open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡырымтатар халҡының Милли Гимны

*Был [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]ның Дәүләт Гимны түгел! Бының өсөн [[Ҡырым Автономиялы Республикаһының Дәүләт Гимны|был мәҡәләне]] ҡарағыҙ әле.*

**Ant etkenmen** — Ҡырым татарҙарының милли гимны. Номан Челебиджихандың һүҙҙәре һәм көйө
## Хәҙерге вариант
### Латин әлифбаһында

    Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa,
    Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin?
    Onlar içün ökünmesem, qayğırmasam, yaşasam,
    Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın.

    Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle sepmege,
    Nasıl olsun eki qardaş bir-birini körmesin?
    Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam,
    Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun.

    Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege,
    Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege.
    Bilmey, körmey biñ yaşasam, Qurultaylı han olsam,
    Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.

### Кирил әлифбаһында

    Ант эткенмен, миллетимнинъ ярасыны сармагъа,
    Насыл олсун бу заваллы къардашларым чюрюсин?
    Онлар ичюн окюнмесем, къайгъырмасам, яшасам,
    Юрегимде къара къанлар къайнамасын, къурусын.

    Ант эткенмен, шу къарангъы юрткъа шавле сепмеге,
    Насыл олсун эки къардаш бир-бирини корьмесин?
    Буны корип бувсанмасам, мугъаймасам, янмасам,
    Козьлеримден акъкъан яшлар дерья-денъиз къан олсун.

    Ант эткенмен, сёз бергенмен миллет ичюн ольмеге,
    Билип, корип миллетимнинъ козь яшыны сильмеге.
    Бильмей, корьмей бинъ яшасам, Къурултайлы хан олсам,
    Кене бир кунь мезарджылар келир мени коммеге.

## Челебиджихандың һүҙҙәре
### Латин әлифбаһында

    Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa,
    Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin?
    Onlar içün ökünmesem, qayğurmasam, yaşasam,
    Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın!

    Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle serpmege,
    Nasıl bolsun iki qardaş bir-birini körmesin?
    Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam,
    Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun!

    Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege,
    Bilip, körip milletimniñ közyaşını silmege.
    Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, Qurultaylı han bolsam,
    Yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.


### Кирил әлифбаһында

    Ант эткенмен, татарларнынъ ярасыны сармагъа,
    Насыл болсун бу заваллы къардашларым чюрюсин?
    Онлар ичюн окюнмесем, къайгъурмасам, яшасам,
    Юрегимде къара къанлар къайнамасын, къурусын!

    Ант эткенмен, шу къарангъы юрткъа шавле серпмеге,
    Насыл болсун ики къардаш бир-бирини корьмесин?
    Буны корип бувсанмасам, мугъаймасам, янмасам,
    Козьлеримден акъкъан яшлар дерья-денъиз къан болсун!

    Ант эткенмен, сёз бергенмен миллет ичюн ольмеге,
    Билип, корип миллетимнинъ козьяшыны сильмеге.
    Бильмий, корьмий бинъ яшасам, Къурултайлы хан болсам,
    Йине бир кунь мезарджылар келир мени коммеге.


## Аңлатмалар

## Һылтанмалар
YouTube сайтында видео

Гимндың көйө
Ҡырым Автономиялы Республикаһы

**Ҡырым Автономиялы Республикаһы** (укр. *Автономна Республіка Крим*, , ) — Украина составындағы автономиялы республика.

Рәсәй составында субъект — Ҡырым Республикаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡурман районы
* Юрсы районы
* Ҡырымтатар халҡының Милли Гимны
* Әләдинов Шамил Сәйет улы
* Рәсәй Федерацияһы Ҡырым эштәре буйынса министрлыҡ‎

## Иҫкәрмәләр
Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд

**Абдулла ибн Ғәбдел Әзиз әс-Сәғүт**, 
2005 йылдың 1августынан (Урағай) Сәғүд Ғәрәбстаны короле.
200px|thumb|Абдулла патша 2007 елда
Ян Сибелиус

**Ян Сибе́лиус** (; 8 декабрь 1865 йыл, Хэмээнлинна ҡ., Бөйөк Финляндия Кенәзлеге — 20 сентябрь 1957 йыл, Йэрвэнпээ ҡ., Финляндия) — Финляндия композиторы, скрипкасы һәм дирижёр.

Атаһы — доктор Кристиан Густав Сибелиус, әсәһе — Мария Шарлотта Борг. Милләте — швед, шул уҡ ваҡытта финн урта мәктәбендә уҡыған. 1885 йылда Хельсинки ҡалаһында Император университетын тамамлаған.
200px|thumb|left|Сибелиустың портреты. 1913.

## Иҫкәрмәләр
Гурвич Николай Александрович

**Гурвич Николай Александрович** (11 ноябрь 1828 йыл — 20 май 1914 йыл) — табип, иҡтисадсы, тарихсы, этнограф, географ. Башҡортостандың беренсе профессиональ статистика хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Николай Александрович Гурвич 1828 йылдың 11 ноябрендә Гродно ҡалаһында тыуған. 
* 1846 — Германияла классик гимназия тамамлай;
* 1852 — Санкт-Петербург медицина-хирургия академияһын тамамлай;
* 1853 — Өфө ҡалаһына күсеп килә, Ырымбур удел контораһы табибы вазифаһында эш башлай;
* 1859 — Ырымбур губернаһы статистика комитетына эшкә йәлеп ителә, демография һәм халыҡ һаулығы статистикаһын алып бара.
* 1864—1891 — Ырымбур, 1865 йылдан Өфө губернаһы статистика комитеты сәрктибе вазифаһында эшләй.
* 1865—1896 — «Уфимские Губернские ведомости» гәзитендә рәсми булмаған бүлек мөхәррире;
* 1880 — Тулы хоҡуҡлы статский советник;
* 1877 — рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы;
* 1889 — Санкт-Петербург фәндәр академияһының Баш физик обсерватория корреспонденты.
* 1864 — Өфө губернаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейы аса, хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Милли музейы;
* 1870 — әҙ килемле ҡатлам кешеләре өсөн тәүге түләүһеҙ дауахана ойоштора;
* 1882 — әҙ килемле ҡатлам кешеләре өсөн тәүге түләүһеҙ китапхана ойоштора — хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы. 
* 1882 — Өфө губернаһы табибтары йәмғиәтен төҙөй.

Николай Гурвич 1914 йылдың 20 майынды Өфө ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡыҙыл (мәғәнәләр)

**Ҡыҙыл:**

* Ҡыҙыл — төҫ
* Ҡыҙыл (ҡала) — Рәсәйҙәге ҡала, Тыва Республикаһының баш ҡалаһы.
* Ҡыҙыл (Кәҫле районы) — Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл.
* Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы) — Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районындағы ауыл.
Ҡарағалпаҡ теле

**Ҡарағалпаҡ теле** () — төрки, ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән ҡарағалпаҡтарҙың теле. Ул үзбәк теле менән бер рәттән Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһының рәсми теле.
## Фонетика
### Һуҙынҡы өндәр
right|250px|Ҡараҡалпаҡ телендәге һуҙынҡы өн системаһы
Ҡарағалпаҡ телендә сингармонизм законы ҡулланыла.

## Имлә
## Яҙма
1928 йылға тиклем ҡарағалпаҡ телендә яҙыу өсөн ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1928 һәм 1940 йылдар араһында латин алфавиты (Яңалиф) ҡулланылған, 1940 йылда кирил алфавиты ҡабул ителгән. 1991 йылда, Үзбәкстан үҙ аллы дәүләт булғандан һуң, яңынан латин алфавиты ҡулланыла башлай.

