open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Волынский Зиновий Моисеевич

**Волынский Зиновий Моисеевич** (1897—1968) — совет ғалимы, медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәте  генерал-майоры.

700-гә яҡын ғилми мәҡәлә һәм 5 монография, шулай уҡ бер нисә дәреслек авторы

## Биографияһы
Херсон ҡалаһында 1897 йылдың 2 июнендә йәһүд хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.

1916 йылда гимназияны, 1924 йылда — медицина институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Ленинградта табип эшмәкәрлеген башлай. 1920-се йылдар аҙағында Обухов дауаханаһында билдәле профессор М. А. Горшков етәкселек иткән терапевтар курсында уҡый. Горшков тәҡдиме буйынса Волынский дауахананың терапия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, ә 1932 йылдан алы төп эше менән бер рәттән М. А. Горшков етәкләгән терапия кафедраһы ассистенты вазифаһын башҡара. 1932 йылда РККА-ла хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1938 йылда Ленинград хәрбиҙәренең ежов ҡулға алыуҙары менән бәйле ҡулға алына һәм бер аҙ ваҡыт төрмәлә ултыра, ғәйебен танымай һәм төрмәнән азат ителә.

1938 йылда Обухов дауаханаһы базаһында 3-сө Ленинград медицина институты асыла һәм терапия факультеты профессор М. А. Горшков тәҡдиме  буйынса Зиновий Волынский терапия факультеты терапия кафедраһы ассистенты итеп тәғәйенләнә 1939 йылда ошо кафедра менән профессор А. Л.Мясников етәкселек итә, ул Волынскийҙы тәжрибәле уҡытыусы һәм дауалау эшен яҡшы ойоштороусы булғанлыҡтан кафедрала эштә ҡалдыра. Оҙаҡламай Мясеников Волынскийҙы үҙекнең урынбаҫары итеп тәғәйенләй. 1940 йылда 3-сө Ленинград медицина институты Ленинград Хәрби-диңгеҙ медицина академияһы итеп үҙгәртелә (ХДМА, хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы), А. Л. Мясников терапия кафедраһы башлығы булып китә, ә З. М. Волынский кафедраһы уҡытыусыһы вазифаһына раҫлана.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы: 1941 йылда блокадалағы Ленинградта госпиталь начальнигы була, 1942 йылдан алып Ленинград фронтында — госпиталь начальнигы һәм санитария бүлеге начальнигы.

1955 йылда Хәрби-диңгеҙ медицина академияһының терапия госпиталь кафедраһын етәкләй, кафедраға нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе булып китә, шулай уҡ тәүге радиология лабораторияһына нигеҙ һала. Атеросклерозды, гипертония ауырыуын, ревматизмды, нур ауырыуҙарын өйрәнеү менән шөғөлләнә һәм һыу аҫты кәмәләрендә кисекмәҫ терапия ярҙамын күрһәтеүҙе ойоштора. СССР Оборона Министрлығы Хәрби-диңгеҙ флотының баш терапевты, Бөтә Рәсәй терапевтар йәмғиәте идараһы ағзаһы. Уның етәкселегендә 50-нән ашыу докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған.

Медицина хеҙмәте генерал-майор исеме 1965 йылдың 16 июнендә бирелгән.

1968 йылдың 13 августында вафат була, Ленинградта ҡатыны Рашель Израилевна менән йәнәш ерләнгән.

Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм Почет билдәһе, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Ленинградты обороналау өсөн» һәм «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн».

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Волынский Зиновий Моисеевич (1897—1968) медик 
* Не техникой единой
Озеров Михаил Яковлевич

**Озеров  Михаил Яковлевич** (1900-?) — совет дәүләт эшмәкәре.  Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты ректоры (1937—1939),  Мариуполь металлургия институты ректоры  (1939—1941).

## Биографияһы
Михаил Яковлевич Озеров 1900 йылда Смоленск губернаһында тыуған.   Атаһы Одесса ҡунаҡханаларының береһендә швейцар, әсәһе бүлмә хеҙмәтсеһе була.  

13 йәшендә  Амур тимер юлы төҙөлөшөндә эшләй башлай, унан һуң тағы бер нисә эш урыны алмаштыра —  балыҡсылыҡ тармағында, вагон  төҙөү  мастерскойҙарында эшләй

1919 йылдан үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия  сафына инә, Ленинград, Польша, Украина фронттарында  политработник сифатында һуғыша.  Дивизия партия курстарында һәм юғары хәрби мәктәптә уҡый

1924 йылда армиянан ауырыу сәбәпле  китә, бынан һуң Алыҫ Көнсығышта партия эшенә  күсә. 1930 йылда ВКП(б) Үҙәк комитетынан В.В. Куйбышев исемендәге Алыҫ Көнсығыш техник институтына уҡырға ебәрелә.    1937 йылда институтты   «инженер-йылылыҡ энергетигы» һөнәре буйынса тамамлай, «Главрыба» суднолар верфында мастер, аҙаҡ цех мөдире булып эшләй.

1937 йылдың авгусында Алыҫ Көнсығыш техник институтының директоры В. Л. Абрамович ҡулға алынғандан һуң партия органдары тарафынан уның алмашсыһы булып тәҡдим ителә.  Юғары уҡыу йортон  1939 йылдың ғинуарына тиклем етәкләй, һуңынан был вазифанан бушатыла. 1939—1941 йылдарҙа Мариуполь металлургия институтының ректоры була.

Һуғыштан һуң караптар сәнәғәте халыҡ комиссариатында яуаплы вазифаларында эшләй. Мелитополдә немец оккупацион властары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнә, әммә ғәйебе  иҫбатланмай.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар

* Биография на сайте ДВФУ

## Әҙәбиәт

* Ректоры и директора от Восточного института до Федерального университета // Трифонов-Репин, Ю. И. Альма-матер. Политехнический от Восточного института к Федеральному университету / Ю. И. Трифонов-Репин. — Владивосток, 2017. — С. 94 — 148.
* Хисамутдинова Н.&amp;nbsp;В. Подготовка инженеров на Дальнем Востоке: проблемы и решения (исторические очерки): монография. — Владивосток : Изд-во ВГУЭС, 2014. — 218 с.
Маслов Леонид Романович

