Криптовалюта

**Криптовалюта** — цифрлы валютаның бер төрө, уны эшләү һәм контролләү криптография ысулдарына таяна. Ҡағиҙә булараҡ, криптовалюталарҙы хисапҡа алыу үҙәкләштерелмәй. Бындай системаларҙың эш итеүе блокчейн, йүнәлешле циклһыҙ граф, консенсуслы реестр (ledger) һәм башҡа технологияларға нигеҙләнә. Транзакциялар тураһындағы мәғлүмәт ғәҙәттә шифрланмай һәм асыҡ булып тора. 

Термин 2011 йылда «Forbes» журналында Биткойн системаһы тураһында «Crypto currency» (Криптографик валюта) мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң нығына. Биткойн авторы үҙе, башҡалар кеүек үк, «электрон ҡулаҡса» (electronic cash) тигән терминды ҡуллана.

Ҡайһы берҙә яңы криптовалюта башҡа криптовалютанан параметрҙарын үҙгәрткән тармаҡ (форк) рәүешендә үҫеп сыға. 

Төрлө криптовалюталарҙың эмиссияһы майнинг, форжинг йәки ICO аша тормошҡа ашырыла.

Криптовалюталарҙың иҡтисади асылы һәм юридик статусы тураһында бәхәстәр туҡтамай. Төрлө илдәрҙә криптовалюталар түләү сараһы, үҙенсәлекле тауар тип ҡарала, әйләнештә сикләүҙәр ҙә булыуы мөмкин (мәҫәлән, банк учреждениеларына улар менән операциялар үткәреү тыйыла).

## Күҙәтеү
Криптовалюталарҙың төп үҙенсәлеге — тышҡы йәки эске хакимдың бөтөнләй булмауы. Шунлыҡтан банктар, һалым, суд һәм башҡа дәүләт йәки хосуси органдар түләү системаһында ҡатнашыусыларҙың транзакцияларына бер ниндәй ҙә йоғонто яһай алмай. Ебәрелгән криптовалюталарҙы кире ҡайтарып булмай — транзакцияны бер кем дә кире ҡаға, бикләй, мәжбүри үткәрә йә уның буйынса дәғүә белдерә алмай. Әммә килешмәлә ҡатнашыусылар үҙ ихтыяры буйынса криптовалюталарын залог рәүешендә ваҡытлыса бикләй йә килешмәне тамамлау/баш тартыу өсөн бөтә (йә ирекле өҫтәмә) яҡтарҙың ризалығы кәрәклеген билдәләй ала.

Криптовалюталар технологияһы селтәрҙәге эш-ғәмәлдәренең дөрөҫлөгө гарантияланған һәм сит операцияларҙың хаҡ булыуын раҫлай алған ышаныҡлы узелдың булмауына нигеҙләнә. Тәү башлап был мәсьәлә «Биткойн» системаһында операциялар тарихы реестрына үҙгәрештәр индереүҙе ҡатмарлаштырыу иҫәбенә хәл ителә. Мәғлүмәттәрҙе һаҡлау өсөн транзакциялар блоктарға берләшә, уларҙан өҙлөкһөҙ сынйыр (блокчейн) хасил була. Өҙлөкһөҙлөк нумерация менән генә түгел, ағымдағы блокҡа элгәрге блоктың хеш-суммаһын индереү менән дә тәьмин ителә, шул сәбәпле бөтә элгәрге блоктарҙағы хештарҙы үҙгәртмәй тороп, блоктағы мәғлүмәтте үҙгәртеп булмай. Бөтә хештар билдәле талаптарға яуап бирә, был талаптарҙы үтәү күп ваҡыт талап итә йә бик ҡиммәткә төшә. Иң оҙон сынйыр ғына дөрөҫ тип һанала. Төрлө криптовалюталарҙа сираттағы блокты төҙөү хоҡуғына билдәле бер эште башҡарған (Proof-of-work), иҫәбендә күпмелер аҡсаһы булған (Proof-of-stake), ниндәйҙер ресурстарҙы биргән (Proof-of-space) кеше генә эйә була, йәки тикшереүе еңел, башҡарыуы йә ялған күсермәһен эшләүе ауыр булған башҡа берәй процедура нигеҙ итеп алына.

