open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мезозой

**Мезозой**, йәки **мезозой эраһы**, **MZ** ( «уртаса» + ζωή «тормош») — геологик дәүер, уны дауамлығы 251,902 ± 0,024 млн йыл әүәлдән 66,0 млн йыл әүәлгә тиклем (барлығы 186 миллион йыл тирәһе). Был геологик дәүерҙе тәүге тапҡыр британ геологы Джон Филлипс 1841 йылда билдәләгән.

## Геологик дәүер
Мезозой палеозойҙан һуң һәм кайнозой алдынан килгән. Был өс дәүер бергә фанерозой эонын тәшкил итә.
Геохронологик шкалаға ярашлы мезозой өс осорға бүленә (башынан — аҙағынаса, млн йыл элек):

* триас осоро (251,902 ± 0,024 — 201,3 ± 0,2);
* юра осоро (201,3 ± 0,2 — 145,0);
* аҡбур осоро (145,0 — 66,0).

Мезозой осоронда хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы даими үҙгәреш кисерә: аммониттар һәм белемниттар, динозаврҙар эволюция кисерә, тәүге имеҙеүселәр барлыҡҡа килә, үҫемлектәр араһында — яланғас орлоҡлолар, ә аҡбур осоронда — ябыҡ орлоҡлолар өҫтөнлөк итә. Мезозой ахырында динозаврҙар, умыртҡаһыҙҙарҙың күбеһе, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр йәшәүҙән туҡтай.

## Климаты
Һуңғы 1,1 млрд йыл дауамында Ер тарихында Вильсон циклдары тип аталған «боҙлоҡ осоро — йылыныу» циклының бер-береһен алыштырған өс циклы күҙәтелә.

## Башҡортостанда
Башҡортостан Республикаһында мезозой ултырмалары өлөшләтә Урал алды бөгөлөндә һәм *Магнитогорск мегасинклинорийында* һаҡланған.

Мезозой ултырмалары континенталь, диңгеҙ яры буйы, диңгеҙ ултырма тоҡомдарынан һәм *ашалған* ер ҡыртышы продукттарынан тора:
* континенталь ултырмалар — триас, аҫҡы—урта юра, аҫҡы аҡбур;
* диңгеҙ яры буйы ултырмалары — өҫкө аҡбур;
* диңгеҙ ултырмалары — өҫкө юра, аҫҡы аҡбур.

Дөйөм ҡалынлығы 1 км тиклем.

Ашалған ер ҡыртышы ҡатлауҙарында — окисланған мәғдәндәр — алтын, марганец, тимер, силикат никель‑кобальт һәм минераль *пигменттар*, ултырма бассейндарҙа *фосфориттар* һәм яҙыу *аҡбуры* формалаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*  Г. А. Данукалова. Мезозой//Башҡорт энциклопедияһы
* Мезозой
Гөбөрлө тауҙары

**Гөбөрлө тауҙары** () — Ырымбур өлкәһенең көнсығышында,Яйыҡтың  уң ҡушылдығы - Гөбөрлө   йылғаһы  бассейнындағы тау массивы. Урал тауҙарының көньяҡ өлөшө.

## Тасуирламаһы
Гөбөрлө тауҙары төньяҡтан көньяҡҡа 70 км-ға һуҙылған. Уның майҙаны яҡынса 400 км2 тәшкил итә. Тауҙар  Гөбөрлө йылғаһы үҙәне , шулай уҡ уның ҡушылдыҡтарының йырындары, соҡорҙары һәм тарлауыҡтары менән ныҡ йырғыланған.  Ҡайһы бер тарлауыҡтары 80-100 м тәрәнлеккә барып етә. Өҫтөнлөклө бейеклектәре 300-350 м тәшкил итә. Иң бейек түбәһе — Арҡыры тау (Поперечная). Гөбөрлө тауҙары көньяҡ өлөштә  Ҡаҙағстандағы Муғалжар тауҙарына барып тоташа.

Тау тоҡомдары башлыса туф, кремнийлы һәм балсыҡлы һәүерташтарҙан хасил булған. 

## Флораһы
Битләүҙәрҙә үҫә дала үҫемлектәре, мүк һәм лишайниктар осрай. 

## Ятҡылыҡтары
Ул биләгән урындарҙа  марганец, баҡыр, тимер һәм никель мәғдәндәре (никель Аккермановск руднигы), хром, эзбизташ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары бар.

## Этимологияһы
Тауҙың исеме башҡортса — *гөбөрлө баҡа*, йәғни *ташбаҡа*  тигәндән килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* [Янишевский М. Э. Отчет (предварительный) о командировке в Мугоджарские и Губерлинские горы / М. Э. Янишевский // Известия Томского Технологического Института Известия ТТИ. — 1905. — Т. 3.]
*Губерлинские горы
Йылға тармағы

**Йылға тармағы** () — йылға йырҙаһына хас булған морфологик төҙөлөштәге барлыҡ үҙенсәлектәре менән хасил булған, ғәҙәттә, шул уҡ йылғаға ағым ыңғайына яңынан ҡоя торған айырым йырҙа.

## Тасуирламаһы
Тармаҡтан башҡа йылға түбәндәгесә лә сатлана:

* армыттар — үҙаллы йылғаларға оҡшаған йылға саты
* ҡылымыҡ — икенсел тармаҡ.

**Армыттар** барлыҡҡа килеүенә йыш ҡына һыубаҫар туғайҙарҙағы тармаҡтар күп булыуы сәбәпсе була. **Ҡылымыҡ** — йырҙа тармаҡаланыуы һөҙөмтәһе.

Тармаҡтар төп ике ысул менән барлыҡҡа килә:

* Йылғала ташылма өйөмдәре хасил булыу йәки утрау барлыҡҡа килеү;
* *[[Һыубаҫар туғай|Һыубаҫар туғайҙарҙа]] йылғаның йырҙаһын турайтып аға башлауы*

Һирәгерәк ағымдарҙың йылға төбөндәге йыуҙырылмаҫ тоҡомдарҙы урап үтеүе арҡаһында ла тармаҡ барлыҡҡа килә.

Күп тармаҡлылыҡ дельталарға хас.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йылға селтәре
* Өйөм процесы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чебарев А. И. Гидрологический словарь. Л., Гидрометеоиздат, 1978.
Йылға һарҡыуы

**Йылғаның һарҡыуы**  — () — йылға ағымы буйынса бер-береһенән күпмелер алыҫлыҡта урынлашҡан ике нөктәлә йылға бейеклеге кимәле айырмаһы.

## Тасуирламаһы
Һыу башындағы һәм тамағындағы һыу кимәле айырмаһы йылғаның *тулыһынса һарҡыуы* тип атала.

Йылға һарҡыуы, ҡағиҙә булараҡ, уның 1 км оҙонлоғона ҡарата иҫәпләнә. Тигеҙлектәге йылғалар өсөн ул ғәҙәттә бер нисә сантиметр тәшкил итә, тау йылғаларында айырма — метрҙар һәм тиҫтәләрсә метр тәшкил итә. Билдәле бер киҫемдә һыу бейеклеге айырмаһының нисбәте өсөн «йылға ауышлығы» термины ҡулланыла. Йылғаның ныҡ һарҡыуы суднолар йөрөүгә кәртә булып тора. Шул уҡ ваҡытта ул йылғаның потенциаль энергияһын арттыра

## Башҡортостан йылғалары
Башы менән тамағы араһында бейеклектә ҙур айырма тау йылғаларына хас. Был Башҡортостандың таулы райондарының йылғалары өсөн ғәҙәти күренеш.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
Йылға ауышлығы

**Йылға ауышлығы** () — йылға (йәки башҡа һыу ағымы) һарҡыуының ниндәйҙер киҫемендә шул уҡ киҫемдең оҙонлоғона нисбәте.

## Ауышлыҡты билдәләү
Йылға ауышлығы промилле йәки проценттарҙа, шулай участка оҙонлоғона ҡарата һарҡыу дәүмәле булараҡ ҡулланыла. Тау йылғалары һәм шарлауыҡтар өсөн ҡайһы ваҡыт мөйөш градусын үлсәү ҡулланыла.