**Маслов Леонид Романович** (1895—1969) — табип һәм совет хәрби эшмәкәре, медицина хеҙмәте генерал-майоры (1943).

## Биографияһы
1895 йылдың 22 авгусында Белгород ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.

1915 йылда Тифлис хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбен тамамлай, шунан һуң Рус императоры армияһында фельдшер булып хеҙмәт итә. 1920 йылдың июненән алып РККА-ла хеҙмәт итә, Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1929 йылда Ленинград Хәрби-медицина академияһын (ХМА, хәҙерге С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы) тамамлай. 1-се Тымыҡ океан дивизияһының 1-се Чита полкында кесе табибтан алып Никольский-Уссурийский, Иркутск, Киев һәм башҡа хәрби госпиталдарҙың начальнигына тиклем хеҙмәт юлын үтә. 1938 йылдан алып — бригада табип-хирургы, Харьков хәрби-медицина училищеһы коменданты була. Генераль штабтың хәрби академияһы ҡарамағындағы юғары курсын тамамлап, 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Генштаб академияһы янындағы начальниктар составы курстарын тамамлай — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлешендә медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә (1941), шулай уҡ Ҡыҙыл Армия кадрҙар идаралығы һәм төп хәрби-санитар идаралығы начальнигы була (1942). 1942 йылдың 25 мартынан 1943 йылдың 15 ғинуары буйына Хәрби медицина академияһы начальнигы булып эшләй. Һуңынан тағы фронтта була — Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украин һәм 2-се Белорус фронттарының хәрби-санитар идаралығы начальнигы булып хеҙмәт итә (1943—1944). 1944—1945 йылдарҙа Киев медицина институтының хәрби-медицина әҙерлек кафедраһы начальнигы (КМИ, хәҙер А. А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты), һуңынан Карпат яны хәрби округында хәрби-санитар идаралыҡ менән етәкселек итә.

1947 йылда армиянан китә. СССР Оборона Минстрлығының Хәрби-медицина музейында (хәҙерге Хәрби-медицина музейы) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй .

1969 йылдың 3 авгусында Ленинградта вафат була, Богословский зыяратында ерләнгән (32-се участкала).

Ленин ордены менән бүләкләнә, өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, шулай уҡ күп миҙалдар һәм сит ил наградалары менән бүләкләнгән.

## Сығанағы
* Ими гордится земля Белгородская. Сост. К А. Маракина. Белгород, 1997.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Леонид Романович Маслов
* Вклад медицины Ленинграда в победу советских войск под Сталинградом
* ВКЛАД СОВЕТСКОЙ МЕДИЦИНЫ В ВЕЛИКУЮ ПОБЕДУ
Ионов Василий Иванович

**Ионов Василий Иванович** (2 август 1923 йыл — 2010 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1971—1981 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры, 1981—1989 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Октябрьский үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһы етәксеһе. Академик И. Губкин исемендәге премия лауреаты, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.

## Биографияһы
Василий Иванович Ионов 1923 йылдың 2 авгусында Пенза губернаһының Наровчатский өйәҙе Ахлебинино ауылында тыуған.

1942 йылда Ишембай машиналар эшләү заводында токарь була.

Шул уҡ йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, хәрби наградаларға лайыҡ була[⇨]. 1947 йылда демобилизациялана.

1950 йылда Ишембай нефть техникумын отличие менән тамамлай, «Туймазынефть» тресында промысла механигы булып эшләй башлай.

1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, «Нефть һәм газ промыслаһы ҡорамалдары һәм машиналары» һөнәре буйынса «инженер-нефтсе» квалификацияһы ала. 1961—1981 йылдарҙа — өсөнсө промыслала скважиналарҙы эшкәртеү буйынса механик, скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехында өлкән механик, газокомпрессор хужалығы цехы етәксеһе, «Туймазынефть» нефть-газ табыу идаралығының баш механигы, баш инженеры.

1981—1989 йылдарҙа — «Башнефть» нефть компанияһында Октябрьский производство хеҙмәтләндереү үҙәк базаһы начальнигы (ОЦБПО); ошо йылдар эсендә бер нисә цех реконструкциялана, өс торлаҡ йорт, ашхана тапшырыла, балалар баҡсаһы киңәйтелә.

1989 йылда хаҡлы ялға сыға. 2010 йылда Башҡортостандың Октябрьский ҡалаһында вафат була.

## Фәнни-производство эшмәкәрлеге
Өфө нефть институты филиалында дәүләт комиссияһын етәкләй. Яңы төр ҡорамал эшләү инициаторы. Продукция йыйыуҙың бер торба системаһына, вышкаһыҙ эксплуатациялауға күсереүҙә ҡатнашыусыларҙың береһе. Нефть промыслаһы ҡорамалдарын үҙәкләштерелгән ремонтлауҙы ойоштороусы. Уйлап табыуға 16 авторлыҡ таныҡлығына эйә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (…, 18.4.1945)

* «Почёт Билдәһе» ордены (1974)
* 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (23.12.1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* СССР  нефть сәнәғәте алдынғыһы
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1980)
* И. М. Губкин исемендәге премия
* ун ике ВДНХ миҙалдары
* Октябрьский ҡалаһының Почётлы гражданы (1988).

## Хәтер
Октябрьский ҡалаһының бер урамы В. И. Ионов исемен йөрөтә.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Почётный выпускник УГНТУ. — 2-е изд. — Уфа: Инеш, 2013.

## Һылтанмалар
* Ионов Василий Иванович (рус.). Свободная энциклопедия Урала. Дата обращения 7 ноября 2018.
* Новым улицам — имена знаменитых земляков (рус.). Администрация городского округа город Октябрьский (2 апреля 2015). Дата обращения 7 ноября 2018.
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы

**Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы** (2 июль 1943 йыл) — ғалим-терапевт, токсиколог һәм профпатолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983).

## Биографияһы
Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы Тереғолова 1943 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Матрай районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Суртанүҙәк ауылында тыуған.

1960 йылда Учалы районы Ураҙ урта мәктәбен тамамлай.

1960—1963 йылдарҙа Сибай медицина училищеһында уҡый.

1963—1965 йылдарҙа Учалы үҙәк район дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләй.

1971 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, Өфөнөң 18-се һәм 5-се дауаханаларында участка табиб-терапевы, цех табибы булып эшләй.

1974 йылдан- Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты табибы.

1975 йылдан башлап, дауалау эштәре буйынса баш табип урынбаҫары.

1982 йылдан — клиниканың баш табибы.

1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтында ассистент булараҡ уҡыта башлай.

1995—2000 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1996 йылдан башлап хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһы мөдире.

