open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крыловтың йорт-музейы

* 
**Крыловтың йорт-музейы** — федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объект иҫәбенә инә. Унда урыҫ рәссамы һәм театр рәссамы Крылов Иван Иванович йәшәгән.

Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Буденновская урамы, 54.

## Тарихы һәм һүрәтләү
Рәссам Иван Иванович Крыловтың мемориаль йорт-музейы 1979 йылдың 1 июнендә Новочеркасск ҡалаһында, ул 1900 йылдан 1936 йылға тиклем йәшәгән йортта асыла. 

Рәссам 1860 йылда Елизаветинская станицаһындағы Дон казагы ғаиләһендә тыуа. Петербург сәнғәт академияһында уҡый. Уҡыуын тамамлағас, Петербургта, Сиверская станицаһында, Мәскәүҙә йәшәй. Был ваҡыт эсендә пейзаж оҫтаһы булараҡ билдәлелек яулай. Уның «Төньяҡ циклы» ҡышҡы пейзаж һүрәтләнгән «Невала боҙ», «Вид Москвы с Воробьевых гор» картиналарын Бөйөк Кенәз Сергей Александрович ала. Был эштең варианты әлеге ваҡытта музейҙа һаҡлана.

Уның Кавказ һәм Ҡырым буйлап сәйәхәте тәьҫораттары «Көньяҡ цикл» картиналарында сағылыш таба. 

Бик күп эштәре Дон крайына арналған. Уларҙа Дон далаһын, йылғалар ташыуын, гөл-сәскәләр күрергә мөмкин. И.И. Крыловты  йыш ҡына «Дон далаларын маҡтап йырлаусы» тип атайҙар. 

Рәссам бер нисә эшен Таганрог ҡалаһына арнай. Ул картиналар: «Таганрогта диңгеҙ яры», «Таганрог — мол», «Маяҡ төндә», «Таганрог баҫҡыстары».

ХХ быуат башында рәссам Донға әйләнеп ҡайта, Троицк сиркәүе псаломсыһынан йорт һатып ала. Шунда ул ҡатыны Елизавета Ивановна Крылова (Бурхгардт) һәм ҡыҙы Елизавета Ивановна менән йәшәй. 

Йорт сама менән XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Шул заманға хас  архитектуралы  казак йорто булып тора.

Ошо өйҙә йәшәп, рәссам Политехник институтта уҡытыусы булып эшләй. Художестволы күргәҙмәләр ойоштора. 

Иван Иванович Крылов Новочеркасск ҡалаһына үҙенең яҡынса 900 рәсемен васыят итеп ҡалдыра. Музей экспозицияһында уның ғүмеренең ошо осоро тураһында һөйләнә.

Музей ҡала халҡының урта ҡатламының көнкүрешен күрһәтә. Ул верандалы ағас төкәтмәнән, соландан һәм дүрт бүлмәле торлаҡ өлөшөнән тора. Йортта рәссам тормошо менән бәйле мемориаль предметтарҙың 70%-тан күберәге һаҡлана. Стеналарҙа уның һүрәттәре, автопортреты эленеп тора.

Залда уның шахмат өҫтәле, кресло-бәүелсәк, граммофон, мандолина урын алған. Ашханала- самауырҙар, ҡайнатма өсөн баҡыр тас, һөт көршәге һәм башҡалар урынлашҡан.

Йорт Новочеркассктың мәҙәни тормошоноң тупланышы булып тора. Бында яҙыусылар Куприн Александр Иванович, Серафимов Александр Серафимович, К. А. Тренев һәм башҡалар булғандар. 

Йорт менән йәнәш Күргәҙмәләр залы төҙөлгән, унда рәссамдың оҫтаханаһы тергеҙелгән. Күргәҙмәләр залында Новочеркасск рәссамдарының ҡала художество күргәҙмәләре үткәрелә.

Рәссам Иван Иванович Крыловтың мемориаль йорт-музейы федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мемориальный дом-музей художника Ивана Ивановича Крылова 
* Дом-музей И. И. Крылова
* Дом-музей И. И. Крылова
Ялсығол (йыр)

**«Ялсығол»** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарих
Башҡорт халыҡ йыры «Ялсығол» тәүге тапҡыр 1939 йылда фольклорсы ғалим Л. Н. Лебединский тарафынан йырҙы башҡарыусы И. Ш. Дилмөхәмәтовтан яҙып алына. «Башҡорт халҡ йырҙары» йыйынтығында иң беренсе Ғ. З. Сөләймәнов яҙмаһы баҫыла. Ошондай уҡ атамалы ҡобайырҙы Лебединскийҙың 1939 йылда Б. Бикбайҙан яҙып алыуы билдәле.

## Характеристика
Ялсығол исемле ярлы егеттең оптимистик йыры. Көй мажор пентатоникаға нигеҙләнгән һәм уға бейергә мөмкин. Ҡушымталағы ике һәм өс өлөшлө размерҙың булыуы йырҙы тағы ла баҙыҡлай һәм бының менән авторҙың асылын киңерәк бирергә ярҙам итә.

## Ҡулланыу
Йырҙы эшкәртеүселәр — Р . А. Мортазин (тауыш һәм фортепьяно өсөн), Х. Ф. Әхмәтов һәм Р. В. Сәлмәнов (хор өсөн).

## Башҡарыусылар
«Ялсығол» йыры К. М. Дияров, Зәки Мәхмүтов башҡарыуында киң билдәле.

## Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й.

## Һылтанмалар
* 
* Песенное наследие башкирского народа на уроках сольфеджио
Сибай (йыр)

**Сибай** (*Сибай кантон*) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

«Сибай» йырын башҡорттар элек-электән яратып башҡара. Тәүге тапҡыр 1894 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең I Этҡол ауылында (Баймаҡ районы) Б.Ғ. Юлыевтан яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман» тигән китабына индерә. Йырҙың варианттарын А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, (1937 йылда М.Ә. Байымовтан), К. Й. Рахимов, Л.Ҡ. Сәлмәнова, И. В. Салтыков, Х. Ф. Әхмәтов һәм башҡалар яҙып ала.

«Сибай» йырының тарихын ғалимдар Ә. И. Харисов, С. Галин, А. Камалов өйрәнгән. Ә. И. Харисов фекеренсә, «Сибай» йырын 19-сы быуаттың икенсе яртыһында юғары вазифаны биләгән хәрби кеше ижад иткән.

Йырҙа Ватанға һөйөү һәм уны һағыныу тураһында әйтелә.

«Сибай» йырының көйө бай биҙәлеше, киң диапазон (теридецима) менән айырылып тора, уға алмашынып торған метроритмик структура һәм лад хас. Йыр өлөштәрен берләштергән вокализ (орнаментлы мотив) йырға үҙенсәлек һәм көсөргәнешлек өҫтәй.

Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында алтынсы Башҡорт казак ғәскәре башлығы, сәсән, импровизатор, «Сибай» йырының авторы Сибай кантон булараҡ билдәле Шаһиәхмәт Утарбай улы Сибаевты хөрмәтләп иҫләйҙәр.

## Хәтер
Сәсәндең вариҫтары йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев исеме Сибай ҡалаһында, Әбйәлил районындағы Рәхмәт ауылында урамдарға бирелгән.

Сибай институты (СИБДУ) алдында сәсәндең бюсы ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев ауылдаштары менән хушлашҡан ҡалҡыулыҡ «Сибай биләне» тип атала, Бында ул «Сибай» йырының (1858 йыл) тәүге куплетын йырлап ишеттерә. Сәсәндең тыуыуына 195 йыл тулыу хөрмәтенә «Сибай» йырына һәм уның авторына арнап монумент ҡуйыла.

## Йырҙың тексы

**Беренсе варианты**
: Йәшел генә сана, зәңгәр дуға
: Еткерһәнә, Фатимам, тур(ы)атҡа.
: Эй-й… Атайсалға ҡайтып торор ҙа булһам,
: Ирешер инем дә, Фатимам, моратҡа.

: Һандуғастар һайрар, ай, ер түгел,
: Һайраһа ла туғайы тиң түгел.
: Эй-й… илама ла, ай, илама ла,
: Йүгереп атлап ҡайтыр ер түгел.

: Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға,
: Талпына ла микән ҡош күреп,
: Эй-й… киң түшкәйҙәрен тарҙар йәйеп
: Көтә микән Фатимам төш күреп.

