open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тәңкә ҡанатлылар

**Тәңкә ҡанатлылар**, йәки **күбәләктәр**, *көйәләр* ( от , эйәлек килеш  — тәңкә һәм  — ҡанат) — бөжәктәр отряды, айырылып торған үҙенсәлектәренән — алғы һәм артҡы ҡанаттарында ҡуйы хитин «тәңкәләр»(яҫмаҡ төктәр)) булыуын билдәләргә мѳмкин. Күпселек төрҙәренә һура торған томшоҡтар хас. Ҡанаттарының рәүеше һәм ҙурлығы төрлөсә: 2 мм-ҙан 30 см-ға тиклем.

Тулы әүерелеү осоронда ошондай стадиялар: күкәй, ҡарышлауыҡ, ҡурсаҡ һәм имаго. Ҡарышлауыҡ селәүсен һынлыраҡ, ҡорһағында ҡыҫҡа тәпәйҙәр, ҡаты башлы, ауыҙы кимереүгә яраҡлашҡан, ебәк сығара торған парлы биҙе була, уның бүлентеләре һауала ебәккә әүерелә.

Тәңкә ҡанатлыларҙың һөлдәләре юр осоронан осрай, хәҙерге заманда бөжәктәр төрҙәре араһында иң киң таралғандар — отрядта 157 000 төрҙән артығыраҡ. Антарктиданан башҡа континенттарҙа осрай.

Энтомология тәңкә ҡанатлыларҙы өйрәнгән фән **лепидоптерология** тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
*
Башҡорт иле (интернет-сайт)

**Башҡорт иле (интернет-сайт)** — тулыһынса башҡорт телендә алып барылған мәғлүмәт интернет сайты. Адресы http://bashkortile-top/

Ораны: «Башҡортостан - Башҡорт иле, башҡорт теле - телде һаҡлау - илде һаҡлау».
The Beatles

**The Beatles** (ХАФӘ: ; ансамблдең ағзаларын айырым алғанда «битл» тип атайҙар, шулай уҡ «һоҡланғыс дүртекәй» тип тә йөрөтәләр ()) — Ливерпулдән Британия рок-төркөмө, 1960 йылда барлыҡҡа килгән, уйнаусылары: Джон Леннон, Пол Маккартни, Джордж Һаррисон, Ринго Старр. Шулай уҡ төрлө ваҡытта төркөмдә Пит Бест, Стюарт Сатклифф һәм Джимми Никол ҡатнашҡан. Күпселек композициялары Джон Леннон һәм Пол Маккартни тарафынан ижад ителгән, авторҙар тип уларҙың исеме атала.

1950-се йылдарҙағы Америка рок-н-ролл классиктарына оҡшарға тырышыуҙан башлап, The Beatles үҙ стилдәрен һәм моңон таба. The Beatles рок-музыкаға ныҡ йоғонто яһай һәм белгестәр тарафынан ижад яғынан да, коммерция яғынан да XX быуаттың уңышлы төркөмө тип һанала. Танылған күп рок-музыканттар the Beatles йырҙары шауҡымында ижад итә башлауҙарын әйтә тора. 1963 йылда «Please Please Me / Ask Me Why» синглын сығарып, бар донъяла танылыу яулайҙар, битломания барлыҡҡа килә. Был дүртәү АҠШ чарттарында беренсе урындарға күтәрелеп, пластинкалары иҫ киткес тиҙлек менән тарала, улар Британия төркөмдәре араһында беренсе булып шундай шөһрәт яулай. Төркөмдөң музыканттары менән уларҙың продюсерҙары, тауыш режиссерҙары Джордж Мартин тауыш яҙыу буйынса новаторлыҡ күрһәтә; төрлө стилдәрҙе: симфоник һәм психоделик музыканы ҡушып уйнау; шулай уҡ видеоклиптар төшөрөү — улар башланғысы.

Rolling Stone 500 тигән исемлектә беренсе урынды *Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band* альбомы биләй. Төркөм ете тапҡыр Грэмми ала. Дүртеһе лә, ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн, MBE менән бүләкләнгән. 2001 йылға бер АҠШ-та ғына ла 163 млн-дан ашыу дискылары һатылған. Был мәлгә төркөмгә бәйле һатылған дискылар һәм кассеталар бер миллиард данаға етә.

The Beatles 1970 йылда тарҡала, уға тиклем дә, 1967 йылдан Пол һәм Джон шоу-бизнеста үҙ проекттары буйынса эшләй башлаған була инде. Таралышҡас, һәр кем үҙ соло карьераһын башлай. 1980 йылда үҙ йорто янында Джон Леннон үлтерелә, 2001 йылда Джордж Һаррисон рактан вафат була. Пол Маккартни һәм Ринго Старр ижадтарын дауам итә һәм әле лә музыка яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
**Инглиз телендә**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 

**Урыҫ телендә**
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* '''Официаль сайты'''
* Beatles.ru — Официальный клуб поклонников в России
* Наиболее полная информация о пластинках The Beatles (и бывших участников), изданных в СССР и России
* Полный справочник инструментов и исполнителей, звучащий на записях Битлз 
* 
* Le Monde: Ватикан признал популярность Beatles
* Статья о музее «Beatlemania» в Гамбурге
Пруссия

[right|thumb|300px|«Көнсығышта немецтәрҙең йәшәү урындары, 800—1400» тип аталған картанын өлөшө. ([http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/shepherd/german_settlements_800_1400.jpg Ҡыҫҡартылмаған карта.])](https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BC:Image-Prussia_ethnicity.JPG)

**Пру́ссия** (Боронғо Прус теле: *Prūsa*) — Үҙәк Европала тарихи биләмә. Балтик диңгеҙенең көньяҡ-көнсығыш яр буйынында ята. Хәҙер был территория Рәсәй, Ләхстан, Литва дәүләттәренә инә. Элекке Пруссия тип аталған немец дәүләте үҙенең исемен ошо региондан ала. Һуңыраҡ был ерҙе Көнсығыш Пруссия тип йөрөтәләр.

thumb|Германия 1925 йылда — Көнсығыш Пруссия немецсә Ostpreußen тип күрһәтелгән
Ҡаҙаҡ Википедияһы

**Ҡаҙаҡ Википедияһы** — Википедияның ҡаҙаҡ телендәге бүлеге. 2002 йылдың 3 июненән эшләй.

## Тарихы
* 2007 йыл — 1000 мәҡәлә
* 2011 йыл 7 апрель — 10 000 мәҡәлә
* 2011 йыл 9 июль — 50 000 мәҡәлә
* 2011 йыл 26 октябрь — 100 000 мәҡәлә.
* 2012 йыл 6 август — 150 000 мәҡәлә.
* 2012 йыл 29 ноябрь — 200 000 мәҡәлә.
* 2013 йыл 19 август — 2 000 000 төҙәтеү.

## Логотиптар

Рәсем:Wikipedia-logo-v2-kk.png|бүлек логотибы
Рәсем:Kazakh Wiki-logo-100000.png|100 000 мәҡәлә
Рәсем:Kazakh Wiki-logo-TWC.png|
Рәсем:Kazakh Wiki-logo-200000.png|200 000 мәҡәлә


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Википедия
* Ҡаҙаҡ теле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Дэвид Мицкевич

**Дэвид Мицкевич** (30 апрель 1960 йыл) — Саентология сиркәүе лидеры. Титулы — Дини Технология Үҙәге (ДТҮ) председателе.

## Тышҡы һылтанмалар
* Дини Технология Үҙәгенең сайты
Прустар

**Пруста́р** (греч. Βορουσκοί, лат. Borusci) — урта быуаттарҙа йәшәгән халыҡ. Улар IX—XVIII быуаттарҙа хәҙерге Рәсәйҙең Калининград өлкәһендә, Литваның Клайпед өйәҙенендә һәм Ләхстандың Вармин-Мазур воеводствоһында ғүмер иткәндәр.

## Һылтанмалар
* Нәфис фильм «Геркус Мантас»
Хатидзё утрауы

200px|thumb|Хатидзё утрауы
**Хатидзё** утрауы () — Японияла урынлашҡан утрау; Токио махсус районынан 287 км көньяҡтараҡ Филиппин диңгеҙендә урынлашҡан Япония утрауҙарының вулкан утрауы. Был Идзу архипелагы төркөмөндәге ете утрауҙың иң көньяҡтағыһы һәм айырым урынлашҡаны.

Мицунэ утруҙары берекмәһенең үҙәге, Наканого, Каситатэ, и Окаго кеүек башҡа берекмәләр Токио Метрополисындағы Хатидзё 
ҡалаһының административ өлөшө булып тора. 2009 йылда 8363 кеше йәшәгән. Шулай уҡ, Хатидзё утрауы Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы эсендә урынлашҡан.