Тигеҙлек йылғаларында йылға ауышлығы промилле йөҙөнсө өлөштәр тәшкил итә (километрына беренсе дәрәжә берәмектәр һәм тиҫтәләрсә сантиметр). Мәҫәлән, Волга йылғаһының уртаса ауышлығы 0,07 промилле (1 км-ға — 7 см), уйһыулыҡтарҙа — 3-5 промилле. Тау йылғаларында йылға ауышлығы йөҙҙәрсә тапҡырға күберәк булырға мөмкин (бер километрға бер нисә метр һәм хатта тиҫтәләрсә тапҡыр ҙурыраҡ).

Ғәҙәттә йылға ағымының йүнәлеше буйынса **буй** ауышлығы иҫәпкә алына. Буй йылға һарҡыуы, ҡағиҙә булараҡ, инештән тамағына ҡарай кәмей, ләкин айырым осраҡтарҙа йырҙа үткән урындарҙың рельефы, тупраҡ һәм тау тоҡомдары төрҙәре йоғонтоһонда буйындағы һарҡыу төрлө була ала.

Участкалар буйынса ауышлыҡтар һайыҡҡан осорондағы һыу кимәле буйынса билдәләнә. Тотош йылғаның дөйөм ауышлығын уның айырым участкаларының уртаса ауышлығы күрһәткестәре менән иҫәпләп сығаралар.

Йылғаның **арҡыры ауышлығы** (һыу көҙгөһөнөң ауышайыуы) йырҙа рәүеше тәьҫирендә барлыҡҡа килә (мәҫәлән, бөгөлдәрҙә "дуға"ның эске яҡ ярына йүнәлә), ел, гидротехник ҡоролмалар һәм башҡа сәбәптәр булыуы ихтимал.

Һыу көҙгөһөнөң уртаса ауышлығы, ғәҙәттә, һыу ағымы төбөнөң уртаса ауышлығына яҡын.

## Әҙәбиәт
Чеботарёв А. И. Гидрологический словарь. Л., Гидрометеоиздат, 1978 год.
Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)

**Илек** — Рәсәй, Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан йылғаһы. Оҙонлоғо 26 км, Силәбе өлкәһендәге өлөшө — 16 км.
Бассейндары: Йүрүҙән → Ҡариҙел → Ағиҙел → Кама →Волга → Каспий диңгеҙе

## Географияһы
Илек йылғаһы Силәбе өлкәһенең Әшә районында *Ҡаратау һырты*нда баш ала. Йүрүҙән йылғаһына һул ярынан тамағынан 167 км алыҫлыҡта, Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Илтәй ауылы янында ҡушыла.

## Тасуирламаһы
Ҡушылдыҡтары ҙур түгел, оҙонлоҡтары 10 километрҙан артмай. Силәбе өлкәһе биләмәһендә 11 ваҡ йылға ҡоя, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 29 км.
 
Һыу режимы буйынса — ҡәҙимге тау йылғаһы, шәп ағымлы, бигерәк тә шаршыларҙа, яҙ көнө — ҡар һыуҙарынан һәм йәй көслө ямғырҙарҙа ныҡ таша.

Йүрүҙән йылғаһына балыҡсыларға барған кешеләргә юл өйрәткән мәҡәләлә, Мәсәғүт урман-далаһы буйлап үҙәне ныҡ һаҙлыҡлы Илек йылғаһы аша үтергә тура килә, тип яҙылған.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһы тураһында былай тип яҙа:
От башкирского слова *илек* — «косуля», «дикая коза». Название может указывать на место обитания этих животных, но скорее всего от именования башкирской родовой группы ***илек***, входившей в состав племени табын, или древнего башкирского мужского имени *Илек*.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Илек // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Н. И. Илек//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь
* Прогноз клёва рыбы в реке Илек и карта реки
Тау йылғалары

**Тау йылғалары** () — тауҙарҙа баш алған, тар, тәрән үҙәнлектә ярҙары текә һәм тау тоҡомодарының һыныҡтары менән уратып алынған ташлы йырҙалы йылғалар.

## Тасуирламаһы
Тау йылғаларына ҙур ауышлыҡ, шәп ағым тиҙлеге һәм, һайлыҡтар, йыш ҡына шаршылар һәм шарлауыҡтар хас, тоҡомдар йыуылыуы процестары өҫтөнлөк итә. Тау йылғаларының ауышлығы бейеклектә 60-80 м/км һәм түбәнге ҡатламдарҙа 5-10 м/км тәшкил итә. Ағым тиҙлеге — 1-ҙән 4,5 м/сек-ҡа тиклем һәм унан да шәберәк.

Украина территорияһындағы 28 000 ашыу тау йылға-шишмәләре иҫәпләнә, шуларҙың 28 000-е Карпатта — уларҙың дөйөм оҙонлоғо 55 000 км. Ҡырым тауҙарында — 1600-ҙән ашыу йылға-шишмә, дөйөм оҙонлоғо яҡынса 6000 км

Тау йылғалары ҙур гидроэнергетик ҡеүәткә эйә , арыҡлы төбәктәрҙә йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла .

## [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың тау йылғалары
Рәсәйҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда тау йылға-шишмәләре бик күп. Башҡортостанда улар барыһы ла Урал тауҙарында, уның армытарындат баш ала.

Төп йылғалар — Ағиҙел дә, Яйыҡ та — тау йылғалары, һәм уларҙың күпселек ҡушылдыҡтары ла — тауҙан.

* Кавказда һәм Краснодар крайында —  Терек, Кура, Алазани,Аракс, Риони;
* Уралда — Яйыҡ, Ҡариҙел, Ағиҙел;
* Алтайҙа — Бия, Катунь;
* Саянда — Индигирка, Тунгус-Яха, Йәнәсәй йылғалары һәм бассейндарында күпселек ҡушылдыҡтар ҙа тау йылғалары булып тора.

## Тау йылғалары

File:Река Инзер 61 км. Грифон (2) - panoramio.jpg|thumb|Инйәр йылғаһы башы
Файл:Йөйәк йылғаһы. Белорет районы.jpg|thumb|300px|Йөйәк йылғаһы. Белорет районы
Файл:Агидель (река Белая).jpg|thumb|300px|Ағиҙел тау йылғаһы
Файл:Girska rika-1.jpg|300px|thumb|Тау йылғаһы башында
File:Bridge over R. Zilim.jpg|thumb|Еҙем тау йылғаһы
Файл:Girska rika-2.jpg|300px|thumb|Бухтивецк шарлауығы
Файл:Гірська_річка1.jpg|справа|мини|300px|thumb|Кавказдағы тау йылғаһы.
Файл:Шарлама.jpg|thumb|300px|Абҙан ауылы эргәһендәге Инйәр йылғаһы ярында урынлашҡан шарлама
Файл:Һилеғорғо (Селигурга).Зуяк Белорецкий район. Башкортостан.jpg|thumb|300px|Һилеғорғо тау йылғаһы. Белорет районы. 
Файл:Girska_rika.jpg|мини|333x333пкс|Тау йылғаһы. Карпат.


## Сығанаҡтар
*Мартенс. Горные реки.  Техническая энциклопедия. Том 5 - 1929 г.
* Географічна енциклопедія України: в 3 т / Редкол.: А. М. Маринич и др. — К.: Українська радянська енциклопедія, 1989—1993. — . (укр.)