**Икенсе варианты**

: Иртән генә тороп, бер ҡараһам,
: Ҡырҡты менән Өртәк күренә.
: Ерһенмәйем, Фатимам, сит ерҙәрҙе,
: Заруаттан күркәм күренә.

: Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға,
: Талпына ла микән ҡош күреп,
: Йөҙ илле лә керпек күҙен йомоп,
: Көтә микән Фатимам төш күреп.

## Башҡарыусылар
Ғ.Әлмөхәмәтов, М.Хисмәтуллин, Х. Ғәлимов, Р. Йәнбәков, А.Солтанов, С.Абдуллин, И. Солтанбаев һәм бик күп башҡа йырсылар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й. 618 б.

* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974;

* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;

* Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897;

* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962;

## Һылтанмалар
* «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар
* БАШ БИТ
Баяс (йыр)

**«Баяс»** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй, лирик-эпик характерлы йыр.

## Тарихы
«Баяс» типи аталған оҙон көйлө башҡорт халыҡ йырын тәүге тапҡыр ҡурайсы Ғата Сөләймәнов яҙып ала һәм үҙенең 1985 йылда сыҡҡан «Ҡурай» китабына индерә. Йырҙың киләһе яҙмаһын фольклорсы Ф. Х. Камаев эшләй.

Риүәйәт буйынса, Баяс Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Күсей ауылында йәшәгән. Ул йорт старшинаһы ғына түгел, оҫта йырсы, ҡурайсы ла булған. Баяс (Баязетдин) ябай халыҡтың мәнфәғәте менән янып йәшәгән, ғәҙеллекте яҡлап властар менән низағлашыуға тиклем барып еткән.

Шуның арҡаһында Баяс ҡулға алына һәм Себергә һөрөлә. Һөргөндән ҡасып, тыуған яҡтарында йәшеренеп йәшәй. «Баяс» йырын да ҡасҡын булып йөпрөргә мәжбүр ителгән ир үҙе ижад иткән тигән фараз бар. Был йыр башҡорт халҡы тарихының айырым бер осорон сағылдыра һәм эске тойғо-кисерештәргә бай.

«Баяс» көйө ике вариантлы. Тәүге варианты тотанаҡлы ҡырыҫ характерлы. Икенсеһе — лирик йүнәлешле, үҙенсәлекле моң биҙәктәре менән йәлеп итә.
биҙәктәргә бай.

: Һауаларҙа уйнай, ай, ыласын ҡош,
: Тояҡҡайҙары ҡыҙыл буяулы.
: Үҙ илкәйҙәренән һөрөлгәс,
: Кем балаһы кемгә аяулы.
: Ат ҡушаҡлап йөрөп, бында килдем,
: Ҡалдырҙым мин тыуған ерҙәрҙе,
: Огорола тип хурланаһығыҙ,
: Ирәндеккә ҡасҡан ирҙәҙе.

: Ирәндеккәй тауҙа йөрөгәнемдә,
: Уң ҡанатҡайҙарым ат булды.
: Ғәзиз генә башым әсир булғас,
: Дуҫ-иштәрем минең ят булды.

: Ямғыр яуған саҡта ҡырҡып алдым
: Йәш сауҡаны — ҡыуыш ҡорорға.
: Хаҡ тәғәлә беҙгә яҙған микән
: Нәҫел — ырыуыбыҙ ҡорорға.

: Ҡояш ҡына сыға, ай, әйләнеп,
: Алһыу нурҙарына ла бәйләнеп,
: Һау — сәләмәт булһам, бер ҡайтырмын
: Тыуған илкәйемә лә әйләнеп.

## Башҡарыусылары
«Баяс» йырын еренә еткереп оҫта башҡарыусы йырсылар: Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы, Абдуллин Сөләймән Әйүп улы, Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы, Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы, Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы

## Әҙәбиәт
* Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа, 1996.
* *[[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Сөләймәнов Ғ. З.]]* Ҡурай. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985.
* *Дияров К. М.* Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988; Песни моего народа=Халҡым йыры=Songs of my folk. Уфа, 1995.

## Һылтанмалар
* «БАЯС», песня
* ЧЕТЫРЕСТА БАШКИРСКИХ НАРОДНЫХ ПЕСЕН

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостандың Ваҡытлы революцион советы

**Башҡортостандың ваҡытлы  революцион советы** (*Автономиялы Башҡордистандың ваҡытлы революцион советы*) — Башҡорт Хөкүмәтенең ағзалары ҡулға алынғас, уға ҡарата альтернатив булараҡ төҙөлгән.

## Тарихы
Башҡортостандың Ваҡытлы Революцион Советы 1918 йылдың  Ырымбурҙа «Тулҡын» башҡорт йәштәр ойошмаһының йыйылышында барлыҡҡа килгән. Совет составына Абдулла Дәүләтшин (рәйес), Г. Алпаров, Х. Ильясов, Муса Мортазин, Ф. Солтанбәков, С. Таһиров, Ж. Шәрипов, Бәхтегәрәй Шәфиев, К. Юлмөхәмәтов ингән.

1919 йылдың 19 февралендә Ырымбур  губерна ревкомы Башҡортостандың ваҡытлыса революцион советын (ВРСБ) раҫлаған. ВРСБ-ның ике вәкиле  Мосолман хәрби революцион комитетҡа, ә Бахтегәрәй Шәфиев Ырымбур губерна ревкомы составына ингән.

Главной целью ВРСБ төп маҡсаты булып Башҡортостан эшсе, крәҫтиән һәм һалдаттары мәнфәғәттәрен яҡлау торған. Шулай уҡ ВРСБ үҙенең резолюцияһында 1917 йылғы Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында, республиканың совет автономияһы тураһындағы проектын индереп, Башҡордистан автономияһының законлылығын раҫлаған. ВСРБ Халыҡ Комиссарҙары Советына Башҡортостан татарҙар ойошторған Урал-Иҙел штатына инеүгә ҡырҡа ҡаршы икәнлектәрен һәм Мәскәүгә башҡорт автономияһын раҫларлыҡ тулы вәкәләткә эйә вәкилдәрен ебәреү тураһында белдерә. 26 мартта Бәхтегәрәй Шәфиев етәкселегендәге дүрт кешенән торған вәкиллек Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатына, Наркомнацҡа, «Башҡортостан автономияһы проекты»н тапшырған. Ләкин Мосолман эштәре буйынса Комиссариат һәм Наркомнац берлектә, Татар-Башҡорт Совет Республикаһы тураһындағы проектты әҙерләп ҡуйғанлыҡтан, проект ҡаралмаған.

ВРСБ эшмәкәрлеге, БашҡортСовет Республикаһын төҙөүгә кире ҡарашта торған, милләттәр эштәре буйынса комиссар Ғ. К. Шәмиғоловтың ҡаршылығына осраған. Шәмиғолов позицияһын Ырымбур губерна партия комитеты секретаре Коростелев һәм ҡайһы бер башҡа ағзалар яҡлаған. 1918 йылдың 30 мартында Ырымбур губерна башҡарма комитеты, пролетар революция милли сиктәр һәм автономиялар сикләнгәнлеген танымай, һәм, йәнәһе, ВРСБ эшмәкәрлеге Башҡорт өлкә (үҙәк) шуро эшмәкәрлегенән бер нисек тә айырылмай тигән аңлатма менән, ВРСБ-ны таратҡан. Әммә ВРСБ был ҡарарға буйһонмай һәм апрель башында Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсә. Оҙаҡ та үтмәй ВРСБ үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан. 