## Геология
Хатидзё утрауы вулкандан бурлыҡҡа килгән утрау, оҙонлоғо 14,5 км, иң киң урыны 8 км. Утрау ике һүнгән вулкандан барлыҡҡа килгән.
Хигаси-яма ( 東山 ), шулай уҡ Михара-яма ( 三原山 ) вулканының бейеклеге 701 м (2300 фут) беҙҙең эраға тиклем 100.000 йылдан беҙҙең эраның 1700 йылдарына тиклем әүҙем булған.
Ниси-яма ( 西山 ), шулай уҡ Хатидзё-Фудзи ( 八丈富士 ) вулканы утрауҙағы иң бейек нөктә һәм Идзу утрауҙарындағы иң бейек түбә булып тора. Уның бейеклеге 854 метр (2802 фут).

## Һылтанмалар

* Entry at Oceandots.com 
* Hachijo Town
Прус теле

**Прус теле́** — прустар һөйләшкән үле тел. Шулай уҡ *боронғо прус тел*е (, ) тип атала.
Умартасы (фильм)

**Умартасы** () — 1925 йылғы өнһөҙ һәм төҫһөҙ фильм. Джин Страттон-Портерҙың шул уҡ исемдәге романынан. Юғалған тип иҫәпләнә (трейлеры ғына тороп ҡалған).

## Сюжет
Һуғыш ветераны Джеймс Льюис Макфарлан госпиталдә ята. Ул ғүмеренең һанаулы ғына ваҡыттары ҡалғанын белеп, госпиталдән ҡаса һәм бер ҡарт умартасының умарталығында тороп ҡала. Ҡарт тиҙҙән вафат була, умарталығын Макфарланға мираҫ итеп ҡалдыра. Шулай бер ваҡыт ул бер ҡыҙҙы ҡотҡара. Ҡыҙыҡай никахһыҙ ауырға ҡалған була, ғәрлегенән ул һыуға батып үлергә теләй. Макфарлан уға өйләнә. Әммә туйҙан һуң ҡыҙыҡай юҡҡа сыға.

Аҙағыраҡ ул күршеләш йәшәүсе Маргарет Камерон менән таныша, уның ярҙамы менән яраларын сәләмәтләндерә. Көтмәгәндә Макфарлан ҡатынының малай табыуы тураһында һөйөнсө ала. Ул больницаға килә. Әммә ул бүләк итеп бирелгән туй балдағын кейеп алған бөтөнләй икенсе ҡыҙға тап була. Серле ҡыҙыҡай үлеменән һуң сер сиселә. Баҡһаң, Макфарлан мисс Камерондың ҡыҙы Моллиға өйләнгән икән. Ул ауырлы апаһы Лоллиҙың репутацияһын һаҡлау маҡсатында, үҙен апаһы Лолли итеп күрһәткән булған. Һөҙөмтәлә, Макфарлан Моллиға ғашиҡ була һәм уға икенсегә өйләнә. Быныһында ысынбарлыҡта.

## Ролдәрҙә
* Роберт Фрезер — *Джеймс Льюис Макфарлан*
* Джозеф Свикард — *умартасы Майкл Уортингтон*
* Марта Мэттокс — *Маргарет Камерон*
* Клара Боу — *Лолли Камерон*
* Элис Миллс — *Молли Камерон*

## Һылтанмалар
* Рецензия на фильм
Умартасы (мәғәнәләр)

**Умартасы:**

* **Умартасы** — умартасылыҡ менән шөғөлләнеүсе кеше
* **Умартасы** — Украина президенты Виктор Ющенконың халыҡ таҡҡан ҡушаматы
* **[[Умартасы (фильм)|Умартасы]]** — 1925 йылда төшөрөлгән фильм
Башҡортостан (радио)

**Башҡортостан радиоһы, Рәсәй-Башҡортостан радиоһы** — «Башҡортостан» Бөтә Рәсәй дәүләт телеведение һәм радио кампанияһы ҡарамағындағы радиоканал. 1927 йылдың 7 ноябренән башлап эфирға сыға. Тапшырыуҙар һәр ваҡыт «Өфө һөйләй» тигән һүҙҙәр менән башлана, башҡорт һәм урыҫ телендә алып барыла. Эш көндәрендә 200 минут, шәмбе 150 минут, ял көнөндә 210 минут дауамында бара. Радиотапшырыуҙар 68,24 МГц үтә ҡыҫҡа тулҡындарҙа һәм республиканың радио селтәре аша алып барыла. Программалар ижтимағи-сәйәсәт, иғтисад, социаль, мәҙәни-ағартыу мәсьәләләренә ҡағыла. Радиотапшырыуҙарҙы Башҡортостан Республикаһында һәм күрше төбәктәрҙең сиктәш райондарында тыңлайҙар.

## Тарихы

## Тапшырыуҙар

### Ғәмәлдәге тапшырыуҙар
**Башҡорт телендә**
* Республика иртәһе
* Майҙан
* Кесәрткән
* Шәжәрә
**Урыҫ телендә**
* Иҙел һәм Урал араһында (Между Волгой и Уралом)

### Элекке тапшырыуҙар
Брянцева Людмила Ивановна фольклорсы, филология фәндәре кандидаты фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай. Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы. «Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының (2006) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы. 1997—2006 йылдарҙа Рәсәй халыҡтары фольклоры буйынса йыйынтыҡ әҙерләүҙә әүҙем эшләгән яуаплы мөхәррир була. «Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты.

## Етәкселәр

### Әлеге ваҡытта эшләгәндәр
* Алсынбаев Нияз Зәбих улы — «Майҙан» — аналитик программа, «Кесәрткән» — радиофельетондар, «Шәжәрә» — тарихи тапшырыуҙарҙы алып барыусы. Башҡорт дәүләт педогогика университетының ингили тарихы факультетытын тамамлаған. 1989 йылдан журналист булып эшләй. Ике китап авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре.

* Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы — Башҡортостан студияһының программалырын алып барыусы диктор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Шәйхзада Бабич исемле республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты. «Тамыр» исемле балалар өсөн телетапшырыуҙа оҙаҡ йылдар алып барған. Унда уйнаған роле аша халыҡ ярытыуын яулаған һәм «Тыр-тыр ағайыбыҙ» ҡушаматы йәбешеп ҡалған.

* *Һәм башҡалар- яҙылып бөтмәгән.*

### Элек эшләнгәндәр
* *Яҙыла башламаған*

## Иҫкәрмәләр
Том Круз

thumb|right|240px|<center> Голливуд «Дан аллеяһы»нда Том Круз йондоҙо</center>

**Том Круз** (, тулы исеме **Томас Круз Мэйпотер IV** (, 3 июль 1962 йыл,Сиракьюс (Нью-Йорк), Нью-Йорк штаты) — АҠШ актёры, режиссёр, продюсер, сценарист.

## Фильмография
* Операция "Валькирия"
Көнигсберг

thumb|Көнигсберг 1870 йылдағы картала

**Кө́нигсберг** (, ) — Калининград ҡалаһынын элекке исеме.

## Һылтанмалар
* Нәфис фильм «Ганс Клосс. Ставка больше, чем смерть»
* Нәфис фильм «Геркус Мантас»
* Документаль фильм «Путешествие в Кёнигсберг.1937 год»
Ғәмәли Мәғариф

**Ғәмәли́ Мәғари́ф** - Рон Хаббард асҡан уҡытыу технологияһын таратыу өсөн нигеҙләнгән ойошма. Штаб квартираһы АҠШла Миссури штатының Сент-Луис ҡалаһында урынлашҡан. Был ойошма 1972 йылда барлыҡҡа килә һәм Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы менән идара ителә. Донъяла 760 филиал 100 мең уҡытыу өлкәһендә эшләгәндәргә һәм 28 миллион студенттарға файҙа килтерә.

## Уҡытыу технологияһы
Рон Хаббард уҡытыу технологияһында һүҙлек, демонабор (ваҡ нәмәләр), пластилин ҙур күләмдә ҡулланыла. Студент экзаменды яҡшы бирмәйенсә алға бармай.

Рон Хаббард буйынса кеше һүҙ аңламағандан һуң өйрәнгән өлкәнән алыҫайа һәм аҙаҡ шул өлкәгә ҡаршы берәй нәмә эшләй.