## Һылтанмалар
Горные реки россии список 
Горные и равнинные реки — описание
Армыт (мәғәнәләр)

**Армыт** - күп мәғәнәле һүҙ:

*Армыт - бер урындан башҡа-башҡа киткән тармаҡтар. *Тау армыты*
*Армыт - бер төйөндән киткән тармаҡтар.*Өс армытлы ҡамсы*
* Армыт - сәсмәү, биҙәүес тармаҡтары. *Биш артмытҡайҙарҙан сәсмәү тағып, күпме йөрөрмөн тиң ҡыҙ булып (йыр)*
*Армыт - йылға тармағы, айырсаһы
*Армыт ағасы - гөлйемеш сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған аҡ йәки алһыу сәскәле емеш ағасы ()
*Армыт емеше - гөлйемеш сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған аҡ йәки алһыу сәскәлеағастың  емеше
Малсылыҡ

**Малсылыҡ** — һөт, ит, күн сеймалын алыу һәм шулай уҡ екке мал булараҡ файҙаланыу өсөн мөгөҙлө эре малды үрсетеү өсөн махсуслашҡан мал аҫрау эшенең бер тармағы.

Төп эшмәкәрлек йүнәлештәренән сығып, малсылыҡ хужалыҡтары һөт, һөт-ит һәм ит төркөмдәренә бүленә. Хужалыҡ төрҙәренә ҡарап күсмә малсылыҡ (иң боронғо), ярым күсмә (йәки ҡыуыу) һәм хәҙерге ваҡытта өҫтөнлөк алған аҙбарҙарҙа аҫыралған малға бүленә.

Малсылыҡ менән бөтә донъя күләмендә шөғөлләнәләр һәм ул күп кенә илдәр иҡтисадында мөһим роль уйнай. Хәҙерге ваҡытта мөгөҙлө эре мал башы буйынса —Һиндостан, Бразилия, АҠШ, Ҡытай, Аргентина, ә һөт етештереү буйынса Һиндостан, АҠШ, Ҡытай, Германия һәм Бразилия алдынғылар рәтендә.

Рәсәйҙә һөт һәм һөт-ит тоҡомон үрсетеү райондары —урман һәм урман-ялан зонаһы. Бынан тыш, әлеге тармаҡтар ҡулланыусылар янында урынлашҡан райондарҙа үҫеш ала. Ит һәм ит-һөт малсылығы дала зонаһы ярымсүлдәрҙең ҡоролоҡҡа тартым көтөүлектәрҙә лә үҫешә.

## Үҫеш тарихы

Мөгөҙлө эре малды үрсетеү неолит эраһына ҡарай, ул ваҡытта һунарсылыҡ һәм еләк-емеш йыйыу яйлап малсылыҡ һәм игенселек менән алыштырыла. Боронғо малсылыҡ эҙҙәре хәҙерге ваҡытта Бәрәкәтле ярым ай төбәгендә, шулай уҡ Иранда (Гәнжә-Дарҙа) табылған.

Оҙайлы ваҡыт малсылыҡ көтөүлектә мал көтөүҙе аңлатҡан. Көн дауамында, ҡағиҙә булараҡ, мал бер тапҡыр ялға, һыу ятҡылығы эргәһендә, туҡтай. Айырым осраҡтарҙа көтөүселәр мал көтөүҙә эттәрҙе ҡулланған.

Хәҙерге ваҡытта алдынғы илдәрҙә малды мөгөҙлө эре мал фермаларында аҫырау киң ҡуллана.

## Башҡорттарҙа малсылыҡ

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йылҡысылыҡ
* Һарыҡсылыҡ
* Кәзәселек

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Костомахин, Н.&amp;nbsp;М. Скотоводство: Учебник, 2-е изд., стер. — Спб.: Издательство «Лань», 2009. — 432 с. — ISBN 978-5-8114-0712-5
* Костомахин, Н.&amp;nbsp;М. Породы крупного рогатого скота. — М.: КолосС, 2011. — 119 с. — ISBN 978-5-9532-0749-2

## Һылтанмалар
* 
* 
* Породы крупного рогатого скота
Сөмгөл

**Сөмгөл   (сөңгөл, сөңкәл, сөмбәй, зөмбәй) -**  (  ) — йылғаларҙа  ағымдарҙың ҡаршы килеүе һөҙөмтәһендә хасил булған соҡорло, өйөрмәле тәрән урын. Йылға, күл  төбөндә тәрән соҡор .

## Тасуирламаһы
Сөмгөл төбөндә һыу өйөрөмәһе өңөүе арҡаһында  соҡор барлыҡҡа килә.

Йылға йырҙаһы фәне  өсөн ғәҙәттә ғәҙәттә ятыу термины ҡулланыла, был күренеш генезисын һәм йырҙаның икенсе морфологик объекттары (шаршы)  менән үҙ-ара бәйләнешен тасуирлау өсөн хеҙмәт итә. Ҡайһы саҡ ятыуҙарҙың   иң тәрән урынын сөмгөл тип атайҙар; был осраҡта ятыуҙа  сөңгөлдәр бер нисә булыуы мөмкин.

Сөмгөлдәрҙә  ғәҙәттә балыҡ тоталар, мәҫәлән,  шамбылар сөмгөлдә йәшәүҙе хуп күрә.

## Урындағы атамалар
Башҡорт телендә был тәбиғәт күренеше әҙәби телдә "сөмгөл" тип атала, йыш ҡына "сөңгөл" тигән варианты ла ҡулланыла. Бынан тыш *сөңкәл, сөмбәй, зөмбәй* тип атап йөрөткән төбәктәр ҙә бар.

Урыҫ телендә сөмгөл һүҙе, башҡорт телендәге кеүек үк, төрлө урында төрлөсә атала: *бочаг , богота , бучать, балуда , букалище*  һәм башҡалар .

Әйтем дә бар: , башҡортса варианты - «Тымыҡ күлдә ҡорт уйнай».

## Иҫкәрмәләр
Һыу өйөрмәһе

**Һыу өйөрмәһе** (упҡын, өйөрөлтмәк) () — һыуҙың өҫкө ҡатламында ике ағым ҡушылыу һөҙөмтәһендә, ярҙың сығып торған ерҙәрен урап аҡҡанда, йылға йырҙаһының ҡапыл киңәйеп киткән осраҡтарында, һыу өҫтөнә ҡалҡып торған ҙур таштар төбөндә барлыҡҡа килгән ағымдың бер урында өйөрөлөүе (халыҡ телендә — *таш төбө*).

## Тасуирламаһы
Ҙур йылғаларҙа һыу өйөрмәләре *упҡын* **** тип атала.

Диңгеҙҙәрҙә һыу ҡайтыуы һәм һыу ҡалҡыуы ваҡытында ағымдарҙың бәрелешеүе һөҙөмтәһендә өйөрөлмәктәр барлыҡҡа килә.

Өйөрөлмәктәрҙә һыу бик ҙур тиҙлектә хәрәкәт итергә мөмкин. Горизонталь дәүмәлдәре бер нисә сантиметрҙан бер нисә километр тәрәнлеккә (асыҡ океанда) етеүе ихтимал.

;Өйөрөлтмәктәр бүленеше:
* Даими.
* Миҙгелле.
* Ваҡыт-ваҡыт.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Обратное закручивание воды при стоке

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Йылға бөгөлө

**Бөгөл** — йылға йырҙаһының йәки башҡа ағымдың талғын бөгөлөшө , төп йүнәлеш һыҙығында ситкә тайпылған өлөштәге арауыҡ

## Барлыҡҡа килеүе
Термин йыш ҡына *меандра* терминына тиңләштерелә, әммә был һәр ваҡыт нигеҙле түгел.

Йылға бөгөлө меандрланыу юлы менән дә, шулай уҡ башҡа сәбәптәр: геологик, геоморфологик һәм башҡалар буйынса ла барлыҡҡа килә.
 |-

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Елмерҙәк бөгөлө
* Меандр речной.
* Русловые процессы.
* Тип русловых процессов.
* Большая излучина Дона.
* Самарская Лука.