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]]* Башкирское национальное движение (1917—1921) — Уфа: Китап, 2000. — 368 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии 
* Создание Башкирской Автономии
*
Любизар (йыр)

**"Любизар"** — тарихи башҡорт халыҡ йыры, 1812 йылғы Ватан һуғышына бағышлана.

## Тарих
Риүәйәт буйынса, Бородино һуғышынан һуң генерал-фельдмаршал М. И. Кутузов башҡорт полкының командиры Ҡаһым түрәне (1778-1813) саҡырып ала һәм батырлығы өсөн: "Любезные вы мои башкирцы, молодцы!" - тип маҡтай. Ҡаһым түрә был турала яуҙаштарына һөйләй һәм улар дәртләнеп йыр ижад итә. Был йырҙың куплеты: "Любезники, любизар, молодец, молодец" тип ҡабатлана.
Йырҙа Рәсәйҙән Наполеондың ғәскәрҙәрен ҡыуып,  Париж ҡалаһына барып еткән урыҫ һәм башҡорт яугирҙарының ҡаһарманлығы һүрәтләнә. 
"Любизар" йыры 19 быуатта яҙып алынған.  Н. Берг төҙөгән "Песни разных народов"  йырҙар йыйынтығына (М., 1854) индерелгән.
Йырҙың бер вариантын  Ф Туйкин яҙып алған һәм үҙенең "Ватан Геройҙары" тигән китабына индергән

## Көйҙө ҡулланыу
"Любизар" йыры күп кенә башҡорт йырсылары репертуарына ингән.

## Видео
*Группа Аргымак - Любезники любизар HD
*Любизники любизар

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й.
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974;
* Башкирские народные песни и легенды об Отечественной войне 1812 года. Сост., вступ. ст., коммент. С. А. Галина. Өфө, 1991.
*Я. Хамматов. Төньяҡ амурҙары  (башҡорт һәм рус телдәрендә)

## Һылтанмалар
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/lubezar.html 
* http://yir.atspace.com/lubizar.htm

## Иҫкәрмәләр
Шолохов проспекты

** Шолохов проспекты** — Дондағы  Ростов ҡалаһындағы проспект. Пролетар һәм 1-се май (Первомайский) райондары аша үтә. Оҙонлоғо буйынса ҡалала икенсе урам.

## Географияһы
Театраль проспекты менән киҫешкән урындан, Энергетиктар майҙанынан башланып, «Дон» федераль трассаһына сығыусы Аҡсай проспектына барып тоташа. Шолохов проспектының оҙонлоғо 7,8 км. Федераль трассаға сығыуы сәбәпле, Шолохов проспектына ҙур ғына көсөргәнеш төшә. Автотранспорттың күп өлөшө ҡала үҙәгенә ошо проспекттан йөрөй. . Проспект аша Ростов өлкәһенең төньяғынан килгән ҡала-ара автобустар маршруты үтә, ул, проспект башына тиклем барып, Красноармейская урамына борола.

## Атамаһы
1984 йылдың 3 июлендә КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР-ның Министрҙар Советы ҡарары менән, Дондағы Ростовта Михаил Александрович Шолоховтың исемен мәңгеләштереү маҡсатында, Октябрь урамына Шолохов проспекты тигән яңы атама бирелә.

## Проспекта урынлашҡан объекттар
* Ростов аэропорты
* Автовокзал
* Проспект буйында ҡаланың иң ҙур парктарҙың береһе — Николай Островский паркы урынлашҡан.
* Шулай уҡ, проспект эргәһендә 1942—1943 йылдарҙа ростов күген дошмандарҙан һаҡлаусыларға арналып Авиаторҙар паркы төҙөлгән.
* Шолохов проспектында 1949 йылда төҙөлгән Есенин исемендәге китапхана урынлашҡан (Шолохов проспекты, 158).
* Аксай проспекты менән тоташҡан ерҙә «Лента» гипермаркеты эшләй.
* «Лукойл», «Роснефть», «Башнефть» АЗС-тары.
* Проспектта Ростовтың төп футбол аренаһы —"Олимп-2" стадионы.
* 14-се линия урамы менән киҫешкән ерҙә Пролетар (Әрмән) зыяраты урынлашҡан.
* Сельмаш проспекты менән киҫешкән ерҙә Октябрь майҙаны урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Сергий Радонежский сиркәүе (Новочеркасск)

**Сергий Радонежский сиркәүе** — Новочеркасск благочиниеһына ҡараған Новочеркасск ҡалаһындағы православие сиркәүе.

## Тарих
Новочеркасск синтетик аҙыҡ-түлек заводы эшселәре 1999 йылдың 10 мартында завод территорияһында торған, төҙөлөп бөтөлмәгән граждандар оборонаһы ҡоролмаларын Урыҫ Православие Сиркәүенең ғибәҙәтханаһы итеп реконструкциялау тураһында резолюция ҡабул иткәндәр. Сиркәүҙе радиациянан һаҡланыу нығытмаһы торған подвал өлөшөндәтөҙөргә ниәтләнгәндәр. Ошо уҡ йылдың 3 июнендә бағыусылар советы төҙөлгән, ә сиркәүҙе ҡарап төҙөтөү кураторы итеп дин әһеле Евгений Валентинович Маштановты тәғәйенләгәндәр. 1999 йылдың 24 июнендә Ростов һәм Новочеркасск архиепискобы Пантелеимон фатихаһы менән сиркәүҙең беренсе ташын һалғандар. Баш архитектор Борис Райченковтың проекты буйынса сиркәүҙе биш көмбәҙле башлы, төньяғында утыҙ метр бейеклегендәге ҡыңғырауҙар манаралы итеп төҙөү ҡаралған.

Төҙөлөш барған саҡта уҡ, 2000 йылдан башлап, ғибәҙәт ҡылыу өсөн бина барлыҡҡа килгәс, сиркәүҙә молебендар башланған, 2001 йылдың 11 ғинуарында сиркәү ҡыңғырауҙар манараһының көмбәҙе һәм тәреһе Новочеркасск благочинный протоиерейы Олег Добринский тарафынан изгеләндерелгән. 10 апрель көндө манараға изгеләндерелгән ҡыңғырауҙар мендереп аҫҡандар. 17 апрелдә беренсе Пасха молебены үткәрелгән . Сиркәүҙең биш көмбәҙен 2001 йылдың 21 авгусында Ростов һәм Новочеркасск архиепискобы Пантелеимон изгеләндергән. Сиркәүҙең беренсе хужаһы (настоятеле) итеп 2001 йылдың 10 октябрендә иерей Георгий Жилин тәғәйенләнеп ҡуйылған. 2002 йылдың Пасха байрамы алдынан сиркәүҙә ҡойолған таш плитәлә төшөрөлгән иконалар ҡуйылған иконостас урынлаштырылған. Колокольняға ете ҡыңғырау ҡуйғандар.

2015 йылда сиркәүҙең стеналарына һәм көмбәҙҙәренә рәсемдәр төшөргәндәр. Сиркәүҙә йәкшәмбе мәктәбе, православие йәштәр клубы, ҡул эштәре һәм сиркәү йыры түңәрәктәре, китапхана эшләй. Сергия Радонежский сиркәүенең мәхәлләһенә Рәсәй армияһының 42303 хәрби бүлеге беркетелгән.

Адресы: 346416, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Харьков шоссеһы, 10а һанлы йорт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* Новочеркасск. Церковь Сергия Радонежского.
* Приход храма прп. Сергия Радонежского
Ҡырым-Һарай (ауыл)

**Ҡырым-Һарай** — Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округындағы ауыл. 
## Географияһы
Ауыл Ҡайынлыҡ йылғаһы (Каманың һул ҡушылдығы) буйында, Нефтекама ҡалаһынан 6 км көньяҡта урынлашҡан. Өфөгә тиклем алыҫлыҡ 187 км.

## Тарихы
1782—1796 йылдарҙа Өфө наместниклығының Өфө өлкәһе Бөрө өйәҙендәге ауыл. 1796—1865 йылдарҙа Ырымбур губернаһы составында. XIX быуатта Бөрө өйәҙенең Касев олоҫона ингән. 1865 йылда Ырымбур губернаһының бер өлөшөнән Өфө губернаһы төҙөлә, Бөрө өйәҙендәге Ҡырым-Һарай уның ҡарамағына күсә. 1922—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө кантонының Калегин олоҫона ҡарай. 1930 йылда яңы бүленеш буйынса Краснокама районына инә. 1932 йылда был район Ҡалтасы районына ҡушыла. 1935 йылда район ҡабат Ҡалтасы һәм Краснокама райондарына бүленә, 1962 йылда икенсе тапҡыр берләштерелә. 1972 йылда Краснокама районы тағы тергеҙелә һәм Ҡырым-Һарай ауылы ла унда инә. 2006 йылда ауыл Нефтекама ҡалаһы ҡала округына индерелә.

## Халҡы

1969 йылда Ҡырым-Һарай ауылы халҡы 433 кешенән торған.

## Һылтанмалар
http://ufagen.ru/places/krasnokamskiy

## Иҫкәрмәләр
Пресвятая Богородица Успенияһы сиркәүе (Новочеркасск)

**Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе ** — элекке Дон Ғәскәре өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының православие сиркәүе. Ул **Успенский единоверческий сиркәүе тип тә аталған.**

## Тарих
Дондағы беренсе единоверческий сиркәүе сиркәү тарихсыһы Н. Снесарев фекеренсә — 1842, ә сиркәү тарихсыһы А. Кириллов раҫлауынса, 1844 йылда Үрге Каргалка станицаһында асылған. Единоверие (бер дин тотоу) православие казактары араһында бик оҙаҡ үҙләштерелгән. Шунлыҡтан өлкәлә бер дин тотоу сиркәүҙәре һәм мәхәлләләре ҙур ҡыйынлыҡ менән XIX быуатта барлыҡҡа килгән.