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Рәсми сайт 
* http://www.apscis.ru/  
* http://www.avatara.su/projects/pro  
* http://www.able.org.ru/probras/  

## Иҫкәрмәләр
Тормошто һәм мәғарифты яҡшыртыу Ассоциацияһы

**Тормошто́ һәм Мәғарифты́ Яҡшырты́у Ассоциа́цияһы** () - табыш өсөн сауҙа итмәгән ойошма. Штаб-квартираһы Лос-Анджелес ҡалаһында урынлашҡан. Кешеләрҙең һәйбәтерәк киләсәге булһын өсөн Саентология Сиркәүе 1988 йылда был ассоциацияны барлыҡҡа килтерә.

## Йүнәлештәре
* Ғәмәли Мәғариф - Рон Хаббардтың уҡытыу технологияһында нигеҙләнгән белем биреү программалар 
* Криминон - енәйәт эшләүселәрҙе дөрөҫ юлға баҫтырыусы эшмәкәрлек
* Нарконон - наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырыу өсөн ойошма
* Бәхеткә юл - йәмғиәттең әхләҡ кимәлен күтәреү өсөн фонд

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Трутовка

**Трутовка** — йомортҡа һалыусы эшсе ҡорт.

Билдәле булыуынса, эшсе ҡорттар енси органдары үҫешеп етмәгән инә ҡорттар. Улар ҙа йомортҡа һалыуға һәләтле. Ҡайһы саҡ улар аталанмаған йомортҡа һала башлай, һәм унан гел әре ҡорттар үрсей. Бындай хәл оҙаҡ ваҡыт инәһеҙ ҡалған йәки ҡарт инәле күстәрҙә күҙәтелә.

Тышҡы ҡиәфәтенән трутовкаларҙы эшсе ҡорттарҙан ацрып булмай. Эске ағзалары иһә айырыла: йомортҡалар барлыҡҡа килеүсе күкәй көпшәләре 12-гә барып етергә мөмкин. 

Трутовкалар йомортҡаны дөрөҫ һалмай, ҡайһы саҡта бер күҙәнәккә бер нисә йомортҡа һала, ә ҡайһы күҙәнәктәрҙе һалмай уҙып китәләр. Ҡайһы бер осраҡтарҙа умарталағы ҡорттар, трутовкаларға инә ҡортҡа ҡараған һымаҡ ҡарай башлайҙар.

Трутовкаларҙың барлыҡҡа килеүе умартала инә ҡорттоң кәрәклеген иҫкәртә. Трутовкалар барлыҡҡа килгән ғаиләгә яңы бәләкәс күс өҫтәү тәҡдим ителә. Һәм ҡорттар был ғаиләләге трутовкаларҙы юҡҡа сығара.
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды

**Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды** () — Бал ҡорттарын ҡырылып бөтөүгә юл ҡуймау, тирә-яҡ мөхиттең балансын һаҡлау маҡсатында төҙөлгән йәмғиәт хәйриә ойошмаһы.

## Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фондының төп бурыстары
* Умартасы һөнәрен һәм умартасылыҡты популярлаштырыу

* Умартасылыҡ өлкәһендәге мониторингты ҡеүәтләү
* Умартасылыҡтың юҡҡа сыға барыуы тураһындағы тикшеренеү лабороториялары менән үҙ-ара бәйләнешлек итеү
* Умартасылыҡ өлкәһендәге асыштарҙы һәм профилле ғилми тикшеренеүҙәрҙе ҡеүәтләү һәм матди яҡтан ярҙам итеү
* Сәләмәт бал ҡорттарын һаҡлауға булышлыҡ итеү һәм төрлө саралар үткәреү
* Бал ҡорттарын һаҡлап ҡалыуға киң йәмғиәтселекте йәлеп итеү
Фондтың эшмәкәрлеге WSBF e.V. фондында ағза булып тороусыларҙың иғәнәләре иҫәбенә һәм айырым шәхестәрҙән, ойошмаларҙан килгән ярҙам хәйриәһе средствоһы иҫәбенә башҡарыла.

## Эшмәкәрлеге
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды эшмәкәрлеге даирәһендә түбәндәгеләрҙе тормошҡа ашыра:

* Конкурстар проекты- WSBF e.V.гранттарын ҡеүәтләй һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙе финанслай. Умартасылыҡ өлкәһендәге һәләтле ғалимдәрға гранттар бүлеү һәм конкурс буйынса һайлап алынған тикшеренеү проекттарын ҡеүәтләй.
* «Агрофраншиза» проекты — умарталыҡтарҙағы шәхси эштәрҙе ойоштороуҙағы аҙымлы план. Проект умартасылыҡты тергеҙеү, Рәсәйҙә умартасылыҡ аҙыҡтарын хәүефһеҙләндереү ысулдарын ғәмәлләштереүгә йүнәлтелгән
* Умартасыларға ярҙамлашыу хеҙмәте — был проект умартасыларға һәр яҡлап ярҙам итеү, адреслы ветеренар лабороторияларын булдырыу, бал ҡорто ауырыуҙары, ҡоротҡостар һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт еткереү
* WSBF e.V. 14 сентябрь хәрәкәттең барлыҡҡа килеүе — Бөтә Донъя бал ҡорттарын һаҡлау көнө — үҙәгендә тора 

## Волонтерҙар хәрәкәте

2010 йылдарҙа Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды волонтерҙары Рәсәйҙә бер нисә акция ғәмәлләштерҙе, иң мәғәнәлеһе « Бал ҡортона ярҙам ит- баллы үҫемлектәр сәс» булды, уның һөҙөмтәһендә Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында бал биреүсе ағастар менән баҡсалар һәм аллеялар ултыртылды. «Бал ҡорто тормошо — ваҡ-төйәк әйбер түгел» акцияһы фондҡа маҡсатлы иғәнәләр йыйыуға булышлыҡ итте.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт WSBF e.V. — www.save-bee.com 
* WSBF e.V. на YouTube — http://www.youtube.com/user/savebeefund
* WSBF e.V. в Twitter — http://twitter.com/savebeefund_ru
Германия ерҙәре

**Ер** () — Германияның субъекты. Рәсәйҙә *республика*, *өлкә*, *край* һүҙҙәренә яраша. «Ер» һүҙенең ғәҙәттәге мәғәнәләренән айырма булһын өсөн **Федера́ль Ер** () тип йыш әйтелә.

Өс Ер «ирекле дәүләт» (Бавария, Саксония, Тюрингия) исемен йөрөтә, ләкин был субъекттар махсус хоҡуҡтарға эйә түгел.

## Хәҙерге ерҙәр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Werner Künzel/Werner Rellecke: *Geschichte der deutschen Länder*; Münster 2005, ISBN 3-402-03416-6
* Hans Geog Wehling: Die deutschen Länder. Geschichte, Politik, Wirtschaft; 2004, ISBN 3-531-43229-X
* Sven Leunig: Die Regierungssysteme der deutschen Länder, 2007, 3825228444
Бал ҡорто геральдикала

**Бал ҡорто**н (*[[Apidae]]*) өс йөҙҙән артыҡ гербта осратырға мөмкин. Улар төрлө мәғәнәгә эйә. Мәҫәлән: эш һөйөүсәнлек. һәм күндәмлек. Шулай уҡ, умартасылыҡ менән бәйлелеген, ошо ерлектә умартасылыҡ менән шөғөлләнеүҙәрен, умартасылыҡтың үҫешкәнлеген дә аңлатырға мөмкин. Бал ҡорто, белеүебеҙсә, үҙенә ҡышҡылыҡҡа бол итеп, бал йыя. Был иҡтисадты һаҡсыллыҡты кәүҙәләндерә. Ошо мәғәнәлә банкылар алтаҡталарында төшөрөлгән.

