open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чернушки (Псков өлкәһе)

**Чернушки** — Псков өлкәһендәге Локнян районындағы элекке ауыл.

## Тасуирламаһы
Ауыл Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матросов) ҡаһарманлыҡ ҡылған булыуы менән билдәле.

Чернушки ауылы Чернушка йылғаһы буйында, хәҙерге Локнян районы Самолуков улусы территорияһында урынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Чернушкиҙа коллектив хужалыҡ булған, унда йәшәүселәр етен үҫтергәндәр. Немец ғәскәрҙәре ауылға яҡынлашҡас, ҡайһы бер кешеләр ауылдан яҡындағы ҡарағай урманына һәм тирә-яҡ һаҙлыҡтарға ҡасҡан. Чернушкиҙа ҡалғандар үлтерелә йәки әсирлеккә ҡыуып алып кителә.

1943 йылдың 27 февралендә 91-се айырым Себер доброволецтар бригадаһының 2-се батальоны Чернушки һәм Черная ауылдарында дошман урынлашҡан нығытмаға һөжүм итәләр. Һуғыш ваҡытында Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы ҡаһарманлыҡ күрһәтә,кәүҙәһе менән дзот амбразураһын ҡаплай. Һуғыш ваҡытында Чернушки ауылы тулыһынса емерелгән.

Александр Матросов һәләк булған урында мемориаль комплекс ҡуйылған. Башта мемориал дзот һәм обелискынан торған. Обелиск тура мөйөшлө параллелепипед, өҫкә табан башына шар ҡуйылған киҫелгән пирамидаға әйләнә, һәм уға «Бында Советтар Союзы Геройы А. Матросов һәләк булған» тип яҙылған мемориаль таҡтаташ беркетелгән.

1978 йылда Белорусия политехник институтының архитектура кафедраһы уҡытыусыһы Всеволод Лагуновский мемориалды реконструкциялау проекты әҙерләгән. Шул уҡ йылда үҙ теләге менән студент отряды реконструкция үткәргән. Монумент эргәһендәге дзот Чернушка янындағы һуғыш ваҡытында булғанынса тергеҙелгән.

1948 йылда Александр Матросов Бөйөк Лукиға күсереп ерләнә. 1971 йылда Бөйөк Лукиҙа Александр Матросов исемендәге Хәрби Комсомол Дан музейы асыла. 1985 йылда Бөйөк Луки ҡалаһындағы мемориал янында мәңгелек ут ҡабыҙыла, уға газ махсус контейнерҙан бирелеп тора. 2009—2010 йылдарҙа комплекста ремонт эштәре алып барыла, мәңгелек утҡа газ үткәргес аша газ биреү планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Морозкина Е. Н. Псковская земля / Морозкина Е. Н. — М. : Искусство, 1975. — 167 с.
* Герой Советского Союза гвардии рядовой Александр Матросов : [сборник] / [Ред. М. Гильгулин]. — [Москва] : Госполитиздат, 1943
Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)

**Васильев Иван Афанасьевич** (1924—1994) — рус совет яҙыусыһы. Ленин премияһы лауреаты, (1986). 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Биографияһы
И. А. Васильев 1924 йылда 21 июлендә Верховинино ауылында (хәҙерге Псков өлкәһе, Бежаницкий районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Публицистик очерктар һәм хикәйәләр, шул иҫәптән ауыл тормошоноң үткер проблемаларына арналған әҫәрҙәр авторы. Бөйөк Луки өлкәһе, Борки ауылында Бөйөк Ватан һуғышы тарихы әҙәби-сәнғәт музейын ойошторған һәм уны төҙөгән. 1989 йылда 1989 йылдан СССР Халыҡ депутаты. 1972 йыл йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ул Ленинград Йылға флотының навигаторҙары мәктәбенә уҡырға инә. Инеү имтихандарын яҡшы билдәләргә тапшырһа ла, низағ килеп сығыу арҡаһында, комиссия уны ҡабул итмәй.

Буласаҡ яҙыусы 16 йәшендә Калинин өлкәһе, Дашевский районының Шилов урта мәктәбендә математика һәм тарих уҡытыусыһы булып эшләй башлай (хәҙерге Псков өлкәһе, Бенитцкий өлкәһе). Шул йылдарҙа ул Невельск педагогия училищеһына ситтән тороп уҡырға инә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Иван Афанасьевич алғы һыҙыҡта, Калинин фронтында һуғыша, контузия ала. 1944 йылдан госпиталдә ятып сыҡҡандан һуң ул 1946 йылдың июленә тиклем Кавказ аръяғы Хәрби округында хеҙмәт итеүен дауам итә.

Демобилизациянан һуң ул тыуған Бежаницкий районында — Горск ете йыллыҡ мәктәбе директоры, 1949 йылдан Себеж районы Глембочино ауылдағы балалар йорто директоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта ул Бөйөк Луки уҡытыусылар институтын тамамлай. Бында, Себежда, буласаҡ яҙыусының беренсе баҫмалары донъя күрә.

1955 йылдан Иван Афанасьевич Себеж районының «Призыв» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары булып эшләй, унан Ленинград Юғары партия мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, Новгород өлкәһе, Валдай район газетаһы мөхәррире итеп билдәләнә, һуңғараҡ район-ара гәзиткә етәкселек итә. 1963 йылдан ул Режевский һәм Зубцовский райондарында «Калининская Правда» газетаһының үҙ хәбәрсеһе була

## Вафаты
И. А. Васильев 1994 йылдың 31 декабрендә вафат булған. Ерләнгән урыны — , Псков өлкәһе.

## Әҫәрҙәре
** «В краю истоков» (1981);
** «Алые пилотки» (1983);
** «Допуск на инициативу» (1983);
** «Возвращение к земле» (1984);
** «Земляки» (1985);
** «Депутатский запрос» (1985);
** «Нематериальная потребность» (1985);
** «Только и всего (О времени и о себе» (1985);
** «Крестьянский сын» (1987);
** «Очищение» (1988)
** «Алые пилотки» (2-е издание,1989);

## Награда һәм премиялары
* Ленин премияһы (1986)
* М. Горький исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1980)

## Хәтер
Борки ауылында Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (21.07.1996)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Васильев Иван Афанасьевич ;
*
Аяҙғол ауыл биләмәһе

**Аяҙғол ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Кәмбрәк (йылға)

**Кәмбрәк**— Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Үрек йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Шишмәһе-Бөрйән районында башланған Ушарлаҡ һыртының (706 м) көнбайыш битләүендә . Ары көньяҡ- көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа Ишембай районы буйлап аға. Үрек йылғаһына тамағына 42 км ҡала барып ҡушыла. Оҙонлоғо- 15 км.

Бассейн округы — Кама йылғаһы. Йылға бассейны — Кама. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Һыу хужалығы участкаһы- Нөгөш. Һыу хужалығы участкаһы — инешенән башлап тамағына тиклем Нөгөш йылғаһы.

Дәүләт һыу объекттары реестрында ул шишмә булараҡ иҫәпкә алынған. Ярҙарында һоро урман тупрағында ҡатнаш урмандар үҫә.
Талғысҡан менән Кәмбрәк йылғаһы Ҡансаҡ һыртын өскә бүлеп аға.

## Этимологияһы
Камбар (Ҡамбар)- боронғо төрки илаһы, йылҡы малының эйәһе, камбар һәм «үк» (үек, ыҡ) (йылға) һүҙҙәренән яһалған атама тип ҡарарға була. Камбар йылға өҫтөндә келәмдә ултырып, ҡыллы музыка ҡоралында уйнап ултырған тип күҙ алдына килтергәндәр.

Бынан тыш йәнәй башҡорттарының бер ырыуы «ҡамбар» тип аталған. Тимәк «Камбар» исеме башҡорттар араһныда таралған булған. Ул әле фамилияларҙа һаҡланып ҡалған.

Кәмбрәк йылғаһының әйтелеше башҡорт теле ҡағиҙәләренә ярашлы «Кәмберәк» булып яңғырарға тейеш.

## Дәүләт һыу объекттары реестры мәғлүмәттәре
Һыу объекты коды 10010200312211100017993

Һыу объекты төрө Шишмәләр

Гидрологик өйрәнеү коды 111101799

ГӨ томы һаны 11

ГӨ буйынса сығарылыш 1

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*  Данные государственного водного реестра. Камбряк
Александр Невский

**Александр Ярославович Невский** (13 май 1221 — 14 ноябрь 1263) — Новгород кенәзе (1236—1240, 1241—1252 һәм 1257—1259), Алтын Урҙаға буйһонған бөйөк Киев кенәзе (1249—1263), бөйөк Владимир кенәзе (1252—1263). Урыҫ ғәскәре башлығы. Алтын Урҙа менән хеҙмәттәшлекте яҡлаған кенәз. Бөйөк кенәз Ярослав Всеволод улының икенсе улы.

## Тарихы
1228 йылда — бер туған ағаһы Федор менән Новгород ҡалаһына ҡуйылған булғандар, ләкин Новгородта сыуалыштар башланғас, ҡаланан киткәндәр.

Киев Русе тарҡалыу осоронда һәм төрлө һөжүмдәр ваҡытында Александр Невский алдан күреүсәнлеген күрһәткән, көслө күрше Алтын Урҙа ғәскәре менән хеҙмәттәшлекте яҡлаған, ә башҡа динле, православ дине урынына католик динен индерергә теләүсе рыцарь-тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы һуғышҡан, шулай итеп урыҫ рухи бойондороҡһоҙлоғон һаҡлаған. Шуның өсөн 1547 йылда Урыҫ православ сиркәүендә Изге булып танылған.

Александр Невский урыҫ кенәзе 1240 йылда Алтын Урҙа менән хеҙмәттәшлекте һайлаған, Бөйөк ханға буйһонған һәм яһаҡ түләргә ризалашҡан. Алтын Урҙаға ҡаршы көрәш урынына немец тәреселәренә ҡаршы көрәш башлаған.

1248 йылда Алтын Урда Александрға бөйөк кенәзлек ярлығын биргән, шулай итеп татар ханы атаһы урынына Александрҙы бөйөк Киев кенәзе итеп билдәләгән. Ләкин Киев емерелгәндән һуң ярлыҡ үҙ көсөн юғалтҡан һәм Александр Новгород ҡалаһына күскән.

Бер нисә тапҡыр Алтын Урҙа башҡалаһына барған. 1259 йылда Александр Новгород ҡалаһын Алтын Урҙаға яһаҡ түләргә мәжбүр иткән.

XII быуатта Новгород ерҙәре тәре йөрөтөүселәр һәм шведтар менән бер нисә ҡораллы низағта ҡатнашҡан.

1240 йылда Александр Нева йылғаһында һуғышта швед ғәскәрен еңә, еңеүҙән һуң Невский (Невалы) тип йөрөтөлә башлай.

1242 йылда Чудь күлендә Боҙ өҫтө һуғышы тевтон рыцарҙарын тар-мар итә. 1242 йылдың 18 апрелендә (5) Александр Невский етәкселек иткән Новгород һәм Владимир көстәре һәм Ливон ордены ғәскәре (шул иҫәптән 1237 йылдан Ҡылыс Йөрөтөүселәр Ордены менән) араһында Чудь күлендә «Боҙ һуғышы» тигән оло һуғыш булған. Һуғышта Новгород еңгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бегунов Ю. Т. Александр Невский. — М.: Яуза-Эксмо, 2009. — 336 б. — Серия «Главное имя России».
* Пашуто В. Т. Александр Невский / Художник Н. Усачев; На фронтиспис Александр Невский работы П. Д. Курина. — М.: Молодая гвардия, 1974. — 160, [50] с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографии. Вып. 10 (542)). — 100 000 экз. (в пер.)
* Карпов А. Ю. Великий князь Александр Невский / Карпов Алексей. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 336, [16] с. — (Жизнь замечательных людей: Малая серия. Серия биографии. Вып. 5). — 5 000 экз. — ISBN 978-5-235-03312-2 (в пер.)
* Хитров М. Святой благоверный великий князь Александр Ярославович Невский. Подробное жизнеописание. — Минск: Панорама, 1991. — 288 с. — Трепетное изд.
* Клепинин Н. А. Святой благоверный и великий князь Александр Невский. — СПб.: Алтей, 2004. — 288 с. — (Славянская библиотека. Bibliotheca slavica). — 1 000 экз. — ISBN 5-89329-677-X (в пер.)
* Князь Александр Невский и его эпоха: Исследования и материалы / Под ред. Ю. Т. Бегунова и А. Н. Кирпичников. — СПб.: Дмитрий Буланкин, 1995. — 214 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-86007-037-3 (в пер., супер.)
Ҡарағас (Ишембай районы)

**Ҡарағас** — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Райондың көнсығышында,Бөрйән районы сигендә, Ҡарағайтуғай һәм Һаралы (Оло Шешәнәк ҡушылдығы) йылғалары араһында ята. Иң бейек түбәһе — 612 м. Тау биттәре һөҙәк. Тау тоҡомо кварциттар, рифей ҡомташтарынан тора.

Тау итәгендә халыҡ бесән саба, малын көтә. Тауҙан көньяҡтараҡ Иҫкейорт менән Биктәр тауы ята. Көнсығышта төньяҡтан көньяҡҡа табан Алатау һырты һуҙылған. Тауҙа һәм уның тирә яғында һоро урман тупрағында ҡарағай ҡатыш ҡайын урмандары үҫә.

Атамаһы «ҡарағас» — ылыҫлы ағас исеменән алынған (рус.лиственница). Юрматы диалектында ул «нарат» тип атала.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Словарь топонимов Башкирской АССР 
*  Карта Ишимбайского района
Граф Гудович йорто

**Граф Гудович йорто** — Пушкин ҡалаһында тарихи йорт.  1905—1906 йылдарҙа модерн стилендә  төҙөлгән.  Парк урамы, 18-се йорт (төп йорт) һәм 18а (төкәтмә) адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы
XIX быуат уртаһында буласаҡ айырым йорт урынында графиня Е.И. Орлова- Денисованың ике ағас йорто һәм баҡсаһы менән усадьбаһы урынлаша. 1900 йылда  был участканы граф Василий Васильевич Гудович, артабан император һарайының шталмейстеры, дворянлыҡтың губерна башлығы төҙөлөш  өсөн һатып ала. 1900 йылдың 11 июлендә подвалы менән ике ҡатлы таш йорт, шул уҡ бейеклектәге ике таш ярҙамсы флигель һәм өлөшләтә ярҙамсы таш йорт  төҙөү өсөн рөхсәт алына.  1900 йылдың авгусында архитектор С.А. Данини башҡарған усадьбаның  проекты  раҫлана. Төҙөлөш  1901—1903 йылдарҙа  алып барыла (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1905—1906 йылдарҙа).

1917 йылда революциянан һуң граф Гудович  Эстонияға, ә һуңынан Францияға күсенә. Айырым йортта Луначарский исемендәге  хеҙмәт мәктәбе асыла. 1940 йылда  бина  балалар баҡсаһына бирелә (хәҙер  Санкт-Петербургта  Пушкин районының 1-се ГБДОУ балалар баҡсаһы), ул  хәҙерге ваҡытта ла йортта урынлаша.

## Архитектураһы
Гудовичтың усадьба комплексы йортто (төп йорт), ике ярҙамсы флигелде, шулай уҡ ҡоймалары менән баҡсаны   үҙ эсенә ала.  Әлеге ваҡытта ярҙамсы флигелдәре яңынан ҡоролған, йорттоң черепица ҡыйығы металл менән алмаштырылған, ләкин дөйөм алғанда уның тышҡы ҡиәфәте ҙур үҙгәрешһеҙ ҡала. Йорттоң фасады инглиз  коттеджы рухында биҙәлгән, был уны бөйөк кенәз Борис Владимирович дачаһы менән яҡынайтач (Мәскәү шоссеһы, 11-се йорт), уның төҙөлөшөндә Данини ла ҡатнаша. Шул уҡ стилдә Данини 1906 йылда  Император гаражын да проектлай.  Гудович йортон  төҙөгәндә  биҙәлешендә штукатурка менән бер рәттән  радом ҡомташ, гранит, көпләү өсөн ҡыҙыл һәм аҡһыл кирбес,фахверкҡа оҡшатып таҡта,  керамик черепица ҡулланыла. Гранит колонналарҙа өсләтә  арка һәм модерн стиленә хас булған һыҙатлы ҡоймалар менән терраса  Петербург архитекторы Р.Ф.Мельцер тарафынан проектлана .  Йорттоң эске биҙәлешендә ағастан лаклы панелдәр ҡулланыла (2006 йылда бин  капиталь ремонт барышында  тергеҙелә).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Особняк графа Гудовича в Царском Селе
* Теремок предводителя дворянства. История «сказочного» дома в Пушкине

## Әҙәбиәт

* Козлов А. В. «Сильвио Данини: материалы к творческой биографии». — СПб.: Коло, 2010. — 240 с.
* Кириков Б. М. «Архитектура Петербургского модерна. Особняки и доходные дома». СПб.: Коло, 2017. — 576 с.
Некрасов һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Некрасов һәйкәле** — Санкт-Петербургта Литейный проспекты 37-се йорт янындағы скверға ҡуйылған Н. А. Некрасов һәйкәле бюсы. Санкт-Петербург менән үҙенең тормошо һәм ижады менән тығыҙ бәйләнгән рус әҙәбиәте классигы танылған яҙыусы Николай Алексеевич Некрасовҡа бағышланған. Проект авторы — скульптор В. В. Лишев. Был — Санкт-Петербургтың Монументаль пропаганда тураһындағы Ленин планы буйынса ҡуйылған берҙән бер һаҡланып ҡалған һәйкәл. Некрасов һәйкәле федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала.

## Тарихы
Был һәйкәл В. В. Лишев тарафынан Лениндың Монументаль пропаганда планы сиктәрендә төҙөлгән икенсе әҫәре (беренсеһе Яңы Ладога ҡалаһында Карл Маркстың гипс бюсы була, хәҙер юҡҡа сыҡҡан) Бронза бюсты ҡойоу эше 1 Дәүләт оҫтаханаһында мастер В. 3. Гаврилов тарафынан башҡарылған. Һәйкәл-бюст 1922 йылда Некрасов урамы һәм Грек проспекты мөйөшөндәге Прудка баҡсаһында урнаштырыла. 1946 йылда, шағирҙың тыуыуына 125 йыл тулыуҙы байрам иткәндә, бюсты Литейный проспектына күсерәләр һәм һуңғы 20 йылда Николай Алексеевич Некрасов йәшәгән 36-сы йорт янындағы скверға ҡуялар. Шул уҡ ваҡытта элек дәүләт министры милке булған 36-сы йортта Некрасовтың мемориаль музей-фатиры асыла. Был сквер Некрасовтың «Парад подъездында уйланыу» («Размышления у парадного подъезда») әҫәрендә сағыла:



Вот парадный подъезд.

По торжественным дням,

Одержимый холопским недугом,

Целый город с каким-то испугом

Подъезжает к заветным дверям …



## Тасуирлама
Некрасовтың был һәйкәле реалистик шәкелдә эшләнгән тыйнаҡ бронза бюст булараҡ танылған. Бюст ҡара-һоро лабрадориттан тора, нигеҙе ҡыҙыл граниттан һалынған, тура мөйөшлө аҫҡуймаға ҡуйылған. Аҫҡуйманың алғы яғында ҡабарынҡа хрефтәр менән «Н. А. Некрасов» тип яҙылған. Өҫтәмә бронза таҡтала тыуған һәм вафа булған көндәре күрһәтелгән: «1821-1877». Скульптураның уң яғында авторҙың имзаһы күренә: «Леп. В. В. Лишев»; артҡы яғында «1-я Гос. Мас. Худож. литья / отл. В. З. Гаврилов» тигән яҙыу бар. Бюстың бейеклеге 0,77 м, постаменттың бейеклеге — 2,3 м.

Некрасовтың йөҙө етди, ҡаштары йыйырылған. Был образда скульптор шағирҙың психологик торошон һүрәтләй. Уның йөҙө рухланған, йөҙөндәге яҡтылыҡ һәм күләгә уйыны үҙенә бер төрлө тулҡынланыу өҫтәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бюст Н. А. Некрасова на 2Гис

* Памятник-бюст Николаю Алексеевичу Некрасову в Санкт-Петербурге

* Памятник Н. А. Некрасову на Литейном проспекте
Шривиджая

**Шривиджая** (*Шривиджайя*, *Сривиджайя*) ( 200—1400) — үҙәге Суматра утрауында урынлашҡан боронғо Малайзия батшалығы, Малай архипелагы утрауҙарына һәм Көньяҡ-көнсығыш Азия ярҙарына ла йәйелгән була. Төрлө сығанаҡтарҙа күрһәтелгәнсә, беҙҙең эраның 200 һәм 500 йылдары араһында барлыҡҡа килә. Санскритан тәржемә иткәндә атамаһы  тигән мәғәнәне бирә.

Шривиджаяла ваджраяна буддизмы сәскә атҡан, мәҙәниәт һәм сауҙа ныҡ үҫешкән, ә будда университеттары абруйлы һәм киң танылған була.

Үҙенең иң юғары үҫеше осоронда Шривиджая Суматра утрауы, Ява утрауының көнбайыш өлөшө, Калимантан утрауының бер өлөшө, Малакка ярымутрауы һәм хәҙерге Таиландтың бер өлөшө менән хакимлыҡ итә.

## Тарихи мәғлүмәттәр
Хәҙерге заман көнбайыш тарих фәне өсөн Шривиджая бары тик 1918 йылда ғына, Францияның тарихсы ғалимдары санскритта яҙылған «Шри Виджая» исемен исламдағы «Срибуза» һәм ҡытай телендәге «Сань-фо-ци» атамалары менән сағыштырып ҡарағандан һуң ғына асыла.

Суматра утрауындағы *Палембанг* дәүләттең баш ҡалаһы була, һәм уның боронғо дәүнрҙә урынлашыуы хәҙерге ҡала урыны менән тап килеүе бик тә ихтимал. Индуизмдағы аҡыллыҡ һәм именлек аллаһы *Ганешаның* ҙур статуяһының нәҡ ошонда табылыуы быға турана-тура ишара тип әйтергә тулы нигеҙ бар. Төрлө ҡоролма һәм объекттарҙың урынлашыуҙары буйынса ла төрлө фараздар килтерелә, мәҫәлән, Шри Виджая изге тауы хәҙерге Букит Сегунтанг тауы менән тап килә. Сығыштары менән шулай уҡ фаразланыуынса Ява утрауынан булған *Шайлендрҙар династияһы* дәүләт менән  хакимлек иткән.

Шривиджаяға 500 йылға тиклем нигеҙ һалына, фараз буйынса ул Кантоли (Kan-t’o-li) дәүләте урынында барлыҡҡа килә. Ҡытай сығанаҡтарында йөҙ йылдан һуң Суматра утрауындағы ике батшалыҡ телгә алына — *Джамби* һәм *Палембанг*. Шул уҡ ваҡытта Джамби тигәне, етерлек дәрәжәлә көслө һәм ҡеүәтле булып, Ҡытай менән ныҡлы бәйләнеш урынлаштырып, тотороҡло мөнәсәбәттәр тотоп көн итә. Изге урындарға сәфәр ҡылыусы будда дине вәкиле И Цзин яҙып ҡалдырыуынса, 686 йылда Джамби Шривиджая тарафынан баҫып алына.

Сауҙа юлдарындағы уңайлы гаванда урынлашыуы Палембанг батшалығының сәскә атыуына булышлыҡ итә: бында төрлө туҡымалар, ҡиммәтле таштар, фил һөйәге, көмөш, камфара, ағастың затлы төрҙәре, татлы тәмләткестәр, төтәҫтәр, хатта филдәр менән һатыу итеү әүҙем һәм юғары кимәлдә ойошҡан рәүештә була. Сауҙа караптары Малакка һәм Зонд боғаҙҙары аша йөрөгән, улар Һиндостан, Ҡытай һәм Ғәрәбстан ярымутрауы тауарҙары менән алышҡан. Малакка боғаҙын шулай уҡ «диңгеҙ ебәк юлы» тип тә атағандар.

## Иң юғары күтәрелеш

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ЧЖАО ЖУГУА. ОПИСАНИЕ ВСЕГО ИНОЗЕМНОГО. (СООБЩЕНИЕ О ГОСУДАРСТВЕ ШРИВИДЖАЯ) «Чжу фань чжи» (пер. М. Ю. Ульянова) 
* Handelsreiche in Indonesien, u.a. Srivijaya
* Ursprünge Sri Vijayas
* Eine hübsch bebilderte englischsprachige Seite
* Eine Zeitleiste zu Indonesien
* Э. Шефер «Золотые персики Самарканда», Москва, «Наука», 1981.
* Палембанг
Дуҫлыҡ баҡсаһы (Санкт-Петербург)

**Дуҫлыҡ баҡсаһы** —   -  Санкт-Петербургтағы Литейный проспектындағы  № 15-17 һанлы йорттар янында урынлашҡан баҡса.

## Тасуирламаһы

Баҡса 2003 йылдың май айында ҡаланың өс йөҙ йыллығын байрам итеү айҡанлы Санкт-Петербургтың туғандаш ҡалаһы Шанхайҙан бүләк итеп атап нигеҙ һалына. Санкт-Петербург губернаторы Владимир Яковлев уны  "Дуҫлыҡ баҡсаһы" тип атаған. Баҡса Шанхайҙағы *Юй Юань баҡсаһының* («Шатлыҡ баҡсаһы») кесерәйтелгән күсермәһе итеп эшләнгән

Баҡса ике мең квадрат метрҙан артыҡ майҙанды алып тора. Уның территорияһында  «Туғыҙ аждаһа диуары», «Дуҫлыҡ пагодаһы», уның эргәһендә фонтан ҡоролған бәләкәй генә яһалма һыу ятҡылығы өҫтөндә таш күпер урынлашҡан. Ҡытай баҡса тәртип-низамы буйынса, баҡса территорияһында урынлашҡан төрлө рәүешле таштар миниатюр тау һырттары иллюзияһын тыуҙыра. Баҡса ҙур булмаған ҡарағайҙар, талдар һәм алмағастар менән биҙәлгән. Бынан тыш, баҡсала бер япон сакураһы ағасы үҫә 

Баҡса булдырыу өсөн кәрәкле бөтә  материалдар Шанхайҙан килтерелгән .

Владимир Яковлев  баҡсаны төҙөүселәргә «Һеҙҙең исемдәрегеҙ Рәсәйҙең төньяҡ башҡалаһын   төҙөүселәрҙең маҡтаулы  исемлегенә индерелде» тип яҙылған почет грамоталары тапшырған.

## Туғыҙ аждаһа диуары
Диуар Ҡытайҙың яуыз рухтарҙы ҡыуып таратыусы изге йән эйәләре һыны - туғыҙ аждаһа  һыны менән биҙәлгән. Аждаһалар керамиканан эшләнгән һәм төҫлө глазурь менән ҡапланған.


Файл:Orange china dragon2.jpg|
Файл:Blue china dragon2.jpg|
Файл:Yellow china dragon.jpg|
Файл:Brown china dragon2.jpg|
Файл:Orange china dragon.jpg|
Файл:Purple china dragon.jpg|
Файл:White china dragon.jpg|
Файл:Blue china dragon.jpg|
Файл:Brown china dragon.jpg|


## Дуҫлыҡ пагодаһы
Пагода сәй церемонияһы һәм асыҡ һауала медитация өсөн тәғәйенләнгән. Уға ингән ерҙә ике арыҫлан һыны  урынлашҡан, Улар азия стилендә эшләнгән һәм  ши-цзаға .оҡшап тора

## Баҡса
Баҡсаны«тай ху ши»  тип аталған таштар биҙәй, улар Көньяҡ Ҡытайҙа урынлашҡан. Тайху күленән алыпкиленгән. Баҡсалағы ағастар,  Ҡытай баҡсаларындағы кеүек үк , ҡупшылыҡ өсөн ҡырҡылмайподстригаться түгел.
Файл:Saint Petersburg Chinese Garden 01a entrance pavilion.jpg|Дуҫлыҡ пагодаһы
Файл:Lion statue in chinese park in St. Piterstburg.jpg|Арыҫландарҙың береһе 
Файл:Saint Petersburg Chinese Garden 02b pond.jpg|Баҡса: таштар һәм күпер
Файл:Saint Petersburg Chinese Garden 02b Sakura tree.jpg|Сакура сәскә атҡанда


## Иҫкәрмәләр
Урман-техника академияһы паркы

**Урман техник академияһы паркы** — —Санкт-Петербургтың Выборг районындағы парк. Ул Карбышев урамы, Новороссийская урамы, Новосергиевский тыҡрығы, Оло Сампсониев проспекты, Институт тыҡрығы, Урман проспекты һәм Октябрь тимер юлының Ланская — Кошелевка тармағы менән сикләнгән.

Урман-техника академияһы паркының ботаника баҡсаһы ботаника баҡсаһы биләмәһе менән бергә федераль әһәмиәттәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы булып тора

## Тарихы
XIX быуат башында хәҙерге Урман-техника академияһының паркы урынында инглиз А. Дэвидсондың өлгөлө ауыл хужалығы фермаһы урынлашҡан булған. Ферма кредиттар буйынса бурыстарын түләмәгән өсөн дәүләт тарафынан конфискацияланған. 1811 йылда был территорияла *Царское Селонан* күсеп килгән Урман институты урынлашҡан

Уҡыу йорто корпусы тирәләй парк төҙөлә. Ул институт өсөн уҡыу базаһы булараҡ нигеҙләнгән, бында бик күп төрлө ағас тоҡомдары үҫтерелә.

1943 йылда паркта «Нева» команда пункты төҙөлгән .

Паркта бер нисә быуа һуғыштан һуң ҡалған снаряд соҡорҙарында төҙөлгән.

## Иғтибарға лайыҡ урындар
Паркта Октябрь революцияһы геройҙарына һәйкәл — туғандар ҡәберлегебар. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса унда 14 -тән 25 кешегә тиклем ерләнгән. 1917 йылдың 6 ноябрендә бында 26-31 октябрҙә Петроградҡа һөжүм иткән Краснов ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта һәләк булған эшсе-ҡыҙылгвардеецтар ерләнә, 1918 йылдың 30 авгусында Архангельскиға килеп төшкән Антанта илдәре ғәскәрҙәре менән һуғыштарҙа һәләк булған Балтик флоты экспедиция отрядтәре диңгеҙселәре ҡәберҙәре лә ошонда:.

Шулай уҡ биш айырым ҡәбер бар: унда Виноградов Павлин Федорович (1890—1918);Орлов Иван Иванович (1882—1919); Баранов Константин Арсеньевич (1888—1922); Кокко Никандр Иванович (1874—1933);Ковалев Иван Демьянович (1879—1934) ерләнгән.

Бында урыҫ тарихында иҫтәлекле 1825 йылдың 10 (22) сентябрендә Новосильцев һәм Чернов дуэлдә атышҡан урын да һаҡланған. Дуэлянттар икеһе лә: флигель-адъютант *Владимир Дмитриевич Новосильцев* һәм поручик *Константин Пахомович Чернов* — үлемесле яра ала. Дуэль Новосильцевтың әсәһе ҡаршы төшөүе арҡаһында Черновтың һеңлеһенә өйләнеүҙән баш тартыуы арҡаһында килеп сыға.

## Фотогалерея

Main building of LTA.jpg|
Park of Saint Petersburg State Forestry Academy (3).jpg|
LTA 13 migdal.jpg|
LTA_15_mem.jpg|
LTA_16_mem1_TkachenkoME.jpg|
LTA_monument_1.jpg|
LTA_17_mem2.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Авиаторҙар паркы (Санкт-Петербург)

**Авиаторҙар паркы** —  — Санкт-Петербургтың Мәскәү районындағы парк.

## Географик урыны
Парк Санкт-Петербургтың көньяҡ өлөшөндә, Мәскәү Еңеү паркынан көнбайышта, Новомихайловск проспекты, Куба урамы, Кузнецов һәм Бассейн урамдары араһында урынлашҡан.

Иң яҡын метро станцияһы — Еңеү паркы

Парк майҙаны 35,2 гектар. Ул Мәскәү Еңеү паркынан ике тапҡырға тиерлек ҡалыша, мәгәр ҙурлығы буйынса ҡаланың Мәскәү районы парктары араһында икенсе урынды биләй.

## Тарихы
Парк 1966 йылда элекке Корпус аэродромы биләмәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һалынған, ул майҙан Бөйөк Ватан һуғышынан һуң файҙаланылмай ятҡан булған

Һуҡмаҡтары борма-борма планировкалы, парк үҙәгендә — бик матур быуа.  Унда һыу Лиговской канал тармағы аша килә. 1968 йылда уның ярында бетон нигеҙле ҡорос пирамидаль консолдә урынлаштырылған МиГ-19  самолет-истребителе — хәрби осоусыларға һәйкәл асыла. Һәйкәлдең бейеклеге 12 м; архитекторҙары А. С. Червякова, С. А. Ушаков, инженер А. И. Рыбин. 70-90-сы йылдарҙа бында йылы ваҡытта күсмә «Лунапарк» чех аттракциондар паркы эшләй.

## Тасуирламаһы
Авиаторҙар паркында башлыса япраҡлы ағас тоҡомдары ултыртылған. Яңы Измайлово проспекты яғынан шыршылар ултыртылған аллея бар.

2006 йылда йылда парк территорияһында балалар һәм йәштәр өсөн теннис мәктәбе төҙөү планлаштырыла, был иһә урындағы халыҡты борсоуға һала, был паркта төҙөлөштәр асыуҙың нәүбәттәге бер сәбәбе тип хафаланалар. Санкт-Петербургтың 2010 йылдың 28 июнендәге 396-88 һанлы «Санкт-Петербургта йәшеллек ултыртылған майҙандар тураһында» Законы ҡабул ителгәндән һуң, Авиатор паркы территорияһы йәшеллек ултыртылған майҙандар исемлегенә индерелә, үҙгәртеп ҡороу проекты көсөн юғалта..

Паркты төҙөкләндереүгә уның арендаторы йәлеп итеү зарурлығы бар тип таный ҡала хакимиәте етәкселеге - 2012 йылда йәшеллек зонаһының ҙур өлөшө, 25,3 гектар, 49 йылға оҙаҡ ваҡытҡа арендаға бирелгән. Арендатор паркты тәртипкә килтерергә вәғәҙә иткән була, әммә бөгөнгө көнгә тиклем эште башламаған. "Киләһе йылда беҙ аҙым һайын Авиаторҙар паркын төҙөкләндере башлаясаҡбыҙ, тип ышанам. Уны, ҡаланың башҡа парктары кеүек үк, тәртипкә килтерергә кәрәк ", - тип йомғаҡ яһала хакимиәттә.

## Галереяһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Авиаторов парк // Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград : Энциклопедич. справ. / ред. кол.: Л. Н. Белова и др. — М.: Большая российская энциклопедия, 1992. — С. 40. — 80 000 экз. — ISBN 5-85270-037-1.
Яңы Мейәс

**Яңы Мейәс** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.

Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан. Иң яҡын тораҡ пункты — Мәүлит ауылы. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем — 44 км

## Халҡы
 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы 2010 йылда ауылда 164 кеше ир-атйәшәгән, шул иҫәптән, 77 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл халҡының күпселеген башҡорттар тәшкил итә — 68 %, урыҫтар — 26 %, татарҙар — 4 % (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы).

## Урамдары
Ауыл ике урамдан һәм бер тыҡрыҡтан тора.

## Иҫкәрмәләр
Мейәс (Арғаяш районы)

**Мейәс** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.

Арғужа һыуһаҡлағысы ярында урынлашҡан. Иң яҡын тораҡ пункттар — Байрамғол ауылы һәм Арғужа ҡасабаһы.

## Халҡы
Мәғлүмәттәр буйынса Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала барыһы 39 кеше йәшәгән, шул иәптән, 15 ир-ат һәм 24ҡатын-ҡыҙ.

## Урамдары
Ҡасабала барыһы өс урам бар.

## Иҫкәрмәләр
Туғанлыҡ (скульптура)

**«Туғанлыҡ»** - , , шулай уҡ **«Братство»**, **«Братья по оружию»**булараҡ та билдәле) - Чехия рәссамы Карел Покорны яһаған бронза скульптура. Унда совет һалдатының чех ополченецы менән 1945 йылдың май айында Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Чехословакия азат ителгәндән һуң осрашыуы һынландырыла. Сәнғәт тәнҡитселәре «Туғанлыҡ»ты социалистик реализмдың иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип баһалайҙар

## Символлылығы һәм төҙөлөшө
Бронза скульптураның бейеклеге 2,5 метр. Ундағы образдар эмоционаллек һәм динамизм менән һуғарылған. Ике ир-ат шатлығынан ҡайнар ҡосаҡлашып һәм үбешеп тора. Совет һалдаты плащ һәм фуражка кейгән, ул саҡ ҡына бейегерәк тупһала тора. Алға атлап, ул  һул ҡулы менән чех партизанын уң яурынынан ҡосаҡлай һәм һул яңағынан үбә. Совет һалдаты уң ҡулында күксин ботағын тотҡан, ул яҙ һәм Праганы азат итеү метафораһы. Һуңғараҡ был сәскә символы Чехословакия сәнғәтендә бер нисә тапҡыр ҡабатлана (мәҫәлән, Иван Конев һәйкәлендә)..

Скульптура еңеү шатлығын һәм Гитлер Германияһын ҡыйратҡан халыҡтарҙың хәрби туғанлығын кәүҙәләндерә .

Чехословакия-совет хәрби ҡәрҙәшлеге тураһында скульптура ижад итеү идеяһы Карел Покорныға Икенсе донъя һуғышы Икенсе бөтә донъя һуғышы бөткәс үк килә.

Чехословакияла «Бәрхәт революция» ваҡытында коммунистик режим емерелгәндән һуң Прагалағы Дуҫлыҡ һәйкәленә ҡараш үҙгәрә башлай. Күптәр унда совет хакимиәтенең еңеүе, СССР-ҙың төбәктә хакимлығы метафораһы итеп күрә. Шуға күрә ул хатта вандал һөжүмдәренә дусар була. Башҡа бер тәнҡитселәр скульптурала идеологик нигеҙ түгел, ә тарихи хәл-ваҡиға һәйкәле итеп ҡаралырға тейеш тигән фекерҙә тора.



## Мәҙәниәттә
«Туғанлыҡ» скульптураһы образы ҙур популярлыҡ ҡаҙана. Уның образын чехословак-совет дуҫлығы йәмғиәте йыш ҡулланған. Уларҙың атрибуттары дизайнында, бигерәк тә ағзалыҡ түләүҙәре маркалары, значоктар, грамоталарҙа йыш ҡулланыла. "Туғанлыҡ"ты Чехословакияның 1952 йылғы 2 крона маркаларында, «Чехословакия Армияһы Көнө» серияһынан, шулай уҡ 1953 йылда 50 кроналы купюраларҙа Совет Социалистик Республикалар Союзы күрергә мөмкин. СССР-ҙа скульптура образы 1960 йылда «Чехословакия Республикаһының 15 йыллығы» серияһына, 1970 йылда — «Венгрия һәм Чехословакияның фашистар оккупацияһынан азат ителеүенең 25 йыллығы» серияһына, һәм 1985 йылда "Чехословакия азат ителеүенең 40 йыллығы"на ҡуйылған. ". Рәсәйҙә 2014 йылда «Туғанлыҡ»  "Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығы. Прага операцияһы " тип аталған 5 һумлыҡ иҫтәлекле монетаның реверсына һуғылған.





## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* {{Китап|автор=Калинин Б. Н., Юревич П. П..|год=1979|тираж=|серия=|страниц=519|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Лениздат|часть=|место=Л.|издание=3-е изд., доп. и перераб.|ответственный=|ссылка=|заглавие=Памятники и мемориальные доски Ленинграда|ссылка
Зәңгәр күл (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Зәңгәр күл** — Өфөнән 45 км тирәһе алыҫлыҡта, Ҡырмыҫҡалы районының Яңы Муса ауылы янында урынлашҡан күл. Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә

## Һүрәтләмә

Күл һаҡлауға алынған тәбиғәт объекты. Уның майҙаны — 400 кв.м. Карст убылыу сәбәпле барлыҡҡа килгән. Ярҙары бейек булмаһа ла, текә. Күлдең эргәһенән Үҙән йылғаһы аға. Зәңгәр күлгә бер ниндәй ҙә йылға ҡоймай, ә күлдән ағып сыҡҡан һыу 90 м тирәһе аҡҡандан һуң Үҙән йылғаһына ҡоя.

Күлдең исеме һыуының зәңгәрлегенә ҡарап бирелгән. Ләкин был күктең зәңгәрлеге сағылыуҙан түгел, һыу аҫтындағы зәңгәр балсыҡтан. Ә яр буйындағы балсыҡты алһаң, ул ҡара төҫтә була. Зәңгәр балсыҡ та, ҡараһы ла шифалы. Балсыҡтан һиҙелер-һиҙелмәҫ көкөртлө водород еҫе аңҡый.

Күлдең һыуы саф, үтә күренмәле, сөнки унда тормош юҡ тиерлек. Һыуҙың һалҡынлығымы, составымы тереклеккә үрсергә бирмәй, күрәһең. Оҙаҡ ҡарап торғанда ғына бер нисә ваҡ балыҡты күреп була. Күл бер ҡасан да туңмай.

Күл төбөнә иғтибарлап ҡараһаң, һыуҙың бер нисә урында тулҡынланып ятҡаны күренә. Был ер аҫты шишмәләре бәреп сыҡҡан урындар. Ләкин күл һыуы татырлы, эсергә яраҡһыҙ.

Һыу температураһы йыл буйына +3 — +7 градус һалҡынлыҡта була. Һыу күләме — 300 м³. Күлдең тәрәнлеге 6 метрға тиклем етә. Белгестәр әйтеүенсә, күл төбөнән карст мәмерйәһенә инеп китеп була.

Күл янындағы тәбиғәт тә үҙенсәлекле. Әйтерһең, Зәңгәр күлде Башҡортостандың бар тәбиғәте килеп ҡосҡан. Бер яғына тау, тау башында урман, ҡаялар, мәмерйәләр килеп баҫһа, икенсе яғына йылға ағып килгән һәм ялан-баҫыуҙар түшәлгән.

Тәбиғәттә ял итергә яратҡан туристар күл буйында төнгөлөккә ҡунырға ҡалмайҙар. Быға, бәлки, йомрандарҙың күплеге, уларҙың кешеләрҙән ҡурҡмай ер өҫтөнә сығып ҡарап баҫып тороуҙары сәбәптер. Ләкин ҡараңғы төшкәндә лә күлде күҙәтеү ҡыҙыҡлы. Көндөҙ күренмәгән пар, ҡараңғыла ҡурҡыныс томан булып күл өҫтөнән төрлө яҡҡа күтәрелә.

## Һылтанмалар
* Зәңгәр күл
* Наш Урал 
* Зәңгәр күл
Низами Гәнжәүи һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Низами Гәнжәүи һәйкәле** -  — атаҡлы шағир, фарсы шиғриәте классигы, тыумышы менән Гәнжәнән Низами Гәнжәүи һәйкәле. Санкт-Петербургта  Каменноостровский проспекты буйында 25 һәм 27а һанлы йорттар араһындағы скверҙа ҡуйылған.

## Тарихы

Скульптура Баҡыла ҡойолған һәм Санкт-Петербург  ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 300 йыллығына Әзербайжандан  бүләк сифатында килтереп тапшырылған.

Шағирҙың шәхси исеме — «Ильяс», атаһы — «Йософ», олатаһы — «Зәки» була. Уның «Мөхәммәт» исемле улы тыуғас, был исем дә шағирҙың тулы исеменә ҡушылып китә. Бына шулай итеп шағирҙың тулы исеме — *Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки Муайад*, ә әҙәби тәхәллүс (ҡушамат) итеп ул «**Низами**» исемен ала 
Низами үҙенең поэмалары аша Оло Ирандағы исламға ҡәҙәре һәм үҙе йәшәгән ислам осорҙары тарихын берләштерә.

Низамиҙың героик-романтик шиғриәте быуаттар дауамында бар фарсы телле халыҡтарға  һәм драматургтарға оҙаҡ йылдар Персияның үҙендә генә түгел, бар тирә-яҡ дәүләттәр әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһай. Шулай уҡ күрше Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Грузия, Һиндостан, Иран, Пакистан, Тажикстан, Төркиә, Үзбәкстан мәҙәниәте лә бынан ситтә ҡалмай. Уның әҫәрҙәре донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән урыҫ теленә лә тәржемә ителгән

Шағирҙың скульптураһы Мухина исемендәге Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһын тамамлаған әзербайжан скульпторы Геруш Бабаев тарафынан  ижад ителгән. Аҫҡуйма проекты авторы - Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы Феликс Романовский. Аҫҡуйма Петербург "Комбинат-скульптура" предприятиеһында эшләнгән 

Һәйкәл асыу тантанаһында Рәсәй президенты  Владимир Путин һәм Әзербайжан президенты Гейдар Алиев ҡатнаша.

## Архитектураһы

Шағирҙың 5 метрлы бронза фигураһы көнсығыш стилендә башҡарылған. Шәреҡсә кейенгән Низами арка аҫтында ҡулына китап тотоп, эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләнгән. Постаментта әзербайжанса "Низами Гәнжәүи" тип яҙылған ()

## Иҫкәрмәләр
Сайма (Арғаяш районы)

**Сайма** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Үрге Өпәле ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

Елән ярымутрауынан яҡын, Уйылды күленең төньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Ҡасаба янында тағы ла бер нисә күл бар: Тәрәнкүл, Доронькин һәм башҡалар. Шулай уҡ ҡасабаһынан алыҫ түгел Лисий утрауы бар.

Арғаяш районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем — 30 км, ауыл биләмәһе Кузнецк ауылына тиклем 12 км алыҫлыҡта.

## Этимологияһы
Сайма һүҙенең мәғәнәһе төрлөсә фаразлана. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр йылға атамаһын балыҡсыларҙың промысла туҡталкаһына бәйләйҙәр.
Силәбе өлкәһе буйынса тыуған яҡты өйрәнеүсе, топонимист Шувалов Н. И. «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» китабында: "Саима, Сайма — распространенное у мусульманских народов арабское женское имя — «соблюдающая пост», тип яҙа. *Сайма* исеменән ҡасаба атамаһы булыуы ихтимал.

## Тарихы

Утар 1912 йылда Ҡыштым улусында нигеҙләнә. Башта *Уйылды Саймаһы* тип атала, сөнки ҡасаба ошо уҡ исемле күл буйында урынлашҡан. Һуңынан *Балыҡсылар Саймаһы* (Рыболовная Сайма) (халыҡ кәсебенән) итеп үҙгәртелә.

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 1926 йылда был урында бер генә йорт торған. 1948 йылға тиклем ҡасаба Ҡыштым районы составына инә, һуңғараҡ Арғаяш районына күсерелә.

Уның территорияһында балыҡ тотоу артеле ойошторола.

XXI быуат башында ситтән килгән кешеләр иҫәбенә ҙур ҡасабала булмаған үҫеш күҙәтелә. Балыҡсылыҡ хужалыҡтары һаҡланып ҡалған.. Ҡасаба биләмәләре тирәһе ял базалары, шулай уҡ коттедждар менән тулған.

## Халҡы
1926 йылда бер йортта 3 кеше йәшәгән, артабан халыҡ һаны бик ныҡ үҫешә, 1970 йылға ҡарата унда 210 кеше йәшәй, әммә бер тиҫтә йылдан халыҡтың ҡырҡа кәмеүе күҙәтелә: 1983 йылда — 49 кеше, 1995 йылда — 43 кеше. Хәҙерге ваҡытта ҡасабала урыҫтар йәшәй.

## Иҫтәлекле урындар
Төп иҫтәлекле урын тип Уйылды күле иҫәпләнә.

## Транспорт
Ҡасаба күрше тораҡ пункттары менән шоссе юлдары аша тоташа..

Сайма ҡасабаһынан район үҙәге Арғаяшҡа автобус йөрөй.

## Урамдары

Ҡасабала 5 урам бар: Курорт, Урман, Яр буйы, Сайма тыҡрығы, Ҡарағайлыҡ.

## Иҫкәрмәләр
Ҡоҙаш (тау)

**Ҡоҙаш** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ҡолғона ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан.

Иң бейек түбәһе- 599,5 м.
Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар, рифей һәүерташтарынан тора.

Тау өҫтө уҫаҡ һәм йүкә ҡатын урмандар менән ҡапланған. Кесе Ҡоҙаш йылғаһының уң яғында ята, унан йыраҡ түгел Р316 юлы үтә (Ҡолғона- Берәтәк юлы) . Төньяғында Мулбой? йылғаһы, көньяғында— Мәрҙәш йылғаһы аға. Икеһе лә Кесе Ҡоҙашҡа ҡоя.

Тау янында элек Ишембай районына ҡараған Ҡоҙаш ауылы булған.Яңы Һәйет ауылы тауҙан көнсығыштараҡ 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Тау атамаһы кеше исеменән килеп сыҡҡан ( (*русск.* Кудаш)

## Әҙәбиәт
* Кудашка // 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района
Арғаяш ауыл биләмәһе

**Арғаяш ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ленинград өлкәһе гербы

**Ленинград өлкәһе гербы** —  — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһе символы, 1997 йылдың 9 декабрендә раҫланған, гербты һүрәтләү 1998 йылдың 11 авгусындағы закон менән үҙгәртелгән. Герб Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Геральдик Регистрына 435-се номер аҫтында теркәлгән.

## Тасуирлама
Рәсми тасуирлама:
 
Герб авторы — В. И. Евланов.

## Тарихы
1927 йылдың 1 авгусында РСФСР-ҙың Ленинград өлкәһе барлыҡҡа килә, әммә 1997 йылға тиклем гербы булмаған.

1997 йылдың 16 майында өлкә губернаторы Ленинград өлкәһе гербы, флагы һәм гимнын ижад итеүгә асыҡ конкурс иғлан итә. 1997 йылдың 1 авгусында конкурс тамамлана, герб һәм флаг үрнәге номинацияһында беренсе премияны В. И. Евланов; икенсе премияны — А. А. Парушкин һәм В. В. Мочалов составында авторлыҡ коллективы; өсөнсө премияны — В. Л. Иофин ала. 29 июлдә, конкурстың рәсми тамамланыуына бер ни тиклем ваҡыт ҡала, өлкәнең Закон сығарыу йыйылышы әлеге проектты ваҡытлыса (өлкәнең символика тураһындағы ҡанунын рәсми ҡабул иткәнгә тиклем) ҡабул итеү тураһында резолюция ҡабул итә.

Ленинград өлкәһе гербы конкурста еңеп сыҡҡан проект нигеҙендә 1997 йылдың 31 декабрендәге «Ленинград өлкәһе гербы һәм флагы тураһында» № 74-ОЗ Законы менән раҫлана (Ленинград өлкәһе, Закондар сығарыу йыйылышы тарафынан 1997 йылдың 9 декабрендә ҡабул ителә). Закон буйынса тексы:

«*герб Ленинградской области представляет собой изображение на геральдическом щите с отношением ширины к высоте 8:9 серебряного якоря, пересечюнного золотым ключом на лазоревом (голубом) поле. В верхней части щита изображена серебряная зубчатая стена в перевязь на красном поле*»

.

1998 йылдың 11 авгусындағы № 28-ОЗ (1998 йылдың 7 июлендә Закондар сығарыу йыйылышы тарафынан ҡабул ителә) тарафынан хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла торған гербты тасуирлауға төҙәтмәләр индерелгән. Ленинград өлкәһе гербын һүрәтләү аныҡланғандан һуң Дәүләт геральдик регистрына индерелгән. 2015 йылдан бирле 9 декабрҙә өлкәлә Ленинград өлкәһе гербы, флагы һәм гимны көнө булараҡ билдәләп үтелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ленинград өлкәһе флагы
* Ленинград өлкәһе гербы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Герб Ленинградской области *www.heraldicum.ru*
* Символы на официальном сайте Ленинградской области.
Кәшәлә (һырт)

**Кәшәлә** — Башҡортостандың Ишембай, Мәләүез һәм Бөрйән райондары сигендә ятҡан тау һырты. Нөгөш ҡушылдығы Кәшәлә йылғаһының һул яҡ яры буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо — 15 км яҡын (Ишембай районында 6 км). Киңлеге — 2-4 км.

Иң бейек түбәһе- 628 м. Тау һыртының өс түбәһе ҡалҡып, күренеп тора (583 м, 606 м, 628 м). Һырттың төньяғы менән көньяғын айырып йөрөтәләр.

Төньяғында (рельф) уйпат, уйһыу урындар күп, улар буйлап шишмәләр, бәләкәй йылғалар яғып ята. Көнсығыш битләүендә ташйылғалар бар (боронғо төрки телдә «ҡорум», рус телендәге «курум»).

Көньяғының көнбайыш һырты текә, көнсығыш һырты- һөҙәк.

Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм үрге рифей доломиттарынан тора.

Кәшәлә итәгенән Кәшәлә йылғаһының күп ҡушылдыҡтары баш ала.

Һырт өҫтөндәге урман һәм тау һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар, ә аҡһыл- һоро урман һәм көрән тупраҡта ваҡ япраҡлы урмандар үҫә.

Һырттың төньяғындағы көнсығыш һырты Башҡортостан ҡурсаулығына инә (Бөрйән районы).

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия.-Уфа: Башкирская энциклопедия.2015.С.295.

## Һылтанмалар
*  Айыуҙар, айыусылар 

*  Карта Ишимбайского района
Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)

**Кузнецк ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендә Арғаяш районындағы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Кузнецк ауылы

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендә Силәбе өлкәһе «Арғаяш муниципаль районының һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһындағы» 292-ЗО Законы менән билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кузнецк ауыл биләмәһе (рәсми сайты)
Пассаж (Вологда)

Төбәк ахитектураһы ҡомартҡыһы

**«Пассаж» ҡунаҡханаһы** — XVIII быуат аҙағында Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһында төҙөлгән ике ҡатлы айырым йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы.

## Тарих
XVIII быуаттағы «Пассаж» ҡунаҡханаһы хәҙер торған урында элек Таш күпер манараһы торған булған. Бында сауҙа рәттәре 1820 йылда өҫтәлгән, улар губернаның беренсе архитекторы Бортников Петр проекты буйынса төҙөлгән булған. Сауҙа рәттәренең архитектураһы шул тиклем уңышлы сыҡҡан, артабан уның элементтарын ярым түңәрәк фасадлы «Пассаж» ҡунаҡханаһын төҙөү өсөн нигеҙ итеп алғандар.

«Пассаж»дың еренсе ҡатында ҡунаҡхана номерҙары, ә икенсе ҡатында — магазин һәм ресторандар торған. Вологда ҡалаһына килгән ҡунаҡтарҙы хеҙмәтләндереү кимәле буйынса «Пассаж» өсөнсө урында була («Алтын якорь» һәм «Эрмитаж» ҡунаҡханаларынан ҡала). 1909 йылда бинаның эсе үҙгәртеп ҡорола. «Пассаж» хужалары үҙҙәренең ҡунаҡханаһында йәшәүселәр өсөн ресторандарын ҡалалағы иң шәп ресторан тип иҫәпләй.

Йорттоң аҫҡы ҡатын сауҙа кибеттәре биләй — унда бакалея, колониаль, парфюмерия һәм гастрономия кибеттәре һатыу итә. Бында лимон, әфлисун, мандарин, ҡырым емеш-еләктәре һатылған.

1918 йылда «Төньяҡ анархистары федерацияһы» бинала үҙҙәренең штаб-квартираһын ойоштора. Йортто большевиктар штурмлап уларҙан тартып ала. Вологданың 100 анархисы ҡулға алына һәм 24 сәғәт эсендә ҡаланан ҡыуып сығарыла.

1929 йылға тиклем бинала тиклем Вологда ВКП(б)-ның өйәҙ комитеты һәм өйәҙ башҡарма комитеты урынлаша һәм эшләй. Артабан бында ҡала 1-се поликлиникаһының медицина кабинеттары урынлаша. 2012 йылда бинала реставрация һәм ремонт эштәре үткрелә. Ҡала властары «Пассаж»да туристик үҙәк, ҡунаҡхана һәм ресторан асыуҙы планлаштыра.

## Архитектура
«Пассаж» ҡунаҡхана бинаһы XVIII быуат аҙағында Золотуха йылғаһы янында төҙөлгән Каруанһарайҙың бер өлөшө булған була. Быға нигеҙҙе дүрт манаранан торған композиция һала, шуларҙың икәүһе Сенная (хәҙер Революция) майҙаны яғында урынлашҡан була. 1810 йыл башында нәҡ ошо өлөшкә төкәтмә итеп сауҙа рәттәре булдырыла. Бина хәҙерге замандағы төҫ-ҡиәфәтен XIX быуат аҙағында яңы хужаһы Х. П. Кузнецов ҡулы аҫтында торғанда ала.

1991 йылда бинаға төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡы статусы бирелә.

## Документ
Приказ от 28.11.2018 г. № 384-О г. Вологда. «Об утверждении границ территорий объектов культурного наследия, расположенных на территории города Вологды» (неопр.).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Гостиница «Пассаж»
* Гостиница «Пассаж». Памятник архитектуры 
* Наследие. Гостиница «Пассаж»
Таулы (Арғаяш районы)

**Таулы** ()— Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ҡасаба район үҙәге Арғаяш ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Халҡы
 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала барыһы 124 кеше йәшәгән (52 ир-егет һәм 72 ҡатын-ҡыҙ).

Ҡасабала фельдшер-акушер пункты бар. Иң яҡын мәктәп — Аяҙғол ауылында. Ҡасабанан 2 км төньяҡҡараҡ Арғыл порфирит ятҡылыҡтары ята (тикшерелгән запастары — 15,4 млн м3)

## Транспорты
Ҡасаба аша *[[Арғаяш]] ауылы— [[Аяҙғол|Аяғол]] ауылы — Новогорный ҡасабаһы* автомобиль юлы үтә. Ҡасаба эргәһендә Силәбе — Үрге Өпәле — Екатеринбург тимер юлы үтә.

Автомобиль юлдары буйынса арауыҡтар:

## Урамдар
Ҡасабала ике урам бар:

— Тимер юлы
— Нагорный

## Топографик карталар
*  **Аргаяш**. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1977 год. Издание 1979 г.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаракүлмәк (Арғаяш районы)

**Ҡаракүлмәк** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасаба Куйбышев исемендәге колхоздың 4-се *һөт етештереү һәм эшкәртеү фермаһы* эргәһендә нигеҙләнә

## Исеменең килеп сығышы
**Ҡаракүлмәк** топонимы Арғаяш, Ҡонашаҡ һәм Сосновка райондарында осрай: ауыл, ҡасаба, ике күл, һаҙлыҡ.

Ике башҡорт һүҙҙәненән ҡоролған: *ҡара* һәм *күлмәк*. Н. И. Шуваловтың һүҙлегендә әлеге атамаға бына ниндәй аңлатма бирелә:

С башкирских слов: ***кара*** — в значении «опасный», «страшный», ***кульмяк*** — «озерцо», означает «водное окно», «остаток водоема, участок открытой воды на поверхности болота, зарастающего озера», «трясина со стоячей водой», «бездонная болотная топь».

Башҡорт теленең академик һүҙлегендә *күлмәк* һүҙенең 2-се варианты — Р. — окно в болоте; үлән баҫҡан күлдең асыҡ урыны, тип бирелгән. *Ҡара* һүҙенең мәғәнәләре бик күп, шулар араһында 18. күсм. Үҙе эйәреп килгән исемдәрҙең мәғәнәһенә ҙур кимәл, көслө дәрәжә төҫмөрө бирә тигән аңлатма *Ҡаракүлмәк* гидронимына тап килә.

## Географияһы
Ҡасаба Арғаяш районы үҙәгендә, Ҡаракүлмәк күле буйында, урынлашҡан. Исеме лә күл атамаһынан алынған. Ҡасаба район үҙәге Арғаяш ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.

## Халҡы
(1970 — 17, 1983 — 7, 1995 — 6)

## Урамдары
* Фермер урамы

## Иҫкәрмәләр
Аҡҡашҡа тауы

**Аҡҡашҡа** — тау. Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Балаҡатай районы биләмәһендә урынлашҡан.

## Урынлашҡан урыны
Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап һуҙылған. Территорияһы 1536 га. Балаҡатай менән Урғалы урман хужалығы биләмәһендә. Оҙонлоғо яҡынса км (Башҡортостан Республикаһында) км ашыу, киңлеге яҡынса км), абсолют бейеклеге 778 м. Һырттың төньяҡ өлөшө һөҙәк, тәрән булмаған уйһыулыҡтары күп, көнсығыш өлөшөндә.

Яҡында урынлашҡан тау һырттары: Ҡаҙан һалған (31 км), Нәзим һырты (34 км), Оло Тағанай (35 км), Урал һырты (44 км) Үренгә һырты (ғ: км).
«Тағанай» милли паркы (38 км)

## Рельефы
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Тау һырты битләүҙәрендә  һәм ,  йылғалары башлана. Битләүҙәрҙең өҫкө өлөшө һәм түбәһе ҡараһыу һоро урман тупрағында ҡайын һәм ҡарағай‑ҡайын урмандары, киң япраҡлы, шулай уҡ ҡара ылыҫлы һәм йөҙйәшәр ҡарағас урмандарына бай. Ҡараға оҡшаш тупраҡта тау болондары һәм болон далалары өҫтөнлөк итә һәм унда йөҙләгән төр үҫемлек үҫә. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла. Тау итәгендә ауылдар урынлашҡан.

Бында урал тәбиғәтенә хас хайуандар (айыу, мышыларҙың ҡышҡы тораҡтары һәм һирәк осрай торған йәнлектәр) тереклек итә.

## Топонимикаһы
«Аҡҡашҡа» тигән атама йәй уртаһы еткәнсе тау битләүенең урыны-урыны менән ағарып күренгән һыҙаттары ат маңлайындағы ҡашҡаны хәтерләткән өсөндөр тигән фараз бар. Тау башында һыйыр, һарыҡ ҙурлығы, унан бәләкәйерәк таштар бик күп.

## Тәбиғәт һәйкәлен һаҡлау планы
* Көньяҡ Уралдың киң япраҡлы-ҡара ылыҫлы урмандары типик берләшмәләрен һаҡлау һәм тергеҙеү буйынса эштәр башҡарыу.
* Ҡурсаулыҡ йә тәбиғәт һәйкәле ойоштороу перспективаһына лайыҡлы территория.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башташ (бейек нөктәһе Аҡҡашҡа)
* 

## Ваҡытлы матбуғатта
* 
* 
 
## Һылтанмалар
* Аҡҡашҡа тауы рәсеме
* Аҡҡашҡа тауы планы
* Аҡҡашҡа тауы
* Баштурист.ру. Балаҡатай районы 
* Башҡортостан тауҙарын һәм үҫемлектәрен һаҡлау темаһына бағышланған хеҙмәттәр

## Иҫкәрмәләр
Аҡташ ҡаяһы

**Аҡташ ҡаяһы** — Еҙем йылғаһының уң яҡ яры буйында, **[[Ғафури районы]]**нан ярты километр, район үҙәге булған Красноусольскийҙан 61 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Исеме ҡаяларының төҫөнә ҡарап бирелгән, сөнки Аҡташ ҡаяһы, ысынлап та, аҡ төҫтә.

Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы үҙенең яҙмаларында: «бойондороҡһоҙ» һуңғы башҡорт хандарының береһе **Аҡташ** тауында йәшәгән Ялман бей булған", тип яҙа. Ялман бей менән булған хәлме, башҡа хан менәнме, башҡорт халҡының шундай легендаһы бар.

Аҡташта йәшәгән хандың ҡыҙы ныҡ һылыу була. Тау алдына ғәскәр килеп баҫа. Ғәскәр башлығы: «Хан ҡыҙыңды алырға килдем. Бирмәһәң, яу менән алам», — ти. Хан ҡыҙынан һорай. Ҡыҙ ғәрлегенән илап, атаһынан үҙен шундай һөмһөҙгә бирмәүен үтенә. Хан ғәскәр башлығына ҡыҙының күңеле тартҡан кешеһенә сығасағын әйтә. Яу башлана. Килгән ғәскәр бик ҙур була. Аҡташ ханы еңелә башлай. Ата кеше дошманға һиҙҙермәй яуҙан сыға ла, ҡыҙына килеп, яуҙа еңелә башлағандарын әйтә һәм ҡыҙына йәшенергә ҡуша. Ҡыҙҙы алтындары менән бергә Аҡташ тауына йәшерәләр. Хан яңынан яуға инә һәм һәләк була. Дошман ханды еңгәс, ҡыҙҙы эҙләп ҡарай, таба алмай. Шул тирәлә йәшәгән ауыл кешеләре ҡыҙҙың оҙаҡ йылдар Аҡташ ҡаяларында ҡайсаҡ сәсен тарап йә моңайып ултырғанын күрәләр. Ҡыҙ күренмәй башлағас та, уға тиклем дә Аҡташта хандың хазиналарын эҙләп ҡарайҙар, таба алмайҙар.

## Әҙәбиәт
*