд-Левиндың (тыуған 2001 йылда) һәм Дэвид Норд-Левиндың (тыуған 2007 йылда) атаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Виктор Норд, биография
Павлов Владимир Гаврилович

**Павлов Владимир Гаврилович** (1929—1999) — СССР һәм Рәсәй дәүләт һәм партия эшмәкәре.

## Биографияһы
1929 йылдың 15 авгусында Яҡут АССР-ы Сунтар районы Вилючан налегында крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған.

1956 йылда Яҡут педагогия институтын (хәҙер  Төньяҡ-Көнсығыш федераль университет) тамамлай, Вилючан урта мәктәбендә  директор һәм уҡытыусы булып эшләй, һуңынан тыуған улусында комсомол эшендә була. КПСС район комитетының беренсе секретары  була, унда үҙен оҫта ойоштороусы һәм етәксе итеп  күрһәтә — ул эшләгән йылдарҙа Сунтар районы ауыл хужалығы производствоһының төп йүнәлештәре буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә.

Һуңыраҡ Яҡут АССР-ының  мәғариф министры, КПСС Үҙәк Комитеты инструкторы, Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары, КПСС  ҡала комитетының беренсе секретары һәм КПСС Яҡут өлкә комитеты секретары булып эшләй.  1973 йылдан  1976 йылға тиклем ЯАССР-ының яғыулыҡ сәнәғәте идаралығы начальнигы вазифаһын биләй. 1977 йылдан республиканың эре  предприятиеһы — «Яҡутмебель» производство берекмәһенең директоры була.  Уның тырышлығы арҡаһында Яҡутстандың заманса мебель  производствоһы  ойошторола, бының өсөн Павлов республиканың Дәүләт премияһына лайыҡ була.

1999 йылдың 12 авгусында Якутскта вафат була.Г. Павлов исеме менән  Сунтар урта мәктәбе һәм «Яҡутмебель» берекмәһе атала.  Сунтар ауылында  уның мемориаль музейы бар. Якутск ҡалаһында  мемориаль таҡтаһы ҡуйылған.

## Бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм СССР-ҙың бихисап миҙалдары менән бүләкләнә,  шулай уҡ Саха Республикаһының (Яҡутстан) иң юғары «Поляр йондоҙо» ордены менән бүләкләнә (1997).
* Саха Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты  (Яҡутстан) (урындағы ағастан мебель етештереүҙә итальян технологияһын уңышлы үҙләштереүе өсөн).
* «Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған иҡтисадсыһы», «Саха Республикаһы халыҡ хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре», «Саха Республикаһының (Яҡутстандың) мәғариф отличнигы», Саха Республикаһы (Яҡутстан) президентының  Почет грамотаһы. 
* Якутск ҡалаһы һәм Сунтар улусының  почетлы гражданы.

## Сығанаҡтар

* Книга «Владимир Павлов» в серии «Выдающиеся люди республики». — г. Якутск: «Бичик», 2004 г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Город Якутск — Почетные граждане
Киселёв Валерий Иванович

**Киселёв Валерий Иванович** (16 декабрь 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физиологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Валерий Иванович Киселёв 1942 йылдың 16 декабрендә Иркутск ҡалаһында тыуған.

1966 йылда Архангельск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай, унда артабан ғилми һәм хеҙмәт карьераһын дауам итә, аспиранттан алып дауалау факультетының деканына тиклем юл үтә (1972).

1984 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

1986 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

1989  йылдан 1990 йылға тиклем — Арханегльск дәүләт медицина институтының Ғилми тикшеренеү секторын етәкләй, 1990 йылдан 1993 йылға тиклем — АДМИ Ғилми тикшеренеү үҙәгендә директор.

1993 йылдан 1997 йылға тиклем — төбәк медик-экологик проблемаларҙың Ғилми-тикшеренеү институты (РМЭП), 1997 йылдан —төбәк медик-экологик проблемаларҙың Ғилми-тикшеренеү институтында ғилми етәксе.

1997 йыл — Рәсәй Медицина фәндәре академияһына ағза-корреспондент булып һайлана.

2014 йыл — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: экологик физиология, популяцион һаулыҡ һәм факторҙар, уның билдәләре, висцераль системаларҙы нейро-гумораль яйға һалыу, хәрәкәт активлығы, уның механизмдарын яйға һалыу.

Университеттың халыҡ-ара бәйләнештәрен киңәйтеү буйынса байтаҡ эштәр башҡара, Европа һәм Азия университеттары менән ғилми хеҙмәттәшлекте төҙөү тураһында комплекслы килешеүҙәр төҙөүҙе ойоштора

Рәсәй Федерацияһы Президентының «О социальной защите граждан, подвергшихся радиационному воздействию вследствие ядерных испытаний на Семипалатинском полигоне» Указына һәм ике «О социальной защите граждан, подвергшихся радиационному воздействию вследствие ядерных испытаний на Семипалатинском полигоне» федераль закондарына нигеҙ булып хеҙмәт иткән Ядро һынауҙарының халыҡ һаулығына йоғонтоһон өйрәнеү буйынса медик-экологик тикшеренеүҙәр инициаторҙарының береһе булып тора.