2000 йылдан — Медик-экологик мәсьәләләр һәм экологик хәүефһеҙлек фәнни-производство үҙәге етәксеһе .

Фәнни эшмәкәрлеге медицина экологияһы һәм хеҙмәт медицинаһы, шул иҫәптән клиник токсикология, тау тоҡомдарын эшкәртеү предприятиелары, нефтехимия сәнәғәте эшселәренең һөнәри ауырыуҙарын иҫкәртеү мәсьәләләренә; халыҡты һауыҡтырыуҙың медик-экологик проблемаларына арналған. Зәкиә Тереғолова тарафынан организмды таҙартыу һәм эсәктәр дисбактериозын иҫкәртеү ысулдары эшләнә.

500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 15 монография һәм 2 уйлап табыу авторы.

15-ән ашыу медицина фәндәре кандидаты, 5 медицина фәндәре докторы әҙерләгән.

Рәсәй медицина фәндәре академияһы (РАМН) Туҡланыу институтының медицина мәсьәләләре буйынса ведомство-ара советы ағзаһы.

2000 йылдан- Медик-экологик мәсьәләләр һәм экологик хәүефһеҙлек фәнни- производство үҙәге етәксеһе. Бер үк ваҡытта үҙе ойошторған клиник токсикология һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһы мөдире, шулай уҡ дауалау факультетында ИПО курсын алып бара.

Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш токсикологы.

«Башҡорт Энциклопедияһы» нәшриәтенең Фәнни редакция советы ағзаһы.

«Тәбиғәт» редакция советының ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
* Интоксикация органическими растворителями на предприятиях резинотехнических изделий (современные подходы к оценке условий труда, диагностике, лечению и профилактике). Уфа, 1999 (авторҙаш);
* Профессиональные заболевания от воздействия физических факторов. Уфа, 2009 (авторҙаш).
* Оценка влияния условий труда и факторов окружающей среды на состояние здоровья горнорабочих. Уфа, 2012 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ағинәйҙәр янындағы аҡһаҡалдар ҡайҙа булған? «Башҡортостан ҡыҙы» журналы
Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы

**Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы** (10  декабрь 1929 йыл — 7 ғинуар 2001 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1962 йылдан Өфө нефть институтының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, 1970—1976 йылдарҙа — институт ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәре докторы (1970), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1984). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1996). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Заһиҙулла Исхаҡ улы Сөнәев 1929 йылдың 10 декабрендә Татар Велязьмаһы ауылында тыуған (хәҙер Мордовияның Атюрьев районы).

1953 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, әкренәйтелгән кокслауҙың установка начальнигы, өлкән инженер, цех начальнигы. Бер үк ваҡытта нефть техникумында аналитик химия һәм нефть эшкәртеү курсы уҡытыусыһы булып эшләй. Һуңынан нефть коксы өлкәһендәге фән меннә шөғөлләнә башлай, был өлкәлә ҙур белгес була — техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почетлы академигы.

Заһиҙулла Сөнәев 1959 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында цех начальнигы булып эшләй, ә 1962 йылдан — Өфө нефть институтында нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, ә 1970 йылдан — ректор.

Заһиҙулла Сөнәевтың фәнни эштәре әкренәйтелгән кокслауҙың интенсификация һәм технология процестарын камиллаштырыуға, нефть кокстарын ҡайнар ҡатлам менән күп баҫҡыслы аппараттарҙа ҡыҙҙырыу процесын әҙерләүгә арналған. Ул кокс сифатына баштағы сеймалында асфальтендарҙың, көкөртлө ҡатнашмаларҙың һәм көл компоненттарының йоғонтоһо тураһында мәғлүмәттәр ала. Был юғары ағыулаусан ташкүмер ыҫмалаһын әҙ ағыулы нефтлеһе менән алмаштырырға мөмкинлек бирә.

1976 йылда Заһиҙулла Сөнәев — Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институты кафедраһы мөдире.

## Хеҙмәттәре
Заһиҙулла Сөнәев — 450 тирәһе ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 10 китап авторы.

* *Сюняев З.* Производство, облагораживание и применение нефтяного кокса. — М., 1973.
* *Сюняев З.* Нефтяной углерод. — М., 1980.
* *Сюняев З.* Дисперсные состояния в каталитических системах нефтепереработки. — М., 1992.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* СССР Миннефтехимпром алдынғыһы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* http://www.anrb.ru/blog/category/25
Трахтенберг Орест Владимирович

**Трахтенберг Орест Владимирович** (18 август  (30 август) 1889  — 23 май 1959) — совет ғалимы,  диалектик һәм тарихи материализм, урта быуаттар, Яңы дәүер һәм яңы ваҡыт  философияһы тарихы,  рус философияһы тарихы өлкәһендә белгес. Философия фәндәре докторы, профессор.

## Биографияһы
Орест Владимирович Трахтенберг  Петроград университетын хоҡуҡ  философияһы һөнәре буйынса  тамамлай.1921 йылдан  Мәскәүҙә эшләй, Н.К. Крупская исемендәге  коммунистик тәрбиә академияһында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында уҡыта. «Тарихи материализм буйынса уҡытыусы менән әңгәмә» һәм «Диалектик материализм буйынса уҡытыусы менән әңгәмә» (1925) методик әсбаптары авторы, урта мәктәптәр өсөн тарих буйынса тәүге совет  дәреслектәрен төҙөүҙә ҡатнаша .  1939 йылдан — СССР ФА философия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре (1946—1949 йылдарҙа— философия тарихы секторы мөдире).  МДУ философия факультетының сит ил философияһы тарихы кафедраһы профессоры (1943–1959). 1941 йылда урта быуат Көнбайыш Европа философияһы тарихы буйынса диссертация яҡлай.  1943 йылда философия фәндәре өлкәһендә өс томлыҡ «Философия тарихы»  ғилми хеҙмәте өсөн беренсе дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була  (авторҙаштар менән; феодаль йәмғиәт философияһы бүлеге, Яңы дәүер,  Конте, Милле тураһында бүлектәр һ. б. авторы). Премия Оборона фондына  тапшырыла.Өфөлә эвакуацияла була,  1943—1945 йылдарҙа К.А. Тимирязев исемендәге  Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта (1944 йылдарҙа —марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире ).1945 йылда Мәскәүгә ҡайта, Мәскәү дәүләт университетында  һәм СССР  Фәндәр академияһының философия институтында эшен дауам итә.  1947 йылда  РСФСР педагогия фәндәре академияһының  тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана.  1952 йылдан КПСС ағзаһы

