Йылдам үҫеш биләмәһе

**Рәсәй Федерацияһында йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе** ( **ТОР** йәки **ТОСЭР**) — Рәсәйҙә инвестициялар йәлеп итеүҙе, иҡтисад үҫешен тиҙләтеү һәм халыҡ тормошон яҡшыртыу маҡсатында ойошторолған льготалы һалым шарттары, ябайлаштырылған административ процедуралар һәм башҡа өҫтөнлөктәргә эйә иҡтисади зона. Бында «Азия-Тымыҡ океан Регионының (АТР) төп эшлекле үҙәктәре менән көнәркәшлек итерлек бизнес шарттары» булдырырлырға тейеш .

Ил эсендә инфраструктура һәм ташламалар менән етештереү старты кәрәкле территорияларҙы айырыу — эре предприятиеларҙы йәлеп итеүҙә киң таралған халыҡ-ара практика. Ил эсендә ошондай территориялар булдырыуҙы «ҡытай юлы» тип атайҙар .

## Тарихы
2013 йылдың 12 декабрендә Рәсәй президенты рәсәй Федераль йыйылышҡа мөрәжәғәтнамәһендә ойошторорға тәҡдим Алыҫ Көнсығышта һәм Себерҙә, шул иҫәптән экспортҡа сеймал ғына йүнәлтмәй, етештереүҙе айырым шарттарҙа ойоштороу маҡсатында уҙымлы иҡтисади үҫеш махсус биләмәләре селтәре булдырыуҙы тәҡдим итте.

2014 йылдың 29 декабрендә ҡабул ителгән ФЗ «Рәсәй Федерацияһында йылдам социаль-иҡтисади үҫеш территориялары тураһында» Федераль Закон ҡабул ителде, һәм ул, айырым иҡтисади зоналар, территориаль үҫеш зоналары, «Сколково», Ябыҡ административ-территориаль берәмек ЗАТО һ. б. өҫтәп, булған хоҡуҡи яҫылыҡҡа льготалы территорияларҙың яңы төрөн — ТОСЭР-ҙы индерҙе, .

Үҙенсәлектәре булыу сәбәпле барлыҡҡа килтерелеүсе ТОСЭР-ҙар түбәндәгесә айырыла:

* Алыҫ Көнсығышта;
* моноҡалалар территорияһында;
* территорияларға Ябыҡ административ-территориаль берәмек (ЗАТО) территорияһында

## Резиденттарға ташламалар
* Файҙалы ҡаҙылмалар табышына һалым: дүрт йыл дауамында 0 % яйлап 100 %-ҡа тиклем артыуҙы күҙаллап.
* Табышҡа һалым: тәүге биш йыл дауамында, 5 % -тан артмаҫҡа, артабанғы 5 йыл дауамында 10%-тан да түбән булмаҫҡа тейеш .
* Мөлкәткә һалым, ер һалымы: азат итеү ҡаралыуы мөмкин.
* Социаль иғәнә: 10 йыл эсендә 7,6 % .
* Ирекле таможня территорияһы режимын ҡулланыу.
* Инфраструктураның төрлө объекттарына тоташтырыуҙың льготалы режимы .
* Сит ил квалификациялы хеҙмәткәрҙәрен льготалы һәм тиҙләтеү тәртибендә йәлеп итеү мөмкинлеге.
* Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының ОЭСР иң алдынғы дәүләттәре миҫалында санитар һәм техник регламент ҡулланыу.
* Ер менән файҙаланыуҙың айырым тәртибе.
* Ҡортом түләүенең льготалы ставкалары.
* Дәүләт контроле һәм муниципаль күҙәтеү үткәреүҙең айырым тәртибе.
* Айырым дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү мөмкинлеге.

Йылдам үҫеш территорияһы булдырыу маҡсатында Рәсәй Федерацияһының Граждандар, Хеҙмәт, Ер, Урман кодекстары, шулай уҡ Рәсәй субъекттарының закон сығарыу һәм башҡарма власть органдары, урындағы үҙидара тураһында, хосусилаштырыу тураһында, мотлаҡ страховкалау тураһында, сит ил кешеләре, лицензиялау тураһында, экологик экспертиза, таможня бүлемдәре тураһында һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа закон акттары үҙгәртелде.

## Йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе булдырыу
Йылдам үҫеш биләмәһе булдырыуға 3 млрд һум аҡса резервланаған.