## Әҙәбиәт
* Попов И. В. О формах перемещения речных излучин // Труды ГГИ, вып. 56 (110), 1956. — С. 36-57.
* Гендельман М. М. О формах речных излучин // Сборник работ по гидрологии, № 17, 1982. — С. 197—207.
* Чалов Р. С., Завадский А. С., Панин А. В. Речные излучины. — Изд-во МГУ, 2004. — 371 с.

## Иҫкәрмә
Һикияҙ (Ҡармасан ҡушылдығы)

**Һикияҙ** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км, бассейн майҙаны 239 км².

## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102513
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса том номеры — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Бүрелек (Һайылмыш ҡушылдығы)

**Бурлюк** — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Октябрь районы биләмәләрендә аға. Йылға башы Һайылмыш йылғаһының уң яры буйлап 81 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 25 км.

Казанка һыртынан төньяҡтағы урман, сабынлыҡ һәм бәләкәй йылға Бурлюк атамаһы менән йөрөтөлә. Элекке йорт урындары ла күренә. Ейәнсура тыуған яҡты өйрәнеүсеһе Марат Түләбаев фекеренсә, бында бурлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләр йәшәүе ихтимал. Эргәләге мәмерйәлә лә кешеләр йәшәгәне билдәле. Был урын тауҙар менән уратылған, үҙ ваҡытында ҡайын урманы ла булған, бынан Һаҡмар буйына, Йылайыр районына юл үтә. 

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы тамағынан Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәүлүмәттәренә ярашлы:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006817
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200681
* Бассейн коды — 12.01.00.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр
Күгиҙел (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Күгиҙел** — Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға, Һаҡмар йылғаһына һул яғынан (тамағынан 770 км алыҫлыҫта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км тәшкил итә.

## Атамаһы
Исеме *күк* (төҫ) һәм *иҙел* (йылға) һүҙҙәренән алынған. 1990-сы йылдарҙың аҙаҡтарында, халыҡтың теләген иҫәпкә алып, Комсомол ауылының исеме (уға тиклем «Һәүәнәк совхозының ферма ҡасабаһы») яҡында аҡҡан йылға исеменән *Күгиҙел* тип үҙгәртелә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы — инешенән алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығының гео-информацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004792

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200479

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һыу ташылдыҡтары

**Ташылдыҡтар**, седименттар () — һауа йәки һыу ағымы тарафынан килтерелгән ҡаты өлөшсәләр.

## Тасуирламаһы
Гидрологияла (шулай уҡ йырҙа өйрәнеүҙә (), гидравликала)  *йырҙа ташылдыҡтары* һәм *йырҙаға бәйһеҙ* ташылдыҡтар айырыла. Шулай уҡ ташылыу рәүеше буйынса ағым тәгәрәтеп килтергән (ауыр ташылдыҡтар) һәм һыу  ағыҙып килтергән төрҙәргә бүленә. Йырҙа ташылдыҡтарын ғәҙәттә һыу төбөнән ағым тәгәрәтеп күсерә, ә йырҙанан тыш — һыуға эләгеп, ағып килә.

Ташылдыҡтар күсеүе йырҙа процесының асылын тәшкил итә.

Ташылдыҡтар барлыҡҡа килеү интенсивлығы һыу ағымының тиҙлегенә бәйле. Таулы төбәктәрҙә  ҡыҫҡа көслө ҡойма ямғырҙар быға бигерәк тә булышлыҡ итә.

Һыу йыуыу арҡаһында  йыл һайын Ер өҫтө  10-12 млрд.куб. м тау тоҡомо һәм  тупраҡ  юғалта.  Барлыҡ йыллыҡ  ҡаты аҡманың яҡынса 40 проценты 9 йылға  өлөшөнә тура килә: Хуанхэ - 2 млрд. т тиерлек, Ганг - 1.5 млрд. т , Амазонка - 548 млн. т, Миссисипи - 312 млн. т, Амударъя - 217 млн. т,  Нил - 111 млн. т., йәнә  Брахмапутра, Янцзы, Һинд йылғалары.  Рәсәйҙәге йылғалар араһында иң күп ташылдыҡтар аҡмаһы  Йәнәсәйҙә - 17 миллион т .  Һыу йыуыуы арҡаһында Ер өҫтө мең йылда 7  см-ға төшә бара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* .
Санйын (йылға)

**Санйын** — () Рәсәй йылғаһы. Башҡортостандың Көйөргәҙе районы биләмәләрендә аға. Шайтан йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.

Йылға буйында 2-се Санйын, Санйын утары, Яҡуп ауылы, хәҙерге ваҡытта бөтөрөлгән Абдул ауыл Советы урынлашҡан.

## Атамаһы
Башҡорт гидронимы Санйын (Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Санйын утары) исеменән алынған. 

1788—1800 йылғы Ырымбур өлкәһе картаһында әлеге йылға Санзин тип күрһәтелгән 205-се бит).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуғарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006992.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Шәре

**Шәре**, **тыуыш** — () — ерҙә, йә иһә инженерлыҡ ҡоролмалары өҫтөндә әленән-әле ағып сыҡҡан йә иһә тәбиғи техноген һыуҙар (шәре ҡалҡыу, тыуыш сығыу) туңыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡатламлы боҙ массивтары.

## Тасуирлама
Шәре ҡалҡыуҙың төп шарттары:

* Нулдән түбән температурала боҙ йәки икенсе төрлө есем рәүешендә тупланған тотороҡло йөҙлөк.
* Тәү хәл кимәленән (шыйыҡ хәлдә) кристаллашыу ихтималы булған кимәлгә ағып йә тамсылап һыу сығыуы.
* Боҙлана торған урынға һыу биреүҙәге өҙөклөк

## Таралыуы
Шәре ҡалҡыу күп йыллыҡ туң тау тоҡомдары өлкәһендә киң таралған, ләкин улар миҙгелендә тәрән туңа торған райондарға ла хас.

Боҙланыуҙың көсәйеүе ер аҫты һыуҙары запастарына һәм үткән йәйҙең дымлылығына, миҙгеленә бәйле ирей торған ҡатламдың туңыу тәрәнлегенә бәйле.

Шәре йырҙаларҙың тарайған һәм ер аҫты һыуҙарының сығып ятҡан урындарында ҡалҡа.

Күләме буйынса боҙланыу классификацияһы:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Обледенение
* Большая Момская наледь

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Тилегәҙе

**Тилегәҙе** () — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районы, Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе һәм Федоровка райондары биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 106 километр алыҫлыҡта) ҡушыла.

Юлдаш, Парадеево, Богородское, Казанка ауылдары аша аға. Йылға оҙонлоғо 39 км тәшкил итә. Йылға башынан 15 километр алыҫлыҡта Тилегәҙе йылғаһына һуң ярҙан Шарлай йылғаһы һыуҙарын ҡоя.

## Исеменең килеп сығышы
Төрки сығышлы гидроним. Башҡортостан һыу объекттарында йылға мәғәнәһендәге *-ғаҙы/-гәҙе* — формантлы гидронимдар билдәле:
*Бағазы, Ырғаҙы, Ҡолағаҙы, Ҡорғаҙы, Ҡусағаҙы, Майғаҙы, Эҫемғаҙы, Тилегәҙе, Түрҫәгәҙе, Янғазы, Ярғаҙы, Йәүгәзе, Бурғаҙаҡ, Ҡорғаҙаҡ, Ырғыҙ*.*Я*ҙғы ташҡын ваҡытында ҡотороп ташыуы арҡаһында йылғаға тиле йылға мәғәнәле атама бирелеүе ихтимал.

Башҡорт тел белгесе М. Усманова фекере буйынса, йылғаның атамаһы Тиләгәҙе. Атамаһы б. э. т. I быуатта билдәле булған *тиле/теле, тиеле* төрки этнонимына һәм йылға мәғәнәһендәге *ғаҙы/уғыҙ* боронғо төрки һүҙенән алынған, йәғни, *теле ҡәбиләһе йылғаһы*.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, йылға башынан алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006756

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200675

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Церетели (кенәз ырыуы)

Грузия йылъяҙма сығанаҡтары буйынса Церетели фамилияһы Көнсығыш Грузиянан, атап әйткәндә хәҙерге Горий районының Үрге һәм Түбәнге Церети ауылдарынан сыға. Ваҡыт үтеү менән был фамилияны йөрөтөүселәр Көнбайышҡа, Имеретияға күсә.