300-гә яҡын ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән 14 монография (шуларҙың өсөһө АҠШ һәм Евросоюз илдәрендә баҫылған), юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн «Кеше физиологияһы нигеҙҙәренең» ике томлыҡ дәреслеге, нормаль физиология курсы буйынса ЭВМ өсөн Рәсәй Федерацияһында беренсе ике томлыҡ уҡыу программаһы бар.

20 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе һәм консультанты .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100-йыллығын билдәләү» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кухарчук Валерий Владимирович

**Кухарчук Валерий Владимирович** (тыуған 30 октябрь 1941 йыл, СССР, Татар АССР-ы, Зеленодольск районы Свияжск ауылы) — СССР һәм Рәсәй кардиологы, РАМНА ағза-корреспонденты (2002),РФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1941 йылдың 30 октябрендә Татарстандың Зеленодольский районы Свияжск ауылында хәрби ғаиләһендә тыуған.

1960—1963 йылдар — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1970 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай.

1975 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Состояние коронарного русла, гемодинамики и сократимости миокарда при мерцательной аритмии».

1985 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Чрескожная транслюминальная ангиопластика в кардиологии — новый метод лечения больных реноваскулярной гипертонией и ишемической болезнью сердца».

1990 йылдан — профессор дәрәжәһе бирелә.

1983—2006 йылдарҙа — А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология инстиутының гемодиализ һәм плазмаферез лабораторияһы етәксеһе, генераль директорҙың фән буйынса урынбаҫары (1989 буйынса 2006 йылдан алып), әлеге ваҡытта — атеросклероз проблемалары институты бүлеге етәксеһе.

2002 йылда — РАМНА-ның ағза-корреспонденты .

2014 йылда — РФА ағза-корреспонденты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Кардиология өлкәһе белгесе.

1970 йылда клиник практикаға селектив коронар ангиографияһы ысулдарын индереү буйынса тәүге эштәрҙе башлаусыларҙың береһе. Илдә беренсе булып реноваскуляр гипертония ауырыуында бөйөр артерияһына тире аша баллонлы ангиопластиканы башҡара.

1970 йылда коронар ангиография селектив ысулдарын клиник практикаға индереү буйынса тәүге эштәрҙе башлаусыларҙың береһе. Реноваскулярлы бөйөр артерияһы гипертонияһын тире аша баллонлы ангиопластиканы илдә беренсе булып башҡара.

Ватанда һәм сит илдәрҙә 250-нән ашыу ғилми мәҡәлә һәм медицина монографиялары авторы һәм авторҙашы.

Уның етәкселегендә 23 кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.

2008 йылда Милли атеросклероз (НОА) йәмғиәтен нигеҙләй, «Атеросклероз һәм дислипидемия» журналын булдыра һәм әлеге көнгә тиклем уның баш мөхәррире, элек Мәскәү ҡала кардиологтары ғилми йәмғиәтен етәкләй.

Уның етәкселеге аҫтында ғаилә гиперхолестеринемия ауырыуы менән сирләүселәрҙең Рәсәй регистры (РоСГХС) төҙөлә.

«Атеросклероз», «Атеротромбоз», «Кардиоваскуляр терапия һәм уны профилактикалау», «Кардиологияла рациональ фармакотерапия» журналдарының редколлегиялары составына инә .

## Наградалары
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (төркөм составында, 2000 йыл өсөн) — клиник медицинала гемаферез заманса технологияһын профилактикалауҙа һәм патологик хәлдәрҙе дауалағанда ҡулланыу ысулын эшләгәне өсөн.
* «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2015)
* Рәсәй кардиология йәмғиәте тарафынан булдырылған А. Н. Климов исемендәге премия лауреаты (2012, 2016 йылдарҙа) — атеросклерозды профилактикалау һәм дауалауҙағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Валерия Владимирович Кухарчук Math-Net.Ba математика порталында
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы

**Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы** (1947 йылдың 1 ғинуары, БАССР‑ҙың Баҡалы районы Ҡыҙыл Бүләк ҡасабаһы) — физик,ғалим, педагог, физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999),  Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007).
## Биографияһы
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы 1947 йылдың 1 ғинуарында  БАССР-ҙың Баҡалы районы Ҡыҙыл Бүләк ҡасабаһында тыуа. Урта мәҡтәпте тамамлаған Башҡорт дәүләт университетына физики-математика факультетына уҡырға инә.

1971 йылдауниверситеттын тамамлай. 

Хеҙмәт юлын Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Химия институтында өлкән инженер булып башлай. 

1977 йылдан Башҡорт дәүләт университетына эшкә күсә, университетта дөйөм физика кафедраһында доцент булып эшләй.

1973 — 1976 йылдарҙа Киев дәүләт университетында физика-математика кафедраһында аспирантуралы уҡый.
Аспирантураны тамамлағас, 1977 йылда физика-математика фәндәре буйынса кондидатлыҡ диссертцияһын яҡлай. 1997 йылда физика-математика фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында профессор булып уҡыта башлай, дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп һайлана.

1998—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

1996 йылдан, бер үк ваҡытта, Өфө дәүләт нефть техник университетында физика кафедраһында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улынвң фәнни эшмәкәрлеге шыйыҡ хәл физикаһына арналған. Уның  тарафынан термодинамик параметрҙар үҙгәргәндә шыйыҡсаларҙың һәм шыйыҡ ҡатышмаларҙың йылылыҡ физикаһы үҙенсәлектәре тикшерелгән, шыйыҡса—пар һәм шыйыҡса—шыйыҡса һәм башҡа фаза күсеүҙәре ваҡытында метастабиль хәлдәге бинар ҡатышмаларҙың тотороҡлолоғо критерийҙары тәҡдим ителгән. 