### Имлә сағыштырыу таблицаһы

thumb|500 px|center|Нөкөс ҡалаһында фотосалондың алтаҡтаһы. Хәҙерге латин әлифбаһы ҡулланылған. 2006 й.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Ethnologue сайтында ҡарағалпаҡ теле тураһында мәғлүмәттәр

Төркөм:Ҡарағалпаҡстан
Төркөм:Төрки телдәр
PT Sans

right|500px|thumb|PT Sans шрифт ярҙамында яҙылған текст
**PT Sans** — ПараТайп компанияһы эшләп сығарған һәм ирекле таратыла торған тамғаһыҙ компьютер шрифты.

Шрифттар ПараТайп компанияһының асыҡ ҡулланыусы шрифты лицензияһы буйынса таратыла.

## Маҡсаты
thumb|right|100px|PT Sans гарнитураһындағы һум билдәһе

ПТ Санс гарнитураһы, күп милләтле илдең шрифтҡа булған ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсаты менән һәр кем ирешә алған асыҡ ҡулланыуcы лицензияһына эйә рәсәй шрифттары комплектын эшләү проектының бер өлөшө булып тора. Был шрифт, рәсми һәм эш яҙышыуҙарына ярҙамсы ғына булып ҡалмай, милли яҙыуҙарҙың һәм мәҙәни аралашыу үҫешенә мөмкинлек бирәсәк. Шрифттар, Көнбайыш һәм Көнсығыш Европа телдәре менән эшләү өсөн кәрәкле билдәләрҙең стандарт йыйылмаһынан һәм шулай уҡ стандарт кирил алфавиты комплектынан башҡа, Рәсәй Федерацияһының титуллы телдәре алфавиттарының барлыҡ билдәренә эйә булыу һөҙөмтәһендә уникаль һәм хәҙерге заман компьютер аша аралашыу мөхитенең бик мөһим сараһы булып тора.

20B9—20CF диапазонында рәсми булмаған һум (рубль) билдәһе бар.

## Иҫкәрмәләр
Мекленбург — Алғы Померания

**Мекленбург — Алғы Померания** () — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Шверин () ҡалаһы (әммә иң ҙур ҡала — Росток, ). Майҙаны — 23 174 км2. Был штатта 1 697 800 кеше йәшәй.

## География

Штат Германияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм Балтик диңгеҙенә сығыу юлы бар.
Штат биләмәһендә бер нисә күл бар, иң ҙуры Мюриц күле – 117 км2. 

Германиялағы үҙенен аҡбур ҡаялары менән билдәле иң ҙур утрау – Рюген утрауы Мекленбург-Алғы Померания штатына инә.
Барлығы Мекленбург-- Алғы Померанияла 270 тәбиғәт һәм ландшафт ҡурсауығы, 3 милли парк бар.
Дүртөйлө

**Дүртөйлө** — ҡала. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Ағиҙел йылғаһының һул яғында, Өфө ҡалаһынан 123 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1964 йылдан ҡала тибындағы ҡасаба, 1989 йылдын республика әһәмиәтендәге ҡала.
2009 йылда 31,4 мең кеше йәшәгән.

## Билдәле шәхестәр
* Трапезников Василий Николаевич (23.10.1957) — спортсы, йәйәнән уҡ атыу буйнса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), РСФСР чемпионы (1981), Европа Кубогын яулаусы (1995). 
* Эдуард Әғзәми (5.11.1937), журналистика ветераны, яҙыусы, 1961 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Иҡтисады
Нефть сығарыу башланғанға тиклем, Дүртөйлө ауылында пристань, бер нисә ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеүсе (май заводы, элеватор һ.б.) предприятие булған. 
Дүртөйлөлә Илеш, Дүртөйлө, Саҡмағош райондары территорияһындағы нефть ятҡылыҡтарын файҙаланыусы «Саҡмағош нефть һәм газ табыу идаралығы» («Чекмагушевское НГДУ») урынлашҡан.

Тимер-бетон заводы, кирбес, нефть промыслыһы объекттарын хеҙмәтләндереүсе, һөт комбинаты, ит комбинаты эшләй.

Дүртөйлөнөң иҡтисади һәм социаль үҫешенә Ағиҙел йылғаһы аша төҙөлгән күпер ҙур йоғонто яһай. Дүртөйлө пристаны — тауар әйләнеше буйынса, Өфө һәм Бөрө пристандәренән ҡалышып, 3-сө урында.

Дүртөйлө — мөһим автомобиль юлдары төйөнө (Өфө — Ҡазан—Нефтекама—Дүртөйлө—Бүздәк).

Ҡалала 6 дөйөм урта белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 2 гимназия, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 3 китапхана, 4 дарыухана, нефтселәрҙең ял базаһы бар.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Мой город» проектында ҡала тураһында
* Дюртюли
Благовещен (ҡала, Башҡортостан)

**Благовещен** — ҡала. Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан төньяҡтараҡ 42 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Благовещен районының административ үҙәге.

2009 йылда 33,8 кеше иҫәпләнә.

## Тарихы
Ҡала тарихы 1756 йылда төҙөлгән баҡыр эретеү фабрикаһы менән бәйле (хәҙер Благовещен арматура заводы). Ошо уҡ йылда христиан байрамы Благовещения көнөндә сиркәүгә нигеҙ һалына һәм ҡасабаны Благовещен исеме менән йөрөтә башлайҙар.

Рәсәйҙә был ҡала 2004 йылдың 10 декабренән 14 декабренә тиклем милиция хеҙмәткәрҙәре ҡала кешеләрен туҡмағандан һуң билдәле булды.

## Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле шәхестәр
* Гололобов Николай Михайлович (10.11.1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа Благовещен үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Благовещен ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы.
* Киняшов Михаил Александрович (14.09.1924—2.06.1995), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының миномет расчеты командиры, гвардия кесе сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы.

## Иҡтисад
Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
* Арматура заводы
* «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте («Сибур Холдинг» ААЙ ҡулында)
* «Волготанкер» базаһы
* Өфө йылылыҡ электр станцияһы (Приуфимская ТЭЦ).
* Благовещен тимер-бетоны
* Ҡошсолоҡ фабрикаһы
* Мебель фабрикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* «Йәйғор» — Благовещен район гәзите 
* Интернет — портал города Благовещенск
* Сайт о Благовещенске
* Благовещенск Башкирия
* Энциклопедия Мой Город
* ЧП республиканского масштаба
Благовещен

**Благовещен** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Благовещен (ҡала, Башҡортостан) — Башҡортостандағы ҡала.
* Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһының Амур өлкәһе үҙәге.
* Благовещен (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы утар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Благовещенка (Архангел районы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
* Благовещен арматура заводы — сәнәғәт предприятиеһы.
Имлә

**Имлә**, шулай уҡ **яҙма** — ниндәйҙер телдә яҙыу өсөн ҡулланылған график тамғалар системаһы.

## Һылтанмалар
* Донъяның бөтә имләләре
* Грамматология һүҙлеге
* Алфавит, кешелек цивилизацияһының көҙгөһө булараҡ
* Лингвистик энциклопедик һүҙлек (1990) / Хат
Израиль гимны

**Һатиква́** йәки **Ати́ква** () — Израиль дәүләтенең гимны.
## Рәсми текст

## Тулы текст
Нафтали Һерц Имбер тарафынан яҙылған *Өмөтөбөҙ* () шиғыры тексы.
Түбәнге лужи теле

**Түбәнге лужи теле** () — ҡөнбайыш славян теле. Ул поляк теленә яҡын (әммә, үрге лужи теле чех теленә яҡын).
## Телдең таралыуы һәм бөгөнгө торошо
Түбәнге лужи телендә Түбәнге Лужицала һәм Германияның көнсығыш өлөшөндәге Котбус ҡалаһы тирәһендә һөйләшәләр. Был телде белеүселәр һаны 5 меңдән 15 меңгә яҡын, әммә телде актив ҡулланыусылар һаны бынанда аҙыраҡ. Демографик тикшереү мәғлүмәттәре буйынса түбәнге лужи телендә өлкән йәштәгеләр һөйләшә. Йәш быуын, профессиональ карьераға булышлыҡ итә тип, немец теленә өҫтөнлөк бирә. 