## Гербтарҙағы бал ҡорттары

Рәсем:C o a Urbano VIII.svg| Урбан VIII Рим папаһы
Рәсем:Blason Jean-Jacques Régis de Cambacérès, duc de Parmes.svg|Канцлер Камбасерес
Рәсем:Zernov 1-122.png| Зерновтар гербы
Рәсем:Kosodawlew 1-67.png| Козодавлевтар гербы 
Рәсем:RU COA Bihele 13-121.png Бихеле гербы
Рәсем:POL COA Pracotwór.svg| Працотвор гербы
Рәсем:Coat of Arms of Tambov (2008).svg| Тамбов ҡалаһы
Рәсем:Coat of Arms of Rybnoye (Ryazan obl).png| Рыбное ҡалаһы
Рәсем:Coat of Arms of Osa (Perm krai) (2008).jpg|Герб Оса ҡалаһы
Рәсем:DEU Högersdorf COA.svg| Хёгерсдорф ҡалаһы (ГФР)
Рәсем:COA Simferopol.svg| Симферополь гербы
Рәсем:Dzhankoy-arms.jpg| Джанкой ҡалаһы (Крым)
Рәсем:Blason Réunion DOM.svg|Реюньон гербы
Рәсем:DEU Honigsee COA.svg| Хонигзее гербы (ФРГ)
Рәсем:Wappen-Mainz-Bienen.jpg| Mainzer Rad (1440–1811) гербы
Рәсем:Wappen Bremen 1811.svg| Наполеон ваҡытындағы Бремен гербы (1811–1813)
Рәсем:DEU Ebeleben COA.png| Эбелебен ҡалаһы гербы (ФРГ)
Рәсем:Alvesta vapen.svg|Alvesta Municipality (Швеция) коммунаһы гербы
Рәсем:Arms of the City of Manchester.svg| Манчестер гербы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *Fox-Davies A. C.* A Complete Guide to Heraldry. — New York: Dodge Pub. Co., 1909.
* David Engels/Carla Nicolaye (Hgg.), Ille operum custos. Kulturgeschichtliche Beiträge zur antiken Bienensymbolik und ihrer Rezeption, Hildesheim 2008 (Olms-Verlag, Spudasmata-Reihe Bd. 118).
* *Фоли Дж.* Энциклопедия знаков и символов. М., 1997
* *Хоул К.* Энциклопедия примет и суеверий. М., 1998
* *Шейнина Е. Я.* Энциклопедия символов. М., 2001
* Энциклопедия символов, знаков, эмблем. М., 1999

## Һылтанмалар
* Zur Homepage des Forschungsprojekts ''Ille operum custos. Kulturgeschichtliche Beiträge zur antiken Bienensymbolik und ihrer Rezeption''
Сафакүл районы

**Сафакүл районы** — Ҡурған өлкәһенең административ-биләмә берәмеге.

Административ үҙәге — Сафакүл ауылы.

## Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Силәбе өлкәһе һәм дә Ҡурған өлкәһенең Щучье һәм Әлмән райондары менән сикләшә. Эре һыу ятҡылыҡтары: Туҡмаҡты, Сульфатлы (Шәмелә), Күктөбөҙ, Олобаш. Районда берҙән бер йылға — Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)

## Тарихы
Революцияға ҡәҙәре район биләмәһе Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙенә ҡараған. Ҡараһыу, Һарт-Ҡалмаҡ, Сухобор улустары булған. 1919—1922 йылдарҙа Башҡортостан Автономиялы Республикаһының Ялан кантонына кергән (күрше Әлмән районы менән бергә). Үҙәге Тәңрекүл ауылы булған.

ВЦИК-тың 1923 йылдың 3 ноябрь һәм 12 ноябрь ҡарарҙары нигеҙендә Урал өлкәһенең Силәбе округындағы Һарт-Ҡалмаҡ районы булып тергеҙелә.

Уралоблисполкомдың 1924 йылдың 7 апрель ҡарары менән Һарт-Ҡалмаҡ районы Ялан районы тип үҙгәртелә, үҙәге Мартин ауылына күсерелә.

Уралоблисполкомдың 1926 йылдағы 15 сентябрендәге ҡарары менән район үҙәге Сафакүл ауылына күсерелә.

ВЦИК-тың 1930 йылдың 20 апрелендәге ҡарары менән Ялан кантоны бөтөрөлә. Уның ҙур өлөшө яңы барлыҡҡа килгән Ялан-Ҡатай районына беркетелә. 1934 йылда яңы төҙөлгән Силәбе өлкәһе биләмәһенә керетелә һәм РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары менән 1940 йылдың 12-17 декабрендә Ялан-Ҡатай районы бөтөрөлә. Ерҙәре Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүлеп бирелә.

1943 йылдан — Ҡурған өлкәһе биләмәһендә. 1963 йылдың 1 февралендә район бөтөрөлә. Биләмә Щучье районына ҡушыла. 1965 йылдың 12 ғинуары яңынан тергеҙелә.

## Халҡы

Районда 15 678 кеше иҫәпләнә. Күп милләтле район. Халыҡтың иң күп өлөшөн башҡорттар тәшкил итә. Шулай уҡ татарҙар, урыҫтар, ҡаҙаҡтар, немецтар, молдавандар, украиндар ҙа бар. Башҡорт (шулай уҡ ҡайбер ауылдарҙа урыҫтар ҙа бар) ауылдары: Сөләймән, Һарт-Әбдрәш, Оло Солтан, Субботин, Ҡалмаҡ-Әбдрәш, Абултай, Баҡай, Аҙналы, Бикбирҙе, Бормат, Мырҙабай, Баязит һәм башҡалар. Башҡорт-татар ауылдары: Сафакүл, Һөлөклө, Атйетәр, Мансур, Ҡубаҡай, Ҡараһыу. Бер нисә урыҫ ауылы ла бар: Покровка, Киреевка. Элек немец ауылдары ла булған: Блюменталь, Зеньково, Мавлютовка, Япаҡ.

## Муниципаль ҡоролошо
Район составына 13 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) керә, улар 33  ауылда йәшәйҙәр:

## Иҡтисады
Районда нигеҙҙә ауыл хужалығы продукцияһы етештерелә. Район иҡтисадына мөһим өлөш индереүсе предприятиелар «Зауралье» һәм «Сафакүл» АКХ-лары, улар иген игеү һәм һыйыр малы менән махсуслашҡан. Райондың алдынғы төҙөлөш предприятиеһы «Ритм»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте Курганской областной Думы 
* Первый сайт Сафакулевского района
* Официальный сайт Администрации района 
* Общественная Интернет программа Сафакулевского района «Общенародные идеи»
Әлмән районы

**Әлмән районы** () — Ҡурған өлкәһендәге муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Әлмән ауылы.

## Географияһы

Район Ҡурған өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Силәбе өлкәһе һәм өлкәнең Сафакүл, Щучье, Шумиха, Мишкә, Ҡуртамыш һәм Целинный райондары менән сиктәш.

## Тарихы
Революциянан һуң район территорияһы Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына инә, ә 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, буласаҡ район биләмәләре Ялан-Ҡатай районына , ә 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Ялан-Ҡатай районы Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүленә. 1943 йылда был райондар Ҡурған өлкәһе составында була. 1963 йылда Әлмән районы бөтөрөлөп, 1965 йылда яңынан тергеҙелә.

## Халҡы

; Милли составы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы районда башлыса урыҫтар (40 %), башҡорттар (32,8 %), татарҙар (23,4 %) йәшәй.

Район искен татарҙары төркөмөнөң тығыҙ йәшәгән ере. Улар нигеҙлегән ауылдар: Әлмән, Иванков (Аманкүл), Өскүл, Тоҙауыл, Вишняк (Сейәле), Алакүл ауылдарында көн күрә. Башҡорт ауылдарының иң эреләре: Тәңрекүл, Юламан, Асҡар, Зәйнәкәй (Зәйнеғәбдин), Мир (Ҡатай), Убалы, Шәрип, Искәндәр, Ҡаҙаҡҡол, Подъяс (Бүҙаяҙ), Байғәнә, Бохар (Айыу аулы), Поляна (Иҫке Юламан) һәм башҡа кесерәк ауылдар. Башҡорт Республикаһының Ялан кантоны булған саҡта Тәңрекүл (Тарғул) кантон үҙәге булып торған.

Көньяҡ-көнбайыш яғында бер нисә урыҫ ауылы ултырған: Парамон, Рыбное, Чистое. Шулай уҡ ҡайһы бер ауылдарҙа ҡаҙаҡтар (Мир һәм Ягодное) һәм сыуаштар (Аҫҡар) күпләп йәшәйҙәр.

## Административ-территориаль ҡоролошо
Район составына 12 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) керә, улар 33&nbsp;ауылды берләштерә:



## Иҡтисады

Район иҡтисады ауыл хужалығы аҙыҡ-түләге бәйле. Район иҡтисадына иң ҙур өлөш индереүсе предприятие булып Юламан ауылындағы «Зауралский» ауыл хужалығы коперативы тора. Ул иген культуралары игеүгә һәм һыйыр малдары үрсетеүгә ҡулайлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Манатов Шәриф Әхмәтйән улы — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһын нигеҙләшеүселәрҙең береһе.
* Таған Ғәлимйән Ғирфан улы —  Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре докторы.
* Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы — башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе.
* Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы —  Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы —  Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт хөкүмәте ағзаһы.
* Зарипов Хөсәйен Ғабдурахман улы — Дан орденының тулы кавалеры.
* Ғатауллин Ғәйнетдин Зәйнетдин улы — татар шағиры.
* Дарбаев Курман Ергали улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт Альменевского района 
* Район на сайте Курганской областной Думы
Рыцарь Ордендары

thumb|Тамплиер орденының тәреһе
**Ры́царь О́рдены** - урта быуаттарҙан башлап барлыҡҡа килгән рыцарьҙарҙын ойошмаһы. Католик динен таратыу һәм яҡлау маҡсаты менән ойошторолғандар.