## Төп хеҙмәттәре

* «Очерки по истории западноевропейской средневековой философии» (1957)
* «Очерки по истории философии и социологии Англии XIX в.» (1959)
* «Развитие материализма и его борьба против идеализма в период первых буржуазных революций (конец XVI – начало XVIII вв.). Лекции» (1956)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мәзитов Әмир Миңлевәли улы

**Мәзитов Әмир Миңлевәли улы** (5 июнь 1968 йыл) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры.

## Биографияһы
Мәзитов Әмир Миңлевәли улы 1968 йылдың 5 июнендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуа

1995 йылда Өфө сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультетын (профессор Э. М. Сәитов һәм доцент М. А. Назаров оҫтаханаһы), 1998 йылда — Өфө сәнғәт институты ҡарамағындағы Рәсәй художество академияһы аспирантураһын (педагогы — академик А. Ф. Лотфуллин) тамамлай.

1999 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының һынлы сәнғәте кафедраһында эшләй, 2000 йылдан алып — кафедра мөдире, 2014 йылдан алып — һынлы сәнғәт факультеты деканы, профессор.

1996 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Галерея «Торн» (Вашингтон, АҠШ), Музей Л. Розенблюм (Тель-Авив, Израиль), Магнитогорск картиналар галереяһында, Яр саллы ҡалаһының картиналар галереяһында (ТР), Ырымбур өлкәһе һынлы сәнғәт музейында һаҡлана.

## Картиналары
«Малай» (1992—1996), «Ҡарт һәм тәгәрмәс» (1996), «Пәйғәмбәр» (1994—2003), «Ғибрәтле хикәйәттәр» (1995—2003), «Атай» (1997—2000), «Ата-әсәләргә бағышлама» (1995—2000), «Эпос» (1999—2000), «Салауат тураһында» (1997—2004) һәм башҡалар; сериялары: «Плетеное небо» (1994—2000), «Сарсау» (1995—1997). Картиналары: «Ҙур балыҡ ситлеге» (1986), «Урал-батыр» (1997), «Рәссам-II», (2001—2007), «Ағас балы» (2003—2007) һ. б.

## Күргәҙмәләре
1988 йылдан алып йәштәр, республика, Бөтә Рәсәй, Халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
* Ш. Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1998).
* «Сәнғәт өлкәһендә йыл кешеһе» исеме, АҠШ МБО-һы.
* Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы Секретариатының алтын миҙалы.

## Һылтанмалар
* Художники и искусствоведы, члены РО ВТОО «Союз художников России», Республики Башкортостан
* ИГА 2013 художники
* Авторские галереи- Мазитов Амир Минивалиевич
Филиппов Александр Иванович

**Филиппов Александр Иванович** (20 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында теоретик физика кафедраһы мөдире, 1999—2011 йылдарҙа — директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), СССР ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985). 

## Биографияһы
Филиппов Александр Иванович Башҡорт АССР‑ының Йылайыр районы Надеждин утарында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм 1972 йылда дипломлы белгес булып, шунда уҡ эшкә ҡала.

1990 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире; 1992 йылдан — БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалының теоретик физика кафедраһы мөдире, 1999—2011 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары; бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Ғәмәли тикшеренеүҙәр институты лабораторияһы мөдире, 1997—2009 йылдарҙа — ғилми секретары.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре геофизикаға, шыйыҡлыҡ һәм газдар механикаһына, молекуляр физика, термодинамика һәм йылылыҡ физикаһына, теоретик физикаға арналған. Александр Филиппов тарафынан ҡатламдарҙағы баротермик һәм радиогеохимик эффекттарҙың законлыҡтары асылған һәм өйрәнелгән, йылылыҡ физикаһының һыҙыҡлы булмаған мәсьәләләрен сисеүҙең асимптотик ысулы үҫтерелгән, трансцилляторлы күсереү теорияһы, термометрик үлсәү аппараттары, һыуҙың колоннанан һуңғы хәрәкәтенең интервалдарын билдәләү ысулдары һ.б. эшләнгән. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 30 уйлап табыу, 7 монография авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙәткәре (2000)
* СССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985)
* Америка физиктар йәмғиәте ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
* Баротермический эффект в жидкостях. Уфа: Гилем, 2006. 186 с.
* О диффузии под воздействием звука // Акустический журнал. 1999. Т. 45, № 3. С. 414—417 (в соавт.).
* Основная задача термокаротажа // Теплофиз. высоких температур. 2006. Т. 44, № 5. С. 447—455 (в соавт.).
* Скважинная термометрия переходных процессов. Саратов, 1990;
* Термодинамика фильтрационных нефтегазовых потоков. Стерлитамак, 2002.

## Һылтанмалар
* 
* Филиппов Александр Иванович
Белоновский Георгий Дмитриевич

**Белоновский Георгий Дмитриевич** (5 март 1875 йыл, Лубны, Полтава губернаһы, Рәсәй империяһы — 25 июль 1950 йыл, Ленинград, СССР) — СССР һәм Рәсәй микробиологы, эпидемиолог, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1929).

## Биографияһы
1875 йылдың 5 мартында Полтава губернаһы Лубныҙа тыуған.

1899 йылда Император медицина-хирургия академияһын тамамлай.

1902 йыл — «О влиянии специфической гемолитической сыворотки на искусственное и естественное малокровие» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1905 −1907 йылдарҙа — сит илдә, Париждың Пастер институтында И. И. Мечников лабораторияһында, Ю. Моргенрот һәм Э. Сальковски (Берлин) лабораторияһында, Э. Маральяно (Генуя), А. Райт (Лондон) лабораторияларында эшләй.

1907—1921 йылдар— Кронштадт Диңгеҙ госпиталенең лаборатория мөдире.

1908 йылдан алып — приват-доцент, ә 1917 йылдың мартынан алып — Бөйөк кенәз ҡатыны Елена Павловнаның Император клиник институтында бактериология кафедраһы мөдире, 1924 йылда институт яңы исем ала — Ленинград дәүләт табиптарҙы камиллаштырыу институты тип атала (ЛенГИДУВ).

1929 йыл — СССР ФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1936 йыл — институттың санитария-гигиена факультеты деканы.

