open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алышев Николай Фёдорович

**Алышев Николай Федорович** (1901—) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1922—1923). Сталин өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советы башҡарма комитетының рәйесе (1947—1949). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы (1941—1942).

## Биографияһы
1901 йылда Түбәнге Новгородта тыуған. 1920 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.

1919 йылдан 1921 йылға тиклем — Ҡыҙыл армияһы яугиры.  1920 йылда ведомство һаҡлау ғәскәре сәйәси курстарын тамамлай. 1921 йылда Башҡортостан губерна комсомол комитеты бүлегенең мөдире, артабан, 1922—1923 йылдарҙа — Башҡортостан өлкә комсомол комитетының яуаплы секретары була.

1924—1933 йылдарында Ҡыҙыл Армияла сәйәси эш менән шөғөлләнә, кавалерия полкы, бригадаһы, дивизияһы комиссары. 1933 йылдан 1941 йылға тиклем Сталин өлкәһенең (хәҙер Донецк өлкәһе) МТС-ында һәм совхоздарында эшләй. Еленово МТС-ы сәйәси бүлеге начальнигы, һуңғараҡ — әлеге МТС-тың директоры була. Ике йыл дауамында өлкә ер бүлеге начальнигы һәм тағы ла ике йыл — Великоновоселковский районындағы 4-се һанлы «Металлург» совхозы директоры вазифаһын биләй.

1941—1942 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында Көньяҡ фронтта уҡсылар полкы комиссары вазифаһында хеҙмәт итә, кавалерия кесе лейтенанттары курстары комиссары була. Сәләмәтлек торошо буйынса Ҡыҙыл Армиянан демобилизациялана.

1942—1943 йылдарҙа Баҡы ҡалаһында махсус сауҙаның ярҙамсы хужалығы мөдире була. 1943 йылда Сталин өлкәһенә кире ҡайта, 4-се һанлы совхозы менән, ә һуңынан— сусҡасылыҡ тресы менән етәкселек итә. 1944 йылдың май айынан — Сталин өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1947 йылдың июлелән 1949 июненә тиклем — Сталин өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе.

1949 йылдың мартынан алып 1952 йылдың декабренә тиклемге осорҙа Әҙерләмәләр (заготовкалар) министрлығы вәкиле посын биләй.

## Наградалары
Ленин ордены, Үзбәк ССР-ының Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ (155-се, 33-сө указ) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Халасле

**Хала́сле** () — венгр халҡының милли балыҡ һурпаһы. Атамаһы  — балыҡ (йәки  — балыҡсы) һәм  — бульон, һурпа һүҙҙәренән алынған.

Халасле һурпаһын әҙерләгәндә башлы ғәҙәттәге һуғанды, ваҡ балыҡты ваҡ ҡына итеп турайҙар, шунан сусҡа майында борос менән (кибеттәрҙә һатылған паприка онтағы ла ярай, тик паприка пастаһы ярамай) болғап талғын ғына утта тиҙ генә ҡыҙҙыралар, һыу һалып (томат һуты), балыҡ таралып төшкәнсе быҡтыралар, шунан һуң ашты иләк аша һөҙәләр. Һурпаға эре балыҡ, ғәҙәттә карп(булмаһа йәйен, суртан) өҫтәп, бешерәләр. Халасле һурпаһын аҡ икмәк менән бәләкәй балсыҡ көршәктәрҙә бирәләр. Тышта, венгрҙар яратҡанса, ҡаҙанда әҙерләнгән халасле бигерәк тә тәмле була тиҙәр. Халаслены диңгеҙ балғынан бешермәйҙәр.

Венгрияла халаслены бигерәк тә ныҡ яратҡан бер нисә өлкә бар. Шуға күрә бер нисә төр халаслены айыралар:

* Дунай халаслеһы — Байя, Пакш һәм Комаром тирәһендәге балыҡ һурпаһы,

* Тиса йылғаһы буйындағы Сегед, Солнок өлкәләре халаслеһы,

* Балатон күле буйындағы Фюред, Лелле халаслеһы.

Себерҙә йәшәгән, венгрҙарға ҡәрҙәш хант халҡы ла балыҡ һурпаһын ошо рецепт буйынса әҙерләй. Карелдар ҙа ошондай уҡ балыҡ һурпаһын бешерә, тик уға әҙерәк бер йоҡа ғына лимон киҫәгенең һутын һығып өҫтәп, ҡаймаҡ менән ашарға яраталар.

Шуныһы ҡыҙыҡлы, башҡорт телендә «судак» (венгр телендә *csuka sügér*) — *һыла* (hyla) балығы тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уха

## Һылтанмалар
* Рецепт халасле. Кузнецова Е. К. Венгерская кухня. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2004. ISBN 5-94848-166-2
* http://itthon.hu/site/upload/mtrt/kiadvanyok/gasztro/en/gasztroPC_angol.pdf
* Венгерский рыбный суп халасле
Беренсе май паркы (Өфө)

**«Беренсе май» мәҙәниәт һәм ял паркы** — Өфөнөң Калинин районындағы Беренсе май урамының иң осонда, Орджоникидзе һәм Машина эшләүселәр урамдары киҫешкән урында урынлашҡан парк.

## Тарихы
Беренсе май паркы — Өфөнөң сағыштырмаса йәш паркы. Ул Калинин район халыҡ депутаттары советының 1991 йылдың 10 июлендәге ҡарарына ярашлы, «Калинин» ял һәм мәҙәниәт паркы булараҡ төҙөлә. 1995 йылда исеме «Беренсе май» мәҙәниәт һәм ял паркы тип үҙгәртелә, 1996 йылда муниципаль учреждение статусын ала, ә 2006 йылдан муниципаль унитар предприятие итеп үҙгәртелә.

Парк Черниковка халҡының популяр ял итеү урыны булып тора. Парк биләмәһендә урынлашҡан ташландыҡ «Тепличное» күле бысраҡ һәм сүп-сарҙы таҙартылған, уның ярҙары тигеҙләнгән һәм газон үләне сәселгән, күлдә фонтан төҙөлгән. Күлгә ике ҡараулы аллея илтә, «Мөхәббәт аркаһы» һәм «Теләктәр эскәмйәһе» ҡуйылған. Ҡыш паркта саңғы трассаһы һәм һырғалаҡ эшләй. Шулай уҡ ике йәштән ҙурыраҡ балалар өсөн аттракциондар булған балалар күңел асыу майҙансығы эшләй. Бында тротуар брусчаткаһы (шаҡмаҡлап ваҡланған таш) түшәү, тротуарҙың асфальт ҡатламын яңыртыу, торшер тибындағы фонарҙар ҡуйыу, декоратив ҡоймалар һәм балалар спорт майҙансыҡтары төҙөү планлаштырыла.

## Һылтанмалар
*  Парк Первомайский 
* 
*
Коростелин Сергей Илларионович

**Коростелин Сергей Илларионович** (21 сентябрь 1906 йыл − ?) — комсомол органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, капитан. 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сергей Илларионович Коростелин 1906 йылдың 21 сентябрендә Тамбов губернаһы Лебедянь өйәҙе Васильевка ауылында тыуған.

Милләте урыҫ. Башланғыс белемле.

1929 йылда Коммунистар партияһы сафына инә. Әүҙем, ныҡыш егет комсомол эшенең төрлө этаптарын үтә. 1926—1928 йылдарҙа егерме йәшлек Сергей Коростелин Йәш пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй, һуңынан ВЛКСМ-дың Лебедянск район комитетының секретары итеп һайлана. 1932—1935 йылдарҙа — Мәскәү аппарат заводының ВКП(б) ячейкаһы секретары, артабан Дәүләкән МТС-ы политбүлек начальнигының партия-мәҙәни эше буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй.