### Алыҫ Көнсығыш
2015 йылда Рәсәй хөкүмәте «Хабаровск» һәм Хабаровск крайының «Комсомольск» Приморье крайының"Надеждинский" йылдам үҫеш территорияларын булдырыуҙы хупланы. Тағы ла алты Йылдам үҫеш территорияһын: Амур өлкәһендә «Приамурская» һәм «Белогорск», Приморьела «Камчатка», «Михайловская», Чукоткала «Беринговский» һәм Яҡутстанда «Кангалассы» индустриаль паркын төҙөү планлаштырылды.

2016 йылдың мартында Сахалин өлкәһендә ике ТОР төҙөү тураһында билдәле була: аҙыҡ-түлек етештереү буйынса «Көньяҡ» һәм «Тау һауаһы» — утрауҙа туризм үҫеше маҡсатындаref>; шулай уҡ Приморье крайында «Йондоҙ» караптар төҙөү комплексы базаһында «Оло таш» йылдам үҫеш биләмәһен булдырыу.

ТОСЭР-ҙың бер нисә проекты Алыҫ Көнсығышты үҫтереү Фонды ҡатнашлығында тормошҡа ашырыла.

Булдырылған ТОР-ҙарға Ҡытайҙыңшәхси һәм дәүләт компаниялары үҙҙәренең предприятиеларын күсереп төҙөргә йыйыналар.

Суйфыньхэла тауарҙар пошлинаһыҙ күсереләсәк һәм кешеләр иркенләп йөрөйәсәк ирекле иҡтисади зона (**транссик буйы** ТОР-ы), барлыҡҡа килә. Ул үҙ эсенә рәсәй яғынан 233 гектар һәм ҡытай яғынан 180 гектар майҙанды һыйҙыра аласаҡ; проект 1,5 миллиард доллар менән баһалана.

#### Курил утрауҙары
2016 йылда Курил утрауҙарында финанс күләме 68,9 миллиард һумлыҡ яңы федераль маҡсатлы программа тормошҡа ашырыла башлаған. Курил утрауҙарының иҡтисад үҫеше тотороҡло барырлыҡ шарттар булдырыу уның төп һөҙөмтәһе булырға тейеш. Быны фәҡәт заман технологияларын ҡулланып, тәбиғи-ресурс потенциалын комплекслы файҙаланыу нигеҙендә генә тормошҡа ашырыу мөмкин буласаҡ.

ТОР булдырыуҙың төп маҡсаты — «кешеләрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу һәм Курил утрауҙарына күсеп килеүселәргә максималь булышлыҡ күрһәтеү».

«Курилы» ТОР проекты дөйөм хаҡы 19,3 млрд һум тәшкил иткән 22 проект үтәүҙе ҡарай, шуның 7 млрд һумын һалынған дәүләт аҡсаһы тәшкил итә. «Курилы» ТОР-ында 210 млн һөмбаш (лосось) тоҡомло балыҡ үрсетеү буйынса 12 завод төҙөләсәк. Балыҡ иҫәбен гарантиялаған тергеҙеү 40 мең тонна самаһы тәшкил итәсәк. ТОР-ҙа йылына 100 тонна агар-агар, 200 тонна ҡабырсаҡ һәм 19 тонна трепанг етештереү предприятиеһы ингән марикультурный кластер булдырыласаҡ.

«Курилы» ТОР-ына Уруп утрауында тау-эшкәртеү комбинаты төҙөү проекты индереләсәк. Курил иҡтисадын үҫтереүҙең мөһим йүнәлеше булып, мәҫәлән, Итуруп һәм Кунашир утрауҙарындағы бальнеологик сығанаҡтар базаһында ике туристик комплекс төҙөү тора. ТОР проекты 1 меңдән ашыу эш урындары булдырыу мөмкинлеген бирә.

### Калининград өлкәһе
2015 йылда РФ премьер-министры Дмитрий Медведев Калининград өлкәһендә лә льготалы режим таратыу буйынса ҡануниәткә үҙгәрештәр индерергә ҡушты. Иҡтисад үҫеше министрлығы эшләгән закон поектында унда элегерәк урынлаштырылған Айырым иҡтисади зонаны Уҙымлы үҫеш территорияһы итеп үҙгәртеп ҡороу фаразлана.

