open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аджинджал Иван Андреевич

**Иван Андреевич Аджинджал** (1896 йылдың 30 апреле, Кутаиси губернаһының Сухум өлкәһе Бедиа ауылы - 1963, Сухум, Абхаз АССР) - абхаз ғалим-этнографы, тарих фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
1910 йылда, Сухум тау мәктәбен тамамлағас, Очамчира  башланғыс мәктәбенә уҡырға инә, 1913 йылдан уҡыуын Ереван уҡытыусылар семинарияһында дауам итә, һәм уны 1917 йылда тамамлай. 1920-1924 йылдарҙа Тбилиси дәүләт политехник университетының иҡтисад факультетының бүлегендә уҡый; 1924 йылда уны тамамлағас, ул "Ҙур мөмкинлектәр иле" темаһы буйынса диссертацияһын уңышлы яҡлай, һәм шул уҡ йылдың 19 октябрендә сыҡҡан институт Советы ҡарары менән уға тулы курсты бөтөрөү дипломы бирелә. Иҡтисад факультеты һәм Иҡтисад һәм фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.

1917 йылдан ул Адзюбжинскийҙың ике класты ауыл мәктәбендә, һуңынан - Очамчираның ике класслы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Ул Очамчира төбәк башҡарма комитетының халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире, Тбилисиҙағы Абхаз  балалар йортонда уҡытыусы була.

1938-1949 йылдарҙа Гулиа Д.И. ис. Абхаз тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, һуңынан — Абхазия Дәүләт музейы директорының ғилми бүлек буйынса урынбаҫары. 1958 йылдан алып гомере аҙағына ҡәҙәр Абхаз тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

## Фәнни эшсәнлеге
И. A. Аджинджала фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә милли иҡтисад тарихы һәм матди мәҙәниәт, шулай уҡ дини ышаныуҙар һәм революцияғаса һәм Совет Абхазияһының ижтимағи тормышы һорауҙары кергән.

### Төп хеҙмәттәре

* Аджинджал И. А. Жилища абхазов. — Сухуми: Абгиз, 1957. — 127 с. — 1000 экз.
* Аджинджал И. А. Жилище абхазов: Автореф. дис. … канд. ист. наук. — Сухуми, 1950. — 12 с.
* Аджинджал И. А. Из этнографии Абхазии: (Матер. и исследования). — Сухуми: Алашара, 1969. — 537 с. — 1000 экз.
* Абхазская народная игра в мяч (амцакьачара). — 1948.
* Взаимопомощь в абхазской деревне. — 1943.
* Военная организация и военные обычаи абхазов в прошлом. — 1942.
* Вооружение абхазов. — 1948.
* Гостеприимство у абхазов. — 1944.
* К изучению народной вышивки и ткачества у абхазов. — 1948.
* Кровная месть у абхазов. — 1945.
* Кузнечное ремесло и культ кузни и железа у абхазов. — 1947.
* Кустарные и ремесленные промыслы в дореволюционной Абхазии. — 1940.
* Материалы к изучению резьбы по дереву, рогу, кости, камню и металлу в дореволюционной Абхазии // Тр. / Абхазский гос. музей. — 1957.
* Материалы по изучению одежды абхазов // Тр. / Абхазский гос. музей. — 1947, Вып. 1.
* Материальный быт абхазской дореволюционной деревни. — 1939.
* О земледельческих орудиях труда в Абхазии // Тр. / Абхазский гос. музей. — 1958.
* Обычаи в дореволюционной Абхазии .— 1941.
* Почитание старших у абхазов. — 1948.
* Пчеловодство — сер. 1950-х г.
* Хозяйственные постройки абхазов — сер. 1950-х г.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Инал-ипа Ш. Д. Энтузиаст этнографического изучения Абхазии (Вступит. ст.) // Аджинджал И. А. Из этнографии Абхазии: (Матер. и исследования). — Сухуми: Алашара, 1969.
Аласания Мамия Георгиевич

**Аласания Мамия Георгиевич** (  ; 6 май 1943 йыл — 27 сентябрь 1993 йыл ) — СССР һәм Грузия Ҡораллы Көстәре полковнигы, грузин-абхаз һуғышында һәм Сухуми өсөн һуғыштарҙа ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Мамия Георгиевич Аласания 1943 йылдың 6 майында Грузия ССР-ының Сәмегрело ҡалаһында тыуған. Тбилиси политехник институтын һәм СССР КГБ-һының Юғары мәктәбен тамамлаған, 30 йылға яҡын СССР разведкаһында һәм контрразведкаһында хеҙмәт итә. 1980-1981 йылдарҙа Афған һуғышында ҡатнаша. 1986 йылдың 30 сентябренән 1988 йылдың 1 ноябренә тиклем - Грузия ССР КГБ-һының Көньяк Осетия Автономиялы өлкәһе бүлеге рәйесе. КГБ полковнигы дәрәжәһендә була. 1991 йылда, Грузияның бәйһеҙлеген танығандан һуң, Аласания Грузия Дәүләт именлек хеҙмәте Рәйесе урынбаҫары итеп билдәләнә.

1992—1993 йылдарҙа Аласания Грузия Хөкүмәте менән Сәмегрело өлкәһенә күмәк сыуалыштарҙы туҡтатырға ебәрелә һәм һуңыраҡ Грузия ғәсғәрҙәре составында Абхаз ғәскәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1993 йылдың 27 сентябрендә Сухум өсөн барған һуғыштарҙа Абхаз артиллерияһы Абхаз ССР-ы Юғары Советы бинаһын утҡа тота, унда кәм тигәндә 18 грузин ир-аты һуғышсыһы оборона тота, улар араһында Мамия Аласания ҙа була. Һуңыраҡ йортто кабардин ополчениеһы ҡамап ала, һәм Грузия фракцияһы бирелергә мәжбүр була: тотҡондарҙы Гудаутаға ебәргәндәр, ләкин тотҡондарҙы шул уҡ көндө абхазияла ҡулға алалар һәм тимер юл тирәһенә аталар. Үлгәндәр араһында Жиули Шартаваҙың бер нисә һаҡсыһы, шулай уҡ Сухуми ҡалаһы мэры Гурам Габискирия, Абхазия Автономиялы Республикаһының хәрби матбуғат үҙәге башлығы Александр Берулава, һәм Грузия армияһы генерал-майоры Гено Адамия була.

2004 йылда I дәрәжә Вахтанг Горгасал ордены менән бүләкләнә.

2017 йылдың октябрендә Аласанияның кәүҙәһе Абхазияла табыла һәм Тбилисиға китерелә, унда уны Нарикал крепосты территорияһында Изге Николай сиркәүе ишегалдында хәрби хөрмәт менән ерләйҙәр. 2018 йылдың 5 февралендә үлгәндән һуң Грузияның милли геройы ордены менән бүләкләнгән, Грузия Президенты ҡулынан бүләкте уның улы Ираклий ала.