**Церетели** () — грузин фамилияһы.

Традицион сығанаҡтарға ярашлы, был ғаиләнең ата-бабалары Дағстанда йәки Алания Республикаһында юлбашсы була. 1395 йылда улар тыуған илдәренән Тамерландың исламлаштырыуынан Черкесия аша христиан Грузияһына ҡаса. Имеретия батшаһы Константин (Көнбайыш Грузия) 1392—1401 йылдарҙа уларҙы Сачхеренан ҡыҫырыҡлай һәм кенәз (тавади) дәрәжәһе бирә. Церетелиҙар Сатсеретло (საწერეთლო; «Церетели») тип аталған Үрге Имеретиҙа аҫаба ерҙәргә эйә була, унда улар Модинахта йәшәй, һуңынан Грузияның иң билдәле аҡһөйәктәр ғаиләһенең береһенә әйләнә. Йыш ҡына улар грузин дворяндары менән, хатта Көнбайыш һәм Көнсығыш Грузияла багратиондар батша династияһы менән тармаҡтары менән никахҡа инә.

Кенәз **Зурабтың** улы кенәз **Давид Церетели** 1736 йылда Имеретия батшаһы Александр V һеңлеһенә өйләнә. 1782 йылда кенәз **Папун Церетели** Сөләймән II батша ғәскәрҙәренең баш командующийы була һәм уға ағаһы Дауытты еңергә ярҙам итә. 1810 йылда кенәз **Зураб Церетели** Имеретияға Рәсәйгә ҡушылырға булышлыҡ итә; уның ҡыҙы, княжна **Катеван**, һуңғы грузин батшаһы грузин царевичы Иоанн Георгиевичта кейәүҙә була. Церетели ырыуының бер тармағы 1724 йылда батшалар Вахтанг һәм Бакар менән Рәсәйгә сыға; уның кенәз Церетелевтар йәки Церетелевтар тип йөрөтөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Долгоруков П. В. Российская родословная книга. — СПб.: Тип. Э. Веймара, 1856. — Т. 3. — С. 476.
Церетели Тамара Семёновна

**Тамара Семеновна Церетели** (, 1 (14) август 1900 йыл — 3 апрель 1968 йыл) — йырсы (контральто), рус һәм совет эстрада сәхнәһендә рус сиған романстары жанрын башҡарыусыларҙың алдынғы вәкилдәренең береһе. Грузин ССР-ының атҡаҙанған артисы (1958).

## Биографияһы
Тамара Семеновна Церетели 1900 йылдың 1 (14) авгусында Кутаиси губернаһының Свери ауылында тыуа. Бала саҡтан йырларға ярата, ләкин гимназия тамамлағас, Тифлис университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1920 йылда үҙен йырға арнарға ҡарар итә һәм Тифлис консерваторияһына күсә. 1923 йылдға тиклем шунда опера йырсыһына уҡый. 1920 йылданэстардала сиған романстары менән сығыш яһай. 1923 йылда Мәскәүгә күсенә, шул уҡ йылдың ноябрендә Мәскәү консерваторияһының бәләкәй залында тәүге соло концертын («Боронғо сиған романстары һәм табор йырҙары») ҡуя. Баш ҡала матбуғаты һәм тамашасыһы уны шунда уҡ күреп ҡала, ул Мәскәү эстарда сәхнәһенә сығыш яһаусыларҙың береһенә әүерелә. Церетели Мәсәкәүҙең төп концерт майҙансыҡтары булған «Эрмитаж» баҡсаһында, мюзик-холлдарҙа, Союздар Йортоноң колонналы залында даими сығыш яһай, Советтар Союзы буйлап гастролдәр менән йөрөй. Церетели грузин халыҡ йырҙары «Светлячок», «Сулико» һәм башҡа йырҙарҙы ла репертуарына индерә. Шулай уҡ совет композиторҙары М. Г. Фрадкин, К. Я. Листов һәм башҡаларҙың лирик йырҙарын башҡара.

Тамара Церетели «Дорогой динною» йырының тәүге яҙмаларын эшләй (1925).

## Ғаиләһе
Легенданың бүләсәре, 23 йәшлек Нини Цнобиладзе «Голос» шоуының украин версияһында ҡатнаша. Ҡыҙ Тбилисиҙа ижади ғаиләлә үҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Тамара Церетели на сайте «Красная книга российской эстрады»
Боҙ туңыу

**Боҙ  туңыу** -  һыу ағымдарын  һәм ятҡылыҡтарын тулыһынса боҙ ҡаплау процесы; боҙ режимы фазаһы; һыу ағымдарында һәм ятҡылыҡтарында боҙ ҡатламы  хәрәкәтһеҙ ҡатып ҡалыуы күҙәтелә торған осор.

## Тасуирлама
Боҙ ҡаплаған ваҡыттың оҙайлығы һәм боҙ ҡалынлығы ҡыштың дауамлығына һәм температура режимына, һыу объекттарының үҙенсәлегенә, ҡар ҡалынлығына, ел режимына һ. б.   бәйле. Бәләкәй йылға һәм аҡмаған һыу ятҡылыҡтары ҙур йылғаларға ҡарағанда тиҙерәк туңа. Тау йылғалары ғәҙәттә тиҙ ағымлы булғанлыҡтан, боҙ менән тотош ҡапланмай. 

Ағым шәп йә иһә йылы һыуҙар ағып төшә торған (тотонолған көнкүреш һыуҙары, ер аҫты сығанаҡтары - ҡарандар  ) өлөштәр туңмай ҡалырға мөмкин һәм ул урындар йылыу тип атала.

Рәсәйҙең европа өлөшөнөң һыу ятҡылыҡтары ғәҙәттә ноябрҙең икенсе яртыһында туңа башлай һәм декабрь уртаһына боҙ тороу  тамамлана.

Ҡайһы бер төбәктәрҙә боҙҙоң ҡалынлығы мөмкинлек биргәндә ул  автомобиль транспорты юлы итеп ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Ледостав//БРЭ
Церетели Алексей Николаевич

**Алексей Николаевич Церетели (Церетелев)** (, 1848 йыл — 16 май 1883 йыл) нәҫелле грузин кенәзе, урыҫ дипломаты. Рус-төрөк һуғышында ҡатнаша (1877—1878).

## Биографияһы
Алексей Николаевич Церетели 1848 йылда Пенза губернаһы Саранск өйәҙендә Смальковола тыуа.
Билдәле грузин шағиры Акакий Церетелиҙың ике туғаны. Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлағандан һуң Белградта рус Генераль консулының секретары итеп тәғәйенләнә. 1876—1877 йылдарҙа Әдирнәлә һәм Пловдивта рус консуллығын етәкләй.

1876 йылдың апрелендә болғар ихтилалынан һуң Болгарияла төрөктәрҙән йыртҡыслығын тикшереү буйынса дипломатик комиссия составына инә. Болгар милли бойондороҡһоҙлоғо яҡлы була

1877 йылда ғәмәлдәге армияның драгун полктарының береһенә рядовой итеп ебәрелә; тиҙҙән Терек казак полкына күсерелә, унда М. Д. Скобелевтың ординарецы була. Дунайҙы аша сыҡҡанда беренсе тапҡыр алыштарҙа ҡатнаша. Скобелев дивизияһы таратылғас, Церетелев Гурко отрядына инә, унда ординарец сифатында ике тапҡыр Балкан аръяғына походҡа сыға, Тырновты һәм Хаскиойск үткәүелен алғанда мөһим хеҙмәт күрһәтә; килешеү төҙөлгәндән һуң дипломатик һөйләшеүҙәр ваҡытында генерал Н. Игнатьевҡа командировкаға ебәрелә.