1938 йылдың 14 август —микробиологтарҙың контрреволюцион диверсия-террор ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына; 1939 йылдың 19 ноябрендәге ҡарар буйынса ғәйепһеҙ тип таныла, ҡулға алыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә һәм төрмәнән азат ителеп, институттың профессоры вазифаһына кире ҡайтарыла.

Бактериология һәм эпидемиология кафедраһын етәкләй (1938 йылдан алып — микробиология кафедраһы) һәм үҙенең вафатына тиклем унда эшләй.

1950 йылдың 25 июлендә вафат булған, Ленинградта Большеохтинский зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Эпидемиология, иммунитет проблемалары һәм медицина бактериологияһы өлкәһендә 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән чума ауырыуын эксперименталь тикшереү буйынса байтаҡ эштәрҙең авторы ла.

Төп эштәре химия-вакцина терапияһы мәсьәләләренә, күҙәнәктәр иммунитетын өйрәнеүгә арналған, скарлатинаға ҡаршы вирус-токсин пульверизацияһы юлы менән иммунлаштырыу ысулын тәҡдим иткән (1927).

Ул беренсе булып СССР-ҙа (В. А. Таранухин менән берлектә, 1918) грипп күсереүсе булып Пфейффер таяғы түгел, ә вирус тора тип асыш яһай.

Рәсәйҙә беренсе булып эс тифына ҡаршы прививкалар ҡулланыу тәжрибәһен яҙа, грипты таратыусы булып фильтлаша торған вирус тора тигән гипотезаны бирә, СССР-ҙа кальметтизация үткәреү (яңы тыуған балаларҙы туберкулезға ҡаршы вакцинациялау) идеяһының төп инициаторы була.

Эпидемиялар менән көрәштә ҡатнаша: зәңге (1899 йыл, Волга буйы), холера (1908—1910 йылдарҙа, Кронштадт), чума(1917 йыл, Трапезунд) һәм тиф ауырыуы (1918—1922 йылдарҙа, Одесса).

## Наградалары
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1935)

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* 
* Белоновский Георгий Дмитриевич — Большая Медицинская Энциклопедия (неопр.). бмэ.орг. Дата обращения 24 ноября 2019.
Боголюбов Василий Михайлович

**Боголюбов Василий Михайлович** (7 февраль 1933 йыл — 12 июль 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй физиотерапевы, СССР ФА ағза-корреспонденты (1986), РМФА академигы (1994).

## Биографияһы
Василий Михайлович Боголюбов Тверь өлкәһендә 1933 йылдың 7 февралендә тыуған.

1957 йылда Хәрби-медицина академияһын тамамлай һәм һыу аҫты кәмәләре берләшмәләре медицина хеҙмәтендә өс йыл начальник булып һәм Хәрби -диңгеҙ флоты госпиталендә табип-терапевт булып эшләй.

1960—1963 йылдарҙа — СССР МФА Терапия институты аспирантураһында уҡый.

1963 йыл — «Йөрәк ритмының боҙолоуы патогенезы һәм уны дауалауҙа натрий һәм калийҙың роле» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1963 йылдан алып СССР МФА Медицина радиологияһы институтында эшләй.

1969 йылда: «Радиоиндикация методыы менән атеросклероз һәм тромбозды диагностикалау» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1972 йыл — Н. А. Семашко исемендәге Мәскәү стоматология институтыны эске ауырыуҙар пропедевтика кафедраһының мөдире итеп һайлана, бер үк ваҡытта институттың дауалау факультеты деканы булып эшләй.

1976 йылдан 1998 йылға тиклем — СССР һәм РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Курортология һәм физиотерапия ғилми-тикшеренеү институтының директоры (1991 йылдан алып — Реабилитация һәм курортологияның милли медицина тикшеренеү үҙәге).

1978—2008 йылдарҙа — Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының физиотерапия кафедраһы мөдире.

1986 йыл — СССР МФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1994 йыл — РМФА академигы итеп һайлана.

2013 йылдың 12 июлендә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Физиотерапия һәм медицина реабилитациялау өлкәһе белгесе.

350-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 дәреслек, 4 монография, байтаҡ белешмәләр авторы һәм 23 патент һәм авторлыҡ танытмаһы эйәһе.

36 медицина фәндәре кандидаты һәм 15 медицина фәндәре докторы уның етәкселегендә әҙерләнгән.

«Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физической культуры», «Физиотерапия, бальнеология и реабилитация» журналдарының баш мөхәррире.

## Иҫкәрмәләр
Ғарифуллин Флорит Сәғит улы

**Ғарифуллин Флорит Сәғит улы** (19 октябрь 1948 йыл — 23 май 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003).

## Биографияһы
Флорит Сәғит улы Ғарифуллин 1948 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан АССР-ының  1-се Рәтамаҡ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылы) тыуған.

1965—1967 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресының Бәләбәй быраулау контораһында хеҙмәт итә.

1972 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.

1972 йылдан «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшләй. 1973—1983 йылдарҙа һәм 1987—2003 йылдарҙа ошо идаралыҡта цех начальнигы вазифаһын үтәй, ә 1983—1987 йылдарҙа бүлек начальнигы була.

2003 йылдан Өфөлә «Башнефть‑Геопроект» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә бүлек мөдире булып эшләй. 2004 йылдан ошо ойошмала сектор мөдире вазифаһын башҡара.

2010 йылдың 23 майында  ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Флорит Сәғит улы нефть промыслалары ҡоролмаларында сульфидлы ултырмалар барлыҡҡа килеүҙе күҙаллау методикаһын, уны булдырмаҫ өсөн химик реагенттар эшләй, улар «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһында ғәмәлгә индерелә. Флорит Ғарифуллин — 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 12 уйлап табыу авторы.

;Хеҙмәттәре
* Повышение эффективности эксплуатации нефтепромысловых систем, осложненных сульфидсодержащими осадками : диссертация … доктора технических наук : 25.00.17. — Уфа, 2003. — 268 с.

## Иҫкәрмәләр
Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы

**Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы** (24 декабрь 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).

## Биографияһы
Рафаэль Әхмәтгәрәй улы Дәүләтшин 1939 йылдың 24 декабрендә Башҡортостан АССР-ының  Түбәнге Үтәш ауылында тыуған.

1956 йылда Яңыбай ауылы урта мәктәбен тамамлаған һәм «Победа» колхозында эшләгән. 1958—1961 йылдарҙа Силәбе өлкәһе
Златоуст ҡалаһында металлургия заводында эшләй.