1935 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының политик уҡыу секторы, эшсе йәштәр бүлеге мөдире, 1937 йылдың октябренән 1938 йылдың ғинуарына тиклем — беренсе секретары.

1938 йылдың 11 июлендә нахаҡ ошаҡ буйынса ҡулға алына. Ҡулға алынған ваҡытта Өфө моторҙар эшләү заводында партком секретары була. Коростелин Сергей Илларионович 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә һәм 10 йылға иректән мәхрүм ителә.

1939 йылдың 22 сентябрендә реабилитациялана.

Музейный комплекс «Дорога памяти» сайты мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Сергей Коростелин 1942 йылдың 25 апрелендә Өфө ҡалаһының Жданов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ленинград, Карел һәм Балтик буйы фронтарында һуғыша, башта өлкән лейтенант, артабан капитан була. Ҡаһарманлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

Һуңғы миҙал менән бүләкләнеү фактына таянып, яугирҙың һуғыш аҙағынаса тиклем барып етеүен һәм Еңеү көнөн тере килеш ҡаршылауын фаразларға була.

Сергей Коростелиндың артабанғы яҙмышы тураһында башҡа мәғлүмәт юҡ.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». Башкирский комсомол: энциклопедия — Коростелин Сергей Илларионович.
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА 
* Списки жертв
* [Проект «Открытый список». Коростелин Сергей Илларионович (1906)](https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1906))
* Музейный комплекс «Дорога памяти» 2020. ВСЕ УЧАСТНИКИ ВОВ. Коростелин Сергей Илларионович
Аутосома

**Аутосома** — ата һәм инә заттарҙағы айырмалары булмаған парлы хромосомаларҙы аутосомалар тип атайҙар. Ата һәм инә заттарҙы айырып торған хромосомаларҙы енес хромосомалары тип атайҙар. Йәғни, был хромосомаларҙа енесте билдәләүсе ген урынлашҡан. Енес хромосомаларынан башҡалары аутосомалар. Мәҫәлән, дрозофиланың хромосомалар йыйылмаһы алты аутосоманан һәм ике енес хромосомаһынан тора. Ата затта һыңар, ә инә затта икеләтә һандағы таяҡса һымаҡ енес хромосоманы Х- хромосома, ә икенсе енес хромосомаһын (ата зат-гағы ике яурынлы хромосома, инә затта ул юҡ) — У- хромосома тип атайҙар. күсермәһен бирә.

Аутосомаларҙы иң ҙурынан башлап бәләкәйенә тиклем тәртип номере менән билдәләп сығалар. Мәҫәлән, кеше күҙәнәгенең диплоид йыйылмаһында 46 хромосома була. Унда — 44 аутосома (22 пар, 1 -ҙән 22-сегә тиклем номерланған). Бер пар енес хромосомалары (ир-аттарҙың кариотибында —ХУ һәм һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡында —XX).

## Аутосомалы нәҫел сирҙәре
Аутосом-доминант һәм аутосом-рецессив нәҫел ауырыуҙары була. Ул ауырыуҙарҙың  билдәләрен (симптомдарын) булдырыусы мутант гендар аутосомаларҙа урынлашҡан. 

Кеше геномы менән бәйле 94 иң-иң таралған нәҫел сиренең   77-е аутосомаларға  тура килә. Шуларҙың  45-е   тулы доминантлыҡ менән характерлана (салыш күҙлелек, үтәғарашлыҡ, йәғни дальнозоркость).  6 сир  тулы булмаған доминантлыҡ (күҙһеҙлек, эллиптоцитоз) осрағына ҡарай. 

Ҡалған 26 сир  — аутосом-рецессив  (альбинизм, галактоземий) булып тора. Шулай итеп, аутосомалар аша тапшырылған нәҫел сирҙәренең  доминанттары рецессивтарынан  күберәк.

Аутосом-доминант тибындағы  нәҫел сирҙәре   ата-әсәләренән балаларына күсә. Шуға  ғаилә сире булып торалар.  Доминант мутация йөрөтөүсе гетерозиготанан (әгәр ата-әсәйҙең береһе сәләмәт булһа) сирҙең балаларына тапшырылыу  ихтималлығы  50 %  була.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы

**Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы** (1933) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1963—1966).

Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы 1933 йылда БАССР-ҙың Дәүләкән районы Рублевка ауылында тыуған.
1958 йылда коммунистар партияһына инә.

1953−1954 йылдарҙа «Трудовые резервы» Балалар спорт йәмғиәтенең тренеры.

1954−1955 йылдарҙа «Колхозник» Балалар спорт йәмғиәтенең Башҡортостан советы инструкторы.

1955−1956 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдиренең урынбаҫары.

1956−1959 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетыныңхәрби-физкультура бүлеге мөдире.

1959−1963 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының икенсе, беренсе секретары.

1963 йылдың авгусынан 1966 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1966 йылда партия эшенә күсерелә. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлеге мөдиренең урынбаҫары.

1966−1969 йылдарҙа — «Урожай» Балалар спорт йәмғиәтенең Башҡортостан советы начальнигы урынбаҫары. заместитель начальника, главный инженер «Башмелеоводстрой» (1969−1980 йылдарҙа — «Башмелеоводстрой» төҙөлөш тресы идаралығының баш инженеры, начальнигы урынбаҫары.

1980−1988 йылдарҙа — «Башмебельсбыт» берләшмәһенең генераль директоры урынбаҫары.

1988−1992 йылдарҙа — «Башавтоспецоснастка» предприятиеһының директоры урынбаҫары.

1992−2000 йылдарҙа — «Константа» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй.

1965 йылда Өфөлә «Башкнигаиздат» нәшриәте Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улының «Обряды и обычаи народов СССР» исемле китабын нәшер итә.

Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы шахматтар менән даими ҡыҙыҡһынған, үҙе лә был уйынға битараф булмаған, хатта Башҡортостандың чемпионы исеменә лә лайыҡ булғаны билдәле. Ҡайҙа эшләһә лә, ул шахмат клубтарын асырға тырышты, тип шахмат спортына  ғүмер буйы тоғро ҡалған Юрий Шуганов ошолай иҫләй:

Умный, доброжелательный, с широкими взглядами на жизнь, лишенными зашоренности, закрепощенности, постоянно заряженный на шутку, всегда готовый помочь товарищу, тем более, если тот шахматист. Все эти качества плюс активный, деятельный характер проявились в нем, когда он стал сначала первым секретарем Уфимского горкома ВЛКСМ, а затем - и первым секретарем Башкирского обкома ВЛКСМ. Именно ему шахматисты Уфы обязаны появлению городского шахматного клуба на горсовете, а затем - и на ул. Салавата, 15. Последний просуществовал долгие годы и принял множество соревнований, в том числе и первенство России.В 1986 году решением Уфимского горспорткомитета был закрыт. Многим шахматистам Сулейманов помогал лично в жизненных передрягах, в том числе - и мне. .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Коммунистик урам (Өфө)

**Коммунистик урам** — Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондарында урынлашҡан. Сенный урамы аҙағынан башланып һәм Соҡалаҡ йылғаһы менән тамамланып, көнбайыштан көнсығышҡа тиклем һуҙыла.

## Тарихы
Хәҙерге Коммунистик урамдың өҫкө өлөшө башта Сенный, ә аҫҡы өлөшө Зыярат урамы тип аталған, сөнки Өфөнөң төньяҡ-көнбайыш ситендә ҡала православиеһы зыяраты урынлашҡан булған. 1796 йылда алпауыт ҡатын Аничкова үҙе һатып алған Аллаһ Әсәһе Успения ағас сиркәүен зыяратҡа күсерә. Һуңынан был урам сиркәүе исеме менән Успенский урамы тип атала башлай.