Һуғыш тамамланғас, сит ил эштәре министрлығында эшләй башлай һәм 1878 йылдың 24 авгусында Филиппополь ҡалаһының генераль консулы итеп тәғәйенләнә.

1882 йылдан Пловдив ҡалаһында Рәсәйҙең генераль консулы. Берлин конгресынан һуң Көнсығыш Румелияның конституцияһын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Уның Көнсығыш Румелияның статусын булдырыу буйынса хеҙмәте илдә билдәлелек килтерә һәм халыҡ ышанысын яуларға ярҙам итә; ләкин уғабыл урында оҙаҡ эшләргә тура килмәй: 1882 йылдың апрелендә, ауырыу сәбәпле, отставкаға сыға.

Отставкала Тамбов губернаһы Спасс өйәҙендә үҙенең Липяга биләмәһендә йәшәй, 1883 йылдың 16 майында вафат була.

Болгария азат ителгнәдән һуң, Н. Церетели хөрмәтенә Церетелево ауылы булдырыла.

## Әҙәбиәт

*
Церетели Василий Георгиевич

**Василий Георгиевич Церетели** (, 18 ғинуар 1862 йыл— 23 октябрь 1937 йыл) — грузия сәйәсмәне, табип һәм журналист.

## Биографияһы
Василий Георгиевич Церетели 1862 йылдың 18 ғинуарында Цхрукветиҙа тыуа. Кенәз сығышлы. Ағаһы — Михаил Церетели (1878—1965).

Урта белемде Кутаиси ҡалаһында ала, 1884 йылда Новороссийск университетының тәбиғи фәндәр факультетына уҡырға инә. 1887 йылда университеттан ҡыуыла («Халыҡ ихтыяры» ойошмаһы ағзаһы һәм Варлам Черкезишвили менән бәйләнештә була).

Тыуған иленә ҡайтҡас, Батумиҙа биш йыл самаһы «Черноморский вестник» рус телле гәзите мөхәррире булып эшләй.

1898 йылда Киев университетының медицина факультетын тамамлай.

Уҡыуын тамамлап, Чиатурҙа Тифлис һәм Тианоситта табип булып эшләй, 1908 йылдан Кутаисиҙа — Кутаиси поликлиникаһы етәксеһе һәм Кутаиси гимназияһында гигиена уҡытыусыһы була.

Был йылдарҙа әүҙем публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Йыш ҡына хаттары Дроэба, Иверия, The Leaflet, Imereti, Georgia гәзиттәрендә баҫыла. 1912 йылда «Имерети» гәзитенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ә һуңынан уның мөхәррире була. 1916—1917 йылдарҙа — популяр «Родина» һәм «Наша страна» гәзиттәре мөхәррире. Грузин телендә «Фәнни-фәлсәфәүи терминология» китабын туплай һәм баҫтыра.

Әүҙем сәйәси эшмәкәрлек алып бара, 1900 йылдар һуңында Грузин социал-федералистик партия ағзаһы була, ә 1917 йылда уның туранан-тура ҡатнашлығында Милли-демократик партияға нигеҙ һалына. Ул 1905 йылда Илья Чавчавадзе төҙөгән программаға нигеҙ булып тора. Церетели был партияла иң билдәле фигураларҙың береһе була.

1890 йылдар аҙағында — Грузия грамоталылыҡ йәмғиәте ағзаһы.

1917 йылда Грузияның милли йыйылышына һайлана.

1918 йылдың 26 майында Грузияның Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына ҡул ҡуя.

Грузия советлаштырылғандан һуң (1921) илдә ҡала. 1921—1926 йылдарҙа Кутаисиҙа табип булып эшләй. 1926 йылда Тбилисиҙа йәшәй һәм эшләй. 1930 йылға тиклем «Джансахкомис моамбе» медицина журналын мөхәррирләй.

75 йәшендә вафат булды. Тбилисиҙың Верейский зыяратында ерләнгән. 1980 йылдар аҙағында зыяраттың ҙур өлөшө уның эргәһендә биналар төҙөлөүгә бәйле, күсерелә. Василий Церетели ҡәбере юғала.

Улы — Георгий Церетели, ғалим-шәрҡиәтсе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.

## Әҙәбиәт
* თამარ ღვალაძე. ვასილ წერეთელი. — გაზ. «ლიტერატურული საქართველო», 9 სექტ. 1988.
* ლეილა ბიწაძე. არდავიწყება მოყვრისა, ქუთაისი, 2004, გვ. 155—156.
* ვასილ წერეთლის (1862—1937) დაბადებიდან 150-ე წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენცია (თბილისი-ჭიათურა, 2012 წლის 18-20 ოქტომბერი). პროგრამა და მასალების კრებული. პ/მგ. რედაქტორი ლევან ზ. ურუშაძე, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გამოცემა, თბილისი-ჭიათურა, 2012, 86 გვ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)
Йылыу

**Йылыу**— йылғаның боҙ ҡатламындағы таҙа (асыҡ) һыу майҙаны йә иһә диңгеҙ һәм күлдәрҙең боҙло майҙандарында туңмай ҡалған йәки ирегән урын).

Йылыуҙарҙы тиҙ ағымлы йылғаларҙа, плотиналарҙан сыҡҡан һыу ағышынан түбәнерәк ағымда, сағыштырмаса йылы һыу (сәнәғәт предприятиелары ҡулланған һыуҙар, ҡарандар, күлдәрҙән сыҡҡан йылға башы) ҡойған урындарҙа, шулай уҡ боҙ айырылғанда (мәҫәлән, диңгеҙҙә ел тәьҫирендә) күҙәтергә мөмкин.

Йылыуҙар һыу эсендә боҙ һәм сыйҙым барлыҡҡа килеү сәбәпсеһе булып тора, улар йылғаның түбәнге ағымында өйөлөп () һыу быуылыуына килтерергә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *А. И. Чеботарёв* Гидрологический словарь. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 224 с.
* .
Кеүәшле

**Кеүәшле** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 640 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.

Кеүәшле йылғаһы Йомаш ауылы уртаһынан аға.

Сафиулла Иҫәновтың сайтынан:

Башҡорттар ырыуҙарға берләшеп йәшәгән осорҙа Урғаҙа йылғаһы буйында Арыҫлан исемле ҡарт көн иткән. Уның оло ҡатынынан Байыш, Йомаш, Ямаш исемле улдары булған. Йомаш менән Ямаш һунар итергә яратҡан.

Һунарҙа йөрөгәндә улар хәҙерге Йомаш ауылы ултырған ерҙән дә үтәләр. Был ике һөҙәк тау араһынан аҡҡан йылға үҙәне була. Шуға иғтибар итәләр: йылға боролоп-боролоп аға һәм урыны-урыны менән ҡая-ташлы тауҙарҙы урай. Аҡҡан һыу тау итәгендә буран-елдән ышыҡланыуға уңайлы соҡорҙар, уйымдар хасил итә. Шул ҡыуыш урындарҙа улар үҙҙәре лә ел-ямғырҙан һаҡланып, ял итеп алыр булған. Бына шуға ла был йылғаны «Ҡыуышлы» тип атайҙар. Аҙаҡ уның исеме «Кеүәшле» булып китә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004976

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200497

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сыйҙым

**Сыйҙым** - () — нормаль шарттарҙа шыйыҡ хәлдә булған матдәнең ҡаты тупланмалары, йәғни, көҙгө һыу өҫтөндә туңа башлаған ҡар ҡатыш боҙ. Сыйҙым яҙғыһын боҙ киткәндә лә барлыҡҡа килә 

Боҙ миҡдарына ярашлы рәүештә, сыйҙым шыйыҡсала аға алыу һәләтен һаҡлай йәки тығын барлыҡҡа килеү арҡаһында был һәләтен юғалта. Ниндәй миҡдарҙа булһа ла сыйҙымдың шыйыҡлыҡта  ағыусанлығы кәмей. Сыйҙым хасил булһын өсөн, билдәле бер температурала матдәнең шыйыҡ фазанан ҡаты фазаға алмашыныуын тәьмин итә торған шарттар кәрәк.