Телде юғалыуҙан һаҡлап ҡалыу саралары күрелә. Шуларҙың иң мөһиме, телде балалар баҡсаһынан уҡ өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған «Витай-программа»һы. Әммә нәтижәһе ҡәнәғәтләнерлек түгел, шуға ла киләсәккә оптимизм менән ҡарап булмай. Әгәр лужи халҡы үҙ телен һаҡлау буйынса ҡыйыу саралар ҡабул итмәһә, киләсәктә бер-ике быуындан тел юғаласаҡ тигән хәүеф бар.
 
## Әлифба

## Ҡарағыҙ
Үрге лужи теле
Үрге лужи теле

**Үрге лужи теле**,  — лужи халҡының (түбәнге лужи теле менән) теле. Ҡөнбатыш славян телдәре төркөменә инә.
left|thumb|130px|Үрге лужи теле ҡулланыу урыны
Дөйөм ташыусылар һаны — 40 000 кеше. Улар Саксонияла йәшәй
150px|thumb|Лужи теле ҡулланыу урындарында ҡала һәм урам исемдәре ике телдә яҙыла.
Үрге Лужицала дөйөм лужи һаны — 40 000, әммә телдең актив ҡулланыусылары — 14 000. Түбәнге Лужи ҡалаһында 20 мең лужи халҡы йәшәй, шуларҙың 7 меңе көндәлек тормошта үрге лужи телен ҡуллана. Үрге лужи теле түбәнге лужи теленән айырмалы булараҡ юғалыу сигендә түгел. 
Барлығы Лужицала лужи һәм башҡа (немец) халыҡтарҙы иҫәпкә 600 мең кеше йәшәй.

Германияла лужи мәҙәниәте үҙеге — Баутцен ҡалаһы.

## [[Имлә]]
Үрге лужи телендә латин әлифбаһы ҡулланыла.

## Текст

**dź** -- **д** (дь) өнөнә тура килә.
**ć** -- **т** (ть) өнөнә тура килә.
**h**--  **h** өнөнә тура килә, **ғ** өнөнә яҡын .

Баҫым һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә.

«Naša wjeska»
To je naša wjeska. Blisko wjeski je lěs. Tam widźiš našu chěžu. Wokoło chěže je zahroda. W zahrodźe je naša wowca. Naša kruwa tam njeje. Tu je dróha do města. Widźiš tam šulu? Tam je naš wučer. Wučer ma psyka. Blisko zahrody je naš susod. Susod ma awto a jědźe do města. Maš doma tež awto? Blisko dwora je štom. Wokoło štoma je trawa. Što hišće widźiš?

## Глоссарий
: wjes — деревня, ср. стар. «весь».
: chěža — дом, ср. «хижина»
: zahroda — сад, ср. «огород», «загородить».
: wowca — овца.
: kruwa — корова.
: dróha — дорога, шоссе.
: widźeć — видеть.
: šula — школа, ср. «шуллер» (в-луж.) «школьник».
: wučić — учить.
:: wučer — учитель.
: pos, psyk — пёс, собака.
: susod — сосед.
: jeć, jědźe — ехать.
: maš? — имеешь? от měć «иметь», ср. , .
## Ҡарағыҙ
Түбәнге лужи теле
Испания гимны

**Marcha Real**,  — Испанияның милли гимны.
## Тексттар

## Һылтанмалар
* 20px **[http://www.navyband.navy.mil/anthems/ANTHEMS/Spain%20(Complete).mp3 Испания милли гимны mp3 форматында] **
* 20px **[http://david.national-anthems.net/dl.php?file=es.mid Испания милли гимны mid форматында] **
* Испания милли гимны тураһында
* [Испания милли гимны тураһында www.arbil.org сайтында](http://www.arbil.org/(79)himn.htm) 
* Испания милли гимны тураһында www.elpais.com сайтында
* Испания милли гимнының партитураһы 

## Иҫкәрмәләр
Картография

**Картография** (грек. χάρτης — «карта» һәм γράφειν — «һыҙыу») — тәбиғәт һәм йәмғиәт объекттарының һәм күренештеренең үҙ-ара бәйләнешен, ойошмаһын һәм арауыҡтағы урынлашыуын тикшереү, моделләштереү һәм сағылдырыу тураһындағы фән. Киңерәк мәғәнәлә, картография үҙ эсенә технологияны һәм етештереү эшмәкәрлеген дә ала.
Ханты-Манси Автономиялы Округы — Югра Гимны

**Ханты-Манси Автономиялы Округы — Югра Гимны** () — Ханты-Манси Автономиялы Округы — Югра (әләм һәм герб менән бер рәттән) символы. Текст авторы һәм композитор — Александр Радченко, инструментовка авторы — Виктор Худолей. Ҡабул итеү датаһы — 24 ноябрь/Ҡырпағай 2004

## Гимн тексы

Наш округ — седой богатырь
Свой дух возродил величаво,
Опора России — Урал и Сибирь!
Гордимся Югрою по праву!

Югра многоликая,
Делами великая
Идет вдохновенно вперед!
Мы пишем историю
Любимой Югории
И славим Югорский народ!

Под небом сибирской земли
Богатства от края до края,
И крылья надежды мы здесь обрели,
Югру на века прославляя!

Югра многоликая,
Делами великая
Идет вдохновенно вперед!
Мы пишем историю
Любимой Югории
И славим Югорский народ!

Югра — ты прекрасный наш дом,
Здесь ценят всегда человека,
И нашим упорством, и нашим трудом
Тебе процветать век от века!

Югра многоликая,
Делами великая
Идет вдохновенно вперед!
Мы пишем историю
Любимой Югории
И славим Югорский народ!


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Закон Ханты-Мансийского автономного округа — Югры «О гимне Ханты-Мансийского автономного округа — Югры» 
* Музыкальная редакция гимна Ханты-Мансийского автономного округа — Югры 
* Гимны көйө
Словакия гимны

**Nad Tatrou sa blýska** () — Словак Республикаһының Дәүләт Гимны.

Йыр ,1844 йылда Людовит Штурҙы ҡулға алғанға ризаһыҙлыҡ билдәһе булып, Евангелист Лютеран Лицее студенттарының Братиславанан Левочаға хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә.

1920 йылда, Чехословакия ваҡытында, уның беренсе строфаһы Чехословакия милли гимнында ҡулланыла, һәм шулай уҡ хәҙерге Чехия гимнында ҡулланыла.

1993 йылда был текст мөстәҡил Словакияның гимны була.

Текст авторы — словак шағиры Янко Матушка.

## Гимн тексы
*<poem>
Nad Tatrou sa blýska
hromy divo bijú. 
Zastavme ich bratia,
ved' sa ony stratia,
Slováci ožijú.

To Slovensko naše
posiaľ tvrdo spalo. 
Ale blesky hromu
vzbudzujú ho k tomu,
aby sa prebralo.
</poem>*
## Dobrovoľňícka

*<poem>
Nad Tatrou sa blíska, hromy divo bijú 
Zastavme jich braťja, veď sa ony straťja
Slováci ožiju 

To Slovensko naše dosjal tvrdo spalo 
Ale blesky hromu zbudzujú ho k tomu,
Aby sa prebralo 

Eště jedle rastú na kriváňskej straňe 
Kdo slovensky cítí, ňech sa šable chiťí
A medzi nás staňe 

Už Slovensko vstáva, puta si striháva 
Hej, rodina milá! hodina odbila
Žije matka Sláva 
</poem>*

## Иҫкәрмәләр
Белоруссия гимны

**Беларусь Республикаһының Дәүләт Гимны** () — Беларусь Республикаһының (әләм һәм герб менән бер рәттән) дәүләт символы.
## Гимн тексы

*М. Климкович, В. Каризна һүҙҙәре*
*Н. Соколовский көйө*

Мы, беларусы — мірныя людзі,
Сэрцам адданыя роднай зямлі,
Шчыра сябруем, сілы гартуем
Мы ў працавітай, вольнай сям'і.