XVIII—XIX быуат сиктәрендә зыярат ҡала эсендә булғанға күрә, уның өсөн икенсе урын бүленә. Иҫке зыяраттан көнбайышҡа килгән урам Иҫке зыярат урамы, ә көнсығышҡа табан барған урам элеккесә Успенский урамы тип йөрөтөлә. 1819 йылдың планы буйынса Сенный майҙанының урам өлөшө Нижегородкаға төшөү урынынан башланып Өҫкө сауҙа майҙанына тиклем Сенный урамы тип атала башлай. 1824 йылда зыярат тулыһынса ябыла, ағас сиркәү мәхәллә итеп яһала, ә эргәһенә таштан Успенский сиркәүе төҙөйҙәр. Урамдың аҫҡы өлөшө Успенский тип кенә аталыуын дауам итһә лә, өҫкө урамды хәҙер Ҙур Успенский урамы тип йөрөтәләр.

1918 йылда, Октябрь революцияһынан һуң Өфө революционер-эсер Е. С. Сазонов хөрмәтенә урамдың исеме үҙгәртелә. 1937 йылда Өфөгә партия функционеры Андрей Жданов килер алдынан Өфө властары яңылышлыҡ ебәргәндәрен аңлап ҡала — ҡалала Сталин урамы юҡ. Ҙур Успенский урамы тиҙ арала юлбашсы хөрмәтенә Сталин урамы тип үҙгәртелә һәм 1961 йылдың октябренә тиклем шул исем менән йөрөтөлә, артабан ил буйлап бөтә Сталин урамдары Коммунистик урам тип үҙгәртелә. Ошондай исемде урам хәҙерге көнгә тиклем йөрөтә.

## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар
* Реаль училище, хәҙер — офис бинаһы
* Поликарповтарҙың абайса йорто, хәҙер Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы бинаһы
* Лобанов йорто, хәҙер — Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу идаралығы бинаһы
* А. М. Паршин йорто, хәҙер — Өфө гарнизонының Офицерҙар йорто

## Транспорт
Коммунистик урам буйлап автобус һәм маршрут таксиҙары йөрөй. Коммунистик урам ҡушылған Арал урамында транспорттың һуңғы туҡталышы урынлашҡан. Коммунистик урамда шулай уҡ троллейбустар ҙа хәрәкәт итә.

## Иҫтәлекле урындар
Коммунистик урамда Ленин скверы һәм Маяковский скверы сығып тора.

## Галерея

File:Улица Карла Маркса 12к7 (УГАТУ, Уфа) 5.jpg|Карл Маркс урамы менән Коммунистик урам киҫешкән ерҙә (Өфө дәүләт авиация техник университеты бинаһы, адресы буйынса Коммунистик урам яғынан Карл Маркс урамы, 12-се һанлы йорт)


## Сығанаҡтар
*
Ленин скверында Ленин һәйкәле (Өфө)

**Ленин скверындағы Ленин һәйкәле (Ѳфѳ)**. Өфө ҡалаһының үҙәгендә, Коммунистик һәм Ленин урамдары киҫелешендәге Ленин скверында урынлашҡан. Постаментта «ултырған» Ленин һәйкәленән ғибәрәт. Уның артында Ер шары менән стела күтәрелә.

## Тарихы
Ленинға беренсе һәйкәл 1924 йылдың 7 ноябрендә ҡуйылған. Был һәйкәлдең авторы И. А. Менделевич. Был илдәге тәүге Ленин һәйкәлдәренең береһе була. Ленин тулы кәүҙәһе менән һүрәтләнгән була. Постаментта «В. И. Ленинға, Өфө ҡалаһының хеҙмәтсәндәре. 1924 йылдың 1 майы» тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйылған була. Һәйкәл проектының авторы һәм төҙөлөш етәксеһе техник-төҙөүсе (һуңынан Өфө, Ташкент һәм Куйбышевтың баш архитекторы) Д. М. Ларионов була.

Киләһе йылда уҡ һәйкәл тирәләй сквер эшләнә, бының өсөн Ленинградтан махсус рәүештә Таврида баҡсаһы баҡсасыһы саҡырыла.

1939 йылда Өфөлә скульптор, Ленин һәйкәлдәренең торошон тикшереү буйынса дөйөм Рәсәй комиссия рәйесе С. Д. Меркуров булып китә. Уның ҡарары буйынса Менделевич скульптураһы Меркуровтың үҙе эшләгән һәйкәлдең типовой бетон күсермәһенә алмаштырыла, ә оригиналы хәҙерге «Гидравлик» заводының производство биләмәһенә күсерелә.

Һәйкәл авария хәленә килгәс, уны 1987 йылда граниттан эшләнгәнгә алыштырырға ҡарар ителә. Лениндың теүәл күсермәһен эшләүгә Ленинград скульпторҙарына заказ бирелә. Әммә үҙгәртеп ҡороу осороноң финанс ҡатмарлыҡтары арҡаһында скульптура һатып алынмай. Скверҙа ике тиҫтәнән ашыу йыл дауамында стелала, бөтә донъя буйынса марксизм-ленинизм идеяһын раҫлаусы символ булараҡ, бер глобус ҡына күренеп тора. Ер шарын уратып торған символик сылбыр СССР территорияһы өҫтөндә өҙөп ташлана.

Ҡала советы депутаттары, граждандар мөрәжәғәттәренә яуап итеп, 2011 йылдың 27 апрелендә Ленин һәйкәлен элекке тарихи урынына ҡайтарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Монумент бағыусы аҡсаһына тергеҙелә. Яңыртылған проект авторы Өфө скульпторы Хәлит Ғәлимуллин.

2011 йылдың 31 октябрендә яңыртылған Ленин һәйкәле урынына ҡуйыла.

2011 йылдың 2 ноябрендә һәйкәлде рәсми асыу тантанаһы була. Был сарала Өфө ҡалаһының рәсми кешеләре һәм ҡайһы бер сәйәси эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән КПРФ етәксеһе Геннадий Зюганов ҡатнаша.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Был иң беренсе Ленин һәйкәлдәренең береһе
* Был Ленин «ултырған» беренсе һәйкәл.
* Был Рәсәйҙә Ленинға XXI быуатта асылған иң беренсе һәйкәлдәрҙең береһе.
* Һәйкәл төҙөүҙә XVIII быуаттың мәрмәр ҡәбер ташы ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Открытие памятника Ленину в Уфе на 1-м канале
* Открытие памятника Ленину в Уфе на ИТАР-ТАСС 
* КП:Памятник Ленину открыл Зюганов
* Памятник Ленину . Башкирская энциклопедия.
Һыуһар өйө (скульптура)

**Һыуһар өйө** — XVII быуаттың уртаһынан алып Өфө ҡалаһының символы булған һыуһарға — арналған бронза скульптура композицияһы. Скульптура Каруанһарай эргәһендә ҡуйылған.

## Тарихы
Скульптура 2010 йылдың 8 июлендә тантаналы шарттарҙа, ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ Көнөндә, күп итеп йыйылған ҡала халҡы ҡатнашлығында асыла. Композицияның авторы Башҡортостан Республикаһы рәссамдар союзы ағзаһы, Халыҡ-ара скульпторҙар конкурстары лауреаты Хәлит Галиуллин, ул Өфөлә элек асылған урам һепереүсе һәйкәленең дә авторы.