## Фәнни хеҙмәттәре
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улының 145 фәнни хеҙмәте нәшер ителгән.
* Исследование метастабильного состояния бинарных смесей в окрестности спинодали методом интегральных уравнений // Теплофиз. высоких темпер. 2007. Т. 45, № 5. С. 696–699.
* Molecular dynamics simulation of the liquid vapor integral of binary mixtures // Journ. of molec. liquids. 2005. V. 20. Р. 51–53.
* Расчет концентрационной зависимости теплофизических свойств смесей вода–ацетон, ацетонитрил–бензол // Журн. физ. химии. 2004. Т. 74, № 6. С. 985–991 (все в соавт.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сабитов Рәшит Мәхмүт улы

**Сабитов Рәшит Мәхмүт улы** (әҙәби псевдонимы **Рәшит Сабит**; 27 март 1937 йыл — 26 февраль 2023 йыл) — журналист, шағир. 1968 йылдан «Кызыл таң» гәзитенең, 1975 йылдан — «Пионер» журналының әҙәби хеҙмәткәре, 1979—1988 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте мөхәррире, 1993—1997 йылдарҙа «Заман—Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1984). СССР‑ҙың матбуғат отличнигы (1987).

## Биографияһы
Рәшит Мәхмүт улы Сабитов 1937 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яңғыҙҡайын ауылында тыуған.

Үҙ ауылында мәктәптә уҡығанда уҡ стена гәзите мөхәррире була: шиғырҙар яҙыу менән бергә, бик оҫта итеп һүрәт тә төшөрә. Бик матур килеп сыға гәзиттәре. Шул уҡ вакытта Рәшит район гәзитенә лә шиғырҙарын, мәктәп тормошонан хәбәрҙәрен ебәреп тора. Бара-тора «Пионер» (хәҙерге «Аманат») журналына ла яҙыштыра. Ул саҡтағы мөхәррире Шәриф Бикҡолдан: «Яҙышып тор, бәйләнеште өҙмә», — тигән эстәлекле хаттар алыу уны ҡанатландыра.

Ауылында мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ауыл хужалығын механизациялау училищеһендә уҡып, «киң профилле тракторист-машинист» һөнәре ала, хеҙмәт эшмәкәрлеген Яңғыҙҡайын МТС-нда башлай.

Ҡара диңгеҙ флотында өс йыл хәрби бурысын үтәгәндән һуң, Урта Азия тарафтарына юллана. Унда Бохара ҡалаһы янында нефть эҙләү экспедицияһы идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы булып хеҙмәт сынығыуы ала. Аҙаҡ кире Башҡортостанға ҡайта.

1967 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Ҡырмыҫҡалы районы Һәүәләй урта мәктәбендә татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. Әммә уны ижад тарта. 1968 йылдан Өфөгә «Ҡыҙыл таң» гәзитенә эшкә килә. Артабанғы тормошо матбуғат баҫмалары менән бәйле.

1975 йылдан «Пионер» журналына әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1979—1988 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте мөхәрирре, 1993—1997 йылдарҙа «Заман-Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәрирре урынбаҫары.

## Ижад юлы
«Йәшлегем йөҙө» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1980 йылда баҫылып сыға. Артабан бер-бер артлы 1981 йылда «Ыласындар бейек оса», 1985 йылда «Ҡыйғаҡ‑ҡыйғаҡ ҡаҙ ҡысҡыра», 1988 йылда «Һүнгән йондоҙ яҡтыһы» хикәйәләр һәм повестар йыйынтыҡтары донъя күрә.
Балалар өсөн яҙылған «Һаумы, мәктәп!» (1983), «Мин нефтсе булам — Я буду нефтяником» (1987) китаптары ла бар.
Уның шиғырҙарына композиторҙар Нариман Сабитов, Данил Хәсәншин, Хөсәйен Әхмәтов һәм башҡалар йырҙар яҙған.

## Тәржемәләр
* Әҫәрҙәре урыҫ, украин һәм ҡаҙаҡ телдәренә тәржемә ителгән.
* Әҙип Демьян Бедный, Константин Иванов, Михаил Львов һәм башҡа шағирҙарҙың әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың матбуғат алдынғыһы (1987);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* https://infourok.ru/rshit-sabitni-tormish-yulina-ber-karash-1690617.html
Краузе Александр Сергеевич

**Краузе Александр Сергеевич** (17  ноябрь 1947 йыл) — физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2004), профессор. 

## Биографияһы
**Краузе Александр Сергеевич** 1947 йылдың 17  ноябрендә Һарытау ҡалаһында тыуған. 
1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын  тамамлағандан һуң Өфө авиация инстиутында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты)  инженер, лаборатория мөдире, ассистент, 1990 йылдан доцент, 1997 йылдан физика-математика фәндәре кандидаты.  2004 йылда  физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Динамика молекул апротонных растворителей в ионных растворах» темаһына диссертация яҡлай.  Өфө дәүләт авиация техник университетында  физика кафедраһы профессоры вазифаһын биләй. 