## Иҫкәрмәләр
Гликоген

**Гликоген** — композиция полисахариды ()*n*, глюкоза ҡалдыҡтары ярҙамында барлыҡҡа килә α-1→4 (тармаҡлау урындарында — α-1→6). Хайуан күҙәнәктәрендә төп запас углевод һәм глюкоза һаҡлауҙың төп формаһы булып хеҙмәт итә. Цитоплазмаға гранула сифатында күҙәнәктәрҙең күп төрҙәрендә (башлыса бауыр һәм мускул күҙәнәктәрендә) һалына.

## Тасуирлама
Гликогенды ҡайһы берҙә хайуан крахмалы тип атайҙар, сөнки уның төҙөлөшө йәшелсә крахмалының компоненты булған амилопектинға оҡшаш. Крахмалдан нығыраҡ тармаҡланған һәм компактлы структураһы менән айырыла, иодтар менән буялғанда зәңгәр төҫ бирмәй.

Гликоген глюкозаның ҡапыл етешмәүен ҡаплау өсөн кәрәк булғанда тиҙ мобилизациялана алған энергия запасын барлыҡҡа килтерә. Әммә гликоген запасы триглицеридтар (майҙар) менән тәьмин итеүгә ҡарағанда энергия ҡиммәте кәмерәк. Бөтә организмды туҡландырыу өсөн глюкозаға бауыр күҙәнәктәрендә (гепатоциттарҙа) һаҡланған гликоген ғына эшкәртелә ала. Гликогендың бауырҙағы йөкмәткеһе синтез артыу менән бауыр ауырлығының 5-6 % тәшкил итеүе мөмкин. Бауырҙағы гликогендың дөйөм массаһы өлкәндәрҙә 100-120 граммға етергә мөмкин. Мускулдарҙа гликоген тик локаль ҡулланыу өсөн генә глюкозаға эшкәртелә һәм күпкә түбән концентрацияла (мускулдарҙың дөйөм массаһының 1 % артыҡ түгел) туплана, шул уҡ ваҡытта мускулдарҙың дөйөм запасы гепатотциттарҙа тупланған запастан артығыраҡ булыуы ихтимал. Бөйөрҙәрҙә бик аҙ миҡдарҙа гликоген осрай, хатта баш мейеһе күҙәнәктәренең айырым төрҙәрендә (глиаль) һәм аҡ ҡан күҙәнәктәрендә лә аҙыраҡ осрай.

Запастағы углевод булараҡ, бәшмәк күҙәнәктәрендә гликоген бар.

Хайуан организмының бөтә күҙәнәктәрендә һәм туҡымаларында ике формала осрай: тотороҡло гликоген, ҡатмарлы аҡһымдар менән ныҡ бәйләнгән һәм гранула рәүешендәге лабиль, цитоплазмала үтә алмаҫлыҡ тамсылар күренешендә.

## Метаболизм
Организмда глюкоза етмәгәс, ферменттар тәьҫирендә гликоген ҡанға ингән глюкозаға тиклем тарҡала. Синтезды көйләү һәм гликогендың тарҡалыуы нервы системаһы һәм гормондар тарафынан башҡарыла. Синтезда йәки гликоген тарҡалыуҙа ҡатнашҡан ферменттарҙың нәҫелдәге етешһеҙлектәре һирәк осрай торған синдромдар — гликогеноз үҫешенә килтерә.

## Спорттағы роле
Гликоген запастары, уларҙың еңел булыуы арҡаһында, эшләүсе мускулдар өсөн төп энергия сығанағы булып хеҙмәт итә. Әммә мускулдарҙа гликоген запастары сикләнгән. Гликоген етмәүҙең һөҙөмтәһе булып арыу һәм һөҙөмтәләрҙең кәмеүе тора, ә киләсәктә — иммунитеттың көсһөҙләнеүе һәм ауырыуҙар хәүефенең артыуы.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* </ref
*
Зөлфиә (шағирә)

**Зөлфиә Исраи́лова** (псевдонимы — *Зөлфиә*; 1915—1996) — үзбәк совет шағирәһе. Үзбәк ССР-ының халыҡ шағиры (1965). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1976). 1953 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Шағирә 1915 йылдың 1 мартында Ташкент ҡалаһының Уҡсы мәхәлләһендә ҡойоусы һөнәре менән көн күргән ғаиләлә тыуған.

Зөлфиәнең ата-әсәһе юғары мәҙәниәтле кешеләр булған. Әсәһе бик күп халыҡ йырҙары һәм риүәйәттәр белгән, һәм уларҙы үҙенең балаларына һөйләгән. Балаларын юғары белемгә һәм мәҙәниәткә эйә итеп күрергә теләгән ата-әсәһе Зөлфиәлә һүҙгә һөйөү тәрбиәләгән.

Урта мәктәпте һәм ҡатын-ҡыҙҙар педагогия училищеһын тамамлағндан һуң, Зөлфиә республика гәзиттәре һәм журналдары редакцияларында эшләй, шиғриәт менән мауыға, шиғырҙар ижад итә башлай. 17 йәшендә (1932 йылда) уның «Тормош сәхифәләре» исемле тәүге китабы донъя күрә, шиғри йыйынтыҡҡа йәштәр, дуҫлыҡ һәм кеше күңеленең матурлығы тураһындағы шиғырҙары ингән. 1938 йылдан ул төрлө нәшриәттәрҙә эшләй, республика һәм республика-ара ойошмалар ағзаһы була.

Үҙенең нәфис ижады әҫәрҙәрендә Зөлфиә туған халҡын, уның күп быуатлы йолаларын данлай. Ул әсәгә — ғаилә усағын һаҡлаусыға дан йырлай, сикһеҙ рәхмәтен еткерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* В. Костыря, «Творчество Зульфии». Журнал «Звезда Востока», № 6, 1953.
* «Негасимая звезда Зульфии» 
* 
* По страницам узбекской литературы. Зульфия
* Биография Зульфии
* Сафаров М. А. Теплый дом, встречающий гостей. К столетию узбекской поэтессы Зульфии // http://www.islamrf.ru/news/culture/c-news/38372/
Йәнекәев Вил Ғүмәр улы

**Йәнекәев Вил Ғүмәр улы** (; 16 октябрь 1936 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1962—1964 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты, 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. Дуҫлыҡ (2001) һәм Почёт (2006) ордендары кавалеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1996), Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән.

## Биографияһы
Вил Ғүмәр улы Йәнекәев 1936 йылдың 16 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, 1962—1964 йылдарҙа шул уҡыу йортонда эшләй.

1967 йылдан башлап Санкт-Петербургтың аграр университетында (Пушкин ҡалаһында) уҡытыусы, 1984—2003 йылдарҙа ошо уҡ уҡыу йортоноң фәнни эштәр буйынса проректоры.
1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире вазифаһында (башҡалары менән рәттән).