Прыпеў:

Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя,
Слаўся, народаў братэрскі саюз!
Наша любімая маці-Радзіма,
Вечна жыві і квітней, Беларусь!

Разам з братамі мужна вякамі
Мы баранілі родны парог,
У бітвах за волю, бітвах за долю
Свой здабывалі сьцяг перамог!

Прыпеў:

Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя,
Слаўся, народаў братэрскі саюз!
Наша любімая маці-Радзіма,
Вечна жыві і квітней, Беларусь!

Дружба народаў — сіла народаў —
Наш запаветны, сонечны шлях.
Горда ж узьвіся ў ясныя высі,
Сьцяг пераможны — радасьці сьцяг!

Прыпеў:
Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя,
Слаўся, народаў братэрскі саюз!
Наша любімая маці-Радзіма,
Вечна жыві і квітней, Беларусь!

 

## Łacinka яҙылышындағы версия
My, Biełarusy — mirnyja ludzi,
Sercam addanyja rodnaj ziamli.
Ščyra siabrujem, siły hartujem
My ŭ pracavitaj, volnaj siamji!

Prypeŭ:

*Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia,
Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz!
Naša lubimaja maci-Radzima,
Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!*

Razam z bratami mužna viakami
My baranili rodny paroh,
Ŭ bitvach za volu, bitvach za dolu
Svoj zdabyvali ściah pieramoh!

Prypeŭ:

*Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia,
Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz!
Naša lubimaja maci-Radzima,
Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!
*

Družba narodaŭ — siła narodaŭ -
Naš zapavietny, soniečny šlach.
Horda ž uzvijsia ŭ jasnyja vysi,
Ściah pieramožny — radaści ściah!

Prypeŭ:

*Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia,
Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz!
Naša lubimaja maci-Radzima,
Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!*


## Башҡортса
Без, беларустар, тыныс халыҡбыҙ
Тыуған ергә күңелдән бирелгән.
Дуҫлыҡта йәшәйбеҙ һәм көс туплайбыҙ
Хеҙмәтсән, ирекле илебеҙҙә.

Ҡушымта:

*Саф пак ерҙе данлап танытабыҙ,
Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ,
Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ,
Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!*

Туғандар менән быуаттар буйы,
Ватаныбыҙҙы бергә һаҡланыҡ.
Азатлыҡ, бәхет өсөн ҡан ҡойоп,
Уртаҡ еңеү байрағын яуланыҡ.

Ҡушымта:

*Саф пак ерҙә данлап танытабыҙ,
Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ,
Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ,
Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!*

Халыҡтар дуҫлығы – көслө ил көнгә,
Беҙҙең ҡояшлы, изге юлыбыҙ.
Ғорур елберҙәй илебеҙ күгендә
Еңеүҙәргә иткән байрағыбыҙ!

Ҡушымта:

*Саф пак ерҙе данлап танытабыҙ,
Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ,
Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ,
Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!*
Авар теле

**Авар теле** (уҙатамаһы: *авар мацӀ*) — Авар-анд-цез төркөмөнә ингән аварҙарҙың теле.

## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
Авар теленең ҡулланыу урындары|thumb|right
Авар телендә дөйөм һөйләшеүселәр һаны — 800 000 кеше. Улар Рәсәйҙәге Дағстан Республикаһында, шулай уҡ Әзербайжан төньяғында, Грузия төньяҡ-көнсығышта һәм Төркиәлә йәшәй.
Авар имләһе

**Авар имләһе** — авар телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

## Тарих

Беренсе билдәле авар телендәге яҙмаларҙа грузин имләһе ҡулланылған. XV быуат башында ғәрәп яҙмаһы үтеп инә башлай, ләкин ул XIX б. аҙағында — XX башында ғына киң ҡулланыла. 1920 йылда ғәрәп яҙмаһы Дағыстан телдәренә яраҡлаштырып уҙгәртелгән.

Авар телендә кирил имләһенең беренсе вариантын 1861 йылда Тифлис (хәҙерге Тбилиси) ҡалаһында йәшәгән П. Услар эшләгән. Был имлә, бер ни тиклем үҙгәртелеп, 1861—1913 йылдарҙа ҡулланылған.

1930 йылда аварҙар Дағыстан телдәренә яраҡлаштырылған латин алфавитындағы Яңы Дағыстан Әлифбаһына (ЯДӘ; ) күсерелә. Был әлифба 1928 йылда КПСС-тың Дағстан Өлкә Комитеты тарафынан ҡабул ителә. 1932 йылда был әлифба реформалана.

1938 йылда (гәзит һәм китаптар 1 июлдән, ә мәктәптәр 1 сентябрҙән) аварҙар рәсми рәүештә кирил имләһенә күсерелә.

Таблицалағы мәғлүмәттәр:
# Хәҙерге авар кирил әлифбаһы.
# (IPA) **[[IPA|ХАФӘ]] транскрипцияһы**
# Башҡа Кавказ тураһындағы китаптарҙа ҡулланылған транскрипция варианттары
# 1928—1937 йылдарҙағы авар әлифбаһы
Шматько Николай Гаврило улы

**Николай Гаврило улы Шматько** (; 17 август 1943 йыл, Украина ССР-ы, Донецк өлкәһе) — украин рәссамы һәм скульпторы. Әлеге ваҡытта ике улы менән Украинала йәшәй һәм ижад итә.

750 һәйкәл (барельеф, горельеф, скульптура) һәм 500 тирәһе рәсем эшләгән.

«Шматько һәм улдары» галереяһында күрһәтелгән автор коллекцияһында 70 скульптура һәм 300 тирәһе рәсем (живопись, графика) күргәҙмәгә ҡуйылған.

2000 йылдан башлап ул Мәскәү Донья Цивилизация Институтының рәссам ижады кафедраһы профессоры.

 2004 йылда Шматько үтенес буйынса Донецк өлкәһе Изге-Тау Лавраһы өсөн «Святогорская Богородица» скульптураһын ижад итә. Богородица скульптураһы ҡуйылғас, реставрация эштәренән һуң Лавра яңынан асыла.

2005 йылда Полтава өлкәһе Келеберда ауылында Успение сиркәүе яңынан төҙөлгән, унда Шматьконың «Христосты тәрегә ҡаҙаҡлау» () скульптураһы ҡуйылған.

## Премиялар
Православ Сиркәүендә ижады һәм «Святогорская Богородица» скульптураһы өсөн Николай Шматько Нестор-летописец орденын яулай.

## Музейҙарға ҡуйылған әҫәрҙәре

* Сошенко Иван Максим улы бюсы, Ижад Академияһының Т. Г. Шевченко исемендәге музейында (Санкт-Петербург) ҡуйылған.

