open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Василий Буслаев (рус фольклоры)

**Василий Буслаев** — Бөйөк Новгород эпосы геройы. С. А. Азбелев мәғлүмәттәре буйынса, героик былиналарҙың 53 сюжеттың өсәүһендә Василий Буслаев уларҙың төп геройы булып тора (Азбелев төҙөгән күрһәткес буйынса № 40, 41 һәм 42): «Василий Буслаев һәм Новгород халҡы», «Василий Буслаевтың сәйәхәте» йәки «Василий Буслаевтың үлеме». Һуңғы ике атама бер үк былинаға ҡарай.

В. А. Брим 1926 йылда Василий Буслаев тураһында былинаның ҡыйыу викинг Боси тураһындағы исланд сагаһына йоғонто яһауын күрһәтә (ике редакцияла сага «Bòsa-saga», бер редакцияла «Bósa-rímur» тип атала).

## Василий Буслаев образы былиналарҙа
Василий Буслаев — Новгород геройы, ул сикһеҙ ҡыйыулыҡ идеалы булып тора. Ул Василий исемен йөрөтөүсе фольклор персонаждарының иң билдәлеһе.

Василий Буслаевҡа арналған былина сюжеттарының береһе уның ҡала общинаһы менән низағы тураһында бәйән итә. Йәш сағынан Васька өсөн бер нәмәнән дә оялмай; ҡылыҡтары килтергән зыянға иғтибар итмәй, һәр ваҡыт үҙе теләгәнсә эшләй. Новгородта йәшәүселәрҙең күпселеген үҙенә ҡаршы ҡуйып, ул үҙе кеүек үк башкиҫәрҙәрҙән торған дружина йыя һәм ҡотора бара; тик әсәһе генә уға бер аҙ йоғонто яһай ала. Василий, ниһайәт, мәжлестә сәмләнеп, үҙенең дружинаһы менән Волхов күперендә бөтә Новгород ир-егеттәренә ҡаршы һуғышырға ниәтләй. Һуғыш башлана, һәм Василий бөтә дошмандарын туҡмап бөтөп барғанда, уның әсәһенең ҡыҫылыуы ғына новгородлылар ҡотолоп ҡала.

Василий Буслаевҡа арналған икенсе сюжетта был герой егет итеп түгел, ә өлгөргән кеше итеп һүрәтләнә. Василий, гонаһтарының ауыр булыуын аңлап, Иерусалимға гонаһтарына ярлыҡау һорарға китә. Әммә Изге урындарға хаж ҡылыу геройҙың ҡылыҡтарынын үҙгәртмәй: ул бөтөн тыйыуҙарҙы боҙа һәм кире ҡайтҡанда, үҙенең егетлеген иҫбат итергә тырышып, мәғәнәһеҙ рәүештә һәләк була.

## Кинематография геройы

Сергей Эйзенштейндың 1938 йылда төшөрөлгән «Александр Невский» фильмының төп геройҙарының береһе — Новгород егете Васка Буслай. Был персонаж Василий Буслаевҡа хас ике һыҙатты: ҡыйыулыҡты һәм әсәһенә ихтирамды «мираҫ итеп алған». Ҡалған осраҡтарҙа кино геройы былина геройынан ҡырҡа айырыла: ул үҙен общинаға ҡаршы ҡуймай, ә уның ташып торған көсөн кенәз Александр дөрөҫ файҙалана (уға алда буласаҡ алышта иң мөһим һәм иң хәүефле урын ышанып тапшырыла).

1982 йылда режиссер Геннадий Васильев «Василий Буслаев» фильм-әкиәтен төшөрә, төп ролдә — Дмитрий Золотухин. Сценарий авторы Василий Буслаев тураһында былиналарҙың билдәле бер мотивтарын ирекле интерпретацияла ҡуллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Н. И. Костомаров* Историческія монографіи и изслѣдованія. Том 8. — СПб.: Тип. К. Вульфа, 1868. — С. 124—148.
* 

## Һылтанмалар
* Былина Про Василия Буслаева
* Новгородская сказка «Василий Буславич»
* Сборник былин о Василии Буслаеве
Ҡошҡар-ата

**Ҡошҡар-ата** (, , ; XII быуат, Мәүәрәннәһер) — суфый, Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең уҡыусыһы. Хәҙерге Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияның башҡа илдәрендә уның хөрмәтенә бер нисә объект аталған.

## Биографияһы
Ҡошҡар-ата тормошо тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланған. Билдәле булыуынса, ул төркмән ҡәбиләләренән сыҡҡан. Әхмәт Хужа Йәсәүи буласаҡ суфыйҙың уҡытыусыһы була.

Ҡошҡар-ата аҡыл эйәһе һәм Ҡөрьән һәм хәҙистәр белгесе тип һаналған. Риүәйәттәр буйынса, бының өсөн судья — ҡаҙый итеп һайлана, һәм был вазифала ябай халыҡ өсөн сығыш яһауҙан ҡурҡмаған ғәҙел судья булараҡ дан ҡаҙана. Халыҡта Ҡошҡар-ата изге булараҡ хөрмәт ителә. Легендалар уны мөғжизәле һәләттәргә эйә тип тасуирлай. Атап әйткәндә, суфый хайуандар телен аңлаған тип раҫлана, Моғайын, уның ҡушаматы ошоға бәйле (төрки телдәрҙә «кошкар» һүҙе һарыҡты аңлата).

Ҡошкар-атаның уҡыусылары араһында суфыйҙың вариҫы тип һаналған һәм шулай уҡ изге тип арҙаҡланған Хәлифә билдәлелек ала. Легенда буйынса Хәлифә Калипан некрополена нигеҙ һала. Әммә хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, Калипанға X быуатта уҡ нигеҙ һалынған.

Бер фараз буйынса, Ҡошкар-ата Чимкентта вафат була (хәҙерге Шымкент) һәм ҡала буйлап аҡҡан йылғаның инеше янында ерләнә, хәҙер ул Ҡошкарата исемен йөрөтә. Икенсе фараз буйынса, суфый карауан менән Устюрт яйлаһы буйлап сәйәхәт иткәндә эҫелектән һәләк була. Шул уҡ ваҡытта ул вафат булған ваҡытта оло йәшкә етеп өлгөрмәй, сөнки легендала улының үлгән урынына әсәһенең килеүе тураһында бәйән ителә.

## Ҡошҡар-ата культының барлыҡҡа килеү сығанаҡтары
Ҡошҡар-ата культы Үҙәк Азияла исламға тиклемге осорҙа йәшәгән боронғо һарыҡ культын үҙ эсенә алған тип фараз ителә. Һарыҡ Фарна — ут менән бәйле боронғо иран илаһы символы тип һаналған. Согдиана аша һарыҡ культы Урта Азия төбәгенә таралған, унда уның ҡалдыҡтары ислам ҡабул ителгәндән һуң ярайһы уҡ оҙаҡ һаҡлана. Мәҫәлән, Фирғәнә үҙәнендә һәм хәҙерге Үзбәкстандың башҡа ҡайһы бер төбәктәрендә, Кучкор-мозор йәки хатта Кучкор-Ота тип аталған, Ҡорбан байрамында традицион һарыҡтарҙы ҡорбан итеү урындары булған.

## Хәтер
Ҡошҡар-ата иҫтәлегенә өс мавзолей төҙөлә. Уларҙың береһе хәҙерге Шымкент территорияһында урынлашҡан.. Икенсеһе Төркөстан өлкәһенең Ҡаҙығорт районы Турбаты ауылында Исмәғил-ата архитектура комплексы составына инә. Өсөнсөһө һуңынан шулай уҡ Ҡошҡар-Ата исеме алған некрополь составына инә. Некрополь Маңғыстау өлкәһенең Тупҡараған районы Аҡшукур ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан.

Хәҙерге Ҡаҙағстанда бер нисә географик объект суфый хөрмәтенә Ҡошҡарата исеме йөрөтә. Бынан тыш, Ҡырғыҙстанда Ҡошҡар-Ата ҡалаһы һәм Жалал-Абад өлкәһенең Ноокен районында  ауылы бар, шулай уҡ Ош өлкәһенең Өзгөн районында  ауылы бар.

## Әҙәбиәт
* 
*  (узб.)

## Иҫкәрмәләр
Агапкина Татьяна Алексеевна

**Татьяна Алексеевна Агапкина** () — СССР һәм Рәсәй фольклорсы-слависы, этнолингвист. Филология фәндәре докторы. Фәндәр академияһы Славистика институтының этнолингвистика һәм фольклор бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.. «Индрик» нәшриәтенең баш мөхәррире.

## Биографияһы
Әсәһе, Тамара Петровна Агапкина, филолог, полонист, Славян белеме институты, славян әҙәбиәте секторында эшләй.

1980 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, 1981—1983 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының фольклор кафедраһы ҡарамағындағы көндөҙгө аспирантурала уҡый. Унда 1985 йылда көнсығыш славяндарҙың йола поэзияһында «Яҙҙы ҡаршылау» темаһына диссертацияһын «Фольклористика» һөнәре буйынса яҡлай.