## Һыу сыйҙымы
*Һыу сыйҙымы* ғәҙәттә, ағым йәки һыу ятҡылыҡтарында һауа температураһының һыу туңыуға яҡын (0 °C) мәлендә барлыҡҡа килә һәм боҙҙан тора.

Ҡағиҙә булараҡ, сыйҙым боҙ *шыяһынан* (ледяное сало) һәм һыулы ҡарҙан (снежура) барлыҡҡа килә. Сыйҙым төрҙәре:

* *өҫкө* сыйҙым — һыу өҫтөндә йөҙә;
* *төпкөл* сыйҙым — тәрәндәге боҙ кристалдарынан һыу эсендә барлыҡҡа килә .

Сыйҙым боҙ торор алдынан һыу температураһы 0 °C -тан түбән булғанда барлыҡҡа килә. Сыйҙым йыш ҡына йылыуҙарҙан түбән яҡта һәм һыуһаҡлағыстарҙың түбәнге бьефында килеп сыға.

Һыу өҫтөндә һәм эсендә йылға түбәненә аҡҡан сыйҙым бер урынға йыйылып, сыйҙым тығыны () хасил булыуы мөмкин. Был осраҡта һыу кимәле күтәрелеүе ихтимал.

Гидротехник ҡоролмаларҙы эксплуатациялауҙа сыйҙым, ҡоролма өлөштәренә тулып, ҙур ғына ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, уны таҙартырға һәм йылытып иретергә тура килә.

## Видео
* Ледоход--(Шуга) в Уфе на р.Белая.Ағиҙелдә боҙ ҡатнаш сыйҙым аға
* Томь йылғаһында сыйҙым аға

## Иҫкәрмәләр
Нуруғосмания

**Нуруғосмания мәсете** (тур. Nuruosmaniye Camii) — XVIII быуат мәсете, Истамбулдың иҫке өлөшөндә Сөмбөрлөташ майҙанында урынлашҡан.

1748 йылда мәсет төҙөлә башлай (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1749 йылда) солтан Мәхмүт I (1730—1754) идара иткән осорҙа һәм 1755 йылда солтан Ғосман III идара иткән ваҡытта тамамлана. Мәсет барокко стиле менән төҙөлә. Мәсет комплексын икенсе янғында янған мәсет (Фатима мәсете) урынына төҙөлә. Йола буйынса мәсеткә нигеҙ һалыусының исеме бирелә, әммә солтан Мәхмүт I төҙөлөштө тамамлай алмай вафат булып ҡуя. Уның вариҫы, Ғосман III, мәсеткә Нуруғосмания исеме бирә(төр. Nur-Osmani u — *Ғосмандың изге яҡтылығы*). Шулай уҡ исем көмбәҙгә яҙылған Ән-Нур сүрәһе аятының тәүге һөйләменән алынғандыр тип тә фараз ителә   
 
Икенсе йоланан сигенеү булып бинаның тышҡы стеналарын биҙәү тора: манараларҙың түбәләре декоративланған һәм үҙәк нефта ҙур уйым (ниша), өс инә торған ишектәр менән. Мәсет көмбәҙенең иң ҙурыһы 32 тәҙрәменән дүрт аркала урынлаштырыла . Мәсет 5 рәт урынлашҡан 174 тәҙрә менән яҡтыртыла. Тәҙрәләр шулай уҡ барокко стилендә биҙәлгән. Михраб шулай уҡ классиканан айырмалы ярты көмбәҙ менән ябылған. Боронғо йоланы сағылдырған берҙән-бер элемент — бина эсендәге киң семәрле фриз, матур каллиграфик һүрәтләнеш менән Ҡөрьәндең беренсе сүрәһе.

Комплекс мәсет, мәҙрәсә, имарет (ашхана), Ғосман III әсәһенең төрбәһе - вәлидә Шәхсувар Солтан, ҡулъяҙмалар китапханаһы ғосман, ғәрәп һәм фарсы телдәрендәге һәм туранан-тура Капал Чаршаға инә торған ерҙә фонтандан тора.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Мәсет Нуруғосмания
* Мәсет WikiMAPIA н Нуруғосман
Ҡышлауар

**Ҡышлауар** — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 664 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә.

## Атамаһы
*Ҡышлауар* атамаһы *ҡышлау* һүҙенән алынған.

Сафиулла Иҫәновтың сайтынан:

Башҡорттар ырыуҙарға берләшеп йәшәгән осорҙа Урғаҙа йылғаһы буйында Арыҫлан исемле ҡарт көн иткән. Уның оло ҡатынынан Байыш, Йомаш, Ямаш исемле улдары булған. Йомаш менән Ямаш һунар итергә яратҡан. Шулай бер көндө, бүре ҡыуа торғас, улар бай тәбиғәтле, һоҡланғыс, мул һыулы йылға буйына килеп сыға. Был йылға Һаҡмар була. Йәй үтә. Ҡыш тыуып, тәүге ҡар яуғас та улар был матур туғайға тағы ла бүре ауларға килә. Көнө буйы йәнлек баҫтырып, Ямаштың аты бик арый. Шуға ул, аҙаҡ килеп алырбыҙ тип, арыған атын ҡалдырып, алмашҡа алған атын менеп, ҡайтып китә. Бер нисә көндән киләләр, әммә көслө буран сығып киткәс, атты таба алмай, бүре-маҙар ашағандыр инде тип, кире боролалар.

Йәй еткәс улар тағы ла шул туғайға киләләр, аптырап китәләр, теге аттары иҫән-һау, йылға буйында утлап йөрөй икән. Шунан ат ҡышлап сыҡҡан был ергә «Ҡышлауар» тип исем бирәләр.

Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылы халҡы Ҡышлауар йылғаһында мал-тыуарын һуғара, ҡош-ҡорт та шунда туйына. Ҡышлауар шул уҡ ваҡытта Һаҡмар йылғаһының төп туйындырыусыһы булып тора.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004938

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200493

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Көйәнтәләр сөйгә эленер 
*
Сыйҙым тығыны

**Сыйҙым тығыны** — () — көҙгө сыйҙым аҡҡан һәм боҙ тора башлаған осорҙа йылға йырҙаһында сыйҙым, боҙ ҡатламы өйөлөүе.

Сыйҙым тығыны һыу ағышын быуып, уның күтәрелеүенә, йырҙаның йә һыу үткәреү ҡоролмаһы уйымдарының үткәреү һәләтен кәметеүгә, һәм яр буйы майҙандарын һыу баҫыуға килтерә торған күренеш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Боҙ тығыны

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Н. Т. Кавешников. Эксплуатация и ремонт гидротехнических сооружений. — М.: Агропромиздат, 1989. — 272 с.
Оло Гөмбәт

**Оло Гөмбәт** — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының уң ярында уның тамағынан 14 километрҙа урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 37 км тәшкил итә.

## Атаманың килеп сығышы
Топоним Гөмбәт тигән башҡорт ир-ат исеменә барып тоташа.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, һыу Яйыҡ һыу бассейны округына, йылғаның һыу хужалығы участкаһы —Оло Эйек тйылғаһы ҡушылған урындан алып тамағына тиклем Һаҡмар йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007005.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Туғыҙтимер

**Туғыҙтимер **() — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Оло Юшатыр йылғаһына һул яғынан (тамағынан 53 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км тәшкил итә.