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы производствоһын автоматлаштырыуға арналған. 
Вил Ғүмәр улы тарафынан агрегаттарҙың эшен күҙәтеү һәм уларҙың сифатлы эшләүенә идара итеү системалары төҙөлә һәм ҡулайлаштырыла;
Ауыл хужалығы производствоһын техника менән йыһазландырыуҙы иҫәпләү программаларын тәҡдим итә һәм уны тормошҡа ашыра, улар Рәсәй Федерацияһында һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә индерелгән. 220-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 37 уйлап табыу авторы.

1986 йылдан Йәнекәев Вил Ғүмәр улы етәкселегендә 40 фән кандидаты һәм 16 фән докторы әҙерләнә.
* «Сельскохозяйственные машины» /1998 йыл, (авторҙаш);
* «Информационные технологии в агропромышленном комплексе» / 1999 йыл, (авторҙаш);
* «Становление агроинженерной науки и образования в России (XIX—XX вв.)» / 1999 йыл, (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (2001);
* Почёт ордены (2006);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиналь белем биреү хеҙмәткәре (1996);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Санкт-Перебургский государственный университет /Еникеев Виль Гумерович 
* Кафедра ВК и ИО АПК /Еникеев Виль Гумерович
Мамистов Михаил Владимирович

**Мамистов Михаил Владимирович** (26 апрель 1965 йыл, Ленинград) — Рәсәй спорт самолеттары һәм планерҙары пилоты, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Павел Сухойҙың тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы («ОКБ Сухого») летчик-инструкторы, юғары пилотаж буйынса Рәсәй йыйылма командаһы осоусыһы, тренеры — Смолин В. В.

Юғары пилотаж буйынса ярыштар тарихында берҙән-бер 5 тапҡыр Европаның абсолют чемпионы һәм беренсе һәм әлегә берҙән-бер өс тапҡыр абсолют донъя чемпионы — өс тапҡыр юғары пилотаж наградаһы — күсмә Аресть Кубогы эйәһе, планерҙа юғары пилотаж буйынса ике тапҡыр донъяның абсолют чемпионы һәм Европаның абсолют чемпионы, Бөтә Донъя һауа уйындарының ике тапҡыр абсолют чемпионы (1997 йылда — идара ителеүсе планерҙарҙа, 2001 йылда — спорт самолеттарында), Рәсәйҙең 10 тапҡыр абсолют чемпионы.

Планерҙарҙа һәм самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса Донъя, Европа чемпионаттарында, Бөтә Донъя һауа уйындарынада 50 алтын, 36 көмөш һәм 19 бронза миҙал яулаған.

## Белеме
Ленинград дәүләт университетын (1988) һәм Калуга авиация осоу-техник училищеһын (1997) тамамлаған.

## Ҡаҙаныштары
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса 3 тапҡыр абсолют донъя чемпионы (2001, 2011 йыл, 2017)
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса 5 тапҡыр абсолют Европа чемпионы (2004, 2006, 2008, 2012, 2016)
* Планерҙарҙа юғары пилотаж буйынса 2 тапҡыр абсолют донъя чемпионы (1995, 1997)
* Планерҙарҙа юғары пилотаж буйынса абсолют Европа чемпионы (1996)
* Планерҙарҙа юғары пилотаж буйынса беренсе Бөтә Донъя һауа уйындарының абсолют чемпионы (1997)
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса икенсе Бөтә Донъя һауа уйындарының абсолют чемпионы (2001)
* «Фристайл» программаһы буйынса 2003 йыл донъя чемпионы
* Гран-при этабында еңеүсе (2007 й.), бер нисә тапҡыр Гран-при этабы призеры (2002, 2004, 2007)
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса ун тапҡыр Рәсәйҙең абсолют чемпионы (1994, 1996, 1997, 1998, 2005, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012)
* Күсмә Аресть Кубогын (2001, 2011, 2017), Эрик Мюллер Кубогын (2000, 2001), Егоров кубогын (2001, 2003), Штроссенройтер Кубогын (2003) яулаусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Почет ордены (2002)
* Дуҫлыҡ ордены (1996)
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1996)
* Халыҡ-ара авиация федерацияһының (ФАИ)Алтын авиация миҙалы (2012)
* Тәүге өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы А. И. Покрышкин исемендәге миҙал (1997)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* FAI World Aerobatic Championships
* Соревнования по высшему пилотажу
* Авиационный спорт
* Самолётный спорт
* Планёрный спорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://www.aex.ru/news/2017/9/20/175261/
Масленникова Наталья Николаевна

**Масленникова Наталья Николаевна** (12 ноябрь 1927 йыл, Порхов, Ленинград өлкәһе — 5 февраль 2010 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй һы, палеограф, тарих фәндәре докторы, профессор, Псковтың урта быуаттар тарихы өлкәһендә ҙур белгестәрҙең береһе.

## Биографияһы
Ленинград өлкәһенең Порхов ҡалаһында (хәҙерге Псков өлкәһе территорияһы) тыуған. Псковта үҫә һәм уҡый. 1941 йылда бомбаға тотоуҙан янған Псков ҡалаһынан ғаиләһе менән бергә ҡасып китә.

1945 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. 1953 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Боронғо Русь тарихы һәм палеографияла махсуслаша. Дмитрий Лихачевтың уҡыусыһы. Уның 1955 йылда уҡ баҫылып сыҡҡан «Присоединение Пскова к Русскому централизованному государству» хеҙмәте әлегә тиклем был өлкәлә ҙур һәм абруйлыларҙың береһе булып ҡала.

Аспирантураны тамамлағандан һуң бер йыл дауамында М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге РСФСР дәүләт халыҡ китапханаһында ҡулъяҙмалар бүлегендә эшләй. 1954—2009 йылдарҙа Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институтында (хәҙерге — Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институтында) тарих кафедраһында эшләй. 1978—2004 йылдарҙа — кафедра мөдире. 2004—2009 йылдарҙа — тарих уҡытыусыһы, шул уҡ кафедрала профессор.

2010 йылдың 5 февралендә Санкт-Петербургта вафат була. Оло Охта зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Почет ордены (1999)

## Хеҙмәттәре
* *Масленникова Н. Н.* Идеологическая борьба в псковской литературе в период образования Русского централизованного государства // Труды Отдела древнерусской литературы ИРЛИ АН СССР. Т. VIII. — М.; Л., 1951. Текст
* *Масленникова Н. Н.* Присоединение Пскова к русскому централизованному государству / Отв. ред. Д.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Лихачев. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1955. — 196 с. Текст 
* *Масленникова Н. Н.* К истории создания теории «Москва — Третий Рим» // Труды Отдела древнерусской литературы ИРЛИ АН СССР. Т. XVIII. — М.-Л., 1962. Текст
* *Масленникова Н. Н.* Псковская земля // Аграрная история Северо-Запада России XVI века. — М., 1978. — С. 87-112.
* *Масленникова Н. Н., Краснопевцев В. П., Дейч Г. М. и др.* Достопримечательности Псковской области. — 3-е изд. — Л.: Лениздат, 1981. — 328 с.
* *Масленникова Н. Н.* О земельной политике Василия III в Пскове // Россия на путях централизации. Сборник в память А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Зимина. — М.: Наука, 1982. — С. 58-65.
* *Масленникова Н. Н., Проскурякова Г. В.* К изучению облика Пскова в XVI—XVII вв. // Археология и история Пскова и Псковской земли. — Псков, 1988. С. 7—9.
* *Масленникова Н. Н.* Волышово — уникальный усадебный ансамбль XVIII—XIX веков // Русская усадьба. — 2004. — Вып. 10 (26). — С. 234—255.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Н. Н. Масленникова на сайте RODSTVO.RU
* Журнал «История Санкт-Петербурга» 
* «Высокие награды и звания России» (недоступная ссылка)
* Псковская земля. Персоналии. Наталья Масленникова
Гавалов Сергей Михайлович