1984 йылдың ғинуарынан Славистиканы өйрәнеү институтының этнолингвистика һәм фольклор бүлегендә эшләй (кесе ғилми хеҙмәткәр, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, төп ғилми хеҙмәткәр). 2004 йылда «фольклористика» белгесе буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһен («Славян халыҡ календарының Мифопоэтик нигеҙҙәре» Яҙғы-йәйге цикл") ала. 2000 йылдан «Индрик» нәшриәтенең баш мөхәррире булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Рәсәйҙә, шулай уҡ Украинала, Белоруссияла, Болгарияла, Сербияла, Словенияла, Францияла һәм Америкала баҫылып сыҡҡан 500-гә яҡын хеҙмәт (монографиялар, студиялар, мәҡәләләр, архив һәм ялан материалдары хеҙмәттәре) авторы.

Эштәренең яртыһынан ашыуы — 5 томлыҡ «Славян боронғолыҡтары» энциклопедияһы (1995—2012), шулай уҡ «Славян мифологияһы» энциклопедик һүҙлеге (М., 1995; 2002; 2010; Белград, 2001.) булып тора.

«Славяндарҙың традицион рухи мәҙәниәте» («Индрик» нәшриәтендә) серияһын ойоштороусыларҙың һәм авторҙаштарҙың береһе, 40-ҡа яҡын автор монографияһын баҫтырып сығарған

*Монографиялары*

*Календарь йырҙарының этнографик бәйләнеше*. Көнсығыш славяндарҙың йолаларында һәм фольклорында яҙҙың осрашыуы. М., 2000.

*Славян халыҡ календарының мифопоэтик нигеҙҙәре* Яҙғы-йәйге цикл. М., 2002.

*Көнсығыш славян дауалау имләүҙәре сағыштырма яҡтыртыуҙа*: образдар. Сюжетика һәм донъя образы. М., 2010.

*Славян халыҡ традицияһында ағастар* Китап славян фольклорын, мифологик күҙаллауҙарҙы, ағастар һәм ҡыуаҡтар менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һәм тәртип ҡағиҙәләрен комплекслы тикшереүҙән ғибәрәт.

*Авторҙашлыҡта*

Полесье им-томдары (1970—1990 йылдар яҙмаларында) / Сост., текстар әҙерләү һәм иҫкәрмәләр. Т. А. Агапкина, Е. Е. Левкиевская, А. Л. Топоркова. М., 2003.

Көнсығыш славян заговорҙары: сюжеттарҙың һәм мотивтарҙың функциональ күрһәткесе өсөн материалдар. аннотациялы библиографияһы / автор-төҙөүселәр Т. А. Агапкина, А. П.,Топорков М., 2014.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

Шәхестәре Рәсәй фәндәр академияһының славян белеме институты сайтында
Мөхәммәт мөһөрө

**Мөхәммәт мөһөрө** (; ) — ғосман солтандарының Топҡапы һарайында һаҡланған ҡомартҡылар коллекцияһының бер өлөшө — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡомартҡыларының береһе. Ул сит ил чиновниктарына ебәрелгән бер нисә хатта Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан файҙаланылған мисәт күсермәһе тип иҫәпләнә.Ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең мөһөрөндә ғәрәпсәнән тәржемә иткәндә «Мөхәммәт — Аллаһтың илсеһе» тигәнде аңлатҡан محمد رسول الله тигән яҙыуы булған

## Тарихы
Жан-Батист Тавернье 1675 йылда мисәттең Топҡапылағы ҡомартҡылар бүлмәһендә эбен ағасынан эшләнгән бәләкәй генә ҡумтала һаҡланыуы тураһында хәбәр итә. Мөһөр үҙе яҡынса 7,5 × 10 см дәүмәлле кристаллға һалынған һәм фил һөйәге менән ситләнгән. Ул XVII быуатта ла документтарҙы раҫлау өсөн ҡулланылған.

Мосолман тарихнамәһе традицияһына ярашлы, Мөхәммәттең тәүге мөһөрө Әбү Бәкер, Ғүмәр һәм Усман тарафынан мираҫ итеп алынған, әммә Усман уны Мәҙинәлә ҡоҙоҡҡа төшөрөп ебәреп юғалта. Усман мисәттең күсермәһен эшләгән тип иҫәпләнә, һәм был мисәт, йәнәһе, Бағдадты алғанда табылған (1534) һәм Истанбулға килтерелгән.

Джордж Фредерик Кунц һүҙҙәре буйынса, Мөхәммәт император Ираклийға хат ебәрергә йыйынғанда, Унан ебәрелгәнен раҫлау өсөн мисәт кәрәк, тип әйтәләр. Мөхәммәттең «Мөхәммәт — рәсүл Аллаһ» тигән һүҙҙәр яҙылған көмөш мисәте була.  Был өс һүҙ балдаҡта өс юл менән яҙылған, һәм Мөхәммәт дубликаттар эшләмәҫкә ҡушҡан була. Уның вафатынан һуң балдаҡ Усманға күсә, ул осраҡлы рәүештә балдаҡты төшөрөп ебәрә. Ҡоҙоҡ шул тиклем тәрән була, һәм балдаҡ юғала. Шул саҡта күсермә яһала, әммә тәүге мөһөрҙө юғалтыуҙы киләсәктә бәхетһеҙлек билдәһе тип ҡабул ителә

Сэр Ричард Фрэнсис Бёртон «пәйғәмбәр традицияһы» буйынса, мөһөрлө балдаҡ өсөн иң яҡшы таш аҡыҡ тип һаналған, һәм был традиция кәм тигәндә 1868 йылға тиклем һаҡланып ҡалған, тип яҙа. Аҡыҡ шулай уҡ «фәҡирлектән ҡурсыусы» тип иҫәпләнә.

### Шикле мөһөр
Мөхәммәт с.ғ.с. мөһөрөнөң икенсе варианты түңәрәк формаһында, һәм ғосман дәүерендә Мөхәммәт хаттарының ҡулъяҙма күсермәләренә нигеҙләнеп эшләнгән. Әммә был хаттарҙың һәм мөһөрҙөң дөрөҫлөгөнә шик бар, һәм улар табылғандан һуң шунда уҡ бәхәстәр башлана, әммә был турала тикшеренеүҙәр бик аҙ.

*Нёльдеке* (1909) кеүек ҡайһы бер ғалимдар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған күсермәне ялған тип иҫәпләй, ә *Орнберг* (2007) фекеренсә, Мөхәммәттең Мукаукисҡа яҙған хаты «бер ниндәй ҙә тарихи ҡиммәткә эйә түгел». Уның әйтеүенсә, палеографик мәғлүмәттәр мөһөрҙөң ялған икәнен күрһәтә: унда яҙыу стиле анахроник һәм ғосман сығышлы булыуына ишаралай.

### Башҡа ысулдар
Мөһөрлө балдаҡтан тыш, Мөхәммәт с.ғ.с., бәлки, үҙенең документтарының дөрөҫлөгөн раҫлауҙың башҡа ысулдарын да ҡулланғандыр. Мәҫәлән, Ул Мысырҙағы Изге Екатерина монастырына яҡлау һәм өҫтөнлөк биреүсе фарманға ҡара менән буялған ҡулын ҡағыҙға баҫып ҡул ҡуйған.

## Әлеге ваҡытта
Мөхәммәт мөһөрө «Ислам дәүләте» террористик ойошмаһы флагында бар.

## Иҫкәрмәләр
Ридуан бәйғәте

**Ридуан (ризуан) бәйғәте** (араб. بيعة الرضوان — тоғролоҡ, үс алыу анты; ) — Хоҙайбиә тигән урында 1400-гә яҡын сәхәбә, ҡорайыштарҙың Усман ибн Әффанды үлтереүе тураһында хәбәр килгәс, тоғролоҡҡа биргән ант. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Хоҙайбиәлә ағас аҫтында тоғролоҡҡа ант биргән сәхәбәләрен **әсхәб әш-шәжәрә** тип йөрөтәләр.

## Тарихы
628 йылда (һижри 6-сы йыл) Мөхәммәт Пәйғәмбәр кесе хаж — үмрә ҡылыу өсөн Мәккәгә барасағын иғлан итә, ә ҡорайыштар Хәлит ибн әл-Вәлит етәкселегендәге ҡораллы отряд менән һәр яҡлап ҡамасаулай, шунлыҡтан хаж ҡылырға йыйыныусылар Мәккәгә 24 саҡрым көнбайыштараҡ ятҡан Хоҙайбиә үҙәнендә туҡталырға мәжбүр була..

Мәккәгә һөйләшеүҙәр өсөн ебәрелгән Усман ибн Әффан оҙаҡ ҡайтмай тотҡарлағандан һуң, хаж ҡылыусылар араһында уны үлтергәндәр тигән имеш-мимештәр тарала. Усман ибн Әффандың яҙмышы өсөн борсолған мосолмандар ағас аҫтына йыйыла һәм Усмандың үлеме өсөн үс алырға Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйғәт (ант) итә. Тиҙҙән Усман килеп етә һәм мәжүсиҙәр менән мосолмандар араһында 10 йылға Хоҙайбиә солохо төҙөлә.