Һәйкәл «МегаФон легенда бүләк итә»проекты сиктәрендә ҡуйыла һәм шунда уҡ халыҡ телендә рәсми булмаған: «Ҡайҙа эш хаҡы?» исеме ала.

Каруанһарайҙа ремонт эштәре үткәреү сәбәпле скульптура 2014 йылда Яҡутов исемендәге парктың көнсығыш инеү урынына күсерелә, һәм уны шунда ҡалдыралар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  (рус.).&#x20; «Мегафон».&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 7 июнь 2013.&#x20;7 июнь 2013 тикшерелгән.
Гомологик хромосомалар

**Гомологик хромосомалар** — ҙурлыҡтары, центромераһының урыны, формалары, биҙәге, гендарының төрө һәм һаны буйынса бер төрлө булған парлы хромосомалар.

Уларҙағы гендар (урындары) локустары буйынса тап киләләр. Был парлы хромосомаларҙың бер үк локусын биләгән парлы гендар аллель гендар тип атала. Йәғни, улар бер үк РНК йәки бер үк аҡһымды кодлай. Енси үрсеү ваҡытында организм был хромосоманың береһен әсәй организмынан, ә икенсеһен атай организмы аша ала.

Диплоид (*2n*) организмдарҙа геном гомологик (парлы) хромосомаларҙан тора. Йәғни, күҙәнәк ядроһында хромосомаларҙың һәр төрө икешәр була. Мейоз барышында гомологик хромосомалар айырым өлөштәре менән үҙ-ара алмашырға мөмкиндәр. Был күренеш кроссинговер тип атала. Кроссинговер генетик материалдың рекомбинацияһына алып килә һәм организмдарға хас үҙгәреүсәнлектең бер сәбәбе (сығанағы) булып тора

Гомологик хромосомалар бер-береһенең күсермәһе йәки копияһы булыуы мөмкин түгел. Сөнки, был хромосомаларҙың килеп сығышы бөтөнләй башҡа: организм уларҙың береһен әсәй, икенсеһен атай организмы аша ала. Гомологик хромосомалар бер уҡ гендар йыйылмаһы булһа ла, был гендарҙағы нуклеотидтар теҙмәһе бер үк төрлө түгел.

Составы менән тап килеп, гомологик  хромосомаларҙағы гендар бер иш (гомозигота) аллель булыуы ла, составы төрлө булып,  төрлө (гетерозигота) аллель булыуҙары ла мөмкин.

Йәғни, гомологик хромосомаларҙың бер үк локустарын бер үк гендың төрлө варианттары биләргә мөмкин. Бынан тыш, ҡайһы бер мутациялар һөҙөмтәһендә (дупликация, инверсия, популяциялар һәм делеция) гомологик хромосомаларҙағы гендарҙың торошо, урыны үҙгәрергә мөмкин

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
## Иҫкәрмә
Аветисян Минас Карапетович

**Минас Карапетович Аветисян** (; 20 июль 1928 йыл, Әрмән ССР-ының Ахурян районы Джаджур ауылы — 24 февраль 1975 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — әрмән рәссамы.

1960 һәм 1975 йылдар араһында Аветисян 500-ләп картина, шул сама уҡ рәсем, 20 ҙур фреска һәм тиҫтәнән ашыу театр тамашаһы өсөн проект эшләй. Ижады донъя һынлы сәнғәтендә шөһрәтле урын биләп тора. 

1988 йылда Спитакта ер тетрәгәндә Гюмриҙа уның фрескаларының бер өлөшө һәм тыуған ауылы Джаджурҙағы тыуған йорто емерелә. 

## Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
* 1947—1952 — Ф. Терлемезян исемендәге Ереван художество мәктәбендә уҡый.
* 1952—1954 — Ереван художество-театр институтында уҡый.
* 1952—1954 — И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, һәйкәл ҡойоу һәм зодчество институтында уҡый.
* 1960 йылдан — Ереванда йәшәй.
* 1962 — Ереванда «Биш рәссам» экспозицияһы эшләнә, ул рәссамға ҙур билдәлелек килтерә.
* 1968 — Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы исеме бирелә.
* 1972, 2 ғинуар — Ереванда рәссамдың оҫтаханаһында янғын сыға.
1975 йылдың 24 февралендә тротуарға килеп менгән автомобилгә тапалып һәләк була. Күптәр Минас үлтерелгән тип уйлай.

## Хәтер
* 2000 йылда Әрмәнстанда Аветисянға арналған почта маркаһы сыға.
* рус шағирәһе Юнна Морицтың «Армения» (1983) тигән шиғри дилогияһының икенсе өлөшө Аветисянға бағышланған (беренсе өлөшө шағир Паруйр Севакҡа арналған).

## Ижады
Минас Аветисян ижадының өлгөргән осоро әҫәрҙәре контраст төҫтәрҙә, эре экспрессив эҙҙәр менән төшөрөлгән, уларҙа фовизм принциптары урын алған. Әҫәрҙәрендә Кавказ аръяғы сәнғәте традициялары ла ҙур сағылыш тапҡан. Оҫтаның пейзаждары, автопортреттары, жанрлы-символик ауыл мотивтары үҙенең эстетик асылын күрһәтеү ысулы тип баһалана. Минас Аветисян, дөйөм алғанда француз модернына һәм раннему авангарду начала XX быуат башындағы иртә авангардҡа тартылһа ла, үҙ заманына хас булған Рәсәйсә «ҡырыҫ стилгә» лә яҡын тора. Театр рәссамы һәм живописец-монументалист булараҡ та уңышлы эшләй.

## Эштәре
* Лаваш бешерәләр, 1972 — Ереван хәҙерге заман сәнғәте музейы
* Әңгәмә,1973-Шәхси тупланма-https://www.facebook.com/MinasAvetisyan1928/photos/a.398445266976854.1073741830.398435200311194/495887870565926/?type=3&theater
* Хачкарлы пейзаж, 1974 — Ереван хәҙерге заман сәнғәте музейы
* А. Спендиаров исемендәге Опера һәм балет театрында А. Хачатуряндың Гаянэ балеты сценографияһы, 1974.
* Гюмриҙа завод интерьерҙарын биҙәү, 1970—1974.

## Кинола
* Цвет армянской земли (1969) — дуҫы режиссёр Михаил Вартанов фильмында
* Минас. Реквием (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт, посвященный Минасу Аветисяну
* Официальный Твит блог, посвященный Минасу Аветисяну
* Биографии
* Минас Аветисян в фильме Минас. Реквием (1989)
* Минас Аветисян в фильме Цвет армянской земли (1969)
Әүешкүл

Әүешкүл Викиһаҡлағыста

**Әүешкүл** () — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Иҫке Байрамғол ауылы эргәһендәге күл. Шартадма йылғаһы ҡоя. Әүешкүл күле - Уй йылғаһы бассейнында. Төньяҡ-көнбайышта 643,7 м бейеклектәге түбә бар.

## Характеристика
Өҫкө майҙаны — 2,24 кв. км, оҙонлоғо 2,1 км, киңлеге 1,4 км, уртаса тәрәнлеге — 1,85 м, һыу күләме — 4,14 млн куб м; һыу өҫтө майҙаны — 7,54 кв. км. Әүешкүл күленең диңгеҙ кимәленән бейеклеге 413 метр.

Күл тектоник сығышлы, силур һәм девон (серпентинит, ҡомташ, балсыҡ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән. Сеүәтә формаһында соҡоро бар, төбө һөҙәк, ләмле.

Атмосфера яуым-төшөмө менән туҡлана, эвтрофлы (йылғаларға ағып төшкән һыу менән органик матдәләр килеп, биологик бысраныу килеп сыға. Микроорганизмдар ныҡ үрсей, һыу үҫемлектәре көслө үҫә.Уларҙың ҡулланылып өлгөрмәгәндәре сереп һыу ятҡылығын бысрата. Етештереүсе-ҡулланыусы-тарҡатыусы балансы боҙола).

