Межевой (Һатҡы районы)

**Межево́й** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы эшселәр ҡасабаһы, Межевой ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
Межевой ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көнбайышында, Һатҡы ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, Башҡортостан Республикаһы сигендә, Әй йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Һатҡы ҡалаһына тиклем 27 км, яҡындағы тимер юл станцияһы Һилейәгә — 9 км.

Рельефы — Урал тау һырттары алды, иң яҡын бейеклектәр — 336 һәм 400 м. Ландшафты — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай һәм ҡарағаслы таулы урман зонаһы. Межевой күрше тораҡ пункттар менән асфальт юлдар менән бәйләнгән. Халыҡ һаны — 5578 кеше (1979 — 6204, 1989 — 5808, 1995 — 5700-гә яҡын).

1973 йылда, бер нисә тораҡ пунктын — Межевой Лог, Яңы Пристань, Парамоновка, Первомайский (хәҙер Башҡортостан территорияһында), Ваняшкино, Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдарын (1950—1973 йылдарҙа улар Һилейә эшселәр ҡасабаһы составында була) — ҡушып, рәсми рәүештә Межевой ҡасабаһы ойошторола.

## Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә 
 тип аңлата.

## Тарихы
Межевойға индерелгән боронғо тораҡ пункт тип Яңы Пристань ауылын (элгәрге атамаһы — Саткинская Пристань) атарға була: уға эшҡыуар Н. Г. Лазарев 1778 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1775) йылда, Златоуст (Алтынтамаҡ), Ҡуҫа һәм Һатҡы металлургия заводтарынан йылға буйынса суйын ағыҙыуға ҡулайлаштырылған барка-коломенкаларға пристань төҙөгән ваҡытта нигеҙ һалған.

1887 йылда, был тирәлә тәүгеләрҙән булып, күмер һәм эзбизташ яндырыу кустарь етештереүе башлана. Шул уҡ ваҡытта таш бысыу оҫтаханаһы асыла, унда таш плиталар һәм тирмән таштары етештерелә башлай. Ҡул хеҙмәте ҡулланыла. Продукция Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяҡ райондары предприятиеларына, Балтик буйына, Волга буйына, Себергә оҙатыла.

1900 йылда Лазарев үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөтә (совет осоронда емертелә), 1902 йылда ҙур ҡыңғырауҙар һатып алына. Сиркәү мәхәллә мәктәбе эшләй.

1910 йылда эшҡыуар таш вағынан тирмән ташы етештерә торған бер нисә цех, уларҙы киптереү өсөн ағас биналар, пар ярҙамында эшләй торған тирмән төҙөтә, икмәк һәм тимер-томор эшләнмәләр кибеттәре, контора эргәһендә магазин аса.

Революциянан һуң, Яңы Пристандә Киров исемендәге колхоз ойошторола, һәм унда күрше Ваняшкино ауылы халҡы эшләй. Әҙәби сығанаҡтарҙа һуңғыһы 1899 йылда телгә алына, Лазарев бында таш юныу фабрикаһын аса, һуңыраҡ «Урал тирмән ташы» артелен булдыра.

Парамоновка ауылы 1780 йылда, Ишйылға йылғаһында тәүге парҙа эшләүсе тирмәндәр төҙөгәндә барлыҡҡа килә, бында урыҫ-француз-бельгия йәмғиәте тирмән таштары ҡулланыла.

Халыҡ эзбизташ үртәү, тирмән ташы һәм кирбес етештереү менән шөғөлләнгән. Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдары Каменка йылғаһының (Әй ҡушылдығы) үрге ағымында, ҡарағай урманы араһында 1952 йылда барлыҡҡа килә. Бында халыҡ үҙағас, карап ағасы әҙерләгән.

Межевой Лог ҡасабаһына 1930-сы йылдар уртаһында боксит ҡаҙылмаларын табылғандан һуң нигеҙ һалынған. Ҡасабаға урын ике тау араһы ҡултығынан бирелә (ошо урында Ҡыйғы районы Ҡолмәт ауылы менән межа үтә).

1936 йылдан Көньяҡ Урал боксит рудниктары Межевой биләмәләрендә алдынғы предприятие була. Башта мәғдән асыҡ ысул менән алынһа, 1938 йылдан Әй һәм Яңы ятҡылыҡтарында ер аҫты ысулы менән сығарыла. 1941 йылда — беренсе шахта, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң икенсеһе эксплуатациялана.

Барлығы ҡасаба тирә-яғында, Күкшик һыртынан төньяҡҡараҡ, боксит мәғдәненең 8 эре ятҡылығы (Барсучий Лог, Белоусовский, Блиново-Каменский, Ивано-Кузьминский, Краснокаменский, Межевой Лог, Первомайский, Черепанов Лог) асыла. Уларҙың ҡайһы берҙәре янында тораҡ пункттарға нигеҙ һалына.

1969 йылда — «Блиново-Каменский» шахтаһы, 1979 йылда «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһы сафҡа баҫа.

Һуңғараҡ, ҡаҙылған мәғдәндең сифаты түбән булыуы, шахталарҙа боксит мәғдәнен сығарыу үҙҡиммәте аҡланмауы арҡаһында, рудниктарҙа эштәр туҡтатыла.

## Халҡы

## Иҡтисады
1991 йылдан 2001 йылға тиклем Межевой керамика цехы эшләй, икмәкхана бар.

## Социаль өлкәһе
Хәҙерге ваҡытта Межевой халҡы социаль учреждениеларҙа эшләй.

Ҡасабала:

- «Берёзка» исемле мәктәпкәсә йәштәге балалар комбинаты,
 
- Славян мәҙәниәте үҙәге,

- Межевой ҡасабаһы тарих музейы,

- дауахана (уның тиҙ ярҙам күрһәтеү бригадаһы, 2000 йылда асылған геронтология бүлеге бар),
 
- поликлиника (уға күрше тораҡ пункттарҙың халҡы ла беркетелгән),
 
- Әй Төркөмө, Ваняшкино халҡын хеҙмәтләндергән Яңы Пристань фельдшер-акушер пункты,

- Блиново-Каменский руднигының һәм «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһының медицина пункты,

- «Межевой эшселәр ҡасабаһы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы,

- шифахана мәктәп-интернаты (Әйле ауылында һәм Һилейә ҡасабаһында 2 филиалы бар),

- «Горняк» мәҙәниәт һарайы (бер нисә түңәрәк эшләй),

- Яңы Пристань ауыл мәҙәниәт йорто,

- ике китапхана,

- балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (2016 йылдың 6 ғинуарында янды),

- музыка мәктәбе.

## Иҫтәлекле урындары һәм ҡомартҡылары
* Эзбизташ яндырыу мейестәре;
* Парамонов ҡаяташ диуарҙары (притёсы);
* Дан скверында шахтёрҙар һәйкәле;
* П. Л. Зеленюк һәйкәле.

Элек ҡасабала В. И. Ленин һәйкәле торған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һатҡы
* Олөйөр мәмерйәләр комплексы
* Күкшик (тау)
* Сыбарҡая

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. Межевой// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
* портал Челябинской области. Межевой
* Межевой. Туристический портал