### Ҡөрьәндә
628 йылдың мартында булған, Ридуан бәйғәте тип аталған ваҡиғалар Ҡөрьәндең Әл-Фәтх сүрәһе (Еңеү) 18-се аятында сағылыш таба:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Бәйғәт
* Бәйғәт мәсете

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хоҙайбиә солохо

**Хоҙайбиә солохо** (; ) — 628 йылдың март айында Мәккәгә яҡын урынлашҡан Хоҙайбиә үҙәнендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ һәм ҡорайыштар араһында төҙөлгән солох килешеүе.

## Хаж ҡылыу
Һижри 6-сы йылдың (мил. 628 йылда) мартында Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ кесе хаж — үмрә ҡылыу өсөн Мәккәгә барасағын иғлан итә. 13 мартта хаж ҡылыусылар каруаны Мәҙинәнән сыға. Ҡорайыштар Хәлит ибн әл-Вәлит етәкселегендәге ҡораллы отряд менән һәр яҡлап ҡамасаулай, сөнки үмрә Мәккәгә һөжүм итеү өсөн һылтау булып хеҙмәт итә тип ҡурҡалар. Шунлыҡтан ғибәҙәткә килеүселәр Мәккәгә 24 саҡрым көнбайыштараҡ ятҡан һуғыш тыйылған харам урын — Хоҙайбиә үҙәнендә туҡталырға мәжбүр була..

Мәккәгә һөйләшеүҙәр өсөн ебәрелгән Усман ибн Әффан оҙаҡ ҡайтмай, ҡорайыштар уны үлтергән тигән имеш-мимеш тарала. Мосолмандар ағас аҫтына йыйылып, тоғро булырға, Усмандың үлеме өсөн үс алырға Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ﷺ бәйғәт (ант) итә. Был ант Ридуан бәйғәте исеме ала (). Тиҙҙән Усман ҡайтып етә һәм мәжүсиҙәр менән мосолмандар араһында 10 йылға Хоҙайбиә солохо төҙөлә.

Ант биргән кешеләр башҡа мосолмандарҙың айырым хөрмәтен яулай, ә был хәл булған ағас, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә булғанға тиклем, табыныу урыны булып китә. Ғүмәр ибн Хаттаб ширккә әйләнмәһен өсөн уны ҡырҡтырып ташлата.

## Килешеү
Тиҙҙән Усман Ибн Әффан *Сүхәйел ибн Әмер* менән түбәндәге шарттарҙа килешеү төҙөү өсөн әйләнеп ҡайта:

* Мосолмандар менән ҡорайыштар араһында һуғыш 10 йылға туҡтатыла.
* Мосолмандар ҡорайыштарҙы үҙҙәренә күскән мосолмандарҙы кире ҡайтарырға мәжбүр итмәй, ә мосолмандарға күскән ҡорайыштарҙы кире ҡайтара.
* Быйыл мосолмандар үмрә ҡылмай үҙҙәренә ҡайта, ә киләһе йылда килергә ярай, бының өсөн ҡорайыштар Мәккәне ташлап киткәс кенә мосолмандар Мәккәгә ҡоралһыҙ инәсәк, өҫтәүенә унда өс көн генә ҡаласаҡ.
* Мөхәммәт йәки ҡорайыштар менән союз төҙөргә теләгән ғәрәптәргә быға рөхсәт бирергә.

Мөхәммәт ҡорайыштар тәҡдим иткән килешеү шарттарын үтәргә ризалаша, ә ҡасҡындар тураһында килешеү пунктын беренсе көндә үк үтәргә тура килә, ҡорайыштарға Сүхәйелдең улын ҡайтарырға тура килә. Килешеүгә ҡул ҡуйғандан Һуң Мөхәммәт сәсен ҡыра һәм ҡорбан килтерергә бойора.

Хоҙайбиәләге килешеү мөһим сәйәси эҙемтәләргә эйә була. Килешеүгә ҡул ҡуйыу мосолмандарҙы ҡорайыштар менән тиң хоҡуҡлы яҡ булараҡ легализациялай һәм мосолмандарға мәккәләр менән тығыҙ аралашырға мөмкинлек бирә. Мәккәләр, үҙ сиратында, Сүриә менән хәүефһеҙ сауҙа итеү мөмкинлегенә эйә була.

Бер йылдан һуң килешеү ҡорайыштар ғәйебе менән өҙөлә.

## Ҡөрьәндә Хоҙайбиә
Хоҙайбиәлә солох ҡабул ителгәндән һуң, Әл-Фәтх сүрәһе(Еңеү) төшөрөлә, ул ошолай башлана:

Әл-Бәҡара сүрәһенең 196-сы аяты:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Pact of Al-Ḥudaybiyah // Британника
* *Rippin, Andrew.* Ḥudaybiya // Encyclopaedia of the Qurʾān.
Евдокия Зуиха

**Евдокия Никитична Сивак**, **Евдокия Зуиха** булараҡ нығыраҡ билдәле (; 1 март 1855, Кущинцы ауылы, Гайсин өйәҙе, Подольск губернаһы, Рәсәй империяһы — 19 ғинуар 1935, Зятковцы, Гайсин районы, Винница өлкәһе, УССР) — украин һәм совет халыҡ йырсыһы, фольклорсы.

## Биографияһы
Крепостной булып тыуа, уҡый-яҙа белмәй. 1883 йылдан Гнатовцы ауылында, ә 1910 йылдан — Зятковцы ауылында йәшәй. Бессарабияла һәм Херсонщинала батрак булып эшләй.

Һәләтле булып үҫә, феноменаль хәтергә һәм нескә эстетик ҡабул итеүгә эйә була, шиғри һәм йырлау һәләтенә эйә булған әҙ генә халыҡ йырсыларының береһе була. Яҡшы тәбиғи тауышҡа һәм үҙенсәлекле башҡарыу манераһына эйә була. Түбән күкрәк тембры һәм өҫкө фальцеты булған киң диапазонлы тауышы була.

1888 йылда күрше Гнатовка ауылынан Василий Олейникҡа кейәүгә сыға. Дүрт балаға ғүмер бирә. 51-се йәшендә тол ҡала. 1910 йылда күрше Зятковцы ауылына 73 йәшлек Д.Жукка кейәүгә сыға. 1919 йылда тағы тол ҡала.

1918—1930 йылдарҙа фольклорсы Игнат Танцюра уның тауышынан 1008 йыр (календарь-йола, туй, ғаилә-көнкүреш, тарихи, шаян, баллада һәм башҡа), шулай уҡ 400-гә яҡын мәҡәл һәм әйтем, 156 әкиәт, байтаҡ һанда йомаҡтар һәм башҡаларҙы яҙҙыра (1965 йылда Киевта «Евдокия Зуиха йырҙары» исеме аҫтында баҫтырып сығара). Был Украинала бер халыҡ башҡарыусыһынан йыйылған иң ҙур материал. Уның йыр репертуары айырым йыйынтыҡ булып баҫылып сыға.

Шулай уҡ Г. Танцюра яҙмаларында «Евдокия Зуиханың йомаҡтары» (К., 1996) баҫылып сыға. Байтаҡ йырҙар һәм йолалар тикшеренеүсенең «Зятковцы ауылында туй» (к., 1998) хеҙмәтендә урынлаштырылған.

## Хәтер
* 2001 йылда Зятковцы ауылында уның хөрмәтенә мәрмәр һәйкәл-стела ҡуйыла.
* 2005 йылда Кущинцы ауылында йырсыға һәйкәл ҡуйыла.
* Зятковцы ауылында урамдарҙың береһе Евдокия Зуиха исеме менән атала.

## Әҙәбиәт
* Юзвенко в. А., Яценко м. г. поетичный голос народу // НТЕ. 1965. № 5;
* Дмитренко М.Писенний талант Явдохи Зуїхи // Там само. 1980. № 5;
* Хоменко Б.в. Зуїха Явдоха // винниччина фольклорна: Довід. В., 2003;
* Дмитренко М.Украинаның яҙғы символы: 150 йылға тиклем народж көнөндә. Явдохи Зуїхи / / Уряд. ҡуртер. 2005, 5 ҡайын.
* Піні Явдохи зуїхи / УРСР фәндәр АКАДЕМИЯҺЫ, мистецтвознавство институты, фольклор һәм и. М. Т. Рильский; тәртипкә килтереү, передмов та примитки в. А. Юзвенко, М. Ред. О. И. Дей; Г. Бейеүҙе яҙҙырып. Киев: Фәнни фекер, 1965. 810 бит: ноталар. (Украин халыҡ ижады).