2011 йылдан алып Молекулалар һәм кристалдар институтында эшләй. Фәнни хеҙмәттәре молекула-ара тәьҫир итешеүҙе, тирбәлеү спектроскопияһы алымдары м‑н шыйыҡлыҡтарҙағы яҡын динамик тәртипте тикшереүгә арналған.
Краузе тарафынан шыйыҡлыҡтарҙағы төрлөсә тәьҫир итешкән молекулаларҙың динамикаһы яҡтылыҡтың комбинацион сәселеүе спектроскопияһы алымын ҡулланып өйрәнелә. 
Һыҙаттарҙың контурҙары формаһының шыйыҡлыҡтарҙа молекулаларҙың үҙ-ара урынлашыуы менән бәйләнешле булыуы асыҡлана.

Тикшеренеү һөҙөмтәләре шыйыҡлыҡ лазерҙары өсөн актив мөхит һайлағанда һәм шыйыҡ фазала үтә тиҙ химик реакцияларҙы өйрәнгәндә файҙаланыла. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

## Ғилми баҫмалары
* Краузе А.С., Шретер Ю.Г. Фотолюминесценция p-GaSb в условиях одноосного сжатия. Физика и техника полупроводников. - 1971.- Т.5. - № 10. -С. 1912-1916.

* Краузе А.С., Михайлов Г.П., Перелыгин И.С. Расчет корреляционных функций колебательной и ориентационной релаксации молекул по спектрам комбинационного рассеяния света в условиях перекрывающихся полос. Журнал Прикл. Спектр. - 1986. - Т. 44.- №3. - С. 431- 435.
* Краузе А.С. Перелыгин И.С. Исследование колебательной и ориентационной релаксации молекул жидкого ацетонитрила по спектрам спонтанного комбинационного рассеяния света. Журн. Прикл. Спектр. - 1987.- Т.45.- № 3.- С. 453-460

* Краузе А.С., Перелыгин И.С. Изучение колебательной и ориентационной релаксации молекул жидкого пиридина методом спектроскопии спонтанного комбинационного рассеяния света. Журн. Прикл. Спектр.- 1987. - Т.46.- № 6.- С. 962-969.

* Краузе А.С. Перелыгин И.С. Колебательная и ориентационная релаксация молекул ацетонитрила в ионных растворах. Химич/ Физика. - 1988. - Т.7. - №5.- С. 641- 647.
* Краузе А.С., Перелыгин И.С. Спектры комбинационного рассеяния и динамика молекул пиридина в ионных растворах.Химич. Физика.- 1988.- Т. 7.- №9.- С. 1043-1049.

* Краузе А.С., Перелыгин И.С. Колебательная и ориентационная релаксация молекул ацетона в ионных растворах. Химич. Физика.- 1989.- Т. 8. - №8.- С. 1043-1049.

* Краузе А.С., Перелыгин И.С. Об эффекте несовпадения максимумов в спектрах изотропного и анизотропного рассеяния света жидкостей. Оптика и спектроскопия.- 1996.- Т. 81.- №6.- С. 929-934.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   	
* Академия наук Башҡортостана
Фазлетдинов Илдар Камил улы

**Фазлетдинов Илдар Камил улы** (5 июнь 1978 йыл) − ғалим-филолог, журналист. 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзите хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2003

## Биографияһы
Илдар Камил улы Фазлетдинов 1978 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Тоҙло Ҡыуыш ауылында тыуған. Ата-әсәһе уҡытыусылар. Шиғырҙарын бала сағынан яҙа башлай. Улар «Башҡортостан пионеры» гәзитендә даими баҫылып торған. Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлегенә уҡырға кергән. Шунда уҡ 2003 йылда аспирантура тамамлай. Хеҙмәт юлын 1998 йылда «Өмөт» гәзитендә башлаған. 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй. Сәйәсәт һәм милли проблемалар бүлеге мөдире. 2003 йылда сәйәси-ижтимағи мәҡәләләре өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһына лайыҡ була. Әлегә үҙенең китаптары баҫылып сыҡмаған.

## Һылтанмалар
*
Антошкин Виктор Николаевич

**Антошкин Виктор Николаевич** (26 сентябрь 1956 йыл) — ғалим-социолог. 1986 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты, 1989 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (1990), социология фәндәре докторы (2005), профессор (2011). 

## Биографияһы
Виктор Николаевич Антошкин 1956 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Бала Сытырман ауылында тыуған.

Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, 1983 йылда Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһының 31-се мәктәбенә эшкә юллана. 1986 йылда Өфөгә килә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтында юғары һөнәри белем бирә. 1989 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1991 йылдан башлап БДПУ-ла эшләй.

Фәнни хеҙмәттәре соционика, идара итеү, коммуникациялар һәм белем биреү социологияһына арналған.

110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Развитие российского общества: социальные законы и социальная модернизация. Уфа, 2007;
* Отношения в системе образования: социальные, психологические, информационные аспекты. Уфа, 2009 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* https://proprepoda.com/profs/3qg-antoshkin-viktor-nikolaevich
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы

**Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы** (23 февраль 1939 йыл) — ғалим-географ, география фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003), саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965), «Башҡорт энциклопедияһы» фәнни-редакция советы ағзаһы, Халаҡ-ара бабалар һәм үҫмерҙәр туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһы академигы.

## Биографияһы
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы 1939 йылдың 23 февралендә  Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илсе ауылында тыуған.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын «геология-геоморфология» һөнәре буйынса тамамлай һәм шул уҡ университетта эшләй.