Ландшафты — ташлы дала, ҡайынлы урман. Күлдең көнбайыш ярынан Әүештау тауы күтәрелә (диңгеҙ кимәленән 645 метр, күл өҫтөнән 230 метр). Күл яры буйлап йәшмә ятҡылығы бар.

## Фаунаһы
Күлдә табан балыҡ, һаҙан, ҡорман, ҡарабалыҡ, алабуға, сабаҡ, суртан балыҡтары һәм ҡоштарҙан һоро торна, һуна өйрәк, ҡор һәм башҡалар тереклек итә.

## Топонимика
Күл исеме башҡорт һүҙе «Атауҙы Әүешкүл» — кәкре күлдән килеп сыҡҡан.
Әүешкүл ауылында Әүеш тауында Рамаҙан әүлиә, Уау диуана (Вәхит) тауы һәм шишмәһе бар.

## Һылтанмалар
*  
* http://uraloved.ru/mesta/bashkiriya/ozero-aushkul
* http://nashural.ru/Mesta/aushkul.htm 
* https://vk.com/id103336706?w=wall103336706_7663%2Fall В Эрмитаже находятся 4, а не 1 ваза из Аушкульской яшмы. В зале № 249 (2этаж) Голландского искусства 17 века поставлены две вазы 1824 г. и две вазы 1833г, сделанные мастером Коковиным (Екатеринбург).
Туғарсалған

**Туғарсалған** (шулай уҡ **Туғар Салған** (урыҫса Тугарсалган), экологтарҙа *Туғар-салған*) — Торатау шиханы итәгендәге күл. Күлдә ярымутрау бар, унда  элек кеше эшмәкәрлеге юҡ иткән үҫемлектәр-эндемиктар булған.

1965 йылдан тәбиғәт һәйкәле. «Туғар-салған күле һәм уның тирә-яғы» «Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре» исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ урыны майҙаны 100 гектар.

## Туғарсалған күле легендаһы
Борон-борон заманда, әле ошо Торатау торған ерҙә, ҙур океан булған, ти.  Был океан батшаһы — Һыухандың дүрт  уландары — Торатау батыр, Ҡуштау батыр, Йөрәктау батыр һәм иң кесеһе — Шәкетау икән. Улар бик дуҫ һәм дәртле тормош күргәндәр. Һәр ваҡыт бер-береһенә ярҙам ҡулы һуҙып торғандар, ти. Ләкин бер көндө уларҙың иленә Аждаһа ырыуы баҫып кергән. Улар бер өрөү менән Һыухандың биләмәләрен утҡа әйләндергәндәр. Тиң булмаған алышта, дүрт батыр Аждаһаны берҙәмлеге, татыулығы менән еңә алған. Ләкин Һыухандың иле ҡороған, океан янында көн күргән халыҡтар ҡоролоҡтан зарыға башлаған, ти. Океан төбө кибеп, ундағы йоҡлап ятҡан ен-пәрейҙәр уяна башлаған. Көн дә үлем,  көн дә ер тетрәүҙәре халыҡты меҫкен көнгә төшөрә башлаған.  Мал-тыуарҙы, кешеләрҙе ер йота, ут ҡамай икән был ерҙә. Дүрт туған ни эшләргә белмәй баш ватҡан сағында, Һыухан,  кешеләрҙе ҡотҡарам тип, үҙен халыҡҡа  ҡорбан иткән: юрматы ырыуын  йотоу ниәтендә асылған ер араһына аты менән һикергән. Дейеү һәм Аждаһалар иленә тоташҡан, йәһәннәм упҡыны шул уҡ ваҡытта кире ябылған,ти. Һыухан менән уның толпары юғалған ерҙә, төпһөҙ күл барлыҡҡа килгән. Был күлде әлеге ваҡытта Туғарсалған тип йөрөтәләр, ти.

## Географик ҡылыҡһырлама
Туғарсалған — Башҡортостандағы иң тәрән карст күлдәренең береһе. Уның оҙонлоғо 395 м, киңлеге 260 м, иң  ҙур тәрәнлеге 27 м. Күлдә шишмәләр күп .

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Озеро Тугар-Салган находится в 7 километрах от города Ишимбая 
* фильм о Тугар-Салгане
* Халҡыбыҙҙың уникаль ҡомартҡыһы — Торатауҙа үткәргән төн
Үләнде (күл)

**Үләнде** () — Башкортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы күл. Үләнде күленең көнсығыш яры тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора (1997) (Ҙур биологик төрлөлөклө һәм экологик әһәмиәтле һыу-һаҙлыҡ комплексы).

Атауҙы күле Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Северный ауылынан 2,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.

## Характеристика
Майҙаны — 1,9 кв. км, оҙонлоғо 2 км, уртаса киңлеге 1,9 км.

Күл тектоник сығышлы, һуңғы девон тоҡомдарында (андезит-базальт порфирит, базальт, туффит, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташ) барлыҡҡа килгән.

Күлдең төбө йәйпәк, ҡомло-ташлы ләмле, ярҙары һөҙәк, һаҙланған.

Тымыҡ күл, атмосфера яуым-төшөмдәре һәм грунт һыуҙары менән туҡлана. Һыу тоҙло, гидрокарбонатлы-натрийлы.

Эвтрофлы, тонсой торған күл. Күлдә балыҡтар бар (табан балыҡ, ҡарабалыҡ һәм алабалыҡ), ҡаҙ, өйрәк, көйөлдө, бүрекле ҡара өйрәк, сүрәгәй өйрәк, керелдәк сөрәгәй һәм башҡалар йәшәй.

Ландшафт — дала, буш ятҡан көтөүлектәр.

## Топонимика
Күл исеме башҡорт телендәге «Үләнде» — үләнле, үлән баҫҡан һүҙенән килеп сыҡҡан.

## Һылтанмалар
*  

* http://www.abyalil.ru/tourism/passport.pdf 

## Иҫкәрмәләр
Минһажев урамы

**Минћажев** урамы Өфө ҡалаһының Киров һәм Совет райондары биләмәһендә урынлашҡан. Урам иҫке Өфөнөң шәхси сеткорындағы Соҡалаҡ сығанағынан башлана, аҙаҡСалауат Юлаев проспектын киҫеп үтеп, төньяҡҡа борола һәм Ҙур Граждандар урамы менән тоташа.

## Тарихы

Урамдың тәүге исеме: Репной биҫтәһе атамаһынан Ҙур Репной урамы тип атала. Урам Өфө Кремле стеналарынан башлана һәм төньяҡҡа ҡарай китә. XVIII быуат аҙағынан Себер юлы исеме менән Себер урамы тип атала башлай, ул юл Өфө Кремле стеналарынан Покров Изге Богородица һәм Николай Чудотворец сиркәүенә тиклем, артабан Дудкин кисеүенә тиклем бара. Пугачев ихтилалы ваҡытында Өфөнө икенсе тапҡыр штурмлағанда был урам буйлап пугачевсыларҙың ҡалаға һуңғы уңышһыҙ һөжүме бара (1774 йылдың 25 ғинуарында).

