Түбәнге Ҡыйғы

**Түбәнге Ҡыйғы** () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы татар ауылы. Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1380 кеше.
Почта индексы — 452510, ОКАТО коды — 80236845001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 60 км

Түбәнге Ҡыйғы ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 60 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Түбәнге Ҡыйғы ауылына 1703 йылда Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1710 йылда ике яҡ араһында төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса һуңғараҡ типтәрҙәр ҡатламына ингән яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр нигеҙ һалған.

1783 йылда бында Пермь наместниклығынан күсерелгән 88 ир-ат һәм 99 ҡатын-ҡыҙ типтәрҙәр йәшәргә килгән.

1795 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылындағы 34 йортта 281 кеше йәшәгән.

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылында 105 ир-ат һәм 117 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Мишәрҙәр буйынса статистик мәғлүмәт юҡ. 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәте буйынса Түбәнге Ҡыйғыла 540 мишәр, һәм шул сама типтәр теркәлгән.

1859 йылда 180 йортта 560 ир-ат һәм 570 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1864 йылдан башлап Түбәнге Ҡыйғы урыҫ ауыл мәктәбе эшләгән, һәм Кон­стантин Павлович Огарков исемле уҡытыусы 14 малайҙы грамотаға өйрәткән.

1865 йылда 170 йортта 1533 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, училище, һыу тирмәне, 6 сауҙа кибете булған. Йәрминкәләр уҙғарылған.

Түбәнге Ҡыйғыла тимерлек, 2 тирмән, ХIХ быуат аҙағында — 5-әр һуҡҡыс һәм елгәргес, 4 бакалея кибете булған.

## Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылында улус идаралығы урынлашҡан. Шулай уҡ 2 мәсет, министрлыҡ мәктәбе, 4 тимерлек, һыу тирмәне, 4 бакалея кибете булған.

1920 йылда 549 типтәр хужалығында 1388 ир-ат һәм 1590 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 110 типтәр ихатаһында 571 ат, 95 һыйыр, 95 һарыҡ, 73 кәзә аҫыралған.

89 мишәр ихатаһында 750 ат, 457 һыйыр, 400 һарыҡ, 130 кәзә тотолған.

Әлеге ваҡытта Түбәнге Ҡыйғы ауылында урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Халыҡ һаны
Түбәнге Ҡыйғы ауылында татарҙар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре
* Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (02.05.1936) — Башҡортостан Республикаһының күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм Салауат райондарының Почётлы гражданы.
* Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы (01.01.1942) — совет, башҡорт педагогы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һәм Халыҡ уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре

## Урамдары

* Тәхәүи урамы ( Тахавия (улица)
* Ҡарамалы урамы ( Карамалы (улица)
* 8 Март урамы ( 8 Марта (улица)
* СССР-ҙың 60 йыллығы урамы ( 60 лет СССР (улица)
* Ленин урамы (  Ленина (улица)
* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ( 40 лет Победы (улица)
* Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
* Беренсе Май урамы ( Первомайская (улица)
* Октябрь урамы (  Октябрьская (улица)
* Комсомол урамы ( Комсомольская (улица)
* Салауат урамы ( Салавата (улица)
* Йәшлек урамы ( Молодёжная (улица)
* Ибраһим урамы ( Ибрагима (улица)
* Төньяҡ урамы ( Северная (улица). Һәм тағы ла 6 урам.

## Тирә-яҡ мөхит
**Ер-һыу атамалары**
*Тауҙар:*

*Урмандар:*

*Йылғалар:*
Ҡыйғы

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Тәбиғәт һәйкәлдәре:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әйле
* Мырҙалар

## Һылтанмалар
* 
* 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы хакимиәтенең рәсми сайты.

## Иҫкәрмәләр