**Гавалов Сергей Михайлович** (10 апрель 1924 йыл, Тифлис — 12 март 2018 йыл, Новосибирск) — СССР һәм Рәсәй табип-педиатры, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Сергей Михайлович Гавалов 1924 йылда Тифлис ҡалаһында тыуған. 1948 йылда  1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай, бюллама  буйынса  Ҡаҙағстанға  эшкә ебәрелә.

1950 йылда  2-се Мәскәү медицина институтының аспирантураһына уҡырға инә, унда  педиатрия йүнәлешен һайлай.

1954 йылда аспирантураны тамамлап, фән кандидаты дәрәжәһен алыу менән, ул  Ҡырым медицина институтына балалар инфекцияһы бүлеге  мөдире булып эшләргә китә.   Бында ул балалар пульмонологияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә.  Эшенең  һөҙөмтәһе булып «Хронические неспецифические пневмонии у детей и их этапное лечение» монографияһы була, уның  нигеҙендә, ул  1962 йылда  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1962 йылда Ереванға күсенә,  бында Ереван медицина институтының педиатрия факультеты деканы вазифаһын башҡара.  Юғары уҡыу йортонда балалар пульмонологияһының  фәнни мәктәбен ойоштора.

1971 йылда СССР Фәндәр академияһының саҡырыуын ҡабул итә  һәм  Новосибирск ҡалаһына күсенә, бында СССР Фәндәр академияһы Себер бүлеге цитология һәм генетика институты ҡарамағында педиатрия лабораторияһы һәм клиника  бүлеге мөдире була.  Гавалов исеме менән Новосибирск ҡалаһында балалар пульмонологияһы мәктәбе  төҙөлөү бәйле.

1976 йылда Гавалов етәкселегендә ғалимдар коллективы киҫкен респиратор ауырыу кисергән балаларҙа бронхы-үпкә «рецидивы» генезында төп патофизиологик механизмдарҙың береһе булып бронхыларҙың ҡуҙғыуы тора, тип тәүге тапҡыр СССР-ҙа беренселәрҙән булып иҫбатлай.  

1981 йылда туранан-тура Гавалов ҡатнашлығында Новосибирскиҙа балаларҙы профилактик дауалауҙа яңы йүнәлеш — ғаилә диспансеризацияһы һәм оҙайлы ауырыусы балаларҙы  реабилитациялау ҡулланыла башлай.

Үҙенең хеҙмәттәрендә профессор балаларҙа бронхы-үпкә ауырыуҙары хронизацияһының патологофизиологик нигеҙҙәрен (БЛЗ), йөклө ҡатындарҙың әүҙем тәмәке тартыу йоғонтоһоноң хәүеф факторын, бронхыларҙың гиперактивлығы, үпкә туҡымаһының тоташтырғыс дисплазияһын өйрәнеүгә  ҙур иғтибар бүлә.

С.М. Гавалов 270-тән ашыу баҫма хеҙмәт авторы, улар  араһында 7 монография,  табиптар өсөн 4 ҡулланма, сит телдәргә тәржемә ителгән һәм донъяның бер нисә илдәрендә  баҫып сығарылған «Детские болезни» дәреслеге бар (1967, 1968, 1970, 1971, 1974, 1976 йылғы баҫмалар).

1994 йылда  Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.

С.М. Гавалов  2018 йылдың 12 мартында Новосибирскиҙа  вафат була.

## Хеҙмәттәре

* Гавалов С. М. Хронические неспецифические пневмонии у детей и их этапное лечение / С. М. Гавалов. – М. : Медгиз, 1961. – 205 с.
* Гавалов С. М. Острые пневмонии у детей / С. М. Гавалов. – Новосибирск : Изд-во НГУ, 1990. – 263 с.
* Гавалов С. М. Часто и длительно болеющие дети / С. М. Гавалов. – Новосибирск : Изд-во НГУ, 1993. – 284 с.
* Гавалов С. М. Детские болезни : учебник / С. М. Гавалов. – М. : Медгиз, 1968 ; 1970. – 543 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Бәширов Мусса Ғүмәр улы

**Бәширов Мусса Ғүмәр улы** (; 16 октябрь 1954 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2002 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002).

## Биографияһы
Мусса Ғүмәр улы Бәширов — 1954 йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Кесе Аллағыуат (хәҙер Салауат ҡалаһы эсендә ҡалған) ауылында тыуған.
1972 йылда Салауат ҡалаһының унынсы һанлы урта мәктәбен тамамлай.

1981 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының «Химик-технологик процестарҙы автоматлаштырыу һәм комплекслы механизациялау» бүлеген отличноға тамамлай.
1988 йылда — Мәскәү ғилми-тикшеренеү институты эргәһендәге аспирантурала инженер-электромеханик һөнәре буйынса ситтән тороп уҡый.

2002 йылда техник фәндәре докторы диссертацияһын яҡлай.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда Ленин орденлы Салауат нефтехимия комбинатында электр слесары булып башлай

1975 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалында: лаборант, өлкән лаборант, өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, филиал директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, профессор һәм «Сәнәғәт предприятиеларының электр ҡоролмалары һәм автоматикаһы» кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре емермәүсе контролдең электромагнит ысулдарын эшләү һәм үҫтереүгә бәйле.
Мусса Ғүмәр улы Бәширов төрлө механик көсөргәнеш ваҡытында конструкция ҡоростарының механик һәм электрофизик үҙенсәлектәренең үҙ-ара бәйләнеше законлыҡтарын таба, механик характеристикаларҙың сиктәге һәм критик ҡиммәттәренә тап килгән электрофизик параметрҙар ҡиммәттәрен билдәләй, күп элементлы электромагнит үҙгәрткесле диагностика ҡорамалдарын төҙөү принциптарын, телевизион дефектоскобын уйлап таба. 240-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 26 уйлап табыу авторы.

* Электромагнитная диагностика оборудования нефтехимических и нефтеперерабатывающих производств. Өфө, 2001 йыл (авторҙаш);
* Диагностика электрических сетей и электрооборудования промышленных предприятий. Өфө, 2004 йыл (авторҙаш);
* Экономика электропотребления в промышленности. Өфө, 2004 йыл (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләкитәре
Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия/ Известные учёные/ Баширов Мусса Гумерович
Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы

**Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы** (; 21 октябрь 1944 йыл) — ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).