1872 йылда Новочеркасскиҙың Азов майҙанында (хәҙерге Азов баҙары) Архистратиг Михаил исеме менән аталған ике ҡатлы таш сиркәү төҙөлгән. Быға тиклем сиркәү ағастан булған. Уны Черкасскиҙан Новочеркасскиҙың Архангел майҙанына (хәҙер Киров майҙаны) 1813 йылдың февралендә күсереп алып килгәндәр. Яңы таш сиркәү 1873 йылда изгеләндерелгән. Элекке Архангел Михаил ағас сиркәүе Архангел майҙанында бер нисә йыл буш тороп, иҫкергән. 1879 йылда, епархия етәкселәре күрһәтмәһе буйынса, сиркәүҙе Новочеркасск һәм уның яҡын-тирәһендәге ауылдарҙың мәхәллә кешеләренә биргәндәр. Иҫкергән сиркәү ғибәҙәт ҡылыусылар өҫтөнә емерелеп төшмәһен тип, Ғәскәр наказлы атаманы Н. А. Краснокутский ғәскәр ҡаҙнаһынан ремонтҡа 5 мең һум аҡса биргән. Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында сиркәү тағы ла бер нисә йыл ремонтланмаған. Ғәскәр наказлы атаманы Н. И. Святополк-Мирской, 1885 йылда сиркәү йортон ҡарап сыҡҡас, ремонт өсөн һәр төрлө ярҙам күрһәтергә ҡушҡан. Ремонт эштәре бинаны яңынан төҙөүгә ҡарағанда ҡыйбатыраҡҡа төшкән, төҙөлөш өсөн 12 мең һум аҡса талап ителгән. Ғәскәр ҡаҙнаһынан бирелгән 5 мең һум етмәгән, шунлыҡтан ҡалған аҡсаны мәхәллә кешеләре үҙҙәре араһында йыйған. 1886 йылдың 26 ғинуарында бағыусылар советы раҫланған. Ул булған аҡсаға 26 ғинуарҙа иҫке сиркәүҙең тәхетен күсереп килтереп, ваҡытлыса табыныу йортон асырға Дон һәм Новочеркасск епархияһы архиепискобы Митрофандың рөхсәтен алған.

1889 йылда Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе изгеләндерелеп, Октябрь революцияһына тиклем хеҙмәт иткән. Уның революциянан һуң Донда Совет власы урынлаштырыу йылдарындағы тарихы, ҡасан ябылыуы һәм һүтелеүе тураһында мәғлүмәттәр билдәле түгел.

2015 йылдың майында элекке Пресвятая Матерь Успениеһы сиркәүе урынында Пресвятая Богородица Успениеһы часовняһы (бәләкәй сиркәү) изгеләндерелгән. Унда Пресвятая Богородица Успениеһы иконаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Несохранившиеся храмы Новочеркасска — Успенская единоверческая церковь
Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы

** Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы** — Ростов өлкәһе Азов районының Кагальник ауылында Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы.

Адресы: 346770, Ростов өлкәһе, Азов районы, ауылы Кагальник ауылы, Яр буйы урамы, 58а.

## Тарихы
XVIII быуат һуңына тиклем Азов буйы Рәсәй дәүләтендә буфер, һуңынан сик буйы статусына эйә була. Былар крайға рәсәйҙәрҙең һәм сит ил халыҡтарының (әрмәндәр, гректар, немецтар) күсеп килеүенә, бында урыҫ казак ҡалалары, крәҫтиән слободалары, сик буйлап ҡәлғәләре, ауылдары. барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Йылға һәм диңгеҙ юлдары булыуы Азов буйын порттар, баҙарҙар, доктар, складтар урынлаштыру өсөн уңайлы яһай.

Был төбәктең айырмалы һыҙаты булып халыҡтың ҙур этник, социаль, конфессиональ һәм мәҙәни күп төрлөлөгө тора. Борондан алып ХХ быуаттың 70-се йылдарына тиклем урындағы халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Хәҙерге ваҡытҡа ул үҙ әһәмиәтен юғалтһа ла, мәҙәни әһәмиәткә эйә. Балыҡ менән сауҙа итеүҙең файҙаһы районда тауар-аҡса мөнәсәбәттәренең, балыҡ эшкәртеү һәм балыҡ үҫтереү предприятиеларының, транспорт системаһының, баҙарҙарҙың, ҡалаларҙың тиҙ үҫешенә килтерә. Ҡалалар ауыл райондарына урбанистик йоғонто яһай, һөҙөмтәлә урындағы халыҡ мәғарифҡа һәм мәҙәниәт ҡаҙаныштарына эйә була.

Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы 2012 йылдың 26 ғинуарында асыла. Уны ойоштороуға Рәсәй Фәндәр академияһының Көньяҡ фәнни үҙәге рәйесе Геннадий Григорьевич Матишов ҙур өлөш индерә.

Музеәҙың ғилми хеҙмәткәрҙәре Дон дельтаһы балыҡсыларының традицион мәҙәниәтен өйрәнеү, ошо өлкәлә этнографик артефакттар һәм документтар йыйыу менән шөғөлләнә. Музей фондына Дон дельтаһы халҡының йорттары, Дон хуторындағы таш һәм ағас сиркәүҙәр макеттары, балыҡсылар кәсепселектә файҙаланған кәмәләр (кайка, каюк, байда, имән, баркас һәм башҡалар.), ауҙар, ишкәктәр тупланған.

Музейҙәң төп экспозицияһы булып ике биләмә комплексы —  күбеһенсә казактар йәшәгән Дон хуторы, һәм крәҫтиән-малоростар йәшәгән Кагальник ауылы тора. Экспозици артефактарҙың нөсхәһендә — документтар, фотографиялар һәм көнкүреш әйберҙәре нигеҙендә эшләнгән. Музейҙа боронғо мебель, теген машинкаһы, самауырҙар һ б. бар. Шулай уҡ бында балыҡ тотоу ауҙарын, якорҙәр, үтектәр, казак көнкүрешенең башҡа предметтарын күрергә мөмкин. Дон ҡатын-ҡыҙҙары традицияларына бағышланған стенд та бар — заманында казачкалар көн үҙәгендә йыйылышып, кофе эскән. Был йолаға әйләнеп киткән һәм кофе булмағанда, казачкалар уны икенсе продукттар менән алмаштырған: ҡыҙҙырылған арпаны ваҡлап бешергәндәр, цикорий эскәндәр.

## Һылтанмалар
* Музей казачества, этнографии и культуры Приазовья 
* Музей казачества, этнографии и культуры Приазовья готовится представить первую выставку 

## Иҫкәрмәләр
Ҡаһым түрә (опера)

**Ҡаһым түрә** — башҡорт операһы, уны 1999 йылда композитор Заһир Исмәғилев Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына яҙа.

## Һүрәтләү
«Ҡаһым түрә» операһы башҡорт композиторы Заһир Исмәғилевтың һуңғы хеҙмәте. Әҫәрҙә 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәре башлығы Ҡаһым Мырҙашевтың Кутузов менән бергә Наполеонды ҡыуып, Парижды алыуы һәм ҡайтыу юлында һәләк булыуы һүрәтләнә.

Опера 2 акттан һәм 4 картинанан торған музыкаль драма.