1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

1966 йылдан Балаҡатай районының Билән ауылы урта мәктәбенең директоры була. 1968 йылдан ошо уҡ райондың Майғаҙы ауылы урта мәктәптәре директоры вазифаһын үтәй.

1971—1972 йылдарҙа «Яңы тормош» («Новая жизнь») район гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1972—1975 йылдарҙа аспирантурала уҡый, уны тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1977 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1975—1982 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.

1983—1991 йылдарҙа В. И. Ленин Үҙәк музейының Өфө филиалында фән буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1991—2005 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 2001 йылдан ошо институтта — төп ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2005—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Рафаэль Әхмәтгәрәй улының фәнни хеҙмәттәре XX быуатта Башҡортостанда аграр мөнәсәбәттәр һәм крәҫтиәндәр тарихына арналған, ул — 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

;Хеҙмәттәре
* Развитие сельского хозяйства Башкирской АССР в восьмой пятилетке : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 1977. — 209 с.
* История крестьянства Башкортостана, 1917—1940 гг. : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2000. — 442 с.
* «Великий перелом» и трагедия крестьянства Башкортостана. Уфа, 1993; История крестьянства Башкортостана. 1917—1940 годы. — Уфа, 2001.

## Иҫкәрмәләр
Аллабирҙин Ирек Латип улы

**Аллабирҙин Ирек Латип улы** () — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).

## Биографияһы
Аллабирҙин Ирек Латип улы 1940 йылдың 29 майында Башҡортостан АССР-ының  Тарҡаҙы ауылында тыуған. Йәрмәкәй ауылы урта мәктәбен тамамлаған.

1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1964—1967 йылдарҙа Йәрмәкәй районының «Спартак» совхозында зоотехник булып эшләй.

1967 йылдан Баҡалы районы хужалыҡтарында зоотехник булып эшләй. 1970—1972 йылдарҙа Баҡалы районының «Волга» колхозы баш зоотехнигы вазифаһын башҡара.

1972 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының эшләй. Башта ошо институттың малсылыҡ бүлегендә кесе ғилми хеҙмәткәр була. 1977 йылдан Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү һәм проект-технология институты өлкән ғилми хеҙмәткәр була.

1980 йылдан Новосибирск ҡалаһында Себер малсылыҡ проект-технология институтының ғилми-тикшеренеү институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1991—2007 йылдарҙа Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының мал аҙығы технологияһы һәм ауыл хужалығы хайуандарын ашатыу лабораторияһы мөдире, малсылыҡ бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре була.

1999 йылда Ырымбур ҡалаһында Бөтә Рәсәй ит малсылығы ғилми-тикшеренеү институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының малсылыҡ өлкәһендә бойондороҡһоҙ эксперты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ирек Аллабирҙин — 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.

;Хеҙмәттәре
* Использование консервантов при силосовании зелёных кормов. — Казань, 2001 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр
Низамов Камил Разетдин улы

**Низамов Камил Разетдин улы** (13 ноябрь 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй инженер-нефтсеһе. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1975).

## Биографияһы
Низамов Камил Разетдин улы 1938 йылдың 13 ноябрендә Башҡортостан АССР-ының Йәрмәкәй районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Приют ҡасабаһында тыуған.

1961 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.

1961—1966 йылдарҙа «Аксаковнефть» нефть промыслаһы идаралығында хеҙмәт итә.

1968 йылдан Өфөләге Нефть һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм транспорты буйынса бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтында (1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институты) эшләй. 1972 йылдан ошо институтта лаборатория мөдире, 1979 йылдан — бүлек мөдире, 1987—1993 йылдарҙа директор урынбаҫары вазифаларын башҡара.

1993 йылдан «Башгеопроект» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә бүлек мөдире, ә 2007 йылдан — «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының баш ғилми хеҙмәткәре.

2013 йылдан Башҡортостан Республикаһы Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Юғары һөҙөмтәле коррозия ингибиторҙары, бактерицидтар, көкөртлө водород йотоусылар һәм деэмульгаторҙар, уларҙы ҡулланыу технологиялары, техник саралары эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә. Камил Низамов — 300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 60 уйлап табыу авторы.

;Хеҙмәттәре
* Защита нефтепромыслового оборудования от коррозии: учеб. пособие для рабочих. — М., 1983 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр
Һиҙиәтов Мансур Яҡшыбай улы

**Һиҙиәтов Мансур Яҡшыбай улы** (24 ноябрь 1949 йыл — 24 август 2024 йыл) — хеҙмәт ветераны, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1971—2005 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты волочильщигы, өлкән мастеры, смена начальнигы. 2013 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Һуйыр-Айыс ауылынан.
Файрушин Иван Сергеевич

**Файрушин Иван Сергеевич** (15 декабрь 1950 йыл — 4 июль 2006 йыл) — график. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ‑ара китап күргәҙмә‑йәрминкәһе (1981), бөтә Рәсәй “Китап сәнғәте” (“Искусство книги”; 1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты. 

## Биографияһы
Иван Сергеевич Файрушин 1950 йылдың 15 декабрендә БАССР‑ҙың Бөрө районы Бахтыбай ауылы тыуған.
1980 йылда Мәскәү полиграфия институтының баҫма продукцияның нәфис-техник биҙәү факультетын уңышлы тамамлағандан һуң  “Китап” нәшриәтендә биҙәүсе булып эшләй башлай.

1993 йылдан алып “Восток” нәшриәтендә эшләй.

1994—95 йылдарҙа “Светлячок” журналында, 1998—2006 йылдарҙа “Бельские просторы” журналының художество мөхәррире булып эшләй. 

Башлыса китап графикаһы өлкәһендә эшләй. Уның ҡатнашлығында С.Алексеевтың “Урыҫтар тарихынан йөҙ хикәйә” (“Сто рассказов из русской истории”; 1980), Ғ.Й.Рамаҙановтың “Байраҡ хаҡында поэма” (1987) китаптарын, “Сәләм һиңә, Башҡортостан" шиғырҙар йыйынтығын, “Башҡортостан халыҡтарының әкиәттәре” (“Сказки народов Башкортостана”; 1993), И.М.Гвоздикованың “Салауат Юлаев. Документаль сығанаҡтарҙы тикшереү” (“Салават Юлаев. Исследование документальных источников”; 1992) һәм “Башҡортостан Е.И.Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында һәм унан алда” (“Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е.И.Пугачёва”; 1999) китаптарын, “Мостай Кәрим. Тормошо һәм ижады” (“Мустай Карим. Жизнь и творчество”; 2000) фотоальбомы биҙәлә. 