1971—1977 йылдарҙа Геология институтында, бер үк ваҡытта 1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.

1978—1985 йылдарҙа һәм 1987— 2003 йылдарҙа тәбиғи‑география факультеты деканы вазифаһында эшләй.

2007 йылда Халаҡ-ара бабалар һәм үҫмерҙәр туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһы академигы тигән маҡтаулы исем бирелә.

2012 йылдан башлап Өҫтәлмә белем биреү институтында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостандың неотектоникаһын, геоэкологияһын, геоморфологияһын, рекреацион географияһын өйрәнеүгә арналған. 166 фәнни хеҙмәт яҙған, шул иҫәптән 5 монография һәм 5 уҡыу әсбабы.
 
350 битлек «Башкортостан туристский» китабы нәшер ителә.

Халыҡ-ара Туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһының «Иң яҡши китап» наминацияһында «Алтын компас» наградаһы менән бүләкләнә.

Өйләнгән, ике улы, ике ейәне бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы
Артюшкова Ольга Викторовна

**Артюшкова Ольга Викторовна** (20 сентябрь 1948 йыл) — геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (2010).

## Биографияһы
Ольга Викторовна Артюшкова 1948 йылдың 20 сентябрендә Черкассы ҡалаһында тыуған. И. В. Артюшковтың апаһы. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Бөрө районының Осиновка урта мәктәбендә уҡыта. 1973 йылдан алып Геология институтында эшләй: өлкән лаборант, 1993 йылдан башлап — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — лаборатория мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге девон биостратиграфияһына арналған. Артюшкова О. В. Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүе девонының вулканоген-ултырма ҡатламдарын тикшерә: конодонт фаунаһын өйрәнеү нигеҙендә уларҙың стратиграфик эҙмә-эҙлелеге раҫлана, ентекле стратиграфия схемаһы эшләнә; ярлыҡап, боғаҙаҡ, бейәғаҙы, аҡтау свиталары айырып күрһәтелә; мәғдән һыйҙырышлы Баймаҡ-Бүребай свитаһы, Ҡарамалыташ свитаһы күләме һәм сиктәре аныҡлана.
Лаборатория составында: мөдире - геолого-минералогия фәндәр докторы О.В. Артюшкова (палеозой стратиграфияһы, девон конодонты, шул иҫәптән, эҙҙәрҙә), өлкән ғилми хеҙмәткәр геолого-минералогия фәндәр кандидаты  Р.Р. Яҡупов (ордовик һәм силур стратиграфияһы, хитинозойҙар), өлкән ғилми хеҙмәткәр геолого-минералогия фәндәр кандидаты А.М. Фазлыәхмәтов (литогеохимия), ғилми хеҙмәткәр Т.М.Мавринская (ордовик һәм силур һәм түбәнге девон стратиграфияһы), кесе ғилми хеҙмәткәр Р.с.Тағариева (үрге девон конодонттары), кесе ғилми хеҙмәткәр Р.И.Зәйнуллин (түбәнге девон ултырамларының литогеохимияһы).

50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Палеонтологическое обоснование стратиграфического расчленения дофаменских вулканогенных комплексов Верхнеуральского и Магнитогорского районов. Уфа, 1998 (авторҙаш);
* Стратиграфия и корреляция девонских отложений Сибай-Баймакского района Башкирии. Уфа, 2002 (авторҙаш);
* Стратиграфия и корреляция девонских отложений Магнитогорской мегазоны Южного Урала. Уфа, 2010 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лаборатория стратиграфии палеозоя
* Институт геологии Уф. Фед. Иссл. Центр РАН
Боева Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы

**Боева Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы** (22 май 1945 йыл, Лағыр ауылы, Салауат районы, БАССР) — физик‑химик, химия фәндәре докторы (2006), профессор. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1986).РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989).

## Биографияһы
Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы Боева (Кәримова) 1945 йылдың 22 майында Лағыр ауылында тыуа. 1963 йылда БДУ-ның химия факультетына уҡырға инә. Уҡып та, бер үк ваҡытта эшләп тә йөрөй. Физик һәм аналитик химия кафедраһында лаборант, һуңынан өлкән лаборант була. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, шунда эшкә ҡала һәм ғүмер буйы ошо уҡыу йортонда эшләй. Органик химия кафедраһында доцент, профессор була. 1979 йылда Екатеринбург ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының «Ҡаты матдәләр химияһы» институтында  темаһына — кандидатлыҡ, 2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Күп тапҡыр Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференциялар сәркәтибе, Рәсәй Федерацияһының Технологик фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында ғилми сәркәтип була. Оҙаҡ йылдар республика уҡыусыларының химия буйынса олимпиадаларын ойоштороу һәм үткәреүҙә ҡатнаша. Хеҙмәт стажы — 51 йыл.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Фәнни эшмәкәрлек өлкәһе
Фәнни хеҙмәттәре аминдар һәм ҡайһы бер металл нитраттары нигеҙендә өслө һыулы-тоҙло системаларҙың комплекстары барлыҡҡа килеүен, фаза тигеҙләнешен өйрәнеүгә, һөҙөмтәләрҙе органик булмаған оксидтарҙан наноструктур материалдар эшләгәндә ҡулланыуға арналған. ТЭС ҡалдыҡтарынан ванадийҙы, сода һәм эзбиз эретмәләре ярҙамында ванадий һәм марганецты айырып алыу ысулдарын эшләй.
 