«Ҡаһым түрә» операһының премьераһы 2002 йылдың 4 октябрендә Өфөләге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында була. Операла күләмле сәхнә сығыштары ҙур урын алып тора; башҡорт музыка фольклоры киң ҡулланыла — алты көй, шул иҫәптән «Ҡаһым түрә» йыры ингән. Операның заманса ҡуйылышында С. Прокофьевтың «Һуғыш һәм солох» («Война и мир») операһынан музыка фрагменттары ҡулланыла. «Ҡаһым түрә» операһы шулай уҡ «Новая опера» (2004) театры сәхнәһендә ҡуйылды.
: Дирижер — А. А. Людмилин;
: Ҡуйыусы режиссёр — И. Ә. Ғәбитов;
: Балетмейстер — * Ш. А. Тереғолов;
: Хормейстер — Э. Х. Ғәйфуллина;
: Ҡуйыусы рәссам — Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы Рифхәт Арыҫланов.
Төп партияла С. Ф. Сөләймәнов (Насир), Р. Ф. Көсөков (Кутузов), А . С. Хамбалеева (Зәлифә), Г. Н. Коробов (француз офицеры), шулай уҡ:

## Сюжет
Операның сюжеты бер яу ваҡиғаһын һәм башҡорт полководецы Ҡаһымдың үлемен сағылдыра.

Опералағы ваҡиға 1812 йылдағы Ватан һуғышының Рәсәйҙәге осорон һүрәтләй. Наполеонға ҡаршы һуғышта башҡорт полководецы Ҡаһым (Ҡаһым Мырҙашев) та ҡатнаша. Ҡаһым Мырҙашев (Ҡаһым түрә) ысынбарлыҡтағы персонаж. Ул Ноғай даруғаһы Юрматы улусының Айыусы ауылында тыуған, Петербург хәрби академияһын тамамлай һәм 22 йәшендә полковник дәрәжәһен ала. Башҡорттар уны Ҡаһым түрә тип йөрөтә.

Әҫәрҙең тәүге өлөшөндә Ҡаһымдың йыры яңғырай. Уның ҡатыны ҡәйнәһенә улының ҡайтыуы тураһында хәбәр итә. Ҡыуаныслы яңылыҡ бөтә ауылды урап сыға. Ауылдаштары Ҡаһым менән осрашыуға ашыға. Улар француздарға ҡаршы яуға саҡырыуҙы хуплай. Айырылышыуҙы һиҙенгән Сафия ҡайғыра. Ҡаһым уны һөйөүен белдерә.

Ҡаһымдың атаһы менән әсәһе улдары менән ғорурлана. Атаһы уны Ватанға намыҫлы хеҙмәт итергә саҡыра. Әсәһе, бәләне һиҙемләп, улын яуға ебәргеһе килмәй. Ҡаһым етәкселегендәге ғәскәрҙе ауылдаштары ҡеүәтләп оҙата.

Француз армияһы ҡыйратыла, Париж алына. Башҡорт ғәскәре ҡайтыр юлға сыға. Ял мәлендә Ҡаһым үҙен ҡапыл насар тоя башлай. Хәле насарая барған Ҡаһым үҙен ағыулағандарын белә. Уның һуңғы һүҙҙәре туған Уралына йүнәлтелә, халыҡты татыулыҡта килешеп йәшәргә саҡыра.

## Һылтанмалар
* М.  Ф. Луговая. Ст.  Кахым-Туря . Башкирская энциклопедия.
* Опера «Ҡаһым түрә» 
* Вольнолюбивые песни Кахыма. Опера «Кахым-түря» Заһира Исмагилова на «Золотой маске»
* В программе «Золотой маски» показали самый эксклюзивный оперный продукт — башкирскую национальную оперу «Кахым-түря». Ведомости. 9.04.2004.
* Как башкиры Русь спасли. Газ. Известия. 6.04.2004.
Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы (Батайск)

** Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы (Вознесенский ғибәҙәтханаһы)** — Ростов өлкәһе Батайск ҡалаһындағы православие сиркәүе.

## Тарих

Вознесенская сиркәүе 1872 йылда Дон Ғәскәре өлкәһендә Койсуг ауылында (хәҙер Батайск ҡалаһы урынлашҡан) төҙөлгән. Ул Екатеринослав епархияһына ҡараған. Сиркәү йорто кирбес цоколле нигеҙҙә ағастан һалына, биш көмбәҙле: уларҙың береһе — ҙур, ә ҡалған дүрте бәләкәй башлы була. Ҡыңғырауҙар манараһы тулыһынса кирбестән һалына. Изге Синодтың Хужалыҡтар бүлеге документтарында 1910 йылда сиркәү составына мәктәп, ҡарауыл өйө, дин әһеле йорто һәм хужалыҡ кәрәк-яраҡтары бинаһы ингән, тип күрһәтелә.

1930 йылдарҙа Вознесенская сиркәүе ябыла һәм емерелә. Беҙҙең көндәргә тиклем ҡыңғырауҙар манараһының беренсе ҡаты ғына һаҡланып ҡалған.

1989 йылда, СССР-ҙы үҙгәртеп ҡороу йылдарында, Вознесение Господня сиркәүенең православие йәмғиәте ойошторола һәм 1990 йылда сиркәү территорияһында сиркәү баҡсаһы төҙөлә башлай. Вознесенская сиркәүе Борис Винников проекты буйынса XVII быуаттағы Мәскәү-Ярославль архитектураһы стилендә тергеҙелә. 1995 йылдың 4 ноябрендә яңы ғибәҙәтханала Божественная литургия үткәрелгән. Һуңыраҡ ҡыңғырауҙар манараһы, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары өсөн биналар төҙөлә, сиркәү ихатаһы төҙөкләндерелә. 2006 йылда сиркәү мәхәлләһе ҡыңғырауҙар һатып ала һәм улар өсөн саң манараһы йыһазландырыла. Тулыһынса төҙөлөш 2006 йылдың 5 сентябрендә тамамлана һәм сиркәү хакимы архиерей тарафынан изгеләндерелә.

Адресы: 346889, Ростов өлкәһе, Батайск ҡалаһы, Цимлянский ур., А / Украин урамы, Б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма 
* Батайск. Церковь Вознесения Господня.
* Храмы города Батайска
* В храме Вознесения Господня Батайска состоялся выпуск учащихся курсов звонарей
Урал илселәре (опера)

**Урал илселәре** — башҡорт операһы, 1981 йылда композитор Заһир Исмәғилев Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына яҙа.

## Һүрәтләү
З. Ғ. Исмәғилевтың «Урал илселәре» операһы И. И. Дилмөхәмәтовтың «Тере тупраҡ» драмаһы буйынса яҙылған, 3 өлөштән тора.

Операның премьераһы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә 1982 йылдың 30 мартында ҡуйыла.
: Музыкаль етәксеһе һәм дирижер — Г. Г. Александров;
: Ҡуйыусы режиссёр — Р. И. Тихомиров;
: Балетмейстер — Ф . М. Саттаров;
: Хормейстер — Л . Х. Исхаҡова.
Төп партияла: Н. З. Абдеев (Юлтый), Р. Ф. Кучуков (Аҡсәсән), Ф. Ә. Килдейәрова (Һарыласәс), Ф. М. Латипов (Һөйөндөк), С. Т. Ғәлимова (Ҡуйһылыу), М. Ғ. Ғәлиев (Ҡаһирбей), Р. А. Бәшәров (Иван Грозный).

Операның икенсе редакцияла ҡуйылған премьераһы 2007 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә була.
: Музыкаль етәксеһе һәм дирижер — Р. Э. Лютер;
: Ҡуйыусы режиссёр — Г. Г. Исаакян;
: Балетмейстер — Ф. М. Саттаров;
: Хормейстер — Э. Х. Ғәйфуллина.
Төп партияла: Ф. З. Сәлихов (Юлтый), Я. А. Абделмәнов (Аҡсәсән), А. Р. Ғәбиҙуллина (Һарыласәс), И. Ф. Вәлиев (Һөйөндөк), С. Р. Арғынбаева (Ҡуйһылыу), О. З. Килмөхәмәтов (Ҡаһирбей), С. Ә. Асҡаров (Иван Грозный).

«Урал Илселәре» операһы өсөн Заһир Исмәғилевҡа 1982 йылда СССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.

## Сюжет
«Урал илселәре» операһы Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуына арнала.

Операның музыкаһы милли колоритҡа бай, башҡорт халыҡ музыкаһына (һыҡтау, оҙон көй, ҡобайыр, таҡмаҡ) яҡын. Иван Грозный булған сәхнәлә сиркәү йырҙары яңғырай.

## Әҙәбиәт
* Галина Г. С. Загир Исмагилов. Өфө, 1997.

## Һылтанмалар
* Т.  С. Угрюмова. Ст.  Опера Послы Урала . Башкирская энциклопедия.
* «Урал илселәре» — фантастик эпос . Башҡортостан, № 177, 13.09.07.
* Премьера оперы «Послы Урала» прошла с колоссальным успехом.
Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы

**Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы** (2 март 1959 йыл) — башҡорт шағиры, 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2013).

## Биографияһы
Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина 1959 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районының Үтәймулла ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа уҡығанда уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Республика гәзит-журналдарында, район гәзите "Ватан юлы"нда, «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. 1982 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә.