## Күргәҙмәләр

### «Шматько һәм улдары» галереяһы
* 1985—1991: Болград, Одесса өлкәһе
* 1991—2003: Красный Луч, Луганск өлкәһе
* 2003—2004: Славянск, Донецк өлкәһе
* 2004—2010: Луганск

### Башҡа күргәҙмәләр
* 1992: Луганск
* 1993: Киев
* 2000: Мәскәү Донъя Цивилизацияһы институты, Мәскәү
* 2003: Донецк
* 2007: Биеннале 2007, Флоренция, Италия
* 2009: Биеннале 2009, Флоренция, Италия
* 2012: Арт-Монако 2012, Монако, Франция

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мраморная скульптура Короля мрамора Николая Шматько
* The official website of HRH Princess Basmah Bint Saud. A Sculpture has been made in honour of HRH Princess Basmah 
* «СЕГОДНЯ»: Италия ждет апостолов Шматько
* «День»: Скульптор из подземелья Николай Шматько
* «ФАКТЫ»: Чиновники заявили, что поездка на Биеннале — мое частное дело. но награду я завоевал не для себя, а для всей Украины
* «ЗЕРКАЛО НЕДЕЛИ»: Человек из мрамора 
* «СЕГОДНЯ»: Бродский хочет купить голую Юлю для Шуфрича
* «ФАКТЫ»: «Я 13 лет жил в подземелье», — говорит скульптор-самородок Николай Шматько, которого сегодня называют «Королем мрамора»
* Тимошенко войдет в историю обнаженной
* «Голос України» — газета верховної ради України: Микола Шматько: «Прообразами апостолів стали реальні люди»
Иван Гашпарович

**Иван Гашпарович**, словакса *Ivan Gašparovič* (27 Буранай 1941, Полтар, Беренсе Словак Республикаһы) — Словакия сәйәсмәне, Словак Республикаһының өсөнсө президенты. Уның йүнәлеше — юрист.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Республика башҡорт лицей-интернаты

**Республика башҡорт лицей-интернаты** () — Өфөлә 12—16 йәш балларға уҡыу йорто.

## Лицей тураһында
ГБОУ Республика башҡорт лицей-интернаты 1992 йылда Өфө ҡалаһында башҡорт-төрөк лицейы тип асыла,
ләкин 2003 йылда уны республика башҡорт-лицейы тип үҙгәртәләр.

## Һылтанмалар
* Лицейҙын рәсми сайты 
*
Әләдинов Шамил Сәйет улы

**Шәмил Әләдин** ( тулы исеме — **Шәмил Сәйет (Сеит) улы Әләдинов**, ; 12 июль 1912 йыл — 21 май 1996 йыл) — ҡырым татар шағиры, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982), «Почёт Билдәһе» һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973)
* Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мемориаль сайт
Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны

**Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны** — әләм һәм герб менән бер рәттән Көньяҡ Африка Республикаһының дәүләт символы.

1957—1994 йылдарҙа КАР гимны, 1918 йылда К. Я. Лангенховен яҙған һәм рухани М. Л. де Вилье көйөнә һалынған, — *Die Stem van Suid-Afrika* (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры була.
 
Был гимнды ҡара халыҡ (негрҙар) апартеид режимын хәтерләтә тип иҫәпләй, һәм Африка милли конгрессы власҡа килгәс, гимнды ҡулланыуға ҡаршы сығыш яһай.

1994 йылда *Die Stem van Suid-Afrika* (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры менән бер рәттән рәсми булмаған йыр, Африка Рәсми Конгрессының гимны — *Nkosi Sikelel' iAfrika* ҡулланыла. Был йыр шулай уҡ Замбия һәм Танзания гимны итеп ҡулланыла.

Хәҙерге, 1997 йылда ҡабул ителгән "гибрид" версияһында — беренсе ике куплет *Nkosi Sikelel' iAfrika* йырынан алынған, ә өсөнсө һәм дүртенсе куплет *Die Stem van Suid-Afrika*' йырынан алынған.
## Хәҙерге гимн тексы
Хәҙерге гимн тексы бер нисә телдә яҙылған: 1-се куплеты — ҡоса һәм зулу телендә, 2-се куплеты — сесото телендә, 3-сө куплеты — африкаанс телендә, 4-се куплеты — инглиз телендә.

## Һылтанмалар
* Гимны көйө
* YouTube сайтындағы гимндың башҡа көйлө версияһы

Төркөм:Көньяҡ Африка Республикаһы
Осетин теле

**Осетин теле** () — Һиндевропа тел ғаиләһендәге Иран төркөмөнә ингән тел. Ул Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия — Алания рәсми теле булып һанала. Шулай уҡ ул Көньяҡ Осетияның рәсми теле.

## Имлә
Хәҙерге осетин телендә кирил әлифбаһы ҡулланыла. Унда 43 хәреф бар.

## Әйтелеү ҡағиҙәләре
### Һуҙынҡы өндәре әйтелеше
Осетин телендә 5 көслө һуҙынҡы өндәре (*а, е и, о, у*) һәм 2 көсһөҙ һуҙынҡы өндәре (*æ, ы*) ла бар.

#### Көслө һуҙынҡы өндәр
: *А* хәрефе әйтелеше урыҫ баҫымлы *а*-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн  тип яҙыла. Мәҫәлән, *г*'а**л''  — , ''б**а**л''  — 
: ''Е'' хәрефе әйтелеше башҡортса һәм урыҫса ''э''-гә, болгарса, сербсә һәм македонса ''е''-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн  тип яҙыла. ''Е'' хәрефе йотациялы түгел. Мәҫәлән, ''Т**е**рк'' — 
: ''И'' хәрефе урыҫса баҫымлы ''и''-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн  тип яҙыла. Мәҫәлән, ***И*'р* — , ***и*** — 
: *О* хәрефе урыҫ баҫымлы *о*-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн  тип яҙыла. Мәҫәлән, *б**о**н* — 
: *у* хәрефе урыҫ баҫымлы *у*-нә яҡын. ХАФӘ-лә был өнө  тип яҙыла. Мәҫәлән *б**у**р* —  (төҫ)

==== Көсһөҙ һуҙынҡы өндәр ====
: *Æ* хәрефе әйтелеше өлөшләтә урыҫ баҫымһыҙ *а*-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн  тип яҙыла. *А* һәм *Æ* хәрефтәре әйтелеше айырыла (мәҫәлән, *д**а**р*  — , *д**æ**р*  — )
: *Ы* хәрефе әйтелеше урыҫ *ы*-һынан айырыла, башҡортса *ы*-ға өлөшләтә генә яҡын. ХАФӘ-лә был өн  тип яҙыла. Был хәреф урыҫ *ноябрь* һүҙендәге *б* һәм *рь* араһындағы өнгә йәки *монстр* һүҙенә *т* һәм *р* араһындағы өнгә яҡын. Мәҫәлән, *н**ы**р*  — , *б**ы**ру'' — 

## Иҫкәрмәләр
Бразилия гимны

**Hino Nacional do Brasil** () — әләм һәм герб менән бер рәттән Бразилияның дәүләт символы. Уның беренсе варианты 1832 йылда 7 Алағарайында булдырылған, әммә рәсми рәүештә 1889 йылда (мөстәкил республика яулау ваҡытында) ҡабул ителгән. Хәҙерге текст 1922 йылда 6 сентябрендә ҡабул ителгән.
## Португаль телендә гимн тексы
Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heróico o brado retumbante,
E o sol da Liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da Pátria nesse instante.

Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó Liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!

Ó Pátria amada,
Idolatrada,
Salve! Salve!

Brasil, um sonho intenso, um raio vívido,
De amor e de esperança à terra desce,
Se em teu formoso céu, risonho e límpido,
A imagem do Cruzeiro resplandece.

Gigante pela própria natureza,
És belo, és forte, impávido colosso,
E o teu futuro espelha essa grandeza.

Terra adorada
Entre outras mil
És tu, Brasil,
Ó Pátria amada!

Dos filhos deste solo
És mãe gentil,
Pátria amada,
Brasil!
Deitado eternamente em berço esplêndido,
Ao som do mar e à luz do céu profundo,
Fulguras, ó Brasil, florão da América,
Iluminado ao sol do Novo Mundo!