1819 йылда Өфө ҡалаһының планы буйынса уоар ҡаланың төньяҡ ситенә, Богородский урамына (хәҙер Революция урамы) тиклем дауам итә. Һуңынан урам, уға көнсығыштараҡ параллель булған күрше Кесе Себер (хәҙер Ветошников урамы) урамынан айырыу өсөн, Ҙур Себер урамы тип атала башлай. 1879 йылда Ҙур Себер урамы ҡаланың көнсығыш сиге була. XX быуат башында бында фәхешханалар асыла, уларға ҡарата табип күҙәтеү аҫтындағы эштәрҙе яйға һалыу маҡсатында, шулай уҡ һалым һалыу буйынса тотош квартал бүленә. Йорт идаралығына зина йорттары өсөн оҙонлоғо 80 сажин, киңлеге 36 сажин бирелгән урындарҙы айырым кварталға әйләндерергә һәм 16 йортҡа бүлергә1930-40 йылдар осоронда Себер урамы Семен Буденный хөрмәтенә атала. Тулыһынса урам РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың Халыҡ артисы хөрмәтенә Ғималетдин Минһаж улы Минћажев исеме менән үҙгәртелә (1899—1955 йй.).

## Транспорт
Йәмәғәт транспортынан Минһажев урамы буйлап Иҫке Өфөнө Үҙәк менән тоташтырыусы тик трамвай хәрәкәте генә ойошторолған (№ 1, 16, 18, 21), ҡушма маршруттары).

## Биналар һәм ҡоролмалар
* Покров сиркәүе
* Өфө урман хужалығы техникумы
* Урам аҙағында студенттар ҡаласығы
* Башҡорт дәүләт университетының химия-технология факультеты
* Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге ҡала үҙәк балалар китапханаһы

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Папян Асмик Арутюновна

**Папян Асмик Арутюновна** (; 2 сентябрь 1961 йыл) — СССР һәм Әрмәнстандың опера йырсыһы. The Washington Post гәзите уны «иң яҡшы тере Норма» тип атай.

## Биографияһы
Асмик Арутюновна Папян 1961 йылдың 2 сентябрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуа. 

1982 йылда — Комитас исемендәге Ереван дәүләт консерваторияһының скрипка класын, 1985 йылда вокал факультетын (етәксеһе М. А. Арутюнян) тамамлай. Профессиональ карьераһын Асмик Папян Спендиаров исемендәге Ереван опера һәм балет театрында башлай. СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә сығыш яһай. 1993 йылда, бер нисә халыҡ-ара конкурста еңгәндән һуң,  саҡырыла.

Асмик Арутюновна донъяның күп театрҙарында күп һанлы опера ролдәрен башҡара, улар араһында: Вена дәүләт опера театрында Донна Анна («Дон Жуан»), Рахиль («Жидовка»), Леонора («Сила судьбы»), Абигайль («Набукко»), Лиза («Пиковая дама»), Тоска («Тоска»), Аида («Аида»); Миландың Ла Скала театрында Абигайль, Барселонаның Театр дель Лисеу театрында Аида; Париждың Бастилия Операһында Матильда («Вильгельм Телль»), Лиза; Нью-Йорктың Метрополитен-операһында Аида, Норма, леди Макбет, шулай уҡ Леонора («Трубадур»). Винченцо Беллиниҙың «Норма»һында Норма партияһы йырсы репетуарының иң сағыу биҙәге булып тора, ул уны Европаның күп ҡалаларында һәм АҠШ-та йырлай. 

Артислыҡ карьераһы дауамында Асмик Папян донъяның мәшһүр дирижёрҙары һәм опера йондоҙҙары менән бергә сығыш яһай. 

Әле йырсы Венала йәшәй һәм Вена дәүләт операһында һәм Метрополитен-операла сығыш яһай. Концерттар менән тыуған иленә йыш ҡайта.

## Ҡаҙаныштары
* Әрмән мәҙәниәтенә индергән өлөшө өсөн Асмик Папян донъяла Әрмәнстандың мәҙәни илсеһе итеп тәғәйенләнә. 
* 2004 йылда Әрмәнстандың халыҡ артисткаһы исеменә лайыҡ була. 
* 2005 йылда бөтә әрмәндәр Католикосы Гарегин II тәҡдиме менән «Изгеләр Саак һәм Месроп» ордены менән наградлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Персональный сайт  
* Асмик Арутюновна Папян
* Биография на сайте Энциклопедии «Хайазг»
Татыш (күл, Башҡортостан)

**Татыш** — Башҡортостандағы күл, Илеш районында, Ағиҙел йылғаһының һул ярында Иҫке Татыш станцияһы эргәһендә (Иҫке Татыш ауылы) урынлашҡан.

## Этимологияһы
Атамаһы антропонимдан алынған.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан). Һаҡлау зонаһының майҙаны: 38,0 гектар.
Күл өҫтө майҙаны 0,38 кв. км, оҙонлоғо яҡынса 4 км, киңлеге 60 метрҙан 360 метрға тиклем. Тәрәнлеге 7 метрға етә. Күл йыл һайын 6 айға боҙ менән ҡаплана. Ноябрҙең тәүге көндәрендә туңа, һәм тик апрель аҙаҡтарында ғына ирей. Яҙ аҙағында күлдә һыу кимәле яҡынса 2 метрға күтәрелә, ә ҡоролоҡло, яуым-төшөмһөҙ көндәрҙә һыу кимәле бер метрға тиклем кәмей. Күл тымыҡ.

Һаҡлау объекты: Типик фауна һәм үҫемлектәр менән һыу-һаҙлыҡ комплексы. Тирә‑яҡ ландшафы аллювиаль, һаҙ тупраҡтарындағы һаҙланған болондарҙан, ҡыуаҡлыҡ һәм урмандарҙан тора, аҡ тал, һары тал һәм башҡалар үҫә. Яр буйын күл ҡамышы, киң япраҡлы екән, ябай уҡъяпраҡ һәм башҡалар баҫҡан, күлдә — һары томбойоҡ, һыу үләне төрҙәре үҫә.

Ажау, алабуға, суртан, һары һәм көмөш табан балыҡтары йәшәй, ҡыҫала бар. Ышылдаҡ аҡҡош, һоро селән, алаҡаҙ, өйрәктәр оя ҡоралар.

Айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тәғәйенләнеше:
# Бөтә тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.
# Төрлөлөгөн һаҡлау.

Күл эргәһендә Ағиҙел, Сөн, Иҫке Сөн йылғалары аға.

## Һылтанмалар
* http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/3400-tatysh 
* http://stirringtrip.com/ufa/dostoprimechatelnosti/ozero_tatxw.html 
* 

## Иҫкәрмәләр
Нела Ержишник

**Нела Ержишник** (; Баня-Лука, 18 июнь,1922 йыл — Волоско ( янында), 14 август, 2007 йыл) — хорват һәм югослав актрисаһы и комик. Тыуғандағы исеме — Невенка Марас (), икенсе никахынан һуң (Звонимир Блажевич менән, 1952 йыл) суҡындарғанда бирелгән исемен Марияны һәм иренең фамилияһын ала ().

## Биографияһы
Баня-Лука ҡалаһында Иван һәм Матилда Марас ғаиләһендә тыуа. Бала сағы Госпич һәм Оточаце ҡалаларында үтә, ошонда уҡ башланғыс синыфты һәм гимназияның өс синыфын тамамлай. 1935 йылда ғаилә Загребҡа күсенә, унда Горнийград гимназияһын тамамлай. Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте осоронда ҡаланың төп почта бүлексәһендә эшләй. Икенсе донъя һуғышынан һуң 1948 йылда Ерле актёр мәктәбен тамамлай.

Актёр карьера8ын Хорват милли театрында башлай, 1953 йылдаЗагреб драма театрына (хәҙер — Бранко Гавелла исемендәге драма театры) күсә. 1952 йылда Аристофандың "Лисистрат"ындағы төп роль актрисаға танылыу килтерә. Бранислав Нушичтың «Байбикә министерша» комедияһындағы төп роль уның һуңғы театрҙағы эше була.