## Атамаһы
Туғыҙтимер атамаһы Туғыҙтимер төрки ир-егет исеменә барып тоташа. *Туғыҙ* һәм *тимер* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ырымбур өлкәһе Төлгән районында Туғыҙтимер ҡасабаһы бар (икенсе исеме *Михайловское*). 1800 йылғы Ырымбур картаһында (хәҙер Көйөргәҙе районы Яманһары ауылы территорияһы) бер нисә Туғыҙтимер йылғаһы һәм ауылы күрһәтелгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006862

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200686

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Күсәбә

**Күсәбә** — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яҡтан (тамағынан 670 километр алыҫлыҡта) Сыңғыҙ ауылы тирәһендә, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә.

## Этимологияһы
Варианты — Күсбә. *Күсәбә* һүҙе күсмә тормош алып барыусы мәғәнәһендә бирелгән.

Башҡорт тел белгесе М. Усманова фаразлауынса, Урта Урҙала бүлексә атамаһы *күсәбә* этнонимынан алыныуы ихтимал.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Урал (Рәсәй бассейны өлөшө).

Реестрҙа яңылыш *Күрисә* тип күрһәтелгән.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды:

— 12010000512112200004921.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Асанғазы Оразҡул Асанғазы ҡыҙы

**Асанғазы Оразҡул Асанғазы ҡыҙы** (22 февраль 1952 йыл) — Ҡаҙағстандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Оразҡул Асанғазы ҡыҙы Асанғазы 1952 йылдың 22 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Жамбыл өлкәһе Чуй районы «Актүбә» колхозына ҡараған Бирлик ауылында тыуған.

1969 йылда Жамбыл өлкәһенең Чуй районы Толеби ауылы ҡаҙаҡ урта мәктәп-интернатты тамамлай.

Был 1973 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтын отличие менән тамамлай. Уҡығанда Ленин стипендияһын ала, факультеттың комсомол комитеты секретары була, шул ваҡытта уҡ партия сафына инә.

1991 йылда Алма-Ата политология һәм идара итеү институтында «Физика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса белем ала.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1973 йылда Шымкент өлкәһе Һарыағаш районы Жамбыл исемендәге урта мәктәптә уҡытыусы булып башлай.

1979—1982 йылдарҙа — К. Маркс исемендәге урта мәктәп директоры.

1982—1985 йыл — Һарығаш ҡалаһының К. Сатбаев исемендәге 10-сы мәктәп-интернаттың директоры.

1985 йылдан — партияның Алғабаҫ районы комитеты секретары.

1987 йылдан — партия район комитетының икенсе секретары.

1988 йылдан — халыҡ депутаттарының Алғабаҫ район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.

1990—1992 йылдарҙа — халыҡ депутаттары өлкә Советының деология бүлеге мөдире, тел, мәҙәниәте һәм милләт-ара  бүлеге начальнигы.

1992—1993 йылдарҙа — Һарыағас районы әкимиәтенең әкиме.

1993—1995 йылдарҙа — Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе әкиме урынбаҫары.

1995 йылдан алып 1996 йылға тиклем — Әл-Фарабий районы Шымкент ҡалаһы әкиме.

1997 йылда Шымкент ҡалаһы әкиме урынбаҫары.

1998 йылдан 2006 йылға тиклем — Астана ҡалаһы Һарыарҡа районы әкиме урынбаҫары.

2006 йылдан алып 2012 йылға тиклем — Астана ҡалаһының телдәр үҫтереү буйынса Идаралығы начальнигы.

## Һайланған вазифалары, депутатлыҡ эштәре
1994—1995 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Юғары Советы XIII саҡырылыш депутаты.

2012 йылдың 18 ғинуарынан 2016 йылдың 20 ғинуарына тиклем — Мәжилис депутатыҠаҙағстан Республикаһы Парламенты V саҡырылышы .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1978 — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (СССР)
* 1983 — «Ҡаҙаҡ ССР-ы халыҡ мәғарифы алдынғыһы»
* 1999 — Астана ҡалаһы әкименең Рәхмәт хаты
* 2001 — Байдибек һәм Һарыагас районының почетлы гражданы
* 2001 — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғонона 10 йыл» миҙалы
* 2008 — Курмет ордены
* 2010 — «Ҡаҙағстан мәҙәниәте эшмәкәре»
* 2011 — «Ҡаҙағстан республикаһының бойондороҡһоҙлоғона 20 йыл» миҙалы
* 2015 — «Ҡаҙағстан Республикаһы Конституцияһына 20 йыл» миҙалы
* МДП миҙал «Нур Отан» «үшін қызыметі Белсенді»
* 2017 — Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенең почетлы гражданы
* 2019 — Парасат ордены, Акордта (2019 йылдың 12 декабре)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Асанғазиевна Асанғаз Оразҡул — Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты Депутаттары Мажилис
Боҙ тығыны

**Тығын** - () — боҙ киткәндә йылға йырҙаһында боҙ өйөлөп, һыу ағымын ҡыҫырыҡлаған һәм һыу күтәрелеүенә сәбәп булған булған күренеш

## Тасуирламаһы
Тығындар ғәҙәттә  йылға  бөгөлдәрендә, йырҙа тарайған һәм һай урындарҙа барлыҡҡа килә. Бындай урындарҙа боҙ киҫәктәре ауырлыҡ менән үтә һәм бер урынға өйөлә башлай. 

Тығын арҡаһында һыу кимәле  күтәрелә, ҡайһы ваҡыт тирә-йүнде һыу баҫа. Ғәҙәттә, оло тығындар яҙ көнө көньяҡтан төньяҡҡа табан аға торған ҙур йылғаларҙа күҙәтелә.

Йылғаларҙа сыйҙымдың  һыуҙың арҡыры киҫелешендә тупланып өйөлөүе һәм һыуҙы өҫкә ҡыҫа башлауы сыйҙым тығыны тип атала.

## Көрәш ысулдары
Боҙ тығынына ҡаршы көрәшеү өсөн боҙ өҫтөн ҡарайталар, сөнки ҡара төҫтәге боҙ ҙа, ҡар ҙа тиҙерәк ирей;  боҙватҡыс йә иһә боҙ ҡырҡҡыс машиналар , шартлатыуҙар, авиация ярҙамында бомбаға тотоу, ҡыҫылған һауа ебәреү ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Пятры

## Һылтанмалар

*
Һыу кимәле

**Һыу кимәле** - () — һыу өҫтө бейеклеге, ул билдәле бер даими яҫылыҡҡа ҡарата сағыштырып иҫәпләнә  (ҡағиҙә булараҡ - ординарға ҡарата).

## Тасуирламаһы

Һыу кимәле төшөнсәһе тәбиғи һәм яһалма һыу ағымдары, һыуһаҡлағыстар, шулай уҡ улаҡтар өсөн ҡулланыла.

Рәсәйҙең Европа өлөшөндә йылғаларҙағы һыу кимәле  гидрологик режимға ярашлы рәүештә минималь (түбәнге) һәм максималь (үрге) кимәлдәргә етә.

Яҙ ташҡын ваҡытында  һыу кимәле юғары күтәрелеүе күҙәтелә. Көҙ һыу кимәле күтәрелеү  ямғыр яуыуға бәйле, шулай уҡ ташҡындар була. Ҡыш һәм йәй һыу кимәле  төшә (:ru:межень). Йыш ҡына шишмәләр һәм йылғалар кибә. Башҡа тәбиғәт зоналарында һыу кимәле үҙгәреүе башҡаса булыуы мөмкин, был ул тарафтарҙағы яуым-төшөм  һәм температура режимына бәйле.

## Һыу кимәлен билдәләү

Һыу кимәле гидрологик постарҙа үлсәнә. Һыу кимәле үҙгәреше графигы гидрограф тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Урез воды
* Мутность воды
* Уровень моря
* Высота над уровнем моря
* Грунтовая вода

## Әҙәбиәт

* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. Л.: Гидрометеоиздат, 1978.

## Һылтанмалар

*
Яланка

**Яланка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Томашпиль һәм Ямпиль райондары аша көньяҡҡа табан аға. Маркивканың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 34 километр. Бассейн майҙаны — 227 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.