## Ғилми эшмәкәрлеге
70-тән ашыу ғилми хеҙмәт, 3 автор танытмаһы һәм патент, 20 уҡытыу-методика эшләнмәһе авторы.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* СССР юғары мәктәбе отличнигы (1986).
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989).
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы.
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы.

## Һылтанмалар
* 
* Боева Майсара Каримовна 
* Земля салаватская, земля батыра. - Уфа: АН РБ, Гилем, 2010.-400 с.
Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы

**Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы** (1 февраль 1901  йыл — 23  март 1971  йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1928 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт  педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1932 йылдан химия кафедраһы мөдире, 1934 йылдан — тәбиғәт белеме һәм география факультеты деканы, 1953 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фән эштәре буйынса проректор; 1957 йылдан Башҡорт дәүләт университетының химия кафедраһы мөдире, 1964—1970 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре кандидаты (1933). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Исмәғил Хажиәхмәт улы Ишмөхәмәтов 1901 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1928 йылда Өфө халыҡ мәғарифы институтын тамамлаған. 1919 йылдан алып БАССР-ҙың Тамъян‑Ҡатай кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Белорет районы), Стәрлетамаҡ һәм Өфө мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.

1921—22 йылдарҙа БАССР‑ҙың Мәғариф халыҡ комиссариаты  инструкторы. 1928 йылдан башлап К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында эшләй. 1932 йылдан алып химия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта химия бүлеге мөдире, 1934 йылда — тәбиғәт белеме һәм география факультеты деканы, 1953 йылда — уҡыу‑уҡытыу һәм фән эштәре буйынса проректор. 1957 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй. Унда химия кафедраһы мөдире, 1964—1970 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор вазифаһын биләй. Республика Ғалимдар йорто идараһы рәйесе. БАССР Юғары Советының 3‑сө саҡырылыш депутаты. 1971 йылдың 23 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни‑педагогик эшмәкәрлеге
Фәнни‑педагогик эшмәкәрлеге Башҡортостанда халыҡ мәғарифын үҫтереүгә, химия буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙыуға, уларҙы башҡорт теленә тәржемә итеүгә, квалификациялы химия белгестәре әҙерләү проблемаларына арналған. Ишмәхәмәтов тәүгеләрҙән булып 1934 йылда латинса-урыҫса‑башҡортса химик реактивтар һүҙлеген, 1950 йылда урыҫса‑башҡортса химик терминдар һүҙлеген төҙөй. 20 фәнни хеҙмәт авторы.

## Наградалары
* 1954 йыл — Ленин ордены
* 1949 йыл — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аллаяров Алик Рәшит улы

**Аллаяров Алик Рәшит улы** (3 июль 1973 йыл) — тележурналист. Журналистар союзы ағзаһы (1995). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2004).

## Биографияһы
Алик Рәшит улы Аллаяров 1973 йылдың 3 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1997 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй башлай: башта — махсус хәбәрсе, артабан — «ТВ студияһының мәғлүмәт программалары» ижади берекмәһе етәксеһе, сәйәси күҙәтеүсе, Мәғлүмәт программалары хеҙмәте начальнигы урынбаҫары, продюсер.

2004 йылдан «Башҡортостан» ТРК ДУП-ының баш мөхәррире, 2008 йылдан башлап «Салауат Юлаев» хоккей клубының матбуғат хеҙмәте етәксеһе. Ижтимағи-сәйәси һәм социаль темаларға тапшырыуҙар, Өфө ҡала балалар һәм үҫмерҙәр приюты тураһындағы «Хыялдар тормошҡа аша» («Мечты сбываются») телесюжеттар циклы авторы.

Әлеге ваҡытта реклама агентлығы өлкәһендә эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2004)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Деятельность рекламных агентств
Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы

**Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы** (15 февраль 1960 йыл  — 10 май 2016 йыл) — тел белгесе, ғалим, университет уҡытусыһы. Филология фәндәре докторы (2005), профессор.

## Биографияһы
Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы 1960 йылдың 15 февралендә Силәбе өлкәһе Мәтәл ауылында билдәле тел белгесе Марат Зәйнуллиндың ғаиләһендә донъяға килә.

1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1987 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.

1989 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында эшләй.

2008—2015 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультетының сит телдәр кафедраһы мөдире.

2016 йылдың 10 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәт өлкәһе
Фәнни хеҙмәттәре герман, роман һәм төрки телдәрҙәге лексик берәмектәрҙең семантикаһын һәм төҙөлөшөн сағыштырма, типологик һәм когнитив анализлауға, төрлө халыҡтарҙың лингвомәҙәниәтендә универсаль концепттарҙың эшләү үҙенсәлеген тикшереүгә арнала.

## Ғилми эшмәкәрлеге
160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

;Хеҙмәттәре:
* Композиционная семантика производного слова. Уфа, 2005; 
* Общие проблемы лингвокультурологии. Уфа, 2008 (авторҙ.); 
* Лексическая и когнитивная семантика. Концепции и подходы к проблеме представления знаний в языке. Саарбрюккен, 2012.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Черемисинов Никифор Андрианович

**Черемисинов Никифор Андрианович** (15 июнь 1907 йыл, Жерновец, Курск губернаһы — 9 декабрь 1976 йыл, Воронеж) — СССР-ҙың ғалим-совет фитопатологы, биология фәндәре докторы, профессор, урман һәм ауыл хужалығының микология һәм микромицет систематикаһы өлкәһендәге белгес.