## Биографияһы
Ғәлиә Нәғим ҡыҙы Боғҙанова 1944 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Ҡаңны-Төркәй ауылында тыуған.
1968 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм Октябрьский, Өфө ҡалалары дауаханаларында табип булып эшләй.
1977 йылдан Башҡорт дәүләт медицина инстиутында уҡыта.
1987—1992 йылдарҙа балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире була.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре балаларҙа ревматизмды, эре сәнәғәт ҡалаларында уның таралыуын өйрәнеүгә арналған.
Ғәлиә Нәғим ҡыҙы республикала тәүге тапҡыр ревматизм ауырыуы ваҡытында балалар организмындағы патоморфологик үҙгәрештәрҙе асыҡлауға ирешә, мәктәп йәшендәге балаларҙың артериаль баҫымы һәм физик үҫеше стандарттарын (центиль шкалаһы һәм регрессия шкалаһы), балаларҙы шифаханаларға ебәреү өсөн дәлилдәр һәм ҡаршы дәлилдәр эшләй. 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

— Экология, здоровье и образ жизни. Өфө, 1997 (авторҙаш);

— Санаторное лечение детей на курортах Башкортостана. Өфө, 1999 (авторҙаш);

— Состояние здоровья детей в регионе экологического неблагополучия и их реабилитация. Өфө, 2000 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әсмә бинт Әбү Бәкер

**Әсмә бинт Әбү Бәкер әл-Ҡорайыш** (;
595, Мәккә, хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны — 692, шунда уҡ) — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең көрәштәше, тәүге хәлифә Әбү Бәкер ас-Ситдыҡтың ҡыҙы.

## Биографияһы
Әсмә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яҡын дуҫы Әбү Бәкер әс-Ситдыҡтың ҡыҙы. Уның әсәһенең исеме Ҡотайла бинт Әбд әл-Үзә. Уның туған ағаһы — Абдуллаһ ибн Әбү Бәкер, апай-һеңлеләре Ғәйшә һәм Өммөгөлсөм, шулай уҡ ата бер инә башҡа Абдрахман һәм Мөхәммәт исемле туғандары була. Уның шулай уҡ Өммөруман бинт Әмир исемле үгәй әсәһе һәм Әт-Туфайл ибн әл-Хариса әл-Азди исемле ата бер инә башҡа энеһе була.

Әсмәнең ата-әсәһе Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһы башланмаҫ элек айырылған була. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, Әсмә атаһы йортонда ҡала..

Әсмә ислам динен тәүгеләрҙән булып ҡабул иткән. Ибн Исхаҡ төҙөгән «Әбү Бәкерҙең саҡырыуы буйынса ислам ҡабул иткәндәр» исемлегендә Әсмә 15-се урында тора. мөхәммәт пәйғәмбәр менән Әбү Бәкерҙең Мәҙинәгә (Ясриб) күсенгән осоронда Әсмә уларға Саур мәмерйәһенә ашарға алып килгән. Пәйғәмбәр һәм Әбү Бәкер мәмерйәнән киткәндә, Әсмә йөктө ике билбауға бәйләгән өсөн, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән «Зату-Нитакайн» (ике билбау эйәһе) тигән титул ала.

Мәҙинәгә күсер алдынан ул әз-Зөбәйер ибн әл-Аввамға кейәүгә сыға, һәм ире күскәндән һуң бер нисә ай үтеүгә уның янына Мәҙинәгә килә. Мәҙинәлә улар бик ярлы йәшәй. Әбү Бәкер уларға ҡол биргәндән һуң, Әсмә «был мине азат итеүгә тиң булды» ти.

Бер ваҡыт Мәҙинәгә ҡыҙына ҡунаҡҡа Әсмәнең әсәһе Ҡотайла бинт Әбд әл-Үзә килә. Әсмә, әсәһе Ғәйшә һеңлеһен Мөхәммәткә кәңәшкә ебәргәндән һуң ғына, уны индерә һәм бүләктәрен ҡабул итә. Мөхәммәт пәйғәмбәр, Ҡотайла бер ваҡытта ла мосолмандарға ҡарата дошманлыҡ күрһәтмәгәнлектән, Әсмә әсәһенә ҡунаҡсыллыҡ күрһәтергә тейеш тип кәңәш бирә. Аңлатма биреүселәр Ҡөрьәндең 8-се һәм 9-сы Әл-Мөмтәхән сүрәһен («Һынланыусы») ошо ваҡиға уңайынан ебәрелгән тип иҫәпләйҙәр.

Әсмә менән әз-Зөбәйерҙең 8 балаһы була:
* Абдуллаһ ибн әз-Зөбәйер — һижрәнән һуң Мәҙинәлә тыуған беренсе мосолман,
* Әл-Мүнзир ибн әз-Зөбәйер,
* Әсим,
* Әл-Мөжәһир,
* Хәтижә,
* Өммөлхәсән,
* Ғәйшә,
* Урва ибн әз-Зөбәйер.

Әз-Зөбәйер «көнсөлдәрҙең көнсөлө» булғанлыҡтан, Әсмәнең ғаилә тормошо бәхетһеҙ була. Мәҙинәлә ул тағы өс ҡатынға өйләнә. Бер ваҡыт Әсмә атаһына иренең аяуһыҙлығы тураһында һөйләй, ләкин Әбү Бәкер былай тип кәңәш итә: «Ҡыҙым минең, түҙемле бул. Ҡатындың хаҡ ире булып, ул вафат булған хәлдә лә ҡатыны башҡа иргә сыҡмаһа, улар ожмахта осрашасаҡ». Әз-Зөбәйерҙең Өммөгөлсөм бинт Укба исемле ҡатыны ла. бер нисә ай йәшәгәндән һуң, унан айырыуҙарын үтенгән. Аз-Зубайр в конечном итоге развелся с Асмой.

Әсмә Ярмук алышында ҡатнаша (636).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кулагин Юрий Александрович

**Кулагин Юрий Александрович** (1924—1987) — СССР ғалимы, психолог һәм дефектолог, психология фәндәре докторы (1968), профессор (1971), СССР  педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1985).

Күп кенә ғилми хеҙмәттәр авторы, шуларҙың  ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан.

## Биографияһы
Юрий Александрович Кулагин 1924 йылдың 6 июлендә Владимир өлкәһенең Ковров ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда мәктәпте тамамлай, 1942 йылдың июленән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уны  Көнсығыш Пруссияла тамамлай. Һуңынан совет-япон һуғышында ҡатнаша. Армиянан демобилизацияланғас, тыуған ҡалаһына ҡайта  һәм Пионерҙар йорто мөдире булып эшләй. 1947 йылда М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультетының психология бүлегенә уҡырға инә, уны 1952 йылда  отличие менән тамамлай. Ошо уҡ йылда дефектология институтының  Ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡыуын дауам итә (хәҙер Рәсәй Мәғариф академияһының коррекцион педагогика институты), уны тамамлау менән  «Осязательное восприятие предметов слепыми детьми» темаһы буйынса ул кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Диссертация яҡлағандан һуң Ю.А.Кулагин Дефектология институтында ғилми хемәткәр һәм лаборатория мөдире булып эшләй. 1963 йылдан институттың ғилми секретары, ә 1968 йылдан  ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Ошо уҡ йылда ул «Восприятие средств наглядности учащимися школы слепых» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1986—1987 йылдарҙа Кулагин Дефектология институты директоры вазифаһын башҡара. 1985 йылдан СССР Педагогия фәндәре академияһының психология һәм йәш физиологияһы бүлеге академигы, 1978 йылдан ағза-корреспондент;  1986—1987 йылдарҙа академик-секретарь  була.