Do que a terra mais garrida
Teus risonhos, lindos campos têm mais flores,
"Nossos bosques têm mais vida",
"Nossa vida" no teu seio "mais amores".

Ó Pátria amada,
Idolatrada,
Salve! Salve!

Brasil, de amor eterno seja símbolo
O lábaro que ostentas estrelado,
E diga o verde-louro dessa flâmula
- Paz no futuro e glória no passado.

Mas se ergues da justiça a clava forte,
Verás que um filho teu não foge à luta,
Nem teme, quem te adora, a própria morte.

Terra adorada
Entre outras mil
És tu, Brasil,
Ó Pátria amada!

Dos filhos deste solo
És mãe gentil,
Pátria amada,
Brasil!
Израиль (мәғәнәләр)

**Израиль** төшөнсә мәғәнәләре:
* Израиль — хәҙерге Азиялағы дәүләт
* Израиль (*Исра'эль*) — йәһүд исеме
* Израиль халҡы, Израиль улдары — йәһүд халҡының башҡа исемдәре
* Израиль — Торалағы/Библиялағы/Ҡөрьәндәге Яаков () Патриарх башҡа исеме
* Израиль Батшалығы — боронғо йәһүд дәүләте
Ҡырымтатар имләһе

**Ҡырымтатар имләһе** — ҡырымтатар теленең имләһе.

## Хәҙерге имләләре
Хәҙер Ҡырымда ҡырымтатар теленең рәсми әлифбаһы — латин әлифбаһы. Совет ваҡытында кирил әлифбаһы ҡулланылған.

### Латин әлифбаһы

**Â â** символы хәреф түгел.

### Кирил әлифбаһы

### Тарихи әлифбалар

#### Ғәрәп (1928 ҡадәр)

1 — зачастую буква ﻙ (кеф) использовалась также вместо ﮒ и ﯓ.

#### Латин (1928—1938)

{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | 
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | 
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | 
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
Богданович Максим Адамович

200px|thumb|Ракутёвщина (Rakucioŭščyna) ауылындағы Богдановичтар йорто

** Богдано́вич Макси́м Ада́мович** (, 9 декабрь 1891 йыл — 25 май 1917 йыл) — белорус шағиры, публицист, әҙәбиәтсе һәм тәржемәсе. Белорус әҙәбиәте классигы һәм белорус әҙәби теленә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Яҙыусы 1891 йылдың 27 ноябрендә (хәҙерге стиль менән 9 декабрендә) Минск ҡалаһында тыуған. Богданович ғаиләһе Александровская урамындағы 25-се йортта йәшәгән. Уның атаһы — Адам Егорович Богданович, Минск 1-се ҡала училищеһы уҡытыусыһы, әсәһе — Мария  Афанасьевна Богданович (Мякота).

## Иҫкәрмәләр
Адон Олам

**Adon Olam** (, ≈ ) — йәһүд доғаһы. Һәр көн иртәнге доға ваҡытында, Изге Шаббат көнөндә көндөҙгө доға ваҡытында әйтелә.
## Доға тексы


*Урыҫсаға тәржемәнең сығанағы: Теһилат ҺаШем [[сидур]]ы, 13-се бит.*
Сидур

**Сидду́р** йәки **сиду́р** () — йәһүҙилек доға китабы.

Сидурҙарҙың бер нисә *нусах* (доға традицияһы) бар (сефард, ашкеназ һ.б.).
Һәр көндә ҡулланыу өсөн һәм байрам көндәрендә ҡулланыу өсөн сидурҙар бар.
Хәҙерге диаспорала сығарылған сидурҙарҙа ике йәки өс текст сыға: йәһүд/арамей телендә доға тексы, был региондағы йәһүҙиҙәр араһында иң йыш ҡулланылған телгә тәржемәһе һәм (ғәҙәттә) был тел хәрефтәре менән яҙылған транслитерация.
Олонхо

**Олонхо** () — саха халҡының героик эпосы.

10 000—20 000 (һәм унан да күберәк) шиғыр юлынан торған олонхо риүәйәтсе һәм сәсәндәр тарафынан һөйләнә. 2005 йылда ЮНЕСКО олонхоны «кешелектең материаль булмаған мираҫы һәм телдән һөйләнгән матур әҫәре» тип иғлан итте.

Иң оҙон олонхо ете төн буйы һөйләнә. Киң билдәле олонхо .
(lang-en|«Nyurgun Bootur the Swift») 36 000 шиғыр юлынан тора.

Олонхо — төрки халыҡтарҙың иң боронғо эпостарының береһе, саха халҡының эпик традицияларын берләштергән эпостарҙың төп эпосы. Бөгөн Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыштағы Саха Республикаһында был сәнғәт тергеҙелә.

Йырсы һәм хикәйәсе тарафынан һөйләнгән поэтик хикәйә ике өлөштән тора: эпостың йырланған өлөшө, цитаталарҙан торған проза менен алышына.

Һөйләүсе йомарт телле һәм импровизация оҫтаһы булырға тейеш. Эпопея боронғо һуғышсылар, аллалар, рух һәм хайуандар тураһында легендалар һөйләй, әммә хәҙерге заманға күсмә тормош тарҡалыуы тураһында мөрәжәғәт итә.
   
Һәр замандың бай репертуарлы сәсәндәре булғанға күрә, Олонхоның күп төрлө варианттары осрай.
Йола ғаиләлә күңел асыу һәм белем биреү сараһы буларак таралған.
Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр климатик һәм географик шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып саха халҡынын дини ҡарашын сағылдыра.

XX быуаттағы үҙгәртеп ҡороуҙар Саха Республикаһындағы эпик йолаларҙы ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы. Шулай ҙа, өйрәнеүселәр аҙ булыуға ҡарамастан, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Олонхоға ҡыҙыҡһыныу артты.

## Олонхо һәм яҡут фольклорын өйрәнеүселәр
* Ойунский Платон Алексеевич — саха совет яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Илларионов Василий Васильевич — саха фольклорсыһы, профессор, филология фәндәре докторы, Саха Республикаһының аткаҙанған фән эшмәкәре.
* Саввинова Гөлнара Егоровна — М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты

## Рәсем сәнғәтендә Олонхо
Рәссамдар ижадында олонхо халыҡ фольлоры һәм әкиәт образдары менен берлешә.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нимнгакан
## Олонхо тураһында уҡығыҙ
* «Мираҫ» порталында олонхо 
* Olonkho.info — "Олонхо"нын күп телле порталы
Мәсетле районы ғалимдары

**Мәсетле районы ғалимдары** (исемлек) — Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районынында тыуған йәки районда эшләп, уның үҫешенә билдәле кимәлдә өлөш индергән, ғилми дәрәжәле фән белгестәре. Был исемлеккә шулай уҡ сығыштары менән Мәсетле районына бәйле ғалимдар ҙа индерелә.

## Исемлек

### '''Үлгәндәр'''

## Әҙәбиәт
* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. —- Уфа, 2000.
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю.Ю.Султанов (гл.ред.), Н.Ф. Ахкамова (сост.), Г.К.Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа:Мир печати, 2010. — 284 с.:илл.
Австралия (ҡитға)

thumb|320px|Австралия. Космостан күренеш.thumb|320px| Австралия топографияһы
**Австралия** ( — «көньяҡ» һүҙенән килә) — Көнсығыш һәм көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан ҡитға. Бөтә материк Австралия Союзы дәүләтенең төп өлөшө булып тора. Материк Австралия һәм Океания тигән донъя киҫәгенә ҡарай.