## Һылтанмалар
* Явдоха Зуїха
* Явдоха Зуїха наспівала 1008 пісень
Есимжанова Рабиға

**Рабиға Есемйәнова** (; 5 ғинуар 1914 — 3 июль 1986) —- совет һәм ҡаҙаҡ йырсыһы (меццо-сопрано), Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957), Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1967). Профессиональ ҡаҙаҡ йырсылары мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
1914 йылдың 5 ғинуарында Аҡмулла өлкәһенең Аҡмулла өйәҙе (хәҙер — Ҡаҙағстандың Аҡмулла өлкәһе Ҡорғалжын районы) Талдысай ауылында тыуған.

Музыкаль карьераһын 1931 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт музыкаль-драма театры сәхнәһендә башлай.

Куляш Байсеитова, Иса Байзаков, Шара Жиенкулова һәм башҡалар кеүек күренекле ҡаҙаҡ артистары менән бер сәхнәлә сығыш яһай. 

Һуңыраҡ Семипалатинск өлкә музыкаль драма театрына күсә, унда бер нисә сағыу, эмоциональ яҡтан бай ҡатын-ҡыҙ образдарын тыуҙыра, улар араһында: Енлик, Карлыға, Айман, Тенге, Алтыншаш, Маржан («Енлик-Кебек», «Ҡыҙ Жибек» (Е. Брусиловскийҙың «Ҡыҙ Жибек»), «Айман Шолпан», «Аҡ ҡайын», М. О. Әүәзовтың «Айман-Шолпан»ы), Сауле (Т. Аҡтанов спектаклендә), Ер-әсә (С. Т. Айытматов буйынса «Әсәлек яланы») һәм башҡалар. Музыкаль мәҙәниәткә лә, драма талантына ла эйә булғанлыҡтан, ул музыкаль һәм драма спектаклдәрендә лә бер үк оҫталыҡ менән ролдәр башҡара.

Һуңыраҡ, Р. Есимжанова Абай исемендәге Алматы опера һәм балет театры труппаһына ҡабул ителә. (хәҙерге Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия опера һәм балет театры), Унда уның СССР ҡалалары буйлап гастролдәр карьераһы башлана, йыш ҡына Ҡаҙағстандың төрлө мөйөштәренә концерттар менән сыға.

1946—1960 йылдарҙа Ҡаҙаҡ радиоһы солисы.

1960 йылдан «Ҡаҙаҡконцерт» солисы.

Йырсының репертуарында, опера партияларынан тыш, ҡаҙаҡ халыҡ йырҙары һәм хәҙерге заман композиторҙары әҫәрҙәре бар. Ҡаҙаҡ йырҙарын пропагандалауға ҙур өлөш индерә.

1986 йылдың 3 июлендә вафат була, Алматының үҙәк зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* «Почёт Билдәһе» ордены (03.01.1959)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1967)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957)

## Хәтер
* Тыуған яғында Рабиға Есимжанова исемен йөрөткән музыка мәктәбе алдындағы майҙанда ҡаҙаҡ йырсыһына бюст ҡуйылған.

## Һылтанмалар
* Энциклопедия Алматы. Есимжанова Рабига
* Қазақстанның халық әртісі Рабиға Есімжанованың туғанына — 100 жыл

## Иҫкәрмәләр
Алжирҙа ислам

**Алжирҙа ислам** — дәүләт дине булып тора, ил халҡының 98,2 проценты ислам динен тота. Бөтә донъя мосолмандарының 2,2 проценты Алжирҙа йәшәй.

## Тарихы

Ислам Алжирҙа VII быуатта Төньяҡ Африканы ғәрәптәр баҫып алған саҡта барлыҡҡа килә. Бынан һуң, христиан һәм мәжүси общиналар Әл-Мурабиттар хакимлыҡ иткәнгә тиклем дауам итһә лә, ислам Алжирҙың күпселек өлөшөндә тиҙ тарала. XVIII быуат аҙағында Алжирҙың күпселек өлөшө менән ибәдиҙәр сектаһына ҡараған рустамидтар идара итә.

909 йылда *ал-фатимийундар* шиғыйҙар династияһы тарафынан ҡыйратылған һәм Сахаралағы Мзаб үҙәненә ҡаса. Унда уларҙың нәҫелдәре әле лә күп осраҡта ибәди булып ҡала. Ә*л-фатимийундар* исмәғилилек доктринаһы Мәғрибта популяр булмағанлыҡтан, *фатимийундар* киткәндән һуң, был биләмәләр сөнниҙәр тәғлимәтен тотоуын дауам итә. Көньяҡ Алжирҙағы туағуралар (тугарелар) ғына исламды ХХ быуатта ғына ҡабул итә.

Алжирҙа таралған мәлик мәҙһәбен ил халҡының күпселеге ҡабул итә, хәнәфи мәсхәбенә Ғосман хакимлығы осоронда Алжирға күскән төрөктәрҙең нәҫелдәре генә инә

1830 йыл француздар Алжирҙы яулап ала. Уларҙың баҫып инеүе йыш ҡына дини характерҙағы ҡаршылыҡ тыуҙыра. Был ваҡытта суфыйлыҡ туғанлыҡтары — тәриҡәттар. мөһим роль уйнай башлай. Француз колониаль идараһы осоронда колониаль хакимиәт, башҡа дин кешеләренә ҡаршы дини көрәш байрағы аҫтында ил бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәрҙең тупланыуынан ҡурҡып, исламдың таралыуына һәр яҡлап ҡамасаулай.

Франция законы буйынса мосолмандар йәмәғәт йыйылыштарын үткәрә һәм утлы ҡорал йөрөтә алмай. Мосолман мәғарифының булмауы исламдың традицион ағымының көсһөҙләнеүенә һәм мөртәтлеккә нигеҙләнгән дини ағымдың барлыҡҡа килеүенә килтерә. Мосолман диненә өндәүсе (вәғәзсеһе) Бен Бадис 1931 йылда Алжир мосолман улемы ассоциацияһын исламды хөрәфәттәргә ышаныу һәм фетишизмдан таҙартыу маҡсатында булдыра. Алжир халҡының азатлыҡ көрәшендә ислам мөһим роль уйнай. Алжир бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, ислам был илдең дәүләт дине була..

## Хәҙерге торошо

Алжирҙа 34,780,000 мосолман йәшәй, был ил халҡының 98,2 % тәшкил итә. Алжирҙағы мосолмандарҙың күпселеге мәлик мәҙһәбенең сөнниҙәре, шулай уҡ илдә хәнәфи мәҙһәбенең вәкилдәре, башлыса төрөктәрҙең тоҡомдары бар. Кабелияла шиғыйҙар аҙ, ә Мзаб үҙәнендә бер нисә ибәдид общинаһы йәшәй. Суфыйҙар берләшмәләре XIX быуатта ҡарағанда аҙ таралған булһа ла, әле лә һиҙелерлек йоғонто яһай. Алжирҙа ислам дәүләт дине булып тора һәм граждандарҙың бөтә тормош өлкәләрен тиерлек көйләй. Мосолманды исламдан баш тартырға һәм башҡа дин ҡабул итергә саҡырыусы һәр кемгә шелтә биреүҙе күҙ уңында тотҡан закон бар. Алжирҙарҙа мосолман изге ҡурсалаусылары йолаһы бар. Сиди Абдеррахман, Алжирҙың изге ҡурсалаусыһы, , уларҙың иң билдәлеһе.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Илдәр буйынса мосолмандар һаны
* Central Intelligence Agency. Algeria
* Густерин П. Ислам дәүләттәренең рейтингы // Центразияһы.
Ҡәләм һәм ҡағыҙ тураһында хәҙис

**Ҡәләм һәм ҡағыҙ тураһында хәҙис** () -  ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәт с.ғ.с. вафаты алдынан яҙма белдереү  яһарға теләгән, ихтимал, был кесе йома көнө булғандыр, ләкин уға быны эшләргә бирмәгәндәр. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шул ниәте тураһында һөйләшкәндә, ғәҙәттә, был белдереү уның вариҫын рәсми билдәләр ине,тип иҫәпләнелә. Уның ислам тарихы дауамында тармаҡланып килеүе арҡаһында ҡайһы берәүҙәр был ваҡиғаны *кесе йома афәте* тип атай ()

## Тарихы

Сәхих әл-Бохариҙың ҡануни йыйынтығында Ғабдуллаһ ибн Ғәббәскә  һылтанып  хәбәр ителеүенсә, Мөхәммәт с.ғ.с һижри 11 йылында  (б.э. 632 йыл) ауырып киткән һәм уның хәле  кесе йома көндө  насарая төшкәс, «бер нәмә яҙам, һуңынан һеҙ хаталанмаҫһығыҙ», тип ҡәләм менән ҡағыҙ һораған.

«Сәхих әл-Бохари»ҙағы хәҙистә  сәхәбәһе  Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Пәйғәмбәрҙе тыңламай: «Пәйғәмбәребеҙ ауырый. Беҙҙә Аллаһ китабы (Ҡөрьән) бар, беҙгә шул етә», ти  

Артабан Мөхәммәттең түшәге янында бәхәс ҡупҡан, тиҙәр. Ҡайһы берҙәре Уның бойороҡтарын үтәргә тәҡдим итә, ә ҡайһы берҙәре Ғүмәр фекерен яҡлай , ибн Сәғд быны үҙенең ентекле отчетына өҫтәй. Тауыш һәм бәхәс көсәйгәнлектән, Мөхәммәт уларҙы китеүҙәрен һорай һәм бер нәмә лә яҙмай.