## Ордендың төҙөлөшө
Ордендарҙа иерархия төҙөлөшө булған. Орден менән бөйөк магистр (гроссмейстер) етәкселек иткән. Уны папа раҫлаған.

## Ордендарҙың исемлеге
Йәйәләрҙә барлыҡҡа килгән йыл.
* Госпитальерҙар (1080)
* Ливон ордены
* Тамплиерҙар (1118 тирәһе)
* Тевтон ордены (1190)

## Һылтанмалар
* Нәфис фильм "Александр Невский" 
* Нәфис фильм "Геркус Мантас" 
* Нәфис фильм "Тайна ордена"
Веймар

**Ве́ймар** () — Германиялағы ҡала. Тюрингия Ерендә урынлашҡан.
Бәшәләй һөйәге

**Бәшәләй һөйәге** (, ) — аяҡ башының үксә менән бармаҡтар араһы өлөшө, биш көпшәле һөйәктән тора.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
* Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
Веймар республикаһы

**Ве́ймар Респу́бликаһы** (, *Deutsches Reich* ) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман «Германия Дәүләте» () тип атала.

thumb|Веймар конституцияһы
Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.

thumb|Германия Веймар ваҡытында

thumb|Германия 1925 йылда

## Әҙәбиәт
* 
* *Марк Уолкер.* Наука в Веймарской Германии
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Theodor Eschenburg. (1972) «The Role of the Personality in the Crisis of the Weimar Republic: Hindenburg, Brüning, Groener, Schleicher» pages 3-50 from «Republic to Reich The Making Of The Nazi Revolution» edited by Hajo Holborn, New York: Pantheon Books.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Л. И. Гинцберг.* Ранняя история нацизма. Борьба за власть. — М.: Вече, 2004. — 380 с. — ISBN 5-9533-0320-3
Ҡабырға

**Ҡабырға** (, ) — дуға һымаҡ яҫы ҡушарлы һөйәк. Ҡабырға һөйәктәре умыртҡа менән күкрәк һөйәген тоташтырып, күкрәк ситлеген төҙөй.
Ҡалынлыҡтары 5 миллиметрҙан үтмәй тиерлек.

## Төҙөлөшө
Ҡабырға өс өлөштән тора:
* артҡы осо ҡабырғаның башынан (caput costae), муйынтыҡтан (collum costae), буй һырттан (crista colli costae) һәм түмһәләктән ғибәрәт (tuberculum costae);
* ҡабырғаның тәне (corpus costae);
* кимерсәккә күсеүсе алғы ос (cartilago costalis).
Ҡабырға тышҡы яҡтан ҡабарынҡы, эске яҡтан батынҡы була.

Ҡабырғаның өҫкө ҡыры түңәрәкләнеп тора. Ә аҫҡы ҡыры ҡыҫынҡы була.

## Ҡылыҡһырлама

Кешенең һөлдәһендә 12 ҡушарлы (пар) ҡабырға бар.
Күкрәк ситлеге 37 дана һөйәктән төҙөлгән. 12 күкрәк умыртҡаһынан, 12 ҡушарлы ҡабырға һөйәгенән һәм күкрәк һөйәгенән.

Һәр бер күкрәк умыртҡаһының ике яғынан артҡы остары (һөйәк башы) менән берәр ҡабырға тоташҡан.

Ҡабырғалар, күкрәк умыртҡаларының төп һөйәгендәге соҡорҙар эсендә боролоп, үҙҙәренең торошон үҙгәртә, бер аҙ күтәрелә һәм түбәнәйә алалар.

Өҫкө 10 ҡуш ҡабырға, һығылмалы тығыҙ кимерсәктәр ярҙамында, алғы остары менән яҫы күкрәк һөйәгенә тоташа. Ҡабырғаларҙың ике түбәнге пары ҡалғандарынан ҡыҫҡараҡ була һәм күкрәк һөйәге менән тоташмай.

Күкрәк умыртҡалары, ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәге күкрәк ситлеген төҙөй. Ҡабырғалар араһында урынлашҡан мускулдар менән бергә күкрәк ситлеге күкрәк ҡыуышлығын өҫтән, алдан, ян яҡтарҙан һәм арттан сикләп тора.

## Функциялары

* Һаҡлағыс функция: ҡабырғалар күкрәк ситлеген төҙөп, йөрәкте, үпкәләрҙе, эре ҡан тамырҙарын йәрәхәтләнеүҙән һаҡлай.
* Каркас функцияһы: күкрәк ситлеге эсендәге ағзаларҙы тейешле урында, тейешле торошта беркетеп тота.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
* Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981)
* Ребра
Муйын умыртҡалары

**Муйын умыртҡалары** (, ) — кеше умыртҡаһының муйын өлөшөндәге 7 дана һөйәк.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Умыртҡа

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
* Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
Толпар

**Толпар**
* Толпар — Толпар, осҡан ат.
* Талпар — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл, рәсми исемлектә Толпар.
* Толпар — Өфө ҡалаһының хоккей клубы.
* Толпар (журнал) — Башҡортостан йәштәренең әҙәби-нәфис, ижтимағи-сәйәси журналы, 1994 йылдан татар телендә нәшер ителә.
Бүре Ояһы

thumb|Өсөнсө рейхтың «Вольфсшанце» һәм башҡа етәкселек пункттары
thumb|right|«Вольфсшанце» хәҙерге замандағы сәйәси картаһында
**«Бүре́ Ояһы́», «Вольфсшанце»** () — Икенсе Донъя Һуғышында Адольф Һитлерҙың ставкаһы. Был етәкселек пункт Көнсығыш Пруссияла Растенбург (хәҙерге Кентшин, Ләхстан) ҡала эргәһендә урынлашҡан.

«Вольфсшанце» комплексы 1941 йылдың 21 июненән 1944 йылдың 20 ноябренә тиклем файҙаланылған. Һитлер бында 800 көндән күберәк була. Нәҡ шул урындан Советтар Союзға ҡаршы һөжүм менән идара итә.

Бөгөнгө көндә «Вольфсшанце» йыл буйы эшләгән музей.

thumb|left|upright|Иң ҙур бункерҙың емереклектәре. Түбәндәге ишек уйымы буйынса бункерҙың бейеклеген белергә була.

## Һылтанмалар
* Нәфис фильм "Операция «Валькирия»
Ҡая көмбәҙе мәсете

**Ҡая көмбәҙе**, *Ҡая өҫтөндә көмбәҙ* ( — Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра; ) — Иерусалимдә Храм тауында Нигеҙ ташы өҫтөндә, Әл-Аҡса мәсетенән йыраҡ түгел, урынлашҡан изге мәсет.
Ислам архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе. Мәсет дөрөҫ пропорциональ һыҙаттар менән төҙөлгән, эске яғы бай мозаикалы орнамент менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Пруссия (короллек)

thumb|Пруссия Короллегы 1876 йылда
**Пру́ссия Короллеғы́** () — 1701 йылдан 1918 йылға тиклем булған немец короллеғы. 1871 йылдан башлап Герман Империяһында төп дәүләт. Үҙенең исемен Пруссия тарихи регионынан алған. Баш ҡалаһы — Берлин.
Түбәнге Новгород йәмиғ мәсете

**Түбәнге Новгород йәмиғ мәсете** — Түбәнге Новгород мосолмандарының төп ғибәҙәтханаһы. 1915 йылда Ҡазан яры урамында урынлашҡан. Мәсет ҡаланың татар мәхәлләһенә ҡарай һәм 5000 кеше һыйҙыра.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
Ҡол Шәриф мәсете

**Ҡол Шәриф мәсете** () — Татарстандың һәм Ҡазандың үҙәк мәсете (2005 йылдан); Ҡазан кремле биләмәһендә урынлашҡан.
 
Мәсет Ҡазанды оккупациянан һаҡлағанда һәләк булған күренекле татар дин эшмәкәре, сәид Ҡол Шәриф исемен йөрөтә.

## Тарих
Мәсет Ҡазан ханлығы осоронда бик данлы булған. XVI быуатта Иҙел буйында фәнни һәм дини үҙәге була.

### [[Ҡол Шәриф]] - татар халҡы ҡаһарманы
Был мәсет Ҡазан ханлығының бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшсе, мәшһүр татар ҡаһарманы, шағир, дәүләт эшмәкәре, рухани, сәид Ҡол Шәриф хөрмәтенә аталған. 1552 йылдың 2 октябрендә ил менән бергә уның рухи остазы — Ҡол Шәрифтың да ғүмере өҙөлә. Ҡол Шәриф үҙенең шәкерттәре менән Йәмиғ мәсете өсөн Иван Грозный ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышып мәсет баҫҡыстарында һәләк була. Бөйөк татар батыры - Ҡол Шәриф иҫтәлегенә баш Ҡазан мәсете тип аталған. 1552 йылда, Яуыз Иван ғәскәрҙәре Ҡазан ҡалаһын яулап алғас, мәсет емерелә.