Файрушин Иван Сергеевич 2006 йылдың 4 июлендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.

Эшләү дәүерендә “Башҡортостан”, “Слово” һәм башҡа нәшриәттәр менән хеҙмәттәшлек итә. 1979 йылдан алып Бәтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Уның Эштәре  М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Марий Эл Республикаһы Т. Евсеев исемендәге Милли музейы (Йошкар‑Ола) коллекцияларында, Рәсәйҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Еремеев Иннокентий Иванович

**Еремеев Иннокентий Иванович** (27 февраль 1878 йыл — 12 ноябрь 1925 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Хабаровск (1906—1914) һәм Владивосток ҡалаларының башлығы (1920—1922).

## Биографияһы
Иннокентий Еремеев Иванович Рәсәй империяһы Киев губернаһында 1869 йылдың 27 февралендә тыуған. Александровский хәрби училищеһын тамамлаған, Артабан тәүҙә Иркутскиҙа, ә 1896 йылда — Приамурье хәрби округында хеҙмәт итә. Полковник дәрәжәһенә тиклем етә. Отставкаға сыҡҡас эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә, Хабаровскиҙа эзбиз һәм һабын заводы хужаһы була.

1906 йылдың 2 октябрендә полковник Еремеев Хабаровск ҡалаһының башлығы итеп һайлап ҡуйыла, 1910 йылда ул икенсе срокка һайлана. Ҡала башлығы вазифаһын башҡарған сағында Хабаровскиҙы төҙөкләндереүгә ҙур өлөш индерә — ул ваҡытта Хабаровскиҙа һыу үткәргес һәм электр үткәрелә, урамдарға таш түшәй башлайҙар , ҡала училищеһы, йәмәғәт баҡсаһы, кинотеатр асыла. 1913 йылда Г. И. Невельсийҙың тыуыуына 100 йыл тулған айҡанлы һыу күтәреү насосынан алып Муравьев ҡаяһына тиклемге яр буйы һыҙығы төҙөкләндерелә — яр буйы адмирал Невельскийҙың исемен йөрөткән була. Ул хәҙер ҙә Невельский исемен йөрөтә. Ҡала башлығы шулай уҡ журналистика менән мауыға, гәзит нәшер итеүсе һәм «Известия Хабаровского городского самоуправления» гәзитенең мөхәррире була. 1914 йылда ул ҡала башлығы вазифаһын ҡалдыра, ҡала башлығы булып А. В. Плюснин ҡала.

Февраль революцияһынан һуң И. И. Еремеев Владивостокка күсеп китә, шулай уҡ бында ҡала үҙидара һәм йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша башлай. Владивосток «Партияһыҙ-демократик блок» ойошмаһынан Владивосток ҡала идаралығына гласный итеп һайлана һәм "Чуркооператив"тың етәксеһе була. 1919 йылда Колчак хөкүмәтенең Юғары вәкәләтле кәнсәләрендә эшләй, Владивосток ҡалаһы башлығының урынбаҫары була.

1920 йылдың мартында Ҡала думаһы тарафынан Владивосток ҡалаһының башлығы вазифаһында раҫлана. Был вазифала 1922 йылдың июненә тиклем тора һәм, ҡала менән етәкселек итеүҙе А. И. Лякерға тапшырып, сигенгән Аҡ армия частары менән Владивостокты ташлап китә.

Тормошоноң һуңғы йылдарында Харбин ҡалаһында эмиграцияла йәшәй. 1925 йылдың 12 ноябрендә вафат була

## Һылтанмалар
* История городского самоуправления Владивостока
* Детская библиотека в истории города
Румянцев Геннадий Иванович

**Румянцев Геннадий Иванович** (31 март 1928 йыл, Покровское-Жуково ауылы, Клин районы, Мәскәү өлкәһе — 20 июнь 2013 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй  ғалим-гигиенисы, СССР МФА ағза-корреспонденты (1984), РМФА академигы (1991). 

## Биографияһы
1928 йылдың 31 мартында Мәскәү өлкәһе Клин районының Покровское-Жуково ауылында тыуған.

1952 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай, артабан аспирантурала белем ала, шул уҡ институттың хеҙмәт гигиенаһы кафедраһында барий берләшмәләре производствоһының хеҙмәт гигиенаһына бағышланған кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1955—1966 йылдарҙа — Ф. Ф. Эрисман исемендәге Мәскәү гигиена ғилми-тикшеренеү институтында кесе, артабан 1956 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1966 йылда — тимер-бетон йыйылмаһы етештереүҙә эшләүселәрҙең организмына дөйөм вибрация йоғонтоһона арналған докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1966—2007 йылдарҙа И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтының дөйөм гигиена кафедраһы мөдире.

1969 йыл — профессор дәрәжәһе бирелә.

1969—1988 — институттың санитар-гигиена (медик-профилактик) факультеты деканы.

1984 йыл — СССР МФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1991 йылдан — РМФА академигы итеп һайлана.

2013 йылдың 25 июлендә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Гигиенистар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалып, гигиена нормалары проблемаларын өйрәнеү һәм күҙаллау, төрлө сәнәғәт тармаҡтарында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм һауыҡтырыу сараларын тармаҡтарында тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә.

Вибрация ауырыуының церебраль формаһы патогенезын һәм клиникаһын өйрәнә һәм вибрацияның рөхсәт ителгән дөйөм күләмен нигеҙләй, бер үк ваҡытта саң патологияһының яңы формаһын — пневмокониозды тикшерә һәм уны аңлата.

Уның һәм ул етәкләгән коллективтың 50-нән ашыу эш зонаһындағы, кешеләр йәшәгән урындағы атмосфера һауаһы һәм һыу ятҡылығының, яңы химик матдәләрҙең гигиеник нормативтары булдырыла, улар нигеҙендә 30-ҙан ашыу яңы закондар документы ғәмәлгә индерелә.

