open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтей үләне

**Алтей үләне** (, ) — гөлнәфис сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үҫемлек. Бейеклеге 1,5-ға етә, июнь-август айҙарында алһыу-көрән төҫтә сәскә ата, орлоғо июль-августа өлгөрә. Европа, Азия һәм төньяҡ Африкала үҫә. Башҡортостанда алтей үләне һирәк осрай. Уны нигеҙҙә Ағиҙел, Дим, Өршәк йылғалары буйҙарында осратырға мөмкин. Йылға ярҙарында, туғайҙарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә. «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән.

## Химик составы

Тамырҙарында организм өсөн файҙалы бик күп матдәләр бар: крахмал (до 37 %), лайлалы матдәләр (до 35 %), пектин (11—16 %), шәкәр (8 %), каротин, лецитин, фитостерин, минераль тоҙҙар һәм майҙар (1—1,5 %). Шулай уҡ, кеше организмы өсөн алмаштырғыһыҙ, үтә кәрәкле, йәғни, һис шикһеҙ аҙыҡ менән инергә тейешле (незаменимые) аминокислоталар, мәҫәлән, аспарагин (2 — 19,8 %) һәм бетаин (4 % -ҡа тиклем) бар.

Япраҡтарында лайлалы матдәләр, эфир майҙары,  аскорбин кислотаһы, каротин бар.

Орлоҡтарындағы майҙар олеин (30,8 %), α-линол (52,9 %); α-линолен (1,85 %) һәм β-линолен кислоталары (0,65 %) сығанағы булып тора.

Көлө фосфат тоҙҙарына бай[11].

## Шифаһы

Дауалау өсөн алтей үләйенең тамыры һәм тамырһабағы ҡулланыла. Уларҙың составында аспарагин кислотаһы, С витамины, каротин, глюкоза шәкәре һ.б. биологик актив матдәләр бар.

Үҫемлектең япрағы менән сәскәһендә лә бер аҙ шифалыҡ сифаты бар. Сәсеп үҫтерелгән алтей үләне тамыр һәм тамырһабагы икенсе «йәшендә», көҙгөһөн ҡаҙып алына һәм һалҡын һыуҙа йыуып, ҡояш төшмәгән урында, йә 35-40 градус температуралы һүнгән мейестә киптерелә. Тиҙерәк кипһен өсөн эре тамырҙар буйға киҫкеләнә.

Әҙер дарыу ғәҙәттәгесә һаҡлана. Ул өс йыл буйы үҙ шифаһын юғалтмай.

Алтей үләйенең япрағы һәм сәскәһе үҫемлек сәскә ата башлаған мәлдә йыйып, кисекмәҫтән киптереүҙе талап итә. Бының өсөн ҡояш төшмәгән урын булһын, дарыу йоҡа итеп йәйелһен һәм йыш әйләндерелһен. Һаҡлау ғәҙәттәгесә.

Алтей үләйенең тамыры һәм тамырһаһағынан әҙерләнгән төнәтмәне тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, ашҡаҙандың әселеге артыу менән үткән гастрит, ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра (язва) ауырыуы булғанда ҡулланырға кәңәш ителә.

**Төнәтмәне әҙерләү**: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған дарыу матдәһен 1 стакан һалҡын һыуға һалып, бүлмә шарттарында өҫтө ябыҡ килеш 1 сәғәт тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 1 −5 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә.

Алтей үләйенең тамыры һәм тамырһабағынан ҡайнатма ла әҙерләргә мөмкин. Дарыу һәм һыу шул уҡ нисбәттә алына, 20 минут ҡайнатырға. Үрҙә һанап сыҡҡан ауырыуҙарҙан ҡабул итергә.

Алтей үләненең япрағы һәм сәскәһенән әҙерләнгән төнәтмә, нигеҙҙә, ауыҙ эсен сайҡатыу өсөн дә ҡулланыла. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы кипкән дарыу үләнен 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 1 сәғәт тоторға кәрәк.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 895. Althaea officinalis L. — Алтей лекарственный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 550. — ISBN 9-87317-128-9
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Йыуа

**Йыуа, Айыу һуғаны, Урман йыуаһы** (, ) —  ырыуы  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 60 см-ға етә. Май-июль айҙарында сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә.

## Таралыуы
Йыуа Үҙәк Европала (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланд, Польша, Швейцария), Төньяҡ Европала (Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Бөйөк Британия), Көньяҡ Европала (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания, Украина, Кавказда һәм Төркиәлә таралған.

Ҡырағай хәлдә тундра занаһында осратырға мөмкин.
. Күләгәле урманда, йылға буйҙарында үҫә, баҡса культураһы булараҡ та үҫтерелә. 12–17°С-та үҫкән йыуа тәмле була, 20°С һәм ҡоро һауа шарттарында үҫкән йыуаның һәм башҡа һуған күльтураларының сифаты түбәнерәк була .

## Төрҙәре
Башҡортостанда һәм республикаға сиктәш өлкәләрҙә йыуаның бер нисә төрө үҫә. Иң йыш осрай торғаны - талғыр йыуаһы, ҡарға йыуаһы, селек йыуаһы, ҡыуыш йыуаһы, әтмәкәй, оҫҡон, күл йыуаһы

### Һаҡлау статусы
Айыу һуғаны Брянск, Курск, Ленинград, Липецк, Мәскәү, Псков, Рязань, Смоленск өлкәләре һәм Ставрополь крайы, шулай уҡ Белоруссия, Латвия, Литва, Украина республикаларының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Химик составы
Йыуаның ҡыяғы, һабағы һәм һуғанбашынан көслө һарымһаҡ еҫе сыға, унда аллиин гликозиды һәм эфир майҙары булыуы арҡаһында шундай сифатҡа эйә. Үҫемлектә аскорбин кислотаһы күп (ҡыяғында 0,73 процентҡа тиклем, төбөндә — 0,10 процент). Бейек тауҙарҙа йыуала С витамины тәпәштәренә ҡарағанда күберәк була. Эфир майҙары составына  винилсульфид, тиолдар һәм альдегид инә. Бынан тыш үҫемлектә  аҡһым , фруктоза, минераль тоҙҙар, фитонцидтар, лизоцим, каротин бар.

## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Ит-һөт өсөн аҫралған малға йыуа ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөт — ҡыҙғылт-һары төҫкә инә, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй .

Йыуа кеүек үҫемлектәрҙе баҡсала үҫтереп була.

Бал ҡорттары унан бал йыя, йыуа сәскәһе нектар сығара.