## Мәсетте тергеҙеү
1996 йылда мәсетте тергеҙеү эштәре башлана. Искәндәр Сәйфуллин һәм Айвар Саттаров проекттары нигеҙендә төҙөлә. Рәсми рәүештә 2005 йылдың 24 июнендә, Ҡазандың мең йыллығына асыла.

## Архитектураһы
Мәсеттең 8 манараһы бар. Көмбәҙ «Ҡазан бүреге» декоратив элементтары, ләлә сәскәһе (Волга буйы Болгарияһының уңдырышлылыҡ символы) менән биҙәлгән.

Бина төнөн матур яҡтыртыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Иркутск йәмиғ мәсете

**Иркутск Йәмиғ мәсете** () — Иркутскиҙа башҡорт-татар общинаһын берләштергән мосолман ғибәҙәтханаһы, Байкал мөфтиәте үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ярославль йәмиғ мәсете

**Ярославль йәмиғ мәсете** — Ярославль мосолмандары ғибәҙәтханаһы. Ярославль ҡалаһында Еңеү урамында урынлашҡан.
Мәсеттә намаҙҙар, йома намаҙы, тәрәүих уҡытыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ләлә-Тюльпан

**Ләлә-Тюльпан** — Өфө ҡалаһында урынлашҡан ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге. 1998 йылдың 7 апрелендә асылған.

Мәсеттә 300 кешелек ғибәҙәт ҡылыу залы, 200 кешелек балкон, 100 шәкерт өсөн уҡыу бүлмәләре, 60 урынлыҡ дөйөмятаҡ, ашхана һәм конференц-зал бар. Барлығы, мәсет 1000 мәхәллә кешеһенә иҫәпләнгән. Манара бейеклеге 53 м. Был күрһәткес буйынса мәсет, Ҡол Шәриф (57 м) һәм Чечня йөрәге (62 м) мәсеттәренән ҡалышып, Рәсәйҙә 3-сө урында тора.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
Пермь йәмиғ мәсете

**Пермь йәмиғ мәсете** — Пермдә беренсе мәсет, мосолман мәхәлләһе ғибәҙәтханаһы. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Мемориал мәсет

**Мемориал мәсет** — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған мосолман яугирҙар иҫелегенә төҙөлгән мәсет. Поклон тауы Еңеү паркында урынлашҡан. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Мәскәү тарихи мәсете

**Мәскәүҙәге тарихи мәсет** () — Мәскәүҙә 1823 йылда төҙөлгән  иң беренсе мәсет. Замоскворечье муниципаль округының тарихи үҙәгендә урынлашҡан.|
«Тарихи мәсет» – 1999 йылда төҙөлгән мосолмандарҙың дини ойошмаһы. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Зәңгәр мәсет (Ереван)

**Зәңгәр мәсет** (,  (Күк мәсет),  (мәсжиде кәбүд)) — Ереван ҡалаһының йәмиғ мәсете.

1766 йылда урындағы Эриван ханлығында Хөсәйен Әли-хан төҙөткән. Мәсет майҙаны 7000 кв.м. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 24 м манараһы бар, мәсеттә 28 павильон һәм китапхана урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Апанай мәсете

**Апанай мәсете** ( ) — Ҡазан мәсете , татар архитектура культы ҡомартҡыһы. Ҡаҙанда Иҫке татар биҫтәһендә урынлашҡан.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Тверь йәмиғ мәсете

**Тверь йәмиғ мәсете** () — Тверь ҡалаһы мосолмандары ғибәҙәтханаһы.
Мәсет төҙөргә урындағы мосолмандар 1905 йылда ҡарар итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Төрөкмәнбашы рухы мәсете

** Төркмәнбашы рухы мәсете ** (Türkmenbaşy Ruhy Metjidi) — Төркмәнстандағы төп мәсет, Төркмәстанда һәм Урта Азияла иң ҙүр мәсет, донъялағы бер көмбәҙле иң ҙур мәсет . Кипчак ҡасабаһында урынлашҡан. Төркмәнстандың беренсе президенты Сапармурат Ниязов хөрмәтенә аталған. Мәсет рәсми рәүештә 2004 йылда асылған. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Әл-Мәржәни мәсете

** Әл-Мәржәни мәсете ** (*Беренсе йәмиғ*, *Әфәнде*, *Юныс*, ) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Ҡәйүм Насыри урамы һәм Ҡабан күле араһында урынлашҡан.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Шарипов М. П.* Познавательный путеводитель по Казани. — Казань, 2008. — 84 с. ISBN 978-5-9900864-2-5
Борнай мәсете

**Борнай мәсете** (*Өсөнсө йәмиғ*, ) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Зәңгәр мәсет (Ҡазан)

**Зәңгәр мәсет** (*Дүртенсе йәмиғ*, ) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы. Исемен стана төҫөнән алған. 

Классицизм стилендә 1815—19 йылдарҙа Ҡазан сауҙагәре Әхмәт Айытов-Заманов аҡсаһына төҙөлгән. Архитекторы билдәһеҙ. Ҡыйығында өс ҡатлы манаралы, ике заллы Йома мәсете.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ғәлиев мәсете

** Ғәлиев мәсете ** (*Бишенсе йәмиғ*, *Муса бай*, *Бесән баҙары*, ) — Ҡазанда урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы. 

1798—1801 йылдарҙа Мусса Мамяшев аҡсаһына иртә классицизм стилендә XVIII быуат аҙағында төҙөлгән. Бесән баҙарынан йыраҡ түгел төҙөлгән. Ҡыйығынаң уртаһында һигеҙ ҡырлы манара ҡуйылған ике заллы, ике ҡатлы йома мәсете. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Барудия мәсете

**Барудия мәсете** (*Баруди биҫтәһенең беренсе йәмиғ мәсете*, ) — Ҡазанда ағастан төҙөлгән мәсет, дини архитектура ҡомартҡыһы. Баруди биҫтәһендә татар биҙәү сәнғәте өлгөләре менән классицизм стилендә төҙөлгән. *Баруд* ғәрәп телендә дары тигәнде аңлата. Мәсет бөгөнгө көндә һаҡланмаған.
СССР ваҡытында балалар баҡсаһы урынлашҡан була. 1973 йылда емерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Имам мәсете

**Имам мәсете** ( — *masjed-e emam*), элекке **Шах мәсете** —Исфахандың Имам майҙанында урынлашҡан иң ҙур мәсеттәренең береһе. 1611 йылда төҙөлә башланған, 1641 йылда тамамланған. Эске станалары мозаика, орнамент, семәрле яҙыу менән биҙәлгән. 

Мәсеттең дөйөм майҙаны — 20&nbsp;000 м². Манара бейеклеге— 42 м, төп көмбәҙ бейеклеге — 52 метр. 

Имам мәсете ҡалалағы иң бейек бина.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Сиань мәсете

**Сиань мәсете** (ҡыт. Сиань цинчжэнь дасы, 西安清真大寺) — Эске Ҡытайҙың беренсе мәсете. Император Сюаньцзун (Тан династияһынан) ваҡытында Чанъань, (хәҙерге Сиань) ҡалаһында килмешәк ғәрәптәр төҙөгән мәсет.

Ҡайһы бер фараздар буйынса, мәсет бинаһы XIV быуатта билдәле диңгеҙсе Чжэн Хэ аҡсаһына төҙөлгән. Һуңынан бер нисә мәртәбә яңыртылған. Хәҙерге ваҡытта мәсет 12000 кв.м. майҙан биләй. Ислам архитектураһының ҡытай архитектураһы менән ҡатнашлығы— мәсеттең ҡабатланмаҫ үҙенсәлеге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Нюцзе мәсете

**Нюцзе мәсете** () — Пекиндың иң ҙур мәсете. Ҡытай мосолмандары йәшәгән Сюаньу районының көньяҡ-көнбайыш районында 996 йылда төҙөлә башлаған.

XVIII быуат башында император Канси дәүерендә хәҙерге ҡиәфәтен ала. 

6 мең кв. м. майҙанды биләгән мәсет 1955, 1979 һәм 1996 йылдарҙы яңыртыла. 