Юрий Александрович «Дефектология» журналының беренсе баш мөхәррире, ә һуңынан  редколлегия ағзаһы була, дефектология буйынса СССР Мәғариф министрлығының   фәнни-методик советын етәкләй, СССР Юғары аттестация комитетының эксперт советында  дефектология вәкиле була.  Дефектология проблемалары буйынса бер нисә  халыҡ-ара конгрестар, симпозиумдар һәм конференцияларҙың эшендә ҡатнаша.

Октябрь Революцияһы ордены, Халыҡтар Дуҫлығы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм II  дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, шулай уҡ күп кенә хәрби миҙалдар һәм СССР ВДНХ-һының бронза миҙалы менән бүләкләнә  (һуҡырҙар өсөн приборҙар булдырғаны өсөн).

Ю.А.Кулагин 1987 йылдың 2 июлендә Мәскәүҙә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Кулагин Юрий Александрович
Әсәд Әсмә

**Әсмә әл-Әсәд** (), ҡыҙ сағында **Әсмә Фәүәз әл-Әхрәс** () (, , Бөйөк Британия) — Сүриәләге беренсе леди, ил президенты Бәшәр Әсәдтең ҡатыны.

## Биографияһы
Әсмә Лондонда 1975 йылдың 11 авгусында тыуған. Ғаиләһе Сүриәнең Хомс ҡалаһынан. Атаһы — консультант-кардиолог Фәүәз Әхрәс, әсәһе — отставкалағы дипломат (илсе) Сәхәр Отри әл-Әхрәс. Әсмә лондон ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый, Лондон университеты Корль колледжының компьютер технологиялары һәм француз әҙәбиәте буйынса отличие менән тамалай. После Университеттан һуң, Дойче банкта хеджирование бүлегендә Европа һәм Алыҫ Көнсығыш клиенттары менән эшләй. 1998 йылда J. P. Morganдың инвестициялар бүлегендә биотехнологик һәм фармацевтик компанияларҙың ҡушылыуы һәм йотолоуы буйынса белгес булып эшләй. Компанияның нью-йорк бүлеге офисында европа һәм америка клиенттарының ҡушылыуы буйынса 4 ҙур килешеү төҙөй.

Әсмә Сүриәгә 2000 йылдың ноябрендә ҡайта һәм декабрҙә Бәшәр Әсәдкә кейәүгә сыға. 
Уларҙың өс балаһы бар: Хафиз, Зәйни һәм Кәрим.

**Әсмә әл-Әсәдтең** ата-әсәһе Бөйөк Британияла йәшәй.

## Сәләмәтлеге
2018 йылдың авгусында президент хакимиәте матбуғат хеҙмәте Сүриә беренсе ледийы Дамаскта иртә стадиялағы яман шеш менән госпиталгә ятҡанлығын белдерә.

2019 йылдың 27 ғинуарында Сүриә президенты канцелярияһы Дамаск хәрби госпиталендә Әсмә Әсәдтең күкрәк яман шешенә операция эшләнеләр, тип хәбәр итә.
 
2019 йылдың 4 авгусында Әсмә Әсәд яман шеште еңде тиелә һәм төҙәлеүгә барыуы билдәләп үтелә.

2021 йылдың 8 мартында Әсмә COVID-19 менән сирләй тигән хәбәр тарала, әммә был яңылыҡ ялған тигән икеләнеү бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В исламском обществе нет брошенных сирот и оставленных на произвол судьбы женщин // GZT.ru
* *Мария Мономенова* Кроткая. Встреча с супругой президента Сирии Асмой аль-Асад… // Русская народная линия, 29 августа 2013
* Асма Асад: как увяла роза пустыни. За что на Западе ненавидят Асму Асад // Газета.Ru, апр 2018
* The First Lady: Asma Akhras al-Assad, Syrian Embassy in Washington, D.C.
* The Syria Trust for Development - official website
* First Lady Asma al-Assad: When we talk about Damascus, we are talking about history itself // Forward Magazine, March 2008
* The First Lady of Syria at Harvard // Forward Magazine, June 2008
* What Michelle Obama can learn from Asma al-Assad // Forward Magazine, July 2008
* *Joan Juliet Buck* Asma al-Assad: A Rose in the Desert  // Vogue, 25 February 2011
* Асма Асад: дочь своего народа?.
Келдыш Людмила Всеволодовна

**Людмила Всеволодовна Ке́лдыш** (, Ырымбур — 16 февраль 1976, Мәскәү) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1964).

## Биографияһы
Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаған (1926). Мәскәү авиация институтында (1930—1934) һәм СССР Фәндәр академияһының Математика институтында (1934 йылдан башлап) эшләй. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм теоретик-күмәклектәр топологияһы өлкәһендә ҙур белгес. Төп хеҙмәттәре B-күмәклектәр (йомоҡ һәм асыҡ күмәклектәрҙән, сикле йәки иҫәпле һандағы күмәклектәргә ҡарата ҡулланылған берләштереү һәм киҫелеш операциялары ярҙамында алырға мөмкин булған күмәклектәр), күмәклектәр һәм топологияның дескриптив теорияһы буйынса.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. 2004 йылдың авгусында Мәскәүҙә (Фәндәр академияһының Математика институтында) Л. В. Келдыштың тыуыуының йөҙ йыллығына арналған «Геометрическая топология, дискретная геометрия и теория множеств» халыҡ-ара конференцияһы үтә.

## Ғаиләһе
Л. В. Келдыш — М. В. Келдыштың апайы (генерал-майор Всеволод Михайлович Келдыштың ете баланың береһе). Ире — математик Новиков С. П. (1934). Теүәл фәндәргә иҫ киткес һәләтте уның улдары, өлкәне (беренсе никахтан) — Леонид Вениаминович Келдыш, кесе улы — Новиков Сергей Петрович һәм уртансыһы — Андрей, Мәскәү физика-техник институтының элекке доценты мираҫ итеп алғандар. Ғаиләлә тағы ике ҡыҙы була, улар: Нина һәм Елена.

## Һылтанмалар
* на сайте «Биография.ру»
* Общероссийский математический портал
* «Людмила Всеволодовна Келдыш (к пятидесятилетию со дня рождения)»
* «Людмила Всеволодовна Келдыш (к семидесятилетию со дня рождения)»
* «Людмила Всеволодовна Келдыш (к столетию со дня рождения)»
* Воспоминания о Л. В. Келдыш (видеозаписи с конференции 2004 года)
* Келдыш Вера Всеволодовна. Семья Келдышей.
* *A. V. Chernavsky*. Liudmila Vsevolodovna Keldysh (To Her Centenary, in 2 Parts), European Mathematical Society Newsletter, Isue 58, December 2005; Issue 59, March 2006.
* *А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Чернавский*. О работах Л. В. Келдыш и её семинара. УМН, 60:4(364) (2005), 11-36

## Иҫкәрмәләр
Надежкин Станислав Наумович

**Надежкин Станислав Наумович** (4 ноябрь 1940 йыл — 26 апрель 2020 йыл) — ғалим-агроном. 1968—2013 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире. Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1995), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).

## Биографияһы
Надежкин Станислав Наумович — 1940 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Бүздәк игенселек совхозы бүлексәһе хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Комсомол ауылында тыуған.
1964 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Миловка уҡытыу-тәжрибә хужалығының орлоҡсолоҡ буйынса агроном булып башлай.
1968—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында : 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире вазифаларын башҡара.
Станислав Наумович күп йылдар агрономия факультетының методик комиссияһына етәкселек итә. Мал аҙығы етештереү мәсьәләләренә арналған зона семинарҙарында, район конференцияларында күп тапҡырҙар сығыш яһай. Фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың ғилми тикшеренеүҙәре тәбиғи һәм культуралы аҙыҡ биләмәләрен ҡулланып мал аҙыҡтары етештереүҙең конвейер системаһын булдырыуға, мал аҙығы культураларын интродукциялау, мал аҙығы культураларын (амарант, балтырған, көнсығыш кәзә үләне, топинсолнечник һ.б.) үҫтереүҙең заманса технологиялары менән бәйле. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
— Конвейерное производство кормов в Башкортостане. Өфө, 1999;
— Бобовые травы в севообороте. Өфө, 2002 (авторҙаш);
— Клевер луговой. Өфө, 2006 (авторҙаш).
Ауыл хужалығы тармағының юғары квалификациялы белгестәрен һәм ғалимдарын әҙерләгән, хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетында уның уҡыусылары : И. Ю. Кузнецов, Э. Р. Дауытов, М. Ю. Саттаров, А. В. Вәлитовтар эшләйҙәр.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башға бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* БашГАУ/Надежкин Станислав Наумович
Автократов Дмитрий Михайлович

**Автократов Дмитрий Михайлович** (3 февраль 1868 йыл — 10 май 1953 йыл) — ветеринар анатом, ветеринария фәндәре докторы (1935), профессор (1916), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940).

## Биографияһы
Дмитрий Михайлович Автократов 1868 йылдың 3 февралендә Пенза губернаһы Мокшанск өйәҙе Морат ауылында тыуа. Ул Ҡазан ветеринария институтын тамамлағандан һуң, (1895) шунда уҡ эшләй башлай. 1908—1915 йылдарҙа Варшава, 1916—1935 йылдарҙа Новочеркасск ветеринария институттарында йорт хайуандары анатомияһы кафедраһы мөдире.
Дмитрий Михайлович Автократов 1935 йылдан алып Мәскәү ҡалаһында ғүмеренең аҙағынаса йәшәй һәм эшләй.  Ул Ҡошсолоҡ институтында (1937 йылға тиклем), Хәрби-ветеринария академияһында (1937—1941), зоотехния институтында (1941—1943)һәм ит сәнәғәте химия-технология институтында (1943 йылдан) эшләй.
1953 йылдың 10 майында Мәскәүҙә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Йорт хайуандарының анатомияһы, гистологияһы, фармакология һәм офтальмологияһы буйынса хеҙмәттәр яҙа. Артериаль системаның вариациялы булыуын өйрәнеү, йорт хайуандарының һәм ҡоштарының вегетатив нервы системаһының морфологияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә.

Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ауыл хужалығы малдары һәм ҡоштары анатомияһы буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙа.

## Наградалары
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

Миҙалдар.

## Фәнни эштәре
* Ауыл хужалығы малдары анатомияһы. М. — Л., 1930.
* Йорт ҡоштары анатомияһы (ситтән тороп уҡыу өсөн). М., 1940.
* Зоотехник юғары уҡыу йорттары өсөн йорт хайуандары анатомияһы. М., 1949.

## Әҙәбиәт
* Калугин В. И. Д. М. Автократов // Ветеринария. 1968. № 7.
* Михайлов Н. В. Жизненный путь и творческая деятельность заслуженного деятеля науки РСФСР, профессора Автократова // Ученые записки Казанского ветеринарного института. 1968. Т.103.
* Михайлов Н. В. Школа ветеринарных морфологов // Ветеринария. 1973. № 5.
* Ветеринарная энциклопедия. М., 1968. Т.1.
* Казанская государственная академия ветеринарной медицины (1873—2006 гг.). Казань, 2006. Автор — О. М. Гильмутдинова

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Автократов Дмитрий Михайлович
]]
Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы

**Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы** (14 ноябрь 1922 йыл — 7 декабрь 2020 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1952—1983 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының яуаплы хеҙмәткәре: бүлек етәксеһе, идаралыҡ начальнигының етештереү буйынса урынбаҫары, баш инженер, 1970 йылдан — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған (1972), СССР‑ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Ленин (1973), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Шәүкәт Нурлығаян улы Әхәтов — 1922 йылдың 14 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған.
1947 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң, Өфө нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү институтының инженеры, өлкән инженеры булып эшләй.
1952— 1983 йылдарҙа Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығында: бүлек начальнигы, етештереү буйынса начальник урынбаҫары, баш инженер вазифаларын башҡара.
1970 йылдан алып идаралыҡты етәкләй, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. Әхәтов Шәүкәт ҡатнашлығында Туймазы—Өфө, Туймазы—Омск, Шкапов—Ишембай нефть үткәргестәре, Өфө—Омск, Өфө—Петропавловск нефть продукт үткәргестәр төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла.
1970—1983 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында Шәүҡәт Нурлығаян улы нефть һәм газ транспорты һәм һаҡлау буйынса инженер-механиктар сығарылышының дәүләт комиссияһы рәйесе була.

## Ғилми эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
* 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
* Шулай уҡ « Эксплуатация магистральных трубопроводов по транспорту нефти и газа» дәреслек һәм башҡа уҡыу ҡулланмалары төҙөүҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972);
— СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1977);
— СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983);
— Ленин ордены (1973);
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1977);
— «Почёт Билдәһе» ордены (1966);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «АО Транснефть — Урал» /Трудное счастье Шауката Ахатова
Хәлилов Леонард Мөхип улы

**Хәлилов Леонард Мөхип улы** ( — ғалим-физик-химик. 1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институты хеҙмәткәре, 1981 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1993 йылдан Нефтехимия һәм катализ институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университеты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).

## Биографияһы
Леонард Мөхип улы Хәлилов — 1951 йылдың 1 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған.
1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының физика факультетында уҡый.
1974—1972 йылдарҙа Совет Армияһында взвод командиры булып хеҙмәт итә.
1974—1992 йылдарҙа Органик химия институтында эшләй.
1981 йылдан шул уҡ институттың өлкән ғилми хеҙмәткәре, кандидат диссертацияһы яҡлай.
1993 йылдан башлап Нефтехимия һәм катализ институтында лаборант мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.
1991 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2003 йылдан — профессор.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни хеҙмәттәре ядро-магнит резонансы спектроскопияһы һәм рентген дифрактометрияһы ысулдары менән органик берләшмәләрҙе структур тикшереүгә арналған.
Леонард Мөхип улы тарафынан хираль системалар теорияһы эшләнә, хираль үҙәктәре, күсәрҙәре, яҫылыҡтары булған гликозидтар, пиретроидтар, простаноидтар, органик сульфидтар, терпендар һәм башҡа берләшмәләрҙең ядро-магнит резонансы спектрҙарында диастереомер эффекттар (диастереомерҙар парында бер типтағы ядроларҙың төрлө магнит әйләнмәһе) табыла;
— Шайтан текәне, һыйыр теле үләндәренән алынған берләшмәләр структураһы;
— Цирконийлы комплекслы катализаторҙар булғанда олефиндарҙың алюминорганик берләшмәләр менән каталитик реакциялары механизмы асыҡлана.
170-тән ашыу фәнни хеҙмәт, 30 уйлап табыу авторы.
*Экдистероиды и их аналоги на основе химических трансформаций 20-гидроксиэкдизона. Өфө, 2016 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Англо-русскоязычный научный  журнал «Бутлеровские сообщения» Халилов Леонард Мухибович
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы

**Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы** (; 1 февраль 1940 йыл — 11 ноябрь 2004 йыл) — ғалим-табип, инфекционист, йәмәғәтсе. 1991—2003 йылдарҙа Рәсәй инфекционистар йәмғиәте рәйесе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1995), байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967).

## Биографияяһы
Мэлс Хәбиб улы Түрйәнов — 1940 йылдың 1 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Подлуб ауылында тыуған. Альфрет Түрйәновтың игеҙәк туғаны. Аталары Бөйөк Ватан һуғышында вафат була.

1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамалағандан һуң, 1967 йылға тиклем шунда эшләй. Ординатура, аҙаҡ И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү институтында йоғошло ауырыуҙар кафедраһында аспирантура тамамлай.
1970 йылдан 1-се Мәскәү медицина институтында уҡыта.

1990 —1992 йылдарҙа инфекцион ауырыуҙар кафедраһы мөдире,терапевтика факультеты деканы.

1991—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш инфекционисы.  

1992—2003 йылдарҙа  Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина  академияһының  дауалау эштәре буйынса проректоры (икеһе лә — Мәскәү).

1991—2003 йылдарҙа инфекционистар йәмғиәте рәйесе була.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге киң таралған инфекцион ауырыуҙарҙың молекуляр нигеҙҙәре патогенезын өйрәнеүгә, вабаның, вируслы гепатиттарҙың, дифтерияның, бруцеллёздың, сальмонеллёздың, ВИЧ-инфекцияның, СПИД-тың үҙ-ара бәйләнешле ауырыуҙарын һәм башҡаларҙы  дауалау ысулдарын эшләүгә һәм камиллаштырыуға арналған.
450-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм уйлап табыу авторы.
*«Инфекционные болезни». Мәскәү, 1998 (авторҙаш).

## Мауығыуҙары
Студент йылдарында уҡ спорт менән әүҙем шөғөлләнә. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Игеҙәге Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы менән бергә күп тапҡырҙар СССР, Башҡортостан, Рәсәй беренселеге чемпиондары булалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1995);
## Хәтер
Турйәнов Мэлс Хәбиб улының  исеме Адаптация һәм патогенез проблемалары институтына бирелгән (Мәскәү).
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Үткәл (йылға)

**Үткәл** () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәләрендә аға. Рәз йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Географияһы
Үткәл йылғаһы Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә Магнитогорск леспромхозының 8-се участкаһынан төньяҡ-көнсығышта башлана. Төньяҡҡа табан аға, Ермак шишмәһе менән ҡушылып төньяҡ-көнбайышҡа борола. Йылға ярҙары буйлап ҡайын, ҡарағай, пихта, шыршы, уҫаҡ үҫә. Йылға тамағы урынлашҡан тораҡ пункттары Уткәл ауылынан түбәндәрәк, Рәз йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

### Ҡушылдыҡтары
— *Уң*

— **Ермак** — Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә башлана, көнбайышҡа табан аға һәм Үткәлгә ҡоя. Инешенең географик координаталары ; тамағының координаталары .

— **Ишембәт** — Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә башлана, көньяҡҡа табан аға һәм Үткәлгә ҡушыла. Ташҡын осоронда тулыланған ҡоро үҙәндән башлана. Атамаһы Ишембәт шәхси исеменән алынған. Инешенең географик координаталары ; тамағының координаталары .

— Арҡырығыр — Әрүәк-Рәз тауының көнбайыш битләүендә башлана, көньяҡ-көнбайышҡа ағып Үткәлгә ҡушыла. Инешенең географик координаталары ; тамағының координаталары .

— *Һул*

— **Алҡырғыр** — Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә башлана, ҡайын һәм уҫаҡ урмандары аша төньяҡҡа табан аға, Үткәлгә ҡоя. Инешенең географик координаталары ; тамағының координаталары .

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (эске йылға бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212211100016973

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101697

— Бассейн коды — 10.01.02.002

— ГӨ буйынса томы — 11

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Рабаев Соломон Пинхасович

**Рабаев Соломон Пинхасович** (иисеменең икенсе варианты — Шелмунь) (1916 йыл — 1963 йыл) — совет виноград үҫтереүсе, Молотов исемендәге колхозда звено етәксеһе, Дербент, Дағстан АССР-ы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Соломон Пинхасович Рабаев 1916 йылда Мамрач ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (бөгөн Магарамкент районындағы Совет ауылы). Һуңыраҡ ата-әсәһе менән Дербентҡа күсә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Дағстан ҡайта, унда Молотов исемендәге колхозда эшләй башлай. Виноград үҫтереү менән шөғөлләнә. Звено башлығы итеп тәғәйенләнә.

## Наградалары
1948 йылда Сөләймән Рабаев звеноһы 3,7 гектар майҙандағы виноград баҡсаһынан гектарынан уртаса 195,1 центнер ала. 1948 йылда виноградлыҡтан юғары уңышын алғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1949 йылдың 27 июлендә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә һәм Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.

Шул уҡ колхоз<да шул уҡ указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булған Авшолум Рабаев та эшләй.

Бер нисә тапҡыр урындағы совет депутаты итеп һайлана. Бөтә Союз ВДНХ күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм көмөш миҙал тапшырыла.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, Дербент ҡалаһында йәшәй, унда 1963 йылда вафат була.

## Һылтанмалар
* 
* Горские евреи — Герои Социалистического Труда