### Моноҡалалар
Иң беренсе булып ТОР моноҡалаһы статусын Юрга һәм Кемерово өлкәһендәгеАнжеро-Судженск ҡалаһы алды. Төбәк һәм моноҡала властары Юграла теплица хужалығы комплексы, ағас эшкәртеү заводы, транспорт-логистик үҙәге һәм ҡағыҙ комбинатына, Анжеро-Судженскиҙа быяла-пластик торбалар, ҡан плазмаһы, резина һәм пластмасса изделиелар, шулай уҡ кварциттар эшкәртеү һәм табаҡлы быяла етештереү буйынса инвесторҙар йәлеп итергә ниәтләй.

2015 йылда Кангалассы (Яҡутстан) ҡасабаһы ТОР статусын алды.

2016 йылда РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Краснотурьинск» (Свердловск өлкәһе), Тольятти (Һамар өлкәһе)Уҙымлы үҫеш территориялары тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы. Шулай уҡ 2016 йылда Алтай крайында. атап әйткәндә, ҡалала Алейск, Заринск һәм Новоалтайскҡалаларында, шулай уҡ ҡала шахтёр ҡалаһы Гуково (Ростов өлкәһе)ТОР булдырыу мәсьәләһе ҡаралды. Надвоицы (Карелия) ҡасабаһы ТОР статусын алды.

2017 йылда Димитровград (Ульяновск өлкәһе) ТОР һәм Саров (Түбәнге Новгород өлкәһе) моноҡала булараҡ ТОР статусын алды. 2017 йылдың сентябрендә Сарапул ҡалаһы (Удмурт Республикаһы) ТОСЭР статусын алды. 2017 йылдың декабрендә социаль-иҡтисади үҫеш территорияһы статусын Невинномысск (Ставрополь крайы) моноҡалаһы алды. Новокузнецк.та шул статусты алыу мөмкинлегенә эйә

2019 йылда Галич, Кострома өлкәһенең ике моноҡалаһынан беренсе булып, ТОР статусын ала.

2019 йылдың февралендә Рәсәй президенты Владимир Владимирович Путин Костомукша ҡалаһына (Карелия) ТОСЭР статусы бирелеү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы .

### Смоленск өлкәһе
2017 йылдың 6 мартында РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Дорогобуж» йылдам үҫеш территорияһына тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.

### Ярославль өлкәһе
2017 йылдың 28 сентябрендә РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Тутаев» уҙымлы үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.

### Белгород өлкәһе
2018 йылдың 16 мартында РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Губкин» йылдам үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.

### Һамар өлкәһе
2016 йылда Тольятти ТОР статусын алды.

2019 йылдың Чапаевск ТОР статусын ала.

### Иваново өлкәһе
2018 йылдың 17 февралендә РФ премьер-министры Дмитрий Медведев ҡул ҡуйған ҡарар уҙып территорияны үҫтереү тураһында «Наволоки» уҙымлы үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.

2018 йылдың 14 декабрендә РФ премьер-министры РФ Дмитрий Медведев «Южа» йылдам үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.

## Реакция һәм тәнҡит
Закон ТОР-ҙарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы граждандарын КНР ерҙе ҡортомға алыуға, тәбиғәт ресурстарына һәм льготалы иҡтисади эшмәкәрлеккә яҡынайтҡандары өсөн милли-патриотик сәйәсмәндәр яғынан закон аяуһыҙ ҡаты тәнҡитләнә.Уларҙың нисбәт буйынса демографик ситуацияһы радикаль айырмалы булғанғамы, ҠХР менән сағыштырғанда, был илдәрҙеңхәрби көсө һәм иҡтисади потенциалы күпкә аҙ булып, хәүефләндермәгәнгәме — япон, көньяҡ корея һәм башҡа төрлө бизнес ҡатнашыуына ҡарата шундай әүҙем ризаһыҙлыҡ ишетелмәне .

Борис Миронов фекеренсә, 2014 йылдың 29 декабрендә ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһындағы йылдам социаль-иҡтисади үҫеш территориялары тураһында» 473-сө һанлы ФЗ Алыҫ Көнсығыштағы хәлгә һиҙелерлек йоғонто яһауы ихтимал. Законды ҡабул иткәндә, Граждандар, Хеҙмәт, Ер һәм Урман кодексына үҙгәрештәр индереү менән бәйле. Дөйөм алғанда, был үҙгәрештәр Рәсәйҙә сит ил эшсе көсөн файҙаланған сит ил компаниялары өсөн хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыу буйынса киң мөмкинлектәр аса. Һәм бындай әүҙемлек Алыҫ Көнсығыштың ҠХР менән сиктәш территорияларында кеше аҙ йәшәгән урындарҙа сағылыш табасаҡ.