1953 йылда «Зәңгәр аҡсарлаҡ» (, хорв. «Galeb Sinji») фильмындағы актриса өсөн кинолағы тәүге эш була.

1950-се йылдар аҙағында Загреб радиоһындағы «Веселич ғаиләһе» юмористик тапшырыуы уға ҙур популярлыҡ килтерә. Унда ул Марица Хрдало исемле ябай ҡыҙ образында илдә һәм донъяла барған ваҡиғаларға комик алымы менән комментарийҙар бирә. Иосип Броз Тито уның персонаждарын хөрмәт итә.

2003 йылда «Минең өс ғүмерем» () тигән автобиографик китап баҫтырып сығара

## Фильмографияһы

### Кинолағы эштәре
* «» (), 1953.
* «» (), 1954.
* «» (), 1955.
* «» (), 1956.
* «» (), 1957.
* «» (), 1957.
* «Кровь на 148 км» (), 1958.
* «» (), 1960.
* *«Uzbuna u Grand Hotelu»*, 1960.
* «» (), 1961.
* «Призраки» (), 1964.
* «» (), 1967.

### Телевидениялағы эштәре
* *«Poletarac»*, 1979.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Юрматы (Ишембай)

**Юрматы** — Ишембай ҡалаһы микрорайоны, уның көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

Юрматы микрорайоны ике өлөшкә бүленә — Юрматы-1 һәм Юрматы-2. Май, Алебастр һәм Көньяҡ микрорайондары менән сиктәш.

## Тарихы

## Урамдары
Микрорайонда күпселек урамдар Ишембай ҡалаһының атҡаҙанған нефтселәре исеме менән аталған. Исемдәр «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығы юллауы буйынса тәҡдим ителгән.
* Йәштәр урамы
* Булат Рафиҡов урамы
* Роман Бучацкий урамы
* Миңлеәхмәт Ғәйфуллин урамы
* Андрей Рябов урамы
* Халиҡов Тимербулат урамы
* Толстой урамы
* Валентин Шашин урамы
Башҡортостан Республикаһы «Ишембай районы» муниципаль район советының 2011 йылдың 20 майындағы № 35/508 ҡарары буйынса микрорайондағы өс урамдың исемдәре раҫланған:
* Маннанов урамы
* Сайранов урамы
* Черных урамы

## Хәҙерге торошо
2008 йылда микрорайонда торлаҡтың квадрат метры хаҡы юғары булыуы күҙәтелә. Бер квадрат метр өсөн хаҡ 12 мең.

Әлеге ваҡытта Юрматы — хәҙерге заманса төҙөлөш алып барылған биҫтә. Өй төҙөүселәрҙең өлөшләтә ҡатнашлығы шарттарында коттедждар төҙөлөшө алып барыла. Төҙөлөш ҡала һәм республика бюджетынан бүленгән аҡсаға алып барыла.

Юрматы — торлаҡ төҙөлөшө һәм сәнәғәт инфраструктураһын үҫтереү өсөн иң перспективалы биҫтә. Энергетика ҡеүәттәре етмәй, 15 МВт ҡеүәтле трансформатор подстанцияһы төҙөү кәрәк. Биҫтәнең икенсе өлөшөндә үҙләштерелгән территория майҙаны 22,9 гектар тәшкил итә, сафҡа индерелгән торлаҡ 16 мең кв. м.

2012 йылда микрорайонда электр менән тәьмин итеү системаһын ойоштороу планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр
Ишембай станоктар ремонтлау заводы

**«Ишембай станоктар ремонтлау заводы»** яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте— металл киҫеүсе һәм тимерсе-пресслау ҡорамалдарын ремонтлау заводы. Рәсәй баҙарында металл эшкәртеү ҡорамалдарының киң номенклатураһын модернизациялауҙы һәм ремонтлауҙы үҙләштергән берҙән-бер предприятие. Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Индустриаль шоссе, 2б.

## Тарихы
2005 йылдың апрелендә «Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы „Витязь“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән (хәҙерге «„Витязь“ машиналар эшләү компанияһы») аукционда 40000 кв. м. биләмәһе менән производство һәм административ майҙандың бер өлөшө һатып алына, предприятиеның бер нисә тапҡыр банкротлығы һөҙөмтәһендә ул туҡтап торған була. Ҡыҫҡа ваҡыт аралығында яңы урынға һигеҙ мең тонна самаһы станок ҡорамалдары күсерелә, цехтарға йылылыҡ, яҡтылыҡ, газ үткәрелә, кешеләр эшләү өсөн нормаль шарттар булдырыла һәм етештереү эштәре башлана.

Элекке хужаларҙан ҡалған үҫешкән кран хужалығы булыуы, уңайлы географик урыны завод үҫешенең нигеҙе булып тора. Өҫтәл оҙонлоғо 14 метрға тиклем булған буй-шымартыу станогын алыу ауыр һәм ҙур габаритлы станоктарҙы ремонтлау буйынса яңы мөмкинлектәр аса.

2010 йылдың 24 һәм 25 февралендә «Башстанкоцентр» компанияһы "Ишембай станоктар ремонтлау заводы"на экскурсия ойоштора.

2011 йылдың мартында Өфөлә Инновацион-сәнәғәт салоны ҡатнашсылары завод буйынса экскурсияла була.

2011 йылдың 27 һәм 28 сентябрендә «Металл эшкәртеү: станоктар, инструмент һәм технологиялар — 2011» (27-30 сентябрҙә, Өфө) XIV Төбәк-ара махсуслаштырылған күргәҙмәлә ҡатнашыусылар өсөн Ишембай станоктар ремонтлау заводында күсмә конференция ойошторола.

## Әҙәбиәт
Ахметов, Н. Уникальный завод: Ишимбайский станкоремонтный завод / Н. Ахметов // Восход.- 2010.- 2 марта.- С.1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ООО «Ишимбайский станкоремонтный завод»
* ОАО «Ишимбайский станкоремонтный завод»
Бирйән йылғаһы

**Бирйән йылғаһы** — Башҡортостандың Белорет районы Урал тауы биләмәһендә урынлашҡан Бирйән һыртынан ағып сыға. Инйәр йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Ул Белорет районының Йөйәк ауылынан 6 саҡрым өҫтәрәк килеп ҡоя. Инйәрҙең был киҫемендә Бирйән шаршыһы иң ҡаты, иң ҡурҡынысы.
 
Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.

Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе

## Этимологияһы

Бирйән — төп фараз: *бир* (ҡылым) һәм *йән* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән атама. Һыртында Һынташ тигән ҡая бар. Ололар һөйләүенсә, ул борон башҡорттарҙың табыныу урыны булған. Һынташ — бейеклеге ҡырҡ метр самаһындағы ҡая. Йыраҡтан ҡарағанда бәһлеүән кешегә оҡшатырға була. Ҡаяның бер яғынан башына тиклем менеп була. Элегерәк уның башында тәңкәләр ҡалдырып китер булғандар. Күрәһең, уның төбөндә ҡорбан салғандарҙыр. Бирйән атамаһы шул һынға салынған ҡорбандың йәнен биргәндән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр.

Бүре һәм йән тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар.

## Сығанаҡтар
* 
* Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.
* Таулы төйәк Белорет, 2012
* Дренажный мост через реку Бирьян http://wikimapia.org/25334661/ru/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%83-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%8C%D1%8F%D0%BD

## Һылтанмалар
Епифанцев Сергей Николаевич

**Епифанцев Сергей Николаевич** (1953) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1985—1987).

Епифанцев Сергей Николаевич 1953 йылдың май айында Өфөлә тыуған. 1975 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-электромеханик. Психология фәндәре кандидаты, социология фәндәре докторы,.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1975 йылда инженер-технолог булып башлай, 1975−1976 йылдарҙа СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге Өфө агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә мастер булып эшләй.
1978 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы.
Артабан йәмәғәт-партия ойошмаларында етәксе вазифаларын биләй.