Бер үк ваҡытта Башҡортостан китап нәшриәтендә (хәҙер Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте) эш башлай. Тәүҙә корректор була. 1992 йылдан алып балалар әҙәбиәте мөхәррире. 2005 йылдан балалар әҙәбиәте редакцияһы мөдире.

## Ижади эшмәкәрлеге
Шағирә Әлфиә Әсәҙуллина «Күбәләк күлдәк ҡотлата», «Сайҡала сауҡалар», «Ҡояшҡа таж кейҙерәм», «Һанашмаҡтар», «Зоопарк килде беҙгә», «Һәр бер һөнәр кәрәкле», «Ысыҡлы ҡояш», «Хыял осошо» исемле балалар һәм өлкәндәр өсөн китаптар авторы.

## Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре
* Тарих һөйләй әҫәрҙәре. «Башҡортостан» гәзите, 2017, 1 март.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010)
* Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты
* Хеҙмәт ветераны.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с., стр. 61. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* «Китап» нәшриәте сайтында
Ростов һыу үткәргесе музейы

**Ростов һыу үткәргесе музейы **— Дондағы Ростовта ҡала һыу үткәргесенә бағышланған махсуслаштырылған музей.

Адресы: Дондағы Ростов, Максим Горький урамы, 293.

## Тарихы

Ростов һыу үткәргесе музейы 2000 йылда асыла. Ул «Водоканал» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең административ корпусы бинаһында урынлашҡан. Корпус үҙе ҡаланың мәҙәни иҫтәлекле урыны тип һанала. Музей уның әлеге етәксеһе З. И. Акопов инициативаһы буйынса булдырыла.

Ҡаланы үҙәкләштерелгән һыу менән тәьмин итеү 1865 йылға барып тоташа. Уның барлыҡ үҫеш тарихы музей экспозицияһында сағыла. Ҡала һыу үткәргесенең әһәмиәте Водоканалдың 140 йыллығын билдәләгәндә Дондағы Ростовтың Покровск скверында ҡала һыу үткәргесенә ҡуйылған бронза һәйкәл менән билдәләнә. 

Беренсе — 1865 йылғы — һыу үткәргестең оҙонлоғо 5,3 км самаһы тәшкил итә. Ҡала үҫкән һайын һыу үткәргес тә үҫешә. Экспонаттар араһында янғын гидранттары, һыу колонкалары, насос агрегаттары һәм төрлө башҡа һыу техникаһы ҡулайламалары бар. Экспонаттарҙың күбеһенең йәше бер быуаттан артып китә. Стендтарҙа фоторәсемдәр һәм документтар урын алған. Күрһәтелгән экспонатар буйынса һыу менән тәьмин итеү өлкәһендәге прогресты күрергә мөмкин. Музей залы уртаһында колонка эргәһендә һыу алып торған биҙрәле ҡыҙ скульптураһы урын алған. Шундай уҡ бронза һын ҡалала ла ҡуйылған. Скульптура артында һыу үткәргестең тергеҙелеүенә арналған фотолар ҡуйылған биш стенд урынлашҡан. Иҙәндә суйын канализация люгы ята.

Музейға килеүселәр ҡаланың 1865 йылда эшләнгән беренсе һыу үткәреү картаһы, боронғо колонка, 1901 йылғы беренсе һыу үлсәгес, ХIХ быуат люктары, революцияға тиклемге янғын һүндереү гидранттары һ. б. менән таныша ала. Хәҙерге экспонаттар буйынса заманса һыу үткәргесетең, һыу менән тәьмин итеүҙең, һыуҙы таҙартыуҙың ҡеүәте ни тиклем артыуын күререгә була. 

Музейҙың алтмыш стендында ҡаланың һыу үткәреү-канализация хужалығының үҫеше, предприятиены һуғыштан һуң тергеҙеү, «Водоканал производство берекмәһе» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең үҫеше менән танышырға мөмкин. Хәҙерге ваҡытта «Водоканал» предприятиеһы 2600 км һыу торбаларын һәм 1260 км самаһы канализация селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә. Ул Дондағы Ростовта, Аҡсай һәм Батайск йәшәүсе 1,2 млн кешене һыу менән тәьмин итә.

Предприятие холында ҡала башлығы Андрей Матвеевич Байковтың бюсы тора. Дондағы Ростовта беренсе һыу торбалары тап уның идара иткән ваҡытында һалына. 2004 йылда музейҙы Балалар экология үҙәге асыла.

## Һылтанмалар
* Музей Ростовского водопровода
* Музей Ростовского водопровода
* Музей Ростовского водопровода 
## Иҫкәрмәләр
Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе (Кочетовская)

** Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе (Изге Успение ғибәҙәтханаһы)** — Ростов өлкәһе Кочетовская станицаһындағы православие ғибәҙәтханаһы; Волгодонск епархияһы, Семикаракорск благочиниеһы.

## Тарих
 Сиркәү-археологик учреждениеларының Консистория архивы мәғлүмәттәре буйынса 1720 йылда станицала Изге Николай Чудотворец сиркәүе булған һәм унда Коломенский епархияһынан килгән дин әһеле Федот Захаров хеҙмәт иткән. Сиркәүҙең нисәнсе йылда төҙөлгәнлеге тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

1743 йылда Божья Матерь Успениеһы яңы ағас сиркәүе һәм уның Николай Чудотворецҡа бағышланған тәкәтмә-ҡанаты төҙөлгән һәм 1744 йылда изгеләндерелгән. 1758 йылда Кочетовская станицаһы халҡы Воронеж консисторияһына сиркәүҙең һауа шарттары арҡаһында зыян күреүе тураһында яҙылған. Өсөнсө ағас сиркәү 1762 йылдың 5 авгусында һалына башлаған, ә 1763 йылда ул изгеләндерелгән. 1816 йылға тиклем сиркәү хеҙмәт иткән, ә шул йылдың октябрендә янғындан юҡҡа сыҡҡан. Уның урынына станица халҡы яңы таш табыныу йорто төҙөгән, һәм уны 1817 йылдың 20 июлендә изгеләндергәндәр. Киләһе йылда ҡыңғырауҙар манаралы яңы таш ғибәҙәтхана һала башлағандар. Яңы Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе 1825 йылда төҙөлөп бөткән һәм 1827 йылдың 27 сентябрендә изгеләндерелгән. Уның Пресвятая Богородица Успениеһына бағышланған төп тәхете һәм тағы ла Изге Петр менән Павел тәхете һәм Изге Николай тәхеттәре булған.

Был сиркәү Октябрь революцияһын һәм Граждандар һуғышын үткәргән. Ул Семикаракорский районында ябылмай ҡалған берҙән- бер сиркәү булған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла сиркәү эшләгән. 1942 йылда немец бомбаһы ҡыңғырауҙар манараһына төшкән, һуғыш ваҡытында уның ҡыңғырауҙарын да билдәле булмаған хәрби кешеләр ҡайҙалыр алып киткәндәр. 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың ғинуарына тиклемге немец оккупацияһынан азат ителгәс, станицалағы сиркәү яңынан эшләй башлаған. 1963 −1967 йылдарҙа сиркәү ябылған. Ғибәҙәтхананы яңынанан аяҡҡа баҫтырыуға яҙыусы Виталий Закруткин Мәскәүгә хат яҙып ярҙам иткән.

СССР тарҡалғандан һуң Кочетовская станицаһында Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе тергеҙелә башлаған. Сиркәүгә йөрөүселәр көсө менән бинаның эсе биҙәкләнгән, иконостасы баҫтырылған, миһрабы ремонтланған, яңы тәреләр ҡуйылған, сиркәү территорияһы тәртипкә килтерелеп, ҡойма менән уратып алынған.

Адресы: Ростов өлкәһе, Семикаракорск районы, Кочетовская станицаһы, Яр буйы урамы, 7-се йорт. Руханийы — дин әһеле Артемий Батышев.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* Храмы Семикаракорского благочиния
Башҡорт эпосы

**Башҡорт эпосы** — башҡорт халҡының төрлө этник ҡатламдарын һәм мәҙәни традицияларын сағылдырыусы эпик әҫәрҙәр репертуары. Тәүтормош-община ҡоролошонда барлыҡҡа килеп, эпос башҡорт халҡының һәр тарихи дәүерен оҙата килгән.