Мәҫәлән, 28-се статья сит ил компанияларына уларҙың юллауы буйынса ер участкаларын һәм уларҙа урынлашҡан күсемһеҙ милекте мәжбүри тартып алыу мөмкинлеген бирә. Шул уҡ ваҡытта тартып алынған ер һәм мөлкәт өсөн компенсация суммаһын компания үҙе билдәләй.

473-сө ФЗ-дың 18-се статьяһы эш биреүсегә Рәсәй Хеҙмәт кодексын үтәү бурысын ҡуя. Ләкин һуңғыһына үҙгәрештәр индерелде.
# сит ил хеҙмәткәрҙәрен йәлеп итеү һәм файҙаланыу өсөн рөхсәт алыу **талап ителмәй**;
# йылдам социаль-иҡтисади үҫеш территорияһын резиденты тарафынан хеҙмәт эшмәкәрлеген алып барыу өсөн йәлеп ителгән сит ил гражданына **рөхсәт,** сит ил гражданын хеҙмәт эшмәкәрлеге алып барыу өсөн Рәсәй Федерацияһына саҡырыу **бирелгән квотаны иҫәпкә алмайынса** тормошҡа ашырыла.
2016 йылдың ғинуарында эшҡыуар Тиньков Олег Камчатка крайының федераль һәм төбәк чиновниктарын тәнҡитләне, үҙенең ҡунаҡхана төҙөлөшө планлаштырыуы ер алыу һәм инфраструктура ҡатмарлылыҡтары менән бәйле булғанын ентекле аңлатты: «…был Йылдам үҫеш биләмәләре, Алыҫ Көнсығыш, бушлай гектарҙар тураһындағы һөйләшеүҙәр — буш һүҙ генә».

Байҡал Аръяғы крайы территорияларының ҡытай эшҡыуарҙары тарафынан үҙләштерелеүе урындағы халыҡта борсолоу һәм ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы. Иркутск өлкәһе участкаһының уңдырышлы ҡатламын ҡытай эшҡыуарҙарының ағыулы химикаттар менән бысратып тәләф итеүе халыҡта кире мөнәсәбәт барлыҡҡа килтерҙе. Н. Михалков яңғыратҡан фекер буйынса, Рәсәй территорияһына сит ил граждандарының үтеп инеүе ҠХР тарафынан Рәсәй биләмәләрен баҫып алыуына етди ярҙам күрһәтеүе мөмкин.

Урмандарҙы юҡ итеү урындағы халыҡты, Рәсәй Алыҫ Көнсығышының ерле халыҡтарын, берҙән-бер йәшәү сығанағынан мәхрүм ҡалдырыуы мөмкин.

ТОР-ҙы «ҡытай юлы» тип атап, хәҙерге ваҡытта барлыҡҡа килгән халҡы һаман арта барыусы төньяҡ ҡытай провинциялары менән, халҡы йыш күсеп киткән Алыҫ Көнсығыш (РФ) араһындағы демографик контраст иҫәпкә алынмай. Мәҫәлән, 2017 йылғы мәғлүмәт буйынса, килгән мигранттар һаны 15 %-ҡа (400 мең) артты. Шул уҡ ваҡытта Алыҫ Көнсығыш федераль округынан һуңғы йылдарҙа 20 % төп халыҡ, яҡынса 2 млн кеше күсенеп китте.

«Халыҡ балансын яйға һалыу һәм йылдам үҫеш тәьмин итеү» маҡсатында, ТОР тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң, 2015 йылдың 29 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһында икенсе бала табырға рөхсәт бирелде; ә Рәсәйҙә 2018—2019 йылдарҙа БДИ-ға ҡытай теленән һынау индереү планлаштырылды — был юғары уҡыу йортона уҡырға инеү (сит ил телен белеү) өсөн етерлек нигеҙ булып тора.

## Ғәмәлдәге ТОСЭР исемлеге
(Тулы булмаған исемлек)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Махсус иҡтисади зона
* Сколково
* Индустриаль парк
* Сәнәғәт паркы
* Технопарк
* Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығышты үҫтереү буйынса министрлығы
* Ирекле Владивосток порты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Зәйтүнә Әйле. Ҡаҡ сағылда ҡалмайыҡ! Киске Өфө, 2020 йыл, 22 октябрь
* "Бәйләнештә" социаль селтәрендә "Урал батыр" төркөмө