## Географик урыны
Австралия — 7 659 861 кв. км майҙанлы Көньяҡ ярымшарҙағы материк. Ҡитғаның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 2700 км, көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 4000 км  , яр буйы оҙонлоғо (утрауҙарһыҙ) — 35 877 км.
Төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарын Тымыҡ океан диңгеҙҙәре: Афур диңгеҙе, Коралл диңгеҙе, Тасман диңгеҙе, көнбайыш һәм көньяғын Һинд океаны йыуа. Австралия янында Яңы Гвинея һәм Тасмания эре диңгеҙ утрауҙары урынлашҡан. Австралияның төньяҡ-көнсығыш яры буйлап 2000 км-ҙан артыҡ оҙонлоҡта донъялағы иң ҙур мәрйен рифтары — Бөйөк Кәртә рифы урынлашҡан.

Австралияның иң ситтәге нөктәләре:

Австралияның көнсығыш нөктәһе — Байрон мороно (),

Австралияның көнбайыш нөктәһе — Стип-Пойнт мороно (), 

Австралияның төньяҡ нөктәһе — Йорк (Австралия) мороно (),

Австралияның көньяҡ нөктәһе — Саут-Пойнт мороно () ( Тасмания утрауын континент өлөшө тип ҡараған саҡта — Саут-Ист-Кейп мороно ).

## Рельефы
Күпселеген тигеҙлек тәшкил итә. 95% ер өҫтө диңгеҙ өҫтө бейеклегенән 600 м-ҙан артмай. Көнбайыш Австралия яҫытаулығының уртаса бейеклеге 400 — 500 м, ситтәре ҡалҡыуыраҡ. Көнсығышта Масгрев тауы (иң бейек нөктәһе — Вудровв тауы, 1440 м) һәм Мак-Доннелл һырты (иң бейек нөктәһе — Зил тауы, 1511 м).

## Геологик төҙөлөшө
Ҡитғаның геологик төҙөлөшө нигеҙендә көньяҡ ярымшарҙағы Годвана материгы өлөшө булған боронғо Австралия платформаһы ята.

## [[Климат]]
Австралия континенты Көньяҡ ярымшарҙағы өс төп йылы климат бүлкәтендә урынлашҡан: субэкваториаль (төньяғы), тропик (үҙәк өлөшө), субтропик (көньяғы). Тик Тасмания утрауының ҙур булмаған өлөшө уртаса климат бүлкәтендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Гагауз теле

**Гагауз теле** () — Алтай тел ғаиләһендәге оғуҙ төркөмөнә ингән тел. Ул урыҫ һәм румын ("молдован") теле менән бер рәттән Молдовалағы Автономиялы Территориаль Берәмек — Ғағауыз Еренең рәсми теле.

## Таралышы
Молдованың көньяғында, Болгарияның төньяҡ-көнсығышында һәм Румынияла, Украинаның көньяҡ-көнбайышында, өлөшләтә Ҡаҙағстанда, Урта Азияла, Төньяҡ Кавказда таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 200 меңгә яҡын кеше (1989). Төрөк теленә яҡын. Боронғо уғыҙ ҡәбиләләре теленә барып тоташа. 

## Диалекттары
Молдова һәм Украина биләмәһедә ике диалекты айырыла: чадыр‑лунга-комрат (үҙәк) һәм вулканешт (көньяҡ). Әҙәби нормалары үҙәк диалект нигеҙендә формалаша һәм үҫешә. Гагауз теле роман һәм славян телдәренең һиҙелерлек йоғонтоһон кисерә, һөҙөмтәлә төрки телдәрҙең грамматик төҙөлөшөнә хас булмаған һыҙаттарға эйә була.

## Фонетикаһы
Фонетикаһына тартынҡыларҙың алғы рәт һуҙынҡылары алдынан һәм һүҙ аҙағында килгәндә үтә нәҙегәйеүе, өҫкө күтәрелеш һуҙынҡыларының һүҙ башында дифтонгылашыуы һәм йотлашыуы хас, сағ.: гагаузса “уон” — башҡортса “ун”, “иÿлдö” — “үлде”. Төп морф. үҙенсәлектәре: ‑маа/‑мää м‑н тамамланған инфинитив барлыҡҡа килә (‑маға/‑мейä меән тамамланған төбәү килеш формаһынан): гагаузса “хазыр йардым етмаа” — башҡортса “ярҙам итергә әҙер”; шартлы теләк һөйкәлеше, күп теркәүестәр һәм теркәүес һүҙҙәр формалаша (башлыса һорау алмаштарынан һәм рәүештәрҙән); “ани” билдәләү алмашы бар: гагаузса “о таш, ани ÿстÿндä отуру(р)муш — башҡортса “ул ултырған таш”. Лексикаһында румын, молдаван, болгар һәм урыҫ телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр байтаҡ. 

## Синтаксисы
Гагауз теле синтаксисында ябай һөйләмдә төрки телдәр өсөн традицион булған һүҙҙәр тәртибенең тулыһынса үҙгәреүе күҙәтелә: хәбәр (ҡылым йәки исем) һөйләмдең аҙағында түгел, ә эйә йәки тултырыусы алдынан килә: гагаузса “ески вакытларда вармыш бир ихтäр” (борон йәшәгән бер ҡарт) — башҡортса “борон бер ҡарт йәшәгән”, гагаузса “ооллары бакармышлар бобасына” (улдары ҡараған аталарына) — башҡортса “улдары аталарына ҡараған”. Гагауз теле “диил” (түгел) киҫәксәһе инҡар ителгән һүҙҙән һуң түгел, ә унан алда бирелә: гагаузса “диил беним” — башҡортса “минеке түгел”, “диил чоктан” — “күптән түгел”. Кириллицаға нигеҙләнгән яҙмаһы 1957 йылдан алып ҡулланыла.

## Имлә

Башта Гагауз телендә грек әлифбаһы ҡулланылған. 1957 йылда Гагауз теленең әлифбаһы (кирил имләһе нигеҙендә) ҡабул ителгән. 1996 йылнан башлаған латин (төрөк әлифбаһы нигеҙендә булдырылған) әлифбаһы ҡулланыла. Шулай уҡ был әлифбала  (*ц*) өнө өсөн ҡулланылған Ţ хәрефе һәм  (*ә*) өнө өсөн ҡулланылған Ä хәрефе лә бар.

*Хәҙерге Гагауз әлифбаһы:*
Үҫәргән

left**Үҫәргән** — иран сығышлы боронғо башҡорт ҡәбиләһе. Ырыу тамғаһы Рәсем:Usergen tamga.JPG. Ырыу бүленеше: сураш, бүре, айыу, бишәй, шишәй. Төп йәшәгән урындары Һаҡмар, Эйек, Һүрәм, Ҡаҫмарт, Йылайыр, Таналыҡ йылғалары буйҙары. Бәләкәй төркөмдәре Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек, Оло Үҙән һәм Кесе Үҙән йылғалары буйында йәшәйҙәр.

## Ырыуҙар

• Бүре

• Айыу

• Сураш

• Шешәй

• Бишәй

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Шәжәрә

**Шәжәрә** — башҡорт ырыуҙарының йыляҙмаһы. Шәжәрәгә ырыу  башлыҡтары исемдәре, тарихи ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәр, ырыу тормошондағы мөһим үҙгәрештәр индерелгән. Һәр башҡортҡа ырыу  шәжәрәһен белеү мотлаҡ бурыс тора. 
## Китап кеүек яһалған шәжәрәләрҙең теҙмәһе
* 
## Әҙәбиәт
#Башкирские шежере. Уфа. 1960.
#Башкирские шежере. Исследования и публикации. Уфа. 1983.
Ирәндек

**Ирәндек** () — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы. Оҙонлоғо — 135 км. Иң юғары нөктәһе — Көҙгөнташ тауы (бейеклеге 987 м). Тау арҡаһы Башҡортостандан Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондарында урынлашҡан. Ирәндек тауы порфирит, диабаз, эзбизташ кеүек тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Төньяҡ өлөшөндә — урман менән ҡапланған тайга, көньяғында — бүтәгә-ҡылған үләнле дала. Ирәндек — Урал тауҙарының матур урыны. Бында боронғо ҡаласыҡтар, оҫтаханалар һәм ташланған ауылдар урыны табыла. Көнсығыш битендә Ибраһим шарлауығы урынлашҡан.