## Эпик әҫәрҙәрҙең төрҙәре
Башҡорт эпосына хас булған түбәндәге сюжеттарҙы билдәләргә мөмкин:
* башҡорттар өсөн хас сюжеттар («Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Бабсаҡ менән Күсәк» һ. б.),
* бүтән төрки телле халыҡтарҙың поэтик ижады менән уртаҡ сюжеттар («Алпамыша», «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Тарғын менән Ҡужаҡ» һ. б.),
* көнсығыш әҙәбиәте йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сюжеттар («Йософ менән Зөләйха», «Таһир менән Зөһрә» һ.б.).
Башҡорт эпосының төп жанрҙары:
* ҡобайыр («Урал батыр», «Аҡбуҙат» һ. б.);
* хикәйәт («Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә» һ. б.);
* иртәк («Заятуләк менән Һыуһылыу», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һ. б.);
* ҡисса («Таһир менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха» һ. б.).

## Башҡорт эпик әҫәрҙәренең традициялары
Боронғо башҡорттар өсөн Ватан һәм Урал төшөнсәләре айырылғыһыҙ булған, уларһыҙ был донъяла йәшәү мәғәнәһен дә күрмәйенсә, башҡорт халҡы был ике төшөнсәне бер бөтөн итеп ҡабул иткәндәр. Уралға арнап башҡорт халҡы тарафынан иң мөҡәддәс йырҙар, легендалар, ҡобайырҙар һ.б. сығарылған. Миҫалға, «Урал батыр» ҡобайыры поэтик тел аша башҡорт халҡының Урал, Тыуған ер менән берлеге, айырылғыһыҙ икәнлеге тураһында бәйән итә.

### Трилогия
Башҡорт халҡының эпик традициялары «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Бабсаҡ һәм Күсәк» исемле әҫәрҙәрҙә сағылдырыла. Уларҙа башҡорттарҙың тарихи үткәне ҙур өс дәүергә бүленә:
* 1) ғүмерҙең башланғыс алыуы, йәшәү мәғәнәһе һәм Көньяҡ Уралда беренсе башҡорт ҡәбиләләренең барлыҡҡа килеүе;
* 2) металдан эш ҡорамалдары етештереү, атты ҡулға өйрәтеү;
* 3) Көньяҡ Уралды биләгән төрлө ҡәбиләләрҙән башҡорт халҡының формалашыуы.

## Башҡарыусылар
Эпик әҫәрҙәрҙе ижад итеүселәр һәм халыҡҡа еткереүселәр — халыҡ сәсәндәре. Тап улар беҙҙең көндәргә рухи мәҙәниәтебеҙҙең шиңмәҫ ҡомартҡыларын килтереп еткергәндәр. Сәсәндәр — ысын-ысындан халыҡ массаларының уй-кисерештәрен, теләк-хыялдарын сағылдырыусылар. Сәсәндәрҙең маҡсаты халыҡ тормошон, уларҙың идеалдарын художестволы кәүҙәләндереүҙән ғибарәт. Нәҡ ошо миссия уларға популярлыҡ һәм халыҡ һөйөүен алып килә.

## Эпик әҫәрҙәр
«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Бабсаҡ менән Күсәк», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡуңыр буға», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Тарғын менән Ҡужаҡ», «Ек Мәргән», «Ҡуҙыйкурпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха», «Байрамбикә менән Татлыбай», «Ҡарас менән Аҡса», «Ҡараһаҡал» һ.б.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
* *Мирбадалева А. С.* Башкирский народный эпос. М., 1977.
Ҡарғыш (фольклор)

**Ҡарғыш** — берәйһенә бәхетһеҙлек теләү маҡсатынан башҡарыла торған башҡорт йола фольклоры жанры. Төрлө халыҡтарҙың фольклорында киң таралған.

## Тарихы
Ҡарғыш жанры һүҙҙең магик көсөнә ышаныуға бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән. Ул ислам дине барлыҡҡа килгәнгә тиклем дәүергә барып тоташа.

Шиғри һәм прозаик формаларҙа таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғыш билдәле бер кешегә (адресатҡа) бәлә, үлем, ярлылыҡ, уңышһыҙлыҡ, ғаиләлә ыҙғыш һ.б. саҡырыу өсөн әйтелә («Ирҙән ҡалғыр, /Ирҙән ҡалғыр! /Ата ҡаҙҙан ҡалған /Инә ҡаҙҙай ҡаңғыр!», «Ер йотҡор!», «Йәшен атҡыр!», «Муйының сыҡҡыр!», «Ир рәхәте күрмә!», «Саҡ менән Суҡтай булығыҙ!», «Ҡулың һулығыр!» һ.б.).

Ҡарғыштың фәҡәт кешегә генә түгел, ә һуғыш, ил өҫтөнә төшкән бүтән берәй афәткә лә төбәп әйтелеүе мөмкин. Ҡайһы бер осраҡта ҡарғыш ошондай ритуал хәрәкәттәр менән оҙатыла бара: йоланы башҡарыусы (ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ) ҡырға сыға йәки тауға күтәрелә һәм, сәстәрен туҙҙырған, үҙ-үҙен ҡулдары менән ҡосаҡлаған һәм аяҡтарын ҡаушырған килеш, ҡысҡырып ҡарғыш һүҙҙәрен һамаҡлай.

Ҡарғышты өйҙә, ҡояш ҡалҡҡан ваҡытта әйтеү тыйыла.

Им-том ярҙамында сихырҙы эйәһенә кире ҡайтарған кеүек, ҡарғышты ла кире борор булғандар. Ҡарғыштың тәьҫир көсөн бөтөрөү өсөн «Ҡарғышың — ҡара башыңа!», «Ҡарғаған ауыҙыңа ҡарға оялаһын!», «Йылы ауыҙыңдан сығып, йылы ҡуйыныңа керһен», «Кешегә ҡаҙған баҙыңа үҙең төш!», «Ауыҙыңдан ел алһын», «Ауыҙыңдан ел алһын!», «Телеңә тилсә сыҡҡыр!», «Телең ҡороғор», «Тартай теленән табыр, һин дә телеңдән тап!» һ. б. кеүек һүҙҙәрҙе әйтер булғандар.

Һүҙ магияһына нигеҙләнгән кире им-томдарға ҡарғыштар инһә, уға ҡапма-ҡаршы жанр булып яҡшы теләктәр теләүгә ҡоролған алғыш жанры һанала («Солоғоң ҡотло булһын, күс артынан күс ҡунһын!» (ҡортсоға), «Салғың йылғыр булһын, этең алғыр булһын» (аусыға), «Малың үрсемле булһын!» (малсыға), «Минән ҡеүәт — һинән көс!» (эш башлаусыға), «Донъяң ҡотло булһын!» (нигеҙ ҡороусыға) һ.б.).

Әлеге мәлдә ҡарғыш әр һүҙҙәре рәтенә күсеү процессын кисерә («ер йотҡор», «ҡороғор», «муйының сыҡҡыр» һ. б.).

## Һылтанмалар
*
Ильясов Ғәзим Ғәлим улы

**Ильясов Ғәзим Ғәлим улы** (27 февраль 1967 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика йыр бәйгеләре еңеүсеһе, Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы лауреаты (2012).

## Биографияһы
Ғәзим Ғәлим улы Ильясов 1967 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуған. Үҙҙәрендәге һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң 1984 йылда ауыл Советы үҙәге Мәҡсүттәге урта мәктәпте тамамлай.

Хәрби комиссариат йүнәлтмәһе буйынса Мораҡтағы 90-сы һөнәрселек-техник училищеһендә водитель һөнәре үҙләштерә һәм 1985—1987 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәттә була. 1988-1989 уҡыу йылында Үрге Һаҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә йыр дәрестәре алып бара. Артабан 1991 йылғаса Мәләүез химия заводында автотейәгес машинисы булып эшләй. 

## Ижади эшмәкәрлеге
1992 йылда Ғәзим Ильясовты Күгәрсен район мәҙәниәт йортона эшкә саҡыралар һәм шул ваҡыттан бирле уның тормошо туранан-тура сәнғәт менән бәйле. Сәхнәгә үҙешмәкәр йырсы булараҡ килеп, тәбиғәттән бирелгән моңло һәм матур тауышы, башҡарыу оҫталығы арҡаһында тиҙ арала төрлө йыр бәйгеләрендә танылыу ала.  

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың халыҡ артисы (2012)
* Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2012)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
 
## Йырсы ваҡытлы матбуғатта
* «Алға әйҙәгән юлым бар». Гүзәлиә Балтабаеваның Ғәзим Илдьясов менән әңгәмәһе. «Башҡортостан» гәзите, 2018, 23 февраль.