Мәсет тыштан ҡытай архитектураһы стилендә, эстән ислам традицияларында биҙәлгән.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Чечня йөрәге мәсете

**Әхмәт Ҡадиров исемендәге "Чечня йөрәге" мәсете ** — XXI быуатта Грозный үҙәгендә төҙөлгән мәсет, Рәсәйҙәге иң ҙур мәсеттәрҙен береһе.

Асылыу ваҡыта — 2008 йылдың 17 октябре. Травертин менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Хуайшэн мәсете

**Хуайшэн мәсете** (), манараһы буйынса **Башня-Маяк** исеме менән билдәле () — Ҡытайҙың көньяғында Гуанчжоу ҡалаһының төп месете. 

Ҡытай мосолмандары мәсет 1300 йыл элек төҙөлгән, һәм донъялағы иң боронғо мәсет тип иҫәпләй. Мөхәмәт пәйғәмбәр хөрмәтенә уны шулай атағандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Путра мәсете

**Путра мәсете** (малай телендә **Masjid Putra**) — Малайзияның Путраява ҡалаһындағы төп мәсет. Мәсет 1997 йылда төҙөлә башланған, һәм ике йылдан һуң, 1999 йылда төҙөлөп бөткән. 

Мәсет премьер-министр Канцелярияһы һәм Путраява яһалма күле янында урынлашҡан. Мәсет алдында Малайзия дәүләтенең бөтә штаттарының флагтары элеп ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Әзим мәсете

**Әжем мәсете** (*Алтынсы йәмиғ*, *Завод мәсете*, ) — Ҡазанда ағастан һалынған мәсет, дини архитектура ҡомартҡыһы.
Милли романтизм йүнәлешендә эклектики формаһында 
 
1887—1890 йылдарҙа, 1804 йылда төҙөлгән ағас мәсет урынына, төҙөлгән. Төҙөлөш сауҙагәр Әжимов Мортаза Мостафа улы аҡсаһына башҡарылған. Әжем мәсете — бер ҡатлы, ике заллы, 51 м манаралы йома мәсете. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Өмәүиҙәр мәсете

** Өмәүиҙәр мәсете, Дамаск ҡалаһының (Шамдың) ҙур мәсете** (ғәр.: جامع بني أمية الكبير, транслит. *Ğām' Banī 'Umayyah al-Kabīr*), донъялағы иң ҙур һәм боронғо мәсеттәрҙең береһе. Боронғо Дамаск ҡалаһының изге урындарында урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.

Мосолмандар һәм христиандар хөрмәт иткән Иоанн Креститель башы (Яхъя) — мәсеттең хазинаһы. Мәсет нигеҙен ҡаҙығанда табылыуы ихтимал. Мәсеттең төньяғындағы баҡсала Сәләх әд-Дин ерләнгән.

## Тарихы
Хәҙер мәсет торған урында арамей дәүерендә йәшен илаһы Хадада ҡорамы була. Арамейҙар булыу-булмауы мәсеттең төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә барған ҡаҙыныу эштәре ваҡытында сфинкс һынландырылған базальт стела табылыу менән асыҡланған. Һуңғараҡ, рим дәүерендә, был урында Юпитер ғибәҙәтханаһы урынлашҡан артабан, византия ваҡытында христиан сиркәүе, христианлыҡта Иоанн Креститель башы һаҡланған изге урындарҙың береһе булған 

Тәүҙә Дамаск ҡалаһын баҫып алған ғәрәптәр (636 йыл) сиркәүгә ҡағылмай, сөнки мосолмандар ҙа, христиандар ҙа хөрмәт иткән ҡоролма була. Ләкин Өмәүи хәлифә Әл-Вәлид ибн I Әбдел Мәлик христиан сиркәүен һатып алырға була, һәм сиркәүҙе емертә. Ул 706—715 йылдар араһында был урында мәсет төҙөй.

Легендаға ярашлы, Әл-Вәлид сиркәүҙе, алтын ҡаҙау ҡаҙап, шәхсән үҙе емерә башлай. Мәсет төҙөү өсөн Афинанан, Римдән, Константинополдән, көнсығыш ғәрәп илдәренән иң яҡшы рәссамдарҙы, архитекторҙарҙы, таш эше оҫталарын саҡыра. Бөтәһе 12 меңдән ашыу эшсе мәсет төҙөүҙә ҡатнаша.

Шул мәлдән Дамаск Яҡын Көнсығышта мөһим пункт булып китә һәм һуңғараҡ Өмәүиҙәр хәлифәлегенең баш ҡалаһы булып әүерелә.

Янғын арҡаһында мәсет бер нисә тапҡыр зыян күрә, һуңғы тапҡыр 1893 йылда реставрация үткәрелгән.

## Яхъя пәйғәмбәр ҡәбере

Мәсет эсендә ихимал Яхъя пәйғәмбәр ҡәбере урынлашҡандыр (*Иоанн Креститель*). Мәсете төҙөгән саҡта төҙөүселәр осраҡлы рәүештә кеше һөйәгенә осраған. Сүриә христиандары был урында борон Иоанн Креститель Яхъя ҡәбере булған тип хәбәр иткән. Хәлифә Ибн Валид бойороғо менән ҡәбер шул урында ҡалған. Шул рәүешле ул ғибәҙәт залы уртаһында булып сыҡҡан.

Ғибәҙәт залында Яхъя пәйғәмбәрҙең Ирод батша бойороғо менән ҡырҡып алынған башы һалынған төрбә тора. Төрбә йәшел төҫтәге быялалар менән биҙәлгән аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Махсус ектән эскә рухына бағышланған яҙма, фотография, аҡса һалырға мөмкин.

Иоанн Креститель башы тарихы шулай ҙа ахырынаса асыҡланмаған. Мәскәү Патриархы вәкиле архимандрит Александр Елисов әйтеүенсә, Иоанн Креститель, бында пәйғәмбәр башының бер өлөшө генә һаҡланыуы мөмкин. Баштың йәнә фрагменты бар тип һанала — береһе Афонда, икенсеһе — Франциялағы Амьенда, өсөнсөһө — Римда,  Папа Сильвестр сиркәүендә.

## Фотогаларея

Umayyad09(js).jpg|Məсет ҡапҡаларының береһе
Courtyard4(js).jpg|I Вәлид эшләткән мозаикалар 
Umayyad Mosque - interior(js).jpg|Məсеттең эсе
Courtyard2(js).jpg|Məсет күренеше
Minaret of the Bride, Umayyad Mosque.jpg|Мәсеттең иң элек ҡоролған манараһы 
Minaret of Qayt Bey, Umayyad Mosque.jpg| 1488 йылда көнбайыш яҡтан солтан төҙөткән манара


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Истиҡләл мәсете

**Истиҡләл мәсете** (*Masjid Istiqlal*, *Бойондороҡһоҙлоҡ мәсете*) — Индонезияның Джакарта ҡалаһындағы мәсет, Көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан иң ҙур мәсет.

Мәсет Индонезияның бойондороҡһоҙлоҡ алыу иҫтәлегенә төҙөлгән. Ғәрәпсә «istiqlal» бойондороҡһоҙ тигәнде аңлата.

1949 йылда Индонезия Нидерландтан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, мосолмандар иң күп йәшәгән илдә мәсет төҙөргә ҡарар ителә.
Был фекерҙе Индонезия дин эштәре буйынса беренсе министры Вахид Хасим әйтә, Әнвәр Кокроаминото мәсет фонда рәйесе итеп тәғәйенләнә.

1961 йылдың 24 авгусында беренсе нигеҙ ташы һалына, төҙөлөш ун ете йыл дауам итә.

Мәсет 1978 йылдың 22 февралендә асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Солтан мәсете (Ҡазан)

** Солтан мәсете ** (*Һигеҙенсе йәмиғ*, *Усман*, *Ҡыҙыл*, ) — Ҡазанда Иҫке татар биҫтәһендә Ғабдулла Туҡай урамында урынлашҡан мәсет. Мәсет 1868 йылда сауҙагәр Йыһанша Усманов аҡсаһына төҙөлгән.

Дини архитектура ҡомартҡыһы.

## Имам-хатибтары
* Мөхәмәт Сәлихов (1868—1881; 1882—1893)
* Сәхәбетдин Ғәбделлатифов (1881—1882)
* Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы (1893—1915)
* Сәлихов Мөхәмәтғариф Мөхәмәт улы (1915—1921)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
Нурулла мәсете

**Нурулла мәсете** (*«Бесән» һәм «Етенсе йәмиғ мәсете»*), Ҡазан, Рәсәй — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһе үҙәгендә Бесән баҙарында төҙөлгән дини культ ҡомартҡыһы.

