Ялуторовск

**Ялуторовск** () —  Рәсәй ҡалаһы, Төмән өлкәһе Ялуторовск районының административ үҙәге .  Тубыл йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

1659 йылда *Ялуторовская* слобода тип  нигеҙ һалынған (ҡала статусы — 1782 йылдан).

Әлеге ваҡытта *Ялуторовск ҡала [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]*  статусына эйә булған ҡала округы һәм  округ составында берҙән-бер тораҡ пункт  булып тора.

## Этимологияһы
Ҡала 1659 йылда *Ялуторовск* биҫтәһе  булараҡ барлыҡҡа килгән . Ҡаласыҡ исемендә төрки компоненттар  *-яу* («ғәскәр»), *-лу(-лы)* — сағыштырма сифат аффиксы, *тура* («ҡала»). С. У. Ремезовтың  «Чертёжной книге Сибири» (1699-1701) китабында ул *Евлуторовск биҫтәһе* тип атала.

## Тарихы

Ялуторовск бастругы һәм шул исемле слобода 1659 йылда Тубыл  йылғаһының һул ярында    элекке *Яулы-тур* себер татар ҡаласығы урынында нигеҙләнгән.

1782 йылда баструк *Ялуторовск* өйәҙ ҡалаһы итеп үҙгәртелә.

1785 йылда  ҡала гербы булдырыла, уның төп элементы - тирмән тәгәрмәсе, «*в знак того, что в округе оного многое число мучных мельниц»* Өйәҙҙә 1784 йылда 552  һыу тирмәне  иҫәпләнә.  

1762 йылда  слободала беренсе йәрминкә асыла.  1822 йылда Александр I указы менән  Тубыл губернаһы. округ ҡалаһы итеп үҙгәртелә. 

1856 - 1829 йылдарҙа ауылда  декабристар: *Н. В Басаргин, В. И. Враницкий, А.В.Ентальцев, М. И. Муравьёв-Апостол, Е. П. Оболенский, И. И. Пущин, А.И. Черкасов, И.Д. Якушкин* һөргөндә  булып, Ялуторовск мәҙәниәте үҫешенә  ҙур өлөш индергән. И.Д. Якушкин  инициативаһы буйынса алдынғы ҡарашлы сауҙагәрҙәр, интеллигенция ярҙамы менән, шул ваҡыт өсөн алдынғы  уҡыу йорттары асылған  — бөтә сословие малайҙары өсөн  бушлай уҡытылған мәктәп (1842 йылғы) һәм ҡыҙ балалар өсөн Себерҙә тәүге мәктәп  асыла (1846 йыл).

1911 йылда Ялуторовскиға Тубыл буйлап  пароход йөрөй башлай, ә 1912 йылдың 8 майынан Яуторовск ҡалаһына Төмәндән беренсе поезд килә.

1970 йылда Ялуторовск Рәсәй тарихи ҡалалар исемлегенә индерелгән.

## Халҡы

## Ҡыҙыҡлы факттар
Бородино алышының 100 йыллығын байрам итергә әҙерләнгән ваҡытта Бөтә Рәсәй империяһы буйынса тере ҡалған Бөйөк һуғышында ҡатнашыусыларҙы эҙләй башлағандар. Һөҙөмтәлә, бындай кеше Ялуторовск ҡалаһында табылған — Павел Яковлевич Толстогузов исемле булған ул. 117 йәшлек ҡарт насар ишеткән һәм күргән, ләкин шул уҡ ваҡытта, замандаштары әйтеүе буйынса, ярайһы теремек булған.

2017 йылда ғына крайҙы өйрәнеүсе Анатолий Звездин һәм тарих фәндәре докторы Александр Ярков, Төмән өлкәһе архивтарында табылған материалдар нигеҙендә, Толстогузовтың 1812 йылда Ватан һуғышында ҡатнашҡан булыуын кире ҡаҡҡандар, сөнки, ул 1817 йылдың 5 (17) ноябрендә тыуған булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ялуторовск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Абрамов Н. Город Ялуторовск с его округом // Тобольские губернские ведомости. 1864. № 25-29.
* Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.). — Тюмень, 2003. — 304 с. — ISBN 5-87591-025-9.
* Анисимов С. Исторический город Ялуторовск. М., 1930. 68 с.
* Афанасьева Л. Герман Яковлевич Назаров и его статья «Опыт обзора Ялуторовского округа в естественно-историческом отношении» // Явлутур-городок: Историко-краеведческий альманах. Ялуторовск, 2006. С. 37-42. — ISBN 5-9288-0101-7
* Болотова А. Г. История города Ялуторовска с древнейших времён. Ялуторовск, 1997. 95 с.
* Варлаков Г. Город Ялуторовск // Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга I. Тюмень, 2004. С. 125—135. — ISBN 5-93020-315-6
* Зубарев Н. Ялуторовск. Свердловск, 1978. 112 с.
* Исторический город Ялуторовск: материалы к программе сохранения и использования историко-культурного населения города и у его окружения. М., 1997. 206 с.
* Поспелов Е. М. Географические названия России: Топонимический словарь: Более 4 000 единиц. — М.: АСТ; Астрель, 2008. — 528 с. — 1 500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.
* Терентьев Н. Ялуторовск. 1959.
* Туров С. Материалы к истории Ялуторовского острога // Лукич. 2000. Ч. 1. С. 135—140.
* Туров С. В. Старый Ялуторовск: пашенная слобода, острог, город (XVII—XIX вв.) // Ежегодник Тюменского обл. краевед. музея. 1994. Тюмень, 1997. С. 77-85. — ISBN 5-87591-004-6
* Ялуторовск: след в истории. Тюмень, 2003. 280 с. — ISBN 5-9288-0030-4

## Һылтанмалар
*Ялуторовск// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 30-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Администрация города Ялуторовска 
* История герба Ялуторовска
*