## Иҫкәрмәләр
Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе (Тацинская)

**Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе ** — Ростов өлкәһе Тацин станицаһындағы православие сиркәүе.

Адресы: Ростов өлкәһе, Тацин районы, Тацин станицаһы, Калинин майҙаны.

## Тарих
Октябрь революцияһына тиклем станицала ике сиркәү булған. Уларҙың икеһе лә һуғышҡа тиклем емерелгән. 1930 йылда Никольский сиркәүе , ә 1937 йылда икенсе йорт ватылған. Уның урынында ваҡытлыса ағас ҡорам ҡуйғандар. Һуңыраҡ уны ашлыҡ һаҡлағысҡа әйләндергәндәр, аҙаҡ бөтөнләй һүткәндәр. 1946 йылда ағас сиркәүҙән ҡалған материалдарҙан ғибәҙәт ҡылыу йорто ҡорғандар. Был ҡоролмала 1960 йылдарға тиклем ғибәҙәт ҡылғандар. Хрущев ваҡытында был йортто япҡандар, мәхәлләһен регистрациянан төшөргәндәр.

Тацин станицаһында Рождество Пресвятой Богородицы мәхәлләһе 1989 йылдың 9 ноябрендә иҫәпкә ҡуйылған һәм Песчаный урамындағы 27-се һанлы йортта урынлашҡан. Уның беренсе хужаһы дин әһеле Виктор Воронов булған. Унан һуң сиркәү хужаһы булып тәғәйенләнгән дин әһеле протоиерей Александр Минин эшләгән ваҡытта станицала сиркәү төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән. 1993 йылдың 12 сентябрендә уның беренсе нигеҙ ташы изгеләндерелгән. 1994 йылда сиркәү мәхәлләһенең руханийы итеп протоиерей Василий Маштанов тәғәйенләнгән. Ул архитектор И. В. Ганус эшләгән буласаҡ сиркәү поектын һайлап алған.

Яңы төҙөлгән сиркәүҙә 1999 йылдың 21 сентябрендә тәүге тапҡыр ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән. 2003 йылда сиркәүҙең эске һәм тышҡы эштәре тамамланған, иконостас ҡуйылған. 2010 йылдың 21 майынан алып сиркәү хужаһы — иерей Ростислав Сагинашвили Сиркәү адресы — Калинин майҙаны, 42-се һанлы йорт.

Шуныһы мәғлүм, Тацин районында һуғыш алдындағы йылдарҙа Карпово-Обрывский утарындағы емерелгән. Икона Божьей Матери сиркәүенән башҡа ярты быуаттан артыҡ районда бер ниндәй ҙә эш итеүсе сиркәү булмаған. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт церкви
* Усть-Донецкое благочиние — храмы
Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе (Коныгин)

** Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе(Рождество Богородицы сиркәүе)** — Ростов өлкәһе Коныгин утарындағы православие сиркәүе; Волгодонск епархияһы, Донец Тамаҡ благочиниеһына ҡарай.

Усть-Донецкий районында хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған сиркәүҙәрҙең иң боронғоһо.

## Тарих
Коныгин утарына 1788 йылда нигеҙ һалына. Оҙаҡ ваҡыт ауылдың үҙ сиркәүе булмаған, шунлыҡтан утар кешеләре күрше Раздор станицаһындағы Божья Матерҙың Дон иконаһы сиркәүенә йөрөгән. Раздор сиркәүе кешеләрҙе һыйҙыра алмай башлағас, утар кешеләре Дон архиепискобына үҙ ауылдарында сиркәү төҙөүҙе юллап мөрәжәғәт иткән. Рөхсәт алынғас, ауыл халҡы сиркәү төҙөү өсөн аҡса йыя башлаған. 1877 йылғы рус-төрөк һуғышында байтаҡ ирҙәр һуғышҡа киткәс, сиркәү төҙөү эше туҡталып торған. Киләһе йылда, казактар һуғыштан әйләнеп ҡайтҡас, Пресвятая Богородицаның Тыуыуы хөрмәтенә бер тәхетле сиркәүҙең нигеҙ ташы һалына. 1879 йылда йорт төҙөлә һәм изгеләндерелә. 1883 йылда утар сиркәүе үҙаллы мәхәлләгә әйләнә, уға Коныгин һәм Ольховский утары табыныусылары ҡарай. 1889 йылда сиркәү тирәһе — ағас, ә 1914 йылда тимер ҡойма менән уратыла.

Октябрь революцияһынан һуң сиркәү бик ҙур ҡыйынлыҡтар кисерә. 1920—1930 йылдарҙа уның саң манараһындағы ҡыңғырауҙары йолҡоп алына, сиркәү бинаһында склад яһау планына ярашлы, тәҙрәләре таҡталар менән көпләгәнә. 1962 йылдың йәйендә Раздор станицаһындағы сиркәүҙе шартлатыусылар Коныгин утарына ла шундай маҡсат менән килә. Әммә ауыл халҡы сиркәүҙе һаҡлап ҡала. Шулай уҡ уны «хрущев» эҙәрлекләүҙәре ваҡытында ла яба алмайҙар.

СССР тарҡалғас, сиркәүҙең яңы тарихы башлана. 2003 йылда уның иҫке көмбәҙе яңы — алтын ялатылғаны менән алмаштырыла.

Адресы: Ростов өлкәһе, Усть-Донецкий районы, Коныгин утары, Соборный тыҡрығы, 24-се йорт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* История церкви Рождества Пресвятой Богородицы хутора Коныгина
* Храмы Усть-Донецкого благочиния
Бахчисарайцевтың килемле йорто

**Г. Х. Бахчисарайцевтың килемле йорто** — Дондағы Ростовта, Социалистик урамы һәм Буденновский проспекты (Буденновский пр, 26/57) киҫелешендә урынлашҡан йорт. Бина XX быуат башында төҙөлә  һәм  Ростов ҡала думаһының гласныйы һәм Ростов суд-мировой округтың почетлы мировой судьяһы, ҡалала билдәле һәүәҫкәр-баҡсасы Бахчисарайцев Григорий Христофорович (ысын исеме  - Бахчисарайцев Крикор Христофорович  йортто баһалау документтарында һәм Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә хужа итеп күрһәтелә) милкендә була. 1910 йылда Бахчисарайцев Г. Х. беренсе Ағас ултыртыу байрамын ойоштороу буйынса советҡа етәкселек итә.

Хәҙерге ваҡытта йорт архитектура һәйкәлдәре исемлегенә инә.

## Тарихы
Бина XX быуат башында модерн стилендә төҙөлә. XIX быуат аҙағындағы, XX быуат башындағы килемле йорттарҙың уртаҡ һыҙаты булып уларҙың беренсе ҡатында сауҙа биналары урынлашыуы тора. Йорттоң беренсе ҡатын "Рудольф Лей" акционерҙар йәмғиәтенең "Лорелей" автомобилдәрен һатыу менән  шөғөлләнгән "Звена" сауҙа-сәнәғәт предприятиеһы ҡуртымға ала.

1920 йылдарҙа бина дәүләткә тапшырыла — юғары ҡаттар торлаҡ өсөн бирелә, ә подвалда студенттар ашханаһы урынлаша, беренсе ҡат сауҙа бинаһы булараҡ файҙаланыла.

Бөйөк Ватан һуғышы  ваҡытында Г. Х. Бахчисарайцевтың килемле йорто ныҡ зыян күрә, ә уның менән күршеләш йорттар ( Г. Пустовойтов һәм К. Чернов йорто) тулыһынса тиерлек  емерелә һәм уларҙы тергеҙеү мөмкин булмай.

Килемле йорт 2005 йылда реставрациялана. Бөгөн бинала магазин, кафе һәм китап супермаркеты урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Попов Л. Дом с химерами: [о здании на углу ул. Социалистической и просп. Буденновского (N
26), принадлежавшем Г. Х. Бахчисарайцеву] // Новая городская газета. 1998. 20-26 февp. С. 17.
*Бахчисарайцев // Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону / В. Сидоров. Ростов-на-Дону, 1994. Т. 1. С. 177.
*Поташев Ф. И. Град Ростов. Ч. 3 : Светлые были. Ростов-на-Дону, 2008. С. 93, 97, 99, 136, 293.
*Поташев Ф. И. Град Ростов. Ч. 2 : Мгновения былого. Ростов-на-Дону, 2007. С. 233, 238.
*Лобжанидзе В. Н. Путешествия по старому Ростову. Ч. 2 / В. Лобжанидзе, Г. Лаптев, В. Кустов. Ростов-на-Дону, 2001. С.94.