## Биографияһы
Курск губернаһында Жерновец ауылында 1907 йылдың 15 июнендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, әсәһе, ҡустыһы һәм һеңлеһе тураһында хәстәрлекте үҙ өҫтөнә ала һәм 1928 йылда эшләй башлай. 1926—1930 йылдарҙа Воронеж университетында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, башта Жерновец ауылындағы крәҫтиән йәштәре мәктәбендә, һуңынан — ауыл Бутурлиновский районының Козловка ауылында эшләй. 1931—1934 йылдарҙа Борис Михайлович Козо-Полянский етәкселегендә «түбән үҫемлектәр» (микология һәм фитопатология) һөнәре буйынса Воронеж университетының аспирантураһында уҡый. 1937 йылда «Микозы тау-сагыза» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1938 йылдың 29 мартындағы ВАК ҡарары нигеҙендә уға ғалим дәрәжәһе бирелә.

1941—1942 йылдарҙа түбән үҫемлектәр кафедраһы мөдире була. Һуғыш йылдарында (1942—1945йй.) хәрби училищела уҡыта. Демобилизациянан һуң, уға өлкән лейтенант званиеһы бирелә. 1945 йылда элекке эш урынына кире ҡайта. 1950 йылда СССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының докторантураһына уҡырға инә. 1952 йылда «Грибные болезни кок-сагыза и меры борьбы с ним» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1953 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1953—1955 йылдарҙа Воронеж ауыл хужалығы институтының директор урынбаҫары вазифаһын биләй. 1961—1963 йылдан алып Фитопатология институтын етәкләй. 1963 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһының урман өйрәнеү лабораторияһында эшләй. Воронежда 1976 йылдың 9 декабрендә вафат була.

## Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Черемисиновтың фәнни тикшеренеүҙәре техник һәм иген культураларының микроскопик бәшмәктәр һәм бәшмәк ауырыуҙары менән бәйле.. Ул кукуруз ауырыуҙарыменән комплекслы көрәшеү һәм күк һағыҙ орлоҡтарын сәсеү алдынан әҙерләү сараларын уйлап таба.

Урман экосистемаһында бәшмәктәрҙең мөхит факторҙарына бәйле таралыуын тикшерә һәм фитоценозда бәшмәктәрҙең ролен асыҡлай. Ағас-ҡыуаҡ үҫемлектәрендәге бәшмәктәрҙең исемлеген төҙөй. Паразит бәшмәктәрҙең яңы тәүге тапҡыр 8 төрөн һәм 2 формаһын фәнгә асып бирә.

## Наградалары
Черемисинов бик күп наградалар менән бүләкләнгән, шул иҫәптән:

* «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең утыҙ йыллығы» юбилей миҙалы
* Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең миҙалы (1956)
* СССР Фәндәр Академияһының 250 йыллығы хөрмәтенә Маҡтау ҡағыҙы(1974)

## Һайланма әҫәрҙәре
120-нән ашыу публикациялар авторы, шул иҫәптән

### Китаптар
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләр
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Шарова Инесса Христиановна

**Шарова Инесса Христиановна** (тыуған 28 октябрь, 1931, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй энтомологы, ызылдауыҡ төнгө ҡуңыҙ экологияһы белгесе, биология фәндәре докторы (1974), Мәскәү дәүләт педагогия институты профессоры.

## Биографияһы
Шарова Инесса Христиановна 1931 йылдың 28 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1953 йылда ул Мәскәү дәүләт педагогия институтын тамамлай. Институтта уҡыған студент йылдарында Шарова Инесса Христиановна профессорҙар  Меркурий Сергеевич Гиляров һәм Константин Владимирович Арнольди етәкселегендә ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә. Ул хайуандарҙың эволюцион морфологияһы һәм экологияһы институты ойошторған экологик экспедицияларҙа ҡатнаша. Артабан Шарова Инесса Христиановна 1956 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының зоология һәм дарвинизм кафедраһында эшләй башлай. 1974 йылда ул  «Жизненные формы жуков-жужелиц (Coleoptera, Carabidae)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1974—1984 йылдар буйынса Шарова Инесса Христиановна биология-химия факультеты деканы булып эшләй.

## Фәнни ҡаҙаныштары һәм наградалары
Шарова Инесса Христиановна карабидологтар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм Рәсәй тупраҡ зоологтары мәктәбе лидерҙарының береһе. Ул бызылдауыҡ төнгө ҡуңыҙ ғаиләһе имагоһы һәм ҡаршлауыҡтарҙың тормошон формалары классификацияһын тәҡдим иткән. Олег Леонидович Крыжановский менән берлектә Шарова Инесса Христиановна өс Бөтә Союз карабидологтар кәңәшмәһен ойоштороуҙың инициаторы була.

Шарова Инесса Христиановна бик күп Почет грамоталары менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы һәм «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән. 2003 йылда Шарова Инесса Христиановнаға «РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. МДПУ-ның почетлы профессоры.

## Баҫмалары
Шарова Инесса Христиановна 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән монографиялар, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәрҙең дә авторы булып тора.