Ҡағиҙә булараҡ, эшкәртмәселәр криптовалюталарҙа дөйөм эмиссия күләменең юғарғы сиген билдәләй. Әммә ҡайһы бер криптовалюталарҙа, мәҫәлән, , Novacoin, Sifcoin һәм башҡаларҙа, дөйөм эмиссия күләменең нығытылған юғарғы сиге юҡ, һәм эмиссия ла, демиссия ла (һәр транзакцияла билдәле бер сумманы мотлаҡ юҡ итеү юлы менән) мөмкин.

Криптовалюталарҙың күбеһе псевдоним ҡулланыуҙы тәьмин итә — бөтә адрестар араһында бөтә транзакциялар асыҡ, әммә адрестар хужалары тураһында мәғлүмәт юҡ. Әммә өҫтәмә мәғлүмәт билдәле булһа, хужаның да шәхесе асыҡлана ала. ZeroCash’та псевдоним алыу мөмкинлеген анонимлыҡҡа алмаштырып була.

## Тарихы
Конфиденциаль түләүҙәр өсөн криптография 1990 йылда Дэвид Чомдың  системаһында ҡулланыла башлай, уның компанияһы 1998 йылда банкротлана. Был түләү системаһы үҙәкләштерелгән була. 

«Криптовалюта» термины тәүләп «Биткойн» түләү системаһы барлыҡҡа килгәс ҡулланыла башлай. Был системаны 2009 йылда Сатоси Накамото тигән кешеме, кешеләр төркөмөмө эшләй. Артабан уның форктары (тармаҡтары) барлыҡҡа килә: Namecoin (.bit домен зонаһы эсендә теркәлеү өсөн үҙәкләштерелмәгән DNS), Litecoin (scrypt хешлауын ҡуллана), PPCoin (proof-of-work/proof-of-stake ҡатнаш механизмын ҡуллана, эмиссия күләменең юғарғы сиге ҡуйылмаған), Novacoin (PPCoin'ға оҡшаш, әммә scrypt ҡуллана) һәм башҡалар. 

2013 йылдың июленә тиклем бөтә криптовалюталарҙың программа тәьминәте (Ripple’нан тыш) «Биткойн» системаһының асыҡ сығанаҡ кодына нигеҙләнә. 2013 йылдың июленән криптовалютанан тыш башҡа төрлө инфраструктуралар (биржа сауҙаһы, магазиндар, мессенджерҙар һ.б.) менән дә эш иткән платформалар барлыҡҡа килә. Бындай криптоплатформалар: BitShares, Mastercoin, Nxt һ. б..

### Альткойндар
**Альткойн** () тип Биткойндан һуң барлыҡҡа килгән бөтә криптовалюталар атап йөрөтөлә.

Беренсе альткоиндар 2011 йылда барлыҡҡа килә: Litecoin һәм Namecoin. Уларҙы эшләүселәр Биткойнға хас күп кенә проблемаларҙы хәл итергә (мәҫәлән, Litecoin ҙур тиҙлекле транзакцияларға эйә) йә блокчейн технологияһын башҡа өлкәләрҙә ҡулланырға тырыша (Namecoin альтернатив тамыр DNS-серверҙары төҙөү өсөн эшләнә).

Күп альткойндар Биткойнға оҡшаш, Биткойндыҡы кеүек үк ҡорамалдар менән эшләтелә. 

2015 йылға ҡарата 400-ләп альткойн «үле» була, уларҙың хаҡы нуль кимәлендә ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Фридрих фон Хайек, Denationalisation of Money: An Analysis of the Theory and Practice of Concurrent Currencies. — London: Institute of Economic Affairs, 1976.
* 
* *Кирилл Сарханянц, Ольга Шестопал, Роман Рожков* Много денег из ничего // Газета «Коммерсантъ», № 102/П (5133), 17.06.2013
* Криптовалюты  // Mercatus Center, George Mason University (перевод на русский), 1 июля 2014 (англ)

## Һылтанмалар

* Мир братьев-коинов Чем отличаются друг от друга разные криптовалюты: обзор «Ленты.ру», 18 декабря 2013
* Что такое криптовалюта . Ф.Томлинсон 6 февраля 2013 года (перевод Crypto Currency / The Age of Stupidity, 29 November 2012)
* Wary of Bitcoin? A guide to some other cryptocurrencies // Ars Technica, Wired, MAY 11, 2013