Финиктар

**Финик** —ашарға яраҡлы емеш. Пальмалар ғәиләһе (*Arecaceae*) финиклы пальма ырыуына **(лат. Phoenix)** ҡараған емеш ағастарынан алына торған киң таралған аҙыҡ. Ырыу эсендә Африка һәм Евразияға ҡараған 14-17 тирәһе төрө билдәле. Айырыуса билдәлеһе һәм киң таралғаны —  төрө.

Элекке замандарҙан уҡ иң юғары ҡиммәтле продукт булараҡ ҡулланыла. Ғәҙәттә, һатыуға киптерелгән емеш сығарыла. Хөрмәле пальманың популяр сорты — «нур деглет» и.  — эҫе климатлы илдәрҙә сәнәғәт масштабында культуралаштырылған.

## Исеме
Ябай һөйләм телендә хөрмә тип башҡа үҫемлек, йәки емештә атарға мөмкиндәр, уның хөрмәле пальмаға мөнәсәбәте юҡ. Мәҫәлән,  үҫемлеген, крушиновый ғаиләһенән, «ҡытай хөрмәһе» тип атау ботаник яҡтан хаталы ҡараш.

## Тарих
Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәрендә мең йыллыҡтар дауамында финик төп аҙыҡтарҙың береһе булып ҡала. Һиндостанда хөрмәле пальманы, беренсе башлап, һинд цивилизацияһы вәкилдәре үҙләштергән тип ышаналар. Күпселек ғалимдар финиктың тыуған иле Месопотамия тигән ҡарашта, бында был ағастың б.э. тиклем 4 мең йылдар элек эшкәртелеүе тураһында дәлилдәр табылған.

Финиклы пальма, кәм тигәндә 60 йыл буйы, йыл һайын ярты центнер емеш бирергә сәләтле юғары уңыш биреүсе ағас булараҡ, Боронғо Көнсығыш халҡында иң арзан ризыҡ булған. Йыш ҡына финиклы пальманы Вавилония һәм Ассирияның храмдары стеналарына төшөргәндәр. Боронғо Мысырҙа финикты шарап эшләү өсөн сеймал итеп ҡулланғандар.

Финик изге яҙмаларҙа, мәҫәлән, Библия һәм Ҡөрьәндә бер нисә тапҡыр иҫкә алына. Киптерелгән финик оҙайлы походтарҙа, аҙыҡ сығанағы булып хеҙмәт итәргә мөмкин. Дәрүиш Изге Онуфрий сүллектә йөргәндә финик ашаған. Мосолмандар Рамазан айында ураҙа ваҡытында ауыҙ асҡанда, йола буйынса, башта финик ашай йәки һыу эсә.

Яҡын Көнсығышта финиктан эшләнгән һеркә традицион аҙыҡ булған.

2008 йылда Израиль ғалимдары 1900 йыллыҡ орлоҡтан финик үҫентеһе үҫтерәләр, ә 2020 йылда — ике меңдән ашыу йыллыҡ орлоҡтан. Үҫемлектең генотиптарын тикшереү, Боронғо Йәһүдтәрҙә үк финиклы пальманы яһалма аталандырыу һәм сорттар сығарыу менән шөғылләнгәндәр.

## Файҙалы үҙенсәлектәре
Финик, башҡа киптерелгән еләк-емеш кеүек үк, юғары калориялы аҙыҡ-түлек. Финиктың энергетик ҡиммәте — 100 гр 200 ккал ашыу (төрлө мәғлүмәттәр буйынса — 220 нән 300 тиклем ккал).

Финик йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына, һыуыҡ тейгәндә, шулай уҡ ашҡаҙан-эсәк тракты эшен нормалләштереүгә ярҙам итә.

Ҡала легендаһы буйынса, кешеләргә сифатлы туҡланыу өсөн, финикта бөтә матдәләр комплексы бар, тиелә. Риүәйәт һәм легендаларҙа хәбәр ителеүенсә, кешеләрҙең бер нисә йыл дауамында финик һәм һыу менән генә туҡланыу осраҡтары билдәле.

Финик юғары продуктлы аҙыҡ гликемик индекс һәм шәкәр миҡдары юғары. Шул сәбәпле, шәкәр диабеты менән проблемалары булған кешеләргә был емеште һаҡлыҡ менән ҡулланырға тейештәр.

Финиктың орлоҡтарын ваҡлап, мал аҙығы итеп тә ҡулланалар. Майын косметика итеп тә, дерматологияла ҡулланырға ла бара. Майында лаурин кислотаһы (36 %) һәм олеин кислотаһы (41 %).

## Уңыш
Дүртенсе йылда ағас емеш бирә, 5-6 йылдан һуң беренсе тауар продукцияһы алырға мөмкин була, бер ағастан 8-10 кг . 13 йылдан уңыш 60 — 80 кг тәшкил итә.Тығыҙ ултыртылған плантацияларҙа юғары сортлы бер финик ағасынан 100—150 кг, гектарынан 11-17 тонна уңыш алырға мөмкин. Уртаса донъя тулайым йыйыу гектарынан 5 тонна тәшкил итә. Финиклы пальма 60-80 йыл дауамында юғары уңыш бирә.

## Етештереүселәр
Хөрмәне эре етештереүселәр буйынса мәғлүмәт ФАО 2017 йыл.


Файл:Dates on date palm.jpg|Финик тәлгәш, Лас-Вегас
Файл:Dattes Hamraya branche.JPG|Финик сорт «хамрай»
Файл:Date palm with fruits.jpg|Пальма финиковый, Мәҙинә
Файл:Ripe and dry dates fruit bunches.jpg|Өлгөргәнлек һәм кипкән финик, Мәҙинә
Файл:NRCSAZ02021 - Arizona (325)(NRCS Photo Gallery).jpg|Пальма булһа финиковый Юме штат Аризона


## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Финики — статья из Большой советской энциклопедии.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Тасуирлау, составы, калориялы, финик һәм файҙалы үҙенсәлектәре зыян
* (тикшерелгән 17.05.2015 г)