## Шулай уҡ ҡара
* Һарымһаҡ
*Һуған
* Оҫҡон

## Видео
*"Дикий лук - черемша" - Талғыр йыуаһы. Хәйбулла районы
*Черемша польза и вред. Многолетнее травянистое растение

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 340. Allium ursinum L. — Лук медвежий, или Черемша // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 450. — ISBN 8-87317-091-6.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Алтын тамыр

**Алтын тамыр, родиол**а(, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 24-50 см тирәһе, июнь-август айҙарында ваҡ һары сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

Алтын тамыр ташлы ерҙәрҙә, таулы ҡаяларҙа, тау йылғаларының ҡояш төшмәгән ярында үҫә. Башҡортостанда Ирәмәл, Ирәндек, Янғантау түбәләрендә һирәкләп осратырға мөмкин.

Үҫемлек «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән, һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.

## Әҙәбиәт
* 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* 
* 
* Родиола розовая в Яндекс. Словарях
Ат ҡуҙғалағы

**Ат ҡуҙғалағы** , ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Май-июль айҙарында йәшел-һарғылт сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә. Ат ҡүҙғалағы ялан-туғайҙарҙа, йылға-күл буйҙарында, юл эргәһендә үҫә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 463. Rumex confertus Willd. — Щавель конский // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 61. — ISBN 9-87317-128-9.
* * Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Баҡыр сәскә

**Баҡыр сәскә** (, ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 60-120см тирәһе. Июнь-июль айҙарында һары сәскә ата, орлоғо июль-сентябрҙә өлгөрә.
## Таралыуы
Европа, Себер, Алтайҙа киң таралған. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Баҡыр сәскә йылға, күл ярҙарында, йырғанаҡтарҙа үҫә. 

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 463. Rumex confertus Willd. — Щавель конский // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 61. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ялан көйгәнәге

**Ялан көйгәнәге**(урыҫ.степной лунь) (лат. Circus macrourus) - Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Үрсеүе

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
Арыҫлан ҡойроғо

**Арыҫлан ҡойроғо** ,) — Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-2 м тирәһендә, июнь-август айҙарында алһыу миләүшә төҫөндә сәскә ата. Орлоғо август-сентябрҙә өлгөрә. 
## Таралыуы
Яҡын Көнсығыш, Европа, Үҙәк Азия, Себерҙә таралған. Башҡортостандың бөтә райондарында ла үҫә.
Ташландың ерҙә, юл буйҙарында, соҡор тирәһендә күпләп осратырға мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 493, 500—501.— ISBN 5-87317-260-9.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

[Категория:Медоносы]]
Биҫтау үләне

**Баллыҡай, биҫтау үләне**  (, —  ғаиләһенә күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30см тирәһе. Был үҫемлектең, башҡа сәскәле үҫемлектәрҙән айырмалы булараҡ, сәскәһенең төҫө алһыу төҫтән зәңгәргә әйләнеүе күҙәтелә. Апрель-май айҙарында сәскә ата,  май-июндә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Европала киң таралған. Урманда, урман ситтәрендә, ағас ҡырҡылған ерҙә, йырғанаҡ-соҡорҙарҙа үҫә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1072. Pulmonaria obscura Dum. (P. officinalis L. p.p.) — Медуница неясная, или тёмная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 105. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Болан күҙе

**Болан күҙе, еҫле ромашка** (, ) — астра сәскәлеләр ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см тирәһендә. Июнь-август айҙарында йәшкелт һары сәскә ата.

## Таралыуы
Болан күҙе ныҡ таралған әрһеҙ үлән, урмандарҙа юл буйҙарында, ишек алдында, ташландыҡ ерҙә һ.б. урында үҫә. Үҫемлектең тыуған яғы — Төньяҡ Америка. XIX быуатта Рәсәйгә килтерелгән һәм тиҙ арала таралып киткән.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1392. Lepidotheca suaveolens (Pursh) Nutt. [Matricaria suaveolens (Pursh) Buch., M. matricarioides (Less.) Porter, M. discoidea DC.; Chamomilla suaveolens (Pursh) Rydb.] — Лепидотека пахучая, или Ромашка пахучая // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 456. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Бөтнөк үләне

**Бөтнөк үләне** (, ) — Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Июнь-октябрь айҙарында алһыу-көрән сәскә ата. Уны ғәҙәттә баҡсала сәсеп үҫтәрәләр. Бер нисә ҡырығай бөтнөк үләне булыуы билдәле: *туғай бөтнөк үләне, оҙон япраҡлы бөтнөк үлән* һ.б.

## Әҙәбиәт
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Берл Лазар

200px|thumb|Берл Лазар, 2014
**Берл Лаза́р** (тулы исеме **Шломо Дов-Бер Пи́нхос Лаза́р**) – Рәсәйҙең Баш раввины (РЙОФ). 2005 йылдың Сентябрь (Һарысай) айынан – Рәсәй Федерацияһының Йәмғиәт Палатаһы ағзаһы.
## Биографияһы
Берл Лазар 5724 йылдың 8 сиван көнөндә (1964 йылдың 19 Май (Һабанай) көнөндә) Милан ҡалаһында тыуған. Атаһы – Милан ҡалаһы йәһүд общинаһы раввины. Атаһы-әсәһе Любавич хасид мәҙһәбенә мөнәсәбәтле.

1978 йылдан башлап Нью-Джерси ҡалаһындағы раввин колледжында уҡый.1982 йылдан 1988 йылғаса Нью-Йорктағы "Томхей Тмимим" ешиваһында уҡығандан һуң, даян титулын ала.

1990 йылдың Сентябрь (Һарысай) айынан – Марьина Роща синагогаһы раввины.

1999 йылдан башлап, Берл Лазар – Рәсәйҙең Баш раввины.
Боланут

**Боланут** (, *кипрей,* — ) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-1,5 м тирәһе. Июнь-август айҙарында сәскә ата,

## Таралыуы

Урман ситендә, юлдар эргәһендә, ҡырҡындыларҙа һәм ташландыҡ ерҙә үҫә. Башҡортостанда боланут киң таралған.

## Файҙаһы
Боланут — дарыу үләне. Уны сит илдәрҙә «урыҫ сәйе» тип тә йөрөткәндәр, сөнки батша заманында күпләп етештереп, сит илдәргә ебәргәндәр. Копорье тигән ауылда әҙерләп, ҡаптарға төрөп оҙатылғанлыҡтан, «копорье сәйе» тигән атамаһы ла бар.

Сәй һаулыҡҡа файҙалы, ҡан яңырыуына, тамырҙары нығыныуына, тәндән ағыуҙы, радиацияны сығарыуға булышлыҡ итә, көс бирә. Ул яраларҙың бөтәшеүенә ярҙам итә, эндокрин системаһы ауырыуҙарына ҡаршы тора, хатта яман шештең барлыҡҡа килеүен тотҡарлай. 
С витамины, каротин күп, тимер, никель, баҡыр, марганец һәм башҡа матдәләр ҡанға ыңғай тәьҫир яһай. 

Боланутты «ирҙәр сәйе» тип тә йөрөтәләр, сөнки енси ҡеүәткә ыңғай тәьҫир яһай, простата ауырыуҙарын дауалауҙа ыңғай һөҙөмтә биреүе билдәле. 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
* Боланут. Башҡортостан гәзитендә мәҡәлә. 12 июль 2013 йыл. 
*
Бүре еләге

**Бүре еләге, бүре йүкәһе** (, —  ғаиләһенән 0,3 — 1,8 м бейеклегендәге ағыулы ҡыуаҡ. Апрель — май айҙарында сәскә ата, орлоғо июль — августа өлгөрә. Үҙәк Рәсәйҙә күпселек ҡыуаҡтарҙан иртәрәк сәскә ата.

## Таралыуы
Европаның бөтә өлөшөндә, Кавказ артында, Әрмәнстанда, Ирандың төньяғында киң таралған. Башҡортостанда һирәк осрай.

Рәсәйҙә бөтә урман зонаһы буйынса үҫә — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң төньяғында (шул иҫәптән Арктика төбәге һәм Төньяҡ Кавказ (Дағстан), Көнбайыш Себерҙә (урман-дала сигендә; көнсығышта Байкал күленә барып тоташа).

Ҡараңғы ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа, урман-дала урмандарында йышыраҡ үҫә. Көньяҡ райондарҙа — тауҙарҙың субальп бүлкәтендә, яҡшы үҫә һәм яҡтылыҡ етерлек булғанда, еңел тармаҡлана. Әрһеҙ үҫемлек булараҡ, ул уртаса зонала һәр ерҙә таралған.

## Хужалыҡ әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Яҙғыһын иртә сәскә атҡан һәм көҙгөһөн сағыу емеш биргән декоратив үҫемлек булараҡ һирәкләп баҡсала үрсетелә. Үҫемлектәрҙең ағыулы булыуы сәбәпле, уны декоратив маҡсаттарҙа ҡулланыу сикләнгән.

Бал ҡорттары нектар һәм һеркә йыйыу өсөн килә.

Халыҡ медицинаһында, шулай уҡ гомеопатияла ҡулланыла, Әбүғәлисинаның «Табип фәне серҙәре»ндә сағылыш тапҡан.

## Ҡылыҡһырлама
50px|left
Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙаа үҫә. Тәбәнәк ҡыуаҡ (30-100 см). Аҙ ботаҡлы аҫҡы ботаҡтары япраҡһыҙ үҫемлек; ҡабығы һарғылт-һоро төҫтә, ҡоңғорт төйөрҙәр менән ҡапланған. Һәр ботаҡтың осонда ланцет һамаҡ оҙонса япраҡлы бәйләме бар. Сәскәләре ал төҫтә, хуш эҫле, япраҡ ҡуйынтығында өсәрләп-бишәрләп урынлашҡандар, япраҡ ярғансы барлыҡҡа киләләр. Емеше — ҡыҙыл, һыуһыл. Орлоҡтарҙан, тамыр үрентеһенән (культурала сыбыҡсанан, үрентенән) үрсей. Ҡабығы һәм ағасында гликозиддар, минераль тоҙҙар, сумала, буяу матдәләре, һағыҙ бар. Халыҡ медицинаһында ҡабығынан һәм еләгенән яһалған спиртлы төнәтмәһен ревматизм, быуындар ауыртҡанда файҙаланалар.

## Ағыулы өлөштәре
Ҡабығы (йүкәһе), япрағы, сәскәһе, емештәре ныҡ ағыулы.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Орлов Б. Н., Гелашвили Д. Б., Ибрагимов А. К. Ядовитые животные и растения СССР — М.: Высшая школа, 1990. — С. 200—202.
* Биологическая флора Московской области. Вып. 1 / Под ред. Т. А. Работнова — М.: Изд-во Московского университета, 1974. — С. 124—130.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
thumb|left|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы 
*
Бесәйтабан

**Бесәйтабан** (, ) —  ырыуынан күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 10-35 см тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә.
## Таралыуы
Бесәйтабан Европа, Азия һәм Төньяҡ Американың субарктик, уртаса дымлы һәм уртаса континенталь климат зоналарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, нигеҙҙә ҡарағай урмандарында үҫә. Бесәйтабан яландарҙа, урман ситендә, болондарҙа, юл буйҙарында үҫә.
## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1261. Antennaria dioica (L.) Gaertn. — Кошачья лапка двудомная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 325. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Бүҫер үләне

**Бүҫер үләне** (, ) — ҡәнәферҙәр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-15 см. Май-август айҙарында һарғылт сәскә ата.

## Таралыуы
35-ләп төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяк һәм Көньяк Африкала киң таралған.
Йыраҡ Төньяҡтан тыш бөтә Европа өлөшө, Көнбайыш Себер, Кесе һәм Урта Азия, Төньяҡ Африкала таралған.
Башҡортостанда Белорет, Дыуан, Йылыйыр, Салауат райондарында күпләп осрай.
Йылға буйҙарында, туғайҙарҙа, ҡоро һәм дымлы яландарҙа үҫә.

5-20 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үҫемлек. Үҙәк тамырлы. Һабағы киң тармаҡлы. Япраҡтары ҡара-ҡаршы, ваҡ, эллипс формаһында. Сәскәләре ваҡ, күҙгә ташланмай, япраҡ ҡуйынтығына урынлашҡан. Емештәре — һәр береһендә берәр орлоғо булған асылмай торған тартмасыҡтар. Май-август айҙарында сәскә ата. Емештәре июль-августта өлгөрә. Орлоҡтарҙан үрсей. Үҫемлектең ер өҫтөндәге өлөшөндә сапониннар, флавоноидлар, кумарин, май бар. Халыҡ медицинаһында үләндән яһалған төнәтмәһе бөйөр һәм бәүел юлдары ауырыуҙары ялҡынһынған ваҡытта файҙаланыла. Ағыулы үҫемлек.

## Әҙәбиәт
* Все о цветах лесов, полей и рек / Выпуск. ред. С. Ю. Раделов — СПб: ООО «СЗКЭО», 2008. — С. 208. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0092-6.
* Сорные растения СССР / Под ред. Б. А. Келлера — Л.: Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2. — С. 183—184.
* Лазьков Г. А. Семейство гвоздичные (Caryophylleae) во флоре Кыргызстана. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 99—70. — ISBN 5-87317-319-2.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Быуын үләне

**Быуын үләне** (, ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,3 м-ға етә. Июнь айынан алып көҙҙөң һуңғы көндәренә тиклем зәңгәр сәскә ата, ә июлдән башлап орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы

Быуын сәскә Евразияның уртаса һәм тропик климат зонаһында үҫә, Скандинавиянан алып Урта диңгеҙгә тиклем, Британ утрауҙарынан Көнсығыш Себер һәм Һиндостанға ҡәҙәр таралған Күсерелгән үҫемлек булараҡ, Көньяҡ Африка, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Яңы Зеландияла осрай. 

Башҡортостандың барлыҡ райондарындағы туғайҙарҙа, йылға буйҙарында, урман ситтәрендәге ялан-ҡырҙарҙа бар.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1307. Cichorium intybus L. — Цикорий обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 371. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Геморрой үләне

**Геморрой үләне** (, ) —  ырыуына ҡараған  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 20-80 см. Июнь-август айҙарында аҡ алһыу сәскә ата, июль-октябрҙа
орлоға өлгөрә.

## Таралауы
Геморрой үләне дамлы ерҙә, йылға-күл, быуа ярҙарында, соҡор-саҡырлы урында үҫергә ярата. Башкортостанда киң таралған.

## Әҙәбиәт
* *Губанов И. А. и др*. Дикорастущие полезные растения СССР / Под. редакцией Т. А. Работного. — М.: Мысль, 1976. — С. 109.
* Лекарственные растения СССР (культивируемые и дикорастущие) / Под редакцией А. А. Хотина и др. — М.: Колос, 1967. — С. 326.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Өсъяпраҡ

**Өсъяпраҡ** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30 см-ға етә, май — июнь айҙарында аҡһыл зәңгәр сәскә ата, орлоғо июль — август айҙарында өлгөрә; туҡранбаштың бер төрө

## Атамаһы
Атамаһы боронғо грек теленән килеп сыҡҡан: μηνύω («асам») һәм ἄνθος («сәскә»). Сәскәләрҙең бер-бер артлы асылыуына ишаралай. Халыҡта тапма (биҙгәк), сихут үләне исеме менән йөрөй.

## Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостанда Эҫем, Ағиҙел һылғаларының һаҙлыҡлы ярҙарында күпләп осрай. Дыуан, Асҡын, Салауат райондарында байтаҡ.

## Ҡулланылышы
Төньяҡ боланы (Rangifer tarandus) япраҡтарын һәм тамырҙарын яҙҙан көҙгә тиклем яратып ашай. Тамырҙарын боландар ҡар аҫтынан ҡаҙып сығара. Болан көтөүселәре «һимертеүсе» үҫемлек тип атай.

Европа мышыһының (Alces alces) йәйге туҡланыу рационында мөһим аҙыҡтарҙың береһе.

Халыҡ медицинаһында төрлө ауырыуҙар ваҡытында төнәтмәләр эшләйҙәр. Ул үт ҡыуыу, йомшартыу, бәүел ҡыуғыс, аппетит асыусы һәм тынысландырыусы сәйҙәр составына инә.

Баллы үҫемлек. 100 сәскәнең нектар продуктлылығы — 22,8-33,0 мг. Күпләп үҫкән райондарҙа бал ҡорттары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Барабанов Е. И. Ботаника: учебик для студ.высш.учеб.заведений — М: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 326. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Етен үлән

**Етен үлән, бесәй тырнағы** (, ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 90 см-ға етә, июнь-август айҙарында ҡыҙғылт һары сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә. 
## Таралыуы
Юл урман ситендә, канауҙарҙа, сүп-сап өйөмөндә үҫә.
Европаның уртаса климат зонаһында, Азияла һәм Төньяҡ Африкала таралған.
  

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Зәңгәр сәскә

**Зәңгән сәск**ә (, ) — астра һымаҡтар ғаиләһенән бер-ике йыллыү үлән үҫемлек. июнь-июль айҙарында зәңгәр сәскә ата.

## Таралыуы
Төньяҡ һәм көньяҡ райондарын иҫәпкә алмағанда элекке СССР-ҙың бөтә территорияһына таралған. Себер, Урта Азия һәм Алыҫ Көнсығышта таралған.
Ҡый үләне булараҡ арыш, бойҙай һәм башҡа сәсеулектәрҙә үҫергә ярата.

 
## Галерея

Image:XN Centaurea cyanus 01.jpg
Image:Detailaufnahme Weizenfeld.jpg
Image:Centaurea cyanus 02 ies.jpg


## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1296. Centaurea cyanus L. — Василёк синий, или посевной // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 360. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1

Botanics-stub
Ирен сәскә

**Ирен сәскә** , ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1 м-ға етергә мөмкин. июнь-август айҙарында ҡыҙғылт сәскә ата, июль-снтярь айҙарында емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Европа, Төркиә, Иран, Урта Азия, Ҡытайҙа таралған. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә һәм Ҡөнбатыш Себерҙә үҫә.
Нигеҙҙә, япраҡлы урманда һәм урман йырғанаҡ тарында үҫә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1124. Stachys sylvatica L. — Чистец лесной // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 157. — ISBN 5-87317-163-7..
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ирәүән

**Ирәүән, ревень үләне** (, ) — ҡара бойҙай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 2-3 м тирәһе. Июнь айында алһыу сәскә ата, орлоғо июлдә өлгөрә. 
## Таралыуы
Ирәүәндән тыуған иле Ҡытай, Азия, Себер, Европаға таралған.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Йүкә

**Йүкә** (, ) — эре ағас. Бейеклеге 20-30 м-ға етә. Йүкә июлдә аҡһыл һары сәскә ата.

## Таралыуы
Европала, Көнбайыш Азияла таралған. Башҡортостандың көньяғы, көнбайышында, үҙәгендә үҫә.

thumb|'' Tilia cordata''

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 893. Tilia cordata Mill. — Липа сердцевидная, или мелколистная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 548. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Йылантамыр

[thumb|справа|Йылантамыр Йосимет милли паркында, [АҠШ]].
**Йылантамыр, йылан тамыры** (, — ҡарабойҙай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-1,5 м тирәһе. Июнь-июль айҙарында алһыу сәскә ата, орлоғо июль-август баштарында өлгөрә.

## Таралыуы

Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климатында таралған.
Йылан тамыры дымлы урындарҙа, һаҙлыҡлы ерҙә, урман ситтәрендә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған. Белорет, Бөрйән, Ишембай, Ҡариҙел, ДЫыуан райондарында бик йыш осрай.

## Файҙаһы
Халыҡ медицинаһында үләндең тамырһабағы ҡулланыла. Үләндә С витамины, каротин, ҡамаштырыу матдәһе, минераль тоҙҙар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Тамырһабаҡты сентябрь-октябрь айҙарында ҡаҙып алалар.  Һалҡын һыуҙа йыуып, күләгәле һәм ҡоро урында киптерәләр. Эре тамырһабаҡтар киптерер алдынан буйға ярыла. Дөрөҫ әҙерләгәндә һәм һаҡлағанда кипкән тамырһабаҡ ике йылға тиклем үҙ шифаһын юғалтмай.

Йылантамыр ҡайнатмаһын үт ҡыуығы шешкәндә, ашҡаҙан-эсәк ауырыуы булғанда, эс киткәндә ҡулланырға кәңәш ителә. 

## Ҡайнатманы әҙерләү
1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тамырһабаҡты 1 стакан һыуға һалып, 15-20 минут талғын утта ҡайнатыалар.  Ярты сәғәт самаһы ҡалын япма менән томалап тотола.Ҡайнатманы көнөнә өс тапҡыр, ашар алдынан, 1аш ҡалағы эсергә.

Ауыҙ эсе боҙолғанда, теш иҡаҙнаһы ҡанағанда был ҡайнатма менән ауыҙҙы сайҡау файҙалы. Ҡатын-ҡыҙҙарға хас ҡайһы бер ауырыуҙарҙан йылан тамыры ҡайнатмаһы ҡулланыла. Тәндә экзема кеүек аллергик ауырыу барлыҡҡа килгәндә был төнәтмәне ҡушып ванна яһарға мөмкин 

## Тасуирлама

## Шулай уҡ ҡара
* Дарыу үҫемлектәре
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 452. Polygonum bistorta L. (Bistorta major S.F.Gray) — Горец змеиный, или Раковые шейки //Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 50. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Етен

**Етен, орлоҡ етене** (, ) —  ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 120 см-ға етә. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Етен борон-борондан сәсеп үҫтерелә.

Яҡынса 230 төрө билдәле, иң киң таралғаны игүле етен — Евразия төре, 4 төрҙәге төркөмдө үҙ эсенә ала. Сүс һәм май үҫемлеге булараҡ үҫтерелә. Килеп сығышы — Һиндстан һәм Ҡытайҙың, Урта диңгеҙ һәм Кавказ аръяғының таулы райондары. Грузия территорияһында (Колхида), Мысырҙа — б.э.т бер нисә мең йыл элек, Европала — б.э.т 2-се мең йыллыҡта культуралы үҫемлек булараҡ игелә башлай. Рәсәйҙә 10-13 быуаттарҙа барлыҡ ерҙәрҙә таралған була. 1960 йылдарға тиклем Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы зоналарында, шулай уҡ Кама алдында төп техник культура булараҡ һанала.

Етендең сүсе бик оҙон күҙәнәктәрҙән (һабаҡтың ҡабыҡ өлөшөндә бәйләм булып йыйылған ябай сүстәрҙән) тора, уның оҙонлоғо һабаҡтың ботаҡланмаған өлөшөнөң оҙонлоғона бәйле. Етен сүсенән төрлө маҡсат өсөн туҡымалар эшләнә. Оҙон етен 80-100 см лы һәм унан да бейегерәк, оҙон шымаа һабаҡлы, аҙ һандағы орлоҡ емешле (тармасыҡлы), нигеҙҙә, сүс алыу өсөн үҫтерелә, уртаса 25 % сүс һәм 10 %- ҡа тиклем майҙан тора (майлылығы — 37 %-ҡа тиклем). Көдрәш етен — май культураһы, 30-35 см бейеклектәге ҡыҫҡа һабаҡлы, һабаҡ төбөндә ныҡ ботаҡланған, күп һанда тартмасыҡтары бар (200 данагә тиклем); 52 %-ҡа тиклем майҙан торған орлоҡтары юғары уңыш бирә, был май аҙыҡ-түлек һәм медицина сәнәғәтендә, буяу, лак, олиф эшләгәндә, ҡыҫҡа сүстәре ҡапсыҡ, брезент, шпагат яһағанда ҡулланыла.
Дауалау өсөн орлоғо ҡулланыла.

## Ҡарағыҙ
* Сүстәр

## Әҙәбиәт
* Сизов И. А. Лён. М., 1955; Справочник льновода. М., 1985; Халиков Н. А. Хозяйство татар Поволжья и Урала. Казань, 1995; Пути повышения эффективности масличных культур // Слагаемые эффективного агробизнеса: обобщение опыта и рекомендации. Ч. 1. Земледелие и растениеводство. Казань, 2005.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Календула

**Календула, тырнаҡ гөлө** (, ) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 70 см-ға етергә мөмкин. Июндән башлап, көҙҙөң һуңғы көндәренә тиклем һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә. Календула суптропик илдәр үҫемлеге. Рәсәйҙә декоратив һәм шифалы үҫемлек булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Васильченко И. Т. Род 1565. Календула — Calendula L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редакторы тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1961. — Т. XXVI. — С. 857—861. — 938 с. —2400 экз.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Иҫкәрмәләр
Кейәү үләне

**Кейәү үләне** (, ) — баллыбабай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ хуш еҫле үлән үҫемлек, бейеклеге 5-15 см тирәһе. Июнь-июль айҙарында алһыу аҡ сәскә ата.

## Таралыуы
Евразияның уртаса климатында, Скандинавиянан Урта диңгеҙгәсә, Британия утрауҙарынан Көнсығыш Себергәсә таралған.
Кейәү үләне ташлы, ҡомло урындарҙа үҫергә ярата. Башҡортостандың Урал аръяғында, Уралтау, Ирәндек, Ҡырҡты тауҙары биттәрендә бигерәк тә күп үҫә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1130. Thymus serpyllum L. — Тимьян, или Чабрец ползучий, или Богородская трава // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 163. — ISBN 5-87317-163-7..
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Керән

**Керән** (, ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50—150 см. Июнь-июль айҙарында аҡ сәске ата, емеше һирәк өлгөрә.

## Таралыуы
Тәбиғи шарттарҙа керән көнбайыш өлкәләрҙә, Кавказ, Себерҙә осрай. Башҡортостанда сәсеп үстерелә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 635. Armoracia rusticana G.Gaertn., B.Mey. & Scherb. — Хрен обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 261. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Мамыҡас

Мамыҡас( урыҫ.длиннохво́стая сини́ца (Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), устаревшее название — лат. Acredula caudata)

## Диалекттарҙа әйтелештәре
Мамыҡ турғай, уҡҡойроҡ
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ сырҡылдашып ағас ботаҡтарында һикерешеп йөрөйҙәр. Йомшаҡ ҡауырһыны ҡабарып тора. Дөйөм төҫө аҡ. Арҡаһы ҡара. Яуырындарындағы һыҙыҡтары һәм ҡойроғоноңартҡы өлөшө алһыу. Сыбар ҡойроғо оҙон, ике яҡ ситенән аҡ һыҙаттар үтә. башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
left|upright|thumb|<small>Мамыҡасты ҡала шарттарында ла осратырға мөмкин</small>
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы:"серр- серр"
## Йәшәүе
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр. уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған
## Үрсеүе
Ағаста йәки ҡыуаҡта оя яһай. Алһыу күк төртөктәр менән сыбарланған 10-12 бҡртҡк аҡ йомортҡаһы була.

## Һылтанмалар
* Длиннохвостая синица  на сайте Андрея Байкалова «Птицы Средней Сибири» 
* Длиннохвостая синица  на сайте кафедры зоологии и экологии  Ярославского государственного университета имени П. Г. Демидова 
* Длиннохвостая синица  на сайте «Птицы Липецкой области» 
* Длиннохвостая синица — отрывок из книги В. Г. Гусева «Живой уголок» на сайте «Любимые домашние животные и растения»
ТАСС

**ИТАР-ТАСС** (**''И**нформационное **т**елеграфное **а**гентство **Р**оссии*) — [[Рәсәй]]ҙең үҙәк дәүләт [[Мәғлүмәт агентлығы]]. Инглиз [[аббревиатура]]һында *'ITAR-TASS**.

== Тарих ==
* Санкт-Петербургс телеграф агентлығы (СПТА), [[1904]]—[[1914]]
* Петроград телеграф агентлығы (ПТА), [[1914]]—[[1918]]
* [[Рәсәй телеграф агентлығы]] (РОСТА), [[1918]]—[[1925]]
* Советтар Союзы Телеграф агентлығы (ТАСС), [[1925]]—[[1992]]
* Рәсәйҙең Мәғлүмәт телеграф агентлығы (ИТАР-ТАСС), с [[1992]]

=== ТАСС ===

**Советтар Союзының мәғлүмәт агентлығы** (**ТАСС''') 1925 йылдың 10 июлендә Үҙәк башҡарма комитеты президиумы һәм СССР халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән Рәсәй телеграф агентлығы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. СССР биләмәләрендә һәм сит ииләкәттәрҙәге яңылыҡтарҙы, мәғлүмәт еткереүҙә бик юғары хоҡуҡта файҙалана алған. >. Союздаш республикаларҙағы мәғлүмәт агентлыҡтары: РАТАУ (Украина), БелТА, УзТАГ, КазТАГ, Грузинформ, Азеринформ, ЭльТА (Литва), АТЕМ (Молдавия), Латинформ, КирТАГ, ТаджикТА, АрменПресс, ТуркменИнформ, ЭТА — барыһыла ойошҡан рәүештә ТАСС составында булғандар.

Уның нигеҙендә 1992 йылдың ҡинуарында Рәсәй Федерацияһы президенты Указы менән Рәсәйҙең мәғлүмәт телеграф агентлығы (ИТАР-ТАСС) барлыҡҡа килгән.

### Генераль директорҙар
* Я. Фенигштейн-Долецкий 1921—1937 (ответственный руководитель)
* Я. Долецкий
* 1939—1943 Я. С. Хавинсон
* Н. Г. Пальгунов 1943—1960
* Д. П. Горюнов 1960—1967
* С. Г. Лапин 1967—1970
* Л. М. Замятин 1970—1978
* С. А. Лосев 1979—1988
* Л. П. Кравченко 1988—1990
* Л. Н. Спиридонов 1990 — август 1991
* В. Н. Игнатенко август 1991 по настоящее время

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт ИТАР-ТАСС
* Сайт Агентства «Фото ИТАР-ТАСС»
* Сайт Агентства «ТАСС-ТВ»
Кипкәр

**Кипкә**р (, ) — астра сәскәләр ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 25 см-ға етә. Июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата. Июлб-сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Үҫемлек Евразияның уртаса климат зонаһында Бөйөк Британиянан Корея һәм Японияға тиклем таралған. 
Кипкәр йылға, күл-быуы ярҙарында, дымлы болон-туғайҙарҙа һәм урманда үҫә.
## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1340. Gnaphalium uliginosum L. s.l. [G. rossicum Kirp., Filaginella uliginosa (L.) Opiz] — Сушеница топяная, или болотная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 404. — ISBN 5-87317-163-7. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Кишер

**Кишер** (,  subsp. *sativus*) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек; йәшелсә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. 
Кишерҙең тыуған яғы Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан илдәр. Бөтә донъяла кишер сәсеп үҫтерелә.

## Тасуирлама
Ике йыллыҡ үлән үҫемлек, тамыры итләс, япраҡтары ныҡ киртләсле һәм бүлемле.

Сәскәләре — ваҡ, аҡ, һары йәки ҡыҙғылт тажлы.

Емеше — ваҡ, оҙонлоғо 3-5 мм эллипс рәүешле, икешәр ҡушарлы.

## Үҫтереү

Дүрт мең йыл буйына культурала ҡулланыла, хәҙерге ваҡытта төрҙәре һәм культиварҙары (сорт) бик күп.

Тәүге булып кишерҙе Афғанстанда үҫтерә башлағандар, унда әлегә тиклем кишерҙең бик күп төрлө төрҙәре үҫә. Яҡын төрө - ҡырағай кишер, йәғни, ҡуян тубығы: сәсеү кишерен унан селекция юлы менән сығарғандар.

Башта кишерҙе тамыры өсөн түгел, ә орлоҡтары һәм хуш еҫле япраҡтары өсөн үҫтергәндәр. Тәүге тапҡыр тамыры ризыҡҡа ҡулланғаны б.э. I быуатындағы сығанаҡтарҙа телгә алына.

Кишер донъялағы иҡтисади яҡтан иң мөһим йәшелсә культуралары араһында. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2011 йылда 35658 миллион тонна кишер һәм шалҡан етештерелгән, дөйөм майҙаны 1,184,000 гектарҙа (2,926,000 гектар) .1

### Файҙаланыу
Кишер уңышы картуф менән сағыштырғанда бик юғары була (20-80)т/га

Кишерҙе ҡыш дауамында дымлы һалҡынса урында йә бер нисә ай дауамында һыуытҡысҡа һаҡларға мөмкин. Оҙаҡ һаҡлау өсөн, йыуылмаған кишерҙе ҡомға, йә 50/50 юнысҡы, бысҡы вағы менән ҡом ҡатнашмаһына һалып һаҡлап була. Тәҡдим ителгән температура диапазоны (0-5)°С.

Каротин буйынса кишер татлы боростан ғына ҡалыша.

;халыҡ медицинаһында
Халыҡ медицинаһында эс йомшартыу, глистарҙы ҡыуыу, шулай уҡ радиоактив матдәләрҙе организмдан сығарыу сараһы булараҡ ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Морковь// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 16-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
*Морковь//Большая российская энциклопедия
Көкөрт үләне

**Көкөрт үләне** (, ) —
абаға һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ, йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған үлән үҫемлек. Һабағы ер өҫтөндә һуҙылған була һәм 4 м-ға етергә мөмкин. Көкөрт үләне саң-һеркә (споралар) ярҙамында үрсей, урал июль-август айҙарында өлгөрә.

## Таралыуы
Көкөр үләне ҡарағай урманында үҫеүсән. Үҫемлек бөтә донъяға таралған. Башҡортостанда һирәк осрай. Белорет, Яңауыл райондарында, көньяҡ Уралдың бейек тауҙарында осратырға мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 38. Lycopodium clavatum L. — Плаун булавовидный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 112. — ISBN 8-87317-091-6.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Селена Гомес

**Селена Мари Гомес** (; 22.7.1992) — Америка актрисаһы, йырсы, комик, йырҙар авторы, барабансы, ЮНИСЕФтың ирекле илсеһе булып тора.

## Биографияһы
Селена Мари Гомес 1992йылдың 22 июлендә, АҠШ-тың Техас штаты Гранд-Прейри ҡалаһындағы *Мэнди Корнетт* һәм *Рикардо Гомес* ғаиләһендә тыуа. Селенаның атаһы — латин-америкалы, ә әсәһе итальян-инглиз сығышлы. Гомес үҙ исемен ул осорҙағы танылған йырсы — Селена хөрмәтенә ала. Уға 5 йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша. Әсәһе, театр актрисаһы, үҙенең ҡыҙын бер ялғыҙы ғына тәрбиәләй һәм үҙенең актёр эшсәнлеге менән ҡыҙына ла был юлды һайларға ярҙам итә. 2006 йылда Мэнди *Брайан Тифиға* кейәүгә сыға, шунан һуң Селена ҡушма фамилия йөрөтә башлай — Тифи-Гомес.

## Карьераһы
Ә 2009 йылда иһә, «Вэйверли Плэйс тылсымсылары» телесериалынан сығып, тулы метражлы «Вэйверли Плэйс тылсымсылары кинола» исемле фильм дөнъя күрә.

2008 йылда Селена Гомес Hollywood Records студияһы менән килешеү төҙөй, шуның нигеҙендә ул «Феялар» мультфильмына, «Көлһылыу турыһында тағы бер хикәйә» фильмына, «Принцессаларҙы һаклау программаһы» һәм «Вэйверли Плэйс тылсымсылары» сериалына үҙ йыырҙарын индерә. Үҙенең төркөмө «Selena Gomez & the Scene» менән берлектә ул «Kiss & Tell» дебютлы альбомын төҙөй. Альбом 2009 йылдың сентябрь айында АҠШ-та сыға.

2010 йылда Селена төп рольләрне «Рамона һәм Бизус»  һәм «Монте-Карло» фильмынарында уйный.

2010 йылда Селена шулай уҡ Люк Бессондың «Артур һәм ике донъя һуғышы» фильмында төп ролде башҡарған Принцесса Селенияны тауышландыра.

Йондоҙ булараҡ «Санниға шанс бирегеҙ» сериалының беренсе сезондың 13-нсе серияһына саҡырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Ҡарабаш турғайҙар

**Ҡарабаш турғайҙар**( урыҫ. синицы)() — ҡарабаш турғайҙар ырыуындағы ҡоштар ғаиләһе. 

Э.Ф. Ишбирҙиндың Башҡортостан ҡоштары китабында Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмәләге өс төр ҡарабаш турғай бирелгән. Башҡортостан китап нәшриәте. 1986 йыл.
* Бүрекле тебейек
* Ҡарабаш (ҙур) турғай
* Мамыҡас

Уларҙан тыш тағы ла ҡарабаш турғайҙар ғаиләһендә ошо ҡоштар ҙа бирелгән:
* Бесбесәй
* Буран турғайы
* Күкбаш турғай
* Тебейек
* Ҡарабаш тебейек
* Ҡоролдай

## Классификация
Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмә буйынса был төр составына 26 төр ҡарай:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
РИА Новости

**«cia Новости»:= вражеская шпионскоразбойничья банда уголовников. Уничтожить. Технику разбить, армяшек и жидов перевешать, самолеты сбить без предупреждения. И повторные удары по турции греции былгырстану до полного уничтожения. Махновскую символику власовских недобитков сжечь с паспортистками. Feuer! Los los. увд скопления полицаев в т.ч. мародеров раздавить танками и отпиздить бетонными столбами, леса посевы сжечь церием и отравить. Go!.



Рәсәй халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы** *()* — Рәсәйҙә иң ҙур мәғлүмәт агентлыҡтарының береһе. Тулы исеме — « „РИА Новости“ Рәсәй халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы Федераль дәүләт унитар предприятиеһе».

Баш офисы Мәскәүҙә урынлашҡан.
Интерфакс

**«Интерфакс»** — СССР-ҙа беренсе дәүләттеге булмаған мәғлүмәт агентлығы. 1989 йылда төҙөлгән һәм (ИТАР-ТАСС, РИА-Новости агентлыҡтарынан башҡа) Рәсәйҙә алдынғы мәғлүмәт агентлыҡтары булып тора и ведущим независимым информагентством страны. Инглизсә яҙылышы **INTERFAX**.

## Етәҡсеһе
Директорҙар советы рәйесе — Михаил Комиссар.

## Төркөм составы
[thumb| [Мәскәүҙә агентлыҡтың матбуғат үҙәге]]
Тармаҡтары:
* «Интерфакс-АФИ» — Финанс һәм иҡтисади мәғлүмәт агентлығы (Агентство финансовой и экономической информации),
* «Интерфакс-АНИ» — Нефть мәғлүмәте агентлығы (Агентство нефтяной информации),
* «Интерфакс-АГИ» — Газ мәғлүмәте агентлығы (Агентство газовой информации),
* «Интерфакс-Дилинг» — фининс баҙарында ҡатнашыусыларға ярҙам,
* «Интерфакс-АВН» — Хәрби яңылыҡтар агентлығы (Агентство военных новостей),
* «Интерфакс-АКИ» — Корпоратив яңылыҡтар агентлығы (Агентство корпоративной информации),
* «Интерфакс-Телеком» 2002 йылдың ноябренән).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсим сайт 
* Интерфакс — Россия
Көтөүсе муҡсаһы

**Көтөүсе муҡсаһы** ( () —  ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. 5-40 см бейеклегендә. Апрель-сентябрь айҙарында аҡ сәскә ата, емеше май-октябрҙа өлгөрә.
## Таралыуы
Сүп үләне булараҡ баҡсаларҙа, баҫыуҙарҙа, юл эргәһендә, урамда, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
## Әҙәбиәт
* Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 230—231. — ISBN 5-87317-260-9. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Күк дегәнәк

**Күк дегәнәк (тегәнәк), мисүәк үләне** *(, )* — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-75 см. Июнь-июль айҙарында зәңгәр сәскә ата.
## Таралыуы
Әрәмәлектә, йылға ярҙарында, тау-ҡалҡыулыҡ биттәрендә үҫә.  Үҫемлек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Төньяҡ Кавказда (Ҡауҡазда), Көнбайыш Себерҙә үҫә. Башҡортостанда Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел буйҙарында, Ирәндек, Ҡырҡтау битәрендә остай.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 966. Eryngium planum L. — Синеголовник плосколистный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 629. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Ала себен турғайы

**Ала себен турғайы**(урыҫ.Мухоловка — пеструшка () — һайраусы ҡош себен турғайҙары ғаиләһенән (*Muscicapidae*).

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра, ваҡыт-ваҡыт күтәрелеп, осоп йөрөгән бөжәктәрҙе тота һәм кире урынына ҡуна. Һырты һорғолт көрән. Һоро түшендә, ҡабырғаларында бәй—буй ваҡ ҡына көрәнһыу һоро төҫө һәм сыбар түше менән айырыла.
Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.

## Тауышы
«пичи-пичи-кули-личи» йәки «цитру-цитру-три-крути-три», тауышы — тоноҡ «сиси». Өҙөп — өҙөп ҡысҡыра ла «үин-үин».

## Йәшәү урыны
Урмандарҙа йәшәй. Киң таралған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡ саталарында оя яһай.

## Туҡланыуы

Осоп йөрөүсе бөжәктәрҙе ашай.

## Үрсеүе
Ерәнһыу таплы 4—5 бөртөк йәшкелт йоморҡа һала.
Ҡабаҡ

**Ҡабаҡ** (, ) —  ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, һабағы 5 метрға етә, баҡса культураһы. Тупраҡ өҫтөндә үрмәләп үҫә. Июль-сентябрь айҙарында һары сәскә ата, емеше сентярь-ноябрҙә өлгөрә.

## Таралыуы
Ҡабаҡтың тыуған иле — Мексика. Америкала ҡабаҡты б.э.т. 3000 йылдан үҫтергәндәр. Европаға XVI быуатта испан диңгеҙселәре алып ҡайта. Хәҙергә көндә ҡабаҡты бөтә ерҙә лә сәсеп үҫтерәләр.
 

## Галерея

Рәсем:Kuerbispflanze Patisson.jpg|Дөйөм күренеше
Рәсем:Cucurbita pepo 04 ies.jpg|Һабағының киҫелеше
Рәсем:Cucurbita pepo 03 ies.jpg|Мыйығы
Рәсем:Courgette bloem.jpg|Сәскәһе
Рәсем:Cucurbita pepo var. styriaca04.jpg|Емеше


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 77—79. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4.. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ҡаҙ үләне

**Ҡаҙ үләне** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 40-50 см-ға етә. Майҙың аҙағынан авгусҡа тиклем һары сәскә ата.
## Таралыуы
Үҫемлек төньяҡ ярымшарҙан таралған. Ер шарының бөтә уртаса климат зонаһында үҫә. Үҫемлек дымлы болондарҙа, йылға, күл ярҙарында, урамдарҙа, йорт тирәһендә үҫә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 742. Potentilla anserina L. — Лапчатка гусиная, или Гусиная лапка // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 378. —ISBN 9-87317-128-9.  
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Кукуруз (ырыу)

**Кукуруз** (, ) —  ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 2-3 м-ға етергә мөмкин. Август айында һары сәскә ата, емеше сентябрь-октябрҙа өлгөрә.

## Таралыуы
Кукуруздың тыуған иле — Мексика. Бөтә илдәрҙә сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Рожевиц Р. Ю. Род Кукуруза — Zea // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редакторы тома Р. Ю. Рожевиц и Б. К. Шишкин — М.—Л.:Издательство Академии Наук СССР, 1934. — Т. II. — С. 4—5. — 778 + XXXIII с. — 5175 экз. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Күгүлән

**Күгүлән, бәпкә үләне** (, ) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 10-40 см самаһы, һабағы тармаҡланып тирә-яҡҡа йәйелгән. Күгүлән июнь-октябрь айҙарында алһыу һәм аҡ сәскә ата, орлоғо июль — октябрҙа өлгөрә.

## Таралыуы
Күгүлән әрһеҙ үҫемлек: йорт тирәһендә, ишек алдында, ауыл урамдарында, мал тапаған ерҙә үҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 451. Polygonum aviculare L. s.l. — Горец птичий, или Спорыш // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 49. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

Төркөм:Үҫемлектәр
Төркөм:Ҡарабойҙай һымаҡтар
Төркөм:Дарыу үҫемлектәре

Төркөм:Үләндәр
Төркөм:Космополит үҫемлектәр
Төркөм:европа флораһы
Себендәр

**Себендәр** () — Себендәр ғаиләһенән булған бөжәк. Киң таралыш тапҡан төрҙәре: бар ерҙә лә таралғаны синантроп себене, йорт себене (), Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла баҙар себене () күпләп осрай.Улар холераны, дизентерияны, ҡорһаҡ тифы ауырыуҙарын таратыусылар булып тора. Ә бер төр тере бала тыуҙырыуға һәләтле ().Зимин, Эльберг, 1970: С. 588—590.

## Төрҙәре
* M. albina Wiedemann, 1830
* M. amita Hennig, 1964
* M. autumnalis De Geer, 1776
* M. biseta Hough, 1898
* M. crassirostris Stein, 1903
* M. domestica Linnaeus, 1758
* M. larvipara Porchinskiy, 1910
* M. lucidula (Loew, 1856)
* M. osiris Wiedemann, 1830
* M. sorbens Wiedemann, 1830
* M. tempestiva Fallén, 1817
* M. vitripennis Meigen, 1826
* M. vetustissima Walker, 1849

## Себендәр сәнғәттә
* «Себен» (1986),нәфис фильме. Төп ролдәге герой себендәрҙән эксперимент яһайым тип,һөҙөмтәһе булмай, үҙе себен һымаҡ монстрға әүңерелә.
* Яҙыусы Корней Чуковский тарафынан ижад ителгән «Муха-Цокотуха» тигән шиғыр ҙа бар.

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* 
* *Зимин Л. С., Эльберг К. Ю.* Сем. Muscidae — настоящие мухи // Определитель насекомых Европейской части СССР в пяти томах. Т. V. Двукрылые, блохи. Ч. 2. / Под общ. ред. чл.-корр. АН СССР Г. Я. Бей-Биенко. Л.: Наука, 1970. С. 511—595.

## Һылтанмалар
* http://www.nature-archive.ru/insects/mukha.php 
* Лукиан. Похвала мухе (в переводе К.Колобовой)