## Фараздар
Ҡайһы бер хәбәрҙәрҙә Мөхәммәттең яҙма белдереү урынына телдән өс нәсихәт ҡалдырыуы өҫтәлә, әммә улар төрлө авторҙар тарафынан төрлөсә яҙып алынған. Ибн Сәғдтең бер хәбәрендә ике нәсихәт телгә алына: Ғәрәбстандан мөшриктәрҙе ҡыуып бөтөрөү һәм делегацияларҙы Мөхәммәт үҙе эшләгән кеүек ҡабул итеү. Өсөнсө тәҡдим юҡ, бәлки, уны тапшырыусы үҙе онотҡандыр.

Ғалимдар араһында Мөхәммәттең ни яҙырға ниәтләнеүе тураһында фараздар бик күп. Шиғый ғалимдар был Али ибн Әбү Талиптың яңы башлыҡ итеп рәсми тәғәйенләнеүе булыр ине тип фаразлай, шул уҡ ваҡытта сөнниҙәр төрлө альтернативалар тәҡдим итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шиғый-ун икеселәр
* Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
*Сәхих әл-Бохари 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* аль-Бухари, Мухаммад, Сахих Бухари, Том 1, стр. 37, С. 4, стр. 66, С. 5, стр. 137—138, С. 7, стр. 9
* Муслим бин Хаджадж, Сахих Муслим, Том 5, стр. 75-76.
* Меджлис, Мухаммед Бакир, Бихарул Энвар, Том 22, стр. 475—476.
Айҙың ярылыуы

**Айҙың бүленеүе** (- *Шәҡҡүл ҡәмәр*; ) — мосолман традицияһында Мөхәммәт Пәйғәмбәр күрһәткән мөғжизә.

## Хәҙистәрҙә
Тәүге традициялар буйынса һүҙмә-һүҙ аңлатҡан хәҙистәр Мөхәммәттең с.ғ.с. сәхәбәләренән тапшырыла, мәҫәлән: Ибн Ғәббәс, Әнәс ибн Мәлик, Ғабдулла ибне Мәсғүд һәм башҡалар. Ҡөрьәндең Әл-Ҡәмәр сүрәһендәге 1-2-се аяттары https://quran-online.ru/54:1:1-2 урта быуат мосолман теологтары һәм мосолман философтары араһында күк есемдәренең тейелгеһеҙлеге мәсьәләһе буйынса бәхәстәрҙең бер өлөшө була. Был риүәйәт ҡайһы бер һуңыраҡҡы мосолмандар тарафынан башҡаларҙы Мөхәммәттең пәйғәмбәрлегенә ышандырыу өсөн ҡулланыла. Ул шулай уҡ күп кенә мосолман шағирҙарын, бигерәк тә Һиндостанда, ижадҡа илһамландыра.

## Ҡөрьән һәм ислам традицияһы
 
Иртә традициялар һәм риүәйәттәр был аятты Мөхәммәттең ҡайһы бер ҡорайыштарҙың үтенесе буйынса күрһәткән мөғжизә тип аңлата. Иртә һәм урта быуат мосолман шәрехләүселәрҙең күбеһе Айҙың бүленеүе тураһында риүәйәтте тарихи ваҡиға булараҡ таный. Киләһе аят 54: 2:Әгәр ул (кафырҙар) бер мөғжизә күрһәләр, унан йөҙ сөйөрәләр, инҡар итәләр һәм «был — үтә торған (көслө һәм ялған) сихыр» тиҙәр.

Абдуллаһ ибн Мәсүд һүҙҙәренән тапшырылған риүәйәттәрҙә был осраҡ түбәндәгесә һүрәтләнә: «Аллаһ рәсүле саллалаһу ғәләйһиссәләм тере саҡта ай ике өлөшкә бүленгән, һәм тау уның бер өлөшөн йәшереп ҡалдырған, ә икенсеһе тау өҫтөндә булған, һәм шул саҡта Аллаһ рәсүле саллалаһу ғәләйһиссәләм: „Аллаһым, раҫла!“ — тигән.».

## НАСА фотоһы
2016 йылда НАСА-ның Аполлон 10-дан алған Аридея бураҙнаһы фотоһүрәттәре баҫылып сыҡҡандан һуң (Ай өҫтөндәге 300 км оҙонлоҡтағы һынылыш һыҙығы), мосолмандар ҡайһы бер интернет-сайттарҙа һәм социаль селтәрҙәрҙә, был Ҡөрьәндә телгә алынған бүленеү һөҙөмтәһе, тип белдерә. 2010 йылда НАСА ғалимы Брэд Бейлиҙан был хаҡта һорағас, ул: «Минең кәңәшем — Интернетта уҡыған бөтә нәмәгә лә ышанмау. Рецензияланған мәҡәләләр мәғлүмәттең берҙән-бер фәнни нигеҙләнгән сығанағы булып тора. Әлеге ваҡытта Айҙың ике (йәки унан да күберәк) өлөшкә бүленгәненә, ә һуңынан ниндәйҙер мәлдә яңынан йыйылғанлығына фәнни дәлилдәр юҡ».

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна

**Сандипова Сэсэгма Ринчиновна** — Рәсәй, бүрәт йырсыһы, Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған артисы, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы, «Байкал» Бүрәт дәүләт милли йыр һәм бейеү театры солисы.

## Биографияһы
1970 йылда Бүрәт АССР-ының Барғужа районы Улюн улусында тыуған.

1994 йылда П. И. Чайковский исемендәге Улан-Удэ музыка колледжын тамамлай, унда Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған артисы Б. Г. Базаров класында шөғөлләнә.
Шул уҡ йылда «Байкал» Бүрәт дәүләт йыр һәм бейеү ансамблендә хор артисы булып эшләй башлай. Сэсэгма Сандипова тиҙҙән яңғыҙ йырлай башлай, уның сығыштары коллегаларының, музыка һөйөүселәрҙең, музыка тәнҡитселәренең иғтибарын йәлеп итә. Талантлы Сандипованың тәбиғи һәләте төрлө конкурстарҙың жюри ағзалары тарафынан бер нисә тапҡыр билдәләнә.

2005 йылда артист тамашасылар алдында монгол телле халыҡтарҙың мифтары һәм легендалары буйынса «Байкал» театрының «*Уғайм сулде*» (*Ата-бабалар рухы*) яңы спектакль-стихияһында монгол ырыуҙарын һаҡлаусы туғыҙ әсәнең береһе образында килеп баҫа.

Артист театр менән бергә йыш ҡына Бүрәт Республикаһы райондары буйлап һәм унан ситтә гастролдәрҙә йөрөй: Тыва Республикаһында, Яҡутстанда, Мәскәү, Санкт-Петербург, Красноярск, Ҡазан, Иркутск, Чита, Ангарск ҡалаларында, шулай уҡ сит илдәрҙә — Монголияла, Италияла (2002), АҠШ-та (2003), Францияла (2009).

2009 йылдың июль-авгусында Сандипова Байкал мәғлүмәт форумы, Байкал иҡтисади форумы сиктәрендә халыҡ-ара иҡтисади конференция, Байкал мәғариф форумы һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведевтың Бүрәтияға рәсми сәфәре сиктәрендә үткән «Байкал» театрының мәҙәни сараларында әүҙем ҡатнаша .

Сэсэгма Сандипованың таланты классиктарҙың әҫәрҙәрен башҡарыуҙа ла сағыла: «Сантуццы романсы» операһынан «Ауыл даны» (Пьетро Масканьи), «Энхэ-Булат батор» операһынан ариозо Арюн-Гоохон (М. Фролов), «Лолита» (А. Буцци-Печиа), Теодоро Коттрауҙың «Санта Лючия»һы, Петр Ильич Чайковскийҙың «Мин һиңә бер нәмә лә әйтмәйем» («Я тебе ничего не скажу») романсы.

Йырсы башҡарыуында рус халыҡ йырҙары «Как пойду я на быструю речку», «Ноченька» һәм башҡалар бик яҡшы яңғырай. Йырсы Анатолий Андреевтың Николай Дамдинов шиғырына «Ургэн хунтэй», Пурбо Дамирановтың «Баргузин», Базыр Цырендашиевтың Дондок Улзытуев шиғырына «Уулзалга», Б. Наранбааторҙың «Эхын дууран», «Уулзаял хоюулаа», Б. Шаравтың «Аав ээж хоер минь» һәм башҡа бүрәт йырҙарын күңелгә үтеп инерле итеп йырлай.

Бүрәт музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Сэсэгма Ринчиновна Сандипова «Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған артисы» һәм «Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы» маҡтаулы исемдәренә лайыҡ була.