### Монографиялары
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләре
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль И. Х. Шаровой в elibrary
Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы

**Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы** (27 июль 1939 йыл — 2 июль 2012 йыл) — иҡтисадсы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1975). Илеш районының почётлы гражданы (2005).

## Биографияһы
Ләбип Сәхиулла улы Кәлимуллин 1939 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Илеш районы Ишҡар ауылында тыуған.

1957 йылда Өфө авиация техникумын, 1970 йылдан ситтән тороп Өфө авиация институтын (хәҙерге ваҡытта Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙерге Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) токарь булып башлай, план-иҡтисад бүлеге начальнигы вазифаһына тиклем күтәрелә.

1972—1975 йылдарҙа Өфө моторҙар заводы партия комитетының завод хакимиәте эшмәкәрлегенә күҙәтеү комиссияһы рәйесе булып эшләй.

1975 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты оборона сәнәғәте бүлеге инструкторы вазифаһына эшкә саҡырыла.

1978 йылда КПСС-тың Өфө ҡалаһы Калинин район комитетының икенсе секретаре итеп һайлана.

1980 йылда Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы (Госплан) рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1984 йылдан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ сәнәғәте министры, 1988 йылдан Башҡорт АССР-ының финанс министры вазифаларында эшләй.

1988—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Президиумы ағзаһы булып тора.

1990 йылда Башҡортостан Республикаһы буйынса дәүләт һалым инспекицияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм 1997 йылда хаҡлы ялға киткәнсе шул вазифала эшләй.

Ләбип Сәхиулла улы Кәлимуллин 2012 йылдың 2 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1964, 1989)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1975)
* Илеш районының почётлы гражданы (2005)

## Һылтанмалар
*  Не стало Лябипа Калимуллина // Башинформ
* Страница Калимуллина Л.С на сайте http://letopiswiki.ugatu.su/
Антышев Александр Николаевич

**Антышев Александр Николаевич** (20 февраль 1942 йыл) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2002).

## Биографияһы
Александр Николаевич 1942 йылдың 20 февралендә БАССР-ҙың Оло Теләк районы Ҡыҙыл Октябрь ауылында (хәҙер Башҡортостандың Иглин районы Оло Теләк ауылы) тыуған.

Башҡорт дәүләт университетын 1964 йылда тамамлай һәм шунда уҡ хеҙмәт юлын башлай.

1977 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында — немец теле кафедраһы мөдире, 1987—1996 йылдарҙа — сит телдәр факультеты деканы. 1982—1986 йылдарҙа Лейпциг һәм Эрфурт педагогия институттарында (Германия) уҡыта. 1998 йылдан башлап Башҡорт дәүләт авиация институтында эшләй (2003 йылға тиклем — немец теле кафедраһы мөдире).

Фәнни тикшеренеүҙәре сағыштырма тел ғилеме проблемаларына, немец телендә һәм урыҫ телендә антропонимдарҙы өйрәнеүгә арналған.

60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп фәнни хеҙмәте:** Имена. Немецкие антропонимы. Уфа, 2001.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Антышев, Александр Николаевич — Имена. Немецкие антропонимы : Монография]
Кәримов Әхим Кәрим улы

**Кәримов Әхим Кәрим улы** (5 декабрь 1917 йыл — 28 август 2015 йыл) — геохимик, геология-минерология фәндәре докторы (1969), профессор (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әхим Кәрим улы Кәримов 1917 йылдың 5 декабрендә Өфө өйәҙе Аҡтаныш ауылында (хеҙерге Татарстандың Аҡтаныш ауылы) күп бабалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда уның ғаиләһе йәшәргә Үзбәкстанға күсеп китә.

1939 йылда Сәмәрҡанд университетының химия факультынын тамамлай. Ошо уҡ йылдың октябрендә Ҡыҙыл армияға алына. Бөйөк Ватан һуғышын Сталинград фронтында танк частарында башлай. Еңеүҙе Берлинда өлкән лейтенант званиеһында ҡаршылай. 1947 йылда демобилизациялана.

Хеҙмәт юлын Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай.

1947 йылдан өлкән инженер, 1955 йылда өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1951—54 йылдарҙа Ленинградта Бөтә Союз геология‑разведка ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

1959 йылдан башлап Ташкент Нефть һәм газ ятҡылыҡтары геологияһы һәм эшкәртеү интитутының бүлек мөдире вазифыһында була.

1959 йылдан алып 17 Ташкентта йәшәй, һуңынан Өфөгә ҡайта.

1975 йылдан алып Өфө нефть институтында уҡыта, 1978 йылдан Салауат киске факультетының химия кафедраһы мөдире.

1980—88 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.

Кәримов Әхим Кәрим улы 2015 йылдың 28 авгусында Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть һәм тәбиғи газдар геологияһы менән бәйле. Кәримов Ә.К. тарафынан Башҡортостандың, Үзбәкстандың нефть һәм газ перспективалары, нефть составы үҙенсәлектәре, нефттә көкөрт барлығын билдәләү методикаһы асыҡлана.

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ҡыҙыл Йондоҙ», «Ҡыҙыл Байраҡ» ордендары,
* «Батырлыҡ өсөн», «Сталинград оборонаһы өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары

## Һылтанмалар
*   
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл

## Иҫкәрмәләр