1976−1979 йылдарҙа ВЛКСМ-дың агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә секретарь урынбаҫары; секретары.

1979−1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының ойоштороу бүлегенеъ мөдире.

1980−1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире.

1981−1985 йылдарҙа КПСС-тың өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлегенең инструкторы.

1985 йылдың ғинуарынан алып 1987 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1987 йылда ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетының эшсе йәштәр бүлеге мөдире.

1987−1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты секретары.

1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк комитеты секторы мөдире.

1991 йылдан «АРТЕЛЬ» акционерҙар йәмғиәтенең идараһының рәйесе, «МАГНА ЛТД» акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты, «НЕФТЕГАЗ» акционерҙар йәмғиәте директоры урынбаҫары, «Реформа» фондының советнигы, Мәскәү президент программалары фонды директоры, «МЕГАПИР» фонды идараһының рәйесе, «СКАФ» сәнәғәт-финанс компанияһы" ЯАЙ-нең генераль директоры урынбаҫары булып эшләй.
2000 йылдан — Көньяҡ федераль округында Рәсәй Федерацияһының Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары, 2004 йылдан — Ростов өлкәһе буйынса баш федераль инспекторы. 2008 йылдың декабренән — «Рәсәй тимер юлдары» («РЖД») ААЙ-ының президенты советнигы.

2009 йылдың апрелендә «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-ы президенты бойороғо буйынса Епифанцев Сергей Николаевич «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты — статс-секретары итеп тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Епифанцев Сергей Николаевич. Биография  
* НОВЫЕ НАЗНАЧЕНИЯ В ОАО «РЖД» 
* Диссертация Епифанцева
Донжашвили Тина Георгиевна

**Донжашвили Тина Георгиевна** (1916 йылдың 8 (21) сентябре, Тбилиси ҡалаһы —) — табип, грузин совет яҙыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Донжашвили Тина Георгиевна Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙа тыуған.

1-се Мәскәү медицина институтын һәм С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай.

1941—1945 йылдарҙа барған Бөйөк Ватан һуғышы һәм Япония менән 1945 йылдың йәйендә барған һуғышта ҡатнашҡан.

## Әҙәби ижады
Уның әҫәрҙәре нигеҙенә һуғыш эпизодтары һалынған
*  повесы (1947),
*  (1950) рус теленә тәржемәлә:  (1951), был әҫәр СССР-ҙа йәшәгән халыҡтарҙың дуҫлығына бағышланған.
*  (1956) романы, рус теленә тәржемәлә: 1968 йылда баҫып сығарыла. Был романда һуғыштан һуңғы грузин ауылындағы тормош һүрәтләнгән.
* , ,  пьесалары грузин сәхнәһендә ҡуйылған.
*  әҫәре рус тәржемәһендә Тбилисиҙа 1967 йылда донъя күрә.
Тина Георгиевна очеркист булараҡ та сығыш яһай.

## Наградалары
* 5 (биш) орден менән наградланған
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012

## Һылтанмалар
* https://slovar.wikireading.ru/2450263 
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/донжашвили-тина-георгиевна 
* http://mirror2.ru.indbooks.in/?p=737044 
* https://slovar.cc/enc/bse/1994346.html 
* http://1slovar.ru/big_soviet_enc/24804/ 
* http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-D/G13210.shtml
Вильһельмина Граваллиус

**Вильһельмина Каролина Граваллиус**, тыумыштан *Исакссон* (Isaksson) (; 1809 йылдың 7 сентябре, Mogata — 1884 йылдың 22 ноябре, Карлстад) — швед яҙыусыһы.

## Биографияһы
Вильһельмина Граваллиус 1809 йылдың 7 сентябрендә викарий Карл Петер Исакссон һәм Анна Һолберг ғаиләһендә тыуған. 1846 йылға тиклем гувернатка булып эшләй.

Яҙыусы булараҡ, уҡыусыларҙа уңыш ҡаҙанған «Högadals prostgård» (1844) беренсе романы менән таныла. Башта әҫәрҙәрен A N, W-a G-s, Förf till Högadahls prostgård, Waldemar псевдонимдары аҫтында баҫтыра. 1877 йылда н башлап үҙенең исеме аҫтында нәшер итә.

Викарий Thoresund Christian Gravallius менән никахы йылдарында (1846—1861) әҙәби ижадын бөтөнләй ташлап тора. Ғаиләлә бер ҡыҙҙары үҫкән. Ире үлгәндән һуң, Вильһельмина Граваллиус Стокгольм ҡалаһына күсеп китә һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнеүенә яңынан тотона.

Вильһельмина Граваллиус, үҙ ваҡытында швед журналдарында һәм гәзиттәрендә баҫылған күп романдар авторы булып тора. Уның романдары буйынса китап уҡыусылар Швеция ҡалалары һәм ауылдары халҡының тормошо менән таныша.

Яҙыусының әҫәрҙәре немец һәм голланд телдәренә тәржемә ителгән.

Вильһельмина Каролина Граваллиус 1884 йылдың 22 ноябрендә Карлстад швед коммунаһында вафат булған.

## Библиография
* Högadals prostgård : berättelse. Kabinets bibliothek af den nyaste litteraturen ; 9:3. Stockholm: [Bonnier]. 1844. Libris 2672912. Опубликовано в нескольких изданиях, переведено на немецкий язык в 1845 году, на голландский — в 1848 году.
* Anna : romantiserad berättelse ur det verkliga lifvet : novell. Stockholm. 1846. Libris 3216595
* Albumet : novell ur stockholmslifvet. Stockholm. 1864. Libris 3216516
* Upptäckten. Göteborg: Arwidsson. 1864. Libris 2996145
* Små sannsagor från östgötabygden. Norrköping: Fr. Törnequist. 1872. Libris 3218282
* Kyrkostölden : berättelse. U.o.. 1874. Libris 3217873
* Från stad och bygd : skildringar. Stockholm: Gleerup. 1877—1878. Libris 1597234
* Allt för skenet : berättelse. Stockholm: F. & G. Beijer. 1880. Libris 20915519
* Hårflätan : roman. Nytt novell-bibliotek. Ser. 2 ; 40 Bibliotek för hemmet : Vald samling af svensk och utländsk skönlitt. * Ser. 1 ; 1-17. Stockholm: K. Gustafsson. 1881. Libris 19916750
* Hämden : roman. Hemmets Bok ; 2. Stockholm: K. Gustafsson. 1884. Libris 1595905
* Farfars tall : berättelse ur folklifvet från medlet af sjuttonhundratalet. Linköping. 1889. Libris 3218559
* Från Östergötlands bygder : berättelser och skizzer. Stockholm: Oscar L. Lamms förl. 1890. Libris 9153583

## Әҙәбиәт
Heggestad, Eva (1991). Och Fången fri: 1880-svenska om författare hemmet kvinnliga talets, och yrkeslivet konstnärskapet. Uppsala: Avd. litteratursociologi institutionen för Litteraturvetenskapliga vid, Univ. Libris 7746142. ISBN 91-85178-19-5

## Һылтанмалар
* C Wilhelmina Gravallius, urn: sbl:13165, Svenskt biografiskt lexikon (art av Gösta Lundström), hämtad 2015-05-08.

## Иҫкәрмәләр