## Һылтанмалар
* Перипетии любви артистов театра «Байкал» Болота и Сэсэгмы Сандиповых
* Супруги из театра «Байкал» выпустили первый совместный клип
* Театр «Байкал» представит сольный проект Болота и Сэсэгмы Сандиповых 
* Цыпилма Аюшеева, Сэсэгма Сандипова, Сэдэб Банчикова
* Сэсэгма Ринчиновна Сандипова 
* Джидинский район

## Иҫкәрмәләр
Леда

**Леда** (*бор. грек* Λήδα) — боронғо грек мифологияһы персонажы. Овидийға ярашлы, Леда матур ҡара сәсле, һәм тәне ап-аҡ була.

Этолий батшаһы Фестий Һәм Евритемиданың ҡыҙы (йәки, Евмил Коринфский буйынса, Сисиф һәм Пантидияның ҡыҙы), Спарта батшаһы Тиндарейҙың ҡатыны. "Илиада"ла (III 384) һәм "Одиссея"ла (XI 298) телгә алына.
Леданың матурлығына хайран ҡалып, Зевс Еврот йылғаһында уның алдына аҡҡош булып килеп баҫа һәм үҙенә ҡарата, ул ике йомортҡа һала, һәм уларҙың союзы емеше — Полидевк менән Елена Прекрасная була. Әллә ул өс йомортҡа һалған, йомортҡанан Кастор, Полидевк һәм Елена Прекрасная тыуған. Әллә ике йомортҡанан дүрт бала тыуған. Икенсе хикәйә буйынса, ул йөрөргә сыҡҡанда сөмбөл (гиацинт) аҫтында Немесида һалып киткән йомортҡаны тапҡан. Әсәлек һәм ҡатын-ҡыҙ нәфислеген кәүҙәләндереүсе булараҡ хөрмәтләнгән. Бер версия буйынса, Елена Прекраснаяның әсәһе булараҡ Бәхетлеләр утрауына күсерелгән.

Дионисий Сиракузскийҙың «Леда» пьесаһында уйнаусы персонаж.

1856 йылда асылған астероид (38) Леда, 1974 йылда асылған 13-сө һан аҫтындағы (JXIII) Юпитер юлдашы һәм Венера планетаһындағы Леда тигеҙлеге уның хөрмәтенә аталған.

## Этимологияһы
Күптәр Леданың исемен Лето алиһәһенең исеме менән сағыштыра, һәм быны тәүҙә Леданың төндөң, яҡтыртҡыстар әсәһенең кәүҙәләнеше булыуы менән аңлата. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, *Леда* һүҙе ликий телендәге яҙмаларында осраған *Lada* һүҙе —ҡатын (ханым, байбикә), карий-лелег тамырлы һүҙенән.

Күп халыҡтарҙың ҡәберендә, шул иҫәптән, Криттың миной ҡәберлегендә буялған дөйәғош йомортҡаларын табыу арҡаһында был миф өсөн нигеҙ булған, тигән фараз бар.

## Сәнғәттә
Италия чинквечентоһы рәссамдары — Леонардо ла Винчи, Микеланджело, Корреджо — Леданы Зевс менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән. Шиғриәттә Леданың ҡеүәтле ҡош менән ҡушылыуының тасуирламаһы эротик (Ронсар) һәм фәлсәфәүи (Уильям Батлер Йейтс) маҡсаттарға ла хеҙмәт итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бәнү Аус

**Бәнү Аус** (; ), **аусиҙар** — Мәҙинәнең көньяҡ ғәрәп нәҫелдәренә (*ҡахтаниҙар*) ҡараған ҡәбиләләренең береһе. Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында аусиҙар, хәзрәжиҙәр менән бер рәттән, ансарҙарҙың бер өлөшөн тәшкил иткән. Исламға тиклемге дәүерҙәге ике ҡәбилә лә Бәнү Ҡәйлә () исеме менән билдәле булған.

## Этимологияһы
Ҡәбилә атамаһы тамырҙары менән *Aws Manat*, йәғни Дар (ер) Манат (Манат — аусиҙар табынған илаһ) һүҙбәйләнештән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Ислам ҡабул ителгәндән һуң исеме *Aws Allah* — Аллаһ ере булып китә, әммә Мәҙинә конституцияһына ҡәбилә Бәнү Аус исеме менән генә инә.

## Сығышы
Аусиҙар ҙур көньяҡ ғәрәп ҡәбиләһе *Бәнү Ғәзәд* менән уртаҡ сығышлы булған. Шулай уҡ улар *Ғәсәсиндәр* менән дә ҡәрҙәш .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Фильштинский И. М. 2006. История арабов и халифата: 9.
* 
* Lecker M. 1995. Judaism among Kinda and the Ridda of Kinda // Journal of the American Oriental Society 115(4): 635—650.
* 

* Rubin U. 1985. The «Constitution of Medina»: Some Notes // Studia Islamica 62: 5-23.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре

**Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре** — Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе иҫән саҡта ҡылған мөғжизәләренә ҡарай.

## Тарихы
Был риүәйәттәр Ҡөрьән тексына , хәҙистәргә һәм уның биографияһына нигеҙләнгән. Был мөғжизәләрҙең барыһы ла тиерлек хәҙистәрҙән мәғлүм булған, сөнки уларҙың күпселеге йә телгә алынмай, йә иһә мөғжизәле эштәре Ҡөрьәндә телгә алынмай.

Мөхәммәттең с.ғ.с. мөғжизәләре киң спектрҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, аҙыҡты күбәйтеү, һыу сығарыу, йәшерен белемдәр, алдан күреүҙәр, дауалау, яза биреү һәм тәбиғәт өҫтөнән хакимлыҡ итеү.

Тарихсы Денис Гриль әйтеүенсә, Ҡөрьән Мөхәммәттең мөғжизә ҡылғанын асыҡтан-асыҡ тасуирламай, әммә бер нисә Ҡөрьән аяты үҙе Мөхәммәттең мөғжизәһен һүрәтләй, ә хәҙистәр йыш ҡына Мөхәммәттең мөғжизәләрен аңлатыу өсөн хеҙмәт итә

*Кеннет Л. Вудворд* һәм *Әбү Ибраһим*, Мөхәммәт үҙ ғүмерендә бик күп мөғжизәләр ҡылған тип иҫәпләй.

## Фекерҙәр

### Сөнни ҡараштар
Сөнни ғалимдарҙың ижмәһенә ярашлы, Ҡөрьәндең йәки хәҙистең бер хәрефенән тайпылыу кешене диндән сығыуға килтерә. Шулай уҡ уларса Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләренә һәм мөхәддистәр аша ебәрелгән хәҙистәргә ышаныу мотлаҡ..

### Башҡа аңлатмалар
Марсия Һермансен «Ислам традицияһындағы мөғжизәләр башҡа ҡайһы бер диндәргә ҡарағанда әҙерәк дәлилләнә, сөнки Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кеше затынан икәнлеге һыҙыҡ өҫтөнә алына», — тип раҫлай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам терминдары
* Ҡөрьән мөғжизәһе
* Сихыр һәм дин

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 
* The Physical Miracles of Prophet Muhammad ﷺ — Yaqeen Institute academic article
Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт

**Ғәҡәбә янындағы беренсе бәйғәт** () — Бәнү Аус һәм Бәнү Хәзрәж ҡәбиләләре вәкилдәре Мәккә менән Мина араһындағы Ғәкәбә ҡалҡыулығында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйғәт килтергән ант (бәйғәт). Был ваҡиға «Ғәкәбәнең беренсе бәйғәте», «ун икенең бәйғәте» һәм «диндар ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәттәре» тип атала

## Икенсе бәйғәт

Бер йылдан һуң 75 мәҙинәле (73 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) йәшерен рәүештә Пәйғәмбәр менән осраша һәм уны, шулай уҡ уның яҡындарын ҡорал ҡулланып яҡларға ант итә. Был ваҡиға "Ғәҡәбәнең икенсе бәйғәте йәки һуғыш бәйғәте тип атала. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Мәккә мосолмандарының Мәҙинәгә һижрәте башлана .

Көнбайыштың ҡайһы бер ислам белгестәре фекеренсә, Ғәҡәбәлә бер генә осрашыу булған, сөнки әт-Табари беренсеһен — «ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәтен» генә телгә алған[2]

## Ҡөрьәндә

Ғәҡәбә бәйғәте һүҙмә-һүҙ тиерлек Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең 12-се аятының өҙөгөн ҡабатлай..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Бәйғәт
* Ридуан бәйғәте
* Бәйғәт мәсете

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт

**Ғәҡәбә янында икенсе бәйғәт** (Вторая клятва при Акабе) — был бәйғәтте (антты) 622 йылда 75 Мәҙинә мосолманы (73 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә килтерә. Мәҙинәләр Пәйғәмбәрҙе һәм уның яҡындарын ҡорал ҡулланып яҡларға ант итә. Был ваҡиға «Ғәҡәбәнең икенсе анты» йәки «һуғыш анттары» тип атала. Көнбайыштың ҡайһы бер ислам белгестәре фекеренсә, Ғәҡәбәлә бер генә осрашыу булған, сөнки әт-Табари беренсеһен — «ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәтен» генә телгә алған. Ғәҡәбә янындағы икенсе ант тураһында Тәүбә сүрәһенең 111-се аятында әйтелә.

## Тарихы
621 йылда хаж ҡылыу ваҡытында, Мәҙинәнән 10 хәзрәжи һәм 2 ауси Ғәҡәбә тигән урында уға Пәйғәмбәргә тоғролоҡ антын бирә һәм уның етәкселеген таный. Был ваҡиға «Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт» йәки «диндар ҡатын-ҡыҙҙар анттары» тип атала.

Бер йылдан хажға Мәҙинәнең 500 кешеһе килә, улар араһында 75 мосолман (шул иҫәптән ике ҡатын-ҡыҙ) була. Улар йәшерен рәүештә Пәйғәмбәр менән осраша һәм уны, шулай уҡ уның яҡындарын ҡорал менән яҡларға ант итә. Был ваҡиғаларҙан һуң мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килеүе — һижрәт башлана .

Бәйғәт тамамланғас, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ант биргән һәр кем менән ҡул бирешә, тик ҡатын-ҡыҙҙарҙы ғына: «Барығыҙ, һеҙҙең бәйғәтегеҙ ҡабул ителде!» — тип оҙата.

## Ҡатнашыусылар

* Ғабдулла ибн Рәүәһа
* Әбү Әйүп әл-Ансари
* Әмер ибн Әл-Жәмүх
* Үбәй ибн Кәгб
* Мүғаҙ ибн Жәбәл


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәйғәт
* Ридуан бәйғәте
* Бәйғәт мәсете
* Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Настасья Микулишна (рус фольклоры)

**Настасья Микулишна** (*Настасьюшка Никулична*) — ҡыҙ-батыр, былина батыры Микула Селяновичтың кесе ҡыҙы;«Добрыня һәм йылан», «Добрыняның никахы», «Алеша Поповичтың уңышһыҙ никахы» былиналарында Добрыня Никитичтың ҡатыны.

## Ҡыҙ-батыр образы
Настасья Микулишна — рус эпосында ике героиняның исеме. Шуларҙың береһе — поленица (баһадир).

Былина Добрыняның Настасьяға өйләнеүе тураһында былина ике төп вариантта билдәле. Ҡайһы берҙә ниндәйҙер көс Добрыняны Настасья Микулишна менән алыштан һаҡлай, уны ул тәүҙә батыр ир-егет тип ҡабул итә.

Икенсе вариантта, Йыланды еңгәндән һуң, Добрыня, ҙур батырҙы күреп, уның менән алыша, әммә хурлыҡлы рәүештә еңелә. Настасья «Добрыняны, бөҙрә сәстәренән матҡып алып, эйәренән һөйрәп төшөрә». Иғтибар итмәйенсә, ул Добрыняны кеҫәһенә тығып ҡуя, ә һуңынан кеҫәгә кемде һалдым икән, тип аптырай. Әгәр батыр оҡшаһа, мин уға кейәүгә сығасаҡмын, әгәр оҡшамаһа, башын ҡырҡасаҡмын, тип ҡарар итә. Добрыняны кеҫәһенән алғас, уны оҡшата һәм уға кейәүгә сыға.

Настасья — тағы бер былинаның — «Алёша Поповичтың уңышһыҙ никахы» героиняһы. Был әҫәрҙә кенәз Владимир Добрыняны ҡатмарлы күрһәтмәләр менән «урҙаға» оҙата. Настасья Добрыняны ун ике йыл көтә, әммә һуңынан Добрыниҙың һәләк булыуы тураһында ялған хәбәр килгәс, кенәз Владимир Настасьяны Алеша Поповичҡа кейәүгә сығырға мәжбүр итә. Быны Добрыня белеп ҡала һәм кәмитсе булып кейенеп, туйға килә. Шулай ҙа Настасья Микулишна ирен таный.

## Йәнһүрәттәрҙә
Өс батыр тураһында «Мельница» студияһы йәнһүрәттәрендә уның исеме — Настасья Филипповна.. Аленушка һәм Любаванан айырмалы рәүештә, Добрыня Никитичтың ҡатынының исеме эпик героиняға оҡшаш. Настасьяны Елена Шульман һәм Юлия Зоркина уҡып ишеттерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Василиса Микулишна
* Поединок Дуная Ивановича и Добрыни Никитича

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Мадлевская Е.* Героиня-воительница в русских былинах 
* Былина «Добрыня и змей» (byliny.ru)
* Былина «Женитьба Добрыни» (byliny.ru), другой вариант
: **Галерея:**
* Н. Рерих. Настасья Микулична. 1938. Новосибирский государственный художественный музей.
*  Н. М. Кочергин. Настасья Микулична. До 1967. Чувашский художественный музей
Мәҙинә йәмәғәте

**Мәҙинә йәмәғәте -** Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт ҡылып, күскәндән һуң (622) Мөхәммәт Пәйғәмбәр булдырған беренсе дәүләт берәмеге.

## Тарихы

Мөхәммәттең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәлә йәшәүе хәүефле булыуы арҡаһында, улар Мәҙинәгә (Ясриб) күсенә -Һижрәт ҡыла. Был мәлгә Мәҙинәлә ислам ҡабул ителә һәм Мөхәммәттең с.ғ.с. ҡарамағына тотош ҡала һәм армия инә. Был ваҡиға мосолман дәүләтселегенең башы тип һанала, сөнки мосолмандар үҙҙәренә кәрәкле бойондороҡһоҙлоҡ ала. Күсенеү йылы ислам ай календарының (ай һижрәһе) беренсе йылы була.

622 йылда Мәҙинә халҡының күпселеге йәһүдтәр булған. Башта Мөхәммәт Ҡотдосто (Иерусалимды) намаҙҙа ҡибла тип иғлан итә һәм йәһүд ураҙаларын тота. Әммә йәһүдтәр уны таныуҙан баш тартҡандан һуң, Мөхәммәт с.ғ.с. ҡибланы Мәккә тарафына билдәләй һәм исламды хаҡ Ибраһим дине тип иғлан итә.

Ошо ваҡыттан алып Мөхәммәт с.ғ.с. исламдың айырым роле тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй, ул йәһүдтәр һәм христиандар тарафынан Аллаһ ихтыярын боҙоп күрһәтеүҙе төҙәтеү өсөн иңгән, ә үҙен һуңғы пәйғәмбәр тип иғлан итә. Мосолмандарҙың дөйөм намаҙының айырым көнө — йома билдәләнә (*йома*), Ҡәғбәнең изгелеге һәм уға хаж ҡылыуҙың тәү сираттағы әһәмиәте тураһында иғлан ителә. Ҡәғбә исламдың төп изге урынына әүерелә, Иерусалим урынына мосолмандар уға ҡарап намаҙ уҡый башлай.

Мәҙинәлә беренсе Әл-Ҡүбә мәсете, Мөхәммәт йорто төҙөлә, ислам ритуалының нигеҙҙәре — намаҙ ҡағиҙәләре һәм аҙан , тәһәрәт , ураҙа, зәкәт, мохтаждарға ярҙам итеү һәм башҡалар билдәләнә. Пәйғәмбәрҙең вәғәздәрендә мосолман йәмәғәтенең йәшәү ҡағиҙәләре принциптары — мираҫ, никахлашыу һ. б. теркәлә башлай. Спиртлы эсемлектәр ҡулланыу, ҡомарлы уйындар, сусҡа ите тыйыла. «Үәхиҙәр» ҙә Аллаһ илсеһенә айырым хөрмәт күрһәтеү талаптары барлыҡҡа килә.

623 йылдан Мәккәнең мөшриктәренә ҡаршы һуғыш алып бара. Был йәмәғәт — дәүләт түгел, ә полис тибындағы үҙидаралыҡ йәмәғәтенән тора.

Шулай итеп, Мәҙинәлә дини тәғлимәттең, ритуалдың һәм ислам йәмәғәте ойоштороуҙың төп принциптары формалаша. Был принциптар Ҡөрьәндә Һәм Мөхәммәттең үҙ һүҙҙәре, ҡарарҙары һәм ҡылыҡтарында сағылыш таба (сөннәт).

## Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң
Пәйғәмбәр үлгәндән һуң, Мәҙинә йәмәғәте урынында Хаҡ хәлифәт булдырыла. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең исламда йәшәү дәүерен **ғасыр әс-сәғәдәт** (сәғәҙәт, бәхет быуаты) тип йөрөтәләр.

Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң йәмәғәткә уның урынбаҫарҙары — хәлифәләр етәкселек итә башлай. Хәлифә вазифаһына бер нисә кеше дәғүә итә. Беренсе хәлифә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең иң яҡын көрәштәштәренең береһе — Әбү Бәкер була. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң ул тере саҡта ислам ҡабул иткән ҡәбиләләрҙең күбеһе диндән сыға, һәм һайланған хәлифәләргә уларҙы кире ҡайтарырға тура килә.