Мәсет 845–1849 йылдарҙа, беренсе гильдия сауҙагәре Ғөбәйҙулла Юнысов (1776—1849) улдарына васыят иткән аҡсаға архитектор Александр Карлович Ломан проекты буйынса, коммерция советниктары бер туған Ибраһим (1806–1886) һәм Исхаҡ (1810–1884) Юнысовтарҙың ярҙамы менән төҙөлгән.

Проект авторы — А. К. Ломан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Иҫке-Таш мәсете

**Иҫке-Таш мәсете** (*Туғыҙынсы йәмиғ*, *Иҫке - Таш*) — Ҡазанда Яңы Татар биҫтәһендә урынлашҡан ғәмәлдәге тарихи мосолман культы ҡомартҡыһы.

Риүәйәт буйынса, мәсет Ҡазанды 1552 йылда Иван Грозный ғәскәренән һаҡлағын яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлеге урынында төҙөлгән.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Аҡ мәсет

**Аҡ мәсет** — Израилдең Назарет ҡалаһында иң боронғо мәсет. Уның ҡәләм рәүешле манараһы, аҡһыл диуарҙары—Оттоман архитектураһы өлгөһө булып тора.

Мәсет XVIII быуатта Назарет юғары комиссары Шәйех Абдулла әл-Фахоум күҙәтеүендә Мысыр пашаһы Сөләймән аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет 1804 һәм 1808 йылдар араһында төҙөлөп бөтә, Шейх Абдулла уның бағыусыһы була һәм мәсеткә үҙе үлгәнсе, 1815 йылға тиклем, идара итә. Шәйех мәсеттең эске ихатаһында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ибраһим әл-Ибраһим мәсете

** Ибраһим әл-Ибраһим мәсете ** йәки **Фәхд ибн Әбдел Әзиз Әл Сәғүди короле мәсете** йәки **Ике Изге мәсетте һаҡлаусы мәсет** — Гибралтарҙын көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан мәсет. Сәғүд Ғәрәбстаны короле Фәхд бүләк иткән бина, төҙөлөш ике йыл барған, яҡынса сығымдар 5 миллиов £. 1997 	йылдың 8 авгусында мәсет рәсми асыла.
 
Мәсет эсендә мәктәп, китапхана, лекциялар залы бар. Гибралтарҙа был берҙән бер мәсет. Гибралтарҙа 2 000 мосолман йешәй, был бөтә халыҡтың 7% самаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Тайбэй йәмиғ мәсете

**Тайбэй йәмиғ мәсете** (, POJ: Tâi-pak Chheng-chin Tōa-sī) — Tайвандә иң ҙур мәсет. Дөйөм майҙаны 2 747 кв. метр. 1999 йылдың 26 июнендә тарихи ҡоматртҡы булараҡ теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Аубурн Галиполи мәсете

** Аубурндағы Галиполи мәсете ** — Австралиялағы иң ҙур мәсет. Яңы Көньяҡ Уэльс штатында Аубурн ҡалаһында урынлашҡан .

Астралия төрөктәре мәхәлләһе ниәте буйынса төҙөлөш башланған. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Мазари-Шәриф күк мәсете

**Күк мәсет** — йәки **Хаҙрәт Әли изге мәсете** — Афғанстанда Мазари-Шәриф ҡалаһында урынлашҡан мәсет. 

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Имам Әли хәлифтың ерләнгән урыны. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Лхаса йәмиғ мәсете

**Лхаса йәмиғ мәсете** (мечеть Хэбалинь, ) — Тибет үҙәгендә Лхаса ҡалаһында урынлашҡан мәсет.

Ислам Тибеткә IX быуатта үтеп инә. Был мәсет 1716 йылда төҙөлә һәм 1793 йылда киңәйтелә, әммә янғын сығып янып бөтә. 1959 йылда яңыртып төҙөлә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Байтүл-Футу мәсете

**Байтүл-Футу мәсете** (**Еңеү йорто**) — Лондон ҡалаһы янында урынлашҡан мәсет, Англия. Көнбайыш Европала иң ҙур мәсет булып һанала. 
## Архитектура үҙенсәлектәре
* Мәсет майҙаны — 21 000 м²
* 10 000 диндарҙы һыйҙыра
* Гимназия, офистар, китапхана һәм телевизион студияһы бар 
* Хаҡы: 5.5 миллион £

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Париж йәмиғ мәсете

** Париждағы йәмиғ мәсете ** — Францияның баш ҡалаһы Париждың V округында латин кварталында урынлашҡан йәмиғ мәсете. Мәсет Луврҙан 2,6 км көньяҡ-көнсығышта Үҫемлектәр баҡсаһы янында урынлашҡан. Бер гектар самаһы ерҙе биләгән мәсет Франциялағы иң ҙүр мәсет һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ҡабан арты мәсете

**Ҡабан арты мәсете, Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыллыҡ мәсете**, **Юбилей мәсете** — Ҡазандың тарихи мәсттәренең береһе.
Мәсет 1924-26 йылдарҙа, Волга буйы Булгарияһы ханы Алмуш ислам динен ҡабул итеүҙең 1000 йыллығына төҙөлгән.

Мәсет төҙөүгә рөхсәтте Сталин үҙе биргән. Төҙөлөш халык аҡсаһына, 1914 йылда А. Е. Печник төҙөгән проект буйынса башҡарыла.

Үҙәк Башҡарма комитеты ҡарары нигеҙендә мәсет 1930 йылдың 6 февралендә ябыла. 1991 йылда мәхәлләгә ҡайтарып бирелә. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Агунг Демак мәсете

**Агуң Демак мәсете** — (йәки **Демак Йәмиғ мәсете**)- Индонезиялағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе, Үҙәк Явала Демак ҡалаһында урынлашҡан. Мәсет XV быуатта Раден Пар хакимлығы заманында төҙөлгән.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Гәүһәр Шад мәсете

**Гәүһәршад мәсете** () — Иранда Мәшһәд ҡалаһында урынлашҡан мәсет, Имам Реза кәшәнәһе комлексының бер өлөшө.

Мәсетте 1418 йылда Гоһаршад әмере буйынса батша һарайы архитекторы Ғәүәмеддин Ширази төҙөгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Джама әл-Кәбир мәсете

**Джами әл-Кебир** () — Алжир ҡалаһында урынлашҡан мәсет. әл Мөрәүидтәр династияһынан солтан Әли ибн Йософ хакимлыҡ иткән ваҡытта 1097 йылда төҙөлгән месет. Һуңыраҡ, 1324 йылда ҡуйылған манара уның исеме менән аталған. 

1840 йылда тышҡа диуары (стенаһы) янында галерея төҙөлә.
 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Эдинбург йәмиғ мәсете

**Эдинбург йәмиғ мәсете** (, рәсми исеме: **Король Фахд һәм Эдинбург ислам үҙәге мәсете**, *King Fahd Mosque and Islamic Centre of Edinburgh*) — Эдинбургтың төп месете (Шотландия), Эдинбург университеты һәм Шотландияның милли музейынан йыраҡ түгел урынлашҡан. 

Мәсет һәм ислам үҙәген архитектор Базил әл-Байяти төҙөгән. Төҙөлөш алты йыл дауам итә һәм төҙөлөш сығымы 3,5 миллион фунт стерлинг талап итә. Төп зал 1 меңдән артыҡ кешене һыйҙыра. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Жаркент мәсете

**Жаркент мәсете** () — Жаркент ҡалаһының үҙәк мәсете, XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы. Мәсет Ҡытай архитекторы Хон Пика проекты буйынса, беренсе гильдия сауҙагәре Вәли Ахун Юлашев башланғысы һәм аҡсаһына 1895 йылда Джаркент ҡалаһы (хәҙер— Жаркент) үҙәгендә төҙөлә.. 1982 йылдан Ҡаҙаҡстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт тарафынан һаклана.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
Харбин йәмиғ мәсете

**Харбин йәмиғ мәсете** — Ҡытайҙа Харбин ҡалаһында урынлашҡан мәсет.

Тәүҙә мәсет ағас һәм кирбестән 1897 йылда төҙөлгән була. 1904 йылда мәсет яңыртылып төҙөлә. 1935 йылда мәхәллә кешеләре аҡсаһына яңыртыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Байтуррахман Рая мәсете

**Бәйтүррахман Рая мәсете** (, ) — Индонезияның (Суматра утрауының төньяғы) Ачех провинцияһында Банда-Ачех ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан ҙур мәсет. 

Дин һәм мәҙәниәт символы булараҡ, провинцияла йәшәүселәр өсөн мәсеттең ғәйәт ҙур символик әһәмиәте бар. 2004 йылға цунами ваҡытында мәсет емерелмәй ҡала.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт