open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Педро II

**Педро II** (, 2 декабрь 1825 йыл — 5 декабрь 1891 йыл) — Браганса династияһынан 1831—1889 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Бразилия императоры.

## Биографияһы
Тыуғандағы исеме — Педро ди Алкантара Жуан Карлуш Леополдо Салвадор Бибиано Франсишко Шавьер ди Паула Леокадио Мигел Габриэл Рафаэл Гонзага ди Браганса һәм Аустрия ().

Атаһы Педро I император булыуҙан баш тартҡас, Педро биш кенә йәшлек сағында империя тәхетенә ултыра. Бразилия парламенты 1840 йылға тиклем дауам иткән регентлыҡ урынлаштыра. Педро үҙе баҫалҡы холоҡло булған, яҡшы белем алған (уның тәүге опекуны Бразилияның бөйөк дипломаты, ғалим, философ һәм шағир Жозе Бонифасиу ди Андрада һәм Силва булған).

1843 йылда ул Ике Сицилия короле Франциск I ҡыҙы Тереза Кристина Бурбон-Сицилиялыға (1822—1889) өйләнә, уларҙың ике ҡыҙы һәм ике улы тыуа:
* Афонсо (1845—1847)
* Изабелла (1846—1921), кронпринцесса, Бразилия регенты. Графа д’Э принц Гастон Орлеанлыға (1842—1922) кейәүгә сыға.
* Леопольдина (1847—1871), принц Август Саксен-Кобург-Готлыға (1842—1922) кейәүгә сыға.
* Педро (1848—1850).

Педро II оҙайлы хакимлығы ауыр һәм аяуһыҙ һуғыштар сираты менән оҙатылған. 1865 йылда башланған Парагвай һуғышы бигерәктә ауыр булған. Был осорҙа император һәм уның подданыйҙары Бразилияның көсһөҙлөгөн һәм артта ҡалыуын һиҙгәндәр. Бразилия армияһына ҡорал, амуниция һәм аҡса етешмәгән, илдең барлыҡ тиерлек ирекле халҡы армияға саҡырылған. Бөтә алдынғы ҡарашлы кешеләр өсөн ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу кәрәклеге билдәле булған.

Педро үҙе либераль ҡарашлы һәм мәрхәмәтле кеше булараҡ, аболиционизм идеяларын хуплаған, әммә ҡол биләүселәрҙең ҡаршылығынан ҡурҡҡан. Шулуҡ ваҡытта республикасы офицерҙар араһында Бразиляла республика урынлаштырыу һәм ҡоллоҡто бөтөрөү маҡсатында заговор барлыҡҡа килә.

1888 йылда император Европала дауаланған ваҡытта, уның ҡыҙы — регент Изабелла ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу тураһындағы ҡанунға ҡул ҡуя. Әммә был монархияны ҡотҡара алмай, һәм 1889 йылдың 15 ноябрендә республикасылар Рио-де-Жанейрола ихтилал күтәреп Педроның тәхетенән ҡолауы хаҡында иғлан итәләр. 16 ноябрҙә Педро II тәхеттән баш тарта, һәм Португалияға күсә.

Педро 1891 йылдың 5 декабрендә Парижда вафат була. 1939 йылда императорҙың һәм уның ҡатынының мәйеттәре Бразилияла яңынан ерләнә.

## Бүләктәре
Бразилия ордендары:

* Христ ордены
* Изге Бенедикт Авислы ордены
* Сантьяго һәм ҡылыс ордены
* Көньяҡ тәре ордены
* Педро I ордены
* Рауза ордены

Башҡа дәүләттәр наградалары:

* Изге апостол Андрей Первозванный ордены, Изге Александр Невский ордены, Аҡ бөркөт ордены, I дәрәжәләге Изге Анна ордены һәм I дәрәжәләге Изге Станислав ордены.
* Изге Стефан король венгр ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Коми Республикаһы

**Коми Республикаһы** () — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика. Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы составына инә.

Баш ҡалаһы — Сыктывкар.

*Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе* булараҡ 1921 йылдың 22 авгусында ойошторола. 1936 йылдың 5 декабрендә *Коми АССР-ы* тип үҙгәртелә.

1992 йылдың 26 майында Рәсәй Федерацияһы составындағы республика — *Коми ССР-ы* тип үҙгәртелә, 1993 йылдың 12 ғинуарынан — Коми Республикаһы.

## Халҡы
Росстат мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе  кеше тәшкил итә. (). Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2.

**Милли составы:**

Коми Республикаһында 1989 йылда — 5313, 2002 йылда — 3149 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәр
* Матюшин Сергей Иванович (14.09.1943—9.11.2012), табип, яҙыусы, тәржемәсе. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012). Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.

## Административ-территориаль бүленеше

### Ҡала округтары
1. Сыктывкар
2. Воркута
3. Инта
4. Усинск
5. Ухта

### Муниципаль райондар
6. Вуктыл муниципаль районы
7. Ижемск муниципаль районы
8. Княжпогост муниципаль районы
9. Койгород муниципаль районы
10. Корткеросск муниципаль районы
11. Печора муниципаль районы
12. Прилуз муниципаль районы
13. Сосногорск муниципаль районы
14. Сыктывда муниципаль районы
15. Сысольск муниципаль районы
16. Троицко-Печорск муниципаль районы
17. Удорск муниципаль районы
18. Усть-Вымск муниципаль районы
19. Усть-Куломск муниципаль районы
20. Усть-Цилемск муниципаль районы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный портал Республики Коми 
* История Коми. Хроно 1000—2015 гг.
* Блог о Республике Коми на немецком языке
* Основные новости республики Коми
* Законодательство Республики Коми
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы

**Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы** йәки **Ҡабарҙы-Балҡария** (; ) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Төньяҡ Кавказ федераль округындағы Рәсәй Федерацияһы субъекты. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының дәүләт телдәре — балҡар, ҡабарҙы, һәм урыҫ телдәре.

Төньяҡта — Ставрополь крайы, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Төньяҡ Осетия — Алания, көньяҡта — Грузия, көнбайышта Ҡарасай-Черкесия менән сиктәш.

1922 йылда автономиялы өлкә булараҡ ойошторола. 1936 йылда Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы тип үҙгәртелә. Баш ҡалаһы — Нальчик.

## География

Республика башлыса Төньяҡ Кавказ тауҙарында урынлашҡан, тик төньяҡ-көнсығыш өлөшө — тигеҙлекте биләй.
* *Иң бейек нөктәһе*: Эльбрус тауы (5642 м)
* *Төньяҡтан көньяҡҡа максималь оҙонлоғо*: 167 км;
* *Көнсығыштан көньяҡҡа максималь оҙонлоғо*: 123 км.

### Климат
Климаты урта-континенталь. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4 °С-тан алып (тигеҙлектә) −12 °С-ҡа тиклем (тауҙарҙа), шулай уҡ рәүештә июлдең уртаса температураһы +23…+4 °С. Яуым-төшөм йылына .

### Йылғалар

* Терек (623 км)
* Малка (216 км)
* Черек (131 км)
* Чегем (103 км)
* Аргудан
* Баксан (173 км)
* Куркужин
* Лескен
* Урух
* Нальчик
* Урвань
* Золка

### Күлдәр
* Чирик (Серек) күл
* Шадхурей
* Тамбукан

### Шарлауыҡтар
* Абай-Су
* Чегем

### Иң бейек түбәләре
* Эльбрус (5642 м)
* Дыхтау (5204 м)
* Коштантау (5152 м)
* Пушкин сусағы (5100 м)
* Шхара (5068 м)
* Джангитау (5058 м)
* Мижирги (5025 м)

## Халҡы

Росстат мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе  кеше тәшкил итә. (). Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2.

Иҫкәрмә: 2010 йылда һандары 2000 кешенән артҡан халыҡтар күрһәтелгән

#Ҡабарҙылар- Төньяҡ Кавказдағы адыгэ субэтносы. Адыгэ халыҡтары Рәсәйҙә һәм башҡа дәүләттәрҙә (нигеҙҙә Яҡын Көнсығышта) йәшәүсе халыҡтар төркеме (ҡабарҙы, сәркәстәр, адыгэлар). Рәсәйҙә дөйөм һандары яҡынса 800 мең тонна тәшкил итә.
#**Балкарҙар** – Төньяҡ Кавказда йәшәүсе төрки халыҡ. Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә кереүсе телендә һөйләшәләр.

## Административ-территориаль бүленеше
* **Республика ҡарамағындағы ҡалалар:**
** Нальчик
** Прохладный
** Баксан
* **Райондар:**
** Баксан районы
** Зольск районы
** Лескен районы
** Майский районы
** Прохладный районы
** Терск районы
** Урван районы
** Чегем районы
** Черек районы
** Эльбрус районы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (обл.; карты-схемы)

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт Главы КБР 
* Парламент Кабардино-Балкарской республики 
* Кабардино-Балкарская Республика в справочнике-каталоге «Вся Россия»
Эҫем

**Эҫем** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы) — йылға, Ағиҙел ҡушылдығы.
* Эҫем (йылға) — йылға, Инйәр ҡушылдығы.
* Эҫем (Ҡариҙел ҡушылдығы) — йылға, Ҡариҙел ҡушылдығы.
* Эҫем (Иглин районы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Эҫем (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Эҫем — Силәбе өлкәһенең Әшә районындағы ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кесе Эҫем — йылға, Эҫем ҡушылдығы.
* Яңы Эҫем — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Эҫем заводтары
Новосибирск өлкәһе

**Новосибирск өлкәһе** (Һүҙмә-һүҙ — *Яңы Себер*) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына инә.

Административ үҙәк — Новосибирск ҡалаһы.

## География
Новосибирск өлкәһе Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны . Көнбайыштан көнсығышҡа — 642 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 444 км һуҙылған.

Төньяҡта — Томск өлкәһе, көньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙағстан, көнбайышта — Омск өлкәһе, көньяҡта — Алтай крайы, көнсығышта Кемерово өлкәһе менән сиктәш.

; Гидрография

Өлкәнең төп йылғалары — Обь һәм Омь. Өлкәлә яҡынса 3 мең күлдәр бар. Төбәктең төньяғын һәм төньяҡ-көнбайышын донъялағы иң ҙур Васюган һаҙлығының көньяҡ өлөшө биләй.

; Сәғәт бүлкәте

## Тарихы
Новосибирск өлкәһе 1937 йылдың 28 сентябрендә ойошторолған. Һуңыраҡ, 1943 йылда төбәктән Кемерово өлкәһе, ә 1944 йылда — Томск өлкәһе айырылып сыҡҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Павлов Виктор Павлович (5.02.1951), ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (2006). 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2009 йылдан Өфө дәүләт авиация университетының Нефтекама ҡалаһы филиалының дөйөм белем биреү дисциплиналары кафедраһы мөдире. Искитим ҡалаһынан.
* Пашков Сергей Афанасьевич (3.04.1959), ғалим-хирург, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, артабан «Газпром трансгаз Өфө» йәмғиәтенең медик‑санитария бүлеге начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Обь ҡалаһынан.

## Халҡы
Росстат мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе ***' кеше тәшкил итә (). Халыҡ тығыҙлығы — ***' кеше/км2 (). Ҡала халҡы — **** % ().

; Милли составы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы түбәнгесә:

Новосибирск өлкәһендә 1989 йылда — 2306, 2002 йылда — 1104 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеш
Новосибирск өлкәһенә 15 ҡала, 30 административ район, 17 ҡасаба, 428 ауыл хакимиәте.

; Муниципаль райондар

; Ҡала округтары

* Новосибирск (31)
* Бердск (32)
* Искитим (33)
* Кольцово (34)
* Обь (35)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (обл.)

## Һылтанмалар

* Правительство Новосибирской области 
* Законодательное собрание Новосибирской области 
* Гербы Муниципальных районов Новосибирской области
* Новосибирская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Историческая справка к 70-летнему юбилею Новосибирской области 
* Состав Новосибирской области по ОКАТО
* Карты Новосибирской области
Бумеранг

**Бумеранг** — ырғытҡандан һуң ырғытыусыға әйләнеп ҡайта торған киң билдәлә осоусы ҡорал. Бумеранг ағастан эшләнә, хәҙерге ваҡытта башҡа материалдарҙан да эшләнә.

## Тарихы
Австралия аборигендары һунарҙа бумеранг ҡулланғандарын күптәр белә. Әммә 20 000 (егерме мең) йыл элек эшләнгән бумеранг Польшала мәмерйәлә табыла. Был бумеранг ырғытыусыға кире әйләнеп ҡайтмай, әммә башҡа ырғытылган әйберҙәр менән сағыштырғанда, оҙағырыҡ һәм тоторонҡолораҡ осҡан. Әйләнеп ҡайта торған бумерангтар һунарҙа ҡулланылған.

## Техник ҡараш
Күпселек бумерангтар ғәҙәттәге «L» формаһында түгел. Бумерангты дөрөҫ ырғытһаң, ырғытыусыға кире әйләнеп ҡайта. Дөрөҫ формала эшләнмәһә, кире әйләнеп ҡайтмай. Бумерангтарҙың күпселеге уң ҡул менән ырғытыу өсөн эшләнә. Һулаҡайҙар өсөн бумерангтың көҙгөләге сағылышы кеүеге эшләнә, йәки улар уң ҡул менән ырғытырға тейеш була.

## Ырғытыу инструкцияһы
Бумеранг ырғытыу фрисбиға оҡшамаған. Ул вертикальға яҡын, әҙ генә 10 — 20 градус ауышлыҡ менән, һәм өйрөлтөлөп ырғытылырға тейеш. Елгә ҡаршы ырғытҡанда 30-45 градус уңғараҡ (һулаҡайҙар өсөн һулғарак) ырғытырға кәрәк. Ырғыта торған ялан иркен булырға тейеш. Бумеранг осҡан яланда кешеләр булмаҫҡа тейеш.

## Клубтар
Бумеранг ырғытыусылар өсөн бөтө донъяла бик күп клубтар бар. Был клубтар турнирҙар һәм семинарҙар үткәрә. Иң яҡшы бумеранг ырғытыусылар Австралияла, Францияла, Германияла, Японияла, Швецияла, Америка Ҡушма Штаттарында бар. Бер нисә йыл элек Бумеранг ырғытыусыларҙың Халыҡ-ара ассоциацияһы төҙөлә.

## Әҙәбиәт
* Бумеранг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Армстронг

**Армстронг**.

* Луи Армстронг (1901—1971) — америка джаз торбасыһы.
* Нил Армстронг (1930—2012) — америка астронавты.
Лимонад

**Лимонад** — һыу, шәкәр, лимон йәки лимон һуты ҡушылып эшләнгән эсемлек. 1630 йылдың 20 августы Францияның баш ҡалаһы Парижда лимонадты уйлап тапҡан көн булып иҫәпләнә.

8 стакан лимонад эшләү өсөн 8 лимон һутын 1/2 стакан шәкәр, 5 стакан һыу менән бутайҙар, боҙ кубиктары һалалар. Киҫелгән лимон йәки лайма киҫәктәре һалырға мөмкин. Шәкәр урынына сироп ҡушырға мөмкин.

Алһыу төҫтәге лимонадты алһыу лимонад тип атайҙар. Бына эшләү өсөн гренадин, йәки башҡа ҡыҙыл төҫтәге һут, йәки алһыу лимон һуты ҡушыла. Ҡайһы бер алһыу лимонадтар еңелсә газландырыла, шул иҫәптән билдәле француз бренды Линора Лимонады шулай эшләнә.

Бөйөк Британия короллегендә, Австралияла, Швецияла һәм Яңы Зеландияла лимонад тип газландырылған шәрбәтле алкоголһеҙ һалҡын эсемлекте атайҙар. Һиндостандалимонадты ғәҙәттә "Nimbu Paani"тип атайҙар, был эсемлек Төньяҡ Һиндостан ҡалалары урамдарында ҡүпләп һатыла.

АҠШ-та бәләкәй магазиндарҙа балалар эшләгән лимонад стендтары бар. Балалар һатыу итеп эшҡыуарлыҡ серҙәренә төшөнәләр һәм үҙҙәренә әҙерәк аҡса эшләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр
ABBA

**ABBA** — шведпоп музыка төркөмө, 1970 йылдан 1980 йылдан башына тиклем Стокгольмда эшләгән һәм бик күп хиттар яҙған. ABBA 1970 йылдарҙа иң уңышлы коммерциялы төркөм була. «ABBA» исеме төркөм ағзаларының баш хәрәфтәренән алына.
* ***A*** gnetha Fältskog (Агнета Фельтског)
* ***B*** jörn Ulvaeus (Бьорн Ульвеус)
* ***B*** enny Andersson (Бенни Андерссон)
* ***A*** nni-Frid Lyngstad (Анни-Фрид Лингстад).
ABBA1974 йылда Евровидение конкурсында еңеү яулағас бик популяр булып китә. «Dancing Queen», «SOS», «Mamma Mia», «Waterloo» кеүек бик күп йырҙары хитҡа әйләнә. Күпселек йырҙарҙв Ульвеус һәм Андерссон яҙа.

1982 йылда төркөм тарҡала, ә уның музыкаһы әлегә тиклем популяр булып ҡала. Йырҙары киноларҙа (шул иҫәптән Австралия фильмдарында) башҡарыла.

## Альбомдары
ABBA 1973 йылдан 1981 йылға тиклем һигеҙ альбом яҙҙыра һәм бер нисә йыйынтыҡ сығара.
* *Ring Ring* (1973)
* *Waterloo* (1974)
* *ABBA* (1975)
* *Arrival* (1977)
* *ABBA: The Album* (1977)
* *Voulez-Vous* (1979)
* *Super Trouper* (1980)
* *The Visitors* (1981)
* *Voyage* (2021)

### Билдәлә йырҙары
* Mamma Mia
* Dancing Queen
* Money Money Money
* Waterloo
* Gimme Gimme Gimme
* Fernando

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ғиззәтуллин

**Ғиззәтуллин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

*  Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы (1904—1945) — Советтар Союзы Геройы (1945).
* Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы (1918—1992) — башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
* Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (1974 т.) — йырсы, композитор, продюсер.
* Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы — совет спортсыһы.
------------------------
* Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы (1957 т.) — яҙыусы, тəржемəсе.
* Ғиззәтуллина-Волжская Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы (1892—1974), актриса, ТАССР-ҙың атҡаҙанған артисы.
Швед теле

**Швед теле** (швед. *svenska*) — төньяҡ-герман төркөмсәһенең теле, Швецияның һәм Финляндияның милли теле. Яҙмаһы — латин әлифбаһы.

## Һылтанмалар
* Швед теле ''Ethologue'' сайтта
The Economist

**The Economist** () — инглиз телле аҙнаһына бер сыға торған яңылыҡтар  журналы (баҫма үҙен гәзит тип йөрөтә). Британ медиакомпанияһы *The Economist Group*тыҡы.

Бөйөк Британияла 1843 йылдан бирле нәшер ителә. 2012 йылда тиражы 1 600 000 дананан артты, яртыһынан ашыуы Төньяҡ Америкала һатылды. Глобаль йүнәлешлелеге арҡаһында The Economist саф инглиз баҫмаһы ғына итеп һаналмай.

Журналдың төп темалары — сәйәси ваҡиғалар, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр, финанс, иҡтисад һәм эшлекле яңылыҡтар, шулай уҡ фән һәм мәҙәниәт. Журнал редакцияһы классик либерализм ҡараштарында тора.

1928 йылдан компания акцияларының яртыһы  Financial Times гәзитенеке булып тора, ә икенсе яртыһы бойондороҡһоҙ инвесторҙар ҡулында, улар араһында компания хеҙмәткәрҙәре һәм журнал хәбәрселәре күп.

## Иҫкәрмәләр

## Мөхәррирҙәре
* James Wilson 1843–1857
* Richard Holt Hutton 1857–1861
* Walter Bagehot, 1861–1877[6]
* Daniel Conner Lathbury, 1877–1881
* R. H. I. Palgrave, 1877–1883
* Edward Johnstone, 1883–1907
* F. W. Hirst, 1907–1916
* Hartley Withers, 1916–1921
* Sir Walter Layton, 1922–1938
* Geoffrey Crowther, 1938–1956
* Donald Tyerman, 1956–1965
* Sir Alastair Burnet, 1965–1974
* Andrew Knight, 1974–1986
* Rupert Pennant-Rea, 1986–1993
* Bill Emmott, 1993–2006
* John Micklethwait, 2006 – әлеге ваҡытта.

## Һылтанмалар
* Урналдың рәсми сайты 
* The Economist Group
* ebusinessforum Часть Economist Intelligence Unit. Содержит бесплатные статьи журнала *The Economist*
Сибай телевидениеһы

**Сибай телевидениеһы, СибайТВ, СТВ** () — Сибай ҡалаһы телеканалы. Сибай ҡала хакимиәте тарафынан 1989 йылда ойошторола. Тапшырыуҙар Башҡортостан Республикаһының ике дәүләт телендә (урыҫ һәм башҡорт телендә) сыға. Эфирға әҙерләнгән тапшырыуҙар төрө ике тиҫтәнән ашыу; улар сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт, спорт өлкәләренә, ҡала халҡының тормош-көнкүрешенә ҡағыла, шулай уҡ күңел асыу һәм интерактив йүнәлешле жанрҙар бар.
Башҡортса даими тапшырыуҙар:
* «Яңылыҡтар»
* «Фекер»
* «Рухи мираҫ»
* «Әмәл»
* «Кеше яҙмышы»
* «Йәшәү йәме»
* «Ислам бөгөн»
* «Хаят»
* «Йылъяҙма»
* «Арғымаҡ»
* «Мәҙәни мөхит»
* «Шиғриәт/ Поэзия»
* «Спорт»

## Иҫкәрмәләр
Синдзо Абэ

(21 сентябрь 1954 йыл - 8 июль 2022 йыл) — дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән. Японияның 90-сы (2006—2007 йылдар) һәм 96-сы премьер-министры (2012 йылдан). Япония либераль-демократик партияһы рәйесе.

## Биографияһы
Синдзо Абэ 1954 йылдың 21 сентябрендә Японияның Ямагути префектураһы Нагато ҡалаһында билдәле сәйәси эшмәкәр ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан олатаһы — Нобусукэ Киси 1957—1960 йылдарҙа Япония премьер-министры булған. Атаһы — Синтаро Абэ 1982—1986 йылдарҙа Япония тышҡы эштәр министры вазифаһын башҡарған.

1977 йылда Сэйкэй университетын тамамлай, бында ул юридик факультетта политологияны өйрәнә. Һуңынан АҠШҡа күсә, 1978 йылдан алып 1979 йылға тиклем Көньяҡ Калифорния университетында уҡый. 1979 йылда Японияға ҡайта, «Кобэ Стил» ҡорос иретеү компанияһында өс йыл дауамында эшләй.

### Сәйәси карьера
1982 йылда атаһы, тышҡы эштәр министры Синтаро Абэның сәркәтибе вазифаһын башҡарып сәйәси карьераһын башлай.
Япония либераль-демократик партияһы ағзаһы. 1993 йылда Япония парламентының Вәкилдәр палатаһына Ямагути префектураһынан һайлана. 2000 йылдан алып Ёсиро Мори һәм Дзюнъитиро Коидзуми хөкүмәттәрендә эшләй. 2003—2004 йылдарҙа Япония либераль-демократик партияһының генераль секретары була. 2005 йылдың октябрендә Министрҙар кабинетының генераль секретарь вазифаһын биләй. Күҙәтеүселәр быны премьер-министр Дзюнитиро Коидзуми Абэны үҙенең алмашҡа килеүсеһе итеп күрә тип күҙалайҙар.

### Тәүге хөкүмәте
2006 йылдың 20 сентябрендә Синдзо Абэ партия рәйесе вазифаһын башҡара башлай, ә 26 сентябрендә парламент менән премьер-министр вазифаһында раҫлана. Бер аҙ ваҡыт ил Конституцияһын үҙгәртеп ҡороу ниәттәре, һәм тағы ла милләтселек белдереүҙәре Япония һәм сит ил йәмәғәтен һәм матбуғатының иғтибарын үҙенә йәлеп итә.

## Бүләктәре
* 1 дәрәжәләге король Ғәбделғәзиз ордены (2007, Сәғүд Ғәрәбстаны)
* Почёт ордены (Греция)
* Әл-Хәлифә ордены (2013, Бахрейн)
* Баһалы хеҙмәт ордены (2014, Кот-д’Ивуар)
* Йондоҙ менән Баһалы хеҙмәт ордены командоры (Норвегия)
* Альберт Швейцерҙың Австрия йәмғиәте миҙалы (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иркутск өлкәһе

**Иркутск өлкәһе** (*Байкал буйы*, *Ангара буйы*) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына инә. Административ үҙәк — Иркутск ҡалаһы.

Майҙаны —  км² ( % территории России). Халҡы —  кеше ().

Иркутск өлкәһе көнбайышта Красноярск крайы, төньяҡ-көнсығышта Саха Республикаһы, көнсығышта Байкал аръяғы крайы, көнсығышта һәм көньяҡта Бүрәт Республикаһы, көньяҡ-көнбайышта Тыва Республикаһы менән сиктәш.

## Тарих

1937 йылдың 26 сентябрендә Көнсығыш Себер өлкәһен Иркутск һәм Чита өлкәләренә бүлеү менән барлыҡҡа килә.

2005 йылдың 11 октябрендә Иркутск өлкәһе һәм Усть-Ордынск Бүрәт автономиялы округы парламенттары яңы субъект барлыҡҡа килеүе тураһында РФ президентына мөрәжәғәт ҡабул итәләр. Был берләшеүгә төрлө ҡараш була. 2006 йылдың яҙында Монголдарҙың бөтә донъя ассоциацияһы президенты Дашийн Бямбасурэн берләшеү планына ҡаршы булыуын һәм бүрәт-монгол халҡының милли дәүләтселегенә хоҡуғын һанға һуҡмауына РФ президенты Владимир Путинға протест белдерә. 2006 йылдың 16 апрелендә берләшеү буйынса референдум уҙа, уның һөҙөмтәләре буйынса Усть-Ордынск Бүрәт автономиялы округы 2008 йылдың 1 ғинуарында Иркутск өлкәһе составына инә.

## Халҡы
Росстат мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе ***' кеше (). Халыҡ тығыҙлығы — ***' кеше/км2 ().

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы: 88 % урыҫтар, 3,2 % бүрәттәр, 1,27 % украиндар, 0,94 % татарҙар, 0,33 % белорустар, 0,27 % әрмәндәр, 0,22 % әзербайжандар. Шулай уҡ өлкәлә сахалар, тывалар, эвенкылар, тофалар, хакастар һәм башҡалар йәшәй.

Иркутск өлкәһендә 1989 йылда — 3893, 2002 йылда — 2451 башҡорт йәшәгәне теркәлгән, 2010 йылда — 1637 бар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  Сибирь, Сибирь… // Артиздат — Иркутск, 2000.
*  Her Majesty — Queen of Siberia // Издательство Коробова. — Иркутск, 2008.

## Һылтанмалар
* Официальный портал Иркутской области
* Официальный сайт Законодательного собрания Иркутской области 
* Законодательство Иркутской области
* Иркутская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Энциклопедия Иркутской области
* Иркутская область: города и районы
* Перечень объектов исторического и культурного наследия федерального (общероссийского) значения Иркутской области
Үрнәк

**Үрнәк** — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Үрнәк (Бөрө районы) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
* Үрнәк (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Үрнәк (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
* Үрнәк (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Үрнәк (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Үрнәк (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Үрнәк (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Үрнәк (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үрнәк (Ейәнсура районы) — рәсми атамаһы Кәлимулла.
* Байыш — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Мәҡсүт — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Ҡандракүл (мәғәнәләр)

**Ҡандракүл** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Ҡандракүл — Башҡортостандағы күл.
* Ҡандракүл (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Ҡандракүл (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Ҡандракүл (тәбиғәт паркы) — Башҡортостандың Туймазы районында махсус һаҡланыусы биләмә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡандра — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Ҡандра-Ҡотой — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Ҡандра-Төмәкәй — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Родео

**Роде́о** (исп. *rodeo*) — тарихи яҡтан мексика һәм америка ковбойҙары араһында таралған, Төньяҡ Америкалағы спорт төрө. Спорт ярышы булараҡ, беренсе ярыш 1883 йылда техастың Пекос ҡалаһында үткәрелгән тип иҫәпләнә.

## Тасүирлама
Родео бер нисә төр ярышты берләштерә: ҡырағай үгеҙ өҫтөндә, эйәрле һәм эйәрһеҙ ат өҫтөндә сабышыу, арҡан менән үгеҙ тотоу, мейескәләр тирәләй сабышыу. Элегерәк ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнашҡан программа ла булған.

«Ҡырағай үгеҙ»ҙә йәки атта сабышыу — иң билдәлә ярыш төрө, ошо бәйгеләрҙе йыш ҡына «родео» тип атайҙар. Ковбой һыбай килеш 8 секунд тотоноп торорға тейеш, шул уҡ ваҡытта шпоралар менән төрткөләп тороп хайуандың мөмкинлектәрен күрһәтергә тейеш. Угеҙ йәки ат бик уйнаҡ булмаһалар, судьялар икенсе хайуанда сығыуҙы талап ителәр

Ат үрә торһон өсөн уны махсус ҡайыштар менән бәйләйҙәр. Ат тибенеү өсөн артҡы аяҡтарына баҫһа, ҡайышты бушаталар. Яйҙаҡ атҡа менеп ултыра, аренаға сыға торған ҡапҡалар асыла. Аттың артында тороусы кеше ҡайышты тығыҙ итеп ҡыҫып бәйләй. Ат ауыртыуға түҙмәй, ҡайышты ысҡындырыу өсөн, атҡы аяҡтарына баҫа, һыбайлыны ҡолатырға тырыша.

Угеҙҙәр менән булган родеола, үгеҙ һөжүм иткәс, үгеҙҙе ситкә ылыҡтырыусы *булфайтерҙар* ҡатнаша. «Өҫтәмә» сығыштар программаһы ла күп төрлө. Мәҫәлән, ҡырығай һыйырҙы һауыу, йәки һарыҡҡа атланып сабыусы балалар родеоһы үткәрелә.

## Хәҙерге заман родеоһы

Американың «Родео профессиональдары ассоциацияһы» 5000 ағзаны берләштерә, йыл һайын 650 яҡын бәйге үткәрә. Финалға сыҡҡандар дакабрҙә Лас-Вегаста осраша. Бәйгеләр төрлө ҡалаларҙа, ауыл хужалығы күргәҙмәләре ваҡытында үткәрелә. Бәйгегә приз фондын спонсорҙар булдыра. Иң билдәлә ковбойҙарҙың йыллыҡ эш хаҡы 100 мең долларға барып етә. Үкенескә ҡаршы эш хаҡының ҙур өлөшө дауаланыуға китә. Бәйге алдынан пари төҙөлә, тотализатор эшләй.

Ассоцация Дан Залына күренекле спортсыларҙы ғына түгел, хайуандарҙы ла теркәй бара. Канадала AirWolf исемле донъя чемпионы һәм 2006 йылғы «Йыл аты» Дан Залына индерелгән, һәм күптән түгел клонлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр
Һыуыҡҡул

**Һыуыҡҡул** — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Һыуыҡҡул (Йәрмәкәй районы) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һыуыҡҡул-Михайловка — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Яңы Һыуыҡҡул — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Тимер (мәғәнәләр)

**Тимер** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Тимер — химик элемент.
* Тимер (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
* Тимер (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Тимер (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡһаҡ Тимер — Тимуридтар империяһы әмире.
* Тимер юл (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
Волгоград өлкәһе

**Волгогра́д өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округ составына инә.
Административ үҙәге — герой-ҡала Волгоград.

## Географияһы
Төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа өлкә 400 километрҙан ашыуға һуҙылған. Өлкә сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 2221,9 км. Ул төньяҡта — Һарытау өлкәһе (29,9 процент), төньяҡ-көнбайышта — Воронеж өлкәһе (11,3 процент), көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта — Ростов өлкәһе (26,8 процент), көньяҡ-көнсығышта — Әстрәхан өлкәһе (11,4 процент) һәм Ҡалмыҡстан (10,9 процент), көнсығышта — Ҡаҙағстан (9,7 процент) менән сиктәш.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

; Милли составы

Волгоград өлкәһендә 1989 йылда — 1378, 2002 йылда — 1229 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт правительства Волгоградской области
Мурманск өлкәһе

**Му́рманск өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы составына инә.

Административ үҙәк — герой-ҡала *Мурманск*.

## География

Мурманск өлкәһе Төньяҡ Европала урынлашҡан. Өлкә территорияһының яҡынса 70%-ын Кольский ярымутрауы биләй, шулай уҡ континенталь өлөшө, бер нисә ярымутрауҙар һәм утрауҙар бар. Өлкәнең ҙур өлөшө Төньяҡ поляр әйләнәһе аръяғында урынлашҡан.

Көнбайышта — Норвегия һәм Финляндия, көньяҡта — Карелия менән сиктәш. Ярҙары Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәре менән йыуыла.

## Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

;Иҫәп алыу йылдары буйынса халыҡ һанының үҙгәреүе:

### Халыҡтың милли составы
Төп халҡы — саамдар.

Таблицала Мурманск өлкәһе халҡының 1%-нан ашыу тәшкил иткәндәр күрһәтелгән.

Мурманск өлкәһендә 1989 йылда — 1320, 2002 йылда — 1162 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Правительство Мурманской области. Официальный портал органов исполнительной власти 
* Законодательство Мурманской области
* Мурманская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Обзор состояния социальной сферы Мурманской области, на сайте НИСПа 
* Кольская энциклопедия 
* Атлас Мурманской области
Владимир өлкәһе

**Влади́мир өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә. Административ үҙәге — Владимир ҡалаһы. Владимирҙан Мәскәүгә тиклем — 178 км.

Мәскәү, Ярославль, Иваново, Рязань һәм Түбәнге Новгород өлкәләре менән сиктәш. Майҙаны — 29 084 км². Халҡы — 1 396 903 кеше (2016). 

## Административ-территориаль бүленеш

2006 йылдан алып Владимир өлкәһе территорияһында 127 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 5 ҡала округы, 16 муниципаль район, 26 ҡала һәм 80 ауыл биләмәһе бар.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡ иҫәбе  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Владимир өлкәһендә 1989 йылда — 834, 2002 йылда — 724 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (обл.)
* 
*  — УДК 581.92 + 582.32/.99 (470.314)

## Һылтанмалар

* Справочно-информационный портал Владимирской области 
* Официальный сервер города Владимира и Владимирской области 
* Законодательное Собрание Владимирской области 
* Владимирская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»
Ростов өлкәһе

**Росто́в өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округ составына инә. Административ үҙәге — Дондағы Ростов ҡалаһы.

## География

Ростов өлкәһе көнсығышта — Волгоград өлкәһе, төньяҡта — Воронеж өлкәһе, көньяҡта — Ҡалмыҡстан, Краснодар һәм Ставрополь крайҙары, көнбайышта — Украина менән сиктәш. Көнбайышта Ростов өлкәһе биләмәләре Азов диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.

## Административ-территориаль бүленеш

Ростов өлкәһе составына 463 муниципаль берәмек инә, шул иҫәптән:
* 12 ҡала округы,
* 43 муниципаль район (улар бөтәһе 18 ҡала һәм 390 ауыл биләмәһен үҙ эсенә ала).

## Билдәле шәхестәре
* Волчкова Галина Юрьевна (19.10.1963), Рәсәй социаль эшҡыуары Ортопедик аяҡ кейеме һәм мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн кейем етештергән «Ортомода» компанияһына нигеҙ һалыусы һәм уның генераль директоры. Сығышы менән Шахты ҡалаһынан.
 
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡ иҫәбе  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

### Милли состав

Ростов өлкәһендә 1989 йылда — 1438, 2002 йылда — 1142 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт Правительства Ростовской области
* Совет муниципальных образований Ростовской области 
* Фотографии Ростовской области и Ростова-на-Дону на сайте Temernik.ru 
* Государственный природный заповедник Ростовский 
* ''Донской временник'': краеведение Ростовской области / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2010—2014.
Орёл өлкәһе

**Орёл өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә. Административ үҙәге — Орёл ҡалаһы.

Өлкә төньяҡтан — Тула, көнсығышта — Липецк, көньяҡта — Курс, көнбайышта — Брянск һәм төньяҡ-көнбайышта — Калуга өлкәләре менән сиктәш.

Орёл өлкәһе 1937 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.

## Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

; Милли составы

Орёл өлкәһендә 2002 йылда — 149 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәре
* Лякишев Николай Павлович (5.10.1929—18.11.2006), ғалим-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). Ленин премияһы (1976), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1970), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. Ленин (1981) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры.

## Административ-территориаль бүленеше

Орёл өлкәһендә 267 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән:
* 3 ҡала округы
* 24 муниципаль район
* 17 ҡала һәм 223 ауыл биләмәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Администрация Орловской области 
* Орловская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»
Калуга өлкәһе

**Калу́га өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.

Калуга өлкәһе 1944 йылда ойошторола. Төньяҡ-көнбайышта — Смоленск өлкәһе, төньяҡ-көнсығышта — Мәскәү ҡалаһы һәм Мәскәү өлкәһе, көнсығышта — Тула өлкәһе, көньяҡта — Брянск һәм Орёл өлкәләре менән сиктәш.

## Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Калуга өлкәһендә 1989 йылда — 489, 2002 йылда — 451 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеш
2011 йылға ҡарата Калуга өлкәһендә 303 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән:
* 2 ҡала округы
* 24 муниципаль район
* 26 ҡала һәм 251 ауыл биләмәһе

## Билдәле шәхестәре
* Авдошкин Семён Егорович (15.08.1918—9.03.1963), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Сначёв Владимир Иванович (1955), ғалим-геолог. 1978 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Людинов ҡалаһынан.
* Спасский Владимир Иосифович (9.05.1874—18.03.1955), ғалим-күҙ табибы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре.  Медицина фәндере докторы (1947), профессор (1947). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944), «Почёт Билдәһе» (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән Калуга губернаһының Рождество ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)

## Һылтанмалар

* Сервер администрации области
* Законодательство Калужской области
* Законодательное собрание Калужской области 
* Калужская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Устав Калужской области
* Флаг и герб Калужской области
* Логотип Калужской области, разработанный Артемием Лебедевым
* Памятники архитектуры Калужской области
* Социально-экономические показатели Калужской области на интерактивной карте региона
Иваново өлкәһе

**Ива́ново өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округы составына инә.

Административ үҙәк — Иваново ҡалаһы.

## География
Иваново өлкәһе төньяҡ-көнбайышта — Ярославль, төньяҡта — Кострома, көнсығышта — Түбәнге Новгород һәм көньяҡта — Владимир өлкәләре менән сиктәш.

## Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

; Милли состав

Иваново өлкәһендә 1989 йылда — 732, 2002 йылда — 490 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеш
Өлкә составына 21 район, 4 ҡала районы (Иваново ҡалаһында), 6 өлкә ҡарамағындағы ҡала, 11 район ҡарамағындағы ҡала һәм 31 эшселәр ҡасабаһы инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Правительства Ивановской области 
* Представительство Правительства Ивановской области при Правительстве РФ
* Ивановская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Ситцевая депрессия: глава из книги доктора геогр. наук А. И. Трейвиша об Ивановской области
Вологда өлкәһе

**Вологда өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ составына инә.

Административ үҙәге — Вологда ҡалаһы.

## Географияһы
Вологда өлкәһе төньяҡта — Архангельск өлкәһе, көнсығышта — Киров өлкәһе, көньяҡта — Кострома һәм Ярославль өлкәләре, көньяҡ-көнсығышта — Тверь һәм Новгород өлкәләре, көнбайышта — Ленинград өлкәһе, төньяҡ-көнбайышта — Карелия менән сиктәш.

Өлкә төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай яҡынса 400 киометрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа — яҡынса 700 километрға һуҙылған.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡ иҫәбе  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Өлкәнең төп халҡы — урыҫтар (97,27 %), бында көн иткән вепстар һаны 0,04 % тәшкил итә). 

2002 йылда Вологда өлкәһендә 232 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәре
* Катаев Николай Анатольевич (22.11.1939), ғалим-хоҡуҡ белгесе, эске эштәр органдары ветераны, юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1996 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. Отставкалағы эске хеҙмәт генерал-майоры (1992). Юридик фәндәр докторы (2004), профессор (1994). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы (1990—1993) депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Сығышы менән Вологда өлкәһенең Сокол ҡалаһынан.

## Административ-территориаль бүленеше
2006 йылдан алып Вологда өлкәһе территорияһында 372 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән:
* 26 муниципаль район
* 2 ҡала округы (Вологда һәм Череповец)
* 22 ҡала һәм 322 ауыл биләмәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт правительства области 
* Законодательное Собрание Вологодской области 
* Законодательство Вологодской области 
* Вологодская область в общероссийской печати
* Выставка «Лучшие товары Вологодской области» 
* Силовые виды спорта в Вологодской области
Аҙнай

**Аҙнай** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Аҙнай бей — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Аҙнай (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Аҙнай (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Аҙнабаев — фамилиялаштар исемлеге.
* Аҙнаҡай — Татарстандағы ҡала.
Имам майҙаны

Координаталар: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%B4%D1%8C_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B0&params=32_39_28_N_51_40_38_E_type: landmark 32°39′28″ с. ш. 51°40′38″ в. д.﻿ / ﻿32.65778° с. ш. 51,67722° в. д.﻿ / 32.65778; 51.67722] [//maps.google.com/maps?ll=32.65778,51.67722&q=32.65778,51.67722&spn=0.03,0.03&t=h&hl=ru (G)] (O) **Имам майҙаны** (میدان امام‎), элекке исеме **Нахʼш-е Джахāн** майҙаны— Исфахана (Иран) ҡалаһы уртаһындағы майҙан, ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты. 1979 йылға тиклем майҙан Шах (میدان شاه‎) исемен йөрөткән.
Имам майҙаны Исфахан ҡалаһының тарихи үҙәгендә Гөлбаһар районында урынлашҡан. Майҙандың көньяғында Имам мәсете, көнбайышында Алий-Гапу һарайы, көнсығышында Лотфулла шәйех мәсете урынлашҡан. Ислам революцияһынан һуң Имам майҙанында йома намаҙҙары уҡыла.

Майҙан төньяҡтан көньяҡҡа 560 метрға, көнбайыштан уөнсығышҡа 165 метрға һуҙылған. Майҙандың хәҙерге күренеше XVI быуатта, Исфахан Сәфәүиҙәр империяһы дәүерендә биҙәлә. 1589 йылда шах Бөйөк Аббас I баш ҡаланы Исфаханға күсереп әүҙем төҙөлөш башлай.

1637 йылда сәйәхәтсе Әҙәм Олеарий майҙан тураһында тасүирлап яҙа.

Тарихи яҡтан майҙан, шах һарайының тәҙрә төбөндә, ат уйындары үткәреү өсөн стадион итеп файҙаланылған; уйын күренештәре иран миниатюраларында сағылыш тапҡан. Хәҙер майҙанда сауҙа рәттәре, сувенир лавкалары урынлашҡан, ә майҙанда фонтан ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөтә донъя мираҫы
* Исфахан

## Һылтанмалар
* ЮНЕСКО сайтында Имам майҙаны<br /> 
* Gulliway сайтында Исфахан картаһы
Тамбов өлкәһе

**Тамбов өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.

Административ үҙәге — Тамбов ҡалаһы.

## Географияһы
Тамбов өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Рязань, Пенза, Һарытау, Воронеж һәм Липецк өлкәләре менән сиктәш.

Майҙаны —  км².

## Тарихы
Тамбов өлкәһе 1937 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.

## Билдәле шәхестәре
* Туровцев Михаил Михайлович (1905—29.01.1965), ғалим-тупраҡ белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми тикшеренеү тәжрибә станцияһы хеҙмәткәре, 1947 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1951 йылдан — агротупраҡ белеме бүлеге мөдире; 1956 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1964 йылдан — ғилми секретарь. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1959). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Мичуринск ҡалаһынан.
* Фролов Александр Павлович (27.09.1921—10.10.1994), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор (1945). Советтар Союзы Геройы (1965). Мичурин районының Заворонежское ауылынан.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

; Милли состав

Тамбов өлкәһендә 2002 йылда — 177 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеш

Өлкә территорияһында 307 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 7 ҡала округы, 23 муниципаль район, 13 ҡала биләмәһе һәм 264 ауыл биләмәһе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* История населённых пунктов Тамбовской области, генеалогия Тамбовской области
* Информационный портал органов власти области 
* Тамбовская областная Дума 
* Общественная палата Тамбовской области
* Фонд содействия развитию русской культуры
* Тамбовский лес: птицы, млекопитающие 
* Редакции СМИ Тамбовской области 
* Инвестиционный паспорт Тамбовской области
Рязань өлкәһе

**Рязань өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Рязань ҡалаһы.

## География
Рязань өлкәһе төньяҡта — Владимир өлкәһе, төньяҡ-көнсығышта — Түбәнге Новгород өлкәһе областью, көнсығышта — Мордовия, көньяҡ-көнсығышта — Пенза өлкәһе, көньяҡта — Тамбов һәм Липецк өлкәләре, көнбайышта — Тула өлкәһе, төньяҡ-көнбайышта — Мәскәү өлкәһе менән сиктәш.

## Тарих
Рязань өлкәһе 1937 йылдың 26 сентябрендә ойошторолған. Быға тиклем уның территорияһы Мәскәү һәм Воронеж өлкәләре составында була.

## Билдәле шәхестәр
* Варфоломеев Дмитрий Фёдорович, (24.09.1918—7.05.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966—1977 йылдарҙа КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы, 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). РСФСР‑ҙың (1981) һәм БАССР‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1978). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959) һәм «Почёт Билдәһе»(1966) ордендары кавалеры. Хәҙерге Сасов районы Заболотье ауылынан
* Сапельников Валерий Михайлович (27.05.1939), ғалим-инженер-электроник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессональ белем биреү хеҙмәткәре (2000). Кадом ҡасабаһынан.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

; Милли состав

Рязань өлкәһендә 1989 йылда — 476, 2002 йылда — 386 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеш

2006 йылдан алып өлкә территорияһында 314 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 4 ҡала округы, 25 муниципаль район, 31 ҡала биләмәһе һәм 254 ауыл биләмәһе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Правительства Рязанской области 
* Законодательство Рязанской области 
* История, культура и традиции Рязанского края 
* Рязанская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Топонимический словарь населённых пунктов Рязанской области
Алтынбаев Рәнис Рәйес улы

**Алтынбаев Рәнис Рәйес улы** (18 август 1976 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы. 2011—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).

## Биографияһы
Рәнис Рәйес улы Алтынбаев 1976 йылдың 18 авгусында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Белорет районы Инйәр эшселәр ҡасабаһында (2004 йылдың 17 декабренән Инйәр ауылы) тыуған.

1994 −1995 уҡыу йылында ошо уҡ райондың Шығай ауылы мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.

1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтынауҡырға инә һәм уны «ҡурай класы уҡытыусыһы» һәм «халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле етәксеһе» һөнәрҙәре буйынса 2000 йылда тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып дауам итә. Артабан Үҙәктең милләт— һәм төбәк—ара бәйләнештәр бүлеге етәксеһе була.

2007 йылда Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнә.

2008 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм «юрист» һөнәренә эйә була.

2011 йылдың июненән Рәнис Алтынбаев Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм 2022 йылдың 15 февраленә тиклем ошо вазифала эшләй. Артабан Өфөләге «Торатау» конгресс-холының директор урынбаҫары.

2019 йылдың мартында Рәнис Алтынбаевҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Ғилми эшмәкәрлеге
2013 йылда Ҡазан ҡалаһында ҡатай башҡорттары ижадын өйрәнеүгә арналаған «Фольклор башкир-катайцев (эпическое, лирическое и обрядовое творчество)» тигән темаға диссертация яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.

## Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре
* Рәнис Алтынбаев. Ҡатай башҡорттары фольклоры. «Ағиҙел» журналы, 2012, № 8.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Рәнис Алтынбаев — әүҙем йәмәғәтсе. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнаша. 2010 йылда III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана.

## Ижади эшмәкәрлеге
Шағир, йырҙар ижад итеүсе һәм һәүәҫкәр йырсы булараҡ, Рәнис Алтынбаев һуңғы йылдарҙа төрлө быуын тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай бара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» билдәһе (2003)
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамоталары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кто есть кто в РБ > Карточка персоны > Алтынбаев Ранис Раисович 
* Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт 
*  Рәнис Алтынбаев башҡарыуында йыр (Ғилман Ишкинин һүҙҙәре, Азамат Мусин музыкаһы).
Ярославль өлкәһе

**Яросла́вль өлкәһе** () — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.

Административ үҙәге — Ярославль ҡалаһы.

## География
Ярославль өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Владимир, Вологда, Иваново, Кострома, Мәскәү һәм Тверь өлкәләре менән сиктәш.

Майҙаны —  км².

## Тарих
Ярославль өлкәһе 1936 йылдың 11 мартында ойошторолған. 1944 йылдың 13 авгусынан алып хәҙерге сиктәрендә.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Өлкә халҡының 98 % — Рәсәй Федерацияһы граждандары. Башлыса урыҫтар (96 %) йәшәй. Ярославль өлкәһендә 2002 йылда — 397 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәр
* Мухин Виктор Сергеевич (16.02.1938), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән Рыбинск ҡалаһынан. 

## Административ-территориаль бүленеш
Өлкә территорияһында 100 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 17 муниципаль район, 10 ҡала биләмәһе һәм 70 ауыл биләмәһе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Кодола О. Е.* История Ярославской области. — Ярославль: Тур, 2008. — 160 с. — (История России) ISBN 978-5-7378-0091-8
* *Марасанова В. М.* Летопись Ярославля: 1010—2010. С-Пб.: Морской Петербург, 2007. — 360 с.
* *Марасанова В. М.* Ярославский край в XVIII веке: Учеб. пособие. — Ярославль, 1997. — 65 с.
* *Марасанова В. М.* Ярославский край в XIX веке: Учеб. пособие. — Ярославль: Б/и, 2001. — 115 c. ISBN 5-8397-0177-7
* 
* Ярославский край. Сборник документов по истории края (XI век — 1917 год). — Ярославль, Верхне-Волжское книжное издательство, 1972.

## Һылтанмалар

* Официальный портал города
* Справочник организаций Ярославля
* Проект «Деметра/Ярославика» — краеведение в Ярославской области
* Топографические атласы. Ярославская область
Арҙат

**Арҙат** — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Арҙат (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Арҙат (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мостафа — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.