Ислам фундаменталистары Мәҙинә йәмәғәтен прецедент тип атайҙар. Ул хәлифәлеккә дәүләтселек нигеҙе булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Һижрәт
*Мәҙинә
* Ислам тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Ғәссәниҙәр

**Ғәссәниҙәр** ( *Әл-Ғәсәсинә* йәки  *Әл-Ғәссәсийүн*) — боронғо Ғәрәбстанда хакимлыҡ иткән династия .

## Тарихы
Был династияны ҡайһы берҙә ҡанбабаларының исеме менән Али Жәфнә тип тә атайҙар. Улар Йемендан төньяҡҡа табан күсенеп Рим империяһы сиктәрендә төпләнә. Ғәссән йылғаһы буйында урынлашҡанлыҡтан, уларҙы Ғәссәни тип атайҙар.

636 йылға тиклем Көнсығыш Фәләстиндә (Иордания) хакимлыҡ иткәндәр. Левантта төпләнеп, Ғәссәниҙәр әкренләп ғәрәп батшалығын *Салихиҙарҙы* бөтөрә, Византия империяһының клиент-дәүләте булып, улар менән бергә фарсы Сәсәниҙәргә һәм уларҙың ғәрәп вассалдары Ләхмиҙәргә ҡаршы һуғыша.

Ғәссәниҙәр ерҙәре рим биләмәләрен урындағы ҡәбиләләрҙең һөжүменән һаҡлаған буфер зонаһы булып тора.

529 йылда император Юстиниан I Әл-Харис ибн Жәбәлде Сүриә һәм Фәләстин хакимы тип иғлан итә, ғәрәптәр өсөн — батша, византийҙар өсөн патриций титулы бирә.

### Дине
Ғәссәниҙәр Яковит православие сиркәүенә ҡарай.

Батшалыҡ Византия тарафынан 585 йылда юҡҡа сығарыла, әммә 629 йылда, мосолмандарҙан ҡурҡыу арҡаһында, тергеҙелә. Левантты мосолмандар баҫып алғандан һуң бик аҙ ғәссәниҙәр мосолман булып китә; дәүләттең күпселек халҡы христиан булып ҡала һәм хәҙерге Иордания, Фәләстин, Израиль, Сүриә һәм Ливан сиктәрендә мәлкит һәм Сүриә общиналарына ҡушыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *[[Французов, Сергей Алексеевич (историк)|Французов С. А.]]* ГАССАНИДЫ: Православная энциклопедия.
* Yasmine Zahran: *Ghassan Resurrected.* Stacey International Publishers, London 2007.
* Almaqhafi, Awwad: *Qabayl Wa Biton Al-Arab*
* Almsaodi, Abdulaziz; *Tarikh Qabayl Al-Arab*
* Bosra of the Ghassanids in the Catholic Encyclopedia *[http://www.newadvent.org/cathen/02707a.htm Newadvent.org]*
* Fergus Millar: «Rome’s 'Arab' Allies in Late Antiquity». In: Henning Börm — Josef Wiesehöfer (eds.), *Commutatio et Contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East*. Wellem Verlag, Düsseldorf 2010, pp. 159—186.
* 
* 
* 
* 
*
Аталанта

**Аталанта** ( «ҡаҡшамаҫ») боронғо грек мифологияһы геройы исеме, уның тураһында хикәйәттең бер нисә версияһы бар. Ҡайһы берҙә ике Аталантаны айыралар: Аркадия һәм Беотия Аталантаһы (Гиппомендың ҡатыны). Ике Аталанта тураһындағы мифтар йыш ҡына бутала һәм Артемида тураһында күҙаллауҙар менән бәйлеләр.

Иас һәм Клименаның ҡыҙы (Парфения тауынан Иасия/Иасиона); йәки Схенея (Гесиод һәм башҡалар буйынса); йәки  (Еврипид буйынса).

## Аркадия Аталантаһы

Аркадия Аталантаһы — Иасий (Иас) һәм Клименаның ҡыҙы. Уның атаһы, ир балаһы булыуын теләп, ҡыҙҙы Парфений тауына ташлай, һәм һунарсылар тапҡансы Аталантаны айыу имеҙә. Уҡтан атыуҙа оҫта һунарсы. Уны эҙәрлекләргә маташҡан кентаврҙар Гилей һәм Рек уның уғынан һәләк булалар. Һунар иткәндә, Кифанта (Лаконика) янындағы мәмерйәләге ҡаяға һөңгө менән һуға, һәм унан һыу ағып сыға.

Калидон ҡабанына һунарҙа ҡатнаша, Аталанта беренсе булып уға уғын тейҙерә, ә һуңынан Мелеагр көсһөҙләнгән ҡабанды һөңгөһө менән үлтерә. Мелеагр уға һунар трофейын — ҡабан башын һәм тиреһен бүләк итә. Фестийҙың улдары уның тиреһен тартып ала, һәм Мелеагр уларҙы үлтерә.

Бер версия буйынса, аргонавтар походында ҡатнаша. Аполлоний буйынса, Ясон, мөхәббәт низағтарынан ҡурҡып, уны аргонавтар менән походҡа алмай, һәм ул Ясонға һөңгө бүләк итә.

Күптәрҙе йүгереүҙә ярышып үлтерә. Йүгереүҙә еңелеп, Меланионға кейәүгә сыға, уға Парфенопей исемле ул табып бирә (Еврипид һәм Овидий буйынса, Гиппоменға кейәүгә сыға).

## Беотия Аталантаһы

Беотия Аталантаһы — Схенейҙың ҡыҙы, матурлығы һәм йүгереү тиҙлеге менән данлыҡлы. Ул үҙенең ҡулын һораусыларҙың һәр береһенә йүгереүҙә ярышырға тәҡдим итә, өҫтәүенә ул, ҡоралһыҙ, алда йүгерергә тейеш була, ә ул һөңгө менән уның артынан эйәрә; әгәр ул уны ҡыуып етмәһә, уны үҙенең кейәүе тип таный, юғиһә уны ҡотолғоһоҙ үлем көтә. Гиппомен (Мегарей йәки Арей улы) уны Афродита ярҙамында һемәйткәнсе, күп егеттәр уның ҡулынан һәләк була. Илаһ уға алтын алмалар бирә, уларҙы йүгергән ваҡытында берәм-берәм төшөрә: уларҙы йыйнап, Аталанта артта ҡала, һәм Гиппомен беренсе булып маҡсатына өлгәшә.

Әммә Ул Афродитаға рәхмәт әйтергә онота; унан үс алырға теләп, ул уның күңелендә шул тиклем көслө дәрт уята, улар Парнастағы Зевс ғибәҙәтханаһында яталар. Артемида ихтыяры менән арыҫландар булып китәләр. Икенсе бер хикәйә буйынса, улар Кибела ғибәҙәтханаһында яталар, һәм асыулы Кибела уларҙы арыҫландарға әйләндерә, уларҙы үҙенең арбаһына егә. Рационалистик аңлатма буйынса, Аталанта менән Гиппоменды арыҫландар ашаған.

Үлгәндән һуң уның йәне киләһе тормошта ир-ат-атлетты һайлай.

## Мәҙәниәттә
Эсхил, Критий, Аристий һәм Пакувийҙың «Аталанта» трагедияларының, шулай уҡ Эпихарм, Страттид, Алексид, Евтикл, Филиллий, Филетер, Амфистың «Аталанта» комедияларының төп геройы.

Аталанта тураһындағы мифтың үҙ версияһын итальян балалар яҙыусыһы Джанни Родари «Atalanta. Una fanciulla nella Grecia degli dei e degli eroi» («Аталанта. Тәңреләр һәм геройҙар Грецияһындағы ҡыҙ») китабында яҙа.

1855 йылда асылған астероид (36) Аталанта, Венералағы  тигеҙлеге, «Аталанта» (Бергамо) футбол клубы Аталанта хөрмәтенә аталған.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ислам ғилеме

**Ислам ғилеме** — исламды өйрәнеүсе дин ғилеме дисциплинаһы: уның догматикаһы, тарихы, мәҙәниәте, хоҡуғы, мосолман халыҡтары иҡтисады һ.б.

## Маҡсаты

Ислам ғилеме исламды тәнҡитләү менән дә, уның апологетикаһы менән дә шөғөлләнмәй, ә ислам, дини ҡиммәттәр һәм уға эйәреүселәрҙең йүнәлештәре тураһында дөрөҫ мәғлүмәт сығанағы булып хеҙмәт итә.

Университеттарҙың ислам ғилеме бүлектәрендә ислам ғилеме дисциплиналары менән бер рәттән ғәрәп яҙмаһы һәм теле, шулай уҡ фарсы, төрөк һәм башҡа мосолман халыҡтары телдәре тәрән өйрәнелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исламоведение (журнал)
* Фиҡһ
* Ислам тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *[[Аликберов, Аликбер Калабекович|Аликберов А. К.]]* Исламоведение как научная дисциплина
* *[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]* О подготовке арабистов и исламоведов в российских вузах // Высшее образование сегодня. — 2009. — № 9.
* *Густерин П. В.* Арабистика и исламоведение в российской высшей школе