Ирәндектең Учалы районында урынлашҡан төньяҡ өлөшө *Бәләкәй (Кесе) Ирәндек* тип атала. Иң бейек түбәләре — Тораташ (921 м) һәм Кәзәташ, Ҡарт-Муйнаҡ ауылы янында урынлашҡан. Иң төньяҡ нөктәhендә, Комсомольск ҡасабаhы янындағы Бөркөт-тау түбәhе аша Ирәндек Күмәс тау арҡаһына тоташа.

## Топоним
Исеменең килеп сығышы менән бәйле башҡорт риүәйәте бар. Алданған Оморҙаҡ тауҙан төшөп, үҙәнгә еткәс:
— Хәҙер беҙ өйрәндек! — тип ҡысҡырып ебәргән.

## Күлдәре һәм йылғалары
Тау арҡаһы буйында матур йылға һәм күлдәр урынлашҡан. Көнбайыш битендә — Граф күле һәм Талҡаҫ куле. Тау түбәһенән Таналыҡ һәм Төйәләҫ йылғалары ағып төшә.

Медиа: irendyk_1.ogg

Учалы районында Ирәндек буйынан Уй йылғаһы ағып төшә, Ҡарағайкүл () урынлашҡан.

## Ирәндек башҡорт халыҡ йыры

Һай!.. Иртәнсәккәй тороп, бер ҡараһам, 
Уң ҡулында көмөш йөҙөк, 
Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, 
Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө, 
Һай!.. Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө. 
 
Өмөт өҙмәң, дуҫтар, был донъянан, 
Уң ҡулында көмөш йөҙөк, 
Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, 
Байрам булып китер бер көндө, 
Һай!.. Байрам булып китер бер көндө. 
 
Һай!.. Иркәләрмен, тинем, кис килермен, тинем, 
Уң ҡулында көмөш йөҙөк, 
Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, 
Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти, 
Һай!.. Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти.
Тау һырты

[thumb|right|[Ирәндек|Ирәндек тауҙары]]
**Тау арҡаһы** (йәки **тау һырты**) тип урындағы эре йыйырсыҡтар (тауҙар) тарафынан хасил булып, байтаҡҡа һуҙылған һәм айырылып торған берҙәм күсәр һыҙығы атала. Тау арҡаһының формаһы, оҙонлоғо һәм бейеклеге уның барлыҡҡа килеү ваҡытынан һәм үҫешеү тарихынан, шулай уҡ уны тәшкил иткән тоҡомдарҙан тора.

Тау арҡаһы, ҡағиҙә булараҡ, һыу айырғыс һыҙыҡ булып тора.

Тау арҡалары йыйылмаһы тау системаһын тәшкил итә.
Түбәнге Саксония

145px|thumb|Түбәнге Саксония штаты әләме

**Түбәнге Саксония** ( — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Һанновер ҡалаһы. Был штат Төньяҡ диңгеҙ менән йыуыла.

## Тарихы
* Саксония (герцоглыҡ) (VII—XIV б.)
* Брауншвейг-Люнебург (1235—1807)
* Наполеон Францииһына бойһонған Вестфалия Короллеге (1807—1813), баш ҡалаһы Гессен ерендәгә Кассель ҡалаһы.
* Һанновер Короллеге (1814—1866)
* Пруссияның Һанновер провинцияһы (1866—1945)

Штат 1946 йылда Пруссияның Һанновер провинцияһына, Ольденбург, Брауншвейг, Шаумбург-Липпе кеүек, немец ерҙәре ҡушылғас барлыҡҡа килә.

## География
Түбәнге Саксония ҙурлығы буйынса Бавариянан ҡалышып Германияла икенсе урында тора. Төньяғы Төньяҡ диңгеҙе менән сиктәш, көньяҡ-көнсығышы Гарц тауҙары менән сикләнгән. Түбәнге Саксонияның ҙур өлөшө тигеҙлектә урынлашҡан. Түбәнге Саксонияның Люнебург далаһы () тигән билдәле өлөшө Һарц тауҙары һәм Төньяҡ диңгеҙе араһында урынлашҡан.





## Ауыл хужалығы
Балсыҡлы-ҡомло ер булғанлыҡтан ауыл хужалығы яҡшы үҫешкән. Бөртөклө культураларҙан башҡа рапс (әүернә сәскәһе), шәкәр сөгөлдөрө, салат, кәбеҫтә, кишер, спаржа (себен ҡыуағы үләне) һәм йәшел кәбеҫтәҫтә үҫтерелә. Түбәнге Саксонияның төньяғында, игенселек һәммалсылыҡтан башҡа емеш үҫтереү ҙур роль уйнай.

## Сәйәсәт
1946 йылдан башлап Түбәнге Саксонияның премьер-министрҙары:
* 1946—1955: Гинрих Вильгельм Копф, СДПГ
* 1955—1959: Генрих Гелльвеге, Немецкая Партия
* 1959—1961: Гинрих Вильгельм Копф, СДПГ
* 1961—1970: Георг Дидерихс, СДПГ
* 1970—1976: Альфред Кубель, СДПГ
* 1976—1990: Эрнст Альбрехт, ХДС
* 1990—1998: Герхард Шрёдер,СДПГ
* 1998—1999: Герхард Глоговский, СДПГ
* 1999—2003: Зигмар Габриэль, СДПГ, — экология министры
* 2003 — бөгөнгө көнгә тиклем: Кристиан Вульфф, ХДС

## Иҡтисат
* Йән башына бурысы 6&nbsp;018 € *([[2002]])*
* Дөйөм бурысы: 48 миллиард € *([[2002]])*

Түбәнге Саксонияның иҡдисады ауыл хужалығына бәйле, шулайҙа автомобильдәр төҙөү үҫешкән, мәҫәлән Фольксваген (VW) Вольфсбург ҡалаһында.

## Фән
Түбәнге Саксонияның иң әһәмиәтле фән учереждениелары Гёттинген ҡалаһында Георг-Август ис. Гёттинген университеты, Брауншвейг техник университеты (:de:Technische Universität Braunschweig), (:de:Medizinische Hochschule Hannover), Һанновер ветеринария институты (:de:Tierärztliche Hochschule Hannover) һ.б.
Райнланд-Пфальц

145px|thumb|Райнланд-Пфальц штаты әләме.
**Райнланд-Пфальц** () — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Майнц ҡалаһы.
## География
### Урынлашыу
Райнланд-Пфальц штаты  көнбайыш Германияла урынлашҡан. Ул Төньяҡ Рейны-Вестфалия, Һессен һәм Саар федераль штаттары, шулай уҡ Бельгия, Франция һәм Люксембург менән сиктәш.
Бавария

**Бавария** () — майҙаны буйынса Германия составындағы, Германия Федератив Республикаһының көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, иң ҙур феделаль штат. Баш ҡалаһы — Мюнхен.

Административ яҡтан ете административ округка буленгән: Үрге Франкония, Урта Франкония, Түбәнге Франкония, Үрге Пфальц, Түбәнге Бавария, Үрге Бавария, Швабия.
Башласа өс халыҡ йәшәй — баварҙар, франкондар и швабтар.

## География
[right|thumb|Бавария ерендә [Дунай]]

## Иҫкәрмәләр