300-ҙән ашыу фәнни эштәр, шул иҫәптән 20 монография, дәреслек, етәксе, уҡыу әсбаптары авторы

Уның етәкселегендә 50-нән ашыу диссертация, шул иҫәптән 26 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

### Фәнни-ойоштороу эшмәкәрлеге
* халыҡ-ара фәндәр академияһы академигы, Евразияның Халыҡ-ара фәндәр академияһы академигы;
* И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының аҡһаҡалдар советы рәйесе һәм атҡаҙанған профессоры;
* медик-иҫкәртеү факультетының махсуслаштырылған Ғалимдар советының рәйесе;
* Бөтә Рәсәй гигиенистары һәм санитар табиптары ғилми йәмғиәте президиумы ағзаһы, Ҙур медицина энциклопедияһы мөхәрририәт бүлеге мөдире.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (1996)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* РМФА-ның В. А.. Рязанов премияһы лауреаты (1996) — гигиена фәнен һәм медицина экологияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн
* Рәсәй Федерацияһы Президенты Рәхмәте (1998)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Васильев Леонид Михайлович

**Васильев Леонид Михайлович** (14 июнь 1926 йыл — 2 сентябрь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй тел белгесе. 1958 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1990 йылдарҙа дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2002), филология фәндәре докторы (1972), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1970).

## Биографияһы
Леонид Михайлович Васильев Псков губернаһының Дедовичский районы Красино ауылында тыуған. Урындағы ауыл мәктәбендә, унан һуң Старая Русса ҡалаһында педагогия училищеһында уҡый.

Һуғыштан һуң армияла хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта ситтән тороп А. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында уҡый.

1952 йылда институтты тамамлағандан һуң мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. Ленинград дәүләт педагогия институты аспирантураһында уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Артабан 1955—1958 йылдарҙа Тубыл педагогия институтында уҡыта. 1958 йылдан Башҡорт дәүләт университетыда доцент, профессор, кафедра мөдире.

Ғалимдың фәнни тикшеренеү йүнәлештәре: русистика, славистика, дөйөм тел ғилеме, шул иҫәптән, телдең төрлө кимәлдәрендә ҡулланылған системалылыҡ, структурлыҡ һәм тамғалыҡ мәсьәләләре, тел һәм телмәр, тел һәм аң, тел һәм йәмғиәт, тел һәм ысынбарлыҡ категориялары мөнәсәбәте мәсьәләләре, телдең грамматик, семантик һәм когнитив категориялары типологияһы. Васильев тарафынан предикатив лексика типологияһы эшләнгән.

Леонид Васильев — Өфө семантик мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Ул 30-ға яҡын фән кандидаты һәм докторы әҙерләгән.

## Хеҙмәттәре
150-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 10 китап авторы.
* Лекции по фонетике современного русского языка. — Уфа: БашГУ, 1975.
* Семантика русского глагола. — М.: Высшая школа, 1981.
* Значение в его отношении к системе языка. — Уфа: БашГУ, 1985.
* Введение в славянскую филологию. — Уфа: БашГУ, 1988.
* Теория и методология современного языкознания. — Уфа: БашГУ, 1990.
* Современная лингвистическая семантика. — Москва: Высшая школа, 1990
* Теоретические проблемы лингвистики. — Уфа: БашГУ, 1994.
* Методы современной лингвистики. — Уфа: БашГУ, 1996.
* Системный семантический словарь русского языка. Уфа: Гилем, 2005.
* Теоретические проблемы общей лингвистики, славистики, русистики. Уфа, 2006.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977)
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001)
* СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1970)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Краткая башкирская энциклопедия
* *Юдакин А. П.* Ведущие языковеды мира: Энциклопедия. — М.: Советский писатель, 2000.

## Һылтанмалар
*   
* http://www.anrb.ru/blog/article/370
* http://www.hrono.ru/text/2006/ibrag11_06.html
* http://www.bashedu.ru/en/node/3372
Гуковский Алексей Исаевич

**Гуковский Алексей Исаевич** (9 декабрь 1895 йыл — 5 март 1969 йыл) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы (1939), профессор (1940).

## Биографияһы
Алексей Исаевич Гуковский 1895 йылдың 9 декабрендә Одесса ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуған. Одесса гимназияһын тамамлай. 1913 йылда Мәскәү университетының юридик факультетыа уҡырға инә һәм уны 1918 йылда тамамлай. 1922—1925 йылдарҙа Ҡыҙыл профессура институтында тарих бүлексәһендә уҡый, уның педагог-тәрбиәселәре: Волгин Вячеслав Петрович, Савин Александр Николаевич, Покровский Михаил Николаевич. Ҡыҙыл профессура институтын тамамлағандан һуң социологик секцияның ғилми секретары була, һуңынан Тарихсы-марксистар йәмғиәтендә ҡораллы ихтилалдарҙы,, революция һәм граждандар һуғышын өйрәнеүсе секцияның секретары була. 1920—1930 йылдарҙа-йылда — СССР ФА Тарих институтында, Коммунистик академияның Тарих институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1931—1937 йылдарҙа — «Граждандар һуғышы тарихы» төп мөхәрририәте секретариатының ғилми кабинеты менән етәкселек итә. Алексей Исаевич 1939 йылда «Борьба с вооруженной интервенцией Антанты на Украине и в Крыму (1918—1919 годы)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1921—1957 йылдарҙа Алексей Исаевич Гуковский СССР-ҙың Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетында, ВЦСПС-тың профуниверситетында, Н. К. Крупская исемендәге Коммунисти тәрбиә академияһында, Мәскәү өлкә педагогия институты, Мәскәү тарих-архив институтында, Горький университетында, Вологда педагогия институтында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында тарих уҡыта. Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһында А. И. Гуковскийға прфессор исеме бирелә.. Ватан тарихы өлкәһендә фәнни кадрҙар әҙерләү менән шөғөлләнә, аспиранттар менән етәкселек итә.

Үҙенең мәҡәләләрен «Красный архив», «Тарихсы-марксист», «Пролетарская революция» журналдарында баҫтырып сығара. Күп ғилми эштәр, китап һәм уҡыу әсбаптар авторы, улар араһында: «Фазы общественного развития» (1926, 1928), «Французская интервенция на юге России 1918—1919 гг.» (1928), «Краткий учебник по истории развития общественных форм» (1928, 1930), «Антанта и Октябрьская революция» (1931), «Ленин об интервенции» (1931), «Рабовладельческое общество» (1933, 1932), «История. Эпоха феодализма» (1933, 1934), «История средних веков» (1935, 1936, 1937), «Первая русская буржуазно- демократическая революция 1905—1907 годов» (1957).

1969 йылдың 5 мартында Мәскәүҙә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РНБ. Гуковский Алексей Исаевич
* РГБ. Гуковский, Алексей Исаевич — Феодализм в Западной Европе
* Гуковский Алексей Исаевич